Telugu sri bheemeshwara puranamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ముహాకవి వరచిత యి అహ -2౪|(అ౧,౫9 || దార్సర్‌ గుండవరవు లక్షనారాయణ, 114, 9౧.0 అ ౯ ౧-) రి లొ నా! జ తా! . స్థన క పము (౧౪. /' క క 1. | | (రగ శిరశ్చుంబి చంద్ర చామర చారనే వ్య నగరారంభ మూలస్తంభాయ శంభనే క

శ్రీనాధ మహాకవి విరచిత శ్రీ భీమశ్నర వుఠరాణము వ యి (దక్షిణ కాశికా వ్వ్యాఖ్వాన సహితము) డాక్టర్‌ గుందడవరవు లక్ష్మీనారాయణ, 4 ౧౧౦ శ్రీ జన్నాభట్ల వరేశ్వర శౌస్త్రే, 114 శ్రీ జత్కరాజు నరసింవోరావు, 14 ఊనననననననననననననినననననను థంలాత్ష ప్రచురణ

ప్రధమ ముద్రణము ఈశ్వర - 1997 వేయి ప్రతులు వ. రల రా వెల రూ 2203 లు నళ ( రొల రసి న క. (| . " . వా హ్‌ భీ ప్రతులకు “ఉం సడొట్‌ం అలల ఈ శ్రీమతి గుండవరపు రమాదేవి శివశక్తి కాంప్లెక్స్‌, 8/1 అరండల్‌ పేట, గుంటూరు-522 002 ఫోన్‌ 230940 (25%

విషయ సూచుక వ్యాఖ్వాతపేకము [1 _టడుతి 11 దిక్షిణకా కా దిరుశనము [ఓ గ వధమాశ్వాసము గొ ఇట డేఎతా ప్రార్ణనము 2 కంకవ నిరాకరణము 13 వేము భూసాల వంశావతారవర్లనము 29 కృతిఎతి వంశ వర్ణనము తర్‌ ఎల్య్టంతములు 79 దకారామ పుర వర్ణనము 82 కధా ప్రారంభము (మక్‌ 131 లాం ద్వితీయాశ్వాసము గో” చందోదయ వర్ణనము 159 సూర్యోదయ వర్ణనము 168 వ్వాస మహర్షి యాత్రకు వెడలుట 170 పీరికాపుర వర్ణనము 175 కుమారారామ వర్ణనము 185 సర్పపుర వర్ణనము 190 అగస్తు్యుండు వ్యాస మహర్షిగాశింబాసి వచ్చుటకు. గారణం బడుగుట 205 వ్యాసుండు తాను కాశింబాసిన కారణంబు( జప్పుట 209

వ్యాసమహర్షి కాశిని శపింపంబూనుట 219 విశ్వనాధుండు పార్వతి తోడ వ్యాసాదులుంద్‌న వేదిక కడకు విజయము చేయుట 241 ₹ంభుండు వ్యాసుని ?ష్యులతోడంగా* వెడలి పాముకుట 1064 244 ప కృతీయాశ్వొసము ఎ వ్యాసాదులాకసంబున నుండి భీమ మండలంజు కశంంగెాపంం 296 వ్యాసాదులు దక్షారామంబు ప్రవేఃంంచుట 311 ఇంద్రుండు దేవతలకం శివలింగ మాహాత్మ్య్యంయి చెప్పుట 338 బ్రహ్మాదుయి భీమేశ్వరు నభివర్ణించుట 356 అగస్త్యుండు వ్యాసునకు. బంచ తీర్థంబులం వివరించుఓ 375 అగస్త్య వ్యాసులు థీమేశ్వరాలయంబు దర్శించుట 385 వ్యాసుండు భీమేశ్వరార్చనంబు సలుపుట 395 వ్యాసుండీశ్వరుని స్తుతించుట వరి2 402 ర చళుళసము అగస్త్యుండు తీర్ధ మాహాత్మ్య్యంబు జెప్పుట 455 క్షీర సాగర మధన కధాక్రమము 460 శివుండు హాలాహలము (మింగుట తే75 దేవత లీశ్వరుని స్తుతించుట 478 శివుని యాజ్జచే సురాసురులు విఘ్పేశునిం బూజించి పాల్కడలి తరియించి చంద్రాదులణబడయుట 490 దేవాసురు లమృతమునకై పోరుటయు శ్రీమన్నారాయణుడు దేవారుల వంచించుట 496 నారదోక్తి నసురు లీశ్వరునిం బూజించి వరములు వడసి లోకముల బాధించుట 498 బ్రహ్మ విష్ణాదులు శివుని కడ కే6గి మొజవెట్టుట 503 ఈశ్వరుండు త్రిపురాసురుల నిర్జించుట 515 తుల్యభాగ యుతృత్తి క్రమము 563 శ్రీ భీమనాధేశ్వరుండు దనకు. దానప్రతిష్టితుండగుట కి 569

గ పంచమాశ్వాసము [| ఎం ఆల్పలతు వైలాంంయాన్‌ కరిగి ౩ంంని దెక్తారాలంంయు -కిం6 చోచొచ్చుట 580 టోడేవ్వుండా (విధి ,ఖ పమేతుందై దిక్షారామయి నకం చోవుట 592

వంట దక్తారామంయి! అవ అమటఓ 601 న ంలుంతు. దిక్షారామ విమేపెతో వైక్యయిం దొంయిట 611 _కొట్రదాలా చీ విమేశ్వరుని ఎతించుఓ 615 దవచ్వలి ఆలొం్రతిని దానముల. గూలర్సి మయమడుగుట 621 ఎుదా* మహాము 622 దఎల్వతి ప్రి వచుశ్వరునకి వీమ మండంంబు ఎమర్చించుట 630 ఉమను స్తోతము 666 గౌరికి మహేశ్వరుండు భక్తి విజ్ఞాన యోగంబు+ జెబ్బుట మె 682

యు షష్థా శ్వాసము ు!

దక్తవాటీ మహాష్హాన మాహాత్మ్యము 110 713

లాగ అనుబంధము స అకారాది పద్య గద్య సూచిక 795

మత్నహు (930)

1౪

వ్యాజ్యాభిషేకము ఆరయఃగ శ్రీ భీమేశ్వర పురాణమున కెందులకా? విపులమగు వ్యాఖ్యని విరచింపలేదు పెద్దలు దారకొంటిని వ్రాయ లోటు. దొలంగంగం జేయస్‌ శివుండన్నన్‌ శివభక్తులన్నం గవులస్‌ శ్రీనాధుండన్నస బురా భవ సంబంధ మదేమియో పరవశంబౌ నా మనం బింక నా శివుండుండన్‌ శివభక్తులుండ గవియై శ్రీనాధుండుండన్‌ మనల బవలోకించునె? నా సమర్హతను వ్వాజఖజ్వానాద్వ యానంబుననస్‌ శివ భొగమ్ముల భీమ ఖలందమును సృష్టించెన్‌ ౨చాద్వైత చ త్కవి శ్రీనాధుండు దక్షిణా పధముననస్‌ గా+స్‌ బ్రతిష్టింప నా కవితా తాండవ భీమరుద్రమునకన్‌ గైసేసితిని భాష్వమున్‌ శివ సంకల్పముగా శివార్సనముగా6 జంతింతు నీ కార్యము 9 పండితుండ నన్న గర్వభావానంగాదు వ్యాఖ్య జేపట్టి యిలట్తుల వాయుటెల్ల నర్ధభావ విశేషాల వ్వాజమునను శంకరార్చ్నన సలుపు లక్ష్యమ్ము కాని దక్షిణ కాశిక వ్యాఖ్య (ప్ర దక్షిణ మొనరించి శివుని ధన్యంబగుతన్‌ దక్షిణ కాశీ నగరా ధ్యక్ష కధా వ్యాఖ్య యనెడి ధ్యానముతోడస

దక్షిణ కాళికా వ్యాఖ్యాన ప్రణాళిక 1 లంధమునంవిలి ప్రతి పదమునకు అర్ధము. భావము వ్రాయుట ఏశేషమున్నచో వివరించాఓ 2 సరళగ్రాంధిక వాషలో వ్యాఖ్యానించుట ౩ అవబరమైన సందర్శములందు తులనాత్మక పరిశీలనమునకై సంస్కృత భీమఖండ కైకములనం ఉటంకిందచుట 4 థ్రతి న్వబ్బ వ్యాకిరణ వియమును వివరించుటకై వ్యాకరణ నూత్రములతో నింపకిండుట బ్రతి ప్రసిద్ద ఎదిము యొక్క (ప్రామాణికతక్రై అమరమును ఎకరువు పెట్టకుండుట కాని పండిత లోకమున వర్చలకు గురియైన ఎల్లన్‌ శిష్యులు గభ్రహయాళువు కానినేయు. మొదిలగం బ్రయోగముల సాధఎత్వాసాధుత్వము లను గూర్చి వ్యాకరణ సూత్రములతో చర్చచేయుట ఎట్రే అప్రసిద్ద పదమైనచో కోశముల ప్రమాణముతో అర్థము తెలుపుట ఆటే అన్యదేశ్యముల విషయమున భాషా కాస్తవేత్తల అభిప్రాయములను వ్రాయుట ర్‌ అలంకార నామములను కుంతకుని వక్రోక్తి భేదములను సూచించు ఛందో వచేఎములఅను వవరించుట 6 నాస్తీచూ ఎదమంలను స్త్ర ప్రమాణములతో వివరింయమట 7 బల నామవమంలకు భౌగోళికముగా స్థల నిర్దేశము చేయుట 8 ఎంప్రదాయములను స్థానిక ఏశెషములతో జోడించి వివరించుట త గంధ కచనాకాలము నాటి స్పానిక విశెషములకు నేటి కాలమున గల స్థితిని తెలుపుట 10 ఈ ₹-ధములొ వచ్చిన ఎంశములకు సమానాంశములు శ్రీనాధుని యితర బ్రంధవులలో కనబడిన వానిని ఉటంకించుట 14 ఈ గ్రంధములొని భావములకు మూలములు సంస్కృత కవుల (గ్రంధములలో కనఎడిన ఉటంకించుట 12 శ్రీనాధ మహాకఎఏని గూర్చి అనేక కోణములలో ఎందరెందరో పండితులు పరిశ్రమ చేసిరి అవసరమైన సందర్భములందు వారి పరిశ్రమల ఫలితములైన వాక్యములను ఉఊఉటంకించుట ఇది ద్వాదశ భావములతో గూడిన దక్షిణ కాశికా వ్యాఖ్యాన జాతక చక్రము

ఇ

గుండవర మందు గుంటూరు మండలము నలరు శ్రీరామలింగేశ్వరాఖ్య ఇవులడు పార్వతీ సమేతుండు పభవ్రదుండు తాత తాతల తాతల త్రాత యగుచు ఒక తాత (ప్రతిస్టించె ని( కొక తాత యమర్నె ప్రహరియు ధృజస్తంఆం బకలంకంబగు భక్తిని సకలాలంకారము లిడి జనములు పొగడ తనయూరి కేతెంచి తనువు చాలించిన

చవి చెంత గొాణంగు కాశీ ప్రభుండు చేట చెవుల సామి చెప్పక వినలేని

సాక్ష్యాథ్రితుండు రైల విభుండు మారుతీశ్వరుండు పంపకయున్న లోనికి

రానీండు రామేశ్వరప్రభుండు చాటుమాటున దాగి సాక్షాత్హరింపక

మాయ చేయును చిదడంజర వితభుందు ఇంట నుండిన నొకరు వచింపకంన్నం బంపకున్నం గన్పడుచు! గాపాడుచులండ గులండవరమున గాపుర ముండి నటి ప్రభుండు శ్రీరామలింగేశ్వరప్రభుందు పండితుల కృషి నుపయోగ పజచు కొనుచు నేను కూర్చిన యట్టి వ్యాఖ్యాన మిద్ది తరతరాలుగా మా యింటి దైవమైన ఆ శివునకి ఆ శివునకే ఆంకితంబు నమశ్శంభవేచ మయోభవేచ నమశ్శంకరాయచ మయస్మరాయచ నమశ్శివాయచ శివతరాయచ

_-గుండవరపు లక్ష్మీనారాయణ

అనుశ్రుతి లలల వె. కల వద్కాఎనాంంచిం. ాక్వెరార్పన ఇళాశీలుడదు. బ్రాహ్మదత్త వరట వ చుటు కర్మం ఇచిపాం యౌక్తం అలాగారాంతరాకల్చిత స్వర్ణస్నాన జగళత్రసిద్ధ కవిరాట్టు ఈకళ్తోశిని నయిలోంి. అత్పువులు లేరీనేంటి్‌ ఇ లంటునెన్‌ అని బ్రశంస లందుకొనిన వళ న వ. ఒక పాదమున సచాత్యలోలమం ము మరియొక పాదమున రాజలోకమును ఎంటార వామన వో లోకముకు ఆగ్రవుంచన త్రివక్రిముదా కంండదాడుదైన క్రీ ర ఆయు తలకివంట అజం మిన -_వేకాంకములకు ఆద్యుడు ల టా ముహారదృలలో ్య రాలుటు అలం వనంతమంది టఅయవులను ట్రముఖు లను మరియొక కవి దం్యంపదేడు నాట పావాత్న తోకఎిం నందేకాక రాజకీయ లోకమునందు కూట లీ్‌ం యుడు ఆమకు పాం్ర వదూంంనావు. గ్రంధముల ఎంకితముల వలన నేమి టాట్‌ ఆల్బులా ల ఎఅన చేమ ₹వంంల టైం ఎంనే ను శీనాధానకు డన కాలము యు గ క ఆందితము వ ర్త లు జయించ మావాడి చేమ నాయ యకటు మామని యైఎచయ్యు. మామిడి సింగన ౨వది రట యంత చెంచలౌప బ్యయామామటతం. అచకోనముఎట వెటూతెడ్డ తల్లాడ వేమారెడ్డి అరందావెన్స ఎచ్‌ చర లా సాంయియు.. పాలయరాయం న వెంుంగొధి మటు ప్రొధదేవరాయలు లుల అ అ 1 న్నేలా అయం షస వింనమం(టీ కాం క్షావృత్తి యతచీశ్వరుడం ముదు టబ రాంలియ్య్పు యయా తుది... ఇంకి వెంవవెంంరిలోడలో ట్రత్వక్త పరిచయమున్న వాటు క శాచుదా. ౫చ్వు రొరారాప ఎందిల్దుఎయుం. దెస, ఎనెక్‌ ఎత్కారముంను పొందిన ఎంటనివులలో అామేాడ అల గౌధా వ్రతిలావంంమైన సారవావాన అంత... ఎను ప్రాకృత గ్రంధమును ండ్రీకరించాటుదే పాక్కం టంధామువాటము చేంన ఎంట్రి 6వుంలో ప్రధముడు. ౩ లచానానే బేటి అంకింన టంధమనుఎదే ఎంకలన గంధానువాదికులైన వాయ్యుచివ్‌ సోమనాధిని పండితారాధ్య ఎరిత్రము. ఎను ద్విపద కృతిని పద్య ప్రబంధముగా ఎప్‌వర్తించుటవే దద కృతిని ఎద్బి బుఎంధివముుగా రూపొందింఎన ఆంధ్ర కవులలొ ప్రథముదం కౌలండవిచ (=ంవైన పెదకోవుట్‌ వేమారెక్ష కొలంవులొా ఎద్యాధికారి పదవి యందుంయిఎచే.. ఎద్వాధ్‌కారి పదఏ నలంకరింఏిన ఆంధ్రకవులలో ప్రధముడు కోకొల్లఎంగా చాటువులు చెప్పి నాటి సాంఘిక భౌగోళిక రాజకీయాంశములతో ముందు తరముల వారిక చరిత్ర ఎందచేసిన ఆంధ్రాకు కవులలొ ప్రధముడు

క్రీడాభిరామము అను వీధి ఈతని గ్రంధవేం టైంనచో టావక్‌ వ ఎకంటైన ఆఅంధకవులలో ప్రధమండం దడెలుగ. నేల యొక్క భౌగోళిక వారిత్రిక వేషమంలసు 3లంం నేం మెతవ నిలచిన ఆహార వ్యవహారములను రుచులము _భరుదులకు చార వమ వరములపం వివిధ జాతంల కట్టు బొట్టులను (గ్రంధమంలందడం బాటంవులండిం ౨ కటటాంు ఛందోబద్దముచేసి మాతృదేశాభిమానము. అపరిమతమంగా. ప్రదంంవన ఎంధడ్ర కరృలలో ప్రధముడు ఇంత ప్రతిష కల శ్రీనాధ కవి వరేణ్యుని లౌకిక జీవతమందలి వావాత్భ జీఎతమందిలి అనేకాంశములు సాహిత్వానుష్పాన నిష్టా గరిష్యల గోషులలో వివాదాన్నృడ మషియవమంం లం గా తిష వేసినవి ఇప్పటికిని ఇంక కొన్ని రావణ కాషములుగనే మిగిలియంన్నవి శ్రీనాధుని జనన కాలమేది? పాకనాడ ఇంటిపేరగు వా? జన్మభూమి ఎడ్‌” క్రీ నాధుడు కర్ణాటుడా? శ్రీనాధుడు బమ్మెర పోతన బావ వఆదంలా? శ్రీనారంన దడీనారటంకాల తీర్ధమాడించిన కర్ణాట క్రితిపాలుడెవరు? శ్రీనాధుడు దర్వించన సర్జు్త ఎంంయ పొలుచెవరు* శ్రీనాధుడు శృంగారియా? గ్రంధ రచరా క్రమదేండ్‌? అభ్య కృతలేవ” ల ౮ట “ంప్రము కీడాభిరాముము లితని కృతులే యంగ వా” భీవుఖండ ముంధ్రీకరందం “వరాత్ర మాహాత్మ్య్యమున. ముమ్మడి శాంతయ్యుకం శ్రీనాధండంకితమిచ్నె రా. చెండంగునఎ వాద ప్రతివాదములకు సదనములైన ప్రధానాంశములు జనన కొలమం శ్రీ కొమజ్లాజు లక్ష్మణరావు గారు క్రీరాధున వారవిలాను రచనా కాలమును తి త్రీ కందుకూరి నీకేశలింగవుం వపంతంఅం గారు పీ కాధంన ఎతామహుషంు కమలనాభామాత్యుని ఆధారముగా తీసికొని క్రీ * 1365 పాలంతమసుది శ్రీ వేటూరి ప్రభాకర గాస్రిగారు. నాధుని శృంగార నైషధ రదరా కాలమును ఊతగా చేసికొని క్రీశ 1385 ఆని తలదిరి శ్రీ చిలుకూరి వీరభద్రరావు గారం కౌచంజ్లాజు లక్ష్మ్యఐరావు గారి వలె బవారవలాస రచనా కాలము బట్టియే శ్రీనాధుని జననకాలము నిర్ణయించిరి కాని వరం కశ్రీక 13856 ప్రాంతమనిరి శివశ్రీబండారు తమ్మయ్య గారు బెండపూడి అన్షయామాత్య్యుని పితామహుడగ్సు అన్నమంత్రి కాలమును ఆధారము చేసికొని శ్రీనాధుని ఒనన కాలము క్రీశ 1365 70 మధ్యకాలముగా నిర్ణయించుట చాల సంగతముగా నుండుననిరి శ్రీ మల్లంపలై సోమశేబర శర్మ గారు శ్రీనాధుని చరమ కాలము నాధారముగా చేసికొని శ్రీశ 1378 ప్రాంతమనిరి

ఎవార్న్య భెంపాచి కీరాముమూర్తి గారు... క్రీనాధుని విద్యాధికారి పదవీ కాలము రిచుల వాఎాటూతు ఎం ఎపముతా ఇత పార్వచటొమువైన కాలములను సాధనములగా చేసికొని శీ* 1360 _” పంటల వా వింముంా ఆమి టావకవతుంు చేసిన వాదముల సారాంశమేమనగా వ ఠీ 1360 వుంప్‌ శ్రీశ 1385 వఆఅకు గిల మధ్య కాలములో చాయెల లు అఎంస్నేం కాం వ్యత్యాంము మెగా లేదు కనుక శ్రీనాధుని జనన కాలము త్రీ“ 1360 1385 మంం కాలమం జన్మ సలము ఎక మనీకి ఎవోకవి యని బిరుద ప్రదానము చేయునది ఆతడు సృజించిన కాద్యమునందలి* కవితా క€%మాత్రమే_వైయిక్సిక విశేషములు కావు కవి యొక్క కుల గోర్రాయలం. ఉవన్వపలమ పవాం వ్యవహారవఎబు.కివతా ప్రియిడైన పారకునకు ఆసక్తి అతనన య్‌ వాహెం్య ఎరకధసుల మేరాశకక గీటురాయి కావచ్చునేమోకాని డమున్నాదన తత్పలిచైన ఎవ్బాదయంనక మాత్రము ఎంటిరాయి ఎగ్రును కన నేటి _ర్తచి యెదికాదు. నేడి _క మహాకవి సాహిత్య విశషములతోపాటు _తని జీవి వేఎలాంము వావ వవంలఎనివో అ సమీక్ష ఎంపూర్ణమైనది కాదు ఆ ఇకారఐబమువఎనే నచ్‌ పహాత్వా ఎఅముర్శక లొకములో ఒన్మబ్దల వర్చ క ప్రధానాంశముగా గభంఎయఎడదందున్నది గాది కూం ంరిగా చరిత్ర పలియని ప్రావీన కవులకా మాత్రమే పరిమితము ప్రావినాడైన క ద్రం వ్యక్తి యెంక్క వైయిక్సీక విశేషములను వెలిసికొనుటకు రెండు రకములైన సాక్సృముంచా పామాన్వయంగా ఆధారవులగుచుండును. 1 వాహిర సాక్ష్యములు వగా ఎవమంటం గౌపెంం టలంములు వంగ వర ములు మొదలగునవి 2 ఎంత వృాక్వ్య ములు నగా జ వ్వక్తి స్వయముగా తెలిపిన అం౩ములు శక్రినాధ మహాకఎ జన్మస్టలము నిర్ణయించుటకు బాహిర పాక్వ్యములు లభింపలేద ఇక మిగిలినవి ఎంత నాక్యముల మాత్రమే ఈ ఎంతస్సాక్ష్యములు కూడ సూటిగ లేవు శనాధిడా. తనే ఎవహావుహుటగు కమలనాఖామాకత్వుని గూర్చి శ్రీ ఫేమేశ్వర పుఠాఐములో వెసిని ట్రకంన. (ఏవ 110) కనకక్ష్యాధిర ధీలు వారిధి తటీ కాల్చట్టణాధీశ్వరున్‌ ఖునునిస్‌ బద్వలరాఐ సంగ్రహకళా కావ్య బ్రబంధాధిపున్‌ వినమత్కాకితి సార్వభౌము గవితా విద్యాధరున్‌ గొల్లు మా యను[౪౮దా3 బ్రదాత శ్రీ కమలనాభామాత్య మూడాముణిన్‌ కాశీ ఖండమున (కశ 120) కమలనాభుని గూర్చి చేసిన మరియొక ప్రశంస మత్చ్సితామహు గవి పితామహుని. దల౯తు€ గలిత కావ్య కలాలాభు. గమల నాభుః జంద్ర చందన మందార నసద్భశకీర్తి సరస సాహిత్య సామ్రాజ్య చక్రవర్తి

వెండపూడి అన్నయామాత్యుడు శ్రీనాధునితో పళికిన పలుకుల (ఫం 1603)

పాకనాంటింటి వాండవు బాంధవు(ండవు

కమలనాభుని పౌత్ర(డ వవంలమ3వ

నాకు6 గృపపేయు మొక ప్రబంధంబ నువు

కలిత గుణగణ్య। శ్రీనాధ కవి వరేణ్య!

ఈ పద్యముల వలన తెలియుచున్న అంవవులు

శ్రీనాధుడు పాకనాటింటివాడు శ్రీనాధుని తావ పేరు కవుల వాభుడు కవమలనాయయి సము(దపుటాడ్మున గల కాల్బట్టణమునకు అడ్‌శ్వరండం. పద్వబ్కరాణ ఎంగ్రహమున. ప్రబంధమును వాసినవాడు కాకతి సార్వభౌమునిచే నమస్కృరింపజడచుండెద్‌ వాడు

ఈ అంశములను ఆధారముగా చేసికొని సశావాత్య స్నాతకుం శ్తిరాధున ఒన్మ స్థలమును గూర్చి తెలిపిన అభిప్రాయములు క్ష

“పాకనాంటింటి వాండవు అన దానికి క్రీనాధుని ఇంటిపేరు వాకనాండు _నిశ్హ టేకుముళ్ల అచ్యుతరావు గారు ఊహిందరి కాని ఈ ఊహస ఎక్క్పువముండి పండితులు సమర్డింపలేదు పాకనా(టింటవాండవు ఎనగా పాకనాట్‌ “యోగ్‌ "ఖా బ్రాబ్యాాదం అని ఎక్కువమంది అభిప్రాయపడినారం

శ్రీనాధుని పూర్వులు పాకనాటి వారు అంతమ్మారమంన ప శాధుందు. బొకక రాదా జన్మించనాడని చెప్పుటకు అవకాశము లేద జన్మించినట్లు ఎధారమంన్న ఎభ్బంచరము లేదు అట్సి ఆధారము లభింపలేదు కనుక వాకనాటంటఎడచాదడ్క నం లేము క్రీనాధు స

కములనాభుడ+ బ్రాసిన పద్మపురాణ పంగ్రహము అభిలదన కమలనాణాపె గూర్చి కొంత సమాచారము లభించెడిదెమో కాని పద్వఎ్యురాణ సంగ్రహము అభింపథతేదం ఇక కమల నాభునకు నదుస్కరించన కాకతి సార్వభౌముడం కడపట కాకతీయ సామదూజ్యాధిఎలి మై వ ప్రతాపరుద్ర చక్రవర్తి (క్రీశ 1320 23) ఈ ౨ఎంగముం. కూడ ఒన్మస్టల నిర్ణయవమంనక్తం ఉపకరింపద

ఇక కదులనాభామాత్వుడు _ధీస్వరుడుగా నున్న కాల్చట్టుమం ఈ కాయ్టల్లఐము సముద్రపుటాడ్డున ఉండవలెను శ్రీనాధుని జన్మస్టలమును ఎర్హంంంచుటకు ఆధారము “వారిధితటీ కాల్చట్టణము మావే ఇక పరికోధకులం సవందపుబాడ్య్వన కల కాల్పబ్దణమునకై వెదకిరి

త్రీ వీరేశలింగం పంతులంగారు క్రాల్బట్తణము అని లగహించి శ్రీనాధుని జన్మ స్థలమును ఊహించిరి వీరు క్రాలు అను *బ్బమునకు ప్రకాశించు అనియున్న అర్ధమును గ్రహించి క్రొత్తగ కట్తన పట్టణము ప్రకాశించు చుండును అని అన్వయించి ఒంగోలునకు పదిమైళ దూరములో సముద్ర తీరమున నున్న క్రొత్త పట్టణము శ్రీనాధుని జన్మ స్థలమని సూచిందిరి

అనా వెం - ఆబొగర వాట గారు. మవలీ ఎట్లణమునకు తూర్పున సముద తీరమున ఇత ఎట్ల ఎఎ. ఎయు గ్ర మముస్నదీ ఇద్‌ ప్రాదిన పట్టణము కాలి ఎట్టణము కాలీ ఎల్ల లం. కలం యా లము ఎ 2 అంఆాంల కంత వేదవం లేదు. శ్రీనాధుడు పేర్కొన్న కాల్బట్లు ఎఎం గెంతు క్‌ ఆ ఆ భం వృవహరింఎఎడుచున్న ఈ (గ్రామమే శ్రీనాధుని బావము ఆ అంచ ల ఎ మజ అగుఎల్తి శ్రీనాధుని ఎంధువగు బెండపూడి తన్నే మం[త(టల్య ఆంగ మమల వా కాలీ ఎట్వణమునకి చగిరగా నున్నఎు అని శ్రీనాధుని జవ్వులఎంం మంంంంల్లు శమం చెంత సల ఇ లీఎల్వణము _ని నిర్ణయించిరి

క అయాను. ర్మ అరావు ఇం... ౨6 శాసనమును ఆధారముగా చేసికొని కలుంంల్తు ము ఎస ఆర్‌ ౮ ఎ శమముసు లైటకుతీం ఆ కలుపట్టణమే శ్రీనాధుడు వెల్బన కొల్చల్ల ఎలటం. బౌఎంంఆ లో రిలుఎర్వీ ఫము (బఛాకిర కౌద్రగారు తెలిపిన కాలీ వట్త వచం 2కి అందాం ఎంే రిల

ఓ లయుయూలం ఆంత(ఆరావ్వు గరు కాల్చటణయి ఎనగా కాలపట్టణము కాల అనగ 42 ఆగం -ర్హము నెల్లులు వెంత క ఎట్టణము కలదు కృష్ణ పట్టణచున్నను వల్ల / ఎం ఎమం = శయేకిదా కమర కృ _ట్టణమే శ్రీనాధుడు వెప్పిన కాల్చట్టణము అని వరు టోటాం ఆఆ

_వేంటు ౪ వేంగటరమ పయం గారు. క్రీనాధుని వాల్య సజబుడగు అవద తిప్పయ సెట్టడ్‌ నెల్లూరు. బౌల్స్‌ ఎఖంలం మన్మబ్బలము నందుందురు కనుక శ్రీనాధుని జన్మస్టలము శెల్లూరు ఎన లౌవింంం చరిధి అటీ కాబ్బట్యలాధీశ్వమున్‌ ౨నుదాని బ్రస్తావన తీసికొని రాలేదు

క బగంటి "య్య గారు. ,ఎంటూరు మండలము. రేఎల్తె వాలూకాలో నల్తూరు _న్సు సగ గ్ర మమున్నద్‌ రేపలెకు అయిదు మైళ్ల దూరమునను సముద్రమునకు పది మైళ్ల దూరముననున్నడి నజ + ఊరు = నల్తూరు. క్రాంపట్టణమన్నను నల్లని ఊరేకదా అని శ్రీనాధుని జన్మజ్హలము రేపతై తాలూకా యందలి నల్తూరు అని ఊహిందిరి

ఇట్లు దే*వంలో ప్రముఖులైన పండితులు శ్రీనాధుని జన్మస్టలమును గూర్చి రకరకవుంలైన ఎభిప్రాయములు వెలిబువ్చరి వరి వాదములన్నియు ఊహల పై ఆధారపడినవే

కనుక ఇప్పటివరకు శ్రీనాధుని జన్మస్టలమేదియో స్పష్టముగా తెలియదు

శ్రీనాథుడు కర్ణాటుడా?

శ్రీనాధుని జన్మస్థలమును గూర్చి సాహిత్య పరిశోధక లోకము ఇంతగా ఇట్లు తలమునకలు అగుచుండగా శ్రీనాధుడు తెలుగు దేశమున పుట్టలేదనియు కన్నడ దేశమున పుట్టి తెలుగుదేశమునకు చేరి తెలుగు క్రవీంద్రుడయ్యెననియు శ్రీనాధుడు కర్ణాటుడనియు ఒక వాదము లేవనెత్తిరి

ఈ వాదవంం దేయండారు దెప్పెం హితువులు “ఎ 1 భిమేక్యర పురాఎమంనందు (వము ప్రదము 15) కంకి “అండ చేరుంయు _ రాలయిదిటు చెప్పుకొననాడు ట్రొడి పరికింప సంచబ్బ్బాల బాప యంటైం రెవంరేవును శందడూ నాకేల గెం6ఆ భల ర. "వ కవిత్వం నిజము కరాఎ_ బాం శ్రీ రాధుడే తన కవితృము కర్న ఛాషయని వెప్పుకొ ననాద గోంఎకిన్న సౌచ్చిచేంయ కావలయునం? కనక శ్వనాధండం కర్తాటుడిం ఎ గ్రంధము ద్రాఎనడి ఎక సన పద్యమంసంంం గువ్యంల్య వదు. ౨ వద్చమునండరి ఎత్తుగీతిలో వ్రాయ మంతకు మిగుల గైద్రాంకులఎ6 గా౩కాఖందవునం మహ్మా;ంధవేనం దెలుం(గుల. పెద( గరాట దే” కిక పద్వవస హేళి శ్రీనాడ తట సుకవి చం కర్ణా దె కంకవముసు ఎద్యవనమంచకం తారు వార్యుంనన చెంల్బిక్‌ ఆనయ కనుక కీనాధుదు కర్తాటుడు ని లా వాడ బయం మాంందు వెంటవ ఆధారము 3 టై కాధుదం కిర్తాట దేశకమురంటి ఉల ఆఆఆలయునే బులు ఆలే ఆజ్యుందుఅకా కంల్తాయం--ఆ కోక సుట్దతి వంటో కూర ఎమ ం బెఎటబంి వెల్వుల్తిని డొంఎప్పమంన దెసఎతి్‌. 2 త వ్యంవంగా6 జల్లా యంఒల ద్రావతిన రుఎలు దోసంబంచు వొశాదితిన దల్లీ! కన్నడ రాజ్యలక్ష్మ దయలేడా। నేకు కీనాధుండం ఈ పద్యమునందు శ్రీ నాధుడే కన్నడ దేశమును తర్షీ! యని సంవోధించి నాడు ఆతని కంరోక్తిని కంకింప వలసిన అవసరమేమున్నడి కనుక శీనాధుదు నిన్ఫందేహముగా కర్షాటుడే 4 త్రీనారుని గ్రంధములందు కన్నడ భాషా సంబఒబంధిములైన పదవుల కన్పడు చున్నవి కన్నడ భాషా పదములు ఆ భాషతో సంజంధము తేన వారికెటు 3ెలియునుి శ్రీనాధుడు కన్నడ దేశమునందు పుట్టెను గనుక ఆ భాషా పదములు అతనికి 3ెలిస్‌నఐ కనుక శ్రీనాధుడు కన్నడండం ఈ నాలుగంకము ణ్గ చేయుట ఇం ల నాధారము చేసికొని కన్నడుడని కొందరు విమర్శకులు వాదము యుట జ కాని ఈనా శ నది లుగంశములు తుత్తునయలుగా ఖండింపబడుట కూడీ జరిగి ఆ ఖండనముల సారాంశమ్సలు క్రమముగా న్ని

| క య ల స ణి స సా కక హస న సకస. లర ఎం. ఎల ఆమి చీలి జంచెము ద్రాయు కాలమునందు రాజమహేంద్రవర ఆడా ఉల ఆ యం ఆను బజ్‌ ఆయ్యెటి వాం తాం ములక వారి నీవారోపణములకు చ యలిఆ వల్యో ఆట్రమంల టం బెం లెంిగు వెను కాదిణయు కిర్దాట భాష యెనియి చె ఆంపేతంంు యం లంగా ఎతు అండీ. ప్రాతమంగా చెప్పిన ంస్కృతి వాష యందురని పచక్‌ అయే వట్ట. చంద్రాపాయయంయింని వెల ఎవ్చవేమన్న అనకేమీయి. కొజత లేదనియి. వరలు లోటుతో... కవిల్పంయు ఎయు ంర్భట వాజ తని ;ఇవ్టంచినాడు కినుక కినుకితో చటం ఈ... ఎంక్‌లం అ యుధాటై అయయుయుగా ప్రవౌాంయాటి కవకాశము లేదు ఆ అలముం ంంయ టి అతివ బౌల్బతా కగిఎనింది చేయిని శ్రీనాధుడు ఈ (అలముం నంట చేయిుయకం (16 కాంంము అ కొంముని ఎదురయిన రాజమహేంద్రివర ష్‌ ఆఆ్తిపాయాబ్లు మ ఓటే లా యల్బముం ప్రక్క + ర్‌ వౌంంటి శేఎయ్యె గౌరి ఎఏప్రాయము ప్రక్షప్త్రమే య్రైనచో చ అచు దాసమం ఖూం వెట్టి ఎక అదేయి. ఈ ందెయి కో ఎద్యమం చాటు ఎచ్వ్యమని భాఎంఎరి న. నను [లావై అచ్యుమైనసు మాధాని మెంతెకాం ముంఎదా చెబ్బుకొన్నదే ర రమణయ్య గౌరు కొళ్లి+లటి వని [| ఎ కం ఎఎుఆముం న ఎరింయి వాయన ఉక్తం దెచ్చి = 3గ ఏరి మతము '్రకొాలము రం యనగా గవనానంయతంమైం పాట కంచి ఆ ఈ్వ్వాందిత్వుగొరు కిరాడు చ అం ్రదెయంయు. ఆ ట్రదచెయినంచు వ్యైవలోలములో 16 ఎొబె కిల్తాలం లజ చయ. అత్హయా దెల్వర్‌ అదెంంనెను ఎంయముం వెం నను కరాటం వాం యును దాం శాధాంము వేసికొని గర మయ కప ుయి ఎన మాల్రము ఎవలనె చెబ్పచేంలా ష్య £ి ఇక రెండవ అలెము. కొ ఇజంచము ఎందిల ఆరాట చెం కంక ఎన్ననేన ధర చాటు ఎక ఎను నలము ప్రినాధున తిరి ద్రతషలకా ఎచర్శనిమే కాని శ్రీనామిల వ క చెల్బటకు నుపయోంపయి నంంము కాది. కిర్తాట చేదుంచలి రారా నళ వానకు బూర్యుడు ఎన కదా చావము ఎనగా ర్రనామిని వలన అనో నందందిరిని కల “చెనన్నమాట ఎనగా ఆ నగం ప్రజలు ముజ్బముగా పండితుయు లీనం 7 లా వంఎకంవుం. ంజేకాని శ్రీ శాధుడు కర్తాట దెశ్య్యడను వావమం రాచి ఎంతెకాచు సూర్యుడు అద్య న్‌ రం క్‌ టె శ్రీనాధుడు కొడ త్య సాను వకసిం చేయును కాని పద్మవనమునంచి పుంత చ ంపవలెను కా అందా వాండిత్యముల వేత కర్టాట దె] ఎండితులన అనిందింఎజేసెనని గ్రహింవఐ ఈ శం దేశమందు ఖట్టినట్లు గ్రహింపరాదు కనుక శ్రీనాధుడు కర్ణాయుడు చని అను ౪శేము ఆధారము కానేరదు ధుడు చై 3. ఇక మూడవ అంశము. కర్షాట దేశమునందు సంచరించునప్పుడు లః జ గ్రైన్‌ తల్లీ క్రన్నడ ర్రాజ్యలక్ష్మి దయలేదా?. నెను శ్రీనాధుండిన్‌ అను పద్వపాద వ నడ రాజ్యలక్ష్మి యటేదా! ర్త ్‌ డు నిసువులో నందడ్ష్య పతం కుటు చె, కడ కాని మాత్సదే కస్తవ రూపమైనది క

మాటాడునప్పుడు తల్లీ ఎని సంబోఢిలదాట లోకము నందున్నడియే కదా ౮౩0 లైల్తంాం కర్ణాట దేశమున సంచరింవనవుడు కనారుడు తవ్వ _నేక అత్వారములను వొంట వెం అవి గుర్తునకు వచ్న్ళ న సక్మారమంంనం వొంద్‌* కీనాలఎం సు ల్రతన్న తత ఎల న పడుచుంటిని ఓ కన్నడ రాజ్యలక్ష్మీ తల్తీ, దియతేడా _ని డీసముగ (ౌర్తింం ర యు అంతేకాని శ్రీనాధుడు కన్నడ దే“ముకు తన ఒన్మదేశముగా వెల్వనయ్య రము క దనుక శ్రీనాధుడు కర్ణాటుడ అనుటకు ళు ంకవుపకరిందిది 4 నాలుగవ ఎంశము (నాధుని బామయంటం కొన రశ టాటా ంటాడొాయ సంజఒంధవులైన పదమంంం కనృదుదునవశ మాట ఎర వే భాం బడదల లొ శిష్యులు హేరాళము కైవార దుర్వాషణములు నిర్షి అదుకమైన చ్‌ మొంయలటబన వమయుం నీకోవలోనివే ఈ ప్రయోగములు శ్రీనాధుని పావాత్యమునండదు లవ ం ము ప్రైమున శ్రీనాధుడు కన్నడండన.ట పాఠరపాటు వూర్వాంధ్ర కవులలో ఒనేగ బాంతములు ఎంచరము చేసిన మహాకవి క్రీనాధండం నేక వ్రాంతవంల దార వమ్యవటోంవంంం. కవెంం గమనించినాడు గమనించిన ఆచార వ్యవహారములు కర ము ను సళ అలవాటు అటే దేశ సంచా వంనకాన మానం టె త్న క్ష తా దే ఆంటి రము ఎంల కొం ఆహ్యడే పంలంలఅతో ఆడా బక్‌ గా షు ఎంట్రి ఆ భాషంచుట వలన గాని ఆతపెకనేక భాషల రహంంై క న అ జో గ తక్కిన భాషల సంగతి యెటుకును కన ర న్‌ మ వ న క న. రం కరన కన్నడ భాష సమీప ట్రాంవమందున ట్రాయ్‌ కనుక టాటా తృష్ణ కల శ్రీనాధ భట్వనకు కవుడ భాషా రప్రాన వ చ గ్‌ వే బై రజాస్యయుంలు తెరయుటలా ఎల ంంము చేదు తెలిసిన వానిలో కొన్ని ఆతని పాహిరయు నంద (క నం కర్ణాటుడనవచ్చునా? వక్ర రర గందం టదేంంఎనవి ంతమా(త్రమున మ ఉనా" ఇతని గ్రంధములందు కన్నడ మటల ల పదములు కూడ చోః అఆదయంల గొడ్డు వాటం ఉరు పాంశీక లు కూడ చోటు చేసకొన,ఏ ఈ త నిక న్ను ఈ అధవముగా వాదము నుత భం నిం డే కాదనవలసి వచూ,ను కనంక వా అల లీల తీ నౌధుండం బెం ఓ ౮5 సారాంశచేచునగా శ్ర “ను యం పాండిత్యమునకం వతియెక యుదాహర రారో శ రాలుని టాంచాపా పనికిరాదు తాలం వ్రంగ్వున్ను గాని త నాధుడు కరర్తాంంఎను కం ఇట్వు ఈ వాదవులలో బ శ అము కన భాష యను వవ పడదు ఇది లుఎ్రైలండగ తెనుగు భాఎకే కర్తాట శ్రీఎవోరము కూడ లేకపోలేదు తెనుగు బ్రా ఫ్య కవులు తాము కర్ణాట భాషలో 'వ్రాసినటు చెప్ప ౫ భాజషలా గ్రంధముల వ్రాఎన కొందరు వాసిన గణిత శాస్త్రవును ఎలుగంట్రి ౩ డ్‌ అబ్బకొనినారు వరాచార్యుల సంప్కృతములో గ్రంధము వ్రాయుచు పెద్దనార్యుడు కలే ెలుగున కనువదించినాడు 3ెలుగులో ఆ [వే ర్తా మున లీ ం శేషయ్య గారు ఆంధ్రకవి తరంగిణి 5 భౌ 11 ప టబ్‌ాానుడు చెప్పినాడు (చాగంటి లి హాటకమైన 'పశీరము 2 పాటించి గుణింపం జేతు బహ్ప పద్దతులన్‌ గాటంబగు లెక్కలు క ర్థాటకమున వె ల లా లయ నూర్యనారాయణుండ్షా। శ్రీనాధుడు కర్ణాటుడు అనువాదము డనుటకు బలమె నకు బ మైన కారణములు కలవు అతడు చేస లము లేకపోగా శ్రీనాధుడు ఆంధ్రు సి న రచనలన్నియు ఆంధ్రభాషయందే

నర ః లే వౌలిక ఎమ ఎగ్‌ అదె వఎమోచ అబు ఊఉలటి” అల శల లాట ఈ. ఓర ల ంల ంటదే” అయి వము మజియెకరిలో కిన్సిదద శ్రీనాధునివలె అనేక ఎంముంల క లంటి ఎాధ్రదేయినె. _ంతిగా వరించెన మజీయొకి కవి కరు ఇదా టం హాం ఉల శూతద్‌ నాట్‌ నుంది వీఎజ గివివరు గుండియలు కు వ్‌ టంన లంక ల బై టలు అతిని ఉం లన మంతయు అఆం(ధ్రశఛాష యందే కదా, ? నం . ంర్రాచు టూట్రమే కటు తంట వయాఎమన్న చంద్రైదా శ్రీ నాథుడు - పోతన మ యుటు మెం పోవా టాం వాఎ ఎఅదమింని లోకములో 5 1బ్రచాశమొ ఇ _ అం అజా ఆజా వలల ఆఆ అో అయం మో మింవేంమచా త్రీ చాగింటి శేషయ్య గారి మంటల వోతరాము త్పవం శ్రీశ ఫంని కాలములో లేఉనియి. అతడు అ పో శ య జ న మవలన శ్రీనాధునితో ఎమ ంనే వోడు ఎన ందెన నయం స్చల్వమ బయన్నల శం క్ష క ఎం రం యిలు సటొైప గం నిమంఎనియాం వంచ టమ త్రిమును సత్యము చలు ఆం తల్పం అ యిగ్‌ వైెట్వవయ్యిమే.. (౮ంట్రంల తెంంగి వె నార ఐట 192) 2 జట్‌ అర్లీ రం టాలు శ్రర ముయివాత్తి గలు వాచ తెలు ఆ ఫావాత్వ ఎరిత్రలో (౮ వ ౧. అ చా చేయుట చ క ల లాం క టమ 1360 1150 పాం క అలం 1125 1500 ఉఅథయుఎబకా జాం చి ప ణ్‌ ౫ నౌ దు రరవ యెయం. అఆఆల అయంట (1125 1360-65) వయోశిచము కంచు కావుని క్ర సను అవ పటం టట టావయిటట బటి మట ఆలా నేమో ఇద్రజీ ఎలఎంభము న ల్‌ న నకు న వ జం న్యుజంపైన న ఇంఎంచు బకాశము కన నా. క నాధుని మజిది ॥ ఆ మిటిల ఆప లయల రాఎకేతోపాఛ్యానఎం లో '! 19) మనిన త్తీన ధుని చ ఆం తలం పోవ ము _బ్రైజుటిసేల్టు కిఅదాం అయి వ అరల యుం(దై రర లయ ఎయిదేత( 11సర్‌ ఆచే ఇధిషేర ముల ననన వ్‌న ధి ఆవం కూరిమి సేయు మజిందిఎ య1య్యు కిఎరాజు దగాపల్త తిల్చనార్యునకిం ఎతీమణ యెంజ్ఞివా ఇను వనూజుందివు పోతనకా నెల్లి శామాత్య వర్వునకు ననుంగు€ దమ్ముంఉవు శాండిల్య గోయండె సరసమతివ చెప్పనేర్తువు కృతులు బుస్టిరమంగాలగ! గాన నీవు రదంప6గం గడంగియున్న నాసికేత వరిత్రంబు నాదుపేర జ బట చరం రా కాంచి లాదరింప

కనుక శ్రీనాధంనకు పొతన అను పేరుగల మది యున్నాడు ఈ పో3ననే _మ్మెర పోతనగా భ్రమించి లోకము కట్టుకధలను అల్టయులడవవమ్యును పోతన శ్రీనాధులు వనయోభేదము బాగుగా నున్న సమకాలీన కావంయ్య్బినేటా కాని సమవయస్కులు మాత్రము కారు బావమజదులు కానేకారు. _ని*రాలము కనకాభిషేకము చేసిన కర్ణాట క్షితి పాలుడెవరు? కర్తాట క్షితిపాల నూక్తిక సభాగారాంతరాకల్పిత స్వర్ణస్నాన జగత్రసిద్ధ కవిరాట్‌ అని కానీఖండములో (5న 7 266) శ్రీనాధుడు తాక కర్తాట క్రితపాల ) ముత్యాలాలలో స్వర్ణస్నావము. చేసి జగడ్ర్రసిద్యడనైన కవిరాజుసని పెలఎనాడ్ర కవి సార్వభౌముండై కర్ణాట వభుచేతం గనక రత్నాభిషేకములు గనిన శ్రీనాధ సుకవి అని శ్రీనాధుని బావమటడి మైన దగుపలై దుగన వాను రఎందెన నాసికేతో ౮కు (న ములా (1 19) గొప్పగ చెప్పిన _౦శము శ్రీనాధుడు రావ్చ సింగమహీపాలుని కొలంవున కేగినవ్చడు వాందాంం కరుఎ వలన తాను పాధించిన ఘనకార్యములను గుదిగ్రుద్న ఎక పద్యము చెపినాడు దీనారటంకాల, దీర్థమాడిం వతి దక్షణాధీ ప్ర ముత్యాల కాల పగుల గొట్తంది ఈద్భట ఏచాద (పొడి గౌడడిండిమభట్య కంచుఢక్క ఏలుకుం దోడై తాంద్రభాషానహాక్రా్య్య వ్రైషధగ్రంధ సందర్భమునక్షు చంద్రభూష (క్రియాశక్తి రాయల యొద్ద, బాదు క్రొల్సిత్తి సార్వభౌమ విర్రుద మెటుల మెప్పించెదో నన్ను నింక్ర మంద రావు సింగ మహీషాలు ధీవిశాలు నిండు కొలవున నెలకొని య్సృండ్చి న్‌వ్ప సరస సదుణ నిక్రరం। శారదాంబ! కాశీఖండమున చెప్పిన 'కర్గాట క్షిత్రివా శ్‌ చె లుడ్సు దు వ, లి, న కర్ణాట విభుడు శ్రీనాధుడు “ద్ర నారటంకాల . ప్రద్ద గన నాసికేతోపాఖ్యానవులో చెప్పి ఎవరా కర్ణాట విభుడు? శీములో చెప్పిన దక్షిణాధీశుడు ఒకడే

క న న జా న స జ య లన గ ఎం ౯. వోటటైఎ! బొంంక్త్‌ వక్సి నావోట్‌కిన వ స. అతంయిగా6 ల స్వాం దేంగ? పాటం క్చమే దేవరన్‌ వాట్‌, వాంరి యుల ఉన్‌ మెయయిమీ వోద్యంయగొ నేను గి రాటాధీ ఉం చేవరాయి స్యృఎతిన్‌ నాసీరధాచీ ఎమూ లోటూ 6 అయయకా ఖు అంత్‌ రంట్టైగ ఎంబిట్టున సటచీలాత అ ఎం మ్బెళ కతాంలోధిన్‌ బకంసిందెదిన్‌ = ము ఎజయాడి వంని కిర్గట వలుడు దేవరాయిలు ఎని స్పష్టము

ఆంపొ ఆటో పొరక ఎను పటా జొటి కా

న ఆవు సౌాంయ్యాలనా య అంటా యి ప్యైాల 1 ఎ ఖుటా

ఆవల యంటయభలయాంఆంనములకా రం సాలంప్రాంత కంళీవ నాంతం

(దాక అతాఫల రము పాం 55 ట కాయిన్‌ కింపోయగ అత్య

తెలుంర్‌ యం! ఛాళధల్వ్యముఎకాం అటియఆం నయం అమై చంటి దవత తెయంంనను ఎంబ్బ్యృాఎలంటున? ఎయికినేత్తు వెల చేచేంటి రాయు టూపాం వలువ సవ్యజంంాన చలుం6€ టె మామ ఎుచఎ ఆఆ యౌఎ అరౌాంంంఎు పై పంయగాయి

కఎమం* + గాని నాకనఎమేయి దుష్ప్రయోగంబుల ఎరకొని వెప్పెయి

కవి ?రప్ఫునంగాని కాలు చాంఎ సంగీం నె హిత్వ సరం విద్యం నేర్చు

కవుల జొమ్నులు గాని కాల్చి విడువ చదివి చెవ్బంగ నేర్చి ఎభయందు విబసిల్లు

కవ నోరు గాని వ్రక్క లుగ దన్న దంట క్రవృులకు బలువైన యింటి మగండ6 గవుల వాదంబు వినవేడ్క. ౧లెనెని నన్ను. బిలిపెంపు మౌస్టాన సన్నిధికని అకణభోా,- ౨ వాశరాయ కతీం:చ

మ ఈ చాటు పద్యముల వలన దేవరాయలు ప్రాధదేవరాయలు అని కూడ పిలువబడు చుండెడివాడని తెలియుచున్నది భత ఇ గవహిపాలుని దీనారటంకాల అను సీసపద్యవం వలన శ్రీనాధుడు రావు సిం కొలువునకు వెడలునాటికే గౌడ డిండిమభట్వను ఓడించుట కవి సార్బభౌమ బరుదమా గడించుట కనకాభిషేక సత్కారము నందుట జరిగినవని స్పష్టము భీమేశ్వర వురాణము కనకాభిపేక ప్రస్తావన లేకపోవుట తరువాత (్రాసిన కాశీఖండములో నుండూట వలన శ్రీనాధునకు కనకాభిషేకము భీమేశ్వర పురాణము రవంచిన తరువాత కాశిఖందముం ట్రాయక పూర్వము జరిగినట్లు కూడ భావింపవచ్చునం ఇక ఈ (ప్రొాఢ దేవరాయలు ఎవరు? కర్ణాట రాజ్యమును వరిపాలించిన సింగవం వంశమున దేవరాయంలం చను 'పేరుకలవారు నలుగురున్నారు. మొదటి దేవరాయల కాలము క్రీ ౩ 1406 1412 రెండవ దేవరాయల కాలము క్రీ శ 1422 1442 మిగిలిన ఇద్దరు దేవరాయ నామధారులు, శ్రీనాధుని కాలము వారు కారు కనుక ఈ ఇద్దరు కారు సాహిత్య పరికోధకులలో కొందరు శ్రీనాధునకు కనకాభిషేకమం దేసినడి మొదటి దేవరాయలనియు నుజికొందరు రెండవ దేవరాయలనియు రకరకములైన ఆధారవంలతో తెలిపిరి శ్రీ వరేశలింగము పంతులుగారు. రెండవ దేవరాయలు కవి పండిత పోషకందు కనుక క్రీనాధునకు కనకాభిషేకము చేసినడి రెండవ దేవరాయలు -_ని తెలింకి శ్రీ వేటూరి ప్రభాకర గాస్తిగారు కూడ రెండవ దేవరాయలే యని య రి శ్రీ చిలుకూరి వీరభద్రరావు గారు మెందటి దేవరాయలు ఎని ఎనిరి శ్రీ నేలటూరి వేంకట రమణయ్య గారు. వంద్రథూష క్రియాగక్తన ” ఎనవములను ఆధారము చేసికొని శ్రీనాధండు దర్శించిన దేవరాయలు వెందట్‌ దేవరాయంలం అని నిర్ణయించిరి శివ శ్రీ బండారు లమృయ్య గారు నేలటూరి వారి నిరయమునం ఆఅంగీకరింపచేదు తమ్మయ్య గారు చంద్రచూష క్రియాశక్తి రెండవ దేవరాయల యాశ్తానమునందున్నట్లు ఊహించిరి ఆధారములు తెలుపలేదు చాగంటి శెషయ్య గారు బండారు తమ్మయ్య గారు సరిజ్రైంన జధారములు చూపలేదనుచు నేలటూరి వారి వాదమును సమర్థిందిరి అచార్య కొర్లపాటి వారు పై వారందరి తరువాత శ్రీనాధుని పరిశోధించిన వారగుటచే 'పై వారి వాదములన్నింటిని పరిశీలించి శ్రీనాధుని ్రత్యర్థియైన అరుణగినినాధుని బట్టి ఛీమఖండ కాశీబండ రచనల మభ్యకాలము సరిపోవుటను బట్టి శ్రీనాధుడు రెండవ దేవరాయల ఆస్టానములో గల

ప స ఆరుగి రివ ల ఓడింది కవి సార వాము బిరుదమును పొంది కనకాభిషేక సత్కారమందెను న వరయింలనం అనగా శక్రీరామమూరి గారి ఆభిప్రాయము ప్రకారము శ్రీనాధునకు కవకాభిచేకము చేంకది 3ంఎవ దేఎరాయయి క్‌ మునకు కినకావిపేకమం చేఎన కర్ణాట ఐభుడు కీ ఎలుకూరి వీరభద్రరావు గారు. శ్రీ నేలటూరి వేంకట రమణయ్య గారు శ్రీ వాగంటి సి గారు మొదటి దేవరాలనియిం శ్రీ వీరేశలింగము పంతులుగారు. శ్రీ వేటూరి ప్రభాకర 7 ఆగెం శివత్ర ఎందారు తమ్మయ్య గారు ఆచార్య కొరపాటి శ్రీరామమూర్తి గారు రెండవ దేవరాయలనియు ఖావింఎరి శ్రీనాధుడు దరి ౦చిన నర్చజ్జ సింగమనాయకుడు ఎవరు? క్రీ రాయిడి. = ందొంంను ప్రార్జింయుచు చెప్పిన దీనారటంకాల అను సీస పద్యము సండలి సంక అం వటెం గాదా వింతరీతి 3ెట్లు మెప్పిందెటోకడా యింక మీంచ 6 వు అంగాంక చూపాలు ధీవిశాలు కదల ఎముణు వకుంరంః కౌారదాంటి! ముందే. *ందాంంనం స్వతిందచనట్లు ఎనిపెంమమున్నడ్‌ కాని ఈ ఎత్తు గీతి పద్యమునకు యిల మెబ్బంవెడో నన్ను నంకమంచ రావు ఎంగిమహీిపాలుం ధథివిాాల-_ ంటికొఎలావున నెలకొని యుండ నవు న సకాలం! సౌరదాటంటఎ ఈ ఎత్తుగితి వలన శ్రీనాధుయి సింగ మహీపాలుని శాలువున కెగి ఆ కౌలువువా గల కారదాంఎను స్వతించినట్వు తెలియు షున్నడి శీ నాధుడు శారదాంచను స్తుడింఏ కొాలువున కేగినను కొలువున కేగిన తరువాత స్వతించినను. శ్రీనాధుడు సింగమ నాయకుని దర్శించినట్లు సృష్టవగాచున్నది శ్రీనాధునకు సింగమనీడు. కుక్కవా నక్కవో ఫణివా క్రోతివా పిల్లివా బూశపిల్లివో అను సమస్య నిచ్చినట్టును ఆ సమస్యను తక్కక రావు సింగ వసుధావరు( డర్భుల కర్థమిచ్చుచో దిక్కుల లేని కర్గుని దథీచెని బేవరు వేల్పు 'మూను. బెం పెక్కిన కామధేనువు శిబీంద్రుని నెన్నెదు భట్ట! దిట్టవై కుక్కవా నక్కవో ఫణీవొ క్రోతిపా పిల్లివా బూతపిల్లివో అని సింగమ నాయకుని ప్రశంసించుచు పూరించినట్లు కలదు న్‌

సర్వడ్డ నావంథధేయయమిు నర్వునకి రావు సింగ జనపాలునకే యుర్విం జెల్టున్‌ దక్కొరు సర్వజ్ఞుండనుట కుక్క సామజమనుటే వరద క వ సర్వజ్ఞ సింగ భూపాలుని దర్శించినట్వు తెలయం చున్న అను నొక చాటు పద్యము పలన కూడ స జె ఈ సర్వజ్ఞ సింగమనాయకుడెవరు? గా చ సు గా శ్‌ సర్వజ్ఞ సింగమ నాయకుడు లేక సర్వజ్ప ఎంగచునీది _ను వక్ర నన్నలా యులో త త శా వేం య్య ట్తెల తెలంగాణము నందలి రాచకొండ వెలమ ప్రభువు కానిఎంగవము రాయంంపువ ల మ ఐదవ తరములో ఒక సింగమ నాయకుడు ఎడవ తరములో _౯ అంగము రాయ పదియవ తరములో ఒక సింగమనాయకుడు మొక్తము ముగురుంంగము నామధాయలంళ్నా వవ న్‌ లా శబా ఎది ఎడవ తరములోని సింగము నాయకునక్షు సర్వజ్ఞ విదుదము లేన భ అచల తరములోని సింగమ నాయకునకు సర్వజ్ఞ బిరుదచు లేద మరికొందరు వాంంయుచుత వో ము నాటికి జన్మెంపలేదనియు పదవ తరవంలోని ఏంగన్హు శాయుకంం కలము + డే క న న ఇహలోకషన్న ఏడిపోయెననయు ఇక ఒగిలిన “దివ తరక్ము య అల మం. యు ర నా! శ్రీనాధుని కాలము వాడని నిరయుంచెను ఈవరనిని తీనాధుడు త్రీ" 1408 10 (దౌ చలో దర్శించెనని తెలిపెను వ రహెర్గవ సుధాకరమ్నృ ఆనే అంకాల త్ర [గ్రింజమును లట లట టా - ॥ సంస్కృ రూపకమును రది చాడ్తున్న వ్నస్యర కదే చమత్యార టక తం అక్‌ | గ్రంధమును _౦కతచుగా గప సర్వం అంగము నాయక్షక్ర ? ఉంటు ల అట 2 అత్తో సంగమ నాయుక్షుడ్చు ఎని చాగంత్రి వార్ష నెరీయలంరి వేటూరి ప్రభాకర శాద్హ గార్రు చాగంట్ర చెషయ్య గారు చెం శం వ. యాలో కాక ళఈత్రన్సి చునుమరైన సర్వజ్త సింగమనాయక్షన తీనాఢడుటు దర్శించెనని వాటంయరి వసుక కారుడు దర్శించిన సర్వజ్ఞ సింగవు సాయక్ష్యద్ర ఎనవోత రట రమ లుల రాయ వ కని వం బ౦తరాయ. గ్రజుడు ఆని బఎలుగోో చౌర్సి బ౮గౌన్రద్ధిల్రో ఇ్పట్పము॥ కంటు వస సయం సూనువ్స రం సల వౌరచచ్చదాంభ్య్లు కుదూరాన్న వోశావనీ రాన ౧జె క నా య సింగ క్షమూ నో క్ష్‌ ల నాధ పోచమ్ర్య్యా అఆసదిర సంపా యనం ఆ రౌ గంగ క్ష నాధ పాషన్‌ సర్యజ ఎంగోర న ర ల వలన బమ్మెర పోతనామ్హ్యక్సు . గరాధ్యక్షు న్య ఎను భోగన దండక భాగము లన బమ్మె అనామాక్ష్యుడ్డు భోగన్న దండశ్వ్న్య ఈ స రుకున గూరి చెప్పునదే యన్నది స్పష్టనుగుత్తున్నం న ఈ సర్వజ్ఞ నాయక్రున గూర్చి చెప్పి ళు న్‌ విశ్వేశ్వర శ్ర చమస్హార్ర చంద్రికలో గ్య ఎద్యాద్ట్వ్వ తాతేతావక స్య _ గురో సర్వజ్ఞ చూడ్షానృన్చే సోతవోం 4 ౬

ఎయు నేల లే ఆచ మసారవ ఎుదాకిళి కర్తయైన సంగతు అలం ఎరుదనుం కంటం బవ జతను మనుమేవైని ఎంనిమ నాయకునకను సర్వజ్ద బిరుదము ల్‌లదు గా ఎవాల్య చొలటాదే వీది ఆంఎయాక్ర లలా కే కటూరి ప్రచాకర నాస్తి గొరి అభిప్రాయము సమంల చం” మరత మూదాకం కర్త మెొచచి ఎచ్చుడ్జె సెంగిమనాయకుడనియు క్రినాధుడు వందిర్శిం దినే +లాష్తా ఎం+ము నామిముడెం దచెందవ ఎర్వ్జె ఇలగమే నాయకుడనియు (శీ ్న! 1435) సృష్ప్వము. ఎం తెలిఎరి. (క్రీనాధులు పుట 271) ౯ కారుడు దీరాంటంకాల.. -నే పద్యవఎ వెప్పినది ఖక్కవా నక్కేవో అను కము న్య్థనం వర్తి దేంపవ్‌.. బక్షనౌ ం ను పద్యము చెప్పినది ఈ రెండవ ల హక మచేయముం ఆ వ్‌ ౮ సర్వల్త ఆం మనాయకిని దర్మింవన ఎందిర్యమునందే శీ నాఘిడు శృంగోరియా? ౮ టతిఎతో -చ్వులెన వారి బ్రతిదిన బవ్వానిమును మూత ఎరిశీలించయటి ప్రపంచము ళు ఉంటాది తవ క అమానవ తపంతటి అత్నెవు లేవు ఎని _ నిపిందికొన్నవాడో శ్రీనాధుడు అధ ద్రటలచము టోంకలయునా.. ప్రీనాలున్‌ బృక్తీనతె జేవలి వయషయములందు కది తలదూర్చి సాం టి ౮ చా లా కవాధుదు. వేస్చాతోలుం న తెంచి పం ప మ ణు నా రచనకు. శైయయిక్‌ంాయంనేందా ల కివి మైన మొల్త లేన రామాయే గ్రంధమందిల ఇ ర్చ కివద్తతతో. రణకాచైసచ్తే కరాధి చని వెప్పిణడి అయినకులలా. శ్రనాధుని ప్రీలాల్వవంను గగ మొదటగొ ప్రర్తావించినవారు షి ఆలీ కందుకూం వివేంంంగము పంతులు గారు జ ప్ర ర తదరువ ఎ ఈ యంశమును వాగుగా ప్రవారము చేసినవారు న్తీ వెటూోలి ప్ర కాంగా మ య ఇ శ కరణ లో రు ఆనం అదిందెిన శీనాధి వరితమునికే ఇృంగారే స్రనాధము న్‌ నామ చెఎరి స్రనొాధున స్వవావమున నూరి వీరు శ్చ గాం స నాధవు నందన్న మాటిలొ ల ో లా గంధిమేని వి ఫనాధుడా మహాభోగ ఎరాయణుడు నాధుడు నిర్వ్యాజముగొ నొక్కొ రు దీ రలౌకిక ఫలము నపేక్షంచ భ;వదంకితము చేసినిలు కానరాలు ఎన పాఠ లో న్తూరికొ ఎనారటిలకాం రీర్ణమూడంటఎం వాంబూనదాంబరాల కలి ధాంశముల లయి సుగంద్రారగరాగానులే చెను తదుపలక గ్ర రాగానులేఎనములు ఉద్యాన విచోరములు శ్రీనాధుడే పేక్తంచె ( లు రదెంచెను ఎవనికి యకాలిష్ప యపొరము (టు 299 గములు ॥ వముజభీయు నాండు కృేంగారి శఖరుడు నీమఖండ కాశటండె గ్రంధ భా శ్రులు న్‌ విషయ ము శివరాత్రి మాహాత్మృము వాటుధారలు ఐతిలేన్‌ అ చును రాదాంత పజచుచున్నవ (వుట 309) ల చట లకర కాట్తి గారు. తీగలో చరిత్రమునకొ శృంగార శాత లిం నీ ఐలుకూరి పాపయ;్‌

స%11 వారు వ్రాసిన శ్రీనాధ కవితా సమీక్ష అను గ్రంధమునకు శ్రీనాధందు కృంగ్‌ ఆం అను పేరుపెట్టి ప్రభాకర శాస్రిగారి వాదమును ఖండిందినారు శ్రీ చిలుకూరి పాపయ్య కాస్రిగారు శ్రీనాధుండం కృంగారియా?. న్న గంధమం యొక్క ఆముఖము లో అన్నమాటలు “శ్రీనాధుని శృంగారిశేఖరునిగా నిరూపించుటకు క్రీడాభిరామము పీరికతో ాప్రిగారు కూర్చి పెట్టిన యుపపత్తు లెంతవఅకు సరిపడునో పరికింపవలయుననిపింఎవడి క్రీడా-ఐ మ కర్శత్వమును శ్రీనాధునకు! గూర్చిననాండే శాస్రిగారి దృప్రిలో నాతండం కృంగారి చేలిరుండైరాయి తత్కర్సృత్వమాతనికి లేని నాండాతండు శృంగారి కూడ గాండనిపించినది నక ఆ దృష్టితో బరిశీలనకు. బ్రారంభింపంగా శ్రీనాధుని స్రీలోలునిగా. దెలుపుటకు శాస్త్రిగారు శ్రీడావరావం ఏరికలోం గూర్చి పెట్టిన చాటువులన్నియునాతని వగునా? కావా? యను సందియదేంర్చడి వడి శాస్రిగారు శ్రీనాధుని శృంగారింగా నిరూపింప దలపెట్టిననాండు వారి కాతని రచనలస్నయ దత్సమర్ధకములుగా నెట్లు పాడకట్టినవియో శ్రీనాధుడు శృంగార్‌ కాడు ౨న యనుకా నన నాండు నాకు నట్లే ఆతని రచన లన్నింటియందు నాతని యీ్య్వోరార్టన కళారం ంంచేం గోచరించుచు వచ్చినది అట్టి దిదృక్ష్తతో( బరికింపంగా కాబ్రగారు శృంగార కీర ధమంన సం క్రీడాభఖిరామ పీరికయందును నిరూపించిన యుక్తులు ఉపపత్తులు సరిపంసటు లం నన్నీ విముర్శనమునకు. బ్రేరేపించినవి శ్రీ వేటూరి ప్రభాకర కాస్రిగారు శృంగార శ్రీనాధము ప్రచురించనడ్‌ 1923లొ ది ఖండించుచు శ్రీ నిలుకూరి పాపయ్య గాస్రిగారు తీనాధుడు గృంగారియా” _ను (104మం హ ప్రచురించినది 1859లో అనగా 36 ఎండ్ల తరువాత ఇడి ఇట్లుండగా 1980ల ఎనగ చిలుకూరి వారి గ్రంధము ప్రచురించిన 21 ఎండ్ల తరువాత ఏద్వాన్‌ డీపాల ఎవ్నంన్నూ ల గారు తమ 86వ ఎట శ్రీనాధుడు శృంగారియని నిర్ణయించుచు. శ్రీనాధుఎం.. కం” రమ అను నొక సమీక్షా గ్రంధమును వ్రాసి ప్రదురింవనారు. ఎనగా వ్రభాకర కౌర్ర్రగ ఆ ఎ చమ సం 57 ఎండ్ల తరువాత పెచ్చయ్య గాస్రిగారు పునస్టాపసనమ చేఎనారు శ్రీ దీపాల పిచ్చయ్య శాస్రిగారు. వారి సమీక్షా గ్రంధమైన శ్రీనాధుడు శృంగ రము యొక్క తొలిపలుకు లో గ్రంధ రచనా కారణమును తెలుపుచు పలికిన పలుకులు “శ్రీ వేటూరి ప్రభాకర కాస్రిగారు తాము రచించిన శ్రీనాధ వరిిత్రక కృంగార శ్రీనాధ మని పేరు పెట్టినారు శ్రీనాధుడు శృంగారి కాడనియు ఎత్రని చరిత్రకాపేరు పెబ్బుట తప్పనియు ఒకరాక్షేసిందినారు ఆయాక్షేపము తప్పో ఒప్పో ఏచారింపకుందనే పెద్దలం ఒకరిద్దరు ప్రభాకర కాస్త్రిగారు శ్రీనాధున కన్యాయము చేసినారని అందందు వాకనాడినారు అందుకు అతడు శృంగారి యని రుజువు చేయవలె గావున అతడెలాటి కృంగారియో విపుల ముగా వివరిస్తూ ఈ వ్యాసము వ్రాశాను అతడు శృంగారి యనుటకు అతని రచనలనే ప్రమాణముగా చూపించాను నా స్వకపోలకల్పనమేమీ లేదు విద్వాన్‌ దీపాల పిచ్చయ్య శాస్త్రిగారు గ్రంధాంతమున సారాంశము లో పలికిన ఎం. కూల

వ లాం ఒం ఆ చెల శృలగాంమయిములు ఆతని కృతులు లంచం ర చేలు. ఆపై ం న్యాయంగా ఎయావైన ఆ సలాగార పరాయణులు మరియు వడ ంచేఆ ఎల్పయాచై ల ఉం న్నెలంటం లా అలో మెొంఎయచ్‌వాదు తనికి ఎంబంధించిన పతియం ఎం మెం లం అచయంందే.. కు వ యౌంచెందుకా” అతిచు రూపాందంవిన క ఇ ల్‌ో న యు మేయి న చాయం

కర ధం ఎఎపలిఎంఎ కాయి అసునివు. ని ఆజావ్చు చేయిమి ఎమగ్రాంధ్రి పాహెత్చృంలెే (1 151) న స శా అనో పై ఆ ఆత

ఎత క నౌంఆలర్ట్‌ లు తంగ ఎచీక్తింఎఎంలో బబాజంగా వర్ణించడంలో శ్రీనాధంఎం. ఎంవెవనన వెట్బి “అటువంటి ఎద్కొంను అతిగా చెబ్బడం వల్ల ఎతడు ద్రీలోయుఎనే _ంకీం అంప _లుయికొంం, త్తీనామదు ఎవినీతిఎరుడుకాడు. రసికుడు వచ ఆం న్‌ సలాం శయ ఆఆ అజగీంందచన విధంగా నోగిం వాలళ్తిదగర తన రాసిక్యత చూఎ హుటించ దే కం ఆం లం చోంం పోచేం వాచందీ. ంకాంక్తనీయమైన _ఇవనితను టోంండానా ఉం దౌాంరి ఎ నలటె అటంఎనంటయికా విధిని లఅిచుతున్నాషు

న క చస న్‌ యు గకినుంగెవె గం గాయని

న ఉత వ్పా లల ఆ ఎదను వేలికి సెలంంగుు చాాామూల ఐ

ల -మా అవుట్వ ఆంత (1 చోటి దాని నేయికా

డాంం దాపంచేంన దాఆను నేఉంవవదు వరా!

టట రోల నా ఆచ్చెయురత ట్రం _శాధంచు స్యెంగాతము. అను ఎమీక్లా [అలన ఎంట. మాటల యాం చెలియలి దారం బసెంర య ఇటలి గారు వాసిన ఎ ర్ముంటం

నే ఇ జ

లెత లో ల యిం కాయరాల ఎం రంక బుంగివుడని నెను వృాదయిపూచ్వగ మంగ (ప్పబం సా ను “ఆయున అంగీకరింయము. కానీ _రదారకాముకువన మాత్రము ఓ జో జ

ఆంల్బకానను అటా మునపాంకి _ంఎమున్ను చటం లఇరముగా వరించిన ధర్మనిషుదితరఎి -తస ఇవ్వు 1 చై ఆ ట్ర బేంతలల్మము వాచటయే నాట కవుచెష్న వవంది ఎట్సీవారే

వ. రాసిక్యము చంవచ్నక ఛర్యివరణఅము 'పనచెసెకొన) గొబ్బ బ్రతుకులు వారిఎ కవిసార్వశాము డగు * చందా చ కోవలో చీరిగియ్యుడు

క్ర రాధుం సెంగౌరి ను చర్చా సీమంతిన ఎప్పుడో పుట్స నెడు ఎకర్షణము లేక కడ వృద్వరాలైననం శ నాధుని శృంగార కివిత్వకాంత మాజ[ము నేటికిని నిండు జవ్వనముతో రణకాక్రర్తఎ 3క్తిను ఎంతికింముకొని కవ్వంచువునే యున్నది

గ్రంథముల పొర్వాపర్య్వ్యము

శ్రీనాధుని గ్రంధములు అనేకములు ఎందులో కొన్ని ఆలభ్యములు లభ్యములైన వానిలో క్రాన్ని కరత్వ ఏషయమున వివాదగ్రస్తములు కొన్ని ఇతరులు శ్రీనాధుని గ్రంధములని చెప్పుట వలన 3లిసెనఎ

ం శీఒండము హరవిలావము. వివరాల కృంగారనైషధము భీమేశ్వర పురాణము క్‌ పం చ్యములైన గ్రంరముట మ్‌ లూ ఆ న ర కూ హన ఉశకణ 4 ధ్య చరిత్రము ల మరుత్తరాట్బరిత్ర శాలివాహన సప్తశతి పండితారాధ్య వరి గ్రంధములు ం న్రమం నందనందన చరితము ధనంజయ విజయము వల్లభాభ్యుదయము కామ శాస్రము నందు క లని ఈ గ్రంధములను తాను వ్రాసినట్న శ్రీనాధుడెక్కడను చెప్పచేదు వీనాధు (10ధము ఇతరులు చెప్పినవి లభ్యగ్రంధములలో పలనాటి చరిత్రము క్రీడాభిరామములు శ్రీనాధ కృతములని కావని పండిత లోకమున అభిప్రాయ భేదములున్నవి శ్రీనాధుడు తన గ్రంధ రచనా క్రమమును గూర్చి కాజశడవులో (1 7) దెప్పిన పద్యము చిన్నారి పొన్నారి చిబుత కూశటి నాండు రఏవియిందితి మరుక్తరాట్నరిప్ర నూనూంగు మీసాల నూత్న యౌవనవ్చున్న శాలివాహన పష్త్రతత్రి నాడి సంతరింఏత్రి నిండు జవ్వనంబున యందు హర్ష నైషధ కావ్య మాంద్రభాష పొఢ నిర్భర వయ పరిపాకమ్సునం గా యాడ్రిత్లి భేమనాయక్షుని మవాన్ష 'ప్రాయమింతక్త మిగుల కిటాలక్పద్రం గౌనికా ఖండమన్స మహాగ్రంధమెన్న దెలుంగుం చేసెదం గర్గాట ద్రే+ కటక్ర పద్మవన హ్రీల్సి శ్రీనాధ భట్ట క్రవిన్స ళు పద్యము వలన కెలియుచ్చున కొన్సి శాలివాహన సప్త శ గారనైప్య న న (గ్రంధమృల రక్రమమడ్డి మరుత్తరాట్పరిఅ హణ ఇ లిగొరనైషధమ్సు శముషర పురా కోబండమ్న జార విలాసమ్మునంద్హు (1 ర) ఆంధ్ర న్స పెం హరవిలాసమ్సు సృంగార నైపధమ్చ వ్రాసిన కీ షెచధాబ్దభన ఎనయుండట వలన చ్నా గ పొర్ర ప్రాం న వైషధము నందు [14 ఆరాధ్యచరిత్రమార్రగ న గంధమన స్పేప్పము. శృంగార పండితారాధ్య చరిత్ర బగా వెషధ రచనక్ష ఫ్య చరొర్య చరక పసక్త యుండుఎచే తేనాధుని మాటల ల్మ నేలిన గ్రంధ ల దాసినదని స్పష్షవ్న్హ మరుక్తరాటర్య నాల్రిన్హాం (ట్రంధముల 'కముది హరవిలాస నే సస్తక్చ పండిత్రా హరవిలాసమృ భీమేశ్వర పురా కాశీండ్ర రాధ్య చరి కృంగార నెషజధము అనేకవిధమ్సృళ్చ్యై ఆధార ము - ముల పౌర్వాపర్యమ్య్య సలిత్రో సాహిత్త్య పరికోబ్య ఆ

న ాలటలాంము ఇఅఎంచయి వాయము నందినందన ఎంట అలల యటం లు... అమే సెం ఆన్‌ ఎమ అాపీలందము.. శివరాత్రి మాహాత్మ్యము వ. జలఖఫ్న గ్రంథములు మరుత్తరాఓ్నరిత్ర ల న రి ఎయఎంర ౧ -ఆఅకిెఎూన తఖిన ట్ర వం-ని టబఎమ గ్రంధము చిన్నారి పొన్నా ఆ ర ల్ని రా ఆల లొని రెం అలా లాం. బీజారో సన లుం గింలోకి ఎనారి పాన్నారి వయబ్సును పలువురు ల ంటలున టైటందల ఎదానాఎంంా. ఆంవతృిరముల ప్రాంతమని న్యూలముగా ా యొ రితయని అెటులఆమంు తు ఆ హారి యుమయు తెలియదు. మరుత్తుడినా రాజు యొక్కి చరి( క విది ఆం వట ఎయ్యు టు నేక రానముంలా -నేక్‌ విధముల మరుత్తరాట్బరిత్ర 5 తూ యు అబ బ్‌ నయెన క = జ ర ఇ్ఫలిని మామిడి సింగిన పెద్దిన్నమి న్య రి అ లం సం అఆర్‌ టయ ము వెలి ఆటం గె ఆ వ న. 130) ఊహించిరి శాలివాహన సల“తి య ఇది ప్రతిగాధా టాయి వెట్రూర్యల వటట ఆగ్‌ం నటం చెయా-చీన గ్రంధము వ ముం శి అభి (లవంమె.. (అటట గం తర్చావ్యప్రైమాలలో ఆ లెనె ఎఎ 3తకముల ట్రగా లా న్‌ ౬ ఎలా మువౌ వు వైసనవ్లై వెప్పినాచు సా న యు తు మౌ! ఆ మనెం చలా నో = ఆ కీ నాధుడే హస్త క ఇాన ఎద్చిజవశమున న. వసం పది న ల న రాదు ఉచ్చిగ్ను న నంది మూదవింబిన టా క = ఎచా్యఆ మాటో త్రయం ఆ న సుకుమారుని ఉట గు లొ కవ టం యౌఎచీదాబతు షోం* వ్యదేసయి (నవ 3 39 చీ సన కొంచెము

• గ్గ క్‌ మెసొల వయిస్తనే లయము కవున నదుం మఎము బ్రకాంము నూమాగు ము శ్రి టా ం క ఒచ్యము మ్య చై వ చేయట కావచ్చును లా ంలమంనిందెల ఆక్క ము నంల రాయ్య్యాల కట గర్‌ ఎరిరోధం ఎఅనె వెలు మాం నది ల ెంలయిందాఎ (వవ ఎంఎ వలం మంమె! దెచ్‌ ల్‌ న "౪. ఎకె వాలు ఉంటి అదెటుం[12 ” ప్రియ వాత్తఆిలింంట లలల నా వ నీ వఖఘిం వెషిం 96 గంటె అ? తగవా మగి వాచి మాజి?” న కా ఆత శ క = ౧. ని పల చెతు(లగు నంతకు నంతికా * ర్వు నెవ్పె ల శెడ్ల పస్తశతి నుంటి ళు య దికోదుటి వేమాలట్ది =% యిన మం అము గాధా ఎబ్తెతలొ కిన్పేంచా డవ గాధగా పరము ని స్రసారమునందు. మౌంమె ఎ తయంగా శ్రైటాం ది మూల వ్యాజ్యానింఎన ఎవ కతి ॥/ గు న్త్నుస్త చ్‌ ్రాక్యం పాంవమంనకు సంస్కృత వచ్చాయా కస్యవా నభివతి రోషో దృివ్వై ప్రియాయా స్రవణ మధింం సభ్రమర పద్మా ఘౌంఎణి కంటయాగ క్‌ వారిం వామే సవస్వేదానిస్‌

పండితారాధ్య చరిత్ర పిడుపర్తి సోమనాధ కవి తన బసవ పురాణ పద్య ప్రబంధదు యెక్క _వరతారికలో హరభక్తి వైదికంబని క్రుతు లిడి వెప్పెం బ్రతిభ సోచేశుండారాధ్య చరిత సరవ శ్రీనాధు( డా చరిత పద్య ప్రబం ధచు చేసె ద్విపదలు తజచునిలిపి అని తెలుపుట వలన శ్రీనాధుని పండితారాధ్య చరిత్రము పాల్కుణిక సోమనాధుని వ్విఎుడ పండితారాధ్య చరిత్రమును పద్య ప్రబంధముగా రూపాందించెన గ్రంథమని వెలియుం మున్నవ్‌ జగము నుతింప(గం జెప్పితి టపపగడయ్యకు నాయనుంగుంబెద్దనకు( గృళతుత్‌ నిగమార్థ సార సంగ్రహ మగునా యారాధ్య చరిత మాదిగ బెక్కుల్‌ అను శృంగార వైషధము నందలి (1 14) పద్యము వలన శ్రీనారుడు తన పండితారాధ్య కృతిని మామిడి సింగన సోదరునకు అంకితమిచ్చెనట్లు తెలియుచున్నది మెగడయ్యకంు అంకితమిచ్చెనా? లేక పెద్దన్నయైన వేమయ్య కంకితమిచ్చెనా” అమువడి మరల సంంగ్పంగమం వరిరువురిలో నొకరికిచ్చెనన్నడి మాత్రమ స్పష్టాంశము పెద్దన్నయైన వేవుయ్యుకం ఎస్నస్న్వ్యయె స పెగడయ్యకు అనగా ఇద్దరకం క్రినాధందం కృతంలు ౨౦5తవిదృసట్వు ఈ ఆక్రివం తెలుపుచున్నది ఆ రెండవ కృత్‌ ఎదో?

ఆ రెండవ కృతి మరుక్తరాచ్బరిితముని అరుడగారి _భిపాయముం మయటుత్తరా టృరిత్రమును పెద్దన్నలైన వెముయ్యుకు ఎండితారాధ్య వరిర్రదము వెన్నన్పటైన ద్రుంంయ్య్వకం శ్రీనాధుడు అంకితవుద్పనట్టు ఆరుంద్రగాఠు ఊహెందిరి (సము పాటా 4 131) ధనంజయ విజయము

ఈ ధనంజయ ఎఒయ గ్రంధమును క్రినాధుడు బ్రెునని చెప్పుంకు నే _క ఆధారము

దంతులూరి బాపిరాజు అనునతడు మూర్తిత్రయోపాఖ్యానమను ప్రఎంధముంను బ్రాయుచు పీరికలో తన వంకమందు బహుపూర్వుడైన దంతులూరి గన్న భూపాల మౌళిని స్తుతించెను ఆ స్తుతిలో

శ్రీనాధ సుకవీంద్రుచే ధనంజయ విజ యంబను సత్కావ్యమంది వెలసె అని తెలిపినాడు కనుక బాపిరాజు మూటల వలన శ్రీనాధుడు ధనంజయ విజయమను కావ్యమును వ్రాసి దంతులూరి గన్న భూపాలునికి అంకితమిచ్చినట్లు తెలియుచున్నది ఈ గన్న భూపాలుడు పెదకోమట వేమారెడ్డి యొక్క మామయని పలువురు పండితుల అభిప్రాయము

గ 11 గ్రలద నామమును ఒట్సి యిది కిరాతార్దునియ కధ కావచ్చును శ్రీనాధంని హరవిలాంము వండు కూడ కిరాతార్తునియ కథ వచ్చును గదా హరవిలాసమునందలి కధ నంగ్రిహమంగా సున్నడను వావముతో శ్రీనాధుడం సంతృప్రి నందక ప్రత్యేక ప్రబంధముగా చా-ంంయంందవమ్మ్యు న" ందారు తమ్మయ్య గారి ఊవా (శ్రీనాధ మహాకఎ పుట 74) నందనందన చరిత్ర ;ఐవవంజ్క వేంకటకవి తన ప్రయోగ రత్నాకరమునందు కస్తూరి రంగ కవి తన ఆవందరం॥ రాళ్ళలదమునందు. శ్రీనాధుని నందనందన చరిత్రము నుండి అని రెండు సీస పద్యు పాడములుదహరిందనారు. ఎవి యివి గే రామానుజుండం ఎరంతరము పదాజు చేల నూతెనమండ్రు వెలందుల తమి రాజు కుమారు. చేలంగిలండు ఈ యండావారణమంల ఎధారము తప్పు మజశీయొక అధారము చేదం వేయోరి ప్రభాకర

• ఆగెరు కా ఆధారవంఅనం గూడి వచ్చంంఎలేదు రంగరాచ్య వమన నుడవారింవంఎడిన యా సీస వరణములలో మొదటిది కంంటివడగతో నున్నది రెండవది కేఫలకారముల యలిమైల్రి కలది _ఎ క్రినాధ రవతముయిగా ల. వర్న ంంపంజాంకు నాందను వ్వాసంమాట కితర ప్రమాణము లిం.క6 గానరావు (గృం రా అట 279) గంధ నామం ఎత్త డీనలాని కథ కృష్ణ ఎంఎంధిము కావలెను ఈ గ్రంధమును | నాధుడు బ్రాఎనలో పంల మైలారురెడ్డికి ౨ంకితమిచ్నెనది యిడియే కావచ్చునని అచార్వ కార్తపాట తీరామమూర్తిగారు ఊహించరి (3లుగు సాహిఆ్ట ఎరిత్ర.. ద్వితియ పుట 58) పెదపాటి జనన్నాధకివి (జగన్న) తన ప్రబంధ రత్నాకరమను ఎంకలన గ్రంధము కందు (3 199) శ్రినాధునిదని యొక సీస ఎద్వముదావారించినాడు రజని వధూ కర్ణ రత్న తాటంకంబు వలరాజు ధవళోష్ణ వారణంబు 'ప్రోషత యువతి హృత్పుట భేద దాత్రంబు బహుచకోర కుటుంబ పొన పాత్ర మధుకైిటభాసుర మధను దాంపటి కన్ను వక్రవాకంబుల చల్ల జంపు దుగ్ద పాధోరాశి తాలుచూలి సంతతి రోహిణీదేవి తారుణ్య ఎలము

చంద్రకాంత శిలా మణిస్థల కృపీట నిర్ణరాంధోవ్యధా మోక్ష నియమ వైద్యు. డంధకారచ్చటా హాలాహల ధరుండు చంద్రు€ డొప్పారె. గాంతి నిస్తందగ్రుండగుచు ఈ గంధమునందలి వల్లభుడు తెనుగు వల్లభుడు అనగా శ్రీకాకుళ క్షేత్రస్వామి కకుకి 5 గ్రంధమునందలి కధ శ్రీకాకుళ క్షేత్ర మాహాత్మ్యము కావచ్చునని పరిశోధరుల భావము. కామ శాస్త్రము ఈ గ్రంధము లభింపలేదు ఈ గ్రంధమును గూర్చి బ్రహ్మశ్తీ దేటూరి ప్రభాకం కార్తి గారి మాటలివి “శ్రీనాధుండు కామశాస్త్ర విషయమున నేదో గ్రంధము రచిం వచినట్టు తకలియుచున్నద్‌ నెల్లూరి శివరామ కవి కామకళానిధి యను గ్రంధమున నా విషయమును ఒఎస్తావందినాంటి పద్యైకదేశముదాహరింతును మజియు శ్రీనాధు డాదియౌ నరసముతులు ఎంత దుష్కర మతినైన వృద్ధనైన ఈ శ్రీనాధుండు మన శ్రీనాధుండగంనో కాడో యని సందేహించుటక గూటి నవకాశమున్నది (శృం శ్రీనా పు 280) గొటమరాజు కథ పినయల్లయ అను నతడు ద్విపదలలో వ్రానన కాటమరాజు చర్వితలో పినయల్లయనువాండు ప్రియముతో జనుల వలనోొప్ప శ్రీనాధు నచన పద్ధతిని సలిపెను యదుశాస్త్ర చరితమంతయును అను మాటల వలనను కాటమరాజు కధ యను పద్య ప్రబంధము నంద. 'శ్రీనాధుండను కవి గ్రేష్టుండు ద్విపదగా రచియించె. గాటమరాజు చరితము అను పద్య భాగము వలనను శ్రీనాధుడు కాటమరాజు కధ వ్రాసినట్లు తెలియుచున్నడి ఇది చారిత్రక సత్యమైన ఇతివృత్తముతో గూడిన కావ్యము పదమూడవ కతాబ్దవంఎలో నెలూరును పాలించిన మనుమసిద్ది రాజునకును ఎజ్జగడ్డపాటి ప్రభువైన కాటమరాజునకంను ఫలరి విషయమై వివాదము పెరిగి యుద్ధముగా మారిన కధ దీనిలోని ప్రధాన ఏషయము ఇది యాదవ వీరుల చరిత్ర ఆంధ్ర మహాభారత కర్తయైన తిక్కన సామయాజి పెద తండ్రి కుమారుడెన రణతిక్కన తన ప్రతాపమును ప్రదర్శించి సరమపదించినడీ యుద్గ్దమునందే

*నాధఎు. మానసోల్తాసము. రామాయణము పాట అను గ్రంధములను కూడ బాసవట్వు ఎకగోదకులు ఎఎయికుయున్నారు. గ్రింధములు కాని శ్రీనాధుడు వాసెనని తెలుపు సరియైన ఆధారవం లు కాని లవింఎలేదు

పల్నాటి చరిత్రము

ళా లఎల్హొటి వరిత్రము ద్విపదికృతి ఈ గ్రంధమును తాను వ్రాసినట్లు శ్రీనాధుడెక్కడను చెబ్బదిదు. క్రీసాలుణ ట్రంశము మొత్తము లభింఎలేది కల్లు ప్రతిష్ట బాలచంద్రుని యుద్ధము అను భాములు మాత్రము కీనాధునివి లభించనవి తక్కిన భాగములలో కూడ శ్రీనాధుని భాపము_. కలవని దండి వారు కలరు

ఎల్నాటి చంతకి ఛారతి కథకు వెత్రముగా అనేక సామ్యుములు కన్సడుచుండును _౦దులకే దీంకి పల్నాటి భారతమని కూడ పేరు వచ్చినది

టబన్తుతము మొద్రితమై లభించుదున్న ఎల్నాట్‌ వీర చరిత్రము నందు కన్పడుచున్న భాగములిఎ అనుగురాజు పల )టి సంపాదనము 2 పల్నాటి రాజ్యవిభాగము 3 కోళ్ల వారు గోవన ఎటిగు 4 తరిణ్యవాణము 5 మందపోటు అంకన్న విలుగు 6 గురజాల యుదయి 7 అలరాజ రాయటిరము 8 కల్లు ప్రతిష 9 బాలచంద్రుని యుద్దము 10 కొమ్మగాజు యుద్దము 11 బ్రహ్మన్న ఏరుగు ఈ ఎదునోకందు ప్రకరణములలోను తమ పేరు ఒల్బగొన్నకివులు ముగురు శ్రీం ద్రుడు. మల్ల్దయ కొండియ కల్లు ప్రతిష్ట బాలచంద్రుని లిుంది ఛాాములను _నాధందం. క్రోళ్ళ పోరును. గోఎన్న విరుగును మల్లయ్య కొమ్మరాజు యుందమును = టయ బ్రాణనిట్లు కన దుమున్నది

ఆ గ్రంచమ ఎ యు కింము రాటి (శ్రీశ 118182) సాంఘిక రాజకీయ విశేష ములు ఆచార వ్వఏహారములు ఎభరణములు కన్పడు ముండును పాంఘిక దృష్టితో చూచిన ళఈ తంధమా చః ముజృషమ్టైనడి ఆంధ్ర సాహిత్యము నందు ఆంధిదేశములో జరిగిన వృత్తాంతము ఇప౩వ్మత్తముగా వెలసిన ప్రధమ గ్రంధము ళు గ్రంధము శ్రీనాధ కృతమని కొండు. కాదని పారికొందజిం వాదములు చేఎరి ఉభయ పక్షముల వారి వాదములక అవకాశమున్నది ఎ పాదముల సారాంములిఎ కరృత్యము

ఈ (గ్రంధము యొక్క ప్రారంభము *౫గా కల్లు ప్రతిష్ట యొక్క (ప్రారంభము శ్రీరఘు నాయకు విత్తమందెంచి అను పారముతో నుండును అట్టే ఈ కల్గు ప్రతిష్ట భాగము యొక్క అవతారిక యందు. చెన్నకేశవ విదసేవారతుండ అని కలదు దీని ప్రకారము విష్ణుభక్తుడైన క కవి వాసి ఉండవలెను ప్రసిద్ధుడైన శ్రీనాధుడు విష్ణుభక్తుడుగా ప్రసిద్దుడు కాడు అతడు ఈశ్వరార్చన కళాశీలుడు “నుక ఈ గ్రంధము శ్రీనాధ కృతము కాదు అని ఒక నాదము

ఈ వాదము సరియెనది కాదు ఈ చరణవం ప్రక్కన

వలను భారద్వాజ వంశవరన్తుడ్ర కవి సార్వభౌముడ ఘనత కన్నట్టి శ్రీనాధుడనువాడ శివభక్తిపరుడ అని కలదు దీని ప్రకారము ఈ పలనాటి చరిత్ర కర్తటైంన ఓనాధంఎం ఎారడ్డావ వంశవర్థనుడనియు కవి సార్వభౌముడనియు ఘతన పొందిన శ్రీనాధ మహాకవి యనియు శివభక్తి పరుడనియు స్పష్టమగుచున్నది ఈ లక్షణములన్నియు ప్రసిద్యదైన నాన లక్షణములే శ్రీనాధుడు శివభక్తుడైనను విష్ణుద్వేషి కాడు కడా హరఎలాపరముం బంగార నైషధము విష్ణుస్తుతులతోనే ప్రారంభమగును కనుక పల్నాటి చరిత్రము వి ఎరఎముంతో ప్రారంభమైనంత మాత్రముచే శ్రీనాధ గ్రంధము కాకుండగ పోదు 2 ఇష్ట దేవతా స్తుతి మధ్యమున శీలమ్మనాయకుని స్తుతి కలదు *ంమ్ము - యడన 'బ్రహ్మనాయడే కదా అతనిని శ్రీనాధుడు దైవముగా భావంది స్తుతి చేయు? స్తుతింపడనుటకు ఆధారము లేదు బ్రహ్మనాయని గూర్చి లోకమున _౮ఎట్‌ శక్త కలదు అశ్వత్థామ ఆంజనేయాదులవలె ఇతడు చిరంజీవి అను ప్రవారము కూడ కలదు కనుక శ్రోతల తృప్తికి వాసియుండవచ్చును అంచేకాదు ఈ శీలమ్ము శాలంం అర ఎ కొన్ని ప్రతులలో కన్సడదు శ్రీనాధుని తర్వాత కొందజు కల్పించినదైనను కావబ్ను సం 3౩ ఈ గ్రంధ ఆవవారికలో చెన్నకెశవస్వామి స్వప్న సాక్షాత్సార వృవాంం మన్నది పలనాట్‌ విరుల భాగవతంబ ప్రకటితంబుగ నివు రదిరింవి మాకు ఆంకితంబొనరింప ననునొందు సూవె అని మాచెర్ల చెన్నకేశవుడ త్తీనాధా.నకం కలలో కన్పడి కోరినఎ్వు కలది ఇంటు. క్ర కెంత తనకు కల వచ్చిన తరువాత ఎ గ్రంధమును వ్రాసినట్లు కన్పడదు కనుక లా (౮ఎంము శ్రీనాధ కృతము కాదు నిజమే కాని ఎ గ్రంధమున లెనంత మాత్రమున ఈ గ్రంధవంన ఆందికూ ఎదని నియమమేదియు లేదు పైగా చారిత్రికముగ జరిగినదని 3ెలిసిక కధకు ఈ ఎఎయిము వలన విలువ పెరుగును 4 సంస్కృతమూలము లేకుండ ఎ చిన్న రచనను కాని పెద్ద రచనను కాని శ్రీనాధుడు చేపట్టినట్టు కన్సడదు ఈ పల్నాటి చరిత్రకు సంస్కృత మూలము లేద. కనక శ్రీనాధ కృతము కాదని మరియొక వాదము ఇది సత్యము కాదు హరవిలాసము నందలి చిరుతొండ నంబి కధకు కాని ఆరాధ్య చరిత్ర గ్రంధమునకు గాని సంస్కృత మూలములు లేవ కనుక ఈ వాదవు బలములేని వాదము

5 కీశారుడు పల్నాటి సీవపై నెన్నియో చాటువులు వెప్పినాడు ఆ చాటువులన్నియు పల్నాటి సీమ పై _సహ్యముతో చెబ్బనవే పల్నాటి సీమపై అంత హీన భావము గల శ్రీనాధుడు ఎలనాట్‌ వరిత్రయి ప్రాయునా” కనుక ఇది శ్రీనాధ కృతము కాదు _క వాదము

వాధునకు ఎసహ్యమం కలించినవి _క్కడి ఆచార వ్యవహారములు శుభ్రత లేని పల్తెటు ళు గాస్తమ్మన్యులం అంతేకాని ఎల్నాటి వీరుల వరితముకాదు. అంతియే కక ఈ వాదమంనకు మూలములు చాటువులు ఆ చాటువులలో ఎవి శ్రీనాధునవో ఎవి కావో నిర్ణయించుట ఎంత నులంమ్రైన ఎని కాదు చాటువులు సందిగ్ద విషయిములకు టబఅమాణమవములు కానేరవు

6 ఈ (0ధము నందం భాషా దోషములుల వ్యాకరణ విరుద్ద ప్రయోగములు కోకొల్లలు సకల విద్యా సనాధుడైన శ్రీనాధుని గ్రంధమైనవో ఇట్టి టోషములుందడునా?”

లధెంచిన బాలచంద్ర యుద్ద ఛాగము కల్లు బ్రతిష్ట శాగములందు దోషములున్న మాట వాస్తవమే. కాని ఆ దోషములెట్లు వచ్చినవో యోజంపవలసిన విషయము ఈ గ్రంధము నైషధాద్‌ గ్రంధము వలె చేఖిన్యోపజన్యమైనది కాదు పిచ్చుకుంటలను _క్కజాతివారి గాత్రమే జీవికగా కలది కనుక ప్రతులు ప్రత్యంతరములు ఎర్పడుట కవకాశము లేదు పిచ్చుకుంటలు చదువునఎుడు ఉజవ్వారణ దోషములు ఎర్పడవద్చును సరిగ ధావణ చేయకపోయినచాో కొన్ని చరణములు మారవచ్చును కొన్ని పోవచ్చును కొన్ని క్రాత్తవి రావచ్చును వారు ఎండితులు కాకపోవుటడే కొన్ని దోషములు చేయవచ్చును వారు దమురదిన భాగములను సామాన్య పండలులు పూరింవి ఉండవమ్చును లేదా ఈ పిచ్చుకుంటలే కొన్ని (క్రొత్త చరణములను కల్పింపి ఆంచవచ్చును. ఇట్లు చోషము లేర్పడుటకు అనేక ఎవకోములు కలవు కనుక కనఎడు దోఎములను ఎట్త ఈ కృతి శ్రీనాధ కృతి కాది అని ౨ఎనలేవము 7. శ్రీనాధుని యితర గగ్రంధములందు కన్పడు ఓజోగాణ ఎంఎన్నమైన శైలి ఈ పల్నాటి చరిత్రమునందు కన్స్పదదు కనుక ఇది శ్రీనాధ కృతికాదు =ని “క వాదము ఇద్‌ అర్చిముం తెనివాదిము. నైఇధాది రంథధములంవలి శైలి మార్గ కవితా శాఖకు చెందినది ఎల్నాటి చరిత్రము దేశకవతా కాళ్లకు చెందినది పల్నాటి చరిత్ర ద్విపద కృతి ద్విపదలయందు వృత్తములలో వలె ద్రీర్ధసమాస రచన రక్తికట్టదం అంతేకాదు తక్కిన గంధములవలతె నిది పండితుల కొజక్రు వ్రాసినది కాదు జానపదుల ఆనందము కొజకు పామాన్వులైన పిచ్చుకుంటలకు వ్రాసి యిచ్నినది అంతేకాదు ఇది గృహము నందు కూర్చుండి చదువుకొనుటకు వ్రాసినది కాదు పామరులు గాన రూపముగా విని ఆనందించుటకు వ్రాసినది శ్రీనాధుని పాండిత్య ప్రదర్శనమునకు ఈ గ్రంధము ఉవిత రంగస్థలము కాదు మహా విద్యాంసుడైన శ్రీనాధుడు ఈ బె చిత్యము నెరిగియే గానానుకూలముగా సులభ్రులిలో రచనము కావిందినాడు 8 శ్రీనాధునకు పద కవిత్వమన్నను అందులో ద్విపద అన్నను ఆభిముఖ్వము లేదు ఇతని రచనలలో ద్విపద ఎక్కడను కన్సడదు ద్విపదయే కాదు రెండు ద్విపదలు కలిపిన అగు తరువోజ కూడ నెక్కడను కన్పడదు కనుక ఈ ద్విఎద కృతి శ్రీనాధునిది కాదు

శ్రీనాధునకు పద కవిత్వ మన్న ఇష్టము లేదని వాదించు వారలకు ఆడార మొకచాటువు కం వందివిటుల విధవ అంపజఒలు పదకవితలు మూరు బాస బావని వారల్‌ చదువని పందిత వర్యులు కదనార్భటి వీరవరులం కడిడి పురమంనన ఈ పద్యము శ్రీనాధ కృతమనుటకు జనత్రుతియే. ఆధారము _కవేళ ఈ పద్యము శ్రీ శాధునిదే అనుకొన్నను బాధ లేదు ఒకచోట హాస్యవం చేసిన ఆలకముంను మశీయొక చోట ఉపాస్యము చేసికొనుట శ్రీనాధుని తత్త్వమే శృంగార నైషధవంన (6 115) వైశ్యుని బోస్యము వేసెను హరవిలాసము వైశ్యున కంకితమిచ్చెను రాజమహేంద్రవరవంం నందు తర్భ పండితులను పచ్చిబూతులు తిట్టెను స్వయముగా నీతడే మహాతార్కికుడు డింది భట్టునం ఓడించిన మహాతార్కికుడు కనుక ద్విపద నీసడించినను మరల డ్విపడ యందు కావ్యము ద్రాయుట శ్రీనాధుని యందు విచిత్ర విషయము కాదు అంతే కాదు డ్విపడి కృతాలైన ఎసవ పురాణమును పండితారాధ్య చరితము ను డ్రీనాధుడు అతి శ్రద్ధతో చదివినట్లు బ్రమాణములు కలవు కదా కనుక పై వాదవంనకు బలనం లేడు 9 పల్నాటి చరిత్ర ఈశ్వరార్చన కళాశీలుడైన క్రీ శాధుడు కాక మజీయొక శ్రీనాధుడు 'వ్రాసినదని మజియొక విచిత్ర వాడము ౨౦(ధ్ర వాజ్మయవమం నందు మజీయొక శ్రీనాధుడు కన్సడడు అంతేకాదు కవి సార్వభౌముడనియు ఘనత కల్టిన వాడననియు కూడ చెప్పుకొనెను కదాః కనుక ఇది అర్ధరహితమైన వాదము 10 శ్రీడాభిరామము నందు పల్నాటి వరుల కధాప్రసంగము కలదు. అక్కడి ద్రుత తాళంబున. (పద్యము 116) అను పద్యదం నందు డ్విఎడ ప్రంంధమన -ని కలదు అనగా క్రీడాభిరామము కాలము నాటికే పల్పాటి చరిత్రము వ్రబడ్జికెక్కి యుండవదెను ఈ క్రీడాభిరామము గ్రేమాభిరామమునకు ఎనువాదవంం కనుక గ్రేమాభిరామ రచనా కాలము నాటికే ద్విపద కృతియైన పల్నాటి చరిత్రము పుట్టి ఉండవలెను అనగా ద్విపద ఎల్నాటి చరిత్రము శ్రీనాధునకు ముందే పుట్టెను కనుక ఈ కృతి శ్రీనాధ కృతి కాదు క్రీడాభిరామము గ్రుమాభిరామమునకు అనువాదమనునది ఎ స్తవము క్రీడాభి రామము ప్రేమాభిరామమునకు ఎంతవరకు విధేయమో తెలిసికొనుటకు గుమాభిరామము లభింపలేదు క్రీడాభిరామము నందలి వర్షనముల బట్టి క్రీడాభిరామము (ధమేమాభిరామమునకు యధామాతృకానువాదమనిపింపదు అందువలన క్రీడాభిరామము నందలి ప్రతి పద్యము మూలమైన (ప్రేమాభిరామములో ఉన్నదని చెప్పుట సాహసమగును కనుక ఈ వాదమునకు కూడ బలము లేదు ఇట్లు ద్విపద కృతియైన పల్నాటి చరిత్ర శ్రీనాధ కృతము కాదు అని చేయువాదము లన్నింటిని పరాస్తము చేసిన పిమ్మట శ్రీనాధకృతమే అని తెలుపుటకు గల అవకాశములను సమీక్షింతము

1 ఆస్తుతము అఎంచిన ఎల్నాటి వరిత్ర అందలి బాలవంద్రుని యుద్దభాగము పాము సృ గందరడదవముంుగా కాక దాబౌన్తావ ట్రవేశము ౮గుగా కలిగిన _క పండిత కవిరదనమని ఎనిపెంచుసం నలగామరాజు యొక్న కొలువు వర్షనము ఇందులకు మంచి సాక్ష్యము దీనిలో రాఒస్తావవంలకు ఎంజంధించన అనేకాంశములు కటవు విద్యాధికారిగి నున్న శ్రీనాధునకు రాజ పానముల ఎద్దతులు ఎంఎల్‌ వితములు

2 వాలవఎంద్ర న యుద్ద ఛాగమునంది శ్రీనాధుని రచనములనిపించు కొన్ని ఎడఎంధముులు (పౌ_. “మాపములు కన్నించుచున్నవి

బడా పద్మరా ।, టబభాఎటలి రాజవేక్యావిట ద్రాక్షాగుళుదృము మొదలగు పద ఎంధముంలు డీపీత రత్న మౌక్తిక హేమయుక్త తాటంక భూషణ ద్వయము ఉద్వేగభర జని తోట శోషాగ్ని వస్మీకృతాఖి _ ఎరరాజ ఎపిన ఆషం త్రయము మొదలగు ప్రొాఢ సమాసములు రిసంయుఆంయును ఇటువంట రవనము సామాన్య కవి చేయుట కష్టము కదా

క! శ్రీనొధిని ఎవనా విధానము నందు -క విశేషముండును ఆఅ విశెషము ఆంట్రదేగీియు వాతావరణము వాలచంద్ర యుచ్చభాగము నందు మాంచాల శృంగార వైపర్పమున దేర్చుక్క కస్తూరి బిందువు ముత్యఎు ముంగర ముత్యాల పట్టెడ మొదలగు ఆండ్రదేశీయిములైన ఆఛరణముల వర్షనము కన్ఫడును

4... బాలఎంిని యుద్దభా౧మునందు కొందజు వీరనాయకులు బాలవంద్రుని యుదమున కెగవలచని వారింతురు అఎుడు బాలవంద్రుడు తాను సామాన్యుడను కాననియు పూర్త ఒన్వమం లలల తాను తోహితాస్క్యుంయ ప్రవ్లోదుడు. అభిమన్యుడనని వెప్పుదు సిరియాయిఎనేని కం చెప్పును ఈ సిరియాల వరిత్రము పాల్కురికి సోమన వ్రాసెను సోమన ద్రాసిన కథలా తండ్రిపేరు సిరియాలుయు కొడగు పేరు అరాలుడు శ్రీనధుని వారవలానము నందలి కధలో ఎండ్రిపేరు ఎరులొండనంబి కొడుకు పేరు సిరియాలుడు పలా,ట వతిత్రము నంచుకూడ హరఎలాసము నందువటథె తం(డిసేరు ఎరుతొండనంబిగను కుమారుని పేరు ఎరియాలుడుగను ఉన్న ఎల్నాటి వరిత్రము శ్రీనాధుని కృతి ఎని వాదించు వారలకు ఇది బలమైన అంకము

క్‌ శ్రీవాధిచే గ్రంధము వ్రాసినను ఇతర ఎంస్కృత కవుల శ్లోకములను శ్లోక భాగములను సందర్సోచితముగా గ్రహించ ఆంధ్రీకరించును ఈ లక్షణము పల్నాటి చరిత్రము నందు కూడ కనఎడదును భగవదీత శ్లోకానువాదిములు రామాయణ శ్ఞోకానుసరణములు తిక్కన గారి భారత పద్యచ్చాయలు కనబడుచుండును ఈ కృతి శ్రీనాధకృతి అనుటకు ఈ అంశము (పప్రాణస్నాయువు

6 సామాన్య పండితులకు కాక వేదము బాగుగా జీర్ణము చేసికొన్న పండితులకు మాత్రము తెలియు శబ్దములు కొన్ని ఈ పల్నాటి చరిత్రము నందు కన్సడును అట్టివానిలో స్నానము అను శబ్దము ముఖ్యమైనది ఈ స్నానము అను శబ్దమును శ్రీనాధుడు హరవిలాసము నందు కూడ ప్రయోగించినాడు (హర 2 37) ఈ మారుమూల ప్రయోగము

పల్నాటీ వరిత్రవం నందు కూడ అంజాటడే ఈ ్య,ంధముం క్రీకాం కలం ఎని బొందరి సమర్జనము ఇట్లు పల్నాటి వరిత్రమం శీనాధక్యతి కాంం ౩ వాదంచువ ం వాంముల ఎలహీనవఎలుగా నున్నవి శ రాదడంం కృతిరుంనం_కు 9 న్వు ఎవ )వంలం మూడి కన్పడంచున్నవి ౨ండులకే ఎవర్శక లోకము స య వల్నాత్‌ _ంత్రమం ఓల ౫ కృటే అనియే ఎక్కువమంది భాంంచుయున్నారు ఇది ఇట్లుండగా తెలుగ వరగథా కఎత్వమంపై క్కు చేంన దాక్సిరీ ఎంంరాల వంకట సుబ్బారావు గారు బాలదందడ్ర యుంద్రముం గాక ఆరం అటి ఆంల్త మా పద్దిన్న “ండ్డి రాయబారము మందపోటు కథ ఎను మఎమూడు కంల కవ థ కృతములై వవ లభించినట్లుగా తెలుపుచున్నారు. (తెలుగు వీరగాఢా కవితృము. 3ంటం ంంఆఅలము పుటలు 240 241) లభించిన ఈ ముదం కథల. ఇంకను ప్రకటింఎఎడరేదిం ౨ఎ౮కూట క్రశెం కృతములని పండిత లోకము ఆమోద్‌ంచినవో క్రీనాధ మహాకవ ఎలనాట చంత్రము మొత్తమం వాసినట్లు తేలును క్రీడాభిరామము క్రీడాభిరామము. 295 పద్య గద్చుదులత్రో కూడిక ంకోవనిఎత్తు. ఈ ట్రంచిము రావిపాటి త్రిపురాంతకుని గ్రుమాభిరామము నకు ఎనువాడము అవింటముని గ్రంధమును బట్టి ఇది యధా మాతృకానువాదమం కాక పంతఠరత్రానువ దము ంపిలటును గుమాలి రామమను నావువంను క్రీడాభిరావముగా మార్నుంయే మెయి నార్హ్రియి స శాధిని క్రీడాభిరామము మూలమైన (ప్రేమాభిరామమంనకు ఎంకవంక్షి వథధేయమో. ఎంతవజికొ స్వతంత్రమో పరిశిరించుటకు చూంచైైన రైమాథిరామము అభ్వము కాదెఎా ఈ క్రీడాభిరామము రూపకము కూపకముగా ఎంధ్రీకరింఎబదిన తొల్రంధము దీనికి పూర్వము విద్దనె అభంజిక ౨కు రూపకమున్న _నంసరిలవి యూర వాటా వరిత్రమాు తెనుగున వ్రాయబడినది కాని ఆ ౩3నుగు కేయూర బాహు వరి[శ్రము రూపకము కాదు కనుక తాలి రెనుగు రూపకానువాదము. క్రీడావిరామవు ఇడి దశవిధ రూపకములలో విది అను "బకు చెందినది పట్టణమందలి స్పోమ్షక వ స ఈ గ్రంధమునందు పదునాలవ శతాబ్దపు ఓరుగల్తా విశ్వాసములు మూఢాచారమి, బకభములైన నేక ఎఏషయములు కనపదును ప్రజ లు వినోద క్రీడలు శృంగార వర్రనలు భోగములు హౌైళనలు పూటకూటిండ్లు కోద పందెములు వుఎన్నగునవు ఎన్సియ్రో క్రీ వయా దీనియందు కన్పడును కరృత్వము ఈ బయలుడత వ. కర కకత విషయమై ఆంధ్రసాహిత్యములో పెద్ద గందరగోళమా కర్త శ్రీనాధుడని క. ఎం ల ఎ. ఎంఆాని

కొందరు వాదిందినాయి. వాదించుమన్నారు. ఈ అంశమిప్పటికిని రాగణకాషమే ఉభయ పక్షముంల వాంఖ కావం-ంనెంత సాధన ఎంపత్తి కలదు ౪ వాదోపవాదముల సంగ్రహ వ్వరూపఎయిద్‌ లాక్షవకంలం కీనాఖంని వీధినుంద్‌ ఆని కొన్ని వద్యముల నుదాహరించరి ఎట్వుదావారింన వారిలో _బ్వశవి కూచిమంచి తిమ్మకవి ప్రముఖులు ఎప్పకవి చెప్పిన కందుకకేళసల్నెదు (82) కొటుమంచబద్రిన ఏరకొంగు. (86) అను రెండు పద్యములు వ్రస్తతము లవించువాన్న శ్రీడా ఏరామమునందు కనఎడదుఎమిన్నవి కూదచిమంచె తిమ్మకవి రూం రెం పద్యము. నుదావారించెను. కుయుమంఎద్దిన -చ్చెం ఏంతయు లేక వము ఎల్యములు మొంటది ఎచ్వమం క్రీడాధిరామము నందు కలదిని ముందే యనుకొంటిమి రెలటవ ఎద్యమైన _వ్నెం వంతయి తేక ఎ౨నునది క్రీడాభిరామము నందు కన్సడదు వటువు, కన్నయయిన్నది. ఇను ఈ లాక్షణికులు వెప్పు మాటల ప్రకారము శ్రీనాధుని ఎమియుం గా మనకు ఆదంఎంంంన్న కశ్రీడాధరామువేం కావలయును ఈ ఇరువురి (టంధవమంఅంచేకాక వీరం జీయియి. అక్షిణ దీపిక్‌ ఎను _ముద్రిత గ్రింధిములందు రూచి శ్రీన ధుని వ్రధినుంది _ ౨ భాన్ని ఎచ్య్వములుదావారింఎఎచీనవి ళా లాక్షణకాల అభిప్రాయము (ఉఅకారఎయి ఈ కృతి క్రీనాయిని కరి ఇ వలయిను ఆటుకవి పెద్దన మెచవాది జనన గిణపవంవు వేంకటకఎ ముద్దరాజు రామన మెందల్లన్న వాంంజరు 9 న్ని ఎల్బయిలను. వల్లవరాయిల ఏధినుండి అని ఉదాహరించిరి లాఇ్షఫకింంలా ఎకావట్రాయిము చేవని దీనివలన న్బప్తము కొంంరి మతమున ఈ కర్ర క. ర్బవయం ఎత అదిరి మతమున వల్లఎరాయ కృతము 1 అన్వుంము మనకు ఇనఎముమిన్న క్రీడాఛఫరామమునందు ఈక్యల వల్తఎరాయ కున నున్న ఇద క్రీటారి మవోమంత్రి ఖర వనుకొంచి ఆ౨బ్బయోమాత్సి నందిన చంది లవా గల్వవ్తున్చోవయి. ఎుకవిజన వధేయ వల్తభరాయ (నామధెయ) ట్రణీఎంబైన ఈడౌరామంఎను ఏది శాటకంఎయిన ఎర్వంబువేకాశ్వాసము ఎని ఎశ్వాసాంతగిద్వ ఇది (గ్రంధ సాక్ష్యవ్ష్హ క్రనుక్ర ఏరు ప్రమాణమని భావించి కొందరు ఈ కృతిని వల్లబిరాయ కృతిగా హౌఏంచు మన్నారు 2 శ్రీడాభిరామ (గ్రంధ [ప్రారంభము నందు. అదే గణన కెక్కిన దశరూపకముల యందు వీధి రసభావ భావనా వీధి లెన్స గ్రరవద్వము కలదు దీని ప్రకారము దిశరూపకముల యందు వీధి ఉత్తమోత్తమమైన దశర కీ ఉటేశ్యము కావలయును ఎలంకార శాస్ర ప్రధమ పాఠములు అహోథనము పట్టిన ట్రాప్‌ భ్నులలా వీధి గొప్పదని అనలేడు ఇక అలంకార శాస్త్రమును నను కనున? కనక 'త్తవర ప్రసాదుడు దశరూపకముల యందు వీధి గొప్పదని నవ్వులా ము సంకల మం అ టాను మంకగాయ కతియే అనియొక చా

3 ఈ గ్రంధము రూపక ప్రక్రియకి చెందినది దూఎకముంులందు చరచర విభజనముందడంనం గాని ఆశ్వాసముంలం ఉండం క్రీడాభరావుమున లూఎకి న విరుద్ధముగా ఆన్వాసమన కలడు. గ్రంధము కీ నాధి కృతము ఎముకకు వాల కరం అంచగమిద్‌

4 ఈ గ్రంధము యెక్క ప్రారంభమ సందు కిఎల్తతి కలడు (36) ౮ ఆతిలి చిమ్మపూడి (ఎచురాధిపుడం) ఎవుకేశ్వరంని వంట శ చ్వక్‌ ల బ్రతేలంయటీ. క్రీన్‌ అంద మనస్తత్వమునకు విరుద్దము కనుక ఈ లము కూడ శీడాధరామము శ్రీనాథ కృతము కాదని బలపరచంచున్నడి

5 శ్రీనాధుని ఇతర గ్రంధములందెక్కడన. కన్బంపని దాదాపు ఎఎడ్‌ విలక్షణ పదములు ఈ శ్రీడాభిరామమునందు కనబడుచున్నం. వంంకనాడు. ైరాజ. మూవకమ్మ తస్తరించు. నిర్యాసము. జనప పెద్దలు మొదలగునవి కనుక శ కృతి క్రీనాధుని కృలి కాదు అని కొందజి వాదము

ఇటు ఆంధ్ర సాహిత్యమున కొందు విముర కుం. క్రీడాచిరామము శ్రీనాధ కృతము

కాదని వాదించుచున్నారు మజికొందరు కీడాభిరాముము నాధుని రవనయని వాదించు చున్నారు వారి వాడాంచము లి

1. కృతి కర్ష ప్రంసలో ఎనిమిది కంద పద్యములు కలవు ఈ ఎదుముంలు వబభరాయల వాగ్వైభవమును. వర్జించునం ౩ ఎల్బుముంంటతి రవన ముయు ము లుల శ్రీనాధుని రచనవతె నున్నడి మద్యునకి కం అమ్యడ రసమవ ప పంంవ ఘుమ ఘుమిర లు మై లో టాహాంముల భ్రబుయించుందివ్న ఎలుట్లో వము వలభ య బ్యా ధార శతుల్‌ (26) , ఎరితేకాదు. నిజముగా వలబభరాయతే కర్తమైనఎవో ౨౩డే తన కవిత్వ్యమున్న ఎట్లు ప్రశంసించుకాన్న ర ఏరి న లా | చీల ఎర్చవం 2 క్రిడాఛిరావుమ్స వ్‌వరి ఆీర్వ్యచన పదృషెక్ర కలడు ఆ పద్యమిది ముదమున ముల్కినాంట్రి పుర మోహన ౩2 షువర్ష క్రంద సదనుండు కాలభైరవృండ్చు శంభుని పట్టి స్య పై భ్యుదయ పరంపరా విభవముత్ర్‌ గ పసేయు చ త్రిదశ మహీరుహంజ్బనక్ష్య( దిప్పయే వల్లభరా ట్‌ వాంక్షిన ఇజరాయవుంత్రికన్‌ (294) ఈ ఆశీర్వవనపద్యము కూడ వట్లభరాయ్రత్రే వాసి అని అనుకొనినట్టుండృన్సు అంతేక్షాద్డు క. తానే చయట్టొన్‌ రానే చిరాయా (కల్పవృక్తముగ) చెప్పిక్ర్సృం కనుక శ్ర క్రత్ర వ,“ లికొనే త్రిదశ మహీరుహంబుగే ్యతి వల్లభరా జ్ఞ ్భతి కాదు అని కొందరి వాదము

3. వా గ్రందము శంంలి వెలిని టాదినవో శ్రీనాధిని లి అనిపించును శ్రీనాధుని ఇతర ్యరంములందు కనందు ప్రాం ప్రయోగములు పద్య౦ంచనా పద్ధతులు ప్రీతికరములైన పెదంందములు ఎస్నయో దీనిలో కన్నెవాను

1 శింరాత్వరై ఎమనుబ్రిహింప నిదవే నీరేజప్రత్రేక్షణా. (90)

2 జ్బాలాబాల _టాల బాంగల తిటీ వాచాల కోయపష్టియై (153)

న్‌ వ వాక్బాఎపాచింధదుంయి (100)

4 చుంంకైటభారాలి మదుగు పాను (221)

5 పంచాంందిన (90) మెందల,ఒనఎ యెసయో ఈ క్రీడాభిరామము నందు దర్శనమిచ్చును కనుక నీకృతి శ్రీనాధ కృ్‌తమని వీరి ఉ౨ప్రాయిము

కొక

1. క గంధమును ఆంధ్రీకరిందుచున్నపుడు మూల గ్రంధము నుండియే ఈ శెతర కవుల కృతుల నుండి కూడ గ్రహించి ఎనువదింమిట శ్రీనాధుని న్వభా (క్రీడౌ అక్షఐము క్రీడాభిరామము నందు కూడి కన్పడును మురారి అనర్హి రాఘవములోని టి 153 209) హాయిని గాధా నవ్తవత్రిలోని శ్ఞాకములను (క్రీడా 60 262) గ్రహించి అనువదిం కీసందును. అడ క్రినాధుని లక్షణము కనుక ఈ గ్రంధము శ్రీనాధుని కృతి

యుట (5 కి గ్రంధములో వ్రానన ఎద్యమును మజియొకి గ్రంధము నంది లౌ ఆన్‌ ఆంవక్తు ంలవాటు హరవిలాసము నందు గల (6 70)

కటంకవం[ం విషము విషథర

కఓకంబగు కేలంటూని కాతూహఎయై

ఆయఇనికొ సంస్‌ద్యందు రస

అుటికయునుల వోలె శివుండు గుటుకిన (మంగెన్‌ క

ఖు. డు అ ను కండ్ర పద్యము భీమేశ్వర పురాణము నందు (4 66) యధాక్షరముగ ట్రాసినా ఖండము నందుగల (4 114)

ఉరుణగభస్తి బంబముదయాద్రి పయిం బొడతేర గిన్నెలో€

బెరుగును వంటకంబు వడపిందియలుం గుడువంగంబెట్టు ని

రృర కరుణాధురీణయగు ప్రాణము ప్రాణము తల్తియున్సదే

హరహరః యెవ్వరింకం గడుపారసి పెట్టెదె రీప్పితాన్నముల్‌ క అన్నల డు అట్ల ఖై పద్యమ్టు శివరాత్రి మాహాత్మ్యము నందు (3 19) యధాతధముగ వ్రాసినా

శేర పురాణము నందు వ్రాసిన (3 41)

గార్గ్య సిద్ధాంత మత ముష కాలకలన

శకున మూనుట యది బృహస్పతి మతంబు

వెప్రజన వాక్య మరయంగ విష్ణుమతము

అను పద్యము నందలి సర్వ సిద్దాంత మభిజిత్వ సమ్మతమగు _ను పాదమునకు ఎడులుగొ వ్యాసమతము మన ('ప్రసాదాతకయమవము _ని మార్వి తక్‌ శ చం టు వాటములను టే యుంచి ఈ క్రీడాభిరానుములో (56) వ్రాన కాడు | కు ప్పి యం టి ఈ పద్యము వీనాధునిడి గ్రంధము వజభరాయలదైనవో వల్లభరాలుంలు టంఛ చౌర్యము చేసిన వాడగును కనుక ఈ గ్రంధము వ్రీనాధునిదే క ( క్‌ (సరావము నందం పలనాటి వీరుల టంంగము కలది ట్రంకి తా అనం ప జి త ళంజు (116) పద్యము నందు ద్విపద ప్రఒంధమ న కలడు డిఎట వ్రఎంధమనగొ ద్విపదలో వ్రాసిన పల్నాటి చరిత్ర దీనిని టాబనవాడు శనాధుడు స ల ము శ్రీనాధునిదే అని వీరి వాదము తనాధుదిం కశ్తుక ఈ శ్రీడావరావం ఈ ఏధవముగా క్రీడాభిరామకర్త ౨ క ఎనాధుడ్రా? వలఅలరా. ౫ శా 4 అవకాశము లేకుండగ ఎనేక వాదములునువ శ్ర అలలరాయడా? ఎని నిర్జయించుటకు తగినంత బలము కలదు అందులకే న్‌ శా ఉభయ సక్షవల వారి వాఎవలకా నిర్ణయము చేయలేక కొందు గ్రంధము వర నన్నింటిని పరామర్శించిన పిదఎ కూడ కలదని మధ్యేమారమున తల రాయకృతమన ౨ందు శ్రీనాధుని హస్తము భీమేశ్వర ప 69 అురాణ ం భీమేశ్వర పురాణము $ వా ము - ఆంధ్రీకరణమా? ప్రొఢ నిర్వ ల చగారుడు ప్రాధ నిర్వర వయ _రిప్తాక్షవ మం శ్సర వయ పరిపాక్ష ఆయి ఎరిపాకమున చాంన గంధము దాదాపు డెఒది సంవ బాము అనగా ప్రౌడ నిర్వర వయ వై శ నగో టి నంచత్సరముల వయస్సు న యం శంర్న్‌ ఎరిపర్నృద న వణ ససవంల గ్రంధవ యైన సే ఇర య రాజ కు. త్ర ల్‌ షి ఎ వ్‌ బెండప్పూడ్చి చన్నేయ్యుకు వంకితమ్ము ము ఆ(ద్రవర బ్రయవైన వీరఎ(ద్రారెడ్టి రులంథి ళా నష్ట ర స “ శ్రీనాధుని గ్రంధములలో కక్ష. నృయరర్రి 8 నాధునకు బాంధవుడు కూడి కన్పడును అటే శ్రీనాధుని కవి సెరాకరఎమ్ష ప'ప్రడ* ల ఎత్పనందే నందే కనబడుట ఎ యితర గ్రంధములో క్ర అఅభముంగా ఈ గ్రంధమునిలా ఇది మొదటి ఎక్‌ పోషము శ్రీనాధుని గ్రరద్రవ పెదని రాధామాధవ ప్రసకి ఈ (గ్రంధము రాధామాధవ ప్రసక్త మొఎందేకాదు ఆంధ్రఫాహత్యమునందే శ్రీనాధుడు ఈ క గ్రంధమున ఠి కూడ ఆటవెలవ్ల న 159 సీసన్పు ని లు వ్రాసి ఇన్ని అటనిల పట్‌ మలేదు అద్దే ఈ గంధములు అక్క సీసపద్యవము తరువొళే లోని ఉటవెలదు శ్‌ులను శ్రీనాధుడ్లే ఇతర ఆటవెలదులను వడిగా బ్రాఎనాలు ల ప్రభావమేమ్చె। గ్రంధము నందు వ్రాయలేదు దక్షారామమొ చ్యాసమహ్హంు నా ల న ఇలిక్ష దొరక్రక్ర వ్యానుని క్రాన్ఫి నుండ్చి వెడలగ్గా ఆకలిబాధ్రళ్హ కాన్సిన్సి ్పంప్ట తో దక్షారామము బయలుడేరున వ్యాసుడ్తు వష్ష్య! పబూనగా క్రాన్తీనాధ్రుడు కోపము శ అగస్త్యుని దర్శించ్చన్వ్య వీరిర్సు త్రోవలో కారణాంత [క పార్వతి పలుకుల వలె భీమేశ్వరుని అనుగ్రప్వ్బు వ్‌ దక్షారామవ్ను వచ్చి వలన దక్షిణ దేశములో నును 0 తి దును ల భీమ ఎమేశ్వరుని దర్శింతురు వ్యాసులు

వాలం కదాలము టు ఎధాంయిగా చేంకొని శ్రీనాథ మవోకవ (ఇంచుమించు) తూరు వద్దాం మంవలమును ఎనవలం ఎంంది తని మ తృిదిశాఛమానమును ప్రదర్శించ నయ దముయింఎలము ఎర ఎంటా కుయూర 5 మమ (సామర్తికోట ఏమవరము;) సర్పి వెరు. సంర యిం గ్రమయి (ఆజం) లయ వ్యంచినాచు. సరి ఎక్షారామపుం విశిషవర్ణనల క్‌ అయయుముం. చెట ఎక్వంటదేయి. వా చ్యనయ ఆలయ టంంఛధములందిలి వల్లనములవలె కల్టవములు కార బైగోళ్‌ 6 -ల్బమాలం చె 9ర్రికాడారాలఎములం అగుట విశేషము తెలు పావాతృములో ఎట్జాడైనవ బ్రాఎన శ్రీ అక్షీనృసింహావతాంము (నృసింహ అరాణమం) మైంట్‌ త్మ మావోల్మ్మట్రంలము. క్రశామని శ్రీ చమేన్వం ఎరాణము రెండవ క్షత మావోఆ్మ ఉంఛెము బ్యంంచౌ రాయిలో స్టైనగి వేష *ఛనములు స్టానిక్‌ టకృతం ఊఆబముంలు. లేవు వచేంన్పం లరెాాయింన ఇఎి ధ్రోధాలలు ళో స్టానిక్‌ విశేషములు ఈ పక్కరి _త్రఐములు తంధ్రవే? భల జ్యయాఎయిను చౌచ్‌ చెల్పు బకటన ఎత్రములు చరం (లము యెక్క అపముుషులయిం లో శే చావ్‌నాంద్ర కవులతో నాంటదె3 ఎంప్రమనాం నూర వాననుకౌనికయే. సమమైన ఫా తమంును (ట్రంల ప్రయ చేసం కం కీ నాలొకి దే ఎని -న్న వాక్సిము ఎమ ఎత్యము అనేక్‌ బా టంలమంన కధకనః ఎంవటయిం లెక్యాఎ జెత్రమావోత్మి ట్రచర్శకములైన నే ఖీ గ ౪ ఎముటేళాక్రై నెంజల్నోడె రమంగె వాయఎవ్రుయి ఆఆ ఆని ఎదాంముంయ నూర్వొబ్తమయము ందోదయము. చూల్వోటరుంయం. వంంతయంతువు మొదల: ౪ వరినవమంలు చర్చని ఊవాలళ కూడ ఎన్నో యున్నవ గ్‌ ఈ ఈ ్రంధమున కిధకివ) వరనముయి ఎక్కువగా నుంచుటను గూర్చి అరిద్రి గ్‌: ఎముగాంగ్ర సావాత్వంలో (భా 1 వుట 169) ఎన్నమాటలిఎ న నె కధ చేకిపోయినా ఎంవాచచు కమ్మని వర్షనలుఎటే చాలు ఎనే వృక్సిధొన్ని మ ' జౌల్యంలో ఈ కావ్యంలో ఇప బ్రవెళపెట్టాడు క్‌ వ్వకిన వధ, ఏమేశ్వర పురాణము ధరింవినది ఎరాణ వేషము కాని ఎలుకల తీరు కా ష్‌ “భరము ఈ పలుకుల తీరులొ ఆదిఃంకరుడు ఛారవి మయూలిము. రాజకేజ ణి ఇచరుడు వామన భట్టబాణుడు కాళిదాసు అమరుకవి మొదలగు వారి గర్యాబ వో గొంతులో ఏనబముముండును ఇంతమంది గీర్వాణ కవుల ఛావములు కన్చ వ న ఆంధ్రీకరణము కాదేమో అనిపించుదుండును ఆలుగుదేశే భాగ్య . “ధీకరణము కానిచో ఈ భీమేశ్వర పురాణము తెలుగు సాహిత్యములో తెలు క శక వర్ణనములతో కూడిన ప్రధమ స్వతంత్ర కావ్యము వదంతి ఇక ఈ భీమేకర పురాణము ఆంధ్రీకంణము కాదు అని లోకమున ఒక కుట. బ్ర

నగర శ్రీ అక్కిరాజు ఉమాకాంతము గారు. ఆంధ్రదేశాఎకి సంఎందిందిన భీమ కండాన్ని సంస్కృతంలో కూడ శ్రీనాధుడే రచించాడేమోనని నేనప్పుడప్పుడు అనుకొంటూ కుంటాను అని వ్రాసిన వాక్యముల వలన నేడు అలభ్యవంగుచున్న సంన్వ్యత వముకుందమం క్ర నాధుని భీమేశ్వర పురాణమునకు మూలము కాదంయు. ఆ సంన్న్యృత భీమఖంచము కూడ శ్రీనాధకృతమే అను భావము వారికి కల్టుచుండెడిడ్‌ _న్న విషయమ స్పృష్టమా శ్రీ వేటూరి ప్రభాకర శాస్రి గారు. దక్షారామము మీంది యభిమానముదే క్రినాధుండే సంస్కృత గ్రంధమును గూడం గల్పించెనని యెంక వదంతి కలది. సత్కవం కాకపోవచ్చును అని అన్నమాటల వలన శ్రీ అక్కిరాజు ఉమాకాంతం గారి _భిప్రాయమే. లోకము పే వదింత్‌గా కలదనియు ఆ అభిప్రాయ మును అసత్యము అని అనక సత్యము కాకపోవచ్చును అని అనుట వలన ప్రభాకర శాస్త్రి గౌరు కూడ కొంత సందిగ్ధమంగా మున్నట్వు స్పష్టము శ్రీ నిడుదవోలు వేంకటరావు గారు. శ్రీ బండారు తమ్మయ్య గారి. శ్రీనాధ మహాకవి అను గగ్రంధమునకు వ్రాసిన మున్నుడి లో శ్రీనాధుని కృతులలో నంపూర్ణముగా వ్వతలత్రతా ముద్రగల రచన భీమఖండము దక్షారామ భీమేశ్వర మాహాత్మ్యము తాలిసారిగా కడపటి సారిగా దానిని డెలుగు వారి కందించిన కవి శ్రీనాధుడు = శన్నేవలంకంలు శివశ్రీ బండారు తమ్మయ్య గారు. శ్రీ చిలుకూరి పాపయ్య కాస్రి గారు ౯ చాదమును _ంగీకరింపక భీమేశ్వర పురాణము. సంస్కృత భీము ఒండముశకు ఎహచాదవేం యని ఎావంచిరి ఇక గ్రంధ మూలమును గూర్చి భీమేశ్వర పురామందు నాధా చెప్పన మ టలు త్రీ మహాస్కాందంబను నాడి పురాణవంండు గోదావరీ ఒందంంా. క్రీమద్రక్షారామ భీమేశ్వర మాహాత్య సంయుతంబగుటండేసి భీమెశ్నర పురాలంంనం _రంగు. వదియాంధ్ర భాషా ప్రబంధంబుగం జెప్పందొడంగితి. అని గ్రంధ వ్రారంభము నందు (భీమ 130) కలదు దీని ప్రకారము భీమేశ్వర పురాణము స్కాంద పురాఐమందలె గోదావరీ ఒలడవఎనకు ఆంధ్రీకరణము స్కాంద పురాణంబునందు గోదావరీ ఖండంబు నందు ఇెప్పంబడిన భీమ బండంబు భీమేశ్వర మాహాత్మ్యంబును భీమశ్వర పురాణంబనంబరంగు ని గ్రంధాంతంబునందు (భీమ 6 107) కలదు దీని ప్రకారము భీమేశ్వర పురాణవ్న గోదావరీ ండము నందలి భీమ బండమునకు ఆంధ్రీకరణము కృతి భర్తయైన బెండపూడి అన్నయామాత్యుడు (భీమ 1 27) అన్నమూటలు అరవిందాప్తకృత ప్రతిష్టుండగు దక్షారామ భీమేశ్వరే శ్వరు మాహాత్మ్యము తోడ6గూడి భువన శాఘాస్పదంబై యభం గురమై స్కాందపురాణ సారమగు శ్రీ గోదావరీ ఇండమున్‌ బరిపాటి న్రచియింపు మంధ్రజగతీ భాషాప్రజంధంబుగన్‌

న. కృతనం యెంక్స్‌ ఈ మాటల టబకారిము విమేశ్వం పురాణము స్కాందపురాణ సారమైన దావర్‌ ఇఖంఎఎవానకు తంధ్రీకంణము. అన్నం జృవము. కొని శ్రీనాధుని మాటలవలన మేర ఎర అము ఎకి మూలము స్కాంచరాణఎయించిలి గోదావరీ ఖండమా? టేక గోదావరీ ఎఎముంలంలలి వవుషంఎమా? ఎను వది మాత్రము _చ్చవ్తము ఆవ ర్య కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తి గారు. 1 శ్రీ శారమహాకవి చేసిన మూల నిర్దేశమిట్లు సషముగ మంమెట వలనను. 2 ఎ ఆద పుం ఎ ఒందములలో గోదావరీ ఖండమనునది కృడనం కన్పచకపోవుటవలననం. 3౩ ఎంచ్చాత చీము ఒఓంఉ(నతులు గోదావరీ దలమునందు మూత్రమే. అభ్యవమగుట వలనను. 4 సంస్కృత భీమఖండప్రతులు ఈ యంశము'పై (ప్రత్యేక శ్రద్దతో పరిళోధన వేరి వారి శ్రీనాధుడు అను సిద్దాంత అధముునంచి. ఎలస్వామ్యుము గా చెప్పిన వాక్యములు (పుట త2గ) శ్రీ నాధుని వివషజండమునకు పరన్మ్యృాత ధిమఖందవు సంన్కృతీకరణమని కవితా కృముంను ఎట్సి కరతలామలకము మజి శ్రీనాధుని ఏమజండము సంస్కృత భీమఖండము మకాలిక బ్రంధనులని చారిత్రిక సాక్ష్యమును ఎట బృప్తము వ3లడపూండ్‌ -ఆన్నయామాత్యుం పటు ఎక్షారావం ధిమేస్వెయిని మాహాత్మ్యము తోడ! ండ స్వాంం రాగి పారమగు ధమ ఖంంమెొొకంటు నజముగ ముందీ శ్రీనాధిండదియే ఎ ంటవాషా బఎంచముగ సంతిరిందన. క్ర నాధం విమఖంచమంనకి మూలమైన స్కాంద ,రాఎ విముబులడము కాలగర్త్వవంనం ,లసిపోంం చార్యదిన కాలమున శ్రీనాధుని మషండము బం చ్యరీకంంపలుయుం యొక ఎవయి 1వంంవము. ఆట్టుగాక టెండపూండీ ఎశృయామాత-ప్రని చూూదేకమున ప రాలంన అవ్వుతిని శ్రీనాంఎని భీవుణంచము ముకాత్రమునలదే సంజ్బతికరిలఎ(చఎ మజొాం తము, అంఎవవము ఇంద మొదటి విధము కంటె రెండవ ఎధిమే యెక్యువ ఎమంజనసము నంగా అడపూండి ఎన్న్మయామామ్యెని ప్రేరణవంయ కారము. వక్షారామ భీమేశ్వర భక్తి ఉద్సోధకము ఇగ శ్రీనాధుని ఖీమఖండము స్వతంద్ర కావ్వఎనయి ఎంస్కృత భీముఖండము శ్రీనాధుని 'మఖండమునకం సంబ్బ్యృాతీకరణవమనియి స్పబ్బ్వమం శివరాత్రి మాహాత్వము అంకితమిచ్చెనా? శిదరాత్రి మాహాత్మ్య్య గ్రంధమునకు ఎంఎంధించిన రెండు అంశములు చర్చలకు ఎఅియైనవి 1 ఈ గంధమునకం మూలమేది? 2 ఈ (గ్రంధమును శ్రీనాధుడు ముమ్మడి రతయ్యకు అంకితమిచ్చెనా? గ్రంధమునకు మూబము ఒకచోట ఈకాన సంహిత (] 44) అనియు మఖియొక కట శంకర సంహిత (1 55) అనియునున్నది ఇట్లు రెందు విధములుగా నుండుటయే వూలచర్చకు మూలము కాని చివరకు మూలము ఈశాన సంహితయే అని తేల్చిరి కాని (నాధుని శివరాత్రి మాహాత్మ్యము ఈశాను సంహితకు అంధ్రీకరణము కాదు అనుసరణము

జ వన ఈశాన సంహీత యందతి సంగ్రహముగా నున్న ర్‌ధను గైకొని సము-తి క నాయా ప్రకరణములందు బాప్పింది క్రీనాధుడు “వరాద్రి మాచోత్మ్య ము పైర్‌ టఎంం తు తీర్చినాడ. అని అన్న డాక్టర్‌ జాన్నంగడ్డ మృమ్యుంబయరావ్వ గార్‌ వాక్యము యధా (ప మాహా తెలుగు ఎశ్వవిద్యాలయ ప్రమరణము పీఠిక పుట 17) ఇక రెండవ అంశమైన ఎంకితమం. ఎవతారిక పేలవముగా నున్నదినువు ఆరే దోషములను కజ్జి సాంబమూర్తి కా గారు తెల ఒందువలన ఎవతారిక. ఎశ్చాసాం పద్యములు క్రీనాధునివి కావనియు. శ్రీనాధుని -నంతరము. 7 0తయ్యి. దతారిను ఆక్వాసాంత పద్యమంలను (లాయించుకొనెననియు ఖావింవరి అవతారికలో సాంబశివశ్తాట్ర గారు తెలిపిన పంద్రైండు దోషములు చోఎములు జొన్నలగడ్డ మృత్యుంజయరావు గార వారి గ్రంధ పీరికలలో తేల్చరి శ్రీ చాగంటి సేషయ్య గారు కృత్యాడి యంతయు క్రిం దునది కాలని ౨భిప్రాలో పడినను కావున ని్ది సందేహ సందర్భములలో సౌంతయ్యపైన చోషమారోఎలచుట న్వాయము కాదనియెంచ సంకయ లాభమును “రతేయ్యు కౌసంగి సక కై నదే యంతరాధాంము బభించువఅకు శీనాధుండే కారతయ ల “ా ఆ గన చ న్ట్‌క6 గృతియీం౬ వెశన అల తము = సారాంశముగ్గా నిర్ణయించ్చిర్సి ల లలచివని ఏర్షయంం ళు న్‌ ఈ ఆ శ ల ళా లా ఆడ్రయువ్ప్పన్స ?వరాత్రి మాహాత్మ్యము యొక పంచమాశాలవమ్ము వెలు,ఒలొనిక తెచ్చి తెలుగు వారికి మహోపక్రార్రమ్సు చేసిన అం బా ్‌ వరాల ౧ ఆటార్ర దురాజ ౬ రాజ గౌడ నో తెిచస బ్రా గాం త యురాత గా సమర్థించరి వి చాకరి పాసడ మృత్చుంయయరావు ౧ శేనాథునొ పాండిత్యము శ్రీనాధుడు మహః + హా బో పండ్షిక్పృడ్ష సంప ( 5 జా వ్రైషధం ఎద్వదౌష్షద్రర లని పాగడ్ష దిన లే సాహిర్యమున కాశీఖందమయ ఎండను లో రి ఆరి జ ల చరితమును తంధ్రీకరించినవాడు. స్కృతే కాశ షందమును తీహర్వని వైషథధీయ ఆస్యానమ్షృల్రో కవన అతని కం ఢక్కన్సు పగులక్రాట్ధ్రచ కవ న ర్వభౌముడ గాడ డిండివుభట్టును ఓడించి చేసినవాడు ల సలాము బరుడ్రక్పున్న గ్రహించ కనకస్నానము సమక్షాల్రిక్ట సంస్తుత గ్థమునక్ర్ర ౨ట్టిన నీరాజనములు _ సి 'ప్రాక్య్వ శౌరసేనీ ముఖ్య పన్నప్ర = వేరిజాన పాటవం్వ న్నైగపతి సార్యజ్చ్వ్యా ల భాష వాషత మప్పం య్యవిద్యా స్త శీ సమభ్యాస బలకళ..

_క్‌పొం కళాం ఎక్తిలోదరిత స్నాఎయిక్‌లా కౌ*లాతశయుము ఆం ఎఅరానా, మ నత పాంబ్బు ఎద్దాఎపె రలిన వ్యువ్వెత్తి గౌంవంంా ర్న కిఎమంష్మి మం ఆలే ఆలే ల కావ్య బౌ అం చశడొ ఆర్చి ఎ పాంతయిను అలక ంటంల16గాంికొ మంటి వై

• అము౬ వివిధ ట్రంంఆఎి లానర్సి ఆంనా అకేతోంఖ్బావమంలో ( 18) శనారుని బావమజదియైన చిగుపల్లి దుగ్గన బాహ్వీఎత్త వరటసాదు(ఏ ఎడు టహ్లా వశేషోదయో జిహ్మస్వాంతు6త వ్వ్వరార్నన కళా శీలుంది వవ్యర్తితి (ఉఅవోండాది మదవో్యరా న వరి తాత్పర్వార్త నిర్దారితి అవ్వాబ్తాన కలా నధాసవువు నవాగ్య లం పామాన్నమే తం కృంగ అ నైంధమునందా (113) సృెంగొం నైజం కలి ఎర్తయైన మామిది సింగెని ౨|మపహ్పాన నిధిఎ తత్వాల నివ ఆచౌంబభ్రరాణజ్ఞుంంవు కున ఎవ్వమిలిఎ ఎవాఅ సఖ(డవు వవ టబం౪ధిమెకిట యువధతింపుము నాపేం నంకితముగ ౨న బాంవలాంములో (112) వాలఎబుఎు. హరవిలాన కృతి ఎర్తయునైన తవం “.. ఎనిఎంవనా(ివు వేదు ఛూపాలున కఖల ఎారాణ వఎద్యాగవు వుం కిల్నిందినాండవు గాఖ పొకంచైన హర్షవైషధి కావ్య మాంద్రభాఎ వాషింఎనాందవు ఎవాదేశ బుధంఎతో ఎద్య ఎరిక్ర* వేళలందు వెదవల్తినాండవు ఏ*దకీర్తిస్సూర్తి కర్పూరములు దిశాంగణములందు] బాకన 6టింటి వాంఎవు బాంధవుండవు కమంలనాభుని పొత్రుండ వమల మతివ రాకంల గృిపేయు మొక ప్రబంధంబు నీవు కలిత (ణగణ్వు! శ్రీనాధ కవివరేణ్వ! అన్ఫ అని భీమేశ్వర పురాణములో (123) భీమేశ్వర పురాణ కృతిభర్తయైన బెండపూడి యామ్రాశల

.్‌ కర్రిన్తే టు కాలంగా ఈక్షోచిని నిమేంటోలం లం అలం లం “రావు వఠుకం వీముపర గంధిర్నాప రో వామన్‌ దక్షారా జై ల ర దె రాజనబారంటం చ్త్‌ వక్తోఒద్వయం ౧ంధనారయం అని మ్మైరమ్య్ట ల మమ ర చౌమః వఛవపీయ (ప్రాచ నౌలాత్యమంం ద్యుక్తించస్‌ గఎసార్హతా వో ఆ వ ,,జాడైన క ములో 14) కానీజండ కృతథరటైడ. వీరథడారడ్‌ ల 2 అసి కానీఖందడదవంం ల క్‌ వేమారెడ్డి ఒక్కముక్కలో చెప్పవలెనన్న స నారుడం ఆవాల్యంంఎదేంతా కవితారీతి పదనములు పురాణ భోరణులు కచ శ్రీనాధ మహాకవి రచనములు కావ్య కళా పదసమంలు పురాణ చరక రల సల అంక తత వ పురా; మూర్తుల స కలు సరణులు ఓతప్రోతముగ అల్లుకొనన వత్రపర్ణాంజరము లు పుర అళానామాలిలో శ జ శి ణు హ్‌ సంధ్రోక్సించుట ఈ సెహిశ్యార్థకుని నిత్యనిష క్రీనాధంని కామ్వీకరణ కళా వము హో జ స లే... 'ప్రధానములైనవి రెండు. 1 సండర్శోదిత రచనాఒందధమవం 2 ఎంక్షణ వర్శరాలేం సందర్భోచిత రచనా బంధము హరచూడా హరిగాంక వక్రఎయం6 గాలాం తేస్కురడ్న్యండిక పరుషోడ్డాధ పయోధర సట ద్‌ పర్యంత కాలిన్యముని సరసత్పంబుసం సంభవండెనశంగా సత్కామవ్మవుం లకు లం జరకాలంబు వంంయుదుండు. గవరాజి గేహరంంటుంటర్స్‌ శ టె అని భీమేష్వరపురాణములొ (111) నాధుడే ఉం ముయగా చెప్పన ఎవ ంం కుండవలసీన రచనా అండము వచిరుంండం వెచులవాద పేమన భంగి సుదంద భీం హొక్కాక్ష్య మాలి భాషింకు నన్నయభం్వు మారంజంన నుభయ వాళ్టార్ధి నొక్కక్కమాటు వాక్రుత్తు తిక్కయజ్వ ప్రకారము రసా భ్యువిక ఒంధముగ నొక్కొక్కమాట్రు పరిథవింకు ప్రబంధ పరమేశ్వరు రేవ సూక్తి వైచిత్రి నొక్కాక్యవ్రూట వైషధాది మహాషప్రబంధములు "సెక్కు చెప్పినాండవృ మాకు నాశ్రితుండ్ర వనష్సు। యిుషృడ్సు చెప్పం దొడంగిన యీ ప్రబంధ మంకితము స్వే వీరభద్రయ్య శ్చ అని కాశీఖండములో (113) ని అని శే ప్రశంసించినవిధము వీరభద్రారెడ్డి అగ్రజుడు వేమారెడ్డి శ్రీనాధుని రచనా బంధీ

ఈ రచనా బందములో వేములవాత వీమకవి ఉద్దందలీల, నన్నయభట్టు ఉభయ వొక్సాఫ. చిక్తుయప్టురపాభ్యుదత బంధము. ఎజ్జన సూక్తి వైచిత్రి. కుంతకుడను ఆలంకారికుడు చ్చిన ఉక్సివక్రత సందల్వోచతముగా సాక్షాత్కరించును అని సారాంశము. _ తంన్న్యుత చెవ్యయ మహత్త్రమును తనలో నిముడ్చుకొనగల వక్త తెనుగునకు కలదని నిరూపించినవాదు. నన్నయ. భావ ప్రకటన శక్తిలో తెనుగు సంస్కృతమునకు ఏమాత్రము తక్ష- + ల లో శ" కువ కాదని నియాపించిన వాడు తక్పన. వట్టి సంస్కృతమునకున్న మాధుర్యము కన్న రెనుగుత్రో కూడిన సంస్కృత మాధుర్యము మిన) అని సందర్భోచిత రచనా బంధముతో కూడిన శయ్యతో నిరూపించనవాచు శ్రీనాధుడు. ఎలక్షణ వర్ణనా గంధము : _వర్లనములు కవి ప్రతిభకు కొలతబద్దలు. కావ్యకరణకారణమైన ప్రతిభాలతకు పాకుడు కొమ్ములు. కచెయను బిరుద ప్రదానము చేయు ఉపకరణములు. శ్రీనాధుని వర్ణనావరవర్ణిని యొక్క అభిరుచులివి - ప్రకృతి. యథార్థ భౌగోళిక ల్‌ రిత్రికాంశములు. స్తనములు, భోజన పదార్థములు. సుగంధ ద్రవ్యములు. వాయువులు. శ్రీనాథ కవిసార్వభౌముడు తనకు కరతలామలకమైన ఈ సందర్భోచిత రచనా పంధముతో, తనకు క్రీడా విషయమైన బహుముఖ ప్రతిభావంతమైన ఈ విలక్షణ వళ్లనా గంధముతో - ఎజ్జన నాచన సోమనలు స్యులారుంధతీ న్యాయముతో సూచించిన ప్రబంధ నం. ఏ ( శ పాలికను సర్వలక్షణ లక్షితమైన బ్రబంధ కన్యగా రీర్చిదిద్తి తరువాత రాబోవు ప్రబంధ వధువులకొ ఆవాషల ఎధానముల నుపదేశించి ప్రబంధ కవికుల గురువైనాడు. శ్రనాధుని రచనామూర్తికి - బహుశాస్త పాండిత్య క్తి పరమేశ్వర బక్త పాదయుగము: మాత్తృదేశాభిమానము మనస్సు: భోగపరాయణత బుద్ది; భాగోళిక చారిత్రికాంశములు చక్టువులు: రసికత రసన; కావ్యీకరణము. పార్ర రూపనిర్మాణము కరములు. శ్రీనాథుని చరమదశ మహాభోగములనుభవించిన శ్రీనాథుడు. తన్ను పోషించిన ప్రభువులందరు రా ఓ న. న వ లగర్భమున కలసిపోగా. జీవనము కొజకై కృష్ణానదీ తీరమున 'బొడ్డుపల్లి అను గ్రామము వ్యవసాయము చేసినట్లును. పంట వరదకు కొట్టుకొనిపోగా, ప్రాలము వ్యవసాయమునకిచ్చి న స్ట అటి ం 'అభువులకు ధనము చెల్లింపలేకపోవుటచే, వారు చాల బాధలు పెట్టిరనియు, తెలుపు చొటువు కవిరాజు కంఠంబు కాయలించెను గదా పురవీథి నెదురెండ బొగడ దండ సార్వభౌముని భుజూ స్తంభమెక్కెను గదా ఆరికన్ని “మీశం కండు నలగుండు

చంాంం1 వీరభద్రారెడ్డి వద్వాంసు ముంకేత్ర ఆంధ్రనైషధకర్త యంధియుగ ్భబ్య్య దగిలియుండెను గడా స్య్య్మునక్ను కృష్ణవేణమ్మ గొనిపోయె నింతపఫలమ్షు బిలబిలాక్తులు తినిపోయె డెలల్బ పనలు బొడ్డు పల్లెను గొద్దేతి మోసపోత్త నెటు చెల్లింతం టంకంబు లేడుకూడు కవిసార్వభౌముని ఈ దీనావస్థను చూవ జాలిపడి ఎవో ఇక్ష తప్పించ యుందవచ్చున లేదా శ్రీనాధ మహాకవి ఆ సమయమున తన్న బం వవయక్కుందేసి పోసషించాటక కాశికా విశ్వేకుం గలిసె వీరారెడ్డి రత్నాంబరంబు లేరాయండ్తచ్చ ల ౬ గైలాసగిరి. బంట మైలారు ఎభుందుండ్ర దినవెచ్చవేంరాజు తీర్చంగలందు- రంభంగూడె దెనుంగు రాయరాహుత్తండ్ష కస్తూరి కేరాజు6 బ్రస్తుతిండ స్వర్గస్థుండయ్యె విస్పన మం(ర్రి మ్య హేమ పాద్రాన్నవెంవ్పని పలక్తలగలద్రు + భాస్కరుండ మున్నెకదేవుని పాలికంగ కలియుగంబున నింకన౦డఉఈ గప్పమనుచు దివిజ కవివరు గుండియల్‌ దిగురనంగ నరుగు చున్నాండు శ్రీనాధు. డమరప్పురిక ఈ రెండు చాటువులు తప్ప శ్రీనాధుని చరవ్పడ? త్రెలియుటకు ఇతరమైన ఆధారమేదియు లభింపలేదు ఈ రెండు చాటువులు శీనాధునవ కావేమో అని కొందరు శంకించిరి కాని ఎక్కువమంది విమర్శకులు శ్రీనాధునివే న ఖాఎంచిరి శ్రీనాధుడు వ్యవసాయము చేసిన బొడ్డుపల్లి అన్సు గ్రామ మెచ్చటిదో స్పష్టముగా తెలియలేదు ఇక రెండవ పద్యములో చెప్పిన వీరారెడ్డి కాశీ్సుండ కృతిభర్తయైన ఏరభద్రారెడ్డి మైలారువిభుడు అనగా మైలారురెడ్డి ఇతడు ముమ్మడిరెడ్డి కొడుకు రెండవ దేవరాయల సామంతుడు తెనుంగు రాయరాహుత్తుండు అనగా తెనుంగు రాయడు సాంపరాయని కుమారుడు శ్రీనాధుడు తెనుంగురాయనిపై చెప్పిన పద్యములు

ళం 11

_ఒకియ్యుంఎు. సాంఎరాయని తెలుంగాధీత కస్తూరికా

వక డానము సేయురా। సుకవిరాట్‌ బృందారక ఢ్రేణికిన్‌

చక్షారావు ఎళక్యభీమవర గంధర్వాప్పరో భామినీ

వల్తోమల్యయ కంంభికిచచములపై వాసిందు. దద్వాసనల్‌

రాటిటోఎ లరట్తు ఘట్టన మిళ ద్రాఘిష కల్యాణ లుం

టా ఓంకార విలుంర లుంరిత మవోన్నత్తాహిళ క్రోణిఛృ

త్వోటీరాంకిత కంధినిధర సముత్యూటాటవీరూట! క

రాటాం(డ్రాడిప! సాంపరాయని తెలుంగా। నీకు దీర్జాయువౌ

క వాంటి న్న్యయ్యు గారు... క్రీనాధునకు గస్తూరి నిచ్చిన తెలుంగు రాయలు ల్తూం మంఎఅములోన పాదిలి తాలూకాను దానిని జేరియున్న కర్నూలు మండలములోని దేశచం షు ఎ౨విపాలంచవన యొక సంస్థానాధిఎతి ఇతని పరిపాలనలోని దేశమునందు ర్ధాటక్‌ వం సం నాంటమును నూచ నుండెను ఎందువేతనే సింహాచల కాసనమున న్నందేశమునుటయు. శ్రీనాధుని వాటువులో కర్షాటాంద్రాధిప యని సంబోధించుటయు. డ్పవవి _2 వెలిపినారు (ఆకత 5 202)

ఉఅల్పుంమంళి. ఎవలో తెలియలేదు మువ్బద్‌ ఇద్దరు ముంద్రులలో నితిడొకడు కటా ల్యలాలా సె కాఎటయవేమ్యుని వద్ద మంర్రిగా నున్న చవాయని వాన్కరుడు వినుకొంద గఅగండుం

శ్రీనాథుని జీవిత యాత్రాదరాని

_ తేజ పాలాల్య ప్రతుల పద్దాంతములను. పరిశీలించి ఫలథ్రుతి గా ఆవార్య కొరపాటి రామమనాం ౧ ఈ తెలిపిన క్రీశాధ కఏరాజ జీవిత ఎుల్బముల 'క్రిమమది (శ్రీనాధిడు టి 283)

స్తన ఆ + జనన కాలము త? 1360

మురుల్లర ట్వరిత రఎనా కాలము శ్రీ 1372

కాలవావాన సబ్తెతి రవనా కాలము క్రీశ 1376

ఎంచి రొధ్వ ఎరిత్ర రచనా కాలము త్రి 1382

శృంగారవైఎధ రఎనా కాలము శ్రీశ 1395

హరవిలాస రచనా కాంము క్రీశ 1400

పదకోవటివేమారెడ్డి ఆన్వానమున

విద్వాధికారియైన కాలము శ్రీశ 1404

ధనంజయ విజయ రచనా కాలము క్రీశ 1412

నందికంత పోతరాజు కరారి తెచ్చిన కాలము శ్రీశ 1418

కొండవీటి సామ్రాజ్య పతన కాలము క్రీశ 1424

పంట మైైలారు రెడ్డి ప్రాపునందిన కాలము శ్రీశ 1424 29

కీ“ 1426 నందనందన చరిత్ర రచనా కాలము థ్‌ ్ర గురాయలు కస్తూరి యొసగిన కాలము క్రీశ 14242 ర్పెలుం వ్‌ శ్రీ 1428 శాభ్యుదయు రచనా కాలము ఫల్తభ కక 1430 ఛీమఖండ రచనా కాలము ' కనకాభిషేక సత్కారవందిన కాలము క్రీక 1431 కాశీఖండ రచనా కాలము ఠీ * 1433 వీరభద్రారెడ్డి విద్వాంసుడైన కాలము క్రీశ 1433 44 సర్వజ్ఞ సింగమనాయని సందర్శించన కాలము క్రీ“ 1435 రాజమహేంద్ర వర రాజ్యాంతకాలముం తీ 1441 శివరాత్రి మాహాశ్య్య రచనా కాలము శ్రీశ 1445 పల్నాటి వీరచరిత్ర రచనా కాలవు క్రీశ 1446 బాడ్డుపల్లిని గుత్తగొన్న కాలము శ్రీశ 1448 శ్రీనాధుని అవసాన కాలము శ్రీశ 1450 ఎనాధ సాహిత్యమూర్తక నాసగిన కవన నీరాజనము 'టాహ్మపషయస్సుఢావాన మాకంఠరంజఒ బొనరింరి గజ్వుగజ్నునను ర్రేంై ఏడ్యాధికారిద్హై వేసుభూపాత్త ఛా గాభొగ సుక్రీలను ఛఏంచె రాజము హేంద్రవరక్రుద్డ తార్భిక్రా మే సర్వస్వ మావాశన్నవై భావేభాషాద్వయి పరిపుం షూలిల్వు 'పొడప్రబందముల్‌ పరిధి, బౌఢ దేవేంద్రరాయ సభాహ్రస్పిద్ధ వైకకృడి సల్పి 'హైమాభిషైక ముందె నాండ్రు కవి తాఏప్త్యూ తీనాధస్తూూ శ్రీనాధ మహాక్రవన్స సో గూర్మి వ వ. పరిశోధన చే్చ్వ జరగనడ రదరెందరో కా కఏవ్రా శ్రినారల్ను వవధ బంములలో ఆ 7 య్‌ బహృ్రుత్హ్య వై ల ల కి మాటలక్రు వన బహ ఏ త వునన్చరలమ్స ఈ అనుత్రన్ర సన బహు ఎఏషయము గుంటూరు మే 19897 -డాక్టర్‌ గుండవరప్పు లక్ష్మీనారాయో ప.

దక్షిణ కాశికా దర్శనము వ. వె (పొం. ల్వాలఆతం. ఆఅదొంతఆ న కొనియోచన ధిమనాయకుని మవామ న్‌ ఎన అల అం. మేయింంం అన్‌ అయి. తీలనకె కయ్యము బురాణ ధోరణి కంటె ని లలు. ప ఇప ంంగయును. ప్రాధలావ్యంంణ. క్రీనాతుని ప్రొధతమ క. వపెలుఎఎణ ఎనుఎడియెండ్డికు ట్రొథతంకావ్వ ప గ్‌ పంంంం ఆక ఎబ్బానేంయి. వెలువచ్‌నది క2 పంతమునకు వ్యాఖ్యానము ం వచస కం. లంత ంఎాంనే. ప్రాం కావ్యమైన నీవేంక్వర పురాణమునకాొను న. వెలువటుట ముదావహము. _ంతేఇదు. విమ్చేం రాల వ్యాజ్వానిము అాంటలయంము అట ట్రఎంసాబాటము అక్ష మే స్వరవురాణ వ్చాఖ్వానయినకాం ఒ౩౧కాశిక్‌ _ని నామకరణము వీమేశ్వర క దక్తారామక్తేత్రము ఎంఐ + ఎన్రసిద్దిము. దిక్ష వకా* ని వమే్వేర పురాణము క్ష. ఆ [త్రమే గాక దక ర చు థమొురాలయ కాసనము నందును కలదు ఎక్స 5 3 క్‌ చ్రలిపాదకడైన ఫమే్వం బరా అయి వ్వాజా్భానమునకొ చక్షణకొశిక్‌ అ క. ఎముంంంఎయం మైయ్బు గోదావరి వమంటలయి నింఎలి చక్షారామము చాన్సు | రర ల క ల్ల ఆృజార్టనమం (ంటూల మంచం నిందిలి గుం జా [ ఫ్బాయక్‌ చంకతైయి రొద్‌ తత్పాంతి సముఎంము స్రైట నామవే నలా ఉరిడ్లే -దా!

వ కు నిత్వవ్రమఎం వహాలట్బ అర్వద్రతుంం 1వకక్త్‌ ఇక్తియితించా డొక్టర్‌ నుంచివింిలి న! 5 యుణ టబధాన చ్పాౌ్ట్‌ం ఎంలిచదాయ ఎఏటటంయ త్తే ఒన్నాఎట్లి వీవెశ్వర "ద్ర వరి చం వ్‌ ఒర్కరాజ వరంంవార వు ఎవావ్యాళ్యారలు మవోవాంచమునకొ ఎట్రైయము న్య తర ముతోటఎంధవమం సకం వ్యాజ్వార్భ త్రయము! ఈ తలచే నాల ఎ పి కాంఎట్టి క్షణ కా3కా వ్యాజ్వ్యానము ట్‌కా తా వ్పర్యమాత్రము గాక ఎ

అౌూర్తమైనడి సతపుకకో కాఖకా వ్యాఖ్యానిము.. ప్రతిపదార్హ ఛావ ఏష సహ ముని వారి న యి దవ్రతిఎదార్ల ఎావవుఎలు ప్రతివ్యాఖ్యానమునకును ప్రాధమిక విజ

లు దక్షిణ కాంకా వ్యాఖ్యాన ఎశెషములు ల పద్మ కములు సుబోధకములు సంస్కృత పదిములకు అర్హములు మణల ము ఫ్‌క్ర్ట ఎడు గాక సాధ్యమైనంతవణకు తేటకెనుగు పదములు కలవు అక్కడిక్కడ ఆభిధొక్ష

లు ఫలితార్ణములు కలవు అవి స్పష్టార్ధ ప్రతిపత్తికి సహకరించునవి | న స్పద్ట ములు అరటిపండ్లు ఒలిచి అఅచేతిలో పెట్టినట్లు కలవు మాస భూయిష్టము

. స ఎం ఎల జతకుగ సంతరింఎంబడినవి

ష్‌

విశేషములు అకేషవులు అవసరమైన వద్యముల లక్షణ వరే మంలుం ఆతి ముఖ్యములైన శబ్దముల రూప నిష్పాదనములు అలంకార లేపం ల వశ్రితాబ్రభేద నిర్దేశములు వైదికాంగములు మంత్ర యోగ నాట్య "స్త్ర విషయములు వాం పని తశ్రాగోళిక చారిత్రిక వివరములు స్టానిక విశేషములు పద పాడ పద్య వంచ ములు ఆబ్బ కవితా చర్వణ పురస్కారములు మొదలైన బహు వేషములు కలవు ఎవ ఎటూమ్వూత అెర్వకములైన సమన్వయములా మాత్రమేగాక స్వోపజ్ఞములైన పోడాహర ౨ 25 మంమంలా కూద

గింసార్వఖౌమళన్వా

ఈర(గ్రవాణ నుమంగలైళ తొతుళ నంన

తృ్పరివగెర్ల వృాదయు శంళరు(/

గరుణా తింతరడుని నురగ కొంలణు( గొలుతున్‌ 124వ3ం టి

ఇందు ద్వితీయ. పాదము నందలి కరగ్రహణ సమాసపములో న శేఫము (5) లఘువనుటకు సరస్వతీ కంరాభరణము నుండి ప్రమాణము సూవంఎంజతీనఓ కరగ్రహణ మంగళైక కౌతుక అని కవిపారము కావచ్చును ఎయినను. స్తితఎ్య గతి ఓన్తనియా అను సంప్రదాయము పాటింపంబడినది శ్రీనాధుడు అఖండయంఆని పాటం చనంజు కలిఎయ బలము లంద కలదు

• వెన ననుధాస్థలంయిన€ గవీందులు "?2వ-7ఆ

ఇందు వెస లోని వె కు కవి+ం౦ద్రులు= కనీండులు చెం ఆ నే _కమైతి ఎబఖందయతియే కాని వెస శబచు వలె ఎస శంమైకము కందు కేక డు. నద్రుమై యెస సంక్రందనాబి డెలందమున'+ బెంపెక్కంచు వుందాక్షవంన? - ల నెంధము నందు శ్రీనాధుని ప్రయోగము కలదు (156 వ 5 ౮) కనుక ఎఎ వందా వ్రైలంఎానం గవీంద్రులు ని కవ పాఠము కావచ్చును

2 తమ్ముని వీరభద్ర వఘధాధివు 3౩4వ 7౮

ఇందు. తమ్ముని లోని త కు వసుధా+అధివు= వబుధాదిళ లొని ధా కూ అక్షరమైత్రి కవిజనాశ్రయములోని భానుసహస్రభాన వృషభాధిం* _న్నఎి లర్హయుక్తమై (66ప సం అ) వంటి అఖండ యతియే అగును కా తమ్ముని ఎరభడ్ర వసుధావరు

అని కవిపారము కావచ్చును

భీమేశ్వర పురాణమునకు తాళపత్ర గ్రంధములు రెండు మూడు మాత్రమే లభించినవి అందువలన ముద్రిత గ్రంధములందు అపపారములు కలవు ఒక ఉదాహరణము

మగంవిమి జందు గుజ్తోరన మంటిన వామవదాంయివంబు ఫై

నిగళము నానురానుర ఎఐనిర్ధితమౌ బిరుదందె మల్లనన్‌

బొగడలు బొండుమల్లియలు వొన్నలు సావడబొాళ్రైయంయినన్‌

నిలిడిచి వీర్యభ్యదుండు చనెన్‌ ఈళీమౌళలి నమీవ భూమికిన్‌ 12వ 5 ఆ

కః; “డదు ఆాాచిటి్‌ వాదము టెలా6 మలి గుడ్దురక మట్సిన చని కూచిమంచ ఒ్యుకవి ఎం అకు రింం్య వాము నం “లదు అంతేకాదు ఇదే విషయము కొసర డు వదాం అం టొ ంఎున ఏ ఆఊరొవ పాం అహ్టైలిన్‌ నూదె ఎని శ్రీనాధుని కాశీ దము సంయిరింలు (1324 3౮| కనుక మగంటిమిం జంద్రు గుజ్ఞుజక మట్టిన” కవి పాలయిన ము ఉట మ (టియు ఎమ ఎత్వుండకు అనుగుణము గుజ్జు=గుంజు దమ ర లం మేం సం ఆం చలి వ్యాకరణ ఎమ్మతములు కాని ప్రయోగములు దుకలంు 1 5 ననేయ టను 2 ట్రైబాయోాకు శంము 1 వం లేదని యింత కోవిఎతుదవిటియ్య గావబొవట్టనమం మందం గౌానినేయ /4వ 26 “వీవు కాలుని ద్రియవనస్వా మిం గొలము లొచ్వ న. ఎౌందెఎిం గావనేయ 274= 3టి ఇందం కొనినేయ. ఎంఎంద్వులు ఎంబ్బ్బృ3 పమ ఖఎడమును ఎసంవదించునవి వు కానన కలము సాధిం కానినేయి ఎబ్బనుం సాధువు ఎ సాధుత్వానాధుత్వ నిరూపణ ఏ బ్బా నమ నందా గై ఇాఎనేయు. చు ఇం వాధుత్వము. దింత్పెము కన్వకు ట్స్‌నవాడు కొనీనుడా కు కానన కిన్చాలి జాం (కశ్చా+శంళ్‌ కానన అడదేెము) టరు ఎ సమ్మాంపమం సాలు కానినేయ క్పుముం నివ్వాన్నము కాదు కనుక ఆఅసాధువు కారన "ల్తముతోపాయి (213 _ 3౮ఆ) ౯నివేయ “ప్రము శ్రీశాధుని ప్రయోగము నమత కానివేయ ెచము ౯ వాబాక్షీ ముఇంంతదం ఎలాంతి కానన కానినెయి ముల రం వాంటి ముక ఆలపమంయు చటయుకి ల్రాల్వమైన ఆతచ్చ్య్టాత కజ్డునును యోగిందుట త్రీనాధాని ఎద్చతి కాయి. ఇందుంం ప్రాధవు "లము ప్రంల నిదర్శనము ఎస్మ్మ్యం వ్యాకంణ ఎమ్మతము క ని ప్రాఢివ ౩ద్చము మూకపంచేతి యంచు ట్రయుక్తము టు కానివేయ శబ్దమును ప్రయుక్త ఫూర్వమగునం 2 హేవమంతానధి నల్వవనోధ గురున్చల్‌ హృజ్తాత తేడోర్నోధా య్బా మంత్రాక్షితరముఎ్‌ వటీరగిరివన్యామందవాతూఎముల్‌ వేమాబుం గంళీతనూవవవథధూవేణీభరాంత వనూ రామోద్యగంచాయాభువుల్‌ పొం సె చక్తారాము మధ్వంఎయినన్‌ - 95వ 5 ఆ ఇది. గ్రహయాళవ అను సంస్కృత భీమబండమునకు సంవదించునది (6 5 అ) ఎదె గృహయాళవ అనవచ్చును ఇది గృహయాళువుల్‌ అనిన గురుభంగము ;హయాళు శబ్దమునకు ఈ వ్యాఖ్యానము నందు ఉట్టికించిన గతికల్పనము కలదు (పుట శం న న చ వ స.

తెలుగు వ్యాకరఎమునకు సంఎంధింద తెగని సమస్య ఛీమేశ్వర ఎరాఎము నంచు ఎల్లన్‌ ష్యుల ఎను క్రనాధుని ప్రయోగము తల్లి! యిన్ని దిరాం కేనియు సుధాధారారన శ ఆవిడ యుల్లంయిన్‌ సుభియింవండేయు వలుకెట్లో వంటి రివాటిలోం వొల్లాకొన్నత కాన శేనొరండనే ఎక్రానరున్‌ వత్తు రో యెల్లన్‌ ష్వుం గొంచు వత్వసానివం చేర్యాటుగాం వరమా 120 2౮ ఇది కూచిమంచి తిమ్మకవి సర్వలక్ర, పారసంగ్రహము కండు కలదు మొటటవాఎము నంద రస కు లవ అని రెండవ పాదము నందు సుపలయంట కు ఎనయింల లీగ్‌ మూడవపాదము నందు తనాన కు కత్రాన చని పారాంతరవంలు కలవు రాలుగివ పాదనులోని ఎల్లస్‌ శిష్యుల కు పారాంతరము లేదు ప్రత్యంతరములంటు కు వారాంతరము లేదు ఎయినను ఎల్లా శిష్యుల అను వారాంతరమృన్న కళ్చింది _౬ కన్నవ ంబ్రదాయ మనుట కేవలము కల్పనా గౌరవమునకుు తౌవలము ఎల్ల ఎనుశది దుం (ప్రళృతికమగా శివ్యయము కాదు _నుట చింత్యము సర్వపర్యాయంబైన యెల్ల ఫం బుతాంతంలి కానిచో పూర్వకఏ ప్రయోగములకు బాధక తీనాధుని భీవేశ్వర పుం ఎము నంంలి జెదే ఆగ్వౌసములోని ప్రయోగాంతరముశట్య ప్రతిఎంధకము తొవందంయిన నరా తముం( పొందాలో నల్‌ కాయంగా నాకా సైకత వదీరా ఫలముంన్‌ కలము ల్‌శ్చన్తం గా కేనాధు? దరుణోందుకేబలు ధరా శీరంరు 55 పాడుడు న్మేనెల్లం యుంలొంరురవరిదముం౮ రండాత మశ ట్‌లోక్‌ క్ర 206 వయం ద్య ను పరల క లం కంంకముర వ్‌ చ లికరముల్‌ పాడమ్షుక్షు భా అందమును క 'ద్రుశప్రకృతికమే. ఎల్బర్పు ఎల్లయందు. అను సట పమ లు కలవు గాని అన్య విభక్తిక ప్రయోగము లేవ ఎల్లర్రు న ఎవక్తేక ల | ట్ర కంటే ఎల్లవార్పు అన్ను పదబంధమునక్ష ఎపర్స్భాలైి రూక ఎను పదిము శఎభకికముగుట వారు ఎబ్లరు అంతేకాదు సర్వ పర్యాయృన్నైన ఎల పమగృన్స ఎట్సివారు ఎటరు వటె ఎల నుక అవ్యేయమే ఎల్ల సబ్బ్వ్య్యన్యక్ష ఎలు ఆనీ ఖైమునకు బహ్వవడ్రన రూపము లెదు 5 కు గబ్బమునక ఎల్బర్రన స్వా సప్తమ్యుంతవ్వు ము కలదు కాని ప్రధమాంతమైన వ్‌ సప్తమ్యంతము నిష్పన్నమ్పుగ్నత్త దుర్షట్ష ప క టమెన ఎల్ల మునకు ఎల్సస్‌ ఈ ల అను కవి పారమ్సునక్షృ ఎలన్‌ శప గ 'అయోగాంశ్రర్రమ్పును మృగ్యము ఎల్లర్‌ శిము నందే గైకొన్విఘృరాజర్మలన్‌ ల వు దోషన్స్సు కావచ్చును. భ్రవ్సేశ్యర పురాణవొ అని ప్రయోగిర్వృట్ట అసంభవ్వ ల గించిన్స శ్రీనాధుడ్తు (110ప 5ఆ) ఎల్లర్‌ శిపుకి అను మూడ అేఫిప్రాయముల్సృ క ం్‌ శిష్యుల ఎల్లన్‌ శిష్యుల ఎల్లర్‌ శప క్‌ఖ్యానన

అలంక ంముల సవేమంలు -ంతట కంవు వి ప్రతి వ్యాఖ్యానమునకు వలె దక్షం ఇ కా వ్యాఖానమునకును. ఎలం౯ రములు -ంతికింటె వక్రతా ప్రేదముల లేములు క్షణ కాకావై వ్రడ్వొా వెయి ఎదు జ్లీఎరేఖలు/ ఎ కొవ్యమొ నందును కావ్యలక్షణము తె లంట ఆమి్వెం బర తము నంమ ఊఆత్కౌవ్య లక్షణమును తెలుపుట “మన కమైన ఎనేంము - హంచూడా హలిణాంం వంతయు గౌలాంత న్యులచృండీకా వరుషోదాడ వయోఎర ఎ్యటతటీ వచ్వంత కొారిన్స్నమున్‌ నంసత్త ఎయిను. ఎంఎవించె ననగా ఫతా వృముల్‌ దిక్వా లన్‌ వారకొలలయి నటీంచుదుంణు! గవిరావీ గేవాంంగింఎయింన్‌ 11వ ఆ వందు. బాంచూదాహరిణాలకవగ్రత ఎత్సావ్యలక్షణమని ఇదిమిత్ధముగ కలదు అది కం౮ళని వజ్రోక్తి జీవితములోని వక్రిం అడి ద్చివిధము ] కబ్దవత్రత కేటి సౌందర్యము 2 _ర్థవరక్రత- ఎర్ధగాంచిర్యము. ఎబి సౌందర్యము ర్రలివషయము. అర్హగాంవర్యము ధ్వని వేషము 7 విషచివేషో వవిరేవతేటు? తథైవ చుర్తా ఎం వాచి వాతా వజ్టమ్మతం యం ర్‌ం జ్వం చయల మిచగ్గరాలీవచనం తదాంం 57వ 9 = అని శీవాల్టున వైఎధీయి ఎరిఎము నిందు కలలు. చక] యిక ఎనగొ వేటినీ య. విషద్రైవ ఎయిక్సె కల్ల -ని థధ్వనే చనెగౌ ధ్పని ఎంకి సో్పుత్తమ కావ్వె ఆల నారాయణ ఎంచతుని వ్యాఖ్యానము వందు కలది ఒత్తు నను మాటి ఎవమో యత్పంాళ్తీ వంతునను మాటి గౌొదుగా వురీం ఎ౨ఎధి నిషేధదొవంఎా వావించియున్న ఎధియ యగు వ్యంల్న వాననా విలఫనమున 75 వశటో అని క్రినాధుని శృంగార నైషధము నందు కందు ఇందాగ్ని యమవరుణు లం ఎవ్వనని వరింపనను దమయంతి వవనమునకు వరించునను అర్ధము ఏవక్షితమైన చా న్‌ు ఆన్యర్హమగును అది వభ్రతావచనమని శ్రీహర్పుడు వక్రరీతి అని శ్రీనాధుడు ఏధివాక్వ అదే షధార్థమ్షు నిషేధ వాక్యమునకు విధ్యర్జము వివక్తితమైన అది ధ్వన్వర్హమే య! పతా అర్హవక్రత్ర శబ్దార్ధ వక్రతలు సమ్యక్సమ్మాళితమైన కంతికుని వగ్రోక్తీ జవితములొని వష పేభేద్వల్సు శ్ర నమునందు కలవు అవి వర్త వన్వాసవక్రత (36ప 15 షయ వ్యాఖ్యా ర దంల 94ప 4ఆ 15 సీ

న పదడపహారా॥ంఠ వవ్‌ (10/7౨ వాక్యవత్రత (153 ప 2౮ 45ప 3 ఆ) ౩ పడప్తూర్వార్థ వద్రిం (1 137ప 5ఆ)2 ఎ వ్‌ న దెందిల[ంనవి ప ఉపసరవక్రత (114స 5 ఆ) మెం వక్రత (69ప 2ఆ)5 ( 4 ఆ) 4 రూఢివటై ప1ఆ హవి) వ్రీనాధున వీచే+ర పుం అము అధ్వర్వ్యు వేదశాఖాధీతి నివాతు ని (6ప1ఆ హ వైన ర్‌ నందు వెడికాంశకములు కలవ్వ వలవ దగ్నిద్రోమ వాజపేయాదుల ధూమపానముఃవోనీ దు ఖవడ(ంగ నంతతంయిను గృ్యధ్రచాంద్రాయణాదుం వరటుచు నుంట యెవ్వరికి మెచ్చు 32వ 4 ఆ అగ్నిష్టమవాఒపేయాదులు యజ్ఞములు కృద్రచాంద్రాయనాదులు చలల అగ్నిష్టోమ వాజపేయ యజ్ఞముల వైదిక వివరములు చాంద్రాయణ వ్రఆ ఎఎ*షమంంం ఈ వ్యాఖ్యానము నందు కలవ భీమేశ్వర పురాశము నందు త్యాయుష(114ప 10 ) అపష్పాకర డ్యాం” క్షం (60 2 ఆ) షడంగ ప్రాపాద పంచాక్షర (104 ప 4 ఆ) తారక (123వ 3అ 13౨6౮ షదక్షర (27 ప 6 2) మండ్రములును 'పసక్తములైనవ ౨౦కేకాదు.. “కంటి బలి స్వాధ్యాయ పారంబు కలది (48ప 30 ) ఇట “తరుడ్రియడ్రతి న వార ంంరము కలదు ఎది సంస్క త్ర ఫీవముఖండమున్న సంవడించ్చుశం (5153 తర ప) ఎ టాం మో వ్యాఖ్యానము నందు సక్కతము ళ్‌ రుద్రియమ్య కకరుడ్రీయము అందు ఆమం ములు కఎవు ఆలూ మందము తెల్ల ఈ ప్యాజ్యానవ్న కంద్రు గడ్‌ కరింట(టటంటు ఇంకను ద్ర కౌస్ర వషయములు (5వ 3ల 160 ప 56 90. 4౮) గోళ శాస్ర వైషు 4 పం ఖగోళ 'ఆ ఎషయముల్ను (18స్ర వ, నాట్యాశ్రవషయమ్మ లు (18వవ1ఆ 91౨ 65 బ) మొదిలైనఎ ఇందు కంవ వాళ కతరోట్రి గౌండములుగా సూత్రించి రామాయణం కు మెలవావషంం మాయింపంగ నిర్మించ స్ప పండై వ్రురాణ సంయమివర్తున్ష్‌ జూతు నృన్హ్టు ప కీన్‌ (హు ౬ ఇ జౌ చ లా వదొవత్తల్ల క్వ చీలావతీ వ్లన్యలా క్‌వ 7ఆ ఇది శ్రీనాధుని వాల్టీ కిన స్తు ల ఆ ఇదమిళ్ళముగ కలదు అది జ్ర స్తత్ర ఇందు రామాయ్సణ్భ కోక సంఖ్య శత్రల్రోటి అని చరిత్రం రము రె నాథబ్య శెథక్రోట్రి వ్‌విన్తరం అాక్రైర్ర మృక్షద్ర్య హోం మవ వ ళ్‌ నోపాత్రక్ర్య్య్యా అను 'పసిద్ధమై ఇ శనమ్స్‌ ౯ లవ కడవ తొం3,2 య

. మంకఅయ” వృత్తాంతియి (15 ఎ 3) ఎక్వెదేవుల వృత్తాంతము (51ప 5౪) చంంలైనం టఆన్నోం భరాఎముంను ఎచ్చీ వివరింఎంంచినిఎ / ఇరాట లాట లోటాడ్‌ దేశములు (19 ప 1ఆ) -_ప్తాదికి ద్వీఎములు (32ప 1ఆ) కుమటోద్యానము (19 _ 1౨) కొలను ఆగ్రిచోరము (55ఎ 1౮) యీడేశేవన సఎ్లమాడె చారుదా _ంతి బలి బచెములు (63ఎ 1౮) వోఎబకిర్తి మవోస్టలము (65ప 1ఆ) వంచెల వార మముయు (78 1౮) మొదదైన బదే-ములలోపాటు ఛీమమండిలము సందు బ్రంక్తమైన ఎల్పబ్రలముల వౌగోళిక వివరములను ఈ వ్యాల్వానమునందు. కలవు ॥ విచేంక్తం. పురాణమం రాజవమహైంట(వం రావ్వాధిఎతులు ఎల్తాడ వేమారెడ్సి “రచద్రార్యె వలటల మంత్రి వెందపూడి _న్నయామాయ్బినిక _౮కతము అడి నిమత్తిముగ ఆవవారికాశ్నా నాద్చంతాడి ఎద్య బ్బము ఎంచు _నేక ఎరివ్రాంములు కలవు ఆవి బకటిత అర్చముంయం ఉవయెడ్వ చావా ఖ్వ్యౌానము నంమి కలవు -ందు రాజమహేంద్రివర రాజ్యము శక అనువం కాధారము. ల కాటయి వేారెచ్హ తనయ. వీరఎద్రారెడ్డ్‌ బార్వ ఆయిన

ఆల వల టెడ్దాంవన ఉల కంబు. (బం 35) ఎట్లు చెనాగం ఎరిటై గ్రింఛము లంద కు ఇటటల లలల ఉపవంప్వాయి సెంవేయినిందు. అంచెత్తై ఆత్త శన్వమౌంచ చని న. వం చౌల్తు లా

ఇ మ్యవాంమం సంలు ఎగ్‌ ఎఅవిట్రైావాలయం. కిం

లటీవలఎలాడు ఎమ

తు వనుమాత( వం వోీాజవలెనఎకుం

బలరొఆుా (దు అ అదొంంటో

అలటేఎలఎత మనజ వ్రన్వమొు మయుందాల్‌ ₹15ఎ 1మ

రింక లుషె -రికొంాడె వోటవలగౌంంయుడె మిం ఎో*ంమలారాజు మంచో ?వంక్విచె

కాంరీ నదికి పనలల్జ కిల్లంలని చంద్రా అసచ్వంయ ఆని కాలము రెంఎవ కేతౌవ్పి ఆ శంమునిందు ఎక్షారామ విమెస్వోరాఎలయిము చారిత్రికముగ రేదు కనుక ఖీమెశ్వరుని కృఎను హాక్షము నందుట చారిత్రిక సత్వము కాది ఈశ్వరుని కృఎను మోక్షమునందుట చారిత్రిక సత్యము కావచ్చును. ఎదికూణ. 1220 ప్రాంతము నందిలి పాలకుజిక శోమనాధిని పసవవురాబ్వము నందుగాని 1690 ప్రాంఎము నందిలి పోట్ట లింగన నవచోళచరిత్ర యిందు య లేదు తమళ సాహిత్యము నందు కలదో? లేదో? ఇది బహుశ దక్షారామ మేశ్వరాలయము 'పాచినతకా ప్రాంతీయ జనభ్రుతి అగును ళూవ్చు పద్యమునందు ధరణీధిరపత్ని అని ముద్రిత గ్రంధములందు కలదు ధరణీధర= పర ని భరించు ఆ రాజు శని వ్యాఖ్యానము నందు కలదు ధరశేధరపద బంధముగపు మామని ప్రసిద్దార్హము రాజను అర్ధము ప్రసిద్ధము కాదు ధరణీధరపత్ని అను ప్రధమ న స తీదవపతి అని కవిపారమగును

వచ నాలయ,జ వేల లక్షల డెబ్బది యాబు వేల నోకములును ఎక్కడ కలవు? అందు ఖా =. ము నోకములందును లేని ఎషయమేమి కలదు? శీత శ్రోత్ర పంఖ్య గలలవ ఈ న్పాజౌ నందు ఇట్లు కలదు నతమనగా మూడవ స్థానము కోట్‌ యనగా ఎనిమిదవ పానము కఎక 3౩౫8-24 వేల సంఖ్య యని కొందరు పెద్దలు చెప్పుచుండిరి ఇది సంకేతితార్థముగ వాల్మీకి రామాయణమృ్బునక్రు సునంగతమగుకు (4ప 1ఆ) వ్యాస శిష్యులు (709ప 2౮) పంచ చహాపాత్రక్రష్నల్ను (24ప 3౮) ఎపవాయువులు (98ప 3ఆ ) ద్వాదౌదిత్యులు (57ప 3ఆ) సప్తసమృద్వ్య్హల్న 87వ 33) ఎబ్పసిద్దులు (114ఏ 3అ) చతుర్దశ మనువులు (206ప 3౮) ఎప్పమూర్తి (14వ స్ప ) రౌలవావ్‌ నరకములు చ వ్‌వి పషవశి న! ల (| టా ప లి ౧రసువలు (253 5ఆ) ఎకాదో రుద్రులు (26 5) లోళపాంకులు 1ప 53) సపజిహ ప గం ల పజిహ్వలు (45ప 6) మెదలైన పెపుపదఒంధముల వివరములను ఈ వ్యాఖ్యానమునంద్రు కలనృ దక్షారామప్పుర వరన్వు నందు స ము వ ఆ ణ్‌ న లశగ్నా గీత మట్టు కలదు దువంగ నెరుంు న అంల్బముంలో న ను! చందురుం రోం గలవు కం గ చక్కతో నమ్చుత్క్ప లోడ వచముతోళ్వ్చ్యర్ట తగి కార్య వెలుద్ధ గందర పతుటపైల్రైింం క న. 8ిగ్రి వ ఆ వష్షి సంస త్న 6లా భనుజండ్రనమ్మున 4 స నందు చంర్రృడ్ష కల్చవృక్ష్వ మున్న రివదిందనడి క ముద్ర ము మయము ళం. వెయ ట్‌ టా చీ క ర తో నమక చార భల క మృ కౌంటు రాణ నము ॥ “ అీప్రఎడ్డకు ఆ లాగా త్‌. సము ప్పమేనందె తౌర ప్రభవం కేకాడ్డు ఈ ంమెం ల పురాములోని (గ్ర ము స ఆస్ట ర న ధన ఘేద్దమ్సనంద్ష్య లెదు త ము నారు? వారవతాసములోని పొల్చి పొం భార్య య్సగృ తాం కూడ శ్ర శమన టు కద్ర జన్మించైెన్స క0బర్రామ్ష ం ఎరావరాదుల శ్‌ డి లూణము నందలి య్స సాయిగ వ్రాా సముడ్రవట నుం ఇట్లు అమ్టైదక ల రా కకారడమ్షున ళలద్ర కంబ రామా జ ొములంద్రు గాని. శ ఇమ్ముల్రళ్స అంగ అంస్కత్ర కావల నో పరిచయన్స్యనక్ష ్యా శీనార్స్మ ధార ఎశ్రముంండు గాని లేని కొణమగున్న మేగున్ను ఆద్ర శీనాధున క్రమళ సాహిల్వ మాంద్ధా పభృత్చ శ ల ల్‌ (8వ 2 గౌరముగగ న్యమింతముల్చ (11? సొరంగ ప శసొంతమ్సు (21ప్ట 1ఆ) దివోద్రాస్సు వృత్తాంతవా చ పౌబ్రన్ర్య,__ _ వం

గ అం వ్వితీయిమైనను ఎఆవ్పలయాము అఎమాంద్రి క్షేత్ర మాహాత్మ కావ్యము న చ్బ ంలటోంటొలు రిల అయేయానొ అత్తని న్యాాఎవొ అరాణము అహోబల క్షేఆమునక లలటలదుట లాడు ఉటోంలనేంయి బాక్షాతా ఆమే కొడ ఏమేశ్వర పురాణము అకారం గేల ఎ వోతె అతిపాంమైన 5 ఎక్టిమం ఇంది దిక్షారామ క్షేత్రము విరాట్‌ చం టయిల్‌ ఏక్తాతారటుటనా.. వీచే స్వం పకాణము. చిక్షారావము శ్ష్వ్ర్రమునకు వ. ఉక్తరా యు వేలవాం 9౬ వనమమలబలమునకిం కంచయటద్దము. మ పంఎలంయి అ అంల్య్బు బీదాంం మంచలమున గా మించుటద్దము ఆఅబలయముల తంటవాయయుటు.. ఎట్‌ అయాయ. వృెదేటోలపంలు మ్‌ త్రమే గాక కృతి సంపద ఎంట ౬ “మ్యస్తు అం వృక్షాల ప్రాఎవము మొచిలైనవి ఏమేశ్వం ఎురాణము. నందు కవితా మందాంంట్రింముంయల. సైనిక వచేలము అవకూడి బకిటిత వార్వములు అవియెల్ల ఈ చ టా చం తయా. నటులు అంటతశవ్రాల్యమైన క్‌ స్తానక వివెఎము ఎరిశిలనార్హము కొమురేటీ ఎలా గా చుం వంబచంటులి పాంచ్ను ఆౌలలెలలే అచదిచి కాతిదేళాటనీ వవెజ్తుల్చ పొలెళికొ వతం ఎవ య్‌ ఆఆఆ న యం ల దొంతొవిలోం చోటంలొచ్చా అరకాంచముో “వ్వా మాలా మాలీ వమ రాయందోన్స మేలుంచతానిల గలా యవుగి లోవిముంలపా అంట్‌ వెట్‌ రాజ కారాయాన్నామి రన్న ఎవ చొల్లు కతనవతికి క్త వము గల్‌ పొంగు నఎ్బవర్శికాంటి పొదవజ చలో మాంవలు పై గుమూం వవారలములు. 17 2 టె ఇది కుమూరారామములొని వాయు ప్రసారము. వర్తనము ఇందు. చాళుక్వే వీమేశ్యరాలయ వశములోపాటు రాజనారాయణ ప్వామార్థలయి ఏశెషమును కలదు జుది రాజనారాయిణ. స్వామి శీమ్యుఎచన వార్వతేతనపతికి నర్తినము గఅిపి అని ముట్రిత టంధములందు కలది ఇది సంస్కృల ఏమఖంఎము నందు రాజనారాయణాగొలీ తార్త్య కేత్వాళిలా్యగా అని కలదు (8 ౩ఆ) అది ఇది మాచి కావింఎన ప్రూర్వసమన్వయమిది న. తీనారుని నాది గుడిమీద కేతనముగొ నుండీన్‌ గరుత్మంతుడేనాడా తాపన వ. ఉఇంనాడు ప్తుకు 188 కేతన మేనాడును గుడిమీద

మతేనాడును గుడిక్రిందికి దిగదు కేతనవున ధ్వజము -_ది కలడ్‌ _౯జన్నంంవం రాజనారాయణ స్వామి దేవాలయ ధ్వజస్తంభము మీద గమనోత్తిషనంగిము ను ,1రఎ ఎగ్రవాము కలదు అది నిమిత్తముగ నర్తనము గఅపి ఎని కవి సంభావవుఎు వార్మ చేఆసఎతిక్‌ = జెండాపై గల (ధ్వజస్తంభము పై గల) గరుత్మంతునికి అను వ్యాఖ్యావదుంలోని అంతరార్థము సరియైనది “త్రార్య్యకేతనపతికి అను పాఠము సరియైశడి కాద రాజనారాయణ స్వామి దేవాలయ ధ్వజస్తంభము మిది గకుడ విగ్రూము. గనునోత్తిమంధంగి మును. గమ” ఎదిన 'రాజనారాయణ స్వామి రమ్యభవన తార్ష్యకేతన గతికి నరవ గజపి సం కవిపారవం కరతలాములకమగును శ్రీనాధుని కృతులంది పదములు పాదములు పదృవంలం అవృలత్తవమంల ఆనం అదాక ఎవృత్త శిల్పము. ఈ శిల్పమునక ఆద్యుడు వెక్కన ఎగ్రేసరుడు. శ్రీనాధుడు. చాప్తైర రామాయణములోని పద్యములు మహాభారతము నందు అవ్యతములైశఎ కృంగారనైఎధ హరవిలాసములలోని పద పాద పద్యములు భీమేశ్వర పురాఎమంు శంంయా. వీమేశ్యర పురాణములోని పద పొద పద్యములు కానీఒంద -వరార్రి మాహా న ఆఅనృత్తములైనవి ౨వి వ్యాజ్యానము నంద ఉదాహరింప(ఒదవవి ఎండు 5 స్వ తలఅుపి చంద్రాతపము నేల చజచికాయ శ46ప 2ఆఅ వీపు తటజపి వెన్నెలలోని ధావళ్య మొక కొంత 123ప 1ఆ కా బం ఇట తజఎ _నం వదడవం (ేవంపొవమాం.ంంంయం వాచ ఎంఎం వపంన వ్యవహరింపబడుచుండును క్రినాధుడు ఎక్కని ను _ర్తమంన టయోంంంయ ఆలం అను వ్యాజ్యాన వెషము గవ శార్హమైనడి ఖాగ్య సౌభాగ్య వైభవ ప్రొాభవములు 203ప 8ఆ శృంనై భాగ్య సౌఖాగ్య వైభవ ప్రాభవవులు 3ప 1అఆ హవి భాగ్య సౌభాగ్య వైభవ ప్రాభవములు 83ప 3అ భీపు భాగ్య సౌభాగ్య వైభవ ప్రాభవములు 187ప 3ఆ కాఖం ధరియింవ నేర్పిరి దర్ప వెట్టొడు బేళ్ల లీల మాణిక్వాంగులీయలములు కల్పింవ నేర్చిరి గంగ మట్టియ మంద గస్తూదికా వుండ్రతకములు నొనజు నవరింవ నేద్పిరి జన్నిదందుల (మైల దొదరవోదములు ముత్వొాల నరులు చేర్పంగ నేర్పిది ఐల నెన్న డుముటం గమ్ముని (కోత్త చెంగల్వువిరులు

ధామము వెండీయును వైణడీ దడవఐడంగ జూవ్వాణోత్తము ల్యగవోంమయుం లోన వేమ భూసాలుం డనువిన్ను వీంచ్వయ ధాత యేలింన గౌతమీ తఉము నందు 41వ 1౫ ఖీవు ఆరియింవ శేర్తిరి ఒల్ప వెట్టెలు నైళ్ల లీల మాలికా ఎగులీయరిముం ఎల్వంన శేర్పితి గెంతిమట్టీయ మీంవి6 గప్తూరికా వులడంములయి నొనల నవరింవనేర్పిది వుర్చిదంయిం మోం! దాతహాలముంం ముత్వొాచి ఎరులు చేర్చంగి నేర్పిరి ఖం నెన్నడుముం. గమ్మని క్రొత్త బెంగల్న విరుల ధామముం ఎవెఎడీ ఎపండియు. దిజఎడలం4 బౌవ్వాలోత్తమం ఎతహలముల యందు వేము చూపాం అనుంను వీవు ధాత వాలంవ గౌతమీ తపములందు 37వ 1౪ కొదిం ఇందు నంట. సొఎఎ వండియును వైచి వెండి ఎసిష్‌యిు లోన ఉందు సలి అంచు అతి ఛేచమలు _వ చేజకి మూలకచులంబను ఎచ్యము యధాతిధము ఎవ్మత్తమా ఎలింజఐ ఎను పారష్నె ఎర్హవం_ము అన్నిచ కంటె చరైబంట్యైనద్‌ శ్రీ వాలిని ఎార్వకవితా చర్వణము వర్త తొవిముఖ్బ విరచితామ్టాం కావ అావతం సుధాచత్న - పౌథధతయు రు నందళ్‌ అవల 6 గౌల్‌రాబండ వెష ఛస్రమువి వవధ ఎదన్న లొనర్పి అని శ్రీనాధుని రూరిమసేయు మజుద్‌ చిగుఎల్సి చుగన నాసికేతోపాఖ్యానము నందు అండిచ్చిన సమాచారము వూర్వకవిముఖ్యుల పూర్వ కాన్య భావరపచుధల చర్వణము పూర్వకవితాచర్వణవంం ఎది సంస్టృలతాంధ్రకవులకు సర్వసెధారణము పూర్వకవత్వము నవ్వ్యకవిత్వమునకు మూలనిధి దీని గుజించి రాజైబరుని కావ్య మీమాంస యందు ప్రత్యేక మెొంక ప్రకరణము కలదు ఎంతెకాదు తెలుగు కవుల పూర్వ కఏవస్తుతులు కేవలము గౌరవ సూచకములే 5 దు తత్కఎతా వర్వణపునకు భంగ్యంతర కృతజ్ఞతా ప్రకటనములు కూడ అందు ఉపలక్షణ సంప్రదాయమును అంతర్గతము శ్రీనాధుడు భీమేశ్వర పురాణము నందు స్తుతించిన సంస్కృత (ప్రాకృతాంధ్రకవులు 1 వాల్మీకి 2 వ్యాసుడు ౩ కాళిదాసు 4 భట్టబాణుడు

న్‌ శ ఆ | వ యాం ర క క న న భజలో న్‌ షి _ యం ఆలే మాఘందం 12 భారం 13 విల్హసంంం 11 ముచ్హ పంటు 15 ఎట్లు 15 ఎటలా ఆ శా నే న న కొ 18 నన్నయ 19 ఈ స అఆ చ్తీలే టౌక్కిం కిచ్చుల ం01బా ఎఆంఆయాం ముం. ఆక్‌ న ్‌ ఆబ్‌ వాంఖా నము సంద కఅదం మె త్తస్యుయిం జే రడ ల్‌ కం య నో త చ త్రి ట్‌ బ4 మె న యీ ఇతర పూర్వకవులం 20 వయూయిలు 21 రాజేజురుడు 24 ఎం్రన 5 ఎ లోల్నా అలీ ల జ నండు స్వతలంశ తం వ్వుర కవ్వం 23 సుంంధుంం లల చేదం బం. అలలో డు టెట్‌ ఉపలక్తణ సంట్రడాంంవం న 26 చంవంరాం లె వట ఉల్‌ అల ఎం ॥్‌ వై శో ్‌ ళ్‌ న. వారాతోరఐవం ఇంకను కలరు ఎంద ఆం ర్తకవ్కం ర బాటం లల అటా ఆర్త ళ శా త ళ్‌ నీ త్రీనాధంసి పూర్వుకఎ3 వర్శ మం

• టీలో కనాఢు అల్రొర రుత చరం పురస్కారము య నేరము న త జీ జె అవి మాత్రమేం గాక తవడభ్యధిక ఎేచమం లుకు దక్తంకొ క ఎ టూ వ ం ల = లల ల హ్‌ ఒందు సుజంధం కవతాచర సా ఎత్యపూర్వము ఈల యుంలుం అంటిన చట శన లే ౨తని కృతి వాసవడర్తా గడ్భు కావ్యము మహాప్రాధయి తర న. ల ల ల హోర్తోన్ల లో ఆజం యో వాలా ఆల క ల్రైచగ్ల టా ఆ న అ ళు నా ౯ తో వరస్వచ దత్త్రవరవశాడ “క్రో పంన్య ము నై ఎకు ్స అజ్‌ నూ కంకంలోళ్య చాసవదత్త్యగద్నృకామ్యమం టాం యిటు త త ఆ ఉం ల జ చ చ న ళ్‌ “చింత అునరంలవంం (టంయకిర లమును వతి ఉం రలు టం అం లాలో లో చం చే (1690 బొలదమం) శీలా ఆం ల ఎ అవద. గడ క వ మంగర్స అ అంటా“ టయ జో క న కా ౮ పదక మ ఆంవంటు. యు ఆటం టె ల ఉల అం నో నలల గ త ల ఎ ల ౧ బో తళ చన ర అయం ము ని = వర్న య 6 ు న శు. య ఎ లా అనతతచం నా ఇవ చతిచి టౌ ంనైా జ అలో క స. ఎె ఎవ నల్‌ రర ల అ చంకన వాక మశక (4 185]! అల్‌. క బందం. ఆల కం వదరచంటలా ది టా విదస్తై రంల్చు ఆత తదవ్ప ఆ వచరుండొప ళా ట్‌ వరుణుని వద్తాత__న న. నో టా నరవిందా* న్‌ ఆలండొర్లంట్రర్భు వంచుపీదంండుచుర. 27 ఆ తను క్రీనాధు్సు బ్రవేలం 4 త్‌ ప రాల భమెగ్వర పురాశములాన వద్యుమం వావాసుఎం తమలో రల వ్యాజ్యానము నందే కలదు ఆ అనంతరం శ ఒతాతవత మీన మఠంకేత్రో నొటీక్ర, అటక లిందగ ౯ ల ద గ మవ గగనమహావావఫప్య వుండ జ్‌ ళా ష్‌ ర్డా ఉతోల ౮ ఎవ గగనగాబ్బ గంగాయా (రో ప్‌గొమ న అనం స్తజంధుని వ్రాష వౌసవ ద్రక్తలోని చీరినవ్చు ం ౧ క్‌ అరకు (సటలు ౫14 216

చొదు రొ దుదయ్యాని తినంతూటిం వది ళంచ్రైన వౌనవత్టుంఎం గాని లొడు లొ దవ పదాతితవటువింఎలయి టొల్‌ శటయలింగంటి గారి బొడు దా దుదయరాశ్ననదొళంఎది నవలంభుమారేో నంటి గా? తొద బొదిది త ళంపిచ్చపారింభోళి వూవిచోరిన ఎల్యవున్న శారి యనం నవ్తార్ధవములు మిన్నంవ వొనంల వుబద రొంలోవరంలటుదమిు వొంపాఎ కనముళరుసార్చ ఖాము ముత్కాం గొడుగు ౨భుండ విళ్వంయి వెన్నెంవల్లండేర్తా 42వ 2ఆ ఎను శ్రీనాధంని వీవేశ్వర పురాణములొ? పద్యము ఫావానువరణవుని ఈ ఆప్నావన నందే కలదు కాశ్మీర శంభులిం౧ము స్టాఎకలింగమే పుఠంరీకమన వెల్లదామరి కల్వపువ్వు కాది అంచరీకం సితాంచోజము. ఎని తమురము _దికూడ అ చేశవద్‌ కాట ఎకా*గంగలానిది ముకరమ్య శృెతాత పత్రము ఎందుకరపార్వవాముని ముబ్యాల దున. ంంధున నర్షవము సందు చంద్ర సౌద్య్యెచే. కలయ వానఎంబ్రయి చెలి నవకింకామా లేపనము లేటు వలంగార్తనదు లేదు ది క్రీ న ధుని అద్యినం నంద అదు ఇది శ్రీనాధనఈర్వరార్చ ఎ రా కౌజలదే ౌచీయుమారీలటావీతలముబీత ముంపుము తలం వందొ శవోదర్పుణు వవ ప్రాచీ విలసనా ఎను సుబంధుని వాసవ దల్లలొని ఎంకలకి (ఎటుంం 273 272) ఉతమ కలధాంంగ రావె తంంంం నం చాటువాడు ఏఎటూచ లిలతి మనల లై ఫేన వుచువూతు గౌర్క్కొా టిల్లాలు వబ్దిన దత్నాదర్పుప మనంగ 49వ 26 అను శ్రీనాధుని భీమేశ్వర పురాణములాని సీసపాదములు తెనుగు సేతలని ఈ హ్వాస్యానము నందే కలదు సుబంధుని కనకదర్పణమం -క పద్యము నందు మించుఎద్ధము వ! పద్యము నందు రత్నదర్పణము ఇంకను శంకరావార్యుల శివానందలహరిలాని కొకిమునకు (111 ప 1) భారవి కీరాచార్డునయములొని శ్రోకములకు (35 39 ప 2 అూ) శ్రీనాధుని కవవాచర్వణములు ఈ "మ.

కస] ఇట్లు బహు విశేషములు భాసిల్డునది దక్షిణ కాశికా వ్యాఖ్యానము ఇద్‌ భీమేశ్వర పురాణమునకు వ్యాఖ్యానము లేని కొఅతను తీర్చునది మాత్రమే కాదు క్రొత్త వెలుగులను సమకూర్చునదికూడ అంతే కాదు దక్షిణ కాశికా వ్యాఖ్యానము కావ్యరసపిపాసువు లక అమృతకలశము సారస్వత జిజ్ఞాసువులకు సర్వస్వసదృశము కాశికావృత్తి వ్యాకరణ (ప్రకాశిక వలె దక్షిణ కానికా వ్యాఖ్యానము కావ్య (ప్రకా?క ఇంత సమగ్రమైన సమర్థమైన వ్యాఖ్యానమును సంతరించన వ్యాఖ్యాత్షతయమునక అభినందన చందన చర్చ శ్రీనాథాక్షర మాధురీ మహిమయో శ్రీ భీమనాథాలయ ధ్యాన స్థానిక సంప్రదాయ మనన వ్యాసంగ మాహాత్యమో వినీ దక్షిణ కాశికాఖ్య కవితా వ్యాఖ్యాన వైదగ్గి! ల క్షీ నారాయణ ముఖ్య సంగ్రథనలక్ష్యీభూతసంకేతమై -ఆచార్య కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తి ఎంఎ ఎహెచ్‌డ్‌ డిలట్‌ విగ్రాండావార్యూలు వెలుగు డాబు ఎంధ్ర విస్వకళాపరిషత్‌ వాల్తేరు

శ్రీరస్తు శ్రీ మహా గణాధిపతయే నమ శ్రీ మాణిక్యాంబా సమేత శ్రీ భీమేశ్వరస్వామినే నమ అలో శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము ప్రథమాశ్వాసము దక్షిణకాశికా వ్యాబ్వానము

ఉ॥ శ్రీ స్తన గంధసార పరిషేక సమంచిత సాయక ప్రయో

గాస్త మహాపురత్రయుండహారృ్భ ధనుర్ధరుండర్క కోటి దీ

ప్రి స్త్రవనీయ విగ్రహుండు 'భీమయ దేవుండు దకవాటికా

వాస్తుండు ప్రోచుంగావుత ధ్రువంబుగ దేవయ యన్నధీమణిన్‌ 1

అర్థము - శ్రీ=లక్ష్మీదేవి యొక్క స్తవ=పాలిండ్లి యంచలి గంధసార=చందనము యొక్క పరిషేక=లడుపుతో సమంచిత=బాగుగా అలంకరింపబడిన పాయక=జబాణముము ప్రయోగ=ప్రయోగించుట చేత అస్త=నశించిన మహాపురత్రయుండు=గొప్పవియగు త్రిపుర ములు కలవాడు అహార్శ ధినుర్హరుండు=మేరు పర్వతమును ఛముస్సుగ ధరించినవాడు అర్క కోటి దీప్తి=కోటి సూర్యుల కాంతి చేత స్తవనీయ=స్తుతింపదగివ విగ్రహుండు=రూపము కలవాడు, దక్షవాటికా=దక్షారామము, వాస్తుండు=నివాసముగా కలవాడు, భీమయ దేవుడు= భీమేశ్వర స్వామి, ధ్రువంబుగన్‌= నిశ్చ్వయముగా దేవయ యన్న ధీమణిన్‌=దేవయ కుమారు డైన అన్న మంత్రియను ధీశాలిని ప్రోచుంగావుతన్‌=కాపాడునుగాక

భావము - లక్ష్మీదేవి స్తనముల పైగల గంధపు పూత హత్తుకొన్న వక్షము కలవాడు మహావిష్ణువు అట్టి శ్రీ మహావిష్ణువును బాణముగ చేసి మేరు పర్వతమును ధనుస్సుగ చేసికొని త్రిపురములను దహించిన వాడును, కోటి సూర్యుల కాంతితో వెలుగొందు దివ్యమైన విగ్రహము కలవాడును, దక్షారామ నివాసియునైన శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి ఈ భీమేశ్వర పురాణమునకు కృతిపతియైన దేవయ మంత్రి కుమారుడైన అన్నయ మంత్రిని రక్షించుగాక

” ప్రారంభించు పము శ్రీకారము - మంగళ ప్రదమైన శ్రీకారముతో గ్రంథమును బ్ర 354 వేషము. శ్రా శ ప్పకవీయ గ్రంథము అశ్వా-2 ప్రదాయము పాటింపబడినది అప్పకవి తన అప్పు సంప్రదాయ శ్రీకర మహత్త్యమును కొనియాడెను నుండి 3598 వరకు గల గద్య పద్యములలో శ్రా న నది కావున కు ఓంకారము ఆదియైనట్లు శ్రీకారము గ్రంధములకు ఆదియై నే కృత్యాది యందు నిల్చుదురు శ్రీకారములో శేకారము, రేఫమ్ము, కవులు దానినే కృత్యా . గిబీజము అయినను కలవు శకారమునకు ఈకారమునక్షు లక్ష్మీజేని అధిదేవత రేఫము అగ్నిబీజ న “శ్రియమిచ్చేద్ధుతాశనాత్‌” అని పురాణవచనము గాన్టన అగ్నియు లక్ష్మీప్రదుడే కావు దేవతాత్రయము శుభప్రదము ఉళత్సలమాల - ఉత్సృలమనగా పద్మము కలువ యని రెండర్థములును కలం కావున శ్రీనాధుడు ఉతృలమాలత్లో ప్రధమ పద్యమున ప్రధానముగ శివుని, తదస్తరూపము కేశవుని స్తుతించెను ఉత్పలమాల భగల్నన్వు చూ జప్పక్షవీ శీ-73 గీ. “ఫలము ధన హేమ మణీ వస్త్ర పవ త్రన్గూ్యూ పరిజినాశ్యాది సంప్రిస్టి భగణమృునక్కు” అప్పకవీయము 4-83 పరమతశ్శివృడ్తు చై పర్వతమృుస్సు ధనుస్పుగ వ్వసజ్ఞన్ని శ్రీమహావిష్ణువును బాణముగ చేసికొని, త్రిపురములను (తిపురాసురులను సంహరించిన గొధ పురాణ ప్రసిద్ధము అంతేకాదు ఈ గ్రంథమునందు క్రూడ్త చతుర్థాశ్యాస్వ 'తిపురాసుర సంహారగాధ వచ్చును గ్రంధ విషయ సూచనను క్రూడ్ర గ్రంథ ప్రథమ పద్యమ్నన్హ చ్వ్వ్వ్య ఒక బెచిత్యవంతమైైన చేమత్కారమ్స ఆర్ధ ళేప్టితోవాన్సి మేసాక్షా వ్యార్ధ స్వస్య అర్ధములోగాని శబ్దముతోగాని కొంచెము శావ్యార్థమ్సన్సృ స్తూ చింపవలె్సె అని నాందీ చిషయమ్నన అఆలంకారికుల మాట పురాణము నంద్భు కూడ ప్రధమ పద్యమ్స్య నొంద్రీ లక్షణమ్సన్స చొప్పించుట శ్రీ నాధ మహాకవి చాతుర్యము ఇష్టదేవత్రా ప్రార్థన్సు పః ప్రన్సిల మో ము తౌల్పెల్చర్ఞ నెక్కిన్ల రౌన్టజ్హ రౌచవార్ష ళీ న్‌ొన్సి యనుంగుల్హాద్ధ్య వెనాయక్షదేవ్యల కర్ణశ్రాల రుం తొన మహాఘన్భ్య కద వ్వా అర్థము _ ప్య్యిన విదళించుగాన్మ్యనా 2 జ నిక మో ఇ ఎలుకన్ష్‌) మతాల్సు ఎనుగ్సు ముఖమ్సృన్స ధరించిన వాడు, లుకన్‌=ఎల్బక్ట్ట ఎక్కి నట శనటువంటి, రావుకు గ్రాళలక .

వాడును, సేనాని= కుమారస్వామి యొక్క అనుంగు+పెద్దన=ట్రేమాస్పదుడైన పెద్దన్నయు అగు వినాయక దేవుండు=వినాయకస్వామి. కర్ణణాళ=తాటియాకుల వంటి చెవులయొక్క, రుంరూనిం=పెనువానగాలి తాడవంబునన్‌=తాకిడిచేత ప్రబం=మిక్కిలి శక్తిమంతములైన, అంతరాయ పంతా ఫ=విఘ్నముల సమూహమనెడు మహా=గొప్ప, ఘనాఘన=మేఘముల యొక్క కిదంఒములన్‌=గులపులను నిరంతరమున్‌=ఎల్లపుడును, విదళించు(గావుతన్‌= నశింపజేయును గాక

భావము - ఎనుగు ముఖము కలవాడును ఎలుక వాహనముగ కలవాడును, దేవతలక్షు సేనానియైన కుమారస్వామికి పెద్దన్నయునైన వినాయకస్వామి తాటియాకుల వంటి చెవులను విసరుటచే కిల్ళెడి పెనుగాలిచేత శక్తిమంతములైన విఘ్నముల సమూహములనెడి మేఘముల గుంపులను నిరంతరము పారద్రోలును గాక య. వేషము - ఎట్టి అంతరాయములు కలుగకుండుటకై కవి గ్రంధ ప్రారంభమున విఘ్నపతిని స్తుతించెను కార్యారంభే గణేశశ్చ పూజనీయ ప్రయత్నత , సర్వే విఘ్నా శమం య్‌ాంత్తి గణేశస్తవ పారత అని కదా సంప్రదాయము వాక రాచవారు - శ్రీనాధ మహాకవి కిష్టములైన పదబంధములలోనిది యొకటి గౌరవ (భవ ముగ ర్రాచవారు అనుఎచబంధము శ్రీనాధుని కృతులలో వడకు గుబ్బలి రాచేవా పము 3.184) వలరావరాచవారు (శృనై - 6-65) - మొదలగు విధములుగ కన్సించును అ సంస్కృత రాజపుత్ర శబ్దం మూలమూర్తిగొ మరారీ రావుత్త సమీప మాత్సేకగ. కన $రోహక్రుడన్న అర్ధంలో ప్రయుక్తమైంది అర్వాచీన యుగంలో ఇదే 'రౌతు గా తెలు

ఏస్తుంది. _ ఆచార్య తూమాటి బాణప్ప - శ్రీనాధసాహితిలో అన్కదేశ్య పదాలు

ఉ॥. వాలిక మోము మత్రవన బరి కిశోరకలాస్వలీలం టై

వాలిచి పచ్చ కప్పురపు వాసనతోడి ముఖారవింద తౌం

బూలపు మోవి మోవిపయి మోప్పుచు రాధకునిచ్చు ధూర్త గో

పాలుండు ప్రోచుంగొవుత మపార కృషానుతి మంత్రి యన్ననిన్‌ తె కంర్ట కము. - వాలిక మోము=కోలముఖమును, మత్ర౭మదించిన, వనిద భంగిమ నెమలి పిల్ల యొక్క, లాస్యలీల క=హావభావములతో మచి దా స ల్‌ కూడ + పైవాలిచి=పైన అనించి, పచ్చ కప్పురపు వాసన తోడి=పచ్చ కల్చొ క పొడిన పడవు ప్ట్రవించాముఖపద్మము యొక్క, తాంబూలపు మోవెతాం కు ఇచ్చు ఇచ్చట మోవిపయి మోపుచున్‌=(రాధాదేవి) పెదవిపై చేర్చుచు, రాధకు ర జయ గల వ్య లీ కూర్త గోపాలుండు=కొంటెకృష్ణుడు, అపార కృపామతినా అపరిమితమైన దర

ఎ. ఇల ,తచుంగామతన్‌=రక్షించును గొ

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము ణీ పిల భాష కరించుచు తన భావము - మదించిన అడవి నెమలిపిల్ల లాస్యవిన్యాసము నను చుచున్న ముపై నుంచి పచ్చకర్పూరపు వాసనలు గుబాళిం తాంబూలముతో తన పెదవిని (ముద్దుగొనుటక్రై) రాధకిచ్చునట్టి కొలిటెకృష్ణు దయగలవాడై కృతిపతియైన అన్నయ మంత్రిని రక్షించుగాక గ విశేషము - తెలుగు సాహిత్యమునందు రాధాకృష్ణుల శృంగారము మొదట స హితము పద్యముసందే కన్పించుచున్నది రాధాకృష్ణుల శృంగారమును తెలుగు సాహిత్య ప్రవేశపెట్టిన ఘనత శ్రీనాధ మహాకవిది ఖ్స్య రాజీవ భవుని గారాప్పం పెట్టపు దేవి: యంచ బాబానెక్కు నలరు బోడి పసింది కిన్నెర వీచెం బలికించు నెలనాంగ పదునాల్గు విద్యల పట్టుంగొమ్మ యారేడు భువనంబు లేలు సంపద చేడె మొలక్ష చందురుందాల్చు ముద్దరాలు వెలిచాయ కౌదన్స రాచిలుక నెచ్చెలిక్షతై 'ప్రణవ పీరిక్ట నుండు పద్మగంధి శ్రే మందరాచల కందరా మథ్యమాన దుగ్ధ పాధోధి ఇహ్యళ ధూర్తచ్చైన లలిశ్ర సాహేత్య సౌహిత్య లక్ష్మి నొసంగు వరదద్చై మౌక్ష వినశత్ర గీర్యాళ్మి వా ణి అర్ధమ్ము _ వన్న డవ వి ప భవుని=పద్మమ్ససంద్చ పుద్ద బ్రహ్మయొక్క, గారాము+పట్టము+ ల ను, పురాణ్తి అంచబాబాన్సుఇన షం అలకు(బోణి=పూన్చు వంటి శ్రగ్ర్చు కలద్ది గాంసవాహనమ్సృన్స, ఎక్కున్‌= ఎక్కునట్టి: పసిడి త్న వీఇన్‌=బం ష “బంగార ఎలనా(గజనవ య్వ్వత్షి పదున్సా వీ వీణను పలికించున్‌=వాయించునట్టి ఆధారమైనట్టిదియ్స ణి శల=పదునాల్బ విద్యలక్రున్న, పట్టుగొమ్మ ఈరు+ఎడ్షు=(్రుగ్లా పద్చ నాల్పుగ, సంపద చేడెజసౌభాగ్యమ్సృళ్ళ స్త మొలక ిబులు=లోకమ్వులన్స ఏలు=పాలించు? ముద్దరా లు=సుందర్రి్య్ను, “దురున్‌నంద్రశ్రఖను, తాల్చుజధరించునట్టీ

జరా కల రగ అ వెలివాయ=తెల్లని వన్నెగల కొదమ రాచిలుక=చిన్నరామ చిలుక, నెచ్చెలికత్తె= ప్రియసభిగా కలది. ప్రణవ పీరికన్‌=ఓంకారమనెడి పీరమునందు, ఉండు=ఉండునట్టి, పద్మగంధి=పద్మము యొక్క పరిమళము వంటి పరిమళము గలదియు, వినత గీర్వాణి= మొక్కుచున్న దేవతా ప్రీఎ కలదియైన వాణి=సరస్వతి మాకి=మాకు, వరదయై=వరముల నిచ్చునదై మందర+అచల=మందర పర్వతము యొక్క కందరా=క్‌ండచరియల చేత, మధ్యమాన=మధింపబడుచున్న దుగ్గపాబోధి=పాలసముద్రము యొక్క, లహరిక = శరంగములను, ధూర్త+ఐన=పీడించునదగు, లలిత=సుందరమైన సాహిత్య=సాహిత్వము యొక్క, సౌహిత్య లక్ష్మిన్‌= సంపూర్ణ సంపదను ఒసంగున్‌=ఇచ్చుగొక భావము - బ్రహ్మదేవుని పట్టపురాణి, హంస వాహనముగ గల పూబోణి, బంగర్ను వీణను వాయించు రమణీమణి పదునాల్గు విద్యలకును ఆధారమైనది, పదునాలుగు లోకములను పాలించు మహారాజ్ఞ, చంద్రరేఖను సిగపూవుగ ధరించిన సుందరి, తెల్లని చిన్నారి రామచిలుకను ఇష్టసభిగ కలది. ఓంకారమనెడి ఓీగమునందు వసిరచు పద్మగంధి, దేవకాంతల మొక్కు లందుకొనునట్టిదియైన సరస్వతీదేవి పాలసముద్రము యొక్క అలలను సైతము పీడింపగల సాహిత్య సౌహిత్య లక్ష్మిని మా కనుగ్రహించుగొక విశేషము - పదునాల్గు విద్యలు వేదములు నాలుగు ర్‌ శిక్షుకి వ్యాకరణము, 7 ఛందస్సు 8 నిరుక్తము 9 జ్యోతిషము 10 కల్పము 11 మీమాంస, 12 న్యాయము, 13 పురాణము 14 ధర్యశాస్త్రము ఈరేడు భువనములు - పదునాలుగు లోకములివి గ భూలోకము 2 భువల్డేకము, ౩ సువర్లోకము, 4 మహర్షోకము, ర్‌ జనలోకము, తపోల్రోక్ర్చృ 7 సత్యలోకము - ఈ యేడును ఉోర్ధ్యలోకములు గ] అతలము 2 వితలయము 3 సుతలము, 4 రసాతలము, 5 మహో తలము, తలాతలమ్ము 7 పాతాళము - ఈ యేడును అధొలోకములు - మొత్తము పదునారు సరస్వతీదేవి వీణ పేరు “కచ్భపి” విశ్యావసోస్తు బృహతీ తుంబురోస్తు కళావతీ మహతీ నారదస్యస్వాల్‌ సరస్వత్యాస్తు కచ్చపీ వైజయంతి నిఘంటువు బ్బ విశ్వావసుడు తుంబురుడు నారదుడు, సరస్వతి అనువారల నలువురి వీణలకే , కళావత్రి, మహతి, కచ్చపి అను పేర్లు కలవు సాహిత్యము _ కావ్య నాటక అలంకారాది గ్రంధముల అర్థజ్ఞానము చమురు ఈ 7 తి

పురాతన కవీంద్ర గుణ కీర్తనము శా॥ శ్లోకంబుల్‌ శతకోటి. గాండములుగా సూత్రించి రామాయణం వేకైకాక్షర మెల్ల పాపముల మాయింపంగ నిర్మించిసు శ్లోకుండైన పురాణ సంయమి వరున్‌ జూతున్మనోవీథి వా ల్మీకిన్‌ బ్రహ్మపదావతీర్ణ కవితా లీలావతీ నల్లభున్‌ ర్‌ అర్ధము - శ్లోకంబుల్‌ శతకోటిన్‌=అనంఖ్యాకమైన శ్లోకములను, కాండములుగా= కాండము(భాగము)లుగా, సూత్రించి=కూర్చి, ఏక+ఏక+అక్షర=ఒక్కొక్క యక్తరము, ఎల్లపాపములన్‌ =అన్ని పాపములను, మాయింపంగన్‌=పోగొట్టుటకై రామాయణంబు= రామాయణ గ్రంథమును, నిర్మించి=రచించి, సుశ్లోకుండై న=మంచి కీర్తిని పొందిన వాడైన, పురాణ సంయమి వరున్‌=ప్రాచీన మహర్షి శ్రేష్టుడైన, బ్రహ్మ=బ్రహ్మదేవుని, పద=మాటచేత, అవతీర్ద=అవతరించిన, కవితా లీలావతీ=కవిత్య మనెడి విలాసినికి, వల్లభున్‌=భర్తయైన, వాల్మీకిన్‌=వాల్మీకిని, మనోవీథిన్‌=మానస వీథి యందు, చూతున్‌=తలంతును భావము - అసంభ్యాకములైన శ్లోకములను కాండములుగా కూర్చి ప్రత్యక్షరము సకల పాపహరమగునట్లుగా రామాయణ మహాకావ్యమును రచించి మంచి కీర్తిని పొందినవాడును, ప్రాచీన మహర్షి సత్తముడు, బ్రహ్మదేవుని యనుగ్రహముచేత కవితా విలాసినికి ప్రియపతియైన వాల్మీకిని నా మనసున తలంతును విశేషము - శ్లోకంబుల్‌ శతకోటి శతకోటియనగా నూరుకోట్లు అని ప్రాచీన ఆనంద రామాయణాది గ్రంథములందు చెప్పబడినది శతమనగా మూడవ స్థానము, కోటియనగా ఎనిమిదవ స్థానము కనుక 3౫8=24 వేల సంఖ్యయని కొందరు పెద్దలు చెప్పుచుండిరి ప్రస్తుతము వాల్మీకి రామాయణము 24 వేల శ్లోకములు కల్గియున్నదగుటచేత ఈ అన్వయము సరిపడుచున్నది బ్రహ్మపదావతీర్ణ బ్రహ్మదేవుని ఆజ్ఞానుసారమే వాల్మీకి ముని రామాయణమును రచించినట్లు బాలకాండమునందు కలదు “మచ్చన్సాదేవ తే బ్రహ్మన్‌ ప్రవృత్తేయం సరస్వతీ రామస్య చరితం సర్వం కురు త్యమృషిసత్తమ ” బాల-ద్యితీయ-31 ఈ పద్యమున కాధారమైన శ్లోకమిది “వరీతం రఘునాథస్య శతకోటి ప్రవిస్తరం / ఏకైక మక్షరం ప్రోక్తం మహాపాతక నాశనమ్‌”

చతుర్పింశత్సహస్రాణి శ్లోకానాముక్తవాన్‌ బుషి తధాసర్గ శతాన్‌ పజ్బు షట్కాండాని తధోత్తరమ్‌ బాల-చతుర్ధ-2 శ్లో అని వాల్మీకి ముని రామాయణమును ఎడు కాండలలో ఐదువందల సర్గలలో ఇరువది నాల్గు వేల శ్లోకములలో రచించెనని కలదు మ॥ తలతున్‌ భారత సంహితాధ్యయన విద్యానిర్మిత ప్రక్రియా నలిన ప్రోదృవునిన్‌ గళింద తనయాంతర్వేది పుణ్యస్థలీ పులినాభోగకృతావతారు నపరాంభోజాక్తు నక్తీణ ని ర్మల సాహిత్య కళా సమృద్ధికయి పారాశర్యమౌనీశ్వరున్‌ 6 అర్థము - భారత సంహితా=భారత సంకలనమను, అధ్యయన విద్యా=వేద విద్య యొక్క నిర్మితి ప్రక్రీయా=రచనా విధానమునకు, నలిన ప్రోద్భవునిన్‌*=బ్రహ్మయైన వానిని, కథింద తనయా*=యమునానది యొక్క, అంతర్వేది=ద్వీపము యొక్క, పుణ్యస్థలీ=పవిత్ర ప్రదేశమైన పులినాభోగ=విశాలమగు ఇసుక తిన్నెయందు కృతావతారున్‌=జన్మమునాందిన వానిని అపర+అంభోజాక్షున్‌=రెండవ విష్ణువైన వానిని (విష్ణుస్వరూపుని), పారాశర్య= పరాశరుని కుమారుడైన వ్యాసుడను, మౌనీశ్వరున్‌=ముని శ్రేష్టుని, అకీణ=తక్కువకాని, నిర్మల= పరిశుద్ధమైన సాహిత్యకళా=సాహితీకళ(విద్య) యొక్క సమృద్ధికయి=పరివుప్టికై, తలతున్‌= స్మరించెదను భానము - పంచమ వేదముగా ప్రఖ్యాతమైన భారతము యొక్క రచనా ప్రక్రియకు సృష్టికర్త(బ్రహ్మ)యెన వాడును, యమునా నది మధ్యనున్న ద్వీపము నందలి పవిత్ర స్థలమైన ఇసుక త్రిన్నెయందు జన్మించినవాడును, విమ్ణుస్వరూపుడును, పరాశర మహర్షికి కుమారుడునునైన వ్యాస మహర్షిని అనంత సాహితీ కళా సమృద్ధికై ధ్యానించెదను విశేషము - ఈ పద్యమును చదువగనే గుర్తుకు వచ్చెడి శ్లోకము “అబతుర్వదనో (బ్రహ్మా ద్విబాహు రపళో హరి అఫాలలోచన శృంభు భగవాన్‌ బాదరాయణ - స్మ ప్రణుతింళు రసభావ భావనా మహనీయ కవితా సముల్లాసు(గాళిదాసు గణుతింతు నిరవద్య గద్య పద్య నిబంధ పరితోషిత స్థాణు భట్టబాణు

త్రై ఉుయిళ్చల జ్ర ఆటా భజియింతు సాహితృ పదవీ మహరాజ్య భద్రాసనాసీను. బ్రవరసేను వర్షింతు నంభోధి వార్వీచి గంభీర తాసార వాక్సృముత్కర్చు హర్షు తే॥ భాస శివభద్ర సొమిల్ల భల్లులకును మౌఘ భారవి బిల్లణ మల్తణులకు భట్టి చిత్తప కవి దండి పండితులకు. గీలు కొలుపుడు నాసలిపైంథేలు దోయి 7 అర్ధము - రనభావ=రసభావములను, భావనా=కలుగజేయుట(పోషించుట) యందు, మహనీయ=గొప్పదైన, కవితా=కవిత యొక్క, సముల్లాసున్‌=అతిశయమగు దీప్తికల వాడైన, కాళిదాసున్‌=కాళిదాసును, ప్రణుతింతున్‌=కొనియాడుదును నిరవద్య=దోషము లేని గద్యపద్య నిబంధ= గద్క్మపద్యముల రచన చేత పరిలోషిత= సంతోషపెట్టబడిన, స్థాణన్‌=ఈశ్వరుడు కల, భట్టబాణున్‌=బాణభట్టను గణుతింతున్‌= పొగడుదును, సాహిత్య పదవీ=సాహిత్య పదవి యనెడి, మహారాజ్య=గొప్ప రాజ్యము యొక్క, భద్ర+ఆసన+ఆసీనున్‌=సింహాసనమును అధిష్టించిన, ప్రవరసేను5 =ప్రవరసేనుని, భజియింతున్‌=కొలిచెదను, అంభోధి వార్‌+వీచి=సముద్రపు నీటి తరగల వలె, గంభీరతా=గాంభీర్యమును సార=శ్రేష్టతగల, వాక్‌+*సముత్కర్నున్‌=పల్కుల గొప్పదినము గల, హర్షున్‌= శ్రిహర్నుని, వర్ణింతున్‌=వర్దించెదను, భాస శివభద్ర సౌమిల్ల భల్లులకును=భాసుడు, శివభద్రుడు, సౌమిల్లకుడు, భల్లుడు అను కవులకును, మాఘ భారవి బిల్ల్ణణ మల్గణులకు=మాఘుడు భారవి, బిల్బణుడు, మల్పహణుడు అను కవులకును, భట్టి, చిత్తప కవి, దండి పండితులకు=భట్టి చిత్తప కవి, దండి యను పండితులకును, నొసలిపై=నుదుటిపైన, కేలుదోయిన్‌=రెండు చేతులను కీలు కొల్పుదు=జోడించెదను భావము - రస భావములను పోషించుట యందు మహనీయమైన కవితా విలాసముగల కాళిదాసును కొనియాడెదను నిర్దుష్టమైన గద్య పద్య రచనచేత ఈశ్వరునే సంతోష పరచిన బాణభట్టును పొగడెదను సాహిత్యమనెడి మహా సామాజ్య సింహాసనమును అధిష్టించిన ప్రవరసేనుని కొలిచెదను సముద్ర తరంగముల వతె గాంభీర్యము,

దిశలా. పరా సారవంతములునైన వల్కుల గొప్పదనముగల శ్రీహర్నుని కొనియాడెదను భాసుడు, శివభడ్రుడు. సౌమిల్లుడు భల్లుడు మాఘుడు భారవి బిల్లణుడు మల్దణుడు అను కవులకును భట్టి చిత్తపకవి దండి యను వండితులకును చేతులు జోడించి నమస్కరించెదను

విశేషము - 1 కాళిదాసు రఘువంశ కుమారసంభవ మేఘసందేశములను శ్రవ్య కావ్యములను, మాళవికాగ్నిమిత్రము విశ్రమోర్వశ్రీయము, అభిజ్ఞాన శాకుంతలమనెడి నాటకములను మాత్రమేగాక మరెన్నిటినో సంస్కృత భాషయందు రచించిన మహాకవి ఈయన క్రీపూ ఒకటవ శతాబ్టివాడు

2 బాణభట్టు - హర్ష చరితము కాదంబరి యను గద్య కావ్యములను, చండీ శతకమును రచించెను ఈయన క్రీశ 590-650 ప్రాంతము వాడు

3 వ్రవరసేనుడు - మహారాష్ట్రీ ప్రాకృత భాషయందు సేతుబంధమను పద్యకావ్యమును రచించెను ఈయన క్రీశ 415 ప్రాంతము వాడు

4 హర్షుడు - నైషధీయ చరితమను కావ్యమును ఖండన ఖండ ఖాద్యమను శాస్త గ్రంధమును నవసాహసాంక చరిత్రమను చంపూ కావ్యమును ఇంకను అనేక కృతులను రచించెను ఈయన క్రీ శ 1130-1175 మథ్యనున్నవాడు రాగానంద నాటక కర్త హర్షదేవుడు రాజకవి

5 భాసుడు రూపక కర్తలలో ఆద్యుడు రామకధాశ్రితములైన 'ప్రతిమ' “అభిషేక నాటకములను, మహాభారతకధాన్రితములైన పంచరాత్రము మధ్యమవ్యాయోగము, దూత ఘటోత్క చము, కర్టభారము దూతవాక్యము ఉఊరుభంగము అను నాటకములన్సు, భాగవతకధాశ్రితమైన బాలచరితము అను నాటకమును లోకకధాశ్రితములైన దరిద్ర వారుదత్త అవిమారకాది పదమూడు నాటకములను వ్రాసెను ఈయన క్రీపూ 5-6 శతాబ్బుల యందున్నవాడు

6 శివభద్రుడు - ఈ కవి ఎమి వ్రాసెనో స్పష్టముగా తెలియుట లేదు శ్వభ్య్వ కావ్యము ఇతడు వ్రాసినదని పీటర్‌సన్‌ అభిప్రాయము 52151104120౪5907019 ౪01 | ఈ శివభద్రుడు వీరభద్ర విజయములో గూడ స్తుతింపబడినాడు (1-9)

7 సౌమిల్లుడు - రోమిల్ల సౌమిల్లులు శూద్రక కథను రచించినట్లు బిల్హల్సుడ్స్స చెప్పెను

తౌ శూద్రక కధాకారౌ వంద్యా రోమిల సౌమిలౌ

యయోర్హ్యయో కావ్యమాసీ దర్ధనారీశ్వరోపమమ్‌

“902 ఈయన డు - ఇతడు కాశ్మీరకవి భల్లట శతక కర్త శ్రీశ 883-90 8 భల్లు శతకము ఈ శతక శ్లోకములను ఆలంకారికు కాలము నీతిధర్మ శృంగార బోధక మీతని లుదాహశించిరి గల 9 మాఘుడు - ఈయన కాలము శ్రీశ 650-700 మధ్య ఇరువది సర్గలు శిశుపాల వధ పద్యకావ్యమీతని కృతి క్‌; 10 భారవి - రామచరిత్ర కిరాశార్డునీయ పద్యకావ్యము లీతని కృతులు 7వ శతాబ్ది పూర్యభాగమితని కాలము 11 బిల్హణుడు - విక్రమాంక దేవ చరిత్రమను చారిత్రక పద్య కావ్యమును కర్ణ సుందరి యను నాటకమున్ను శివస్తుతిని - ఈయన రచించెను 12 మల్పణుడు ఈఈ కని గూర్చి సమాచారము లభింపలేదు శే భట్టి - ఈయన రచించిన రామాయణము భట్టి కావ్యముగ ప్రసిద్ధము చ్యాకరల్లబ్లోద్ధ వ్రీన్సి యుర్దేశమ్సు ఈయ్సన కాలము ఆరవ శతాబ్ది యుత్తరార్థము 4 చిత్తపకవి = శ్రీధరదాసు సదుక్తి కర్టామృత్రన్న త్మ చిత్తపకవి రచించిన శివస్తుతి- 22, 82 భైరవ స్తుతి. ర గల ₹ళములనుడహగించెన్స సదుక్తి కర్ణామృతముననే ఛిత్తప లేక ఛిత్తిప అనుక 32 శ్లోకములున్నవి శ్రీనాథుడ్తు పేర్కొనుటచేత యితడు సంస్కృత మహాకవిద్భై యుండవచ్చున్న చిత్తప కవికి చిత్త కవియని పారాంతరమున్నది శివరాత్రి చూహాత్యమున క్రూర శ్రీనాధ మహాకవి చిత్తప కవి అనిత్సు స్మరించినాడు (1-12) “చిత్త వార్మంభణ ప్రభ్యుంజత్త పాట్ట” 15 దండి వ గద్యకావ్యమ్సు న వం. దేశక్కుమ్వూర్ర చేరికమ్సు, అవ్రంత్రి సుందరి కధయను గ్‌ ముల * కొప్యాదర్శమ్స అలంక్యా్యా గ క్ట్‌స ౦ ఈయన శ్ర అరవ శతాబ్ది ప్రా మృువాడ్డు తే గ్రంధమును రచించెను కేక. నెట్టుకని కాలుకు నన్న భట్టోపాధ్య్య్య సార్వఖామ్సన్న్య గవితా ఎట్టాభిషికు భారత ఘ్సట్లో స్కుణ =; ఆ థు బప దతిభన 8 ఆ నా కేవితాప్రట్ట్బా న్‌ఇక్షవి, భారత ఘట్టజభాగ్ర శమనం త్య్ష్స సింహాసనమును అధిష్టించిన వాడును, శాదృడమ్న్యై గాఢ్ర పేతిభనన్వి క్ష అుట్టమ్సులన్స ఉల్లంఘ్రున=దాటుటలో: (| “కలవాడున్స నన ట్‌!

అను పేరుగల ఉపాధ్యాయ సార్వభౌమునిన్‌=గురు నమ్రాట్టును, నెట్టకొని=ల్రోసికొని, కొలుతున్‌=భజించెదను

భావము - కవితా సామాజ్యాధిపతియు భారత గంథమందలి నులభముగ అర్ధముగాని ఘట్టములను అవువదించుటలో గొప్ప ప్రజ్ఞ కనబరచిన వాడును, గురు సమ్రాట్టునునైన నన్నయ భట్టారకుని భజింతును

విశేషము - ప్రతిభ “ప్రజ్ఞా నవనవోన్నేష శాలినీ ప్రతిభామతా” - నవనవోన్మేష శాలినియగు ప్రజ్ఞయే ప్రతిభ

ఆదికవియైన నన్నయ భట్టారకుని “ఉపాధ్యాయ సార్వభాము"డనియు, “నెట్టుకొని కొలుతు” ననియు చెప్పుట - శ్రీనాధ మహాకవి నన్నయ భట్టునకు గౌరవమున అగ్రతాంబూల మిచ్చెననుటకు సాక్ష్యములు ఉ॥ పంచమ వేదమై పరంగు భారత సంహిత నాంధ్ర భాషంగొ

వించె. బదేను పర్వములు విశ్వజగద్దిత బుద్ది నెవ్వండ

క్కాంచన గర్భ తుల్వున కఖండిత భక్తి నమస్కరింతు ని

ర్వంచిత కీర్తి వైభవ విరాజికిందిక్కన సోమయాజికిన్‌ క్ర

అర్థము - ఎవ్వండు=ఎవడు, పంచమ వేదమై=ఐదవ వేదమై పర(గు=ఒప్తునట్టి, భారత సంహితన్‌= మహాభారత గ్రంథమును, విశ్వజగత్‌= సమస్తమైన లోకమునకు, హితబుద్ధిన్‌ =శ్రేయమును కల్గించు తలంపుతో, పదేను పర్వములు=పదునైదు పర్యములను, ఆంధ్రభాషన్‌ వతెల్సగ్స భ్రాషయందు, కావించెన్‌=రచించెనో, ఆ+కాంచన గర్భతుల్యున్‌=అ బ్రహ్మ దేవునితో సమానుడైనట్టియు, నిర్వంచిత=వంచింపబడని కీర్తి వైభవ=కీర్తి యొక్క వైభవము చేత, విరాజిక్రిన్‌= ప్రకాశించు వాడునునైన తిక్కన సోమయాజికినొతిక్కన నోమయాజికి, అఖండితే భక్తిన్‌= పరిపూర్ణమైన భక్తితో నమస్కరింతున్‌=నమస్కరించెదను

భావము - పంచమ వేదముగా ప్రసిద్ధి పొందిన మహాభారత గ్రంధమును సమస్త లోకమునక్తు క్రేమము, లాభమును కల్గించు తలంపుతో పదునైదు పర్యములను తెలుగు చేసిన వాడును, కవి బ్రహ్మయను బిరుదు నామము కలవాడును, పవిత్ర కీర్తి వైభవముతో పకాశించువాడును నైన తిక్కన సోమయాజికి పరిపూర్ణ భక్షితో నమస్కరించెదను

విశేషము. = తిక్కన సోమయాజికి “కవి బ్రహ్మ" బిరుదము నిచ్చి నత్కరించిన వాడు జ్జా ప్రెగడ (హరివంశము - పూర్వకవి స్తుతి) ఆ బిరుదమునకు నిండు భక్తితో నమస్కరించిన రెండవ వాడు శ్రీనాథ మహాకవి(కాశీ - పూర్వకవి స్తుతి)

“పరిఢవింతు ప్రబంధ పరమేశ్వరునిరేవ

అని ఎజ్లాప్రైగడను కాశీఖండములో న్లుతించిన శ్రీనాధ మహాకవి ఇక్కడ స్మరింపకుండుట విచిత్రము ఎజ్జనయు రెడ్డి ప్రభువుల ఆస్థాన కవియే గదాః మ॥ కనకక్షాధర ధీరు వారిధి తటీ కాల్పట్టనాధీశ్వరున్‌ ఘనునిన్‌ బద్మ పురాణ సంగ్రహ కళాకావ్య ప్రబంధాధిపున్‌ వినమత్కాకతి సార్వభౌముం గవితా విద్యాధరుంగొల్తు మా యనుంగుం దాతం బ్రదాత శ్రీ కమలనాభామాత్య చూడామణిన్‌ 10 అర్థము - కనకక్షాధర ధీరున్‌=మేరు పర్వతము వలె ధీరుడును, వారిధితటీ= సముద్రతీరమునందలి, కాల్పట్టన=కాల్పట్టణమునకు, అధీశ్వరున్‌=ప్రభువైన వానిని పద్మ పురాణ సంగ్రహ=పద్మ పురాణ సంగ్రహమను పేరుగల, కళాకావ్య=కళతో గూడిన కావ్యము యొక్క, ప్రబంధ+అధిపున్‌=కూర్చుకు అధిపతియైన వానిని, వినమత్‌=నమస్కరించు చున్న, కాకతి సార్వభామున్‌=కాకతీయ సార్వభౌముడు కలవానిని, కవితా విద్యాధరున్‌=కవితా విద్యను ధరించిన వానిని, ప్రదాతన్‌=గొప్ప దాతయైన వానిని, మా యనుంగున్‌ తాతన్‌=డ్రేమా స్పదుడైన మా తాతను, శ్రీ కమలనాభ=శుభంకరమైన కమలనాభుడనెడి పేరుగల అమాత్య చూడామణిన్‌=మంత్రి శిరోమణిని, కొల్తున్‌=భజించెదను భావము - మేరు పర్వతము వలె ధీరుడును సముద్ర తీరమందుగల కాల్పట్టణము నకు అధిపతియు, పద్మ పురాణ సంగ్రహమను కావ్యమును రచించిన వాడును కాకతీయ సార్వభౌముని చేత నమస్కరింప బడినవాడును, కవితా విద్యను ధరించిన వాడును మహాదాత మాకు కూరిమి*తాతయు, మంత్రి శిరోమణియునైన శ్రీకమలనాభుని కొాలిచెదను విశేషము - కాకతి సార్వభౌముడనగా కాకతీయ సామ్రాజ్యాధిపతియైన ప్రతాపరుద్ర చక్రవర్తి (1289-1323) కాల్పట్టనమును గూర్చి పలువురు పండితులు పలురకముల అభిప్రాయములను వెలిబుచ్చిరి కాల్పట్టనము సముద్రతీరమున నుండవలెను నేడు కాల్బట్టనము సముద్ర తీరమున నెచ్చటను లేదు ఇదివరకున్నట్లాధారము లభింపలేదు ఉఊహాజనితములైన యభిప్రాయములు ప్రమాణములు కావు కనుక “కాల్బట్టనము” ఏదియో ఎచ్చటనున్నదో తెలియదు మ॥ హరచూడా హరిణాంక వక్రతయు. గాలాంతస్సుర చ్చండికా పరుషోద్ధాఢ పయోధరస్స్ఫుట తటీ పర్యంత కారిన్యమున్‌ సరసత్వంబును సంభవించెనన6గా సత్కావ్యముల్‌ దిక్కులం జిర కాలంబు నటించు చుండు. గవిరాజీ గేహరంగంబులన్‌ 111

అర్ధము - హర=శివుని యొక్క చూడా=శిరముపైగల హరిణాంక=చంద్రరేఖవలె, వక్రతయు=వక్రత్పమును, కాలాంత=ప్రళభయ కాలమునందు స్ఫురత్‌= ప్రకాశించు చండికా= చండిక యొక్క పరుష=కరినమై ఉద్గాఢ= అధికమైన పయోధర=పాలిండ్ల యొక్క, స్ఫుట తటీ పర్యంత=ప్పష్టమైన ప్రదేశములందలి చుట్టువారిన మేరగల ప్రాంతములందలి, కారిన్యమున్‌=గట్టిదనమును నరవత్వంబును=సారస్యమును,; సంభవించెన్‌=చేకూరెను అనగాన్‌=అనునట్లుగా సత్కావ్యముల్‌=మంచి కావ్యములు, దిక్కులన్‌=దిక్కులందును క్రవిరాజీ=కవి సమూహముల యొక్క గేహరంగంబులన్‌= గృహసీమల యందు, చిరకాలంబు= శాశ్వతముగా నటించుచుండున్‌=నర్తించుచుండును

భావము - పరమ శివుని శిరసుపైగల చంద్రరేఖవలె ప్రకాశించు వక్రతయు, 'ప్రళయకాలమందలి చండికాదేవి యొక్క విస్తారములై కరినములై చెలువాందు స్తనముల కారిన్యమును, సరసత్వమును కల్సిన మంచి కావ్యములు సమస్తమైన దిక్కులందును, కవి సమూహముల గృహరంగములందును చిరకాలము ప్రకాశించుచుండును

విశేషము - వశ్రత కారిన్యము, సరసత్వము -

1 వక్రత - వక్రతయనగా వక్రోక్తి కుంతకుడను ఆలంకారికుడు ' వక్షోక్షి కావ్య జీవితమ్‌ వక్రోక్సి కావ్వమునకు జీవితమని సూత్రించెను అంతేకాదు వక్రతను - వర్ణ విన్యాస వక్రత పదపూర్వార్ధ వక్రత ప్రత్యయ వక్రత, వాక్క వక్రత ప్రకరణ వక్రత, ప్రబంధ వక్రతయని ఆరువిధముల విభజించి సమన్వయించెను

2 కారిన్వము - కవి యీ పద్యమున నిచ్చిన స్తన కారిన్యము చేత ఓజ ప్రసాదముల సమ్మిశ్రణముచే గల్లు మార్దవ పూర్వక పారుష్యము, కొంచెము ప్రాఢార్ధ సందరుముగల భారతీ వృత్తిలోడి రచనమని భావింప వచ్చును

౩ సరసత్వము - ఆయా సన్నివేశముల చారుతతో దీపించు రసపోషణము -

ఈ మూడును సత్కావ్యమునకు లక్షణములని శ్రీనాథుని వక్కణ శ్రీనాథుని కవితా మోహనాంగికి ఉక్తి వశక్రతపై మక్కువ యెక్కువని సకల సాహితీ వేత్తలు సమ్మతించిన విషయము

కుకవి నిరాకరణము చ! వెస వసుధా స్థలంబునంగవీంద్రులు గొందబు శేముషీ మషీ

రసము మన కటాహకుహరంబుల నించి కలంచి జిహ్వికా

కశిసలయ తూలికం గొని లిఖింతురు కబ్బము లెన్నంగా మహా

న్యసనముతో నిజానన వియత్తల తాళ పలాశ రేఖలన్‌ 12

14 శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము అర్థము - ఎన్న(గా=ఆలోచింపగా, వసుధా స్థలంబునన్‌=భూమిపైన, కొందణు కవీంద్రులు=కొందరు కవిరాజులు, శేముషీ=బుద్ధియనెడి, మషీరసము=సిరాను మన = మనస్సనెడి, కటాహ=కడవ(సిరా బుడ్డి) యొక్క, కుహరంబులన్‌=గుహలలో, నించి= పూరించి, కలంచి=కలియబెట్టి, జిహ్వికాకసలయజ=చిగురాకు వంటి నాలుక, తూలికన్‌+కొని=కలమును తీసికొని, నిజ+ఆనన=తమ ముఖములనెడు, వియత్తల=ఆకాశ ప్రదేశము వంటి, తాళపలాశరేఖలన్‌= తాటియాకుల వరునలందు, కబ్బములు=కావ్యములు, మహా వ్యసనముతో=అమితమగు ఆసక్తితో, వెసన్‌=వేగముగ, లిఖింతురు=వ్రాయుదురు భావము - అలోచించి చూడగా లోకమున కొందరు కవీంద్రులు బుద్ధియనెడి సిరాను మనస్సనెడి సిరాబుడ్డి యందు నింపి, చిగురాకు వంటి నాలుక యనెడి కుంచెతో తమ ముఖములనెడి ఆకాశ ప్రదేము వంటి తాటియాకుల వరుసలపై అమితాసక్తితో వేగముగ వబ్రాయుచుందురు విశేషము - ఈ పద్యమునందలి ప్రథమ పాదమున అఖండ యతి వేయబడినది అచ్చంధిగల శబ్బములందు స్వరప్రధాన వడియే పొటింప వలసి యుండగా, ఆ శబ్దద్వ్యయ మేళనము అఖండముగా (ఏకశబ్దముగా) భావించి, నంధి స్థలమున నిల్చియున్న వ్యంజనాక్షరమునకే యతి గూర్చుట యఖండ యతి యనబడును ఈ భీమేశ్వర పురాణములో అఖండ యతి కన్పడుచున్న మరికొన్ని పద్యములు ఉ తమ్ముని వీరభద్ర వసుధాధిపు (1- 34) సీ. _ సారిదినల్‌దిక్కుల సోమేశ్వరములందు భక్తిం బ్రదక్షిణంబాచరించి (3 190) శ్రీనాథ మహాకవి లభ్య కృతులలో ఈ భీమేశ్వర పురాణము నందే మొదటగ '"కుక్షవి నిరాకరణము” అను అంశము కన్చించును మరల శివరాత్రి మాహాత్మ్యమున(1 -15) కన్పించును ఈ పద్యమున సిరాను, కలమును చెప్పిన శ్రీనాధ మహాకవి యీ [గ్రంధముననే 1 - 74 లో కాగితమును గూర్చి చెప్పెను సిరా కలముతో కాగితముపై వ్రాయుట ఆనాటికే కలదనియు తాటి యాకులపై గంటముతో వ్రాయుట వెనుక బడినదనియు తెలియును అసిత గిరి సమం స్యాత్‌ కజ్ఞలం సింధు పాత్రం సురతరు వర శాఖా లేభినీ పత్ర ముర్వీ లిఖతి యది గృహీత్వా శారదా సర్వకాలం తదపి తవ గుణానామీశ! పారం న యాతి శివ మహిమ్వు స్తోతము శ్లో - ౩2

ప్రథమాశ్వ్యానము 15 ఓ పరమేశ్వరా! సముద్రమను పాత్రలో కైలాస పర్వతమంత కాటుకను వేసి (కలిపి)

భూమిని కాగితముగ చేసికొని, కల్ప వృక్షపు కొమ్మను కలముగ చేసికొని సరన్వతీదేవి సర్వకాలమును వ్రాసినను నీ గుణముల తుదను చేరలేదు ఇందు సిరాబుడ్డి, సిరా, కలము, కాగితము అనునవి చెప్పబడినవి

ఈ స్తోత్ర కర్తయెవరో తెలియదు పుష్పదంతుడను గంధర్వరాజు చెప్పినట్లు కథ తే; బోధమల్పంబు గర్వ మభ్యున్నతంబు

శాంతి నిప్పచ్చరంబు నుత్సరము ఘనము

కూప మండూకములుంబోలె. గొంచెమెజింగి

పండితంమన్యులైన వైతండికులకు 13

అర్ధము - కూపమండూకములు(బోలెన్‌=నూతిలోని కప్పలవలె, కొంచెము+ఎటి(గి= కొంచెమే తెలిసి పండితంమన్యులైన=తమను తాము పండితులుగా భావించుకొనెడి వారైన, వైతండికులకు=వితండ వాదము చేయువారికి: జ్ఞానము=జ్ఞానము, అల్పంబు=చాల తక్కువ, గర్వము= అహంకారము, అభ్యున్నతంబు=మిక్కిలి యొత్తైనది కాంతి=శాంతి, నిప్పచ్చరంబు= శూన్యము మచ్చరము=మాత్సర్యము, ఘనము= అధికము

భావము - నూతిలోని కప్పల వలె కొంచెము మాత్రమే తెలిసి తామే నర్వజ్ఞులమైన పండితులమని భావించుచు వితండవాదము చేయువారికి జ్ఞానము స్వల్ప్బము గర్వమధికము శాంత గుణము శూన్యము మాత్సర్య గుణమధికము

విశేషము - రాజమహేంద్రవరమున అనందర్శవాదములు చేయు తర్క విద్యాంఘులను గూర్చి శ్రీనాథుడు పల్కిన చాటువు ఈ సందర్భమున స్మరణీయము శః హంసీయానకు(గామికిన్నధమ రోమాళుల్‌ నభ, పుష్పముల్‌

సంసారద్రుమ మూల పల్లవ గుళుచ్చంబైన యచ్చోట వి

ద్వాంసుల్‌ రాజమహేంద్ర పట్టనమునన్‌ ధర్మాసనంబుండి ప్ర

ధ్వ్యంసాభావము ప్రాగభావమనుచున్‌ దర్శ్కింతురశ్రాంతమున్‌

శివరాత్రి మాహాత్మములోని కుకవినింద కూడ (1 - 15) ఈ భావమునకు ప్రతిబింబము

ఉజవైన సుకవికోటుల

తెజగిదియని తపులెల్ల6దీర్తురు వశుతై

యెజుగరు సుకవులయుకవులు

కజకులు పలుకుటయె నేర్చు గర్వప్రొఢిన్‌

శ్రీ భీమశ్తుర పురాణము తే॥ నికటమున నుండి శ్రతిప్పటనిష్టురముగ నడరి కాకులు బిట్టు పెద్దఅచి నప్పు డుడిగి రాయంచ యూరక్ష యుంట లెస్స 'సైయరాకున్న నెందేనిం జనుట యొప్పు 14 అర్ధము - నికటమునన్‌+ఉండి=దగ్గరగ్గా నుండి, వ్రీతి పట నిష్టురముగన్‌= కర్ణకరోరముగ, అడరి= అతిశయించి, కాకులు=కాక్రుల్ను బెట్టు=వేగముగ పెద్ద+అఅచి నపుడు పెద్దగా అరచినవుడు, రాయంచ=రాజహంన ఉడిగి=ఆగ్గి మానుకొని ఊరకయుంట=ఊరక్సుండుట, లెస్స=మ్రంచ్చిద్రి, సై(యరాకున్నన్‌=సహింపజాలని యెడల ఎందేనిన్‌=ఎచ్చటిక్రైనన్వ చనుట=వెడల్సుట, ఒప్పుజత్రగృన్స ॥ భావము - కొకిమూక చ్చుట్టున్సు చ కర్తకరోరముగ మాటిమాటికి యరచుచున్నపుడు రాజహంస యేమియు పలుకక్రుండ్త ఊరకుండుట మృంచ్చిదై సహింపజాలని యెడల ఆచోటున్సు వీడి మరెచ్చట్రిక్షైన్సన్స వెడలుట తగ్సన్స విశేషము _ ఈ పద శ ఏద్వాంసులనుద్షేంట ప న్‌ు రాజు హంద్రవరనమ్ముల్రోన్సి అసూయాగ్రస్తులైన రాజాస్తాన శ్రీనాధ మహాకవి మనసున్న బాధే వర పండితులు ఎంతపరుషముగ దూషించి ॥ ఎట్టేరో యా పద్యము వలన తెలియుచున్నది ల౦కారము - అప్రస్తుత ప్రశంస త్త పొఢింబరిక్రింం ల పల కిఏ సంస్కృ భాషయండ్రు ఇల్సిక్ర నుడ్లికార్వ్యం నొంధ్ర బ్య రెవ్యశేవన ర బొషయందు నౌ కవిత్త్వంట్వ ని ర శ జమ్స కర్డాట ఖాష్ష ర్‌ అర్దమ్సు _ ప్లాడ్రిఇ- ర్ధ వౌఢిన్‌=(నా కవిత పః. స్రేమునంద్షల ల పౌఢిని, పరికింవన్‌ = చూచిన సంస్కృ "వలి దీర సమాస భూయిష్టమైన రచనా) అ న శె క్‌? శు మ 4 ఆల అందురు, పల్పక్సు న్వడ్డ కొరమునన్ల్‌ “ప్న సంస్కృత భాషయన అండ్రు = న = ప్ర మమ ప తెనుగు భాష యందురు ఉ౦రోన నుడికారములచేత, ఆంధ్ర యథా మను, ఏలక్రొట్టత్ర = ఏమిలోట్లు నా సరు శ ఎమన్నన్‌+అండ్రు = ఎవరెవరు గా శ ' గా కరిత్ర న ర్ట్‌ముగా, కర్ణల భా కన్నడ భావ నంటి = నా క్రవిత్యమ్సు, విజము = భావము నార విత్యమ్న భావ దలి దర సు ఇయ్యని కొందరందుర్న పల్పుక్షలలః ర సమ రచనా ప్రొఢిని చూచి సంను త భాషయని క్రొాంద్ర న్‌ నుడికార్ట న్య “ంబ్క్ర రందుర్న వ్య ఇ 9 సోగస్తుల చూచిన గు క్కువ నిజమ్స్రగ శా కవితము

ఎశేషము.. - శ్రీనాధుని రచనలో కన్నడ భాషా పదములు కొన్ని చేరిన మాట వాస్తవము అది అవకాశముగ తీఏికొని రాజమహేంద్రవర విద్వాంసులు శ్రీనాధ మహాకవిని విమర్శింపగా వారిని దృష్టియందుంచుకొని వారి మాటంను లెక్కచేయక ఆత్మ విశ్యాసముతో చెప్పిన పద్యమిది అంతేకాని తన కవిత్వము కన్నడ భాషలోనున్నదనుట కాదు కర్లీ అటతి ఇతి కర్ణాట - అమ వ్యుత్పత్తిని బట్టి చెవులకింపయిన భాషయని శ్రీనాధుని అభిప్రాయమని కొందరి భావము శ్రీనాధుడు 'కర్ణ+అట అని విడదీసి యతివేయుట గమనార్హము (భీమ - 1- 73) తెనుగు భాషను కర్ణాట భాష అని వృవహరించుట కూడ కలదు వీరాచార్యులు సంస్కృతములో వ్రాసిన గజొత శాత్రముము ఎలుగంటి పెద్దరాచార్యుడు తెనుగునకు అనువదించుచు కర్ణాటకమున (వ్రాయుచన్నట్లు చెప్పినాడు హాటకమైన ప్రకీర్ణము పాటించి గుణింపంవేతు బహుపద్దతులన్‌ గాటంబగు లెక్కలు క ర్హాటకమున వెలయ సూరృనారాయణుడా ఆంధ్రకవి తరంగిణి - ఐదవ సంపుటము పుట = 11 శ్రీ శాతకర్ణి కుంతల శాతకర్ణి సుందర శాతకర్ణి, చకోర శాతకర్ణి అని యీ విధముగ చాలమందికి శాతకర్ణీ పేరుండుట వలన వీరిని శాతవాహనులనే గాక కర్ణి రాజాలనియు వీరు పాలించిన దేశమునకు కర్ణినాడనియు హేరు కల్గినది కర్ణినాడే కర్నాడు కర్నాలి దేశము నైనది.. _ శ్రీ మల్లంవల్లి సోమశేఖర ళర్టు (ఆంధ్రదేశ చరిత్ర సంగ్రహము - 23 పుట) ప్రొఢి - ప్రొఢి రుక్తే. పరీప్రాకళతి కావృవిదో విదు ప్రతాపరుద్రీయము - గుణ ప్రక - 32 శ్లో పల్కులందరి వైచిత్రీ విశేషమే ప్రాధియని కావ్యవేత్త లెరుగుదురు వ అని యిష్టదేవతా ప్రార్ధనంబును బురాతన కవీంద్ర గుణ క్రీర్రనంబును గుకవి నిరాకరణంబునుంజేసి యాత్మగతంబున - 16 అర్ధము - అని = అని ఇష్టదేవలా 'ప్రార్థనంబును = ఇష్ట దేవతలను పార్ధించుటయును, పురాతన కవీంద్ర = ప్రాచీన కవీశ్వరుల యొక్క గుణకీర్తనంబును = గుణములను కొనియాడుటయును, కుకవి నిరాకరణంబును = కుకవులను తిరస్కరించుటయును, చేసి = చేసి, అత్మగతంబున జ మనసునంద్ధు భావము. _ అని యీ విధముగ ఇష్టదేవతలను ప్రార్థించి, ప్రాచీన కవీశ్వరుల గుంట. ఈ లజ ఇంళా పముట నామనసు నందు

తే నవ మరుత్తు చరిత్రంబు నైషధంబు సప్తశతి పండితారాధ్య చరిత మనంగ గావ్యములు పెక్కు చెప్పియుంగాంక్ష చనక వెండియును. గావ్యమొకటి. గావింపందలంచి 17 అర్ధము - నవ మరుత్తు చరిత్రంబు = నవ మరుత్తుని చరిత్రము, నైషధంబు = శృంగార నైషధమును, సప్తశతి = శాలివాహన సప్రశతియు పండితారాధ్య చరితము = పండిళారాధ్య చరిత్రము, అన(గన్‌ = అనునట్టి, కావ్యములు = కావ్యములు పెక్కు చెప్పెయున్‌ = అనేకములను రచించినప్పటికిని, కాంక్ష = కోరిక , చనక = తీరక, వెండియున్‌ = మరలను, కావ్యమొకటి = ఒక కావ్యమును, కావింపన్‌*తలంచి = రచింపదలచి భఖావమీ - నవమరుత్తుని చరిత్రము, శృంగార నైషధము, శాలివాహన సప్తశతి, పండితారాధ్య చరిత్రము అను అనేక కావ్యములను రచించినను కోరిక తీరక మరొక కావ్యమును రచింపవలెనని సంకల్పించి విశేషము - శ్రీనాధ మహాకవి గ్రంధములనేకములు అందు కొన్ని దొరికినవి కాన్ని దొరకలేదు దొరికిన వానిలో కొన్ని గ్రంథములు కర్తృత్వ విషయమున వివాద గ్రస్తములు కొన్ని శ్రీనాథుని కృతులని యితరులు చెప్పుట వలన తెలిసినవి శృంగార నైషధము భీమేశ్వర పురాణము, కాశీఖండము, హరవిలాసము శివరాత్రి మాహాత్మ్యము, పలనాటి చరిత్ర క్రీడాభిరామము - ఇవి దారికిన గ్రంధములు మరుత్తరాట్బరిత్ర, శాలివాహన సప్తశతి, పండితారాధ్య చరిత్ర - ఇవి తాను వ్రాంవట్లు చెప్పినను అవి దొరకలేదు పలనాటి చరిత్ర, క్రీడాభిరామము - ఇవి లభ్యములగుచున్నను కర్తృత్వ విషయమున వివాదగ్రస్తములైనవి ధనంజయ విజయము, వల్లభాభ్యుదయము, నందనందన చరిత్ర అను నీ మూడు కృతులు శ్రీనాధ మహాకవి రచించినట్లితరులు చెప్పిరిగాని యివియు దొరకలేదు శ్రీ భీమేశ్వర పురాణమును రచించుటకు ముందు శ్రీనాథ మహాకవి రచించిన గ్రంధములు - 1 మరుత్తరాట్బరిత్రము, 2 శాలివాహన సప్తశతి, ౩ పండితారాధ్య చరిత్రము, 4 శృంగార నైషధము, 5 హరవిలాసము, 6 ధనంజయ విజయము, 7 నంద నందన చరిత్రము, 8 వల్లభాభ్యుదయము వ ఉన్నంత 18 అర్థము - ఉన్నంత = ఇంకొక కావ్యము వ్రాయదలచి యున్నసమయమున

ప్రధబూశ్వాశము 19 ఉపోద్దాతము ఓ ఎ మంత్రి కులదైవ మిందు శేఖరుండుద కారామ బీమేశుండఖిల కర్త

యే మంత్రి యేలిక యిక్తాకు మాంధాతృ

రామ సన్నిభు(డైన చేమ నృపతి

యే మంత్రి సిత కీర్తి యేడు వారాసుల

కడకొండ యవుల చింకటికి గొంగ యే మంత్రి సౌభాగ్య మిగురు. గ్రైదువు జోదు లాలిత్య లీలకు మేలు బంతి శ యతండు కర్ణాట లాట బోటాంగ వంగ

కురు కుకురు కుంతలావంతి ఘూర్తరాది

నృప సబాస్టాన బుధ వర్దనీయ సుగుణ

మండనుండు బెండ పూడన్న మంత్రి వరుండు 19

అర్హము - ఏ మంత్రి కులదైవము=ఎ మంత్రికి ఇలువేల్పు అఖిల కర్త=సర్వమునకు కర్తయైన. ఇంచు శేఖరు(డు=చందుుని సిగ వూవుగ కలవాడు దక్షారామ భీమేశుండు=దక్షారామము నందలి భీమ శంకర స్వామియో,

ఎ మంత్రి యేలిక=ఎ మంత్రి యొక్క ప్రభువు ఇక్ష్వాకు మాంధాత్స రామ అన్నిభుండైన= ఇక్షాకువు తోడను. మాంధాత తోడను శ్రీరాముని తోడను సమౌనుడైన నేమన్ఫపతి=వేమభూపాలుడో

ఎ మంత్రి సితకీర్తి=ఎ మంత్రి యొక్క తెల్లని కీర్తి ఎడు వారాసుల=ఏడు సముద్రములకును కడ కొండ=చివరవున్న కొండకు, అవుల=ఆవల గల చీ/టికి= చీకటికి గొంగజ శత్రువగు చంద్రుడో,

ఎ మంత్రి సౌభాగ్యము=ఎ మంత్రి యొక్క సౌందర్యము ఇగురు(గైదువు జోదు=చిగురాకును బాణముగ గల యోధుడైన మన్మధుని లాలిత్య లీలకు=మనోజ్ఞతా విలాసమునకు మేలు బంతి=ఒరవడియో,

అతండు=అతడు కర్ణాట=కర్ణాటము, లాట=లాటదేశము, బోట=బోోట దేశము, అంగ=అంగ దేశము, వంగ=వంగ దేశము, కురు=కురు దేశము, కుకురు=కుకుర దేశము, కుంతల=కుంతల దేశము, అవంతి=అవంతి దేశము, ఘూర్ణర=మూర్ణర దేశము,

ఆదిగా=మొదలైన, నృవ=రాజుల యొక్క, నభాస్థాన=నభల యందున్న బుధ=విద్యాంసులచేత, వర్ణనీయ=వర్డింప తగిన, సుగుణ మండనుండు=సుగుణములే అలంకారములుగ కలవాడు, బెండపూడి+అన్న మంత్రి వరుండు=బెండపూడి అన్నయ మంత్రివర్యుడు భావము - ఏ మంత్రికి కులదైవము, చంద్రశేఖరుడైన దక్షారామ భీమశంకర స్వామియో, ఎ మంత్రికి ప్రభువు ఇక్ష్వాకువు, మాంధాత, శ్రీరాములతో సమానుడైన వేమభూపాలుడో, ఏ మంత్రి యొక్క తెల్లని క్షీర్తి సప్త సముద్రముల కవతలగల కొండ కావలి వైపున గల చీకటిని పారద్రోలు చంద్రుని వలె ప్రకాశించునో, ఏ మంత్రి యొక్క సౌందర్యము మన్మథుని సౌందర్య విలాసమునకు ఒరవడియో - అతడు కన్నడ లాట బోట, అంగ, వంగ, కురు, కుకురు, కుంతల, అవంతి, ఘూర్దరము మొదలైన దేశముల రాజాన్ఫానములందలి విద్వాంసులచే స్తుతింప తగిన సుగుణములే అలంకారములుగ గల బెండపూడి అన్నయ మత్రివర్యుడు విశేషము 1 కర్ణాట=కన్నడ దేశము 2 లాటము=ప్రస్తుత దక్షిణ గుజరాతులోని కొంత భాగము ౩3 బోటము=కసూరి కాకరమ్తైన భోట యనునది భ్రూటాన్సుగ తెలియుచున్నది 4 అంగము=బీహారులోని భాగల్పూరు, ముంగేరు జిల్లాల ప్రాంతము 5 వంగ=బెంగాలు 6 కురు=కురుక్షేత్ర ప్రాంతము ఉత్తరప్రదేశ్‌లో కలదు 7 కుకురు=ఉత్తర భారతమునందలి జనపదము 8 కుంతలము=ఆంధ్ర కన్నడ మహారాష్త్రముల మధ, ప్రదేశము మైసూరు ప్రాంతము లోనిది 9 అవంతి=ఉజ్ఞయినిగల ప్రదేశము-మధ్యప్రదేశము మాళవదేశము 10 ఘూర్జరము=ఇప్పటి గుజరాతు రాష్ట్రములోని భాగము వ ఒక్కనాడు 20 అర్ధము - ఒక్కనాడు = ఒక దినమున సీ॥ భాట్ట ప్రభాకర ప్రస్థాన సంవేద్యు లుద్దండ సండితు లొక్క వంక ఫణిప బాషిత భాష్య ఫక్కికాభావజ్ఞు లుత్తమ ప్రాగల్భ్యు లొక్క వంక

గణభుజ్న్మత గ్రంథ గాఢథార్థ విదులు బా హు శ్రుత్య సంపన్నులొక్క వంక వేదాంత వాసనా విశ్రాంత హృదయజ్ఞు లుపనిషత్రత్వ్రజ్ఞు లొక్క వంక తే నుభయ భాషా కవీశ్వరు లొక్క వంక వేశ్యలొక వంక నొకవంక వీఠర భటులు బలసి కొలువంగ. గొలువుండి పిలువంబంపె బెండపూండన్న మంత్రీశ్వరుండు నన్ను 21 అర్ధము - భాట్టప్రభాకర=కుమారిలభట్న ప్రభాకరుని యొక్క, ప్రస్థాన=పూర్వ "మీమాంసా శాస్త్రముల మార్గమును, సంవేద్చులు=బాగుగా తెలిసిన వారును, ఉద్దండ పండితులు=నిరంకుశులైన పండితులు ఒక్కవంకన్‌=ఒకవైపునను, ఫణిప భాషిత=పతంజలి ప్రవచించిన భాష్యఫక్కికా=మహాభాష్యరీతి యొక్క, భావజ్ఞ్జులు=భావము తెలిసిన వారును ఉత్తమ ప్రాగల్యులు=పాండిత్యమునందు శ్రేష్టమైన దిట్టలు ఒక్కవంకన్‌=ఒక దిక్కునను ॥ కణభుక్‌+మత గ్రంధ =కణాద మతగ్రంధమైన వైశేషికము యొక్క, గాఢ+ అర్ధవిదులు=నిగూఢార్ధములు తెలిసిన వారును, బాహు శ్రుత్య సంపన్నులు= అనేక ప్రకార విద్యాంసులనుండి భిన్న భిన్న శాస్త్రవిషయములను వినుటళో నిష్తాతులైన వారు, ఒక్కవంకన్‌= ఒకప్రక్కను వేదాంత వాసనా=అధ్యాత్మ విద్యా సంస్కారముచే కల్గిన విశ్రాంత=శాంతి యొక్క హృదయజ్ఞులు= మర్మము నెరిగినవారు ఉపనిషత్‌+తత్త్వజ్ఞులు= ఉపనిషత్తులలోని సారమును తెలిసిన వారును, ఒక్కవంకన్‌=జఒక దిశ యందును, ఉభయ భాషా కవీశ్వరులు=సంప్కృతము తెనుగు భాషలు రెంటియందును కవిగ్రేష్టులైనవారు, ఒక్కవంకన్‌=ఒక వైపునను, వేశ్యలు=వెలయాండ్రు, ఒక వంకన్‌=ఒక దిక్కునను, ఒకవంకన్‌=ఒకవైపు, వీరభటులు= వీరులగు సైనికులును, బలసి= నిండియుండి, కోలువంగన్‌=కొలుచుచుండగా, కొలువుండి=వభయందుండి, బెండవూండన్న మంత్రీశ్వరుండు=బెండపూడి అన్నయ మంత్రివర్యుడు నన్ను=నన్నుు పిలువ(బంపెన్‌=- పిలిపించెను భావము - పూర్వ మీమాంసా శాస్త్రమునందలి కుమారిలభట్టు, ప్రభాకరుల , మతభేదములందలి విశేషములు తెలిసినవారును, ఉద్దండులైన్‌ పండితులును ఒక వైపు

ఒక ప్రక్క పాణిని రచించిన వ్యాకరణమునకు పతంజలి వ్రాసిన మహాభాష్యములోని విశేషములను తెలిసినవారును, ఉత్తములైన విద్వాంసులును, కణాదుడు రచించిన వైశేషిక దర్గ్శనములోని నిగూఢార్ధములను తెలిసిన వారును, అనేకులైన శాస్త్ర విద్వాంసుల నుండి భిన్న భిన్న శాస్త్ర విషయములను వినుటతో నివ్లాతులైన వారు ఒకవైపునను ఒక చరి అధ్యాత్మ విద్యాసంస్కారముతో శాంతరస మర్మము నెజిగిన వారును, ఉపనిషత్తుల సారము నెణిగిన వారును, ఒక వంక సంస్కృతాంధ్ర భాషలలో కవివతంసులును ఒక వంక వేన్స్పలును ఒక దిక్కున వీరభటులును నిండియుండి కొలుచుచుండగా కొలువులోనున్న బెండపూడి అన్నయ మంత్రి సత్తముడు నన్ను పిలువనంపెను విశేషము - ఈ పద్యమున అనేకులైన వైయాకరణులు పండిత వరేణ్యులు కవివతంసులతోపాటు సభలో వేశ్యలకును స్థానమీయబడినది ఈనాడు వేశ్వయన్నచో చిన్న చూపు కలదుగాని శ్రినాధుని కాలమునను కృష్ణదేవరాయల కొాలమునను వేశ్యలకు సంఘము ఉన్నత స్థానమే కలదు వేశ్యలానొడు సంగీత సాహిత్య నాట్యాది లలిత కళలంద నివ్వాతలై సభాన్థానములందు ప్రాతినిధ్యము, గౌరవము పొందుచుండెడి వారనుట కిట్టి యుదాహర౯ణ లెన్నేని కలవు రాజులకానాడు పన్నుల రాబడి ఈ వేశ్యా వర్గము నుండియే అధికముగ వచ్చెడిది తే॥ ఇట్లు పిలిపించి సమ్మాన మెసక మెసంగ సముచితాసనమున నుంచి చతురలీల నానతిచ్చెను రాయవేశ్యాచుజంగు మంత్రి గంభీర దీర సంబాషణముల 22 అర్థము - ఇట్లు పిలిపించి=ఈ విధముగ నన్ను సభకు పిలిపించి సమ్మాసము= గౌరవము, ఎనక మెస(గ=అతిశయించునట్లుగా, శముచిత+అఆశవనమునన్‌=తగివ ఆసనముసై, ఉంచి=కూర్చుండబెట్టి, రాయవేశ్యాభుజంగు మంత్రి='రాయ వేశ్యాభుజంగ' యను బిరుదుగల వేమభూపాలుని మంత్రియైన అన్నయ మంత్రి, గంభీర ధీర పఎంభాషణము లన్‌=గంభీరములు ఫ్రాఢములు నైన పలుకులతో, చతురలీలన్‌=నేర్చుతోడి రీతిలో ఆ శతిచ్చెను= ఆజ్ఞాపించెను భావము = “రాయవేశ్యాభుజంగ” అను బిరుదముగల వేమ భూపాలుని మంత్రియైన అన్నయ మంత్రివర్యుడు నన్నావిధముగ సభకు పిలిపించి తగిన ఆసనము.పై కూర్చుండబెట్టి గౌరవించి గంభీరము, ప్రాఢమునైన మాటలతో నేర్చరియ్లై నన్నీవిధముగ కోరెను

స్కీ వినిపించినాండవు వేమభూపాలున కఖిల పురాణ విద్యాగమములు కల్పించినాండవు గాఢపాకంపైన హర్వనైషధ కావ్య మాంధ్రభాష భాషించినాండవు బహుదేశబుధులతో విద్యాపరీక్షణ చేళలందు, వెదచల్లినాండవు విశద కీర్తి స్ఫూర్తి కర్పూరములు దిశాంగణములందు. త్ర బాకనాటింటి వాండవు బాంధవుండవు కమలనాభుని మనుమండ వమల మతివి నాకుంగృప సేయు మొక ప్రబంధంబు నీవు కలిత గుణగణ్య శ్రీనాథ కవివరేణ్య, 23 అర్ధము - కలిత గుణగణ్య=సంగతమైన గుణములచే గణింపతగిన వాడా! శ్రీనాధ కవి వరేణ్య= శ్రీనాధ కవివరా!, వేమ భూపాలునకు=వేమ నృపతికి అఖిల పురాణ=సమస్రమైన పురాణములను. విద్వా= విద్యల యొక్క ఆగమములు =సిద్ధాంతములను వినిపించి వాండవు=వినిపించితివి గాధపాకంబై 3=బిగువై న పాకముగల, హర్షవ్రైషధ కావ్యము=శ్రీ హర్చుని నైషధీయ చరితముము ఆంధ్ర భాషన్‌=తెనుగు భాషయందు కల్పించినాందవు=(అనువదించితివి) రచించితివి, విద్యా పరీక్షణ వేళలందు=విద్యా పరీక్షల సమయములయందు, బహు దేశ బుధు లతో=పలుదేశముల పండితులతో, భాషించినా(డవు= సంభాషించితివి, దిశాంగణములందున్‌=దిక్కుల యొక్క ముంగిళ్ళ యందు, విశద కీర్తి స్ఫూర్తి= స్వచృమైన కీర్తిస్సురణలనెడు, కర్బూరములు=కప్పురములను వెద చల్లి నాండవు=వెదచల్లితివి, పాకనాటింటి వాండవు=పాకనాటి(వంశము) గృహస్థుడవు, బాంధవు(డవు= బంధువువు, కమలనాభుని=వ్రనిద్భుడైన కమలశాభామాత్యుని, మనుమ(డవు=మనువుడవు, అమలమతివి=నిర్మలమైన మనసు కలవాడవు, నీవు=అట్టి నీవు, నాకు=నా కొజకు, ఒక ప్రబంధంబు=జఒక కావ్యమును కృపసేయుము=దయతో నిమ్ము భావము - గుణగణ్యా! ఓ శ్రీనాధ మహాకలీ! నీవు వేమ భూపాలునకు సమస్తమైన పురాణములను, విద్యలలోఎ సిద్ధాంతములను విన్పించితివి శబ్దార్థ గాంభీర్యముగల శ్రీ

లశ శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము హర్షుని న్రైషధీయ చరితమును శృంగార నైషధముగ తెనుగు భాషయందు రచించితివి విద్యా పరీక్షా సమయములలో అనేక దేశముల పండితులతో మాటాడితివి స్వచృమైన కీర్తి కేర్ప్చూరములను దిక్కుల యందు వెదచల్లితివి పాకనాటి వంశము వాడవు, బంధువువు సుప్రసిద్ధుడైన కమలనాభామాత్యుని మనుమడవు నిర్మల హృదయుడవు అట్టి నీవు చయతో నా కాఅకొక కావ్యమును రచించి అంకిత మిమ్ము

విశేషము - పాకనాటింటివా(డవు పాకనా(డు శ్రీనాధుని ఇంటి పేరు కాదు పాకనాంటి నియోగి బ్రాహ్మణ నంశమునకు చెందిన వాడని భావము

బాంధవుండవు, కమలనాభుని మనుమఃడవు - శ్రీనాధుడు పరిచయము కాకముందే అన్న మంత్రి కమలనాభు నెరిగి యుండును కమలనాభుడు వినమత్కాకతి సార్వభౌముడు కదా!

పాకనాడు - భీమ-(1 - 32) చెంత కలదు తే సప్త సంతానములు నాకు సంభవించె

నొక ప్రబంధంబు వెలితిగా సుకృత గరిమ

నా వెలితి మాన నా పేర నంకితముగ

శివ ప్పురాణంబు తెనుంగుగాయపేయు మొకటి 2త

అర్థము - సుకృత గరిమన్‌=పుణ్యాతిశయము చేత ఒక ప్రబంధంబు=జఒక కావ్యము వెలితిగాన్‌తక్కువగా, సప్తసంతానములు=(పుణ్యవ్రదములైన ్రసిద్ధ్దములైన) సప్త సంతానములు నాకు సంభవించెన్‌=నాకు సమకూడిశవి ఆ వెచిత్తి=ఆ కొరత మానన్‌= తీరునట్లుగా, నా పేరన్‌అంకితముగ=నా పేరుతో అంకితముగా శివపురాణంబు+ఒకటి= ఒక శివపురాణమును, తెను(గు/గాన్‌+చేయుము=ఆంధ్రీకరింపుము

భావము - నా అదృష్ట విశేషముచేత ఒక్క కావ్యము కొరతగా సప్త పంతావములు నాకు సంభవించినవి ఆ క్రొరత తీరునట్లుగా నీవొక శివ పురాణమును ఆంధ్రీకరించి వాకు అంకితము చేయుము

విశేషము - సప్తసంతానములు 1 తటాకము, 2 నిధి, 3 అగ్రహారము, 4 దేవాలయము, 5 వనము, 6 ప్రబంధము, 7 పుత్రుడు - వీనినేర్పరచుటచే జీవరాశికి బహుధా ప్రయోజనకరమై కర్తకు కీర్తి పుణ్యము కలుగునని ఆర్యవాక్కు వ॥ అదియును 2565

అర్థము - అదియును=అఆ కావ్యము

కః బంధుర సపాద లక్ష

గ్రంథంబై మైదు పదులు ఖండంబులతో

సంధిల్లును స్కాందంబన

సింధువునకు6 గాల్వ లమరిచిన చందమునన్‌ 26

అర్ధము - సింధువునకున్‌=సముద్రమునకు, కాల్వలు=కాలువలు, అమరిచిన= ఎర్పజచిశ చందమునన్‌=విధముగా, స్కాందంబు+అన=స్కాందమను పేరుగల పురాణము, ఐదుపదులి=ఎబది ఖండంబులతో=ఖండములనెడి భాగములతో, బంధుర=సాంద్రమైన, సపాదలక్ష గ్రంధంబై=లక్ష ఇరువదియైదు వేల శ్లోకములు కలదై, సంధిల్లును=కూడి యుండును

భావము - సముద్రమునకు కాలువ లేర్పరచిన విధముగా స్కాందపురాణమనునది ఎబది ఖండములతోను లక్ష యిరువది యైదువేల శ్లోకములతోను కూడియుండి ఒప్పుచున్నది

విశేషము - ఈ పద్యమునందు “ధథ-ధి లకు ప్రాస వేయుట జరిగినది

గ్రంధము - ముప్పది రెండక్షరములుగల శ్లోకమునకు గ్రంధము అని సంకేతము మ॥ అరవిందాప్త కృత ప్రతిష్టుండగు దక్షారామ భీమేశ్వరే

శ్వరు మాహాత్యము తోడంగూడి భువన శ్లాపూస్పదంబై యబం

గురమై స్కాంద పురాణ సారమగు శ్రీ గోదావరీ ఖండమున్‌

బరిపాటిన్‌ రచియింపు మంధ్ర జగతీ బాషా ప్రబంధంబుగన్‌ 27

అర్ధము - ఆరవిందాప్తజసూర్యుని చేత కృత=చేయబడిన, ప్రతిష్టుండగు= పూజ(అభిషేకము) కలవాడైన దక్షారామ=దక్షారామము నందలి భీమేశ్వరేశ్వరున్‌=భీమేశ్వర స్వామి యొక్క, మాహాత్మ్యము తోడ(గూడి=మహత్త్యముతో కూడియుండి, భువన శ్లాఘాజ లోకముల ప్రశంసకు ఆస్పదంబై=నిలయమై అభంగురమై=నాశనరహితమై, స్కాంద పురాణ= స్కాంద పురాణమునకు, సారమగు=సార(ముఖ్య)మైన, శ్రీ గోదావరీ ఖండమున్‌=శ్రీ గోదావరీ ఖండము భాగమును, పరిపాటిన్‌=అమక్రమముగా అంధ్ర జగతీ భాషా ప్రబంధంబు గన్‌=ఆంధ్రదేశ భాషా కావ్యముగా, రచియింపుము=వ్రాయుము

భావము - సూర్యునిచే అభిషేకింపబడిన శ్రీ దక్షారామ భీమేశ్వర స్వామి యొక్క మహత్త్యముతో కూడియుండి, లోకముల ప్రశంసలకు నిలయమై, శాశ్వతమైై, స్కాంద పురాణమునకు సారమైన శ్రీ గోదావరీ ఖండమును ఆంధ్రభాషయందు కావ్యముగ రచింపుము

విశేషము - దక్షారామము - వేంగి దేశమున చాళుక్య, చోళ ప్రతినిధుల రాజధాని నగరము జననాధపురము అదే నేటి తూర్పు గోదావరి జిల్లాలోని కాకినాడ వద్దగల ఇప్పటి దక్షారామము - ఆంధ్రదేశ చరిత్ర సంగ్రహము, పుట - 35 - శ్రీ మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మ

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము తిల నదాంబరా సబప గర్బూర తాంబూల జాంబూ వ॥ అని పలికి సబహుమానంబుగా. గర్పూ ॥ా స్త న భరణంబు లొసంగి వీడు కొలిపి సరమునా. తక పలికి=అని పల్కి, సబహుమానంబుగాన్‌=సగౌర /' అర్ధము - అని పలికి=అని పల్కి, సబ గారు బరీ క ౦బూలము జాంబూనద+అంబర+ఆభరణంబులు= బం ఉఊాంబూల=కర్పూర తా వీడు కలిపి నజపంపగా ౦చులు గల వస్త్రములను, ఆభరణములను, ఒసంగి=ఇచ్చి డు ూర అ త్రి - భావము - అన్నయ మంత్రి సత్తముడిట్లు పల్కి సగౌరవముగా న చా పంజ శాంబూలమును బంగారు అంచులు గల వస్త్రములను ఆభరణములను కామక చేసి సీ ధారాసురత్రాణ ధాటీసమారంభ గర్వ పాథోరాశి కలశజులక్షు సప్రమాడియరాజ రూడియక్ష్మాపాల నందిత శ్రిపాద వనరుహులక్సు సింహాద్రి పర్యంత సీమాంధ్ర మేవినీ మండలీ పాలనాఖండలులక్సు హరిదంత దంత్తి దంతావళీ లిఖ్యమా నానేక్ష జయశాస నాక్షర్తులక్షు గీ॥ వీరచద్రేశ వేమ సృథ్యీధవులక్ష ననుంగ్స మంత్రి వుషు ప్రధానా 'గ్రగణ్యు వెండ పూండన్న జగనొబ్బ గ్రండ్ష చిరుద సచివ దేవేంద్రుంగృతి కధీశ్వరునింజ్హ 29 అర్ధము _ ధౌరా=జిలధారవలి ొదతెగని, స్పర్షజ్ర్యాద్ధ టీ=సులతానుల దాడియొక్క అన్య రంళమునందలి, గర్యపాధోరాశి=గర్యవ్పనెడ్ష సముద్రమునకు, కలశజాలకుళ అగస్తు పారిక్సీ సపష్ష ల కావొర=ర్రూడె ప్రాంతమ్సన్స పొలిర్వ్స రాజులచే నృపాద వసరుహులక్షజస్తంప్రద్ష్యళ్ఞ త్‌స్స్పు పందిత్ర=నమస్కురింపబడివ, శ్రీ [క ములగ పాద పద్మమ్సృల్చ గలవారికి సింహాద్రి పర్యంత్ర క్షీ న 'సండలీ“అంద్రభూమండలమ్పన్న పాలన్రజష్ష ద్రు న్న ॥ పవరిపాలించ్చటల ఆఖండలులకు=మహేం( గ్‌ వరలందుగ, దంత్రి=ప్సృగృల కు దంతావలో లందలి అక్షరమ్మల్చ కలవారికి ల, శౌసన+బక్షరులక్రజజయావాపవ

కీసి ౩

వీరళద్రేశ వేమ పృద్పీవవులకు=వీరభద్ర భూపతికిని వేమభూపాలునకును అనుంగు మంతై= మేమాప్పుదుడై నమంత్రియును మహవ్రధాన+ఆగ్రగణ్యు న్‌= మహామంత్రులలో మొదటగ లెక్కింప తగినవాడును. బెండ? పూడన్న=బెండపూడి అన్నయను జగనొబ్బగండ బిరుఎ= జగరాబ్బగండ యను బిరుదము కల శసచివదేవేంద్రున్‌=మంత్రి శ్రేష్టుని కృతికిఫ్‌=క్రావృమునకు అధీశ్వరుని(దేసి= అధిపతిగా చేసి

భావము - ప్రవాహ జలధార వంటి సుల్తానుల దాడి యొక్క ప్రారంభ గర్వమనెడి సముద్రమును పీల్చివేయుట యందు అగస్త్య మహర్షులైనవారు. సప్రమాడియ, రూడె పాలకులచేత నమన్మ్కరింపబడిన పాదపద్మములు కలవారు సింహద్రి వరకు గల ఆంధ్రదేశమును పాలించుటలో దేవేంద్రులై నవారు దిగ్గజముల దంతముల సమూహముపై వ్రాయబడిన జయశాసనాక్షరములు కలవారునైన వీరభద్ర భూపతి వేముభూపాలురకు అనుంగు మంత్రియు జగనొబ్బగండ బిరుదాంకితుడు మహాప్రధామలలో ్రేష్టుడునైన బెండపూడి అన్నయను ఈ కావ్వమునకు అధిపతిగ వేసి

విశేషము - అగస్తుండు కృతయుగమున విష్ణుమూర్తి యాదేశము చేత దేవతల అభ్యర్థనచేత లోక కళ్ళాణమును కోరి సముద్రమున దాగిన క్రాలకేయులను క్రూర రాక్షస గణములను బయల్పరచుటకై అగస్త్య మహర్షి సముద్ర జలమునంతటిని ఒక్క సారిగా పుక్కిట పట్టెనట రాక్షసులు బాయల్పడిరి దేవతలు ఆ రక్కసులను చంపిరట ఈ సందర్శమున అగస్త్యుడు చేసిన పనికి మెచ్చిన దేవతలు. పీత సముద్రుడు అని అగస్తుని కొనియాడిరట

_ మహర్చుల చరిత్రలు పుట 11 - విద్వాన్‌ బులుసు వెంకటేశ్వర్లు

సప్రమాడియ రూడీయ యూడచేశ మిప్పటి జయపూరు బొబ్బిలి సంన్ధానముల భబాగమనఎయు నప్తమాడియ - గంజాము ప్రాంతమందలి మన్నెదొరల ఎడు సంస్థానములనియు శ్రీ మల్లంపల్లి సోమశేఖరకర్మ గారు తెలిపిరి (111300/ 61 గ౭60 గ1౧ర్ర6ంగఇ9 ౧౭6 137 143 రిఇగ ౪) చూడుడు భీమ 1-36, 1-63

జగవాబృగండ - ఇది కన్నడ బిరుదము జగదేక వీరుడు అని అర్ధము

వ॥ సర్గ ప్రతిసర్గ వంశ మన్వంతర వంశాను చరితంబులను పంచ లక్షణంబుల తోడంగూడి సపాద లక్ష గ్రంధ సంజ్యా సమన్వితంబై పంచాశత్తండ మండితంబై బహుసంహితా సమాకీర్ణందై యొప్పు శ్రీ మహాస్కాందంబను నాది పురాబంబునందు గోదావరీ ఖండంజు శ్రీమద్దక్షారామ భీమేశ్వర మాహాత్య సంయుతంబగుటంేసి భీమేశ్వర పురాణంబనం బర(గు, నది యాంధ్ర భాషా పం అంగం షన పారంభంబునకు మంగళాలంకొరంబుగా

28 శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము నమ్మహా మంత్రీశ్వరుని నేలిన వీరభద్రేశ్వర వేమ భూపాలుర వంశావతారంబభి వర్షించెద 30

అర్ధము - సర్గ=బ్రహ్మసృష్టి, ప్రతిసర్గ=ప్రజాపతుల స )ప్టి, వం1=బ్రహ్మాదుల పుత్ర పౌత్ర పరంపరానుగత శరీర సంఘాత ప్రవాహము, మన్యంతర=స్వాయంభువాది మనువుల కాలము, వంశాను చరితంబులు+అను=సూర్య చంద్రాది వంశ జాతులగు మహా పురుషుల చరిత్రములు అనెడి, పంచలక్షణంబుల తోడన్‌ =ఐదు లక్షణములతో క్రూడ్తి=కలసి సపాద లక్ష=ఒక లక్ష ఇరువది ర్రైదువేల, గ్రంథ సంఖ్యాజళ్లోకమ్సుల సముదాయముతో సమన్వితంబై ఇక్రూడుకొన్నదై, పంచాశత్‌=ఏబద్ది, ఖండ=ఖండ(భాగుములతో, మండితంబై=అలంకరింప బడినదై, బహు సంహిత్రా=ల్రన్సేక సంహితలతో, సమాకీర్ణంబై =వ్యాపింపబడినదై ఒప్పు= ప్రకాశించు, అదిపురాణంబునందుజ మృఖ్య పురాణమునందు, గోదావరి ఖండంబు= గోదావరీ ఖండమనెడి భాగన్సు శ్రీమత్‌+*దక్షారామ భీమేశ్యర=సకలైశ్వర్య సంపన్నుడైన దక్షారామ భీమేశ్వర స్వామి య్సొక్తృ, మౌహాత్య= మ హత్య్యవ్వృత్రో సంయృత్ర = 'కూడియున ది అగుటందేసి=అగృట్పచ్ష్య, భీమేశ్వర పరాణంబు+అనన్స్‌ పల ల్‌ / ్య్‌ ని ప్రసిద్ధమగును అది=ఆ భీమేశ్వర పురాణమును ఆం క; గునాభీమేశ్వర పంల కావ్యమృుగ్గా, చేప్పందొడంగితిజ ెప్పబూనితిన ఇధకాషె (ంరంబుగనాఆంధ్రభాషం ప్రారంభమునక్సృ, మంగళ+ అలంకారంబుగాన టో ద్రరంభంబునకు=అ గొప్ప మహామం ్రీశ్యర్సన్ష_ఆ్ర గొప్ప మంత్రి సత్తముని న. అలంకారముగా అ భూపాలురజవీరభ్ళడ్షని యెక్క వము భావ. ఎలిస=పాల్రించిన, వీరభద్రేశ్వర వేమ అభివర్ణించెద=వివరించెద్తన్స యొక, వేం + అవతారంబు=వంశోతృత్తిని బావము సర్వ ఐదు లక్షగ్యమ్సృల్రత్ర వ యలు వాటు మన్వంతరము వంశానుచరితములను శోభిల్లుచు అనేకాన్య సంహితలతో వ్యాపం దవేల శ్లోక్వ్ట్య నుండి ఎబది ఖండములతో మునే గల గోద్ద్వార్టండవ్బు శ్ర దుం యున్నరై స మహాస్కాందమను ఆదిపురాణ వసటచేత భీ స్య కన్య ని మాహాత్మ్యముతో క్రూడి యున్న శక్యా లోపారంభమృనక పాలో న్‌ భాషలో కావ్యముగ చెప్ప భూప్రాల్చ్యు వంశ గూర్రి మ్సేగ జ్ర మహామంత్రి నేలుచున్న విశేష జ స్కాంద వరా ఏ వివరింక్ష్య్యృ పురాణము ఏబ్వ తమ _ శీనాథ్సన్సి కలది “కములు ప్ప సంహిశ్రల్బ ఎమేసర పురాణమును బట్టి స్కాంద " లకే ఇరువది యైదు వేల శ్లోకములు

లేపన క క

కాని స్కాంద పురాణము మొదట అఖండము పిమ్మట ఎడు ఖండములైనది తదుపరి ఎబది ఖండములైనది అట్లే సంహితల విషయమున, గ్రంధ సంఖ్య విషయమునను భేదములు కన్నించుచున్నవి ప్రారంభమున వామనావతారముగనున్న స్కాంద పురాణము కాలక్రమమున త్రివిక్రమావతారమెత్తినది

శ్రీనాధుడు తన భీమేశ్వర పురాణమునకు మూలము గోదావరీ ఖండమని (1 - 27) చెప్పెను స్కాంద పురాణమునందు గోదావరీ ఖండమనునది - కాలీ పురాణమునందు చెప్పిన యేబది ఖండములలో లేదు శ్రీనాథుడన్నట్లుగ స్కాందపురాణమనునది ఒక మవోబ్ధి పురాణము - సర్గశ్చ ప్రతిసర్గశ్చ వంశో మన్వంతరాణి చ

వంశానుచరితం చైవ పురాణం పంచలక్షణమ్‌ వేమ భూపాల వంశావతార వర్దనము

ఉ॥ _ కైటభదైత్యవైరి పదకంజమునందుదయంబు నొందె మి

న్నేటికి భూతధాత్రికిని నెంతయు నచ్చిన తోడంబుట్టువై

హాటక గర్భముఖ్య నిఖలామర మౌళి మహామణి ప్రభా

పాటల వర్గమైన యొక పావన వర్ణముదీర్ణ సంపదన్‌ 31

అర్ధము - హాటక్రగర్భవ బంగరు అండముమండి పుట్టిన బ్రహ్మదేవుడు, ముఖ్య= మొదలయి, నిఖిల=సమస్తమైన అమర=దేవతల యొక్క, మౌళి=శిరస్సులప్రైగల, మహా మణిజవిల్సువైన మణుల యొక్క ప్రభా=కాంతితో పాటల వర్షమైన=తెలుపుమించిన యెరువు రంగు గలదైన, ఒక పావన వర్ణము=ఒక పవిత్రమైన జాతి ఉదీర్దసంపదన్‌= అతిశయించిన విభవముతో, మిన్ను+ఎటికిన్‌= ఆకాశగంగానదికి భూతధాత్రికిన్‌=సర్వజీవరాశిని ధరించు భూమికిని ఎంతయు నచ్చినఇమిక్కిలి ప్రియమైన, తోడంబుట్టువై = తోబుట్టువై, కెటి భదైత్య వైరి=క్రైటభుడను రాక్షసునకు శత్రువైన విష్ణువు యొక్క పదకంజమునందు=పద్మము వంటి పాదమునందు, ఉదయంబునొందె=పుట్టెను

భావము - బ్రహ్మదేవాది దేవతా ప్రముఖులందరి శిరసుల లై గల మణుల కౌంతులతో పాటల వర్ణమైన ఒక పవిత్రజాతి మహావిభవముతో అకాశగంగకును భూమికిని తోబుట్మవై విష్ణుమూర్తి యొక్క పాదము న్గుండి పుట్టెను

విశేషము - పాటల వర్ణమనుటతో ఆ పవిత్రమైన జాతి యొక్క ఓజో గుణమునకు, కీర మత టు న యారు, ఉఎవదని చెపవచ్చును

ఖం శ తి _పద్య్యాగ్‌ం భూద్రో అజాయత” అను వేదమంత్రానుసారము శూద్రజా విరాట్పురుమునకు పాదస్థానీయమైనది వ అప్తుణ్య వంశంబు కంసొనురధ్యంసి చరణ పల్లవంబు దనకు( బుట్టీనిల్లు గొవ్చన( గొౌరణ గుణ సంశ్రీమంబునం బోలె జామర తోమర చత్ర ధను ఇ ౯ వే ఇఒడ్గాది చిహ్నోపశోభితంచై చదలేటి నీటి వల్స సోదరీయ స్నేహ లబ్ధంబులుంబోని పావనత్య పచిత్య గాంభీర్య మాధుర్యంబులు చరితమనస్వుబావ వచనంబుల ధరియించి స్టెైదోడుం బొదివి విశ్వవిశ్వంభర్రా 'శ్రీడనంబు దనకు విదిర్పిన వరమ కొంతి యంతరంగంబున సంతరించి నిఖీల ప్రపంచంబునక్షు నొధారంపై ప్రవర్తిల్లె అందుంిదృనాయకులన, వెలను అనం గమ్మలన, సరిసర్షన, వంటర్లన ఒహుప్రకార శాబ్లోపశాఖ్లూ ఇిన్నంబులైన మార్ధంబులం ద్రిమార్ధ గంగ్లా ప్రవాహంబులుంబోటె గోతంబులెన్ని యేనియు జెగత్చవిత్రంబృలై పవహించుచుండం గల్పంబు చేని కొబిచ్రక్రం పెతెక్రమించుచుండం జతుర్ధక్కుల మూర మండనంపి కిరి విహార ఎంటాపథంబైన పంట చహాన్నయంబ్న హౌకనొంటి చ్య్యరబున చద్రపీరంజు న వస ఇల ం. . న ద్సి న అంప విశ్రమ వర్త దువూర్స గండష్షూవ్ష షట్టసంబులు విజనివాసం బుల్ను షై నాచు 'భూలతాదివ్టుమ్టార్యు ద్వీపాంతరాళులన చూపాలగ్రానుణులన్‌ ద్రిబింగ భూనుండలాబండల్వ్యన్స బోలయప మూ హూజ్య సామ్రాజ్య పేర్ల న్నే పోతాన్న వేను కృమార గిరిశ్వరాడులం సుల గి తళృంబంధ బొందవంఒున వసుందరా బార చౌదంధర్యంబునం గంద్ద సింధుర షట భుజంగ కూటి కపట్ల కిటి జ్య పావతార నారాయణ జం ఘాధరంబులక్రుందోడు జోడై ర ం పోడెరాయ సకల కళాధాన్తూది బ్రరుథ య గురు ప్వమ్వే్యర సాదుజన విధేయ శారుణ్య కట్లాక్షనీకై ల స్టిష్యర్యన డై. భీమయ గురువరేణ్య పుణ్య దిశలల్లాడ్ష న్‌బ్లాడ్ల భూ భుంట శచుర్యుండై విజయ్యద్ధాట్రే సమౌటికనంబుఐ అద గా దా అటి వర్యంతంుత్కళ కళింగ ము హెంద్ర్స రొజధొనిగొ సింవాటి నల నస నన్‌ క్రర్ధ్నా రొటాధక్ష్యర లిప గాష నొబాగ బ్య భగీరద్ధ శ్టంపంబైన ప్రతాపంబున ది రశావండై విష్ట్వ్య్య్య్య్య్య భ్‌ న. ధుంధుమూద పూరు ప్పరూరన ధడ్ల్య అర్థము _ ఆప్ట లుం బెరిపాలించెం దదనంతరంబ 32 విష క వ అట్బుజజ్ర స్‌వి న చంట్రి పౌద్వ్ల న

కావునన్‌=పుట్టిల్లగుట చేత కారణ గుణ=క్రియానిష్పాదక హేతువులైన సుగుణముల యొక్క, సంక్రమంబునశ్‌=చేరికి చేత పోలెన్‌=వలె చామర=వింజామర, తోమర=చిన్నగుదియ, భత్ర=గొడుగు ధనుస్‌=ధవమువ్వ్పు ఖడ్గ=కత్తి అది=మొదలైన, చిహ్నా=గుర్తులచే (లాంఛశములచే) వోభితంబై=ప్రకాశించివదై చదలేట్‌ నీటి వలని=ఆకాశ గంగా జలము వలని, సోదరీయ=సోదరునకు సంబంధించినదై న స్నేహ లబ్ధంబులున్‌+పోని= చెలిమిచే పాందబడిన వానివంటివైన పావనత్స=పవిత్రత కుచిత్వ=పరిశుద్ధత, గాంభీర్య=నిండు దనము మాధుర్వంబులు=జమంచితనములు, చరిత=ప్రవర్తనచేత, మనస్‌+స్వభావ= మనస్సు యొక్క నిజగుణము చేత వచవంబులన్‌=మాటల వేత(మనసా వాచా కర్మణా) ధరియించి= ధరించి సైదోడున్‌=సాటిదవనమును పొదివి=ఆగ్రమించి విశ్వ విశ్వంభరా=సమస్త భూ మండలము నందు. క్రీడనంబు=ఆడుట(వ్రవర్తించుట), తనకు=తనకు, విదిర్చిన= ప్రసాదించి, పరమ క్షాంతి=మేలైన పహన గుణమును అంతరంగంబునాహృదయము నందు, సంతరించి=ధరించి, నిఖిల=సమస్తమైన ప్రపంచమునకు=లోకమునకు, అధారంబై= ఆశ్రయమై ప్రవర్తిల్లె=ప్రవర్తించెను అందు=ఆ వంశమువందు పద్మ నాయకుల వ=పద్మ నాయకులనియు, వెలమల నన్‌=వెలమలనియు కమ్మలనన్‌=కమ్మలనియు సరిసర్లవన్‌=సరిసర్లనియు వంటర్లవన్‌= వంటర్లనియు, బహు ప్రకార=అనేక విదములుగ కాఖ+ ఉపశాఖ=మహాభాగములు స్వల్ప విభాగముల్పుగ(చిలువలు పలువలు)నై భిన్నంబువై న=అనేకములై న మార్గంబులన్‌= రితులత్రో త్రిమార్గ గంగాజముప్పోకల యేజైన గంగానది యొక్క ప్రవాహంబులున్‌ పోలెజప్రవ్రాప్వ్ములవలె వెడతెగనివై గోత్రంబులు= వంశంబులు ఎన్నియేనియు* ఎన్నెన్నో జెగత్‌=ల్రోక్రమ్సువు పవిత్రంబులై=పవిత్రము చేయుచున్నవై ప్రవహించు చుండన్‌= అవిచ్చిన్నమ్సగ పొగుచుండగా కల్పంబులు=బ్రహ్మదినములు అతిక్రిమించి=దాటి మవ్వంతరంబులు=డెబ్బది యొక్క దివృ్యయుగముల ప్రమాణములు జరిగి=దాటి, యుగమ్సుల్స=క్రృతాది యుగములు, సరికడచి=అతిక్రమించి, వత్సరంబులు= సంవత్సర ముల్పు, చని=కడచిపోయి, కాలచక్రంబు= అఖండ కాలమనవెడి చక్రము, అతిక్రమించు చుండన్‌=దాటిపోవుచుండగా, చతుర్ధకుల=నాల్గవ జాతి యొక్క, మౌళి మండనంబై= శిరస్సున కలంకారమై, కీర్తి=కీర్తి యొక్క విహరజ=వేడుకగ సంచరించుటక్రైన, ఘంటాపదం బైన=రాచబాటయైనట్టి, పంట మహాన్వయంబు=పంటయను గొప్ప వంశము, పాకనాటి దేశేంబున=పాకనాండు అను దేశమున, భద్రపీరంబున్‌=రాజు సింహాసనము పై, అధివసించి= ఉండ్సి సింహ విక్రమ నగర=నెల్లూరు నగరము, దువ్వూరు=దువ్వూరు, గండవర=గండవరము, ఆదిని టట పతైనగగములు. నిజనివానంబులుగా=తమ నివాన

స్థానములుగా, భ్రూలతా=తీగలవంటి కనుబామలచేత ఆదిష్టజఆదేశింపబడిన అప్టాదశ= పదునెనిమిది, ద్వీపజద్వీపములు, అంతరాళులగు=(కూడలి) నడిమి ప్రదేశము కలవారగుచు భూపాల గ్రామణులన్‌=రాజశ్రేష్టులను, త్రిలింగ ఛభూమండల=శ్రీశైల దక్షారామ కాళేశ్వరము లనెడి మూడు శ్రైవ క్రేతముల నడిమి భూమికి, ఆఖండలులను=ఇంద్రులను ప్రోలయ వేమ=ప్రోలయ వేముడు, అన్నపోత=అన్నపోతారెడ్డియు, అన్నవేమ=అనవేమారెడ్డియు, కుమార గిరీశ్వర=కుమార గిరి ప్రభువు, ఆదులన్‌=మొదలగువారిని, పూజ్య=గౌరవింపతగిన, సౌమ్రాజ్య=రాజ్యముల, పీరస్థులన్‌=సింహాసనముల పైనున్న పాలకులను కాంచెన్‌=పాందెను తత్‌+*సంబంధ=ఆరాచరికపు సంబంధము యొక్క, బాంధవంబున=చుట్టరికము చేత, వసుంధరాభార=భూభారమును వహించుట యందళట, ధారంధర్యంబు నస్‌=కార్య నిర్వహణ సామర్థ్యము చేత, గంధ _ ధరంబులన్‌ గంధ సింధుర ఘటాకూట=మదపు టేనుగు సమూహముల కూడలికి, కపట కిటి=జమాయవరాహావతార మెత్తినట్టియు కచ్చప+ అవతార=అదికూర్మావతార మెత్తినట్టియు, నారాయణ=విష్టువునకు భుజంగ= సర్పము (ఆదిశేషువు) నకు, భూధరంబులకు=పర్వతములకు, తోడు జోడై=జతకాడై (సమానుడై) రాయగురు పరమేశ్వరజ“రాయగురు పరమేశ్వర” అనియు ఘోడెరాయ= “ఘోడెరాయ” యనియు, సకల కళాధామ=“సకల కళాధామ” యనియు, ఆది=మొదలైన, బిరుద=బిరుదు నామముల చేత, భాన్వరుండై=ప్రకాశమానుడై, భీమయ=భీమయ్యయను గురువరేణ్య= గురువర్యుని యొక్క, పుణ్య కారుణ్య=పవిత్రమైన కరుణ భావముతోడి, కటాక్ష వీక్రా=చదయగల చూపులచే, లబ్ధ=పొందబడిన సుస్టిర=మిక్కిలి నిలుకడైన ఐశ్వర్య=పంపదను, ధుర్యుండై= వహించువాడై, విజయధాటీ=విజయములతోడి దండయాత్రల యొక్క, సమాటీకనంబులన్‌= మిక్కిలి గమనము(గంతు)లతో, దిశలు+అల్లాడ=దిక్కులల్లాడునట్లుగ అల్లాడ భూవల్ల భుండు= అల్లాడ భూపతి, రాజమహేంద్రంబు=రాజమహేంద్రమును రాజధానిగా=రాజధాని నగరముగా, సింవాద్రి పర్యంతంబు=సింవాచలము వరకున్సు, ఉత్కళ=ఓఢ్రదేశము, కళింగజ కళింగ దేశము, యవన=యవన దేశము, కర్ణాటజకన్నడ దేశము, లాట=లాటదేశముల, అంతర్జీపంబైన=లోపల నుండి వెలిగించునదైన, ప్రతాపంబున=శార్యము చేత, దిలీప=దిలీప మహారాజు యొక్క, నల=నల మహారాజు యొక్క, నహుష=నహుషుని యొక్క నాభాగ= నాభాగుని యొక్క, భరత=భరతుని యొక్క, భగీరధ=భగీరథుని యొక్క, మాంధాతృ= మాంధాత యొక్క, ధుంధుమార=ధుంధుమారుని యొక్క, పూరు=పూరు. మహారాజు యొక్క, పురూరవస్‌=పురూరవ మహారాజు యొక్క, ప్రభావుండైె=బలము వంటి బలము కలవాడై, విశ్శ్వవిశ్వంభరా భువన మండలంబున్‌=సమస్ర్తమైన వానిని భరించునట్టి భూమండలమును, పరిపాలించెన్‌= పరిపాలించెను తదనంతరంబు= ఆ త్రర్రువాత

భానము - ఆ పవిత్రమైన వంశమునకు విష్ణుపాదమే పుట్టిల్లు గావున క్రియాశీలమైన సుగుణ రాగిని పొందిన దానివలె వింజామర ఈటె గొడుగు విల్లు, ఖడ్గము మొదలైన లాంఛనములతో ప్రకాశించుచున్నది ఆకాశగంగతో సోదర సంబంధమును పొందినట్లుగా పవిత్రత పరిశుభ్రత నిండుదనము మంచితనములకు త్రికరణ శుద్ధిగ పొంది భూభారమును వహించుట చేత కల్గిన విశేషమైన ఫహన గుణమును పొంది సమస్త లోకమునకు ఆశ్రయమై, ప్రవర్తిల్లినది ఆ వంశము పద్మనాయకులని వెలమలని, కమ్మలని సరిసర్లని వంటర్లని అనేక శాఖోపశాఖలై గంగా ప్రవాహముల వలె లోకమును పవిత్రము చేయుచు వర్గిల్లినవి ఈ అఖండ కాలమున కల్పములు కడచినవి మన్య్వంతరములు దాటినవి యుగములు మారినవి సంవత్సరములు దాటినవి ఇట్లు కాలచక్రము తిరుగుచుండగా నాల్గవ కులమున శ్రేస్టమై కీర్తిమంతమైన పంటవంశము పాకనాటిసీమ యందు సింహాసనము నాక్రమించి ఇల్లూరు దువ్వూరు, గండవరము మొదలైన పట్టణములు నివాస స్థానములుగ అలరారినది వింటినారివలె ఎనిమిది దిక్కులందలి పదునెనిమిది ద్వీపములను కేంద్రస్థానముగ గల్గిన రాజశ్రేష్టులు త్రిలింగ దేశమునకు పాలకులైన ప్రోలయ వేమారెడ్డి, అన్నపోతారెడ్డి అన్న వేమారెడ్డి, కుమారగిరి ప్రభువు మొదలైన రాజులకు జన్మము నిచ్చినది

రాచరికపు సంబంధము చేత భూభారమువు సమర్ధముగ నిర్వహించుట చేత మదపుటేనుగు గుంపుల కూటమితో వరాహ కూర్మావతారము లెత్తిన విష్ణువుతో అదిశేషునితో పర్యతముతో పరితూగువాడై రాయగురు పరమేశ్వర సాధు జన విధేయ ఘోడెరాయ సకల కళాధామ మొదలగు బిరుదములతో '్రకాశించుచు గురువరేణ్యులైన భీిమయగారి ఆశీర్వాదము కలిగి, స్థిరమైన ఐశ్వర్యమును భరించినవాడై దండయాత్రలుచేసి విజయమును సాధించిన అల్లాడ భూపతి రాజమహేంద్రవరము రాజధానిగ సింహాచల పర్యంతమును ఉత్కళ కళింగ యవన కర్ణాట లాట దేశములకు తన ప్రతాపకాంతులను ప్రసరింపజేసి దిలీప శల నహుష నాభాగ భరత భగీరధ మాంధాత, ధుంధుమార పూరు, పురూరవుల శక్రివంటి శక్తిని పొందినవాడై, సమస్తలోకమును పరిపాలించెను ఆ తరువాత

విశేషము - అప్పాదశ ద్వీపములు - 1 రమ్మృ్మకము, 2 రమణకము, 3 ద్యారక, 4 సింహళము, 5 కైవల్యము 6 మలయము 7 అశ్వభద్రము, 8 కేతుద్వీపము, 9 గోభిద్యీపము, 18 మాల్యవంతము, 11 పుష్కరము, 12 బుషభము 13 రైవతము, 14 నిమ్లోచనము, 15 నియామ్యము, 16 పారావారము, 17 చేరకృతము, 18 మాల్యదీపము

పాకనాడు - “పొకనాడనునది తూర్పున సముద్ర తీరము, ఉత్తరమున కందుకూరు తాలూకా, దక్షిణమున నెల్లూరు వేంకటగిరి తాలూకాలు: పశ్చిమమున ఉదయగిరి తాలూకా ప్రాంత మధ్యభూమి -(ప్రొచీనాంధ్ర చారిత్రక భూగోళము-పు-212 కుందూరి ఈశ్వరదత్తు)

ప్రోలయవేమారెడ్డి (1324 - 53) - ఇతడు పాకనాటి దేశమున పంట వంశమునందు _దేసటి శాఖకు చెందిన ప్రోలయరెడ్డి కుమారుడు రెడ్డి రాజ్య స్థాపకుడు ఇతని రాజధాని అద్దంకి శ్రీశైల అహోబల క్షేత్రములలో సోపానములు నిర్మించిన దైవభక్తుడు లొల్ల మహాదేవుని, ఎజ్ఞ్యాపైెగడను ఆదరించిన సాహితీ ప్రియుడు ఎజ్ఞాపైెగడ రామాయణమునకు, హరివంశమునకు కృతిభర్త అనపోతారెడ్డి (1353 - 64) - ఇతడు ప్రోలయ వేమారెడ్డి తమ్ముడైన అన్నారెడ్డి కుమారుడు అద్దంకి నుండి రాజధానిని కొండవీటికి మార్చినవాడు ఇతని ఆస్థానమున ఎజ్ఞాపైగడ, బాలసరస్వతి, వెన్నెలకంటి కవులు కలరు అనవేమారెడ్డి (1364 - 86) - ఇతడు అనపోతారెడ్డి తమ్ముడు కొండవీటి సామ్రాజ్యమును విస్తరింపచేసినవాడు ధర్మవేమనగా ప్రసిద్ధడు కర్పూర వసంతరాయ బిరుదాంకితుడు ఇతని అస్థానమున బాలసరస్వతి, త్రిలోచనాచార్యుడు అను సంస్కృత కవులు, ప్రకాశ భారతీయోగి అను తెలుగుకవి కలరు కుమారగిరి రెడ్డి (1386 - 1402) - ఇతడు అనపోతారెడ్డి కుమారుడు కాటయ వేమారెడ్డికి బావమటుది లీలాగ్భృహమైన గృహరాజ సౌధమును నిర్మించినవాడు లకుమ' అను ఇతని ప్రేయసి ఈ సౌధమున నాట్యము సలిపెడిది వసంతరాజ బిరుదాంకితుడు ఇతడు రచించిన నాట్యశాస్త్ర గ్రంధము “వసంతరాజీయము తే॥ రాజరఘురాము లల్లాడ రమణ సుతులు ధాత్రియాలింతు రాచంద్రతారకముగ వేమభూవల్లభుండును వీరవిభుండు నన్నదమ్ములు హరియును హఠియుంబోలె 33 అర్ధము - రాజరఘురాములు=రాజులందు శ్రీరాముని వంటివారైన, అల్లాడ రమణ సుతులు=అల్లాడ భూపతి కుమారులు, అన్నదమ్ములు=సోదర్సలైన, వమభూవల్లభుండును= వేమభూపాలుడును, వీఠవిభుండు=వీరభద్ర భూపతియు, హరియును=ఇంద్రుడును, హరియున్‌=ఉపేంద్రుడు, పోలె=వలి, ధాత్రిన్‌=భూమిని, ఆచంద్ర తారకముగ= చంద్రుడు చుక్కలు నున్నంత కాలము, పాలింతురు=పరిపాలింతురు భావము - అల్లాడ భూపతికి కుమారులైన వేమభూపాలుడు వీరభద్ర భూపతియు రాజులలో శ్రీరాముని వంటివారు ఆ అన్నదమ్ములిద్దరు ఇంద్రుడు విష్ణువుల వలె ఈ భూమిని ఆచంద్రతారకముగ పరిపాలింలురు

విశేషవ - అల్లాడరెడ్డికి వమారెడ్డి వీరభద్రారెడ్డి, దొడ్డారెడ్డి, అన్నయ రెడ్డి అని నలుగురు పుత్రులు అన్వాశక్రాంతమైన రాజమహేంద్రవర రాజ్యమును వీరభద్రారెడ్డికి స్వాధీనపరిచినది సోదరుడైన వేమారెడ్డియే వీరభద్రారెడ్డిని సింహాసన మెక్కించినవాడు కూడ వేమారెడ్డియే అందువలననే వీరభద్రారెడ్డి రాజ్యప్రదాత అగ్రజుడునైన వేమారెడ్డికి రాజ్యమున సర్వాధికారములమ ఇచ్చినాడు రాజ్యాధిపతిగ మెలగునట్లు చేసినాడు

వీరభద్రారెడ్డి భార్య అనితల్లి ఈమె కాటయ వేమారెడ్డికి దొడ్డాంబిక వలన పుట్టిన పుత్రిక అల్లాడరెడ్డి కుమారులైన వేమారెడ్డి వీరభద్రారెడ్డి రాజమహేంద్రవర రాజ్యమును పాలించిన కాలము (1423-45)

రాజ రఘురాములల్లాడ రమణ సుతులు అన్న పాదములోని “రఘురాములు” అనుదానిలో దాశరధులవలె వలుగురు అముసూచన కలదు ఉ॥ తమ్ముని వీరభద్ర వసుధాధిపు విక్రమ వీరభద్రుని

నృమ్మదలీల రాజృభరణస్థితిం బట్టముం గట్టి బాహుద

రృమ్మున వేమబూవరుండు వ్రాసె జగద్విజయ ప్రశస్తి వ

ర్హమ్ములు దిగ్గురంధర సురద్విప కుంభ విషాణ మండలిన్‌ తశ

అర్ధము - వేమభూవరుండు = వేమభూపతి బాహుదర్శమ్మునన్‌ = భుజబలముతో, విక్రమవీరభద్రునిన్‌ = పరాక్రమమువ వీరభద్రుడైన, తమ్ముని = సోదరుడైన, వీరభద్ర వసుధాధిపున్‌ = వీరభద్ర భూపతిని, సమ్మదలీలన్‌ = సంతోష విలాఫములలో, రాజ్యభరణ స్థితిన్‌ = రాజ్యభారమును వహించుట యందు, పట్టముంగట్టి = పట్టాభిషేకము చేసి, దిక్‌

• దురంధర = దిక్కుల బరువును మోయు సురద్విప = దేవగజములయొక్క, కుంభ విషాణ = కుంభస్థలములందలి దంతముల యొక్క, మండలిన్‌ = సమూహములందు, జగత్‌ + విజయ = లోకము యొక్క విజయములకు సంబంధించిన, ప్రశస్తి వర్ణ్మమ్ములు = ప్రశంసాక్షరము (శాసనము)లను, వ్రాసెన్‌ = వ్రాాను

భావము వేమభూపాలుడు పరాక్రమమున వీరభద్రుడైన తన తమ్ముడు వీరభద్రభూపతిని రాజుగ పట్టాభిషిక్సుని చేసి తన బాహుబలముతో విజయ శాసనములను దిగ్ధంతుల కుంభస్థలములందలి దంతములపై వ్రాయించెను

విశేషము ఈ పద్యములో మొదటి పాదమున అఖండయతి వేయబడినది విశేషములకు చూడుడు భీమ - 1-12

అలంకారము - అతిశయోక్తి

36 శ్రీ భీమేశ్వర పురణనౌ సీ పాతాళ భువనాధిపతికి శేషాహికిం బ్రియలతో మసకానం బెనంగంగలిగె దిక్సింధురములకు దివ్యవాహిని లోన దేంటి రాయిడి మానం దేల నొదవె నుర్వీధరములకు నుదధిలో(గాయున్న కొలము సొముల యిండ్లం గుడువనబ్బెం గుహనాకిటికి లక్ష్మి కుచకుంభముల మీంది కుంకువుంబున నుసుల్‌ కొనంగం గూడె తే రాయ వేశ్యాభుజంగ వీరప్రతాప భాసి యల్లాడ విభు వీరభద్ర నృపతి సర్వసర్వం సహాచక్ర సర్వభరము పృథు భుజాపీరమున సంభరించుటయును 3౩5 అర్థము రాయవేశ్యా భుజంగ=రాయవేశ్యా భుజంగ యనియు వీరప్రతాప * వీరప్రతాప యనియు బిరుదు నామములతో భాసి = ప్రక్రాించు. అల్లాడ విభు వీరభటద సృపతి = అల్లాడ భూపతి కుమారుడైన వీరభద్ర భూపతి పృధు భుజాపీరమున = గొప్ప భుజమతెడి గద్దెపై సర్వ సర్వం సహాచక్ర = (అన్నింటిని భరించునదైన) భూమండలమూ యొక్క సర్వ భరమున్‌ = పూర్తి భారమును సంభరించుటయును = మోయగా పాఠాళభువవ + అధిపతికీన్‌ = పాతాళ లోకమునకు వ్రభువైన శేషాహికిక్‌ = ఆదిశేషుడను సర్పరాజునకు ప్రియలతో = ప్రియురాండ్రతో, మసకానస్‌ = సురతశక్రీడ యందు, పెనంగన్‌ = పెవవేసికొనుట కలిగెన్‌ = సంభవించినది, దిక్‌ + సంధురములకు = దిక్కులయందలి యేనుగులకు, తేటి = తుమ్మెదల యొక్క, రాయిడి = బాధ మానన్‌ = తీరుటక్రై, దివ్యవాహినిలోనన్‌ = అకాశగంగలో తేలన్‌= క్రీడించుట, ఒదవెన్‌ = కలిగినది, ఉర్వీధరములకున్‌ = పర్వతములకు, ఉదధిలోన్స్‌ = సముద్రములో కాంపున్న = నివాసమున్న, కొలము సాముల = సజాతీయ రాజులయొక్ష్య, ఇండ్లన్‌ = ఇండయందు, కుడువన్‌ = భుజించుట అబ్బెన్‌ = సిద్ధించినది, కుహనా కిటికి = మాయవరాహమునకు (వరాహావతార మెత్తిన విష్ణువునకు) లక్ష్మీ= లక్ష్మీదేవి యొక్క, కుచకుంభముల మీ6ది = కుండలవంటి స్తనములపైగల, కుంకుమంబు నన్‌ = లేపన ద్రవ్యముతో, నుసుల్కొనంగన్‌ = మెదలుట (నలుపుట)కు, కూడెన్‌ = శకృమయ్యను

ఏధమౌశ్వా పము భావము రాయ వేశ్యాభుజంగి వీల | వాతా ఏరభద్రభూపతి సర్వ భూమండలము యొ ఫస నరముల అలరారు మోయుచుండగా ఆదిశేషుడు భూమిని మోయువని తేప్పి ప్రియ నాగులతో స ఖం ఏగ్గజములు దిక్కులు మోయుపని లేక తుమ్మెదలబాధను తపి ంచుకొనుట ల క్రీడించుటకు వెళ్ళినవి కుల పర్వతములు సముద్రములో నివా టకై ఆకాశగంగ మున్న తమ వంశాధిపతుల పండ్లలో స్పష్టుభోజనము చేయుచుండెను భూమిని క్రాష్టుక్సృట్టక్రృ వ్రర్రాహావతారమెతిన విప వు నిర్విచారుడై లక్ష్మీదేవితో క్రీడించుచుండెను వాలను వోషము ఆదిశేషుడు దిగ్గజములు సప్త ప్రర్వత్తమ్షులు ఆదివరాహము - భూమిని మోయుచుండునని పురాణవాక్కు వీరభద్రారెడ్డి భ్రూబ్య్యమ్బన్స వహించుటచేత పైవారికి కర్తవ్య భారము తాలగినది అందుచే వారు సుఖించుచుండిరి అని కవి చమత్కారము ఆలంకారము - అతిశయోక్తి క వేరీ ధరణిపు లలయ వీరక్షాపతికి సాటి వితరణ గరిమన్స ధారాధరధారాధర ధారాధరవాహదానధారానిఫికిన్‌ 36 అర్థము. ధారాధర దారా = మేఘములు కురియించు నీటి ధారలచేత అదరవశ్రీంచు చేయబడి3, ధారాధరవాహ=మేఘవాహముడై వ ఇంద్రుదుకల డాశధారా=దాశధారలకు నిధికిస్‌ = నిలయమైైనవాడైన అల్లయ వీరక్ష్మాపతికి = అల్లాడ్వరెడ్డి కుమారుడైన వీరభద్ర భూపతికి వితరణ గరిమన్‌ = దాన విభవమునందు సాటి = ఈడువచ్చు ధరణిపులు = రాజులు వేరీ= ఎర? ఖావము మేఘములు కురియించు వర్షధారలకంటె హెచ్చైన దానధారలను కురియించి, మేఘవాహముడైన దేవేంద్రుని మించిన వితరణశీలియైన వీరభద్ర భూపతికి సొటిరాగల రాజులు లేరు విశేషము ఈ పద్యము కాశీఖండము నందు కూడ శ్రీవాధుడు వ్రాసినాడు. (కాశీ 1-47) ఈ పద్యమును శ్రీ మల్లంపల్లి శరభేశ్వర శర్మ గారిట్లు వ్వాఖ్యానించిరి ధారాధర = మేఘమునకు వలె, ధారాధర = రోహణ పర్వతమునకు వలె, ధారాధరవాహ = జీమూతవాహనునికివలిః దావధారా = దానధారలకు, నిధికిఫ్‌ = నిధానమైన, అల్లయ వీరక్ష్మాపతికిన్‌ = అల్లయ వీరభూపతికి వితరణ గరిమన్‌ = దాన వైభవము నందు, సాటి = సాటియైన, ధరణిపులు = రాజులు వేరీ = ఎచ్చట మున్నారో

తాత్పర్యము మేఘమునకు వలె, రోహణ పర్వతమునకు వలె జీమూత వాహనునికివలె, దానధారానిధియైన, దాతృత్వ ప్రసిద్ధి గల యల్లయ వీరభద్రునికి వితరణ వైభవము నందు సాటియైన రాజు లెచ్చటనున్నారు? -తెలుగు విశ్వవిద్యాలయ ప్రచురణ (కాశీ-పుట-52) ఈ పద్యము నందు వర్ణ విన్యాస వక్రత కలదు మహానగ ఫణిరాజు స్తబ్బరోమ ప్రకటకమరరాట్పర్వతశ్రేణి దిగ్వా రణ ధౌరంధర్యధారారభటి సమధిక ప్రౌఢ బాహాప్రతాప ప్రణత ప్రత్యర్థి పృథ్వీపతి మకుట మణీభాసమానాంఘిపీరున్‌ బ్రణుతింకున్‌ వీరభద్రుం బ్రతిభట ధరణీపాల కాలాగ్ని రుద్రున్‌ 37 అర్ధము. ఫణిరాజ పీరున్‌ ఫణిరాజ = సర్బములక్రు రాజైన ఆదిశేషుడు స్తబ్ధరోమ = (నిక్కబొడిచిన వెండ్రుకలు కలది) ఆది వరాహము, ప్రకటకమరరాట్‌ = ప్రసిద్ధమైన తాబేలురాజు (ఆదికూర్మ్శము), పర్వతశ్రేణి = కొండల సమూహము దిగ్వారణ ఇ దిగ్గజములవలె, ధౌరంధర్యధారా = బరువు మోయుటల యెొడతెగని వరుసలందు, ఆరభటి = సాహసము నందు, సమధిక = మిక్కిలి యెక్కువైన ప్రొఢ = నిపుణమైన బాహాప్రతాప = భుజపరాక్రమముచేత పణత = నమన్మరింపబడిన ప్రత్యర్థి పవృద్వీపతి = శత్రురాజులయొక్క, మకుట = కిరీటములందలి, మణీ = మణుల కాంతులతో భాసమావ = వెలుగుచున్న, అంఘ్రిపీరున్‌ = పాదపీరము గల, ప్రతి రుద్రున్‌ = ప్రతిభట ధరణీపాల = శత్రు రాజులకు కాలాగ్నిరుద్రున్‌ = ప్రళయకాలము నందలి అగ్నివంటి భయంకరుడైన, వీరభద్రున్‌ = వీరభద్రభూపతిని ప్రణుతింతుక్‌ = నమస్కరింతును భావము ఆదిశేషునకన్న ఆదివరాహముకన్న ఆదికూర్మముకన్న కులపర్వత సమూహముకన్న దిగ్గజములకన్నను నిర్వహణ సామర్ధ్యము నందు అధికమైన బాహు విశ్రమము కలవాడు వీరభద్ర భూపతి శత్రురాజులపాలిటి కాలాగ్నిరుద్రుడతడు శత్రురాజులు నమస్కరించినవుడు వారి కిరీటములందలి మణుల కాంతులతో వీరభద్ర భూపాలుని పాదపీరము కాంతిమంతమై ప్రకాశించుచుండును అట్టి అల్లయ వీరభద్రభూపతిని కీర్తింతును వేషము మహాస్రగ్ధర వృత్తమునకు “సతతనసరరగ' అన్సునవి గణములు యతి 1-9-16 సీ॥ పండువాసురతాణి పావడం బిచ్చిన భద్రేభములు వీధి బాలె ముండు, నొడ్జె ధాత్రీనాథుం డుపద ప్రత్తెంచిన బింబారుణోష్టి సంబెళ వహించుం

గర్జాట భూపతి కానుక యనిచిన ముక్షాతపషత్రంబు మైల మెజయు యవనాధిపతి యుపాయనముగా నొసంగిన పాగాహయంబులు వాగె వచ్చు,

శే॥ దూరమంతంత బారుహదొంతి మన్నె

సప్త్రమాడియ రాజన్య సమితి మొక్కు

రాయవేశ్యాభుజంగ సంగ్రామ పార్ధ

గాయ గోవాళ వేమన క్షాధవునకు 38

అర్థము రాయ వేశ్యాభుజంగ = “రాయ వేశ్యాభుజంగ' యనియు, నంగ్రామ పార్ధ = )౦గ్రామ పార్ధ' యనియు, గాయ గోవాభ = గాయ గోవాళ అనియు బిరుదములు కల, వన క్ష్మాధవునకు = వేమ భూపాలువనకు

పండువాసురతాణి = పండువారాజ్యమునేలు సుల్తాను పావడంబు = కప్పముగ, ఇ్చన = ఇచ్చినట్టి, భద్ర + ఇభములు = భద్రజాతి యేనుగులు, వీధిన్‌ = రాజుమార్గము వుదు పాలెముండున్‌ = కాపుండును

ఒడ్జె ధాత్రీనాధుండు = ఓడ్రదేశపు రాజు ఉపచ = కానుకగ పుత్తెంచిన = పంపిన, ఎంబ + అధర + ఓష్టి = (దొండపండు వంటి యెజ్జని పెచవిగల) సుందరి సంబెళ = ఎక్కలాకులతిత్తిని వహించున్‌ = పూనియుండును

కర్ణాట భూపతి = కన్నడదేశపు రాజు కామక = బహుమానముగ అనిచిన = ఎంపిన ముక్త + ఆతపత్రంబు = ముత్యాలగొడుగు మైల్‌ = సమీపమున మెజియు = ఎకాశించు చుండును:

యవనాధిపతి = యవనదేశపు రాజు ఉపాయనము గాన్‌ = కానుకగ, ఒసంగిన = ఇచ్చిన, పాగాహయంబులు = పాగబ్తుబోతు గుట్టములు వాగెవచ్చు = కళ్ళెపు పగ్గములు కగిలించు వారికి లాంగును,

బారుహదాంతి = బారుహదొంతి రాజ్యముల యొక్కయు, మన్నె సప్రమాడియ = ఎడైన మన్నె సంస్థానముల యొక్కయు, రాజన్య సమితి = రాజుల యొక్క సమూహము, మారమంతంత = అంతంత దూరము నుండియే, మొక్కున్‌ = నమస్కరించును,

భావము - రాయవేశ్యా భుజంగ సంగ్రామ పార్ధ గాయ గోవాళ మొదలైన బిరుదములు 1ల పమభూపాలునకు పండువా దేశపు సుల్తాను కప్పముగ పంపిన భద్రజాతి యేనుగులు

త్యం. జ లాకుల రాజవీధియందు కాపుండును ఓడ్రదేశేపు రాజు బహుమానముగ పంపిన సుందరి వల ని పట్టుకొని చెంతనుండును కన్నడదేశపు రాజు కానుక చేసిన ముత్యాల వెల్ల తిత్తిని ప ట్‌ గనిచాన పొగర్తుబోలు మీపమున ప్రకాశించుచుండును యవనదేశపు రాజు బహుమానముగ నిచ్చి సబిపమున ప్ర అంతంత గుజ్జములు కళ్ళెములకు లొంగియున్నవి బారుహదొంతి సప్తమాడె మన్నెరాజులు దూరమునుండియే నమస్కరింతురు విశేషము. సప్తమాడె, బారుహదొంతి - సప్తమాడె = గంజాము మన్నెచారలఎఎ సంస్థాినములనియు, బారుహదొంత్తి = ఒరిస్సాలో భాగమనియు - శ్రీ మల్లంపల్లివారే తెల్పి పండువా బెంగాలులోని యిప్పటి మాల్దాజిల్లా -ఆంధ్రుల సాంఘిక చరిత్ర - పు = 66 సురవరం ప్రతాపరెడ్డి చూడుడు భీమ - 1-29, 1-63 పదునాల్గు పదైదు శతాబ్బులలో పశ్చిమ బంగాళాన్ని పాలించిన సుల్తాము రాజధానిమైన ఫాండవా పట్టణం “పండువా అని శ్రీనాధుని ప్రయోగాలో కన్పిస్తుంది ఆచ్వా తూమాటి దొణప్ప - శ్రీనాధ సాహిత్రిలో అన్యదేశ్యపదాల్సు రాజమహేంద్రవర రాజ్యముపై యుద్ధమున డిన రాజులందరు కప్పముల బహుమానముల్సు సమర్పించుచుండ్తిం ఇవన్నియు రెడ్డి రాజ్యమునకు చుట్టుపట్ల గ) సామంతరాజ్యములు శ్ర వచ్యమువు చెప్పబడినవి వేమభూపాలుని విజయములు ఈ పద్యము కాశీఖండము సందును (1 35) యధాతదముగ కలడు శా దేవ బాహ ల్‌ళాణ వక్తి షర్ధిత్ర దరిశ్రీచక్ర సౌమ్రాజ్య అ కె వాస్తోస్పతి సంస్తుత్రిం ॥ ౯ మ ఏ మైలంప(గందగున్స్‌ శ్రీ వే పృథ్యీశ్వరున్‌ లావణ్యాపర గి మత్స్యలాంచన్నని నా లంకాష్టర్రీ శంకర రావాచ్యంతరకూలముద్వహయ్య్య కల్లోలినీ వలన 39 డా ల్ల ళం అర్ధము దేవ ఇ గ్ష్వత్ర జ భక్తితో వరి = పెంచబడి్య క గి” బ్రాహ్మణుల యందలి, భక్తి “ చక వ డ్‌ సామ్రాజ్య సంపదక్స వాస్త్రోప్పృత్చి మండల యొక్క, సామ్రాజ్బలక్ష్మీ న' వా ఇం; జో = మరిర్వెళ్ట మత్స్యలాంధనునన్ష న్‌ ముదుసు లావణ్య = సౌందర్యమువందు అపర ద ప జ = ఆ లంకానగర్రమ్సృ నుండి. శంక ధ్వేజమ్స గల) మన్మదుడైఫవాడు, ఆ లంకాపు అభ్యంతర = మధ్య ప్రద్ష్య గొన ఇ (శివ పర్వతమగు) కైలాసముల యొక్క 0 మునంద్చ్య క్తూలమ్సర్వ ఆ లా శా కల్లోలినీ = యమన నదిక్రల్ల్టృర్థా _ ఏ * ఒద్డులనారసికొని ప్రవహించు, య భూపాలుని, సంస్నృత్రింపంన = వక్త లగ టెన్‌ శ్రీ వేమ పృధ్వీశ్వరున్‌ = శ్రీ వేమ గ్ర ఆగ 'పశేంసిద్వ్యట, తగన్‌ ఇ లయల చ

ప్రాగాణం శేరు ఆతం భావము. శ్రీ వేమభూపాలుడు దేవతలయందు బ్రాహ్మణులయందు భక్తిలో పెంచబడిన సామాజ్యసఎపచకు ఇంద్రుడు అందములో అపరమన్మధుడు లంకానగరము నుండి కైలాస పర్వతమువరకు గల మధ్య ప్రదేశమున ఒడ్డనారసి ప్రవహించు యశోనదికి నాయకుడు అట్టి వేమభూపాలుని గొప్పగ ప్రశంనించుట అర్ధమే యగును విశేషము. చుట్టుపట్ల గల రాజ్యములను గెలిచి ఆయా రాజ్యముల రాజులను సామంతులుగ బేసికొనిన వేమారెడ్డి కీర్తి దక్షిణమున లంకా నగరము మండి ఉత్తరమునగల కైలాస పర్వతము వరకు గల సర్వ భారతదేశము నందును కూలముద్వహ కల్తోలినిగా వ్యాపించినది అలంకారము - అతిశయోక్తి క॥ కాంచి శ్రీగిరి కాశీ పంచారామాది దేవచవనంబుల వా యించెను చేమక్షాపతి యంచితభూదానశాసనాక్షరపంక్తుల్‌ 40 అర్ధము. వేమక్షాపత్‌ = వేమ భూపాలుడు కాంచీ = కంచి శ్రీగిరి = శ్రీక్రైలము, కాన్స్‌ ఇ క్రాన్తి పంచారామ = ఐదు శైవ క్షేత్రములు ఆది = మొదలైన దేవభవవంబులన్‌ = చేవాలయములందు. అంచిత = ఒప్పిడమైన చూదాన = ఛూమిని దానముచేయుటకా సంఎంధించిన గాసనాక్షర పంక్వల్‌ = శాసనములలోని అక్త్రరములలో కూడీన వాక్యములను 'పాయించెను = వ్రాయించెను భావము వేమభూపతి కంచి, శ్రీశ్రైలము. కాశీ వంచారామములు మొదలైసచోట్లి గల దేవాలయములందు ఒప్పిచమైన భూదాన శాసనములను వ్రాయించెను విశేషము పంచారామములు = 1 అమరారామము 2 సోమారామము, 3 క్టీరా రామము 4 కుమారారామము, 5 భీమారామము అమనవి చూడుడు ఛీమఖండము ఆ 4 వచనము 15] పంచారామ విశేషములు భీమ - 2 61 చెంత వివరింపబడినవి సీ ధరియింప నేర్పిరి దర్శ ఎట్టెడు వ్రేళ్ళ లీల మాౌణీక్యాంగులీయకములు, కల్ప్సింపనేర్చిరి గంగమట్టియ మీంద ఆం నశ పుుండకములు నొసల,

సవరింప నేర్పిరి జన్నిదంబుల మైల దారహారములు ముత్యాల సరులు, చేర్ప్చంగ నేర్చిరి శిఖల నెన్నడుములం గమ్మని క్రొత్త చెంగల్వ విరులు, శ ధామముల వెండియును బె6డి దడంబడంగ బ్రాహ్మణోత్తము లగ్రహారములలోన వేమ భూపాలుడనుజన్ము వీరభద్రు ధాత్రి యలింప గౌతమీతటమునందు త అర్ధము వేమ భూపాలుడు = వేమ భూపతి, అనుజన్ము వీరభద్రు = తమ్ముడైన వీరభద్ర భూపతిచేత, ధాత్రిన్‌ = భూమిని, ఏలింపన్‌ = పాలింపజేయుచుండగా, గౌతమీ తటమునందు = గోదావరి తీరమందలి, అగ్రహారములలోన = పన్నులు లేకుండ దానమీయబడిన గ్రామములలోని, బ్రాహ్మణోత్తములు = బ్రాహ్మణ శ్రీష్టులు ధామముల = ఇండ్లయందు, వెండియును = వెండియు, పైడి = బంగారము, తడబడంగన్‌ = నిండియుంటగా (ఒకదానికందె మరొకటి యెక్కువై దొరలాడుచుండగా), దర్శన్‌ + పెట్టెడు = దర్భ పవిత్రములను పెట్టుకొను వ్రేళ్ళ = వ్రేళ్ళకు, లీల = విలాసముగ, మాణిక్య = కెంపులు పొదిగిన, అంగుళీయకములు = ఉంగరములు ధరియింపనేర్చిరి = ధరించుట శేర్చుకొనిరి, నొపలన్‌ = నుదుట గంగమట్టీయమీ(దన్‌ = స్నావానంతరము గంగ మట్టితో పెట్టుకొను బొట్టుమీదనే, కస్తూరికా = కస్తూరితో, పుండ్రకములు = మదుటి బొట్టులు కల్పింప నేర్చిరి = రచించుట నేర్చుకొనిరి, జన్నిదంబుల (మోలన్‌ = జందెముల నమీవమున, తారహారములు = వెండిదండలు, ముత్యాలసరులు = ముత్యాలదండలు సవరింపనేర్పిరి = ధరించుట నేర్చుకొనిరి, శిఖల = జుట్టముడుల (పిల్లజుట్టుల) యొక్క, నెన్నడుములన్‌ = నడిమి భాగములందు, కమ్మని = సువాసన గల, క్రొత్త చెంగల్వ విరులు = అప్పుడే వికసించిన ఎట్టకలువ పూలు, చేర్చంగ నేర్చిరి = (తురుముట) ఉంచుట నేర్చుకొనిరి ఖావము వేవమభూపతి తన తమ్ముడైన వీరభద్ర భూపతిచేత రాజ్యపాలన చేయించుచుండగా గోదావరి తీరము నందలి అగ్రహారములలోని బ్రాహ్మణోత్తముల ఇండ్ల

ప్రధమాశ్యానము 43 యందు వెండి బంగారము లాకదానిని మించి మరియొకటి దారలుచున్నవి ఆ బ్రాహ్మణోత్తములు దర్శ పవిత్రములు ధరించు చేతివ్రేళ్ళకు కెంవులు పొదిగిన తీర్చిదిద్దుట నేర్పిరి జందెములతోపాటుగ వెండి దండలను ముత్యాల దండలను ధరించుట నేర్చుకొనిరి జుట్టుముడుల మధ్య భాగములందు. సువాసన లీనుచు అప్పుడే విరిసిన ఎజ్జకలువ పూలను ధరించుట నేర్చిరి వేషము బ్రాహ్మణోత్తములు వేదవిహిత కర్మనిష్టులైనవారు వీరభద్రభూపతి పరిపాలన కాలమున గోదావరీ తీరము నందలి అగ్రహారములు సంపన్నిలయములైనను - అందలి బ్రాహ్మణులు తమ విహిత కర్మనిష్టను మాత్రము వదలలేదు కనుకనే దర్భ పవిత్రములతోపాటుగ కెంపుల యుంగరములను, నానట గంగ బొట్ట పైననే కస్తూరి బొట్టును జందెములతోపాటుగ వెండి దండలు, ముత్యాల దండలను, *శిఖలపైననే చెంగల్వలను ధరించిరి కనుక ఈ భావము వారి వైదిక కర్మ నిష్పాగరిషస్టతకు, ఐశ్వేర్యమునకు చిహ్నము ఈ పద్యము కూడ కాశీళఖుండములో (1-37) యధాక్షరముగ కలదు తే. ధర్మ శొసన ఘన శిలాస్తంభమెత శ్రీ మృకండూద్భవ స్వామి శివుని మైల వీరభదేశుండాచంద్రతారకముగ నగ్రహారాళి నఖిల మాన్యంబు లొసంగి 42 అర్ధము వీరభద్రేశుండు = వీరభద్ర భూపతి ఆచంద్ర తారకముగన్‌ = చంద్రుడు నక్షత్రములు ప్రకాశించునంతవరక్రునని (శాశ్యతముగనని) ఆగ్రహారాలిన్‌ = అగ్రహారముల సముదాయము అవిల మాన్యంబులు = సమస్తమువు మాన్యములనుగ, ఒప(గి = ఇచ్చి శ్రీమృకుండూదృవ స్వామి శివుని మైలన్‌ = శ్రీమృకుండూద్భృవ స్వామి యనుపేరు గల శంకరుని చెంత, ధర్మశాసన = దాము చేసినట్లు చూపు అజ్ఞావాక్యములను వ్రాసిన, ఘన శిలా స్తంభము = గొప్పరాతి స్తంభమును ఎత్తెన్‌ = నెలకొల్పెను భావము వీరభద్ర భూపతి అగ్రహారములను, సర్వమాన్యములను శాశ్వతముగ దానము చేసి, ఆ దానములకు సంబంధించిన ఆజ్ఞావాక్యములను పెద్ద రాతిస్తంభముపై చెక్కించి శ్రీమృుకండూద్భవ స్వామివారి సమీపమున నెలకొల్పెను

సీ; కమలాచలాగ్ర మార్కండేయ శివశిర శృశి చంద్రికా ధౌత సౌధ వీథి గోదావరీ పుణ్యకూలంకషా జల స్పారిత శ్రీరుద్ర పాద యుగళి బలవదభ్యున్నత ప్రాకార పరివేష గండూపషిశాజాండ మండలంబు గంధ దంతావళ గైవేయ ఘంటికా రంకార ముఖర ఘంటా పథంబు శే; రాజచింబాననానూత్న రత్న పేటి వీర రాహుత్త సుభట కంరీరవాద్రి వేమభూపాల రాజ్యాభివృద్ధికరము సాంద్ర విభవంబు రాజమహేంద్రవరము త అర్ధము రాజమహేంద్రవరము=రాజమహేంద్రవరమనెడి రాజదానీ నగరము కమలాచల=కమలాచలము నందలి మార్కండేయ శివ=మార్శండేయ వవుడను మేరుగల శంకరుని శిరస్‌+శశి=తలపై గల చంద్రుని యొక్క చేంద్రికా=వెన్నెలచేత ధౌత=తెల్లగా చేయబడిన, సౌధవీధి=మేడల వరుసలు కలది గోదావరీ=గోదావరియను పుణ్య=పవిత్రమైస కూలంకషాజల= “ఎ యొక్క నీటివెత స్ఫారిత=విరివిగ చేయబడిశ, శ్రీరుడ్రపాద యుగళి=శుభంకరుడైవ రుం పాచముల జఎఎ కలది, బలవత్‌ + అభ్యున్నత=దృఢమై మిక్కిలి యెత్తైన ప్రాకార వరివేష=గాలిగుడి వంటి ప్రాకారము చేత గండూషిత=పుక్కిలింపబడిన, అజాండమండలంబు=బ్రహ్మాండము యొక్క సమూహము కలది, గంధ దంతావళ=మదపుటేనుగుల యొక్క, లైవేయ=మెడల యందలి ఘంటిక్షా= చిజు గంటల యొక్క, ర్రరకార=రంరమ్మను శబ్దములతో, ముఖర=మాగ్రోగు, ఘంటా పధమ్ము=రాజవీధులు కలది, రాజబింబ+ఆననా=చంద్రబింబము వంటి మొగములు గల కాంతలనెడి, నూత్న రత్నజక్రొత్త రత్నములకు, పేటి=పెట్టెయైనది, వీరరాహుత్తసుభట=రౌతులు ఉత్తమ వీరులనెడి కంరీరవాద్రి=సింహ పర్వతమైనది, వేమ భూపాల=వేమభూపాలుని రాజ్య=రాజ్యమునకు అభివృద్ధికరము= పెంపుదలను కట్గించునది, సాంద్ర విభవంబు=దట్టమైన సంపడ కలది

భావము - రాజమహేంద్రవర నగరము దట్టమైన సంపదలతో విరాజిల్లుచుండును కమలాచలముపై వెలున మార్కండేయ వుని శిరము పైగల చంద్రుని వెన్నెలతో ఆ నగర వీధులు తెల్లనగుచుఎడును పవిత్ర గోదావరీ నదీ జలముతో సుసంపన్నమైన శ్రీరుద్ర పాదయుగము కలది నగరమునకు చుట్టును గాలి గుడి వంటి ప్రాకారము విస్తరించియున్నది మదపుటేనుగుల మెడలలోని చిజుగంటలచేత ఆ నగర రాజవీధులు మార్రోగుచుండును సుందరీమణులకు నిలయము మహావీరులైన రౌతులనెడి సింహములకు పర్వతము వేమభూపాలుని రాజ్యాభివృద్దికరమైనది విశేషము - రుద్రపాద యుగళి చూడుడు భీమ 3 - 21 పద్యవిశేషములు కృతిపతి వంశ వర్లనము శే; వీరభదేశ చేమపృథ్వధవులకు మంత్రియగు బెండపూడంన్న మంత్రివరుని విమల వంశావతారంబు విస్తరింతు నభ్యుదయ హేతువుగగ(బ్రఒంధాదియందు తగ అర్ధము. - వీరభద్రేశ=వీరభవ్రభూపాలునకును వేమ పృధ్వీధవులకు=వేమ భూపాలునకును మంత్రియగు= మంత్రియెనట్టి బెండపూండన్న మంత్రివరుని= బెండపూడి అన్నయ మంత్రివర్యుని విమల=పవిత్రమైన వంశావతారంబు=వంశము యొక్కరూపముశు అభ్య్యచయు హాతువుగ క్‌= అభివృర్భి నూచకముగ వ్రబంధాదియందు=కావ్వ ప్రారంభము పంచు విస్తరింతున్‌= వివరింతును భావము. - వీరభద్రభూపతికి వేమభూపతికిని మంత్రియైన బెండపూడి అన్నయ మంత్రి యొక్క పవిత్ర వంశ రూపమును గూర్చి ఆ వంశపు అభివృద్ధిని కోరి యీ కావ్య ప్రారంభమున వివరించెదను ఖ్య ఆకాశ లక్ష్మీకి నవతంసకంబైన మునిమండలములోని మొదలిచుక్క యజికాల బ్రహ్మాండ మప్పళించిన యట్టీ చిన్నివేల్పుల రాజుంగన్న తండ్రి యాది కల్పంబునాండఖిల ప్రపంచంబు సృజియించు బ్రహ్మకుశేయిదోడు పరకరాముని చేతం బాభోధి మేఖలా భరము దానముంొన్న బ్రాహ్మణుండు

మ క క సక గక లే పేరు దక్త ప్రజాపతి పెండ్లి కొడుకు కశ్వప బ్రహ్ననిజవంశ కర గాంగ వెలసె నుఫభయాన్వయంబులు వృద్ధించొంద వ్రాలుంబ్రాలును గల మంత్రి సోల మంత్రి ఉర్‌ అర్థము - ఆకాశలక్ష్మికిన్‌= ఆకాశమనెడు లక్ష్మీదేవికి అవతంసక్రంబైన=తలమీది అభరణమైన, ముని మండలములోని=సప్తర్షివలయములోని మొదలి చుక్క=మొదటి అఅకాలన్‌=అటికాలితో, 'ట్రహ్మాండంబున్‌=భువన గోళమును, అప్పళించిన యట్టిఅక్రమించినటువంటి, చిన్ని వేల్చులరాజున= (దేవేంద్రుని తమ్ముడైన) ఉపేంద్రుని, కన్నతండ్రి=కనిన తండ్రిమైై వాడ్తున్స, ఆది కల్పంబునాండు=కల్పాది దినమున (బ్రహ్మ సృష్టిని మొదలు పెట్టినపుడు) ను! జ త టి అభీల అలంచంబున్‌=సవ్వస్తమ్టై విశ్వమృున్న, సృజియించు=ప్పుట్టించు బ్రహ్మకున్‌=బ్రహ్మ దేవునక్సు, చేయిదోడు=సహాయమ్సు చేసిసవాడ్షున్స | పర | భరమన్‌ రాముని చేన్‌ జమదగ్ని కుమారుడైన పరశురాముని చేత పాదోధి మేఖలా పార్వ లే ఒచెణముగ గల భూమిని దౌనమున్‌ కొన్న=దానముగ పొందిన, టాల్మాణఖుండు= బ్రహ్మజ్ఞన మైనవాడున్సు, 'పేరు= అతిశయించు / ద వ . క్‌ కొడుకు= అల్లుడైన, కశ్యప బ్రహ ల టేబాపతి=దక్పుడన్ను ప్రజాపతి యొక్క పెండి మూల ప్యుర్పుష్పుడ్తు క్రాగా లం ఎస ప్రజాపతి నిజవంశ క్రర్తగా(గ=తన వంశమునకు 1 న్‌ ఫయౌందన్‌అభివృద్ధ చెందగా, ప్రల టటాకేళిదండ్రులిద్దరి వంశములును

• టాలు, ను కల=క్ళిన్స మంత్రి=మంత్రిర్చ్యై క ల నుజగ్యం్యడ్రన అక్షరములును, బియ్యమును, ల స. అ వ (సిద్ధి పొంజెను] 'సోత్రపోలయ మంత్రి వెలసెన్‌= ప్రకాశించేను భావము = ప్రా మంత్రి ఫప్రార్చస్ట్యా _ కోప బ్రహ్మ ఇతన్సిన క్యప ప్రజాపతియ లమర్భడు ఇత్రని వంశ మూల పురుషుడు కళ్యపుడెట్టివాడ్తం ఆకాశమ్స్యక్ష శిరోభూ మ కప మహర్షియనియు అందురు ఈ 'షల్ఫి: ళు చుక్క అరిక్స్రిత్ర (బ్రహ్మాండ గోళ్వ్స య ీంచు సప్తర్షి వలయమున మొదటి యందు స్మ వా 9దు సృష్టిచ్వట్రల బ్రహ్మకు సడ" శ సంచి వామన మూర్తిని కన్న తండ్రి సృష్టాది చు న శ పుచ్చుకొన్న బ్రహ్మజ్ఞాన అట్టి ఆ కశ్యప స షవొడ్సు ఐరపరాముని చేత భూమిని దానముగే అజాప్రశ్రి పోలవృ్ర నః లన అంజు

అణతూశ్వానము తన తల్లిదండ్రులిద్దరి వంశము అభివృద్ది చెందు విధముగ విద్యాధన ధాన్య సంపదలతో ప్రసిద్ధిని పొందెను విశేషము - ముని మండలము - వైవస్వత మన్వ్యంతరములోని సప్తర్నులు కశ్యపోత్రిర్భరద్వాజు విశ్వామిభబ్రోధ గౌతమ జమదగ్నిర్వసిష్టస్య నప్టైతే బుషయ స్మృతా ॥ కశ్యపుడు అత్రి భరద్వాజుడు విశ్వామిత్రుడు, గౌతముడు, జమదగ్ని, వసిష్టుడును అనువారలు సప్తర్నులు దక్ష ప్రజాపతి పెండ్లి కొడుకు - దక్తుడు బ్రహ్మమానస పుత్రుడు ప్రజాపతి ఇతని భార్య “అసిక్ని ' దక్తునకీమె యందు హర్యశ్వులనువారు వేయి మంది, శేబలాశ్వులనువారు వేయిమంది పుత్రులు కాక అరువది మంది పుత్రికలు పుట్టిరి అందు ధర్మువునకు పదిమందిని చంద్రునకు ఇరువదేడుగురును అంగుష్టనేమికి నల్వురను బాహు పుత్రున కిద్దరిని అంగిరసునకిద్దరిని, కృశాశ్వునకిద్దరిని కశ్యపునకు పదమూగురను ఇచ్చి వివాహము చేసెను కశ్యపుని భార్యలు 1 అదితి 2 దితి 3౩ అరిష్ట 4 సురప 5 ఖస 6 సురభి 7 వినత 8 తామ, 9 క్రోధ 10 వశ 11 ఇర 12 కద్రువ 18 ముని - అనువారు అదితి కశ్యపులకు కల్గిన కుమారుడే వామనమూర్తి అలంకారము - రూపకము క॥ _ సాటి చదలేటి నీటికి హాటక గర్భుని వధూటి కమరద్రువనీ వాటికి మధుకైటచరిపు వీటికి శ్రీ పోలమంత్రి విశద యశంబుల్‌ 46 అర్ధము - శ్రీ పోలమంత్రి=పూజ్యుడైన పోలమంత్రి యొక్క విశద=తెల్లని, యశంబుల్‌=కీర్తులు, చదలేటి= ఆకాశగంగ యొక్క, నీటికి=నీటికిని, హాటక గర్భుని=బంగరు అండము నుండి పుట్టిన బ్రహ్మ దేవుని యొక్క, వధూటికి=సరస్వతీ దేవికి, అమరద్రువనీ వాటిక్రి=దేవతా వృక్షములు గల ఉద్యానవనమునకు మధుక్రైటభరిపు వీటికా మధుకైటభులను రాక్షసులను సంహరించిన విష్ణువు నగరమైన వైకుంరమునకు, సాటి=ఈడువచ్చును భావము. - పోలమంత్రి యశస్సు ఆకొశగంగా జలమునకు, నరస్వకతీ దేవికి అమరావతీ నగరమునకు, వైకుంఠరమునకును సాటి వచ్చును విశేషము. ఆకాశగంగ, సరన్వతీదేవి, అమరావతీ నగరము, వైకుంఠము ల ల రా కణ “ఎండి

అమరద్ర్రుమములు - 1 మందారము, 2 పారిజాతము 3౩ నంతానము 4 కల్పవృక్షము, 5 హరిచందనము అనునవి యైదును దేవతరువులు వీనికే - కల్పవృక్షములని సామాన్యముగ వాడుక పవిత్రమైన యశస్సును కెలుపుగ భావించుట సంప్రదాయము ఆకాశగంగ సరస్వతి, అమరావతి, వైకుంరములకు పోలమంత్రి యశస్సు సాటివచ్చుననుటతో ఆతని స్వచమైన యశము యొక్క బెన్నత్యము తెలియును క ఆఅ మంత్రికి నుదయించిరి శ్రీనుంతులు కార్యఖడ్గ జితవైరి మహా సామంతులు శ్రీ యల్లా డామౌత్య గ్రామణియును నన్నవిభుండున్‌ త్‌ అర్ధము - ఆ మంత్రికిన్‌=ఆ పోలమంత్రికి శ్రీమంతులు= సౌందర్యము కలవారు కార్య మంత్రులు కార్య=మంత్రాలోచన చేత, ఖడ్గ=యుద్ధములచేత, జిత=జయిఎపబడిన వైరి మహాసామంతులు=శత్రువులైన గొప్ప సామంతరాజులు కలవారునైన, శ్రీ అల్లాడామాత్వ గ్రామణియు=శ్రీ అల్లాడ మంత్రి శేఖరుడును అన్నవిభుండున్‌= అన్నయ టైభువు ఉదయించిరి=పుట్టిరి భావవు = ఆ పోలమంత్రికి ఇరువురు కుమారులు వారు అత్నాడమంత్రి అన్నయమంత్రియుఫు వారు కార్యఖరద్గ నిపుణులు. గొప్ప వీరులైక సామంతరాజులు జయించిఫవారు క అల్లాడ విభుండు రిపుహృ దృల్గాడంబరు;డు వాండు భామల మనసుల్‌ గొల్లాడంగ మదనుండు దిశ లల్హాడంగం జేయు. దద్భుజాటోపంబుల్‌ 48 అర్ధము - అల్లాడ విభుండు=అల్లాడ ప్రభువు, రిపుహృత్ర=శత్రవుల హృదయములకు, భల్ల=బాణము యొక్క, ఆడంబరు(డు=బెద్ధత్యము వంటి బెద్దత్యము కలవాడు, వాండు=ఆ అల్లాడ ప్రభువు, భామల=కాంతల యొక్క మనసుల్‌=మనసులను, కొల్లాడంగన్‌=దోచుట యందు, మదనుండు=మన్మధుడు తత్‌=ఆ అల్లాడ ప్రభువు యొక్క, భుజ=బాహువుల యొక్క, ఆటోపంబుల్‌=దర్పములు దిశలు=దిక్కులు, అల్లాడంగన్‌=క్రోభపడునట్లు, చేయున్‌=చేయును

ఎావము - అల్లాడి ప్రభువు శత్రువుల గుండెలకు బా౯ము అతడు కంతల వవేసుంసు చోచుట యంచు మన్మధుడు అతని భుజబలము దిక్కుంనల్లాడించును పీ. కాకతి క్షాపాల గంధదంతావళ ధ్వజినీవహాధురంధరుండనంగ నవలక్త కోదండనాథ రాజ్యాంబోధి పంపూర్ణ్ల పూర్ణిమా చంద్రుండనంగ నంధ్రభూమండలాధృక్ష సింహాసన సంప్రతిషప్పాపనాచార్చ్పుండనంగ వీరరుద్రాశేష విశ్వంచరాధీశ పృథుల దక్షిణ భుజా పీరమనంగ తే యవన సంహార ఎలయ కాలాగ్ని యనంగ ధాటి విముటిత కుమ్మరోద్వానుండనంగ విశ్యలోక ప్రశస్తుండై వినుతి కెళ్క నతుల జలసిరి పోలయ యన్నశౌరి త్రి అర్హవు * కాకలి అనంగన్‌ కాకతి క్ష్మానె ల=కాశతీయ రాజుయొక్క గంఛచంతావళఛ్వజినీ= మచపుటేనుగుల పున యొక్క శంహాధురందరుండు =గప్మదగు భారము వహించు వాడు అనంగన్‌=అవగమను శవ అవంగ నవలక్త కోదండవాధ= వవలక్ష కోదండవాద యమ బిరుదము కల ఆ కాకతీయ రాజు యొక్క రాజ్బ=రాజ్బమనెడి అంభోది= సముద్రమునకు, సంపూర్ణ పూర్ణిమా=నిండు పున్నమనాటి చతవ్రంచ వంగ=చంద్రుడవగను అంధ్ర అవంగ అంధ్ర భూముండల=తెలుగు భూనుండలమునకు అధ్యక్ష=ప్రభువు యొక్క సింవోపవుజగద్దెనము సంప్రతివ్చి ఎన=చక్కగా నిలుపుటయందు అచార్యు(డు=గురువు అవంగజ= అవగము వీర అశంగ వీరరుద్ర=వీరరుద్రరాజు యొక్క, అశేషాూ-పమస్ర్తమ్రైవు విశ్వంభరా= భూమిళి అదీశ=్యవబువు యొక్క, వృగంల=విరివిద్తైన దక్షిణ= కుడి, భూజాపీరమిు=పీటయమైన భుజము. అవంగ=అనగను, యవనసంహారజయవనులను చంపుటయందు విలయకాల=ప్రళయ కాలవు, అగ్నియన(గ=అగ్గియనునట్లుగను, ధాటి=దండయాత్రల చేత విఘటిత= పగులగొట్టబడిన,

వాడు అవంగా కుమ్మరాకుమ్మరమను పేరుగల గుర్గమే ఉదా ృనుండూ ఉద్యానముగ గలవాడు అ శ బ లా న! జ అనునట్లును, విశ్వలోక=లోకమంతటను, ప్రశస్తుడ్తె*ప్రశంసింపఒడినవాడ్తై అశం బలసీరి= అసమాసమైన బలమునందు బలరాముడైైన బోలయ అన్నశారి= పోల మరో కుమారుడైన అన్న మంత్రి వినుకికెక్కిన్‌= ప్రసిద్ధి” పొందెను భావము - పోలయ మంత్రి కుమారుడైన అన్న మంత్రి కాకతీయి వీరరుద్రి భూపతికి మంత్రి ఆ రాజు యొక్క గజబలమునకు నీర్పరియైన నాయకుడు ఆ వీరరని రాజ్యమనెడి సముద్రమునకు పున్నమి చంద్రుని వంటివాడు ఆ రాజు ఆల్యద్రదేశమనే సార్వభౌముడగుటకు దోహదకారిమైన గురువు అ రాజునకు కుడి భుజము యవమల పాలిటి కాలాగ్ని దిండయాత్రా నైపుణ్యమునకు కుమ్మరమను వనదుర్గ విజయనే. సాక్షీ ఈవిధముగ బలమునందు బలరాముడైై లోక ప్రోద్దిని పొందినాడీ అన్న మం విశేషము. - కుమ్మరము హంపీ దేవాలబిముసకు సమీపమున. హాముచే యున్నదనియు దాని చుట్టును అరణ్యము కలదనియు ఆ అరణ? మద భాగము నే హోసదుర్గము కలదనియు. దాని సమీపమువే కుమ్మటము లేక కుమ్మట దంర్గము కలదనియు ఉిలియుచున్నది - ప్రాచీనాంధ్ర చారిత్రక భూగోళము వు 92 కులదోరి ఈశ్వరదత్తు చ॥ కొలను ప్రతాపరుద్ర నృపకుంజరుచేత నరేండు పారజి సలిల వివర్ధమాన పహుసస్య సమారుల షగ్రహరమై వెలయ విబాకర గ్రహణవెళ దగంగం ఒరిగ్రహించి ఐం ధుల చరియించె నన న గన్న షవిచుతొ సరి యెట్లు ప్రధానులెప్వరున్‌ _ 5 అ = కొలను ప్రతాప ఇసి నృప కుంజరుచేతన్‌ న నా ఎరుద్ర=కెలను దుర్గముసు పాలించి ప్రలాపరుద్రడ హే నే డాగ్రా (| గౌన్సజ ఉం సైరుంళో నమకము. క బాగుగా వృద్ధినందుచ్చన్న, బహుసస్య= అనేకముల్తెనే " =లుక్కిలిగ సనింక్రి లం వెలయన్‌= ప్రసిద్ధి చెందగా ఏభాక గ్ర సెండినది అగ్రహారమై=అగ్రహారముగవే 1 హణవేళన్షం స తగంగన్స్‌=త గినట్నగా వరిగ్రపి ॥ ప. గ్రహణ పుణ్యకాలమునందు: శా) బొాంచ్చి= భరియించే=ఫోషించైెన్స ప కికరించి బంధులన్‌ = బంధువుల హే విభుతో= 3 దొనుల్హఇ పుంత్రులు ం అహ అన్నయ మంత్రితో సరియెట్నజప ఎవ్వరంన్‌= ఎవరైనను అ 4 భావము - పంట కాల్యల నీ “బందముగ సమానమగుదురు ల నీటిత్రో సస కొలనుదుర్గ పాలక్సృడ్ఞైన పలాశ సశ్యామలమైయ్సన్న అరేడు అను గామమును రాజగ్సష్నగ 4 2 ఒతి

వారా యొ కాలమునందు దానముగ పరిగ్రధాంచీ దు జనమును పోషించిన అన్నయ మంత్రితో ఇతర మఎ్యక లెవురు పౌటిరారు వేషము. = కొం అనగా పశ్చిమ గొదావరి జిల్లాలో కొల్లేటి సరసఘ్పులోనున్న ప ంయ్యూముని క అభిప్రాయము కొలను అవగా ఎయీరు అని చాగంటి వారి అభిప్రాయము ఈ పల్పము నందలి కొలను ప్రతాపరు్వుు అనుదాణచో కొలను అను శబ్దముము 'కొలని ఆ చటవవచెననియు కొలని ప్రతాపరుద్రుడశగా వ్రతాఎరుద్ర చక్రవర్తి కాదనియు, కొలని బ్రతావరుద్రుడను నియోగి ట్రాహ్మణుడనియు. ఇతడు కాకతీయ ప్రతాపరుద్రుని దండనాయరుడనియు. ఇతని కుండే బెండపూడి అన్నమంత్రి అరేడు అమ గ్రామమును అగ్రహారముగా పాందెననియు శ్రీ చాగంటి డేషయ్యగారు (ఆంద్రకివి తరంగిణి - ఐదవ బాగము పుట - 62 వ్రాసిరి అరేడు అను గ్రామము పశ్సిమ గోదావరి జల్తూలొ భీమవరము ప్రాంతము నందున్నది - అగ్రహారము - గృహృంతి ఇతి గ్రహా ఎగ్రవూ అగ్రహా అగ్రహా ఆరా యేషుతే అగ్రహారా - పన్నులు వసూలు చేయబడ॥శ వంశపరంపంగా ఇచ్చు గ్రామమే అగ్రహారము " అని శ్రీ మబ్లంపల్లి వారు శా అయృన్నయ్చృకు యావదర్ధపదగర్హా నర్హ గంబీరవాక్‌ శయ్యన్‌గైటద వైరిశయ్యకు ఘనుల్‌ షాడ్డ్గుణ్బ విద్చానిధుల్‌ త్రయ్నంతజ్ఞులు దేవధీముణియునున్‌ దల్ల ప్రచుండున్‌ సుతుల్‌ వియృంబందుందదీయ. కీర్తులు దిశావేదండతుండాళితోన్‌ ర్‌] అర్ధము - ఆ+అన్నయ్యకు=ఆ అన్న మంత్రికి యావత్‌. శయ్యన్‌ యావత్‌=అన్ని అర్థ్ధ=ఆర్జముల, పద=పదముల మొత్తముతో గర్హ౭నిందించుటకు, అనర్హ౭తగని గంభీంవాక్‌=లోత్తైన పలుకుల యొక్క, శయ్యన్‌= పదముల కర్యోన్య మైత్రిలో నేర్పడు రీతిలో, తెటభవైరి శయ్యకు=విష్ణువునకు పానుపైన అదిశేషునకంటె. ఘనుల్‌=గొప్పవారు, షాద్గు్య=ఆఖుగుణములకు సంజందించివ, విద్యా ిచులవిద్వలకు నిలయమైన వారును తయీ+అంతజ్ఞులు=వేదాంతముల వెజీగిన వారు దేవధీమణియునున్‌=మేధావియగు చేనమఎత్రయు, తల్ల ప్రభుందున్‌=తల్లప్పమంత్రియు సుతుల్‌=కుమారులు తదీయ=వారి యొక్క క్రీర్హులుజయశన్సులు. దిశావేదండ=దిక్కుల యందలి ఎనుగుల యొక్క, తుండ +ఆలితోన్‌_త్రుండముల సమూహముతో, వియ్యంబు=సంబంధమును, అందున్‌

భావము - ఆ అన్నమంత్రికి దేవయ, తల్లయ అను నిర్వురు కుమారులు వారు భాషాజ్ఞునమునందు ఆదిశేషుని కన్న మిన్నయైన వారు వేదాంత జ్ఞానము గలవారు షడ్గుణములకు సంబంధించిన విద్యలందు గనులు వారి యశస్సులు దిగ్గజముల తుండములతో వియ్యమందును విశేషము - అర్ధము=అర్ధము-వాచ్యము, లక్షణము వ్యంగ్యమునని మూడు విధములు ఈ మూటి పరిపక్వత అని యిట భావము శేయ్య - “యా పదానాం పరాన్యోన్యమైైత్రీ శయ్యేతి కథ్యతే పదములకు అన్యోన్యము ఉత్తమము అగు మైత్రి కలిగియుండుటయే శయ్య అని ప్రతాపరుద్రీయము షడ్గుణములు - రాజులు ప్రయోగింప తగిన 1 సంధి 2 విగ్రహము 3౩ యానము 4 ఆసనము, 5 ద్వైధీ భావము, 6 సంశ్రయము - అనునవి షడద్డుణములు ఇవి గల రాజనీతి విద్యలన్నంటియందును గనుల వంటివారని భావము శా॥ లక్ష్మీదేవి-బయోరు హేక్షణునింబోల్పం బాత్రులై యొప్తు శ్రీ లక్ష్మీదేవికి నన్నమంత్రికి సుతుల్‌ లావణ్య సంపన్నిధుల్‌ లక్ష్మీవంతులు దేవమంత్రియును దల్తప్ప ప్రధానుండు స ర్వక్షాధీశ సబాంతరస్తుతనయప్రాగల్భ్య వాచస్పతుల్‌ 52 అర్ధము - లక్ష్మీ దేవిక =లక్ష్మీదేవి తోడను పయోరుహ+ఈక్షణుని $= మద్మపురేకుల వంటి కన్నులుగల వాడైన విష్ణువు తోడను పోల్పన్‌=పోల్చుటకు పాత్రంలై=తగివవారై ఒహ్పు=ప్రకాశించు శ్రీ లక్ష్మీదే వికిన్‌+అన్నమంత్రికి= శ్రీలక్ష్మీ దేవీ అస్నమంత్రి దంపతులక్రు లావణ్య సంపత్‌=సౌందర్యమకు సంపదకు, నిధుల్‌=గులు అక్ష్మీవంతులువ భాగ్యవంతులు సర్వ=సమస్తమైన క్షాధీశ=రాజుల యొక్క సభాంతర=పభలలో స్తృత=ప్రగంసింవబడివ నయవ=నీతిశాస్తముశందు ప్రాగల్య్య=మాటల నేర్చునందు, వాచప్పతుల్‌=బృహసప్పతులైన దేవమంత్రియును=దేవయ మంత్రియును, తల్లప్ప పప్రధానుండు=తల్ల మంత్రియు సుతుల్‌=కుమారులు " భావము - శ్రీలక్షీనారాయణుల వంటి శ్రీ లక్ష్మీదేవీ అన్నమంత్రి దంపతులకు ఇద్దరు కుమారులు వారు దేవ మంత్రి తల్ల మంత్రి వీరు స్తుందరులు సంపన్నులు సర్వరాజనభలయందు ప్రశంసలందుకొన్న దిట్టలు వీత్రి శాస్త్రమునందువము, మాట నేర్పరితనమునందు బృహస్పతులు విశేషము - బృహస్పతి - బృహస్పతి దేవతలకు గృర్రువు

క॥ పన్నీట గంధ జలమున నన్నయ తల్ల ప్రధానుండచిషేకింపన్‌ గన్నప పుక్కిటి నీటను గన్న యరోచికము వాయు! గఅకంరునకున్‌ 53 అర్ధము = పన్నీట=పన్నీటీతోను గంధ జలమునన్‌=చందనము కలిపిన నీటితోము అన్నయ తల్ల వధానుండు=అన్నయ మంత్రికి కుమారుడైన త్తే మంతి అభిషేకింవన్‌=అభిషేకము వేయగా కజికంరువకున్‌=నీలకంరుడైన శివునకు కన్నప=శివభక్తుడైన కన్నప్పయొక్క పుక్కిటి సీటఫఘు5్‌=పుక్కిటి యందలి నీటితో కన్నవ=పాందిన అరోచికము=ఎవగింపు పాయు"=తీరును భావము - అన్న మంత్రి కుమారుడైన తల్లప మంత్రి పన్నీటితోము సుగంద జలముతోను శంకరునకభిషేకము చేయగా పూర్వము తిన్నడు పుక్కిలి నీటితో అభిషేకము చేయుట వలన శివునకు కల్గిన ఎవగింపు తీరిపోవువు విశేషము - కన్నప ఇతడు తందె వాద వాదదంపతుల కుమారుడు నాధనాధుడు చెంచుల రాజు తిన్నడు వేటకు వెళ్ళి అరణ్వమువ ఒక చెట్టు క్రింద శివలింగమును జూచి భక్తిపరుడై శివలింగమునకు మొక్కి అడవిలో ఒక అడవి పందిని వేటాడి చంపి కాల్చి ముక్కలు చే, ఆ మాంంపు ముక్కలు వుల్లలకు గ్రుచ్చి ఆకు చొప్పలలో పెట్టుకొని రెండు చేతులలో రెండు దొప్పలను పట్టుకొని పువర్హముబ్‌ వనీ జలముసు పుక్కిలిలోగొని వచ్చి ఆ పుక్కిలి నీటితో శివలింగమును కడిగి(అభిషేకము వేస ఆ వుల్లలకు గ్రుచ్చిన మాంసపు ముక్కలను (కరకుట్లను) ఆహారముగ పెచ్దెశట విల్లాక చంక సంపపాొది వీపున వొప్పులు కేలుదోయింబు క్కిళ్ళంబవిత్రకాంచన ముబీజల మొబ్బ్వంగ వచ్చి భక్తిరా జిల్ల దదంబు మజ్జనము సేయుచు దొప్పల నంజు డద్రిరా జల్లుని వారగింవు మన వాపరమేశ్వరు(డూరకుండినన్‌ శ్రీ కాళవూస్తేశ్చార మావోత్మ్య్యము ౩ 87 స్కీ ముక్కంటి దరహాసమున కనుప్రాసంబు మిన్నేటి నీటికి మిక్కుటంబు శారద జ్యోత్స్నా ప్రసాదంబునకు వీప్ప నలువ శుద్దాంతంబున కనుభాష కల్పకారామరేఖకు6 ట్రతిచ్చందంబు

ద్య శ్రీ భీమశ్వర ఎురాణము త్రిదోంద్రు కరటి కామేడితంజు పుండరికారణ్యమునకు నధ్యాహార మమృతాంబునిధి కబిధాంతరంబు శే; గంధసార తుషార పాణిందమంబు దానవిద్యా ఏలాస విద్యాధరంబు మంత్రి యన్నయదేవయ్య మహిత యశము నిఖిల దిక్టట మంతయు నిండియుండె ర్‌డీ అర్ధము - మంత్రియన్నయ దేవయ్య=అన్నవమంత్రి కుమారుడైన దేవమంత్రి యొక్క, మహిత యశము=గౌరవింప తగిన యశస్సు నిభిలదిక=అన్ని వీక్కుల యొక్క తటము+అంతయున్‌=అంచుల వరకు పూర్తిగా, నిండియుండెన్స్‌= వ్యాపించియం స్నది ముక్కంటి=త్రినేత్రుని యొక్క, దరహాసమునకు=చిజునవ్వుకు అను ప్రాసంబు= సరిపోలునట్టిది, మిన్నేటి నీటికి=ఆకాశ గంగా జలమునకు మిక్కుటంబు= అధికమైనది శారద జ్యోత్సాజశరత్కాలమందలి వెన్నెల యొక్క ప్రసాదంబువకం= ప్రస న్వతకన్న వీప్స=అదికమైన వ్యాప్తి కలది నలువ=బ్రహ్మదేవుని శద్ధాంతంబునకు=రాణియై న సరస్వతికి అనుభాష=పోలికయైనది, కల్పక+ఆరామ రేఖకు=కల్పవృక్షముల ఉద్యానవకముల వరునకు వలి చృందంబు=మాజురూపు, క్రిదశేంద్రు=దేవేంద్రుని కరటికి=ఎకుగైన ఐరావతమునక్తు ఆమేడితంబు=రెండవ రూపము, పుండరీకజతెల్ల తామరల, అరణ్యమునకు=వనమునక్ష అధ్యాహారిము=పోలువది (భావనకు తెచ్చునది), అమృత +అంబునిధికి=పాలసముద్రమునకు, అభిధాంతరంబు=మరొక పేరు: గంధసార=చందనము యొక్క, తుషార=కర్పూరము యొక్కయు, పాణింధమంబు= తిత్తియైనది, దాన విద్యా=దానము చేయు విద్యయను, విలాసజక్రీడయందు విద్యాధరంబు= ౨ద్యాధరుడు కలది భావము - అన్న మంత్రి కుమారుడైన దేవ మంత్రి మహిత యశము దిగంతముల వరకు వ్యాపించినది అతడు దాన విద్యయందు విద్యాధరుడు ఆతని యశస్సు శంకరుని చిజునవ్వునకు సరిపోలును ఆకాశ గంగాజలమున కన్న మిన్న శరత్కాలపు వెన్నెల యొక్క

'వ్రసన్నత కంటె అదికమైన వ్యాప్తి కలది సంశ్వతీ దేవిని పోలునట్టిది నందనోద్యానమువకు ప్రతిరూపము ఐరావతమునకు మాజురూపు పాల పముద్రమునకు మారుపేరు చందన కర్పూరముల నిలయము విశేషము - యశస్సును తెల్లనిదిగ చెప్పుట సంప్రదాయము శంకరుడు, సరస్వతి తెల్లనివారం ప్రతీతి శరత్తా లపు వెన్నెల ఆకాశ గంగాజులము కల్పవృక్షములు ఐరావతము, పాలగంముద్రము చంచన కర్ప్చూరములును తెల్లనివి దేవ మంత్రి యొక్క మహిత యశము 'జవానివలె పరిశుద్ధమై పవిత్రమై దిగంతముల వరకు వ్యాపించెనని చెప్పుటచే ఆతని క్‌ర్తి విభవము యొక్క జబొన్నతృము సూచితమైనది పారిభాషిక పచములతో ఇటువంటి పచృమునే శృంగార నైషధము నందు కూడ (5-144) శ్రీనాధ భట్టసుకవి వ్రాసినాడు ఆ పద్వమిది హరిదంత ద్విపదంత కుంతలముం కనాదేశ మానీ విషా భరణోత్త్రంస సుధాంపరేఖకు ఫముప్రాసంబు కైలాస భూ ఛర కూట స్కృటికోపల ప్రతతి కధ్వాహార మిమ్మెదినీ శూర దేవేంద్రుని సాంద్ర నిర్మల యశోజాలంబు లీలావతీ! అనుప్రాప.. ఒకే అక్షరము పలుమార్లు ప్రయుక్తమై అలంకరించ్చినచో అది అకుప్రాశము. వీప్స=ఒకటి వెనుకనాకటి ఆశ్రమింపనిచ్చ అనుభాషూతిరిగి చెప్పుట అధ్యాహారము=అకాంక్షతో పదములను తెచ్చుట ఆమ్రేడితము=ద్విరుక్తము యొక్క పరరూపము అలంకారము *- ఉపమ మహ్మాగర। వియదాశాభూత ధాత్రి విహృతి కలన నిర్విఘ్న సంభార నిష్నూ వ్యయకీర్తి స్ఫూర్తిముద్రా హసిత శశికిరీటాట్టహాస స్వయంభూ దయితా మందార చంద్రాతప సురతటినీ తార నీహారుతోన న్నయ దేవామౌత్యు తోడన్‌ హరహర సరియే యన్యభూపాలమంత్రుల్‌ 55 అర్ధము - వియ హారుతోన్‌ వియత్‌=ఆకాశము నందును, ఆశా=దిక్కులందును, భూతధాత్రీ=భూమియందును, విహృతి కలనన్‌=విహారము చేయుటయందు, నిర్విఘ్న= ఆటంకము లేని, సంభార నిఘ్న=చక్కగ భరించుటకు అదికమయిన, అవ్యయ=నాశనము లేని, కీర్తి స్ఫూర్తి ముద్రా=కీర్తి యొక్క నిండుదనపు గుర్తుతో, హసిత=నవ్వబడిన శశికిరిట+అట్టహాన=చంద్రశేఖరుని పద్దనవ్వును స్వయంభూదయితా=బ్రహ్మదేవుని

భార్యర్రైన నరన్వతీ దేవియు, మందార=మందారమునెడి దేవ వృక్షమును వంద్రాతప=చంద్రుని విన్నెలయు, సురతటినీ= ఆకాశగంగయు తార= శక్షత్రములును నీహారులోన్‌=మంచును కలబాదైన అన్నయ దేవ+అమాత్పుతోడన్‌=అన్న మంత్రి కుమారుడైన దేవ మంత్రితో హరహర=అయ్యారే అన్వభూపాల మంత్రుల్‌=ఇతరగ రాజుల యొద్ద గల మంత్రులు, సరియే=సాటియా! భావము - ఆ దేవ మంత్రి కీర్తి భూమ్యాకాశముల యందును దిగంతముల వరకును విహరించును చంద్రశేఖరుని అట్టహాసమును, సరస్వళీ దేవిని మందార వృక్షమువు చంద్రకాంతిని, ఆకాశగంగను చుక్కలను మంచును పరిహరింవగల్సిన(మించివ) తెల్లదనముతోను, స్వచృతతోను, బెన్నత్వముతోు ప్రకాశించుచుండుము విశేషము - ఈ పద్యమునందును శంంరుని అట్టహాసమ. నుండి మంచు వరకు చెప్పిన వన్నియు ధవళములని ప్రతీతి వాని ధవళత, స్వచ్చళి బిన్నత్యములతో దేవ మంత్రి కీర్తి పోల్చి చెప్పబడినది మహాస్రస్ధర వృత్తమునకు '“$తతనస రరగ అనునవి గణములు యతి 1-9-16 ఉ॥ _ ధీరుండు దేవ మంత్రి నయధీగుణ నిర్ణీత దేవమంత్రి శ్రీ ఎరయ దేవవల్స్య విష విశ్వవిభుప్రియ పుత్రి రామమాం బారమణీ మజీన్‌ భువన పావనవర్తనంబెండ్షియాడె నం బోయిహ నేత్ర డంబునిధి పుత్రికం బెండిలియాడు క్రైవడిన్‌ 56 అర్ధము - దీరుందుకధైర్యశాలి నయజ=నీతి-స్త్రముతోషు వ్ర=తెలివివేత గుణ= మంచి గుణముల చేతను నిర్టిత- ఉయింపబడిన చేవవుంత్రి=దేవతలకు మంత్రియైం బృహస్పతి కలవ డగు, దేవమంత్రి=దేవయ మంత్రి శ్రీవీరయ దీవవల్లి+అదిపజశ్రీ వీరదేవ వల్లియను నగరమునకు రాయకుడైన విశ్వవిభు=విశ్వనాయక్రుని యొక్క ప్రియవుత్రి= గౌరాబు కూతురైన, భువన పానన వర్తవన్‌=లోకమువందు పవిత్రమైన నవదవడిగల రామమాంబా=రామమాంబయను పేరుగల, రమణీమణిప్‌=శ్రేస్టమైవ యువతిని అంభోరుహు నత్రు(డు=విష్టువు, అంబునిధి పుత్రికన్‌=సముద్రుని పుత్రిశయైవ లక్ష్మీదేవిని పెండిలియాడు శ్రైవడిన్‌=వివాహము చేసికొన్నట్లుగ, పెండ్షియాడెన్‌= పెండ్షి చేసికానెను ఖావము - దేవయ మంత్రి ధీరుడు రాజనీతి, తెలివితేటలు సుగుణముల చేత బృహస్పతిని మించినవాడు ఇతడు విశ్వవాధాని గారాబు కూతురైన రామమాంబను విష్ణుమూర్తి లక్ష్మీదేవిని వివాహమాడినట్లుగ వివాహమాడెను

సీ _గదేశ సంస్తుత్వ సౌభాగ్య సంపద రతిదేవిం బోలు నీ రాజవదన పరమ పాతివ్రత్య ఖాగృ గౌరవమున భూపుత్రించోలు నీ పువ్వుంబోణి యక్తీణ మహిమ గళ్ళాణ వైదవమునః బార్వతింవోలు నీ పద్మగంది మృదు గభీర ప్రొాఢ మిత భాషణంబుల బారతింబోలు నీ పరమ సాధ్వి త యనంచు ఒంథలు వినుతింప నవనిమించె నధిక శుబగాత్రి విశ్వనాయకుని సృత్రి యన్నవిభు దేవమంత్రి యర్హాంగ లక్ష్మి రవ్వ సద్దుణ నికురంజఒ రామమాంబ క్‌7 అర్దము - ఈ రాజవదవ= చంద్రబింబము వంటి మొగము గల ఈమె, జగదేక= లోకము వంచు ముఖ్యముగ సంస్తుతృ=మిక్కిలి కొనియాడతగిన సౌభాగ్య సంపదన్‌= గాఢమైన దాంపల్కే మేమ యనెడి సంపద యందు రతిదేవిన్‌=రతిదేవితో, పోలున్‌= సరివచ్చును ఈ వువ్వుోో=పూవు వంటి శరీరము గల యీ సుందరి పరమ పాతివ్రత్య శ్రేష్టమైన పతివ్రతా దర్శమశెడి భాగ్య గౌరవమునఫ్‌=అదృప్తము యొక్క గొప్పదనమువందు భూపుత్రిన్‌=భూమివుత్రికయైన పీతాదేవితొ పోలుక్‌=ఈడు వచ్చును ఈ పచ్మ గంధి=తామరపూవు వంటి మేని వాసన గల ఈమె అక్షీణ మహిమస్‌= తరుగని ఐశ్చర్వముతో కళ్యాణ వైభవమువనన్‌=మంగళముల సంపదతోను, పార్వతిన్‌= పార్వతీదేవితో పోలువ్‌= సమా నమగును ఈ పరమ సొద్వి=గొప్పశీలవతియైన ఈమె మృదు=కోమలమైన గభీర=లోతైన ప్రొాఢజనేర్పు గల మిత=పరిమితమై; భాషణంబుల క=మాటలలో, భారతిన్‌=సరప్వతీదేవితో, పోలున్‌=సామ్యమ వచ్చును అముచు=అని పలుకుచు బంధులు=మట్టములు విముతింపన్‌=పాగడుచుండ్డగా, అధిక శుభగాత్రి=మిక్కిల శుభంకరమైన శరీరము కలది విశ్వనాయకుని పుత్రి=విశ్వనాయకుని సుతయు అన్న విభుదేవమంత్రి= అన్నమంత్రి కుమారుడైన దేవమంత్రి యొక్క, అర్భాంగలక్ష్మి

=ధర్మపత్నియు, రమ్యసద్గుణ నికురంబ=అందమైన మంచి గుణముల సమూహము గలద్దె రామమాంబ=రామమాంబ, అవని మించెన్‌=భూమిపై అతిశయించెను భావము - ఈమె దాంపత్య డ్రేమ సంపద యందు కరతిదేవితో సమానము పతివ్రతాతత్త్యము నందు సీఠాదేవితో సరితూగును తరగని ఐశ్వర్యము నందు పార్వతీదేవితో మృదుమధుర గంభీర ప్రాఢములైన మాటలయందు సరస్వతీదేవితో సమానమగును - అని బంధువులు పాగడుచుండగా శుభంకరమైైన రూపము కలదియు విశ్వనాయకుని పుత్రికయు, అందమైన సర్వసద్దుణములు కలదియు, దేవమంత్రికి ధర్మపత్నియునైన రామమాంబ భూమిపై ప్రసిద్దురాలయ్యెను తే సింధు కరికాళ భల్లాణసేనయాది పరమ మాహేశ్వరాచార పరుల సరణి నన్నవిభుదేవయామాత్యు నెన్నవచ్చు. బార్వతీ వల్లభుని మీంది బక్తిగరిమ 58 అర్థము - అన్న విభుదేవయ+ అమాత్యున్‌= అన్నమంత్రి కుమారుడై న దేవమంత్రి పార్వతీ వల్లభుని మీంది=పార్వతీపతియైన శంకరుని మీది భక్తిగరిమక్‌=భక్తి యెంక్క గ్రేష్ట్ణతతో సింధు=సింధుడు, కరికాళ=కరికాలుడు భల్లాణసేనయ=భల్లాణేంవుడు ఆది=మొదలైన పరమజగొప్ప, మాహేశ్వర+ఆచారపలుల సరణిన్‌= శైవాచార పరాయణుల వరునలో ఎన్నవచ్చున్‌=గణింపవచ్చును భావము - దేవయమంత్రి గొప్ప శివభక్తుడు ఇతడు అంధుడు కరికాళుడు భల్లాణసేనుడు మొదలయిన మహాశివభక్తుల వరుసలో చేర్చతగినవాడు విశేషము - సింధుడు, కరికాళ చోళుడు భల్హాణసేనుడు - వీరశైవులు ఈ శివభక్తుల ప్రస్తావన పాల్కురికి సోమనాధుని బసవ పురాణము నందును, పండితారాధ్యచరిత్రము నందును వచ్చును కరికాలచోడుడు తన శివభక్తి మహిమచే కనకవర్షము క్రురియింవ చేసినవాడు “శివభక్తి కామధేనువు బసవనికి( దవిలిచనృవిసి యిబ్బువి/గాజునట్లు కరుణించి శంభుండు కనకవర్షంబు కరికాలచోడుండు గురియించె నాండు” బవవ వుగాణఖము - 7 అ - గుద్ధవ్వుగారి కధ

శౌ॥ ఆరామాంజకు దేవవంత్రికిని దక్షారామ భీమేశ్వర

స్ఫారాపార కృపాగుణోదయమ.నం జన్మించిరాత్మోదృవుల్‌

ధీరోదాత్తుండు లింగమంతి విభుండున్‌ ధీశాలి తల్లన్నయున్‌

బారావారగభీరుండన్నధరణీపాలుండు లక్ష్మీనిధుల్‌ 59

అర్ధము - ఆ రామాంబకు=ఆ రామాంబకును దేవమంత్రికిని=దేవయ మంత్రికిని, డక్షా చయమశన్‌ దక్ష్రారామ=దక్షారామము నందలి భీమేశ్వర=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి యొక్క స్ఫార=సమృద్ధమైన అపార=అంతులేని కృపాగుణ=దయాగుణము యొక్క ఉదయమునన్‌- పుట్టుకచేత, లక్ష్మీనిఘల్‌=సంపదలకు గమలగు ఆత్మోదృవుల్‌=కుమారులు ధీరోదాత్తుండు= మహా సత్త్వాదికములు గల లిఎగమంత్రి విభుండున్‌=లింగన మంత్రివరేణ్యుడును, ధీకాలి= వ్రతిభాశోభితుడగు, తల్లన్నయున్‌=తల్లన్నయు ను పారావార గభీరుండు= సముద్రమువలె గంభీరుడైన అన్నధరణీపాలుండు= అన్నథూపత్రియు జన్మించిరి =పుట్టిరి

భావము - ఆ రామ ౦బాదేవమంత్రి దంపతులకు దక్తారామ భీమేశ్వర స్వామి వరప్రసాదముగ సర్వపంపమ్నులైన మువ్వురు కుమారులు కలిగిరి అందు లింగనమంత్రి ధీరోడాత్తుడు తఖ్లన ప్రతిభాశారి అన్నభూపతి గంభీరుడు

వేషమా - ధీరోదాత్తుడు. మహా పత్త్వోతిగంభీర కృపావా వవికళ్థిన ' క్రోధాదులకు లొంగని మశస్సు కలవాడు. బాధాదులు కల్గినము తాణకనివాడు ఇతరుల దు ఖమును పోగొట్టదలచువాడు ఆత్మస్తుతి చేసికొననివాడు -(ప్రతాపరుద్రీయము - నాయక ప్రకరణము 32 శ్లో) ఉ॥ సంగర సవ్వసాచికిం బఒశస్తవితీరి దధీచికి నృహా

మంగళ చారుమూర్తికి సమంచిత నిర్మల ధర్మమూర్తికిన్‌

లింగన మంత్రికిన్‌ విశదనీతిధురావిబుథేంద్రమంత్రి కు

త్తుంగ తరప్రతాపగుణధూర్దటి కెవ్యరు సాటి ధారణిన్‌ 60

అర్ధము - సంగర సవ్యసాచిక్రిన్‌=యుద్ధమునందు అర్జునుడైనట్టియు, ప్రశస్త వితీర్లి= ప్రసిద్ధమైన దానగుణమున, దధీచికిన్‌=దధీచి మహర్షియైనట్టియు, మహామంగళ=గొప్ప శుభంకరమైన చారుమూర్తికిన్‌= మనోహరమైన రూపముగలట్టియు, సమంచిత=మిక్కిలిగ ఒప్పునట్టి, నిర్మల ధర్మమూర్తికిన్‌= పవిత్రమైన ధర్మమే రూసముగ గలట్టియు, విశదనీతి= స్పష్టమైన రాజనీతి యొక్క ధురా=జఅగ్రస్థానము నందు, విబుధేంద్ర=దేవేంద్రుని మంత్రికిన్‌= మంత్రియైన బృహస్పతియైవట్టియు. ఉత్తుంగ ధూర్జటికిన్‌, ఉత్తుంగతర=మిక్కిలి

ఉన్నతమైన, ప్రతాపగుణ=పరాక్రమము వలన కల్గిన ప్రతిష్టలో ధూర్దటి=శంకరుడైన లింగన మంత్రికిన్‌=లింగనమంత్రికి, ధారణిన్‌=భూమిపై, ఎవ్వరు=ఎవరు సాటి=*సమావము? భావము - లింగన మంత్రి యుద్ధరంగమున అర్జునుడు దానగుణమునండు దధీచి మహర్షి శుభంకరము, మనోహరమునైన రూపము కలవాడు ప్రకాశమానమైన పవిత్ర ధర్మమూర్తి స్పష్టమైన రాజనీతిజ్ఞత యందు బృహస్పతి పరాక్రమముచేత కల్గిన ప్రతిష్ట యందు శంకరుడు అట్టి లింగన మంత్రికి భూమిపై మరెవరు సాటిలేరు విశేషము - అర్జునుడు పాండవ మధ్యముడు యుద్ధమున అపజయము లేనివాడై విజయుడను బిరుదునామము కలవాడు ఇతడు సవ్యసాచి కూడ అనగా రెండు చేతులతోను బాణప్రయోగము చేయగలవాడు దధీచి ఇతడు మహర్షి మహాశివభక్తుడు సుకన్యాచ్యవనుల కుమారుడు ఒకప్పుడు రాక్షనులు దేవతలనోడించి వారి అన్తములను లాగివై చుకొనముచుండిరి దేవతలు పారిపోయివచ్చి దధీచి మహర్షిని ప్రార్ధించి తమ అస్తశస్తములనాతని యొద్దదాచి యుంచి వెడలిరి రాక్షసుల బెడద తొలగి దేవతలు వారివారి న్థానములందు సుఖభోగము లనుభవించుచుండిరేగాని దధీచి కడకు వచ్చి అస్రశస్త్రములను తీసికొవలేదు దధీచి కాపాడలేక వానివన్నిటిని మింగివేసెను అవి జీర్ణమై అతని రక్తనాళములలోఘు ఎముకలలోను చేరెను వృత్రాసురాదులతో యుద్ధము చేయవలసివచ్చినపుడు బ్రహ్మదేవుని ఆనతిపై దేవతలు వచ్చి ఆయుధములకై దధీచి నర్ధించిరి అపుడు దధీచి ' దేవతలారా! మీరు నన్ను చంపి నా యస్ఫులు కొనిపొండు నా యప్ఫులే శతాధిక బలసంపన్నములగు మీ యాయుధథములగును” అని పల్కెను దేవతలు దధీచిని చంప భయపడిరి అపుడు దధీచి యోగాగ్నిని కల్పించుకొని పరబ్రహ్మానుసంధానమున దేహమును వదలి పరమశివునిలో ఐక్యమయ్యెొను ఆ దధీచి యస్కలే (ఎముకలే) గోగణముచే శుద్ధిచేయబడిన పిదప వజ్రాయుదము బ్రహ్మవక్రము మొదలగు ఆయుధములుగ చేసికొని దేవతలు అసురసంహారము చేంరి ఈ దధీచి మహర్షియే నిరీశ్వరయాగసందర్భమున దక్తునిచే అవమానింపబడి “నీ యీ నిరీశ్వరయాగము అశుభ ప్రతిపాదకమగు గాక” యని శపించి యజ్ఞవాటము నుండి వెడలిపోయెను (స్కాంద పురాణము) మహర్షుల చరిత్రలు” - వుట 134, 136 విద్వాన బులును వేంకిటేళ్టుర్లు స్తీ ఖండశర్కర జున్ను కండ చక్కెరలు దో సెలు వడల్సేవె పాసెములతోడ. గమ్మంగాంగాంచిన కభీయాల నేతితోం గమనీయ పంచభక్ష్యృనుల తోడ,

సంబారములతోడి శాకపాకము తోడ. ఒక్కమైన పెసరపప్పు తోడ? దేనియధారతో( బానకంబులతోడ. శబరి షాడబరసడ్రేణి తోడ తే॥ నచ్చలవణాదికము తోడ నమృతఖండ పాండరంబైన దధితోడ బ్రాహ్మణులకు ఖోజనము వెట్టు ద్వాదశీ పుణ్యవేళ లింగమంత్రి నవీన రుక్స్వాంగదుండు 61 అర్ధము - నవీన రుక్కాంగదుండు= ఆధునికమైన రుక్కాంగదుడైన లింగమంత్రి= లింగవమంత్రి. ద్వాదశీ పుణ్వవేళ=ద్వాదని పవిత్ర సమయము కందు బ్రాహ్మణులకు= బ్రాహ్మణులకు, ఖండ నర్కర జుమ్ను=పంచదార కలిపి జున్ను కండచక్కెర=పటిక బెల్లమును, దోపలు=అట్లు వడలాగారెలు పేవె వాసములలోదన్‌= సేమ్యా పాయసములతోను, కమ్మగాన్‌ కాంచిన=జమంచివాసం వచ్చు నంతవరకు కాచివట్టి కజీయాల= నల్లావుల శేతితోక్‌= నేతితో ఘు కమనీయ=మ రొహరములైన పంచథక్ష్యములతోడన్‌= ఐదు విధములైన భక్ష్యములతోసు సంబారములతోడి= ఉప్పు మిరప చింతపండు మొచలగు వానిని కలిపి శాకపాకము తోడన్‌=పాకము చేపిన కూరలతోను పక్పమైశ=జడికివ పెసరపప్పు తోడఫ్‌= పెపరపప్పుతోవు, తేనియధారలో=తేనెధారలతో ను పావకంబులతోడక్‌=పానకములతోను. శిఖరి= దానిమ్మ పండ్త రసము మొడబరసడ్రైణి లోడఫ్‌=వురబ్బాల ఫమూహమై ఆరురసములతో కలిపి చేయు పానీయములతోషు అచ్చలవణాదికము తోడస్‌=స్వచ్భమైన ఉప్పు మొదలైన వానితోను, అమృతఖండ= అమృతపు ముక్కలవలె, పాండంంబైవ=తెల్లనైన దధితోడన్‌=పెరుగుతోను భోజవము= అన్నమును పెట్టున్‌= పెట్టును భావము - అపర రుక్మాంగదుడైన లింగనమంత్రి ద్వాదశి వ రణ శుభవేళయందు బ్రాహ్మణులకు - పంచదార కలిపిన జున్ను, పటిక బెల్లము అట్లు, గారెలు, సేమ్యా పాయసము నల్లావుల పాలనుండి త్రీసి ఫఘువాసన వచ్చునంతవరకు కాచిన నేయి, పంచభక్ష్యములు, ఉప్పు, కారము మొదలగునవి కలిపి వండిన కూరలు, ఉడికిన పెసరపప్పు

శ్రీ భీమేశ్వర ఎురాణము 62 ల కలిపి ఆరు ప స రబ్బాల సమూహము తేనెలు, పానకములు, దానిమ్మపండ్ల రసము ముం తభ నము పటు చ ల జ క ' రసములకొ చేసిన పానీయములు తెల్లని గడ్డ పెరు శడు తవ జీవితకాల విశేషము - రుక్మాంగదుడు - ఇతడొక పూర్వకాలపు కం ఆచరించివాడు మంతయు ఎకాదశీ వ్రతమును, ద్యాదశీ పుణ్య వారాయణ ౮ మ కొశసాగించివవాడు దేవతలెన్ని విఘ్నములు కల్పించినను నిరంతరము ఎకాద వ్రతమువు కొనని ల అట న గ వభయాన అదికమాసము ద్యాదశీ పుణ్యవేళ - సంవత్సరమున 24 ఎకాదశులు బ్బ్చును కము వచ్చినచో మరిరెండధికము వాని ప్రక్కనే ద్వాదపలు వచ్చును దశమినాడు ఎకభుక (ఒంటిపూట భోజనము) ఎకాదశినాడు ఉపవాసము విష్టపూజనము భగవత్కదా శ్రవ౯ రాత్రి జాగరణము, భగవన్నామ సంకీర్తనము ద్వాదన్‌నాడు ప్రొద్దున ద్వాదశి పార జా న్నా బ్రాహ్మణ భోజనము ఎక్షభ్రుక్తము, పగల్పు నిద్రింపకుండుట - మెదలగునవి ఎకాచశ్‌ వ్ర విధాన నియమములు న శిఖరి షాడబరసము శిఖరి “తన్నీ శ్యామా శిఖ్బర్రిదశనా అము మేఘసందేశము 2వ సర్గలోని యక్షపత్తీ వర్ణనము గల 19వ శ్ల్య్బ్వాన శఖరి అను పదమునకు వ్యాఖ్యాతలు పండిన దౌనిమ్మ గింజలు' అని అర్ధము చెప్పిరి క్రన్సక్ర శిఖరి రసమ వగా పండుడాఎమ్మ గింజల రసమ్సు అని తెలియవలెన్స షౌడబ ఆమ్ల లపణ్గాది ఆరు రసములును పంచదార తేనె మొదలయిన మమత ద్రవ్యములును కలిపి పానీయమ్షృగన్స, లెహృముగన్వ భక్మ్యముగివు చూర్లముగను తయారుచేయ వదార్థమ్వుల్స సొహిత్య సమీక్ష పుట 383 కప పిచ్చయ్య ర్తి క॥ పతిసుటియింపం వచ్చునై పళిచటులక్ష నసమ సమర పలుున్స తోడస్త్‌ శతకోటి దృడ కర్రా కత శాత్రవు శ్రొడ్డ లింగసచివృని శ్రడ్షన్వ 62 స అర్ధవు = బ్రస్వ సమరజస్రుటిశ్ర యుద్ధమ్వుల్యల్ప ఫల్యను తోడక్‌=అనర్జుముడై గ్య వ్‌ ప ఎయే చక్రోట్రి వేజాయుధమువలి, చృఢజక్రగ్రినవ్ప్య్వై కరారజభ్సడముతో క్థత= ఖుండి9జ బి (| ళొ నే కు గ య్‌ న ౌత్రవుతోడ్ర శేత్రువుక్రల లింగసచ్విని తోడన్‌=ల్రిగ్య మంజ్రిలో ప్రతిభటుబకు” శేత్రువులక్సు, 'ఏతిఘటియింపగన్‌ఎద్రం వము చుట చేచ్చునె=త్రశ్యన్వ | భా లింగ వంటి ఆత్రని కస్త రి భకస యుద్ధ విద్య యందు అర్జునుడు వజ్రాయుధమా అం శత్రుస్ట్వై ం క్‌ రొ సన్యము నాశమ్టైనథి అతేని నెద్రిరంచుట శత్రువులకు పాధ్యము

నస | స్కీ. రూడేశవన సప్తమాడె బారుహదొంతి వంతునాది క్షితిశ్వరుల. గెలిచి యెడ్డాది మత్నావంహోదయార్డును చేత! ఎల్లవాధిష్కు చత బలచమంది దండకారణృమధృ జళిందరాజ రం ఖాహివంశజాలకు నభయమొసటంి ఖానువుత్కుల వరభద్రాన్న దేవేంద్ర గర్వ సంరంవంము. గట్టి బట్టి తే యవన కర్ణాట కటక భూధవులతోడ. జెలిమి వాటించి మేలించెంచెలుయు చూమి దన నిజస్వామి నల్లాడ ధరణి నాథు ఒళిరె యరియేటి లింగన ప్రభువరుండు 63 అర్థము - అరియెటి లింగన 'ప్రభువరుండు=అరేటి లింగన మంత్రి క్రేష్టుడు రూడెవవన=రూడెరాజ్బముల ఫమూహమును సప్తమాడె=ఎడైనే మన్య ప్రాంత సతస్టాములమ. బారువావొంతి=పండ్రైండు వమస్ప ప్రాంలె రాజ్యముంను, ఎంతునాది పెలత్రువాడు వ్రాలతముంము పాలించు క్రితీన్వరుల వ్‌=రాజుంమ గెలిచి=జయించి, ఒడ్డాది=ఒడ్డదిని పారంచు మత్స్యవంశ= మత్సృవంకేపు రావైన ఉదయాథ్డునుచేతన్‌ ఇ=ఉదయార్డునుం చేతనము వల్లవాధివు చేతన్‌=వీంకూటమునేలు పల్లవరాజు చేతను పలచము+అంది=కిప్పమును పొంది, దండకారణ్య మధ్యజదందరారణ్బము యొక్క మధ్యభాగము నందలి పుళించరాజ” బోయరాజులైన, రంభ=రంపయను గిరి దుర్గమును పాలించు. అహివంశజాలకున్‌= నాగవంశ్లీయులక్తునము అభయమె.సంగి= అభయము నిచ్చియు: భానుమత్కుల= పూర్మవంశీయులై న వీరభద్ర+అన్నదేవేంద్ర=వీరభద్రుని అన్నదేవచోడుని యొక్క గర్వ సంరంభంబున్‌=గర్వము యొక్క ఉద్రేకమువు, కట్టి పెట్టి= అణచివ్ష్సు యవన=యవనుల యొక్క, కర్ణాట=కన్నడదేశము యొక్క, కటక=ఓఢ్రదేశము య్సొక్ష్య, భూధవులతోడ ్‌=రాజూలతో వెైలిమిన్‌+పాటించి= స్నేహమును పాటించి, తన నిజ స్యామ్సిన్‌ జనక రాజ్టైనట్స్‌ అల్లాడ ధరణినాధు =అల్లాడ భూవతిచేత, తెలుంగు భూవ్చిలట ఎ మం తత ఉనటుగ. ఏలించెన్‌=పాలించునట్లు చేసెను

భావము - అరేటి లింగన మంత్రి యూడేశవనము సప్త్రమాడెములు బారుహదొంతి జంత్రునాడు రాజులను జయించి, ఒడ్డాదిని పాలించు మత్స్య వంశపు రాజు ఉడయార్తుఒని వీరకూట దుర్గమునేలు పల్లవరాజు రెండవ వురుషోత్రముని సామంతులుగ జేఏకొని దండకారణ్య మధ్యమునందలి పుళిందరాజులు రంభ దుర్గ పాలకులైన వాగవంశ$ నాయకులకు అభయమిచ్చి భయము తీర్చి, సూద్యవంశీయులైన వీరభద్ర అన్నదేవచోదుల గర్వమును అణచివేసి, యవన కన్నడ ఓడ్ర దేశముల రాజులతో స్నేహముకు చే*ే తశ రావైక అల్లాడ భూపతి చేత తెలుగు దేశమును నిష్కంటకముగ పాలింపజేెను విశేషము. - యూడేశవనము _ ప్రస్తుత పార్వతీపురం బొబ్బిలి జయపూరులో కొంతభాగము సప్త్రమాడె - గంజాంజిల్లాలోని ఎడు సంస్థానములు బారుహదాంతి - గంజాం విశాఖ జిల్లాల నానుకొనియున్న ఒరిస్పాలోం పండైండు రాజ్యముం వరుస వంతునాది - జంత్రునాడు అని మల్లంపల్లివారి పారాంతరము జం్రు నాడు విశాఖ జిల్లా శృంగవరపుకోట ప్రాంతము రంభ - రంపకు సంస్కృతీకరణము రంప తూర్పు గొడావరి జిల్లాలో చోడవరము తాలూకాలోగల గిరిదుర్గము ఒడ్డాది - విశాఖ జిల్లా వీరవల్లి తాలూకాలో గలదు భీమ (129 1 38 చెంతకూడ వచ్చినఏ ) క॥ _ దేవ బ్రాహ్మణ బూములు భూవరునకుంజెప్పి ధారవోయింవె భఠీ దేవయలింగన ప్రియసం భావన నిరుపాధి సర్వమాన్యంబులుగస్‌ 64 అర్ధము - భళీ=ఆహా! దేవయ లింగస=దేవయ మంత్రికి కుమారుడైన లింగన మంత్రి, భూవరునక్రున్‌=రాజైన అల్లాడ భూపతికి, చెప్పి=చెప్పి ఒప్పించి ప్రియ పంభావనవ్‌= (ప్రేమతోడి గౌరవముతో, నిరుపాధి=కపటము లేక, సర్వమాన్యంబులుగ ఫ్‌=ఎవిధమగు పన్నులులేక గౌరవార్థముగ ఇచ్చిన బూములగునట్లుగాా భూములు=పొలములను దేవ బ్రాహ్మణ=దేవతల కొరకు, బ్రాహ్మణుల కొరకు, ధారవోయించె=ధారాదత్తము చేయించెను భావము - ఆహా! లింగన మంత్రి తన ప్రభువైన అల్హాడ భూపతికి చెప్పి దేవతలకు బ్రాహ్మణులకు భూములను దానము చేయించెను ఆయాదానములవు కపటములేని

మనస్సుత (ప్రేమతోడి గౌరవముతో సర్వమాన్యములుగ ఇప్పించెను కనుక ఆ భూములపై ఎ విధములైన పన్నులుండవు చ॥ అవుర ప్రతాప వేమ వసుధాధిపుచే నృపపట్టభద్రుచే

భువన మనోహరంబయిన బోడసకుర్తి మహాస్థలంబునన్‌

దివిరి పరిగ్రహించె మన దేవయ లింగన మంత్రి యన్నచో

డవర మహాగ్రహారము( గడంక6గవిద్విజబంధురక్షకై 65

అర్ధము - అవుర=భళీ! మన దేవయ లింగన మంత్రిజమన దేవ మంత్రి కుమారుడైన లింగన మంత్రి ప్రతాప=ప్రతాపముగల, నృపపట్టభద్రుచే=పట్టాభిషిక్తుడై న వానిచేత వేమవముధాధిపుచే=వేమభూవతి చేత, కవి ద్విజ బంధు రక్షక్రె=కవులను బ్రాహ్మణులను, బంధువులను రక్షించుటకై భువన మనోహరంబయిన=లోకముల మనసున కింపయిన, బోడసక.ర్తి=బోడసకుర్తియను పేరుగల, మహాస్థలంబునన్‌=గొప్ప ప్రదేశమునందు, అన్నచోడవర=* అన్నచోడవరమను గ్రామమును, మహాగ్రహారమున్‌=గొప్పదగు పన్నులులేని దానముగ కడంకన్‌=పూనికతో త్రివిరి=సిద్దపడి, పరిగ్రహించెన్‌=స్వీకరించెను

భావము - దేవ మంత్రి కుమారుడైన లింగన మంత్రి కవులను, బ్రాహ్మణులను, బంధువులను ఆదరించు పూనికతో ప్రతాపమూర్తియైన చేమభూపతి నుండి బోడసకుర్తియను గొప్ప ప్రదేశమునందు అన్నచోడవరము అను గ్రామమును అగ్రహారముగ దానమును స్వీకరించెను

విశేషము - అల్లాడ భూపతి కుమారుడైన వేమ భూపతి ప్రతాప గుణమును గూర్చి వేమవరము శాసనమునందలి శ్లోకము

“ అల్లాడ క్షితిపాల వేమన్ఫపతే సస్పీత ప్రతాపానలై

చూర పూర్ణశిలా రటంతి కిటయ సాపల్లవా పల్లవా

లీనం మీనకులంజలే శ్రితబిలా భోగశ్చ నాగాగుహా

గావోయాంతి త్రిణాననా నివసతే సంఘౌ గజానాం పతిః”

వేమభూపాలుని ప్రతాపమనెడి కార్చిచ్చుచే కళింగదేశపాలకులు వారి ధ్వజ చిహ్నములైన పంది, చేప సర్పము, గోవు, ఏనుగులు విచ్చిన్నమై పారిపోవుట వర్ణింపబడినది

బోడసకుఖ్టు, అన్నచోడవరము - “ఇప్పుడన్నచోడవరమను నగ్రహారము కనబడుట లేదు కాని బోడసకుళ్టు అను గ్రామమున్నది అది గోదావరి మండలమున వైనతేయమను నదికి దక్షిణపుటొడ్డుననున్నది బోడసకుజ్టున కత్యంత సమీపమున దొడ్డవరమను చిన్న గ్రామమొకటియున్నది అదియే యీ యన్నచోడవరమయి యుండునేమో”

వాగంటీి -ఆంధ్రకవి తరంగిణీ - 5వ భాగము వుట - 65

చీ _ వాహ్యాళి భూమి రేవంత నైషధులట్లు హయరత్నముల నెక్కి యాడనేర్చు గవిబుధ శ్రేణికింటెవులు పండువులుగా నాస్థానమున మాటలాడ నేర్చు శక్తిత్రయంబున" జతురుపాయంబుం షాడ్గుణ్యముల బుద్ధిజరుపనేర్చు గైసేసి ప్రత్యక కందర్ప మూర్తియై నిర్వికారంబున నిలువ నేర్చు జః సష్తురాటోప విస్ఫూర్తి న్చిహరి కరణి

• నతి $రోర 5రార దారొంచలముస వైరి వక్త స్పృలము ద్రచ్చి వైవనేరు, సచంగరార్డునుండరియటి లింగ విచు,డు 656 ఆర్థిము సంగరిర్హులం డుూయంద్దగంగంయిన అ స్రనముడైన అగ టి లి ఎగవిభుయి= అరేటి లింగన మంత్రి వాహ్వాళి భూవి,స్‌=విగోగి ప్రదేశమువందు రేంంవ- ఎ ర్బ్భజత్రుడైన రేవంతుని వలెను, శ్రషధులట్టు=ం షధచేంప్పు రాజైన వలు" వలెషఘ * యగతృములను= ఎక్కి =మేలైన గుజ్జముల నెక్కి, ఆద నేరు ” -సలగరింలగిలన కవిబుద=కవుల ఎండితుల యొకు డైగడిన సమూాాటువకు చోవులా పాడ వులు గాన్‌=వీఎంలవిందులుగా అస్త్లానమున=కొలటువు కూఎము“ం“ం మాట ౮౧ నేర్చు= మాటలాదగం డు) శక్తి త్రయం బునన్‌=మూడు శక్తులయందు బతులటువాయల౬ా*లన్‌- ౮ లుల? పాయముల యంద షాడ్గుణ్యముల=ఆరు గుణముల ముందు ఒుద్ధి' -తస మెద్ధిని జరుప నేర్చున్‌= వ్యాపంపశెయ గలడు, శ్రే 'ఎ=అలంకృతుడై. ప్రత్యక్ష కందిర్పమూరియై= కన్ను. యెటులన వ్య బువ్యధా 3 రవఏ కటవాతై నిర్విశారంబు“= మచఘ్బమారుపాట, వక లువ ఆరు = “మలబడు విష్ణుర=కరినమైన, అటోఎ=గిర్లు 4 యొక్క ఎప్ప్దూపై వజ ప్రశ 1వేంరు. శృహాగి కరణిన్‌=నరసంహమూర్తికి ఏలె అతికరోరజమిక్కళి వాడియైన 9గాం=గొక్తలి యొక్క ధార+అంచలమునన్‌=అంచు యొక్క మొనతో వైరి వకస్టల-.. =నతు, యొకు తమ్మును వ్రచ్చివైవ నేర్చునీ=చీలిి వేయగలడి.

ఖొవమ - యుద్త్దగంగవువ అర్వమడె” అ” టి లింగ మంతి విహార స్టలమునందు “లత. సలి సలమహారాజువలె మలుజ ఆ గుజ్జములనెకి స్పారి చేయగలడు ఆస్తావములో కలం ఎండితు సు వీఘుల విందగ “జు మాటాడగిలడు శ ఎతో చచమురుపాయము ఖర ర్త స్యామిం వోయగలడు మ్మాదుపం.ి చావని ల్రైనను

ల గాంువై. అలింనకయుంకగిలదు. వర్యాకలు ఎ వ్మ్భార్తినో గ క్త వేటుగో శత్రువుల

గి ఎంఎ = అ వటుగండు

విశేషము దేవ తుడు నెషదుండుజఘాన్చుని కురూరుడు రేవంతుల ఏిషద గేూదఎడు లెడు. విరకువుచు గుఖ్జపుచ్చారి యం -ఖందుం

శక్టిళయము ఉత్సాహ రైఖు మంత్రములను మూడు

శతురుపాయము ఎ. సమము వాసము, వేదము దందము అము నాలుగు

ఎంగ ఆం మాటే, అకాల 1 ఎల్చము 51 | చంగమాందైి బాదు సంగాంబకాదేవ

నందూ ఆతుల నరి కల తరుం

చభవృరూప పంచబాణావనతారుల

మంత్రి నంతా చేస ముంత్రివరు అ 67

ఇత్తి” “అగిమంలఆ ఫామజ=థింగన మంత్రికి భారృయైన గంగ ంభికాదేవి= గంగాంటకొచేఎ అ - నామె ఆర్జింల్టతరుల ఫ్‌ =యాచకి లకు కల్పవృక్తముల ఎఎటివాలు భవమరూవ= ఎభంంరవ్వైం రూపయిఫండ మంచబాణ+అవతారుల న్‌ =మసఫ్వుదుని టయంవతావవంట్టై ఎరు మఎత్రి వుంత్రి=జమంత్రియను కేరుగల మంఆిని దేవమంత్రి=దేవమంత్రియ మే నరులస్‌=శేష్యులై వు ఎుతులస్‌=కుమారులను కనియె=కనెసు

ఖావము = లంగనే మంత్రి భార్మ గంగ ౦బికాదే. ఈమెకు ఇచ్చరు కుమారులు కళల్లిరి వారు మంగ్‌ మంత్రి. దేవ మం అమవారు. వీరిద్దరుము యాచకుల పాలిట కల్పవ్యక్తమంలు. = భింకరిమైన రూఎ“ం ఎల మక్మడాకారులు తే కళ్ళృపొన్వ్నయ పాధోధి కల్పశాని

అతుగుణ రచ్మ రోహూక్షాధవేంద్ర

మభ్యృుదయ వందు వంతి లింగయ్య సుతుండు

మడన గోపాల -న్నిభ మంత్రి మూర్తి 68

68 శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము

అర్ధము - మంత్రి లింగయ్య సుతుండు=లింగన మంత్రికి కుమారుడు మదనగోపాల =మదనగోపాలుడైన శ్రీ కృష్ణునితో, సన్నిభ=సమానమైనవాడు, కశ్యప+అన్వయ=కశ్యప మహర్షి వంశమనెడి, పాథోధి=సముద్రము నందలి, కల్పశాఖి=కల్ప వృక్షమును సర్వగుణ రత్న=అన్ని సుగుణములనెడి రత్నములకు, రోహణ=రోహణమను పేరుగల క్ష్మాధరేంద్రము=పర్వత శ్రేస్టమునై, మంత్రిమూర్తి=మంత్రి మంత్రి, అభ్యుదయమందు = అభివృద్ధిని పాందును

భావము - లింగన మంత్రికి కుమారుడైన మంత్రిమూర్తి కశ్యప మహర్షి వంశమనెడి పాల సముద్రమున పుట్టిన కల్పవృక్తము సర్వ సుగుణములనెడి రత్నములకు నిలయమైన రోహణ పర్వతము మదన గోపాలుని పోలిన రూపసియై అభివృద్ధిని పొందును

విశేషము - రోహణ పర్వతము ఇది రత్నములకు నిలయమందురు ఇది ప్రస్తుతము శ్రీలంకలో కలదు

కల్పవృక్తములు - ఇవి ఐదు - చూ ఆశ్వా 1- పద్య విశేషము 46

మదనగోపాల - మన్మధుని వంటి అందమైన గోపాల కృష్ణుని దివ్యరూపము

ఉ॥ చంచల లోచనా కుసుమ చాపుండు దాన కళాదధీచియా

శాంచల వారణేంద్ర దశనాంకుర నిర్మల కీర్తి వైదవా

భ్యంచిత సర్వలోకుండనపాయ రమా విభవ ప్రపంచరా

త్రించర శాత్రవుండు మన దేవయ తల్లన మంత్రి మాత్రుండే 69

అర్ధము - మన దేవయ తల్లన=మన దేవ మంత్రి కుమారుడైన తల్లన మంత్రి, చంచలలోచ నాజచంచలాక్షులకు, కుసుమచాపుండు=మన్మధుడు దానకళా=దానము చేయుటయను విద్యయందు, దధీచి=దధీచి మహర్షి ఆశాం లోకుండు ఆశాంచల=దిక్కుల యొక్క అంచుల యందుగల, వారణేంద్ర=గజరాజుల, దశన+అంకుర=దంతముల మొలకలవలె, నిర్మల కీర్తి వైభవ=పవిత్రమైన యశస్సనెడి సంపదతో, ఆభ్యంచిత=మిక్కిలిగ ప్రకాశించుచున్న, సర్వలోకుండు= సమస్తమైన లోకములు కలవాడు, అన శాత్రవుండు అనపాయ=ఎన్నడును వీడని, రమావిభవ ప్రపంచ=లక్ష్మీవైభవ సమూహమునకు, రాత్రించర శాత్రవుండు=రాక్షస వైరియైన విష్ణుమూర్తి మంత్రిమాత్రు(డే=కేవలము మంత్రియా।

భావము - దేవమంత్రి కుమారుడైన తల్లన మంత్రి కేవలము మంత్రి మాత్రుడు కాడు అతడు సుందరీమణుల పాలిటి మన్మథుడు దాన కళయందు దధీచి మహర్షి ఆతని యశస్సు దిగ్గజముల దంతపు మొలకలవలె న్వచృమై, నిర్మలమై సర్వ్యలోకములకు వ్యాపించినది అక్షీణమైన లక్ష్మీ వైభవముతో అతడు విష్ణువే సుమా!

విశేషము - దధీచి చూ - ఆశ్వా - 1- పద్యవిశేషము 60 రమ లక్ష్మీదేవి విష్ణువు నెప్పుడును వీడదు అట్లే రమ(నంపద) తల్లన

మంత్రినెప్తుడును వీడదని భావము క॥ ఈ వసుధామండలమున

నేవారును సరియె రూప హేలానుకృత

శ్రీవత్స లాంఛనునకును

దేవయ తల్లనికి మంత్రి దేవేంద్రునకున్‌ 70

అర్ధము - దేవయ తల్లనికిదేవయ మంత్రి కుమారుడైన తల్లన మంత్రికి రూప హేలా=ఆకార విలాసమున, అనుకృత=అనుకరింపబడిన, శ్రీవత్స లాంఛనునకు= విష్ణుమూర్తి కలవానికి, మంత్రి దేవేంద్రునకున్‌=దేవతలలో శ్రేష్పుడైన ఇంద్రునకు వలె మంత్రులలో శ్రేష్టుడైన ఈ తల్లన మంత్రికి ఈ వసుధామండలమునన్‌=ఈ భూమండలమునందు, ఎవారును=ఎవరైనను సరియె=సమానమా! కారు

భావము - తల్లన మంత్రి మంత్రులలో శ్రేష్టుడు రూప రేఖా విలాసమునందు విష్ణువునకు సమానము కనుక ఈ తల్లన మంత్రికి ఈ భూమండలమున ఎవ్వరును సాటిరారు

విశేషము - శ్రీవత్సము - విష్ణువు వక్షస్ట్రలమునందలి పుట్ట మచ్చ ఇది అంగుష్ట ప్రమాణములో తెల్లని వెండ్రుకలతో దక్షిణావర్తమగు సుడివంటి చిహ్నము క॥ నాళికభవ వధూస్తన

పాళీ కహార రమ్యపరిమళ లహతీ

శాలీనతావిధాయి వ

చోలీలలు తల్లనార్థి సురభికి నమరున్‌ 71

అర్ధము - నాళి లిలయు నాళీకభవ=బ్రహ్మదేవుని యొక్క, వధూ=భార్యయైన సరస్వతి యొక్క, స్తన పాళీ=క్రుచ ప్రదేశము నందలి, కహ్లార=కలువల యొక్క, రమ్య పరిమళ=మనోజ్ఞమైన సువాసనల యొక్క, లహరీ=తరంగములకు, శాలీనతా విధాయి= మర్యాదను కల్గించునట్టి, వచో లీలలు=వాగ్విలాసములు, తల్లన=తల్లన మంత్రియను, అర్ధి సురభికిన్‌=యాచకుల పాలిటి కామధేనువైన వానికి, అమరున్‌=కలుగును

భావము - తల్లన మంత్రి యాచకుల పాలిటి కామధేనువు ఆతని వాగ్విలాసములు సరన్వతీ దేవి వక్ష సృృలమునందలి సౌగంధికములను పేరుగల కలువపూల పరిమళ

ప్రవ హమునకు మర్యాదను వినమ్రత కల్గించును అవగా పాగంధికముంళర్న మిశ్వయైన మృరుత్వమును మనోజ్ఞత, పరిమళను - తల్లవ మంత్రి మాటలకుండునని వాజి తే] తదమసంభవుండఖిల విద్యావిరించి యర్జిజన కామదుగ్గేను వన్న మంత్రి శ్రీడసల్పును వాని సత్తీ ర్తికాంత సప్తలోక మహోత్సవ సాధవీథి 72 అర్భము. - తజ్‌+అగంసంభవుందు=ఖజ తల్లన వం్రి తరువాత వుట్తిన అవ్నమంత్రి=అన్నయ మంత్రి అఖిల విడ్యా=సర్వవిద్యలందు శ వరిం వ=జ్రహ్మడేవుని ముటివాదు. అర్జిజ ,=యాచకులైన జకులక్షు కామధుక్‌=కోరికలకు పిదుకం ఢేమవు= అవ్వు (కామధేసువ) వాఎ=ఆ అన్నయ మంటి యొక్క సత్మీర్రి కాంత=మంది కీర్తి యనెడి కాంలే. “ పరోక=ఎడు లోకములందర్త మహోత్సవ=మహోన్నత్రమైన సౌధివీధి=మేడల జావషు _ ఆఅ తల లో వాంటి కామడెలవు ఉం. ీ సోదరుడు అన్నయ మంత్రి ఇతది యావకుం స ఆల వబుదెచువు ఇత రికాంత 'పైఎడులోక్షవ -క ్‌ న్‌ పై తములండ్షుస్సు మ్రహోశ,తమెన మడల వరుసయండు విహరించుల ప మహోస్నతమై వష అలంకారమృ రూపకము మః అరవ భాష తురుష్క బాగ రర బాషల్‌ ణ '6 అవాన ఘూ వ్‌ మళయాళ బాష గక 9 ర్సర చావా సింధు సౌరీర ఇ న ఆ ముతీయ్యం బాప విశేష బృరువైవచ్చు నకేటి ౬ జు ఆఎంపషంజంల డంబ్బు టి యన్ననికి గష్య్బం గ ॥ ఈ ంపియోగరులన 7 సలాప అల. వం ర న న్‌జి అల్లొపములల్రోన్సి పారస్పరక్థ సం య మం గో పం యోగంబులణగు' భౌాషజట్టర్రీ న బంధముల అరవ్సీ ఆ “శ భాషే గప భాష క “న భాష అరబ్బుదేశ భాష తురుష్క ప వాన ఇ రర్జాట్రఐ ల డ్‌ ఆప్టనుల జే షూర్జర్ర భాషల్‌=గ్య / కన్నగ్ష భాష ఆంగ్ర=తెలుగు వా గాంధి డ్‌ నక భాషాఐన క్ట జెరాప్తి కా. | నర్‌ భాషావానక దేశభాష పంధుఇి హెషల్సున్స ముభ్యయ్రాళ భాష=కేరళదేశ ఒ"2 దేశప్పు భాష ల్‌జభ్హ్వా ళ్‌ బంధ్భు దేశ్శప్ప న్తాక్‌ న ర నిను కరప ఎరజసానీర దేశపు బర్పర౭బరు భాసా౨శేషంజుల్యఎ క ॥ జు కూ క్రర్రప్రళ్టృ వే త్‌ “నేర నషట చెటు శ భాషయు మరియున్‌=౨ింకన లీ వైజఆన్నట్రక. (| న.

ప్రధవేాాా జ భావము - ఇరేట్‌ అన్నయ మంళ్రికీ అనేకానేక సల్హాపములలోని పొఠరస్పరిక )0బలధవండేత అరబీ ఈరుషు. పెరియా కన్నడ ఆంధ్ర గాంధార గుజరాతీ మళయాల శక సందు పానీ బల్యర కరచోకి దేశ భామలు మరిక్‌న్ని భాషలును అశ్చర్యకరమగు నట్ల్నుగ వాట డగలడు ఎశీషము - అన్న మంత్రికి తెలుగు భాఎతోపాటు అనేక ఇతర ప్రాంత భాషలు వబ్చుము ఆయా భాషంట అశర్శళముగ్‌ ఆయా దేశీయులలో చారి చారి భి షలలోనే వి టాడును +, అరదీ బాష - ఆంబ్బీ 2 తులయిష్కి భౌష - ఎర్కిష్‌ భష 3 గజ భొష - ఒరియా. 4 కర్ణాట - కన్నడము 5 ఆంధ్రభాష - తెలుం క గాలధార భాష = అప్పనిస్తాన్‌ నాష £ ఎంార్జర భమ గుూూరాతీ 6 మళయాళ భాష. కేరళ రాష్ట్ర భాష - మళయాళము ర ఇజాషు.. భారత దేశములో స్రిరపడిన విదేశీయుల భాష, 19 సింధు భాష - సింధీ, 1 కాల్టీర భావ - ఛప్ప్నోటేశాలలో గం భాష 12 బర్బం భాష = ఉత్తర ఆఫ్రికన్‌ భాష 3 కరంహట భాష. ఛబ్బున్సు దెాంలో ఒకటియైన కరహాట దేశీయుల భాష ఉ॥ అన్నయ మంత్రి శేజరుండహమ్మదు షాసుంధాణ భూమిఛ్ళ తృన్నిఢికి న్నది న్న ముచితంబుగ వేమ మహీసుదేంద్ర రొ వ్యోన్నతి సంతతామ్బెదియ మొందంగయారసి బాష వ్రాసినం గన్నుల పండువై యషఈ గాకిత మందలి వర్గపద్ధతుల్‌ 7డీ అద్ది. - అన్నయ మంత్రి శెవురుందు= అరటి అన్నయ మంత్రి శ్రేష్టుడు మదిన్‌= మ్యసులో సముచితంబుగ- వగినంచ్తగ శసమనుపాఘురేంద్ర=వేమ భూపాొలక్రేష్టుని యుక్క రాజ్య=పాలనమునంచలి ఉన్న రి=గొపృత వము సంతత=నిత్యము అభ్వుదయము= అభివద్ధి అంద![గన్‌=కిలు సుటక్రై అహమ్మదుసా” అహ్మదుపా అను పేరుగల సురధాణ=సుల్త ఘు యొక్స భూమిభృత్‌=రాజు యొక్క, ఛన్నిధికి5= సమక్షము నకు, పారసి ఫాష=ప రసీక భాషలో వ్ర సస= జతరయిను బ్రాయగా క్రాకీతమందలి= అ జాబులోసి ఎర్ద పద్ధతుల్‌= అక్షరముల పొందికలోసి వైనములు, కన్నుల ప్రండువైజచూచుటకు ముచ్చటి గొల్టుశవై అమరుక్‌=ఒప్పును వాము - అన్నయ మంత్రి లన ౦ డైన వేమ భూపాలుని రాజ్య వైభవమే వెల్లప్పుడు వ్రకాశింసవలెనని భాఎంచీన ౫డ్తె అహమ్ముదుషా అను రాజోవకు పారస్‌ ల నోఖలోగ్‌ అకర నిర్మాణము కమ్నుల పందువుగో ఘున్నిది

72 శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము విశేషము :- కాకితము :- పారశీ భాషలోని “కాఘజీ్‌' లేదా 'కాఘిజ్‌' దీనికి మూలమూర్తి. మరారీలోని 'కాగద్‌' ద్వారా తెలుగులోనికి వచ్చింది - ఆచార్య తూమాటి దొణప్ప ఆకాశభారతి

• పుట - 82. దీనిని మొదటగ ప్రయోగించినవాడు శ్రీనాథుడు. ఈ గ్రంధముననే 1- 12లో కలము, సిరాలను గురించి కూడ సూచించినాడు. కనుక శ్రీనాధుని నాటికే తాటియాకులు, గంటములకు బదులుగ సిరా, కలము, కాగితములు ప్రవేశించినట్లు తెలియుచున్నది. అహమ్మదుషా దక్కను పాలించిన బహమనీ సుల్తాను (క్రీ.శ. 1422-35). స్వీ రాజమహేంద్ర దుర్గమునం గావించె శ్రీ వీరభద్రునకు. బ్రాకార రేఖ నిలిపె మార్కండేయ నీలకంఠుని మైల రామేశం దన తల్లి నామకముగ సంగమేశ్వర దివ్య శంభు లింగమునకు. గల్చించెం గళ్యాణ గర్భ గృహము దక్షవాటికయందుందరుణేందు మౌళికి మొగలి వాకిటధామమును రచించె. తే॥ బ్రార్జిశా వప్రగోపుర ప్రాంగణమున సప్తముని సింధు సోపాన సరణి కెలన. దీర్చె భవనంబు భీమయ దేవు నగర మంత్రి దవయ యన్నయామాత్యవరుండు. 75 అర్థము :- మంత్రిదేవయ+అన్నయజదేవయ మంత్రికి. కుమారుడైన అన్నయ అను, అమాత్యవరు(డు=మంత్రి థ్రేష్టుడు, రాజమహేంద్ర=రాజమహేంద్రవరమను, దుర్గమునన్‌=దుర్గమునందు, శ్రీవీరభద్రునకు=శ్రీ వీరభద్రుని ఆలయమునకు, ప్రాకార రేఖన్‌=చుట్టు గోడను, కావించెన్‌=కట్టించెను; మార్కండేయ నీలకంఠుని= మార్కండేయ శివుని ఆలయము యొక్క, మోలన్‌= సమీపమున, తన తల్లి నామకముగ=తన తల్లియైన రామాంబ యొక్క “పేరుతో, రామేశున్‌= రామేశ్వర లింగమును, నిలిపెన్‌=ప్రతిష్టించెను; సంగమేశ్వర=సంగమేశ్వరుడను, దివ్య=మహిమగల, శంభులింగమునకున్‌=శివ లింగమునకు, కభళ్యాణ=శుభంకరమైన, గర్భగ్భృహము=గర్భాలయమును, కల్పించెన్‌= కట్టించెను; న

దక్తవాటికయందున్‌=దక్షారామమునందు, తరుణేందు+*మౌళికి=శంకరునకు, మొగలి=వాకిలి సమీపమున, వాకిట=ముందరి, ధామమును=మంటపమును, రచించెన్‌= కట్టించెను;

భీమయదేవునగరన్‌=దక్షారామ భీమశ్వర స్వామివారి ఆలయ ప్రాంతమున, ప్రాక్‌=తూర్చు, దిశా=దిక్కు యొక్క, వప్ర=తీరమందలి, గోపుర=గోవురము యొక్క ప్రాంగణమున=ముందుభాగమున, సప్త్రముని సింధు=నప్రగోదావరమునకుగల, సోపాన సరణి=మెట్ల వరుసకు కెలనన్‌=సమీపమున భవనంబు=సౌధమును, తీర్చెన్‌=నిర్మించెను

భావము - అరేటి అన్నయ మంత్రి రాజమహేంద్రవరమున శ్రీ వీరభద్రాలయము నకు ప్రాకారమును కట్టించెను మార్కండేయ నివాలయము చెంత తన తల్లియైన రామాంబ “పేరు మీదుగా రామేశ్వర లింగమును ప్రతిస్టించెను నంగమేశ్వరుని లింగమునకు గర్భాలయము కట్టించెను దక్షారామ భీమేశ్వరాలయమునకు ప్రధాన గోవుర సమీపమున మంటపమును కట్టించెను శ్రీ భిమేశ్వరాలయమునకు తూర్పుగోపుర ప్రాంతమున సప్తగోదావరి నదికిగల మెట్ల వరుసకు ప్రక్కగా ఒక భవనమును కట్టించెను

విశేషము. - వీరభద్రేశుండు వీరభద్రేశ్వరాలయమేదేనియానాడుండెనేమో! కాని యట్టి యాలయముండినట్లు నిదర్శనమేదియు కానరాదు అనాటి రాజమహేంద్రవరమునకు పంచగిరి దుర్గమని ప్రసిద్ధి

1 హేమగిరి - ధవళేశ్వరమునకొక మైలు క్రిందనున్న నేటి వేమగిరి

2 ధవళగిరి - ధవళేశ్వరము

౩ పద్మగిరి - గోదావరి స్టేషను సమీప ప్రదేశమైన రాజమహేంద్రవరము

4 భద్రగిరి - పట్టిస యొద్ద శ్రీ వీరభద్రేశ్వరుడు నెలకొన్న కొండ

5 రామగిరి - రాజమహేంద్రవరమువకు ఉత్తరముగ పది క్రోసుల దూరముననున్న

రామగిరి దుర్గము

గౌతమీ తీరమునంటియున్న పంచగిరులతో కూడి రాజమహేంద్రవరము శత్రుదుర్భేద్యమై యుండెడిది

కావున రాజమహేంద్రవర దుర్గమునందలి వీరభదేశ్రుడనగా పట్టిస శ్రీ వీరభద్రేశ్వరుడై యుండును

మార్కండేయ శివుండు - ఆనాటి మార్కండేయాలయముగాని, లింగము కాని, ప్రాకార గోపురాదులుగాని యానాడు కానరావు విధ్వస్తములై విలినములగుటచే ఈ రామేశుడును కానరాడు

సంగమేశ్వర దివ్యశంభులింగమనగా నేటి రామచంద్రపురము తాలూకాలోని తాపేశ్వరము ఏడిద మండపేటయను గ్రామములకు నడుమనుండిన సంగమేశ్వరుడు

74 త్ర అమేశగ పుగాణము వక్షారామ భీమేశ్వరాలయమున భీనేశ్వరుని కదురుగ తిగుగుట్టమాలెకు నుంటి భాగమున విశాలమయిన మంటపమును నిర్మింపజేసిని డు ఈ మంట; మునందే యేటేః? శ్రీ భీమేశ్వరుని కళ్యాణ మహోత్సనములు నె౨ కూతుల యభినయ ప్రదర)నలా జరుగుచుండును తూర్పుదిక్కున నిర్మింపబడిన ప్రాకార గోపురముణకును బప్త గోదానరబి మెట్లకును నడుమరక పండ్రెండు స్తంభములుగల మంటపమును నిష్యంచి యొక సషంభమునండు శిలాశాసనమును వెలయించినాడ శ్రీ భీమేళ్వరపురొణము పీరిక వుట 6 28 శ్రీబపా న స్త్ర ఉ॥ భావన సంతసిల్లంగ విభావనజాస్త్రుని విద్వషత్ప్సరీ భావ నవీన గాండివి ప్రభావ నమన్నిఖిలక్షమాజనున్‌ దీవనలిచ్చి యెప్పుడు సుధీవన రాశీ నుతింత. రఈత్తముల్‌ దేవన మంత్రి యన్నవిభు దేవనదీవవపావనాస్వయిన్‌ 76 ఆఅర్జ్దవు - విభా=కాంతియందు వనజాప్పని=కమలమిత్రుడై ర ఆ ర్వుడై” వాడును విద్యిషర్‌=వ్వపవులము పరీభావ=తిరస్కరించుట యందం ౨” ౧ ౦డఇ=క్రొత్త అర్జువ ము 2 ప్రభావవసాముత్తుమం చేత ఫమత్‌=ఫమస్కురి )చుఎ ల నిఖిల కమా-- ఎర్వభూమండల*ం నందలి జ”. స్‌వ్యంప కలవాడును డిఎ ఫరానిజమంచి తెలియలఎ సమునము కలవాడు ము చేవ ఫది= ఆకాశగంగ రమక్క వం=సీటివలె వ ఎన=పవిత్రమైన అస్వయిస్‌= వంశము కంవాదుము వవ దేవన మం యన్న వివమ=దేవన మంత్రికి కుమారుడైన అన్నయ గ్రేవ్యుని. ఎప్పుడు=ఎెల్లవేళలయందుప్తు భ వన సంతసిల్ల/గ౯=తలపు ఎంతుంచ నట్లుగా ఉత్రముల్‌=మంచివారు. దీవనలిచ్చి=ఆశీస్పలనిచ్చి, నుతింతురు=కొఎయాడుదురు బావము - అన్నలయి లత కాంతియందు సూర్యుడు ఇతువులను ఓడింబుట యందు వివర తిర్హుపుడు అలసు సాబిర్జము ఫర్వభూమండలమునందల ప్రజ గుర్తించి సమస్కరింతుం. ఎంచి తెలివియందు ఎముద్రమంతటివాడు ఉత్తములు అట్టి అన్నయ మంద్రాని సరిపళల వ్యాదయపూర్వకముగ ఆశీర్వదిం?) కొనియ డుడురు కః సిరి రేంలికయిగు నరకే సడి యమా కాని గర్వ సందంభముమై సరి టేవానరంగ ఎతరులు సరియేయరియేటి యన్న సచివాగ్రణికీన్‌ 77

అళ్హము - అంయేటి యిన్న-లరేటి అన్నయ అను, సచివాగ్రణికిన్‌= మంత్రి శేఖరునకు గర్వ సందంభముమై= అభిచూ వముతోడ్‌ ఉత్సహముతో, సరి=సమమైన ఎపు= శాద్ధతృ్యము(విజృంభణము) ఒనర(గన్‌=కల్లుట యందు, సిరి=లక్ష్మీదెవికి ఎలికయగు= భర్తయైన నంశేసరి= నరసింహమూర్తి ఎమోకాని=సరిపోవునేమోకాని ఇతరులు=మిగిలిన వారెవరును సరియే!=సమానమాః కారు

భావము - అరియేటి అన్నమంత్రికి అభిమానోత్సాహ వరిపూర్ణుమగు బిద్ధత్యము కల్యటలో లక్ష్మీపతియగు నరసింహుడు సమావమగునేమె కాని ఇతరులు సమానులగుదురా?

విశేషము - ఈ ఎచ్వము ద్యాపముతో కూడియున్నది శ్రశాధ మహాకవి ఇట్లు వాయుట అరుచు శా? కాంచి కంకణ తొరహార కటక గ్రైవేయ భూషావళుల్‌

అంచంఎత్తురు దూతికాతతికి లీలన్‌ చెండపూండన్ననిన్‌

ఎంచొప్తోపము” దారతార కవయస్‌ బ్రార్ధించి లోలోపలన్‌

ఒలంచారి మములండు(యిల్వెల పురిం (బౌఢేందుచింబాననల్‌ 78

అర్హము - పందాంబుముఎంచుస్‌=ఐదు శ్రైవ క్షేతములందలి పల్వెలపురిస్‌= పల్వెల(పలివెల) పురము ఫంచలి ,పౌధ=గప్‌ దేటిన ఇందుబింబావవల్‌=చంద్రబింబము వంటి మొగములుగల సుందరీ మణులు పంచాస్ర=మన్మదుంకు ఉపమున్‌=పోలిన బెండపూండన్ననిళచబెండదపూండి అన్నయ మంత్రిని కవయగ=పొందుటక్రై తారతార=ఎనరికి వాశే ఉమలో కము లోలోవలక5్‌= ఆంతరం౦గికముగ ప్రార్టించి=మిక్కిలిగ కోరి లీలళ5=వేడుకగ ఎూళీకా తతికిఫ్‌=దూతికల సమూహమ. వకు కాంచీ వళుల్‌ క్రాంచీ=మొలత్రా డులు కంకణ=అరభూపషణములు తాగహార=ముత్యాల చండలు, కటక=కాలి కడియములు భైవేయ=కంరాభరణములు, భూష+అవళుల్‌=ఆఅభరణముల సమూహమును లంచంబిత్తురు=లంచముగ ఇత్తురు

భావము - పంచారామములందలి ఎల్వెల పురమునందలి ప్రాఢలైవ సుందరీ మణులు అపరమన్మధుడైన బెండపూడి అన్న్మయమంత్రిని పొందగోరి ఎవరికి వారే దూతికలను నియయించుకొ” ఎరికీ బంగరు మొలత్రాళ్ళు, కరభూషణములు కాలికడియములు ముత్వాలహారములు కంరాభరిణములు మొ॥ వానిని ఎంచమిచ్చి తమకు మంత్రిని కూర్చుమని ప్రార్జింత రు

శేషము... వంచారిమములు చూడుడు భీమ 1-40 2-61

వు ాజుర్పం లా లా ॥ ప శ్రీనా పల్వెలపురి - “పల్వెలిబురిం' అని చిలుకూరి పాపయ్య శాస్త్రిగారు సమీక్ష - పుట - 31 నదీ పలివెల -దక్షారామమునకు మూడు యోజనముల దూరమున కౌంతేయి తీరమున (కౌశికి అను నదీ తీరమున) కలదు అన్నమంత్రిని (1-77) అరయేటి వంశీయుడనియు ఈ పద్యమున బెండపూ వంశీయుడనియు చెప్పుట గమనార్హ విషయము తే తారగిరి మందరముల బృందారకాది తారకారాజవదనలు తారుతార తారతారశ్రుతిస్వరోదార లీలం బాడుదురు బెండపూండన్న భవ్యకీర్తి 79 అధిను - బెండవూండన్న=బెండవూడి అన్నయ మంత్రి యొక్క, భవ్యకీరిన్‌= మనోహరమైన క్రీర్తని రారగిర మందరముల=వెండికొండ, మందర పర్వతములందలి, బృందారకాది=దేవశ్రల్స మొదలైన, తారకారాజ=నక్త్షతములకు నాయకుడైన చంద్రునివంటి, వదనల్సు=మొగమ్సృల్పగల కాంతలు తార=ఓంకారమువలె, క. స్యర=ఉదాత్త అనుదాత్తాది రీత్సల్స ఉదారలీలన్‌=సంకిర్షములు బెండప సము -శేలాస మందరాద్రి పర్వతములందల్రి దేవకాంతలు మొదలగు వారు ఆౌది అన్నయ్స అనుదాత్తాది కతలు సంత్రి యొక్క క్రిర్తని ఓేంకారమును వల ఉచ్చైస్స్యరములో ఉదాత్తే వ ంకరముగాక్రండ్ష మనోహగ్రమృగ్ల గానము చేయుదురు విశేషము _ అలంకారము _ అత్ముక్ష శీ, ౨ కలకంరమృుల ఛాయ గల కంరకోణంబ్ప నాగకుండభమ్స్య నాగరిక్రత్ర( జూగ్రంజ్లూ ల ఇల్‌ నొప్పు -ఎరసరిశ్పూరంబ్యం గౌలగాల మేన మేనా విబాళ కటకమ్చుట గ “గౌ మౌన రశ్నంబ్బం లి భస్కోపవాహ్యబ్పృల్టా గటిని వ్ల దేహంబునం శటంబైన కరచి శో,

తే. వికట శ్చంగారమున నొప్తువేల్పుటేని నాగమోపనిషన్ననోహరుని హరుని నర్చనము సేయు సంధ్యాత్రయంబులందు బెండపూండన్న కన్నుల పండువుగను 80 అర్థము - బెండపూండన్న=బెండపూడి అన్నయ మంత్రి, సంధ్యాత్రయంబులందు= సంధ్యాసమయములు మూటియంచును. కన్నుల పండువుగను=కన్నులకు ఆనందము కల్గునట్లుగ, కలకంరముల=కోకిలల వంటి ఛాయగల=రంగుగల, కంరకోణంబువ=కుత్తుక భాగము, నాగకుండలముల=సర్పములనెడి కర్ణాభరణముల యొక్క నాగరికతన్‌=నాజూకు తనమును; చూడన్‌=శిరముపై చూడ(గన్‌= చూడగా ఒప్పు=ప్రకాశించునట్టి, సురనరిత్‌= (ఆకాశగంగ) దేవనది యొక్క పూరంబున్‌=ప్రవాహమును, కాలన్‌=కాలియందు, కాలవిభాభ=జక్రాలయముని దండించిన, కటకముద్ర=చిహ్నమగు కడియమును, మేన=శరీరమున మేనాత్మజా=మేనాదేవి పుత్రికయైన, మానినీ రత్నంబున= స్రీరత్నమైన పార్వతీదేవియు, కేలివేంక5=చేతి వ్రేలియందు, కేలికురంగంబున్‌=క్రీడా మృగమును, పాండుదేహంబు వన్‌=తెల్లని శరీరముపై భస్మజవిబూదిని, ఉపవాహంబు=లేపంబుగ పూసిక్రొనియు, కటిని=నడుమున పుట్టంబై న=వస్త్రమైన, కరటితో,ఎ-=ఏనుగుతోలును కల్లి వికట=సొగనైన (వికారమైన) శృంగారమున న్‌= అలంకారముతో, ఎప్పు ప్రకాశించు, వేల్పుటేనిన్‌=దేవ వాయకుడై నట్టియు, ఆగమ=వేదములందును, ఉపనిషత్‌= వేదాంతముల యందును, చెప్పబడిన, మనోహరునిన్‌= మనసును దోచగలవాడైన వానిని, హరుని=శంకరుని, అర్చనము చేయున్‌=పూజించును భావము - కోకిలవలె నల్లని కంరము సర్పభూషణములు, శిరముపై ఆకాశగంగా ప్రవాహము, కాలియందు యముని దండించిన చిహ్నామగు దండకడియమ్ము, శరీర భాగమున పార్వతీదేవి చ్రేత్రివ్రలియందు విలాసముగ జింకకూన, తెల్లని శరీరముపై విబూదిపూతే, నడుముకు వస్త్రముగ ఏనుగుతోలును కల్లి, వికృతమైన అలంకారంబులు గల దేవతా నాయకుడు, వేద వేదాంతములలో మనోహరమూర్తియైన శంకరుని - అన్నయ మంత్రి నిత్యమ్స త్రిసంధ్యలయందును కన్నుల పండువుగ పూజ చేయును విశేషము - త్రిసంధ్యలు - ఉదయ సంధ్య, మధ్యాహ్న సంధ్య, సాయం సంధ్యలు జం ల ఉనను చితి దివరూపమును శ్రీనౌ థుడీ

శీ భీమేశ్వర ఇగాలబు పద్యమున పారకుల మనోనేత్రముణకు ప్రత్వకమొనరించి తఎ ఈశ్చగ గాన “ళానిలమును (్రదర్శించినాడు బ్య అఖిల దిగ్రంతి దంతౌరళంబుల వ్రాయు నధివు దిర్టయి కాననాక్షరముఅ౯ గువలయాక్తుల మంచు గుజుజనుల వ్రాయు గుంకుముపత్రభంగాందురముల గర్వతారాతి వక్షస్ట్రలంపఒంల ;వాంటు నయకార్యసరణి కిణాలంకములను నర్గి నందోహ వాలాంచలంజుల వాయి ఐక్సీవ్రవవులైన అక్రణముల తే] ఎసి డి గంటా భూపాలం సాల్చసీను వేముధాత్రివళతు గారాము నుంటి యతులగిణహారి బెండపూండన్న శౌరి 681 అర్ధవఎ వమ=వేమారెడ్డియ) సు ధొతీంభత్రు=భూపాలం“కు గారాము మంత్రిజద్రీకైవి త్రుడ్డై ) మంత్రయు. అతుల గుణహారి=అసఫమా వమ్రైన గుణముల చేత మనోవర డగు బెండపూంగన్న శౌరి=బెండపూడి అన్నయ వుంత్రి ఖరుడు భూవాల=రాజ్హైన వేమాండ్డి యొక్క పార్యరీమన్‌= ఎక ప్రదేసము తడు యక రచ రామీల మమల విధమును పసండి గంటా వం. గరు గంటము లొ కేవలన్షు వాయ = టైల్‌ ఎ టూల్రేమే కచ | ఉఫలదిక్‌=అగ్నొ దికం “యః దల పంల ముగి లట ద శ 'సైన్‌=గడియల వంటి "౦తయుం క లా స=? ంవముంల చ్వైె అక్షర .ంలగ్‌= అక్రరవుం లను వ్రాయు$్‌="వాయగలడు, - కువలయి+అక్రుల= 3ల్లకలు వల వంటి కను;,లుగల కాంతల యొక్క మంచున= పెద్దవగు గసబ్వ్పచ బ్నలస్‌= గుండ్రని వమ్నులనై కంక =పతిలటుళ ఇ కితచ్వైన ఎజ్జ? రాగద్రవృనులతో పత్రవంగ= కరవు నెం-లై 3 ఆారముల యెక్క ఊంరుతరములప్‌- విహ్న్హములను వ్రాయువ్‌=రచింంగబడు

గర్విత=గ౧గంంచిన అరాతి=ఇ(తువుల రయ్కు, వక్తస్ఫృల౧బులన్‌జఎదురు జొమ్ము. పై నయిం శాల్య- నీతిమంతన్హైన ననులయొకు నరిణిన్‌ విధముతా, ల +బుంక్రనాలను=గాయపు గుర్తలను వ్రియున్‌ాచేయిగలడు, అర్జీ సందోహ=యాచకుల సమూహము యొక్క, పాల అంచలంబులన్‌= నుదుటి , 2 వెంపై లక్ష్మీప్రదనుల్లెఎ-వంవన్నవంతమువైఎ లక్షణములన్‌=గుగ్తులను జ్షయ ,క5=ంచంపగలడు ఖాఎము - వేను భూవి లునకు ద్రీతివె త్రుడైన గిండపూడి అన్నయి మంత్రి ఆ౩ బాజునరు గ్రక్క) మెండ 0 జనీతి వషయములన (చాయుటి మాత్రమే కాదు వమ థూపాల - చిగృజయి - సనాకరములను అష్టదిసజముల గంఆముల బి చాయగలడు బుంగరీమణుల చన్నుల = కుంకవము పతఖంగరచవ చేయగలడ తవ |1పతిగా సొమర్థ్యముం కో నతంవ్చుల గుండెలపై గ మొములసు చేయగ దు యూచక్కల గొసట్‌ వ్రాత మార్శి పుసంపమ్ముల 1 చేదగగలడు పుచ్యంతములు టిఎ= ఇ ల ం కః ఇట్టే యముూ' వుంబగల జగ్‌ జట్టికి ఎద్దార్తి లోకచింతావుణి భా యల్‌ షుట్సిత రిజ్కఎట్టనోపకంరక్షితికిప్‌ 82 ఉర్హవం - ఇస్తే ఇటువంటి మహిబుంటు గలజనువాతృమ) గల జగవెట్టిక =తోక్ర్‌క శురుడై వాని% అర్జ+అర్జ్గిలొక=శోరికలు కోరిన నులలు పింశామణికిఫ్‌= చింతావంరో చునెడి మణియై” ౫నికిని జరట్టటాయ -ఆర్వుదెశము న డి తెప్పించిన గుజ్జముం యౌక ధల్బ=ఎమౌహ వతు ॥ల శా సృముతో మట్టిల=ర్యోడి చేయబడిన రిఎఎం ఆచ నరముల ఉపంంరాోి సమరోలి క్రితిక్‌-భూమి కల్లి చాసిలిరి భావము - ఇట్‌ గొ క్తూూడై వాక్‌ యాచతం పాంట్‌ విందదు ఆం నానక్‌ ఆగట్టదేశం : గుజ్ల్తములతొ కూడి సైన్వయుతో శేత్రునగరల సట్టమేమటి ఉట” ప విశేషము = పెాతొవని అవృతమున అంటె ముచయం చఎటైఆ న అబ్సరసల తోపాటు. పొర సముబమి. మండి వుట్టి చేఎల్యముంణ వద్దకి చెరి ౧ యిల కొరిన కోరికం * ఆర్బగకి గి యా వ్రతీతి ఆరట్ట ఆఊగక్చ మగ పటి పంజాంయు రాజ్యము ంంంం ఈశాపుభాగయు ఈ లః; మి గాడు మలుజాళి గుజ్జటబుల* బ్రచ్వ

క॥ _ కంఠీరవ విక్రమున క కుంర ప్రతిభునకు దానగుణ సురభికి శ్రీ కంరాంఘి కమల నయనో త్కంరా వైకుంరునకు నఖండిత ధృతికిన్‌ 83 అర్ధము - కంరీరవ విక్రమునకు=సింహ పరాక్రమము వంటి, పరాక్రమము కలవానికి, అకుంఠర=మొక్కవోని, ప్రతిభునకు=బుద్ధి వికాసము కలవానికి దానగుణ=దా ఫగుణమునందు, సురభికి=కామధేనువైన వానికి, శ్రీకంర=నల్లని గొంతుక గల శంకరుని యొక్క అంఘికమల= పాదపద్మములను, నయన=పొందించు తహతహయందు, పొందునట్లు చేయు, ఉత్కంరా= తహతహగల, వైకుంరునకున్‌=విష్టుదేవుడైన వానికి, అఖండిత=ఖండింపంబడని ధృతికిన్‌= ధైర్యము కలవానికిని, భావము - సింహ పరాశ్రమశాలికి, మొక్కవోని బుద్ధివికాసము కలవానికి, దాన గుణమున కామధేనువైన వానికి, శంకర పాదపద్మములందే తగులుగల విష్ణమూర్తియైన వానికి, శాశ్వతమైన నశింపని ధైర్యము కలవానికిని, క దుగ్ధపయోధి సుధారస ముగ్ధేందు ధరాట్టహాస మురహరశయ్యా దిగ్గూర్ధర కరటి ఘటా స్నిర్ధ యశోదిగ్గరోదసీ కుహరునకున్‌ 84 అర్ధము - దుగ్గసయోధి=పాలసముద్రము, సుధారస=అమృతరసము, ముగ్దేందు ధర=చంద్రశేఖరుని యొక్క, అట్టహాస= పెద్దనవ్వు, మురహర=మురుడను రక్కసుని చంపిన విష్ణువు యొక్క, శయ్యా=పానుపైన ఆదిశేషుడు, దిక=దిక్కులయొక్ష, ధూర్‌=భారమును, ధరజ=ధరించు, కరటి ఘటా=ఏనుగుల సమూహము వలె, స్నిగ్ధాణమనోహరమైన, యశోదిగ్ధ= కీర్రిచే పూయబడిన, రోదసీకు హరు నకున్‌=భూమ్యాకాశముల నడిమి ప్రదేశము కలవానికిని, భావము - అన్నయ మంత్రి కీర్తి పాలసముద్రము వలె, అమృతరసమువలథె, చంద్రశేఖరుని అట్టహాసమువలె, ఆదిశేషునివలె తెల్లనైనది, పవిత్రమైనది ఆకాశము వరకు, దిగంతముల వరక్తు వ్యాపించినట్టిది అట్టివానికి క॥ చెంచుముల చూజకారున కంచిత బాహాసరాక్రమాధారునకున్‌ పంచారానము వధూటీ పంచౌస్త విహార కేళలిపొంచాలునకున్‌ 85

అర్ధము - చెంచుమట చూజకారునకు='చెంచుమల చూఅకార' అను బీరుదము కలవానికి అంచిత=జఒప్పుచున్న బాహాపరాక్రమ=భుజబలము ఆధారునకున్‌=ఆధారముగ కలవానికి పంచారామ వధూటీ=పంచారామ స్రీలతో పంచాస్త్ర వివోరకేలి=జమదన క్రీడ యీందు పాంచాలునకున్‌=పాంచాల జాతి పురుషుడైన వానికిని భావము - చెంచుమల చూజకార యను బిరుదము కలవానికి గొప్పభుజబలము కలవానికి పంచారామ స్రీలతో మదనక్రీడ సల్పుటయందు పాంచాల జాతి పురుషుడైన వానికిని విశేషము - చెంచుమల చూజకార' చెంచులకొండను కొల్లకొట్టినవాడు పాంచాలునకున్‌ _ పునశ్చతుర్థాకధిక కామశాస్తేషు జాతిత దత్తోభద కూచిమార పాంచాల ఇతిసూరిభి పద్మినీవల్లభోదత్తో భద్ర స్వాచ్చిత్రిణీప్రియ పాంచాల కూచిమారౌతు వాస్తనీ ళంఖినీ ప్రియా” కావ్యాలంకార నంగ్రవాము నన్దిధానము వ్యాఖ్యానము వుట 55 క్రామశాస్త్రమునందు జాతిభేదములతో నాయకులు నాలుగు విధములు దత్తుడు, భద్రుడు కూచిమారుడు పాంచాలుడు అనువారు. దత్తుడు పద్మినీజాతి ప్రీ ప్రియుడు భద్రుడు చిత్రిణీ జాతి స్రీ ప్రియుడు కూచిమారుడు శంభినీజాతి స్త్రీ ప్రియుడు పొంచాలుడు హస్తినీ జాతి స్త్రీ ప్రియుడు క॥. శ్రీ విరభద్రవేమ క్షావర రాజ్యాఖివృద్ది కారణమునకున్‌ లావణ్యరూప సంపదం బూవిలుకానికిని బెండపూండన్ననికిన్‌ 86 అర్ధము. - శ్రీ వీరభద్ర వేమక్ష్మావర= శ్రీ వీరభద్రారెడ్డి యొక్క, శ్రీవేమాభూపాల వరుని యెమక్కయట రాజ్య=రాజ్యము యొక్క అభివృద్భి=పంవునకు కారణము నకుక్‌=కారణమైన వానికి లావణ్యరూపపంపదన్‌= చక్కని సౌందర్య సంపదయందు పూవిలుకానికిని= మన్మధుడైన వానికిని బెండపూండన్ననికిన్‌=టెండపూడి అన్నయ మంత్రికి, భావము - శ్రీ వీరభద్రారెడ్డి శ్రీ వేమభూపాలుని రాజ్యాభివృద్ధికి కారణభూతుడైన వాడును, చక్కని రూప సంపదయందు మవ్శధుడునైన 'అన్నయ మంత్రి వరునకు వ॥ అభ్యుదయ పరంపరాభివృద్ధిగా నా యొనర్పంబూనిన యిమ్మహా ప్రబంధంబు నకు. గధానాయకుండైన భీమేశ్వర మహాదేవునకుగబియధామంబైన దక్షారామ పురవరం బెట్టిదనిన 87

రై అజ స్టీం భురాణణయి క = పిరుగునట్లుగా పరంపర= వరుస అభివృద్ధిగాన= పె ర్ధము - అభ్యుదయ పరంపర=శుభముల వ ప, ప్రబంధంబునకుక్‌= క రచింపదలచిన ఈ+మహా=ఈ గొప్ప ను నాజసేసు, ఇనర్సంబూనిస న=కధకు నాయకుడైన, భీమేశ్చర=శ్రీ భీమేశ్వర స్పాయయ న కు ళీ అత న. ౯ చం గ్రంధమునకు, కధానాయకుండై పియథామంబైన=ఇన్టనివాశమై న్‌=దేవదేవుడ్డైన శంకరునక్తు, . స్‌! న=ఎటు మహాదేవున కున్‌= క్‌ =ర్రేస్టమైన నగరము, ఎట్టిది+అనివన్‌= దక్షాగామ=దక్షారామమనెడి, పురవరంబు=శ్రేస్టమై ఎంటిదిన్నచో లా జ స 9 ర్తి నట్టుగొ భావము - అట్టి బెండపూడి అన్నయ మంత్రికి శుభపరంపర న. రమ క్ర న! వ నేను రచింపదలచిన ఈ మహాగ్రంధమునకు కధాన యకుడైన శ్రీభీమేశ్వ ఇష్టనివాసమైన దక్షారామ నగర మెట్టిదన్నచో దక్షారామ పురవర్ణనము సీ. పర్యంత మందార పారిజాతక్షవన్సీ రమమాణ నిర్ణరి సముదయంబ, సరస రసాస్సిద్ధ వరవారి సంపూర్ణ గంభీరతర పరిఖ్టా పయోధి పజల చింతారత్న వొషాణ సంషాత్ర వప్రరేబా చక్ర వలయితంబు కొమదేను సహస్త్ర శ్రర రింబాటంక త్తే ట్‌ద్ర పాశ్రాళ టైరవ పాలిత్రంజ్న గుహవినాయళ్లి రక్షణా ఈంరిత్రం్న సప్త మాత్త్యక్ర పరివార సంకులంబ వస్తుమ్సుస్రే నూప్పర్రమ్సృ దక్టవాటి పురము 85 అర్ధము - దక్షవాభ్రీషర = పర్యంలేో వద్దియః! మందారము “నారామనగరమ్పు సర్యంత చయంబు ముక్క వసీ=వనమలంద “మందార వృకషుల్చు సరిజాతకంప్రాిజాత వృక్షముల యె ము = ములంద్చ, మాగాక్రీడించుచున్న నిర్ణరీదేవరాంతల యొక్క స దయంబు=సమ్రూప్ప్వు కలది * సోట్టంవ ర్‌ సరస ప్ప సరసం వర్‌ 'యోధ్రి గసొరసవంతమైై రసాజ్య డి, సీద్ద=లభించిన క వారి=మేలైన సీట్రిజ్ఞ సంపూర్ణ నల దను రం పరిఖొ బాగుగా నిండిన | =మిక్సిలి లోతైన, గ పయో ? గంభీగత్రర=మి | (క అ డ్రయనెడ్షి ఎయాధి=స్వ్య్ట్వ రజన

వబల వలయితోంబు పబల=గొవ్వ చింకారత్న=చింతామణులనెడి, వాషాణ=రాళ్ళ యొక్క సంఘాత=సమూహములతోడి వప్రరేఖా చక్ర=విశాలమైన కోట గోడల సమూహముతో నలయితంబు=చుట్టబడినచి కామధేను. ముఖంటబు. కామధేను నహన్ర=వేలకొలది గోవుల యొక్క, కరి 1=గట్టివగు రింభాటంక=ఉలుల వంటి గిట్టల యొక్క దళన=భేదనము చేత, చంతురిత=మిట్టపల్లములుగి చేయబడి; రధ్యాముఖంబు=రాజమార్గములు కలది, భద్ర పాలితంయి భద్రపాతాళ భైరవ=భద్రపాతాళ ఖైరవుడను నగర రక్షకునిచే, పాలిత౦బు=కాపాడబడు వున్నది గుహవిశాయక=గుహవిశాయకుడను పేరుగల విఘ్నేశ్వరుని రక్షణ=రక్రణమువే, అకుంరితంబు=వికలము కానిది, సప్రమాతృక=ఏడుగురు దేవమాతలతోడను పరివార=పరిజనమృుతోను సంకులంబుజనిండియున్నది వఘుమతీ= భూమికి ూవురము=కాలి అందెయైవట్టిది భావము - దక్షారామమున మందార పారిజాత వనములన్నవి అందు దేవకాంతలు విహరించుచుందురు రసవంతమై స్వచ్చమైన నీటితో నిండి సముద్రము వలె కన్చించు అగడ్త కలదు చింతామణులవంటి రాళ్ళ సమూహముతో విశాలమైన కోట గోడలు ఆ నగరము చుట్టును క్రలవ్లు వేలాది గోవుల పదఘట్టకల చేత గతుకులు పడిన రాజమార్గములున్నవి ఆ నగరమును భద్రపాతాళ భైరవుడు రక్షించుచుండును గుహవినాయకుడా నగరమును కీసుగందక్రుండ కాపాడుదుండువు సప్రమాతృకలతోను పరిజమలతోను నగరము నిండియుండును భూకాంతకు కాలియందెయై ఆ శగరము ప్రకాశించు చుండును విశేషము... సప్తమాతృకలు. - బ్రాహ్మి, మాహేశ్వరి కౌమారి, వైష్ణవి, వారాహి ఇంద్రాణి వాముండ -లేక- కాళి కౌన్చిక్ష ఉచ్ధత వవిష శారిక అర్య, వైధాత్రి అలంకారము - రూపకము సీ. కాంతి సంపదనేల కైవార మొనరింప విధువింబమున నుదృవించిరనిన మాధుర్యగుణమేల మాటి మాటికియెప్ప నమృఠౌబ్స్‌ నవతార మందిరనిన దేజో విశేషంబు తెజంగు పల్కంగ నేల విద్యుల్లతలలోన వెడలిరనిన మోహనాక్ళృతి యేల మునుమాడి కొనియాండ6 బుష్పచాపుని వింట బుట్టిరనిన

84 శ్రి విమెశ్వర పురాణము శే॥ సంభవించిరి గంధర్వజాతిననినం

గలితనంబేల పెన్నాటకంబు సేయ

ననంగ భీమేశ్వరుని6 గొల్లు రప్పురమున

సానులను పేరీ యప్పరశ్చంద్ర ముఖులు 89

అర్ధము - విధుబింబమునన్‌=చంద్రబింబమునందు ఉదృవించిరి= పుట్టిరి

ర

అనినన్‌=అని చెప్పగా, కాంతి నంపదన్‌=వారి శోభానంపదను కైవారము=స్తుతి ఒనరింపన్‌=చేయుట ఏలజఎందులకు!

అమృతాబ్ధిన్‌=పాల సముద్రమునందు అవతారమందిరి=పుట్టిరి అనివన్‌=అనగా మాధుర్యగుణము=మాధుర్యమను లక్షణమును, మాటిమాటికిన్‌=మాటి మాటికిని చెప్పన్‌= చెప్పుట, ఏల=ఎందులకు!

విద్యుత్‌+లతలజోన్‌=మెజపుతీగల నుండి, వెడలిరి=పుట్టిరి, అనినఫ్‌=అనుచుండగా తేజో విశేషంబు=చురుకు తనము ఆధిక్యము యొక్క, తెజు(గున్‌=విధమును పల్క6గన్‌= చెప్పుట, ఏల=ఎందులకు!

పుష్పచాపుని= మన్మధుని యొక్క, వింటన్‌=విల్లునుండి పుట్టిరి= జన్మించిరి అనినన్‌=అని చెప్పగా, మోహనాకృతి=మోహమును కల్గించు రూపములను మునుమాడి= వరుసపెట్టి, కొనియాడన్‌=పాగడుట, ఏల=ఎందులకు!

గంధర్వ జాతిన్‌=గంధర్వుల జాతిలో, సంభవించిరి=పుట్టిరి అనివన్‌=అని చెప్పు చుండగా, పెన్నాటకంబు+చేయన్‌= అతిశయించి చెప్పుటకు, కలితనంబు=వివాదము ఎల= ఎందులకు, అనంగన్‌=అనునట్లుగా ఆ+పురమున=ఆ దక్షారామమున సానులు+అమపేరి= వేశ్యలు అనుపేరుగల, అప్యరస్‌+చంద్రముఖులు= చంద్రబింబముల వంటి అప్పరపలు, శ్రీ భీమేశ్వరుని=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని, కొల్తురు=సేవింతురు

భావము - సానుల రూపమున నున్న అప్పర కాంతల్ప దక్షారామమున శ్రీ భీమేశ్వర మహాదేవుని సేవించుచుందురు చంద్రభింబము నుండి పృట్టిన వారిని కాంతి కలవారని

అ

కొనియాడు టెందులకు? పాలసముద్రము నుండి పుట్టిన వారి పౌందర్యమును మాటిమాటికి పొగడుటెందులకు? మెజుపు తీగలనుండి పుట్టిన వారి తేజస్సును గూర్చి చెప్తుచెందులకు? మన్మధుని వింటి నుండి పుట్టిన వారిని మోహనరూపులని కొనియాడనేల? గంధర్వ జాతిలో పుట్టిన వారి అందమును అతిశయించి చెప్పుటెందులక్సు?

విశేషము - అలంకారము - రూపకము, కావ్యార్థాపత్రి

ప్రథమాశ్వాసము 85 మ॥ మొరయించున్‌ మరుండిక్షు చాప మనిశంబుం దక్షవాటీ మహా

పుర మధ్యంబున ముజ్జగంబు గెలువన్‌ బుత్తెంచు లీలన్‌ బురం

దర విశ్రాణిత దేవతాభువన గంధర్వాప్పరోభామినీ

చరణాంభోరుహ నూపుర స్వనములన్‌ జంకించు యుంకారముల్‌. 90

అర్థము :- పురందరజదేవేంద్రునిచేత, విశ్రాణిత=దానమీయబడిన, దేవతాభువన= దేవలోకమునందలి, గంధర్వ+అప్పరస్‌+భామినీ=అప్సర: కాంతల యొక్క,. చరణ+- అంభోరుహ=పద్మముల వంటి పాదములందలి, నూపుర=అందెల యొక్క, స్వనములన్‌= శబ్దములను, జంకించు=భయపెట్టు, యుంకారముల్‌= అల్లెత్రాటిమోతలు, ముజ్జ్ఞగంబు= మూడు లోకమును. పుత్తెంచులిలన్‌=పంపించురీతిగా. మరుడు=మన్మథుడు, దక్షవాటీ మహాపుర=దక్షారామమను మవానగరము యొక్క, మధ్యంబునన్‌=మధ్యభాగమునందు, అనిశంబున్‌= ఎల్లప్పుడును, ఇక్షుచాపము=చెజకు వింటిని, మొరయించున్‌=మోగించును.

భావము :- మన్మధుడు ముల్లోకములను జయించు తలంపుతో, దక్షారామ నగర మధ్యమున ఎల్లపుడును తన చెరకు వింటిని మైగించును. ఆ చెరకు వింటి అల్లె త్రాటి మోత ఇంద్రునిచే బహాౌకరింపబడి శ్రీ భీమేశ్యరాలయమునందు నాట్యము చేయుచున్న గంధర్వ అప్పురః కాంతల కాలియందెల నాదమును భయపెట్టును(మించును).

ఈ భావము వామన భట్టబాణుని వేమభూపాల చరితము నందు కూడ కలదు. “మన్మథ కోదండ శింజితానుకారిణా కాంచీ మంజీర రణితేన.”

విశేషము:- ' దక్షవాటికా వరునకు భీమనాధునకు వారవధూ త్రిశత ద్వయంబుతోన్‌' ఇంద్రుడు భిమమండలము నిచ్చినట్లు భీమ - 5 - 84లో కలదు. శ్రా గంధర్వోపనిషద్రహస్యములు వక్కాణింతు రాలాస సం

బంధ ప్రస్ఫుట రుంటుయుంటు పద గుంభస్తాన వర్గావళీ

సంధాననక్రమ దివ్యమంత్రకములన్‌ సాయాహ్న కాలంబులన్‌

గంధర్వాప్సరసల్‌ పురోపవనికా కల్పద్రుమచ్చాయలన్‌. 1

అర్థము :- గంధర్వ+ అప్పరసల్‌= గంధర్వకాంతలు అప్పరః కాంతలును, పుర= దక్తారామ నగరమునందలి, ఉపవనికా= ఉద్యానవనములలో, కల్పద్రుమ=కల్పవృక్షముల, ఛాయలన్‌=నీడలందు, సాయాహ్న క్రాలంబులన్‌=సాయం సమయములందు; ఆలాప .... మంత్రకములన్‌. ఆలాప=పలుకులతో, సంబంధజబాగుగా కలసిన, ప్రస్ఫుట=విశదమైన, రయుంటు రయుంటు=మోక్షదాయకములైన దివ్య మంత్రక గీతములలోని, పద=మాటల,

గ ను ల నియమితమైన శబ్దమును, క్క, స్థాన=స.రి.గ. మాది స్వరములకు నియమితమై ముందలి గుంభ=కూర్చు యొక్క, సి హముతో స న=జతచేయుట యందలి, ముల యొక్క, ఆవళి=సమూహముతో, సంధాన=జ ధర్యశ వర్గ=మంద్రాది వర్గ న్‌ దివ్యమైన మంత్రభాగములతో; గంధ 1 =పధ్ధతితో, దివ్య మంత్రములన్‌= హా =గుట్టులను, ఉపనిషత్‌=గాంధర్వమనెడి సంగీత సంబంధమైన వేదమునందలి, రహ చి సలాం 4 ములం భావము :- గంధర్వకాంతలు అప్పరః కాంతలును సాయంసంధ్యా సమయ చేయుచు దక్షాగాషమందలి ఉద్యానవనములలోని కల్పవృక్షముల నీడలయందు కక దివ। న. జ ల శ్రుతి తాళలయాన్వితముగన్సు, స్థాన వర్గముల నమూహమును. జత మంత్రభాగములతో గంధర్యోపనిషత్తులోని రహస్యములు పలుకృచుందురు. లు, విశేషము :- ర్సుంటు యుంటు=మోక్షదాయకములైన దివ్య మంత్రక గీతము స్థానము=స్వ్యరమృృనక్స (సరి. మొెవి) నియతమైన శబ్దమ్స, యు వర్గము :- మంద్రమృ, మధ్యమము, తార యనునవి స్థాయిలు. వీనినే వర్గములని అందురు, సీ చరణద్వయీ భ్లూూ సౌభాగ్య సంపదం పెరిభవింత్సుర్చ హేమపద్మవనమ్సు షన నితంబస్టల్రీ గౌరవాభ్యున్నత్రి సంప్రతింతురు నద్తీ సైకతముల గంభీరతర నొభిగ్లర్త విభ్రమమ్సల వక్కలింతుర జలావర్హశ్య్య్వూ గురు పయోధ్ధ్య భార పరిణాహవ్రస్సూరి గుద్ధలింత్రుక్సు హేమకుంభగరిము శ్రే గౌరవింత్సుర్చ కంశోప క్రంగ్ర కొంతిం గంబు మణి కాంతి బిబ్బోక్ట డంబరంబు మచ్చర్రింత్సుర్చ 'ముభిచంద్రషుండ్తల్వ్పృల్మ మోర శశినుండ్రల్వ్స కోడయిరమ్ము స్ప తులు, 92 అర్దము హ్‌ పుల న ల యి పాదముల జంటం బి రేలుంజ దేకారానున్న్యం్ష్య కాంతలు, వరణద్వం మొక్కు భూంగారపు సొట్ట.

క చేత హేమ పద్మవనమున్‌=బంగారు కమలముల సమూహమును, పరిభవింతురు= ఓడింతురు, ఘవ=గొప్ప నితంబస్టలీ=పిజుదు భాగముల యొక్క, గౌరవ=బరువు వలని, అభ్యున్నతి క్‌=బిన్నత్యము చేత వదీసైకతములన్‌=వదియందలి ఇసుక దిబ్బలను, సంప్రతింతురు= ఎరిచూచుదురు గంభీంతర=లోతు మిక్కి లిగగల నాభిగర్త=బొడ్డు గంటల యొక్క, విభ్రమములన్‌= సౌందర్య విలానములచేత జల+ఆవర్త=నీటి సుడుల యొక్క, శోభన్‌= అందమును వ్రక్కళింతురు=తునుమాడుదురు, గురు= పెద్దవైన పయోధర భార=చన్నుల బరువు యొక్క, పరిణాహ విస్ఫూర్తి= వైశాల్వము వలని అందముచేత, హేమ కుంభగరిమన్‌=బంగరు కుండల శ్రేష్టతను గుద్దలింత్రర్తు=పెల్లగింతురు క0ర+ఉపకంర=గొంతుక సమీప భాగము యొక్క కాంతిన్‌=వన్నె చేత, కంబు= శంఖము యొక్క మణి=నగ యొక్క కాంతి=దీప్తిని, బిబ్బోక=జగర్వము వలని అనాదరము మొక్క డంబున్‌=డాబును గారవింతురు=లాలింతురు, ముఖ చంద్రమండలములన్‌=మొగిములనెడి చంద్రబింబములతో, పూర్ణ శశి మండలములోడన్‌=నిండు వంద్రభింబముతో, మచ్చరింతురు=పోటీపడుదురు భావము - దక్షారామమునందలి కాంతల పాదముల సౌభాగ్యము బంగరు కమలముల కన్న మిన్న వారి పిణుదులు వది యొక్క ఇసుక తిన్నెల కన్న ఉన్నతమైనవి వారి బ్రార్డుగుంటల సొగసులు నీటి ఘుడుల సాబగుల కన్న మిన్నయైనవి వారి పెద్దవైన గుండ్రని చను జంటలు బంగిరు కుండలను మించి యందగించును వారి కంఠ భాగముల కాంతులు శంఖము గలు మొదలగు వాని ప్రకాశ విలాసముకన్న అధికమైనవి సుందరమైన వదనములతో వారు నిండు చంద్రునితో పోటీపడుచుండిరి విశేషము - అలంకారము - ఉపమ శౌ॥. దక్షారామ విలాసినీ తతుల సౌందర్యంబు వర్ణింపంగా( జక్షు శ్రోత్ర కులాధి నాయకునకున్‌ శక్యంబె తచ్చారు ఫొ న శె ల క్షేత్రంబును బోలలేక మునింగెం లజ్ఞాభరక్రాంతుండై దుష 93 నక్షత్రేశుండు శంభుశేబర సుధాంధస్సింధుపూరంబులన్‌ జ్‌ అ అర్ధము - దక్షారొమ=దక్షారామ నగరమునందలి నిలాసినీ తతుల పెళ "'మూహముల సౌందర్యంబు= అందమును, నర్ణింప(గాన్‌= కొనియాడుటకు, చక్రుస్‌=కన్నులి, థోతజన న. కు మం చంంచతు ఎదినాయకునకున్‌*రాజైన అదిశేసునకు,

88 శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము శక్యంబెబసాధ్యమా! తత్‌=ఆ కాంతల యొక్క, చారు=ఆఅందమైన ఫాలక్షేత్రంబు నన్‌=నుదురు స్థానమును, పోలలేకజసరిపోలలేక, నక్షత్ర=చుక్కలకు ఈశుండు=రాజైన వంద్రుడు లజ్ఞాభర క్రాంతుండై=సిగ్గు యొక్క భారముచే అశక్రమింపబడినవాడై శంభు పూరంబులన్‌ శంభు=శంకరుని, శేఖర=తల సైగల, సుధ+అంధస్‌+సింధు= అమృతమే ఆహారమైన దేవతల నదియైన ఆకాశ గంగ యొక్క, పూరంబులన్‌=నీటి ప్రవాహములందు మునిగెన్‌= మునిగిపోయెను భావము - దక్షారామనగర మందలి వేశ్వల సౌందర్యమును కొనియాడుట ఆదిశేషున కును సాధ్యము కాదు వారి నుదురులను పోలలేక చంద్రుడు సిగ్గుతో శంకరుని తలపైగల ఆకాశ గంగా ప్రవాహమున మునిగిపోయెను విశేషము. - శ్రీ భీమేశ్వర లింగము పై అర్ధచంద్ర చిహ్నామున్నది అభిషేక సమయమున అ చంద్రరేఖ మునిగి పోవును ఆ విషయమును దక్షారామ వేశ్యల నుదురులను పోలలేని చంద్రుడు సిగ్గుతో ఆకాశ గంగ యందు మునిగెనని చమత్కరించుట జరిగినది విశేషములకు చూడుడు భీమ - 2-44 అలంకారము - ఉత్ర్రేక్ష ఈ భావము వామన భట్టబాణుని గ్రంధమున కూడ కలదు యత్రచ వామభ్రువా మనుపమలలాట తట కాంలి కదర్ధనల జయామజ్ఞన మివాచరత్తి శంకర కోటీర శైవలినీ పయసి చంద్రమ శకలమ్‌ ” సీ అంబుదర శ్రేణి హరిణ లాంచన రేబ కమ కార్ముక వల్లికొామతల్లి జలచర ద్వంద్వంబు చంపక ప్రసవంజు చింబంబు దాడిమ బీజరాజి శష్కులీ యుగళంబు చారు దర్పణములు శంఖంబు బిసములు జలరుహములు పసిండి కుంభంబులు బయలంబువీచులు పుష్కరావర్తంబు పులినతలము తే] కదళికా హేమ కాహళ కచ్చపములు మణుల బంతులు తారకా మండలములు సంఘటించి పురంబు నేశ్యల స్పజించె జాణదేవర శ్రీపంచశర విరించి 94

ప్రథమాశ్వాసము 89

అర్ధము :- జాణదేవర=నేర్షరియైన దేవుడు, శ్రీపంచశర విరించి=మన్మథుడనెడి బ్రహ్మ. అంబుధరగ్రేణి=మేఘముల సమూహము, హరిణలాంఛన రేఖ=లేడి గుర్తుగ కల చంద్రుని కళ, కమ్రకార్ముక వల్లికామతల్లి=గ్రేస్టమైన తీగెవంటి అందమైన ధనుస్సు;

జలచరద్వంద్వంబు=చేపల జంట, చంపక ప్రసవంబు=నంపెంగ వూవు, బింబంబు=దొండపండు, దాడిమ బీజరాజి=దానిమ్మగింజల సమూహము;

శష్కులీ యుగళంబు=చక్కిలముల జంట, చారుదర్సణములు=మనోహరములైన అద్దములు, శంఖంబు=శంఖము, బిసములు=తామర తూడులు, జలరుహములు= పద్మములు;

పసి(డి కుంభబబులు=బంగారు కుండలు, బయలు= ఆకాశము, అంబు వీచులు= వీటి తరంగములు, పుష్కర+ఆవర్తంబు=నీటి సుడి, పులినతలము=చల్లని ఇసుక తిన్నెలు;'

కదళికా=అరటి బోదెలు, హేమ కాహళ=బంగరు బాకాలు, కచ్చపములు=తా(బేళ్ళు, మణుల బంతులు=మణులు పొదిగిన బంతులు, తారకా మండలములు=చుక్కల గుంపులు, సంఘటించి=కూర్చి, పురంబు వేశ్యలన్‌=దక్షారామమునందలి వేశ్యలను, సృజించె=పుట్టించెను.

భావము :- నేర్పరియైన మన్మధుడనెడి బ్రహ్మదేవుడు మేఘముల సమూహము, చంద్రరేఖ, ధనుస్సు. చేపలు, సంపెంగపూవు, దొండ పండు, దానిమ్మ గింజలు, చక్కిలముల జంట, అందమైన అద్దములు, శంఖము, తామర తూడులు, పద్మములు, బంగారు కుండలు, ఆకాశము, నీటి తరంగములు, నీటి సుడి, చల్లని ఇసుక తిన్నెలు, అరటి బోదెలు, బంగరు బాకాలు, తాబేళ్ళు, మణుల బంతులు, చుక్కలు - లను కూర్చి దక్షారామనగరమునందలి వేశ్యలను నిర్మించెను.

విశేషము :- ఈ పద్యమున కవి ప్రీ అవయవములకు ఉపమానములుగ పోల్చు వస్తువులను పేర్కొనెను. ఆ వస్తువులతోనే దక్షారామ విలాసినులను మన్మథుడనెడి బ్రహ్మ సృజించినట్లు చమక్కరించెను.

మేఘముల సమూహమ్సు - క్రొప్పు వెండ్రుకలు; చంద్రరేఖ - నుదురు; ధనుస్సు కనుబొమలు; చేపలు - కన్నులు; సంసెంగపూవు - ముక్కు; దొండపండు - పెదవులు; పండు దానిమ్మ గింజలు - దంతములు; చక్కిలములు - చెవులు; అద్దములు - చెక్కిళ్ళు; శంఖము - మెడ; తామరతూడులు - చేతులు; పద్మములు - అరచేతులు; బంగారు కుండలు

• స్తనములు; ఆకాశము " నడుము; తరంగములు - నాభిప్రాంతమందలి ముడుతలు; ఇసుక తిన్నాలు - పిజుడులు; అరటి బోదెలు - తొడలు; బంగారు బాకాలు -మీగాళ్ళు; తాబేళ్ళు - పాదముపై భాగములు; మణుల బంతులు - గిలకలు; నక్షత్రములు - గోళ్ళు.

స్తై ఛిలగ కొనాలో. చ్‌, స్‌, వ! ఫీ ముడువంగ నేర్తురు మూల(గమ్మని తావి

గలుగు శ్రొవ్విరులు లోంగందకుండ మురియంగ నేర్తురు మోహనాస్పదమైన

మొగలి వాకిటి వాయ నగర వీథి వలపింస నేర్తురు వలరాజు గెలిచిన

'పెద్దకాలము వేల్పు భీమనాథు(

బలుకంగ నేర్తురు పాటలాధరముల మొల్క లేనగవులు ముద్దుగురియం శ్రే] జందురుని తోడం గల్పవృక్తముల తోడం దారతో లక్ష్మితో నమృతంబు తోడం గౌస్తుభముతోడ మున్నీంట గలిగినారు విబుధ గంధర్వ జాతు లవ్వీటి సతులు 85 మ అర్ధము - విబుధ గంధర్వ జాతులు=దేవజాత్తి గంధర్వ జాత్రివార్రైన, ఆ+వీటి=ఆ సమే నందలి, సతులు=కాంతలు, కమ్మని తావి గయగు=స్సువాసనలు గల, క్రావ్వరులు ఈత్తపూలను, లోయందకుండ=ఎమాత్రము వాడిబోకుండగ మూలక =క్‌పుల్లలో ముడువంగ నేర్చురు=ధరింపగలరు, మోహన=మోహింపజేయుటక్సు ఆ శ వీధియందలి, మొగలి వాక్షిట్రి కు అన్పదంబైన=న్యెమైన సగరవీదికా పట్టణను కులుకగలరు, చాయన్‌=తలవాకిలి సమీపమున మురియంగ నేర్తురు వలరాజుజమ్షన్న [ధుని గెలిచినజజయించిన జె గ వమెైన భీమనాదున్‌=క్రీ భీమేశ్వర స్వామినే, వలసింప నే ఎద్దకాలమ వేలు సం సనాతన దైఐజు పాటల=రెల్పష్టమించిన ర్తురు=పేమింపజేయగలరు;

న యొరుష్పర శ మొల్క లేనగవులు=చిజ్పుదరహాసమ్ము ల 9గుగల, అధరమృలన్స్‌=క్రింది పదవులంది పలుకంగ నేర్తురుజమాటాడగలథ ముద్దుగృరియన్‌=జ్రందములు చిందునట్లుగో

చందురుని తోడన్‌

=చేయద్రునిత్రో పాటుగన్సు, తారలోన్‌ఇతాగ్రత్ర్పల్ల ను, కల్పవృక్షములశ్రోడన్‌= కల్పవృకములళో అమృతముతోపాట్సగ, కౌస్తుభమ్సుత్రో లక్ష్మితో=లక్ష్మీదేవిత్రన్స, అమృతంబులోడన్‌ో సముద్రమునుండి, కలిగినారుజపృట్టి దన్‌=కౌస్తుళ రత్షమృత్రోపాటుగ, మున్నీంటన్‌* ట్‌

భావము - దేవ గంధర్వ జాతులవారైన ఆ దక్షారామ నగరకాంతలు సువాసనలుగల క్రొత్తఫ్రూలను ఎమాత్రము ౩సుగందకుండ కొప్తుల యందు ధరింపగలరు, నగర వీధి యొక్క తలవాకిలి వద్ద కులుకు లాలికింపగలరు మన్మభునే గెలిచిన అ భీమేశ్వర స్వామినే వలపింపజేయగలరు అందమైన అధరములపై చిబుదరహాసములు ముద్దులాలుకునట్లు మాటాడగలరు చంద్రుడు, కల్పవృక్షములు, తార, లక్ష్మీదేవి, అమృతము, కౌస్తుభ రత్నములతోపాటుగ పాలసముద్రము మండి పుట్టినారు విశేషము - దేవతలు రాక్ష్ససులును అమృతము కొరకు పాలసముద్రమును చిలుకుచున్నపుడు చంద్రుడు కల్పవృక్షములు లక్ష్మీదేవి కౌస్తుభరత్నము, అమృతము పుట్టినట్లు ప్రసిద్ధము కని వాలి భార్వయగు తార కూడ ఐరావతాదులతోపాటుగ పాలసముద్రము నుండి జన్మించెనని కంబరామాయణము నందలి యుద్ధకాండమున కలదు ౪ పూబోణులకును విటులకు వేంబోకలందలరు సొంపు వీడ్కొలుప్పుయిరిన్‌ వేంబోక(బోంక తోటల పూంబాళల కమ్మతావి పొచలిన గాడ్పుల్‌ 06 అర్ధము. - పురిన్‌=వగరమున వేంబోకన్‌= ప్రాత కాలమునందు, పో(కలోంటల= పోకచెట్ల తోటల పూబాళం=వూల సమూహము యొక్క కమ్మ తావి=సువాసన పొదలిన= క్రమ్ముకాన్న గాడ్భుల్‌=గాలులం. పూంబోణులకును= వేశ్యలకును, విటులకు= వేశా సఖుంకు(పల్లవులకొ)ను వే(యోకంన్‌=ప్రాత కాలములందు, తలరు=చెలరేగు, సొంపున్‌= సంతోషమును వీడ్కాలువున్‌= పోయిరమ్మని పంపించును భావము - తెల్లవారుజామున నగరములోని పోకచెట్ల తోటలలోని పూల సువాననలు కలిసివు గాడ్పులు సానులకును విటులకును తెల్లవారుజు మున కలుగు సంతోషమును పోయిరమ్మని పంపించునట్లు వీచును ప. వ్రీట్రిక్ట నాల్గు నంకలను వెన్నెల తేటలంబోలు నీళ్ళలో హాటక పద్మమండితములైన కొలంకులు చూడ నొప్పగున్‌ బీటికిమాటికిన్‌ హరుండు జృంభితలిల నటింస మౌళిమి న్నేటి కృపీట నిర్ణరళ్లీము లింతట నంతటం జిందెనోయనన్‌ ర అర్ధము - హరుండుూశంకరుడు, చీటికిమాటికిన్‌= మాటిమాటికీ, జృంభిళలీల ” అనం ల. యయగా మాఖి=ఃశిరసుపై గల: మిన్ను

శ్ర పుబుకం ఉరి చాడా ల ఇంతటసంతటప్స్‌= పీట=నీటి నిర్ణరములు=ప్రవాహములు ఏటి=ఆకాశగంగ యొక్క, కృపీట=నీటి నిర్ష =ఆ దక్షారామమువకు. నాల్గు నన్‌=చిందినవా అన్నట్లుగా, వీటిక్రిఆ సమాన అక్కడక్కడ, చిందెనోయ 'న్నెల తేటలన్‌=వెన్నెల సారములతో వోలు=సమ వంకలసు=నలువైపులయందును, వెన్నె రు కమలములతోను మండితములైన=అలంక మైన నీళ్ళతో=నీటితోను, హాటక పద్మ=బంగా ప్పగుక్‌=తగియుండును సరస్సులు, చూడన్‌=చూచుటకు ఒప్ప రింపబడిన వైన, కొలంకులు=సరస్సులు, పై గల శూ న భావము. - శంకరుడు మాటిమాటికి తాండవ నృత్యము చేయగా తలపై మ ల గ అఆ దక్షారా అకాశగంగలోని నీటిప్రవాహములు అక్కడక్కడ చింది పడినవా అన్నట్లు ముల బోను నగరమునకు నలువైపులను సరస్సులు స్వచ్భమైన నీటితోడను బంగరు కమల చూడముచ్చటగ నున్నవి సీ తిలకంబు బలు తేనియల, బోక మోకల పువ్వుంబాళల తావి, పెక్కిలించి కలము గోపికల చక్కని చన్ను(గవలపై వట పల్లవంబులు వాయఃందట్టి సప్త గోదానర జలతరంగ్లార్రోప్తా కేలీ సుఖంబు అంగీకరించి దేవ గంధర్య లీలావత్తి హాటక శే. ప్రతిదినము దేకవాటీపురంబునందు మలయ్స చేలావన్సీ మందమార్రుత్ర్య్నృ గంధసాగ లత్తా కుడుంగన్నుం మెలంగు చెలున శ్వ సేవింప వెలిఫ్రి పడు రి | థ్‌ 8 సమున్‌= ప్రక దక్షవాటీ=్వ రామమనెడి పురంబునందు అయేపర్వతమ్మే వళ్ళ వనీ=అడవి యొక్క, మందమా ఇక్షి లగా గల, రుతంబు=పిల్షగ్భ్య చి పగొ ॥ శే 9 రువలేమల్పుజనాణక్య్య లు సేవింపన్‌ = అనుభవిం తెలకంబుఇ గ్య 0టన పలు. దము లను, 7 కమోకలం ప్రల అలో, అనేకమ్పల్యై శ్రనియలన్‌= మకరం లి తావిన్‌=సువాస్తన్స, పుక్కిలిం్చి మ్స పవ్వుటాళలన్‌పూల నమూహము నం: “ చపుక్టపటై

(ప్రయా 3 స్టేగాయిం కత కలమగోపికల=వరిమడులకు కాఫుండు ప్రీల యొక్క, చక్కని=అందమైన, చన్ను(గవ ల పై=చనుజంటలపై గల వట=మజ్జి యాకులవంటి పల్లవంబులు=చీరచెరగులు, పాయన్‌=జారునట్లుగా తట్టి=గట్టిగా తాకి నప్త గీకరించి ఫప్తగోదావర=నప్త గోదావరమను పేరుగల నది యొక్క జలతరంగ=రీటి అలల యొక్క ఆరోహ=ఎక్కుటయను, కేలీ సుఖంబులు=ఆటచే కల్గు ఆపవందమును అంగీకరించి=స్వీకరించి చేవ దూజీ దేవ గంధర్వ=దేవ గంధర్వ జాతుల యందలి, లీలావతీ=అందగత్తెల యొక్క హాటక=బంగారు ప్రాసాద=చక్కని మేడల యొక్క వలభి=పై భాగము యొక్క గర్భములున్‌=లోపలి భాగముల యందు ద్దూజీ=చారబడి గంధసారలతా=జాతిమల్లెతీగల యొక్క కుడుంగములన్‌=పాదరిండ్లలో మెలంగుక్‌=సంచరించును భావము - నాగకన్వలు ఆస్వాదించుటచే వెలితి పడుచున్నమలయ మారుతము నిత్యమును దక్తారామ నగరము శందలి ఎజ్జగోరంట పోక తోటలలోని పూలలోని మకరందమును పీల్చి వరిపైరుకు కావలికాయు కాంతల చన్నులపై కప్పబడిన పమిటలు జారునట్లుగ గట్టిగతాకి సప్త గోడావర నదిలోని ఉవ్వెత్తున ఎగయు అలల విలాసములమ స్వీకరించి ౪ శగరములోని దేవ గంధర్వ జాతుల కాంతల యొక్క విలా్స్కమందిరముల చంద్రశాలలంచు ద్తూరి జాతి మల్లెతీగల పొదరిండ్లలో సంచరించును విశేషము - శ్రీనాధ మహాకవికి మారుతవర్ణన మనిన వాల ఇష్టము విశేషములకు చూడుడు - భీమ - 2-62 తే దక్షవాటికం బశ్చిమ ద్వార భూమి బ్రతివసించును సర్వాంగ రమ్య యగుచు 'సేవకులపాలి సురశాఖి పూవృంగొమ్మ కోమలార్థేందుధరు కొమ్మ గోయలమ్మ 99 అర్ధము - దక్త్షవాటికన్‌=దక్షారామ నగరమున, పశ్చిమద్వార భూమిన్‌=పడమటి వాకిలి వైపు గల ప్రదేశమునందు, సర్వాంగరమ్య యగుచు=సర్వాంగ సుందరియై, సేవకుల పాలి=సేవించువారిపాలిటి, సురశాఖి=దేవవృక్షమైన కల్పవృక్షము యొక్క, పూవున్‌+కొమ్మ= పూలతోడి క్రామ్మయైనదియు, కోమల= అందమైన అర్ధ+ఇందు= చంద్రకళను, ధరు=ధరించిన శివుని కొమ్మ =భార్యయైన గోంగులమ్మ=గోగులమ్మయను గ్రామదేవత ప్రతివసించును నివస్తిద్టుళ

రశ శ్రీ ఖీమశ్వర పురాణము భావము - దక్షారామ నగరమునకు పడమట దిక్కున శంకరుని భార్యయైన గోగులమ్మ గ్రామదేవతగ కాపురముండును తన్ను సేవించిన వారిపాలిటి కల్పవృక్షపు పూంగొామ్మ ఆ గోగులమ్మ శే; దక్తప్తురమున నుత్తర ద్వారమందు నూర్జితంబుగ నుండు మహోజలాంగి కామితార్డైక సంకల్ప కల్పవల్లి మహిత సుగుణ మతల్లి శ్రీమండతల్లి 100 అర్ధము - దక్తపురమునన్‌=దక్షారామ నగరమున ఉత్తరద్వారమందున్‌= ఉత్తర దిక్కున గల వాకిలి ప్రదేశమునందు, మహా+ఉజ్వ్వల+అంగి=గొప్పగ ప్రకాశించు అవయములు కలది, కామిత=కోరబడిన, అర్ధ=కోరికలకు, ఏక=ప్రదానమగు సంకల్ప=ఆలోచనకు కల్పవల్లి కల్పలతయైనట్టి, మహిత=గొప్ప, సుగణమతల్లి=శ్రేస్టమగు మంచి గుణములు కల శ్రీమండ తల్లి=పూజ్యురాలైన మండతల్లి, ఉోర్జితంబుగన్‌=స్టిరముగ, ఉండున్‌=నివించువు భావము - దక్షరామ నగరము యొక్క ఉత్తర ద్వారదేశమున తేజోవతి, సుగుణరాశి మాతృమూర్తి, యాచకుల పాలిటి కల్పలతదైై మండతల్లియను (గ్రామచేవత స్థిర నివాసముండును క॥ సారమతి దక్ష్రవాటిక తూరుపు గవనిన్‌ బ్రసిద్దితో వసియించున్‌ హేరాళ శ్రీడానసం చారిణి నూకొంబ భక్తజన రక్షక్రునై 101 అర్థము - దక్షవాటిక=దక్షారామ నగరము యొక్క, తూరుపుఐతూర్పు దిక్కు వంచలి గవనిన్‌=వాకిలియందు, సారమతి= అమృత్ర హృ్నదయమ్ముతో, పేర్రాం క్రీడా=విరివియైన కేళికై సంచారిణి=తిరుగునదగు, నూకాంబ=న్తూకాంబయను గ్రామదేవత భక్తజన=భక్పులె 3 ప్రజలను, రక్షకునై=కాపాడుటకై, ప్రసిద్ధితో=భ్యాతి కలదై, వసియించున్‌= నివసించును భావము - దక్షారామ నగరమునకు తూర్పువైపు నూక్రాంబయను గ్రామదేవత భక్తజనులను రక్షించుటకై విరివిగ విహరించును క॥ మట్టయిన యట్టి దక్షుని పట్టనమున దక్షిణంబు పార్శ్వపు గవనిన్‌ నెట్టుకొని వెలసి నిలిచిన ఘట్టాంచికం గొల్వంగలుగు. గామిత ఫలములా 102

అర్ధము - మట్టు+అయిన+అట్టి= చక్పనిది విసరించినది యైన, దక్తుని పట్టనమున =దక్షారామ నగరమున, దక్షిణంబు పార్వపు=దక్షిణ దిక్కువైపు గల గవనిన్‌=వాకిలియందు నెట్టుకొని=పూని వెలసి=అవతరించి నిలిచిన=కొలువుండిన, ఘట్టాంబిక=ఘట్టాంబిక అను గ్రామదేవతను కొల్పన్‌=పూజించినచో కామిత=కోరబడిన ఫలముల్‌=ప్రయోజనములు కలుగున్‌-కల్లును భావము - చక్కనిది విశాలమైనది దక్షారామ నగరము ఆ నగరమునకు దక్షిణదిక్కు వైపుగ ఘట్టాంబిక యను గ్రామదేవత అవతరించి నివసించుచున్నది ఆమెను సేవించినచో కోరికలు సిద్ధించును విశేషము. - పేరులు సరిగా తెలియరాకున్నను, నేటికిని నాలుగు దిక్కులందు గ్రామదేవతలు నిలిచి యున్నారు శ్రే పృథివి. బదునెనిమిది యోగపీరశ్రక్తి గణములందెంచ సర్వశ్చంగారయగుచు భీమనాథుని సన్నిధి. బ్రేమ వెలయు మౌణికాదేవి సకల కళ్యాణమూర్తి 103 అర్ధము. - పృధివిన్‌=భూమిమీద, పదునెనిమిది=పదునెనిమిది, యోగపీరశక్తి గణములందు=యోగపీరములందలి శక్తుల పసమూహములందు ఎంచన్‌=*తలంపగా సర్వ శృంగారజపర్యాలంకార భూషిత, అగుచు=ఐ, సకల కళ్వాణమూర్తి= సర్వశుభలక్షణముల తోడి ఆకారము కలదై, మాణికాదేవి= మాణికాదేవి యనుశ్రక్తి ప్రేమన్‌=శ్రేమతో, భీమనాధుని= శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి యొక్క, సన్నిధిన్‌=సమీపమునందు వెలయున్‌= ప్రకాశించును బావము - భూమి మీద పదునెనిమిది యోగశక్తి పీరములు కలవు అందొక్కొక్క శక్తికిని గణశక్తులుండును అట్టి శక్తులలో గణింపదగినది మాణికాదేవి ఈమె సర్వ శృంగార సకల కళ్యాణమూర్తి (ప్రేమతో శ్రీ భ్రీమేశ్యరస్వామికి సమీపమున వెలసి ప్రకాశించుచున్నది విశేషము - మౌణికాంబ - భూమిమీద పదునెనిమిది యోగపీరములు, ఒక్కొక్క పీరమున ఒక్కొక్క శక్తీ ప్రధానదేవత ప్రతి ప్రధానదేవతకు అంగదేవతలుందురు వీరినే యోగపీరశక్తి గణములనిరి వారిలో శ్రేస్టమైనదీ మాణికాంబ మాణికాంబ మొదటి కన్యవేశ్య యను కధయు కలదు శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికి పవళింపు 'సేవగ స్వామివారిని అంతస్థు క్రింది నున్న మాణికాంబ వద్దకు చేర్చి పవళింపు సేవ చేయుచుందురు. చూడుడు భీమ - 1-112

96 త్రి భిమెశ్వర పురాణము ఊఉ ఏదెసం జూచినన్‌ విబుధు లేదెస6 జూచిన మౌని మండలం జేదెసం జూచినన్‌ హరిదధీశ్వర వర్గము వాసవాది యం దేదెసం జూచినన్‌ నవ మహేశ్వర మూర్తులు శ్రీనికుంభ కుం భోదరతండు భృంగిరిటి హాహుక హాహులు దకవాటికన్‌ 104 అర్ధము - దక్తవాటికన్‌=దక్షారామ నగరము నందు ఎదెసన్‌=ఎవైపున చూచినన్‌= పరిశీలించినను, మొనిమండలంబు=మునుల సమూహము, ఎదెసన్‌+ మాచివన్‌=ఎదిక్కు న గమనించినను, వాసవ+ఆది=ఇంద్రుడు మొదలగు, హరిత్‌+ఆధీశ్వర వర్గము=దిక్సాలుర సమూహము, అందు=ఆ నగరమున, ఏదెసన్‌+*చూచినన్‌=ఎ వంక పరికించినను వవ=క్రాత్త మహేశ్వరమూర్తులు=శంకరుని లింగరూపములు శ్రీ=పూజ్యులైన నికుంభ=నికుంభుడు కుంభోదర=కుంభోదరుడు, తండు=తండువు భృంగిరిటి=భ్యంగిరిటి హూహుక=హూపహూ అను గంధర్వుడు, హాహులు=హాహా అను గంధర్వుడును భావము - దక్షారామ నగరము నందు ఏవైపు చూచినను దేవతలు మునులు ఇంద్రాది దిక్పాలకులు, కొంగ్రొత్త శివలింగ మూర్తులు నికుంభుడు కుంభోదరుడు తండువు భృంగిరిటి మొదలగు శంకర కింకరులైన ప్రమధగణ నాయకులును హూహాూ హాహయకు గంధర్వులును ప్రకాశించుచు కన్పింతురు విశేషము - “ఇందుఃబేర్కొనినట్టులు దక్షారామమునరదే దిక్కున జూచినను విబుధులు లింగ స్వరూవులై గానవచ్చుచునే యున్నారు ఇంద్రాది దేవతా వర్గము ఈశ్వరునకు జేదోడువాదోడుగా నుండు నికుంభ కుంభోదరాదులు మాత్రము గావరారు " శ్రీనాధకృతి నమీక్త చిలుకూరి పాపయ్య శాస్త్‌ వు 20 సీ విరుల దండల తోడి వేణికాభారంబు పొంకంబు పవిజుందులం బొరలియాడ మణితులాకోటి కోముల రుణత్కారంబు రవల మట్టెల మోత యవఘళింపష; గుదురునిండిన చిన్ని గుబ్బ చన్నుల మీంద ముత్యాల త్రిసరంబు మురువుంజూప వలమౌాన తాటంక వజ్రాంకురచ్చాయ లే;త వెన్నెలం బుక్కిలించి యుమియ

గీ; సాని యీశానియై మహోత్సవము నందు.

గేల నవచంద్రకాంతపు గిన్నెపూని

వీథి ఇిక్రాటన మొనర్చు వేళం జేయు

మరుల నృత్యంబు జగముల మరులు కొలుపు 105

అర్ధము - సాని=వేశ్వ (దేవదాసి), ఈశానియై=పార్వతీదేవి వేషము ధరించినదై,

మహోత్సవము నందున్‌=గొప్ప పర్వదిన సందర్భమున,

విరుల దండలలోడి=పూలమాలలతోకూడిన, వేణికాభారంబు=బరువైన జడ, పొంకంబు=చక్కనైన, పిజుదులన్‌=పిరుదులపైన, పారలియాడన్‌= దొరలాడుచుండగా,

మణి=మణులు పొదిగిన త్రులాకోటి=కాలియందెల, కోమల=ఐమృదువైన, రుణత్కారంబు=రుణంరుణ శబ్దమును రవల=వజ్రములు గల, మట్టెల=కాలి రెండవ వేలికి ధరించు మట్టెలను అభరణముల యొక్క (మైోత=శబ్దమును, అవఘళింపన్‌= వ్యాపింపగా,

కుదురు నిండిన=ఉనికిపట్టును వ్యాపించిన చిన్ని=అందమైన, గుబ్బచన్నులమీ(దన్‌ =గుండ్రని చన్నులపై ముత్యాల త్రిసరంబు=మూడుపేటల ముత్వాల దండ, మురువు చూపన్‌= సౌందర్యమును ప్రకటింపగా,

నలమాన=చలించుచున్న తాటంక=చెవి కమ్మల యందలి, వజ్రాంకురచ్చ్భ్చాయ= వజ్రపుమొలకల కాంతి, లే;త వెన్నెలఫ్‌=లేత వెన్నెలను, పుక్కిలించి=పకి టపట్టి, ఉమియన్‌ =ఉమ్మివేయగా

కేలన్‌=చేతియందు నవ=క్రొత్తదైన, చంద్రకాంతపు=చంద్రకాంత శిలచే చేయబడిన, గిన్నెపూని=పొత్రను ధరించి, వీధిన్‌=నగర వీధియందు భిక్షాటన మొనర్చు=బిచ్చమెత్తుకొనుట చేయు వేళన్‌=సమయమున, చేయు=చేయునట్టి మరుల నృత్యంబు=మర్రుల నృత్యము, జగములన్‌=లోకములను, మరులు కొలుపున్‌=మోహపెట్టను

భావము - దక్తారామ వగరమున మహోత్సవ సమయమునందు దేవదాసీయైన వేశ్య పార్వతి వేషమును ధరించి వీధిలో భిక్షాటనకు బయలుదేరినపుడామె కొప్పున పూలమాలలను ధరించి యుండును ఆమె జడ నిడివి పిరుదులపై దొర్లాడుచుండును మణులు, వజములు పొదిగిన కాలియందెలు, మట్టెలు ఒకదానిని మించి మరియొకటి అతిశయించి మృదుమధుర శేబ్దములను చేయుచుండును నిండుగనున్న అందమైన గుండ్రని చన్నులపై ముప్పేట ముత్యాలహారము కాంతులీనుచు కదలాడుచుండును అందమైన చెవి కమ్మలలోని వజపు మొలకల కాంతులు క్రొత్త వెన్నెలను వుక్కిలించి ఉమ్మివేసినట్లుండును చేతిలో చంద్రకాంతపు గిన్నెను ధరించి భిక్రాటనము చేయు సందర్భమున ఆమె చేయు మరుల నృత్యము లోకములను మోహసెట్టుచుండును

98 శ్రీ భీమేశ్వర పురాణ దులనూ విశేషము:- మరుల నృత్యము: దేవదాసియైన వేశ్య పార్వతివలె కిరీట త్రిశూలా ము. ధరించి వీధిలో భిక్షాటనము నభినయించుచు చేయు ఈన్ఫత్యమును మరుల న, త్యమండు ( దేవదాసి పార్వతి వేషము ధరించి భిక్షాటనము చేయుట దక్షారామము నందళి ో స్థానిక విశేషము. ను ఈ పద్యము నందలి “కుదురు నిండిన చిన్ని గుబ్బృచన్నుల మీంద ఆ గ్గ పాదభాగము శృంగార నైషధము నందు (6-22); శివరాత్రి మాహాత్మ్యము నందు (2-26/ హరవిలాసము నందు (5-45) కూడ కలదు. సీ వేదండ వదన శుండాదండ చుళికిత 'పోజ్లితాంభశ్చటా వ్ల నభంబు దేవ గంధర్వాప్పరో వధూటీస్తన " స్థాసక శ్రీగంధ ధవళితంబు గనక సౌగంధిక గంధోత్తమౌగంధ సార నిస్పంద పుష్పంధయంబు జటుల వీచీ ఘటా రూట డోలారూఢ హంస సంసన్నినాదాలసంబు తే॥ భూరి తీరావనీ ఘనీ భూతచూత జాతివకుళవనీ సమాచ్చాద్యమాన బహుళ సింధుధునీ వన బక మరాళి దక్షప్పరి యొద్ద సప్త గోదావరంబు. 106 అర్ధము :- దక్షపురి యొద్ద=దక్షారామమునకు స్పవ్పీప్రమున. సప్తగోదావరంబు సప్తర్నులచే కొనిరాబడిన గోదావరినది; వేదండ....నభంబున్‌. వేదండ=ఏనుగుల యొక్క, వదన=ముఖములందలి, వండాదండ=బోదెల వంటి తొండములతో, చుళికిత=బాగ్సగాక్స ల్పబడి, ప్ర+ ఉజ్షిత= మిక్కిలి గ వదలబడిన, అంభస్‌=నీటి, ఛటా=సమూహముచే, ఫ్లత=తడ్షుప్రబడిన, నభంబున్‌= ఆకాశము కలదియును; దేవ=దేవజాతిక్కి గంధర్వ=గంధర్వ జాతికి, అప్ప్సర్రసి = అప్పరసల జాతికిని చెందిన, వధూటి=కన్యలయొక్క, స్రన=చన్నులపై, స్థాసక=కుంక్స్స పూతయైన, శ్రీగంధ=చందన లేపనముచే, ధవళితంబున్‌=తెల్లగ చేయబడినదియ్య్యు

ప్రధమాశ్వానము రం కనక ధథధయంబు కనక సౌగంధిక=బంగరు చెంగలువలలోని, గంధోత్తమ్రాఖ్వ్య దము నందలి గంధసార=సువాసవ సంపద చేత, నిష్పంది=బలలఎని, పుష్పంధర్వ కరం అబ్బ తుమ్మెదలు కలదియు మెం చటుల అలనంబు చటుల=చంచలమైన వీచీి=అలల యొక్క ఘ ఎమయూహమనెడి రూట=పాచరింటివంటి. డోల=ఊోయలను, ఆరూఢ=ఎక్ష్య్వి వ సంసత్‌=హంసల గుంపు యొక్క, నినాద=సవ్వడిచే, అలసంబు=మందమైైనదిర్స్సి లా భూరి= పెద్దదగు తీర=ఒడ్డు యొక్క, అవని=ప్రదేశమందు, ఘనీభ్రూత్ర= దట్టమ్సు అ చేత నమాచ్చాద్యమానవబాగుగా కప్పివేయబడుచున్నదియు, బహుళ=సాంద్రవ్నై డీ సింధుధునీ=నదీప్రహహములందలి వన=నీటిలో బక మరాళి=కొంగలు హంసలు కలదియు భావము - దక్ష్తారామ నగరము నానుకొని సప్త గోదావరము ప్రవహించుచ్చ ది ఆ నది యందు ఎనుగులు విహరించుచు జలక్రీడలాడుచు నీటిని తమ తొండము ఓలి పైకి వదలుచున్నవి ఆ నిటి తుంపురలతో ఆకాశము తడియుచున్నది దేవ, గంధర చెంగల్వపూవులంచలి మకరందము నాస్వాదించి మదించి పూవులలోనే కదలకున్న తుమ్మెదలున్నవి చంచలమైన తరంగముల సమూహమనెడి ఊయెల లెక్కి ఊగుచున్న హంస సమూహముల క్రేంకారములు కల్గియున్నది నదీ తీరమందలి మామిడి, జాజ పాగడల పొదరిండ్లు భూమిని కప్పివేయుచున్నవి ఆ వదీ ప్రవాహములపై కొంగలు హంసలు విహరించుచున్నవి విశేషము - గీంధోతృమ= మకరందము గంధోత్తమ శేబ్బమునకు నిఘంటువులలో - ఆసవము, పద్యము" అని మాత్రమే అర్ధమున్నది “ఆసవము అమ పదమునకు “'మకరందము' అని అర్ధమున్నట్లు సంస్కృత భాగవత ప్రయోగము కలదు యమ్మజాంబురుహాసవమ్‌ ' 2-స్క అధ్యా-4 శ్లో-24 ట్య. సరివచ్చు ననవచ్చు శత్రమన్యు వీటికి వివిధ దెవాగార విభ్రమమునం బ్రతివచ్చు ననవచ్చు బాలమున్నిటికి నక్త్రయంబగు జీవనాభివృద్ధి నెనవచ్చు ననవచ్చు నిందు బింబమునకు సకల కళా విలాస ప్రవృద్ధి దొరవచ్చు ననవచ్చు6 దోయజాక్షుని మూర్తి కభిరామలక్ష్మీ సమగ్ర మహిమ

శ్రీ భిమశ్వర పురాణము 100 గీ॥ జెప్ప నొప్పదె యప్పర ప్రీ సహస్ర ధవళతర దీర్చ దృక్పుట ధాళధళ్య సమ్మిళదృ్ఫీమునాథ భూషా శశాంక తరళ దీధితి పరిపాటి దక్షవాటి 107 అర్థము - దక్షవాటి=దక్షారామము, వివిధ=అనేకములైన, దేవ+ఆగార=దేవాలయ ముల యొక్క, విభ్రమమునన్‌=శోభచేత, శతమన్యువీటికి=నూరుయాగములు చేసిన ఇంద్రుని నగరమైన అమరావతికి, సరివచ్చున్‌+అన వచ్చు=సాటివచ్చునని చెప్పవచ్చును, అక్షయంబగు=క్రయములేని జీవన=బ్రతుకుటకు వలయు వ ఎత్తుల యొక్క. నీటి యొక్క, అభివృద్ధిన్‌= అభివృద్ధిచేత పాలమున్నీటికిపాలసముద్రమునకు ప్రతి వచ్చున్‌+ అనవచ్చున్‌=సరితూగునని చెప్పవచ్చును, సకలకళా=నృత్యసంగీతాది సకల కళల విలాస=సాగస్తుల యొక్క ప్రవృద్ధి= అభివృద్ధిచేత, ఇందుబింబమున కు=చంద్రబింబమునక్సు ఎ శవచ్చున్‌+అనవచ్చు= ఈడువచ్చునని చెప్పవచ్చును, అభిరామ లక్ష్మీ= మనోహరమైన సంపదలయొక్క సమ గ్ర మహిమన్‌=నిండైన అనవచ్చు=సాటియగృన్సని చెప్పవమ్చన్సు, ధవళతరామల అప్పర స్తీ సహస్ర=వేలాది అవర కాంతల యొక్క కాంతితో స ల టా, దీర్ష=పొడవైన దృక్పుట=చూప్తల యొక్క ధాళధళ్య=ధళధళం అలంకారమెన య్‌ కలియుచున్న భీమనాధభూషా=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికీ పదల. వై "శాం! చంద్రుని యొక్క తరళ దీధితి=ఉత్రవ ౩ న కాంతికి పరిపాటిన్‌= ధ్ధతిని, చెప్పన్‌=చెప్పుటక్సు ఒప్పదె!=త్రగద్దా। త్తమమై భావము - ప్రల్బనర్స ద్వ స అందుచే చక్షారామమ్సు అమరావక ససము చేత దక్షారామము ప్రకాశించుచున్నది చ సునకు వలయు సర్వవృత్తుల ఇ నకు సాటివచ్చుననవచ్చును. బ్రతుకు పాలసముద్రమ్సన్సక్స సాటివచూన్సన్స మెక అభివృద్ధిచ్చ పుష్కలమగు జలసమృద్ధిచే ని చె దక్షారామము అభివద్ధినంద్ప చే స వచ్చును, సంగీత్ర ప్రాహిత్యాది సర్వకళలళో ననవచ్చును దక్షారామృమ్స్స సరన $కీళావిలాస్పల్చ గల చంద్రునకు ఈడువచ్చు వః 9ప్ర స విష్ణుమూర్తి అందృచేత్ర దకారామవ్న వదలు అమగ్రమగ్ల నున్నవి లక్ష్మీ సంపన్నుడు వేలాది అప్పర కాంతల యొక్క న్నీ రూపమ్సనక్ష సాటివచ్చునని చెప్పవచ్చును శిరస్సున ప్రకాశించుచున ఉ ఇ పొడవ చూపులన్సెడ్తి కాంతులతో కలసి శంకరుని న్ని కేమమైన ఆ వేషము = అలంకార ద్రకాంతి క్రొినియాడదగదా?

అణబయాశ్వోంయిు క॥ రోధించు నభముః బటికపు సౌధంబులు వీట భీమశంకర హర్షో త్పేధాట్టహాస రేఖా దీధితి మైత్రీ విధావిధేయము లగుచున్‌ 108 అర్ధము - వీటన్‌=దక్షారామమునందలి, పటికపు సౌధంబులు=తేల్లరాతిమేడలు భీమ అగుచున్‌ భీమశంకర=భీమేశ్వర స్వామి యొక్క, హర్షూసంతోషము యొక్క ఉత్ప్సేధ= పొడవైన, అట్టహాస=పెద్దవవ్వు యొక్క రేఖా=అతిశయము గల దీధితి=కాంతితో, మైత్రీవిధా= స్నేహము యొక్క సమృద్ధికి, విధేయములగుచున్‌=వినయము గలవి అగుచు నభమున్‌= ఆకాశమును, రోధించున్‌=అడ్డగించును భావము - దక్షారామము నందలి తెల్లని మేడలు శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి సంతోషాతి శయముతో కూడిన అట్టహాసముల కాంతులతో స్నేహభావముతో వినయముగల్లి మిక్కిలి యొత్తుగ (ఆకాశము నడ్డగించుచు) నున్నవి విశేషము - అలంకారము ఉపమ చ॥ ప్రహరి చరింతు రెప్పుడును బైరవులర్థనిశాగమంబులన్‌ గహకహనిష్తురాట్టహస గర్విత కంర కరోర హుంకృతుల్‌ బహుల బుజాడమడ్డమరు బాంకృతి నాదము మేళగించి ది కుహరము లోర్చు హాటకపుంగోటల మీందట దక్షవాటికన్‌ 109 అర్ధము - దక్షవాటికన్‌=దక్షారామమునందు హాటకపు=బంగారవు, కోటలమీ4దట= కోటల యొక్క పై భాగములందు అర్జనిశ=నడిరేయి ఆగమంబులవ్‌=వచ్చు సమయము లందు, ఖైరవులు=శివుని ప్రమధగణ నాయకులు దైక్‌+*కుహరములు=దిక్కులనెడి చెవులు మాత్రమే, ఓర్చు=సహించు, క్రహకహ=కహకహమను, నిష్టుర=కరినమైన, ఆట్టహస= పెద్దనవ్యులతో, గర్విత=గర్వించిన, కంరాగొంతుకల యొక్క, కరోర=భీకరమైన, హంకృతుల్‌ హుంకారములను, బహుల=దట్టమైవ, భుజా=చేతులలోని, డమడ్డమరు=డమడమ శబ్దము చేయు డమరువులను చర్మవాద్య విశేషముల యొక్క, భాంకృతి నాదము=భం భమ్మను శబ్దమును మేళగించి=కలిపి, ఎప్పుడును= ఎల్లప్పుడును. ప్రహరి చరింతురు=కావలి. తిరుగుచుందురు భావము - దక్షారామమున నడిరేయి సమీపించినప్పటి నుండి బంగారు కోట గోదాం బట టట చ యతులు దికు లనెడి చెవులు మౌ త్రము సహింపగేల్లునట్లుగా:

102 శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము క్రహకహమను కరినమైన అట్టహాసముల తోడి హూంకారములకు తమ బలమైన చెతులలోని డమరు వాద్యములను ఘైగించుటచే కల్గిన భంభమ్మను శబ్దములను కలిపి నిత్యమును కావలి తిరుగుచుందురు వ॥ మరియు నపషురంబు దళిత సమద కరి సహస్రంజులగు నుభట సహస్రంబుల వలన సింహసంహతియు, సమధిక వితరణ శాఖా నిరాఘాట కీర్తి స్ఫూర్తులగు వదాన్యుల వలనంబారిజాతోద్యానంబును ననేక శత సవన సమజ్యోతిర్హా రియగు సుమనోవర్గంబు వలన సుధర్మాస్థానంబును, నభిరామ రామణీయక సౌభాగ్యరేఖా విలాస పక్ష్మాంత లక్ష్మీ విరాజమానంజఒగు రాజకుమార లోకంబువలన గంధర్వలోకంబును మకర కచ్చప ముకుంద నిధి సనాధులగు వైశ్యుల వలన వైశ్రవణ స్థానంబు ననందగి, సకల చువన ప్రశస్తంబె భారత వర్షంబునకు ఫల సంపదయునుంబోలె శాబా నగర సహద్రై సంబాధ పరిసరంబై, సకల జగన్నిర్మాణ మాతృకయగు కృతయుగంబజునకుం గారణంబనం గనక గిరి వప్రదీప్రప్రాకార బహు ప్రకార వప్ర ప్రకర పరివేష వలయ వలయితంబై సలిల సంక్రాంత కనకావరణ మండల ప్రతిబింబంబగుటంజేసి క్రలిశ పతన భయావగాహ హాటక క్షితిధరంబగు నపరాంజురాశియుంబోని పరిబా చక్రంబు చేతను గ్రీడా గజ మద జల పంకిల ప్రాంగణంబజులగు భృంగిరిటి నిక్రుంచ కుంబోదర ప్రదాన ప్రమథగణ మణి భవన సౌధంజుల చేతను నాసన్న దీర్దికా వీచీ పవన వికీర్యమాణ విశకస్వర జలజ నిష్యంద మదుబిందు వర్శ్షాంబం దూరికృత శంచళి కపోల కస్తూరికా పత్రభంగంజులగు నప్సరోంగనా వాటంబుల చేతను, గుటిమ ఖచిత మణికిరణ ఎసరణ జనితాకాండ ప్రసారిత కదళీ పలాశ సంగతి సంశోభిత కక్ష్యావిబాగంబులగు యక్ష గంధర్వ కిన్నర కింపురుష సిద్ధ విద్యాధర స్థానంబుల చేతను, గారుత్మత రత్నాంచు పటల ఘటిత పట యామినీ తారకాయ మౌనస్థల ఖచిత స్థూలముక్షాఫల శలాకా నికాయంబులగు ఛైరవాయతనంబుల చేథన్సు, బ్రస్నిర్గ శ్యామల శిలోత్కీర్ద రమ్యోపవాహ్యశాక్కరంబులగు శంకరాగార ద్వారంబుల చేతను, దులసీదల శీతలామోదముషిత కిల్చిషంబులగు విష్వక్సేన ధామంబుల చేతను, నిరంతర సంపుల్ల మల్లీవల్లికా తల్లజ పుష్పనిష్యందనూన మధుమత్త ఫృష్పుంధయ విరుతి పునీత హరిదుపఘ్నంబులగు నిఘ్నేశ్వరావాస లలితోద్యానంబుల చేతను, బృధుల వారి

శీకర పటల పాన దరవికట కరటి ముఖ వికలిత వరాట కోశ వ్యాకోచ హాటక కుశేశయంబులగు సప్త గోదావర ప్రవాహ సలిలంబుల చేతను, గోమల కింజల్కాగ్ర గ్రసన జాగ్రచ్చక్రవాక చరణ నఖశిఖర సముల్లిఖిత కమల కువలయ కుముద షండంబులగు తీర్టకుండంబుల చేతను గోదావరీ తుల్వభాగా కౌంతేయీ కణ్యాపగా నదీ మాతృకాయ మానంబులై యిరుగారునుం బంట పొసంగు పంటవలంతి కేదార క్షేతంబుల చేతను నఖండితాం భస్సమృద్ధి విజృంభించి విశ్వంభరా భూలతాకారి శృతు రేఖాలంకొారంబులై తట తరు కుసుమాంతర క్రరద మంద మకరంద సందోహ స్యందన కల్లోలంబులై సలిల కేలీలోల కలహంస కామినీ కోలాహలాను కృత జలదేవతా చరణ మణి నూప్పురరుణ రుిణత్కారంబులై కారండన పక్షవిక్ష్తేప పరిచరిత పంకజ పరాగపాళీ విరచితాళీక సంధ్యాను బంధ చరిత చక్రవాక మిథునంబులై పయోధిగన్న బిడ్డలుంబోని యొడ్డు చెలువుల చేతను, సరస సహకార శాఖా శిఖాధి రూఢ కోకిల కుటుంబినీ కంరనాళ కోమల కుహూకార కోలాహల కలిత విరహిణీ హృదయ హాలాహల క్షేపంబులును మధుకరనికర గుంజాయమౌన మాధవీనికుంజ కుంజసన్నిహిత కిరణపుంజంబులును సముద్చిన్న పున్నాగ కుసుమ పరిమళోద్దార నీహారంబులును సముల్లసిత చంపక కళికొ కలాప కల్పిత కందర్ప పావకాస్త్ర పరిత్రస్ర పథికలోకంబులును బాక పరిస్ఫుటిత ప్పుండ్రేక్షు పర్వ ముఖోద్గీర్ల ముక్తామణి దర్శితాకార రాకానిశాకర ప్రకాశంబులును గోరక ప్రకర తారతారకిత కురువకానోకహంబులును వనితా వదనాసవ సనాధ వకుళ వనంబులును మహోరు కుచ కలశ కాంతి చోర ఎలకలిత లికుచ నిచయంబులును, మాతులుంగామోద హృదయంగమంబులును నవనాగరంగ సంగ సుఖిత సారంగ మంగళ గాన సరస సంగీత ప్రనంగంబులును భుజంగ లతా పరిష్వంగ ధన్య తరుణ పూగ (దువుంబులును, లలిత లవలీ లతాళలింగిత లవం౦గంబులునునగు శృంగారారామంబుల చేతను నభిరామంబై, కలిత చాతుర్వర్థ్యస్థితి యగుటం దైలోక్య తిలకంబును, సముద్భాసితా సంఖ్య దేవాలయంబగుట శతమఖ నగరంబును, నక్తయ జీవన ధృతియగుట ధర్మ్నపాలమండలంబును, ననధిగత కంటక రుచిరంబగుటం బ్రజా బౌగ్య ఘంటా పధంబును, బ్రచుర సన్మణివాసంబగుట వసుంధథరాధిప స్థానంబునునై గుహ్యక నగరంబునుంబోలె వివిధ మనుష్య ధర్మచరిత

104 త్తి థిమెశ్వేర పురాణము పవిత్రంబును, లంకానగరంబునుంబోలె. బుణ్యజనాధ్యుషిత సన్నివేశంబును, గార్తవీర్యార్డునమూర్తియునుంబోలె నవిరళ కర భూషితంబును, నృసింహ లీలాడంబరంబునుంబోలె. బ్రథితహిరణ్యకశిపు కయంబును, శరత్కాలంబునుంబోలె విలసత్రకాశంబును, బాహ్మణ జాతి ధర్మంబునుంబోలె నిగమశాలియునునై మహద్భూషాన్వితంబయ్యును నిరాక్రోశంబును, బ్రకట భుజంగ ప్రచారంబయ్యును సదాహితాభయంబును, బలిరాజ నిలయ భూతంబయ్యును గంధర్వభూమియునై, వర్ణ సాంకర్యంబు వాసవ కోదండంబునంద, యహిభయంబు వల్మీకంబుల యంద జీవన సంశయంబు వారిదంబుల యంద, వృషాతిక్రమంబు గృహంబుల యంద పరదర్శనంబు యతుల యంద, దోషోల్లాసంబు కువలయంబులయంద, కౌరవ పదాను సరణంబు కిరాతులయంద, తరళత్వంబు కరికర సంతానంబుల యంద, విపక్షక్రోభంబు కొలంకుల యంద, యాత్త గంధత్వంబు చందనంబుల యంద, కాని తనయందు బొంద నీక విభవంబునకు([(బ్రభవంబును విలాసంబునకు నివాసంబును, నపవర్గంబునకు సర్గంబును, ధర్మంబునకు మర్శంబును, దానంబునకు నిధానంబును, నానందంబునకు మూలకందంబును, విద్యకు నిషద్వ్యయు విశ్రామంబునకు ధామంబునునై యొప్పునప్పట్టీణంబున కథీశ్వరుండు 110 అర్ధము - మజియున్‌=ఇంకను ఆ+పురంబు=ఆ దక్షారామ వగరము దళిత సహస్రంబు దళిత=ఖండింపబడిన, సమద=మదించ్చిన కరిసహప్రంబులగు=వేలాది ఏనుగుల సమూహములు కలవారగు, సుభట సహస్రంబుల వలన=వేలాది ఉత్తమ యోద్ధలుండుట వలన, సింహసంహతియు=సింహముల సమూహము కలదియు, సమధిక వదాన్యుల సమధిక=మిక్కిలి యొక్కువైన, వితరణ=దానగుణము గల శాఖా=చేతి యొక్క, నిరాఘాట=హద్దులేని, కీర్తియశస్సుచ్చే ఘ్యూర్తులగు= ప్రకాశించు, వదాన్యుల వలనన్‌=దానశీలుర చేత, పారిజాత+ ఉద్యానంబ్పన్సుణ కల్పవృక్తముల ఉద్యాన వనమైనదియు, అనేకశత=లెక్కలేనన్ని వందల, సవన=యజ్ఞములత్రో, సమ=సమమగు, జ్యోతిర్‌= చైతన్యముతో, హారి=మనోహరమగు, సుమనస్‌+వర్గంబు వలన=పండితుల సమూహము చేత, సుధర్మాస్థానంబును=మంచి ధర్మంబునకు స్థానమైనదియు, అభిరామ మానంబగు అభిరామ=మనోహరము, రామణీయక= అందము సౌభాగ్య=వైభవముల యొక్క, రేఖభా=కాంతులలో, వ్రిల్రాపజవిలానముతో కూడిన,

పక్ష్మాంత=కనురెప్పల యందలి, లక్ష్మీ=శోభతో, విరాజమానంబగు=ప్రకాశించునట్టి, రాజకుమారలోకంబు వలన=యక్షకుమారుల సమూహము వలన, గంధర్వలోకంబును= గంధర్వలలోకమును

మకర సనాధులగు మకర కచృప ముకుంద నిధిజమకరము కచ్చవము ముకుందములను నిధులతో సనాథులైన=కూడిన వారైన, వైశ్యుల వలన=కోమటుల వలన, వైశ్రవణ స్థానంబున్‌=కుబేరుని నిలయమైన అలకా నగరము (మకర కచ్చప ముకుందాది నవనిధులకు అధిపతి కుబేరుడగుట వలశ)

అనన్‌+తగి=అని చెప్పుటకు తగియుండి, సకల భువన=అన్నిలోకములందును ప్రశస్తంబై=ప్రసిద్ధి చెందినదై, భారత వర్షంబునకు=భారత దేశమునకు, ఫలనంపదయు నున్‌+పోలె=పంటయనెడి సంపద వలె శాఖా పరినరంబై శాఖానగర సహన్ర=వేలాది పేటల చేత సంబాధ=ఇరుకైన పరిసరంబై=పరిసరములు కలదై, సకల జగత్‌=సమస్త లోకములను నిర్మాణ=నిర్మించుటయందు మాతృకయగు=తల్లియగు కృతయుగంబు నకున్‌=కృతయుగమునకు, కారణంబనన్‌=కారణమైనదన్నట్లుగా, కనక వలయితంబై కనకగిరి=బంగరు కొండయైన మేరుపర్వతము యొక్క, వప్ర=కోటగోడల, దీప్రజకాంతి మంతమైన ప్రాకార= ఉత్కృష్టమైన ఆకృతులతో బహుప్రకార=అనేక విధములైన వప్రప్రకర= కోట స్తంభముల సమూహములను పరివేషజవరదగుడి చేత వలయ=గుండ్రగ, వలయి తంబై=చుట్టబడినదై:

సలిల అగుటంజేసి సలిల=నీటియందు, ఫంక్రాంత= ప్రతిబింబించిన కనక= బంగారు, ఆవరణ మండల=గుండ్రని ప్రాకారమునకు, ప్రతిబింబంబు=ప్రతిబింబము, అగుటన్‌+చేసి=అగుట చేత కులి బోని కులిశ=వజ్రాయుధము యొక్క, పతవ=పడు నను భయ=భయముతో అవగాహ=మునిగిన, హాటకక్షితిధరంబగు=మేరు పర్వతము కలదియగు అపర+అంబురాశియుంబోని=జమజియొక సముద్రమువలెనున్న పరిఖా చక్రంబుల చేతను=గుండ్రని ఆగడ్తల చేతను,

క్రీడా గజ సౌధంబుల చేతను క్రీడా= విహారము కొరకైన, గజ=ఏనుగుల యొక్క, మదజల=గండస్థలముల నుండి ప్రవించు మదజలముతో, పంకిల=బురదయైన, ప్రాంగణంబులగు=ముంగిళ్ళు కలవియగు, భృంగిరిటినికుంభదర ప్రధాన=భృంగిరిటి, నికుంభుడు, కుంభోదరుడు మొదలైన, ప్రమధగణ=శంకరుని కింకరులైన ప్రమధగణ నాయకుల యొక్క, మణి భవన= మణిమయములగు గృహముల చేతను, సొధంబుల చేతను=మేడల చేతను;

106 శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము ఆసన్న భంగంబులగు ఆసన్న=సమీపమునందలి, దీర్ధికా=దిగుడు బావులలోని వీచీ పవన=అలల గాలులచే, వికీర్యమాణ=వెదజల్లబడి, వికస్వర=వికసించిన జలజ= పద్మముల యందలి, మధుబిందు=తేనెబిందువులను, వర్నాంబు=వాననీటి చేత దూరీకృత=ఎడము చేయబడిన, శంభళీ=తార్పుడు కత్తెల, కపోల=చెక్కిళ్ళపైగల కస్తూరికా= కస్తూరితో అద్దబడిన, పత్రభంగంబులగు=లీలా మకరము మొదలగు అలంకారములు క్రలవగు, అప్పరస్‌+*అంగనా=అప్పరి కాంతల యొక్క వాటంబుల చేతను=నివాసముల చేతను, కుట్టిమ భాగంబులగు, కుట్టిమ=ముంగిళ్ళయందు ఖచిత=పాదుగబడిన మణికిరణ=మణుల కాంతులు, విసషరణ=అలముకొనుట చేత, జనిత=పుట్టి అకాండ= ఆకస్మికముగ, ప్రసారిత=విస్తారముగ ప్రసరింపజేయబడిన, కదళీ పలాశ=అరటి యాకులతో, సంగతి=చెలిమి చేసి, సంశోభిత=బాగుగా ప్రకాశించుచున్న, కక్ష్యావిభాగంబులగు= అంతస్తుల భాగములు కలవైన, యక్ష=యక్షుల, గంధర్వ=గంధర్వుల, కిన్నర=కిన్నరుల కింపురుష= కింపురుషుల, సిద్ధ=సిద్గుల, విద్యాధర=విద్యాధరుల యొక్కయు, స్థానంబుల చేతవు= నివాసముల చేతను, గారుత్మత నికాయంబులగు గారుత్మతరత్న=గరుడ పచ్చలను రత్నముల యొక్క, అంశుపటల=కాంతుల సమూహముతో, ఘటిత=కూర్చబడిన, పట=తెరవంటి యామినీ= రాత్రియందు, తారకాయమాన=నక్షత్రములుగ చేయపడిన, స్థల=ప్రదేశమువందు ఖచిత= పొదుగబడిన, స్థూలముక్తాఫల= పెద్దముత్యముల యొక్క శలాకా నికాయంబులగు=మొలకల సమూహములు కలవైన, బభైరవ=శంకరకింకరుం యొక్క ఆయతనంబుల చేతను= నివాసముల చేతను, పస్నిగ్ధ శాక్కరంబులగు ప్రస్నిగ్ధ=మిక్కిలి ముమపైన, శ్యామల శల= నల్లని రాళ్ళ్యయందు, ఉత్కీర్ణ=చెక్కిన, రమ్య=అందమైన, ఉపవాహ్య=వాహవములై ౫, శాక్కరంబులగు=నందీశ్వరులు కలవైన, శంకరాగార=శివాలయముల యొక్క ద్వారంబుల చేతను=వాకిళ్ళ చేతను, తులసీ చేతను తులసీదళ=తులసీదళముల యొక్క, శీతల= చల్లని, ఆమోద= సువాసన చేత, మృషిత=అపహరింపబడిన, కిల్చిషంబులగుజప్రాపములు కలవియైన, విష్యక్సేన=విష్టువు యొక్క, ధామంబుల చేతను=ఆలయమ్సుల చేతను, నిరంతర ఉపఘ్నంబులగు నిరంతర=ఎడతెరిపి లేకుండ, సంపుల్ల=బాగుగా వికసించిన మల్లీ= మల్లెల, వల్లికాతల్లజ=మేలైన తీగల యొక్క, పుష్ప=పూవులనుండి, నిష్కందమాన=స్రవించెడి మధు= మకరందము చేత, మత్త పుషంధయ=మదించిన తుమ్మెదల యొక్క, విరుతి=విశేషమైన రఘుంకారములతో, ఫునీత=పవిత్రమైన, హరిత్‌= దిక్కులే, ఉపస్నంబులగు=ఆశ్రయముగాగల,

విఘ్నేశ్వరావాస=వి నాయకుని ఆలయముల వద్దగల, లలిత= అందమైన, ఉద్యానంబులును= ఉద్యానవనములును

పృధుల కుశేశయంబులగు పృధులజవిరివియైన, వారిశీకర= నీటితుంపురల, వటల=నమూవహామును పావ=త్రాగుటచే దరవికట=కొంచెము విశాలమైన, కరటిముఖు=ఎనుగుల నోళ్నచేత వికలిత=ఖండితమైన వరాటకోశ=దుద్దుల సమూహము లతో, వ్యాకోచ=వికాసముగల హాటక=బంగారు, కుశేయంబులగు=పద్మములు కలవియైన, ఫప్తగోదావరజనవ్త గోదావరి యొక్క, వ్రవాహ=వ్రవాహములందలి, సలిలంబుల చేతను=నీటిచేతను

కోమల షండంబులగు కోమల=మృదువైన కింజల్క =కేసరముల యొక్క అగ్ర= చివరలను గ్రసన=తినుఒబయందు జాగ్రత్‌=పరాకులేని చక్రవాక= చక్రవాక పక్షుల యొక్క చరణ=పాదములకున్న నఖ=గోళ్ళ యొక్క శిఖర=మొవల చేత, సముల్లిఖిత=బాగుగా గీరబడిన, కమల=పద్మములు కువలయ=నల్ల కలువలు కుముద=తెల్ల కలువల యొక్క, షండంబులగు=సముదాయములు కలవైన తీరకుండంబుల చేతము=పవిత్ర స్నానవు కొలకుల చేతను గోదావరీ=గోదావరి తుల్యభాగా=తుల్యభాగ కౌంతేయీ=కౌంతేయి, కణ్వాపగా =కణ్యాపగ మొదలగు నదీ మాతృకాయ మానంబై=నదీజలములచే పండెడు పంటలు కలదై ఇరుగారునున్‌=రెండు మార్లుగా(సంవత్సరమునకు) పంట పొసంగు=పంటల కనుకూలమగు పంటవలంతి=భూమియందలి కేదారజకేదారమమ ఒక జాతి వరిధాన్యము పండు క్లేతంబుల చేతమన్‌=పాలముల చేతను

అఖండిత=అంతులేని అంభస్‌=నీటి యొక్క, నమృద్ధి=నిండుతనముతో, విజృంభించి= అధికమై విశ్వం కారంబులై విశ్వంభరా=భూదేవి యొక్క, భ్రూలతా+ అనుకారి=తీగల వంటి కనుబామలను అనుకరించు, సేతురేఖా=అనకట్టల వరుసలే, అలంకారంుబులై =అలంకారములై తట=ఒడ్డులందలి, తరు=చెట్ల యొక్క, కుసుమాంతర= పూలలోనుండి, క్షరత్‌=కారుచున్న, అమంద=అధికమైన, మకరంద సందోహ=పూలతేనెల ఫమూహములు, స్యందన=ప్రవాహములు చేత, కల్లోలంబులై=తరంగములు కలవియై, సలిల=నీటియందు కేళిలోల=విహరించుట యందానక్ష్తములైన, కలహంస కామినీ= రాజహంస స్ర్తీల, కోలాహల= కలకలముల చేత, అనుకృత=అనుకరింపబడిన, జలదేవతా= జలదేవతల యొక్క, చరణ=పాదములందలి, మణినూపుర=మణిఖచితములగు కాలి అందెల, రుణరుణత్‌+ కారంబులై=రుణంరుణ శబ్దములు కలవియై, కారండవ మిథునంబులై కారండవ=కన్నెలేడి పిల్లల యొక్క, పక్ష విక్షేప=టెక్కల నాడించుటవేత, పరిచరిత= సేవింపబడుచున్న పరిచలిత=బాగుగా కదలింపబడుచున్న, పంకజ=పద్మముల

108 శ్రీ ఖభిమశ్వర పురాణమం లోని, పరాగపాళీ=పుప్పాడి సమూహములచే, విరచిత=కల్పింపబడిన అళీక= అసత్యపు సంధ్య+అనుబంధ=సంధ్యాసమయ సంబంధముచేత, చరిత=చరించిన చక్రవాక మిధునం బులై= చక్రవాక పక్షుల జంటలు కలవై, పయోధి=సముద్రము యొక్క, కన్నబిడ్గలుంబోని= కన్నబిడ్డలవంటి, ఒడ్డు చెటువుల చేతను=పెద్ద చెరువుల చేతను, సరస క్షేపంబులును సరస=రమణీయమైన, సహకార=తీయమామడి చెట్ల యొక్క, శాఖాశిఖా=కొమ్మల చివరలను, అధిరూఢ=ఎక్కిన, కోకిల కుటుంబినీ= ఆడుకోయిలల యొక్క, కంరనాళ=గొంతుక్రోవి యందలి, కోమల=మృదువైన, కుహూకార=కుహుకుహూ శబ్దముల యొక్క కోలాహల=కలకలములతో, కలిత=తెలియజేయబడిన విరహిణీ=భర్తల తోడి యెడబాటుగల స్రీల యొక్క, హృదయ=ఎడదలందలి, హాలాహల=హాలాహలమనెడి విషపు, క్షేపంబులును=ప్రేరేపణలు కలవియు, మధు ఫపుంజంబులును మధుకర నికర=తుమ్మెదల సమూహముచే, గుంజాయమాన=అవ్యక్తమధురముగ ధ్వని చేయు, మాధవీ నికుంజ= మాధవీలతల పొదరిండ్లయందు, సన్నిహిత=చక్కగనుంచబడిన కిరణపుంజంబులును= కిరణముల సమూహము కలవియు; సముద్భిన్న నీహారంబులును సముద్భిన్న=బాగుగా వికసించిన, పున్నాగకుసుమ=పున్నాగ పూవుల, పరిమళ=సువాసనలను ఉద్గార= వెడలగ్రక్కు, నీహారంబులును=మంచులు కలవియును, సముల్లసిత లోకంబులును సముల్లసిత=మిక్కిలిగ ప్రకాశించుచున్న, చంపక కళికా=సంపెంగ మొగ్గల యొక్క కలాప= సమూహముచే, కల్పిత=సృజింపబడిన, కందర్పజమన్మధుని పావకాస్త్ర=ఆగ్రేయాస్త్రము వలన, పరిత్రస్త=మిక్కిలి భయపడిన, పధిక లోకంబులును=బాటసారుల సమూహములు కలవియు, పాక ప్రకాశంబులును పాఠ=పండుటచే పరిష్కుటిత=బాగుగా పగిలివ పుండ్రేక్తు=నలుపు మించిన ఎరుపు రంగుగల చెజకు గడల యొక్క పర్వముఖ=గనుపుల నుండి, ఉద్గీర్ణ= బయటకు వచ్చిన, ముక్తిమణి=ముత్యములచే దర్శితాకార=చూపింపబడిన ఆకారము గల, రాకానిశాకర= పున్నమినాటి చంద్రుని యొక్క ప్రక్రాశంబులును=కాంతులు కలవియు, కోరక హంబులును కోరక=మొగ్గల యొక్ష్య, ప్రకర= సమూహమనెడి, తార=చుక్కలచే, తారకిత=ఆకాశమైన (నక్షత్రములు కలదిగ చేయబడినది), కురువక= ఎర్రగోరంట్ల, అనోకహంబులును చెట్లు కలవియు, వనితా వనంబులును వనితా=కాంతల యొక్క, వదన=ముఖములందలి, అసవ=మద్యముతో, సనాధ=కూడుకొన్న, వకుళ వనంబులును=పాగడ చెట్ల సమూహములు కలవియు, మృషళరు నిచ యంబులును మహోరుజమిక్కిలి శ్రేష్టమైన, కుచకలశ=కుండల వంటి చన్నుల, కాంతి=ప్రకాశమును, చోర=దొంగిలించిన, ఫల=పండ్లతో, కలిత=కూడుకొన్న, లిక్ర్రవ= గజ నిమ్మల, నిచయంబు లును=సమూహములు కలవియు, మాతులుంగ=మాదిఫలమృల యొక్క, ఆమోద=పరిమళ

ముతో హృదయంగమంబులును= హృదయమునకు వాయి గొల్పునవియు, నవ సంగమం బులును వవ=అందమైన నాగరంగ=నారింజల యొక్క, సంగ=చెలిమి చేత, సుఖిత= సంతసించిన సారంగ=తుమ్మెదల యొక్క, మంగళగాన=శుభంకరమైన గానములతో కూడిన, సరస=రసవంతమైన సంగీత=సంగీతము యొక్క ప్రసంగంబులునుజ విస్తరణలు కలదియు, భుజంగ ద్రుమంబులును భుజంగలతా=తమలపాకు తీగల యొక్క, పరిష్వ్యంగ= అల్లికల చేత ధన్య=కృతార్ణత పొందిన తరుణ=లేత, పూగద్రుమంబు లును= పోకచెట్లు కలదియు, లలిత గంబులును లలిత=అందమైన, లవలీలతా=లవలీ తీగెలచేత, ఆలింగిత= అల్లుకొన బడిన, లవంగంబులునున్‌=లవంగ వృక్షములు కలవియు, అగు= అయినట్టి, శృంగార+ ఆరామంబుల చేతను= ఉద్యానవనముల చేతను అభిరామంబై= అందమైనదై:

కలిత=పాందబడిన, చాతుర్వర్హ్య స్థితి=నాలుగు వర్ణముల మనుగడ కలది, ఆగుటన్‌= అగుటచేత త్రైలోక్య=మూడు లోకముల మొత్తమునకు, తిలకంబును=శ్రేషస్టమైనదియు,

(ఇచ్చటి నుండి శ్లేష విరోధాభాసములతో దక్షారామ పుర వర్ణనము చేయబడినది )

అసంఖ్య=లెక్కకు మిక్కిలిగ, దేవాలయంబు=దేవాలయుములు కలది, అగుటన్‌= అగుటచేత, శతమఖ వగరంబును=దకారామము, అసంఖ్య=లెక్కకు మిక్సి లిగ దేవాల యంబు=దేవతలి నివాసములు కలది ఆగుటన్‌=అగుటచేత శతమఖ నగరంబును=ఇంద్రుని శగరమైన అమరావతియు,

అక్షయ=నాశేనములేని జీవ వ=బ్రతుకు తెరువుకు వలయు వృత్తుల, ధృతియగుటన్‌= నిలుకడ కలది యగుట చేత ధర్మప్రాల మండలంబు ము=దక్ర్షారామము, అక్షయ=తరుగని, జీవవ=ప్రాణులను, ధృతి=ధరించివది, అగుటన్‌= అగుటచే ధర్మపాల మండలంబును=ధర్మ పాలకుల సమూహము కలదియు

అనధిగత=౭పొందబడని కంటక్ర=ముండ్లచేత, రుచిరంబగుటన్‌=అందమైనదగుట చేత, ప్రజాభాగ్యూసంపదల, ష్టంట్రాపధంబును=దక్షారామము, అనధిగత= పొందబడని కంటక=శత్రువులచేత, రుచిరంబగృటన్‌=అందమైనదగుటచేత, ప్రజాభాగ్య= పుట్టిన సంపదల యొక్క, ఘంటాపధంబును=రాజవీధియును,

ప్రచుర=విస్తారమైన, సన్మణి వాసంబగుట=సజ్జన శ్రేష్టుల్‌ నివాసమగుటచేత వసుంధర+అధిప=రాజుల యొక్క, స్థానంబు మునై=ఆస్థానములు కలదై, ప్రచురజవిస్తారమైన, సన్మణి వాసంబగుట=మంచి మఖులకు నివాసమగుటచేత, వసుంధర=జరత్నములను, మణులను, అధిప=ధరించిన శ్రేష్టులగు రాజులు, వైశ్యులు మొః వారికి, స్థానంబునునై= నిలయమైనదై,

110 శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము గుహ్యక నగరంబునుంబోలె=కుబేరుని నివాసమైన అలకానగరము వలె వివిధ=అనేక ములయిన, మనుష్య=మానవుల, ధర్మ చరిత్ర=ధర్మముతో కూడిన నడవడితో దక్షారామము పవిత్రంబును=పవిత్రమైనది, గుహ్యకనగరంబునుబోలె= అలకానగరము వలె వివిధ=పలు విధము లైన, మనుష్య ధర్మ=కుబేరుని, చరిత్ర=నడవడితో పవిత్రంబును=పవిత్రమైనదియు, లంకానగరంబునుంబోలి=లంకానగరమునకు వలె, పుణ్యజనవ=రాక్షసులచే (యక్ష్రాదులచే)త, అధ్యుషిత=నివాసముగ చేసికానబడిన సన్నివేశంబును=స్థానము కల, లంకా నగరంబునుంబోలె=లంక్రా నగరమునకు వలె పుణ్యజన=పవిత్రులైన ప్రజలచేత అధ్యుషిత=నివాసముగ చేసికొనబడిన, సన్నివేశంబును=స్థానము కలదియు దక్షారామము కార్త వీర్యార్డునజకార్త వీర్యార్దునుడను రాజు యొక్క, మూర్తియునుంబోలె= ఆకారమునకు వలె, అవిరభజవిరివియైన, క్షర్ర=చేతులతో, భూషితంబును= అలంకరింప బడిన, కార్త వీర్యార్డున= కార్త వీర్యార్డునుని, మూర్రియునుంబోలె= ఆకారమువలె (దక్షారామము) అవిరభ=విరివియైన, కర=పన్నులతో భూషితంబును=అలంకరింపబడినదియు, వ్రధిత=ప్రసిద్ధి పొందిన, హిరణ్యకశిపు =హిరణ్యకశిపుడను రాక్షసుని, క్రయంబును= నాశనము కల, నృసింహ=నృసింహ స్వామి యొక్క, లీలాడంబరంబునుంబోలె= క్రీడాదర్పము వలె, నృసింహ=రాజశ్రేష్టులు యొక్క, లీలాడంబరంబునుంబోలె=ఐ మహత్త్యము యొక్క దర్పమునకు వతి, ప్రదిత=ప్రసిద్ధ పొందిన హిరణ్య +కశిపు+క్షయంబు ము=బంగారము, అన్నవస్త్రముల,ను కలదియు, విలసత్‌ ప్రకాశంబును= అధికముగ ప్రకాశించు రెల్లు పూలు కలదియు శరత్కాలం బునుంబోలె=శరదృతు సమయము వలె విలసత్‌ ప్రకాశంఒము=మిక్కిలి శోభించుమున్న కొంతి కలదియు, (దక్షారామము) నిగమ శాలియునై=వేదముల చేత సుసంపన్నమై, ట్రాహ్మణజాతి ధర్మంబునుంబోలె= బాహ్మణజాతి ధర్మమునకువలె, నిగమశాలియునై=వర్తక సంఘములుచే వెలుగొందు నదియునై (దక్షారామము), మహద్భూష=గొప్ప అలంకారములతో, అన్వితంబ.+ అయ్యును= కూడినదైనను, నిరాక్రోశంబును=నిందలేకపోవుట కలదై, మహత=గొప్పవారను, భూష= అలంకారముతో, అన్వితంబయ్యును= కూడియుం(డుటచేత )డినద్దైనను, నిరాక్రోశం బును=నిందలేశపోవుట కలదై, పకట=వెల్లడైన, భుజంగ=సర్పముల యొక్క, ప్రచారంబయ్యును=మిక్కిలి సంచారము కలదైనను, సదా=ఎల్లప్పుడు, హిత=మేలు చేయ్సవారికి అభయంబును=రక్షణ

ప్రధమాశానము 111 కలదియు; ప్రకట=వెల్లడైన, భుజంగ=విటుల యొక్క, ప్రచారంబయ్యును=మిక్కిలి సంచారము కలద్దైనను. సదా=ఎల్లప్తుడు. ఆహిత=ఈయబడిన, అభయంబును= రక్షణకలదియు; బలిరాజజబలియను రాజు యొక్క. నిలయ భూతంబు=నివాస కారణమైనది. అయ్యును=ఐనను, గంధర్వ భూమియునై, గంధర్వుల నివాసలోకమునునై; బలి+రాజు= శ్రేష్టమైన పూజాదులకు, నిలయభూతంబయ్యును=స్థానమైనదైనను, గంధర్వభూమియునై= గాయకుల నివాసము కలదియునై; వర్ణసాంకర్యంబు=రంగుల కలయిక, వానవ కోదండంబునంద= ఇంద్ర ధనుస్సునందేగాని, వర్ణసాంకర్యంబు=కులముల సాంకర్యము, తన(దక్షారామము)యందు పాందనీక, అహిభయంబు=సర్పముల వలని భయము, వల్మీకంబులయంద=పుట్టలయందే గాని, అహిభయంబు=స్వపక్షము వలని భయము, (తనయందు బొందనీకయ,) దక్షారామమునకు లేదని. జీవనసంశయంబు=నీరులేకపోవుట యనునది, వారిదంబులయంద మేఘముల యందేగాని. జీవన నంశయంబు=బ్రతుకు తెరువుల విషయమైన అనుమానము, (దక్షారామమునందు లేదని) వృపాతిక్రవముంబు=క్రామమును అతిక్రమించుట, గృహంబుల యంద= ఇండ్రయందేగాని, వృష+అకిక్రమంబు=న్యాయమును అతిక్రమించుట, దక్షారామమున లేదు. పరదర్శనంబు=పరమ్మాత్మను చూచుట, యతుల యంద=నన్యానులయందేగాని, పరదర్శనంబు=వేరుగా చూచుట, (దక్షారామమున లేదు). ద్రోపా+ఉల్లెసంబు=రాత్రులయందు వికసించుట యనునది, కువలయంబులయంద =కలువ పూవులందేగొని, దోష+ఉల్లాసంబు=దోసముల యొక్క ప్రారంభము (దక్షారామమున లేదు.) కౌరవ పద+అనుసరణంబు=కౌరవ పక్షుల అడుగు జాడలను అనుసరించి (వానిని పట్టుకొనుటకు) వెళ్ళుట. కీరాతులయంద=బోయవారియందేగాని; కౌరవ పద+అనుసరణంబు =కౌరవులైన దుర్యోధనాదులు దుష్ట మార్గముల ననుసరించుట (దక్షారామమున లేదు.) తరళత్వంబు=చంచలత్యము, కరికర సంతానంబులయంద=ఏనుగు కొండముల సమూహములందేగాని, తరళత్యంబు=బోలుతనము, (దక్షారామమున లేదని); వి+పక్ష* క్లోభంబు=పక్షుల టెక్కల కదలికలు, కాలంకుల యందజకొలకులందేగాని, విపక్ష=శత్రువుల వలని, క్షోభంబు=కలత,(దక్షారామమునకు లేదు)

ఆత్త= పొందబడిన, గంధత్వంబు=సువానన కల్గియుండుట చందనంబుల యంద=గంధపు చెట్టయందేగాని, ఆత్త=పాందబడిన, గంధత్వంబు=గర్వము కలిగి యుండుట, తనయందు= తనపై పాందనీకజకిలుగనీయకుండగ విభవంబునకు=సంపదకు, ప్రభవంబును=పుట్టుక కలదియు, విలాసంబునకు= క్రీడ(శోభ)కు, నివాపంబును=విత్తనములు చల్లినదియు, అపవర్గంబునకు=మోక్షమునకు, సర్గంబును=పుట్టుక స్థానమును, ధర్మంబునకు=ధర్మమునకు మర్మ్శంబును=ఆయువు పట్టును, దానంబునకు=దానగుణమునకు, నిధానంబును=న్థానమును ఆనందంబునకు= నసంతోషమునకు, మూల కందంబును=ముఖ్యమైన కారణము, విద్యకు=చదువునకు, నిషద్యయు=అంగడీ వీధియు, విశ్రామంబునకు=ఊరట పొందుటకు ధామంబును= నివాసమైనదియు, ఐ=అయి; ఒప్పు=ప్రకాశించెడి, ఆ+పట్టనంబునక్కణఆ దక్షారామ నగరమునకు, అధి+ఈశ్వరుండు=ప్రధాన దైవమైన శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి భానము - ఇంకను ఆ దక్షారామ నగరము సింహ పరాక్రములైన వేలాది యోధులతో కూడియున్నది అమితమైన దానశీలము కల్గిన యశస్సుచే ప్రకాశించు వదాన్యులెందరో ఉండుటచేత పారిజాతోద్యానము, వందలాది యాగములను చేసిన దేవతల సమూహముగల సుధర్మ వలె, వందలాది యాగములు చేసిన పుణ్యమూర్తులుండుట చేత సుధర్మయమ ఇంద్రసభ, మనోహరులు సుందరులు సంపన్నులునై పున్నమి చంద్రుని శోభతో ప్రకాశించు యక్షగంధర్యాది వారితోను, రాకుమారులతోను నుండుట చేత గంధర్వలోకము మకర కచ్చప ముకుందాది నిధుల కధికారియైన కుబేరుని నగరమువలె మకర కఛ్ళప ముకుందాది నిధులు గల వైశ్యవరుల నివాసముచేత కుబేరుని నగరమైన అలకాపురియనదగియున్నదీ దక్షారామము సృష్టియందలి మొదటిదైన కృతయుగమునకు కారణమైైనదన్నట్లుగ మేరుపర్వతము వంటి ఎత్తైన కోట గోడలీ దక్షారామమును చుట్టియున్నవి క్రోట్రగోడల చుట్టును వెడల్పైన, లోతైన గుండ్రని అగడ్తయున్నది. దాని నిండుగ నీరున్నది క్రోటగోడల ప్రతిబింబములా అగడ్తలోని నీటిలో ప్రతిబింబించి కదలాడుచున్నవి ఇంద్రుని వజ్రాయుధపు తాకిడికి మేరుపర్వతము బెదరి పడినటువంటి మరియొక సముద్రమాయన్నట్లుదా అగడ్త కోట గోడలలోపల భృంగిరిటి నికుంభ కుంభోదరాది ప్రమధగణ నాయకుల మణిమయ సౌధములున్నవి ఆ సౌధముల ముంగిళ్ళ యందు ఎనుగులు విహరించుచున్నవి ఆ ఎనుగుల మదజలములుకారి ఆ ముంగిళ్ళు తడిసియఘున్నవి వారి సౌధముల సమీపములందు దిగుడు బావులున్నవి వానిలోని పద్మవనమ్సులు వికసించి సువాసనలను వెదజల్లుచున్నవి ఆ సువాసనలను మించిన కస్తూరి వాసనలు వచ్చుచున్నవి అవి అప్సరసల

చెక్కిళ్ళ మీది లేపవముల వాసనలు ఆ చుట్టు ప్రక్కల అప్పరసల సౌధములున్నవి అవి మణిమయములు ఇంకను యక్ష గంధర్వ కిన్నర కింపురుష సిద్ధ విధ్యాధరుల మణిమయ భవవములున్నవి వారి ముంగిళ్ళ యందు అరటి చెట్లున్నవి గోడలకు పొదగబడిన మణుల కాంతులా అరటియాకులసై వడి అవి మరల [వతివలించి ఆ భవనములు కాంతిమంతములగుచున్నవి గరుడ పచ్చలనెడి రత్నముల కాంతులతో కూర్చబడిన నీలాకాశమున నక్తత్రముల వలె పెద్దముత్యముల మొలకలు పొదిగిన ప్రమధుల నివాసములున్నవి అనేకములైన శివాలయములున్నవి వాని ద్యారముల యందు మెలుపు నల్లని రాళ్ళతో చెక్కబడిన నందీశ్వర విగ్రహములున్నవి తులసీదళమాలలచేత పాప పరిహారకములైన విష్వైాలయములున్నవి వాని చుట్టును అనేక ఉద్వానవనములున్నవి దానిలో మల్తెతోటలు ఆ మల్లెలు వికించినవి మల్లెలలోని మకరందమును గ్రోలి మదించిన తుమ్మెదలు రయుంకారములు చేయుచున్నవి సప్తగోదావర ప్రవాహములున్నవి అందు ఎకుగులు జలక్రీడలాడుచుండును ఆ క్రీడల తాకిడికి నీటిలోని పద్మములు వికసించి పరిమళములు వెదచల్లుచున్నవి అనేకములైవ స్నానపు కొలకులున్నవి వానియందు పద్మములు తెల్లకలువలు వికసించియున్నవి వానిలోని కింజల్కముల కొసలను తిని చక్రవాక పక్షులు విహరించుచుండేగా వాని కాళ్ళ గోళ్ళ చివరలు ఆ పద్మముల, కలువల రేకులపై గీతలు పడుచున్నవి

గోదావరి, తుల్యభాగ కౌంతేయి కణ్వాపగ మొదలగు నదుల నీటిచేత ఫంవత్పరము శకు రెండు పంటలు పండు సారవంతములైన భూములున్నవి ఆ భూములందు కేదారమము వరి ధాన్యము మిక్కుటముగ పండును నీటి సమృద్ధి కలిగి భూదేవి కనుబొమల వంటి అందమైన ఆవకట్టలున్నవి కాల్వల ఒడ్డులయందు పూల చెట్లున్నవి అ చెట్లపూలలోని మకరందము ధారగ కారి కాల్వలలో పడి నీరు ఘువాస రాభరిత మగుచున్నది ఆ నీటిలో రాజహంస ప్రీలు విహరించును ఆ నీటి యలలపై ఊయలలూగుచు క్రేంకారములు చేయు చున్నవి ఆ శ్రేంకార శబ్దములు జలదేవతల మణిఖచిత పాదమంజీర నాదములవలెనున్నవి కన్నెలేడి షిట్టరెక్కల గౌలితాకిడికి పద్మములలోని వుప్పాడి పైకెగసి కృత్రిమముగ సంద్యాసమయమైనట్లు చేసినది చంద్రదర్శనము కొణికు చక్రవాక మిదునము లాతృత పడినవి సముద్రమునకు కన్నబిడ్డల వంటి అనేకములైన ఒడ్డు వెజువులునున్నవి

తీయ మామిడి తోటలున్నవి వాని కొమ్ముల చివరంం౦దు అడు కోయిలలు కుహూరవములు చేయుచున్నవి అవి భర్తల యెడబాటును పొందిన స్త్రీల బాధాతప్త మనోభావములను వివరించుచున్నట్లున్నవి తుమ్మెదల నమూహములు ముసిరిన

114 శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము మాధవీలతల పొదరిండ్లున్నవి పున్నాగ పూల పరిమళములు కలసిన మంచులున్నవి సంపెంగ తోటలున్నవి సంపెంగపూల సువాసనలు మన్మధుని ఆగ్నేయాస్త్రములు వలెనై బాటసారులను భయపెట్టుచున్నవి చెజకు తోటలున్నవి చెజకులు పండి నలుపు మించిన ఎరుపు రంగును కల్గియున్నవి చెజకు గనుపుల వద్ద పగిలి తెల్లని ముత్యముల వంటి బుడిపెలు పొడిచి పున్నమి చంద్రుని కాంతులవలె ప్రకాశించుచున్నవి ఎజణ్జి గోరంట తోటలున్నని వాని పూలు నక్షత్రములను మించి ప్రకాశించుచున్నవి కాంతల ముఖము లందలి మద్యముతో కూడుకొన్న పాగడపూల చెట్లున్నవి గజ నిమ్మ తోటలున్నవి కాంతల స్తనములకు మించిన '్రకాశముతో గజ నిమ్మపండు విరివిగనున్నవి మాది ఫలముల తోటలున్నవి అందలి మాది ఫలముల సువాసనలు హృదయంగమములుగ నున్నవి అందమైన నారింజ తోటలున్నవి ఆ చెటయందు తుమ్మెదల గుంపులు సరస సంగీత మంగళ గానముల నాలపించుచున్నవి తమలపాకుల తీగలల్లు కొన్నపోక చెట్లును, లవలీ, తీగెలల్లుకొాన్న లవంగ వృక్షములు నున్నవి - ఇట్లెన్నియో ఉద్యాన వనములు ఆ దక్తారామమున కలవు దక్షారామము చాతుర్వర్హ్య స్థితితో ముల్లోకములందును శ్రేష్టమైనది లెక్కలేనన్ని దేవతల నివానములతో ఇంద్రుని నగరమైన అమరావతివలె లేక లెక్కలేనన్ని దేవాలయములతో దక్షారామము అమరావతి యనదగియున్నది నిత్యము జీవరాశితో ప్రకాశించు ధర్మపాలకుడైన యముని నగరమువలె బ్రతుకు తెరువుల వృద్ధితో దక్షారామము నిలుకడ కల్గియున్నది ముళ్ళులేని రాచబాటవలె శత్రువులులేని విశాల వీధి యీ దక్షారామము సన్మణుల నివాసమునకు రాజాస్థానమువలె సజ్జన శ్రేష్టుల నివాసమీ దక్షారామము కుబేరుని నడవడితో అలకానగరము పవిత్రమైనట్లుగ ధర్మాచరణయందు సత్ర్రవర్తనగల జనులతో దక్షారామము పవిత్రము రాక్షసుల నివాసముచే లంకానగరమెట్లు ప్రసిద్ధి పొందినదో యక్ష కిన్నరాదుల నివాసములతో (లంకానగరము వలె) దక్షారావృవ్సు ప్రసిద్ధము కార్తవీర్యార్డునుని కరసహస్రములవలె విరివియైన పన్నులరాబడితో ఈ నగరమ్స శోభాయమానము హిరణ్యకశిపు వధతో నృసింహ స్వామి లీలాడంబరమువలె బంగారమ్మ, అన్న వస్త్రముల అభివృద్ధితో రాజశ్రేష్టుల లీలాడంబరములు కల్గియున్నదీ దక్లారామమ్స శరత్కాలమందలి థెల్లుపూల 'ప్రకాశమువలె విశేషకాంతి సుసంపన్నమైనట్లుగనే వర్తక సంఘముల వ్యాపార ధర్మముతో వన్నెకెక్కినదీ నగరము గొప్పవారను అలంకారములతో కూడియుండియు నిందింపబడనిదేకాదు - గొప్పమహత్త్యమే అలంకారముగ గల్గియు నిందలేనిది సర్భముల విశేష సంచారము కలదైనను

సదారక్షణ కల్గియుండుటేకాడు పదా విటుల విశేష సంచారము కలదైనను రక్షణ కలది బలిచవవర్తి నివానమ్రైన పాతాళలోకమైనను గంధర్వ లోకమైనట్లు గాదు శ్రేష్టమైన పూజాదులకు గంధర్వాచులకు నివాస స్టావమగుటచేత గంధర్వలోక మీ నగరము వర్ణ (రంగుల) సాంకర్యము ఇంద్రధనుస్సు నందేగాని వర్ణ (కులముల) సాంకర్యము దక్షారామమున లేదు సర్ప్వభయము పుట్టలయందే గాని మేలు చేయు వారికెప్పుడు రక్షణ కలది నీరు లేదను అనుమానము మేఖుములందేగాని బ్రదుకు తెరువుల విషయమై అనుమానమీ సగరమునకు లేదు కామమును ఆతిక్రమించుట ఇండ్లయందేగాని, న్యాయమును అతిక్రమించుట ఈ నగరమున లేదు పరమాత్మ దర్శనము యతులయందేగాని వేరుగా చూచుట ఈ నగరమునకు లేడు రాత్రులందు వికసించుట కలువపూల యందేగాని దోషప్రారంభ మీ నగరమునకు లేదు కౌరవ పక్షుల పద చిహ్నములను అనుసరించి వేటాడుట కిరాతులందేగాని చుర్వోధ వాదుల దుష్టనీతి వనునరించుట ఈ నగరమున లేదు చంచఅత్వము ఎనగుల తొండము లందేగాని బోలుతనము దక్షారామమున లేదు పక్షుల టెక్కల కదలికలు కొలకులందేగాని శత్రువుల వలనిక్షోభ మీ శగరమునకు లేదు ఉంపదలకు నిలయము. శోభకు జవ్మస్థానము మోక్షమునకు ప్రాప్తిస్థానము ధర్మమునకు ఆయువుపట్టు ఆనందమునకు మూలకందము విద్యకు అంగడి వీధి విశ్రాంతికి నిలయముగనై ఈ దక్షారామము ప్రకాశించును అట్టి ఈ పవిత్రమైన నగరమునకు ప్రధానదైవమైన శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి - విశేషము - ఈ సుదీర్హ దక్షారామపుర వర్ణన వచనము శ్రీనాధుని సమకాలికుడైన వామన భట్టబాణుడు రచించిన వేమభూపాల చరితము సంస్కృత గద్యకావ్యమునందలి అద్దంకిపుర వర్ణనమునకు యధాక్షరముగా చేసిన ఆంధ్రీకరణము ట; హాలాహలంబను నల్లొ నేరెడు పండు మిసిమింతుండును గాక మింగినాండు పెను వైలి కొనగోర బిసరుహాసను మోము గెందమ్మి విరివోలె గిల్లినాండు పంచవన్నియ తోడం బ్రసవ నారాచుని నెజ్జ చిచ్చజకంట జుజ్జినాండు మెజుంగు గోజులు డుల్ల మృత్యుదేవత నోరు ధట్సించి యఅకాలం దన్నినాండు

తే॥ త్రిపుర దైత్యావరోధ నారీ విలాస దంత తొటంకముల కెగ్గు దలంచినాండు దక్ష్తపురి సానికూంతులందవిలినాండు ॥ విశ్వలోక కుటుంబి భీమేశ్వరుండు [1 అర్థము - విశ్వలోక కుటుంబి=సమస్త లోకములకు యజమామడైన భీమేశ్యరుండు= శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి, హాలాహలంబను=హాలాహల విషమనెడి అల్తానేరెడు పండు= పెద్ద నేరేడు పండును, మిసిమింతుందును గాక=అలసినవాడు కాకుండగ మ్రంగినాండు=మింగెను, పెనువ్రేలి=బాటనవేలి యొక్క, కొన=చివరన కం గోరకి=గోటితో బిసరువాసను* బ్రహ్మదేవుని, మోమున్‌=ముభఖమును కెంపు+తమ్మవిరివోలె=రేత తామరపూవును వలె, పంచవన్నియ లోడన్‌= అయిదు రంగులుగల వాహనమగ్య చిలుకలో, ప్రసవనారా చునిన్‌=మన్మధుని, ఎజ్జ=ఎజ్జనైన, చిచ్చజకంటన్‌=అగ్గికంటితో, జుజ్జినాడు=పీల్పెను: మెటు(గు=వాడిదైన కోజలుజపొడవ వమ్నలు. డుల్లక్‌=ఊోడివడునట్లుగొ మృత్యుదేవత=మత్యువను దేవత యొక్క, నోరుజనోడ్రిన్సి చట్టించి=అదలించి అజకాలన్‌* పాదతలముతో, తన్నినాండు=తన్నెన్సు, ల స్సు కో దైత్య=త్రిపురాస్తరుల యొక్క అవరోధనారిజ్య్యత్ర పుర కాంతల, విలాస 0, బప మ దంత తాటంకములక్రు=దంతమ్సలక్రో చేయబడిన చెవికమ్మలకు ఎగ్గుస్‌* యనా, ణు గ మున్సు, తీల+చినాండు= ఉద్దే్య్స, దక్తపుర=దక్షారామ్ష్య్స శందలి సానికూతులన్‌* ల కూతుండ్రన్సు తవిలినా(డుజప్రాంద్వ్వ్స శో పద్ద నేరెడు పండును శ్రమలేకత్వో స్ప మాసుడై శే భీమేశ్యర స్వామి హాలాహల ం ముఖమ్మన్స గిల్లివేసినాడ్స చి కన ఆగనాడ్డు బౌంనవ్రేల్రి గోటి కొనతో బ్రహ్మరేవ 'ల్బు వాన బూడిద చేసినాడ్సు మృళ్యుదేవ్య జూటానమగ గం మన్మద్దుని తన నిప్పు కంట చాచితన్నినార్త తీపరాసుకులను చ యె క్క పదునైన కోరలూడిపడునట్లుగ అరికాలి దక్షారామ నగరము నందలి సె అలి వారి భార్యల సౌభాగ్యన్సృలక్రు అపకారము చేసినొడు విశేషము నుల కూతుంక్రన్స పొందినార్రు ఇ, ఆకే హాలాహ్ర్యూ భక్షణ వ యునీ కలదు కొంత మీగ్రధముననే నాల్గవ ఆశ్వాసము 2 బ్రహ్మ శ్థిర్సస్స తీగవులాడుచుండ శవ్ఫడ్ష ్య్న స * 'టెన్మా, విష్ణుష్టల్సు తమకు తామే అధికులమ చ్చి పోరా మౌన్సడృల ఎ ఉూనకీ

ప్రధమాశ్వ్యాశము

తన పంచమ నీరముతో శివుని దూషించెను శివుడు కాల బైరవుని సృజించి ఆ పంచమ నిరమును ఖండింపుమనెను అతనిని జూచుట తోడనే భయపడిన బ్రహ్మ తశ పంచమ శిరము నివుని దగ్గర పడునట్లును అ కపాంమున శివుడు భిక్షాటన చేయునట్లును కోరగా ఆయ* అనుగ్రహించెమ -

3 మన్మధ దహనము - శంకరుడు హెమవంతముపై తపము చేయుట హిమ వంతుని పుత్రికయైన పార్వతి శంకరునకుపచారములు చేయుచుండుట = శివపార్వతుల కలయిక ఫలితముగ కుమారస్వామి జ ననమునాశించిన దేవేంద్రాదుల అనతిపై మన్మధుడు హైమవంతమును చేరి వసంతమును సృజించి శివునిపై పూబాణములను ప్రయోగించుట తపోభంగమైన శివుడు తన యెదుట గల పూబాణుడైన మన్మధుని తన మూడవ కన్ను తెరిచి భస్మముచేయుట, పిమ్మట రతి కోరికపై శివుడు మన్మదుని బ్రతికించుట - అన్నవి మన్మధ దహన వృత్తాంతమందలి ప్రసిద్ధ ప్రధానాంశములు

4 మృత్యుదేవతను దండించుట - మృకండ మహర్షి కుమారుడైన మార్కండేయుడు ఆల్పాయుష్కుడగుటి ఆతనికి పదారవ యేట మరణము గల్గునని తెలి మార్కండేయుని తలిదండ్రులు వవచుముండ మార్కండేయుడు శివభక్తుడై శివలింగ సన్నిధానముననే శివుని ధ్యానించుచుండ యముడు మార్కండేయుని ప్రాణములను త్రీయుటకై తన పాశమును విసరుట, మార్కండేయుడు శివుని ప్రార్థించుట లింగము కుండి శివుడుదృవించి యముని దండించుట అన్నవి ఈ వృత్తాంతమందలి ప్రధానాంశముయు

ర్‌ త్రిపురాసుర సంహారము - ఈ గ్రందముననే నాల్గవ ఆక్వాసమున కలదు

6 ఈ పద్య ప్రధమ పాదమున హాలాహలమును నేరేడు పండులో పోల్పుట జరిగినది ఈ ప్రోలిక ఆదిశంకరుల శివానందలహరి (శ్లోా-32) మండి గ్రహింపబడినది

శివానందలహరిలోని శ్లోకమిది -

జ్యాలోగ్రస్సకలామరాతి భయద క్షేళి కధం వా త్వయా

దృష్ట కించకరీధ్రుతే కరతలేకిం పక్వ్కజంబూఫలమ్‌

జిహ్యాయాం నిహిలీశ్చే సిద్ద ఘుటికా వా క్రంరదేశే ఛృత

కింతే నీలమణిర్విభూషణమయం శంఖో మహాత్మవ్వద

తీవ్రజ్వాలలు గ్రమ్ముచు సకలదెవతలకును భయంకరమైన యీ కాలకూట విషమును కన్నులతో గాంచుటయే కక చేతితో నెత్తి అరచేతిలో నుంచుకొంటివి అది నేరేడు పండా ఎమి? ఇద్రిగాక్ర నాలుకమీద వేసికొన్నావు సిద్ధ ఘుటికా ఎమి? మరియును కంరమం దటులనే యుంట(. _వీల మూణికంయా ఎమి చెప్పుము

116 శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 7 హాలాహలమును సిద్ధఘుటికగా పోల్చిన పోలికను గూడ ఈ శ్లోకము నుండియే శ్రీనాధ మహాకవి గ్రహించినాడు కటుకమగు విషము విషధర కటకంబగు కేలంబూని కౌతూహలియై ఘుటికాసంసిద్ధుండు రస ఘుటికయునుంబోలె మృడుండు గుటుకున మింగెన్‌ హర (6 70) భీమ-(4-66) 8 అలంకారము - రూపకము మ॥ ఎనయం గల్సిన కూర్మి భృంగిరిటి6 గానీ తండుం గానీ నికుం చునిం గానీ కయిదండ పట్టుకొని సంభోగేచ్చ నంత పురాం గనలం గన్ను మొఅంగి యప్పురమునం గన్నేజు కాందారి ప్రొ ద్గున భీమేశుండు సానివాడ కరుగున్‌ ధూర్తప్రకారంబుగస్‌ 112 అర్ధము - భీమేశుండు=శ్రీ భీమేశ్వరుడు, ఆ పురమునన్‌=ఆ దక్షారామము నందు, కన్ను+ఏలు=కంటిని బాధించు అనగా కన్ను పొడుచుకున్నవు కానరాని కాందారి ప్రొద్దున=అర్ధరాత్రి సమయమున, ఎనయంగల్సిన=పొందికగల క్రూర్మిన్‌= స్నేహమంతో భృంగిరిటిన్‌+కానీ=భృంగింటి అను కింకరుని గాని, తండున్‌ క్రానీ=తండుడను కింకరుని గాని, నికుంభునిన్‌ కానీ=నికుంభుడను కింకరుని గౌని, కయుదండ పట్టుకొని చేయూతగా చేసికొని, అంత వుర+అంగనలన్‌=రాణివాసస్రీలను (భార్యలను), కన్ను మొజింగి= మోసగించి, భోగ+ఇచ్చన్‌=అనుభవించు కోరికతో, ధూర్త ప్రకారంబుగన్‌=మోసగానివలె, సానివాడకు=భోగము వారి వీధికి, అరుగున్‌=వెళ్ళును భావము - శ్రీ భీమేశ్వరుడు ఆ దక్షారామమున కన్నుపాడుచుకున్నను కావరాని అర్ధరాత్రి సమయములందు భార్యలను మభ్యపెట్టి భృంగిర్రిట్రి తండువు నికుంభుడు అను ఆంతరంగికులైన కింకరులలో ఒకరిని తోడుచేసికొని సష్టాభిలాషియై మోసగానివలె సానివాడకు వెళ్ళును విశేషము - దక్ష్తారామమున భీమేశ్వరుడు మేడమీద నుండును మాణిక్యాంబ మేడక్రింద తిరుచుట్టమాలెలో నుండును సానివాడ యనగా మాణిక్యాంబ గుడి ప్రతి ఏకాదశినాడును మేడపైగల భీమేశ్వరుని ఉత్సవ విగ్రహమును భృంగిరిటి, తండువు, నికుంభుని ఉత్సవ విగ్రహములలో ఒకదానిని తోడుచేసి మ్రూత్రిక్యాంబ గుడికి తీసికొనివచ్చి పవళింపుసేవ చేయుదురు గర్భాలయములోని గంగా పార్వతుల విగ్రహములకు చాటుగా తీసికొని వత్తురు ఇది భీమేశ్వరాలయము నందలి స్పానిక్ర విశేషము

క॥ పదునాల్గు మహాయుగముల ముదుకగు భిమేశ్వరునకు మొగచాటై యుం డదు సాని పెండ్లి యెప్పుడు నది దక్తారామమహిమ మగునో కాదో 113 అర్థము - పదునాల్గుజపదునాలుగు మహాయుగముల=మహాయుగముల కాలము మొత్తమంతటి వయస్సు గల ముదుక+ఆగు=మునలివాడగు భీమేశ్వరునకు =శ్రీ భీమనాధునకు, ఎప్పుడున్‌=ఎపుడును, సానిపెండ్లి=*సానులతోడి వివాహము, మొగచాటు+ఐ= వెగటు పుట్టినదై ఉందదు= ఉండదు గదా! అది=ఆ విషయము దక్షారామ=దక్షారాముము యొక్క మహిమము=గొప్పతనఎము, అగునో కాదో!ః=అవునోకాదో మరి భావము - పదునాలుగు మహాయుగముల వయసు గల ముదుసలియైన శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికి ఎపుడును సానులతో పెండ్లి వెగటు పుట్టలేదు అది దక్షారామ క్షేత్రము యొక్క మహత్త్యమే కదా! విశేషము - కృతయుగము, శ్రేతాయుగము ద్వాపరయుగము కలియుగము కలిసి ఒక మహాయుగము అనగా 4 32 000 సంవత్సరములు అట్టి మహాయుగములు పదు నాలుగు. రాటి కాలమున ప్రతిదినము శ్రీ భీమేశ్వరునకు సానితో పెండి జరిగెడిది దేవదాసి యనగా దేవుని వివాహమాడిన కన్య వేశ్వ అనగ దేవుని వివాహమాడిన సాని అని యర్థము సీ॥.. నేదిష్టమున సప్త గోదావరంబున నఘమర్శణస్నాన మాచరించి బ్రాయుష మంత్రాక్షరాభి మంత్రితమైన విమల భూతి త్రిప్పండ్రము ధరించి మొగలి వాకిలి దూటి దిగువ శాక్వరరాజు నగరిపై వెన్నుని ననువుం జూచి మణిశిలా సోపాన మధ్యమార్గంబుగా నభ్రంకషంబైన హర్మ్య్యమెక్కి శ్రే సప్తపాతాళ భువన విష్కంభములను దెజచి వెడలిన జ్యోతి ప్రదీప్త్రమూర్తి శంభు భీమేశ్వరేశ్వర స్వామిం గొలుచు పరమ మాహేశ్వరున కేమి బ్రా(తి ముక్తి 114

120 శ్రీ భీమేశ్వర పురణనా అర్థము - నేదిష్టమున=మిక్కిలి సమీపము నందల్సి సప్త గొదావరంబుననో సో గోదావరమనెడు నది యందు అఘమర్షణ స్నానము=పాపములను పోగొట్టు స్నానమా ఆచరించి=చేసి త్రాయుష=త్ర్యాయుషమను, మంత్రాక్షర=అక్షర మంత్రములతో అభిమందో తమైన=సంస్కరింపబడిన, విమలభూతి=పవిత్రమైన విబూదిలో త్రిపుండ్రము= శ సట పెట్టుకొను మూడురేఖల బొట్టును ధరించి= పెట్టుకొని, మొగలివాకిలి=ముఖద్వారమును దూజి=దాటి దిగువ=క్రిందనున్న శాక్వరరాజాన్‌ో్‌ నందీశ్వరుని నగరిపై=దేవాలయము పైన వెన్నుని=విష్ణుదేవుని ననువున్‌=-అందమునా? చూచి=చూచ్చి, మణిశిలా=జేగురు రాళ్ళతోడి, నోపాన=మెట్ల యొక్క, మధ్యమార్గంబుగాన్‌= మధ$నే గల త్రోవ గుండ, అభ్రంకషంబైన= ఆకసమునంటుచున్న హర్మ్య మెక్కి=మేడనెక్కి సప్రపాతాళభువన=ఏడు పాతాళ లోకములనెడి విషృ్యంభములను=వైశాల్యములను? తెజచి వెడలిన=ఛేదించివచ్చిన, జ్యోతి ప్రదీప్తమూర్తి=కాంత్రితో మిక్కిలిగ ప్రకాశించే ఆకారము కలవాడు, శంభు=శుభమును కల్గించు వాడైన భీమేశ్వరేశ్వర స్వామిన్‌=తీ భీమనాధేశ్వర స్వామిని, కొలుచు= సేవించునట్టి పరమ మాహేశ్యరు వకు=గొప్పు శివభక్తు వకు ముక్తి=మోక్షము ఎమి బ్రాంతి=ఎమి అబ్బురము భావము - దక్షారామ క్షేత్రము నానియున్నే సప్త గోదావరమము వదిలో అఘమర్షణ స్నానము చేసి త్ర్యాయుష మంత్రములతో పవిత్రీ కృతమ్స చేయబడిన విబూదిలో పాలభాగమున త్రైవుండ్రమును దిద్ది తీర్చుకొని ముఖదారము దొటి దిగువన నున్న నందీశ్వరాలయమును పిమ్మట ఆ పైననున్న విష్ణుమూర్తి ఆలయముము చూచి జేగురురాళ్ళ మెట్ట వరుస మధ్యగా కన్పించు త్రోవన ఎత్తైన మేడనెక్కి శ్రభంక్రరుడు పాలాళమునుండి ఉఊద్భవించినవాడునైన శ్రీ భీమేశ్వేర స్వామిని సేవించిన పర్రవ్స నివభక్తునకు ముక్తికల్లుట విశేషము కాదు సులభము విశేషము _ త్ర్యాయుష మంత్రము - “త్రాయుషం జమదగ్నే కశ్యపస్య శ్రాయుషమ్‌ యద్దేవానాం త్రాయుషం తన్మే అస్త త్రాయుషమ్‌” యాజుష వూర్చు ప్రయోగ ్బ్హాద్రిక - వుట - 273, 274 ఈ మంత్రమును భస్మాభిమంత్రణ మంత్రమ్స, భస్మధారణ మంత్రము అని లంపరు ఈ మంత్రముతో విభూతిని అభిమంత్రించ్చ్సుచ్చ నుదుటిపై మూడు రేకలుగా

అఘమర్షణ స్నాన మంత్రము - 121

హిరణ్య శృంగం వరుణం ప్రపచ్వే తీర్ధం మే దేహియాచ్చ్వ్య,

యన్మయా భుక్త మసాధూనాం పాపేభ్యశ్చ పరిగ్రహ

యన్న్మే మనసా వావా కర్మణా వా దుష్కతృం కృతమ్‌

తం నో ఇందో వరుణొ బృహస్పతి స్పవితాచ పునంత్పువ్న్వ స

యాజుష వూర్వ వ్రయృాల శ గచం, కారణోత్తరాగమమునందు వివరింపబడిన అఘమర్షణ స్నా (దికావుట-208 అగ్రేణ మంత్రితం తోయం వామనాసాగ్రమానయన చేయు విధానము

ఇడయాంతర్గతం తేన దగ్ధమేనో విచింతయత్‌

బహిర్గతం పింగళయా భావయన్‌ దక్షిణే కరే

ధృత్వాజలం తత్ర పాపపురుషం భావయేత్తత

వామే భాగే వజశిలాం ధ్యాత్వా తత్రక్షిపేజ్ఞలం

చూర్ణితం భావయే త్పాపనర మిత్యఘమర్షణం

అస్తమంత్రములచే మంత్రింపబడిన జలమును ఎడమ మ్సృక్సృ క (3-38-40) అను నాడిచే నాజలము లోన బ్రవేశించునట్లును, అద్దానిచే లోని పాప్రవ్వు నను చేర్చి ఇడ భావించి అందు పాపపురుషుడున్నట్లు ధ్యానించి ఎడమ ప్రక్కను వ కాలెపోయినట్లు భావించి, ఆ జలము సందువైచి పాపపురుషుడు చూర్ణమయ్యెనని యింట నటు అఘమర్షణ మగును లెను ఇదియె

సప్త్రపాతాళములు - చూడుడు భీమ 1-4 క॥ పరమాశించుచు వీమే

శ్వరు ననువముతెంజేస్‌ చోడవంశాచరణుం

డది కాలుండు కరికాలుండు

ధరణీధర పత్ని మనసు దైన్వము ముంచెన్‌ 115

అర్ధము - పరమ=మోక్షమును, అశించుచు=కోరుచు, భీమేశ్వరున్‌=శ్రి భీమేశర స్వామి యొక్క అనుమతిన్‌ చేసి=నమ్మతి వలన, చోడవంశ= వోడవంశమున ట్రీ ఆభరణుండు =అలంకారమైనవాడు అరి=శత్రువులకు, కాలుండు=జయముడై నవాడును. కరికాలుడు" కరికాలుడను మహా శివభక్తుడు, ధరణీధర పత్ని=భూమిని భరించు ఆ రాజు భార్య యొక్క, మన వు=హృదయమును, దైన్యము=దీనత యందు ముంచెన్‌*=ముంచెను

ఖావము - చోడవంశమున శ్రేష్టుడు, శత్రువులకు యముడు మహా శివభక్తుడునైన కరికాలుడను రాజా శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి యనుమతితో మోక్షమును కోరి తన భార్యను దీనత యందు ముంచివేసెను

విశేషము - చూడుడు భీమ 1-58

122 శశ క ఫీ గజ చర్మ మెన్నండో కొని నిచ్చలు గట్టు పసింి కమ్ముల పట్టు పచ్చడంబు. భసిత మెన్నండొ కాని ప్రతిదినంబున యందు మలయజంబు కురంగ మదము గూర్పు నిడుద పొములరాజు తొడవు లెన్నడొ కొని తార హారములు నిత్యము ధరించు నృకరంకరుండమాలిక లన్సండో కాని ఏ సే! ధరియించు కహారదామ మెప్పడు తే। కాటనడుచక్కి నెన్నండో కాని యుండు దక్షవాటి సువర్డ పొధముల మీంద నెన్నండొ పిశాచులను గొని యిందు ముఖుల నెల్లకాలంబు. దలంయ భీమేశ్వరుండు 116 న్డ్‌ అర్ధము శా భీమేశ్వరుండు=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి గజచర్మము=ఎనుగు తోలును ల కాని= ఎప్పుడో గాని, నిచ్చలు=ఎల్లపుడువు పిడికమ్ముల=బంగారవు అంచులు అద్భుపచ్చడంబున్‌= పట్ట వస్తమునే, కట్టున్‌=దరించును మలయజంబు. బూది ఎన్నడొకాని= ఎప్పుడోక్రాని, 'ప్రతిదినంబున యందు=ప్రతిదినము, బు=గేంధమును. క్సుర " న అలంకరించుకొనున్స, ౦గమదమున్‌= శ్రేస్ట్థన్నైై కస్తూరిని కూర్చున్‌ వైన, పాముల రాజు=స “ములు, ఎన్నండా కానిఎప్పుడగా రాజా=సర్పరాజగు వాసుకి అనెడి తొడవులు= అలంకొ౭ ల గాని, నితణమయు=,4 నృేవిమానన్చల, క్రర , కర0క వ ఎన్నళడో కాని, ఎప్పుడు ందూొబ్పిరి కాయ్యల్రప్పం్టి శిరప్పుల, మాలికలు=దండలు శ వ ల్లప డు, న , ధరియించు=తాల్చున్స, ఎ కహారదామము=క్రల్పవల పద్మముల మాలను కాటనడు చక్కిజశ్శన్చా ము ॥ శ గాని, దక్దారామ=దక్హారామవ న యొక్క మధ్య ప్రదే్సు నందు, ఎన్నండో కాని=ఎపుడో ఉండున్‌ =నివసించ్చున్స ప్పి దేలి, సువర్ణ సౌధన్సుల ్రీచ=బంగరు మేడల పైన / శౌచులన్‌=పిశాచమం. 4. షం హ్‌ ఆం లో కొనిః

ప్రధమాశ్యాసము శతాాంజా ఎల్లకాలంబు= అన్ని వేళలందును ఇందుముఖుంన్‌=చంద్రబింబాననలైన నుందరీ మణుంనము తలంయన్‌=భావించును భావము - దక్షారామము వందలి శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి ఎనుగు తోలునెపుడో గాని ఎల్లవేళలందును బంగరు జరీ పట్టు వస్తములనే ధరించును విబూది పుండ్రముల నెపుడో గాని నిత్సృమును మంచి గంధము కస్తూరి పుండ్రములనే అలంకరించు కొనును పొడవైన సర్పరాజులను ఆభంణములుగ నెన్నడో గాని నిత్వము మంచి ముత్వాల హారములనే ధరించును కొబ్బరికాయల వంటి నరుల పుజ్హైల నెన్నడో గాని ప్రతి దినమును పద్మముల కలువల మాలలనే అలంకరీంచుకొనును నృశానవాస మెన్నడోగాని నిత్వమును దక్షారామ శగరము నందలి బంగరు మేడల యందే నివసించును పిశాచముల నెన్నడో గాని యెల్ల కాలము సుందరీమణులనే తలంచును విశేషము - శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికి నిత్యము అభిషేకము చేస బంగరు తొడుగు నలంకరింతురు అదియే పసిడికమ్ముల పట్టు పచ్చడము భీమేశ్వర లింగమునకు గంధము, కస్తూరి పూయుదురు. తారహారము లలంకరింతురు కల్పారీ పుష్పములతో పూజింతురు దేవదానీలే యిందు ముఖులు ఆయన ఆలయమే మేడ అది సువర్షమయము కనుక సువర్ణ సౌధము ఇది భీమేశ్వర స్వామి ఆలయములోని స్థానిక విశేషము ఇటువంటి వర్ణనము కల పద్యము హర విలాసమున (5-6) కలదు జములపాములతోడి సాకతం బొల్లక సవరించు బంగారు జన్నిదములు పచ్చ యేనిక తోలు పచ్చడంబుంద్యజించి గడితంపు. బట్టు6 బచ్చడము. గట్టు భస్మాంగరాగంబు పనికట్టువడ. జేసి క్రస్తూరితోడ శ్రీ గంధ మలందు నస్టి మాల్యముల పై ననురక్తి వర్షించి రమణీయ తారహారములు తాల్పు జడలు బాగడ! జొళ్లెంబు సంతరించి లేంత రిక్కల రాయు. గీలించు నందు మంచు గుబ్బృలియింట సమ్మదము మీజ ఉట ఉ ఉశువంగ నునాపు మదనవైరి

124 క | ప ఒకవేళ ధరియించు యువనాశ్వండిచ్చిన కట్టాణి ముత్యాల కంరమాల మౌంధాతృండిచ్చిన మాణిక్కఖచిత కే యూరంబు ధరియించు నొక్కవేళ నిక్షాకుండిచ్చిన హీరాంకురంబుల యుంగరంబు ధరించు నొక్కవేళ ఘన చక్రవర్తి యిచ్చిన ప్రవాళంబుల యొడ్డాణంబు ధరించు నొక్కవేళ తే॥ వేడ్క ధరియించు నొక్కొక్క వేళయందు భరత దుష్యంత రంతి నాభాగ నహుష నల భగీరథ నృగ మహీనాథ దత్త హేమ మణీ భూషణములు భీమేశ్వరుండు 117 యవ అర్థము. - భీమేశ్య్వరుండు=శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి. ఒకవేళ ఒక సమయమున, యు నాస్వే/యయువనాల్విడను రాజు, ఇచ్చిన= సమర్పించిన, కట్లాణి=మిక్కిలి గుండనై జా బ్‌ వైన, ముత్యాల=ముత్యములతో కూర్చిన, కంరమాల=మ్కెడయందు అలంకరించు కొను దండను, ధరియించున్‌=ధరించును, క్కృవేళభ=ఒక స్వ ఎంచిన, మాణిక్య ఖచిత=కెంపుల్సు పాద్రిగ్స్స కేయూరంబు=బ్సుం కీరి అము అభరళ ఒక్కవేళ=ఒక సమయమున

• ఇక్ష్వాకు(డు=బ్లక్షాక్షు ఇచ్చిన=కానుకీ చేసిన, హీరాంకురంబుల తెల్లని న ఇక్వాకువు అన్సు రాజు ఇచ్చిన స మ! ర్‌ న యుంగరమున్సు, ధరించున్‌=తాల్చున్స వం మొులికలు ప్రాద్షిగ, ఉంగరంబం=. ఒక్కవేళ=జఒళ సమయ మున ఘ్టన వ ఇచ్చిన, ప్రవాళంబుల=పగడ్తమ్వుల్ప పొదిగి “రసర్తాసునుడ్నను చక్రవర్తి ఇచ్చిన=కానుకీగ అలంకరించుకొనున్సు, న పదాణము=బిళ్ళల మొలత్రాడు ధరించునో పక్కొక్క వేళయందృవ= క వజఒక్కొక్ష్స స రాజు, దుష్యంత=దృష్యంత్రుడ్నన్స స మయమున, వేడ్మన్‌్‌=క్రరికతో, భరత=భరతుడగు రాజు, నహుష=నహృస్పృడ్డన్స రాజు న 3 రంతి=రంత్రి దేవుడన్స రాజు, నాభాగ=నాభాగుడ మే | 'అజనల్పుడ్రన్స రు... టం ఆట కని రాజో:

ప్రధమాశ్వాసము శ్‌్‌ఆ్‌, నృగ=నృగుడను రాజు, మొదలయిన మహీనాద=రాజాలచే, దత్త=ఈయబడిన హేమ మణిభూషణములు=మణులు పొదిగిన బంగరు అభరణములను, ధరియించున్‌= అలంకరించుకొనును

భావము - శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి ఒక వేళయందు యివనాశ్వుడిచ్చిన ముత్యాలమాల ధరించును ఒకసారి మాంధాత కానుక చేసిన మాణిక్కములు పొదిగిన భుజకీర్తిని ధరించును ఒక్కొక్క సమయమున ఇక్ష్వాకువు సమర్పించిన తెల్ల రత్నముల రవ్వం యుంగరమును తాల్చును ఒక సమయమున ఘన చక్రవర్తి సమర్పించిన ప్రవాళముల ఒడ్డాణమును ధరించును. ఒక్కొక్క వేళయందు భరతుడు దుష్పంతుడు, రంతిదేవుడు, నాభాగుడు, వహుషుడు నలుడు భగీరధుడు నృగుడము మహారాజులు సమర్పించిన మణులు పొదిగిన ఎంగరు ఆభరకాములను ఆలంకరించుకొనును

విశేషము = 1 యువనాశ్వుండు. ఇక్ష్వాకు వంశీయుడు మాంధాత చక్రవర్తికి తండ్రీ

“ఏద్యుమ్నుని పుత్రుడు ప్రచుర దక్షిణలనిచ్చి వేయి అశ్వమేధ యాగములు చేసినవాడు

2 మాంధాత - ఇక్ష్వాకు వంశీయుడు యువనాశ్వుని పుత్రుడు

3 ఇక్షాకువు - వైవస్వత మమువువకు పుత్రుడు సూర్యపుత్రుడనియు, ఇతని వంశము సూర్య వంశమనియు ప్రసిద్ధి చెందెను

4 ఘన చక్రవర్తి ఘనమనగా మేఘము వాని వక్రవర్తి ఇంద్రుడు కొనోపు

6 భరతుండు - ప్రాచీన వాజ్ఞయమున ఈ పేరుగల వారనేకులు కలరు 1 శకుంతలా దుష్యంతుల కుమారుడు 2 దశరధ కుమారుడు 3 బుషభుని కుమారుడు

6 దుష్యంతుండు - రదంతరీ ఇలు(రైభుఖైల కుమారుడు శకుంతల భర్త

7 రంతిదేవుడు - సంకృతి రాజపుత్రుడు ఈయన మహాదాత

8 నాభాగుడు. - వైవస్వతమను పుత్రుడు ఏడు దినములలో భూమిని జయించెను యాగ దక్షిణగ రాజ్యమంతటిని దానము చేను నత్యముతో ఉత్తమ లోకములను పొందెను

ర నహుషుడు - స్వర్భాను కుమారి ఆయువు అను దంపతుల పుత్రుడు

10 నలుడు - నిషధదేశపు రాజు వీఠరసేనుని పుత్రుడు దమయంతీ భక్త

11 భగీరధు౪డు. - ఇక్ష్వాకు వంశీయుడు దిలీప మహారాజు కుమారుడు

12 నృగుండు - ఇక్ష్వాకుని పుత్రుడు వః. వెండియు భీమేశ్వరుండు పండువు పండువు నఖండ విభవంబున నాబంటం. ఇ4 మండలంబు పరివేష్షింప€ జలిగొాండరాచూలియుం దొనును

126 క ఖయశ్వెం ఎురాణము = మార్తాండ చంద్ర మండలంబు వలనను, బాలసముద్రంబఒబు వలనను మధుకైట భారి యూరు కాండంబు వలనను, గృపీటభవ జ్వాలా జాలంబు వలనను గంధర్వ సార్వభౌము వలనను బ్రభవించి కంతు కుంతంబులన6 గాముతోమరంబు లన, మదను ముద్గరంబులన, శంబరారి కరారంబులన, నంగభవృకొంగవాలులన సిరిపట్టి సలకటియలన, వలరాజు భిండివాలంబులన6 దళతళంబొలయు తొలకరి మెబుంగు మొలకలంగలకలనగు కలికి తెలిగన్నుగవయును, జక్కవ కవలంపెక్కువలుదక్కువ పజచుచుంగ్రిక్కిటీసిన మెజుంగు నిబ్బరంపు గచ్చి గుజ్బ చన్నులును మిల మిలని జిలు(గు వలిపంపు వలువల పొరల యెడల వెలువడి కేలి గడలంకొను పసిమిగల పసిండి తగటునుం దెగడు నునుఃదొడల జిగియును, బగడంవు( జిగురుటధరముల తుదలనిగుడుచు( జిజుదినగవులు బచిగియనగినం దెగిపడియెడినను వడువున నడుగడుగునకు వడవడ వడంకుచుం చిడికిట నడంగు నడుముల బెడంగునుం గల్ఫి బుగభుగం గురంగనాభి సౌరభ సారంబుల తోడంగూడి సంకుమదపంక పరిమళంబుల జంకించు కర్పూర నాసనా సముల్లాసంబును, గర్పూర వాసనా సముల్లాసంబు నుల్లసంబాడు కాలాగురు కర్టమౌమోదంజుననుంబునుంగు పసంబిసాళించు గొజ్జంగి నీటి నెత్తావియును, గొజ్జంగి నీట్రి నెత్తావించిత్తరిందు గందవడి పొలువును, గందవడి పొలుపునుం గ్రుమ్మరించు ధమ్మిల్ల మల్లికా హల్లక వకుళ వాసంతికా జాతి కేతకీ కుంద కుసుమ గంధంబులును నిఖిల దిక్పంధి బంధంబుతో బాంధనంబనునంధింప, నిలింప గంధర్యాప్పురో జాతులగు సానికూంతులు గొలువ, జగనొబ్బగండ, జగద గోపాల, పల్గవాదిత్య, పల్లవ త్రినేత్ర కేళాదిరాయ, రాయవేశ్యా భంజంగ బిరుదాఖిరామాల్లయం వేవుభూపాల రాజ్యభారధురంధరుండైన బెండపూండన్నయామాత్యుండ్స గట్సించిన మొగసాల వాకిటి మహోత్సవ మంటపంబునందుంశోరోలగంబుండి కుండలీ, దండలాసక, రేరణీ, గేంఖణ, సింధు, కందుక, ధమాళి, చేల ముత్తల్లీ, హల్లీసకాది నృత్యంబులవలోకించుచు. బంతంబు లవధరించుచు చులంబులాలకించుచు. జంపూ చాటు నాట కోదాహరణ జయఘోష చశక్రవాళ చతుర్భద్ర చతురాది ప్రబంధంబు లాకర్షించుచు, వేణునీణా మృదంగ కాంస్య కాహళ పటహ ఢక్కాహుడుక్కానక, రుల్లరీ హృద్య వాద్యానుషంగంబు లాదరించుచు, సంగీత భంగీ శ్రరంగంబు లంగీకరించుచు

నిగవుంబులు (గ్రపొంచుచు( బురాణంబులు వినుచా నితివోానంబు లిచ్చగించుచుందర్కంబులు వితర్కించుచు నాగమంబులు పరీక్షించుచు, నిఖిలలోక రక్షణార్థంబుగా వివిధ విద్యా కలాపంబుల వినోదించుచుండ 118 అర్ధము. - వెండియు=మరియు. భీమేశ్వరుండు=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి, పండువు పండువున్‌=ప్రతి పండుగ దినమందును అఖండ విభవంబున= సంపూర్ణ వైభవముతో, ఆఖండల=ఇంద్రుడు, ఆది=మొదలయిన, విబుధ మండలంబు=దేవతల సమూహము, పరివేష్టింపన్‌=చుట్టువారి యుండగా, చలిగొండరాచూలియున్‌=హిమవంతుని పుత్రికయైన పార్వతియు, తొనును=తానైన శ్రీ భీమేశ్వర స్వామియు, మార్తాండ=నూర్వుని, చంద్ర=చంద్రుని మండలంబు వలనను=గోళముల నుండియు, పాల సముద్రంబు వలనను=పాల సముద్రము నుండియు, మధుక్రిటభ+అరి= విష్ణువు యొక్క ఊరుకాండంబు నలనను=తొడ అనెడి భాగము నుండియు, కృపీటభవజనీటి నుండి పుట్టిన అగ్ని యొక్క, జ్యాలా జాలంబు వలనను=మంటల సమూహము నుండియు, గంధర్వ సార్వభాము వలనను=గంధర్వులకు రారాజైన చిత్రసేనుని వలనను, ప్రభవించి=పుట్టి కంతు=మన్మధుని, కుంతంబులనన్‌=బల్లెముల న్నట్లుగ కాము=మన్మధుని, తోమరంబులనన్‌ =చిల్లకోలలన్నట్లుగ మదవ=మన్మధుని, ముద్గరంబుల నన్‌=గదలన్నట్లుగ, శంబరారి= మన్మధుని కరారంబులనవ్‌=కత్తులన్నట్లుగ అంగభవు=మదనుని, కొంగవాలులనన్‌=వంపు కత్తులన్నట్లుగ, సిరిపట్టి=మదనుని సెలకట్టియల వన్‌=బాణములన్నట్లుగ, వలరాజు= మన్మధుని భిండివాలంబుల;నన్‌= ఇనుప మొన గల ఆయుధములన్నట్లుగ, తళతళన్‌= తభళతళమని, పొాలయు=ప్రసరించు, తొలకరి మెజబుంగు=వర్ట్రాల ప్రారంభపు మెజుపుల యొక్క, మొలకలన్‌=అంకురముల వలె కలకల నగు=కలకలమని నవ్వు, కలికి=మనోజ్ఞమైన, తెలికన్నుగవయును=తెల్లని కమ్నుల జంటయును, జక్కవ కవలన్‌= చక్రవాక పక్షి జంటలను, తక్కువ పజిచుచు=చులకన చేయుచు, క్రిక్కితీసిన=ఎడము లేక వ్యాపించిన, మెజుంగు నిబ్బృరంబు=కాంతి యొక్క విరివిగల, గుబ్బచన్నులును=గుండ్రని చన్నులును, మిలమిలని= మిలమిల మెరయు, జిలు(గు=కాంతులుకల, వలిపెంపుజపలుచని, వలువల పొరలన్‌=పొారల వంటి వస్త్రములు, ఎడలన్‌=తొలగగా, వెలువడి=బయటకు వచ్చి, కేలి=విలాసముగ, కడలు కొను=వ్యాపించు, పసిమిగల=పచ్చదనముగల, పసిండి తగటునున్‌=ఒంగరు జరీని, తెగడు=తిరస్కరించు, నును తొడల=నున్నని తొడల యొక్క, జిగియునున్‌=అందమును, పగడంపవు=పగడముల వంటి, చిగురు+అధరముల=లేత క్రింది పెదవుల యొక్క, తుదలన్‌=చివరలందు, నిగుడుచు=వ్యాపించు, చిజుతనగవులు=లేత నవ్వులు: బిగియ

ప =పద్దతిగా నగినన్‌=పెద్దగ నవ్వినచో, తెగిపడియెడినను=తెగిపడిపోవునో అన్న వడువునన్‌ పద్ధతి అడుగడుగునకు=మాటి మాటికి, వడవడ వడంకుచున్‌=గడగడ వణకుచు పిడికిటన్‌+ అడంగు=పిడికిట యిముడగల, నడుముల=నడుముల యొక్క చెడంగంనున్‌= చక్కదనమును, కల్గి=కల్గియుండి, భుగభుగన్‌=భుగభుగమని వ్యాపించు కురంగ నాభి=కప్తూరి యొక్క, సౌరభ సారంబుల తోడన్‌=శ్రేష్టమగు సువాసనలతో కూడి=కలు. సంకుమదచపంక= బురదవలెన్తైన జవ్వాది యొక్క, పరిమళంబులన్‌=సువాసనలను జంకించు=భయపెట్టు కర్పూరవాసనా=కర్పూర వాసన యొక్క, సముల్హాసంబును=మిక్షి లి దిప్తియు, కర్పూర వాసనా=ఆ కర్పూరపు సువాసనల, సముల్లాసంబునుజమిక్కిలి దీప్తిని టల్లసంబాడు= పరిహసించు, కాల+అగురు+కర్ధమజనల్లని అగురుతో చేసిన పరిమళ ద్రవ్వపు బురద యొక్క

ఆమోదంబునున్‌= పరిమళమును, పునుంగుజవునుగు అను సుగంద ద్రవృము యొక్క పసన్‌=సత్తాను(వాసనను), పేసాళించు=పరిహసించు గొజ్జంగి నీటి=ఐగొజ్జంగి పూలలో పన్నీటి నిండు పరిమళమున్సు, బిత్తరిం మ= అతిశయించు గఎదవడీ=గంధపు పొడి యొక్క, పాలుపునన్‌=వాసన, శ్రుమ్మరించు=మిక్సి లిగ వెలిగ్రక్కు నట్టి ఛమ్మిల్ల=కొవ ఎలంచరి పా మల్లె, హల్లక్ర=చైెంగల్వువ వకుళ=పాగడ వాసంతిక్రాల్రడవి మొల, జాతి=జాబి

తక్రి=పష న (క? క ర పచ్చమొగల్రి, క౦దవ=గన్నేర్సు క్ర మ= పూవుల యొక్క గంధంజులునున్‌= భే నిభిలదిక్‌=అన్ని దిక్కుల, సంధిబంధంబుతోన్‌=క్ర్పకలను ముడులతో అధివ౦బు= ట్‌ న్న చేవతం 1 ఆమ్టికమును, అనుసంధింపన్‌=ఎర్బరచుటక్షై, నిలింప గంధర్వ అప్పర= 9 ల ఆక అము 9 సల, అప్పరసల, జాత్సలగు= ల కొలువన్‌=సేవింపగా, గుూజాతుల వారగు, సానిక్త్యతులు=భోగకాంతలయి జెగనొబ్బగండ్తజ'జ్రగ్గవ్షా ॥

వల్లవాదిళ లో 0డీ జగనొబ్బగండ'యనియ్స జగదగోవాల= జగద గోపాలియనియు సీఎ జబాదిత్య'యనియు, పల్లవ తినే యు

బిరుదజబి ? రాయవేశ్యా భుజంగజ'రాయవేశాః భుజంగ'యనియు, కుమారుడైన వేమ భూప్ర్బ్సి యొక్క గారమై, అల్లయ వేన్పు భ్రూపాల=అల్లాడ నృపతి ఇస ? రౌజ్యిభార్ర= శ డై మంత్రి, కట్టించిన=కృట్టిం్చి మెగ + అన్నయామాత్ష్యుండ్రు= బెండపూడి అన్నయ మహా=గొప్ప్క ఉత్సవమండపంబున్య అఆ వొకిటి=మృఖద్యార్ర్వ్పృవకు సమీపము*ందలిః మహాసభయందుండి, దున్‌ాఉత్సన మంటపమ్సువందు. మేరోలగంబుండో

'యన్స 4 ఎర్చగల్ర నత. న మ న లా.

ప్రధమాశ్యానము డళ ఢేరణియను పేరుగల, ఢథేంఖణ=గ్రుంఖణమను "పేరుగల, సింధు=సింధువను పేరుగల, కందుక=కందుకమను పేరుగల, ధమాళి=ధమాళియను పేరుగల, చేల=చేల అను పేరుగల, మత్తల్లీ=మత్తల్నియను పేరుగల, హల్లీసక= హల్లీసకమను పేరుగల, ఆది=మొదలైన, నృత్యంబులు=నాట్యములు, అవలోకించుచు=చూచుచు, పంతంబులు= పోటీలను, అవధరించుచు=ఏకాగ్రతతో చూచుచు, మేలంబులు=పరిహాసములను, అఆలకించుచు= వినుచు, చంపూ=గద్యపద్యాత్మకములు, చాటు=హర్షదాయక పద్యములు కలవి, నాటకములు, ఉదాహరణ=ఉదాహరణమను రూపక భేదమును, జయఘోష= జయఘోషయనెడి, చక్రవాళ=చక్రవాళయనెడి, చతుర్భ్శద్ర= చతుర్భద్రమనెడీ, చతురాతి= చతురాతియనెడి, ప్రబంధములు=కావ్యములను, ఆకర్ణించుచు=వినుచు, వేణు=వేణువుల యొక్క, వీణా= వీణల యొక్క. మృదంగ=మృదంగ వాద్యముల యొక్క, కాంస్య=కంచుఢక్కల యొక్క, కాహళ=బాకాల యొక్క, పటహ=తప్పెటల యొక్క. ఢక్కా=ఢంకల యొక్క, హుడుక్క= చక్కియను చర్మవాద్య విశేషముల యొక్క, ఆనక=భేరిల యొక్క, రుల్లరీ=మద్దెలలు అనెడి, హృద్యవాద్య=మనోహరములైన వాద్యముల యొక్క. అనుషంగంబులు=కలయికలను, అదరించుచు=మన్నించుచు; సంగీత భంగీ= సంగీత గతులలోని, తరంగంబులు=ఖేద భాగములను, అంగీకరించుచు=గ్రహించుచు,. నిగమంబులు=వేదములను, గ్రహించు చు= తెలిసి కొనుచు, పురాణంబులు వినుచు=పురాణములను వినుచును, ఇతిహాసంబులు= పరంపరగా చెప్పుకొను పూర్వ్యకథలను. ఇచ్చగించుచు=ఇష్టపడుచు, తర్కంబులు=తర్కశాస్త్ర విషయములను, వితర్కించుచు=చర్చించుచు, ఆగమంబులు=శాస్త్రములను, పరీక్షించుచు= పరిశ్తీలించుచు; నిఖిలలోక= అన్ని లోకములను, రక్షణార్థంబుగాన్‌=రక్షించుట కొరకై, వివిధ విద్యా=అనేకములైన విద్యల యొక్క, కలాపంబులన్‌=సమూహములకో, వినోదించుచుండు= ఆనందించుచుండును.

భావము :- ఇంకను ప్రతిపర్వదినమునందును శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి సర్వాలంకార శోభితుడై పార్వతీ సహితుడై శోభించుచుండును. ఇంద్రాది దేవతలు చుట్ట చేరియుందురు. సూర్యచంద్ర గోళముల నుండి, పాల సముద్రము నుండి, విష్ణుమూర్తి తొడనుండి, అగ్నిజ్యాలల నుండి, గంధర్వ సార్వభాముని నుండి పుట్టిన దేవ గంధర్వ అప్సరో జాతి కాంతలు దక్షారామమున భోగకాంతలై పుట్టిరి. వారు మన్మథ బాణముల వలె సుందరీమణులు. తొలకరి మెజుపు మొలకల వంటి తెల్లని విశాలమైన కనుజంటలు, ఎడతెరిపిలేక పెరిగిన పెద్దగట్టి గుండ్రని చనుజంటలు కల్గియుండిరి. మెరయుచున్న పలుచని బంగరు జరీ పట్టు వస్త్రములు ధరించియుండిరి. అవి గాలికి తొలగగొ బంగరు జరీని మించిన న అం. ఉశాముల వంటి అధరములు, అ క్రింది పెదవుల

130 శ్రీ భీమేశ్వర పురాణమౌ చివరన అంకురించు చిరునగవులు, పెద్దగ నవ్వినచో తెగిపడునేమో యన్నట్లున్న సన్నని నడుములు, వారు శరీరములపై అలదుకొన్న కస్తూరి వాసనలతోడి జవ్వాజి పరిమో 'ద్రవ్యపు లేపనము యొక్క సువాసనలు, ఆ వాసనలను మించిన కర్బూర వాసనలు అౌ కర్పూర సువాసనలను మించిన నల్లని అగురు ద్రవ్యపు సువాసనలు ఆ సువాసనలనొ మించిన పన్నీటి సువాసనలు, వానిని మించిన గంధపు పొడి పరిమళము ఆ గంధపూ పొడి సువాసనలను మించి వారు తమ కొప్తులందలంకరించుకొనిన మల్లె వెంగల్ప పొగడ మొల్ల జాజి, పచ్చ మొగలి, గన్నేరు పూల సువాసనలు గుబాళించుచున్నవి సమస్తమైన బ్రహ్మాండముతో సంబంధమును భావించుటక్షై ఆ దేవ గంధర్వ అప్పర జాతివారలైన =ీ భోగకాంతలు శ్రీ భీమశ్వరస్వామిని సేవించుచుందురు జగనొబ్బగండ, జగదగోపాల, పల్లవాదిత్య, పల్లవత్రినేత్ర కేలాదిరాయ రాయవే=ఏ భుజంగ - అనెడి బిరుదు నామములుగల వేమ భూపాలుని రాజ్య రక్షణ భారముసు వహించిన బెండపూడి అన్నయ మంత్రి భీమేశ్వరాలయ ముఖద్వార సమీవముశ గొప్ప ఉత్సవ మంటపమును కట్టించెను ఆ మంటపమున పార్వతీ సహితుడై శ్రీ భీమేశ్వరస్వావో కాలువుదీరియుండి ఆ భోగకాంతలు చేయుచుండు కుండలి దండలాలక గ్రైరణి డ్రుంఖ౯ సింధు కందక్క ధమాళి చేల, మత్తల్లి హల్లీసకము అను నృత్న విశేషములను చూచు చుండును నృత్యరీతుల యందలి వారిలోని పోటీలను గమనిలవముచు పరిహాసముల హు గమనించుచు వ్రార్రు గానము చేయుచు నటించు, చంపూ చాటు టక ఉదాహరణ వరుఘోష, చక్రవాళ, చతుర్భద్ర, చతురాతి మొదలగు ప్రజఒంధములమ వినుచు వారి స కొనముల కనువుగ మైోగుచున్న వీణ వేణు నృుదంగాది వాద్వముల మధుర జ్దములను వినుచు అందలి సంగీత సంగతుల నంగీకరించుచుండును వేదముల గ్రహించుచు, పురాణములను వినుచు ఇతిహాసముల నిష్టపడుచు తర్కకాస్త్ర విషయములను చర్చించుచ్చు, శాస్త్రములను పరిశీలించుచు సర్వలోక రక్షణార్థముగ సర్వవిద్యా సమూప మూ లతో పొద్దుపుచ్చుచ్సుండును కః. ఎతాదృశ ప్రభావ పేతుండగు దక్షవాటి భీమేశ్వరు ని ఖ్యాత కథ చెప్పెదను శుక తౌత కృత పురాణ సరణి తప్పక యుండన్‌ 119 అర్థము - ఏత్రాదృశ=ఇటువంటి, ప్రభావ=మహివ్సల్రత్రో, ఉపేతుండగు=కూడిన వాడైన, దక్షవాటి=దక్షారామమునందలి, భీమేశ్వరుఇశ్రీ భీవ్చేజ్యరస్వామి యొక్క, విఖ్యాత

కధ=ప్రసిద్ధమైన చరిత్రమును శకుకతాత=శుక మహర్షికి తండ్రిర్చ్యై వ్యాస్సున్సిచ 131 రచింపబడిన పురాణ సరణి=పురాణము నందలి మార్గము తప్పకయ్యండ్షన్లం వీడక కృత= చెప్పెదన్‌=వివరించెదము ండగ్శ భావము - ఇట్టి మహామహిమాన్వితుడైన దక్షారామ భీమేశ్వర్సున్న ప్రసిద్ధ చం

• వేవవ్వాసునిచే రచింపబడిన పురాణమునందలి మార్గమును వీడక్రుండ్త వివరం కధా ప్రారంభము నః ఇమ్మహాపురాణంబునకుంగధాక్రమంబెట్టి దనిన అ నైమిశారణ్య వణ క్షేతంబున ద్వాదశ వార్షికంబైన దీర్షసత్రంబు ప్రవర్రిల్లుచుండంగులపలి శౌనకుంంే పరము బుషి మొదలుగాంగల సంయమీశ్వరులు యదృచ్చా సమాగతుండయిన రోమహర్వణ పుత్రుబాదరాయణ ప్రియ శిష్యుంబారాణికు సూత్యాహసంభవృ సూతు నర్పించి యతని వలనను పంచాశత్ధండ మండితంబును బహు సంహితా సమాక్రీరం బును సపాదలక్ష గ్రంద సంఖ్యా సమన్వితంబును నైన స్కాంద పురాణంబు విను వారును నందు(యబూర్వబండంజునం బారాశర్కుండు నిజాపరాధంబు గారణంబుగా విశ్వనాధుచేత నధిక్షెపెింపంజఒడీ వారణాసి వెల్వడియెనని విన్న వారగుటంజేసి యట మీంది వృత్తాంతంబు విను వేడుక నమ్మునీంద్రు నఖినందించి యిట్లనిరి 120 అర్ధము - ఈ+మహా=ఈ గొప్ప ప్రబంధంబునకువ్‌=కావ్వమునక్తు, కధాక్రమంబు= కదారీతి, ఎట్టిదనిన వ్‌=ఎటువంటిదన్నచో నైమిశ+అరణ్య=నై మిశమనెడీ అడవియము, పుణ్యక్షేతంబున= పవిత్ర స్థలమున ద్వాదశ వార్చికంటైన=పండైండు సపంవత్స్పరములపాటు జరుగువదైన దీర్హ సత్రంబు=దీర్హసత్రమనెడి యాగము ప్రవర్తిల్లుచుండన్‌ జరుగుచుండగా కులపతి=పదివేలమంది శిష్వులను అన్నదానాదులచే పోషించుచు అధ్యయనము చేయించు బ్రహ్మర్షియైన శ్రావకుండు=శౌనకుడు అను, పరమ బుషి=జమహర్షి మొదలుగాన్‌=మొదలైన ఫం యమీశ్వరులు=మునిశ్రేష్టులు యదృచ్చా=తలవని తలంపుగా, సమాగతుండైనజవిచ్చేసిన, రోమ హర్షణ పుత్రున్‌ారోమ హర్షణుడను మునికి కుమారుడును, బాదరాయణ ప్రియ శిష్యున్‌=వ్యాస మహర్షికి ప్రాయ శిష్యుడును, పౌరాణికున్‌= పురాణములు చెప్పు నేర్చు కలవాడును, సూత్య+అహస్‌+సంభవున్‌=సూత్య అను యాగము జరుగు దినమున పుట్టినవాడు, సూతున్‌=సూత మహర్షిని, అర్చించి=పూజించి, అతని వలనన్‌=ఆ సూతముని నుండి, షపంచాశత్‌=ఏబది, ఖండ=భాగములతో, మండితంబును=కూడినదియు, బహు= అనేక, సంహితా=ఉత్తమ విషయములు గలవానితో, సమాకీర్ణంబును=మిక్కిలిగ పెనవేసికొని

యున్నదియు, సపాదలక్ష=ఒక లక్ష ఇరువది యైదువేల, గ్రంధ సంఖ్యా=శ్లోకముల సమూహ ముతో, సమన్వితంబునునైన=కూడియున్నదియు ఐన, స్కాందపురాణంబు=స్కాందమను పేరుగల పురాణమును, వినువారును=వినుచుండిరి అందు=అ స్కాంద పురాణమునందు పూర్వఖండంబునన్‌=మొదటి భాగమునందు, పారాశర్యుండు=వ్యాసుడు నిజ=తన అపరాధంబు తప్పు, కారణంబుగా=నిమిత్తముగ, విశ్వనాధుచేత=శ్ర్రీ కాశీవిశ్వనాధునిచేత అధిక్షేపింప(బడి=అఆక్షేపింపబడి, వారణాసి=కాశీనగరము నుండి, వెల్వడియెన్‌=బయటకు వచ్చెను అని=అని చెప్పగా, విన్నవారగుటంజేసి=వినిన వారగుటచేత అటమీ(ది=అఆ తర్వాతి, వృత్తాంతంబు=విషయమును, విను వేడుకన్‌=వినెడి కుతూహలములో ఆ+ మునీంద్రున్‌=ఆ సూత మహర్షిని, అభినందించి=మిక్కిలిగ కొనియాడి ఇట్లనిరి=ఈవిధముగ పల్కిరి భావము - ఈ గొప్ప కావ్యమునకు కధాక్రమ మెటువంటిదన్నచో నైమిశారణ్యమను పవిత్ర ప్రదేశమున పండ్రెండు సంవత్పరములపాటు నత్రయాగము జరుగుచున్నది కులపతులైన శానకాది మహర్షులెందరో వచ్చిరి తలవని తలంపుగ సూత మహర్షియు వచ్చెను ఆ సూతముని రోమహర్షణమునికి పుత్రుడు వేదవ్యాసుని ప్రియశిష్యుడు పురాణ కధలు చెప్పుటలో దిట్ట శౌనకాది మహర్నులందరు సూతమ్మానిని సేవించిరి స్కాందపురాణమును చెప్పుమని ప్రార్ధించిరి అ స్కాందపురాణము శివసంబంధమైనది అనేకానేక ఉత్తమ విషయములందు కలవు ఏబది భాగములతో ఒక లక్ష ఇరువదియ్రైదువేల శ్లోకములతో కూడియున్నది సూత మహర్షి వారి కోరికను మన్నించి స్కాందపురాణమును చెప్పుచుండెను మొదటి భాగము చెప్పుచు వ్యాసుడు తాను చేసిన తప్పుకు కాశీ విశ్వేశ్వరుని చేత ఆక్షేపింపబడి కాశీనగరమును వీడి వచ్చెనని చెప్పెను మునులందరావాక్యమున్సు వినినారు ఆ సూతమునిని అందరు అభినందించినారు తరువాతి విషయమును తెలిసికొనుట యందు కుతూహలము కలవారై యీవిధముగ పలికిరి తే] కాని వెలువడి వచ్చి పరాశరాత్మ జుండు ఖేదంబునొంది శిష్యులునుందాను నెచట వసియించె నెచ్చోట నేమిచేసె ననషఘ్ట! యేతీర్థమాడె నూ కానతిమ్ము 121 అర్థము - అనఘ్స=పాపములేనివాడా! ఓ సూతమహర్ర। పరాశర+ఆత్మజుండు= పరాశరమునికి కుమారుడైన వ్యాసుడు, ఖభేదయు నొ ౦ది=బాధ్రపడి, కాశి=కాశీనగరమును, వెడలివచ్చి=విడిచివచ్చి, శిష్యులును+తాను=విద్యార్థులును తానును, ఎచట వసియించెన్‌= ఎక్కడ నివసించెను ఎచ్చోటన్‌=ఎక్కడ, ఏమి చేసెన్‌=ఎమిచ్చేసను ఏతీర్ధమాడెన్‌=ఎ పుణ్య తీర్ధమున స్నానము చేసెను, మాక్సు=మాకందరకు, అనతిమ్ము= చెప్పుము

భావము - పరిశుద్ధడవైన ఓ నూత మహర్షీ! వ్యాసే మహర్షి బాధపడి శిష్యులతో కాశీక్షేత్రమును వదలి వచ్చి ఎక్కడ నివసించెను? ఎక్కడెక్కడ ఏమేమి చేసెను? ఎ పుణ్యతీర్థ స్నానము చేసెను” అదంతయు మాకు దయతో చెప్పుము వ॥ అని యడిగిన 122

అర్ధము - అని=అని, అడిగిన=అడుగగా,

భావము - అని శౌనకాది మహర్షులు సూత మహర్షినడుగగా ను॥ సరసీజాసన వంశమౌక్తిక! కళాసర్వజ్ఞ విజ్ఞాన! శాం

కరి నాథాంఘి సరోజ షట్పద।! సమిద్గాండీవ కోదండ! భూ

భరణ ప్రొాఢ భుజాభుజంగ! మహిళాపాంచాల! వేమక్షమా

వర సామ్రాజ్య రమాధురంధర! జగద్వ్యాప్త ప్రతాపోదయా!। 123

అర్థము - సరసీజాసన=బ్రహ్మదేవుని యొక్క, వంశ=వంశమునకు, మౌక్తికజ ముత్యము వంటివాడా! కళా=కళలయందలి, సర్యజ్ఞజసమస్తము తెలియుట చేత విజ్ఞాన= విశేష జ్ఞానము కలవాడా! శాంకరినాధ=పార్వతీపతియైన శంకరుని అంఘ్రి= పాదములనెడి, పరోజ=పద్మములందు, షట్పద=తుమ్మెదయైనవాడా! సమిత్‌= యుద్ధమునందు, గాండీవ కోదండ=గాండీవమను వింటిని ధరించిన అర్జునుడా! భూభరణ= భూభారమును వహించుట యందు. ప్రొఢెదిట్టతనముగల, భుజాభుజంగ=బాహువులనెడి నర్పములు కలవాడా! మహిళాపాంచాల=కాంతల కామపురుషుడా! వేమ క్రమావర= వేమ భూపాలుని యొక్క సామాజ్యరమా=సామౌజ్యలక్ష్మి యొక్క, ధురంధర=భారమును మోయువాడా! జగత్‌=లోకమును వ్యాప్ర=వ్యాపించిన ప్రతాప=పరాక్రమము యొక్క, ఉదయా=అభివృద్ధి కలవాడా!

భావము - బ్రహ్మవంశమున పుట్టిన ముత్క్మమా! పదునాల్గు విద్యలందును విశేష జ్ఞానము కలవాడా! శంకర పాదపద్మములను సేవించువాడా! యుద్ధమునందు అర్జునుడొ! భూభారమును వహించుటయందు ప్రొఢ భుజంగుడా! వేమభూపాలుని రాజ్యలక్ష్మిని సమర్ధముగ మోయువాడా! లోకములందు కీర్తిని వ్యాపింపజేసికొని ఉన్నతియందు మేరుపర్వతమైనవాడా! ఓ అన్నయ మంత్రి శేఖరా! క॥ శ్రీ వీరభద్ర భూపతి

సేవా హేలా కటాక్ష సిద్ధ సమృద్ధ

శ్రీ విభవ పాకళాసన!

భావభవారాతి భక్తి పరతంత్రనిథీ! 124

శ్రీ భీమేశేర పురాణయి 134 అర్హము - శ్రీ. సమృద్ధ శ్రీ వీరభద్ర భూపతి=శ్రి వీరభద్రారెడ్డి అను రాజు యొక్క ర్ధ ల సవా హేలాజక్రాలువు వలన కల్సిన సంతోషముతో కూడిన కటాక్ష=కడకంటి చూవు వలన సిద్ధ సమృద్ధ= ఎడతెగని నిండైన, శ్రీ విభవ=మేలైన ఐశ్యరృమునకు పాఠశాసనవ ఇంద్రుడవైనవాడా! భావభవ+అరాతి=మన్మధు సక నత్రువైన శంకరుని థక్తిపషరతంత్ర=భక్తిక్‌ లాంగుటయను నిధీ=నిధికలవాడా! భావము - వీరభద్ర భూపతికి కొలువు సేయుట వలన కలిగిన ఎడతెగని నిండైన మహైశ్వర్యమున ఇంద్రుడవైనవాడా! శంకర పాదేవన చశంవదుడవైన మహాశివభక్తుడా! ఓ అన్నయ మంత్రి శేఖరా! మాలిని! అకుటిలనయమార్తా! యాశ్రితార్డి ప్రవర్శా! సుకృతి సరణిపాంధా! శుద్ధకిర్తి ప్రజంధా! సకల జన విధేయా! శారదా బాగవేయా! ప్రకట సుగుణ సంగా! రాయ వేశ్యాభుజంగా। 125 అర్ధము - అకుటిల=కౌటిల్యములేని శయమార్గా=రాజనీతి యొక్క త్రోవ కలవాడా! అశ్రిత= ఆశ్రయించిన, అర్ధిజయాచకుల పాలిటి వ్రవర్శా=వివ్యమూత్రీ! సుకృలి న్‌ జ ౧ సరణి=పుణ్యమూర్తుల యొక్క మార్గముశందు పాంధా=బ్రాఎసారియె శవాడా! మచ్చరీర్తిల పవిత్రమైన యశమ్సుతో కూడీన, 'ప్రఒంధా=కావృములు(ఎడతెర్చి లీకపోవుట) కలవాదొ' ఆ గు సకలజన= ప్రజలందరి యెడల, విదేయా=వినయము కంవాదా! - రచా=సరనృతీదేవి యొక ల వ్‌ దాః ఏ లలో ఆ భాగధేయా= భాగ్య మైనవాడా! పకట సుగుణ=వెల్లడైన వంచి గుణముల చేఎక? ణి ష్‌ న్‌ వూ లా వం క! ॥ ౦గా=కలయిక “లవాడా! రాయవేశ్యాభుజంగా=రాజులకెడి పేశలకు మిండమగడై వాడో! రాయవేశ్చాభుజంగ' అను బిరుద నామము కలవాడా! న బావము - మైస్స న. సమురేని ధర్మమార్గ వర్తఫుడా! ఆ శ్రితుల పాలిటి విష్ణుమూక్రీ' క వలి మార్గము నసుసరించినవాడ్లా। పవిత్రమైన యృ్యస్స్రృ్రకలవాడా! ప్రజలందరి చ అ వినయముగ 'ప్రవర్తింమవాడ్లా। సరస్వతికి విన్యర్ర | ౯ ల రాయవేశా్య భుజంగే రుదౌంచితుడా! గబ్లునవాడా నః విశే ఓ అన్నయ మంత్రి ఖా! అక్షరము యతి మైత్రి ఇ కు ననమయయ అనునవి గణములు తొమ్మి గద్య॥ ఇది శ్రికము ఆనబులనొచ్రవ్ల్య్య నామధేయ ప్రణీతంలైన (యోనా త్యప్పక్ర సుకవిజన విధేయ శ్రీనగ లు బ్‌మ్మే శో ఆధట్ధ ఆ ద్‌ బ్రధమాశ్యసంబ న పరొణంబను ఎహాప్రజంధంజుని

ప్రఛమాశ్యానము అర్ధము. - ఇది=ఈ గగ్రంద భాగము, శ్రీ కములకాభ పొత్ర=శ్రీ కమలనాభుని మమమడు. మాఠరయామాత్మ పుత్రఎచూరయ మంత్రికి కుమారుడు సుకవిజనజమంచి కవుల పమూహమువకు విదేయ=ఆణక్షువ కలవాడు. శ్రీనాధ శాషవృధ్రేయ= స్రీ వాధుడను పేరుగల వానిజేత వ్రణీతంబైన=నిర్భింపబడిన. శ్రీ భీమేశ్వర పురాణందినుంశ్రీ భీమేశ్వర పురాణషనెడి మహాజగొప్ప వప్రబంధంబునందున్‌=గద్య పద్భమయమృగు చంపూ కావ్యము నందు ప్రధమ=మొదటి ఆశ్వాపంబు=వాగము భావము. = ఇది శ్రీ కఈమలనాభామాళ్వుని మమమడును చూరయ మంత్రి కుమారుడును, సుకవిజమలకు విధేయురును వైన శ్రీకాధుడను పేరుగలవాడు రచించిన భీమశ్వుర పుఠాణమను గొప్ప ప్రబంధమువందు మొదటి ఆశ్వాసము సంపూర్ణము ఇది శ్రీ భీిమశ్కర ప్పురాణ ప్రచమాశ్చాసమునకు దక్తిణవాళిక అను ప్రతి పదార్ధ బావ విశేష సహిత వ్యాఖ్యానము

ప టన 136 ఆల్మ ణము శ్రీ భీమేశ్వర పురా ద్వితీయాశ్వాసము దక్షిణ కాశికా వ్యాబ్యానము

కం॥ శ్రీఖండ ముసృణ మకరీ

రేభాలంకార సుందరీ స్తనయుగ పా

భీ ఖచిత భుజాంతర విభ

వాఖండల! బెండపూండి యన్నామాత్యా। న

అర్థము - శ్రీఖండ= చందనము వఫఎఫృణ= కుంకుమ పువ్వుల? మక రేబా+అలంకార=మొసలి ఆకృతిగల రేఖల అలంకారములతోడ్డి, సందరీ=రూపవతులః స్తనయుగ=వాలిండ్ల జంటల, పాళీ=అంచులచే ఖచిత=క్రూరబడదిన భుజ+అంతరో జొమ్ము యొక్క విభవ=వైభవమునందు ఆఖండల=ఇంద్రుడా! బెండపూ'డీ అన్న* అమాత్యా!=ఓ బెండపూడి అన్నయ మంత్రీ!

భావము - చందనము కుంకుమ పువ్వుల మకర రూప శేఖలతో అలంకృలేలినే రూపవతుల పాలిండ్ల జంటల అంచులచ్చే కూర్చబడిన రొమ్ముక్రల భోగము అనుభవించు రసిక శ్రేష్టుడా! ఓ। బెండపూడి అన్నయ మం్రీ।

వేషము - మకర రేఖ=మకరికా పత్రము, * తో చిత్రించెడు

తము స్ర్రీలక్స లత్తుకత్‌ ఆ౮

మొసలి ఆక్షృత్తిక్రల గల లస చెక్కిళ్లపై

కత్తి స వ॥ ల్‌ స్త నంబోదించు ఆఖ్యిస్త్వా పద్యము కంద పద్యమగుచుండును 2

ండు ప అర శౌనకాది మహామునులకుంెప్పంద్రాడంగె ద్రడగు = అ+క్ర గా న్‌ ం సూతుడు] ధకుండు ఆ కధలను చెప్పువాడ్షుఐ(ర్రోమహర్చుని కుమౌ

• శౌనక+ ఆది నృప హర్షులకే చెప్పన్‌+త్రొ మునులకు=శానకృడ్చు మొదలేన మవ ఎన డంగెన్‌చెప్ప ప్రారంభించెను భావము - ర్రోమ్సహర్చుని ప శానకది ల షీ బ్రుత్రుడ్సు టౌక్లిస న సూతుడు స

మహర్షులకు చెప్ప ప్రారంభించి. (సుని శీష్యుడ్స అయిన

తే॥ మృడునిచే నిట్లు కోపానంబడి కలంగి

గంగ దరి నుండి నిజ శిష్య గణము తోడ

మద్దురు స్వామి సకల ధర్శజ్ఞండపుడు

పృథివింగల తీర్థముల లెక్క వెట్టి చూచి 3

అర్ధము - సకల ధర్మజుండు=సమస్త ధర్మములను తెలిసినవాడు: మద్గురు స్వామి=నా గురుదేవుడైన వ్యాసుడు; ఇట్లు ఈవిధముగః మృడునిచే= శివునిచే? కోపానన్‌+పడి=కోపము చేత భంగపడి, కలంగి=కలత చెంది, నిజాతనయొక్క: శిష్యగణము తోడ=శిష్వుల సమూహముతో, గంగదరిన్‌*ఉండి=గంగ యొడ్డున నిలిచి, పృథివిన్‌+కల =భూమిపైగల తీర్థముల=తీర్ధములను లెక్కపెట్టి చూచి=(మనస్సులో) గణించి చూచి. అపుడు=అప్పుడు

ఖావము - సకల ధర్మములను తెలిసినవాడు, నా గురుదేవుడైన వ్యానుడు, ఈవిధముగ కాశీ విశ్వేశ్వరుని క్రోపమునకు గురియై కలత చెంది తన శిష్య సమూహముతో గంగ యొడ్డున నిలచి భూమిపై కల సమస్త తీర్ధములను పర్వాలోచించి

వ - ఇట్లనియె శీ

అర్ధము - ఇట్లు+అనియె=ఈవిధముగ్య పలికెను

విశేషము - ఇక్కడ నుండి వ్యాసుని మాటలను సూతుడు చెప్పుచున్నాడు శే “అంబ పార్వతి నాళోడ నానతిచ్చె

గాశి యెక్కుడు కేత సంఘములలోనం

గాశి కన్నను నెక్కుడు గౌరవమున

మోక్తభోగ నివాసంబు దక్షవాటి ర్‌

అర్ధము. - కేడీ సంఘములలోనస్‌=సమస్త శ్రేతములందును: కాశి=కాశీ క్షేత్రము ఎక్కుడు=గొప్పదిః మోక్షజమోక్షమునకునుః భోగ=భోగమునకును? నివాసంబు= నిలయమైన దక్షవాటి=దక్షారామ కేతీము' గౌరవమున=గొప్పతనమున, కాశి కన్నను=కాశీ క్షేతము కన్నను: ఎక్కుడు=గొప్పది అని: అ్రంబ=లోకమాతయైన, పార్వతి=గరి: నాతోడన్‌+ ఆవతి+ఇచ్చె”గా కు తెలిపెను

భావము - అన్ని కేతములలో కాశి గొప్పది మోక్ష భోగముల నిలయమైన దీకేన్‌ టి కాశికన్నను గొప్పదని గౌరి నాకు ఆనతినిచ్చెను

విశేషము - కాశి భోగ నిలయము కాదు మాక్ష నిలయము మాత్రమే దక్షారామము మోక్షమునకు, భోగమునకు నిలయము చూడుడు భీమ 2-17

136 నవస 1 బంచి హాటీ వ॥ తొల్లి దక ప్రజాపతి భూచర వ్రోచరులగునఖిల గీర్వాణుల రప్పించి ర గర్భ కైటభారుల బురస్కరించుకొని మహాధ్వరంబు సేయంబ్రారంభించి క్‌ అర్ధము - తొల్లి=పూర్వము: దక్షప్రజాపతి=ప్రజాపతియైన దక్షుడు భూచరాభూకా న్‌ చరించు, ఖభేచరులు=ఆక్రాశమున చరించు వారు, ఆగు=అయిన, అభిల=సమస్త వాణుల= వాక్కులే బాణములుగాగల దేవతలను, రప్పించి=పిలిపించి హాటక గర్భ౭టే్‌ ట్‌ కైటభ+ అరుల=విష్ణువులను, పురస్కరించుకొని=ముందు పెట్టుకొని, మహా+అధ్వరంబో గొప్ప యాగమును, చేయన్‌+ప్రారంభించి=చేయ మొదలిడి భావము - పూర్వము దక్ష ప్రజాపతి సమస్త దేవతలను రప్పించి బ్రహ్మ విష్తువులని దగ్గర పెట్టుకొని గొప్పయాగము చేయ మొదలుపెట్టి - తే॥ అర్థ్ధితో నోషధీశ్వరుండాదియైన సెండ్లీ కొడుకుల నెల్లను బిలువనంపె గబ్బితనమున జగదీశుగాలకంరు బిలువ పంపకమానె నచ్చిరుదులాండు 7 అర్థము - ఆ+బిరుదులాడు=ఆ ప్రతిజ్ఞ చేసిన దక్తుడు,(గర్వము కలవాడు) గబ్బితనమున=గర్వ్యమున, అర్థితో=ఆసక్తితో, ఓషధి+ఈశ్వరుడు+ ఆదియైన= చంద్రుడూ మొదలైన, పెండ్షి కొోడుకులను+ఎల్లను= అల్వుండ్రందరను, పిలువవంపె=ఆహ్వానించెనా జగదీశు=లోక్షప్రత్రియ్వైన్స, కాలకంరున్‌=శివుని, సిలువన్‌=ఆహ్వానించుటకు వంపకమానె=వాకీ పంపక్ష మానెను భావము -_ గర్వముతో దక్తుడు చంద్రుడు మొదలైన అల్నుండ్రందరను యాగము నకు ఆహ్వానించెను లోక్రప్రతియైన శివునకు వార్త పంపలేదు విశేషము - దక్తుని బిరుదులా(డు : చంద్రుని 'ఓపధీశ్వరుడు', శివుని కాలకంరుడు అని అనుట సాభ్ళిప్రాయ్ల సార్ధక పదములు అల్లుని “పెండ్షి కొడుకు అని అనుట శ్రీనాడునకు ఒక ముచ్చట క॥ అజ్ఞానంబున హరున క వజ్ఞదలంచి యతని నొసలి వ్రాత పలమునన్‌ యజ్ఞము సేసెను సురల య నుజ్జ్ఞురోవృద్ధి కప్పనులు సమకొనునే? వ!

త్రీ భీమశ్వర పురాణము ల నం 139 అర్ధము - అతని=ఆ దక్షుని నాసలి=నాసటిపై, వ్రాత్ర ఫ్ర్వ్య్య్య ( ఫలముగ అజ్ఞానంబున=తెలివి తక్కువ తనముచే, హరునకు=న్య్యక్షృ అబ వ్రాతల అవమానము తలపెట్టి, సురల=దేవతల. అనుజన్‌=అవువ్పుత్రజ య జైన్‌-*తలంచి= యాగము చేసెను పుర+వృద్ధిక=ముందు కలుగబోవు శుభములక్రృ ఆపని చేసెను= అ వేష్టలు, సమకొమునె=తగునా? అటువంటి ఖావము - ఆ దక్షుడు తవ నొసటి వాత ఫలముగా వేవత్ర వమానింపదిలచి యాగము చేసెను అటువంటి పనులు పురో ౪ అనుమత్రిచే శివుని ఉ అలృపుబుద్దినీ క్రియ మహాక్రతు తంత్రముంబన్నగ్గాధివా కల్పునిం జబాయంబెట్లి కనుగానక దక్షుండు చేయంజాచ్చ యా వేల్పులు6దాను దుర్హ్శశలచేంగె మహాప్రళయాగ్ని రుద్రునిం బోల్పంగ వమృనట్టి పటుభూరి విభుండగు వీరచద్రుచేన్ల ్ర అర్ధము. - చక్తుంయు=దక్షుడు అల్పము+బుద్ధిన్‌=ప్రీనవ్న్యై ఆలోచనముతో, కనుగావకవకిన్నులు మూకొనిపోయి ఈ క్రియన్‌=ఈవిధముగ, పన్నగ+ అధిప+ఆక్రల్రూనిక్‌= సర్పరాజు అభరణముగా కల పరమేశ్వరుని పాయంబెట్టి=వెలివ్వు, మహాజగ్గాప్ప క్రతు=యా గ తంత్రము=కార్వము: చేయస్‌+చొచ్చి=ప్రారంభించి ఆ వేల్పులు=ఆ దేవతలు లాకు=ఆ దక్తుడును మహా=గొప్పు ప్రళలభయ+అగ్ని= ప్రళయ కాలమునంచలి విప్పువతె భయంకరమెన రుర్రునిన్‌=రుద్రునితో, పోల్చంగ=పోల్పుటకు వచ్చునట్టి=తగినటువంటి, పటు=బలమెన, భూరి=గొప్ప విభుండు+అగు=ప్రభువగు వీరభద్రువేన్‌=వీరభద్రునివే, దుర్దశల=పాడు అవప్టలచేః వేంగెన్‌=తపించెను భావము - దక్తుడు కన్నులు మూసికొనిపోయి, శివుని వెలివేసి యాగము ప్రారంభించి, ఆ దేవతలు తానును ప్రళయాగ్ని రుద్రుని వంటి వీరభ్నదునిచే దురవస్టల పాలయి బాధ చెందెను త; పువ్వు ముడిచిన ప్పురవీధి భూమియందు. గటె మోవంగ వలసిన కారణమున వీరభద్రునిచే దైన్య వృత్తి నొందె దక్షు(డట్సి మహాధ్వర స్థానమునను 10

ద్యాతయాశ్వాసము || =వుడమిపైన, పువ్వుముడిచిన=వుష్పములు అర్ధము - భూమియందు =వు దు కట్లె మోవంగ వలసిన కారణమున=కట్టెలు అలంకరించుకొన్న, పురవీధి=పట్టణ వీథియం మః కుడు అట్టి అంతటి, మహా+అధ్వర మోయవలసి వచ్చిన హేతువు చేత, చమడూంల వీరభద్రునిచే=వీరభద్రునిచే, దైన్య స్థానమునను= గొప్పయాగ ప్రదేశమునందే, వృత్తిని+ఒందె=దీన స్థితిని పొందెను ఉంచుకొన్న ప్రశమన్నడే కబ్దెలను మోయవలసి భావము - భూమిపై పూలనలం రిం కటక యాగ ప్రదేశమునందే వీరభద్రునిచే వచ్చిన విధముగ, దక్షుడు గొప్పగా తలపెట్టిన అం ను ము ర కట్టెలనమ్ముట' అను సామెతను కవి పద్యములో ఇట్లు మలచెను అలంకారము - లోక్టోక్టి క॥ శుదింబోయి యమ్మహేశ్వరు పద పద్మము లాశ్రయించి బ్రతికెం దొనుం దిదచలు, పెద్దలు నయ్యె (1 యదనునంజూప్పద్చుర్చ నిగ్రహానుగ్రహముల్‌ అర్ధము - తాన్సన్స=ఆ దక్షుడును, (త్రిదసేలు=దేవతల్పున్స, తృదిన్‌పోయి= చివరకు పోయి ఆ+మ హేశ్యర్తునిఆ శివుని పద పద్మములు=కమంమ్మల వంటి పాదములను, అశ్రయించి=శరణుపొంది, టతికెన్‌=జీవించెన్స, పెద్దలు=గొప్పవార్రు, అయ్బై=అ+ఐ* అదనునన్‌=ఆయ్రా సమయమునంద్యు, నిగ్రహ+అనుగ్రహమృల్‌=కోపమును దయను చూపుదురు=చూపుచ్చంద్సురు భావము _ అవమానమ్సల పాలర్పు చివరక్తృ దక్తుడ్తున్న, దేవతలును శివుని శరణు వేడి బ్రత్తిక్ర0 మహాత్ములు స్వమయాన్సుక్రూల్వ్స కోపమును దయ్యయును చూపుచుందురు వేషము _ “పెద్దలు నర్చ్యా యదనునలూస్టద్పర్చ నిగ్రహానుగ్రహ్వ్సృల్ర” - అన్నది సూక్తి సి దక్ష ప్రజాపత్తి తప్పులోంగ్ల్యా యాత్త్మం గృపప్పట్ధి మిగ్సల రక్షించెంగాన హరివిరించ పురందరాద్షి దైవశకోటి మించి క్రమ్మజ్య గౌరవించెంలాం

శు జఅబిళ్వుర ఖురాణమిు క ర ్శ నరిగి యంతర్జాన మందిన తనదేవి నెడమ మేనంబరిగ్రహించెంగాన( గోపాగ్నిండు(బరితాపంబు నొందెడు రుసులకు నభయంబు లొసంగెంగొన తే॥ నజ్టదెగ నేసి జన్నపుటిజ్జి శిరము గరిమ చెడకుండ దివివ్రేలంగట్టెంగాన నయముగల వేల్పు శ్రీ భమనాయకుండు దక్షవాటంబు తీర్ధంబు ధరణియందు 12 అర్థము. - దక్షప్రజావతి=ప్రజాపతియైన దక్షుని, తప్పు= అపరాధమును, లోంగొని=లోపల అడచుకొని, ఆత్మన్‌= మనస్సులో, కృప+పుట్టి=దయ కలిగి, మిగుల= ఎక్కువగా, రక్షించెన్‌ కాన=రక్షించెను కావునను హరిజవిష్ణువు, విరించి= బ్రహ్మ, పురందర+ఆది=ఇంద్రుడు మొదలగు, దైవతకోటి= దేవతా సమూహమును, మించి=(పూర్వము కంటె) ఎక్కువగ క్రమ్మఅ=మరల, గొరవించెన్‌+ కాన=గౌరవించెను కావున - అరిగి=(వలదన్నను దక్షుని యాగమునకు) వెడలి, అంతర్జానము+అందిన=దేహము గాలించిన, తన దేవి=తన భార్యయైన సతిని, ఎడమ మేనన్‌=శరీరమున ఎడమ వైపున; పరిగ్రహించెన్‌+కొన= చక్కగా చేర్చుకొనెను కావున - క్రోప+అగ్ని=కోపమనెడి నిప్పు చేత, కడున్‌=మిక్కిలి. పరితాపంబును+ఒందెడీ =పరితపించెడి, రుసులకున్‌=మునులకు, అభయంబున్‌=భయము లేని స్థితిని, ఒస(ెన్‌+ కాన=ఇచ్చెను కావున - అజ్టు=మెడను: తెగన్‌ ఎసి=నరికి వేసి, జన్నము+ఇజ్జీ శిరము=యజ్ఞ మృగము యొక్క శిరస్సును, గరిమ=్రేష్టత్వము, చెడకుండ=నశింపకుండగః దివిన్‌* ఆకాశమున: వ్రేలన్‌+కట్టైన్‌కానవేలాడునట్లు నిల్పెను కావున - శ్రీ భీమ నాయకుడు=శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి: నయము కల వేల్పుజనీతికల గొప్ప దైవము, ధరణియందూభూమిపైన, దక్షవాటంబు=(ఆ గొప్ప వేల్చునకు నిలయమైన) దక్షారామము మాత్రమే: తీర్థంబు=(నిజమైన) తీర్థము భావము. - తన యొడల తప్పు చేసినను మరచి దక్షుని రక్షించినవాడు కావున, తన్ను గౌర్రవింపక పోయినను బ్రహ్మ విష్ణువు దేవేంద్రుడు మొదలైన దేవతలను పూర్వము కంటె ఎకు ౧ శంగచినవాడు కావున, తన మాట వినక యాగమునకు వెడలి దేహము

ద్యితీయాశ్యాసము _ "| 142 | చాలించిన తన భార్యకు సగము దేహమునిచ్చి గ్రహించిన వాడు కావున, తన కో మ న్న వ. “ పడు మునులకు అభయమొసగినవాడు కావున, యజ్ఞ మృగ శిరస్సును ం | భయప న నిల్పినవాడు కావున శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి | ని గొప్పతనము చెడకుండ ఆకాశమున నిల్పినవాడు కావున శ్రీ భీమేశ్వ /| న. మైన దక్షవాటియే భూమిపై గల నిజమైన క్షేత్రము. | నీతికల గొప్పదైవము, ఆ స్వామి నిలయమైన దక్షవాటి భూమిపై మై ఇ క్ష జో జ గన నో వల / విశేషము :- కాశీఖండమునందు యజ్ఞమృగ శిరస్సును శివుని కోపము 1 ప డించునట్లు కలదు. | పుట్టిన వీరభద్రుడు ఖండించునట్లు | శ్రే “అర్ధచంద్ర బాణంబున యజ్ఞమృగము | శిరముందెగనేసి కట్టెనంబరము మీంద 1 ధాత సతి ముక్కు సోణంబు దాశంలోసం 'బకట విస్ఫూర్తి శ్రీ వీరభద్రమూర్తి " (కాని 7-85) వం టాలీ శివునకు సంబంధించిన ఈ విశేషములన్నియు చక్షారామ భీమేశ్వరునివని చెవ్రుట క్షేత్రమును. క్షేత్రస్వామిని ప్రచారము చేయు కేరమాహాత్య ప్రశంసా లక్షణము. | కాశీ విశ్వేశ్వరుడు ఆవగింజంత చిన్న తప్పు చేయబోయిన వ్యాస మహర్షిని వెడల ,॥ | గొట్టిన కోపి. దక్తారామ భీమేశ్వరుడు తన యెడల చై ద్ద తప్పులు చన ప్రైర్రన కూద రక్షించు | దయామయుడు - అని సూచన | (| అలంకారము _ ఉదాత్తము. | య కాలకూటోపసంహారకారియతండు స. తిపుర దైత్యాధిపతుల మర్దించెనత్ర్యద్తు క్‌, సగ్రహానుగ్రహ ప్రాఢి సిష్టబుండతయర్డ న ౧ంతతము దేవ వేశ్యాభుజంగుండతం డు 13 టీ పసంప నరేయాఆ భీమేశ్వరుడు; కాలికూట=క్రాలకూటమను విషమును గ! ఉవిసం హారకారి=నా్య్ను చేసినవాడ్షు; ' దెతః+అధి పతుల=త్రిఫ్టుర్రాస్త్య ' అతండు=ఆ భీమేశ్వరుడు; త్రిపుర దైత్య డై నాయ | పే! |. యేకులన్సు; మర్దించెన్‌న్యానమ్సు ప్యాట _ డు=అ భీమేశ్వరుడు

1. నిగ్రహ+అనుగ్రహ పొఢిన్‌=సక్టిచ్చు ను అతః న్‌ | క రుడు; సంతతన్సృల్నం ) నిపు౯ ల ॥ విటుడు. . లముజఎల్లప్టుడ్య దేవ వేశ్యా భుజంగుండు=దేవ వేశ్యల _ ల [రండు కాలకూట ౨. / తమును | ,; ఉవనంహరించినవాడ్తు. త్ర విషమ్మన్సు న్చింగి దాని భయంకరత్వ దు | రక్షంచుటయందు నిపుబ్బడ్తు వెల్లవేళల ద్రవ నవా | వేష్యలత్రి విహరించు విటుడు.

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 143 విశేషము :- శివుడు దుష్ట రాక్షసుల భక్తికి కూడ పరవశించి ప్రమాదకరములైన వరములిచ్చి తానుకూడ ఇబ్బందులలో పడుట పురాణాలలో కన్పడు విషయము. భీమేశ్వరుడు అట్టుకాదు. దుష్ట శిక్షణ శిష్ట రక్షణయందు నిపుణుడు. ఇది సంతతము సలుపు అమాయికుడు కాడు. సమయ సంచర్శములు చూచి చేయు నిపుణుడు. దేవ వేశ్యా భుజంగుడు అగుట మాత్రము సంతతము జరుగు విషయమగును. ఇది శ్రీనాథ నాథుడైన భీమనాథుని ప్రత్యేకత. "దేవ వేశ్యా భుజంగుడు' - అనునది దేవదాసీ వ్యవస్థాచిహ్నమైన బిరుదము. తే] ఏమి చిత్రంబు భీమేశ్వరేశ్వరుండు నిగ్రహానుగ్రహ క్రియా నిపుణుండగుట యతని నిశ్తాసముల మాత్రనౌనొకాదొ వేదములును జరాచర విశ్వజగము. 14 అర్ధము :- భీమేశ్వరేశ్వరుండు=భీమేశ్వతస్వామి: నిగ్రహాదండించుటి; అనుగ్రహ= . ప్రసాదించుట అనెడి: క్రియా=కార్యములందు; నిపుణుంయ+ అగుట=నై పుణ్యము కలవాడగుట; ఏమ చిత్రంబు=ఎఏమి ఆశ్చర్యము?; అతని=ఆ భీమేశ్వరుని: నిశ్వాసముల మాత్రన్‌=గాలిని * బయటకు విడుచుటలచేత మాత్రమే: వేదములును=వేదములును; చర=చరించు నట్టీ; అచర=చరింపనట్టి: విశ్వే జగము=సమస్త లోకము; కెనా కాదొజఅగునో? కాదో? భావము :- భీమేశ్వరస్వామి చండించుటయండు, రక్షించుట యందు నివుణడగుట ఏమి వింత? వేదములు. చరాచరమైన సమస్త లోకము అతని నిశ్వాసముల వలన ఏర్పడినది కదా! విశేషము := "యస్య నిశ్వసితం వేదాః? ఆ పరమాత్ముని ఉచ్చ్వాస విశ్యాసములే వేవములు. వ॥ _ బ్రహ్మాది సంస్తుతుండై నిజార్ధ దేహంబుననున్న మాయారూపిణి, మహాదేవి, భువన మోహిని, దేవకార్య ప్రయోజనంబును, మేనకాదేవి భాగధేయంబును, హిషృవంతుని తపో విశేషంబును, గారణంబుగా దద్దేహంబున జన్మింప నియోగించిన భువనేశ్వరి మహేశ్వరుని దేహంబు నలన నిర్ముక్త్రయయ్యెంగావున దక్షారామంబు ముక్తి కేతంబు నాంబరంె వెండియు. 15 అర్ధము :- బ్రహ్మాది సంస్తుతుండై= బ్రహ్మాదుల చేత స్తుతింపబడినవాడై శివుడు; నిజ=త్రన యొక్క; అర్ధదేహంబుననున్న=సగము శరీరమునందున్న; మాయారూపిణమాయా రూపము కలది; మహాదేవి*గొప్తు దేవత; భువన మోహిని=లోకములను మోహింప చేయునది;

ద్వితీయాశ్వాసము 144 దేవకార్య=దేవతల పనికి, ప్రయోజనంబును=ఉపయోగించునది, మేనకాదేవి భాగధేయం బును=తల్లియైన మనక యొక్క భాగ్యమును, హిమవంతుని తపోవిశేషంబును= తండ్రియైన హమవంతుని తప ఫలమును, కారణముగ=కారణముగ, తద్దేహంబున=ఆ అర్ధనారీశ్వర దేహము నుండి, జన్మింప=పుట్టుటకు, నియోగించిన=ఆజ్ఞ్జాపించిన, భువనేశ్వరి= లోకమాత, మహేశ్వరుని=శివుని, దేహంబు వలన=శరీరము నుండి, నిర్ముక్త+అయ్యెన్‌+కావునవ= వదలబడినది కావున, దక్షారామంబు=దక్షారామ క్షేత్రము, ముక్తి క్షేతంబు నాంబరంగె=ముక్తి క్షేత్రము అను ప్రఖ్యాతి చెందినది, వెండియు=మరల భావము - మహేశ్వరుడు తన అర్ధదేహము నందున్న భువనేశ్వరిని లోక కళ్యాణార్ధము మేనకా హిమవంతుల పుత్రికగా పుట్టుటకు ఆజ్ఞాపించగా శివుని దేహము నుండి ఆ భువనేశ్వరి నిర్ముక్రయయ్యెను కావున దక్షారామమునకు ముక్తి క్షేత్రమను పేరు కల్గినది క్ట॥ దక్షుని సవనాగారము దక్షారామంబు శివుండు దన్మధ్యమునన్‌ సొక్షాత్కరించియుండుట మోక్షము భోగంబు బ్రాంతె ముజ్జగములకున్‌ 16 అర్ధము - దక్షారామము=దక్షారామక్షేత్రము; దక్షుని ఫవన+ ఆగారము=దక్షుని యాగశాల, శివుండు=పరమేశ్వరుడు, తత్‌+మధ్యంబునన్‌= ఆ దక్షారామ మధ్యమున, సాక్షాత్కరించి+ఉండుటన్‌= ప్రత్యక్షమైయుండుట వలన, మూడు+జగములకున్‌=మూడు లోకములకును, మోక్షము భోగంబు=ముక్తియును, సుఖమునును బ్రాతె=తక్కువ అగునా? ఖావవట - దక్షుని యాగశాల దక్లారామము దాని మధ్యలో శివుడు సాక్షాత్కరించియుండగా మోక్షభోగములకు అచ్చట ఎమి లోపము? తే ధాత్రి వలయంబులో భోగదములు కొన్ని మోౌక్షదంబులు కొన్ని పరీక్ష సేయ భోగ మోక్షములకు జన్మభూమియైన దక్షవాటంబు రావు క్షేత్రముల కెల్ల 17 అర్ధము - పరీక్ష చేయన్‌=పరిశీలింపగ, ధాత్రి వలయంబులో=జభూచక్రములో, కొన్ని=ఐకొన్ని క్షేత్రములు, భోగదములు=భోగము నిచ్చునవి, క్రాన్నిజమరి కొన్ని క్షేత్రములు, మోక్షదంబులు=మోక్షమునిచ్చునవి, క్షేతములకు+ఎల్లన్‌ఐఅన్ని క్రేతములందు, భోగ

మోక్షములకు=బభోగమునకు మోక్షమునకు, జన్మభూమియైన=వుట్టుక న్ఫృలమైన దక్తవాటంబు=దక్షారామ క్షేతము, రావు=నిలయము

భావము - భూమిపై కొన్ని క్షేత్రములు భోగమునిచ్చునవి, మరికొన్ని క్షేత్రములు మోక్షము నిచ్చునవి కాని దక్షారామ క్షేతము భోగ మోక్తముల రెండింటిని ఇచ్చు గొప్ప క్షేత్రము

విశేషము - భోగ మోక్తములకు జన్మభూమియైన అను పాదము కాశీఖండములో (2-110) కాశీ క్షేత్ర మాహాత్మ్సమును వర్షించుచు కూడ వ్రాసినాడు

పాణీ యాహార కబళంబు(బాజవైచి

కూర్పరము నాకు పిసవెట్టి కూళవోలె

భోగ మోక్తములకు జన్మభూమియైన

క్రాన్‌ విడిచి పరుండన్వ దేశమరుగు” తే॥ భీమనాధేశ్వరుని కన్న పెద్దవేల్పు

దక్షవాటంబు కంటె నుత్తమ పదంబు

సప్తగోదావరము కంటె సకల తీర్థ

సారమగు తీర్ధరాజంబు జగతి లేదు 18

అర్ధము. - ఖీమనాదేశ్వరుని కన్న=భీమేశ్చరుని కన్న పెద్దవేల్చు=గొప్ప దైవము, చక్షవాటంబు కంటె=దక్షారామము కంటె, ఉత్తమ పదంబు=గొప్ప స్థలము, పబ గోదావరము కంటె=భీమేశ్వరుని ఆలయమునకు తూర్పున కల సరస్సు కంటె, సకల తీర్ధసారమగు= ౨కల తీర్థముల సారమైన, తీర్ధ రాజము=గొప్ప తీర్ధము జగతి లేదు=లోకిమున లేచు

భావము - భీమేశ్వరుని కన్న గొప్పదైవము చక్షారామము కంటె గొప్ప క్షేత్రము సప్త గోదావరము కంటె గొప్ప తీర్ధము లోకమున లేదు క॥ అచ్చమగు భోగ మోక్షము

లచ్చోటం దొరకు! గరతలామలకముగన్‌

విచ్చలవిడి బ్రతికిననుం

జచ్చినం గడులేస్స భఖీమశంకరునగరన్‌ 19

అర్ధము - అచ్చమగు=స్వచ్భమైన, భోగ మోక్రములు=ఐహికమైైన భోగము ఆ ముష్మికమైన మోక్షము, అ+చోటన్‌=అఆ దక్షారామమునందు, కరతల+ఆమలకముగన్‌= అరచేతి యందలి ఉసిరికాయవలె(చాల సులభముగ) దారకున్‌=లభించును భీమశంకరు=

146 ద్వితీయాశ్వాసము భీమేశ్వరుని, నగరన్‌=పట్టణమైన దక్షారామమున, విచ్చలవిడి=(విశ్చంఖలముగ) నియమము లేకుండగ, బ్రతికిననున్‌=జీవించినను, చచ్చినన్‌=మరణించినను, కడులెస్ప=చాల గొప్ప

భావము - దక్షారామమున సిసలైన భోగ మోక్షములు చాల సులభముగ లభించును అక్కడ స్వేచ్చగ జీవించినను, మరణించినను గొప్పయే క॥ దక్షిణ వారాణసికిని మోక్ష శ్రీ బోగవిభవ మూలంబునకున్‌ దక్షారామంబునకు స దృక్తంబగునట్టి పుణ్యతిర్ధము గలదే 20 అర్థము - మోక్షశ్రీ=మోక్ష సంపదకు, భోగ విభవ=భోగ వైభవమునకును, మూలమునకున్‌=ఆధారమైన దానికి, దక్షిణ వారాణసికిని=దక్షిణ కాశి అని ప్రసిద్ధి చెందిన దానికి, దక్షారామంబునకు= దక్షారామమునక్తు సద్భక్షంబు+అగువట్టి= సమా నమగునట్టి పుణఖ తీర్ధము=పుణ్యతీర్ధము, కలదే=కలదా? భావము - మోక్టభోగములకు మూలాధారమైై దక్షిణ కానిగా ప్రసిద్ధి చెందిన దక్షారామముతో సమావమైన పుణ్యతీర్థమున్నదా? వీ, అ! కాలకూట విషాగ్ని కఒళ హేలాగ్రాస కల్మాషితాసిత కంరు చేత గుంభినీధరసుతా కుచకుంభ పరిరంబ సంబావనాకేలి శాలి చేశ గగన కల్లోలినీ కల్లోల మాలికా స్పాలిత బాలేందు మౌఖి చేతం గుటిల కుండలిరాజ కుండలాలంకార విలసిత గండ మండలునిచేత తే॥ ద్రహిణ పంచమ మస్తక దోహిచేత భీమనాథునిచే జగత్స్యామి చేత హరునిచేత సనాథయైై యతిశయిల్లు మోక్ష భోగ నిదానంబు దక్షవాటి” 21

ఆర్థము - కాలకూట విష+అగ్ని=కాలకూట విషమను నివును, కబళ హేలాగ్రాస=ముద్దవలె విలాసముగ తినుట వలన, కల్మాషిత+అసిత=మలినమై నల్లగాన్రైనః కంరుచేత=కంరము కలవాని చేత -

కుంభినీధరసుతా=పర్వత పుత్రికయైన పార్వతి యొక్క, కుచకుంభ=కుంభముల వంట పాలిండ్లను, పరిరంభ=కౌగిలించుకొను, సంభావనా=ఆదరణతో కూడిన) కేలిశాలి చేత=క్రీడతో శోభిల్లువానిచేత

గగనకల్లోలినీ=ఆక్రాశ గంగ యొక్క, కల్లోల మాలికా=అలల సమూహము చేత, ఆస్ఫాలిత= చరచబడివ, బాల+ఇందు మౌళిచేత=బాల చంద్రుడు తలపైగలవానిచేత -

కుటిల కుండలిరాజ=వంకరగానున్న సర్పరాజులను, కుండల+అలంకార= పోగుల

ఆభరణములతో, విలసిత=ఒప్వుచున్న, గండమండలుని చేత=చెక్కిళ్ళ ప్రదేశము కలవానిచేత-

ద్రుహిణ=బ్రహ్మ యొక్క, పంచమ మస్తక=ఐదవ తలకు, ద్రోహి చేత=కీడు తలపెట్టిన వానిచేత, భీమనాధుచే=భీమేశ్వరునిచేత, జగత్‌+స్వామి చేతవలోకనాధుని చేత, హరుని చేత=శివుని చేతు ననాధయై=రక్తింపబడునదియై, మోక్ష భోగ=మోక్ష భోగములకు, నిదావఫంబు=కారణము అయిన, దిక్షవాటి=దక్షారామము అతిశయిల్లు=గొప్పదియై యుండును

భావము - కాలకూట విషమును మింగుట వలన వల్లన్తైన కంరము కలవాడును, పార్వతి పాలిండ్ల కగలిని తలచుకొను శృంగారియును ఆకాశ గంగ యొక్క అలలచే చరచ బడివ చంద్రుడు తలపై కలవాడును బ్రహ్మ వదవ తలను త్రుంచివవాడును అగు జగత్పతి యైన భీమేశ్వరుని ప్రభుత్వముతాొ మోక్షభోగములకు మూలస్థావరమై దక్షారామము అతి శయించుచుండును

విశేషము - వాక్క వక్రత, వర్ణ విశ్యాస వక్రత వ॥ అని దక్తారామ మాహాత్యం ఒభివర్ణించుచు = 22

అర్ధము - అని=ఈవిధముగ దక్షారామ మాహాత్మంబు=దక్షారామ క్షేత్రమహిమను, అభివర్ణించుచు=వ్యాస మహర్షి శిష్యులకు వివరించుచుండగ -

భావము - ఇట్లు వ్యాస మహర్షి తన శిష్యులకు దక్షారామ క్షేత్ర విశేషములను వివరించుచుండగా - మ॥ క్రినుకంబుట్టిన యట్టి మౌని హృదయక్షేశంబు శాంతంబుగా

ముని శిష్య ప్రకరంబుతోడ గమనౌన్ముఖ్యంబునన్‌ ముచ్చటల్‌

తనియంజేప్తుచు వేల్చుటేటి నికట స్థానంబునందుండంగా

వనజాతాప్తుని మండలంబు దిగియె న్వారాశి దిక్సీమకున్‌ 23

అర్ధము - కిసుకన్‌=(శివుని)కోపము వలన, పుట్టిన యట్టి=కలిగిన, మౌని=వ్యాసుని, హృదయ క్లేశంబు=మానసిక బాధ, శాంతంబుగాన్‌=ఉపశమించునట్లుగ, ముని శిష్య ప్రకరంబుతోడ=ముని శిష్యుల సమూహముతో, గమవ+బెన్ముఖ్యంబునన్‌=ప్రయాణ సన్నాహమున; ముచ్చటల్‌=వృత్తాంతములు, తనియన్‌+చెప్తుచు=తృప్పి కలుగునట్లు చెప్పుచు, వేల్పు+ఎటి = గంగానది యొక్క, నికట స్థానంబునందు+ఉండగా=సమీప ప్రదేశము నందుండగా, వనజాత+ఆప్తుని= పద్మబాంధవుడైన సూర్యుని, మండలంబు=బింబము, వారాశిదిక్‌సీమకున్‌=సముద్రముకల పడమటి దిక్కునకు, దిగియెన్‌=వ్రాలెను భావము. - శివుడు కోపించుట వలన కలిగిన మానసిక వ్యధ కాంతించునట్లు వ్యాసుడు శిష్యులతో దక్లారామ క్షేత్ర విశేషములు వర్షించుచు గంగావది చెంత నుండగా, రి సూర్యబింబము పడమటి దిక్కునకు దిగెను అనగా సూర్వ్యాస్తమయమయ్యను వేషము = ఇట్లనియె” అను 4 సంఖ్యగల వచనము దగర కుండి 'కినుకన్‌ త ల ళ్‌ పుట్టిన అను 28వ నంఖ్య కల ఈ పద్యము వరకు వ్యాస మహర్షి చెప్పిన మాటలు ఇమ వ్యాసుని ఈ మాటలను, ఆయన శిష్యుడైన సూతుడు శాగ్రాది మునులకు తెలిపెను సూర్యాస్తమయ వర్ణనము శ్ర అలనల్లన గగన మధ్యమున నుండ్తి ద్రాలె నస్తాద్రి కరుణ సారధి రదంబు పశ్చిమాంచో కతనము షట నమన నము (ష్‌ షి సిండ్సి కింకిణులు మొరయ 24 ధ్‌ ణ సారధి రథంబు= పశ్చిమ+అంభోధి=పడవుటి సము దు సారధిగాగం సూర్యుని రధము తొకిడిచ్చే శ్రేత్రమ్స్స మీది=ధ్యజమ్స ర యొక్క, మారుత+అస్సాలనమునన్‌=గాలి మొరయ=మ్రైగ గగన మధ్యమున స్వ ది పసిడి కింకిణులు=బంగారప్పు చిరుగంటలు మెల్లగా, అస్త+ద్రిక్రిన్‌ప్రడ్ష్వృట్చి క 0డి=ఆక్యా మధ్యము కృండి, అల్లన +అల్లన=మెల్ల న ౦డీ పై, వ్రాలైన్‌జద్రగ్స్స మైగగ ఆకాశ మధ్యము నండి స్తూ సలచే జెండాపైగల బంగారపు చిరుగంటలు ర విశేషము - “కేత్త్వు లీ శ రథము మెల్లమ్పెల్లగ ప్రడమటి కొండపై దిగెను (ది పసి శ శ్రీనాధునకు ఇష్టమైనది కొశీఖండ్తవ్చు సడి కింకిలుల్సు మొరయ అన్న పద్యపాదము లో క్రూడ కలదు (కానీ దక. శం

శ్రీ భీమేశ్యర పురాణము క తే; _అభ్ర వీధికి లంఘించె నమ్మహాద్రి గందవాహ ప్రవాహాభిఘట్టనమునః గేతవము మీ(6ది పసిడి కింకిణులు మొరయ మెజటు(గు మెజపన చందాన మిహిరు రధము కం॥ తారాపధాంచలము డిగి వారిజహితమండలంబు వ్రాలె నపరది క్పారావారంబునక్రై పారావత పతగ పాద పాటలమగుచున్‌ 25 అర్థము. - వారిజహిత మండలంబు= పచ్మబాంఛవుడైన సూర్వుని బింబము. తారాపధ+అంచలము= ఆకాశపుటంచునుండి డిగి=దిగి అపరదిక్‌+పారావారంబునక్రి౯ పడమటి దిక్కు నందలి పారావత=పావురమను పతగ=పక్షియొక్క: పాదాపాదమువలె: వాటలము+ అగుచున్‌= ఎరుపురంగు కలదగుచు వ్రాలెన్‌దిగెను బావము - ఆకాశము యొక్క అంచునుండి దిగి పావురము యొక్క పాదము వలి ఏజ్జగాన్సున్న పూర్వబింబము పడమటి సముద్రము వైవు దిగెను విశేషము - ఈ పద్యమునందలి “పైరావత పతగ పాద పాటంము ' అము భావము

• బాఖ్యని గద్యకావ్వమైన కాదంబరి యందలి పాఠరావత చేరికొ ప్రాటలరాగో రవి రంబ తలావలంబత అమ దాని అముసరణము (వావిలి తెలుగు లిపి ప్రతి పుటి 47 పంక్తి 17) అలంకారము - ఉపమ తే॥ కూడి యొప్పారె నస్తాద్రి కూటకోటి భానువింబంబు కన్నుల పండువుగను విశ్వనాధుని గుడిమీ6ది విమల కాంతి శ బాసురింబైన హేమ కుంభంబు వోలె అర్ధము - భాముబింబంబు=సూర్యబింబము, కన్నుల పండువగసూకముల పేండుగగ విశ్యనాధునికవిశ్వేశ్వరుని, గుడిమీంది=గుడి పైగల, విమల=స్వచృమైని కౌంతిన్‌=ప్రక్రాశముతో, భాసురంబు+ఐన='ప్రకాశించెడీ, హీేమ=బంగొరపు: కుంభంబూ పోలెజక్రలశమ్స వలి, అస్త+అద్రి=పడమటి కొండ యొక్క, కూట= శిఖరము యొక్క: కోటి=బ్రం. ం.. వాలకం కం ఇగాంలిను

ద్విత్రీయాశ్యాుము 150 న పడమటి భావము -= సూర్యబింబము విశ్వేశ్వరుని గుడిమీద ఒంగారపు కలశము వలె పడ కొండ శిఖరాగ్రమున కన్నుల పండుగగ నుండెను వేషము - అలంకారము - ఉపమ కం॥ చరమౌాచల శిఖరంబున దిరమై యొక్కింత తడవ దినకరు(డొప్పెన్‌ వరుణుని శుద్దాంతంబున నరవిందాక్షులకు మించుటద్దంబగుచున్‌ 2/ అర్థము - దినకరుండు=సూర్చుడు చరమ+అచల=పడమటి కొండ యొక్క: శిఖరంబునన్‌=పై భాగముం, ఒక్కింత తడవుజకొంచెము సేప్టు తిరము+ఐ=నిలచి, వరుణుని=పడమటి దిక్కునకు పతియైన వరుణుం పద్ధాంతంబునక్‌=అంత పురమున, అరవింద+ అక్షులకు=పద్మనేత్రలక్రు, మించు=తళ తళల అద్దంబు+అగు చువ్‌=అద్దమగుచు ఒప్పెన్‌=ప్రకాశించెను భావము. - పడమటి కొండ శిఖరముపై నిలచి; సూరుుండు వరుణుని అంత పురకాంతం తళతల్ల కాంతుల అద్దము అగృప్హ్హ ప్రకానించెటు వేషము - ఈ పద్యభావము - గ్య దర్పణ ఇవ ప్రత్రీచీ వతాసన్వా - అను సుబంధ్సుని వాసవదత్త వచనమ్సువుక్సు అనుకరణము శంక్రర్రదేవ శాస్త్రి వాజ్యాన సహితమైన వాసవదత్త పఫు-18ర్‌ (గ్రాకార్య ప్రచురణము) అలంకారము - గ్రూప్రక్షమ్సు థ్రీ మం ౫||. సిద్ధవాహిన్లి నీటంజిబుబంతి పసుపాడ్షి శ్రి విశాలాక్షి కిసేయంచొడంణ మొర నా ఆ నంత్రర్థేహమ్న్య్య విశ్వనాయక తౌం మ డేనారంచ మర్ధల రవంబు ౧పొన ఆక రరుపుష్ప మదుపాన గర్బ ళం కొక్కొరోకోయ్సన కా స కంర మరుసామ్చిర్రధ్సృ అరింబుష్రా

శ్రీ భీమేశ్వర ఎురాణము (18 తే; మెగుడయాటీన యరవిందములను బాసి గములు గములుగ మత్త బృంగములు గూడి డుంరి విఘ్నేప చెళ్కు లుత్క్మంరండేరె నభినవంచైన యపర సంధ్వ్యాగమమున 28 అర్ధము - అభినవంబు+ఐన=క్రొత్తదైన అపర ఫంధ్యా+ఆగమమున=పడమటి సంజ యొక్క రాక వలన శ్రీ విశాలాక్షిజశ్రీ విశాలాక్షి, సిద్ధవాహిని ఏీటన్‌=గంగా నది నీటిలో, చిజుఒంతి పసుపు+ఆడి= చాయ పసుపు పూపకొని స్నానమాడి, శైసేయన్‌=అలంకరించుకొను తొడగ= ప్రారంభించెను అంతర్గేహమున=ఆలయము లోపల, విశ్వ నాయక=విశ్వవాధుని: తాండవ+ఆరంభా నృత్య ప్రారంభ సూచకమైన;, మర్దల=మద్దెల, రవంజు=చప్తుడు మొరసెన్‌=ప్రవర్తిల్లెను ఖైరవుండు=కొశీ క్షేత్ర పాలకుడైన భైరవుడు, మందారతరు*=మందార వృక్షములు వుష్టజవ్రూవుల, మధు=మకరందమువు పానగోవ్సికి=ట్రాగు కార్యక్రమమునకు; 'పారంభము+ఒనరించె= ఉపక్రమిం వెను క్రొమరుసామి=కుమారస్వామి రధంబు=వాహనమైన నెమలి క రోకోయని= కొక్కొరోకోయవుచు కంరంబు సాచి=మెడపైకెత్తి శ్రేంకారము + ఇచ్చె= శ్రేంకారము చేసెను మత్తభృంగములు=మదించిన తుమ్మెదలు కూడి=కలన గములు గములుగ= గుంపులు గుంపులుగు మొగుడక్‌ పాజ్‌న=ముడుచుకొనిన త్రరవించములను=పద్మములను వాసిజవీడ్రి ఉత్కంఠరన్‌వెగిరపాటుతో డుంఠి విఘ్నేశు=డుంరి అశు పేరు కల వినాయకుని చెక్కులు=చెక్కిళ్లను, చేరెన్‌=చేరెను భావము - సాయంసంధ్యాకాలముకాగా - శ్రీ విశాలాక్షి పసుపు పూసిక్‌ని గంగానదిలో స్నానమాడి అలంకరించుకొనుటకు పూనుకొనెను విశ్వనాధుని తాండవ ప్రారంభ పూచకముగ్‌ అంతన్గేహమున మద్దెల మైోగెను నగర రక్షకుడైన భైరవుడు మధువును సేవించుటకు ఉపషక్రమించైెను కుమారస్వామి వాహనమైన నెమలి మెడ పైకెత్తి క్రేంకార మొనర్చెను గుంపులు గుంపులుగ తుమ్మెదలు ముకుళిం చుకొనుచున్న పద్మములను వీడీ ఉత్కంఠలో గజముఖుడైన డ్వుంర్రి విఘ్నేశ్వరుని చెక్కిళ్లను చేరెను చ|. ప్రమద మదాతిరేకమునంబాశి విలాసవతీ కదంబకం బుమిసిన తమ్ములంప్పుంగజయో యన నింగిలికంబు ఛాయచే! గమిసిన దాసనంపుయువు కాంతికి డాసిన కూర్మి చుట్టమౌ కొమడుక ఉంజయంబరము కొంగున నూన్పెంగుసుందరాగమున్‌ 29

అర్ధము - ప్రమద=సంతోషము వలని, మద=గర్యము యొక్క అతిరేకమున= అతిశయముచేత, పాశి=వరుణుని; విలాసవత్రీ=భోగ స్త్రీల, కదంబకంబు=వమూహము, ఉమిసిన=ఉమ్మివేసిన తమ్ములము=తాంబూలవు కణయో+అనక్‌=మరకయోయనగ, ఇంగిలికంబు=ఎజ్జని, ఛాయచే=రంగుచే, కమిసిన= అతిశయించిన, దాసనంపు+పువు=దాసన అనెడి పువ్వు యొక్క, కాంతికి=వర్ణమునకు డానిన=దగ్గరై 3 కూర్మి= ప్రియమైన, చుట్టమౌ=బంధువైన, కొమరున=రీతిగు సంజ=సంధ్యాకాలము అంబరము=(వస్రము) ఆకాశము యొక్క, కొంగున=అంచున, కుసుంభ రాగమున్‌=కుంకుమ పువ్వు ఎజ్జదనమును, ఉఊన్పెన్‌=పాందెను భావము - వరుణుని భోగ ప్రీలు మదాతిశయముచే ఉమిఏన తాంబూలవు మరకయోయనగ, ఎజ్జని రంగుతో అతిశయించెడు దాసన వువ్వునకు ప్రియమైవ బంధువు వలె, సంధ్యాకాలమునందలి ఆకాశము యొక్క అంచు కుంకుమ పువ్వు ఎజ్జదనమును ధరించెను విశేషము - వరుణుడు పడమటి దిక్కునకు అధిపతి కనుక అత. విలాసవతుల తాంబూలపు మరక అని అనుట బొచిత్యమ. అంబరము అనగా ఆకాశము వస్రము, కొంగున అను పదము వలవ - ఆకాశము యొక్క అంచున, వస్త్రము యొక్క అంచున - అని రెండు అర్ధములు స్ఫురించుచున్నవి ఈ పద్యమునందలి - 'దాఫఫంపు(బువు కాంతికి డాసిన క్రూర్మి చుట్టమౌ అసువది సుబంధుని వచన కావ్యమైన వాసవదత్త లోని ఉదయాచల కూటకోటి ప్రరూఢ జపాకుసుమ కాంతిభిరివ” అనుదానికి కూర్మిచుట్టము (శంకర దేవశాస్త్రి వ్యాఖ్య పుట - 27) ఈ భావము మాఘుని శిశుపాల వద యందు కూడ కలదు గతవత్య రాజత జపాకుసుమ స్తబక ద్యుతౌ దినకరేవ వత్రిమ్‌ బహుళానురాగ కురువింద దళ ప్రతిబద్ధ మధ్యమివ దిగృ్యలయమ్‌ (9-8) దధతీ వికసత్‌ కుసుంభ కుసుమారుణతామ్‌ (9-14) ఈ పద్యమునందలి అలంకారములు - ఉత్రేక్ష ఉపమ తే॥ సంజకెంపును దిమిర పుంజంపునలుప్పుం గమిచి బ్రహ్మాండ భాండంబు గరము మెజసె పరమ పరిపాక దశ వృంత బంధమెడలి పతనమగు తొటి పంటితోం బతిఘటించి 30

అర్హము - సంజకెంపును=సంధ్యాకాలపు ఎజ్జదనము, తిమిర=చీకట్ల, పుంజంపు= సమూహపు, నలుపున్‌= వల్లదనము, కమిచి=ఆవరించి, బ్రహ్మాండ భాండంబు=భాండము ఆకారము వంటి భూగోళము, వరమ=మిక్కిలి, పరిపాక=వండిన, దశ=న్థితిలో, వృంత=తొడిమ బంధంబును=సంబంధమును, ఎడలి=వీడి, పతనమగు= క్రిందికి రాలు, తాటి వంటితో=తాటి వండుతో, వ్రతిఛుటించిఇపోటీవడి, కరముఇమిక్కిలి, మెజెం=ప్రకాశించెను

భావము - సంధ్వాకాలపు ఎజ్జదనము చీకట్ల నల్లదనము దగ్గర దగ్గరగా పెరిగి, భూగోళము. బాగుగా పక్కదశలో నుండి తొడిమ వీడి క్రిందకు రాలుచున్న తాటి పండు వలెనుండెను

విశేషము - శ్రీనాధునకు ఇష్టమైన ఉపమానములలో తాటిపండు ఒకటి

అడుసులోపల.దాటి పండదిమినట్టు

లదుముదునె కాదె పాతాళమంటికొనంగ " కాశీ - 1- 114

హస్తములు రెంటవందంద యదిమి యదిమి

తాటి పండారగించెడు వీటకమున” కాన్‌ -ర5- 81 అలంకారము ఉపమ తే; కామినీ విప్రయోగ దు ఖమునంగుందెం

జ(క్రవాకంజం సురనదీ సైకతమున.

గాశికా విప్రయోగ దు ఖమునంగుందు

బాదరాయణ మునిసార్వబౌము కరణి 31

అర్ధము. - కొశికాజకాన్‌ నగరము యొక్క, విప్రయోగ=ఎడబాటు వలన కలిగెడు: దు ఖమువ=భేదమున, కుండు=శోకించు, బాదరాయణ మునిసార్వభౌము కరణి= మునిశ్రేష్టుడైన వ్యాసుని రీతి చక్రవాకంబు=చక్రవాక పక్షి సురనదీ=గంగావది యొక్క; సైకతమున=ఇసుక తిన్నెపై, కామినీ=అడ చక్రవాక పక్షి యొక్క, విప్రయోగమున=ఎడబాటు వలన కలిగిన) దు ఖమున=బాధతో, కుందె=తపించెను

భావము - కొశిని వదలి వెడల వలెననెడి దు ఖముతో తసించుచున్న వ్యాస మహర్షి వలె, చక్రవాక పక్షి తన ప్రియురాలి ఎడబాటు వలన గంగానది ఇసుక తిన్నెపై తపించెను

న ష ప్రకృతి వర్షనమునందు కధాంశమును చొప్పించుట అన్న ఈ అంగము పోషము - ప్రకృతి వర్ద స వీక్షణము ఈ పద్వమువకు మహాకవుల కధా కధన విధాన శిల్పసుందరి యొక్క ఒక విలాస వీక్షణ తిక్కనామాళుని ప్రకృతి వర్ణన విధానము గురువు | పయోగ “కాశికా శబ్దము స్రీలింగము 'వ్యాసి శబ్దము పుంలింగము కనుక ' కానికా విప్ర దు ఖము” అనుట గడుసు ప్రయోగము అలంకారములు - ఉపమ ప్రతీపము శా _ఆకాశాంచల వీథులన్నిగిడె సంధ్యారాగ రేభావళుల్‌ పాకోన్ముద్రిత పారిభద్రకళికా పాండిత్యవైతండికో చ్సేకస్ఫూర్దిత చండతాండవ రయో దేకార భట్సుదట ఎకణ్బూర్జి 'డ్ర ్యద్భ శ్రీకంరస్థిర దీర్పపాటల జటాశ్రేజ్లిన్‌ విడంబించుచున్స్‌ 32 అర్ధము - సంధ్యా=సంధ్యా కాలమునందలి, రాగ=ఎఖిపుగల, రేఖభా=గీతల యొక్క, ఆవళుల్‌=సమూహముల్లు, పాకజనిండుగా ఎదుగుట చేత, ఉన్ముద్రిత=ప్రకటింపబడిన పారిభ్యద్ర =దే వదారుృవు యొక్క, కళిక్రాజమ్వైగ్గం పాండిత్య= పామర్భ్యముతో ళు వైతండిక=కలహశీలమ్రగ్స, ఉత్సేక్రజగర్యమ్మ చ్రేత్ర స్ఫూర్జిత= ప్రకాశించు చండ=తీవ్రమైన ౮౦ సాతాండవమను నాట్యము యొక్ష్య, రయజ=వేగమ్సృత్రో, ఉద్రేక=విజృంభణము యొక్క ఆ, ఇ ళో న ॥ భటి: ఆతిశయముక్ర్య, ఉద్భట=శ్రేష్టమ్సర్సృ్య, శ్రీకంరజవిష్చు కంఠము నందుగల శివుని శ్ఞర=బలన్సైన్స, దీర్ధజపాడవైన, వాటల=ఎజ్జని, జటాశ్రేణిన్‌=జడల సమూహమును, వి ఇ -ఇ ధులన్‌=రాజమార్గములందు, నిగెడెన్‌=వ్యాపద్చ్య్యృ భావము _ ప న మ ఆకాశపు చ్వ్యి ౧ందులందున్న సంధ్యాకాలపు ఎజ్జని కాంతుల సమూహ _ పండ్తి విశసించ్స్వి దేవదారు ట;ము విశేషము అనకరించుచు వ్యాపించెన్స న = ఈ స వ్యాఖ్యాన గలి చట గోపాలుని సహిత చడామటి (కావ్య ప్రకాశే (నము యెక్క అవతారికలోని జ్ఞ భా - ర్చినది

• ఆ శ్లోక భాగమిద్రి భొవమును దత్తత్ర ప్రీస్పిక్రాని గొంతు మార్చి భద్రం పక్షలయంత్స వ ర్త ల్సి 1 పండి వికసించ్చి దేవదార్రు మల్లీ చ్చరా హని వాడీ గోళ్లు మిమ్ము క్రాప్రాడ్సుగ్యా 19 ఎెట్టిదసమ్వన్స ద్రాంగిలించిన నరసిం అని వ్రన్స బాచి.

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 155

భట్ట గోపాలుని శ్లోకమున నరసింహుని నఖములు దేవదారు మొగ్గల ఎజ్జదనమును చొంగిలించినవి. శ్రీనామని పద్వమున దేవదారు మొగ్గల ఎజ్జదనమును శివుని పాటల జటలు తిరస్కరించినవి 2 ఇట్లే కాశీఖండము నందలి - (1-5)

కంర పీరిక నోంకార ఘంట మొరయః

జెల(గు(గావుత మన్మన క్షేత్ర సీమ!

గవి కుటుంబంబు పాలిటి దివిజ సురభి

జలజ సంభవు బోటి భాషా వధూటి

అను సరస్వతీ ప్రార్ధనము కూడ ఈ భట్టగోపాలుని సాహిత్య చూడామణి అవతారికలోని

ప్రణామిక్వ్కణదోంకార మణీఘంటా విభూషితామ్‌

కవిలోక కుటుంబస్య కామథేనుం సరస్వతీమ్‌ - అను శ్ఞోకానువాదమే

అంతటను శివదర్శనము చేయు శ్రీనాధునకు సాయం సంధ్యా కాలారుణ్యమున వటరాజ తాండవ సమయ జటా సమూహము సాక్షాత్కరించినది

నాట్యము ద్వివిధము లలిత లలితముగ పరమేశ్వరి చేయునది లాస్వము ఉద్ధతముగా పరమేశ్వరుడు చేయునది తాండవము

అలంకారము - ఉపమ, వర్ణవిన్యాస వక్రత వ॥ అప్పుడు బాదరాయణుండు సంధ్యా సమయంబు నిరూపించి, యమర సింధు ప్రవాహంబునం గాలోచిత క్రియా కలాపంబులు నిర్వర్తించి, యొక్క నిర్మల సైకత ప్రదేశంబునం గూర్చుండి, పార్వతీ వల్లభుండు తనకుంజేసిన యవమౌానం బునకు నుల్లంబునం దురపిల్లుచుండె నయ్యవసరంబున - 33

అర్ధము - అప్పుడు= అంత, బాదరాయణుండు=వ్యాసుడు, సంధ్యా సమయంబు సాయంకాలము, నిరూపించి=అగుట తెలిపి, అమర సింధు ప్రవాహంబునన్‌దేవతల నదిట్రైన గంగ యొక్క వ్రవాహములో, కాల+ఉచిత=కాలమునకు తగిన, క్రియా కలాపంబులు=పనుల సమూహములను, నిర్వర్తించి*పూర్తి చేసికొని, ఒక్కఒక నిర్మల=స్వచృమైన, సైకత ప్రదేశంబున=ఇసుక తిన్నెపై, కూర్చుండి= ఆసీనుడై: పార్వతి నల్లభుండు=శివుడు, తనకున్‌+చేసిన +అవమానంబునకున్‌=తనకు చేసిన అవమానమునకు; ఉల్లంబునన్‌=మనస్సులో: దురపిల్లుచుండెన్‌=దు భించుచుండె; అఆ+అవసరంబున=అఆ సమయమున -_

భావము - అంత వ్యాసుడు సాయంకాలమగుట గ్రహించి గంగానదిలో సాయంకాలోచిత విధులను పూర్తిచేసికొని, ఒక ఇసుక తిన్నెపై కూర్చుండి శివుడు తనకు చేసిన అవమానమును తలచుకొని దు ఖించు చుండెను ఆ సమయమున - కం॥ వెల్లిగానె నఖల దిక్కుల నల్లని చంకటి నవాంజన ప్రతిభటమై భల్లూక సటా వల్లిమ తల్లీ విభ్రమదమై యదభ్ర స్ఫురణన్‌ 34 అర్ధము - అఖభిలదిక్కులన్‌=అన్ని వైపుల: నల్లని చీంకటి=నల్లనైన చీకటి, నవ+అంజన=క్రొత్త కాటుకను, ప్రతిభటమై=ఎదురించగ దై, భల్లూక=ఎలుగు బంటి, సటావల్లిమతల్లీ=తీగెల వంటి పెద్ద జూలు అను, ఇ్టేతయాద కల్గించునదియై ఆఅదభ్ర=అధికమైన, స్ఫురణన్‌=స్ఫూర్తితో, వెల్లిగానె=వ్యాపించిన్స భావము - అన్ని దిక్కులందు క్రొత్త కాటుక వంటి ఎలుగుబంటి జూలు వంటి నల్లని చీకటి వ్యాపించెను సీ గిరి నికుంజముల,గుంజర ప్పుంజమను శంక గంరీరవంబు లుత్కంర నెగయః ఒల్వలంబులంగిరి ప్రకరంబులను కంక నెజుకురాజులు విండు లెక్కు వెట్టం గడలి మధ్యంబునంగాకోలమను శంక జలదేవతలు భీతి సంభ్రమింప నదములంగువల కానన వాటియను శంక నిందిందిర శ్రేణు లెదురు కొనంగ తే! రజత గిరియందు దాండ వారంభ రస భంగి పతిత పరశ్వథపాణి వికట కంధరారుద్ధ గజకృత్తి కంథ శంక ప్రమథులకు(దోంప నంధకారంబు ప్రబలె 35 అర్థము - గిరినికుంజములన్‌=కొండ పొదలను, కుంజరపుంజము+అను=ఎనుగుల గుంపు అను, శంకన్‌= అనుమానముతో, కంరీరవంబులు=సింహములు, ఉత్కంరన్‌=అసక్తితో, ఎగయన్‌= పైకి లేవగ -

పల్వలంబులన్‌=గుంటలను, కిరి=పందుల, ప్రకరంబులు+అను=గుంపు అను, శంకన్‌= భ్రాంతిలో ఎజుకు రాజులు=ఎజుకు నాయకులు, విండులు=ధనుస్సులు, ఎక్కువెట్ట=గురిపెట్టగ -

కడలి మధ్యంబునన్‌=సముద్ర మధ్యమున, కాకోలము+అను=కాకోల విషము అను, శంకన్‌=సవదేహముతో, జలదేవతలు=జలమునందున్న దేవతలు, భీతి=భయముతో, సంభ్రమింప=వేగిరపడగ -

వదములన్‌=(వడమరగా వ్రవపాించు)ఏరులను, కువలఇ=నల్లకలువల, కాననవాటి=ఉద్యానము, అను=అను; శంకిన్‌=అనువూనముతో, ఇందిందిర శ్రేణులు= తుమ్మెదల గుంపులు, ఎదురుకొనం(గ=సమీపింపగ -

రజత గిరియందు=వెండి కొండపై, తాండవ+ఆరంభ=నాట్య ప్రారంభమునందలి, రభస భంగి=వేగ విన్యాసమున పతిత=పడివ, పరశ్వధ పాణి=శివుని, వికటకంధరాజవికటమైన మెడయందు., రుద్ధ= చుట్టబడిన, గజ కృత్తికంధ=ఎనుగు చర్మపు బొంత అను, శంకన్‌= అనుమానము, ప్రమధులకున్‌=శివకింకరులకు తో(పన్‌=తోచగా, అంధకారంబు=చీకటి ప్రబలె=అతిశయించెను

బావము - దట్టముగా వ్యాపించిన చీకటిలో - కొండ పాదలను ఏమగుల గుంపు అని శంకించి సంహములు ఉత్కంఠతో పైకి లేచినవి చిన్న చిన్న నీటి గుంటలను పందుల గుంపు అని శంకించి ఎజుకరాజులు ధమస్సులు ఎక్కుపెట్టిరి సముద్ర మధ్యమును కాకోలము అను విషమని శంకించి జలదేవతలు భయముతో వేగిరపడిరి వదమును వల్లకలువల ఉద్యానమని శంకించి తుమ్మెదల గుంపులు పమీపించినవి వెండి కొండపై నాట్వారంభ వేగవిన్యాపమున జారిపడిన శివుని మెడకు గట్టిన ఎనుగు చర్మపు బొంత అని ప్రమధులు శంకించిరి

విశేషము - చీకటిని శివుని మెడకు కట్టిన గజ చర్మముతో పోల్చుట అన్న భావము భారవి కిరాతార్జునీయమునందలిది

ద్యాం నిరున్గతి నీల ఘనాభం ధ్వాన్త ముద్యత కరేణ పురస్తాత్‌

క్లిష్యమాణ మసితేతర భాసా శంభునేవ కరిచర్మ చకాసే (9-20)

ఆకోశమున ఆవరించినదియు, నీలమేఘమును పోలినదియును, ఉద్యశకరుడగు చంద్రునిచే తూర్పున ఉద్యమానమగు చీకటి-శివునిచే అగ్రభాగమున ఉంచబడియున్న ఏనుగు చర్మము వలె ప్రకాశించెను

అలంకారము - భాంతి

156 ద్వితీయాశ్వాసము తే ప్రబలమై యంధకారంబు బలిసియుండ. దారకంబులు కాంతి నెంతయును బెరసె నీలిపుట్టంబు6 బజచి పైనిలిపినట్ట వలుంద ముక్తాఫలముల తావళములట్లు ఏ6 అర్ధము - ప్రబలమై= అధికమై, అంధకారంబు=చీకటి, బలసియుండన్‌=దట్టముగ వా[పించియుండ, నీలిపుట్టంబున్‌=నల్లని వస్త్రమును, పజచి=పజచి, పై ఎలిపినట్టి= పైన నిలిపినట్టి; వలు(ద=లావైన, ముక్తా ఫలముల=ముత్యముల, తావళములట్లు=హారముల వలె, తారకంబులు=నక్షత్రములు, కాంతిని=కాంతితో, ఎంతయును=ఎంతయో బెరసె=ప్రకాశించెను భావము - చికటి విస్తారమై అధికమై యుండగా, నక్షత్రములు నల్లని వస్రమువు వేషము - అలంకారము - ఉపమ శా॥ శ్రీ వారాణసి విశ్వనాయక గళక్ష్యేలానుకారక్రియా కా బావాకోద్ధతిజీ;కవాల్ర్రబలంధా హేలావతీ కోటిసె భ్రూవల్లీ నిచ శృంగకంబగు లసత్పుండ్రేక్తు కోదండమున్‌ 37 ఏ! మమ్ము ణు ఏ నగరము విశ శ్రీ వారాణసి=(వరణ, అస్సి అను రెండు నదుల మధృకల) కాశీ 3 నాయక్రజవి ళా అనుకార= స 'శ్వేశ్వరుని, గళ=కంరమునందలి క్షేళ=నల్లని విషమును, = అసుకరించుటయకు శ్రీయాజప్ర ఉద్ధతిన్‌=పై =వనియందలి, హేవాక=నేర్పు యొక్క: ద్ధతిన్‌=పైకెగయుటతో, చీ(కువాల్‌=చ్చీక్రట్రి, (ప్ప జోదు=పూలబాల్తమృుల వీర ' అబలంగా=అధిక్రముకాగా? పూవుందూపుల డై నమూహమ్వ* “లన్‌ మన్మధుడు, హేలావతీ కోటి్రై క=విలానవతుల నిభ=సమాన జ కాంతల, బ్రూవల్లీ=కవుబొమలలో, మ్లైన, శృేంగకంబగు= కొమ్ములతో లసత్‌ పుండేక్తు= చెరకు కొదండమున్‌=ధన్సుస్స ॥ =జఒప్పుచున్న పుంద్రేక్టు= 1 ఏను కొనియెన్‌=చేత ధరించెను భావము - కాస్స విస శ్యరు వ్యాపింపగా, మన ప్వైడుని కంరమునందలి నల్లని విషమువంటి చీకటి బాగుగా [1 1 గధుడు విలాసవత్షృలప్ప ఎకు సె ణ్‌ టి చెజికు వింటిని చేత ధరించెన్స తకు రాజకాంతల కనుబామలవం

న నకు. ౧ టమ 1ఐర విశేషము - అలంకారము - ప్రతీపము వ॥ అంత - అంత=అప్తుడు 38 చంద్రోదయ వర్షనము ఉ॥ ఆతత లీలంగోమల నవాంశుకపాళి మహాంధకార సం పూతము మీటె నద్భుతముగా శశిలాంఛనుండభ్రవీథికిన్‌ శ్వేత వరాహమూర్తియగు వెన్నుండు ప్రన్నని యొంటి కోఆ ధా త్రీతల మెంత యంతయు ధరించిన యట్టి విఖృంబణంబునన్‌ _ 39 అర్హము. - శ్వేత వరాహమూర్తి+అగు=తెల్లని వరాహావతార మెత్తిన, వెన్నుండు= విష్యువు, ప్రన్నని=అందమైైన, ఒంటి కోజ=జఒక్క కోరతో, ధాత్రీతలము=భూతలము, ఎంత+ అంతయు=ఎంత కలదో అంతయు, భరించినయట్టి= పైకెత్తిన, విజృంభణంబునన్‌= అతిశయమున శశిలాంనముండు=దంద్రుడు ఆతతలీలన్‌=అంతటను వ్యాపించు రీతిగా, కోమం=సుకుమారమైన, శవ+అంశుక+పాళిన్‌=క్రాత్తవైన కిరణముల సమూహముతో, అభ్ర వీధి క్రిన్‌= ఆకాశమార్గమువక్రు మహ+అంధథకార=గొప్ప చీకటులు, నంధూతము= సమూహమును అమృతముగా=ఆశ్చర్వము కలుగునట్లు, మీటెన్‌త్రోస్‌ వేసెను భావము - వరాహవతారమెత్తి విష్ణువు తన తెల్లని ఒంటి కోరతో భూగోళము నంతయు అవల్రీంగ సైకెత్తి విధముగ - చంద్రుడు నెలవంక్రచే ఆకాశ వీదిలో చీకట్ల సమూహమును అద్భుతముగా ల్రోస్‌ వెపెట విశేషము - చంద్రుడు వెన్నెలచే చీకటిని పైకెత్తుటను - ఆది వరాహము(విష్ణువు) కోరచే భూమండలముమ సైకెత్తుటతో పోల్చుట-అ న్న ఈ భావము భారవి కిరాతార్డునీయము నందల్రిద్రి _ చేఖయా విమల విద్రుమ భాసా పంతతం తిమిర మిందు రుదాసే దంష్టయా కనక టంక పిశంగ్యా మండలం భువ ఇవాది వరాహ (9-22) కత్తి 'చంద్రుడు విమల విద్రుమమైన కళచే సాంద్రమైన చీకటిని అదివరాహము బంగారపు ఎ వేర్ణమ్సుక్షల క్రోీరచే భూమండలమును పైకెత్తినట్లుగ పైకెత్తెను న...

160 ద్వ్యితయాశ్యాసము శ్ర అర్ధమండల ముదయించు నమృతభాను6 డుదయ రాగంబుతోంగూడ నొప్పు మిగిలె, బ్రకట తాంబూల రాగ సంరక్తమైన ప్రొర్టిశా కాంత బింబాధరంబు వోలె 40 అర్ధము - ప్రకట=వెల్లడి అగుచున్న తాంబూల=తాంటూలము యొక్క, రాగ= ఎరుపుదనముచే, సంరక్తమైన=బాగుగా ఎజ్జదనము కలిగివ, ప్రాక్‌+దిశాకాంత=తూర్చ్పు దిక్కు మండలము=సగము మండలముతో, ఉదయించు= ఉదయించుచున్న అమృతభానుండు= చంద్రుడు, ఉదయ రాగంబుతో(గూడన్‌= ఉదయకాలమందలి ఎఖుపుదనముతో, ఒప్పు= సౌందర్యముళో, మిగిలెన్‌= అతిశయించెను భావము - ఎలుపుదనముతో ఉదయించుచున్న చంద్రుని అర్ధబింబము - తాంబూలము వేసికొనుట వల; ఎజ్జబడిన తూర్పుదిక్కు అనెడి స్తీ యొక్క క్రింది పెదవివలె శోభిల్లినది ॥ విశేషము - చంద్రబింబము యొక్క ఆర్ధ భాగమును రెండు పెదవులతొ కొక వ పె రా లము క్రింద్‌ పెదవితో మాత్రమే అవగ్గా నోటి యొక్క అర్ధ భాగముతోదతే పోల్పుట గమనింపదిగిన అంశము కం॥ సంకలితోదయ రక్షి శ శౌంకుండు శోభిలై గైరికావనిదర వ ప్రాంక క్రీడా పొటల ఉదయ అర్థము - శేశాంకుండు=కుందేలు చిహ్నమ్సగాగల చంద్రుడు సంకలిత=కూడిను క్తీన్‌ = ఉదయకాలము నందలి ఎ దనముతో క్ల డె ౧౦+ అవవిధరజజ్లేగ్స జ్జ + గైరిక సంకాశుండై గై రు రంగుతో గూడిన పర తమున కము (ప్రదేశము నందలి న ంద్చు, వప్ర+అ్రంక+క్రీడా=కొండ 4 భృతాధం ప ల! పాటలజతెల్పుప్పున్స మించిన ఎజుపుగల, శంకర= శివునిచే? ము + కాలకూట =కాలక్రూట్రవ్వన్సు ష వి స్త ఇప (1 వాడైః పర్వతము కొమృపై విప్ప య కాలమునందలి ఎజ్జదనముతోగూడి జేగురు రంగుగల

న సకస న జే న విశేషము - ఉణయ రక్తి జేగురు కండతో తెల్లని చంద్రుడు తెల్లని శంకరునితో, చంద్రునిలోని మచ్చ శివుని కంరమందలి కాలకూట విషముతో పోల్చబడివది అలంకారములు ఉపమ, పరికరాఎకురము ఓ; కాదుకాదుదయాద్రి కనక కూటంవిది డంబైన పాన వట్టంబు గాని కాదు కాదిది సుధాకర పూర్ణ చింజంబు కాశ్మీర శంభు లింగంబు గాని కాదు కాదుదయరాగ ప్రకాశంచిది నవ కుంకుమూ లేపనంబు గాని కాదు కొదిది కళంకచ్చటా రింఛోళి పూజ చేసిన కల్వ పువ్వు గాని తే యనంగ సప్తార్షవములు మిన్నంది కొనంగ! ఒంద్రకాంతోపలంజులు జాలువాజ నసమశర సార్పబౌము ముత్వాల గొడుగు శ విఢుండు విశ్వంజు వెన్నెల వెల్లిందేల్పె అద్దవం. - ఇది=ఇది డంబైఫ=ఘుందరమైన పాన వట్టంబుకాని=లింగపీరము కౌసి ఉదయ+అద్రి=తూర్పుకొండ యొక్క కవక= బంగారపు అూటంబు=శిఖరము రామరాడు=క్రానే కాడు పది=ఖడి. రాక్మీరజకాన్యం దెనమునందరి. శంభులింగంబు కాని=శివలింగము కొని ఏధాకరబతెల్లని కిరణముయికల చంట్టుని పూర్ణబింబంబు=నిండు బింబము, కాదుకాదువకొనే నొడ్చ ఇది=ఇ్వది నవకుంకుమ=క్రొత్త కుంకుమ యొక్క, అలేపనంబు కాని=పూల కాని ఉదయరాగ ప్రకాశము=ఉదయకాలమువందలి ఎజ్జని కాంతి, కాదు కాదు=కానే కాదు ఇదిజఇది పూజ చేసివ=శివునకు సమర్పించిన కల్వ పువ్వు కాని౭కలువ ఫా కొని, కళంకచ్భటా=చంద్రునిలోని మచ్చ కాంతి, రింఛోభి=సమూహము, కాదు కాదోక్‌ వాద ఆన... శనగ అనిపించునట్లు, స్రప్త+అర్జవములు=ఎడు సముద్రములు మిన్ను నాశన లలల ల టయిం చందకొంే శిలలు?

జాలువాజన్‌=ద్రవింపగ, అసమశర సార్వభౌము=పంచబాణుడైన మన్మధుని ముల్కాల గొడుగు=తెల్లని ముత్యముల గొడుగు అయిన, విధుండు= చంద్రుడు విశ్వంబు=లోకముఫు, వెన్నెల వెల్లిన్‌=వెన్నెల వరదలో, తేల్చె=తేలునట్లు చేసెను భావము - ఎదురుగా కన్పడునది - సుందరమైన శొవుని పాసవబ్దముకాని తూర్పు కొండ బంగారు శిఖరము కాదు కాశ్మీర దేశపు నవలింగము కాని చంద్ర.” తెల్లని బింఎము కాదు. క్రొత్త కుంకుమపు పూత కాని ఉదయకాలమందలి ఎరుపు పూత -దు నివువకు పూజ చేసిన కలువ పూవు కాని, చంద్రుని మచ్చ కాదు ఇట్లు అనిపించుచు - సప్త సముద్రములు ఆకాశమందుకొనగ చంద్రకాంత శిలలు ద్రవింపగ మన్మధుని ముత్యాల గొడుగైన చంద్రుడు లోకమును వెన్నెలలో తేలునట్లు చేసెను విశేషము - ఈ పద్యమునందలి కొన్ని భావములు సంస్కృత కవిళైన సుఎంధుని గద్యకావ్యమైన వాసవదత్త' యందలి వచనములకు తెలుగు వేషము “అనంతరం శ్వేతాత పత్రమివ మకరరేతో స్కాటికలింగమివ గగన మవాతాపసస్య పుండరీకమివ గగనగామి గంగాయా భగవానుడుపతి రుజ్జగామ ” - శంకరదేవ శాస్త్రి వ్యాఖ్యా సమేత వాావచత్తా - చౌరాంబా వ్రమరణము = పుటలు-(214 - 216) కాశ్మీర శంభు లింగంబు - స్ఫాటికలింగమివ గగవ మహ తావసస్పృ పూజ చేసిన కల్వ పువ్వు - పుండరీకమివ గగ+ గౌమి గంగాయా అసమ శర సార్వభౌము ముత్యాల గొడుగు - శ్వెతాతపత్రమవ మకరకేళొ ఈ కృతజ్ఞత తోడనే శ్రీనాధుడు శివరాత్రి మాహాత్యము:(1-12) బంధుర గాఎభీర్వ బంధు సుబంధు' అని వ్రశంంంచినాడు అలంకారము - అపహ్నుతి తే! ఉదయ రాగము నించించు కుజ్జగించి నిండు చంద్రుండు కన్నుల పండువయ్యె ధావనానంతర స్నిగ్ధ దాక్షిణాత్య రాజశుద్దాంత దంత వజ్రముల కాంతి తప అర్ధము - నిండు చంద్రుండు=పూర్ణ చంద్రుడు, ఉదయ రాగము=ఉదయ కాలమునందలి ఎరుపును, ఇంచుక+ఇంచుకజకాంచెము క్రాచ్రైము, ఉఅజ్జగించి= విడిచి, ధావన+అనంతర=తోము కొనిన తరువాత, స్నిగ్ధ=నును పైన, డాక్షిణాతృ= దక్షిణ దేశీయలైన, రాజ=ర్జాజుల, శుద్ధాంత=అంత పుర స్త్రీల, దంత వజ్రముల=తెల్లం వజముల వంటి దంతముల కాంతి= ప్రకాశము వతె, కన్నుల పండువయ్యె=క్రన్నుల పండుగ అయ్మెను

భావము - పూర్ణదంద్రు కు ఉదయరాగమును కొంచెము కొంచెము విడిచి శుభ్రము చేసికొనిన తకువాత మెరెడి వాక్షాత, రాజకాంతల వజ్రముల వంటి దంతములవలె కన్నులకం ఎఎడువయె ము

వాను = దాక్షిణాత్స కాంతల దంతముల కాంతితో చంద్రకాంతిని పోల్చుట అన్న భావ విచాశమును శ్రీనాధునకు కఘ్నుల ఎండువు చెసినది బాలరామాయణ నాటక కర్తమైన రాజేఖరుచు

లటందీ పురు భూభుజాల మనసిజ వ్యాపార దీక్షా గురు

ర్లౌరాంగీ వదనోమమా పరిచితస్తారావధూవల్లభ

సద్యోమార్షిత దాక్షిణాత్య తరుశీ దంతావచాతద్వుతి

“రద స్పుంంరి! దృశ్వతామయ మితన్నఎడదేశ దూడామణి' ,

జ సుందరీ! తూర్చువ చంద్రుడు ఉఎయించినాడు అతడు చండీవని చూడామణి పురు భూపతుల వంశకర్త మన్మఫ వ్చాపార దీక్షా గురువు గౌరాంగీ వదనోపమా పరిచితుడు తారావటూవల్లలాడు ఆఅప్తూడె కడుగఎడిన దాక్రిణాత్య తరుణి యొక్క దంతములవలె తెల్లని రాంతి కలవాడు

రాజకేఖరుని ఈ శ్లోకము (అంకము-10 శ్లో-40) ఫందలి ఉత్తర భాగము శ్రీనాధుని ఈ పద్యభావమునకా పుట్టినిల్లు

ఆ గౌరవము తోడనే శ్రీనాధుడు రాజశేఖరుని రాజుశేఖరు కవిరాజు! బ్రస్తుతించి' అని (శృం నైష-1-7) సరి ఎచినాడు

కన్నుల పండువు - ఒక జాతీయము

అలంకారము - ఉపమ స; అవిషేక మొనరించు నమృతదారావృష్టి

మదనాంతకుని ముక్తి మంటపికకు నలవోకగా విశాలాక్షీ మహాదేవి నిద్దంపవుంజెక్కుల నీడంజూచు నెరియించు మిన్నేటి యిసుక తిన్నెల మీంద! జక్రవాకొాంగనా సముదయంబు డుంరి విఘ్నేశు నిషుర కంర వేదిపై6 గొదమ చుక్కల రాజు. గుస్తరించు.

తీయ్‌. 164 శే గాయు వెన్నెల యానంద కొననమునః గాలభైరవు దం్థకు డాలు కొలుపు విధుండు వారాణసీ సోమవీథి చక్కి గణే నభ్రఘంటాపథంబున నరుగునపుడు నమ అర్థము - విధుండు=చంద్రుడు, వారాణసీ=కాశీ నగరమందలి, సోమవీధి య్‌ డు- వీథి వైపు, అభ్రఘంటా పధంబున=గగన మార్గమున అరుగునపుడు= పయనించే నకు మదన+అంతకుని=విశ్వేశ్వరుని, ముక్తి మంటపికకున్‌= ముక్తి మంటప అమృత ధారా వృష్టిఅమృత ధారల వర్షముతో, అభిషేకము+ఒనరించు= అల చేయును అలవోకగా=చాల సులభముగ, విశాలాక్షీ మహాదేవి=విశాలాక్షీ మహాదేవి యొక్క నిద్దంపు=స్వచ్భమైన, చెక్కుల=చెక్కిళ్ణయందు, నీడన్‌+చూచును=తన ప్రతిబింజమనే చూచుకొనును మిన్నేటి=గంగానది ఇసుక తిన్నెల మీందన్‌=ఇసుక దిబ్బల మీద, చక్రవాక+అంగ న అడ చక్రవాక, సముదయంబును=సమూహమును, ఎరియించు=బాధ పెట్టును డుంరి విఘ్నేశు=డుంరి అను పేరుకల వినాయకుని, నిష్టుర౭కరినమై 3: కంరీ వేది పై=కంరసీమపై కల, కొదమ=లేత, చుక్కల రాజు=చండ్రుని కుస్తరించు= లాలించును ఆనంద కాననమునన్‌=కాశి యందు, వెన్నెలకాయు=వెనె,ల కాయును కాలభెరనె క్షేత్రపాలకుడైన కాలభైరవుని దంజష్టకు=కోరకు డాలు కొలువును=కాంతినిచ్చును భావము - చంద్రుడు కాశీశగరమందలి సోమవీధి ప్రాంతమున అకాశ మౌర్లమా నే పయనించు;వుడు - విశ్వేశ్వరుని ముక్తి మంటపమును వెన్నెల వర్షముతో అభిషేకము చేయును విశాలాక్షి స్వచృమైైన చెక్కిళ్లపై ప్రతిబింబించును గంగానది ఇసుక తిన్నెలపై చేశ్రవాకాంగనలను బాధపెట్టును డుంరి విఘ్నేశ్వరుని కంఠ సమీపమునగల లేత చంద్రుని లాలించును క్రాశియంతయు వెన్నెల కాయును క్షేత రక్షకుడైన కాలభైరవుని కోరకు కాంతినిచ్చును విశేషము -. డుంరి విఘ్నేశు నిష్టుర కంరవేదిపై( గొదమ చుక్కలరాజు. గుస్తరించు” అన్నపాదమునకు ఆచార్య కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తిగారి వివరణమిది (ఈశ్వరార్చన కళాశీలుడు - పుట-56)

క్రీ భీమేశ్వర పురాణము 165 కాశీ క్షేత్రములోని డుంరి విఘ్నేశ్వేరుని విగ్రహమును పరిక్రించ్చ్వి కంరసీమయే కనిపించదు కంరము మీది వేదికగ వేదండ వదనము కనిపించును ఆ కంఠ చేద్ది తీర్చిదిద్దిన నెలవంక రేక కలది ఆ నెలవంక రేకయే కొదమ చుక్కల ్యబ్వ చం వారణాసిలోని సోమవీధి ప్రదేశమున సంచరించునపుడు అలవోకగా వల వక సిద్దంపుంజెక్కుల నిగనిగలాడుముగాని. డుంరి విఘ్నేశ్వరుని నిష్టురమ్రై కంరవేదికను నెలవంకయే యున్నందున ఆ కొచమ చుక్కల రాజును కున్తరించ్చనన్స శ్రీనాధుని చమత్కారము విఘ్నేశ్వరుని కంరవేదికను వెలవంక నెలకొని యుండుట క్రూడ్ర చమత్యారమే స కహిజీ గాఢోప గూహనంబునంగన్న కస్తూరికా స్తాసకంబనంగ్య రాహుదంష్రై ఘాత రంధ్రమార్గంబున లఅలిందోంచయు నాకాశ లవనమునంగ న్రైర్మల్యమునంేసి నడుమంగానంగవచ్చు కమిచి మింగిన యంధకారమన(గ జన్నవేళను వంంధశైలాభి పుట్టన _ సంచవించిన కిణ స్థాన మనంగ శ విరహ పరితాప వేదన వేంగుచున్న చక్రవాకాంగనల కటాక్తముల యగ్గి నావహిల్లిన కజమాప మనంగ నొప్పు నుడుగణాధీశ బెంజంబు నడిమి మచ్చ 45 అర్ధము _ ఉడుగణ+ అధీశ= నక్షత సమూహమునకు పతియమైన చంద్రుని, బింబంబు=మండలమందలి వడ్రిమిమచ్చ=మధ్వ్యగల మరక రోహిణీ=భార్యయైన రోహిణి యొక్క గాఢ+ఉపగూహవంబువ=గాఢమైన కౌగిలి వలన, కన్న= పుట్టిన: కస్తూరికా=కస్తూరి యొక్క, స్టాప్టకంబు +అశంగజ= పూత్ర అవగ. రాహు=రాహువు యొక్క, దం్ర్రా=కోరల యొక్క, ఆఘాత=దెబ్బచే (గలిగిన), రంధ్రమార్గంబున=చిల్లి తోవలో, లలిన్‌=సాగసుగా, తోంచు=కవబడు, ఆకాశ= ఆకాశము యుకు లవము+అవంగ” భాగము అనగ -

బ్పులేయూన్నా లయ ం. మండుట వంగ కడుమక్‌=ఐవుద్వలో వైర్మల్వ్యమునన్‌ చేసిం చృముగా టం అంధకారము+అవ గ=దికటి అగ కానవచ్చు=కనబడు కమిచి మైింగిన=కొరికి పర్వతము యొకు అభిషట వ=గట్లీ జన్మవేళను=పుట్టినపుడు, మెందడైల=మంధర న య కాది అ ఒరపిడి వలన, సంభవించిన=ఎర్బడిన, కిణన్దానమన(గ=కా న తంగనం విరహ పరితాప వేదన=విరహ తాపమువే బాదవదు మున ఆ వ్రహర్షరాకలిగిన =ఆడచక్రవాక పక్షుల, కటాక్షము=కడగంటి చూపుల అగ్గనానిము వన ౮న క్‌ కజదూవవమం+అవంగన్‌=వాగ మారిన దుమ్ము అనగ న. ల వం పుడు భావము - వంద్రబింబము మద్యలోమున్న మవ్న రోహిణి క/ కు ప్రకాప్త ఎర్పడిన కస్తూరి పూత అనగ రాహువు కోరచే కొట్టగా ఎర్పడిన ఎల్షిలా టనవుము మందం ముక్క అనగ స్వచ్భముగానుండుట వలస కొరికి మంగిన చీకటి అగ అ న! గ్‌ పర్వతము యొక్క ఒరపిడి వలశ కాచిన కాయ అనగ విరహ లాబములే న |. ఆడ చక్రవాకముల కడగంటి చూపుల నివ్వు వలఫ కలిగిం గృహమామము ౮౨ విశేషము -ఈ పద్యమును చదువగనే వెటశ గుర్తుకు వచ్చు. బైంముం అంకంకేపి శశంకిరె జలనిడే పంకంపరే మెంరే నారంగం కరిచిచ్న సంజగదితే భూచ్చాయమైచ్చ ఒరే ఇందౌ యద్దలితేంద్ర నీల శకలశ్కామం డరీ ద్యత్తే తత్సాంద్రం నిశిపీతమన్టతమసం కురచూడక్షహే ము) కువలయానందయు (ఆవవ్వాతి అలలకలో ఎవరణ అలంకారము ఉ్రేక్ష స కొలబైరవుండు డక్కొడిండిమవ్ను మోయ బహుచూతషులుందాన్నం జహరి దిరుగం జెంద్రికా ముదువాన్సి చౌకోరముల్‌ నిక్కి దేవతా సౌధ వీధికల సొ్‌గయ నానందకొననాచ్యంతరంజబుల యందు సేందువారమునంూ శిద్ధిల పడగ గడు నివాతములైన కలుమరంబుల యందు యతఈలు ప్రాణాయామ మచ్వేసి్యప్ప

శ్రభిమేేర ప్ప్యరాలాయి తే. దొడ్డ వయసున శితాంవం డొడ్డగిల్లె( దజపి చండ్రాతపవం నేల చజిచి కాయ వంత దురప్‌ళ్ల వెన్నెల వగచి వగచి గందదతి పట్టీ యెకబంగింగన్ను మోడ్చె 46 అర్జము. - కాలటభైరవుండు=క్తేత్రి రక్షకుడైన కాలభైరవుడు; ఢక్కాజడంకా డిండివము=దిండిముమంను మైయ=మైోగిం చుచు ఎహుభూతములు 5= అనేకి భూతములయ తామవ్‌=తావును బ్రవారి తిరుగన్‌=పట్టణము చుట్టు తిరుగుచుండగ - వంద్రికా మధువు+ఆ-=వెన్నెల అను మదృమును తాగి: చాకోరముల్‌=చకోర పక్షుల బక్కి=తలతెత్తి దేవతా=దేవతల సౌధ వీధికం=ఆలయముల వీదులలో, సాగయ= పరవన్సవుగ ఆనంచ కావాకాశి యొక్క అజ్బంతరముంంచు=లోపలి భాగములందు, సిందు పొరవ్షన్సక్‌జొందు వారము (వావిలి వెట్వ) అను వృక్తమునందలి పూ=పూవు శిధిలపడ గ్‌న్‌ఇ ష్‌ ౨ ్య హూ పడగ ఎడు=మిక్కిలి నివాతములయ+విన=గాల తేని కలు=జాతి, మరంబుల యందు= పరములంలదు యతంయు=ంనా సేంంం వ్రాాయామము=వాయువును నిరోధించు య్రో ఇర ఇ యోగము అభ్యవిం= సాధన చెయుచుంది - డాం తఅపి=చిక్కనైన వర్ని+ఆతఎము= వెన్నెల చజిచికాయిగట్టేగొ వాయు దొడ్డ వ్వ్యస్టవ= పెద్ద వయిసున. శీతశఅంకుంయా చల్లన కిరణములుగల వరి పెడ్డగిలై౯=బ్రత్రిశయింవెము వంఠత=బాధిచేః చురపిర్లి=దు వించి వన్నెలనొవెన్నెల ణ్‌ రం వగచి= శకి శ్రోక్రించి గంధవతి పట్తి=సతృవతి కుమారుడైనే వౌ (సుడు, ఒక చం. అకాంత్రిశ్రో బ్రవాక విధముగ కమ్నుమోచ్చెన్‌=నిద్రించెను శ ను బావము - కాలభైరవుడు ఢక్కా డిందిమములు మ్రైగించుచు భూతములలో తానే న ం లి ప్రహరి శరుగుచుండగ వెన్నెల అవు మధువును త్రాగి చకోరములు డ్రేవాలయ వీధు శ పరవశము వై౧ద్ర ఆనంద కాశవమున *ఓందువార వృక్ష పుష్పము వా డిపోవుచుండ గొలి రన రా ఆల లీ మరములందు యతులు ప్రాణాయామము అభ్వసించుచుండ వయ ముది" నే ౨ద్రుడు ఒత్తిగిల్లైము చిక్కని వెన్నెల కాయుముండగా వ్యాసుడు ళోకించి శోకించి = 2 సిద్రించైన్స వ విశేషము. - 'తజపి అను పదము గోమహిషాదులయందు పొడి విషయమున వష ఆ త కీ హరింపబడుచుండును శ్రీనాధుడు చిక్కని అను అర్ధమున ప్రయోగించుచుండు వ న న కాలీ 11-123

ప టే వ॥ అంత 47 అంత=అప్పుడు సూర్యోదయ వర్ణనము చం వెలవెలంబాటెం జంద్రుడును విన్నునండారక చక్ర వాళముల్‌ పలపలనయ్యె దీర్చికల, బద్మవనంబుల షట్పదాంగనా కలకలముల్‌ చెలంగె, వెడకన్ను మొగిడ్చె లలిం గుముద్వతుల్‌ తెలతెలవాటె జంబరిపు దిక్కునందోంచె ననూరు రాగముల్‌ 4రి అర్హవం. - విన్నవన్‌=ఆకాశమువందు చేంద్రం(డుము= వంద్రండంను వలవెలంాటెన్‌తెలతెలబోయె కు తారక=నక్షత్రముల వ్రక్రవాళముల= సమూహములు పలవ లనయ్య=కాంతిహీన ములయ్యెన్స, దీర్జికల క్‌=దిగ్యుడుబావులయ దు పద్మవనంబుల=తామర వూవ్చల గుంపులో షట్వద+అంగవ= అచ తంమ్మెచల కలకలముల్‌=కలకలభ్యనులు, చెలంగెన్‌=అతిశయిం వవ లలి క్‌=క్రమముగ కుముద్వతుల్‌=తెల్లకలువలుండు వోటుల్రు (సరస్సులు) వెద=కొంవెముగా. కళ్నున న పం ( శి ఆడది ఆ న త్రీమును మొగిద్పెజమూడిక్వాల్సు జంభరిపు దిక్కునన్‌=ఇండ్రుని దికు అలన తూర్పున అఘారు=ఘూరృరదసారధియై:. ఆశ్రార్షని (అరుణుని). గ్రాగముత=ఎరువు రంగులు తో(చెన్‌=కన్పడెను బావము - ఆకోము “ చంద్రుడు తెలతెలబోయెన్సు + త శమూహములు పలచవే అయ్యెను పద్మ వవముంలో ఆడ తుమ్మెదల కలకలములు ఎకు వయె, ను తెల్లకంంవలు ముకుళించుక్రొనెన్సు త్రూక్త క తూర్పు దిక్కున ఆర్రల కాంతుల రాడని ళ్‌, ఆ లా -్‌ జెలువారు సిందూర తిలకమనంగ( ద ఆ ఇనా డ్రైసెసి పురుహూత్తు గౌరొప్పు టిల్లాలు పటీన రత్న దర్పణ మనంగ నుద యాచలేంద్రంబ్స తుదంజల్డవించిన శతమన్యు శుద్భొంత సాధక్ర్య్వు మీంద గనుపట్ట కార్య క్షం

శ్రీ భీమేశ్వర వురాణము 105 తే॥. గాలమనియెడు సిద్దుండు గమిచి మ్రింగి రుతుక మెప్పంగ నుమిసిన ఘుటిక యనంగ గగన మందిర దీపికా కళికయనంగ ఖానుండుదయించె దేదీప్యమానుండగుచు త్రి అర్ధవం. - భామండు= పూరుడు దేదీప్యమాను(డగుచు=మిక్కీలి ప్రకాశించుచు వ్రధమ పంద్వాంగనా= ప్రాత కాల సందృ అను ప్రీ యొక్క, పాలభాగంబున= నుదుటి ప్రదేశమున చెలువారు=ఒవ్చు సిందూర తలకము+అవ(గక్‌=ఎట్టిని సిందూరపు బొట్టు అనగ క్రపసి=ఆలం రించుకొని వురుహూతు=ఇఎద్రుని గారాము+ఇల్లాలు= ప్రియమైన వార్వ గు శిచీదెవి పట్టిన=చేత ధరించిన, రత్న=రత్నములళతో నిర్మింపబడిన, దర్భణము+ అవంగవ్‌=అద్దమవగ' - ఉదయ+అచల+ఇంద్రంబు=తూర్పుకొండ తుదన్‌= పై భాగమున పల్లవించిన= చిగిర్టి వ మంజు=మశోహరమైన కంకేళి=అనోక వృక్షవు నికుంజము+ఆన(గన్‌=పొదరిల్లు అసగ $తమను;=మారు యాగిములు చేసిన ఇంద్రుని పద్ధాంత=అంత పుర శౌధకూటము మీందస్‌=భవన శిబరము మీద కనుపట్టు=కన్పించు క్రాంచన=బంగొరపు. కలశము అఫర్‌ పండ అవగ- కాలము+తనియెద్‌=కాలము అను. సిద్దుండు=దిషద రహపువేత్త కమిచి=కొరికీ మైంగిజ్ట్యగి కుతుకము+ఒప్పు(గన్‌= సంతోషముతో ఉమిశన=ఉమ్మివేసిన ఘుటికి అశంగర=మాత్ర అనగ గగశ మందిర= ఆకాశము అనెడి గృహము] ప్రకాశాంచు దీపికాకళిక* అవ(గక్‌=మెగ్గవంటి దీపము అనగ ఉదయించెన్‌= ఉదయించెను భావము - ప్రాత కాల సంద్య అను స్రీ యొకు ముచుటి ఇంచూరపు బొట్టు అరే అలంకరించుక్రానిన శబీదేవి చేత ధరించిన అచ్చము అనగ తూర్చుకొండ పై చిగిర్చిన అశ్‌కే వృక్షపు పాడరిల్ను అశగ ఇంద్రుని సౌదముపైగల బంగారు కలశము అనగ కొలము అను సిద్భుడు మింగి ఉమిపిన మాత్ర అనగ ఆకాశము అను మందిర మందలి ప్రకాశించు దీపకాంతి అనగ - పూర్యుడు ఉదయించెను మ... విశేషము - ఈ పద్యమునందలి ' ప్రధమ సంధ్యాంగనా ఫాలభాగంబునంజెలువారు సొందూర త్రిలక్రము గి అచముచరణము సుబంధుని గద, గ్రంధమైన “వాసవదత్త యందలి

10 య్‌ . “ప్రాచీ కుమారీ ఆలాట తట ఘటిత కుంకుమ తింక బిందా (పుట-273) అను వచనమునకు తెలుగు గొంతు ఇట్లే 'కెసేసి పురుహూళత గారాపు టిల్లాల పట్టిన రత్నదర్పణ మనంగ అను చరణము కూడ సుఒంధుని కనక దర్పణ ఇవ ప్రాచీ విలాసిన్యా. (పుట-272) అనుదాని కెలుగు సేతయే సిద్మని గుళిక - రస సిద్ధిని సాధించిన యోగులు డ్రవరూపమైన వాదరసమును గుళికగ(మాత్రగ) చేస మింగుదురు ఇదియే సిద్ధుని గుళిక - రస ఘుటిక ఘుటికా సంసిద్గుండు రస ఘుటికయునుంబోలె శివుండు గుటుకున (మంగెక్‌ భీమ (4 68) అలంకారము - ఉ్రేక్ష వ్యాస మహర్షి యాత్రకు వెడలుట ఇట్లు సూర్యోదయంబగుటయు బాదరాయణుండు కాలోచిత కృత్తంబులు నిర్వర్తించి గమనోను మా క్‌ మం [ఖుండై కాశీ వియోగజనిత వేదనాచరంబు దస్సహంబై ంతరంగంబు( గుందింప నెట్టకేలకు నేటి కెదురియ. విడంబున శీష్యులుం దానును క గనద్ధన కనక మణిమయ సౌదాట్ట వి౮ాసంబెన యప్పుట్టణంబునకుం బ్రదక్షిజ క్రమంబజున( జనువాండె లో సా స్ట ౪ లొలార, కేశవళల నాలాల (౧ బాగీర క్రి నంజలి ఒందంబును విశ్శనాధునకు ఏ 6 ఇళనులరు నవివాదనంబునా రని మంటవ ఎ అలర ఎనుతియు విశాలాక్షికి, బ్రార్ధనంజును మోక్ష అబజంబంనకు జయకారంబున్ను న తరేప ద . బైరవునక్తు జోహారును అఅరహంజున రావంత్రణ0మోంా గాల నెటికో క చతుష్టయంబునకు మైఎర్బును సకల దేవతా కోటికి గ్‌ ళ్త్యన్తు వేసి చనునప్పుడు కతిపం (౮ ఆయి దిన ప్రయాణంబున - 50 అర్ధము - ఇట్టు=శ్ర న్‌ ర విధముగ, సూ ల డు ఉదరంంపగా, బాదరాయణుండ్తు= వాంన ల గ చదయంబ+అగుటయం” ఘూర్చు ॥ వారసుడు, కా = సలువవలన విధులను, నిర్వర్తించింపూ న్‌ 'ఎ+ఉచిత కృత్యంబులు ఉదయ ఇ, ర్త బనక్‌న్మి గమన ఇహ వాణము'. సద్ధమైనవాడై. కాశీవియోగ జనితజక్రాల వ గమన+ద మ్ముఖుండ్ర ప్రయ న్‌ వేదనా భరంబు=బాధ యొక్క తీవత “ లుగు చుంటినను భావము వలన ఐుజ మవనమ్యును కుందింపన్‌=బ్రా ఎ లక దుస్పహంబై=సహ్రిిప్రరానిదే అంతరంగంబున్‌ లశ ధపెట్ట, ఎటకేంక్సువషూ:4 (4... తత ఎదురు+ఈ(దు

వఖమెల్టైర జరౌగాయి వధంటు = ప్రవాహమునకు ఎదురుగా ఈదురీతిగా, శిష్యులు 5+తానును=శిష్పులును ప్వాషసంయిను. కనత్‌= మకాశించుదున్న, ఘనజగొప్పవైనః కనక మణిమయ=బంగారము మణులతో నండి? పొద= భవినములతోడను అట్ట=మేడ పై వెనుకగల గదులజోడను, అదా ఎయిలవి =ంరాజట్లు న్న ఆ+పట్టణంబునకు=అ కాశీ నగిరమునకి: ప్రదక్షిణ 'క్రమంబంవ ఏ కిందివైపుగా తింగి ఎమన్మరించుటకు చను(వాఃదై=వెడలదిలచిన వాడై చోలార్క.. కెచవుంకంవలోలారు నకు. కేశవునకు అభివాదశంబు ను=పాదములు తాక్రిడేయు నమస్తా రమువు భాగీరదికిన్‌=గంగకు అంజలి బందంబును=రెండు చేతులు కలిపి వెండి నమస్మా రమును, విశ్వ నాధి నకు=విశ్వేశ్వరునకు వినుతియు=స్తోత్రములతో కూడిన “స్కారము విశాలాక్తికిన్‌=వికాలాక్షికిః ప్రార్ధవంబును=వేడుకొ ను వమస్కారమును మోక్షముంటపలటునకు=ముక్తి మంటవమువకు, పైయకారంబునున్‌=జయమగుగాక అని సేవక భావముతో పలుకు నమస్కారము, అంతర్జేహంబు నకు వ్వేశ్వేర మందిరము యొక్క లోపం భాగమునకు ఆమంత్రణంబునున్‌=విడుటకి. అనుమతి త్రీసికొను నమస్కారము, కొంవైరవు నకు=కాంఎభైరవునకు జోహరును=గొప్ప ప్రకటాంచెడి ఛబిస్కారమును: డుంరి వయకు వకు=డుంరి విష్వ్నేచ్చరునకు శర లార్థము = ఆడ్రితుఊగ చేయు వమస్కారమును దం౦డ్రవాశక్రి=వంచపాశీకి దందిప్రభామంబు మ=కజ్జివలె సాగిలిపడి వేసెడీ వమస్కారమును రవ ఓ చతుజష్టయంబునకు= నాలుగు కోళ్లకు మొక్కు ము అర్పణములతో కూడిన “చుసా రము సకల దేవతా కోటికిసమప్త దేవతం సమూహమునకుః ఎటికోళ్లునుక్‌” వ నస్వుతో స్వరించు. 'మస్కాంమును. చేసచేసి వ్రరువప్తుడుూ బయలుదేరి కిలిపయే దశ డ్రయాగంబువ=కొన్ని దినములు వ్రయా౯ణము చేయగ భావము - సూర్ఫోదయమున కాంకృత్వముంి తొర్చుక్‌ న్‌ వ్యాటుడు కాశం వీదుటకొ చాల బాధపడి. కాశీ కేత్రమునగల ముఖ్య చేవతంంచరకు శమస్కరించి, బయలుదేరి కొన్న దినములు ప్రయాణము వె - విశేషము - ఈ సందర్పమున శ్రీనాధుడు కాశీక్షేత్రమునందలి లోలార్క కేశవులకు; భాగీరధిక్రి విశ్వనాధినకు. విశాలాక్షికి మోక్త్రమంటపము నకు అంతన్లేహమునకు కాలబైరవువక్సు డుంరి విశాయకునకు, దండపాణికి కుక్కు ట చతుష్టయమునకి వ్యాసుని చేత నమస్కారములు చేయించి ఆ కాశీ క్షేత్రమున ముఖ్యములైన చేవియో తెలిపినాడు వీనిలో విశ్వశాధుడు, విశాలాక్షి అంతర్జేహము(గర్భాలయము ముందరే ప్రదేశము) భాగీరది " అను వానిని వివరింప నవసరము రేదు మిగిలిన లోలార్కుడు కేశవుడు మోక్రమంటపము, న టైరవుడు డుంఠి వినాయకుడు, దండపాణి, కుక్కుట చతుష్టయము అను వానిని మంతం. షం గూడా సంగహా పరిచయమిది "

172 నన క లోలార్కుడు - లోలార్కుడు అను నామముతో కాశీ క్షేత్రమున దక్తిణ దిక్కున కల సూర్యుడు - కాశీ వాస నిమిత్తంబుగా మనంబు లోలంబగుట లోలార్కుండయ్యె - అణ కాశీఖండము (5-325) తస్వార్మ స్య మనోలోలం యదాసీత్కాశి దర్శనే అతో లోలార్మ ఇత్యాఖ్యా కాశ్యాం జాతా వివస్వత కాశీ అధా? 46 శ్లో-4ీరి కాశీక్షేత్రమున ద్వాదశాదిత్యులు కలరు వీరిలో లోలార్కుడు ముఖ్యుడు కాశిలోగల ద్వాదశాదిత్యులు విగ్రహమూర్దులు కారు చక్ర రూపములో అర్చనలు అందుకొనుచుందురు లోలార్కుడు తులసీఘాట్‌ వద్ద గోడపై చశ్రాకారముతో ఉన్నాడు కేశవుడు - ఆది కేశవస్వామి అను నామముతో కానీ క్షేత్రమున ఉత్తర దికం నందంకిల విష్ణువు కాశిలో ఎందరో కేశవస్వాములు కలరు కాశికి మొదటగా వచ్చి$ వివ్ముడ్కు ఆడికే“వ స్వామి “పాదోదకంబను ప్రధమతీర్థంబున నాది కేశవుండ* “ధివింతు అన్‌ కాశీఖండము (6-120) మోక్షమంటపము. - విశ్వేశ్వర మందిరమునకు దక్షిణముగా మున్న మంటపము ముక్తి మంటపము, అపవర్గ మంటపము, అని కూడ అందురు మణి కర్ణికలో స్నానము చేసి ఈ మంటపమున తైవ పురాణ కధలు వినుట రర్తవృము. (క 7-229) కాలభైరవుడు = కాశీ పట్టణ క్షేత్ర వాలకుడు. వీటి పెద్ద తలారి దిన్స మొలవేల (౯ 2-38) కల్జి వీచాహ్య్ప రటి గోపురడ్వార పరిరక్షకుండు కాలభైరవుండు తం కాశషిందమ్ము (1 2) ప పన దాం అం పేరుగల నాయకుడు. ఈ వినాయకం వచే ం | తన అసుమామే వంభిలేత్రదెహి తోషం వినా తవ వినాయక డుంధీరాటె అని సంస్కృత కాశీబండములో (అద్యా57 శో ప్ర) ద్రంది నామము కలదు | వ. అప నామమననే స్వీకరించినాడు రిరాజ! కాశ్లీ - 68-96 కంఠాగ్ర కరిరాజు డుంఠి ఏఘ్టేండు కాశీ. 122 డుంరి విఘ్నేశ చెవులుత్కంఠంేరె భీమ 2 28 యురి వరయ విగ్రహమున శుండ్షప్పు ఎడమ చేతి వైపు ఉండునో

ప్ర అజుక్వేర ఖరార క్‌ జూ, దండపాణి - కానీ క్షేత్రమున కాలభైరవుని తరువాత రెండవ క్షేత్రపాలకుడు హరికేవడు అమ యక్షుడు. శివుని దయకు పాత్రుడై ప్రమధ పరివారమునకు దండనాయకుడై నాడు (కాశీఖండము. పంచమాశ్వాసము - హరికేశ చరిత్రము) ఛభరియించునాతండు పాణిపల్లవమున వెండికట్టులతోడి దండయపష్టి వసియించు నాతండు వారాణసీవుర ప్రాకార గోపుర ప్రాంత భూమి ధరియించు నాతండు తప్తారకూటరు కృరివాటల వృాయ(బ్రల్లజడలు సవరించువాతండు పతతంబు రుద్రాక్ష చూషావిభూతి త్రిపుండ్రకములు సౌమృరూపంబు వహియింమ సజ్జనులకు( బాపమతులకు వికృత రూపంబి(దాల్చు. బెంగళాక్షుండు. దీరగంభీర మూర్తి చండికాపతి ప్రమధుండు డండపాణి కాశీ 5 128 కుక్కుట చతుష్టయము. - మహాశందుడు అను బ్రాహ్మణుడు అతని భార ఇన్దరు తఫయులు చేయరాని పములు చేసి ఛనము సంపాదించి దొంగలచే చంపబడీ మరుజన్యమున ఆ నలుగురు కొతగా వుట్టి పుణ్వ కార్వములు చేసి శివుని అమహ వలపు మోక్షము పొందిరి ముక్తి మంటపమును ఆటయిఎచి మోక్షము పొందిన ఆ నాలుగ రొళ్లేర్యుట చతుష్టయము (రాశీఎందము.. సప్తమాశ్చాసము వశ్చేశరింగ మాహాత్కము సి గంగొనదీ వవా కణము మాధవదేవు దోరంతరంబ. శ్రి తులసి చిగారు! జురుషోత్తనుమునందు. బుండరీకాక్షుని దివృపాదాంబోజ తీర్ధజలము శ్రీ కూర్మమున యందు శేషాహి సర్యంకు కంరంబు క్రొత్త చెంగల్వదండ సింహాద్రియందు లక్ష్మీనృకంరీరవ ఎబగంబొము వ్రపాద చందనంబు!

174 దృలయార్నా ఎలా తే॥ గాశికావిప్రయాగోరు గాఢతాప శాంతి కొదవెను శిశిరోపచారమగుచు( జాయ తెరువున శ్రీ బాదరాయణునకు హరి హరద్యాన పూజా పరాయణునకు ర్‌] అర్హము - హరిహర=విష్ణువును శివుని ధ్యావ=మసులొ స్మరించుఓ వ్రజ కాలుచుట యందు పరాయణునకు=లగ్నమైన వానికి బాదరాయణ వకుజవ్నాసు సరం గంగానదీ=గంగానది యొక్క ప్రవా కశంము=జలబిందమవులట మావవ డెవ్పుజచేలో మాధవుడను దేవు దో +అంతరంబు=జామ్ముపై కల శ్రీ లులి=డైి తుల యొక్క చిగురున్‌=లేత దళము ప్పరుషోత్తమము ందున్‌=పురుషోత్తమము అ శేరుకల పూరీ క్షేలము సందు న గా న్‌ న్‌ వ పుండరీక + అక్ష్మని=విష్యవు యొక్క: దివ్య=దివ్య వాద+ఆఅంబభోజ = వాచ వ తీరజలము=తీర్ధము యొక్క నీరు శ్రీ కూర్మమున యందు=శ్రీ కూర్యము అపు క్షేత్రము“ంవలి శేషశతహి*పర్పంకం ఎ3షుడను స శు రార 4 మ గ్‌ ౨ సర్వము మ కయ!గాగల విష్వవు యొక్క. కంరం..=మెడలోని క్రొత్త= అప్పుడే వను వెంగల్వ దండ=ఎజ్జకలువల దండ వ వం జ్‌ జో సా ఏంహాడ్రిజఫింహోద్రి అను క్లైత్రమునుండు.. లక్షీ కృరంకీరవ=ంక్మీ రం హద ఓ ర్‌ం మం ల్‌ వ ఈ సభౌాము=స్వ్యామ్ని యొక్క 1వనాద=ప్రనాదమ్నైె వందంయిక్స్‌=నంవవ ౩ వ క జ చా స కా. రాశికా=కాల యొక విపయోగివా వటా! ౮ నా తివ్రమైన ర కా కృ విప్రయోగివంవబాఓు వంక కఠిగిప నా అ రాంము యొక్క కాంతికిజపకమిం చన్ను నర్యలబసదారముతం లం వలల్లద సవ ళ్గా చల క్‌ భావ ఎ చాన్స్‌ చా న ఉమ, ము వము = కాశ్‌ వియోగముచే తపించుచ్చుశ వ్యాషు క యాగ యందలి గంగ్‌ జంబం టంత ళం క ం రో క అలుసు వేణి మాధవస్వామి రులపీదళము హ! మి పాదలర్ధము న్‌ కూర మశ పూరీ జగనా _ సజ న్‌ షా జ వ ర బజన . సం యు ఎట్ట కలువల దండ సింహాచంము లక్ష్మీవ సింహ స్పౌమి చంచ లొ చల్ల సీడవళి వగ “డవలె శీశిరోపచారమగుచు. శాండ్‌ చేక్రూనె న శం బు శమము. = స్రివాధ్ధుర ప శ్రైనాధుడు ఒక్క పద్యముతొ వా(స్సు£ “డేఎమునకు చేర్చినాడు [ పద్యముతొ వ్యాసుని ౯౩ కుండ్‌ ఆంధ్రదంచుి వ్రయాశ _ ఉత్తరవ్రదేశ్‌రోని అలవ స్త చు అలహాబాద త్ర్‌నేణ ంగమ మక్క డె బాదు చెంతగం ప్రడెశము. తివెణీ స

ఈ విమైన్న. జరా కక శ్రరుషోత్తమము అవగా పూరి ఇక్కడ ప్రధాన దైవము జగన్నాధ స్వామి ఈ పూరి క్షైత్రము ఎంన్సా ర్య్యామువంచు ఇువనేశ్చర్‌ సమీపమునందున్నది వలు కేత్రయిల 6 అం పోత్తమము. ఆని వ్యవహరించుట చాలచోట్ల కవ్పడు విషయము ఏంహంమును కండ వురుషోత్తమము అని వ్యవహరించుట కలదు గ కాలము అ ఎ క్షేత్ర ఆంధ్రబదేక్‌ అంచఎలి శ్రీకాకుళము జిల్లాలో సూర్యక్షేత్రమైన అర వల్లకి యఎము. అయిన్న అ్య్కడ (దాం చైవము శ్రీకూర్మనాది స్వామి శ్రీహరి రూర్ము రూఎమురో సుంయిం ఇకిన ముఖ్య విశేషము. శ్రి కూర్మనాద స్వామి కాక గోవించరాజన్నామి వక్రిశారాయణ స్పామి బలికాకాయణ స్వామి, నరనారాయణ స్వామి ఈము మూల్యం రరొడ ఇక్నిడ కంవు ఇంహద్రి ఆండ్రద్రదే్లా వాఖ పట్లా సమీవమునందున్నది ఇక్కడ ఒక్క అక్ష తృతీయ. దినమున తప్క సంవత్సరమంతయు. చందనము పూన రూపముతో నుండి విగ్రహ మూర్తి కన్వవడు. అక్ష తృతీయి ఆశగా వైకాఖ వద్ధి తృతీయ (తదియ) పీరికాపుర వర్ణనము సీఎ వట్టనము ద్రూల నేలెజు ఆవహించ6 బృథివికి మతాల పేరుచోలె వమంన్నూట యజువవి మూర్తివేదములలో వివారించు నవిఒ వల్వుపిండు పిరాంఒ చెలి యోగ పీరిహూుంకృతిదుర్గ ననిచి కొవుండు నే నగరి కెలన. గుంతిమహాదేవి మూర్చి మేనల్తుండు మౌధవ్లుండే వీట మరగినాండు క పెద్ద గవథంల నే పుటభేదనమున నెలమి నిలుచుందు ద్రీడా విహినజపువు( డట్టీ పీరాప్తురముంజేర నరుగు దెంచె6 పరమ శ్రైవుండు శ్రీపరాశర సుతుండు 52 ఏహర్ష టు క పరమ శైవుండు=గొప్ప శివభక్తుడైన. శ్రీ ఎరాశర సుతుండు=పరాశేర 2 ఈం నుడు

1/60 ద్వ్యితయాశ్వ్యాసమం

ఏ పట్టనము=ఏ నగరము యొక్క, మోలన్‌=సమీపమునండు ఎలేజు=ఎలేరు

అను పేరుకల నది, పృధివికి=భూమికి, ముత్యాల=ముత్యముల పేరు వోలె=హారము వలె, 'ప్రవహించున్‌=ప్రవహించు చుండునో -

ఎవీట=ఎ పట్టనమునందు, మున్నూట యజువది=మూడు నూరుల అరువది మూర్తి భేదములతో=ఆకార భేదములళలో, వేల్పు పిండు=దేవతల నమూహము, విహరించున్‌=సంచరించుచుండునో -

ఏ నగరి=ఎ పట్టనము యొక్క, కెలనన్‌=ప్రక్కన పీరాంబ చెలి=పీరాంబ స్నేహితురాలైన, యోగపీరి=ధ్యాన పీరమునందు, హుంకృతి దుర్గజహుంకార దుర్గ అనిచి=ఆజ్ఞాపించి, కాపు+ఉండున్‌=కావలి యుండునో

ఎవీట=ఎ పట్టనమున, కుంతీ మహాదేవి=క్తంప్త యొక్క, కూర్మి మేనశల్లుదు= ప్రియమైన మేనల్లుడు, మాధవుండు=క్రుంతీ మాధవుడు మరగి రా6డు=పరిచితమైన వాడో

ఎప్పుట భేదనమున=ఎ పట్టణమున, వ్రీడాజప్సిగ్య విహింఎలేని జఘనుండు=మొల కలవాడు - అనగా దిగంబరుడైన కాలభైరవుడు. పెద్ద గవంకులను=గాప, గోపురముల కడ

అట్టి =అటంవంట్టి పీరావుర టి మున్‌ =పీరాప్తురవ శరన్‌ = సరీ పఓచివ అరుగుదెంచెక=వచ్చెన్స ఆరముసే రర నాయ ఈ భావము - ఎక్కడ-ఎలేరు వ్రవహించుముండెరో మ్రూడ్ష వంపల అరువడి దేవతలు సంచరించు ఇ పగ్రో శీ ఆలం అందలఅల అయం ఆంంఎరా పరాంబఎ చెలిదు్స హుంకార న. స్వామి యుండెశో డిగంబరుడె కాటా ౦తాల దుర్గ కావలియుండెనా. కంతి మాచవి అబ కా ర ఎ తాని సమీపించెళ్వ యి అబైరవుడుండె ౪ ఉట్టి పిర్రావురము మ వా ముజౌచ్చ విశేషము - ప్పిద్రాష్ట వ్‌ వ్య రాపురము ఒరాబ్రురమ్ము పీరికాపురము ఈ మూడు నవావుములు తర్వాఎనములు వ్రాచీన నామము ౨. అం ఒం వరవ లు రారు చొ జల్లాయందరిది క్రుంతీ మాధవుడు వ “తలరము. ఈ పిర్రావరము తూర్పు గొదావరి పం అ౦చే మాధవులలో ఒకడు ఎర మాధవ్చల లోపలంగుంతి మాదవ్ప సదనమై మిగుల(బ్రశంప కెక్కె _ ఎరావుర వర్ధనమ్ము నుక్రవి మనోరంజనము 1 8" పంచ మాద _ | వే వులు కుంత్రీ మాధవుడ.(పిరాప్పుర్చ్స) వేణీ మాధవుడు(ప్రయాగు: లామాథవుడు(రామతీరము), చ్పేళు * ని కము), పేతుమాధవుడు(రామే+ ర్వ బందుమాధవుడు(వారణాపి)

అ గాఆునులు బ్రా కటల తే॥ నారికేళంప్తు మట్ట నెన్నడిమిచాయ దళములందును వోలె సంతతము(బాజు చేణికా సారణుల యండు విస్తయముగ జగతి నెక్కడ్‌ వేలేటీ సాటి నదులు. కరి అర్ధము :- నారికేళంపు=కొబ్బరి చెట్ల; మట్ట=మట్టల: నెన్నడీమి చాయ=అందమైన మధ్య భాగమునందలి రంగు: చళములంచునున్‌+పోలె=ఆకులందు. ప్రవహించునట్లు సంతతమున్‌= ఎల్లపుడు; విస్యయముగ= అశ్చర్యముగ; వేణికా సారణులందు=అనేక ప్రవాహములైన కాలువలందు: పారు=ప్రవహించు: ఏలేటి=ఏలేరు అను నదితో; సొటి= సమానమైన, నదులు=తరంగిణులు: జగతిన్‌= లోకమున; ఎక్కడివి=ఎక్కడ ఉన్నవి? భావము :- కొబ్బరి మట్టల అంచమయినే మభ్యభాగమునందుగల వద ఆకులండు ప్రవహించునట్లు, ఆనేక ప్రవాహముల రూపములను కాలువలందు ఎల్లలు ఆళర్యకర్రముగ ప్రవహించు ఏలేరు వంటి నదులు లోకములో నెక్కడ నున్నవి? విశేషము :- కొబ్బరి మట్లవలె ఏలేరున్నది. అందుఎడీ ప్రక్కలకు పోవు కాలువలు కొప్పరి ఆక్కులవలె నున్న 1 మట్ట మధ్య అంచముగానున్న చాయ అకులలోనికి పోవుచున్నటు: ఎలేరు నీరు కాలువలలో ప్రవహించుచున్నది. ॥ అలంకారము - ఉపమ. “| ఏంట విరినీట నిరుగారునుంబండు( బాసంగు వరిచేలంబసిండి చాయం పెరిపాక్రమున వేరుపనసపండుల తావి యిందిందిరములకు విందు సేయు వేంచోంకం బొలుపారు వింధ్యాద్రి పవనంబు పోక పువ్వుల తావి బుక్కిలించు వేశ్యవాటికలందు విహరించు వలరాజు శ ననయంబు. జెజకు విల్లును ధరించు | నారదంబుల వలపు పొన్నలంటెనంగి విచికిటామైదములతోడ వియ్యమంది పాటలీ పృష్ట కేతకీ పరిమళములు పొవ్రబ శష బని జితం చంతు రతీ

178 ద్యిశీయా శ్వాశము అర్ధము - పీరికాపురమునందు=పిరాపురమునందు, ఎంటే;ట=ప్రతి సంవత్సరము (నే విరినీటజపుష్పములతో కూడిన నీటి వలన (విరివిళ్షైన జలముతో), ఇరు+కారునుఫ్‌=తొలకర పైర - అను రెండు కాలములందు చేలన్‌=పొాలముంండు ప్పిండి చాయ ని= ఒంగారు రంగు కల, ప్రాసంగు వరి=ప్రాసంగు అమ వరి షంట, వందడుస్‌=పందుసు పరిపాకమున=మంచి పక్వమునకు వచ్చిన, వేరు పవసజవేరువకు కాయు పనస, పండుల తావి=పండుల వాసన, ఇందిందరములకు=తుమ్మెదలకు విందు చేయు=విందు చేయును వే6బో(కన్‌=తెల్లవారుజామున, పాలుపారు=ఒప్పు వింధ్య+అద్రి=విఎధ్య పర్వతపు పవనంబు=గాలి, పోక పువ్వుల=పోక పూల, తావి=వాశఫను పుక్కిలించు= నోట గ్రహించి క్రక్కును వేశ్యవాటికలందు=వేశ్యల గృహములందు, విహరించ్చు=తిరుగు వలరాజు= మన్మధుడు, అనయంబు(=ఎల్లవేళల, చెజకు విల్లును చెజికు చనుస్పును దరించ్‌= పట్టుకొని యుండును నారదంబుల=నారింజలను వలపు వాన్నలన్‌=సువాస్వన పాం చెసము, పెనంగి= చుట్టుకొని, విచికిలజమల్లె ఆమోదములతోద=వాసవలథో వియ్యువమంది= మట్టరికము కలుపుకొని, పాటలీ పుష్ప=కవిగొట్టు పూం కేతకీ పరిమళములు=వ్నైగలి వాశనలు పావలస్‌= వ్యాపింపగా, విలసిల్వ్న ఫ్‌=విలల్లును భావము - పిరాపవురమున ప్రతి సంవత్సరము రెండు కారుంందు వాసంఎగి వరి పందుసు వేరు పనస వాసనలకు తుమ్మెదలు మూగుకు (తెల్లవారుజామున) వించ్చ పర్వత వాయువులు పోకపూల వాసనతో నుండుము వేశ్పవాటికలలో నిత్యము మగ్యదలీలలు సాగు చుండును పాటలీపుష్పముం మొగలి వాసనలు - నారింజలతో సువాసన పొన్న చెట్లతో పెనగులాడి మల్లెవాసనలతో బండుత్తుము కలువుకొఎ చాగ్సుగా గుబాళించుము వ॥ _ వెండియు నవబండ వండలంఒగ వహీమండలంజునరు మకర కుండలాలంకారంబజునుంబోలె భఖీమెశ్వర మండలంబు పొరువునంవ్రిలింగోత్క్మల తలంబుల సంధి వింద్యాచల పొదంజునంగెదార కుంద కోణార్న స్థానంబుల కుపమానంబనంజాలి యేలేటి మేటి కాలువల వలన నదీ మాతృకంబులగు పంటవలంతి సలిల ధౌత కలధౌత శలాకాశకల సంకోచంకరణంబులై యంకురించి నవియును, గొదమ పసరు టెక్కల పక్కిడాలు పుక్కిలించి యుమయంజాలు చాయ లేర్పడం బసరుపాజు నవియును, దక్షారామ ర్రామాజనంబుల చిజుపిక్కల

చక్కందనంబ నెకసక్కెంబాడం విగువు పొట్టలం గనుపట్టునవియును, బథిక నాసాపుటి కుటీరంజబులకు( గుటుంబకములగు కమ్మందనంబులీని పాలుకుడిచి సుందరీ వ్రాయంజున నాము వలచునవియును బదియాజు వన్నె కుందనంపు! దగడుందెగడంచం(ంజండి యుద్దండ కేదారవలయ కుముద వషండంబు లామఘ్రౌణింపనుంబోలెం గైద్రాలునవియు నగు కలమ శాలి శారదా ముఖాది వ్రీహి సస్యంజుల వలనను నిరంతర నారికేళచృదచ్చాయాచ్చన్న హరిదంతరంబుల భుజంగ వల్లీమతల్లికాలింగిత క్రముక కంరోపకంరంబుల గ్రీడించు చిక్రోడ దశన దష్ట న్వాదిష్ట మనస వల రససారణీ పరంపరా సంపూర్ణ చంపక ద్రుమాలవాల వలయంజులం వనదేవతా విలాస తాళ వృంతాయమాన రంఖా పలాశ నంభారంజులు6 దిలకభిలకితంజంలం. వికచ విచికిలంబులు(, గోరకిత కరువకంజాలా. నివిడరసకేనరంజులు, నఖిల భువనాభిరామంబులునైన యారావమంజుల వలనను గన్నుల ఎండువై కుంతి మాధవునకు విశ్రాంతి ప్రదేశలంబును, హుంకారిణీ మహాదేవికి విహార సంకేత చవనంనబును, వీరాంబికా లక్ష్మి కాటమూటంజను. హేలాసానికి హాలాపాన గోష్టీ వంటపంబును ననందగి చూత వేతాళ డాకిఏ గ్రైత ప్రముఎ బైరవ వ్రాత నిర్విత ప్రాకార వప్రహట్ట కుట్టిమంబగు పీరాపట్టనంబు6బఓవేశించి రంత - 5్‌ర్‌ అర్దము - వెండీయు.స్‌=మరల వవబండ ముఎడలంబు+అగు=తొమ్మిది బండముల ఎమూహవ్ముతో కూడినదగు మహీవంచంంలటు నకు=భూమందలిము “కు, మకర కుండల+ అలంకారంబుమన్‌+పొలె=మొ పలి అకారముగాముఎడు చెవి ఆభరణము వచె ఖీమెశ్చర మందంంబఒు=భఖీమ దేవుని మండలము పొరువువదాపున త్రిలింగ+జత్కళ తలంబుల= త్రిలింగ ఉత్కళ ప్రదేశముల యొక్క, సందిన్‌=కలియుచోట, వించృ+అచల పాదంబున= వింద్య పర్వతము యొక్క క్రింద భాగమున కేదార కుంభకొణార్క స్థా ఫంబుంకు=కేదార కుంభ కోణార్క ప్రచేశములకు ఉపమానంబు+అవన్‌+చాలి=సాటియశగ తగినదై ఎలేటి్‌=ఎలేరు యొక్క, మేటి కాలువల వలవ=గొప్ప కాలువల వలన, నదీ మాతృకంబులు+అగు=వదీ జలముచే పండెడు పైరుగలదియగు, పంట వలంతిన్‌భూమి యందు సలిలధౌత=నీటివే కడుగబడి;, కలధౌత=వెండి, శలాక్రా=కడ్డీ శకల=ముక్కులము, సంకోచం కరణంబులై=తక్కు వ చేయువవియై, అంకురించినవియునున్‌=మొలకెత్తి నవి యువ,

కాదమ=లేత, పసరుఖెక్క ల=పచ్చని రెక్కలుగల పక్కి డాలు=పక్షి కాంతం. పుకి లించి ఉమియన్‌+చాలు=పుక్కిలించి ఉమ్మివేయకల(లెక్క వెయని) చాయేం+ఎర్చం వ=ఐరంగుతొ కూడి, పసరు పాజణునవియును=పసరు పట్టినవియుసు, దక్షారామ రామాజనంబుల=దక్షారామవమునంవలి యువత. చిటుపిక్య ౮= చిన్నపిక్కల, చక్కందనంబున్‌= అందమును, ఎకసక్కెంబు+ఆడు=పరివాసించు. బిగువు పొట్టలన్‌=బింకమైన పొట్టలతొ, కనుపట్టునవియున్‌=కన్పడునవియుష పధిక=బాటసారుల, నాసా వుటీ=ముక్కు ముందరి భాగముంనెడి. కుటీరం బులకు=నిలయములకు, కుటుంబకముం+అగు=చుటముంగ కమ దచేంబులు* ల్‌ ఆ ఈని=సువాసనలు ప్రసవించి, పాలుకుడిచి=పాలుషట్టి సుందరీ ప్రాయంఒ*= యౌవరోదయ మగు వయస్సున, శాము+వలచునవియును=గింజపట్టని వరి ముస్నగువాన్‌ల్‌ ఘువాసన వెదచల్లునవి, పదియాజు వన్నె=పదునారు వన్నెగల, కుందనంపు=బంగారపు త్రనిదువరేరం ము చు నుక / ! / ఆ క్‌ు ే కుముద కలువల, జండంబుల్పు=పమూహమ్షృల్రన్సు ఆహ్రాబింపమున్‌ పోల ఇ చుటక్‌ కా | శా శౌరదాముబాది చేల లునవియుము=వంుగినవియు ను అగు=అయిశ ఎఅమకౌలి బాదబజ వ్‌ నా ఏటి చ ౯ |] మఠాల శారడాముల్నమ్మ అష మెవత + ర ల లా విప్‌ చచార అఖ్యంబుల వలవన్ను= ప్పైర్రుల వంనన్న గా __సరంతర=ఎడములేని నారికేభజరంర్రి పటట ఈష, ఇఆకులంరిడలచే కప జం టం ఆఅదవాయావన్న ఏబడిసు హరిత్‌+అంతర య ఇం య అజులవద్రిక్ట ద ల తరకొాడం అవ్వు" తమలపాకుల త్రీగలచ్చే హం ఆఆ. భుజంగ వల్లీమలజక్‌ెం శయ రు * ఆలింగిత=క్రౌగల్రిప్ట్క్ట్యల ఒటపకంరంబు లమజల్రగప్త ల ఉుఇ క్రవముకజపోకచైట్ర రింరి ప్రదేశము, సమ్సీ టదేశముల్రుడ | సో గ జపదరల దంత అందు, క్రీడింముజఆడ్ష దిర్రదవచే చప్ప వచే ములవే కొర్రక్రడ్రి మ క న్స స్వాదిష్ట=భ్రత్రంత్ర మదల “ంం ్‌ గ్రశ్‌=మప ఎం పండ రం ప్రవాహమ జా ల ర యన హరం ఫలర ల్‌ పా ౭ 6 ల, పరంపరాజవరృృషజే సల పెంగ వెట్లి అఆంవాంవ చల ంపూర్ణజనిందై + చంవకద్రుమాసం ౯-7 ర వన లయంబులు=గుండ్రని వాదుల్క వనదేవత్రాజ తొజవనదేవత్రల్ర విలాస=విల్రాలపై 4 వుజ(తాటియాకుల) పాళి శ “షా తౌళవ ్ట్రాయమాా వసన కజ్దలగుచున రంబ్ర= లో ఇ రంభ =ఖ్రరట్రి పఠాశ=అక్షుల ₹ శ=సామగ్రియును తీలక+తిలకితం ంభారంజులు గ వదల మలు=ఎజ్టగోరంటచే అలంకర్రం్రప్రలడిశవియును. వికిచే న. న అకరింపులలి అణరంంబులుణ=వ్రిక్రపించ్ర మథైెర్ట్య్రు. ఇ క్‌ గ లొడిగీ3 కురువకము శలును. కొరకిత క్రురువకంబులున్‌= మొగ్గ “రంలయిలు. నిభ్రిడ్ర రసకేసరంబలుజ దటి ఉం. ఎం వాటనాటు, అఖిల

ర్త అిలయుకగర ప్కురాక జు భువవ+అభిరామంటలుము+విన=సుకల లోక నుందరములైన ఆరామంబుల వలననున్‌= తోటల తోడను కన్నుల పండువై=కన్నులకు పండుగయై కుంతీ మావవు“ర=కుంతీ మాదవ స్వామికి విర్రాంతి ప్రదేశంబును=విశ్రమించు స్థలమును హుంకారిళ్‌ మహాడేవికి=హుంకారిని చెవతకు. విహార సంకేత భవనంబున్‌= ప్రేమికులు కలి. వహరీంచయుటకి నిర్ణయ మం కేయబడిశ ఇల్లును పీర్రాంబికా లక్ష్మిక= పీర్రాంబికకు ఆటకూటంఎము=క్రీడా స్థంమును హైలాసానికి= హేలాదేవికి, హాలాపాన గోఫ్టీ మంటవంటుకుక=మధుపా“మునకు చల్హావమునకు తగిన భవనము. అనర+తగి అను“ట్లుగా నుండి భూత ఫేతాళ డాకిన్‌ ద్రేత వ్రముఖ వైరవ బ్రాతాభూతే భేతాళ డాకినీ వ్రముఖ గ్రేత ప్రముఖ భైరవ సమూహమువే నిర్మిత=నిర్మింపబడీన, ప్రాకార౭ప్రాకారములు, వవై=కోట గోడయి వాట్ట=వీధంల కుట్టిమంబు+అగు=జాతి కట్టడము నేల గలది: అగు= అయి" పీరా పట్టవంబు =పిరావురము ప్రవెశిం చిరి=ప్రవేశించిరి అంత=అప్పుడు భావము - వంధ్యపర్పతమునకు చక్షిణముగా నున్నదియు మంచి వరి పంటలతో కొబ్బరి తోటలతో అరటి తొటలలో రళకళ౮ాడునదియు కుంతీ మాభచస్వామికీ హుంక్రారిణీదేవికి పీఠరాంబికకు హేలాదెవికి నిలయమైనదియునైన పిరావురమును వ్యాస మహర్షి నిష్పులతో ప్రవెలవెను విశేషము 1 కవఖండములు - భరత ఖండము ఇంద్ర బండము: పురుఖండము గభ్పి ఖందము, వాగఖండము తామ ఖందము వారుణ ఐఖండము సామ్వఖండము గంధర్వ ఒండము భారతదేశము భరత ఖందమునంచలిది ఛరత బండము భరలే వర్షము కంచలిది భరత వర్షము జంబూద్వీపమునందలిది జంబూద్వీపే భరత వర్తే శరత ఇందే అననది హస్తాన్సుహష్టిక్రగా చేల పుంవత్సరముల నుండి ఎంకల్పము చ్చారా ఎంప్రదాయమందించిన భౌగోళిక సమాచారము 2 “కేదార కుంభ కోణార్క స్థానంబుంకు - అన్నవోట కుంభ కొణార్మ స్థానంబులొ కుంభక్రోల అర్క స్థాశంబులా? 'శ్రేదార కుంభకోణ కోణార్క స్థాఫంలులకా అని అయియుండువేమో! నానా సమృద్ధి సంపన్నం విఖ్యాతం క్లేత్రముత్తమమ్‌ కేదార కుంభకోణొది పుణ్యక్షేత్ర సమఎమహత్‌ క్త అని సంస్కృత భీమఖం౦ండము(అధ్యా-3 శ్లో 11) దీనిలో 'కోణార్క మసక్త్‌ లేదు కనుక 'క్రద్రార క్రుంభకోణ సానంబుల' అని కాని "కేదార కుంభకొణ కోణార్క సానంద అని క్ర వం లం నాం మంతం

౩ ఇచ్చట - దక్షారామ రామాజనంబుల చిజుపిక్కల చక్క 6దనంఒు నెకుకె వాడు బిగువు పొట్టలంగనుపట్టు నవియును - అని చెప్పినట్లుగా - కాశీఖండమున(7-26) - ఆర్బావర్తదేశ మత్తకానిన్‌ జంఘారాలడ. వాంచీత్తంి గండూషించి చిగురు పొట్టలంగముపట్టువవియును లిం వెప్పినాము భీమేశ్వర పురాణమున అచ్చటి దక్షారామ రామాజనములు కాశ్సీఖండము“ అచ్చటి ఆర్యావర్త మత్తకా?నులను గ్రహించుట గమఎంపదిగిన అంము 4 పధికా వాసాపుటీ కుటీరంబులకుంయుటంబకములు అము ప్రయోగము త్రి హర్షుని నైషదీయ చరితము 18 8 నుండి గ్రహించిశద క్వాపి యన్నికట నిష్కుట స్ఫుట త్కోరక మకర సౌరథోర్మిభి సాంద్ర మధ్రియత భీమనందినీ వ్యాక్రా పుటకంది కుటుమషు వామ్‌ ఆ భవన పమీపముశందలి ఉద్యానవనమున వికసించిం పూలముండి వెల్వడు పరిమళ తరంగములు దమయంతి యొక్క ముక్కుల రంద్రముంనెదు కంటీరము న కాపురముండినవి - అని పైక భావము క పదియాఖు వన్నెకుండం సంపుందగడు.డెగడుచులండి యుద్దండ కేదార చంయే కుముద షండంబు లాఘ్రాణింపనుంబోలె రైవాలే*వియు.. బ్రట్ల బావము భారిచి న త ల సూ అమీ పద్తుళం, న బా ససునంట భ్భిత పిఠంగత్రాం గడావివావే్య వలస లయ కాం వప్రాంభి సూ _ మత 2 క ఇం గంద సు చితం మంత్‌ న్‌మాతు మువిం తోత్సలమ్‌ బుద్ద ద్ద కంక గలవియ్మ పంటయెక వటం ఉం 2 ల వచ్చాము షల ఎ వ ఈ. పా టు ఎంట శవియునునై? వరి మెక్ర న్‌ డే సూచి వ్‌ ౪౫. వొలమందంరి నీటియందు వరించి సుగిలంఆాా ల (వ ౦పఎడుచున్న నల కలువల రో ల ం గో ఆలు వ వొ త ఈ చారో శక భావము గటాణింముటకొయన్నట్నగా వంగుచుర్న న తపన చం న 'అజ్బం జ్రజ్బలతామత్రల్లీ వటోల్రిక్రా షొాంజ ౨ గూష్మాండ వృంతాక్ర కోలకచించికా కాయమాన కదంఒకవములతోడ శౌకినీమూల క్ర మూల కచ్చత్రాక్ర సార్రజ్చి గణ దాన్యాక మేషనాదముల తోడం లే చి ర్‌ బిప్పిల్యుపోద్రక్టీ షీత్ర పలాండ్యక్ర వొస్తుశౌవా కది ఈ.

తీ భీమేశ్వర పురాణము కక తే రాజనలతోడ శృంగచేరములతోడ( జిజుగడంపుంచెండలముతొడంేమలోడ నొప్పు నాలంటు పాలములం దపవనములు యవననారము పిరికాప్పరవరమున 56 అర్ధము. - భువంసారము=లోకి సారము అయినే, పర్రికాపురవరమున=గొప్పదైన పిరాప్పంమున వాలుగు పాలములందు=నాలుగి వైపుల కల ఉఊోరి బయటి ప్రదేశములందలి, ఉపవశములు=తోటలు త్రపుస=చేదుబోస వుష్పలతామతల్లి=పూం తీగల పటోలికా=పొట్లు కారవేల్ల=కాకర: రుడుంగకిములతోడన్‌=పొదరిండ్లతోడ- లం ష్మాండవగుమ్మడీ మృంతాక=బచ్నలి కీలకి=మిరియము: చించికా=చింత, కాయమా-=పందిరుల కదఎఎంముఎతోడన్‌= సమూహముల తోడ క్రనీ= పెరుగు తోటకూర మూలక=ముల్లంగి వత్రాకా పుట్టగొడుగు: సారణీ=గొంతెమ గోరు చెట్లు దాన్వాక=చనియము మఘ నాదములతోడన=చిట్టీకూరలలోడ ఇప్పిలి=పిప్పిరి తీగ ఉపోచకీ=చుంపబవ్చలి ప్రత=పనుపు పలాండుకోచిన్నే వెల్లుల్లి వాస్తు -బా=ఆకురూర కొటివాటి తోడన్‌=సమూవా ప్రచేశముం లోడ్‌ - రావనలతోదనావరిపైరుల తోద శృంగ చేరముం శోదన్‌=అల్లములోడ చిజుగదపో విికడ దుంప పెండంము కోద=పెండలము లోడ వేమతోడ= చేమలో ఒప్పు*విలిల్లును బావము - పిరాపురమునంఎలి వేలమంచిసారము కలది అగుటచే అక్కడ అన్ని రకముం పంటలు పండును ఉ॥ హాటక పొనపొత్రయును నారంగంయజండిన మాతులుంగమున్‌ వేటము లోహదండము నొగిం ధరియించి ప్పురోపకంర శృం గాటకిమామి బాగమునంగాంప్తుర ముండెడు ప్పీరికాంబకుం రైటవ దైత్య వైరి ప్రియకాంతకు మొక్కెనతండు చక్తితోస్‌ 657 అర్ధము. - అతండు=అ వ్యాసుడు, హాటకపాన ప్రాత్రయుమ=బంగారపు మధు పాక్రయ్యృవ్సు ఆరంగంబండిన=బాగుగా పండిన మాతులుంగమున్‌=మాదీ ఫలమును; బేటము=డాలు, లోహదండము=ఇనుప కిడ్డీ ఒగినా చక్కగా: ధరియించి=పట్టుకొనిః పుర పట్టబమ్బు లైల ప్రపకంర=సమీపమునందలి: శృంగాటకజనాలుగు అోవలు కలయు;

154 ద్పితీయాశ్వాంము భూమి భాగమువ= ప్రాంతమున కా పురము+ఉండెడి= నివసించెడు, కైటభదైత్యవైరి= వివ్మవు యొక్క, ప్రియకాంతకు=భార్యకు, పీరికాంబకున్‌=పీరికాంబికకు, భక్తి తోన్‌*మొక్కె న్‌=భక్తితో మొక్కెను భావము - వ్యాుషః మహర్షి పిరాపుర శృంగాటకమునందు ఒంగారు మదుపాత్ర మాదీఫలము, డాలు ఇనుప దండము చేతులందుకల విష్ణపత్నియైన పీరికాంబికకు నమస్కరించెను విశేషము. “ఈ పీరాంబ _ పిరాపురమునకు సమీపమున నాలుగు వీధులు కలిసెడి చోటున శ్రీనాధుని నాడుండినట్టులీ పద్యము తెలుపుచున్నది ఇట్టి విగ్రహమొకటి యీనాడు పిరాపురము. కొత్తపేటలో కున్న కుమారస్వామి యాలయము సందున్నవ ఈ విగ్రహము “కు నాలుగు చేతులు నాలుగు చేతులలోను పైన తెల్పిన సామగ్రియు నిమిడియున్నవి శ్రీనాధ కృతి నమీక్ల వు 70 ఎలుకూరి పావయ శాస్త్రి శా॥ః అంతర్వాణి భబించెం గుక్కుటపతిన్‌ హాలాహల గ్రీవునిన్‌ శాంత స్వాంతుండు గొల్చె దానవచమూ సంహారిజిన్‌ హుంకృతిన్‌ జింతించెన్‌ మునిసార్వభౌముండు పురక్షేత్రాధిదై వంబులం గుంతీమాధవుం బూజచేసె ఒష్ని వార్పుడ్చోపహారంజబులన్‌ 5్‌రి అర్ధము - అంతర్వాణి=పండితుడు అగు ప్వాసుడు హాలాహలగ్రీవునిన్‌=గరళ కంరుడై 3 కుక్కు టపతిన్‌=కుక్కుటేశ్వరుని, భజించెన్‌=కొలిచెసు ₹౦త సాంతుండు=శాంత మనఘ్కుడు, దా ఫవచమూ=రాక్షస సైన్యమును, సంహారిణిన్‌=సంహరించివడగు హుంకృతిన్‌= హుంకారిణీ దేవతను, కొల్చెక=కౌలిడెను, మునిసార్వభౌము(డు=మునిశ్రేమ్యడు. వురక్షేత్ర= పిరాపుర పుణ్వప్రదేశమందలి, అదిదైవంబులన్‌=రక్షక దేవతలను ద్రైతింవెస్‌= ద్వానించెను బుషి=ముని వాక్‌+పుష్ప+ఉపహారంబులన్‌=వాక్కులు అనెడి పూల కానుకలతో, కుంతీ మావవున్‌=కుంతీమాధవ స్వామిని, పూజచేసె=పూజించెు భావము -_ మునిశ్రేష్టుడైన వ్యాసుడు పిరాపురము నందలి క్సుక్కు టేశ్వరుని భజించెను హుంకారిణిదేవిని కొల్బెను క్షేత్ర రక్షకదేవతలను థ్యానించెసు క్రుంతీమాధవ స్వామిని స్తుతించెను విశేషము 1 ప్రధాన దేవతలు అధిదేవతల ప్రత్వధి దేవతల సహితులైయుందురు 2 శ్రీనాధ మహాకవి పిరాపురమునందలి దైవములలో క్రుక్కుటేశ్వరునకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యమిచ్చినట్లు కవ్చఢదు ఇక్కడ మాత్రమే కొంచెము స్మరించినాడు కుక్కుటేశ్వరుని లింగము కుక్కుటాకారములో నుండును లింగమునకు కోడివలె రెండువైపుల రెక్కలు స్పష్టముగా కనబడుచుండును

తే హేల నేలాతరంగిణీ కూల నిలయ బాల బాలారుణాశోక పల్లవోష్టి చేల వేలావనోచ్చేశ విహృతిలోల నేల నేలాయనక పాడె ఒంపషివరుండు 59 అర్దము - యిషివరుండు=మునిగ్రేష్థుడై * వ్యాసుడు, ఎలాతరంగిణీ=ఎల అను శది యొక్క కూల నలయవన్‌=డ్డున ఆలయము కలదియు బాల+అరుణ+అశోక+పల్లవ+ ఓస్ని=లేత ఎరుపు రంగు కల అశోక వృక్షపు చిగురుటాకు వంటి పెదవికల దాని, బాల= పడు వాదేండ్ల లోఎచిస వయస్సు కందియునగు హేలక్‌=హెం అనుదేవతను, వేలన్‌= సముచిత సమయము? వెలావవ+ఉద్దేశ విహృతిలోం=పొలిమేరలందు కల వన ప్రదేశము లందు విహరించు స్వభావము కలవానిని ఎలా+అవక=ఎమి ప్రయోజనము అని అనుకొనక, ఎంగ్‌=జోలపాటమ[మ వాడె=వాడెను భావము బుష్‌ డ్రేష్టుడైన వ్యాటడు ఎలయను వది యొక్క ఒడ్డునందు ఆలయము రండియు. లేత ఎరువు రంగుగిల అశోక వృక్షపు చిగురుటాకు వంటి పెదవి కలదియు పదురారేండ్ష లోఒడిశన మయస్సు కలదియు పాలిమేరలందు కల వనప్రదేశములందు విహరించు. స్వభావము కలదియునగు హేలయను దేవతను సముచిత సమయమున ఏమి ప్రయోజవము అని అమకొనక జోలపాట పాడెను విశేషము. 55వ వచశము ఫందు - హుంకారిణీ మహదేవి, పీరాంబికా లక్ష్మి హేలాసాని అని మువ్వురు దేవతామూర్తుల పేరులు కలవు 57లో పీరికాంబికను 58లో హుంకారిణీదేవిని వ్యాసుడు మైకి నట్లు కొర్నినట్లు కలదు కనుక 59లో హేలాసాని సేవవమే చేసినట్లు ఎన్నవలెఘు ఈ పదృ్వములో నున్నది హేలాదెవత మాత్రమే వ అనంతరంఒ యొకింత మార్గాంతరంబతిక్రమించి 60 అవంతరంబ=తరువాత ఒక్కింత=కొంచెము మార్గాంతరంబు=దారిని (దూరమును), అతిక్రమించి=ప్రయాణము చేసి- భావము - తరువాత వ్యాసుడు పిరాపుఠము నుండి కొంత దూరము ప్రయాణము చేసి కుమారారామ వర్ణనము శా ఆలోకించె మహామునీంద్రుండు గుమారారామమున్‌ వింధ్యకు త్మీలోపాంత ధరాలలామము బహుక్రీడా వనశ్యామమున్‌ బ్రాలేయాచల కన్యకాధవజటాభారాసనార్దేందురే ఖాలానాయిత హేమకూటకలధౌతాట్టాలక గగ్రామమున్‌ 61

186 సక | అరము - మహామునీంద్రుండు=మహర్చియైన వ్యాసుడు, వింధ్య కుత్కీల=వింధ్య పర్వత, ఉపాంత=పమీపము నందలి, ధరాలలామము=భూమియందు ఢ్రేష్టమైనది. బహు=అనెకములైన శ్రీడావన= ఉద్యానవసములచే, జామమున్‌=చామన చాయ అయిన దానిని, ప్రాలేయ +అచల +కన్యకా+దవ=హిమవత్పర్వత పుత్రియైన పార్వతి భర్త అగు శివుని జటాభారశఆసన=జటా భారము ఆసనమైన అర్ధ+ఇందురేబజా= అర్ధ చంద్రరేఖకు ఆలానాయిత=కట్టుకొయ్య(బంధ ప్రంభము) అయినదియు, హేమకూట=(హిమఎంతము వకు ఉతరమున మేరువునకు దక్షిణముననున్న) హేమ కూటమను పర్వతము వలె, ధౌత=వెండివలె నున్న అట్టాలక=సౌధోపరి భాగముల యొక్క, గ్రామమున్‌=సమూహము కలదియువగు కుమారారామమున్‌=కుమారారామమును, ఆలోకించెన్‌=చూచెను భావము - వ్యాస మహర్షి - వింధ్య పర్వత సమీప భూమియందు గ్రేష్టమైనది అనేక ఉద్యానవనములచే చామన చాయ అయినది. శివుని జటాబాంము ఆసనమైన అర్ధచంద్రునకు కట్టు కొయ్య అయినది హేమ కూటము అమ పర్వతము వరె వెండివలెసున్న సౌధోపరి భాగముల సమూహము కలదియుసు - అయిన కుమారారామముము చూవెము విశేషము. -కుమారారామమునకు ప్కందారామము నామము కూడ ఉన్నది చాళుక్యభీమునిచే అభివృద్ధి చేయబడుఓచే చాళుక్య భీమవరము అను పేరు కూచి చెర్పడి నేది కుమారారామము పంచారామముములలో ఒ॥టి

పంచారామములు 1 అమరారామము._ గుంటూరు జిల్లాలో గుంటూరునక 35 కి మీ దూరములోసున్న అమరావతి అము పట్టనములొ మున్నది డైవము రు అమరే్యేశుడు ఇక్కడ లింగము 15 అడుగుల ఎత్తు ఉండును ఇది ఆరామములతో మెదటిది అంచులకే ఆదిమారామము ప్రదమారామము అని తఆందురు

2 దక్షారామము - తూర్పు గోదావరి జిల్లాలో రామచంద్రవురము“ ర క్‌ కిమీ దూరములొ నున్నది దైవము పేరు భీమేశ్వరుడు లింగము మూల ల రము మీద 8 అదుగుం ఎత్తు ఉండును

3 కుమారారామము.. తూర్పు గొడావరి జల్లాలొని సామర్షకటలో ఫన్నది దైవము పేరు బీమేశ్వరుడు లింగము 18 అడుగుం ఎత్తు ఉండును.

4 క్రీరారామము - పశ్చిమ గొడావరి జిల్లాతాని నరసాప్రరమునకు 8 క మీ దూరముల్‌ నున్న పాలకొల్లు అను ఊరి యందున్నది దైవము పేరు క్లీరారామ ల్రింగేశ్వేరుడు లింగము ఎత్తు పీఠము నుండి 2 అడుగులు ఉండును

5 సోమారామము - పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలోని గునుపూడి భీమవరము నందున్నుది భీమవరము ఇప్పుడు పజ్చణమైనది దైవము పేరు సోమేశ్వరుడు లింగము 2 అడుగుల ఎత్తు ఉండును ఈ జఆరామమునక్రు 1ప్రాచా; రామము అకు ఈ,4, కూడ కలదు

త్రి భీమేకర పురాకాము కః స్కీ. కామరేటి కలాణ కవుల షండంజుల సౌరచ్న బారంజు సంతరించి నారికేభాటవీ నవప్పుల్చు కుహళికా వితతి కన్నెజికంబం వీడు కొలిపి యషప్పర కాంతా విహార హాటక హర్చ శశీకాంతమణి గవాక్షములంయాటి భీమనాయక దేవు పేరురంబున. గ్రాలు చభుజగహారములకు భుక్తి వెట్టి త రాజనారాయణ స్వామి రమృ చవన తార్గ కేతనపతికి నర్తనము గజిపి పొలసె నధ్బ పరిగ్రాంతి పొాడవడంగ (న మానివరుపై6 గుమారవనానిలములు అర్జవం. = కమారవవ+అనిలములు=కుమారారామ వనము వాయ కొవుకైట్రై=కొమరేరు(అమ ప్రవాహము) కంచరి కర్పారకుభవదము పండంబలజప్యుముం ఎమూహము యొక్క సౌరచ్చ బారంయాసువాసేలి 2 “ంతరించి=ప్రొగు చక్‌ ం వక వారికేభ+అటవ=కొబ్నరి తోటం, నవపుష్పు=క్రొత్త పూల కహళ్‌క్‌ మ శ వొళ్తుల సమ్రూహము యొక్క కన్నెజికము=క శ్చాత్వ్యమును వీడుకొలిపిజవామ్మని ₹ అప్పర కాంతా విహార=దేవదాన్‌ జనము విహరించు హటక=ాబంగొరవు వర భవనముం. శశికాంతమణి= చంద్రకాంతమళుల గవాక్తముల చూజి=కిటికీల యం 'పవేన్స్వ ... ఖీమనాయక దేవ=భీమేశ్వరుని పేరు+ఉరంబున= పెద్ద రొమ్ము పై: జ. అకాశించు. భుజగ హారములకు=సర్పహారములకు, భుక్తి+ పెట్తి ఆహారము పెట్ట అ రాజనారాయణ స్వామికి=రాజనారాయణ స్వామి, రమ్యభవరారమే యము గ ధ్వజ ప్రంభముమీద కల, తార్జ్య కేతన పతికి=జెండా పై గల(ద్వజ3ం లక స్టా డవ కంగన వర్తనము+కజిపి= నాట్యము నేర్చి అధ్య పరిడ్రాంతిదారి నజవీచెను వరూప్ప్వ్ర్య్యగ షూనివరుపై క=మువశేషుడెన వాయనిపై పాలన

188 ద్యితీయాశ్యాుము భావము - కుమారారామ వనములందలి గాలులు - కొమరేటి పద్మముల వాసనలను ప్రోగుచేసికొని కొబ్బరిపోక తోటల క్రొత్తీపూల కన్నెళికమువకు వీడ్కోలు చెప్పి దేవదాసీ గృహముల కిటికీల యందు దూరి, భీమేశ్వరుని రొమ్ముపై కల సర్పములకు ఆహారము పెట్టి, రాజ నారాయణ స్వామి ఆలయ ధ్వజస్తంభము పైనున్న గరుడునకు నాట్యము నేర్పి దారి బడలిక పోవునట్లుగ వ్యాసునిపై వీచెను విశేషము - తార్జకేత సపతి ఆ తార్జుడు అను పేరుకల కేతనపతి సంభావన పూర్వపద కర్మధారయ సమాసము అలంకారము - సమాసోక్తి “శ్రీనాధుని నాడు గుడిమీద శేతనముగా నుండిన గరుత్మంతుడీనాడా తావునందు లేక ఆలయము క్రిందికి దిగినాడు ' శ్రీనాథకృతి సమీక్ష పు 15 చిలుకురి పాపయ్య శాస్త్రి శ్రీనాధునకు ఇష్టములైన వర్ణనములలో వాయువుల వర్ణనమొకటి మచ్చునకు కొన్ని శ్రీనాధుని వాయు వర్ణనములు - 1 పూంబోణులకును విటులకు వేంబోకలందలరు సొంపు వీడ్కోలుపుంబురిన్‌ లేంబోకంబోంక తోటల పూంబాళల కమ్మతావి( బొదలిన గాడ్పుల్‌ భీమ = 1-96 2. తిలకంబు బలు తేనియలంబో(క మోకల పువ్వుబాళభలతావి( బుక్కిలించి కలమ గోపికల చక్కని చమ్ను(/గవలపై పటపల్లవంబులు వాయందట్టి సప్తగోదావర జలతరంగారోహ కేలీ సుఖంబులంగీకరించి దేవ గంధర్వ లీలావతీ హాటక ప్రాసొద వలభి గర్భములు దూజి ప్రతిదినము దక్తవాటీపురంబునందు మలయ వేలావనీ మందమారుతంబు గంధసార లతా కుడుంగముల మెలగు చిలువ లేమలు సేవింప వెలితి పడుచు భీమ - 1.98 3 హేమంతావధి పంప్రబోధ గురువుల్‌ హృజ్ఞాత తేజోగ్ని దొ య్యా మంత్రాక్షరముల్‌ పటీరగిరి వర్యామంద వాతూలములీ్‌ వేమాజుం గలశీతనూభవ వధూవేణీభరాంత ప్రస్తూ న న బీమ . గ.95

శ్రీ భీముశ్వర జరాణము 189 శీ జంభారాతి తనూజా మీందంశలిచెన్‌ నావిత్ర వర్మ్మంబునన్‌ ఎఎభిన్నోడర శాతకుంభ నలిని నాలీక సంవాసనా సంభారంయిలు శోచుముట్ట విధ స్వర్లోక కల్లోలిసీ గింభీరాంబు తరంగ ౮భ్రమముంం గల్పాణ వాతూలముల్‌ ఆర్హుముని మీందంాలిచెం ఒడ్పుంతరమున శభ్రగంగావదీ తరంగానింంబు శందకోద్యాన వీధికా నవ లతాంత సారభాసుర వారినిల హారమగుచు హర - 7-114,115 న్‌ సంభోగ పరిథిన్న శఒర సీమఎతినీ చేద వార్తింఎ విచ్చేదకారి విఘటమానాంభోజు విపినషండమదూళి పరిమళా సార సంపర్క సురభి సమడ కాంతార కాసరయూడ రోమంధ పంభూత డీంవీర శకల వాహి అభిత ౨౦|| అవంగ ఎవలీమతల్లికా లాసో!పదేశ లీలా గురుండు యాయబినీ శేష తుహివ ధారానుషంగ జఉమ భర ముంద పఐంచార చతురకాలి యల్లనల్లనం బాయపారె “దవిలోనం గాల్న సంధ్చా ముగంధుండు గంధవహుండు శివరాత్రి - 4ఆ-4ప 6 అహరారంభములందు: ఒవ్రవణ శ్రైలాదిత్సకా కందరా కుహర క్రోడ కటాహ గద్గద వదచ్దోదావరీ సిందు వా ర్లహరీ శకర మాలికా ఆ౪శరముల్‌ పంపా పఖుల్‌ దండకా గహన గ్రాహులు వాయువుల్‌ దపసికిం గావింవె నాహ్హాదముక్‌ కాశీ - 314 7 పరిరంభంబొ సరించెంగుంభ భవునిం బాతాళ గంగాయు ని ర్షర కల్లోల ఘటా పృషద్వృతికర ప్రాలేయముల్‌ హాటకే శ్వర జూటీకృత మాల్యకెసర రజస్వ్పౌరభ్య పంపన్నముల్‌ కరివక్ష్రాభరణాహి పీత పరిముక్తంబుల్‌ వనీ వాయువుల్‌ కాశి - 3-53 శ॥ బాదరాయణు(డత్వ ఐత వక్తి నియతి దివ్వవాహినింగొమరేట. దీర్ధమాడి శిష్యవర్గంబుందాను దర్శించి మొక్కె వాశంతునకుంబాళుక( వీమేకంరునకు గ!

190 ద్యితీయాళే జణక్తీ యతి అర్ధము. - బాదరాయణుడు వ్యాసుడు అత్యంత=మిక్కిలి భక్త్‌ న్‌ తరమౌడ్‌ నియమములతో దివ్యవాహిని5=గొప్ప ప్రవాహమైన, కొమరేటన్‌=కొమరేరునందు ఉంచి, స్నానము చేసి నష వర్గ్ణంబున్‌=శిష్య సమూహమును తాము=తామము వరి కో శాశ్యతునకుక=నిత్యుడైన చాళుక్య భీమేశ్వరునకు= చాళుకృ భీమేశ్వర దేవునకు ౪ మొక్కెను డై నా అగో తటి భావము - వ్యాసుడు భక్తిలో కొమరేటి యందు స్నానము చేసి 320 ంమ చాళుక్య భీమేశ్వరస్వామికి యొక్కెను- శ 6 వెండియుంగొంత దవ్వు చని అర్ధము - వెండియు=మరల, కొంత దవ్వ్యు=కొంత దూరము చన-వెళ్‌) రము భావము - వ్యాస మహర్షి కుమారారామము ఘండి బయలుదేరి కొంత చూ ప్రయాణము చేసి - సర్పపుర వర్ణనము శౌ॥ కౌంచెన్‌ సర్పప్పరాచిధానముంద్రిచింగక్షోణి వైరుంరషుస్‌ ముంచెన్‌ నారద కుండికా జలనములస్‌ మోదంబుతో చేహముస్‌ జించెన్‌ గ్రాశి వియోగ దు జము వమహాకేత్రంబు వీక్షించి ద ర్శించెన్‌ సన్మునిలోచనోత్సవద.-గా శ్రీ వావనారాయణంన్‌ 6క్‌ అర్దము. - సత్‌+ముని=వ్యాలుదు, సర్పపుర+అభిధాసముఫ్‌*= సర్సపురము అను నా జ్‌ ఎరుగల దానిని, త్రిలింగ క్షోణిఐత్రిలింగ దేశపు వైకుంఠమున్‌్‌=విష్ణు క్షేతమును? కాంచిల* చూచెను మోదంబుతో= సంతోషముతో, దేహము్‌=శరీరమును నారద కుందికా జలముల నారద కుండము నీటియందు, ముంచెన్‌=ముంచెను, మహాక్షేత్రంబు=ఈ గొప్ప క్షేత్రమంసు వీక్షించి=చ్చూచ్చి, క్రాశి వియోగ దుూఖము=కాశిని వీడిశ బాధను, చించెక=చించెను లోచన* ఉత్సవముగాజక్రన్సల పండుగగ, శ్రీ భావనారాయణున్‌=స్థీ భావవారాయణ స్వామిని. దర్శించెన్‌=దర్శవము చేషిక్రానెను భావము - వ్యాషుడు తెలుగు దేశమందలి వైకుంఠరమైన సర్పవరమును చూచెను నారద కుండమునందు స్నానము చేసెను ఈ క్షేత్రమును చ్రూచి కాశీ వియోగ దు ఖమును పోగొట్టుకొనెను శీ బావనారాయణ సామిని కనుల ఎండువగా దర్శించెను

శ్రీ భీమేశ్వర పురాగాము 191 వినేషము = పరాపురము అనునది ప్రాచీన నా వ ము ఇది తూరు దావరి జిల్తాయందలి కాకి నామము 'అస్తుతము దీని పేరు జ స ము 7 వా సర్వవర నకు సర వగరము అని కూడ. నామా కుక్‌ కివ్సీ దూరమునందున్నది ను మరద ఎ న్‌; (ఈగ సర్ప మం ప అపాన కూడనున్నది. ఇక్కడ రతరమున్నది విష్ణక్ష్రత్రమగుటచే జ య్య వ ఇ షప పురుపోత్తే ఈ అధాన దైవము భావనారాయణ స్వామి -రచకుండము అవగా ఆలయమువక్సృ ఎదురుగానున్న కొలను ట్మ శ్రీ సుదర్శన శంఖ చిహ్నాంకితము గాక బహులోర్బ్వపుండ్ర సంపద లేక వృధయ్రైన ఫాలరేఖలతోడి ప్రజయు లేదు వైస్ణవోత్తవ బాగవత సాత్హ్వైికుల గోష్టి వెలిమైన వాటికా వేది లేదు నలినేక్షణుండు బావనారాయణ స్వామి దప్పించి వరదైవతంబులేదు శ సరమ గీర్వాణ యాగ వైదవము నెలవ్ఫ నిబీల కల్యాణ గుణకెళి నిలయ వమనంగ ఒరమవడదమైన శ్రీ పర్పవురమునందు 66 అర్దము - పరమ=గొప్ప, గీర్వాణ=దేవతల, యాగ=యజ్వముల వైభవము= సంవిడకు. నెలవు=నిలయమును, నిటిల=సకల, కల్యాణ=శుభప్రదములైవ, గుణకేళి= గుణముల విహారమునకం నిలయము=స్థావము, అవ(గ౧=అవగ, దివ్యములు= మహిమలు కలిగిన మాట=చెం “మిది లిరుపతులకుస్‌=మాట యెనిమిది తిరుపతులకు, పరమ వచము+ఐవ=మిక్కిలి జ సన్నతమైన, శ్రీ సర్పపురమునందు=సర్పవరము అమ ఎైష్టవ క్షేతమువనందు - శ్రీ సుదర్శనవ= విష్ణు చక్రమైన సుదర్శనము యొక్క, శంఖ=విష్ణువు యొక్క శంఖము యొక్క చిహ్న+అంకితము గాక=ముద్రలు వేయించు కొనకుండ, ఎప్పుడు=ఎ వేళయందైన: మిన్నక ఉన్న=జఉోరక ఉన్న, ఇల్లు లేదు=గృ్భృహము లేదు బహుల=దట్టమైన: ఊర్థ్వపుండ్ర=నిలువుగా పెట్టెడు నామముల, సంపద లేక= భోగము లేక వృధయై న= వ్యర్థముగానున్న, ఫాలరేఖలతోడి=నుదుటి కాంతులతోడ, ప్రజయు

దతీయాశ్వానుము 192 చ మోథి శ =ంంపముల, వైష్ణవ+ఉత్తమ=గ్రేప్యులైన విష్ణుభక్తులు భాగవత=భగవదృ్భక్తుం సాత్త్యికుల=సుష్జై దుగు మ్‌ సళ కం ల లంచ నాల్‌ యు చి (| గోష్టిసల్లాపము, వెలియైన=దూరమైవ, వాటికా వేది=గ్భహముల మద్యలొనుండు స్‌] న! లేదు=లెదు షవాదాణు మిస్‌=ఐఛభావనారాయణ నలిన+ఈక్షణుడు=పద్మనేత్రుడయివన, భావనారాయకాస్నామిప్‌=ఖామనారా స్వామిని, తప్పించి=వీడి, పర+దైవతంబు లేదు=మరియెొక చెవుడు లేడు భావము. = నూట యెనిమిది తిరుపతుంకు పరమంఎదమైన నం. ల ఎ ఆచి 5 ర్త విష్ణుచిహ్నాంకితము కాని ఇల్లు లేదు ఊర్ధ్వ పుండ్రము లేని ప్రజ లేడు వైస్టపోత్తముం ౧౪ లేని అరుగు లేదు భావనారాయణ స్వామి తప్పు మరియొక దెవుడు లేడు ( వేషము - వైష్ణవులకు ప్రధానములగు నూట యొనిమిది తిలిఎతులలో సర్పుఅంము కన్పింపదు మ॥ శనివారోత్సువ మాచరించె ముని శిష్యవ్రాతముండాము(౧ మ్మని పణృారముతోడ ఒూరెగమితో వుండెంగ తండంజుతో ననుగుంబాసెముతోడంబాండు కలమాహరంజుతో శేతిరో జో టో "7 ఘనరంబాపల బండ శర్కరలతో( గౌరుణ్భ పాదోధికిన్‌ 6 త్య భా అర్దము - ముని=వ్యాసుడు, శిష్మవ్రాతమున్స్‌=నిష్యుల సమూహమును లౌమే క తానును, కారుణ్య వాదోధికిప్‌=కరుణా సముద్రుడైస విష్ణువుళకు క్రమ్మని=రుచి పణ్యారముతోడ=నాన పప్పుతొడ, బూరెగమితో=బూరెల నమూహమువో మం౭ం తండంబుతోన్‌= వక్మెర తేని గొదుము పూరీం సమూహముతో అన్పుగుం బ్రూములో మూ వాయసముతో పాండు=తెల్లు కలమ+ఆహరంఒ.తో=వరి (|మ్నురో శ్రేతలో=నేత్‌ ్‌ వం, ళో ఆ న గా గ నలవార ఫున=పెద్దవగు రంభాపల=అరటి పండ్లతో ఒండ “రు రలతోక్‌=కుడ వ. ఉత్సవము=శనివారము చేయు వ్రతముశ్న అచరించెప్పు= వాచ శ అర్‌ చా రి ఆబో ఇావము - వా్యుడు నెషుఃలతో కూడి శ్రీ భావవారాయం నా మికి మంచి ఆ వంటలతో శనివారోత్సవము చేసెను టీ న్‌ ఆ ణా యల వేషము. - శనివారోత్సవము.. సర్శవరయినండు ఫారము భి ఐనాల లో రాణీస్టు లో స్వామికి వైభవయిగ జరుగు ఉతృవము ఇంతకన్నపు ఈ ఉతువ * లు తెలియుటలేదు తే. ద్యాదశాక్షర దివ్య మంత్రచనంయూన్ఫెం జెంగలువ పృవ్వుదండ లక్ష్మీధప్పనరు శ్రీమదపష్టాక్షరమున నర్పించెందపసి 68 భావనారాయణ స్వామిం ఒసిండ్డి విరుల

శ్రే భీమేేర వురాము 193 ఆర్హము - తపు=ముని దా, దశ+అక్షర=పండ్రెందు అక్షరములలో రూడిన; దివ్య= స్తే ఆ సా ల రమైన మంత్రముశవ్‌=మంత్రముతొ ఎక్ష్మీచవు నకు=విష్ణువునకు చెంగలువ పువ్వుదండ= ఎజ్ఞ కలువల హాంముసు పూవ్చెఫ్‌=సమర్చించెను శ్రమత్‌*అష్ట+ఆక్షరము. నన్‌=శ్రీమంతమైన ఎ” ద్రి ఉఅరములతొ కూడి” మంత్రములొ పగిది విశుల=బంగారు పూలతో, భావనారాయణ ష్కాల స్యామిన్‌=రీ భావనారాయణ స్పామిని అర్చించ=పూజ చేసెను వావము. - వ్యా. మవార్ష్ని ద్చాదగాక్షర మంత్రసహితముగా ఎట్ట కలువలు విష్యవృారు _మర్చింవెను. అప్టాక్షర సహితముగా పడీ పూలతో భావనారాయణ స్వామిని అర్చించు విశేషము - అష్హాక్షరి ద్వాదశాక్షరి అమనవి విష్ణు మంత్రములు. ఒం నమో నార్వాయ్యణ్తాను. . అము_డె త్రప్తారీ మంత్రము. ఒం నమో భగవతే వాఘుదేవాయే య అళ్న-+ వ మనది ద్వాదాక్షరీ మంత్రము ఈ పచృమున లక్ష్మీదవుని భాచేనాళ యణ స్వామిని ఎడివిద్రిగా వ్యాసుడు వూజించిశట్లున్నది అనగా అక్కడ భావనారాయ” స్వామి కాక్‌ వష్టుష్తూర్తి కూడ ఘుండవరెట ౯౪ నెదు ఖావశారాయ” స్వామి తప్ప విష్ణుమూర్తి అ “వాలయము ఆస్పుందు. స్రీ నాదున్‌ కాలమున రెందు విగ్రివాములు ఉండెడివేమో'! జిం ఇప్పుడు సర్పవరము న గరాలయమువసున్న చైవము బావనారాయణ స్పామి 'ప్రొక్రా్ర గ ర రార మంటపమున మజొక భావనారాయణ స్వామి విగ్రహము కలదు అది గౌక్‌ ప్రాకా బు మ్‌ అగ్నా ఎ౦ంప పాత్రా గృహము :(నేలమాళిగ) పాతాళ భావ శారాయ” స్వామి ప్రత్సేక దైవము న... ల దేవు) విగ్రహము నేడు విడిగా కానరాదు. ప్రాకార నుంటపములోని శావనారాయే వాందై ఏమి ప్రాయ+ స్టలాంతరితుడై న విష్ణుదేవుడేమో! మజొకవో నున్న అళ్చాముల మందిరమున జు ఎట గ్రహములతో నొక విగ్రహము విష్నమూర్తి మనిపించుచున్నది ఒకవెళ అదియె అన్నం ల షె ్యగహమెమో! కాలయవనిక మాటుశనేమి ఎరిణివదో! లి | ఉనాధుడు. పుట 407 ఆచార్య కార్రపాట శ్రీరామమూత్తి | అనంతరంజఒ కతిపయ ప్రయాణంజంల దుల్పబాగొ విరంబున - 69 న గ న య్‌ బయ్య అర్ధము _ బ్రవంతరంబ=తరువాత, కితిపయ ప్రయాణంబులన్‌= అర్పపురము ముంట పదం కన్ని మజలీంత్‌ కూడిన ప్రయాణములు చేరు తుల్యభాగా తీరంబు వతుల్వభాగ న ది యెడ్యవు- వ్వ విశేషము _ శ్రల్యభాగ ఉత్పత్తి క్రమము చతుర్భాశ్వాసము 186వ పద్యము మండీ స్‌న్స ళ్‌

శా॥ చేతోమోద మెలర్పంగట్టెదురంగాంచెన్‌ భారతాన్నూయ వి ద్యాతంత్రగ్రథనాబ్ద సంబవుండు వేదవ్యాసుండట్వర్థి త జ్యోతిర్లింగమయ స్వరూపుల జటాజూటాసనార్ధేందులన్‌ వాతాపీల్వల వైరి గౌతమనదీ వాస్సంగమేశానులన్‌ 70 అర్ధము. - భారత=భారతము అను, ఆమ్నాయ=వేదమునందు. విద్యా= అత్మ జ్ఞానమును, తంత్ర=ప్రధాన విషయముగ [గ్రదన=కూర్చుటయందు అబ్బ సంభవు(డుూూ బ్రహ్మ అయిన, వేద వ్యాసుండు=వేద విభాగము చేసిన వ్యాసుడు అభ్యర్తితా౭పూజి౦ప తగిన జ్యోతిల్లింగమయ స్వరూపుల=ప్రకాశవంతములైన లింగాకారుల జటాజూట+ఆసన+ అగ్ధేందులన్‌= జటాజూటము ఆసనముగాగల అర్జచంద్రులు కలవారైన వాతాపి+ఇల్వల వైరి+గౌతమ నదీ వా +సంగమ+ ఈశానులన్‌=వాతాపీశ్వరుని, ఇల్వలేశ్వేరుని గోదావరీ వదీ జలము నంగమించిన చోటునగల నంగమేశ్వరుని, చేలో మోదము+ఎలర్పన్‌= మానసికానందము అతిశయింపగా, కట్టెదురన్‌= ఎట ఎదురను కాంచెస్‌= చూచెను [యే న భావము. - భారతమును వ్రాసిన వేదవ్యానుడు అగస్తేశ్వర సంగమేశ్వరులనే. , చూచెను క విశేషము - రామచంద్రప్పురము తాలూకాలోగల తాపేశ్వరము ఎడిద మండపేట అను గ్రామముల వడుమ నుండిన శివుడు సంగమేశరుడు తాపేశరమువందలి నివలింగము త్‌ (1 వాతాపీశ్వరుడు ఇప్పఫపాడు(ఇల్వలపురము)నందలి శివుడు ఇల్పలేశ్వరుడు. గౌ తమనదియు తుల్భభాగా నదియు పంగమించిన చోట శెలకొనివవాడు గావున ఎంగమేగ్యరుడయినాడు ఈయనయే. గౌతమ నదీ వాస్సంగమేశానుడు. (చిపా౫ా పరిక పే-71) తే॥ వేదశాబా విబాగ సంవేది యతండు లలిత విల్వ త్రిశాబా పలాశ సమితి సంగమేశ సుటోద్భృవ శంకరులకు |] నర్చనము సేయుంబ్రణవ పంచాక్షరముల 7 ర = న ఫ్‌ వేది తి వేద=వేదముల, కాఖ్రాజశాఖలను విభాగ విభజించుటయందు వో న్‌ ము వ్యాస మహర్షి లలిత=సుకుమారమైన బిలామౌరేద ణప ల్వ బాదు చీలికలుగల పత్రముల, పలాశ=ఆకుల, సమితి= సమూహముతో: ప్ర నీ ఓంకార సహితమైన, ప ఉస రఘు ద్సవ= “చైను పంచాక్తరమృుల=పంచాక్షరీ మంత్రమృుతో, సంగమేశా సంగమేశే ఉద్భవ= అగస్త్యేశ్వర, శంకరులక్షు=శివులకు, అర్వన ౬. ఉయుక్‌=పూజ చేయును

ప ఖీమెక్తుం వురాణము భావము - తుల్వభాగ వచీ తీరమున కల సంగమేశ్వర అగస్తేశ్వరులకు వేద విభాగము చేసిన వ్యాస మహర్షి మూడు ఆకులు గల బిల్వదళములతో ప్రణవ పంచాక్షర మంత్రముతో పూజ చేయును విశేషము. -. నమశ్శివాయ. - అనునది పంచాక్షరీ మంత్రము ఓం అనునధి ప్రణవము. ఒం శమళ్శివాయ - అనునది ప్రణవముతో కూడిన పంచాక్షరి దీనిని షడక్ష అని కూడనందురు ల్యాటవీ వ॥ మజియుం దుల్వఖాగా తీరంబున సాంపరాయణ గ్రామంబు చేరున బిల్వా ఎ 72 వాటి. గపట భిల్లుండైన చలికొండ జేని యల్లుని ముక్తీశ్వరు దర్శించి = నునది అర్షము - మజియుస్‌=మరియు, తుల్వభాగా తీరంబున=తుల్యభాగ అ పుర సమీపమున బిల్వ+ యొడ్డు; కల సాాపరాయణ గ్రామంబు వేరువ=సాంపరాయణ) సమాయా అటవీ=మారేడు వవము కల వాటిస్‌=ప్రదేశమునందున్న కిపట ఖా న కీరాతుడైన, చలికొండ టేని+అల్లుని=హిమవత్స్పర్పత రాజు యొక్క అల్లుడైన స్‌ మ్చుక్తిక్వరుడ ఘు పేరుతోనున్న “ంకరుని దర్శించి= చూచి కుని బావము - తుల్పభాగా తీరమున సాంపరాయ౯ గ్రామము చెంత కల మ్రూన్వే ప్యాస్పుడ్షు వర్శింవెసు కలదు ట కల విశేషము. - సాంపరాయణ గ్రామమును సాంపరాయపురము అని అను వరి (భీమ 3౩ 39) ఈ గ్రామమునకు ప్రస్తుత రామము - 'సంపర ఇది తూర్పు జేల్హాల్రో క్రాక్రిశాడకు సమీషమువందున్నది ఉ॥ _ వ్రద్రవిబాగముంబరిడవించిన పుణుండు వేడ్కయిన్సె ఓ ల్వీదళ పూజనంబు గడు లెస్సంగంగూరిమి శిష్య సంక్రీలో నాదిమబిల్లు నితృకరుణామృత పూరముం జల్లు పుండరీ స కోదర బల్లుంగృత్తకరి యూదప్పు మల్తుని, గొండయల్తునిన్‌ ల (దుః అర్ధము - వేద విభాగమున్‌=వేద విభజనము, పరిఢవించిన=కొవించిను ఆర త్తని సైకుడు కూరిమిశిష్య పంక్తితో=ప్రియమైన శిష్య సమూహముతో ఆదిమభిల్లు=అది చలు త్యేజఎల్లప్పుడ్తు, కరుణ+అమృత=దయా సుధల, పూరమున్‌= ప్రవాహమునుః డ్‌న చెలుక్రరించు ప ఆవివ = కలవాడు, కృత్త=ఛేదింప బడిన: కరి చు పుండరీక+ఉదర=విష్ణువు, భల్తు=బాణముగా కల త్తే కారతపు న 'యూధప్పు=ఎన్సుగుల గుంపు యొక్క, మల్లునిన్‌బెట్టిని, కొండ అల్లునిన్‌"హిమవ ల క జై శని కడు లెస్సంగన్‌*=చాల చక్కగ, బిల్విదళ పూజనంబు=మారేడు పత్రముల డ్‌ న్‌ జత. 4 ర వల వబ నలుైావె

196 భావము. - వేదవ్యాసుడు శిష్య సమూహముతో ముక్తీశ్వేరునకు బిల్వార్బవ సమకూర్చెను విశేషము - ఈ పద్యమున అంత్య ప్రాసము కలదు న్హీాాధుడిట్లువ్రాయుట చాల అరుదు తే] పదియు నార్వన్నె బంగొరు6 ఒరిహసించు నవనవారగ్వ్యధవ్రసూనములు గోసి సాంపరాయ మహాగ్రామ సవిధనిలయం నభవృంబూజించజుండరీకాక్షమూర్తి 74 అర్ధము - పుండరీక + అక్ష+మూర్తి= విష్కదేవుని అవతారము వ్యాసుడు పదియు నార్వన్నె=పదునారు వన్నెల; బంగారున్‌=ఒంగారమును, పరిహుందు= సవ్వు నవనవం ఆరగ్వధ ప్రసూనములు=క్రొంగ్రొత్త టేల పుష్పములు కోసి=కో సాంవరాయ మహాగ్రామ= సాంపఠాయ పురము యొక్క, సవిచ 3౨లయు=సమీపము నివాసముగా కల అభవ్వ్పస్‌= ముక్తీశ్వరుని, పూజించెన్‌= అర్చన చేసను భావము - వ్యాస మహర్షి సంపర గ్రామ ఒమీషము నందున్న ముక్తబ్వరుని ఆరగ్వడ పుష్పములతో పూజించెను విశేషము. - శ్రన్లాద్దువకు ఆరగ్వధ వృష్మములన చ్లా ప్రీతి తశ కవిత్వముస ఆరగ్వధ పువ్చ వాసనలతో పోల్వుకన నాడు పంవా విరూపాక్ష ఎహుజటా జూటికా రగ్యధ ప్రసవ సౌరభ్యములకు కం॥ సంచ బ్రహ్మంబుననున్‌ ఒంచాక్షర మంత్రమునను బంచాననునిం బంచవు వేదం ఒభఖిని ర్మించిన ముని పూన్చెం బుండరీక కళికలన్‌ 765 అర్ధము - పంచమ వేదంబు=భారతమును, అభినిర్మించిన= చక్కగా అర్మించిన ముని=వ్యాస మహర్షి పంచ బ్రహ్మంబుననున్‌=సద్యో జాత వామదేవ అహోర, తత్పురుష ఈశానములు అను పంచ బ్రహ్మ మంత్రములళలో, పంచాక్షర మంత్రమునను న్‌=పంచాక్షరీ మంత్రముతో, పంచావనునిన్‌=శివుని, పుండరీక కళికలవ్‌=త్రామర మొగ్గలతో, పూన్చేన్‌= కొలిచెను భావము - పంచమ వేదమ్తైన భారతముము నిర్మించిన వ్యాసముని పంచ బ్రహ్మ సహితమైన పంచాక్షరీ మంత్రము పరించుచ+ తామర మొగ్గల్రతో పంచాననుని పూజించెను

ఖై అోమక్సేర బరా టి 197

విశేషము = పంచజై్రహ్మ మంత్రములు [1 సచ్వోజాతం వ్రపద్యామి సద్యోజుతాయవైై నమోనమ భవేభవే నాతిభవే భవస్వమాంభవోదృవాయ నవు 2. వామదేవాయినమో ట్వేష్టాయనము శ్రైష్ణాయ నమో రుభ్రాయనమ కాలాయనమ కల వికరణాయ నమో బలాయవమో బలవికరణాయ నమో బలప్రమధనాయనమ సర్వభూత దమవాయ నమో మనోష్యవాయ పమ తై అమోరేబ్యోదపోశిభ్న మోర ఘోర తరేధ్య స్పర్వేభ స్పర్పశర్వేభ్యో నమస్తే అస్తు రుద్రదూపేభృ శ తత్పురుషాయ విద్మహే మహాదేవాయ ధీమహి తన్నో రుద్ర ప్రచోదయాత్‌ వ్‌ ఈశాన ప్పుర్వవిడ్వానా మీశ్చర ప్పఠర్య భూతానాం బ్రహ్మాధిపతి ర్రహ్మణోధిపతి ్రృహ్మాశివో మే అసు పదాశివోం

పచబగ మంత్రములు

ఓం హ్రాం హృదచయాయవమ ఒం హ్రీం శిర స్వాహా

ఓం హూం శబాయైవషట్‌ ఓం (హైం కవచాయ హుం

ఒం (హైం నేత్రత్రయాయవషట్‌ ఒం హ్ర అస్త్రాయ ఫట్‌ చ॥ ఇవ్విదంబునంగాల కంరునరు[. బఒబొాత కాల పూజ ఫఏర్వర్తించి సాతృవతే యుండు గమనో న్ముముండైయున్న సమయంబున 76

అర్జవు - ఈ+విదంబువ=శఈ రీతిగ కాలకంరునకువనివు నకు విధాత కాలపూజు ఎర్వర్తించి= ఉదయ సమయమంన సలుపవలసిన పూజసు పూర్తి మొకని సాతృ్పవతేయుండు= సత్యవతి కుమారుడైన వ్యాసుడు గమన+జఉు స్ముబుండై =ప్రయాణమునకు సిద్ధమైన వాడై: ఉన్న సమయంబునజటన్న వేళ -

బావము - ఈవిచముగ శివునకు ప్రాత కాల పూజ పూర్తి చేసికొని వ్యాస మహర్షి ప్రయాణమునకు సిద్ధమై స సమయమున = ష్య ఎవ్వాండు వింద్భాప్రి నిత్చింకు లింకించె

గంబీర హుంకార చర్దనమునం 'బ్రణవ పంచొక్షరోపనిషత్రపంచంజు లెవ్వాండు శివృనిచే నెతీంగి కొనియ

198 యరీయాళ్యసము గడసిల్లు ధర యొడ్డగెడవైన నెవ్వాండు త్రాసుపైంగట్లె చందమున వంచె నంభోధు లేడింటి నాపోశనంబెత్తి కలిగించె నెవ్వాండు క్రమ్మజంగ దక్షిణాముఖ కల్యాణ దర్శనమున వత్సరము వత్సరంబు నెవ్వానిం జూచు నతండు గగనాగ్ర మాణిక్య మరుగుదెంచె 77 అర్ధము - ఎవ్వాండు=ఎవడు, గంభీర=గంభీరమైన, హుంకార='హుం అను, గర్జన మున=ధ్యనితో, వింధ్య+అద్రి=వింధ్య పర్వతమును, ఇజ్జింకులు+ఇంకించె-భయపెట్టి మిక్కిలి అణగునట్లు చేసెనో - ఎవ్వాండు=ఎవడు ప్రణవ=టఓంకార సహితమైన, పంచాక్షర=ఐదు అక్షరములతో కూడిన, ఉపనిషత్‌+ప్రపంచంబు= ఉపనిషత్తుల సమూహమును, శివునిచే మహేశునిచే ఎటి(గి కొనియె=తెలిస్సి కావెనో - ఎవ్వాండు=ఎవడు, గడసిల్లు=సమముగానున్న ధర=భూమి, ఒడ్డ గెడవు+ఐవఫ= రరందులైన తాసుపై=త్రాసుపై కట్లె చందమున=తూచు గుండ్ల వలి వంచెనో=సరి స క తా అ ఎవ్వాండు=ఎవడు, అంబభోధులు+ఎడింటిని=ఎడు సముద్రములము, అపస్‌+ ఏబెత్తి=పుడిసిలిత్రో త్రాగ, క్రమ్మఅంగ=మరల, కలిగించెన్‌యధాస్టితిలో నుంచెనో - పర తభ నిన్‌ఎవనిని, భీమనాధేశ్వరుండు=భీమేశ్వర స్వామి గారిన+పెండ్తి+ఆడి= ద క వివాహమ్హాడ్తి, వత్సరము వత్ప్సరంబున్‌= ప్రతి ఎడ్పు, దక్తిణాముఖ కల్యాణ న్‌ న=దక్షిణ దిశయందుగల ద్వారమున వివాహానంతరము చూచున్‌=చూచునో

• అగ్ర మూణిక్ష్యమ్స= స్త అదు గము=ఆకాశము చివరనుండు మాణికృమైన, అతండు=ఆ అగస్త్య మహర్షి ౧చె=వచ్చెన్స మ భావము - వింధ్య పర్వత గర్వమును అణచినవాడ్సు, శివునిచే పంచాక్షరీ ౧త్రముపదేశవ్సృ పొందినవాడు, ఒక ప్రక్కకు ఒరిగిపోవు భూర్చని సరిచేసినవాడు సప్త సముద్రములను ఒక్క గృుక్కలో మింగి మరల వదలినవాడు, ప్రత్తి ఏడు వివాహానంతరము భీమేశ్వరునిచే చూడబడెడివాడును గగనమునకు మాణిక్యమైనవాడ్రు - అగు అగస్త్య మహర్షి అక్కడకు వచ్చెన్స -

భీమేశ్వర పురాణము 199 విశేషము. - శరదృతు వర్ణనములో అగస్త్యోాదయ వర్జనములు - ఖు. అత్తిగాంభీర్వ విభూతి నేక చుళుకా హంకార నిశ్శేష త్రో షిత పాధోధి పషయస్కుడైన ముని దోంచెం బుణ్య శ్రజోమయా కృతి నయ్యామ్య దిగంత వీధి బ్రకటక్రీడా కళాగర్వ గ రత మండూక కళంకితాంబు శుచితా సిద్ధి ప్రదాచార్వుండై. ఆరఖృపర్యము, 4 146 కుంభజుడు దక్రిణాభిముఖుండగుటయు నదను వీక్షించి వచ్చెనోయన!గ వచ్చె శంబరారి ప్రతాపాగ్ని సామిధేని కాశీ - 3-20 నవశరద్వేళ శ్రీ భీమనాధు(గొాలువ అలంకారము - రూపకము తే]. మలయ దర్హుర గిరిగుహా మందిరుండు తొమ్ర పర్జీజలస్నాన ధౌత మలుండు కలుషితాంచ ప్రసాదైక కతక ఫలము కోమలియు!దాను నేతెంచెంుంబ బవుండు 78 అర్ధము - మలయ=మలయము అను దర్దురదర్హురము అను గిరి=పర్వతముల, గుహాజగుహలు మందిరుండు=ఇండ్లు అయినవాడు తామ్రపర్లీ=తామ్రపర్లీ అను నదె యొక్క జల=నీటిలో స్నానాస్నానము చేయుటచే ధౌాత=కడుగబడిన మలు+డు=మాలివృ్యము కలవాడు కలుపషిత+అంఛస్‌=మురికి నీటికి ప్రసాద=వరమైన(నిర్మలముగా జేయు), ఎక కతక ఫలము=జకే ఇండుపకాయ అయిన కుంభ భవుండు=అగస్త్యుడు, తాము=తాను కోమలియు= అతని భార్యయైన లోపామువయు ఎతెంచెను=వచ్చెను భావము - మలయ వర్దుర వర్వత గుహలలో నుండువాడు తామ్ర పర్టీవదిలో స్నానము చేసి పవిత్రమైనవాడు కలుషితమైన నీటిని శుభ్రపరచువాడు - అయిన అగస్త్య మహర్షి భార్యయైన లోపాముద్రతో అక్కడకు వచ్చెను విశేషము - అగస్త్యుడు - కలుషితాంభ ప్రసాదైక కతక ఫలము - శరత్కాలమున అగస్త్య నక్షత్రము ఉదయించును బురద నీరు స్వచ్చమగుట అప్పుడే ప్రారంభించును వెనుకటి పద్యములో “గగనాగ్ర మాణిక్కము' అని అగస్త్యుని వర్ణించెను కదా! స్వీ వానకాలమునాడు వండు పట్టిన నీటి కాలుష్యముడి పెడు కతక ఫలము కాశీ - 2-160 చుం చం వనశయిులు దకిణగేన మక్కక సపరంతముంం

200 ద్వితీయాశ్వాసము 11 మలయేనచ వింధ్యేన మేరుణా మందరిణచ దర్జురేణ చతే దేవి శపే మూలఫలేనచ -సుందరకాండ 36 స 38 శ్లో 2 సనిర్విశ్యయదా కామం తటేష్వాలీఢధచందనా స్తనావివ దిశస్తస్యాళాలౌ మలయ దర్దురౌ కాళిదాసు - రఘు-4-51 తామ్రపర్డి - నీలగిరి నుండి కన్యాకుమారి వజకు గల పడమటి కనుమలను మలయ పర్వతమందురు అందులోని అగస్త్యమల అను పర్వత ప్రదేశము మండి బయలుడేరి బంగాళాజఖాతములో కలియు నది ఈ నది ఈ నదిలొని ఇసుక ఎజ్జగా ముండును దీని తీరములో గల చెట్ల ఆకులు ఎట్టిగానుండును అందువలన తామ్రపర్ష్లి అని దీనికి నామమేర్చడినది అలంకారము - రూపకము శా॥ _ద్వీపాంతోదృవుండైన సంయమి కులాధీశుండు కాలోచిత వ్యాపారంబులు దీర్చి రేసకడ దక్షారామ యాశ్రోద్యమం బాపాదించుచు నోంక్రియా నగర పర్యంతార్థమార్గంబునస్‌ లతోపాముద్రయుందాను వచ్చుముని నాలోకించె దౌదవ్వులన్‌ 79 అర్ధము - ద్వీప+అంత+ఉద్భవుడై ఫ=ద్వీప మధ్యమునందు పుట్టిన వాడైన సంయమి=మునుల, కుల+అధీపండు=సంమడ్రేష్యడు అయిన వ్యాసుడు కాం+ఉచిత వ్యాపారంబులు=కాలమువ చేయవలసిన పనులు తీర్చి=పూర్తి చేసికొని, రేపకడ= ఉదయము నేనే దక్తారామ యాత్రా+ఉద్యమంభు=దక్షారామమునక్రు వెళ్లుటక్షు ప్రయత్నము ఆవాదిం చుచున్‌=కలిగించ్చచ్చు, ఒంక్రియా నగర=జఒం క్రియానగరము పర్యంత + అర్థ+మార్గంబుపన్‌= చివరగాగల తోవకు శడుమ లోపాముద్రయున్‌=లోపాముదయు. కౌస=తాశు వచ్చు మునిన్‌=వచ్చు అగస్త్య మునిని, దౌదవ్వులన్‌=దూర దూరముగ ఆలోకింవె* మాచెను / బావము - వ్యాప మహర్షిప్రాత కాలమున దక్షారామమునకు బయలుదేరి వెళ్లుచు మర్‌యా శగర మార్గ మధ్యమున అగమ్యని ఆయన భార్యయైన లోపాముద్రను దూరముగా చెను వ్‌ మేషము - ఓంక్రియా నగరము అన్నది పాతపేర్పు ద్రిన్సి ప్రస్తుత నామము ఓదూరు ఇది తూర్పు గోద్రార్రి జిల్లా రామచంద్రపురమునకు సమీప్రవువందు నృది తేః ద్వాదశ క్షేత్రయాత్రా విదాన నియతి బీమ మండలి జరియింపం బృధుల బక్తి, గుక్కుటేశ్వరు దర్శింపం గోర్కిపుట్సి యట్లీ పీరాపురంబున కరుగు వాని 80

శ్రీ భీమేశ్వర వురాః 201 అర్థము = ద్వాదశ క్షేత్ర యాత్రా విడాన సియెతి=ద్వాదశ క్షేత్రములను చూడవలెనను నియమముతో భీమమండలిక్‌=భీమ మండలముఫందు. చరియింపన్‌=వంచరింప, పృధులభక్తిస్‌=అది5 థక్తితో 90కు) టేగ్తుర.=కుక్కుటేశ్వేర స్పామిని దర్శింపన్‌+కోర్కి పుట్టి= చూడ కోరిక కలిగి అట్టి=ఆ 50 చేశ్చేరుడున్న పీరాపురంబు వకు=పిరాపురమునకు అరుగు వాని=వెళ్ళచున్న అగస్వ్వ్వని ఖఛావవం - ద్వాడ"క్షేత్ర యాత్రం నియమముతో భీమ మండలములో సంచరించుచు కుక్కాటేశ్చరుని చూడకోర్ని పుట్టి పిరాపురము వెడలు అగస్వుని విశేషము - ద్వాదశ క్షేత్రముల వివరణము తృతీయాశ్చాసములో(3 74) వచ్చును టేపులు భివములింగవమం గతించి జపంబొనరించి నిచ్చలున్‌ మౌపటి డాం దీర్ధముల మజ్దన మౌడుచు నుండు వానిం రాపురి రుక్కుటేశ్వరుని డాయంగం వోయెడు వానింయల్పభఖా గాపగ చెంత శంకర గృహాంగణ విల్వవనాంతరంబునస్‌ 81 అర్ధము. - నిచ్చంన్‌=ఎల్లముడు. టేపుట=వ్రాత కాలములందు. భీమలింగిము గుజించి=బీమె రుని గూర్ని జపంటు+ఎనరించిాజవము చేస మాపటి దా(థిస్‌=సాయం కాలము వరక వీరము లజతీన్టములందు ఎబ్జనము+ఆదుచున్‌+ ఉందువాని=స్నావములు చేయు మండు వాన్‌, చీరాప్తురి 950) దేచ్వరుని=పిరాపురము నందున్న కుక్కుటేశ్వర స్వామిని వాయంగర్‌ పోయెదు వాని=సమీపించుటకు వెడయచున్న వానిని తుబ్పవాగ+ ఆపర్‌ చెంత= తుల్టభాగావది వెంత “ంక్రరగ్యహ+అంగణ= శివాలయమునకు ముందున్న బిల్వవన+ అంతరఐబునన్‌=మారేడు తోట మదంలో బావము. - ఎల్లప్పుడు ప్రొద్దుట భీమేశ్వర జపము సాయంకాలము వరకు తీర్చస్నానములు చేయు వానిన పిరాపురము నందున్న కుక్కుటేశ్వర స్వామిని చూచుటకు వెడలుచున్న వానిని తుల్కభాగ వదీ తీరమున శివాలయ ప్రాంగముదలి మారేడు తోట మధ్యలో న్న - వ॥ అప్పరమ మాహేశ్వరుం గనుంగొని సాత్యవతేయుండు ప్రత్యుత్తానంబు చేసి యెదుర్కొనియె నతండును - 82 అర్హము - అఆ+పరమ మాహేశ్వరున్‌=ఆ మహాశివ భక్తుడైన అగస్త్యుని, కముంగొని= చూచి, సాత్యవతేయు౦డు=వ్యానుడు:, ప్రతి+ఉత్భానంబు చేసి=గౌరవముగా లేచి ఎదురొ నియెక్‌=ఐఎదురేగెను అతండును=అ అగసు౭౦డును -

202 ద్వితీయాశ్వాసము భావము - ఆ మహాశివభక్తుడైన అగస్త్యుని చూచి వ్యాసుడు గౌరవముగా లేచి ఎదురేగెను ఆ అగస్త్యుడును - ట్మ _భస్మత్రిపుండ్రాంక ఫాలప్రదేశుని రుద్రాక్ష మాలికారూఢ వక్తు నుపవీత కృష్ణాజినోత్రరాంగునింబల్ల వారుణాంచిత జటాపటల ధారు6 దామ్ర పొత్రాంగుళి దర్భృమూల పవిత్రు6 దరుణ కింశుక లతా దండధారు. బ్రావృషేణ్య వినీల పాథోధర శ్యాము సాల వృక్ష ప్రాంశుంజారు దేహం తే॥ బరమ ఖాగవతోత్తమ ప్రథమ గణ్యు విమల మాహేశ్వరాచార వీథి పథికు నఖిల నీవారముసష్టింపచాగ్ర వరుని బులిన సంభవు( బొడగాంచెం గలశజుండు 83 అర్ధము - భస్మ త్రిపుండ్ర+అంక=మూడు విబూది గీతల చిహ్నముల పాల ప్రదేశుని=నాసల్సు కలవానిని, రుద్రాక్ష మాలికాజరుద్రాక్షల హారము ఆరూఢ=కలిగి? వవ్త= రొ మ్ము కలవానిని, ఉపవీత=ఎడ్లమ భుజముపై శవ్యముగా వేసికొన్న జందెము, కృష్ణ= సల్లజింక అజినము=తోల్సు ఉత్తర+అంగుని=ఎడమ భుజము పైభాగమువకల శరీరము కలవానిని పల్లవ+ అరుణ=లేత చిగృర్రుటాకు ఎరుపు రంగులో, అంచిత=ఒప్పిన జటా=జెడల పటల= సమూహము, ధార్సన్‌=కలవానిని, తామపాత్ర=రాగిచెంబు, అంగుళీ=వైేలికి, దర్శమూల=దర్శల మూలముల పవిత్రుశ్‌=(పవిత్రమ్స) ఉంగరము కలవానిని తరుణ=లేత, క్రింశుకలతా* మోదుగ చెట్టయొక్క సన్నని, దండధారున్‌=దండము ధరించిన వానిని, ప్రావృషేణ్య=వర్దాకాల, వినీల=నల్లనైన, పాధోధర=మేఘృమ్సృవంటి: శ్యాము=నల్లని వర్ణము కలవానిని, సాలవృక్ష= మద్దిచెట్ట్బవలె, ప్రాంశు=పాడవైను వానిని చారుదేహున్‌= మనోహరమైన శరీరము క్రలవానిని,

క్రీ భీమేశ్వర పురాణము 203

పరమ భాగవతోత్తమ ప్రదమగణ్యున్‌=గొప్పభక్తులలో మొదటి లెక్కింపదగినవానిని, విమల=స్వచ్చమైన మాహశ్వర+ఆచార=శ్రై వాచారములనెడి వీధిపధికున్‌=వీధులందు పయనించువాడు అభిల=వకలమైన నీవార ముష్టింపచ+ అగ్రవరు=గుప్పెడు తృణ ధాన్యము వండుకొనితిను మంనుం ముందిరి వారిలో శ్రేష్టుడు, పులిన సంభవువ్‌=వ్వాసుని, కలశజుండు= అగ స్తుడు, పాడగాంచెన్‌=చూచెను

భావము - నాసటిపై భస్మ త్రిపుండ్రములు కలవానిని రొమ్ముపై రుద్రాక్షల హారము కలవానిని ఎడమ భుజముపై జందెము జింకచర్మము కలవానిని, ఎజ్జని జడలు కలవానిని రాగిఇెంబు పవిత్రము (దర్శ ఉంగరము) చేతివ్రేళ్ళ్యయందు కలవానిని మోదుగ దండము పట్టుక్రానిన వానిని వర్షాకాల మేఘవర్ల శరీరము కలవానిని మద్దిచెట్టువలె ఎత్తైనవానిని ఆకర్షణీయమైన ఆకారము కలవానిని భక్తాగ్రేపరుని మహాశ్రైవాచార పధానువర్తిని, మునిశ్రేష్టుని = వ్యాసుని అగస్తుుడు చూచెను

విశేషము - వ్యాస మహర్షి రూపము కన్నులకు కట్టినట్లుగా వర్ణించిన ఈ పద్యము తిక్కవగారి (భీష్మ 1-71)

ప్రాండు( బయోదనీల తఘుభాసితు ఘుజ్వ్రైల దండధారు( ఖం

గాంశు జటాచృ్చటాఛభరణ రాగమపుంజు పదార్ధ తత్త్వ ని

సృుతయకారు( గృప్ట మృగచర్మ కృతాంఎర కృత్వు భారతీ

వంశ వివర్ధిఘుప్‌ ద్రివశ వందితు సాతృవతేయు. గొల్బెదన్‌ అన్న పద్వ రూవమునకు పెద్దదిగా గీీవ చిత్రము

వ్యాసుని పులిన సంఛవు డు - అనియు, అగస్త్యుని కలశజుండు అని అముటయు ఒక వమత్కారము ఉ॥ యోజనగంధినందనుండు నూర్వశి పట్టియు నిర్లిరోధ ని

ర్వ్యాజు నిరంకుశ ప్రణయవైభవ సంపద సొంప్పు మానసాం

భోజములం దలిర్ప మునిప్పుంగవు లొండొరుభౌంగలించి వి

బాజితలీల6 జల్సిరి పరస్సరముం గుశల ప్రసంగముల్‌ 84

అర్ధము _- యోజన గంధినందనుండు=పత్యవతి కుమారుడు వ్యాసుడు, ఉఊర్వశి పట్టియు=డర్వశి కుమారుడు అగస్త్యుడును అయిన, మునిపుంగవులు=మునిశ్రేష్టులు: నిర్షిరోధ= అడ్డులేని నిర్వ్యాజాకపటములేని నిరంకుశ=అదుపులేని, ప్రణయ=శప్రమయొక్క: వైభవ=గొప్పతనపు, పంపద=సమృద్ధి, సొంపు=అందము, తలిర్ప=చిగురింప, ఒండొరున్‌=

204 ద్వితీయాశ్వాసము, ఒకరినొకరు, కౌగిలించి= ఆలింగనము చేసికొని, విభ్రాజితలీలన్‌=మిక్కిలి ప్రకాశించువిధముగ పరస్పరమున్‌=ఒకరి నొకరు, కుశల ప్రసంగముల్‌=క్షేమ సంభాషణము, చల్చిరి=ఎచేసిరి భావము - వ్యాసుడు, అగస్త్యుడును అపారమైన ్రేమతో ఒకరినొకరు కగిలించుకొని కుశల ప్రసంగములు చేసిరి విశేషము - వెనుకటి పద్యమున 'పులిన పంభవుడు కలశజుండు' అని పుట్టుకలను గూర్చి ఇక్కడ యోజన గంధినందనుడు; ఊర్వశి పట్టి అని తల్లులను గూర్చి తెలియునట్లుగా వారి నామములను వ్రాసి, చారు కారణజమ్మలైన మహమభావుంని సూచించినాడు కం॥ వినయము భక్తియు సంభ్రమ మును ప్లౌహార్ధంబు హృదయముల మొలతేరన్‌ వినుతి యొనర్పి రగస్తున కును వైశంపాయనాదికులు మునిశిష్పుల్‌ 85 అర్థము - వైశంపాయన+ఆదికులు=వైశంపాయనుడ మొదలైన మునిశ్‌ష్కుల్‌= వ్యాసమహర్షి శిష్యులు, అగస్త్యువకును= అగస్త్య మహర్షికిని వినయము=వినయము భక్తియు=భక్తియు, సంభ్రమమును=తొట్రుపాటు. సౌహర్దంఒ=డ్రేమ హృచయముల= మనస్సులలొ, మొలతేరన్‌=కలుగగా వినుతి యొనర్చిరి=స్తుతి చేఎరి బావము - వ్యాసుని శిష్పులైన వైనంపాయనాడులు శక్తీ తచ్చలతో విశయ విధేయతలతో అగస్వు నకు నమస్కరించిరి వ॥ అనంతరం బాతుల్భబాగాతిర విల్వతరు వనాంతరంజంన శశికాంత శీతల శిలాతల ప్రబేశంబున నాసీనులై యిల్వ౮ానుర దమనుండంను ఒరాశర నందనుండును గొంత తడవి స్టకదా వినోదంబులం బ్రాద్దుప్పచ్చి రప్పుడగస్త్యుండు సాత్యవతేయున కిట్టులనియె 86 అర్హము - అవంతరంబు=తరువాత తుల్పభాగాత్రీర=త్రుల్యభాగనది యొక్క ఒడ్డున గల, బిల్వతరువవ+అంతరమున=మారేడు తోటలో శశికాంత శీతల= చందకాంతమణంవలె చల్లనైన, శిలాతల ప్రదేశంబువ=బండలు కల స్టలమున్వ, ఆసీనులై =కూర్చుండి ఇల్వల+ అసుర దమనుండుమున్‌= ఇల్వలుడు అను రాక్షసుని సంహరించిన అగస్వ్యుడును పరాశర ఫందనుండునున్‌= పరాశర మహర్షి కుమారుడైన వ్యాసుడున్న క్రాంత తదవు=కొంచెముేవు ఇష్టకధా వినోదంబులన్‌=ప్రీతికరములై న విషయములక్రో ప్రాద్దుపుచ్చిరి=కాలము గడిపిరి అప్పుడు=అంత అగపుండు=అగస్త్య మహర్షి సాత్యవత్రేయునకు= సత్యవతి కొడుకైన వ్యాసునకు ఇటులు+అనియె=ఈ విధముగా అనెను

205 శ్రీ భీమేశ్వర పుఠరాాము భావము - తరువాత వ్యాసుడు అగమ్ముడు తుల్వభాగ తీరమున మారేడుతోటలో- చల్లని రాళ్ళపై కూర్చుండి కొంచెమూంవు ఇష్టములైన విషయ సంభాషణములతో కాలము ఖా ల అలా ద గడిపిరి అప్పుడు అగగ్నూ మహర్షి వృాసమహర్చితా ఈవిచముగా పలికెను అలో ఆలో టా [య అగస్తుండు వృాసమహర్షింగాశి(దాసి వచ్చుటకు( గారణంబడుగు గన్నుయవయందు డైన్సంఒం గానయిడియె నార్తి యేదేని యెకటి న యంతరంగ ఓ 7 మూనియున్నదడి యవి యెట్టులొక్కా యనఘ! కి అర్హవు = అవపు=పుణ్యాత్ముడా! ఆ ,నమునందు=ముబమునందు, వైవర్ప్యము= వెల్లబాటు కస్నుశకవ+శఅందుజకినుజంట యంది దైన్వంయి=దీనత; కానబడియెన్‌= కనిపించెను ఏ అంతంంగిముజణ మనస్సు, ఆర్తి=చాచ ఎచెని ఒకటి=ఎదియో ఒకటి, ఉని ఉక్నది= ఎలిగియు ది. ఇదె ఎట్బలు ఒక్కొ=ఈ బాద ఎవిధమైనదో! బావము - పు్చాత్ముదా! నీ ముఖము వందు కాంతి తగ్గెను తమ్నలలో దైన్వము కరజఒదుదు ద “వు సు ఎవో ఒక దుఖముతో కూడి ఉన్నది ఇది ఎ విదమైన దు అవయం? ఓ లోలారుునకు నీకు లోలోన నేమేనిం బోటు పుట్టడం ౧దా? మాట మాట వెనకయ్యు శ్రీడుంరి విష్నుశ్నర స్వామి డిక్కరిలపండు గదా? తెగువ నిన్ను నాణొన్న న్ను మధ్యాహ్న కాలంజంన చ్‌ నో నరయరంండదు గదా? యన్నపూర్ణ నెపమేమియునం లేక నియెడాటమ్చున6 బాటిందప్మ్యండ.గదా* వైరవ్చృండు త ఎట్వ పోటి మిన్నేటి యిసుకతిప్ప? యెట్వ పాసితి వాస్థలం బేనుక్రోసు? లెట్య పాసితి వవిముక్తహట్ట భూమి?” నా శం కాని వివేంయు ఇయం కది? 88

చ్‌ ఆ ద్వితీయాశ్వాసము అర్థము - లోలార్కునకు=లోలార్కుడను సూర్యునకు, నీకుజనీకు, లోలోవ=లోలోపల ఏమేనిన్‌= ఏదేని, మాటమాట=మాటమీదమాట వచ్చి, పోటు పుట్టదు కదా=వివాదము కలుగదు క్రదా! శ్రీడుంరి విఘ్నేశ్వర స్వామి=దుంరి విఘ్నేశ్వరుడు అనుపేరు కల వెనకయ్య= వినాయకుడు, తెగువన్‌=సాహసముతో, నిన్నున్‌=నిన్ను, ధిక్కరింపండు కదా=తిరస్కరింపడు కదా అన్నపూర్ణ= అన్నపూర్ణాదేవి, మధ్యాహ్న కాలంబునన్‌= మద్యాహ్న సమయమున ఆణొన్న నిన్ను=ఆకలితోనున్న నిన్ను అరయకుండదు కదా=పట్టించుకొనక ఉండదు కదా! బైరవుండు=క్రేతపాలకుడైన) కాలభైరవుడు, నెపము+ఎమియును లేక=కారణము ఎమియు లేకుండగ, నీ ఎడాటమ్మునన్స్‌జన్సీ విషయమున, పాటిన్‌+ తప్పండు కదా=న్యాయము తప్పడు కదా ఎట్లు బన గగాసది యొక్క, ఇస్సుక్ర తిప్పలు=ఇసుక తిన్నెలను, ఎట్లు పొసితి= ఏ ్‌ వి, ఎనుక్రోసులు=ఐదుక్రోస్సల్స గల, ఆస్థలంబు=ఆ కాకీ శగర ప్రదేశమును పము వీడిత్రిి అవిముక్త=క్రాశియందలి హట్లభూమిన్‌=విపణి వీధీ శ్చ + బిట్టు పోరి జ ఇం ద ట్లు వీడితివి, ఇ ॥ శమరుదె సే విశ్తే1స్‌= పో్యేరాధుని, ఎట్లు పార్పిత్తిబ్పల్లు వీడిత్ర ' . - “రునిాచంద్రశెబరుడై బావము - బ్రో న కలుగలేదు క్రద్రాః ౬ చార్కుపక్సు నీకు లోలోప్ర్య ఎెమ్మైశు మాటమాట వచ్చి మనప్పుర్ధ డుంఠి విఘ్నేశ్వరృుడ్సు సాహస్పించ్చి్సి కదా! మధ్యాహ్న కాలమున ఆకలితో నున్న న్య సన్ను త్రిరస్మ్కర్రింపడు కదా ఎమియు త్రీ భైరవుడు న్‌ ప శషేపూర్ల పట్టించుకొనక్రుండ నుండదు కదా! కారూము ఐదుక్టోస్స్ర కొక చృవతుోే గాయము తప్పడు క్రద్దా। మ్రిన్నెటీ ఇసుక తిప్పలు ? అంగడ్డు, లా ణి 9% కౌళీ నందన కంఠే కా లగ ములకు విరులు కల్పించ్చునాక లీలాననాంతరమ్షనన్స మౌ ల్రోప్టై ముద్రయిడిన మల్లీవల్మల్రా 89 అరమ్మ _ లీ క థి లావనాంత్ర కొళినందన= పార్వతీపుజ్రుజ్ఞ పొమ్సద్ర, ఇడిన=నాట్ర్వి మల్లీవల్గుల్‌=మల్లెతీగలు: ఇస ా నొయక్షృన్సి, వే =తలలకు విరులు=పుష్పముల్న, కల్పించ్స్యూక్ఞ్య ంరేకాలురజనీలక్రంఠుని శిరములకు =పూచి ఇచ్చున్న్య్య్వం

ఈ అబుక్సేర పురాణము నే 1 భావము - ఉద్యానవనము నందు మా లోపాముద్ర నాటిన మల్లెతీగెలు వినాయకుని, నీలగ్రీవుని శిరస్సులకు పూలు అందించుచున్నవా? విశేషము - కాళలీవందవ=క్షాలి అము నామాంతరము గల సత్యవతి కుమారుడవైన ప్వాసా!ః కందేకాలురనిరములకు=కానిలోగల శివలింగముల శిరస్పులకు - అనియు అర్ధము చెప్పవచ్చును పదపూర్వార్ధ వక్రత యందలి రూఢి వక్రత ఈ పద్యము నందు కలదు క ఆ మందాకిని యాత్రివేణి వలనం బాబాహృ కక్ష్యాస్థలం బామధ్యాంతర కక్సృ లావిమల దివృజ్యోతి రుజ్బందణ శ్రీమద్విశ్వపతీశ లింగము మదిం జింతింపంగాశీమహా గ్రామంబిప్పుడు నా కనుంగవకు సాక్షాత్కారముంగైకొనున్‌ 90 అర్ధము - మదిస్‌=మనసప్సులో చింతింపక్‌=ఆలోచింపగా? అ మందాకిని=ఆ గంగానది ఆ త్రివేణి వలనంబు=అ త్రివేణి మెలికలు తిరుగుట ఆ బాహృ కా స్థలంబుఅె ఒయటి గ్రామ ప్రదే'ము అ మధ్యాంతర కక్షలు=ఆ లోపలకల మేడల గడులు ఆ విమలా స్పెచ్ళమైన జ్యోతి +ఉజ్బుంభణ=వెలుగు యొక్క అతిశయ రూపమగు శ్రీమత్‌+విశ్వపతి+ఈశే లెంగము=స్రీమంతమైన విశ్యనాద స్వామి లింగము (కల) కాశీ మహాగ్రామంబు=గొప్పదగు కాశీ పట్టణము ఇప్పుడు=ఇప్పుడు, నా కముంగవకు=రా రెండు నేత్రములకు సాలా రమున్‌* తికొసున్‌=ప్రత్యక్షమగుటము గ్రహించుమన్నది బావము - మవప్పులో తలచుకొనగనే - ఆ గింగానది ఆ త్రివేణి సంగిమము ఈ దేవాలయముసకు బైట లోపలగల వసారాలు మహాప్రకాశవంతమైనే ఆ విశ్వనాదుని లింగము ఆ కాశీ పట్టణము ఇప్పుడు ౫ కన్నులకు కన్పడుచున్నది విశేషము. - మందాకిని=జమందం అకతి గచృతీతి మందొకీని కొశీ ప్రాంతము నేందడ్ష్సృ గంగ నిండుగ గంభీరముగ ప్రవహించును వరణ అసి గంగా నదులు కలియుట= రివేజ గంగావదిలో అవి కలియునపుడు వాని ప్రవాహములు మెలికలు తిరుగును శా ఆనందంబున నర్ధరాత్రమునః జంద్రాలోకముల్‌ కాయంగౌ నానా సైకత వేదికా స్థలములన్‌ నల్డిక్కులన్‌ శంబుం గౌ శీనాధున్‌ దరుణేందుశేబరు శివున్‌ శ్రీకంరునిన్‌ బాడుదు శువషటం బులకాంక్సుద వకగముల్‌ నిండార మిన్నేటిలోన్‌ 9]

208 ద్వితీయాశ్వాసము అర్థము - మిన్నేటిలోన్‌=గంగానదిలో, నానా సైకత వేదికా స్థలములన్‌= అనేకములైన ఇసుక తిన్నెల ప్రదేశములందు, నల్లిక్కులన్‌=నాలుగు దిక్కులందు. అద్ధరాత్రమవ= నడిరేయిని, చంద్రాలోకముల్‌=వెన్నెలలు, కాయంగా=విరియగా ఆనందంబంవు వ్‌= అనందముతో, శంభున్‌=సుఖము గలిగించువాడును తరుణ=కొంగ్రాత్తయగు ఇందు= చంద్రుడు శేఖరున్‌=సిగదండగాగల వాడును శ్రీకంరునిన్‌=విషము కుత్తుకలో గలవాడును, కాశీనాధున్‌=కాశిపట్టణమునకు ప్రభువగు శివున్‌= విశ్వేశ్వర స్వామిని, మేమ+ఎల్లన్‌= శరీరమంతయు, పులక+ అంకుర ప్రకరముల్‌=(ఆనందము) నిక్కపాడుచుకొన్న వెండ్రుకల సమూహములు నిండారన్‌=అతిశయింపగ, పాడుదున్‌=స్తుతించెడివాడము భావము - అర్ధరాత్రమున వెన్నెలలు కాయుచుండగా ఆసందముతో శరీరము గగుర్పాటు చెందునట్లుగా గంగానదిలో కాశీ విశ్వవాదుని స్తోత్రము చేయుచుండెడి వాడను వేషము. - “శంభు. గాశీనాధున్‌ దరుణేందు శేఖరు శీవున్‌ త్రీకంరు౨న్‌ అని ఇన్నిసారులు శివ నామములు స్మరించుట - అగస్త్యుడు తలచుకొని తన్మయత చెందుట తెలుపుచున్నది కం॥ గంగా యమునా తీరో తృంగమున6 జఒయాగను న్సదాశివు విశ్వే శుం గూర్చి తపము చేసితి నంగుష్టము డరణ మోపి య౩ సోరముగన్‌ 92 అర్దము - పదాశ్సివు విశ షంగూర్చి= సకల శభప్రదుడైన విశృశాదుని కూర్చి ఆతి ఘోరముగన్‌=మిక్కిలి తీవ్రముగ అంగుష్టము+ధరణిమోపి=బొటస వ్రేలు నేలపై మోపి గంగా యమునా=గంగానది యముశా వదుల తీర+ఉత్పంగమునక్‌ఒచ్డు యొక్క పైభాగములందు, ప్రయాగను= ప్రయాగలో తపముచేసితి=తపక్సు చేసితిని భావము - గంగానది యమునానది కలయు వోటైన ప్రయాగల్రో బాటనవేలు మాత్రమే నేలకు ఆనునట్లుగా నిలచి విశ్యనాధుని కూర్చి మిక్కిలి భయంక్రరమైన తపస్సు చేఎతిని కే. విస్మయము నాకు మదిలోన విస్తరిలెం శీ ఒరమ ధర్మజ్ఞ! కాశికా పట్టనమున నుండు మూఢాత్ముడైనను నొండుకడకు బోవ దలంవండు నీకెట్లు బుద్ది పుట్టె?” ర

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 209

అర్ధము - పరమ ధర్మజ్ఞజధర్మములు తెలిసిన వారిలో గొప్పవాడా! నాకు=నాకు, మదిలోన=జమనస్సులో విసయము=ఆశ్చర్యము, విస్తరిల్లెన్‌=కలిగెను, కాశికా పట్టనమునన్‌= కాశీనగరమున, ఉండుజనివసించు. మూఢాత్ముడై సము=మూర్చుడై నను, ఒండుకడకున్‌= ఇంకొకచోటునకు, పోవన్‌+తలంపండు= పోవుటకు ఇష్టపడడు నీకు+ఎట్లు= పరమధర్మజ్ఞుడవైన నీకెట్లు బుద్ధిపుట్టె=బుద్ధి పుట్టినది?

భావము - పరమ ధర్మజ్ఞ! నాకు ఆశ్చర్వము కలుగుచున్నది కాశీలో ముండు మూఢుడైనను కాళిని విడిచి ఇంకొకచోటునకు పోవుటకు ఇష్టడడు నీకెట్లు ఈ బుద్ధి పుట్టినది? . వ॥ అనినం బారాశర్యుండు వాతాపి దమనున కిట్లనియె- క్రిత

అర్ధము - అనివన్‌=అగస్తుడు ఇట్లు ప్రశ్నింపగా, పారాశర్యుండు=పరాశర మహర్షి కొడుకైన వ్యాసుడు? వాతాపి=వాతాపి అను రాక్షసుని దమనునకు=సంహరించిన వానికి, (అగస్త్యునకు) ఇట్లనియె=ఈ విధముగ అనెను

ఖావము - అగస్త్యుడు ఇట్లు ప్రశ్నింపగా వ్యాఘుడు ఈ విధముగ సమాధానము చెప్పెను- వ్యాసుండు తాను కాశి. బాసిన కారణంబు. జెప్పుట చం॥ 'సమధిక సత్కవీశ్వరులు జైమిని పైల సుమంతులాదిగా

శమదమ సద్గుజాన్వితులు సొధులు శిష్పులుతోడంగూడిరా6

గ్రమమున కేత్రయాత్రకు ధరాతలమందవబిలంబు దద్రొక్కి భా

నము చవబక్తియుక్తముగ వచ్చితింగాశికి బిణ్యరాశికిన్‌' 85

అర్ధము - సమధిక=మిక్కిలి అధికమైన పత్కవీశ్వరులు=ఉత్తమ కవి డ్రేష్టులు? శమదమ సద్గుణ +అన్వితులు=శాంతియు దాంతియునము మంచి గుణములతో కూడినవారు, సాధులు= మంచివారు, శిష్కులు=అంతేవాసులు అయిన, జైమిని పైల సపుమంతులు+ఆదిగా= జైమిని పైలుడు సుమంతుడు మొదలైనవారు: తోడన్‌+కూడిరాన్‌=వెంటరాగా, క్రమమున= వరుసగ క్షేత్రయాత్రకువకేత్రములకు చూచు ప్రయాణమువ, ధరాతలమందు=భూమిపై, అభిలంబు+శ్రాక్కి=సమస్తము త్రిరిగి భావము=మనస్సు, భవభక్తి యుక్రముగ=శివభక్తితో గూడినది కాగా, పుణ్యరాశికి క=పుణ్యములకు కుప్పయైన, కాశికిన్‌=కాశీక్షేత్రమునకు; వచ్చితిన్‌=వచ్చితిని

ద్వితీయాశ్వాసము 210 భావము. - గొప్ప కవులు, సాధువులు, శిష్యులు అయిన జైమిని, పైలుడు, సుమంతుడు మొదలైన శిష్యులతో భూమిపైగల సకల క్షేత్రములు చూచి శివుని పైగల భక్తితో కాశికి వచ్చితిని విశేషము - శమము అనగా అంతరింద్రియ నిగ్రహము దమము అవగా బహిరింద్రియ నిగ్రహము శమము వలన కలుగునది శాంతి దమము వలన కలుగునది దాంతి కం॥ ఏమి శకునమునంజొచ్చితి మో? మన్మథదమను వీడహోరాత్రంబుల్‌ మే నేడు నాళ్లదనుకను స్వామీ! యుపవాసముండి జడిసితిమి మదిన్‌ 96 అర్ధము. - స్వామీ! మన్మధదమను వీడు=మన్మధుని రూపుమాపి శివు” పట్టనమువు, ఎమి శకువమునన్‌=ఎ శకునమువ, చొచ్చితిమొ= ప్రవేశించితిమో మేము= మేము, అహోరాత్రంబుల్‌=పగలును రాత్రియుఘ ఎడునాళ్ల=ఎడు దివములు, దమకముజు వరకుము, ఉపవాసము+ఉండి=అస్నము లేక యుండి మదిన్‌=మతిలో జడిఏితిమి=ఐ స్రుక్కితిమి భావము - స్వామీ! ఎ దుష్ట శకునమున కాశిలో అడుగు పెట్టితిమో మేము ఎడు రోజులు అహోరాత్రములు ఉపవాసముండి ్రుక్మి తిమి విశేషము. - ఫ్యామీ అను దీర్చంతవ్వైన సంటోధము వ్యాసం డీకతకు సూచించుచున్నది ఎమి అశు పదముచే బాద సూచింపబడుటవే ఇది క్రుంతకుడు చెప్పిన పద ప్లూర్వార్ధ వక్రత కం! గేహముల కేంగి భిక్షాం ' దేహి యనన్వీట నొక పతివ్రత యైనన్‌ సౌహార్ధంబునం దెడ్డెం డాహారము పెట్టదయ్యె నా దినములలోన్‌ 97 అర్ధము. = ఆ దినములలోన్‌=ఆ ఏడుశాళులందు వీటన్‌=పట్టణమందు గేహములకు+ఎ(గి=ఇండ్లకు వెడలి, భిక్షాందేహి=భిక్షవు పెట్టము: అవక్‌=ఆపగా, సౌహార్ధంబు వన్‌ = మంచి మవప్సుతో, ఒక పతివ్రతయైనన్‌=ఒక్క ఇల్లాల్రైనను, తెడ్దెండు=తెడైడు, ఆహారము=అన్నమ్సక్సు, పెట్టదయెగ= పెట్టకుందెసు

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 211 బావము - ఆ దినములలో కాశిలో గృహములకు వెడలి భిక్షను కోరగా ఒక్క పత్తివ్రత కూడ తెడ్డెడు అన్నము పెట్టలేదు శ శ్రీ విశ్వేశ్వర దేవదేవుని కృపాశ్రిచే దివోదాసు బా హా విశ్రాంత జఒజలంబు చేత ధనధాన్వాయ ప్రజువృద్దినొ ప్పె విశ్రావము కల్గి సుస్టిరతరంబై యుండి భాసిల్లంా నీ వారాణసిలోన భిక్త కణవయ్యెంజూడుమీ కుంభజా! 98 అర్ధము. - కుంభజా'=ఓ అగస్త్య మహర్షి! శ్రీ విశ్వేశ్వర దేవదేవుని=దేవతలకు దేవుడగు శ్రీ విశ్వనాధ స్వామి యొక్క కృషాశ్రీచే=దయా సంపదచే, దివోదాసు=(కాశీ రాజు అయిన) దివోదాసు యొక్క, బాహా=బాహువులందు, విశ్రాంత=స్తిమితముకల, బలంబుచే= క్తిచే, ధన +ధాన్న+ఆయ+ప్రజావృద్ధిన్‌+ఒ ప్పె=ధ సము యొక్క, ధాన్యము యొక్క పన్ను యొక్క ప్రజల యొక్క వృద్ధిచే ప్రకాశించుశదియై విశ్రావము=ప్రఖ్యాతి, కల్సి=కట్లి, సుస్టిర తరంబై=అదికతరముగా సిలుకడ కలిగియుండి భాసల్ల(గాన్‌=ప్రకాశింపగా, ఈ వారాణసి లోఫ= ఇటువంటి కాశీ పట్టణము నంయ బిక్ర=బిచ్చము కజవు+అయ్యెన్‌=లేమి కలిగినది చూడుమీ=(ఈ విచిత్రముము) క్రషుమా భావము - శ్రీ విశ్వనాదున కృపచే దివోదాసు ధర్మ పరిపాలనచే ఎంతయో ప్రఖ్యాతి వాందిన కాక్‌ పట్ట౯మున భిక్ష ఎభించుట లేదు అగస్త్యా! ఎంత విచిత్రమో చూడుము విశేషము - దివోదాసుడు కాశిని పాలించిన ప్రభువు ఒకప్పుడు భూమిపై భయంకరమైన కామము వవ్చెను అపుడు సృష్టికర్త మమవంశజాడై న రిపుంజయుడు అవు రాజర్సిని భూమిని పాలింపుము అని కోరును దానికి రివుంజయుడు బహు నాయకత్వము కుదరదు కాశిలో గల సమస్త చెవతలు కాశిని విడిచి వెళ్లవలెఘు అను నియమము పెట్టుము ఈ నియమము వలన విశ్వనాధుడు కూడ కాశిని విడిచి పరివారముతో మంవర పర్వతమునకు వలస వెళ్లును రిపుంజయుడు సకల దేవతలను తనయందు ఆవిష్కరించుకొని ధర్మ పరిపాలనము చేసే ఫశరీరుడై కైలాసమునకు చేరును ఈ రిపుంజయుని బిరుద నామము దివోదాసు “దివోపి దేవాదాస్రంత్తి రత్నాని కుసుమానిచ ప్రజాపాలన పంతుష్టా మహారాజ ప్రతిక్త్షణమ్‌ దివోదాస' ఇతిఖ్యాత మతోనామత్యమా ప్సుసి మథత్పభావాచ్చ వృపతే! దివ్యం సామర్థ్యమస్తుతే” అని సృష్టికర్త ఇతని కిచ్చిన వరము కాశి-39 అధ్యా-శ్లో-38,39

॥ ద్వితీయాశ్వాసము శా; వైశంపాయనుండెంతయున్‌ సుడివడె న్వాడెనుమంతుండతి క్లేశంబందిరి 'పైలజ్లైమినులు దు ఖించెన్‌ మదిన్‌ దేవలుం డాశాంతంబులు చూచె దాల్భ్యుడుదరోదగ్ర క్షుధా క్షోభచే గై గాశీ పట్టన విప్రవాటికల భిక్షాలబ్సి లేకుండుటన్‌ 99 అర్ధము. - కాశీ పట్టన=కాశీ నగరమందలి, విప్ర వాటికల=బ్రాహ్మణుల ఇండ్ల వరుసలలో, భిక్రాలబ్ధి=బిచ్చము దారకుట, లేకుండుటన్‌=లేక పోవుటచే వైశంపాయనుండు= వైశంపాయనుడు, ఎంతయున్‌=ఎంతయో, సుడివడెన్‌=ఐచలించెను, సుమంతుండు= సుమంతుడు, వాడెన్‌=వడలి పోయెను, పైల శైమినులు=పైలుడు జైమినియు, అత్సిక్షేశంబు+అందిరి=మిక్కిలి బాధ పడిరి, దేవలుండు=దేవలుడు మదిన్‌*=మనస్సులో దు ఖించెన్‌=శోకించెను, దాల్భు(డు=దాల్భు్యుడు, ఉదర+ ఉద గ్ర+క్తుధా+క్షోభచేన్‌=కడుపులో పెరిగిన ఆకలి బాధచే, ఆశాంతంబులు చూచె=దిక్కులు చూచెను ల భావము. - కాశీ పట్టనమున బ్రాహ్మణ గృహములలో భిక్త లభింపక పోవుటచే బాధతో శిష్యులైన వైశంపాయనుడు, సుమంతుడు సైలుడు జైమిని దేవలుడు దాల్భు్యుడు మిక్కిలి దు భించిరి క్‌ ్పనవాడు, సుమంతుడు, పైలుడు - వేద మహాభారతములము వ్యాసుని యొద్ద అ వ్‌ వర్యయనము చేసినవారు, జైమిని - జనమేజయుని సర్పయాగములో బ్రహ్మత్వముము హించినవాడు, దేవలుడు ఎక పదార్ధ అసిత ముని దంపతుల పుత్రుడు దాల్వ్వుడ ఎవరో తెలియ లేదు, వీరందరు వ్యాసుని శిష్యులు జ తే య ॥ _అక్కటా యేమి చెప్ప వింధ్యాద్రి దమన]! కాశిలో నేడునాళ్తు నిష్కారణంబు చట్టులును నేను నిట్రుపాసంబు వడితి మమరగంగా నదీ 'సైకతముల యందు 100 ఆ అయా! నము = వింధ్య+అద్రి+దమన=వింధ్య పర్వతమువము అణచిన వాడా! అక్కటా- =నెనును, చట్టులును=శిష్యులును, ఎ - గంగానదీ=ఆా. న! ం శల క్‌ డునాళ్లు=ఎడు దినములు, అమః' నిక్రుపాన [: పైకతముల యందు=ఇసుక దిబ్బలయందం సంబు+పడితిమి= శుప్కోపవాసము పొందితిమి

శ్రీ భీమేశ్వర పురాగము 213

భావము - వింధ్యాద్రి దమనా! అయో; ఎమి చెప్పెదను కాశిలో ఎడు దినములు నేను నా శిష్యులు గంగానది యొడద్డున అకారణముగ ఉపవాసములు చేసి శుష్కించితిమి

విశేషము - భీమేశ్వరపురాణమున వ్యాసుడు శిష్యులతో ఎడునాళ్లు భిక్ష దారకక ఉవవాశము చేఎనట్లున్నది కాని కాశీఖండమున - " వాసరద్యయోపవాస సంప్రభూత జరర గోళ క్షుదాగ్ని తాపంబుపశమించె. - (కాశి 7-192) అని రెండు దినములు ఉపవసించి నట్లున్నది ఇట్లు రెండు విధముల వ్రాసినది శ్రీనాధుడే

ఎమ్మ అను సర్వనామముచే బాధ వ్యక్త్రపరచుటచే ఇచట పదపూర్వార్థ వక్రత కలదు వ॥ అష్టవు దివసంబునం దరుణోదయ కాలంబున గంగా పులినోత్సంగంబులం గుశశయనంబున మేలుకాంచి యాబండల దిశా వేదండ కంర గ్రైవేయ కనకఘంటికా రంకారంబునుంబోలె నభ్యుదితంచైన మార్తాండ మండలం బుదయగిరి శిఖరితట సవిధంజునః ౧౦దుమ రజస్త్రసరేణు విసరంజునుంబోని నిగనిగ నునుజిగి గీలుకొని కోవులంప్తు జిలుంయు జిగికొనలు గగనతల మలమికొనుకొలంది మణికర్ణికాంచ ప్రవాహంబున నఘవర్వణ స్నానంబాచరించి యత్తీరవాసిజన విరచిత వాలుకా లింగంజులకు. బీరార్చనా శందులింగంబులకును మంత్రాక్షత పుష్ప పూర్వకంబుగా నభివాదనలంబ(జేసి, పంచబ్రహ్మ పంచాక్షరీ మంత్ర ప్రదానంబులు జపియించి సిద్ధముని పరంపరా సంకులంబైన ఘంటా పథంబునం గంగా బహిర్గేహ దేహళీ విబాగంజులునం నంతర్గేహ సౌధవీధి కొట్ట రుట్టివు ప్రషుణంబులును గడిచి, లోలార్క కాలఖైరవ డుంరి వినాయక విశాలాక్షీ ప్రముఖ పరివార దేవతా కోటికి నేటికోళ్లు సమర్పించి విశ్వేశ్వరు, విరూపాక్షు, నక్షీణ మోక్ష లక్ష్మీ సామ్రాజ్బ సింహాసనారూఢుం, దారకోపదేశ చేశికు దాక్షిణ్య ప్పుణ్య కరుణా కటాక్ష వీక్షాపేళ్తునిం బ్రదక్షిణ శ్రమ దండప్రణాము పురస్పరంబుగా సేవించి, ముక్తిమంటపంబునం గొంత తడవుండి, మధ్యాహ్నకాలంబగుట నిరూపించి, బిక్తాపాత్రంబులంగేలయూని, యతి కఠోర జరర క్షుధాగ్ని జాపంబునకుందోడగు తపన సమయ ప్రచండ కిరణకాండ ప్రకాండంబులు నెత్తి మండింప “లేదు, నడువుండు పొండు, కూడ దను నిషేధ వాక్కంబులు చెవులు నిండికొన విప్రవాటంబుల. బ్రతిగేహంబును బరిభ్రమించి, విసికి విసిమాలి

214 ద్వితీయాశ్వాసము వేసరి యలసి యారటంబాంది సొలసి జూశించి తూలి దూంపటిలి యుల్లంబున గ్రోధంబుదృవించిన 101 అర్ధము - అష్టమ దివసంబునందు=ఎనిమిదవ దినమునందు అరుణ+ఉదయ కాలంబున= ఉష కాలమున గంగాపులిన+ఉత్సంగంబులన్‌=గంగా నది యొక్క ఇసుక తిన్నెలపై ప్రదేశమున (ఇసుక దిబ్బలపై); కుశశయనంబున=దర్భల చాపనుండి, మేలు కాంచిజనిద్రలేచి, ఆఖండల దిశా=ఇంద్రుని దిక్కు అయిన తూర్పున కల వేదండ= ఐరావతము యొక్క కంర=మెడకు గల (రైవేయ=కంరాభరణమగు కనక=బంగారపు ఘంటికా=గంట యొక్క, రంకారంబునుంబోలె=రంకారము వలె అభి+ఉదితంబై 3= ఉదయించిన మార్తాండ మందలంబు=సూర్యబింబము, ఉదయగిరి=తూర్పుకొండ శిబ్లరి తట=కొమ్మ ప్రదేశమునకు, సవిధంబున=సమీపమువ, కుంకుమ రజ =కుంకుమ పుష్పాడి యొక్క, త్రసరేణు=పరమాణువుల విసరంబునుంబోని= సమూహము వంటి, సిగనిగ= నిగనిగలాడు నునుజిగి=మ కోహర కాంతితో గీలుకొని= తగుల్కాని, కొమలంపు=సుకుమారమై, జిలుగు= అందమైన, జిగికొనలు=కాంతి రేఖలు గగన తలము=అఆకాశ ప్రదేశమును, అలమికొను కొలంది=వ్యాపించు కొలది మణికర్లిక+ అంభ ప్రవాహంబు న=మణికర్ణిక అను ఘట్టము శందలి నీటి ప్రవాహముశ అపుమర్శణ స్నానంబు+అచరించి= అఘమర్షణ మంత్రములతో స్నాఫము చే ఆ+తీర వాా=అఆ ఒద్డుస కల జన విరచిత=భక్త జవములచే ఏర్మింపబడిఫ, వాలుకా లింగంబ.ంకు=ఇసుక లింగములక్రు షీర+అర్చనా శంభు ఎంగంబులకును=పావవట్టమునందలి పూజింపవలివ శివలింగంబులకును, మంత్ర+ అక్షత +పుష్ప+పూర్వకంబుగ= మంత్రములతో అక్షతలతో పుష్పములలో అభివాదవంబున్‌ చేసి=నమస్కారము చే పంచబ్రహ్మ పంవాక్షరీ మంత్ర ప్రధావంబులూప్రధానములై న పంచబ్రహ్మ మంత్రములు పంచాక్షరీ మంత్రము జపియించి=జసించి * ద్దమునిజ్పిద్ధులగు ముసుల పరంపరా=వరుసలతో, సంకులంబై = పమ్మర్దమైవ మంటాపధంజునన్‌= రాజవీదిలో, గంగా బహిర్గేహ దేహళీ విభాగంబుల ఘువ్‌=గంగ ఎలుపలి గృహముల గడపల విభాగములందు అంతర్గేహ సౌధ వీధికా=లోపలి గృహములైన మేడల వీధులలోను, విశాలాక్షి ప్రవ ంె న్న గదులను, చెందాటి, లోలార్క కాలభైరవ డుంఠి వినాయక క ఖ పరివార దేవతా కోటికి=జలోలార్కుడు మొదలగు పరివార దేవతా సమూహమునకు, ఎటికోళ్లు=నమస్కారములు, సమర్పించిజచ్షస్స, విశ్వేశ్వరి= ప్రపంచమును నియమించినవాడును, విరూపాక్తు=బేసి సంఖ్య కన్నులు క్రలవాడుః అక్షీణ= నశింపని, మోక్షలక్ష్మీ సామాజ; సింహాసనా రూఢున్‌*మోక్రూముక్షియనెడ్డి లక్రీ=సంపదకల ,మాజలా

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 215 సామ్రాజ్యము యొక్క(అవేక ప్రదేశములు అధీనములోనుండి ఒకే సమ్రాట్టు అధికారము గలిగిన రాజ్యము సామ్రాజ్యము) సంహావన=సింహాసనమును అరూఢున్‌= అధిరోహించిన వానిని దాక్షిణగ పూ కరుణా కటాక్ష వీక్తా పేక్టుని దాక్తిణ్య=నేర్పు పుణ్య పవిత్రత, కరుణాజదయల కటాక్ష వీక్షా=క్రీగంటి చూపులకు అపేక్తుని=కార్యకారణ సంబంధము గలవానిని(విశ్వేనాధ దేవుని) ప్రదక్షిణ క్రమ దండ ప్రణామ పురస్సరంబుగా గుడిచుట్టు కుడివైపుగా తిరిగి ఎదురుగా వచ్చి సాగిలపడు నమస్కారముల పూర్వకముగా 'సేవించి= కొలిచి ముక్తి మంటపంబు వ=ముక్తి మంటపమువన్‌, క్రొంతతడవు+*ఉండి=కొంచెము సేపు ఉండి మధ్యాహ్య కాలంబు+అగుట= మధ్యాహ్న సమయమగుట నిరూపించి=తెలిపి భిక్షా పాత్రంబుల 5+కేలన్‌+పూని=భిక్షాపాత్రలను చేత ధరించి అతి కరోర=మిక్కిలి క్రూరమైన, జరర క్షుధాగ్ని తౌాపంబునకున్‌=కడుపు ఆకలి అనెడి అగ్ని బాధకు, తోడగు=తోడైన, తపన సమయ=వేసవి కాలమందలి ప్రవండ=సహింప శక్కముకాని, కిరణకాంద ప్రకాండంబులు= కిరణముల శ్రేష్ట సమూహములు నెత్తి మండింప=తలను వేడెక్కింప లేదు. కూడదను నిషేధ వాక్కంబులు చెవులు నిండికొాన=లేదు నడువుండు. అను వ్యతిరేక వాక్యములతో చెవులు సిండిపోవగా విప్రవాటంబుల=బ్రాహ్మణ గృహముల వరుసలలో, ప్రతిగేహంబునున్‌= ప్రతి గృహమున పరిభ్రమించి=తిరిగి విసికి=విసిగిపోయి విసమాలి=మిక్కిలి విసిగిపోయి వేసరి=బాధపడి అలసి=అలపోయి ఆరటఫ్‌+పాంది=దు ఖము చెంది సాల=నీరసంచి? జూ(కించి=తత్తరపడి తూలి=ఊగాడి దూపటిలి=బడలి ఉల్గంబునన్‌= మనస్సులో క్రోధంబు=కోపము ఉదృవించివ=పుట్టిన - బావము - ఎనిమిదవ దినమున ఉపోదయ కాలమున గంగా తీరమున మేలుకొని మంత్ర పూర్వకముగా శివజపము చేసి కాశిలో గల ప్రముఖదేవతా కోటికి నమస్కారములు సలిపి విశ్వేశ్వరునర్పించి మోక్షమంటపమున మధ్యాహ్నము వజకు ఉండి అకలి బాధతో భిక్షా పాత్రలు చేతబూని విప్రవాటికల తిరిగి భిక్ష దొరకక సొమ్మసిల్లి కోపము కలిగిన శా కుక్షి ప్రోదృవ నిష్టుర క్షుధిత దుష్కోధాంధకారంబునం జక్షుల్‌ రెండును జిమ్మచీంకటులుగా సంరంభశుంభద్గతిం బ్రేక్షచ్చాత్రులు భీతించొందంగడు నుద్రేకించి హట్టంబునన్‌ భికాపాత్రము రాతిమీద శతధా భిన్నంబుగా వైచితిన్‌ 102 అర్ధము - కుక్షిజపొట్టయందు, ప్ర+ఉదృవజబాగుగా పుట్టిన, నిష్టుర=కరినమైను క్షుధిత=అకలిచేత కల్గిన, దుష్కధ+అంధకారంబువన్‌=పాడుకోపమనెడి చీకటితో, చక్తుల్‌

216 ద్వితీయాశ్వాసము వేగిరపాటుతోడి, శుంభత్‌+గతిన్‌= ప్రకాశించుచున్న నడకతో, (పేక్షత+ఛాత్రులు= చూచుచున్న శిష్యులు, భీతిన్‌+పొందన్‌-భయపడగ, కడున్‌=మిక్కిలి, ఉద్రేకించి= విజృంభించి, హట్టంబు నన్‌=అంగడి వీథిని, భిక్షాపాత్రము=భిక్షను స్వీకరించెడి పాత్రను రాతిమీందారాతిమీద, శతధా=నూరు భాగములుగా, భిన్నంబుగా=ముక్కలగునట్లుగా, వై చితిన్‌=వేసితిని భావము - అకలి బాధతో పుట్టిన క్రోధాంధకారముతో కన్నులు మూసికొనిపోయి శిష్యులు భయపడి చూచుచుండగా ఉద్రేకముతో భిక్షాపాత్రను అంగడివీధిలో రాతిమీద నూరు ముక్కలగునట్లు పగుల కొట్టితిని - విశేషము. - క్రేక్షిచ్చాత్రులు అని పాఠాంతరము. ప్రేక్తి శబ్దము బిల్హణుడు ప్రయోగించెను శ్రోధమును సూచించుటకై సంయుక్తాకరములను అధికముగా ప్రయోగించెను ఇది వర్తవిన్యాస వక్రత కం॥ అటు పౌరవీథి చక్కటి బటుకునయడవైచి క్రోధ పరిపాటి మెయిం గటములదరంగ భ్రూకుటి నిటలములను జెమట నీరు నిండి పుటిల్లన్‌ 103 అర్థము - అటు=ఆవిధముగ పౌరవీది= వడి వీధి, చక్కటిక్‌= ప్రదేశమున పటుకు నన్‌=పటుక్కుక పగులునట్లుగ, పడవైచి=భిక్షాపాత్రను క్రింద పడమ్మే క్రోధ=కోపము యొక్క పరిపాటి మెయిన్‌=అధికమగు రీతితో, కటములు+అదరంగ=కణతలు అదచరగ భూకుటి= కనుబొమల (మధ్యము) వందు, చెమట నీరు=చెనుట నీరు విటలములము= నుదుటి భాగము లందు, నిండిఘటిల్లన్‌= నిండినట్లు కలుగగా - ఫౌవము ఇ మ భ్‌, చెకిళ అట్లు భిక్షాపొత్రను నడివీధిలో పటుక్కువు క్రింద పడవేసి, కోపముతో గస అదరగ నుదురు చెమట నీటితో నిండగా - శం॥ ఎమియని చెప్పుదును లో పాముద్రా ప్రాణనాధ! ప్రజ్ఞా విభవం బేమోయయి చెడిపోవంగ నామది నెన్నండు లేని నైచ్యము పొడమెన్‌ 104 న! ్చ ర్థము - లోపాముద్రా ప్రాణనాధ=లోపాముద్రకు భర్తయైన ఓ అగస్త్య మహర్షీః మి అని చెపఎదునజ=ఎగా ఉని పదును, 1పజానిక*.. -=నివేక సంనత క్‌!

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 217 అయి చెడిపోవ/గ=మాటలతో చెప్పవీలులేనిదై క్షీణింపగ, నామదిన్‌=నా మనస్సులో, ఎన్నండు లేని=ఎప్పుడును లేని, నైచ్యము=నీచ స్థితి, పాడమెన్‌=పుట్టెను విశేషము - ఎమి' అను పదముతో బాధను వ్యక్రపరచుట వలన ఇచట పదపూర్వార్ధ వక్రత కలదు భావము - ఓ అగస్త్య మహర్షీ ఎమని చెప్పుదును నా ప్రజ్ఞ నశింపగా, నొ మనస్సులో నీచమైన ఆలోచన పుట్టెను ఓ ఏలా విచారింప నిందురేఖా మౌళి విమల మోక్ష విధాత విశ్వనాథు? నేలా వితర్కింప హిమణైల శేఖరో ప్టేష కౌశేయంబు సిద్ధతటిని? నేలా పరీక్షింప నిభరాజ వదనుని డుంరి విష్నేశు మండూక జరరు? నేలా విలోకింప వవ్రీలాకళాశూన్వ కటిం గాలబైరవృ వటుకనాథు? తే; నిబిల కైవల్యకల్యాణ నిలయమైన కాశిపైంగూడు లేకుండు కారణమున నలిగి శియింపంగాబూని యందుకొంటి ధృత కమండులు భాగీరథీజలంబు 105 అర్థము - ఇందురేఖా మౌళభిన్‌=చంద్ర శేఖరుని విమల=నిర్మలమైను మోక్ష= మోక్షమును విధాతన్‌=కలిగించ్చు, విశ్యనాధుని= విశ్వేశ్వర స్వామిని, ఎలా విచారింపను= ఎందులకు తలచలేకపోతినో, హిమశ్రై లశేఖర= మంచుకొండ యొక్క శిఖరములకు, ఉష్టీషూతలపాగయగు; కౌశేయంబు=పట్టువస్రమైన, సిద్ధతటినిన్‌= గంగను, ఎలా వితర్మ్కింపస్‌= ఎందులకు ఆలోచింప లేకపోతిరో! ఇభరాజ వదనుని=గజముఖుడువు, మండూక జరరున్‌=కప్పపొట్ట వంటి చొట్టి కలవాడునగు. డుంరి విఘ్నేశ్వరున్‌=డుంరి వినాయకుని, ఎలా పరీక్షింపన్‌=ఎందులకు

లః ద్వితీయాశ్వాసము వ్రీలాకళాశూన్యకటిన్‌=(దిసమొల కలవానిని) ఇగ్గులో స్వల్పభాగమును వస్త్రము లేనివాడును, వటుకనాధున్‌=వటుకనాధుడు అనుపేరుకల, కాలఖైరవున్‌=కాలభైరవుని, ఎలా విలోకింపన్‌= ఎందులకు గమనింపలేకపోతినో! కూడు లేకుండు కారణమునన్‌=భిక్ష లభింపని కారణముచే నిబిల=సమస్తమైన కల్యాణ=ఫభములకు, నిలయమైన=స్థానమైన, కాశిపై=కాశీనగరముపై అలిగి=కోపించి శపియింప(గాన్‌+పూని=శపించుటకు యత్నించి, కమండలు=కమండలువునందున్న భాగీరధీజలంబు=గంగాజలమును, అందుకొంటి=తీసికొంటిని భావము - కాశిలో అన్నము దొరకని కారణముగా విశ్వనాధుని గంగను డుంరి వినాయకుని, కాలభైరవుని మనస్సులో అలోచింపలేక సకల కల్యాణ నిలయమైన కానిని శపింపతలచి కమండలువులోని గంగా జలమును అందుకొంటిని ఉ॥ శోపము సంహరింపు ముని కుంజర!" యంచులలాటదేశ సం స్థాపిత పొణిపద్మయుగ సంఘటితాంజలి బంధులై మహా తాసస శిష్య బృందములు ధర్మపథంబును దెల్పిచెప్పంగా శాప జలంబు పూనితి ప్రశాంతి విహీనత నేమిచెప్పుడున్‌? 106 అర్ధము - మునికుంజర=మునిశ్రేష్టుడా! కోపము సంహరింపు=కోధమును ఉపసంహరించుకొనుము, అంచు=అనుచు, లలాటదేశ=ముదుటి పచేశము వంచు సంస్థాపిత=చక్కగా ఘంచబడిన పాణిపద్మయుగ=తామరలవంటి రెండు అరచేతులతో సంఘటిత=దగ్గరగా కూర్చబడిన, అంజలి బంధులై=బంధింపబడిఫ చోసిళులు కలవారై మహా తాపస= గొప్ప తపప్వులైన శిష్యబృందములు= శిష్యపమూహములు, ధర్మపదంబుసు= ధర్మమార్గమును, తెల్పి చెప్పగాజసూచించి వివరింపగా ఎమి చెప్పుదును=ఎమని చెప్పెదను, ప్రశాంతి విహీశతక్‌=మిక్కిలి శాంతి లేకపోవుటచే (వికలమైవ మ్రవస్సుతో) శాపజలంబు పూనితి=శపించుటకై నీటిని గ్రహించితిని భావము - మునివరా! కోపమును తగ్గించుకొనుము అని శిష్కులు నమస్కరించుచు ధర్మ మార్గమును తెల్పుచున్నను ఎమని చెప్పుదును? మాశ్పిక్ర శాంతి లేక శపించుటకు నీటిని తీసికొంటిని వ॥ ఇవ్విధంబున సప్తవాసరోపవాసాయాస సంచూత్ర ప్రభూత రోషావేశంబున నంగుళీ పవిత్ర సనాధంబైన హస్తంబున మణికర్ణికా జలంబులు ధరియించి యిట్లని కేపియింప నుద్యోగించితి- 107

శ్రీ భీమేశ్వర వురాణము 219

అర్ధము - ఈ+విధంబున=ఇట్లు, పప్రవాసర=ఎడుదినముల, ఉపవాస+ఆయాస= అన్నము శేకపోవుటచేత కలిగిన బడలికచేత పంభూత=పుట్టిన, ప్రభూత =అధికమైన, రోష+ఆవేశంబునన్‌=కోపము యొక్క తొందరపాటుతో అంగుళీ పవిత్ర సనాధంబు+ఐన= వ్రేలియందలి దిర్భ ఉంగరముతొ కూడినదైన, హస్తంబున=చేతితో, మణికర్ణికా జలంబులు ధరియించి= (కమండలువు సండున్న్ర) మణికర్ణికా ఘట్ట జలమును తీసికొని ఇట్లు+అని శపియింపక్‌=ఈ విధముగ (కానిని) శపించుటకు ఉద్యోగించితి=పూనుకొంటిని

భావము - ఈ వివముగ ఎడు దినములు అన్నము లేకపోవుట వలన కలిగిన కోపముతో కొశిని శపింపతలచి కమండలువులోని మణికర్ణికా జలమును చేతధరించితిని వ్యాసమహర్షి కాశిని శంపంబూనుట -

మాభూ థైపూరుషీ విద్బా మాభూ తైపూరుషం ధనమ్‌

మౌాటూ తైప్తూరుషీ ఛ్రక్తి కాశ్యాం నివసతాం సదా 108

అర్ధము - కాశ్యాం=కాశ్తియందు ఫదా=ఎల్లవ్బుడు, నివపతామ్‌=నివసించు వారలకు, జైవూరుషీ*మూడు తరముల వరకు విచ్వా=విది మా+అభూత్‌=లేకుండుగాక శ్రైపూరుషం=మూడు తరములు దనమ్‌= ధనము, మా+అభూత్‌=లేకుందుగాకః తైపూరుమీ మూడు తరములు భక్తి =ఛక్తి మా+అభూత్‌=లేకుండుగాక

భావము - క్రాన్సర్రో నివంచు వారికి మూడు తరముల వరకు విచ్చ ధనము భక్తి లేకుండా గౌక =

విశేషము - ఈ న్లోక్రము యచాక్షరముగ సంస్కృత భీమఖండము సందున్నది (5 అధ్యా - 66 శ్లో)

ఈ షుట్టము కాశీఖందమునందు కూడ వచ్చును శ్రీరాధ మహాకవి అక్కడ శ్లోకము వాయక పదృమును వ్రావూడు

ధనము లేకుండెదరు మూడు తరములందు

మూండు తరములుంజెడు(గాక మోక్ష్మ లక్ష్మి

విద్యయును మూండు తరముల వెడల వలయు.

బంచజనులకు(గాశికా పట్టణము“ కాశి 7-158

ఈ పద్యము సంస్కృత కాశీఖండ శ్లోకమునకు అనువాదము-కాశీఖండశ్లోకమిది =

మాభూత్రైపూరుషీ విద్యా మాభూశ్రైపూరుషంధనమ్‌

తీయాశ్యాసము 220 ద్విలయాక్వా ఈ కాశీఖండ శ్లోకమునకు శ్రీనాధుని భీమేశ్వరపురాణ శ్లోకమునకు భేదము స్వల్పమని స్పష్టము సంస్కృత కాశీఖండమున వ్యాసుడు కాశీ నగరమును శపింప దలపెట్టినట్లు సృష్టము కాని తెనుగు కాశీఖండమున వ్యాస మహర్షి కాశిని కాదు కాశీ నగరవాసులను శపింప దలచినాడు భీమేశ్వర పురాణమున కూడ కాశీనగరవాసులనే శపింపబూనినాడు వ్యాసుడు కాశీనగరవాసులను శపింపదలచినను, పార్వతీ పరమెశ్వేరులు మాత్రము వ్యాసుడు కాళిని శపింపదలచినట్లే భావించి మాటలాడినారు (భీమ 2 114) కాశీసగరమునకును అందలి ప్రజలకును అభేదము భావింపవలెను 105వ పద్యములో కాశిపై అలిగి శపియింపబూనినట్లు కలదు కదా తే అని శపింపంగ బూను నయ్యవసరమున నేమి చెప్తుదునో సంయమీంద్ర వంద్య! యుదిలగొని కంపమందుచు నుండె(గాని శాపజలమందుకోం గేలు సాంగదయ్యె 109 అర్థము ఆర్సీ శంయమి+ఇంద్ర+వంద్య=మునిశ్రేష్టులచే నమస్కరింపబడు జ అగప్త్య మహర్షీ, ఎమి చెప్పుదునము=ఎమని చెప దును? అని శపింపంగన్‌అని శపింపచోవుః ఆ+అవసరమువ=ఆ సమయమున, ఉదిలగొని=త్వరపడుచు కేలుఐహృము క0పము+ అందుచునుండెన్‌+కాని=వణకుచుండెను రాని -పజంముశ తడవ వై ప జలమును శ జల్‌ పంచ్చున్లో ర్‌జనౌ క్‌ గ్రహించుటకు, సా౦గదయ్యె=రాదయ్యెన్స భావము - ఒ అ్రగస్త మప ల వ. కంపించుచుండెకు కా ల రహర్ష్మీ ఏమని చెప్పుదును! చేయి త్వరవచుచు గ అమున్సు అండుకొమటక్సృ సాగలేదు వేషము - ఈ ప్పుట్ట మున ఎన్ని వ్వ జ క పర్యాయములు అనినాడు _ అది వై య్‌ అప్పాదును అ్రన్ఫుమ్రాట్ర వ్యాసుడు అనే వ ముల అళ్ళాత్తా పమ్సన్సక్రృ సూచనము || ఆ సమయంబున నొక్కయింటి మచ్చెకంట్రి + గార్‌నా నగర స్తన్పవరా చవన వాటికా మద్యంబున ౦టి పంచాశద్వర్త దేశ ముదుసలి చక్రవాకంబులతో నస. వ్‌ ప్రరిశసారంటైన వేికాదరంబుగ ఇ్యంబా గ్‌ తనూవల్లి జలదరింపషం గంకణ ర (| (గు చన్నుల వ్రేయందనంబనం | ణత్కారం గ్రక్కున గోపు ద్వారంబు బోరు తలుప్ప వాయందటి టాంబు దోరంబుగాగ్రక్కు మై(త(ద్రిభువన ఇ యందియల రవలిత్రడంగూడిన మట్టియల మోంతం 9బులు నులివిగ్య్యా దెరవ గడ చి వు గడప యోగం జరణ పల్పవంబుంజా

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 221 యనంగ ధ్వజపట కరోర పారీనచ్చాయా దాయాదంబులైన వెడంద కన్నులు తలచుట్టునుం బలసి పాలయ కల మధుర వీణా క్వాణ పాణింధమంబైన యెలుంగునెత్తి యో బ్రాహ్మణోత్తమా! శాపము"సంహరించి యిటు రమ్మని నన్ను జేరం విలిచిన 1 110

అర్హము - ఆ వమయంబువవ్‌= అప్పుడు కాశికానగర=కాశీపట్టణమందలి సోమవీదిక్రాజసోమవీదిలో. భవన వాటికా మచఛ్వంబునన్‌= ఇండ్ల వరున మధ్యలో ఒక్క ఇంటి మచ్చెకంటి=ఒక ఇల్లాలు పంచాశత్‌+వర్షదేశీయ= ఇంచుమించు ఏబది సంవత్సరము లు కంది పలితసారంబైన=సరసినను సర్వోత్రమమగు వేణికాభారంబుకేశ పాకే భారము కైవడశ్‌=క్రిందికి ఒరగగా, ముదుసలి చక్రవాకంబులళోన్‌ ముసలి చక్రవాక పక్షులతో ఎక్షుక్షై ంబాడు=పరిహాసము చేయు వీయ చముల=చలింయ పాలిండ్లు వ్రేంగుదనంబునన్‌= భారమువ, తవ=తన యొక్క తమూవల్లి=తీగవంటి శన్నని శరీరము, జలదరింపన్‌= కంపింపగ కంకణ=చేతి కంకణముల, యము౯ రుణత్కారంబు=రుణ రు౯ అను ధ్వని తోరంబుగాజఅధికముకాగ గ్రక్శ శక=వెంటనే, గోపుర ద్వారంబూవీది లై వాకిలి: బోరు తలుపుజ పెద్ద రెక్క తలుపు పాయందట్టి=విడిపోవు పట్లు త్రోసి అందియల=కాలి ఆందియల రవళి శ్రోడస్‌ కూడిన=ధ్చ మంలో కూడిన మట్టియల మైోఃతకొవైేళ్ల మట్టియల చప్పుడుచే తీభువవంబులున్‌=మూడు. తోకములు. బలివుగ్‌ 3 క=చ్వనింపగే తెరువుగడప ఓరకా చీదివైపుగల గడప అంచున చరణ పల్లవంబు=చిగురుటాకు వంటీ ప్రాదమును, చంచోచాచి! అ సంగధ్యజ=మన్ముధుని జెండా పట=గుడ్డపై, కరోరజనిండిన పొరీనద్భాయౌ దాయాదంజు లైశ=చేప పోలికకు సమానములైన(చేప వంటి) వెడంచకన్నులోవిశాలములైన నేత్రములు తలచ్చట్ట వున్‌+బలప+పాలయ=తలచుట్లును బాగుగా వృాపొప కల మధుర=అవ్వక్తీ మధురమైన, వీణాక్వాల పాణింధమంబైన ఎలుంగనెత్తి ఎవీణాధ్వనిని చప్పట్లువరచి పారద్రలు వ. గొంతుతో ఒ బాహ్మణ+ఉత్తమా!=ఓ విప్ర శ్రేష్యడా' శాపము+అపసే పె ఉంచుట మాని, ఇటు రమ్ము+అని=ఇటు రావలనినదియనిః నన్నువ్‌=నమ్ను

=దగ్గరక్రు ఆహ్వానించిన

భావము - అప్పుడు కాశీనగర సోమవీధిలో ఇంచుమించు ఏబది యేండ్ల యీడుగల క ఇల్లులు తలుపు తెరచి మధుర స్వరముతో 'ఓ బ్రాహ్మణోత్రమౌ' శపించుట మౌని

సి భిక్షకు ఆహ్వానించెను

ఒకటై విశేషము - శ్రీనాధునకు ఇష్టములైన ప్రయోగములో వీణాక్వాణ పాణింధమము

ద్వితీయాశ్వాసము 222 టి కసగు,

“ క్రర్శృకరణార్ధములు గల పాణి శబ్బమునకుంబరమైన “ధ్యా” ధాతువునకు 'ధమ' ప్రత్యయమును, పాణి శబ్దమునకు మకారాగమమును వచ్చును పాణి+ధ్మా=పాణింధమ పాణయ ధ్మాయంతే ఆత్ర అంధకారావృతత్వాత్‌ - చీకటిగా నుండుట వలన నిచ్చట చప్పట్లు చజతురు, పొణింధమము=కాలిమి తిత్తి పాణిభ్యాం ధ్మాయతే తత్సమ చంద్రిక - పుట - 24

ఈ పాణింధమ” పదబంధమును శ్రీనాధునకు ప్రసాదించినది భట్ట మురారి -

“నవ భవద్గీర్వాణ పాణింధమా పంధానో దివి సంకుచంతి” (అనర్హరాఘవము 4-20) ఉ॥ సంతసమంది యేనప్పుడు శాపజలంబులు పాజంజల్లి వే

దాంతవచో మహోపనిషదర్ధమయిన్‌ శుభరూప వృద్ధ సీ

మంతినిం గాశికా నగర నముధ్యనివాసిని విశ్వనాథు శు

ద్ధాంతము డాయంబోయితింబియంబును భక్తియునుం దలిర్పంగన్‌ 111

అర్థము. - ఏను=నేను అపుడు=అప్పుడు సంతసమంది= సంతోషించి, శాపజలంబులు=(చేతిలోగల) శాపజలములు, పాజన్‌*చల్లి=పారచల్లి వేదాంత వచస్‌= వేదాంత వాక్కులతో గూడిన, మహా+ఉపనిషత్‌+అర్ధమయిన్‌=గొప్ప ఉపనిషత్తుల సారమైన దానిని, శుభరూప=మంగళ రూపము కలదానిని వృద్ధ సీమంతినిక=ముదుసలియైన స్త్రీని కాశికా నగర మధ్య నివాసిని=కాశీ పట్టణము యొక్క మధ్యలో నివసించు దానిని విశ్వనాధు శుద్ధాంతమున్‌=విశ్వ నాధుని భార్యయైన దానిని ప్రియంబును=ప్రేమయును భక్రియుస్‌= భక్తియు; తలిర్పన్‌=చిగురింపగా, డాయన్‌ పోయిరి= పమీపించిత్తిని

భావము - ఆ ఇల్హాలు అట్లు పిలువగా అప్పుడు నేను సంతోషముతో శాప జలము పారజల్లి విశ్వనాధుని ఇల్లాలైన పార్వతిని భక్తితో సమీపించితిని - అ॥ డాయంబోయి యప్పుడాయన్ము యెవ్వరో

యేకులంబు నదియొ యెజుంగకయును

నే జొహారు నిడితి హృదయంబనేరుచు

నెదురు ప్రాభవంబు నేర్పరింప 112

అర్థము = అప్పుడు=అంత, డాయన్‌+పోయి= సమీపించి, ఆయమ్మ=ఆ గృహిణి, ఎవ్వరో ఏ కులంబునదియో=ఎవరో, ఏ క్రులముదో, ఎఆుం/గకయును=తెలిసికొనకయే, నే జావారును+ఇడితి=నేను నమస్కరించితిని, ఎదురు=ఎదుటి, ప్రాభవంబు=గొప్పతనము, ఏర్పరింప=తెలిసికొనుటకు, హృదయంబ=న్బాదయమే, నేరుచుజశ్రక్తి కలది అగును

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 223

భావము - ఆ ఇల్లాలు ఎవరో ఎ కులముదో తెలియకయే నమీపించి నమస్కరించితిని ఎదుటి వారి గొప్పతనమును తెలిసికొనుటకు మనస్సే సమర్ధమైనది

అంత నన్నుం జేరంవిలిచి యక్కాంత యిట్లనియె 113

అర్ధము - అంత=అప్పుడు, నన్నున్‌+చేరన్‌+పిలిచి=నన్ను దగ్గరకు రమ్మని పిలిచి, ఆ+కాంత=ఆ స్రీ ఇట్లు+అనియె=ఈ రీతిగా అనెను

భావము - అప్పుడు ఆమె వన్ను దగ్గరకు పిలిచి ఈ విధముగా ననెను - తే ఇిక్షలేదని యింత కోపింతురయ్య

కాశికా పట్టణము మీ6ద గానినేయ!

నీ మనశ్శుద్ద్ధి. దెలియంగ నీల కంరు.

డింత చేసెను గాక కూడేమి బ్రాంతి 114

అర్ధవు = కానినెయ=ఐుక న్యు పుట్టిన వ్యాసా! కాశికా పట్టణము మీ6దన్‌=కాశీనగరము మీద భిక్ష లేదని=భిక్ష చొరకలేవని ఇంత కోపింతురయృ=ఇంతగా కోపించవచ్చునటయ్య, నీలకంరుండువనీలమైన కలరము. కలవాడు నీ మన శుద్ధి=నీ చిత్తపద్ధిని తెలియంగన్‌= తెలిసికొనుటకు, ఇంత చేసన గాక=ఇట్లు(భిక్ష దొరకకుండగ) చేను కాని కూడేమి బ్రా(తి=(కాశిలో) భిక్షకు ఎమి లోపము?

భానము. - వ్వాసుడా! భిక్ష వారక లేదిని కానిపై ఇంతగా కోపింపవచ్చునా” విశ్వరాదుడు నీ మశక్ళుద్ధి తెలిసికొన ఇట్లు పరీక్ష చేపను కాని కాశిలో భిక్షకు లోపముండునా?

విశేషము - కానినేయ అశు శబ్ద సాదుత్వము చింత్సము కన్వకు పుట్టినవాడు కానీసుడు అగును క్షానివేయ అను శబ్దము మజియొక చోట కూడ శ్రీనాదుడు వాడెను

కార్య సంసిద్ధింబొండెచు కానినేయ భీమ - 3౩-214

కానీన - కర్యాయా జాత (కన్యా+అణ్‌ కానీవ ఆదేశము) అవివాహితయగు స్రీకి కలిగిన పుత్రుడు తే॥ శ్రీ విశాలాక్షి బంగారు శ్రెడ్డునందు

నమృతపాయస మొసంగు నభ్యాగతులకు(

గాశికాపురి మధ్యాహ్న కాలమునంగ

వినియు నెటు(గవె యాతిధ్యవేళలందు 115

224 ద్వితీయాశ్వాసము అర్ధము. - కాశికావురిన్‌=కాశీనగరమున, మధ్యాహ్న కాలము=మదధ్యాహ్న సమయమున, శ్రీ విశాలాక్షిశ్రీ విశాలాక్షి అభ్యాగతులకున్‌=అన్నమునకై వచ్చిన వారికి బంగారు శ్రైెడ్డునందున్‌=బంగారపు గరిటెతో, అమృత పాయసమొస(గున్‌=అమృతమయమైన పాయసము పెట్టును, అన(గన్‌=అనగా ఆతిధ్య వేళలందు=భోజనము పెట్టు సమయము లందు, వినియున్‌*ఎజుంగవె=వినిగూడ తెలిసికొన లేవా? భావము - కాశిలో విశాలాక్షి మధ్యాహ్న కాలమున అభ్యాగతులకు బంగారు త్రెడ్డుతో అమృత పాయసము పెట్టును అను మాట ఆతిధ్య సమయములందు వినియుండలేదా? ఉఊ॥ ఏడు దినంబులన్నమునకెడ్డెము పుట్టిన యంత నూత్రలో నేడుచుచున్నవాండవు మునీశ్వర! నేండును నీదు ధీరతల్‌ పాడతి పోయెనే శివుని బార్యకుంగాళికిం. బుణ్య రాశికిం గాడునానర్పంజూచెదవు కంరపు(గ్రోధము పెచ్చులెచ్చంగన్‌ 116 అర్ధము - మునీశ్వరా=మునీంద్రా! ఎడు దినంబులు=ఏడు నాళ్లు, అన్నమునక్రు= ఆహారమునకు, ఎడ్జెము పుట్టిన=ఇబ్బంది కలిగిన, అంతమాత్రలో= అంత మాత్రమువక్తే, ఎడుచుచున్న వాండవు=వగచు చున్నావు, నీదు ధీరతల్‌=నీ దిట్టతనములు, పాడజి పోయెనే= నశించి పోయెనే” కంరము+క్రోధము=గొంతుడాక ఉన్న కోపము, పెచ్చు అెచ్చ/గన్‌=అదికము కాగా పుణ్యరాశికిన్‌+శివుని భార్వకు5+కాశికి5్‌=పుణ్యముల రాశి, శివుని భార్య అయిన కాశికి కాడున్‌+ఒనర్పన్‌+చూచెదవు=చేటును చేయ చూచెదవు భావము - మునీశ్వరా' ఎడు దినములు అన్నము లభింపనంత మాత్రమువ వగచుచున్నావ్సు నీ ధీరత్వము వశించెనే? పుణ్యముల రాశి శివుని భార్య అయిన కాశిని గొంతుదాక్ష ఉన్న క్రోధముతో శృశానము చేయచూచెదవు ఉ॥ శొ్‌న్నెల పువ్వుదాల్పునకు(గూరిమి బోగ పురంధ్రి కక్కటా యిన్నగరీలలామమున కీపరిపొటికి నిట్టి కోపమే లన్న! ఘటించెదో మునికులాగ్రణి! నిక్కమువో “బుబుక్షత కిన్నకరోతిపాపోమను కేవల నీతి దలంచి చూడంగన్‌ 117 అర్ధము - క్రొత్త+నెల=నూతన చంద్రుడు - చంద్రరేఖయను, వువ్వు+తాల్పునకున్‌= అావును దాల్చిన శివునకు, కూరిమి=ఇష్టమైన - ప్రియమైన, భోగ=పూజింపదగిన, పురంధ్రికి= (స్వజన సహితం పురంధారయతి) పుణ్యస్రీ వంటిదగు, ఈ+నగరీ లలామమునకు= ఈ శ్రేష్ట నగరమైన కాశికి ఈ పరిపాటికిన్‌=-ఇంత సామాన్యమైన దానికీ, ఇట్టి కోపము+ఎలన్న=

క్రీ భీమేశ్వర పురాణము 226 ఇటువంటి కోపమెందులకయ్య ఘటించెదు=కలుగజేసెదవు నిక్కము+పో=నిజమగులే, మబుక్షిత =ఆకలితోమున్నవాడు కిం=ఎమి పాపమ్‌ =పాపమును న కరోతి=చేయడు? అను= అనునది తలంచి చూడ(గక్‌=ఆలోచించి మాడగా కేవల నీత్తి=ప్రధాన నీతి

భావము - మునికులాగ్రణీ! శివునకు ప్రియ భార్యయైన ఈ కాశిపై ఇంత చిన్న ఏషయమునక అంత కోపమేల పూవెదవు అవునులే ఆలోచించిన ఆకలితోనున్నవాడు ఎ హప్రము చేయడు?” అన్నడే ప్రధాన నీతి క్త కాశి పైంగోపగింపంగం గాడు నీకు

నెంత కోపించునో యింత కిందుమౌళి

విప్రండవు గౌన నేరము వెదకందగదు

ఖిక్షంగొన రమ్ము మాటలు సెక్సు లేల 118

అర్ధము = నీకుర+కాన్సిపై క4కోపగింపంగక్‌+కాదు=నీవు కాశిపై కోపింప కూడదు, ఇందు మౌలి=శివుడు ఇంతక్రు=దీ౨క్షి ఎంత కోపిందునో=ఎంత కోపించుకో! విప్రండవు గాన నేరము వెదకందగచు=బ్రాహ్మణుడవు కావున తప్పు పట్టరాము మాటలు పెక్కులేల= మాటలు ఎకు) వ ఎందులకు భిక్షంగొానరమ్ము=భిక్షను గ్రహించుటకు రమ్ము

భావము - సీవు కాన్సెపై కోపింప కూడదు దీనికి శివుడెంత కోపించునో! బ్రాహ్మణుడవు కావున తప్పు వెదక కూడదు పలు మాటలేల?” భిక్ష గ్రహించుటకు రమ్ము

విశేషము - ఇంతకు అను పర్వనవామము వ్వాసుని తెలివితక్కువ చేష్టను ఎంత అను సర్వనామము విశ్వనాధుని ఆగ్రహ తీవ్రతను సూచించుచున్నవి ఇది పదపూర్వార్థ వర్రత వ॥ అనిన నవ్వాలుంగంటికి నిట్లంటి 119

అర్థము - అనిన=(ఆమ్సె) ఇట్లు అనగా, ఆ+వాలు(గంటికి=అఆ ముందర వయనతో, ఇట్లు+అంటి= ఈ విధముగా పల్రికితిని

భావము - (ఆమె) ఇట్లు అనగా ఆ ప్రీతో ఈ కీతిగా వంటిని శా॥ “తల్లీ! యిన్నిదినాలక్రేనియు సుధాధారా రసస్యందియై

యుల్గంజున్‌ సుఖియింపంజేయు పలుకెట్లో వింటి నివ్వీటిలో(

బెల్లాకొన్న కతాన నేనొకండనే భిక్తానకున్‌ వత్తునో

యెల్లన్‌ శిష్యులంగొంచు వత్తునొ నిజం బేర్పాటుగాం జెప్తుమా 120

226 ద్వొితీయాశ్యాసము అర్ధము - తల్లీ=అమ్మా! ఇన్ని దినాలకు+వనియు=ఇన్ని దినములకైనను, ఈ+ వీటిలోన్‌=ఈ నగరములో, సుధా ధారా= అమృత ధారల, రసస్యందియై=రసమును ప్రవించు నదియై, ఉల్లంబున్‌=మనస్సును, సుఖియింపన్‌*చేయు=సుఖింప చేయు పలుకు+ఎట్లో వింటిన్‌=మాట ఎదో విధముగ వింటిని, పెల్లు+అకొన్న కతాన=ఎక్కువ ఆకలి ఉన్నందున నేను+ఒకండనే=నేను ఒక్కడనే భిక్షానకున్‌+*వత్తునో=భిక్ష తీసికొనుటకు వచ్చెదనా” ఎల్లక్‌+ శిష్యులన్‌=శిష్యులను ఎల్లరను, కొంచు వత్తునోజతీసికొని వచ్చెదనా? నిజంబు=సత్యము, ఏర్పాటుగాన్‌+*చెప్పుమా=స్పష్టముగా చెప్పవలసినది భావము - “అమ్మా! ఇన్ని దినములకైనను ఈ పట్టణమున అమృత తుల్యమై మనస్సునకు సంతోషము కలుగు మాటను ఎట్లో వింటిని ఎక్కువ ఆకలిగా నుండుటచే భిక్షకు నేను ఒక్కడనే వచ్చెదనా? శిష్యులందరను తీసికొని వచ్చెదనా? నిజము స్పష్టముగా చెప్పుము విశేషము - ఈ పద్యమునందలి “ఎల్లన్‌ శిష్యులు ' అన్నది చర్చకు గురియైన ప్రయోగము 'సమాసంబున యందు ద్రుతంబునకు లోపంబగు' , ఎల్ల యర్ధములు, ఎల్ల కలుషములు 'సర్వ పర్యోయంబైన యెల్ల శబ్దంబు ద్రుతాంతంబైన యవ్యయంబు - దీని కసమాసంబున విశేష్యంబునకు ముందు ప్రయోగంబు లేదు" - అని చిన్నయ సూరి బాల వ్యాకరణము - (సంధి - 24) ఈ నియమము ప్రకారము ఎల్ల శిష్యుల ' అని కావలెకు ఎల్లన్‌ శిష్యుల అని కాదు “ఎల్ల శిష్యుల ' అన్నచో గణభంగమగును దీనిని సవరించుటకు బండారు తమ్మయ్యగారు ఎల్లా శిష్వుల అన శ్రీనాధుడు కర్ణాట సంప్రదాయామగుణముగా ప్రయోగించినాడేమో అని సర్ది చెప్పిరి కాని అట్లు సర్ది చెప్పనవసరము లేదు (శ్రీనాధ మహాకవి పుట-217) చిన్నయసూరి చెప్పినట్లుగా ఎల్ల' అకునది ద్రుతప్రకృతికమగు అప్మ్క్మయము కాదనియు 'ఎల్ల అను దానికి “ఎల్లరన్‌” అను అర్షమున్నదనియు చిన సీతారామ శాస్త్రిగారి ఆంధ్ర వ్యారకణ సంహితా సర్వస్వ వివరణము (ప్రధమ - పుట - 333) ఆ॥ అనుమాన శ న! ల్‌ యాడు మెల్ల వినంగ' ఉద్యో 4-189 పల్కె భార్గవుండెల్ల వినంగ ఆను 2-282 అనుదానో పద్యములలో “ఎల్ల” అనుదానికి “ఎల్లరు అని అర్ధము. కనుక *' ఎల్లో ల్లరన్‌” అను అర్ధమున భారత ప్రయోగములున్నవి

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణయి 227 శ్రీనాధుడు కూడ ఇట్లే. ఎల్లక్‌ శిష్పుల అను దానిని ఎల్లరన్‌ శిష్యుల -. అను అద్ధమున ప్రయోగించినాడు. కనుక శ్రీనాదుని ఎల్లన్‌ శిష్యుల - ప్రయోగము వ్యాకరణ విరున్ధము కాను పైగా ఈ బ్రయోగిము శ్రీనాధుని భారత భాషా ప్రయోగ పరిశీలన పాటవ ప్రదర్శనమునకు ఒక నిడర్శశము ఎల్సన్‌ శిమ్యులు అవను చోట ఎల్లుర్‌ శిష్యులు" అని శ్రీనాడండు ప్రయోగించెనేమోయని కొందరి అనుమానము. గ్రుక్సిభ్మింగుచు అని శ్రీనాథుని ప్రయోగము (కాశీ - 4-123) కలదు కదా అని వీరి కాలమానము భిక్షార్హమక ఎవాహ మాగమిష్కామి వోగ్భృహం శ్రిష్యె. కిం వాబిలై స్పాకమెకం నితృ్వంచ మేవద సంభీమ 61 ఈ పద్యము నందలి ఇన్నిదివాలకేనియు యంచలి యు అను సముచ్చయము వలన వ్వక్రోక్రి కలదు తే; ఈవు పెట్సిన చిక మేమిందజమును బంచుకొని చేయువారము ప్రాణ రక్త నాతి! యందజివియును బ్రాణములు కావె నాయదియె ప్రాణమని వత్తునా చుజింప? 121 అర్ధము - నాతి=అమ్మా! ఈవు పెట్టిన భిక్ర=నీవు పెట్టిన భిక్ష మేము అందజమును పంచుకొని=మేము అందరముకు పంచుకొని ప్రాణ రక్ష చేయువారము= ప్రాణములను రక్షించు కొందుము అందఖవియును ప్రాణములు కావె=అందరివి ప్రాణములు అగును కదా! నాయదియె=నా ఒక్కనిదే ప్రాణము అని=ప్రాణము అని భుజింప వత్తునాజతినుటకు వచ్చెదనా? భావము - అమ్మా! నీవ్చు పెట్టిన భిక్ష మేము అంచరము పంచుకొని ప్రాణములను నిలుపుకొందుము అందరివి ప్రా్వమ్సలీ కదా - నా ఒక్కనిచే ప్రాణమని తినుటకు వచ్చెిదనా” వ॥ అనిన మందస్మిత వదనారవిందయై యయ్యిందు బింబానన యిట్లనియె 122 అర్థము - అనిన=వ్వాప్పడిట్లు అనగా, మందసష్మిత=చిర్తునవ్వుతో కూడిన, వదన+ అరవించచైై= ముఖ పద్మము కలదియై ఆ+ఇందు బింబ+ఆవవ=చంద్రబింబము వంటి ముఖము కల ఆ స్త్రీ, ఇట్లు+అనియె=ఈవిధనుగననెను భావము - వ్యాసుడిట్న అనిన వవ్వుచు అ చంద్రబింబానన ఇట్లు అనెను

ద్వితీయాశ్వాసము 228 శా॥ “అంతేవాసులు నీవుంగూడుకొని మధ్యాహ్నాఖి షేక శ్రీయల్‌ శాంత స్వాంతత జాహ్నవిం జలిపి 'పెల్చన్‌ రండు నేనింతలో నంతర్గేహమునన్‌ సమగ్రముగ మీకాహారముల్‌ వేగం గ ల్పింతున్‌ భోజన మిష్టుందరకుదృప్తిన్‌ బొందంగాంబెట్టెదన్‌ 123 అర్హము - అంతేవాసులు=నీ శిష్యులు, నీవున్‌=నీవును, కూడుకొని=కలసి, శాంత స్వాంతతన్‌= ప్రశాంతమైన మనస్సుతో, మధ్యాహ్నాభిషేక క్రియల్‌= మధ్యాహ్నము సలుపవలసిన స్నానము మొదలగు క్రియలు, జాహ్నవిన్‌+చలిపి=గంగానదిలో చేసి; పెల్చన్‌=త్వరగా రండు= రండు, నేను+ఇంతలో=నేను ఈలోపున) అంతర్గేహమునన్‌=లోపలి గృహమునందు సమగ్రముగ=సంపూర్ణముగ, మీకు+ఆహారముల్‌= మీకు(భోజన) పదార్ధములు, వేగన్‌=వెంటనే, కల్పింతున్‌=కూర్చెదను, ఇష్టము=ప్రియమైన, భోజనము=అన్నము అందరకున్‌=అందరకు, తృప్తన్‌+పొందగాన్‌=తృప్తి కలుగునట్లుగ, పెట్టెదన్‌=పెట్టెదను భావము. - శిష్యులు నీవును కలసి గంగ చెంత మధ్యాహ్నాభిషేకములు పూర్తి చేసికొని త్వరగా రండు నేనింతలో సంపూర్ణముగ ఆహారములను కల్పింతు ను ఇష్టాన్నము మీ అందరకు తృప్తిగా పెట్టెదను కం॥ _ఆశాంటి రిన్ని దినములు పోంకంతయు భిక్ష వీటం బుట్టక యునికిన్‌ ఆంకట దూశట నలిగితి రేకట వాయంగ భిక్ష లిడియెద రండీ ' 124 వచ అర్థమ్సు _ ఇన్నిదినములు=జన్ని నాళ్ళు వీటన్‌=పట్టణమందు: పోంక+అంతయు= ఆకలి న ఎలైనను, భిక్రజభిక్త పుట్టక+ఉనికిన్‌=లభింపక్ర పోవుటచే, ఆకొంటిరి=(బ్రాగుగా) యున్నారు, ఆ(కటి=ఆకలిచే కలిగిన, దూంక్రటన్ష=దు ఖముతో, నలిగితిరి= బడలిత్రిర్చ బె(కట+పాయంగ=బాధ విడునట్సు, భికలు+ఇడియెదజభికాన్నము పెటైదను రండీ=రండ్సు స్వే భావమ్ము _ ఇన్ని దినములు పట్టణములో ప్రోక్ట ముక్కంతైన భిక్ష లభింపక ఆకలిలో నుంటిరి ఆకలి బాధతో నలిగితిరి బాధ తొలగునట్లు భిక్షలు పెట్టేదను రండి ' విశేషము. - నాల్గు పాదములందును ఆర్ధ బ్రిందువుతో కూడిన క్రిక్రారము ప్రాస వేయబడినది

క్రీ భీమేశ్వర పురాణము 229 51 అనిన నేమును వియల్లోక కల్లోలినికింజని యాప్లవనం బాచరించి యుభయ ఎవిత్రంబులు ధరియించి వేదంబులు పరియించుచు వచ్చి యమ్మచ్చెకంటి యింటి మొగసాలంగూర్చుంటిమి 125

అర్ధము - అనినస్‌=ఆమె ఇట్లనగా ఎమును=మేమును వియల్లోక కల్గోలిని కిన్‌ +చని=ఆకాశ వాహినియైన గంగకం వెడలి ఆప్లవనంబు+ఆచరించి =స్నానము చేసి, ఉభయ పవిత్రంబులు ధరించి=వెండు దర్భ ఉంగరములను ధరించి వేదంబులు ఎరియించుచు=వేదము వల్లించుచు ఆ+మచ్చెకంటి=ఆ స్రీ యొక్క, ఇంటి మొగసాలన్‌ కూర్చుంటిమి=ఇంటి తలవాకిటి పంచలో కూర్చుంటిమి

భావము - ఆమె ఇట్లు పలుకగా మేము గంగకు వెడలి స్నానము చేసి, ఉభయ పవిత్రములు ధరించి వేదములు పరించుచు వచ్చి అమె యింటి వసారాలో కూర్చుంటిమి కం॥ మున్నూటు శిష్యులునునే

నన్నెలంతుక తోడ మాటలాడిన యయృ

భ్యున్నత సౌదము మీందను

సున్నము నిగిడించినట్టి జోడరుంగులపై 126

అర్హము - మున్నూజు శిష్వులును=మూడు నూరుల శిష్యులును నేను=నేను ఆ+నెలంచుక తోడ=ఆ స్రీ తోడ మాటలాడిన=మాటలాడిన ఆ+అభి= ఉన్నత+సౌధము మీందను=ఆ ఎత్తైన తెల్లని మేడయందు సున్నము=వెల్లు నిగిడించినట్టి=వేసినట్త్‌ జోడు+ అరుంగులపై=రెండు అరగులపై

భావము - మూడు వందల +ష్యులును నేను ఆ స్రీ తోడ మాటలాడిన ఎత్తైన తెల్లని భవనమునందు సున్నము వేసిన రెండరుగులపై - వ॥ ఉండి యాసార ప్రసారంబులు చేయు శంభళీ జనంబుల చేతను మౌ రాక యెజీంగించన నబ్బోటి హాటకమయంబైన గొడుగు పావలు గిలుకలు గులుకరింపం గుసుమ కోదండ సమ్మోహన కాండంబునుంబోని యొక్క రెండవ వయసు తాంబూల కరండ వాహినిం గైదండ పట్టుకొని యేతెంచి రండు విచ్చేయుండని సబహుమానంబుగాం దోడ్కొని పోయి చంద్రికా సంకాశ కౌశేయ శత సహస్ర సందానిత

230 ద్వితీయాశ్వాసము వితానోపశోబితంబును, గాలాగురు ధూపధూమ వాసనా సనాథంజును, గర్పూర రచిత రంగవల్లీ వేల్లితంబును, గస్తూరికా లేపన సురభి శశికాంత మణిశిలా కుట్టిమంబును నగు చతుశ్ళాలా బోజన మందిరంబున వృద్దానంపూర్వకంబుగ నుచితాసనంబులం గూర్చుండ నియమించిన 127 అర్థము - ఉండి=కూర్చుండి ఆసార ప్రసారంబులు చేయు=రాకపోకలు సలుప్పు శంభళీ జనంబుల చేతను=దాసీ జనముల చేతను మా రాక+ఎజింగించిన=మేము వచ్చినది తెలిపిన ఆ+బోటి=ఆ ప్రీ, హాటకమయంబు+ఐన=బంగారముతో చేయబడిన గొడుగు పావలు గిలుకలు=గొడుగు పావలు గిలుకలు అను పాదాభరణములు కులుక రింపన్‌=కులుకుచుండగ, కుసుమ కోదండ సమ్మోహన కాండంబునుంబోని= మన్మధుని సమ్మోహన బాణము వంటి ఒక్క=జఒక రెండవ వయసు=యౌవనములోనున్న తాంబూల కరండ వాహినిన్‌=తాంబూలపు సెజ్జ ధరించు ఎడతి యొక్క కైదండ పట్టుకొని=భుజము పట్టుకొని ఏతెంచి=వచ్చి, రండు విచ్చేయుండని= రండు విచ్చేయుండని సబహుమానంబుగాన్‌ +తోడ్కొనిపోయి= ఫాదరము౧ వెంట పెట్టుకొని, చంద్రికా సంకాశ=వెన్నెల వంటి కశేయ=పట్టు వస్త్రములు కత సహహ్ర=వందల వేలతో సందానిత=కట్టబడిన వితాన+ ఉపకోభితంబును=మేలు కట్టులో విలసిల్లునదియును కాలాగురు ధూప ధూమ వాసనా సనాధంబును=అగురు ధూపము యొక్క ధూమము పాసనలతో కూడినదియును కర్పూర=కర్పూరముతో రచిత్ర=వెసిన రంగవల్లి= ముగులతో వేల్లితంబును=చుట్టుకొనబడి యున్నదియును కస్తూరికా=కప్తూరి యొక్క లెపన=పూతల సురభి=సువాసనలతోనున్న శికాంత బుఖి;లా కుట్తిమంబును= చంద్రకాంత్ర మణులతోడి జాతి కట్టడముల నేలగలదియు ఆగు=ఆయిన చతుశ్శాలా భజన మందిరంబునస్‌=విశాలమైన నాలుగిండ్ల భవంతియగు భొజనశాల యందు ఏద్ధ+ఆను పూర్వకంబుగ=పెద్దలు ముందు తరువాత పిన్నలుగా ఉచిత+ఆసనంబు లన్‌=*తగిన పీటలపై కూర్చుండ నియమించిన =కూర్చుండ పెట్తిన భావము - అరగులపై కూర్చుండి వచ్చిపోవు దాస జనముచే మా రాక నెరిగించిన ఆ వృద్ధ స్త్రి బంగారు పాదాభరణముల ధరించి, ఒక యౌవనవలి భుజము పట్టుకొని వచ్చి రండని ఆహ్వానించి, రమణీయమైన భోజనశాలయందు పీటలపై కూర్చుండుమని చెప్పిన కం॥ మొగి విరిసి కజకు గూడక పగులక వెడలుప్పును నిడుప్పంబసీమియుంగల లం జిగురరంటాకులు పెట్టిరి దిగదిగ నద్దేవి యాజ్ఞ దివ్యపురంధ్రుల్‌ 128

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 231 అర్ధము - ఆ+దేవి యాజ్జన్‌=ఆ వృద్ద స్రీ ఆనతితో దివ్య పురంధ్రుల్‌= ఉత్తమ గృహిణులు మొగి=మొత్తముగా విరిసి=వికసించి కజకు=పెళుసుతనము* కూడక=లేక పగులక=చినుగక వెడలుపును=వెడలుపును నిడుపు=పొడవును పసిమియున్‌కల= పచ్చతనము కల లేత+చిగురు+అరంటాకులు=లేత చిగురు వంటి అరటి ఆకులు, దిగదిగ= శీఘముగ పెట్టిరి=వేసిరి భావము. - ఆ వృద్ధ సీమంతిని అజ్జచే గృహిణులు బాగుగా వికసించిన, పెళుసుతనము లేక చినుగక యున్న పెద్ద పెద్ద లేత అరటి ఆకులను శీఘ్రముగ పీటలముందు వేసిరి విశేషవు - సుదీర్షాలొ విశాలాని సాగ్రాణి మృదులానిచ అచ్చిద్రాణి నవీనాని రంభాపర్ధాని తాదదు సం భీమ 6-40 వ॥ అనంతరంబు 129 అర్ధము - అవంతరంబు=ఆ తరువాత తే అర్పనలు చేసి గంధ ప్పష్పాక్తతముల ధూపమిచ్చెంగాలాగురు ధూమ రేఖ గప్పురంబు నివాళించెంగమల నేత్ర పంక్తి పంక్తికి నేతెంచి బ్రాహ్మణులకు 130 అర్ధవు. - కపులనేత్ర=పద్మనేత్ర పంక్తి పంక్తికిన+ఏతెంచి=వరుస వరుసకు వచ్చి గంధ+పుష్ప+అక్షతముల=గంధముతో పూలతో అక్షతలతో అర్చనలు చేసి= పూజంచి బ్రాహ్మణులకు=విప్రబలకు కాల+అగురు*ధూమ రేఖన్‌=నల్లని అగురు పొగల పంక్తుల ధూపము+ఇచ్చెన=ధూవము నిచ్చెను కవ్రూరంబు=కర్పూరమును నివాళించెస్‌=నీరాజన మిచ్చెను భావము - కమలనేత్ర వరున వరుసకు వచ్చి గంధ పుష్పాక్షతలతో అర్చించి, అగరు పాగలతో ధూపమిచ్చి కర్పూరముతో బ్రాహ్మణులకు నీరాజనమిచ్చెను ఉ॥ “ఇందబజుంగూడి కాంతి పరియింపుండు, మజ్జన మాచరింపుండ శ్టేందు కళా కిరీటునకు నీ యమృతాన్నము లీ పదార్ధముల్‌ మందగతిం చుజింప్పండు, సమస్త జగత్పతి కాశికాపురీ మందిర విశ్వనాయకుండుమాపతి ప్రీతి వహించు(గొవుతన్‌ 131

౭2 ద్వితీయాశ్వాసము అర్ధము - ఇందలున్‌+కూడి=ఇంత మందియు కలసి శాంతి పరియింపుండు= శాంతి పారమును పరింపుడు, అర్ధ+*ఇందు కళా కిరీటునకు= అర్హచంద్రుని కళ కిరీటముగా గలవానికి, మజ్జనము+ఆచరింపుడు=(స్నాన కార్యమును) అభిషేకమును చేయుడు నాధుడు, కాశికా పురీ మందిర=కాశీ నగరమునందలి గృహములోగల విశ్వనాయకు(డు= విశ్వనాధుడు, ఉమాపతి =పార్వతీ భర్త ప్రీతిన్‌- వహించున్‌+కావుతన్‌=ద్రీతి పొందునుగాక భావము - ఇంతమందియు కలసి శాంతి పాఠము వల్లించి *వాభిషేకము చేసి, నిదానముగా భుజంపుడు పరమేశ్వరుడు తృప్తి చెందును వ పంక్తి ష స వ॥ అని పంక్తి పంక్తి నడుము నిలుచుచు నయ్యింతి భక్తి శ్రద్దా తాత్పర్క విశ్వాని పూర్వకంబుగా నుర్వీ గీర్వాణ వర్గంబుల( టార్ధించుచు నాపోశనంజులు వోయింప నుండె నప్పుడేను బైల సుమంత జైమిని వైశంపాయనాది శిష్య ప్రకరంబు నెమ్మనంబుల నిట్లని వితర్కించుచుంటిమి 132 ॥ వ - అని=ఇ్వట్లని, పంక్తి పంక్తి నడుమ=వరస వరుస మధ్వ నియఎయచుచు= లుచుచు ఆ+బంతి=ఆ ఆ బక్‌ శ్రద్దా తాత్పర్య విశ్యాసష్ట =వినయము దిక్ష ఆసక్తి నమ్మక డ స అట ంబుగానావి వ్‌ ర్స్‌ ]కములు ముందుండునట్లుగా ఉర్వీ గీర్వాన వరంబుఎస్‌"బ్రాహ్మణ క ోంపాయనాది= పైలుడు సమంతుడు జీమిని వైంపాయునుడు మొదలగు ష్య ప్రకరంబు=శిష్య సమూహము నెమ్మనంబులన్‌=మనస్తులలో ఇటని=ఈ రీతి వితర్కించు చుంటిమి= సంశయించు చుంటిమి ణ్సు న భావము - ఇట్లని ప్రతి పంక్షి మధ, నా. జట లొ టీ ఆపోశనము పోయింప నుండగా నన న. 'లాహ్మణులను ప్రార్థించుచు ఉ॥ “వండిన చ్చ ను న్‌ బండ సన్ప సాణుం బౌగప్టు వాసనయుం బొగపాట్సుచందమున్‌ సమ్సృది సంప వ లివి ంపదయుం బాక విభూత్రియు సర్వమంగళం, ద యాన రిత్త ప్రియమాడెడు వేయను బటు లే బోజనంబు కుండుట గొననయ్యె, నసిత్ర్య ఎలగంధియు నేవి వూయయో 133

చ అలయిశ్వేర ,రాణము 233 అర్ధము - వండిన వొప్పానున్‌=వండిన విధము, పొగపు వాసనయున్‌= తాలింపుల వాసనయు పొగిపాయి ఎందిమున్‌=పాగి వెడలు విధమును భాండ సమృద్ది ౦పదయుస్‌=పాత్రలలో నింపిన పదార్థముల బాహుళ్యము పాక విభూతియు=వంటల ఆడెడు= పుష్క ప్రియములు పఎికుచున్నది. నేడును భొజనంబు లేకుండుట గౌననయ్యె=నేడు కూడ అన్నము ఉండునట్లు లేదు ఆసిత+ఉత్పల గంధియును= నల్లకలువ సువాసన వంటి సువానన కల ఈమెయు ఏమిమాయయో= ఏమి ౌంన్స్రయ్ష్రైో॥ వై బావము = వండిక విధముగాని తాలింపు వాసనగాని పొగపారుట కాని | తలు సందడి కాని వంటల ఆధిక్కము కాని ఏమియు కన్సడవు ఈమె పుష్క 'టయములు పల్కుచున్నది నేడు కూడ భోజన మందునట్లు లేదు ఈమెయును ఎమి మాయయో! ష్య స ఆ బి చల్లని సౌమ్బ దృష్టాయం౦జసాదము మాధురియున్వివేకము న్వెల్ల్వందనంజు మాగ్తమును నిర్మలినత్వముంజూడవచ్చినం గల్లయొకింత యేనిం బాడగానం౧రా దరటాకు. జూచినన్‌ గ్‌ 1 రుల్లనె గిండె యోగిరము కాకములుం బొడగాన రొమికిన్‌ 13 ఆర్య క ల న్‌= దయ్యం నో " చలని సౌమ్య దృష్టియు=చల్లని తిన్నని చూపును ప్రసాదము - న్య మాధురియున=మంచితనమును వివెకమున్‌=తేలివియును వ చ జీ యు చుట్తో _మౌగ్మ్యమును= అమాయికత నిర్మలనత్వమునానిమ రాదు కనడ టీ నెచూడరాగా కల్గ=మోసము _కితయేని =కొంచెమైని పాడగా డ కం దు ఓగింము= అన్నము కాకములున్‌=కూరయను. పొడీ గానరామికిన్‌కన దేటచే ఆరటాకుస్‌చూచినక=విస్తతి చూచిన గుండె-యిల్తనెాగుండె అదిరిన న అనై బచేము - ఆమె చల్లని చూపు దయ మంచితనము అమాయికలే మానా చ్చి మాటలు అసత్యములనిపించుట లేదు. కాని విస్తరిలో భోజన పదార్ధము కై కనబడ్షక్షృండ్రుటచే గుండె రులనెను ॥ రా పాత్ర సంఖుద్ది కొజ్యం బుపస్తరించి యూరక్రుండిరి యిదియేమి యొక్కొవీరు కా రావిష్ట శాకపాకములు నెదుర 135 మనకు నిజముయెె నలచందమామ ఘుటిక

ద్యితీయాశ్యాసము 234 అర్థము - వీరు=వడ్డించు వారు, పాత్ర సంశుద్దికిన్‌-పాత్ర సంశుద్దికై అజ్యంబు= నేతిని ఉపస్తరించి=అభిఘరించి ఊరకుండిరి=ఊరకుండిరి ఇది యేమి+ఒక్కొ=ఇది ఏమి వింతయో ఎదుర=ఎదురుగా శాకపాకములు=కూరలు వంటలు ఇప్లు= ఇప్పుడు కానరావు=కన్చడవు అలచందమామ ఘుటిక=ఆ చందమామను పసి పిల్లలకు చూపించుచు చెప్పు అసత్యపు మాటలు మనకు నిజమయ్యెన్‌=మన పట్ల నిజముయ్యెను భావము - పాత్రల శుద్దికె నేతిని అభిఘరించి ఎమి వింతయో వడ్డించువారు ఊరక యుండిరి ఎదుట విస్తరిలో శాకపాకములు లేవు చందమామ ఘుటిక అను మాట మనపట్ల నిజమైనది విశేషము - చందమామ ఘుటిక చంటి పిల్లలు ఆకలితో ఏడ్చునపుడు వారిని ఓదార్చుటకై అకాశములోని చందమామను చూపించుచు చెప్పు అసత్యపు మాటలు చందమామలో అమృతము ఉన్నది దానిని తిన్నచో ఆకలి తీరును దానిని తీసికొని వచ్చి నీకిచ్చెదను ఏడ్వకుము అని ఓదార్చుచు చెప్పు అసత్యపు మాటలు చందమామ ఘుటిక నే శశాంక ఘుటికా కధ అని కూడ అందురు చందమామ గుటక (చిపాశా) పారము మ॥ అవుగాకేమి నిజంబు తేటపడంగా నర్పించె గందాక్షతా ది విశేషంబుల శాంతి పారమును సందీపించె విశ్వేశ్వరున్‌ శివునుద్ధేశము చేసి మ్రొక్కి వివిధాశీర్వాదముల్‌ గైకొనెం ధవళాంభోరుహ నేత్ర యింతయును మిధ్యాసృష్టి గానేర్చునే 136 అర్ధము - అవుగాకేమి=ఇట్టయిన అవుగాక ధవళ+ఆంభోరుహనేత్ర= తెల్లని పద్మముల వంటి కన్నులు కల ఆ ఇల్లాలు నిజంబు తేటపడంగాన=సత్యము కనబడు నట్టుగా గంధద+ అక్షత+ఆది విశేషంంబుల=గంధము అక్షతలు మొదలగువాని సమృద్దు లతో అర్చించె=పూజించె, శాంతి పారమును సందీపించెజకంత్రి పారమును బాగుగా పరింపజేసెను (విశ్వేశ్వరున్‌)₹వున్‌+ ఉద్దేశించి= పరమేశ్వరుని గూర్చి మొక్కి=మ్రొక్కి వివిధ + ఆశీర్వాదముల్‌= అనే కములైన ఆశీర్వచనముల్రు కైకొనెన్‌=పాందెను ఇంతయు=ఇది అంతయును మిధ్యాసృష్టి= అసత్య సృష్టి కానెర్చునే=అగునే। భావము - విస్తరిలో శాకపాకములు లేకపోవచ్చునుగాక కాని ఆ సీ గంధాక్షతలతో అర్చించెను శాంతి పాఠము పరింపజేసెను విశ్వేశ్వరు నర్చించి ఆశీర్వాదములు పొందెను ఇది అంతయు అసత్యమగునా?

శ్రీ భీమేశ్చేర పురాణము 235 కం॥ కొనీయీ దివసంజును

నే నిన్నంటి యట్వగార యేమనంగ నపో

సొనంబులు వడ్తించిరి

మౌనవతీ జనులు లీల మహిదివిజులకున్‌ 137

అర్ధము - కానీ=కానిమ్ము ఈ దివనంబును=ఈ దినమును నిన్నటి యట్లకాక= నిన్నటి వఠె అగును కాక ఎమి+అనంగన్‌=ఎమగును అని అనుకొానుచుండగ మానవతీ జనులు=డ్రీలు లీల=విలాసముగ మహిదివిజులకున్‌=బ్రాహ్మణులకు అపోసానంబులు= ఆపోశనములు వడ్డించిరి=వేసిరి

ఖావము - ళ€ దినము క్రూడ నిన్నటివలె ఆయిన అగు గాక ఏమగును అని అనుకొనుచుండగ స్రీలు బ్రాహ్మణులకు ఆపోశనములు వడ్డించిరి తే॥ పోసీరా యెల్లవారి కాషపోశనములు?

నారగింవుండం లెండు మీకమృతమస్తు

ప్రొద్దుబోయెను జుం డని బుజ్జగించి

మొక్కి యంజలి యెత్తై నమ్ముదుక ఎణంటి 138

ఎల్లవారికిన్‌=అందరికిన్‌ ఆపోశనములు పోస్‌రా”=(స్త్రీలు) ఆపోశనములు వడ్డించిరా” పోసిరా” అని ఆ*ముదుక పణం8=ఆ ముదుసలియైన స్రీ ఆరగింపుండు= భుజంపుడు లెండు= కానిండు మీకు=మికు 'ప్రాద్డు పోయెను జుండు+అని= ప్రొద్దు పోయెను సుమా ఆని బుజ్జగించి=లాలించి ఆఅమృతమన్తు=(ఆపోశనమిచ్చిన తరవాత యజమానుడు పలుకు మాట) అమృతమస్తు అని పలికి యొక్కి=నమస్కరించి అంజలి ఎత్తెన=దోసిలొగ్గిను

బావము - స్రీలు బ్రాహ్మణులందరకు ఆపోశనములు ఇచ్చిరా? అని శ్రద్దతో తెలిసికొని ఆ ముదుసలి స్రీ ఆరగింపుడు ఇప్పటికే ప్రొద్దు పోయినది “అమృతమస్తు అని పలికి రెండు చేతులెత్తి నమస్కరించినది

విశేషము -1 ఏస్తరిలా పదార్థము లన్నియు వడ్డించిన తరువాత యజమానుడు అతిధులకు ఆపోశనమిచ్చుట సంప్రదాయము-ఇక్కడ స్రీలు ఆపోశనమిచ్చుట జరిగినది

2 ఇక్కడ భొజనమునకు ఆహ్వానించినది అన్నపూర్ణాదేవి యజమానుడైన పరమేశరుడు కాడు

ద్వితీయాశ్వాసము 236 3 ఆపోశనమిచ్చిన తరువాత యజమానునకు భోక్తకు సంప్రదాయములో జరుగు సంభాషణమిది అమృతమస్తు అమృతోపస్తరణమని. శ్రద్దాయాం ప్రాొణె నివిష్టో అమృతం జుహోమి, అని గృహస్థుడనగా (ప్రాణాయ స్వాహా అని భోక్త అనును శ్రద్ధాయాం అపానే నివిష్టో అమృతం జుహోమి అని యజమానుడనగా అపానాయస్వాహా అని భోక్త అనును శద్ధాయాం వ్యానే నివిష్తో అమృతం జుహామి అని యజమానుడనగా, వ్యానాయస్వాహా, అని భోక్త అనును శ్రద్ధాయాం ఉదానే నివిష్టో అమృతం జుహోమి ఆని యజమానుడనగా ఉదానాయస్వాహా అని భోక్త అనును శ్రద్ధాయాం సమానే నివిష్ణో అమృతం జుహోమి అని యజమానుడనగా సమానాయస్వాహ అని భోక్త అనును హా ౮ ముత్తైదువయాజ్ఞ విప్రనికరం బాపోశనం బెత్తినన్‌ సామర్థ్యంబది యెట్టిదో నిబిలమున్‌ సంపూర్ణమై పత్రపా త్రీ మధ్యంబునంబిండి వంటకములుం దివ్యాన్నముల్‌ షడ్రసీ సామగ్రీరుచిముత్సదార్ధచయముల్‌ సందిలై నొక్కుమ్ముడిన్‌ 139 వు అర్ధము _- ఆ ముత్తెదువ=ఆ సుమంగళి ఆజ్ఞ=ఆనతిచే విప్రనికరంబు= ఖీ మ్‌ మహము ఆపోశనంబు+ఎత్తినన్‌= ఆపోశన జలము త్రాగగా సామర్ధ్యంబు+ లి =ఆమె శక్తి యొట్టిదో కాని ఒక్కుమ్మడిన్‌= ఒక్కసారిగా పండి వంటకములు= న. చివ్యాన్నములా ్రేష్టములైన అనన పలు షడ్రసీ సామగ్రీ రుచిమత్‌=ఆరు సమూహముల నముగల వస్తు సముదా పదార్థ చయముల్‌=పదార్థముల నిభిలమున్షన " పత్రపాత్రి మధ్యంబున “అర ఆకుల విస్తరుల మధ్యమున సమస్తము సంపూర్ణమై=నిండినవై సంధిల్లెన్‌*సముకూడెను భావము - ఆ ముత్తెదువు ఆజ్ఞచే బ్రాహ్మణులందరు ఆపోశనము చేయగా ఆమె సామర్థ్యమేమియో! ఒక్కసారిగ పిండివంటలు, దివ్యాన్నములు షడ్రసముల పదార్థములు సంపూర్ణముగ అరటి ఆకులలో ప్రత్యక్షమైనవి విశేషము _ షడ్రసములు - 1 కషాయము(వగరు) 2 మధురము(తిపి) 3 లవణము(ఉప్పు), 4 కటువు(కారము), 5 తిక్తము(దేదు) 6 ఆమ్లము(పులుపు)

శ్రీ భీమశ్యేర పురాణము 237 ఉ॥ పపును విండివంటలును బాయసముల్‌ ఘృతముల్‌ గుడంబులుం

గుప్పులు గొంగం జుట్టునన గూర్చంగంగూడిన యేరుంబ్రాల తె

ల్లప్తురబోగి వంటకనుఎ గమ్మని తాలిపు సొజ్జ పిండితో

నొప్పులుగా భుజించిరి ఒుధోత్తము లాటి చిచ్చు పెచ్చునన్‌ 140

అర్ధము - బుధ*+ఉత్తములు=పండిత శ్రేష్టులు ఆ(కటి=ఆకలి అనెడి, చిచ్చు= అగ్ని పెచ్చునన్‌= ఎధికముకాగా పప్పును పిండి వంటలును పాయసముల్‌= పాయస ములు మవృాతముల్‌=నేతులు గుడంబులున=బెల్లములు. కుప్పలు కాంగన్‌+ చుట్టునను=చుట్టు కుప్పలుగా కూర్చంగన్‌=కల్పింపగా కూడిన=కలిపిన ఏరుంబ్రాల= ధాన్య విశేషము తెలష్పుర బోగి వంటకము=కప్పుర భోగి అను బియ్యముతో వండిన అన్నము. కమ్మని తాలిపు-మంచి తాలింఎు వేసిన, సొజ్జ పిండితో=వేయించిన బియ్యముతో చేసిన పిండితో _ప్రులుగా భుజించిరి=తృప్తిగా భుజంచిరి

భావము - మునీశ్వరులు ఆకలిగానుండుటచే రకరకములైన పదార్థములతో కూడిన అన్నమును తృప్తిగా భుజంచిరి కం॥ తరుణి యిది యన్నపూర్జా

పరమేశ్వరి గాని యితర బామిని గాౌదం

చరవాయి గొనక్ర మెసంగిరి

పరవ మునీశ్పరులు పంచభక్ష్యాన్నంబుల్‌ (41

అర్ధము - తరుణి యిది=శళ స్రీ అన్నపూర్ణా పరమేశ్వరి కాని=పరమేశ్వరి అయిన అన్నపూర్ణాదేవి కాని ఇతర భామిని కాదు అంచు =ఇతర(మైన) స్రీ కాదని అనుకొనుచు అరవాయి గొనక= ఆ ముమానింపక పంచభక్ష్య+ అన్నంబుల్‌=పంచభక్ష్యములతో కూడిన అన్నములను పరమ మునశ్వరులు=మహర్చులు మెసంగిరి=భుజంచిరి

భావము - ఈమె అన్నపూర్ణాదేవి కాని సామాన్య స్రీ కాదని తలచుచు మునీశ్వరులు పంచభక్ష్యాన్నములను సందేహింపక భుజంచిరి -

విశేషము - పంచభక్ష్యములు _ భక్ష్యములు భోజ్యములు లేహ్యములు చోష్యములు పానీయములు శా॥ _ దాక్షపానక ఖండశర్కరలతో రంఖభాపలశ్రేణితో

గోక్సీరంబుల తోడ మండెంగలతో6 గ్రొన్నేతితోబప్పుతో

నక్రయ్యంబగు నేరుంబ్రాల కలమౌాహారంబు నిశ్శంకతం

గుక్షుల్‌ నిండ6(గ నారగింవితిమి యక్షుద్రక్షుధాశాంతికిన్‌ [42

238 ద్వితీయాశ్వాసము అర్ధము - అక్షుద్ర=అధికమైన క్షుధా=ఆకలి శాంతికిన్‌= ఉపశమించుటకు 'ద్రాక్షాపానక ఖండశర్కరలతో=ద్రాక్షాపానకముతో కండ చక్కెరతో రంభా ఫలగ్రేణితో= అరటి పండ్లతో గోక్షీరంబులతోడ=ఆవు పాలతోడ, మండెంగలతోన్‌=పంచదార లేని గోధుమ పిండి వంటతో క్రొన్నేతితోన=అప్పుడే కాచిన నేతితో పప్పుతోన్‌=పప్పుతో అక్తయ్యం బు+అగు=తరగక కావలసినంత ఉన్న ఎరుంబ్రాల=ఎరిన బియ్యముకల కలమ+ ఆహారంబు=కలమ జాతి వరి అన్నము నిళ్ళంకతన్‌=సంకోచము లేకుండగ ఆరగించి తిమి=భుజించితిమి భావము - ఆకలి తీరుటకు రకరకములైన పదార్థములతో కూడిన మంచి వరి అన్నపు భోజనము తృప్తిగా అరగించితిమి ఆ॥ ఎవ్యండే పదార్ధమెంతేనింజింతించు నతనిక్షా పదార్ధ్థమంత గలిగి యరంటియాకు మీంద నవతారమై యుండు నిట్టి మహిమ చూడ మెన్నండేని 143 అర్ధము - ఎవ్వడు+ఎ పదార్హము+ఎంతెనిన్‌+చింతించున్‌=ఎవడు ఎ పదార్థమును ఎంత కోరుకొనునో ఆతనికి+ఆ పదార్థము+అంఅ కరిగి= ఎతనికా పదార్ధము ఆంత కలిగి అరటి+ఆకు+మీందన్‌=అరట యాకుపై అవతారము+ఐ ఉందున్‌=ప్రత్యక్షమగును ఎన్నఃండేని=ఎప్పుడైనను ఇట్టి మహిమ=ఇటువంటి వహిమను చూడము =చూడము భావము. - ఎవరు ఎ పదార్ధమెంత మనస్సులో క్రోరుకొనునో అతనికీ ఆ పదార్థమంత అరటి ఆకుపైన అవతరించును ఇటువంటి మహిమను ఎన్నడు చూడము ఊ॥ వేలుపు గిడ్జియుం బరుసవేదియు6 గల్పరుజంబుందోడరా లాలిత పాదనూపుర రుళంరుళనాదము లుల్లసిల్ల వెం జేల చెజంగు దూలంగ విశ్చంబల వృత్తి. జరించుచుండె నీ లాలక యన్నప్తూర్ణ యమృతాన్నముంబెట్టుచు నన్నిపంక్తులన్‌ 144 అర్ధము - వేలుపు గిడ్జియున్‌=కామధేనువును పరుసవేదియున్‌= చింతామణి యును కల్పకుజంబున్‌=కల్పవృక్తము తోడరాన్‌=వెంటరాగ లాలిత=లలితమైన, పాదనూపుర రుళంరుళనాదములు=కాలి అందెల రుళం రుళ అను ధ్వనులు అన్నపూర్ణ=నల్లనికురులు కల అన్నపూర్ణాదేవి అన్నిపంక్తులన్‌=అన్ని వరుసలలో, అమృత+

శ్రీ భీమశ్వర పురాణము 239 అన్నమున్‌ పెట్తుచు= అమృతము వంటి అన్నము వడ్డించుచు, విశృంఖల వృత్తిన్‌= నిరాఘాటమైన రీతిగ చరించుచుండెన్‌=తిరుగుచుండెను

భావము - కామధేనువు చింతామణి కల్పవృక్షము తోడురాగా పాదమంజీర ములు ధ్వనించుచుండ పైట చెంగుజారగ ఆ అన్నపూర్ణ అన్ని పంక్తులలో మధురాన్నము వడ్డించుచు స్వేచ్చగ సంచరించుచుండెను

విశేషము. - ఇక్కడ పరుసవేది అనగా ఇనుమును బంగారముగా చేయు రసవిశేషము కాదు కామధేనువు కల్పవృక్తములతోపాటు చింతామణి యుండుట సమంజసము వ॥ ఇవ్విధంబున నాజ్బధారా ప్రవాహంబును శర్కరాక్రోద సికతాంచితంబును బాయసొపూస సంపన్నంజగు కలమాన్నపూర్ణంబును, ద్రాక్షాగోక్షీర క్లౌద్రపుండ్రేక్తు ఖండ మండితంబును రంబా నారికేళ ఫలపాకశాక సొకల్ప కల్వంబును, షాడబ రసావళీ పానక ప్రచురంజును శరచ్చంద్ర చంద్రికా ధవళదధి సమృద్ధంబును నైన భోజనోత్సువంబు వైశంపాయన మన ప్రమోద సంపత్సంపాదన లంపటంబును సుమంతు సంతోష కారణంబున వైల రసనా తప ఫలంబును జైమిని కామనా కామధేనువును. దేపం ముదావహంబును రోమహర్వణ హర్పోక్కర్నావహంబును సూతకౌతూహల హేతు చూతంజును నస్మన్మనోరథధ విహారసుంటాపథంబునునై ప్రవర్తిల్లె దదనంతరంబఒు = 146

అచ్చము - ఇవ్విధంబునన్‌=ఈ రీలిగ ఆజ్యధారాప్రవాహంబును=నేతి ధారల ప్రవాహము కలదియు శర్కరా+క్షోద+సికత +అంచితంబును =ఇసుకవలెనున్న పంచదార పొడితో సుందరమైనదియు పాయస+ అపూప+సంపన్నంబగు= పాయసము పిండివంట లతో కూడినదియునగు కలమ+ఆన్నపూర్తంబును=జమంచి వరి అన్నముతో నిండినది యును ద్రాక్షా=ద్రాక్ష పండ్డ గోక్షీరజఅవు పాలు క్షౌద్ర=తేనె పుండ్రేకుఖండ=చారల చెజకు ముక్కలతో మండితంబును= అలంకృతమును రంభా=ఆఅరటి నారికేళ=కొబ్సరి ఫల=పండ్డ పాక=పాకముల శ్రాకసాకల్యకల్వంబును =వివిధములైన కూరల మొత్తముతో పవిత్రమైనది షాడబ రస+ఆవళీ పానక ప్రచురంబును=మధురస సమూహముల పానకములతో కూడినదియును శరత్‌+చంద్ర+చంద్రికా*ధవళ+ దధి+సమృద్ధంబు నున్‌=శరత్కాలపు చంద్రుని వైన్నెల వలె తెల్లని పెరుగుతో నిండినదియును, ఐన= అయిన భోజన+ఉత్సవంబు=భోజఒనపు పండుగ వైశంపాయన =వైశంపాయనుని

ద్వితీయాశ్వాసము 240 మన 'ప్రమోద=మానసికానందమను సంపతీ+సంపాదన=సంపదను సంపాదించుట యందు, లంపటం బును=శ్రమ చేయునదియును సుమంతు=సుమం సంతోష కారణంబును=సంతోష హేతువును పైల= పైలుని, రసనా=నాలుక యొక్క తప ఫలం బును=తప ఫలమును, జైమిని=జైమిని, కామనా=వాంఛల కామధేనుపును=కామ భేనువును దేవల= దేవలునికి, ముదా వహంబును=సంతోషమును కలిగించునది యును రోమహర్షణ= రోమ హర్షణునికి హర్షః ఉత్కర్వా ఆవహంబును =సంతోషాతి హాతు భూతంబును=కారణమైనదియును, అస్మత్‌*మనోరధ=నా కోరిక విహార= తిరుగుటకు ఘంటాపధంబు నునై=రాజమారమునై ప్రవర్తిల్లెన్‌=ఒప్పెను తదనంత రంబ=ఆ తరువాత భావము - ఆ ఇల్లాలు పెట్టిన రకరకములైన పదార్ధములతో కూడిన భోజనము శిష్యులకు నాకు పఫండుగవలతె అపరిమితొనందము కలిగించినది విశేషము - “షాడబములనునవి ఆమ్ల లవణాదులును, చక్కెర తేనె మొదలగు నుధుర ద్రవ్యములను చేర్చి ద్రవ రూసమునను లేహ్యపాకమునను భక్ర్యరూపమునను తుదకు చూర్ణముగను తయారుచేయబడు పదార్ధములు ' (దీపి శాస్త్రి సాహిత్య సమీక్ష పు 383) ఆఅ॥ హస్తములను గడిగి యాచమన క్రియా వ్యాప్తిదీర్చి దేవియాజ్ఞ్జ మేము విమల సౌదమడ్భ చేదికా స్థలమున విశ్రమించియున్న వేళయందు 146 అర్ధము - మేము=మేము వాస్తములను గడిగి=చేతులను కడిగికొని ఆచమన క్రీయా=భోజనానంతరము చేయు ఆచమనము మొదలగు పనుల తీర్చి=నెరవేర్చి వ్యాప్తిన్‌=విస్తృతిని దేవి ఆజ్జ= అన్నపూర్ణ ఆనతితో విమల=స్వచ్భమైన సౌధ మధ్య= వన యా భ్ననమునకు మధ్యలోనున్న వేదికా స్థలమున =అరుగున్న ప్రదేశ మున విశ్రమించి బ్ల=విశ్రాంతి తీసికొనుచున్ను వేళయందు= సమయమునందు భావము - మేము చేతులు కడుగుకొని ఆచమనమ్షు మొదలగు భోజనానంతర కృత్యములను నిర్వర్తించి, అన్నపూర్ణ చెప్పిన ప్రకారము ప్రాధ మధ్యమున కల వేదికా స్థలమున విశ్రాంతి తీసికొనుచుండగా- వ॥ అభ్యంతర భవనంబు నందుండి - 47 అర్ధము -_ అభ్యంతర భవనంబునందుండి=ఇంటి లోపలి నుండి భావము - ఇంటి లోపలి నుండి

శ్రీ భీమశ్వర పురాణము 241 విశ్వనాదుండు పార్వతి తోడ వ్యాసాదులుండిన వేదిక కడకు విజయము చేయుట ఫీ చంద్రబింబానన చంద్రరేఖా మౌళి నీలకుంతల భార నీలగళుండు ధవళాయతేక్షణ ధవళాచిలాంగుండు మదన సంజీవని మదనహరుండు నాగేంద్ర నిచనయాన నాగకుండలధారి భువన మోహన గాత్ర భువన కర్త గిరిరాజకన్వక గిరిరాజ నిలయుండు సర్వాంగ సుందరి సర్వగురుండు తే గౌరి శ్రీ విశ్వనాధుండు కనకరత్న పాదుకలు మెట్టి చట్టలు పట్టికొనుచు శేంగుదెంచిరి యొయ్యార మెసక మెసంగ విహరణక్రిడ మాయున్న వేదికవుడం 148 అర్ధము - అపుడు=ఆ సమయమున మాయున్న=మేము విశ్రాంతి తీసికొను చున్న వేదికి=అరుగు చెంతకు చం(ద్రబింబానన+ చంద్రరేఖామౌళి= చంద్రబింబము వంటి ముఖము కల షార్వతియు చంద్రుని తలపై ధరించిన పరమేశ్వ రుడును నీల కుంతలభార నీలగళుండు=నల్లని కేశభారము కల పార్వతియు నల్లని కంరము కల శివుడును ధవళాయ తేక్షఐ ధవళాఖలాంగుడు=తెల్లని విశాలమైన నేత్రములు కల పార్వతియును తెల్లని సర్వావయములు కల శివుడును మదన సంజీవని, మదన హరుండు=మన్మధుని బ్రతికించిన పార్వతియు మన్మధుని సంహరించిన శివుడును నాగేంద్ర నిభయాన నాగకుండలధారి=నాగేంద్రముతో (గజేంద్రముతో) సమానమైన నడక కల పార్వతియును, నాగకుండలము (సర్చ కుండలము) ధరించిన శివుడును భువన మోహనగాత్ర, భువనక్తర్త= లోకములను మోహింప చేయు శరీరము కల పార్వతి యును, లోకములకు కర్తయైైన శివుడును గిరిరాజ కన్యక, గిరిరాజ నిలయుండు= పర్వతరాజైన హిమవంతుని పుత్రికయైన పార్వతియు. పర్వత రాజమైన కైలాసము నిలయముగా కల శివుడును సర్వాంగసుందరి సర్వగురుండు=సకలాంగములు సుందర

జై ద్వితీయాశ్వాసము మైన పార్వతియు. సకలమునకు గురుడైన శివుడును అగు గౌరి శ్రీవిశ్వనాధుండు= పార్వతియు విశ్వనాధుడును, కనక రత్న పాదుకలు మెట్టి=బంగారమునందు రత్తములు పాదిగన పాదుకలు తాడిగికొని, చట్టలుపట్టికొనుచు= (భుజములు) చేతులు పట్టికానుచు ఒయ్యారము=విలాసము ఎసకమెస6ంగ=అతిశయింపగ విహరణశ్రీడ=విహార క్రీడగ ఏంగుదెంచిరి=వచ్చిరి భావము - మేము విశ్రాంతి తీసికొనుచున్న అరుగు చెంతకు చెట్టలు పట్టుకొనుచు విహార క్రీడగా పార్వతీ విశ్వనాధులు విచ్చేసిరి విశేషము - ఈ పద్యమున శబ్దసారూప్యము వలన పార్వతీ పరమేశ్వరులకు సమానత్వము సూచింపబడినది ఇక్కడ శ్రీనాధుడు పార్వతీ పరమేశ్వరులకు ఎనిమిది విశేషములు ఉపయోగిం పగా, సంస్కృత భీమఖండమున (7 2 నుండి 11) ఇరువది విశేషములు ఉపయోగింప బడినవి లేశ జయయు విజయయు నొకనంక సరసరారు నందికేశుండు ముందర నడచి రాండు ప్రథమ దంపతు లేమి సంబ్రమము లేక యరుగుదెంచుట యద్భుతపుయ్యె మాకు 149 మ అర్ధము - జయయు. విజయయు=జయ విజయ అను స్ర్తీలు ఒకవంక సరసరారు=ఒక్ర ప్రక్క సమిపమున రారు నందికేశుండు=నందీశ్వరుడు ముందర నడచిరాండు= ముందర నడచి రాడు (ప్రధమ దంపతులు=ఆది దంపతులైన పార్వతీ పరమేశ్వరులు ఏమి సంభ్రమము లేక=ఎవిధమైన ఉత్సాహము లేక అరుగుదెంచుట= విచ్చేయుట మాకు అద్భుతమయ్యె=మాకు ఆశ్చర్యము కలిగించినది లేకు షి - జయ విజయలు ప్రక్కన లేకుండగ, నందికేశ్వరుడు ముందు 0 హ్‌ ను! గ ప్రధమ దంపతులు వచ్చుట మాకు ఆశ్చర్యము కలిగించినది వ్ధ గౌరింజూచినయప్పుడంచిత మహాకారుణ్య సంపతియుం దారానాయక మౌళిజూచినపుడుద్యత్రోధ సంరంచముం బూది అలి ము! ంచెన్విను మేమి చెప్పుదు మహాపుణ్యాత్మ| క్రుంభోద్భృవా 160

త్రీ భీమేశ్వర పురాణము 243

అర్ధము - మహాపుణ్యాత్మ కుంభోదృవా!=ఓ పుణ్యాత్మ అగస్త్య మహర్షీ వినుము+ఎమి చెప్పుదు=వినుము ఎమని చెప్పుదును గౌరిన+చూచిన+అప్పుడు= పార్వతీదేవిని చూచినపుడు అంచిత=పూజింపదగిన మహా=గొప్పదగు, కారుణ్య=దయ యొక్క సంపత్తియున్‌=సంపదయును తారానాయక=నక్తత్రములకు ప్రియుడగు చంద్రుడు, మౌళి=౩9రస్సునగల *వుని చూచినవుడు=చూచినవుడు, ఉద్యత్‌= ఉదయించుచున్న [క్రోధ=కోపము యొక్క, సంరంభముస్‌= ఉద్రేకమును, తోరంబు+ఐ= అధికము అపుడు=ఆ నవవ్వయమున అంతరంగముల=మా మనన్సులలో, ఫంతోషము=ఆ నందము సంత్రాసమున్‌= భయమును పూరించెన్‌=నింపెను

బావము - ఓ అగస్త్య మహర్షి ఎమి చెప్పుదును పార్వతిని చూచినపుడు మహాగ్రేమ పరమేశ్వరుని చూచినపుడు మహా క్రోధము కన్పడగ మా మనస్సులు శంతోషముతో భయముతో నిండినవి $॥ కాళి శివునకు శుద్దాంత కాంతగాన

దానిపై నల్సి కోప పాత్రంఐబనైతి6

గాశి గౌరికి సవతియౌంగాననేను

దానిపై నల్లి మేవ పాత్రంబనైతి 151

అర్ధము - నేను=నేను కా౪=కాశీ పట్టణము శివునకు=విశ్వేశ్వరునకు శుద్దాంత గాంతగాన =భార్వకావున దానిపై=ఆ కాశిపై అలి=కోపగించి కోప పొత్రంబనైతి= శివునకు) కోపపాత్రుడవైతిని కా=కాశి గౌరికి=పార్వతికి సవతి+బెన్‌+కాన=సపత్ని వున దానిపైన+అల్లి=ఆ కా?పై కోపించి డ్రేమ పాత్రంబను+ఐతి= (గౌరికి)ద్రేమ పాత్రుడనైతిని

బావము - కాశీ పట్టణము శివునకం భార్వ కావున దానిపై అలిగి నేను శివునకు *“పపాత్రుడనైతిని కాళి గౌరికి సపత్ని కావున దానిపై నలిగి పార్వతికి (ప్రేమ పాత్రుడనైతిని

వ॥ అనంతరంబ యేము ప్రత్యుత్థానంబు చేసి యా పురాణ దంపతులకు

ఎణామంబు లాచరించి మడిసందులం జేతులిడి యొక్క కెలన నిలచియుంటీిమి హార్వతీ పరమేశ్వరులు వేదికా స్థ్టలంబున విజయంబుచేసి కూర్చుండిరప్పుడు ౧బుండు కోప సంరంవంజున నా దిక్కు చూచి ధిక్కరించి యిట్లనియె - 152

అర్ధము - తదనంతరంబు=ఆ తరువాత, ఏము=మేము, ప్రత్యుత్థానంబు చేసి= 1చి యెదురుగా వెడలి ఆ పురాణదంపతులకున్‌=ఆ ఆదిదంపతులకు, ప్రణామం

244 ద్వితీయాశ్వాసము బులు+*ఆచరించి=*నమస్కారములు చేసి: నుడిసందులన్‌=చంకలందు: చేతులు+ఇడి= చేతులను పెట్టుకొని; ఒక్క కెలన=ఒక ప్రక్కన; నిలచియుంటి మి=నిలువబడి యుంటిమి; పార్వతీ పరమేశ్వరులు =గౌరీవిశ్వనాథులు; వేదికాస్థలంబున=ఆరుగుకల చోటు చెంతకు; విజయంబు చేసి=వచ్చి; కూర్చుండిరి= కూర్చుండిరి; అప్తుడు= అంత; శంభుండు=విశ్వనాథుడు; కోప సంరంభంబున=కోపము యొక్క(వేగిరపాటుతో) ఆవేశముతో; నాదిక్కుచూచి=నా వైపు చూచి: ధిక్కరించి+ఇట్ట్లనియె=తిరస్కరించి ఇట్లనియె. భావము :- ఆ తరువాత మేము లేచి ఎదురుగా వెడలి ఆ పురాణ దంపతులకు నమస్కరించి చంకలందు చేతులు పెట్టుకొని ఒక ప్రక్కన నిలబడితిమి. పార్వతీ పరమేశ్వరులు వేదిక చెంతకు వచ్చి కూర్చుండిరి. అప్పుడు విశ్వనాథుడు కోపముతో నా వైపు చూచి ఇట్లనెను - శంభుండు వ్యాసుని శిష్యులతోడ( గాశి వెడలి పొమ్మనుట : ళ్డీ శ ఫ్య ఓరి దురాత్మ! నీవార ముష్టింపచా భాస! యోజన గంధి ప్రథమ పుత్ర! _ దేవరన్యాయ దుర్భావనా పరతంత్ర! బహుసంహితావృథా సాఠరపరన! భారత గ్రంథ గుంభన పండితంమన్య। నీవా మదీయపత్నికి నశేష క్‌వల్య కల్యాణ ఘంటాపథమునకు6 గొశికాప్పరికి నిష్కారణంబ త న శాపమిచ్చెదనని యనాచార సరణి నడ్డుగ్సు వెట్దినవాండ వనహంకరించి పొమ్మునిర్భాగ్య! మాయూరి పొలము వెడలి యెచటిశ్లేన్ల శిష్యులును నీవు నీక్షణంబ. 153 ధాన మ్‌ వా ఓరి దురాత్మఓరి దుర్మార్గుడ; నీవార ముష్టింపచ+ ఆభాస =తృణ ప్రవ ౦ ను పిడికెడు వండుకొని తిను మునివలె కన్సించు వాడౌ!: యోజన గంధి ఖత్ర=(పెండ్డి కాక మునుపు) సత్యవతికి పుట్టిన మెదటి పుత్రుడా!: దేవర న్యాయ

భీమేశ్వర పురాణము 245 ఎర్భావనా పరతంత్ర=సోదరుల భార్యలతో సంగమించు పాడు ఆలోచన యందు [స్వతంత్రుడా! బహుసంహితా వృధా వారపరన=అనేక సంహితలను వ్యర్థముగా ;రచువాడా! భారత గ్రంధ గుంభన పండితంమన్య=భారత గ్రంధమును కూర్చుటచేత )ండితుడనని భావించువాడా! నీవా=ఇటువంటి నీవా మదీయ పత్నికినా భార్యకు $శేష=సమస్తమైన కల్యాణ =శుభములకు ఘంటాపధమునకు=రాచబాట అగు కాశికా ఇరికి=కాశీనగరమునకు నిష్కారణంబ=ఆకారణముగ శావమిచ్చెదను+అని= గాపమిచ్చెదనని అనాచారనరణిన్‌ =నంప్రదాయ విరుద్దముగ అహంకరించి= ఇప్పవాడవను కొనుచు అడుగు వెట్టినవాండవు=కాలు పెట్టినాడవు నిర్శాగ్య= వౌర్భాగ్వుడౌ ఈక్షణంబ= ఈ క్షణమే శిష్యులును నీవు=శిష్యులును నీవు మాయూరి పాలము వెడలి పొమ్ము=మా కాశ్తీ ప్రదేశము నుండి వెళ్లి పొమ్ము భావము - ఓరీ! దురాత్మా పండితంమన్వా! నీవా? నా భార్యకు, సకల శుభము అకు నిలయమైన కాశికి అకాంణముగ శాపమిచ్చెడివాడవు? నీవు నీ శిష్యులతో వెంటనే ఈ కాశీని విడచి వెడలి పొమ్ము విశేషము - వాక్యవ్యక్రత ఈ పద్వమున కలదు కం పోక నడగొట్టి తేనియు రాకింతుంజుమీ మొగంబు రాచట్టుపయిం శ్రీ కాశిక నిందించిన నికింతట నేల పోవ్ట నీచ చరిత్రా! 154 అర్దము - నీచ చరిత్రా!ః=నీచమైన నడవడి కలవాడా! పోక=పోకుండగ నడగొట్త్‌ తీఎ ఎనియు-=నిలిచితివేని రాచటుుపయిస=రాతిపై మొగంబు=ముఖమును రాకింతు జుమి=చిదుకకొచ్రెదను సుమి శ్రీ కా౭క=కాశీపురిని నిందించిన=దూషించిన నీకు=నీకు ఇంకటన+ఎలపోవు=ఇంతటితో ఎవిధముగ పోవును? బావము - నీచచరిత్రాః ఈ ఊరును విడిచి పోకుండగ నిలచితివేని నీముఖ మును రాతిమీద చితక కొట్సెదను సుమా! శ్రీ కొశికను నిందించిన నీకు ఇంతటితో ఎల పోవును? కం॥ వడి విడువక యివ్వ్యడువున నుడుపతి మకుటుండు చెవులకొనరని నుడుగుల్‌ నొడివిన నే నయ్యిరువుర యడుగులంబడి కాశి వెడలి యరిగెడు వేళన్‌ 159

జం ద్వితీయాశ్వాసము అర్ధము. - ఉడుపతి మకుటుండు=చంద్రుడు కిరీటముగాగల శివుడు వడి విడువక= వేగము వదలక(ఆవేశముతో) ఈ+వడువునన్‌=ఈ విధముగ చెవులకు* ఒనరని=వినతగని, నుడుగుల్‌=పలుకులు నొడివిన=పలికిన నేను=నేనును ఆ+ ఇరువుర=ఆ ఇద్దరి అడుగులన్‌+పడి=పాదములపైబడి, కాశి వెడలి=కాని నుండి బయలుదేరి అరిగెడి వేళన్‌ = వెళ్లునప్పుడు భావము - విశ్వేశ్వరుడు మహా కోపముతో ఈ కితిగా వినలెని పల్కులు పలుకగా నేను వారిరువురకు నమస్కరించి కాశిని వీడి బయలుదేరుచుండగా వేషము - ఈ పద్యమును శ్రీనాధుడు తెనుగు పదములతో నింపినాడు 'డ' వర్ణ విన్యాసము ప్రదర్శింప చేసినాడు ఇది వర్ణవిన్యాస వక్రత చం॥ 'వెజవకుమోకుమార! పదివేల విదంబులనెన నిన్నునే మజఖజవ, మజటేడకుం జనుట మాని సుజంబున దక్షవాటికిన్‌ దుఅంగలిగొన్న సమ్మదముతో గమనింపుము, వీమనాయకుం డజగొల లేని వేల్పు నిఖిలాబ్యుదయంజులు నీకునయ్యెడున్‌ 156 చ అర్ధము - ఓ కుమార=ఓ కుమార! వెలవకుము=భయపడకుము. పదివేల నైన= లె ఎన్నివిధాలనైన నిన్నునే మజవ=నిన్ను నేను మరువను మజేడకున్‌ వ్‌ ని=ఎక్కడకో వెడలుట మాని దక్షవాటికిన్‌=దక్షారావ్రమునకు తుజంగిలి = అత్రి శ సమః జ అత్మ ఆక ." కము భమనాదకు. అమ్మదముతో=సంచోపముతో గమనింవుము= ప్రయాణము స్మ క ండు=భీమేశ్వర స్వామి ఆజగొజలేని వెల్పు=క్రపటము లేని దైవము అ+ =స ైం యంబులు=సకల శుభములు నీకున్‌ +అయ్యెడున =నీకు కలుగును ఖావము - ఓ కుమారా! భయపడకుము. నిన్న నేను మరువను ఎక్కడకు వెడలకదక్షారామమునక్తు ఏగువ మ (క్‌ గుము అక్కడి భీమేశ్వర స్వామి కపటము లేని దైవము నీకు సకల షబములు కలుగును” | వ॥ అనిన నంబవచనం సంబూత వేదనా దూ గ చిని, విశ్వేశ్వర దేవరచిత న్యక్కార మహోపద్రన య ఒకి విక్తేప దాక్షిణ బున వాన మానసుండనయ్యును బ్‌వానీ కృపాపాంగ వీక్తా క క నొక్కింత యంకిలి దెలిసి శివ్యసహిశుండనై యెన్నండెన్నండు సరు దర్శింతునో క వి న్య ఏద | యని యువ్విళ్లూగి యేతెంచుచున్న వాడం బరమ మాహేశ్వ 0 ఇల వై ్నం గనుంగొంటి, నింక నా మనోరధం బవ్యాహత గతిం బ్రవర్తింఐ గలయది - 157

ఈ ఫమెశ్యేర పురాణయి ఊతగ

అర్ధము - అనిఎస్‌=అనగా అంబవచనంబులు విని=పార్వతి పలుకులు విని, విశ్వేష్వర=విశ్వనాధునవే రచిఆ= వేయబడిన న్యక్కార=పరాభవమను మహా+ఉపద్రవ= గొప్ప కష్టము వలన ఒంఛూత -ఐట్టిన వేదనా=బాధచే దూయమాన=తపించుచున్న మానసుందనయ్భుకు- మనస్సు కలవాడనయ్యును భవానీ=పార్వతి కృపా+అపాంగ+ వీక్షా= దయతో కూడిన కడకింటి చూపుల విక్తేప=పరపుటచే కలిగిన దొక్షిణ్యంబున= సేమతతో ఒక్కింత=కొంచెము అంకిలి తెలిసి=కిటుకు తెలిసి శిష్యసహితుండనై= శిష్యులతో కూడినవాడనై ఎన్నండు+ఎన్నండు = ఎప్పుడెప్పుడు భీమేశ్వరుదర్శింతునో= బీమనాయకుని చూచెదనో అని ఉవ్విళ్లూరి=అని ఉవ్విళ్లూరి ఏతెంచుచున్న వా౭డన్‌= వచ్చుచున్న వాడను పరమ మాహెశ్వరుండవైన= మహా ఇవభక్తుడవైన నిన్నున్‌కనుం గౌంటిస్‌సన్ను చూచితిని ఇంక్ర=బ్లంక నా మనోరధంబు=నా కోరిక, అవ్యాహతగతిన్‌= చడ్టులేని విధముగ (గ్రవర్తింపంగలయది=జరుగును

భావము - పార్వతి ఇట్లు _లుకగా విశ్వనాధుని ధిక్కారము వలన బారి శ్రేయ్యును ఆం దయవలన మారము తెలిసికొని శిష్యసమేతుడనై న

ష్‌ దర్శించుటకు వచ్చుచుంటిని ఇంతలో మహాశివభక్తుడవైన నిన్ను చూలి కోరిక ఆటంకములేక లీరును శ్ష్య అనవ ధానత యావగింజంత సూవె

పర్వతంబంత యసరాద చరము కొలిపి

కాశి వెడలంగ మొత్తిన గాసింబొంది 158

తిరుగుచున్నాండ నిదెయేను దిక్కుమాలి స్వ అశీము - అనవధానత=అగ్రద్ధ ఆవగింజంత సూవోలవగిండంం మారు కక టకం బంత=కొండంత అపరాధభరము=తప్పు అనెడి బ గాసిన్‌+పొంది* న్య * ఎడలంగ=కాశి నుండి వెళ్లిపోవునట్లు, మొత్తినాక్‌ట డన స్య యు ఎను=నేను ఇదె=ఇట్లు దిక్కుమాలి=దిక్కులేక తిరుగుచున్నా

6చుచున్నాను నన్న మ ము - ఆవగింజంత పారపాటు కొండంత అపరాధమునై కొళినివీడున టో”

తన నలిగి దిక్కులెక ఇట్లు తిరుగుచున్నాను విశ్వ _ ఆవగింజంత ఆఅన్సకది తెనుగు నుడికారము

248 ద్వితీయాశ్వాసము త కడు దయాళురు దేవతా గణము లెల్లం గౌలబైరవు చిత్తంబు కరినపాక మీరసము పెద్దడుంరి విఘ్నేశ్వరునకు. గాశి మనబోంట్ల కెల్లను గాని బ్రతుకు 159 అర్ధము - దేవతాగణములు=దేవతల సమూహములు, ఎల్లన=అన్ని, కడు= మిక్కిలి దయాళురు=దయకలవారు, కాలభైరవు చిత్తంబు=కాలభైరవుని మనస్సు, కరిన పాకము =కర్కశమైనది, డుంరి విఘ్నేశ్వరునకు=డుంరి అను పేరుగల వినాయకునకు ఈరసము=అసూయ పెద్ద=ఎక్కువ కాశి=కాన్సీ పట్టణము మనబోంట కెలను=మన వంటి వారి అందజికిని కాని బ్రతుకు=బ్రతుకు స్థలము కాదు భావము - దేవతా గణములు కడు దయాళురు కాని కాలభెరవుని మనస్సు స్థలము క01 అని కుంచ సంబవృునకున్సు దన వృత్తాంతంజు చెప్పి దైన్యము నొందెన్‌ గనుంగవ నత్రులు దొరంగంగ ననముండు సత్యవతిసూన్తుండ్రన్సి చెప్పుటయున్‌ 160 అర్దము = పణ = సూనుండువ్యాసు. ల ఈవిధముగ అనఘుండు=పాపరహైతుడు సత్యవతీ ౦భస కన్నులందు అశ్రులు=కన్నీరు భట స నూఆగస్వునకు కనుంగవన్‌=రెండు వ్‌ = (య జల చెప్పి=వివరించి దైన్యమున్‌+ ఇక పాపా తన వృర్తాంతంబు=తన కధ గ వ్‌ ఒందెన్‌=దీనత్ర ప్రాంద్రె న్‌ సూతుడు శౌనక్రాద్రి మ్ష( ను అని చైప్రటయున=అని(ఆ మహామునులక్ర) చెప్పగా జు ధముగ పాప్రగ్రహై నీరు స్రవింప తన వృత్తాంత్ర్సు చై ఒరహితుడైన వ్యాస్పుడ్తు అగస్తునకు కన్నుల ఆం పి మునులకు చెప్పగా ఏ దైన్యము పాందెను అని ఆ సూతుడు శౌనకాది వ॥ అటమీంది వ ్భళాంశందచె మ య్యుషియ్సన్సి యగడిిగిన 161 అటబింది=ఆ తర్చువాత్ర వృత్తాంత్ర శౌనకాదులు సూతుని అడుగగా * ““ఎయ్యది=క్రధ ఏమి అని అడిగిన=అని

మ॥ _స్మరజిద్చూధర దిక్కరి ద్రుహిణయోషా చంద్రికాభ్రాపగా శరదభ్రాభ్రమువల్లభ వ్రతిభట స్ఫారస్ఫురత్కీర్తి ని

ర్సర గర్పోదయ! భూర్చువస్వ్వరఖిల బ్రహ్మాండ బాండోదరా!

యరి వేదండఘటా విఘథ్యన కరోరాటోప కంరీరవా! 162 ॥ అర్ధము. - స్మంజత్‌భూధర=మన్మధుని జయించిన శివుని పర్వతమైన వము దిక్కరి=దిగజము ద్రహిణయోషా=బ్రవ్మాబార్వయైన సరస్వతి చంద్రికా= పి అభ్ర+ఆపగా= ఆకాశ గంగ కరత్‌ఆభ్ర=శరత్కాలమునందలి మేఘము అభ్రము 'మ్రైవరావతములతో (అభమ్రు=తూర్చు దిగ్గజమైన ఐరావతము యొక్క భార్యయైన ట్రీ ఎనుగు పేరు) ప్రతిఛభట=సాటియెన స్ఫార=విస్తారమై స్ఫురత= ప్రకాశించుచున్న తౌ రా ణి ఆరి భా రువ +న్వర్‌*అబిల+బ్రహ్మాండభాండ+ ఉదరా=భూర్చ్భువ స్వ్వరినిల బ్రహ్మాండే న్‌ ఉదరముగా గలవాడా! ఆరి వదండ=శత్రువులను ఏనుగుల మట”

హ మును విఘటన= _ టోప=సంరంభము కంగ్రరమ్షా 2 ఘట్రన=బాధ కలిగించు కరోర=లిక్షమగు ఆ గ్‌ =ఎఎంహమైనవాడ్షా! న ఎొవమ్సు _ శెలాసము దిగజము సరస్వతి వెన్నెల ఆకాశ గంగ, శరత్కాల “ము ఐరావతవ ' శరితో వెలెడి సమస్త లొకములా క్‌్పార్డా తముం తెల్లదనమును తిరస్కరించు 3ర్తి 1 అగించు. కరోరి నే ఆ గా 0 సంఠ్య. “తువులనెడి ఎనుగుల నమూహమునకు బాధ కలి

విశేష + టిలొ మూ త్య ళూ భువ న్వ అనునవి ఊర్వలొకము భరి లు క“ “టే చూ ఆ 1 పద్యం 4 పదునాలుగు లొకములు వో ఆ ॥1 మ

'అస్మమర రిపు సుభట నిటలపట్ట విఘట్ట

వ్యస్తన్త దృఢ దో కరారా! 163

కుసుమ శరాసన సమానకోమలమూర్తీ!

అ వ. ప్రసృమర= ప్రస్క్యృ!ము - అసమ సమ విషమ సమర=రకరకములైన యుద్ధముల పం ట్‌ న్య! రిపుజశత్రువుల సుభట= ఉత్తమ యోధుల, నిటల పట్టంఫలక గల స్య ఫాలపట్టమును విఘట్ట=చీల్చుట యందు, వ్యసన అల ప్ప ధన లనమ్ట్యై దోస్‌+కరారా=బాహువునందు ఖడ్గము కలవాడా! రుసుము శరాణణా

య ఈ | సమ్రాన_త్ర్రుల్యమైన క్రోవమలమంక=సుకుమార శరీరము కలవాడా

కం ద్వితీయాశ్వాసము భావము - రకరకాల సమరములలో శత్రు సైనికుల నుదుటి పట్టములను చీల్చుటయందు ఆసక్తికల బాహువునందు ఖడ్గము కలవాడా! మన్మధునితో సమానమైన కోమల శరీరము కలవాడా! విశేషము - అసమ సమరము=తనకన్న ఎక్కువ వారితో యుద్దము సమ సమరము=తనతో సమానులగు వారితో యుద్ధము విషమ సమరము=తనకన్న తక్కువ వారితో యుద్ధము ప్రగ్విజ॥ రామమాంబా సుతా! రాజ విద్యాధరా! కామితార్డైక సంకల్ప కల్పద్రుమ! వేమన క్షణిభృద్వీరభద్రేశ్వరా! స్వామి కార్యాభిరక్షాక్రియాదక్తిణా! 164 అర్ధము - రామమాంబా సుతా=రామమాంబ పుత్రుడా! రాజవిద్యాధరా=రాజ విద్యను ధరించినవాడా కామిత=కోరబడిన అర్థ=ధనము యొక్క ఏక=ప్రధానమగు సంకల్ప=ఆలోచనకు కల్చద్రుమా=కల్పవృక్షమైన వాడా! వేమనక్షోణి భృత్‌ =వేమ భూపాలుని వీరభద్రేశ్వర=వీరభద్రారెడ్డియను స్వామి కార్య=ప్రభువుల యొక్క పనులను అభిరక్షా= చక్కగా రక్షించుటయను, క్రియా=పనియందు దక్తిణా=సమర్భుడా! ఖావము - రామమాంబా పుత్రుడా! రాజ విద్వను నేర్చినవాడా! అశ్రితుల కోర్కులకు కల్చవృక్షమైనవాడా! వేమభూపాలుడు వీరభద్రారెడ్డి అను ప్రభువుల కార్యములను నిర్వర్తించుటయందు సమర్శుడా! విశేషము - ఇది వ్రగ్విణీ వృత్తము నాలుగు ర గణములు ఎడవ అక్షరము యతి మైత్రి స్థాన్సమ్సు ॥ ఇది శ్రీ కమలనాభ పౌత్ర మారయామాత్యప్పత్ర సుకవిజన విధేయ నా న స ఈనాధనామధదేయ ప్రణీతంబైన శ్రీ బీమేశ్వర పురాణంఒను మహా ప్రజంధంబునందు ద్వితీయాశ్వాసము ఇది శ్రీ భీమేశ్వర పురాణ ద్యితీయాశ్వాసమునక్తు దక్షిణకౌశిక అను ప్రతి పదార్ధ భావ విశేష సహిత వ్యాఖ్యానము

శ్రీ భీనుశ్వేర పురాణము 25] ఖో శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము తృతీయాశ్వాసము దక్షిణ కాశికా వ్యాజ్యానము

కం॥ శ్రీ భీమేశ్వర కరుణా

లాభ సముజ్బంభమాణ లక్ష్మీ విభవా!

ప్రాచవ కశ్యవముని వం

శాభరణా! బెండపూండి యన్నామాత్వా! 1

అర్ధము - శ్రీ విభవా శ్రీ=అలౌకిక శక్తి గల భీమేశ్వర=భీమేశ్వర స్వామి యొక్క కరుణా లాభ=కరుణ కలుగుటచేత పముజ్బుంభమాణ=మిక్కి లి అధికమగుచున్న లక్ష్మీ= సంపదతోగూడిన. విభవా=కిదార్వము గలవాడా ప్రాభవ అభరణా, ప్రాభవ=ఉత్కృష్ట మగు=(గొప్పదియగు) క్రశ్యపముని=కశ్వపుడను ముని యొక్క వంశ=వంశమునకు, అభరణా=అలంకారమైవవాడా బెండపూడి అన్నమాత్వా=బెండపూండి అన్నమంత్రీ (వినుము)

బావము - శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి వారి దయా విశేషము లభించుటచేత నిరంతరము అభివృద్ధి నందుచున్న వంపదయు బెదార్యముము కలవాడా! మహోన్నతమగు కశ్యప మునీంద్రుని వంశమునకు భూషణమైన బెండిపూడి అన్నమంత్రీ! వినుము

విశేషము - “లక్ష్మీ విభవ ప్రాభవ ' అని చిలుకూరివారి సంస్కరణములోని పాఠము సంపదయు, నౌదార్యమును దారతనమును గలవాడా అని దాని కర్ధము వన _ అక్కథకుండు శౌనక్రాద్రి మహామునులకుం జెప్పం దొడంగె 2

అర్ధము - ఆ+కధకుండు=కదను చెప్పు ఆ సూతుడు, శౌనక+ఆది=శానకుడు మున్నగు, మహామునులకున్‌= మహామునులకు: చెప్పన్‌+*తొడంగెన్‌= వెప్పసాగెను

భావము - సూతుడు శౌనకాది మహామునులకు తరువాత కధను చెప్పసాగెను

252 తృతీయాశ్వాసము శే అవ్విధంబున బాప్పుధారాకులాక్షు6 డగుచు సత్యవతీ సూను. డడలుటయును నెలంతయును దాను6 గన్నుల నీరునించెం గరుణ చిత్తంబులో నుబ్బ+ గలశ భవుండు 3 అర్థము సత్యవతీ సూనుండు=(సత్యవతీదేవి కుమారుడు) వ్యాసుడు, బాష్పధారా= కన్నీటి ధారలచేత_ ఆకులజనిండిన, అక్తుండు+అగుచు=కన్నులు గలవాడగుచు ఆ+విధంబు నన్‌=అవిధముగా (ద్వితీయాశ్వాసములో చెప్పినట్లు) అడలుటయుము=దు ఖింపగా కలశ భవుండు=(కుండలో నుండి జన్మించినవాడు) అగన్త్యుడు నెలంతయును=స్త్రీ లోపాముద్రయును, తానున్‌=తానును చిత్తంబులోన్‌=మనస్సులో కరుణ=జాలి దయ ఉబ్బన్‌= ఉబుకగ, కన్నుల, నీరునించెన్‌=కన్నీరు పెట్టుకొనెను భావము - సత్యవతీనందనుడగు వ్యాసమహర్షి కాశీ బహిష్కరణ వృత్తాంతమును జెప్పుచు కన్నులనుండి దు ఖ బాపష్పధారలు ప్రవహించుచుండ దు బించెను ఆ సన్నివేశ మును జూచి మనస్సులో కరుణ మిక్కుటము కాగా అగస్త్య మహర్షియు లోపాముద్రాదేవియు కన్నీరు పెట్టుకొనిరి విశేషము. - వింధ్య పర్వత విజృంభణము పఏరికట్టుటకు వారాణిని దేవతలు ప్రారింప జాగ“ క్‌ ర్థింప లోకకేమమువకై వీడివచ్చిన అగస్త్య మహర్షి పరితాప వృత్తాంతము కాశీఖండములో అదు కారణములు వేర్రైనను కాశీ విరహము మహర్షులిరువురికి సమా వధర్మము వ అలో ఇ అనంతరంబ యంతరంగంబున సంతౌపంబు డిందుపజచుకొని సత్యవతీ న 9దనుండు కముండలు జలంబులంగన్నులం దడుప్పకొని నిట్టూర్చు నిగుడించి కా న క్ట శిక్రా వియోగ కేశంబున సమౌన వ్యసనుండైన కుంచ సంభవున కిట్లనియె 4 అర్థము - బగంతరంబ=వెంటనే, సత్యవతీ నందనుండు= వ్యాసుడు అంతరంగం బువవ=ప్ర జ్‌ శృాదయములో గల, సంతాపంబున్‌=విచారమును డిందుపజచుకొని=ఉపశమింప కొని కనక కమండలు జలంబులప్‌=కమండలువులోని నీటితొ కన్నులన్‌*కన్నులను తడుపు క =తడుప్పుక్రాని నిట్టూర్పు నిగుడించిదీర్ధ నిశ్వాసములను వెలువరించి కాశికా వియోగ న్‌శంబునన్‌=క్రాశీనగగ్రమ్రు యొక్క ఎడబాటు వలన గలిగిన దు ఖమునందు సమాన వ్యస నుండు+ఐన=సమాన కష్టము గలవాడైన, కుంభసంభవునక్పు=అగస్తునితో ఇట్లు=ఈ విధముగా అనియె=అనెను

త్రీ భీమేశ్వర పురాణము 253 భావము - తరువాత వ్యాసమహర్షి హృదయములో గల విచారమును ఉపశమింప జేసికొని కమండలువులో నున్న జలముతో కన్నులు తడుపుకొని నిట్టూర్పులు విడచుచు కాశీనగరముతో గలిగిన ఎడబాటులో తనతో సమానమగుబాధ గల అగస్తునితో నిట్లనెను ఉ. ఈనవును నేనపోలెను మునీశ్వర! భాగ్యము లేమింజేసి కా శీ విరహాగ్ని తాపమునంేడ్పడినాండవు, చెప్పవయ్య! నా తోవ మహాత్మ! దక్తపురి ధూర్జటి శంచుండు భీమనాధుండా ర్యా విభఘండాశ్రయింపనగునా? నను నేలికొనం దలంచునా? ర్‌ అర్ధము - ముని+ఈశ్వర=మునిగ్రేష్టా ఈవుముజనీవుకూడ నేను+అ+పోలెను= నావలెనే భాగ్యము=పుణ్యము లేమింజేసి=లేకపోవుటవలన కాశీ తాపమున కాశీ విరహశ+ అగ్ని*కాశీ నగనరముతో నెడబాటవెడి అగ్నియొక్క కాపమునన్‌= తాపముతో చేడ్పడినాండవు= బాధపడితివి వా త్రోవస్‌=వాకం మార్గముము చెప్పవయ్య=చెప్పుమయ్యా, మహాత్మైమహా పురుషా దక్తపురిన్‌=దక్షారావమము శందలి ధూర్దటి=బరువైన జడలుగలట్టియు, శంభుండు= మంగళకరుడును ఆర్వావిభుండు=పార్వతీపతియగు భీమనాదుండు =భీమేశ్వరస్వామి అశ్రయింపన్‌=ఆశ్రయించుటకు అగువా=తగునా? ననుస్‌=నన్ను ఎలిక్సొన క=కైకొనుటకు తలంచునా=-ఆలోచిండునా? (ధఏలుకొవందలం చు వాజక్షైకొనగోరు వా?) బావము - ఆగస్త్య మునీంద్రా! నీవు గూడ రావలెనే అదృష్టము లేకపోవుట చేతనే కానీ విరహగ్ని తాపముతో బాదపడుచున్నావు అయ్యా! నాకు త్రోవ చూపుము మహాత్మా! దక్షారామముతోని భూర్చటియు. కంభుడును. పార్వతీవతియగు భీవుశ్వరస్వామి నాశ్రయింపవగునా?” ఆ స్వామి నన్ను గైకొన దలంమయనా? విశేషము - కాశీనాధుడు వెడలగొట్టగా భీమనాధుడు నన్ను అనుగ్రహించునా? అను భావము వ్యామని ఆతురతను ఆసక్తిని, హూచించుచున్నది అలంకారము - రూపకము మ జగతీమౌళి వతంసచూషణము, విశ్వఖ్యాతముం గాశికా నగరంబుం బెడంబాస్‌ నీకును జగన్నాన్యైక చారిత్రయీ చిగురుం బోండికి నాకునుం గటకటా! చేడ్చాటు వాటిల్తె, నీ ముగురిం గూర్పిన ముండదైవమునకు న్మోమోట లేదో సుమీ 6 అర్ధము - జగతీ భూషణము జగతీ=భూదేవి యొక్క, మౌళి=శిరస్సు నందలి, వతంస=శ్రేష్టమగు భూషణమున్‌=అలంకారమైనదియు విశ్వఖ్యాతమున్‌=ప్రపంచ

254 తృతీయాక్యాసము ప్రసిద్ధమును నగు కాశికా నగరంబున్‌=కాశీ పట్టణమును, పెడంబాసి=ఎడబాసి నీకును= నీకును (అగస్త్యునకును), జగత్‌=లోకముచేత మాన్య=పూజింపదగిన, ఎక=సాటిలేనిదగు చారిత్ర=శీలముగల ఈచిగురుంబోండికిన్‌=(చివురుటాకు వంటి శరీరము గల) ఈమెకును నాకునున్‌=నాకును కటకటా=అయో్యో, చేడ్చాటు=దు ఖము, పాటిల్లెన్‌=కలిగివుది ఈముగురిన్‌=ఈ మన ముగ్గురిని, కూర్చిన=(ఇచ్చట) చేర్చిన ముండదై వమునకున్‌= పనికిమాలిన (నింద్యమగు) విధికి, మోమోట=మోమోటము (కనికరము) లేదో సుమీ=లేదేమో సుమా భావము - సమస్త భూమండలమునకు శిరోలంకారమైనదియు. ప్రపంచ ప్రఖ్యాతమును నగు కాశీ నగరమునకు దూరమైన నీకును, లోక ప్రసిద్ధమగు సచ్చీలము గల యీ లోపాముద్రాదేవికిని నాకును - మనకు ముగ్గురికిని అయ్యో! ఆపద కలిగినది గదా! మనలను ముగ్గురిని ఇచ్చట చేర్చిన నింద్యమగు విధికి ఎమాత్రము కనికరము లేదుసుమూ! ॥ విశేషము - ముగురింగూర్చిన ముండ దైవమునకు' అనునది తెనుగు నుడికారము ముగురం గూర్చిన ముండదైనము;కున్‌ మొక్కించు జేజేయనున్‌” అను పాదము జక్కవ విక్రమార్క చరిత్రలో (8-80) కూడ కలదు లొకక్షి అలంకారము సీ. నిండి పాబుచునుండునే నిదాపములందు, దళుకొత్తు సప్త గోదావరంఒం? షట్కాల శంభు ఫహూజా విధానములకు6 బల్లవ ప్రసవ దర్భలును గలవె? కౌంతాజనంబులు కమియార నిడుదుదే పురములో. దత్కాల పుణ్య భిక్ష? ఘన తసంబునకు విస్నుంజు సేయరు గదా యమరేంద్రుం డొసంగిన యప్పరసలు? తే. కాలథైరవ విఘ్నేశ కార్తికేయ వీరభద్రాది పరివార వీరగణము స్వాగతము సేయునే కార్యసాధకులకు? దక్షవాటిక యందు వాతాపిదమన! 7

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 255 అర్ధము - వాతాపి దమన=వాతాపియము రాక్షసుని అణచివైచిన అగస్తాఖి, దక్తవాటిక యందు=దక్షారామములో తభుకొత్తు= వ్యాపించియున్న సప్త గోదావరంబు= సప్రగోదావరమను సరస్సు నిదాఘములందుక్‌=వేసవికాలముంందు గూడ నిండి=జలపూర్ణమై, పాణుచు నుండునే=ప్రవహించుచుండునా? షట్కాల=ఆయుకాలములలోను శంభు=భీమేశ్వరస్వామివారి పూజా విదానముల కున్‌=పూజచేయుట అమ విధానములకు పల్లవ=చివురుటాకులును, ప్రసవ=పూవులును, దర్భలు ము=దర్భలుగూడ కలవె=ఉన్నవా (లభించునా?) కాంతా జనంబులు=పుణ్యప్తీలు పురములో క్‌=దక్షారామములో, తత్కాల=ఆ సమయమున (మధ్యాహ్నమున) పుణ్యభిక్షన్‌=పవిత్రమగు బిక్షను, క్రమియార న్‌=తృప్తి కలుగునట్లు ఇడుదురే=పెట్టుదురా? అమర+ఇంద్రుడు=దేవేంద్రుండు. ఒసంగిన=ఇచ్చిన అప్పరసలు=అప్పరసలు ఘనతపంబునకున్‌=గొప్పదగు తపప్సునకు విఘ్నంబు=విష్నుమును చేయరుగదా= చేయరుగడా! కాల గణము కాలబైరవ=కాలభైరవుడు విఘ్నేశ=వినాయకుడు, కొర్తికేయ= కుమారస్వామి వీరభద్ర+ఆది= వీరభద్రుడు మున్నగు పరివార=సేనలోని, వీరగణము=వీరుల సముహము కార్వసాదక్షులకు=తమపనులను నెరవేర్చుకొనువారికి స్వాగతము=క్రేమముగా వచ్చితిరా అని అడుగుటము చేయునే=చేయునా? బావము - అగస్త్య మహర్షీ దక్షారామములో జలసమృద్దితో ఫప్తగోదావరము వేసవి కాలములో గూద నిండి పారుచుండునా? ప్రతిదినము ఆరు కాలములలో శ్రీ భీమనాయక దేవుని పూజకు కావలసిన బిల్యాదులగు పత్రములు పూవులు దర్భ్శలును లభించుచున్నవా? ఆ పట్టణములోని వుణ్యన్తీ సముహము మధ్యాహ్న సమయమైన సమృద్ధిగా భిక్ష పెట్టచుండనా? దేవేంద్రుడు కానుకగా నిచ్చిన అప్పరసలు అచటి తాపసుల తపస్సునకు విఘ్నములను గలిగించుటలేదుగదా! కాలభైరవుడు, వినాయకుడు కుమారస్వామి వీరభద్రుడు మున్నగు పరివారములోని వీరుల సమూహము తపస్సు మొదలగు కార్యక్రమములను సాధించుకొనవచ్చువారికి స్వాగతము చెప్పుదురా? విశేషము - " సప్త గోదావరము, భీమవాద సంప్రతిస్టక్షై సప్తర్నులచే నంతః ప్రవాహ రూపముగా సముపస్థితమై యీనాండొక చిన్న కొలనుగా భీమేశ్వరుని యెదుట నున్నది ఆనాండందు అప్పరసలు జలకమాడు చుండెడివారంట దానిలో నీనాండు తైర్ధికులు పుణ్య మార్షింపందలంచి స్నానము చేయవలయునట్టి పరిమిత జలము జతగూడియున్నది చిలుకూరి పీరిక - 78

జం తృతీయాశ్వాసము షట్కాల శంభుపూజనము - దీనినే షట్కాల లింగార్చనమందురు శివపూజలోని శైవ సంప్రదాయమిది అరుణస్యోదయ సూర్యస్యోదయే సంగవే తధా మధ్యాహ్నేచ తతస్సాయ మర్ధరాత్రేచ సువ్రతా అరుణోదయము (సూర్యోదయమునకు పూర్వము), సూర్యోదయము, సంగవము (సూర్యోదయానంతరము ఏడు గడియల కాలము అనగా 2 గం 48 ని కాలము), మధ్యాహ్నము, సాయంకాలము, అర్ధరాత్రము అనునీయవి షట్కాలములు శ్రైవదీక్షాపరులు ఈ సమయములలో పరమేశ్వరు నర్చింతురు అమరేంద్రుండొస(గిన యప్పరసలు - ఇంద్రుడు భీమనాయకునకు మార్గశిరశుద్ధ చతుర్దశినాడు రోహిణీ నక్షత్రయుక్త సిద్ధయోగమున సముద్రము గోదావరి తుల్యభాగ సరిహద్దులుగల భూమిని ఆరువందల వేశ్యలతో నొసగినట్లు 5 ఆ 84 ప గలదు కాలభైరవాదులు భీమేశ్వరాలయమున గలరు ఉ ముక్కు మొగంబు సూడకొక మౌోసపుమాటకు విశ్వనాయకుం డెక్కడికైనం బొమ్మనుచు నెజ్జని చూప్పులజూచి యల్కతో ధిక్కరణంబుసేయ జనుదెంచితి కాశిక నుండి నాకు దా దిక్కయి భీమనాయకుండు దీర్చునాకో యవమాన దు ఖముల్‌?” 8 అర్ధము - విశ్వనాయకుందు=విశ్వేశ్వేర స్వామి ఒకమోసము+మాటకు= ఒకేఒక పొరప్రాటు మాటకు ముక్కు మొగంబు+చూడక=మొగమోటములేక ఎక్కడికైనన్‌= నో వ పొమ్ము=వెళ్ళుము అని, అనుచునాఅనుచు, ఎజ్జని చూపులన్‌=ఎజ్జనైశ చేయగా ఉష లాచాచి అల్కతోన్‌=కోపముతో ధిక్కరణంబు=అవమావము, చేయన్‌= భీమళ్యం సన్న ండి=కాశీనగరము నుండి, చనుదెంచితిన్‌=వచ్చిత్రిని, భీమనాయకుండు= దు ఖమున్‌ ర తాను=తనంతతాను వాకున్‌=ాక్సు, దిక్కు+అయి=రక్షకుడై అవమాన మానము వలన గలిగిన దు ఖమును తీర్పునాకో=పోగొట్టునా? మామాట విశ్వేశ్వరస్వామి నేను పలికిన ఒకే ఒక పొరపాటు మాటకు ఏమాత్రము కాశీ నగరము మ క్కడికైన వెళ్ళుమని కోపముతో నెజ్జనైన కన్నులతో జూచి అవమాసింపగా ండి వచ్చితిని భీమేశ్వర స్వామి తానే నాక్సు దిక్కై ఆ యవమాన దు ఖమును పోగొ ట్టునా? | విశేషము _ వ్యాసుని మాటలలొ అవమానదు ఖమ్సు, పరితాపమును సూచితములు ఒక మోనపుమాట' 2 ఆ లోని 108వ పద్యము కోపముతో శివుడు ఎక్కడికైన పొమ్మని చెప్పినది 2 ఆ 158 సీసపద్యము “ముక్కు మొగము చూడక” అనునది తెలుగు నుడికారము

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 257 ఆ నన్ను6 గన్నతల్లి యన్నపూర్ణామహా దేవి విశ్వనాథ దేవుతరుణి గుజుతు చెప్పితన్ను. గొలువంగం బుత్తేర వచ్చినాండ నేలవనలదె తనకు? క్రి అర్థవు - విశ్వవాధదేవు తరుణి=విశ్చేశ్వర స్వామి భార్యయు. వన్నున్‌=నన్ను, కన్నతల్లి౯కన్నతల్లియగు అన్నపూర్ణాదేవి=అన్నపూర్చా దెవి, గుజబుతు=ఈచోటును గూర్చి చెప్పి, తన్నున్‌=తన్ను (భీమేశ్వరస్పామిని) కొలువంగన్‌= సేవించుటకు, పుత్తేరన్‌=పంపగా, వచ్చినాడన్‌=వచ్చితిని తవక్రున్‌= తనకు (భీమేశ్వర స్పామికి), ఎలవలదె=పరిగ్రహింపవలదా? అర్థము - నాకు కన్నతల్లి వంటిదియు విశ్వేశ్వరస్వామి భార్యయగు అన్నపూర్చాదేవి భీమమండలమును గూర్చిచెప్పి ఆయనను సేవించుటకు పంపగా ఇచ్చటకు వచ్చితిని భీమేశ్వరస్వామి నన్ను కాపాడవలయును గదా! విశేషము - అశ్నప్తూర్ణాదేవి వ్వాఘునకు హితోపదేశము చేసిన విషయము 2-156లో గలదు సీ _ భమేశ్వరేశ్వర శ్రీమహాదేవృండు కరుణించునే నన్ను6 ఒరమ్లైవ! సప్త గోదావరోత్సంగ ధాముండు నన్ను నాదరించునె యిల్వలాసురారి! సప్త పొతాళ విష్కంభ మూలస్తంభ మూరడించునె నన్ను నుపరతాత్మ! దక్తిణాంభోరాశి తట మేదినీభ్రర్త రక్తించునే నన్ను బ్రహ్మవాది! తే. స్వాగతము సేయునే నాకు. జంద్రమౌళి? కాంక్షితం చిచ్చునే నాకుం గాలగళుండు? కాశిలోంబడ్డ మౌానఫంగంబు వాయ గుస్తరించునె నను శూలి కుంభ జన్మ! 10 అర్ధము - సరమ శ్రైవ= ఉత్తమమైన శివభక్తుడా భీమేశ్వర+ఈశ్వర=భీమేశ్వరుడనెడి 1పభువగు శీమహాదేవండు=పరమశిమడు వమాన్‌=ననూ కదుణించువేజ చయచూచునా?

జః తృతీయాశ్వాసము ఇల్వల=ఇల్వలుడనెడి, అసుర=రాక్షసునకు, అరి=శత్రువైనవాడా సప్రగొదావర=సప్త గోదావరమను సరస్సు యొక్క, ఉత్సంగ=ఒడియే, ధాముండు=నివాసముగల శివుడు నన్నున్‌=నన్ను ఆదరించునెజకాపాడునా? ఉపరతాత్మః౭(లోక విషయముల నుండి) విరమించిన మనపస్పు గలవాడా సప్త స్తంభము, సప్త పాతాళ=ఎడు పాతాళముల యొక్క, విష్కంభ=విస్తారమునకు మూలస్తంభము=ఆధారస్తంభము (భీిమశరుడు), నన్నున్‌= నన్ను, ఊరడించునె= ఓదార్చునా? బ్రహ్మవాది=వేదాంతీ!, దక్షిణ భర్త, దక్తిణ+అంభోరాశి= దక్షిణ సముద్రము యొక్క తట=జఒడ్డునందున్న, మేదినీభర్త=భూమండలాధిపతి, నన్నున్‌=నన్ను, రక్షించునే=రక్షించునా? చంద్రమౌళి=చంద్రరేఖ శిరస్సున గల భీమేశ్వరుడు నాకున్‌=నాకు స్వాగతము+ చేయునే=స్వాగతము కలిగించునా? కాలగభుండు=నలుపు కంరము నందు గలవాడు నాకున్‌= నాకు, కాంక్షితంబు=కోరినది, ఇచ్చునే=ఇచ్చునా? కుంభజన్మ= అగస్త్యా శూలి=భీమేశ్వరుడు, కాశిలోన్‌=కాశీనగరములో, పడ్డ=పడిన మానభంగంబు= అవమానము పాయన్‌=పోవువట్లుగా కుస్తరించునె=బుజ్జగించునా?” భావము - పరమ౭ైవా! భీమేశ్వరస్వామి నన్ను కరుణించునా? ఇల్వల శత్రువా! సప్రగోదావరీ తీరమున గల దేవుడు నన్ను అదరించుళా? వైరాగ్యపూర్ణా! సప్రపాతాళ లోకము లకు మూలప్తంభమగు దైవము శన్ను జోరడించునా? వేదాంతీ! దక్షిణ సముద్రతీరమునకు ప్రభువగు పరమాత్మ నన్న రక్రించునా? చంద్రమౌళి వాక్రు స్వాగతము జెప్పునా? కాలకంరుడు నా కోర్రిక్ర తీర్చునా? శంకరుడు కాశిలో పడిన అవమాశము మరచిపోవు సట్లు నన్ను బుజ్జి గించునా? విశేషము - సప్త పాతాళములు అతలము వితలము సుతలము రసాతలము సరరము మహాతలము, పాతాళము అను నీ యేడు, క్రింది లోకములు భూలోకము శీలొకము వరకు గల సప్తలోకములు ఊర్ధ్యలోకములు అధోలోకములలో చివరిది పాతాళమ్సృ శివజ్యోతిర్లింగము ఉఊర్థ్యాధోలోకముల నతిక్రమించి వ్యాపించెననియు. దాని పటోముల నెలుగుటై బ్రహ్మ హంస రూపము దాల్చి ఊర్ధ్యముసకును, విష్ణువు నధోలోకములకును వెళ్ళి విఫలయత్సులై త్రిరిగివచ్చినట్లు లింగ పురాణము 17 అధ్యాయములో గలదు దక్షిణాంభోరాశి=అగస్త్యుడు ఉత్తరదేశము వుండి వచ్చిన వాడగుటచే దక్షిణ దిక్కు నందలి సముద్రము అని అనును

శ్రీ భీమశ్వర పురాణము 259 ఉ॥ చోసము పెద్ద లేదనక ధూర్జటి నిష్టుర కంరహుంక్రియా

ఖ్యాసముమై నదల్పి యదయస్సితిం గౌశి వెలార్చె నింక నే

నాసరి సంయమీంద్రుల ననాథత నేమెయి6 జూతు దక్షవా

టీ సదనుండు గ్రేమము ఘటింపక తాను నుపేక్ష సేసినన్‌" 11

అర్ధము - ధూర్జటి= విశ్వేశ్వరుడు, దోసముజనా తప్పు, పెద్ద=అంతే యెక్కువగా, లేదు+అనక=లేచని అవక నిష్టుర మై, నిష్టుర=కరినమగు: కంర=గొంతులోనిదగు, హుంక్రియా=హుంకారము యొక్క అభ్యాసముమైన్‌= అలవాటు చొప్పున, అదల్పి=భయ పెట్టి అదయ ్థితిన్‌=దయలేని అధికారముతో కాశి=కాశీ నగరము నుండి, వెలార్చెన్‌=(నన్ను) వెడల గొట్టెను. ఇంకన్‌=ఇటు మీద, దక్షవాటీ సదనుండు=భీమేశ్వరుడు, (పేమము= వాత్సల్యము: ఘటింపక=కలుగజేయక, తానును=తాను గూడ, ఉపేక్ష చేసినన్‌=అశ్రద్ధచేసినచో, నేన్‌=నేను నాసరి=నాతొ సమానులగు సపంయమి+ఇంద్రులన్‌=మునిగ్రేష్టులను, అనా ధతన్‌= దిక్కులేని స్థితిలో ఎమెయిన్‌=ఎవిధముగ చూతున్‌=చూడగలను?

భావము - నా తప్పు అంత పెద్దది కాదు అని భావింపక విశ్వేశ్వరుడు అలవాటు చాప్తున కరోరమగు హుంకారముతో నన్ను భయపెట్టి నిర్ణయుడై నిరంకుశాధికారముతో కాశీనగరము నుండి వెడలగొట్టెను ఇకమీద దక్షారామ ప్రభువగు భీమశ్వరస్వామి వాత్సల్యము జూపక లాముగూడ నుపేక్టించినచో దిక్కులేనివాడనై నాతోటి మునింద్రుల నెట్లుచూడగలను?” అగస్తుండు వ్యాసునకు దక్షారామ మహిమంబు చెప్పుట - వ ఆఅనినఈ€ బారాశర్యున కత్తపోధనవర్యుండిట్తనియె 12

అర్ధము ఆ అనినన్‌=ఆఅనియనగా, పారాశర్యునకు=వ్యాసునకు ఆ+తపోధనవర్యుందు= (తప్పే ధనముగా గలవారిలో శ్రేష్టుడగు) అగస్త్యుడు ఇట్లు=ఈ విధముగా, అనియెన్‌= అనెను

భావము - అని చెప్పగా అగస్త్యుడు వ్వాసునితో నిట్లనెను మ॥ వితతావాదశ సంహితాగమకదధావీథీ సహస్రంబు భా

రత తంత్రంబభఖెలంబు నీయది యపారంబైన యానమ్నాయ సం

తతి నీచే వివరింపంగాంబడియె విద్యావర్ధనా! నీవు నీ

క్షితిలో గానని తీర్ధముల్‌గలవె? యీ చింతాభరంబేటికిన్‌? 13

260 తృతీయాశ్వాసము అరము -వితత సహస్రంబు, వితత=విజివియైన, అప్పాదశ=పదునెనిమిదితో సంహిత=కూర్పబడిన, అగమ=వేదములందలి, కధా=చరిత్రల యొక్క; వీథీ=వరుసల యొక్క; సహసం్రబు=వేలు గలదగు, భారత=మహాభారతమందలి; తంత్రంబు= ప్రధాన విషయము, అభఖిలంబు=సమస్తమును: నీయది=నీకు సంబంధించినదే, అపారంబు+ఐన= అంతములేనిదగు, ఆమ్నాయ=వేదముల యొక్క సంతతి=సమూహము నీచేన్‌=నీ చేత, వివరింపంణాంబడియె=వివరింపబడినది, విద్యావర్థనా=ఆత్మవిద్యను పెంపొందించినవాడా, ఈ క్లితిలోన్‌=ఈ భూమండలములో, నీవుజనీవు, కానని=చూడని, తీర్ధముల్‌=పుణ[క్షేత్రములు కలవె=జఉన్నవా? ఈ చింతాభరంబు=ఈ దు ఖాతిశయము, ఎటికిన్‌=ఎందులకు? భావము - ఆత్మ జ్ఞానమును పెంపొందించిన వ్యాస మహర్షీ! సువిశాలమగు పదునెనిమిది పర్వములతో గూర్చబడినదియు వేలకొలది వేద వృత్తాంతములు గలదియునగు మహాభారతములోని ప్రధాన విషయమంతయు నీకు సంబంధించినదే అనంతమగు వేదరాశిని విభాగరూపమున వివరించితివి ఈ భూమండలములో నీవు దర్శింపని పుణ్యతీర్ధములున్నవా? ఇంత దు ఖింపనేల?” విశేషము. - వేద విభాగము మహాభారత రచవము అప్పాదశ పురాణ నిర్మితి, బ్రహ్మసూత్ర సంగ్రధనము వ్యాసమహర్షి ఇపార విజ్ఞానమునకు సజీవ శాశ్వతోదాహరణములు విద్యావర్ధనుడగు ఆ మహర్షికిగూడ కాశీ నిందారూపమగు దోషము కలిగినది అనాది కర్మవాసనా బద్ధమగు జీవలక్రణము ఆ మహాత్మునిలోను తొంగిచూచివది విడ్యావర్ధనుడు గావుననే ఆ అచార్య శ్రేష్టుని నారాయణం పద్మభువం వశిష్టం శక్తించ తత్పుత్ర పరాశరంచ వ్యాసం శుకం ' అని గురుపరంపరలో అధ్యాత్మ విద్యావేత్తలు ప్రతిదినము స్మరించుచుందురు వ్యాసమహర్షిని శ్రీనాధుడు 1 ఆ 6వ పద్యములో ఇందలి భావసాదృశ్యముతో “పురాతన కవీంద్రగుణ కీర్తనము”లో కొనియాడెను అలంకారము - పరికరాంకురము వ॥ భీమలింగమాహాత్మ్య్యంబు నీవెబుంగనియదియుంగలదె? దక్షారామ పుణ్యక్షేతంఒభిల పురాణ ప్రసిద్ధంబుకాదే? నీ మనోవిషాదంబునంజేసి యెజుంగని వాండవుంబలె నడిగెదవు గౌాక యైన నడిగిన యర్థంబు చెప్పెద నాకర్షింప్పము 14 అర్ధము - భీమలింగ=భీమేశ్వర లింగము యొక్క మాహాత్మంబు= మహిమ నీవుజనీవు, ఎజలుంగని+అదియున్‌=ఎరుగనిది కూడ, కలదె= ఉన్నదా?” దక్షారామ=దక్షారామ మనెడి, పుణర్తేతంబు=పుణణ్షేత్రము: అభిల=సమస్తమ్చైన, పురాణ=పురాణములందు

శ్రీ ఖీమశ్వర పురాణము 261 ప్రసిద్ధంబు=ప్రసిద్ధమైవది, కాదె=కదా, నీ=నీ యొక్క: మనోవిషాదంబునన్‌+చేసి= మనస్సునందలి దు ఖము వలన, ఎజుంగని వాండవుంబలె=ఏమియు తెలియని వానివలె, అడిగెదవు=అడుగుచున్నావు, కాక= అంత మాత్రమే, ఐనన్‌=అయినను, అడిగిన+అర్ధంబు= అడిగిన ప్రకారముగా (విషయము) చెప్పెదన్‌=చెప్పుదును. అకర్షింపుముకావినుము - భావము - భీమేశ్వరలింగ మహిమ నీకు తెలియనిదేమున్నది? దక్షారామమను పేరుగల పుణ్యక్షేత్రము సమస్త పురాణములలోను ప్రసిద్ధమైనదేకదా! అవమానము వలన మనస్సులో దు ఖము కలుగుటచేత ఎమియు తెలియని వానివలె నడుగుచున్నావు అంతే అయినను నీవడిగినయట్లు ఆ క్షేత్రమును గూర్చి చెప్పెదను వినుము విశేషము. - వక్షారామ పుణ్యక్షేత్రంబభిల పురాణ ప్రసిద్ధంబుకాదే” - దక్తుని చరిత్రమును దక్షాధ్వర ధ్యంసమును శివుని యనుగ్రహము దక్షునకు గలుగుట మున్నగు విషయములు బహుపురాణ ప్రసిద్ధములే కాని దక్షారామము - ప్రస్తుత గ్రంధోక్రము అభిలపుంణ ప్రసిద్ధ మేనాడును గాదు ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగముల వర్ణనలో “డాకిన్యాంభీమశంకరం” అని డాకిని అనుచోట భీమశంకరుడున్నాడని కలదు ఈ డాకిని ఎదియో స్పష్టము గాలేదు మహార్శాష్ట్టలో బీహారులో ఉత్తరప్రదేశ్‌లో అస్పాములో భీమశంకరలింగములున్నవి దక్షారామమునకు తెలుగు 'పేరగు డాకరేమి డాకిని కాదు గదా! శా॥ మోజస్జానము వోగభూమియునునై మున్నూజు తీర్థంబులన్‌ సాక్షాదృహ్మపదంబనంగ నపర స్వర్గంబునా నొప్పగున్‌ దక్షారామము భీమనాయక మహాధామంబు లోకత్రయీ చక్షు ప్రాహుణకాయమాన సుషమా సంపత్సముద్దామమై 15 అర్థము - దక్షారామము=దక్షారామము భీవవాయకాభీమేశ్వర స్వామి యొక్క; మహాధామంబున్‌=గొప్ప ఆలయమును, లోక ఐ, లోకత్రయీ=మూడు లోకముల వారియొక్క: చక్తున*ప్రాహుణక్రాయమాన=కన్నులకు విందుచేయు, సుషమా=మహత్తర శోభయనెడి, సంపత్‌-సంపదచేత్ర సముద్దామము+ఐ=మిక్కిలి గర్వించివదై, మూడు+నూణజు =మూడువందల, తీర్థంబులన్‌=పుణ్యక్షేత్రములలో, సాక్షాత్‌ = సాక్షాత్తుగా, బ్రహ్మపదంబు+ వ ర న టో స్థానముూముక్తికి చోటు: అపర స్వర్గంబునాన్‌= / మియును+ఐ=సుఖములకు స్టానమై ఒప్పు+అగున్‌ =సుందరమ్రైనదగును

269 తృతీయాశ్వాసము భావము - ఖీమేశ్వరస్వామివారి దివ్యదేవాలయమగు దక్షారామము ముల్లోకములవారి కమ్నులకు విందుచేయు మహత్తర సౌందర్య గర్వము గలిగి సాక్షాత్తుగా వరబ్రహ్మ పదవియో యనునట్లు మోక్షము గలిగించు న్వినమును మరియొక స్వర్గమో అమనట్ను సమస్త భోగములకుచోటై ఒప్పుచుండును విశేషము - భీమనాయకుని ధామమగుట చేతనే పరబ్రహ్మపదమువలె మోక్షన్థానము జుం కన్నుల కింపుగ నుండుటచేతనే సర్వసంపత్సమృద్ధమై అపరస్వర్గమువలె భోగ భూమియునునైయున్నది దక్షారామము భోగమోక్షములు విరుద్ధ ధర్మములు ఇంద్రియముల వలన మనస్సు అనుభవించు భోగములు క్షణికములు, అనుభవమాత్రపర్యవసాయులు మనస్సునకు మాటలకు అందనిది, శాశ్వతమైనది స్వస్వరూపావస్థాన రూపము మోక్షము విరుద్ధ విషయములొకేచోట నుండుట భీమనాయకుని మహిమ ఈ రాజవంశజుండగు భగీరథుని వెనుకం బాజు తెంచిన చదలేజబు పాటియగునె సప్రమునిర్మాట్పతాప సంప్రాప్రమైన సప్తగోదావరంబుతో సారమహిమ 16 అర్ధము - పప్తమునిరాట్‌=సప్తమహర్షి శ్రేష్టుల యొక్క, ప్రతాప=గొప్పదగు తపస్సు బే మన్‌ ఏష్టనుయిన గొప్పతనమునందు రాజవంశజు,డు+అగు=రాజవంశములో జన్మించిన వాడై భగీరదుని వెనుకన్‌*భగీరధుని వెంట పాణుతెంచిన=పరుగెత్తుకొని వచ్చిన చదలేజు= ఆకా” గంగ ప్రాటి=సమానము అగునె=అగునా? బావము - స్పప్తమహర్షి శ్రేష్టుల తప ప్రభావమున వచ్చిన సప్త గోదావర సరోవరముతో ఇక్ష్వాకురాజవంశీయుడగు భగీరధుని వెనుక వచ్చిన ఆకాశగంగ సాటియగునా? ను వేషము - కేవలము భగీరదుని తపస్సు వలన వచ్చినది గంగానది ఒక వ్యక్తి తపస్సు మాత్రమే అందులకు కారణము ఎడుగురు మహర్షుల తపో విశేషము వలన వచ్చినది సప్తగోదావరము అనగా వారివెంట దక్షారామమునక్సు వచ్చినది అంతేకాదు సత్త్వగుణ ప్రదానులు ఫప్తర్ములు, రజో గుణ ప్రధానమగు రాజవంశజాతుడు భగీరధుడు ఈ కారణము వలవ భాగీఠథీ గంగకన్న సప్తర్షి సమానీత సప్తగోదావరము సర్వోన్నతమని సారాంశమ్మ 21వ పద్యములోని విశేషములలో “గౌతమీ గంగ” ప్రాదుర్భావమున విచ్చిన బ్రహ్మపురాణ శ్లోకములు ప్రస్తుత పద్యమునకు స్ఫూర్తిదాయకములు

63 శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 2 సీ దక్తప్రజాధినాథ మహాధ్వరక్రియా దీక్షాదిగమ పుణ్యదేశమునకు, బ్రహ్మవిష్ణు పురందర ప్రధాన సుషర్వ పరమ సంయమి సధా భవనమునకు దాక్షాయణీయోగ దహనార్సి రున్మేష సామిధేనీ మంత్ర జాతమునకు వీరభద్ర భుజా విహారహేలాసమా రంభ నాటక నాట్యరంగమునకు, శే. నమృతమయ దివ్వతేజస్ప్వృయంభు లింగ శాంత భీమేశ్వరేశ్వర స్టానమునకు, దక్త్రవాటంబునకు మోక్తధామమునకు, భోగ జన్న్మస్థలమున కే పరముసాటి? 17 అర్ధము - దక్ష _దేశమువకు దక్ష=దక్షుడనెడి ప్రజా+అధినాధ=ప్రజాపతి యొక్క: మహా=గొవ్వ్పదగు అభ్యర=యంజ్ఞమనెడీ (క్రియా=కార్యము నందు దీక్షాఎదీక్తిచు అధిగమ=పాందుట చేత పుణ్యదేశముసకు= పవిత్రమగు ్రదెశమైనదియు బ్రహ్మ భవసవునకు బవ్నాజ బ్రహ్మ విష్య=విష్ణువు ఎరందర=ఇంద్రుడు ప్రధ * సుపర్వ=ముఖ్యులైన దేవతల యొకు పరమ సంయమి=వరమ బుమల యొక్క సఖా భవనముఎకు=కొలువు కూటమైనదియు దాక్షాయణీ జాతమువక్రు దాక్షాయశీ=దక్షవ్వుతికయగు వతీదేవి యొక్క యోగదహవ=యోగాగ్ని యొక్క, అర్చిస=జ్వాలలను ఊన్మేమ=వెలిగించుటకు. సామిదేనీ మంత్ర=సామిధేని అనుపేరుగల మంత్రముల, జాతము శకు= సమూహమైనదియు, వీరభద్ర రంగమునకు, వీరభద్ర=వీరభద్రుని యొక్క భుజ=బుజముల యొక్క; విహార=విహరించుట అనెడి, హేలా=విలాసము యొక్క సమారంభ=చక్కని ప్రారంభముగల, నాటక=నాటకమునందలి, నాట్వ= అభివయమునకు, రంగమునకు=రంగ్కులమైవదియు అమృతమయ _ స్థానమునకు, అమృతమయ= అమృత స్వరూపమగు దివ్వ=దేవ =లింగమగు శాంత=శాంతేమైన భీమేశ్వర+ఈశ్వర=భీమేశ్వర స్వామివారి యొక్క, స్థానమునకు వారలను 9 అది దు ల తంల ఎరవాకా రీ ఆ న లు =

తృతీయాశ్వాసము 264 భోగములకు పుట్టిల్లు అయినదియు దక్షవాటంబునకు=దక్షారామమునకు ఎ పురము=ఎ పట్టణము, సాటి=సమానమగును? భావము - దక్షప్రజాపతి గొప్ప యజ్ఞము చేయుటకు దీక్షను పొందిన పవిత్ర ప్రదేశమును బ్రహ్మ విష్ణువు, ఇంద్రుడు మున్నగు ప్రధాన దేవతలకు మహర్షులకు సభాభవన మైనదియు. దక్తపుత్రికయగు సత్రీదేవి యొక్క యోగాగ్ని జ్వాలలను హెచ్చు చేయుటకు సామిధేని అను బుక్కుల సమూహమైనదియు వీరభద్రుని భుజముల విహార విలాసముల ఆరంభమనెడి నాటకమునకు నాట్యరంగన్ళ లమ్రైనదియు అమృతమయము దివ్యతేజోమయమునగు స్వయంభు లింగమైైన భీమేశ్వర స్వామివారికి స్థానమైనదియు మోక్షస్థానమును భోగజన్మ భూమియునగు దక్షారామమునకు ఎ పట్టణమ. సమానమగును? విశేషము - దక్షయజ్ఞము సతీదేవి అగ్గిపాలగుట, వీరభద్ర విజృంభణము మున్నగు పౌరాణిక వృత్తాంతములిందు సూచితములు 2ఆ12ప లోనివి గలవు బుక్‌ సామిధేనీ ధాయ్యాచయాస్యాదగ్నిసమిన్టనే అమరకోశము అగ్నిని ప్రజ్వలింపజేయు బుక్కు సామిదేనీ లేక దాయ్యా అనబడును సోమయాగాదులందు 'ఘర్మము అనువాత్రలో నేయి మజుగుదుండగ మజియొక పొత్రతో నా క్రాగెడి నేతిలో పాలు చిలుకుచుందురు అవుడు రేకెత్తివ మంటల ము చేటలలో నణచుచుందురు ఈ జ్వాలా సంధుక్షణ సమయము? పరించు పఎబ్మంత్రముం ను సామిడ్రేనీ మంత్రములు లేక ధాయ్యా మంత్రములు అనియండురు. చివాా పరక పు 109 6 ఆ 95వ పద్యములో ధాయ్యా అను పేరు వచ్చను వ॥ వెండియుజండబానుకృత ప్రతిష్తుండును ఆజండలముజ ఒర్హిర్మ్నుఖ శీబామణి మయూఖ రేబా కిమ్మీరిత చరణారవిందుండును సప్రపాతాళబువన విష్కంచ నిశ్ళేద సమాసాదితావిర్సావుండును. దివ్యామృత స్వయంచూరోతి ర్లింగమయ మూర్తిధరుండునైన భీమేశ్వరుండు బోగ మోక్ష ప్రదాన దీక్షాధురంధరుండై యందు నివసించియుండు నమ్మహాదేవుచేత నప్పుణ్యక్షేత్రంబు ఖీమమండలం బనంబండైెండు యోజనంబుల మేర కైవల్య కల్యాణ మండపంబును బోగలక్ష్మీ విలాస చవన పృండరీకంబునై కుండలాముబ సంవేద్య శార్దూల తీర్థంబులు మొదలుగాగల శాభోపశాఖా తీర్థంబులు గలిగి దక్షిణ జలధినేలా వనోసకంరంబున వేదండవదనశండా కాండ చుళికితోన్నుక్త సప్తగోదావర సలిలధారా రుణత్కొార బృంహిత బ్రహ్మాండగోళంబును, దుల్యబాగాప్రవాహలహరికా పోషఘుమఘుమాయ

శ్రీ భీమశ్వర పురాణము 265 మాన దిగ్విభాగంబును నేలానదీమాతృకాయమాన కేదారక్షేత్ర సంవరితా నేకద్రీహిభేద సంపత్సంపన్నంబును ఫలభరిత నారికేళ షండమండిత ప్రౌఢపీరికాపు రోపకంరసీమా బహిర్సాగంబును, మాతృకాయమాన గోదావరీ పుణ్యాగ్రహార పరంపరా భూనిలింప సంసత్పంపాదితాధ్వరక్రియా సమాహూతప్పురుహూతాది దేవతాకదంబ సంబాధ సంచరితంబును గౌంతేయ వాహినీ ప్రాంత సంతన్యమాన, సహకొరకాంతార ఫలరసా స్వాదమోదమాన పుంస్కోకిల కుటుంబ కంరనాళ కోమల కుహూకార కోలాహల ప్రపంచిత పంచమంజును, హరివంశంబునుంబోలే బలభద్ర ప్రద్యుమ్నానిరుద్ధ పురుషోత్తమాధిష్టితంబునై మహాక్షేత్రంబన మహాలింగస్థానంబన, దక్షిణ కాశియనం, గల్యాణ నిలయంజఒనం, రైలాస ప్రతిబింబంబన ననశ్వరమ హైశ్వర్యంబును, నప్రతిమ వైభవంబును నవాజ్మానస గోచరంబును నసంఖ్యాత ప్రమథగణ సమాకీర్దంబునునై యశేషకల్యాణ నిలయంబై యొప్పు నమ్మహాస్తానంబునందు 18

అర్ధము - వెండియున=మరియును చండఛాను=సూర్వునిచేత, కృత=చేయబడిన ప్రతిష్థుండును=అభిషేకము గంవాదును అఖండం అరవిందుండును, ఆఖండల ముఖ=ఇంద్రుడు మొదలైన ఒర్జిర్ముఖ=దేవతం యొక్క శిజా=సిగయందలి మణి=మణుల యొక్క మయూఖ రేఖా=క్రిరాముల సమూహము. చేత కిమ్మీరిత=చిత్ర వర్ణములు గలవిగా చేయబడిన చరణ+అరవిందుండును=పావపద్య్మములు గలవాడును, సప్త ఆవిర్సావిండును సప్త పాతాళ=ఎడు పాలాశముంము భువవ=లోకిముల విష్కంభ= వైశాల్యమును నిర్ఫేద=చీల్చుట చేత సమాసాదిత=పాందబడిన, ఆవిర్భావుండును= పుట్టుకగలవాడును దివ్వ ధరండు, దివ్వ=లోకాతీతమై అమృత =పరబ్రహ్మమైవ, న్యయంభూ =తవనంత తాస్సు వెలసిన జ్యోతిర్షింగమయ=తేజోలింగమయమగు,: మూర్తి=ఆకారముము. ధరుఎదును+ఐన=తాల్చినవాడైన భీమేశ్వరుండు=భీమేశ్వరుడు భాగ ఛరుండై, భోగాభోగముల వు, మోక్రా మోక్షమును ప్రదాన=ఇచ్చుటయను చీక్షా=దీక్షలో ధురంధరుండు+ఐ= అగ్రేసరుడై, అందు=ఆ చక్షారామములో, నివపంచి+ఉండుక్‌= కాపురముండును

అ+మహాదేవుచేతన్‌=ఆ పరమేశ్వరుని చేత ఆ+పుణ్యక్షేతంబు=అ పుణ్యక్షేత్రము భీమమండలంబు+అవన్‌=భీమ మండలము అమ నామముతో పండైండు యోజనంబుల మేర=పండ్రైెండు ఆమడల ప్రదేశము, కైవల్య=మోక్ష్రమునకు, కల్యాణ మండపంబును =కల్యాణ మండపముము, భోగ=భోగములనెడి, లక్ష్మీ=లక్ష్మీదేవికి, విలాస భవనశక్రీడాస్థానమగు,

266 తృతీయాశ్వాసము. పుండరీకంబును+ఐ=పద్మమై కుండలాముఖ=కుండలాముఖము సంవేద్య=సంవేద్యము శార్హూల=శార్జూలముననెడి తీర్థంబులు=పుణ్యక్షేత్రములు మొదలుగా+కల=మొదలైనవి గల, శాఖా+ఉపశాఖాతీర్దంబుల.=లెక్కలేనన్ని పవిత్ర భూములు, కలిగి=కలిగియుండి దక్షిణ జలధి=దక్షిణ సముద్రము యొక్క వేలా=తీరమునందలి, వన=వనము యొక్క ఉపకంరంబున్‌=పమీపమునందు, వేదండ గోళంబును వేదండవదన= వినాయకుని యొక్క ఫండాకాండ=తామర కాడవంటి తొండముతో, చుళికిత+ ఉన్ముక్త- పుడిసిలి పట్టబడి వదంబడిన, సప్త గోదావర=సప్ర్తగోదావరము యొక్క సలిల ధారా=నీటి ధారల రముణత్కార=కంకణ ధ్వని వంటి ధ్వనితో బృంహిత=వృద్ధి చేయబడిన బ్రహ్మాండ గోళంబు మ=గోళాకారమగు బ్రహ్మాండము కలదియు, తుల్యభాగా విభాగంబును, తుల్యభాగా =తుల్యభాగ అను నది యొక్క ప్రవాహ=జప్రవాహము యొక్క లహరికా=తరంగముల ఘోషూఘోషచేత, ఘుమఘుమాయమాన=ముమఘుమ అని ప్రతిధ్వనిచేయు(తరంగముల ధ్వన్యనుకరణము)చున్న దిగ్విభాగంబును=దిక్కుల విభాగములు గలదియు ఎలా సంపన్నంబును ఎలానదీ=ఎల అను పేరుగల నది మాతృకాయమావ=(తల్లిగా గల) ఆ నదీజలముతో పండుశట్టి, కేదార క్షేత్ర=వరి పంట పొలములందు సంవర్టిత=బాగుగా పెరిగివు అనేక=పలు విధములగు, వ్రీహిభేద=వడ్డజాతులనెడి, సంపత్‌=ధాన్య సంపదతో సంపన్నంబును=సమృద్ధి గలదియు, ఫల భాగంబును ఫలభరిత=షంద్షతో నిండిన నారికేళ షండ=కొబ్బరి చెట్ల సమూహముతో మండీత=అలంకరింపఒడిన, ప్రాఢ=గంభీరమ్వైన పీరికావుర=పీరాపురము యొక్క ఉపకంర=ఫమీపమునందలి సీమా=పొలిమర, బహిర్భాగంబును=ఎయటి ప్రదేశముగలదియు, మాతృకా చరితంబును, మాతృకాయమాన=తల్లియగుచున్న గోదావరీ= గోదావరీ తీరముసండలి పుణ్య=పవిత్రమయిన, అగ్రహార=అగ్రహారముల యొక్క, పరంపరా= వరుసలందున్న భూనిలింప=బ్రాహ్మణుల యొక్క, సంసత్‌=వరిషత్తులచేత సంపాదిత= నిర్వహింపబడిన, అధ్వర ్రియా=యజ్జకార్యములందు, సమాహూత=ఆదరముతో పిలువబడిన పురుహూత+ఆది=ఇంద్రుడు మొదలగు, దేవతా=దేవతల యొక్క, కదంబ= సమూహము యొక్క, సంబాధ=మిక్కిలి ఇరుకైన, సంచరితంబువుజసంచారము గలదియు, కౌంతేయ పంచమంబును, కౌంతేయవాహినీజక్రౌశ్సిక్టీ నద్రి యొక్క; ప్రాంత= సమీపమునందు, సంతన్యమాన=బాగుగా విస్తరింపబడుచున్ను సహకార కాంతార=మామిడి తోవులందలి, ఫల=పండ్ల యొక్క, రస=రనమును, ఆస్వాద=రుచి చూచుటచేత, మోదమాన=అనందించుచున్న, పుంస్కోకిల కుటుంబ=మగ కోయిలల సమూహము యొక్క, కంరనాళ=గొంతు క్రోవియందలి, కోమల= మధురమైన, కుహూక్రాగ్ర=క్సుహూ ద్వనుల యొక్తు,

శ్రీ భీమేశ్వర అరా౯ము 267 కొ౮్రహల=కలకలముచేత ప్రపంచిత=విస్తరింపజేయబడీన, పంచమంబును=పంచమ “రము గలదియు

హరివంనంబునుంబోలె=హరివంశమువలె బలభద్ర=బలరామునిచేత (దృఢమైన మకఘజులచేత) ప్రద్యుమ్న=ప్రద్యుమ్నుని చేత (గొప్ప బలముగల వారిచేత), అనిరుద్ధ= అనిరుద్ధనిచేత (లాంగని వారిచేత), పురుషోత్తమ=విష్ణువుచేత (ఉత్తమ పురుషులచేత) అధిష్టితంబును +ఐ= అధిష్టింపబడినదై, మహాక్షేతంబు=గొప్పదగు తీర్ధము: అన(గాన్‌= అనగాను మహాలింగ స్టానంబు+అనన్‌=మహత్తరమగు లింగమునకు స్థానమనగాను దక్తిణకాశ+ అవన్‌=దక్షిణ దేశమునందలి కాశీ పట్టణమనగాను, కల్యాణ నిలయంబు+ అనవ్‌=మంగళములకు నివాస స్థానమనగాను, కైలాస ప్రతిబింబంబు+ అనన్‌కైలాసమునకు ప్రతిబింబమో అననునట్లును, అనశ్వర=నాశములేని, మహా+ఐశ్వర్యంబును=గొప్పదగు సంపదగలదియు, అప్రతిమ=సాటిలేని వైభవంబును=వైభవము గలదియు, అవాజ్మానస గోచరంబును= మాటలకు మనస్పునకు తోచనిదియు, అసంఖ్యాత=లెక్కింప వీలులేని, ప్రమధగణ=ప్రమధగణములచేత, సమాకీర్ణంబునున్‌=వ్వ్యాపింపబడినదియు, ఐ=అతయి; అశేషూసమప్తమైన కల్వాణ=శుభములకు నిలయంబు+ఐ=నివాసమై ఒప్పు= ప్రకాశించు ఆ+మహాస్తానంబునందు= ప్రభావముగల ఆ పవిత్ర ప్రదేశమునందు (తరువాతి పద్యములోని కస్యుయము)

భావము - మజియును ఆ భీమేశ్వరస్వామి సూర్య ప్రతిస్థితుడు ఇంద్రాది దేవతలు నమస్మరింపగా వారి శిరస్పులందలి మణుల కిరణ సమూహములు ఆయన పాదపద్మము లందు చిత్ర వర్హములను గలిగించుచుండును అతలాదులగు సప్తపాతాళ లోకముల (వైశాల్వ మును) ఛేదించుకొని ఆయన ఆవిర్భవించెను దివ్యము పరబ్రహ్మ రూపమువగు జ్యోతిర్లింగ మయమగు నాకారముము డాల్ప్చినవాడు ఆ స్వామి భొగ మోక్షముల నాపగుటయను దీక్షా భారమును వహించి దక్షారామములోనుండును ఆ మహాదేవుని నివాసము చేతనే అ పుణ్య కేత్రము భీమమండలము అను పేరుతో పడైండామడలమేర మోక్షమునకు కల్యాణమండప మును భోగరూపయైన లక్ష్మీదేవికి క్రీడాస్థానమైన పద్మమైయుండును కుండలాముఖము సంవేద్యము. శార్వులము మున్నగు తీర్థములతోపాటు శాఖోపశాఖలగు ననేక తీర్థములా మండలములో మున్నవి

దక్షిణసముద్రతీరమునందలి వన సమీపమునందు వినాయకుడు తొండముతో సప్తగోదావరజలమును పీల్చి వెదజిమ్మిన జలధారల రుణరుణత్కారముతో బ్రహ్మాండ గోళము వ్యద్దినందినట్లుండెిను తుల్యభాగానదీప్రవాహ తరంగ ధ్వనితో దిగ్విభాగములు

268 తృతీయాశ్వాసము ప్రతిధ్వనించుచున్నవి ఏలానదీ జలముతో పండు వరి పాలములలో బాగుగా వృద్ధినందిన అనేక విధములగు ధాన్య సంపత్సమృద్ధి అట గలదు ఫలములతో నిండిన నారికేళ వృక్షము లతో నలంకృతమగు పిరాపుర సమీపమునందలి సరిహద్దుల కావలినేల భీమమండలమున నున్నది అచటి గోదావరీ మాత అన్నివిధముల పోషించు పవిత్రములగు నగ్రహారములలో నివసించు ద్విజులు నిర్వహించు యజ్ఞములలో హవిస్సులను గ్రైకొనుటక్రై పిలువబడిన దేవతలు క్రిక్కిరిసి సంచరించుదురు కౌంతేయ నదీప్రాంతమున మిక్కిలి విస్తారముగానున్న మామిడి పండ్ల రసమును ఆస్వాదించి ఆనందించు మగ కోకిలల సమూహముల గొంతుల నుండి వెలువడు మధురములగు కుహూకుహూ ధ్వనుల కలకలముతో పంచమస్వరము వాాపించుచున్నది ఆ భీమమండలములో హరివంశమునందు బలరాముడు ప్రద్యుమ్నుడు, అనిరుద్భడు, శ్రీకృష్ణుడు నున్నట్లు దృఢమైన మనుజులు, గొప్పబలము గలవారు పరులకు లొంగనివారునగు పురుషోత్తములుండిరి సై విశేషముల వలశ ఆ మహాన్థాెనము గొప్ప పుణ్యక్షేత్రమనియు దివ్యమగు భీమలింగమునకు నివాసమనియు దక్షిణ దేశమునందలి కాశియనియు, సమస్త శుభములకు నిలయమనియు, కైలాస పర్వతమునకు ప్రతిబింబ మనియు ప్రసిద్ధమైనది అచట నాశములేని ఐశ్వర్యమున్నది సాటిలేని వైభవమున్నది దానిమహిమ మాటలకు మనస్సునకు అందనిది అచట లెక్కలేఫంత ప్రమదగణ సమూహము వ్యాపించియున్నది సమస్త మంగళములకు వదిప్రదేశమైయుండెను అట్టి భీమమండల ములో విశేషము - ఈ వచనములో కవి భీమేశ్వర స్వామిని భీమ మందలమును అందలి ప్రకృతి శోభాసంపదను కన్నులకు గట్టునట్లు పర్షించెను భీమమండలము - దక్షిణ కాశియగు దక్షారామమునక్రన్ని దిక్కులందును మూడు యోజనముల మేరలో మండిన భూమి భీమమండలము దీనికి తూర్పు సరిహద్దు సముద్రము ఇది గౌతమీ నది సముద్రమున గలిసిన సంగమ ప్రదేశము దినిని భైరవపాలె సముద్ర మందురు అచటి యీశ్వరుండు భైరవేశ్వరుందు దక్షిణమునకును సముద్రమే సీమ అదివప్పా సాగర సంగమ స్థలమైన అంతర్వేది క్షేత్రము అచటి తీర్భాధి దైవతములు నీలకంరేశ్వరుండు శృసించాస్వామియును పశ్చిమమునకు అఖండ గౌతమి (రాజమహేంద్రవరము) సీమ మార్కండేయ స్యామి తదధిద్రైవతము ఉత్తర దిక్కునకు మేర మూడు యోజనములు ఈమేర పిరాపురమునకుజేరును (చిపాశా పీరిక పు 74) భీమ మండలపు సరిహద్దులు - 3-33, 5-77, గ-86, 6-14: చెంత వచ్చినవి

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 269 సీ పాటలంజఒగు జటాజూటంబు నడునట్టు పూపచుక్క లరాజు పొడవుచూప్తు, వెడందయైన లలాటవీథీ విటంకంబు కట్టెజ్జ క్రావ్వేండి కన్నుంగూర్చు. గంజు సన్నిభమ్వైన కంరప్రదేశంబు గరళ కూటము ఛాయ. గ్రాచియుమియు! గడు మనోజ్ఞములైన కర్ణపార్యములందు6 బెను పాంప పోంగులు బిత్తరించు శే] థీవమ మండలికా ప్రణ్యభూమియందు వివిధ క్షైవల్బ కల్యాణ వేది ననంగం గీటపక్తి సరీసృప క్రిమిచరాది జంతు సంతతి ప్రాణావసానవేళ 19 అళ్హము - వివిద వేదిస్‌ వివిధ=వానావిధములైన కైవల్య=మోక్షములకు; కల్యాణ వేదిన్‌=కల్వాణ వేదికయగు భీమ యందు భీమమండలికా=ఖీమమండ్యల సఏంబంధమగు, ఫ్రణ్యభూమియందు=వవిత్రమగు భూమియందు కీట సంతతి, కీటాపురుగు పక్షి=పక్తి సరీసృప=పాము క్రిమి=(కృమి) సాలెపురుగులను, చర=జంగమములు ఆది=మొదలగు; జంతు సంతతి=ప్రాణుల సమూహము ప్రాణ+అవసానవేళన్‌=మరణ సమయమునందు, అన(గ5్‌=తలపగా పాటలంబు+అగు=మిక్కిలి ఎజ్జనైన జటా జూటంబు=(జడల సముదాయ బంధము) జటాజూటము యొక్ష్య, వడునట్టు=నడిమిచోట, పూప=లేతయైన చుక్కల రాజు= చంద్రుడు పొడవు మాపు=కనిపించును, వెడంద+ఐనవవిశాలమైన వీధీ విటంకంబు=మార్గమువలి విశాలమైన: లలాట= నుదుట, కడు+ఎజ్జ=మిక్కిలి ఎజ్జనై నదియు, క్రొత్త+వేడి=మిక్కిలి వేడిగల, కన్నున్‌=కంటిని, కూర్చున్‌=కల్పించును కంబు సన్నిభము=శంఖము వంటి, కంర ప్రదేశంబు=కంరమునందలి చోటు, గరళ కూటము=విష సమూహము యొక్క, ఛాయన్‌=కాంతిని, శ్రాచి=కాండ్రించి, ఉమియున్‌= ఉమివేయును,

270 తృతియాశ్వ్యాసము కడు=మిక్కిలి మనోజ్జములు+ఐన =మనోహరములైన, కర్ణపార్య్యములందు = చెవుల భాగము(తమ్మె)లందు,; 'పెనుపాంపపోగులు=పెద్ద పాములనెడి పోగులు బెత్తరించు= ఉఊగుచుండును భావము - నానావిధములగు మోక్షములకు కల్యాణ వేదికయగు భీమమండల పుణ్యభూమిలో పురుగులు, పక్షులు సర్పములు, సాలెపురుగులు మున్నగు ప్రాణుల సమూహ ములు మరణ సమయమున (భీమేశ్వరుని) తలంచినంతనే మిక్కిలి ఎజ్జనగు జటాజూట మధ్యమునందు లేత చంద్రరేఖ కనిపించును విశాలమైన నుదుట మిక్కలి ఎజ్జనిదియు మిక్కిలి వేడిగలకన్నును కన్పించును శంఖము వంటి కంరము గరళభ విషచ్భాయను కాండ్రించి ఉమ్మివేయునట్లుండును మిక్కిలి అందమైన చెవి తమ్మెలకు పెద్దపాములే పోగులై ఊగుచుండును వేషము - భీమమండలములో మరణించు సమస్త ప్రాణులు ఆ స్వామి స్మృరణమున ఆయన రూపమునందును సాలోక్య సారూప్య సామీప్య సాయుజ్యములని ముక్తులు వాలుగు విధములు వానిలో నిందు వర్ణిత ముక్తి సారూప్య ముక్తి సః. ఒకచోటలోటి పల్యుడురాజకోటీర విభ్రాజితోత్సంగ వృద్దగంగ యెకచోటం బీరాంచి కోన్నత స్తనబరా స్పాలజరిత కల్లోల యేల యొకచోటంజటుల నక్ర కుళీర పారీన తోయగర్భాభోగ తుల్యభాగ యొకచోట నప్పరో నికర సంసేవితాం తరము శ్రీ సప్తగోదాపరంబు తే. నమరు నాగరణండ సిద్ధాంత జాతి నాగవల్లీ సమౌక్రాంత పూగబండ మండితోద్యాన వాటికాజండవిభవ పాత్రమగు బీమమండలీక్షేత్రమునకు 20 అర్ధము - నాగర పాత్రము, నాగరవిగోరంట (నారింజ) చెట్లతో; ఖండ=చెజకు తోటలతో సిద్ధాంత=పవిత్ర సుందరములగు; జాతి=జాజి త్రీగలతో, నాగవల్లీ=తమలపొకు తీగెలతో, సమాక్రాంత=బాగుగా చుట్టుకొవబడినః పూగషండ=పోక్రచెట్ల గుంపులతో, మందిత=

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణమె. 271 అలంకరింపబడివ ఉద్యాన వాటికాజవిహారం వనములళో, అఖఎద=ఎడకెగని విభవ= వైభవముచేత పాత్రము+అగు=యోగ్యమగు. భీమ మంద ఎ=ఖీమమండలమను,; క్షేతమునకు=పుణ్యదేశము నకు ఒకచోటన్‌=ఒక ప్రదేశమునందు (దక్షిణ దిక్కు౫), కటిపల్ష=కొటిపల్లియందలి ఉడురాజ=నక్షత్రములకు రాజు - చంద్రుడు కోటీర=జటాజూటము వందుగల సోమేశ్వరుని చేత విభాజిశ=మిక్కిలిగా ప్రకాశించిన ఉత్సంగ=జఒడిగల వృష్టగిల వృద్ధ గంగ అమరున్‌ =ఒప్రును ఒకచోటన్‌=(మథి)యొక ప్రదేశమునందు (ఉత్తర దిక్కు -) ఓరాలబికా=(పిఠరాపురము లోగల) పీరికాదేవి యొక్క, ఉన్నత=ఎత్తయిన స్త వభర= వ్రనభరవంం యొక్క, అస్ఫాల= రాపిడిచేత జర్హరిత=తునియలుగాబేయబడి న కళల్లోఎ= పెద్ద పెద్ద ఆలఎలెగల, ఎల=ఎలానేడి అమరుస్‌=ఒప్పును ఒకవోటన్‌=ఒక ప్రదేశమునండు చటుం.. కుచభాగ చటుల=చలించుచున్న వక్ర=మొసళ్ళు కుళిర=ఎండ్రవాయలు ప్రారీవ=వెయికొజల చేపలుగిం కోయగర్శ=నీటిలో నుండుటచేత ఆభ్‌ గ=పరిపూర్ణతగల తుల్వభాగ=తుచ్వంగ సంయు అమరున్‌*=ఒప్పుసు ఒకవోటన్‌=ఒక (ప్రడేశమువందు(తూర్వు ) అఎారన్‌* కర=అప్పరసల సమూహముచేత సంసేవిత=(స్నానాదులచే) సేవపఒడి అలతంము= లో -లిభాగముగల సప్తగోదావరంబు=సప్తగోదావరమువు అమకున్‌=ఒమ్వుమ భావవం - గొరంటలతో (నారింజ చెట్లలో) చెజకు తోటలతో ఎవిత్ర మఎడరములగు జాజులతో తమలపాకుల తీవెలు చుట్టుకొన్న పోక చెట్లతో నిలంకృతములై + ఫలు మట్టు ఘండుటచేత భీమమండల క్షేత్రము సర్యోన్నతమై విరాజిల్లుచున్నది ఆ పుణ్నక్తేపమం -కు దక్షిణ దిక్కువందు కోటిపల్లి అను క్షేత్రములో మున్న సోమేశ్వర స్వామి వారి ఆలయ ఎమీవిమం నందు వృద్ధ గంగ ప్రవహించుచుండును మరియొకచోట - ఉత్తర దిక్కునంచు పిరాపురముల గల పీరికాదేవి మహోన్నత స్తవభారము నారిసికొని ప్రవహించుట చేత ఎలానదీ మహోత్తఎగి తరంగములు కిధిలములగుచుండును మజియొకచోట - (పశ్చిమ దిశయందు?) తీవ్ర వేగముతో సంచరించు మొసళ్ళు, ఎండ్రకాయలు, సారచేపలు నీటి లోపల నుండుటచే పరిపూర్ణమైన తుల్యభాగయువు, ఇంకొకవైపు - (ఆలయమునకు తూర్పున) స్నానాదులతో నప్పరసలు సేవించు జలముగల పప్తగోదావరమును అమరియున్నవి విశేషము - భీమమండలములో నలుదిక్కులగల జలసమృద్ధ నదులు ఇందు వరితములు వాని వలననే అచటి లతావఇకససాఇదులు పచాపచ్శాగ నుండుట సూచితము

ప. తృతీయాశ్వాసము ఫీ త్యంబకాచల శిఖాగ్రంబునందుదయించఛి, పొదలి యార్యావర్తభూమిం దజిసి, మలంగి దండకవనీ మధ్య భాగమున నా * ప్రస్రవణాచల ప్రస్థ మొజని, పట్టీస శ్రీ వీరభద్రేవ సేవించి, తిలసోమనాధు మందిరము డాసి యేచి యనంత భోగేశ్వర స్థానంబు, రుద్ర పాదముల పై6 ద్రవ గాంగం తే. గోటిపల్లీవ కోమలాంఘ్రులకు మైక్కి కుండలాముబ తీర్థంబు గుస్తరించి, భీమమండలి డాపలం బెట్టి కొనుచ్సు గౌతమీ గంగ లవణాబ్ధిం గౌధలించె 21 అర్థము - గౌతమీ గ౦గజగోద్రావ్షర్రీనద్ద శ్యంబక+ఆచల=త్ర్యంబకమను పర్వతము యొక్క, శిఖ +అ గ్రంబునందు=శిఖరముప్టై న (కొండకొమ్యు సందు) ఉదయించివుట్టీ పొదలి=అభివృద్ధి శంది అర్యావర్త భూమిన్‌=ఆర్యావర్తము ఫందలి భూమిని ఈజ్‌ సమీపించి మలగి=తింగి దందకవనీ= దండకారణ్యము యొక్తు, మధ్యభాగము నన్‌ మధ్య ప్రదేశములో, ఆ= ప్రసిద్ధమైన పేప్రవణ+అచల=పాపిక్రండల యందలి టఫవు చదునగుచోటిని ఒఅసి=ఒజసికొని పట్టిస=పట్టిసక్షేశ్ర్చృ నందరి శ్రీ వీరభద్ర+ఈశుకక్రీ వీరభద్ర స్వామిని షేవించిజసేవించి తెలసోమవాద్రుజత్రిల తీర్ధమువందలి సోమనాద శివుని మందిరమున “ఆలయమును డాసి=సమీపించ్చి, ఏచి=విజ్భృంభించి అవంతభోగేన్తరో అనంతభోగేశ్వరుని యొక్క స్థానంబున్‌= నిలయమును రుద్రపా దములు=పుష్పుగిరి (వత్ర్యంలే పర్వతములు) పాదముల, పైన్‌=పైన్సుండ్రి శ్రోవ=మార్గమ్మ, కా(గన్‌=క్రాగా, కటిపల్లి-ళ ప” కోటిపల్లిలోని శివుని, కోమల+అం[ఘ్రులక్రు= మృదువైన పాద్వ్వు లకు మొక్కి నమస్కరించి కుండలాముఖ తీర్ధంబున్‌=కుండలా ముఖమవు తీర్థమున్సు, కునరించా వించి భీమ మండలి=భీమమండలమున్న, డాపలన్‌=ఎడమ ప్రక్కన పైటిక్రాముచూూఉంచుకొనుచు లవణ+అబ్ధిన్‌= ఉప్పు సమేద్రమ్సున్స కౌ(గలించెన్‌=కౌగలించెన్సు భావము - గోదావరీ సది త్యంబకాచల శిఖరాగ్రమునందు జన్మించినది కమమ నభివృద్ధినంది ఆర్యావర్తము నేమీపించినది అట నుండి తిరిగి దండకారణ్య మధ్యభాగమునందుగల పాపికొండల్స్స జరిసికొనుచ్చ ప్వప్పాంఎ తరువాత పత్తినీమ

శీ భీమేశ్వర వురాణము 273 పర్యతముపైగల శ్రీ వీరభద్ర స్వామిని సేవించినది అనంతరము తిలసోమనాధస్వామివారి అంయమును సమీపించినది అనంతభోగేశ్వరస్వామి దేవళము కడకు విజృంభించి వచ్చినది అట మండి రుద్రపాదముల పమీపము తరువాతి త్రోవగా ప్రవహించి కోటిపల్లి శివదేవుని మృదుపాదములకు మొక్కి వది కుండలాముఖ తీర్ధములో గల కుండలేశ్వరుని “సీవించినది ఈదకు భీమమండలము ప్రక్కగా వెడలి లవణ సముద్రమును కౌగిలించినది అందులో లీనమైనది విశేషము - గోదావరీ నది జననము మొదలు సాగరములో గలయునంతవజకు గల విశేషములు వివరింపబడినవి త్ర త్ర్యంబకము - మహారాష్ట్రములో ప్రసిద్ధమగు నాసిక్‌ నుండి 30 కిమీ దూరములో లను పుణక్షేత్రమున్నది ద్వాదశజ్యోతిర్లింగములలో నిచ్చటి శివలింగము మూడవది 6గొకారమగు ఆరు అంగుళముల గుంటలో బ్రహ్మ విష్మ మ హేశ్వరులును, గోదావరి హేటయునుండును పైన కవచముండును ఇచట పర్వత పంక్తి గలదు ఇచట గౌతమ ల తపస్సు చేసి శంకరుని ప్రపన్నునానర్చుకొనెను ఆ దేవుని అనగ్రహమున గోదావరి ద్వా ౧వించెను మొదట నీ వది బ్రహ్మగిరిపై మదృవించి గుప్త అయ్యెను తరువాత గంగౌ న్‌ పర్వతముపై వ్యక్తమయ్యెను అచటను గుప్తమయ్యెను అంతకు ట్రీ న. గోదావరీ ప్రవాహమునాపెను చానినే నేడు కుశావర్తమను పేరుల సద్దో “ంతురు బ్రహ్మశాపమున శివుడు పర్వతరూపుడయ్యెను ఈ పర్యతము యు క. వామదేవము అమోరము తత్పురుషము ఈశానము అను వామ లలో శవరుప గలవు త్ర్యంబక క్షేత్ర సమీపముననున్నందునను పర్వతము పమున ప్రిద్ధమగుటచేతను దీనిని త్రంబకాచలమని యనుట జరిగినది ది ని గంగ - గౌతమునిచేత భూమిపైకి తేబడిన గంగ అవగా గావ దీసి ఖు అందురు ఈ విషయమై బ్రహ్మపురాణము 74 అద్యాయము ట్లు స మహేశ్వర జటస్థాయా ఆపో దేవ్యో నుహామునే, తాసాంచద్వివిధోభేద ఆహర్హుర్వయకారణాత్‌ గా ఏకాంశో బ్రాహ్మణేనాత్ర వ్రతదాన సమాధినా, గౌతమేన శివంపూజ్య ఆహృతో లోకవిశ్రుత గ్‌ అపరస్తు మహాప్రాజ్ఞ! క్షత్రియేణ బలీయసా ఆరాధ్యశంకరందేవం తపోభిర్సియమై స్తధా క్‌

తృతీయాశ్వాసము 274 నారదునకు బ్రహ్మదేవుడిట్లు చెప్పెను “పరమశివుని జటాజూటములోగల జలమే భూమిపైకి తెచ్చినవారు ఇరువురగుట చేత చ్యెవిధమగు భేదముతో ప్రసిద్ధమయ్యెను వ్రతదాన సమాధిపూతుడు బ్రాహ్మణుడగు గౌతముడు శివుని పూజించి లోకవిశ్రుతమగునట్లు గంగను భూమిపైకి తెచ్చెను మజియొక జలభాగమును బలవంతుడగు క్షత్రియుడు భగీరధుడు తపోనియమములతో పరమేశ్వరుని ఆరాధించి భూమిపైకి తెచ్చెను వింధ్యస్య దక్షిణే గంగా గౌతమీ సా నిగద్యతే ఉత్తరే సా౭పి వింధ్యస్య భాగీరధ్యభిధీయతే వింధ్యపర్వతమునకు = దక్షిణ దిక్కునగల గంగ గౌతమి అనియు ఉత్తర దిక్కునందు గల గంగ భాగీరధి అనియు చెప్పబడుచున్నది ఆర్యావర్తము - “ఆర్యావర్త పుణ్యభూమి మధ్యం వింధ్యహిమాగయో వింధ్య హిమవంతముల మధ్యనున్న దేశము ఆర్యావర్తము అని అమరకోశము (ద్వితీయకాండ) నుడువుచున్నది “ఆర్యా ధార్మికా వర్తంతే అస్మిన్నిత్యార్వావర్త ధార్మికులగు వారు ఉండుదేశము దండకారణ్యము - దండకారణ్యము సైందవారణ్యము పుష్కరారణ్యము నైమిశౌ రణ్యము, కురుజాంగలము, ఉత్పలావర్తకారణ్యము, జంబూమార్గము హిమవదరణ్యము, అర్భుదారణ్యము అని ప్రాచీన భారతదేశమునందు తొమ్మిది అరణ్యములు ప్రసిద్ధములు అందు దండకారణ్యము మొదటిది దండుని వృత్తాంతము శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణము ఉత్తరకాండ 79 80, 81 సర్గలలో గలదు ' అధర్మమును అనముసరించుటచేత దండుని శుక్రుడు శపించెను నాటినుండి ఆతడేలిన మధుమంతమను రాజ్యము మృత్తికావర్నముచేత నాచ్చాదితమగుటచేత దండకారణ్యమయ్యెను ఇది మహారాష్టము ఆంధ్రదేశములలో కొంత భాగము వ్యాపించియున్నది ప్రస్రవణాచలము - ఇదియే నేటి పాపికొండలు భద్రాచలము రాజమహేంద్రవరము మధ్య నీ పర్వతముగలదు గోదావరీ నదీప్రవాహవేగమున నీకొండ పాపిడిపెట్టుగా జీలుటచే పాపిడికొండయయ్యెను ఆ పదములో 'డి అను వర్ణము వ్యవహారములో చ్యుతమయ్యెను అనగా ప్రస్రవణాచలమే పాపిడికొండ - పాపికొండయైనది ఇచట వదీజలము మిక్కిలిలోతు, ప్రవాహవేగము తీవతరము నది వైశాల్యము గోల్పోయి పన్నగనుండును పట్టిసము - దీనినే పత్తిసీమయందురు ఇది పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలా గలదు గోదావరీ మధ్యమునందుగల దేవకూట పర్వతముపై నున్నది. శ్రీశైలము కాశి, క్రేదారము, శ్రీకాళహస్తి, పట్టిసము అనునవి పంచకాశీ క్షేత్రములుగా ప్రసిద్ధములు

ఖీమశ్వర పురాగాము 275

శ్లోః పట్టిసాద్రి పమంక్షేత్రం నాస్త్రిబ్రహ్మాండగోళకే

వీరభద్రపమోదేవొ నభూతో నభవిష్యతి

బ్రహ్మాండ గోళములో పట్టిసాద్రితో సమానమగు క్షేవ్రమును, వీరభద్రస్వామితో మానుడగు చేవుడును పూర్వము లేడు ఇకముందు ఉండడు అని ఒక విశ్వాసము

వట్టి'ము అవగా వెడలుపైన ఖడ్గము దీనినే అడ్గకత్తి అందురు దక్షారామములో ఏజ్జధ్యంస సమయమున వీరభద్రుడు దేవతలను నజకిన తరువాతే ఈ పర్వతమును రి పట్టిసమును గోదావరీజలముతో కడిగివాడు ' అని కాశీఖండము ౩ ఆ 360 లో గలదు )ందుచేత ఆ క్షేత్రమునకు పట్టిపము అన్న పేరు వచ్చెను

తిలసోమనాథుడు - పట్టిసమునకు 10 కి మీ దూరమున గోదావరీ పశ్చిమతీరమున "ళృపూడి అన గ్రామము గలదు అచటి శివుడు సోమనాధుడు అచటి గోదావరీ తీర్ధమునకు 'లత్రీర్ణమని పేరు కావున నా తీరమున నున్న శంకరుడు తిలసోమనాదుడు

అనంతబోగేశ్వరుడు - తిలసోమవాద మందిరమునకు దిగువన 5 కిమీ దూరములో )నంతభోగేశ్వరస్పామి యము గోదావరీ తీరమున నుండెడిది అది నదిలో బడుటచేత తృమీప [గ్రామమగు కుమారదేవములో ఆస్వామి ప్రతిష్టితుడైనాడు

రుదపాదములు - రాజమండ్రి వద్దగల రైలు వంతెనకు ఉత్తర దక్షిణములందున్న గదముల వలెనున్న రాతిచోటు పాదమనగా పర్వతమువంటి పొాదమువలె క్రిందికీ సౌొగిన తి ప్రదేశము ఇవే రాజమండ్రియందలి పుష్పగిరి పాదములు

కోటిపల్లి - రుద్రపాడములనుండి గోదావరీ తీరమున వేగగా 40 కిమీ దూరములో టిపల్లి గలదు అచట సోమ్వేశ్వరస్వామియున్నాడు ఆయన రజత కిరీటము నెల్లపుడు గాల్చియుందును కావున నాయన అర్జేందుదరుడు

రుండలాముఖము - క్రోట్రిప్రల్లిక్రి 36 కి మీ దూరములో వృద్ధ గౌతమీ శాబాతీరమున తీర్థము గలదు శివలింగాగ్రము మకరకుండలాకారము దాల్పియుండును కావున నచటి *క్యరుడు కుండలేశ్వరుడు

భీమేశ్వరమండలము గౌతమీశాఖకు ఎడమ వైపుననే గలదు ఈ పద్యములో శ్రైవక్షేత్ర ఎధానముగా గౌతమీ గంగ ప్రవహించిన మార్గము ప్రదర్శితమైనది గౌతమీ గంగ అనునొక )ణ్యవతి పుట్టినింటి నుండి బయలుదేరి బహు రూపములతో బహువామములతో వెలుగొందు రమ శివుని భక్తిశ్రద్ధలతో సేవించి తుదకు లవణాభ్ధియను పతిని సమీపించి ఆయన పీమరసములొ లీనమగుట ఇందు సూచితము

కాశీఖండము 3౩ఆ16 పలో అగస్త్యుని ప్రయాణవర్ణ్దనలో శ్రీనాధుడు పట్టిసాది )మేశఃర నివాసము వజకుగల తీరకేతములను జెపెను

276 తృతీయాశ్వాసము తే॥ నీరుకడం గోళ్ళంయాడి మున్నీటింగవయు మొగులుబడి వాహినుల కెట్లు మొరయవచ్చు? వార్డు లేడింటికి వలపు వనితయైన మంగళోత్సంగ గౌతమీ గంగ యెదుర 22 అర్థము - వార్థులు=సముద్రములు, ఎడీంటికిన్‌=ఏడింటికిని, వలపు వనిత+ఐన= ప్రియమైన భార్యయైనట్టియు, మంగళ+ ఉత్సంగ= మంగళకరమైన ఒడిగల, గౌతమీ గంగ= గౌతమియను పేరుగల గంగయొక్క, ఎదురన్‌= ఎదుట, నీరుకడన్‌=స్వల్పజలముగల, కోళ్ళన్‌+ కూడి=ఊరి వెలుపలి కాలువలగూడి, మున్నీటిన్‌=సముద్రమును, కవయు=కలియు మొగులు బడి వాహినులకు=మేఘములను - వర్షముననుసరించి ప్రవహించు నదులకు, ఎట్లు=ఎవిధముగా, మొరయవచ్చున్‌=ధ్వనింపవచ్చును? భావము - సప్తసముద్రములకు ప్రియభార్యయు, మంగళకరమగు నొడిగల గౌతమీ గంగ యెదుట స్వల్పజల ('ప్రవాహములతో నేగునవియు, వర్షము కురిసినప్పుడు మాత్రమే ప్రవహించు కోళ్లు అగు నితర నదులు ఎట్లు ధ్వనిచేయగలవు? విశేషము - గోదావరి జీవనది అనగా ఏకాలమునను నెండిపోక నిరంతరమై ప్రవహించునది తక్కిన నదులు అట్టివికావు వర్షము కురిసిననే అవి ప్రవహించును లేనిచో నెండిపోవును ఎడు పాయలతో సప్త సముద్రములను గలిసినది తక్కిన నదులకు కొన్ని ప్రదేశములే పవిత్రములు కాని గోదావరీ తీరమంతయు పవిత్రమ కావుననే ఆ నది మంగళోత్సంగ కోడు=ఊరి దరి నీటి కాల్వ దీని బహువచనము “కోళ్లు ఉ॥ ఎక్కడం జూచినన్‌ సరసి, యెక్కడ6 జూచిన దేవమందిరం, బెక్కడంజూచినం దటిని యొక్కడంజూచిన పృష్పవాటికం, బెక్కడంజూచినన్నది, మహీవలయంబున భీమమండలం బెక్కడ? యన్యమండలము లెక్కడ? బావన చేసి చూచినన్‌ 23 ఏ ప్రదే అర్థము - ఎక్క డన్‌=ఏ ప్రదేశమున, చూచినన్‌=చూచినన్సు సరసి=చెరువే, ఎక్కడన్‌= దే శమున, చూచినన్‌=చూచినను, దేవమందిరంబు=దేవాలయమే, ఎక్కడన్‌=ఎ న. చూచినన్‌ా చూచినను, తటిని=ఎరే ఎక్కడన్‌=ఏ ప్రదేశము, చూచినన్‌= నన్సు, పుష్పవాటికంబు=పూలతోటయే, ఎక్కడస్‌=ఎ ప్రదేశమున, చూచినన్‌= చూచినను, =నదియే, భావన చేసి=ధ్యానము చేసి చూచినన్‌=చూచినచో, మ్రహీివలయంబునన్‌*

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 277 భూమండలములో భీమమండలంబు=భీమమండలము, ఎక్కడ=ఎక్కడ, అన్యమండల ములు=ఇతర దేశములు ఎక్కడ=ఎక్కడ

భావము = భీమమండలములో ఎక్కడ చూచినను తటాకమే ఎక్కడ చూచినను దేవాలయమే ఎక్కడ చూచినను ఎరే ఎక్కడ చూచినను పూల తోటయే ఎక్కడ చూచినను నదియే ఈ సమస్త భూవలయములో ధ్యానించి చూచినచో భీమమండలమెక్కడ? ఇతర మండలములెక్కడ? భీమమండలముతో నేమండలములు సాటిరావనుట

విశేషము - జల సమృద్ధియున్నచోట ధాన్వ సమృద్ధియుండును అట అన్నపానము లకు లోపముండదు పూలతోటలు లౌకిక సుఖసూచకములు కాగా దేవమందిరములు అధ్యాత్మిక దృష్టికి సూచకములు భీమమండలము ఇహపర సాధకము క బహృహత్వాదులగు మహాపాతకములు

ధాత్రిజనులకు నిమిషమాత్రమునంబాయు

భీచమునాధ మహాదేవు పెండ్లినాంటి

దక్షిణాముఖ కల్యాణదర్శనమున 24

అర్థము - భీమనాధ=భీమేశ్వరుడను మహాదేవు=శ్లివుని యొక్క, పెండ్లినాంటి= వివాహకాలమప్పుటి దక్షిణ్లామ్సృళ్సు =క్రుడి దిక్కున (మనోజ్ఞమయిశ), కల్యాణ దర్శనమునన్‌= కల్యాణమును చూచుటచేత ధ్రాత్రిజనులకు౭భూమియందలి మావవులకు, బ్రహ్మహత్య+ అదులు+ అగుూబహ్మహత్యమున్నగు మహాపాతకములు=గొప్ప పాపములు, నిమిషమాత్రము నన్‌=రెప్పపాటు కాలములో ప్రాయ్యున్‌=పోవును

భావము " భీమేశ్వర్రుని వివాహమునాటి దక్షిణమున ప్రధానమగు కల్యాణమును దర్శించుటబేత భూలోక జన్సులక్సు బ్రహ్మహత్య మున్నగు మహాపాతకములు రెప్పపాటు కాలములో పోవును

విశేషము - బ్రాహ్మబ్బని చంపినవాడు, మద్యపానము చేయువాడు, బంగారము దొంగిలించువాడు గురుభార్యన్సు ప్రాందువాడు అను వలుగురు మహాపాతకులు వీరిలో నే యొక్కనితోనైన నొక సంవత్సర్రమ్సు కలసి యుండువాడును మహాపాతకియే వీరు ఐదుగురు పంచమహాపాలీకులని స్కృత్సృల్పు ప్రలుకుచున్నావి

బ్రహ్మహా మద్యపస్తేర్రూ తథైవ గురు తల్పగ

ఎతే వేద విదాం శ్రేష్టా మహాపాతకిన స్మృతా

ఏభి స్పహవసేద్యస్తు సంవత్సర మసావపి

సూత సంహిత - జ్ఞాన యోగ ఖండము అధ్యా-? ళ2

278 తృతీయాశ్వాసము తే॥ కార్తికిక వేళ భీమశంకరుని నగరం దూజ నెవ్యాండు చిచ్చుజతోరణంబు నతండు దూజండు ప్రాణ నిర్యాణవేళ ఘోర యమ పట్టణద్యార తోరణంజఒు 25 అర్ధము - ఎవ్వాండు=ఎమనుజుడు, కార్తికిక వేళన్‌=కార్తిక పూర్ణిమనాడు భీమ శేంకరుని=భీమశ్వరస్వామి యొక్క నగరన్‌=దేవాలయమునందు చిచ్చుజ తోరణంబున్‌= అగ్నితో గూడిన తోరణమునను దూఖున్‌=ప్రవేశించునో అత(డు=ఆ మనుజుడు ప్రాణ నిర్మాణవేళన్‌=ప్రాణములు పోవు(మరణ) సమయమునందు షమోర=భయంకరమగు యమ పట్టణ=యమధర్మరాజు నగరము యొక్క, ద్వారతోరణంబు=ద్చారము ఫందలి తోరణమును దూజండు=వ్రవేశింపడు భావము - కార్తీకమాసములొని పూర్ణిమనాడు భీమేశ్వరాలయములోొని జ్వాలా తోరణము దూరిపోవువాడు మరణ సమయమున భయంకరమగు యమనగర ద్వారతోరణ ములో దూరడు మోషము - చిచ్చుజతోరణము జ్యాలాతోరణము. - క్రాశీఖండచుఎన అగస్త్య మహర్షి అర్భాంగియగు లోపాముద్రతోపాటు దక్షారామములొ కార్తీక మాసమునందు జ్వాలాతోరణము దూరినట్లుగలదు తే॥ _ క్రార్తికిక వేళ భీమశంకరుని నగర వింధ్యపంప్తంభయిత దూరి విమలబుద్ధిం దొయ్యలియు(దాను జిచ్చఅతొరణంబు కలుష సంహతి సంహరకారణంబు కాని 3-24 పరమేశ్వర తేజమును అగ్నిదెవుడు భరింపలేక గంగానదిలో విడిచెను ఆమెయు ఆ తేజముదాల్చ అశక్తయై తశ తీరముశందలి రెల్లు గడ్డిలో వదలెను ఆ తేజు కుమారస్వామి అయ్యెను తన్ను జంపువాడు రెల్లు గడ్డిలో నున్నాడని తెలిసి తారకాసురుడు అ రెల్లునంతను తగులబెట్టించెను అయినను కుమారుడు కనుగందలేదు అది కార్తికపూర్ణి మావాడు జరిగివదనియు దానికి స్మృతిగా జ్యాలాతోరణమును శివాలయ ప్రాంగణమున అనాడు వెలిగించి దానిక్రింద దూరుట పాపహరమనియు విశ్వాసము కారణాగమములో జ్యాలాస్తంభ నిర్మాణము, ఆజ్యసిక్తవ(స్తావృతమగు దానిని నలువైపుల నుండి వెలిగించి జ్యాలామూర్తియగు ఆస్తంభమును జ్యోతిర్లింగముగా ధ్యానించుచు ముమ్మారు ప్రదక్షిణము చేయవలెననియు గలదు

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 279 భీమేశ్యరాలయమున అ తోరణమును గడ్డితో నిర్మింతురు ఆ తోరణమునకు కూర్చిన గడ్డిని తెచ్చుకొని వ్యవసాయదారులు వారి పశువులకు తినిపించుట నేటికిని కలదు అట్లు తినిపించిన పొడి పంటలు సమృద్ధిగ నుండువని వారి విశ్వాసము తే॥ _ద్వాదశక్తేత్ర పుణ్యతీర్ధములతోడ రమ్యుముగు సప్తగోదావరంబుతోడ వరద భీమేశ్వరేశ్చరావాసమైన దక్తవాటంబు కల్పాణధామ మమరు 26 అర్థము - ద్వాదశ క్షేత్ర=పంద్రెండు క్షేత్రములు, పుణ్యతీర్థములతోడన్‌=పవిత్రమగు తీరములతోను రమ్వము+అగు=మనోహరమగు సప్తగోదావరంబుతోడన్‌=సప్తగోదావరమను సరస్సుతోము, వరద=వరములనిచ్చు, భీమేశ్వర+ఈశ్వర=భీమేశ్వేర స్వామికి ఆవాసము+ఐన= నివాసమైన దక్షవాటంబు=దక్షారామము కల్యాణధామము=మంగళములకు స్థానమై అమరున్‌=ఒప్పియుండువు భావము - ద్వాదశక్షేత్రములతోను, పవిత్ర తీర్థములతోను మశోహరమగు సప్త గోదావరముతోను కోరికలీడేర్చు భీమేశ్వరుని నివాసమగు దక్షారామము సర్వవిధమంగళ నిలయమైయున్నది విశేషము - ద్యాదశక్షేత్రములు తీర్ధములు 3-97 నుండి 152 వజికు వర్ణితములు ఇందు క్షేత్ర తీర్ధములు అన్యోన్యాశ్రయములు ఈ తీర్దములు కొన్ని సాగుబడి భూములుగా మాజీనవి లింగములు మాత్రమన్నియు నిలిచియున్నవి తీర్థములు నిలిచియున్నవై నను నామ మాత్రావశిష్టములైయున్నవి పేరు మాయకుండ నాఃటి విభవము లేక్సుండినను నిలిచియున్నది ప్త గోదావర తీర్దమొక్కటియే (చిషా*ా పీరిక పు 100) ద్వాదశ క్షేత్ర నామములు 3౩-ఆ 74లో చెప్పబడినవి తే॥ అష్పురంబు ప్రబావంబు చెప్పనేల? తిరిగి పాఖంగ యోజనత్రితయ భూమి వాపికొ కూప గర్త పల్వల తటాక తీర్ధ జలములు బాగీరథ్‌ జలములు 27 అర్ధము - యోజన=యోజనముల యొక్క, త్రితయ=మూడింటి సమూహముగల, భూమిన్‌=నేలయందలి, వాపీకా జలములు వాపికా=కోనేరులు కూప=బావులు

280 తృతీయాశ్వాసము గర్త=గుంటలు, పల్వలు=చెలమలు, తటాక=చెరువులులోని తీరజలములు=పవిత్రమగు నీరు, భాగీరథీ జలములు=గంగా జలమై, తిరిగి=(సుడులు)తిరిగి పాజంగన్‌=ప్రవహింపగా, ఆ+పురంబు=ఆ దక్షారామ పట్టణము యొక్క, ప్రభావంబున్‌= మహిమను, చెప్పనేల=వేరె చెప్పవలయునా? భావము - మూడు యోజనముల నేలయందలి కోనేరులు, బావులు, గుంటలు, చెలమలు చెరువులలోని పవిత్ర జలములు గంగాజలమైై సుడులు తిరిగి ప్రవహించుచుండగా ఆ దక్షారామము ప్రభావమును వేరె చెప్పవలెనా? స్కీ. పంచాక్షరీ మంత్ర పారాయణంబులు జపియించు శారికా సముదయములు నీలకంఠ స్తోత్ర కోలాహల ప్రౌఢ జూప నున్నత్త పుంస్మోకిలములు శతరుద్రియ శ్రుతి స్వాధ్యాయ పారంబు( బరిఢవించు6 గిశోర బంభరములు ప్రణవాక్షరాభ్యాస పరిపొటి బాబించు నానావిధంబుల నమలిపిండు తే॥ సప్తగోదావరాంబు నిర్జర సహస్ర సౌరణిసేక సాంతత్య సంప్రవృద్ధ వివిధ తరు గుల్మ వల్లికా వేల్లమైన తత్పురోద్యాన వీధికాంతరమునందు ౬ నిరర= అర్ధము - సప్త మైన సప్తగోదావరజస ప్రగోదావరమ్సు యొక్క, అంబు=నీటితోడ, క్షర= సెలయేళ్ళవంటి, సహస్ర=వేనకువేలు సారణీ=కాలువ శక=తడుపుటచేత సాంతత్య=ఎల్లప్పుడ్సు సంప్రవృద్ద=బాగుగా నభివృద్ది - ద్వారా సక తదుపుటచేత తరు=చెట్లు, సల్మ=పొదలు లంాంతీన [న చెందిన, వివధన పలురకములైన. తత్‌ నందు తత్‌ఎఆ ప రపు క న ల్లము+ఐన=చుట్టుకొనుట గలవైన, అంతరమ్మునందృు=వర్తున క! 9దలి, ఉద్యాన=ఉపవనముల, వీథికా+ ల మధ్యలో, అను క. సమూహములు, పంచాక్షరీ మంత్ర=పంచాక్షరి , పారాయణంబులు=అంతయు చదువుట గలవై, జపియించున్‌= ధ్యానము చేయుచుండును

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 281 ఉన్మత్త=మిక్కిలి మదించిన పుంస్కోకిలములు=మగకోయిలలు, నీలకంర=శివుని, స్తోత్ర=స్తుతించుటతో కోలాహల ప్రొఢిన్‌=కలకలము సృష్టించుటలో సామర్థ్యమును, చూపున్‌= చూపుచుండును కిశోర బంభరములు=పిల్ల తుమ్మెదలు, శతరుద్రియ=శతరుద్రియము(నమకము) అను శ్రుతి=వేదము యొక్క, స్వాధ్యాయ=అధ్యయనము తోడి పారంబున్‌=చదువుటళో, పరిఢవించున్‌=సందడి చేయును నానావిధంబుల=అనేకవిధములైన నమలిపిండు=నెమళ్ళ సమూహము, ప్రణవ+ అక్రరజఓంకారమను నక్తరము యొక్క అభ్యాస=అభ్యసించుటయందు, పరిపాటిన్‌= క్రమమును, పాటించున్‌=గ్రహించును భావము - సప్తగోదావరము కాలువలలో ప్రవహించు జలముతో తడియుటచేత నిరంతరము నభివృద్ధినందుచున్న నానావిధములగు వృక్షములు, పూపాొదరిండ్లు తీవెలతో సంచలించుచున్న దక్షారామమునందలి ఉద్యానవనములలో గోరువంకలు పంచాక్షరీ మంత్ర పారాయణ జపము చేయుచుండును ఉన్మత్తములగు కోకిలలు పరమశివ స్తోత్రములతో కలకలమును సృష్టించుటలో సామర్ధ్యమును జూపును పిల్లతుమ్మెదలు నమక మంత్రములతో వేదాధ్యయనముతో సందడి చేయుచుండును నానావిధములగు నెమళ్ళ సమూహములు ఓంకారమును జపించుటలో వలసిన క్రమమును గ్రహించుచుండును విశేషము. - దక్షారామమునందలి పక్షులు గూడ పరమేశ్వర ధ్యానతత్పరములై యుండగా నితరుల సంగత్తి చెప్పవలసినదేమి యుండును? శతరుద్రీయము. - రుద్రమంత్రా శతం తస్మాత్‌ శతరుద్రీయముచ్యతే. నూరు రుద్రమంత్రములుండుటచేత తత్సమూహమును శతరుద్రీయమందురు "నెమలి అనుదానికి నమలి అని ప్రయోగించుట గమనార్హము ఈ పద్యము నన్నయ భట్టారకుని కణ్యముని ఆశ్రమ వర్ణనమునందలి సీస పద్యమునకు చాయ సీ “శ్రవణ సుఖంబుగా సామగానంబులు చదివెడు ఫకముల చదువు దగిలి” (ఆది-4-23) సీ నిఖిల పుణ్యక్షేత్ర నివహంబునందును నత్యంత మాశ్రయంబనంగ నెగడి యమైంద్ర సంపదకెబ్ల నాధారభూతమై దక్షుని యజ్ఞంబు తానకమయి

తృతియాశ్యాసము 282 ద్వాదశ పుణ్యతీర్థములతో సంధిల్లి భోగమోక్ష విహార భూమియగుచు నియమ యాత్రామాత్ర స్మోష దోషాప హరణంబొనర్ప సమర్థమగుచు శః సిద్ధ నిర్మల నిరవధి శ్రీ స్వయంభు ధన్య భీమేశ్వరేశ్వర స్థాణులెంగ దైవతస్థితి సంభవ స్థానమైన జ దక్షవాటంబు వర్ణింపందరమె మనకు? ఉ=పుణ్యనక్షత్రముల అరకము - నిఖిల నందును, నిఖిల=సమస్తమైన పుణకేలో జ్ర (మేత క మూస న మిక్కిలి ఆఅశ్రయంబు= యొక్క నివహంబునందును=సమూహములోను అత్యంతము=మికిి ఆశ్రయము అన(గన్‌=అనగా, నెగడి=కీర్తి కెక్కి రభూతమై= ఐంద్ర సంపదకు=ఇంద్రునిదగు సంపత్తికి ఎల్లక్‌=అంతకును అఆధారభూ వై ఆశ్రయమునకు తగినదై, దక్షుని యజ్ఞంబు=దక్షుని యజ్ఞమునకు తావకము+అయి=చోటై న్‌ ః క్‌ = కర గా. ద్వాదశ వుణ్యతీర్ధములతోన్‌=పండ్రైండు పవిత్ర తీర్ధములలో ఇంధిల్తిోాకూడి భోగ భోగములకు మోక్ష= మోక్షమునకు విహారభూమి=విహరించు స్థానము అగుచున్‌ అగుచు నియమ హరణంబు, నియమ=నియమములతో గూడిన యాత్రామాత్ర=యాత్రతో మాత్రమే సిశ్శేషజమిగులకుండ దోష=పాపములను అపహరణంబు=దొంగిలించుటము ఒనర్సస్‌=చేయుటకు సమర్ధము=శక్తిగలది, అగుచున్‌=అగుచు సిద్ధ ఐన సిద్ధ=అలౌకిక శక్తి సంపన్నమైన, నిర్మల=స్వచ్చమైన నిరవధి* అెంతములేని శ్రీశోభగలట్టియు. స్వ్యయంభు=తనంత తాను అవతరించిన ధన్య= సర్వొత్కృష్టమగ్య, భీమేశ్వర=భీమేశ్వరుడను, ఈశ్వ్యర=స్వామియనెడి, స్వాణైూఅచలమైన (లింగరూపుడైన), దేవత=దేవుని యొక్క, స్టితి=ఊనికి సంభవ=కలుగుటకు, న్ధానము+ఐన= పట్టణమైన, దక్షవాటంబున్‌=దక్షారామమును మనకున్‌=మనకు, వర్తింపన్‌+తరమె* వర్ణింపతరమా? భావము - దక్షారామము సమస్తమైన పుణ్యక్షేత సమూహములోను అధికముగొ నాశ్రయింపదగినదని శ్రీర్తికెక్కినది మహేంద్రుని సంపదకంతకు నాధారభూతమైనది దక్తుడొనర్చిన యజ్ఞమునకు స్థానమైనది పండ్రెండు పవిత్రతీర్మములతోగూడి భోగములకు మోక్షమునకు విహారస్థానమ్రైనది నియమపూర్వకముగ యాత్రచేసిన మాత్రముననే

శ్రీ భీమశ్వర పురాాము 283 పాపములేవియు మిగులకుండ పోగొట్టుటలో సమర్ధమైనది అలాక్రిక శ్త్తి సంపన్నమ్స నిర్మలము అంతములేని శొభగిలిగి స్యయంభువును సర్వోత్కృష్టుడగు భీమేశ్వరస్వామి యనెడు స్టాణులింగి రూపుడగు దేవదేవుని నివాస పట్టణమగు అఆపురమున్సు మనము వర్షింపగలమా? క; దక్షిణ కాశీ ననరము దక్ష్తారావుంజం భీమ ధామము ధన్వ త్కుక్షికోణిమండల రక్షామణి డానిం బొగడ బహ్నకు వశమే? 30 అత్చము - భీమధామము=భీమేశ్వరుని న్థావమగు దక్షారామంబు=దక్షారామము దక్షిణ కాన్‌ నగరము=డక్షిణ దిక్కు నందున్న కాశీనగరము ధన్యత్‌ మణి, దవ్యత్‌=మెచ్చుకొన దగినదగుచున్న కుక్షి=మద్చధాగిముగల క్షోణీమండల=భూమండలమును రక్షామణి= రక్షించుటలో థ్రేఫుమైనది. దానిక్‌*ఆ భీమమండలమును పొగిడన్‌=న్తుతించుట(కు), బ్రహ్మకున్‌=బ్రహ్మకై వము వశమే=శక్కమా? భావము - భీమేశ్వరస్వామి నివాసమగు చక్షారామము దక్షిణ దిక్కు నందున్న కాశీనగరమే కృతార్ణమగు భూవృండలమునము రక్షించ. మణియగు ఆ వగరమువు పాగడుట ప్రహ్మక్రైనము వకచుగువా? స్మ _ భమేశ్వరేశ్వర శ్రీమహాదేవుండు హ్‌మధామ మ్రాథి వ్య్వోశ్వరుండు సప్తగోదావర సలిల ప్రవాహంబా సౌకాత్కరించిన జహ్నుకన్వ తిరుచుట్టుమూలెలో తిరమైన గణపతి యేకాంత డుంరి విఘ్నేశ్వరుండు దక్షిణంబుననున్న ద్రండ్రవాణీశుం డూ హింపంగ దండపాణీశ్వరుండు తే. ఖైరవ స్వామి శ్రీకాలభైరవుండు, నంది నందీశ్వరుండ్షేమి సందియంబు దక్రవాటంబు కాశికా స్ధుము కాది త్రీవ్రకరతేజ! సత్యవతీ తనూజ! ప]

తృతీయాశ్వాసము 284 సూర్వుని, తేజ=తేజస్సువంటి అర్ధము - తీవ్రకర=వేడియగు కరణములుగోల టీ ర్తి న. జ | స పష | శేజస్సుగలవాడా! సత్యవతీ తనూజ=సత్యవతీ కుమారా! వ్యాసమవార్వి భీమేశ్వర + ఈశ్వర = భీమేశ్వరస్వామియను, శ్రీమహాదేవుండు=శ్రీ మహేశ్వరుడే పామధామ=(చల్లని కైరణములుగల) చంద్రుడు, మౌళి=శిరస్సునందుగల విశ్వేశ్వరుండు= విశ్వనాధ స్వామి, సప్తగోదావర=సప్తగోదావరములోని, సలిల ప్రవాహంబు=జల ప్రవాహమే సాక్షాత్క రించిన= ప్రత్యక్షమైన, జహ్నకన్య=జహ్నని వుత్రికయగు గంగ, తిరుచుట్టమాలెలో=అలయ ప్రదక్షిణ మార్గములో, తిరమైన=స్థిరముగానున్న గణపతి=వినాయకుడే, ఏకాంత=ఒంటరిగానున్న డుంరి విఘ్నేశ్వరుండు=డుంరి విఘ్నేశ్వరుడు, దక్షిణంబునన్‌= దక్షిణపు దిక్కులో, ఉన్న=ఉన్నట్టి, దండపాణీశుండు=దండపాణి స్వామియే, ఊహింపంగన్‌=ఊోహచేయగా దండపాణీశ్వరుండు= దండపాణి స్వామి: భైరవస్వామి=భైరవదేవుడే, శ్రీకాలఖైరవుండు=శ్రీ కాలభైరవుడు నంది=నందియే, నందీశ్వరుండు=నందీశ్వరుడు, (పై విషయములలో) ఎమి సందియంబు=సందేహ మేమున్నది? దక్తవాటంబు=దక్షారామము కొశీకాస్టలము=కాశీస్థాసము కాదె=కదా! భావము - స్తూర్యతేజా! వ్యాసమహర్షి! దక్షారామములోనున్న భీమేశ్వరస్వామియే కాశీలోనున్న విశ్వనాధస్వామి సప్తగోదావర ప్రవాహమే ప్రత్యక్షముగా నున్న గంగానది ఆలయ ప్రదక్షిణమార్గములో పశ్చిమ గోపురము కడనున్న మందిరములోగల ఎకాంత గణపతియే డుంరి విఘ్నేశ్వరుండు ఆలయమున దక్షిణ దిక్కుననున్న దండపాణీశ్వరుడే దండపాణి ఇచటనున్న భైరవుడే అచటి భైరవుడు ఈ నందీశ్వరుడే ఆ నందీశ్వరుడు ఈ విషయములో సందేహము లేదు దక్షారామమే కాశీక్షేత్రము గదా! వేషము - కాశీక్షేత్రములోగల ప్రధాన దేవతలు దక్షారామములోనున్నారు కావుననే ఇది దక్షిణ కాశియనదగును వ॥ మజియు భీమేశ్వర మండలమునకు సీమావిబాగంబు 32 | అర్ధము - నృజియున్‌=ఇంకను, భీమేశ్వరమండల మునక్పుజభిమేశ్వేర భూఖండము నకు, సమావిభాగంబు=సరిహద్దుల విభజనము భావము - భీమమండలమువకు సరిహద్దుల నిర్ణయమీ క్రింది విధముగానున్నది

శ్రీ భఖీమశ్వర పురాణము 285 త; జంచరిపు దిక్కునకు సీమ సలిలరాశి పశ్చిమమునకు సీమ త్ర్యంబక తనూజ ద్యుమ్నపతి దిక్కునకు ఫీ తుల్యభాగ దక్షిణమునకు వృద్ద గౌతమియె సీమ 38 అర్థము - జంభరిపు=(జంభుడవు రాక్షసునకు శత్రువగు) నింద్రునిదగు, దిక్కునకు దిక్కునకు - తూర్పునకు సీమ=పొలిమేర సలిల రాశి=(జలరాశి) సముద్రము, పశ్చిమమ్స నకు=పడమటి దిక్కువకు సీమ=సరిహద్దు త్ర్యంబక తనూజ =(త్రంబకేశ్వర పర్వతమ్స నుండి పుట్టినది) గోదావరి ద్యుమ్నపతి=(ధనపతి) కుబేరునిదగు, దిక్కునకున్‌= ఉత్తర్ర దిక్కునకు సీమ=పరిహద్దు తుల్యభాగ=తుల్యభాగానది, దక్షిణమునకున్‌= దక్షిణ దిక్కునక్స సీమ=సరిహద్దు వృద్ధ గౌతమియె=వృద్ధ గోదావరియె భావము - భీమమండలమువకు తూర్పు దిక్కునందలి సరిహద్దు సముద్రము పశ్చిమ దిక్కునందలి సరిహద్దు గోదావరీ నది ఉత్తర దిక్కునందలి సరిహద్దు తుల్యభాగానది దక్తిణమునందలి సరిహద్దు వృద్దగోడావరీనదియే విశేషము - ఈ పదృమువంశేర్కొనిన ప్రాక్సశ్చిమ దిక్సీమలగు సలిల రాశియు గౌతమియు సమానములే ఉత్తరమున తుల్కభాగ సీమయనుటచే, తుల్యభాగాతీరమునకు సమీషమునందున్న కుమారారామ భీమేశ్వరుండవు కొనిన సరిపడును దక్షిణమునకు వృద్ధ గౌతమి సీమయముట యంఎతగ శరిపదువట్లు గానరాదు వృద్ధ గౌతమీ సాగర పంగమము తూర్పుదిక్కునకే చేరినడగును ఇంక వృద్ధ గౌతమీ శాఖా ప్రారంభము మాత్రము దక్షిణ దిక్కు కకుంజెలదినదయి. యుండుటచే సరిపెట్టుకొనవలెను " చిపాశా పీరికాప్పు-75, 76 ఈ సీమా విభాగము 5-77యందు ర5-88ియందు, 6-14యందు కూడ వచ్చును తే॥ బోగ మోక్ష మహైశ్యర్యయోగ కాంక్ష భీమ మండలిం గాప్పండం బ్రియము పుట్ట మర్త్య యోని జనింపంగ మది దలంత్రు వివిధ గంధర్వ కిన్నర విబుధ వరులు ఏ4 అర్ధము - భోగ కాంక్ష భోగాభోగములందు, మోక్ష=మోక్షమునందు, వాహా+ఐశ్వర్య జగొప్పదగు నైశ్వర్యమునందు యోగ=యోగమునందు, కాంక్షన్‌=కోరికతో, వివిధ వరులు, వివిధ=పషలురకములైన గంధర్వ=గంధర్వులలో, కిన్నర=కిన్నరులలో, విబుధ వరులు= దేవతలలో శ్రేష్టులు భీమమండలిన్‌=భీమమండలములో, కాపుండన్‌= కాపురముండుటకు,

266 తృతీయాశ్వాసము ప్రియముజ=కోరిక, పుట్టన్‌=కలుగగా, మర్త్యయోనిన్‌=మానవ జాతిలో జనింపన్‌=పుట్టుటకు, మదిన్‌=మనస్సులో, తలంత్రు=తలచుదురు భావము = మానవలోక భోగములందు మోక్షమునఐదు మహైశ్వరృమునందు యోగమునందు కోరిక కలుగుటచేత దేవలోకవాసులగు గంధర్వుంు కిన్నరులు దేవశ్రేష్టులు భీమమండలములో కాపురముండ తీవ్ర కాంక్ష కలుగగా మానవ జాఆలో జన్మింప గోరుదురు విశేషము - దేవలోకములో కేవలము సుఖమే తప్ప దు ఖము ఉండదు సుఖదు ఖ ముల మిశ్రము మానవ జాతి మానవులకే మోక్షము సులభము దు ఖానంతర మనుభవించి నప్పుడే సుఖము విలువ తెలియును మానవ జాతిలో జనించుట భీమమండలములో నివసించుట అను రెండును భోగమోక్షప్రదములు తే॥ భీమమండలికా పుణ్యచూమియందు దేజరిల్లెడు పండ్రెండు తీర్ధములకు జాతరలు సేయు నప్పర స్పతులతోడ నాకమున నుండి యేతెంచి నముచి వైరి 35 ఫాతు పైకము = నముచివైరి=(నముచియను రాక్షసుని నత్రువగు) ఇంద్రుడు అప్పర వ మా రో భి డన్‌=అప్పర ప్రీలతోగూడ నాకమున మండి=స్పర్గలొకము మండి ఎతెంచి= వచ్చి తే డలికా=భీమమండలములోని పుజ్యభూమియందు=పవిత్ర ప్రదేశమునంకు జరిల్లెడు=వెలుగొందు, పండ్రెండు తీరములకు=వ ణి = , పండద్రైం ర్జు అకు=పండ్రైెండు పుణ్బక్షేత్రములకు, జాతరలు= యాత్రలు, చేయుక్‌= చేయును భీమ భావము - ఇంద్రుడు అప్పరసలతో గూడ స్వర్గలోకమునుండి వచ్చి పవిత్రమగు మండలములో వెలుగొందు పంచె-డు తీ దు పంగైండు తీర్ధములకు తీరయాత్రలు చేయును టి స॥ ఎడు రసాతల క్రోడంబులు విని ర్ఫేదించి వెడలిన సెద్దనేల్పు మార్తాండుచే నభోమణ్సివేత రవిచే( జ తిష్ట బొందిన మహాదివ్యమూర్తి, ల! ్యే బా సప్తర్షులరుదేర సస్త గదావరం బవగాహనము చేసినట్టి ప్రోడ తొలు మామయగు దక్షు నెలందోట నడుచక్కి విహరణం బొనరించు వేడ్కకాండు

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 287 శ్రే విశ్వపతి భీమనాథేశ్వరేశ్వరుండు

కర్తయై యుండి భోగమోక్షములనిచ్చు

భక్త జనులకు నట్టి వైభవ పదంబు

మండనము మేదినికి ఖమ మండలంబు 36

అర్ధవు. - ఎడు=ఎడు సంఖృ్యగల రసాతల=భూమి క్రింది లోకముల యొక్క క్రడంబులు=మధ్యభాగములను వనిర్ఫేదించి=చీల్చుకొని వెడలిన=బయలుదేరిన పెద్దవేల్పువగొప్ప దేవుడును

మార్తాండుచేన్‌జమృతమగు అండము ముండి జనించి నట్టియు నభోమణిచేత= ఆకాశమునకు మణివలె కలంకారమైనట్టి రవిచేన్‌=సూర్యునిచేత ప్రతిష్టన్‌=నిలుపబడి పూజా సంస్కారమును పొందిన=పొందివట్టి మహాదివ్య మూర్తి=గొప్పది కాంతిమంతమునగు స్వరూపము గలవాడును

పప్తర్నుట=ఎడుగురు మహామువములు అరుదేరన్‌=తీసికొనిరాగా, సప్త గోదావరంబు= ఫప్త గోదొవర సరస్సులో అవగాహసము=స్నానము, చేసినట్టి=చేసినటువంటి, ప్రోడ= సమర్జ్చుడును

తాలుమామ+అగు=మొట్టమొదటి మామయైన దక్షుజదక్తుని యొక్క, ఎలందోటన్‌= లేతయగు తోటయందలి వడువక్కి న్‌=మధ్యప్రదేశములో ఇవిహరణంబు+ఒనరించు= విహారమువేయు వేడ్మ కాండు=కోర్మి గలవాడును

విశ్వపతి=ప్రపంవమువకు వ్రభువగు భీమనాధ +ఈ శ్వర +ఈశ్వరుండు= భీమనాధస్వామి. కర్త+ఐ+ఉండి=క్రర్రయగుచునుండి భక్తజనులకు=భక్తులగు మానవులకు భోగమోక్షములను= భోగముల ము మోక్షమును, ఇచ్చున్‌=ఇచ్చును భీమమండలంబు= భీమమండలము అట్టి*అటువంటి వైభవ=విభవమునకు పదంబు=స్థానమును, మేదినికిన్‌ =భూమికి మండనంబుస్‌=అలంకారముము (ఐయున్నది)

భావము - విశ్వపతియగు భీమనాధేశ్వరస్వామి భూమిక్రిందనున్న అతలాదులగు ఎడు పాతాళ లోకముల మధ్యభాగములను చీల్చుకొని ఆవిర్భవించిన గొప్పదేవుడు మృతాండ సంభవుడును ఆకాశాలంకారమునగు సూర్యునిచే ప్రతిష్టింపబడిన మహత్తర ప్రకాశముతో గూడిన స్వరూపముగలవాడు, గౌతమాదులగు సప్తమహర్షులు తీసికొనిరాగా సప్తగోదావరములొ స్నానము చేసిన సర్వసమర్థుడు; తనకు మొట్టమొదటి మామగారగు దక్షుని యుద్యాన వనములో విహరించు కోరికగలవాడు, ఆయనయే కర్తగానుండి తన భక్తులకు భోగములను మోక్షమును నిచ్చుచుండును భీమమండలము అట్టివైభవమునకు స్థానమును భూమండలమునకు అలంకారమును నైయున్నది

28 తృతీయాశ్వాసము విశేషము - సప్తాధోలోకములు 3-10 చెంత చెప్పబడినవి మౌర్తాండుడు - సూర్యుని నామాంతరము మృతమగు అండమునుండి జన్మించిన వాడు మార్కండేయ పురాణములో ఈ విషయమై ఒక ఇతిహాసమున్నది హవిర్భాగములను దేవతల కందకుండ దైత్యులపహరించుటచే ఆదిత్యులార్తినాందిరి పుత్రులగాపాడుటక్రై అదితి సూర్యునారాధించెను ప్రత్యక్షమైన ఆయనను తన పుత్రునిగా జన్మించి దేవతల రక్షింపగోరెను సూర్య కిరణములనుండి సుషుమ్న అను రశ్మి అదితి గర్భమున ప్రవేశించెను గర్భవతి అయ్యును నుపవాఫములు చేయుచుండగా కశ్యపుడు “ఉపవానములో నీగర్భమునందున్న అండమును మారణము చేయుదువా?' అని మందలింపగా అదితికి కోపము వచ్చెను ఆమె గర్భము నుండి అండము బయట పడెను మృతమగునండము నుండి పుట్టినవాడే మార్తాండుడు ఫీ! ఎచ్చోటం దాయలాటె నిజ్ది రూపము. దాల్చి యతి సాధ్వసంబుతో నధ్వరంబు పాటిల్లె నెచ్చోట భాషా వధూటికి నతి జుగుప్పితమైన యంగ వికృతి యెచ్చోట ముచ్చిచ్చు నేడేసి నాల్కలు కొండ నాల్కలు దాం గోంత వడియె నెచ్చోట నులివేండి యెండం ఒండులు రాలి పూషార్కు వదనంబు బోసి వడియె తే దక్షుం డెచ్చోటం బొట్టేలి తలదరించె( బిందు వందయ్యె నెచ్చోట నిందుండనుచు! జెప్పుదురు వీరభద్ర విజ్బందణంబు భీమమండలి నుండు ప్రాంబెద్ధ మునులు 37 అర్థము - అధ్యరంబు=యజ్ఞము ఎచ్చోటన్‌=ఎక్కడ, తాన్‌=తాను, ఇట్టే రూపమున్‌= జింక యొక్క ఆకారమును, తాల్చి=ధరించి, అతిసాధ్వసంబుతోన్‌= అధికమగు భయముతో, పాటెన్‌=పారిపోయెనో, (ఆచోటిది) ఎచ్చోటన్‌=ఎక్కడ, భాషావధూటికిన్‌=సరస్వతీదేవియన్సు స్త్రీకి, అతిజుగుప్పితము+ ఐన=మిక్కిలి రోత గలిగించునదగు, అంగ వికృతి=అంగ వైకల్యము, పాటిల్లెన్‌=కల్రిగెనో, (ఆచోటిది)

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 289 ఎ+చోటన్‌=ఎ ప్రదేశములో ముచ్చిచ్చున్‌=త్రేతాగ్నుల యొక్క, ఎడేసి నాల్కలు= ఎడు నాలుకలు, కొండ నాల్కలు=కొండ నాలుకలు, తాంకన్‌=అంటునట్లుగా కో(తవడియెన్‌= కోయుటను పొందినవో (ఆచోటిది) ఎ+చోటన్‌=ఎ ట్రదేశమునందు నులివేండి=కొంచెము వేడిగల ఎండన్‌= ఎండతో పాటు పండులు=దంతములు రాలి=రాలిపోయి పూష+అర్కు=పూషుడు అను పేరుగల సూర్యుని యొక్క, వదవంబు=నోరు బోువడియెన్‌=బోసిపోయెనో (ఆచోటిది) ఎ+వోటన్‌=ఎ ప్రదేశమునందు, దక్తుండు=దక్తుడు, పొట్టేలితలన్‌=గొట్టెపోతు తలను, ధరించెన్‌=తాల్పెనో ఎ+చోటన్‌=ఎక్కడ ఇందుండు=చంద్రుడు, చిందువందు+అయ్యెన్‌= క్ఞభము నందెకా (అచోటు ఇది) అనుచున్‌=అనుచు భీమమండలిన్‌= భీమమండలములో నుండు. ప్రాంటెద్దమునులు=పురాతనులగు వృద్ధమునులు, వీరభద్ర విజ్బృంభణంబున్‌= వీరభద్రుని సామర్ధ్య ప్రకాశవమును చెప్పుదురు=చెప్పుచుందురు భావము - యజ్ఞము మగ జింక రూపమును ధిరించి మిక్కిలి భీతితో పరుగెత్తినది ఇచ్చటి నుండియే సరస్వతీదేవికి మిక్కిలి రోతగలిగించు అంగవైకల్యము (ముక్కుతెగుటు కలిగినదిచ్చటనే శ్రేతాగ్నులలో ప్రతియొక అగ్ని యొక్క ఎడునాలుకలును కొండనాలుకవరకు కోతపడినదిచ్చోటనే మిక్కిలి లేతఎండతోగూడిన పూష అను పేరుగల సూర్యుని దంతములు రాలి నోరుబోసి అయినది ఇక్కడనే దక్షుడు గొజ్జెపోతు తల ధరించినది ఇక్కడనే చంద్రుడు క్లాభపడినది ఇక్కడనే ' అని వీరభద్రస్వామి విజృంభణ వృత్తాంతమును భీమమండలములో సున్న ప్రాచీనులగు వృద్ధ మునులు క్రొత్తగా వచ్చినవారికి ఆయా ప్రదేశములను జూపుచు వివరించి చెప్పుచుందురు విశేషము. - దక్షయజ్ఞ ధ్వంసములో వీరభద్రుడుచేసిన ఈ విజ్బంభణము కాశీఖండమునందు కూడవచ్చువు (కాశీ - సప్తమ - 84 85) ఈ ఘట్టము చాల ప్రసిద్ధము అనేక గ్రంధములందు వర్ణింపబడినది వ నీవు విశ్వేశ్వర దేవ విరచితావమాన మనళ్ళల్యంబున డస్సి ఖిన్నుండవై యున్నవాండవు నిన్ను విడిచి పోవుట నాకు నుచితంబు గాదు, నీవు నేనునుం గూడి ద్వాదశ పుణ్యక్షేత్ర యాత్రా ప్రసంగంబునం గుక్కుటేశ్వరదేవు దర్శింపంగలవార, మీవేళ దక్తారామంబునకు మగిడిపోదము, లెమ్మని యతండును దానును లోపాముద్రయును శిషమండలంబునుం గదలి యిష్టాలాపంబులం బ్రొద్దుపుచ్చుచుం జనిచని 38

జా 2 రాబ్తాకలం2లో 27 అర్ధము - నీవుజనీవు వ్యోశ్వర _ శల్యంబునన్‌ వ్యోశ్వరదేవావిశ్వనాధస్వామిచేత ఏరచెిత=కమ్పింపబడిన అవమాన= అవమానమనెడి మనశ్శల్యంబునన్‌= మనస్సులోని ముల్లు (బాధ) చేత డస్సి=అలసి, భఖన్నుండవు+ఐ+ ఉన్నవా(డవు=దీనుడవై యుర్నావు నిస్నున్‌=సిన్ను విడిచిపోవుటకు=విడచి వెళ్ళుటకు నాకున్‌=నాకు ఉచితంబు=తగివది కాదు=కాదు నీవున్‌=నీవును, నేనునున్‌=నేనుగూడ, కూడి=కలసి ద్వాదశ ప్రసంగంబునన్‌ ద్వాదశ=పండైండయిన, పుణ్యక్షేత్ర=పవిత్రములగు క్షేత్రములను గూర్చి యాడ్రా=ప్రయాణము యొక్క, ప్రసంగంబునన్‌=(సంబంధముతో) సంభావషణముతో, కుక్కుటేశ్వర= కుక్కుటేశ్వరు డను దేవున్‌=దేవుని దర్శింపగలవారము=దర్శనము చేయగలము ఈవేళన్‌= ఈనాడు దక్షారామంబునకున్‌=దక్షారామమునకు, మగిడిపోవుదము=తిరిగిపోవుదము, లెమ్ము=లెమ్ము: అని=అని, అతండును=ఆ వ్యాసుడును, తానును=అగస్త్రుడును, లోపాముద్రయును= లోపాముద్రయు, శిష్యమండలంబును=శిష్యుల సమూహమును, కదలి=బయలుదేరి ఇష్ట+* ఆలాపంబులన్‌=ప్రియమైన సంభాషణములతో, ప్రొద్దు పుృచ్చుచున్‌=కాలము గడపుచ్చు, చని+ చని=వెళ్ళివెళ్ళి భావము - వ్యాసమహర్ష! విశ్వేశ్వరస్వామి చేసిన అవమానముచే గలిగిన బాధతో అలసి దీనుడవైయున్నావు అట్టి నిన్ను విడచి వెళ్ళుట నాకు తగదు మనమిద్దరము వ్యాదశ పుణ వనే యాత్రలో కుక్కుటేశ్వర స్వామిని దర్శింపగలము ఈనాడు చక్షారామమువకే తిరిగి శప లెమ్ము అని వ్యాసమహర్షియు. నగస్త్యుడును లోపాముద్రయు ణః పష శ టి ల జామున బయలుదేరి ఇష్ట సంభాషణములతొ కాలముగడుపుచు వెళ్ళివెళ్ళి విశ్తేష చ వా ము - ద్వాదశ పుణ్యక్షేత్రములు ఈ అశ్వా్సములోని 74వ పద్యములో గల ర్థములేయగును ఇవి దక్రారామమున గంగియున్నవ కా కు 8 దిక్కలందును తీర్ధములు లింగములు స్తీ తుల్యభాగ్రాశ్రట్రీ ద్రుమమండితంబైన సాంపరాయ ఫ్రరంబు సరణింబటి నే చొతాటవీవాటి శ్రోభమానంబైన ప్రలిగుర్త సోమేశు వలపలించి యోంకారస్టరి, 'ద్రికూటోపరిస్థిళులైన హరిహరబ్రహ్మల నబినుతించి శీలా మహాగ్రామ సింహాసనస్తున కరగ హారున కెదురుండి మొక్కి

శ్రీ భీమేశ్వర వురాలాము స్తే యరుగువారు మునుల్పరాశర సుతునకు

దక్షవాటి6 బ్రవేశింపం దగిన యట్లి

శుభ ముహూర్తంజునకు. గాలశుద్దిం దెలియ

దలంచి కూర్చుండి రక వివిక్త స్థలమున 39

అర్ధము - తుల్య ఐన తుల్వ్పభాగా=తుల్యభాగయను పేరుగల నది యొక్క తటీ=ఒడ్డునందలి ద్రుమ=చెట్లచేత మండితంబు+*ఐవ=అలంకరింపబడిన, సాంపరాయ పురంబు=సాంపరాయ పట్టణము యొక్క పరణిన్‌+పట్టి=త్రోవపట్టి

చూత _ ఐన చూత=మామిడివెట్ల యొక్క అటవీ=అడవివలె నున్న వాటి= తోటలతో శోభమానంబు+ఐన=వెలుగొందుచున్న పులిగుర్త సోమేశుస్‌=పులిగుర్త సోమేశ్వర స్వామిని వలపలించి=కుడివైపు ఉండువట్లుచేసి

ఓంకారపురిన్‌=ఒంకార పట్టణములోని, త్రికూట+ఉపరి=త్రికూట ఎర్వతముపై, స్థితులు+ఐన=ఉ న్నవారై వ, హరిహర బ్రహ్మలన్‌=విష్టు 3వ బ్రహ్మలను అభినుతించి= స్తోత్రము వేసి

శీలా... స్టువకున్‌ శీలామహాగ్రామ=శీలయను పేరుగల పెద్ద గ్రామములోని, ఏంహసన స్థితునకున్‌=సింహాపనముపైన మున్న ఉరగహరునకు=సర్పములే హారముగా గల శివునకు ఎదురుండి-ఎదురు+ఉండి=ఎదుట మండి మొైొక్కి=నమస్కరించి

అరుగువారు=వెళ్ళునట్టి మునుల్‌=మునులు పరాశరఘుతునకు=(పరాశర మహర్షి పుత్రుడగు) వ్వాసునకు దక్షవాటివ్‌=దక్షారామములో ్రవేశింపన్‌=వ్రవేశించుటకు తగిన+అట్టి=యోగ్కమగు శుభముహూర్తంబునకున్‌=మంచి ముహూర్తమున కు, కాలపద్ధిన్‌=పవిత సమయమును తెలియన్‌*తలంచి=తెలిసికొనగోరి, ఒక=ఒక వివిక్త స్థలమునన్‌=పవిత్రమైన ప్రదేశము వందు కూర్చుండిరి=కూర్చుండిరి

భావము - తుల్యభాగా నదీతీరమునందలి వృక్తములచే నలంకృతమగు సాంపరాయ పట్టణపు త్రోవను బట్టియు మామిడి తోటలతో శోభిల్లుచున్న పులిగుర్త సోమేశ్వర స్వామివారి ఎడమవైపు నుండి ప్రయాణించియు ఓంకార పట్టణము వందలి త్రికూట పర్వతముపైనున్న బ్రహ్మ విష్ణు మహేశ్వరులవు స్తోత్రముచేసియు, శీలా మహాగ్రామము నందలి మహా సింహాసఫముపై గల పరమేశ్వరున కెదురుగా నుండి నమస్కరించియు వెళ్ళువట్టి మునులు వ్యాసమహర్షి దక్షారామమునందు ప్రవేశించుటకు దగిన ముహూర్తమునకు కాలకుద్దిని (పవిత్ర సమయమును) తైలిసికొనదలచి ఒక విజన ప్రదేశమునందు గూర్చుండిరి

తృతీయాశ్వాసము 292 ప్త నందున ఓంకారపురి యన్నను ఓంక్రియానగరమన్నను రామచంద్రపుర ప్రాంతము నం గ్‌ నేటి 'ఓదూరు” తుల్యభాగ అనునది ధవళేశ్వేరము యొద్ద గౌతమి నుండి చీలిన నదీశాఖ శీలా మహాగ్రామము అనగా కొకినాడ్‌ ప్రాంతము నందలి శీల అను ఊరు వ॥ అప్పుడు కాలశద్ది విమర్శించి మైత్రావరుణుండు పరాశరసుతున శిట్లనియె 40 అర్ధము - అప్పుడు=అ సమయమునందు, కాలశుద్ధిన్‌సమయ పవిత్రతను, విమర్శించి=శోధించి, మెతావరుణుండు= అగస్త్యుడు పరాశరసుతునకు=వ్యాసునితో, ఇట్లు ఈవిధముగా, అనియెన్‌=అనెను విశేషము - మ్లైత్రావరుణుడు అగస్త్యుడు, వసిష్టుడు - వీరిద్దరును మై త్రావరుణులే కుంభసంభవులే మిత్రావరుణులు మార్గమునందు వచ్చుచు ఊర్వశిని జూచిరి వారికీ వీర్యస్థలనము జరిగెను ఊర్వశి ఆ యిరువురి తేజస్సును కుంభమునందుంచెను అందుండి ఆ మహర్షులిరువురు జనించిరి ఊర్వశి ప్రయత్నమునవారు జన్మిం చుటచే బిర్వశేయులు నగుచున్నారు తే “గార్ట్య సిద్ధాంత మత ముష కాలకలన, శకున మూనుట యది బృహస్పతి మతంబు విప్రజన వాళ్ళ మరయంగ విష్ణుమతము సర్వసిద్ధాంత మభిజిత్తు సమ్మతమగు శ గా అర్ధము - ఉష కాలకలన=వేకువ సమయము నెటుగుటయే -(చేయుటయే) న్టకర్యుని యొక్క, సిద్ధాంత=నిశ్చితమగు, మతము=ఆభిప్రాయము, శకునము* బృహన లన - (శుభసూచకమగు దానిని), ఊనుట+అది=అవలంబించుట యనునది, విప్రజని" వబృ్బహస్పతి యొక్క, మతంబు=సిద్ధాంతము, అరయంగన్‌= పరిశీలింపగా. అభిపా =బ్రహ్మణుల య్పొక్క, వాక్యము=మాట, విషమ్ణమతము=విష్ణువను స్కృతికర్త సమ యమ్మ, అభిజిత్తు=విజయ ముహూర్తము, సర్వసిద్ధాంతము=అందరి నిశ్చయమై ]తము=అంగీకరింపబడినది, అగున్‌=అగును గ భావము - పురప్రవేశమునకు వేకువ జాము సమయము తగిన ముహూర్తమని ర్య మహర్షి నిశ్చితాభిప్రాయము శుభశకునము నవలంబించుట బృహస్పతి అభిప్రాయము

శ భీమేశ్వర పురాణము 293 బాహ్మణుడు ఇది మంచి సమయమని చెప్పుట ముహూర్తమని విష్ణువను నృృతికర్త అభిప్రాయము అభిజిత్తు అందజు నామోదించిన యోగ్య సుముహూర్తమ్షృ ఈ్త విశేషము - అభిజిత్తు - మధ్యాహ్నము గం 1145 నుండి 1230 వజకుగల )మయమును ఆభిజిన్ముహూర్తమందురు. పగటిలోని ఎనిమిదవ ముహూర్తము. ద్రీనిని ఏజయముహూర్తమందురు ఉషశ్శశంస గార్మ్యస్తు శకునంతు బృహస్పతి మనోజవంతు మాండవ్య విప్రవాకృంజనార్దన అని సంప్రదాయములో వినబడుచున్న శ్లోకము ఇందు మాండవ్యుడు మనోజవము ప్రశస్తము అన్నట్లు గలదు మంచనశర్మ టిట్టిభ సెట్టియను చెలికానితో ఎకశిలా నగర ప్రవేశముహూర్తమును )ర్ణయించుచు చెప్పిన పద్యమొకటి క్రీడాభిరామములో ఇటువంటిదే కలదు గార్గ్య సిద్దాంతమతముష కాలకలన, శకునమూనుట యది బ ఎహస్పతి మతంబు వ్యాసమతము మవ ప్రసాదాతిశయము, విప్రజన వాక్స మరయంగ విష్టుమతము (66) భీమఖండ పద్యములోని మూడు పాదములిందు సమములు ఈ సందర్భమున సంస్కృత భీమఖండము నందున్న శ్లోకమిది - ఉషస్పా[ద్దార్గి సిద్ధాంత శృకునంతు బృహస్పతే త్వన్మతం చిత్తనైర్మల్యం విప్రవాక్యం హరేర్మతమ్‌ 9-6 $॥ _ అసుర పురముల సాధించె నంధకారి, యమర పాధోవి మధియించి రమరవరులు దివ్య సింహాసనం వెక్కె దివిజ భర్త సిద్ధ మధ్యాహ్న వేలాభిజిత్తునందు *డ్మ2 అర్ధము. - సిధ్ధ అందు, సిద్ధజసఫలమగు, మధ్యాహ్న వేలా=జమధ్యాహ్న )అమయమునందలి, అభిజిత్తునందు=అభిజిత్తు (విజయ) మహూర్తమునందు, అంధకారి= అంధకుడను రొక్షసునకు శత్రువగు) శివుడు, అసురపురములన్‌=త్రిపురాసమురల పట్టణము ను, సాధించెన్‌=సాధించెను అమరవరులు=దేవశ్రేష్టులు, పాధోధిన్‌= సముద్రమును, వమరన్‌= ఒప్పునట్లుగా, మధియించిరి=చిలికిరి, దివిజ భర్త=ఇంద్రుడు, దివ్య=పవిత్రమగు )ంహాసనంబు=సింహాసనముము, ఎక్కెన్‌=అధిష్టించెను

294 తృతీయాశ్వాసము _ భావము - మధ్యాహ్న సమయాన వచ్చు పఫలమగు అభిజిల్లగ్నము కందు పరమ శివుడు త్రిపురాసుర పంహారమొనర్సెను అదే లగ్నమున దేవతలు సముద్ర మధనము నారంభించిరి ఆ శుభలగ్నముననే ఇంద్రుడు దేవరాజ్వ ంహసనము వదిష్టించెను (అంత మందికి మేలు గలిగించిన అభిజిల్లగ్నుము వ్యాసునకు దక్షారామ వ్రవేశమున క్షేమకరమని అగస్త్య మహర్షి అభిప్రాయము ) విశేషము. - త్రిపురాసుర సంహారము ముద్ర మధనము ఈ గ్రంధములో చతుర్థాశ్వాసమున నున్నవి వ॥ ఇంకనొక్క విచారంబు 43 అర్థము _ ఇంకన్‌*=మజియం ఒక్క=ఇంక్‌క్క విచారంబు=ఆలోచనము భావము - మజియొక ఆలోచన చెప్పెదను వినుము తే నాఖిమండలమిచ్చోటు నడువు గాన ఛీమమండలికా పుణృబూమినెల్ల నిచ్చటననుండి వీక్రింతమే మునిండ్ర! యాకసంబెక్కి యోగవిద్వాజబపున డీడీ అర్ధము - ముని+ఇంద్ర=మునిశ్రేష్టా! రాబిమండలము= నాభివలయమగు ఈ+చోటు= ఈ ప్రదేశము నడుము కావ=ామద్యమగుట చేత భీమమండలికా= భీమమండీల మనెడి పుణ్యభూమిన్‌=పవిత్రమగు భూమిని యోగవిచ్చా బలము వన్‌=యోగవిద్భవలన గలుగు బలముతో ఆకపంబు=ఆకాశము మ ఎక్తి = ఎక్కి ఇవ్చటన నుండి=ఈ ప్రదేశము నుండియే, వీక్షింతమే=చూతమా? భావము - వ్యాసమునింద్రా! దక్షారాము బూమండలమువకు నాభివంటి ఈ ఓంకొరే పురప్రాంతము మధ్య దేశము కావున నిక్క డనుండి యోగ విద్యాబలముతో ఆకస మునకెగిరి భీమమండల పుణ్యభూములను చూతమా? కః చద్రగతి నేను లోపా ముద్రయు నిర్ణిద్ర యోగ ముద్రాశక్తిన్‌ రుద్ర విహారాలయము స అర _ లపము ఓ మునివర్యాః=ఒ మునిశ్రేష్టో నేసున్‌=వేనును, లోపాముద్రయున్‌= ద్రయున్సు, నిర్హిద్రజవికాష

శ్రీ భీమశ్వర పురాణము 295 శక్తిన్‌=సామర్ధ్యముచేత భద్రగతిన్‌=క్రేసష్టమగు గమనముతో రుద్ర=శివుని యొక్క విప్రార్ర= విహరించుటకు ఆలయము=న్థానమగు భీమమండలమును సముద్రముతోన్‌+*క్రూడ్రన్ల= సముద్రముతో గూడ చూతుము=చూమచుందుము

భావము - వ్వాస మహర్షీ ప్రతిదివము నేనును లోపాముద్రయును చక్కగా నభ్యసింపబడిన యో గవిద్వారహస్వ శక్తితో దక్షారామమును సముద్రమును జూచుచుందుము

విశేషము - యోగాభ్వాసులకం ఆకాశగమనము సులభమని పాతంజల యోగదర్శన మిట్లు పలుకుచున్నది

ఘూ కాయాకాశయో సంబంధ సంయమాల్లఘు తూల సమాపత్తే శ్చాకాశగమనష్‌ విభూతి పాదము సూ 42

శరీరాకాశముల సంబంధమునందు పంయమము చేయుటచేతను, దూది మున్నగు తేలిక వస్తువునందు పంయమము చేయుట చెతను ఆకాశగమన శక్తి లభించును

శరీరమునకు ఆకాశమునకు గల సంబంధమును సపంయమముతో పూర్తిగా ప్రత్యక్ష మొనర్చుకొన్న తరువాత యోగి ఈ తత్త్వమును చక్కగా నెజుగును శరీరములోని అవయవ ములు సూక్ష్మన్థితి ముండి స్టూలస్థితికి పరిణతములగుటయు మరల స్ఫూలము మండి పూక్షములగుటయు అమభవపూర్వకముగ నెజుగువు కావున నాతడు ప్వశరీరమును మిక్కిలి తేలిక చేసికొని క౯వలస్‌వచోటికి ఆకాశ గమవము చేయగలుగును తే॥ ఇవుడు ఘటికాద్వయంజఒయెె నినుండు పొడిచి

దవ్వుచాలదిచ్చోటికి దక్షవాటి

కేవలము మంచి నడకైనం గీసవెల్తి

రెండు జాములు నిట నూరకుండనేల? 46

అర్థము - ఇపుడు=ఇప్పుడు, ఇనుండు= సూర్యుడు, పొడిచి=ఉదయించి ఘటికా ద్వయంబు=రెండు గడియలు(48 నిలు), అయ్యెన్‌=అయివనది, ఈ+చోటికిన్‌= ఈ ప్రదేశము నకు, దక్షవాటి=దక్షారామము దవ్వు=దూరము, చాలదు=తగినంత లేదు మంచినడక+ా ఐనన్‌=వేగముగా నడచినను (దూరము), రెండు జాములు=8 గంటలు, కీస=కొంచెము, వెల్తి=తక్కువ అని కేవలము=నిర్లీతమైనది, ఇటన్‌=ఇక్కడ, ఊరక=వ్యర్థముగా, ఉండన్‌+ ఎల=ఉండుట ఎందులకు

భావము - సూర్యోదయమై ఇప్పటికి రెండుగడియలైవది దక్షారామము ఇక్కడికి ఎక్కువ దూరము లేదు బాగుగా నడచినచో రెండు జాములు కాలము పట్టదు కావున నిక్కడ ఉఊోరకుండుట ఎందులకు?

॥ తృతీయాశ్వాసము వ॥ ఈ యోంకార పుణ్యక్షేత్రంబునం ద్రికూట దివ్య భవన వాటంబున ముని సంఘంబు లుండునది మనము నభోమండలంబున కెగసి ముహూర్త మాత్రంబునం గన్నుల పండువుగా బీమమండలీ పుణ్యక్షేత్రంబు గనుగొంద మనుటయుం బా రాశర్యుండు సబహుమానంబుగా సమ్మతించిన 47 అర్థము - ఈ+ఓంకార పుణ్యక్షేత్రంబునన్‌=ఓంకారేశ్వరమను పేరుగల ఈ పవిత్ర క్షేత్రములోనున్న, త్రికూట దివ్య భవనవాటంబునన్‌=త్రికూటమ మ పేరుగల దివ్యమగు భవన సమూహమునందు మునిసంఘంబులు=మునుల సమూహములు ఉండునది= ఉండవలెను మనము=మనము నభోమండలంబునకు=(వలయాకారముగల) ఆకసము నకు ఎగసి=ఎగిర, ముహూర్తమాత్రంబునన్‌=కొంచెముసేవు - (పండ్రెండు క్షణముల మాత్రములో), కన్నుల పండువుగాన్‌=నేత్రానందకరముగా భీమమండలీ పుణ్యక్షేత్రం బున్‌=భీమమండలము అను పవిత్ర ప్రదేశమును కనుగొందము= చూతము అనుటయున్‌* అనగా, పారాశర్యుండున్‌=వ్యాస మహర్షి సబహుమానంబుగాన్‌= పసగౌరవముగా, సమ్మతించి నన్‌=అంగీక్రర్రింప్రగ్గా (తరువాతి పద్యముతోనన్న్వయము) క భావము - మతో వచ్చిన ముని సమూహమంతయు ఓంకారెశ్వరమను నీ పుణ్య సమేలో తికూటభవవ సమూహము నందు మండవలెను అప్పుడు మనము (లోపాముద్రా బే ధులు! ఆకసములోనికెగసి స్వల్పకాలము నయ నాఫందకరముగా ఖీమమండలమను త్త $ జల్‌ పం మును దర్శింతము' అని అగస్త్య మహర్షి అనెను అప్పుడు వ్యాసుడు ఆ నేమును గౌరవపూర్వకముగా నంగీకరించెను వొ సా అలి ఫీగాదు లాకసంబుననుండి భీమమండలంబు కనుంగొనుట - ము ప్ప ఎరమర్దుల్‌ భృథరోమహర్చులయి లోపాముద్రయుం దారు నం పర పష మధ్యంబున నావహంబను జగత్పాణ ప్రవాహంబుపై6 ఖ బి, వ! రిలంఘించిరి భుక్తి ముక్తి రమణీ ప్రత్యగ్ర లీలా స్వయం వర సౌధంబగు భీమమండలము సర్వంబున్‌ విలోకింపంగన్‌ 48 వై అర్ధము - భుక్తి స్రాధంబు , భుక్తిజఆహారము _ (ఇహలోక సుఖము), ముక్రి= క్షము అనెడి, రమణ్సీ=సుందరి యొక్క ప్రత్యగ్ర=ప్రధానమగ్యు, లీలా=విలాసయుక్తమగు,

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 297 స్వ్యయంవర=తనక్రుదానుగా వరించుటకు, సౌధంబు=మేడ అగు=అయిన, భీమ మండలము= భీమమండలమును సర్వంబున్‌=సమస్తమును, విలోకింప6గన్‌=చూచుటక్రి, పరమర్నుల్‌=మహర్చులు, భృతరోమహర్నులు=(శరీరములందు) నింపబడిన పులకరింతలు గలవారై లోపాముద్రయున్‌=లోపాముద్రయును తారున్‌=తామును, అంబరమధ్యంబు నన్‌=ఆకాశ మధ్య ప్రదేశమునందు ఆవహంబు+అను=ఆవహము అను పేరుగల, జగ్యత్పాణంవాయువు యొక్క ప్రవాహంబుపైన్‌=వెల్లువపైన-(మీదికి), పరిలంఘించిరి= అధిరోహించిరి భావము. - భక్తి ముక్తులనెడి కాంత యొక్క నూతన లీలా స్వయంవరమునకు భవనమగు భీమమండలమునంతను విహంగమ దృష్టితో జూచుటకై మహర్చులు శరీరములు పులకింపగా లోపాముద్రా దేవితో గూడ ఆకాశమధ్యమునందుగల ఆవహము అను పేరుగల వాయు ప్రవాహము సైకేగిరి విశేషము - భుక్తి ముక్తి అను పదములు సంస్కృతమున ప్రీలింగములు కావుననే భుక్తి ముక్తి రమణి యనుట చమత్కారము భీమమండలము భుక్తి - ఇహలోక సుఖములను, ముక్తిని శాసంగును స్వ్యయంవరకాంతను జూచిన వరులకు శరీరములు పులకించును భీమమండల దర్శుశభావమే మహర్షులను పులకిత శరీరుల నొవర్చినది లోపాముద్ర - ముద్రాణఖాం తత్త వ్మృగాదిజాతిగతానా మసాధారణానాం చిహ్నానాం కమనీయచక్షుష్ట్వాదీ నాంలోప ఇవలోప స్తిరస్కారో యయాసా లోపాముద్రా” (మహాభారతము వనపర్వము అధ్యా 96 శ్లో 24 నీలకంర వ్యాఖ్య) మృగాదులగు నాయాజాతులలోగల అందమైన కన్నులు మొదలగు అసాధారణ సౌందర్య లక్షణములను లోపములనుగా జేయునది లోపాముద్ర అనగా లేడిక్రన్నులకన్న అందమైన కన్నులు మొదలగువవయవములు గలదని భావము ఆవహము - ఆవహ ప్రవహన్నైవ సంవహశ్చోద్వహస్తదా వివహాఖ్య పరినహ పరావహ ఇతిగక్రమాత్‌ సపైతే మారుతస్కంధా మహర్షిభి రుదాహృతా ఆవహోవర్తయేద్వాయుర్మేఘోల్కా వృష్టి విద్యుత వర్తయేత్రవహత్నెవ తధామార్తాండ మండలం సంవహోమారుత స్కంధ స్తధాశీతాంశుమండలం వరయేదుదణహశాని శణా వక శతమండలం

తృతీయాశ్యాసము 298 ఎలతయాశ్వా పంచమోవివహాఖ్యశ్చ తథైవ గహమండలం సప్తర్షివక్రం స్వర్గం గాంషష్ట పరివహస్తధా పరావహస్తధా వాయుర్వర్రయే ద్రువమండలమ్‌ (వాల్మీకి రామాయణము బాల 47 సర్గ 22 శ్లో మహేశ్వర తీర్ధీయము) ఆవహము, ప్రవహము సంవహము, ఉద్యహము. వినహము, పరివహము, పరావహము అనునవి ఎడును మారుతస్కంధములని మహర్చులుదాహరించిరి ఆవహము అను వాయువు మేఘములను, ఉల్కలను, వర్షమును మెజపులను వ్యాపింవియుండును ప్రవహమను వాయువు సూర్యమండలమును వ్యాపించి యుండును సంవహమమ వాయువు చంద్రమండలమునావరించి యుండును ఉద్వహమను వాయువు నక్షత్రమండలమును వ్యాపించియుండును ఐదవదగు వివహమను వాయువు గ్రహమండలము కావరించి యుండును పరివహమను వాయువు సప్తర్షిమండలమును స్వర్గంగను (స్వర్గమును భూమిని) యుండును) భూమికి దగ్గరగా - వర్షించు మేఘములున్నంత ఎత్తులో వ్యాపించియుండు వాయువు ఆవహమ్స మ ఆవహములోనున్నప్పుడు భూమి అందలి విశేషములు ఎట్టు కస్ఫించునో కాళిదాస హా స్నో నవి అభిజ్ఞాన శాక్రుంతలములో 7వ అంకమునందు మాతలి దుష్కంత సంవాదములో వర్షించెన్స అలంకారము - రూపకము వ॥ జ ప్రభావాల న నావహస్కంధ గంధవాహప్రవాహ సుధ్యంబునందమ అర్హ, పరల * ఈ+విధంబునన్‌ఈవిధముగా ఆవహస్కంధ=ఆవహస్కందమను పెరుగల, గంధవాహజవా యు క. పవాప తమ=తవ్స వు యొక్క, ప్రవాహ మధ్యంబునన్‌= ప్రాాహముయొక్క మధ్యలో నిలువబడి యొక్క, ప్రభావ=మహిమ యొక్క, అవష్టంభంబున = ప్రాపుతో నిలిచి= లు మ! బల, కుంభసంభవుండు=అగస్తుుడు, బాదరాయణున క్రు=వ్యాసునితో ఇట్టు= తపో మహిమతో నిలచ్చి అగస్త్యుడు వ్యాసునితో నిట్లనెను

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 299 ర్స అంధ్రభూ భువన మధ్యము ప్రండరీకంబు సప్తగోదావర జలము తేనె బ్రహ్మసంవేద్యాది బహుతీర్హములు రేకు ఇకరులు చారు దివ్యస్థలములు, నాళంజు లఅవణాబ్ధి వేలావిభాగంబు కళ్యాణ భోగమోక్ష్తములు తావి దక్షవా టీమహాస్టానంబు కర్ణిక హంసంబు భీమనాయకుండు శివుండు, శ్ర గౌతమీ సింధు కౌంతేయ కణ్యనదులు6 దుల్యభాగయు నేలేరు దుమ్మికొనలు భువన సంభావ్యమైన యీ పుణ్యభూమి యనఘఫ! సంసార తాప శాంత్వ్యౌషథంబు 50 అర్హము - అవపషుజవుల్వాల్ముడా! అంద్ర మధ్యము అంధ్రభూ= ఆంధ్రభూమి యవెడి భువన మధ్యము=జగత్తు యొక్క మద్యప్రదేశము పుండరీకంబుతెల్లని పద్మము, శప్త్రగోదావర జలము=పప్పగోవావరమను సరస్సులోగల నీరు తేనె=తేనె బ్రహ్మసంవేద్వ+ఆది=బ్రహ్మఏంవేద్యము మున్నగు బహుతీర్ధములు=అనేక పవిత్ర స్థానములు రేకులు=దళమృులు చారు. స్థలములు చారు=అందమైన దివ్వష్టలములు" దేవతలకు సంబంధించి; ప్రదేశములు అకరులు=కింజల్కములు, లవణ భాగంబు ఎవ౯ణ+అబ్టి-ఉప్పు సముద్రము యొక్క వేలా*చెలియలి కట్ట అనెడి విభాగంబు=భ్రాగము వాళంబూతామర కాడ, కల్యాణ ములు, కల్యాణ మంగళకరములగు భోగజజ్లహల్రోక్‌ సౌఖ్యములు మోక్ష్రములు=ముక్తి అనునవి, తొవి= దక్ష _స్థానంబు దక్షవాటీ=దక్షారామము అనెడి, మహాస్థానంబు=గొప్ప పట్టణము, కర్ణిక=దుద్దు భఖీమనాయకుండు=భీమశ్వరుడను, శివుండు=శంకరుడు, హంసంబు=హంసః గౌతమీ నదులువ్‌ గౌతమీ సింధు=గోదావరీనది, కౌంతేయ=క్షంతేయ నది? కణ్వ నదులున్‌ =కణ్వనామక వదులును, తుంల్యభాగయున్‌=తుల్యభాగానదియును, ఎలేరున్‌=ఎలేరును, దుమ్మికానలు=పాచి కొనలు; భువన=లోకములచేత సంభావ్యము+ఐన =గౌరవింపదగిన ఈ పు్యభూమి=ఈ పవిత్రమగు భూమి పంసార కాషధంబు

తృతీయా 300 ్ట శారసము సంసార=జనన మరణ రూపమగు సంసారము వలన కలుగు, తాప=దు ఖము యొక్క, శాంత్రి=ఉపశమించుటకు, బెషధంబు=తగినమందు భావము = “ అర్యా! ఆంధ్రభూమండల మధ్యము తెల్లని శతపత్ర పద్మము సప్తగోదావర సరస్సులోగల జలము ఆ పద్మములోని మకరందము బ్రహ్మసంవేద్యము మున్నగుననేక తీర్థములు ఆ పద్మమునకున్న రేకులు పవిత్రమైన పుణ్యక్షేత్రములు కింజల్కములు లవణ సముద్రతీరము తామరకాడ మంగళకరములగు భోగమోక్షములే అందలి సుగంధము దక్షారామమే దాని మధ్యమునగల దుద్దు భీమేశ్వరస్వామి వారే రాజహంస గోదావరి, కౌంతేయ కణ్యనది, తుల్యభాగ, ఎలేరు అను నదులు ఆ పద్మము చుట్టగల శైవాల లతా సముదాయము సర్వలోకములచే పూజింపదగిన ఈ దేశము జనన మరణాదిరూపమగు సంసారమున గలుగు ఆధ్యాత్మికము అధిదైవికము ఆధిభాతికము అను తాపత్రయము ఉపశాంతమగుటకు బెషధము వంటిదగును విశేషము - ఆకసము నుండి చూచునపుడు భూమిమీది బృహతృదార్ధములు స్వల్పరూపమున గన్పించును ఆంధ్రదేశాభిమాన ప్రదర్శనమునకు ఊహావైదగ్ధ్యమునకు ఈ పద్యము ఈ గ్రంధమున ప్రధమోదాహరణము అలంకారము-రూపకము థి ఆ ల ఎ సర్వంసహకు. గాసె సమకట్టు పుట్టంబు గగనంబునకు నల్ల కలువసెజ్ఞ, యవటంబు మేఘవాహను గంథ కరటికి నభ్యవహార మౌర్యాగ్ని శిబకు వంటిల్లు యామినిశ్వర కలామౌళికిం దరిచోటు నిఖిల బృందారరులకు6 గూట కచ్చప నాయకునకు నిశాంతంబు, మరు జనకునకును మనిశిపట్టు తే ఘనతరోద్దండ పారీన కమర నక్ర తిమి తిమింగిల చక్ర విక్రమ విహార ఘుమఘుమారంభ గంభీర ఘోష ఘటిత లట దిశాప్రతిశబ్దోపలచ్ది యబ్ధి క1

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 301

అర్థము - ఘన లబ్బి ఘనతర=మిక్కిలి గొప్పవియు, ఉద్దండ=భయంకరమైనవి యునగు పారీన=వేయి కోజుల చేపల కమర=తాబేళ్ళ, నక్ర=మొసళ్ళ, తిమి=నూరు యోజన ముల పొడవుగల చేపల, తిమింగిల=తిమిని మింగెడు పెద్ద చేపల, చక్ర= సమూహము యొక్క విక్రమ=పరాక్రమముతో గూడిన, విహార=సంచారముచేతను, ఘుమఘుమ= తరంగముల ధ్వనియొక్క, ఆరంభ=(ప్రారంభముతో, గంభీరజ(చెవులతో) గ్రహింపవీలుగాని ఘోష=పెద్ద ధ్వనితో, ఘటిత=కూర్చబడిన లట - (రలయోరభేద ) రట= కలకలముతో, దిశా= అన్నివైపుల(నుండి వచ్చిన)దగు, ప్రతి శబ్ద=ప్రతిధ్యనులను, ఉపలబ్ధి=పొందుట గల, అబభ్ధి=సముద్రము

సర్వఎసహకున్‌=భూమికి, కాసె=కాసెకోకగా, సమకట్టు=ఎర్బడిన, పుట్టంబు=వస్రము, గగనంబునకు= ఆకసమువకు, వల్లకలువ=నల్లకలువలతో(నేర్పరచిన), సెజ్జ=మెత్తని ప్రక్క

మేఘవాహను=(మేఘ్రములే వాహనముగాగల) ఇంద్రుని యొక్క, గంధకరటికిన్‌= మదించిన ఎనుగగు ఐరావతమునకు, అవటంబు=(ఏనుగులను పట్టుకొనుటకేర్పజచిన) గొయ్యి బెర్వ=బిర్వమను పేరుగల, అగ్నిశిఖకు=అగ్ని జ్వాలకు; అభ్యవహారము= ఆహారము

యామినీ+ఈశ్వర=రాత్రికి ప్రభువగు చంద్రుని యొక్క కళా=కళయే, మౌళికి= శిరస్సునగల శివునికి వంట+ఇల్గు=వంట యిల్లు (నివుడందుండి వచ్చిన విషమును ఆహారమును జేసిక్రొనెను గావున) నిబిల=సమస్తమైన బృందారకులకు=దేవతలకు తరిచోటు=చిలుకుటగల ప్రదేశము (అమృతమువకై చిలికిరి కావున)

కూట కచ్చపనాయకునకున్‌=కపటపు - (పర్వతశిఖరము వంటి) ఆదికూర్మమునకు: నిశాంతంబు=ఇల్లు మరుజనకునకున్‌=మవ్మధుని తండ్రియగు విష్టుదేవున కు: మనికిపట్టు=నివాసము

భావము - ఆ సముద్రములో మిక్కిలి పెద్దవియు భయంకరమైనవియునగు వేయి కోరల చేపలు తాబేళ్ళు మొసళ్ళు, తిములు తిమింగిలములు గుంపులు గుంపులుగా గలవు అవి విజృంభించి విహరించుటచేత మహత్తరమగు ధ్వని గలుగుచున్నది ఉత్తుంగ తరంగముల ఘోష దానితో గలియుటచేత కలకలము గలిగి ప్రతిధ్యనించు చున్నది అట్టి సముద్రము భూదేవికి కాసె క్రోక్రగ్గా నేర్పఅచిన మెత్తని ప్రక్కవలెనున్నది ఇంద్రుని వాహనమగు మదమత్ర్తమగు నైరావతమువకు ఎర్పజచిన పెద్ద గొయ్యివలెను, బెర్వాగ్నికి ఆహారమునునై యున్నది చంద్రశేఖరుడగు పరమేశ్వరునకు భోజనశాల వలెను, దేవతలకు పెరుగు త్రచ్చు ఇంటివలెను నున్నది కపటరూపుడగు (పర్వత శిఖరతుల్యుడగు) ఆదికూర్మ స్వామికి ఇల్లును, శ్రీ మహావిష్ణువునకు నివాస స్థానమునైయున్నది

302 తృతీయాశ్వాసము. విశేషము - ఇండు లోకోత్తరమగు నూహాప్రపంచము సాక్షాత్కరించుచున్నది అది టల్లేఖాలంకార రూపమున నభిన్వక్తమగుచున్నది తేటగీత్రిలోని సుదీర్ధ సమాసము సముద్ర వైశాల్యమునేగాక అందలి జలజంతువుల దైర్వాడులను భిన్న భిన్న ధ్వనుల సమ్మేళవమును వ్యక్తీకరించుచున్నది అలంకారము - రూపకము ఉల్లేఖము సీ] జనమేజయారబ్ద్ధ సర్పాధ్వరాహాత చక్తుశ్శవ స్పహస్రములంబోలి (బ్రహ్మాండమండల ప్రాసాద సంభార హరిమణిస్తంభ సంహతులనంగం జంభారి దోస్తంభ దంభోళి ఖండితాం జనైల శిఖర ప్రుంజములంయెనగగి సంహారసమయ రుంధూమారుతోద్దూత కాలాంబువాహ సంఘముల గెలిచి శే. యాడుచున్నని తిండ్రిల్తి యంబరమునం జేయుచున్నవి త్రిభువన్నోషకంబు నబ్దనాభుని తూగుటుయ్యలలు గంటె వేనవేలు పయోరాశి వీచిఘటలు 52 ఉయ అర్ధము _ అబ్జ్బనాభుని=పద్మము నాభియండుగల విష్యుదేవునికి తూయగు+ లక ప టుయ్యూలలగు పయోరాశి=జలరాశియగు ఎముద్రమునందలి వేనవేయ= లు, వీచిఘటలు=తరంగముల సమూహములు పార జన సహసప్రములన్‌, జనమేజయ=జనమేజయ మహారాజు చేత, ఆరబ్ధ= పడిన సర్ప+అధ్యర=సర్పయాగమునందు, ఆహూత=పిలువబడిన, చక్షుస్‌* న్‌ స్‌=(కన్నులే చెవులుగాగల) సర్పముల యొక్క, సహస్రములన్‌=వేలలో, పోలి=సమానమై సమూప బ్రహ్మాండ సంహతులు, బ్రహ్మాండ=బ్రహ్మండముల యొక్క: మండల= 'హైమనెడి, ప్రాసాద=భవనముల యొక్క, సంభార= చక్కగా భరించు హరిమణిస్తంభ= ఇంద్రఐల మణిస్తంభముల యొక్క; సంహతులు=స్తమూహములో, అనంగన్‌=అనగా, జంభారి పుంజములన్‌, జంభ+అరి=(జంభుడను రాక్షసునకు శత్రువగు) ఇంద్రుని యొక్క, దోస్‌+స్తంభ=ఎమ్రానువంటి చేతియందలి, దంభోళి= వజ్రాయుధము చేత, ఖండిత=

శ్రీ ఖీమేశ్వర పురాణము 303 నజకబడిన అంజనశైల=కాటుక కొండ యొక్క శిఖర పుంజములన్‌=కొండ కొమ్ములతో, పెనంగి=పె మగులాడి

సంహార సంఘములన్‌ సంహార సమయ=ప్రళయ కాలమువనందలి, ముంయూ మారుత=తుపాను గాలివేత, ఉద్భుత=ఎగుర గొట్టబడిన కాల=ప్రళభయకాలము నందలి అంబువాహ=మేపుముల యొక్క ఫంఘములన్‌=సమూహములనము గెలిచి=జయించి

తీండ్రిల్లిఅతిశయించి, అంబరమునఫ్‌=ఆకాశములో, ఆడుచున్నవి= క్రీడించు చున్నవి తిభువవ=మూడులోకముల అఆశ్లేషకంబు=కౌగలించుటను, చేయుచున్నవి= చేయుచున్నవి కంటె=చ్రూచిత్తివా?

ఖావము - విష్ణుదేవునికి తూగుటుయ్యాలలై సముద్రములో వేలకువేలుగానున్న తరంగ సమూహములు జనమేజయ మహారాజు ప్రారంభించిన సర్ప్వయాగములో బుత్వి క్కులు హోమము చేయుటకు పిలిచిన సరృఏమూహముల వలెనున్నవి బ్రహ్మండముల సమూహమనునట్టి భవఫములకు మోయు ఇంద్రనీల మణిప్తంభముల సముదాయమో అనునట్న్లున్నవి ఇంద్రుడు స్తంభ పదృశమగు హస్ర్తములోని వజ్రాయుధముతో ఖండించిన కాటుక కొండల శిఖరముల పమూహముతో పెనుగులాడుచున్నవి సర్వలోక సంహర సమయమునంచు విజృంభించు పెమగాలులచే ఎగురగొట్టబడీవ కాలమేఘ సముదాయము లను గెలిచినవి ఆ సముద్రతరంగములు అతిశయించుచు ఆకసములో నాడుకొనుచున్నవి ముల్లోకములను కౌగలించుకొముదున్నవి చూచితివా?!

విశేషము - తూర్పు సముద్రములో నిరంతరము ఎగసిపడు ఉత్తుంగ తరంగములు ఆకసము నుండి కన్పించు తీరువు కవి రూపకోత్చేక్షలతో పాఠకుల మనోరంగమున నిలుపుచున్నాడు

జనమేజయుని సర్పయాగ వృత్తాంతము మహాభారతము ఆదిపర్వములో నున్నది

అలంకారము - ర్రూప్రకము

“క్రాశింజచ్చినయయంతంగాని పడయంగారాని కైవల్యమ

క్లేశంబై సమవేద్య నాయకునిచే లీలాగతిం జేరు రా

రో! శీఘంబున మర్త్యులార!' యను నారూపంబున న్మోయు నా

కాశాస్ఫాలన గౌతమీ జలధి సంఘస్థాన కల్లోలముల్‌ 53

అర్ధము - మర్చ్యులార=మనుజులారా! కాశిన్‌=కాశీ నగరములో, చచ్చిన+అంతన్‌+ కాని=జమరణించిననే గాని, పడయంగా రాని=పొంద వీలులేని, క్రైవల్యము=మోక్షము: సమవేద్య

కం తృతీయాశ్వాసము నాయకునిచేన్‌=సమవేద్యమునకు నాయకుడగు శివుని చేత, అక్షేశంబు+ఐ=ఎట్టి శ్రమలేనిదై, లీలాగతిన్‌=సులభమగు విధముగా, చేరున్‌=దారకును, శీఘ్రంబునన్‌=త్వరగా రారో=రండు, అను=అనునట్టి, ఆ రూపంబునన్‌=ఆ రీతితోో ఆకాశ కల్గోలముల్‌ ఆకాశ=ఆకసమును, ఆస్ఫాలన=రాచుకొనునట్టి, గౌతమీ=గోదావరి యొక్కయు, జలధి= సముద్రము యొక్కయు, సంఘస్థాన=కలిసిన ప్రదేశమందలి, కల్లోలముల్‌=తరంగములు, మైయున్‌=ధ్వనిచేయు చుండును భావము - “మానవులారా! కాశీలో మరణించినగాని లభింపని ముక్తి బ్రహ్మ సంవేద్య నాయకుడగు శివుని అనుగ్రహముచే సుఖముగా ఎట్టి శ్రమయు లేక లభించును కావున రండు అనుచున్న రీతిగా ఆకసమునంటు గోదావరీ సముద్ర సంగమములో నేర్పడుచున్న ఉత్తుంగ తరంగములు ధ్వనించుచున్నవి విశేషము - తరంగములు చేతులుగ తరంగ ఘోష పిలువుగ ఉఊోహించుటచే అలంకారము ఉత్రేక్ష అతిశయోక్తి మ॥ అదె సంవేద్యము, కోటిపల్లియదె, దక్షారామమన్పట్టణం బదె, యబ్రంకష సౌధకూటపునహేలావాస ముచ్పాయ సం పద సొంపారెడు బీమలింగము మహదప్రాసాద చూమీధరం బిదె సప్తర్షినదీ ప్రవాహమిదె సంవీక్షింపు మేకాగ్రతన్‌ ర్‌శీ అర్ధము - సంవేద్యశషు= సంవేద్యమను తీర్ధము, అదె=అదియే కోటిపల్లి=కోటిపల్లి: అదె=అదియే, దక్షారామము=దక్షారామము ఆన్‌+పట్టణంబు=అను కేరుగల పట్టణము, అదె=అదియే, అభ్రంకష. వాసము, అభ్రంకష= ఆకసముము ఒరిసిక్రావు, సౌధ=మేడ యొక్క కూట=శిభరము నందలి, ఘనవ=మేఘములకు 'హేలా+ఆవాస=విలాస నివాసము, ఉచ్రాయ సంపదన్‌=సర్యోన్నత్రి యనెడు సంపదతో, సొంపారెడు= అందగించు, భీమలింగము=భీమేశ్వర లింగము (అందున్నది), మహాప్రాసాద=గొప్ప ఆలయముగల, భూమీధరంబు=పర్వతము,: త్తముళో, సంవీక్షింపుము= చూడుము భావము - వ్యాస మహర్షీ! అటు చూడుము అదియే గాతమీ సాగర సంగమ సమీపమునగల బ్రహ్మసంవేద్యమను క్షేత్రము మటియొక దెసజూడుము అదియే సోమేశ్వర నిలయమగు కోటిపల్లి అదిగో అదియే దక్షారామమను పట్టణము అచ్చటి ఆలయములో మిక్కీలి ఎత్తయిన భీమేశ్వర లింగము విలసిల్లుచున్నది ఆ దేవాలయముగల పర్వతము ఇదిగో! ఇదియే సస్త గోదావరీ ప్రవాహము ఇదిగో! ఎకాగ్రమగు మనస్సుతో జూడుము

శ్రీ భీమేశ్వర వురాణయి 305 విశేషము. - సంవేద్యాదులు చుట్టు ప్రక్క ల దూరమున నుండుటచే 'అదె' అను సర్వవామమం ము. దగ్గరగా మండుట వేత మహాప్రాసాద భూమిధరాదులను “ఇదె” అను సర్వనామమును కవి ఉపయోగించెనము సమవేద్నము - సంవేద్వము - గౌతమీ వది సప్రశాఖలలో భారద్వాజ గౌతమి ఒకే గౌతమీ నాఖగామున్నవి కోటిపల్లి ముండి 16 కి మీ దూరములోగల సముద్రములో గలియు వటకు ఇంజరము మొదలు సాగర సంగమము వజకు భరద్వాజ్యంతర్భూత గౌతమియని వ్యవహరింపబడుచున్నది 1 గౌతమి 2 భారద్వాజ 3 రేవ 4 ఇంద్ర, 5 అహల అనునైదు తీర్ధములు సంగమించటచే ఈ ప్రదేశమును 'తిర్భాల మొండి” యందురు దీనికే సంవేద్యమని వ్యవహారము కోటిసల్సి - దక్షారామమునకు ఒక యోజనము దూరములో గౌతమీ తీరముననున్న క్షేత్రము ఇచటి దైవము సోమేశ్వరుడు భీమేశ్వర లింగము సూర్వునిచే ప్రతిష్టితము సూర్య ప్రతిష్టితమైన లింగమునకు అన్ని దిక్కులయందును సోమ ప్రతిష్టిత లింగములుండును అష్టదిక్కుల యంచుండు సోమ ప్రతిషస్టితములైన అష్ట సోమేశ్వరులలో కోటిపల్లి సోమేశ్వరుడు ఒకడు స్మ అదె పట్ట్సిస స్టావవంందంండు వీరద 'ద్రేశ్వరస్వామి యర్దేందు మౌళి యదె పుండరీకాద్రి యచట నూర్మంచేయు నిలువేల్పు ముక్కంటి వెల సెందొల్లి యదె కుమారారామ మా సర్వ రేబయ చాళుక్య వీమేవ సదనవాటి యదె కుక్కుటెశ్వరం బయ్యుపొంతము మేడ హుంకారిణీదేవి యోలగంబు, శ్ర వాడె మాయింటి వేల్పు పల్వల పురమున గొప్పు లింగంబు ఫణిరాజ కుండలుండు సప్తముని సింధు సంగమేశ్వరుండు వాయె, కుండలాముబ మదె మౌనికులవరేణ్య! ర్‌క్‌ అర్ధము - మౌనికులవరేణ్య=మునుల సమూహములో శ్రేష్టుడవగు వ్యాసా', పట్టిస స్థానము=పట్టిసమను పుణ్య ప్రదేశము, అదె=అదిగో అదియే, అందు=ఆ క్షేత్రములో, అర్ధ+

306 తృతీయాశ్వాసము ఇందుమౌళి=అర్ధచంద్రుడు శిరస్స్పునగల, వీఠభద్రేశ్వరస్వామి=వీరభద్రేశ్వరుడను దేవుడు: ఉండున్‌=ఉండును పుండరీక+అద్రి=పద్మాద్రి, అదె=అదియే, అచట అ పద్మ్నాద్రిపైన మార్కండేయు= మార్కండేయుని యొక్క, ఇలువేల్పు=ఇంటి దైవమగు ముక్కంటి=(మూడు కన్నులు కలవాడు) శివుడు, తొల్లి=పూర్వము, వెలసెన్‌=అవతరించెను కుమార+ఆరామము=కుమారారామమను దివ్యక్షేత్రము, అదె=అదియే, ఆ హర్మ రేఖ+అ=ఆ సౌధ పంక్రియే, చాళుక్య భీమేప= చాళుక్య భీమేశ్వర స్వామివారి, సదనవాటి= ఆలయ ప్రదేశము అదె=అదియే, కుక్కుటేశ్వరంబు= కృ క్కుటేశ్వరుడవు శివుని ఆలయము అ+ఉపాంతము=అ సమీపమునందలి, మేడ= సౌధము హుంకారిణీదేవి=హుంకారిణి అను "పేరుగల దేవత యొక్క; ఓలగంబు=కొలువు కూటము పల్వలపురమున=పలివెల అను పట్టణవునందున్న, ఫణిరాజకుండలుండు” సర్పరాజు కుండలములుగాగల, కొప్పు లింగము=(శిరస్సు పై) కొప్పు గుర్తు అగు బొడెపెగల ఎ సెసముద్రముల, సంగమజ=కూడలిలోనున్న సంగమేశ్వరుండు=సంగమేశ్వరస్పావి జా(ట=ఆయవ్య్సే, అదె=అదియ్యే కుండలాముఒము=కుండలాముఖమను క్ష్హత్రము ః భావము - మునీంద్రా! అదియే పట్టిసమవు పుణణ్లేత్రము ఆ ప్రదేశములో శశిరేఖ మహి వీరభద్రేశ్వరస్వామయున్నాడు అడియే పద్మాద్రి దానిపైన మార్కండేయ భో ఇలువేలుపగు శివుడు పూర్వము వెలసెను అదిగో అదియే క్రుమారారామము అ దానికి సమరమే వాథుక్య భీమేశ్వర స్వామివారి ఆలయము అదియే కుక్కు టేశ్వరము సమీప వు పమునందలి భవనమే హుంకారిణీదేవి సభా భవశము పల్వెల పట్టణములోని (౧ ప జి గల మ అ పరమేశ్వరుడే వూ కులదైవము సప్పగోద్రావరీ సాగర సంగమములో సంగమేశ్వర స్వామి ఆయనయే ఆదియే కుండలాముఖము ॥ విశేషము _ * / ము పీరముపై రెండ తరేందు మౌఖో విషు సార్థకమ్స వీరభదేశ్వేర శివలింగ హూ ప రండడుగుల యెత్తు, ్క అడుగుల క్రైవారము గలిగియున్నది ఫ్రాలదేశమునే సూర్యచంద్రులు నేత్రములయిన గుర్తులున్నవి శిరోభాగమున నాక బొడీపి గలదు దానినే జటాజూటమందురు దానిపైన కు పైన రజక కిక టకు దీయిటి ముందు రజత కిరీటమ్స తీయవలెన్స ఏ గందు నాగాభరణము బయ పుండరీకాద్రి _ పుష్పగిరి శ్రై రమున క పద్మగి మహేంద్రవ గౌతమీతీరము నందున్నది కరి లేక కమలాద్రి రాజ

త్ర భిమేశుర పురాణమం 307 కుమారారామము - సామర్షకొట భీమవరము చాళుక్య భీమ నిర్మితము కుద్కుబేశ్చరము. - పిరాపురము కుక్కు టేన్వరుడుగలడు కాని హుంకారిణీశక్తిగాని,

ఆమె పభా భవనముగాని వేడు కన్పింపవు పలివెలలోని అగస్తైశ్వర స్వామి తరువాత

కొప్పులింగమయినాడు. దీనికొక ఐతిహృము గలదు

సప్తముని సింధు సంగమేశ్చరుడు - తుల్వభాగానదీ తీరమునంటి (ఎడిద సేమీపమునంగల ఫంగమేశ్వరుండు) సప్రమునులు గొనితెచ్చిన గౌతమీ తుల్యభాగా నదుల సంగమృర్షేత వాసచైస ఈశ్వరుండయంచి పాశా పీరిక-94

సంవేదృము కోటిపల్లి - 354 దెంత వివరింపబడినవి

పట్టిసవం కుండలాముఖము - భీమ 3 21 చెంత వివరింపఎడినవి

కః. అని చూపి చెప్పి కుంచజుం డినుంగను౧గౌని 'శుచముహూర్తమిదె యేతెంచెన్‌ మనము దిగనవలయు ననుచును మునిమండలి మ్రోల దిగిరి ముగురున్‌ ధరకున్‌ 5్‌ర్‌ అర్దము. - అని=అని చూపీ=దూపించి దెప్పి=చెప్పి కుంభజాంయ=అగస్తుడు

వనుర జసూర్వ్యుని. కసుంగాని= చూచి. ఇదెజఇదియే కుభముహూర్త ము=కుభమగు

ముపూూర్తన్న ఎవెంచెన్‌=వచ్చివది మనము=మనమ దిగవలయున్‌* (కిందికీ) దేగవలయును అవముచునుజఅనుచు ముగురుక్‌=ముగ్గురును మునిమందలిమోల = మున సమూహము నెదుట ధరక్రున్‌=భూమిపైకి దిగిరి=దిగిరి

చుక భావము - అని వ్యాప మహర్షికి అగస్తుండు ఆకసము నుండి కన్చించు కరమ

అని వాని) గూర్చి వివరించి ఆకసమువైవు -సూర్వుని వైవు మ అగస్తు

ర ముగల శభముహూర్తము వచ్చినది మము దిగవలయును. అని లప్ప

క్‌ (దా వ్యాసులు భూమిపైకి దిగిరి కాని కదలి

కక “నంతరంబ కుంభసంబవ పులిన సంభవులు సంవులం దం

షి రామంజుల రామణీయకంబును, నుల్తసిత బిల్వ బన గంబును,

క్ట లుంగ లవలి మల్తీవల్లీమతల్లివేలనంబుల యుల్తానంబుణ; దదారు ఉక ర్వుంటికా కంటక పల కపిత్స లోధ్ర జంబూ జంబీర పారిటద్ర బీక

౦06 తృతీయాశ్వాసము శాల్మలీ గుల్మలిలా ఖావాకంజు నుద్రేకంబును జీములతర తమౌలమాలాకొర శాకోటవిటస్‌ షండంబుల వెండుసు, చెజకు ముజకటంబును బ్రానంగు మిసిమియు:౬. జెంగల్వతావి చేవయు గుసుమ చొటి యెనకంబును నుభయ పార్శ్యంబుల గల ఘంటా మౌర్గంబునుగొ నెడనేడం గుసుము ఖారారంచ సంఖభార కసువు గుచ్చ చృౌాయా విభాత సంధ్యారాగంబుసు గంది యందంబుసు, చెసర సరియును మినుము నలుపును గధూమశ్యామాళవరగయును, మాషపర్డీ సముస్నేషంబును, నేపె యేప్ప్కను ననంతిననకేతనంబును నువ్వు మవ్వ ంబును కుళుత్ధశుడ్ధార్థమాన వృద్ధియుం బ్రత్తి సంపత్తియు బొబ్బర యుబ్బరంబును నంద సందర్భంబును యన యావనాళ ట్రియంగు జంతి జంతిల షరిస్ఫూర్రియు! ద్రవ్విందల సందడియు గంటెకొజ్జ తజచును, గసగనలి వయసును, జెంగలించు జాంగల క్షేత్రంబులు నేభ్రంబులకు నింపు సొంపు సంపొదింప ననంతాంతరాంత చంబులు తరతరంబు తరళతర తరంగ రించీళికాంచలంబులం జెలంగులం దువాళించుచు, నత్తి శిశిర సలిల శీకర నికర నిరత కరణ పరిణతిం గ్రావ్విరి పోక మోర పూవృబాళలనత్తావికిం దావలంబులై కేవలంజు పాలయు నప్తగోదావర సమీరణంబులు నాసికావుటకుటీరంబులకు( గటుంఒకంబుగా ముందమంద గమనంబున నహిమకరచింఒం ఒంఒర ఏథీ సాధరూటంబున హాటకకలశచంగి నంగీకరించు కొలంది నభిజిద్వేళ వేలాపనప కంర కంఠరాలంకారహారధామంటైన దక్షారాసుంబు. బ్రవేశించికంకు క్‌ అర్ధము - అనంతరంబజతరువాతనే, కుంభ సంభవ పులిన సంభవులు=౭అగస్త్య వాసులు సంబవులన్‌=పొవుకేళ్ళవు, తొడిగికొని=ళాడిగికొని, క్రదలి=బయలుదేరి కదళిశాశఆరామంబుల=అరటి తోటల, రామణీయకంబు ము=సౌందర్యమును ఉల్లసిత= సికాసమృనందిన, బిల్వ=మారేడు చిరిబిల్వ=శ్రానుగు, విటపంబుల=వృక్షముల యొక్క పొల్చును= అందమును, బ్రొాక్లా వంగంబును బ్రాకా=ట్రాకల, రుద్రాక్షూరుద్రొ కల, ఖర్జూర=ఖర్జూరముల, కేసరూపాగడ(పాన్న)ల, సరళజతెల్ల తెగడల, పున్నాగ=సురపొన్నల, నారంగంబులజనారింజ వెట్లు రంగంబును=నాందర్యమును, లనంగ ఉల్లాసంబును లవంగజలవంగముల, లుంగ=మాదీఫల వృక్షముల, అవలి=వనుపు పచ్చని యొకవిధసుగు తీగల మల్లివల్లీ మతల్లీ=శ్రేస్టమగు మల్లెతీగలతో, వేల్లనంబుల= చుట్టుకొనుటల, అల్లాసంబుసు ఇవికాసముమ్ము ఘోంటా ఉగ్రేకంబును: ఘోంటాజఐసోక్ర శ్రేగుల కురంటక్షాాగీరింటల

శ్రీ భీమేశ్వేర పురాణము 309 కంటకఫల=పనపల కపిచ్చ=వెంగల లోట్ర=లొద్దుగ ఇప్ప వెట్లి జంబూజనేరేడుల, జంబీర= నిమ్మల: పారిభద్ర=వేపం, భద్రదారు=మెడి, దేవదారువుల శాల్మలీ=బూరుగుల, గుల్మ= పొదల లీలా హేవాకంజుని=విలాసముల ప్రాధథిమ యొక్క: ఉద్రేకంబును=విజృంభణంబును, కోమల మెండును కోమలతర=మిక్కి లి మృదువయిన తమాల=చీకటి చెట్ల, మాలా=గుంపు యొక్క ఆకారారూపము వంటి రూపముగల శాకోట విటపి=టేకు (మానుల, షండంబుల= సమూహముల మెండును=ఆధికృముఘు చైజకు=చెజకుగడల, ముజకటంబును=ఎక్కువగా నుండుట(త్రివుటయు) ప్రాసంగు”ఒక జాతి వడ్డు యొక్క మిసిమియున్‌=నూతన కాంతియువు, వెన్ను+కల్వల= ఎట్టి కలువల తావిెసువాసవ యొకు శేవయున్‌=ఒప్పిదమును; కుసుమవాటి= పూలతోటల ఎసకంబును= అతిశయము ను, ఉభయ పార్వంబులన్‌రెండు ప్రక్కల కల=ఉన్న, ఘంటా మార్గంబును గానారాజ మార్గము కలుగగా ఎడనెడన్‌=అక్కడక్కడ కుసుమ _ రాగంబును, కుసుమ భారోపూల బరువు యొక్క, ఆరంభ=ప్రారంభ క్రియయందలి, సంభార= సర్వపూర్ణ త్వముగల కుసుమ గుచృ=పూల గుత్తుల ఛాయా=రంగుతో, విభాత=ప్రభాతకాలము నందలి, సంధ్యారాగంబు ఘు= సంజ ఎజుపును కంది=కందుల అందంబును=సొగసును పెసర=పెసరల సిరియును=సంపద యును, మిమము=మినుముల నలుపుము=నల్లదనమును గోధుమ=గోధుమల శ్యామాకనా చామల, వరగయు ము=వ్రకాశముఫు మాషపర్షి=కారుమినమము యొక్క సమున్మేషంబును” వికామును ఎపె=రల్లమద్ది యొక్క ఎపును=వృద్ధియును, అవంతి= ఉసిరిక, ననకేతనం బును=చివురుల చిన్నెలు ఘవ్వు=నువ్వుం: మవ్వంబుసు= మృదుత్వమును కుళృత్ణ=ఉలవ పంట యొక్క పుద్దార్ధమాన వృద్ధియున్‌=తెల్ల ఆవాల పరిమాణ అభివృద్ధియు ప్రత్తి=ప్రక్తి యొక్క, సంపత్తియున్‌= సమృజ్ఞయు బొబ్బర=అలచందల ఉబ్బరంబునుజవృద్ధియును నంద=పెద్ద నేరేడు సందర్భంబును=విస్తారమును యవ న్ఫూర్తియుక్‌ యవ=వరి యొక్కయు: యావనాళ=జాన్నల, ప్రియంగు= నల్లావాలు; తిల=వువ్వు యొక్క: పరిస్ఫూర్తియున్‌= పరిపూర్ణతయుఘ తవ్విందల=చోడి పైరుల, సందడియు $=అతిశయ మును గంటె కొట్టాసజ్జ కొజ్జల తజచును=అధికృముము, గసగపల=గసగసాల, ఇవయును= చల్లద సమ్మును చెంగలించు=అతిశయించునట్టి జాంగల క్షేతంబులు= అనేక ధాన్యాదులళో గూడిన పాలములు, నేత్రములకు=కన్నులకు, ఇంపు సొంపు=ఆనంద సౌఖ్యములను, స ంపాదింపన్‌= కలిగింపగా, అనంత=లెక్క లేవన్న అంతరాంతరంబులు=వట్టనడిమి చోటులు, తరతరంబు= క్రమక్రమముగా, తరళ అంచలంబులన్‌ తరళతర=మిక్కిలి చంచలములైన తరంగ=

ప తృతీయాశ్వాసము తరగల, రింఛోళీకా=సమూహముల, అంచలంబులన్‌=చివరల యొక్క చెలంగులన్‌= వ్యాపనములతో దువాళించుచు=ప్రసరించుచు, అతి పరిణతిన్‌ అతి శిశిర=మిక్కిలి చల్లనయిన సలిలశీకర=నీటి బిందువుల, నికర=సమూహమువు నిరత=అవిచ్చిన్నమైన దానినిగా కరణ=చేయుటచే(గలిగిన) పరిణతిన్‌=పరిపాకము చేత, క్రొవ్విరి-క్రాత్త+విరి= నూతన పుష్పములు, పోంకమో/శల=పోక చిగుళ్ళ పూవు బాళల=పూల మొగ్గల, నెజ+తావికిన్‌= చక్క ని సుగంధమునకు, తావలంబులు+ఐ= స్థానములై కేవలంబు=స్వచ్చముగా, పాలయు= వ్యాపించు, సప్తగోదావర=సప్తగోదావరమను సరస్సుపై నుండి వచ్చు, సమీరణంబులు= పిల్లగాలులు, నాసికాపుట=ముక్కుపుటము లనెడి, కుటీరంబులకున్‌=పాకలకు, కుటుంబ

కంబుగాన్‌=స్వజనముకాగా, మందమందగమనంబునన్‌=మెల్లమెల్లనడకతో, అహిమకరబింబంబు=నూర్య బింబము, అంబరవీధీ= ఆకాశమార్గమునందలి, సౌధకూటంబున=భవనము యొక్క శిఖరము నందు హాటకకలశభంగిన్‌*బంగారు కుండ విధమును, అంగీకరించు కొలంది=న్వీకరించు స్థితిలో అభిజిత్‌+వేళన్‌=అభిజిత్తు అను శభలగ్న సమయములో వేలావన=చెలియలి కట్ట సమీపమునందలి అడవికి, ఉపకంర=సమీపమనెడు, కంర=మెడకు అలంకార=భూషణ మగు, హార=ముత్యాలహారమునకు, ధామంబు+ఐన=స్లావమైవ దశ్షారామంబున్‌=దక్షారామ మును, ప్రవేశించిరి=ప్రవేశించిరి, అంతన్‌=అటు తరువాత(తరువాతి పద్మములోని

కన్వయమృు) బయల - తరువాత నగస్త్యవ్వాసులు పావుకోళ్ళము తాడిగికొని ఓదూరు నుండి దక్ష టల 'ోవలో వారికి అందమైన అరటి తోటలు సుందరములగు మారేడు క్రానుగు ఫలము చే ఖర్జూర కేసర సరళ పున్నాగములు నారింజ వెట్లును లవంగములు మాదీ నేరుడు నివ వరులు మల్లెల తీగలు, పోకరేగు. గోరింట పవపలు వెలగలు లాద్దుగ ] వెప మేడి బూరుగచెట్లు విజ్బంభణము సమధికమగు తమాలములు టేకు చెట్లు కన్ని ,ంచినవి

వైభవము మిసమిసలాడు వరి సువాసనల వెదజల్లు కలువ పూలు, పూలతోటల రాగమ్మ కే భవైవుల అటనటగల పూల గుత్తుల ఎజ్జ్బవవము వలన గలుగు సంద్యా కల్ల మద్ద టో! మినుము గోధుమ, ఛామ ధావ్యముల అందమును కారు మినుము న వాట్ట + నువ్వు పంటల మార్దవము ఉలవ తెల్ల ఆవాల పంటల విస్తారమును, నుని ఆవ, నువ్వు పంటల సమృద్ధిని చోడి సజ్జ, కొజ్జ పంటల అతిశయమును, ముగాగల పాలములు వారికి నేత్రానందము కలిగించినవి కొంగ్రొత్త పూవుల పోకమోకల పూవుల సువాసనలతో గూడి జలబిందువులతో ఎక్కువ చల్లదనముము గలిగించు

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 3౩11 సప్త గోదావర తరంగములపై ముండి మందానిలములు వారి నాసికాపుటములలో చోటుచేసి కొన్నవి

అప్పుడు మందగమశముగల సూర్యబింబము ఆకాశవీధియను సౌధమునకు బంగారు కలశమువలె నుండెను అభిజిల్లగ్నసమయమిది అప్పుడు సముద్రతీరస్థమగు అడవికి ముత్యాలహారముగా వెలుగొందుచున్న దక్షారామమును అగస్త్య వ్యాసులు ప్రవేశించిరి

వ్యాసాదులు దక్షారామంబు ప్రవేశించుట

క్ర ఇటు కృష్ణద్వైపాయన

ఘటజన్నులు భీమనాయకస్వామి మహా

కటకము ముక్తివధూటీ

కటకొభరణంబు( జొచ్చి కడువేడుకతోన్‌ 5కి

అర్ధము. - ఇటు=ఈ రీత్తిగా, కృష్ణద్వైపాయన ఘట జన్ములు=వ్యాసాగస్తులు: ముక్తి ఆభరణంబున్‌ మృుక్తి=మోక్తమనెడి వధూటీ=స్త్రీ యొక్క, కటక=ఒడ్డాణమను: ఆభరణంబున్‌= అలంకారమైన భీమ నాయకస్వామి=భీమేశ్వరుడను దేవుని, మవాకటకమున్‌= గొప్ప రాచనగరును కడువేడుక్రతోక్‌=మిక్కిలి కోరికతో, చొచ్చి=ప్రవేశించి

బావము - ఈవిధముగా వ్యాసాగస్తులు మోక్ష లక్ష్మికి ఒడ్డాణము వంటి అలంకార మగు భీమశ్వరస్వామి రాచవగరువు మిక్కిలి కోరికతో ప్రవేశించి(5)

విశేషము - అలంకారము - రూపకము తే కర్ణికారాంచికా మహాక్షాలిగ్రుడికి

నందముగ నూలువట్టీన యట్టిచాయ

సూర్యవీథికింజనిరి సంశుద్ధమతులం

బశ్చిమద్వారమునక్రునై పరమమునులు క్‌ి

అర్ధము = కర్ణికారాంబిక్రా=కర్ణికారాంబిక అనుపేరుగల, మహాకాళి గుడికి=పరమేశ్వేరి ఆలయమునకు: అందముగన్‌=స్ప్సందరముగ మాలు=దారమ్సు, పట్టిన+అట్టి చాయన్‌పట్టిన విధముగానున్ను సూర్యవీధికిన్‌= సూర్యుని పేరుతో ప్రసిద్ధమైన వీధికి పశ్చిమద్యారమునకునై= పడమటి వాకిలిలో నుండి ప్రవేశించుటకై, సంశుద్ధమతులన్‌=నిర్మలములగు మనస్సులలో! పరమ మునులు=మహర్షులు చనిరి=వెళ్ళిరి

తై తృతీయాశ్వాసము భావము - కర్ణికారాంబిక అను పేరుగల మహాకాళి గుడికి దారము పట్టినట్లుగా వంకర లేక చక్కగానున్న సూర్యవీధిలో పశ్చిమద్వారము నుండి ప్రవేశంచుటకు పరమ మునులు వెళ్ళిరి విశేషము - కర్ణీకారాంబిక అనునామము గోగులమ్మ అనుపేరునకు సంస్కృతీక రణము పశ్చిమ ద్వారముననున్నది గోగులమ్మ (భీమ 1-99) అలంకారము - ఉపమ వ॥ అప్పుడు ఘటోదృవుండమ్మహాస్తానంజఒం సత్యవతి సూనునకుంజూపి వెండియు నిట్లనియె 60 అర్ధము - అప్పుడు=ఆ సమయమున, ఘట+ఉదృవుండు=అగస్తుుడు, ఆ+ మహాస్థానంబున్‌=ఆ పవిత్ర ప్రదేశమును, సత్యవతీ సూనమువకున్‌=వ్యాసునకు, చూపి= చూపించి, వెండియున్‌=మరల, ఇట్లు+అనియె=ఈ విధముగా పలికెను భావము - అప్పుడు అగస్తుడు భీమేశ్వర ఆలయాదులను జూపుచు వ్యాసునితో మరలనిట్లు పలికెను సీ! *లీలావిలాస లాలిత లోకహర్శంబు, గోమేధికాకప్తగోపురంబు, గోపుర స్టిక శాత కుంభ కుంబిశతంబు, దివ్యరత్న నిబద్ధ దేవగృహము దేవగేహాక్సీర్ణ దివిజాప్సర ్రేజి యఖిలవస్తు ప్రహర్దాపణంబు వివిధాపణ స్వర్ద వేదికాధ్యాసిత యక్షగంధర్వ విద్యాఢరంబు, తే కంబ భే మృదంగ నిస్పాణ పటహ రుల్లరీ వేబు వీణాది శబ్దనివహ కలకలోద్వ్యే జిత్రాశేష కల్మషంబు నయన భాగ్యంబు దక్షిణానందవనము 61 అర్థము - నయన భాగ్యంబు=కన్నుల కానందమగు, దక్తిణ+ ఆనందవవము=దక్షిణ దిక్కునందున్న క్రాశీనగరమగు దక్షారామము, లీలావిలాస=శృంగార క్రీడలచేత లాలత=

త్రీ భీమేశ్వర పురాాము 313 ప్రసన్నమైన లోక=జనము యొక్క హర్షంబు=సంతోషము గలది, గోమేధికా క్రప్ర=గోమేధిక మణులచే నిర్మితమగు గోపురంబు=(ఆలయము ముందు) గోపురము గలది గొపుర స్టిత=గోపురముపై మున్న, శాతకుంభ=బంగారముతో(జేయబడిన); కుంభి శతంబు=వందల కొలది ఎనుగులు గలదియు, దివ్వ=దేవనంబంధములగు రత్నా రత్నముంచేత నిబధ్ధి=క్రట్టబడిన. దేవగృహము=దేవాలయములు గలది, చేవగేహజదేవాలయములందు ఆక్షీర్ష=వా పించిన, దివిజజదేవలోకమునందు పుట్టిన అప్పరస్‌=అప్పరసల యొక్క శ్రేణి=సమూహము గలది, అభఖిల=సమస్తమయినః వస్తు= వస్తువులచేత ప్రపూర్ణ=బాగుగానిండిన ఆపణంబు=దుకాణములు గలది, వివిధ విద్యాధరంబు వివిధ=పలుకరములైన అపణ=దుకాణములందలి స్వర్దవేదికా=బంగారపుటరుగుల పైన, అధ్వాసిత=కూర్చుండబెట్టబడిన, యక్ష=యక్షులు? గంధర్ప*గంఛర్వులు విద్యాధరంబు=విద్వాధరులు గలది, శంఖ కల్మషంబు శంఖ=శంఖము. ఖేరీ=భీరి మృదంగ=మద్దేలు నిస్సాణ= చర్మవ్యాద్వము పటహ=తప్పెట రుల్లరీ=డక్కి-పెద్ద డోలు, వేణు=పిల్లన గ్రోవి, వీణ=వీణ ఆది=మున్నగువాని శబ్బనివహజధ్యనుల సమూహము వలన గలిగిన కలకల=కలకలముచేత ఉద్వేజిత=భీతిల్లైన అశేష=మిగులులేని కల్మషంబు=పాపములు గలది ఖావము - వక్షిణ కానశియగు చక్షారామము భక్తులకన్నులకానంద సఫందాయకము అంచలి జలు రీలావిలాపములళలో ప్రపమ్నలు, సంతుష్పలు ఆఅఆచటి జేవాలయ గొప్పరములు గొమేధికములమ మణులచే నిర్మితములు ఆ గోపురముల పైన బంగారములో జేసిన లెక్కకు మిక్కిలి బంగారు ఎనుగుల ప్రతిమలున్నవి ఆపురముగందలి దేవాలయము అన్నియు దివ్వరత్ననిర్మితములు ఆ దేవాలయములలో దివ్యాప్పరసం సమూహము లుండును ఆ పురములోని దుకాణములన్నియు సమస్త్రవస్తు పరిపూర్ణములు ఆ దుకాణముల లోని ఒంగరుటరుగులపై యక్ష గంధర్వ విద్యాధరుల ప్రతిమలున్నవి ఆ పట్టణమునందు నిరంతరము మోగు శంఖము భేరి మద్దెల తప్పెట డక్కి పిల్లన గ్రోవి వీణ మున్నగువాని పవిత్ర ధ్వనుల కలకలముకు విని సమస్త పాపములు భీతిల్లును అలంకారము. - మ్నుక్తపదగ్రస్తము సీ ఘల్తుఘల్ల్తని రత్నకంకణంబులు మోయ గంధవాహుని యాలు కసవు నూడ్చు లక్ష్మి కెంగేలి లీలారవిందమ్మ్నునం గలయంపి చిలికించు. గమ్మందేనెం

తృతీయాశ్వాసము 314 తరళ దామ పర్షియుందాను దారకాసథ గంగ వలిముత్యముల రంగవల్లి దీర్చు నధివాసనము సేయు యముని శుద్దాంతంబు ధూమోర్ల మహిసాక్తి ధూమఘుటిక, శే] సప్రపాతాళ నాగేంద్ర చంద్రముఖులు ఫణమణి జ్యోత్స్న దివియ గంబములగుదురు, సోమ మకుటుని గారాబు జోటిమైన దక్షవాటికం బ్రతి మహోత్సవమునందు 62 అర్ధము - సోమమకుటుని=చంద్రుడు కిరీటమ్రైన శివుని యొక్క, గారాబు= ప్రియమగు, జోటి+ఐన=భార్య అయిన, దక్షవాటికన్‌=దక్షారామములో, ప్రతిమహోత్సవము నందున్‌=ప్రతి గొప్ప పండుగనాడుగూడ,

న రత్నకంకణములు=రత్నములతో గూడిన గాజులు, ఘల్లుఘల్లు+అని=ఘల్లు ఘల్లు మని మైయన్‌=మైోగుచుండగా గంధవాహుని=వాయుదేవుని, ఆలు=భార్య, కసవుస్‌= ఇంటిలో పడు చెత్తను ఊడ్చు=డఊుడ్పును విలాసవ కెంపు+కేలి=ఎజ్జనిదగు చేతియందలి, లీలా+అరవిందమ్మునన్‌=

అకైన ప =

చల్లును కైన పద్మమునందలి, తేనెవ్‌=తేనెతో, కలయంపిన్‌=కళ్యాపిని చిలికించున్‌=

లి ? రంగవల్లి=ముగ్గు, తీర్చున్‌=దిద్దును-వేయును మహిసిక్షి=మహిస్తకి బ్ర ౧ యముని రాణియగు, ధూమోర్డ=ధూమోర్లయనునామె, వ క్రి అను, ధూమఘుటికన్‌=పాగవచ్చు మాత్రత్తో అధివాసనము=ధూపము

సప య ఓ య * ఖణి=పడగలయందలి, మణి=మణుల యొక జ్యోత్స్నన్‌= వెన్నెలలతో, దివి బములు=దీపస్తంభములు, అగుదురు=అగుదురు

లను భావము - పరమశివుని గారాబు ఇల్లాలయిన దక్షారామములో ప్రతిమహోత్సవము రత్నకంకణములు ఘల్లుఘల్లుమని ధ్వనించుచుండగా వాయుదేవుని భార్య కసవు

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 315 చిమ్మును లక్ష్మీదేవి అరుణహస్తమునందలి లీలాపద్మములోని తేనెతో కళ్ళాపి చల్లును ఆకాశ గంగ తామపర్దితొ గలిసి చల్లదనమునిచ్చు మేలిముత్తెములతో (ముగ్గులు వేయును యమధర్మరాజు భార్యయగు ధూమోర్ద్ణయనునామె మహిసాక్షితో ధూపము వేయును సప్రపాతాళములలోనున్న వాగకాంతలు పడగల యందలి మణులకాంతులతో దీపస్తంభము లుగా నిలచి రాత్రి చీకటిని పోగొట్టుదురు

విశేషవు. - దక్షారామములో జరుగు అన్నియుత్సవములలోను దేవకాంతలు దేవాలయ సేవలో పాల్గొనుట వారి పరమేశ్వర భక్తినేకాక, ఆస్వామి మహత్తును వ్యంజించు చున్నది మ॥ _ధనకోటీ వినిజద్ద కేతన శత ద్రాఘిష్ట వైశ్యాలయం

బనువేల ధ్యనితార్ధ దానవిధి ఘంటారావ వేశ్యాగృహం,

బనిమేషాక్షి నిరీక్షితేశ్వర మ హేడ్యక్షోణి బృందారకం,

బనుసంధ్యాగత లోక పాలకము దక్షారామ మత్యున్నతిన్‌ 63

అర్దము - ధన ఆలయంబు, దవకోటీ=కోట్లకొలది ధనముతో వినిబద్ధ=నిర్మింప బడివ కేతనశతావందల కొలది పతాకములతో ద్రాఘిష్ట=మిక్కిలి పొడవయిన వైశ్యవవెస్యుల యొక్క, ఆలయంబు=ఇండ్లుగలదియు అను గృహంబు, అనువేల=ఎసమయసమయము ఎందు-ఎల్లప్పుడు, ద్వనిత=మోగింపబడు, అర్ధ దాన=దవ దానము యొక్క, విధి=కాలము నందలి ఘంటారావ=గంటల మ్రైతలతో గూడిన వేశ్యాగృహంబు=వేశ్యల యిండ్లు కలదియు: అనివేష. బృందారకంబు అనిమష=జెవ్పపాటులేని అక్తి=కన్నులతో నిరీకీ** ఎదురుచూడబడిన ఈశ్వరజ ప్రరమృేశ్వరుడు గల మహా+ఈడ్య=గొప్పగా ప్రశంసంపదగినే: క్షోణి బృందొరకంబు= బ్రాహ్మల్బుల్తు కలదియు, అను పాలకము, అనునంధారాపతి సంధ్యాసమయము నందును ఆగత=వచ్చిన లోకపాలకము=దిక్సాలకులు క్రలదియునగుః దక్షారామము=దక్షారామము అత్యున్నతిన=మహోన్నతితో (గొప్పుచున్నది)

భావము - మహోన్నతినందిన దక్షారామములో కోట్లకొలది ధనముతో నిర్మితములు: వందలకొలది పతాకలతో నలంకృృతములు, సుదీర్హములగు వైఖ్యల భవవములును, ఎల్లప్పుడు ధనాదులను దానముచేయుటను సూచించు ఘంటాధ్వనులుగల వేశ్యలగృహములును; మిక్కిలి సంస్తుత్యులగు బ్రాహ్మణులు పరమేశ్వరుని అెప్పపాటుగూడలేని కన్నులతో చూచుట యును ప్రతి సంధ్యా సమయములో దిక్పాలకులు పరమేశ్వర దర్శనమునకు వచ్చుటయు గలవు

తృతీయాశ్యాసము 316 లి వ్‌ విశేషము - వేశ్యలు అనేకదానములు చేయుదురనుటకు కొమరగిరిరెడ్డికి ప్రియా సదృశీప్రియయగు లకుమాదేవి “వితరతి బహౌనర్వా నర్జి ప్రేజాయ సహస్రశ (యాచకులగు జనులకు వేలకొలది దానములను చేయుచున్నది) అను శాసనవాక్యము ప్రమాణము ఇందు సమాసముల వలన విషయము పోషింపబడివది ఇది పద పూర్వార్ధ వక్రత యందలి వృత్తి వక్రోక్తి శే మొగులు ముట్టిన సురసద్మ మూర్ధవీధి6 గీటిపడగలం బొలుపారు6 గూటకోటి( బట్టణంబు నిజాంగులి పల్లవముల నెట్టుకొని పాపములంబాయందట్టుకరణి 64 అర్ధము - మొగులు=మేఘము, ముట్టిన=తాకిన సురసద్మ=దేవాలయము యొక్క మూర్ధవీధిన్‌= పైభాగప్తు వరుసయందలి, కోటిపడగలన్‌=కోట్లకొలది పతాకముల, కూటకోటిన్‌= శిఖరముల సమూహముతో, పట్టణంబు=దక్షారామ నగరము, నిజజతన యొక్క, అంగుళీ పల్లవములన్‌=చివురుటాకుల వంటి వ్రేళ్ళతో, నెట్టుకొని=త్రోపకొని పాపములన్‌=పాపములను పాయన్‌=పోవునట్ట తట్టుకరణిన్‌=నెట్టివేయు రీతిగా పాలుపారున్‌=ప్రకాశించును క బావము - దక్షారామవగరము ఆకసమునంటు దేవాలయ ౨ఖర భాగములందుగల సంది పతాకముల అందగించు శిఖర సమూహమను చివురుటాకుల వంటి చేతివేళ్ళతో 'ీసెకొనుచు వచ్చి పాపములను పోవునట్లు నెట్టివేయు విదముగానున్నది వేషము - అలంకారము - ఉత్చ్రేక్ష అతిశయోక్తి వీ అ. ఎచ్చోటం దీర్ధంబు లేణారు జనులకి చ్చామాభ్ర భోగమోక్షప్రదములు కీర్తింత్రు రెద్దాని కీర్తి గంధర్వులు గాంధర్వమున యక్త గానసరణి జంకించు నెద్దాని శబుల సౌధోపరి ధ్వజపటంబులు దేవతాగృహముల వసియింతు రెద్దాన వాలభిల్యాదులు తపసులప్టాశీతి దశ శతములు,

శ్రీ భీమేశ్వేర పురాణము 317 తే నెద్ది యమరేంద్ర పురలక్ష్మి కింత పెద్ద

యట్టి శ్రీదక్రవాటీ మహాప్పురంబు

నద్భుతంబంది చూచిరి యాదిమునులు

సత్యవతి నందనుండు కుంభ సంభవుండు 65

అర్ధము = ఎచ్చోటస్‌=ఎ దక్షారామమువందు గల తీర్ధంబులు=పవిత్ర జలములు ఎ(కొరుజనులకు=బాధపడు మనుజులకు ఇచ్చామాత్ర౭కోరుటతోడనే, భోగ=సుఖములను, మోక్ష=ముక్తిని ప్రదములు=ఇచ్చునవియో

ఎద్దాని=దేనియొక్క కీర్తి[=యశస్సువు గంధర్వులు=ఒక జాతి దేవతలు - గాయకులు యక్షగావ సరళాన్‌=యక్షగాన రీతిలో, గాంధర్యమునన్‌=సంగీతముతో క్రీర్తింతురు= పాగడుదచురో

ఎద్దాని=చేనియందలి, శబల=చిత్రవర్ణములుగల సౌధ+ఉపరి=మేడలపైగల ద్వజపటంబఒులు=జెండా గుడ్డలు, దేవతా గృహములన్‌=(స్పర్గములోని) దేవతల ఇండ్లను జంకించున్‌=బెదరింయకో

ఎద్దానన్‌=ఎ నగరములో వాలవీల్య+ఆదులు=వాలఖిల్యులు మొదలగు, అష్ట+ అకీతి చశశతములు=ఎమబది ఎనిమిది వేలమంది తపములు=మునులు, వసియింతురు= నివింతురో

ఎద్దీ=ఎ సగరము అమర+ఇంద్రపుర లక్ష్మికిన్‌= ఇంద్రుని పట్టణమగు అమరావతి శోభకన్నః ఇ౦త పషెచ్చ= ఎక్కువ పెద్దదో అట్టి=అటువంటి, దక్షవాటీ=దక్షారామమను, మహా వురంబున్‌=గొప్ప పట్టణమును సత్యవతి నంద వముండు=వ్యాసుడు, కుంభసంభవుండు.= అగస్తుడు అను, ఆదిమువులు=ముని ముఖ్బులు అచ్భుతంబంది=ఆశ్చర్యపడి మాచిరి= చూచిరి

బావవు. - దక్షారామ పట్టణముము మునిముబ్యులగు వ్యాసాగన్తులు అశ్చర్య పరవశులైై దర్శించిరి అందలి తీర్ధములు బాధాపూర్ణజమలకు కోరినంతనే భోగమోక్తముల నొపంగువు దాని కీర్తిని గంధర్వులు యక్షగాన రీతిలో పంగీత పూర్ణముగా స్తుతింతురు అందలి సౌధములు చిత్రవిచిత్ర వర్ణభూషిత పతాకా శోభితములై దేవతల గృహములము గూడ భయపెట్టును ఆ నగరములో వాలఖిల్యాదులగు 88 వేలమంది మహర్షులు నివసింతురు మహేంద్ర పట్టణమగు నమరావతి శోభకన్నను దక్షారామ శోభ మహత్తరమైనది

విశేషము - వాలఖిల్యులు - వీరి జననాదులు మహిమను గూర్చి మహాభారతము బ్రహ్మవైవర్తపురాణము, బ్రహ్మాండ పురాణము, వామన పురాణము, విష్ణుపురాణము తెలిపినవి వారి జననాదికము సంఖ్యయును భిన్న భిన్నములుగ నున్నవి

318 తృతీయాశ్యాసము బ్రహ్మదేవుని మానస పుత్రుడగు క్రతువను మహర్షి సంతతి వాలఖిల్యులు అంగుష్ట మాత్రులగు వీరు తండ్రివలె తపస్వులు, తేజస్వులు, సత్యవ్రతులు వీరు సూర్యునికి ముందు ఎగుచుందురు (భారతము ఆదిపర్వము 66 అధ్యా 4 నుండి 9 శ్లో) యక్షగానము - పూర్వకాలమున జన సామాన్య రంజనమునకై నటులు అభినయముతోంబాడెడి రగడ భేదములు గల పురాణ గాధ(సూ ని) సీ దక్షాధ్వరానల త్రయతీర్ధమొక్కటి యోగాగ్ని నెందేని నురిసె గౌరి, యఖిలేష్ట సంసిద్ధి యండ్రు రెండవతీర్ధ 'మెందేని నుమ గాంచె నిష్టసిద్ధి సోమేశ్వరంబండ్రు సొరిది మూండవతీర్ధ 'మెందేని యఘము లిజ్జింకు లింకు, హైమవతంబందు రది నాలుగవ తీర్ధ మెందేని హమవంతుండొందె వరము, త. సప్తగేదావరంబు సంచనుము తీర్థ మఫీల శుభములు నెందేని నావహిల్లు( బంచ తీర్ధంబు లివి యాడి పంచజనుండు పాయుయుంచేంద్రి యోద్భవ పాతకంబు 66 ఉరసన ర సే ననొచేనియందలి యోగాగ్నిన్‌యోగాగ్నిలో, గౌరి=సతీదేవి, మూడగ్నుల్చు గ్ర కక నక! న. అధ్య్వర= యజ్ఞము వందలి, అనలత్రయ= మొదటి త్రీర్ధ్స సాల టి పేరుగల, తీర్ధము=పుణ్యజలముగలది, ఒకటి= సిద్ధి అని, రెండవ ; అ ల+ఇష్టనద్ధి=(సమస్తములగు కాంక్షలు సద్దించునది) అబిలేష్ట ర్థము=రెండవ తీర్థమును, అండ్రు=అందురు లప యు అఘములు=పాపములు, ఇంక్రులు+ఇంకులు= ఇజ్జింకు చునో, సారిది=క్రమములో, మూండవ తీర్థము=మూడవ తీర్థమును, సోమేశ్వరంబు=స్తోమ్సేశ్యర్రవని, అండ్రు=అందురు

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 2319

ఎందేని=దేనియందు, హిమవంతుండు=హిమవంతుడు, వరమున్‌=వరమును, పాందేన్‌*=పాందెనో, అది=అది నాలుగవ తీర్ధము=నాలుగవ తీర్ధము, దానిని, హైమవతంబు= హైమవతము అని అందురు=అందురు

ఎందేని=దేనియందు అబిల శుభములున్‌=సమస్త మంగళములు, ఆవహిల్లున్‌= కలుగునో, అది సప్తగోదావరంబు=సప్తగోదావరమను నది, పంచమంబు=అయిదవదగు, తీర్ధము=తీర్ధము, ఇవి=ఈ పైజెప్పబడినవి, పంచతీర్థంబులు=పంచతీర్థములు, వీనియందు, ఆడి=స్నానము చేసి, పంచజనుండు= మనుజుడు, పంచ+ఇంద్రియ=కన్ను మున్నగు అయిదు ఇంద్రియముల వలన, ఉదృవ=కలిగినట్టి, పాతకంబున్‌=పాపమును, పాయున్‌= పోగొట్టుకొనును

భావము - సతీదేవి యోగాగ్నితో కాలిపోయినచోట నేర్పడినది దక్షాధ్వరానలత్రయ తీర్ధమనునది మొదటిది పార్వత్తీదేవి ఇష్ట సిద్ధినందిన రెండవ తీర్థమును అఖిలేష్టసిద్ధి తీర్థము అని అందురు పాపములను నాశనము చేయు మూడవ దానిని సోమేశ్వర తీర్ధమందురు హిమవంతుడు వరమునందిన చోటిని హైమవతమను నాలుగవ తీర్థమందురు సకల శుభములను గలిగించునది ఐదవదగు పప్తగోదావరము ఇవి పంచతీర్ధములు వీనిలో స్నానముచేయు నరుడు పంచేంద్రియముల వలన గలుగు పాపములను బోగోట్టుకొనును

విశేషము - 1 దక్షాధ్యరావలత్రయ తీర్థము, 2 అఖిలేష్ట ఫంసిద్ధి, ౩ సోమేశ్వరము 4 హైమవతేము 5 సప్రగోదావరము ఇవి పంచతీర్థములు 3-159లో 'పంచతీర్ధంబులు వివరించెద”వని అక్కడ భూధరేశ్వర తీర్ధము - ఇందలి హైమవతమును మాత్రమే కవి పొగడెను తే॥ శిష్టమునిలోక విబుధావిసేవ్యమైైన

యిమ్మహాతీర్థముల శక్తినేమి చెప్ప?

వానిపై6 బాజీ వెడలెడు వాయువేని.

జీమక్షైనను గైవల్య సీమ నొసంగు ” 67

అర్ధము - శిష్ట ఐన, శిష్టాసదాచారముగల, మునిలోక=ముని సమూహము చేతను, విబుధ=దేవతలచేత-పండితులచేత: అభిసేవ్యము+ఐన=సేవింపదగినవైన, ఈ+మహాతీర్ధముల=ఈ గొప్ప తరముల యొక్క, శక్తిన్‌ఎసామర్ధ్యమునుగూర్చి, ఎమి=ఎమని, చెప్పన్‌=చెప్పగలను, వానిపైన్‌= ఆ పంచతీర్ధములపై నుండి, పాజివెడలెడు=ప్రసరించి వెళ్ళు, వాయువు+ఎనిన్‌=గాలియైనను; చీమకు+ఐనను=చీమకైనవు, క్రైవల్యసీమన్‌= ఉన్నతమగు మోక్షమును, ఒసంగున్‌=ఇచ్చును

తృతీయాశ్వాసము 320 త న భావము - మహామునులకు దేవతలకు సేవ్యమగు ఈ తీర్థ్మముల మాహాత్మ్యము నెంతని చెప్పగలను? వానిపై నుండి వీచు గాలి గూడ చీమక్రై నను మోక్షము నిచ్చును వ॥ అని దక్తారామ మాహాత్యంజు వర్షించుచు(ఒదక్షిణ క్రవుంబున భఖీమేశ్వరు దివ్యమందిరంబు వలపలించి సప్తగోదావరంజునకు డిగ్గి కృతస్నానులై రప్తుడు సాత్యవతేయుండు కుంభసంభవున కిట్లనియె 68 అరము - అని దక్షారామ=దక్షారామము యొక్క మాహాత్మ్య్యంబుస్‌= మహిమను వర్ణించుచున్‌=స్తోత్రముచేయుచు, ప్రదక్షిణ క్రమంబునన్‌= ప్రదక్షిణ విధితో భీమేశ్వరు దివ్యమందిరంబు= భీమేశ్వరస్వామి వారి పవిత్ర దేవాలయమును వలపలించి=ప్రదక్షిణము చేసి, సప్తగోదావరంబునకున్‌=సప్రగోదావరమను సరస్సులోనికి, డిగ్గి=దిగి కృతస్నాములు+ ఐరి=చేయబడిన స్నానముగల వారైరి అప్పుడు సాత్యవతేయుండు= వ్యాసుడు కుంభ సంభవునకు=వ్యాసునితో, ఇట్లు= ఈవిధముగా, అనియెన్‌=అనెను భావము - అని దక్షారామ మహిమను వర్ణించుచు భిమశ్వరస్వామి ఆలయమునకు కుడివైపుగా ప్రదక్షిణము చేసిరి తరువాత సప్రగోదావరములో దిగి స్నానము చేసిరి అప్పుడు వ్యాసుడు అగస్తునిత్తో నిట్లనెనను తే “ద్వాదశక్షేత్ర శివలింగ దర్శనంజు మొదల జేయంగ వలయుట ముఖ్యపక్ష మౌానతీందగు నాకు నీ వానుప్తూర్వి శంభులింగము లవియెవ్వి కుందజన్న! 69 అర్ధము - క్రంభజన్మ= అగస్త్య మహర్షీ మొదలన్‌=మొట్టమొదట, ద్వాదశ దర్శనంబు, ద్యాదశ క్లేత్ర=పండైెండు పుణ్య క్లే దర సదశ క్షేత్ర=పండ్రెండు పుణ్య క్షేత్రములలోని శివలింగ=శివలింగముల, (| నా క లెదర్శనము, చేయంగవలయుట=చేయవలసియుండుట, ముఖ్యపక్షము= వ్రధాన ల అధానమగు విద్ధి నీవుజనీవు, నాకు=నాకు, ఆనుపూర్విన్‌=వర్రుపను, అనతి+ఈందగుక్‌= ఆనతీయ చలయువు, అవి=ఆ వరుసలోని, శంభులింగములు= శివలింగములు, ఎవ్వి=ఏవి? భావము _ “అగస్త్యా! దక్షారామ దర్శనములో మొట్టమొదట ద్వాదశ క్షేత్రములలోని శివలింగములను దర్శించుట ముఖ్యపక్షము గదా! వానిలో దేని తరువాత దేనిని దర్శింపవలెనో ఆ క్రమమును ఆనతిమ్ము

? భీమేశ్వర పురాణము 321 1 ఇటమున్న దకవాటీ

కటకంబున యందు పెద్దకాలంబు వసిం

చుట దీర్ధంబులు నీకున్‌

ఘటసంభవ! యాడినవియ కావె తలంపన్‌ 70

అర్ధము - ఘటసంభవ=అగస్త్యా! ఇటమున్న=ఇంతకు మునుపే, దక్షవాటీ= కక్షారామమను కటకంబునయందు=రాచనగరులో, పెద్దకాలంబు=చాలకాలము, సించుటన్‌=- వంచుట చేత, నీక్రున్‌=నీకు తీర్ధంబులు=పవిత్ర జలాశయములు, తలంపన్‌ ఊహింపగా ఆడిన+అవియ+కావె= స్నానమాడినవే కదా!

భావము - అగస్త్యా ఇంతకు ముమపు చాలకాలము నీవు దక్షారామములో నుండుట వేత అన్ని పుణ్యతీరములలో స్నా;ము చేసియేయుందువు కదా!” 1 అనిన వని యగస్త్యుండు సాత్యవతేయునకిట్లనియె గే కవ అరక్తము - అనినన్‌=అనగా, విని=విని అగస్తుండు=అగస్తుడు సాత్యవతేయునకు= వ మునితో ఇట్లు= ఈవిధముగా, అనియె=అనెను

బావము - ఆ మాటలు విని అగస్త్యుడు వ్వాసునిళో నిట్లనెను క్త “పూర్వజన్మ కృతంబైన పుణ్యరాశి

పొకదశం బొందు నెప్పు డప్పాంటటగాని

సకల సంసార దురిత నిస్తారమైన

శివకధా గోష్టి చెవులకుం జవులుగాదు 72

అర్ధము - పూర్వ రాశ్హి పూర్వజన్మ=వెనుకటి జన్మములలో కృతంబు+ఐన= వేయబడినచగు పుణ్యరాశి=పున్నెము రాశి, పాకదశన్‌=పండిన ఫ్థితిని ఎప్పుడు=ఎ ఎమయములో, పొందున్‌=పొందునో, ఇప్పాటన్‌+కాని=ఆ సమయములో గాని, సకల ఐన ఎకల=సమస్తమైన సంసార=సంసారము వలన గలుగు, చురిత=పాపముల నుండి, నిస్తారము -ఐన=తరింపజేయునదగు, శివకధాగోష్టి=శివుని కధలకు పంబంధించిన సల్తాపము,: వెవులకున్‌= చెవులకు: చవులు=రుచించువది, కాదు=కాదు

భావము - “వ్యాసా! అనేక పూర్వజన్మములందు చేసిన పుణ్యరాశి పరిపాకమునంది ఏప్పుడుకాని సమస్త సంసార పాపముల మండి ఉద్ధరించు శివ కధా సంభాషణము చెవులకు ఏచింపదు

322 తృతీయాశ్వాసము వ॥ అని పలికి సత్యవతీ సూనునకుం గుమారవక్రంబునం దాను వన్న ప్రకారంబున మెతావరుణుండు ద్వాదశ తీర్ధ మాహాత్యంబు నిట్లని చెప్పందొడంగె 73 అర్ధము - అని=అని పలికి=చెప్పి మైత్రావరుణుండు= అగస్త్యుడు, కుమార వక్రంబునన్‌=కుమారస్వామి నోటినుండి, తాను=తాను, విన్న ప్రకారంబునన్‌= వినిన విధముగా, ద్వాదశ తీర్చమాహాత్మంబున్‌=పండ్రైెండు తీరముల మహిమను ఫతృవతీ సూనునకున్‌= వ్యాసునకు, ఇట్లు= ఈవిధముగా, అని=అని, చెప్పందొడంగె= చెప్పసాగెను భావము - అని చెప్పి అగస్త్యుడు పూర్వము తాను కుమారస్వామి ముఖమున విన్న రీతిగా ద్వాదశతీర్ధ మాహాత్మ్య్యమును వ్యాసునితో ఈవిధముగా వెప్పసాగెను సీ “ఇంద్రేశతిర్ధంబు బుషిసమాకీర్ణంబు సిద్ధేశ్వరంబు సర్వ సిద్ధికరము యోగీశతీర్ధంబు యోగలక్ష్మీదాయి కాళేశ్వరము భక్తకల్పతరువు శమనేశ తీర్ధంబు శాంతిదాంతి విధాయి, వీరథద్రేశంబు విశ్వమతము బ్ర హ్మేతీర్ధంబు బ్రహ్మర్విసేవ్యను ఫ్రైశ్వరృదము కపాలైశ్వరంబు త్తే కుక్కుటేశంఒ. కాశికిగొంత వెలితి సోమనావేశ్వరము మ్యుక్తి సూచకంబు శ్రీమహేశ్వరతీర్ధంబు శివుని మెచ్చు త్రిభువనాభ్యర్చితంజబుమాతిర్ధమనఘ! 74 "అర్ధము - అనఘ=మహాత్మా! ఇంద్రేశ తీర్థంబు=ఇంద్రేశ తీర్ధము, బుషి= మహర్షుల చేత, సమాకీర్ణంబు=క్రిక్కి జీసినది, సిద్దేశ్వరము=సిద్ధేశ్వరమను తీర్ధము, సర్వ సిద్ధికరము=అన్ని సిద్ధులను కలిగించునది, యోగీశతీర్థంబు=యోగీశ తీర్థము, యోగలక్ష్మీదాయి=యోగసంపదనిచ్చునది, కాళేశ్వరము=కాఖేశ్యర తీర్థము, భక్తకల్పతరువు=భక్తులకు కల్పవృక్షము శమనేశ తీర్ధంబు=యమేశ్వర తీర్ధము, శాంతి=సహనమును, దాంతి=క్రర్మేంద్రియ సిగ్రహమును, విధాయి=ఎర్పజచునది, వీరభద్రేశంబు= వీరభద్రేశ్వర తీర్ధము, విశ్వమతము= ప్రపంచమునకు పూజింపదగివది

భీమేశ్వర వృురాణము 323

బ్రహ్మే” తీర్థంఎి= బ్రహ్మేశ్వరమను తీర్థము బ్రహ్మర్జూబ్రహ్మ బుషులచేత, సేవ్యము చృవికిపఒయు నది కపాలైవ్పర్పంబు=కపాచేశ్వర తీర్ధము, అష్ట+ఐశ్వర్యదము=అ స్టైశ్వేర్య మలనిద్చుసది

కుక చేశంయి=కుక్కుటేశ్వరతీర్దము, కాశికిన్‌=కాశీక్షేతము వకన్ను కొంత=క్‌ంచెము, )లిత్రి=తక్కు వై వది సోమ నాదేశ్వరము=సోమనాధ్రేశ్వర తీర్థము, ముకి కి=మోక్రమునకు, వాచకంబు=తెయిపు కది శ్రీమహేశ్వరతీర్థం = శ్రిమ హేశ్వరమను తీర్ధము, శివుని మెచ్చు= ;వునికి ప్రీతికరము, ఉమాత్రీర్థము=ఉమాతీర్హము. త్రిభువన=ముల్లోకములచేత, అభ్యర్చి కింబు=పూజింపబడిశది

భావము - వ్యాసా! ఇంద్రేశ తిర్ధమున మహర్షులు క్రిక్కిజింయుందురు సిద్ధేశ్వర ఏర్ణము సర్వసిద్దులము గలిగించవది యోగేశతీర్ధము యోగసంపద వాసగును కాళేశ్చరతీర్థము ఎక్తుల పాలిటి కల్పవృక్షము శమనేశ తీర్ధము కాంతిదాంతుల నిచ్చును వీఠభద్రేశ్వర తీర్థము ర్వ ప్రపంచమునకు పూజింపదగినది బ్రహ్మ్నేశ్వరతీర్ధమును బ్రహ్మర్నులు సేవింతురు పాలేశ్వర లీర్టము అష్టశ్వర్వముల నిచ్చును కుక్కుటేశ్వర తీర్థము ముక్తిని తెలుపును ఏహేశ్వర తీర్ణము శివువ మెప్పు పొందినది ఉమాతీర్ధముకు ముల్లోకములు పూజించును

విశేషము. - అష్టైన్పర్వములు. - అబీమ మహిమ. గరిమ లఘిమ ప్రాపి' పాకామ్యము ఈశిత్వము వశిత్వము వీనినే అష్టసిద్దులందురు చూ 3౩ ఆ 114 1 గూఢములు నిగూడంబులు

గూడొగూడములు నగుచుం గొటుల సంబృల్‌

గాఢ మహేశ్వర చ్‌క్తిని

రూఢిం దీర్ధములు గలవ రుద్రుని వాటిన్‌ 75

అర్ధము. - రుద్రుని వ్రాట్రిన్స=శివుని తోటయగు చక్షారామములో గూఢములు= వాగియు న్నవి-రహస్యమైనవి, నిగ్తూఢంబులు=తెలియనివి, గూఢ +అగూఢములు=రహన్య మైనవి, ప్రకాశమైనవి, అగుచుక్‌=అగుచు, కోటుల సంఖ్యల్‌=కోట్ల లెక్కగలిగి, తీర్ధములు” అణ్యజలాశయములు, గాఢ=గాఢమగు, మహేశ్వర=పరమేశ్వరుని యందలి, భక్తి=భక్తిచేత 3రూఢిన్‌=మిక్కిలి ప్రసిద్ధమైనవి, కలవు=టన్నవి

భావము. - దక్షారామమువందు రహస్యములు, మిక్కిలి రహన్యమైనవిః కహస్యములు ప్రకాశములునైన తీర్ధములు కోటాను కోట్లుగా పరమశివునందు భక్తీ కలిగించునవి గలవు

తృతీయాశ్వాసము 324 శ్రే గరుడ గంధర్వ యక్ష కిన్నరులచేత దివిజ భేచర దైత్య దానవులచేత ద్వాదశకేత్ర తీర్ధమధ్యంబునందు భక్తిశివలింగ కోటి నిల్పంగంబడియె 76 అరము - గరుడ చేత గరుడ=గరుడులచేత, గంధర్వ్య=గంధర్వులచేత, యక్ష= యక్తులచేత, కిన్నరులచేత=కిన్నరుల చేత, దివిజ చేత దివిజజదేవతల చేత, ఖేచర= ఆకాశచారులచేత, దైత్య=దితి సంతతిచేత, దానవులచేత=దను సంతతిచేత ద్వాద నందు. ద్యాదశ=పండ్రెండు, క్షేత్రముల=క్షేతముల యొక్క తీర్ధ=తీర్ధముల యొక్క మధ్యంబు నందు=మధ్యలో, భక్తిన్‌=భక్తితో, శివలింగ కోటి=శివలింగముల యొక్క కోటి నిల్ప్బంగ6 బడియె= ప్రతిషస్టింపబడెను భావము - పండ్రెండు క్షేత్రముల తీర్ధముల మధ్యమునందు గరుడులు గంధర్వులు యక్షులు, కిన్నరులు, అదితి కుమారులు, ఆకాశచారులు దితి సంతతి దనువు సంతతి భక్తితో కోట్ల కొలది శివలింగములను ప్రతిష్టించిరి క॥ ద్వాదశతిర్ధక పరధివే షోదరమున భీమనాదుండుజ్వ్యలతేజ ప్రాదుర్భావుండొప్పగ నాదిత్యుండు పరిధి నడుమ నడరెడు చంగిన్‌ 77 అర్ధము - పరిదినడుమన్‌=పరివేషము మధ్యలో, ఆదిత్కుండు=సూర్వుడు అడరెడు భంగిన్‌=శోభిల్లువట్లు, ద్వాదశే ఉదరమునన్‌ ద్వాదశ=పండ్రైండు తీర్ధక=తీర్ధములవెడి, పరివేష=కై వారము యొక్క; ఉదరమునన్‌=మధ్యభాగమున ఉజ్జ్వల=ప్రకాశవంతమగు, కేజస్‌=తేజస్సుతో, ప్రాదుర్భావుండుజఅవతరించుట కలవాడగు, భీమ నాదుండు= భీమేశ్వర స్వామి, ఒప్పుజసుందరుడు, అగున్‌=అగును భావము - పరివేష మధ్యమునందు సూర్యుడు శొభిల్లునట్లు పండ్రెండు తీర్ధముల శివారము మధ్యమునందు ఉజ్జ్యలమగు తేజస్సుతో నవతరించిన భీమేశ్వరస్వామి ఒప్పియున్నాడు విశేషము - సూర్యునకు, చంద్రునకు కొన్ని సమయములందు చుట్నను తెల్లని వలయమేర్పడును దానిని పరివేషము అందురు అది వర్షాది సూచకము మ న న. న బం.

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 325 క ద్వాదశకేత్ర వికచ పత్రములతోడి

దకవాటిక యనెడి కెందమ్మి విరికి

సప్తగోదావరాంబు నిర్హరము తేనె

నడుము రాయంచ శ్రీ భీమనాయకుండు 78

అర్ధము - ద్వాదశ తోడి ద్వాదశ=పండైండు, క్షేత్ర=క్షేతములనెడీ, వికచ= వికంంచిన, పత్రముల తోడ్షి=రేకులతోడి, దక్షవాటిక=దక్షారామము అను, కెంపు+తమ్మి విరిక్రి=ఎజ్జిని తామరపూవువకు సప్త నిర్ణరము, సప్తగోదావర=సప్తగోదావర సరస్సులోని, అంబు నిర్ణరము=సెలయేటి వీరు తెనె=తేనె వడుమ=దాని మధ్యముననున్న, రాయంచ రాజహంప, శ్రీ భీమనాయకుండు=శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి వారే

భావము - పండ్రెండు క్షేత్రములనెడి వికసించిన రేకులతో గూడిన దక్షారామమే ఎజ్జవి తామరపూవు సప్తగోదావర ప్రవాహమే అందలి మకరందము దానిమధ్యముననున్న శ్రీ భీమవాయకస్వామివారే రాజహంస

విశేషము - అలంకారము - రూపకము తే ఫైము మీశాన లింగం బపారతేజ

నుక్త్రయం బప్రధృష్యం బనాదినిధన

నుమ్మహాజ్యోతి రత్న ద్రీపాంకుదరంబు

కనక గర్భాండ భవన విష్కంబమునకు 79

అర్దము - భైమము=భీమ సంబంధమగు, ఈశానలింగంబు=శివలింగము, అపార తేజము=అంతులేని తేజస్స్పుగలది బ్రక్రయంబు=నాశము లేనిది, అప్రధృష్యంబు=జయింప వీలుగాలేనిది అనాది నిధనము=మైదలు చివర లేనిది కవక విష్కంభమునకు, కవకగర్భగ అండ=బ్రహ్మాండమనెడి, భవవ=మేడ యొక్క; విష్క౦భమునకు=విస్తార(వై శాల) మునకు ఆ+మహాజ్యోతి=ఆ గొప్ప వెలుగే రత్నదీప+అంకురంబు=రతనముల దీపపు మొలక (ఆగుము)

భావము - భీమేశ్వర శివలింగము అపారమగు తేజముగలది, క్షయము లేనిది? జయింప వీలుగానిది, మొదలుగాని తుదిగాని లేనిది విశాలమగు బ్రహ్మాండమనెడి భవనమునకు అఆ మహాజ్యోత్ర రత్నదీపాంకురమగును

విశేషము - అలంకారము - రూపకము

తృృత్తీ స 326 ఎతటయాశ్వాసము చ అమృత పయోనిదానమున యందుదయించెంగళా సమృద్దింద న్పమర సుదాకరుండు నిజమారంగంజూచిన దక్షవాటికా రమణుండు భీమ నాయకుండు రాజశిబాభరణుండు గానినాం డవురమునీంద్ర సంఘము కరాంబుజముల్‌ మొగుడంగనేర్చునే” 80 అర్ధము - సుధాకరుండు= అమృతకిరణుడగు చంద్రుడు అమృత పయోనిధానమున యందు, అమృతమయమగు సముద్రమునందు కళాసమృద్ధిన్‌=కళల పెంపుతో, తన్పు= చల్లదనము, అమరన్‌=కలుగగా? ఉదయించెన్‌=పుట్టెను, నిజము=పత్వముము, ఆరంగన్‌= ఒప్పగా, చూచినన్‌=చూచినచో దక్షవాటికా=దక్షారామమునందు రమణు6ండు=క్రీడించువాడగు, భీమనాయకు(డు=భీమేశ్వరుడు, రాజశిఖా+ఆభరణుండు= చంద్రుడు జటాజూటమునందు ఆఅలంకారముగాగలవాడు కానినాండు=అట్లుకాని దినవఎ వ, అమర=చేవతల ముని+ఇంద్ర= మునిశ్రేష్టుల, సంఘములు=సమూహము యొక్క, కర+అంబుజముల్‌=హస్తపద్మములు మొగుడంగ నేర్చునే=ముడుచుకొనిపోగలుగునా? భావము - అమృత కిరణుడగు చంద్రుడు అమృతమయమగు పముద్రమునందు షో న ట్‌ పరిపూర్వడ్డై చల్లదనము గలిగి జనించెము నిజమును పరిశిలించినవో న్‌ రామమున (క్రీడించు) కదిపతియగు భీమేశ్యరస్వామికి చంద్రుడు జటాజూటముపై వ కారముగా శన్నాడు కావుననే దేవతల ముగంద్రుల హస్తవద్మములు ముకుళించు చుండ్వున్సు విశేష ం ముకుళితము - పద్మములు హూర్భోదయమున వికుంచును చంద్రోదయమున హస్తపద్డ లగును శివుడు చంశ్రేఖరుడు గావున ఆయనను దర్శించిన అమర మునుల లంచ్మెములు ముక్రుళించెనని కవి చమత్కరించెను అలంకారము - శ్లేష రూపకము తే విమల పాధోధింబుట్టిన యమృతమూర్తి బీమనాధుండు, మాస్వామి కేమి చోద్య మహరహంబును బాద సేవానురక్త బేక్తజనలోక్ర చభవరోగ బభంజనంజు 81 సమ అర్ధము _ భీమ వాధుండు=భీమేశ్వరస్వామి, విమల=నిర్మలమగు పాదోధిన్‌= సముద్ర శ 'ద్రముశందు, పుట్టివ=జన్మించివ, అమృతమూర్తి=స్సుధాప్వరూపుడు: అహరహంబును=

శ్రీ భీమశ్వర పురాణము. 327 ప్రతిదినముము పాద భంజనంబు పాదసేవా=(తన) పాదముల యొక్క సేవయందు, అనురక్రజడ్రేమగల, భక్తజన=భక్తులగు నరుల యొక్క, లోక=సమూహము యొక్క, భవ= సంసారమనెడు, రొగ=అనారోగ్యమును, భంజనంబు=విజచివేయుట, మాస్వామికీ=మా ప్రభువగు భీమేశ్వరస్పామికి ఎమిచోద్యము=ఎమి ఆశ్చర్యము(ఆశ్చర్యము కాదనుట)

భావము - భీమేశ్వరస్వామి నిర్మలమగు సముద్రము నుండి జన్మించిన అమృత స్వరూపుడు నిరంతరము తన పాదేవ చేయుట యందనురక్తులగు జనుల సంసార తాపమనెడు రోగవంము పోగొట్టట ఆ స్వామికి అచ్చెరువగునా?

విశేషము - అమృత పదమునకు ధన్వంతరి బెషధము పాదరసము అనియు "సేవించుట అనగా సేవచేయుట బషధమును పుచ్చుకొనుట అనియు, పాదమనగా చరణము, నాలుగవ వంతు అనియు భవమవగా పుట్టుక సంసారము శ్రేష్టము అనియు నర్ధములున్నవి

ఉత్తమమగు బెషధమును కొంచెము సేవించివను ఎంత గొప్ప రోగమైనను వశించునట్లు అమృతమూర్తియగు భీమేశ్వరస్వామి వారి పాదసేవ చేయువారికి భవము నాశమగుఫు అము నర్థము ఇందలి పద శ్లేషచే కలుగుచున్నది

అలంకారము. శ్లేష ర్రూపకము తే! చీమనాదుని త్రైదువన స్వామి నాదు€

బార్వతినాదు శశ్వతృపాసనాదు

దక్షవాటాధినాథు వేదత్రయైక

నాధు నానాధు6ంగొలుకు శ్రీనాధు నాధు 82

అర్ధము - క్రిభువన=మూడులోకములకు; స్వామి=అదిపతియగు నింద్రునికి: నాధువ్‌=ప్రభువైవట్టియు, పార్వత్రీ= పార్వతీదేవికి నాఢు క=భర్రయైనట్టియు, నశ్వత్‌= ఎ బ్రప్రుడు: కృపాజదయలోః సనాధున్‌= క్రూడినట్టియు దక్తవాట=దక్షారామమునకు, అధినాధున్‌* సర్వాధిక్రారియై నట్టియు: వేదత్రయ=మూదు వేదములకు, ఎకనాదున్‌=ప్రధాన దైవమును: నావాధువ్‌=వాకు దిక్కైనట్టియ్సు, శ్రీనాధు నాదున్‌=విష్ణువువకు ప్రభువైన, భీమనాధున్‌ భీమేశ్వరస్వామినిః కొలుతున్‌=సేవింతును

బావము. - భీమేశ్వరస్వామి మూడులోకములకు అధిపతియగు నింద్రునికిని అధిపత్తియైనవాడు పార్వత్రీదేవిక్రి భర్త నిరంతరము దయాసహితుడు దక్షారామమునకు సర్వాధికారి బుగ్యజుస్సామములను మూడు వేదములచే ప్రతిపాద్యదైవము విష్ణువునకును స్వామియైనవాడు నాకు దిక్కైన ఆ స్వామిని సేవింతును

328 తృతీయాశ్వాసము విశేషము - ఇందు నాధపదము పలుమారులు ఆవృత్తినందినది న అధ విద్యతే ఇత్తినాధ ” ఇంతకన్నను వేరు దిక్కు లేదు అను వ్యుత్పత్తిని నాధశబ్దమునకు జెప్పిరి నాధ్‌' అను ధాతువునకు 'అచ్‌' ప్రత్యయము చేరగా నాధ శబ్దమేర్ప్చడినది ఈ ధాతువునకు యాచించుట కష్టము కలిగించుట ఆశీర్వదించుట ప్రభువగుట అనునవి అర్ధములు “శ్రీనాధు నాధు అను సమాసము గ్రంధకర్తయగు శ్రీనాధునికి దిక్కైన స్వామి అను బావము వ్యక్తమగును సీ. భవ భవానీభర్త బావ సంభవ వైరి, భవరీగ భంజను భాలనయను భోగప్రదుని భోగి, భోగిరాజు విభూషు, భూనభో2భివృాప్త, భువన వంద్భు, భగవంతు భర్ణుని, బసితాంగ రాగుని, భానుకోటి ప్రభాభాసమాను, భాగీరధీమౌలి భగదృగ్విపాటను భూరధాంగుని షద్రభూతిధరుని తే. భామినీ సువిలాసార్ధ వామ భాగు భక్తితోడ భజింపరో భవ్యమతులు భావనా భాజుల కతండు ఫలము లొసంగు భాగ్భ సౌభాగ్య వైఫన ప్రాభవములు 83 అర్థము భవున్‌=అంతయు తానేయగువానిని భవాన్‌ భర్తన్‌=పార్వతీపతిని భావసంభవ=(మనస్సులో పుట్టువానికి) మన్మధునికి, వైరిక=శత్రువును భవ=సంసారమను రోగ=రోగమును, భంజనున్‌=విజచువానిని భాలనయనున్‌=నుదుటియండు కన్నుగలవానిని భోగప్రదున్‌=భోగముల నిచ్చువానిని, భోగిన్‌=(సర్వము) ననుభవించు వానిని, భోగిరాజ= సరృశ్రేష్థుడగు వాసుకి, విభూషున్‌= అలంకారముగా గలవానిని భూజభూమిని, నభస్‌=ఆకసమువు అభివ్యాప్తున్‌=అంతట వ్యాపించిన వానిని, భువనవంద్యు=సర్వ లోకములకు నమస్కరింపదగిశవానిని భగవంతున్‌=షడ్డుణైశ్వర్య సంపన్నుని భర్గునిన్‌=క్రామకాలాదులవము కాలపాకము బౌందించిన వానిని భసితాభస్మమే, అంగరాగుని=మైపూతగ గలవానిని భానుకోటి= కోటిమంది సూర్యుల ప్రభా=కాంతివంటి కాంతితో, భాసమాను=ప్రకాశించువానిని

తృతీయాశ్యానము ౩29

భాగీరధీమౌలిన్‌=గంగశిరస్పున గలవానిని భగ=భగుడను సూర్యుని యొక్క దృక=కంటిని, విపాటనున్‌= పెటికివైచినవానిని భూ=భూమియే, రధాంగునిన్‌=రధమునకు అవయవముగా గలవానిని భద్ర=మంగళరకమగు భూతి=విభూతిని, ధరుని=తాల్చినవానిని

భామినీ. భాగు భామినీ=ప్రీయే సువిలాస=చక్కని విలాసమునకై అర్ధ=సగము వామభాగుక్‌=(గరీరములో) ఎడమ భాగమైన వానిని, భవ్యమతులు=వభమనస్కులారా, భక్తితోడ 5= భక్తితో భజింపరో=పువింపుడు అతండు=అయన, భావనాభాజులకు=భక్తికి పాత్రులగువారికి భాగ్య=ధవము సౌభాగ్భ=నాందర్యము వైభవ=ఐశ్వేర్యము, ప్రాభవములు= ప్రభుత్వము అను ఫలములు=లాభములను ఒసంగున్‌=ఇచ్చును

భావము - పవిత్ర మవస్కులారా! అంతయు తానేయగువాడును, పార్వతీపతి, సంసార రోగనాశకుడు, భాలనేత్రుడు, భోగములనిచ్చువాడు సర్వముననుభవించువాడు, సర్బాలంకారుడు భూమ్యాకాశములను వ్యాపించియున్నవాడు, సమస్త లోకములచే నమస్కరింపబడువాడు షడ్గుణైశ్వర్య సంపన్నుడు తేజోరూపుడు భస్మమే మైపూతగాగలవాడు, కోటి సూర్యులవలె ప్రకాశించువాడు. గంగాధరుడు. భగుని కన్నులను పెరికినైచినవాడు భూమిరధావయమైనవాడు మంగళకరమగు విభూతిదాల్పినవాడు అర్థనారీశ్వేరుడగు పరమేశ్వరుని భక్తితో స్తుతింపుడు ఆ స్వామి భక్తిపాత్రులగు వారికి ధనము, సౌందర్యము విశ్వర్యము అధికారము అను సతృలముల నాపగును

విశేషము. = ఇందు భక్రారాది పదములను కవి యుపయోగించెను సమగ్రమగు నైశ్వర్యము వీర్యము యశ్శస్పు శ్రీ జ్ఞానము వైరాగ్యము అను శాజును భగపంజ్జితములు అవి గలవాడు భగవంతుడు

“భాగ్య సౌభాగ్య వైభవ ప్రాభవములు” - అన్న తేటగీతి పాదము యధాతధముగా శృంగార న్రైషధమునందు (8.203) హరవిలాసమునందు (1-3) కాశీఖండమునందు (3- 187) కన్పడుచున్నది ద్వాదశాద్రత్యులలలో భగుడొకడు

భ వర్శా వృత్తిచే - వర్ణవిన్యాస వక్రత

దేజ ప్రదు దక్షవాట్రి ప్రీరైక మహా

రా! రాజాధిరాజ రాజున్సు రాజకళాధరు భజింపరారో విబుధుల్‌! 84

త స్త జం ఎతీయాశ్వాసము అర్ధము - తేజిత=పదును పెట్టబడిన, విష్ణు=విష్టువను శిలిముఖున్‌= బాణము గలవాడును, తేజస్‌+ప్రదున్‌=కాంతినిచ్చువాడును దక్ష రాజును దక్తవాటి=దక్షారామమను, పీర్ధ=పుణ్యక్షేత్రమునకు, ఎకాఒకే ఒక, మహారాజగొప్పరాజులకు అదిరాజ=చక్రవర్తులకు, రాజును='ప్రభువైన రాజకళాధరున్‌=చంద్రరేఖను దాల్చిన భీమేశ్వరస్వామిని భజింపన్‌= సేవింపగా, విబుధుల్‌=దేవతలారా[పండితులారా), రారో=రండు భావము - పదునైన విష్ణువను బాణము గలట్టియు, కాంతినిచ్చునట్టియు దక్షారామ పుణజ్రేత్రమునకు సర్వరాజాధిరాజుల కేక్రైక సమ్రాట్టును, వంద్రరేఖను జటాజూటమున దాల్చిన ఛీమేశ్వరస్వామిని సేవింప విబుధులారా! రండు విశేషము - త్రిపుర దాహ సమయమున శివునకు విష్యవు బాణమయ్యెను చూ 4 అ 127ప క॥ రారోప్రియ శుద్దాంత న రారోహావహులు విబుధులంబుజ హంస క్రీరామలదేహుని ద కారామప్పరీనివాసు నబవుని గొలువన్‌ 85 అరము ౨. న ఏ, ఆ కగు వరారోహా న్న ప్రయ వహులు, ప్రియ=ఇిష్టమైన పద్దాంత=అంత పురములోని, =టైలమ, వహులు=భరించు, విబుధులు=దేవతలారా! అంబుజ దేహాని సం గనద్మము వలెస్సు, హంస=హంసవలెను, కీర=జవాలవతెను, అమల=సప్వచృమ్వైన హుని= వ కాత న్‌ శేరీరముగలట్టియు, దక్ష నివాఘున్‌ దక్షారామ=దక్షారామమనెడు పురీ=పట్టణమే, వాసున్‌=కాపురముగాగల, అభవునిన్‌=భీమేశ్వరుని, కొలువన్‌=సేవించుటకు, రారో=రండు , వు - ప్రియమైన అంత పుర స్రీల రక్షణ భారము వహించు దేవతలారా! క్షారామపురీ వివాసుడగు భీమేశ్వరస్వామిని దర్శింప రాణివాఫముతో రందు ఆ దేవుడు పద్మమువలెను, హంసవలెను పాలవలెను నిర్మల శరీరుడు నిర్మల విజ్ఞాన విగ్రహుడు ఉ॥ నంది వినాయకాది గణనాధులు గూడి ధృతాస్తశస్తులై యెందజు పాళెముందురు మహీధరకన్యకు సావడానులె నంది వినాయకాది గణనాధులు గూడి ధృతాస్తశస్తులై యందబు పాలెముందురు మహావ్రభువీటికి దక్షవాటికిన్‌ 86 అర్ధము - సంది. నాధులు ఫంది= నందీశ్వరుడు, వినాయక=వినాయకుడు: అది=మొచలగు, గణనాధులు=ప్రమదగణముల నాయకులు, ధృత=ధరింపబడిన, అస్ర్ర=

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణ టి 331 (మం్యత్రయంక్త్రమంగా ప్రయోగింపఒడు) ఆయుధములు శస్తులు+ఐ=సామాన్యముగ నుషవయోగించు ఆయువములు గలవారై, కూడి=కలిసి, సావధానులు+ఐ=గ్రద్ధగలవారై: మహీధరకన్యకం= పార్తత్తీచేవికి ఎందజు=ఎంతమంది పాళెముందురు=కావలియుందురో నంది. నాథంలు సంది=వందీన్వరుడు వినాయక=వినాయకుడు, ఆది=మొదలగు; గణవాధాలు=ప్రమద గణముల నాయకులు ధృత=ధరింపబడిన, అస్త్రశస్తులు+ఐ= అస్త్రములు శస్త్రములు గలవారై కూడి=కలిసి అందటు=అంతమందియు, మహాప్రభు= మహాచత్రవర్తియగు భీమేశ్వరుని వీటికిన్‌=నగరమగు దక్షవాటికిన్‌= దక్ష్తారామమునకు పాళెముందురు=కావలియుందురు బావము. - వందీశ్వరుడు వినాయకుడు మున్నగు ప్రమధగణ నాయకులు శస్తావ్రములము ధరించి సావధాములై యెంతమంది పార్వతీదేవికి - విశాలాక్షీదేవికి కావలియుందురో అందణును - అవగా నందీశ్వరుడు వినాయకుడు మున్నగు ప్రమధగణ నాయకులు శృస్తాస్తములను దాల్పి యేకమైై భీమేశ్వరస్వామి నగరమగు దక్షారామమునకు కావలియుందురు విశేషము - ఈ పద్యము నందు మొదటి పాదము మూడవ పాదము సమానము ఎమాశత్వము సూచించుటక్రై శ్రీనాదుడిట్లు వ్రాయుచుండును కాశీఖండము నందు కూడ వింధ్య పర్వతమునకు వేరు పర్వతమునకు సమావత్యము ఘూచించుటక్రై ఇట్లే సమానపొదములు వ్రాసినాడు (కాశీ 1103) నాలో నీవి) డెట్టు లాడితి ప్రధానత్వం ఎపేక్తించి ప్ర వృతాటోప మహాప్రవాప గుణ గంభీరార్థ యుక్తంబుగా వొతో నట్లన యాడె మేరువు ప్రధానత్వం బపేక్షించి ప్ర వృతాటోప మహాప్రతాప గుణ గంభీరార్థ యుక్తంబుగా సీ భానుముండలములు పండ్రెండు నుదయించి కజివాడి చిజ్టైండ కాయకుండ, సంరంభమున నేడ్షు రుంధదూనిలంబులు వెగ్టలంబగు మైంత విసర కుండం బుష్కలావర్తకంబులు లోనుగాంగల క్రొమ్మేషుములు వృష్టి గురియ కుండం బజప్‌ లంఘించి సప్త మహార్ధవంబులు విన్నంది 'పెనువెల్లి విరియండ

తృతీయాశ్వాసము 332 శ్రే] నాజ్జ వెట్టించుం బ్రమథ నాయకుల చేత విశ్వపతి యైన భీమేశ్వరేశ్వరుండు దక్తవాటికి నాత్మ శుద్దాంతమునకు నవహిత స్వాంతు6 డగుచు. గాలాంత వేళ 87 అర్ధము - కాల+అంతవేళన్‌= ప్రళయకాలమునందు. విశ్వపతి+ఐన=ప్రపంచము నకు ప్రభువగు, భీమేశ్వర+ఈశ్వరుండు=భీమేశ్వరస్వామి అవహిత=ఎకాగ్రమగు, స్వాంతుండు= మనస్సుగలవాడు;, అగుచున్‌=అగుచు, అఆత్మ=తనయొక్క: శుద్ధాంతమునకు= అంత పుర మగు, దక్షవాటికిన్‌=దక్షారామమునకు భానుమండలములు=సూర్యమండలములు పండైండు=పది రెండు ఉదయించి= ఉదయించి, కజవాడి=మిక్కిలి తీవ్రమగు, బిజు=టఉద్దతమగు ఎండ=ఎండ కాయకుండన్‌= ప్రసరింపకుండగను ఎడు రయుంరూ+అనిలములు=వానలతో గూడిన ఎడు గాలులు, సంరంభమునన్‌= ఆటోపముతో వెగ్గలంబు+ అగు= అధికమగు, మో6తన్‌=ధ్వనితో, విసరకుండన్‌=వీ చకుండను పుష్క లావర్తకంబులు=పుష్క ౮ావర్తకములు లోనుగాన్‌+కల=మొదలుగానున్న కొత్త +మేవములు=కొంగ్రొత్తవగు మేవుములు వృష్టి=వర్షము కురియకుండ్‌= కురియకుండగను సప్రమహర్ద్హవములు=మహాశముద్రము లేడును, పజపి=విరివిగలిగి, లంఘించి= దూరి, విన్ను+అంది=అకసమునంటి, పెనువెల్లి= పెద్ద ప్రవాహము, విరియకుండన్‌= ఉప్పాంగ కుండగను ప్రమధ నాయకులచేత=ప్రమధగణముల నేతలచేత, ఆజ్ఞ+పెట్టించు= ఆజ్ఞను చేయించును భావము - విశ్వ్యప్రభువగు భీమేశ్వరస్వామి ప్రళయకాలమువందు తన అంత పుర మగు దక్షారామము$ు రక్షించుటలో సావధానుడై పండ్రెండు సూర్యమండలములు నొకేమారు ఉదయించి మిక్కిలి తీక్టము, తీవ్రమునగు ఎండ కాయక్రుండునట్లును: వానలతో గూడిన గాలులేడును సంరంభముతోడను, అధిక ధ్వనితోడను వీచక్రుండునట్లును, పుష్కలావర్త కాదులగు కొంగ్రొత్త మేఘములు వర్షములు కురియకుండగను, మహాసముద్రము లేడును విస్తారములై లంఘించి ఆకపము నంటుచు మహాప్రవాహములతో ఉప్పాంగకుండగను ప్రమధగణముల ఆజ్ఞల చేత అదుపుచేయించును

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 333

విశేషము - దర్శరాజునకు మార్కండేయ మహర్షి ప్రళయ ప్రకారమును జెప్పిన వృత్తాంతము సంస్కృత మహాభారతము అరణ్యపర్వము 18వ అధ్యాయములోను, అంధ్ర మహాభారతము అరణ్యపర్వము చతుర్థాశ్వాసము 242 నుండి 250 వరకుగల గద్య పద్యములలో నున్నది మహాయుగ సహస్ర పర్యంత కాలము బ్రహ్మకొకదినము ఆ దినాంతమున ప్రళయము గలుగును అప్పుడు గలుగు ప్రకృతి నాశమునే శ్రీనాధుడు సూచించెను దక్షారామము పరమశివ స్థానమగుటచే ప్రళయకాలమునను చెక్కుచెదరదు ఆయన కాలకాలుడు మహాకాలుడు గదా!

ద్వాదశాదిత్యులు - ధాత మిత్రుడు అర్యముడు, రుద్రుడు, వరుణుడు, సూర్యుడు భగుడు వివస్వంతుడు పూష, సవిత త్వష్ట విష్ణువు

పప్రమారుతములు - చూ3 ఆ 48 పద్యవిశేషములు

వుష్కలా(రా)వర్తకములు (రలయోరభేద )

పుష్కరానామ యేమేఘా బృహంతస్తాోయమత్సరా

పుష్కరావర్తకాస్తేన కారణేనేహ శబ్దితా (విష్ణుపురాణము)

పుష్కరములను మేఘములు జలమును ఆవర్తనము (భ్రమణము) చేయుటచేత పుష్కరావర్తక శేబ్బముచే జెప్పబడినవి మేఘముల నాయకునాకనిని జ్యాతిషము పుష్కరు డనినది మేఘముల మాతృవంశ పితృవంశములలో ప్రధానపురుషులు పుష్కరుడు అవర్తకుడుగొవచ్చును వారి సంతతియగు మేఘునే మేఘసందేశమున యక్షుడు జాతం వంశే భువన విదితే పుష్కరావర్రక్రానాం అని ప్రశంసించెను ప్రళయకాలమునందు సృష్టిని సంహారమొనర్పు మేఘములు పుష్కరావర్తకములు

సప్త సముద్రములు - “లవళా క్షీర దధ్యాజ్వ సురేక్షు స్వాదువారయ _ (అభిధాన చింతామణి) అవణ సముద్రము క్షీర సముద్రము దధి సముద్రము, అజ సముద్రము సురా సముద్రము, ఇక్షు సముద్రము, మధురజల సముద్రము అమనవి త్త బైరవుం డర్ధరాత్రంబు ప్రహరి దిరుగు.

బాయకుండును నడురేయి ప్రమథ గణము

గవని కౌంపుల వారు దిక్సాలవరులు

దక్షవాటికి బీమేశుధామమునకు ' 88

అర్ధము - భీమేశు=భీమేశ్వరస్వామి యొక్క, ధామమునకు=గ్భహమగు, దక్షవాటికి= దక్షారామమునకు, అర్ధరాత్రంబు=నడిరేయి: భైరవుండు=భైరవుడు, ప్రహరి దిరుగున్‌=(రకొకై)

334 తృతీయాశ్వాసము ప్రహరిచుట్టును తిరుగును, ప్రమధగణము=ప్రమధుల సమూహము నడురేయి= అర్ధరాత్రి సమయమునందును, పాయకుండును=(ఆ నగరమును) వీడకంండును దిక్పాలవరులు= దిక్కులను రక్తించువారగు దేవతలు, గవని=సింహద్చారమునకు కాంపులవారు=క్రావలి కాయువారు భావము - భీమేశ్వరుని నివాసమగు దక్షారామమునకు అర్ధరాత్రి సమయమువందును భైరవుడు రక్షణగా ప్రాకారము చుట్టు తిరుగును ప్రమధగణము నడురేయి సమయములోమ ఆ పట్టణమును వదలకుండనుండును దిక్పాలకులందణజును సంహద్యాఎముము రక్షించు చుందురు ” వ॥ అని ప్రసంగించి శివలింగార్చనా పరాయణుండైన మైత్రావరుణుండు త్రైలింగ విషయ మంగళాలంకారంబగు బీమేశ్వర మండలంబునం బండ్రెండు శివలింగ స్థానంజులు వివరించువాండైై యిట్లనియె 89 అర్ధము - శివలింగ=శివలింగమును, అర్భన=పూజించుట యందు పరాయ ణుండు=తత్సరత గలవాడు ఐన= అయినట్టి, మ్లైత్రావరుణుండు=అగస్త్రుడు, అని=అని టసంగించి=విస్తరించి మాటాడి, త్రిలింగ విషయ=త్రిలింగ(తెలుగు) దేశమునకు, మంగళ+ షం రంబు+ఆగు=కోభాకరమగు భూషణమైైన భీమేశ్వర మండలంబునస్‌=భీమమండల గారా" ఎ౦డ్రెండు=పదిరెండు, శివలింగస్థాపంబులు=శివలింగములున్న ప్రదేశములను ఎ వివరించువాండు+ఐజ=విస్తరించి చెప్పువాడై, ఇట్లు=ఈవిదముగా, అనియెన్‌=అవెను దేశము భావము - శివల్రింగార్పవాపరుడగు అగస్త్యుడు పైరీతిగా విస్తారముగా చెపి త్రిలింగ నకు మంగళాలంకారమగు భీమమండలములోగల పండ్రెండు శవలింగ స్థానములను వివరింపగోరి ఇట్ల శ్రే. ' ఉత్సవంబుత్సవము దప్పకుండ సురలు వళ్తు రౌత్సుక్యమున దక్షవాటమునకు శాంభవీశక్తి మర్త్యవేషంజు దాల్చి భీమలింగంబు త్రిబువన స్వామింగొలువ 90 లో అర్ధము - శాంభవీశక్తిన్‌=పరమేశ్వరుని శక్రియగు మాణిక్యాంబను త్రిభువన=మూడు ర కములక్రు, స్వామిన్‌= ప్రభువగు, భీమలింగంబున్‌=భీమేశ్వర లింగమును, కొలువన్‌= సవించుటక్రై, ఉత్సవంబు+ఉత్సవము=పండుగకు పండుగకు సురలు=దేవతలు, మర్త్యవేషంబున్‌=మానవ వేషమును, తాల్చిధరించి దక్షవాటమునకు=దక్షారామమునకు, బెత్సుక్యమునన్‌=త్రీవమగు కోరికతో, తప్పకుండ=విడువక్రుండ, వత్తురుఃవచ్చూదురు

శ్రీ భీమేశ్వర పురాాము 335

భావము - పరమేశ్వరుని శక్రియగు దేవిని ముల్లోకముల కథిపతియగు భీమేశ్వర లింగమును సేవించుటకు ప్రతి పండుగకు దేవతలు మానవ వేషము దాల్పి దక్షారామమునకు తీవ్రమగు కాంక్షతో విడువక వత్తురు క॥ తాండవమాడు. గుమారశి

బండి మహోత్సవము వేళ గంభీరములై

డిండిమ నిర్హషంబులు

పండువు పండువున నుజుము బంగి వహింపన్‌ త్ర

అర్దము. = పండువు పండువున=ప్రతి పండుగయందును, మహా+ఉత్సవము వేళక్‌=మహోత్సవ సమయమున, డిండిమ=తప్పెట డోలు యొక్క, నిర్జషంబులు= పెద్ద పెద్ద ధ్వనులు గంభీరములై=భరింపరానివై ఉజుము భంగివ్‌=ఉజుము రీతిని, వహింపన్‌= ధరింపగా కలుగునప్తుడు కుమారశిఖండి=కుమారస్వామి వారి నెమలి, తాండవమాడున్‌=

బావము - ప్రత్తి పండుగయందు జరుగు మహోత్సవములో డిండిమ ధ్యనులు ఉజిమినట్లు మైోగుచుండుటచేత కుమారస్వామి నెమలి సంతోషముతో నృత్యము చేయును

విశేషము - భ్రాతిమదలంకారము త్ర మర్త్సృఖామలు విజంధ బామలును గలిసి

యుత్సవములందు వర్తించాచున్నయపుడు

దక్షచాటంబువీట కేడ్రంబు దెలియు

దృజ్నినిమేషానిమేష ప్రదీప్తి వలన 92

అర్ధము - మర్త్యభామలు=మానవ స్త్రీలును, విబుధ భామిమలుదేవకాంతలు ను: దక్షావాటంబు వీటన్‌=దక్షార్రావు వగరములో, ఉత్సవములందు=ఉత్సవములలో కలిసి కలిసి, వర్తించు చున్నయపుడు=ఉన్న సమయమున, దృక్‌ వలన దృక=కన్నుల యొక్క: నిమేష=రెప్పపాటుల, అనిమేష=రెప్పపాటు లేకుండుటల యొక్క, ప్రదీప్తి వలన=*కాంతి వలన, భేదంబువభేదము, తైలియున్‌=తెలియును

ఖావము. = దక్షారామములో జరుగు నుత్సవములలో మానవ స్త్రీలు, (మౌనవ స్త్రీల రూపముతో) దేవకాంతలు పాల్గొందురు. కనురెప్పపాటు ఉండుటచేత వీరు మౌనవ ప్రీలనియు, రెప్పపాటు లేక్రప్రోవుటచేత తక్కినవారు దేవకాంతలనియు తెలియును

తృతీయాశ్వాసము ఏ3ం6 విశేషము - చెమటసట్టికుండుట అనిమేషత్యము, పాదములు నేలకానకుండుట, ధరించిన పూలమాలలు వాడకుండుటి మున్నగునవి పంచనభళీయములో ఇంద్రాది దేవతల కుండుటయు, నలుడు తద్భిన్నముగా నుండుటయు దమయంతి నలుని గుర్తించుటకు హీేతువులయ్యెనని మహాభారతము అరణ్యపర్వములోని నల్‌ వాఖ్యా ములో (అధ్యా 57 నో 24) - గలదు అలంకారము - విశేషకము శ॥ అర్కేందూపల రత్ననిర్మిత మహాహర్యాగ్ర బాగంబులం దార్కొన్‌ తారకమండలంబుగని ముగ్గ స్త్రీలు రేలప్పురిం గర్కందూఫల సన్నిభంబయిన ముక్తుజాల మన్శంక చ్వే దర్కింపం దిలకించి నవ్వుదురు గంధర్వాంగనా పల్గవుల్‌ గు అర్థము - రేలు=రాత్రులందు, ఆ+పురిన్‌*అ పట్టణములో, ముస్ధ ప్రీలు=అమాయిక స్టీలు అర్క భాగంబులన్‌=అర్క+ఇందు+ఉపల రత్న= పూర్యకాంత చంద్రకాంతమణుల చేత, నిర్మిత=కట్టబడిన, మహా హర్మ్య=గొప్పవైన మేడల యొక్క అగ్రభాగంబులన్‌= పై భాగములందు, తార్కాన్‌= తాకునట్టి, తారకమండలంబున్‌= నక్షత్రమండలమును, కని= చూచి కర్కంధూ ఫలజగంగరేగు పండ్లతో, సన్నిభంబు+అయిన= సమానమయిన, ముక్తాజాలము= ముత్తెముల సమూహము, అన్‌=అను, శంకచేన్‌=ఆలోచనతో తర్మింపన్‌=ఊహింపగా, తిలకించి=చ్చూచ్చి, గంధర్వ+అంగనా=గంధర్య కాంతల యొక్క, పల్లవుల్‌=విటులు: నవ్వుదురు=పరిహసింతురు భావము - దక్షారామములో రాత్రులందు అమాయికలగు స్రీలు సూర్మకాంతమణులు చంద్రకాంతమణులచేత నిర్మితములగు ఆకసమునంటు పెద్ద పెద్ద మేడల పైభాగములను తాకువట్టి నక్షత్ర సమూహమును జూచి ఆ నక్షత్రములు గంగరేగు పండులంతటి ముత్యములే అను నాలోచనతో నూహించుచుందురు. వారి ముగ్ధత్వము కాంచి దేవయోని విశేషమగు గంధర్వ స్రీల విటులు పరిహసించుచుందురు విశేషము - అలంకారము - భ్రాంతి తే దక్షముని రాజు నంతరుద్యానవనము దక్షవాటంబు శివ్చని యుత్తమ ప్పరంబు బహుళక్షివల్యఫల ధర్మపాదపంబు దీనిం గాళురు చుట్టును దిరిగి సురలు రశ

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 337

అర్థమా - దక్షవాటంబు=దక్షారామము, నివుని=శంకరుని యొక్క, ఉత్తమపురంబు= థ్రేష్టమగు పట్టణము అగువనది దక్త వనము దక్ష=దక్షుడము, మునిరాజు=మునిశ్రేష్టుని యొక్క అంతర్‌+ఉడ్వానవవము=రాణివాసమునకు సంబంధించిన తోట, బహుళ పాదపంబు= (అది) ఒహుళ=అదికమైన కైవల్బ=మోక్షమనెడి పల=పండ్లను (ఇచ్చు), ధర్మపాదపంబు=దర్శరూపమగు వృక్షము, దీనిక్‌=ఈ ఉద్యాన రూపమగు దక్షవాటమును, సురలు=దేవతలు చుట్టును=నలువైపుల తిరిగి= ప్రదక్షిణము చేసి, కాతురు=రక్షింతురు

భావము - శివుని ఉత్తమ పట్టణయిగు దక్షారామము మహర్షి శ్రేష్టుడగు దక్షుని రాణివాసపు ఉద్వానవనము ఇది సమృద్ధమైన మోక్ష్రఫలములనిచ్చు ధర్మరూపమగు వృక్షము దేవతలు దీని చుట్టుకు ప్రదక్షిణము చేయుచు రక్షించుచుందురు

విశేషము - అలంకారము - రూపకము త గౌరి యొక్కతె యాకాశ గంగ యొకతె

కాశ యొక్కతె దక్షిణకాశ యొకతె

నలుగురును శంబునకు లోక నాయకునకు

రాణవాసంబు లనురాగ రసము సేర్మి 95

అర్ధము. - గౌరి=పార్వతి, ఒక్కతె=ఒకతెయువు, ఆకాశగంగ=గింగానది ఒకతె= ఒకతెయును కశి=వారాణసి, ఒక్ష్మ తెజఒకర్తుకయువు, దక్షిణకాశి=దక్షిణ దేశములోగల దక్షారామము ఒకఠతెఒకతెయుఫు వలుగురును= నలుగురును, అనురాగ=ప్రేమ యొక్క రస=సారము యొక్క పేర్మిన్‌=ఎఅతిశయము చేత, లోకనాయకునకు=లోకములను నడిపించువాడగు శంబువక్రు=నివువక్టు రాభివాసంబులు=భార్యలు

బావము - పార్వతీదేవి గంగానది కాశి దక్షిణకాశి అము నీ నలుగురు లోకవాయకు డగు శంకరునకు అనురాగాధిక్యముచేత అంత పుర స్రీలు - భార్యలు వ॥ ఒక్క సమయమ్మున మహేంద్రుండు దక్షారామమ్మున కేతెంచి బీమమండ అంబునందు 06

అర్దము. - ఒక్క సమయమ్మున=జఒకాొ రొకప్పుడు, మహేద్రుండు=ఇంద్రుడు: దక్షారామముు నకు=దక్షారామమునకు, ఏకెంచి=వచ్చి, భీమమండలంబునందు= భీమమండలమునందు

భావము - ఒకప్పుడు ఇంద్రుడు దక్షారామము దర్శింపవచ్చి భీమమండలములో (తరువాతి పద్యముతో నన్వయము)

398 తృతీయాశ్వాసము కం॥ శోభన ముహూర్తమున చుజ గాభరణు6 బ్రతిష్ట చేసి యర్చించి మహా వైభవ మొనర్చి పొందె మ నోబిమతము విబుధ నాథు౯ డధిక స్ఫురణస్‌ 97 అర్ధము - విబుధ నాధుండు=దేవతలకు ప్రభువగు నింద్రుడు అధిక స్ఫురణన్‌= మిక్కుటమగు స్ఫూర్తితో, శోభన=మంగళకరమగు ముహూర్తము ఏ న్‌= ముహూర్ర్తములో, భుజగ+ఆభరణున్‌ాసర్పములే అలంకారములుగాగల శివుని ప్రతిష్ట చేసి=ప్రతిష్టించి, అర్చించి=పూజించి, మహావైభవము=గొప్ప సంపదను ఒనర్చి=కలిగించి, మనన్‌+ అభిమతము=మనస్సులో కోరుకొన్నది, పొందెన్‌=పాందెను భావము - ఇంద్రుడు అదికమగు స్ఫూర్తితో శుభముహూర్తములో పరమేశ్వరుని 'ప్రతిష్టచేసి పూజించి మహత్తర సంపదను కల్పించి కావలసిన కోరికలను పొందెను చే]. దేవతా భర్త శంభు బతిష్టయేసి సుర గణంబుల లోక పాలురను జూచి యనియె మీరును చీమునాయకుని వీట సిద్ధ శివలింగములం బ్రతిష్టింప వలయు 98 సర అర్ధము - దేవతా భర్త=దేవేంద్రుడు శంభున్‌=శివుని ప్రతిష్టన్‌= ప్రతిష్టను, చేసి=చేసి, చూద సమూహమును, లోకపాలురను=లోకములఫు పాలించు వారిని, =ఇట్లనెను, మీరును=మీరుగూడ భీమనాయకుని= భీమేశ్వరస్వామి యొక్క, వీటన్‌=పట్టణమునందు. సిద్ధ శివలింగములక్‌=అలాకిక శక్తి సంపన్నములగు శివలింగములు 'ప్రకిష్టింప వలయున్‌=ప్రతిష్ట చేయవలయును భావము - ఇంద్రుడు శివలింగ ప్రతిష్టచేసి దేవగణముము దిక్పాలకులను జూచి ఇట్లనెను “మీరును భీమేశ్వరస్వామి పట్టణములో సిద్ధ శివలింగములు ప్రతిష్టింపవలయును ఇంద్రుండు దేవతలకు శివలింగ మౌహాత్యంబు చెప్పుట సీ. శ్రీకంధరుని ప్రతిష్టించు నెవ్వండు వాండు పాపి మైనను శంభు పదము గాంచు శివలింగ పదయాత్ర శివలింగ సంవీక్ష శివలింగ సంసృష్టి శివ సమర్బ నాక లోకాధిరావ్యైక కారణము లౌ

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 339 నయమార సాదారణ స్థలముల గల్బాణ భోగ మోక్ష నివాసమైన యీ దక్షవాటీప్టర స్టానభూమి

తే. ఇప్పనేంటికి సకల సంసిద్ది గరి

దక్షిణాంభో నిధానంబు తటము నందు

సంప్రతిషైపుం డీశాను. జంద్రమౌళి

విశ్వలోకాధినాధు నో విబుధులార! రి

అర్థము - ఓ విబుధులార!=ఓ దేవతలారా! ఎవ్వండు=ఎవడు శ్రీకంధరుని=(విషము కుత్తుకలో గల) శివుని ప్రతిష్టంచున=ప్రతిష్ట చేయునో వాండు=అతడు, పాపి+ఐనను పాపములుగల వాడైనను శంభుపదమున్‌=శివుని నివాసమును, కాంచున్‌=పాందును సాధారణ స్టలములన్‌=సామావ్యమయిన ప్రదేశములలో, శివలింగ=శివలింగమును దర్శించుటకు పదయీత్ర=వడిచిచేయు యాత్రయును శివలింగకశివలింగమును: సంవీక్ష* దర్శించుటయు. శివలింగ=శివలింగము యొక్క పంసృష్టి=సంబంధముము శివ=శివుని యొక్క సమర్శ=పూజించమటయు. నాక. కారణములు నాకలోక=స్వర్గలోకము యొక్క అధిరాజ్య=చతవర్తిత్వమువకు ఎక కారణములు=ప్రధాన హేతువులు, నయమారన్‌= న్యాయముగా కొనూఆగుు కద్చాణ ఐన కల్పాణజమంగళములకు: భోగ=ఘుఖములకు మోక్ష=ముక్తికి నివాసము=జునిక్రి ఐవుజఅయివటువంటి, ఈ దక్షవాటీపురీ స్థానభూమిన్‌= దక్షారామ పట్టణమునకు స్థా్యమై్య ఈఈ ప్రదేశమును గూర్చి చెప్పనేంటిక=వేరె చెప్పవలనే దేమున్నది? సకిలసలిద్ధిస్‌=పుమ్పస్త క్రాంక్షల యొక్క చక్కని సిద్ధిని, కోరి=కోరి, చక్తిణ అందు దక్షిం=దక్తిణ దిక్కొనగల, అంభోనిధానంబు=సముద్రము యొక్క, తటమునందు" తీరమునందు, విశ్వప్రపంచములోని లోక=లోకములకు అధ్ధివాదుక్‌=ప్రభువై నట్టియు చంద్రమౌభిక౭చంద్రుడు శిరస్పువ గలట్టియు: ఈశానున్‌=శివుని, సంప్రతిష్టింవుండు చక్కగా ప్రఆష్టచేయుడు

బావము. - దేవతలారా! పరమేశ్వర ప్రతిష్టచేయువాడు ఎంత పొపాత్ముడైనను పరమ శివపదమునందును సౌధార్రణ స్థలములందును ధర్మానుసారము శివలింగము వద్దకు నడచిపోవుటయు. శివలింగమును దర్శించుటయు. శివలింగ సంబంధమును శివలింగ మును పూజించుటయు స్వర్గరాజ్యపదవి వందుటకు ప్రధాన కారణములు అట్టితజి శుభము లకు సుఖములకు మోక్షమునక్రు నివాసమగు దక్షారామమును గూర్చి వేరె చెప్పవల యునాి

త సము. కం ఎతీయాశ్యా' కావున మీరు సర్వకాంక్షా పరిపూర్తినిగోరి దక్షిణ సముద్ర తీరమునందు సర్వలోకములకు దిక్కు అయినట్టి వాడును, చంద్రమౌళియునగు శివుని ప్రతిష్టంపుడు కం సిద్దీంచు మీ కభీష్టము సిద్ధమిది యమర్హ్యులార! శీఘ్రమున జటా రుద్ధశశి నుహోపనిష త్పిద్దాంత రహస్యమును బ్రతిష్టింపుండింకన్‌ 100 అర్ధము - అమర్హ్యులార=దేవతలారా! మీక్సు=మీకు అభీష్టము=క్రోరిక్త సిద్ధించున్‌= సిద్ధించును, ఇది=ఈ మాట, సిద్ధము=ప్రసిద్ధమైనది జటా= జటాజూటమునందు రుద్ధ=అరికట్టబడిన, శశి=చంద్రుడుగల, మహా రహస్యమును, మహా= గొప్పవగు ఉపనిషత్‌=వేదాంతముల యొక్క, సిద్ధాంత=నిర్ణయమైన, రహస్యమును=రహస్య విషయమైన శివుని, ఇ/న్‌=ఇక, శీఘ్రమునన్‌=త్వరగా ప్రతిష్టింపు(డు=ప్రతిష్టచేయుడు భావము - దేవతలారా! మీకోరికలన్నియును సిద్ధించునను విషయము పూర్వమే సిద్ధమయినది కావున మహత్తరములగు నుపనిషత్తులచే నిశ్చ్వయింపబడిన రహస్యమును శశిమౌళియగు శివుని ఇక త్వరగా ప్రతిష్టింపుడు శ్రే దర్శనము కంటె మేలు సంస్పర్శనంజఒ సంస్పృశించుట కంటె నర్పనము లెస్స యర్పనము సేయుకంటె ననంత పలద మసిత గళుని ప్రతిష్టించు టమరులార। 101 అర్థము - అమరులార=దేవతలారా! అసితగళుని=(నల్లదనము కంరమునందుగల శివుని, దర్శనము కంటెన్‌=దర్శించుట కంటె, సంస్పర్శనంబు=తాఖుట మేలు=శ్రేష్టమ. సంస్పృశించుట కంటెన్‌=చక్కగా స్పృశించుట కంటె, అర్చనము=పూజించుట, లెస్స మేలై ఇష్ట లైనది, అర్చనము=పూజ, చేయు కంటెను=చేయుటకన్న, ప్రతిష్టించుట (శివలింగమును ప్రతిష్ట చేయుట, అనంత ఫలదము=లెక్కకు మించిన పుణ్యఫలమునిచ్చును భావము - దేవతలారా! శివలింగ దర్శనమునకన్న స్పృశించుట, దానికన్న వూజించుట శ్రేష్టము అర్చించుట కంటెను శివలింగ ప్రతిష్ట చేయుట అనంతమై, పుణ్యఫలమునిచ్చును విశేషము - ఇందు ఉత్తరోత్తరాధిక్యము చెప్పబడినది సారాలంకారము

క్రీ బ్రీమశ్యర పురాణము 341 ఫ॥ సకల లోక ప్రపంచమును లింగ మయంబు త్రిజగంబు లింగ ప్రతిష్టితంబు సంభవ స్థితి లయ స్టానంబు లింగంబు లీనార్ధ గమకంబు లింగమనంగ, లింగ ప్రసాదంబజు లేక సెద్ధింపవు భోగమోకంబు లే యోగములును లింగాజ్జ వెలిగాంగ లేశ మాత్రంబును సంచలింపదు పో తృణాంచలంబు తే మంటినైనను లింగంబు మలిచి కొలుండు ఇసుక నైనను లింగంబు నేర్చి కాలుడు, పేండ నైనను లింగంబుం బెట్టి కలుండు, నీట నైనను లింగంబు నిలిపి కలుండు " 102 అర్ధము - సకల=సమస్తమైన: లోక=లోకములతో గూడిన, ప్రపంచమును= విశ్వమును లింగమయంబు=లింగ వికారమే త్రిజగంబు=ముల్లోకమును, లింగ=లింగము వందే, ప్రతిష్టితంబు= నెలకొల్పబడివది, లింగంబు=శివలింగము సంభవ. స్టానంబు సంభవ=(ప్రపంచ)] సృష్టికి ప్రతి ఉనికికి లయ*నాశేమునకు స్థావంబు=తావైనది, లింగము+అన(గ=లింగము అనగా? లీన+అర్ధ=రీనము అను సర్దమువు గమకంబు=బోదకము లింగ ప్రసాదంబు=న్హివల్రింగము యొక్క అనుగ్రహము, లేక=లేకుండ; భోగ మోక్షంబులు=సుఖములు ముక్తి అన్సువవియు, ఎ యోగములుము=(హరము మున్నగు) ఎయోగములునుః సిద్ధింపవుజ సన్చుక్రూర్రవు లింగ+ ఆజ్జశివలింగమ్సూ యొక్క అనుమతి, వెలి+కా(గక్‌=లేకుండ, తృణ అంచలంబు--౧డ్డిసోచకొన గూడ్త లేశమాత్రంబును=కొంచెము గూడ, సంచలింపదుపో= కదలదు సుమా! మంటిని+ఐనను=మట్టినైనను, లింగంబు=శివలింగముగా, మలిచి=నిర్మించిః కొలుండు=సేవించుడు: ఇసుక సు+బ్వనన్తుఃఇసుకనైనను, లింగంబున్‌=శివలింగముగా ఏర్చి ఎర్బజచి, క్రాలుండు=కొలువుడు, పేండనై వనను=పేదతోనైనను, లింగంబు=శ్రివలింగమునుః పెట్టి=ఉంచి, కొలుండు= సేవింపుడు, నీటను+ఐన ను=నీటితోనై వను, లింగంబు=శివలింగము ను నికాా_ఇిని ౧౨ కొలు౯ణగాజడే బం న

342 తృతయాళ్నానిను భావము - సమస్త ప్రాణులతో గూడిన విశ్వమంతయు శివలింగవికారమె ముల్లోకము శివలింగములోనె నెలకొని యున్నది సృష్టి స్టితిలయములు శివరింగ స్వ్పరూవమే సమస్తము తనయందు లీశమైయుండు ననునర్ధమును ఘూచిందువది లింగము భొగ మోక్షములును ఎటువంటి యోగములును శివలింగానుగ్రహము లేక సిద్ధంపవు శివలింగమునాజ్ఞు లేక గడ్డీ పోచమొనకొద్దిగ కూడ కదలదు కాబట్టి మట్టితొనైన శివలింగమును చేసి కొయివుదు ఇసుకను లింగాకారముగా నేరృజచి కొలువుడు పేడతోనైన లింగమును చేసి పూజింపుడు నిటిలొనైనను లింగమును ప్రలిష్టించి కొలువుడు విశేషము - లీనార్థగమకం చిహ్నం లింగమితృభిధీయతే అవ్యక్షావస్థనందిన పరతత్త్యమును సూచించునది (లీశశగ) లింగమని చెవ్చబడుడున్నడని నివపురాణములోని విద్యేశ్వర సంహితలో గలదు లింకారం లయమిత్వుక్తం గకారం సృష్టరువ్యతే అయనాడుదయం ప్రోక్సం లింగ నజ్ఞ మ్పెత్రీర్రిత్రమ్స్‌ లిం అమవనది లయము అని చెప్పఒడిశది గ కారము సృుప్టిని చెప్పును లయము నుండి ఉదయము - సృష్టి జరుగునని చెప్పునది లింగ శజ్ఞము. అని కారణాగమలో ఎష్టువు ఇంద్రనీల మణిమయ రింగమును. ఇరడుడు పద్మరాగమయమునే కుబేరుడు హిరణ్బకృతమును వ్నోదేవతలు రజతమయమును. వసువులు కాంతికముల (పాదరసముమ వాయువు ఆరకూట (ఇత్తడి) మయముపు అక్వాథలు వార్థివమ (మట్టీ నరుణుడు సృటికమయమును ఆదిత్యులు తామ్ర ౨ తమ్మన ప్రోముడు మక్తికకృలము ఎ అనంతాది నాగులు ప్రవాళభమయముకు దైళు!లు రాక్ష్యులు అయో(౪నుము) మయము గుహ్వకులు త్రితోహ మయవ్మును గణములు సరు తాహ మయము వామ మాతలు సైకతమయమును నైరృతి దారు నిర్మితమును యముడు మరకరమయా నీలాదులు రుద్రులు భస్మమయమృన్సు లక్ష్మీ(బిల్ల) వృకమయమును లక్ష్మీయు నని గోమయాళ్మకమున్సు మునులు కుశారమయమును వాషాడులు పుష్పలింగమును మ లు తము గంధలింగమున్న సరస్వతి రత్నమయముము దుర్గ హైమమును మం మును అజ్యమయమును. వేదములు దధిమయమును. పిశాచములు నీన 7 టహ్మప్రసాదము వల$ విశ్యకర్మ నిర్మితములవు స్పీక్రరించిరి (ల్రింగపురత వు * [| శ్లో1 ముండి 11 వజకు) నుం వ॥ _ అనియుపన్యసించి యింద్రుండు తానును లోకపాలకులును దివ దమతమ పేర శివలింగంబుల, బ్రతిష్టించిరి

శ్రీభీమేశ్వర పురాణము 343

అర్హము - అని=అని ఉపన$సించి=విప్తరించి చెప్పి? ఇంద్రుండు= ఇంద్రుడు; తానును=తానును లోకపాలకులను= అన్నిలోకములను రక్షించువారును దివిజులునున్‌= దేవతలును తమతమెర=తమతమ నామముఎతో నివభింగంబులన్‌=శివలింగములను, పతిష్టించిరి=నిలిపిరి

బావము - ఆని విస్తరించి చెప్పి ఇంద్రుడును లోకపాలకులు, దేవతలు తమతమ నామములతో శివలింగములను ప్రతిష్టంచిరి మ హిమధామార్ధ జటా కిరీటుండబవుం దింద్రేశ్వరుం డింద్రుచే

నమరవ్రాతముతోడ6 గూడంగ6 బ్రతిషాంతంబునం భక్తి సం

బ్రమ తాత్పర్య సమగ్రుచేం గయికొనెం బాధోధి వధ్వాపగౌ

విమల స్వర్ణ సరోజ పూజ హృదయావిర్ఫూత సంతుష్టిమై 104

అర్ధము - హిమ. కిరీటు(డ హైఎధామ=(వల్లని కాంతిగల) చంద్రుని యొక్క: అర్ధజసగ్య్సృ గల జటా=జడచే. కిరీటుండు=మకుటముగా గలట్టియు: ఇంద్రేశ్వరుందు” ౩౦ డేశ్యరుడను పేరుగల అభవుండు= శివుడు అమరవాతము తోడన్‌=దేవతా “ఎమూహముతో కూడంగన్‌=కలియగా భక్తి సమగ్రుచేన్‌ భక్తిఛభయములో గూడిన ప్రమ )భ్రమ=తొాట్రుపాటు తాత్ప్సర్వ=భగవంతుణ యంచ లీనమగుటి అనునవి: సమగుత ఎ౦పూర్ణముగా గలవాడై ఇంద్రుచేస్‌= ఇంద్రుని చెత ప్రతిష్థా+అంతంబుననా టై ్న యబడిన తరువాత హృచయ=మనస్సు నంది, అవిర్ఫూత*కలిగినే! ఫంలుష్టిమై గ ఏంతృృప్పిత్రో ప్రాధోధి పూజన్‌ పాదోది=సముద్రుని యొక్క? వధూ” భార్సయగు గర మండలి విమల=నిర్మలమైన సృద్భమైన స్వర్హపరోజూ బంగారు కమలములతోడి: సౌ పౌజను క్రయికొనెన్‌=స్వీకరించెను | డు శ భావము. - జటాజూటమునందు చంద్రరేబగల ఇంద్రేశ్వరనామకుడగు ప టేతిస్టిక్సడ్రయన తరువాత భక్తి తొట్రుపాటు తాత్పర్వముగల ఇంద్రుడు దేవతలూ గంగలో బంగరు తామరపూవులతో జేసిన పూజను మనస్సులో సంతృప్తికలు $కరించెను ఊ1.. జగమ మంత్రతంత్రములు సాంగములై నడువంగ సర్వవి

ద్యాగురుండైన ప్రెగ్గడ బృహస్పతి తోడుగ వీతహోత ది

గ్భాగమునం బురందరుండు బక్తి ఘటించిన వాసవేశ్వేరున్‌ ర

భోగి విచూషణుం గొలుచు పుణ్యుల కబ్బును భోగ మోక్ష్తముల్‌ 1

క తృత్తీయాశ్యాసము అర్ధము - ఆగమ=వేదములందలి, మంత్రతంత్రములు=బుక్కులు కర్మకాండలు స+అంగములై=అంగములతో గూడినవై నడువంగన్‌=సంచరింపగా సర్వవిదా౭ావిద్య అన్నింటికి, గురుండు+*ఐవ=ఆచార్యుడైన పెగ్గడ=మంత్రియగు, బృహస్పతి=గురువు; తోడుగూ-సహయముగా వీతిహోత్ర దిగ్భాగమునన్‌= ఆగ్నేయ దిక్కునందు పురందరుండు= ఇంద్రుడు భక్తితో=భక్తితో, ఘటించిన= ప్రతిష్టించిన, వాసవేశ్వరు్‌=ఇండ్రేశ్వరుడను పేరుగల, భోగివిభూషణున్‌=(సర్పములే అలంకారములుగా గం) శివుని కొలుచుజపేవించు పుణ్యులకున్‌=పుణ్యముగలవారికి భోగమోక్షముల్‌=సుఖములు ముక్తి అఘుఫవి అబ్రను= అభించును భావము - వేదములందలి మంత్రములు ప్రతిష్టా విధానము అన్ని అంగములతో గూడి యధావిధిగా ప్రవర్తింపగా, సమస్త విద్యలను బోధించువాడు మంత్రియగు బృహస్పతి సహాయకుడు కాగా, ఇంద్రుడు ఆలయమునక్సు ఆగ్నేయ దిక్కు వంద భక్షితా ప్రతిష్ట చేసిన ఇంద్రేశ్వర శివలింగమును సేవించు పుణ్యాత్ములకు సర్వ సుఖములు ముక్షియు లభించును తే. ఇంద్రుం డేంటేట జాతర కేంగుదెంది సప్తగోదావరమున సుస్నాతుండగుచు చుజగచూషణు నింద్రేవం బూజసేయు ధవళ మందార తరు ప్పష్ప దామములను 106 అరము _ నా యాత్రకు ప ఇంద్రు(దు=ఇంద్రుడు, ఎ(టన్‌+ఎ(ఎన్‌=ప్రతి సంవత్సరము జాతరకు= 9 ఆభ ా వి కొట చి+ యు ంచి=వచ్చి, ఫప్తగోదావరమునన్‌=సప్తగోదావర సరస్సులో పసుస్నాతుండు= గా స్నాఫము చేఎవవాడు, అగుచు=అగుచు బ్ర ప లే అలంకారమ్సగ్గాగల్ర క తెల ? ఇంద్రేవస్‌=ఇంద్రేశ్వర శివలింగమును చవళ దామములను, దవళ= సశ“ రతరూమందారమను వృక్షము యొక్ష పుషదామములవ్వు=వ తో పౌజిసేయున్‌=ప్రూజించుకు 6 అప్బడామములను=పూలమాలతి; బావము _ న 4 సప్తగదావ ఇంద్రుడు ప్రతి సంవత్సరమును దక్షారామమువకు యాత్రకు వచ్చి తలని మ యదావిధిగా స్నానము చే సర్ఫాలంకారుడగు ఇంధద్రేశ్వర స్వామిని ౦దార పూలమాలతో పూజించును క ఇంద్ర ప్రతిష్టితుండగు నింద్రేశ్వరు( గొలువ నెవ్వం డేకాగ్రతమై రుంద్రమతి సప్తసింధువృు నం ద్రిషవణ మాడు నతండు నాకంబెక్కున్‌ 107

శ్రీ భీమేశ్వేర పురాణము 345

అర్దము - ఇంద్ర ప్రతిష్టితుండు+అగు=ఇంద్రునిచే నెలకొల్పబడిన వాడైన ఇంద్రేశ్వరున్‌=ఇంద్రేశ్వరుని ఎవ్వండు=ఎవడు, ఎకాగ్రతమైన్‌=ఒకేవిషయమునందు లగ్నమై: రుంద్రమతిన్‌=విస్తరించిన మవస్సుతో సప్రసింధువునన్‌=సప్తగోదావరములో, త్రిషవణము= మూడు కాలములందు ఆడున్‌=స్నానము చేయునో, అతండు=వాడు, నాకంబు=స్వర్గమును, ఎక్కు క=అధిరోహిం మను

భావము - ఇంద్రునిచే ప్రతిష్ట చేయబడిన ఇంద్రేశ్వరుని ఏక్రాగ్రత విస్తరించిన మనస్సుతో సేవించుటకై బయలుదేరి సప్తగోదావరములో త్రికాల స్నానము చేయువాడు దేహాంతమున స్వర్గము వధిరోహించును క॥ సకృ దాలోకనమున మటతీ

సకృదర్భన నకృదుపాస సకృదానతులన్‌

సకృదాలయ ప్రదక్షిణ

సకృజపంబఒబుల మహేంద్ర శంచుండు మెచ్చున్‌ 108

అర్ధము - (తవ్ను) సకృత్‌=ఒక్కమారు, ఆలోకనమునన్‌=దర్శించుట చేతను, మటీ= మజీయు, సకృత్‌ ఆవఫతులన్‌ ఇకృత్‌=ఒక్కమారు అర్చవ=పూజించుట చేతను, సకృత్‌= ఒక్కమారు ఉపాఎ=ధ్యానించుట చేతను పకృత్‌=ఒక్కమారు ఆవతులన్‌= నమస్కారముల చేతను సకృత్‌ జపంబులకు పకృత్‌=ఒక్కిమారు ఆలయ=తన దేవాలయమునకు, ప్రదక్షిణ=ప్రదిక్షిణము చేయుట చేతను పకృత్‌=ఒక్కమారు, జపంబులన్‌= జపము చేయుట చేతను, మహేంద్ర శంభుండు=ఇంద్రుదు ప్రతిష్ట చేసిన శివుడు, మెచ్చున్‌= మెచ్చుకొనును

బావము - ఇంద్రుడు ప్రతిష్టించిన శివలింగము తన్ను ఒక్కమారు దర్శించిననుః పూజించినను ధ్యానించినము నమస్కరించినము తదాలయమునకు ప్రదక్షిణము చేసినను జపము చేసేవను సంతోషించు

విశేషము. - సకృత్‌ అము అవ్యయము పూజావిధానములోని క్రియలకన్నింటికి కలిసియుండుట ఇంద్రేశ్వర మాహాత్మ మూచకము త ఇంద్ర పద బోగ మెవ్వండే నవిలపించు

నాంత6 డింద్రేశ్వరేశ్వరు నాలయమున.

బ్రణవ పంచాక్షరీ మంత్రపార నియతి

నమ్మహాఫల మొందు. దత్త్వార్హమిదియ 109

346 తృతీయాశ్వాసము అర్ధము - ఎవ్వ(డేన్‌=ఎవ్వడైనను ఇంద్రపద=జఇజంద్రుని పదవి యందలి, భోగము= అధికారమును, సుఖమును, అభిలషించున్‌=కోరునో, ఆతండు=వాడు, ఇంద్రేశ్వర+ ఈశ్వరు= ఇంధద్రేశ్వరుడను శివుని యొక్క ఆలయమునన్‌=నివాసమునందు ప్రణవ నియతిన్‌, ప్రణవ=ఓంకారముతో గూడిన; పంచాక్షరీ=అయిదు అక్రరములుగల మంత్ర= మంత్రము యొక్క, పార=చదువుట-జపించుటయను నియతి=నియమము చేత, ఆ+ మహాఫలమున్‌=ఆ గొప్పదగు ఫలితమును, ఒందున్‌=పొందును, ఇది+అ=ఇదే, తత్త+ అర్ధము=సత్యమైన 'పప్రయోజనము-వస్తు స్థితి భావము - ఇంద్ర పద భోగమును గోరువాడు ఇంద్రేశ్వరస్వామి దేవాలయములో ఓంకారపూర్వకమగు పంచాక్షరీ మంత్రమును నియమపూర్వకముగ జపించినచో ఆ మహా ఫలమును పొందును ఇదియే యధార్ధము త స్నాన దానాగ్నిహోత్ర దీక్షావిధాన మంత్ర వాదములైన కర్మంబులొకటి కోటి గుతీతంబు శ్రిదక్షవాటియందు సప్తగోదావరేంద్రేశ సవిధ బూమి 110 య... లర్హము - శ్రీ దక్ష్రవాటియందు=మోక్షదాయంకమగు చక్షారామమునందలి: డి ఇన్త న్నా పదావరాసప్రగోదావర సరస్సు (సమీపము) సందలి ఇంద్రేశ= ఇంద్రేశ్వరు దాన=దానపు క్క సవిధ భూమిన్‌=సమీప ప్రదేనమునందు స్నాశ ఐన, స్నాన=స్నానము, వాద ములుఇన నస సోమము దీక్షా=నియమము విదాఫ=అనుష్టావనము మంత్ర

• ప్రతి యొకటి సమంత పదేశము అను కర్మంబులు= పుణ్యకార్యములు ఒకటి=ఒక్కొక్కటి గుణితంబు=కోటితో హెచ్చింపబడినది - కోటిరెట్లు(అగును) భూమియు దక్షారామములోని పప్తగోదావరీ తీరమునందుగల ఇంద్రేశ్వరుని సమీవ దేశము అన్న న స్నానము, దా్సము హోమము నియమము అనుష్టానము మంత్రోప వ అణ్యకార్యములలో ప్రతి యొకటియు కోటిరెట్లు పుణ్యమునిచ్చును థ్‌ సిద్దులచేత6 ఒతిష్టింపంబడి, సిద్దసాధ్య గందర్వ గీర్వాణ విద్యాదరారాద్యంబై యుండు నాస్టానంఒబు దక్త్రయజ్ఞ ప్రాగ్యంశక్షేత్రంఒు 111 ॥ అర్థము - అటమీ(ద=దాని తరువాత, సిద్ధేశ్వర స్థానంబు=సిద్ధేశ్వరమను ప్రదేశము అద్ధలింగ=సిద్ధ లింగముచేత, అధిస్టితంబు= ఉనికిగా జేసికానబడినది ధర్మ సిద్ధికై ధర్మ= ధర్మము అర్థ= అర్ధము, కామ=కామము మోక్షామోక్షమునవను పురుషార్ధ=మానవ ప్రయోజన

శ్రీ భీమేశ్వేర పురాణము 347 ములు, ఏద్దికైె=ఈడేరుటకై, సిద్దలచేతజిద్దులను దేవజాతి వారిచేత, ఆ సిద్ధలింగంబు=ఆ పిద్ధల్రింగము. ప్రతిష్టింపబడి=స్తామింపబడి, సిద్ద ఆరాద్యము సిద్ధ=సిద్భ్ధులు, సాధ్య= సాద్వులు గంధిర్వ=గంధర్వులు గీర్పాాజ=సురలు, విదాదరజ=విద్వాధరులు - అను దేవ జూతుంచెత ఆరాధృంఒ=పూజింపబడునది, ఐ+ఉండున్‌=అయియుండును ఆ స్థానంబు= ఆ ప్రదేశము చక్షయజ్ఞ=డక్టుని యొక్క యజ్ఞమునకు ప్రాగ్యంశ=యజ్ఞశాలకు సమీపమునగలః క్షేతంబు=భూమి

భావము - దాని తరువాత ఉద్ధలింగమునకు నివాసమైన సిద్ధేశ్వర స్థానము సిద్ధులు దర్మార్ధ కామమోక్షములను చతుర్విద పురుషార్ధముల సిద్ధినిగోరి ఆ లింగమును ప్రతిష్టించిరి ఆ శావలింగమును సిద్ధులు సాద్వులు గందర్వులు సురలు, విద్యాధరులు అను దేవజాతి వారు చువించుచుందురు ఆ స్థానము దక్షుని యజ్ఞశాలకు సమీపమునగల ప్రదేశము క జపహోమ దానయజ్ఞము

లుపవాసాద్‌ వ్రతంజఒ లొక్కక్కటి కో

టి పరిమితంబులు స్‌ద్దే

శ పదంజున సాదకులకు సత్యం ఒరయన్‌ 112

అర్హవం. - సిద్దేశ పదంబు ఫ=సిద్ధేశ్వచలింగ స్థానమునందు జప=(మంత్ర) జపము హోమ=హోమము, డావ=దాాము యజ్ఞములు=యజ్ఞములును, ఉపవాస+ఆది= (నియమాంగముగా) శోజనము చేయకుండుట మున్నగు వ్రతంబులు=వ్రతములుః ఒక్క* ఒకటి=ప్రతి యొకటియు. సాధక్రులకు= సాదన చేయువారికి కోటి పరిమితంబులు=కోటిలో నమానములు అనుట అరయనవ్‌=చూదగా సతృంబు=నిజము

భావము - సిద్ధేశ్వరలింగ సమీపమునందచు సాధకులకు జపము హోమము దానము యాగము. ఉపవాసము మున్నగు వ్రతములు ఒక్కొక్క టి కోటి సంఖ్యతో సమానమగును వ॥ మటీ యోగీశ్వరంఒను స్థానంబునందు యోగీశ్వ రేశ్వరుండు సనక సనందనాది యోగీశ్వరులచేతం బ్రతిస్తీతుం డని చెప్పంబడును 113

అర్ధము - మజి=ముజియు యోగీశ్వేరంబు=యోగీశ్యరము అను స్థానంబునందు= అనుపేరుగల చోట: యోగీశ్యరేశ్యరుండు=యోగీశ్వరుడను పేరుగల శివుడు సనక సనందన+ ఆది=స్రవకుడు సనందనుడ్సు మున్నగు పేరులుగల, యోగీశ్వరుల చేతన్‌=యోగిశ్రేష్టులచేత! ప్రతిష్టితుండు*నిలుపబడిన వాడు అని=అస్‌, చెప్పంబడును=చెప్పబడును

భావము - ఇంకన్సు యోగీశ్వరము అవు ప్రదేశమువందు సనక సనందనాదులగు యోగీశ్వరులు యోగీశ్వరుడు అను పేరుతో శివలింగ ప్రతిష్ట చేసిరి అని చెప్తుదురు

348 తృతీయాశ్వాసము విశేషము - సనక సనందన సనత్కుమార సనత్సుజాతులను నలువురు బ్రహ్మ మానస పుత్రులు నిరంతరము పరమాత్మను మనస్సులలో అనుసంధానము చేయువారు ఆ॥ అది దవాచ్చి తరణి యదిసాధక(వ్రాత కల్పవృక్ష మది జగత్రుసిద్ధ, మది యుపొసకులకు నణిమాదికైశ్వర్య లాభమునకు. గరతలంబు పసిండి 114 అర్ధము - అది=ఆ యోగీశ్వర స్థానము, భవ=సంసారమనెడి, అచ్ధి=సముద్రమును (దాటుటకు); తరణి=నావ, అది=ఆ ప్రదేశము, సాధక వాత=సాధనము చేయువారి సమూహమునకు, కల్పవృక్షము=కోరినవి ఇచ్చు చెట్టు, అది=ఆ స్థానము, జగత్‌=లోకములో ప్రసిద్ధము=ప్రభ్యాతము, అది=ఆ నెలవు, ఉపాసకులకున్‌=భక్తులకు, అణిమ+ ఆదీక= అణిమ మున్నగ్ఫు, వఐశ్వర్య=సంపదలయొక్క, లాభమునకున్‌= ప్రాప్తికి కకతలంబు=అరచేతి యందలి పసిండి=బంగారము(అగును) భావము - ఆ యోగీశ్వరస్థానము సంసార సాగరమును దాటుటకు వావయు.ను సాధకులకు కల్ప వృక్షమును లోకములో ప్రసిద్ధమును, ఉపాసకులకు అణిమ మున్నగు వశ్వర్యములను ఇచ్చుటకు అరచేతిలోనున్న బంగారమునునై యున్నది విశేషము - దేవలోకమునందలి కాంక్రితముల నిచ్చు వృక్షములు అయిదున్నవి 1మందారము 2 పారిజాతము 3 సంతానము, 4 కల్పవృక్తము 5 హరిచందవము అణిమాదికైశ్వర్యములు 8 అణిమ, మహిమ గరిమ లఘిమ ప్రాప్తి ప్రాకామృము ఈశిత్వము వశిత్వము తతోణిమాది ప్రాదుర్భావ యోగదర్శనము 3పా 45 సూ పంచభూత జయము చేత శణిమాదులగు నష్టసిద్దులు సాధకునకు వ్యక్తములగును వాని స్వరూపమిది 1 అణిమ - అణువుతో సమానముగా రూపము ధరించుట 2 మహిమ - శరీరమును పెద్దదిగా జేయుట 3 గరిమ - శరీరమును బరువుగా జేయుట 4 లఘిమ - దేహమును తేలిక చేయుట ర్‌ ప్రాప్తి - కోరిన భౌతిక పదార్థమును సంకల్ప మాత్రమున పొందుట 6 ప్రాకామ్యము - భౌతిక పదార్థ కాంక్ష నిర్విఘ్నముగా అనాయాసముగ పూర్ణమగుట 7 ఈశిత్వము - భూత భౌతిక పదార్ధములను నానారూపముల నుత్పన్నముల నొనర్చుట వానిని శాసింపగలుగుట

శ్రీ భీమశ్వర పురాణము 349 8 వశిత్వము - పంచభూతములను తజ్జన్వ పదార్ధములను వశము చేసికొనుట అలంకారము - రూపకము స్కీ మంకణుండను మహామౌని యోగీశ్వర శ్రీమహాదేవుని శివు భజించి (బ్రహ్మ సాక్షాత్కార పర్యంతమైన ప్ర బోధ సంపద ముక్తి పొలము గాంచె నొాకమాజు సప్రసింధూదకంబులం గ్రుంకి నరుండు యోగీశ్వరేశ్వరుని గాంచ నణిమాదికాష్ట్ర విధైశ్వర్భ సంసిద్ధిం బొందు యోగీవు నర్దేందు ధరుని శే. సప్తగోదావరము నీట జలక మార్చి పుష్ప గంధాక్రతమ్ములం బూజచేసి కలి భవంబైన కలుషంబు గ్రాంచిప్పచ్చి మర్తుం డొందును వేగం ఒమర్త్య పదవి 1165 అర్దము - మంకణుండు+అము=మంకణుడము పేరుగల, మహామౌని=గొప్ప మునిః యోగీశ్వర౭యోగీశ్వరుడను పేరుగల శ్రీమహాదేవుని=దేవతలలో శ్రేష్టుడై 3, శివుక=శంకరుని, భజంచి=సువించి బ్రహ్మపరమాత్మ యొక్క సాక్షాత్కార పర్యంతము+ఐన= ప్రతృక్షము వరక్షైనః బోధ సంవదన్‌=*జ్తానమ మ సంపత్తితో ముక్తిపొాలము న్‌=మోక్ష ప్రదేశమును, కాంవెన్‌=పొందెను నరుండుూమమజుడు ఒక్రమాజు=ఒక్కమాజు, సప్రసింధు=పప్త గోదావరము యొక్క ఉదకంబులకొనీటిలో, క్రుంక్రిస్నానము చేసి, యోగీశ్వరజయోగీశ్వరుడను నామముగల: ఈశ్వరునిన్‌=శివుని, కాంచన్‌=దర్శింపగా, అళిమ+ఆదిక=ఆణిమ మొదలగు: అష్టవిధా ఎనిమిది రీతులైన: ఐశ్వర్య=త్రశ్వరత్వము యొక్క, సంసిద్ధిన్‌= ఉత్తమమగు సిద్ధిని, పాందునా పొందును మర్త్యుండు= నరుడు, యోగీశున్‌=యోగీశుడను, అర్ధ+ఇందుధరుని=అర్ధచంద్రుని తలదాల్చిన శివుని, సప్త గోదావరము=సప్ర గోదావరమునందలి, నీటన్‌=జలముతో, జలక మార్చి=అభిషేకము చేసి, పుష్ప అక్షతమ్ములన్‌ పుష్ప=పూలత్రో, గంధి=గంధములో: అొకీలే

350 తృతీయాశ్వాసము మ్ములన్‌=అక్షతలలో, పూజచేసి=పూజించి కలిభవంబు+ఐన=కలికాలములో గల్రిగివదైవ: కలుషంబున్‌=పాపమును, క్రాంచిపుచ్చి=కాల్చి పోగొట్టి వేగంబ=త్వరగానే అమర్త్య పదవిన్‌* అమర స్థానమును, ఒందును=పొందును భావము - పూర్వము మంకణుడను మహర్షి యోగీశ్వర శివలింగము వర్చించి పరమాత్మ సాక్షాత్కార పర్యంతమగు జ్ఞాన సంపదనంది ముక్తిపదము నధిష్టించెను మ్రావవుడు జీవితములో ఒక్కమారైనను సప్తగోదావరములో స్నానమువేసి యోగీశ్వర నివలింగమును దర్శించిన అణిమాదులగునెనిమిది ఐశ్వర్యముల సిద్ధిని పొందును సప్త్రగోదావరజలముళో యోగీశ్వర స్వామికి అభిషేకము చేసి పూవులు గంధము అక్షతలతో పూజించు వరుడు కలికాలములో గలుగు పాపమును కాల్చివేసి త్వరగా స్వర్గలోకము పొందువు విశేషము - మంకణ వృత్తాంతము మంక౯ణ వృత్తాంతము మహాభారతములో వనపర్వము 83 అధ్యాయములోను శల్యపర్యము 38వ అద్యాయములోక్రు గలడు మంకణకుడని నామాంతరము శల్యపర్వములో కలదు సుకవ్యకు వాయుదేవుని వలన జన్మించిన కుమార బ్రహ్మచారీయగు మంకణుడు ప్రతిదినము సరస్వతీ నదిలో స్నానము చేయుచుండువాడు ఒకనాడు స్నానము చేయు ఆ ముని ఆ వదిరానే శగ్నయై స్నానము చేయుచున్న జయంతి యను దివ్య సుందరిని గాంచెను వెంటనే ఆయశకు తేజస్‌ స్టలనమయ్యొను దాని నాయక కలశవుఎలోనకి ద్రిక్షానెను కలశములోని ఆ వీరృము మండి ఎడుగురు జన్మించిరి వాయువేగుడు వాయుబలుడు వాయుహుడు వాయుమండలుడు వాయుజ్వాలుడు వాయురేతుడు వాయువక్రుడు అసునవి వారి నామములు వీరే మరుద్గణములక జసనకులగువారు ఒకప్పుడు కుశాగ్రము గుచ్చుకొనగా మంకణ మహర్షిచేతి నుండి రక్తమువకు మారుగా శాకరసము కారసాగెను దానిని గాంచి హర్షపూర్ణుడై ఆయన శర్ర్తశము గావించుచుండెను ఆయన తేజోమోహితమై అటగల స్థావర జంగమాత్మక సృష్టి అంతయు నాట్వమొవరింప సాగెను దానిని గాంచి మహర్షులు దేవతలు, బ్రహ్మదేవుడు పరమేశ్వరుని వద్దకేగి ఆయన నృత్యమాపవలసిశదిగా వర్ణించిరి అంత పరమేశ్వరుడు (మారు రూపములో) వచ్చి మంకణ మహర్షి ఆనందమునకు నృత్యమునకు కారణమేమనగా ఆయన నా చేతిలో నుండి క్రారు శాకరసమే ఇందులకు కారణమనెను “ఇది నాక్రు విశేషము అనిపించుట లేదు ఇటు చూడుము అని పరమేశ్వరుడు అంగుళితో బొటనవైలికి గాయము చేసికొనెను అందుండి హిమసన్నిభమగు భస్మము రాసాగెను దానిని గాంచి మహర్షి ఆయన శంకరుడని భావించి సంస్తుతించెను

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణమం 351 నా అహంకారమును క్షమింపు మని మంకణు డర్ధింపగా పరమేశ్వరుడు ప్రసన్నుడై మహర్షీ! శా అనుగ్రహమున నీ తపస్సు అభివృద్ధిందును నీతోగూడ ఈ ఆశ్రమములో నుందువు నన్ను పూజించువానికి దుర్గభమేమియు నుండదు. వారు సారస్వత లోకమున శ్రీగుదురు అని అనుగ్రహించెను వ॥ మజియు యమేశ్వర లింగంబు యమప్రతిష్టితంబు సకృద్ధ్దర్శన మాత్రంబున మర్తుండు యమచయంబును బాయు వెండియు 116 అర్ధవఎ - మజియువ్‌=ఇంకను యమేశ్చర లింగంబు=యమేశ్వరుడను పేరుగల శివలింగము యమ=యమునిచేత ప్రతిష్టితంబు=నిలుపబడినది, సకృత్‌=ఒక్కమారు దర్శన మాత్రంబు న=దర్శించుట చేతనే మర్తుుండు=మనుజుడు, యమ=యముని వలన గలుగు భయంబును=భయముమ పాయున్‌=వదలును, వెండియున్‌=ఇంకను బావము. - ఇంకను యమేశ్వర లింగమువు యమధర్మరాజు ప్రతిష్టించెను ఆ శివుని ఒక్కమారు చర్శించిననే వరుడు యమభయ దూరుడగును మజియును - సీ యజ్ఞతటాకంబు నందు. గ్రుంకులు వెట్టి ప్రహ్మర్షి షితృతృప్తి. బ్రస్తరించి యమలింగ సన్నిది నష్పోత్తద సహస్ర సంబృ మృత్చుంజయ జపముచేసి జప విధానము నందు సరవి మృత్పుంజయు నపమృత్మ్యు భయశాంటి నర్ధినడుగ నపన్ఫుత్యు దేవతాహంకార భవమైన సంత్రాస మొందండు సాధకుండు శ శ్రాద్ధ పిండోదకాది విశ్రాణనముల శ్రీయమేశ్వర తీర్దానం జేసి మనుజు డుద్దరించును నరక కూపోదరముల బెగ్గడిలు నేడుతరముల పితృగణము శ/ అర్థము - సాధకుండు= ఉపాసకుడు యజ్ఞతటాకంబునందు=యజ్ఞమను పేరుగల చెరువులో, క్రుంకులువెట్టి=మృవుక్లలు వేసి (స్నానము చేసి, బ్రహ్మర్షూబ్రహ్మర్నులకుః పితృ= పితృదేవతలకు తృప్తి=జసంతృప్పిని, ప్రస్తరించి విస్తరించి యమలింగజయమేశ్వర లింగము యొక్క సన్నిధిన్‌=చేరువన, అష్టోత్తర సహపావేయి యెనిమిది ంఖ్యతోజ=లిక్కతో, మృత్యుం జయ=మృత్యుంజయ మంత్రము యొక్క; జపముచేస=జపమును చేసి

తృతీయాశ్వాసము ఏ5్‌2 జపవిధానమునందు=జపము యొక్క విధానములో, సరవిన్‌=క్రమముతో, మృత్యుం జయున్‌=(మృత్యుంజయ మంత్రమునకధి దేవతయగు) పరమేశ్వరుని, అ మ్భుత్యుూ అకాల మరణము వలన గలుగు, భయ=భయము యొక్క శాంతిన్‌=శాంతించుటను, అర్జిన్‌= కోరికతో, అడుగన్‌=ప్రార్ధింపగా అపమృత్యు సంత్రాసము, అపమృత్యు=అకాల మరణమను, దేవతా=దేవత యొక్క, అహంకార=కోపము వలన, భవము+ఐన=కలిగినదగు, సంత్రాసము=భయము, ఒందండు=పాందడు మనుజు(డు=నరుడు, శ్రీ యమేశ్వర తీర్భానన్‌=శ్రీయుక్తమగు యమేశ్వరమను పవిత్రోదక స్థానమునందు, శ్రాద్ధ _విశ్రాణములన్‌, శ్రాద్ధ=పితృకర్మముశందలి, పిండ=పిండములనుః ఉదక=తర్పణము ఆది=మొదలగు వానిని, విశ్రాణణములన్‌=ధనాదులను ఇచ్చుటము, చేసి= చేసి నరక కూప=నరకమనెడి బావి యొక్క, ఉదరములన్‌=మధ్యభాగములందు బెగ్గడిలునా భయపడునట్టి, ఎడుతరముల=సప్తపురుషాంతరములదగు పితృగణమున్‌=పితృదేవతల సమూవామును, ఉద్ధరించున్‌=రక్తించును భావము - సాధకుడగంవాడు యజ్ఞతటాకములో స్నానముచేసి బ్రహ్మర్మలకు పితు దేవతలకు సంతృప్తిని విస్తరింపజేస యమేశ్వరుని సన్నిధిలో మృత్యుంజయ మహామంత్ర మును వెయినెనిమిదిమారులు జపము చేయవలెను ఆ జవవిధాశములో అపమృతు[ భయము శాంతింపవలెనని మృత్యుంజయు౨ ప్రార్థింమవాడు అపమృత్యు భయము నందడు ర తీర్ధములో స్నావము చేసి శ్రాద్ధము చేసవచో శరకకూపము లందు భయమగ్నులగు ౨ అరుషాంతరముల వారగు పితృదేవతలు ఉద్ధరింపబడుడురు బంధ విశేషము. - “'త్యంఒకం యజామహే ఫఘుగంధిం పుష్టి వర్దవమ్‌ ఉర్వారుకమివ మృత న్మృత్యోర్ముక్షీయ మామృతాత్‌ అను రుద్రము శందలి మంత్రముకు మహా పోగాట ల్యే మంత్రమందురు అ మంత్రజపము శర్వవిధములగు అపమృత్సువులను గొట్టువుని శాస్తము న తిలతరం తీర్థములందు దేవయబిషి పితృదేవతలకు థాద్దము పెట్టుట, పిండ ప్రదానము ఎకిము చేయుట అనునవి ఆనూచావమగు భారతీయ ఏంప్రదాయములు పట ఎడు తరములలోని జ్ఞాతులవు సపిండులండురు తమ వంశములోని మూల ను. శ నా డు వీరికి సమానుడగును అశాచాదులు ఎడు పురాషాంతరముల వటకు నుండును క శ్రీకాళేశ్వరు సన్నిది నేకాంతము జపము వ్రేల్మి యాగియు శ్రాద్ధం బేకైకము కోటి గుణం బై కలిగించును సమగ్రమైన ఫలంబుల్‌ 118

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 353

అర్థము. - శ్రీకాళేశ్యరు= శ్రీకాభేశ్వరస్వామివారి, నన్నిధిన్‌=సమీపమునందు, ఏకాంతము=దేవునిపై మనస్సు గాఢముగా నిలుపుట జపము=(మంత్రమును) జపము చేయుట (వేల్మిహోమము చేయుట ఈగియున్‌=దానమును, శ్రాద్ధంబు=శ్రాద్ధము పెట్టుట యు (అనువానిలో) ఎక+ఎక్రము=జఒక్కొక్కటి, కోటిగుణంబు+ఐ=కోటిరెచ్లై సమగ్రము+ఐన= సంపూర్ణమైన: ఫలంబుల్‌=ఫలితములను కలిగించును= చేకూర్చును

భావము - శ్రి కాఖేశ్యరస్వామివారి సన్నిధిలో ఎకాంతము (ధ్యానము), మంత్రజపము, హోమము చేయుట దానము శ్రాద్ధము పెట్టుట అనువానిలో ప్రతియొక్కటియు కోటిరెటై సంపూర్ణ సతృలితముల నిచ్చును త; వీరభదాది దేవతా వీరగణను

శంబు లింగంబు నిలిపె ప్రశస్తవేళ

దక్షవాటి. దదాఖ్య సంస్థాపనమున

వీరభదేశుండయ్యె నవ్వేల్పు టేండు 119

అర్ధము - దక్షవాటిన్‌=దక్షారామమునందు, ప్రశస్తవేళన్‌=శుభమగు సమయములో, వీరభద్ర+ఆది=వీరభద్రుడు మున్నగు: దేవతా=దేవతలలోని వీరగణము=వీరుల సమూహము: శేఎభులింగంబు=శివలింగమును, నిల్పెన్‌=ప్రతిష్టించెను, తత్‌+ఆఖ్య= అ పేరుతో, స్థాపనమునన్‌=ప్రతిష్టించుట చేత: ఆ+వేల్పుటేండు=అఆ దేవతా సార్వభాముడు: వీరభద్రేశుండు=వీరభద్రేశ్వరుడు అను పేరుగలవాడు, అయ్యెన్‌=ఆయెను

భావము - మంచి శభలగ్నమునందు దక్షారామములో వీరభద్రుడు మున్నగు దేవతలలోని వీరుల సమూహము శివలింగమును ప్రతిష్టించెను ఆయన పేరుళో స్థాపితుడగుట చేత ఆదేవ ప్రభువు వీరభద్రేశుడను నామముతో ప్రసిద్దుడయ్యెను క॥ శ్రీవీరభద లింగము

సేవించిన మౌానవుండు చిరకాలమునం

గేవల గొణాసత్యమ

హా విచభవము నొందు శివుని యాస్తానమునన్‌ 120

అర్ధము - శ్రీ వీరభద్రలింగమున్‌=శ్రీ వీరభద్రేశ్వర లింగమును, సేవించినఇకొలిచిన: మానవుండు= మనుజుడు, శివుని=శంకరుని యొక్క, ఆన్థానమునన్‌=కొలువులోః చిరకాలమునన్‌= చాలకాలము, కేవల=కేవలము, గాణాపత్య=గణములకు పతిత్వమనుః మహావిభవమున్‌=గొప్పుదగు వైభవమును, ఒందున్‌=పాొందును

తృతీయాశ్వాసము: 354 భావము - శ్రీ వీరభద్రేశ్వర లింగమును సేవించినవాడు చిరకాలము శివుని కొాల్మవ్చల కేవలము గాణాపత్యము అను మహద్వైభవమునందును తే॥ వీరభద్రేశ దేవతా విభుని యాజ్జం గలుగు ధర్మార్ధ కామ మోక్తములు జనుల కక్షయంబైన దక్షవాటాభిధాన భోగమోక్ష రమా జన్మ భూమియందు 12] అద్దము - అక్షయంబు+ఐన=నశింపనిదగు వీర ఆజ్ఞన్‌, వీరభద్రేశ= వీరభద్రేశ్వరుడను, దేవతా విభుని=దేవతలకు ప్రభువు యొక్క అజ్జన్‌= ఆజ్జచేత, జనులకు= మానవులకు, దక్ష అందు, దక్షవాట=దక్షారామమను అభిదాన= పేరుగల, భోగ=సుఖము మోక్ష=ముక్తి అను, రమా=లక్ష్మీదేవికి జన్మ భూమియందు=పుట్టిన చోటునందు, ధర్మ= ధర్మము, అర్ధ=జఅర్థము, కామ=కామము, మోక్షములు=మోక్రములు, కలుగు=లభించును భావము - నాశములేనిదగు వీరభద్రేశ్వరస్వామి ఆజ్ఞ్జచేత జనులకు భోగమోక్షలక్ష్మి జన్మభూమియగు దక్షారామమునందు ధర్మార్థ కామమోక్షములు కలుగును శ్ర అగ్నిహోత్రంబు దాన మధ్యయన జపము లాదియగు నిత్య నైమిత్తికాది విధులు బహు ఫలంబుల నొసంగు సద్భక్తి యుక్తి దక్షావాటిక వీరభద్ర స్థలమున 122 అర్ధము - దక్షవాటిక=దక్షారామములోని, వీరభద్రస్థ్టలమునన్‌= వీఠరభద్రేశ్వరసా రవి యున్న చోట, అగ్నిహోత్రంబు=హోమము దానము=దానము చేయుట, అధ్యయన= వే! పాఠము, జపములు= మంత్రమును జపించుటలు, ఆది+అగు=మొదలగు, నిత్య ప్రతిదినము చేయవలసినవియు, నైమిత్తిక=ఎదియో ఒక్ర కూతువుతోచేయుననియగు విధులు= కార్యములు, సద్భక్తీ=మంచి భక్తితో, యుక్తిన్‌=క్రూడుట చేత, బహు=అనేకములైన ఫలములన్‌=ఫలితములను, ఒస(గున్‌= ఇచ్చును భావము - దక్షారామములోని వీరభద్రేశ్వరస్వామి సన్నిధిలో చేసిన హోమము దానము, వేదాధ్యయనము, జపము మొదలగు నిత్యములు వైమిత్తికములగు కార్యగ్గుల మంచి భక్తితో గూడినచో ననేక సతృలముల నిచ్చును ర య్యే విశేషము. - కర్మలు త్రివిధములు నిత్యములు న్రైమిత్తికములు, క్షామ్మముల, నిత్యములు - ప్రతిదినము విడువక చేయవలసిన కర్మలు సంధ్యావందనము, తర్పణము.

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 25్‌5్‌ అగ్నిహోత్రము మున్నగునవి, నైమిత్తికములు - ఒక నిమిత్తము (హేతువు) ననుసరించి చేయునవి - పండుగలు శ్రాద్ధాదులు, కామ్యములు - కోరికలతో జేయు కర్మలు సత్యనారాయణస్వామి వతాదులు ఉ॥; యాగ తటాక తీర్ధమున యందును నంబుధి సార్వబౌమది గాగ విచూషణంబయిన పద్మిని యందును దీర్ధమాడి ని ప్పా గరిమంజునం ద్రిప్పుర శాసను దక్ష పురోపకంర ధా తీ గృహమేధింాల్వుండు ప్రతిష్టిత భర్గుని వీరభద్రునిన్‌ 123 అర్ధము - అంబుధి అయిన అంబుధి=నముద్రములకు, సార్వభౌామ= చక్రవర్తియగు వరుణుని యొక్క దిక+భాగ=పశ్చిమ దిక్కు యొక్క స్థానమునకు: విభూషణంబు+అయివ=అలంకారమైన, పద్మినియందు న్‌=సరస్సునందు, యాగతటాక= యజ్ఞ తటాకమము తీరమున యందును=తీర్గమునందు, తీర్ధమాడి=స్నానము చేసి నిష్టాగరిమంబునన్‌=డ్రేస్టమగు భక్తితో దక్ష మేధిన్‌, దక్షపుర=దక్షారామము యొక్క ఉపకంర=సనమీవమువందలి, ధాభ్రీ=భూమియందున్న, గృహమేధిన్‌=గృ్భృహవ్ముని తిపురశాసను=మూడు పట్టణములను వాశము చేసిన శివుని, ప్రతిస్టిత=నిలుపబడిన భర్గుని=శివుడు కల వీరభద్రునిక=వీరభద్రేశ్వర స్వామిని కొల్వుండు=చేవింపుడు భావము - మావవులారా! వశ్చివు దిక్కునకు అలంకారముగా నున్న యాగతటాకమను తీర్చములో స్నావమువేసి ఉత్తమ భక్తితో దక్షారామ సమీపము నందున్న పరమేశ్వరుని, వీరభద్రుని సేవింపుడు వ॥ _ థొల్లి బహ్మాదులగు దేవతలు సురేంద్ర విహిత విచవుండైన చీమనాదేశ్వరు దర్శించు వేడుకంజేసి బ్రహ్మ లోకంబున నుండి భోగమోక్ష క్షేతంటైన దక్షారామంబునకు వచ్చి సప్త గోదావరంబునం బంచతీర్థంబులాడి, పండ్రెండు దివ్యలింగ స్టానంబులు దర్శించి యమృతమయ స్వయందూ జ్యోతిర్లింగమూర్తి నిబిల దేవతా చశ్రవర్తియగు భీమేశ్వరు దర్శించి, పరమానందకందళిత స్వాంతులే యిట్లనిర్రి 124 అర్ధము - తొల్లి= పూర్వము, బ్రహ్మ+ఆదులు+అగు=బ్రహ్మ మొదలగు, దేవతలు” వేల్పులు, నురేంద్ర=దేవేంద్రునిచేత, విహిత=కలిగింపబడిన, విభవుండు+వఐన= సంపదగలవాడైన భీమ నాధ+ ఈశ్వరుక్‌=భిమేశ్వేరుడను శివుని, దర్శించుూదర్శనము చేయవలెనను, వేడుకన్‌+చేసి=కోరిక్రత్రో బ్రహ్మలోకంబున నుండి=చత్పుర్ముఖుని లోకముముండి

తృతీయాశ్వాసము 356 వ భోగ=సుఖములకు, మోక్షఐముక్తికి, కేతంబు+ఐనా=పవిత్ర స్వానమగు, దూరామంబున దక్షారామమునకు, వచ్చి=వచ్చి, సప్రగోదావరంబునన్‌=సప్త గదావరమ.. సండ్రెండు* తీరంబులు= అయిదు పుణ్య జలముల తీర్థములలో, ఆడి=స్నానము స దేశములను; పండ్రెండు; దివ్వ లింగస్థానంబులు=పవిత్రములగు శీవలింగములున్న న్‌ ను కలిగినః దర్శించి=చూచి, అమృతమయ=సుధా వికారమును, స్వయంభూ=తఫంత రన తలకు, జ్యోతిర్లింగమూర్తి=తేజో మయ లింగస్యరూపుడును, నిఖిల= సమస్త మైన దేవర చేసి: చక్రవర్తి+అగు= ప్రభువగు, భీమేశ్వరున్‌=భీమేశ్వరస్వామిని దందా లులవో పరమ=గొప్పదగు, ఆనంద=సంతోషముతో, కందళిత=విక్రసించిన, స్వాం మనస్సులుగల వారై, ఇట్లు= ఈవిధముగా, అనిరి=పలికిరి పదతో భావము - పూర్వము బ్రహ్మమున్నగు దేవతలు దేవేంద్రుడు సమర్చించిన నో తులతూగుచున్న భీమేశ్వరుని దర్శింపగోరరి అందుచేవారు నసత్యలోకము లోను భోగమోక్షములకు క్షేత్రమగు దక్షారామమునక్రు వచ్చిరి సప్తగోదావరములో పంచతీరమ స్నానములు చేసిరి ద్వాదశ లింగములను దర్శించిరి అమృతమయుడు స్వ్యయభే జ్యోతిర్లింగము, సమస్త దేవతా సార్వభ్గాముడగ్య భీమేశ్వరస్వామిని దర్శించిరి ఈ కలిగిన ఆనందముతో మనస్సులు వికసింపగ్గా నిట్లనిరి బ్రహ్మాదులు బీమేశ్వరు నభివర్లించుట శ. “ఆహా! యింత మనోహరంబగునె దక్షారామ। మివ్వీటిలో నీహారాంశు కళాకిరీటుండు చవానీ బర్త దివ్వాప్పరో వ్యూహంబుల్‌ ప్రత్తి సంధ్యముం గొలువంగా నున్నాండు గోదావరీ 125 వాహిన్యచ్ధి సమ్సీర్ర పానకలనా వర్షిష్టు కేయూర్సుండై తటీః అర్థము - ఆపహా।=బంా। దక్షారామము=దక్షారామము, ఇందో, మనోహరంబు= మనస్సు వక్రిం సైన్స, బెనె*=అగునా! ఈ+వీటిలోన్‌=ఈ వట క్క నీహార కిరీటుండు, నీహార+అంశ=మంచువలె చల్లవగ్య క్రిరలములుగల చంద్రుని యగు కళా=క్రభ్ళ కిరీటుండు= జటాజూటమ్సనందు గలవాడు, భవానీ భర్త=పాొ ర్వలోం యెక్క! శంకరుడు, దివ్య= దేవలోకవ్సుల్ర్స వారగ్య అప్పరన్‌ =అప్సరన ల వంగొనో్‌ వ్యూహంబుల్‌=సమూహమ్సల్లు ప్రతి సంధ్యమున్‌=ప్రత్రి పంజవేళయందునుః ని నది సేవింపగా, గోదావరీ కేయురుం్రై, గోదావరీ=గోదావరియము పేరుగల ల చేయుట యొక్కయు, అబ్ధి*సముద్రము యొక్కయు, సమీరజగాల్రిని, పానకలనారో డ్రం చేత, వర్ధిష్టు=అభివృద్ధినందు, కేయూరుండు+ఐ=భుజక్రీర్తులు గలవాడై: ఉన్నాండు

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 357

భావము - ఆహ! దక్షారామము ఇంత మనోహరమైనదా? ఈ పట్టణములో చంద్రశేఖరుడు, భవానీ భర్తయగు శంకరుడు ప్రతిదినము నంధ్యా కాలమున అప్పరస్సమూహము డేవింపగా గోదావరీ సముద్రములపైనుండి వచ్చు గాలిని త్రావి తాను చాహు పురులుగా డాల్చిన సర్పములు వృద్ధి నందుముండగా వచట కొలువున్నాడు

విశేషము. - చూడుడు ౩3-186 క్ష ముంగిటను సప్తసింధువు,

చెంగటం గ్రతు సరసి నడుమ శ్రీ బీమ మహా

లింగము దక్షారామము

సంగతి నెన్నంగం బురము జగతిని గలదే? 126

అర్ధము - ముంగిటను=ముందర - ఎదుట, సప్రసింధువుజసప్త గోదావరమును: చెంగట క్‌=సమీపమునందు, క్రతు నరసి=యజ్ఞ తటాఃమును: నడుమన్‌(౪ రెంటికి మధ్యమునందు, శ్రీ భీమమహలింగము=శ్రీ భీమేశ్వరుని గొప్ప లింగమును(గలవు) సెగతినిజలోక్రములో, దక్రారామము= దక్షారామముతోి, సంగతి నాపొత్తులో ఎన్నంగన్‌ ఎన్నిక చేయుటక్సు పురము= మజ్రియొక పట్టణము కలదే=ఉన్నదా?

బావము. - ఎదుట సప్తగోదావరమును సమీపమువందు యజ్ఞతటాక తీర్థమును మద్పముశందు భీమేశ్వరలి ంగమునుగల దక్షారామముతో పొత్తునకు ఎన్నదగిన మజీయొక శ్ర్‌ము విశ్వములో ఘున్నడా? క్షే శివశివ! యొంత భాగ్యంబు చేసినార్‌!

దక్షవాటీప్తుఠీ మహాస్థాన జనులు

కన్నులారంగ దర్శించుచున్నవారు ః

భీమనాధేశ్యరేశ్వర స్వామిమూర్తి యను చేస ప్ప పవిత్ర ప్రదెశములో౨, జనులు=నరులు, ఎం భాగ అప ప్రభువగు న! = వ్చేస్పిర్రో క్రదా। భీమ నాధవ=భీమేశ్వరుడను: ఈశ్వర+ఈశ్వర=బై వు దరుంచు షి పదేవుని యొక్క, మూర్తిన్‌= ఆకృతిని, కన్నులారంగన్‌=కన్నుల నిండుగా దై

“నొరు= దర్శనము చేయుచున్నారు స్వామి

వ్యా దవ నొ - మంగళరూపుడవగు శంకరా! దక్షారామములోని నరులు వపు స్యా కీ మంగళ రూపమును ప్రతి నిత్యము దర్శించుచున్నారు వౌ

358 తృతీయాశ్వాసము చ॥ అహహ! దయారసానుగతమైన మనంబున దక్షవాటికా గృహపతి ఖీమనాయకుండు కీట పతంగ సరీసృపాళికిన్‌ సహజ జహత్సమీరమగు సంకట కాలము వీనులం దను గ్రహ మొనరించునట్టె మధురంబగు తారక మంత్ర రాజమున్‌ 128 అర్థము - అహహ=ఆహాహా! దక్షవాటికా=దక్ష్రారామములోని, గ సహపత్రి=గ్రృహస్టు అగు, ఖీమనాయకుండు=భీమేశ్వరుడు దయారస=కరుణారసముము అమకుగతము+ఐన= అనుసరించినదైన, మనంబునన్‌=మనస్సుతో, కీట అళికిన్‌్‌ కీట=పురుగులు, పతంగా పక్షులు, సరీసృప=సర్పములు - అనువాని యొక్క ఆళికిన్‌="సమూహమ్సునక్ర్తు సహజి= ప్రకృతి సిద్ధముగ జహత్‌=వదలుచున్న; సమీరము+అగు=ప్రాణవాయువుగలదగు సంకటి కాలము=కష్ట సమయమునందు వీనులన్‌=చెవులలో, మధురంబు+అగు=తీయనైనః ఇవొరకమంతరాజమున్‌=ఒంకారమను మంత్రశ్రేష్టమును, అనుగ్రహము+ఒనరించునటై” దయతో నిచ్చుటను జేయునట! /. భావము - రసముతే ఆహా! దక్షారామమునకు యజమానుడగు భీమేశ్వరస్వామి కరుణా ము గూడిన మవప్పుతో సహజమగు మరణము కలిగివప్పుడు ఆ క్రష సమయములో పురుగులకు, పక్షులకు, సర్పములకు గూడ వెవులలో ల్ల వినిపించువట। ఎ చెవులలో మచురమగు తారక్రమంత్రమును విశేషము - తారకమంత్రము - ప్రణవము రి లు % _ భీమనాధేశ్వర శ్రీమన్మహాలింగ భాస్వతృరబ్రహ్మ చవనమునకు కల్పాంత సమయ భీకర సాగరౌద్ధత్య అ బీత త్రిలోక మహా తరికిని ద్వాదశ క్షేత్ర తిర్ధ పలాశ మండల వ్యాకోచ నవ పుండరీకమునకు జంబూశరుద్వీప సర్వసర్యంసహా పాటీర లేప నైపథ్యమునకు, తే॥ _ శివ కళత్రమునకు శివక్షేత్రమునకు శివుని మూర్తికి, శ్రీ సదాశివుని శీర్తి కితర తీర్ధంబు సరిపోల్చ నెట్లు వచ్చు దక్రవాటంబునకు మహాస్థానమునకు 129

శ్రీ భీమశ్వర పురాణము 359

అర్ధము - భీమ భవనమునకు, భీిమనాథ=భీమేశ్వరుడను ఈశ్వర=శివుని యొక్క; శ్రీమత్‌=శోభావంతమగు, మహాలింగజగొప్పలింగమను, భాస్వత్‌=ప్రకాశించుచున్న, పరబ్రహ్మ= పరమాత్మ యొక్క, భవనమునకున్‌=ఆలయమైనట్టియు,

కల్పాంత తరికిని, కల్పాంత నమయ=ప్రళయ కాలమునందలి, భీకర= భయంకరమైన: సాగర=సముద్రము యొక్క, బెద్ధత్య=ఉద్దండతచే - తీవ్రతచే, భీత= భయపడిన? త్రిలోక=ముల్లోకములకు, మహాతరికిని=గొప్ప ఓడ ఐనట్టియు,

ద్వాదశ పుండరీకమునకు, ద్వాదశ=వండ్రెండు, క్షేత్ర=ఆలయములలో: త్రీర్ధంపుణ్యోదక స్థానములనెడు, వలాశమండల=దళముల నమూహము యొక్క, వ్యాకోచజవిచ్చుకొనుటగల, నవ=శక్రాత్తదైన, పుండరీకమునకు=పద్మమైనట్టియు,

జంబూ నైపధ్యమునకు, జంబూతరుద్వీవ=నేరేటిచెట్టు దీవియందలి, సర్య=సమస్తమైన, సర్యంసహా=భూమి యొక్క పాటీరలేప=మంచి గందపు పూతకు, నైపధ్యమునకు=నాట్యరంగమైనట్టియు; అలంకరణశాలయైనట్టియు:

శివకళత్రమునక్రు=శ్తివుని భార్యయైనట్టియు, శివక్షేత్రమునకు=శివుని పుణ్యస్థల మైనట్టియు: శివుని మూర్తిక్రి=శివుని స్వరూపమైనట్టియు, శ్రీ సదాశివుని=శోభాయుక్తుడగు శంకరుని యొక్క, కీర్తికి=యశస్సు అయినట్టియు, మహాస్థానమునకు=గొప్ప వెలవైనట్టియు: దక్షవాటంబునకు=దక్షారామమునకు, ఇతర తీర్ధంబున్‌='మజియొక పుణ్యక్షేతమును, ఎట్లు=ఏవిధముగాః సరి=సమానమని, పోల్చ్పవచ్చు=పోల్చుట తగును?

భావము - గొప్ప నెలవగు దక్ష్రారామము భీమేశ్వరుడము పరబ్రహ్మరూప తేజోలింగము నకు భవనము ప్రళయకాలము వందలి భయంకరమగు సముద్రపు బెద్ధత్యమునకు భితిల్లిన వారికి నాకయైనది పండ్రెండు తీర్థములు క్షేత్రములను రేకులతో వికసించిన నవ పద్మము జంబూద్వీపములోని సమస్త భూమి యొక్క మంచి గంధపు పూతకు రంగస్థలమైనది అలంకరణశాలయైనది శివుని భార్యయైనది శివుని నివాసమగు పుణ్యస్థలము శివరూపము శివుని క్రీర్తిరూపమైనది ఇట్టి దక్షారామముతో ఇతర క్షేత్రములు ఎట్లు సాటివచ్చును?”

విశేషము - అలంకారము - రూపకము క॥ మంకణ మహామునీశ్వర

సంకల్ప వితీర్ది కల్పశాఖికి, భువనా

అంకృతికి దక్షవాటికి

శంకర నట నటన నాట(శాలకు జేజే 130

30 తృత్తియాశ్వాసము అర్ధము - మంకణ=మంకణుడను, మహామునీశ్వర=గొప్ప మహర్షి శ్రేష్టుని యొక్క: సంకల్ప=కోరికను, వితీర్ణి=దానము చేయుటలో, కల్పశాఖికి= కల్పవృక్షమైనదియు, భువన= లోకములకు, అలంకృతికి=అలంకారమైనట్టియు: శంకర= శివుడనెడి, నట=నటుని యొక్కః నటన=అభినయమునకు, నాట్యశాలకు=రంగస్థలమైన, దక్తవాటికి= దకారామమునకు, జేబే=ఐ జయము భావము - నుంకణ మహాముని సంకల్పించినది ఇచ్చుటలో కల్పవృక్తమయినది, జగత్తున కలంకారమైనది, పరమేశ్వరుడను మహావటుని అభినయమునకు రంగస్థలమైనదియు నగు దక్షారామమునకు జయమగుగాక విశేషము - శివుడు నటరాజగుటచేత మహానటుడు అలంకారము - రూపకము క॥ _ కాశీప్రతిబింబమునకుం గాశీ ప్రతినిధికిం గాశికా ప్రతికృతికిం గౌశీ ప్రతిమకు దక్షిణ కాశికి శ్రీ దక్షవాటి కటకంబునకున్‌ 131 అర్ధము - కాశీ ప్రతిబింబమునకువ్‌=కాశినగరము వకు మాజురూపు ఐవదియుః కానీ ప ని మూ జి ఆ గ పట ధికిన్‌=రైనీ షట్టణమ్మువ్తక్క్న మాజి అయివదియు, కాన్సిక్తా ప్రతికృతికి5*కీ నకు మాణోోత అయినదియు, కాశీ ప్రతిమకున్‌=కాశిని పోలివదియు దక్షిణ= దకీొ దిక్కుసందున్న, కాశిక్రిక=కాశీ నగరమైన శ్రీజఫంపదతో కూడిన దక్షవాటి=దక్షారామము అను? కటకంబునక్రున్‌=రాచవగరుకు (జేజే=నమస్కారము) భావము. - కాశికి ప్రతిబింబమైనది కాశికి మాజురూపైనది క్రాళక్రి మాజేనది: కాళిత్రో సమానమ్వైశద్రి, దక్షిణ కాశి అయిన దక్షవాటిక యను రాచనగరువకు జయము విశేషము = స్థానభేదము తప్ప కాశికిని దకారామమునకు నితరభేదము లేదు క॥ మోక్ష స్థానంజునకున్‌ దక్షారామమున కమృత ధామంబునకున్‌ దక్షాధ్వరక్రియోచిత దీక్షా క్షేత్రమున కభవు దేవికి జేజే 132

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 361

అద్ధము - మోక్ష=ముక్తికి, స్పావంబునకున్‌=తావైనదియు, అమృతధామంబునకున్‌= అవినాశియగు శొభగలదియు, దక్ష _క్షేత్రమునకున్‌, దక్ష=దక్షుని యొక్క, అధ్వర=యజ్జమను: క్రియాకకార్వమునకు ఉచిత=తగిన, దీక్షాక్షేత్రమునకున్‌=దీక్షకు పాలమైనదియు, అభవు= శివుని యొక్క దేవికి=భార్యయునగు, దక్షారామమునకు=దక్షారామమునకు, బేజే= నమస్కారము

భావము - మోక్షమునకు తావు అయినది, అవినాశియగు శోభకలది, దక్షుని యజ్ఞము నకు దగిన దీక్షాస్థానమును శివుని దేవియగు దక్షారామమునకు నమస్కారము ” వ॥ అని నమస్కరించి శతానందుండు 133

అర్థము - అని=పలికి నమస్కరించి=మొక్కి, శతానందుండు=బ్రహ్మ

భావము - ఇట్లుపలికి బ్రహ్మ నమస్కరించి - మ॥ శివలింగంబు ప్రతిష్టబేసి కణంకన్‌ శ్రీ సప్తగోదావరాం

బువులం జేసెను మంత్రపూర్వకముగాం బుణ్యావిషేకంబు, వై

భవముల్‌ పెక్కు విధంబులం జరిపె, శ్రీ బహ్నేశ్వరుం డంబుజో

దృవ వంద్యుండది యాదిగాం గరుణమైం బాలించు బక్తావళిన్‌ 134

అర్ధము - కళ(కన్‌=పూనికతో శివలింగంబు=శివలింగమును, ప్రతిష్టచేసి=నిలిపి శ్రీ=శోభాయుక్తమగు సప్రగోదావర=సప్త గోదావర సరస్సు యొక్క, అంబువులన్‌*నీటితో మంత్రపూర్వకముగాన్‌=వేదమంత్రములు మొదలుగా, పుణ్య= పవిత్రమైన, అభిషేకంబు= అభిషేకము: చేసెను=చేసను, పెక్కువిధంబులన్‌= పలురీతులుగా, వైభవముల్‌=భోగము అము జరిపె=చేసెను, అది+ఆఅదిగాన్‌= అది మొదలు, అంబుజ+ఉదృవ=(పద్మము ముండి జన్మించిన) బ్రహ్మచేత, వంద్యుండు=నమస్కరింపదగివవాడగు బ్రహ్మేశ్వరుండు= బ్ర హ్మేశ్వేర శివలింగము: కరుణమైన్‌=దయతో, భక్త+ఆవళిన్‌=భక్తుల సమూహమును, పాఠ ఎచును రక్షించును

భావము - పూనికతో నివలింగమును ప్రతిష్టచేసి సప్తగోదావరి జలముతో వేదమంత్రే పూర్వకముగా పవిత్రమగు నభిషేకము చేసెను అనేక విధములగు సేవలు చేసెను ఆనాటినుండి బ్రహ్మాది వంద్యుడగు బ్రహ్మెశ్వేరుడు దయతో భక్తబ్బృందమును పాలించును వ అంత దేవసిద్ధ సాధ్యవిద్యాధర గంధర్య్వోరగాదులును దముతమ నామధేయంబుల లింగంబుల. బ్రతిష్టించిరి తదనంతరంబ 135

362 తృతీయాశ్వాసము అర్ధము - అంతన్‌=తరువాత, దేవ అదులును, దేవ=దేవతలు సిద్ధ= సిద్ధులు? సాధ్య=సాధ్యులు, విద్యాధర= విద్యాధరులు, గంధర్వ=గంధర్వులు ఉరగ+ఆదులు= నాగులు మున్నగువారు, తమతమ=తమతమ, నామధేయంబులన్‌=పేరులతో లింగంబులన్‌= శివలింగములను, ప్రతిష్టించిరి=నిలిపిరి, తదనంతరంబ=అటు తరువాత భావము - తరువాత దేవతలు సిద్దులు సాధ్యులు విద్యాధరులు గంధర్వులు: నాగులు మున్నగు వారు తమ తమ పేరులతో శివలింగములను నిలిపిరి అటు తరువాత సీ బ్రహ్మప్రతిస్టితు బాలేందుశేఖరుం బురుహూతుం డతి భక్తిం బూజ చేసె నలువ యర్పించె నానా ప్రకారంబుల హరిహయ స్టోపతుండగు మహేవ దక్షవాటికం జూచి దక్షప్రజాపతి పొగడె నల్మోర్ల నంభోజు భవ్పండు 'ప్రణమిలె దగుండు. భారతీ భర్తకు నాత్మ ప్రశంసకు నలంటి యలంగి త్త వేల్పు లందబజుం దారును నిల్చినట్టి శంభు లింగంబులకు మొక్కి చనిరి దివికి సరసిజాసనుచే ననుజ్ఞాతు లగుచు సత్యలోకంబునకు నర్ధిం జనియె విథియు 136 బాలం అదుపూ రుయా ఇంద్రుడు. బ్రహ్మవిధిచేత, ప్రతిస్టితున్‌=నిలుపబడిన: పూజ 1 జాబిల్లి, శేఖరున్‌=శిరమునందుగల శివుని, అతిభక్తిన్‌=మిక్కిలి భక్తిలో! జ్రూజించెను వాడగ్యు, లం హరిహయ=ఇందద్రునిచేత, స్థెపితుండు+అగు= ప్రతిష్టింపబడిన =శివుని, నానాప్రకారంబులన్‌=పలురీతులుగా, అర్చిం చెన్‌పూజించెను అంభోజభవుడు=పద్మమునందు జనించిన బ్రహ్మ, దక్షవాటికన్‌= దక్షారామములో: దక్షప్రజాపతిన్‌= దక్రుడను పేరుగల ప్రజాపతిని, చూచి=చూచి నల్మోర్లన్‌=నాలుగు మోరలన్‌ నాలుగు ముఖములతో, పాగడెన్‌=మెచ్చుకొనెను

శ్రీ భీముశ్వేర పురాణము 363

దక్తుండు=దక్షప్రజాపతి, అఆత్మ=తనయొక్క, ప్రశంసకున్‌=మెప్తునకు, అలఃగి+ అలంగి=జంకి జంకి భారతీ భర్తకున్‌=సరస్వతీపతియగు బ్రహ్మకు; ప్రణమిల్లెన్‌= నమస్కరించెను

వేల్పులు+అందజు=దేవతలందణును, తారును=తాముగూడ, నిల్పిన=ప్రతిష్టించిన, శంభులింగంబులకున్‌=శివలింగములకు, మొక్కి=నమస్కరించి, సరసిజాసనుచేన్‌=(పద్మము పీరముగాగల) బ్రహ్మ చేత అనుజ్ఞాతులు=అనుమతింపబడినవారు, అగుచున్‌=అగుచు: దివికి=దేవలోకమునకు, చనిరి=వెళ్ళిరి విధియున్‌=బ్రహ్మయును, అర్థిన్‌=కోరికతో, సత్యలోకంబునకున్‌= సత్యలోకమునకు, చనియెన్‌=వెళ్ళిను

భావము - బ్రహ్మదేవుడు ప్రతిష్టించిన బ్రహ్మేశ్వర లింగమును ఇంద్రుడు మిక్కిలి భక్తితో పూజించెను ఇంద్రుడు స్థాపించిన ఇంద్రేశ్వరుని బ్రహ్మ నానావిధముల పూజించెను దక్షారామములో దక్షునిగాంచి చతుర్ముఖుడు నలుమోములతో మెచ్చుకొనెను ఆయన ప్రశంసకు జంకి దక్షుడు బ్రహ్మకు నమస్కరించెను దేవతలందణును తాము ప్రతిష్టించిన శివలింగములకు శమస్కరించి బ్రహ్మదేవుని అనుజ్జగొని దేవలోకమున కేగిరి బ్రహ్మయును సత్యలోకమున కేగెను క॥ బ్రహ్మ ప్రతిష్టితుండగు

బ్రహ్మేశ్వర దేవుంగాలుచు బాగ్వాఢ్యులకున్‌

బహ్మకత్రాదులకును

బ్రహ్మాచ్యుత శందు దవన పదవులు గలుగున్‌ 137

అద్ధము ఒ ట్రహ్మ=చతుర్ముఖునిచేత ప్రతిష్టితుండు+అగు=స్థాపింప బడినవాడగు బ్రహ్మేశ్వరదేవున=బ్ర హ్మేశ్వరుడవు దేవుని, కొలుచు= సేవించు, భాగ్య+ఆఢ్యులకు 5=సుకృతే సంపన్నులగు బహ్మ=బ్రాహ్మణులు, క్షత్ర=క్షత్రియులు, ఆదులకు న్‌=మొదలగువారికీ బ్రహ్మ బ్రహ్మ యొక్కయు, అచ్యుత=విష్ణువు యొక్కయు, శంభు=శివుని యొక్కయు, భవన లోకములలోని: పదవులు=వ్యావములు, కలుగు న్‌=లభించును

భావము - బ్రహ్మదేవుడు స్థాపించిన బ్రహ్మేశ్వరుని సేవించునట్టి పుణ్యాత్ములగు బ్రాహ్మణ క్షత్రియాదులకు (చతుర్వర్ణములవారికి) పత్యలోక విష్ణులోక శివలోకములలోని పదవులు లభించును

తృతీయాశ్వాసము 364 క అధ్యయన శ్రుత దాన త పోధ్యాన సమాధి మంత్ర పూజాది మహా విధ్యనుసంధానమున న సాధ్యంబులు లేవు బ్రహ్మ శంకర పదవిన్‌ 138 అర్ధము - బ్రహ్మ శంకరు పదవిన్‌= (బ్రహ్మేశ్వర లింగ సన్నిధిలో, అధ్యయన సంధానమునన్‌, అధ్యయన=వేదము చదువుట, శ్రుత= శాస్త్రము చదువుట, దాన=దానముః తపస్‌=తపస్సు; ధ్యాన=ధ్యానము సమాధి=నియమము, మంత్ర=మంత్రము, పూజా= అర్బనము, ఆది=మొదలగు మహావిధి=గొప్ప కార్యముల యొక్క, అనుసంధానము భావము - బ్రహ్మేశ్వరస్వామి సన్నిదిలో వేదపారము శాస్త్ర పరవమ్సు, దానము, తపస్సు, ధ్యానము సమాధి మంత్రజపము పూజ మున్నగు ఉత్తమ కార్యములను చేయువారికి అసాధ్యకార్యము లుండవు వ॥ మతియుం గపాలేశ్వర స్టానంబు 139 అర్ధము - మజియున్‌=ఇంకను కపాలేశ్వర స్థానంబు=కపాలేశ్వరుని సన్నిధి కలదు భావము - తరువాత కపాలేశ్యరస్థానము గందు ఉ॥ చిక్కని కాలబైరవుని చేతి విదాతృ కపాల పాత్రయే చక్కటియందు జాటీపడె సప్తనదీతట భీమ చూమియం దక్కడ్ర నుదృవించిన శశాంక కిరీటు( గపాలి శంబు స మ్యక్కృతిం గ్లాల్బు మానవుల మానుగం జేరవు పాతకౌఘముల్‌ 140 నంద అర్ధము - చిక ని= దృఢమైన కాలభైరవుని=కాలజ్చైరవుని యొక్క, చేతి= హస్తము 9 ణి లి విధాతృృజ్రహ్మ యొక్క, కపాల=పుథ్టెయవు, పాత్ర=భిక్షాపాత్ర, పప్రనదీతట=సప్త దావర తీరన్వునందలి, భీము భూమియందు=భీమమండలమునందలి, ఎచక్కటి యందు* ఎ వెలవునందు, జాతి=(బేతి నుండి) జాజి పడెన్‌పడినదో, అక్కడ=అఆ ప్రదేశమునందుః ఉద్భవించివ=వెలస్సిన్త శశాంక కిరీటన్‌=చంద్రుడు శిరస్పునగలట్టియు కపాలి శంభున్‌ో కపాలేశ్వర లెంగమున్సు, సమ్యక్‌+*కృతిన్‌=(పూజాదులగు) సత్కార్భృములతో, కొల్చు=సేవించు చూనవులన్‌= మన్సుజులను, పాతక+ఓఘముల్‌=పాప సమూహములు, మానుగన్‌=క్షీతింపగాః చేరవు=సమీపింవవ్చ

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 365

భావము - బలిష్టమగు కాలభైరవుని చేతిలోని బ్రహ్మకపాల పాత్ర సప్రగోదావర తీరమునందలి భీమేశ్వరుని భూమిలో జారిపడినచోట ఆవిర్భవించిన కపాలేశ్వరస్వామిని యధావిధిగా పూజించినచో పాపములు నశించును దరిచేరవు ఆ॥ ఆ కపాల మోచనాఖిధానంబైన

పుణ్యతీర్ధరాజమునను జలుప

గడిందిం గోటిఫలము గాంచు నొక్కొక్కటి

దానహోమయజ్ఞ తంత్ర విధులు 141

అర్థము - ఆ కపాలమోచన=ఆ కపాలమోచనమను, అభిధానంబు+ఐన= పేరుగల దైన పుణ్యాపవిత్రమైైన, తీర్థరాజమునన్‌=తీర్ధశ్రేష్టమునందు, దాన విధులు దాన=ళోవి, హోమ=వేలిమి, యజ్ఞతంత్ర=జన్నము నియబుముల యొక్క విధులు=విధానములను, కడిందిన్‌=తీవ్రముగా, చలుపన్‌=చేయగా, ఒక్క+జఒక్కటి=ప్రతి యొకటియు,; కోటిఫలమున్‌= కోటి రెట్ల ఫలితమును క్రాంచును=పొందును

భావము - ఆ కపాల మోచనమను పుణ్య తీర్ధతటమునందు దానము హోమము యజ్ఞము, తదితర నియమములు యథావిధిగా తీవ్రనిష్టతో చేసినచో నాక్కొక్కటి కోటి రెట్ల పలమునిచ్చును చ॥ అట వరుణోశ్వరంబనంగ నాదిప్రచేతసుచేత వాహినీ

తటమున. దొంటి నిల్పంబడి దక్రమహేశ కరారవింద సం

పుటమునకున్‌ వరాటకము వోలె వెలింగెడు బాలతారకా

విట మకుటావతంసునకు విక్రమ కారణమై తపోనిథీ! 142

అర్ధము - తపోనిధీ=తపప్పునకు ధనాగారమైన వ్యాసా అటః=దానికీ తరువాత - అక్కడ, వరుణేశ్వరంబు+అనంగన్‌=వరుణేశ్వరమను పేరుతో అది ప్రచేతసుచేత*(ప్రచేత సనాములలో మొదటి వాడగు) వరుణుని చేత: కొంటి=వెనుకటి, వాహినీ తటమునన్‌=(సప్త గోదావర) నదీతీరమునందు, నిల్పంబడి=ప్రతిష్టింపబడి, దక్ష మునకున్‌ దక్ష=సమర్థుడగు: మహేశ=పరమేశ్వేరుని యొక్క, కర+అరవింద=హస్త పద్మమను, సంపుటమునకున్‌=బరిణికు: వరాటకము*పోలెను=గవ్వ వలెను, బాల అవతంసునకున్‌, బాల=శిశువైను తొరకా= నక్షత్రములకు, విటజకాముకుడగు చంద్రుడు మకుటజకిరీటమునకు, అవతంసునకున్‌ అలంకారముగాగల శివుని యొక్క: వికమా=పరాక్రమమునకు, కారణమై= హౌతేచై: వెలింగెడున్‌=ప్రకాశించును

66 తృతీయాశ్వాసము భావము - వ్యాస మహర్షీ! అచట పూర్వము వరుణుడు సప్రగోదావర సమీపమునందు వరుణేశ్వర లింగమును ప్రతిష్టించెను ఆయన చంద్రశేఖరుడగు దక్షారామ భీమేశ్వర స్వామి హస్తపద్మమను బరిణలోనున్న గవ్వవలె కుండి ఆయన పరాక్రమ హేతువై వెలుగు నున్నాడు విశేషము - అలంకారము - ఉపమ తే వరుణ లింగంబునకు దీరవారిధార వేయి ఘటముల నభిషేక విధి యొనర్ప వజప్పు దోసంబు వాయంగ వాన కురియు గొండ్రలం బండు నారబ కోటులెల్ల 143 అర్ధము - వరుణలింగంబునకున్‌=వరుణేశ్వర లింగమునక్రు, తీర్ధ=పుణ్య జలాశయములోని, వారిధారన్‌=జలధారతోడి, వేయి ఘటములన్‌=వేయి కుండలతో. అభిపేక విధిన్‌=స్నానము చేయించుట అను విధానమును, ఒనర్పన్‌=చేయగా, వఆప్పు=అనావృప్తీ వానలేకుండుట అను, దోసంబు=హాని పాయంగన్‌=పోగా వాన=వర్యము క్రురియున్‌* కురియువు, కొండ్రలన్‌=దున్నిన పొలములలో ఆరబకోటులు+ఎల్లక్‌=అన్ని తొలి పైరులునుః పండుస్‌=పండ్సుకు క్‌ బావము - ఆ వరుణ లింగము;కు తీరజలముతో సహస్ర ఘటాభిషేకము చేసిన అనావృష్టి దోషముపోయి పాలములలో తొలి పైరు పండుకు ఉఊ॥ కుక్కుట పక్షి సంపుము లకుంరిత బక్తింట్రదక్షిణంబు న మ్యక్కృతిం జేసి యెవ్వని కృపాతిశయంబున మోక్ష సత్పదం బెక్కె సమస్తలోకముల కెల్లంబ్రియుం దరుణేందు శేజరుం గుక్కుటనాథదేవు ఫణికుండలునిం గొలువుండు మానవుల్‌ 144 అర్ధము - క్రుక్కట=కోడి మొదలగు, పక్షి సంపుములు=పక్షుల సమూహములు: అకుంరిత=మ్మెక్ష్మ వ్లోన్సి భక్తిన=భక్తితోో ప్రదక్షిణంబు=దేవతాదుల నుద్దేశించి కుడివైపునకు తిరిగివచ్చుట, సమ్యక్‌+కృతిన్‌=సముచితకార్యముగా, చేసి= చేప, ఎవ్వని=ఎ స్వామి యొక్క: కృపా=దయ యొక్క అతిశయంబునన్‌=అధిక్యముతో, మోక్ష=ముక్తియవు, సత్పధంబు* సజ్జనమార్గమును, ఎక్కి =అధిరోహించెనో, మాశవుల్‌=మానవులారా, (అటువంటి), సమస్త= అన్నియునగ్సు, లోకములకు+ఎల్లన్‌=లోకములకు అంతటను, ప్రియున్‌=ఇష్టమైైనట్టియు: తరుణ+ఇందుశేఖరున్‌=నూతన చంద్రరేఖ శిరస్సున గలట్టియు, కుక్కుట నాధదేవునొ కుక్కుటేశ్వరుడను పేరుగల దేవుడైనట్టియు ఫణికుండలునిన్‌=(సర్పములే కర్ణభూషణములు గొగల) శివుని, కొలువుండు= సేవింపుడు

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 367

భావము - కోళ్ళగుంపులు మొక్కవోని భక్తితో చక్కగా ప్రదక్షిణముచేసి ఆ స్వామి కరుణాధిక్యముతో మోక్షమార్గమున వేగెను ఆయనయే కుక్కుటేశ్వరుడు ఆయన సమస్త లోకములలో అంతటను ఇష్టమైన వాడు బాలచంద్రుడు శిరముననున్నవాడు: నర్ప కుండలుడు మానవులారా! ఆ దేవుని సేవింపుడు

విశేషము - కుక్కుట చతుష్టయ వృత్తాంతము కాశీఖండము 7 ఆ 260, 261 పద్యములలో గలదు భీమ 2-50 చెంత వివరింపబడినది తే ఒక్క పక్తంబు లెంతయు నుర్వి మోవ

గుడిం బ్రదక్షిణ మొనరించు కుక్కుటముల

కక్తయంబగు మోక్రమే యయ్య యొసంగె

నట్టి శివుం గుక్కుటేశ్వరు నాశ్రయింతు 145

అర్ధము - ఒక్క పక్షంబులు=ఒక వైపు జెక్కలు, ఎంతయున్‌=ఎక్కువగా, ఉర్వి= భూమి, మోవన్‌=మోయగా, గుడిన్‌=ఆలయమును, ప్రదక్రిణము+ఒనరించు=ప్రదక్షిణము చేయునట్టి: కుక్కుటములకు=కోళ్ళకు, అక్ష్రయంబు=నశించుటలేనిది, అగు=అయినట్టి, మోక్షము=మ్ముక్తిని, ఎ+అయ్య=ఎ తండ్రి, ఒస౮ౌన్‌=ఇచ్చెనో, అట్టి=అటువంటి, కుక్కుటేశ్వ రున్‌=కుక్కుటేశ్వరుడను, నివున్‌=శివుని, ఆధ్రయింతున్‌= అండగొందును

భావము - ఒక వైపు ఉండునట్టి జెక్కలే భూమిపై బాగుగా ఆనగా ఆలయమునకు ప్రదక్షిణము చేయు కోళ్ళకు శాశ్వత మోక్షము నిచ్చిన కుక్కుటేశ్వరదేవుని ఆశ్రయింతును క॥ _ చరణాయుభేశ్వరేశ్వరు

శరణాగత కల్పతరువు సంపూర్ణ మహా

కరుణా వరుణాలయునిం

దరుణామృత కిరణ దరుని దర్శింపవలెన్‌ 146

అర్థము - శరణాగత=శరణుపొందిన వారికి, కల్పతరువు=కల్ప వృక్తమునుః పంపూర్ణ= నిండిన, మహా=గొప్పదగు, కరుణా=దయకు: వరుణాలయునిన్‌=*సముద్రమును: తరుణ= నూతనుడగు: అమృతకిరణ=చంద్రుని, ధరునిన్‌=తాల్చినవాడును, చరణాయుధ+ఈశ్వేర” కుక్కుటేశ్వరుడను, ఈశ్వరున్‌=శివుని, దర్శింపవలెన్‌=దర్శనము చేయవలెను

భావము - శరణందిన వారికి కల్ప వృక్షమును, కరుణాపుర్ల మహాసముద్రమును, నూతన చంద్రరేఖాధారియునగు కుక్కుటేశ్వర శివుని దర్శింపవలయును

విశేషము - చరణ వేవాయుధం యస్య న చరణాయుధ - కాళ్లే ఆయుధముగా గలది - చరణాయుధము (కోడి) - గురుబాల ప్రబోధిక (

368 తృతీయాశ్వాసము క॥ కోణార్కక్షేశము వా రాణశి కేదార తీర్ధరాజము కుంభీ కోణంబు కుక్కుటేశ స్థాణు స్థానంబు మోక్షధావుము లెందున్‌ 147 ఆర్థము - కోణార్క క్షేత్రము=కోణార్కమను సూర్వక్షేత్రమును, వారాణశి=క్రాన్సి, కేదార కేదారమను పేరుగల, తీర్థరాజము=క్షేత్రశ్రేష్టము కుంభకోణము=కుంభకోణము, కృృూక్కుటేశః కుక్కుటేశ్వరుడను, స్థాణు=శివుని యొక్క; న్థానంబు=నిలయమం ఎందున్‌=అన్నిటి యందును, మోక్షధామములు=మోక్ష స్థానములు భావము - కోణార్భము కాశి, కేదారము కుంభకోణము కుక్కుటేశ్వరము అనునవి ఐదు అన్ని పుణ్యశ్షేత్రములకన్నను మోక్షస్థానములు విశేషము - హిమాలయములలోని బదరి పశ్చిమ సముదతీరమునందలి ద్వారక పూర్వ సముద్రతీరమున గల జగన్నాధపురి దక్షిణ సముద్రమధ్యమునగల రామశ్వరము అను నాలుగు చతుర్ధామములుగా ప్రసిద్ధములు శ్రీనాధుడు ఈ పద్యములో శివుని అయిదు థామములను జెప్పుచున్నాడు 1 కోణార్భము - సూర్యాలయము పూరీ క్షేత్రము నుండి 33 కిమీ 2 వారణాసి - జగత్ర్రసిద్ధమగు కాశీక్షేత్రము జ్యోతిర్లింగము 3 కేదారము హిమాలయములలో గలదు జ్యోతిర్లింగము 4 కుంభకోఖణము - అమళనాడులో పెక్కు ఆలయములు గల పట్లణము త ప 55 వ కేదార కుంభ కోణార్క స్థానంబుల కుపమానంబనంజాలి నంబు హోమ మద్యయన విధులు థొద్ధమును దేవతా సమర్చనము వ్రతము లొక్కటాక్కటి కోటి గుజోపలబ్లి సంబవించును సతతంబు సాధకులకు “48 హో వి - అచట=ఆ కుక్కుటేశ్వరస్థానములో, దానంబు=దానము చేయుట =వైల్చుటు అధ్యయన=వేదపరనము అనువాని, విధులుజవిధానములు: థౌద్ధమును=తద్దినము పెట్టుట, దేవతా=ఆ దేవుని, ఎమర్చనము=పూజియు, వ్రతము=నోము అనువానిలో, ఒక్కటి+ఒక్కటి=ప్రతియొకటియు, సాధకులకు=సాధన చేయువారికి: నతతంబు=ఎల్లప్పుడును కోటిగుణ=కోటిరెట్లు, ఉవలబభ్భి=పాందుట(వుణ్యము)? సంభవించును=కలుగును

శ్రీ ఖీమశ్వర పురాణము 369 భావము - క్సుక్సు టేశ్యర స్థానములో దానము, హోమము, వేదపారము, శ్రాద్ధము, దేవపూజ (వ్రతము అనువాని వాచరించిన వానిలో ప్రతియొక్కటియు కోటిరెట్లు పుణ్యము సాధకులకు లభింపజేయును వ॥ మటీయు సోమేశ్వర తీర్దంఒం సర్వదేవతా నమస్కృతంబు అర్థము - మజియు=ఇంకవ, సోమేశ్వర తీర్ధంబు=సోమేశ్వరమను తీర్థము, సర్వదేవతా=సమస్త దేవతలచేత, నమప్కృతంబు=నమస్కరింపబడినది ఖావము - సోమేశ్వర తీర్మమును సర్వదేవతలు నమస్కరింతురు క॥ అమృత మయుండైన సోముండు సమయంబున నే మహేశు సంస్తాపించెన్‌ వినుల సుధా జ్యోతిర్లిం గము నోమేశ్వరుని నీలకంరు భజింతున్‌ 150 అర్ధము - అమృతమయుండు= అమృతవికారుడై న, సోముండు= చంద్రుడు: సమయంబునన్‌=దు ఖసమాప్తి కాలములో-ప్రతిజ్ఞతో ఎ మహేశన్‌=ఎ శివుని, సంస్థాపించెన్‌= ప్రతిష్టించెనో ఆ విమల=నిర్మలమగు సుధా=అమృతమయమగు, జ్యోతిర్లింగము= తేజోమయలింగము సోమేశ్వరుని=సోమేశ్చరుడను పేరుగల, నీలకంరు్‌=నివుని భజింతున్‌= చేవింతును భావము - అమృతమయుడగు చంద్రుడు ఒక సమయములో నిర్మలసుదా జ్యోలర్తింగమును సోమేశ్వరుడు పేరుతో ప్రతిస్టించెను ఆ దేవుని సేవింతును రి సోవముతీర్దము నందు సుస్నాన మొనదించి శ్రీసోమశంభు భజించు ధన్యుః డిహజన్మమున యందు నేపాప మొనరించె. బాపమెద్ది యొనర్చెం బ్రాగవమున నది యోేషంబును నాక్షణంబునం బాసి 'దేహాంశమునం గూడు6 ద్రిపురహరునిం ద్యాగంబు భోగంబు దానంబు సత్యంబు భాగ్యంబు క్తీర్తి ఫ్రాభాగ్యలక్ష్మి

ఇం తృతీయాశ్వాసము తే బుద్ధి దల్సేన నంతయు వృద్ధింబొందు, సతత ధిర్మంబు సచ్చు నక్ష్రయ ఫలంబు తత ఫలంబులు పిత్రర్ధ బైవికములు సత్యమిది సోమనాథ ప్రసాదమహిమ 151 ఒనరించి=చేసి, శ్రీ సోమశంభున్‌=శ్రీ సోముశ్వర స్వామిని, భజించు= సేవించువట్టి, ధన్యుడు= పుణ్యాత్ముడు, ఇహజన్మమునయందున్‌=ఇప్పటి పుట్టుక యందు, ఏ ప్రాపము=ఎ పాతకమును, ఒనరించెన్‌=చేసెనో, ప్రాగృవమునన్‌=వెనుకటి జన్మములో, ఎద్ద+ పాపము=ఎ పాపము ఒనర్పెన్‌=చేసెనో అది=ఆ పాపము, అశేషంబునున్‌=మిగులకృుండ-పూర్తిగొ? అక్షణంబునన్‌=ఆ ఎమిషములోనే, పాసి=వదలి, దేహాంతమునన్‌=మరణించిన తరువాతే? త్రిపురహరునిన్‌=(మూడు పురములను నాశము చేసిచ) శిన్సుని, కూడున్‌- చేరును తత్‌=ఆ సోమేశ్వరుని యొక్క, సేవన్‌=సేవచేత, త్యగంబు= ఉదారతయు, భోగంబు (సుఖములను) అనుభవించుట, దానంబు=ఈనియు, సత్యింబు- నిజము చెప్తుటః భాగ్యంబు=సమృద్ధియు, క్రీర్తి=క్రీర్తియు, సౌభాగ్య=సౌందర్యయి లక్ష్మి=ఎంపది, బుద్ధి=జ్తానము అనునవి ఎంతయున్‌=అధికముగా, వృద్ధిన్‌+పాందును= అభివృద్ధినందున్సు, సోమకాద= సోమేశ్వరుని, ప్రసాద మహిమన్‌=అనుగ్రహ మహిమచే, ఎఆత= ఎడతెగని, ధర్మంబు=ధర్హా వ్రణము. అక్షయ ఫలంబున్‌=తరిగిపోని ఫలితమును, ఇచ్చున్‌= ఇచ్చును, పితృ- అర్ధ" త్రీ వతలకు ప్రయోజనకరములు, దైవికములు=గేఎతంకు సంబంధించి కార్యములుః “వృద్ధినందు, ఫలములు=ప్రయోజనము గిలవగున ఇది=ఈ మాట, సత్యము=నిజము పు ఖము - సోనుతీర్థములో యధావిదిగా న్నాము చేసి శ్రీ సోమేశ్వరుని సేవించు స్తం ో$ గడు ఈ పుట్టువులో చేసినవి, తొలి పుట్టువులో చేసిన పాపములను పూర్తిగా క్షణములో భోగము క నలేరము పరమేశ్వరుని జేరునుు ఆయనను సువంచుటచేత త్యాగము, మికిలన సత్యము సమృద్ధి కీర్తి సౌందర్యము, ఎంపద. జ్ఞానము అనునవి ం లిగా వృద్ధినందును సోమేశ్వరుని ప్రసాది నుహమచేత ఎడతెగక చేయు ధర్మమక్షయ స న (1 నొసగును పితృశ్రాద్ధాదులు, దేవతలకు సంబంధించిన వకాదులు ఎమ్బుద్ధి అలములనొసగువ్సు ఇది యధార్థము క॥ సురంలును విద్యాధరులును గరుడోరగ కిన్నరులును గంధర్వులు కిం పురుషులు యక్షులు సోమే శరదేవ్సని గొల్లు రధిక వరబక్తిమెయిన్‌ 152

శ్రీ భీమేశ్వర వుం ణము 371

ఆర్ధము. - సురలును=చేవతలును, విద్యాధరులును=వద్యాధరులును; గరుడ= గరుడులు ను, ఉరగ=నాగులుమ కిన్నరులును=కిన్నరులును, గంధర్వులు=గంధర్వులును, కింపురుషులు =కింపురుషులును యక్తులు=యక్టులును, అధిక=మిక్కిలియగు: వర=డ్రేష్టమగు, భక్తిమెయిన్‌=భిక్తితో, సోమేశ్వర దేవున్‌=సోమేశ్వర స్వామిని, కొల్తురు= 'సేవింతురు

భావము - దేవతలు విద్యాధరులు, గరుడులు, ఉరగులు, కిన్నరులు, గింధర్వులు, కింపురుషులు యక్షులు అను దేవజాతుల వారందణును అధిక శ్రేస్టభక్తితో సోమేశ్వరుని సేవింతురు వ॥ మజీయు మాహేశ్వర తీర్ధంబు సర్వదేవ నమస్కృతంబు, ముని సిద్ధ చారణ విద్యాధరులచేతం బ్రతిషస్టితంటైన యది అందు పితృపిండ దానం బేక వింశతి కులంబునకు6 దృప్తికరంబు 153

అర్ధము - మజియున్‌= ఇంకను, మాహేశ్వర తీర్థంబు=మాహేశ్వరమను పేరుగల తీర్థము, పర్వదేవ వనమస్కృతంబు=దేవతలందరిచేత వమస్కరింపబడినది, ముని=మునుల చేత, సిద్ధజనిద్ధులచేత, చారణ=చారణులచేత, విద్యాధరులచేతన్‌=విద్యాధరులచేతః ప్రతిష్టితంబు +ఐన+అది=స్థాపింపబడినది అందు=ఆ మాహేశ్వర తీర్ధములో, పితృ*పిత్స దేవతలకొజకు: పిండదానంబు=పిండముల నిచ్చుట ఎకవింశతి=ఇరువది యొకటి, కులంబు సకున్‌=వంశములకు(తరములకు), తృప్తికరంబు=సంతృప్తినిచ్చునది

భావము - ఇంకను మాహేశ్వర తీర్ధము గలదు దానికి దేవతలందణు నమష్క రింతురు ఆ తీర్థమును మునులు సిద్దులు, చారణులు విద్యాధరులు ప్రతిష్టించిరి అచట పితృదేవతలకు పిండదానము చేసినచో వది ఇరువది యొక్క కులము(తరము)లను తృప్తి పజిచ్రువు తే. సప్త గోదావరంబను సార తీర్ధ

ముత్తమౌత్తమ, వందు మర్ష్యుండు చేయు

శ్రాద్ధ తిల తర్పణాదు లక్షయ ఫలంబు

తత్సదొ సేవనము శివస్థానదంబు 154

అర్ధము. సప్తగోదావరంబు అను=సప్తగోదావరమను శేరుగల, సారజశ్రేష్టమగు? తీర్థము=జలొశయము, ఉత్తమ+ ఉత్తమము=ప్రధానమైనవానిలో ప్రధానమైనది, అందు” దానిలో మర్తుగండూూమానవుడు, చేయు=చేయునట్టి: శ్రౌద్ధ=శ్రాద్ధము, తిలతర్పణ=నూవులలో జలదానము; ఆదులు=మొదలగునవి, అక్తయ=తరుగని, ఫలంబు=పుణ్యము (ని చ్చును

372 తృతియాళానమే తత్‌=ఆ సప్త గోదావరమును, సదా=ఎల్లప్పుడు, సేవనంబు= ఉపయోగించుట, శివస్తాన దంబు=శివనివాసమగు కైలాసము నిచ్చును భావము. సప్తగోదావరము శ్రేస్టమగు తీర్థము అది ఉత్తమ తీర్యములలో నుత్తమము అ సరస్సులో నరుడుచేయు శ్రాద్ధములు, తిలతర్పణములు మున్నగునవి అక్షయ పుణ్యము నిచ్చును స్నానాదులకు ఆ తటాకజలము నుపయోగించువానికి కైలాపవాసము కలుగును తే. దత్త మిష్టంబు హుతమధీతంబు నరుల కచట నక్షయఫలము చేయంగ6 జాలు శ్రాద్ధ కిండ ప్రదానాది సకలవిధులు నందు ఫలియించు నగ్గయ యందుంబోలె 155 ఆర్ధము అచటన్‌=ఆ సప్త గోదావరములో, దత్తము=దానమ్స చేయబడీనది? ఇష్టంబు=యాగము (చేయబడినది), హుతము=వ్రేల్పబడినది అధీతంబు= అధ్యయనము చేయబడినది; నరులకు=మనుజులకు, అక్షయఫలము=నాశములేని పుణ్యమును, చేయంగ6 జాలున్‌=కలిగింప ఫమర్ధమగును, అందు=అ సరస్సులో, శ్రాద్ధ విధులు, శ్రాధ్ధంతద్దినము పెట్టుట, పిండప్రదాన=పిండములనిచ్చుట, ఆది=మొదలగు సకలవిధులు=సమస్తమైనే ధార్మిక విధానములు, ఆ+గయయందున్‌+పోలె=ఆ గయాక్షేత్రము ఫందువలె, ఫలియిం చును=ఫలవంతములగును స భావము పప్తగోదావరములో దావము యజ్ఞము హోమమ్సు, అధ్యయనము అనునవి అక్షయ ఫలము నిచ్చును 'ఛాద్ధము పిండప్రదానము మున్నగువవి గయలో వలె ఆ తటాకము నందు పుణ్యప్రదములు విశేషము భారతదేశములో ఐదు ప్రధాన పితృ తీర్థములు కలవు 1 గయ - బీహారు రాష్ట్రములో మున్నది దీనిని గయా శిర క్షేత్ర మందురు 2 యాజపుర వైతరిణి - ఒరిస్సాలోని రాభి గయాక్షేత్రము 3 పిరాపురము = పాద గయాక్షేత్రము ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కలదు 4 సిద్ధప్పురము - మాతృగయ గుజరాతులో నున్నది 5 బదరీవాద్‌ - హిమాలయములో గలదు బ్రహ్మకపాలము క మటి రామేశ్వర తీర్ధము కజకంరున కాటపట్టు కామిత ఫలముల్‌ తజుగని ధాన్యము లగుచును నెజయంగ సలించు నందు నిష్టయుం గలుగున్‌ 156

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 373

అర్థము మజి=మజియును, రామేశ్వర తీర్ధము=రామేశ్వరమను తీర్ధము, కజకంరు నకు=(నల్లదనము కంరమునందు గల) శివునకు: ఆటపట్టు=నివాసము,; అందు=ఆ తీర్ధమునందు: కామిత=కోరివు ఫలముల్‌=ఫలితములు, తయిగని=తగ్గిపోని, ధాన్యములు+ అగుచును=పంటలగుచు, నెజయంగన్‌= అతిశయింపగా, ఫలించును=పండును, నిష్టయున్‌ శ్రద్ధయును, కలుగున్‌=లభించును

భావము. రామేశ్వర తీర్ధము శివుని నివాసము అచట కోరిన కోరికలు తలుగని ధాన్యము వలె మిక్కిలిగా ఫలించును శ్రద్ధా భక్తులు కలుగును క శ్రీ రుద పాదయుగళీ

శ్రీరామేశ్వర సమీప సీమం బితృయ

జ్ఞారంభం బొనరింప న

పార ఫలప్రాప్తి చెందుంబంచ జనులకున్‌ 157

అద్ధము. శ్రీ రుద్రపాదయుగళీ=శోభాకరమగు రుద్రపాదద్వయమును, శ్రీ రామేశ్వర=శ్రీ రామేశ్వరస్వామి యొక్క సమీప సీమన్‌-దగ్గరిదగు ప్రదేశము నందు, పితృయజ్ఞ= పితృదేవతల కొఅకగు యాగము-శ్రాద్ధము యొక్క, అరంభంబు=ప్రారంభము ఒనరింపన్‌=చేయగా పంచజమలకున్‌=మావవులకు అపార=అంతములేని, ఫల=ఫలితము యొక్క ప్రాప్తీ లభించుట, చెందున్‌=కూడును

బావము రుద్రపాచములు శ్రీ రామేశ్వర స్వామివారల సమీప ప్రదేశములో పిత్సృయజ్ఞము (థాద్చ్దమును) ప్రారంభింపగా నరులకు అపారఫలము గలుగును

విశేషము రుద్రపాదములు చూడుడు భీమ 3౩21 తే. ప్రధితమగు సప్త గోడదావరంబునకును

నబవునకు భీమనాధున కంతరమున

నేమి సుకృతంబు చేసిన నేకతంబ

చేయి విధవ ..లియించు నేయునేల? 158

అర్ధము ప్రదితము+అగు=ప్రసిద్ధమైనః సప్రగోదావరంబునకునున్‌= పప్తగోీదావరము నకువు, భీమనాధునకు=భిమేశ్వరుడను పేరుగల: అభవువకు=శివునకువు, అంతరమునన్‌ మధ్యమున, ఎకతంబ=జఒంటరిగానే, ఏమి సుకృతంబు=ఎటువంటి పుణ్యము, చేసినన్‌= చేసినను, వేయి విధములన్‌=వేయి ప్రకారముల ఫలియించును=ఫలనంతమగుము: వేయును+ఎల=వేయిమాటలేల?

త?తీ ళృతియాశ్యానము భావము ్రసిద్ధమగు సప్త గోదావరమునకు భీమేశ్వరిస్వామి వారికి మధ్యమునగల ప్రదేశములో ఒంటరిగానైన ఎట్టి పుణ్యము చేసినను అది నానా విధముల ఫలవంతమగును పలుమాటలేల? సీ వినుము పారాశర్య! వేవేల మాటల బనియేమి? తీర్ధముల్‌ పదియు రెండు నని చెప్పనేల? దక్తారామ మండలి దీర్ధంబు గాని ప్రదేశమెద్ది? సప్తగోదావరోత్సంగ స్థలమునకు( గాశి కేదార మక్తయ వటంబు తరముగా వితర తీర్ధమ్ములు సొటియె? భోగ మోక్తములకు. బుట్టినిల్లు తే. గుద్రవాటిక భీమేశ్వరుని నివాస మందు రామేశ్వర స్థాన మభ్యధికము రామతీర్థంబు నందు సారంబు సాటి ధర్మమర్మంబు రుద్ర పాదస్థలంజఒు 159 మందో పారాశర్య=వాసా! వినుము=వినుము వేయి* వేల మాటలక=వేలవేల పదం ఇన ఎమెఎమి ప్రయోజనము? తిర్ధముల్‌=(దక్షా రామములోగల) తీర్థములు కానట్టిది ఎద్దజ్పప్వ యన్నది" “లు ఎందు తీర్థంబు-పవిత్రక్షేత్రము, కానిదీ నకు అట రాప్రగోదావరము యొక్క, ఉత్సంగ స్థలము కున్‌ =4డిలోని ప్రదేశము ఉష రముగాని, కేదార=కేదారక్షేత్రముగాని అక్షయవటం౭ఎ=(ప్రయ గలో గల) తదితంమ్చు తరముగావు=పోలిక (ఫమాంము) ౧ వ్రు (అఎగా) ఇతర తీర్మమ్యులు పుఖ్యదేశములు, సాటియె= ఎమ వమగువా? భీమేశ్వర నిబాసము=భీమేశ్వరుని ఎల్లు ధుర్రవాటిక=శివుని ఉద్యానవశము, భోగ=సుఖములక్షు, మోక్రములకు క=మోక్షములకు పుట్టి నిల్లు=జన్మస్థానము, అందు= ఆ భీమేశ్వర వనములోను రామేశ్వర స్పానము=ర మేస్ప్వర ఎంగమున్న ప్రదేశము, అభ్యదకము= ఇంకను ఎక్కువైనది, రామతీర్ధంబు=ర మతీర్ణము (లో = ల ము/ నెరంబు=అవము )తముజో,

శ్రీ భీముశ్వ౬ పురాణము 375 సాటి=ఎసామ్యుమును, అందున్‌=పాందును రుద్రపాద స్టలంబు=రుద్రపాదములున్న ప్రదేశము, ధర్మ మర్మంబు=పుణ్యమునకు గుప్రస్థానము

భావము - వ్యాసా? వినుము వేలవేల మాటలతో అవసరమేమున్నది? దక్షారామ మండలములో పండ్రెండు తీర్ధములే అని చెప్పనేల? అచట తీర్మముగాని ప్రదేశమేమున్నది? సప్త గోదావరము ప్రదేశమునకు కాశి గాని కేదారము గాని, అకయవటముగాని సాటిరావు అనగా ఇతర తీర్ధములు దానితో సమములెట్లగుము? భీమేశ్వరుని నివాసమగు ఆరుద్రవనము భోగ మోక్రములకు పుట్టిల్లు అందులోనము రామేశ్వరస్వామి యున్న ప్రదేశము మిక్కిలి అధికమైైనది అందలి రామతీర్ధ(జల)ము అమృతముళతో సమానమగును రుద్రపాదము లున్నచోటు దర్మ్శమును గుప్రముగా మంచునది

అగస్త్యుండు వ్యాసునకు6. బంచ తీర్థంబులు వివరించుట వ మజియు. బంచతీర్హ్దంబులు విఎరించెద నవహితుండవై యాకర్ణింప్దుము 160

అర్ధము - మజియున్‌=ఇంకను ఎంచ తీర్థంబులు=అయిదు పవిత్ర జలన్థానము లను వివరించెదస్‌=విస్తరించి చెప్పెదను: అవహితుండవు+ ఐ=ఎకాగ్రత కలవాడవైః ఆకర్ణింపుము=వినుము

భావము - ఇకమీద పంచతీర్ధములను గూర్చి వివరించి చెప్పెదను ఎక్రాగ్రతతో వినుము చ అహీపతి కంకణుండు తన యల్లుండుగా మదిం గోరి నిష్టతో

దుహిన ధరాధరేంద్రుండు చతుర్రశ దివ మహాబ్బముల్‌ సుదు

సృహముగం జేసె నయ్చెడం ఒచండతపం బచటన్‌ శివుం డను

గ్రహమున నుదృవించెనని క్రచ్చజిం ఒల్కు6 బురాణ సంహితల్‌ 161

అర్ధము - తుహివ ధరాదరేంద్రుడు=పర్వతాధిపతియగు హిమవంతుడు, ఆ+ఎడన్‌= ఆ ప్రదేశములో, అహిపతి కంకణుండు=న గరాజో హస్తభూషణముగా గల శివుడు, తవ=తనకుః అల్లుండ్రు+క్రాన=అల్లుడగుటము మదిక్‌=మనస్సులో కోరి=కోరి, ఎష్టతోన్‌= పట్టుదలతో; చతుర్దశ ఎదు నాలుగు, దీవ్వ=దేవతలకు పంబంధించివు, మహా+అబ్బముల్‌= మహత్తరము లగు సంవత్సరములు ప్రచండ=మిక్కిల తీద్రమగు: తపంబు=తపస్సువు, సుదుస్సహము గన్‌=పహించుటకు వీలులేనంత అధికముగా? చేసెన్‌=చేసెన్సు, శివుండు=శంకరుడుః అనుగ్రహమునన్‌=(హిమవంతునిపై గలిగిన) దయతో, అచటన్‌=ఆ ప్రదేశమునందుః ఉదృవించెను= అవిర్భవించెను, అ౨=అనిః పుఠరాణసంహితల్‌=ప్పురాణములు (వేదములు, ధర్మశాస్త్రములు): కచ్చజన్‌=ఎకకంరముగా: పల్కున్‌=చెప్పుచున్సవి

376 తృతీయాశ్వాసము భావము - శివుడు తనకు అల్లుడు కావలెనని కోరి హిమవంతుడు దక్షారామ ప్రాంతములో 14 దివ్య వర్షములు కరోర నిష్టతో సుదుస్స్పహమగు ప్రచండ తపస్సును చేసెను నగరాజు ననుగ్రహించి శివుడు అచ్చట ఆవిర్భవించెనని పురాణములు ఎకక్రంరముగా పల్కుచున్నవి విశేషము. - దివ్య వర్షములు - మానవ మానానుసారము ఒక సంవత్సరము దేవతలకు ఒక అహోరాత్రము అందులో ఉత్తరాయణము ఆరు నెలలు దేవతలకు పగలు: దక్షిణాయనము ఆరు నెలలు రాత్రి 360 దేవతల అహోరాత్రములు - అనగా 360 మానవ సంవత్సరములు దేవతలకు ఒక సంవత్సరము అట్టి 14 దివ్య వర్షములు హిమవంతుడు శివుని గూర్చి ఘోర తపమొనర్చిను సుదుస్సహముగ - అను శబ్దము వలన దక్షుని తపో తీవ్రత ఫ్రూచ్రింపబడినది ఒకటికంటె ఎక్కువ ఉపసర్గలు వాడుట శ్రీనాధుని రచనలో బాగుగా కనపడు ఒక లక్షణము క॥ అది యాదిగ. దీర్ణంబులు పదియును రెండయిన తీర్ధపాలి జాతం బదియును నెకళ్కువమై యు న్నది సప్తతటంబు నందున న్మునివర్యా! 162 అర్దము - మునివర్యా!=ముని్రేష్పా! అది= నివుడవతరించుట, ఆదిగన్‌=మొదలుగొః తీర్ధంబులు=పవిత్ర జలస్థాశములు పదియును రెండు+అయిన=పండైండు అయిన? తీర్పపాలీజాతంటి= తీరస్థాన సమూహము, అదియును=అదిగూడ సప్రతటంబు నందునన్‌= సప్త గోదావర తీరమువందు ఎక్కువ=అదికము వ+ఉన్నది=అయియున్నది భావము - మునీంద్రా! శివుడవతరించివది మొదలు పండ్రెండు తీర్థము లేర్పడెను అ తీర్ధస్థాన సమ్రూహ్రమ్సులో ఎక్కువ భాగము సప్తగోదావర సరస్తీరముననే యుండెను క॥ లంకించి యరుందతి పతి మంకణునక్షు. జెప్పె ననుఃగు మామకు గరికిన్‌ సంకల్ప సిద్దిదుండగు శంకరు డఖిలార్ధి పారిజాతం బనుచున్‌ 163 అర్ధము - అను(గుమామకు=ప్రియమగు మామగారగు, గిరికిన్‌=*హిమవంతునకు సంకల్ప= ఉద్దేశ్యము - నిశ్చయము యొక్క, సిద్ధిదుండు+అగు=సిద్ధిని సాఫల్యమును ఇచ్చిన వాడగు, శంకరుండు=శివుడు అభిల=సమప్తమైఫ అరి=జయాచకులకు, పారిజాతంబు=

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 377 (కోరికలు తీర్చు దేవవృక్తమగు) పారిజాతము, ఆనుచున్‌=అనుచు, అరుంధతిపతి= అరుంధతీదేవి భర్తయగు వసిష్టుడు మంకణునకున్‌=మంకణుడను మహర్షికి, లంకించి= (మనస్సుతో) పెనవేసికొనునట్లు, చెప్పెన్‌=చెప్పెను భావము - అనుగు మామయగు హిమవంతుని ఉద్దేశ్యమును సఫలము చేసిన శంకరుడు యాచకుల పాలిటి కల్పవృక్తమని వసిష్ట మహర్షి మంకణ మహర్షి మనప్పునకు హత్తుకొనునట్లు చెప్పెను క॥ గిరిసార్వబౌమ కన్వా కరరగ్రహణ సుమంగళతైక కౌతుక సంప త్పరిపూర్ణ హృదయు శంకరు( గరుణా కింకరుని నురగ కంకణు. గొలుతున్‌ 164 అర్ధము - గిగ్రి హృదయున్‌ గిరి సార్వభౌామ=(పర్వత చక్రవర్రియగు) హిమ వంతుని కర్వా=పుత్రికయగు పార్వతి యొక్క కరగ్రహణ=పాణిగ్రహణము - అను సుమంగళ=అధిక శుభమువందు ఎక=ప్రధానమగు కౌతుక=సంతోషమనెడి సంపత్‌ సంపదచేత పరిపూర్ణ=బ్రాగ్సుగా నిండిన హృదయున్‌=మ వస్సుగలట్టియు కరుణాజదయకు, కింకరుక్‌=సేవకుడై వట్టియు ఉరగకంకణున్‌=సర్పమే చేతికడియముగాగల శంకరున్‌=శివుని కొలుతున్‌=*ువింతును భావము - పార్పత్తీ పాణిగ్రహణ మంగళము వలన గలిగిన ఆవందపూర్ణ హృదయు డును దయకు దాసుడగువాడును దయామయుడు రాగకంకణుడు వగు శంకరుని సేవింతును విశేషము - ఈ పద్య ద్పిత్రీయ పాదము వందు. క్రరగ్రహణ అను సమాన మధ్యగత మగ గ్ర అను సంయుక్షాకరముచే కర లోని రేఫము గురువు అగుము అట్లైన గణభంగ మగును ఇది సంస్కృత సమాస మధ్యగతము “ రహౌవ్యంజన సంయోగే ' మున్నగు సూత్రములంబట్టి వృంజనయుక్తములైన “ర హ' వర్ణములు తేలికగా ఉచ్చరింపఎడుట కవకాశ్వు గలదు అట్లగుటచేత తత్పూర్వవర్తము గురువు కావలసిన నిర్భంధము లేదు (సరస్వతీ కంఠాభరణము ప్రధమ సంపుటి స్ఫూర్తిశ్రీ అనువాదము పు - 212) కావున ప్రస్తుత పద్మమువ కర లోని రేఫము లఘువని కవి అభిప్రాయము శ్రీనాధుని మరి రెండు ప్రయోగములు ఉ॥ వివిధామర ముఖ్య పతిషితంబులై భీమ 4-31 తే తా(బ్రవర్తిల్లు లక్షగంధంబు తోడ కాశీ 1-72

978 తృతీయా బిందు పూర్వక క' కారము యొక్క అవృత్తి యుండుటచే ఇచట వర్ణఎన్యాస్త వక్రత కలదు శివ పర్యాయ పదముగా వాడిన శంకర" నామము ఇటి నొర్ధకము క్రన్సక్ర పర్యాయ వక్రత కూడ కలదు క॥ నీహార భూధరేశ్వరు నీహా రమణీయ మూర్తి నిందుకర హిమా నీ హార హీర కుముద సు ధాహార సమాన కాంతి నభివర్ణింతున్‌ 165 అర్థము - నీహార భూధర+ఈశ్వేరున్‌= మంచుకొండ ప్రభువైన హిమవంతుని యొక్క ఈహా=కోరికచేత, రమణీయ=అందమైన, మూర్తిన్‌=ఆకారము గలట్టి, ఇందుక్రర= చంద్ర కిరణములతో, హిమానీ=మంచుతో, హార=ముత్యాలహారముతో హీర=వజ్రముతో, కుముద=తెల్లకలువతో, సుధాహార=జఅమృతాహారులతో సమాన=తుల్యమైన కాంతిన్‌=దీప్తిగల పరమేశ్వరుని, అభివర్దింతున్‌=స్తుతింతును భావము - హిమవంతుని కోరికచేత అందమైనవాడును వెన్నెల మంచు ముక్తి హారము వజము తెల్ల కలువ, అమ ఏతాహారుల కాంతివంటి శరీర కాంతిగల పరమేశ్వరుని స్తుతింతును విశేషము - అలంకారము మాలోపమ, హక్రార రకారముల అవృత్తివే వర్ణవిన్యాన వక్రత సీ భూధరేశ్వర తీర్థమునం గృత స్నానుండై భూధరేశ్వరుం గొల్చు బోధ ఫఘనుండు నిత్యమంగళుండు నిర్ణిద్ర భద్రుండును లక్ష్మీవిలాసైక లక్షయుతుండు నగుం దీర్గములలోన నత్యుత్తమంవైన తీర్ధంబు భుక్తి ముక్తిప్రదంబు మంగళ మంగళాత్మకము కల్యాణ క ల్యాణ స్వరూప మీ యాస్పదంబు తే ఛరణి ధర నాయకునకు( బ్రత్యక్షమైన యవ్విరూపాళ్టు నగర మధ్యాహ్నావేళ బోగ ఘంటా స్వనము విన్నభూజనులకు నవల వినవచ్చు ముక్తి కల్యాణ ఘంట 166

శ్రీ ఖమేశ్యర పుగాణమ 379 అర్ధము - భూబరేశ్వగ తీర్ధము సన్‌=భూధరేశ్వర నామకమగు పవిత్ర జలస్ట్థానము నందు కృతస్నానుండై=చేయిబడిన స్నాఫము గలవాడై, భూధర+ఈశ్వరున్‌=(గిరీశుని) శివుని, కొల్పు=సేవింబు బోధఘనుండు=జ్ఞానపూర్ణుడగువాడు, నిత్వమంగళుండు= ఎల్లప్పుడు శుభములు గలవాడు నిర్లద్ర భద్రుండును=జాగ్రత్తయందు సర్వోత్తముడు, లక్ష్మీ యుతుండు లక్ష్మీ=శ్రీదేవి యొక్క విలాస= ౨లాసమనెగ, ఎక=ప్రధానమైన లక్ష్మ= చిహ్నాముతో, యుతు( డున్‌=కూడినవాడువు అగువ=అగును ఈ+ఆస్పదంబు=భూధరేశ్వర తీర్ణమున్నచోటు, తీరములలోనన్‌=అన్ని తీర్ధముల లోము అత్యుత్తమంబు+ఐ*=మిక్కిలి గ్రేష్టమైన తీర్ధంబు=తీర్థము(అగును) అది, భుక్తి= భోగముమ ముక్తి=మోకమును, ప్రదంబు=ఇచ్చువది మంగళ=శుభముల యొక్క; మంగ ఇాత్మకము= సమృద్ధి స్వభావము గలది, కల్యాణ=నాశములేని, కల్యాణ స్పరూపము=మంగళ ప్రదమగు నాకారము గలది ధగణిధర=పర్వతములకు కాయకునకు ఫ్‌=నేతయగు హిమవంతువకు, ప్రత్యక్షము+ వఐన=కమ్నులకు కన్పించిన, ఆ+ విరూపాక్షు నగరన్‌=ఆ శివుని వగరునందు, మధ్యాన్నావేళన్‌= అహము యొక్క వుధ్య సమయముశంచు. భోగజ=(శివునికి) నివేదనము చేయునప్పుడు మోగు, ఘంటాస్వవము=గంటమైోత విన్న=వినిన భూజనులకు=వరులకు, అవలన్‌= తరువాత(మరణానంతరము) ము క్షి= మోక్షమునకు సంబంధించి, కల్యాణ=మంగళకరమగు ఘంట-ఘంటాధ్వని విశవచ్చుక్‌=విన్పించును భావము - భూధరేశ్వర తీర్ధములో స్నానముచేసి భూధరేశ్వరుని సేవించు జ్ఞానపూర్ణుదగువాడు ఎల్లప్పుడు శుభములుగలవాడు సర్వోత్తమ జాగ్రత్తగలవాడు, లక్ష్మీవిలాస చిహ్నమగు మహత్తర ధవముగల వాడగును ఈ పుణ్యదేశము తీర్థములలో నుత్తమోత్తమ తీర్ధము భుక్తి ముులనిచ్చువది శుభ సమృద్ధిమంతము లాభదాయకము మంగళప్రదమగు నాక్రారము గలది హిమవంతువకు ప్రత్యకమైన ఆ శివుని శగరులో ఘంటాధ్వని వినువాడు మరణానంతరము ముక్తి కల్యాణఘంటారవమును విఘమమ విశేషము - భగవంతునకు మహానివేదన సమయమున ఘంటను మైోగించుట అర్బనవిధానములోని ఒక అంగము మః హైమవద్చూధర సార్వభాను వర విశ్వేశోసహారక్రియా క్రమ సంతాడిత ఘ్రంటికా ఘణఘణత్కారంబు విన్నట్టి యు త్తమపుణ్యుండు వినండు ప్రాణపవనోత్కాంతి వ్యధావేళదు రమ వైవస్వత వాపు ఘోర మహిష రైవేయ ఘంటాధ్వనుల్‌ 167

తత ము 380 గ్రతయాశ్యాస, ఆర్థము _ హిమవల్‌ ఘణత్కారంబు హీమవత్‌=హిమవంతుడను భూధరజ= పర్వతముల సార్వభామ=చక్రవర్తికి (సంబంధించిన) వర= పెండ్లికొడుకు(క్రేష్టుడు) అగు, విశ్వేశ=శంకరునికి, ఉపహారానైవేద్యమను. క్రియా=పూ జావిధియందు, క్రమ=వరుసగాః సంతాడిత=బాగుగా మోగింపబడిన ఘంటికా=గంటయొక్కు ఘణఘణత్కారంబు=గణగణ ధ్వనిని, విన్నట్టిజవినినటువంటి ఉత్తమ పుణ్యుండు=పుణ్యాత్ములలో శ్రేష్టుడగువాడు, ప్రాణ పవన=ప్రాణవాయువు యొక్క, ఉత్రాంతి=(దేహము నుండి) బయటకు వెళ్ళుటచేత గలుగు! వ్యధా=బాధ గలుగు, వేళన్‌=సమయమునందు, దుర్హమ ధ్వనుల్‌ దుర్గమ=అణచ వీలుగానిః వైవస్వ్యత= యమధర్మరాజును వాహ=మోయునట్టి, ఘోర=భయంకరమగు మహిష=ఎనుబోతు యొక్క, గ్రైవేయ=కంరభూషణమగు, ఘంటా=గంట యొక్క ధ్య్వనుల్‌=మైోతలను వినండు= వినబోడు భావము. - హిమవదీశ్వరునికి మహానివేదనము చేయునప్పుడు మ్రోగించు ఘంటాధ్వనిని విను ఉత్తమ పుణ్యాత్ముడు అవసావ సమయమున ప్రాణములు పోవునప్పుడు భయంకరమగు యముని మహిషము మెడలోని ఘంటాద్వఘలను వినడు (ఆ పుణ్యాత్ముడు కైలాసమున కేగృన్స) విశేషము = ఇటువంటి పద్యమే కాశీఖండము వందు కూడ (కాశి 6-27) కలదు శా? అర్జీరాశి పరీత భూభువన మద్య స్పర్ణబండంబు శం పూర్ణిశ్వర్య సమృద్ధి. గాశిం గృత పొపుండై న దతృట్టణా భ్యర్దక్షోబుల నైదు క్రోశముల( బ్రాణాంతంబునన్‌ మర్ప్యుండా కర్ణింపండు కృతాంత వాహ మహిష గ్రైవేయ మంటాద్వముల్‌ అలంకారము పర్పాయోక్తము త్తే థౌద్ధ పిండప్రదానాది సకలవిదులు నొక్కటొక్కటి కోటి గుణోదయమునం దృప్పింగల్సించు దివి పితృదేవతలకు ధరణిధరరాజ శంభు తీర్థంబునందు 168 అర్ధము - ధరణి ధరరాజూహిమవంతుడు ప్రతిష్టించిన, శంభు తీర్ధంబునందున శివతీర్ణమువందు, శ్రాద్ధఐతద్దినము, పిండ ప్రదానాపిండములనర్పించుట, ఆది=మెదలగుః పకల=సమస్తమైైన, విధులు=విధానములు, ఒక్కటి+ఒక్కటి=(వానిలో) ప్రతియొక్కటియు?

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 381 కోటిగుణ=కోటి రెట్లు, ఉదయమున న్‌=అభివృద్ధిలో, దివి=దేవలోకములోగల, పితృదేవత లకున్‌=పితృదేవతలకు, తృప్తిన్‌=సంతృప్తిని, కల్పించున్‌=కలిగించును

భావము. - హిమవంతుడేర్పజచిన శివతీర్ధమునందు చేసిన శ్రాద్ధము పిండ ప్రదానము మున్నగు సమస్త విధులలో ప్రతి యొక్కటియు కోటిరెట్లు అభివృద్ధితో దేవ లోకములోనున్న పితృదేవతలకు తృప్తి కలిగించును త్రే॥ సప్రగోదావరముందెచ్చి సప్త్రమునులు

సప్త సప్తేందు శిఖి విలోచనుని నిలిపి

రమ్మహా శంభులింగ మభ్యర్చితులకు.

గామితార్థ ప్రదానైక కల్పకంబు 169

అర్ధము - సప్రముములు=ఎడుగురు మహర్షులు, సప్తగోదావరమున్‌=సప్తగోదావరము (గోదావరి నుండి ఎడుపాయలను), తెచ్చి=తీసికొని వచ్చి, సప్తసప్పి=(ఎడు గుజ్జములుగల) సూర్యుడు? ఇందు=చంద్రుడు శిబి=అగ్ని-ఈ ముగ్గురు, విలోచనుని=కన్నులుగాగల శివుని నిలిపిరి=ప్రతిష్టించిరి, ఆ+ మహాశంభులింగము=ఆ గొప్పదగు శివలింగము, అభ్యర్చితులకున్‌= పూజించిన వారికి కామిత=కోరిన అర్ధ=కోరికలను, ప్రదాన=ఇచ్చుటలో, ఎక=ఎప్రధానమగు కల్పకంబు=కల్ప వృక్షము

బావము - సప్త మహర్షులు సప్తగోదావరముము తెచ్చి త్రిలోచనుడగు శివుని ప్రతిష్టించిరి ఆ శివలింగము పూజించిన వారి కోరికలనిచ్చుటలో కల్పవృక్తమే

విశేషము -_ సూర్వుడు-చంద్రుడు-అగ్ని-శివుని నేత్రములు క॥ ఒకమాటు జలకమార్చిన

నొకమాటొక్ష పువ్వు మౌళి నునిచిన నొకమా

టకుటిలమతి గుడి. దిరిగిన

సకలేప్పితముల నతండు సంపొదించున్‌ 170

అర్ధము - ఒకమాటు=ఒక్కమారుః జలకమార్చిన వ్‌ అభిషేకము చేసినను, ఒకమాటు= ఒక్కమారు, మౌళిన్‌=ఆ శివలింగము శిరస్సు పైన, ఒక పువ్వుజఒక పుష్పమును, ఉనిచివన్‌= ఉంచినను, అకుటిలమతిన్‌=కపటములేని మనస్సుతో, ఒకమాటు=జఒక్కమారు: గుడిన్‌_ఆలయమును, తిరిగినన్‌= ప్రదక్షిణము చేసిన, అతండు=ఆతడు, ఫకల=సమస్తమైన: ఈప్పితములన్‌=కోరికలను, సంపాదించున్‌*గడించును

382 తృకీయాళ్యాసమి. భావము - నిర్మలమైన మనస్సుతో పస్తర్సి ప్రతిష్టిన శివలింగిమునకు ఒక్కమారు అభిషేకము చేసినను, ఒకమారు ఒక పువ్వు వా శివునిపై నుంచినను ఒక్కమారు గుడికి ప్రదక్షిణము చేసినను ఆ నునుజుడు కావలసిన వానినన్నింటిని సంపాదించుకొనును శ్ర భీమనాఖథేశ్వరుని పార బూమి యందు బంచ శివ లింగములకు నాస్పదములైన పంచతీర్ధములను నాడు పంచజనులు పాయుదురు పంచవిధ మహాపాతకములు 171 అర్ధము - భీమనాధ+ ఈశ్వరుని=భీమేశ్వర స్వామియొక్క పార్వభూమియందున్‌= 'ప్రక్కనగల ప్రదేశములోగల పంచ ?వలింగములకున్‌= అయిదు శివలింగములక్షు, ఆస్పద ములు+ఐన=స్థానములైన, పంచతీర్థములనున్‌=అయిదుతీర్ధములందు, ఆడ్షు= స్నానము చేయు, పంచజనులు=మనుజులు, పంచ విధ=అయిదు రకములగు, మహాపాత్రక్రములు= గొప్ప పాపములను, పాయుదురు=పోగొట్టుకొందురు భావము - భీమేశ్వరస్వామి వారికి ప్రక్కనగల ప్రదేశములోగల అయిదు శివలింగములకు న్థాఫశములగు పంచతీర్ధములందు స్నావనము చేయు మానవులు ఎంచమహాపాతక్ర ముక్తులగుదురు విశేషము - 3-24 వద్ద పంచమహాపాతక్ర వివరణ గలదు తే

• అందు వాపి తటాక కుల్ఫాదులందుం దీర్ధమాడ వివేకి బుద్దిం దలంపం బంచతీర్ధంబు లందించు. బంచజనుల కొత్మసలిలావగాహ పుణ్యాతిశయము 172 లందు యర్థము - అందు=అఆ భీమేశ్వర శివలింగపార్య్య భూమియందుగల, వాపి=బావు వివేకింబ్బ టాక=చెలువులందు కుల్యా+అదులందు=కాలువలు మున్నగు వానియందు అనకు: తీర్థమాడన్‌=స్నానముచేయగా, బుద్ధిన్‌=జ్ఞానముతో, తలంపన్‌* మ ౌ, ఎంచ జన్సులక్రు= మనుజులకు, పంచతీర్థంబులు=ఐదు తీర్ధములు, ఆత్మ=తమ అతిశ.. పలిలజ=నీటియందు, అవగాహ=స్నానముచే గలుగు పుణ్య=పున్నెము యొక్క: యమున్‌=ఆధిక్ష్యమును, అందించున్‌= ఇచ్చును బావము - ఆఆ భీమేశ్వరస్వామి పార్వ భూమియందున్న బావులు, చెజువులు, క కాలువకఎ మున్నగు వానియందు స్నానము చేయవలెనని బుద్ధిమంతుడు అనుకొన్నచో పంచతీర్ధన్పుల్పు అట్టి ఇనుఇకు తమ నీటిలో స్నానము చేసిన లభించు అధిక పుణ్యమును అందించును

శ్రీ భీమేశ్వర సురాణము 383 వ॥ _ అగస్యేశ్వర రామేశ్వర నాకులేశ్వర గణేశ్వర పాతాళబైరవేశ్యరులను దేవతా పంచకంబుంబంచ తీర్థంబుల దర్శించి మానవుడు పండ్రెండు పుణ్యక్షేతంబులు దర్శించిన ఫలంబులందు మూలస్తానేశ్వర లింగం బాదిమూలం, బద్దివ్యలింగంబు దర్శించి భీమమండలంబునందు శివలింగ స్థానంబు లెన్నిగల వన్నియు దర్శించిన ఫలంబు గైకొను, వెండియు 173

అర్ధము - అగస్త్యేశ్వర భైరవేశ్వరులు, ఆగ స్తేశ్వర= అగస్తేశ్వరుడు, రామేశ్వర= రామేశ్వరుడు, నాకులేశ్వర=నాకులేశ్వరుడు, గణేశ్వర=గణేశ్వరుడు పాతాళ భైరవేశ్వరజపాతాళ బైరవేశ్వరుడు, అను=అను పేరులుగల, దేవతా పంచకంబున్‌=ఐదుగురు దేవతలను, పంచ తీర్థంబులను=అయిదు తీర్ధములను, దర్శించి=దర్శనము చేసి, మానవుండు=మనుజుడు పండ్రెండు=పండైెండు సంఖ్యగల, పుణ్యక్షేత్రంబులు=పవిత్రాలయములను, దర్శించిన= దర్శనము చేసిన(గలుగు), ఫలంబులు=పుణ్య ఫలితములను అందున్‌= పొందును, మూలస్టానేశ్వర లింగంబు=మూలస్టానేశ్వర నామకమగు శివలింగము, అదిమూలంబు= మొదటి పునాది వంటిది ఆ+దివ్యలింగంబు=ఆ మహిమగల శివలింగమును, దర్శించి= దర్శనముచేసి, భీమమండలంబునందు= భీమమండలములో, ఎన్ని=ఎన్ని శివలింగ స్థానంబులు= శివలింగములుగల ప్రదేశములు, కలవు=జు న్నవో, అన్నియు న్‌=ఐవానినన్నింటిని, దర్శన ఫలంబు=దర్శనము చేసిన ఫలితయిను, క్రైకొనున్‌ గ్రహించును, వెండియు” మజియును

భావము -_ అగస్త్యేశ్వరుడు రామేశ్వరుడు, నాకులేశ్వరుడు గణేశ్వరుడు? పాతాళ బైరవేశ్వరుడు అను నైదుగురు దేవతలను పంచతీర్ధములను దర్శించిన మానవుడు పండ్రెండు పుణ్యక్షేతములను దర్శించి; గలుగునంత ఫలము వందును అచటనున్న వానిలో మూలస్థానేశ్వరమను శివలింగము మొట్టమొదట ఆ క్షేబ్రమునకు పాది వంటిది ఆ దేవుని దర్శించినచో భీమమండలములోగిల అన్ని శివలింగ ప్రదేశములను దర్శించినంత పుణ్యము గలుగును మజియును తే సప్తగోదావరము భీమ౭ంకరుణని

నొకులేశ స్వయంచుం చినాకపొణి

రుద్రపాదంబులను సబూరూఢభక్తి€

దలళతు రెవ్వారు వారపొ ధన్యమముం 174

తృతీయాశ్వానయు తరత అర్ధము - నప్తగోదావరమున్‌=సప్తగోదావరమును, భీమశంకరునిని=భిమేశ్వేర స్వామిని, నాకులేశ=నకులేశ్వరుడు స్థాపించిన స్వయంభున్‌=స్వయముగా నావిర్శవించిన పెనాకపాణిన్‌=(పినాకమను పేరుగల ధనుస్సు హస్తమునందుగల) శివుని రుద్రపాదంబులనా" (రాజమహేంద్రవరము వద్దగల) రుద్రపాద ప్రదేశమును సమారూఢ=బాగుగా వృద్ధి పొందిన! భక్తిన్‌=భక్తితో, ఎవ్వారు=ఎవరు, తల(తురు=స్మరింతురో వార=వారే, ధవ్యమతులు పో నిశ్చయముగ కృతార్ధమగు మనస్సుగలవారు భావము - సప్రగోదావరమును. భీమేశ్వరుని, నాకులేశ్వరుడవు శివలింగమును రుద్రపాదములను దర్శించువారే నిశ్చయముగా కృతార్ణులు వ॥ అని దక్షారామ మాహాత్యంబును భీమలింగ మహిమంబును సప్తగోదొ వర్‌ 'ప్రశస్తియు, ద్వాదశ తీర ప్రబావంబును, ఒంచతీర ప్రయోజనంబునో [డో వినిపించి కుంభ సంభవృండు 1/5 అర్ధము - అని=అని, కుంభ సంభవుండు=అగస్హ్యుడు, దక్షారామ=దక్షారామమో వ్‌ ఆతని మ్‌ వాముంి యొక్క, మాహాత్మంబును= మహిమను, భీమలింగ=భీమేశ్యర లింగము యొక్క: మొ న, చ గమాహాత్యమును, సప్తగోదావరజసప్తగోద్వార్వ్ను యొక్క ప్రజ్తియునల తమల తీర్ధముల యొక్క ప్రభావంబుషు=మహిమను. పంచతీకో క్క ట్రయోజనంబను=లాభమృున్లు, వినిపించి=చెప్పి ్య భావము - బ్రని బ్రగపం ప భీమ్‌ అన అగస్త్య మహర్షి వ్యాష్స్వకు చక్షారామ మహిమను, లీ లెంగ మాహాత్మమును, సప్తగోదావర ౨ నమునో 1 4! ర సద. లో వభౌ పంచతీర్ధముల వ్ర ఆస్టిన్‌ పండ్రెండు. త్రీర్రముల ట్ర క్‌ అన గలుగు ప్రయోజనము వినిషింవెను % “బీమనాధుని దిచువన స్వామింగొలువం పోదమే ధి న నదె యిస్థ మద్యాహ్న బోగవేళ్త విజ త ్బ్టల్య జగరుంకృత్ర మృదంగ్ల నిస్వనంజు స ఢ ధ్యాహ్న మధ్యాహ్నమృనందలి, భోగవేళన్‌=భోగము-మహో వగు? ర + తిభువన=మూడ్తు లోకములకు, సా సౌధ భీమ నాధునిన్‌=భీమేశ్వరుని, క్రొ లువంన్‌=సేవించ్చట్రక్స, ప భృుదమో ల్‌ 2 నర్తవశాలయగు భవనము య్బోళ్త : బోదమే=చెళ్ళుదః నంబు? సో లక యొక, నిన 0౮ * జగరుంకృత=గొప్పదగ్స నూపుర ధ్వనితో గూడిన? మద్దెల ్‌? న్వినంబు=ధ్యని, అదె=ల్రద్రగో, విజంభిం చెక= చెలరేగినది

ఈ అమశ్వేర పురాణము 3835 బావము. = ఇవుడు మద్యాహ్నమున జరుగు మహానివేదన సమయమున జెగన్నాదుడగు భీమేశ్వరస్వాఎుని దర్శింప బోవుదమా” అదిగో! నాట్య భవనములో నృత్య నమయమంన పాద భూష౯ దృనితో గూడి మద్దెల మోత చెంరేగుచున్నది వః. అనిపలికి యనంతరం ఒయ్యిరువురు రాజమౌర్గంబున 177 అర్ధము - అని=అని పలికి=చెప్పి అనంతరంబు=తరువాత, ఆ+ఇరువురు=అ భావము - అని పలికి తరువాత అగస్త్య వ్యాసులు రాజమార్గము వందు నడువసాగిలి అగస్త్య న గస్త్య వ్యాసులు బీమేశ్వరాలయంబు దర్శించుట ళ్‌ స క త్రిపుర సంహారంబు దివిజ నాయక భుజా షంభ దంభఖోళి సంస్తంభనంబు గరళ రూటమహాగ్ని కబళ నాటోపంబు దక్షాధ్వర క్రియా ధ్వంసనంజు మత్సృలాంఛన దర్ప మధన సంరంభంబు, దేపడారు వన ప్రదేశ విహృతి నరు లింగమూర్తి విస్పురణ విలాసంజు శ గాత్కాయనీ కరగ్రహణకేళి గండవేదండ దానవ బఅండనంబు దండపాణి జలంధ రాంధక వధంబు( పొడు గంధర్వ్యపతులచే భరితమైన న. మొగలి వాకిలి జౌచ్చి రమ్ముని వృషభులు స్త్రి కేయుటు దివిజ స్త్‌ అర్థము - త్రిపుర సంహారంబు=మూదడు పట్టణములనంతము వయ ము శరంబు, దివిజ నాయక=దేవే యొక భుజాబుజమనెడీ పం ౦బ అల్ప =దివెంద్రుని ర అచపలుడుగునట్లు చేయుట ౦భోళి=వజ్రాయుదము యొక్క ఫంస్తంభనంబుకచే్టలొ స ష్య ళకూటి=విషరాశియనెడి మహా+అగ్ని=గొప్పదగు అగ్నిని కళళ శ లి ఆటోవ =యజమను కొ . ళ్‌ ఆటోపంబు=తొందర, చక్ర=దక్షుని యొక్క: అధ్వరక్రియా*యజ్ఞమ ( 6బృ=ద్వంసము చేయుట న న ను, మదనె స్య వై తృ్యలాంఛన=(చేప జెండా గుర్తుగాగల) మన్మదునిః దర్శ౭గర్వము నమను స న. దొ ౧ స్య యుట యందలి, సంరంభంబు=ఉత్సాహము: దేవదారువన=దేవ

తృతీయాశ్వాసము. 386 ఉరు=గొప్పదగు; లింగమూర్తి=లింగస్వరూపము యొక్క విస్ఫురణ=కొాంతి విలాసంబు=క్రీడయును కాత్యాయనీ= పార్వతిదేవి యొక్క కరగ్రహణ=పాణిగహణము వివాహ మాడుటయను కేళి=క్రీడయు గండ వేదండ=మత్తగజమను: దానవ=రాక్షసుని ఖండనంబు=త్రుంచుట, దండ వధంబు, దండపాణి= యముని, జలంధర=జలంధరుని, అంధక=అంధక్రుని, వధంబు= చంపుట - హింసించుట - అను శివలీలలను, పాడు=గానము చేయు గంధర్వపతులచే= గంధర్వాధిపతులచేత, భరితము*+ఐన=నిండియున్న మొగలి వాకిలిన్‌= ప్రధాన ద్యారమును అ+మునివృషభులు=ఆ మహర్షి శ్రేష్టులు, చొచ్చిరి=ప్రవేశించిరి భావము - మునిశ్రేషులగు అగస్త్య వ్యాసులు భీమేశ్వరాలయ మహాద్వారమును ప్రవేశించిరి అప్పుడు అక్కడ గంధర్వ శ్రేష్టులు పరమేశ్వరుడొనర్చిన త్రిపురాసుర సంహారము, ఇంద్ర భుజస్తంభనము, కాలకూటకబళనము, దక్షాధ్వర ధ్యంసము, మదన సంహారము దేవదారు వనవిహారము, లింగాకారధారణము పార్వతీ వివాహమం గజాప్పుర సంహారము, యను విజయము, జలంధర వధ, అంధక సంహారము అను శివలీలలను స్తుతించుచు గానము చేయుచుండిరి విశేషము. - ఇందు పరమ శివలీలలలో పండ్రెండు ప్రస్తావింపబడినవి ఇవి యన్నియు ప్రసిద్ధములే సీ. పంచాంగ శుద్దిగాం బరిఢవించుచు భృంగి మతి నాడు నెందేని ప్రతిదినంబు ల్రైదశ వర్గంబు ముప్పది మూండు కోట్లును 'నేకదేశమున నెందేని యుండు బలుకుంబూంబోండి యర్వది నాల్గు కళలతో విహరించు చెందేని విద్య చూపు సాని యీశానియై సవరించు నెందేని మహిత పింఛాలీల మరులు పట్ట, తే! నెద్ది కైలాస శిఖరికి బెద్ద యుద్ధి, పౌల మున్నీటి కెయ్యది ప్రసవ భూమి చంద్ర లోకంబునకు నెద్ది సాటి యట్టి భవ్టుని కల్యాణ మణీ మండపంబు గనిరి 179

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 387

అర్ధము - భృంగి=భృంగిశ్వరుడు, మతిన్‌=కోరికతో పంచాంగ శుద్ధిగాన్‌=అయిదంగ ములు పవిత్రములగునట్లుగా, పరిఢవించుచున్‌=ప్రవర్రించుచు; ప్రతిదినంబు=ప్రతి దినమును: ఎందేని=ఎ కల్యాణ మండపములో, ఆడున్‌=నాట్వము చేయునో

త్రిదశవర్గంబు=దేవతల సమూహము, ముప్పది మూండు కోట్లును=ముప్పది మూడు కోట్లమంది? ఎందేనిన్‌=దేనియందు, ఎకదేశమునన్‌=ఒక్క ప్రదేశములో మాత్రమే, ఉండునా నివసించునో

పలుకు+పూంబోండి=వార్టేవి, అర్వది నాల్గు=అరువది నాలుగు, కళలతోన్‌= కళలతో, విహరించుచు=విహారము చేయుచు, ఎందేని=ఎ మంటపమునందు, విద్య చూపు=తన విద్యా ప్రదర్శనము చేయునో

సాని=వేశ్య, ఈశానియై=పరమేశ్వరి వేషము దాల్చి మరులు పుట్టన్‌=(చూచువారికి) మన్మధ వికారము కలుగగా, మహిత=గొప్పదగు, పింఛాలీలన్‌=నెమలి పింఛము ధరించు విలాసమును, ఎందేని=దేనియందు, సవరించున్‌=అలంకరించు కొనునో

ఎద్ది=ఎయ్యది కైలాస శిఖరికిన్‌=క్రైలాసమను పర్వతమునకు, పెద్ద యుద్ది=అధిక సమానమో: ఎ+అది=ఎది పాలమున్నీటికిన్‌=క్షీర సముద్రమునకు, ప్రసవ భూమి=పుట్టినిల్లో ఎద్ది=ఎది, చంద్రలోకంబునకు=చంద్రలోకమునకు సాటి=వమానమో, అట్టి*అటువంటి: భవుని=శివుని యొక్క కల్యాణ మండపంబు=కల్యాణ మండపమును, కనిరి=(మహర్చులు) దర్శించిరి

భావము - అగస్త్య వ్యాసులు భీమేశ్వరస్వామి వారి కల్యాణ మండపమును దర్శించిరి అచ్చట భృంగీశ్వరుడు ప్రతి దినము పంచాంగ శుద్దిగా కోరికతో నాట్యము చేయును ముప్పది మూడు కోట్ల దేవతలు అందలి ఒక భాగమున మాత్రమే నివసింతురు సరస్వతీ దేవి అరువది నాలుగు కళలతో నట విహరించుచు తన విద్యా వైభవముము ప్రదర్శించును వేశ్య పరమేశ్వరి వేషము దాల్ని చూచువారికి కోరిక కలుగునట్లుగా శిరమునందు నెమలి పింఛమును దాల్చును అది కైలాస పర్వతముతో సమానము పాల సంద్రమునకు పుట్టినిల్లు చంద్రలోకముతో సమానమైనది

విశేషము - అఖువది నాలుగు కళలు వీనినే చతుష్టష్టి కళలు అందురు వీనిని భోజదేవుడు ఇట్లు చెప్పెను

1 గీతము, 2 వాదిత్రము, 3 నృత్తము, 4 నాట్యము, 5 చిత్రము, 6 పుస్తక కర్మ 7 పత్రచ్చేద్యము, 8 లిపిజ్ఞానము, 9 వచన కౌశలము, 10 వైలక్షణ్యము, మాల్యవిధి, 12 గంధయుక్తి, 13 ఆస్వాద్య విధానము, 14, అనురంజన జ్ఞానము, 15

388 తృతీయాశ్వాసము. రత్న పరీక్ష, 16 సీవ్యము 17 ఉపకరణ క్రియ, 18 ఆజీవ జ్ఞానము 19 పశ్వాది వైద్యము 20 మాయాకృతము, 21 పాషండ సమయ జ్ఞానము 22 క్రీడా కెవలలము 23 సంహనము 24 శరీర సంస్కార కౌశలము 25 ఆయప్రాప్తి 26 రక్షావిధానము 27 రూప సంఖ్య 28 క్రియా మార్గము 29 జీవగ్రహణము 30 నయజ్ఞావనము 31 చిత్రవిధి 3౩2 గూఢరాశి 33 తులావిధి, 34 క్లిప్త గ్రహణము, 35 అనుప్రాప్తి 36 లేఖ 37 స్మృతృ్యనుక్రమము 38 లీలావ్యాపార మోహములు 39 గ్రహణాడానము. 40 ఉపస్తాప విధి 41 యుద్ధము 42 తతము, 43 గతము, 44 ప్రీ పురుష భావ గ్రహవము 45 స్వరాగ ప్రకాశనము 46 ప్రత్యంగదానము 47 శఖవిచారము 48 దంత విచారము 439 నీవీస్రంసనము 50 గుహ్యస్పర్శనలోభ్యము 51 పరమార్థ కాశలము 52 భూషూము 53 సమానార్ధత 54 ప్రోత్సాహము క5 మృదు క్రోధ ప్రవర్తశము 56 క్రుద్ధ ప్రసాదవము 57 సుప్తాపరిత్వ్యాగము 58 పరమ స్వాపసము 59 గుహ్య గ్రహము 60 స్తాశ్రపాతనము 61 రమణ వీక్షణము, 62 స్వయం శపధ శ్రియ 63 ప్రస్టితాను గమృవము, 64 పునర్నిరీక్షణము రషువంశము అష్టమ సర్గలౌ 67వ శ్లోకము క్రింద వ్యాజ్యాత మల్లి వాధచ్రూరి ఇచ్చిన! పై పట్టిక దానిని ఘూని చతుష్పష్టి కళలు అను పదము క్రింద ముడాహరించివది పంవాంగములు భ్యంగి నాట్వము గావుప మ“ప్పు కమం కనుబొమలు చేతులు కాళ్ళు అఘు నైదంగములు శుద్దముగా మండుటఓ తిదపలు ఎప్పుడును ముప్పడి యెండ్లచయస్సున సుండువారు బాల్య కౌమౌ యౌవ వార్గకములను నాల్గు దశంతొ మూడవ దశ - యౌవవమృుశందే ఎప్పుడ నండువార్త సాని ఈశానియైనప్పటి విశేషములు 1 ఆ 105 పదృముతో వర్షితములు ఊ॥ డ్రాన్సిక్రిం దూర్ప్చుదిక్కున సుదాకరబింబ సహస్రకోటి శ భా నిచ కాంతితో గగన బాగము రాయుచు భీమనాయకే శాన వహాట్టహాస రుచి సంపద సొంప్ప వహించినట్టి శ్రి భానుజదార మండసము బవృమునీంద్రులు గాంచిరయ్యెడన్‌ 161 అర్ధము - దానిక్రిన్‌=ఆ శివుని కల్యాణ మంటపమంనకు తూర్పు దిక్కునవ్‌=తూర దిక్కునండు ఘుధా కాంతితోక్‌, పుధాకరభింబ= చంద్రబింబముల యొక్క, సహస్ర కోటి వేయి కోట్లు యొక్క, శోభా=దీప్తితో నిభ=సమానమగు కాంతితో న్‌=వెలుగుతో, గగన భాగము. ఆకాశ ప్రదేశమును, రాయుచు=జఒరిసికొనుచు, భీమ పంపద, భీమనాయక=భీమశ్వరుడ

శ్రీ భీమశ్యర పురాణము. 389 ఈశావ=శావుని యొక్క మహాజగొప్పవగు అట్టహాస=పెద్ద నవ్వు యొక్క. రుచి సంపద=కాంతి శోభతో సొంపు వహించివట్టి= అందము దాల్చిన శ్రీ=శోభాయుక్తమగు భానుజ=(సూర్యుని కాంతిగల) భానుజమమ పేరుగల ధారమండపమున్‌=ధార మండపమును, భవ్య=అదృష్ట వంతులగు ముని+ఇంద్రులు=మునిశ్రేష్టులు ఆ+ఎడన్‌=ఆ ప్రదేశమునందు-ఆ సమయము నందు, కాంచిరి=చూచిరి

భావము - ఆ కల్యాణ మండపమునకు తూర్పుదిక్కునందు వేయికోట్ల చంద్ర బింబముల శోభవంటి కాంతితో రాకసమువంటుచు భానుజ ధారమంటపమున్నది అది భీమేశ్వరస్వామి అట్టహాసమువలె తెల్లని కాంతి కళిగియున్నది అగస్త్య వ్యాసులు దానిని దర్శించిరి

విశేషము. - భానుజ వైరి మండపము అని పాఠరాంతరము ధారమండపము భీమేశ్వరుని అట్టహాపముతో పెంపాొందినదమటకు కాళిదాసుని మేఘసందేశములోని శ్లోకపాదము మూలరూపముగా వచ్చును

రాశీభూత ప్రతిది; మివ త్రంబకిస్వాట్టహాస (1-62)

పరమేశ్వరుడు ప్రతిదినము చేయు అట్టహసము రాశీభూతమైనట్లు కైలాస పర్వతమం+న్నది వ॥ అనంతరం బా ఒహిర్గెహ ప్రదేశంజబున 181

అర్ధవు - అవంతరంబు - తరువాత ఆ బహిర్లేహ ప్రదేశంబున - గృహము కా

• దేవాలయమునకు బయటి స్థలములో

బావవు - భీమేశ్వరాలయమునకు వెలుపలిచోట తే. నివిల పరివార దేవతా నిదహమునకు

వందన మొనర్చి రుత్తర ద్వారభూమి

దండపాణిశ శశికలా మండనునకుః

జేసి రవివాదనంజులు సిద్ద మునులు 182

అర్ధము - సిద్ధముములు=పవిత్రులగు బుషులు, నిఖిల=సమస్తమైన పరివారో కుటుంబములోని పరిజనులగు దేవతా=దేవతల యొక్క నివహమువకున్‌=ఎసమూహమునకొః వందవము=నమస్కారములు, ఒవర్చిరి=చేసిరి ఉత్తరద్వార భూమిన్‌=ఉత్తర దిక్కునగల వాకిలియున్న పదేశమువందున్న దండపాణి+ఈశ=దండపాణి స్వామయను శేనికలామండ మ నకున్‌= చంద్రరేఖ అలంకారముగాగల శివువక్సు అభివావవంబులు= చకముష్కు నరు 0 మోగి షన

390 తృత్తీయాశ్వాసము భావము - సిద్ధమునులగు అగస్త్య వ్యాసులు భీమేశ్వరస్వామివారి పరివార దేవతలకు నమస్కారములు చేసిరి తరువాత అఆ ఆలయమునకు ఉత్తర దిక్కునగల ప్రదేశమునందున్న దండపాణి రూపుడగు పరమేశ్వరునకు నమస్కారములు చేసిరి విశేషము - పరివార దేవతలు - ప్రతిష్టితుడగు ప్రధాన దైవమునకు భార్యా పుత్రమంత్రి సామంత పరిచారకుల వంటి దేవతలు శశికళామండనునకును శంకరునకు - అని పారాంతరము ఉ॥ తండు భుజార్గళా కలితతప్త మహాకలధౌత ఘంటికా మండిత వేత్ర దండ పరిమర్ధన బీతివశాత్సలాయితా ఖండల ముఖ్య దైవత నికాయము సంయమి బాగభేయమ్సున్స్‌ ఖండకురారు మోసల సుఖంబున జొచ్చిరి శ్రైవపుంగవుల్‌ 183 అర్థము -తండు నికాయము, తండు=తండువను పేరుగల బెత్తమువాని, భుజ అర్గభా=గడియ వంటి బుజము(బేతి)చేత, కలిత=పట్టుకొనబడిన, తప్త=(కాల్బబడ్డిన)-పుటము వేయబడిన, మహాకలధాత=గొప్పదగు బంగారపు ఘంటికా=చిజు గంటలతో, మండిత అలంకరింపబడిన, వేత్రదండ=బెత్తముతో మర్ధన=కొట్ట రోయను భితివశాత్‌= భయవశమునః అలాయిత=పారిపోయిన, ఆఖండల=ఇంద్రుడు, ముఖ్య=మొదలగు, దైవత నికాయము* దేవతల సమూహము గలదియు, సంయమి=మహర్షులకు భాగధేయమున్‌=భాగ్యమైనదియు వగు, ఖండకురారు=(ఖండ పరశువు ఆయుధముగాగల) శివుని, మోసలన్స=నగరి తల వాకిలి పంచసు, శైవ పుంగవుల్‌=శైవ శ్రేష్టులగు అగస్త్య వ్యాసులు, సుఖంబునన్‌=సుఖముగా: చొచ్చిరి=ప్రవేశించిరి భావము - శ్రైవపుంగవులగు అగస్త్య వ్యాసులు మహర్షుల భాగ్యమగు భీమేశ్వరాలయ తలవాకిలి ప్రధానద్వార ప్రదేశములో సుఖముగా ప్రవేశించిరి అచటి నుండి శివగణ డ్రేష్ణుడగ తండువను వేత్రహస్తుడు చేతిలోని బంగారు చిరుగంటల నలంకృతమగు వేత్రదండమమేలో శిక్షీంచునను భీతితో ఇంద్రాది దేవతలు పారిపోవుట గలది మోసల విశేషము. - వేత్రహస్తుల విజృంభణము ప్రాచీన వాజ్బయములో బహళమఘు భీతివశాక్‌ పలాయిత - సంస్కృత సమాసములో విభక్తి లోపింపకుండుట వ॥ _ ప్రవేశించి భక్తిశ్రద్ధానుపూర్వకంబుగా నంతర్భవన ప్రదక్తిణంబు సేయునప్పుడు తిరుచుట్టు మాలిక యందు 184

శ్రీ భీమశ్వర పురాణము 391 అర్ధము - ప్రవేశించి=చొచ్చి. భక్తి శ్రద్ధా+అనుపూర్వకంబు గాన్‌=భయముతో గూడిన ప్రేమ, సమ్మానములు ఒకదాని తరువాత నింకొకటి కలుగగా, అంతర్భవన:=(ప్రాకారములోని ప్రధాన దేవాలయమునకు ప్రదక్షిణంబు=ప్రదక్ష్తిణము, చేయునప్పుడు=చేయునట్టి సమయములో: తిరుచుట్టు మాలికయందు=మంటప ప్రాకారమునందు భావము - ఆ మహర్షులు మహాద్వారము నుండి ప్రవేశించి భక్తి శ్రద్ధలతో ప్రధాన దేవాలయమునకు ప్రదక్షిణము చేయునప్పుడు మంటప ప్రాకారములో స్కీ. వణంకు గుబ్బలి రాచవారి కూరిమి కన్వ భీమయ్య శుద్దాంత భామం గొలిచి కంధరంబున నుండి గంధ సింధురమైన గుజ్ఞువేల్పుం గుమార గురుని గొలిచి, కైవల్య నిధికి దుర్గా మహాదేవికి సర్వమంగళకు నంజలి ఫుటించి, యాౌశాతటీ పటలీ శాటికా కటు వటుక ఖైరవు నిష్ట్ణవరదు జూచి, శే. నలువ సేవించి యిందిరానాధుగాంచి యితర పరివార దేవతా ప్రతతి కెల్ల నేటికోళ్ళిచ్చి యెక్కి రమ్మేటి మునులు మృడుని హాటక వైలంబు మీంది నిలువు 185 అద్ధము - ఆ+మేటి మునులు=శ్రేష్టులగు నామహర్షులు, వణంకు గుబ్బిలి=హిమ వంతుడను, రాచవారి=రాజుగారి, కూరిమి కన్య=ప్రియపుత్రికయగు, భీమయ్య=భీమేశ్వరుని: శద్ధాంత భావానె-అంత పుర (ప్రీయగు పార్వతిని, కొలిచి=సేవించి, కంధరంబున నుండి=మెడపై నుండి, గంధ సింధురము+ఐన=మత్తగజ (ముఖ) మైన, గుజ్జు వేల్పునామరుగుజ్ఞు దేవుడును: కుమార గురునిన్‌=కుమారస్వామి అన్నయగు వినాయకుని, కొలిచి=సేవించి కైవల్య నిధికిన్‌*మోక్షమునకు గనియును, సర్వమంగళకున్‌=అన్ని శుభములు గలదియునగుః దుర్గా మవాదేవికిన్‌=దుర్ణయను పేరుగల మహారాజ్ఞిక్రి అంజలి ఘటించి

392 తృతీయాశ్వాసము ఇష్టవరదున్‌=కావలసిన వరములిచ్చునట్టి, ఆశా ఖైరవున్‌ ఆశాతటీ=ద్రగంతముల; పటలీ=సమూహమ శాటికా=వస్తమైన కటున్‌=నడుముగల, వట్సుక్ష ఖైరవున్‌=వటుక బైరవస్వామిని, చూచి=దర్శించి నలువన్‌=బ్రహ్మను, సేవించి=పూజించి ఇందిరానాధున్‌=విష్ట్ణువును, కాంచి= దర్శించి, ఇతరజతక్కిన, పరివార దేవతా=పరిజనమగు దేవతల యొక్క, ప్రతతిక+ఎల్లన్‌- సమూహమువకంతకును, ఎటికోళ్ళు= నమస్కారములు ఇచ్చి=సమర్పించి మృడుని=శివుని: హాటక శ్రైలంబు=వెండికొండకన్న మీ6ది=పైదగు-ఎక్కువదగు నిలువృన్‌=అంతమ్రను: ఎక్కిరి=అధిరోహించిరి భావము. - అగస్త్య వ్యాసులు హిమవంతుని ప్రియపుత్రికయు భీమేశ్వరస్వామి అంత పుర ప్రీయగు పరమేశ్వరిని సేవించిరి తరువాత కుమారస్వామి అన్నయు, గజముఖుడగు వినాయకుని సేవించిరి మోక్ష స్థానమును సర్వ మంగళయునగు దుర్గాదేవి! నమస్కారములు చేసిరి దిగంబరుడు అభీష్త ప్రదాతయగు వటుక ఫైరవస్వామిని దర్శించిరీ బ్రహ్మను పూజించిరి విష్యవును దర్శించిరి ఇతర పరివార దేవతా సమూహమునక నమస్కారము లర్చించిరి తరువాత పరమేశ్వరుని వెండి కొండకన్న గొప్పదగ్స పై అంతస్తును ఎక్కిరి క్‌ శం చ్‌న దమం ఇాగి ళీ ఎవ _వోమము = శ్రీ భీమేశ్చరస్తామి వారి పరివార దేవతలకు దర్శించు క్రమము ఇందు. ౦పబడిశది. క్రింది భాగమున రెండవ ప్రాకారము లోపల నెలకొనియువ పరివాళ దేవతలు వీరు | శ్రీనాదునకు-శివుని మంచుంగొండయ నుంగు మెలడ్షికొడుకు. బ్రని అనుటయు పార్వతిని వణ వా ' అని అశ 1 ణకు గుబ్బలి రాచవారి కూరిమి కన్య ఆని అఘుటయు చాల ఇష్టము శ్చ సందర్శించిరి భీమనాధు6 దీజగత్సమ్మాహనాకారు న ర్థేందూత్తంనుని దక్షిణాచ్ధి లహరీ హేలా విహార క్రమా నబృందాయాత సుగంధవాహ పరిషత్సానాతిరేక స్సుర త్తుందిస్వాంగక దందశూక కటకాస్తోకేష్టబ హారళున్‌ 186 వాజి నో టి అర్ధము - దక్షిణ అర్గళుక్‌, చక్షిణ+అబ్ధి=దక్షిణ దిక్కు నందలి సముద్రము యొక్క లహరీ=తరంగములపై హేలా=విలాసముతో, విహారక్రమ=విహరించుటయందలి పూనికతో ఆస్పంద=క్రొంచెము కదలికతో, ఆయాత=వచ్చిన, సుగంధవాహః=చక్కనిగాలుల, పరిషత్‌ సమూహముచ మారఎడంనినేకంెల డు అం టే ల టా పటారం కుం

శ్రీ భీమక్వర పురాణము 393 లాడుచున్న తుంది=(పెద్ద పొట్టగల)-నిండైన, స్వ+అంగక=తమ శరీరములుగల దందశూక= సర్పముల కటక=కంకణములచేత అస్తోక=గొప్పవగు, ఇష్ట+బాహ+అర్గళున్‌= ప్రియమైన గడియల వంటి బాహువులు గలట్టియు, త్రిజగత్‌=ముల్లోకములను, సమ్మోహన=మోహింప జేయు, ఆకారున్‌=రూపము గలట్టియు. అర్హ+ ఇందు+ ఉత్తం సుని= అర్ధచంద్రుడు = చంద్రరేఖ జటాజూటమునందు గలట్టి, భీమ నాధున్‌=భీమేశ్వరస్వామిని, సందర్శించిరి=దర్శనము చేసిరి, ఖావము - ముల్లోకములను మోహింపజేయు దివ్యరూపము గలిగి చంద్రశేఖరుడగు భీమేశ్వరుస్వామిని అగస్త్య వ్యాసులు దర్శించిరి దక్తిణ సముద్ర తరంగములపై ముండి వచ్చు గాలులను త్రావుటచే బలిసిన సర్పములే ఆయన హస్తకంకణములైయున్నవి విశేషము - వాయువులు త్రాగి బలసిన సర్పములు హస్త కంకణములుగా కలిగి యున్నవాడు" - అను భావము గల పద్యము శివరాత్రి మాహాత్మ్యము నందు కూడ శ్రీనాధుడు వాసినాడు ఉ॥ ఆ చపలాయతాక్తి కనశకాంబురుహంబులం బూజసేయు విం ధ్వాచల కందరా నిలయు వద్రిసుతా ప్రియనవాధు నర్మదా వీచి పరంపరా సలిల విప్రషదాశ్రయ శీత గంధ వా హాచమన ప్రవృద్ధ భుజగాధిపకంకిణు రోంకృతీశ్వరున్‌ (వ 2-20) క॥ _ దృష్టించి భక్తి పరతను సొప్పాంగం బెరంగి యమ్వుహాదేవుని నా శిష్ట మునుల్పూజించిరి యప్పాపద నిరితంజులగు కుసుమములన్‌ 187 అర్ధము - ఆ నిష్టమునుల్‌=సాదువులు - (ఏదావార సంపన్నులగు ఆ మహర్షులు): దృష్టించి=ఎకాగ్రతతో దర్శించి భక్తిపరతను=భక్తియొక్క ఆదిక్యములో, స+అవ్చాంగంబు= (శరీరములోని) ఎనిమిది అవయవములు భూమికి ఆనునట్లు - సాగిలబడి, ఎరంగి=నమస్క రించి, ఆ+మహాదేవుని్‌=ఆ పరమేశ్వరుని: అవ్వాపద=బంగారము చేత, నిర్మితంబులు= చేయ బడిన, కుసఘుమములన్‌=పూలతో, పూజించిరి=పూజ చేసిరి బావము - సదాచార సంపన్నులగు అగస్త్య వ్యాఘులు భీమేశ్వరస్వామిని దరించి భక్తిపరులై సొవ్వెంగ నమస్కారము చేస బంగరు పూలతో పూజించిరి విశేషము - శ్లో ఉరసా శిరసా దృవ్వో వచసా మనసా తదా పద్స్యాం కరాభ్వాం కర్దాఖ్యాం ప్రణామో౭ష్టాంగ ఉచ్చతే

394 తృతీయాశ్వాసము వక్ష స్థలము, శిరస్సు కన్నులు మనస్సు మాట పాదములు చేతులు చెవులు - అనునవి దేహములోని అవయవములలో ముఖ్యములు శివాభిషేకమునకు మొదట ప్రయుక్త మగు మహాన్యాసములో ఒక్కొక్క మంత్రము ఒక్కొక్క అవయవముతో నమస్కరించునప్పుడు చెప్పుదురు పై ఎనిమిది అవయవములు నేలను తాకునట్లు సాగిలబడుట సాష్టాంగ ప్రణామము ఊఉ కేవల భక్తి సంపదలు గీలుకొనన్‌ హృదయాంబుజంబులన్‌ దేవరకుం గృపానిధికి దేవశిఖామణి కర్ధి సప్తగో దావర వాహినీ కనక తామరసంబుల. బూజ చేసెమై త్రావరుణుండు దానును బరాశరసూనుండు గూడి వేడుకన్‌ 188 అర్థము - మైత్రావరుణుండు= అగస్త్యుడు, పరాశరనూనుండు=(ప్రరాశరుని కుమారుడగు) వ్యాసునితో, తానునుజతాను గూడ, కూడి=కలిసి, వేడుకన్‌=సంత్రోష్తముతో హృదయ+అంబుజంబులన్‌=మన పద్మములందు, కేవలజవిశిష్టమగు- అసాధార ణమగు, భక్తి సంపదలు=భక్తి సమృద్భులు, కీలుకొనన్‌నాటుకొనగా, దేవశిఖామణికిన్‌=దేవతలలో శ్రేష్టుడును: కృషానిధికిన్‌=దయకు స్థానమైనవాడునగు, దేవరకున్‌=భీమేశ్వర స్వామికి, అర్జిన్‌=కోరికతో ఆసక్తితో, సప్త తామరసంబులన్‌, సప్తగోదావర=సప్రగోదావరమను, వాహినీ=నదియందలి, కనకవాబంగారు వికారములగు, తామరసంబులన్‌=పద్మములతో పూజచేసెన్‌=పూ జించెను భావము - అగస్త్య మహర్షి వ్యాసునితో గూడి సంతోషముతో హృదయపద్మములందు విశిష్ట భక్తి కలుగగా దయాసముద్రుడు దేవశ్రేష్టుడగు భీమేశ్వరుని సప్తగోదావరములోని బంగారు తామరపూవులతో పూజించెను వ॥ అప్పుడు పారాశర్యుండు పెన్నిధానంబు గన్న పేదయుంబోలె పరమానందం బునుంబొంది కుంచసంభవుంజూచి “మునీంద్రా! నీ ప్రసాదంబున భీమమండలం బవలోకించిత్తి ద్వాదశక్షేత్ర తీర్థంబులు చూచితిం బంచతీర్థంబు లాడితి, దక్షారామంబు గంటి, భీమేశ్వరు దర్శించితి దన్యుండనైతి, నింక నీవు పత్నీ సహితంబుగా నే వలన నైన నుండి తపంబుసేయుము. నేనును విశ్వనాథ రచితావమాన ఖేదంబు వాయ నీ స్వామిని సేవించెది నని పలికి సముచిత బ్రశారంబున నమ్మహాత్ముని వీడుకొలిపి యనంతరంబ శిష్యులుందానును - 189 అర్ధము - అప్పుడు=అ సమయమున, పారాశర్యుండు=వ్యాసుడు, పెద్ద+ నిధానం

శ్రీ భీమశ్వర పురాణము 395 ఆనందంబునున్‌=గొప్పదగు ఆనందమును, పొంది=పొంది; కుంభసంభవున్‌=అగస్త్యుని, చూచి=చూచి, ముని+ఇంద్రా=మునిశ్రేష్టా, నీ ప్రసాదంబునన్‌=నీ అనుగ్రహముతో, భీమ మండలంబు=భీమమండలమును, అవలోకించితిన్‌= చూచితిని, ద్వాదశ=పండ్రెండు సంఖ్య గల, క్షేతెక్షేతములను, తీర్థంబులు =తీర్ధములను, చూచితిన్‌దర్శించితిని, పంచ తీర్థంబులు= అయిదు తీరములందు, ఆడితి=స్నావము చేసితిని దక్షారామంబున్‌=దక్షారామమును, కంటిన్‌* చూచితిని, భీమేశ్వరున్‌=భీమేశ్వరస్వామిని, దర్శించితి=దర్శనము చేసితిని ధన్యుండను+ఐతిన్‌= కృతార్జుడనై తిని, ఇంక=ఇంక, నీవువనీవు; పత్స్నీసహితంబుగా=భార్యతో గూడ, ఏవలనన్‌+ఐనన్‌=ఎక్కడనైనను, ఉండి=నివసించి, తపంబు=తపన్సు, చేయుము= చేయుము నేనును=నేనుగూడ విశ్వనాధ=(కాశీలోని) విశ్వేశ్వరస్వామిచేతః, రచిత=కలిగింప బడిన, అవమాన=పరాభవము వలన గలిగిన) ఖభేదంబు=బాధ, పాయన్‌=పోవునట్లుగా? ఈ స్యామిని=ఈ భీమేశ్వరస్వామిని, సేవించెదన్‌= కొలిచెదను, అని=అని, పలికాచెప్పి! సముచిత ప్రకారంబునన్‌=తగివ రీతిగా ఆ+మహాత్మునిన్‌=ఆ మహానుభావుని, వీడుకొలిపి=వెళ్ళి రమ్మని: అనంతరంబ=తరువాత, శిష్యులున్‌=శిష్కులును, తానును=తానుగూడ(తరువాతి పద్యము లోని కన్వయము) భావము - అప్పుడు వ్యాసుడు పెన్నిధిగన్న పేదవలె మహానందమునంది వ్యాసుల జూచి ' మునిక్రేష్టా నీయనుగ్రహము వలన భీమమండలమును దర్శించితిని, ద్వాదశక్షేత తీరమ్యులను జూచిత్తిని పంచతీర్ధములందు స్నానము చేసితిని దక్షారామము గాంచితిని, భీమేశ్వర స్వామిని దర్శించితిని కృతార్థుడనైతిని ఇక నీవు నీ భార్యయగు లోపాముద్రతోగూడ నెచటనైన నుండి తపస్సు చేయుము నేను కాశీ విశ్వవాధుడు గలిగించిన అవమాన దు ఖము పోవునట్లు ఈ స్వామిని సేవింతును అని ఆయనను వీడ్యాని శిష్యులతో గలిసి- వ్యాసుండు బీమేశ్వరార్పనంబు సలుపుట స్కీ పంచతీర్ధము లాడ్‌ భవలింగ సన్నిథి6 'బాసాద పంచాక్షరము జపించి సొరిది నళ్ళిక్కుల సోమేశ్వరములందు భక్తిం బ్రదక్షిణం బాచరించి కుక్కుటేశ్వర కేళకూళి నుదృవమైన మణికర్ణిక నొనర్చి మజ్జనంబు నోంకారపురి. ద్రికూటోపరి స్థితులైన హరిహర ।1బహుల నబినుతించి

396 తృతీయాశ్వాసము శ్ర తుల్యగదావరీ నదిం దోయనిధిని సప్త గోదావరంబున స్నానమాది యాచరించు శివార్చనం ఒనుదినంబు దక్ష్రవాటిక నుండి సత్యవతి సుతుండు 190 అర్ధము - సత్యవతి సుతుండు=సత్యవతీపుత్రుడగు వ్యాసుడు పంవతీర్హములు+ అడి=అయిదు పుణ్యజలయుక్త సరస్సులందు స్నానము చేసే భవలింగ సన్నిధిన్‌= శివలింగము యొక్క సమీపమునందు ప్రాసాద పంచాక్షరిన్‌=ప్రాసాద పంచి క్షరియు పేరుగల మంత్రమును జపించి=జపముచేసి సారిదిన్‌=శ్రమముగా, నల్డిక్కులన్‌(నలు+దిక్కులన్‌)=నాలుగు దిక్కులందుగలు సోమేశ్వరములందున్‌= సోమేశ్వరనామక శివస్థాశములందు భక్తిన్‌=భక్తితో ప్రదక్షిణంబు* 'ప్రదక్షిణమును, ఆచరించి=చే, కుక్కుటేశ్వర= కుక్కుటేశ్వరస్వామి యొక్క కేళకూళిస్‌=క్రీడా సరస్పునుండిః ఉదృవమ.+ఐవ=జనించిన, మణికర్ణీకన్‌= మణికర్ణికయ మ తీర్ధమునందు మజ్జనంబు= స్నానముము, ఒవర్చి=చేసి, ఓంకారపురిన్‌=ఓంకార పట్టణమునందలి (ఓదూరు నందు) త్రెకూట+టపరి= త్రికూట పఠ్వతముపైన స్టితులై నజ ఉన్న, హరిహరబ్రహ్మలన్‌=విష్టవును నెవుని బ్రహ్మను: అభినుతించి=స్తోతము చేసి, __ _తుల్యక్‌తుల్వభాగయందును గొదావరి వదిక=గోడావరి నదిలోను తోయినిధిక= సముద్రమునందును, సప్త గోదావరంబునస్‌=పప్ర గోదావరములోము, స్నావమాడి=స్నానము చ అనుదినంబున్‌= ప్రతిది శముశు చక్తవాటికస్‌=దక్షారామములో ఉంద్రి=నివుంటి శివ+అర్చనంబు=నవపూజ ఆచరించున్‌=చేయుకు మ ఫభావము - వ్యాస మహర్షి పంచతీర్ణములందు స్నానము చేస శివలింగ నొన్నిధ్యములో ప్రాసాద పంచాక్షరీ మంత్రముసు జపించును తరువాత క్రమముగా ఆలయము నకు నాలుగు దిక్కులందున్న సోమేశ్వరాలయములకు భక్తితో ప్రదక్షిణము చేయును కుక్కుటేశ్వరస్వామి వారి క్రీడా పరప్సు నుండి ఆవిర్శవించిన మణికర్ణికలో స్నానము చేయును ఓంకారపురము (ఒదూరు) నందు త్రికూట పర్వతము పైనున్న హరిహర బ్రహ్మలను స్తోత్రము చేయును తుల్యభాగయందును గోడావరిలోను ఫముద్రములోము, సప్తగోదావరము వందునూ స్నాశముచేసి దక్షారామములో నుండి ప్రతిదినము శివార్చన చేయును విశేషము - సూర్య ప్రతిష్టితమైన లింగమునకు నలుదిక్కులందును సోమ ప్రతిష్టిత లింగములుండుట పరిపాటి భీమశ్వరాలయమునకు అష్టదిక్కులందును సోమేశ్వర

త్రీ భీమేశ్వర పురాణము 397

1 దక్షారామమునకు తూర్పున ఆత్రేయీ నదీతీరమునందలి కోలంక గ్రామములో సోమశ్వేరుడు గలడు

2 ఆగ్నేయమున కణ్యనదీతీరమునందు దంగేరు గ్రామములో సోమేశ్వరుడు గలడు

3 దక్షిణమున గౌతమీ నదీతీరమునందు కోటిపల్లి సోమేశ్వరుడు గలడు

4 నైరృతి దిక్కువందు గౌతమీ తీరమునందలి కోరుమిల్లిలో సోమేశ్వరుడు గలడు

5 పశ్చిమమువ తుల్యభాగా సమీపమునందు సోమేశ్వరమునందు సోమేశ్వరుడు గలడు ఈయనయే పులుగుర్తి సోమశ్వరుడు

6 వాయవ్వ దిక్కునందు వెల్లగ్రామమున సోమేశ్వరుడు గలడు

7 ఉత్తర దిక్కునందు తుల్యాసాగర సంగమ స్థల సమీపమునందు చొల్లంగి సోమేశ్వరుడున్నాడు

8 ఈశాన్యమువంచు ఆశ్రేయీసాగర సంగమ స్థల సమీపమునందు పటవల సోమేశ్వరుడు న్నాడు

ఈ సోమేశ్వర లింగములన్నియు దక్షారామమువకు ఒక యోజనము చూరములో నున్నవి

కావి వ్యాఘుడు నాలుగు దిక్కులందున్న సోమేశ్వర క్షేత్రములకే ప్రదక్షిణ మాచరించి నట్లు ప్రస్తుత పద్వములో మున్నది

రెండవ పావమువందు. బక్తి(బ్రదక్షిణంబాచరించి అమచోట అఖండ యతి క॥ థీమేకశ్వర వహిమంజున

నామోదము తోడ నోలభాడుచు నుండున్‌

ఖీమేశ్వర చరణారుణ

తామరసంబులకు సంతతము ప్రణమిల్లున్‌ 191

అర్ధము. - (వ్యాసుడు) భీమేశ్వర=భీమేశ్వరస్వామి యొక్క, మహిమంబునన్‌= మహిమయందు, ఆమోదము తోదక్‌= సంతోషముతో, ఓలలాడుచునుండున్‌= ముమగు చుండుము భీమ తామరసంబులకు భీమేశ్వర=భీమేశ్వరస్వామియొక్క చరణ=పాదము లనెడి, అరుణ=ఎజ్జని, తామరసంబులకున్‌= పద్మములకు సంతతము= ఎల్లప్పుడును, ప్రణమిల్లు5్‌=వనమస్కరింయమ

బావము - వ్యాసమహర్షి భీమేశ్వరస్వామివారి మహామహిమలో సంతనముతో మునిగి తేలుచుండును భీమేశ్వరస్వామివారి అరుణ చరణ కమలములకు ఎల్లప్పుడు నమస్కరించును

398 తృతీయాళ్యాసా సీ మాతృ గర్భాగార జాత వేదము వాయ హరుని గర్భాగార మాశ్రయించు బరమేశ్వరార్చనా పరత నించుక తన్ను నత్యంత ధన్యుంా నాత్మం దలంచు, హర్షించి హర! శివ! త్రంబకాచల గర్భ! భవ! యంచు రోమాంచ పటలి( దాల్చు గరతాళ కలన శంకర గీతములు పాడు లజ్ఞాభిమానంబు లుజ్ఞగించి తే “భీమ! భీమేశ్వరేశ్వర! ఖీమనాధ! దక్షవాటీ ప్పరాధ్యక్ష! దర్శకారి! సప్రగేదావరోత్సంగ! జయ మహేశ! నన్ను రక్షింప్తూ మనుచు విన్నపముసేయ్య 192 అర్ధము. - (వ్యాసుడు) మాతృ. ఖేదన్సు, మాత ఎగర్భజతల్లిగర్భమనెడి అగ ఇంటియందు, జాత=కలిగిన, ఖేదముజ=దు ఖము పాయన్‌=పోవునట్లుగా హరున భీమేశ్వరుని యొక్క, గర్భ+అగారము=గర్భాలయమును, ఆశ్రయించున్‌=ఆశ్రయించుో పరతన్‌ ఆం చుకారొంచెము, పరమేశ్వర=పరమృత్తివుని యొక్క, అర్చనా =పూజయంర ల =ఆస్తక్షిట్రో తన్నవ=తస్సు అత ' ల న్‌ & స్టంత మిడ్డి లి, ధనున్‌ వ నిగొః అ శ్రి మనస్సులో, తేల(యన్‌=తలంచును . 'న్యన+కావ్‌=కృతార్ణు హర=ప వబ్టేవ్రై క్ష లల హరా, శీవ=శివా, త్ర్యంబక అచల =త్ర్యంబకమన్ను "పేరుగల పర్వతమా' గర్భ సంతోపి ము * ఆలయముగా గలవాడా, భవజభవా, అంచుకాఅనుచు. హట్‌ అంతషంచి, రోమాంచ=ప్పులకల య్సొక్ర పటలిన్‌=సమూహమ్మున్లు తాల్చునాధర ల " ప . జై+అభిమానంబులు=సిగ్గు గర్వములను, ఉజ్ఞగించి= వదలి, కరతాళ ట్టుట, కలన=చేయుటతో, శంకర గీతములుఇన్తివ్చనిపై పాటల్సు, పాడున్‌=గానము చేలో భీమ=భీమా సళ వాటో భీ " ఖీమేశ్వర+ ఈశ్వర =భీమ్సేశ్యరస్యాన్సీ భీమనాధ=భీమనాదొ దక్ష అరి=శత్రువైన వాడా స్తప్లగో [అధివ్యానమైనవాడా, దర్శక గలవాలో ష్‌ , సప్త దావర=సప్త్రగోద్ర్వార్ట్వ ఉతృంగ=సమీపమునె గా మ హేశ=పరమేశ్యరా। == న! నుచున్‌ అనుచు, విన్నపము+*చేయున్‌=మ్సన్స చేయును

శ్రీ భీమేశ్వర పుం ణము 399 భావము - వ్యాసుడు మాతృగర్భ నివాసము వలన గలిగిన దు ఖము పోవ్పనట్లుగా భీమేశ్వరస్వామివారి గర్భాలయము నాశ్రయించును స్వల్పముగా ఎరమేశ్వరు నర్చించుట చేతనే తాను మిక్కిలి ధన్వాత్ముడైనట్లుగా మనస్సులో తలంచును హరా! శివా! త్య్యంబకాచల నివాసా! భవా! అని పలుకుచు సంతోషముతో పులకిత శరీరుడగును సిగ్గు అభిమానమును వదలి చప్పట్లు కొట్టచు పరమేశ్వరునిపై గీతములు పాడును “భీమా! భీమేశ్వరస్వామీ! భీమనాధా! దక్షారామ పట్టణమున కధిష్తానదైనమా! జయము నన్ను రక్షింపుము అని మనవి చేయును న న విశేషము - వ్యాసుని శివభక్తి ఇందు కన్నులకు కట్టినట్లు వర్ణితమైనది క॥. బాలోన్నత్త పిశాచ ద శాలంబనమున జరించు నంగడివీథిన్‌ వ్రీడాహన్యతం గంగే కాలుని పాదముల మీ(ద6 గలుగు విరాళిన్‌ 193 అర్ధము - (వ్యాసుడు) కంరేకాలుని=(కంరమునందు విషము వలన గలిగిన నేల్లదనముగల) శివని యొక్క, పాదములమీందన్‌= పాదముల ఫైన: కలుగు=కలుగుచున్న, వరాళిన్‌=భక్తిత్రో వ్రీడాఫాన్యతన్‌=సిగ్గు లేకపోవుటచేత, బాల ఆలంబనమునన్‌, బాల= రుని యొక్క, ఉన్మత్త=పిచ్చివాని యొక్క, పిశాచాదయ్యము పట్టిన క వితిని, అలంబనమువన్‌=ఆశ్రయించుట వేత అంగడి వీదిన్‌=దుకాణములుండు ఎఐధి చేరించ్చున్‌=సంచరించువు భావము - వ్యాసుడు పరమేశ్వరుని పాదపద్మములందు మిక్కిలి భక్తీ కలుగుట సగ్గు నశించి బాలునివలె ఉన్మత్తునివలె పిశ్రాచగ్రమ్తనివలె విపణీ వీదియందు సంచరిం గ. పరిరంథ మొనరించు బాహాద్వయంబున దేవదేవుని సుధా దివ్యమూర్తి( దాగశించుకొను జటా స్తబకంబు విరియంగం బానవట్టము తోడి భాలతలము గురు దక్షష్టరి తోడం గూడం బట్టణమున కంగప్రదక్షిణం బాచరించుం హెతాళ భైరవ ప్రముఖ నానాదిశా పరివార దేవతా ప్రతతిం దెలయ(,

100 తృతీయాశ్వాసము శ్ర “గాశికా పట్టణద్రహం గావు మభవ! విశ్వపతి దూషికుని బ్రోవ విశ్వనాథ కల్ల చేసితి రక్షింప కాలకంర! యనుచ.6 బ్రార్థించు భీమనాయకునిం దపసి 94 అర్హము - తపసి=తపస్వియగు వ్యాసుడు, దేవదేవుని=దేవతలకు దేవుడగు భీమో స్వామి యొక్క, సుధా=అమృతముతో, దివ్యమూర్తి స్‌“ మహిమగల లోకాతీతమగు లింగాకృతిని బాహాద్వ్యయంబునన్‌=రెందు చేతులతో, పరిరంభము=కౌగలించుట ఒసరిందున్‌= చేయును! జటాస్తబకంబు=జడలనెడి పూలగుత్తి, విరియంగన్‌=వికసింపగా, పారవట్టిమి తోడవ్‌=శివలింగ పీఠరముతో భాలతలమున్‌=నుదుటి చోటును, తా(కించుకొనుక్‌=తాకునో చేయును గురు=గొప్పదగు, దక్షపురితోడన్‌= దక్రారామమ్షుతో, క్రూడ్రన్‌=కలియు వటుగా, పట్టణము నకు=వగరమునకు, అంగప్రదక్షిణంబు= గుడ్డి చ్చట్రు దొరుచు చేయు ప్రదక్షిణము ఆచరించుస్‌=చేయుఫు న పాతాళ ప్రత పాతాళవైదవఐ వోన్‌ వు టైత3న్‌, పాతాళభైరవ=వాత్రాళ బైరవడు, ప్రముబ=మొదలైన' కశా=అనేక్ర దిక్కులందున్న, పరివార దేవత్రాజ౬ క౭సమూప ఎళౌాజప్పర్రివార దేవత్రల యొక్క ప్రతతి* మును, తెలంయయవ్‌=ేవించును అభవవినివా।॥ కాశిరాజకాన్స్‌ అల, శ నా హామొ న నె అపు పేరుగ్క వుట్టణ= వగరమువకం బ్రహికోటో నా న నమ్ము కావుము=రకింప జ శపటి ౩౦పుము, సే వాద పష అచము చ ఇరా! వ్‌ లోకమువక్ష ఇ ౮ దిఐంచమునకు ప్రభువైన దెవా | కయివక్క కాదుడగ్సు వానిచేత-విన్యవాత్రువళ ణో న మ న స నాదమనిచేత్ర దూషితుని న్‌=భంగపజుపబడీ ప్రొవు=రక్రింపుము కాాక్రంఠర= నల్లదనము క పరధనొ లట ష్‌ ర0రేమునందుగల శవా, కల్ల చెంతి=ో జాతిని, రక్షింపు=కావుము అన్నుమ్చుర్స్‌ యా అల్లో రస్వామిన న ప్రర్టంచున=వ +అపచు. భీమరాయకునిన్‌=భీమేశే . లో భావము - వ్యాస మహర హావ కౌగభించుకొనును బై రము ప శీమ్చేతమూర్తియగు భీవ్వేశ్యర్రస్త్యామిని రెండు ౯ క్రించునో | శా యు పరివియగువట్లు పానవట్టమువకు తన నుదుటిని * (ల) మహత్తరమగు దక్షారామముతో గూడి ప్ప టణమునక్తు ప. దండమో రస, అడ్ని చేయును పాతాళ భైరవుడు మున్నగు 9౭ కు అంగ ప్రదక్షిణము (పాలే సంధురు ణ్‌ శానా దిక్కులందున్న ప్రరివార దేవతలని "పటి పరమశ్వరా! క్రాన్సీ పట్టణమువక్సు ద్రోష్ట క్‌ త చీ భంగ స్ట 6 వాము చేసితిని రక్షింపుము, విశ్వనాధుని (కుశ్వేల నందిన నన్ను విశ్వేశ్వరా! కొావుము క్షా ॥ 7 అని భీ సాలున్సి లకంరా! తప్పు చేస్పిర్రిని గ్రక్షింపుము 4మిని ప్రార్దించువు

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 401 విశేషము - అంగప్రదక్షిణము - దేవాలయాదులచుట్టును దేహము సమస్తము నేలకు తగులునట్లుచేయు ప్రదక్షిణము మొైక్కుకొనినవారు సచేల స్నానముచేసి తడిబట్టలతోనే హస్త్రములతోడి నమస్కారముద్రను వీడకుండ మొక్కుకొన్న నియమానుసారము దొర్లుచు ప్రదక్షిణములు చేయుదురు స్కీ. "అఘముల కొండు ప్రాయశ్చిత్తములు లేవు నిన్నుంజూచుట కంటె నీలకంఠ నీ మండలంబున నిఖీల జంతువులకు6 దారకం బలభ్రాంతి దశను దోయం గలియుగంబున యందు. ఎడు దుర్లభంబులు భవదీయ దర్శన స్పర్శనములు, నీ దక్షవాటీకా నిలయంబు నందుండు జనులకు భోగమోక్షములు వలి, తే. శిష్యులును నేను మిమ్ము గొల్పెదము భక్తి, విశ్వపతి కోపమునం గాళి వెడలివచ్చి, తరసి రక్షింప్ర మమ్ము దయార్ర హృదయ! ః శాంత! ఛీమేశ్వరేశ్వరస్వామి! నాథ!” అర్థము - నీలకంర=శంకరా!, నిన్నున్‌=నిన్ను, చూచుట కంటెన్‌=దర్శించుట కంటె, అిఘమ్సులకు=పాపములకు, ఒండు=మజీయొక, ప్రాయశ్చిత్తములు=పా ప పరిహారార్థము చ్చే పనులు, లేవ్రుజలేవు ॥ నీ మండలంబునన్‌=నీదగు భిమమండలములోని, నిఖిల జంతువులకునానమం 'పాభులక్రు, అల=ఆ ప్రసిద్ధమగు, భ్రాంతి దశను=తెలివి తప్పిన వేళయందు-మిధ్యా మతి కరగ స్థితిలో, తారకంబు=(సంసారము నుండి) తరింపదేయు ప్రణవము, తోయనొ 'ెరించును, స కలియుగంబునయందున్‌=కలియుగములో, భవదీయ=నీ యొక్క; దర్శనాచూచుట “ఏరనములు=తాక్టు ట అనునవి, కడు=మిక్కిలిః దుళ్లభంబులు=కష్టముతోడను లభింపనివి ఈ. సనీ యొక్క, దక్షవాటికా=దక్షారామమను, సిలయంబునందు ఆలయమున ష్య నివసించు, జనులకు=మనుజులకు: భోగమోక్షములు=సుఖములు, (తిజలోబడి యుండును

402 తృతీయాశ్వాసము దయా=కరుణచేత, ఆర్హ=ఆర్హమైన హృదయ=మనస్సుగలట్టి యు, శాంచ= ప్రశాంతమైనట్టియు, నాధ=దిక్కైనట్టియు, భీమేశ్వర+ఈశ్వర=భీమేశ్వరస్వామియను, స్వామి= వ్ర ట్ట వే దేవా! శిష్యులును=నా శిష్యులును, నేనున్‌=నేనును, భక్తిన్‌=భక్తితో, మిమ్మున్‌= మిమ్ములను, కొాల్చెదము=సేవింతుము, విశ్వపతి=విశ్వేశ్వరుని యొక్క, కోపమునన్‌=కోపము చేత, కాశిన్‌= కాశీ నగరము నుండి, వెడలి=బయదేరి, వచ్చితిన్‌=వచ్చితిని, మమ్ముజమమ్ములనుః అరసి=కనిపెట్టి, రక్రింపు=కాపాడుము భావము = దయార్ధ హృదయా! శాంత స్వరూపా! నాధా! భీమేశ్వరా। నీలకంరా! నిన్ను దర్శించుటకంటె పాపములకు వేరు ప్రాయశ్చిత్తములు లేవు నీ భీవువ్రుండలములో నుండు ప్రాణులన్నింటికిని ఆ భ్రాంతి దశలో (మరణ సమయమునందు) తారకమగు ప్రణ ము స్ఫురించును కలియుగములో నీ దర్శనము నిన్ను తగులుట అన్సు;వి మిక్కిలి కష్టమున మాత్రమే లభించునవి నీ దక్షవాటికలో నుండు జనులకు భోగ మోక్ష్తములు లోబడియుండును నేనును శిష్యులును మిమ్ములను భక్తితో సేవింతుము విశ్వనాథస్వామి వారి కోపము కారణముగా కాశీనగరమును వీడి వచ్చితిని నన్ను కనిపెట్టి రక్షింపుము ల ్‌! విశేషము -శ్లో ప్రాణ ప్రయాణ వేళాయాం తారకం సర్వదేహినాం కర్ణమూలే కథయసి త్వం మహీమండలే ప్రభో సం భీమ 13-25 దేవా! భీమమండలమున సర్యదేప (దేహులకు మరణ సమయము చెప్పుదువు చెవిలో తారకమును వ అని మజియు. గృష్టద్వైపాయనుండు 196 అర్ధము - అని=అని, మజియున్‌= ర్థ ॥ =ఇంకను, కృష్ణద్వైపాయను దీపము జన్మన్థానముగాగల నల్లనివాడగు) వ్యాసుడు ఆడు (న భావము - అని ఇంకను వ్యాసుడు భీమేశ్వరు నిట్లు స్తుతించెను వ్యాసుండీశ్వరుని స్తుతించుట జీ, ళ్‌ స “దేవదేవునకు నాదికి నాదియగు వాని కంబికాపతికి, దక్షాధ్వరారి కహిత పురత్రయాధ్యక్ష సంహరునకు హరి లోచనాంబుజాభ్యర్చితునకు

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 403 బ్రహ్మాది దేవతోపాస్య సన్నూర్తికి నమృత మూర్తికిని సయంభువునకు నిగమార్ధ్థ విద్యోపనిషదంగనా మౌళి చుంబిత శ్రీ చరణాంబుజునకు శే భోగమోక్షంబు లతిపాప బుద్దులకును గరుణ నొసంగెడు ప్రత్యక్ష కల్ప శాఖి కథల గంధర్వ యక్ష సిద్దాది దివ్య వంద్యునకు మైొక్కెదను భక్త వత్సలునకు 197 అర్ధము - దేవదేవ్రనకున్‌=దేవతల కందజకు దేవుడయినట్టియు, ఆదికిన్‌=మొదటికి ఆది=మొదలు, అగువానిక్రిన్‌అయినట్టియు: అంబికా పతికిన్‌=పార్వతీదేవికి భర్తయైనట్టియు, దక్ష=దక్షుని యొక్క, అధ్యర=యజ్ఞమునకు: అరికిన్‌=శత్రువైనట్టియు, అహిత=శత్రువుల యొక్క, పురత్రయ=పట్టణములు మూడింటికి, అధ్యక్ష=అధిపతులను, సంహరునకు= చంపినట్టియు: హరి=విష్ణువు యొక్క: లోచన+అంబుజ=పద్మముల వంటి కన్నులచేత, అభ్యర్చితునకు= పూజింపబడి వట్టియు. బ్రహ్మ+అది=బ్రహ్మ మున్నగు, దేవతా=దేవతలచేత ఉపాస్య=ఉపాసనము చేయదగిన సత్‌=సద్రూపమగు, మూర్తికిన్‌=ఆకారముగలట్టీయు: అమృత మూర్తికిని= సుధాస్వరూపముగలట్టియు, స్వయంభువునకున్‌=తనంత తాను అవిర్భవించినట్టియు, నిగమ అంబుజూనకు, నిగమ=వేదముల యందలి, అర్ధ=పరమార్ధ మగ్యు, విద్యాచజ్తానరూపమగు ఉపనిషత్‌=వేదాంతములనెడి, అంగనా=స్త్రీ యొక్క: మౌళి= శిరస్సు చేతః చుంబిత=ముద్దిడబడి, శ్రీశోభాయుక్తమగు, చరణ+అంబుజునకు=పాద పద్మములు గలట్టియు, అతి=మిక్కిలియగు: పాపబుద్ధులకును=పాపముతో గూడిన మనస్సు గల వారికిని, కరుణన్‌=దయతో, భోగ=భోగములను; మోక్షంబులు=ముక్తులను: ఒస(గెడు= ఇచ్చునట్టి, ప్రత్యక్ష్ర=కన్నుల ఎదుటనున్న; కల్పశాభికి=కల్పవృక్తమై వట్టియు, అభిల= సమస్తమైన, గంధర్వ=గంధర్వులు, యక్షజయక్షులు, సిద్ధ=సిద్ధులు, ఆది=మొదలగు: దివ్య= దేవతలచేత, వంద్యునక్రు=నమస్క రింపబడునట్టియు, భక్త=భక్తులయందు, వత్సలునకున్‌* 'పేమగల భీమేశ్వరస్వామిని, మొైొక్కెదను=నమస్కరింతును భావము - దేవతలకు దేవుడును కారణమునకు కారణమును, పార్వతీపతియును, దక్షయజ్ఞ శత్రువును, త్రిపురపతుల నాశేకుడును, విష్ణుదేవుని నయన పద్మార్చితుడును, ట్రహ్మాదిదేవత లచే ఘుపాస్కుడును, అమృతమూర్తియును, సరయంభువును, వేదాంత

404 తృతీయాశ్వాసము విద్యాంగనా మస్తకముతో నమస్కరించిన పాదపద్మములు గలవాడును పాపాత్ములకును కరుణామూర్తియై భోగమోక్షములనిచ్చు ప్రత్యక్ష కల్పవృక్షమైన వాడును గంధర్వ యక్ష సిద్ధాదులచే నమస్కృతుడును భక్రవత్పలుడునగు భీమేశ్వరస్యామిని నమస్కరింతును విశేషము - అలంకారము - రూపకము క్వ _ శ్రీ భమనాయక శివనామధేయంబు చింళింప నేర్పిన జిహ్వ్యజిహ్య, దక్షవాటీ పురాధ్యక్ష మోహనమూర్తి చూడంగ నేర్చిన చూపుచూప్ర దక్తిణాంబుధి తట స్థాయి పావనక్తీర్తి చే నింప నేర్పిన చెవులు చెవులు, తారక (బ్రహ్మ విద్యా దాత యౌదల విరులు హూన్సంగ నేర్చు కరము కరము శే దద 5 శేల్లురునకు. బ్రదక్తిణంబు నర్ధిం దిరుగంగ నేర్చిన యడుగు లడుగు అంబికా నాయక ధ్యాన హర్ష జలధి మధ్యమునం దేలి యాడెడి మనసు మనసు 198 వ అర్థము - శ్రీసంపద్యుక్తుడగు, భీమనాయకజభీమేశ్వరుడను, శీవ=పరమేశ్వేరుని ఓ నామధేయంబు=పేరును, చింతెంప=ధ్యానించుట గ్‌ 2 ను, నేగి క ణి ద్య షు ప ప సందర చకూవమను పుర=పట్టణమునకు, అధ్యక్ష=పాలకుడగు శివుని, మోహన* బున, మూర్తి=రూపమును, చూడంగజ చూడగా, నేరొన= పు=ద్లీ చే నేర్చిన=నేర్చుకొన్న చూప్తు=దృష్టియే: దక్షీణ+అంబుధి=దక్షిణ దిక్కునందలి సముద్రము యొక్క, తట=ఒడ్డునందుః యు= గ ఉండునట్టి శివుని యొక్క, పావన=పవిత్రమగు, క్రీర్తిచే=కీర్తిత్సో నింపన్‌=నింపుట: ్పృేన= అభ్యసించిన, చెవులు=కర్ణములే, చెవులు=కర్ణములు, బద న ్కపేయు బ్రహ్మవిద్యా=మోక్ష విద్యను, దాత=ఇచ్చు శివుని యొక్క: లఅన=శిరస్సునందు; విరులు=పూవులను; పూన్పంగన్‌=ధరింపజేయుటకు, నేర్చు= అభ్యసించు, కరము=చేయియే, కరము=చేయి

భీమశ్వర పురాణము 405

ధవళకర=తెల్లని కిరణములుగల చంద్రుడు, శేఖరునకు=శిరోభూషణమైన శివునకు, ంర్టిన్‌=కోరికతో, ప్రదక్షిణంబు=ప్రదక్షిణమును, తిరుగన్‌=తిరుగుటను, నేర్చిన= అభ్యసించిన, )డుగు=పాదమే, అడుగు=పాదము

అంబికానాయక=పార్వతీపతియగు శివుని యొక్క, ధ్యాన=ధ్యానించుటచేత గలిగిన; ార్ష జలధి=సంతోష సముద్రము యొక్క, మధ్యమునన్‌= మధ్యమున, తేలియాడెడి= లియాడునట్టి, మనసు=మనస్సే, మనసు=మనస్సు

ఖావము - భీమేశ్వరస్వామియను శివుని నామమును కీర్తించు నాలుకయే నాలుక క్షారామ ప్రభుని మోహనాక్రారమును చూడనేర్చిన చూపే చూపు దక్షిణ సముద్ర తీరమునందు వసించు స్వామి పవిత్ర క్తీర్తితో తమ్ము నింపుకొనుట అభ్యసించిన చెవులే చెవులు సంసారము ఎండి తరింపజేయు మోక్షమునిచ్చు స్వామి శిరస్సుపైన పూలతో నలంకరించుట నేర్చిన ,యియే చేయి చంద్రశేఖరుడగు భీమేశ్వరస్వామికి ప్రదక్షిణము చేయుట నేర్పిన పాదములే దములు పార్వతీపతిని ధ్యానించుటచే గలుగు ఆనంద సముద్ర మధ్యమునందు లియాడు మనస్సే మనస్సు

విశేషము - ప్రాల్కురికి సోమనాథుని మన ప్రభవమైన ఈ రచనా రమణీ ఎజ్జన సంహ పురాణములో నిలబడినది శ్రీనాధుని భీమేశ్వర పురాణములో నడువసాగినది “తన భాగవతములో పరుగులు తీసినది ॥ మాటలు పెక్కులేటికిని మందర చూధర మంథనక్రియా

పాటల ఘూర్దమాన జలభార మహోదధి కాలకూట సం

ఘౌట కృషీట సంభవ శిఖావికట స్ఫుట విస్సులింగ వి

స్ఫోట పవిత్ర సద్భువన భూత భయాపహు నాశ్రయించెదన్‌ 199

అర్ధము - మందర అపహున్‌ మందర=మందరమను పేరుగల) భూధర= ర్వతముఖోః మంధన=తరచుట-చిలుకుట అను; క్రియా=పనిచేత పాటల=తెలుపును )౦చిన ఎజుపుతో, ఘూర్ణమాన=తిరుగుచున్న జల=నీటి యొక్క: భార=ప్రచండతళో- తిశయముతో గూడిన, మహా+ఉదధి=గొప్పుదగు సముద్రమునందలి, కాలకూట= కాలకూట )ను పేరుగల విషము యొక్క, సంఘాటాసమూహమను? (సం-ఘట్‌=చేవ్పాయాం 30 శర) కృపీట సంభవ=అగ్ని యొక్క: శిఖా=జ్వాలల, వికట=మిక్కిలి వంకరైన: స్ఫుట= 1ష్టమైన, విస్ఫులింగ=అగ్నికణముల, విస్ఫోటాపగులుటచేత, పవిత్ర=శుద్ధమైన, సద్భువన= ఖ్టమైన లోకములయందలి, భూత=ప్రాణుల యొక్క, భయజభీతిని, అపహున్‌=పోగోట్టు వుని), ఆశ్రయించెదన్‌=ఆశ్రయింతును; మాటలు=ఇతర వచనములు, పెక్కులు= నేకము ఏటికిని= ఎందులకు?

తృతీయాశ్వాసము 406 భావము - మహత్తరమగు సముద్రజలమును మందర పర్వతముతో చిలుకుటచేతే జనించిన కాలకూట విషాగ్ని జ్వాలల విస్ఫులింగములకు సమస్త ప్రాణులు భయపడగా అ విషాగ్నిని మంగి శంకరుడు భయమును పోగొట్టెను అట్టి స్వామిని ఆశ్రయించెదను 'ప్రర్ధర॥ కౌక్షింభర్యంబు దీర్సం గడుపున కిడుదుం గాల సంప్రాప్త భిక్ష న్వీక్షింతుం బోధభక్తి న్విషయముల మది న్నిస్సృహత్యంబు దాల్తున్‌ దక్షారామాధినాథున్‌ ధవళవరకరోత్తంస జూటా విటంకు న్వీక్షింతు న్ఫీమనాథుం 'ద్రిభువన నమితు న్నేత్రముల్‌ తృప్తి పొందన్‌ 200 అర్థము - కాకింభర్యంబుకవొట్టి నింపుకొనుటను - ఆకటిని, తీర్పన్‌=తీర్చుకొనుటక్రై: కడుపునకు=కుక్తికి కాలలతగిన సమయమునందు సంప్రాప్ర=లభించిన, భిక్షన్‌=భిక్షాన్న మును, ఇడుదున్‌=పెట్టుదును: బోధ భక్తిన్‌=జ్ఞానముతో గూడిన భక్తితో విషయములన్‌* ఇంద్రియార్ధములను-వస్తువులను: వీక్షింతున్‌చూచుదును, మదిన్‌=మనస్సులో, నిస్పృహ త్యంబు=కోరికలు లేకుండుటను; తాల్తున్‌=ధరింతును, త్రిభువన=ముల్లోకములబేతః నమితున్‌=ఎనమస్కరింపబడినట్టియు: దక్షారామ=దక్షారామమున కు, అధినాధున్‌= 'ప్రభువైనట్టియు, ధవళవరకర=శ్రేస్టములైన తెల్లని కిరణములు కల చంద్రుడు, ఉత్తంసవశిరో భూషణముగల, జూటా=జటాజూటము చేత, విటంకున్‌=సుందరుడైట్టియు ఛీమనాధున్‌ భీమేశ్వరుని, నేక్రముల్‌=కన్నులు, తృప్తిపాందన్‌=తృప్తిపడగా, వీక్షింతున్‌=దర్శింతును భావము - ఆకలి తీరుటకు మధ్యాహ్నకాలమునందు లభించిన భిక్షను పొట్టకు పెట్టుడును ఐహిక విషయములను జ్ఞానముతోడి భక్తితో దర్శింతును మనస్సును కోరికలు లేకుండ చేయుదును చంద్రుడను భూషణముతో సుందర జటాజూటముగలవాడునుః త్రిలోకవంద్యుడున్స, దక్షారామాధిపతియునగు భీమేశ్వర స్వామివారిని దర్శింతును విశేషము - స్రర్ధరా వృత్తములో “మ, ర,భ నృయ య, య” అను సప్తగణము లుండును ప్రతి పాదమునందును 1-8-15 అక్షరములు యతి స్థానములు శా అష్టాశీత్తి సహస్ర సంయమి జన వ్యాకీర్ణ తిరద్యయీ జొప్టో దంచిత సప్తసింధు సలిల స్రోతోవగాహక్రియా తుష్ట స్వాంతుండనై భజింతు. గరుణా దుగ్గాచ్ధి భీమేశ్వరున్‌ దృష్టాదృష్ట ఫల ప్రదాన విభవాధిష్పాన చేతస్కునిన్‌ 201 అర్ధము - అష్ట స్వాంకుండనై, అష్ట+అశీతి సహస్రజఎనుబది యెనిమిదివేలః సంయమిజన= మహర్షి సమూహముతో, వ్యాకీర్ణావ్యాపించిన, తీరద్వయీ=రెండు ఒడ్డులతో,

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము శ్రి?

జుష్టజసంపన్నమై, ఉదంచిత=ఎగజిమ్మబడిన, సప్త సింధు=సప్త గోదావరమ్సునంద్ర లి, సలిల నీటి యొక్క, ప్రోతస=ప్రవాహమునందలి, అవగాహ=స్నానము చేయుటయన్స, క్రియావ పనిచే తుష్ట=సంతోషించిన స్వాంతుండను+ఐ=మనస్సు గల వాడనై, దృష్ట చేశస్కునిన దృష్ట=కనించు-అనుభవములోనికి వచ్చునట్టియు, అదృష్ట=కన్పింపనట్టియ్స, ఫై ఫలితములను, ప్రదాన=ఇచ్చుటయను, విభవ=వైైభవమునకు, అధిష్టాన =ఆధార్రన్నై న చేతస్కునిన్‌=మనన్సుగలట్టియు, కరుణా=దయకు, దుగ్గ+అబ్ధిజపాలసమ్సద్రవ్వ్య, భీమేశ్వరున్‌=భీమేశ్వరుని భజింతున్‌= సేవింతును

భావము - సప్తగోదావర సరస్సు యొక్క రెండు యొడ్డులందును ఎనుబది డ్వొన్సి్చిద్చ వేలమంది మహర్షులు వ్వాపించియుందురు అట్టి ఆ సర ప్రవాహమునందు స్నానము చేయుటచేత నా మనప్పు తృప్తినందును కరుణా సముద్రుడును, భోగమోక్షమ్సుల నొసగుట యందే ఆసక్త మనస్కుడగు భీమేశ్వరస్వామిని సేవింతును ఉళ్చాూమ॥ యక్ష సిద్ధ సాధ్య భేవిహార గరుడ కిన్నరా

ధక్ష్య మణి కిరీట కోటి తరుణ కిరణమంజరీ

పేక్షణీయ చరణ కమలు బీమనాథ దేవునిన్‌

దక్షవాటికా పురైక దాము నాశ్రయించెదన్‌ 202

అర్థము. - యక్ష కమలున్‌, యక్షూయక్షుల, సద్ధజసిద్ధుల, సాధ్య=సాద్యుల బేవిహార=అకాశ సంచారుల గరుడ=గరుడుల, కిన్నరజకిన్నరుల యొక్క; అధ్యక్ష అధికారుల, మణి=మణులతోడి క్రిరీట=కిరీటముల యొక్క కోటి=అంచులందలి, తరుణ= వవములైన, కిరణ=కీరణములనెడి మంజరీ=పూలగుత్తులతో, ప్రేక్షణీయ=దర్శింపదగిన, చరణకమలున్‌= పాదపద్మములు గలట్టియు, దక్షవాటికా=దక్షారామమను, పుర*పట్టణమే, ఏక=ప్రధానమైన, ధామున్‌=నివాస స్థానముగాగల, భీమనాధ దేవునిన్‌=భీమేశ్వరస్వామిని, ఆశ్రయించెదన్‌= ఆశ్రయింతును

భావము - యక్షులు పిద్ధులు, సాధ్యులు, దేవతలు, గరుడులు, కిన్నరులు అను వారల అధిపతులు నమస్కరించునప్పుడు వారి కిరీటములలోని మణుల కాంతులు భీమేశ్వర స్వామి వారి పాదపద్మములపై పడిన పూలగుత్తులవలె సుందరములై దర్శింపదగి యుండును అట్టి దక్షారామ నివాసియగు భీమేశ్వరస్వామివారి నాశ్రయింతును

విశేషము - ఉత్సాహము - ప్రతి పాదమున 7 సూర్యగణములు(హ,న) తుద గురు వుండవలెను 4 గణములపై (అనగా 5వ గణము మొదటి అక్షరము) యతి ప్రధమ పాదముననున్న హగణ నగణ శక్రమమే తక్కిన మూటిలో నుండవలెనను నియమము లేదు

తీర లృలభయాళ్వునునలా ఇచ్చ వచ్చినట్లు సూర్యగణ ద్వయము కూర్చవచ్చు రెండు గణములు కలిసి యుండవలెను ఎకగణము మాత్రము రచితము కారాదు ఉత్సాహము వృత్తము కాదు (ఛందో రీతులు- పుట - 152 - రావూరి దొరసామి శర్మ) ఉక్నాామ॥ నిష్టతో భజింతు భీమునిన్‌ భుజంగ హారునిన్‌ దిషుని న్రవీంద్ర సంప్రతిష్తునిం గరిష్టు భూ యిష్ణు దక్షవాటికా స్థలీశు దేవతాకుల జ్యేష్ణుని న్వసిష్ట ముఖ్య శిష్ట ముని జనార్చితున్‌ 203 అర్థము - భుజంగ=పాములు, హారునిన్‌=మాలికలైనట్టియు, తిష్టుని క స్థిరముగా నుండునట్టియు, రవి=సూర్యునిచేత, ఇంద్ర=ఇంద్రునిచేత, సంప్రతిష్థునిన్‌=నిలుపబడి నట్టియు, గరిష్టునిన్‌=మిక్కిలి శ్రేషుడైనట్టియు, భూయిష్టునిన్‌=బహుతరుడై నట్సీయు' దక్షవాటికా=దక్షారామమను, స్థలీ+ఈశున్‌=ప్రదేశమునక్సు ప్రభువైనట్టియు, దేవతొకులో జ థ్ర దేవతల వంశ(సమూహ)మునకు, జ్యేషునిన్‌=పెద్ద అయినట్టియు, వసిష్రముఖ్య* వసిష్టుడు జ పై 1 ట్‌ మున్నగు, శిష్ట=పవిత్రమైన-విధేయతగల, మునిజన=మునుల సమూహముచేత, అఖీున్‌ పూజితుడగు, భీమునిన్‌=భీమేశ్వరుని, నిష్టతోన్‌=పట్టదలతో, భజింతుక= శువింతును భావము. - సర్బహారుడును, సుస్థిరుడును, సూర్యుడు, ఇంద్రుడు అను దేవల ద్వయముచే 'ప్రతిస్టితుడును, సర్వశ్రేష్టుడున్ను, సమృద్భుడును, దక్షారామాదిపతియు: దేవ బమూహమునకు జ్యేష్టుడును, వసిష్టాది ముని సముహమృే పూజితుడును నగు భీమేశ్వరస్వామిని నిష్టతో సేవింతును విశేషము - హాకవి, ఈ స్ప టి “మము శ్రీనాధ మహాకవి, ఈ సందర్భమున ఉత్సాహ ఛందములో రచించు వలన, వ్యాసుని భక్ష్యుత్సాహము సూచింపబడినది ఎదగ నేమమున మైక్కెదను హేన్సగం చాప్పునకు, సామజ జలంధర ముఖామర విరోద్గి గ్రామ మద హారి, కభిరామ వభనిర్మల సు ధామయ శనీరునకుం గామిత వితీర్ణ శ్రీ మహిమ శాలి! జరామరణ ద్రోష పరి శామక నిజాంధ్రి యుగళీమతిక్రి దూ రామ పుర ధామునకుం గనుల జటా మకుట ధామ హమధామునక్సు భీమునక్కు భక్షణ 204

క్రీ భీమశ్వర పురాణము 409

అర్ధము - హేమగిరి=మేరుపర్వతము, చాపునకు=ధనుస్సుగా గలట్టియు, సామజ హారిక, సామజ=గజాసురుడు, జలంధర=జలంధరుండు, ముఖ=మొదలైన, అమర విరోధి= దేవతా శత్రువులగు రాక్షసుల, గ్రామ=సమూహము యొక్క, మదహారికిన్‌=గర్వమును హరించి సట్టియు, అభిరామ= మనోహరమైన, శుభజ మంగళకరమైన, నిర్మల=స్వచ్చమైన, సుధామయ= అమృతమయమగు, శరీరునకున్‌=దేహముగలట్టియు; కామితజకోరికలను, వితీర్ధ= ఇచ్చుటయను, శ్రీజసంపద యొక్క; మహిమ=గొప్పతనముచేతే, శాలికిన్‌= ప్రకాశించునట్టియు, జరా మతికి, జరా=ముసలితనము, మరణ=మృత్యువు అను; దోష= దోషములను, పరిశామక= ఉపశమింపజేయు, నిజ=తన, అంఘ్రి యుగళీ=పాదముల జంటయందు; మతిక్రిజమనన్సున్నవాడు గలట్టియు, దక్షారామ=దక్షారామమను; వుర=పట్టణము, ధామునకు=నివాసముగా గలట్టియు?; కోమల _ ధామునకు, కోమల=మృదువైన, జటామకుట=కిరీటము వంటి జడలే, ధామ=నివాసముగాగల, హిమధామునకున్‌=(చల్లని కిరణములుగల) చంద్రుడుగల, భీమునకు=భిమేశ్వరస్వామికి: నేమమునన్‌=నియమముతో, భక్తిన్‌=భక్తితో మైక్కెదను=నమస్కరింతును

భావము - భీమేశ్వరస్వామిని భక్తితో నియమపూర్వకముగా నమస్కరింతును ఆయన మేరుధన్వుడు గజాసుర జలంధరాదులగు రాక్షసుల మదమణచివవాడు మనోహరా మృతమయ శరీరుడు భక్తాభీష్టప్రదుడు తన పాదములకు నమన్కరించిన వారికి జరామరణాదులను బోగొట్టువాడు దక్షారామ నివాసి మృదులములగు అయన జటా జూటముపై చంద్రుడున్నాడు

విశేషము. - లయగ్రాహి మాలికావృత్తము ఉద్భుర మాలావృత్తమనియు, ఉపరి వృత్తమనియు కూడనందురు - ప్రతిపాదమున 39 మాత్రలు తో అక్షరములుండును “భజసనభజసనభయ'* అను పది గణములుండును

8+8+8 పై ప్రాసయతులుండవలెను యతి యుండదు పాద ద్యితీయాక్షర ప్రాసలో కలిపి ప్రత్రి పాదమునకు నాలుగు ప్రాసములుండును ద్వితీయాక్షర ప్రాస నాల్గు పాదములందు సమముగాన ఈ పద్యమందు నాల్గు పాదములందు కలిపి 16 స్థానములలో ప్రాస మైతి నిలుపవలసియుండును (ఛందోరీతులు-వు-128, 129 - రావూరి దొరసామి శర్మ) స్కీ. కాలుతు సద్యోజాతుం గోమలైందవ తను(

బెద్ద గుబ్బలి రాజు పెండ్డికొడుకు 'సేవింళు శ్రీవామదేవు మహాదేవు నేడు లోకంబులు నేలు టేని*

తృతీయాశ్వాసము తం దెలంతుం దత్సురుషు నిందీవర వినీల చారుకంధరునిః బశ్యల్లలాటుల బ్రణుతింకు నీశాను ఫొల నేత్రానల జ్వాలా సమలీఢ శంబరారి, శే సర్ధ సంసార శూన్యుని సంస్తుతింతు, సర్గ సంసార హేతువు సంస్మరింతు, సర్గ సంసార రూపుని సంశ్రయింతు, నభవు భీమేశ్వరేశ్వరు నభిలషింతు 205 అర్ధము - కోమల=మృదువైన, ఐందవ=వెన్నెల వంటి, తనున్‌=శరీరముగలవాడును: పెద్ద=శ్రేమ్దుడగు, గుబ్బలిరాజు=హిమవంతుని యొక్క, పెండ్షికొడుకు=అల్లుడగుః సద్యోజాతున్‌=సద్యోజాతుడను "పేరుగల శివుని, కొలుతున్‌=సేవింతును మహాదేవున్‌=గొప్ప దేవుడును, ఎడు లోకంబులున్‌=ఎడు లోకములను ఎలు= పరిపాలించు, ఖేనిన్‌=రాజగు, వామదేవున్‌=వామదేవుడను పేరుగల శివుని చేవింతున్‌= పూజింతును ఇందీవర=నల్లకలువవలె, వినీల=నల్లనై వ, చారు=అందమెన కంధరువ్‌=కంరము గ మై న. పశ్యత్‌+*లలాటున్‌=మదుటి కన్ను గలవాడైన, తత్పురుమున్‌=తత్పురుషుడను రుగల శివుని, తెలంతున్‌=సేవింతును అగ] ఫౌల ఆరిన, ఫాలనేత్ర=నుదిటి యందలి మూడవ కంటి యొక్క, అవల జ్వాలా= గ ఏ శేభలచేత, సమాలీఢ=తినబడిన, శంబర+అరిక్‌=(గంబరుని శత్రువగు) మన్మధుడు అ వాడగ్స ఈశాన్సన్‌=శశానుడను పేరుగల శివుని, ప్రణుతింతున్‌=నమస్కరింతును నతమ సంసార=జన్మాదులు, శూన్యునిజ=లేని శివుని, పంస్తుతింతున్‌= స్త్ర చే డైన సంనురి య. సర్ధ=సృష్టికి సంసార౭జగత్తునక్సు, హేత్పవుజకారణమగు శివుని, 'అతున్‌ః ను తళ శివు న న్‌=బాగ్సగ స్మరింతును, సర్గ= ప్రకృతి సంసార=భవచ్రక్రము, రూపు=అకారముగల 7 ఇం ంతునాశరణమందుదును, భీమేశ్వర+ ఈశ్వరున్‌=భీమేశ్వరస్వామియను, అభవన్‌=శివున్‌, బ్రభిలష్టింతున్‌=కోరుదును _ వ్‌ భావము _ హిమవంతుని అల్లుడును, మృదువగు వెన్నెలవంటి దేహకాంత్రిగల అం్యజాతుని క్రొల్ఫచ్సదును సప్తలోకాధిపతి మహాదేవుడగ్సు వామదేవుని సేవింతును నల్లకలువ వంటి అందమైని కంరముగలట్టియు, తృతీయ నేత్రముగల తత్పురుషుని

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము తగ భజింతును ఫాలనేత్రాగ్నిజ్యాలలతో మన్మధుని దహించిన ఈశాను స త్రాగ్నిజ్వాలలతో మన్మధు చ్‌ ని నమస్కరింత్రను మోహము, జన్మాదులు లేని శివుని స్తుతింతును సృష్టికి, సంసారమునకు ప్రేత్య చా స్మరింతును ప్రకృతి భవచక్రరూపుని ఆశ్రయింతును భీమేశ్వరుడను పేరుగల శివుని ధా “నిని గోరుదును శ్‌ంప విశేషము. - సద్యోజాత, వామదేవ, తత్పురుష, అఘోర, ఈశన్సుల్స పా తారములు పరమేశ్వరుని శతావతారములలో మొదటి అయిదు అవతారములని స్వ ఫం వ! ములో తృతీయమగు శతరుద్ర సంహితలోని ప్రధమాధ్యాయములో గలదు వీనిన్ష పంచ బ్రహ్మావతారములని యందురనుచు నచటనే గలదు లింగపురాణము 11వ అధ్యాయమ్సృ నుండి 16వ అధ్యాయము వజకు గల ఆ అధ్యాయములలో ఈ పంచ శివావతారమృుతే ప్రతిపాదింపబడినవి సద్యోజాతాది మంత్రపంచకము ఈ పురాణ వచనములక్షృ మూలమ్స కావచ్చును శ్రీనాధుడు అఘోర శివావతారమును దప్ప తక్కిన నాల్గింటిని పేర్కొనెన్స భీమేశ్వర స్వామిని అఘోర శివునకు ప్రతీకగా నెంచెనేమో! క ఎవ్వని యాజ్ఞ నీరేడు లోకంబులు వర్తించు నట్టి దేవరకు6 గాక గ్రహతారకములు నిక్కముగ నెవ్వని యాజ్ఞ వర్తిల్లు నట్టి దేవరకు. గాక మనువులు పదునాల్గురును యదాజ్ఞా కి వర్తింతు రట్టి దేవరకుం గాక, భువనపాలకులు యద్రూలతాజ్ఞా యుక్తి వర్తింతు రట్టి దేవరకు6 గాక తే ధూర్హటికిం గాక భీమనాథునకుం గౌక నిఖలకారుణ్య కల్యాణ నిధికిం గాక యన్య దైవంబులకు నేల యధిక భక్తి సంఘటింతు. గరాంబుజాంజలి పుటంబు 206 అర్ధము - ఈరేడులోకంబులు=పదునాల్గు లోకములు, ఎవ్వని యాజ్ఞన్‌=ఎవరి ఆజ్ఞతో, వర్తించున్‌= ప్రవర్తించు రో, అట్టి=అటువంటి, దేవరకున్‌=స్వామికి, కాకజకాక

412 తృత్రయాశ్వానము గ్రహ=నూర్యాదిగ్రహములు; తారక=నక్షతములు,ఎవ్వని=ఎ దేవుని, అజ్జెన్‌* అనుమతితో, నిక్కముగన్‌=నిస్సంశయముగా, వర్తిల్లును=నడ చుకొనునో, అట్టి=అటువంటి: దేవరకు(గాక=దేవునికి కాక యత్‌=ఎవరి యొక్క, అజ్ఞా శక్తిన్‌= అనుమతి యొక్క సామర్ధ్యముతో మనువులు” యత్‌=ఎవరియొక్క; భ్రూలతా=తీవెలవంటి కనుబొమల, అజ్ఞాయుక్తి న్‌అిజ్జేలో గూడి, భువన పాలకులు=లోక రక్షకులు, వర్తింతురు=ప్రవర్తిల్లుదురో, అట్టిదేవరకున్‌ ఆటువంటి దేవునకు, కాక=కాక ధూర్హటికిన్‌=జటాభారము దాల్చు శివునక్తు, క్రాక్ర=కాక్త భీమనాధునకున్‌=భీమేశ్వరునికీ కాక=కాక, నిఖిల=సమస్తమైన, కారుణ్య=దయక్సు, కల్యాణ=మంగళములకు, నిధికిన్‌లొబేనీ వానికి, కాక=కాక, అధిక భక్తిన్‌= మిక్కుటమగు భక్తితో, అన్యదై వంబులకున్‌= ఇతర దేవతలకు: కర+అంబుజ=హస్త పద్మములతో గూడిన, అంజలి పుటంబు=దొన్నెవంటి దోసిలినిః ఏల= ఎందులకు, సంఘటింతున్‌=బాగుగా కూర్చుదున్స? వ జ న ర్యాది గ్రహములను తారకములను తన అనుమతితో నడచునటుచేయువాడుని' పదున స క్ష భవే మనువులను తన సెమ్మతి బలనమ్సుత్తో నడచునట్లు చేయువాడును: నిక్‌ల లకు నే తన కనుబొమల కదలిక్రలత్ర ప్రవర్రిల్లజేయువాడును, దయకు మంగళమొ ౩ ధూర్జటియగు భీమేశ్యర్రునిక 4. భక్తిలో ఏం దోసిలొగ్గుదున? స్రరునికి దప్ప తక్కిన దేవతలకు అధిక భక్తిలో డును ం లు సూర్య, చంద్ర, కు * అతలాదులు ఏడున్ను పదునాలుగు లోకో 6, కుజ, రాహు, గురు, శని బుధ, కే స్యాయంభు ల “లలు నవగ్రహములు భువ, స్వారోచిష్సు షుడు? వైవస్వతుడు, సావర్షి బప డు, ఉత్తముడు, తామస్సుడు, రైవతుడు, కో రౌచ్యుడు అను పదునలువుర్తు మనువుల్సు వీ ర్త మేరు సావర్షి దక్ష సావి తము రి కాలము ప్రస్తు నడచుచున్నది సప్రమమగు వైవస్వత మ్స న్వంతరము ను మన్వంతరమందురు ఇంద్ర, అగ్ని, యమ, నిర ది

• • ర్మేతి, వర్సుణ, వాయు మిది మం
• వాయు, క్రుజేర ఈశానులు ఎని అష్ట దిక్పాలకులు - వీరే భువన పాలక్రృల్సు ఈశానులు

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 413 కం॥ క్షమియింపు భిమనాయక!

కమల చవాద్యమరరాజ కాంచన మకుటీ

సముదయ మణి ఘృణి రేఖా

కమనీయ పదాంబు జోసకంరోద్దేశా! 207

అర్ధము - కమల ఉద్దేశా, కమల భవ=(పద్మమునందు జన్మించిన) బ్రహ్మ, ఆది=మొదలగు, అమరరాజ=దేవతా శ్రేష్టుల యొక్క; కాంచన=స్వర్ణ మయమగు; మకుటీ= కిరటముల యొక్క, సముదయ=సమూహమునందలి, మణి=మణుల యొక్క, ఘృణి= వెలుగుల, రేఖభా=పంక్తిచేత, కమనీయ= అందమయిన; పద+అంబుజ=పాదపద్మము; ఉప కంర+ఉద్దేశా=సమీప ప్రదేశముగల, భీమనాయక=భీమేశ్వరా! క్షమియింపుజమన్నింపుము

భావము - బ్రహ్మ మున్నగు దేవశ్రేష్టులు బంగారు కిరటములలోనున్న మణుల కాంతులతో అందమయిన పాదపద్మ సమీప ప్రదేశముగల భీమేశ్వేరా! మన్నింపుము క॥ _ కౌవుము దక్షారామప్ప

రీ వల్లభ! భీమనాధ! త్రిజగదధీశా!

కైవల్య బోగలక్ష్మీ

ప్రావీణ్యప్రదకటాక్ష! భక్తాథీనా! 208

అర్ధము - దక్షారామ=దక్షారామమను, పురపట్టణమునకు: వల్లభ=పతీ, త్రిజగత్‌= ముల్లోకములకు, అధీశా=ప్రభూ!,. కైవల్య. కటాక్ష కైవల్యనమోకము: భోగ సుఖము అనెడి, లక్ష్మీ=సంపదలందు, ప్రావీణ్య=సామర్ధ్యమును-నేర్చునుః ప్రద=ఇచ్చునట్టి: కటాక్ష= క్రీగంటి చూపులు గలవాడా! భక్త +అథీనా*=భక్తులకధీనుడా!: కావుమువరక్షింపుము

భావము - దక్షారామపతీ! త్రిలోకనాథా! ముక్తి సౌఖ్య సంపదలందు ప్రావీణ్యమునిచ్చు కటాక్షము గలవాడా! భక్తులకధీనుడా! భఛీమశ్వరా! రక్షింపుము క॥ క్షృప గల్గి భమనాయక।

యపరాధము సైంచు తండ్రి వౌదో కొవో!

కృప గల్గి సుతుండు చేసిన జం

యపరాధము తండ్రి సై టర్హంబె కదా!”

అర్హము - భిమనాయకాభీమేశ్వరా! కృపాదయ, కల్గి=కలిగి: అపరాధము=ళషూను సెలధంటం ళు. ఉండి గింజనతుగవు బెదోంఅగుదువా! కావోజకావా!్‌ తండ్రి=జనకుడు:

శీ14 తృతీయాశ్వాసము కృప=దయ, కల్గి=కలవాడై, సుతుండు=కుమారుడు, చేసిన=చేసినట్టి, అపరాధము=తప్పును, సైయచయట=క్రమించుట, అర్హంబు+ఎ=తగీనదే, కదా=కాదా! భావము - భీమశ్వరా! నీవు దయతో తప్పులను మన్నించి తండ్రివగుదువా? కాదా? పుత్రుడు చేసిన తప్పులను తండ్రి దయతో క్రమించుట సముచితము గదా! వ॥ అనిప్రార్ధించి ఫక్త్యావేశంబున గద్గద స్వరకంరుండును, బాష్పాకుల లోచనుండును, రోమాంచ పటల కంచుకిత నిఖిలావయవుండునై వెండియును 210 అర్ధము - అని=అని, ప్రార్ధించి=ప్రార్ధన చేసి, భక్రి=భక్తి యొక్క: ఆవేశంబునన్‌= పూనకముతో - వ్యాప్తితో, గద్గద స్వర=డగ్గుత్తిక పడిన స్వరముగల, కంరుండును=గొంతు కలవాడును, బాష్పాఆనందము వలన గలిగిన కన్నీటితో, ఆకుల=నిండిన, లోచనుండును= కన్నులు గలవాడును, రోమాంచ=పులకల యొక్క, పటల=సమూహముచేత, కంచుకిత= కంచుకము (కవచము) గానైన, నిఖిల=సమస్త మయిన, అవయవుండును= అంగములు గలవాడును ఐ=అయి వెండియును=మజల, (ఇట్లనెను) భావము - అని ప్రార్ధించిన వ్యాస మహర్షికి భక్తి ఆవేశించుటచేత కంరము బొంగురు పోయినది కన్నులు ఆఫంద బాష్పములతో నిండినవి సమస్త దేహము పులకాంకురమను కవచము దాల్పినది శరీరమంతయు పులకించినది (ఆయన మజిల నిట్లు భీమేశ్వరుని స్తుతించెన్స) సీ గరళకూట వినీల కంరాయ శంబవే మదనాంశకా యోం నమశ్శివాయ కౌద్రవేయాధిప గ్రైవేయ భూషాయ మధుభిత్సఖా యోం నమశ్శివాయ కుంభినీ ధరసుతా కుచముంభ పరిరంభ మహలోలుపా యోం నమశ్శివాయ వేదాది నళ్ళేష్న విద్యావధూమౌళి మణికలాపా యోం నమశ్శినాయ తే గంధ దంతావళ జలంధరాంధకౌద్‌ి వెబుధ పరిపంధి వాహినీ నిబిడ వర్గ బంధ ఫ్రార్రాాధక్రార సంభార కిరణ మాలినే శాష్యత్రా యోం నమశ్శివాయ 211

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము తక్‌

అర్ధము - గరళకూట=హాలాహలమను విషముచేతే, వినీలజబాగుగ నల్లనైన, కంరాయ=కుత్తుకగలట్టియు, శంభవే=శుభమును గలిగించు నట్టియు: మదన=మన్మధునకు, అంతకాయ=యముడైన, ఒం= ఓంకారరూపుడైన, శివాయవశివునికి, నమ =నమస్కారము

కాద్రవేయ=కద్రువపుక్రులగు సర్పములకు, అధిపజరాజగు వాసుకి, గ్రైవేయజ= మెడకు సంబంధించిన, భూషాయ= అలంకారమైనట్టియు, మధుభిత్‌=మధువను రాక్షసుని ఖండించిన విష్ణువు; సఖాయజమిత్రుడుగాగల, ఓం నమశ్శివాయ

కుంభినీధర=(భూమిని దాల్చు పర్వితమగు) హిమవంతుని, సుతాజపుత్రికయగు పార్వతి యొక్క, కుచకుంభ=కడవలవంటి స్తనములను, పరిరంభ=కాగలించుకొినుటయను, మహః=ఉత్సవము-సంతోషము నందు, లోలుపాయ=లోలుడైన ఓంనమశ్శివాయ

వేద కలాపాయ, వేద+ఆది=వేదములు మున్నగు; నిశ్తేష=సమస్తమైన, విద్యా= విద్యలనెడి, వధూ=స్తీ యొక్క, మౌళి=శిరస్సునందలి; మణి=మణుల, కలాపాయజ సమూహము-అలంకారముగల, ఓం నమశ్శివాయ

గంధ మాలినే, గంధ దంతావళ=మత్ర గజాసురుడు: జలంధర=జలంధరుడు, అంధక=అంధ కుడు ఆది=మొదలగు, విబుధ=దేవతలకు, పరిపంధి=శత్రువుల, వాహినీ=సేనలచేత నిబిడ=దట్టమైన వర్గ్ణ=సమూహముల, బంధ=కలియుటచే గలిగిన, ఫఘోర=భయంకరమగు; అంధకార=దట్టమగు చీక్రటి యొక్క, సంభార=రాశిక్తి కిరణమాలినే= సూర్యుడైనట్టియు శాశ్వతాయ=నిత్యుడైన, ఓం వమశ్ళ్శివాయ

భావము - హాలాహల పానముచే నీలకంరుడు మదవాంతకుడు, వాసుకి కంరాభరణ మైనవాడు విష్ణు మిత్రుడును పార్వతి నాలింగన మొనర్చుకొని అనందించు వాడును, వేదాది సమస్త విద్యాదేవి శిరో మణుల కలాప్రము గలవాడు, గజాసుర జలంధరాంధకాసురులు మున్నగు దేవ శత్రువుల దట్టమగు సైన్యములను మహాంధకారమును పోగొట్టు సూర్యుడగు ఓంకారరూప శివునకు నమస్కారము

విశేషము. - సంస్కృత భాషలో తెలుగు సీసపద్యము వ్రాయుట గమనార్హము శ్రీనాధునకు పూర్వులైన పాల్కుటికి సోమనాదుడు ఇచన-సోమవాధుడు-ఇట్టి.ప్రయోగములు చేసినారు

అలంకారము - రూపకము వ ఓం జయ! జయ! దేవదేవ! గంధర్వ సిద్ధ విద్యాధర చారణ కిన్నరకింపురుషు లహంపూర్వికా సంపుల్ల పుటంబులగు చేతస్సంపుటంబులం బుటపుటనగు భక్తి

46 తృతీయాశ్వాన ౫ విశేషంబుల శేషాహికటక భూషావిశేషాభిరామంబులగు మీ కోమల శ్రీ పాదకిసలయం బుల ఘుసృణమణికోటీర కోటీవిటంక సందానితమందారమాలికా మరందబిందు ధారా ధోరణీ ప్రవాహంబుల నహరహంబు నభిషేకింతురు కంగేకాలా! మీ కంరమూలంబునం గలువ దండ కైవడిం గనుపట్వ కరాళకాలకూట విషమషీ కళంకపంక చ్భాయాచ్చటాగుళుచ్చంబుల వలన నిఖిల లోకసంరక్షణంబు నిగమ వ్యాఖ్యాతంబు, మహానటా! మీ జటాజూట పటలంబున డిగిన వియద్గంగా నిర్షర ప్రోతశ్శలాకా నికాయంబులఈ ద్రిలోకీ కంరోపకంరంజులు శారహారవల్సీ మతళ్లి భంగి నంగీకరించు శంకరా! నీవు సంకర్షణ రుద్రావతారంబునం బాతాళ గోళంబు వెడలి విషదహన విస్స్ఫులింగ వికట దంష్రాటంక కిటకిటత్కార ఘోరంబును, జిహ్మలంబును నగు వదన గహ్వరంబునం బుండరీక భవాండ పిండంబు లాండొండ యణంగ గమిచి మింగుడు ధూర్దటీ! విలయ పర్దన్య గర్జాడంబరంబును విడంబించు కహకహాట్టహాసంజనన్‌ బిట్టు ధట్టించి యవష్టంభ సంబార దుర్వార గరం సముజ్బింభితుండగు జంభారిచుజార్థళా విజృంచణంబు హస్తధృత దంబోళిలోడీ సంస్తంభించితి ధనదసభా। నిఖిల కక్షు బవధి వలయంజుల6 గలయః గనక్కన లీ శేలాకా నికాయచ్భాయాదాయాదంబులగు సముజ్వ్యల జ్వాలా జాలంబా జృంబింప ననలస్తంభ దివ్యలింగౌకారంబున నావిర్భవించి నీవు భూభువన చక్రవాల మి బార్రమించి పెంగినప్పుడు విరించి రాయంచయుం గైటభారి కిట నుని నా. దుదమొదలు దెలియరెరి రుద్రా! నీవు బద జీవదారు & వాటియందు దిసమొల శక ముల దూబజి దిండి మి పై బూ ప్తణా ండజంగంబ3ంై వ్రణ్యాంగనల యాలువు లపాంగ్ల రంగస్టలీ లాన్నులంప్త కవీక్షణంబుల హరించుచు భిక్షాటన శ్ర ర్‌ అభఅంపటంబులగు కటాక్ష*డ ఇణన క్రిడను నటించ్రిత్తి చండీ దండంబునో బుండరీకాక్ష / శ్వేరా! నివు మేరుకో కీ కొండంబు దొడిగి కుండలి కొారంబున! బంకరుహభవాండ్ల ద్వాలా వల్లర్ర రుల్లరీ రుం 0ద౦పి బీంటగిల నిశాట వృటభోదనంబు లొక్కటేటొన ॥ ౦ ఛటచ్చటనేసితివి, నీలలోహిశ్రా। యహరహో్వ ల రంభంబుల నుద్దేశదినావసానంబుల సానందంబు క సంధ్యాసమయా యారభలి తాండవ సముదండ పా గౌ బరిఢవించు జగరుంకారంటేన ధండ పాదటమణ విభ్రమంబునం ద్రిభువన భీకరంబు గవి సర్వజ్ఞా! నిర్వికల్పంబు నిరస్త సమస్తోపాధికంబృన్న సత జానానందంబునో లో అత్య జ్ఞ

శ్రీ భీమేశ్వేర పురాణము

నికేతనంబునునగు నిష్కలంక స్వరూపంబును వేదానువచన శాంతి దాంతి క్రాంతి శ్రవణ నిదిధ్యాసనాదులగు సాధనంబుల నిర్నిరోధ నిరవగాఢ నిరవబోధ కక్ష్యా విబాగంబునం దక్తీభవించి ముముక్షువులు లాబలక్ష్యంబును నభీక్షణంబును, నబీప్పితంజును ననుభవింతురు బరా! బార్ధవ బృగ్వాంగిరస ప్రధాన నానాముని సమూహ విహిత చరితాఘమర్నణ స్నానాహ్నికేఘయు నిజజలావగాహాపహ నివిలాఘయు జాహ్నవీ సపత్నియు నగు గోదావరీ మహానది నీకుం గేళి విహారంబగు కేళాకూథి, నిటలనయనా! గిటగిటని నడుగునడుగునడుణు నడుములు వెణందలగు తెలికన్నులును నెజికురులును వలుదకుచములును గలిగి ననవిల్తునకుః బసగల పసిండి మెజుంగు ములుకు అనం గలికి చిలుకల కొలుకులగు విసరుహ దళనయనలు ముసురుకొని బలసి నిలిచికొలువః బ్రతిసంగ్రమణ చారోత్సవాదుల యందు. బేరోలగంబవధరింతువు శర్వా! నీవుశర్వరీ సార్వబౌము నొక్కహజ్ఞన గుజ్జుజుక మట్టితివి విసరుహబనుని కిసల యోష్టినాసికాతిం ప్రసూనంబు నఖశిబరాగ్రంబున మొదలంటం జిదిమితి వృషభద్వజా! నీవు పూషుండను పేరి రవిపండ్లు రాలంగొట్టితివి యీశ్వరా! నీవు వైశ్వానరుని సప్రజిన్వో పల్గవంబులు పెల్లగిల గిల్లతి విరూపాక్షా! నీవు దక్షప్రజాపతి కంరంటున తషంబుతల నిల్సితివి మృగవ్చాధా! నీ వధ్వర మృగంబు మస్తకంబు నవస్తలంజున ద్రేలగట్సితి ముక్కంటీ! నీకు మైఎక్కెదను శివా! నీకు సేవాంజలి బవా! నీ కబివాదనంబు, పొండురాంగొ! నీకు దండంబు రాజశేజరా! నీకు జేజే హరా! నీకు జోహారు గిరీశా! నీకు వరివస్య యష్టమూర్తి! నీకు. బ్రతిష్ట యీశానా! నీకు దాస్వంబు బ్రిపురహరా! నీకుపొసన మృడ్లా? నీకు శరణు మృత్యుంజయా! నీకు( ఒపత్తి ప్రమధాదిపో! వీకు నారాధనంబు పిస్తాక్టీ? నీకు నమస్కారంబు కైలాసనిలయా! నీకు గొలువు' పశ్వల్తలాటా! నీకు నేటిళళ్ళ, గౌరీమనోహరా! నీకు నమస్కారంబు, జయజయ జలంధరాంతకొ! గంధ సింధురాది దనుజ కందరా పీరదమనీ గళిత రక్తదారావిపిక్త ప్రచండ బండ పరశు భెండివాలశూల ప్రముఖ బహువిధ ప్రహరణ పరంపరాబీల మహాకొరా! జయజయ" జగితృంభారకుంబ కల్పనా కుంబకారా! కుంభినస చూషణ! బీషణ బూలలే పేశాచ శ్రాక్రినీ డొకినీ ప్రాడపరివారా! జయజయ! వియద్యాయుధరణీ తరణి శీతబాను పృెహద్భాను సలిలయజమానమూర్తి కల్పితాష్టభేద ప్రపంచిత విశ్వప్రపంచ!

క్‌, తృతీయాశ్వాసము పంచవదన పంచాక్షరీ మూలముంత్రకారణ పొంచభౌతిక వ్యవహారా! నిర్మల జ్యోతెర్లింగమయమంగళాకారా! జయజయ! సప్తపాతాళ భువన విష్కంభ నిర్ఫేదన సమాసాదితావిర్భావ। భావజసంహారా! సర్వమంగళాకుచకలశ పాళీకేభీతూలికాకార మకరికా ముద్రికా భీమ ముద్రితోర ప్రదేశ! మహేశ జయజయ! భక్త భావనాసులభ! స్వభావనాతీత పావనాకార ధావళ్య విగ్రహా! శ్రీమన్మహాదేవ। దేవతారాధ్య! దక్షవాటీపురాధ్యక్షా! ఆపద్ద్వాంత దివాకరా! పరమ దయాకరా! జయజయ భీమేశ్వరా! నమస్తే నమస్తే నమ 212 అర్ధము - ఓం=ప్రణవరూపా, జయజయ=జయము జయమ్ము, దేవదేవ=దేవతలకు దేవుడవయినవాడా! గంధర్య కింపురుషులు, గంధర్వ=గంధర్వులు, సిద్దజసిద్ధులు, విద్యోధరో విద్యాధరులు, చారణ=చారణులు, కిన్నర=కిన్నరులు, కింపురుష=కింపురుషులు, అహం పూర్వికాజఐనేను ముందనగా నేను ముందని, సంఫుల్ల=బ్రాగుగా వికసించిన, పుటంబులు* అగు=(డొప్పలు) రేకులు గలి చేతస్‌సంపుటంబుఎన్‌= మనస్సులనెడి అంజలులళో వాట పుటన+ అగు=అధికమగుచువ్న, భక్తి విశేషంయల వ్‌=విశేషముగు భకితో శేష+ అహి ఆదిశేషుడను సర్పము, కటక=బంగారు కడియమ ఎ నూషా విశేష=విశిషమగు నలంకారీ ముతో అభిరామంబులు+అగుజన్సున్లోప రము మ్స్‌=రీ క్ష వైన $ శోభగల, పాదక్రి। కుల బొ టయొక్క కోమలామృడుై మ (౧ గాదకిసలయంబులన్‌=చివురుటాక్ష్ర పృట్రి పాదములను ఘుసృణకుంకు ల సది మణికోటీర= మణులు గల కిరీటముల మొక కోటివిబంక= ఉన్నతములగు యందలి స కూర్చబడి: మంచారమాలికా= మందార పుష్పముల దండీల 0దలి, మరంద= లవ ప్రవాహ వ “మకరందము మెక బెందు=బిందువుల ధారా ధోరణీ=ధారల వంకల (అవాహంబ్వల ఇవైల్టువ్రల్రవ్రో అహరహంబుఫ్‌ ల సము =ప్రతిది; సికిం తురుణలభితో కంరేకాలా=గొంతృవంద్దు నల్లదనమ ఇల శివా! మీజష్వుక్త, కంరమూలంబునన్‌ో గొంతు యొక్క మొదటియందు, కలువచండ్త వడిన్‌=కల్పవవ్య్యూల మాలికవలె, కనుపోపో అగుపించు, కరాళ= కాట క్క్కః వక టం న్‌. కలిగింన్న, కా టకూటఏ=హాలాహల్యన్సు విషజగరళము యొ 1 అఇవారా ౨కపలరజ శాం ఉమా ” 0 కళంకవలక్రజచిహ్నమ్రశెడ్డి బురద యొక్ష ఛాయాజ వుల్లద ఫము' రర నా కో ఇ ం ల ఎలి (| మొక్క ఛటా=కాంత్రియగెడ్డి గుళచ్చంబుల వలనజగుత్తలవలన, విభలాసమనళ లోకరక్షణంబు=జగత్త్య ఈ కౌపాక్షుట్ర నిగమ=వేదములచేత్ర వ్యాఖ్యాతంబు=వేప్పుబడీ హాశటావ పరమనెడీ మహాసటా సటక్రేష్కడవగు శివా మీ=మీయొక్క జటాజూట=కవర్షమ ॥ పటలంబున=కప్పునుండి డీగిన=దిగి్‌ వియద్ధంగాం ఆన. చ యాలయెక

శ్రీ భీమేశ్వర పం ణము ళం ప్రోతస్‌=ప్రవాహములనెడి, శలాకా=సన్నని లోహన్తా కడ్డీ* (తిగలు) నియ ౩ఎలసి= సమూహములతో త్రిలోకీ=ముల్లోకముల, కంర=గొంతుల యొక్క; ఉచకంరంయిలు- సమీస ప్రదేశములు, తారహాం=మంచి ముత్యాల దండల, వల్లిమతల్లవశేష్టమగు తీగెల, ఫంగిన్‌= రీతిని, అంగీకరించు=న్వీకరించును

కంకరా=సుఖము గలిగించు శినా ఎవ్చుఎవు, సంకర్షంాసంకర్షణుడను పీయుగల, రుద్రావతారంబునన్‌=రుదుని అనతారమునంగు పాతాళ గోళంబు=పాతాళమను మం౯ల మును, వెడలి=ఎయిలుదరి, విఉదిహన-విషాగ్నుల, విస్ఫులింగానిప్పుల వంటి, వికట= భయంకరమైన దంప్లాటంక=టలులవంటి కోరల=[దంతముల): కిటకిటత్కారపటపట కొరకుటచేత, ఘోరంబునుజభయం౪రమును, జహ్మలంబును=నంకరయైనది మందమైనది, వద నగహ్యరంబునని=గుహనంటి నోటితో, పుండరీక భవ+అండపిండంబులు= బ్రహ్మాండము లనెడి ముద్దలను, ౭ ౦ండు+ఒందవ= పరస్పరము, అణంగన్‌=అడగిపోవగాం క్రమిచి=నలుగగొట్టి (అతిశయించి), మింగుదు-మింగివై చెదవు

ధూర్జటీ=జటాభారము ది ల్బుశినా! విలయ=ప్రళయకాలము నందలి; పర్షస్యా మేఘుని యొక్క, గర్జా+ఆడంబరంబును= ఉరుము యొక్క బెద్ధత్యమును, విడంటింల అనుకరించు, కహక్రహ=(ధ్వవ్యనుకరణము] ఎహవహయను, అట్టహాసంబునన పెద్ద బిట్బ=అధికముగా, ధట్టించి=అదలించి, అవష్టంభ=కోపము యొక్క: సంబ ల కొనుటచేత దుర్యార= అడ్డుకాన నీలుగాని, గర్వ=పాగరు యొక్క: అరంభా ప్రారంభ శనికి సముజ్జృంభితుండ.+అగు=తీ వముగా చెలరేగి ఎవాడగు? జంభఅరా(ాంటిర న ౦బు= శత్రువగు) ఇంద్రుని భుజ+అర్గభా=గడియ కజ్జవంటి బుజము యొక్క ర సంస్తం వ్యాప్తిని-త్ర్తీవతను హస్తధృత=చేతదాల్పిన: దంభోళితోడన్‌-వటై యుధముతో గూడే భించిత్రి=కదలకుండునట్లు చేసితివి కకుప+అవధి=

ధవదసఖా!=కుబేరునిమిత్రుడవగు శవా! నిథిల=సమస్తమయిన చు దిక్కుల మేరలము వలయంబులన్‌=చుట్టునుగలః కలయనావ్యాపించగొ: కనే గ్‌ యొక్క, చున్న క్రనకనఖ=లోపములేని బంగారు శలాకా=కడ్డీల; నికాయాసమూ =మిక్కిలిగా ఛాయాజకాంతికి, దాయాదంబులు=సమానములు, అగు=అయినట్టి సమర ంరేగగా వెలుగుచున్న జ్వాలా జాలంబులు అగ్నిశిఖల సమూహములు, వు యొక అనలస్తంభ= అగ్నిస్తంభమువలె, దివ్య= పవిత్రమైన: భింగ+ అగాదంబునన్‌ [ చక్రవాళ ఆకృత్తిత్రో, ఆవిర్భవించి=అవతరించి నీవు=నీవు భూభువవ=భూల మంచి పెరగి షణ. టట ౨ లట ఈ ఇండవబక. ఆకమించాఆకలుం

420 తృతీయాశ్వాసము నప్పుడు=పెరిగిన సమయములో, విరించి= బ్రహ్మ రాయంచయున్‌=హంసమును, కైటభ+ అరి=క్రైటభుని శత్రువగు విష్ణువు, కిటియును=శ్వేతవరాహమును;, ఐ=అయి, ఎగసి=పైకి (కిందికి వెళ్ళియు ఉడిగియును=విరమించియును, తుద మొదలున్‌= అంతమును ఆదిని, తెలియరైరి=తెలిసికొనలేకపోయిరి రుద్రా!=శివా॥ నీవు=నీవు, భద్రజమంగళకరమగు, దేవదారుదుమ=దేవదారువులను చెట్లతో గూడిన, అటవీవాటియందు=అరణ్య ప్రదేశమునందు, దిసమొల=దిగంబరముగా, దూబజదిండి=దుష్టుడగు, మిండజంగంబవు+ఐ=విటుడైన జంగమదేవరవై బుషుల= మహర్షుల యొక్క, పుణ్యాంగనల=పవిత్రలగుభార్యల, ఈలువులు= మంచినడతలు-పాతివ్రత్య ములు, అపాంగ=కడకన్నులనెడు, రంగస్థలీ=నాట్వశాలయందలి, లాస్య=నృత్యము నందు, లంపటంబులు+అగు=ఆస్తములగు, కటాక్షవీక్షణంబులన్‌=క్రీగంటి చూపులతో హరించుచు= కొల్లగొట్టుచు, భిక్షాటన శ్రీడను=బిచ్చము కొజకు తిరుగుట-బిచ్చమెత్తుట అనులీలను: నటించితి=అభినయించితిఎ చండీశ్యరా[=పార్వతీపతీ', నీవుజనీవు, మేరుకోదండంబున 5=మేరుపర్యతమను ధనుస్సునందు, పుండరీకాక్ష=(పద్మములవంటి కన్నులు గలవాడగు) విష్ణువనెడి, కాండంబు= బాణమును, తొడిగి=సంధించి, కుండలి=ఆదిశేషుడనెడి (జ్యా?) జ్యాలావల్లరీ= అగ్నిశిఖలనెడీ వలో యొక్క, రుల్లరీయుంకారంబునన్‌= వాద్య విశేషము యొక ధ్వనివంటి బులు త్ర నాభవాండంబు= బ్రహ్మాండము, బీ(టగిలన్‌=పగుళ్ళువార నిశాటపుట భేదనం (ధ నసుకు పట్టణములను, ఒక్క+ఎటునన్‌=ఒక్క దెబ్బతో, ఛటచ్భ్చటన్‌=పటపట ) పగులునట్లు, ఎసితివి= బాణము చేసితివి అప. కరమున నల్లదనము శేశములందు ఎజ్జదనముగల శివా! అహస+ అరంభంబుల=్రరంభదు ద సంధ్యా సమయ=సంజవేళ యొక్క, చివరలందు, సానంద్రం నం న దమ స చంబులననిర్దేకంచిన పగళుల విన=గొప్పదగ్స అ్రంద్రి మం రతి గల చొ్రవర్తించు, జగరుం కారంబు+ తాండవతాండవ ధ్వని దగు, ఆరభటి=నాట్యవృత్తులు నాల్సింటిలొ నొక్రటగు: కదలించుటయన్న నందు, నయొద్దందామిక్కిల తీవ్రమగు, పాదభ్రమణ=పాదములను భీకరంబుంభయ విభ్రమంబునన్‌=విలానముతో, త్రిభృవన= మూడులోకములకు. రము, కావించితి=చేసితివి సర్వజ్ఞి'= అంతయు తెలిసిన శివా! నిర్వికల్పంబు- అఖండమై యుండునదియు, నిరస్త =తొలగింపబడిన, సమస్త=సర్వమునగు, ఉపాధికంబువు=(శరీరాదులు) ఉపాధులు

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 421 గలదియు, సత్యజ్ఞానానందంబునకు=నత్యమునకు, జ్ఞానమునకు, ఆనందమునకు, నికేతనంబునున్‌అగు=తావును అగునట్టి నిష్కలంక+స్వరూపంబును=గుణాదులతో కళంకము లేని పరతత్త్యమును, వేదానువచన=వేదాధ్యయనము, శాంతి=రాగాదులు లేకుండుట, దాంతి= ఇంద్రియజయము, క్రాంతి=సహనము, శ్రవణ=(ఉపనిషత్తులు) వినుట, నిదిధ్యాసన= (వినినదానినిి మననము-పలుమారులు ధ్యానించుట, ఆదులు+అగు= మొదలుగా గల సాధనంబు లన్‌=ఉపాయములతో, సాధనములతో, నిర్నిరోధ=ఆటంకము లేనిది, నిరవగాఢ=తెలిసికొన బడనిది, నిరవబోధ=బోధింపవీలుగానివాని, కక్ష్యా విభాగంబు నన్‌=ఆవరణ భాగమునందు, దక్షీభవించి=నిపుణులై, ముముక్షువులు=ముక్తిని పొందగోరు వారు, లాభలక్ష్యంబునున్‌=జ్ఞానమను గుటిని సాధింపదగినదానిని, అభీక్షణంబునున్‌= అత్యధిక _మైనదియు, అభీప్పితంబునున్‌=కోరుకొన్నదగు దానిని, అనుభ వింతురు=పాొందెదరు, భర్ణా=శివా, భార్గవ=భ్యగువంశీయులు, భృగు=భృగు మహర్షియు, ఆంగిరస= ఆంగిరసుడు, ప్రధాన=ముఖ్యులైన, నానా=అనేకమైన, ముని సమూహ=మునుల గుంపులకు విహిత=మిక్కిలి ఇష్టమైనది, చరిత=ఆచరింపబడిన, అఘ మర్షణస్నాన=పాపములను పోగొట్టు మంత్రములతో జేయు స్నానముల ఆహ్నిక=పగలు ఆచరింపదగిన పనులు ఓఘము= సమూహము (ప్రవాహము) గలదియు, నిజజల=తన నీటి యందు, అవగాహ=స్నానముచేత, అపహ=పోగొట్టబడిన, నిఖిల=సమస్తమయిన, అఘయు=పాపములు గలదియు, జాహ్నవీ= గంగకు, సపత్నియున్‌అగు=సవతియునగు గోదావరీ మవానది=గోదావరి అనుపేరుగల గొప్పనది, నీకున్‌=నీకు, కేళాకూళి=క్రీడా సరస్సు నిటలనయనా=నొసట కవ్నుగల శివా, గిటగిటనిన్‌=కృశించినదగుటచేత, అడగు నడుగు=ప్రతిపదమునందును-అడుగడుగునందును, నడు(కు=వణకు, నడుములు= మధ్యమములును, వెణందలు+అగు=విశాలములగు, తెలికన్నులును=న్వచృములగు కన్నులును, నెజికురులును= అందమైన కేశములును, వలుదకుచములును=స్తూలములగు స్తనములును, కలిగి=కలవారై, ననవిల్లునకున్‌=పూవులే బాణములుగాగల మన్మధునకు, పసగలజకాంతిగల, పసిండి=బంగారముతో చేసిన, మెబుంగుములుకులు+అనన్‌=తళుకుగల బాణములనగను, కలికి=జఅందమగు, చిలుకల కొలుకులుఅగు=చిలుకల కొలుకుల వంటి కొలుకులు గలవారునగు, బిసరుహద భనయనలు=(పద్మపురేకులపంటి కన్నులుగల) స్రీలు: ముసురుకొని=క్రమ్ముకొని, బలిసి=అధికమయి, నిలిచి=నిలిచియుండి, కొలువన్‌=సేవింపగా; ప్రతిసంక్రమణ వార+ఉత్పవ+ఆదులయందున్‌= అన్నిసంక్రాంతులు వారములందు జరుగు నుతువములు మునగువానిలో పేగోంగంణు= పెదఎబను జఅువదరగిండువ=,శద వహింతువ

తృ శయ అశ్వాసవ “రం్టానిలా ఏచ్బుజనీ ఫు, శేర్యదీ నారభౌయిన్‌- రాత్రికి ప్రభునగు చంర్రుం, ఒక్కిప జ నన్‌ఒంఎక్క అంగలో గుజ్జు ఉటి కన్‌=(శరీరములోన) వసబయటక్స ఎచ్చునట్లు, నుట్టితివి= (జొక్కితివి, బిసరు హ ఫవుని ఒబ్మాదేవుని యొక్క కిసలయ+ఓష్టి చివుగుటాకు వంటి ఎగ్‌వి గల (ఎరిఆభ8ిః భాధ్య యుక్క నాసికా తిలప్రసూనశంబు -నూవు పూవువంటి ముకు ౫౫ నఖ శిఖగాగింబువసీ=కొనగోటి ఎవరతో, మొదలంటక్‌ ముదం ఎటునటు వర్తిగ, చిదిమితి- గెల్యనేసితిం. వృఎభధృజా=జెండ యందు వృపభ చిహ్నము (0 ఓ $వా, నివు- వీని ఖొషుందు+ అనగేం=పూష అనుశేరుగం రవివండ్లు నూల్కుని గంతములు రొ గొట్లతివి=గాలునటు కొట్టిగివి, ఈశ్యరా=నివా గీవు_"వ్చు వైశ్వానరుని= అగ్ని యొక్క: "ప్త జిహ్వా పల్లవింబులు=చివురుటాశులనంటి ఎడ్లు ఎలుకలు ఎబ్లగిలన్‌ =మొదలంట పోడి ప్రజాపతి=దక్షుడను పేరుగల ప్రజాపతి గొట్ట, క రంబు;న మడియందు మేషంబొలేల పొట్టేలు తలన్న, సిర్పితివిజఉంచితిల, మృుగవా-౮ా=నేటగాడవ్యు న! వీవు= నీవు! అధృరీ షృుగింబు-మృగరూఎను దాల్చిన యజ్ఞము యొక్క మస్తక౦ంబ్ప-తలఘ భస్తలంబునన్‌ ఆకాశప్రదేశమునందు, వేలక్‌=వేలాడునట్టు కట్టీతి=క్రటిల ) నే ఎ ముక్కంటీ మూడు క్ర ల ను కపాజశంక్రర్రా కు సీకు, షే బ్నలు గల కనా నీక జవిక్ష మ్రుక్కెదను=నమణ్కల జై + అముఇ ఎక్కు, ఎ అంజలి=చ ఇట్రీంో? నికు=నీక్సు బ్రభివాదన చ క్ష లా నవల్లో కూడి ద్యొల్రి (అర్నింతును) భా గ్‌ర్సు 4 “౨ అంంబు- నొ దవ న్‌ లే చఎచింబు=ఎందనమ్స మేస్కారన్సు వా ౦డుర+అంగాజధవళరీరా శా నీక వా రాజ? జా ్‌ ర యూ కే ఖరా= చంద్రశేల్టరా, నీక్రుఐనీర్చ వేజీ=నమన్కారము! హరొ అఫ్రుజ నీక జ్లోహార్చు. ననునె రమ వసృ”ా ఎవ 1చీం. చ న. గిగిశాజ్బ రాపాద్థ్తథ వీట్రజనీక్షు నరి ల దుమ) అష్టమూర్తి=ఎనిమిది రూప తిష్టాకీరి (కలదు), ఈశాన అ?వా నీకున ఎములు గల సాన్‌ =నీకు దొ డ్‌ పటణవ చ గౌసంటుసేవ(దేయదుఖ) త్రిపురహూ మ పట్టణములను 3 శనమ్సు చ్చస్స్వి శివా నీకున్‌ మ త్రిపు వ్రు వే సుఖము గూరు ఎనీకు ఉపాపవ=ప్పూజ (జేయుదానుని ప బ్భుత్యువును జయించిన ఇవా (వెడెడపు) మృత్యు ॥ న శివా ఏరక్సజన్షీక్స (పపత్తి=ర ను] బ్రమ అధిపా (ప్రమధ గణములకు ప్రభువగు శూ సీక్రున్స్‌= వీ ఎలి (చేయ! చును), పినాకీ ఫివా నీకునీక్సు, నవు నానికి. 6గాధనంబు-వో గ / (న నా ఠీ ఢీ క్‌జులీళ్ల పరమ జ్‌ స్కారంబు క రంగన్న కిలాసనిలరో? = జలగ వ స్క అలుపు సవ(చేయుదున్స ఏన వభునీ= నీకు? ఏటికోళ్ళు- నమస్కార రర్గఇలాటా=త్రిణయనా! శివా నీ ఎటిక్‌ ళ్ళు గరములు, గౌరీమనోహరా=ఎ ర త్రిపై హూ మస్కా రో ఇ ణామము (రన సెక్రుజనీకు. త

శ్రీ భీమశ్వర పురాణము శతి2ం

జలంధర=జలంధరుడను రాక్షసునికి అంతకా=మృత్యువైన 3వా! జయజయ: జయము జయము, గంధ అఆకారా, గంధసింధుర+ఆది=మదించిన గజాసురుడు మున్నగు, దనుజిజరాక్షసుల, కంధరాపీర-పీరమువంటి కంరమునందలి భధమనీ=నరములనుండి, గభిత=జారిన (కారిన), రక్తభారాజరిక్రధారలచేత: అభిపిక్త-స్నానముచేయింపబడిన (తడుపబడిన), ప్రచండ =తీక్టమైన, ఖండపరశు=గం[డగొడ్డ్గల భిండినాల- ఇనుస మొనల ఆయుధము, శూల=శాలము, ప్రముఖ=మొదలైన, బహువిధ=పలురకయిలైను ప్రహరణ= అయుధముల యొక్క, సరంపరా=వరుసలచేత, ఇఆభ్రీలజభయంకరమగు మహా=గొప ఆకారా=స్వరు పము ౧లవాడా, జియజయ=జయము జయము

జగత్సంభ ర=లోకములను బాగుగా భరింపగల, అంభకల్పనా-కుండను నిర్మించు నట్టి, కుంభకారా=కుండలు చేయువాడా) కుంభీనస-పాములే, భూషణ= అలంకారములుగా గలవాడా: భీషణ=భయ ట్టు, భూత=భూతములు, ప్రేత=ప్రేతములు, పిశాచాఫిశాచములు, కొక్రినీ=శాకినులు డాకీనీ=డాకినులను, )పొఢ పరివారాజసమర్గమైన సీవకగణముగ గలవాడా; సయజయ=జయయు జయము. వియఠ్‌. ప్రపంచ, వియత్‌=అకసము వాయు=గాలి: ధరణి=భూమి, తరణి=సూర్యుడు, కీతభాను= చంద్రుడు బృహద్భాను- అగ్ని సలిల=నీరు యజమాన=యజమామడు నను, మూర్తి=ఎనిమిది రూపములచేత; కల్పిత=కల్పింపబడి ఏ అష్టభేద=ఎనిమిది భేదములచేత ప్రపంచిత=విస్తరింఎబడిన విశ్వప్రపంచిశవిశ్వరూపమగు ప్రపంచము గలవాడా, పంచవదవఫ=అయిదు ముఖములు, షం చొక్షరీ=సంచాక్షరియ ఈ మూలభుంత్ర= ప్రదాన మంత్రము, కారణ= హేతువైన పాంచభౌతికపంచే భూతిములచే నిర్మిత శరీరరూపమున, ఎ్యవహారా=వ్యవహరించువాడా: నిర్మిల=స్వచ్చమగు జ్బోతిరిం! మయజజ్యోతిర్లింగ రూపమగు, మంగళ+ ఆకారా=శుభకరమైనే ఆకారము గలవాడ్‌ జయజయ=జయము జయము

సప్త ఆవిర్భావ సప్త పాతాళ=ఏడు పాతాళము ఆసు తువగాలోకముల యొక్క వీష్మంభ=విస్తారమును నిర్మేదన=బభేదించుట వెత సమాసొదిత=పొందబడీ * ఆవిర్భావ=పుట్సక గలవాడా, భావజ=మన్మేభుని సంహారాజచు? నవాచా సర్వ ప్రడి సర్యమంగఖాజపార్వతీదేవి యొక్క కుచకలశప్తాలీ2కుండల వంటి స్తసయిల ప్రదేశము ఆంద కేలీ శ్రూల్రిక్రా+ ఆక రజ విలాసము కఇక్రై న కుంచె యొక్క నిర్మాణనుయి ఏ, మకగికా+ వుద్రిర్‌ మొసరి ఆకారముగల గుర్తులచేత అభిమ=భయంకరముగాని, ముద్రితాచిహ్నితమైనే ఉం పదేశజవక్ష స్థలము గలవాడా మహేశ=శివా, జయజయ=జయణజం జయము

భక్ర=భక్తుల యొక్క; భావనా సులభ=ధ్యావముచేళ నులువుగొ అలాల మనొచి స్వభ్యానా=స్యుజతన(భక్త్వని యొక్క) భావళా౭గాగమునకు అతీత=దాటిశచగు సావే"

ఉడి తృతీయాశ్వాసము పవిత్రమగు, ఆకార=స్వరూపముచేత, ధావళ్య విగ్రహా=తెల్లని దేహముగంవాడా, శ్రీమల్‌* శోభాయుక్తుడవగు, మహదేవా=దేవశ్రేష్టా, దేవతా+ఆరాధ్య=దేవతలచే పూజింపబడువాడొః దక్షవాటీపుర=దక్షారామమను పట్టణమునకు, అధ్యక్షా= ప్రభువైనవాడా, ఆపత్‌=అపదలనెడీః ధ్వాంత=చీకటికి, దివాకరాజసూర్యుడవైనవాడా, పరమ=గొప్పదగు, దయా=కరుణకు: కరో గని అయినవాడా, జయజయ=జయము జయము, భీమేశ్వరా=భీమేశ్వరస్వామీ, తేనీకు: నమ =వందనము, తే=నీకు, నమ =ప్రణామము, నమ =ప్రణామము భావము - ఓంకార రూపా జయము జయము దేవదేవా! గంధర్వులు, ని్సులు? విద్యాధరులు, చారణులు, కిన్నరులు కింపురుషులు అధిక భక్తి విశేషములళతో మనే పద్మములు వికసింపగా నేను ముందనగా నేను ముందనుచు ఆదిశేషుడు అందెలుగొగలి మీ పాదపల్లవములను తమ కిరటములపై నలంకృతములగు మందారమాలికలలోని మకరంద బిందువుల కలయికచే నేర్పడిన ధారా ప్రవాహములతో వభిషేకింతురు నీలకంరా! మీకంరమునందు కలువ దండవలె నున్నదియు పంకము వలే నల్లనగు కాలకూట విషమనెడు గుళుచ్భములు మీరు పూర్వము చేసిన లోకరక్షణ వృత్తాంతము నిగమములు వివరించుచున్నవి య్‌ మహానటా! మీ జటాజూట సమూహము నుండి క్రిందకు దిగిన ఆకొనే గంగ ప్రవాహము యొక్క తీవెల వంటి సన్నని ధారలు మూడు ౪ [ శ ల దండల వలె నున్నవి లొకములందు ముత్వొ శంకరా! నీవ సంకర్షణ రుద్రావతారము సందు వాతాళము నుడి బయల్వేడలి విషాగ్ని నిప్పుకలవు వెదజల్లు పండు పటప న్యు కరమగు నోటితో బ్రహాండ కదానిత భక = యే మహాగుహ వంటి భయం 8౬ శై ములు చి కదానిలత్తో నొకటి కొట్టుకొని అణగున చస మింగుదున దూర్ణటీ। ప్రళయ కాలమునందలి న నై ఓ టి వికటాళలి లని ఇఎఎపుము క హపసముతో తీవ్రముగా అదలించి ద్వుఠ్రహ యొక్క ఉరుమువం ంభించు ఇంచుని వ ంకారముచే గల్రిగిృ క్రాపముతొ విజ (6 జాయుధముతోడి హస్తమ్పృన్స య వంభింప జేస్పిస్రి కుబేరుని చైల్రిక్రాడ్రా! దిగంతముల వజక్సు కడ్డీలవలి వెలుగొందు అగ్నిజ్వాలలు విజ్బంభింపగా అగి శ వాాఫించుచు బంగార కారములో నవతరించి నీవు భూమి నుండి చక్రవాళ పధ 2 ము వంటి దివ్య లిం బహ్మా రాజహంస రూపముతో పైకి, విష్ణువు శ తి వఠకు వ్యాపించి పెరిగిన గ బ్రహ్మా ఆ లింగపు పైభాగమును, విష్ణువు మె రాగా రూపముతో క్రిందకు వెళ్ళిరి " రుదా! లుచు కానజాలక తిరిగి వచ్చిరి దిగంబరుడవై సంచరించుచు మని బార చుష్టుడర్స మిండజంగమ గ్య్బ్యాలలో ల నపహరించుచు భిక్షాటనమను లీల న ఇ ఎ టీటీత్యోమును కటాక్ష

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 42ర్‌

చండీశ్వరా! నీవు మేరుపర్వతమను ధనుస్సునకు విష్ణువను బాణమును ఆదిశేషుడను అల్లెత్రాటితో సంధించి ధనుష్టంకారముతో బ్రహ్మాండము పగుళ్ళువారగా పురత్రయము పటపట పగులునట్లు వేసితివి

నీలలోహితా! ప్రత్యేక్ష_దినములలో ప్రతిదినము సాయం నంధ్యా ప్రారంభ సమయమునందు ఆనందముతో విలసిల్లుచు కాలియందెలు ధ్వనించుచుండగా అరభటి వృత్తితోడి తాండవములో మిక్కిలి తీవ్రము, వేగవంతమగు పదవిస్యాన విలాసముతో ముజ్జ్ఞగముల భీతిల్లజేసితివి

సర్వజ్ఞ! అఖండమును సమస్తోపాధి శూన్యమును, సత్య జ్ఞానానందరూపమును, త్రిగుణ రహితమగు పరతత్త్యమును ఉపనిషత్పారమును శాంతిదాంతి తితిక్తలలోగూడి శ్రవణమననాదులగు సాధశములతో మముక్షువులు ఆటంకము లేకుండుట తైిలియకపోవుట బోధింప వీలుగాకుండుటయను ఆవరణ భేదన నిపుణులై జ్ఞునమను లక్ష్యమును నిరంతరము ననుభవింతురు

భర్గా! భార్గవులు, భృగువు, అంగీరసులు మున్నగు మునుల సమూహము నిరంతరము అఘమర్షణ స్నానము అహ్నికములను గోదావరీ నదిలో నిర్వర్తింతురు ఆ వది తన జలముల స్నావముచేయు వారి పాపములను పోగొట్టును అది గంగానదికి సవతి అట్టి గోదావరి నీకు క్రీడా సరస్సు

ముక్కంటీ! నీవు ప్రతి సంక్రాంతియందు ప్రతి వారమునందు జరుగు మత్సవము అలో పెద్ద కొలువు నిర్వర్తింతువు అందు సుందరాంగులు, పద్మనయనలగు చిలుకల కొలుకులు అధికముగా నిన్ను చుట్టు ముట్టి కృవించుచుందురు కృళమధ్యలగుటచేతీ అడుగడుగునను వారి వడుములు వణకుచుండును వారి కన్నులు విశాలములు స్వచ్భములు కేశపాశములు మనకోహరములు సూల కుచలగు నొ భామిమలు మనవ్మదుని బంగారు బాణములవలె నుందురు

శర్వా! నీవు ఒక్క చూకులో పొట్టలోని వస బయటకు వచ్చునట్లు చంద్రుని శ్రొక్కితివ టైహ్మదేవుని పత్నియగు సరస్వతి నువ్వు పువ్వు వంటి ముక్కును గోటితో సమూలముగా గిల్లిత్రివి వృషభధ్వజా! నీవు పూషుడను సూర్యుని దంతములు రాలగొట్టితివి శివా! నీవు అగ్నిదేవుని ఏడు నాలుకలను పెల్లగిలునట్టు గిల్లివేసితివి దక్త ప్రజాపతి కంఠమునందు మేష శర్రస్సును పెట్టితివి మృగవ్యాధా! నీవు మృగ రూపము దాల్చిన యజ్ఞ శిరస్సును ఆకసమ్సృన వ్రైలాద దీసితివి

శ్రినయనా! నీకు నమస్కారము శంకరా! నీకు సేవాంజలి సమర్చించుచున్నాను బం ల ఉం. ఎంవక్‌గా ాగచచు చందశేఖరా! నమస్సులు హర వందనము

తృతీయీ+ క్రలమా తీ2ర్ర కైలాసనాధా! సేవ చేయుదును. 20౯! నీకు గ్రతిష్ట గలదు శి 2 గన్ను ఫనింతును త్రిపురాంతకా? విన్ను పూజింతును బుఖకరా! నీవే రణు పృుత్యుంజయా! నీకు ప్రపత్రి చేయుదును ప్రమధనాథా నిన్నారొ ఇంతులు ఫిని కీ వందనము. శ్రిలాసవాసా! నిన్నే కొలుచుదును శ్రినయనా నీకు దండములు ? రీ 0తా! నీకు నతులు జలంధర నాశకా జయము జయయిు )జాసుర దులగు ౮క్షనుల కంరములందల ఖండిత వరముల నుండి కరిన గక్త ధారలతో శడిసిన గండ్రగొడ్డల ఇ లము మున్సగు ననేకాయుధములచేత భయంకరుడవగ! నివా ౧కు జయము జయము జగత్తులను కుంభము! ను నిర్మంచు కుంభకారా సర్బాలంకాగా! భయంకరిములగు భూతగ్రేత పిశాచాదులగు స్రొఢులు పఠివారముగ గల శినాః: జయము జరుమ* ఆకసము, గాలి భూమి, సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్శి. నీరు యజామానుడు అను నష్టమూర్తులతో ప్రపంచమును విస్తరించినవాడ ! సంచముఖిములు, సంచాక్షరియను మూలమం్రము 'హేతువుగా నిర్మిత పాంచభాతికనుగు లోకవ్యవహారము గలఎ డా నిర్మల జ్యోతిర్లింగమయ మంగళస్వరూపముగల శివా! జయిము జయము సప్త పాతాళ వైశాల్యమును ఛేదించి అవతరించినవాడా! నున్మథాంతకా! పార్వతీ దేవి వక్ష స్థలమునందు నీవు తూలికతో చిత్రించిన మకరికా పత్రములు తగాలింగశముచేత ముద్రిత వక్ష స్థలముగల శివా! జయము జయము భక్తులకు ధ్యానముచే నులభతరా! భక్తుని భావనాతీతమును పవిత్రమును ధవళమృునగ్స ర్రూప్రముగలవాడా! మహాదేవా! దేవతలచే రారాధ్యుడా! దక్షారామాధిపా! ఆపదలము చీక్రట్రని పారద్రోలువాడా! దయాసముద్రా! జయము జయము భీమేశ్వరా! నీకు నమస్కారము సమస్మారము నమస్కారము ' మేషము - *ఇది వచన ప్రక్రియ చూర్దిక గట్య, బిరుదుగద్య వచనము, విన్నపము అని వివిధ నామ్సమ్సల విలసిల్లిన ప్రక్రియా విశేషము అంతేకాదు. భక్తి వాజయమున భద్రాసనమున భాసించునది శివకవులైన మల్లికార్జున పండితారాధ్యుని గద్యలను పాల్కుజికి సోమనాథుని గద్యలన్స, వైష్టవ కవి కృష్ణమాచార్యుల వచనములను అనుసరించుటయే కాదు: శ్రీనాధుని వచన గీతమిది అతిశయించునది కూడ పాల్కుటికి సోమనాథుని పంచ ప్రకార గద్య క్రంటె శ్రీనాధుని వచనము బహుప్రకార భాసమానము అంతేకాదు. భావ వైపుల్యము, రచనా వైవిధ్యము వపరాకాజష్మ నందినవి అంతేకాదు శైలీ విన్యాసము భక్త్యావేశమును ప్రస్ఫుటీ కరించునది అది వ్యాసుని భక్త్యావేశమనుట కథార్ధము శ్రీనాధుని భక్త్యావేశమగుట యథార్ల్షము” ఈశ్వరార్చన కళాళీలుడు - ప్పట82 ఆఛార కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తి

శ్రీ భీచుశ్వర వపురాణచ్ను 4వ? మ అనుచుం దొండఎమి డుభుంది శెవభక్ష్యాచేశలీలార్భబ్చ న్ముని శార్తూలము దక్రవాటి నడుము న్లోలజ్జిబాబార్సుం్యా క. వినిపించె న్నశశ్రీత బారత నభోవీథ్సీ వింకంబృునన్ల్‌ నిను గక్షించ్వ్వై భిమనాయకులడు కానీనా సుజంబుండువ్షి 213 జర్దము అనుయుల్‌ అచను, వ్యుని శాగ్ను6 ము మునిశ్రేష్టుడ్షగృ వ్యాన్తుడ్డు, లొలత్‌నఎతలింట సై జట నొరుల బరువైన జటలు గలవాడై, దక్షవాత్ర నడువ్చున్‌ దతారావయు పు సృధ్యయినంగు. శెంజశివుసి యంచలె, భక్తి క్ష యొక్క, అవ్వు లల అగటిన్‌- స్టాన్సం బాశ చెల్టిలు వచ్బంచివముతో 7 ౦చవమోడు చుండెజన్పృత్య్య్వ్చ చెయుగుండెన, ఫాల వజుక్ర- శపవ్యుతా ఇసా అయం నిమ్మ, లీము శాయకుండుభ్రీవ్పళ్యరుడ్తు రక్షింభేలు-౯ నేర ఒఅ ంబు ఉండుమీ=నుఖమ గా సుండునూ అస్సి, సభోవీత్రీఇ ఆక్రషపషసు 6జాక్స లిముః మ వ. ఎనన్‌-సర్యొన్నత 'పదేశమునందు, అశరీర ఖారతి= ఆకాశ్‌ గజ వి పంచెన్‌=వినిపీంచెను చేవ విశ్బంభణఖవమ్నుల బఎవ్షారామ మధ్యమునంలు కెంజగలు సంచలింపగా తొండ్రవమృు చేయు బుండెవు అవ్వడు వ్యసా భీమేశ్వరన్వాన్ని నాన్ను క పాడెను సుఖముగా నుండుము అని ఎశాలాశ వీ సందడి అశరిగంణి విం ంచెన్ను త కిచె ర్‌తస్వు కలట్మాష కంధరుండుు లికెర కర శేఖరుం/సు రిక్రించి ఫిన్ను ఛీమనాటున ,వెభువం స్నామింగొలువుం కోర నంనద్దం బొందిదు కొనినేయ।' 214 అర్థం రాననేదా = కవ్యావుతా వ్యాన కల్యావ కంధరుండుజనల్లవనము ఏంరవువందుగ. 2 ఇవ్నెడ్న తవ, నీ చగవును ౬ దెన్‌ ఎప్‌ రగిన్సు ళెళిరి కర 'ఖలుంయి=చ్ల ని కలగయిలునం శంద్రుడు ₹1స్పాన ల అండా అనువాఎన్ను గక్రించెన్‌= "షాకెబు టబ్రభువన ఎ -ఎన్‌=ఎములోకములకా 1పభుంగు, 2 'మళాభినిన- బీమ్సేశ్యలుని ఓ / వ లుము- స౨ంవ్లము అర్య సంసద్దన్‌ అధింసెదైలి పందిం ౮ ౧ందివ్రు భావము. సా! ఇవ్వడు సీ తము క్రషగన్యా? లద్రళఇగడు. నిన్ను రక్రించినా 'లోకాధివతియ * ఆిమేశ్త్భరుల "సేవింఎుము నీకు ౯ ర్యగాద్ధి లేల గును

తృతీయాశ్వాసము 428 విశేషము :- కానినేయ :- ఈ పదము భీమ - 2-114 చెంతకూడ వచ్చినది. ఈ శేబి సాధుత్యచరృ అచట చేయబడినది. న యివ్విధంబున నశరీరవాణి పలికిన విని యయ్యంతర్వాణి శర్వాణీ పల్లం దలంచి ప్పృనఃప్రణామంబులు చేసి నితాంత సంతోష తరంగితాంతరంగుండై. ప అర్ధము :- అని=అని; ఈ+విధంబునన్‌=ఈవిధముగా; అశరీరవాదిం అనార్య పలికినన్‌=పలుకగా; విని=విని; అ+అంతర్వాణి=శాస్త్రవేత్తయగు ఆ వ్యాసుడు; లు వల్లభున్‌=పార్వతీపతిని; తలంచి=స్మరించి; పునఃపునః=మరల మరల; రో నమస్కారములు; చేసి=చేసి; నితాంత=అధికమగు; సంతోష=సంతసముచేత; త సంచలించుచున్న; అంతరంగుండు+ఐ=మనస్సుగలవాడై. సన భావము :- అని ఈవిధముగా ఆకాశవాణి పలుకగా విని, వ్యాసుడు కం స్మరించి మరల మరల నమస్కారములు చేసి సంతోష తరంగిత మనస్సుగలవాడై(*ఓ సీ “పైల! దక్షారామ పతి భీమనాథుండు మనపాలి కల్పక క్షాజమయ్యె నోసుమంతుండ! దక్షిణోద్యాన వాటిక్షా నిలయుండు మనపాలి ఫలమ్స సువ్వె జైమిని! దేవతాసార్వభౌముండు విరూ పాక్షుండు ప్రత్యక్త్రమయ్యెంజువ్వె దేవల! సప్త గోదావరీ తీరైక వాసుండు మనవంక వ్రాలెం జువ్వె ఈ. భారతాది బహ గ్రంథ పారవశ్య! యోయి జనమేజయుండ| యీ యుక్ర గమను( డంబికా ఫర్త యఖిల కల్యాణముల్సును ॥ మనకు, గృపసేయం గలండు సమ్మదము తోడ. ణి క అర్ధము :- సైల=ప్టైల్సడ్రా దక్షారామపతిజదక్షాగ్రావృ్పునక్తు ప్రభువగో శ నాథండు=భీమేశ్వర్సడ్షు; మనపాలి= మనపాల్రిట్రి; కల్పకక్షాజము=కల్పవ కము? అయ్యొ అయినాడు; ఓసుమంతుండ్ర=జ సుమంత్రా! దక్షిణ=దక్టిల దిక్కు నందలి; ఉదాన వా ఉద్యానవనమే (దక్షారామమే); నిలయుండు=నివాసమ్సగలవ కు, మనపాలిో మనపొ ఫలము సువ్వెఇఫలమ్స సుమా;

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 429 జైమిని=జ్రైమినీ, దేవతా సార్వభాముండు=దేవతలకు ప్రభువగు, విరూపాక్తుండు= ముక్కంటి శివుడు, ప్రత్వక్రము+అయ్యెన్‌+చువ్వె= ప్రత్యక్రమయినాడు సుమా దేవల=దేవలా, ఫప్తగోదావరీ=సప్తగోదావరము యొక్క, తీరాతీరమే, ఎకవాసుండు= ప్రధాన నివాస స్థానముగాగలవాడు, మనవంకన్‌మనవైపు, వ్రాలెన్‌*చువ్వె=ఒరిగెను సుమా, భారత+ఆది=భారతము మున్నగు; బహాగ్రంధ=అనేక గ్రంధముల (శ్రవణము) చేత, పారవశ్య=పరవశుడవైన, ఓయి జనమేజయుండ=ఓయీ జనమేజయా, ఈ+టక్షగమనుండు= వృషభ వాహనుడగు, అంబికా భర్త=పార్వతీపతి, సమ్మదము తోడన్‌=సంతసముతో, అఖిల కల్యాణములును=నమస్త శుభములను, మనకున్‌=మనకు; కృప+చేయంగలండు= దయచేయగలడు భావము - పైలా! దక్షారామాధిపతియగు భీమేశ్వరుడు మనపాలిటి కల్పవృక్ష మయ్యెను సుమంతా! దక్షిణోద్యానపతి మనపాలిటి సతృలమైనాడు జైమినీ! దేవతా సార్వ భౌముడు పరమేశ్వరుడు మనకు ప్రత్వక్తమయ్యెను సుమా] దేవలొ! సప్తగోదావరతీర నివాసి మనవైపు మొగ్గెను సుమా! భారతాదులగు ననేక గ్రంధ గ్రవణముచే పరవశించిన జనమేజయా! వృషభ వాహనుడగు నీ పార్వతీపతి సంతోషముగా సకల శుభములను మనకిచ్చును విశేషము - 2 ఆశ్వాసము 99 పద్యములో వైశంపాయనాదులగు ఆరుగురి పేర్లు కలవు ఆ ఆశ్వాసములోనే 145వ వచవమునందు వ్యాస శిష్యులు ఏడుగురి శామములు కలవు పై రెండింటిలో లేనిదగు జనమేజయుని పేరు ఇందు గలదు ఇచట వైశంపాయనుని 'పేరుండుట సముచితము సంస్కృత భీమఖండములో ఈ సందర్భమున 13-100) వైశంపాయమని నామమున్నది “వైశంపాయన దేవేశో బహుదాస్పతి నశ్ళుభమ్‌ ౯ ప ను అధ్యా 6 - 78, 79 శ్లోకములలో సునుంత ఫైల జైమిని దేవల సూత రోమహర్షణుల వ్యాపు శిష్యుల నామములు మాత్రమున్నవి వైశంపాయనుని ప్రసక్తీ లేదు బున వ ఇంక గృతార్జుల మైతి” మని శిష్య వర్ణంజునుం దొనును దక్షారామం క 217 నభిగ్రాముంబ్రైన పరమజ్ఞానానంద సుఖం బనుభవించు చుండె తిమి: అర్ధము - ఇంకన్‌=ఇకమీదః క తార్థులము +ఐతిమికృతకృత్యులము అయ అని=ఆ్రన్స, శిష్యవర్గంబునున్‌=శిష్యుల సమూహమును; తానునుూతాను(వ్యాసుడు దక్షారాముంబున్‌=దక్షారామమునందు, అ్రభిరామంబు+అయిన= ఇంపయినే:

(80 తృతీయ శ్వాస ఉత్తమమైన. జ్ఞానాజ్ఞానమువే గలిగిన, ఆనందబుఖంబు= ఆనంగవు వలన నేర్పడు సుఖమును అనుభవించుచుండెన్‌- అన భవించుచుండెను భానము - ఇక మనము ళృత ర్ధాలమైతిమి అన వ్యాసమ ర్చి శిష్యులును తానును దక్షారామమునందు ఇంప్పెన ఉత్తమ జ్ఞానమువే గలుగు ఆగంద సౌఖ్యమును అనుభవించు చుండెను క శ్రీరామాయిణమును ద కారామాయణము6 గలిమలాపహనులు స తృ్పారమతులు వాల్మికికి6 బారాశర్యునకు వినుతి పొత్రములయ్యెని 218 అర్థము - శ్రీరామాయణమును=శ్రీరాము? చరిత్రమును దిక్షాామాయణనాంన= దక్షారామ వృత్తాంతమును, కళిమల=వి ఎమవెడు మాలినైామషమును అపప యుల౦=పోగొట్టునవి సత్‌+సారమతులు=శ్రేష్టమైన ధర్మముతోడి మేధశ్శక్తి గలవారగు వాల్మీకికిన్‌= వాల్మీ॥ మహరిక్రి పారాశర్యునకున్‌=వ్యాసునకును వినుతిపాతములు=స్తుతింవ యోగ్యములు, అయ్యెన్‌= అయినవి భావము - శ్రిమద్రామాయణమును దాక్షారామ చరిత్రమును పొపమాలిన్యములను పోగొట్టునవి ఉత్తమధర్శ్మపూర్ణమతులగు వాల్మీకి వ్యాసుల స్తుతి పాత్రము అయ్యెను విశేషము -_ శ్రీనాధుడు అవతారికలోని స్తుతిలో 'శోకంబుల్‌ శతకోటి కాండములుగా అను 5వ పద్యములో వాల్యికిన్‌ ట్రహ్మవదావతీర్య అసి వాల్మీకి మహర్షిని, అందే తలకళ్కున్‌ భ్ధాగ్రత్ర సంహితాధయన అను 6వ పద్మములో పారాశర్య మౌనీశ్వరున్‌ అని వ్యాస మహర్షిని ప్రత్రించెను ఆ ప్రార్ద“ పద్యములలో ఆ మహర్షుల నామద్వ్యయమును కని ఈ ద(ముశండు అట్లే గ్రహించుట విశేషము. వ. అని చెప్పిన విని యభినందించుటయి భీమేశ్వర మాహాత్యంబు విను వేడుకం “బరమేశ్యరుం డుద్భవించిన విధంబును సప్తబుషులు సప్తగోదావరంబుః దెచ్చిన విధంజును నా స్వామిని బ్రతిష్ట చేసిన భంగియు నెజింగింసవే” యని ప్రార్థించిన 219 అర్ధము - అ్రని=ఆని చెప్పి ఎన్‌=(సూతుడు) చెప్పగా, వినిజవిని, అభినందించుట యున్‌=మెచ్చుక్రొన్సటయ్సును, భీమేశ్వర=భీమేశ్వర స్వామి వారి మాహాత్మ్యంబు=మహిమును, ఎనువేడుకీన్‌=వినవలెన ల్లు కోరికతో పరమేశ్వరుండు=భీమేశ్వరుడు, ఉద్భవించిన- అవతరించిన విధంబును=రీతియ్సు, సప్తబుషులు=ఏడుగురు మహదలు సవ గోదావరంబున్‌=నప

శ్రీ భీమేశ్వ పురాణము త్ర] గోగావరమును, తెచ్చిన విధంబునున్‌=కెగ్నాన గతియును, ఆస్యామిని=ఆ భీమశ్వరస్వామిని, (ప్రతిష్టచేసిన=నిలిపిన భంగియున్‌=ఎధమిను, ఎశింగింవవే=తెలుపుమా, అని=అని (శానంాదులు) ప్రార్ధించినన్‌= కోరగా భావము అని సూడుడు చెప్పగా నిం శినకాదులు అయనను అభినందించిరి భీమెశ్వరస్వామివారి బూహాత్మమున ఎనవళెనను కోగికతో వారు "అ పరమేశ్వరుడవతరించిన విధమును, సప్తర్శులు గోదావరిని భీమేశ్వగాలయమ ఎద్దకు తెచ్చిన రీతిని, ఆస్వామిని ప్రతిప్ట చేసిన నిధమును తెలుపు" వుని బూతుని న్రార్ధించిరి శా॥ _గాంధర్వోపనిషన్న్మతంగ! రసవత్కా వ్యానుసారానుధో రంధర్యాపర భోజరాజ! రమణీ 'ప్రద్యున్ను! దోర్వీర్యగ రా;ం౦ధారాతి వరూధినీ సరివృఢ ప్రాణావలాహార వా తాంధ శూరకృపాణ। రాజహిత కార్యారంభ పొగంగతా! 220 అర్ధము - గాంధర్వ=సంగీతములోని, ఉపనిషత్‌ా-రహన్యముల(నెజుగుట)లో, మతంగ=మతంగుడలు సంగీత ఎద్వాంసుని వంటివాజా రపవతీ=రసవంతములగు కావ్య= కావ్యములను, అనుసార=అనుపరించు;, అనుధాౌరంధర్య=తగిన శ్రేషత్వములో అపర భోజరాజ=ఎర్వోత్కస్టుడై ర (మరియొక) భోజరాజైన వాడా! రమణీ ప్రద్యుమ్న!=ప్రీలకు మన్మధుడవై వవాడా! దోస్‌ కృపాణ, దోర్వీర్య=ఎభుజబలముచేత గలిగిన గర్వ=పాగరుచేత, అంధ=కన్నుగా 3౧ అరాతివగూధినీ=శత్రుపన యొక్క పరివృఢ= రాజుల, ప్రాణ+అనిల= ప్రాణవాయివులత, ఆహార=తిండియై వ వాతాంధస్‌=(గాలియే ఆహారముగాగల) సర్పమువంటి గ్రూర=భయంకరమైవు, కృపాణ=ఖధ్గముగలవాడా ౮జ= ప్రభువునకు హిత=మేలై స కార్య=పనులను ఆరంభ=మొదలభిడుటయందు. పారంగతా= తుదిముట్లి వవాడా (అన్నమంత్రీ) భావము - అన్నమంత్రీ! నీవు సంగీతశాస్త రహస్యముల నెజబుగుటలో మతంగము” వంటివాడవు రసవంతములగు కావ్యముల నమసరించు సముచిత శ్ర్యైేత్తవమంలా మజియొక భోజరాజువు ప్రీలకు మన్మఢుడవు భుజబలముతో గర్వించిన శత్రు రాజుల ప్రాణవాయువు లను త్రాగు సర్శము * వెతిలోని ఒడ్గము మీ వ్రభువగు వీరభద్రారెడ్డికి మేలు గలుగు పనుల వారంభింమటలో మేటివి విశేషము - ఆశ్వాసాంత పద్యముల రచించుట నన్నయతోనే ఆంధ్ర సారస్వుతములొ నారంభమై$ది ఆ సంప్రదాయమునే శ్రీనాధుడును పాటించెను సంబోధన రూపమున నీ పచ్యములు మూడు మాత్రమే యుండుటయు అందు కృతిఎతి ప్రాధాశ్న పార్వ వైభవ పాండితా ఈ ఏమ గంచాంతి యా అంవాంయెంయతు డు చ చిచ్చంల్‌ల్నా లు తు వాలం ఇల

తృతీయాశ్వాసము ఉీ32 సంగీత శాస్తాద్యాచార్యులలో మతంగుడు ప్రముఖుడు సాహిత్య పోషణములో భోజరాజు సుప్రసిద్ధుడు యువతీ మన్మధుడనుట అన్నమంత్రి సౌందర్య సూచకము అంతకు ముందున్న విశేషములు కృతి భర్త సంగీత సాహిత్యపారంగతత్వమును వ్యక్తీకరించుచున్నవి మలి విశేషణమునకు ముందున్న సమాసము మంత్రి ధరించు ఖడ్గ ప్రశంసారూపమున ఆయన పరాక్రమమును వ్యంజిత మొనర్చుచున్నది తుది విశేషణము అన్నమంత్రి రాజనీతి పారంగతత్వమును స్పష్ట మొనర్చుచున్నది క॥ _దక్షారామవధూటీ వక్షోరుహ మృగమదాది వాంఛిత విలస ద్వక్ష కవాట! బాంధవ రక్షావిధి వజ్రసంజర! కృపాజలధీ! 221 అర్ధము. - దక్షారామ కవాట దక్షారామ=దక్షారామమునందలి, వధూటీ=ద్రీల వక్షేరుహజస్తవములందలి, మ గ్రగమద=కస్తూరి, ఆది=మున్నగువానిచేత, వాంఛిత=క్రోరబడిన: విలసత్‌=శోభించుచువ్న, వక్షస్‌+కవాట=బోరుతలుపులవంటి ఉర స్థలము గలవాడా? బాంధవ=చ్చుట్టములను, రక్షావిధి=రక్షిం చుటను చేయుటయందు, వజ్రపంజర= వజ్రముజో నిర్మితమగ్స పంజరము వంటివాడా కృపాజలదీ=దయాపముద్రుడా! భావన - అన్నమంత్రీ! బోరుతలుపులవలె విశాలమగు నీ వక్ష స్థలమును దక్షారామ స్త్రీల వక్షొజములందలి కశ్తూరికాదులు కోరుచుండును (దక్షారామములోని యువతులు సిన్నాలింగన మొనర్స గోరుదురు) బంధువులకు మిత్రులను వజైపంజరమువలె రక్షింతువు నీవు చయాపమ్సుద్రు డవు పంచ చానమురమ్ను అచంగదీర విక్రమార్మ! యాజి గౌండివాయుదా! ప్రభాతకాలభానుసన్నిచ ప్రబావిబాస్వరా! ఇబద్విడుగ్ర విక్రమా! సమిద్ధ నర్తన భ్రమ న్నవస్సరిత్సయ పృషద్దణచృవి స్ఫురద్యశా! 222 అర్ధము - బ్రభంగ=భంగపాటు, అపజయము లేకుండుటయందు, వీర విక్రమార్క=ః వీరుడైన విక్రమార్కుడా, ఆజి=యుద్ధమునందు, గాండివ+ఆయుధా=గాండీ వము ఆయుధముగాగల అర్జునా! ప్రభాత _భాస్వరా, ప్రభాతకాలజఉదయ కాలమువందలి: భాను=సూర్యునిత్తో పన్నిభజసమానమైన, ప్రభా=కాంతితో, విభాస్వరామిక్కిలిగా వెలుగొందు గా! నాలమి 2 ౧ త రూతు రా న్‌

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 433 పరాక్రమము వంటి పరాక్రమముగలవాడా సమిద్ధ యశా, సమిద్ధ=దీప్తమగు, వర్తన= వాట్యముచేత భ్రమత్‌=భ్రమించుచున్న, నభస్పరిత్‌=ఆకాశగంగయందలి, పయస్‌+ పృషత్‌+ గణ=నీటి తుంపురుల పమూహమువలె, ఛవి=కాంతితో, న్ఫురత్‌= ప్రకాశించు చున్న యకా=కీర్తికలవాడా

భావము - అన్నమంత్రీ! విజయమునందు నీవు విక్రమార్కుడవు యుద్ధమునందు అర్హునుడవు ఉదయ కాలమునందలి సూర్యునివలె వెలుగొందువాడవు సింహ పరాక్రముడవు దీప్తమై త్రుళ్ళిపడుచున్న ఆకాశగంగాజల బిందువులవలె నీ యశస్సు నిర్మలమై ప్రకాశించు చున్నది

విశేషము - పంచచామరమునకు ప్రతిపాదమునందును జ రుజ ర జ, గ అను గణములుండుఫు 16 అక్షరములుండును ప్రతి పాదమునందును 10వ అక్షరము యతి మైత్రి గలిగి యుండును గద్య ఇది శ్రీమత్కమలనాభ పౌత్ర మారయామాత్వ పుత్ర సుకవిజన విధేయ శ్రీనాధ నామధేయ ప్రణీతంబైన శ్రీ చీమేశ్వర పురాణంబను మహా ప్రజంధంబునందు. దృతియాశ్వాసము

ఇది శ్రీ భీమేశ్వర పురాణ తృతీయాశ్వాపమునకు దక్షిణకాశిక అను ప్రతిపదార్ధ భావ విశేష సహిత వ్యాఖ్యానము

4 చతుర్థాశ్వాసము అల్‌ శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము చతుర్థాశ్వాసము దక్షిణ కాశికా వ్యాజ్యానము

కం0॥ శ్రీధామ। యశేషదిశా

సౌధాగ్ర స్ఫటిక కుంభ సంభార కళా

సాథీయ స్పిత కీర్తి! బు

ధాధార! యకేంటి యన్నయామాత్య మణీ! 1

అర్ధము - శ్రీధామ=సంపదలకు నిలయమైనవాడా! అశేష ధార అశేష=సమస్త మైను దిశాసౌధ=దిక్కులందలి మేడల యొక్క, అగ్రజచివరలయందున్న సృటికజస్సటిక మణిమయమైవ, కుంభ=కుండలను, సంభార=చక్కగా ధరించుట యనెడి, కళా=క్రళయందు? సాధీయస్‌=శ్రేస్టమైవ, సిత క్రీర్తి=తెల్లని కీర్తకలవాడా! బుధ=పండితులకు ఆధార= ఆధారమైన వాదా! అరేంటి=బ్రరే(టి వంశమున పుట్టిన అన్నయ=అన్నయ అను పేరుగల, అమాత్య మణీ=శ్రేష్టుడ్తవై్య మంత్రీ!

భావము - సంపదలకు నిలయమైనవాడా! సమస్త దిక్కులందలి సౌధములపైగల సృటిక మణిమయ కుంభముల ధరించుటయను కళలో శ్రేష్టమైన తెల్లని కీర్తికలవాడో! పండితుల కాధారమైన వాడా! అరేటి అన్నయ మంత్రి శేళ్సరా! వ॥ _అక్కధకుండు శౌనకాది మహామునుల కిట్లనియ 2

అర్ధము - ఆ+కధకుండు=పురాణ కథలు చెప్పు ఆ సూత మహర్షి శౌనక+అది* శౌనకుడు మొదలయిన, మహామునులక్రు= మహర్షులకు, ఇట్లు+అనియెన్‌= ఈవిధముగా చెప్పెను

భావము - పురాణ కథలు చెప్పుటలో నేర్పరియైన సూత మహర్షి శౌనకాది మహాముము లకు ఈవిధమ్సుగా చెప్పెను

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 43ర్‌ తే॥ 'బాదరాయణునకుం గుంభ భవుండు చెప్పి

నట్టి యాత్రాక్రమంచిది యనఘు లార!

యమర ముని నారదుండు మునీంద్రాదులకును

నర్థింజెప్పిన పరిపాటి యది వినుండు

అర్ధము - అనఘులార! =పాపము లేనివారా! (ఓ పుణ్యమూర్తులారా[, ఇది= మీరడిగిన-సప్రర్షులు సప్తగోదావరమును తెచ్చిన విధము మొదలైన విషయముల సమూహము, బాదరాయణునకున్‌=వ్యాసునకు, కుంభ భవుండు= అగస్తుుడు, చెప్పినట్టి=చెప్పినటువంటి, యాత్రాక్రమంబు=యాత్రల వరుస, అది=అదే యాత్రాక్రమము, అమరముని=దేవమునియైన, నారదుండు=నారద మహర్షి మునీంద్రాదులకునున్‌=వసిష్ట మహర్షి మొదలగు వారికిని, అద్ధిన్‌= ఆసక్తితో, చెప్పిన=చెప్పినటువంటి, పరిపాటి=తగిన వరుస, వినుండు=వినుడు

భావము - ఓ మహర్షులారా! శ్రీ భీమేశ్వర మావాత్మ్యమునకు సంబంధించి మీరడిగిన విషయములను వ్యాసునకు అగస్తుడు చెప్పినటువంటిది అదే విషయమును నారదుడు వసిష్టముని మొదలగు వారికిని చెప్పిన వరుసన మీకు నేను చెప్పెదను వినుడు వ॥ మీర లడిగిన యర్ధంబు.6 బర్యాయ క్రమంబున వినిపించెద ణే

అర్ధము. - మీరలు+అడిగిన=మీరడిగిన, అర్ధంబు=విషయమును;, పర్యాయ క్రమంబున=జఒకదాని తరువాత ఒకటిగ (తగిన వరుసలో), వినిపించెద=చె ప్పెదను

భావము - ఓ మునులారా! మీరడిగిన విషయములను తగిన వరుసలో వివరించి చెప్పెదను తే “పోయె వారణాసికి బాదరాయణుండు

శిష్యులును దాను గైవల్య సిద్దింగోరి

మనము పోదము గా” కంచు మనసు వేడ్క

నరిగి రభ్యర్షి తులు వసిష్టాది మునులు ర్‌

అర్ధము - బాదరాయణుండు=వ్యాస మహర్షి శిష్యులును+తాను= శిష్యులు ను తానును, కైవల్య సిద్ధిన్‌=మోక్షప్రాప్తిని, కోరి=కోరుకొని, వారణాసికి=కాశీనగరమునకు, పోయె= వెళ్ళెను మనము పోదముగాక= మనము కూడ వెళ్ళుదము, అంచు=అనుచు, అభ్యర్దితులు= పూజింపతగినవారైన, వసిష్పాది=వసిష్టుడు మొదలైన, మునులు=బుషులు, మనసు వేడ్కన్‌= మనసులలోని కుతూహలముతో, ఆరిగిరి=(కాశీనగరమునకు) వెళ్ళిరి

(36 చతుర్ధాశ్వాసము భావము - "మోక్షమును పొందగోరి వ్యాసమహర్షి శిష్యులతో కాశీనగరమునకు వెళ్ళెను కదా! మనము కూడ వెళ్ళుదము అని పూజ్యులైన వసిష్ణాది మహర్చులును కాశీనగరమును చేరిరి కం॥ యాత్రాజిగమిషం బుణ్య క్లేత్రంబుల మీంద€ దీర్ధ సేవాపరులై మైత్రావరుణ బృహస్ప త్యత్రి భరద్వాజ ముఖ్యులగు ముని బుషబుల్‌ 6 అర్ధము - మైత్రావరుణ=వసిష్టుడు బృహస్పతి=బృహస్పతియు, అత్రి=అత్రియు: భరద్వాజ ముఖ్యులగు=భరద్వాజుడు మొదలగు, ముని బుషభుల్‌=మునిక్రేష్టులు, యాత్రా జిగమిషన్‌=యాత్రలకు వెళ్ళు కోరికతో, పుణ్యక్షేత్రంబుల మీ(దన్‌=పవిత్ర స్థలములందలి: తీర్ధ సేవాపరులై=పవిత్ర జలములను 'సేవించుటయందు ఆసక్తి కలవారై (తర్వాతి పద్యముతో అన్వయము) భావము - వసిష్టుడు, బృహస్పతి, అత్రి, భరద్వాజుడు మొదలగు మునిశ్రేష్టులు తీర్ధయాత్రలు చేయు పూనిక తోడను, పుణ్యస్థలములందలి పవిత్ర జలములను శేవింపవలె నను కోరిక తోడను - ఊ॥ కాశికి నేగుదెంచి మణికర్ణిక యందు. బయాగ యందు నా కౌశ నదీ ప్రవాహమున( గాయము దొప్పుగం దోంగి శంబు వి శ్వేశు శశాంక శేఖరు ననేక విధంబులం గొల్పి సంతత కేశ వినాశ హేతువువం గేవలతా సుఖ మిచ్చంగోరుచున్‌ 7 అర్ధము - కాశికిన్‌*ఎగుదెంచి=కాశీ నగరమునకు వచ్చి మణికర్ణిక యందున్‌= మణికర్ణిక యనెడి ఘట్టమునందును, ప్రయాగయందున్‌=ప్రయాగ అనెడి ఘట్టము నందును ఆకాశ నదీ ప్రవాహమునన్‌ = గంగా ప్రవాహమధ్యము నందును, కాయము = శరీరమును: దొప్పగన్‌+తోగి=బ్రాగ్సుగా ముంచి, సంతత=అంతులేని, క్షేశ=కష్టములు, వినాశ=నశించుటి యను, హేత్పువునన్‌= కారణము చేత, కేవలతాసుఖము= అచ్యమైన సుఖమును(మోక్షమును); ఇచ్చన్‌=మనసులో, కోరుచున్‌=కోరుకొనుచు, శంభున్‌= సుఖమును కల్గించు వానిని, విశ్వేశుః విశ్వమంతటికి ప్రభువైన వా౨ని; శశాంక శేఖరున్‌=కుందేటి గుర్తు[మచ్చ) కల చంద్రుని శిరస్సున ధరించిన శివుని, అనేక విధంబులన్‌= అనేకములైన రీతులలో, కొల్చి=సేవించి భావము - బృహస్పతి మొదలగు మునీశ్వరులు కాశీనగరమునకు వచ్చిరి మణికర్ణికా ఘట్టములోన్సు, ప్రయాగ ఘట్టములోను, గంగా ప్రవాహమధ్యము నందును స్నానమాడిరీ

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 437 అంతములేని కష్టములు వశించుటను, మోక్షమును కోరి కాశీ విశ్వేశ్వరుని అనేక విధముల సేవించిరి

విశేషము - ప్రయాగ - కాశిలో గంగానది యొడ్డున కల అనేక ఘట్టములలో ప్రయాగ అను షుట్ట మొకటి కం॥ “కేవల తాయకరంబును

భఖావలతా వాటి మలయ పవనాగమమై

కేవలతా లీలావతి

కేవల తా కాశి మరగు కృతమతి మనసా!” 8

అర్ధము - కృతమతి=సుశిక్షితమైన, మనసా=ఓ హృదయమా! క్రేవల్తళ్షక్షాఎకైకమైన, అయకరంబును=శుభమువు కూర్చునది, భావ గమమై, భావలతా=భావములనెడి తీగలుగల) వాటి=తోటకు మలయ పవన=మలయ మారుతము (మలయ పర్వతము వైపు ముండి వీచు గంధ పరిమళముగల గాలుల) యొక్క ఆగమమై=రాకయై, కేవలతా కాకి క్రేవలతా=మోక్షమనవెడీ లీలావతికే=క్రాంతకు, వల=కుడియైన: కాశి=కొశ్లీ తీర్మమునందు; తాజనీ యంతట నీవుగా మరగు=అలవాటు పడుము

భావము - సున్తిక్షితమైన ఓ మనసా! కాశీ క్షేతము ముక్తిదాయకము భావములనెడి తీగలుకల తోటకు మలయ మారుతము మోక్ష లక్ష్మికి ఒప్పిదమైనట్టిది అట్టి కాశీ తీరమునకు నీకు నీవుగ స్వాధీశమగుము

విశేషము - ఈ పద్వమున త్రిప్రాసము వేయుట జరిగినది భీమ 1-77లో ద్విప్రాషము కలదు శ్రీవాద మహాకవి ఇట్లు వ్రాయుట చాల తక్కువ వ॥ అని కాశీనగరంబునందు. గైవల్యాపేక్షం బెద్దకాలంబుండ నిశ్చయించి సాత్యవతేయు వెదకి యెచ్చటం గానక క్రి

అర్ధము - అని=అని భావించి, కాశీనగరంబునందున్‌=కాశీ నగరమున, క్రైవల్య+ అ పేక్షన్‌=మోక్ష్రమును పొందవలెనము కోరికతో, పెద్దకాలంబు+ఉండన్‌=చాల కాలముండుటకై; నిశ్చయించి=నిర్ణయించి, సాత్యవతేయున్‌=సత్యవతీ కుమారుడైన వ్యాసుని, వెదకి=వెదకి, ఎచ్చటన్‌=ఎక్కడను, కానక=చూడలేక -

భావము - అని భావించి మోక్షమును కోరి కాశీనగరమున చాలకాలముండదలచి వ్యాసుని కొరకు వెదక్రిరి కాశీనగరము నందెక్కడను వ్యాసుడు కనిపింపలేదు

చే 438 తుర్భాశ్వానము శా॥ కాశీస్థాన నివాసులన్‌ యతుల భిక్త్షా వృత్తులంగాంచి “పా రాశర్యుండెటంబోయె. నంచు నడుగన్‌ బ్రజ్ఞా విహినాత్మకుం డా శుంరుండెటంబోయెనో యెజుంగ మయ్యా! మీరు పోపొండు వి శ్వేశద్రోహి నెజుంగ నేమిపని? వాండెచ్చోటికిం బోయెనో 10 అర్ధము. - కాశీస్థాన నివాసులన్‌=కాశీనగరమున స్థిర నివాసమున్న వారిని, యతులన్‌=సంన్యాసులను, భిక్షావృత్తులన్‌=బిచ్చగాళ్లను, కాంచి=చూచి, పారాశర్యుండు= పరాశరుని కుమారుడైన వ్యాసుడు, ఎటన్‌+*పోయెన్‌=ఎచ్చటికి వెళ్లెను, అంచున్‌+అడుగన్‌= అని అడుగగా, ప్రజ్ఞా విహిన+ఆత్మకుండు=జ్ఞానము లేని ఆత్మ కలవాడైన, ఆశుంరుండు=అ మూఢుడు ఎటన్‌+పోయెన్‌=ఎచటికి వెళ్లెనో, ఎజుంగము+అయ్యా!=మాకు తెలియదయ్యా!, విశ్వేశద్రోహిన్‌=శంకరునకే కీడు చేసిన వానిని గూర్చి, ఎజుంగన్‌= తెలిసికొనుటకు, ఎమిపని=అవసరమేమి, వాండు=ఆ వ్యాసుడు, ఎచ్చోటికిన్‌=ఎచటికి పోయెనో=వెళ్లెనో (తెలియదు) మీరు=మీరు, పోపొండు=పొండి భావము - కాళ్సీలో స్థిర నివాసమున్న వారిని, సంన్యాసులను, బిచ్చగాళ్లను వ్యాసుని గూర్చి అడుగగా వారు ' అయ్యా! జ్ఞానము లేనివాడు మూఢుడునైన ఆ వ్యాసుడు ఎచటికి వెళ్ళెనో తెలియదు ఆ కాశీపతికే కీడు చేసిన ఆతనిని గూర్చి తెలిఏకొను అవసరము లేదు మీరు పొండి” వ॥ అని సాత్యవతేయుండు చేసిన యపరాధంబు తేటపడంజెప్పిన - 11 అర్థము - బని=అని, సాత్యవతేయుండు=వ్యాపుడు చేసిన=చేసే వట్టి, అపరాధంబు=తప్పిదమును, తేటపడన్‌=తెలియునట్లు, చెప్పివక= చెప్పగా భావము - బ్రని వారు వ్యాసుడు చేసిన తప్పిదమును తెలియజెప్పగా తే! కూడు పెట్టక యేన్నాళ్ళు కుతిలపఅచి గాసి సేయుట యిది తప్పు గాదె తనకు? నెదురు కెదురేల కోపించె నిందుధరుండు అకట గ్రుడ్డెల్ట బాదరాయణుని మీంద 12 అర్థము = క్తూడ్తు పెట్టక=అన్నము పెట్టక, ఏడు+నాళ్ళు=ఎడు దినములు, కృత్తిల పజిచి=బాధపెట్టి గ్లాస్సిసేయుట=బాధపెట్టుటయను, ఇది=ఈ పని, తనకున్‌=త్రనక్తు (శివునకు), తప్పు+క్రాదె=దోషము కాదా! అకట=అయ్యో!, ఇందుధరుండు= చంద్రశేఖ్సర్సుడై వ

శ్రీ భీమశ్వర పురాణము 439 శివుడు, బాదరాయణుని మీందజవ్యాసునిపై, గ్రుడ్డెజ్జన్‌=కన్నెజ్జ చేయుచు, ఎదురుకెదురు= బదులుకు బదులుగా ఎల కోపించెన్‌=ఎందులకు కోపించెను

భావము - ఎడు దినములు అన్నము లేకుండ చెసి వ్యాసుని బాధపెట్టి శుష్కింప జేయుట ఆ ఈశ్వరునకు తప్పుకాదా! ఆయో్యో! ఆ శివుడు బదులుకు బదులుగ తానేల ఆ వ్యాసునిపై కన్నెజ్జ చేసెను కం॥ ద్వైపాయన ముని వెడలం

ద్రోపించిన కోపగాండు ధూర్దటి యీకా

శీసతి మనలను ననుకం

పాపరుండై యిచట నేల బ్రతుకంగ నిచ్చున్‌ 13

అర్ధము - ధూర్దటి= బరువైన జడలుగల, ఈ కాశీపతి ఈ కాశీనాథుడైన శివుడు థ్యైపాయనమునిన్‌=వ్యాన మువార్షిని, వెడలన్‌ *శ్రోవించిన=వెళ్లగొట్టించిన; కోపగాండు=కోపదారి, మనలన్‌=మనలను, అనుకంపాపరుండైజదయ కలవాడై, ఇచటన్‌=ఈ కాశీనగరమున, ఎల=ఎందులకు, బ్రతుక(గనిచ్చున్‌=బ్రతుకనిచ్చును

భావము - వ్యాస మహర్షిని కాశీనగరము నుండి వెడల గొట్టించిన కోపదారి ఈ ధూర్జటి మనలను మాత్రము ఈ కాశీ విశ్వేశ్వరుడు దయాహృదయుడై ఈ నగరమున బ్రతుకనిచ్చునా! వ॥ “కృష్ణద్వైపాయను తోడిద లోకంబుగాక” యనుచు నమ్ముని లోకంబు కాశీ నగరంబు వెలువడి శాఖభోపశాఖల నతని చొప్పు పట్టుకొని దక్షారామంబు ప్రవేశించి 14

అర్ధము - ఆ+మునిలోకంబు=ఆ మునుల సమూహము, కృష్ణద్వైపాయను తోడిద= వ్యాసునితో కలసియుండుటయే లోకంబుగాక=నర్వస్వము కావలెను అనుచు=అని భావించుచు, కాశీనగరంబు=కాశీనగరము మండి, వెలువడి=బయటకు వచ్చి, శాఖ+ ఉపశాఖ లన్‌=గుంపులు గుంపులుగా చీలి, అతని=ఆ వ్యాసుని, చొప్పు=జాడ, పట్టుకొని= అనుసరించి, దక్షారామంబున్‌=దక్షారామ క్షేత్రమును, ప్రవేశించి=చేరి

భావము - బృహస్పతి మొదలగు మునులు తమకు వ్యాసుని తోడిదే లోకముగ భావించి అందరు ఆ వ్యాసుని మార్గమునే అనుసరించి కాశినగరమును వదలి పెట్టి దక్షారామమును చేరిరి

విశేషము. - ఒక్క పద్యములో కధాస్థలమును శ్రీనాధ మహాకవి కాశినుండి దక్షారామమునకు మార్చినాడు ఇట్లే ఒక్క పద్యములో (భీమ 2-51) కథాస్థలమును కాళి

440 చతుర్శాభనా తే॥ _ తీర్థయాత్రాక్రమంబులు తెలియలేక నారదుండు నానా పురాణజ్ఞుండగుట నతనిం బూజించి యందబజు నడిగి రప్పు డత్రి జమదగ్ని బృగు వసిష్టాది మునులు 15 అర్హము - అత్రి=అత్రి, జమదగ్ని=జమదగ్ని భృగు=భృగువు వసిష్టోతిదే వసిష్టుడు మొదలగు, ముములు=బుషులు, తీరయాత్రాక్రమంబులు=తీర్ణయాత్ర వరుశలు తెలియలేక=తెలిసికొనలేక నారదుండుజనారద మహర్షి వానా=అనేకములైవ, పురాణజడోే అగుటన్‌=పురాణములు తెలిసిన వాడగుట చేత, అతనివ్‌=అ నారద మునిని, పూజించ పూజచేసి, అప్పుడు=అవుడు;, అందజు=ఆందరు కలసి అడిగిరి=(తీర్ణయాల్‌ క్రమమునుగూర్చి) అడిగిరి భావము - అత్రి, జమదగ్ని భృగువు వసిష్టుడు మున్నగు మహరులందేల తీర్థయాత్రాక్రమము నెరుగ లేక నారదముని నావా పురాణ విషయములు తెలినినే వాడు గావున ఆయనశు ప్రార్జించి పూజించి తరువాత తీర్ణయాత్రాక్రమముఫు గూర్చి అడిగిరీ మత్త॥ * త్త॥ “నీ వెజుంగని తీర్థముల్‌ ధరణి తలంజఒంన లేవ్స స ద్భావ మొప్పంగ జెప్పు దైవత తాపనోత్తమ! తిరయా క్రొ విదానము దక్షవాటి కధాక్రనంబును సను గ దావర ప్రధిమ స క్‌ 16 ట్రధిమంజు భీమ సదాశివోదృవ లీలయున్‌ అర్దము = పస రణే తలంటున ను రత తాపస+ఉత్తమ=దేవ మునిగ్రేష్తడా। (ఒ నారద మహాధ్తీ' న ఇ ష్‌ అపుాుతర్‌ ములు లేవూలేవు న మర్‌ ౧వ+ఎజుంగని=సీవ తెల్రిసకావని తీర్ధముల ఆవు ర. ౦ రొ విదానము=తీర్ధయాత్రలు చేయు పద్దతిని, దక= ల ము 1: రదొ[క్రవ నా చ ప న న | ట్రంంబుషు కదయొక్క వరునన్సు, పప్త గొదావర= పవి గోదా క్త 1 ఉదిమంబు=గొప్పతనమును, భీమ=భీముడను పేరుగల ఎదాశవ=శంకరుని ఉదృవ= ఆవిర్శావవ =కీడ ము: న ఎవమమ, లీలయుక్‌=క్రీడయును సద్యావము=మంచి అభిపాలో ఒప్ప(గన్‌=తేటపడునట్లుగా, చెప్పు=చెప్పుము * ఉఓ చ లు ్ర పే "ఓ నారద మహర్షీ! ఈ భూమండలము మీద నీవెరుగని పం వు మాకు ఇచటితీ ష్ద వ ఇ బటి తర్ధయాత్రా విదాశమును, దక్షారామ కదను శప గోదా. మును గొప్పతనమును, శంకరుడు ఈ దక్షారావృమ్సృవ శ్రీ భీమేశ్వరుడుగ వెలసిన లీలో విలాం సద్భావము తేటపడునట్లు వివరింపుము ”

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము టీటీ

విశేషము - మత్తకోకిల వృత్తమునకు ర-స-జ-జ-భ-ర- ' గణములు యతిమైత్రి స్థానము పదునొకండవ అక్షరము వ॥ అనియడిగిన నారదుండిట్లనియె 17

అర్ధము - అని+అడిగిన=అని బుషులడుగగా, నారదుండు=నారద మహర్షి ఇట్లనియె= ఈవిధముగా అనెను

భావము - అని మునులడుగగా నారద మహర్షి ఈవిధముగా చెప్పెను తే॥ అఖిల తీర్జీత్తమోత్తమం బనములార!

పావనంబైన సప్త్రగోదావరంబు

తనకుందాన మహానదీతటమునందు

నెలమినున్నాండు ఖీమేశ్వరేశ్వరుండు 18

అర్వము - అవఘులార=పాపము లేనివారా! (ఓ మునులారా); పావనంబు+ఐన= పవిత్రమైన ఫప్తగోదావరంబు=సప్తగోదావరమనెడి యీ తీర్థము: అఖిల తీర్ధణసమస్తమైన పుణ్యక్షేత్రములలో ఉత్తమ+ఉత్త మంబు=మిక్సి లి గ్రేష్టమైనది మహావదీ=ఈ గొప్ప ని యొక్క, తటమువంచు= ఒడ్డున భీమేశ్వరేశ్వరుండు=శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి, ఎలమిన=ప్రేమళ్‌, తనకు న్‌+తాన=తవకు తానుగనే, ఉన్నాడు=వెలసియుండెను

బావమ్మ - ఒ ముమరారా! సప్తగోదావరమనెడి యౌ పవిత్ర తీర్ధము తీర్ణములరోక సర్వడ్రేష్టమైనది. శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి ఈ మహవది ఒడ్డున తశేకు తానుగ గ్రే వెలపియుండెను తే]. సప్తగోదావరంజు నిర్ణరమనంగ

బీమనాదేశ్వరస్వామి వేలుపనంగ

దర్శపరులార! శజ్జ్ఞ బేదంజఒ గొని ॥

యర్ధ బేదంబు లేదు పదార్ధ సరణి

అర్ధము - ధర్మపరులార=ధర్మముల శాచరించుటయందు అసక్తికల ఒ ముసుర గూ సప్తగోద్రావరంబు=పప్తగోదావరము వు, నిర్ణరము+అనంగ=నదియనుటి భీమనానె , శ మా శ్రీ భీమేశ్వరుని, వేయపు+అనంగ=దేవుడనుటః శబ్దభేదంబ+కాని” శబ్దముల డు పదార్థ పుర్రణిన్‌=వస్తురీతిలో, అర్ధభేదంబు=పరమార్ధమునందు భేదము, లేదు= న

భావము - ఓ ముములారా! సప్తగోదావరము నదియని శ్రీ ఖీమనాధుడు | చెప్పుట సామాన్య భావన కాని ఫప్తగోదావరము, భీమనాదేశ్వరుడు అను పదములే భిన్న గాని పరమార్థమొకటే ప్రయోజనమునందు భేదము లేదు

చతుర్థాశ్వాసము 442 ” విశేషము. - శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికి సప్తగోదావరమునకు శక్రియందు అభేదము చెప్పబడినది ఈ ఆశ్వాసమునందలి 22, 23 శ్లోకములందును చెప్పబడినది సప్రగోదావరము _ చూడుడు - 3ఆ - 7ప గోదావరి శాఖలు - తుల్యాత్రేయీ భరద్వాజీ గౌతమీ వృద్ధ గౌతమీ, కౌశికీచ వసిష్టాచ సప్తశాభా పప్రకీర్తితా అని సంప్రదాయ శ్లోకము కాని గౌతమీ, వాసిష్ట విశ్వామిత్ర, వామదేవి భారద్వాజ, ఆత్రేయ, జామదగ్శి " గోదావరి శాఖలు - అని మధునాపంతుల - తెలుగునాట దేవాలయాలు - పుట - 27 తే॥ విమలమతి సప్తగోదావరమునంగ్రుంకి సప్త సప్తి ప్రతిష్టం బ్రసన్ను(ండైన భీమనాథేశ్వరేశ్వర స్వామింజూచు మనుజులకు6 బాయు సప్తజన్మముల యఘము 20 అర్ధము - విమలమతిన్‌=పవిత్రమైవ మనస్సుతో ఫప్తగోదావరమునన్‌=సప్ర్తగోదొవి “మనెడి తీర్ధమున, క్రుంకి=మునిగి (స్నానము చేసి), సప్త సప్తి=(ఎడు గుజ్జముల రధము నధిరోహించు) సూర్యుని యొక్క, పతిష్టన్‌=ప్రతిష్టచేత, ప్రసమ్నండు+ఐవ=అముగ్రహనో కలవాడైన, భీమనాధేశ్వరేశ్వర స్వామిన్‌=శ్రీ భీమేశ్వరుడను పేరుతో వెలసిన శంకరుని! చూచు=చూచెడ్డి, మమజులకున్‌=మావవులక్షు, సప్త జన్మముల=ఎడు జన్మములందల అఘము=పాపము, పాయున్‌=నశించును భావము - పవిత్రమైన హృదయముతో సప్తగోదావరమువ స్నానమాడి ఫూర్వునిబే ప్రతిష్టింపబడిన అనుగ్రహమూర్తియైైన శ్రీ భీమనాధేశ్వరుని దర్శించు మానవులకు ఏడు జన్మములందలి పాపములు నశించున్స వ॥ సప్తగోదావర స్నాన మంత్రద్వ్యయ శ్లోకములు 2] అర్ధము - సప్తగోదావర=సప్తగోదావరమనెడి తీర్ధమునందు, స్నానజసానో చేయుటకు, మంత్రద్వ్యయవరెండు మంత్రములగ్స, శ్లోకములుజశ్లోకములు భావము - సప్తగోదావర తీర్థమున పవిత్ర స్నానము చేయుటకు రెండు మంఠీమా లగు శ్లోకములు శ్లో] సప్తగోదావర స న్జో ప్త 0 తీర్ధం సర్వతీర్థీత్తమోత్తమమ్‌ అత్ర సన్నిహితో రుద్రో భీమనాఖేశ్యరేశ్వర, 22

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము షప శ్లో నమస్తే భీమనాథాయ సప్తగోదావరాంభసే పాపేంధనాగ్నయే తుభ్యం నిమజ్ఞామి హర! త్వయి 23 అర్ధము - సప్తగోదావరం=స ప్రగోదావరమనెడి, తీర్ధం=పవిత్ర తీర్థము, సర్వతీర్ధ=అన్ని తీర్థములందును, ఉత్తమ+ ఉత్త మమ్‌ =సర్వ శ్రేష్టమైనది: అత్ర=ఇక్కడ, దీనియందు; భీమ నాధేశ్వరేశ్వర శ్రీ భీమాధేశ్వరుడు అను పేరుగల, రుద్ర =శివుడు, సన్నిహిత'=సన్నిధిచేసి (వెలసి) యున్నాడు భీమనాధాయకశ్ర్రీ ఖీమనాధుడను, తే=నీకు, నమ =నమస్కారము, సప్తగోదావర+ అంభసే=సప్తగోదావరమందలి నీటిని కలవానికి పాప+ఇంధన=పాపములనెడి కట్టెలకు, అగ్నయే=నిప్పు అయిన, తుభ్యం=నీకు, నమ =నమస్కారము, హర=ఓ భీమనాధేశ్వరా! త్వయిజనీయందు, నిమజ్ఞామి=మునుగుచున్నాను భావము - సప్రగోదావరమొక పవిత్ర తీర్ధము తీర్రములన్నింటిలో ఉత్తమోత్తమమైనది దీనియందు (ఇక్కడ) శంకరుడు శ్రీ భీమవాధేశ్వరుడను “పేరుతో వెలసియుండెను శ్రీ భీమేశ్వరా! నీకు నమస్కారము సప్తగోదావర జలములు కలవాడవు పాపములనెడి కట్టెలకు అగ్నివి నీవు అట్టి నీకు నమస్కరించుచుంటిని ఓ హరా! నీయందు ముఘుగుచుంటిని విశేషము. _ ఈ రెండు శ్లోకములు సంస్కృత భీమభఖండము నందును (అధ్యా 14; శ 30 31) యధాక్షరముగ వున్నవి ఉ॥ అతత బక్తి బావమున నాది యుగంబున సప్రసంయముల్‌ గౌతమ ముఖ్యు లైందవ కళాధరు భీమయదేవు భక్తివి స్ఫీతింబ్రతిష్ట చేసి యభిషేక జలార్ధము తోడితెచ్చి రీ న్వీత సమస్త తీర్ధమయి విశ్రుతి కెక్కిన సప్త సింధువున్‌ 24 అర్థము - అది యుగంబున=మొదటి (కృత) యుగమున సప్రసంయములో ఎడుగురు మునులు (సప్తర్నులు), గౌతమ ముఖ్యులు=గౌతముడు మొదలైనవారు: ఆలత= విశాలమైన, భక్తి భావమునన్‌=భక్తి భావముతో, ఐందవ కళాధరున=చంద్రరేఖిను ధం వానిని, భీమయదేవున్‌=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని, భక్తి విస్ఫీతిన్‌*భక్తి యొక్క వైశాల్యము.) స్రతిషచేసింస్యపించి, అభిపేకా(ఢంకరునకు) స్నానము చేయించుటకు తగిన జల+ అర్ధము? నీ కొరక్ర, అన్వీత=కూడుకొనిన, సమస్తతీర్థమయి=అన్ని తీర్థములు కలదై విటైతి + క్కిన= ప్రసిద్ధి పొందిన, సప్త సింధువున=సప్త గోదావరమును, తడి తెచ్చిరి=తీసికొని వచ్చి వ న భావము. క్రతయుగమునందు గౌతముడు మొదలైన నప్తర్పులు నిండై

క44 చతుర్భాశ్యానము భక్తిభావముతో చంద్రశేఖరుడైన శ్రీ భీమేశ్వరస్వామిని ప్రతిష్టచేసి ఆయనకు అభిషేకము చేయుటకై అన్ని తీర్ధములతో కూడుకొన్న సప్రగోదావరమును త్తీఏకొని వచ్చిరి మ॥ తన తీరంబునుం బాయకున్నం దనపాద పూరముల్‌ గ్రీలినం దన వీచీతతి. దేలినం దనమరుద్రాతంబు సేవించినం దనుం గీర్తించిన లోకపావనునింగొ ధన్యాత్ముగాయబుణ్యు(గా నొనరించున్‌ నరు సప్త సింధువది యంహో బభంజన ప్రౌఢిమన్‌ 25 అర్ధము - సప్తసింధువు+అది=ఆ సప్త గోదావరము, తన తీరంబునున్‌=తన ఒడ్డును; పాయక+ ఉన్నన్‌=విడువకున్నను, తన=తనయొక్క, పాధ పూరముల్‌=జలప్రవాహములను, క్రోలినన్‌=త్రాగినను, తన=తన యొక్క, వీచితతిన్‌=అలలసమూహమున, తేలినన్‌=తేలియాడి నను; తన=తన యొక్క, మరుత్‌+వ్రాతంబు=గాలుల సమూహమును, గేవించినన్‌= అఘ్రాణించి నను, తను=తన్ను, కీర్తించినన్‌=కొనియాడినను, అంహస్‌=పాపములను, భంజన=నశింపబేసెడి ప్రొఢిమన్‌=గొప్పతనముచే నరువ్‌=మానవుని లోకపావనుని(గాన్‌= లోకమున పవిత్రమైన వానిగను ధన్యాత్ము(గాన్‌=ధ వ్యమైన ఆత్మకలవానిగవు పుణ్యు€ గాన్‌-పుణ్యమూర్తి గను, ఒనరించుక్‌= చేయును శిరమున ఫప్రగోదావరము తఫకుగల పాపనాశశ ్రొఢిచేత మానవుడు తన తన గాలులను. శ యుండిశను తన నీటిని శ్రాగినము తవ అలలపై తేలియాడినము శ్‌ ఎల్చినము తన్ను కీర్తించినను - ఆ శరుని తోకపావనునిగ దన్యాత్మునిగ ఇణ్యాత్మునిగవు చేయును కం! చూడుం డాస్యాదింప్పం దాడుండు భీమేశ్వరేశ్య రాకృతిం దటినీ చూడారత్నమ్మ. జడది కోడొచరణం౬ _ప్తగోదావరమున్‌ 26 అర్ధము - భీమేశ్వరేశ్వరజశ్రీ భిమనాధుని, ఆక ితిన్‌=రూపమును, తట్టిఫీ= నదులకు చూడారత్నముజశిరోభూషణమును, జడధి=శముద్రమునకు, క్రోడ+ఆభరణంబు= వక్షస్ట్రలమందలిి నగర్జైన, పప్తగోదావరమున్‌=పప్ర గోదావర తీర్థమును, చూడుండు=తనివి తీర చూడుడు, అస్యాదింపుడు=చవిచూడుడు, ఆడుండు=క్రానియాడుడు భావము. - శ్రీ భీమేశ్వరస్వామిది దివ్యరూపము నదుంలో తలమానికమైైనది సప్తగోదావరము సమ్వద్రమునకు వక్షస్ట్రృలాభరణము అట్టి శ్రి భీమేశ్వరస్వామిని, అట్టి సపగోదావగళుంచి ౮ ఎ ఎమి దంల ఎం కీగింటు =

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 445 సీ పాతాళ శ్రీకాలభైరవస్వామికి నందికి నధివాదనం బొనర్చి నాకులేశ్వర దేవునకు. దాండవాకార గణనాయకునకును బ్రణతిసేసి కౌమరసామిని విష్ణుం గొల్పి విరూపాక్ష నాగేంద్రులకు వందనంబు నడిపి నీహారగిరి నందినికి మహాలింగంబు భీమనాథేశ్వరస్వామి కెరంగి తే మర్ష్యుండేకాదేంద్రియ మదవికార సంభృతములై యనన్వ్యైక సాధ్యములయి జన్మ జన్మాంతరంబులం. జాగుచుండు కల్నషంబుల. బాయుంద శ్లణము నంద 27 అర్ధము - పాతాళ=భూమిలోపలగల, శ్రీకాలభైరవస్వామికి= శ్రీకాలభైరవ దేవునకును, వందికిన్‌=శివుని వాహనమైన నందికిని, అభివాదనంబు=నమస్కారమును, ఒనర్చివచేసి, నాకులేశ్వర దేవునకున్‌= నాకులేశ్వరుడను దేవునకును, తాండవ+ఆకార=తాండవము చేయు చున్నట్లు రూపముకల, గణనాయకునకున్‌=వినాయకునకును, ప్రణతి=నమస్కారమును: చేసి=చేసి, కొమర సామిన్‌=కుమారస్వామిని విష్ణున్‌=విష్ణువును కొల్ఫెపూజించి, విరూపాక్ష= బేసి కన్నులుగల ముక్కంటికి, రాగేంద్రులకు=నాగరాజ్టైన వాసుకికి, వందనంబు= నమస్కారమును, నడిపి=చేసి, నీహారగిరి నందినికిహిమవత్పర్వతుని పుత్రికయైన పార్వతికి మహలింగంబు=గొప్ప లింగాకారుడైన, భీమనాధేశ్వర స్వామికిన్‌=శ్రీ భీమేశ్వరస్వామికిని, ఎరంగి=నమస్కరించి, మర్త్యు;డు=జీవి, ఏకాదశ=పదునొకండు, ఇంద్రియ ఇంద్రియముల వలన కలుగు మదవికార=గర్వము, తెగులుతో, సంభృతములై=పోషింపబడినవై, అనన్య+ఏక+ సాధ్యము లయి=మరేవిధముగను సాధ్యముకాని, జన్మ జన్మాంతరంబులన్‌= ఈ జన్మమునందును, ఇతర జన్మముల యందునను, చాగుచుండు=కొనేసాగుచున్న, కల్మషంబు=సాపములను,; తత్‌+క్ష్రణమునంద=ఆ క్రణఖమునందే, పాయున్‌= విడచును భావము - పాతాళ శ్రీకాలభైరవునకు నందికి నమస్కరించి, నాకులేశ్వరునకు, తాండవ గణనాయకునకు మొక్షి, కుమారస్వామిని, విష్ణువును సేవించి, విరూపాక్షునకు,

శ46 చతుర్థాశ్యానము నాగేంద్రునకు వందనము చేసి, పార్వతీదేవికిని శ్రీ భీమేశ్వరస్వామికిని సాగిలపడి నమస్కరించి- జీవి పదునొకండింద్రియముల వలన కలుగు గర్వము, తెగులులతో పోషింపబడి జన్మ జన్మాంతరములందు కొనసాగుచు మరేవిధముగను నాశముగాని పాపములను నాశము చేసికొనవచ్చును విశేషము. - నాకులేశ్వరుండు. - నకులుడను పాశుపతునిచే ప్రతిష్టింపబడిన శివలింగము గనుక నాకులేశ్వరుడును నామమేర్చడినది ఏకాదకేంద్రియములు - జ్ఞానేంద్రియములు ఐదు. చర్మము కన్నులు చెవులు ముక్కు, నాలుక - అనునవి, కర్మేంద్రియములు ఐదు - వాక్కు, చేతులు కాళ్ళ, గుదము, మర్మావయవము - అనునవి, ఒకటి=మనస్సు, మొత్తము పదునాకండు శా జ్ఞానాజ్ఞాన కృతంబులైన యఘముల్‌ సర్యంబు నొక్కెత్తున న్నాను న్మానవ కోటి కుద్దురగతి న్సప్తాపగా తీరసం స్థానావాసుని రామనాథుని జటారూటాటవీ వాటికా స్థానాధిష్టిత దుర్గ కంర నవ ముగ్ధ స్నిగ్ధ కీర్తిద్యుతిన్‌ 28 అర్ధము - సప్తాపగా=సప్తగోదావరము యొక్క, తీర=ఒడ్డు అనెడి సంస్థాన= శ్రేష్టమైన ప్రదేశము ఆవాసుని=నివాసముగ కలవానిని, రామనాధుని=రామ నాధేశ్వరుడను శంకరుని జటా ద్యుతిన్‌్‌ జటా యూట=జడల సమూహమనెడి, అటవీ వాటికా=అరణ్యముల వరుషక్సు ఆస్థాన=ప్రదేశమగు కంఠమును, అధిస్టిత= ఆశ్రయించిన దుర్గ=కోటవంటి కంర= కంర భాగమునందలి నవ=మృదువైన ముగ్ధజఅందమైన స్నగ్ధణచక్కని క్రీర్రియశము యొక్క, ద్యుతిన్‌=కాంతి వలన మానవకోటికినరులందరికి, జ్ఞాన+ అజ్ఞాన +కృతంబులైన= తెలిసిగాని తెల్రియక్రగాని చేయబడినవైనః అఘముల్‌=పాపములు సర్వంబు=అన్నియు, ఒక్క +ఎత్తునన్‌=క్ష్ర సారిగా, ఉద్భురగతిన్‌*సమర్ధముగా మానున్‌=పోవును __ భౌనము - సృప్తగోదావర తీరము నందుండు శ్రీరామనాధుని యొక్క మహారణ్య వో జటాజూటమును దాల్చిన కంఠము నందలి వవీన సుందర క్రీర్తి కాంతివలన “ఇలకు తెలిసి చేసినవియు, తెలియక చేసినవియునగు పాపములన్నియు ఒక్కసారిగ పౌర్తిగ్‌ నశ్చించ్సన్సు తే! ద్వాదళశ్షేత్ర శివలింగ దర్శనమున నెట్టి సుకృతంబు సిద్ధించునట్టి సుకృత మా క్షణంబున సిద్ధించు దక్షవాటి రామనాథేవంగన్నులారంగం గనిన 29

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము ఢడ7

అర్థము - ద్వాదశ=పండైండు, క్షేత=పుణ్యక్షేతములందలి, శివలింగ= శివలింగ మూర్తులను, దర్శనమునన్‌=చూచుటచేత, ఎట్టి=ఎటువంటి; సుకృతంబు=పుణ్యము,; సిద్ధించున్‌=కలుగునో, అట్టి=అటువంటి, సుకృతము=పుణ్యము, దక్షవాటి=దక్షారామము నందలి, రామనాథేశున్‌=శ్రీరామనాధేశ్వరుని, కన్నులారంగన్‌=కనులార, కనినన్‌=చూచినచో, ఆక్రణంబ=ఆ వెంటనే, సిద్ధించున్‌=కలుగును

భావము - భీమమండలములోని వండ్రైెండు దివ్యక్తేతములందలి శివలింగ రూపములను దర్శించుట వలన ఎటువంటి పుణ్యము కలుగునో అటువంటి అంతటి పుణ్యము దక్షారామములోని శ్రీరామనాధేశ్వరుని కనులార చూచిన వెంటనే కలుగును

విశేషము - ద్వాదశ క్షేత్రములు - చూ - 3వ ఆశ్వా 103 నుండి 157 తే ద్వాదశకేత్ర తీర్ధ యాత్రాభివృద్ది

నిర్ణితేంద్రియులై సేయ నేర్పిరేని

పాపములు చేసినట్టి నిర్భాగ్యులైన

డాయ బోవరు జముని పట్టనము గవను 30

అర్ధము - ద్వాదశ క్షేత్ర=పండ్రైెండు (3వ) క్షేత్రముల, తీర్థయాత్ర=తీర్ధయాత్రలు చేయుటయందు, అభివృద్దిన్‌= పెంపును, నిర్ణిత+ఇంద్రియులై =జయింపబడిన ఇంద్రియ ములు కలవారై, చేయనేర్చిరేని= చేయగల్లినచో, పాపములు=పాపములను, చేసినట్టి=చేసినటు వంటి, నిర్భాగ్యులై న=దురదృష్టవంతులైనను, జముని పట్టనము=యమధర్మరాజు పట్టణపు; గవను=ద్వారమును, డాయన్‌=చేరుటకు, పోవరు=పోరు

భావము - పాపములు చేసినట్టి నిర్భాగ్యులైనను జికేంద్రియులై భీమమండలములోని పండ్రెండు శ్రైవక్షేత్రముల తీర్థయాత్రలు చేసినచో యమఫుర ద్వ్యారమును గుహను సమీపింపరు ఉ॥ దక్షిణ కాశికాతుహిన ధామ కీరీటుని దిక్కు సీమగా

దక్షపురంబునందు బహుధామములన్‌ శివలింగముల్‌ సహ

స్రాక్ష హుతాశనాది వివిధామర ముఖ్యిప్రతిష్టితంబులై

లక్షల సంఖ్యలున్నని యలక్ష్యములయ్యును గానవచ్చియున్‌ 31

అర్ధము - దక్షిణ కిరీటుని, దక్షిణ కాశికా=దక్షిణ కొశిగా ప్రసిద్ది చెందిన దక్షారామమునందలి, తుపినధామజవెన్నెల వెలుగైన చంద్రుని, కిరీటుని=కిరీటముగ గల శంకరుని, దిక్కు సీమగా=సరిహద్దుగా, దక్షపురంబునందు=దక్షారామమునందు: బహు= అనేకములైన: ధామములన్‌=చోటులందు; సహస్రాక్ష=ఇంద్రుడు, హుతాశన=అగ్ని ఆది=

డీతరి చతుర్థాశ్యానము మొదలైన; వివిధ=అనేకులైన, అమర ముఖ్య=దేవతా ప్రముఖుల చేత ప్రతిష్టితంబులై= స్థాపింపబడినవై, శివలింగముల్‌=శివలింగములు కానవచ్చియున్‌=కనిపించియు, అలక్ష్యములు+అయ్యును=కనిపింపనివైనను, లక్షల సంఖ్యలు=లక్షలకొద్ది, ఉన్నవి=ఉన్నవి భావము - దక్తిణ కాశిగా ప్రసిద్ధి పొందిన దక్షారామమునందు శ్రీ భీమేశ్వరలింగము సరిహద్దుగా ఇంద్రుడు, అగ్ని మొదలగు దేవతా ప్రముఖులు ప్రతిష్టించిన శివలింగములు లక్షలకొద్ది ఉన్నవి అందుకొన్ని కన్పించుచున్నవి కొన్ని కన్పించుట లేదు విశేషము - “వివిధామర ముఖ్య ప్రతిష్టితంబులై అను మూడవ పాదమున రేఫ సంయుక్తమగు ' ప్ర”కు పూర్వాక్తరమైన “ఖ్య” లఘువు రేఫ సంయుక్తమునకు పూర్వాక్షరము గ్పుర్తువు కావచ్చును... లఘువు కావచ్చును విశేషములకు - చూడుడు భీమ - 3౩-164 సీ1 వలవ దగ్నిష్ణోమ వాజపేయాదుల ధూమపానము. జేసి దు ఖ పడంగం దీర్ధ 'సేవార్థమై దేశాంతరంబులు గాలు చేడ్పడ దన కేల తిరుగ? నశ్వ గో మహిష రూష్య సువర్ణ వస్త్రంబు లెన్ని వెచ్చించిన నేమి ఫలము? సంతతంబును గృధ్ర చాంద్రాయణాదుల వరటుచు నుంట యెవ్వరికి మెచ్చు? తే! దూరమున నుండి తలంచిన దురిత హరుని చేరి కొలిచిన సకలార్థ సిద్ధికరుని నంతి మావస్థ మోక్షదీక్షైక గురుని భీమనాధేశ్యరేశ్వర స్వామి గొలుండు 32 వ అర్ధము - తన్తక్రుతనకు (మానవునకు) అగ్నిష్టామ=అగ్నిని పూజించుచు చేయు ల జపేయజనేయి మాత్రమే ఆహాఠముగ చేయు యాగము, ఆదుల=మొదలగు

• ధూమపానమున్‌=పొగను త్రాగుట, చేసి=చేసి, దు ఖపడ+(గన్‌=బాధపడుట, వలవదు=అక్షగ్ర ల్రేర్సు తీర్థ సేవ+అర్ధమై=పుణ్యక్షేతములను "సేవించుట కొరకై, దేశాంతరంబులు=ఇతర పదేశములన్సు, కాలు చేడ్పడన్‌=పాదములు బాధించునట్లు, తిరుగన్‌*తిరుగుట, తనకు=నరునక్తు, ఏల=ఎందులకు,

శ్రీ భీమశ్వర పురాణము త4ం్రి

అశ్వ వస్తంబులు అశ్వ=గుజ్జములను, గో=ఆవులను; మహిష=దున్నలను; రూవ్య=ధథనమును సువర్ధ=బంగారమును, వన్తంబు=బట్టిలను; ఎన్ని=ఎంతగ, వెచ్చించినను=దానము చేసినను, ఫలము=ఫలితము, ఎమి=ఎముండును,

సంతతంబునున్‌= ఎల్లప్పుడు, కృథ్రచాంద్రాయణ=కృభచాంద్రాయణ వ్రతము, ఆదులన్‌=మొదలగు వ్రతముల నాచరించుచు, వరటుచున్‌+ఉంట=ఎండుచుండుట, ఎవ్వరికి=ఎవరికి, మెచ్చు=ప్రీతి కల్గించును,

దూరమున నుండి=దూర ప్రదేశమున నుండి, తలంచినన్‌=భావించుటచేత, దురితహరునిన్‌=పాపములను పోగొట్టువానిని, చేర=సమీపించి కొలిచిన=సేవించినచో, సకల=సమస్తమైన అర్థ=కోరికలను, సిద్ధికరునిన్‌=నెరవేర్చు వానిని, అంతిమ=చివరిదైన, అవస్థన్‌=దశయందు మోక్షూముక్తియను; దీక్షా=దీక్షకు, ఏకగురునిన్‌=ప్రధాన గురువైన, భీమనాధేశ్వరస్వామి 5=శ్రీ ఖీమనాధ మహాదేవుని, కొలుండు=సేవించుడు

ఖావము - అగ్నిష్టామము వాజపేయము మొదలగు యజ్ఞములు చేయునపుడు హోమకుండము నుండి వెలువడు పొగలను పీల్చి బాధపడనక్కరలేదు తీర్థయాత్రలు చేయుటకై పాదములు నొచ్చునట్లు దేశదేశములు తిరుగనక్కరలేదు గుజ్జములను, ఆవులను, దున్నలను ధసము బంగారము మొదలగు వాని నెన్ని దానము చేసినను ప్రయోజన ముండదు కృథచాంద్రాయణాది వ్రతములవాచరించి నిత్యము బాధపడుచు కృశింప నవసరము లేదు శ్రీ భీమేశ్వరస్వామిని దూరమునుండి తలచినవు పాపములను పోగొట్టగలడు శమీపించి సేవించివ వారికి అన్ని కోరికలను తీరృగలడు పురుషార్ధములలో చివరిదైన మోక్షమను విద్మను నేర్పు ఎకైక గురువైన ఆ భీమేశ్వరస్వామిని సేవింపుడు

విశేషము - అగ్మిష్త్రోమము - ఇదొక విశిష్ట వైదిక యజ్ఞము జ్యోతిప్టోమ యజ్ఞ విస్తారము అగ్నిష్టోామము ఈ యజ్ఞమును వసంత బుతువులో చేయవలెను ఇందు సోమరసము ముఖ్యద్రవ్యము ఇంద్రవాయ్వాదులు ముఖ్యదేవతలు ఇందు 16గురు బుత్విక్కులు నాలుగు గణములుగ నుందురు ఇది ఐదు దినములు జరుగును మొదటి దినమున దీక్తాదులు, రెండవ దినమున సోమలతా శక్రయాదులు మూడు నాల్గవ దినములలో ప్రవర్గ్య ఉద్వాసనాదులు, ఐదవ దినము రాత్రి వరకు అవబ్బృధ యాగాదులు జరుగును అన్య యజ్ఞములు దీనికి అంగములగును ఇంకను అనేక విశేష విధానములిందు గలవు

వాజపేయము - సోమ యజ్ఞములు ఏడింటిలో నిదియొకటి ఇందును సోమరస పొనముండును దీని ఫలము అన్న శక్త్యాదులు లభించుట ఇందు స్తోత్రములు, దక్షిణ వస్తువులు, యూపబ్రమాణము, యూప పరిధానములు, దానములు మున్నగునవి పదునేడు

చతుర్థాశ్తాసవొ 450 డి సంఖ్య కలియుండును ఒకరాజపుత్రుడు చత్వాలము, ఉత్కరము అనువాని మధ్యను ఒక బాణమును విడచును అది పడిన చోటు నుండి మరియొక బాణమును విడచును ఇట్లు పదునేడుమార్లు చేయును యజమానుని రధముతోపాటు పదునేడు రధములు ఒక్కకు దానికి మూడశ్వములు కట్టినవి పోటీపడి పరుగెత్తును ఇందింకను అనేక విశేషములు కల ల చాంధ్రాయణము - “చంద్రస్యాయన మివాయనం చరణం యస్మిన్‌ కర్మణి హాని వృద్ధిభ్యాం తచ్చాంద్రాయణమ్‌ యాజ్ఞవల్క్య స్మృతి చంద్రుని వృద్ధి కదముముల ననుసరించి భోజనము నియమముగ చేయు వ్రతమొ ఇది ఐదు విధములుగ నున్నది యనమధ్యము పిసీలికామధ్యము యతిచాంద్రాయణము: సర్వతో ముఖి, శిశు చాంద్రాయణము స్మి నేగామ్ముటేనుంగు నే విహంగంబను నే స్తబ్బరోమంబ నేను గొజీయ నేను బకంబను నేను గర్కటకంబ నే నచ్చభల్లంబ నేను నక్క నేను మండూకంబ నేను గించుళికంబ నేను గీటంబ నే వానరంబ నే శకీటంబ నేం బుండరీకంబ నే ఖంజరీటంబ నేను దోమ తే. నేను మానిసి మున్నంచు నేకతమున నొండొరుల తోడుతను జెప్పు కొందు రుబుసుం దౌరక బ్రహ్మ మణిపేటి దక్షవాటి సంభవించిన ప్రత్యగ్ర చంద్రధరులు తం దక జి = తారక బ్రహ్మ=తరింపజేయు శివుడను, మణి=మణికి, పేటి=పెట్టెయైన! పౌటిక=ద్ర ఆల ల చంద్రరే కారామమునందు, సంభవించిన=పుట్టిన, ప్రత్యగ్ర చంద్రధరులు=క్రాంగ్రొక్తీ 'దిరఖను దాల్సిన శివరూపులైన జీవులు, విహంగ నేన్‌=నేన్త, మున్నుజపూర్వము, కొమ్ముటేనుంగున్‌=మగ ఏనుగును, ఎన్‌=నేను? ౨౧౦బిన్తుజప్తక్షిని, నే=నేను; స్తబ్ధ రోమంబన్‌=పందిని ఏను=నేను, గొజియన్‌=గొట్టెను అచ్చ్భభల్లంబన్‌=ఎలుగుబంటిీని, ఏను=నేను: నక్కన్‌=నక్కృను,

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము టర్‌] ఎను=నేను, మండూకంబన్‌=కప్పను, ఏన్‌=న్సన్సు, కించుళికంబన్‌=వానపామును, ఎను=నేను, కీటంబన్‌=పురుగును, ఎన్‌=నేను, వానరంబన్‌=క్రోత్రిన్ని, ఎన్‌=నేను, శుకకీటంబన్‌=చిమటను, ఏన్‌=నేను, పుండరీకంబన్‌=బైబ్బులిని, ఎన్‌= నేను, ఖంజరీటంబన్‌=కాటుక పిట్టను, ఎనునేను, దోమన్‌=దోమన్స, ఎను=నేన్సు, మానిసి= మ నవుడను అంచు=అనుచు, ఏకతమున=ఏకాంతమున, ఒండారుల తోడుతన్‌=ఒకరితో నొకరు; ఉబుసున్‌=పనిలేనపుడు (కాలక్రేపమునక్రై), చెప్పుకొందురు=చెప్పుకొనెదరు భావము - తారకబ్రహ్మమనెడి మణిని కల్గిన పెట్టె ఈ దక్షారామము ఈ క్షేతమున సంభవించిన శివభక్తులు తీరిక వేళలందు తోటి వారితో తాము పూర్వ జన్మములో - నేను మగ ఏనుగును నేను పక్షిని, నేను పందిని నేను గొట్టెను, నేను కొంగను, నేను ఎండ్రిని, నేను ఎలుగుబంటిని నేను నక్కను, నేను కప్పను నేను వానపౌమును, నేను పురుగును నేను కోతిని, నేను చిమటను నేను బెబ్బులిని నేను కాటుక పెట్టను, నేను దోమను, నేను మానవుడనని చెప్పుకొందురు విశేషము - గత జన్మములలో వివిధములైన జంతురూపములుగ పుట్టి పెరిగి శ్రీ భీమేశ్వరుని సేవించి మరుసటి జన్మమున దక్షారామమున మానవ జన్మమునెత్తుటయేగాక శివభక్తులెరి తుదకు జనన మరణ రహితులై శివరూపములను పొందిరి అనగా సారూప్యమును పొందిరి పర్వ జీవరాశి తారక బ్రహ్మ మణియైన దక్షారామ భీమేశ్వరుని సేవతో ముక్తి పాందవచ్చునని యిందు చెప్పబడివది తే॥ అఖిల త్రీర్ధ ప్రదేశంబు లడను లిండ్లు యజవాటిక వల్లకాడను విబేద మించుకయు లేదు భీమనాధేశ బూమి జంతువులు శంచులగుదురు చచ్చినప్పుడు పశ అర్ధము -_ భఖీమనాధేశ=శ్రీ భీమవాదుని, భూమి=నగర ప్రదేశమునందు, అఖిల= సఫమన్హమైనః తీర్థ ప్రదేశములు=వవిత్ర నృలములు, అడవులు =అరణ్యములు, ఇండ్లు=నివాసములు, యజ్ఞ వాటిక=హోమశాల, వల్లకాడు=శ్శశానము, అను=అనునట్టి, విభేదము=తారతమ్యము, ఇంచుకయు=కొంచెమైనను, లేదు=లేదు, చచ్చినపుడు=(ఈ ప్రాంతమున) మరణించినపుడు, జంతువులు=జీవులు, శంభులు+అగుదురు=శివులగుదురు భావము - శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి కొలువున్న దక్షారామమువందలి పవిత్ర స్థలములని, అడవులనియు, ఇండ్లనియు, యజ్ఞవాటికలని, శ్మృశానమనియు భేదమేమాత్రము లేదు ఈ ప్రాంతమునందు చచ్చిన జీవులు శివరూపులగుదురు

452 చతుర్థాశ్వాసము శా॥ సాక్షాద్దక్షిణ కాశికానగరి దక్తస్థాన మవ్వీటిలో మోక్షార్గాక్షర దీక్ష నక్తయ సుఖంబుం బ్రాజికిన్‌ సత్కపా వీక్షాసంకలితానురాగు6 డగుచున్‌ విశ్వేశు చందంజునం ద్రక్షుండీపండు భీమనాథు. డొసంగుం బ్రాణావసానంబునన్‌ 35 అర్ధము - దక్షస్థానము=దక్షారామము, సాక్షా నగరి సాక్షాత్‌+దక్షిణవ= సాక్షాత్‌ దక్షిణ దేశమునందలి, కాశికా నగరి=కాశీ నగరము, ఆ+వీటిలో=అట్టి దక్షారామమున, 'ప్రాణికిన్‌= జీవికి, ప్రాణ+అవసానంబునన్‌=ప్రాణము పోవు సమయమున, విశ్వేశు=కాశీనాధుడైన శ్రీ విశ్వేశ్వర మహాదేవుని, చందంబునన్‌=వలె; సత్కృపా _డగుచున్‌, సత్‌+కృపా=మంచి దయగల, వీక్షా=చూపులతో, సంకలిత=కూడుకొన్న, అనురాగుండు=ప్రేమకలవాడు, అగుచున్‌* అగుచు, త్యక్తుండు=ముక్కంటి, ఈశు(డు= ప్రభువగు: భీమనాధు6డు= శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి! మోక్షా సుఖంబున్‌, మోక్ష=ముక్తి, అర్ధ=ప్రయోజనముగగల, అక్షరదీక్షన్‌= అక్షరమును (ఓంకారమును) ఉఫదేశించుటను, అక్షయ సుఖంబున్‌=నశింపని ఆనందము (మోక్షము)నుః ఒస(గున్‌= ఇచ్చును భావము - దక్షారామము సాక్షాత్‌ దక్షిణకాశి అట్టి దక్షారామమున శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి కాశీ విశ్వేశ్వర మహాదేవుని వలెనే జీవికి ప్రాణము పోవు సమయమున దయామయమైనే చూపులతో కూడుకొన్న క్రేమకలవాడై మోక్షము ప్రయోజనముగాగల ఓంకారము నుపదేశించి శాశ్వతానందదాయకమైన మోక్షమును ప్రసాదించును వ పేషము - ఈ అంశమున కాశీఖండమునండలి ఈ పద్యము గమనార్దము లిండ్లు కదలంగం బసపు బయ్యెద వీచు నచలాధిపతి కూర్మియాడుబిడ్డ ధూత్కార మొనరించి తొండంబు ముక్కున శీకరాసారంబు( జిలుకు డుంరి ప్రత్యక్షమై వచ్చి భాగీరథీ గంగ మృదుల హస్తము సాచి మేను నివురుం బ్రమధోత్తముండు భృంగి భయ రక్షాణార్థంబు ఫాలాగ్రమున(దీర్చు భసిత రేఖ తే. దక్త్వై వ్రతి మీందగా ధాత్రి దైళ్ళి పెద్ద నిద్రకు మ్రాంగన్ను పెట్టువేళం బంచే జన్గులక్రు. దారక బ్రహ్మ విద్య యభవుం డుపదేశ మొనరించు నపుడు కాశి (కాశి 2-53)

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 453 శా॥ శ్రీ భీమేశ్వర పాదపీర విలుక బీ సప్త గోదావర వ్యాభుగ్నోర్మిపరంపరా ఘుమఘుమ ప్రారంభ కోలాహల క్లేభోద్యేజిత పాత కౌఘము జగ చ్చూడావతంసంబుల కీ భద్రాసన మొప్పు దక్షనగరి క్రేత్రంబు ధాత్రి స్థలిన్‌” 36 అర్ధము - ధాత్రీస్టలిన్‌=భూమియందు, శ్రీ భీమేశ్వర పాతకాఘము శ్రీ భీమేశ్వర=శ్రీ భీమశ్వరస్వామి, పాదపీర=జపాదములుంచుకొను పీటయందు, విలురత్‌=మిక్కిలిగ పొరలు చున్ను సప్తగోదావర=సప్తగోదావరము యొక్క, వ్యాభుగ్న=మిక్కిలిగ చలించుచున్న ఊర్మి పరంపరా=అలల సమూహము యొక్క, ఘుమ ఘుమ=గలగల శబ్దములు, ప్రారంభ= మొదలగుటచే (కలిగిన), కోలాహల=కలకలము యొక్క, క్రేభ=చలనముచే, ఉద్వేజిత=బాగుగా భయపెట్టబడిన, పాతక+టఘము=పాపముల సమూహము కలది, జగ తశంసంబు, జగత్‌=భూమికి, చూడ+అవతంసంబు=తలమానికమైనది, లక్ష్మీ=సంపదలకు, భద్రాసనము= సింహాసనమైన, దక్షనగరీ క్షేత్రంబు=దక్షారామమనెడి పుణణ్షేత్రము: ఒప్పున్‌=ప్రకాశించును ఖావము - దక్షారామ క్షేత్రము నందలి దైవము శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి అ స్వామికి పాదపీరమున ప్రవహించువది సప్తగోదావరము ఆ నదియందు అలలు ఎగసిపడుచుండుటచే కలుగు అతిశయమైన శబ్దములకు పాప సమూహము భయపడును (అణగును) ఈ దక్షారామము జగత్తుకు తలమానికము సంపదలకు భద్రసింహాసనము ” వ॥ అని నారదుండు చెప్పిన విని తపోధనులు భీమనాథు మౌాహాత్మంబునకు, దక్షారాను ప్రబావంబునకు, సప్రగోదావర మహిమంబునకు విసయంబందియు, దర్శించియు నమస్కరించియు ధన్యులైన యాత్మారాము లమ్మహారామం బున6 జరియించు వారునగుచు సత్యవతీసుతుం గాంచి దక్షారామాయణుండైన బాదరాయణువలన నప్పుణ్య స్ట్థానంబున మజియుంగల యశేష విశేషంబు అతింగి 37 అర్ధము - అని=అని, నారదుండు=నారద మహర్షి చెప్పినన్‌= చెప్పగా, విని=వినిన వారై, తపోధనులు=మునులు, భీమనాధు=శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి యొక్క: మాహాత్మ్య్యంబునకు= మహిమకును, దక్షారామ=దక్షారామము యొక్క: ప్రభావంబునకు=గొప్ప శక్తికిని, సప్తగోదావర= సప్రగోదావరము యొక్క, మహిమంబునకు=గొప్పతనమునకును; విసయంబు= ఆశ్చర్య మును, అందియుజ=పాందియు, దర్శించియు=చూచియు, నమస్కరించియు=మైొక్కియు, ధను?తెన=కృతార్తులిన)ు ఆత్నారాములు=ఆత్మలయందే ఆనందించువారు, ఆ+మవా

చతుర్థాశ్వాసము 454 = రు రామంబునన్‌=గొప్పదగు ఆ దక్తారామములో, చరియించు వారున్‌=తిరుగుచున్న ౫ క్ట అగుచు=ఆగుచు, సత్యవతీసుతున్‌=వ్యాసుని కాంచి=చూచి, దక్షారామ+అయనుండైన్‌ దక్షారామము నివాసముగ గలవాడైన బాదరాయణువలనన్‌=ఆ వ్యాసమహర్షి వలన, ఆ+పుణ స్థానంబున=ఆ పుణ్యక్షేత్రమునందలి, మజియున్‌+కల=ఇంకను గల, అశేష విశేషంబులు" సమస్తములైన సంగతులను ఎజీంగి=తెలిసికొని భావము - అని నారద మహర్షి చెప్పగా సప్తర్నులు వినినారు శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి మహత్ర్త్యమునకు, దక్షారామ ప్రభావమునకు సప్తగోదావర మహిమమునకు అబ్బురపడినొరు స్వామిని నదిని చూచినారు నమస్కరించినారు కృతార్ణులై వారు ఆత్మలయందానందించి నారు ఆ దక్షారామమునందే తిరుగుచున్నారు దక్షారామమువందు నివసించుచున్న వానే మహర్షిని చూచినారు ఆ వ్యాసమహర్షి వలన ఆ పుణశ్తేతమై దక్రారామమునందలి మిగిలిన సమస్తములైన సంగతులను తెలిసికొని చ॥ అటంజని యొక్కచోట( గమలాసన ఒంధము పూని వాహినీ తటమున వబిల్వకానన లతా గృహ మద్యమునందు నాసికా పుట శిఖరాగ్ర దృష్టియగు పుణ్యునిగాంచిరి మౌనిప్పంగవుల్‌ ఘటమున నుద్భృవించిన యగస్తుయశోనిధి నిల్వలాంతకున్‌ 38 కడ అర్ధము హా మౌనిపుంగవుల్‌= మునిక్రేష్యలు అట్‌ =ఆ చక్షారామముశందు, చని౯ ' ఓక్క చోటన్‌= ఒకచోట వాహినీతటము వ= వేది యొడ్డున బిల్వ మధ్యము ఈమ ేడు వనముశందలి, లతాగృహమదృము“౦దు=పాదరింటి మధ్యభాగమున లాస వానికి బంధమృు=పద్మాసనమను బంధముష పూని=తార్చి ధరించి వాసక్రా. దృష్టి మూవ క క్కురంద్రముల యొక్క శిఖర+అగ్ర=చివరి అంచులయందే, దృష్టి* ఉ ర అవాదు అగు=అయిన, పుణ్యునిన=వుణ్యమూర్తిని ఘటము నక్‌=క్రండయందు. చిన ఇల ” న=పుట్టిన యశ +నిధిన్‌'యశస్పే ధనముగ కలవాడును, ఇల్వల+అంతకున్‌= రుదీను రక్కసుని చంపినవాడునగు, అగమ్మఫ్‌=అగప్త వృష శసుని చంపినవాడునగు, అగస్ప్యున్‌ అగప్త్య మహర్షిని, కాంచిరి=చూచిరి కో భావము - ఆ సప్తర్నులు దక్షారామ నగరమున తిరుగుచు సప్తగోదావరనదితీరమున ఒకచోట యై చూస్త గ మారేడ్త్ర వనము నందలి ఒక పాదరింటి మధ్యభాగమున పద్మాసనము వేసికొని అను భ్రూమధ్యమునందు నిలిపి తపము చేయుచున్న క్రుంభసంభవుడు, యశోనిధి, ఇల్వలదమన్సుడునై అగస్త్య మహర్షిని చూచిరి వ ॥ తదనంతరంబ యతనితో సల్గాసంబుల నపనయించి తీర్ధమాహాత్యం బడిగిన నతండిట్లనిదై త్రి

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 455 అర్ధము = తత్‌+అనంతరంబ=ఆ తరువాత, అతనితో=అగస్త్యుని తోస ల్లాపంబులన్‌= అనవసర బ్రతి సంభాషణలను, అపనయించి=మాని, తీరృమాహాత్మ్యంబు=పవిత్ర స్థలము యొక్క గొప్పతనమును గూర్చి, అడిగినన్‌=అడుగగా, అతండు=ఆ అగస్త్యమహర్శి ఇట్లు+అనియె=ఈ విధముగ పల్కెను ్ట్‌ భావము - సప్ర్తర్హులు అగస్త్య మహర్షినిచేరి అనవసర ప్రీతి సంభాష్ష్యు ములను ఆపి దక్షారామ తీరమహత్త్యము నడిగినారు అగస్త్యుడు వారికిట్లు చెప్పెన్స విశేషము - సల్లాపము - సమ్‌+లాపము, లాపము అనగా వదరుట లేక ప్రేలుట అనగా అనవసరమైన భాషణము సల్లాపము అనగా అనవసరమైన సంభాషణము అగస్తుండు తీర్థమాహాత్వంబుంజెప్పుట సీ “జహ్నుకన్వాతీర సన్నివేశమునకు దక్తిణాంభోరాశి తటము సాటి కమనీయ మణికర్ణికా ప్రవాహమునకు సప్రగోదావర జలము సాటి కటక రకకుండైన కాలభైరవునకు: ఒకట పాతాళ వైరవుండు సాటి విశ్వాధిపతియైన విశ్వనాయకునకు ఖేమనాధేశ్వర స్వామి సాటి ఊఉ మోక్ష విభవంబునకు సాటి మోక్షలక్ష్మి భోగ మహిమంబునకు సాటి భోగమహిమ వారణాసికి శ్రీ దక్త్రవాటమునకు6 దారతమ్యంబు. జర్చింప ధర్మమగునె 40 అర్ధము - జహ్నుకన్యా=గంగానది యొక్క, తీర=ఒడ్డునగల, సన్నివేశమునకు= చోటుకు, దక్షిణ+అంభోరాశి= దక్షిణ దేశమందలి సముద్రము యొక్క, తటము=బఒద్దు, సాటి= సమానము, కమనీయజ= మనోహరమైన, మణికర్టికా౭జమణికర్ణికయందలి, ప్రవాహమునకు=జల ప్రవాహమునకు, సప్తగోదావర=సప్రగోదావరమునందలి, జలము=నీరు, సాటి=ఈడు వచ్చును, కటక రక్షకుండు+ఐన=నగర రక్షకుడైన, కాలభైరవునకున్‌=కాలఖైరవస్వామికి, ప్రకట= వపిదుగా ఇ పాతాళ కాగవమండు= పాతల ొాగనవసొళమి సాటి=పరివచుును

త5్‌6 చతుర్భాశ్వానము విశ్వాధిపతి+ఐన=విశ్వమంతటికి నాయకుడైన విశ్వనాయకునకున్‌=క్రాళీ విశ్వేశ్వర స్వామికి, భీమనాధేశ్వరస్వామి=శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి, సాటి=సరివచ్చును, మోక్షవిభవంబునకు= అక్కడి మోక్ష సంపదకు, మోక్ష లక్ష్మి=ఇక్కడి మోక్ష లక్ష్మి: సాటి=సరిపోలును, భోగ మహిమంబునకు= అక్కడి సుఖఫలమునకు, భోగమహిమ=ఇక్కడీ సుఖ మహత్యము, సాటి= సరిజోడు, వారణాసికిన్‌=కాశీనగరమునకును శ్రీ దక్షవాటము నకున్‌=శ్రీ దక్షారామమునకును, తారతమ్యంబున్‌= హెచ్చుతగ్గులను, చర్చింపన్‌= ఆలోచించుట, ధర్మము+అగునె=పద్ధతి అగునా? భావము - ఆ గంగా నదీతీరమునకు ఈ గోదావరీ తీరము సాటి ఆ మనోహర మణికర్ణికా ఘట్టమునకు ఈ సప్తగోదావరము సాటి, వారణాసిని రక్షించు కాలభైరవునకు దక్షారామములోని పాతాళభైరవుడు సమానము కాశీ విశ్వేశ్వరునకు దక్షారామ భీమేశ్వరుడు సాటి అచటి మోక్షసంపదకు, భోగమహిమకు ఇక్కడి మోక్షలక్ష్మి భోగమహిమ సమానములు వారణాసి తీర్ధమునకు దక్షారామ తీర్థమునకును హైచ్చుతగ్గులాలోచించుట పద్ధతి కాదు వోేషము - కాశీ నగరముననున్న వన్నియు దక్షారామమున నుండుటచ్చే దక్షారామము దక్షిణ కాశియనుట అన్వర్థమని సారాంశము తే॥ త్రరమె వర్ణింప సప్త గోదావరంబు సలిల కల్లోల శిజర హస్తంబు లెత్తి పొతకంజుల( జంకించు ఒహువిధముల ఘువుముమారంచ హుంకార ఘోష మెసంగ తీ] అర్ధము - స్తప్తగొదావరంబు=సప్తగోదావరమునందుగల పలిలజవీిటియందలి: కల్లోల శిభర=పెద్ద పెద్ద తరంగములనెడి శృంగములవంటి, హస్తంబులు=చేత్తులను, ఎత్తి= చాచి, ఘుమఘుమ=ఘుంఘుమ్మను, ఆరంభ=ప్రారంభమగు హుంకార ఘోషము=గర్జనల శబ్దములు, ఎసంగన్‌=అతిశయింపగా, పాతకంబుల=పాపములను, బహువిధముల= పలురకమృ్సల్చగ జంకించున్‌=భయ పెట్టును సప్రగోదావరంబు=అట్టి సప్తగోదావరమును: వర్ణీంపన్‌=ప్రాగడ్పటు తరమె=సాధ్యమా! భావము - సప్తగోదానరము యొక్క నీటియందలి శృంగముల వంటి పెద్ద పెద్ద తరంగమ్సులనెడ్డ చేతులను చాచి ఘమఘుమమను ప్రారంభ శబ్దములతో పాపములను పలువిధముల భయపెట్టును అట్టి సప్తగోదావరమును 'స్రతించుట సాధ్యము అగునా?” వ॥ జని కుంభ సంభవుండు చెప్పిన విని యమ్మహాత్ము వీడ్కొని నగర ప్రదక్షిణ పూర్వకంబుగా భీమేశ్వరు దర్శించి కృతార్ణులై యొక్క రమ్య స్థలంబున నమ్మహా మునులు గణం ఏట టిం. _

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 457

అర్థము - అని=అని, కుంభసంభవుండు= అగస్త్యుడు, చెప్పినన్‌=చెప్పగా, విని= వినినవారై ఆ+మహాత్ము=ఆ గొప్పవానిని, వీడ్కొని=వదలి, నగర=నగరమునకు, ప్రదక్షిణ పూర్వకంబుగా=ప్రదక్రిణము చేసిన పిమ్మట, భీమేశ్వరున్‌=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని, దర్శించి= చూచి కృతార్ణులై =ధన్యులై, ఒక్క=జఒకానొక;, రమ్యస్థలంబునన్‌-ఇం పైన ప్రదేశమునందు; ఆ+మవహామునులు=ఆ మహర్షులు, కూర్చుండిరి=కూర్చుండిరి, అనంతరంబ=అఆ తరువాత

భావము - అని అగస్త్యుడు చెప్పినాడు సప్తర్షులు వినినారు ఆ మహర్షి యొద్ద సెలవు తీసికొనినారు నగర ప్రదక్షిణము చేసినారు శ్రీ భీమశ్వరస్వామిని దర్శించినారు కృతార్ణులైనారు ఒక మంచి ప్రదేశమున కూర్చుండిరి తరువాత ఉ॥ ఆ ముని మండలంబునకు నంజలి బంధముతో( బ్రదక్షిణ

గ్రామ నమస్కృతుల్‌ గడపి గారవ మారంగ మంకణుండు బు

కృామయజుర్వశారదుండు శైవపురాణ కధారహస్య గో

ష్టీ ముదితాంతరంగుండు ప్రసిద్దుండు భక్తిదలిర్ప నిట్లనున్‌ త్ర

అర్ధము - బుక్సామ.. శారదుండు బుక=బుగ్వేదమునందు, సామ= సామవేదము నందు; యజుస్‌=జయజార్వేదమునందు, విశారదుండు=విద్వాంసుడు, ౩వ రంగుండు శైవ పురాణ=శివపురాణములందలి, కధ=కథలలోని, రహప్య=గుట్టుల, గోఫ్టీ=సల్లాపములతో, ముదిత=సంతసించిన, అంతరంగుండు=హృదయము కలవాడు, ప్రుద్ధుందు=ఖ్యాతి పొందిన వాడు, మంకణుండు=మంకణుడను ముని, ఆ ముని మండలంబునకు=అవసీప్పాది ముని సమూహమునక్తు, అంజలి బంధముతోన్‌=దోసిలి కట్టిన బంధముతో, ప్రదక్షిణ గ్రామ నమస్కృతుల్‌= అనేక ప్రదక్షిణ నమస్కారములు, కడపి=జరిపి, గారవము=మన్నవు, ఆరంగన్‌= అతిశయించునట్లుగ్య భక్తి=ఆరాధనా భావము, తలిర్చన్‌=ప్రకాశించు నట్లుగ, ఇట్లనమన్‌=ఇట్లు పల్కెను

భావము - మంకణుడను ముని బుగ్వేద యజుర్వేద సామవేదములందు విద్వాంసుడు శైవ పురాణములలోని రహస్యములను తెలిసినవాడు ప్రదుడు అతడు సప్తర్నులందరికిని ప్రదక్షిణ నమస్కారములు చేసెను వారిపై భక్తి గౌరములతో ఇట్లనెను సీ “పరమ పుణ్యుండనైతి భాగ్యవంతుండనైతి

ధన్యుండనైతి నా తపసు పండె, దీర్ధంబు లన్నియుం దిరిగి చూడంగంజాల అన్య యయ లి. తొాయనంతోన

458 చతుర్భాశ్వానల దిగ్రేశముల సర్వతీర్ధంబులను నాడి తీర్ధభూతత్వ ప్రతిష్టగన్న మిమ్మందఅనుంగంటి మీ కృపాఒలమున నేను దీర్ధమనైతి నింత నిజము తే భీమనాథ మాహాత్యంబు పెంపు వినయ వేడ్మయగుచుండు నాకు నీవేళయందు. 'బ్రార్ధనము చేసి వేయెద భవ్యులార యానతీందగు నాకు మీలోన నొకండు ” శశీ అర్ధము - నేను=నేను, పరమ=మేలైన, పుణ్వుండను= పుణ్యము కలవాడను ఐలీన్‌ అయితిని, భాగ్యవంతుండను=సంపద కలవాడను, ఐతిన్‌=అయితిని, ధన్యుండను=కృళీ డను, ఐతిన్‌=ఐతిని, నా తపసు=నా తపము, పండెన్‌=ఫలించినది, ఒక్క జన్మమునన్‌=ఈ ఒక్క పుట్టకయందు ఈ ఉర్పిలోన=ఈ భూమియందలి తీర్థంబులు+అన్నియున్‌= పవిత్ర తీర్ధ ప్రదేశములన్నింటిని, తిరిగి=తిరిగి చూడంగంజా లక చూడలేవు, ల గౌరవమును, కన్నం ంై వ్‌ [| యా ఆరూపవిత్రుదగుటయ ము. మీ యొక్క, కృషాబలమునన్‌=దయ మ అహామిఅ ందరిం రుటినాచూబిలిన్‌ రజ పవిత్రతను ప్రొంద్రిత్తిన్స ఇంత=ఇది, ని బలం ములిత ఎపంనెను. తీర్థమం

• సిక్కువంబు=నిజము భిమంద రా నాక్రున్‌=నాక్టు, ఈ వేళయందుఫ్‌=ఈ సమయా ర అతిశయమును, వనగన వ్‌ వోత్మేంబూమహత్త్యము యొక్క: నున్నది:
• ఎద్కే+అగుచుండుస్‌=క్రుత్రూహలము కట్లు ప్రార్ధనము చేసి=ప్రార్థించి, వే(డెదన్‌=కీరెదను, నాకు=నాక్సు, మీలోనన్‌=మీ అందరిలో! ఒకండు=ఒక్టర్సు ఆనతీ౦దగున్‌= చెప్పదగును భావవం - యోగ్యులైన ఓ మహర్షులారా! మిమ్మందరిని వేడు వేను చూడగజట గొప్ప పుణ్యమూర్తిని, సంపన్నుడను ధన్యుడను ఐతిని నా తపస్సు ఫలించినది ల్‌ వ జన్మములో ఈ భూమి మీది సర్వతీర్ధములను చూడలేను దిక్కుల మధ్యగల సర్వ్‌ సమీ లందలి సర్వ పవిత్ర జలములలో స్నానమాడి తీర్లభూతులను గౌరవమును పొంది

గ 7. అందరిని ఒక్కసారిగ ఒక్క బోట చూడగల్లితిని మీ దయాబలముచే నేను పవిత్రుడనైతిని ఇది నిజము ఓ మహానుభావులారా' ఈ నమయమున శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి యొక్క మహత్యమును గూర్చి వినుటకై వాకు కుతూహలము కల్గుచున్నదీ దయచేసి మీలో ఒకరు నాకు చెప్పుడు ” విశేషము - తీర్ధభూతత్వము - తీర్ధములుగా చేయగలవారి శక్తి తత్రోప జగ్ముర్భువనం పునావా మహానుభావా మునయ స్పశిష్యా ప్రాయేణ తీర్చాభిగమాపదేశ్రై స్వయంహి తీర్చాని పునంతి నంత ” శ్రీమద్భాగవతము - స్కంధము-] అధ్యా-19 శ్లోక-రి ప్రాయోప విష్ణుడైన పరీక్షిన్నహారాజున్న గంగా నికట ప్రదేశమునకు అత్రి వసిష్టాదులు శిష్యులతో వచ్చిరి పజ్ఞనులు తీర్థయాత్రా వ్యాజముతో వచ్చి తీర్థములనే పవిత్రముల నొనర్హురు వ॥ అనిన విని యందజు వసిష్ట మహామునిం బ్రార్థించిన సకలముని జనానుముతంఒనం గుంబసంభవుని నియోగంబున నప్పుడు మైత్రావరుణుండు మంకణున కిట్లనియె జర్‌ అర్ధము. - అని;=అఏ పలుకగా విని=విని, అందజు=మునులందరు, వసిష్ట మహాము౨న్‌=విష్ట మహర్షిని, ప్రార్ధించిన 5వ ప్రార్ధింపగా, సకలముని జన=సమస్తమైన ముని సమూహము యొక్క అముమతంబునన= అనుమతితోను, కుంభశంభవుని=అగసుని, నియోగంబునన్‌= ఆజ్ఞ చేతను, అప్పుడు=అవుడు మైత్రావరుణుండు = వసిష్టుడు; మంకణువకు=మంక్ర్షణ మునికి ఇట్లు+అనియెన్‌=ఈ విధముగ పల్కెను బావము - అని మంకణముని కోరగా మువులందరు వనిషుని ప్రార్దించిరి ముములందరి కోరికపైనను అగస్త్యుని ఆనతి మీదను వసిమడు మంకణమునితో నిట్లు పల్స్‌ కం “భ్టీమమగు గరళ కూటము భూమిని గగనమున దిశల బొడ సూపినచో భీమగతి మింగె గౌవున భీమేశ్వరుండయ్యె నితండు బిరుదాంకమునన్‌ శీర్‌ అర్ధము - భీమము+అగు=భయంకరమైన, గరళకూటము=నిష నమూహము, భూవ్చినింభూమియందు, గగనమునన్‌*=ఆకాశమునందు, దిళలన్‌=దిక్కులందు;

460 చశుర్థాశ్వానము పాడసూపినచో=కనిపింపగా, భీమగతిన్‌=భయంకరమగు వేగముతో (మింగెన్‌+కావున= మంగినాడు గనుక ఇతండు=ఈ శంకరుడు, బిరుద+అంకమునన్‌=బిరుదు నామముళో, భీమేశ్వరుండయ్యెన్‌=శ్రీ భీమేశ్వరుడయ్యెను భావము - “భయంకరమైన విషము భూమ్బాకాశములందు దిక్కులందును క్రన్పించెను ఆ విషమును భయంకర రీతిగా మ్రింగినాడు గనుక బీరుదు నామముతో శంకరుడు శ్రీ భీమేశ్వరుడయ్యెను ” విశేషము - భయంకరమైన విషమును భయంకరమూర్తియై అణచిపట్టి మింగినాడు గనక శంకరునకు భీమ శబ్దము అన్వర్థమైనది క్షీరసాగర మదన కదాక్రమము వ; అనిన విని మంకణుండు పంకజాసన సంభవునితో 'మునీంధద్రా! దక్షవాటికాధీశ్వరండు కాలకూటంబు నెబ్బంగి నుషసంహరించె” నక్కథధాక్రమంబు పరిపొటిం దేటపడ నాకెటింగింపవే యనుటయు నతండిట్లని చెప్పందొణంగె4 “దొల్లి జలంధరాంధక నుహిషాసుర చిడాలాక ధూమ్రాక్త గంధ సింధూరాసుర విద్యున్మాలి తారక బలి బాణ పౌలోమ నివాత కవచ కాలకేయాదులగు రాక్షసులును పాకశాసన పావక పరేతరాజ పలలాశి ప్రాచేతస పవన పౌలస్త్య పశుపతి ప్రధానులగు వేల్పులునుం దమలోన దాయాద సంఒంధంబునం బొడమిన వైరానుబంధంబునం బరస్పర విజిగీషులై కోషంబున నెదురు వేలంబులు పెట్టీ కట్వసకాసులై ప్రతిఘటించి బెట్టయి నెట్టుకొని యున్న సమయంబున ॥7 అర్ధము - అనినన్‌=అని చెప్పగా, విని=వినినవాడై మంకణుండు=మ్రంకణముని: పంకజాపన=బ్రహ్మయొక్క, సంభవునితో=కుమారుడై వ వసిష్టునితో, మునీంద్రా!ః=ముని శ్రేష్టుడా! దక్షవాటికా=దక్షారామమునకు, అధీశ్వరుండు=ముఖ్య దైవమైన శ్రీ భీమేశ్వరుడు, కాలకూటంబున్‌=కాలకూటమను పేరుగల విషమువు, ఎ+భంగిన్‌*=ఎవిధ ముగ, ఉపసంహ రించెన్‌అణచెను ఆ+కధాక్రమంబు=ఆ కధయంతయు, పరిపాటిక=వరుసగ, తేటపడన్‌* విశదముగ, నాక్రుజనాక్షు, ఎటింగింపవే=తెలుపుము, అనుటయు=అని అడుగగా, అతండు= ఆ వసిష్టుడ్రు, ఇట్లు+అని=ఈవిధముగనని, చెప్పన్‌+తొణంగెన్‌=* చెప్పుట మొదలు పెట్టెను మహిష తొల్లి=పూర్యము, జలంధర=జలంధరుడు, అంధక=అంధకుడు, మహిషాసుర బావిస్సురు = =

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 461 బాణాసురుడు పౌలోము=పౌలోముడు నివాత కవచ=నివాత కవచులను రాక్షస గణము, కాలకేయ+ఆదులగు=కాలకేయులు మొదలైన, రాక్షనులును=ర క్తనులును, పాకశాసన= ఇంద్రుడు, పావక=అగ్ని పరేతరాజుజయముడు, పలలాశి=నిరృతి, ప్రాచేతస=వరుణుడు; పవన=వాయువు పొలస్త్య=కుబేరుడు, పశుపతి= ఈశానుడు, ప్రధానులగు=నాయకులుగగల, వేల్పులునున్‌=దేవతలును తమలోన=తమలో తాము, దాయాద=జ్ఞాతులయిన, సంబంధంబునన్‌=చుట్టరికముచేత, పాడమిన=కల్సిన; వైర+అనుబంధంబునన్‌=శత్రు బంధముచేత వరన్పర=జఒకరినొకరు, విజిగీమల్తె=జయింవ కోరిక కలవారై, రోషంబునన్‌=కోపముతో ఎదురు వేలంబులు=ఎదురెదురు శిబిరములు, పెట్టి= ఏర్పాటు చేసి, కట్టుపకాసులు+ఐ=కోపోద్దీపితులై, ప్రతిఘటించి=ఎదిరించి, బెట్టు+ఐ=ఊద్ధతిలో, నెట్టకొన్‌=చెలరేగి, ఉన్న= ఉన్నట్టి, సమయంబునన్‌=సమయమునందు, భావము - అని వసిష్టుడు చెప్పగా మంకణముని ఇంకను వసిష్ట మహర్షినిట్లడిగెను ఓ మునీంద్రా! క్రీ భీమేశ్వరస్వామి విషమును (మింగిన కధను విశదముగ తెలియునట్లు చెప్పుము" అప్పుడు వసిష్ణుడీ విధముగ చెప్పెను పూర్వము జలంధరుడు, అంధకుడు, మహిషాసురుడు, బిడాలాక్షుడు, ధూమ్రాక్లుడు, గజాసురుడు, విద్యుర్మాలి తారకుడు, బలి బాణుడు, పౌలోముడు నివాతకవచులు, కాలకేయులు మొదలగు రాక్షసులును, ఇంద్రుడు, అగ్ని యముడు, నిర్భతి, వరుణుడు వాయువు కుబేరుడు ఈశానుడు మొదలైన దేవతలును దాయాదులై శత్రుత్వముతో తమలోతాము కక్షలు పెంచుకొనీరి ఎదురు శిబిరములు పెట్టిరి పరస్పరము విజయకాంక్షులై రోషావేశ పరవశులై చెలరేగిరి అట్టి సమయమున సీ॥ _దివ్యాయుధములైదు ధృత చేతనంబులై శత్రుసంహారంబు సంస్తుతెంపం బులుంగు జేండు కరాబ్బములు రెండు మొగిడించి భ్రూలతాదేశంబు పొలుపు నరయ సౌఖశాయనికులై సనకాది యోగీండ్రు అనురాగ వీక్షణం బభిలషింప నూరురంభాస్తంభ యుగళంబు పైనుంచి లక్ష్మి శ్రీపాద పల్లవము లొత్తం

చతుర్జాశ్వానము 462 శ; బన్నగాధీశ భోగతల్పంబు మీంద దతృణారత్నదీప్తిమై తళుకుంజూపం బాల మున్నీటీలో నిద్ర మేలుకొన్న హరికింబొడ చూప నేతెంచె హరిహయుండు క! అర్ధము - దివ్య+ఆయుధములు= దివ్యములైన ఆయుధములు ఐదు=అయిదును; ధృత =ధరింపబడిన, చేతనంబులై=ప్రాణములు కలవై నత్రు=పగవారి సంహారంబు= నాశమును సంస్తుతింపన్‌=మిక్కిలికినియాడుచుండగా, పులుయ టేండు=గరుత్మంతుడు, కర+అబ్బములు+రెండు= పద్మముల వంటి చేతులు రెంటిని మొగిడించి=ముడిచి, భ్రూలతా=(విష్ణువు యొక్క) తీగలవంటి కనుబొమలు (కదలికలచే తెలియు), ఆదేశంబున్‌=ఆజ్ఞ యొక్క పొలుపున్‌= జాడను, అరయన్‌= చూడగా; సౌఖశాయనికులై=సుఖముగి నిద్రపట్టినదా అని అడుగువారై, సనక+ఆది=సనకుడు మొదలైన యోగి+ఇంద్రులు=యోగులలో శ్రేష్టులైనవారు, అనురాగ=.పేమమయమైనః వీక్షణంబు=దృష్టిని, అభిలషింపన్‌=కోరగా, పాదములన్సు, జత్తన్‌=ఒత్తుచుండగా, " వొదవల్లవములన్‌ంచిగురుల వంటి అందమైన పాన్సు నం. నాయకుడైన అదేసుడనెడి ఛోగతల్పంబు మీందన్‌= సుఖకరమగు మైత ఉకనంథ ఆదిశేషుని పడగల యందలి రత్నముల దీప్తి=కాంతి, సముద్రమున, నిర ఎలుగ సు, చూపన్‌=కన్పింపజేయగా పాలమున్నీటిలో=పాల హరిహయుండు క లుకొన్నజనిద్రలేచిన, హరికి= విష్ణువునకు, పాడచూపన్‌=కనిపించుటకై, ౧ద్రుడు, ఎతెంచెన్‌=వచ్చెను చంకను రద న స ధాణివంతములై కత్రునాశమును స్తుతించు తెలియు ఆజ్ఞల క్రొర్టై ఏదుకుచూముచు డన ర్త యొక్క కసుబ మల కదలికలచే పాడుచు శ్రీవారి ్రేమచూపుల కొరకు ఎ సనకాది యోగీంద్రులు మేల్కొలుపులు అందమైన పాదవ్వు గ దురు చూచుచుండిరి లక్ష్మీదేవి చిగురుల వంటి పడగల పైగ న లను ఒత్తుచుండెను ఆదిశేషుడను సుఖకరమైన పాన్పుమీద, ఆ శేషుని మలుకొన్న ॥ వుల కాంతులలో దేదీప్యమానముగ వెలుగుచు పాలసముద్రమున ఫ్‌ హావిష్టువునకు కన్పించుటకై ఇంద్రుడు వచ్చెను

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము జప వేేషము - దివ్యాయుధములైదు -1 పొంచజన్యమను శంఖము, 2 సు దర్శనమును చక్రము 3 కౌమోదకి యను గద, 4 నందకము అను ఖడ్గము, 5 కారము అను విల్లు ఈ సీసపద్యము - కాళిదాస మహాకవి రఘువంశ మహాకావ్యము 10 సర్గలో 7 నుండి 14వ శ్లోకము వరకు 8 శ్లోకములలో రావణ పిడితులగు ఇంద్రాదులు దర్శించిన శ్రీవిష్టుదేవుని వర్ణ్షనమునకు అనుసరణము - శ్రీనాథుడు ఆ శ్లోకములను గైకొన్న క్రమము 1- దివ్యాయుధములైదు - దైత్య స్రీ గండ లేఖానాం మద రాగ విలోపిభి హేతిభి శ్చేతనావద్భి రుదీరిత జయ స్వనమ్‌ ॥? 2 పులుంగుటేండు - ముక్తశేష విరోధేన కులిశ వ్రణ లక్ష్మణా ఉపస్థితం ప్రాంజలినా వినీతేన గరుత్మతా ః ౩ సౌశాయనికులై - యోగ నిద్రాంత విశద్దై పావనై రవలోకనై భృగ్వాదీ నను గృహ్హంతం సౌఖశాయనికాన్‌ మునీన్‌ 14 శీ ఉఊరురంభాస్తంభ - శ్రియ పద్మనిషణ్ఞాయా క్షామాంతరిత మేఖల అంకే నిక్షిప్త చరణ మాస్తీర్ణ కరపల్లవే 8 5 పన్నగాధీశ - భోగి భోగాసనాసీనం దదృశు స్తం దివౌకస+ తతృణా మండలోదర్చిర్మణి బ్యోతిత విగ్రహమ్‌ 7 ఈ ఘట్టమున సంస్కృత భీమఖండమున (అధ్యా-15, శ్లో 35 నుండి 40 వరకు) ఆరు శ్లోకములు కలవు సంస్కృత భీమఖండమునందలి ఈ ఆరు శ్లోకములు శ్రీనాధుని ఈ సిప పద్యమునకు సంస్కృతీకరణమని ఆచార్య కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తిగారి అభిప్రాయము సంస్కృత భీమఖండము శ్రీనాదుని భీమేశ్వర పురాణమునకు సంస్కృతీకరణమని వీరి వాదము ఆ వాదమునకు ఈ అంశమును ఒక ఉపపత్తిగా తెలుపుచు అన్న మాటలివి “సమసష్టిపై కాళిదాసు శ్లోకములను ఆంధ్రీకరించిన శ్రీనాథుని సీస పద్యమునకు సంస్కృత భీమఖండము నందలి శ్లోకషష్టము సంస్కృతీకరణముగ స్పష్టము ఇది సంస్కృత భీమఖండము శ్రీనాధుని భీమఖండమునకు సంస్కృతీకరణమ మటకు నిర్ధారక సాధనము” (శ్రీనాధుడు పుట - ౩77) వ॥ ఇట్లు చనుదెంచి తి అర్ధము - ఇట్లు=ఈవిధముగ, చనుదెంచి=వచ్చి భావము - ఈవిధముగ వచ్చి

464 చతుర్వళ్వానలా క॥ ఒంటి నేతెంచి మంతనం బుండి నిలిచి చక్రధరుతోడ హితకార్య చర్చచేసి యేగె దేవేంద్రు డిరుచెవి నెజుంగ కుండ సిద్ద సంకల్పు/డై యాత్మ శివిరమునకు 50 అర్ధము - దేచేంద్రుడు=దేవతల నాయకుడైన ఇంద్రుడు, ఒంటిన్‌= ఒంటరిగ ఎతెంచి=వచ్చి మంతనంబు+ఉండి=ఎకాంతమున, నిలిచి=ఉండి, ఇరుచెవిన్‌=రెండవ చెవియు ఎజు6(గకుండ=తెలిసికొనకుండ, చక్రధరుతోడన్‌= విష్ణువుతో, హితకార్వ=మేలుచేయు పనిని గూర్చి, చర్చచేసి=విచారణ చేసి, సిద్ధ సంకల్పుడై=నెరవేరిన కోరిక కలవాడై ఆత్మలన యొక్క; శిబిరమునకు=విడిదికి, ఎగెన్‌=వెళ్ళిన్లు భావము - ఇంద్రుడు ఒంటరిగ వచ్చెను రహస్యముగ ఎకాంతముగ నిలువబడీ శ్రీహరితో మేలుచేయు పనిని గూర్చి రెండవ చెవికి వినబడకుండ చర్శించెను సంకల్పము నెరవేరినవాడై తన నిలయమునక్రు వెళ్ళెను న నాకీ ఆని విషము - ఇరు చెవి నెజు(గకుండ రెండవ చెవికి వినబడకుండ అని అర్థమొ మూడవ కంటికి తెలియకుండ రెండవ చెవిక్ర వినబడకుండ నమశవి తెలుగు ముడికరనీ 9పులు ఇందుడు విప చెవులకే విన డ్‌ త ఇని ఒకరి చెవిలో ఒకరు చెప్పుకొన్నప్పుడు తమ తమ రెండవ గ ౦త రహస్యముగ మాటాడుక్రొనిరట అచటగల పంచాయుధములకుగొని రుత్మంతువకుగాని ననకాది బుషులక్సుగ్గాని ఆదిశేషముకకుగాని వినబడ కుండీ మాటాడుకొన్నట్లు చెప్పుట గయా లకుగా వ।॥ 1 తదనంతరం బా శ్రీమన్నారాయణుండును ర్‌1 అర్దము - శత్రత్‌+అనంతరం జా ఆం =ఆ ల డును విష్ణువు, తరువాత, ఆ=ఆ, శ్రీమన్నారాయణు? బావము -_ ఆ తరువాత శ్రీ మహావిష్ణువు కేక్‌, ల! క॥ ఓ వెట్టులార యేటి! నీ వెడంగు సః ంరు విచారములు జ=బాంపంగ రాదా యే వారికైన మేలా చా జ వ్రు లతర్కితము లుగ్ర సంగ్రామములన్‌ 52 అరము - న్‌ పు? థర పే వెజ్టులార=ఓ అవివేకులారా! ఈ=ఇటువంటి, వెడ(గుళ తనివి విచారములు= ఆలోచనలు, ఎటికిజఎంద్వు ల. ౧ డదొ! ఉర లకు, సహింప/గన్‌ రాదా!=ఓర్వుకొనకూో

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము డీ6ర్‌ భయంకరమైన, సంగ్రామములన్‌=యుద్ధములందు, చావుల్లుజచావులు, అతర్కితములు= ఉహకందనివి ఎవారికైన=(యుద్ధము) ఎవ్వరిక్రైెనను, మేలా!=మేలుకూర్చునా!

భావము. - 'ఓ అవివేకులారా! ఇట్టి అమాయికవు ఆలోచనలెందుకు? సహనమవసరము భయంకరమైన యుద్ధములందు చావులు ఊహింపలేము యుద్ధము ఎవరికిని మేలు చేయదు తే॥ కుడిచి కూర్చుండి మీరేల కొజంతయైన

కుమ్ములాడెదరో యన్నదమ్ములార!

గొట్టె క్రావ్వియు సెలగట్టె గొటికినట్లు

కటకటా! మీ వివేకంబు గాడుపడంగ స

అర్ధము - ఓ అన్నదమ్ములార=ఓ సోదరులారా! గొట్టెజగొట్టె: క్ర్‌ప్వయు= బలిసినదై నను, పెలగబ్టెన్‌= బాణమును కొజికినట్ల =కొరికిన విధముగా: కటకటా=అయ్యో! కొజంతయైన=దోషము కలదై, మీ వివేకంబు=మీ యొక్క సళ్వాసత్యములను తెలిసికొను జ్ఞానము, కాడుపడగ=దారి తప్పగా, కుడిచికూర్చుండి=తిని కూర్చుండి (ఊరకనే), మీరు= అన్నదమ్ములైన మీరు, ఎల=ఎందులకు, కుమ్ములాడెదరు=తగవులొడెదరు బ్ర ేము - ఓ అన్నదమ్ములరా గొట్టె బలిసి బాణమును కొరికి అపకారమును || 9దిన విధముగా మీరేల తిని కూర్చుండి దోష భూయిస్టమైన అవివేకముతో తగవులాడీ

౦దురు? మీ తెలివి తెల్లవార

న్న్యవ్రోసము - కుడిచి కూర్చుండి అను పదబంధము తెలుగు నుడికారము ఈ ఎడికారము తిక్కన రచనలో అనేక పర్యాయములు కనబడును తినికూర్చుండి పనిలేక చేయు పనులను గూర్చి చెప్తునపుడు ఉపయోగించు పదబంధమిది

“గొట్టె క్రొవ్వియు” యందలి యు" అను సముచ్చయము వలనే వక్రోక్తి కలదు

అలంకారము - ఉపమ న్‌ భద్రము మీకుంగావలె నపారముగా సురదైత్యులార! యౌ

విద్రవ ముజ్జగింప్తండు వివేకము సొకము దప్పకుండంగొ

భద్ర సువర్ణ పీరికలపై( గొలువుండి త్రిలోకరాజ్యమ

చ్చిడ్రముగాంగ నేలుట విశేషమొ? చచ్చుట తా విశేషమో క్‌శీ క్య్భ “కము - సుర=దేవతలారా! దైత్యులార=రాక్షసులారా! అపారముగా నాలం

6 మ్మీకృన=మీకు, భద్రము కావలెన్‌=క్రేమమగుగాకీ! వివేకము=యుక్తాయుక్త జ్ఞా

466 చతుర్భాశ్వానము పాకము దప్పకుండ(గాన్‌= చెడిపోకుండ, ఈ విద్రవమున్‌=ఈ అతి తెలివిని, ఉజ్జగింపుండు= వీడుడు, భద్ర సువర్ణ పీరికలపై = మంగళకరమైన బంగరు సింహాసనములపై కొలువుండి= సభదీర్చి, అచ్చిద్రము గా(గన్‌=భంగము లేకుండునట్లుగ, త్రిలోక రాజ్యము వ.= ముల్లోకమనెడి రాజ్యమును, ఎలుట=పరిపాలించుట, విశేషమొ=గొప్పతనమా! తాక్‌=తాము, చచ్చుట= చచ్చుట, విశేషమో!=గొప్పతనమా। భావము - ఓ దేవతలారా! ఓ రాక్షసులారా! మీకు మేలు కలుగుగాక! వివేకము చెడిపోకుండుటకై అతితెలివిని వీడుడు సువర్ణ భద్రాసనము శధిష్టించి కొలువుదీర్చి నిష్కంటకముగ త్రిలోక రాజ్యము నేలుట గొప్పయా! లేక యుద్ధములో నేలకూలుట విేషమౌ” వ॥ అదిగావున సుధాపానంజున జరామరణంబు లుజ్జగించి సుఖంబు ననుభే వింపుడు క్షీరసముద్ర మధనంబునం గాని సుధారసంబు సంభవింపదు గొవ్లన 55 అర్జేము - అది=అందరు కేమముగ నుండు మార్గమిది, కావునన్‌=కనుకీః సుధా అమృతమును, పానంబునన్‌=త్రాగుట చేత, జరామరణంబులు=మునలి తనము మరణములను, ఉజ్జగించిజవదలి, సుఖంబు=సుఖమును, అముభవింపుండు*పొందుడు! క్షీరన ముద్ర=పాల నంద్రమును, మధించినన్‌+క్రాని=చిలికివగాని ఫుధొరనేంబో హే. ్‌్‌ గి మన భావము - అందరు క్షేమముగనుండు మార్గమిది కనుక అమృతమును ణే అమృతము పుట్టును అందుచేత న్‌ అ౮గౌ వలయు నక్రీబ వత్తా వారంభం గణ ప్రతాప లా సారో బున నాది కచ్చపము మూలాధార కుండంబుగా దారము గారా మందరాచలమ్సు చంచన్మంధ దండంబుగా కక ర రసాతలాధద్ధిపత్ర దృక్కర్ణుండు సూత్రంబుగన్‌ శక్తి యొక్క, ఆరంభంబునన్‌ ఇంఛంబున అక్షీణ=క్రీణీంప్రని, ప్రతాహ ఉత్సాహ గ్య 7 ను ల భి అడుగు భాగమున అథమై ఉదీచృపముంమహకూర్యము, మగల, మందర అగ్రయమైన కుండంబు+కాన్‌=చుట్టకాగా, సార+ఉదారా బలో గొన *అచలముజమందర పర ల + డంబు తము, చంచత్‌=కదలుచున్న, మంధది లోకీ ] వో కవ్వముకాగా, గౌరాము+ఆరజగౌర్రవవ్సు అతిశయించున ధిపతరసోీ ళ్‌ నాయకుడు, దృకొశక ట్లగ రసాతలం ల త్రంబుగన్‌ క్రాడుగను' [౧ + ్పందుంకన్నులే చెవులుగగల సర్పమైన వాసుకి స కంచిలో ఏ * ఉర+అంభోదిన్‌=ప్రాల్రస్త మద్ర గ్‌ యు” మును, మధింప(గాన్‌+వల వలయును ష్‌ మధింపంగాన్‌

శ భీమేశ్వర పురాణము 467 బావము - ఆదికూర్శము బరువు మోయు ఆధారమైన చుట్టకుదురుగు మందర పర్వతమును క్రవ్వముగ రసాతలాధిపతియైన వాసుకి కవ్వపు త్రాడుగ అనల్బమైన శార్య గభావముతో వశింపని పట్టుదలతో పాలసముద్రమును చిలుకవలెను ” ఆ|| అనిన శౌరి పల్కు విని సమ్మతించి యా దేవతలును బూర్వ దేవతలును నమృత మధనమునకు నారంబ మొనరించి రుల్లమునం బ్రమోద ముప్పతిల్ల ర్‌7 అర్ధము - అనిశ=అని పల్కిన, శౌరి=విష్టువు యొక్క: పల్కు=మాటను, విని= వినినవారై, సమ్మతించి= ఒప్పుకొని, అ దేవతలును=ఆ దేవతలును, పూర్యదేవతలునున్‌ రాక్తసులును, ఉల్లమునన్‌=మనసునందు, ప్రమోదము=మిక్కిలి నంతోషము, ఉప్పతిల్లన్‌= కలుగగా అమృత మధనమునకున్‌=అమృతము కొజకు చిలుకుటను, ఆరంభము= ప్రారంభము, ఒశరించిరి=చేసరి బావము -శ్ర్ర మహావిష్ణువు చెప్పిన అ మాటను దేవతలు, రాక్తనులు విని అంగీకరించి సంతోషముతో అమ ఎతము కొజకై పాలసముద్రమును చిలయకుట ప్రారంభించిరి శా, బాహాస్త్రంభ్ర చతుష్టయంబున ముర ప్రధ్వంసి లంపించి యు త్పాహంబొప్పంగ నెత్తె మందర మహీధ్రం జుద్ధతిం గూటి సం దోహంబుల్‌ ద్రుహిణాండ కర్పరము నున్న్మూలింప దిక్సీమలం గ్రాహింపం బతయాళు నిష్టుర మహా గండోపల ధ్వానముల్‌ ర్‌ అర్ధము = కూట=కొండ కొమ్ముల, సందబోహముల్‌* సమూహములు, ద్రహిణ+ అండ +కర్పరము= బ్రహ్మాండము యొక్క పైభాగపు పెంకును ఉన్మూలింపన్‌= పెకలింఐగా, పత్రయ్రాత్త ధ్వానముల్‌ పతయాళు=పడెడి స్వభావముగల: నిష్టుర=కరినమైనః మహా+* గండ+ఉపల=శ్రేస్టమగు పెద్ద పెద్దరాళ్ళ, ధ్వానముల్‌=కబ్దములు; దిక+సీమలన్‌=దివ్సా ఎ య్పొక అంచులను, గ్రాహింవన్‌=తొకగాః ముర(ప్రధ్యంసి*మురారి యైన విష్ముంలి ఉత్సాహ ంబువ=విజృంభణము, ఒప్ప(గన్‌=ప్రకాశింపగా, లంఘించి=దూకీ; బాహాస్తంభ= స్తంభముల వంటి చేతులు, చతుషయంబుననాలుగింటితో, ఉద్ధతిన్‌= గర్వముతో, మందరే మహీధ్రంబున్‌=మందర పర్వతమును, ఎత్తెన్‌=పైకి లేపెను భావము. - క్రొండ కొమ్ములు బ్రహ్మాండము యొక్క పై పెంకును పెకలింపగా, థేష్టమగు పెద్ద పెద్ద రాళ్ళ దొర్లుడు శబ్దములు దిగంతములను తాకగొః మురారియైన విష్ణుని

466 చతుర్భాశ్యాసము అతిశయముగ విజృంభించి స్తంభముల వంటి తన నాల్గు చేతులతో మందర పర్వతమును పైకి లేపెను స్కీ కపట కచ్చపమైన కైటభాంతకు వీంపు

కామరు మీటిన చుట్ట కుదురు గాంగ నారసాతల మూలమైన మందర మహా ధరణీధరంబు మంథానకముగ దందళాకాన్వయాధ్యక్షుండు వాసుకి తత పరిగ్రహణ సూత్రంబు గాంగ నావహ ప్రవహాదులగు మారుతంబులు తగులంగట్టిన యాంక తొళ్ళు గాంగ తే బలి ఫ్రరోగములగు దైత్య పరివృఢులును దివిజనాయకుండాదిగా దేవతలును దరిచి రంభోధి ఘుమఘుమ ధ్యాన రవము భువన గోళంబు దిక్కులు చెవుడు వడంగ 5కి అర్థము - కపట కచ్చపము+ఐన=మాయాకూర్మమైన, కైటభ+అంతరకు=కై ట్రభ్రుడను రాక్షసుని సంహరించిన విష్ణువు యొక్క, వీ(పుజవీపు భాగము, కొమరు మీజిన=అందముతో అతిశయించిన, చుట్టకుదురు+కా(గన్‌=పొత్ర అటునిటు కదలకుండుటకై అడుగన నుంచెడి చుట్టుదిండ్తు కాగా ఆ రసాతల=ఆ రసాతల లోకము, మూలము+ఐన=పాదముగాగల, మ్రందర=ణ మందరమను పేరుగల, మహా=గొప్ప, ధరణీధరంబుఇక్రాండ, మంధానకముగజ క్రవ్యముగు దందశూక+అన్వయ=సర్పవంశమునక్సు, అధ్యక్షుండు=నాయక్సుడైన, వాస్సుక్రి= వాసుకి తత=పాడ్తవైన్త పరిగ్రహణ=పట్టుకొను, సూత్రంబు=త్రాడు, కాంగన్‌=కాగా, ఆవహ=అఆవహము, ప్రవహ=ప్రవహము, ఆదులగు=మొదలైన, మార్పుతంబులు= గాలులు, తగులన్‌=తగిలించి, కట్టిన+ఆ(క తాళ్ళు=కవ్యము కదలుచు ప్రక్కలకు జారకుండు టకై కవ్వమునకు స్తంభమునకు తగిలించి కట్టెడి తాళ్ళు, కా(గన్‌=కాగా, బలి పురోగమ్సలగు=బలి చక్రవర్తి ముందు నడచు వాడుగగల, దైత్య పరివృఢులును =రాక్షస నాయకులును, దివిజ నాయకు(డు=దేవేంద్రుండు, ఆదిగా=మొదలైన, దేవతలును= దేవతలును, ఘుమఘుమ=ఘుంఘుమ్మను, ధ్వ్యానరవము=శబ్దము యొక్క గర్జనము, భువన గోళంబు=బ్రవ్మాండ గోళమును, దిక్కులు=దిక్కులును, చెవుడువడ(గన్‌=చెవిటి తనమును పొందగా, అంభోధిన్‌=సముద్రమును, తరిచిరి=చిలికిరి

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 469

భావము - మయాకూర్మమైన శ్రీ మహావిష్ణువు యొక్క వీపు అందమైన చుట్టకుదురై నది మందర పర్వతము కవ్వమైనది సర్పరాజు వాసుకి కవ్వపు తాడైనాడు ఆవహము, ప్రవహము మొదలైన సప్తవాయువులు కట్టుత్రాళైనవి బలి చక్రవర్తి నాయకుడుగ రాక్షసులు, ఇంద్రుడు నాయకుడుగ దేవతలు పొల సముద్రమును చిలుక నారంభించిరి ఆ చిలుకుచుండగా వచ్చిన శబ్బములకు బ్రహ్మాండ గోళము దిక్కులు దద్దరిల్లినవి చెవుడువడినవి

విశేషము - సప్త వాయువులు - 1 ప్రవహము, 2 ఆవహము, 3 ఉద్వహము, 4 సంవహము 5 వివహము 6 ప్రతివహము, 7 పరావహము - అనునవి

వీని విశేషములకు చూడుడు 3-48 వ॥ ఇవ్విధంబున సురాసుర వ్యూహంబు లుత్సాహంబులు మదంబులు ముదంబులు శౌర్యంబులు థైర్యంబులు క్రౌర్యంబులు వీర్యంబులు, హంకారంబులు హుంకారంబు లుల్లాసంబులు ప్రహాసంబులు బలంబులు చలంబులు జవంబులు రవంబులు నదల్పులు విదల్పులు వీకులు తాంకులు జూంకలు కూంకలు మూంకలు వీంకలు తెగింపులు నగింపులు నింపులు సొంపులు పెంపులు గుంపులు సరువులు మురువులు గెజయ మెజియ బాహావష్టంభ సంరంభ విజృంభణంబునందరతరంబు తరువందరువం దరిత్రాడు పాంపటేని యొడలి మలకలు ప్పరులు విడి తరులువడి దిర్హిరందిరుగు మందరగిరి కందరాఘాతంబులం గలగుండువడి కరిమకరి తమింగిల మత్స్యకచ్చప ఢులీ కుళీరంబులు సవ్యాపసవ్య యాతాయాత పరిభ్రమణంబులచేత విచేత నావస్థంబరిభ్రమించి యంతర్మగ్నంబులైన పక్షక్షోణీధరంబులు టెక్కలు ముణుచుకొని మంగి మణంగి తరంబుల నాదుగ దుగ్దార్దవంబు ఘూర్షమానంబయ్యె, నప్పుడు భుజంగ పుంగవ వదన నాసా నిష్ఫ్యూత నిష్టుర విష నిశ్వాస పవనధారా సంధుక్షణంబున నభిస్యంద జ్వలనంబు ప్రజ్వలించె నోయన భుగభుగ ధ్వని తోడంగూడి సుడి గాన నెగయు క్రాంబొగల వెంబడి విస్ఫులింగంబు లాస్ఫాటించి దిక్కులంజూజ ప్పుచ్చం జిచ్చు పెచ్చు పెజటీంగి కోమలతమ తమాల పల్లవంబుల యుల్లాసంబు నుల్లసంబాడు నల్లని నాలుకలు విషంబుమియుచుంగమియుచు భృంగ సంకాశంబును నీలజీమూత సన్నాభంబును కల్పాంత సమయ వహ్ని కల్పంబును గాలమృత్యుప్రతిమంబును యుగాంతాగ్ని వర్పసంబునునై ఛటచ్చటా శబ్దంబులతో నసహ్య విషజిహ్యల కలాపంబులు బ్రహ్మాండ కర్స్పరంబు నప్పళింప నిప్పులు చెదరి

470 చతుర్భాశ్వానయో చదలు దరికొల్పు నుల్కాపాతంబులుంబోలె దిక్కులం జురజుర స్రుక్కి లావెక్క సప్రపాతాళ భువన చక్రవాళంబు పురపురంబొక్క వెక్కసంబయి కోలాహలాభీలంబయి హాలాహలం బుదృవించిన 60 అర్ధము - ఈ+విధ౦ంబున= ఈవిధముగా, సుర+అసుర=దేవతల రాక్షనులః వ్యూహంబులు=సమూహములు, ఉత్సాహంబులు=విజృంభణలు, మదంబులు=గర్యములు' ముదంబులు=సంతొషములు, శౌర్యంబులు=పరాక్రమములు, ధైర్యంబులు=థీరతేలు? శ్రార్వ్యంబులు=కణకుతనములు, వీర్యంబులు=బలములు, హంకారంబులు=పాగరులు: హుంకారంబులు=హుమ్మనిచేయు గర్జనలు, ఉల్లాసంబులు=వేడుకలు. ప్రహాసంబులుో ఎగతాళులు, బలంబులు=సత్తువలు, చలంబులు=పట్టుదలలు జవంబులు=వేగములుః రవంబులు=శబ్దములు, అదల్పులు=అదలించుటలు, విదల్పులుజవిదిలించుటలు, వీకులు” పొంగుపాటులు, తా(కులు=కలియుటలు, జూ6ంకలు=తత్తరపాటులు, కూంకలు=కేకలు? నను పంకలుావిజృంభణల్పు, తెగింపులు=తెగువలు, నగింవులో అతిశయములు గు “ లఅనందములు, సాంవులు=అందములు, పెంవులో విలాసములు, ఇయ ల! పరువులు=వ్యాపించుటలు, మురువలో అవష్టంభ=గర్వము యొక సరల పయెట్రకాశంపగా, బాహాభుజ మ తరత క శ సంరంభ=సంరంభము, విజృంభణంబు వన్‌=చెలరేగుటి చేతః రరరంబు? శ పెట్టి తరువన్‌+తరువన్‌= చిల్పకగా చ్రిక్రగా, తరిత్రాడు=కవ్వపు ౯' య. సర్పనాయకుని, ఒడలి=శరీరమందలి మలక లు=మెలికలు పురులు విడి* పేటలో మందర వ్యరు. న పడీ, దిర్దిరన్‌తిరుగుజదిరదిర్రమని త్రిరుగు చున్న మందర న్న 8: కందరూగుహాకారములైన పర్వతపు నడిమి ప్రదేశముల ఎ” అఘాతంబులన్‌=గట్టి దెబ్బలచే, కలగృండు వడి=చె క్‌ మొసళ్ల! తిమింగిల=తిమింగలములు [న దరి: క0=ఏనుగులు, మకరామో కుళీరంబులు=ఎండ్రలు క ఎత్స్య చేపలు, కచ్చప=తాంబేళ్లు ఢులీ=ఆడు లొబేజే న * ౧లక+అపసవ్య=క్రుడి యొడమలక్షు యాతాయాతవణు్నో న పరిభ్రమణంబులచేత=చ్రుట్టు తిరుగుటలచే, విచేతనావస్తన్‌= డత ము పొంది పరిభమించి తిరిగి, అంతర్మగ్నంబులు+ఐన=లోపల మునిగిన / రం ప టలూటిక్కల పర్వతములు టెక్కల్పు=తమ జెక్కలన్సు, ముణుచుకొని=మడుదకం మంగలి అణంగి=అణగి, తరంబులన్‌=తత్త రపాటల తో ఒదుగన్‌=ఒదిగి అర్జవంబో పాలసముద్రము, ఘూర్ణమాన ౦బుఇతిర్పగడ్తు వడిన యుండగా) దుద్ధి పుడూరో సమయమున స దిగు అయ్యెన్‌=అయ్యెము: ఆ ,

• భుజంగ సంధుక్షణంబున భుజంగ పుంగవ=సరరాజు వాసో యొక్క

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 471 వదన=ముఖమువందలి, నాసా=ముక్కుల నుండి, నిష్ట్యూత=ఊమియబడిన, నిష్టుర= కరినమైన, విషశనిశ్వాస పవన=విషముతో కూడి వదలిన గాలి యొక్క: ధారా=ప్రవాహము యొక్క, సంధుక్షణంబునన్‌=రగిలింపు చేత, అభిస్యంద= ప్రేరేపింపబడిన, జ్వలనంబు=అగ్నిః ప్రజ్వలించెనో=మండెనా, అనన్‌= అన్నట్లుగా, భుగ భుగ=భుగ భుగమను, ధ్వనితోడన్‌= శబ్దముతో, కూడి=కలసి, సుడిగానన్‌=చుట్టుకొనగా, ఎగయు=క్రమ్ముకొను, క్రొత్త+పొగలన్‌ క్రొత్తవగు పొగల, వెంబడి=వెంట, విస్ఫులింగంబులు =అగ్నికణములు ఆస్ఫాటించి=మోతలు పెట్టి, దిక్కులన్‌=దిక్కులను: చూజిపుచ్చన్‌=నాశనము చేయగా, చిచ్చుజమంట, పెచ్చు పెరి(గి=విజ్బంభించి, కోమలతమజమిక్కిలి మృదువైన, తమాల పల్లవంబుల=కాటుక చెట్టు చిగురాకుల, ఉల్లాసంబున్‌= అందమును, ఉల్లసంబు+ఆడు=వెక్కిరించు; నల్లని=నల్లనైన) నాలుకలు=కీలలు, విషంబు=విషమును, ఉమియుచు=వెలిగ్రక్కుచు: కమియుచు=శ్రమ్ముచు: భృంగ నంకాశంబును=తుమ్మెదలతో పోలినది నీలజీమూత=నల్లని మేఘములో, సన్నిభంబును=పోలినది, కల్పాంత సమయ=యుగము యొక్క చివరి సమయమందలి, వహ్నేకల్పంబును= అగ్నివంటిదియు, కాలమృత్వు=క్రూరుడైన యమునితో, ప్రతిమంబును= సమమైనదియు, యుగాంతజయుగాంతము నందలి, అగ్ని వర్పసంబును=ఆగ్నితేజము వంటి తేజము కలదై, ఛటత్‌+ఛటత్‌= ఛటఛటమను శబ్దంబులతోన్‌=ధ్వనులతో అసహ్య= సహింపరాని, విష జిహ్యల=విషపు నాలుకల, కలాపంబులు=గుంవులు: బ్రహ్మాంద= ట్రిహ్మాండము యొక్క, కర్పరంబున్‌=పై పెంకువు, అప్పళింపన్‌చరచగొః నిప్పులు= నిప్పుల్సు, చెదరి=వ్యాపించి, చదలు=అకాశము, దరికొల్పున్‌=మండించు! ఉల్కాపాతంబులున్‌ పోలె=త్రోకచుక్క లు పడుటవలె, దిక్కులన్‌=దిక్కులందు, చురచుర=చురచురమని, స్రుక్కీ= చుట్టుక్షాన్స, లావెక్కన్‌=శక్తి అతిశయింపగా, సప్త=ఎడైన పాతాళ భువన=పాతాళలోకముల: చేక్రవాళంబు=సమూహము, పురపురక్‌పురపురమని పొక్కన్‌=పరితీపింపగొః వెక్కసంబయి ముస్సప్హమై, కోలాహలజ=పెద్ద రొదతో, ఆభీలంబయి=భయంకరమైః హాలాహలంబు గోళాహలమను విషము, ఉదృవించినన్‌=పుట్టిగా: భావము - ఈవిధముగ దేవతలు రాక్షసులును గర్వములు, సంతోషములు, ఇ ీమములు థైర్యములు హుంకారములు, పట్టుదలలు, అదలింపులు, విదలింపులు బలల, నగింపులు ప్రకాశించుచుండగా పాలసముద్రమును చిలుకుచుండిరి ః స | డుగన్వన్న సర్పరాజు వాసుకి శరీరముపైగల మెలికలు పోయి ఒరపిడీ వడినవి మం ము గిరగిర తిరుగుచుండగా ఆ తిరుగుడుకు పాలసముద్రము కలగుండు పడిన లోని ఏన్సుగులు, మొసళ్ళు, తిమింగిలములు, చేపలు, తొబేళ్ళు: ఎం

చతుళ్ళిశ్వానము 472 సని చెల్లచెదరగుచున్నవి సముద్రము నందలి ఖెక్క ల పర్వతములు తమ జెక్కలను ముడు ల తత్తరపాటుతో అణగి ఒదిగియున్నవి ఆ సమయమున కవ్వపు త్రాడైన వాసుకి క్‌! నుండి వెలువడిన నిశ్వాస విషవాయువు యొక్క ప్రవాహముచే ప్రేరేపింపబడి రిల అగ్ని మండెనాయన్నట్లుగ, భుగభుగమను శబ్బముతోకూడి చుట్టుకొని క్రమ్ము వు అగ్నికణములు మైతలు పెట్టుచు దిక్కులను నాశనము చేయుటకు మంటలు మును 'పెరుగునట్టు, కాటుక చెట్టు చిగురాకు కంటె అతిశయించిన నల్లనైవ అగ్నికీలలు వివ వల, విరజిమ్ముచు తుమ్మెదలవలె నల్లని మేఘమువలె, ప్రళయాగ్నివలె కాలమృతు ప్రళయాగ్ని తేజస్సువంటి తేజస్సు కలదై ఛటఛట శబ్బ్దములతో బ్రహ్మాండపు పై పొ వలె, చరిచునట్లుగ నిప్పులు చెదరి వ్యాపించి, ఆకాశమును మండించు ఉల్బాపార ను దిక్కులందు చురచురమని చుట్టుకొని విజృంభించుచు, పాతాళలోకము ము పరితపించునట్టు, పెద్ద రొదతో సహింపరానిదై భయంకరమైన హాలాహలమనెడీ విష పుట్టగా, సీ. పంకజ ప్రభవం డబ్రహ్మణ్య మొనరించెం దాల సన్నిప భుజా స్తంభ మెత్తి తరిత్రాడు విడిచి బృందారకాస్తురక్టోబి పంచ ఒంగౌళమై పారిస్ట్య్వా హాహా నినాద కోలాహలోత్తాలనై (జైలోక్యమును బీతి, దల్లడిలైె, గనక వర్దుండైన కైటభాసురవైం పొగచూరి నల్లనై బౌగ్గపడియె, కే వెటిల బ్రహ్మాండ భాండమ్ము చిదీలె దిక్కు లురలె పాతాళ భువనంబు లుదిలె నభ్లు మేటి ధౌటీ జనిత కౌలకూట విషు ( చిచ్చు విడివడ్తి యంతంత పెచ్చు పెరుంగ వను అర్ధము - మేటి=గొప్ప, ధాటిజత్రీవ్రత్రత్ర, జనితాపుట్టిన, కాంకూటాళ లో లి పేరుగల, విషము=గరళమనెడ్తి, చిచ్చుజనిప్పు, విడ్తివడ్రిఆటంకము లేకుం అంతం౦ంతవ= అంతకంతకు, పేచ్చుపెరు(గన్‌= విజృంభింపగా,

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 473 పంకజ ప్రభవుండు= బ్రహ్మదేవుడు, తాల=తాడిచెట్టుతో, సన్నిభము+ఐన= సమమైన, భుజాస్తంభము=స్తంభము వంటి భుజమును, ఎత్తి=పైకి లేపి అబ్రహ్మణ్యము=మొర పెట్టుట, ఒనరించెన్‌=చేసెను, బృందారక*+అసుర+కోటి=దేవతల రాక్షసుల సమూహము, తరిత్రాడున్‌=కవ్వపు త్రాడును, విడిచి=వదలి, పంచబంగాళము+ఐ=చెల్లచెదరై, పారిపోయె=పరుగెత్తెను; హాహా. త్తాలమై హాహానినాద=హావామను ధ్వనుల యొక్క, కోలాహల=కలకలము, ఉత్తాలము+ఐ=విస్తరించినదై, తై లోక్కమును=మూడు లోకముల మొత్తము: భీతిన్‌= భయముతో, తల్లడిల్లెన్‌=కలతపడెను, కనక్రవర్జుండు+ఐన=బంగరు చాయకలవాడైన కైటభ+ అసుర+వైరి=(క్రైటభుడను రక్కసుని చంపిన) విష్ణుమూర్తి; ప్రాగచూరి=పాగ తగిలి: నల్లన+ఐ=నలుపుగమారి: బొగ్గు పడియెన్‌=ఒ గ్గువలెనయ్యెను, బ్రవ్మాండభాండంబు=భాండము వంటి బ్రహ్మాండము, పెటిలెన్‌*చప్పుడగునట్లు పగిలెను, దిర్కులు=దిశలు, చిటిలెన్‌=బీటలు వారెను: పాతాళ భవనంబులు=అధోలోకములు: ఉరలెన్‌=దొర్లెన్సు, నభము= ఆకాశము, ఉదిలెన్‌=చలించినది భావము - గొప్ప తీవ్రతతో కాలకూట విషమనెడి చిచ్చు పుటి వ్యాపించి అంతకంతమి పెచ్చు పెరిగి;ది ఆ సమయమున బ్రహ్మదేవుడు చేయెత్తి మొర పెట్టీనాడు బ్ర రాక్షసులు కవ్వపు త్రాడును వదలి వేసి చెల్లచెదరై పారిపోయినారు హాహాకారీ కోలాహలము మూడు లోకములు భయముతో చలించినవి బంగరురంగు గలవిష్థుమూర్తి పాగమారి నల్లగ మారెను బ్రహ్మాండ భాండము పగిలినది దిక్కులు బీటలు వారినవి అధొలోకములేడును దొర్లినవి ఆకాశము చలించినది వ॥ అప్పుడు మిసిమింతుండునుం గాక పయోధి ప్రాంతంబున దక్తవాటంబున హాటక సింహాసనాసీనుండయిన లలాటలోచను భవబంధ మోచను సోమేఖరుని శరణంబు సొచ్చి హరి విరించి ప్పరందరాది బృందారకులిట్లినిరి 62 అర్ధము - అప్పుడు=అ సమయమున, మిసిమింతుతనున్‌+ వాకా అలనినవాదు కౌకుండ, పయోధి ప్రాంతంబున=సముద్రము దగ్గర దక్షవాటంబునాదక్షారామము న సింహాసన=బంగరు గద్దెపై, ఆసీనుండు+ఐనాకూర్చుండియున్న భవబంధా సంసా డును సంకెలల నుండి మోచను= ముక్తి కల్గించువాడును: అలాట లోచను=నాసట కన్ను కలవా ను, సోమ్స్రశ్ళల్సురుని= చంద్రుని సిగపై ధరించినవాడునునగు శివుని: శరణంబు సొచ్చి హరి=విష్ణువు, విరించి= బ్రహ్మ పురందర=ఇంద్రుడు, ఆది=మొదలైన, బృందా దేవత్రల్చు, ఇట్లు+అనిరి=ఈవిధముగ పల్కిరి

ఢి74 చలర్యశ్యాలా భావము - ఆ సమయమున ఎమాత్రము శ్రమను పొందక సప్తగోదావర ప్రాంతమున దక్షారామమున వెలసియున్న భవబంధ విమోచనుడు ముక్కంటి సోమశేఖరుడునైన శంకరుని కడకు బ్రహ్మ విష్ణువు దేవేంద్రుడు మొదలైన దేవతలు చేరి శరణు వేడి ఇట్లు పల్మిరి చ॥ “అభయము పార్వతీశ యభయంబు మహేశ! శశాంక శేఖరా! యభయము శూలపాణి! యభయంబు మదాంధ కృతాంత మర్దనా! యభయము ఫాలనేత్ర! యభయంబు కృపామయ దివ్యమానసా! యభయము భీమనాధ! యభయం బభయంబభయంబజు శంకరా! 63 అర్ధము - పార్యతి+ఈశ=ఓ పార్వతీపతీ! అభయము=భయము లేదని (పల్కుము) మహేశ=ఓ మహాదేవా! అభయంబు=రక్షణనిమ్ము, శశాంక శేఖరా=చంద్రుని శిరస్సునే ధరించినవాడా, అభయంబు=భయము లేదనుము, శూలపాణి=శూలమును వేలే ధరించినవాడా! అభయము=భయమును తొలగింపుము, మదాంధ కృతాంత మర్హనా=మదము చేత గ్రుడ్డితనము కలిగిన యముని అణచినవాడా, అభయము=భయమును తాలగింపుము' ఫాలనేత్ర=నాసలి కన్ను కలవాడా! అభయము=రక్షింపుము, కృపామయ=దయతో కూడుకొన)” దివ్యమానసా=గొప్ప మనసు కలవాడా! అభయము=భయము లేకుండ చేయుము" భీమనాధ=ఓ భీమేశ్వరా। అభయంబు=అభయమిమ్ము', నంకరాజశుభమును కల్గించువాడ' అభయంబు=రక్షణ (నిమ్ము) అభయంబు=భయమును తొలగించి రక్షింపుము భావము - ఓ పార్వతీ మనోహరా! ఓ చంద్రశేఖరా! ఒ శ్రిఖాలపాణీ! ఓ కృలోో మర్దనా! ఓ ముక్కంటీ! ఓ కృషానిధీ! ఓ భీమేశ్వరా! ఓ శంకరా! అభయమిచ్చి రక్తింపువి విశేషము. - శంకరుని అనేక నామముల నుచ్చరించి పదిమార్లు అభయ అభయము అనుటలో బ్రహ్మాదుల భయాధిక్యము సూచింపబడినది తే] అని భయభ్రాంతులగుచు శక్రాది సురలు బలిపురోగములగు దైత్య పరివృఢులును శరణు చొచ్చిన నభయ హస్తంబు సాంచి వెజవ కుండుండు మీరని విశ్వవిభుండు 6కే అర్ధము - అని=అని, శక్రశఆది=ఇంద్రుడు మొదలెన, సురలు=దేవతలొ! బ్‌ పురోగములు+అగు=బలి చక్రవర్తి ప్రధానుడుగ గలవారైన, దైత్య పరివృఢులునార నాయకులును, భయజభ్టీత్రిచే, భ్రాంతులగుచు=గాబరాపడిన వారగుచు, శరణు వాచిన రక్షణ కొజికు రాగా, మీరు=జమీరందర్సు, వెటవక+ఉండుడు= చబయపడకుడు:ః అనాలని

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 47వ పల్కుచు. విశ్వవిభుండు=విశ్వేశ్వరుడైన శంకరుడు, అభయ హస్త్రంబు సాంచి=అభయ ముద్రగల చేతిని చాపి, భావము - ఇం,దుడు మొదలైన దేవతలు, బలి మొదలగు రాక్తసులు ఆ కాలకూట విష విజృంభణకు భీతిల్లి గాబరాపడుచు దక్షారామ భీమేశ్వరుని కడకు వచ్చి శరణువేడిరి ఆ భీమేశ్వరుడు వారందరికి అభయ హస్తము చాపి భయపడకుడని చెప్పెను విశేషము - “బలి పురోగములగు దైత్య పరివృఢథులును” అన్న పాదము - 4 59 లో వెనుక వచ్చినది ఉత్సాహముతో మధించుటకు వచ్చిన వారందరును శరణుచొచ్చిరి - అని సూచించుటకు అ పాదమునే మరల వ్రాయుట జరిగినది శివుండు హాలాహలము (మింగుట మ॥ పటు హుంకార మహాట్టహాసకలనం బాతాళ భూస్వర్గ సం కట సన్నాహ సముదృవంబుయిన యా కొకోల కాలాగ్ని ధూ ర్హటి హస్తాబ్బ్హమునందుంగైకొనియె నా జ్యాలాకులక్ష్యేల మ ప్పటి వేళన్‌ మదభృంగమయ్యె శశిచృత్పాణ్యపబ్ద మధ్యంబునన్‌ _ 5 ఇస మును; అర్ధము. _ పాతాళ=పాతాళ లోకమును, భూజభూమిని: స్వర్గ౭స్వర్గలో కవ సంకట=బాధ పెట్టుటకు సన్నాహ=సిద్ధమయి, సముదృవంబు+ఐన* వే షముగ పుట్టిన: ఆ కాక్రోలజఆ కాకోలవిషమనెడి, కాల+అగ్నిన్‌=ప్రళయాగ్నిని, పటు అయిన, పటు=గొప్పు హుంకారజ=హుమ్మను ధ్వనితో, మహా=గొప్పః అట్టహాస=పెద్దనవ్వులో: కలనన్‌=కూడి, ధూర్జట శివుడు హస్త్ర+అబ్బమునందు=పద్మము వంటి చేతియందు. క్రైకనియెన్‌*తీసికొనెను ఆ=అట్టీ జ్వాలా+ఆకుల=మంటలచే నిండిన, క్షేళము=విషము, అప్పటి వళన్‌=ఆ సమయమున =పద్శము వంటి శశి ధ్యంబువన్‌, శశిభృత్‌=చంద్రుని ధరించిన శివుని యొక్క: పాణి+ అబ్బ౭పద్మము న చేతి, మధ్యంబునన్‌=నడిమి భాగమున: మదభృంగము+అయ్యా న్‌=మదిం తుమ్మెద్రయైనది గి భావము. - ముల్లోకములను బాధపెట్టటకు సిద్ధమైన అ కాకోలమనెడీ (గే న్‌ పుట్టి గొప్ప హుంకారముతో విజ్బంభించినది అట్టీ భయంకరమైన కాకోలమును కం సు పద్మ వంటి చేతితో పట్టి బంధించెను అగ్ని జ్వాలలను విరజిమ్ము ఆ కాక సమ్య్సమ్నున శంకరుని చేతి గుప్పిలియనెడి పద్మమున చిక్కినట్టి మదించిన తుమ్మెదటై

476 చతుర్థాశ్యానము కం॥ కటుకమగు విషము విషధర కటకంబగు కేలయబూని కౌతూహలియై ఘుటికా సంసిద్దుండు రస ఘుటికయునుం బోలె శివు(డు గుటుకున మింగెన్‌ 66 అర్థము - శివుండు=శంకరుడు: కటుకము+అగు=తీక్షమైన, విషమున్‌=విషమునుః విషధర=విషమును ధరించు సర్పము, కటకంబు+అగు=కడియము గల కలన్‌=చేతితోః పూని=పట్టుకొని, ఘుటికా=ఘుటికాయోగమున, సంసిద్భండు=మిక్కిలి నేర్పుగలవాడు? రసఘుటికయునున్‌=పాదరసపు మాత్రను, పోలె=వలె కౌతూహలియై= ఉత్సాహము కలవాడై: గుటుకున=గుటుకుమను ధ్వనివచ్చునట్లు, మింగెన్‌=మింగెను భావము. - శంకరుడు భయంకరమైన విషమును గుప్పిట పట్టెను ఘుటికా యోగమున నేర్చరియైన సిద్ధుడు రసగుళికను మింగినట్లుగా శంకరుడా విషమును నేర్పుగ గుటుక్కున మింగెను క విశేషము - భీమేశ్వర పురాణమునకు ముందే వ్రాసిన హరవిలాసములో (6-70) కందపద్యము యథాక్షరముగ నున్నది రసఘుటిక వివరణము (2-49) చెంత వచ్చినది ॥ శివుడు హాలాహలమును రసఘుటిక వోలె మింగెనను భావము - ఆది శంకరుల వానందలహరి (శ్లో-32) యందు కలదు ఈ శ్లోకము 11-111 చెంత వ్రాయుట జరిగినది “గ్రసతేస్మ జగత్రాతా విషభృద్భూషణో విషం ఘుటికాం ఘుటికా సిద్ధో బధ్వా రసమయ మివ అని సంస్కృత భీమబండము (16-35) కం॥ అప్పుడు హిమాచల కన్యక యుపగూహన మాచరించు నొజప్పునం జుటెం దీపురాంతకు కంరంబున దపనీయచ్చ్భాయ నొప్పు తన దోర్వల్లిన్‌ 67 కమా అర్ధము - అ్రప్పుడు=అ సమయమున, హిమ+అచల=హిమవత్పర్వత్తుని, కన్యక నః రియైన పార్వత్తి, తపనీయ=బంగారపు, ఛాయన్‌=రంగుతో ఒప్పు=ప్రకాశించు, తన=తన నడు. ఇన్లినాతీగెవంటి చేతితో ఉపగూహనము=కౌగిలింత, ఆచరించు=చేయ్సు, ఒజిపునన్‌* ల్‌, త్రి పురాంతకు=శంకరుని, కంరంబునన్‌=మెడయందు చుట్టెన్‌= చుట్టివేసినది భావము - అప్పుడు పార్వతి ఆలింగనమొనర్చురీతిగా బంగరు ఛాయగల తీవెలవంటి తీన చేతులతో పగ్రవ్వేశ్వరుని కంరమును చుట్టివేసెను విశేషము. - పరమేశ్వరుని లోకోపకారమునకు సంతసించిన పరమేశ్వరి శివుని కౌగిలించుకొన్నది హిమాచల కన్యక అనుపదము సాభిప్రాయము ముల్లోకములను

త్రీ భీమశ్వర పురాణము త77 శీతల స్పర్శచే చల్లబడినది అందువలననే బంగరు ఛాయగల అమె దేహము కాలవర్ణమై కాళిక అయి యుండునని కవి భావమ్సేమో! ఉ॥ చుట్టి విగించిపట్సి 'ప్పరసూదన! యీ గరళాగ్నింగంధరా

ఘట్టమునందు నిల్పువుదిగాక దిగంబడ నిచ్చిలేని లో

పట్టున నున్న లోకముల భస్మముసేయు వెలార్చితేని వె

ల్పట్టున నున్న లోకముల భస్మము సేయు నిజంబు చెప్పితిన్‌ 68

అర్ధము. - చుట్టి=చుట్టివేసి, బిగించి పట్టి=గట్టిగ బిగబట్టి, వుర నూదన= శక్రివురములను నాశము చేసినవాడా! శంకరా! ఈ గరళాగ్నిన్‌=ఈ గరళమనెడు నిప్పును, కంధరా*ఘట్టమునందు=కంరస్థానమునందే, నిల్పుము=ఆపి యుంచుము, అదిగాక= అట్లుగాకః దిగన్‌+పడనిచ్చితి+ఏని=(గొంతుదాటి లోనికి) దిగబడనిచ్చినచోః, లోపట్టునన్‌= లోపలి స్థానమున, ఉన్న=ఉన్నటువంటి, లోకములన్‌=జగములను, భస్మము+చేయు= బూడిద చేయును, వెలార్చితి+ఎని=జబయల్పరచినచో, వెల్పట్టునన్‌+ఉన్న=వెలుపలనున్న, లోకముల=లోకములను, భస్మము+చేయు=బూడిద చేయును, నిజంబు=నిజము, చెప్పితిన్‌=చెప్పితిని

ఖావము - పార్వత్రీదేవి తన చేతులతో శంకరుని మెడను చుట్టివేసి గట్టిగ బిగించి ఎట్టుకొని శంకరునితో - ఓ పురహరా! ఈ గరళాగ్నిని గొంతునందే నిల్పుము అట్లుగాక దానిని గొంతుదాటి లోపలికి పోనిచ్చినచో నీలోని లోకములు నాశమగును. గొంతుదాటి బయటకు పంపివచో బయటి లోకములు బూడిద యగును నిజము చెప్పితిని

విశేషము. - పఫురసూదన - శంకరునకు పురసూదన అను విశేషణము రెండు విధముల అన్వర్ధ్థమైనది లోకములకు ఇష్టమైనవాడా! యనియు త్రిపురములము నాశనము చేయువాడా' అనియు అర్ధములు నచ్చు ఈ పదముతో హాలాహలమును మ్రింగుటతో లోకముల భయమును తీర్చి ప్రియమైనవాడు నయ్యెను పిమ్మట కాలమున చేయబోవు త్రిపురాసుర సంహారమును సూచించుచు ప్రయోగించిన విశేషణమునైనది

వెల్పట్టున లోపట్టుననున్న లోకములు - శంకరుడు విశ్వేశ్వరుడు బయటగల లోకములన్నియు సూక్ష్మరూపమున విశ్వేశ్వరుని పొట్టలోనుండునని భావము వః అనుటయు 69

అర్ధము - అనుటయు=అని పల్కుటయు,

భావము -_ పార్వతీ దేవి పైవిధముగ చెప్పగా

478 చతురళ్యన నో శా॥ శంభుండంనిక పల్కు(లైకొని జగత్స్పంరక్షణార్ధంబు సం స్త్పంభిచచెన్‌ నిజకంర గోళమున విశ్వక్షోచ సంత్రాస సం రంభారంభ విజృంభణోదృట కలారౌద్రంబు! గౌకోలమున్‌ జంభాదాతె నుణీ ప్రకల్సిత విభూషా నిచ్విశేషంబుగన్‌ 70 అర్ధము - శంభుందు=శంకరుడు, అంబిక సల్కున్‌*పార్యతీదేవి మాటను, క్రైకనిో అంగీకరించి, జగత్‌=లోకములను, సంరక్షణ+అర్థంబు=కాపాడుట క్రొరక్రె, విశ షంబుగన్‌

• విశ్వ శేష విశ్వ=భుననముటకు, క్రోభ=కటతను, సంశత్రాస=మిక్కిలి భయము యొక్క, సంరంభ=ఆటోప మును, ఆరంభ=ఉపక్రమణము, విజ్యంభణ=వ్యాపించుటచ్చే ఉదృట=ప్రచండమైన, కలో క్రియచేత రౌద్రంబున్‌=తీక్టత కలదైన, కాకోలమున్‌=కాకోలమను ప్రళయాగ్నిని, జంభాలాలి మణి=ఇంద్రనీల మణిచే, ప్రకల్పిత=కల్ళింపబడిన, విభూషా= అలంకారముతో, నిర్విశేషంబూ గన్‌*భేదములేనట్లుగ, నిజ=తన, కంరగోళమున=గొండ్రుక యందు, సంస్తంభిం చెన్‌=కదీల కుండ ఉంచెను వ భావము - శంక్రరుడు పార్వతీదేవి మాటను అంగీకరించినాడు లోకములను రక్షింప ॥్‌ దు జగములను బాధించి భయపెట్టుటకై తీక్షముగ విజ్భంభించిన విషమును వన కంరేమునందే కదలకుండ బంధించినాడు అపుడా శంకరుని గొంతు ఇం దనీలమణీ నే అభరణముతో అలంకరింపబడినట్లుండెన్ను ఓ విశే వివా షము - శెల్లనివాదైన శివుని కంరముననున్న కాలకూటము నల్లనిడై లోకరక్షణ వ అష భానసించికది జగదక్షణమే వానికి భూషణము న ఏడు మహాదేవుని దేవతలిట్లని స్తుతియించిరి 71 ఆర్దమ్ను సాం జ లు అల్పుడు=ఆ సమయమున, మహాదేవుని=శంకరుని, దేవతల్పు=దేవతలు, విధముగ స్తుతియించిరిజకొనియాడ్తిం హెవము. _ బ్రప్ట అపుడు దేవతలు శంకరునీవిధమ్రుగ స్తుతించిరి దేవతలీశ్వరుని స్తుత్రించ్చ ద్‌ తలో అట్ల క నచరాచరంబైన జగము రక్షించితి పోలాహలానలం బారగించి శరణాగవ్రత్రా పరతంత్ర భావంబు నిఖిల లోకళ్టర నీకె యొపు

త్రీ భీమేశ్వర పురాణమ్స తాం భువనైక రక్ష వ్య్వ్ట్య్య చిహ్నకు గుణుతయ్యె నీకంఠ కణ చిహ్న తైలోక్య ఫీమంబుం గాలకూటము (మింగి కెకొంటి భీమాఖ్యం గాలకంత! తః యభఖిల దిక్పాలక్రులును నీ యాజ్ఞవారు నీదు సిశ్యాస ప్ర్వన్సంబు నిగమ రాశి యమరకుల సార్యభ్రా లోకాభిరామ! దకవాటీస్పరీ కలదా! బ్రవు! 72 అర్థము _ అమరక్రుల=దేవగణములకు, సార్వభౌమ=రాజరాజా! లోక+అభిరామ= లోకములకు ప్రియృమ్టైనవాడా। దక్షవాటీపురీ=దక్షారామ నగరము, కేలిధామ=విలాస మందిర ముగ కలవాడ్డా; భీమ=ఓ భీమేశ్వరా! హాలాహల+జ్రనలంబుజహాలాహలమనెడి నిప్పును: ఆరగించి=తిని, నచర+ అచరంబు+ఐన=చ్రల వమ్స్రగల చలనములేని ప్రాణులతో కూడిన: జగము=లోకమును, రక్షించితి=కాప్రాడ్ష బ్ర, నిఖిలలోక=సమస్త లోకములకు ఈశ్వర=నాయకుడైనవాడా! శరణా _ భావంబు, శరణ* ఆగత =శర్రల్సు కోరి వచ్చినవారిని, త్రాణ=కాపాడుటయందు, పరతంత్ర భావంబు= పరాధీనమైయుండ్తు స్వభావము నీకె=నీక్టు మాత్రమే, ఒప్పు=తగియున్నది భువనజ=లోక్రమ్సులను, ఏక=అసహాయముగా, రక్షణ=కాపాడుటయను, వ్యవహార= ధర్మము యొక్క, నిహ్నక్రు=గృర్హుకు, నీ కంరకోణ=నీ కంర ప్రదేశమునందలి, చిహ్న=మచ్చ, గుజుతు+అయ్యెన్‌=స్తాక్టి అయినది, కాలకంర=నల్లని కంరము కలవాడా! తై లోక్య=ఎమూడు లోకముల మొత్తమునకు, భీమంబున్‌=భయంకరమైన, కాలకూటము=కాలకూటమను విషమును, మింగి=కబళించి, భీమ+ఆఖ్యన్‌=భీమ్సడను పేరును, క్రైకొంటి=పొందితివి, అభిల=అన్ని, దిక్‌+పాలకులును=దిక్కులను పాలించువారును, నీ+ఆజ్జవారు=నీ ఆనతికి లోబడినవార్లు, నిగమరాశి=వేదముల సమూహము, నీదు=నీ యొక్క, నిశ్వాస పవనంబు=నిట్టూర్చుల గాలి, భావము. - ఓ బేవతా సార్వభౌమ! ఓ లోకాభిరామ! ఓ నిఖిల లోకేశ్వేర! ఓ దక్షారామ భీమేశ్వరా! హాలాహలమును [మింగితివి ఈ సమస్త లోకమును కాపాడితిని శరణాగత

480 వ రక్షకుడను బిరుదము నీకే తగియున్నది సకలలోక రక్షకుడవను లోక ప్రసిద్ధికి నీ మెడ్‌ యందలి నల్లని గుర్తే సాక్షి ముల్లోకములను గడగడలాడించిన కాలకూటమును మింగి నల్లని గొంతు కలవాడవై భీముడను సార్ధక నామమును పాందితివి దిక్సాలకులందరు నీ ఆనతికి లోబడియుందురు వేదములన్నియు నీ నిట్పూర్చు గాలులు తే॥ దేవదేవ! మహాదేవ! దివిజ వంద్య! సర్వలోకైక రక్షణ చతుర! శర్వ! హాలహల కూట సంపర్క నీలకంఠ! మైక్కెదము దేవికిని నీకు ముదము తోడ 73 అర్ధము - దేవదేవ=దేవతలకు దేవుడవైనవాడా!, మహాదేవ=శంకరా! దివిజె వంద్య=దేవతలచే నమస్కరింప తగినవాడా!, సర్వ+లోక+ఎక్ర+రక్షణ=లోకములన్నింటిఏ అఆసహాయముగ కాపాడుటయందు, చతురజనేర్చు కలవాడా! శర్య=దుష్టులను శిక్షించువా డొ! న్‌ శీ క దటి హాలహల=హాలాహలమను విషము యొక్క, కూట=సమూహమును, సం: క్క=పాందుటిచేలే! సీలకంర=నల్లనైన గొ ంర=నల్లనై స్‌ ౦తుక కలవాడా! నీకు=(అట్టి] నీకును, దేవికిని=పార్వతీదేవికీని! ముదముతోడన్‌=సంతోషములో, మొక్కెదము=నమస్కరింతుము భావము - హాదేవ సల ఓ దేవదేవ! మహాదేవ! శర్వ! దేవతలకును పూజనీయుడవైనవాడ' న క్‌ రక్షాదక్షుడవై నవాడా! హాలాహలమున్న కంఠమున బంధించి కాలకంరుడవై వవాగ్‌' న్యు పార్వతిక్రిని సంతోషముతో నమస్కరింతుము మ॥ బహీరంత? క్ష 0త బాత లోక రక్షణ కళాపార్రిబ్వ శైలాత్మజన్‌ బగారంతస్థిత లోకరక్షణ కళాపారీబ్బనిన్‌ దేవర న్మహనీయ స్థిర సత్కృపాగుణనిదానంబైన దాక్షాయజి న్మహనీయ సిర సత్యపా ( ని ణీ గం అల్క్బివాణధి నిను న్వర్దింతు మేమీశ్వరా! 7 అరము - ఈశ్వరా]=క్షి శ గ్‌ ర 0కరా!, ఏమ్సు= టః అంత =లోపల, స్లిత= ఎము=మేము, బహి ఆత్మజన్‌ బహి అబలో " స్థిత= ఉన్న, లోక=లోకములన్సు, రక్షణ= యందు ప్రార్రగంలరితే ? రక్షణ=కాపాడుటయను, కళా=విద్య ణఇవఆరితేరిన, శైల+ఆత్మజన్‌=(హీివ్వ హ నిధానంటు మదన “ తుని కుమారియ్రైన) పార్వతిని, మ ధానంబు;: మహణయజ=గొప్ప, స్థిర=గట్టి సత్‌=మంచ్చి, కృపాగుణ=దయా గుణవొ నరం నిధానంబు=నిలయమ్ము, విన=అయినటువంటి, దొక్షాయణీన్‌=దక్టుని కుమారియైన సతీదేవిని బహి పారీణునిన్‌ బహిః=బయటి, అంత =లోపల, స్థిత=ఉన లోక=లోకములను” రక్షణ=రక్షించుటయన్సు, కళాజవిద క్‌. నిధి / గయందృు, పారీఖునిన్‌=నేర్తుక్రలవానిని, మహనీయ

శీ భీమేశ్వర పురాణము మహనీయజగా పృ స్థిర=నిలుకడగల సత్‌=మంచి, కృపానిది=దయకు నివాసమైన వానిని, దేవరన్‌=భగవంతుడవైన నినున్‌=నిన్ను, వర్ణింతుము=పాగడుదుము ఫౌవమేం - ఓ శంకరా! లోపలి వెలుపలి లోకములను రక్రించుటయందు నీవును వార్వతీదేవియు సర్వసమర్జులు మహనీయమై గొప్పదైన దయాగుణమునందు నీవును అంబికయు గొప్పవార్సు దాక్రాయణియే పార్వతి అట్టి ఆదిదంపళులైన మీ ఇరువురకు నేమస్క రింతుమ్సు ఇరువురను క్రీర్తింతుము వేషము. - శైలాత్మజ యను విశేషణముతో పార్వతీదేవి శాశ్వతత్వ మును, దక్షారామమున స్తుతించుటచేత దాక్షాయణి అను విశేషణము సార్థకములు పార్వతీ వరమేశ్వరులిరువురు లోకములమ రక్షించుటయందు దయాగుణమునందు సమమైన శక్తిమంతులని ఫమాన పదములతో సూచించుట జరిగినది చూడుడు భీమ 3-86 తే. సంహరించితి భువన శోషకము విషము నబయమిచ్చితి రక్షించి తబిల జగము శాంతవుయ్యెనరిష్ట మిష్టంబు ప్రబలె దక్షిణాన్లి ట్రావని దామ భీమ 75్‌ జర్థవ్ము _ దక్షిణ+అబ్ధి=వక్షీణ సముద్రము యొక్ష, చట౭తీరము నందలి, అవని= రడించు శక్రిగం, విషముక్‌=గరళమును ఫంహరించితి=నిరోదించితివి అభయము వయ ము లేదని దైర్యము; ఇచ్చితి=ప్రసాదించితివి, అబిల జగము= సర్యలో కములము, ఇంచిత్రిజక్రాప్రాద్ర బ్ర అరిషము=కీడు, శాంతము +అయ్యె ర్‌=ఊపశమించినది ఇష్టంబయిన జ న కోర్చి ప్రబరెక్‌=వర్థల్డ్యద్రి రా ఫావము - 2 ద్రళ్ఞారామ ఛీమేశ్వరా! పకల లోకములను ఎండింపగల భయంకరమై వ్రలట విషమును నీ కరమున బందించితివి అభయమిచ్చి అన్ని లోకముల పొదిత్రిి కీడు తొలగిపోయి నది సంతోషము కల్లివది విశేషము - దక్ష్యి సముద్రమని మాటిమౌటికి వచ్చుచుండును క దరణియు గగనము దిక్కులు దరికొని మండెడు విషాగ్ని దథ్టణ మౌత్రం గరమున ధరించి మింగిన 7 “దమ దుత్త నీక యొప్సు నీలగ్రీవొ!

చతుర్భాశ్వానము 4రి2 =భూమియు: అర్ధము - నీలగ్రీవా!=ఓ నల్లని మెడకలవాడా! కాలకంరా!, ధరణియు డు గగనము=అకాశము; దిక్కులు=ఎనిమిది దిక్కులను, దరికొని= అంటుకొని, ములోనే, మండెడి, విష+అగ్నిన్‌=విషమనెడి నిప్పును, తత్‌+క్షణమాత్ర న్‌=ఆ నా ముః కరమున=చేతితో, ధరించి=పట్టుకొని, మింగిన=మింగిన, ధృతి=థైర్యము, స్టిరల్వే టు భావము - ఓ గరళకంరా! శంకరా! భూమి, ఆకాశము, దిక్కులు మున మండించగల కాలకూట విషమను అగ్నిని క్షణమాత్రమున చేత్తితో పట్టి మింగి కం బంధించిన సాటిలేని ధీరుడా! అది నీకే తగును ఆ॥ ఆయత సత్కృపా మహిమ హాలహలాగ్ని భయంబు నీ మహో పాయము చేతంబాపితివి ప్రాలలవాండవు దక్షవాటికా నాయక! భీమలింగ! శమనం బొనరించితి గౌక యింతకుం 77 గోయిల వన్నెంజెంది మజిం గొక్కెర వంకర వోవె లోకముల్‌ గ 0 లా అర్ధము - దక్షవాటికా=దక్షారామమునక్తు, నాయక్ర= అధిపత్తివై నవాడొ+ భి లింగరూపముననున్న శ్రీ భీమేశ్వరా!, ఆయతజ=విరి వియైన, సత్‌=మంచి క పామ, దయ యొక్క గొప్పతనముచేత, హాలహల+అగ్ని=హాల హలమనెడి నిపూ చేతే భయంబున్‌భీతిని, ఈ= ఈవిధమైన, మహాజగొప్పదగు, ఉపాయముచేతక=మార్గము డవ)! శమనంబు=శాంతిని, ఒనరించితి= చేక్తూర్చిత్రిి ఇంతకున్‌=(లేక్సున్న) ఈపాటికే, లో కరః 09 లోకములు, కోయిల వన్నెన్‌=కోకిల వంటి నల్లని రంగును, చెంది=పొంది, కొక్కెర వ కొంగవలె వంకర టింకరలు, పోవె=తిర్రగవా!, లో హత్వము' భావము = ఓ దక్షారామ భీమేశ్యరా! విరివియైన దివ్యమైన దయామనొ య ధాన ఈ మహోపాయముతో హాలాహలమనెడి అగ్ని వలన భయమును పోగొట్సీల నల్లగ వంతుడవు లోకములను శాంతపరచిత్తివి లేకున్నచో ఈపాటికి లోకములన్నితు మాడీ మెలికలు త్రిరిగెడివి విశేషము - అలంకారము _ ఉపమ క॥ లోకత్రమైక సంర కౌ కల్పన మాచరింప సదృఖులు వేల్పుల్‌ నీ కితరులు లేరధికులు 78 లేకుండుట జెప్పనేల లేభాధ్యక్షా!

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము ్ప అము - లేఖ+అధ్యక్ష (దేవతలకు నాయకుడా! లోకత్రయ=ముల్లోకములను, కీ సందక్షాజబ్రపహాయమ్బగ కాపాడుట అను, కల్పనము=విర్చాటు, ఆచరింపన్‌= చేయుట యందు నీక్రుజనీీజ్తో, ఎదృశులు= సమానమైన వారు, వేల్పులొదేవతలలో, ఇతరులు= వ్‌! నాగ్‌ తరులు, లేర్తుజలేర్పు, అధికులు=ఎక్కువవారు, లేకుండుటన్‌జలేకపోవుటను, చెప్పనేల= వేరుగ చెప్పవలయునా! పొచము - ఓ దేవదేవా! ముల్లోకములను కాపాడుటకు వీర్చాటు చేయుటలో నీకు సాటిరాగలవారు దేవతలలానే లరు ఇక అధికులు లేరని వేరుగ చెప్పవలయునా? విశేషము - ల్రఖ - 'ఆదితేయా దివిషదో లేభా అదితి నందినా” అమరము తే ॥ మమ్ము రక్షించి తనియేల మాటిమాటి కవినుతింపంగ దక్షవాటాధినాథ తల్లిదండ్రులు రక్షించ దలంస కుండ్రై ప్రజల భీమేశు బహువిధోపద్రవముల 79 అర్ధము. - దక్షవాట=దక్షారామమునకు, అదిశాధ=సర్వొధికారియైను భీమేశాశ్రీ భీమేళ్యరా! మమ్ము=మమ్ములకు, రక్షించితి=కాపాడితివి, అని=అని మాటీమాటికి=పదే పదే, అభినుతింపంగక్‌స్హుతించుట, ఎల=ఎందులకు? తల్లిదండ్రుల" ల్లిదండ్రులై రవాడు, రక్టింపన్‌ు క్షీంపన్‌=కాపాడుట్రక్రై తల(పక+ఉండై= అలోచింపకుందురా* న టికి న్ను స్తుతించువెందులకు! తల్లిదండ్రులు అనేకములైన అవదల నుండి తమ బిడ్డలు వొ రారో. వౌషార్రక్ష వదురా? కాపాడుకొందుర్చు అట్లే మీరు మమ్ము కాపాడితిరి ( ఓ ॥ నె తరౌవందే పా వోషము - పార్వతీ పరమేశ్వరులను కాళిదాస మవోకవి కూడ జగత ఏ స్ట ప ప పొర ర్వతీ పరమేశ్యరా” (రఘు-ప్రథమ-1) అని ప్రార్ధించెను ననాతన దంపతులైనే బార్య ప, పుట సందర్శ రోమేశ్వరులను దేవతల్సును తల్లిదండ్రులుగ భావించినట్లు శ్రీనాధుడు చెప్పుట సంచిర్భి న్స లన రదరము బిడ్డలపుట్ల ఉండు తల్లిదండ్రుల వాత్సల్యమిందు సూచింపబడినది తిల ౦క్రార్రమ్ర వ్యాజుస్తుతి

చతుర్థాశ్వాణయి 4854 సీ శ్రీ భీమనాయకా! శివ! మమ్ము రక్షింప మ్య్వైకనాథ! దేవియును నీవు శ్రీ నీలకంధరా! శేషాహి భూషణ! మమ్ము రక్షింప మమ్మయును నీవు రక్రింప్త మమ్ము శ్రీ దక్తవాటీశ్వరా! వేదాంతవేద్య! దేవియును నీవ్ఫ దక్తిణాంబుధి తటీధామ! నిర్దితకామ! మమ్ము రక్తింప్ప మమ్ముయ్హన్న నీవు తే. వేడ్క రక్తింప్త దేవ! దేవియును నీవు ప్రతిభ రక్షింపు గిరిశ! యంబయును నీవు దుగ్గపాధోధి బవ వినిర్ధూమ ధామళ్లో న కాలరూటాగ్ని సంహారకారి। యభవ। లేని అర్ధము - దుగపాధోది= పాలసముద్రము సుండి, ఛవ=పుట్టిక వింిర్దూమ*పొో ధామ=కాంతిగల, కాలకూట +అగ్ని=కాలక్రూటమనెడ్డి నిప్పును ఫంహారక రి జేసినవాడా! అభవ=వుట్టుక లేనివాడా। (శంకరా!), కే జ శ్రీ భీమనాయకాజశ్రీ భీమేశ్వరా,, శీవ=శంక్రరా!, విశ్వ+ఎకరాద=భువనములో మః రక్షింపు= కాపాడుమ్సు, శి కిని? శ్రీ నీలకంధరా! = గరళకంరా! శేష+అహి=ఆదిశేషుని సోదరుడైన వో మమ్ములను, రక్షింపుము =కాపాడృమ్సు, వలనే! శ్రీ దక్రవాటి+ఈశ్వరాజశ్రీ దక్షారామ భీమేశ్వరా!, వేదాంత=వేదాంతములె లమ వేద్య=తెలియనగువాడా! దేవియును=శాంభవియు, నీవుజసీవును, మమ్ము౭వమవశీ గ ము దక్షిణ+అంబుధి=దక్షిణ సముద్రమ్సు యొక్క, తటీ=ఒడ్డు: ధామం కలవాడా!, నిర్జిత కామ=జయింపబడ్షిి మన్మధుడు కలవాడా!, అమ్మయునుాళ! నీవ్చుజనీవు, మమ్ము=మమ్ములన్స, రక్టింపుముజ=క్రాప్రాడ్సమ్ను.

శీ భీమేష్వర పురాణము క వం స్విమ్‌! దేవియును=పార్వతీదేవియు, నీవు=నీవును, వేడ్కృన్‌=అ పేక్షలో, రిశ=(కైలాస పర్వతమె శయనముగ కలవాడా) శంకరా, అంబయును= అమ్మయును నీవుజనీవుకు ప్రతిభన్‌=న్ఫూర్తితో, రక్రింపుజకాపాడుము, భావము - ఓ బ్రిభవా! పాలసముద్రము నుండి హాలాహలము పుట్టి అగ్నికీలలతో వ్యాపించి ముల్లోక్షమ్సులన్సు తల్లడిల జేయుటకు సిద్ధమైనపుడు ఆ భయంకర కాలకూటాగ్నిని నీ కంరమువ బంధించి లోకములను రక్షించితివి ఓ భీమేశ్యరా! విశ్వశాధా! వేదాంతవేద్య! నిరితకామా! కైలాసవాసా। అమ్మయును నీవును మమ్ములను అపేక్షలో రక్షింపుడు స్ఫూర్తితో కాపాడుడు కం॥. శరణము భబింతు మభవృని శరణము చజియింతు మర్ధ చంద్రాదరణున్‌ శరణము బబింతు మీశని శరణము వబియింతు మద్రిజూ వల్లభునిన్‌ 8] అర్ధము = అభవుని=పుట్టుక లేనివాడై శంకరుని, శరణము=రక్షణ కొరకు, భజింతుము=సేవింతుము అర్ధవంద్ర+ఆభరణున్‌= చంద్రరేఖ సిగ అలంకారముగగల శివుని శేరణము=ప్రావు క్రొరకు భజియింతుముజపూజింతుము, ఈకుని=ఈశ్వరుని, శరణము= ఆశ్రయము. కొరక్సు, భజింతుము=సేవింతుము, అద్రిజా వభుని5=పార్వతీపతిని శరణము= పోచుటకై భజియింతుముజపూజింతుము బావము. - అభవుడు చంద్రశేఖరుడు, ఈశుడు, పార్వతీపతియైన శంకరుని శరణువేడుదుము తే. సిరియు వాణియు మొదలైన సురపురంధ్రు లజ్జుంగడుప్పును జల్లంగా నభిలషించి నియమమున గొల్తురెవ్వని నిత్యకలన నట్టీ భీమేశు నినుంగొల్లు మహరహంబు 82 ఇ అర్ధము _ సిరియు=లక్ష్మీదేవియు వాణియు=సరస్వతీ దేవియు, మొదరై కి సురపురంధ్రులు=దేవ కుటుంబినులు, అఖ్జున్‌=మెడను (మాంగల్య సరు ను లగునా సంతానమును, చల్లగాన్‌=వర్థిల్లుటను, అభింషించాోరి, నియ గ అలక లతో నిత్యకలనన్స=శాశ్వత జ్ఞానముతో, ఎవ్వని=ఎవరిని, కొల్తురు=పూజింతుర్‌: అలో అట్వ్వుంట్రి, భీమేశ కజశ్రీ భీమేశ్వరుడవైన, నినునిన్ను, అహరహంబూనిత్యము కొల్తుము=

చతుర్భాశ్యాసము భావము. - ఓ భీమేశ్వరా! లక్ష్మి సరస్వతి మొడతైన దేవకుటుంచినులు తమ భర్తలు, సంతానము అభివృద్ధి చెండవలెనని కోరి నిత్యము నియమముతో నిన్ను కొలుతురు మేమును నిత్యము నిన్ను నియమముతో సేవింతుము వేషము. - జఖ్టుంగడువును - ఇది తెలుగు నుడికారము అళ్టు అనగా మెడే మెడలో ష్షీకి మాంగల్యముండును మాంగల్యము భర్మ్మ చిహ్నము - అనగా భర్త చేల్లగొ నురిడునట్టును, కడుప్పు - అనగా సంళతి - అనగ్గా బిడ్డలు చల్లగా నుండుటకును - 'చీటిగో అను పదము కూడ నుడికారమే. క్షేమముగ అని అర్ధము ఈ రెందు పదములును ఖావబంధుశములు స్కీ. వశ్యంబు సృజియించు విధ మహేద్యదుండు గొను చివిధాధ్వరముల హవిర్వభాగ మగ్ని యాహుతి మోయు నమర సంఘమునకుం పాపపుణ్యంబు లేర్పజచ్చు యముండు ప్రత్యవాయముబచే బ్రకుక్తు రాక్షస తత్త వర్షించు పర్గన్య వరుభమూర్షి ర్రహభశ్రవాళంబు గాలి యెప్పుడు మన్యం గొండ్రు సంతృప్లిలగ్గునం వీత్రర్తు చే. నవ నిధానములును యక్షనాధత్స్వు బర(ర నెననాజ్జ నింద్రియప్రభతి నద్తచు నట్టి బీమేళ్ళడుండు మాకు నభ్రయ మొసం 8 అర్దము = ఇ నః ॥ య * ఎవనీ+ఆజ్ఞన్‌ఎ్వన్స అజ్ఞన్నే విధిజర్టహ్మ, విశ్వంబులో జ్‌ =వుట్టించ్చునో, వివిధ=అనేకములైన, అధ్యరముల=జయజ్జములందు హా న్‌ భాగము=ఆహుతి యృందల్సి తన భాగమును, మే కొను” . మహే ఎదేనేయదుడూ! తీసికెనునో ఇద్రుండూందేవేంట మ జ్‌ ల అగ్నిజనివ్బు, ఆహాతిన్‌*హనిన్సున్ను, జ్రష్ఫర సంఘమునక్రుజచేవతాగణో కొర సు వూ మోయున్‌ామోయునో యముండు= యమధర్మరాజు, పొనవుణ్యంబులూ న పుణ్యమును, ఎర్చఅచునిర్థయించునో.

ప్రత్యవాయములచే౯ పాపముల చేత, రాక్షసతతి= రాక్షసుల సమూహము, బ్రతుకున్‌= బ్రతుకునో. పర్షన్య=మేఘరూపమున, వరుణమూర్తి=వరుణుడు: వర్షించున్‌ వర్షము కురియునో గ్రహ చక్రవాళంబు= గ్రహముల సమూహమును: గాలి=వాయువు, ఎప్పుడు=ఎల్లప్పు డును, మోచున్‌=మోయునో, పితరులు=పితృదేవతలు; లగ్గునన్‌= ఉత్తరక్రియతో, సంతృప్తి" మిక్కిలి సంతోషమును, కొండ్రు=పొందుదురో, ॥ నవనిధానములను=తొమి]దిరకములైన నిధులును: యక్షనాథుండు=కుబేరుడు, లున్‌=పాలించునో, ఆ సదాశివుడు=అ శంకరుడు, ఈశాను(డై=ఈశాన దిక్సాలకుడై: తనర్చున్‌=ప్రకాశించుచుండునో, ఇంగ్రియ ప్రతతి=ఇంద్రియముల సమూహము, పఠరఃగన్‌= వ నడచున్‌=సంచరించునో, అట్టి=అటువంటి: భిమేశ్వరుండు=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి: కుజమాకందరికిని, అభయము+ఒన(గున్‌=రక్షణనిచ్చును ల భావము - ఆ పరమేశ్వరుని ఆజ్ఞతోనే బ్రహ్మ లోకమును పుట్టించును యజ్ఞము లందలి హవిర్భాగమును దేవేంద్రుడు తీసికొనును అగ్ని హవిస్సును దేవగణము క్‌ క ని యముడు పాపపుణ్యములను నిర్ణయించును రొక్షసులు పాపముల రు వరుణుడు మేఘరూపమున వర్షములను కురియించును వాయువు ఎల (హగోళములను వహించు చుండును పితృదేవతలు శ్రాద్ధములచే తనివి పాం బేరుడు సవనిధులము పాలించును అ సదాశివుడే ఈశాన! దిక్సలకుడే గగ రసా మి పైదియములు ఒప్పుగ ప్రవర్తించుచుండును అట్టి ఆ మహాదేవుడైన తీ భీమ? ఏ క్సన్సు అభయమిచ్చి రక్షించు గొక ము, శీ ॥ విశేషము - నవనిధులు - 1 పద్మము 2 మహా పద్మము, 3 శం క రము కరము, 5 కచ్భపము 6 ముకుందము, 7 కుందము, 8 నీలము, అన్సనవి సీ వరుణుండెవ్వని యాజ్ఞ వారాశి€ బాలించు గాలి యెవ్వని యాజ్ఞం గంపమొందు నవ నిధానములు చింతారత్న సురభలు యక్షరాజెన్వని యాజ్జనేలు నెవ్వని యాజ్ఞ నర్కేందు గ్రహంబులు చదల మాౌర్టంబున సంచరించు శైల కానన వార్ధి సహితమౌ నీధాత్రి నహినాధు(డెవ్వని యాజ్ఞ(దాల్పు

4858 చతుర్చిశ్యానమా త నట్దీ భమేవ చేద వేదాంత వేద్యు సర్పకేయూరు దేవతా సార్వభౌము సప్త గోదావరోత్సంగ సన్నివిష్ణు నాశ్రయింతుము నిన్ను(జం ద్రార్ధమౌళి] రి అర్థము - ఎవ్వని యాజ్జన్‌=ఎవని ఆనతితో వరుణుడు= వరుణదేవుడు, వారన్‌ సముద్రమును, పాలించున్‌=పాలించునో ఎవ్వని యాజ్ఞన్‌=ఎవని అనతితో, గాలి=వా యువా కంపము=చలనమును, ఒందున్‌=పాందునో, నవనిధానములు=నవనిధులను, చింతామణి=క్రోరికలనాసగుమణిని సురభుల్‌ కామధేనువులను, యక్షరాజు=కుబేరుడు, ఎవ్వని యాజ్ఞన్‌=ఎవని ఆవతితో, ఏలున్‌ ఎవ్వని యాజ్జస్‌=ఎవని ఆవతిత్రో, అర్క=సూర్యుడు ఇందు=చంద్రుడు (మిదకి గ్రష ఇగ్రప ' ఎవ్వని యాజ్ఞన్‌=ఎవని ఆసతిచే, శైల=పర్వతములు కాశశ=అడవో వార్ధి= సముద్రములు సహితము+వెన్‌= క్రూడియుండివ ఈ ధాత్రి ్‌=ఈ భూమిని భి, సో గా అబానాదు(డు= సర్బరాజైవ ఆదేష్పుడ్డు తాల్చుక్‌=మోయు 5 నై న్‌ | అట్టి=అటువంటి వెద+వేడాంతవేద్యు=వేదములచేత వైదాంతముల చే తెలియతగివవాడ్సును సర్వ+కేయూరు =ప్రామ్సుథే భుజకీర్తులుగ కల్సిన డు జేవల్‌ సార ల జంర్వులం 0లో స భౌము=దేవతలల రాజరాజుసు, సప్త సని విషు ఎపగాదావల= ఎపగోద దక యొక్క, ఉత్పంగ=జఒడియందు స కాం న్ని నష లే మౌళి చంద్రరేఖను శి ఎ టసనాకూర్చుందిన వాడును, చంద్ర ల ( రము దాల్చిసవాడ్తును అగ్స, భీమేఫక్‌=శ్రీ ీమేశ్సరుడను నిన్ను భావము -_ ఖమ ప్త రమున కున్న శ్రీ భీవ్యరా। నీ ఆన శ ఘు పొలి చుండెను గాలి కద ఏర ఆనతితోనే వరుణుడు సముద్రము బేర పం లుచున్నది నవనిదులను, చింతామణిని, కామదేనువులను కు డల న్నాడు సూర్యచంద్రులు ఆకాశమున క్రమముగ తిరుగుచున్నాో క ఆదిశేష మేమును ఆశ్రయింతుము మదు మోయులు నా విశ్లేష ల ల త్‌ శేషము. - కామధేవువృన్స వరుణునకు అర్పణము చేసినటో వు చింతామణులను నందనోదాంనవు ఎ ఉల ల (6-85)

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము అరరే వ॥ _ దేవదేవ! మహాదేవ! సదాశివ! యీశ! యీశాన తత్పురుష యఘోర సద్యోజాత వామదే వాఖ్యాక పంచవదనమూర్తి వేష ప్రకృతి ప్రధాన కారణ! మీకు సాష్టాంగ నమస్కారంబు 85 అర్ధము - దేవదేవ=దేవతలకు దేవుడైనవాడా! మహదేవ=శంకరా! సదాశివ= ఎల్లప్పుడు శుభమును కూర్చువాడొ! ఈశ=ప్రభువా' ఈశాన=ఈశానమని, తత్పురుషూ తత్పురుషమని, అఘోర=అఘోరమని, సద్యోజాత=సద్యోజాతమని, వామదేవ*వామదేవమని; అభఖ్యాక= చెప్పబడిన, పంచవదన=ఐదుముఖముల: మూర్తివిశేషూ అకార విశేషము కలవాడా! ప్రకృతి=సృష్టి విషయమున, ప్రధానకారణ=ముఖ్య హేతువైనవాడా' మీకు=అటువంటి మీకు, స+అష్టాంగ= ఎనిమిది అంగములతో కూడిన; నమస్కారంబుూవందనము భావము. _ దేవదేవ! మహాదేవ! సదాశివ! ఈశ్వేర్‌' ఈశానము, తత్పురుషము అఘోరము సద్యోజాతము, వామదేవమను ఐదు ముఖములళోడీ మూర్తి విశేషము కలవాడా! ప్రకృతికి మూలకారణమైనవాడా! మీకు సాష్టాంగ నమస్కారము విశేషము - సాష్టాంగ నమస్కారము 3-187 చెంత చెప్పబడినది వంచవదనముల అవతార వోపములు లింగ వురణాము నందు (1 నుండీ 0వ అద్యాయము వరకు) బాల ఎవులముగా వివరింపఎజీనవి కం॥ నీ మహిమార్దవమునకును సిమాంతము గలదె? రాజేఖర! దక్తా రామ ప్పరధామ! శంకర! భీమేశ్వర! నీలకంఠ! పేశల కరుణా! 86 అర్ధము - రాజేఖర=చంద్రుని శిరము పై ధరించిశవాడొ! దక్షారామ పురభామా దక్షారాన శగరము నివాసముగ కలవాడా! శంకరా శుభములను కూర్చువాడా! నీలకంరనేల్లిన మెడ కలవాడా! పేశల కరుణా=సమర్థమైన దయ కలవాడా! భీమశ్వేర=ఓ భిమేశ్వర సా నీ మహిమ=నీ యొక్క గొప్పతనమను: అర్హవము కును=సముద్రము ఏకో: సమౌంలా- హద్దు, కలదె=కలదా?” బావము - ఓ రాజశేఖర! శంకర! నీలకంఠ! కరుణామయా! దక్షారామ భీమేశ్వరా! నీ మహత్త్యము సముద్రమువలె అనంతమైనది. దానికి హద్దు లేదు విశేషము - సముద్రమునకు హద్దులేనట్లే పరమేశ్వర మహిమకును అంళీపొ లేమ ఎల్లలు లేవు

490 ఇఅతుర్భశ్వోణుణలా వ॥ అని యునేక (వకారంబుల బృందారళక ద్లైత్యలు తన్ను బ్రస్తుతింపంగాలకూటంబు హరించిన సంచాననుండిగు భిమేశ్వరుండు హరివిరించి పురందరాదుల నాలోకించి యిట్లనియె 87 అర్థము - అని=అని, అనేక ప్రకారంబుల=పలువిధములుగ, బృందారక=దేవతలుః దైత్యులు=రాక్షసులు, తన్నున్‌=తన్ను, ప్రస్తుతింపన్‌=స్తోత్రము చేయగా, కాలకూటంబు కాలకూటమను విషమును, హరించిన=గ్రహించిన, పంచ+ఆననుండుఅగు= ఈశానము మొదలగు ఐదు ముఖములు కలవాడైన, భీమేశ్వరుండు=శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి, హరి=విష్ణువు! విరించి=బ్రహ్మ, పురందర=ఇంద్రుడు, ఆదులన్‌=మొదలైన వారిని, ఆలోకించి=చూచి, ఇట్ల అనియెన్‌=ఈవిధముగ పల్కెను భావము. - అని పలువిధములుగ దేవతలు, రాక్షసులు పంచముఖుడైన తీ భీమేశ్వరస్వామిని స్తుతించిరి కాలకూటమును హరించిన శ్రి భీమేశ్వరస్వామి బ్రవ్మా ఏషా మహేంద్రాదుల వైపు చూచి ఈవిధముగ పల్కెను శివుని సురాస వుని యాజ్ఞచే సురాసురులు విఘ్నేవనింబూజించి పాల్కడలి తరియించి చంద్రాదులంబడయుట తే] “మనము విఘ్నేశు సేవింప మజచినార మతని సేవింపకున్న నేలా పలించు న ఖల కార్యంబులును నవశ్యము ఫలించు నర్ధిం గార్యార్థ మిభవక్రు ననుసరింప 08 అర్ధము - న అసమ ఆ ఎఘ్ననాయకుని, సేవింపకున్నన్‌= పూజిం అభిల=సమస్తమైన, కార్యంబులును=పన్సు ల న్‌ పూనికళో లును, ఏలా ఫలించున్‌=ఎట్లు ఫలించును? *$ జా, 1 కార్యార్థము=ప్రయోజనము కొరకై హ్‌ ంపన్‌ో న న్‌? ఇభవక్రున్‌=గజాననుని, అనునరి భావము - “మన, ల ని పూజింపనిచో ప న ము వినాయకుని పూజించుట మరచితిమి ఆ విఘేశేర పూజింపనిచ పనులు చేసినను ఫలితము కలుగదు కార్యారి పూనికతో వినాయకుని భ్రాలిచినచో పనులకు తప్పనిసరిగ ఫలితము కలుగును”. ** ల్‌ గౌ విశేషము = హరవిలాస పష. రకు విన యకుని పూజ సవంనము ద నసమునందు 52 నుండి 59వ పద్యన "సును $ త్న (ఈ ౦డకముతో స్తుతి కలవు ఈ భీమేశరపురాణమునే

వ ఖబశిం పురాణము 86 ముండి 91 వరకుగల పద్యగద్యములలో వినాయకుని పూజ నివేదనాదులు కలవు కాని కధలో కొంత భేదము కలదు హరవిలాసమున క్రీరసాగర మధనమునకు పూర్వము వినాయకుని పూజింతురు అయివను విషము పుట్టును భీమఖండమునందు వినాయకుని పూజించుట మరచుటచేత విషము పుట్టినదని శంకరుడు చెప్పుట కలదు మ॥ అని యంభోధి తటోప కంఠమున దక్షారామ మధ్యంబునన్‌ ఘనునిన్‌ దాండవ వఘ్ననాయకు మహాకాయున్‌ సముత్తప్త కొం చన సంకాశు ననేక రత్నఖచిత స్వర్దాగ్ర సింహాసనం బునం గూర్చుండంగంటెట్టి చక్తిపరతం బూజించి రవ్యగ్రులై 89 అర్ధవు - అని=అని భావించి అంభో కంఠమున, అంభోధి=సప్తగోదావరము యొక్క తట=ఒద్దు, ఉపకంరమున=సమీపమున దక్షారామ=దక్షారామ నగరము? మధ్యంబు నన్‌=మధ్యభాగమునందు, ఘనునిన్‌=గొప్పవాడును: మహాకాయున్‌=గొప్ప శరీరము కల వాడును, సము పంకాశు సముత్తప్ర=మిక్కిలిగ కరిగిన, క్రాంచన=బంగారముతో, సంకాశున్‌= పోలినవాడునగు, తాండవ విఘ్ననాయకున్‌=నృత్యముచేయు భంగిమలోనున్న వినాయకుని? అనేక= పెక్కు, రత్నఖ దిత=రత్నములు పొదగిన: స్వర్హాబంగరు: అగ్రసింవాసనంబునన్‌ వ గద్దెపై, కూర్చుండ(గన్‌+ పెట్టి=కూర్చుండ పెట్టి భక్తిపరతన్‌= సేవించుట యందలి ఆసక్తితః అవ్యగ్రులై=స్థిరమైన మనసు కలవారై: పూజించిరి=పూజచేసిరి భావము. _ సప్త గోదావర తీరమున దక్షారామనగరీ మధ్యభాగమున తాండవ వినాయకుడు కలడు అతడు గొప్ప ఆకారము కలవాడు మేలిమి బంగరు రంగువాడు దేవతలు రాక్షసులువు ఆ వినాయకుని రత్నములు ప్రాదిగిన పెద్ద బంగరు గద్దెపై కూర్చుండ బెట్టిరి స్థిర చిత్రములతో భక్తి తత్పరులై పొజించిరి సీ జలకమార్చె బలారి సప్తగోదావర సలిలధారా హేమ కలశ సమితిం గర్పూర క్రస్తూరికా గంధ సారంబు నలె వైవస్వతుం డంగకముల బ్రన్నథాం బెనగొన్న బ్రహ్మ సూత్రంబుల బసపహూన్సి యర్పించెం బద్మ భవుండు పారిజాతక తరు ప్రసన మాల్యంబులు వక్షస్ట్రలంబున వైచె శౌరి

492 చతుర్ధాశ్యానమి తే ధూమకేతుండు మహిసాక్తి ధూపమిచ్చెం బూన్ఫె యక్షాధిపతి మణి భూషణముల నంధకాసురుం డిడియె దూర్వాంయరములు వీయెం బవనుండు కుంచియ విఫ్నపతికి క్ర0 అర్థము - బల+అరి=బలుడను రక్కసుని చంపిన ఇంద్రుడు విఘృ్నపతికిన్‌ వినాయకునకు, సప్తగోదావర=సప్తగోదావరమునందలి, సలిలధారా=జలధారలుగల, హమ కలశ సమితిన్‌=బంగరు కుండల సమూహముతో, జలకమార్చెన్‌=స్నానము చేయించెను: వైవస్వతుండు=యముడు, అంగకములన్‌=(వినాయకుని) శరీర అవయవములకు కర్పూర= కర్పూరము, కస్తూరికా=కస్తూరియు. కలిసివ, గంధసారంబున్‌=చంచనమునుః అలందెన్‌= పూసెను, పద్మభవు(డు= బ్రహ్మదేవుడు ప్రన్నంగాక్‌=చక్కగా, పెన గొన్న=పేనిన దహ] సూత్రంబులన్‌=జందెములను, పసపు+ఊన్చి=ప్రస్సప్పు పూ, అర్పించెన్‌=ధరింపటే సను శౌరి=విష్టువు, పారిజాతక్ర తరు=పారిజాతమను చెట్టయొక్క ప్రసవ=పూలోోరి మాల్యంబులు=దండలను, వక్షస్టులంబున= జొమ్ముపై, వై వెన్‌=వేసెను ధూమకేతుండు=ధూమకేతుడను రాక్షసుడు మహిసాక్షిన్‌=మే లుజాతి గుగ్గిలములో ధూపము+ఇచ్చెన్‌ధూపమును సమర్చించెన్సు, యక్ర+అదిపతి=కుబేరుడు. మణీ భూపణపో లన్‌మణులు ప్రొద్రిగివ ఆభరణములు పూన్నె ఫ5=అలంకరించెను అందక+ అసురుడు ను రక్కసుడు, దూర్వ+అంకురములు= గరిక మొలకలను ఇడియెక సమ్‌

• ఎవసుండు=వాయువు, కుంచియన్‌=వింజామరతో, వీ(చైన్‌=విసరెను భావము - ను తెచ్చి స్నానము స వినాయకువక్సృ ఇందుడు బంగరు పాత్రలతో సప్తగోదావర జలము ఫు యించెను యమ్సుడ్షు కర్పూరము కస్తూరి కలిపిన చందనమును పొ బ్ర్మ వుడు జందెములక్రు పస్సుప్పుర్రాచ్రి అలంకరించెను ధూమకేతుడు ధూపమునో సమర్చించెను కుబేరుడు మ్బుల్సు పొదిగిన ఆభరణములతో అలంకరించి అంధకాసురుడు గరిక్ర మొలకలను సమర్పించెను వాయుదేవుడు వింజామరలతో విసరిను వ॥ అనంతరంబ మౌదకాప్పూప పాయస ఘృత మదుకీర శర్కరాపూప జంబూ ఖై, న శా లీ (న్‌ కపిళ్ణ చూత ఖర్జూర కదళీ నారికేళ ఫల పండ్రేక్టు సమన్వితంబుగా మహోపహారంో ల గల్చించి వేల్పులు బ్రావేల్పులును ననల్ప బావనా విశేషంబుల నశేష విద జల్‌ ప్‌ నో మూషక వాహనునకు( ట్రదక్షిణంబులు ప్రణామంబులుం జేసి వలగొని క్రమ క గ పయోనిధి మధనంబునక్తు. బారంభించిన కి

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 493

అర్ధము - అనంతరంబ=ఆ తరువాత, వేల్పులున్‌=దేవతలును, ప్రావేల్పులున్‌నున్‌ రాక్షసులును మూషక వాహనునకున్‌=ఎలుకను వాహనముగాగల వినాయకునకు: మోదక పుండ్రేక్తు మోదక=ఉండ్రాళ్ళును, అపూప=పిండివంటలు పాయస=పరమాన్నము: ఘృత= శెయ్యి మధు=తేనె క్షీర=పాలు శర్కరా=పటిక బెల్లము, సూప=నాను పప్పు, జంబూ=నేరేడు పంద్దు, కపిత్ధ=వెలగ పండ్లు, చూత=మామిడి పండ్పు, ఖర్జూరాఖర్జూర పండ్లు, కదళీ= అరటిపండ్లు నారికేళ ఫల=కొబ్బరి కాయలు; పుంగ్రేక్టు=ఎట్టి చిజకులు, సమన్వితంబుగా= కూడునట్లుగా, మహా+ఉపహారంబులన్‌=గొప్పు కానుకలను: కల్పించ ఏర్పరచి, అనల్ప=అధిక మైన, భావనా విశేషంబులన్‌=తలంపుల విరివిచేత, అశేప=అనేకీ విధంబులనొపద్ధతులుగు ప్రదక్తిణంబులు=కుడివైపుగ చుట్టు తిరుగుటలు; ప్రణామంబులున్‌=నమస్కారములును; చేసి=ఆచరించి, వలగాని=చుట్టు తిరిగివచ్చి, క్రమ్మజ=మరలః పయోనిధి=సాలసముద్ర మును, మధనంబుశకు ఫ్‌=చిలుకుటకు ప్రారంభించి న=మొదలు పెట్టిగా

భావము - ఆ తరువాత దేవళతలు రాక్షసులు వినాయకునకు ఉండ్రాళ్లు పిండి వంటలు పాయసము శెయ్యి తెనె, పాలు, పటిక బెల్లము వడపప్పును, శరేడు. వెలగ, ఖర్జూర అరటి పండుకు కొబ్బరి కాయలు ఎట్టి చెజకులతో కూడిన నైవేద్యమును మర్సించిరి మధవుతోని కొరికలు నెరవేరవలెనను పూనికతో ప్రదక్షిణములు చేసిరి “మస్కారముంు పారి తిరిగివచ్చి మరల పాలసముద్రమును చిలుకుట మొదలు పెట్టి తే॥ మందరాచల మందాన మధ్యమౌన

దుగ్గపాదోదిలో సముచ్చూతమయ్యె

బాలశశిరేజ యసురులు వేలుపులును రై

నిచ్చి రవ్వస్తు వర్ధి బీమేశ్వరునకు

అర్ధము - మంచర.. పాధోది మందర+అచల=మందరీ పర్వతమనెడీః మందస కవ్యముతో, మద్యమాన=చిలుకబడుచున్ను దుగ్జపాధోధిలో =పా లసముద్రముందొ శః లు రేఖజలేత చంద్రకళ సము తము+అయ్యెన్‌పుట్టినదయ్యెను! అసురులు=రొక్షము ని వేల్చ్య సముద్భూ | ౨ అధన=ఇిష్టములో: భీమేశ్వరునకు” ॥ పులునున్‌=దేవతలును, ఆ+ వస్తువుఆ పదార్థమును: అర్ధిగళక ఈ భీమేశ్వరస్వామిక్రి, ఇచ్చిరి=సమర్చించిరి సముద్రము న్ని " మందర పర్వతమనెడి కవ్వముతో వలదే భీమేశ్వర స్మారక వుట్టినది ఆ చంద్రకళను దేవతలు రాక్షసులు

సమర్వించిరి

ఛతుర్భ్థాశ్వానము 494 వ॥ _వెండియుం దరువం దరువః గల్పతరువును, నప్పరస్సతులును, గౌస్తుభ మాణిక్యంబును, నుచ్చైశ్రవంబను హయంబును, నైరావతంబను ధవళ గజంబును నాదిగా సకల కామదంబులు సర్వమంగళాస్పదంబులు ఎఖిల భువన మోహనంబులు నైన పదార్ధంబు లుదృవించె. దదనంతరంబ 93 అర్ధము - వెండియున్‌= ఇంకను, తరువన్‌+తరువన్‌=చిలుకగా చిలుకగా, కల్పళరువే నున్‌=కల్పవ కము, అప్స్పరస్‌+సతులు= అప్పర కాంతలు, కౌస్తుభ మాణిక్యంబునున్‌= కౌస్తుభ మనెడు మణియు, ఉచ్చెశ్రవంబు+అను= ఉచ్చెశ్రవమను, హయంబునున్‌=గుట్టిము! వరావతంబు+అను=ఐరావతమను పేరుగల, ధవళ గజంబుమన్‌=తెల్లని ఎనుగు అదిగో మొదలయిన, సకల కామదంబులు=అన్ని కోరికలు తీర్చగలవి, సర్వమంగళ+అస్పదంబులో సర్వపేభములకు నిలయములైవవి, భువన మోహనంబులును=లోకముల మనోహరము లైనవి, ఐన=అయిన, పదార్థంబులు= వస్తువులు, ఉద్భవించెన్‌=ప్పుట్టెను తత్‌+ అనంతరంబ ఆ తరువాత అ భావము - దేవతలు రాక్షసులు ఇంకను పాలసముద్రమును చిలుకగా చిలుకగ్‌ సముద్రిము నుండి కల్పవృక్షము, అప్పరసల్తు, కౌస్తుభమణి ఉచ్చెశ్రవమను సుక ఐరావతమనెడి తెల్లని ఏనుగు మొదలైన కోరికలను తీర్చగల పభములు కోరు మనోహరములైన పదార్ధములు ఆవిర్భవించినవి ఆ తరువాత కం॥ తరతరమ దరువ దరువం దరి యందుదయం౬ు నొందె ధన్వంతరి సా గరమునం గడు గరగరనై ర్రిశీ కరమునం గర మమరు నమృత కలశము(దానున పగొః అర్థము - తరతరమజనిర్విరావమ్సుగ్య తరువన్‌+తరువన్‌మధింపగా మలో, సాగరమున=సముద్రమునందు, కడు=మిక్టిల్రి గరగరనై=క్రాంతిమం తమై, కరమున ను, కరము=మిక్కిలి, అమరు=సరిపడ్డు, అమృత కలశమున్‌= అమృతముగల భు, తానున్‌=తానైన, ధన్వంతరి=ధన్వంతరియన్సు 'పేరుగలవాడు, తరియందు=చిలుకుటి ఉదయంబునొందెన్‌=పుఖైన్స మ భావము. - దేవతలు రాక్షసులు కలసి పాలఫముట్రమును నిర్విలొ దము మధించుచుండగా అమృతభాండమును చేతియందుంచ్చుకొని ధన్వంతరి పాలసమాళ్‌ నుండి కాంతిమంతుడై ప్రభవించెను విశేషము - “ర వర్గావృత్తిచ్చే వర్ణవిన్యాస పక్రత

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము తాం స్తీ సంపూర్ణ పూర్ణిమా చంద్రబింబంబుకో! బుట్టె దెల్లని తమ్మిహూవు మొగ్గ విరిసె నాయ్యొయ్యన వేలావనీ వాటి పవమాన కోమలాస్సాలనమున వాసించె నఖిలదిగ్యలయంబు మధుర వి స్తార కేసరధూళి సౌరభములు నంభోజ మధ్యంబు నందుదృవంబందె మహిత కాంతిచ్చటా మండలంబు శే. అండు మజీకర్ణికాగ్ర సెంహాసనమున లక్ష్మీ యుదయించి హస్త సల్లవము నందు? బసిండి పూదండం బూజించెం బద్మనయను నర్ధి వరియించె లీలాస్తాయంవరమున 9ిక్‌ బట కము - సంపూర్ణ పూర్ణిమా=నిండు పున్నమినాటి: చంద్రబింబంబుతోనాచంద్రే ౧బముళతోపాట్సగృ తెల్లని=తెల్లనైన, తమ్మిపూవు మొగ్గణతామర ఫూ మొగ్గు వుట్టెన్‌=జెనించెను: వేలా ఆస్ఫాలనమున వైలా+వనీవాటాసముద్రతీరమందీలి అరణ్య ప్రదేశము నందలి పవమావజగాలుల, కోమల=మృదువైన: అస్సాలనము న్‌ చేజ పరచే! ఒయొ య్య వ=మెల్లమ్సెల్లగా విరిసెన్‌=వికసించెను: సార భమ వ, విస్తార=విరివియైన, కరాళ ణము పొనీ మం క్‌ లుజసువాసవలు, అబిలదిక్‌+వలయంబు =అన్నీ దిక్కు వా సించెస్‌=గృబ్రాభించెను అంభోజ=పద్మము యొక్క: మధ్యంబునందు*నడిమి భాగమున: మహ పూజ్యమైన, కాంతిచ్చటా=వెలుగు న మూవొవు; నుండలంబు=వలర ఉద్భవంబండెన్‌=పుబ్టెను, ట్‌ దురు అందు=ఆ పద్మము యొక్క మధ్యభాగమును మణికర్ణిక రల్నేము ట్టి యెక్క అగ్ర=పై భ్రాగమనెడీి: సెంహాసనమున=గద్దె పై? లక్ష్మి=లక్షీదేవి: ఉదయి వం వష పల్లవముగందునాచిగుంళు వరి దరియంగేి పిలిస్తారు లీల లతో, పద్మనయనున్‌=విష్ణువునుః పూజంచెన్‌పొబి చను లాస్వ్యయంవరమున=సాగసైన స్యయంవరమునందు వరియించిన్‌వరిం

ము 496 చతుర్భాళాన భావము - సముద్ర మధ్యమునుండి నిండు చంద్రునితో పాటుగ ఒక తామర మొగ్గ పుట్టినది సముద్రతీరమందలి అరణ్యములనుండి గాలుల వీచి ఆ పద్మమును మృదువుగ తాకినవి అది మెల్ల మెల్లగ విరిసినది పూవులోని వుష్పాడి యొక్క సువాసనలు అన్ని దిక్కులకు వ్యాపించినవి పూవు మధ్యలో పూజ్యమైన కాంతివలయ మేర్చడినది పూవు దుద్దుపైన లక్ష్మీదేవి ఉదయించినది ఆమె చేతిలో బంగరు పుష్పమాలయువ్నది ఆమె ఆ మాలను విష్మవు మెడలో వేసి పూజించినది విలాసమైన స్వయంవరముతో విష్ణువును చేపట్టినది దేవాసురులమృతమునకై పోరుటయు శ్రీమన్నారాయణుండు దేవారుల వంచించుట ఉ॥ జింతులు మీజీ మిక్కిలిగ జాగతనంజబున దొమ్మిచేసి దు ర్షాంత పరాక్రమోన్నతులు దానవ దైత్యుల. వేల్పువెజ్డు డ కే స్ట్‌ న్వంతరి చేతి దుగ్గమయ వార్థిసుదా రస పూర్ణకుంచమున్‌ సంతన కట్టి పుచ్చుకొని చయ్యన నేంగిరి నిర్విశంకతస్‌ 95 న అర్ధము - దుర్జాంత=అలచరాని పరాళక్రనుజ=నౌరంమ్స్రృడే ఉరుతులు-గొప్పుళకే దొానవజవ్త ల న్‌ “ శా జ ఫలే నువు గ౧ంతతివారు, రైత్యులు=దిప్త సంతతివారునె 4 రాక్షసుల నిర్విశంకలో జంకులేని త్ర న్‌ జ్‌ ఎకులైన 2 “లు ముటూగుందున వుం పెద్ద పెద్ద ద్వరుంతో, మిక్కి ప ర్‌పైన: జాగతసంబునస్‌=పొగరుబోతుతపమృుత్రో, బా చేసి=ఒక్కుమ్మడిగ కలియ”. వల్చువెజ్డు=దేవవైడ్యుడైన, ధవ్యంతరీజ దం ఈ గ ౭౯౪ 9 ర్షంతీరి=దన్యంతరి యొక్క, చైర్రి=చేతియంచలి? దొ కుంభమున్‌ డుగమయ వార్షి= ప్రాస ములో క న ర్థాపాలసముద్రమున పుట్టిన సుధారఫ=అమృళలే పూర్ణజనిండిన, కుంభమున్‌=క్రలన్నున్సు, స్త్ట్టన్ష న జ ల అతనికిని ; ఎంతస కట్టిజగుంపులు కటి, పుచ్చుకొని చయ్యనన్‌=వెంటనే, ఎగిరి=వెళ్ళిర్స ల భావము - పాలస తుడే వను పాలసముద్రము నుండి ధన్వంతరి అమృతభాండముళతో కాంతిమా న రాక్షసులు పరా కా క్‌ దు వజంఖ ల పదు పాగరుబోతులు గుంపుగూడినారు కలల ౧ జ్శం (య వ లీ' భించినారు అందరు కలసి ధన్యంతరిపై ఎగబడినారు అతని చే ఆమృతభాండమును స ్ట లాగికొనినారు వెంటనే పారిపోయినారు 7 వ అపుడు 9 అర్ధము - అపుడు=ఆ సమయల ఇ

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము (97 కం॥ నారాయణుండు మాయా నారీ రూపమున గపట నాటక లీలా పారాయణత హరించెసు రారులచే నమృత కలశ మా సమయమునన్‌ 98 అర్ధము = ఆ సమయమునన్‌=అపుడుః నారాయణుండు = విష్ణుమూర్తి? సూయా కల్పితమైన నారీరూపమునన్‌=ప్రీ వేషముతో, కపట నాటక ల్రీలా=వంచనతో కూడిన నలైన ఉపాయమనెడి క్రీడయందు, పారాయణతన్‌=నేర్చుతో, సుర+అరులచేన్‌దేవతల శత్రువు 5 ఆ రాక్షసులచేతి నుండి, అమృత కలశము= అమృత భాండమునుః హరించెన్‌=తీసికొనె భావము - శ్రీ మహావిష్ణువు మాయా మోహినీ రూపము ధరించి కపట నాటి శ్రీడయందలి నేర్చుతో రాక్షసుల నుండి అమృతభాండిమును స్వాధీనము చేసికొనె చ అమృతముంగోలుపోయి విబుధారులు గంధగజాసురాంధక ప్రముబులు మోములందు వినంబాటు దలిర్వంగ గూడియున్నచో నమరంగ నారదుండు గగనాగ్రమునం జనుదెంచి వారికి న ఓమదము తోడ నిట్లనుచుం బల్కెను వాక్సరిపొటీ యొస్నంగన్‌ అర్ధము - గందగజాసుర=గజాసురుడు అంధక=అంధకుడు: ద్రమభల మొదలైన, విబుధ+అరులు=దేవతల శత్రువులైన రాక్షసులు: అమృతముక= ఆను నట కలుపోయిక పోగొట్టుకొని, మోములందు=ముఖములందు, వివబాటుా వల ప తీలిర్చ్యగ్రక్య= అతిశయింపగా, కూడియున్నచో=కలసియుండగా, గగనాగ్రమునే నారా క ండి, నారదుండు=నారద మహర్షి చనుదెంచి=వచ్చి, ప్రమదము తడవ గార్‌పర్రిఫాటి= మాట పద్ధతి, ఒప్పంగక్‌=ప్రకాశింపగా, వారికిన్‌ఆ రాక్షసుల సై అెసుచ్చుళ= ఈవిధముగవనుచు, పల్కెన్‌= మాటొడెను మున భావము. - గజాసురుడు అంధక్షాసురుడు మొదలైన రాకసులు అమ్సే డు కోగట్యని ముఖములందు వివర్ణత అధికముకాగా ఒకచోట కూడియుం షల ఆరసురు సైలోకమునుండి వచ్చి సంతోషములోను, మౌట నేర్చరితనముళో నుఆరా ఇట్టన్న్య

498 బలా. నారదోక్తి నసురు లీశ్వరుని బూజించి వరంబులు వడసి లోకముల బాధించుట శా॥ _రక్షీనాయకులార! నిర్దరవర వ్రాతంబు చేతన్‌ సుధా ఛిక్షాపాత్రము వోయెనంచు మదిలో బెగ్గిల్లంగా నేటికిన్‌? రక్షార్ధంబు భజింపరాదె యభవృం దైలోక్య కుక్రించరుస్‌ దక్షారామ పురాధినాథుని సుధాధామార్థ చూడామబీన్‌ 10 రః అర్ధము - రక్షీనాయకులార=ఓ రాక్షసనాయకులారా! నిర్ణరవర=దేవతా నాయక ట్రాతంబు చేతన్‌=ఎసమూహముచేత, సుధాభిక్షా పాత్రము= అమృతమనెడి భిక్షగల శా పోయెనంచు=పోయెనని, మదిలో=మనసులో, బెగ్గిల్ల(గాన్‌=చింతించుట: ఎటికీ ఎందులకు? రక్ష+ అర్ధంబు=భద్రతకొరకై, అభవున్‌=పుట్టుక లేనివాడును: శైల ఒనుల కుక్షింభరున్‌=(లోకత్రయమును కడుపులో పెట్వకొన్నవాడును ) మూడు లోకముల జనా పొట్టలను (ఆహారముతో) నింపువాడును, సుధాధామ+అర్ధ=వెన్నెలకు నెలవైన చట యొక్క సగ భాగమును, చూడామణిన్‌=సిగయందు అలంకారముగ కలవర దక్షారామపుర=దక్షారామ నగరమునకు, అది వాధుని=సర్యాధికారియె న, న భీమశ్వేల సో భజింపరాదె= సేవింపకూడదా। క న. గల త్ర పోయెనని బెంగప అ శైలోక క ంగపడుచుంటిరేమి? చింతించి ప్రయోజనమేమి? భద్రత కొరకే డు 1 కుక్షింభరుడు, చంద్రశేఖరుడునైన దక్షారామ శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని సవాలే డు విశేషము _ క్ష జయో అమ సుధాభిక్షాపాతము కన్న త్రైలోక్య కుక్షింభరుడు 3లో డు లొ భాండము నిర్హరులకే పరిమితము కాని పరమేశ్వరుడు త్రైలోక్య కుకీ కం॥ అని నారదుండు పల్కిన విని యందలజు భీమనాధు విశ్వేశ్వరునిన్‌ ఘన భక్తి దక్తమునిరా / 10 డ్వన మధ్యము నందు ము నందుంగొల్సి వర్ధితబలులై సావి నినో అర్ధము - అని=ల్రన్సి, నారదుండు=నారదముని, పల్కిన=చెపు”” అరామపో

ఈ ఆమెశ్వేర పురాణము క99 యొక్క, మధ్యము నందుక=నడిమి ప్రదేశమున, ఘనభకిన్‌గొప్పదగు భక్తితో, వ్వోశ్వరున్‌" విశ్వమంతటికి నాయకుడైన, భీమనాధునశ్రీ భీమేశ్వరుని, కొల్చి=సేవించి, వర్ణిత బలులైజవ్యద్ధిపొందిన బలము కలవారై

భావము = నారదుని మాటలను రొక్షస రాయకులందరు వినినారు దక్షారామము చేరినారు భక్తి తత్పరులై శ్రీ భీమేశ్వరుని శృవించికారు వారి బలములను వృద్ధి చేసికొనినారు వాచింకన్సు-

మ॥ త్రిష్పరావాసులతోడం గూడి కడిమిన్‌ దేవాహితుల్‌ లోకముల్‌ తపియింపంగ6 దపంబు చేసిరి దృఢ స్టైర్వంబు పొటించి పొ శుపతాచార నిరూఢి నందణును సంశుద్ధాంతరంగంబులం దువమాతీతుని భీమనాయకుని నాద్యున్‌ శందు సేవించుచున్‌ 102 అర్దము - దేవశఅహితుల్‌=దేవతలకు శత్రువులైన రాక్షసులు త్రిపురంమూడు

శగరములందు. ఆవాసుల తోడక=నివసించు రాక్షసులతో, కూడోకలిస కడిమిర్‌=పట్టుదలతో,

దృఢ=గట్టి స్టైర్యంబు=నిలుకడను పాటించి= అవలంబించి, పాసపళ=పాశుపతమునందు చెప్పబడిన ఆదార= పద్దతులను పాటించుట యందలి, నిరూధికోరేర్సులో ఫంకుద్ధంమిక్కిలి పవిత్రమురైను ఎంతరంగంబులన్‌= మనస్సులతో అందజును=అందరు: ఉపమ+అతీతుని ఇచెస్టుటకు పోలిక్ర సాధ్యము కానివాడును ఆద్బుక్‌-మొదటివాడు నే! శంభు న=శంకరుడగు భీమరాయకునివ=శ్రీ ఛీమశ్సరస్వామిని సివిందుచున్‌కొలుచుచు! లోకముల్‌=లోకము అన్నియు తపియింపంగన్‌=తాపమును పొందునట్లుగా తపంబుళపస్సుకు; చేసరి*

ఆ వర్రించిరి చావము - రాక్షసులు త్రివురాసురులతో కలని వట్టుదలలో చేదరని దీక్షతొ సా వప

మేచమ్సులోని నియమములను నేర్పుతో పాటించిరి వారి మనసులు పవిత్రములైనవి 3

భీమేశ్యరస్వామిని సేవించుచు తపస్సు చేయుచుండిరి లోకములో తసించుచున్నవి విశేషము _ పాశుపతాచార నిరూఢి - సేంసారవశవర్తులగు ప్రాణులందరు పపవులే

వారికి పతియగుటచే పరమేశ్వరుడు పశుపతి మలమాయాదులగు పాశములలో అయా

వారిని బంధించుకు భక్తితో ఉపాసించినచో ఆయనయే. వారిని బంధవిముక్తుల నో న

అనంత్ర జనన మరణ కారణమగు ంసారము నుండి మక్తీ గొరువారు శాంటేనీ దక

నన్నష్థిప్రలెను అత్యాశ్రమము, పాపపతము, శిరోప్రతము, శాంభవము అనునవి పర$నో ష్య

అలుట్ళరృు పాశుపతవ్రతమునకు గురువు, లింగము, జంగము, తీర్థము, ప్రసాదము, భస్మధారణము, రుద్రాక్ష ధారణము, మంత్రజపము అను ఎనిమిది అంగములు కలప వీనిని అప్పావరణము అందురు గురుముఖమున దీక్షనంది మంత్రమును జపింపవలి భస్మధారణము, రుద్రాక్ష ధారణము బాహ్య చిహ్నములు గురుర్లింగం జంగమశ్చ తీర్ధంచైవ ప్రసాదక ఎల భస్మరుద్రాక్ష మంత్రాశ్చే త్యష్టావరణ సంజ్జితా చంద్రజ్ఞానాగమము 2 సీ; అరుణోదయంబున నాకాశవాహిని 'హేమాంబుజంబుల నిందు ధరుని మిహిరీదయంబున నహిసాక్షి గృగ్గ ధూప ధూమంబుల దురిత హరుని సంగవంబున గంధసార కుంకుము చంద్ర జంబాలమున బుష్పుచాప్ట వృద్ధన్స మధ్యాహ్నమున; బక్వ మధురాన్న పాయసా హపాజ్యదధి ఫలంబుల దినేశ్రుః తే పరమ సంధ్యాగమంబునం బటహ శబ రు ఇరీ మడ్డు డమరు రుర్షకుల మ్రైంత్ర నర రాత్రంబులందు వీణారవముల ్ర హ్‌ (0 న కీల? అర్థమ్సు = అసురవరుల్స=రాక్టన నాయకుల్సు, అతిభక్తిన్‌=మిక్కీలి వో ఇందుధరుని=చ్వంద్రున్సి ధరించ్వి ని న=పూే వుని అరుణ=అసూరుని, ఉదయమున శమ ౦బుల ఆకాశ వాహినీ=ఆకాశ గంగ ఆఅంబుజంబులన్‌=బంగర పద్మముల తోన్స ప ' వేళ "| క పాపనాశక్సృడ్వై శంకరుని, మిహిరోదయంబున=సూరో పము మహిసాక్షి=మహిసాక్షి య్సెక్ట్య గుగ్గుల=గగ్గిలము యొక్క, ధూపధూమంబులన్‌ వేయు పొగలతోన్స, గ్‌ ట్ర అర్య ఆగి అక్షి ంకరుని అష్పచాప మధనున్‌=పూల్చు బాల్య ములుగగల మన్మధుని చంపిన కి 7 0గవంబున=సంగవ కాలమృన్త (ఉదయము 8. గంటల మధ్యకాలమున లగు

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము ర01 త్రినేత్రున్‌=ముక్కంటిని, మధ్యాహ్నమునన్‌=పగటి మధ్యభాగమునందు, పక్క ఫలంబులు పక్వ=పాకము చేయబడిన, మధుర+అన్నము=పాంగలి, పాయస=పాయసము, అపూప=పిండివంటలు, ఆజ్య=నేయి దధి=పెరుగు, ఫలంబులన్‌=పండ్లతోను: హరుని=శంకరుని, పరమ సంధ్య=సాయంతన సంధ్య, అగమంబునన్‌=వచ్చినపుడు, వటహ _ మైతన్‌ పటహజత ప్పెట, శంఖ=శంఖము; రుల్లరీ=డోలు, మడ్డు=గుమ్మెట, డమరు=డమరుకము, రుర్ధరుల=చక్కి మొదలయిన వాద్యముల, మైతన్‌=ధ్యనులతోను, అర్ధరాతంబులందం=నడి రాత్రులయందు: వీణారవంబులన్‌= వీణానాదములళోను, పూజింతురు=పూజ చేయుదురు భావము - ఆ రాక్తస నాయకులు స్థిరమైన భక్తితో శ్రీ భీమేశ్వరుని వేకువ జామున ఆకాశగంగలోని బంగరు కమలములతో వూజింతురు సూర్యోదయ కాలమున ధూప ధూమములతో ఫూజింతురు సంగవకాలమున చందనము, కుంకుమ పూవు, కర్పూరములు కలిపి తడిపిన మిశ్రము పూసి సేవింతురు మధ్యాహ్న సమయమున పొంగలి, పాయసము, పిండివంటలు వేయి, పెరుగు, పండ్లు నైవేద్యముగ నిచ్చి పూజింకురు సాయం సమయమున డమరువు శంఖము తప్పెట, డోలు మొదలగు చాద్యములను మైగించుచు 'సేవింతురు అర్ధరాత్రమువ వీజావాదనలతో పూజింతురు విశేషము - ఈ పద్యమునందు శైవులు చేయు షట్కాల శివసొజి వివరింపబడినది అర్జునుడు పాశ్రుపత దీక్షతో పరమేశ్వరుని షట్కాలములందు పూజించిన విధానము హరవిలాసమున 7వ ఆశ్వాసమున 29 మండి 365 పద్యము వరకు కలదు పంటవంశప్పు రాజుల శివపూజలో శ్రీనాదుడు పై వాద్యవిశేషములను కాశీఖండము 1-56లోము పేర్కానెను షట్కాలముల వివరణము భీమ 3-7 చెంత వచ్చినది శ్యామ 1 పంచబ్రహ్మ షడంగ మంత్రములనుం బ్రాసాద సంచాక్షిం బంచాస్యున్‌ బహు బిల్వ పత్రముల నభ్యర్చింతు రవ్యగ్రతే న్మంచుంగొండ యనుంగుం బెండ్లికొడుకు న్వర్జింతు రేకాగ్రతం గ! జంచద్వేద పురాణమంత్రముల నిష్టాయుక్తి నక్తంచరుల్‌ [0 జో [= యొ క కము నక్తంచరుల్‌=రేద్రిమ్మరులైన రక్కసులు, నిష్టాయుక్తిన్‌ భక్తిగ్రద్ధల కే డికత్రో పంచ+ఆస్సున్‌=ఐదు ముఖములు గలవొడెన శంకరుని, పంచబ్రహ్మపంచేటో ॥ మంత్ర్వ్బృల్వ, షడంగ=షడంగ మంత్రములళోను: (ప్రాసాద పంచాక్షరిన్‌ ప్రాసాద పంచా క్ష

శ ము 502 చతుర్చాళ్యాని మంత్రముతోను బహు=అనేకములైన, బిల్వపత్రములన్‌=మారేడు దళములవే, అవ్యగ్రలేన్‌* పరాకులేక, అభ్యర్చింతురు=పూజింతురు, మంచుంగొండ=హిమపర్వళుని, అనుంగుణకూర పెండ్లికొడుకున్‌= అల్లుడైన శంకరుని ఎకాగ్రతన్‌=లగ్నమైన మనసులతో చంచతాప్రకోమా మైన, వేద=వేదములందలి, పురాణ=పురాణములందలి మంత్రములన్‌=మంత్రముల ! వర్ణింతురు=పాగడుదురు ంచొక్షరీ భావము - ఆ రాక్షస నాయకులు శంకరుని పంచజహ్మ షడంగ ప్రాసాద పంచక మంత్రములు పరించుచు మారేడు దళములతో పూజింతురు స్పిరమైన పూనిక వేదపురాణములందలి మంత్రములతో క్తీర్తింతురు ద విశేషము - పంచబ్రహ్మ మంత్రములు, షడంగ మంత్రములు 2-75 చెంత ప్రాస పంచాక్షరి 2-71 చెంత వివరింపబడినవి లో వేదపురాణ మంత్రములు - వేదములందు మంత్రములు వైదిక ఛందస నుండును పురాణములందలి మంత్రముల్లు ల్రాక్టిక్ర ఛందస్సులో ఘండును వైదిక భా లౌకిక భాషకుము భేదము కలదు చి వ॥ఇవ్విధంబున నిష్పార్ధ ప్రదుండైన యమ్మహాదేవ్క శ్రి వీమనాధు సేవ గు యద్దేవుని ప్రసాదం న క బునుగీ దైవుని ప్రసాదంజున ననశ్వరంజును నత్యూర్గితంబును నసాదారణంబుో వైశ్వర్యంబునుం బొంది 10 త కలను ఇమ బరు - ఈ+విదందవన్‌=త్ర రీత్రిగ ఇష్ట+అర్ధ+ప్రఎండై వ=కోరిన కర మిన వాడైన “మృహావ్రేవ్రజ శ జై న ఆ హాద్రేవు ఆ గొప్పు దేవుడై శ్రీ భీమ ాదు=శి భీమేశ్వర స్తో ద్గి సేవించి=కొళిచి, అశశ్శరం ఆంగ కీ న! వృ కలిగినది బన ( బునున్‌= నాశమ్స లేనిది, అత్యూర్దితంబును5్‌=మి గ సదను అసాధారణంబునున్‌=విశ్థ్వ ఇ న్‌ అసంపి' పొండి=పడసి గపునది అగుక=వన ఐశ్వర్యంబునున్‌ హామౌ భావము - ఈ గ్రితిగ ఆ రాక్ష మీలో 2 రాక్షసులు శ్రీ భీమేశ్యరస్వామిని సేవించి ఆ దేవుని చేత నాశము లేనిది, మిక్ళిలి వద్ద నువ (% వృద్ధి కలదై అసౌదారణమైనదియునైన పంపద తే అపుడు వి గర్వించి నిర్దించి రనిల జనల నిర్ణరుల బాదపెట్టిర్ర నిరపరాధ మప్రత్రీక్ష మహాప్రశాప్రావ్రిగ్రజ్ఞ 06 శ నిర్విశంకావలేప్పులై ఫూర్వ్యస్పృ్రక్చల్స

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 503 అర్ధము - పూర్వసురులు=రాక్షసులు, అపుడు=అప్పుడు, గర్వించి= అహంభావము పూని, నిరపరాధము=నేరములేక, అప్రతీక= ప్రతికూలము లేని, మవాప్రతాప=గొప్ప శౌర్యము యొక్క, అతిరేక= పెచ్చు వలన కల్లిన, నిర్విశంక=జంకులేని, అవలేపులై=గర్వము కలవారై, అఖీలజనుల= ప్రజలందరిని, నిర్హించిరి=జయించిరి నిర్ణరులన్‌=దేవతలను, బాధపెట్టీరి= పిడించిరి భావము. - శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి అనుగ్రహమును సంపాదించిన రాక్షసులందరు గర్వించిరి శార్యముతో విజ్ఫంభించిరి జంకు గొంకులుమాని ఎదురులేని ప్రతాపముతో నిరపరాధులగు ప్రజలను బాధింప జొచ్చిరి దేవతలను పీడింపసాగిరి బ్రహ్మవిష్ట్వాదులు శివునికడంశకేగి మొజవెట్టుట సీ వజ్రహస్తుని చేతి వజ్రాయు గ్ర మె జాయుధము జా దుద్దీప్తి పాడజి మొద్దు వోయె నతి త్తీక్రతరమైన యావవక్షణి తేజ మింగాల తేజమై యింక పోయె! జండ భీషుమైన జము గదా దండంబు బిబుసంతయును బాసి బెండు పడియె! బాథోధి వల్లభు పాశవల్లిమకల్లి దర్పంబు దిగంద్రావి త్రొడుపడియె శే. గాలిదూలెను ధనపతి ఘనత యణంె గ్రహములకు నిగ్రహము ప్పట్టెం గాల వశతం గాలకేయాది రాక్షస గణము లెల్ల భీమ లింగంబు కృషం బెచ్చు పెరుయునపుడు 107 ం మి యొక్క: కృపన్‌= అర్ధము - భీమలింగంబు=లింగరూపుడైన శ్రీ భీమశ్వరస్వా స స్రయతో, క్రాలకేయ+ఆది=కాలకేయులు మొదలైన: రాక్షస గణములు* ఎల్లన్‌“ రా శ్ర పాములన్నియు కాలవశతన్‌=కాలప్రభావము చేత, పెచ్చు పెరుగునపుడు= చెల వ్వా వదైహస్తుని చేతింఇంద్రుని చేతిలోని: వజ్ర+ అయుధమూనజిమన అమ న్‌ జాగ్రత్‌+ఉద్దీప్తిసావధానమగు తేజస్సు: పొడజి=చెడిపోయి: మొడు దయ్యెను,

504 చభలా. అతి=మిక్కిలి, తీక్షతరము=మిక్కిలి తీవతరము, ఐన=అయినటువంటి, ఆశుశేక్షణో అగ్నిదేవుని, తేజము=ప్రకాశము, ఇంగాల+తేజమై=బౌగ్గువంటి కాంతికలదై, ఇంకిపోయెన్‌” నశించెను, చండ=వాడియై, భీషణమైన=భయంకరమైనదైన, జముజయముని, గదాదండంబు గద అనెడి ఆయుధము, బిజుసు+అంతయును=కారిన్యము మొత్తము, పాసి=వో గొట్టక్‌ బెండుపడియెన్‌=బలహీనమైైనది, పాధోధివల్లభు=సముద్రములకు రాజైన వరుణుని, పాశ్రవల్లిమతల్లి=తీవె వంటే శ్రేష్టమైన పాశము, దర్పంబు=గర్వమును, దిగంద్రావి=పోగొట్టుకొని బాడువడియ” దారమైపోయెను, గాలి=వాయువు, తూలెను=కృశించెను, ధనపత్తి=క్రుబేరుని, ఘనత=గొప్పీ న అణ-గె=నశించినది, గ్రహములకు=సూర్రుడు మొదలైన గ్రహములకు, నిగ్రహమై వెరే బెదరింపు, పుబ్టెన్‌=కల్లినది ని చమ ారోయులు మొదలైన రాక్షసగణములు శ్రీ భీమేశ్వరుని దయ ఐరాక్రమముతొ చెలరేగిరి కాలవశమువ వారికెదురు లేకపో వి ఇంద్రుని వజ్రాయుధము మొక్కవోయినది అగ్నిదేవుని క్రాంతి వేడి చల్లారిపోలోే యముని గదాదండము బెండు బారినది వరుణపాశము శక్తిహీనమైనది వాయు కృశించినాడు కుబేరుని గొప్పతనము క్షీశించ్విద్చ గ్రహములకు వెరలు బెదరింపు క్లో వేషము - పదపూర్వార్థ వక్రత యందలి వృత్తి వక్రోక్తి కర వః. అప్పుడు హరివిరించులు పురందరాదులతోడ నక్తంచరుల చేతః బి ర్త పొట్లువడి యంంత కరణంబులంజింతించి రాయంచనుం గాంచగే క గరుదంచలంబగు పృలుం్సు జేనినెక్కి దక్షిణ జలధిపంచ దక్షాణదా నధివసించిన మంచులొండ యల్లుని. బంచబాణ విఠధిం డాయంణ న్య పంచాక్షరీ పంచబ్రహ్మ మంత్రంబుల న ంగడో ప్రణామంబు లాచరించి ప్ర “ఎంరొన్చారణ పూర్వకంబుగా సొణే 108 కణార్ధంబుగా నిట్లని స్తుతించిరి. అర్థము - అప్పుడు=ఆ సమయమున, హరి+విరించులు=విష్ణులీ లండ్‌ పురదంర+ఆదులతోడ=ఇంద్రుడు మొదలైన వారితో పాటుగ, నక్తంచరుల చేతలలో లన్‌ తిరుగువారైన రాక్షసులచే, పంచకరపాట్లు+పడ్వి= అధిక్రమైన బాధలుపడి, అంజే టో ర్‌ మనసులందు, చింతించి=ఆలోచించ్చి, రాయంచనుక్‌=రాబ్రహంసను, కాంచనవేకే జస రంగుగల, గరుత్‌+అంచలంబగు=త్రెక అంచులు కలవాడెన, పులుయు ఖని

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము క్‌0ర్‌ గరుత్మంతుని, ఎక్కి= అధిరోహించి దక్షిణ జలధి=దక్షిణ దిక్కునందలి సముద్రము యొక్క, పంచ=సమ్సీపమున, దక్షారామంబునన్‌=దక్షారాము నగరమున, అధివసించినవకొలువు దీరియున్న, మంచు(గొండ=హిమవత్సర్వకుని: ఆఅల్లునిన్‌= అల్లుడైన వానిని పంచబాణ విరోధిన్‌=ఐదు పూబాణములుకల మన్మథునకు శత్రువైన వానిని (శ్రీ భీమశ్వరుని); డాయన్‌= నమీవమునకు, చనుదెంచి=వచ్చి వంచాక్షరీ=వంచాక్షరియను వంచభబ్రహ్మ= పంచబ్రహ్మమను, మంత్రంబుల=మంత్రములతో, మంత్ర+ఉచ్చారణ పూర్వకంబుగావతగిన విధముగ మంత్రములను పల్కుచు, స+అప్పాంగ= ఎనిమిది అంగములను, దండ=కట్టివలె; నేలపై చాచి, ప్రణామంబులు=నమస్కారంబులు, అచరించి=చేసి? ప్రపంచ=లోకము యొక్క: రక్షణార్థంబుగాన్‌=క్షేమమును కోరి: ఇట్లు+అని= ఈవిధముగు స్తుతించిరి=కొనియాడిరి భావము - బ్రహ్మ, విష్ణువు, ఇంద్రుడు మొదలైన డ్రేవనాయకులందరు రాక్షసుల వలన పలుబాధలనుభవించినారు మనసులలో ఆలోచించినారు. బ్రహ్మదేవుడు హంసనెక్కినాడు విష్ణువు గరుత్మంతుని అధిరోహించినాడు ఇంద్రాదులు వారి వారీ వాహనము లెక్కినారు దక్షారామము చేరినారు పార్వతీపతి, మదనాంతకుడు ఐన శ్రీ భీమశ్వరస్వామిని సమీపించినారు పంచాక్షరి పంచబ్రహ్మ మంత్రములను తగినవిధముగ పల్కుచు సాప్పాంగ దండ ప్రణామములు చేసినారు. లోకక్షేమమును కోరి వారందరు ఈవిధముగో శ్రే భీమనాధేశ్వరస్వామిని కొనియాడినారు సీ 'అవదారుదేవ! దక్షారామ వల్లబీ! సప్రగోదావరోత్సంగ నిలయ! కాలకూటానల జ్వాలానలముంబాపి మమ్ము రక్షించిన మహిత కరుణ! భీమేశ్వరేశ్వరస్వామి! మహాదేవ! త్రిపరదైత్యుల బాధ దీలుపడితి మత్యంత దుఖము లనుఖవించితిమి య నాధుల మైతిమనాధ నాథ! శే. మొదల దేవారులను గాచి పిదప సురలం గాచి పిమ్మట నసురులం గాచి నాడ వింక మము గావు వరుస భోగీంట్‌ కటక! 109 నీ వెబుంగవె ధర్మంబు నీలంకంళ

606 చతుర్భాశ్వానమో అర్ధము - సప్త నిలయ! సప్తగోదావర=సప్తగోదావరము యొక్క, ఉత్సంగ=జఒడియే: నిలయ=నివాసముగ కలవాడా! దేవ!=ఓ స్వామీ! దక్షారామ వల్లభ=శ్రీ భీమనాయకొ! ఆవధారు=చిత్తగింపుము, కాలా నలము కాలకూట+అనల=కాలకూటమనెడి అగ్ని యొక్క, జ్వాలో అనలమున్‌=మంటలతో గూడిన నిప్పు నుండి, పాపి=దూరము చేసి మమ్ము= మమ్ముల నందరిని, రక్తించిన=కాపాడిన, మహిత కరుణ=గొప్పదయ కలవాడా! భీమేశ్వరేశ్వరస్వామి= శ్రీ భీమనాయకా! మహాదేవ=శంక్రరా!, (తిపురదైత్వుల* త్రిపురముల యందలి రాక్షసులు పెట్టు, బాధన్‌= అగచాట్లచేత దీలుపడితిమి=కృశించితిమి: అనాధనాధ=గతిలేని వారికి రక్షకుడవైనవాడా! అత్యంత=మిక్కిలి, దు ఖములను వ్యధలను, అనుభవించితిమి=పొందితిమి, అనాధులము+ఐతిమి=దిక్కు లేనివారమైతిమి నీలకంర=నల్లని గొంతుక కలవాడా! శంకరా!, మొదల=మొదటిగ, దేవ+అరులన్‌ దేవతల శత్రువులైన రాక్షసులను, కాచి=రక్షించి పిదప=తరువాత, సురలన్‌=దేవతలనుః కాచి=కాపాడి పిమ్మటన్‌=ఆ తరువాత, అసురులన్‌=రాక్షఘులను కాచినాండవు=కాపాడినొనే! భోగీంద్ర కటక!=నా గరాజైన వాసుకి కంకణముగ కలవాడా! ఇంక్ర=ఇక వరుసన్‌=క్రమముగో! మమ్మున్‌= మమ్ములను కావుము=రక్షింపుము దర్శంబు= క్యాయము, నీవు+ఎఖుంగవెళనీకో తెలియనిదా! భావము - 'ఓ భీమేశ్యరా! దయతో మూ విన్నపమాలకించుము కాలకూట విషమును యంగ పైటను రక్రించితివి నీ కరుణామహత్త్యము గొప్పది త్రిపురాసురుల నల || ప దేవతలను కాప్రాడితివి తరువాత రాక్షసులను రక్షించిళి ఇపుడు మమ్ములను క్రూడ నీవై కొపాడవలె నీక్ర తెలియని ధర్మమేమున్నది స్వామీ! తే! చటులతర కాలకూటాగ్ని సంజిహీర్ష పాల్కడలి నట్టనడువు సంప్రభవమైన యమృతలింగంబవగు నిన్ను నాశ్రయింతు మభవ! భీమేశ! దక్తవాటాధినాథ। 110 అర్థము - అభవజప్పట్టుక లేనివాడా!, దక్షవాట+అధినాధ=దక్షారామమునకో నాయకుడై నవాడా! భీమేశ=శ్రీ భీమేశ్వరస్వామీ।, చటులతర=మిక్కీలి మజివుగల? కాలకూట= కాలకూటమనెడి, అగ్నిజనిప్పున్స, నంజిహీర్షన్‌=మిక్కిలిగ హరింపవలెనను

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము ప. పూనికతో, పాలడలి నట్టనడుమన్‌=పాలనముద్రము యొక్క మధ్యభాగము నుండి, ఫంప్రభనమైన=ఫుట్టినదై నటువంటి అమృత లింగంబవు+అగు=దివ్యమైన ల్రింగమూర్తివగు, నిన్నుజనిన్ను ఆశ్రయింతుము=రక్షణకోరుదుము భావము. - ఓ దక్షారామ భీమేశ్వరస్వామీ! మిక్కిలి మెఆపుగల కాలకూటమనెడి నిప్పును హరించుటకై పాలసముద్రపు మధ్యభాగమునుండి దివ్వలింగరూపమును ధరించి అవతరించితివి అట్టి నిన్ను శరణు వేడుచుంటిమి విశేషము. - ఇందు నివుడు మొదటిగ లింగరూపమున పాలసముద్రము నుండి స్వయంభువైన విషయము స్మరింపబడివది క౦॥ ప్రణవోత్త్రమాంగ! ఫణిభూ షణ! గగనమణీందు వహ్ని చక్తుస్రితయా! పణికటక! జితమనోభవ! యణిమాది విశేషదా! పరాశ్రయ చరణా! (11 అర్దము - ప్ర=వ=ప్రణవమేః ఉత్తమాంగ=శిరస్సుగ కలవాడా! ఫణిభూషణ'= సర్పము ఆభరణముగ కలవాడా! గగనమణి= ఆకాశ మణియైన ఘూక్పుడు ఇందు=చంద్రుడు వహ్ని=అగ్ని చక్టృస=కమ్నల పత్రితయా'=మూడింటి సమాహారము కలవాడా! ఫబికిటక= సర్పమును కడియముగ కలవాడా! జిత=జయింపబడీనే మనోభవామశ్మదుడు కలవాడా! అణిమ+అది+విశ్చేషజఅణిమ గరిమ మొచలైన సిద్ధుల సమూహమును, దా=ఇచ్చువాడొ! పర=మోక్షముశక్కు ఆశ్రయ=ఇల్లైన చరణా! పాదములు కలవాడా! భావము - ఒ శంకరా! ఓంకారమే నీ శిరస్సు పర్పమే నీకు అభరణము. సూర్యుడు చంద్రుడు అగ్ని నీ మూడు నేత్రములు సర్పమే నీ చేతి కడియము అణిమాది అష్టసిద్ధులను ప్రసాదింపగల వాడవు నీ పాదములే మోక్షమునకు నిలయము ఉత్సాహము - నీలకంర! బక్తలోకనిథి' భవాబ్ధీ తౌరణా' ఫాలభాగదృక్కృపీట భవ శిఖా హతస్మరా! శూలపాణి! మమ్ముంగరుణ జూడు త్రిపురదానవుల్‌ జాలి(బెట్టు చున్నవా రసహ్య విక్రమౌధద్ధతిన్‌ 112 అర్ధము _ నీలకంర=నలుని కుత్తుక కలవాడా! భక్రలోక నిధి'భక్తుల సమూహము నకు పెన్నిధియైనవాడా భవ+అబ్ది+తారణా ౯ సంసారమనెడి సముద్రమును దాటించు వాడా ఒళంటి, కపీట భవ*(నీటి నుండి పుట్టిన) నివా

508 చతుర్జాశ్వానము యొక్క, శిఖభా=జ్వాలచేత, హత=చంపబడిన, న్మరా!=మన్మదండు కలవాడా! త్రిపురదానవుల్‌=త్రిపురాసురులు, అసహ్య=సహింపరాని విక్రమ=పరాక్రమము యొక్క: ఉద్ధతిన్‌=గర్వముళో, జాలిన్‌+పెట్టచున్నవారు=భయ పెట్టు చున్నారు, మమ్ము= మమ్ములనుః కరుణన్‌=దయతో, చూడు=చూడుము భావము - ఓ గరళకంరా! భక్తవశంకరా! త్రిశాలపాణీ! భవబంధ విమోచనో! నీ ఫాలభాగమందలి కంటిమంటచే మన్మధుని దహించితివి త్రిపురాసురుల గర్యమునుః పరాక్రమమును సహింపలేకుంటిమి వారు మమ్ములను చాల బాధపెట్టుచుండిరి నీలీ మమ్ములను దయతో చూడవలయును + విశేషము. - శ్రీనాధుడీ సమయమున ఉత్సాహము నెన్నుట దేవనాయకులు త్రిపురాసుర సంహారము కొరకు ఫాలనేత్రమును, మన్మధ దహవమును, త్రిశాలమును గుటి చేసి శంకరుని ఉత్సాహపరచుటకు తగియున్నది ఉత్సాహ లక్షణములు చూడుడు-3-292 సీ॥ అర్కేందు హవ్యవాహన లోచన త్రయా! త్రిప్పర్ష దైత్యుల బాధ నపనయింప్త మంబకా హృదయాంబుజాకర కలహంస త్రిపుర దైత్యుల బాధ నపనయింప్త నిత్య! నిర్మల! శుద్ధ నిరవద్య! నిర్వంద్వ త్రిపుర దైత్యులబాధ నపనయింప్ప దీప్త! దీప్తాయుధ! స్థిర మహా దోర్టండ! త్రిపుర దైత్యుల బాధ నపనయింప్ప తే డమరు పట్టిస పరప ఖడ్గ త్రిఫల చాప ఖట్యాంగధర! నీవె శరణ్లుమూకు నన్యధా శరణంబు లేదభవ। భవ! యపనయింప్పము త్రిప్టరాసురారి బాధ 113 అ జన లః చనత్రయా=మూడు కన్నులుగ కలవాడా! త్రిపురదైత్యుల= త్రిపురాసురుల వలని: బో బాధను, అపనయింపుము=తొలగింపుము, = శ ్‌సూనకుః అంబికా=పార్యతీదేవి యొక్క, హృదయ=మనననెడి, అంబుజాకర= సరస్సు లని కలహంస =రాజహంనసయైైనవాడా। త్రిపురదై త్యుల=త్రిపురములందలి రాక్షసుల బాదన్‌=కష్టమును, అపనయింపుముజనివార్రింపుము,

ఈ అమేశ్వర పురాణము అలం నిత్య=శాశ్వతమైవవాడా!, నిర్మల=మలినమంటనివాడా॥ శుద్ధ=శుభ్రమైనచాడా! నిరవద్య=కళంకములేనివాడా] నిర్ధ్వంచ్య=రెండు భావములు లేనివాడొ!, స్థితప్రజ్ఞుడా! (సుఖదు ఖిములు లేనివాడా[, తిపురదై త్యుల=త్రిపురాసురుల వలని, బాధన్‌=పీడను, అపనయింపు=తొలగింవుము, దీప్త=కాంతిమంతుడా!, దీప +ఆయుధ=కాంతిమంతములైన ఆయుధములు కలవాడా! స్థిరమహా=నిలుకడెన గొప్పు, దో +దండ!=దండములవంటి చేతులు కలవాడా! థివుర దైత్యుల=త్రిపురాసురులవలని, బాధన్‌=హానిని, అపనయింపుము=రూపుమాపుము, డమరు ధరః డమరు=డమరుకము, పట్టిస=పట్టిసమనునది, పరశు=గండ్రగొడ్డలి, ఖర్గంకతి, త్రిసాల=త్రిశాలము, చాప=విల్లు ఖట్యాంగ= ఖట్వాంగమనెడి ఆయుధములను, సరౌధరించినవూ డా, అభవ!=పుట్టుకలేనివాడా!, భీమ!=భయంకరుడా! మాకు=మాకును, త శేరణుఇనీవై రక్షకృుడవు, అన్యధా=వేరువిధముగా, శరణంబు= అభయము, లేదు=లేదు, స్త ఫురానురారి=త్రిపురములు నివానములుగగల రాక్తిసుల వలని? బాధ క్‌=పీడను, అప్ప న గాల లనయింపుమృ=విరగడ చేయుము న ఫౌవము - ఓ ముక్కంటీ! అంబికానాచా నీవు నిత్వుడవు నిర్మలుడవు పరిశద్భదవు వ ళ్‌ గలవు స్థిరజ్టారుడవు పరశుదరుడవు ఖట్యాంగపాణివి కూలధరుడవు ఆభవుడవు మ టదేవు నీవే మాకు శరణు అవ్యధా శరణం నాస్తి అ త్రిపురాసురులబారి ముండి మ్ములను రక్షింపుము వారి పీడ విరగడ చేయుము త్వమేవ శరణం మమ అని ప్రార్ధించిరి వ్యతి వేషము - “తిపురదైత్వుల బాధ నపనయింపు” మను వాక్యము పలుమార్లు అ న యగుటచేత్ర త్రిప్పురాఘురుల వలన దేవతలు అనుభవించిన బాధాతీవ్రతి దేవతలు 0 రునకు నివేదించ్చుకొనుటలోని భావనివేదన తీవ్రత వ్యక్తమగుచున్నది క ' ముక్త] విశుద్ధ! నిరంజన! ముక్త ప్రియ! నిత్య! యష్టమూర్తి! ప్రతాపో దిక్త త్రినగర పరివృఢ నక్తంచర భాధమాన్సు నాగాభరణా! 114 వె అర్ధమృ _ నాగ+ఆభరణా!=సర్పములే ఆభరణములుగ కలవాడా! ముక్ష!= నక ైనవాడా! విశుద్ధ! =అతివ విత్రమైనవాడా!: నిరంజన!=మలినమంటనివాడా! (్‌! ల జు చేపీయ!=ముకంకు అపమెనవాడా! నిత[॥=శాశతమెనవాడా! అష్టమూర్తి '=ఎనిమిది

ర్‌10 చతుర్భాశ్యానము రూపములు కలవాడా! ప్రతాప=శార్వముచేత, ఉద్రిక్ష=అతిశయించివ, త్రినగర పరివృఢ* 'త్రిపురములకు నాయకులైన, నక్తంచర=రాక్షసుల వలన బాధ=బాధను, మావ్బు=పోగొట్టుము భావము - ఓ ాగభూషణా! నీవే మోక్షనువు - పవిత్రుడవు మలి వములేనివాడవీ ఆనంద నిలయుడవు కాశ్వతుడవు అష్టమూర్తివి త్రిపురాసురులు బలవంతులు క్రూరులు మాకు వారి పీడను తొలగింపుము విశేషము - అష్టమూర్తి -1 భూమి 2 ఆకాశము 3 గాలి 4 నీరు 5 నిపొ 6 సూర్యుడు 7 చంద్రుడు 8 యజ్ఞకర్త - అవు ఎఎమిది దాపములు కలవాడు కం1॥ దగ్గ స్మరాంగ! శంకర! ముగ్దేందు కళాకలాప మూర్చాయన! సు స్నిగ్ధ విధాతృ కపాల ప్రగ్ధారి! ఘటింపు త్రిపుర సంహారంబున్‌ (15 అర్ధము - దగ్ధ=జూడిదచేయబడ్తి్య, స్మరాంగ!= మన్న ధుని దేహము కలవాడ 05 ర శుభములని చ్చువాడా! ముగ్ధ=మ రోహరమ్మై్వ ఇందుకథా= వంద్రకళయ లావ=అలంకారమునక్తు, మూర్ధ=శ్తిర్రస్స, తయవ)=సావమైనవాడా గజ నున్నని విధాతృ=బ్రహృదేవుని, కపాల=ల న్వంచ్తినవాడా సధ ల ర 'టబ్మాఎవుని, క్రపా ల=వుట్టైలనెడి సక్‌శదారి= నం | తి త్రిపురాసురులను, సంప అం+డారి=మాంము చరించినవాడా' € 'ఈఖు లు, ఎంహారంబున్‌=చంప్పుటల్లు ముటింవ క్‌ ? పుటింపుము= చేయుము భావము - ఒ శంకరా! పాలవేశ్రాగ న _ డేల్త బ్రహ్మదేవుని పుఖ్జైతోడి రుండవ (ొగ్నితో మన్మదు- చహించింవాడవు చంద్రశేఖరి జ్జ రుండవం అము దరించిశవావవ, ౯, ల దం టర రింపో క వాలు త్రపురాషురులను సంవౌొ 9॥ అద్యయ! సత్య। క్షరా! క్షర। సద్వంద్య। యనాదినిదన్స। సర్వేశ్యర! కృ ప ద్వపాయన శకముబ విద్యన్నుత! సంహరం. 116 స్టణ్ను 9హారింప్రవ్ల త్రిప్పరంబుల్‌ అర్ధవు - అద్యయ డ్‌ థి !1=రె వా వొ ల జీవుడవై నవాడ్రా! అక్షర= కలవ సత్‌+వంద్య=పూజులచే నర. =నాశములేని మాయారూపము క 1 భాజ్యులచే నమస్క రింపతగినవాడ్డా। లు (పలి “చావులు) భేనివాడా। పర్వేశ్వర!= అంద శ+ఆది+నిధ వ=ఆద్యంతమా సమహకి షః 0. లా జూ (యమునానది దీంవ రికి నాధుడవైనవాడా! కృష్ణ ద్యైపాయనావే శ్రన, స్రపమున పృుట్టినవాడ్సు) _ ఎముక (| ॥ ప | శృుక్ర=శ్సక్రమవారి, ముఖ నుః విద్వత్‌ =విద్యాంసులచేత న నా ముల 1 నుతవక్రీర్తింప్రబ్రడ్షి్స త్రిపుర సంహరింపవే= ల వాడా! త్రిపురంబుల్‌ = సంహరింపవే=నాశవము చేయుమ్స

తి భిమేశ్వర వురాణము ట్ర నీవు సత్యకు - ఓ సర్వేశ్వరా! జీవుడవు, ఈశ్వరుడవు నీవే తెలియతగినవాడవు నీవే విద్యాం స సేరుదవు ఆద్యంతములు లేనివాడవు వ్యాసుడు, శుకుడు మొదలైన ఏ తిర్తించిరి శ్రిపురములను నాశము చేయుము విశేషము. -. ద్య్యావిమౌ ఫురుషే లోకే క్షరశ్చాక్షర ఏవచ క్షర స్పర్యాణి భూతాని కూటస్లోన్షర ఉచ్యతే ” భగవర్గీత 15-16 ఈ జగత్తువందు. క్షరుడు అక్షరుడునని ఇరువురు వురుషులు వినాశ శీలమగు నమస్త జీవరాశి రూపమును క్రరపురుషుడు-మాయా శక్తియే కూటస్టుడగు అక్షరపురుషుడు కళం॥॥ సర్వేశ్వర సర్వాత్మక! శర్వ! సదాశివ! మహేశ! శాశ్వత! రుద్రా! సర్వజ్ఞ బీమనాయక! గర్వాంధుల నణంవు త్రిప్పుర కర్పుర పతులన్‌ 117 అర్థము. - సర్వేశ్వర!= సమస్తమునకు ప్రభువైనవాడా! ర్వాత్మకజవిశ్వమంతయు న్యాపిరచినవాడ్రా! శర :జహింసిం చువాడా! ఫదాశివ= ఎల్లపుడు వభమును కలుగబేయువాడా! మహేశజ్వ్యప్పత్చ్వా, కాశ్వత!=నిత్యమైనవాచా! రుద్రాఎతీక్టమైనవాడా! ఫర్వజ్ఞ'= అంతయు తెలా, భీమ నాయక!=శ్రీ భీమేన్వరా! గర్వ+అంధుల్‌=గర్వముచే గ్రుడ్డివారైను (తివురజ మూడ వుఠములలోని, కర్పుర వతులక=రాక్షశ ఛాయ కులను, అణ6వుజవలింప్రత్రయుము ఫావము - ఓ భీమేశ్వరా! సమస్తమునకు ప్రభువైనవాడత్తే అంతట నిండియున్న పొడవు రుద్రుడవు శర్వుడవు ఆ త్రివురానురులు గర్వాంధులు వారిని శాశము చేయుము సీ. ప్రణశార్తిహర। దేవ! పరమేశ దక్షవా టాదీశు యభవ! మా కభయమిమ్ము మం్రోప్రనిషదర్ధ' మన్మధాంతక! గంధ సింధురాసుర వైరి! సేమ మిమ్ము హవత్సల! శూల పాణి! దక్షిణవార్ధి వేలాతటీవాస! విజయమిమ్ము సంసార మాయానుషంగ శాశ్వత తమ స్మ్మృంధ మార్తాండ! యైశ్వర్యమిమ్ము

ఆసా చతుర్భాశ్వానయి శే. సద్య! రక్తింపు వామదేవాద్య! ప్రోవు జయజయాఘార! తత్పురుష జయమెసంు భద్రమీశాన! సేయుము ప్రబలులై న త్రిపుర దైత్యుల గర్వంబు ధిక్కరింపు 118 అర్ధము - ప్రణత=నమస్కరించినవారి, ఆర్తి=క్రీడును, హర=నశింపజేయు, దేవ= స్వామీ! పరమేశ!= మహాదేవా! దక్షవాట= దక్షారామమునకు అధీశ= చక్రవర్తివైనవాడా! అభవ= పుట్టుకలేనివాడా! మాక్రు=మాకు, అభయము+ఇమ్ము=రక్షణనిమ్ము, మంత్ర=వేదములచేత, ఉపనిషత్‌=వేద ౦తములచేత అర్ధజతెలియతగినవాడొ' మన్మధ+అంతక=మన్మధుని చంపినవాడా! గంధ సింధురాసుర=మదగజరూపుడై శ గజాసురు నకు, వైరి=శవ్రువైనవాడా! సేమము+ఇమ్ముజమేలు కలిగింపుము, భక్తవత్సల!=భక్తులయందు కనికరము కలవాడా। శూలపాణ్తి!=శూలముము చేతే ధరించినవాడా! దక్షిణవార్థి= దక్షిణ సముద్రము యొక్క, వేలా=చెలియలికట్ట యొక్క: తటే” ఒడ్డునందు, వాన=నివాపమున్నవాడా। విజయము+ఇమ్ము=గెలుప్ప ప్రసాదింపుము, వ సంసారమాయా=పంసార్రమనెడ్డు మాయతో, అనుషంగజక్రూడివ, శ్వత తమ రం శ్ఞరమైన చీకటి యొక్క, స్కంధ =సమూహమువుక్తు, మార్దాండ= ఫూర్కుడవై వవ్‌ విశ్వేర్యమ.+ఇమ్ము= ఈశ్వరత్యమును ప్రసాదింవృము సద్య=సద్యోజాతమన్సు ముఖము కలవాడా! రక్షింపుజకాపాడుము వామదేవ*వోో దేవమను ముఖముకలవాడ్రా। అద ఇ=మూలగ్రూపష్త యజలు జయము జయమ్మ 6 || పమ్రైనవాడా! ప్రోవు=క్రావుము జ ను క స క _ 1 భద్రమ ్తసయూగెలుపునిమ్ము ఈశాన= ఈశానమను మళ అవాడా' శ న! చున్నవారైన స్క ర ఈ యుముచక్షేముమ్మున్స కల్ళింపుము, ప్రబలులైన=మిక్కిలిగ చెల గ వారి / గ దై =బ్రిష ణ్‌ న్‌ ప్రా ర (నఖు దైత్యుల తిపురాసురుల యొక్క, గర్వంబు= మదమును, ధిక్కరింణి ఎదిరింపుము వము -ఓ మప గింప గలవు వేదముల త వేదాంగములచేత, నిన్ను తెలిసికొందురు మన్మధుని దహించి గజాసురాది రాక్షసుల గర్వమునణచినవాడవృ సంసారమాయతో క్రూడిన శాశ్వతమైన లు పారద్రోలగల సూర్యుడవు నీవ్స పంచమృుఖ్సడవ్చు నీక్స సాధ్యము కానిది లేదు మదా? గర్వాంధులునైన ఆ త్రిపురాసురుల బారినుండి మము) కఠ టి

త్రై భీమేశ్వర పురాణము టే మనే

విశేషము - పంచవదనములు (4-85) చెంత వచ్చినవి శౌ॥ _ తైలోక్కంబు చుజాప్రతాపమున నిర్వక్రంబుగా నేలుచున్‌

హేలాహుంకృతి. గామగ త్రినగరీ హృద్వప్రచారంబులన్‌

వాలాయంబున మమ్ము వెట్టిగొనుచున్‌ వర్తించుచున్నారు, మీ

రాలస్వ్యం బొనరించినం బ్రతుక శక్యంబెట్లు మాబోంట్లకున్‌? 18

అర్ధము - త్రైలోక్కంబున్‌=మూడు లోకముల మొత్తమును, భుజాభుజముల యొ క్కప్రతాపమునన్‌=బలిమిచే, నిర్వక్రంబుగొ న్‌= అడ్డులేకుండే! ఏలుచున్‌=పాలించుచు: వాలాహుంికృత్రిక్‌=విలాసమగు హుంకారముతో, కామగ=కామగమనముగల త్రినగరీ=మూడు ఫరములందు హృద్య=ఇంపైన, ప్రచారంబులన్‌నం వారములళో: వాఠాయంబునో నిర్పంధముతో, మమ్ము= మమ్ములను, వెట్టిగొనుచు 5=కూలిఈయకీ చొకీరి చేయించుకనులు: ఎరించుచున్నారు = ప్రవర్తించుచున్నారు. మీరు=మీరు; ఆలస్యంబు+ఒనరించినన్‌= జౌగుచేసివవ్లో మ్రూబ్రోం టకువ=మావ ంటివారికి ఎట్లు=ఏవిదముగ, బ్రతుకక్‌=జీవించుటి, శక్యంబు=సాధ్యము క్‌ ,

భావము. ఓ భీమేశ్వర స్వామీ! అ త్రిపురానురులు తమ భు బయ ముల్లోకములు శాసించుచున్నారు మామీద దండెత్తుట మమ్ములము హిం ద అటయైనది గర్వము దానికి తోడ్రైనది కామగమనముగం తమ తప మున్నారు . చేయుచున్నారు మమ్ము నిర్పంధించి వెట్టిచాకీరి వేయి మావంటివారు వు సర్వజ్ఞుడవు రక్షకుడవు నీవు వారిని శిక్షిచుట ఆలస్యము చేసిన 'పిదుక్రుట కష్టము నూ లోకంబులు త్రిపురాసురు

లేకచ్చత్రంబు గాంగ నేలంగ నున్నా

రో కొలకంఠ! యింకిటు 120

౮ వస్తలు గావ ధర్మమౌర్ధము దలంగెన్‌ బులు=లోకములను: నల క నాలకంరానల్లన నందక ఓవ ల్య గొడుగు క్రిందకు త్య వత్రిప్టరములందలి రాక్షసులు: క చున్నారు ధ రృమ్గముో క ఎలంగన్‌=పరిపాలించుటకు, ఉన్నాక టకను ఇటా”! వుట ధర్మపద్ధతి, తలభెన్‌=మాయమైనది?: ఇంకెళ

పులటుజనా ఉట. ఊగ త3ైళా ఉం

(౮ అలుర్భపం. భావము - ఓ శంకరా! ఆ త్రిపురాసురులు లోకములను ఎకచ్ళత్రముగ పరిపాలించు టకు సిద్ధముగ నున్నారు ధర్మమార్గము మాయమైనది వారి అక్రమములే అంతట ప్రబలినవి ఇట్లు నీవు మిన్నకున్నచో లోకములు మా అధీనమున నుండవు నీవు త్రిపురాసుర సంహారము జాగుచేసినచో లోకములందు ధర్మము నడిపించుట మావల్లకాదు మ॥ అభయం బిందు కళాకిరీట! శివదా! యాన్నూయ చూడామణీ! యిభరాట్బర్మ పటీ కటీర]! యభవా! యీశాన। మొళ్టో! గిరి ప్రభవా మానస పద్మ పద్మహిశ। య।;బహ్మణ్య మాలింపు మా కభిమానచ్యుతి పాటిలెం దిపురదైత్య గ్రామణీ శ్రేజీచేన్‌ 121 అర్ధము - ఇందుకళా కిరీట=చంద్రకళను కిరీటముగ కలవాడా! శివదా= వభమిం నిచ్చువాడా! ఆమ్నాయ=వేదములకు, చూడామణీ=శిరోరత్నమైనవాడా! ఇభ కటీర ఇభరాట్‌=గజరాజు యొక్క, చర్మ=తోలే, పటీ=వస్త్రమ్సగ గల, కటీర=మొల కలవాడా! ౪ పుట్టుకలేనివాడా। ఈశాన=ఈశానమన్సు ముఖము కలవాడా! ఓ గిరి పద్మహిళ' ఓ గిరి పభవాః ॥ అతొమలీ వ్రభవా వామవంతుని పుత్రికల్వైన పార్వత్రి యొక్క, మానస=మనసనెడి, పద అౌవునకు, పద్మహిత=సూర్యుడవైనవాడా! మాక్సజమాక్తు, త్రిపుర=త్రిపురము లంబీలి! ఏక గ్రామణీ=రాక్షసనాయకుల, శ్రేణిచేన'సమూహమ్సు చేత, అభిమాన= ఆత్మగౌరవము య చ్యుతి=నాశమ్సు, పాటిలెన్‌=క్రల్దినది, మొళ్టు=మొర పెట్టుచున్నాము, అబ్రహ్మక మొరలను, ఆలింపుము=వినుము, అభయంబు= రక్షించుము లకు నరం భావము - ఓ చంద్రశేఖరా! శుభములు కూర్చువాడా! వేద ల క షమైనవాడా! గజచర్మధారీ! అ్రభవ్లా। ఈశానా! పార్వత్తీ మనోహరా! మౌ మొ నూ ఖీ ము న! జ్‌ 0 ఆ త్రిపురాసుర నాయకులవలవ మా అత్మాభిమానములు నశించినిి కభయమిమ్ము మమ్ములను రక్షింపుము కం॥ కరుణింప్ప దక్షవాటీ పురనాయక! భీమలింగ।! బోగికులేంద్రా భరణ! విష దహన భయమును 2 12 బురదనుజ భయంబు సరియ భువనంబులకున్‌ " శ్రీ అర్ధము టీ భమలిం థను - దక్షవాటిపురనాయక్ర=దక్షారామమునక్సు అధిపతివైనవాడో! షముగీ భీమేశ్వరా! భోగికుల+ఇంద్ర=సరృవంశమృనకు నాయక్తృడేన వాస్తుకి, ఆభరణాల”

శ్రే భీమేశ్వర పురాణము 515 కలవాడా! భువనంబులకున్‌=ల్‌ కములకు, విషదహన=విషమనెడి అగ్నివలన కలుగు ఛంమును=భయమును. పురదనుజ=త్రిపురాసురుల వలను భయంబు=భితియు: సరియా సమానమే యగును, కరుణింపుము=దయతో చూడుము

భావము. - ఓ దక్తారామ భిమేశ్వేరా! సర్పభూపణో రక్షింపుము లోకములకు వోలాహల విషము వలన ఎంతటి భయమో త్రిపురాసురుల వలనను అంతటి ప్రమాదము ఆ హాలాహలమును సంహరించిన నీవే త్రిపురాసుర సంహారమును చేయతగును ణ

ఈశ్వరుండు త్రిప్తరొసురుల నిర్ణించుట వ॥ అనియీ ప్రకారంబున బ్రహ్మ విష్ణువులు పురందర పురోగములగు బృందా పి తోడంగూడి యభినందించినం బరమానందంబునుంబొంది యబ్బువనగోప్త “ ప్రపాతాళ మవన గర్చగోళంబునందుండీ యావిరృవంబునొందిన దివ్వ స్వయం సూబ్య్యతిర్షింగమూర్తి ఖీమేశ్వరుండు నిర్వికల్పబును నిరస్తసమస్తోపాడి కంబునునైన నిష్కళంక స్వరూపంబు విడిచి, యారకూట పొటలంబై కుసుంభచ్చాయ నగు జటాపటలంజఒును బాండుర పుండరీకముకుళ డుండుభంబులను శంకనంకు రింప శెయంజాల, ప్రహృకపాల మాల్యంజును, విజఖునవ్వు విగిమజుంగిడిన చెక్కుటద్ధం గల నీడంజూచు. నిద్దంవు నాగకుండలంబులును, గ్రత్రయజసంజకంజాయ రంజిలు రొజు మొగులు కైవడింజిలుప చిలుపని నెత్తురుల జొత్తిల్లిన పచ్చి యేని5 శ పచ్పడంబును, కంరోత్కంర భువన చవన రక్షణ దొకీ*! ల నో సం వైపధృంబునుంబోని కాలకూట విషమషీకంరంబును: సొ ను, పుల్ల షుల్లికా కుసుమ సముల్లానంబా నుల్లసంబాడో తెల్లని సుఅకుదనంబున నేతెంచిన కజకు చెజకువిల్తుని జూఅయిచ్చినటే చిగురు జేలని ఏప్పతిల్లుచు మినుకు మినుకుమను నులివేడి చూ వలనే పొటో పానార్య హన! _ సానాడంబరంబగు లలాటలోచన జ్వలనంబు ప్రజ్యలించి నికట జటాటీవీవాపేర్య న్డ్‌ సృటంచునోయని యవధరించిన చందంబున నందంబగు మందాకీనీ సలా "౦చరింతమైన శాతకుంచ కుంబంబునుంబోని కీరీట కటాహంబును, వం ళా మూంగిన భంగి నంగీకరించిన యకించిన శాంక రేఖ లయ లువ టెక్కడాలు. జక్కనేలిన శేలి యంగుటంబునం జననుళ్ళురణే

అల చతుర్భాశ్వాసము మోసి నింగికి నెగయ నంజచాంచు లీలాకురంగ శాబకంబును, గనుపట్టు సర్వకళి రూపంబు ధరియించి సర్వమంగళా కుచ కలశ లేపనా నైపుణ్య కుంకుమౌంగ రాగవాసనాసనాథంబును, గరళకూట పావకోత్పత్తి నిరస్త మణికుల ప్రశస్తంబునునైన శ్రీహస్తంబు విస్తరించి యభయంబు ప్రసాదించి సజల జలధర ధ్యాన గంభీరోదారంబైన కంరస్వనంబున నిట్లని యానతిచ్చె 1బ అర్థము - అని=అని, ఈ (ప్రకారంబున=ఈ విధముగ బ్రహ్మ విష్ణువులు= బ్రహ్మ దేవుడు, విష్ణువు, పురందర=ఇంద్రుడు, పురొగములు+అగు=ముందుగ గలవారిని బృందారకుల తోడన్‌=దేవతలతో, రూడి=క్రలస్సి, అభినందించినన్‌=స్తుతింప(గా, పరమే కాపాడు ఆ శంకరుడు, సప్త=ఎడైన్స, ప్రాత్రాళ భువన=అధోలోకముల, గర్భ గోళ నందుండి=లోపలి భాగము నుండి, ఆవిర్భవంబునొందిన= పుట్టిన దివ్య=దివృమైనే' వ ్న ప న న్వయంభూ=స్వయముగ పుట్టిన, జ్యోతిర్లింగమ్రూర్తి=జ్లోతిర్లింగాక్రారముగల, భీమేశ్వరుడు భీమేశ్వరస్వామి, నిర్వికల్పంబును=అఖండమైనదియు, నిరస్త =నిరాకరింపబడినః సమస అన్నియగు, ఉపాధికంబునున్‌=కారణమ్సల్తు కలదియు వన= అయినటువంటి. నిష్కళం నము లేని, స్వరూపంబు=ఆక్రారమున్స, విడిచి=వదలి, ఆరక్రూట పాటలంట్రకో లుపు మించిన ఎరుపుతో, కస్తం అరంగుగా' నగుజనవ్వునట్టి, జటాపల. ళా ుంకుమ పూవు యొక్క, ఛాయక్‌=లి చిన / సగుట్ట జటాపటలంబునున్‌=జడ్ష్రల సమూహమున్సు పాండుర=తెలువు మిం ఎనుపు వర్ణమ్సృత్రో, పుండరీక్ర=తెల్లని పొడలత్రో ముకుళజముడుచ్దుక్షొని యున్న డుండులో బులు ఇ 0శఐ యు ] ప వె “అను=రెండు తలల పాములాయన్స, శంకన్‌=అముమావమును అంకురం" 'యజాలు=కల్ధింప చాలియున ... | బున దండయును, చిజునవ్యు=లేత్ర 2 ిహాకపాలా బ్రహ్మదేవుని పుజ్జైతోడి, మాల యగు పెట్టిన, చెక్సు నవ్వు యొక్ష్ర జీగిన్‌=ప్రక్రాుత్రో, మెజుం గిడిన మును), చూ తు బగ్గరయందు, నీడన్‌పాపను (8 | చు=చూచుచ్చున్న, నిద్దంపుజ ' పోగులునో” కొత్త=ర్రొతదె దె” ఆ్రజన్సున్నన్ని నాగకుండలంబులును=పాము తో క! ఈ తీదైన, అజిసంజ=సగము సం ని రంగు ( రంజిలు=ప్రక్షాన్శి ధ్యాకాలమందలి, కెంపు+చాయన్‌=ఎజ్టి ప ఉఅకొళించు, కాజు మొగుల్పు కవ వలేః చిలు చిలుపని=కొంచెమ్సు కొంచెము స చట్టమైన మేఘము పచ్చిదేనో గౌ, నెత్తురుల= నెత్తుర్చత్ర =తడిసిన, పచ్చా ఏనిక్ర తోలు=ఏన్సగ _ " బతిల్లినెతడిసెన జగొరో యొక్క తోల్సు, పచ్చడంబృన్సు త్కంరో సమీపమున, భువన ప్ప కట్టు వస్త్రమును, కంర+జళి ములను ॥ వైపధ్యంబున్సు భవన భవన రక్షణ=లోకములను గో రక్షించుట యందలి = ణా యుక్క' = దొక్షిణ్య=ద ఐకస్తూరి య క్ర, లక్రణ=చిహ్యమైన, కసూరికా=కస్తో

తి భీమేశ్వర పురాణము ఠ్‌17 “వస మైసాతయ ము, వైపద్యంబు నునా అలంకారమును, ప్రోనిజపోలిన, కారికూట విషజకాల సాయావ ఎషపు మష=మవ్చగల, కంరంబును=కుత్తుకయు, సాయా సమూల్లాసంబు కనబ మా సమయమున, సంఫుల్ల=చక్కగ వికసించిన, మల్లికా తెల్లని షేన్స లైప్రూవుల సముల్లాసంబున్‌= చక్కని వికసమును, ఉల్లసంబాడుఅపహసించు: కజక్కుంద ను=తెల్లని శరీరమును, మొజకున్‌తనంబునన్‌= మూర్ధతచేత, ఏకైెంచిన=వచ్చినః చిగురు ఇర్రతిగల చెజుకు విల్తునిన్‌= మన్మధుని, చూజయిుచ్చినది+వాన శింపజేసినదై: మినుకు న వెట్టు చిగురాకు అనునట్లు; ఉప్పతిల్లుచు= అతిశయించుచు, కోపా డ్ర నుకుఅను=మెరయు, నులివేడి=గోరువెచ్చని, చూపు వలనన్‌=చూపుల వలనః వాప్ర ఆబరంటు కోప=కోపము యొక్క, అటోపజవిరివితో అవార్య=నివారింపరాని హవ్య _పగెఅగ్ని యొక్క ఆడంబరంబు+అగు=దర్పము కలదైను లలాటలోచనాఫాలనేల్రము కండల శలనంబు=మంట, ప్రజ్వలించి=చెలరేగి, నికట వాటంబున్‌ నికట=సమీపము

• జటా+అటవీ=జడల నమూహమనెడి అడవి; వాటంబున్‌* ప్రదేశమును: ఎసుటించు రో+అనించఅమునా అన్నట్లు: అవధరించిన=తలంచినే చందంబునన్‌= షమ నదంబు+అగుంఅందమైన మందా. భరికంబైన మందొకీనీ= అకాళగంగ పంగాద్త _“పూరారిటి ప్రవాహముతో సంభరితంబు+ఐన=నిండీనదెన ంరమంద కిరీటమగు ౧ంభంబును న్‌=కుండవు, పోని=పోలిన, కిరీట వటాహంబుపనోగంగో మవ కలసి్య వ జటాజూట్రము, చంద్ర ఖండంబులు= కర్పూరపు పలుకులు: మ్య న! యు వముము అంగీకరించివ=న్వేకరించిను అకించనకచిక్కీ వ కాం నేఖ ర ల అనంత కా ఆభరణమును, చెంగలున= ఎట్టి లువ రం టు నటట కాఎతిని చక్కన్‌+ఎలిన=పూర్తిగ జయించ! రం లను, మోప్టిజఆ్రన్స వేలియందు జవమత్‌=వేగముగలు ఖురపుటంబు య న్న లీల్రక్టి చి నింగికిన+ఎగయన్‌=అకాశము వకెగురుటకై: అంజలాయ ల టు సర రగు, కురంగ శాబకంబునున్‌ొలేడీ పిలయుము కనుపట్టుకనివంల: సర్యకళారూపం తి || గా మును, ధరియించి పొంది: నర్వ సభ సమైన 0507 వోషములకోడి రూవమురు. ధరో బ్యా పచమ ను ఫర్వమంగళా= పార్వతీదేవి యొక్క: కుచకలే ల రం కుక్కను లేపనా=పూయుట యందలి? వైపుణ్యరేర్పర నము బున కూడ్తుక్ఞి పూవు, అంగరాగామైపూతల యొక్క: వాసనాపరిమళము” స్‌ కు మా యున్నదియు, గరళ ప్రశస్తంబును గరళతూట=కాలకూటి విష టు నల్ల ఉంకిఅగ్నియొక్క పుట్టుకను: నిరస్త=ళొలగించినః మణీకుల 6 వ్‌ మణికట్టు ముందుభాగమె (అరచేయియై) పోధి చెందినదియుః ఐనాఅయినటొ

న్‌ ఈ ఆటోంట్ట బి శ్రీహప్తంబు=వన్నెగల చేతిని, విస్తరించి= వెడల్పు చేసి అభయంబు=భయము లేదను భావమును, ప్రసాదించి=ఇచ్చి సజల=నీటితో నిండిన జలధర=జమేషుము యొక్కః ధ్వాన=శబ్దమువలె, గంభీర+ఉదారంబు=గాంభీర్యముతో గొప్పదగు కంరస్వనంబుననో కంరస్వరముతో, ఇట్లు+అని=ఈ విధముగ ఆనతి+ఇచ్చెన్‌= ఆజ్ఞాపించెను భావము - ఈ విధముగ బ్రహ్మ విష్మ మహేంద్రాది దేవతలందరు శ్రీ భీమేశ్వరుని స్తుతించిరి ఆయన ప్రసస్నుడ్తై పాతాళలోక గర్భగోళము నుండి అవతరించిన దివ! స్వయంభూ జ్యోతిర్లింగ రూపమును విడిచి స్వస్వరూపముతో సాక్షాత్మ రించినాడు ఇత్తడీవలి తెలుపు మించిన ఎరుపుతో కుంకుమ పూవు రంగును ఎరిహస్సించు జడల సమూపహాముః పాండుర వర్ణముతో తెల్లపాడలతో ముడుచుకొనియున్న రెండు తలల పాములాయనము భాం కల్గించు బ్రహ్మకపాలమాల చిజునవ్వులకు మెజుగుపెట్టు నున్నని బుగ్గలపై ప్రతిబింబమును చూచుకొను నాగకుండలములు సగమ్మ సంధ్వాకాలమందలి ఎజ్జిని కాం3తో ప్రక శించు కారుమేఘము వంటి కొంచెము కొంచెము నెత్తురుతో తడిసిన పచ్చి ఎనుగు తోలు వస్రవొ గొంతుక సమీపమున లోకములను ఛక్షించుట యందవబి దయకు చిహ్నమైన కస్తూరి మహో పోలిన కాలకూట విషము వలననైన మచ్చ, సాయం పము యమన బాగుగా వర మల్లెపూవుల కాంతిని మించిన తెల్లని శరీర్రమ్సు మూర్జముగ వచ్చిన మన్మడుని దహించినీ డీ లి థటేల చిగురాకువలె మిక్క్‌రిగ మరయుచు నులివేడి చూవ్పు వంన నివారింపరాని శ్రాసటి ల వ) హ్‌! ని పంట్‌ మంటి యొక్క ప్రజ్వలశము అది సమీసమందలి జడల సమూహమనమ క ర హేంచునాయని భావి ఖో వంటి కిఠీట భావించి సద్ధముగసున్న అక్రాశగంగా 1ప్రవాహములలో నిండిన గంగో ర్రేబొ మైన జటాజూటము, కర్పూరపు పలుకుల కూ చిక్కిన చంద అంకారము, ఎట్ల క అ కూడికవలె చిక్కి నించి

• ఎజ్జు కలువ పూర్రేక్సు కౌంతిని మంచం శ టన వేలిపై గిట్లల నొ ఆకాశమున కెగురుటక్షై అంగ అం చెతి బొటన వైళిపై ల దూవుడే శ ఇగో చాచిన క్రీడాకురంగ కాబకముతో సర్వకలా ను చరించినాడు పార్వతీదేవి య్వాక్ట దవ$మూ పూయుట య 2 కుండల వంటి కుచములపైై లేపన తో దు వ్రైపుణ్యముగల్థి ఎ్టని క్సు ం పరిమోవొ కూడియునంది జ్జ కమ మ్లైపూత యొక్క చ ఏదియు, కాలకూట విషమున్సు బంధించినద్ద ని చాచి వడలు అభయముద్రనిచ్చి - నీటిత్రో నిండ్తిన్స మేఫ యునైన అరచేతి త్రో గొవడేనే క ఘుము యొక్క శజ్జమువలె గంభీరము కంరస్వరముతో ఈవిధమ్సుగ పల్కెన్స మ॥ “అరవిందాసన ళు బలి జల ఎ తొర్మ వాహన ఎహాస్రాక్షాది బృందారకుల్‌ చిరకా లంబును బడ్డపాట్లు మదిలోం జ్రింతించు చున్నాడ ని రృర దర్పోద్ధతులం జురాసురుల నే బంజించెదన్‌ మీతునుం పాటిల్‌ 124

ఆ శనం పురాణంయి గ తము - అరవింద+అసనా పదమే అననముగ కలవాడును (బ్రహ్మ! తార్ట్‌* కలవాడు(ఇ0 దడ హవ=చాహనముగ కలవాడు(విష్ణువు]: సహస్ర+అక్రూవేయి కన్నులు చాలకాలము డు అది=మొదలయిను బృందారకులొదేవతేలు! చిరకాలంబునున్‌ 1 ప్రాట్లుజకష్టములు: మదిలోన్‌మననులో చింతించు గర్విం “దర్‌ంన్యరించుదునా 2 నిళ్శ౮జభరింపకాని: దర్శ౭పాగరుచేః ఉద్ధతులన్‌= మీకు ల పురాసురులన్‌= త్రి పం సురులను: ఏన్‌=నేనుః భంజంచెదనొచేం పదను: టకు సర రుకూడ, పరిపొటిన్‌=వరుసగ సమర౭యుద్గీమును: ప్రారంభ ప్రారంభించు షద్భులై=సిచ్చపడి వవారై? ననునో=నన్నుః కాల్చి సేవించి రండు=రండి నుండి ప -. బ్రహ్మ విష్ణు మహేరదొది దేవచొ ప్రముఖుల మీరు చాయా పాగరుతో సగసంచిన బాధలను స్మరించితిని * త్రిపురాసురులు సహింపకాని వ్‌ గ నాతో గ్ర అశిగరై నేను వారిని తప్పక సంహరించే మలు కూడ యుద్ధ సన్నని ండు వ ॥. అని ముహూర్త మౌత్ర మద్దేనలో చడ వర్తి దక్షవాటి వల్లభుండు మనమునందుందబంచె మదనాంధకారొలి శత్రునగర విజయ సాధనంబొ 125 ష్‌క్షవ్రా అర్దము - అని-అని చెప్పి అ+దేవలా వక్రవక్తదేవోలో సార్వేభ్‌ మసలు టి వల్లభుందు=దశ్రారామమునకు అధిపతిటైనళీోో' వదనజమన్మదునకి' అంధక అంధకుడవ న్‌ న ప మ సునమునందు ను మన్తస్పృల్రో సముడసు రాక్రసఘునకుః అంాతాశేతువైనే శ్ర భీమక్వళనన క నరములు విసయ్యజటై హూర్త మాత్రము=క్షణకాలమొ' శత్రునగరాశతుప యొక్క € “జయించుటకు, సాధనంబు=పనిముటిను తలచెన లవి న కమా _ మన్మదుని, అంధకాసురుని సయారిందినవాడ దే వ ము గక్రనల విమ త్రిపురాసురులను ప్రంహరింతునని ఘు సహ షే జసంతరం లైన త్రిపురములను జయించు సాధనమురా న (1 బ తదబిజ్ఞాన ప్రభావ మహామహిమంబున! దడొబ్లో పు చ అర్థము - అనంతరంబాతరునాలే! తత+అభిజ్తనో పరమేశ్వేశుని ఫో “శు ప్రభావాసామర్థ్యము యొక్క, మంచ ననా మహతమ తలలే . ఎయంబున= ఆధ చేత

520 చతుర్భాశ్వాసము భావము - తరువాత ఆ శంకరుని స్మరణ సామర్ధ్య మహిమచెతవు ఆ రుద్రుని ఆజ్ఞ్జమేరకును - సీ జలరాశి మేబలా వలయంబు రధమయ్మె రవియుంజందురుండు. జక్రంబులైరి శారదా జీవితేశ్వరుండు సారధియయ్యె శ్రుతులు నాలుగును వారువములయ్యె, బ్రణవమం తైకాక్రరము 'ప్రతోదంబయ్యె, డారకావీథిపతాకయయ్యె రత్నసాను ధరాధరము ధనుర్లతయయ్యె, నాగప్రధానుండు నారి యయ్యె, తే॥ గంధ వాహంబులేడును గజులు గాంగ విలయ కాలానలజ్వాల ములిక్షి గాగ లచ్చి చనుదోయి కుంకువు ఒచ్చనయుగం బాలమున్నీటి యల్లుండు బాణమయ్యె 127 చక్రంబులు+ఐరి=రధమునక్తు చరమ వార్కుదును వంయరుయనం చం అయిరి వారువములు+అయ్యెన్‌=గృజమృుం' (పేతులు నాలుగు సుజ నాలుగు వేద శః గను జండార్టూన్సద్రి, లయైనది, తొరకావీధి= ఆక్రాశము, పతాక+అలీ అయిన ద పనన నద నురుమలిండ ధసస్‌+లత+అయ్యెనూతిగవర లు గంధవాహంబులు+ఏడున ఆదిశేషుడ్డు, గార అయ్యెనాఅల్సిల జెక్కలు కాగా విలయకాల=ప్రళయకాలమునం ను! “బులున్‌+వాంగ రంబాల కాగ =బాణవు మొనక్రాగా, అచ్చి=లక్ష్మీ్వవ సగన్యాలానిప్పు యొక్క మంట ందలి: 4) చనముదోయి=చనుల జం

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము కుంకుమ= సముభ్ర మి పవ్చనయుగన్‌=పనువు రంగు క లో అల్లుండు= అల్లుడైన విష్ణువు: వ పాలమున్సీటోల దేవుడు రధసా _ భూమండలమే రధమైనది స న్‌ అమ్ముగనయ్యెను ల ధసారదియయె మైనది సూర్యచంద్రులు రధచక్రములైరి బ్రప ఆకాశము జండాయె3 ్సను వాల్గువేదములు గుజ్జములైనవి య? లి బగ వాయువులేడ్తును ర మేరు పర్వతమే ధనుస్సయినది ఆదిశేషుడు మ నకం కుచములప్టైని బాణపు అెక్కలైనవి ప్రళయాగ్నిజ్యాల బాణపు మొనయె య్యెను నయ్యెను పరిమళ గంధ లేపనము పచ్చని రంగుగనై త్రీ మ పష టోని హ్‌ ణముగ విశేషము - గంధవాప నిరా లింగపురాల గఎనవాహంబురమ సప్రవాయువులు 3 48 చెంత చెప్పబడినవి [ఇ వర్షము అను 72: అద్యాయములోని త్రిపుర దాహోపశ్రమమున “రుద్రరధ ఈ మర క్రియ్యది సంగ్రహరూపము ఎకుటద ఒక విశిష్టమైన శ్లోకము కలదు ప్రత్వేకం వనాల షోడశ పరంచక్రం, ససూలోరదీ కించెకాదన ధా హయాశ్చ ఎహాథా భిన్నోరదీ చాష్టక్‌ మౌల. దగనదా శరశ్చచశదా, ద్వేధాధము, ర్హక్రీధా క మూరి సహస్రధా తచపియోజే ర త్రిపురాషుర 1 . ౮ జొ సపాయాచ్చిన బమౌదిత్వుల్స ప హరము న ఒక చక్రము 12 విధముల నటువంటిది (ఘూర్వుడు రు ) హతుడు ఏక వరమ పదునారు రీతులు (చంద్రుడు " పదునారు కళలలో వదన (భూము కవపుండ విధముల బ్రహ్మ - (నవ బ్రహ్మలు రదము తొమ్మిది స్యా ల అశంతములు) ం ండితము) గుజ్దములు పలురీతులు (అశంకావైవేదొ క రృచంద్రులు యమన ధికుడు ఎనిమిది రూపములు కలవాడు (పంచభూతములు రన - ఎకావశరుడులు డు - అమ అష్టమూర్తి శంకరుడు ఇంకను అనేక రూపములు క ఫ్సు రెండు వన ), బాణము పది ఆకృతులు కలది (వష్తువ-చనకారములు శనరూపము), ఎముక రూపములు కలది (మేరుపర్వలేమి " పర్వ్యతరూపము వ్రు న వేయి టు మూడు విదములు (ముక్కంటి-సూర్వచంల్‌ అగ్నులు): అల్లెతొడు ర్‌ం విజయుడగ్గు శ్ర లు (ఆదిశేషుడు-వేయిపడగలు కలవాడు? “టి ప్రలురీతులి నను వ ఇవ్విధంబ వదు మమ్ము రక్షించుగాక అని పై శక భావము షక ్మంబున ౨న నకల సాధనంబులొ నన్నివొతం బల క్దణంబ వ్యస్పందనం నయనాభిరాముండు భీమశ్వరుండు త్రిపుర విజయౌక్తంగా వెక్ర నపుడు 128

522 చతుర్భాశ్యాననో అర్ధము - ఈ+విధంబున= ఈవిధముగ, సకలసాధనంబులు=అన్ని ఉపకరణము లును, సన్నిహితంబులు+ఐన =సిద్దములయిన క్షణంబ=వెంటనే, దక్షారామంబున=దక్షారామ నగరమున, నయన +అభిరాముండు=కనులకు సంతోషమును కల్గించు రూపము కలవాడైన' భీమేశ్వరుండువశ్రీ భీమేశ్వరస్వామి, త్రిపుర=మూడుపురములను, విజయార్ధంబు=జయించుటి కొరక్రై దివ్యస్యందనంబు=తేజో మయమైన రధమును, ఎక్కె 5=అధిరోహించెను, అప్పుడు సమయమున భావము - ఈవిధముగ సర్వ సాధనములు సమకూరగనే దక్షారామ శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి త్రిపురములను జయించుటకై దివ్యరథము నధిరోహించెను అపుడు సీ. సరి బ్రాహ్మి మొదలైన సప్రమాతృకలు ద న్గూడ 'సేసలు చల్తె గోయలమ్మ పసిండి వేత్రము పట్టి పాతాళ భైరన్భం డందంద సందడి నపనయించె దివ్యదుందుబినాద దీర్చ గర్జితముతోం గురిసె మిన్నున నుండి కుసుమ వృష్ట జయజయ ధ్వని దేన సంయమీశ్వర కోటి సంఘటించెం గరాంబుజంబు నానల తే॥ _ ద్రిష్టర సంహార మొనరింప దీక్షస్సే బీమనాధేశ్వరేశ్వర స్వామి శివ్చండు దక్షవాటి విషుండు మేరు ధనువృపట్టి యేచి పంటవలంతి తేరెక్కునప్పడు 129 అర్ధము - దక్షవాటీ విభు(డు=దక్షారామమునక్తు అధిపతియైన, భీమనాధేటే లో స్వామి=శ్రీ భీమేశ్వరస్వామియైన, శివుండు=శంకరుడు, 'త్రిపుర= త్రిపురానుకు శః సంహారము+ఒనరింప=చంపివేయుటక్రు, దీక్షన్‌* చేసి=పట్టపట్టి, మేరు=మేరు పర్వలీమ ధనువు=విల్లును, పట్టిజధరించి, ఏచి=చెలరేగ, పంట వలంత్రి=భూదేవియనుః రధమును, ఎక్కునప్పుడు=ఎక్కబోవు సమయమున, సరి=సాటియైన, (బ్రాహ్మి=బ్రాహ్మీమాత, మొదలైన=మొదలగు, సప్తమౌ తు ఏడుగురు దేవమాతలు, తన్‌+కూడ=తన్ను క్రూడిరాగా, గోయులమ్మ=గోగులమ్మ అన దేవత, సేసలు చల్లె= అక్షతలు చల్లెన్సు,

శ్రీ భీమేశ్వర పుర ణము 523 పాతాళభైరవుండు=పాతాళభైరవుడను నగర రక్షకుడు, పసి(డివెత్రము=బంగరు దండమున్సు పట్టి=ధరించి అందంద= అక్కడక్కడ, సందడిన్‌=జననమ్మర్జమును అపనయించెన్‌=తొలగించెను, మిన్నున నుండి=ఆకాశము ఫఘుండి దివ్య=దేవతల దుందుభినాద=భేరీల శబ్దముల యొక్క దీర్ధ గర్జితముతోన్‌=నిడుపైన మైతలళో, కుసుమ వృష్టి=పూలవాన, కురిసెన్‌= కురిసెను, దేవ=దేవతల, సంయమీశ్యర=మునిశ్వరుల, కోటి=సమూహము, జయజయధ్య్వనిన్‌= జయజయ నినాదములతో, కర+అంబుజంబు=పద్మము వంటి చేతులము, రొనలన్‌= ఫౌలభాగమున సంఘటించెన్‌=చేర్చెను భావము - శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి త్రిపురాసురులను చంపుటక్షై పట్టుపట్టినాడు మేరు పర్వతమనెడ్రి థఢమస్సును దరించివాడు భూదేవి అనెడి రదిముము అధిరోహించుచున్నాడు అపుడు యోగ్యలై సప్తమాతృకలు వెంటరాగా గ్రామదేవత గోంగులమ్మ శంకరుని పై అక్షతలు చల్లిసది పాతాళభైరవుడు బంగారు దండమును పట్టి ఊపుచు అక్కచక్కడనున్న జన వై సాములను తొలగించెఘు ఆకాశము ముండి దేవదుందుభులు ఇంపైన గాదములు చేతుల వి పూంవాన కురిప ఫది దేవతలు మునులు జయ జయ ధ్యనులు పల్కుచు జదంచి సమస్కరించిరి వెశేషము - పప్రమాతృకలు - 1-88 చెంత చెప్పబడీనవి గోగులమ్మ _ దక్షారామ నగరమునకు పడమటి దిక్కువగల గ్రామదేవత ఈమె దుర్గాదేవి అవతారమని ప్రసిద్ధి భీమ 1-99 పాతాభబై ర్రవ్యడ్తు - ఎక్షారామములోని ఖైరవుని పేరు సీ కమ్మి న్హూక్రిన్స నూత ఈ ౧ కలధౌతమునుంబోలెం జక్కంగ నిక్కి మైసొక్కుమౌనె నంతరాంత్రరములందస్థిబృందంబులు పఫెళఫెళ మనియెడు గిలుకు లెసంగెం బగిలి బీటలు వాతి తగడెత్తెం గుబుసంబు తోరంపు వెల్లుల్లి తునకలట్ల మహనీయతర ఫణామండలంబులు లేంత చిగురుటాకుల చాయ జేగురించె

524 అలంటి. శ్రే] హాటకాద్రి ధనుర్ధండ రూటకోటి వంచి బాహావలేపదుర్వార లీల గాలకంగుండు ్రిప్రర సంక్రయమొనర్స నక్కువెట్టిన యపుడు భోగీశ్వరుండు 130 అర్థము - కాలకంరుండు=శంకరుడు, త్రిపుర=త్రిపురముల ము, సంక్ష్రయము=మికీల నాశము, ఒనర్పన్‌=చేయుటకు, హాటక క్రోటి హాటక+అద్రి=మేరు పర్వతమనెడీ! ధనుస్‌+దండ=దండము వంటి ధనుస్సు యొక్క, కూటకోటి=శఖరముల అంచులను వందో వంగునట్లు చేసి, బాహా=భుజముల, అవలేప=బలిమిచేత, దుర్వారలీలన్‌= నివారింపరొని వధముగా, ఎక్కుపెట్టిన యపుడు=లఅల్లెత్రాటిని తగిలించునపుడు, భోగి+ఈశ్వరుంటు సర్పరాజైన ఆదిశేషుడు, జ న్‌ు, శ్‌ కమ్మినూకిన=అచ్చున పెట్టి సాగుట్రక్రులాగిన, నూత్న=క్రొత్త కలధాతమునున్‌ పోలెన్‌-బంగారమువలె, చక్కంగ=వంకర లేకుండ, నిక్కి =వర్ధిల్లి మైసాక్కు =గరీరపు మకత్తున మానెన్‌=పోగొట్టుకొనె ము, అంతర +అంతరములందు=లోలోవలి అన్ఫి= ఎముకల బృంచంబుల ఫమూహములు పెళపెళ+అనియెడు=పెళపళమను, గిలుకులు=శభ్రివుోో' ఎస(గెన్‌=అతిశయించెము, కుబుపంబు=కుబుపము, తోరంపు=సాంద్రమైన వెల్తుల్లి=వెల్లుళ్‌ సాద్య తునుకల+అట్లు=ముక్కలవలె పగిలి=చిట్రి, బీటలు+పారి=బచ్చలు బడ్డలుగవ తగడెత్తెన్‌=పారలు పొరలుగ లేచెను, లః మహనీయతర=మిక్కిలి గొప్ప, ప్రణా=పడగల, మండలంబులు=ప్రదేమ లే(త్ర=లేతవైన, చిగురు+ఆకులు=చిగ్సరాక్రుల, చాయన్‌=వలె, జగురించెనఎక్రీపో రమగు భావము. - పరమేశ్వరుడు త్రిపురాసుర సంహారము చేయుటకు దుకు బాహు గర్వముతో మేరుపర్వతమను ధనుస్సును వంచి ఆ ధనుస్సు కొప్పునకు ఆద ప్రగవలే అల్లెత్రాటిని తగిలించెను అపుడు ఆదిశేషుడు అచ్చునపెట్టి సాగదీసిన బంగారు స్య ప్రకాశించెను అతని శరీరము మెలికలు లేకుండసాగినది దానిపై మురికీపో ర ల్లులి వదలినది లోలోపలి ఎముకలు పెళపెళమన్నవి కుబుసము పగిలి బద్దలు బద్దర్‌ పొట్టువలె లేచినది గొప్ప గొప్ప పడగలు చిగురు టాకులవలె ఎల్జిబడినవి లారీల చం న. న.

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము కక॥ కం॥ ముక్కంటి మేరుచాపం

బెక్కిడి సారించె6 ఒన్నగేంద్రగుణంబున్‌

మక్కువ హిమగిరికన్వక ॥

క్రీక్కిరిసిన కుచము లలము కేలుందమ్మిన్‌

అర్థము - ముక్కంటి=త్రినేత్రుడైన శంకరుడు: హిమగిరాహిమవంతుని: ననకా కుమారియైన పార్వతి యొక్క క్రిక్కిరిసిన= ఎడము లేక వ్యాపించిన కుచములువచే రు అలము=అదుమునట్టి, కేలున్‌*తమ్మిన్‌=పద్మము వంటి చేతిలో, మేరుచాపంబు= ర్‌ పర్వతమనెడి ధనుస్సును, పన్నగ+ఇంద్ర=నాగరాజైన అదిశ్రేషుడనెడి, గుణంబు అల్లెత్రాటితో ఎక్కిడి=ఎక్కు పెట్టి సారించెన్‌=లాగెను జ పదము

బావము - ముక్కంటియైన శంకరుడు పార్వతీదేవి చన్నులను అదిమెళ పచ 11 వంటి చేతితో మేరుపర్వతమనెడి దమస్సును వంచి ఆదిశేషుడు అల్లెత్రాల =. వింటికి తగిలించి సారించెను కం॥ తాటించి నటల నయనుండు

హాటకగిరి చాపవల్లి నహి శింజిని నా

స్ఫోటించెందత్కరోర ము 132

హాటంకృతి కమలజాండ మటః బగులంగన్‌

అర్ధము _ నిటలవయనమండు=వాపటి కమ్నుగల శంకరుడు హటకగిరంమరు పర్వతమనెడి, చాప్రవల్తిక=తీగవంటి ధనుస్సునందలి, అహిసరుమె? అ జ శింజినిన్‌=నారితో, తత+కరోర=అ భీకరమైన, మహాటంకృతి=గొప్పటంకారము: కమలల అండము=బ్రహ్మాండము, అటక్‌=ఆ సమయమున పగులంగక=పగులునా అన్నట్లు/ తాటించి= మోగించి, ఆస్ఫోటించెక=చజచెను (లాగివదిలెను) మ చంటి

భావము. - ఫాలనేత్రుడైన శంకరుడు మేరుపర్వతమనెడి దనుస్సులు భీకరమైన ఆదిశేషుడను అల్లెత్రాటిని ఫంధించినాడు అల్లెత్రాటిని సారించి వదలినాడు అపుడు పక5లల! శేబ్టమ్మైనది ఆ ధ్వని బ్రహ్మాండము బద్దలగునట్లున్నది న గిరిశస్టూల భుజాపరీత విభవ శ్రీడా సమాస్సాలిత

స్థిర బాణాసన గూఢపాద్గుణలతా దీర్చేగ్రఘోషంబునన్‌

ధరబీచక్రము దిర్దిరం దిరిగె. బాతాళంబు ఘూర్దిల్లె నం

బరంబుం దికులు ;వవయంలయెః౬ బగిలెం బ్రహ్మాండ భాండంబులున్‌ 133

ఆకల చతుర్భాశ్యానము అర్ధము. - గిరిశ సోషంబున్‌ గిరిశ=శివుని, స్తుల=శక్రిమంతములిన, భుజా* భా స్ట్‌ చా న భుజములందు, పరీత=అవరించియున్న, విభవ=పరాక్రమము యొక్క. క్రీడా=ఆటిగొ, సమాస్ఫాలిత=బాగుగా చరచబడిన, స్థిరజనిశ్చలవ. గు బాణాస వ=ధనుస్సు వంచలి గూఢపాల్‌= సర్పమనెడి, గుణలతా=తీగవంటి నారియొక్క, దీర్దాచాలదూరము వ్యాపించు, ఉగ్ర=భయం కరమైన, ఘోషంబునన్‌= పెద్దధ్వని చేత, ధరణీ చక్రము=భూ మండలము, దిర్జిరన్‌+తిరిగిన్‌ గిర గిర తెరిగినది, పాతాళంబు=పాతాళలోకము, ఘూర్దిల్లెన్‌=తిర్పుగుడు పడినది, అంబర మున్‌=అకాశమును, దిక్కులు=దిక్కులన్నియును, వ్రయ్యలు+అయ్యె్‌=చీలికలైనవి బ్రహ్మాండ భాండంబులున్‌=భాండముల వంటి బ్రహ్మాండములు పగిలెన్‌=పగీలెను ఖావము. - కైలాసవాసుడైన శంక్రరుని శక్రిమంతమైన భుజబల విలాసముచే నిశ్చలమైన మేరుపర్వతమనెడి వింటిక్ర తగిలించిన ఆదిశేషుడ్రవెడి అల్లెత్రాటిని సంధించి వదలగానైన పొడవైన భయంకరమైన టంకార శబ్దమునకు భూవఎడలము గిరగిర తిరిగినది పాతాళలోకమ్స తిరుగుడువడినది ఆకాశము. దిక్కులు చీలికతెనవి బ్రహ్మండములో పగిలినవి / కం॥ మృడుండు కనకొద్రి చాపము గుడుసువడం దివియం గూడ్స్‌ రుశల ప్రష్నం బడిగిరి యొండొరులను గని కడకొమ్ములవున్న యదితి కద్రువ తనయుల్‌ 134 రము _ = చాపము అర్ధము మృడు(డు=శంక్రర్పుడ్తు కనక+అద్రి=మెరుపర్వతమనెడి చాపము ధనుస్సువ్వు, గుడుసు+పడన్‌=గుండ్రముగ్స)టబ్లగ, తివియన్‌=ల్రాగగా, కడకొమ్ములనున్నవి కుమారులు, కూడి=సమీపించి, ఒండొరులన్‌+కని=జక్రరి ర్రాక్షత్రు చూచి, కుశల ప్రషేంబా. క్షేమమా అని, అడిగిరి= ఒకరినొక్రర్రు అడిగి భావము = శంక్రర్సుడు మేరు చాపముసకు బాణమును సంధించి బలముగే లాగిన కుడిచేయి అల్లెక్రాటి చివరలు, బాణప్పు వెన్సక్ష మొన శంకరుల చెవి వరకు వచ్చినవి వగ యొక్క రెండు అంచులు ఆ చెవిని సమీపించినవి అపుడు ఆదిశేషుడు విష్తున బ్‌ కుశలమా అని ఒకరినొకరు ప్రశ్నించుకొనిరి విశేషము - అదితి కశ్యపుల కృుమారుడు వామనుడు ఈయన విష్ణువు అవలొ దువ కద్రువ తనయులు సర్పములు అదిత్రి కుమారుడైన విష్సమూరి (బాణము) కో

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము ర్‌27 కుమారుడైన ఆదిశేషుడు (అల్లెత్రాడు) పరస్పరము దగ్గరై కుశలమడిగికొనిరి అదితి - దితి వం కశృపుని భార్మలేగనుక విష్ణువు అదిశేషుడు అన్నదమ్ములు విష్ణువు దగ్గరై కులము పాలాళలోకాసి _ కనుక స్వర్గ పాతాళ వాసులైన అన్నదమ్ములు వనే సూవన కం॥ తెగనిండ ఫాలనయజముడు నగచాపము దిగిచినప్పుడు నాగేంద్రుండ బ్పెగువున మొగంబు లదరుటం బొగలెగయంగ విషము బుగులు చుగులున. గ్రక్కెన్‌ 136 నందక _ పాలవయనుండు=ఫాలనేత్రముగల శంకరుడు; తెగన్‌=అల్లెతాటిని ఆ+ బిగువు శర్షముగ, శగచాపమున్‌=పర్వతమనెడి విల్లును తిగిచినపుడు=లాగినపుడు అదరు. టన ఒత్తిడిచే, నాగ+ఇంద్రుండు=సర్పరాజైన శేపుడు, మొగంబులు=పడగలు భగ భు చేత, పాగలు+ఎగయ'(గన్‌=పాొగలు లేచునట్లుగ: భుగులు భుగులునన్‌= శజ్ఞములు చేయుము, విషము=విషమును కక్కెన్‌కక్కెను అగనవ శంకరుడు అల్లెక్రాటిని బిగించి పట్టి ధనస్సును గట్టిగ అకర్ణాంతముగ అ వవము ( వ తలలు అదరినవి ఆ ఒత్తిడికి శేషుడు ఎడగలనుండి విషము క్రక్కి నాడు నల్లని పొగలు చిముము) భుగ భుగమనీ శబ్దము చేయుచు బయల్పడీశది కం॥ విషధర పరివృడ నాసా సుషిర వినిశ్వాస పవన ఛూత్కార రవ ద్విష వహ్ని జ్యాలంజులు వృషచద్వజు చేతి కొండవింట జనించెన్‌ 136 పర్చ్వి వ. - విష జ్వాలంబులు విషథర=విషమును ధరించు సర్పములకి వవన=వదలిన్స ౧కే శేషుని, నాసా సుషిర=ముక్కురంధ్రములందలి: వినిక్వాస చిష్సునెడ్రి బగ్గ లి (బుస) యొక్క, ఛూత్కార రవత్‌=ఛూత్కార శబ్దములో కలసి, విషవహ్ని= గ్య శంకరుని ఇక) జ్వాలంబులు=మంటలు, వృషభధ్వజు=వృషభమును ద్వజముగ

• చేత్తిజచేతనున్న, కొండ వింటన్‌=పర్వతమను విల్లునందు: జనించెప్‌=పుట్టెను భావము - స్తర్బరాజైన శేషుని ముక్కురంధ్రముల నుండి వెలువడిన బుసల శబ్దము

528 అలుర్భలగ.. కం॥ శ్రీ కంర కరిన భుజపరి ఘాకృష్ణ సువర్ణ గిరిశరాసన మౌర్వీ కాకోదర ముఖ సంభవ కాకోలానలము ముజ్జగము దరి కొనియెస్‌ 137 అర్థము - శ్రీకంర=గరళకంరుడైన శంకరుని కఠిన=దృఢమైన, భుజ పరిఘ౭న గుదియ వంటి భుజముచేత, ఆకృష్ట్ణ=లాగబడిన, సువర్ద గిరి=మేరు పర్వతమనెడీ! శరాసన=చాపము యొక్క, మౌర్వీ= అల్లెత్రాడైన, కాకోదర=(ఉదరముతో కుటిలముగ నడచు పాము యొక్క, ముఖ=నోటి నుండి, సంభవ=పుట్టిన, కాకోల+అనలము=కాకోలమనెడి అసో ముజ్జ్ఞగము=మూడు లోకముల మొత్తమును దరికొనియెన్‌= అంటుకొనెను భావము - కాలకంరుడైన శంకరుని ఇనువ గుదియల వంటి బలమైన చేతులో లాగబడిన మేరుపర్వతమనెడి చాపమునక్రు అల్లెక్రాడైన శేషుని పడగల నుండీ పుట్టిన కాకోలమనెడి అగ్ని ముల్లోకమును అంటుకొనివది క॥ కటకాముబ హస్తంబున నిటలాక్షుండు కొండవిల్లు నెవ్వడి6 దినియన్‌ ఘటియిల్లె నురగరాజ సృట హాలాహల కృపీటబవ కీలలటన్‌ 1 అర్థము - నిటల+అక్షుండు=ఫాలనేక్రుడైన శంకరుడు, కటకాముఖ హ్తమ సర్పకంకణము ప్రముఖమేగ గల చేతితో కటకాముఖ హస్రంబున=కంకణమువలి సంర చేసిన చేతిముద్రతో, కొండవిల్దు=మేరుపర్వతమను చాపమును, 3జ+వడిన్‌=అతివేా తివియన్‌=లాగగా, ఉరగ కీలలటన్‌ ఉరగరాజ= సర్పరాజైన శేషుని, సృట=పడగల ను ఆల్‌ వ న ఆరి లు హాలాహల=హాలాహలమనెడ్ది, కృపీట భవి=(నీటి ముండి పుట్టిన) అగ్ని యొక్క: కీల బ్‌ మంటలు, అటన్‌=ఆ సమయమున, ఘటియిల్లెన్‌=పుట్లినవి న ప్‌ టికీ భావము - శంకరుడు కటకాముఖ ముద్రతో చేతిని గుండ్రముగచేసి అఖిల్‌ ను బాణమును సంధించి సారించినాడు ఆ బెగువుకు శేషుడు పడగలనుండి హాలాహలో కక్కినాడు అది అగ్ని కీలలై పుట్టి వ్యాపించినది విశేషము - కటకాముఖము - ఇది హస్తాభినయ విశేషము తర్జనీ మధ్యమా మధ్యే పుంఖో౭2౦గునపేన పీదంతే

భిమేశ్వర బరాణము

యస్మిన్ననామికా యోగ ప హస్త కటకాముఖ "(శృంగార దీపిక - (సూఃని)

ఉంగరపు వేలితొ కలిపి చూపుడు నడిమి వ్రేళ్ళ మధ్యలో బాణపు పిడి నుంచి

బొటన వేలితొ నొక్కి పట్టుట కటకాముఖము

పుష్ప మాలాధారణము పర్గము పట్టుట ఛత్రధారణము వ్యజన దారణము అద్దము

పట్టుట శరాక్రర్షణ్యము వస్తాంచల అకర్షణములలో కటకాముఖ హస్తాభినయ విశేషము వినియోగము వకున్నది “నృత్తరళ్నావళి - భా - 1పు 124 శ్రీ జమ్ములమడక వః ఇవ్విధంబున బీమనాధుండు త్రిపుర దహనారంబ సంరంభంబున శాతకుంభ రుంభినీఢర కోదండం బుద్దండ చుజాదండ చండిమంబున! గుడుసు పడం దిగిచినం దత్సమాకృష్ట భారంబున భుజంగ ప్పుంగవుండు వేయు పడగలను విషంబు6గ్రక్క దృక్కర్హవదన్వ నాసారంధ్ర సముదీర్ణ సంభవంబయిన యక్కాలకూట విషంబు కృపీటచవ జిహ్వాకలాపంబులు గ్రోయుచు6 దోయధి మధనంబున సంభవించిన వోలాహలంబునుం బోలెం బ్రజ్వరిల్లి సముజ్వ్యల జ్వాలా జాలంబుల6 (బ్రైలోక్స్కంబు నౌక్రమింపం దొణంగినం దెగ యుడిపి, ఖట్వాంగపాణి యుత్తమౌాంగంబు జాడించి గంగాంభ ప్రవాహనిర్ణర నారి పూరంబులు చల్లియు, వామలోచన హిమధాను కిరణ దాతంబులం (ట్రోక్సీంచియు, నమ్మహోవద్రవం బువశమింసంజేసి దుర్గా సహాయుండ్యును వివఛచ్నరాజ ప్రసాదోపలజ్బ సంభావితుండునున్తై విషమ రెక్షంబులయిన '్రిప్పురంబులు వీక్షించి, వెండియు నాది నారాయణునిం బురాణ అరుషనిం మెరుషోత్తము ననాదినిధనుని బాణంబు చేసి యరింబోసి పాశుపతాస్త్ర 'మంత్రకం్బాగ్లా నభిమంత్రించి యాకర్ణాంతంబుగాం దిగిచి ఐలాటేక్షణ జ్యాలా సౌలంబు మునుముట్ట నిగిడించి బిట్టు హుంకరించి యట్టహాసంబు చేసి యేసిన సమ్మహాస్రయి గా 13% అ్థము _ శఈ+విధంబున=ఈ ప్రకారముగు భీమనాధుండు"శ్రీ భీమేశ్వరుడు త్రిపుర న్‌ త్రీపుర=త్రైిపురములము, చహన=కాల్సుట యందలి, ఆరంభజ బంగార వ, సంరంభంబున=వేగిరపాటుతో, శాత చండిముంబున కాంతకుంభ= భజదండం స రతమనెడి, కోదండబబు=విల్లును, ఉద్దండం భయంకరమైన, గం =దండముల వంటి భుజముల, చండిమంబునన్‌=వేడిమిలో, గుడుసుపడన్‌= '్రమగునట్లుగా, తిగిచినన్‌=సారింపగా, తత్‌+సమాకృృష్టిఆయన బాగుగా లాగుట చేళి “శాన శష్పుడుు వేయు=వేయి, పడగలనువ=పడగల నుం?

530 వతుర్భాశ్వాగా. విషంబున్‌=విషమును, క్రక్క న్‌=కక్కగా, దృక్కర్ణ అయిన దృక+కర్ణ=(చెవులే కన్నులుగ గల) పాము యొక్క, వదన=ముఖము నందలి, నాసారంధ్ర=ముక్కువుటములనుండీ: సముదీర్హ=బాగుగా పైకిలేచి, సంభవంబయిన=పుట్టిన ఆ+కాలకూట విషంబ,=ఆ కాలకొటి విషము యొక్క, కృపీటభవజిహ్వ=అగ్ని నాలుకల, కలాపంబులు=సమూహంబులొః క్రోాయుచున్‌=చాచుచు, తోయధి మధనంబున=సముద్రమును చిలుకుట వలనే! సంభవించిన=పుట్టిన, హాలాహలంబునుంబోలె=హాలాహల విషమువలె, ప్రజ్వరిల్లిామతీ సముజ్ఞల=మిక్కిలి ప్రకాశించుచున్న, జ్యాలా=మంటల, జాలంబులక=సమూహములచే! కైలోక్యంబును= మూడు లోకముల మొత్తమును, ఆక్రమింపన్‌=వ్యాపించుటకు తొ ణంగిననో పూనుకొనగా, తెగ=అల్నెత్రాటిని, ఉడిపి= ఆపి ఖట్వాంగవాణి=ఖట్వాంగమను ఆయుధమును ధరించిన శంకరుడు, ఉత్తమాంగంబు=తలను, జాడించి=విదలించి గంగా పూరంబోో గంగ+అంభ =గంగానది నీటి, ప్రవాహజప్రవాహము యొక్క, నిరరవారి పూరంబుల” ఎడతెగని నీటి ధారలు, చల్లియు=చల్లియున్స, వామ ప్రోక్టించియు వామలోచనఎో కన్ను అయిన, హిమధామ=చంద్రుని, కిరణ వ్రాతంబులన్‌=కిరణముల సమూహము" ఫ్రోక్తించియు=చిలుకరించియు, ఆ+మహా+ఉపద్రవంబు=ఆ గొహ ఆపదకు, ఉపశమిిపో జేసి =శాంతింప జేసి దుర్గా సహాయుండును=దుర్తాదేవి సహయముగ కలవాడును, విఘై. భావితుండును విఘ్నరాజ=వినాయక్సుని, ప్రసాద+ఉపలబ్బ= అనుగ్రహమును ప్రాందుటినే! సంభావితుండునున్‌=బాగుగ సత్కరింపబడిన వాడును, ఐ=అయి. విషమ=ఎగుడుద" లక్ష్యంబులు=గురికలవి, ఐన=ఐనటువంటి త్రిపురంబులు= శ్రిపురములను, వీక్రంచాచ వెండియున్‌ = మరియు, ఆదినారాయణునిన న వ్చికి మొదటి వొడే.నీ శ్రీమన్నారాయణుని, పురాణ పురుష్పునిన్‌=ఆద్రి పురుషుడి నటే చ పురుష+ ఉత్తమ పురుషులలో శ్రేష్టుడైనట్టియు, అనాది నిధనుని=చావు వుట్టుకలు లేశట్టివాడగు విష్ణుతో బాణంబు చేసి=బాణముగ చేస్తి అరింబోసి= ఎక్కు పెట్టి, పాపపత+అస్ర=పాపపే. అస్రమును, సమంత్రకంబుగా =మంత్రముతో కూడ, అభిమం తించి=పిలిచి(ఆవాహనీ ద అ కర్ణంతంబుగాన్‌= చెవుల వరకు వచ్చునట్లుగా, తిగిచిసారించి లలాట+ క్షణాన కన్ను నుండి, జ్వాలా జాలంబు=మంటల సమూహము, మునుముట్టనామొద ల నిగిడించి=వ్యాపింపజేసి, బెట్టు= బిగ్గరగా, హుంకరించి=గర్జించి, ఆట్టహాసంబు చీని* 9 నవ్వుటను చేసి, ఎసినన్‌=ప్రయోగింపగా, ఆ+మహాస్త్రంబు=ఆ దివ్వాస్త్రము భావము - ఈవిధముగ శ్రీ భీమేశ్వరుడు త్రిపురాసురులను చంపుటకు ప మేరుపర్యతమును విల్లుగ పూని ఆదిశేషుని వింటినారిగ బిగించి బలము కొథి వ్‌ ను సారించెను ఆ ధాటికి తట్టుకొనలేక్ష శేసుడు తన పడగల నుండి హాలాహల విషమా

శ్రీ భీమేశ్వర పురాః ము 531 పూత్మరించెను ఆ హాలాహం విషము అగ్నిజ్వాలలై ముల్లోకములను చుట్టుముట్టినవి గంగాదరుడైన శంకరుడు తంను విదిలించి గంగా ప్రవాహములతోను ఎడమ కన్నైన చంద్రుని కిరణముల చల్లదనమును వ్రపారమువేసియు ఆ వివాగ్ని కీలను చల్లార్చి మహా 'ప్రమాదమును తప్పించెను ఆ మహాదేవునకు దుర్గాదేవి సహాయముగమున్నది వినాయకుని అనుగ్రహము లభించినది ఎగుడు దిగుడులుగనున్న ర్రిపురములవైపు శంకరుడు తీక్షముగ చూచివాడు పురుషోత్తముడు పురాణ పురుషుడు అనాది నిధముడు అయిన ఆదినారాయణుని బౌణముగ చేసి వింటికి పందించి పాథుషతాస్త్రమును మంత్రపూర్వకముగ ఆవాహన చేసినాడు ఫౌలనేత్రము నుండి అగ్నిజ్బాలలకు మొదలంట పుట్టించినాడు బిగ్గరగ గర్జించి అట్టహాఫము వేసినాడు ఆ కర్దాంతము. లాగి అస్త్రముము ప్రయోగించినాడు అవుడా గొప్ప అస్త్రము స్కీ కరపల్లవంబుల. గఒభి్యయమలగబలించి ప్రజల నితంబ భారముల వ్రాలు మ్కటద్దమ.ల పైం జెరలాడుం జేరలాడి వ్రవణావతంస మంజరులు ముట్టు వలి చన్ను(గవలపైం బాలపొడుం బౌలపాడి నాభిరంధ్రములపై నటన సేయు వేజిఫరములప్పై విహరించు విహరించి వింబాధరములపై విత్తరించు తే నభనకరమ్ముక్త నారాయణాస్ర్రవహ్ని కౌముక్రుని కోమలాంత సంగంబు పగిదిం దెగువ మీఅంగం ద్రిప్పర దైతేయరాజు సదన పద్గాంత భామినీ జనములందు 140 న్యా యి - అథవు వహ్ని ఇభవు=శంకరుని కర=చేతి మండీ ముస్తంవిమువల సప్ప్యాము ైనారాయణుదను అస్త్రము యొక్క వహ్ని=అగ్ని తెగువ ఎజింగే షర్ధ్వ రరసేయింవగా, కాముకుని=రతియందు కోరిక గలవాని కొమల+అంతా తీపు ప ంచిన్మ పంగంబు పగిదిన్‌=రతి వలె, త్రిపుర జనములందు. త్రిపుర=- హెస్పినీ జన మ దైతేయరాజ=రాక్టస నాయకుల, సదన=భనవములందలి, శుద్ధాంత లందు=అంత పుర కాంతలయందు,

కరపల్లవంబులు=చిగురుల వంటి చేతులను, కబళించున్‌=గ్రహించును, కబళించి= గ్రహించి, ప్రబల=మిక్కిలి బలమైన, నితంబ భారములన్‌=బరువైన పిరుదులయందు, వాలున్‌=పడును, చెక్కు+అద్దముల పైన్‌=అద్దముల వంటి బుగ్గలపైన, చెరలాడు=క్రీడించును, చెరలాడి=క్రీడించి, శ్రవణ=చెవులకు, అవతంస మంజరులన్‌=ఆభరణములైన పూగుత్తులను, ముట్ట=అలముకొనును, వలి=గుండ్రని, చన్ను;గవలసైన్‌= చనుజంటల పైన, పాలపాడున్‌=తిరుగును, పాలపాడి=తిరిగి నాభిరంధ్రముల పైన్‌=బాడ్డు బెజ్జముల పైన, నటన+చేయు=నాట్యము చేయును, వేణీభరముల పై=బరువైన కొప్పులపైన, విహరించుతిరుగును, విహరించి= తిరిగి; బింబ+అధరముల పై=దొండపండు వంటి క్రింది పెదవులపైన, బిత్తరించున్‌= ప్రసరించును భావము - శంకరుడు పాశుపతాస్త్రము నావాహన చేసి నారాయణాస్తమును సంధించి సారించి బలముగ విడిచినాడు ఆ నారాయణాస్ర్రము నుండి ప్రబలిన అగ్ని త్రిపురములందలి రాక్షస నాయకుల యొక్క అంత పుర కాంతలపాలిటి మన్మధాగ్నియైనది కాముకుని రాక్షసరతివలె నైనది తొలుత వారి బాహువుల నాక్రమించును పిరుదులపై జఒరగును చెంపలపై చెరలాడును చెవులపై అలముకొనును గుండ్రని చనుజంటలపై తిరుగును బొడ్డులపై నాట్యము చేయును కొప్పులపై విహరించును అధరములపై అతిశయించును విశేషము - అమరు శతకములోని శ్లోకభావమునక్రీ సీసపద్యము అన్యరూప కల్పనము సంస్కృత స్రగ్ధర తెలుగులో సీసపద్య వైశాల్యమును సంతరించుకొన్నది “క్షిపోహస్తావలగ్న ప్రసభ మభిహతో పాద్యదానో2౦ శు కాంతం గృహ్హన్‌ కేశేష్యపాస్త శ్చరణ నిపతితో నేక్షిత సంభ్రమేణ ఆలింగన్యో౭వధూత ప్రిపుర యువతిఖభి సాశ్రునేత్రోత్పలాభి అ కామీవార్హాపరాధ స దహతు దురితం శాంభవో వశళ్ళరాగ్ని” అమ - శ్లో-2 పరమేశ్వరుని బాణాగ్ని మీ పాపములను దహించుగాక ఆ బాణాగ్ని అంతకు కొద్ది ముందుగనే ప్రియురాలికి విప్రియము చేసిన కాముకుని వలె కన్నీరు నిండిన కలువ కన్నులుగల త్రిపుర యువతుల చేతులందు తగుల్కొని విదల్పబడెను చేలాంచలము లను బలాత్కరముగ గ్రహించుచు వారిచే కొట్టబడెను కేశమ్సులను పట్టుకొనుచు చిమ్మబడెను పాదములపై బడినను తొట్రుపాటుతో వారు చూడలేదు కౌగిలింపగా వారు బాణాగ్నిని తిరస్కరించిరి అలంకారము - ఉపమ, సమము

కం॥ లోహమయ దైత్య నగరీ గేహంబులు హరశరాగ్ని కీలాజ్యాలా దాహమున6 గరంగి మూండుస మూహములై పెద్ద పెద్ద ముద్దలు నయ్యెన్‌ 141 అర్ధము - హర=శంకరుని, శర+అగ్ని క్రీలా=బాణము నుండి వెలువడిన అగ్ని శిఖల యొక్క, జ్యాలాజమంటల, దాహమునన్‌=దహనము చేత, లోహమయ=ఇనుము మొదలైన లోహములతో నిండిన, దైత్యనగరీ=రాక్ష్సనుల యొక్క త్రిపురములందలి, గేహంబులు=భవనములు, కర(గి=ద్రవముగనై:, మూడు నమూహములై=మూడు గుంపులై, పెద్ద పెద్ద=పెద్ద పెద్దవైన, ముద్దలున్‌+అయ్యెన్‌= ముద్దలుగనైనవి భావము - పరమేశ్వరుని బాణాగ్ని జ్వాలల దాహముచేత లోహమయములైన త్రిపురములందలి ఇండ్లన్నియు కరిగి మూడు పెద్దపెద్ద ముద్దలుగ అయ్యెను వ॥ అంత 142 సీ॥ భస్మరేణువులయ్యె. బ్రాకార గోపుర ప్రాసాద కుట్టిమ ప్రాంగణములు మసి బూడిదయ్యె నిర్మల కేలి దీర్తికా కమలినీ కహార క్రైరవములు దగ్ధమయ్యెను సమస్త ్రోస్త మహాస భాభ్యంతరాంత పురాంగణములు ధూళయ్యె మారుతోద్దూత ప్రష్పపరాగ వాసనాదిశలగు వనచయములు శే కాలకంర భుజాదండ గర్భభార కుండలీకృత్ర మెరు కోదండ పరిధి వలయ నిష్ట్యూత క్రెటభధ్వంసి బాణ దహన సంధానమునం బురత్రయమునందు 143 అర్ధము - కాల సంధానమున కాలకంర=శంకరుని, భుజాదండ=దండము వంటి చేతి, గర్భభార=లోపలి శ్తక్తిచేత, కుండలీకృత=గుండ్రమగునట్లు చేయబడిన, మేరుకోదండ= మేరు పర్వతమను చాపము యొక్క, పరిధి వలయజ=గుండ్రని కాంతి వలయము నుండీ,

534 చతుర్భాశ్వానము నిష్ట్యూత=బయల్వెడలిన కైటభ ధ్యంపి=కైటభుడను రాక్షసుని వంపిన శ్రిమన్నారాయణుడనెడీ! బాణ=బాణము నందలి, దహన=అగ్నిని సందానమువన్‌=కూర్చుట చేత పురత్రయము నందు=త్రిపురములయందు ప్రాకార ప్రాంగణములు ప్రాకార=వ్రహరీగోడయ, గోపుర=నగరపు వాకిళ్ళు. ప్రాసాద శ భవనములు, కుట్టిమ= అరుగులు ప్రాంగణములు=ముంగిళ్ళువు భస్మరేణువులు అయ్యెన్‌=బూడిద యందలి రేణువులైనవి నిర్మల క్రైరవములు నిర్మల=తెల్లని కేలిదీర్ధికా=విలం రసఘ్సలలోని, కమలినో పద్మములు, కహ్ల్హార=సౌగంధికములు, కైరవములు=తెల్లకలువలు బు9 బూడిదయెెో* నల్లని బూడిదగనైనవి, సమస్త అంగణములు సమస్త=సక్రంవ్సైన ప్రశస్త =శ్రేష్టమైన మహా=గొప అ య [౮ మే జి సభా=సభా భవనములు, అభ్యంతర=ల్రోపలి వందిరమం అంత పుర౭రాణివ” మందిరములు, అంగణములు=ముంగిళ్ళు దరగ్ధమయె సు=కాలివాయెను న లోని మారుత దిశంగు మారుత=గాలిత్రో, బద్దుత=చిమ్మబడ్‌న పుష్పపరాగా హా పుప్పాడి యొక్క వాసనాజసష్కువాస్తశ్పుత్తో కూడి దికట+ఆగు=దిక్కులు కలవికై వనచయవమ జు పవన చమూహః యులు=ఉద్యాపవన సమూహములు దూళి+అయె_స్‌=దుమ్మైనవి ద్ద ్‌ ఠి భావము - శంకరుడు త్రిపురములపై నారాయణా ష్త్రము ము వ్రయోగించను ఆఖురములలోని సర్వమును నాశము జ్పోనద్రి ప్రహరీ గోడలు వాకిళ్ళు బవనమ అరు ల క ఠా రా గం వన గులు ముంగిళ్ళు బూడిద కుప్పలైనవి వలా సరస్ఫులలోన పద వనములు బౌ లు ములు క్ల / ము శ కెల్ల కలువ వనములు “జిని బూడిదయైనవి గొప్పు గొప్ప సభాభవ్ని యు అంతర మందిరములు రాణివాస మందిరములు మాడివోయ్టవవి ఉదాన వనముల కాలిపోయి దుమ్మైనవి కం॥ పాలెక్షణాస్త్ర వహ్ని జ్వాలా జాలముల నసుర వర నగరంబుల్‌ కాలిన నప్పుడు కాలక కాలాంతక లింగ వెంకటి కడునొప్పారెన్‌్‌ ఉాతమైన అర్థము. - పాలేక్ష జాలములు ఫాలేక్షఇ=శంకరుని, అస్ర=మంఠీప' ష్య వ హములదేల బాణము యొక్క, వహ్ని జ్వాలాజాలములన్‌=నిప్తు మంటల సమూ ుకాగొ అసురవర=రాక్షస శ్రేష్టుల యొక్క, నగరంబుల్‌=నగరములు కాలినన్‌ాచహ

అప వట ల _ రంగ్‌ దు=ఆ సమయమున. కాల+అంతకామృత్యువునకు మృత్యువైన శంకర 0 ఇవి గటం న ము=లింగమూర్రి ఒకటి= కటి కాలక=దహనము కాకుండ, కడున్‌+ఒప్పారెన్‌=మిక్కిలిగ ప్రకానించెన్ను అగి భావవం - ముక్కంటి ప్రయోగించిన నవారాయణాన్రము నుండి వెలువడిన లి జ్వాలల మూహమం చేత రాక్షస గ్రేష్టుల త్రిపురములు దహనమైన, కాలాంతకుని లింగరూప* ౦గరూపవెెంటి మాత్రము దహనము కాలేదు మీదు మిక్సిలి అతిశయముగ న్న ఈ ॥ సేటు 4 శ విశేషన్ను జా అలంకారము ల అతద్గుణము || ఆది లింగోదృవము నాంటి యవవు చంగి నింగి మో ౦గి మోచిన యా శంబు లింగమూర్తి ఖ అముశర వహ్నిష్పరముల6 బ్రేల్చునపుడు నగ్నిసెగదాంక కేమియు నడలకుండె 145 అభవర నము - _దిలింగి=మొదటి లింగమూర్తి యొక్క: ఉద్భవము నాంటి=పుట్టినప్పటి: శ౦క్రగ్చున్సి 9కర్షని బవ్రుగి=వలె నింగి= ఆకాశము, మోచివ=అంటిన? ఆ+శంభు=అ పరమ టి గీమూర్తి=లింగాకారము భిమ=భయంకరమైన, వర=గ్రేష్టమైను వహ్ని=అగ్ని సగజ వ్య లా ఏ ప్రేల్చుక+అపుడు=కాల్చివేయునపుడు అగ్ని=ఆ నిప్పు యొక్క: చవి . ఆ తౌంరక=అఎట5 ఎమియు స్‌=ఏ మాత్రమును? అడలక+టండెన్‌= అంపకండైన్న ఫొవవ _ మటలు వము - ఆదిలింగమూర్తివలె ఆ కాలాంతక లింగము చాల పెద్దది భయంకరమైన ఏమాత్రము కాల్చివెసినవుడు ఆ కాలాంతక లింగమునకు మంటల సగ వశ సోకలేదు చెక్కు చెదరలేదు షము - ఆదిలింగోదృవము - లింగపురాణము 17వ అధ్యాయమున కలదు దష విప ళో పా వల ఐవ్యవులు మాయామోహికులై ఆదిక్య విషయమై తగవులాడుకొనినపుడు కళమ్తూజనాయ జ్యోతిర్లింగమావిర్శవించెను అది దశయోజన విన్తీర్శము, చు యతమునై యుండెను ॥ అస్న క రావ్ర్య్య సమర్పితంబులగు లీలారాను కల్పదుమ అస వ్‌ వంజ్బుల్‌ కసుగందవయ్యె విలసత్సాటీర గరచనొ ఘున క్‌ ( అృణాలేపన పంకిలాకలనమైై గుంఫించె నారాయణా అసస. ఈ మిల థా టం దంరాక్‌ ఆతయరాటా(యమికిన్‌ 146

536 చతుర్చాశ్యాలా అర్ధము. - నారా లింగమునకున్‌ నారాయణా స్త=నారాయణాస్రము యొక్క? సముజ్బంభణ=మిక్కిలి వ్యాప్తి చేత, దైతేయరాట్‌=రాక్తస నాయకుల, స్వామికిన్‌=దై వమగుః భీమలింగమునకున్‌=శ్రీ భీమేశ్వర లింగమునకు, అసురాదీ$=రాక్షవు వాయకులబేతేః సమర్ప్సితంబులగు=బాగుగా అర్పింపబడిశవైన, లీలా ప్రసవంబుల్‌ లీల+ఆరామ* ఉద్యానవనములందలి, కల్పద్రుమ=కల్పవృక్షముల యొక్క, ప్రసవంబుల్‌=పూవులు కసుగందవయ్యెన్‌=వాడిపోలేదు. విలసత్‌ కలవమై విలసత్‌=వన్నెయైన పొటీరో చందనము, గోరోచనాజగోరోజనము, ఘుసృణ=కుంకుమల, ఆలేపన=పూతల పంకీలో బురదచేత, ఆకలన=అవగాహనము మైన్‌=శరీరమునందు, గుంఫించెన్‌=కూర్చెను భావము - నారాయణాస్తము యొక్క ప్రతాపమునక్రు రాక్రసనాయకుల ఇష్టద్రేవమైనే కాలాంతక లింగము చెక్కు చెదరలేదు రాక్సన నాయకులు అ శివలింగమునకి ఉద్యానవనములోని కల్చవృక్షము యొక్క పూలతొ అలంకరించిరి ఆ పూల వసివాడలేదు వన్నెయైన చందనము గోరోజనము కుంకుమల మిశ్రమును తడిపి శివలింగము పై పూలే పూసిరి అదియు సువాసనా భరితమై ప్రకాశించుచు న్నదేకాని కసుగందలేదు వ॥_ ఇవ్విధంబున నున్నంజూచి భీమేశ్వరుండు బుక్సామ యజురధర్వణ వేద పారాయణ తురంగకంబును, రవి శశాంక రధాంగకంబును కమలబవ సారథికంబునో నగు విశ్వరధంబెక్సి బుజంగమరాజ శింజినీకంజయిన కాంచన ధరలలో ధనుర్ధండంజును బుండరీకాక హొంచి ద్‌ ౪వ బౌాిింబజున్న ను క దహం విజయలక్ష్మియరి గ్రహించి. విశాంవస్త మెను దించి పృరత్రయంజుల జాన టగాంచి ఎశ్వావసుప్రధాన నానాగందర్వ జేగీయమాన ధానుండై ప్రమోదాతి శయంబున 147 భమ అర్ధము - ఈ+విధంబుసన్‌+ఉన్నన్‌=ఈ రీత్రిగ ఉండగా, చూచ! శ్వరుడు= ఫ్‌+ ల క శ్రే భీమనాధుడు, బుక్సా తురంగకంబును, బుక+సామాయగ అధ సణ +వేద=బుగ్వేదము, సామవేదము, యజుర్వేదము, అధర్వణ వేదనా పారాయణ= 05 ణి జారకుండగ కట్టఒడిన, తురంగకంబును=గృజ్జములుగ కలది, రవిశశే”్‌ డు సూర్యుడు, చంద్రుడును, రదాంగకంబును=రధచక్రములుగ కలది; కమలభవ=బ్రహేీ సారధికంబునున్‌= చోదకుడుగ కలది, అగు=అయిన, విశ్వరధంబు=భూమి అవెడీ రధమును ఎక్ష్మి = అధిరోహించి, భుజంగమ రాజ=నాగరాజైవ శేషుడు, శింజీనీకంబు త అల్లెత్రాడుగ గలదియైన, కాంచన ధరాధర=మేరుపర్వతమనెడి, ధనుస్‌+దండంబున దండము వంటి చాపమును, పుండరీకాక్ష= విష్ణువనెడి, బాణంబును= బాదు సంధించి=మోపి, పురత్రయంబుల=త్రిప్టరములను, దహించి=కాల్తివేసి విజయలక్కీ

ఆ శాల న్వెల అరాణము గెలుపు అను సంపదను పరిగ్రహించి=చేపట్టి, విశ్వా అవధానుండై విశ్వావసు విశ్వావసుడు, ప్రధాన=మొదలైవ నావా=అనేకులైన గంధర్వ=గంధర్వులచే, జేగీయమాన=మిక్కిలిగ కొనియాడబడిన భుజ+అవధామండై=బుజముల యొక్క కర్మ కలవాడై: ప్రమోదజమిక్కిలి సంతోషము యొక్క అతిశయంబున=విరివిచే భావము - శ్రీ భీమేశ్వరుడు భూమినే రధముగ చేసికొనెను బుక్సామ యజురధర్వణ వేదములు గృజ్జములు సూర్యచంద్రులు రధచక్రములు బ్రహ్మదేవుడు రధసారధి మేరు పర్వతము విల్లు ఆదిశేషుడు వింటినారి. శ్రీ మహావిష్ణువు బాణము నైరి శంకరుడు నారాయణాస్తమును సంధించి సారించి ప్రయోగించినాడు త్రిపురములను నాశము చేసినాడు విజయమును పొందినాడు. విశ్వావసుడు మొదలైన గంధర్వులు శంకరుని కీర్తించినారు శేంకరుడు మిక్కిలి సంతపంచినాడు శ. ఆడెందాండవ మారృటీ పటహ లీలాటోప విస్ఫూర్జిత క్రీడాడంబర ముల్లసిల్ల గరళగ్రీవుండు జూటాటవీ శోడాఘాటకరోటి కోటర కుటీ కోటీలురత్సింధు వీ చీడోలా పటలీ పరిస్సుటతర స్ఫీత ధ్యని ప్రొఢిమన్‌ 148 పట అర్థమ్సు _ గరళగ్రీవుండు=విషకంరుడైన శివుడు జూటి ప్రొఢిమన్‌ ప భమ అటవీ=అడవి యొక్క క్రీడాలోపలి భాగమునందు ౫7 దల క్‌ ందల్సి, కరోటి=మాఫవ కపాలములవెడి, కోటర=(వెట్టు) కొట్టలవలె వ పం కరంగమ్తు టీ=అంచుల ముండి, లురత్‌=పార్లుచున్న, సింధుూగంగ శం దాం ఏరిన స్ప పం డోలా=పోయెలల, పటలీ=సమూహముతో న మోగు తన క ధ్వని ప్రఢిమకోమైోత యొ గాంభీరృములో క్రజగర్త శముల, కీరా అడం లీలా+ఆటోప=విలానమైన వారుగా ఎ కజకలుగగా, అండవమ్న =“ పీ ద యందలి బెద్భత్యము, ఉలి లె ఆడెన్‌=తాండవ సృత్యము చేసెను అకవిలనుల - వుడు మహాతాండవము చేయుచుండెను శరము ప దా బర మెకతోనున గ్‌ అ తాండవ వేగమునకు అటు నిటు కొట్టుకొను ఖ్‌ గిరి ఆ కలము పాల మాలికలు కదలుచు ధ్యనించుచుండెను ఆ గంగా బలము సై మైతలత్రో ధ్యనించు చుండెను ప్రమధులు బిగ్గరగ వాయించు ౯౨ 2 లు. అడం రాయ రం ఇబాదుభుండెను

538 చతుర్భాశ్వులన. వేషము - ఘాట కరోటి కోటర కుటీ” - అను సమాసము శ్రీనాధున కాశ్రయమిచ్చినే 'పెద కోమటి వేమారెడ్డి రచించిన సాహిత్య చింతామణి లోని ఈ శైకము వందుండుటి గమనార్ధ్హము “ ఆటోపాయ నటన్మహనట జటాసంఘాట శృంగాటక క్రీడాఘాట కరోటి కోటర కుటీ వాచాట వీచీ షుటా అస్తుస్వస్తటినీ విశంకిట తటీ వాటీ కవాటీ భవ ల్లాటీ కోటి లలాట పాటల సటా పాటల్య పాటచ్చరీ ఇది గంగాస్తుతి ఇందు పూర్వార్ధమున శివతాండవ ప్రసక్తి కలదు గంగొ నది, అటోపముతో నటించుచున్న మహానటుని జటల సమూహము అను చుతుష్పదము యొక తలమున ప్రతిబంధకమైన కపాలము యొక్క కోటరము అనెడి కుటిరముశందు మోగుచోగి కెరటముల సముదాయము కలది - అని శ్లోక తాత్పర్యము వ॥ ఇట్లు త్రిప్పర విజయానంతరంబునం కృతాంత దవనుండు వెండియు 14 ఉనకా? అనంతరంబునన్‌=తరువాత, కృతాంత దమనుండు=యముని బాధిందినవాడైన శేంక” ' వెండియు=మరియు ల జన ఫావము - ఈవిధముగ కాలాంతక్కుడైన శంకరుడు త్రిపురములము శాశేము తరువాత ఇంకను చ న్న ॥_ డమరుక డిండిము ప్రకట రంకృతియుం గరినాట్టహన వి భ్రమమును దాండవారభటి పాటవముం పుటియిల్ల మాతృకా సముదయ బూత వైరవ పిశాచ నిశాచర డాకినీ గణ 160 ప్రమద సమూహముల్‌ పొగడ బర్గుడు సంతసమందె నెంతయా్‌ ను అర్హము - ండీ డగ డమరుక రంకృథియుక్‌ డమరుక=డమరువు యొక్క ద గట్టీ రాయడి గిరి ప ణ్‌ అను వాద్య విశేషము యొక్క ప్రకట=బయల్వెడలివ రంకృతియో మున తయు, = క ద్‌ పొటి సామర్థ్యము, ఘటియిల్ల=కలుగగా, మాతృకా సమూహముల్‌ మాత్సక పశాచములో మాతృకల యొక్క సమూహము, భూత=భూతములు, భైరవ=బైరవులః పిశాచ ఫాములో నిశాచర=రాక్షసుల, డాకినీ=గాలి దయ్యణమ్వ్పల గలజపటంలటలటు ప్రమధ సమూ

శ్రీ భీమేశ్వర పుర ణము 539 ప్రమధ గణములు పొగిడ=స్తుతింపగా భర్గుండు=(పావులనే వెదించువాడైన) శంకరుడు, ఎంతయంన్‌=మిక్కిలిగ, ఎంతపము+అందెసఏ= పంతొషించెము బావము - శంకరుడు అట్లహసము చేసను తాండవము చేసెను డమరుకము డిండిమములు మైగినవ అన్నింటి వలన భీకర నినాదములు పుట్టినవి సప్రమాతృకలతో పాటు భూతములు బైరవుంి రాక్షసులు గారిదయ్యములు ప్రమధ గణములు శంకరుని వాగడిరి భర్గుడైన శివుడు సంతొషించెను వ॥ అనంతరం బా యంచికా వల్లభుండు జాంజబూనద శైల కోదండం బెక్కుడించి యధాస్థానంఒన నునిచి నారియగు పాపజేనిని విశ్వంభరాభరణంబునకు నియోగించి క్షీరాంభోరాశ్‌ తూణిరంబున వైకుంఠ బాణంబు చేర్చి వేల్పుల వీడ్కొలిపి బ్రహ్మను సత్యలోకంఒున కనిచి వేదంబులం దన నిట్టూర్పు గాడ్పులలోనం గలిపి చంద్ర సౌర్చులం గాలంబు గడఎ నియోగించి కృతకృత్వుండై త్రిప్లుర దైతేయుల కులదైవతంఒయిన యద్దివృలింగింబును పందబ్రహ్మ పంచాక్షరి పంచతత్త్య పంచభూతవంయంజగుటంజేసి వంచబజండంజంలుగా బండించి కృష్ణవేణీ వమహాతిరంజున ధరణాలకోటయను గ్రావంఒంన నమనేశ్వరుని చేతం పైతిష్టితంపగుటంజేసి యవర లింగంబుకా6 బ్రసిద్ధంటైన యమరారామంబును గౌతమీ తెరంజున దక్తిణ రూలంబున గుణప్పూడియను గ్రామంజున సోముని చేత అతెప్టితంఒు సేయంబడుటంజెం సొమలింగంఒన ఒఖ్బాతంబైన సోమారామంబజును అన్యా ననను గ్రొావంంబున శ్రిరావచంద్రనిచే. బలిప్పితంబరుటందెని చాళుక రమినాం టైస్‌ద్దంబైన శ్రీరారామంబును జాళుకృవంకే రాజదానిం గ చేతంట్రతష బఛావముంబున. గించూరరత్నంబైన కుమార స్వాటం షితంజఒగుటంచేసి కువూర భీమలింగింఒన బ్రహ్బాతంజఒ కొంవిన _మౌరామంబును వెందలి మామయగిు దక్షప్రజావతి యంనికి వట్టెన ల వముంజగ్యట దక్షారామంబున శివసన్నిదానంటై దానుండునట్టుగా చ్చీ నం. బోగమోక్ష ప్రదంబులైన పంచారామంజులను బ్రతిష్షనొందించి తానును విలోకనచా్‌ మున్నిటి తటంబున విశుద్ధ సృటిక సంకాశంజును ద్రిదశలోక బామినీ లింగంబు స ుళుచ్చాచ్ళ జ్యోత్స్నాఖిషేక యుక్త యుక్తాంగంబగు శ్రీ భీమేశ్వర వ్రాసినంట న్‌ దదివసించె నిది త్రిప్తర విజయోపాజ్యానంబు దీని వినినను ఒరించిన గరు చేసిన బోధించిన వారికి సకలపాతక నివర్తనంబై చుక్తి ముక్తులు సకల కళ్యాణకరంబఒనిన విని 151

540 చతుర్భాశ్వాసము అర్ధము - అనంతరంబు=ఆ తరువాత, ఆ=ఆ, అంబికావల్లభుండు=పా ర్వతీదేవి

యొక్క భర్తయైన శంకరుడు, జాంబూనదశైల=బంగారు పర్వతము (మేరువు) అను: కోదండంబు=విల్లును, ఎక్కుడించి=నారిని తొలగించి, యధాస్థానంబునన్‌= పూర్వమున్నచోటి! ఉనిచి= ఉంచి, నారియగు= అల్లెత్రాడైన, పాపటేనిని=నాగనాయకుని (ఆదిశేషుని) విశ్వంభరా=భూమిని, భరణంబునకు=మైోయుటక్సు, నియోగించి=పంపి, క్రీర+అంభోరా8* పాలసముద్రమను, తూణీరంబునన్‌=అమ్ములపాదిలో, వైకుంర= శ్రీమహావిష్టావనుః బాణంబు=బాణమును, చేర్చి=పెట్టి, వేల్చులన్‌=దేవతలను, వీడ్కాలిపి=పంపించి, బ్రహ్మను* బ్రహ్మదేవుని, సత్యలోకంబునకు=బ్రహ్మలోకమునకు, అనిచి=పంపించి, వేదంబులన్‌* వేదములను, తన=తనయొక్క, నిట్టూర్చు గాడ్పులలోనన్‌=నిశ్వాన వాయువులలోః కలిపి=లీనముచేసి, చంద్ర సూర్యులన్‌=*చంద్రుని సూర్యుని, కాలంబున్‌+కడపన్‌=కాలమును త్రిప్పుటకై, నియోగించి=పంపి, కృతకృత్యుండై=చేయబడిన పనికలవాడై, త్రిపుర దైతేయులో త్రిపురాసురుల, కులదై వతంబు+అయిన =క్రులదై వమైన, ఆ+దివ్యలింగంబును=అ కాలాంతేకీ లింగమును, పంచబ్రహ్మ=పంచబ్రహ్మ మంత్రమయము, పంచాక్షరీ=పంచాక్షరీ మంటీ మయము, పంచతత్త్వ=పంచతత్తమయమృ, పంచభూతమయంబు=పంచభూతముల మయము, అగుటంజేసి=అగుటవలన, పంచఖండంబులుగా=ఐదు భాగములుగ ఖండించి=భాగించి, కృష్ణవేణీ=కృష్ణానది యొక్క, మవాోతీరంబున=గొప్పతటము నందు ధరణాలకోట+అను=ధరణాల కోట అనెడి గ్రామంబునన్‌=పల్లెయందు, అమరేశ్వరుని చేతన్‌= దేవేంద్రునిచేత, ప్రతిష్టితంబు+అగుటంజేసి= ప్రతిష్టింపబడుటచే, అమరలింగంబొ నాన్‌= అమరేశ్వరలింగమని, పసిద్ధంబై న=వ్రఖ్యాతిపొందిన, అమరారామంబునే అమరారామ మును, గౌతమీ తీరంబున=గౌత్రమ్సీ (గోదావరి) వది యొడ్డు సందలి, దక్తీణ కూలంబున=దక్షిణపు ఒడ్డున, గుణపూడి యను గ్రామంబునన్‌=గుణపూడి అను పల్లెలో సోముని చేతన్‌=చంద్రుని చేత, ప్రతిష్టితంబు=స్థపితము, చేయంబడుటంటేసి= చేయబడు చేత, సోమలింగంబు+అనన్‌= సోమేశ్వర లింగమని, వ్రజ్యాతంబు+ఐన=ప్రసిద్ధిని ప్రాందినః సోవారామంబును=సోవూరావమ మనియు, పాలకోటయను=పాలకోట అనేడీ? గామంబునన్‌=ఊరిలో, శ్రీరామచంద్రుని చే=శ్రీరామచంద్రుని చేత, ప్రతిష్టితంబోే అగుటంజేని =స్థాపింప బడుట చేత, రామలింగంబునా క=రావేశ్వర లింగమని? ప్రసిద్ధంబైన=ప్రసిద్ధిని పొందిన, క్రీరారామంబును=క్షీరారామమనియు, చాళుక్యవంశ= బౌ ళుక్య వంశపు రాజుల, రాజధానియగు=రాజధానియైన, చాళ్ళుక్య భీమవర వామ=చాళోకీకీ భీమవరమను పేరుగల, గ్రామంబునన్‌= ఉోరియందు, కుమారరత్నంబైన=కుమార శ్రేష్టుడెన కుమారస్వామి చేతన్‌=కుమారస్వామిచేత, ప్రతిష్టితంబు+అగుటంజేసి=స్తాపింపబడుల చీ

జు ఆశల ఆబరాణము బత! కుమార భీమలింగంబు+అనవ్‌=కుమార భీమలింగమని, ప్రఖ్యాతంబున్‌+ఒందిన=ప్రసిద్ధిని పొందిన, భీమారామంబును= భీమారామమును, మొదలిమామయగు=మొదటిమామయైన, దక్షప్రజాపతి=దక్షప్రజాపతికి ఉనికిపట్టు+ఐనా ఆస్థానమైన, ఆరామంబు+అగుట= ఉద్యానవన మగుటచేత, దక్షారామంబున=దక్షారామ నగరమున శివసన్నిధానంబై=నివుని ఆశ్రయించి, తాన్‌=తాన్సు (క్రాలాంతకుని ఐదవ భాగము), ఉండునట్లుగా=నెలవుండునట్లుగను, ఈ ప్రకారంబువ= ఈ విధముగ భోగమోక్షజవైభోగమును ముక్తిని, ప్రదంబులు+ఐన= ఇచ్చునవైన, పం చారామంబులను=పంచారామములుగ ప్రతిష్టన్‌+ఒందించి=స్థాపింపజేసి, తానును= తానుకూడ దక్షావాటంబున=దక్షారామమున, మున్నీటి తటంబున=సముద్రపు ఒడ్డున, విశద్ధంమిక్కిలి శుభ్రమైన సృటికజతెల్లని స్ఫటికమణితో, సంకాశంబునున్‌=సమానముగ ప్రకాశించునదియు త్రిదశలోకజదేవలోకమునందలి, భామినీ=స్రీల, విలోకన చ్భాయా=చూపుల పంక్తి అన్సెడ్ష గుళుచ్చ=పూగుత్తుల, అచ్చజ=తెల్లని, జ్యోత్స్నా=వెన్నెల యొక్క, అభిషేక= అభిపేకముత్రో యుక్త =క్రూడిన యుక్త=తగివట్తి, అంగంబు+అగు=శరీరము కలదైన, శ్రీ భీమేశ్వర లింగంబు నందు=శ్రీ భీమనాద లింగరూపము వందు, అధివసించెన్‌=నివుంచెము; ది=ఇద్ది, ప్రిప్పుర్ర విజయ=త్రిపురములమ జయించుట అనెడి ఉపాఖ్యానంబు=అవాంతర కధ, దీనిజత్ర కదను వినినమన్‌=విన్నను, పరించిన=వదివివమ,; బ్రాసనన్‌=రచించినను, ప్రశ్నచేస్విళ చర్చించికను బోధించిన=చెప్పిన, వారికిన=అటువంటివారికి, సకల వాకల్పుగ్సవ్పు, కళ్యాణకరంబు=అన్ని శుభములను కూర్చునట్టిది? అనినవిని=అని చెప్పగావిన్సి అంశషున _ తరువాత శంకరుడు మేరుపర్వతమము ఏల్గు సంది అరిలాడ భరించుట డు మేరుపర్వతమును యధాస్థానమున పెట్టినా ముదము అను ఆ వంపినాడు శారాయణుడమ అన్తమును పొలశము[ న _య్ములపొదిలోన్సక్షి జేర్చినాడు దేవతలను వారివారి నివాసములకు పంపినాడు బ్రహ్మదేవుని ర మేనకు పంపినాడు వేదములను తన నిట్టూర్పు గాలులలో కలిపినాడు సూ ధ్ర లింగము వ కాలగమనమునకు పంపినాడు త్రిపురాసురుల కులదైవమైన తోను కూడన పంచాక్షరీ మంత్రములతోను పంచతత్త్య పంచెభా గమను గవంద్రుడు గనుక దానిని ఐదు భాగములుగ విభజించినాడు అందా ల అవ్య కృష్ణానదీ తీరమున ధరణికోటయను గ్రామమున ప్రతిష్టీంచినా య [ర లింగం అ గాటట.ంగాముముగ పొాదనందినవి మరొక భాగము

క42 చతుర్జాశ్వాసము గోదావరీనది దక్షిణ తీరమున గుణపూడి అను గ్రామమున చంద్రుడు స్టాపించినాడు ఆ లింగము సోమేశ్వర లింగముగ ఆ గ్రామము సోమారామముగ ప్రసిద్దిని పొందినవి మరొక భాగమును పాలకోట యను గ్రామమున శ్రీరాముడు ప్రతిష్టించినాడు ఆ లింగము రామలింగముగ, ఆ గ్రామము క్షీరారామముగ ప్రఖ్యాతి పొందినవి మరొక భాగమును చాళుక్మ భీమవరమను గ్రామమున కుమారస్వామి స్టాపించినాడు ఆ లింగము కుమార భీమలింగమని ఆ గ్రామము భీమారామమని ప్రసిద్ధి పొందినవి ఇక ఐదవ భాగము - తెల్లని సృటికమణితో సమానమైన కాంతి కలది, దేవ కాంతల చూపుల వరుసలనెడి పూగుత్తుల తెల్లని వెన్నెలలచే అభిషేకము చేయబడిన శరీరము కలదైన శ్రీభీమేశ్వర లింగమును చేరెను ఈ విధముగ భోగమోక్షములను ప్రసాదించు పంచారామములు వెలసినవి ఇది త్రిపుర విజయమనెడి ఉపకధ ఈ కదను విన్నను చదివినను వ్రాసినను, చెప్పినను, చర్చించినను సకల పాతక నివారణమగును సకల శుభములు సమకూరును అని వసిష్ట మహర్షి చెప్పగా విని- విశేషము - ఈ శివ మాహాత్మ్య ప్రకటన వృత్తాంతమునకు త్రివుర విజయము అను ఉపాఖ్యానమని నామకరణము చేస ఫలశ్రుతి చెప్పుట వలవ ఈ వృత్తాంత ప్రాదాన్యము వెల్లడి చేసినట్లయినది ఉ॥ అప్పుడు సప్రదివ్వ మును లంచిత బక్తి రసప్రయుక్తులై చప్పట తాళముల్మౌారయ సంస్తుతి పూర్వముగాంగ నాడంచున్‌ ముప్పిరి గొన్న మోదమున (మైక్కుచ. వ్వైం ఒంలకాంకురావళులొ కుప్పలంగా చజించిరి యకుంరిత బావన బచీవులింగమున్‌ 152 అర్ధము - అప్పుడు=అ సమయమున పప్త=ఎడుగురై దివ్వ్యమునులు=దివ్వులైన బుషులు అంచిత=బఒప్పిన, భక్తిరస=భక్తిభావముతో, ప్రయుక్తులై= మిక్కిలిగ కూడియున్న వారై, అకుంరిత=మొక్కపోని భావనన్‌=భావముతో, చప్పట తాళముల్‌=లయబద్ధముగ చప్పట్లు కొట్టుచు, సంస్తుతి పూర్వము గాంగన్‌=స్తుతిపూర్వకముగ, ఆడుచుక్‌=నాట్యము చేయుచు, ముప్పిరిగొన్నజమూడు పేటలుగ అల్లుకొన్న మోదమున=సంతోషముతో, మొక్కు చు=నమస్కరించుచు, మైఫ్‌=శరీరము నందు, పులక+అంకుర=గగుర్పాటు మొలకల, ఆవళుల్‌==సమూహములు, కుప్పలుగా=మిక్కి లికాగా, భీమలింగమున్‌=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని; భజించిరి= సేవించిరి భావము - ఆ సమయమున దివ్యమునులైన సప్తర్నులు లయబద్ధముగా చప్పట్లు కొట్టుచు ఎకాగ్రమైన భక్తిభావముతో శ్రీ భీమనాధుని స్తుతించుచు నాట్యము చేసిరి సంతోషము మూడురెట్లు కాగా వారి శరీరములు పులకరించినవి ఆ స్వామికి మొక్కుచు సేవించిరి

త సేమ్య పురాణము 543 స్స్‌ ఆ ఇండ పంచకం బాబండలాదిక విజుధమండల నిషేనితము వంద్ర చూర్దాండ శతకోటి మహనీయ తేజంజు కుండలి గ్రామణి కుండలంబు పండరీకఠత్వక్రకాండాతిమండిత కటి మండలము శ్రీఖండ ఘటిత పాండ్తు బ్రహ్మకపాల సంపుటము బ్ర శ హ్మాండ కోటి స్ఫుర దమృతపిండ మభ మ్రద్వయ మాద్యం బనాదినిధన మషప్రమేయం బజయ్యంబు నప్రధృష్య వభిల వేడ్రాంత వేద్య మత్యంత భక్తి ఇావనాయుక్తి గలవారి పాలి సురఖి 153 ఐదులిం్‌* = ఆఖండ నిషేవితము ఆ+ఖండ పంచకమ.=అవిభణింపబడిన సమూపాి మొత్తము ఆఖఎడల=ఇంద్రుడు ఆదిక=మొదలైన విబుధ మం ల సూర్యు ముచే శషవతము=కొలువబడినది వంద్ర తేజంబు చంద్ర మార్తాండ . కలలోన యొక్క శతకోటి కూరుకోట్లు మహనీయ=గొప్ప తేజంబు=కాంతి వంటి కాం = కుండలి గ్రామ్రణి=సర్చ శ్రేషుడగు ఆదిశేషుడు కుండలంబు=కర్ణాభరణముగ కలది అతి= పుం మడ్రలంబు వుండరీక=పులి యొక్క, త్వక+ప్రకాండ=శ్రేష్టమగు తోలుతో వవుక్కిలిగ మండ్రిత= అలంకరింపబడిన, కటిమండలము=వడుము ప్రదేశము కలది శ్రేఖండ సంవుటము. శ్రీఖఎడ=చందనముతో, షుటిత=కూర్చబడిన పాండుర=తెలుపు మించిన పచ్చను బ్రహ్మకపాల= బ్రహ్మయొక్క పుట్టి, నంపుటము=అర్ధచంద్రాకారమగు భిక్షాపాత్ర కలది బ్రహ్మా పిండము బ్రహ్మాండకోటి=బ్రహ్మాండ సమూహము వలె న్య్భురత్‌= ప్రకాశిం్వ్స అమృతపిండము= అమృతాకారమైనది, అభవము=పుట్టుకలేనిది అద్వయము=ఎకైకమైనది, అద్యంబు=మొదటిది, అనాది నిధనము=ఆద్యంతములు లేనిది, అప్రమేయంబు=యదార్ధముగ శఆెజుగరానిది; అజయ్య్వంబు=జయింప సాధ్యము కానిది, అప్రధృష్యము=ఎదిరింప వీలులేనిది, అఖిల వేదాంత= సమస్తమైన వేదాంతములతో, వేద్యము=తెలియతగినది, అత్యంత=మిక్కిలి: భక్తి భావనా=భక్తీ భావము తోడి, యుక్తి=కూడిక, కలవారి=కలిగినవారి, పాలి=పాలిటి, సురభి= కామధేనువు

544 చతుర్చాశ్వాసము భావము - ఐదు భాగములుగ చేయబడిన ఆ కాలాంతక లింగమును ఇంద్రాది దేవతలు సేవించిరి సూర్య చంద్రాదుల కాంతితో ప్రకాశించుచున్నది సర్ప్వనాయకులు అలంకారములు పులితోలు వస్తముగ వడుమునకు ధరించినట్టిది బ్రహ్మకవాల మాలికలు ధరించినట్టిది బ్రహ్మాండ సమూహమువలె ప్రకాశించునట్టిది పుట్టుకలేనిది ఎక్రైకమైనది మొదటిది ఆద్యంతములు లేనిది యధార్దముగ తెలియలేనిది జయింపసాధ్యముకానిది ఎదిరింప వీలులేనిది వేదాంతములతో తెలియతగినది భక్తితత్పరులపాలిటి కామధేనువీ శా॥ ఎంచన్‌ బెక్కు విశేషముల్‌ ధరణిలో నింపారుచున్నట్లీ శ్రీ పంచారామము లందు దక్షిణ మహాపాథోధి తీరంబునన్‌ పంచబ్రహ్మమయామృత ప్రకట శుంబద్దివ్యలింగాకృతిన్‌ మంచుంగుబ్బలియల్లుండొప్పెసంగు భీమస్వామి యుద్దాముండై 154 అర్ధము - ధరణిలోన్‌= భూమియందు, పెక్కు =అనేకములైన వశేషముల్‌=రిగ నంగతులను, ఎంచన్‌=గణింపగా గ్గ టువంటి? ౩ పంచారామన న్‌! ఇంపారుచున్నట్టి= ప్రకాశించుచున్న ద్‌లి, న లందు=సంపన్నములైన ఐదు క్షత్రములందును, దక్షిణ=దక్షిణ దిక్కునం ళం పాధధాసముద్రము యొక్క, తీరంబునన్‌= ఒడ్డున, పంచ. లింగాకృతిక్‌ పంచభిపా” న్‌ ఛజాతాది ఐదు మంత్రములతో, మయజక్రూడిన, అమృత=అమృతమువళ్‌, ప్రకట=ఆవిర్భవించిన, శుంభత్‌=ప్రకాశమ్రానమెన, దివ్యలింగ+ఆకృతి 5=కక్రిమంల పా ంగాారములో, మంచుంగుబృలి=హిమప్రర్వతుని, అల్లుండు=అల్లుడై 3 భీమస్వామాత ప్రరిన్వామిః ఉద్దాముండై = అధికుడై, ఒప్పెస/గున్‌= ప్రకాశించును ను యు లౌ ము గ వము - ఈ భూమిపై జరిగి అనేక విశేషములను పరిశీలించినచో పడు లు గొప్పవి స (న టల్మామయుడు అమృతరూవ్పుడ్తు తేజోమంతము దివ్యము ఐన లింగొక్స శ్లో. కాళీకేశ వ ఇక్‌. కొతత నృుతో జీవీ పునర్థన్మ శివాకృతిం ॥ చిత్రం దక్షప త్రం దక్షస్పరీ జీవీ నజన్మ స శివాకృతి ళీ మత్తో నాస్త్యపరం దైవం నదేవీ గిరిజాసమా 2 దక్షారామా తృరంక్షేతం నభూతోనదవిష్యతి శ్లో] రధ్యాంతరే మూత్రపురీషమధ్యే చండాల వేళ్ళ్శన్యధవా శ్మశానే 3 కృతప్రయత్నోప్యకృతప్రయత్తో శ్రీ దక్షప్పుర్యధ్వసరోపిముక్ష

శ్రీ భీమేశ్వర పురా-ము క్‌4ీ5్‌ 1 అర్ధము - కాశిక్లేత్ర=కానీక్షేత్రము నందు మృత =మరణించిన జీవీ=ప్రాణి వున జస్మ=తరువాత జన్మము, శివాకృతి =శుభమైన రూపము కిలవాడగును దిక్షపురీ= దక్షారామము. నందలి జీవీ=వ్రాణి శజన్మ=పుట్టుకలేదు. 3శివాకృతి =శివుని ఆకృతితో సమమైన ఆకృతి కలవాడగును దిత్రం=విచిత్రము బావము - కాశ్సీక్షేత్రము సందు మరణించినజీవి తరువాత జన్మముశందు శుభమైన రూపమును పొందును దక్తారామమునందు మరణించిన జీవికి వుట్టుక ఉండదు. శివుని ఆకృతితో సమానమైన ఆకృతిని పొందును ఇది విచిత్రము 2 ఆరము - మత్త =నాకంటె అపరందైవం=వేరొకదైవముః శ+అస్తి=లేడు గిరిజా సమా=గిరిజాదేవితో సమమైన దేవ=దేవత నజలేదు. దక్షారామాత్‌=దక్షారామము వ కంటె వరంక్షేత్రం=శ్రేష్టమైన క్షేత్రము, నభూతం=పూర్వములేదు. నభవిష్వలి= ఇకముందుందడు బావము. - రాకంటె వేయుదైవము లేడు గిరిజాదేవత సమమైన దేవత లేదు చక్షారామమం1 80టె ఇతరమైన క్షేత్రము పూర్వము లేదు ఇకముందుండదు 3 అర్ధము - రధ్భంతరి=వ్రయాగ మచ్చముశ గాని మూత్రపురీషమధ్యేజమూత్రీ విసర్షనకు మలఎఫరవకు మచ్వయండై నటు చండాల వేళ్ళని= దండాలుని నివాఫమందై ౫ అచవాజథ్వై ఫ్రుకానే=శ్సుకాన మంచె శు కృతమ్రయత్న+అవి= ప్రయల్నే పూర్వశముగనై నము అకృతవ్రయత్న+అవి= ప్రయత్నము రేకుండనైనకు, శ్రీఎక్షపురీ=శ్రీచక్షారామమునకు ఆచ్చపర =మార్గమువంటు ఆనక్తుడైనపు ముక్త =ముక్వడు ఎవతి అగును భావము. - వ్రయాణ మచృమునందై నము మల మూత్ర విశర్రవలకి మచ్వలో నైన చంచాలుని నవాషమందై నను న్మవాంమందై నను వ్రియల్న పూర్పకముగనై నను ప్రయత్నము లేకుండనై ను డర్హారామముశకు వెళ్ళు మార్గమఎదాసక్రుడై వాడు మొక్తీని పందులు విశేషము. - ఈ మూడు నైకములు సంస్కృత భీమ ఖంచమునే రేవు ఇక్కడే ఆశ్వాస పచ్వపంబ్యలో గూడ చేరుట చేదు వ॥ అట్టి దివ్వ క్లేతంబునందు 155 అర్థము - అట్టి=అటువంటి, దివ్యక్షేత్రంటు వందు=గొప్ప పుణ్యక్షేత్రము నందు భావము - అటువంటి గొప్ప పుణ్యక్షేత్రమున కం అ లింగమూర్తి శశ్వ జ్వాలామాలా కరాళ సందీప్తంబై యాలోకింపంబడినం దేలిరి యానంద జలధి దివ్వ్యమునీంద్రుల్‌ 156

అర్థము - ఆ లింగమూర్తి=అ భీమేశ్వర లింగము, శశ్వ దీప్తంబై శశ్వత్‌= ఎడతెగని, జ్వాలామాలా=మంటల సమూహముతో, కరాళ=ఉన్నతమై, నందీప్తంబై =మిక్కిలిగ ప్రకాశించినదై, ఆలోకింపంబడినన్‌=కనిపింపగా, దివ్యముని+ఇంద్రుల్‌=దేవమునిశ్రేష్టులు, ఆనందజలధి=ఆనందమనెడి సముద్రమున, తేలిరి=తేలియాడిరి భావము - ఆ భీమేశ్వకర లింగము ఎడతెగని అగ్నిజ్యాలలతో దేదీప్యమానమై ప్రకాశించుచు కన్పించుటచేత మునీంద్రులందరు ఆనంద సముద్రమునందు మునిగితేలిరి శః సంస్మితంబైన మదన శాసనుని ముఖము చూచి యానందమునుం బొంది సురలు మునులు రాక్షస కృతావరోధ సంరంభ మింకం దమకు లేదని తెలిసిరి తత్త్వ బుద్ధి 157 అర్ధము - సురలు మునులు=దేవతలును మునులును, సంస్మితంబు+ఐన*మిక్కిలి లేతనగవుతోనున్న మదన శాసనుని=(మన్మధుని శిక్షించిన) శంకరుని, ముఖము=వదనము, చూచి=చూచ్చి, అనందమునున్‌=సంతోషమున్సు, పొంది=పొంది, రాక్షపకృత=రాక్షసులచే చేయబడిన, అవరోధ=అడ్డగించుట అను, సంరంభము=ఆటోపము ఇంకన్‌= ఇకమీదట తమకు=తమ్రుక్ష్య, లేదు+అని=కలుగదని, తత్త్వబుద్ధిన్‌=వాన్తవమైన వివేకములో: తెలిసిరి=గ్రహించ్రిర ల ల భావము _ చిరునవ్వుల సౌరుతో దేదీపష్యమావముగ ప్రకాశించుచున్నది ఆ గ వీ దేవతలు ముమలు ఆ శెవలింగమువము దర్శించినారు ఆవందముతో యునార. శమకిక రాక్షస బాదలుండవని వివేకముతో గ్రహించినారు శా జ ॥ కారాగార నిబద్ధలైన దివిషత్కాంతాజనులొ వారికిం గౌరామైన తనూజులుం బతులు దు ఖంబాజ గోదావరీ వారిం దీర్ధ్థములాడి కొంచిరి జగద్వంద్యుం బురారాతి ద కారామాధిపు భీమనాయకు. ద్రీలోకొాహ్హద సందాయకున్‌ 158 అర్ధము - కారాగార=చెజసాలలో, నిబద్ధలైన=బంధింపబడిన, దివివషత్‌ కాంతాజ మల్‌=దేవకాంతలును, వారికిన్‌=ఆ దేవకాంతలక్రు, గారామైన= ప్రియమైన, తనూజులున్‌=కుమారులును, పతులు=భర్తలు, దు ఖంబు+ఆఅన్‌=బాధ తీరునట్లుగ: గోదావరీ=గోదావరీ నది యొక్క, వారిన్‌=నీటిలో, తీర్ధము లాడి=పవిత్ర స్నానములు చేసి, జగత్‌=లోకములచే, వంద్యున్‌=నమస్క రింపతగిన వాడును, వుర+అరాతిన్‌=త్రిపురములను

నాశనము చేసినవాడును దక్షారామ+అధివున్‌=దక్షారామమునకు నాయకుడును, (త్రిలోక=ముల్లోకములకు ఆహ్హాద=సంతోషమువు, సంధాయకున్‌=కట్గించు వాడునైన, భీమనాయకున్‌= శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని కాంచిరి=చూచిరి భావము - త్రిపురాసురులు పలువురు దేవతా స్రీలను చెజిబట్టిరి త్రిపురములు త్రిపురాసురులు వాశనమగుటతో ఆ బందీలైవ దేవకాంతలందరు విడిపింపబడిరి ఆ దేవకాంతలు. వారి భర్తలు వారి కుమారులు సంతోషించిరి అందరు గోదావరీనదిలో స్నానములు చేసినారు దు ఖము తీరినది త్రిపురాసుర సంహారము చేసి ముల్లోకములకు సంతసము కల్గించిన ఆ భీమేశ్వర స్వామిని వారందరు దర్శించి "సేవించిరి వ॥ తదనంతరం బా భరద్వాజాది మహామునులు శివున కర్వ్య పాద్యాచమనీ యార్థంబు బీమనాథ మహాదేవుని సమీపంబున గోదావరీ వాహినిం బ్రవహింపం జేయువారై ప్రారంభించి 159 అర్దము - తత్‌+అవంతరంబ=ఆ తరువాత, ఆ భరద్యాజ+ఆది=ఆ భరద్వాజుడు మొదలైన మహామునులు=గొప్ప బుషులు శివునకు=శంకరుని యొక్క: అర్హ్వ=పూజకొరకు, పాద్యవకాళ్ళు కడుగుట కొరకు, ఆచమనీయ+అర్హంబు=కేశవాది నామములను ఉచ్చరించుచు పుచ్చుకొనుటకై భీమనాద మహాదేవుని=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి వారి యొక్క సమీపంబున= దగ్గర గోదావరీ=గోదావరి నది యొక్క, వాహిని న్‌=ప్రవాహమువు, ప్రవహింపన్‌=పారునట్లు: చేయువారై = చేయుటకు నిర్ణయించినవారై ప్రారంభించి=మొదలుపెట్టి భావము. - ఆ తరువాత భరద్వాజుడు మొదలైన మహర్షులు శివుని పూజకు, అభిషేకమువక్తు, అచమనమునకు గాము గోదావరీ ప్రవాహమును శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి వారి సన్నిదిస ప్రవహింప చేయవలయునని భావించిరి ప్రయత్నమును మొదలుపెట్టిరి సీ పంచ బూతమయంబు పరమ పంచబ్రహ్మ తత్త్వతేజస్సముద్వాసితంబు పంచాక్షరీ మహా పరమంత్ర మూలంబు శాశ్వతం బజరం బనశ్వరంబు వైమేశ్వరంబు శోభనమాది మధ్యాంత శూన్యంబు సకలంబు శుద్ధ బుద్ధ మనవద్యమచ్చేద్య మక్షేభ్యమఖిల ది గ్ల కాలాపరిక్తీణ మనఘ

చతుర్జాశ్వాాము కీర్‌ త మంబరము మోచియున్న లింగంబుంజూచి సంప్రతిష్ట యొనర్చంగ సమ్మతించి కాల మీక్షించి తగిన లగ్నంబు. జూచి సకల సంభార నిచయంజు సంగ్రహించి 160 అర్ధము - పంచ భూతమయంబు=భూమి మొదలైన ఐదు భూతముల వికారమైనది, పరమ. భాసితంబు పరమ=శ్రేష్టమైన, పంచబ్రహ్మ=పంచబ్రహ్మ మంత్రముల యొక్క, తత్త్య=వాస్తవమైన, తేజస్‌=కాంతితో, సముద్భాసితంబు=మిక్కిలిగ ప్రకాశింప జేయబడినది, పంచా శాశ్వతంబు పంచాక్షరీ=పంచాక్షరి అను మహా=గొప్ప పరమంఠత్ర= ఉత్తమమైన మంత్రమునకు, మూలంబు= ఆధారమైనది, శాశ్యతంబు=నిత్యమై నది అజరంబు=పరమాత్మయైనఏ, అనశ్వరంబు=నాశము లేనిది బైమశ్వరంబు=భీమేశ్వరునకు సంబంధించినది శోభనము=పభము కల్ళించునది ఆది+మధ్య+అంత +శూన్యంబు=మొదల్సు నడిమి చివరలు లేనిది “కలంబు=నిండై వది పద్ధ=పవిత్రమైనది బుద్ధముజజ్ఞానమైైవది అనవద, ముజ=దోష ర్యా ళీ లే కలళపల్లవీలీ ః షములేనిద్రి, అచ్చేద్యము=తెగగొట్టుటకు వీలుకానిది, అక్రోభృమ ఆగరలుగానది, అభఖిల=సమస్తమ్మై్య, దిక్‌=దిక్కులచేత ద్రేన=దే “ములదేత కాలవక్రాల య ములచేత్ర, అపరిక్షీణము=ఎ మాత్రము తగ్గనిది, అఫఘము=పాపము లేనిది: చచ్చి ప్ర చరమూాఅకాశమును, మోచియున్న=అనియున్న లింగంబు్‌=శివలింగము ఏ లా చి రల, ఈ ష=సాణ కాలము+ ఈ న్థాపనము, ఒనర్పంగ=చేయుటకు మ్మతించి= అంగీకరించి ముప “తగిన సమయమును చూచ్చి, తగిన=తగిసటువంటి, లగ్నంబున్‌* వార్త మ్సృన్సు, చూచి=గ్రహించ్చి స్పక్ర్రజ్యళ. ల నిచయం బున్‌=సమూప స్త ” ౧*ల=సమస్తమైఫ, సంభార= పదార్ధముల, వామున్సు, సంగ్రహించి=క్రూర్చుక్రాని వము _ వమనెడి ప శీ భీమేశ్వర లింగము పంచభూతమయము పంచబ్రహ్మ మందో భా జస నన వ స్సుత్రో మిక్కిలిగ ప్రకాశించు చున్నట్టిది పంచాక్షరీ మహామంత్రము కాధారమైనది నిత్యమైనది పరమాత్మయైనది శుభదాయకమైనది అది మధ్యాంలీ రహితమైనది పవిత్రమైనది, జ్ఞానమైనది దోషరహితమ్రైనది కలతపెట్ట వీలుకొనిది తెగగొట్టుటకు వీలుకానిది అన్ని దిక్కులను, దేశములను కాలములను వ్యాపించినది ప్రతిష్టింప సమకట్టినారు కాలపరిశీలన చేస్పినార్షు శుభ ముహూర్తమును నిర్ణయించినారు సకల సంభారములను సమకూర్చినార్సు

శే! గౌతమీ గంగం బాపి యిక్కడికి నొక్క సిద్ధవాహినిం బ్రవహింపంేసి కాని లింగ సంస్తాపనంబు( గల్పింపమనుచు6 ఒరమ సంయము లేడ్యురు. ఒతిన వట్టి 161 అర్ధము. - పరమ పసంయములు=మహామునులు, ఏడ్యురున్‌=ఏడుగురును, గౌతమీగంగక్‌=గౌతమ్సీ అశు గంగ మండి పాపి=తాలగించి, ఇక్కడికి నాఈ భీమేశ్వర స్వామి చెంతకు ఒక్కృ=ఒక్ర ఇద్రవాహినిక్‌= పవిత్రమైన నదిని ప్రవహింపంజేసి కాని=ప్రవహించునట్లు చేసిగాని లింగజ లింగమును సంస్తాపనంబున్‌= ప్రతిష్ట చేయుటను, కల్ఫింపము+అనుచునా నెరవేర్యము అపుడు వ్రతిశక*పట్టిపట్టుదం పూని చేస అట్‌ _ సప్రర్వలు శ్రీ భీమేశ్వర లింగమును ప్రతిష్టింప ముహూర్త నియమము అసెనారు. గోదావరి సద కుండి శ్రీ భీమేశ్వరలింగమున్నచోటకు శాశ్వత ట్రైబాలా దిని ప్రవహింప వేసిన విమ్మటనే లింగమును ప్రతిప్టిపవలెననియు పట్టదల పట్టినారు సీ ఆ లన్నవేళకు నృత దివృ స్వయం భూమహాలింగైక మూర్తి మైన శ్ర చేమునాథుని శీతాంశు శేబరు నవిషేక మొనరింప నభిలషించి కేదలి స్పస్తర్యల్పు గౌతమాదులు శిష్య సహితంబు కడు వక్తి పంభ్రమమున దక్తవాట్రేస్టర స్థానంబు నందుండి స గు యే(గి యంతంతం గట్టెదుటంగనిరి శమీ గంగ నాలోల ఘన తరంగ గేలిడోలా విహార సంక్రీడ మాన చక్రవాక బక క్రౌంచ సారసాళి ళు జఅౌర్పిస కొారండవాది మౌద్యద్విహంగ ముతూనుధ స్స షు - ఆ లగ్నవేళకున్‌=ఆ శుభముహూర్త సమయముశకు ల ప్పలింగే ' దివ్వవ్యభం టట నం నామగ పుటిన, మహాలిం

550 చతుర్భాశ్యానము మను, ఎకమూర్తి+ఐన=ఒకే ఆకారమైన, శీతాంశు శేఖరున్‌= చంద్రుని శిరమున దాల్పినవాడగుః శ్రీ భీమనాధుని=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని, అభిషేకము+ఒ నరింపన్‌= అభిషేకము చేయుటకు? అభిలషించి=కోరి, సప్తర్నులు=ఎడుగురు మహర్షులైన, గౌతమ+ఆదులు=గౌతముడు మొదలయిన వారు! శిష్య సహితంబు=శిష్యులతోకూడి, కడు భక్తి సంభ్రమమున= మిక్కిలి భక్తి యొక్క వేగముతో! దక్తవాటీపుర స్థానంబునందుండి=దక్షారామము నుండి, కదలి= బయలుదేరి, ఏగి=వెళ్ళి! అంతంతన్‌=అల్లంత దూరమున, కట్టెదుటన్‌=ఎదుటగా, ఆలోల=మిక్కిలి చంవలమైన, ఘనతరంగన్‌=గొప్ప అలలు కలది, కేలి విహంగన్‌ కేలిఎఆటల, దోలా=ఊయలలందు, విహార=జసంచారములతో, శంక్రీడమాన=కలని అడుచున్న, చక్రవాకక్రవాక పక్షులు, బక=కొంగలు, శ్రాంచ=క్రొంచపక్టులు, సారస=బెగ్గురు పేక్తుల, ఆళి=గుంపులు, హంస=హంసలు, కారండవ=కన్నెలేడి పిట్టలు ఆది=మొదలేనే! మాద్యత్‌+విహంగ=మదించిన పక్షులు కలదైన, గౌతమీ గంగన్‌=గౌతమి అను పేరుగల గంగను, కనిరి=చూచిరి భావము - భక్తశ్రేష్టులైన సప్తర్నులు శ్రీ భీమేశ్వరున కభిషేకము చేయుటకై త్రీ భీమేశ్వర సన్నిధికి గౌతమీ గంగ నుండి ఒక ప్రవాహమును తేదలచిరి 3ష్యులలో సహో భక్త్యతిశయముతో దక్షారామము నుండి బయలుదేరి వెళ్ళిరి ఎదురుగా అల్లంత దూరమునే గౌతమీ నది కనిపించినది ఆ గౌతమీనద్ర పెద్దది వేగముగ ప్రవహించుచున్నది పద్దపెడ్డే అలలు లేచి సామూహికముగ ఆడుకొనుచున్నట్లున్నడి చక్రవాక పక్షులు క్రాంగలుః క్రొాంచపక్షులు బెగ్గురు పక్షుల గుంపులు, హంసలు కన్నెలేడి పిట్టలు మదించి విలాసముగ ఎగురుచున్నవి న్‌ కం॥ గౌతమ కన్యా తటినిం బ్రీతిం బయ పాన మౌచరించిన మనుజ వ్రాత మొనర్పదు మరల న్మాతృపయోధర పయ కణాస్వాదనమున్‌ 16 అర్థము - ప్రీతిన్‌= ఆసక్తితో, గౌతమ కన్యాతటినిన్‌=గౌతమీ నదిలోః పయశనీటినిః పానము+అచరించిన=త్రాగుట చేసిన, మనుజ వ్రాతము=మానవుల నమూహ్‌' మరలన్‌=వమరొకమారు, మాతృ=త్రల్లి యొక్క, వయోదర+పయ =చనుబాల కణ=బిందువులను, ఆస్వాదనమున్‌=త్రాగుటను, చేయదు=చేయదు

శ్రి భీమశ్యర పురాణము నవ భావము - భక్తితో గౌతమీ నదిలోని నీటిని త్రాగిన మానవులు మరల జనింపరు పుట్టి తల్లిపాలు త్రాగవలసిన అవసరము ఉండదు అనగా జన్మరాహిత్యము కల్గును వ॥ అని మునీంద్రులు తమలోన వెండియు నాండొరులం గనుంగొని 164 అర్ధము - అని=అన్‌భావించి మునీంద్రులు=మునిగ్రేష్టులు తమలోనన్‌=తమలో తాము వెండియున్‌=మరియు, ఒంజొరులన్‌= ఒకరినొకరు: కనుంగొని=చూచి భావము = ఆ విధముగ సప్తర్నులు గౌతమీ నదీకక్రిని భావించిరి ఇంకను ఒకరినొకరు చూచి త కంటిరే ఘోరపాతకౌఘముల నెల్ల గడిమి జంకించుచున్నది గంగ యిపుడు వీచికా హస్త విన్యాస విభ్రమముల ఘుమఘుమ ధ్యాన హుంకార ఘోషమెసంగ 165 అర్ధము - ఇపుడు=ఈసమయమున గంగజఈ గౌతమీ నది; వీచి విభ్రమములన్‌ వీచికాహస్తఅలలనెడి చేతుల యొక్క: విన్యాప=ఊపుటలనెడిః విభమములన్‌=చేష్టలచేత, ఘుమ ఎసంగన్‌ ఘుమఘుమ=ఘుంఘుమ్మనెడి ధ్వాన=శబ్దములును. హుంకారజగర్జనల, ఘోషము=చప్పుడు, ఎసంగన్‌=అతిశయింపగా ఘోరజభయంకరములైన పాతకపాపముల, ఒఘములక్‌= సమూహములను ఎల్లన్‌* అన్నింటిని కడిమిన్‌=గొప్పుగొ జంకించుచున్నది= భయపెట్టు మున్నది కంటిరే=చూచితిరా! బావము. - చూచితిరా! ఈ గౌతమీ గంగ అలలనెడి చేతులను చాచి ఊోపుచు ఘుమఘుమమశు శబ్దముల గర్దనలతో భయంకరములైన పాపముల నన్నింటిని భయపెట్టి విశేషము - అలంకారము - రూపకము తే యక్ష గంధర్వసిద్ధ విద్యాదరోర గౌమర వ్రాత బరితోభయప్రటీర పృధివి యెల్లను రక్షించు పేరంటాలు మమ్ము రక్షించు గోదావరన్ము యెపుడు 166 అర్ధము - యక్ష పృధివి యక్షూయక్షులు, గంధర్వ=గంధర్వులు, సిద్ధంసిద్ధలు: విద్యాధర= విద్యాధరులు, ఉరగానాగులను; అమరవ్రాతాదేవతల సమూ హముళో, భరిత= సింగ్‌ శ. ఉంలల ఆ విమలా. మీనళాంందలి పథివి=భూమినిః ఎలను=అంతటిని:

చతుర్జాశ్యానము రక్తించు=కాపాడు, పేరంటాలు=ముత్తైదువ గోదావరమ్మ=గోదావరీ-ది అనెడి తల్లి, ఎపుడు=ఎల్లపుడును, మమ్ము=మనలను, రక్షించు=కాపాడుగాక భావము - గోదావరీ నదీమతల్లికి రెండు తీరములంచను యక్షులు గంధర్వులు సిద్ధులు, విద్యాధరులు నాగులు దేవతల సమూహములు నివసించుచుందురు ఆ భూమినంతటిని గోదావరమ్మ రక్షించుచుండును అట్టి ఆ గోదావరమ్మ మనలను కూడ సదా కాపాడుగాక తే అమృతమైన పయోధార నహరహంబు సృష్టింగల జంతు కోట్ల రక్తింతు వీవు జనని వౌటకు నేమి సంశయము చెప్పము గౌతమీ గంగ! యాలోల ఘనతరంగ 167 అర్థము - ఆలోల=మిక్కిలి చలించుచున్న, ఘవనతరంగ=గొప్ప అలలు కల గౌతమీ గంగ=గౌతమి. అను పేరుగల నదీ! ఈవ్చజనీవు అమృతమ్లైన= అమృతమయమైన పయ +ధారన్‌=నీటి ప్రవాహముచ్చే, అహరహంబు=నిత్యము సృష్టిన్‌కల= సృష్టిలోనున్న జంతుకోట్లన్‌=జీవరాసులను, రక్షింతువు=కాపాడుదువు, జ ననివి+పెటకు క్‌=తల్లివగుటకుః సంశయము=అమమానము, ఎమి=ఎమున్నది, చెపుమ=చైవు ఎము భావవుఎ - గోదావరీ మాతా! నీవు న్సి నీటిధారలతొ సృష్టిలోని జీవరాని సర్వదా కాపాడుచుంటివి క్రన్ఫుక్ర నీవు తల్లివగుటకు ఎమాత్రము సందేహము లేదు వేషము - పయోధార అనగా జలధార పాలదార అని రెండర్ధములయన్నవి గోదావరిని తల్లిగా భావించుటచే పయోధార శబ్దము బెచిత్వవంతము కం॥ డైలోక్కవరద! పావన నాళీకాసన కరాబ్ద నవమజణికుండీ కూలంక్షష సలిలామృత!। పాలింపు గిరీశజాయ। పర్వత తనయా! 168 అర్ధము - శైలోక్య=మూడు లోకముల మొత్తమువకు వరద=ప్రియమును కూర్చుడానా' పావన అమృత పావన=పవిత్రమైన వాళీక+ఆపన=పద్మాపవుడైవ బ్రహ్మ యొక్క కర+అబ్ద్బ=పద్మము వంటి చేతిలోని, నవ=క్రొత్త, మణికుండీ=మణులు పొదిగిన కమండలువు యొక్క కూలంకష= ఒడ్డుల నారయునట్లు నిండుగనున్న, సలిల+అమృత=

నీరు అనెడి అమృతము కలదానా! గిరీశ=(క్రైలాసవాసుడైన) శంకరుని యొక్క, జాయః= పియురాలవైనదానా! పర్వత తనయా=త్ర్రంబక పర్వతమునకు కుమారిచైనదానా! పాలింపుము=రక్షింపుము

భావము - ఓ గొదావరీమాతా! ముల్లోకములకు ప్రియమును కల్గించుదానవు బ్రహ్మదేవుని కమండలువు నిండుగ నున్నదానవు అమృతము వంటి నీటిని కలదానవు శంకరునకు ప్రియురాలవు త్ర్యంబక పర్వత తనూజవు మమ్ములను రక్షింపుము కం॥ గోదావరి గోదావరి

గోదావరి యంచుంబల్కు గుణవంతులకున్‌

గోదావరి తల్లి సం

పాదింతు గదమ్మ నీవు చవ్వ శుభంబుల్‌ 169

అర్ధము - గోదావరి తల్లీ=ఓ గోదావరీ మాతా! నీవుజనీవు, గోదావరి గోదావరి గోదావరి+ అంచుస్‌=గోదావరి గోదావరి గోదావరి అనుచు నిమ్న స్మరించు, గుణవంతులకున్‌= పద్దుణ ములు కలవారికి భవృ=యోగృమై3, శుభంబుల్‌=మంగళములను సంపాదింతుగదమ్మ= పమకూర్తువుగదా తల్లీ

విశేషవం. - ఇట్లే కానీశండములో(5 34) గంగానదిని స్తుతించు ఎద్వము కందు

గంగావది గంగావడి

గంగానది యిముచు జెఎకచ మేల్క్మసుచా

గంగ గొనియాడు నెవ్వందు

భంగించువతండు ఘోరపాతక వయముల్‌ కం॥ కంబు శశి రజత శుక్తి వి

డంబసిత చాయ కలిత డంబరములునీ

యంబువు లమృతోపమ రుచు

అంబా! మా కొసంగుంగాత మభృుదయంబుల్‌ 170

అర్ధము - అంబా'"ఒ తల్లీ! నీ=నీ యొక్క, అంబువులు=నీళ్ళు; కంబు డంబరములు కంబు=శంఖమును శశి= చంద్రుని, రజతవవెండిని, శుక్రిముత్యపు చిప్పలము, విడంబ=అనుకరించ్లు సితచ్చ్భాయ=తెల్లని కాంతులతో, కలిత=కూడిన, డంబరములు= విజృంభణలు, అమృత=అమృతముము, ఉపమ=పోలిన, రుచులు=తీయని రుచి కలవి, మాకు=మాకు, అభ్యుదయంబుల్‌= అభివృద్ధిని, ఒసంగున్‌+కాత=ఇచ్చుగాక

భావము - ఓ గోదావరీమాతా! నీ నీరు శంఖము చండ్రుడు వెండి ముత్యపు చిప్ప మొదలైన వాని తెల్లదనమును మించిన తెల్లని స్వచృమైన కాంతులతో విజృంభించును అమృతముతో సమానమైన కమ్మని రుచి కలవి అట్టి నీ నీరు మాకు కోరికలను తీర్చి అభివృద్ధిని ప్రసాదించు గాక వేషము - ఉపమాలంకారము శాః ఆ పాతొళ గభీర నీరకు, సుధా హారామలచ్చాయకున్‌ ద్వీపాలంకృతికిన్‌ మహేంద్రసగరీ నిశ్రేణికాయష్టీ కిం దాపొపాయ విధావిహర్రికి మహో దన్వా దృఢథాలింగన వ్యాపార (ప్రతిపన్న సౌఖ్యకును సాష్టాంగంబు గంగమ్ముకున్‌ 171 అర్ధము - ఆ పాతాళ నీరకు ఆ పాఠాళ=పాతాభ లోకమ్మ వరకు, గభీర=లోతుగల; సేరకు=నీరు కలదానికి సుధా ఛాయకున్‌ సుధా=అమృతమువలె, హార= ముత్యాలహారము వలె ఉమల=మలినము లేని, ఛాయకున్‌=కాంతికలదానికి, చ్వీపజ(చుట్టును నీరుకల) ద్వీపషములకు, అలంకృతికిన్‌_అలంకారమైన దానికి మహేంద్ర యష్టికిన్‌ మహేంద్రనగరీ= స్వర్గమునకు, నిశ్రేణికా యష్టికిన్‌=నిచ్చెన కజ్దయైన డానికి తాపా విహర్రికి తాప=జతాపవ్రయ మును, అపాయ=తొలగించు ఎధా=పర్ధతులతో విహర్రికి=సంచరించుదానికి, మహా=జగొప్పు ఉదన్వా=సముద్రుని చృఢ+ఆలింగన=గట్టిగ కౌగలించుకొవు, వ్యాపార=పనిచేత, ప్రతిపన్న= పొందబడివ, సౌఖ్యకును=సుఖము కలదానికి, గంగమ్మకున్‌=గోదావరీ గంగక్సు, సొవ్టాంగంబున సామ్టాంగ నమస్కారము ఫౌవము - ఓ గోదావరీ గంగా! పాతాళ లోకము వరక్తు లోతుకలదానవు అమృతము నకు వలె ముత్యాలహారమునకు వతె మలినము లెని మరోహరమైన కాంతికల దానవు ద్వీపదేశములకు అలంకారమైనదానవు స్వర్గమును చేరుటకు నిచ్చెన కజ్జవు తాపత్రయమును తొలగించుటకు కావలసిన పద్ధతులతో నిహరించుదానవు మషః సముద్రమునకు ప్రియమైన దానవు అట్టి నీక్సు సాష్టాంగనమస్కారము విశేషము - తాప - తాపత్రయము అధ్యాత్మికము ఆధిదైవికము, ఆధి భాతికము అను మూడు విధములైన బాధలు అలంకారము - ఉపమ శా॥ ధంభోరూకర శాతకుంభఘట ధారాపూరణప్రశక్రియా గంభీర క్వణ పౌంద్ర భిన్న కరిరాడ్గండూష నిర్శిన్న కు నృంభావించి నమస్కరింతుము తిసంధ్యంబున్‌ ముదంబొస్ప నీ కంభోజాసన కుండికొంబుజవనీ హంపాభ! గోదావరీ! 172

అర్ధము - అంభో హంసాభ అంభోజాసన=బ్రహ్మదేవుని, కుండికా=జకమండలువను, అంబుజవనీ=పద్మవనమునకు, హంస+ఆభ=హంసవంటిదానా, గోదావరీ=ఓ గోదావరీ! రంభో నిర్భిన్నకున్‌ రంభ+ఊోరూ=(అరటిబోదెల వంటి కొడలుగల) కాంతల, కరా చేతులందలి వాంతకుంభ=బంగారు, ఘట=కుండల, ధారా=నీటితో, పూరణ=నింపుటయను, ప్రక్రియా=పద్ధతిచేత, గంభీర=మిక్కిలి గొప్ప, క్వణ=ధ్వని, సాంద్ర= దట్టమగుట చేత భిన్న=తగ్గింపబడిన కరిరాట్‌=గజరాజుల: గండూష=తొండముల చివరల (పుక్కిలింతల)చే నిర్భిన్నకున్‌= చక్కగా వెదజల్లబడిన దానవగు, నీకున్‌=నిన్ను సంభావించి= చక్కగా భావించి, ముదంబు+ఒప్పన్‌=వంతోషము ప్రకాశించునట్లుగ, త్రిసంధ్యంబున్‌=మూడు సంధ్యా సమయములందును, నమస్కరింతుము=ప్రణమిల్లెదము

భావము - ఓ గోదావరీ మాతా! బ్రహ్మదేవుని కమండలు వనెడి పద్మవనమువకు హంసవంటి దానవు నీయండు కాంతలు బంగారు కుండలతో నీరు నింపుకొనుచుండగా అతిశయించి వచ్చు మనోహరమైన శబ్దములకు నీయందు విహరించుచు మదపుటేనుగులు తొండములతో నీటిని పుక్కిటపట్టి పైకి వదలుచుండగా నైన శబ్దములు తక్కువ చేయబడినవి అట్టి విస్తారమైన నిన్ను చక్కగ భావింతుము నంతోషముతోమూడు నంధ్యా పమయములందును నమస్కరింతుము కం॥ గౌతమికిన్‌ బంచమహా

పాతక పటలాంధకార పాటన విధిరా

డ్లౌతమికి నమస్కారం

బాతతమతి6 జేయుదము ప్రయత్నంబెసంగన్‌ 173

అర్ధము - పంచ గౌతమికి పంచ మహాపాతక=ఐదు గొప్ప పాపముల యొక్క, పటల=సమూహమనెడి, అంధకార=చీకటిని, పాటన=ఛేదించు, విధిరాట్‌=శ్రేస్టమైన కార్యము నందు, గౌతమిక్రి=దుర్గాదేవియైనట్టి, గౌతమికిన్‌=గౌతమీవదికి ప్రయత్నంబు=సడలనిపూనిక, ఎస(గన్‌=ప్రకాశించునట్లుగా, ఆతతమతిన్‌=గురిపెట్టబడిన మనస్సుతో, నమస్కారంబున్‌= దండమును, చేయుదము= పెట్టుదుము

భావము - ఒ గౌతమీ మాతా! పంచ మహాపాతకములనెడి చీకటిని తొలగించుటకు దుర్గాదేవి యైనట్టిదానవు మా ప్రయత్నము వలింపవలెనను లక్ష్యముతో నీకు నమస్కరించుచుంటిమి

విశేషము - పంచ మహాపాతకములు - చూడుడు భీమ 3-24 వ॥ అని ప్రార్ధించి యిట్లనిరి 174

ర్‌56 చేతుర్పశానమా అర్ధము - అని=అని 'సైవిధముగ, ప్రార్ధించి=మిక్సి లిగ కోరి ఇట్లు+అనిరి=ఈ విధముగ అనిరి భావము - సప్తర్డుల పైవిధముగ గోడావరిని ప్రార్థించి ఇంకను ఆ గోడావరీనదిని ఈ విదముగ కోరిరి సీ విచ్చేయవమ్మ శ్రి వృషభవాహన ధర సామజకట నుదాసారధార! పయనంజు గావమ్మ భర్ధ జటాటనీ కుటజ శాఖా శిఖా శోరకంఒ! రావమ్మ యాదిమ శ్రహ్మదో పల్లవ సత కమండలు పుణ్య తీర్ధజలవు! లేవమ్మ విశ్వంభరా వధూటీ కంర తార మౌక్తిక హార ధామకంజ। గీ. తెరులతో వీచికలతోడ దరులతోడ విమల డిండీర ఖండ దండములతీడ మురువు రీవియు నామౌదమును జవంబు వడువు నొప్పంగ గంగ్రమ్మ నడువవమ్మ। 175 అర్ధము - శ్రీ వృషభవాహన=ఎద్యను వాపష్నుగ గల శ్రీ “ంకరుడు దర=దరించిన సామజకట=ఎవ్వుగ్స యొక్క చెక్కిలియందలి, వుద+అసార=మదజలము యొక్క జడివానవంటి, ధార=ప్రవాహము కలదానా! విచ్చేయవమ్మ=రమ్ము భర్గ కోరకంబ భర్గ=శంకరుని, జటా=జడల సమూహమనెడి అటవీ= అడవిలోని కుటజ=కొండమల్లై యొక్క, శాఖా శిఖాజకొమ్మ చివరశ గల కోరకంబ=మొగ్గ ఐఫదానొ!! పయనంబు+కావమ్మ =బయలుదేరుమ్ను, ఆదిమ జలవు ఆదివు ప్రహ్మ=వెొదటివాడ్డె న బ్రవ్మాదేవుని, బో పల్లవజచిగురాకువంటి చేతియందు, స్థిత=జన్న, కమండలు=క్రమండలువు నందలి: పుణ్య తీరజలమ=పుణ్యప్రదమైన పవిత్ర జలమ్రా, రావమ్మ=మావెంట రమ్ము: డ విశ్వం ధామకంబ విశ్వంభరా వధూటీ=భూవ్చి అమ స్తీ యొక్క; కంరప్యా యందలి, తార మౌక్తికహార=పులుగడిగ ముత్వముల దండ యొక్క, ధామకంబ=శోభవి శోభకలదానా! లేవమ్మ=కదలుము,

శ్రీ భీమేశ్వర వురాణము ర్‌5్‌7

తెరులతో=పాంగులతోను వీచికలతోడ=అలలతోమ, దరులతోడ= ఒడ్డులతోను, విమల దండముల విమల=మలినములేని డిండీరఖండ=నురుగు తునుకలనెడి, దండముల తోడన్‌=చుట్లతోవు, మురువు=సౌందర్యము, రీవియున్‌=గర్వ్పము మ అమోదముము= సంతోషముము జవంబువడువున్‌=వెగపురీతి ఒప్పంగన్‌=ప్రకాశించునట్లుగా: గంగమ్మ=ఓ గోదావరీ మాతా! నడువవమ్మ=బయలుదేరిరమ్ము

భావము - ఓ గోదావరీమాతా! శంకరుడు ధరించిన ఎముగు మదజలము జడివాన వంటి ప్రవాహము కలదానవు శివజటాజూటమనెడి అడవిలోని కొండమల్లె కొమ్మచివరన గల కొండమల్లై మొగ్గవు బ్రహ్మదేవుని చేతియందలి కమండలువులోని పవిత్ర జలానివి పార్వతీదేవి ధరించిన ముత్వాల హారము యొక్క శోభవుటి శోఛకలదానవు పొంగులతో అలలతో ఒడ్డులతో తెల్లని నురుగు చుట్టల సమూహముతో సౌందర్యము, గర్వము వేగవు రీతుంతో బయలుదేరిరమ్ము మ॥ అదెమాస్వామి సుధారసోదృవ్చండు దక్షారాము భీమేశుండ

భృుదయంబౌంది ప్రలిష్ట గ్రైకొనెడు నంభోరాశి తీరంబునం

ఒదమా! షట్పద మాలికా పరిలసత్పాధోధుని సంపదా

స్పద నానా సలిల ప్రవాహలహరి సంబార గోదావరీ! 176

అర్ధము. - షట్పద సంభార షట్పద=(ఆరు పాదములు గల) తుమ్మెదం మాలికా=సమూహములతో పరిలఫత్‌=అంతటను శృత్వము చేయుచున్న, పాదస్‌+మినీ= నీటి ప్రవాహముల, సంపద=సమృద్ధికి, ఆప్పద=స్థానమైన నానాాఅనేకములైన సలిం ప్రవాహజనీటి ప్రవాహములందలి, లహరీ=తరంగములమ సంఖారా సర్వపూర్ణత్వము గల గోదావరీ!=ఓ గోదావరీ మాతా!: అదె=అడుగో, మా స్వామి=మాదైవము ఒధార + ఉదృవుండు= అమృతరసము శుండి పుట్టినవాడు, దక్షారామ=దక్షారామము నందలి భీమేశుందు=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి, అంభోరాశి తీరంబునన్‌=సముద్రపు ఒడ్డున అభి+ఉదయంబున్‌*ఒంది= వెలసీయుండి, ప్రతిష్టథ=స్థాపనవు, క్రైకొనెడున్‌=పూని రాడు, పదమౌ'=వెళ్ళుదము రమ్ము

భావము - ఓ గోదావరీ మాతా! తుమ్మెద గుంపుల సమూహములతో అంతటను నృత్యము చేయుచున్న అనేక నీటి ప్రవాహములను నీలో కలుపుకొని సర్వసంపూర్ణత్యముతో సుసంపన్నమై ప్రక్రాశించుచుంటివి అడుగో మాస్వామి దక్షారామ భీమేశ్వరుడు అమృతరసము నుండి పుట్టినవాడు సముద్రతీరమున దక్షారామ నగరమున వెలసియున్నాడు ప్రతిష్టను స్వీకరింపనున్నాడు వెళ్ళుదము రమ్ము

అఆ ఆ చతుర్భాశ్యానము ఆ॥ సోమశేఖరుండు భీమేశ్వర స్వామి తివిరినాండు సంప్రతిష్టం బొంద వేళ దప్పకుండ విచ్చేయగా రాదె త్ర్యంబకాద్రి సరసి ధామలక్ష్మి 177 అర్దము - త్ర్యంబక+అద్రి=త్రంబకమనెడి పర్వతము నందలి. శరసి=కొలను అనెడు, ధామ=నివానమునకు, లక్ష్మి=ఐశ్వర్యము అయివడానా! సోమగేఖరుండు= చంద్రుని శిరస్సుపై ధరించిన వాడైన, భీమేశ్వరస్వామి=శ్రీ భీమనాధ స్వామి, సంప్రతిష్టన్‌+పాందన్‌ ప్రతిష్టింప బడుటక్కు, తివిరినాండు=సిద్ధమైనాడు, వేళ=ముహూర్తము తవృకుండ=దొటీ పోక్కుండగ, విచ్చేయగారాదె=చదయచేయవచ్చు ప గడా! భావము - ఓ గోదావరీ మాత్రా! త్ర్వంబక పర్ష్పతమందలి కొలకు అకు నివాశమువకు వఐశ్వర్యమైనదానా! సునంపన్నురాలవృ శ్రీ దక్షారామ భీవేశ్వర స్వామి వతిష్టకు సద్ధమైయున్నాడు సుముహూర్తము మంచిపోకుండగ దయచేయుము విశేషము - శ్ర్రీవాధ మహాకవి ఎందులక్లో ఆటవెలదులకఘు ఎక్కువగ వ్రాయడు వ్రాసిన తక్కువ ఆటవెలదులలో ఇది ఒకటి మ॥ అని మెక ప అని ప్పించి మహర్షులేడ్యురున్న నత్సాశ్చర్యమొప్పన్‌ ఒబా వ నిరూడింగొనివచ్చి రంధ్రవస్సుడా వక్షోజహారావళథిన్ల్‌ ముని బృందారక 'సేవ్యమాన సలిలగ్గ గౌదావరీ వాహినిన్‌ వెనుకన్ముందణః బార్య దేశముల నావేశించి సేవించుచున్‌ 178 అర్ధము - భ్రన్సి= ప ర అనివ=చ్చఈ విధమృగ స్తుతించి, మెప్పించి=సంతొషపెట్టి మహర్షులు*గ్‌ ము జుషులు, ఏడ్యుత్రున్సున= పకాశించు న్‌ శ క్‌ గు బడుగురున్స అతి=మ్విక్టి లి ఆళ్చీర్వమృ=వింత ఒప్పవ=ప్రకళి క్క కుశేలతచేత, అంధ్ర వళిక్‌ అంధ్ర ఆంధ్రభూమిక్రి వక్షోజహారావలిన్‌=జ్హ్వ్బా పజినం. ల ఉమెవదియు? ముని. నలిలన్‌ 1ప్రదేశమందలి హారముల పమూహమై సలిల 7 సలిలన్‌=నీరుక శని బ్యందారకజ మునిశ్రేష్టుల చేత సేవ్యమాన= సేవింపబడుచు చ చ= / కు, ? ముందజన్‌=ము క్ష 0 దు భాగమ్సున్సు, పార్త్య దేశములన్‌= ప్రక్క భాగములను, అవేశిం ఆక్రమించి, సేవించుచున్‌=పూజించుద్చు, కొనివచ్చిరి=త్రీసిక్రాని వచ్చిరి భావము - సప్తర్శులా విధమ్సగ గోదావరిని స్తుతించి మెప్పించినారు అ గోగ్‌ డు నది ఆంధ్రభూమికి వక్షోజవారముల సమూహము వంట్రిద మృహరదులచేత సేవింపబ

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 559 చున్న జలము కలది మహర్షుల కోరిక ననుసరించి ఆ గోదావరి కదలినది ఉరకలు పెట్టినది సప్తర్డులు ఆ గోదావరీ ప్రవాహమునకు వెనుక ముందర ప్రక్కన చేరి స్తుతించుచు తీసికొని వచ్చిరి వ॥ అప్పుడు ప్రతిష్టావలోకనంబునకు లోకపాలక గంధర్యయక్షసిద్ధ సాధ్య విద్యాధరోరగామర సహితుండై దేవేంద్రుడంబర మూర్గంబున బుషుల ననుసరించి యేతెంచు చుండె నా సమయమ్మున 179

అర్ధము - అప్పుడు=ఆ సమయము నందు; ప్రతిష్ట=శ్రీ భీమేశ్వరుని ప్రతిష్టను, అవలోకనంబునకు= చూచుటకొరకై దేవేంద్రుండు=దేవేంద్రుడు-లోకపాలక=దిక్పాలకులు, గంధర్వ=గంధర్వులు యక్ష=యక్షులు, సిద్ధ=సిద్ధులు సాధ్య=సాధ్యులు, విద్యాధర= విద్యాధరులు, ఉరగజనాగులు, అమర=దేవతలతో, సహితుండ్రై=కూడినవాడై. అంబర మార్గంబున= ఆక్రాశవీదిలో, బుషులన్‌=పప్తర్నులను అనుసరించి=వెంబడించి, ఎతెంచు చుండెన్‌=వచ్చుచుండెను అ సమయమ్మున=అపుడు

భావము - సప్తర్షులావిదముగ గోదావరీ నదిని వెంటగొని వచ్చుచుండిరి శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి ప్రతిష్టోత్భవమును చూముట కొరక్రై చెవేంద్రుడు - దిక్సాలురు గంధర్వులు, యక్రులు సద్దులు, సాధ్యులు విద్యాదరులు రాగులు దెవతలతో కూడివవాడై ఆకాశమార్గమున మునుల వెంట వచ్చుచుండెను ఆ సమయమున తే ఒక్కనది పొంత గార్హస్థ్య యుక్తమైన

పుణ్యతపమాచరించుచు6 బుణ్యజనులు

తారు బందులు.దామర తంపరగుచు.

గూడి యుండంగ నెంతయుంాడు చేసి 180

అర్ధము - పుణ్యజనులు=రాక్షపులు, తారు=తాముముః బంధులు=చుట్టములుము; తామరతంపరజవ్విక్కిలి అభివృద్ధి, అగుచున్‌=చెందుచు, ఒక్కనది=ఒకానొక ఎటి యొక్క పొంతన్‌=సమీవమువ, గార్హన్ట్య=గృహన్థాశమముతో, యుక్తమైన = కూడియుండి న పుణ్యతపము=ప్రవిత్రమైన తపస్సును, ఆచరించుచున్‌= చేయుచు, కూడియుండంగన్‌= కలసియుండగా, ఎంతయువ్‌=మిక్కిలి, కాడుచేసి=కీడునుచేసి

భావము - త్రోవలో ఒక సెలయేటి ఒడ్డున రాక్షసులు గృహస్థాశ్రమమును స్వీకరించి భార్యాపుత్రాది బంధువులతో అభివృద్ధి పాందుచునే పవిత్రమైన తపస్సును చేయుచుండిరి అట్టుండగా వారికి ఎంతయో అపకారము చేసి

చతుర్జాశ్యానము 562 చ్‌ శపరి స యవ్వాహిని శుష్కతోయ వ॥ _ ఇట్లందుకొని దానవులు సప్తర్షి సమౌనీతయైన యవ్వాహిని శుష్క యయ్యెడుమనియును మునులు దానవులకు సమౌశ్రయంబైన యప్పుణ్యవాహిని యపూజ్యయై యస్పుశ్య యయ్యెడు మనియును శపియించి రప్పుడు 185 అర్థము - ఇట్లు+అందుకొని= ఈ విధముగ (చేతులతో) నీరందుకొని, దానవులు=రాక్షసులు, సప్తర్షి సమానీత=సప్తర్నులుచే కొనిరాబడినది, ఐన= అయినటువంటి, ఆ+వాహిని=ఆ నది, శుష్కతోయ= ఎండిన సీరు కలది, అయ్యెడుము+అనియును= అగునుగాక అని, మునులు=దేవ బుషులు, దానవులకు=రాక్షసులక్రు, సమాశ్రయంబు+*ఐన= నివాస స్థానమైన, ఆ+పుణ్యవాహిని=అఆ పవిత్ర ప్రవాహము (తుల్యభాగానది), అపూజ్య+ఐ= పూజింప తగనిదై, అస్పుశ్య=తాకరానిది, అయ్యడుము+అనియును= అఆగునుగాక అని, శేపియించిరి=శపించిరి, అప్పుడు=ఆ సమయమున భావము - ఈ విధముగ దేవమునులు రాక్షసమునులు చేతులతో నీరందుకొనిరి సప్తర్నులచే కొనిరాబడిన 'ప్రవాహములోని నీరు ఎండిపోవు గాక అని రాక్షసమునులు, రాక్షసుల కాశ్రయమైన నదీ ప్రవాహము పూజనీయముకానిది, తాకరానిది యగుగాక అని దేవమునులు శపించిరి ఆ సమయమున తుల్యబాగయుత్పత్తి క్రమము కే అసురులకు నాశ్రయంబైన యా స్రవంతి తుల్యభాగాహ్యయుండు దైశ్యుండు దేర. బూర్వమున గౌతమీ గంగం బుట్టివచ్చె నందు రితిహాస తత్త్వజ్ఞులైన బుధులు 186 అర్థము - ఇత్రిహాస=పూర్వచరిత్ర (లు గల గ్రంధము లందలి)ల, తత్తజ్ఞులు+ఐన= సత్యము తెలిసినవారైన, బుధులు=పండితులు, అసురులకున్‌=రాక్షసులకు, అశ్రయంబు+ ఐన=ప్రాపైన, ఆ స్రవంతి=ఆ ఏరు, తుల్యభాగ+ఆహ్వ్యయుండు= తుల్యభాగుడను పేరుగల, దైత్యుండు=రాక్షసుడు, తేరన్‌=తెచ్చుటకు;, పూర్వమున=ముందే, గౌతమీగంగన=గౌతమీ నదినుండి, పుట్టివచ్చెన్‌=పుట్టివచ్చినదని, అందురు=అనుచుందురు భావము - రాక్షసుల కాశ్రయమైన ఆ ప్రవాహమును తుల్యభాగుడను రాక్షసుడు కొనిరాకముందే గౌతమీ గంగ నుండి పుట్టి వచ్చినదని ఇతిహాసములలోని సత్యమును తెలిసిన పండితులు చెప్పుచుందురు

శ్రీ భిమెశ్వర పురాణము ఏ0త వ॥ తుల్యబాగుండను దైత్యుండు పరమార్ధ తత్త్వజ్ఞుండై పక్తపాతంబు లేక సురాసురులకు మాధ్యస్థ్యృంబున వివాదంబులు తీర్చుచుండుటకు సమర్జ్థుండగుట నద్దానవుండు తుల్వ్యభాగాహ్యయుం డనం బరంగుట నన్వర్థనామధేయుండు 187

అర్ధము - తుల్వభాగుండు+అ ము=తుల్యభాగుడను పేరుగల, దైత్యుండు=రాక్షసుడు, పరమార్థ్ధ=సత్యము యొక్క తత్త్వజ్డుండు+ఐ=భావమును తెలిసినవాడై, పక్ష్రపాతంబు లేక=ఏ ఒక్కరియందు అభిమానము లేకుండ, నుర=దేవతలకు; అసురులకు=రాక్షసులకు, మాధ్యస్థ్యంబున= మధ్యవర్తి ధర్మముతో, వివాదంబులు=తగవులు, తీర్ప్చుచుండుటకు= పరిష్కరించుటకు, సమర్థుండు+అగుటన్‌=తగిన వాడగుటచేత, ఆ+దానవుండు=ఆ రాక్షసుడు, తుల్యభాగ+ఆహ్వ్యయుండు=తుల్యభాగుడను పేరులో అనన్‌+పరంగుట=అని పిలువబడుట చేత, అవ్వర్థ= సార్థకమైన, నామధేయుండు= పేరుకలవాడు

భావము - తుల్యభాగుడనెడి ఆ రాక్షసుడు సత్యజ్ఞానమును తెలిసినవాడు పక్షపాతము లేనివాడు దేవతలకు రాక్షసులకు మధ్యవర్తియై తగవులు తీర్పుటకు తగినవాడు కనకనే ఆ రాక్షసునకు తుల్యభాగుడను పేరు సార్ధకమైనది కం॥ ఆ తుల్యభాగుపేరను

నా తటినికిందుల్యబాగయను నామము ప్ర

ఖ్యాతి వడసె నవ్వాహిని

గౌతమ కన్యకకు గూర్మి కన్యక మొదలన్‌ 188

అర్ధము - ఆ తుల్యభాగు పేరనున్‌=ఆ తుల్యభాగుని పేరుమీదుగ, ఆ తటినికిన్‌=ఆ ఎరునకు, తుల్యభాగయను=తుల్యభాగ అనెడి;నామము= పేరు, ప్రఖ్యాతి+పడ సెన్‌= ప్రసిద్ధి పొందినది, మొదలన్‌=పూర్వము, ఆ+వాహిని=ఆ ఎరు, గౌతమ కన్యకకున్‌=గౌతమీనదికి: కూర్మికవ్యక= ప్రియమైన కుమారి

భావము - ఆ తుల్య భాగుని పేరుతో ఆ నదికి తుల్య భాగ అనుపేరు ప్రచారమై ప్రసిద్ధి పొందినది పూర్వము ఆ ఎరు గౌతమీనదికి ప్రధానమైన ఉపనది సీ ఆ తుల్యభాగ మహామునీంద్రుండు ప్రీతి

ముని దానవశ్రేణి మైల నిలిచి వరుసతో వాదించి యిరుదెజంగుల వారి వారించి శోసంబు వలదు మీకు

బటి. అలుర్భనుంన్‌. శపియింపందగునయ్య సర్వసర్వం సహా భవన పావనలైన ప్రుణ్యనదుల గ్రమ్మటింప్పండు శాప గరళాక్షరంబులు శ్రోధంబులేల తపోదనులకు" తే ననుటయును వారలామాట లాదరించి క్రమ్మజుపరాదు పలు కమోఘమ్ము మాకు నీవునిప్పుడు చెప్పిన హితవు నూంచి వేజు చందాన మేలుగా వింతు మింక 189 అర్థము = ఆ తుల్యభాగ= ఆ తుల్యభాగుడనెడ్డి, మహా=గొప్ప, ముని+ఇంద్రుడు శ్రేష్టుడైన బుషి, ప్రీతిన్‌= ప్రేమతో, ముని=సప్రర్య్మల యొక దాశవశ్రేణి=రాక్షస సమూహము యొక్క, మోలన్‌=దగ్గరగా నిలచి=నిలబడ్డి, వరుపతో=క్రమమైైన పద్ధతితో, వాదించి=తర్కించి ఇరుతెజంగుల వారిన్‌=రెండు పక్షములవారిని, వారించి=నివారించి, మీక్సృజమ్లీక్షు కోపంబు=కోవము వలదు=తగదు సర్య=సమస్తమైన పర్వంసహా=భూమిని, భువశ=లోరములము వావవలు+వవ పరిపద్దము చేసెడివైన, పుణ్యనదులన్‌=పవిత్రమైన వదులకు $ఏ యింపక్‌=శపించుటికు తగు ము+అయ్య!=తగునా। తవ +ధనులకున్‌=తపమేధనముగా గల (మీవంటి) వారికి క్రోధంబులో ఎల=కోపములెందులకు! శాపవశాపమ్సులనెడ్డి, గరభళ+అక్షరంబులు=విషపు మాటలనే క్రమ్మజింపుడు=మరలించుడు, జో అనుటయు=అని పలుక్రుటశో, వారల్తు=వారు (ఆ సప్తర్నులు ఆ రాక్షషులును? మాటలు=ఆ తుల్యభాగుని మాటలన్సు, ఆదరించి=గౌరవించి మాకు=మా యొక్క? ల ము కాదు, నీవుశ్‌=న్సీవు, ఇప్పుడు=న్ర నందర్శమున, చెప్పిన=చెప్పినటువ* గ హెతవున్‌+ఊంది=హితమును గ్రహించి, ఇంక=ఇకమీద, చేటుచందాన= మరొక విధమి మేలున్‌=మంచిని, కావింతుము=చేసెదమ్సు మధ్య భావము - తుల్యభాగుడను పేక్చుగల ఆ మహామృుని దేవతలకు రాక్షసులకు చు న రింబా! నిలచినాడు ఇరుపక్షముల వారిని తన ధర్మవాక్కులతో శాంతపరచినాడు అన్నింటిని భ కనుక అన్నిలోకములను పావనము చేయ్సు ప్రవితమ్రువశ 4 శవింపతగదు

త్రి భీమేశ్వర పురాణము 565 విషపూరితములైన శాపములను ఉపసంహరింపుడని చెప్పెను వారుభయులు ఆ తుల్యభాగుని హితవాక్కును అంగీకరించిరి అతనితో మా పలుకు లమోఘములు శాపములను ఉపసంహరింప సాధ్యము కాదు అయినను నీ హితవాక్కును గ్రహించి మరొకవిధముగ మేలు చేయుదు” మని పల్కిరి వ॥ అని రాక్షసులు సప్రముని సింధువునకు నంత ప్రవాహంబును, మునులు తుల్యభాగకు నుత్తరాయణ దక్షిణాయన పుణ్యకాలంబులను, సూర్య చంద్ర గ్రహణంబులను ప్రతిభానువారంబునను, దర్శ పౌర్ణమాసీ ప్రభృతి మహా పర్వకాలంబులను, సంక్రమణంబులు మొదలైన విశేష కాలంబులను స్నానదాన జప తపో హోమ శ్రాద్ధ దేవార్చనా విధానంబు అక్షయ ఫలంబు లగునట్లుగాను బతిసమేతంబుగా సతికి రజస్వ్యలాత్వాద్యంతరాయంబు లేక యధశ్శయన'* బ్రహ్మచర్యోపవాస నియమంబులతో భానువార చతుష్టయంబు స్నానంబు సిద్ధించిన సంతాన ప్రాప్ట్రియానట్టుగాను వరంబు ప్రసాదించిరి తదనంతరంబ 190 అర్ధము - అని=అని చెప్పి రాక్షఘులు=రాక్షపమునులు, సప్తముని సింధువునకున్‌= సప్తర్నులచె కొనిరాబడిన నదికి, అంత ప్రవాహంబును=లోపలి ప్రవాహము కలిగియుండు నట్లును ముములు=సప్తర్నులు, తుల్వభాగకు=తుల్వభాగ అను పేరుగల నదికి, ఉత్తరాయణ= ఉత్తరాయణము యొక్కయు, దక్షిణాయన =దక్షిణాయ వము యొక్క యు, పుణ్యకాలంబులను= పవిత్రమైన సమయములందును, సూర్య చంద్ర గ్రహణంబులను=సూర్య గ్రహణ చంద్రగ్రహణ సమయము లందును ప్రతి భానమువారంబునము=ప్రతి అదివారమునందును, దర్శ= అమావాస్య, పౌర్ణమాసి=నిండుపున్నమః ప్రభృతి=మొదలయిన; మహాపర్వకాలంబు లను=గొప్పపండుగ దినములందును, సంక్రమణంబులు=సూర్వుడు ఒకరాశినుండి మరొక రాశిలోనికి ప్రవేశంచు సమయములు, మొదలై న=మొదలగు, విశేషకాలంబులను=విశేషమైన సమయము లందును, స్నాన=పవిత్ర స్నానము చేయుట, దానెదానములు చేయుట, జప=జపములు, తపన్‌=తవముల, హోమ=హోమములు, థ్రాద్గ=వితృకర్మలు దేవార్చనా =దేవత్రార్చనలు, విధానంబులు=చేయుటలు, అక్షయ ఫలంబులు= శాశ్వతమైన ఫలితములు కలవి, అగునట్లుగాను=అగునట్టుగను, పతిసమేతంబుగా= భర్తతోగూడ, సతిక్రిజభార్యకు, రజస్వలాత్వ=ముట్టగుట, ఆది= మొదలైన, అంతరాయంబు= అడ్డంకి, లేక=లేకుండగ అధ +శయన=నేలపడక, బ్రహ్మచర్య= బ్రహ్మచర్యము, ఉపవాస= నిరశన వ్రతము అను, నియమంబులతో=ఆచారములతో; భానువార చతుష్టయంబు=నాలుగు ఆదివారములు, స్నానంబులు=పవిత్ర స్నానములు చేయుట, సిద్ధించిన=కల్లినచో, సంతాన

లింర బలుర్భక్టుం ప్రాప్తి=*నంతతి కలుగుట, బెనట్టుగాను=తటన్టీంచు వట్నుగ ఫు వరంబు=వరమునుః ప్రసాదించిరి=అనుగ్రహించిరి, తత్‌+*అనంతరంబ=ఆ తరువాత భావము - సప్త గోదావరమునకు అంత ప్రవాహము కలుగు“ట్లు రాక్షపమునులు పల్కిరి ఇక సప్తర్షులు తుల్యభాగానదికి ఉత్తరాయణ దక్షాయన పుణ్యకాలములందును నూర్య చంద్ర గ్రహణ నమయములందును అమావాశ్య పూర్ణిమ మొదలగు పర్వదినములందును సూర్యసంక్రమణ వేళలందును - స్నానములు జపతపములు హోమములు దేవపూజలు పితృకర్మలు చేసినచో శాశ్వత పలితములు కలుగుశట్లుగను! భర్తతోసహా భార్య ముట్టు మొదలయిన అడ్డంకులు లేక వేలపడక బ్రహ్మచర్యము ఉపవా సము చేసి నాలుగాదివారములు పవిత్రస్నానమాచరించివచ్రో సంతానప్రాప్తి కలుగుననియు వరములను ప్రసొదించిరి ఆ తరువాత విశేషము - ఉత్తరాయణము, దక్షిణాయనము సంవత్సరమునకు గల పండ్రెండు మాసములలో ఆరు మాసములు ఉత్తరాయణము ఆరు మాసములు దక్షిణాయనము సూర్యుడు ఒక్కొక్క రాశిలో ఒక్కొక్క నెల చొప్పున వంద్రెండు రాశులలో సంవత్సరమొ చరించును మకరరాశి నుండి మిధునరాశి సాంతమగు వరకు సంచరించు. కాలవ ఉత్తరాయణము కర్కాటక రాశి నుండి ధనూరాశి సాంతమగు వరకు సంచరించు కాలసో దక్షిణాయనము మ॥ కెలనన్‌ ముందర సిద్ధ కింప్తరుషులుం గీర్వాణులు న్నాగ సా ధ్యులు విద్యాధర కిన్నరేంద్రులు నముద్దూషింప దివ్యాప్పరో అలనా బృందములాడ దానవులు పిల్లంగ్రోళ్ళు పట్టంగ బొ బలు నార్పుల్‌ పటు సింహనాదములు నుత్పాదిల్ల ధాత్రీస్థలిన్‌ 191 న ముందర=ముందు వైపున, సిద్ధూనిద్యులొ

• '“ర్వొాణులున్‌*=అమరులు, వాగజ= వాగులు: సాధ సాధ్యులు, విద్యాధర=విద్యాధరులు, కిన్నరేంద్రులు=కిన్నర శ్రేష్టులు, సముద్యూ నో పొగడుచుండగా, దివ్య=దేవసంబంధమైన, అప్పరస్‌+*లలనా=అప్పర కాంతలు బ్బ ములు=సమూహములు, ఆడన్‌=నాట్యమ చేయుచుండగా, దానవులు= రాక్షసులు: పిట్లం గ్రోళ్ళు=పిల్లన క్రోవులను, పట్టంగన్‌=డ్షఃద్రగ్గా బొబ్బలున్‌= పెద అజపులును, అర్చులాేో పటు సింహనాదములున్‌=గొప్ప సింహగర్జనల వంటి గర్జనలును, ఉత్పాదిల్లన్‌=పటి' ధాక్రీస్థలిన్‌=భూమిమీద (తర్వాతి పద్యముతో అనఇయము)

భావము. - ప్రక్క భాగములందు ముందువైపునను, సిద్దులు కింపురుషులు అమరులు నాగులు, సాధ్యులు విద్యాధరులు కిన్నరులు మొదలగు దేవగణములు పాగడుచు (గోదావరిని) వచ్చుచుండగా అప్సరసలు నాట్యము లాడుచుండగా, రాక్షసులు వేణువులు దజోదుచుండగా కేకలు అరుపులు గర్జనలు పుట్టగా భూమిమీద (తర్వాతి పద్యముతో అన్వయము) విశేషము - కింపురుషులు - నరుని మొగము, గుజ్జిపు దేహము కలవారు కిన్నరులు - గుజ్జపు మొగము, నరదేహము కలవారు చ॥ మలంగి మలంగి భీమపతి మందిర మండల సిద్ధ భూమికిం దొలంగి తొలంగి యుచ్చలిత తోయ తరంగ పరంపరోద్దతిన్‌ జెలంగి చెలంగి యారభటి శీర్ణధరాధర ధాతు రేణులం గలంగి కలంగి పాటె వడి గౌతమకన్యక దక్షవాటికిన్‌ 192 అర్ధము - గౌతమ కన్యక=గౌతమీనది, దక్షవాటికివ్‌=దక్షారామమునకు, భీమ భూమికీన్‌ భీమపతి=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి యొక్క, మందిర=ఆలయము గల) మండల= విస్తారమైన వృద్ధభూమికిక్‌=పవిత్రమైన స్థలమునకు, మల6గి మలంగి=మరలి మరలి, ఉచ్చలిత ఉద్ధతిన్‌=ఉచ్చలిత=బాగుగా చలించుచున్న తోయతరంగ=నీటి అలం, పరంపరా= సమూహము యొక్క, ఉద్ధతిన్‌= ఉన్నతితో తొల(గి తొలంగి= ప్రక్కకు తప్పుకొని తప్పుకొని ఆర శేణులక్‌ ఆరభటి=అతిశయములో, శీర్ళ=ంతునుకల్టై న దరాధర=కొండలయంచలి, ధాతు=మట్టి మూలికలు మొదలగువాని, రేణుల న్‌=దుమ్ములతో చెల(గి చెలంగి=విజృంభించి విజృంభించి, కలగి కలంగి=కలుషితమై కలుషితమై, వడిన్‌=వేగముగ్య పాభ్రె=ప్రవహించినది భావము - గౌతమీ (గోదావరి) నది దక్షారామము నందలి శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి ఆలయము గల విస్తార పవిత్ర ప్రదేశమునకు నీటి అలల ఎగసిపాటుతో ఉరకలు వెట్టుచు వేగము వలన గొప్పశబ్దములు చేయుచు, త్రోవలోని కొండలమీది మట్టి మూలికలు చూర్ణమై ఆ దుమ్ము తనలో కలవగో చెదరి చెదరి చెలరేగుచు వేగముగ పాజీనది విశేషము - మల(౧ మలంగి, తొలంి తొలంగి, చెల(౧ చెలంగి, కలంగి కలంగి అను అర్ధబిందు పూర్ణబిందు యుక్త అసమాపక క్రియాద్వయ ప్రయోగముచే గోదావరీ 'ప్రవాహ వేగ గమన వైవిధ్యము ధ్వనించుచున్నది

5668 అఆలంద్రల తే దేవ దుందుభు లుడువీధి దీటు కౌలుప నమరు లందంద పుష్పవర్షములు గురియ ముని జనంబులు జయజయ ధ్వనులొనర్ప దక్షవాటంబు చొచ్చె గౌతమ తనూజ 193 అర్ధము - గౌతమ తనూజ=గౌతముని పుత్రికయగు గోదావరి ఉడువీధిన్‌=నక్షలీ మార్గమున, దేవదుందుభులు= వేల్పుఢక్కలను (ద్వనులను), దీటు కొలుపన్‌=వ్యాపింపజేయగొ! అమరులు=దేవతలు, అందంద= అక్క డక్కడ, పుష్పవర్షములు=పూలవానలు కురియన్‌ కురియింపగా, మునిజనంబులు=మునుల సమూహము, జయజయద్వనులు= జయజయ ధ్యానములను, ఒనర్పన్‌= చేయగా దక్షవాటంబున్‌=దక్షారామమును వాచ్చెన్‌=ప్రవేశించెను భావము - ఆకాశమున దేవతలు మంగళ వాదంములను మైగించుచుండగొ అక్కడక్కడ అమరులు పూలవానలు క్రురియించుచుండగా మునులు జయజిలో నినాదములు చేయుచుండగా గోదావరీనది దక్షారామముషు ప్రవేశించినది వ ఆ అలీ ॥ _ ఇవ్విధంబున గోదావరి పుణ్యవాహినిం గొనివచ్చి సప్తర్నులు పరవా హర్పోత్కర్వంబున 194 , అర్థము - ఈ+విదంబున=ఈ రీల్రిగ సప్తర్మలు=ఎడుగురు దేవమునులున' దావరిః= న య ॥ ప ౧దావరి అమ పేరుగల, పుణ్యవాహిఎఫ్‌=పవిత్రమైన పదిల, కానివచ్చిళలే ల ఘు వామ్మిక్సి లై హాూద= 2 శ క్కిలి యగు, హర్ష సంతోషము యొక్క ఉత్కర్చంబు $5్‌= ఆధిక్కము చేతీ వ మ కు మ భావము. - సప్రర్నులు ఈ విధముగ పవిత్ర గోడావరీ దిని చక్షారామమునే గొనివచ్చి మిక్కిలి పంతోషాతిశయముతో శీ భీమనాదేశ్వరుండు దనకుందాన ప్రతిష్టితుండగుట జ త్య తారుంచలంచిన వపభవేళ దప్పకుండ సంప్రతిష్టితుండై సమర్చనముంగొన్న యమృత లింగంబు భీమనాయకునింజూచి చాల విస్మయ మందిరి సప్తమునులు 195 అర్ధము - సప్తమునులు=సప్తర్షులు, తారున్‌=తాము, తలంచినాభొవి డిన హా హ్‌ జ్య ప్‌ ష బి శుభవేళ: శుభముహూర్తము, తప్పకు౦డ=దాటకుండగ, సంప్రతిష్టితుడు+బాన్వెపిం గ వాడై, సమర్చనమున్‌=పూజను, కొన =పాందిన, అమ 1తలింగంబు*=అమృనీ

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 509 స్వరూపుడైన, భీమనాయకునిన్‌=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని, చూచి=చూచి, చాల=మిక్కిలిగ, విస్మయము+ అందిరి=ఆశ్చర్యమును పాందిరి

భావము - సప్తర్షులు తాము నిర్ణయించిన శుభ ముహూర్త సమయము దాటకుండ ప్రతిష్టింపబడి పూజనందుక్రాన్న అమృతలింగ రూపుడైన శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని చూచి అత్సాశ్చరృముమ పాందిరి వ॥ ఇట్టాశ్చర్యంబునుం బొంది 196

అర్ధము - ఇట్లు=ఈ విధముగ, ఆశ్చర్మంబును స్‌= అచ్చెరువును పాంది=పాంది

భావము - ఈ విధముగ ఆశ్చర్యపడి ఉ॥ తారు వినిశ్చయించిన ప్రధాన ముహూర్తము దప్పకుండ6 గా

మారి ప్రతిష్ట బొందుటకు నాత్మల సంతసముల్‌ వహించి యె

వ్వారొక మమ్ము గైకొనక వారక మేమొనరింపనున్న సం

స్కారము తార చేసి రెడసందున నంచు గలంగి యెంతయున్‌ 197

అర్దము. - తారు=తాము, వినిశ్చయించివ=నిర్ణయించిన, ప్రదావ=ముఖృమైన, ముహూర్తము=ఫ్రభసమయము తప్పకుండస్‌=దాటకుండగా కామ+అరి=మన్మదుని శత్రువైన శంకరుడు, ప్రతిశ్శన్‌=స్థాపననం పొందుటక ఫ్‌= పొందుటకు, అత్మలన్‌=మనసులలో అంతసముల్‌+వహించి=సంతోషములపు పూని మమ్మువ్‌= మమ్ములను కైకొనకాస్పీకరింప కయే మేము=మేము, ఒనరింపన్‌+టఉన్న=చేయనున్న, సంస్కారము=ప్రతివ్థా రూపమైన సత్కార్వమువు, ఎ+వారొకొ=ఎవరో వారకి=భయము లేక ఎడఫందునన్‌=మధ్వలో తార=తామే, చేసిరి=చేసేనారు అంచున్‌=అనుదు ఎంతయువ్‌=మిక్కి లి కలంగి=బాధపడి

భావము - సప్తర్నుుు తాము నిర్ణయించిన శుభ సమయము మించి పోకుండగ శ్రీ భీమేశ్వరుడు ప్రతిష్ట పొందినందులకు మనసులలో సంతోషించిరి గాని తాము చేయవలసిన ప్రతిష్టా సంస్కారమును తమకు తెలియకుండ తమతో చెప్పకుండ నిర్ఫీకులై ఎవరు చేసిరో అని మిక్కిలి బాధపడి తేః రోష సంరంచములును సంతోషములును

హృదయములం విక్కటిలనున్న బిుషులకడకు

నంతరిక్షంబు నందుండి యతిరయమున

భాను మంతుండు భక్తిసంబ్రమము లెసంగ 198

చతుర్థాశ్యానము 570 అర్హము - రోష సంరంభములు=కోపము ఉద్రేకముకు సంతోషములును* ఆనందములును,హృదయములన్‌=మనసులలో పిక్క టిలప్‌* ఉప్న= అతిశయించి ఉన్నట్లీ! బుషులకడకున్‌=సప్తర్నుల వద్దకు, భానుమంతుండు=సూర్వుడు, అంతరిక్షంబు నందుండి* ఆకాశము నుండి, అతిరయమున=మిక్కిలి వేగముగ, భక్తి సంభమములు=భక్తియు: వేగిరపాటును, ఎస/(గన్‌= అతిశయింపగా భావము - సప్తర్ములు సంతోషములతోపాటు కోపములు ఆవేశములు అతిశయించి ఉండిరి అట్టి వారికడకు సూర్యుడు భక్తి, వేగిరపాటులతో తత్తరపడుచు ఆకాశమునుండి వేగముగ (వచ్చెను) వ॥ వచ్చి యభినాదనంబు చేసి ముకుళిత కరకవులుండై కవుల మిత్రుండమ్మహామునుల కిట్లనియె 199 అర్థము - కమల మిత్రుండు=సూర్యుడు, వచ్చిజవచ్చి ఆ+మహామునులకూోో మవార్నులకు;, అభివాదనంబు=నమస్కారము, చ్రేసి=చేస ముకుఠిత=ముడిచిన' కరకమలుండై=పద్మముల వంటి చేతులు కలవాడై, ఇట్లు+అనియె=ఈ విథముగ పల్కెను న. * సూర్యుడు వచ్చి సప్తర్నులకు చేతులు జోడించి ఫమస్కరించి వారో చం॥ పరమ మునీంద్రులార మిము ట్రార్ధన చేయుచు విన్నవించెదన్‌ గరుణ దలిర్ప మీ చనవుం గైకొని నన్ను ననుగ్రహింవుండీ తెరువున మీకు నంకిలులు దీర్పంగం గాల విలంఒమైన దా హరుండు ప్రతిష్టితుండునగు నప్పుడు నేనటు పూజ చేసితిన్‌ 200 అర్ధము _ పరమ= ప్రధానమైన మునీంద్రులార=బుషిశ్రేష్టులారా!: మిమున్‌ మిమ్ములను, ప్రార్థన చేయుచు=వేడుకొన్సచ్చు, విన్నవించెదన్‌=విన్నపము చేయుచుంటీ” కరుణ=దయ, తలిర్పన్‌=చిగురింవగ్గా, మీ చనవున్‌=మీ ఘనతను; క్రైకొనిజవూని? నన్నున్‌=నన్ను, అను గ్రహంపుండీ=దయచ్రూడుడ్డు, మీకున్‌=మీకు; తెరువున=మార్గముగే అంకిలులు= ఆటంకములు, తీర్చంగన్‌ నివారించుటకు, కాలవిలంబమైన=సమయనో అలస్యముకాగా, హరుండు=శ్రీ భీమనాధుడ్డు, తాన్‌=తనకుతానే, ప్రతిష్టితుండు నాస్తాపితుల' అగునప్పుడు=అయిన సమయమున, నేను=నేనే అటు=ఆ విధముగ, పూజ చేసి పూజించితిని

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము క్‌71

భావము - ఒ మహర్చులారా! మిమ్ములను వేడికొనుచు విన్నవించుకొనుచున్నాను మీరు ఘములు దయతో నన్ను అనుగ్రహింపుడు మీకు మార్గమున ఆటంకములను నివారించుకొనముటయందు ఆలస్యమగుటచేత శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి తనకు తానే ప్రతిష్టితుడైనవుడు నేవే ఆ విధముగ పూజ చేతిని కం॥ మీరొనరించు ప్రతిష్టా

ప్రారంచము నాకు జేయ నలవియె శ్రీ ద

కారామ విభుండు జగదా

ధారుండు గైకొనియెం దనకు. దాన ప్రతిష్టన్‌ 201

అర్ధము - మీరు+ఒనరించు=మీరు చేయు, ప్రతిష్టా౭స్థాపన యొక్క, ప్రారంభము= పూనిక, చేయన్స్‌ చేయుట, వాకున్‌=నాకు, అలవియె=సాధ్యమా! జగత్‌+ఆదారుండు=జగత్తుకు ఆధారమైన, శ్రీ దక్షారామ విభుండుజశ్రీ దక్షారామ భీమెశ్వర స్వామి తవకున్‌+తాన=తనకు తానుగనే, ప్రత్రిష్టన్‌=స్థాపనను, క్రైకొనియె్‌=పూనెను

భావము - ఓ మహర్షులారా! మీరు చేయవలసిన ప్రతిష్టా కార్యక్రమమును చేయుట నాకు సాధృ్వమా! కాదు శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి తనళు తానే ఆ శుభముహూర్తమున ప్రతిష్టను పొందెను ఏం. మేలెట్టి దట్టీ శోచన

కౌలము సరిగడచెనేని కాదని కంరే

కాలుండు కారుణ్యసము

న్మీలిత మతిందనకుందాన నిలునంబడియెన్‌ 202

అర్ధము. - మేలు=మంచి, ఎట్టిది=ఎటువంటిదో, అట్టి= అటువంటి, శోభన కాలము=శుభముహూర్తము, సరిగడ వెన్‌+ఎని=మించిన చో, కాదు+అని=మేలుకాదని, కంరే కాలు(డు=శంకరుడు, కారుణ్య=దయారసము: సమున్మీలిత=మిక్కిలిగ వికసించిన, మతిన్‌= మనసుతో, తనక్షన్‌+*తాన=తనకు తానుగనే, నిలువంబడియెన్‌=నెలకొనెను

భావము. - మీరు నిర్ణయించిన శుభముహూర్తము మలైనదగుటచే అట్టి సుముహూర్తము వేళదాటరాదని భావించి కాలకంరుడైన శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి దయాసముద్రుడై తనకు తానే నెలకొనెను

572 చతుర్థాశ్యానము మ॥ తనకుందాన ప్రతిష్టితుండయిన యీ దక్షాధ్వరధ్వంసి నే మును పూజించితి. బిమ్మటన్‌ హరియు నంబోజాతగర్భుండునుం గని కైసేసిరి యంతమీంద నురలుం గంధర్యులుం జేరియ రృనముల్‌ చేసిరి మీరు. జేయుండు తగన్‌ సమ్వకృుమారాదనల్‌ _ 20 అర్ధము - తనకున్‌తాన=తనకు తానుగ ప్రతిష్టితుందు+ఐన=నెలకొనినః ఈ+దక్ష+ అధ్వర +ధ్వంసిన్‌=(దక్రయజ్ఞమును నాశనము చేసన) ఈ శంకరుని, ఎన్‌మును* నేను ముందుగ, పూజించితిన్‌=పూజ చేస్పిత్రిన పిమ్మటన్‌=తరువాత హరియున్‌=విష్థో మూర్ర్తియు, అంభోజాత గర్భుండునున్‌= బ్రహ్మదేవుడును, కని=చూచి కై సేసిరి=పూజించిరీ అంతమీ(ద=ఆ తర్వాత సురలున్‌=దేవతలును, గంధర్వులున్‌=గంధర్వులును చేరి సమీపించి, అర్భనముల్‌=పూజలు, చేసిరి=చేసిరి మీరున్‌=మీరుకూడ తగక్‌=తగిన విధముగ నమ్యక్‌+సమారాధనల్‌=బాగైన పూజలను, చేయుండు=చేయుడు భావము - ఓ సప్తర్ములారా। దక్షయజ్ఞ విధ్య్వంసకుడైన ఈ శ్రీ భీమేశ్వర సావి తనకు తానుగ ప్రతిష్థితుడైన సమయమృున ముందగ్గా నేను ఆ స్పామిని పూజించితిని తరువాత విష్ణుమూర్తి బ్రహ్మదేవుడు వచ్చి అర్చించిరి ఆ తరువాత చేవతలు గంధర్వులో ఠీ తే అనిన సంయములును గాల యాపనమున; జంద్రశేబరు సంప్రతిషాపనంబు తమకు సిద్ధింపకునికి సంతాపమొందం జఒలికె నాక్రాశవాణ్తి విస్స్పష్టప్టత్రీవ్రి 204 కాలయాపనమ నన్‌= ముహూర్తక్రాలమ్సృ మెంచిపోవుటచేత, చంద్రశేఖరున్‌=(చంద్రుని జ్‌! ఆ వి, ల ధరించినవాడైన) శంకరుని యొక్క, సంప్రతిష్టాపనంబుజ బాగుగా ప్రతిష్టించుట దన్‌ సంస్కారము, తమక్రు=తమక్తు, సిద్ధింపకునికి=లభింపక పోవుటచే సంతాపము+ఒ9 న వాక్కుతో, పలికెన్‌=చెప్పెన్సు క్‌ శ వరీనదిని భావము - ఆ విధముగ సూర్యుడు చెప్పినను సప్తర్నులు తృప్తిపడలేదు గోదా తెచ్చుటలోనైన ఆలస్యముచేత ముహూర్త సమయమునక్తు శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని లో చేయు ఘనకార్య సాధన లభింపలేదని బాధపడుచుండిరి అపుడు అశరీరవాణి ౯” వివరముగ పలి వది

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము క73 ఉ॥ ఓ పరమర్షులార! కరుణోదధి యిందు వతంసు(డాత్మ సం

స్టాపితుండయ్యు మీదెసం బ్రసాదము పేర్మి భవత్రయత్న సం

స్టాపితుండైన వాండ యిది సత్యము మీరు మనంబులోన సం

తాపము. బొందకుండుండు ప్రధానము భక్తియ కాదె యిమ్మహిన్‌ 205

అర్ధవు - ఒ పరమ+బుషులార=ఓ గొప్ప మునులారా! కరుణా+ఉదధి=దయా సముద్రుడైన ఇందు*వతంసు(డు=చంద్రశేఖరుడైన శంకరుడు; ఆత్మ=తనకు తాను, సంస్థాపితుండు+అయ్యు=ప్రతిష్టితుడయి కూడ మీదెసన్‌=మీపట్టు ప్రసాదము పేర్మి=అను గ్రహము యొక్క అతిశయము చేత, భవత్‌=మీ యొక్క, ప్రయత్న=పూనిక వలననే, సంస్థాపితుండు+ఐనవాండ=ప్రతిష్టితుడయినాడు ఇది=నేను చెప్పిన ఈమాట, పత్వము= నిజము, మీరు=మీరందరు మవంబులోవవ్‌=మనపులో సంతాపమున్‌=వాధను, పాందకుం డుండు= అముభవింపకుడు, ఈ+మహిన్‌=ఈ భూమిమీద, ప్రధానము=ముఖ్యమైనది, భక్తియ+కాదె=భక్తియే కదా!

భావము - ఓ ఫప్తర్నూరా! చంద్రశేఖరుడై న శంకరుడు చయాసముద్రుడు తనకు తానుగ ప్రతిష్టితుడైనవు మీ యందు అమగ్రహమే కరిగియుండెను మీ ప్రయత్నము వలననే స్థాపితుడయ్యెను ఇది నిజము మీరు బాధపడకుడు ఈ భూమి మీద బక్తి ప్రధానమైనది వే॥ అల్పమే మీరు చేసిన యట్లి బక్తి

యబవ మూర్తాబిషేకార్డ నుదికచక్తి 6

దెచ్చితిరి గౌతమీ మహాదివృతటినిం

బాదపీరోపకంర చూబాగమునకు 206

అర్ధము - అభవ=శంకరుని, మూర్ధ=శిరప్సు ము అభిషేక+అర్ధము=అభిషేకించుట

కొరకై, అధిక భక్తిన్‌=మిక్కిలి భక్తితో, గౌతమీ=గౌతమి అనెడి, మహా=గొప్ప దివ్వతటినిన్‌= 'ప్రకాశమావమైన నదిని, పాద భాగమునకు పాదపీర=పాదములుంచుకొనెడి పీట యొక్క, ఉపకంర=సమీపమునందలి, భూభాగమునకు=భూమి భాగమునకు: తెచ్చితిరి=తీసికొని వచ్చితిరి, మీరు=మీరందరును, చేసిన+అట్టి=చేసినటువంటి, భక్తీ= సేవ: అల్పమే= స్వల్బమైనదా! కాదు

భావము - శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికి అభిషేకము చేయుటకై దివ్యమైన గౌతమీనదిని తెచ్చి స్వామివారి పదపీర ఫమీప భూభాగమున ప్రవహించునట్లు చేసితిరి మీరు చేసిన సేవ మాత్రము అల్పమైనదా!

మ॥ అభిమానించిన మీర లేడ్వురు, బ్రతిష్పారంబ కాలంజునం దచిషేకించిన తిగ్మబానుండును నేకార్థక్రియన్మించు వాం డు బవార్చారతినెంచ మీర అెనమండ్రుం నిల్చి నారంవికా విభునిన్‌ సత్యమ నేను చెప్పితి నబోవీధీవిటంకంబునన్‌ 207 అర్ధము - అభిమానించిన=గౌరవించిశ, మీరలు+ఎడ్వురువ్‌=మీరేడ్డురును: ప్రతివ్థా=స్థాపన యొక్క, ఆరంభ=పూనిక, కాలంబునందు= సమయమున అభిషేకించిన అభిషేకము చేసిన, తిగ్మభానుండునున్‌=వేడికిరణములు కల సూర్యుడును ఎక+ అర్ధక్రియన్‌= ఒకే ప్రయోజనమును గూర్చిన పనియందు, మించు వాండ్రు=గొప్పవారు భవ=శంకరుని అర్పా=సేవించుటయందు, రతిన్‌=కోరక యందు ఎంచన్‌=తలపగా, అంబికా విభునిన* పార్వతీ పతిని, మీరలు+ఎనమండ్రున్‌=మీరు ఎనిమిది మందియు, నిలి ఒనారు=నెలకొల్సినారు: నభోవీధీ= ఆకాశ మార్గము యొక్క, విటంకంబునన్‌= అంచున, సతృము=నిజమును, నేను నేను, చెప్పితిన్‌=చెప్పితిని భావము - అభిమానముతో చ్రూచ్చిన కీ సప్తర్యలును శంకరుడు తనకు తొనుగ ప్రతిష్టితుడైన సమయమున పూజించిన సూర్యుడును ఒకే ప్రయోజనము నాశించి పనిచేసినారు గొప్పవారైనారు శంకరుని సేవించు కొరికయందు మీ అవక్తిని పరిశిలించి3ని మీ ఎనమండుగురును శ్రీ భీమేశ్వరుని పతిష్టించినట్షేయగును వేశు ఆకాశమార్గము నుండి చెప్పుచుంటిని ఇది నిజము తే మీర లెనమండ్రు మజగేంద్రహారునాద చక్తి. బూజింపం బెట్టుండు పాపీపతుల వారిపేరష్టమూర్తులు గౌరవమున వారిందాంకంగ నర్వ లెవ్వారలైన 208 అర్ధము జూ మీరలు+ఎనమండ్రు=మీరెనిమిది మందియు, భుజగ+ఇంద్ర+హారు నొద్దన్‌=(సర్పరాజును హారముగ ధరించిన) శంకరుని సమీపమున, భక్తిన్‌=భక్రితో, పాఓపో లన్‌=పాశుపతము వ్రతము కలవారిని, పూజింపన్‌=పూజించుటకై, పెటు(డు=నెలకొల్పుడు! ల ఆడ ఉఅ ఆ వారి=మీచే నెలకొల్బబడినవారి, పేర=పేర్పు, అష్టమూర్తులు= అష్టమూర్తులు, వారిన్‌ ా* అష్టమూర్తులను గారవమునన్‌=భక్షిత్రో, ఏ+వారలైన=ఎవర్రైనను, తా(కంగన్‌=తాకుటకు! అర్హులు=తగినవారు భావము - మీరెనిమిది మందియు శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికి సమీపమున పాపపతులను న్థాపింపుడు వారు అష్టమూర్తులని ప్రసిద్ధి చెందెదరు ఆ అష్టమూర్తులను భక్తి ప్రేమల తాకుటకు అందరు తగియుందురు

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము క్‌75 తే॥ అష్టమూర్తి విశిష్టాన్వయప్రసూతు.

డర్హు 6 డేపాటి వాండైన నభవునంట

వేదశాస్త్ర పురాణ సంవేదియైన

నితరుండర్హుండు గాండు భీమేశునంట 209

అర్ధము - అష్టమూర్తి=అష్టమూర్తుల యొక్క, విశిష్ట=మిక్కిలి శ్రేఫ్టమైన; అన్వయ= వంశములందు, ప్రఘూతు(డు=పుట్టినవాడు ఏపాటివాండైవ=ఎ మాత్రపువాడైనము; అభవున్‌=శ్రీ భీమనాధుని అంటన్‌=తాకుటకు, అర్హుందు=తగినవాడు, ఇతరుండు=ఇతరుడెవ డైనను వేద=వేదములమ శాస్త్ర=శాస్త్రములవు, పురాణ=పురాణములను, సంవేది+ ఐసన్‌=బాగుగా తెలిసిన వాడ్రైనను భీమేశున్‌=శ్రీ భీమనాధ స్వామిని, అంటన్‌=తాకుటకు; అర్జుండు=తగినవాడు కాండు=కాడు

భావము - అష్టమూర్తుల వంశములందు పుట్టిన ఎటువంటి వాడైనను శ్రీ భీమేశ్వరుని తాకుటకు తగియుండును ఇతరుడెంతటి వేద కాస్ర పురాణములు చేదివిన వాడైనను శ్రీ భీమనామని తాకుటకు అర్హుడు కాడు వ॥ అని యాకాశవాణి మీరలును సూర్వుడును సములని యుద్దేశించి పల్కిన విని హర్షంబు నాంది మహర్షులు నభోమణి నబినందించి యతండును దామును హేమకుంబముల సప్తగోదావర ప్రనాహాంబుపూరంబులు దెచ్చి యటయృవబనవ్పు నభిషేకించి పూజించిరి సప్తర్షి సమానీత గావున నమ్మహానదికి సప్తగోదావరాహ్య యంబు సంబవించెనని చెప్పుటయు శ్రీ భీమేశ్వర మహాదేవు మాహాత్యంబు విన వేడుకయయ్యెడు నయ్యాశాను పుణ్యకధా విధానంబు వినిఫంపవే యనుటయు. 210

అర్ధము. - అని=అని, ఆకాశవాణి= ఆకాశవాణి, మీరలును=మీ ఏడుగురును, సూర్కుండును=సూర్యుడును, సములు+అని=సమానమై నవారనిః ఉద్దేశించి=భావించి, వల్కిన=పలుకగా, విని=వినినవారై: హర్షంబున్‌=నంతోషమును; ఒంది=పాంది, మహర్షులు=గొప్ప మునులు, నభోమణిన్‌=సూర్వుని, అభినందించి=పాగడి, అతండును=ఆ సూర్యుడును, తామును=తామైన సప్తర్నులును, హేమ కుంభములన్‌= బంగారు కుండలతో, సప్తగోదావరజసప్తగోదావరమనెడి, ప్రవాహ=సరస్సునందలి, అంబుపూరంబులు=ప్రవాహ జలముల, తెచ్చి=క్రానివచ్చి, ఆ+అభవున్‌=ఆ భీమేశ్వర స్వామిని, అభిషేకించి= అభిషేకము చేసి, పూజించిరి=పూజచేసిరి, సప్తర్జూసప్తర్నులచే సమానీత=కొనిరాబడినది; కావునన్‌= అగుటచేత, ఆ+మహానదికి=ఆ గొప్పనదికి, సప్రగోదావర+ఆహ్యయంబు సప్తగోదావరమనెడి

576 చతుర్చార్తాంం పేరు, సంభవించెన్‌=కలిగెను, అని=అని, చెప్పుటయు=చెప్పిన పిమ్మట శ్రీ భిమేశ్వర మహాదేవు=శ్రీ, ఖీమేశ్వర స్వామి యొక్క, మాహాత్మ్య్యంబఒబు=మహత్త్యమును గూర్చి వినిన్‌= వినుటకు వేడుక=కోరిక అయ్యెడున్‌=అగుమన్నది, ఆ+ఈశాము=ఆ శంకరుని పుణ్సకడా విధానంబు=పుణ్య చరిత్ర వివరము, వినిపింపవే=విన్నింపుము అమటయు=అని అడుగుట యును భావము. - మీరు, సూర్యుడు సమానమని సప్తర్షులతో ఆకా“వాణి పల్కి వది సుప్రర్నులు సంతోషించినారు. సూర్వుని పాగడినారు సప్తర్డులు సూర్చుడు బంగరు కుండలతో సప్త గోదావర జలములను తెచ్చి శ్రి భీమేశ్వర స్వామిని అభిషేకించినారు అర్చింవినారు సప్తర్హులచే కొనిరాబడినది గనుక ఆ నదికి సప్త గోదావరమని పేరువచ్చినది అని వశిష్యుడు మంకామునికీ చెప్పినట్లు సూతముని శౌవకాది మహామునులకు చెప్పినాడు శ్రీ భీవేస్వర స్వామి మహత్త్యమును గూర్చి చెప్పుమని కౌశకాది మునులు సూతమహర్షి అడిగినారు మ॥ అవనీ బారదురీణ! రీణరిప్ప సైన్సాధ్ధీ* ధీశక్రి వై బవ లీభాజిత కావ్య! కావృరచనా పారిణతావాస! వా సవ బోగ ప్రతిమాన్న.మౌానవినయాచారార్థ సంభార! బా రవిసంకాశ! మహకవీంద్ర షరిషత్రస్తూయమానోదయా! 211 అర్ధవ - అవనీ=భూమి యొక్క, భార=బరువుఘుు మోయుటయందు. దురీ*ో 'శ్రేష్టుడవైనవాడా!, రీణ=క్రీబించి, రిపు=శత్రువుల, స్పై న్యాధీశ=ేేే వా రాయకుల కలవాడా ధీశక్తి=బుద్ధిఒలము యొక్క, వైభవలీలా=విరివితనమనెడి విలాసముతో జత=జయింపబడీనే? కావ్య=శుకుడు కలవాడా! కావ్యరచవా=కావ్యములు రచించుటలో పాఠరీణలో” నేర్పరితనమునకు ఆవాస=సివాపమైన వాడా! వాసవ=ఇంద్రుని భోగ=వైభవములో ప్రతిమావ=సమానమైవ వైభవము కలవాడా! మావ=అభిమానము విశయ=వినయము' ఆచార=సదాచారము అర్ధ=ధనముల, సంభార=పరిపూర్ణత కలవాడా! భా=కాంతియందు? రవి=సూర్యునితో, సంకాశ=సమానమైనవాడా! మహాక్రవీంద్ర=గొప్ప కవిశ్రేష్టుల, పరిషత్‌ సమూహముచే ప్రస్తూయమాన=మిక్కిలిగ క్రీర్రిపబడుచున్న, ఉదయా=అభివృద్ధి కలవాడ భావము - ఓ అన్నయమంత్రీ। భూభారమువు వహింప సమర్శుడవు నీ శత్రుసేనానాయకులు నీధాటికి నీరుకారిపోదురు బుద్ధి బలసంపదలో శుక్రుని మించినవాడనే కవివి ఇంద్ర భోగమునకు సమమైన వైభవము కలవాడవు అభిమానము నినయవా సదాచార సంపత్తి మొదలగు వానియందు పరిపూర్ణుడవు కాంతిలో సూర్యుఫకు సమానుడని మహాకవులచే కీర్తింపబడుచుండు వాడవు అభివుద్లీ కలవాడవు

విశేషము - ఈ పద్యుమున శబ్దాలంకారమైన ముక్తపద గ్రస్తము కలదు కం॥ కాళ్ళ్వవ గోత్ర పవిత్రయ వశ్చాయ ధరాధరోదృవాధివ భక్తా! వశ్చ విహారాపహసిత వాసవ తనయా! 212 అర్దము. - కాశ్యవగోత్ర=కాశ్వపగోత్రము నందలి పవిత్రజనిర్మలమై కవాడా! అవశ్చౌాయ దరాదర=మంచుకొండకు, ఉదృవ=పుట్టి న పార్వతి యొక్క, అధిప=భర్రయైన శంకరుని యొక్క ఛక్షా=భక్వడవైన వాడా! వేశ్వాఐవేశ్చల యొక్క; కటాక్షి దీక్షా=చూపుల వపట్టువలకి అవశ్వ=వ“ముకాని, వివోర=పం వారముతో అపహసిత=తక్కువ చేయబడిన, వాసవతవయా=ఇంద్రుని కుమారుదైన అర్జునుడు కలవాడా బావవం. - ఓ అన్నయమంత్రీ! నీవల$ నీ క్రాశ్వప గోత్రము పవిత్రమైనది పౌర్శతీపతికి పరమ బక్తడవు అర్జుమునికన్న మిన్నతైన దీరుడవు విశేషము - అవక్పాయము అనగా మంచు అవక్చాయస్తు నీహార స్తుషార స్రహినం హిమమ్‌ ప్రాచయు మిహికాన తమరకొశము మాళిని॥ కమలభవ వదూటీ కంఠ కహ్హార మాలా నముదిత మధుదారా సౌరబాసార లక్ష్మీ సమధికరుచిసంపత్సార సారస్వత శ్రీ హిమిత సుకవి రాజీడ్పృత్సరోజాత జాతా! 213 అర్ధము - క్రమల జాతా కవలఛవ=వ్మాదేవుని, వదూటీ=భార్వయగు సరప్వలీదేవి యొక కంర=కంరము వందలి కహ్లారమా౮ా=ఎలుపు తెలుపులుగం కలువల దండ సుండ్వ, ఫముదిత=చక్కగా పుట్టి; మదుధారా=మకరంచ ఛారల సౌరభ+అసార= సువాపశల జడీవావు యొక్క లక్ష్మీ=పంపదకన్న సమధికి=మిక్కిలి ఎక్కువైన, రుచిసంపత్‌= కాంతి సమృద్దియొక్క సారజసారమైన, సారప్వతశ్రీ=సారప్వుత (పండిత) గౌరవము చేతు హిమిత=మంచుగా మారి;, ఘకవిరాజి+ఈట్‌=ఉత్తమ కవిసమూహ ప్రభువుల, హృతీ+ సరోజాత=హృదయ పద్మములందు, జాత=ప్రకటమైవవాదా! బావము. - సరస్వతీదెవి మెడలోని కల్దార పుష్పములలోని మకరంద ధారల సువాఫనలకన్న అధికమైన కాంతి సమృద్ధిఫలమైన సారస్వత గౌరవముచే చల్లగ మారిన కవిశ్రేష్ట సమూహముల హృదయపద్మములందు ప్రకటమైనవాడా!

578 చతుర్థాశ్వాసము వేషము. = మాలినీ వృత్తమునకు “న-న-మ-య-య” అనునవి గణములు

యతి మైత్రి ప్రతిపాదము నందును 1-9 అక్షరములు గద్య - ఇది శ్రీ కమలనాభ పౌత్ర మారయామౌత్యపుత్ర సుకవిజన విధేయ శ్రీనాథ నామథేయ ప్రజీతంబైన శ్రీ భీమేశ్వర పురాణంబను మహా ప్రబంధంబునందు!

జతుర్ధాశ్వాసంబు ఇది శ్రీ భీమేశ్వర పురాణ చతుర్భాశ్వాసమునకు దక్తిణ కాశిక అను '్రతిపదార్థ భావ విశేష సహిత వ్యాఖ్యానవ

శ్రీ భీమశ్వర పురాణము ర్‌79 ఆలో శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము పంచమాశ్వాసము దక్షిణ కాశికా వ్యాజ్యానము కం॥ శ్రీవత్స భాంఛనోపమ! భావభవాకార! మంత్రి పరమేశ్వర! సా రావార నిథ గభీరా! దేవాధిప సుప్రసన్న! దేవయ యన్నా! 1 అర్థము. - శ్రీవత్స లాంఛన=శ్రీవత్సమను సుడిని వక్షస్ట్రృలమున గుర్తు! కల విష్ణువుతో, ఉపమ=పోల్ప తగినవాడా!, భావభవ+ఆకార=మన్మధునివంటి రూపము కలవాడా! మంతట్రై పరమేశ్యర=మంత్రులలో సర్వశ్రేష్టుడవైన వాడా! పారావార నిభజ=సముద్రములో సమమైన గభీర=గంభీరత కలవాడా! దేవ+అధిప=దేవతల నాయకుడైన ఇంద్రుని వలె, సుప్రసన్న=మిక్కిలి అముగ్రహము కలవాడా! దేవయ+ అన్నా=దేవయ మంత్రికి పుత్రుడవైన అన్నయ మంత్రీ! భావము - దేవయ మంత్రి కుమారుడవైన ఓ అన్నయ మంత్రీ! నీవు విష్ణువుతో సమమైన వాడవు మన్మధుని వంటి రూపము కలవాడవు మంత్రులలో సర్వశ్రేష్థుడవు సముద్రము వలె గంభీరత కలవాడవు ఇంద్రుని వలె అనుగ్రహాధిక్యము కలవాడవు వ. అక్కథకుండు శౌనకొది మహామునుల కిట్లనియె 2 అర్ధము - ఆ+కధకుండు=(పురాణము చెప్పు) ఆ సూత మహర్షి ₹ నక+అది* శౌనక్రుడు మొదలైన, మహామునులకు=గొప్ప బుషులకు, ఇట్లు+అనియెన్‌*ఈ విధముగ భావము. - ఆ సూత మహర్షి శానకాది మహర్షులతో ఈ విధముగ చెప్పెను తే]. ధర్మ పారాయణుండు మెతావరుణుండు వెండియును నిట్టులని చెప్పె విశద ఫణీతి గాఢ సమ్మోదభవ నేత్ర కంకణునకు ఆకల వానకు ష్‌

ప ము 580 పంచమాళ్యాన అర్ధము - ధర్మ పారాయణుండు=దర్శము యొక్క పారమును పొందినవాడు, మైత్రావరుణుండు= అగస్త్య మహర్షి గాఢ=దట్టమైన, సమ్మోదభవ=మిక్సి లి సంతోషము వలన కలిగిన, నేత్ర కంకణునకు=కన్నుల యందు ఆనంద బాపష్పములు కంట్టియు ఆత్మ=మనస్సు నందు ధృత=ధరింపబడిన, భోగి కంకణునకు=శివుడు కలవాడును అగు మంకణునకు= మంకణమునికి, వెండియు=ఇంకను, ఇట్టులు+అని=ఈ విధముగవని. విశేద ఫణితిన్‌=స్పష్టమగు వాక్కుతో, చెప్పెన్‌=చెప్పెను భావము - ధర్మ పారాయణుడైన అగస్త్య మహర్షి అమితానంచముతో కనులందు ఆనంద బాపష్పములు కలవాడును, మనసు నందు శివభక్తిని ధరించిన వాడునైన మంకణమునికి ఇంకను ఈ విధముగా నని స్పష్టమైన వాక్కుతో పల్కెను విశేషము - మైత్రావరుణుండు - భీమ 3 - 40 చెంత చెవి ఒబడినది వ అనంతరం బా వివస్వంతుండాత్మ ప్రతిష్టితంబైన యద్దివ్యలింగంబు నందు శివసన్నిధానంబు సేయందలంచి శ్రీ అర్ధము - అనంతరంబు=ఆ తరువాత, ఆ వివస్యంతుండు=ఆ సూర్చుడు: అల] ప్రతిష్టితంబు+ఐన=తనచే నిలుపబడినదగు, ఆ+దివ్యలింగంబు ఫందు=ఆ దివ్యమైన శివలింగ రూపమును, శివ సన్నిధానంబున్‌=శివునక్రు ఆశ్రయముకు చేయందఆఅంచో చేయతలపెట్టి స గ భావము - ఆ తరువాత సూర్యుడు తకచే ప్రతిష్టింపబడిన ఆ దివ్వ శివలిం రూపమూ నందు శివుని ఆవాహన చేయదలచి సూర్యుండు కైలాసంబున కరిగి శివని దక్షారామంబునకు( దోడితెచ్చుట సః. ద్యోస్థలీ నక్షత్ర ధూళి పాథి శ్రథి చుటికిత స్వర్థదీ జల చ్వర్రమ్సుల్లు వైజయంతీ సట వ్యాక్షేప సంభూత మా రుతోద్దూతేందు మండలములు సింహికాసుత కంర సీమాస్టనరండ చక ధారా వ్యథా ప్రకమములు రథ రథ్య నిశ్వాస రంహస్సముద్రాంత గగన గంగా తరంగ చృటములు

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 581 గీ నైన ప్రస్తాన వేగంబు లతిశయిల్ల

నభ్ర ఘంటా పధంజున నరుగు వాండు

గతికి నికమూర్తిం జాలించి కదలి చనియె

శీఘ్రమున ద్యాదశాత్ముండు శివుని గిరికి ర్‌

అర్ధము - ద్యోస్థలీ=ఆకాశ ప్రదేశము నందలి, నక్షత్ర=చుక్కలనెడు; ధూళిపాళీ= దుమ్ము యొక్క కణముల సమూహము వందు, కేళి=అటగ, చుళుకిత=పుడిసిలిగా చేయబడిన స్వర్ణదీ= ఆకాశ గంగానది యొక్క: జలచరములు=నీటిలో సంచళించు జీవులు కలవియు,

వైజయంతీపట=టెక్కె ము నందలి జండా పట్ట యొక్క, వ్యాక్తేపామిక్కిలి కదలిక చేత సంభూతజ=విరివిగ పుట్టిన మారుత=గాలిచే, ఉద్భుత=మిక్కిలిగ వణకింపబడిన, ఇందు మండలములు=చంద్రమండలము కలవియు,

సంహికాఘుత=సింహిక కుమారుడైన రాహువు యొక్క, కంరసీమా= కుత్తుక ప్రదేశమును పుర శచండ=మరల కిక్తించు, చక్రధారాజరధ చక్రము అంచులచే కల్గిన వ్యదా=బాద యొక్క ప్రక్రమములు= ఆరంభములు కలవియ్య్ము

రదరచ్య=రధమువకు కట్టబడిన గుజ్జముల యొక్క, నిశ్వాస=విడచు గాలుల యొక్క: రంవాస=వేగము. చేత, సముద్రాంత= మిక్కిలిగ గిరగిర తిరుగు: గగనే గంగా= ఆకొళే గంగాఫదిలోని, తరంగ చృటములున్‌=అలల సమూహములు కలవియు?

ఐవ=అయివట్టి, వ్రస్తాన వేగంబులు=గమన (ప్రయాణ) వేగములు: అతిశయిల్ల ప్‌ = అధికము కాగా, అభఘంటా పధంబునన్‌=ఆకాశమనెడి రొచబాటి యంద్రుః అరుగువాండు=వెళ్ళుచున్నవాడ్రై ద్వాదశాత్ముండు=పండ్రెండు మూర్తులు గల సూర్చుడు. గతిక్రిన్‌+ఒక మూర్తిన్‌=గమనమునకొక మూర్తిని, చాలించి=వదలివేసి: శీఘ్రమున=వేగముగు శివునిగిరికి-కైలాస పర్వతమునకు, కదలిచనియె=బలుదేరి వెళ్ళెను

భావము - పండ్రెండు మూర్తులు కల సూర్చుడు పయనమున కక మూర్తిని వదలుచు వేగమ్సుగ కైలాసమునకు వెళ్ళుచుండగా రధ ప్రస్థాన వేగములచే ఆకాశము నందలి నక్షత్రము లనెడి ధూళి సమూహమును ఆకాశగంగలోని జలచరములు మింగుచున్నవి సూర్యుని రధము యొక్క జండాగుడ్డ తీవ్రముగ కదలుచుండుటచే కల్గిన గాలికి చంద్రమండలము చేణక్సృచ్చు క్రన్సించినది సింహికా పుత్రుడైన రాహువు యొక్క కంఠమును సూర్య రధ చక్రము మరల బ్రాధించుట చేత అ బాధల మూల్గులు విన్సించుచున్నవి ఆ రధమునకు కట్టబడిన

గుజ్జములు వదలు నిశ్వాస పవనములచేత ఆకాశగంగలోని అలలు గిరగిర తిరుగుచున్నవి అట్టి వేగముతో సూర్యుడు కైలాస పర్వతమును చేరెను విశేషము - ద్వాదశాత్ముడు-3-87 చెంత చెప్పబడినది ఈ పద్యము మయూరుని సూర్యశతకము నందలి అరువది ఆరవ శ్లోకమునకు అనువాదము “ధూర్థ్వస్తాగ్ర్య గ్రహాణి ధ్వ్యజపట పవనాన్దోళి తేన్తూని దూరం రాహౌగ్రాసాభిలాషాదనుసరతి పునర్హత్త చక్రవ్యధాని శ్రాన్తాశ్వశ్వాస హేలాధుత విబుధధునీ నిర్ణరామ్భాంసి భద్రం దేయాసు ర్వోదవీయో దివి దివసపతే స్యన్షన ప్రస్థితాని ఈ శ్లోకమునే శ్రీనాధుడు కాశీఖండము నందు (ఆశ్వా-1, పద్యము-127) మరియొక్‌ విధముగ ఆంధ్రీకరించెను ఒకే శ్లోకమును రెండు విధములుగ తెలుగుచేయుట విశేషము కాశీఖండమందలి పద్యమిది- ధూర్దండ ఘట్టన త్రుటిత గ్రహగ్రావ ధూళిపాళీ మిళ ద్ద్యు స్థలములు ధ్వజపట *పల్లవోద్ధత మరుత్సంపాత పరికంపమానోడు పరివృ్యఢములు గ్రాసాభిలాషానుగత విధుంతుద పున ప్రాప్త చక్రవ్యధో పద్రవములు శ్రాంతాశ్వ నిబిడ ఎశ్వాస ధారాధుత స్వర్భునీ నిర్గర జలచరములు గగన పదలంఘనైక జాంఘాలికములు పద్మవన బాంధవుని రధ ప్రస్థితములు సాధెనది దక్షిణాయన సమయమగుట దుర్దురము మీ;ద మలయ భూధరము మీంద ఉ॥ భాసుర యక్ష నాథ దిగుపాంత కలాప విలాసమైైన కై లాసము చక్కటిం జదల లాఘవ మొప్ప రథంబుడిగ్గి వి శ్వాస పురస్సరంబుగ దివాకరు. డిందు కళాకిరీటు నా వాసము జేర వచ్చి తల వాకిట వారితు డయ్యె నందిచేన్‌ ర

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము ర్‌8ి3

అర్ధము. - దివాకరుండు=పగలును కలుగజేయు సూర్యుడు, భాసుర=దివ్యమైన, యక్షనాధ దిక్‌=కుబేరుని దిక్కైన ఉత్తరమునకు, ఉపాంత=కినయందలి, కలాపానగ వలె, విలాసమైన= అందమైన, కై లాసము=క్రైలాస పర్వతము యొక్క; చక్కటిన్‌=స్థానము నందు, చదల=ఆకాశమున, లాఘవము+ఒప్పన్‌=వేగము ఒప్పునట్లుగా; రధంబు డిగ్గి=రథము నుండి దిగి, విశ్వాస పుఠస్సరంబుగ=రహస్య ప్రేమ (భక్తి) పూర్వకముగా, ఇందు కళాకిరీటున్‌= చంద్రిశేఖరుని యొక్క, ఆవాసమున్‌=నివాసమును, చేరవచ్చి=సమీపించి, తలవాకిటామొదీటి ప్రవేశ ద్వారము వద్ద, నందిచేన్‌*నందిచేత, వారితుండయ్యె= అడ్డగింపబడెను

భావము - దివ్యమైన కుబేర స్పానమైన ఉత్తర దిక్కునకు చివర ఆభరణము వలె అందమైన కైలాస పర్వతమునకు సమీపమున అకాశమున సూర్యుడు దర్చథూన్యుడై రధము దిగినాడు రహస్య డ్రేమ పూర్వకముగా చంద్రశేఖరుని నివాసమును సమీపించినాడు తల వాకిట కావలి యున్న నంది సూర్యుని అడ్డగించినాడు వ ఇట్లు వారింపంబడి 7

అర్ధము - ఇట్లు=ఈ విధముగా; వారింపంబుడి=అడ్డగింపబడి:

భావము - ఈ విధముగ సూర్యుడు నంది చేత అడ్డగింపబడిన వాడ్రై తే॥ విప్పుల శాఖా శిఖా మంత్రవితతి నినుండు

సంస్తుతించెను నందికేశ్వరుని బ్రితి

బ్రహ్మ విష్ణు పురందర ప్రముఖులైన

వేల్పులును నట్ల పొగడరా వృషబరాజు 8

అర్ధము - ఇనుండు= సూర్యుడు: ప్రీతిన్‌=అమోదముళో: విపుల=విరివియైన: శాఖా శిఖా=వేదభాగములందు ప్రధానమైన మంత్ర వితతిన్‌=మంత్రముల నమూహముతో, నందికేశ్వరునిన్‌=నందిని, సంస్తుతించెను=మిక్కిలిగ కొనియాడెను బ్రహ్మ=బ్రహ్మదేవుడు: విషు = వివ్శు మూర్తి, వృుఠరందర=ఇం్యదుడు, వ్రముఖుల్త న=వొుద లయిన, వేల్పులును=దేవతలును, అ వృషభరాజున్‌=ఎద్దులకు రాజ్జైన అ నందీశ్వరుని, అట్లు=ఆవిధముగ, పొగడరు=స్తుతించి యుండలేదు

భావము - సూర్యుడు పూనికతో వేదభాగములందలి ప్రధానమైన మంత్రములతో నందీశ్వరుని మిక్కుటముగ స్తుతించెను బ్రహ్మ విష్ణు మహేంద్రాది దేవతా ప్రముఖులును నందీశ్వరుని అ విధముగ పొగడియుండలేదు వ. ఇట్లు పొగడినం బ్రసన్నుండై నందికేశ్వరుండు గానిపోవం బోయి కోపకుటిల నిటలతట ఘటిత భీషణ భ్రుకుటి భంగాభంగ ముఖముఖర భయంకర భృంగి

వరత ఎంచమాశ్యాసము భృంగిరిట హుంకృతి భజమాన విబుధ సంతానానుసంధానంజులైన కిక్సాంతరంబులు ప్రవేశించి ముందట వేదవేదాంత విద్యావందిత చరణార విందుండును, జండ కిరణ శశిమండల ప్రబా విభాసమాన ఫణా మణిగణాభిరావు కుండలిత కుండలిపతి కుండలాలంకార మండిత గండ స్థలుండును బ్రళయకాల దహన దగ్ధ భువన భవన భస్మాలేప ధవళిత దేహుండును నఒండ బ్రహ్మాంద బాండ శతకోటి విలయకొల మృత శతధృతి రుండమాలికా భూషణ.ండునునై యున్ననప్పు డాప్రదీవ్రంబుగా6 గొన్ని సచరాచర బ్రహ్మపారాయణంబులు పరియించునవియును గొన్ని ఒంగ్వేదంబు గుణియించునవియును గొన్ని యజురామ్నాయంబామడించునవియును. గొన్ని సామవేదంబు6 జదువునవియును గొన్ని యధర్యణ వేదం బాధ్యానం బొనరించునవి యును సంస్వతియించునవియును, నట్టహాసంఒ శేయునవియును నవైనయౌా విధి శిరంబుల చేతం గ్రుచ్చిన దండ పుండరీక ముకుళమండిత డుండుభంబునుం బోలె ప్రకాశింప6 గంరకోణంఒంనం గంరికోపరి ఏీలంజు ఒం బోని కాలకూటంజున సంఘటిల్లు బ్రాంతి సంతవుసంబునరు జద్దోతంబులునుం బోలె విద్కోతించు కంకణాశి విష విషానల విస్సులింగంఒల వలన దుర్నిరిర్షుండగుచు వికట జటాటనీ జూట కుహర విహరమాణ స్నిగ్ధ పరిముగ్ధతర లహరి పవన పూరితంబులైన యాపీడ విదిశిర కరోటి కందర క్రోడంబులం బాటిల్లు షుమఘుమా హోమంట భీషణ భూషో భుజంగంజల నిడ్రాముడ్రాగ్రంది నిగ్రహింపం గెంజెడ ముడి విగియించి నెటియంజు చుట్టిన జగజెట్టి పాపజేని యౌదల మాణిక్కంజుల తురంగలి మెజుంగులు వెనువెంట మింటదాంకను జరిగి ధగద్ధగ నిగనిగ వెలుంగుటం జెసి యప్పుడప్పుడ యనల స్తందంజున నావిర్చవించిన చంగి నంగీకరించుచు, నుగ్రగరళ పరిమళామ్రూణం బునం జేసి మూర్చిల్లిన విదంజున నిరంతర ధ్యాన స్రిమిత లోచనులె యుబయ పార్శ్యంజుల సనక సనందన సనత్సుజాతాది యోగీశ్వరులు పరివేష్టింప శేబర శశాంకునకు! గ్రొత్తగాం గౌళరాత్రి కళత్రంబును గల్సించినట్లు పొలిసిన పచ్చి యేనిక తోలు పచ్చడంజు జంగాళంబుగా వైచ్చుకొని చరణ చూషణ శేషాహి శిబామణీ ప్రతిబింబితాంబరుండగుటం జేసి స్రోర్ర విష వితరణ మహాపషరాధక్షమకై పయోణి వచ్చి పాదంబుల పయింబడిన భావంబు భజియింప ధారాజల విందా దచంతురంబునుం బోని వారజణాసంర కుంభకూట విదారణంబున వాత్తిన

క్రై భీమేశ్వర వురాణము ర్‌8ి5్‌ ముత్తియంబుల తోడ6 జాలనాభీలంజగు త్రిహాలంజు శేలంగీలు కొల్చి కరిన శమన శిరస్తాడనంజఒనం గట్టిన శ్రీ పాదారవిందంబునం దాపించిన బిరుదు కటకంబున ఘటియింపంబడి వెలుంగు యాద పతి మేదోమృతంబు జిడ్డున గడ్డుకొనిన పూషాదిత్యు పలునరున యంతంబున నుప్పతిల్లు క్రుళ్ళు మెబుంగులు పెల్తుగ నుల్లసిల్ల విలసిల్లుచు విశ్వజగదుతృత్తి గుప్తి విపత్తికారి యగు వురారిం గనుంగొని జయజయ శజ్జు పూర్వకంబుగా సంస్తుతి యొనర్సీ ముకుళీత కరారవిందుండై ర్ర అర్ధవఎ - ఇట్లు=ఈ విఛముగ పాగడి వన్‌=మ్రుతింపగా:ః ప్రసన్నుండ్రై= సంతోషిఎచినవాడై, నందికేశ్వరుండు= నందీశ్వరుడు: కొనిపోవన్‌=తీసికొనిపోగా పోయి=వెళ్ళ కోప సంధాఫంబులైన కోప=కోపముచేత, కుటిల=వంకర తిరిగిన నిటలతట=ఫాలభాగమున ఘటిత=కర్గంపబడి; భీషణ=దారుణమైన బ్రుకుటి=బొమముడి ప్రదేశమునందిలి, భంగ వంపులు అభింగ=చక్కగ నుండుటలును ముఖ=నోటితో, ముఖర=కరి నముగా పలుకు, భయంకర=భయమును కల్గించు. భృంగి భృగిరిటి=భృంగి భృంగిరిటి అను ప్రమద నాయకు యొక్క, హుంకృతి= హుంకారముల చే భజమాన=సేవించుచున్న విజుధనంతావ=దేవతల నమూహములకు, అకువంధాశంబులైై న= కూడలులై 3 కక్చాంతరంబులు= అంతస్తుల లోభాగములను ప్రవెశించి= చొచ్చి, ముందట=ఎదురుగా వేద విందుండువు వెద వేదాంత విద్యాావెచములు వేదాంతములను విదృలచేత, వందిత= సమస్య రింపబడిన చరణ+అరవించుడు ము2పద్మములి వంటి పాదములు రలవాడును చండ. స్థలుందును చండ కిరణాసూర్వుని యొక్కయు: శశిమండల= చంద్ర మండలము యొక్కయు, ప్రభా=కాంతితొ విభాఫమావ=మిక్కిలిగ ప్రకాశించుచున్న ఫణా=పదగలపై గల, మణిగణా=మణుల సమూహముచే, అభిరామ*అందమై కుండలిత= గుండ్రముగి చేయబడిన, కుండలిపతి= నాగరాజులను; కుండల+అలంకార= కర్ణాభరణముల చేత, మండిత=అలంకరింపబడిన, గండ స్ట్థలుండును=చెక్కిలి ప్రదేశములు కలవాడును; ప్రళయ చేహుండువు ప్రళభయకాల=కల్పాంత కాలము శందలి: దహవ=అగ్నిచేత, దద్ధ=కాల్పబడిన, భువన భవన=లోకములను ఇండ్ల యొక్క; భస్మ+అలేప=బూడిదను బాగుగా పూసికొనుటచే, ధవళితాతెల్లగా చేయబడిన దేహుండును=శేరీరము కలవాడును: అఖండ భూవణుండును అఖండ=న ంవపూర్ణమైన: బ్రవ్మాండభాండ= ట్రహ్మాండమనెడి పాత్రలందు: శతకోటి=లెక్కలేనన్నిః విలయకాల=ప్రళయ కాలములందు, మృత= మరణించిన, శతధృతి=బ్రహ్మల యొక్క: రుండమాలికా=తలల మాలలేః భూషణఖుండునున్‌=అలంకారముగ కలవాడును;

586 పంచమాశ్వాసము ఐ=అయి;, ఉన్నన్‌= ఉండగా, అప్పుడు=అపుడు, ఆప్రదీప్రంబుగాన్‌= అంతట మిక్కిలిగ ప్రకాశించునట్లుగా, కొన్ని=కొన్ని తలలు, సచరాచరజస్థిర చర రూపములతో కూడీన బ్రహ్మ=పరమాత్మ యొక్క: పారాయణంబులు=పారమును పొందునవియు, పరియించు నవియు=చదువునవియును, కొన్ని=కొన్ని బుగ్వేదంబు=బుగ్వేదమును, గుణియించు నవియును=వల్లెవేయున వియును, కొన్ని=కొన్ని యజురామ్నాయంబును= యజార్వేదమునుః ఆమేడించునవియును=మరల మరల చదువునవియు, కొన్ని=కొన్ని సామవేదంబునో సామవేదమును, చదువునవియును=పరించునవియును, కొన్ని=కొన్ని అధర్వణ వేదంబు అధర్వణ వేదమును, అధ్యానంబు=చింతనము, ఒనరించునవియును=చేయున వియునుః సంస్తుతియించునవియును=మిక్కిలిగ కొనియాడునవియును అట్టహాసంబు చేయువవియు* ధ్వనితో కూడిన పెద్దనవ్వు నవ్వునవియును ఐన= అయినటువంటి, ఆ విధి శిరంబుల చేతన్‌=ఆ బ్రహ్మశిరస్సులతో, గ్రుచ్చిన దండ=కూర్చిన మాల, పుండరీక= తెల్లతామరలః ముకుళ=మొగ్గలచే, మండిత= అలంకరింపబడిన, డుండుభంబునుం బోలె=రెండు తలల పామువలె, ప్రకాశింపన్‌= ప్రకాశించు చుండగా, కంర కోణంబునన్‌=కుత్తుక యొక్క కేంటీ స్థానము నందలి, కంరిక+ఉవరి=కంరాభరణమునకు పైన (పొదుగబడిన)' నీలంబునుంబోలె=ఇంద్రనీల మణివలె, కాలకూటంబున=కాలకూట విషము చేల సంఘటిల్లు=కలుగు, భ్రాంతి సంతమసంబునకు=భ్రమయను చిమ్మ చీ/కటికి ఖద్యోతం బులునుం బోలె=మిడుగుజు పురుగుల వలె, విద్యోతించు= ప్రకాశించు, కంకణ*చేలీ కడియములైన, అశీవిషజపాముల యొక్క విషానల=విషమనెడు నిప్పు యొక్క, విషృులింగొ మిల వలననిప్పు కణికల వలన, దుర్నిరీక్షుండు+అగుచు=చూడ శక్యము కానివాడగుచు' వికట పూరితంబులైన వికట=విరివియైన, జటాటవీ=జడల అడవి యొక పాటాముడియను, కుహర=గుహలో, విహరమాణ=విహరించుచున్ను స్నిగ్ధ=దట్టమైన పాటిల్లు=సంభవించు, ఘుమ ఘన హల యొక్క, క్రోడంబులనొలోభాగము లం “మైన, భూషా=అలంకారములెన ఘోషంబుంఘుంఘుమ్మను శబ్దము, భీషణ=భరో దొ స్టే ఇను భుజంగంబుల=పాముల యొక్క, నిదా ము౦€ గ్రంధి=గాఢనిద్రయను ముడిని, నిగ్రహింపన్‌=తాలగింపగా, కెంజడముడిన్‌=ఎజ్జని జ2ఉల యొక్క ముడియందు, బిగియించి=బిగియకట్టి, నెట్టియంబు=తలపాగు చుట్టి న=అమరినః జగబెట్టి పాపటేని= మహాశూరుడైన సర్చరాజు యొక్క, జిదల=తలపై గల, మాణిక్యంబుల కెంపుల యొక్క, తురంగలి మెళుంగుల్ప= ప్రకాశవంతమైన తళతళని కాంతులు, వెనువెంట

క స న వెంటవెంటనే మింట దాంకను=ఆకసము వరకు, జరిగి=ప్రాకీ ధగద్ధగ+నిగనిగ=ధగధగలతో నిగనిగని కాంతులతొ, వెలుగుటంబేసి=ప్రకాశించుట వలన అప్పుడప్పుడ=అపుడే, అనల స్తంభంబువక్‌= అగ్నిస్తంభము నుండి, ఆవిర్భవించిన భంగి=ఫుట్టిన విధమును: అంగీకరించు చున్‌=స్వీక్రరించుచు, ఉ గ్రగరళ=భయంకరమైన విషము యొక్క: పరిమళ=వాసనను: ఆఘ్రాణం బువం జేసి=వాసన చూచుటచేత, మూర్చిల్లిన విధంబున=సొమ్మసిల్లిన రీతిగా: నిరంతర ధ్యాన= ఎడతెగని ధ్యానముచేతీః స్తిమిత లోచనులైజమూయబడిన కన్నులు కలవారై, ఉభయ పార్య్వంబుల=రెండువైవులను? సనక=వనకుండుః ననంద=ననందుండు; సనత్సుజాత= సనత్సుజాతుండు ఆది=మొదలైన యోగీశ్వరులు=యోగిశ్రేమ్రలు: పరివేష్టింప=చుట్టి యుండగా, శేఖర=తలపై గల: శనాంకునకున్‌= చంద్రునకు: క్రొత్తగా=క్రొత్తగా కాళరాత్రి, కళత్రంబును=చీకటి రాత్రియను కోటను; కల్పించినట్లు సృష్టించిన విధముగా: పాలిసిన=వ్యాపించిన: పచ్చి యేనిక తలోలు=పచ్చి ఎనుగు తోలు అనెడి పచ్చడంబు=కట్టుబట్ట, జెంగాళంబుగా వైచుకొని=నిడువాటుగా (వదులుగ) వేసికొని,

చరణ భూషణ=కాలి అందెలైన శషాహి=అదిశేముడను సర్పము యొక్క; శిభా=పడగల పై గల మణి=మణుల కాంతులు ప్రతిబించితాప్రతిఫలించినః అంబరుండు+* అగుటంజ్రష=వస్రము కలవాడగుట చేత ఘోర వష=భయంకరమైన కొలకొటి విషమును; వితరణ=అర్పిం చుట అనెడు మహాపరాధ= పెద్దతప్పు యొక్కః క్రమక్రైజమన్నింవు కొరకై పయోధి=సముద్రము, వీచ్చి=వచ్చి. పాదంబుల ఫయింబడినపాదముల టై బడీనే భావంబ్బజస్థితిసి, భజియింపన్‌=అంగీకరింపగా; దారాజల= పైనుండి ధారగా పడెడు నీటి యొక్క: భిందూబొటిదే దంతురంబు పి బోలె=ఎగ్సడు దిగుడుగ చేయబడిన దానివలె: వారణాసురాగజాసురుని మం కుంభస్థలమనెడు కొండకొమ్మును: ఏదారణంబునన్‌=చీల్చుటనే! హత్తిసర న ముత్తియంబుల తోడన్‌=ముత్యములు చాలనే గలంబగా రేల జన, వ బాతిహాలమును, కేలన్‌= చేతియందు, కర ంధింిన శ్రీపాద+ ముని శిరస్తాడనంబునన్‌=తలదన్నుటి 2వ బ్రయింపండి= అరవిందంబునన్‌=శుభంకరమైన పద్మము వంటి పాదము కందు: ఘ బమృతంబు కూర్చబడి, వెలుంగు=ప్ర యాదిపతిసముద్రుని యొక్క మదన్‌ళ 9 లుంగు= ప్రకాశించు: నివ=అతిశయించిన, నన్‌=కొవ్యు అగు అమృతము యొక్కః జిడ్డున=జిడ్డుచేతేః గడ్డుక్‌ ముక పూష+ఆదిత్యు=పూషుడను సూర్యమూర్తి యొక్క పలువరునాపలువ | అంతంబునన్‌ వును త్త న "కుళ్ళు పగలూ అపొంగచును కర్తల పల , ఉత్పతిల్లు=పుట్టు 6 లలనిలమటే కాశించాచు: షగన్‌=అధికముగా, ఉల్లనిల్లవికనీంవగ్‌'

పంచమాశ్వాసము 588 విశ్వజగత్‌=విశ్వము నందలి లోకములను, ఉత్పత్తి=పుట్టించుట, గుప్రి=కాపాడుట, విపత్రికారి యగు=నాశనము చేయువాడైన, పురారిన్‌=త్రిపుర సంహారకుడైన శంకరుని కనుంగాని=చూచ్చి, జయజయ శబ్దపూర్వకంబుగాన్‌=జయవాచకములతో, సంస్తుతి=మిక్కిలిగ నుతించుటను, ఒనర్చి=చేసి, ముకుళిత=ముడిచిన, కర+అరవిందుండై=పద్మముల వంటి చేతులు కలవాడై భావము = సూర్యుడు ఈ విధముగ స్తుతింపగా నంది సంతిుంచెను కోపము చేత భుకుటి ముడివడి భయంకరముగ హుంకరించు భృంగి భృంగిరిటి అను ప్రమధ గణ నాయకుల హుంకారములకు సేవించుచున్న దేవతల గుంపులున్న ప్రదేశములు దాటి ముక్కంటి ముందుకు నంది సూర్యుని గొంపోయినాడు ఆ ముక్కంటి పాదములకు వేద వేదాంగములు నమస్కరించుచున్నవి సూర్యుచంద్రుల కాంతులతో ప్రకాశించు మణులను పడగలపై గల సర్పరాజులు కర్ణాభరణములు కాగా ఆతని చెక్కిళ్ళు అందగించి ప్రకాశించు చున్నవి ప్రళయ కాలములందు కాలిపోయిన లోకముల బూడిదను పూసికొనుటచేట ఆయన దేహము తెల్లనై యుండెను ప్రళయ కాలములందు మరణించిన బ్రహ్మల పుట్టెైలతో కూర్చినమాలను ఆయన ధరించి యుండెను అందలి పుఖ్జైలు కొన్ని చరాచర రూప పరమాత్మ పారమును పొందుచుండెను కొన్ని బుగ్వేదమును వల్లెవేయుచున్నవి కొన్ని యజుర్వేదమును మరల మరల చదువుచున్నవి కొన్ని సామవేదమును చదువుచున్నవి కొన్ని అధర్వణ వేదమును చింతనము చేయుచున్నవి కొన్ని న్తుతించుచున్నవి కొన్ని అట్టహాసము చేయుచున్నవి అట్టి బ్రహ్మ శిరన్సులతో కూర్చిన మాల తెల్ల తామర మొగ్గలచే అలంకరింపబడిన రెండు తలల పొమువలె ప్రకాశించుచున్నది కుత్తుక మధ్య భాగమువ కంరాభరణములోని ఇంద్రనీలము జలె మచ్చ ఎర్పడినది అది విషమును మింగి దాచుటచేనైనది కాలకూట విషముచే నైన చిమచీకటికి మిణుగురు పురుగుల వలి చేతి కంకణములైన నాగరాజుల విషమనెడి నిప్పు కణికలచేత ఆయన చూడలేఎవాడుగ నుండెను విశాలమైన శంకరుని జడముడి గుహలో ప్రవహించు గంగానది అలల గాలి ఆ పుట్టిల సందులలో దూరి చేయుచున్న భయంకర శబ్దములు ఆతని అలంకారములైన కాలసర్పముల గాఢ నిద్రావస్థను తొలగించుచున్నవి శంకరుని జడముడిని గట్టిగ చుట్టియున్న నాగరాజు శిరముపై గల రత్నముల తళతళలు ఆకసము వరకు విస్తరించి ప్రకాశించుచు అప్పుడే అగ్నిస్తంభము నుండి పుట్టిన విధముగ నుండెను భయంకరమైన విషమును వాసన చూచుటచేత మూర్భపోయినట్లుగ నిరంతర ధ్యానముతో కనులు మూసియున్న సనక సనంద సనత్సుజాతాది యోగి పుంగవులు ముక్కంటి కిరువైపుల చుట్టి యుండిరి తలపై నున్న చంద్రునకు క్రొత్తగా కాళరాత్రి యనెడి కోటను జతచేసినట్లుగ పచ్చి ఏనుగుతోలును వదులుగ కట్టుకొని యుండెను

చ నలల ట్‌ నా గళ కులు సనన క కాలి యందెలైన నాగరాజుల పడగల పైని మణుల కాంతులతో ఆ శంకరుని వస్తమైన

॥ ఏనుగు తోలు ప్రకాశించుట భయంకరమైన విషమును పుట్టించిన అపరాధమునకు క్షమార్పణము కోరుటకై సముద్రుడు వచ్చి శంకరుని పాదములపై పడినట్లున్నది. పైనుండి

పడుచున్న ఆకాశ గంగధారలచేత ఎగుడు దిగుడుగ చేయబడిన దానివలె గజాసురుని కుంభ స్థలమును ఛేదించుటచే అతికియున్న ముత్యముల కదలికలచే భయంకరమైన త్రిశాలమును చేత ధరించి యుండెను. యముని తలదన్నుటచేట శుభంకరమైన పాదమున పొదుగబడిన బిరుదు కడియము నందు పరాజితుల బొమ్మలు చెక్కబడియున్నవి. ఆ బిరుదు కడియమున ప్రకాశించుచున్న సముద్రుని కొవ్వు .అను అమృతము యొక్క జిడ్డు చేత అతిశయించి ప్రకాశించుచున్న పూషుడను సూర్యమూర్తి యొక్క పలువరుస చివరన కలుగు కాంతులతో ఆయన అధికముగ ప్రకాశించుచుండెను. ఈ బ్రహ్మాండము నందలి లోకములను పుట్టించి రక్షించి నాశనము చేయువాడైన ఆ పురారిని చూచి సూర్యుడు జయజయ వాచకములతో మిక్కిలిగ స్తుతించి చేతులు జోడించి యుండెను. తే॥ బ్రహ్మ విష్ణు మహేంద్రాది పరివృఢునకు

నద్రి రాజన్య కన్యా సమన్వితునకు.

బ్రమథ గణ భూత బేతాళ పరివృతునకు

హరున కినుండు నమస్కార మాచరించె. శం

అర్ధము :- ఇనుండు=సూర్యుడు; బ్రహ్మ విషు మహేంద్ర+ఆది=బ్రహ్మదేవుడు; విష్ణుమూర్తి, దేవేంద్రుడు మొదలైన దేవనాయకులకు; పరివృఢునకున్‌= ప్రభువైన వానికి; అద్రి రాజన్య=పర్వతరాజులలో శ్రేషుడైన హిమవంతుని యొక్క; కన్యా=పుత్రికయైన పార్వతితో; సమన్వితునకున్‌=కూడియున్న వానికిని; ప్రమథగణ=ప్రమథ గణములతో; భూత= భూతము అతో; చేతాళ=పిశాచములతో, పరివృతునకు=చుట్టబడి యున్న వానికి; హరునకు=శివునకు; నమస్కారమును=దండమును; ఆచరించెన్‌=చేసెను,

॥ భావము :- బ్రహ్మ విష్ణు మహేంద్రాది దేవనాయకులచే సేవింపబడుచున్నవాడును, పార్వతీ సహితుడును, ప్రమథ గణములు భూత పిశాచములచే పరివేష్టించి యున్నవాడును నైన ముక్కంటికి సూర్యుడు నమస్కరించెను.

వ. ఇట్లు ప్రణామానంతరంబున భాస్వంతుండు గౌరీకొాంతునకు నిజాగనున ప్రయోజనం బెజీంగించినం దదనరతరంబ, 11

అర్ధము :- ఇట్లు=ఈ విధముగ; ప్రణామ=నమస్కారము చేసిన; అనంతరంబున= తరువాత; భాస్వంతుండు=సూర్యుడు; గౌరీకాంతున క్రు=శంకరునకు; నిజ+ఆగమన=తాను వచ్చుటకు గల; ప్రయోజనంబు=కారణమును; ఎజింగించినన్‌= తెల్పిన; తదనంతరంబ=ఆ తరువాత. "

పంచమాశ్యానము 590 భావము. - సూర్యుడు శంకరునకు ఈ విధముగ నమస్కరించి తన రాకికు కారణమును విన్నవించెను ఆ తరువాత ఆ|| ఇనుని తోడి చెలిమి నిభరాజ వదనుండు విన్నపంబు చేసె విశ్వపతికి నమృత మథన వేళ నావిర్భవుండైన భుజంగ హారుం జూడ బోద మనుచు 12 అర్థము - ఇనుని తోడి=సూర్యునితో గల చెలిమిన్‌=స్నేహము చేత, ఇభరాజ వదనుండు=వినాయకుడు అమృత మధన వేళన్‌= అమృతమును చిలుకు సమయమున, ఆవిర్భవుండైన=పుట్టిన, భుజంగహారున్‌=శివుని, చూడన్‌=చూచుటక్సు, పోదము=వెళ్ళుదము, అనుచు=అని పల్కుచు, విశ్యపతికి=విశ్వేశ్వరునకు, విన్నపంబు చేసెన్‌=మనవి చేసెను భావము - సూర్యునితో గల స్నేహముతో వినాయకుడు విశ్వేశ్వరునితో - పాల సముద్రము నుండి అమృతమును చిలుకునప్పుడు సృ్వయంభువుగ జనించిన నాగభూషణుని చూచుటకు వెళ్ళుదమని మనవి చేసెను సీ॥ విఘ్నాధినాధుండు విన్నవించిన మిదం ఒర్వతాత్మజ విన్నపంబు చేసె బర్వతాత్మజ విన్నపం బొనరించిన వెనుక గ్రౌంచఘ్నుండు విన్నవించెః గ్రౌంచఘ్నండటు విన్నవించిన యత్తతి మటీి విన్నవించెను మౌాతృగణము 'బ్రాహ్వాది మాతృ వర్గము విన్నవించిన వెండియు భూతముల్‌ విన్నవించె తే॥ _ నిందు ధరునకుం గైలాస మందిరునకు నభవ విచ్చేయు రవికి బ్రియంబు గాంగ నమృత వారాశి నుదయించి యంధ్రభూమి దక్ష పురి నున్న యా దివ్య తనువుజూడ 13 అర్థము - అభవ=పుట్టుక లేనివాడా! (ఓ ఆదిశంకరా) రవికిన్‌=సూర్యునకు; ప్రియంబు+కా(గన్‌=సంతోషము కలుగునట్లుగా, అమృత వారాశిన్‌=పాల సముద్రమున,

తై ఆూజళ్వాలు ట్రం ఇళయ -- ఉదయించి=పుట్టి, అంధ్రభూమి=ఆంధ్ర దేశమున, దక్తపురిన్‌=దక్షారామము నందు, ఉన్న=వెలసియున్ను ఆ దివ్యతనువున్‌=ఆ లోకతీతమైన గొప్ప (లింగ) రూపమును, చూడన్‌=చూచుటకై, విచ్చేయు=దయచేయుమని, కైలాన మందిరునకు=కైలాసగిరి నివాసముగ కలవానికి, ఇందు ధరునకు=చంద్రశేఖరునకు,

విఘ్న +అధినాథుండు=విఘ్నములకు అధినాయకుడైన వినాయకుడు, విన్నవించిన మీ6దన్‌=మనవి చేసిన తరువాత, పర్వతాత్మజ=హిమవంతుని కుమారియైన పార్వతీదేవి; నిన్నపంబు చేసన్‌=విజ్ఞాపన చేసినది,

పర్వతాత్మజ=పార్వతీదేవి, విన్నపంబు=విజ్ఞాపనము; ఒనరించిన వెనుకన్‌=చేసిన తరువాత క్రాంచఘ్నుండు=కుమారస్వామి, విన్నవించెన్‌=విన్నపము చేసెను,

క్రాంచఘ్నుండు=కుమారస్వామి, అటు=ఆవిధముగ; విన్నవించినఐవిన్నపము చేసిన) ఆ+తఖజి=ఆ పిమ్మట, మజి=ఇంకను;, మాతృగణము=మౌాతృకల సమూహము; విన్నవించెను=మనవవి చేసెను,

బ్రాహ్మ్‌+ఆది=బ్రాహ్మి్‌ మొదలైన, మాతృ వర్గము=మాతృకాగణము,; విన్నవించిన= మనవి చేసిన, వెండియు=మరియు భూతముల్‌=భూతములును, విన్నవించెన్‌=మనవి చేసెను

భావము - ఓ ఆదిదేవా! అభవా! సూర్యునకు పంతోషము కల్గించుటకై అమృతమును చిలుకు సమయమున పాలసముద్రము నుండి పుట్టి ఆంధ్ర దేశమున దక్షారామమున వెలసి యున్న దివ్య స్వయం భూలింగమును చూచుటకు దయచేయుమని ముందుగ వినాయకుడు పిమ్మట పార్వతీదేవి, అ పిమ్మట కుమారస్వామియు, ఆ తరువాత మాతృకాగణము, ఆ పిమ్మట భూతగణము విన్నవించెను వ॥ అని యిట్లు విన్నవించిన విఘ్నేశ్వరుని మీ(ది యనుగ్రహంబునను, భవాని మీంది, కూర్మినిం గుమారుని మీంది ధ్రేమానుబంధంబునను బ్రాహ్వాది మాతృ గణంబుల మీది ప్రీతిని, బూతంబుల మీంది ఆదరాతిశయంబునను, భాస్వంతుని మీంది సంతోషంబునను, మధ్యమలోక గమనోద్యుక్తుండై హరి విరించులం జూచి మహాదేవుండిట్లనియె 114

అర్ధము - అని+ఇట్లు=అని ఈ విధముగ, విన్నవించిన=విన్నపము చేసిన: విఘ్నేశ్వరుని మీంది=వినాయకుని మీద గల, అనుగ్రహంబునను=దయవలనను: భవాని మీంది=పార్వతిపై గల, కూర్మినిన్‌=ప్రేమ వలనను, కుమారుని మీ(ది=కుమార స్వామిసై నున్న డేమ+అనుబంధంబునను=శ్రుమ బంధము వలనను, బ్రాహ్మి+అది=బ్రాహ్మ్‌

చ92 పంచమాశ్యానము మొదలయిన మాతృ గణంబుల మీది=మాతలపై గల ప్రీతిని=ఆమోడము వలనను, భూతంబుల మీ(ది=భూత గణములపై గల ఆదర+అతినయంబున మ=మన్నన యొక్క విరివి వలనను, భాస్వంతుని మీ(ది=సూర్వునిపై గల సంతోషంబు నను=ప్రసవ్నత చేతను, మధ్యమలోక=భూలోకమునకు గమవ=పయనించుటకు ఉద్చుక్తండై=పిన్దమైన వాడై, హరివిరించులన్‌+చూచి=వివ్యవు బ్రహ్మ దేవులవైవు చూచి, మహాదేవుండు=శఎకరుడు, ఇట్లు+అనియె=ఈ విధముగ పల్కెను భావము - వినాయకాదులు ఆ విధముగ విన్నవించిన మీదట శంకరుడు వినాయకుని మీది అనుగ్రహము వలన, పార్వతీదేవిపై గల ప్రేమచేతను కుమార స్వామిపై గల వాత్సల్యము చేత మాతృగణము మీద గల ఆమోదము చేత భూత గణముల మీద గల ఆదరాతిశయము వలన, సూర్యునిపై గల మన్ననచేతను భూలోకమునకు బయలుదేర దలచి బ్రహ్మ విష్ణువులతో ఇట్లు పఠ్కెను విశేషము - మధ్యమ లోకము=స్వర్గమువకు పాతాళమువకు మధ్యమున గల లోకము భూలోకము కనుక నిది మధ్యమ లోకము మహాదేవుండు ప్రమదగణ సమేతుండై దక్షారామమునకు బోవ్సట మ॥ కలవారందజు దక్షవాటి గమనోత) ౦రా సమత్సాహ దో హలులైనారు సహస్ర భానుండును నబృర్దించుచున్నాండు వం గళ దివ్యామృత లింగ దర్శనమునుం గర్తవృ మంధ్ర క్షమా స్థలికించోదమె యూసుపోకకు వినదంజఒుల్‌ పరీక్షింపగన్‌ 15 అర్థము - కలవారు+అందణి=సమర్థులైన వారందరు దక్షవాటి=డక్షారామమునకు, గమన=పయనించుట యందలి, ఉత్కంరా=వేగిరపాటుతో కూడిన సముత్సాహ=మిక్కిలి ఉత్సాహము. ష ల ప్‌ స శః దోహలులు+ఐనారు=అభిలాష కలవారైరి సహస్ర భానుయము=వేయి ఇమయిులు కలవాడు (స్త లవాడు (సూర్య్ముడు)న్ను, అభ్యర్థించు చున్నాండు=మిక్కిలిగ ప్రార్థించు చున్నాడు మంగళ=శుభంకరమైైవ దివ్య+అమృత లింగ=లోకాతీతమైన గొప్ప తెల్లని లింగము యొక్క: దర్శనముమున్‌=చూచుటయును, కర్తవ్యము=చేయతగినపని, అంధ్రక్షమాస్థలికిన్‌= ఆంధ్రదేశపు భూమికి, ఉఊోసుపోకకు=కాలక్షేప మునకై, వినోదంబుల్‌= వేడుకలను, పరీక్షింప(గన్‌= పరిశిలించుటకై, పోదమె=వెళ్ళుదమా! భావము - సమర్థులైన వారందరు దక్షారామమునక్తు వెళ్ళుటకై మిక్కిలి ఉత్సాహము చూపుచున్నారు సూర్యుడును మిక్కిలిగ ప్రార్థించుచున్నాడు దక్షారామములోని శ్రభంకరము

త్రై ఆబుక్వల బురాణము ఆంచి దివ్యమునైన అమృత లింగమును చూచుట కర్తవ్యము కాలక్రేపముగ అచటి వేడుకలను పరిశీలించుటకై ఆంధ్రదేశమునకు బయలుదేరుదమా! గ్‌ పాయ కొక చోట జదికిలం బడ6గ నుండ నైన పలమేమి యటు వినోదార్థమరిగి సంచరింతము. గాక యీ జలజ హితుని ధర్మ మౌర్చిత్వమును. బొంద దక్షపురిని 16 అర్ధము - పాయక=విడువక, ఒకచోటన్‌=ఒకేచోటనే, చదికిల( బడ(గన్‌=పిజ్ఞలు నేలపై మోపి కూర్చుండునట్లుగా, ఉండన్‌+ఐన=ఉండుట వలన, ఫలము+ఏమి=ఫలిత మేమి? ఈ జలజహితుని= ఈ సూర్యుని, ధర్మము=శ్రుతి స్యృృత్యాదులందలి విహిత కృత్యము; బెర్జితృమ.నున్‌+పాంద=గొప్పతనమును పొందునట్లుగా, దక్షపురిని=దక్షారామము నందు, అటు=ఆ వైపు, వినోద+ అర్ధము=వేడుకగా, అరిగి=వెళ్ళి, సంచరింతమున్‌+కాకణతిరుగుదము గాక ఖావము - కదలకుండగ ఒకేచోట చదికిలబడి కూర్చుండి యున్నచో ఫలితమే ముండును? ఈ సూర్యుని కోరికకు తగినట్లుగ, ఇతని ధర్మము గొప్పదనమును పొందునట్లుగా దక్షారామమునకు వెడుకగ వెళ్ళివత్తము వ అని యానతిచ్చి యాక్షణంబ 17 అర్ధము - అని=అని, ఆనతిచ్చి=ఆజ్ఞాపించి, ఆ క్షణంబు=వెంటనే భావము - అని ఆజ్ఞాపించి వెంటనే కం చాటింపం బంచె. జంద్రకి రీటుండు కైలాస నగపురీ వీథుల ఘం టాటంకృతితో దక్షుని వాటికి. బయనంబు ప్రమధ వరులకు ననుచున్‌ 18 అర్ధము - చంద్ర కిరీటుండు=(చంద్రుని కిరీటము నందు గల) శంకరుడు, క్రైలాసనగ= కైలాస పర్వతముపై గల, పురీవీధుల=నగరము యొక్క బజారులందు: ఘంటా టంకృతితో= గంటల మోతలతో, ప్రమధ వరులకున్‌=ప్రమధ నాయకులక్రును, దక్షవాటికిన్‌=దక్షారామము నక. పయనంబు= ప్రయాణము, అనుచున్‌=అనుచు, చాటింపన్‌=చాటింపు వేయుటకు, పంచెన్‌=పం పెను భావము - శంకరుడు ప్రమధ నాయకులను దక్షారామమునకు ప్రయాణము కావలసినదని వైలాస నగర వీధులందు చాటింపు వేయించెను

పంచమాశ్వానము వ్‌ర్రితీ స వించె 19 వ అప్పుడు భవాని భవు సన్నిధిం జేతులు మొగిచి యిట్లని విన్న అర్ధము. - అప్పుడు=అపుడు భవాని=పార్వతీదేవి భవునన్నిధిన్‌=శంకరుని సమీపమున, చేతులు మొగిచి=చేతులు జోడించి ఇట్లనిఈ విధముగనని విన్నవించె= విన్నపము చేసెను భావము - అపుడు పార్వతీదేవి శంకరుని సమీపమున చేతులు జోడించి ఇట్లు విన్నవించెను తే॥ _ పుట్టినిలు గాన నాకు నెప్పుడును బ్రేమ దక్షవాటిక మీంద నెంతయు ఘనంబు సన్నిధానంబు సేయుమో చంద్రమౌళి! అమ్మహాప్పురి ఛీమ లింగంబు మీంద 20 అర్థము - పుట్టినిలు గాన=పుట్టిల్లు గనుక, నాక్రుజనాక్కు, ఎవ్పుడును=ఎల్లపుడును, పేమ=ఇమక్కువ, దక్షవాటిక మీ/ద=దక్షారామముపైై, ఎంతయు=మిక్కిలి ఘనంబు= అధికము, ఆ+మహాపురి=ఆ గొప్ప నగరము నందలి భీమలింగంబు మీందజశ్రీ భీమేశ్వర లింగమూర్తి పై, సన్నిధానంబున్‌*చేయుము=సన్నిధి చేయుము (ఆశ్రయించి ఉండుము) భావము - ఓ స్వామీ! నాకు పుట్టిల్లు గనుక దక్షవాటి మీద మక్కువ మరీ యెక్కువ ఆ మహానగరము నందలి శ్రీ భీమేశ్వర లింగముపై సన్నిధే్కేయుము తే. ఉత్తరంబున గాశీ పురోత్తమంబు మోక్ష లక్ష్మికి నెబ్బంగి మూలమయ్యె దక్షిణంబున నాభంగి దక్షవాటి మూలమౌ గావుతను భోగ మోకములకు 21 అర్ధము - ఉత్తరంబునన్‌= ఉత్తర దిక్కున, కాశీ పురశ ఉత్తమంబు= ఉత్తమమైన కొశీ నగరము: మోళ్ట లక్ష్మికి=మోక్షవునెడు నంవదక్సు, ఎ+భంగి=ఏ విధముగ మూలము+అయ్యె=ఆధారమైనదో, దక్రిణంబునన్‌=దక్షి దేశము నందు, ఆ భంగి=ఆ విధముగ, దక్షవాట్రి=దక్షారామము, భోగ మోక్షములకు=భోగమునకును మోక్షమునకును, మూలమౌన్‌+కావుతను=ఆధారమగును గాక! భావము - ఉత్తర భారతదేశమున శ్రేష్టమైన క్రాశీ నగరము మోక్షసంపదకు ఎట్లు అధారమయ్యెనో అట్లే దక్షిణ భారతదేశమున దక్షారామ నగరము భోగమోక్షములకు ఆధారమగును గాక

శ్రీ భీమేశ్వర పురాఖమ్సు 595 లే కుంటి కుదుపు లశక్తులు కుష్టరోగు అంభులున్సు వృద్దులును బాలు రాది గాంగ గౌశి కరుగంగ లేని వికారు లెల్ల మోక్షమును బొందుదురు గాక దక్షవాటి 22 అర్థము - క్ర్యంట్రి కుదువులు=కుంటివారు. అళక్తులు= బలహీనులు, కుష్టరోగులు=క్రుష్టరోగ్ను కలవారు, అంధులును=గ్రుడ్డివారును, వృద్ధులును=ముసలివారును, బాలురుపపిల్లల్వు, ఆదిగాంగన్‌=మొదలైన, కాశికి+అరుగంగలేని=కాశీ క్షేత్రమునకు వెళ్ళలేని, బెకారులు+ఎల్ల=అవ్ర యోజ కులందరును, దక్షవాటి=దక్ష్తారామము నందం, మోక్షమునున్‌= ముక్తిని, పొందుదురు గాక= పొందెదరు గాక! భావము. - క్రుంటివారు, బలహీనులు, కుస్టరోగులు, గ్రుడ్డివారు, ముసలివారు, బాలురు మొదలైన కాశీక్షేత్రమునకు వెళ్ళలేని అప్రయోజకులందరు దక్షారామము నందు మోక్తమును పొందెదరు గాక మః కలిదోషంబున నిష్టురాత్మకులునున్‌ గామాంధులుం బాపక ర్ములు నజ్ఞాన దవాగ్ని దగ్గులునునై ప్రోద్యన్మహా రౌరవా వలిం గూలంగల దుష్ట మానసులకుం వారాణసీ తుల్యమై కలుగుం గావుత ముక్తి దక్షప్తరి నీ కారుణ్య సంభావనన్‌ 23 అర్ధము - క్రలిదోషంబున=కలియుగ పాపము వలన, నిష్ణుర+ఆత్మకులునున్‌= కరినమైన మనసులు కలవారును, కామ+అంధులున్‌=కోరికతో గుడ్డిమైన వారును, పొపకర్ము లును=పాపపు పనులు చేయువారును, అజ్ఞ్డాన+దవాగ్ని= అజ్ఞానమనెడి కార్చిచ్చుచేత, దగ్భులు నున్‌+ఐ= కాలిపోవుచున్నవారునునై, ప్రోద్యన్మహా=మిక్కిలి అధికమైన గొప్ప (ప్ర+ఉద్యత్‌+ మహా), రౌరవ+ఆవలిన్‌=రౌరవము మొదలైన నరకముల సమూహము నందు; కూలంగల= పడిపోగలట్టి, దుష్ట=నీచమైన, మానసులకున్‌=మనసులు కల్గిన వారికిని, నీ కారుణ్య+ సంభావనన్‌=నీ దయతో కూడిన తలంపుచేత, వారాణసీ తుల్యమై=కాశీక్షేతముతో సమౌనమై, దక్షపురిన్‌=దక్షారామము నందు, ముక్రి=మోక్షము, కలుగున్‌+క్రావుతన్‌=కలుగు గాక భావము - ఓ చంద్రశేఖరా! కలి ప్రభావము చేత కరినాత్ములు, కామాంధులు, పాపకర్ములు అజ్ఞానమనెడు కార్చిచ్చు నందు కాలిపోవువారై మహా రౌరవాది నరకము లందు పడిపోవు నీచులకు కాశీక్షేత్రము నందు వలె దక్షారామము నందును నీ దయతో మోక్షము కలుగు గాక

596 పంచమాళ్యాలా విశేషము. - రౌరవావలి - నరకములు వదునెనిమిది అవి 1 రౌరవము, 2 సూకరము ౩ తప్తలోహము, 4 మహజ్వాలము 5 శబలము 6 విమోహవం 7 కృమి భక్ష్యము, 8 కృమీశము 9 లోల 10 విశసనము 11 అధొముఎము 12 కృమిపూయముః 13 వైతరణి, 14 కృచ్భము 15 అసిపత్రవనము 16 వహ్నిజ్బాల 17 సందంకము "8 శ్వ్యభోజినము తే సర్వ లోకంబులకును మోక్షదుండవైన నీవు సన్నిహితుండవై నిలచినప్పుడు దక్తిణాపధకాశి శ్రీదక్షవాటి భువన మాన్యంబ కద నాదు పృట్టినిల్లు జీ అర్ధము - సర్వలోకంబులకును=అన్ని లోకములకును మోక్షదుందవు+ఐనమకీ”ి ప్రసాదించువాడవైన, నీవుజనీవు, సన్నిహితుండవుఐ= స మక్షమందున్నవాడశ నిలచినపుడు= ఉన్నపుడు, నాదు పృట్టినిల్లు= రాకు పుట్టిల్లయిన దక్తిణాపధకాశి= దక్షిణ ॥ మందలి కాశి యగు, శ్రీ దక్షవాటి=శ్రి దక్తారామము. భువం మాశ్యంఒ కద॥=లోకమో పూజనీయమైనదే కదా! వ్ర భావము = ఒ స్వామీ! సర్వలోకములకు ముక్తి. ప్రసాదింపగల వాడవైనే న్‌ ఆర్స్‌ ని ఇ, ల ల సా (1 సవాతుడవై నిలచి యున్నపుడు నా పుట్టిల్లయిన దక్షీణకాశియగు దక్షారామము లోకో పూజనీయమైనదగును కదా! | వ॥ అని విన్నవించిన యనంతరంబ యంబికా వల్లబుండు ముందరే కూట అ ఆ న్‌ క్కి ౦బనం బొల్చి సంస్కృతి మౌత్రంబునం బొడచూపి నిల్చిన వృషదంబు నె గ యధోచితంబుగా నమందానందంబున గిరిరాజనందన వెనుకదెస నీ** గౌంగిలించు ం లా గ కొని యుండందమతమ వాహనంబుల నారహణంబు చేసి బ్రహాణి | పరివే ం ల పరివెష్టంచి చనుదేర శంసిత 'వ్రతులైన యక్షసుర సిద్ధ సాధ్యులు ముందట? గె ప చి ను చదిల బలసి యేళేర హృద్యంబులగు గద్య పద్యంబులు తుంబురు నారదాదులు ” ద్య కోల నన ॥ నొ వేద ఘోషంబులు జయజయ శబ్దంబులు వేణువీణాకాహలాది పంచమహా ($ నాదంబులు కుంజర బృంహితంబులు తురంగ హేషితంబులు చెలంగ బ్‌ో జట కే రూఢుండై వినాయకుండు మున్నాడినడువ సుబ్రహ్మణ్యుండు మయూర వాహి లః ని ర బు కదిసి కొలువ వసు రుగ్షాదిశ్యులు దుర్గా వీరభద్ర ఫెరవులు నంతరాంతరం

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము ర్‌? జండీశ్వరాద్య సంఖ్యాత ప్రమధ గణంబులు బలిసికొలువ కైలాస భవనంబున నుండి యక్షీణ విచవంబున దక్షారామంబు డాయంజనుదెంచునప్పుడు 25

అర్ధవు - అని విన్నవించిన=అని విన్నపము చేసిన, అనంతరంబ=తరువాతే అంబికా వల్లభుండు=శంకరుడు, మందర+అచల+కూటంబు+అనన్‌= మందర పర్వతపు కొమ్ము అన్నట్లుగ, పాల్పి=ప్రకాశించి, సంస్కృతి మాత్రంబునన్‌=తలచినంత మాత్రముననే, పాడచూపి నిల్చిన= ప్రత్యక్షమై నిలచిన: వృషభంబున్‌ఎక్కి ఎద్దు (నంది) నెక్కి యధోచితం బుగాన్‌=తగినట్లుగా, అమంద=తక్కువకొనిః ఆనందంబున=అనందముతో, గిరిరాజ నందన=(పర్వత రాజైన హిమవంతుని కుమారియైన) పార్వతీదేవి: వెనుకదెనేన్‌=వెనుక వైపుగ ఇజియన్‌=బిగువుగ, కౌగిలించుకొని యుండన్‌=కొగిలించుకిని యుండగా?

తమతమ=తమతమ యొక్క; వాహనంబులన= వాహనములను: ఆరోహణంబు చేసి= ఎక్కి బ్రహ్మాదులు= బ్రహ్మ మొదలైనవారు? పరివేష్టించి=చుట్టును కూడి యుండిః చనుదేర= రాగా శిత వ్రతులైవ=స్తుతింపబడిన వ్రతేయిలు కలవారైన యక్షజయక్తులుః సురా దేవతలు పిద్ధ=సిద్యలు: సాధ్య=సాధ్యులు: ముందటన్‌=ముందువై పున కెలనో ప్రక్కగా? బలసి= మట్య కొని, ఎతేర=వచ్చు చుండగా: హృద్యంబులగు=మనోహరములనే గద్యపద్యం బులు=వవవములక పదృ్వములమేః తుంబురు సారద+అదులు=తుంబురుడు వారదుడు మొదలగు వారు పరింపజచదువుదుండగొ? వదఘోషంబులు= వేదములు చదువుచుండుట వంవనైన “జ్జములు, వయజయ శబ్దంబులు= జయ సూచకములేనే ప్రాగడ్తల మాటలుః వేణు వీల కాహథ+అది=వేణువు వీః బెక్‌ మొదలయిన: పంచ మహావాద్భ=ఐదు గొప్ప వాద్వముల యొక్క: నాదంబులు=ద్వనులును కుంజర*ఏనుగులె యొక్క బృంహితం బులు=ఫీంంకారములు తురంగ=గుజ్జముల యొక్క; హవితంబులు” రకిలింళలొ' చెలంగ=విజృంభింపగా;

మూషక+అరూఢుండై=ఎలుక నెక్కినవాడె: నాయకుడూ విస్నునాయకుడు! మునా ్నడిశడువ=ముందుగ పయనించుచుండగొ! శుబ్రహృణండో కుమార మయూర వాహనుండై=వెమలిని వాహనముగ్‌ కలవాడై? కదిసి ఇలుహసమీపించి నేవి వసు=వసువులు (ఎనిమిది మంది రుధారుకుల (పదునాకండుగురు/! అది సూర్యులు (వండ్రైండుగురు) దుర్గదుర్గాదేవిః వీరభద్ర=వీరబదుడు రరరల అనువారు అంతరాంతరంబులన్‌* మధ్యమద$ై చండీశ్వర+అదిాచంజీ లేపా కలస ప్రమధ గణంబులు=ప్రమధ గణములు: బలసికలువ = పరివేష్టించి సవ నల్ప మైన భవనంబున నుండి=క్రైలాసమందలి సౌధమా నుండి? అక్షీణ విభనంబునాళోల.

598 పంచమాశ్వాసము వైభవముతో, దక్షారామంబు=దక్షారామ నగరమును డాయన్‌=సమీపింఒటకై చమదెంచు నప్పుడు=వచ్చునపుడు భావము - అని పార్వతీదేవి విన్నపము వేసిన తరువాత శంకరుడు తలచినే మాత్రముననే ప్రత్యక్షమై నిలచి మందర పర్వత శిఖరము వలె నున్న నందిని ఎక్కినాడు పార్వతీదేవియు అమితానందముతో వెనుక నుండి ఎద్దు నెక్కి శంకరు నానుకొని వెనుక కూర్చుండెను బ్రహ్మాదులును తమ తమ వాహనముల నెకి ముందువైపు సద్ధమైరి నియమ శీలురైన యక్షులు సురలు సిద్ధులు సాధ్యులు మొదలై; దేవతా గణములు ముందువ్రైపున కలసి వచ్చుచుండిరి తుంబురుడు నారదుడు మొదలైనవారు మనోజ్జ్ఞముగ గద్యములము: పద్యములను చదువుచుండిరి వేదనాదములు జయజయ శబ్దములు వినిపించు ముచున్నవి వేణువు వీణ బాకా మొదలైన పంచ మహావాద్యములు శ్రుతి శుభగముగ మైగుచున్నవి ఏనుగుల ఘీంకారములు గుజ్టముల సకిలింతలు విజృంభించి విన్నించుచున్నవి వినాయకుడు ఎలుక వాహశము నెక్కి ముందుగ వయనించు మండెనే కుమారస్వామి నెమలి వాహనము నెక్కి శంకరుని సమీపించి *ేవించి అముపరించు చుండి నే అష్టవసువులు, ఎకాదశ రుద్రులు డ్వాదాదిత్యులు. దుర్గ వీరభద్రుడు భైరవుడును చండీశ్వరుడు మొదలగువారు ప్రమధ గణములుము కూడి చేవించి అముసరి వచ్చుచుండిరి శంకరుడు కైలాసమందలి సౌధము సుడి అఫంత వైభవములో ఎయలుదేరీ దక్షారామమును చేరుటకై వచ్చుచున్నప్పుడు వేషము. - అష్టవసువులు -1 ఆప్పడ్డు, 2 సోముడు 3 ధరుడు లేక ధన 4 అనిలుడు, 5 అనలుడు 8 ధ్రువుడు 7 ప్రత్యూషుడు. 8 ప్రభాసుడు ఎకాదశరుద్రులు -1 అజైకవాదుడు 2 అహిర్చుధ్యుడు, ౩ త్వష్ట 4 రుల 5 హరుడు, 6 త్యంబకుడు 7? వృష్టాకపి 8 శంభుడు, $ కపర్జి 10 మృగవ్యాభు | 11 శర్యుడు ద్వాదశాదిత్యులు. చూడుడు భీమ 3-87 శ్రే పొగడిరందు నికుంచకుంభోదరులును బెరసి భద్ర మహాకాళి బృంగిరిటులు పాయు బగళంబు తొలగు విచ్చేయుండనుచు. ణా బార్వముల యందు మిగుల నార్భటము సేయ

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము ర్‌ం

అర్ధము - అందు=అ ప్రదేశమున నికుంభ కుంభోదరులునుజనికుంభుడు, కుంభోదరుడును, పొగడిరి=స్తుతించిరి, భద్రావీరభద్రుడు: మహాకాళి=మహాకాళి; భృంగిరిటులు=భృంగిరిటి అనువారు బెరసి=కలసి: పాయు=తొలగు తొలగు: బగళంబు= తప్పుకొనుడు తొలగు=ప్రక్కకు తొలగుడుః విచ్చేయుడు=దయచేయుడు, అనుచున్‌=అని పల్కుచు, పార్వముల యందు=ప్రక్కల యందు; మిగుల=మిక్కిలిగు ఆర్భటము+చేయ= మోత పెట్టట చేయగా

భావము - నికుంభుడు కుంభోదరుడు అను ప్రమధ నాయకులు శంకరుని స్తుతించు చుండిరి భద్రుడు మహాకాళి, భృంగిరిటుడు అనువారు శంకరున కిరువైపుల నుండి తోవ కడ్డము వచ్చువారిని తొలగిపాండు తొలగిపొండని కేకలు వేయుచు సందడి చేయుచుండిరి

విశేషము. బగళంబు - కన్నడపదము ఎజ్జిన నృసింహ పురాణము నందు (1 80) కూడ కలదు స్కీ అవసరం బిప్పుడ యగునంతదా(ను

బగళమై నిలుడు దిక్సాల వరులు ౫

బగళమై నిలు(డు=తోలగి నిలువుడు -వేలూరి శివరామ "టి వ॥ అంత నీలకంరుండు పురోపకంరంబునకు విచ్చేయు నప్పుడు 27

అర్ధము - అంత=అపుడు: నీలకంరుండు=(నల్లిని కుత్తుక కలవాడు) శంకరుడు: వుర=నగరము యొక్క ఉపకంఠరంబు నకు= సమీపమునకు: ఐచ్చయు నపుడు వచ్చును

భావము - అంతట శంకరుడు దక్షారామ నగర సమీపమునకు వచ్చునప్పుడు ఆ॥ విషమ కరిన నిమ్న వీధీ విటంకంబు

నంతరాంతరముల నరసి యరసి

యక్త కరమమున యక్షేశ్వరాదులు క

సవర చేసిరధిక సంభమమున న

అర్ధము - యక్షేశ్వర +అదులుూయక్షనాయ కీలు మొదలగు వాయు సంభ్రమమున=ఎక్కువ తత్తరపాటుళోను: ఉత్సాహముళోను: వం! వి జేసిన కస్తూరి అగురు తక్కోలము చందనము కంక ప్రవ మొదలగు వప స్య, పొడితో, విషమ=నమముగ లేనటి వీడీ విటంకంబున్‌=వీధి యందలి ప సవర అంతర+అంతరములన్‌=లోలోపలి భాగములను: అరసి+ అరసిో వెదకి వదె? చేస్పిగి=చదును చేసిరి

500 పంచమాశ్యాసము భావము. - శంకరుడు పయనించు వీధులలోని సమముగ లేని గట్టిగకల ఎత్తుపల్లములు గల ప్రదేశములను వెదకి వెదకి యక్తనాయకులు మొదలగు వారు మిక్కిలి తత్తరపాటుతోను ఉత్సాహముతోను యక్షకర్ణమము పొడితో చదునుచేసిరి కం॥ ఘుసృణ ప్రసూన రసమున. బసప్పుంజూర్ణమున6 జంద్ర పాంసుల ముక్తా విసరముల సురలొనర్చిరి పసగా శంబాజ్జముజ్య ఒహు చిత్రములస్‌ 29 అర్ధము - సురలు=దేవతలు, ఘుసృణ ప్రసూన రసమునన్‌=కుంకుము పూరసముతజో, పసపుంజూర్జమునస్‌=పసుపు పొడితోను చండ్రపాలఘుల=కర్పూరవు పొడితోను ముక్తా విసరముల=ముత్యముల సమూహముతోను, పసగా=వేర్చుగా శంఖ +అబ్జ్బ+శముఖ్య= శంఖములు పద్మములు మొదలైన, బహు=అనేకములైన చిత్రములన్‌=చిత్తరువులను ఒనర్చిరి=చేసరి భావము - దేవతలు కుంకుమ పూద్రవములో పావు పొడిని కటా రలు పాడిని కలిపి ముత్యముల ఫద్దుచు నేర్చుగను పరిమళ భరితముగ ఎ ఏభము ఎవ టుడలగు బొమ్మలను చేసిరి వ॥ వెండియు సువర్ణారనింద సందానిత సుందర మందార మాలికాచిరామంజును సంస్తంభిత శాతకుంభదంఢడమండిత ధ్వజోవ భభితంఒును నానా విపణి మార్గన్వస్త సంపుటిత సూణిక్క మయూజ రేబా కిమ్మీరిత దశదిశా ముజంబును వర విశేష విభవ లక్షిధామంబును నగ దక్షారామంబుః ఓవేశించు నప్పుడు 380 అర్ధము. - వెండియు=మరియు. సువర్ణ+అరవింద=జబంగరు తామరపూలళో, సందానిత=కూర్ప్చబడిన సుందర=అందమైన, మందార=మందార పూవుల, మాలికా" మాలలతో, అభిరామంబు ఘు= మనోజ్ఞమైనదియు, నంస్తంభిత=స్థాపింవ బడీ నః శాతకుంభ= బంగారపు, దండమండిత=స్తంభముచే అలంకరింపబడిన, ధ్వజ+ఉపశోభితం బును=జండాతో ప్రకాశించుచున్నదియు, నానా=అనేకములైన, విపణి మార్గ=అంగడి వీదుల యందు న్యస్త ఉంచబడి, సంఘటిత- చక్కగా కూర్చబడిన, మాణిక్య=కెంపుల యొక్క, మయూఖరేఖా=క్రిరణ కాంతులళో, కిమ్మీరిత=చిత్రచిత్ర వర్ణములుగ చేయబడిన, దశదిాముఖంబును=పది దిక్కుల ముందు భాగములు కలదియు, వర=మేలైవ, విశేష=విశిష్టమైన విభవలక్ష్మీ= సంపదలనెడి లక్ష్మీదేవికి,

శ్రి ఖభిమెశ్వర పురాణము ఇం? ధామంబునున్‌=నిలయమైనదియు) అగు=అయిన, దక్షారామంబున్‌=దక్షారామ నగరమును, ప్రవేశించునప్పుడు= చొచ్చునపుడు

భావము - బంగరు తామరపూలతో కూర్చబడిన అందమైన మందార మాలలతో మనోజ్ఞముగ ప్రకాశించునట్టిదియు, బంగరు రేకులు తాపటము చేయబడిన ధ్వజస్తంభ పతొాకలతో 'ప్రకాశించునట్టిదియు, అనేకములైన అంగడి వీధులలో నుంచబడిన కెంపుల కాంతి సమూహముల చేత చిత్రచిత్ర వర్ణములు పొందిన దశదిక్కులు కలదియు, మేల్తరమైన అధికమైన వంపల్గక్ష్మికి నివానమైనదియునైన దళ్షారామ నగరమును శంకరుడు ప్రవేశించువపుడు

శివుండు దక్షారామంబు6 బ్రవేశించుట

ఉ॥ అక్షత గంధ పుష్ప ఫలహారి హిరణ్మయ పాత్ర హస్తలై

దక్షప్పురీ విలాసినులు తామరసాయత లోచనల్‌ సహ

'ప్రాక్షుండు భీమ లింగమున కర్పణ చేసిన యప్పరల్‌ విరూ

పాక్షు నెదుర్కొనం జనిరి యందియ లంఘ్రుల ఘల్గుఖుల్లనన్‌ ౩1

అర్ధము - సహస్రాక్షుండు=దేవేంద్రుడు, భీమలింగమునకు=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికి అర్పణ చేసివ=సమర్పించివ, అప్పరల్‌= అప్పరపలైన, దక్షపురీ=దక్రారామము నందలి విలాసనులు=భోగకాంతలు, తామరస=పద్మము వలె ఆయకత=విశాలమైన, లోచనల్‌= కన్నులు కలవారు, అక్రత= అక్షతలు, గంధ=గంధము, పుష్ప=పూవులు, పల=పండ్లతో, హారి= మనోహరమైన, హిరణ్మయ పాత్ర=బంగారపు పాత్రలను, హస్తలై=చేతులందు కలవారై; అంఘుల=పావములందలి, అందియలు=అందెలు, మల్గుఘల్లనన్‌=ఘల్సుఘల్లుమని మైగుచుండగా విరూపాక్షున్‌=ముక్కంటిని ఎదుర్కొనవ్‌=ఎదురువచ్చి ఆహ్వానించుటకై: చనిరి=వెళ్ళిరి

ఖావము - దేవేంద్రుడు శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికి సమర్పించిన అప్సరసలు పద్మముల వంటి విశాలమైన కన్నులు కలవారై దక్షారామ వగరమున భోగకాంతలైరి వారు పూలు, పండ్లు అక్షతలు, గంధము మొదలైన వానిని బంగరు పాత్రలలో నింపుకొని ఆ పాత్రలను చేతుల యందు ధరించి శంకరున కెదురేగి నగరములోని క్రాహ్వానించుటక్రై తమ తమ కాలి యందెలు ఘల్లుఘల్లు మనుచుండగా వెళ్లిరి తే॥ భావ హావ విలాస విభ్రమము లమరఈ

జంద్రశేఖరు నగరి యచ్చరల పిండు

తగ సమర్పించె నయ్యాది దంపతులకు

రత్న దీపాంకురముల నీరాజనములు 32

స ము 602 పంచమాక్యాన అర్ధము - చంద్రశేఖరు నగరి=దక్షారామము నందలి అచ్చరల పిండు=అప్పరసల సమూహము, భావ=భక్తి, హావ=కిలికించితములు, విలాస=శృంగార చేష్టలు, విభ్రమములు* వస్త భూషణాదుల వెలుగులు, అమరన్‌=కలుగగా, తగన్‌=తగిన రీతిగు ఆ+ఆది దంపతు లకు=అ మొదటి దంపతులైన పార్వతీ పరమేశ్వరులకు, రత్నదీప+అంకురములన్‌* రత్నముల దీపపు మొలకలతో, నీరాజనములు=ఆరతులను సమర్పించెన్‌= ఇచ్చెను భావము - దక్షారామము నందలి అప్పరసల సమూహము భక్తి కిలికించితములు, శ్చేంగార చేష్టలు, వస్త్రముల ఆభరణముల వెలుగులమరగా రత్న దీపముల మొలకలలో ఆరతులను తగినరీతిగ సమర్పించిరి ఉ॥ శైల తనూజ తోడుగం బ్రసాద గుణంబున మాటిమాటికిన్‌ మేలము లాడుచున్‌ నిజసమీపమునన్‌ గుహ మాతృ భద్ర శుం డాలముఖ ప్రధాన గణనాథులు గొల్వంగ బారతీశ ల క్షీలలనేశ్వరుల్‌ గదిసి చెప్పెడు విన్నప మాలకించుచున్‌ 33 అర్ధము - నిజ సమీపమునన్‌=త్రన (శంకరుని) సమీపమున శైల తమాజ=పర్వతే రాజ పుత్రియైన పార్వతీదేవి, తోడుగన్‌=సాయముగ, ప్రసాద గుణంబున=ప్రసన్నతయను సహజ లక్షణముతో, మాటిమాటికిన్‌= అడుగడ్నగృనవు మేలములు+ఆడుచున్‌=పరాచకమిు లాడుచుండగ్గా గుహ=కుమారస్యామి, మాతృ=మాతృకాగణము భద్ర=వీరభద్రుడు, శుండొలి ముఖ=గజాననుడైన వినాయకుడు ప్రధాన=మొదలైన గణ రాధులు= గణపతులు? జే త ము గా వర్గ గసా సేవింపగా, భారతి+ఈశాసరస్వతీపత్రి యైన బ్రహ్మయు లక్ష్మీలలన+ఈశ్వరుల్‌ ల శపతియమైన విష్ణువు, కదిసి చెప్పెడు=సమ్సీప్రించి చెప్పెడి విన పము=వివతిని! ఆలకించుచున్‌=విన్సుచ్చు అ వము _ న. చవ ద శంకరుడు తన సవ్మీపమ్సృున్స నున్న పార్వతి ప్రసన్నతతో మాటిమాటీకీ పరా లా మొదలెన / బగ కుమారస్వామి, మాతృకాగణము, వీరభద్రుడు, వినాయకుడు ణప క్ష లు సవించుచుండగ్గా బ్రహ్మదేవుడు విష్ణుదేవుడు సమీపించి చేయి విన్నపములను ఆలకించుచు తే! భూమి దక్షిణ పాధోధి పుణ్యసీమం బ్రజలు చేసిన భాగ్యవైభవ సమృద్ధి శ్రీ మహాదేవు కరుణా నిరీక్షణంబు గౌరిముఖ రాజలక్ష్మియు, గానణడియె వశీ

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము రంత అర్ధము. - భూమి=భరత భూమి యందలి, దక్షిణ పాధోధి=దక్షిణ సముద్రపు, ణమ ఏ్‌= పవిత్ర ప్రదేశము నందు; ప్రజలు=జనులు: చేసిన=చేసికొన్న, భాగ్య=సుకృతము కర కృ వైభవ=పంపద యొక్క: సమృద్ధి పెంపు శ్రీ మహాదేవు=శ్రీకరుడైన శంకరుని యొక్క; ఏణాజదయతో కూడిన, నిరీక్షణంబు=చూపు: గౌరముఖ=గౌరీదేవి మొగమనెడి; రాజలక్ష్మియున్‌=చంద్రుని శోభయు కాన(బడీయె=కనిపించెను భావము - భరత భూమిపై దక సముద్రపు పవిత్ర ప్రదేశమైన దక్షారామము ఛందలి ప్రజలు చేసికొన్న సుకృత వైభవము యొక్క అధిక్యమది మహాదేవుడైన శంకరుని దయగల చూపులు పార్వతీదేవి మొగమనెడి చంద్ర శోభయు కన్నించెను శా॥. సంతోషించిరి దక్తిణాపధజనుల్‌ సాకాద్విరూపొక్షుని గాంతా సంయుతు నందివాహ శశి రేఖా జూట కోటీరు వే దాంతాభ్యర్చిత పాదపంకజుని దక్షారామ మధ్యంబునం దంత స్పంచృత పొఖ్యుంగంటి మిది కన్నారంగ నంచెంతయున్‌ 35 అర్ధము. - చక్తిణాపధ జనులొదక్షిణ భారతదేఖము నందలి ప్రజలు అంతస్‌+ సంభృత సౌఖ్యున్‌=మనసులోపల బాగుగొ దరింపబడిన అందము కలట్టియు: కొంకొనిం యుతు=భార్వతో కూడియున్నట్టియు: నందివాహువనందిని వాహనముగ గలట్టీయుః శశిరేఖౌ జూట కోటీరు=చంద్రరేఖను జడముడి టై క్రరటముగ గలట్టీయు! వేదాంతం సని పత చే లు చేత అభృర్చిత=మిక్కిలి సవింపడుచున. పాదపంకజున పము వందీ దక్షాశామ గలట్టియు, సాక్షాత్‌=సాక్షాత్తు (కన్నుల యెదుట వదూపాకునికముకం శ క్షే క కా అదిగో 0గనో దక్షారామ నగరము యొక్క మధృంబునకోమధ భాగము కందు, కదల క ం= కనులార, కంటిమి=చూచితిమి అంచు=అనుచుః ఎంతయుక్‌ మిక్కిలి సొ యం ఆనందించిరి ॥ తస్పౌందర్యము కలవాడు: భావము - దక్షిణ భారతదేశము నందలి ప్రజలు = ౭ నులచే క్షుడు, పార్వతీ హితుడు, నందివాహనుడు, చం6 ప మతిమని మకిలి పూజింపబడువాడు నైన శంకరుని దక్షారామ మధ్యము నందు కనుల కం॥ నాగేంద్ర కర్ణకుండలు నాగేంద్ర త్వక్కటీరు నగరాజ నులౌ సౌగంధ్య లలిత దక్షిణ శంక హూగుం గకుళాంటి మిట్టి భాగ్యమా గలదే

పంచమాశ్వాసము వం ములుగే అరము - నాగేంద్ర=సర్పరాజులు, కర్టకుండలు=చెవులకు కుండల కలవానిని 'సాగ+ఇంద్రాగజరాజు యొక్క త్వక్‌= చర్మమ! కట్‌రు=మొలయందు (వ వావ 9 వర శజలవానిసి, నగరాజ=పర్వతరాజై స హిమవంతుని యొక్క సుతా=వుత్రక యైన వార్చత ని యొక్క, సౌగంధ్య=పరిమళముతొ లలిత=అందమైన దక్షిణ భాగువ్‌=కండిభాగము కలవానిని! భావము - సర్పరాజులను చెవుల కుండలములుగ కలవాడు. ఎనుగు తోలును నడుముకు వస్త్రముగ కట్టుకొన్నవాడు ఎడమ పక్షము నాక్రమించిన పార్వతీ దేవి యొక్క పరిమళము లాలిత్యము కుడి పక్షమున కలము కొన్నవాడునైన శంకరుని దూచితిమి ఇంతకంటె అదృష్టము కలదా! విశేషము - ఈ ఆశ్వాసముననె 130వ పద్యమున ఎడమస్‌ అర్భాంగలక్ష్మీ గౌ రియు అని చెప్పబడినది కనుక ఎడమ భాగము నాక్రమించిన పార్వతీదేవి పరిమళము శంకరుని కుడిభాగమును పరిమళ భరితము చేేసడని భావించవచు | తే॥ అని సమస్త జనంబులు నవినుతింప నల్ల నల్లన చేంచేసె నంధకారి దక్షవాటిక పంటాపడంజఒు నండు హరి శతానంద శక్రాది సురులు గొలువ 37 అర్థము - అసి=థని సమస్త జ ౦బులుస్‌= అందరు ప్రజలును అభిమో పన్స్‌జప జో కాని గం న ల స్రుతింపగా, వారి= విష్ణువు, గదా నంద=జ్రహ్మదేవుడు శక్ర=ఇంద్రుడు అది=మొదిలే మురులు=దేవతలు, కొలువ=చేవింపగ్గా చక్షవాటిక=వక్షారామము యొక్క ఘంటాపదంగా నందు=రాజవీధి యందు, అల్ల సు స=వ్కెలమ్సైల్లగ అంధక+౨ర=(అందకుడను రక్కళ” చంపిన) శంకరుడు, వేంచేసెన్‌=వచ్చ్స బావము - ప్రజలు స ల ॥ ము - ప్రజలు స్తుతించుచుండ్షగా 'ఓ్రహ్మ విష్ణు మహేంద్రాది దేవతా ప్రముఖు వించుచుండగా శంకరుడు దక్షారామ్ష నగర రాజవీధి యందు మెల్లమెల్లగ వచ్చెను జ స్ట 8 వ॥ ఇట్లు భీమేశ్వర సదనాంతరంజు( బ్రవేశించి ర హై రా రః అర్ధము - ఇట్లు=ఈ విధమ్సృగ, భీమేశ్వరజక్తీ భీమనాధుని యొక్క; సదన+అంలే బున్‌=నివాసము యొక్క లోభాగమ్సన్సు, ప్రవేశించి=చాచ్చి క స భావము - ఈ విధముగ శంక్రరుడు శ్రీ భీమనాధుని నివాసము యొక్క లోభాగమా చొచ్చి

౩ అవాశ్వరే పురాణము చే. గారవించెను విధి శీర కంపమునను నాదరించెం బ్రియోక్తుల నబ్బనాభు మించు వందస్మితమున మన్నింబె ళక్రు హరుండు గరుణించె సురల గటాక్ష దృష్టి తం అర్హము. - హరుండు=శివుడు. శిర కంసమునను=తల యూఫవుల్తో విధిన్‌= 'బ్రహ్మదేవ్చవ, గారవించెను=అదరించెను: అబ్బనాభున= విష్ణువును, ద్రియోక్తు లన ఇష్టమైన మాటలతో ఆదరించెవ్‌(' మన్నవ చేసెను, మించు మందస్మితమున= ప్రకాశించు చిజునవ్వుత్సో శక్రు= ఇంద్రుని, మన్నించెన్‌= అనుగ్రహించెను, నురలన్‌=దేనతలను, కటొక్షదృష్టిడయగల చూపులలో, క్రరుఖించెచకనికరించెను భావము - ఆలయ లోభాగమును ప్రవేశించిన శంకరుడు తలయూవి బ్రవ్మాదేవుని మన్నించెను ప్రియమైన మాటలలో విష్ణువును మన్నన చేసేను (ప్రకాశవంతమైన చిఖునవ్వుతో ఇంద్రుని ఆదరించెను దయగల చూపులలో ఇతర దేవతా ప్రముఖులను తనికరింబెను చ॥ సకల దిశాముబంబులు బ్రసన్నముబట్యా. బ్రదక్షిణాచ్చిటై యకలుష లీల గ్రెకొనియె హనవ్వవహుండు హనిర్విబాగముం బ్రకటిత సౌఖ్యకారి యయి పొయక వీన్‌ సమీరణంబు త్యం బకుండట బీమనాయకుని మందిదమధ్యము బొచ్చు నత్తటీన్‌ 40 అర్థము - వ్ర్యంబకుండుూముక్కంటి, అట=అపుడు, భీమనా యకువాశ్రీ లీపేట స్వామి యొక్క, మందిర్‌ మధ్యమున్‌ూఅలయ చుధ్యభాగమును, బౌచ్చులగతో ము ప్రవేశించు ఆ సమయమున, సకలదిశా ముఖంబులున్‌=తాన్ని దిక్కోల యొక్క మొ ల లును ప్రసన్నములయ్యెనానిర్మలములైనవి, ప్రదక్షిణ+అర్చి+బాకుడివైప్రగ తిరుగు న్‌ కలవాడై హవ్యవవుండు=అగ్ని దేవుడు, హవిస్‌+విభాగమున్‌= హోమదవ్యము ల /

క ౨గహింబిను, వమీరణంబు*ిగాలి భాగమును, అకలుషలీలన్‌=పవిత్రమైన రతిలో, కైకొనియె=గ్రనా ర డతసుండు ప్రకటీత సౌఖ్యకారియయిావెల్లడిచేయబడిన సుఖమును కలించుసద్రే బరా” వీషె=వీచెను ॥

భావము - శంకరుడు శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి యొక్క నగరి మధ్య రాము వైపు సమయమున అన్నిదిక్కులు నిర్మలములై ప్ర” శించినవి అగ్నిదేవుడు పోయుట సఖా వవిత్రముగ స్వీకరించెను చాయువు హాయిని కల్ళించునట్లు ఎడలెగ

పంచమాశ్వ్యానము 606 బ్య గంగా జలా పూర్ణ గాంగేయ మణీకుంభ హస్తాబ్బములం గొంద అహృరసలు ఫల పుష్ప కిసలయ ప్రచుర పాత్ర వేష హస్తాబ్బములం గొంద జహృరసలు నిర్మలానేక మౌణిక్య నీరాజన హన్తాబ్బములం గొంద అప్సరసలు లాజాక్రతాదికల్యాణ వస్తువ్రాత హస్తాబ్బ్దముల. గొందఅప్పరసలు తే] నాటపొాటల మొక్కుల నభినుతులను నర్థిసేవించి రొ్‌క కౌంద అప్సరసలు అపుడు రెండవకైలాసమనంగ నొప్పె నభవుండేతేర భీమ నాయకుని నగరు 4] అర్ధము - అభవుండు=శంకరుడు, భీమనాయకుని=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి యొక్క, నగరు=అంత పురమ్మ, బితేర=ర్రాగ్గా గంగాజల=గోదావరి శది నీటితో, ఆపూర్ణ=బాగుగ నిండిన గాంగేయ=బంగారపు: మణికుంభ=మణులు ప్రాదిగిన కుండలు గల, హస్త +అబ్బములన్‌=పద్మముల వంటి చేతులతో కొందథు=కొంతమంది, అప్పురసలు=అప్పరస కాంతలు, ఫల=పండద్లు, పుష్ప=పూల్చు, కిసలయ=లేత చిగురాకులు, ప్రచుర=అధికమైన, పాత్ర విశేష=విశిష్టమైన పాత్రలు, హస్త +అబ్బములన్‌=పద్మముల వంటి చేతులందు గల కొందణు=కొంతమంది, అప్పరసలు=అచ్చరలును, నిర్మల=పవిత్రములైన, అనేక=అనేకములైన మాణిక్య=కెంపుల యొక్క, నీరాజన= ఆరతుల తోడి, హస్త+అజ్బములన్‌=పద్మముల వంటి చేతులతో కొాందజు=కొంతమంది. అప్పరపలు= అచ్చరల్లున్సు, లాజ+అక్రత+ఆది=పేలాల్పు అక్షతలు మొదలైన, లావణ్యవస్తు=చక్కని పదార్థముల యొక్క, వ్రాత=సమూహము కల, హస్త+అబ్బములన్‌= పద్మముల వంటి చేతులతో, కొందటజు= మరికొందరు, అప్పరసలు=అప్పరస జాత్రి స్త్రీలు ఒక కొందజు=మరి కొంతమంది, అపహ్హారసలు=అచ్చరలు, ఆటపాటలన్‌= నర్తనల తోను గీతములతోను, మొక్కులన్‌=నమస్కారములతోను, అభినుతులను=మిక్తి లి

స్తై అవాళ్చటు ఉట అలుల ఎం స్తుతులతోను, అర్ధిన్‌=పూనికతో, సేవించిరి=పూజించిరి, అప్పుడు=ఆ సమయమున, భీమ నాయకుని నగరు=శ్ర్రీ భీమేశ్వర స్వామి యొక్క అంత పురము, రెండవ కైలాసము+అన(గన్‌= రెండవ కైలాసము వలె, ఒప్పెన్‌=ప్రకాశించెను

భావము - అభవుడైన శంకరుడు శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి యొక్క అంత పురము ప్రవేశించుటకు వచ్చిన సమయమున అప్పరస కాంతలలో కొందరు గోదావరీ జలమును నింపిన బంగరు కుండలను చేతులలో ధరించి వచ్చిరి కొందరు పండ్లు, పూలు, చిగురాకులను విశిష్టమైన పాత్రలలో నింపి చేతులలో ధరించి వచ్చిరి కొందరు ఆరతులిచ్చుటకై అనేకములైన కాంతి మంతములైన కెంపులను దోసిళ్ళతో తెచ్చుచుండిరి కొందరు పేలాలు అక్షతలు మొదలైన చక్కని పదార్ధములను దోసిళ్ళతో తెచ్చుచుండిరి కొందరు పూనికతో ఆట పాటలతోను, నమస్కారములతోను, స్తుతులతోను వచ్చిరి సేవించిరి అవుడా స్థానము రెండవ శ్రైలాసమువలె ప్రకాశించెను వ॥ మజియు ననేక ప్రకారంబుల దివ్యాంగనా రచితోపచారంబు లంగీకరించుచు నాంగీరసదత్త శోభన లగ్నంబున మునుల యాశీర్వాదంబులు చెలంగ నంది వాహనంబు డిగ్గి నిజదుజావలంబనావతీర్ణయగు నపర్ధ హస్తాబ్బంబు కరపల్లవంబున నవలంబించి ముందట జలధర వాహుండు వేత్రహస్తుండై సందడి నెడంగలుగ జడియ మార్గశీర్ష శుద్ధ చతుర్దశి యందు రోహిణీ నక్షత్రంబున సిద్ధయోగంబున యోగీశ్వరేశ్యరుండు 42

అర్ధము - మజీయున్‌=ఇంకను; అనేక ప్రకారంబులాపలు విధంబులుగ దివ్య+అంగనా=దేవకాంతలచే, రచిత=చేయబడిన, ఉపచారంబులు= సేవలు, అంగీక రించుచు=గ్రహించుచు ఆంగీరస దత్త=అంగిరసుని కుమారుడైన బృహస్పతి చేత నిర్ణయింప బడిన: శోభన లగ్నంబున=శుభ ముహూర్తమున, మునుల=మునుల యొక్క; ఆశీర్వాదం బులు=దీవనలు, చెలంగ=విజృంభింపగా, నందివాహవనంబు=నందివాహనమును, డిగ్గి=దిగి, నిజభుజ=తనభుజము యొక్క, అవలంబన=ఆశ్రయముతో, అవతీర్థ=దిగినట్టిది అగు= ఆయిన, అపర్గ=పార్వతీదేవి యొక్క, హస్త+అబ్బంబు=పద్మము వంటి చేతిని, కరపల్లవం బునన్‌తన చిగురాకు వంటి చేతితో, అవలంబించి=పట్టుకొని,

ముందట=ముందరి వైపున, జలధరవాహుండు=ఇంద్రుడు, వేచ్రహస్తుండై=బెత్తము చేతియందు కలవాడై, సందడిన్‌=జన నమ్మర్ధమును, ఎడంగలుగన్‌= ఎడమగునట్టు, జడియన్‌=భయపెట్టగా, మార్గశీర్షూ మార్గశిరమాసము యొక్క, శుద్ధి చతుర్దశి యందు=పున్నమి

608 పంచమాశ్యానము ముందు నాటి చతుర్హశీ తిధి యందు, రోహిణీ నక్ష్తత్రంబున=రోహిణి నక్షత్రమును పొంది యున్న సమయమున ద్ద యోగంబున=జ్యోతిర్మండలములో వ శుభ గ్రహకూటిమి సమయమున యోగీశ్వర+ఈశ్వరుండుజయోగీశ్వరులకు (ప్రభువైన శంకరుడు భావము - శంకరుడు అప్సరస కాంతలు చేసిన అనేకానేక ఉపచారములు గ్రహించి నాడు బృహస్పతి నిర్ణయించిన శుభముహూర్తము సమీపించినది మునులు ఆశీర్వచనములు పల్కుచుండిరి శంకరుడు నంది వాహనమును దిగినాడు పార్వతియు డిగినది శంకరుడామె చేతిని తన చేతితో పట్టుకొని వచ్చుచుండెను దేవేంద్రుడు ముందుండి బెత్తము చేత ధరించి జనసమ్మర్ధమును ప్రక్కలకు తొలగించు చుండెను మార్గశిర శుద్ధ చతుర్దశి యందు రోహిణీ నక్షత్రవేళ గ్రహకూటమి అనుకూలమైన సమయమున ఆ యోగీశ్వరేశ్వరుడైన శంకరుడు విశేషవఎ - అపర్ణ - పార్వత్తీదేవి శంకరుని కొజకు తపస్సు చేయుము రాలిన ఆకులను కూడ ఆహారముగ స్వీకరింపక కరోర తపమాచరించుట చేత బుషు లామెను “అపర్ల' అని సంబోధించిరి నాటి నుండి వార్వతికి అపర్ణ ఆను వామము ప్రఖ్యాతమైనది తే॥ దాంటెం బ్రాసాద దేహళి దర్పకారి ధరణి దర రాజపుత్రి కైదండ యొసంగ నమ్మహాదేవి కుచ మండలమ్ము సోంశి యంగకమ్ములం బులకంబు లంకురింప శ్వ అర్ధము - ధరణి ధరరాజ పుత్రి=(పర్వత రాజైన హిమమంతుని కుమారియైన) పార్వతీదేవి, కైదండ=చేయూత ఒసంగస్‌=ఈయగా, ఆ మహాదేవి=ఆ మహాదేవుని భార్యయైన పార్వతి యొక్క, కుచమండలమ్ము=చవుకట్టు, నోంకి=తగిలి, అంగకంబులన్‌=శరీర అవయములందు పులకంబులు=గగుర్పాటులు, అంకురింప=మొలకెత్తగా దర్చక+అరి= (మన్మధునకు శత్రువైన) శంకరుడు, ప్రాసాదదేహళి=దేవళమ్ము యొక్క కడపను, దా(టెన్‌= దాటెను భావము - పార్వతీదేవి చేయాత నీయగా అమె చనుకట్టు తగిలి దేహము పులకింపగా శంకరుడు దేవాలయము యొక్క గడపను దాబెను వ॥ అవ్పుడు త ఖావము - ఆ సమయమున

ర్త జాజంక్పుంా. ఉట అలో ఉత్‌ ఉ॥ త్థమును బేసినాండ నొక తప్పని చిత్తములో( దలంచునో యేమనునో తనుంగనిన నీశ్వరుండంచు భయంబుతోన యా స్వామికి నర్ననం బొసంగె శంబర శత్రుండు దక్త వాటికా ధామ విలాస దీర్షికల దన్సుగం బూచిన హల్లకంబులన్‌ కీర్‌ అర్ధము - శంబర శత్రు(డు=(శంబరాసురుని చంపిన) మన్మథుడు; తా=తాను, మును=పూర్వము, ఒకవ=జఒకానాక, తప్పు=అపరొధమును; చేసినా(డను=చేసితిని, అని=అని, చిత్తములో=మనసులో, తలంచునో=భావించునో, ఈశ్వరుండు=శంకరుడు, తనుం గనినన్‌=తన్ను చూచినచో, ఏమనునో=ఏమనునో, అంచు=అని భావించుచు, భయంబుతోన= భయపడుచునే, దక్షవాటికాధామ=దక్షారామ నగరము నందలి, విలాన దీర్థికలన్‌, అందమైన నీటి పట్టులందు, తన్సుగన్‌=తనివితీర, పూచిన=పూచినట్టి, హల్లకంబులన్‌, చెంగలువ= పూలతో, ఆ స్వామికిన్‌=ఆ ప్రభువైన శంకరునకు, అర్బనంబు+ ఒసథెన్‌*=పూజబే సెను భావము - పూర్వము తానొక తప్పు చేసితినని ఇపుడు తన్ను చూచి ఆ శంకరుడే మనునో యని భయపడుచునే మన్మధుడు దక్షారామ నగరము నందలి అందమైన నడబావులందు తనివిదీర పూచిన చెంగలువ పూలను తెచ్చి ఆ అదిదేవునకు సమర్చించి పూజించెను విశేషము - దీర్హిక=నాలుగు వందల ధనువుల పరిమాణము గల నీటిపట్టు-నడబావి వశ్రత - వాక్యవక్రత తే మును కటాక్షెక వీకణాంభోరుహముల నర్చనము లిచ్చిరఖిల లోకాధిపునకు శివుని పూజించి రప్పర ప్రీలు పిదప హస్త పంకజ పుష్పోపహారములను 45 అర్ధము - అప్పర స్రీలు=అప్పుర కాంతలు, మును=ముందుగా, కటాక్ష+ఏక+ వీక్షణా=శ్రీగంటి చూపులే ప్రధానముగ గల కన్నులనెడి, అంభోరుహములన్‌=పద్మములతో, అభిలలోక+అధిపునకు=అన్నిలోకములకు నాయకుడైన వానికి, శివునిన్‌=శంకరునకు: అర్పనములు+ఇచ్చిరి=పూజలను చేసిరి, పిదప=తరువాత, హస్తపంకజాపద్మముల వంటి చేతులలోని, వుష్ప+ఉపహారములను=పూలు మొదలయిన వూజా ద్రవ్యములలో; పూజించిరి=పూజచేసిరి భావము. - అప్పరస కాంతలు ముందుగ ్రేమైకమైన శ్రీగంటి చూపులనెడి పద్మములతోను పిదప తమ చేతులలోని పూలు మొదలగు పూజా ద్రవ్యములతోను శంకరుని పూజించిరి విశేషము - వాక్య వక్రత

టే న ల. తే] కామమును లోభమును ముక్తికాంత యందు మోహ మదములు బాలకముగ్ధ లందు నధిక పాపొత్ములం దధర్మాత్ములందు. గ్రధ మాత్సర్యములు జనకోటి కొదవె 47 అర్ధము - జనకోటికి= ప్రజాసమూహమునకు, ముక్తికంతయందు=మోక్షమనెడి డీ పై, కామమును=కోరికయు, మోహమును= ఆసక్తియును, బాలక=పదునారేండ్త లోబడీనే పిల్లలందును, ముగ్ధలందు=పండ్రెండు సంవత్సరములు కలిగి యావనోదయ మగుచుని బాలలందును, మోహ=మోహము, మదము=అభిమానమును అధిక పాప+అత్ములందు మిక్కిలిగ పాప కర్మలు చేయు మనసులు కలవారి యందు, అధర్మ+ఆత్ములందు*ధర] విరుద్ధమైన మనసులు కలవారి యందును, క్రోధ మాత్సర్యములు=కోపము, అసూయలొ' ఒదవె=కలిగెను భావము - జన సమూహమునక్తు మోక్షమనెడి కాంతపై కోరికయు అసక్తియో కల్గినది బాలకులందు ముగ్ధలందు మోహమదములు కళ్ళినవి అధిక పాపాత్ములందో అధర్మాత్ములందును క్రోధ మాత్సర్యములయ కల్గివువి వ॥ అనంతరం బా శివుండచ్యంతర వందిరంజునం బవేశించి హరి విరించి ప్రముఖ బృందొరకుల చేత మదుపర్కాద్యువచారంజులు గైకొని కక్ష్యాంతరంబులో గడచి గర్భ గృహ మండపంబు నందు నూత్నరత్న స్వరూపంబైన శ్రీ వీమనొడ్‌ మహాదేన స్వయంభూ జ్యోతి స్పుధామయ మహాలింగంబు నాగమోక్త ప్రకారంబో నర్చించి యాపాద మస్తకంబు తద్రూపంఒు ముహూర్త మాత్రంబు చింతించి 4 అర్థము - అనంతరంబు=తరువాత ఆ శివుండు=ఆ శంకరుడు; అభం మందిరంబునన్‌= మధ్య మందిరమ్సు ల్రోన్సిక్షి వ్రవేశించి=వాచ్చి, హరి=విష్ణువు; వరం బ్రహ్మ ప్రముఖ=మొదలైన, బృందారకులచేత=దేవతా ప్రముఖుల చేత, మధుపర్కం మధుపర్కము మొదలైన, ఉపచారంబుల్సు=స్సేవల్పు, కైకొని=గ్రహించి, కక్ష +అంతరంటు అంతస్థుల లోపలి భాగములను, కడచి=దాటి, గర్భ గృహమండపంబు నందు= గర్భాలయ లోని మండపము (దేవతా విగ్రహముల నుంచుటక్రై చుట్టును తెజిపిగ నుండునో స్తంభములపై కట్టిన కట్టడము) పైన, నూత్న రత్న స్వరూపంబు+ఐన=క్రొత్తీ రల ఆకారము కలదైన, శ్రీ భీమనాధ మహాదేవ=శ్రీ భీమనాధుడను పేరు గల శంకరుని యశ్‌ స్వయంభూ=తనకు తానై అవిరావించిన జాంబ. ఇన తల్లిని

ఈః॥ మహాలింగంబున్‌=గొవ్పలింగమును, అగమశ+శఉక్త =ఆగమ శాన్తమున చెవృబడీన, ప్రకారంబులన్‌=పద్ధతులలో, అర్భించి=వూజించి, ఆ పాదమస్తకంభు=పాదముల నుండి కెరన్సు వరకు, తత్‌+రూపంబభు=అఆ లింగ రూవమును, ముహూర్త మాత్రంబు=క్రఖవాలము, చింతించి=పరిశీలించి భావము - తరువాతి శంకరుడు మందిర మధ్య భాగమును ప్రవేశించెను బ్రహ్మ, విష్ణువు మొదలైన దేవతా ప్రముఖులు సమళ్చించిన మధుపర్మము మొదలైన సేవలందు క్‌నినాడ్డు గర్భాలయమున ప్రనశించినాడు అచేటి మండపము'పై నూత్న రత్న కాంతులళో తెల్లనై శ్రీ భీమశ్వర స్వయంభూ జ్యోతిర్లింగము ప్రకాశించుచున్నది ఆగమ శాస్త ప్రకార మాలింగమ్సున్సు పూజించినాడు ఆ లింగ రూపమును నిలువెల్ల క్రణమాఆము చూచి విశేషము = ముధువర్కము - పెరుగు నేయి, నీరు, తేనెలను కలుపుటచే ఏర్పడిన వదార్థ విశేషము. దీనిని దేవతల కర్పింతురు దీనిచే దేవతలు సంతుష్టులగుదుడు దీని నర్చించుబచేత సుఖ సౌభాగ్యములు కలుగును పోడశోపచారములలో మధుపర్కమొకటి త్వంత్ర శాస్తానుసారము నెయ్యి పెరుగు, తేనెలను మూడు పదార్థములను కలుపుటచే మధుపర్కము అగును ఆగమము - దేవపూజా విధాశము మొదలగు వానిని గూర్చి తెలువు శావ్త్రము ఆపాదమన కము. = పాదముల మండి శిళన్సు వరకని అర్ధము ఇచట శివలింగమువుకు పాద ములు తల యుండవ్సు గనుక క్రీంది నుండి పైదాక (నిలువెల్ల) అని భావము శ్రీ కంరుయ దక్షారాము ఖీమేశుతో నైక్యముం బొరయుటి కః. కైలాసాచలక్షలినుందిరుండు శ్రీళంరుండు సోత్కందు(డే ప్రాలేయాచల రాజకన్యకయు. దా బ్రహ్మాది దేవవ్రజం బాలోకింపంర నైఠ్యముం బొరసె దక్తారామ భీమపలో న దైలోక్యంబును దివ్యలింగ శివ తాదొత్మంబు వర్ణింపంన్‌ వతం అర్థము. - బ్రహ్మ+జది= బ్రహ్మదేవుడు మొదలైన, దే యుల సమూహమ్ము, అలోకింపంగన= చూచుచుండగా! జైలోకంబున స్థ కాదాళ్యేంయుూ మొత్తమ్మున్సు, చివ్యభింగజమహిమ గల లింగమునందుః శివజశివుని | లీనమగుటను, వర్తింప(గనీ=స్తుతించు చుండగొః

612 పంచమాశ్వాసము కై లాస+అచల=క్రైలాసమనెడి పర్వతము, కేలి మందిరుండు=విలాస మందిరముగ కల; శ్రీకంరుండు=నల్లని కుత్తుక కలవాడైన శంకరుడు స+ఉత్కంరు(డై=ప్రబలమైన కోరిక కలవాడై, ప్రాలేయ+అచలరాజ=మంచుకొండ రాజైన హిమవంతుని యొక్క కన్నకయున్‌* కుమారియైన పార్వతియు, తా=తానైన శంకరుడును దక్షారామ భీమేశుతోన్‌= దక్షారామము నందలి శ్రీ భీమేశ్వర (లింగ) స్వామితో, ఐకృముస్‌+పార సెన్‌=ఎకతను వాందెను భావము - కైవాసవాసుడు నీలకంరుడు ఐన శంకరుడు ప్రబలమైన కోరికలో పార్వతీ సహితుడై - బ్రహ్మాది దేవతా ప్రముఖులు చూచుచుండగా ముల్లోకములు స్తుతింమచుండేగొ శ్రీ దక్షారామ భీమలింగమున లీనమయ్యెను విశేషము. - క్రైలాసవాసుడగు పరమేశ్వరుడు పరమేశ్వరితో సహా శ్రీ భిమేశ్వేర లింగమున లీనమగుట ఇందలి విశేషము సీ అవ్యయం బనవద్య మాద్య వమచ్యుత మజం బవ్యక్త మప్రమేయం బనంగం బరంగి కైలాస భూధర సమాగతమైన తేజంబుతోం గూడి తేజరిల్లె దక్షవాటీ పురాధ్యక్ష భీమేశ్వర శ్రీ స్వయం భూదివ్య సిద్ధ లింగ మమృత పాథీధి మధ్యాంతస్నముద్భూత మమల పరంజ్యోతి రాదికంబు తే భవన చీజంబు కైవల్య భోగదాబు యఖిల కళ్యాణ కారి విశ్వాద్భుతంబు పూజయినియెను మురభిదంబుజ భవాది దేవతాకోటిచే సంప్రతిష్ట బొంది * ర్‌0 అర్ధము - అవ్యయంబుజనాశనమ్ము లేనిది, అనవద్యముజ=దోషము లేన అద్యము= సనాతనమైనది, అచ్యుతము=పతనము లేనిది, అజంబు=పుట్టుక లే అవ్యక్తము=వ్యక్తము కానిది, అప్రమేయంబు=సరిగ తెలిసికొనుటకు సాధ్యము ౯” అనంగన్‌=అనునట్లుగా, పరఃగి=ప్రక్రాన్తించ్చి, ల్‌ త్రైిలాస భూధర=కైలాస పర్వతము నుండి, సమాగతమైైనజ= వచ్చిన; తేజంబూో ప్రకాశముతో, కూడి=కలసి,

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము

దక్షవాటీపుర= నూ. భమ వేదం మహిమ గల లింగమూర్తి: మై తనకు తానై పుట్టిన, దివ్య సిద్ద లిగమాగిల్స సమద ము యు సముద్య యొకు మధ్యామళ్య భాగమున అంతస్‌+ ఆదికంబు=సరో కే మ గం పుట్టినది. అమల=పవిద్రమైను పరంజ్యోతిన్‌*

త్కృప్తమైన తేజస్సులో మొదటిది: ఖమ బీజంయి రకమ పుట్టుకకు కారణమైనది: కైవల్య భోగదాయి=మోక్షమనెడి అదుతంటు నది, అఖిల కళ్యాణకారొనర్వ శుభములను కలుగజేయునది; విశ్వ చం వ మూత బ్రహ్మాండము నందు అశ్చర్యకరమైనదిగ మురభిక్‌=(మురుడను రక్కనుని దేవతా నా అంబుజభవ=(పద్మమున పుట్టిన) బ్రహ్మదేవుడు: ఆది*=మొదలైన; ఎదేవతల సమూహము చేత: నంద్రతిష్థన్‌*పొందిస్థాపనను పొంది

తేజరిల్లైన్‌=ప్రకాశించెను: పూజ! గనియెను=వూజలందుకొనెను

భావము - బ్రహ్మ, విష్ణువు మొదలైన దేవతా ప్రముఖులచేత సెపనను పొందిన దక్షారామ శ్రీ భీమలింగము సనాతనమైనది. నాశేనము లేనిది, బోషము లేనిది; పతనము లేనిది పుట్టుక లేనిది, గోచరము కానిది పూర్తిగ తెలిసి కొనుటకు సొధ్యము కానిది - అన్నట్లుగ ప్రకాశించుచు కైలాస పర్వతము నుండీ వచ్చిన కాంతితో కలసి - పాల సముద్రము యొక్క మధ్యభాగపు లోపలి నుండీ పుట్టినది, పవిత్రమైనది సర్వోత్కృష్టమైన మొదటి తేజము, లోకముల పుట్టుకకు కారణభూతమైనది, మోక్ష సుఖమును ప్రసాదించునది సర్వ్యశుభములను కూర్చునేది, భువనము నందు అద్భుతమైనదిటై 'ప్రకాశించెను పూజలనందుకొనెను వ॥ బ్రాహ్మీప్రధాన సప్రమాతృకలును నంది మహాకొళొది ప్రమథ గణంబులును హరివిరించి ప్రముఖ బృందార కులును బుఠందరొది లోకపాలకులును వసురుద్రాదిత్యమరు దిశ్వేదేవాళ్విని జవతలును సిద్ధసాధ్యులనో విద్యాధరోరగులును గ్రహ నక్షత్ర తారకంబులును చితృగణంబులాను మూర్తంబులగి నమూర్తంబులు నగు చరాచరంబు లన్నియు నానారత్న గంధ పుష్ప ధూప దీప న్రవేద్యాదులు సమర్పించి ప్రదక్షిణ ంబు లాచరించి సమస్కరించి స్తుతియంచి తదనంతరంబ వెండీయు కే

అర్ధము - బ్రహ్‌ ప్రధాన=బ్రాహి మొదలయిన, సత్త మాతృకలు నో ఏడుగురి మాతృకలును, నంది=నందీశ్వేరుడు: మహాకాళామవోకాళుడుః అదామొదలైన: ప్రమధ

గణంబులును=ప్రమధుల సమూహమును హరి విరించి ప్రముఖజవిష్ణువు బ్రహ్మ మొదళి బృందారకులును=దేవతలును, పురందర+ఆది=ఇంద్రుడు మొదలైన లోకపాలకులున దిక్కులను పాలించువారును, వసు=వసువులును రుద్రజరుద్రులును ఆదిత్య=ఫూర్వులు మరుత్‌=వాయువులును, విశ్వేదేవ=శ్రాద్ధదేవతలును అశ్వనీ దేవతయను=అశ్చనీ దేవతలు సిద్ధ=సిద్భలు, సాధ్యులును=సాధ్యులును, విడ్చాధర=విద్యాధరులును ఉరగులున నాగులును, గ్రహ=సూర్య చంద్రాది గ్రహములును, సక్షత్ర=అశ్విని మొదలైన నక్షత్రములు: తారకంబులు=ఇతర నక్షత్రములును, పితృ గణంబులు=ప్రజాపతుల వలన వు4 పెతృదేవతలును, మూర్తంబులును=రూవము కలవియు అమూర్తంబులున్‌=రూప లేనివియు, అగు=అయిన, చర+అచరంబులు=చలశము కలవియు చలశము లేనివిలో అన్నియు= అన్నియును, నానారత్న=అనేకములైన రత్నములు గంధ=మంచి గంధము. పుష్పాపూవులును, ధూప= అగురు ధూపములువు దీపజదీపములుకు, నైవేద్వ=నివేదనః లును, ఆదులు=మొదలైన వానిని, సమర్పించి= ఇచ్చి, ప్రదక్షిణంజబులు= వ్రదక్షిణముల ఆచరించి=చ్చేస్తి, నమస్కరించి=నమస్కారములు చేసి, స్తుతియించిరి=స్తోత్రము చేసి తదనంతరంబ=ఆ తరువాత, వెండియు=మరియ్యు ౯౯ మ - ట్రహ్మ్‌ మొదలయిన సప్త మాతృకలును కంది మహాకాళుడు మొదక్ష ప్రమధుల సమూహము టహ్మ విష్ణువు మొదలైఫ దేవతా ప్రముఖులును ఇంద్రు మొదలయిన లోకపాలకులువు, అష్ట వసువుల్న వవగ్రహములు ఎకాదశరుదు! ద్వాదశాదిత్యులు, సప్రవాయువులును విశ్వేదేవాది గ్రాద్ద దేవతలు ట అశినీ దేవతలు" సిద్ధులు సాధ్యులు విద్యాధరులు ఛాగుల్రు అశ్విని మొదలయిన శక్షత్రములు ఇః తారకలును, పితృగణములును, రూపము కట్ట రూపము లేనివి, చలవము కలవి చలన నై లై గమర్చించి ప్రదక్షిణములు చేసి నమస్కారములు * స్తోతములు చేసిరి ఆ తరువాత మర్రియ్స విశేషము - సప్తమాతృకలు _ వ్రీర్స ఎడుగురు - చూడుడు 1-88 ) * 5 నిరృతి, 6 మరుత్తు, 7 కుబేరుడు, 8 ఈశౌదు వసువులు - వీరు ఎవమండ్పుగురు చూ-విశే ఆశ్వా-ర్‌, 25-వచ ర్యుదులు - వీరు పదునొకండ్తుగర్తు చూ-విశే ఆశ్వా 5, వచ 25 ఆదిత్యులు - వీరు పండైండ్రుగురు చూ-విశే ఆశ్వా-3, పద్యము-87 మరుత్తులు - ఇవి ఏడు చూ-ఆశ్వా-3, పద్యము-48

ఆ శాం్వల పురాణము 515 క్‌ మి - వీరు పదిమంది) గ్రతుతు 7 దక్షకు, 3 వస్తువ, 4 సత్యుడు,

• 6 కాలుడు, 7 ధురి 8 రోచనుడు, 9 పురూరవసుడు, 10 అర్థవసుడు

గ్రహములు - ఇవి తొమ్మిది. 1 సూర్యుడు, 2 చంద్రుడు, 3 అంగారకుడు, 4 రాహువు, 5 బృహస్పతి, 6 శని 7 బుధుడు, 8 కేతువు, 9 శుక్రుడు

నక్షత్రములు. - ఇవి ఇరువదేడు. అశ్విని భరణి, కృత్తిక, రోహిణి, మృగశిర, అర్ర పునర్వను, పుష్యమి. ఆక్షేషు మఘ, పుబ్స, ఉత్తర, హస్తు చిత్త, స్వాతి గ! అనూరాధ జేష్ట మూల, పూర్వామెధ, ఉత్తరాపొఢ, శ్రవణం, ధనిష్ట శతభిషము, పూర్వభాద్ర, ఉత్తరభ్యాద రేవతి

పితృగణములు - 1 వంశము నందలి పూర్వులు, 2 ప్రజాపతుల వలన కల్గిన యముడు అగ్నిష్వాత్తు మొదలైనవారు

లక్ష్యాదులు శ్రీ భీమేశ్వరుని స్తుతించుట

కం॥ సిరి వాణి గౌరినతి య

పృరస లరుంధతి యహాల్య శేచి మొదలగు స

తృరమ పతివ్రత లర్పిం

చరి దక్షారాను నిలయు శ్రీ భీమేజన్‌ 52

అర్ధము. = దక్షారాను నిలయు=దక్షారామము నివాసముగ గల తీ భీమపన్‌శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని, సిరి=లక్ష్మీదేని వాణి=నరన్వతీ దేవిః గారీన తి=పార్వతీదేవియుః అప్పరసలు=ఖప్పురోజాతి కాంతలును; అరుంధతి=అరుంధతియు: అహల్యా అహల్యయు: శచి=శచీదేవియు, మొదలగు=మొదలైన: సత్‌+పరమ పతివ్రతలుమాచి గొప్పు పతివ్రతలు! అర్చించిరి=పూజించిరి

భావము = దక్షారామ శ్రీ భీమేళేల స్వామిని సరస్వతి, లక్కీ! పాటకి లల వసిష్టుని భార్య అరుంధతి, గౌలీముని భారీ అహల్య, ఇంద్రుని కాలీ శ వి మొక పరమ పతివ్రతలు పూజించిరి

జల "శ్రీ దకవాటీ

వ్య. ఇట్లు పూజబేసి పరమ పతివ్రతలు ముకుళిలే కరాంబు వ సంగ పుద్రాధ్యక్త! భీమేశ్వర! భీమనాధ! భీమశంకర! భీమలింగ పలు యవాజ్నానసగోచర! సనక సనందన సనక్కునూల సనత్సుజౌలో నయ నహిగణందాల షి కమామం గొనియాడనెర దటు గొవున మిమ్ము స్తోత్రంగా

616 కస మౌబోంట్ల తరంబె? నిర్ణుణుండవు సగుణుండవు గుణాతితుండవు గుణాఢ్బుండవు నీవొక్క గుణంబున బ్రహ్మవై సృజియింతు వొక్క గుణంజున విష్ణుండవై పాలింతు వొక్క గుణంబున రుద్రుండవై సంహరింతువు, సర్వభూతాంతరాత్వ బావన! పరమపావనా! నీవు చంద్ర సూర్యాత్మ దీధితివై యహోరాత్ర రూపంబున వర్తింతువు పృధివ్యాపస్తే జోవాయురాకాశాది పంచభూతాత్యక జీవాత్మక స్వరూపంబున వర్తింలుతి సర్య భూతాత్మక ప్రవిష్ణుండవు సర్వేంద్రియ గుణాధారా! సర్వేంద్రియ వర్ధిత! సర్వో సర్వాత్మక రూపంబున సర్వంబు ననుభవింతువు సర్వశక్ష్యాత్మక సర్వభూత గుహాశేరో యని నమో నమ శ్ళబ్దంబుల తోడ నిన్ను శ్రుతులు సంస్తుతించు శద్దుండని బుద్ధుండవు సుఖివి సదానందుండవు సడాముక్తుండవ మముంబోటి కామినులలు బుద్దులు మిమ్ము. బ్రస్తుతింపం[లవారలా! క్షమియింప్పు క్షమైయింపుము రక్షింప రక్షింపు మగోచర చరిత్ర! యగోచర బలాబల! మహర్షి యోగీంద్రలకు దుర్తభుండలే సంసారి వసంసారివి బభవృండ వభవ్చండవు మంగళుండ వమంగళండవు భుజంగీ భూషణా! నిన్ను నీవ యెజుంగుదువృ సర్వాతీతంండవ్చు తాపస వ్రియుండని తపోలబ్యుండవ నిజకర్మనిష్తులైన కర్యరులు నిన్ను చజియింతురు నికో బ్రణావంబులు శేయుదురం జ్ఞానంబున నాండె నజానంబున నొండే నీ మహిమార్దవంజంన మునింగి దరిజెరం దెరువెటుంగక నీదే తక నిత పరంబెజంగో మాయాత్మశుద్ధి కొజకు! దోంచినట్లు వర్ణించెదము గాని శక్తి కలిగి కాదు 'డ్రీవదేవ! మహాదేవ! దేవతా సార్వభౌమ! దేవాదిదేవ! దేవదేవేశ! మహాలింగ! తపో విశేషంబున బర్వతాత్మజ నీదేహంబున సగపాలు గొనియె నీ డేవికి నమస్కారము నీకు దండ ప్రణామంబు కటాక్షింపు” మని ప్రార్ధించిరి తదనంతరంఒ “యో సర్వమంగ్‌ భువనేశ్వరీ! సర్వమంగళదాయినీ। నీీక్సు మొక్కెదము మము] రక్తింపు' ముని మహాదేవికిం గేలుదోయి నొసలిపయిం గీలించి “యో మహాదేవ! మహాను శశాంక శేబర! నమస్తే నమస్తే నమ యని యనేక్ర ప్రకారంబుల స్తుతియించిన ర్‌ అర్ధము - ఇట్లు పూజచేసి=ఈ విధముగ పూజించి, పరమ పతివతలుో గ్ర పతివ్రత లందరు, ముకుళిత=ముడిచిన, కర+అంబుజలై =పద్మముల వంటి చీతా కలవారై, శ్రీ దక్షవాటీపుర+అద్యక్షాజశ్రీ దక్షారామ నగరమునకు నాయకుడవైనే వా నం నంగ2ం. సీమేనుద పాంరు! భీమ వాగం2ం. సీరం లర మంతి! ల నమో

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము సా స్వామీ! భీమలింగం లిన మహాదివ్యలింగ=ఓ గొప్పదివ్యలింగ మూర్తీ, సనంద్వు ల రా*వా నకు మనసునకు శోచనివాడా ననక=సనకుడుః సనందన= మొదల మ గమారజననత్కుమారుడు: ననత్సుజాత=న నక్సుజాతుడు: అది= గొప్పత్య మః ంద్రలునాయో సర అపారంబైన=అంకులేని: నీ మహిమన్‌=నీ స్తోత్రం ము కొనియాడ సరరు=స్తుతింపలేరు! అటుగావున=అందుచేతే: మిమ్ము౭తమనుః నోత్రంబు+చేయజస్తుతించుటకు: మాబోంట్లామౌవంటి వారి, తరంబెచసాధ్యమా!! సట ను ల్రేనివాడివుః సగుణుండవు=గుణములకో కూడినవాడవుః నవ తుండవు=గుణములమ అతిక్రమించివవాడవుః సణ+అఢ్యుండవూగుణముల బ్రహ. కలవాడవు నీవుజనీవు: ఒక్క సుణంబున=ఒక గుణము (రజస్సు) చేతః "జో వెధహరేవడవ సృజయింతువాసృష్టిచేయుడునా ఒక్క గుణంబునకఒకీ గుణము నునే విష్టవువై విష్తుమూరి చై: పాలింతువు=రకేత చేయుదువు: ఒక్క చం బున=ఒక గుణము (తమస్సు) చేతః రుద్రుండవైజరుదమూివై! సంహరింతువా ఎదవు ల హరి తర్య భావనా!=సర్వజీవుల హృదయములను గూర్చిన జ్ఞానము యొక పరమ పావర=మిక్కిలి స్యచ్చమైనచాడా' నీవు=నీవు చంద్‌ సూరారం ల అవన పంబువ=పగలు రాత్రి అను రూపములలో! వర్తింతువా వకుల పృధివిభూమి పస్‌=నీరు, తేజన్‌=అగ్ని వాయు జగాలి? అకాశ= అకాశేమ౫ అది=మొదలినే! పంచభూత ఆలసింఐదు మహావదార్థముల రూపములో జీవాత్మకి రూపంబునజీవి యొక్క సరూపముతో, వర్తింతువుమెలగుచుందుని' వాడ సర్వభూత +అత్మ ప్రవిష్టుండవాసర జీవ హృదయములందును ప్రవింట క సర్య+ ఇంద్రియ గుణాధారా క్యు యింద్రియముల యొక్కే గణములకు క రూపం సర్వ+ఇంద్రియ వర్షిత=అన్ని ఇంద్రియములను వదలి ట్‌ “సంత స రూపంబున కాసమస్తముని సంబంధించిన యంతేటి రూపములో: సోలో భవింతువు=పొందుదువు: ల సర్వశక్తి +ఆత్మక=అన్ని శక్తుల యొక్క రూపము కలవాొణో' సర్వభూళీ గుహాళయో సర్వప్రాఖుల హృదయములను గుహలో నివాసముగ కలవాడొ అనిాఅని నమోనమ నమ లి శుతులూవేదములొ వ రముల యొక్క శబ్బములతోడో ధ్వనుల నిన్నుూనిను . వజజ్తునమూరివి? సంస్తుత్రించు=స్తోత్రము చేయు, పద్దుండవాపవికుడనా బుద్దుండవల సదాజ ఇ ం _టిచు ప అనందుండవాఎలపో ఆనందము కలవాడవు గ

618 న సస ఎల్లపుడు; ముక్తుండవు=మోక్షము కలవాడవు మము(బోటి= మావంటి అల్ప బుద్దులు= చిన్నబుద్ధులు కలవారు, మిమ్ము=మిమ్ములను ప్రస్తుతింపంగల వారలా?=కొనియాడుటకు తగినవారా! కారు, క్షమియింపు క్రమియింపు=మన్నించుము మన్నించుము రక్షింపు రక్షింపుము=కాపాడుము కాపాడుము, అగోచర చరిత్ర=తలపునకు అందని చరిత్ర కలవాడా!, అగోచర బలాబల=కనిపింపని సామర్థ్యాసామర్థ్యములు కలవాడా!, మహర్షిజిమహాబుషులకు, యోగీంద్రుల కు= యోగిశ్రేష్టులకును దుర్లభుండవు=పాంద శక్యము కానివాడవు సంసారివి=లౌక్కుడవు: అసంసారివి=అలౌక్క్యుడవు, భవుండవు=పుట్టుట కలవాడవు, అభవుండవు=పుట్టుకలేని వాడవు! మంగళుండవు=శుభములు కల్గించువాడవు, అమంగళుండవు=(దుష్టులకు) శుభకరము కానివాడవు, భుజంగ భూషణా=పాములే ఆభరణముగ కలవాడా!, నిన్ను సీవ=నిన్ను నీవే, ఎణుంగుదువు=తెలియుదువు, సర్వ+అతీతుండవు= అన్నింటిని అతిక్రమించువాడవు, తాపస ప్రియుండవు=మునులకు ఇష్టమైనవాడవు, తపోలభ్యుండవు=తపస్సు చేత పాందతగినవాడవు! నిజకర్మ నిష్టులైన=విధ్యుక్తమైన పనులు చేయుట యందు నిశ్చయము కలవారైనః కర్మరులు=పూర్తియగు వరకు విడువక చేయువారు నిన్ను=నిన్ను భజియింతురు* 'సేవింతురు, నీక్రు=నీకొజకు, ప్రణామంబులు=నమస్కారములము, చేయుదురు= చేయుదురు? జ్ఞానంబునన్‌+ఒండె=తెలివిచే గాని, అజ్ఞానంబునక్‌+ఒండెజతెలివిలేక గాని, నీ మహిమ=నీ గొప్పతనమను, అర్జవంబున=సముద్రమున, మునింగి=మునిగి దరిజేరన్‌=ఒడ్డు చేరుటక్రై? తెరువు=సాధనము, ఎజు౦ంగక= ఇంతకన్న ఇతరమైన దేదియు తెలియక మా+ ఆత్మశుద్ధి కొజికున్‌=మా మనసుల స్వచృతక్రై, తో(చినట్లు= చేతనైన విధముగ వర్ణించెదము గాని కొనియాడెదము గాని, శక్తిగలిగి కాదు=శక్రికలవారమని కాదు దేవదేన=దేవతలకు దేవతవైవ వాడా!, మహాదేవం సార్వ్యభౌమ=దేవతలక్రు రాజరాజువైన న్‌. ర నదేవాఓ మహాదేవుడా! దేవో వాడా! దేవ దేవేశాదేవతలందరికిని పరమే? త =దెవతలందరిలో మొదటి దేవుడ తపో విశేషంబునన్‌=తపస్సు యొక్ష న చై వాదా మహాలింగాఓ గొప్పలింగవ దేహంబున=నీ శరీరము నందు, సు యము చేత, పర్వతాత్మజ= గిరిజాదేవి, దేవికి పార్వతీదేవికి నమస్కారంబు= _చగఛాగమును, కొనియెన్‌ పొందెను. ” =నమస్కారము, కటాక్షింపుము= అనుగ్రహింపుము" అని=అని, ప్రార్ధించిరి=వేడిరి, తదనంతరంబ=అ తరువాత్ర, ఓ సర్వమంగళా=సర్వశుభములను కల్గించుదానో*॥ “భువనేశ్వరీ=లోకములకు నాయకురాలవైన దానా!, సర్యమంగళదాయినీ=సర్వ శుభములను ఇచ్చుదానా!, నీకు=నీకు, మొక్కిదము=నమస్కరించెదము, మమ్ము= మమ్ములను" రక్షింపుముజకాపాడుము, అని=అని వేడికొని, మహాదేవికిన్‌= పారు వీజీ ౧౭ శేటుదోయి=రెండు

డేతులన్సు వావలివయున్‌=నుదుటి పైనా శీలించామాటు ఓ మహాజేవా కు కలకల మిహామభావజక్షానారృము గల గొప్పివోడా. శశాంక శేఖరాంచంధ్రతీఖనా చమ “లేశనమీ 3 జేశవముజన్స్‌క్కు నమస్కారముయి అసాతన్న తొనేక ప్రకారంలులాబసో పిథములుగు ర్వతియచచిచవనోడ్‌న భావము. - ఆ సభను సతివేళేలు ఈ విధముగ వోనేంటీ చేతులు జుడించి సేవన వ్రించుచు ఓ చక్ష్రాతామ శేమేశ్తరో మహాలింలో అడిదవ చాక్కునీక్‌ మననునేకు అంద సివావో ఫనక సవంచనాడి యోగీంద్ర నన్న కనియాడటర ఆక పేహంలటాయా ఐసీటీ ఒకే నీవు నిణరహాతుడవు గుణ సహిమేరల గుణ నమ్యుడ్థిల రవ వ గుణము వేత బ్రవ్మాత్రై సృష్టి చేయుదువు బీ జణముచేత ఏర్తువచై వోపితురా గణము వెత భుయ్రదత్లే వశంపజేతుపు న ॥| (సూర్య వంత్రరి నీివేటై వగరు ఓ ఫలు ఖూతాంచల్య లు! ఓ పఠమ పరీశేద్దులా చ వంతడతముం రాత్రి కూవములుగ ప్రవస్తింతుపు భూమి లదు అలై గాల్‌ కాశ రూవములతో సర్వజీవులందు పిక్తిలులే న ల ధు అన్నంటిని అనుభవించితి సట్‌ న్య బితంద్రియుడకే అస్పింలీయం గక. నము వ. ణే నవని వేదములు చీకు శై సచూవుడన్న కర్యజీన దకెకిని తన్వ యు తనేంటిమొ నాశయ స్పుతంయాను. వరివుద్తుడవు నర్వజ్తలిః ఎప సపలేపీ కదలి రంపాన కటవాచ్రవు మావంటి శ్రీరికలు కలళారు అల్పాటుద్ధులు నీ టై వ సముట్లో స్రామర్య్యాములు ఓ దేవాది వ నీవు తలపున కదని చోటే లప జనాత్మ కలవాలి బృంవన్తు వగంగ్రల్తన నహర్తకు కూర నీల ర ల నకు పడ ర ఆపక మరణాదులు లేనివాడవు న పెకీ లోకములు ఫో కాసి శత యుతరడలో జ క స పభదరిడన్న దుష్టులపాలిటీ న ఓ ర్పదూన వేట బభించునాడినై సీష్టు ఏర్వాతీతుడవు, మునులకు ప్రాయమన వాడవు తవసో ఖలు తలని చలికి గాని ము సేపంచ్‌ శ్రమకు సాధనము నిజకర్శనష్పులైన కరడులు నన ముని స యే తెలివి చక గాని నీ మవ్య్యమనేడు సముద్రమున వ తటి క్ల్రంచుచు జెళలియ్యుక వీన్తు తప్ప ఇతరమైనీ చేదియు కఠతదుకనూో మనసును గాసి వక్తి కలవారమని వాదు పార్వతీదేవి న అర్భాణి ద శపో విశేషము బేటీ చ అ డవడేవ మహాలింగ భిమటేర ల నమస్కారము శో న. మైనడ + దేవకి నమస్కారములు? నీకు సాని యహ శాలకలో చ ఇభవీ సగళా భువేశ్యో నల్వమదాగశిలో చి సదుటితై ఖీర్పి స్వ ఓ సరుచూ నిజమ చేతులు జాజి

620 పంచమాశ్వానము పార్వతీదేవికి నమస్కరించిరి మహానుభావుడు చంద్రశేఖరుడు మహాదేవుడు నైన శ్రీ భీమనాధ స్వామిని అనేక విధముల స్తుతించిరి చ॥ వికట జటా కుడుంగమున వెన్నెల టేని ధరించి వీనులం

బ్రకటిత నాగకుండల భరంబులు వ్రేలంగ సుప్రసన్నుండై వికవిక నవ్వుచుం గరము వేడుకతోంబొడ చూపె భీమనా యకుండు మహా పతివ్రతల కంచికతో6 గరుణా గుణంబునన్‌ క్‌డీ అర్థము - వికట జటా=విరివియైన జడలనెడి, కుడుంగమున=పొదరింటి పై? వెన్నెలటేని=చంద్రుని, ధరించి=తాల్స్చి, వీనులన్‌=చెవులకు, ప్రకటిత=కనుపట్టినే నాగకుండల=సర్పములనెడి చెవి ఆభరణముల యొక్క భరంబులు= అతిశయములు! వ్రైల(గ=(వేలాడుచుండగా, సుప్రసన్ను(డ్రై= వక్కగ సంతుష్టుడై, వికవిక నవ్వుచున్‌=పకపకీ నవ్వుచు, అంబికతోన్‌=పార్వతీదేవితో కూడి, కరుణా గుణంబునన్‌=దయాగుణములో! భీమనాయకుడు=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి, కరము వేడుకతో=మిక్కిలి సంతోషముగా: మవో పతివతలకు=ఆ గొప్ప పతివ్రతలక్తు, పొడ మాపె=కనిపించెను భావము. - అందమై విరివిచైన జటాజూటమున చంద్రరేఖను ధరించ చంద్రశేఖరుడై, చెవులకు నాగాభరణములు (వేలాడుచుండగా సంతుష్షచిత్తుడై శగుమోముో కరుణాగుణము కలవాడై పార్వతీ సహితుడై శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి మిక్కిలి సంతోమముళో * మహా పతివ్రతలకు కనిపించెను తే. ఇట్లు ప్రాదుర్చవించి సర్వేశ్వరుండు వరము లెన్నేని యా పతివ్రతల కొసంగి యంత నంతర్జి తుండయ్యె నఖిల సురులు గాన( గానంగ బీమ లింగంబు నందు కల్‌ అర్థము - సర్వేశ్వరుండు= అందరికి యజమానుడెన శంకరుడు, ఇట్లు= ఈ విధమగో ప్రాదుర్భవించి= అవతరించి, ఆ పతివ్రతలకు=సరస్వతి, లక్ష్మి, అరుంధతి మొదలైన పరి పతివ్రతలకు, వరములు=కోరిన కోరికలను, ఎన్నేని=ఎన్నియో, ఒసంగి=ఇచ్చి అంచ నందువశ్రీ భీమేశ్వరలింగ రూపము నందు, అంతర్జిత్తండు+అయ్యెన్‌= మాయమలల్‌ (లీనమయ్యెను)

శ్రీ భీమేశ్వర ప (5 పురాణము ప21 వ భావము - సర్వేశ్వరుడైన శంకరుడు ఈ విధముగ అ పరమ పతివ్రతలకు ప్రతశ్షమై రములను ప్రసాదించి దేవతలందరు చూచుచుండగనే శ్రీ ఖీమలింగము నందు వ॥ అప్పుడు సమీపవర్తియగు బృహస్పతికి దివస్పతి యిట్లనియె 56 అర్ధము - అప్పుడు=అ సమయమున, సమీపవర్తి యగు*దాపున నున్నవాడైన: బృహస్పతికి=దేవగురువైన బృహస్సతికీ దివస్పతి=స్వర్గమునకు నాయకుడైన దేవేంద్రుడు: ఇట్లు+అనియె=ఈ విధముగ పల్కెను భావము - అపుడు దొపున నున్న బృహస్పతిళో ఇంద్రుడిట్లు పల్కెను దివస్పజి బృహస్పతిని దానముల గూర్చి యడుగుట కం॥ దాతృత్వము దానంబును దాతవ్యంబనంగ నెద్ది ధర్మ విధిజ్ఞా! దాతవ్యం పయ్యది వి ఖ్యాతము? చవ్యానుజన్మ! యానతి యావే 57 అర్థము - ధర్మవిధిజ్తాపుణ[ప్రదమైన యజ్ఞములు వ్రతములు చేయు విధానము తెలిసిన వాడా! భవ్య+అను జన్మ=సత్యమును యోగ్యతను అనుసరించి పుట్టినవాడొ' దాతృత్వము=దానము చేయుట దానంబును=దానము దాతవ్యముూదానమీయ ల అనంగన్‌=అనగా, ఎద్దీఎటువంటిది? దాతవ్యము=దానమీయ తగినదిగే ఎయ్యదోలది: విఖ్యాతము=మిక్కిలి పథ్ధమైనది: అనతి యీవే=దయతో చెప్పుము భావము - ధర్మ విధిజ్లిడవు భవ్యజన్ముడవునైన ఓ దేవగురో' దానము చేయుట నేమి? దానమనగా ఏమి” డ్రానమియ్యతగినదనగా ఏమి? ద్రానమియ్యతగిన వానిలో మిక్కి ప్రసిద్ధమైన దేది? దయచేసి తెల్పుము కం॥ దేవతలకు బ్రాహ్మణులకు నీివలయు పదార్థ మెద్ది మెటీంగింపందగున్‌ జేవా! బహ దొతవ్యులు క గావున రాజులకు6 దెలియంగాందగవగుంబో అరము - జీవాశఓ బృహస్పతీ! దేవతలకు=దేవతలకును: బవ్మాణులునా చై ఇ ర బారము; ఎద్దీ్‌ో స్‌ (వేద) జ్ఞానము గలవారికీని శో స లయు=ఈయదగు: పదార్ధము ర్ధము: =

పంచమాశ్వానయి అటి ఎజీ(గింపన్‌=తెలియజెప్పుట, తగున్‌=తగినది, బహుదాతవ్యులు= అనేకములై న వ ప నిచ్చువారు;, కావున=కనుక, రాజులకు=రాజులకు తెలియ(గాన్‌=తెలి తగవగున్‌+పో=న్యాయమగును సుమా! భావము. - దేవగురువైన ఓ బృహస్పతీ! దేవతలకును ట్రాహ్మణులకువు దానమీయదగిన పదార్థ మేదియో రాకు తెల్పుడు పలు చానములు చేయువారు గను రాజులుతెలిసికొినుట న్యాయ యుక్తము సుమా। కం వ॥ అనిన విని వాస్తోప్పతికి గీప్పతి యిట్లనిటెం అర్థము - అనిన=అని అడిగిన విని=వినినవాడ్రె, వాస్తోష్పృతికి=గృహవా లై శాస్త్రమునకు అధిష్టాన దేవతయైన ఇంద్రునకు, గీపష్పతి=దేవతలకు గురువైన బృహస్ప ఇట్లు+అనియె=ఈ విధముగ చెప్పెను భావము - అని అడిగిన ఇంద్రునితో బృహస్పతి ఇట్లు చెప్పె భూదాన మహిమ కం॥ పురుహూత! బూమి దానము పరమము డొనముల యందు బహు వస్తుతతుల్‌ ధరణీ తలమున యందును విరళంబై యెప్పుడు నుద్భృవించుట కతనన్‌ 60 అర్ధము - పురుహూత (పెక్కు పేర్లతో పిలువబడువాడవైన) దేవేంద్రా! ధరణీ తలమున యందుఘు=భూమియందు, బహు=అవేకములైన వస్తుతతుల్‌=పదార్థముల సమూహములు, ఎపుడు=ఎల్లప్పుడ్డు, విరళంబై =వృద్ధిర్రై 'ఉద్భవించుట వత నరా అలక యగుటచేత, దానముల యందు=దానములన్నింటి యందును భూమిరాశము=భూమి దానము చేయుట, పరమముజశ్రేష్టమ్టైనద్రి భావము -ష దేవేంద్రా! భూమియందు ఎల్లప్పుడును అనేకములైన పదార్థముల సమూహములు వృద్ధియై ఉత్పత్తియగృ్య గనుక దానములన్నింటి యందును భూదావవో శ్రేష్టమైనది కం॥ సర్వ పడార్థాశయమగు నుర్వి మహీసురుల కిచ్చు నుత్తముల కగున్‌ సర్వ ప్రదాన ఫలమును (| గీర్వాణాధీశ! యేటి కినంశయముట్‌

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 623

అర్ధము. - గీర్వాణ=వాక్కే బాణముగ గల దేవతలకు, అధీశ=నాయకుడవైన ఓ దేవేంద్రా! సంశయముల్‌= అనుమానములు, ఎటికిన్‌=ఎందులకు! నర్వపదార్థ=అన్ని పదార్థములకును, ఆశయమగు=అదారమైన, ఉర్విన్‌=భూమిని, మహీనురులకు= బ్రాహ్మణులకు, ఇచ్చు=ఇచ్చునట్టి, ఉత్తములకు=శ్రేష్టులకు, సర్వప్రదాన=అన్నింటిని దానము చేసన ఫలమును=ఫలితము, అగున్‌=కలుగును

భావము - ఓ దేవేంద్రా! అనుమానమెందులకు! అన్ని పదార్థములకు ఆధారమైనది భూమి అట్టి భూమిని బ్రాహ్మణులకు దానము చేసిన ఉత్తమునకు అన్నిదానములు చేసిన ఫలితముము కలుగును చ|. రజతము కొంచనంబు నవరత్నములున్‌ వనముల్‌ తటాకముల్‌

గజతురగొది జంతువులు గంధము పువ్వులు€ బండ్లు6 దేనియల్‌

ద్విజునకు వేజు వేజ కడు వేడుక నిచ్చుట కంటెగబీతి! ద

త్రజనన కారణంబగు ధరాస్థల మిచ్చుటి యిచ్చుటన్నియున్‌ _ ౯

అర్ధము - ద్విజునకు* బ్రాహ్మణునకు రజతము=వెండి: కాంచనముూ బో ల నవరత్నముల్‌=తొమ్మిది రకములైన రత్నములును, వనముల్‌=తోటలు: న తటాకములు=చెటువులు: గజతురగ+ఆది=ఎనుగులు గుజ్జములు మొదలైన 2 ల 5; జంతువులును, గంధము= చందనము పువ్వులున్‌=పూవులును: పండు? తో, తేనియల్‌=వివిధములైన తేనెలు: వేజువేజ= విడివిడిగా? కడువేడుకనోమిక్కిల్‌ పడా ము వచ్చుట కంటెక=దానము చేయుట కన్నను: ప్రీతిన=సంతోషముతో రతంలన వగా లన్నింటిని, ప్రజనన =పుట్టించుటకు: కారణంబగు*=కారణమైన: ధగ సట్టగును ఇచ్చుట=దావము చేయుట అన్నియున్‌+ఇచ్చుట=అన్నింటీని దాన న్‌ లు-తోపులు

భావము - ఓ దేవేంద్రా! వెండి బంగారము, నవరత్నములు? టలు పండ్లు చెజువులును, ఎనుగులు, గుజ్జములు మొదలైన జంతువులను రేప స్వరము తేనెలు మొదలైన వానిని విడివిడిగా బ్రాహ్మణులపి దానమి న్య అ అన్నింటిని దానము లన్నింటి పుట్టుకకు కారణభూతమైన భూమిని దానము చేయుటి చేసినట్లగును సుమా! ర ము 3 గోమేధికము టీ

విశేషము = నవరత్నములు 1 వజ్రము, 2 వైథొ ళము 9 ముత్యము

8 ప్రాం!

పుష్యరాగము, 5 మరకతము, కి మాణిక్యము, 7 నీలము, 8 € తే] ధరణి సర్వగుణో పేక ధాన్యజనని

సస్యశాలిని నెవ్వాండు శాంలే బుద్ధిః

డు బాత్రమున క్రిచ్చునతనికి ధాత్రియు? న 03 నంత కాలము సకల సౌఖ్యములు గలు

624 కకక అర్దము - సర్వగుణ+ఉ పేతన్‌=అన్ని గుణములతో కూడినదియు, ధాన్యజ వనిన్‌= ధాన్యమును ఉత్పత్తి చేయునదియు, సస్యశాలినిన్‌= పైరులతో ప్రకాశిందనదియగు ధరణిన్‌= భూమిని, ఏ+వాండు=ఎవడు, శాంతబుద్ధిన్‌= ప్రసన్నమైన బుద్ధితో పాత్రమునకు=తగిన వానికి: ఇచ్చున్‌=దానమిచ్చునో, అతనికి=అట్టిదాతకు, ధాత్రిశ+ ఉండునంతకాలంబు=భూమి ఉన్నంత కాలము వరకు, సకల సౌఖ్యములు=అన్ని సుఖములు, కలుగు=కలుగును భావము - భూమి సర్వ గుణములకు ఆశ్రయమైవది ధాన్యము నుత్పత్తి చేయునది పైరుపచ్చలతో ప్రకాశించునట్టిది అట్టి భూమిని శాంత బుద్ధితో తగినవానికి దానము చేయు దాతకు భూమి ఉన్నంత కాలము సుఖ సంతోషములు కలుగును సీ కృత దక్షిణంబు లగ్నిష్టోామములు పెక్కు యజనించు నట్టి పుణ్యాత్యులకును జ్ఞాన దయాసత్య సంతత విజితేంద్రి యత్వముల్‌ గురుదేనతార్చనములు మొదలుగా6 గల ప్తణ్యములు సేయు ధన్యుల కథికుండు భూప్రదుండండ్రు బుధులు పరము పాతివ్రత్య పరిపాటి పాటించు తరుణి కంటె మహిప్రదాత పెద్ద తే] వాండ నూన గోశ్రుండును వాడు పునుండు వాండు పుణ్య గరిషుండు వాండు బుధుండు వాండు విశ్రాంతి మంతుండు వాండు దాత యెవ్వండే వేద విప్రన కిచ్చు ధరణి రజీ అర్ధము - కృత దక్తిణంబులు= ప్రయోజనమైన దక్షిణలు గల, అగ్నిష్టోమములో వసంత కాలమున అగ్నిని స్తుతించుచు, పెక్కు =అనేకములైన, యజనించునట్టి=యజ్ఞములొ చేయునట్సి పుణ్యాత్ములకును=పవిత్రమైన మనసులు కలవారి కంటెను, జ్ఞాన=జ్ఞానము, దయాజక్రర్పృల్ల, సత్య=సత్యములతో, సంతత =ఎల్లపుడ విజితేంద్రియిత్వములి=ఇంద్రియములను జయించుటలు, గురు=గురువులను: దేవల దేవతలను, అర్చనములు=పూజల్సు చేయుటలు, మొదలుగా! గల=మొదలయిన' పుణ్యములు=పుణ్యప్రదములైన పనులను, చేయు=చేయునట్టి, ధన్యులకు=కృతార్థుల కంట భూప్రదుండు=భూదానము చేసినవాడు, అధికుండు=గొప్పవాడని, బుధులు=పండితులో అండు=భించుగా.

చ ా్వ్యలి ఖ్రుధాజము పరమవశ్రేష్టమ్టైన, పాతసళ్య=పతివైతా ధర్మము యొక్క పరిపాటీన్‌= క్రమమును, పాటించు=ధరించు, తశరుభకంటెవక్రాంత కన్నము మహిప్రదాత=భూదానమును చేసేనవాడు; "పెద్టజగొప్పు ఎప్వుంే=ఎవడు. వేదమిప్రనకుజవదపారంగతుడ్రైన బ్రావ్నాణునకు ధరజణిన్‌= భూమిని ఇచ్చుణవాశము చేయునో వాయఅట్టేవాడు, అనూశ గోత్రుండున్సుజగొప్పు గోత్రము కలవాడు. వాయ=అతడే ఘమండు=గొప్పువాడు. వాడురాఅతడే, పుణ్య గరిష్టుందుంపుణర్థతు చేత అధికుడు వాయ=అతడే బుధుయూకాస్త్రము తెలిసిన పండితుడు, చాయ=జుళదే, విశ్రాంత మంతుండు= ఊరట పొందినవాడు, వాండయు=అతడే, దాతాదానము చేసీనవాడు భావవు. - ప్రయోజనకరమైన దానము లిచ్చి అనేకమున్చైిన అగ్నిష్టోమ యాగముటను బేసి వుణ్యాత్యుల కంటెను జ్ఞానము సత్యము దయలటో జితేంద్రయులై మిక్కుటముగ గురువులకు దేవతలను పూజించు ధర్వాత్ముల కంటెను భూదానము చేసినవాడు గొప్పవాడని జ్ఞానులైన సంజీతులు చెప్పుదుగు పరమ పతిప్రజాధర్శములము పాటించు వతివ్రతకన్న భూదాసమును చేసినవాడు పెద్ద వేడ పాదంగతుడైన బ్రాహ్మణునకు ఎవడు భూదాశము దేయుశో అబిడే గెప్పపారు అతడే శ్రేప్టుడైన పుణ్యమూర్తి అతడే జ్ఞానియైన పండితుడు. అతడే కాంతిమూర్తి ఆతడి చాత తా కొల మృష్యువ్చు వెషందోళలి కజవ వటిచు నహిమ చోచియు నెందడం గాయంగ సనణయ సగ్ని కంకించు నెరమంటే అస్వజింన చూమి దానం బొనర్చిశ వుణ్థుతముని €5్‌ అర్ధము. - భూమి దానంబు=భూదానమును, ఒవర్నినాచేసిన, పుణ్యతముని= శ్రేఫ్టమైన వుణ్యము కల వానిని, కట మృత్యువుంకాలుడను పేడు గల యముడు, వెసన్‌= వేగముగు చోవి=తతీమి. కజివన్‌=క్రాటువేయుటకు, వెలచునాభయపదును: అపిమ రోచియువ షూర్చ్యుడుకు ఎండగాయంగన్‌=ఎందకాయుటకు, అయన్‌ శాంత్తించును, అగ్నిజనివ్వ్పు, కెరమంటభి=నిండైన మంటలచేత, అవ్పళింపన్‌ ప్రమ్ముశినుటిక్కు, శంకించున్‌=భయవడును బావము. - భూదానము చేసిన పుణ్య శ్రేస్టుని - కాలమృత్యువు వేరముగ తటీచి కబభించుటక్సు జంకును సూరుకడు ఎండకాయుటకు వినుకాడును అగ్నియు తన నిండైన అయాన్‌ కముకోనుటకు భయవడును

సోము స. చలా ల. కం॥ స్వామి హిత మొస్పంగను సం గ్రామమునన్‌ శరపరంపరలు పయి. గురియం గా మృతి బొందిన హరుండు భూమీ దాతకు బ్రభావమునం గట్టుపడున్‌ 65 అర్ధము - స్వామి= ప్రభువు యొక్క, హితము=మేలునకు ఒప బంగను=సమ్మతముగో సంగ్రామమునన్‌=యుద్ధము నందు, శరపరంపరలు=బాణముల సమూహము, పయినామీడో కురియంగా=వర్షింపగా, మృతి బొందిన=మరణించిన శూరు(డు= పరాక్రమ వంళుడు! ప్రభావమునన్‌=మహత్త్యము చేత, భూమీ దాతకున్‌=భూదానము చేసిన వానికి కట్టుపడున్‌ బద్గుడగును భావము - రాజహితమును కోరి శత్రు బలగముతో యుద్ధమునకు దిగి ఆ య్యే రంగమున వీర మరణము పొందిన శూరుడు మహత్త్యము చేత భూదానము చేసినవాసో బద్భుడగును శే] అయిదు తరముల పూర్వుల నవుల మీంద నందజిను గాచు నూర్డ్య లోకాలయములం గమియంబండిన వివిధ సస్యముల తోడి యవని దాొనంబు చేయు పుణ్యాత్మకుండు ౮ అర్ధము - కమియన్‌+పండినజవిరివిగ పండ్తిస వివిద సస్వముల తో డింఅనేకేసో లైన పైరులతో గల, అవనిన్‌=భూమిని, దాశంబు చేయు=డా వమిచ్చు పుణ్యాత్మమంపా సుకృతమైైన ఆత్మకలవాడు, అయిదు తరముల=అయిదు తరముల వారైన పూర్వుల క తండ్రి, తాత మొదలైన వారిని, అవుల=ఆవల, మీ/దన్‌=తరువాతి కాలమున అందళిసా అందరిని, ఊర్చలోక+ఆలయములన్‌=పైలోక్రముల యందలి నివాసములలో, కాచున్‌ రక్రించును / తే పల భావము = నిండు ఎ౦టల్రజ్టో సస్య శ్యామలమైైన భూమిని దానము చీసిన న్‌ పై లకములక్రు వెళ్ళిన తన తండ్రి తాతలనెడి పూర్వులలో ఐదు తరముల వారిని తర్వాతి ఐదు తరముల వారిని రక్రింపగలడు విశేషము. = భూదాత తనకు పూర్వము ఐదు తరముల వారిని తనకు లు ఐదు తరముల వారిని - అందరిని పై లోకముల నివాసములలో రక్రింపగలడని న 44 బి ను 1 ల దశపూర్వాన్‌ దశాపరాన్స్‌” _ దాతకు పదితరముల ముందు వారిని తర్వోలీ శ) తరముల వారిని పరలోకములందు రక్షించును అని స్వ, (శ శమలండము (24

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 627 కం॥ అనుములు గోధూమంబులు మినుములు శనగలును బండు మేదిని భూదే వున కిచ్చు నెవ్వండతనికి ననపాయ స్వర్గ సౌఖ్యమబ్సు మహేంద్రా! 68 అర్ధము - మహేంద్రా! అనుములు=అనుములును, గోధూమంబులు=గోధుమలు మినుములు=మిఘములు, శనగలుముజశవగలును, పండు=పండెడు, మేదినిన్‌=భూమిని, భూదేవువక్రు= బ్రాహ్మణునకు, ఎవ్వండు= ఎవడు, ఇచ్చున్‌=దొనముగ నిచ్చునో, అతనికి=ఆ భూదాత క్రు అవపాయ=నాశనములేనట్టి, న్వర్గసౌఖ్యము=దేవలోక నుఖము, అబ్బున్‌=లభించును భావము. - ఓ దేవేంద్రా! అనుములు గోధుమలు మినుములు శనగ పంటలు పండు భూమిని బ్రాహ్మణునకు దానముగ నిచ్చిన దాతకు శాశ్వత స్వర్గ సుఖము కలుగును ఉ॥ హాటక సీరికొ ధవళ హర్చ మదావళ శంఖ కొహళీ ఘోట సితాత పత్రములు క్రొత్త మెజుంగులు వోని భామినుల్‌ మేటి ధనంబు వస్త్రములు మేదిని యీంగికి నెంచి చూచినన్‌ సాటికిరావ్సు గౌన నిది సతృల మద్రము నాధ వాహనా! 69 అర్ధము - అభ్రము వాధ=అభ్రమువు అను తూర్పు దిక్కు నందలి ఏనుగునకు భర్తయైన ఐరావతమును, వాహనా'=ఐవాహనముగ గల దేవేంద్రా! హాటక పీరికా=బంగరు సింహాశనములు ధవళ హర్మృ=తెల్లని మేడలు, మదావళ=ఎనుగులు శంఖ=శంఖములు, కాహళీ=ఢక్కల్రు, ఘోట=గుజ్జములు, సిత+ఆతపత్రములు=తేల్లగొడుగులు, కొత్త మెజుంగులు+పోని=లేత మెజిపుల వంటి, భామినుల్‌=సుందరీమణులు: మేటిధనంబు= అధికమైన ధనము, వస్తములు=బట్టలు-అమనవి, ఎంచి చూచిననొలెక్కించి చూచినచో, మేదిని+ఈంగికిన్‌=భూమిదానమునకు, సాటికిరావు=సరిరావు, కానన్‌*అందుచేత, ఇది=ఈ భూదానమవునది, సత్‌+ఫలము=క్రేష్టమైన ఫలితమును కల్గించునది భావము - ఓ మహేంద్రా! బంగరు సింహాసనములు, తెల్లని మేడలు, ఎనుగులు, శంఖములు, బాకాలు, గుజ్జములు, వెల్లగొడుగులు, తళతభలాడు సందరీమణులు విరివియైన ధనము, వస్త్రములు - ఈ అన్నిటి దానములను పరిశీలించి చూచినచో భూదానమునకు సాటిరావు కనుక ఈ ఖూదానమే సర్వశ్రేష్టమైన ప్రయోజనమును కట్గించును

పంచమాశ్యానము 628 శ్ర శ్వేత పక్షంబు లోపల బెరుంగు నెట్లు దినదినంబును నీహార దీప్తి దీప్తి నవ్విధంబునం బెరుంగు నిత్యాభివృద్దిం బంటపంటకు భూదాన భర్త ఫలము 70 అర్ధము - శ్వేతపక్షంబు లోపలన్‌=శుక్షపక్షము నందు నీహారదీప్తి= చలివెలుగైన చంద్రుని యొక్క, దీప్తి=కాంతి, దినదినంబును=రోజురోజుక్సు, ఎట్లు=ఎవిధముగ, పెరుంగున్‌= అభివృద్ధి యగునో, ఆ+విధమునన్‌=ఆ రీతిగనే, భూదాన భర్త=భూదానము చేసిన స్వామి యొక్క, ఫలము=ఫలితము, పంట పంటకు=ప్రతి పంటకును (ప్రతి సంవత్సరము) నిత్య+ అభివృద్ధిన్‌=శాశ్వతమగు పెంపుతో, పెరు6(గున్‌=వర్ధిల్లును భావము - శుద్ధ పాడ్యమి నుండి పున్నమి వరకు చంద్రుని యొక్క కాంతి ఎవిధముగ రోజురోజుకు అభివృద్ధి యగునో ఆ విధముగనే భూదానము చేసిన వాని ఫలితము పంట పంటకు ఎడతెగని అభివృద్ధిని పొందును తే పాతకము చేసిమైనను బరితపించి ధరణి దానంబు చేసిన ధన్యుం డడంచు నయ్యఘముం దధ్యమిది నిర్దరాధి నాధ! కుబుస మూడ్చెడి మేటి నాగువును బోలె 71 అర్ధము - నిర్ణర+అధినాధ=దేవేంద్రా! పాతకము=పాపము, చేసయైనకు=చేసిన తరువాత నైనను, పరితపించి=పశ్చాత్తాషపడి, ధరణి దానంబు=భూదానమును చేసిన=ఐచేసిన, ధన్యుడు =కృతార్జుడు, కుబుసమును=క్రుబుసమును, దొడ్చెడి=వదలివేసెడి, మేటి వాగువును బోలె=శ్రేష్టమైన త్రాచుపామువలి, ఆ+అఘమును=ఆ పూర్వము చేసిన పాపమును, అడంచున్‌=నశింపజేయును, ఇది=ఈ విషయము, తధ్యము=నిజము భావము - పాపము చేసినవాడైనను పశ్చాత్తాపమును పొంది భూడదానమును చేసిన పుణ్యాత్ముడు శ్రేష్టమైన త్రాచుపాము క్రబుసమును వదలివేసినట్లుగ ఆ పూర్వపాపమును నశింప జేయగలడు ఇది తధ్యము విశేషము - అలంకారము -_ ఉపమ తే! ఒకండు హయమేధ మొనరించు నొక్కరుండు భూమి దానంబొనర్చు నీ ప్పరుషు లందు. దారతమ్యంబు లేదండ్రు తత్త్వ విదులు ధర్మములు రెండు నొక్క విధంబ కాన 72

అర్ధము. - ఒకండు=జఒకానొకడు, హయమేధము=అశ్వమేధ యాగమును, ఒనరించున్‌= చేయును, ఒక్కరుండు=ఒకడు, భూమిదానంబు=భూదానమును, ఒనర్చున్‌= చేయును, ధర్మములు రెండు=పుణ్యకర్మములైన ఈ రెండును, ఒక్కవిధంబకాన=జఒకే విధమగుట చేత తత్త్వ విదులు= బ్రహ్మజ్ఞానము తెలిసినవారు, ఈ పురుషులందు=ఈ పై ఇరువురియందును, తారతమ్యంబు=తరతమ భావము (హెచ్చుతగ్గులు) లేము+అండ్రు=లేదని అందురు

భావము - ఒకడు అశ్వమేధ యాగము చేయును వేరొకడు భూదానము చేయును ఈ ధర్మములు రెండును ఒకే విధమగుట చేత బ్రహ్మజ్ఞానులైన బుధులు ఆ యిరువురి యందును భేదము లేదని చెప్పుదురు ఉ॥ కాంచన కింకిణీ యుతము కామగమంబును దేవతొప్పర

శ్చంచల లోచనానికర సంకులముం బ్రమదావహంబు నై

మించిన దివ్య యానమున మింది జగంబులం గ్రీడ సల్పు ని

ర్వంచన భూమి దాత యగువాండు పురందర పెక్కు వర్ష్వముల్‌ 73

అర్థము - పురందర=దేవేంద్రాః భూమి దాత యగువాండు=భూదానము చేసినవాడు పెక్కు వర్షముల్‌=అనేక సంవత్సరములు, కాంచన కింకిణీ=బంగరు చిజు గడ్జెలలో, యుతముజక్రూడినది, కామగమంబును=ఇచ్చ వచ్చిన చోటికి వెళ్ళగలది దేవతా=దేవజాతి వారగు; అప్పరస్‌= అప్పరసలనెడి, చంచల లోచనా=కాంతల యొక్క, నికర= సమూహముతో, సంకులము=సంకీర్హమైనది, ప్రమద+ఆవహంబున్‌=సంతోషము కల్గించునది, ఐ=అయి, మించిన=అతిశయించిన, దివ్య యానమున=దివ్య వాహనముళో, నిర్వంచన= (ప్రమాదము లేకుండ, మీ6ది జగంబులన్‌= పై లోకము లందు, క్రీడసల్పున్‌=విహరించును

భావము - ఓ దేవనాధా! పురందరా! భూదానము చేసినవాడు బంగరు చిజు గజ్జెలతో కూడినది కామగమనము కలది దేవజాతివారైన అప్పర'* కాంతా సమూహముతో కూడినది, మిక్కిలి సంతోషము కల్గించునది ఐన దివ్య వాహనముపైన పలు వత్సరములపాటు స్వర్గాది పై లోకములలో విహరింపగలడు కం॥ భూమికి సరియగు వస్తువు

భూమికి సరియైన విధియు భూమీ దాన

స్వామికి సరియగు పుణ్యుండు

లేమికి సందియ మొకింత లేదు మహేంద్రా! 74

6530 పంచమాశ్వాసము అర్ధము - మహేంద్రా=ఓ దేవేంద్రా! భూమికి=(భూత సమూహ మంతయు పుట్టుట కాశ్రయమైనది) భూమికి, సరియగు=సమానమైన, వస్తువు=పదార్ధము, భూమికి=పుడమికి: సరియైన=సమమైన, విధియు=భాగ్యమును, భూమీదాన స్వామికిన్‌=భూదానము చేసిన శ్రేష్టునకు, సరియగు=సాటియైన, పుణ్యుండు= ధర్మాత్ముడు, లేమికి=లేకపోవుటకు: సందియము= అనుమానము, ఒకింత=కొంచెమైనను లేదు=లేదు భావము - ఓ దేవేంద్రా! భూమికి సరియైన వస్తువు గాని భూమికి సమమైన సంపద గాని భూదాతకు సమమైన పుణ్యమూర్తి గాని లేవు లేదు లేడు అనుటకు ఎమాత్రము అనుమానము లేదు తే భూమి దానంబె దాన మంభోదగమన। సూనృతమె సారధర్మంబు సురవరేణ్య] యనృతమె పాతకంబు సహస్ర నయన। తెలియ జెప్పితి నీకు సందియము వలదు 75 అర్ధము - అంభోదగమన!=వేవుముపై పయనించు వాడా! దేవేందో' భూమీదానంబె=భూదానమే, దానము=దానము, సురవరేణ్య=దేవతలలో ప్రముఖుడమైనే ఓ ఇంద్రా! సూనృతమె=సత్యమే, సారధర్మంబు=శ్రేష్టమైన ధర్మము, సహస్రనయన=వేయి పడద్రోయునది), నీక్రు=నీక్కు, తెలియన్‌+చెప్పితి=తెలియునట్లు వెప్పితిని సందియము* అనుమానము, వలదు=రూడదు న భావము - ఓ మేఘవాహనా! సహస్రాక్ష! సురరాజా! ఇంద్రా! భూదానమే దొనము సత్యమే సర్వశ్రేస్థమైన ధర్మము, అసత్యమే పాపము నీకు తెలియజెప్పుచుంటిని ఇందే మాత్రము సందేహమక్కరలేదు , దివసుతి ఏతి శ్రీ భీమేశ్వరునక్తు భీమమండలంబు సమర్పించుట వ॥అనిన విని దివస్పతి బృహస్పతిం బూజించి యతని యుపదేశంబున భక్తి శ్రద్ధా తాత్పర్య విశ్వాసంబులు మనంబునం బెనంగొన భూమీ మండలంబు సస్యంబును, సోద్యానంబును, సకూపంబును, సతటాకంబును, సపద్మాకరంబును?

త్‌ ఆమశ్వోర పురాణము 5 మన్మహాదేవునకు సమర్పించి యా మహా సన్నివేశంబునకు భీమమండలమ్మను నామంజు గల్పిచె నదియెట్లనిన 76 అర్థము - అనివ=అని చెప్పగా, విని=వినిన వాడ్డై, దివన్ఫతీ=ఇంద్రుడు, బృవాస్పతిన్‌=బృహప్పత్రిని పూజించి=పూజచేసి, అతని=ఆ బృహసృతి యొక్క, ఉపదేశం దున=బోధ్ధ్య చేత, భక్తి=భక్రీయు, శ్రీద్ధాజదీక్ష తాత్పర్య=ఆస్తక్రీ, విశ్వాసంబులు=నమ్మకములు, మనంబున=మనసులో పెనంగొనన్‌=అల్లుకొనగా, భూమీ మండలంబు=భూభాగము, సస్యంబును= పైర్రులతో కూడినది, స+ఉద్యానంబును= ఉద్యాన వనములతో కూడినది, సతాపంబును=నూతులతో కూడినదియు, సతటాకంబును= చెజువులతో కూడినదియు, సపద్మాకరంబృన్తు=సరస్సులతో కూడినదియు, సదక్షిణంబును=దక్షిణతో కూడినదియు, సశాస్ర +ఉక్తంబుగాన్‌=శాస్త ములందు చెప్పబడినట్లుగా, ధారాపురస్స్పరం బుగా=నీటిధారా పూర్వకముగా, శ్రీ భీవేశ్యర వశీ భీవశ్వుర స్వామి అను పెరుగల, శ్రీ మన్మ హాదేవనక్సృ ఇశంక్రరునకు, సమర్చించి=అప్పగించి, ఆ మహాసన్నివేశంబునకు=అ గొప్ప దక్షారామ ప్రైంత్ర ప్రదేశమునకు భీమ మండలంబు+ అను=భీమమండలమనెడు, సామంబుజకేర్రున్సు కల్పించెన్‌=నృజించెను, అది=ఆ పేరు పెట్టుట, ఎట్లనిన=ఏ విధమన్నద్షీ భావము - అని బృహస్పతి చెప్పగా వినిన ఇంద్రుడు బృహసృతిని పూజించి ఆతని ఉపదేశ్లమ్సు వలన భక్తి శ్రద్ధ తత్పర భావము విశ్వాసములు కలవాడై పైరులతోను, పద్యానవనములతోను శూతులతోను, చెలువులతోను, నరస్సులతోను, దక్షిణలతోను కూడియున్న భూమండలమును శ్రీ భీమేశ్వర మహాదేవునకు శాస్రోక్తముగ ధారపోసి సమర్పించి ఆ భూ మండలమునకు భీమ మండలమనెడి పేరు పెట్టెను ఆ పేరు పెట్టుట ఎట్లనిన ఉ॥ అంబుధిమేర తూర్పునకు నబ్ధియ సీమటు యామ్య దిగ్వి ఖా గంబునకుం బ్రతీచికిని గౌతమి సీమ యుదీచికిం బ్రమా అంబు త్రియోజనంబు సురనాధుండు దక్షిణ కాళి భీమలిం గంబున కేక భోగముగం గట్టడి చేసె వసుంధరాస్థలిన్‌ 7 అర్థము - స్తురనాధుండు=దేవేంద్రుడు, తూర్పునకు=తూర్చుదిక్కువైపు అంబుథి= సముద్రమ్స, మేర=హద్దు, అటు=ఆ, యామ్యదిక్‌+విభాగంబునకు=చక్షిణ దిక్కు యొక్క భాగమునకు అబ్ధియజసముద్రమే, సీమ=హద్దు: ప్రతీచికిని=పడమటి దిక్కునకు, గౌతమి= గోదావరి, సేమ=హద్దు, ఉదీచికీన= ఉత్తర దిక్కునకు, త్రియోజనంబు=మూడు యోజనముల

బమంయౌచ్వాౌణు వలే రద యను ప్రసిద్ధిని పొందిన దక్ష్తారామము నందలి, భీమలింగమునకు=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికి ఎకభోగముగ= సర్వాధికారములు దత్తము వేసినదిగ, కట్టడిచేసన్‌=నియమిం వెను మ భావము. - దేవేంద్రుడు తూర్పున సముద్ర పర్యంతము దక్షిణమున సము[్ర పర్యంతము పడమట గోదావరి వరకు ఉత్తరమున మూడు యోజనముల దూరము వరకు హద్దులుగ గల భూభాగమునక్సు శ్రీ భీమ మండలమని పేరు పెట్తి ఆ భీమ మండలమును దక్షిణకాశి యని ప్రసిద్ధి వడసిన శ్రీ దక్షారామ భీమేశ్వర స్వామికి ఫర్వాధికారములతో ఎ భోగముగ సమర్పించెను విశేషము - భీమ మండలపు హద్దులు భీమ 3-18 వెంత వివరింపఒడినవి సంస్కృత భీమ ఖండములో “దక్షిణ కాశి అను మాట లేదు (అధ్యా 24 శ్లో 56 57) పూర్వభాగే మహా సింధుర్దక్షిణే వృద్ధ గౌతమీ పశ్చిమె గౌతమీ గంగా ఉత్తరే యోజన త్రయమ్‌ శ్రీ దక్ష వాటికా భీమలింగస్య సురనాయక దేయమబ్ధేశ్చ గౌతమ్వా స్తీర క్షామండలం మహత్‌ శ్ర॥ తుల్య బాగా తరంగిణి తోడంయగూడ: గణ్వ వాహిని తోం గూడం గినక రత్న దివ్య పరిధాన సహితంబు దేవ బర్త ధరణి భీమేశ్వరునకిచ్చె ధారప్ప 78 అర్థము - దేవ భర్త=దేవనాధుడైన ఇంద్రుడు భీమేశ్వరునకు=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికీః తుల్యభాగా=తుల్యభాగ అను పేరుగల, తరంగిణి తోడన్‌+కూడనస్‌=నదితోను కణ్వ వాహిని తోన్‌+కూడ=కణ్వనది (గోదావరి)తోన్లూ, కనక=బంగారము రత్న=రత్నములు, దివ! పరిధాన=దివ్యమైన వన్తములతో, సహితంబు= కూడుకొన్న, ధరణి=భూమిని? ధారపోసి +ఇచ్చె=జలధారా పూర్వకమ్సగా సమర్పింవెను భావము - దేవేంద్రుడు శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికి తుల్యభాగానదితోను కణ్వనదిలోనొ బంగారము రత్నములు దివ్యమైన వస్త్రములతో భూమిని ధారపోసి సమర్పించెను తే॥ దాత త్రైలోక్య భర్త వృద్ధశ్రవుండు దేయ ముంభోధి గౌతమీ తీర భూమి త్రిపుర విధ్యసనుండు ప్రతి గ్రహీత న! రి యింత యొప్పునె పరికింప నీ సమది 7

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము ర్‌చత

అర్ధము. - దాత=దానము నిచ్చినవాడు, త్రైలోక్య భర్త=స్వర్గ మర్త్య పాతాళము లనెడి మూడు లోకములకు నాయకుడైన, వృద్ధశ్రవుండు=దేవేంద్రుడు, దేయము=దానమీయ తగినది, అంభోది గౌతమీ తీరభూమి=సముద్రమునకు గోదావరీ నదికి నడుమ గల భూమి, ప్రతి గ్రహీత=దానమును గ్రహించిన వాడు, త్రిపుర విధ్యంననుండుఇత్రిపురములను త్రిపురాసురులను నాశనముచేసిన శ్రీ భీమశంకర స్వామి, ఈ సమృద్ధి=ఈ ఉన్నతి, పరికింపన్‌= పరిశీలింపగా ఇంత+ఒప్పునె=ఇంత తగియుండునా!

భావము - దానము చేసినవాడు ముల్లోక నాయకుడైన దేవేంద్రుడు దానమును గ్రహించినవాడు త్రిపురాంతకుడై న శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి దానమీయబడినది సముద్ర గౌతమీ నదీతీర పర్యంతమైన భూమి పరిశీలించి చూచినచో ఇంతటి విన్నత్యము మిక్కిలి తగియు న్నది వ॥ _ ఇవ్విధంబునం బాక శాసనుండు పురశాసనుండగు శ్రీ భీమేశ్వర శ్రీ మన్నహాదేవునకు నంగరాగాది భోగ వైభవ వినోదార్థంబుగా గజాశ్వ దాసదాసీ గాణిక్య మాణిక్య గోధేను సహితంబుగా భీమ మండలంబు దక్షారామ సమేతంబుగా సమర్చించి చాతుర్వర్ణంబును రప్పించి యిట్లనియె 80

అర్ధము - ఈ+విదంబువన్‌ఈ విధముగా, పొక నాపనుండు=(పొకుడను రాక్షసుని చంపిన) దేవేంద్రుడు పురశాస ముండగుత్రిపురాంతకుడైవ శ్రీ భీమేశ్వర=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి అను పేరుగ్గర శ్రీ మవ్మహదేవు నకు=శంకరునకు, అంగరాగ+ఆది=శరీరమున కలదుకొను పరిమళ ద్రవ్యములు మొదలైన, భోగ వైభవ వి కోద+అర్ధంబుగా=సుఖము విభవము విశోదముల కొజక్రై గజ=ఎనుగులు: అశ్వ=గుట్టములు దాసదాసీ= సేవకులు పనికత్తెలుః గాణిక్య=వేశ్యల సమూహము, మాణిక్కకెంపుల సమూహము, గ+ధేను=అబోతులు ఆవుల యొక్క, సహితంబుగా=కూడికతో, భీమ మండలంబు=భిమ మండలమును; దక్షారామ సమేతంబుగా=దక్షారామ నగరముతో కూడ, సమర్పించి= ఇచ్చి చాతుర్వర్ల్యంబును= బ్రాహ్మణ క్షత్రియ వైశ్య శూద్రులను నాలుగు వర్ణముల వారిని, రప్పించి=పిలిపించి ఇట్లు+అనియె=ఈ విధముగ పల్కెను

భావము _ ఈ రీతిగ దేవేంద్రుడు శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికి - భోగములకు వేడుకలకు వినోదములక్సు గాను ఎనుగులను గుజ్జములను సేవకులను పనికత్తెలను వేశ్యలను కెంపులను ఆబోతులతోడి ఆవుల మందలను, దక్ష్తారామ నగరముతో నవా భీమ మండలమును భక్తితో సమర్శించి నాలుగు జాతుల వారిని పిలిపించి వారితో ఇట్లనెను

634 నక టృ ఓ మహాజనులార! భీమ మండల మహా గ్రామ ఖండిక ఘట్టికా వ్రజైక వాస్తవ్యులార! విశ్వాస పూర్వకముగా సావధాన మనస్కులై వినుండు ప్రారికును యామ్య పశ్చిమంబులకును నంభోధి గెతములవధి చిహ్న లుత్తరమున మూండు యోజనంబుల తుద పొలిమేర యిది చక్రవలయరేఖ తే]. యీ మహా క్షేత్రమేను సర్వేశ్వరునకు నిందు ధరునకు దక్ష వాటీశ్వరునకు నిచ్చితిని ధారపోసి భీమేశ్వరునకు నాసుధాకర తారకాహస్కరముగ 81 అర్ధము - ఓ మహాజనులార=ఓ ప్రజలారా! భీమ మండల=భీమ మండలమనెడుః మహా గ్రామపెద్ద పల్లెలందును, ఖండీక=చిన్నపలైలందును, ఘట్టికా=పన్నులు వసూలు చేయు శాలలందును, వ్రజ=పశువుల కొట్టము లందును, ఎక=ప్రధానముగ, వాస్తవ్యులారో నివాసములు కలవారా! విశ్వాసపూర్వకముగా=నమ్మకముతో సావధాన=జూగరూకతలోడి! మనస్కులై=మనసులు కలవారలై, వినుండు=వినుడు, ప్రాక్‌+దిశకును=తూర్చుదిక్కునకును, యామ్యపశ్చిమంబులకున్‌= దక్షిణ పశ్చిమ దిక్కులకును, అంభోధి గౌతములు=సముద్రము గోదావరీ నదులు, అవధి చిహ్నలు=హడ్డు గుర్తులు, ఉత్తరమున= ఉత్తర దిక్కును మూ(డు యోజనముల తుద=మూడు యోజనములె దూరము చివరన, వాలిమేర+హద్దు, ఇద్రి=త్ర మధ్య గల భూమి చక్రవలయ రేఖ=చక్రము వలె గుండ్రని హద్దు కలది, ం ఈ మహాక్షేత్రము=ఈ గొప్ప ప్రాంతమును, ఎను=వేను, ఆ సుధాకర+తారకే అహస్కరముగ=చంద్రుడు నక్షత్రములు సూర్యుడు ప్రకాశించుచుండు నంతకాలము వరకు సర్వేశ్వరునకు= సర్వమునకు నాయకుడైన వానికి ఇందుధరునకు=చంద్రశేఖరునకు? దక్షవాటీశ్వరునకున్‌=దక్షారామనగర నాయకుడైన వానికి భీమేశ్వరునకున్‌=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికి, ధారపోసి=జలధారపోసి, ఇచ్చితిని=సమర్పించిత్రిని భావము - ఓ మహాజనులారా! భీమ మండల వాసులార! నమ్మకముతో జాగరూకులే వినుడు తూర్పు దక్షిణ దిక్కులందు సముద్రము, పడమటి దిక్తు న గోదావరి నది, ఉత్తరమున

వ్ర పబుక్యేర పురాణము రిచణం దక్షారామమునకు మూడు యోజనముల దూరము చివరయు హద్దులు ఈ మహా భూభాగము చక్రమువలె గుండ్రముగ నుండును ఇట్టి భూమిని ఆచంద్ర తారార్కముగ నేను సర్వేశ్వరుడు చంద్రశేఖరుడు దక్షారామ నాయకుడు ఐన శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికి భక్తితో ధారపోసి సమర్పించితిని అ॥ ఎలు కొండ్రు మీరలే పురాంతకునకు! బృధివి యీంి బిడ్డ బిడ్డ తరము ట్రతుకుండాశ్రయించి ఫణిరాజ కుండలు భీమనాథ దేవు భూమి జనులు 82 అర్ధము. - వురాంతకునకున్‌=త్రిపుర సంహారకుడైన శ్రీ భీమశంకరువకు, ఈ(గి=దానమీయబడిన; పృధివి=భూమిని. మీరలే=మీరే. బిడ్డ బిడ్డతరము=వంశ పారంపర్యముగా ఎలుకొండ్రు=కాపాడు కొందురు గాక; ఫణిరాజకుండలు=సర్పరాజులను చెవులకు కుండలముగ దరించినవాడైన, భీమ నాధదేవువశ్రీ భీమేశ్వర స్వామి యొక్క; భూమి= భూమి యందలి జనులు=ప్రజలు, అశ్రయించి=(ఆ స్వామిని ఆ భూమిని) ఆశ్రయించి, బ్రతుకుండు=జీవించుదురు గాక భావము - ఓ భీమమండల ప్రజలారా! పురాంతకునకు దానమీయబడిన భూమిని మీరే వంశ పారంపర్యముగ అనుభవించుచు కాపాడుకొనుడు మీరందరు ఆ భూమిని, ఆ భీమేశ్వర స్వామిని ఆశ్రయించి బ్రతుకుడు వ॥ అని యీ ప్రకారంబున దెల్పుడు సేయుచు 83 అర్ధము - అని=అని చెప్పి ఈ ప్రకారంబునన్‌=ఈ విధముగ, తెల్పుడు సేయుచు=తెలియపరచుచు భావము - అని ఈ విధముగ తెలియ చెప్పచు చః. సురపతి మార్గ శీర్వమున శుద్ధ చతుర్దశి నాండు రోహిటీం బొరసిన సిద్ధ యోగమున భూతలమిచ్చెం బయోధి గౌతముల్‌ గరుసుగందుల్యభాగయును గండ్రెడు లోనుగ దక్షవాటికొ వరునకు భీమనాథునకు వారవధూ త్రిశత ద్వ్యయంబుతోన్‌ 84 అర్ధము - సురపతిదేవేంద్రుడు: మార్గ శీర్షమున=మార్గశిరమౌ సమందు, వర చతుర్దశినాడు=వున్నమికి ముందు నాటి చతుర్లశీ తిధి రోజును రోహిణి5్‌+పొరసిన= నక్షతమున్స పాందిన, సిద్దయోగమున =జ్యోతిర్మండలములోని గ్రహము లనుకూలించిన

అం లుయో ర్ట గు టో అలి సమయమున, పయోధి గౌతముల్‌=సముద్రము గౌతమీనదియు, గరుసుగన్‌=హద్దుగ, తుల్య భాగయును=తుల్య భాగానదియు, గండ్రెడు లోనుగ=పరిమాణము గల భూభాగముళో, వారవధూ=భోగకాంతలు, 'త్రిశతద్వ్య్వయంబుతోన్‌= ఆరువందలమందితోను, దక్షవాటికా వరునకు=దక్షారామ నగరనాయకుడైన, భీమనాధునకు=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికి, భూతలమున్‌* భూభాగమును, ఇచ్చెన్‌*సమర్పించెను భావము. - దేవేంద్రుడు మార్గశిర శుద్ధ చతుర్దశి యందు చంద్రుడు రోహిణీ నక్షత్రమును కూడియున్న శుభయోగము నందు సముద్రము గౌతమీనది తుల్యభాగానది హద్దులుగా గల అంతర్భాగమగు భూమిని ఆరువందల మంది భోగకాంతలతో సహా దక్షారామ శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికి భక్తితో సమర్పించెను విశేషము - తూర్పు దక్షిణములకు సముద్రము పడమట దిక్కున గౌతమీనదిః ఉత్తరమున తుల్యభాగానది సరిహద్దులుగ 3-33, 5-77 పద్యములలో చెప్పబడెను వ॥ _ ఇట్సిచ్చి ధర్మ శాసనంబు వ్రాయించెనది యెట్లనిన 85 అర్ధము - ఇట్లు=ఈ విధముగ, ఇచ్చి=సమర్పించి ధర్మశాసనంబున్‌= దానమును గూర్చి తెల్పు శా్సనమును, పాయించెన్‌=వాయించెను అది=ఆ దానశాసనముః ఎట్లు+అనిన=ఎవిధముగ నన్నచో భావము - ఈ విధముగ సమర్పించి దానశాసనమును వ్రాయించెను అది ఎ విధముగ అనినచో ఉ॥ ఇప్పటి భూమి పాలురును నింకిట రాగల బూమి పాలురుం దప్పకుండయ్యృ ఎత్రువిహిత స్థర భూతల దాన ధర్మ మె ల్లప్పుడు మీక. నయ్యెడుం జిరాయువృ భాగ్యము వైదవంబుచే నొప్పగు సుప్రత పము సుఖోన్నతి గంధ గజాది లక్ష్మియున్‌ 86 అర్ధము ఆ ఇప్పటి= * కాలము నందలి, భూమిపాలురును=రాజులును, ఇంకళ ఇటరా(గల=ఇకమీదట వచ్చునట్టి, భూమిపాలురున్‌=రాజులును, మత్‌=నాచేలే! ప్రవిహిత=విశేషముగ చేయబడిన, స్థిర=శాశ్వతమైన, భూతల దానధర్శ్మము=భూమండేలె దౌానమనెడి ధర్మమును, తప్పకుండయ్య!, అతిక్రమింపకుడు సుమా! మీకు=మీకందరకు? చిరాయువు=దీర్థమైన ఆయుర్షాయము, భాగ్యము=శుభము, వైభవంబు చేన్‌=గొప్పదనమొ చేత, ఒప్పుగు= ప్రకాశవంతమైన, సుప్రతాపము=మంచి శౌర్యము, సుఖ+ ఉన్నతి=సుఖమౌ యొక్క గొప్పదనము, గంధ గజ+ఆది=మదపుటేనుగులు మొదలైన, లక్ష్మియున్‌=*సంపదయు? ఎల్లప్పుడు= అన్నివేళల, అయెడున్‌=కలుగాక

చా ఉఅజుల్సం జఖ్రురాణయి ల. ఓ భావము - ఈనాటి రాజులును తర్వాతి కాలమున రాగల రాజులును - నేనీనాడు శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికి ఆచంద్రతారార్కముగ చేసిన భూదానము యొక్క ధర్మమును అతిక్రమింపకుడు మీకు సర్వదా దీర్జాయువు శుభము గొప్పదనములచే ప్రకాశవంతమైన శౌర్యము సుఖోన్నతి మదపుటేనుగులు మొదలైన సంఎదయు కలుగుగాక విశేషము - ధర్మము=దేనిని చేయుటచే కర్తకు ఇహలోకమున అభ్యుదయము పరలోకమును కల్గించునో ఆ కర్మయే ధర్మము వ అని వెండియు 87 అర్ధము - అని=అని శాసనము వ్రాయించి, వెండియు=మరియు భావము - అని ఈ విధముగ శాసనమును వ్రాయించి మరియు సీ॥ _ కట్టించెం బట్టన క్షా విబాగము పైండిం గల్పించె వప్రంబు కాంచనమున మలిపించె ఒంగారమున దేవగృహములు కూర్చించె నట్టిళ్ళు కుందనమున నిర్మించె ప్రాసాద నివహంజు గనకానం బాటించె గవజులు హాటకమున రచియించె(గొర్త స్వరమున గోపురములు శీలించెం గేలి దీర్జికలు భూరి తే నాటె మంజార తరువులు తోట లందు వల(తి సురభఘుల. గీలారములకు నిచ్చె బోసె సిద్ధరసంబును బుష్కరిణులం గణక నింద్రుండు దక్షిణ కాళి యందు 88 అర్థము - ఇంద్రుండు=దేవేంద్రుడు కణ(కన=అతిశయమైన పూనికతో, దక్షిణ కాశి యందు=దక్షిణ కాశి యని ప్రపిద్ధి వడసిన దక్షారామము నందు: పట్టన=నగరము యొక్క, క్ష్మా విభాగము=భూభాగమును, పై (డిన=బంగారముతో, కట్టీ చెన్‌= నిర్మింపజే సెను, వప్రంబున్‌=క్రోటను, కాంచనమునన్‌= బంగారముతో, కల్పించెన్‌*సృష్టించేను: దేవ గృహములు=దేవాలయములను: బంగారమున=బంగొరముళో , మలిపించెన్‌= చెక్కించెను, నట్టిళ్ళుజఇండ్త మధ్య భాగములను: కుందనమున=మేలిమి బంగారముతో, కూరంచెన్‌=నిరింపపే సెను

కచ ఆ పంచమాశ్వాసము ప్రాసాద నివహంబున్‌=దేవాలయ సమూహముఫఘ కవకానన్‌=బంగారముతో, నిర్మించెన్‌=ఐనిర్మాణము చేయించెను, గవకు(లు=కోటవాకిళ్ళు హాటకమువ=మేలిమి బంగారముతో, పాటించెన్‌=చేయించెను గోపురములు= ఆలయ గోప్పరములను, కార్తస్వరమున=బంగారముతో రచియించెన్‌=చేయించెను కేలి దీర్ణికలు= విలాపపు దిగుడు బావులను; భూరి=బంగారములో, కీలించెన్‌=కూర్పు చేయించెను వోబుంచెను, తోంటలందు= ఉద్వ్యానవనములలో మందార తరువులు=మందార చెట్లను? నాటె=పాదు కొల్పెను, వల(తి=అనుకూలమైన ₹3రభులక్‌=కాముధే మువులను కీలారములకున్‌=పశువుల మందలకు, ఇచ్చెన్‌=సమర్స్చించెప పుష రిణులన్‌=కొలకులందుః సిద్ధరసంబును=పాదరసమును (అమృతమును) పోసెన్‌=పూయించెను భావము - దేవేంద్రుడు పట్టుదలతో దక్షిణకాన్సి యని ప్రసిద్ధి వడసిన దక్షారామము నందు ప్రధాన భూభాగమును, కొటను, దేవాలయములకు గర్భాలయములను ఎత్తైన రంగముల కోట వాకిళ్ళు, గోప్రరములను కేళీ సరస్సులు ఒంగారముతో నిర్మింపజేనెను తాపటము చేయించెను ఉద్యానవనము లండు కల్పవ్యక్రమైన మండార చెట్లను వాటించెను అధీనమైన కామధేసువులను ఆవుల మందలలో చేర్చించెఒ కచేరులను పాదరసముళలో తాపటము చేయిఎచెన్ను అమృతముతో నింపు తే ఎక బోగంబు గాంగ నేలేజలు గరుసు గడలి సీవయు గౌతమీ గంగ మేర కప్పురపవుంగ్రోవి కాశ్మీర ఖండ మవద్ధి యేలె విశ్వ కుటుంచి బీమేశ్వరుండు 89 అర్ధము - విశ్వకుటుంబి=విశ్యమంతటిక్షి యజమామఘడైవు, భిమేశ్వరుండుతీ భీమేశ్వర స్వామి, ఎక భో గంబుకా(గన్‌=సర్వాధికారము కలవానిగ, ఎలేటు (పీరికాపో ప్రాంతమున ప్రవహించు) ఎలేజు అనుపేరుగల నది, గరుసు=హద్దు, కడలి ఉీమయు” సముద్రమే హద్దు, గౌతమీ గంగ=గౌతమి అన్సుపేర్రుగల గోదావగి ఫది, మేర=హద్దు, కప్పురపన* క్రోవి=కర్పూరపు బరిణ ఐన కాశ్మీర ఖండము=కాశ్శ్మీరమని ప్రసిద్ధి చెందిన ప్రాంతనో అవధి=హద్దుగ, ఏలెన్‌్‌=పాలించెన్సు భావము - ఒకవైపు ఎలేజు ఒకవైపు సముద్రము ఒకవైపు గౌతమీవది మరొక౭ైపా కర్పూరపు బరిణయైన కాశ్మీరమని ప్రసిద్ధి చెందిన ప్రాంతము హద్దులుగ గల్లి ఏక భోగముగో కానుక చేయబడిన భూమిని శ్రీ భీమేశ్వర సామి సరాందికాధగ పగవాలించెను

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 639

విశేషము - కాశ్మీర ఖండమనగా కాశ్మీర దేశము వలె చల్లని పరిమళ భరితమైన ప్రాంతము కోనసీమ దీని నానాడు దక్షిణ కాశ్మీరమనెడి వారేమో! కాశ్మీరము చల్లదనము గలది కుంకుమ పువ్వు మొదలయిన పరిమళ ద్రవ్వ్యములకు నిలయము కోనసీమ చల్లదనము గలది మాత్రమే కప్పురపు(గ్రోవి చల్లదనమునకు ఘువాసనకు ఆలవాలము కనుక ఎకదేశ దేశ వివర్తి రూపకము చేసికొన్నచో గోదావరి జిల్లాలోని కోనసీమ దక్షిణ కాశ్మీరము కావచ్చును మ॥ సరి సామంఠుండు శ్రీ కుమార వనికా చాళుక్య భీమేశ్వరే

శ్వర దేవుం డుపకంర బాంధవుండు శ్రీ సంవేద్యరాడ్రైరవుం

డిరువుం బౌర్వును బల్వలేశుండు మృకండేశుండుగా నేలెని

ద్ధరణీ మండలి భీమనాథుండు నిరాతంక ప్రతాపోద్ధతిన్‌ 980

అర్ధము - ఈ+ధరణీ మండలి=ఈ భీమ మండలమును, భీమనాధుండు=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి, సరిసామంతుండు=సాటియైన రాజుగ, శ్రీ కుమార వసికాజశ్రీ కుమారా రామములోని, చాళుక్య భీమేశ్వరేశ్వర దేవుండు= చాళుక్వ భీమేశ్వరుడను పేరు గల స్వామి? ఉపకంర=సమీపము నందలి, బాంధవుడు=చుట్లము, శ్రీ సంవేద్య రాట్టైరవుండు= గోదావరి వది సముద్రమును కలియుచోట గల శ్రీ సంవేచ్వమము క్షేత్రమున వెలసిన భైరవస్యామియు ఇరువువ్‌+పార్వుమున్‌= ఇరుగు పొరుగు వారగు ఎల్వలేశుండు= పల్వతేశ్వర స్వామియు మృకండేశుండున్‌=మృకండేశ్వర స్వామియు కాన్‌=కాగా, ఎరాతంక=అడ్డులేని ప్రతాప+ ఉద్ధతిన్‌=శార్యము యొక్క కారి స్యముతో, ఏలెన్‌=పాలించెను

భావము - దక్షారామ శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి ఈ భీమ మండలమును - చాళుక్స భీమేశ్వర స్వామియే సాటివచ్చు రాజుగ సంవేద్వరాట్షైరవుడే దగ్గరి బంధువుగ ఇరుగు పొరుగు వారుగ పల్వలేశ్వర స్వామియు మృకండెశ్వర స్వామియు కల్లి ప్రతాప ప్రకాశముతో ఆటంకము లేకుండగ పొలించెను

విశేషము - చాళుక్క భీమేశ్వరేశ్వర దేవుండు =కుమారారామమని "పేరుగల చాళుక్వ భీమవరము నందలి శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి

పల్వలేశుండు.. పలివెల అను పురము నందలి శ్రీ కొప్పు లింగేశ్వర స్వామి

మృకండేశుండు రాజమహేంద్రవరములోని శ్రీ మార్కండేయ స్వామి త్తే కట్టెబట్టంబు యువరాజు గజముఖునకు

రాణీవాసంబు తుహినాద్రిరాజ తనయ

తూర్మి సెన్యాధినాధుండు గొమర సామి

యిలకుం బతియైన దక్షవాటీశ్వరునకు 9]

అర్ధము - (భీమనాధుండు=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి) గజముఖు వకు=వి నాయకు వకు యువరాజు=యువరాజుగ, పట్టంబున్‌+కట్టెన్‌=పట్టాభిషిక్తునిగ చేసెను ఇలకు=($్రీ భీమమండల) భూమికి పతియైన=రాజైన దక్షవాటి+ఈశ్వరువకు=దక్షారామ శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికి, తుహినాద్రి రాజతనయ=హిమవంతుని కుమారియైన పార్వతి రాణివాసంబు= రాజపత్సి కూర్మి సై న్య+అధినాధుండున్‌=ప్రియమైన సే వానాయకుడు కొమరసామి=కుమారే స్వామి భావము - దక్షారామ శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి వినాయకుని యువరాజుగ పట్టాభిషిక్తుని చేసెను శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికి రాణి పార్వతీదేవి సేనానాయకుడు కుమార స్వామి శా॥ _ శ్రీకంరుండు త్రిలింగ చబూవలయమున్‌ శ్రీ ఖీమునాదేశ్వరుం డేకచ్చత్రముగా సమస్త దువనాధీశుండు పాలింపలాం బాకోన్నుద్రిత మాధవీ విచికిల ప్రత్శగ్ర సౌరచ్భ ల క్షీకంబైన వసంతకాల ముదయించెన్స్‌ సౌబ్బసంధాయిటై 92 అర్ధము - సమస్త భువవ=సర్వలోకవులకుము అదీ పండు= అది నాయకుండై నే! శ్రీకంరుందు= వని కుత్తర గల వాడై? శ్ర భీమనాదేస్వరుండు=న్రి భీమేచరస్వామి. త్రిరింగీ భూవలయముస్‌=త్రిలింగ భూమండలముళు ఎకచ్చత్రంఒుగా=(ఒకే. గొడుగు కలది) సార్వభౌముడుగ పాలింప(గాన్‌=పరిపాలిం మచ్చందగా పౌ సందాయియై=సుబమును కూర్చువదిగా, పాకో లక్ష్మీకంబు పాక=చక్కని వృద్ధి ఉ ఒద్రత=వెల్లడి వేయబడిన మాధవో మాధవీలతల యొక్క విచికిల= మల్లెల యొక్క, ప్రత్వగ్ర= ఘాత రమైన సౌరభ్య=సువాపల యొక్క, లక్ష్మీకంబు+*ఐ=సంపద కలదైన వసంతకాలము= వసంత ుతువు ఉదయంచినో ప్రవేశించెను భావము - సర్వేశ్వరుడు నీలక్రంరుడునైవ శ్ర భీమేశ్వర స్వామి కత్రిలింగముల నడి భూమిని సార్వభౌముడై పరిపాలించుచుండగా అభివృద్ధి సూచకమై మాధవీ తీగల నూలే సువాసనల సంపద కలదై వసంత బుతువు ప్రవేశించెను [| విశేషము - త్రిలింగ భూవలయము అనగా త్రిలింగదేశము అనగా త్రిలింగము' మధ్య గల దేశము ఆ త్రిలింగములు - శ్రీశైలము కాళేశ్యరము దక్తారామ లింగములొ ॥ న్‌ శ్రీ పర్వత కాళేశ్వర దాక్షారామ సంజ్ఞ వజల త్రిలింగ దేశమున దగు( గృతుల పెడన కావ్యాలంకార చూడామణి - విన్నకోట పెద్ద

రు హలుక్తుర పురాణము జల

శ్రీ క్రితి ధర కాళేశ

ద్రాక్షారామంబులన(గ( చనరారెడు నీ

త్రిక్షేతంబుల లింగము

లీక్రింపం ద్రిలింగ ఫంజ్ఞ నెన్నిక కెక్కున్‌ అప్పకవీయము 1-99

వసంతర్హు వర్షనము

తే॥ సకల దైవత మండల సార్వబౌము

దక్షిణాపధ కాశికా ధవునిం గొల్వ

గుసుమ విసరంబు.గానుకల గొంచు వచ్చె

నబిల బుతు చక్రవర్తి మధ్యాగమంబు 93

అర్ధము - అఖిల బుతు చక్రవర్తి=అన్ని బుతువులకు రారాజైనట్టి, మధు+ ఆగమంబు=వసంతుని వృద్ధి, కుసుమ విసరంబున్‌=పూవుల సమూహమును, కానుకన్‌+ కొంచుజకానుకగ ధరించుచు, సకల దైవతమండల=పర్వదేవతల సమూహమునకు: సార్వ భౌము=రారాజు అయినట్టి, దక్షిణా పధకాశికా=దక్షిణకాళి అని ప్రసిద్ధి వడసినట్టి దక్షారామము యొక్క, ధవునిక్‌=ఎనాయకుడైన శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని, కొాల్వన్‌= సేవించుటకు, వచ్చెన్‌=ప్రవేశంచెను

బావము - అన్ని ముతువుల యందును శ్రేష్టమైనదగు వసంతర్హువు పూల సమూహములను కానుక దరించి సర్వదేవతా సార్వభౌముడును దక్షిణకాశికా నాధుడును ఐన దక్షారామ భీమేశ్వర స్వామిని సేవించుటకై ప్రవేశించెను

విశేషము - బుతువులు - ఇవి ఆరు 1 వసంతము 2 గ్రీష్మము, 3 వర్సర్తువు, 4 శరత్తు 5 హేమంత 6 శిశిరములు

అలంకారము - విభావన తే కమిచె సురపొన్న వనలక్ష్మి కబరి మీంద

సంతరించిన ముత్యాల జల్లి బోలెః

బూచె సంపెంగ లారామ చూమియందు.

గుసుమ నారాచు చిచ్చుల కోలనోలె 94

అర్ధము - సురపొన్నెదేవతలకు ప్రియమైనదైన ఘురవున్నాగముః వనలక్ష్మ= వనమనెడి లక్ష్మీదేవి యొక్క కబరి మీంద=కొప్పుపై: సంతరించిన =కూర్చిన: ముత్యాల జల్లిన్‌+ పోలెన్‌=ముత్యాల్సు పొదిగిన వలవలె, కమిచెన్‌అతిశయించెను, ఆరామ భూమియందునొ దక్షారామ భూమి యందు, సంపెంగలు=సంపెంగ చెట్లు కుసుమ నారాచు=పుష్పబాణుడైన మన్మదుని యొకు, చిచూల కోలన్‌పోలె=నిప్పుల బాణము వలె, పూచెన్‌*పూచెను

కై పంచమాళ్వానము భావము - అ దక్తారామము నందు సురపొన్నలు వనమనెడి లక్ష్మీదేవి యొక్క కొప్పుపైన ముత్యాల వలవలె విరిసి ప్రకాశించుచున్నవి మన్మధుని నిప్పుకల బాణము వలె సంపెంగలు పూచినవి విశేషము - అలంకారము - ఉపమ శా॥ హేమంతావధి సంప్రబోధ గురువుల్‌ హృజ్ఞాత తేజోగ్ని ధా య్యా మంత్రాక్షరముల్‌ పటీరగిరివన్యా మంద వాతూలముల్‌ వేమాజుం గలశీ తనూభవ వధూ వేణీ భరాంత ప్రసూ నామోద గ్రహయాళువుల్‌ పొలసె దక్షారామ మధ్యంబునన్‌ రి అర్ధము - హేమంత+అవధిజమంచుకాలము యొక్క హద్దును, సంప్రబోధ= మిక్కిలిగ తెలివిడి కల్గించు, గురువుల్‌= ఉపాద్యాయులు, హృత్‌+జాత=(హృదయమున పుట్టు) మన్మథుని యొక్క, తేజస్‌=పరాక్రమమనెడ్తి, అగ్నిధాయ్యా=అగ్నిని (యాగము నందు) ప్రజ్వలింప జేయునపుడు పరించు, మంత్రాక్షరముల్‌= మంత్రముల (సామిధేని బుక్కుల) లోని అక్షరములు, కలశీతనూభవవధూ= అగస్త్యుని భార్యయైన లోపాముద్రాదేవి యొక్క: వేణీభర+అంత =క్రబరీ భారము యొక్క లోభాగమున గల, వ్రసూవ=పూవుల యొక్క: అమోద=పరిమళమును, గ్రహయాళువుల్‌=గ్రహించునవైన, పటీర గిరి=పటీర పర్వతముపై గల, వన్యాఅడవుల నుండి వచ్చు, మందవాతూలముల్‌=మందములై వెళ్లెత్తి; వైవగాలులు: వేమాణున్‌=మాటిమాటికి, దక్షారామ మధ్యంబునన్‌=దక్షారామ మధ్య భాగమున, పొలసెన్‌=వ్యాపించెను భావము - మంచు కాలము ముగియు చున్నదని తెల్పు గురువులు, మన్మధుని తేజస్సు అనెడి అగ్నిని ప్రజ్యలింప చేయుచు వరించెడి బుగ్వేదములోని సామిధేని మంత్రాక్షరములు, అగస్త్యుని భార్య ఐన లోపాముద్రాదేవి యొక్క కొప్పులోని పూవుల పరిమళమును గ్రహించు వాయువులు, చందన వృక్షముల పర్వతమైన పటీరాచలముపై గల చందన వనముల నుండి వచ్చు మందములైన వెట్టెత్తివవైన గాలులు (దక్షిణానిలము] దక్షారామమున (ఎడతెగకుండ;) ప్రసరించెను విశేషము - గ్రహయాళ్ళవ - “ గ్రహయాళువు శబ్దము అసాధువు గృహయాళువు అని యుండవలెను గృహయాళువు అని సవరించినచో గణభంగమగును"” అస పండిత. లోకము కాని గురుబాల ప్రబోధిక మాత్రము “'గ్రహయాళు అను పారాంతరమున్నట్లు తెలుపుచున్నది “గ్రహయాళుర్లహీతరి' (తృతీయ కాండ-విశేష్య నిఘ్న వర్గము-27) కాని శబ సాధుత౦ంము ;పర్కతి వంంగడంు ంలనచం ఉరు అం ౨౨

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 643 సంస్కృత భీమ ఖండము నందు కూడ (25-6) గ్రహయాళవ అనియే కలదు ఇది ఇట్లుండగా బ్రహ్మశ్రీ వెంపరాల సూర్యనారాయణ శాస్త్రి గారు - మనుచరిత్ర వ్యాఖ్యాన పీరికలో (పుట-165) వారి మిత్రులు శ్రీమాన్‌ ఎన్‌ సి ఎస్‌ వేంకటాచారులు గారు స్టీత గతి చింతనముగా ఒక మార్గము చూపిరని ఇట్లు ఉటంకించిరి, సూ గ్రహ వృదృ నిశ్చి గమశ్చ (పా 3-3-58) ఇతి అబన్హో గ్రహ తత ' తత్కరోతి తదాచషేట ఇతి వార్తికాత్‌ ఖా ప్రాతిపదికాదృహుల మిష్టవచ్చ' ఇతి షష్టవద్భావే “వే; (పా 6-4-155) ఇతిటిలోపాద్వృద్ధ్యభావే “స్పిద్ధే సతి య దాలుచం శాస్త్రి తట్‌ జ్ఞాాయత్యాచార్య అన్యేభ్యోష్యయం భవతీతి ఇతి భాప్యోక్తి మనుసృత్య-అలుచికృతే, “ఆయా మాన్సా ల్యాయ్యే త్ప్విష్టుషు (పా 6-4-55) ఇతి ణే రయాదేశే గ్రహయాలు శేబ్ద సిధ్యతి గ్రూ+అహ్‌గ్రవ+ణిద్‌= గ్రూ+ణిహ్‌ గ్రూ+ఉిచాఆలుచ్‌-గ్రూ+ఆయ+ఆలుచాగ్రహూయాలు = ఇతి ప్రక్రియా ఎష ప్రయోగ భాష్య మర్మజ్ణేన శ్రీనాధేన ప్రయుక్తః పెద్ద నార్యేణాను ప్రయుక్త (4- 38) వైయాకరణేభ్యోగళే కషిత్హన్యాయ ప్రాకల్పయత్‌ అని భాషృమతామసారము పాణినీయము చేతనే “గ్రహయాళు * శబ్దమునకు సౌాదుత్వము చెప్పిరి ధాయ్యా - భీమ 3-17 చెంత వివరింపబడినది * వక్రోక్తి - వాక్క వక్రత చ॥ దిగదిగం జేరవచ్చి రతిదేవి యపాయము. బొందకున్నె కై తగవున రత్న కుండల కదంబకముం దను వేండిపుచ్చుకో దెగువ నునోవృండు తియతియ్యని సింగిణి వింటి కొప్పునన్‌ దగిలిచె దక్షవాటి వనితా చికురంబుల. బోలు శింజినిన్‌ 96 అర్ధము - మనోభవుండు= మన్మధుడు, తియతియ్యని=మిక్కిలి తియ్యనగు సంగిణి వింటి కొప్పవన్‌=కొమ్ము (చెజుకు) వింటి కొశయందు, చక్షవాటి=దక్షారామము నందలి వనితా=కాంతల యొక్క, చికురంబులన్‌=కేశములతో, పోలు=సమానమగు, శింజినిన్‌=అల్లె తాటిని, తగిలిచెన్‌=తగిలించెము (అప్పుడు) రతిదేవి= మన్మధుని భార్యయైన రతిదేవి క్రైతగవునన్‌=(భర్త) చేతి బహుమతిగా, రత్నకుండల=రత్నములు పొదిగిన కర్ణాభరణములను,; కదంబకమున్‌=యక్షకర్ణమమును, తనున్‌=తన్ను వేయడి=ప్రార్థించి, పుచ్చుకోన్‌= తీసికొనుటకు; తెగువన్‌=సాహసముతో, దిగిదిగన్‌=శీఘ్రముగా: చేరవచ్చి=సమీపించి, అపాయమున్‌=

ఎం చెమాశ్వానిము భావము - మన్మధుడు తియ్యనైన కొమ్ము చెజకు విల్లుకు దక్షారామము నందలి కాంతల తల వెండ్రుకల వంటి అల్లె త్రాటిని తగిలించెము అపుడు రతిదేవి భర్తచేతి బహుమానముగ రత్న కుండలములను యక్షకర్ణమ ద్రవ్యమును ప్రార్థించి పుచ్చుకొనుటకై తెగువతో వేగముగ వచ్చి హాని పొందకుండునా! అనగా రత్న కుండలముల కొరకు యక్షకర్తమము కొరకు మన్మధుని చెంతకు వచ్చినచో అతడు సంధించిన పూబాణములకు చలించకుండునా! అని భావము వోషము - కదంబకము=చందనము, అగురు కస్తూరి కుంకుమ పూవు తక్కోలము

• అనువానితో చేయబడిన మిశ్రమ పరిమళద్రవ్యము దీనినే యక్షకర్ణమ మనియు అందురు జే; పాొంధ నివహంబు పాలి యుత్ప్సాతకారి ధూమ కేతువు( బోలి పెన్టోటట నడుము విరిసె6 గ్రావ్వారి నాగకేసరపు జువ్వు మీంచి ధూమంబు బంగి దుమ్మెదలు వెడలి 97 అర్ధము - పెను+తోట నడుమ=పెద్ద తోట యొక్క నడిమి ప్రదేశమువ, పొంథ నివహంబు పాలి=బాటసారుల సమూహము పాలిటి, ఉత్పాతకారి=ఉపద్రవమును కల్గించు, ధూమకేతువున్‌+పోలి=అగ్నివలె క్రొవ్వారి= అతిశయించి, నాగకేసరము+పువ్వుజనాగకేసర పుష్పము, విరిసెన్‌=వికసించెను మీంది భూమంబు భంగిక్‌= పై పాగవలె తుమ్మెదలు" తుమ్మెదలు, వెడలె=సాగినవి భావము - ఆ దక్షారామము శందలి పెద్దతోట యొక్క వడిమి భాగమువ తెరువరుల కావద గల్గించు నిప్పువలె నాగకేసర పుష్పము అతిశయించి పూచి వికసించినది పై పొగవలె తుమ్మెదలు విస్తరించినవి విశేషము - అలంకారము ఉపమ శా సందుగ్గారవ చంద్రమండల శిఖి జ్వాలా తటిద్వల్లరీ కందర్సేక్టు శరాసనాచ్యుత త్రనూ గంధర్వ వంశోదృవల్‌ హిందోళంబున. బాడి రచ్చరలు భీమేశుం ద్రిలోకాధిపున్‌ మందారద్రుమ వాటి యందు సుమనో మైరేయముల్‌ గ్రోలుచున్‌ 98 అర్ధము - సందుగ్ధ+అర్హవ=విరివిగ మధింపబడిన సముద్రము శుండి, చంద్ర మండల=చందుని బింబము నుండి, శిఖిజ్వాలా=నిప్పు మంటల నుండి, తటిత్‌+వల్లరీ= మెజపుతీగల నుండి, కందర్ప=మన్మథుని, ఇక్షుశరాసన=చెజకు వింటి నుండి అచ్యుత

తనూజ=విష్టుమూర్తి యొక్క శరీరము నుండి, గంధర్వ వంశ=గంధర్వ వంశమునందును, ఉదృవల్‌=పుట్టిన వారైన, అచ్చరలు=అప్పరనలు, త్రిలోక+అధిపున్‌=ముల్లోకములకు నాయకుడైన, భీమేశున్‌=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని గూర్చి మందారద్రుమ వాటి యందు=మందార చెట్ల వనము నందం, నంమన +మ్రైరేయముల్‌=మంచి వూలలోని తేనెలను, క్రోలుచున్‌=పానము చేయుచు, హిందోళభంబున=హిందోళ రాగయుక్రముగ, పాడిరి=గానము చేసిరి

భావము - బాగుగా మధించిన సముద్రము నుండి, చంద్రబింబము నుండి, అగ్నిజ్వాలల నుండి మెజపు తీగల నుండి, మన్మధుని చెజుకు విల్లు నుండి, విష్ణువు శరీరము నుండి, గంధర్వ వంశము నుండి పుట్టిన అప్సరసలు మందార వృక్తముల ఉద్యాన వనము నందు పుష్ప మధువులను పానము చేయుచు వసంతర్తు 'ప్రారంభమునకు తగు హిందోళ రాగమును మేళవించి త్రిలోకనాథుడైన శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని గూర్చి గానము చేసిరి

విశేషము - హిందోళంబు - హిందోళరాగము బుషభ పంచమ స్వరములు కాక మిగిలిన ఐదు స్యరములతో కూడిన యౌడవ రాగము శిశిర వసంత బుతువుల సంధి కాలము నందు గానము చేయబడువది “శిశిరస్య వసంతస్యసంధా హిందోళరాగక ” ఆని శాస్త్ర ప్రమాణము మ॥ అళికోలాహల సంభ్రమంబును శుక వ్యాజృంభమున్‌ శారికా

కుల సల్లాపములున్‌ విహార విపిన క్లోణీ విభాగంబునం

గల పుంస్కోకిల కంరకోమల కుహూకార ప్రపంచంబుతో(

దలయించెన్‌ రతికాంత మూలరధినీ ధాటీ సమారంభమున్‌ 99

అర్ధము - విహారవిపిన= ఉద్యానవనము యొక్క, క్లోణీ విభాగంబునన్‌=భూభాగము నందు, అళికోలాహల=తుమ్మెదల రొదలతో, సంభ్రమంబును= ఉత్సాహమును, శుక వ్యాజ్భంభ మున్‌=చిలుకలు విరివిగ విజృంభించుట, శారికాకుల=గోరువంక మూకల యొక్క, సల్గ్లాపము లున్‌*=సంభాషణ-ును, కలపుంస్కోకిల= అవ్యక్త మధురధ్య్వని గల గండు కోయిలల యొక్క, కంర=గొంతుకల యందలి, కోమల కుహూకారజమృదువైన కూహూ కుహూ అను శబ్దముల యొక్క: ప్రపంచంబుతోన్‌= సమూహముతో, రతికాంత=రతిదేవి భర్తట్రైన మన్మథుని యొక్క; మూలరధినీ=ప్రధాన సైన్యము యొక్క; ధాటీ సమారంభమున్‌=దాడి యొక్క ప్రారంభ ముమః తల(పించెన్‌=తెలియ జేసెను

భావము - దక్షారామము నందలి ఉద్యానవనము నందు తుమ్మెద గుంపుల మఘుంకార వ్యాప్తియు, చిలుకల విజృంభణలు, గోరువంక మూకల కిలకిలా రావములు, అవ్యక్తి మధుర

546 పంచమాశ్వానము ధ్వని గల గండు కోయిలల కుహూ కుహూ కార కూజితములును మన్మధు ప్రధాన సైన్యము యొక్క దండ యాత్రా ప్రారంభమును తలపింప జేసెను వ॥ మతజియును దతృ్వమయంబున భువనోత్పంగ మంగభలాలంకారంబైన దక్ష్తారామంబున.6 ఒరిసరారామంబుల యందు. ఒరమ పరిపాక ఇదర ఫలాపీడ దాడిమీ క్రోడ నీడా శ్రీడచ్చిశ్రోడ యూధంబును బరినవు తామ్ర చూడ చూడా తామ్ర కిసల యామైేడిత మడన సొమ్రౌజ్బ పూజ్యంఒంను నవకుసువము మధుపాన హర్షిత పుష్పతరు పుప్పిత లావణ్య విశేషంబును వన దేవతా తాళవృంతాయమాన దళనిచయ రోచనా మేచక మోచారణ్యంబును ఒరిసరావనిరుహ నివహ వకుల పనస నిస్రంస్వమాణ శీధురసధునీ జంబాల జాల వన విబాగంబును మద చపల చంచరీక చక్ర చరణ తాడన చంచల చంపక దాడిమీ ప్రసవ మంజరీ రజ ప్పంజ సముత్పుంజ నికుంజంబును గంధసార గిరి గంధ వాహ ప్రవాహ లహరికా విహార బహుళిచూత నూతన క్రముక కుహళీ గర్భ నిర్పరామోడ మేదురంబును నగుచు జగదాహాదంబు సంపాదించుచు విజృంభించిన 100 అర్ధము - మజియుక్‌=ఇంకను తత్‌+సమయంటువక్‌=ఆసమయము వందు, భువవ+ఉత్సంగ=వ్రపంచము యొక్క మధ్వ భాగమునకు ముంగళ+అలంకారంబైన= శుభకరభూషణమైన దక్షారామంబునప్‌=దక్షారామము వలదు వర ఫర= మట్టుప్రక్కల గల ఆరామంబుల యందున్‌=తోటలందుఒు వరవు యమయూడదంబులు పరవవరిపాక=బాగుగ పండి భిదుర=వగిలివ, ఫల+ఆపీడ=పండ్లే శరో భూమరణాములుగ గల దాడిమీ క్రోడ= దానిమ్మచెట్ల తొజ్జలను, నీడ+అక్రీడత్‌=గూళ్ళ యందు ఆడంకొనుచున్న చిక్రోడ యూధంబును=ఉడుతల సమూహము కలదియు పరినమ పూజ్యంబును, పరినమ్ర=మిక్కిలిగ వంగిన తామ చూడచూడా=కోళ్ళ యొక్క తురాయి వలె, ఆతామకిసలయ=అంతటను యెజ్ఞని చిగురాకుల చేత అమ్రేడిత= ద్విరుక్తి చేయబడిన, మదన సామ్రాజ్య=మన్మదుని సామ్రాజ్యము చేత పూజ్యంబును= కొాలువదగినదియు, నవ విశేషంబును, నవకుసువు=క్రాత్తపూవులలోని మధు=మక్రరంద మును పాన=త్రాగుటచేత; హర్షిత=సంతోష పెట్టబడివ, పుష్కతరు=పూలచెట్ల యొక్క: పుష్పిత=వికపెంచిన, లావణ్య విశేషంబును= చక్కదనము యొక్క అతిశయము కలదియు, వన అరణ్యంబును వనదేవతా=వనదేవతలకు, కతాళవృంతాయమాన=విసన కజ్జలగు, దళ=ఆకుల యొక్క, నిచయ=సమూహము యొక్క, రోచనా=ప్రకాశముతో,

మేచక=నల్లనివగు, మోచ+అరణ్యంబును= అరటితోటలు కలదియు, పరిసర భాగంబును, పరిసర=చుట్టుప్రక్కల గల, అవనిరుహ=చెట్ల యొక్క; నివహ=సమూహములైన; వకుల= పాగడల నుండి, పనస=పనసల నుండి, నిస్రంస్యమాణ=బాగుగా కారుచున్న, శీధురస= మకరందము యొక్క ధునీ=ప్రవాహము నందలి, జంబాల=ఎబురద యొక్క, జాల= సమూహము గల, వన విభాగంబును= తోట భూమి కలదియు, మద నికుంజంబును మద=అధికమైన సంతోషము చేత, చపల=చంచలములగు: చంచరీక=తుమ్మెదల, చక్ర=సమూహముల యొక్క, చరణ తాడన=కాళ్ళతాకిడి చేత, చంచల=బాగుగ కదలాడుచున్న చంపకజసంపెంగల దాడిమీ=దానిమ్మల, ప్రసవ మంజరీ= పూలగుత్తుల యందలి, రజ పుంజ=పరాగ సమూహము చేత, సముత్పుంజ = అస్తవ్యస్తమైన నికుంజంబును=పాదలు కలదియు, గంధసార మేదురంబును గంధసారగిరి= మలయ (చందనవృక్షముల) పర్వతము నుండి వచ్చు గంధవాహజ=గాలి యొక్క, ప్రవాహ=వెల్లువ యందలి, లహరికా-అలల యొక్క విహార=సంచారము చేత, బహుళి భూత=విరివియైన, నూతన=క్రొత్తవగు: క్రముక=పోకలః కుహళీ=పూగుత్తుల యొక్క గర్భ=లోభాగము లందు, నిర్భర=నిండియున్ను ఆమోద= పరిమళముచేత, మేదురంబునున్‌=సాంద్రమైనదియు, అగుచు=అగుచు, జగత్‌= లోకమునకు: ఆహ్హాదంబు=సంతోషమును పంపాదించుచు=కూర్చుచు, విజృంభించిన=అతిశయించిన భావము - ఇంకను ఆ సమయమున లోకమునకు మంగళాభరణమైన దక్షారామము శందుము చుట్టు ప్రక్కల తోటలందును దానిమ్మచెట్ల పండ్లు బాగుగొ పండి పగిలియున్నవి ఆ చెట్ల గూళ్ళ్యయందు ఉడుతల సమూహములు ఆడుకొముచున్నవి మిక్కిలిగ వంగిన చెట్ల చిగురాకులు కోళ్ళ తురాయిల వలె మిక్కిలి ఎజ్జనై మన్మథ సామ్రాజ్యము చేత పూజింపతగివట్లున్నవి క్రొత్త పూలలోని మకరందమును త్రాగుట చేత పంతోషించుచున్న పూల చెట్లు చక్కదనము అతిశయించి ప్రకాశించుచున్నవి వవదేవతలకు విసనకజ్జులగు అరటాకుల సమూహముల ప్రకాశముతో అరటితోటలు నల్లనై విస్తరించినవి చుట్టు ప్రక్కల గల పొగడ, పనసల నుండి బాగుగా కారుచున్న మకరందము చేత ఆ ప్రాంతమందలి భూమి తడిసి యున్నది మధుపానముచే మిక్కిలిగ సంతోషించి తిరుగాడుచున్న తుమ్మెద గుంపుల పాద తాడనములచేత ఫంపెంగల దానిమ్మల పూగుత్తులు బాగుగా కదలాడు చుండుటచేత ఆ పూలలోని పరాగ సమూహములు చెల్ల చెదరై విస్తరించుటచేత సంపెంగ దానిమ్మల పొదలు ఆన్నియు అస్తవ్యస్తమై కన్పించుచున్నవి

గంధసారగిరి (పటీరాచలము) నుండి వచ్చు మలయానిల ప్రవాహము నందలి తరంగముల విహారము చేత విరివియై వికసించిన పోక పూగుత్తులందు నిండియున్న పరిమళము దట్టముగ వాక్రపంచి లోకమునకు సంతసమును సంపొదించుచు విజృంభించిన టీ కర్పూర కస్తూరికలం గోట నిర్మించి చుంకును ద్రవమునం గొమ్మ దీర్చి యగురు జంబాలంబు నందు చెందడి చేసి పన్నీటి వెల్లువం బరిఖందార్చి షవడంపు. జిప్పరుల గవతణు లుత్సొదించి తమ్మిరేకుల చోరు తలుపు లెత్తి రత్నాంయథయరంబుల రంగవల్లి రచించి పట్టు ప్పట్టంబుల. బడగ ఖెత్తి తే. లలిత శృంగార రచన నలంకరించి విజుధ గంధర్వు లామని వేళలందు భీమనాథుని నగరి యారావ. దేణం ఒజూజు చేసిరి సహకార భూరుహముల 101 అర్ధవు - విబుధ+గంధర్యులు=దేవతలు గంధర్యుంయము ఆమనివేళలందుజవసంతే బుతుసమయము లందు, భీమవాదుని=శ్ర్రీ భీమేశ్వర స్వామి యొక్క సగరి=నగరమైన దక్షారామము నందలి, ఆరామ రేఖన్‌=జద్యానవవ సమూహము అందలి ఫహకొర భూరుహముల=త్రీయమామిడి చెట్లకు, కర్పూర కస్తూరికలన్‌=కర్పూరము కస్తూరులతో కోట=చుట్టుగోదను. ఏర్మించి= నిర్మాణము చేసి, కుంకుమ ద్రవమునన్‌=క్రుంకుము కలిపిన నీటితో కొమ్మన్‌=కోట శిఖరమునుః తీర్చి=అమర్చి, అగురు జంబాలంబున్‌=అగురు పరిమళ ద్రవ్వపు బురదను, అందు=ఆ చుట్టు గోడకు, పెను+తడిచేసి=అధికముగ కలిపి, పన్నీటి వెల్లువన్‌=పన్నీటి ప్రవాహముతో, పరిఖస్‌=కందకమును, తార్చి=నిర్మించి, పవడము+చిగురుల=పగడముల వంటి చిగురాకులతో, గవంకులువ (చుట్టు గోడకు) వాకిళ్ళను, ఉత్పాదించి=సృష్టించి, తమ్మి రేకులజపద్మ దళములతో బోరు తలుపులు=సింహ ద్వారపు తలుపు టెక్కలను, ఎత్తి=నిలిసి,

రత్న+అంకురంబుల=రత్నముల మొలకల చేత, రంగవల్లి= ముగ్గును, రచించి=వేసి, పట్టుపుట్టంబులక్‌=పట్టుబట్టలతో, పడగలు +ఎత్తి=జెండాలను పూని, లలిత=మృదువైన, శృంగార రచనన్‌=అందమైన నిర్మాణముళతో; పూజచేసిరి= పూజించిరి భావము - దేవతలు గంధర్వులును వసంత బుతు సమయము లందు దక్రారామము నందలి ఉద్యానవనములలోని తీయమామిడి చెట్లకు కర్పూరము కస్తూరిలతో చుట్టుగోడలు నిర్మించిరి కుంకుమ నీటితో అంచులను దిద్ది తీర్చిరి అగురు పరిమళ ద్రవ్యపు బురదతో "పైపూత పూసి అలికిరి చుట్టు గోడకు చుట్టు వెలుపల (పరిఖ) కందకమును నిర్మించిరి ఆ కందకమును పన్నీటితో నింపిరి పగడముల వంటి చిగురాకులతో కోటగోడకు వాకిళ్ళ నేర్చాటు చేసిరి తామర పూరేకులతో ఆ వాకిళ్ళకు తలుపు ఖెక్కలను చేసి నిలిపిరి రత్నపు మొలకలతో ముగ్గులు అలంకరించిరి పట్టబట్టలతో జండాలు పూన్నిరి ఇట్లు మృదువుగ అందముగ అలంకరింవి పూజించిరి కం॥ కిసలయరస జిగ్రహిషా వ్యసనాకుల పిక కుహూ చభవత్పంచమమై కుసుమ సవుయావతారము త్రసమింగము జగము ముంచె రాగాంబునిధిన్‌ 102 అర్ధము - కిపిలయ= చిగురాకుల, రఫ=రపమును జిగ్రహిషా=మిక్కిలిగ గ్రహించుట యందాసక్తి అనెడి వ్యసన=కోరికతొ, ఆకుల=నిండి;, పిక=కోయిలల, కుహూ=కుహూ శబ్దములతో భవత్‌=అగుమున్న పంచమమై=పంచమ స్వరము కలదై, కుసుమ సమయ+ అవతారము=వసంత బుతువు అవతరించుట, త్రసమింగము=చరాచరమగు, జగమున్‌= లోకమును, రాగ+అంబునిధిన్‌= అనురాగమనెడి సముద్రములో, ముంచెన్‌=ముంచెను భావము - చిగురాకుల రసమును అత్వాసక్తితో అధికముగ గ్రహించిన కోయిలలు కుహుకుహూ శబ్బములము పంచమస్వరముతో ఆలపించుటతో వసంత బుతువు అవతరించి చరాచర లోకము నంతటిని అనురాగమనెడి సముద్రమున ముంచెను విశేషము - చరాచరాత్మకం విశ్వం రాగాబ్బామధువాసర న్యమజ్ఞయజ్ఞయ ప్రీత హృజ్ఞాతోజ్బంభణోజ్వల -సం భీమ-2క్ల-27 ఉ॥ జాదర జాదరంచు వృదు చర్చరి గీతులు వారుణీరసా స్వాదమదాతిరేకమున+ జంద్రిక కాయంగ దక్షవాటికన్‌ వేదుల మీందటన్‌ గనక వీణలు మీటుచు బాడిరచ్చరల్‌ మోద మెలర్పంగా భువన మోహన విగ్రహు భీమనాథునిన్‌ 103

650 క 1 అర్థము - దక్షవాటికన్‌=దక్షారామము నందు, చంద్రిక కాయంగ=వెన్నెల కాయగా (వెన్నెల వేళయందు), అచ్చరల్‌= అప్పరసలు, వారుణీరస= మద్వమును, ఆస్వాద= త్రాగుట చేత (కలిగిన), మద+అతిరేకమునన్‌=మత్తు యొక్క ఆధిక్యముతో, మోదము+ఎలర్ప(గ* సంతోష మతిశయించునట్టు, వేదుల మీందటన్‌= అరుగుల పై కనకవీణయ=బంగారు వీణలనుః మీటుచున్‌=మైోగించుచు, భువన మోహన=లోకములకు మోహము. కల్గించు, విగ్రహాన్‌* ఆకారము కల, భీమనాధునిన్‌=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని గూర్చి, జాదర జాదర+అంచు= జాదరీ జాదర అను పల్లవితో, మృదు=మధురమైను చర్చరి గీతులు=కరతాళ ధ్వనుల తోడి పాటలు: పాడిరి=అలపించిరి భావము - వెన్నెల వేళభలందు దక్తారామ నగరము నందలి అరుగుల పైన అప్పరసలు మద్యము సేవించి అమిత సంతోషముతోను అత్వుత్సాహముతోను బంగరు వీణలను వాయించుచు భువన మోహనమైన రూపము గల శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని గూలి జాదర జాదర అనెడి పల్లవితోడి మధురమైన చర్చరీ గీతములను ఆలపించిరి చ॥ అనువగు కౌనుదీంగె లసియాడ6 బయోధరముల్‌ వణంకంగాం గనక మరాళ కీర కలకంర మయూర రదాధి రూఢలై వనితలు భీవ. నాయకుని వారక యేసిరి కమ్మందేనియల్‌ చినుకు పసిండి లేంజెజకు సింగిణి విండ్డను బుష్పబాణముల్‌ 10 అర్ధము - అనువగు=సన్ననివైవ, కౌమ దీఛెలు=తీగల వంటి నడుములు; అఖయౌ డన్‌=అల్లలాడు మండగా పయోధరముల్‌=చక్సులు;, వణంక(గాన్‌=కంపించు చుండగొ కనక మరాళ=బంగారు హాలంలు, కీర=చిలుకలు, కలకంర=కోయిలలు మయూర=నెమోణి అనెడి రధ=రదములను _దిరూఢలై=ఎక్కినవారై, వనితలు=కాంతలు కమ్మందేనియల రుచికరమైన మధువులు వినుకు=స్రవించు, పసిండి=బంగారపు లేంజెజకు=లేత చెజికో లనెడి, సింగిణి విండ్లను=కొఎ లు గల విల్లుల నుండి, పుష్ప బాణముల్‌=పూల బాణవో లను, వారక=ఎడతెగకుండగ, మ నాయకునిజశ్రీ భీమేశ్వర స్వామిపై, ఏసిరి= ప్రయోగం భావము. - అప్సరసల సన్నని నడుములు అల్లలాడుచున్నవి చమ్నురో కంపించుచున్నవి అందమైన బంగారు హంసలు, చిలుకలు, కోయిలలు, నెమళ్ళు అసో రధముల నెక్కినారు కమ్మని మధువును స్రవించెడి బంగరు లేత చెజకు గడలనెడి కష విండ్లకు పూబాణములను సంధించి ఎడతెగకుండగ శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిపై ప్రయోగించో వ॥ _తదనంతరంబ 105 అతదయు ౨ తశనణొంంంచంయంరిల టట చలా 4

ఉ॥ చంచల నేత్ర హేమరధ సౌధ శిరోగృహకూట కోటి పై6 గౌంచన పత్ర పద్మమున. గర్గిక మధ్యము నంద నిల్వ ని ర్వంచన నేసె నంతంబరివర్తన చిత్ర విలాస లీలన ర్రించుచు ఒంప్పు బాణముల దేవ శిఖామణి ఖీమనాథునిన్‌ 106 అర్దము - చంచం నేత్ర=కాంత, హేమరదవ=బంగారు రదము వంటి, సౌధజమేడ యొక్క, శరోగ్భహజచంద్రశాం యొక్క, కూట కోటిపై న్‌=కొమ్ము యొక్క అంచుపైన, కాంచన పత్ర=బంగరు చళములు గల, పద్మమునన్‌*తామరపూవు శందలి, కర్ణిక మధ్యము నందుజ=దుచ్దు యొక్క మధ్య భాగమున, నిల్వ=ఉండగా, అంతన్‌= అప్పుడు, పరివెర్తవ చెత్ర విలాసలీలక్‌=కదలుచున్న చిత్రము యొక్క అందమైన విధముగ, నర్తించుచున్‌= నాట్యము చేయుచు దేవశిభామణీ=దేవతలలో సర్వశ్రేష్టుడైన, భీమ వాదునిన్‌=శ్రీ భీమశ్వర స్వామిని నిర్వ్యంచనన్‌=సూటిగ పుష్ప బాణములక్‌=పూబాణములను ఎసెక=ఐవేసెను జౌవము - ఒక చంచలాక్షి బంగరు రధము నంటి తెల్లని మేడ పైభాగమున బంగారు రేకులు గల వచ్మము సందలి దుద్దు మధ్యన నిలచి విచిత్రరీతిగ తిరుగుచు నర్తించుచు శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిపై పూబాణములను (ప్రయోగించెను) వేసెను తే ఆజ్జ వాటించెం గేలీ విహారములకు భీవమునాదుండు దేవతా గ్రామణులకు గంధ కర్పూర కస్తూరికా ప్రశస్త వస్త కోటుల నొసంనె నవారితముగ 107 అర్దము - భిమరాదుందుజశ్తీ భీమేశ్వర స్వామి, దేవతా గ్రామణులకు=దేవ శ్రేష్టులకు, కేలీ విహారములకు= క్రీడా విహారములకై ఆజ్జ+సాటించెన్‌=అనుమతిని ప్రకటించెను, గంధవచంద ఫము కర్పూరజకర్పూరము, కష్తూరికాజకస్తూరి మొదలయిన, ప్రశస్త =గ్రేష్టమైన వస్తుకోట్సలన్సు=ద్రవృముల సమూహముము, అవారితముగ=అడ్డు లేకుండ, ఒసంగెన్‌= ఇచ్చెను భావము - శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి దేవతా ప్రముఖులకు క్రీడా విహార విలాసములక్రై అముమత్రి్వ ప్రసాదించెను చందనము కర్పూరము కప్తూరి మొదలగు సుగంధ ద్రవ్యములను విరివిగ ప్రస్తాదించైన్సు వ॥ అప్పుడవ్పురంబున నంగనా జనంబులు 108 అర్ధము - అప్పుడు=ఆ సమయమున; ఆ+పురంబునన్‌=అ నగరము, అంగనా జనంబుల్సుజక్రాంతా సమూహములును జానము. - అపుడా నగరము నందళి కాంతలుము

652 పంచమాశ్యానము మ॥ _జిలుగుం జెంద్రిక వన్నె చేలలును గాశ్మీరాంగరాగంజులున్‌ వలి ముత్యంబుల భూషణంబులును భాస్వత్కేతకీ పత్రికా విలస ద్వేణులు6 జొక్కమై మెజయంగా వేల్పుంజకోరేక్షణల్‌ లలి థీమేశ్వరు రాజశేఖరుని. గొల్వన్వచ్చి రొక్కుమ్మడిన్‌ 109 అర్థము - జిలుగున్‌మృదువైన చెంద్రిక వన్నె=సిందూరపు రంగు గల, చేలలును= వస్త్రములును, కాశ్మీర+అంగరాగంబులన్‌=కుంకుమమై పూతలను, వలిముత్యంబుల=చల్లని ముత్యములు పొదగిన, భూషణంబులును= ఆభరణములును, భాస్వత్‌= ప్రకాశవంతమైన, కేతకీ పద్రికా=పచ్చ మొగిలి రేకులతో విలసత్‌= ప్రకాశించుచున్న, వేణులున్‌=పాడవైన జడలును, చొక్కమై=అందమై, మెజయం.గా=ప్రకాశింపగా వేల్పున్‌+ చకోర+ ఈక్షణల్‌= దేవతాజాతివారైన (చకోరము వంటి కన్నులు గల) కాంతలు, లలిన్‌=డ్రేమతో, ఒక్కుమ్మడిన్‌= ఒక్కసారిగా, రాజశేఖరునిన్‌= చంద్రశేఖరుడైన భీమేశ్వరున్‌=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని కొల్వన్‌= సేవించుటకై, వచ్చిరి=వచ్చిరి భావము - దేవకాంతలు సన్నని కుంకుమ పూవన్నె గల వస్త్రములను ధరించిరి శరీరముపై కుంకుమ మై పూతలకు పూసికొనిరి పాడవైన జడలను పచ్చ మొగిలి రేకులతో అలంకరించుకొనిరి వుర స్రీలు దేవకాంతలు అందు క్కనారిగ శ్రి భీమేశ్వర స్వామిని సేవించుటకై వచ్చిరి శా॥ బీజాపూరఫలేక్షు చారుమణిరుంభీమేచకేందీవరాం భోజంబుల్‌ సదములౌొచితంబులుగ శంబుంజేరెంగుంచస్థలి రాజార్ధాచరణం౦జఒ- డకనగరీ రామా సముత్తుంగ వ కోజద్వంద్వ నఖాం-ఎర స్ఫురణ రైకో విఘ్నరాజర్మిలిన్‌ 110 అర్థము - కుంభస్థలీ= ఎభ స్థలము లందలి, రాజ+అర్జ+ఆభరణంబుజ చంద్రరేఖ అను అలంకారము దక్త స్ఫురణ, దక్ష నగరీ=దక్రారామము నందలి, రామా=స్త్రీల యొక్క, సముత్తుంగ=మిక్కిలి ఎత్తైన, వక్షోజ చ్యంద్వ=చమజంటల యందలి, నఖ+అంకుర= నఖక్షత ముల యొక్క, స్ఫురణన్‌=తోచుటను, కై కోన్‌= అనుసంధింపగా, విఘ్నరాజు=వినాయక్రుడు: సమయ+ ఉచితంబులుగ=సమయమృునక్త తగినట్లుగా, బీజా జంబుల్‌, బీజాపూర=మాదీ ఫలములు, కనా చకువిు మణికుంభీ= మణిమయ కుంభము, మేచక=నెమలిపురి కన్నులు, ఇందీవర=నల్లకలువలు, అంభోజంబుల్‌=పద్మములు కలవాడై, అర్మిలిన్‌=డ్రేమలో, శంభున్‌=భీమేశ్వరుని, చేరెన్‌*సమీపించెను

చై ఈంటళ్వాల. ట్రం కళల ఆజా భావము - కుంభస్థల మందలి చంద్రరేఖాలంకారము దక్షారామ కాంతల ఎత్తైన చనుజంటలందలి నఖక్షతములుగా స్ఫురింపగా వినాయకుడు సమయమునకు తగినట్లుగా మాదీఫలములు చెజుకు గడలు మణికుంభములు నెమలిపురి కన్నులు కలువలు పద్మములు అనువానితో ప్రేమతో శ్రీ భీమేశ్వరున కర్పించుటకై తెచ్చెను విశేషము - ఈ సందర్భమున సంస్కృత భీమ ఖండమున - (25-40) “*దాక్షారామాంగ నోత్తుంగ స్తన ద్వంద్వ శిఖభోపమాం కుంభాగ్రే వేధ (7) దర్దేభో హేరంబ సృముపాయయా - అని కలదు మాదీఫలాదులను శంకరున కర్పింప వినాయకుడు తెచ్చుట విశేషము- “అగ్నిహోత్రం గృహం క్షేత్రం గర్భిణీం వృద్ధ బాలకౌ రిక్త హన నోపేయా ద్రాజానం దైవతం గురుం” యజ్ఞాదులకు ఇంటికి పుణ్యక్షేత్రమువకు గర్భిణీ స్రీ వద్దకు వృద్ధుల వద్దకు పసిపిల్లల వద్దకు రాజు వద్దకు దేవుని వద్దకు గురువు నొద్దకు శూన్యహస్తములతో పోరాదు అని శాస్త్రము తే] సాని కూంతుల పల్లవోష్టముల బోలు దాసనపు6 బువ్వదండ6 గంధర ధరించి పసిండి బుజ్జట కొమ్ము చేపట్టి వచ్చె భవుని6 గొలువంగ6 బాతాళ బైరవుండు 111 అర్దము - పాతాళ భైరవుండు=పాతాళ భైరవ స్వామి, సాని కూంతుల= వేశ్యల యొక్క పల్లవ+ఓష్టముల న్‌=చిగురాకుల వంటి పెదవులను, పోలు=పోలువట్టి, దాసనపున్‌= జపా వృక్షము యొక్క పువ్వుదండన్‌=పూలమాలను, కింధర=మెడలో, దరించిజ అలంకరించు కొని, పసిండి=బంగారపు బుజ్జట కొమ్ము=చిమ్మనగ్రోవిని, పట్టి=పట్టుకొని, భవునిన్‌=శంకరుని, కొలువంగన్‌= సేవించుటకు, వచ్చెన్‌=వచ్చెను భావము - పాతాళ భైరవ స్వామి వేశ్యా పుత్రికల చిగురు పెదవుల వంటి జపాకుసుమ మాలను మెడలో ధరించి బంగారపు చిమ్మన గ్రోవిని చేతపట్టి శంకరుని "సేవించు టకై వచ్చెను చ॥ మగంటిమిం జంద్రుగుజ్జురస మంటిన వామ పదాంబుజంబుపై నిగళము నాసురాసుర వినిర్జితమౌ బిరుదందె ఘల్లనం బొగడలు బొండు మల్లియలు సొన్నలు పావడ చొళ్ళియంబునన్‌ నిగిడిచి వీరభద్రుండు చనెన్‌ శశి మౌళి సమీప భూమికిన్‌ 112

654 పంచమాక్షనచో అర్ధము - మగంటిమిన్‌=శౌర్యము చేత, చంద్రు గుజ్జురసము=చంద్రుని బొ ట్టలోని వసయొక్క ద్రవము అంటిన=అంటుకొన్న వామపద=ఎడమ పాదమనెడి, అంబుజంబు ప పద్మముపై, నిగళము+నాన్‌=కడియమనగా సుర+అసుర=దేవతలవు రాక్షసులను వినిర్లీ తమౌజయించిన దగు, బిరుదు+అందె=బిరుదు కడియము, ఘల్ల;న=ఘల్లుఘులుమని మోగుచుండగా, పొగడలు=పాగడపూలు, బొండుమల్లియలు=గుండు మల్లెలు, పొాన్నలు” పున్నాగపూలు పావడ=బహుమానముగా చొళల్చియంబునన్‌=జడతోడి తలచుట్ట పై? నిగిడిచి= ఉంచుకొని, వీరభద్రుండు=వీరభద్రుడు, శశిమౌళభిన్‌= చంద్రశ్రేఖరుని నమీవే భూమికిన్‌=దగ్గరి చోటికి, చనెన్‌=వెళ్ళెను భావము - శార్యమునకు గుర్తుగ చంద్రుని పొట్టలోని వస యొక్క ద్రవము అంటు కొనిన వీరభద్రుని ఎడమ పాదమునకు దేవతలను రాక్షఘులన్సు జయించిన గుర్తుగ బిరుదు కడియము కలదు అది ఘల్సుఘల్సుమని మైోగుచుండగా జడముడితోకూడిన తలపై పొగడ పూలు గుండు మల్లెలు పున్నాగ పూలను మోసికొని వీరభద్రుడు చంద్రశేఖరుడై వ శ్రీ భీమశ్వేర స్వామిని సేవించుటకై సమీపించెను విశేషము - దక్త యజ్ఞ వినాశన సమయము నందు వీరభద్రుడు చంద్రుని పొట్టిను తొక్కి వపను వెలువరించెనని పురాణోక్తి పరమేశ్వరుని పూజించుటకై వీరభద్రుడు పొగడలు బొండు మల్లెలు పున్నాగములు మొదలగు పూజా చ్రవ్వములము తెచ్చెశనుట భావము వ॥ అప్పుడు బ్రహ్మాది దేవతలును నింద్రాద్యష్ట దిక్పాలకులును నంది చృంగిరిటి కుంబ నికుంచ కుంభోదర చండీశ్వర మహాకాళ ప్రముఖులగు నసంబ్యొటే ప్రమధులును సురగరుడోరగ కిన్నర గంధర్వ సిద్ద సాధ్య విద్భాదర రాక్షసులును చూతబేతాళ శాకినీ డాకినీ గణంబులును, సమయోచితాలంకారంబులం గై సేస్‌ వృషకేతునిం గొలిచి యుండిరంత 113 అర్ధము - అప్పుడు=అ సమయమున, బ్రహ్మ+ఆది దేవతలు ను=బ్రహ్మదేవుడు మొదలైన దేవతలును, ఇంద్ర+ఆది=ఇంద్రుడు మొదలైన, అష్ట=ఎనిమిది మంది? దిక+*పాలకు లువు=ది క్కులను పాలించంవారును శంది=నంది శ్చరండా భృంగిరిటి=భృంగిరిటి, కుంభ= కుంభుడు, నికుంభ=నికుంభుడు, కుంభోదర=కుంభోదరుడు చండీశ్వర= చండీశ్వరుడు, మహాకాళ=మహాకాళుడు, వ్రముఖులగు= మొదలైన అసంఖ్యాత=లెక్కకు మిక్కిలియైన, ప్రమథులును=శివ భటులును పురజ=దేవతలుః గరుడ=గరుడులు, ఉరగ=నాగులు, కిన్నర= కిన్నెరులు, గంధర్వ=గంధర్వులు, సిద్ధ=సిద్ధులు? సాదం=మానూంంి ఇ కణ రరర క యాలల తల ఏల ఎయల.. ౨

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 655 బేతాళ=పిశాచములును, శాకినీ డాకినీ=శాకిని డాకిని అను ద్రీ పిశాచుల యొక్క; గణంబులును=న మూవాములును, నమయోచిత=నందర్భ మునకు తగినట్టి, అలంకారంబులన్‌= అలంకారములతో, క్రై సేసి= అలంకరించుకొని, వృషకేతు నిన్‌=శంకరుని, కొలిచి=సేవించి ఉండిరి=ఉండిరి, అంత=అంతట భావము - ఆ సమయమున బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలు ఇంద్రుడు మొదలైన అష్టదిక్పాలురు నంది భృంగిరిటి కుంభుడు నికుంభుడు కుంభోదరుడు చండీశ్వరుడు మహా కాళుడు మొదలగు అనేకులైన ప్రమథులు, దేవతలు గరుడులు నాగులు కిన్నరులు గంధర్వులు సిద్ధులు సాధ్యులు విద్యాధరులు రాక్షసులు భూత బేతాళ గణములు శాకినీ డాకినీ గణములును సమయానుకూలమైన అలంకారములతో వచ్చి శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని సేవించి యుండిరి అంతట- శా॥ _ ప్రీత్యుత్సుల్ల సఫాలనేత్రుండగు శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి ని ప్ర్పత్యూహంబగు సౌహృదంబున హరి బ్రహ్మాదులన్‌ భ్రూలతా ప్రత్యుద్చోధన సంజ్ఞచేసి కనుగిర్పంజాగె గంగోదకా హత్యాక్షేప హృతి ప్రపంచములు దక్షారామ మధ్యంబునన్‌ 114 అర్ధము - ప్రీతి+ఉత్సుల్ల=సంతోషముతో వికించిన సఫాలనేత్రుండగు=నుదుటి కన్నుతో కూడిన వాడైన శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి=శ్రీ భీమశంకర స్వామి, నిష్పత్యూహంబగు= అడ్డులేని, సౌహృదంబువన్‌=స్నేహములో హరి బ్రహ్మాదులన్‌=విష్ణువు బ్రహ్మ మొదలైన వారిని, భ్రూలతా=తీగల వంటి కనుబామలతో, ప్రత్యుద్చోధవ=బాగుగా (్రేరేపించుటకు, సంజ్ఞ చేసి=సైగ చేసి, కనుగిర్పన్‌=కన్నుగీటగా, గంగోదక=గంగాజలముతో, ఆహతి=కొట్టుట, ఆక్షేప=చిమ్ముట హృతి=తీసికొముట అనువాని యొక్క ప్రపంచములు=సమూహములు, దక్షారామ మధ్య్వంబునన్‌=దక్ష్రారామ వగర మధ్యభాగము ఫందు చాగెసాగెను భావము - శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి సంతోషించినాడు ఆ సంతోషమున ఫాలనేత్రము వికసించినది నిరంతరాయమైైన స్నేహ భావముతో క్రీగంట చూచినాడు కనుబొమలు కదలినవి క్రీగంటి చూపుతో విష్ణువు బ్రహ్మ మొదలగు వారివైపు ఆదర పూర్వకముగ చూచినాడు ఆ కదలికకు పైనున్న గంగ ఒరపిడి వడినది ఫలితముగ నీటి తుంపురులు లేచినవి ఎగజిమ్మబడినవి దక్షారామ నగర మధ్యమున బడినవి శివుని కనుబొమల కదలికతోనే దక్షారామము నందు వసంలోత్సవము లోని చల్లులాట ఆతంభమయ్యెను విశేషము - నిష్రత్యూహంబు=నిర్‌+*ప్రతి+ ఊహంబు ప్రత్యుద్చోధన=ప్రతి+ ఉత్‌+బోధన ఇట్లు ఒకటి కంటె క్రువ ఉపస్రర్హలతో పదములను కూర్చుట శ్రీనాధుని

656 పంచమాశ్వ్యాశము సుదుస్స్పహము=సు+దుర్‌+సహము (భీమ ౩3-160), సముద్వీక్షింపుు సమ్‌ + ఉత్‌+ వి+ఈక్షింపు (కశ ౩3-201) సుప్రవృద్ధ=సు+ప్ర+వృద్ధ (భీమ 6-1) ఇది కుంతకుడు చెప్పన ఉపసర్గ వక్రత సీ] హేరాళముగం జల్లె నెలనాంగ యొక్కర్తు కుంభోదరుని మీందం గుసువు రజము( కుటిల కుంతల భృంగిరిటి మోమునం దొర్లు తాశించె నీల గందంపు: ఒసుపు వక్తంబు లక్షించి వైచె గందపుటుండ వీరభద్రుని నొక్క నీరజాక్తి చెవిలోనం బాఅంగం జొమ్మె గొజ్జంగ నీటం గాల ఖైరవు నొక్క కలువకంటి శ్ర కమ్మ యొక్కతె యందంద గొమర సామి యౌదలల యందు జవ్వాది యసలు గలిషె6 బునుంగు మణి కుంటమున నించి పొస నొక్క పొలతి విఘ్నేశ్వరుని కుండ బొజ్జ మీంద 115 అర్ధము - ఎలనా(గ=యువతి, ఒక్కర్తు=ఒకతె కృంభోదరుని మీంచక్‌= కుంభోదరు డను ప్రమధుని మీద, కుసుమరజమున్‌= పుష్పాడిని, 'హేరాళముగన్‌=అదికముగ చల్లెన్‌= చల్లినది, కుటిలకుంతల=నాక్కుల కురులు గల కాంత, ఓర్తు= ఒకతె, భృంగిరిటి=భృంగిరిటి అను ప్రమధుని, మోమునందు=మోగముపై, ఓలగందంపున్‌*పపుపు=పరిమళ భరితమగు పూత పసువు, తా(ించెన్‌=అంటించెన్సు, ఒక్క నీరజాక్షి= ఒక పద్మవయన, వీరభద్రునిన్‌=వీరభద్రుని యొక్క, వక్షంబు=వక్ష స్ప్రృలమును, లక్రించి=గురిచూచిి, గంధము+ ఉండ=గంధపు ఉండను, వైచె=వేసెను, ఒక్క=జఒక, కలువ కంటి=కల్పవల వంటి కన్నులు గల కాంత, కాలఖైరవున్‌= కాల భైరవుని, చెవిలోన=చైెవిలోనికి, పాజంగన్‌=ప్రవహించునట్లుగా, గొజ్జంగ నీటన్‌=పన్నీటితో, చిమ్మెన్‌=చిమ్మెను, కొమ్మ=కాంత, ఒక్కతె=ఒకతి, అందంద=మాటిమాటికి, కొమరసామి=కుమారస్వామి యొక్క, జెదలల యందు=తలల యొక్క సపైభాగములపై, జవ్వాది అసలు=బురదవలె

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 657

ఒక్క పాలతి=ఒక ద్రీ, విఘ్నేశ్వరుని=వినాయకుని, కుండ బొజ్జమీ(ద=కుండవంటి పొట్టపైన, మణి కుంచమున=మణులు పొదిగిన కడవలో, నించిజనింపి, పును(గు=పునుగు అను పరిమళ ద్రవృమును, పోసెన్‌=పోసెను

బావము - ఒక కాంత కుంభోదరుని మీద పూపొడిని విరివిగ చల్లినది ఒక లలన భృంగిరిటి మొగముపై పరిమళ భరితమైన పూత పసుపును పూసినది ఒక సుందరి వీరభద్రుని వక్ష్తమును గురిచూచి గందపుటుండను వేసినది ఒక ఇంతి పన్నీటిని కాలభైరవుని చెవిలోనికి చిమ్మినది ఒక జవ్వని కుమార స్వామి యొక్క తలలపై జవ్వాది బురదను దట్టముగ చల్లినది ఒక యువతి మణులు పొదిన కుండ నిండ పునుగు అను పరిమళ ద్రవ్యమును- నీంపి వినాయకుని కుండ బొజ్జపై పోసినది ఊఉ॥ నేతుల నూనెలం ఒసప్పు నీరునం గుంకుమ చెందిరంబులన్‌

నూతన గంధ సారములనుం బొనరించిరి కేలితంత్రముల్‌

కొతుక మొప్ప దక్షవనికాపుర వీధుల భూత కోటితో

మౌతృక గోంగు నూకసతి మండమ దేవియు ఘట్ట తల్లియున్‌ 116

అర్ధము - మాతృక గోంగు=గోగులాంబ, మాకసతి=నూకాంబ, మండమదేవియు= మండ తల్లియు, ఘట్టతల్లియున్‌=ఘట్టాంబికయు, కౌతుకము+ఒప్ప=విశోడము కల్గునట్లుగా భూత కోటితో=భూతగణములతొ దక్రవనికాపుర=దక్షారామ నగరము యొక్ష, వీదులన్‌=వీధుల యందు, నేతులు=నేతులతోను మూవెలన్‌=నూనవెలతోను, పసపు నీరు వన్‌=ఐపసుపు నీటితోను కుంకుమ చెందిరంబుల స్‌=కుంకుమ సిందూరములతోను, మూత నజక్రొత్తదైన, గంద సారముల నున్‌=చందనములతోవు, కేలితంత్రముల్‌=వినోద వ్యాపారములను, పావరించిరి=చేసిరి

భావము - గోగులమ్మ నూకాంబ మండమదేవి ఘ్వతల్లి అనెడి దక్షారామ (గ్రామ దేవతలు వినోదార్ధముగా భూతగణములలో కలసి దక్షారామ నగర వీధులందు నేతులు మానెలు పసుపు నీరు కుంకుమ సిందూరము చందనములతో వఫంతమును చేస్‌ వివోదించిరి వ అంత 117

ఖావము - అంతట తే॥ మాళవీదేవి శ్రీ చద్రకాళి మీందం

బరిముళముతోడి చిజుబంతి పసుపు జల్తె

గాజుకుప్పెలం గస్తూరికా జలంబు

కర్ణికారాంబపై నించె. గర్జమోటి 118

అర్ధము - మాళవీదేవి=మాళవీదేవి అను నామె శ్రీ భద్రకాళి మీందన్‌=శ్రీ భద్రకాళి అనునామె పై, పరిమళముతోడి=సంవాసనతో కూడిన చిబుఒంతి పసువుక్‌=ఎక్కు వ వన్నెకల చాయపసుపును, చల్లి=చల్లెసు. కర్ణికారాంబ పై =కర్షికారాంబ అనునామెపై కర్ణమోటి=కర్ణమోటి అనునామె, గాజుకుప్పెలన్‌=గాజుపాత్రలలోని, కస్తూరికా జలంబు=కస్తూరి కలిపిన నీటిని, నించెన్‌=చల్లెను

భావము - మాళవీదేవి భద్రకాళిపై సువాసన గల చాయ పసుపును చల్లిశది కర్టమోటి అనునామె గోగులమ్మ పై కస్తూరి కలిపిన చల్లని నీటిని చల్లిశది ఉ॥ ఘట్ట తరోద్ధతిన్‌ గరిముఖంబునం బీలిచి గౌతమీ నదీం

బుట్టిన సత్ర్రవాహ జలపూరము. ద్రుస్పన నూందుచుం జరి

హట్టమున న్మధూత్సవ విహారము సల్సెను గౌరిదేని &ొ

ల్పట్టీ గణేశ్వరుండు సురబామిను లోలమునం దొదుంగ6గన్‌ 119

అశ్ళము. - గౌరిదేవి=పార్వతీదేవి యొక్క తాల్పట్టి=మొదటి కుమారుడైన గణేశ్వరుండు=వినాయక్రుడు, కరిముఖంబునన్‌=ఎనుగు మొగముతో గౌతచీ నది వ+పుట్టిన= గౌతమి నదిలో కలగన, సత్రివావా=మవ”గ మ్రవహించు, జలపూరముస్‌=నీటి వెల్లువవు, ఘట్టతర+ఉద్ధతిన్‌= అధికముగ ఇటునటు త్రివ్పుటచే కల్గిన గర్వముతో, త్రుస్పు సన్‌=త్రున్‌ క్రుస్‌ అని, ఊ(దుచున్‌=పైకి ఊదుచు, పురీహట్టము ఫస్‌=దక్షారామ నగర విపణి వీదియందు, సురభామినులు=దేవకాంతలు, ఓలము నందు=చాటున, ఒదుంగ(ంగస్‌=దాగుకొ రగా, మధు+ ఉత్సవ=వసంతోత్సవమ యొక్క, విహారమున్‌=వేడుకగ తిరుగుటను; చల్పెను=చేెను

భావము - పార్వతీ దేవిక్రి పేద్దకుమారుడైన వినాయకుడు తన ఎకుగు ముఖమునకు గల తుండముతో గొదావరీ నది నీటి ప్రవాహమును బిజ్టుగ పీల్చి అటునిటు త్రివ్పుట వలన కల్గిన గర్వముతో క్రుస్‌ త్రుస్‌ అని పైకి ఊోదుచు దక్షారామ నగర విపణి వీధి యందు వసంతోత్సవ విహారము చేసెను దేవకాంత లా నీటి తుంపవురలకు తడియలేక చాటుల దాగుకొనిరి మ॥_ ప్రమదం బింపెసలార మేనకయు రంబా మంజుషోషా తిలో

త్తమలున్‌ వెండియు. గల్గు నప్పరసలుం దారాధిషోత్తంసునిన్‌

టబ్రమయంజల్లిరి గంద సారముననుం ఒన్నీట( గాశ్నీర పం

కమునన్‌ సంకుమదంబునం బునుంగునం గర్పూర ఖండంబులన్‌ 120

అర్ధము - ప్రమదంబు=సంతోషము, ఇం పెనలార= అతిశయమగునట్లుగ, మేనకయు=మేనకయును, రంభా=రంభయు, మంజుఘోషా= మంజుఘోషయును, తిలోత్తమ లున్‌=తిలోత్తమ అనువారును, వెండియున్‌+కల్గు=ఇంకను గల, అప్పరసలున్‌=అప్పర కాంతలును, తార+అధిప+ఉత్తంసునిన్‌=చంద్రుడు శిరోభూషణముగ గల శంకరునిపై, గంధసారమునన్‌=చందనముతోను, పన్నీటన్‌=పన్నీటితోను, కాశ్మీర పంకమునన్‌=కుంకుమ పూ బురదతోను సంకుమదంబునన్‌=జవ్వాదితోను, పును(గునన్‌=వునుగు అను పరిమళ ద్రవ్యముతోను, కర్పూర ఖండంబులన్‌=కర్పూరపు ముక్కలతోడను, బ్రమయన్‌=సంభ్ర మింపగా, చల్లిరి= చల్లిరి

భావము - సంతోషాతిశయముతో మేనక రంభ మంజుఘోష తిలోత్తమ మొదలయిన అప్సరస అందరు శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిపై చందనము పన్నీరు, కుంకుమ పూవు బురద జవ్వాది పునుగు కర్పూరపు పలుకులను సంభ్రమింపగా వెదచల్లిరి తే॥ అచ్చ్యుతుని మీంద జల్లె దుగ్గాచ్ధి కన్వ

బారతీదేవి పద్మజు పైన చల్లె

శచి మహేంద్రునిః జల్లె వసంత కేలి

గంధ కర్పూర కస్తూరికా జలంబు 121

అర్జము - వసంత కేలి=వపంతోత్సవ క్రీడలో, గంధ+కర్పూర+కప్తూరికాఐ చందనము కర్పూరము కస్తూరి కలిపిన, జలంబు=నీటిని, చుగ్ధ+అబ్ధి+కవ్వ్య=పాల సముద్రమున పుట్టిన లక్ష్మీదేవి, అచ్యుతుని మీందన్‌=విష్ణుమూర్రి పైన, చల్లె=చల్లి నది, భారతీదేవి= సరస్వతీదేవి, వద్శజుపైన=(బవ్మాదేవుని మీద, చల్సె=చిలుకరించినది శచి= ళచీదేవి, మహేంద్రునిన్‌=దేవేంద్రునిపై, చల్లెజచల్లినది

ఖావము - వసంతోత్సవ విశోదముగ చందనము కస్తూరి కర్పూరములు కలిపిన చల్లని నీటిని లక్ష్మీదేవి విష్ణుమూర్తి పైనను, సరస్వతి బ్రహ్మదేవుని పైఫను శచీదేవి దేవేంద్రుని మీదను చల్లిరి మ॥ అగురుం గుంకుమ ధూళియుం దిమిర సంధ్యారాగ సంస్పర్శముం

గగనాభోగము సంధ్యకాలమున నాం గొన్సింప నా భంగికిం

దగియెన్‌ జుక్కలు వోలె. దాండవ గణాధ్యక్షుండు తుండమ్మున

న్నెగయం జల్లిన సప్రసింధుజల వేణీ బిందు సందోహముల్‌ 122

అర్ధము - అగురున్‌=అగురు అను సుగంధ ద్రవ్యము, కుంకుమ ధూళియున్‌= కుంకుమ పొడియు, తిమిర సంధ్యారాగ=చీకటితో కూడిన సంధ్యాకాలపు ఎజ్జదనము యొక్క, సంస్పర్శమున్‌=చక్కని స్పర్శ కల్గిన, గగనాభోగము=అఆకాశ వైశాల్యము, సంధ్యాకాలమున నాన్‌=సంధ్యా సమయము నందు వలె, కాన్చింపన్‌=కనిపింపగా, ఆ భంగికిన్‌=ఆ పద్ధతికి చుక్కలు+పోలెన్‌=చుక్కల వలె, తాండవ గణాధ్యక్తుండు=తాండవ వినాయకుడు, తుండంబు నన్‌తుండముతో, ఎగయన్‌+చల్లిన=త్రుస్‌ త్రుస్‌ మని దోది వెదజల్లిన, సప్త సింధు జలవేణీ సప్త గోదావర జుల ప్రవాహము యొక్క, బిందు సందోహముల్‌=బిందువుల సమూహములు: తగియెన్‌=తగియుండెను భావము - నల్లని ఆగురు ఎజ్జని కుంకుమ పాడి వెదజల్లుట చేత వాని నల్ల ఎజ్జదనముల చేత ఆకాశము చీకటితో కూడిన సంధ్యా సమయపు కాంతిచే ప్రకాశించినది సంధ్యా సమయమైనట్లే అనిపించినది ఆ సమయమున తాండవ వినాయకుడు తన తుండముతో ఎగజిమ్మిన గోదావరీ నీటి ప్రవాహపు తుంపురలు చుక్కలవలె ప్రకాశించెను విశేషము - తాండవ వినాయకుడు దక్షారామమున దక్షిణ ద్వారము చెంత తాండవ గణపతి కలడు ఈయన తాండవము చేయుచున్న భంగిమలో నుండును వశ అట్సీ యెడ మున్ను కిన్నరులు చల్లినం బెల్లు నెజసిన ఘుసృణ కుసును కేసర ధూళీపాళియు, విద్యాధరసందోహంబులు జువ్వినం జిందిన మవ్వంపు! జెందిరంబును మచ్చరించి విచ్చలవిడి హెచ్చుగా నచ్చరలు చిమ్మిన గ్రమ్ము కుసుంభాంభ పూరంబును నంగనాజనంబులపై సుడిసి తడిసి యార్హాంగ రాగ శీకరాసార వాహిని యగు గంధ వాహ ప్రవాహంబును, ధారాళకరాళ రక్రచందనాంబు సంసిక్త వసుంధరా భాగంబును, గలయం గెంపు పెంపు సంపాదింప నకొంద-- సంధ్య నావహించిన నందుచిత వ్యవహార యోగ్యంబులై పొడచూపిన యంధకారం బునుం బోలె గంధర్వకర వికీర్యమాణ కస్తూరికారేణు విసరంబుల వలనను, గుసుమ కస్తూరికా సాంధ్యరాగాంధకారంబులకు. దోడై పొడచూపనేతెంచు చుక్కల చక్కందనం బునకు. దోబుట్టైన హయలసనా పాణిపల్లవ విక్షీప్రంబులైన పచ్చకప్పురంబు పలుకులును జెదర లంబోదర కపోలానిలంబుల వలన రోలంబ నికురుంబంబులు నెగయుటయును, బరస్పర సంసర్గార్థ వశంబున వశంబులు సముధ్ధతి నిగుడించు పసిండి తమ్మి మొగడలు మెండు మండుటయునుంగా మూర్తంబగు మకరకేతన భుజప్రతాప దావానలంబు ఛటఛ్చటా శబ్దంబుల చాడ్పున. జెలంగుచున్న యక్షకర్హమ

ప్రక్తిప్త లాక్షాకరండ సంఘట్టనస్వనంబుల వలనను, దొట్టి తొట్టి యొడనెడమడువులు గట్టిన నజ్ఞకవ గొజ్జంగినీరు నందు. బ్రతివింబించు నప్పర"కాంతల వదనారవిందంబుల లోపలంబడి తేలియాడు వాడ చేమంతి బంతుల వడువునై కొలంకుల చందంబునొంద, బువ్వాన కరిగెడి కొదము తుమ్మెద కదుఫులను గదిరి తొరంగు గుహ్యక మండలీకృత పుండ్రేక్షు కోదండ పృష్ట నిష్యూత నూతన కువలయాస్తంబుల వలనను, నిశాట కరహాట ముఖ నఖ సముజ్దితంబైన సంకుమద పంకంబు వలనను నలుదెసల నంతంత జాజిపడియున్న కమల మృణాల కొండంబు వలనను వరంబును బదిలంబుగా నవుర్చిన కేదారంబు తెఅంగుందోయటకు నీడై చతుర హలికుండు జల్లు పరువపు మరునంపు మొలకల చెలువునం బెల్లుడుల్లు ప్రమధ గణ విభ్రష్ట విమల హార యష్టి ముక్తాఫలంబుల వలనను వసంతర్వ్యారంభంబు త్రిభువన దృక్రియ తమంబయ్యె నయ్యవసరంబున 123

అర్ధము - ఆట్టియెడన్‌=ఆ సమయమున; మున్ను=ముందుగా, కిన్నరులు= కిన్నరజాతి దేవతలు, చల్లినన్‌=చిలుకరింపగా, సెల్లు వెజసి వ= అతిశయించి వ్యాపించిన; ఘుసృణ=కుంకుమపూవులలోని, కుసుమ కేసరజకింజల్కముల, ధూళిపాళియు=పొడి సమూహము విద్యాధర సందోహంబులు=విద్యాధరుల సమూహములు, జువ్వినన్‌=విసరగా, చిందిన=వ్యాపించిన, మవ్వంపున్‌= చక్కనైన, చెందిరంబును= ఎజ్జిని సిందూరమును, మచ్చరించి=పోటీచేసి, విచ్చలవిడి= ఇచ్చ వచ్చినట్లుగ, హెచ్చుగాన్‌=మిక్కిలిగా? అచ్చరలు= అప్సురసలు చిమ్మినన్‌=వెదజల్లగా క్రమ్ము=వ్వాపించు కుసుంభ=కుంకుమ కలిపిన, అంభ పూరంబుమన్‌=నీటి ప్రవాహమును అంగనా జనంబులపై=కాంతల సమూహముపై, సుడిసి= చుట్టుకొని, తడీసి=తడీసి, ఆర్ద+అంగరాగ= చెమ్మగిల్లిన లేపన ద్రవ్యముల యొక్క; శీకర+ఆసార=నీటి తుంపురల జడివాన యొక్క, వాహిని యగు=నది యగు, గంధ వాహ=వాయువు యొక్క, ప్రవాహంబును=వ్రవాహమును, ధారాళ=అడ్డులేని, కరాళ=అధికమైన, రక్రచందన=ఎజ్జిగంధము కలిపిన) అంబుజనీటితో సంసిక్త=బాగుగొ తడిసిన, వసుంధరాభాగంబును=భూ ప్రదేశమును, కలయన్‌=కలగలువుగా: కెంపు= ఎజ్జ్టదనము, పెంపు సంపాదింపన్‌=ఆతిశయమును కూర్చగా, అకాండ సంధ్యన్‌= అకస్మిక సంధ్యాకాలమువు, అవహించినన్‌=కల్పింపగాం ఆఅందు=ఆక్కడ, ఉచిత వ్యవహార యోగ్యంబులై=తగినట్లు ప్రవర్తించు నేర్పుకలవై, పాడ చూపిన=కన్పించిను అంధకారంబు

662 పం వమాశ్వాసము నున్‌+పోలె=చీకటివలె గంధర్వ=గందర్వుల యొక కర=చెతులవే వికీరృమాణ=వెదచల్ల బడిన, కస్తూరి కారేణ.=కస్తూరి పొడి యొక్క విసరంజబుల వలపు= సమూహముల వలనను, కుసుమ=కుంకుము పూవు, కస్తూరికా=కస్తూరులనెడి సౌంధరాగ= సంధ్యాకాలపు ఎజ్జదనము తోడి, అంధకారంబులకుస్‌=చీకట్లకు, తోడై=సాటియై పాడచూపస్‌=కన్ఫించుటకుః ఎతెంచు=వచ్చు, చుక్కల=చుక్కల యొక్క చక్కంచనంఒుశకక్‌= అందమునకు, తో(బుట్రైన=నోదరి (సాటి) మైన, హయలపనా=గుజ్జము మోములు గల కిన్నర కాంతల యొక్క పాణి పల్లవ=చిగురుల వంటి చేతులచే వికిప్తంఒతైై వ=విసరబడివవైన పచ్చకప్పురంబు పలుకులును=పచ్చకర్పూరపు ముక్కలుకు చెదర= క్రమ్ముకొనగా; లఅంబోదర=వినాయకుని, కపోల=చెక్కిళ్ళ యందలి అనిలంబుల వలన=గాలుల వలన, రోలంబ=తుమ్మెదల, నికురుంబంబులు=గుంపులు, నెగయుటయును= పైకి తేమటయును, పరస్పరము= అన్యోన్యమైన, సంసర్గ+అర్ధ=కలయికకై వశంబున=అధీనమెన వశంబులు= కోరికలు, సముద్ధతి=ప్రేరేపింపబడి, నిగుడించు= వ్యాపింపజ్పోన పసిండి=బంగారపు, తమ్మి మొగడలు=తామరపూూ మొగ్గలు, మెండు=ఎక్కువగ మండుట యుమఘఎగా=థ్రుకానిందటగొః మూర్తంబగు=రూపు దిద్దుకొన్న, మకరకేతఫ=మన్మదుని భుజప్రతాప= భుజముల క్తి యనెచీ; దావా సలంబు=కార్చిచ్చు యొక్క, ఛటఛ్ళటా శజ్జంజఒులు= వటచటమఘు డ్వకుల యొక్క చాడ్పునన్‌=విధముగా చెలంగుదున్న= వకాశించుచున్న యక్షకర్ణమ =రర్బూరము కస్తూరి అగురు తక్కోలము చందనము కుంకవ పూవులు సమచాళ్ళలో కలిపి చపప వర్ణము, ప్రక్షిష=కూర్ప్చబడిన, లాక్షాకరండ=లత్వక ఒరిణల యొక సంఘం్తవ=ఒరపిడి వలననైన స్వనంబుల వంననము=శజ్ఞముల చేతకు, తొట్టి తొట్టి=ప్రవించి ప్రవించి, ఎడనెడ= అక్కడక్కడ మడువులు గట్టి = మడుగులు గట్టిన, సజ్జకపు గొజ్జంగ నీరు నందున్‌=మ నోజ్జమైైన పన్నీటి యంచు బతిబింబించు= ప్రతిఫలించు, అప్పుర కాంతల=అప్పర ప్రీల యొక్క వదన+అరవిందఎబుల=పద్మముల వంటి మొగముల లొపలన్‌=లోపల, పడ్తి=రాలి తేలియాడు=వేచాడువట్సి వాడని=వాడిపోని: చేమంతి ఒంతుల=చేమంతి పూల వడువునై=విడముగనై కొాలంకుల చందంబున్‌ సరస్సులరీతిని ఒందన్‌=పాందగా, పువ్వు+ఆని=పూవుసు ఆశ్రయించి అరిగెడి=వెళ్ళెడు, కొదమ తుమ్మెద=పిల్ల తుమ్మెదల యొక్క కదుపులమను=గుంపులమఘు కదిరి తొరగు= అతిశయించి స్రవించు, గుహ్యక మండలి=గుహ్యకులను దేవజాతి వారి సమూహముచే, మండలీ కృత=వలయాకారముగా చేయబడిన: పుండ్రేక్షు=నలుపు గల ఎజ్జు చెజికు గడలనెడి కోదండ=విల్లుల యొక్క, పృష్ట=జముందు నుండి నిష్థ్యూత=బయల్వెడలివ, నూత వ=క్రొత్తవైన కువలయ+బణ,సం006ంు గంగ లంలు వణ గరగాల ని యుల. ఈ ఈత

నిశాట కరహాటముఖ=పద్మ నాళము సాధనముగ గల భూతగణము యొక్క: నఖ=గోళ్ళ చేత సముర్డుతంబైన=బాగుగా విడువబడిన; సంకుమద=జవ్వాది యొక్క: పంకంబు వలనను=బురద వలనను, నలుదెసల=నాలుగు వైపులను;, అంతంత= అక్కడక్కడ, జాళిపడియున్న=జారిపోయి పడియున్న, కమల=పద్మముల, మృణాల కాండంబు వలనను= తూడుల గుంపుల వలనమ, వరంబును=కుంకుమ పూవును, పదిలంబుగాన్‌= జాగ్రత్త గాః అమర్చిన=కూర్చిన, కేదారంబు=పాదు యొక్క; తెజంగు=విధము, తోంచుటకున్‌= తలపించుటకు ఈడై=సాటియై, చతుర హలికుండు=నేర్పరియైన సేద్యగాడు, చల్లు చల్లెడి? పరువపు=పాకము చేసిన, మరువంపు మొలకల=మరువపు మొలకలనెడి ఒక మేలుజుతి వడ్ల గింజల, చెలువునన్‌=చక్కనైన విధముగా, పెల్లుడుల్లు=మిక్కిలిగ రాలిపడు, ప్రమధ గణ=ప్రమధుల సమూహములచే, విభ్రష్ట=విరివిగ జార్చబడిన, విమల=చక్కనైన; హార యష్టి=ముత్వాలదండలోని ముక్తాఫలంబుల వలనను=ముత్యముల వలనను, వసంతర్హు= వసంతబుతువు యొక్క: ఆరంభంబు= ప్రారంభము, త్రిభువన=మూడు లోకముల యొక్క; చృక్‌*ప్రియతమంబు=కనులకు మిక్కిలి నంతోషకరము, అయ్యెన్‌=అయ్యెను, ఆ+ ఆవసరంబున=ఆ సమయమున

బావము - ఆ సమయమున ముందుగ కిన్నరులు చల్లిన కుంకమపూవు పుష్పాడిల సమూహము క్రమ్మి వ్యాపించినది విద్యాధరులు చక్కనైన ఎజ్జి సిందూరమును చల్లెరి అప్సరసలు కుంకుమ కలిపిన నీటిని వెదజల్లిరి ఎజ్జ సందూరమును మించి కుంకుమ నీరు ప్రకాశించినది ఆ నీటి వెల్లువకు కాంతలందరు తడిసిరి వారి శరీరముల పై అలదుకొన్న లేపన ద్రవృములు తడిస్‌ పరిమధించుచుండగా ఆ పరిమళమును గ్రహించిన గాలి ప్రసరించు చున్నది అనంతమైన ఎజ్జ చందనము కలసిన నీటితో ఆ ప్రాంతపు నేల తడిసి ఎజ్జగనైనది భూమ్యాకానములు ఆ విధముగ ఎట్టవడి సంధ్యా సమయమును తలపించినది సమయము నకు తగివట్లుగ గంధర్వులు విరివిగ వెదచల్లిన కప్తూరి పాడులచేత చీకటి క్రమ్మినట్లయినది

కస్తూరి కుంకుమ పూల విస్తారమైన వ్యాప్తిచేత చీకటితో కూడిన సంధ్యా సమయమై నట్లుండగా కిన్నర కాంతలు విరివిగా వెదజల్లిన పచ్చ కర్పూరపు ముక్కల సమూహములు అందమైన చుక్కలవలె ప్రకాశించుచు విస్తరించినవి

నిత్యము చెవులు తాటించుటచేత వినాయకుని చైక్కిళ్ళ మండి వచ్చు గాలులకు తుమ్మెద గుంపులు పైకి లేచుచున్నవి పరస్పరము ఏక్రిభవించుటకు తగిన కోరికలతో ధ్రేరేపింపబడి బంగారు తామర మొగ్గలు రూపుదిద్దుకొని ప్రకాశించుచున్నవి మన్మధుని ప్రతాపమనెడి కార్చిచ్చు యొక్క ఛటఛట శబ్దముల విధముగా యక్షకర్ణమ చూర్ణమును నింపిన బరిణలు పరస్పరము ఒరసిక్రాని శబ్దములు చేయుచున్నవి

చాలమంది వెదచల్లిన పరిమళ భరితమైన చల్లని పన్నిరు స్రవించి స్రవించి నెల తడిసి అక్కడక్కడ మడుగులు కట్టినవి ఆ పన్నీటి మడుగులలో అప్పురపల మొగములు ప్రతిఫలించుచున్నవి వారి కొప్పుల నుండి జారిపడిన చెముత్‌ ఒంతులు మదుగులలోని వారి మొగములపై తేలియాడుచున్నవి ఆ మడుగులు పరస్సులవలె మన్నవి మకరందము కాఅకు బయలుదేరిన తుమ్మెదలు పైన విహరించుచున్న ఆ తుమ్మెద గుంపులను మించునట్లుగా గుహ్యకులనెడి దేవజాతి వారు చెజకు విల్లు లెక: పెట్టి విడిచిన కలువ పూవులనెడి బాణములు ప్రకాశించుచున్నవి పద్మనాళములు సాధనములుగ గల భూతగణముల గోళ్ళ నుండి విస్తారముగ విడువబడిన జవ్వాది పరిమళ ద్రవ్యపు బురద సువాసనా భరితమై అలరించుచున్నది నలుదిక్కుల యందు అక్కడక్కడ జారిపడిన తామర తూడుల గుంపులు ప్రకాశంచుచున్నవి కుంకుమ పూవుతో జాగ్రత్తగా కూర్చిన పాదుల యందు నేర్పరియైన సేద్యగాడు మరువపు మొలకలను మేలుజాతి విత్తనపు వడ్లగింజలకు చల్లు విధమును మించిన విధముగా ప్రమధులు వెదచల్లిన మేలు ముత్యములు విస్తరించి ప్రకానించుమన్నవి వీటన్నింటి వలన వసంతబుతువు ప్రారంభమైనది ముతల్లోకముంకు 1 కష్ళలపండుగైవది అపుడు తే. బహుళ కస్తూరికా మేఘ పటలమునకం శీకరాసారమయ్యె గొజ్జెంగి నీరు వలుడ వడగండునయ్యె నవ్వర్వమునకుం గామినులు చల్లు కర్పూర బండ వితతి 124 అర్ధము - బహుళ=దట్టమైవ వల్లు రఘ్పూరికా=కస్తూరి య మేషువటల మువకు=మేఘముల సమూహముశరు గొజ్జెంగి సిరు=పన్నీరు శీకర+ఆసారమయ్మె= నీటి” తుంపురుల జడీవాశయైనది, ఆ వర్షమునకుక్‌=ఆ వావకం, కామి నులు= అందగత్తెలు వల్లు= చల్లెడి కర్పూర ఖండ=కర్పూరపు ముక్కల వితతి=సమూవాము, వలుద=ఉరువైన వడగండ్డున్‌+అయ్యెన్‌=వడగండ్డుగనైనవి భావము - గందర్వ కాంతల చేత దట్టమగ వెదజల్లబడిన కస్తూరి మేఘముల సమూహమైనది అప్పరసలు వెదచల్లిన పన్నీరు ఆ మేఘముల కండి వచ్చు జడివాన మైనది కిన్నర కాంతలు వెదజల్లిన కర్పూరపు పలుకుల సమూహము ఆ జడివానకు రాలుచున్న వడగండ్లు అయినవి విశేషము - ఈ పద్యము అనవేమారెడ్డి దృజ్జవర శాసనము నందలి శ్లోకమునకు అమవాదము

వసన్తరాయశ్చ వసన్తకేలౌ కస్తూరికా రేణు చయాంబు వాహః క్షీపం హిమాంబు ఘన వర్షధ్రారా కర్పూర ఖండా కరకా వికీర్దా” అలంకారము - రూపకము వ॥ _ ఇవ్విధంబున వసంతోత్సవం బవధరించి భీమేశ్వరుండు హరి బ్రహ్మాది దేవతలకు నింద్రాద్యష్ట దిక్సాలకులకు నరకిన్నర కింపురుష సిద్ధ సాధ్యయక్ష గంధర్వ రాక్షస గణంబులరు బృంగిరిటి కుంబ నికుంభ కుంభోదర వీరభద్ర కుమార విష్నుశ్వర నంది మహాకాళ పాతాళబైరవ కాలభైరవాది ప్రఖ్యాత ప్రమథులకు, బ్రాహ్మాది మాతృవర్గంబులకు, శక్తి చతుష్టయంబునకు శ్రీ మహాలక్ష్మీ సరస్వతీ శచీదేవీ వ్రచృతి పరమ పతివ్రతా తిలకంబులకు నప్పుర స్రీలకు సముచిత ప్రకారంజుల( గట్నంబు లిప్పించి దివ్య శ్రీ స్వయంచూత జ్యోతిర్లింగ మూర్తి శక్తి సహితంబజు పరమానందంబునం బొాందె ననంతరంబు సప్తర్షులు గంగాజల సప్త గోదావరీ జలంబుల నభిషేకించి పూజించి భీమలింగంబు నిట్లని ప్రత్యేకంబు ప్రత్వేకంజఒం స్తుతియించిరి 125 అర్ధము - ఈ+విధంబున=ఈ విధముగ వసంత+ఉత్పవంబు=వసంతోత్సవమును అవధరించిజచూచి భీమేశ్వరుండు=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి, హరి బ్రహ్మ+ఆది=విష్ణువు బ్రహ్మ మొదలైన దేవతలకున్‌=దేవతలకును, ఇంద్ర+ఆది=ఇంద్రుడు మొదలైన, అష్టదిక+ పాలకులక్రు=ఎనిమిది దిక్కులను పాలించువారికిని వరజ=నరుల, కిన్నరుల=కిన్నరుల, కింపురుష=కింపురుషుల సద్ధ=సిద్ధుల సాధ్య=సాధ్యుల యక్ష=యక్షుల, గంధర్య= గంఆఅర్వుల రార్రస=రాక్షషు యొక్కయు గణంబు_కు=సమూహములకును, థృంగిరిటి= భృంగిరిటుడు కుంభ=కుంభుడు నికుంభ=నికుంభుడు, కుంభోదర= కుంభోదరుడు వీరభద్ర=వీరభద్రుండు కుమార =కుమారస్వామి, విఘ్నేశ్వర=వినాయకుడు, శంది= నందీశ్వరుడు మహాకాళ=మహాకాళుడు, పాతాళభై రవ=పాత్రాళ భైరవుడు; కాళభైరవ=కాల భైరవుడు, ఆది=మొదలయిన, ప్రఖ్యాత= ప్రసిద్ధులైన, ప్రమధులకు=ప్రమధ నాయకులకుము, బ్రాహ్మ్‌+ఆది=బ్రాహ్మి్‌ మొదలయిన, మాతృవర్గంబులకు= మాతృకా గణములకుము, శక్తి చతుష్టయంబునకు=నలుగురు శక్తులకును, శ్రీ మహాలక్ష్మీ =లక్ష్మీదేవి, సరస్వతీ=సరస్వతీదేవి, శచీదేవి=శచీదేవి, ప్రభృతి=మొదలైన, పరమపతివ్రతా తిలకంబులకు=గొప్ప పతివ్రతలలో శ్రే్టలైన వారికిని, అప్సర స్రీలకు=అప్పర కాంతలకును, సముచిత ప్రకారంబులక్‌=తగిన రీతులలో, కట్నంబులు= బహుమతులను, ఇప్పించి=ఇప్పించి, దివ్యశ్రీ=మహిమాన్వితము

666 పంచమాకా శుభకరమునై స్వయంభూత=తనకు తానై ఆవిర్శవించిన జోతిర్లింగమూర్తి = లింగమూర్తి, శక్తి సహితంబు=పార్వతితో కూడినదై పరమానందంజఒునన్‌=బ్రహ్మాఫందవ పాందెన్‌=అనుభవించెను అనంతరంబు=ఆ తరువాత, సప్తర్వ్మకం=విప్యడ. మెంం ఎడ్డురు మహర్చులును గంగాజల=గంగాజలము తోను సప్త గోదావర జలంబులన్‌-. గోదావర నది యొక్క నీటితోను అభిషేకించి= అభిషేకము చేప పూజించి=పూజచేసి లింగంబును=శ్రీ భీవేశ్తురలింగస్వామిని ఇట్లు+ అని=ఈ విధముగ వ్రత్వేక, 'ప్రత్యేకంబు=విడివిడిగా స్తుతియించిరి=స్తోత్రము చేసిరి భావము - శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి ఈ విధముగ వసంతోత్స్వవమును అవధరించినా విష్ణువు బ్రహ్మ మొదలగు దేవతా ప్రముఖులకును ఇండుడు మొదలయిన అష్ట దిక్సాః లకును వరులకు కిన్నర కింపురుష సిద్ధ సాధ యక్ష గంధర్వ రాక్ష సమూహములకు భృంగిరిటి కుంభ నికుంభ కుంభోదర వీరభద కుమారస్వామి విఘ్నేశ్వర నంది మవ? పాతాళ ఖైరవ కాలబైరవాది ప్రముఖులైన ప్రమథులకాు బాహ్మ్‌ మొదలలి మాతృకాగణములకును దక్షారామమును అహర్నిశలు కాచియుండు గోగులమ్మ మొదలయి నలుగురు గ్రామదేవతా నక్త లకును లక్ష్మీ సరస్నతీ “వీ మొదలయి* పరశు వత శిరోమణుబక ము అవ్సర కాంతలకు శు తగి; తుం విల్టిమయంల ఎ ఇప్పింవెను పార్వ సహితుడై; శ్రీ భీమేశ్వర స్వయంభూ దివ ద్ర జోత్‌ర్లింగ మూర్తి పరమాశందమును పొందె; తరువాత సప్రర్మలు గంగాజలముతోను సప్తగొదావర జంముతొము శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి అభిషేకించి పూజించి వెరువేరుగ వ్రతేఃకముగ ఆ న్నామని ఈ విధముగ స్తోత్రము చేసి! సప్రముని స్తోత్రము తే వేయు ముఒమ -- గల కాద్రవయ విచుండు చెజయం శర్తుందాు గాండంట నిన్ను6 బొగడ నేకముఎమునం బా ,డంగ నెట్లు నేర్తు నిన్ను శ్రి దక్త వాటికా నీలకంర! 126 అర్ధము - దక్షవాటికా నీలకంరజ=దక్షారామమున వెలసిన ఓ భీమశంకరా% నిన్నున్‌=నిన్ను; పాగడన్‌=స్తుతించుటకం, చేయుముఖములు గల=వేయి నొరులు కల్గిన కాద్రవేయ విభుండున్‌=ఆదిశేషుడును, నెజయన్‌=అతిశయింపగా శక్తుండు కాడంట=కకీ కల్గినవాడు కాడట, నిన్ను=అట్టి నిన్ను, ఎకముఖమువవ్‌=ఒక నోటితో, పాగడంగన్‌= స్తుతించుటకు, ఎట్లు=ఎ విధముగ; నేరు=సమర్తుడనగుడును

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 657 బావము - ఓ భీమేశ్వర స్వామీ! వేయినోళ్ళు గల ఆ ఆదిశేషుడే నిన్ను సమర్థముగ కొనియాడలేడట ఇక ఒక్కనోటితో నేను తమను సమర్థముగ స్తుతింపగలనా! విశేషము - కాద్రవేయ విభుండు - కదువకు సంతానమైన నాగజాతికి రాబైనవాడు ఆదిశేషుడు ఇతనికి వేయి శిరసులు (పడగలు) అనిపురాణొక్తి ఇతడే విష్ణువునకు శయ్యయైన వాడు కూడ అలంకారము - కావ్యార్భాపత్రి కం॥ మిహిర కరంబుల. దారా (గ్రహనక్షత్రముల వచ్చు గణుతింప చవ న్మహిమార్దవ గుణరత్నము లహికంకణ! యెవరికైన నలవియె పొగడన్‌ 127 అర్హము. - అహికంకణ= సర్పమును చేతికంకణముగ కల ఓ భీమేశ్వరా! మిహిర రరఎబింవ్‌=సూర్న (చంద్ర) కిరణములను, తారా=చుక్కలను గ్రహ=సూర్యుడు మొదలైన గ్రహములను నక్షత్రముల=అశ్విని మొదలైన ఇరువదేడు నక్షత్రములను, గణుతింప వచ్చు= లెక్షి ౨పవచ్చును భవత్‌ రత్నములు భవత్‌=నీ యొక్క మహిమ+అర్హవ= మహత్త్యమ.నెడి సముద్రము నందలి గుణరత్నములు=రత్నముల వంటి శ్రేఫ్ట్రమైన గుణములు, ఎవర్షికైనన్‌= ఎవరిక్షైఫను, పొగడ వ్‌=పొగడుటకు, అలవియె=శక్యమగునా! భావము - సర్పభూషణుడవైన ఓ భీమెశ్చరా! సూర్య చంద్ర కిరణములను చుక్కలను గ్రహములను అశ్వాని మొదలైన వక్త్రత్రములను లెక్కింవ వచ్చును నీ మహత్త్యమనెడి సముద్రములోని రత్నముల వంటి గుణములను పాగడుట ఎవర్తికైనను సాధ్యమగునా! కాదని భావము తే అధికమైన తపంబఒు మూల్యంబు గాంగ నర్ధదేహంబు గౌరికి నమ్ముకొన్న _జాణదేవర నిను నాత్మ సంస్తుతింతు దక్త్షణాపధ కాశికాధామ! బీమ! 128 అర్ధము - అధికమైన=మిక్కిలియైన, తపంబు=తపస్సే, మూల్యంబు+కా6గన్‌= వెలయగునట్లుగా, గౌరికిన్‌=పార్వతికి (సతీదేవిక్రి, అర్ధదేహంబు=సగము శరీరమును, అమ్ముకొన్న= అమ్ముకొనిన, జాణదేవర=నేర్పరివైన దేవుడా! దక్షిణాపధ కాశికాధామ= దక్షిణకాశియైన దక్షారామము నివాఫముగ కలవాడా! భీవు=జ భీమశ్వరా! నిన్నున్‌=నిన్ను,

లా పండా భావము - దక్ష్తిణకాశి యని ప్రసిద్ధి వడసిన దక్షారామము నందు వెలువ ఓ భీమేశ్వర స్వామీ! విశేషమైన తపస్సు చేసిన పార్వతీ దేవికి నీ అర్ద శరీరమును అనుగ్రహించిన నేర్పరివైన దేవుడవు అట్టి నిన్ను మనసుతో కీర్తింతును కం॥ ఎవ్వని కిరీటమునకుం బువ్వై కడునొప్పు నన్నభో వాహిని లే జవ్వనప్పుందుహిన రుచితో నవ్వేలుప్ప భీమనాథు నఖివర్ణింతున్‌ 129 అర్ధము - లేజవ్వనపు=లేత యౌవనమందున్న, తుహివరుచితో= చంద్రునితో ఆ+నభోవాహిని=ఆ ఆకాశగంగ, ఎవ్వని=ఎవని యొక్క, కిరీటము వక్ష న్‌=తలపాగకు పువ్వై=పూవుగనై, కడున్‌+ఒప్పున్‌=మిక్కిలిగ ప్రకానించునో ఆ+వేలుప్పున్‌*=ఆ చేవరకు భీమనాధున్‌=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని, అభివర్ణీంతున్‌=స్తుతింతుకు భావము - ఓ భీమేశ్వరా! నీకు జడముడి కిరీటము ఆ కిరీటము ;$ందు. లేత యౌవనపు చంద్రునితోొను, ఆకాశ గంగ అలంకార పుష్పవ్వై ఎక్తిలి ప్రకాశించుచున్నది అట్టి చంద్రశేఖరుడవు గంగాధరుడవు ఐన నిన్ను స్తుతించెదను కం॥ అర్ధ కపాలము కేలను నర్ధనిశాసార్వచాము డౌదల నెడవస్‌ అర్భాంగలక్ష్మి గౌరియు వర్ధిల్లంగ నొప్పు వక్త వత్సలుః గొలుతుస్‌ 130 అర్ధము - అర్ధ క ఎము=సగము తలపుజ్జై కేలనున్‌=చేతియందున్‌, అర్ధ=సగమైన, నిశాసార్వ భౌాముడు=రాత్రికి ౯ జైన చంద్రుడు బెదలన్‌=తలమీడ, ఎడమస్‌=వామ భాగము నందు, అర్భాంగలక్ష్మి=ఎసగము శరీరము వాశ్రయించిన సంపన్నురాలు, గౌరియు=పార్వతీ దేవియు, వర్ధిల్లన్‌=వృద్ధి పొందునట్లుగా, ఒప్పు= ప్రకాశించు, భక్తవత్సలున్‌=భక్తుల యెడ దయకల వానిని (శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని) కొాలుతున్‌= సేవింతును భావము - సగము తల పుట్టెను చేతి యందు తలపైన అర్ధ చంద్రరేఖ ఎడమ వైపున, అర్జాంగిగ పార్వతియు వర్ధిల్లు చుండగా ప్రకాశించెడి భక్త వత్సలుడైన శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని సేవించెదను

కం॥ సాధారణ మతి సహజత

పోధను.గా దలంచి రతి విచుండెవ్వని దృ

క్కోధాగ్నికి నింధనమగు

నాధూర్హటి నహరహంబు నభివర్జింతున్‌ 1131

అర్ధము - సాధారణమతిన్‌=సామాన్యమైన తెలివితో, రతివిభుండు= మన్మధుడు, సహజ=సామాన్యమైన) తప +ధనున్‌+కాన్‌=తపస్సే ధనముగ కలవానినిగ, తలంచి=భావించి, ఎవ్వని=ఎవని యొక్క, దృక్‌+క్రోధ +అగ్నికిన్‌=చూపునందలి కోపమనెడి మంటకు, ఇంధనమగున్‌=వంట చెజుకగునో, ఆ ధూర్హటిన్‌=జడముడివేలుపైన ఆ భీమ శంకరుని, అహ +అహంబు=ప్రతిదినమును, అభివర్ణింతున్‌=స్తుతించెదను

భావము - మన్మధుడు సామాన్యమైన తెలివితో శంకరుని సామాన్య తపస్విగ భావించి ఎవని కోపమనెడి మంటకు వంటచెఆక్రై కాలిపోయెనో ఆ ధూర్జటి, ముక్కంటి ఐన శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని నిత్యము మిక్కిలిగ స్తుతించెదను కం॥ అస్తంగమిత సురద్విష

హస్ర్తన్వస్త త్రిఖూలు నంతర్విధి సం

విసృత విజ్ఞానోదయు.

గస్తూరీ సదృశ నీలకంరుని. దలంతున్‌ 132

అర్థము - అస్తంగమిత=నాశవనము పాందింపబడిన, సురద్విష=దేవతల విరోధులైన రాక్షసులు గల, హస్త=చేతి యందు, న్యస్త= ఉంచబడిన, త్రిటాలు=శూలము గలట్టియు, అంత +విధి=ఆంతరమైన పంస్కారముజో, సంవిస్తృత=మిక్కిలి విస్తరించిన, విజ్ఞాశ= విశేషమైన జ్ఞానము యొక్క, ఉదయున్‌=వృద్ధి గలట్టియు, కస్తూరీ సదృశ=కస్తూరి వంటి, నీల=నల్లని, కంరునిన్‌=గొంతుక కల శివుని, తల(తున్‌=స్మరింతును

భావము - శంకరుని ధాటికి రాక్షసులెందరో మరణించిరి అనంతమైన ధాటి కలవాడు, విస్తృత బ్రహ్మ జ్ఞానము కలవాడునై శూలి, గరళకంరుడునైన శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని స్మరింతును స్తుతింతును తే॥ విశ్వునకు శాశ్వతునకు విశ్వేశ్వరునకు

విశ్వ రూపాత్మకునకు మ హేశ్వరునకు

శ్రీ స్వయంభూ మహాసుధా సిద్ధలింగ

భీమనాఖేశ్వరునకు నర్పింతు మనుసు 133

670 నంచమావ్వానము ధా విశ్వ+ఈశ్వరునకు=విశ్వమంతటికి ప్రభువై ఫట్టియు. విగ్తరూవ+ ఆత్మకు సకు=ప్రపంవరూపమే తానైనట్టియు మహేశ్వరువకు=వరమ ఇవుడైనట్టియు. క్రీ సృ్వయలథూ=శుభంకరమై స్వయముగ పుట్టిన, మహాసుఢా *ద్ధ లింగ=గొప్ప తెల్లని పవిత్ర లింగ మూర్తిచైనట్టియు, భీమ నాధేశ్వరునకున్‌=శ్రీ భీమేశ్వర స్నామికీ మవసంవాచిత్తము సు చిర్చింతువ్‌=గువముర్చించెను భావము - విశ్వమంతట కలవాడు కాస్పతమ్వైనవాడు విశ్చేమంతటికి నాయకుడు ప్రపంచ రూపమే తానైనవాడు మహేశ్వరుడు స్వయంభువు శుభంకరుడు మహా సుఢా సిద్ధ లింగమూర్తి ఐన శ్రీ భీమనాధేశ్వర స్వామికి మనసును అంకితము చేయుదుకు తే. భీమ! భఛభీమశ్వరేశ్వర! బీమనాథధ! చవ! భవారణ్య పావక! భవ్య మూర్తి! చర్గ! ఫాలాక్ష! భసితాంగ! ఫణివిచూషు శిఖి శిఖా భాసమాన! చవింథతం నిన్ను 134 అర్ధవంం - భిమ=భయంకరవ్వై వాడా! భవే. స్వరేశ్వర=భీవ్చేస్వర స్వామీ, భీమనాధ=భీమ నాధుడా! భవ=లోకముల వఅట్వకక కారణమ్రైనవాడా! ఛభవ+అరణ్య+ పావక= ప్రాపంచిక విషయములనెడి అడవికి అగ్మివై “వాదా! సవమూర్త= సతృమ్రైన రూపము కలవాడా! భంిత+అంగ=విజబూది పూున శరీరము 5లవాడా! వక విధూష=సర్భములే ఆభరణములుగ కలవాడా! నివిశిజాభాామావ= అగ్ని జా లలవథె వకాశము కంవాదడా! నిన్నుజనిన్ను భజింతు=సేవింతుకు భావము - భయంకరమైనవాడా! లోకముల పుట్టుకకు కారణమైవవాదా! ఐహిక విషయములనెడి అరణ్యమునకు అగ్నిదేవుడవైన వాడా! సతృ్మరూపము కలవాడా! పాపులను శిక్రించువాడా! ఫాలాక్టుడా! భసితాంగుడా! ఫణిభూషణా! అగ్ని జ్వాలల ప్రకాశము కలవాడా! మహదేవ! శ్రీ భీమేశ్వర స్వామీ! నిన్ను సేవింతును తే శర్వు సర్వేశ్వరేశ్వరు సర్వ వంద్యు శర్వు సర్వప్రదాయకు సర్వధాత శర్వు సర్వంసహా మహీచక్రధరుని శర్వు వర్ణింతు దేవతా సార్వ్యబౌము 135

శ్రీ భీమక్వర వురాణము 671

అర్ధము - స్తర్వేశ్వరేశ్వరు= అందరకు అధినాయకుడై నట్టి సర్వవంద్యు= అందరిచే నమన్కరింప తగినట్టి, శర్వు=దుష్టులను శిక్షించువానిని, సర్వప్రదాయకు= అన్నిటిని ప్రసాదింప గలట్టియు, సర్వదాత=అన్నింటిని పుట్టించి పెంచి నశింపజేయ గలట్టియు, శర్వు=శివుని, సర్వంసహా=సమస్తమైన, మహీచక్ర+ధరుని=భూమండలమును ధరించినట్టి, శర్వు=శంకరుని దేవతా సార్వభౌము=దేవతలలో రారాజైనట్టి, శర్వు= మహాదేవుని, వర్ణింతు= స్తుతింతును

భావము - సర్వేశ్వరుడు అందరిచేత నమస్కరింప తగినవాడు పాపులను శిక్షించు వాడు అన్నింటిని ప్రసాదింప గలవాడు సృష్టి స్థితి లయములు చేయువాడు సమస్తమును భరించువాడు సమస్త భూమండలమును ధరించినవాడు దేవతా సార్వభౌముడు శర్వుడునైన శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని స్మరించి స్తుతింతును

విశేషము - శర్వుండు “ప్రళయే భూతాని శృణాతి హినస్తీతి శర్వ ”

ప్రళయ కాలమున భూతములను హీింసించువాడు శర్వుడు గురుబాల ప్రబోధిక

“ర్వ అను వర్ణావృత్తి చేత వర్ణవిన్యాస వక్రత కలదు శా॥ _ వేదాతీతుని వేదవేద్యుని శివున్‌ వేదాంత వేద్యున్‌ బవున్‌

వేదాంతోపనిషద్రహస్వ్యముం జతుర్వేదీ విహారాలయున్‌

వేదాంగాది పురాణముబ్య విలసద్వేద్యాగమ ప్రశ్రియా

వేది న్నిన్ను బజింతు నెమ్మనమునన్‌ విశ్వేశ బీమేశ్వరా! 136

అద్దము. - విశ్వేశ=విశ్వమంతటికి నాయకుడవైవవాడా! భీమేశ్వరా!=ఓ భీమెశ్వర స్వామీ! వేద+అతీతుని=వేదములము మించినట్టి, వేదవేద్వుని=వేదములచే తెలియబడువట్టి? శివు్‌=శుభమును కట్గించునట్టి వేదాంత వేద్యున్‌= ఉపనిషత్తులచే తెలియబడువట్టి; భవున్‌=లోకముల పుట్టుకకు కారణభూతుడవై నట్టి, వేదాఎత+ఉపనిషత్‌+రహస్వ్యముము= వేదాంతములైన ఉపనిషత్తులలోని సారమైనట్టి, చతు +వేదీ+విహార+ఆలయున్‌=నాలుగు వేదములే విహారప్రదేశముగ గలట్టి, వేదాంగ+ఆది= వేదాంగములు మొదలైన వానియందును పురాణ ముఖ్య=పురాణములు మొదలై నవాని యందును, విలనత్‌=ప్రకాశించు వేద్య=తెలియదగిన, ఆగమ ప్రక్రియా వేదిన్‌=శాస్త ప్రమాణ విధానము నందు పండితుడవైనట్టి, నిన్ను=నిన్ను, నెజ+మనమునన్‌= నిండుమనప్పుతో, భజింతు=సేవింతును

భావము. - ఓ విశ్వేశ్వరా! శ్రీ భీమేశ్వరా! నీవు వేదముల కన్న మించిన వాడవు వేదములచేత వేదాంతములచేత తెలియబడువాడవు శుభంకరుడవు లోకముల ఉత్పత్తికి మూలకారణమైనవాడవు వేదాంతములైన ఉపనిషత్తులలోని సారమైనవాడవు నాలుగు వేదము

బి72 పవచమాక్యానము లందును విహరించువాడవు వేదాంగములందు పురాణములందును తెలియతగిన ఆగమ ల్‌ ఎట్‌ ల్లా ఆని ప్రక్రియ యందు పండితుడవు అట్టి నిన్ను నిండు మనస్సుతో చేవించెదము స్తుతించెదను విశేషము - 'వే' అను వర్ణావృత్తి వలన ఈ పద్యమున కుంతకుడు చెప్పిన వర్ణ విన్యాస వక్రత కలదు కం॥ కామేశ్వరు నీశ్వరుని గామిత ఫల దాన కల్పకముంగావ రిపున్‌ గామాతీతుని దేవ గ్రామణి నిను నాశ్రయింతు గౌరీరమణా! 137 అర్ధము - గౌరీ రమణా!=ఓ గౌరీపతీ! కామేశ్వరున్‌=పరమేశ్వరుడై నట్టి, ఈశ్వరున్‌= పరమాత్మవైనట్టి, కామితఫలదాన=కోరిన ఫలితములను ప్రసాదించుట యందు కల్పకమున్‌= కల్పవ్యక్షమైనట్టి, కామరిపున్‌=మన్మధునకు శత్రువైనట్టి, కామ+అతీతుని=కోరికను అతిక్రమించిన వాడవైనట్టి, దేవ గ్రామణి=దేనతలందు శ్రేష్టుడవైనట్టి నిమన్‌=నిన్ను, ఆశ్రయింతు=ఆశ్రయించెద ము భావము - ఓ గౌరీనాధా! శ్రీ భీమేశ్వరా! నీవు కామేశ్వరుడవు ఈశ్చరుడవు కోరికలను ప్రసాదించుట యందు కల్పవృక్తమవు మన్మధుని దహించినవాడవు కోరిక లేనివాడవ దేవతలలో అగ్రగణ్యుడవు అట్టి నిన్ను ఆశ్రయిరేచెదకు విశేషము - కావర్హావృత్తి వలన ఇంచు వర్ణ వివ్చాస వక్రత కలదు కం॥ ఆనంద జ్యోతిని. బర మానందానందమూర్తి నవ్యయునింధద్రిలో కానండానృతదాలయిం ను హానందుని వృషబ వాహు నభివర్ణింతున్‌ 138 అర్దము - ఆనంద జ్యోతినిన్‌=సుఖమునకు చైతన్యమైనట్టియు, పరమ+ఆనంద= బ్రహ్మానందము వలె, ఆనందమూర్తిన్‌=హర్ష స్వరూపుడైనట్టియు, అవ్యయు్‌=నాశనము లేనివాడవైనట్టి, త్రిలోకజమూడు లోకముల యొక్క, ఆనంద+ అమృత +దాయి=ఆనందమను అమృతమును ప్రసాదించునట్టి, మహానందుని=గొప్ప ఆసందము గలవానిని నృహభ వాహున్‌=నంది వాహనముగ గలవాడవైన నిన్ను, అభివర్జింత.న్‌=మిక్కిలిగ స్తుతించెదను భావము - ఓ భీమేశ్వర స్వామీ! నీవు ఆనందజ్యోతివి బ్రహ్మానందమువలె హర్ష స్వరూపుడవు అవ్యయుడవు త్రిలోకానందమనెడి అమృతమును ప్రసాదింపగలవాడవు మహానందుడవు వృషభవాహనుడవు అటి నిను మికి లిగ సుతించెదను

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 57త కృ ఓ మహాలింగంబ! యో మహాదేవుండ! యో మహాక్ముండ! దేవ! యోమహేశ! యో మహా సంపత్ర్రయోగ దీక్షా దక్ష! యో మహా పాపేంధనౌఘ దహన! నీ మూర్తి సంస్కృతి నీ నామ సంస్కృతి నీ కధా శ్రవణంబు నిఖిల దురిత యూధాంధకార సూర్యోదయం బఖీల క ల్యాణ నికాయ సంప్రాప్తి హేతు శే వంబికా కుచ కుంభ ద్వయాంగ రాగ పరిమళాసార వాసిత బాహు మధ్య! దక్తిణాపథ కాశికాంతర్విహార! గిరిశ! శ్రీ ఖీమనాధః! రక్తింప్రమమ్ము 139 అర్ధము - ఓ మహాలింగంబ=ట గొప్ప లింగరూపమా! ఓ మహాదేవుండ=ఓ గొప్ప దేవుడా ఓ మహాత్ముండ=ఓ గొప్ప ఆత్మ కలవాడా! దేవ=ఓ దైవమా!, ఓ మహేశ=ఓ గొప్ప ఐశ్వేర్వము కలవాడా! ఓ=ఓయి, మహా సంపత్‌=గొప్ప సంపదలను, ప్రయోగ=ఆరంభమను, దీక్షాదక్ష=నియమము వందు సమర్హుడవై వాడా! ఒ=ఓయి, మహాపాప+ఇంధ న=గొప్ప పొపములనెడి కట్టెల సమూహమునకు, దహన=అగ్నియైన వాడా! నీ మూర్తి పంస్కృతి=నీ రూపమును మిక్కి లిగ తలచుట, సీ నామ సంస్కృతి=నీ "పేరులు స్మరించుట, నీ కదా శ్రవణంబు=నీ కదలవు వినుటయు, నిఖిలదురిత=సమస్రమైన పాపముల యొక్క, యూధ=సమూహమనెడి, అంధకార=చీకటికి, ఘూర్వ్య+ఉదయము= సూర్యుని ఉదయము, అఖిల కల్యాణ=సర్వ శుభముల యొక్క, నికాయ=సమూహములు, సంప్రాప్తి హేతువు=సమకూరుటకు కారణమైనట్టిది, ఆంబికాకుచ=పార్వతీదేవి యొక్క ప్రనములనెడి, కుంభద్వయ=కుండల జంట పై గల, అంగరాగ పరిమళజ=లేపన ద్రవ్యపు సువాసవ యొక్క, అసార వాసీత=వ్యాప్తితో గుబాళించుచున్న బాహుమధ్య=వక్షస్ట్రృలము కలవాడా! దక్షిణాపధ క్రాశికా=దక్షిణ కాశియైన దక్షారామము నందలి, అంతర్‌+విహార= మధ్యభాగము నందు విహరించువాడా! గిరిశ=కైలాస “వాసా! శ్రీ భీమనాధ=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామీ! మమ్ము రక్షించు=మమ్ములను కాపాడుము భావము - ఓ మహాలింగ! మహాదేవ! మహాత్మ! దేవ! దేవాది దేవ! అ ఫ్టైశ్వేర్యముల ఎనియోగము నందు నియమ శీలుడవైన సమర్గుడవు పాపములనెడి కట్టెల సమూహమును

కాల్పివేయగల అగ్నివి నీ రూపమును తలచుట నీ నామములను స్మరించుట నిను గూర్చిన కథలను వినుటలు సకల పాపములనెడి చీకటికి సూర్యోదయము. సర్వ శుభములను కలుగజేయు వాడవు, అంబికాదేవి స్తన ద్వయముపై గల అంగరాగ పరిమళము సోక్షి వ్యాపించి గుబాళించుచున్న వక్షస్ట్రలము కలవాడవు దక్షిణ కాశియైన దక్షారామ మధ్యమున విహరించువాడవు అట్టి కైలాసవాసా! శ్రీ భీమేశ్వరా! మమ్ము రక్షించుము వ॥ అని సప్తర్షులు సంస్తుతించిరి తదనంతరంబ యరుంధతీదేవియు హంస వాహన పశు సఖి చండికా పరిచారికా సముదయంబును ననేక ప్రకారంబుల బ్రశంసించి యథాశక్తిం బూజించిరి 140 అర్ధము - అని=అని పై విధముగ, సప్త్రబుషులు=ఎడుగురు మహామునులును, సంస్తుతించిరి=చక్కగ స్తోత్రము చేసిరి తత్‌+అనంతరంబ=ఆ తరువాత, అరుంధతీ దేవియు=వసిష్ట మహర్షికి భార్యయైన అరుంధతియు, హంసవాహన=హంసను వాహనముగ గల సరస్వతీదేవియు, పశు=ప్రమధ గణములును, సభి=స్నేహితులు, చండికా=పార్వతీదేవి యొక్క, పరిచారికా= సేవకురాండ్ర యొక్క, సముదయంబుకఘు=సమూహమును అనేక ప్రకారంబుల=పలు విధములుగ ్రశంపించి=పాగడి, యధాశక్తి= చేతనైనంత వరకు, పూజించిరి= పూజచేసిరి భావము - అని సప్తర్నులు శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని మనసార స్తుతించి సేవించిరి ఆ తరువాత ఆరంజ్యోతియైన అరుంధతి, సరస్వతీ దేవియు ప్రమధ గణములు స్నేహితులు పార్వతీదేవి యొక్క పరిచారికలును వలువిధముల స్తుతించి యధాశక్తి పూజించిరి క॥ ఈ సప్త్రముని స్తోత్రము వ్రాసిన6 జదివినను వినిన వర్ణించినం గై లాసపతి దక్ష వాటిని వాసుండు జనులకు నభీష్ట వరమ్సు లొసంగున్‌ 141 అర్థము - ఈ సప్తముని స్తోత్రము=సప్తర్డులు చేసిన ఈ భీమేశ్వరుని గూర్చిన స్తుతి పారమును, వ్రాసినన్‌=వ్రాసినను, చదివినన్‌=చదివినను, వినిన=జఒకరు చదువుచుండగా వినినను, వర్ణించినన్‌=స్తోత్రము చేసినన్సు జనులకు=జీవులకు, కైలాసపతి= కైలాసమునకు నాయకుడును, దళ్షవాటి నివానుడు=దక్షారామ నివాసియైన శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి, అభీష్టవరంబులు=కోరిన కోరికలను, ఒసంగున్‌=ప్రసాదించును భావము - వసిప్పాది సప్తర్షులు చేసిన ఈ భీమేశ్వర స్తోత్రమును వ్రాసిన, చదివిన, వినిన, స్తోత్రము చేసిన జీవులకాభీమేశ్వర స్వామి కోరిన వరములను ప్రసాదించును

వ॥ అనిన విని మంకణుండు మునీంద్రా! సదాశివ భక్తి మాహాత్మ్యం బింకను నాకెటింగింపవేయని యడుగుటయు వసిష్ట మునీంద్రు డిట్లనియె 142 అర్ధము - అనిన వినిజఅని చెప్పగా వినినవాడై;, మంకణుండు=మంకణముని, మునీంద్రా'ః=మునులలో శ్రేష్టుడవైన ఓ వసిష్ట మహర్షీ సదాశివ=శంకరుని యందలి, భక్తి మాహాత్మంబు=భక్తి యొక్క గొప్పదనమును, ఇంకను=ఇంకను, నాకు=నాకు, ఎజీంగింపవే= తెల్పుము, అని=అని, అడుగుటయు=అడుగగా, వసిష్ట మునీంద్రుండు=వసిష్ట మహర్షి ఇట్లు+అనియె=ఈ విధముగ చెప్పెను భావము - అని వసిష్ట మహర్షి చెప్పగా వినిన మంకణముని - ఓ మహర్షీ సదాశివుని భక్తి యందలి మహత్త్యమును గూర్చి ఇంకను చెప్పుమని ప్రార్థించెను అపుడా వసిష్ట మహర్షి మంకణమునితో ఈ విధముగ చెప్పెను తే॥ కల్పవృక్తం బదేటికిం. గామధేను సముదయంబేల? యిష్పార్ధ సంపదలకు నిశ్చయంబుగ మనసులో నిల్బెనేని చాలదా మర్తు రక్షింప శంచు భక్తి 143 అర్ధము - ఇష్టార్ధ సంపదలకు=కోరుకున్న ఐశ్వర్యములకు, కల్ప వృక్తంబు+అది= ఆ కల్ప వృక్షము, ఎటికి=ఐ ఎందులకు! కామధేను సముదయంబు=కామధేనువుల సమూహము, ఎల=ఎందులకు! మర్త్యు=మానవుని, రక్షింప=కాపాడుటకై, నిశ్చ్వయంబుగ=స్థిరముగ, శంభుభక్తిఃశంకరుని మీది భక్తి, మశసులో=మనసు నందు, నిల్చెన్‌+ఏని=నిలచినచో, చాలదా=సరిపోదా! సరిపోవును భావము - కోరిన కోరికలు తీరుటకు కల్పవృక్షములు కామధేనువులును అక్కజ లేదు మరణశీలుడైన జీవికి శివుని యెడల స్థిరమైన భక్తి మనసున నిల్చిన చాలును తే; శంభు పద బక్తులకు వినాశంబు లేదు కదియ వీశాను భక్తులం గల్మషములు నాది యందు. బ్రతిజ్జ్ఞగా నానతిచ్చెం జంద్రచూడుండు నిజ భక్త జనము. గూర్చి 144 అర్ధము - శంభుపద=శంకరుని పాదముల యందు, భక్తులకు=భక్తి కలిగిన వారికి వినాశంబు=చేటు, లేదు=లేదు ఈశాను భోక్తులన్‌=ళంకరుని భక్తులను,

కల్మషములు=పాపములు, కదియవు= అంటవు చంద్రచూడుండు= చంద్రశేఖరుడు నిజ=తన యొక్క; భక్రజనము+ గూర్చి=భక్తుల సమూహమును గూర్చి ఆదియందున్‌=మొదటనే ప్రతిజ్ఞగాన్‌=నియమముగా; ఆనతిచ్చెన్‌= సెలవిచ్చెను భావము - శంకరుని పదములను సేవించ భక్తులకు చేటు లేదు పాపము లంటవు శంకరుడు కృతయుగముననే తన భక్తులను గూర్చి నిర్జేశించి సెలవిచి నాడు సీ. భోగీంద్ర చూషణు భూతిదిగ్దాంగుని నాభీల శూలాయుధఢాగ్ర హస్తు గాకోల విష నీలకంధరాభాగుని గజ చర్మ పరిధాన కటి విభాగు( దౌండవాడంబరోద్దండ దివ్యాకారు నజ విష్ణు విబుధాధిపాచివంద్యు గంగా తరంగ సంకలితోత్తమాంగుని: దైలోక్ళ రక్షా ప్రదాన దక్తు తే నీవు సాకారునొండె నొండే విభూతి పతి నిరాకారుంగాం జూచి ఒహు విధముల బూజ సేయంగ నేర్చిన ప్రుణ్యమశులు వారు శివ భక్తు లందు రివ్వసుధలోన 145 అర్ధము - భోగీంద్ర భూషణు=సర్చరాజులు ఆభరణములుగ గల వానిని, భూతిదిగ్ధాఅంగునిన్‌=విబూది పూయబడిన శరీరము కలవానిని, ఆభీల=భయంకరమైన; శూలాయుధ=హలమనెడి ఆయుధమును, అగ్రహస్తున్‌=చేతిచివర కలవానిని, కాకోలవిష=కాకోలమను విషము చేత, నీలకంధరా=నల్లనైన గొంతు యొక్క భాగుని=భాగము కలవానిని, గజచర్మ=ఎనుగు తోలనెడి, పరిధాన=వస్తము కటి విభాగున్‌= నడుము భాగమున కలవానిని, తాండవ=తాండవ నృత్యము యొక్క, ఆడంబర=దర్పము చేత, ఉద్దండ దివ్యాకారున్‌=మిక్కుటమై దివ్యమైన రూపము కలవానిని, అజ=బ్రహ్మ చేత, విష్టు=విష్ణువు చేత, విబుధ+అధిప=దేవేంద్రుని చేతను, అభివంద్యు=నమస్కరింప తగినవానిని,

ఆ ఆం ఎరాణము ౨77

గంగాతరంగ=ఆకాశ గంగ యొక్క అలలతో, సంకలిత=కూర్చబడిన, ఉత్తమ+ అంగునిక్‌'తలగలవానిని, జై లోక్య=ముల్లోకముల మొత్తమునకు, రక్షా ప్రదాన=రక్షణనిచ్చుట యందు, దక్షున్‌=సమర్హుడైన వానిని,

ఈశున్‌=శివుని, సాకారున్‌+*ఒండె=జసాకారునిగ గాని, ఒంజేజమరొక విధమైన, విభూతిపతిన్‌=శంకరుని నిరాకారు(గాన్‌+చూచి=ఆకారము లేనివానిగ చూచి గాని, బహు విధములన్‌=పలు విధములుగ, పూజ చేయంగ=వూజించుట, నేర్చిన=తెలిసిన, పుణ్యమతులు=సుకృతాత్ములు, వారు=అట్టివారు, ఈ+వనుధలోన=ఈ భూమిపై, శివభక్తులు=శ్తివుని భక్తులు, అందురు=అతనబడుదురు

భావము - నాగభూషణుడు విభూతిధరుడు త్రిటాలపాణి సీలకంరుడు గజచర్మాం బరధరుడు గంగాధరుడు తాండవాడంబరుడు దివ్యరూపుడు బ్రహ్మ విష్ణు మహేంద్రాదుల చేత నమస్కరింప తగినవాడు ముల్లోకములను రక్షింప సమర్శుడు నైన శంకరుని సాకారముగ గాని నికారారముగ గాని ధ్యానించి దర్శించి మనసా పలు విధముల పూజించు సుకృతాత్ములే ఈ భూమిపై శివభక్తులు కం0॥ శివ దనము ముచ్చిలించిన

శివ ధనవున్యాయ వృత్తి( జెడిపోవంగా6

దవులక యుపేక్ష చేసిన

శివభక్తి ద్రోహమండ్రు శివచక్తి విదుల్‌ 146

అర్దము. - శివధవము=శంకరుని శౌమ్మును, ముచ్చిలించివ=దొంగిలించివను, శివధవనము=ఆ దేవుని పొమ్ము. అన్వాయ వృత్తిన్‌= వ్యాయము కాని మార్గమున, చెడిపోవం గాన్‌=పాడైపోవుచుండగా తవులక=ఆపక్తిలేక, ఉపేక్ష చేసిన=అశ్రద్ధ చేసినను: శివభక్తి ద్రోహము= శివభక్తికి కీడు అని శివభక్తి విదుల్‌=శివభక్తిని తెలిసిన వారు, అండ్రు=అందురు

భావము - శివుని సొమ్మును దొంగిలించినను ఆ దేవుని సామ్ము అన్యాయముగ పాడైపోవుచుండ నిరాసక్తృలై నిర్లక్ష్యము చేసినను శివ భక్తికి కీడు అని శివభక్తిని తెలిసిన వొారందురు తే శివునికై ఛిక్త చేసి యార్జించినట్టి

ద్రవ్యమావంత యేనియు. దాస్పుశింప

కభవునకు నెవ్వడొనరించు నర్పణంబు

వాండు శివభక్త ముఖ్యుండు వసుధలోన క్‌

అర్ధము - శివునికై=శంకరుని కొజకై, భిక్షచేసి=బిచ్చమెత్తి ఆర్హించి నట్టి=సంపాదించి నటువంటి, ద్రవ్యము=సొమ్మును, తాన్‌=తాను, ఆవంత యేనియున్‌=ఆవగింజంతయినను స్పృశింపక= అంటుకొనక, ఎవ్వండు=ఎవడు అభవునకున్‌=శివునకు అర్పణంబఒు= ఇచ్చుట, ఒనరించున్‌=చేయునో వా(డు=అతడు, వపుధలోశన్‌=భూమిపై శివభక్తముఖ్యుండు= శివభక్తులలో శ్రేష్టమైనవాడు భావము - శివుని కొజకం బేచ్చమెత్తి సంపాదించిన సొమ్మును తాను ఆవగింజ౦ం తయినను అంటుకొనక ఎవడు శంకరునకే సమర్పించునో ఆతడే భూమిమీద శివ భక్తాగ్రగణ్యుడు కం॥ మాటలు వేయును నేటికి హాటక ధాన్యాది శివ పదార్ధముల యెడన్‌ జేటున కోర్వమి తుదింబరి పాటించిన శంభు బక్తి పథము మునీంద్రా! 148 అర్ధమం - మునీంద్రా'=మునులలో శ్రేమ్ధుడవై ఓ మంకణమునీ! మాటలు= పలుకలయి వేయునున్‌+*ఎటికి=వేయి ఎందుఅక్రు? హాటక=జంగారము, ధావ్య+ఆది= దాన్వములు మొదలైన శివ పదార్ధముల యెడక=శివునకు సంబందించిన ద్రవ్యముల పట్ల చేటునక్రు=అపకారమునకు, ఓర్వమి=వహింపకంండుట కు తుదిక్‌=చివరివరకు; పరిపాటించిన=లక్షృముగ ఆచరించినచో, శంభుభక్తి పదము=నివభక్తి మార్గము భావము - ఒ మంకణమునీ। వేరు మాటలే! బంగారము దావ్యము మొదలయిన శెవధనము దుర్వినియోగము కాకుండ మాచుటయ అక్ష్యముగా చివర వరకు ఆచరించుటయే శివభక్తి మార్గము సీ॥ః మహనీయ నంధ్రీతి మదృక్త జనముల నాడరించుచు నుండు నతండొకండు ఫలములుం బక్వౌన్నములు మాకు నర్పింప కనుభవింపక యుండు నతండొకండు పంచాక్షరీ మంత్ర పాఠరంబు నితృంబు నాచరించుచునుండు నతండొకండు నను. జ&ైస్తుతించు నానా పురాణంబులు సతత మావర్తించు నతండొకండు

వ అఖబమళం అురాణయిు శే; శిలలం గాష్టంబులను మృత్తికలను నిసుక

లింగముల లెస్సంగాంగ గంల్పించి భక్తి

నర్చనము సేయు నతండొకండనుచుంెప్పు

శివుండు భక్త విమర్శన చేయునపుడు 149

అర్ధము. - శివుండు=శంకరుడు, భక్త విమర్శన=భక్తులను నమీక్షించుట, చేయు నపుడు=చేయు సమయమున, మహనీయ సంప్రీతిన్‌=గొప్ప అనురాగముతో, మత్‌=నా యొక్క, భక్త జనములన్‌=భక్తుల సమూహమును, ఆదరించుచునుండున్‌=మన్నన చేయు చుండు, అతండు+ఒకండు= అతడొకడును;

వఫలములు=పండ్డు, పక్క+అన్నములు=వండిన అన్నములను, మాకున్‌+ అర్పింపక=మాకు సమర్పింపక ముందే, అనుభవింపక యుండున్‌=ఆరగింపకుండు, అతండు+ఒకండు= అతడొకడును,

పంచాక్షరీ మంత్ర=పంచాక్షరి మంత్రము యొక్క, పాఠరంబు=అధ్యయనమునుః నిత్యంబున్‌=ప్రతి దినము, అచరించుచు నుండున్‌=చేయుచుండు, ఆఅతండు+ఒకండు= అతదొాకడును,

ననున్‌=ఐనన్ను, ప్రస్తుతించు=మిక్కిలిగ కొనియాడునట్టి, నానాపురాణంబులు= అనేకములైన వురాణములను, నతతము=ఎల్లపుడును; ఆవర్తించున్‌=వల్లించు: అత(డు+ఒకండు= అతదొకడును,

శిలలన్‌=రాళ్ళయందును కాష్ట్రబులను=కొయ్యలందును, మృత్తికలనము= మన్ను అందుకు ఇసుక=ఇపసుక యందును, లింగముల=నివళింగములము, లెస్స్పంగాంగన్‌= చక్క వగునట్లుగా, కల్పించి=చేసి, భక్తిన్‌=భక్తితో, అర్బనము చేయువ్‌=పూజించును, అతందొకండు=అతడొోకడును, అనుచు+చెప్పున్‌= అని చెప్పెను

భావము - శివుడు భక్త జనములను సమీక్ష చేయునపుడు - గొప్ప అనురాగముతో శివభక్తుల నాదరించువాడు; పండ్లు పిండివంటలు అన్నములు తమకు నైవేద్యము చేసిన తర్వాతనే ఆరగించువాడు, పంచాక్షరీ మంత్రమును నిత్యము జపించుచుండు వాడు, శంకరుని స్తుతించి కీర్తించు రానా పురాణములను నిత్యము వల్లించువాడు, రాళ్ళతోను కొయ్యలతోను మట్టితోను ఇసుకతోను అందముగ శివలింగములను చేసి భక్తితో పూజించువాడును తనకు ఇష్టులైన భక్తులని చెప్పెను

విశేషవు = అనేక పదార్ధములతో శివలింగ నిర్మాణము చూ-భీమ 3౩3-102

678 పంచమాశ్యానము అర్థము - శివునిక్రైజశంకరుని కొజకై, భిక్షచేసి=బిచ్చమెత్తి ఆర్థిం చినట్టి=సంపాదించి నటువంటి, ద్రవ్య్యము=సొమ్మును, తాన్‌=తాను, ఆవంత యేనియున్‌= ఆవగింజంతయినను, స్పృశింపక= అంటుకొనక, ఎవ్వండు= ఎవడు అభవునకున్‌=శివునకు అర్పణంబు= ఇచ్చుట, ఒనరించున్‌=చేయునో వాండు=అతడు, వసుధలోనన్‌=భూమిపై శివభక్తముఖ్యుండు= శివభక్తులలో ్రేష్టమైనవాడు భావము - శివుని కొజుకు బిచ్చమెత్తి సంపాదించిన సొమ్మును తావ. ఆవగింజం తయినను అంటుకొనక ఎవడు శంకరునకే సవుర్పించునో ఆతడే భూమిమీద శివ భక్షాగ్రగణ్యుడు కం॥ మాటలు వేయును నేటికి జేటున కోర్వమి తుదింబరి పాటించిన శంభు భక్తి పథము మునీంద్రా! 148 అర్ధము - మునీంద్రా!ః=మునులలో శ్రేమ్టుడవైన ఓ మంకణమునీ! మాటలు పలుకులు, వేయుమున్‌+ఎటికి=వేయి ఎందులకు? హాటక=ఎంగారము. ధావ్య+అది= దడాస్యముల. మొదలైన శివ పదార్ధముల యెడక్‌=శ్తివునక్కు సంబందించిన ద్రవ్యముల పట్ల చేటునకు=అపకారమునకు, ఓర్వమి=ఫహింపకుండుఓక[ు తుదిక్‌=చివరివరకు, పరిపాటించిన=లక్షృముగ ఆచేరించి;చో, శంభుభక్తి పదము =నివభక్తి మార్గము భావము - ఒ మంకణమునీ! వేటు మాటలేం! ఒఎగారము దాశ్యము మొదలయిన శివధనము దుర్వినియోగము కాకుండ మాచుటయె అక్ష్రృముగా చివర వరకు ఆచరించుటయే శివభక్తి మార్గము. టి అల న. ౨|| మహనీయ సంప్రీతి మద్భృ్భక్త జనముల నాదరించుచు నుండ్షు నతండొకండు ఫలములు ఒక్కాన్నములు మాకు నర్ప్సింప కనుభవింపక యుండు నతండొకండు పంచాక్షరీ మంత్ర పారంఒు నిత్భృంబు నాచరించుచునుండు నతందొకండు నను జస్తుతించు నానా పురాణంబులు సతత మౌవర్తించు నతండొకండు

త్ర ఖమశ్వ౦ం ఎురాణము శే]. శిలలం గాష్టుబులను మృత్తికలను నిసుక

లింగముల లెస్పల[ాల గంల్పించి భక్తి

నర్చనము సేయు నతండొకండనుచుణాప్పు

శివుండు భక్త విమర్శన చేయునపుడు 149

అర్ధము - శివుండు=శంకరుడు, భక్త విమర్శన=భక్తులను సమీక్షించుట, చేయు నపుడు=చేయు సమయమున, మహనీయ సంప్రీతిన్‌=గొప్ప అనురాగముతో, మత్‌=నా యొక్క, భక్త జనములన్‌=భక్తుల సమూహమును, ఆదరించుచునుండున్‌=మన్నన చేయు చుండు అతండు+ఒకండు= అతడొకడును,

వలములు=పండ్లు, పక్వ్క+అన్నములు=వండిన అన్నములను,; మాకున్‌+* ఆర్పింపక=మాకు నమర్సింపక ముందే, అనుభవింపక యుండున్‌=ఆరగింపకుండు, అతండు+ఒకండు= అతడొకడును,

పంచాక్షరీ మంత్ర=పంచాక్షరి మంత్రము యొక్క, పారంబు=అధ్యయనమునుః నిత్యంబున్‌=ప్రతి దినము, ఆచరించుచు నుండున్‌=చేయుచుండు, అతండు+ఒకండు= అతడొకడును,

నమన్‌=నన్నుు ప్రస్తుతించు=మిక్కిలిగ కొనియాడునట్టి, నానావురాణంబులు= అనేకములైవ వురాణములను, నతతము=ఎల్లపుడును; ఆవర్తించున్‌=వల్నించు; అతండు+ఒకండు= అతడొకడును,

శిలలన్‌=రాళ్ళ్యయందును, కాష్ట్రంబులను=కొయ్యలందును, మృత్తికలను= మన్ను అంచుపు ఇసుక=ఇపుక యందును, లింగముల=నివలింగములము, లెస్స(గా(గన్‌= చక్క ఎగునట్లుగా, కల్పించి=చేసి, భక్తిన్‌=భక్తితో, అర్చనము చేయున్‌=పూజించును; అతండొకండు=అతడొకడును అనుచు+చెప్పున్‌=అని చెప్పెను

భావము - శివుడు భక్త జనములను సమీక్ష చేయునపుడు - గొప్ప అనురాగముతో శివభక్తుల నాదరించువాడు, పండ్లు పిండివంటలు అన్నములు తమకు నైవేద్యము చేసిన తర్వాతనే ఆరగించువాడు, పంచాక్షరీ మంత్రమును నిత్యము జపించుచుండు వాడు, శంకరుని స్తుతించి కీర్తించు నానా పురాణములను నిత్యము వల్లించువాడు, రాళ్ళతోను కొయ్యలతోను మట్టితోను ఇసుకతోను అందముగ శివలింగములను చేసి భక్తితో పూజించువాడును తనకు ఇష్టులైన భక్తులని చెప్పెను

విశేషము - అనేక పదార్ధములతో శివలింగ నిర్మాణము చూ-భీమ 3౩-102

660 . క వ॥ ఆదియునుంగాక రాగద్వేష రుషసంకులంజంను గామ శ్రోద లొబ మోహ, మద, మాత్సర్య మహాగ్రాహాములంబును ఒుబ్బ వాష తోయ మహప్రదాహంజను వైన యీ సంసార మహాంబోరాశి యందు6 గర్మచోదితంజలైన జంతువులు మునుంగుచో చేలుచుం గొంత తడవ సుబంజును కొంత తడవ్ప దు ఒంబును ననుబవించుకు నుండును కరియుగంజఒన శివబక్తి యుత్సన్నంవై యుండు 160 అర్ధము - ఆదియునుం గాక=అదియే గాః రాగద్బెష=యైము చ్చేషము అనెడీ రుష=చేపలతో, సంకులంబును=కూడుకొన్నదియం. కామ=కోరిక క్రోదవరొపము లోభ అత్యాశ, మోహ=మూర్చత మద=గర్వవము. మాత రృము=ఒర్వలెనిత నము-అనెడీ మవోగ్రాహ= గొప్ప మొసళ్ళచేత, ఆకులంబుషు=వా పించి పయు పుణ్బపామావణుముో పాప జా మైకు అల క ణం దు, కర్మచోడితంబులైన=ప్రారబ్ధ కర్శవెత పృురికొల్బఎడిన జంతువులూజీని ల త్‌, 1 మునుంగుచున్‌= మునుగు, తేలుచున్‌= తేలుచు కొంతతడవు=ర్‌ంళ పేని స జ సే వు. జ్‌ చని ఎఖంబును= శంఖము ఫం కొంతతడవృ=కొంతేఎదృు దు జంబు ఫంర్‌ కబ్‌ చ శ అనుబవించుచుక్‌+జిందును= అనుభవించు మండు. కలియుగంఒున=కలియుగనో శివభక్తి=శవునిపై భక్తి ఉత్వస్నందై+టిండు= ఎట్టి ప్రవక్రంచును హా బావము. - అంతేకాదు. రాగద్వేషములగెడి చెపలతోకు కామ క్రోది లోశ ప్‌ మద క ్‌ క ళో మ్‌ తృర్పములము క్రూరమైన మొసభ్ళతొ కూడుకొల వ్యాపించి యు స్వదియు యః గ్‌ వ ళ్‌ గ స నీ జా య్‌ 4 శు ఇలో చా లో ర్మ పేరితుతైన జీవ కొటున, ఉాన ౮ క ఈ

• లతలు (రితుంై న జవుంి కొట్యమిట్టాడు మందురు. కలియుగము. “4న - పుట్టి ప్రవర్తించును అలంకారము రూపకము తే అ తి విశుద్ధాత్మ! చతురంట్రి గృతయుగమునం ద్రేతం బాదత్రయమున వర్తించు చుండి మ న్‌ ద్వాపరంజున యందు బాదముల రెంట 51 చం నొ వెలయు శివబక్తి యొక కాలం గలియుగమున క్‌ మునీ! కా అతి విపద్ధ+అత్మ=మిక్కిలి పవిత్రమైన హృదయము గల ప ఎ! శివభక్తి=శివునియందు భక్తి, కృతయుగమున న=కృతయుగము నంద నో అంఘిన్‌=వాంధాగాు షాందటలంంనం కంటా చ ఈ వదతయవో

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 681 పాదములు మూడింటితో, వర్తించుచుండి= ప్రవర్తించుచు, ద్వాపరంబున యందున్‌=ద్వాపర యుగము పాదములు రెంట=రెండు పాదములళోను, కలియుగము వ=కలియుగము నందు, ఒక కాలఫ్‌=ఒంటి పాదముతోను, వెలయున్‌=ఒప్పుచుండును

భావము - పవిజ్రాళ్ముడవైన ఓ మంకణమునీ! శివభక్తి కృతయుగమున నాలుగు పాదములతోకు త్రైతాయుగముశ మూడు పాదములతోను ప్రవర్తించుచుండి ద్వాపర యుగమున రెండు పాదములతోను కలియుగమున ఒంటిపాదముతోను ఒప్పుచుండును తే॥ కలియుగంబున ధర్మంబు కజవు గాన

నందు ధర్మంబు జేసిన యతడు ఘనుండు

నిండు వేసవి మరుభూమి నిర్మలముగం

బేర్మి సలిలాన్న సత్రంబు! బెట్టినట్లు 152

అర్ధము - కలియుగంబున=9లియుగమునండు ధర్మంబు=ధర్మము: కజివు గానన్‌= చొరక్రనిది క్రవుక్ర అందు=ఆకలియుగము నందు, ధర్మంబున్‌=ధర్మమును చేసన+అత(౦డు= ఆచరించినవాడు, నిండు వేసవిక=పూర్ణమైన ఎండ కాలమున మరుభూమిన్‌*=ఎడారి ప్రదేశము వందు నిర్మలముగక=పవిత్రముగ పేర్మిన=అపక్రితో, సలిల=నీటిని, అన్నపత్రం బున్‌=అన్నమును పెట్టు సత్రమును పెట్టినట్లు=ఎర్పరచినట్లుగ షుు(డు=గొప్పవాడు

బావము - కలియుగమున ధర్మము క్షీఐచశలొ కుండును అట్టి కలియుగమున చర్మము శాచరించినవాడు.. ఐవిర్ర హృదయముతో ఆసక్తితోను నడి ఎందకాలమున ఎచారి వ్రదేశము లంచం చలివేంద్రములను అన్నసత్రములే ఎలకొల్సెన వానివలె గొప్పవాడు

విశేషము - అభలంకాశము - ఉపమ వ॥ అని మజీయు నొక ప్రశ్నంబు చెప్పెదం బూర్వకొలంబా 153

అర్ధము. - అని=అని చెప్పి మటియుఫ్‌= ఇంకను: ఒకప్‌ ప్రశ్నంబు= చర్చా విషయమును చెప్పెదన్‌=చెప్పెచను పూర్వకాలంబు వ=పూర్వకాలము నందు

భావము - అని విష్ణుడు మంకణమునికి వెప్పి ఇంకను ఒక విషయమును చెప్పెదను పూర్వ కాలమున అని మొదలిడెను తే] అభవు నొకనాడు ప్రార్థించి యడిగె గౌరి

కలియుగంబున శివభక్తి గ్రాంగిపోవు

నఖిలలోక హితంబుగొ నానతిమ్ము

చక్తి విజ్ఞాన యోగంబు ఫాలనయన! 154

064 క అరము :- ఒకనాండు=ఒక రోజు; గౌరి=పార్వతీదేవి; అభవున్‌=శంకరుని; ప్రార్ధించి= నమస్కరించి; అడిగె= అడిగినది; ఫాలనయన=నుదుటి కన్ను గల ఓ ముక్కంటీ! కలియుగం బున=కలియుగము నందు, శివ భక్తి=శివుని యందలి భక్తి; క్రాగిపోవునస్‌= నశించిపోవును; అఖిల లోకజఅన్ని లోకముల యొక్క; హింతంబుగాన్‌=మేలు కొజుకు; భక్తి విజ్ఞాన యోగంబు= భక్తిని గూర్చిన విశేష జ్ఞానముతో కూడిన ధ్యానము (బెషధము)సు; అనతిమ్ము= సెలవిండు. భావము :- ఒకనాడు పొర్వతీదేవి శంకరునకు నమస్కరించి ఓ ముక్కంటీ! కలియుగ మున శివభక్తి నశించి పోవును. సర్వలోకముల మేలు కాఅకు భక్తి యొక్క విజ్ఞాన యోగమును సెలవిండని అడిగినది. వ॥ అని భవాని విన్నవించిన మహేశ్వరుండు. 155 అర్ధము :- అని=అని; భవాని=పార్వతీదేవి; విన్నవించిన=వినయముగ అడిగినపుడు; మహేశ్వరుండు=మహాదేవుడైన శంకరుడు. భావము :- అని పార్వత్తీదేవి అర్ధింపగా మహేశ్వరు డామెకు ఇట్లు చెప్పను. గౌరికి మహేశ్వరుండు భక్తి విజ్ఞాన యోగంబు' జెప్పుట తే॥ అడుగ వలసిన యర్ధంబ యడిగి తీన్ఫ క్రాంగి యుండెడు శివభక్తి కలియుగమున. బాపకర్ముండ కాని యెప్పాట లేండు పుణ్యకర్నుండు వికసితాంభోజనయన! 156 అర్ధము :- విఃనిత+అంభోజనయన=వికపఏంచిన పద్మముల వంటి కన్నులు కలదానా! ఓ పార్వతీ! అడ. “వలసిన= అడుగవలసియున్న; అర్ధంబ= విషయమునే; ఈవు= నీవు; అడిగితి=అడిగితివి; క యుగమునన్‌=కలియుగము నందు; శివభక్తి=శివుని యందు భక్తి; క్రాంగి+ఉండెడు=నశించి యుండును; పాపకర్ముండ కాని=పాపకర్మములు చేయు వాడే కాని; పుణ్య కర్ము(డు=పవిత్రమైన పనులు చేయువాడు; ఏ+పాటన్‌=ఎపుడైనను; లేండు= ఉండడు. భావము :- ఓ పార్వతీ! అడుగ వలసియున్న విషయమునే అడిగితివి. కలియుగమున శివునిపై భక్తిభావము నశించి యుండును. ఈ యుగమున పాపకర్ముడే గాని పుణ్యకర్ముడు కన్పింపడు.

సీ॥ ఎప్పుడు కలియుగం బేతెంచు. గ్రమ వృత్తి బాపంబు లన్నియు. బ్రబలు చుండు. బాపంబు లొక భంగి. బ్రక్రయం బాందిన నా మీంద దృథ భక్తి నాంటు కొనును నా మీంద దృఢ భక్తి నాంటు కొన్నప్పుడు ధర్మంజు వర్తించు€ దరతరంబు ధర్మంబు వృద్ధిం బొంద(గ6 బిత్తమున6 బట్టు లింగార్చనా విధి మంగళంబు తే. అంతట విభూతి నలందంగ నాసపుట్టు నంతమీందట గల్గు రుద్రాక్ష కలన బావపతమట మీందను బదిలపడును ముక్తిలతికకు నది గదా మూల మరయ 157 అర్ధము - ఎప్పుడు=ఎపుడు, కలియుగంబు=కలియుగము, ఏతెంచున్‌=వచ్చుశో పాపంబులు+అన్నియున్‌=అన్ని పాపములును క్రమవృత్తిన్‌= వరుసగా, ప్రబలుచుండున్‌= పెరుగుచుండును, పాపంబుయు=పాతకములు, ఒక భంగి=ఒకే విధముగ, ప్రక్రయంబు=వినాశమును ఒందినన్‌=పాందినపుడు, నామీ(ద= నాపై దృఢభక్తి=స్థిరమైన భక్తి, నాటుకొనును= పాదుకొనును నామీంచ=శాపై, దృఢభక్తి=స్టిరమైన భక్తి, నాటుకొన్నవ్వ్పుడు=కల్ళినవుడు ధర్మంబు=ధర్మము, తరతరంబ=క్రమక్రమముగా, వర్తించున్‌=శోభించును, ఛర్మంబు=దర్శ్మము వృద్ధిన+పాంద(గన్‌= అభివ ద్ధి పొందినపుడు, లింగార్చనా విధి= లింగము. పూజ చేయు విధానము అనెడి, మంగళంబు=శుభము, చిత్తమునన్‌=మనసునకు, పట్టు=కలుగును, అంతట=ఆ మీదట, విబూతిని=విభూదిని, అలదంగన్‌=పూసికొనుటకు: ఆస పుట్టున్‌= అపేక్ష కలుగును అంతమీ6దట=ఆ తరువాత, రుద్రాక్ష కలన=జరుద్రాక్షలు ధరించుట, కల్గున్‌=త టన్సీంచును, అటమీదను=ఆ పిమ్మట, పాశ్రువతము=శ్రైవమతము, పదిలపడును=స్థిరపడును, ముక్షిలతి కక్రు=మోక్షమనెడి చిన్నతీగక్సు, మూల=ప్రధావమైనది, ఆరయ=విచారింపగా, అదిగదా!=అదేక్రదా!

684 పంచమాశ్వాసము భావము - కలియుగము ప్రవేశించుట తోడనె వాపములన్నియు క్రమముగ వృద్ధి పాందును పాపములన్నియు నాశనమైన పిదప జీవుల యొక్క హృదయము లందు నాపై భక్తి భావము నాటుకొనును ఆ పిమ్మట ధర్మము క్రమముగ వృజ చెందును ఆ తరువాత శుభంకరమైన లింగార్పనా విధానము మనసునకు వట్యసు అవుడు జీవికి విబూది పూసికొనుటకు అపేక్ష కల్గును రుద్రాక్షలను ధరింయమటవపేక్రింయమను ఆ మీడ పాశుపతదీక్ష స్థిరపడును మోక్షమనెడి తీగకు మూలమైనదీ భక్తియే కడా! వ॥ మజథియు నొక్కటి చెప్పెద సదాచార నిరతులైన శైహ్మ క్షత్రియ వైశ్ళులును _దైవర్జ్య శుశూషాపరులై సత్యవాదులైన శూద్రులును ఒతివ్రతలైన పుణ్య స్రీలును నాత్మ దర్శనంబునకు నధికారులు విశేషించి 158 అర్ధము - మతజియున్‌=ఇంకను, ఒక్కటి=ఒక విషయమును చెప్పెద=చెప్పెదను, సదాచార=మంచి నడవడి యందు, నిరతులైశ=మిక్కి లి అసక్తి గల వారైన బ్రహ్మ= బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియ=క్షత్రియులు వైవ్యలును=కోమటులను తైవర్హ్ర్య=ఈ మూడు వర్ణముల వారికి, శుశ్రూషాపరులైన, సేవించుట యందు ఆశక్తి కలిగి పత్వవాదులై న=నిజమును పలుకువారైన, శూద్రులును=శూద్రులుము, పతవ్రతలై = పతివ్రతలై ఎట్టి పుణ్య స్తీలునున్‌= పవిత్ర కాంతలును, ఆత్మ దర్శవంబునకున్‌=పరమాత్మ జ్ఞావము వకు అధికారులు= అర్హులు విశేషించి=ఇంకను భావము - ఇంకను ఒక విషయము వెప్పిం ను సడాదారములను పాటించు బాహ్మణ క్షత్రియ వైప్రులుసు ఈ మూడు వర్ణముంవారి* సేవించుట యందాసక్తి కల్లి పత్యవాదులైన శూద్రులు ఒ ఎతివ్రతరైన పుణ్య ద్రీం. ౬ _.రమాత్మ _ర్భసముశకు యోగ్యులు ఇంకమ తే రాగ వైషమ్యము- లేక ప్రజ్ఞ గలిగి మనములోన విర యెవ్వనికిం గలుగు వాండె యధికారి ఒల్మా క్రైవల్యమునకు వీండు వాండని కులశుద్ధి వెదుక వలదు 159 అర్ధము - రాగ వైషమ్యములు= ప్రేమ ద్వేషములు లేక=లేకుండగ, ప్రజ్ఞ గలిగి=తెలివి కలిగి మనములోవ=మనసులో విరక్తి=వైరాగ్యము ఎవ్వనికిన్‌= ఎవనికి, కలుగు=కలుగునో, వాండె=ఆతడే, బ్రహ్మ క్రైవల్యమునకు=జ్ఞాన స్వరూపమైన మోక్షమునకు, అధికారి=అర్హుడు, వీండు వాండు=వీడు వాడు అని కులశుద్ధి=జకులము నందలి పవిత్రతను, కుచ మ చ య చ

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 685 భావము - రాగ ద్వేషములు విడిచిపెట్టి తెలివిడి కలిగి మానసికముగ విరాగి ఐన వాడే జ్ఞానరూపమైన మోక్షమును పొందుటకు అర్హుడు వీడు వాడని కులభేదము లేదు స్కీ బహు జన్మ సంశుద్ది బాగ్య సంపదం గాని యోగ విద్యా శక్తి నూన దాత్మ యోగ సామగ్రికి నుచిత సాధనములు వాయు మార్గ విశుద్ధ వర్తనములు నాడి పరంపరాక్రోడ వాయు జయంబు బలము చేత స్పితి భాగ్యమునకు6 జిత్తంబు తన యాజ్ఞ చేసి వర్తించెనే నిట్టట్టనంగంజాల వింద్రియములు శే] యమ నియమములు నాసన ప్రాణ నియతి ధ్యానమును ధారణంబు6 బ్రత్యాహృతంబు నన సమౌధియు. నాభ నష్పాంగ కలన బ్రహ్మయోగంబు విలసిల్లు. బద్మనయన 160 అర్ధము - పద్మృవయన=కమలముల వంటి కన్నులు కలదానా! ఓ పార్వతీ! బహు జన్మ=అనేక జన్మముల యొక్క సంశుద్ధి భాగ్యసంపదన్‌=పవిత్రమనెడు భాగ్యము యొక్క ఐశ్వర్యము వలన, కాని=కాని ఆత్మ=మవసు, యోగ విద్యాసక్తిన=యోగవిద్య యందు అసక్తిని ఊశఫదు=పాొందదు, యోగ సామగ్రికి=యోగము యొక్క సమగ్రతకు, ఉచిత సాధవములు=తగిన ఉపాయ ములు, వాయుమార్గ=వాయువులు ప్రసరించు త్రోవల యొక్క, విశుద్ధ=పరిశుద్ధమైన వర్తనములు=ప్రవర్తనలు, వాడి పరంపరా=ఇడ-పింగళ-సుషుమ్న మొదలైన నాడుల, క్రోడ=తొజ్జల యందలి వాయు జయంబు=వాయువుము బంధించి జయించుట, చేతస్థి తి=చిత్తవృత్తి యొక్క నిలుకడ యను, భాగ్యమునకున్‌=*సంపదకు, బలము=సత్తువ, చిత్తంబు=మనసు, తన+అజ్ఞ చేసి=జీవునియొక్క ఆదేశము మేరకు, వర్తించెన్‌+ ఎన్‌=ప్రవర్తించినచో, ఇంద్రియములు=మనస్సు, జ్ఞాన కర్మేంద్రియములును, ఇట్టు+అట్టు+ అన(గన్‌=ఇట్లు అట్లు అని అనుటకు, చాలవుజతగవు,

686 పంచమాశ్వాసము యమ=యమము, నియమములున్‌=నియమమును, ఆసన=ఆసనము ప్రాణ నియతి=ప్రాణాయామము, ధ్యానమును=ధ్యానముము ధారణంబున్‌ =ధారణమును, ప్రత్యాహృతంబు= ప్రత్యాహారము, ఆఫన్‌=అవగఘు సమాధియు=ఇంకను సమాధియు, నా6(గన్‌= అని యనునట్లుగా, అవ్చాంగ కలవ=జఎనిమిది అంగముల నెజుగుట, బ్రహ్మ యోగంబు=ఆత్మజ్ఞానోపలబ్ధి, విలసిల్లున్‌= ఒప్పు చుండును భావము - ఓ పార్వతీ! అనేక జన్మల పుణ్య ఫల సంవద వలన జీవికి యెశ విద్యయందు అనక్తి సమకూరును పరిపూర్ణ యోగమునకు వాయు మార్గముల పవిత్ర ప్రవర్తనలే సాధనములు ఇడ్త_ప్రింగళ, సుషుమ్న మొదలైన నాడులలోని వాయువులను బంధించి జయించ్తుటయే చిత్తము య్వుక్క నిలుకడకు బలము ఆత్మ యొక్క ఆదేశము మెరకు మనసు ్రవర్తించినచో ఇంద్రియములు ఎదురాడజాలవు యమము నియమము ఆసనము ప్రాణాయామము ధ్యానము ధారణము ప్రత్యాహారము సమాధి అను ఎనిమిది అంగములతో యోగ విద్య ప్రకాశించును విశేషము - యోగవిద్య యందలి అప్పాంగములు - 1 యమము - అహింస సత్యము అ్తేయము (దాంగిలింపకుండుట) బ్రహ్మచర్యము, అప్రతిగ్రహము (దావము త్రీసిక్‌ కుండుట) - అను నియమములు కలది 2 నియమము - శౌచము (శచిగా ఘుండుఓ) సంతోషము తవస్సు స్పాధ్యాయము ఈశ్వర ప్రణిధానము (కర్మ ఫలములను ఈశ్వరునకు అర్పించుట) - అను వినులు కలది 3 అసనము - ఉన్నత స్థితులఘు పొందుటకు శారీరకముగా మానసికముగా సలుపు అభ్యాసము ఈ అఫనములు ఎకుఒది నాలుగా విధములు సాధకులకెట్టిది సులభముగా సుఖముగా నుండునో అట్టి ఆసనమును ఎమ్నుకొనవలెను స్థిర సుఖమాసనమ్‌” - సాంఖ్య దర్శనము (అధ్యా-3 ఫూ-34) స్థిరమై సుఖము నిచ్చు కూర్చుండు విధానము ఆసనము 4 వాణాయామము - ప్రాణమును నిరోధించుట అవగా పాణమును వశము చేసికొనుట స్థిరాసనము ఏర్పడిన తరువాత నాడీశౌచముతో ప్రారంభమగు సాధన యమము, నియమము, అసనము ప్రాణాయామము - అను నాలుగు అంగములకు అభ్యాసయోగము అని అందురు 5 ధ్యానము - “రాగోపహతిర్భ్యానమ్‌” - సాంఖ్యదర్శవము - (అధ్యా 3 ూ- 30) చిత్తమును చలింపజేయు విషయానుగాగము గాల. పంటు

శ్రీ భీమళ్వర పురాణము 687 6 ధారణ - ఏక విషయము నందు మనస్సు నిలుపుట 7 ప్రత్యాహారము - మనస్సు యొక్క బాహ్య ముఖములైన వ్యాపారములను అరికట్టి ఇంద్రియ దాస్యము నుండి మనస్సునకు విమోచనము కల్గించుట 8 సమాధి - అతీంద్రియ జ్ఞానావస్థ ధ్యానము, ధారణ, ప్రత్యాహారము, నమాధి - అను నాలుగు అంగములను జ్ఞానయోగము అని అందురు తే॥ దేవి! సద్దురునాథోపదిష్టసరణి మనుజు€ డప్పాంగ యోగంబు ననువు పజిచి యంతనద్వైత భక్తిం గృతార్జుం డగుచు నన్నుంగని ఘోర భవబంధనంబు6 బాయు 161 అర్ధము - దేవి!ః=ఓ పార్వతీ! మనుజుండు=మానవుడు, సత్‌+గురునాథామంచి గురు శ్రేష్టుని వలను ఉపదిష్టసరణిన్‌= ఉపదేశము పొందిన విధముగా, అష్ట+అంగ+ యోగంబున్‌=ఎనిమిది భాగములతో కూడిన యోగవిద్యను, అనువు పజచి=అలవరచుకొని, ఆఅంతన్‌= అంతట, అద్వైత భక్తిన్‌=జీవాత్మ పరమాత్మలకు భేదము లేదని చెప్పు పరబ్రహ్మ తత్త్వము నందలి భక్తితో, కృతార్థుండు+అగుచు=విహితమైైన పనిని చేసినవాడై, నన్నున్‌+కని= వన్నుచూచి, ఘోర=భయంకరమైన, భవబంధనంబువ్‌=ప్రాపంచికమైన సంకెలను, పాయున్‌= ఎడబాయును భావము = ఓ పార్వతీ! మానవుడు మంచి గురు సత్తముని వలన ఉపదేశము పొంది అష్టాంగ యోగ విద్యను సాధనచేసి కృతార్థుడై అద్వైత భక్తితో నన్ను దర్శించి భయంకరమైన భవబంధములను ఎడబాయగలడు వ॥ రజా జ్ఞానంబున సర్పబ్రాంతి నివృత్తి యగు చందంబున యోగంబున నన్ను నాత్మంగను కారణంబున నవిద్యా నివృత్తి యగుననినం గృతాంజలియై తిపురహర! యోగంబెయ్యది? బ్రహ్మజ్ఞానం బెయ్యది? యానతీవే యనుటయు 162 అర్ధము - రజ్జా జ్ఞానంబున=త్రాడు అని తెలియుట చేత, సర్పభ్రాంతి=పాము అనెడి భ్రమ, నివృత్తి యగు చందంబున=తొలగిపోవు విధముగ, యోగంబున=యోగ విద్య అజ్ఞానము, నివృత్తియగున్‌=తాలగిపోవును, అనినన్‌=అని చెప్పగా, కృత+అంజలియై=

65665 చ చేతులు జోడించినదై, త్రిపుర హర=త్రిపురములను నావము చ. ఒ మహాదేవా! యోగంబు=యోగవిద్య అపగా. ఎ+అది=ఎద? టహ్మ జ్తూంజు=లహ్వ జ్ఞానమనగాః ఎ+అది=ఎది అనతీవే=సెలవిమ్ము అహటయు= తం తద గుయయేం

భావము - అది త్రాడు అం తెలియుటచేత పాము అము భ్రమ తొంగివోవునట్లుగ యోగవిద్యతో మనసులొ నన్ను చూచుట వెత అజ్ఞానము తొంగివోవుగని “ంకిరుడు చెప్పుగొ

• పార్వతీదేవి చేతులు జోడించి _ మహదేవ! వురహర ఎది యోగము? ఉహృజ్ఞానమేది" సెలవిమ్ము అని అర్జించిసద తే] శమము దమము తపషంజును తద్దతాల్ని మటీ సమాధానమనంగ నిర్మల విచేక।! సాధనము. లాబు దెజువ్వలు సంఘహటీిల్వు మోక్షమున రండ్రు నిగమార్ధమూల విదులు 16 అర్ధము. - ర్మల వివేశ=పవిత్రమైన సదసుడివేవస కలదానా! ఓ పార్పతీ' నిగమార్థమూల విదు..=వెదార్టముల యొక ఆదారము సెజిగి” వారు మోము = ముక్తీకీ శమముూశాంత్‌. దచంము= బాహ్యమైన ఇంద్రియములకు. విగ్రహించుట తవంబున మనసును ఇంద్రియములను ఎకాగ్రముగ పందట గ్రచ్దా వయ్మికి రాల్మి=మన సవమ మజి= ఇంకను సమాధాసముం మనసును ద్యేయ వస్తువ్పువందు లయింవటేయు గాథల ధ్యానము అపంగన్‌=అనువల్న సాధసములు= ఉవకరంవులి. అజుదెణువులు. ఆరుమార్గములు ంపుటిల్లు=కలుగును అండ్రు=అంచురు భావము - పవిత్ర జ్ఞానమూర్తవైళ ఒ పార్వతీ! వేదార్థసారము వెజిగిన పెద్ద శమము దమము తపము శద్ద మన స్టైర్యము గాధమైఫ ద్వాశము అశు ఆజు అంబే మార్గము మోక్షమునకు కలదందురు శ్ర ఒలిమిమ్నై నింద్రియంబజుల, ఒట్టి తెచ్చు నది సుమీ యిందువదన! ప్రత్యాహరణము సర్వ సంసారదు ఒ ప్రశాంతి హేతు | వేకచిత్త ప్రకారంబు నిదియ సూవె 16 ర్వలీ' అర్ధము - ఇందువదన=చంద్రుని వంటి ముఖము కలదానా! ఓ పొ ంబి బలిమిమెన్‌=బలముగా, ఇందియళట,,ల ఇ తం గది=బంలి

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 689 యుంచునది, ప్రత్యాహరణము=ప్రత్యాహారమనెడి యోగాంగము, సుమీ=సుమా! ఇదియ= ఇదే సర్వ పంసారదు ఖ=అన్ని సంసార దు ఖములను, ప్రశాంతి హేతువు=మిక్కిలి శాంతికి కారణము, ఏక చిత్త ప్రకారంబున్‌=ఏకాగ్రమ్తైన మనసు యొక్కరీతి, సూవె=సుమా! భావము - ఓ పార్వతీ! ఇంద్రియములను విషయ సుఖముల నుండి మరలించి బంధించి యుంచువదే ప్రత్యాహరణము నంసార దు ఖములన్నింటిని నాశనము చేయగలదిది ఎక్రాగ్ర చిత్తమనగా ఇదియే సుమీ! వ॥ ధ్యానంబు సాకార నిరాకారంబులు ద్వివిధంబులు సూవె 165 అర్ధము - ధ్యానంబు=ధ్యానము; సాకార నిరాకారంబులు=సాకారమనియు నికారారమనియు రెండు రకములు, చూవె=సుమా! భావము - ధ్యానము సాకారమనియు నిరాకారమనియు రెండు విధములు తే నిర్గుణుని నిత్యశుద్దుని నిర్వికారు నాత్మంగనుట నిరాకార మనంగ బరంగు శేష నది చంద్రరేఖాది చిహ్నధారి ననుందబలంచుట సాకొర మనంగ వెలయు 166 అర్ధము - నమన్‌=నవ్ను, నిర్గుణుని=ఎ గుణములు లేని వానిని నిత్య శుద్ధునా ఎల్లప్పుడు పవిత్రుడైన, నిర్వికారున్‌*మార్చులేనిదై న పరబ్రహ్మమును, ఆత్మన్‌=మనసుతో కిముట=చూచుట, నిరాకారముజనిరాకార ధ్యానమని, పర(గుక్‌=ప్రవర్తిల్లును? శేషజపర్పరాజు నది=ఆకాశగంగ, చంద్రరేఖజచంద్రకళ, ఆది=మొదలయివ చిహ్నదారి=గుర్తులను భరించిన వానిగు తలంచుట=భావించుట, సాకారము+అనంగన్‌=సాకార ద్వాశమని, వెలయంన్‌= ఒప్పును భావము - నన్ను ఏ గుణములు లేనివానిగ శాశ్వత కాంతిగ మార్పులేని పరబ్రహ్మ ముగ మననుతో చూడగల్లుట నిరాకార ధ్యానము నన్ను నాగభూషణునిగ గంగా ధరునిగ చంద్రశేఖరునిగ మనసుతో చూచుట సాకార ధ్యానము కం॥ గురుండే యభవుండభవుండే గురుండని యభవునకు గురునకును బేదమెదం బరికింపని శిష్యునకే గురుండ నభవుండ నయి వాని కోర్కులు దీర్లున్‌ 167

690 పంచమాశ్వానేమ అర్ధము - గురుడే= ఆచార్యుడే, అభవుండు=శివుడు, అభవుండే=శివుడే గురుండని. ఆచార్యుడని అభవునకు=శివునకును, గురునకును=ఆచార్యునకును ఎదన్‌=మనసులీ భేదము=తారతమ్యమును, పరికింపని=చూడని శిష్యునక్రే= విద్యార్థికే గురుండన్‌= గురువును అభవుండన్‌=శివుడను, అయి=ఐ, వాని=ఆ శిష్యుని యొక్క కోర్కులు=కోరికలను తీర్తున్‌=నెరవేర్తును భావము. - గురువే శివుడు శివుడే గురువు అని గురువునకు శివునకు మనన్సుల్‌ భేదము పాటింపని శిష్యునకే గురువును శివుడను అయి ఆ శిష్యుని కోరికలు నెరవేర్చెదను తే. రాజసము మాని శిష్యుండు ప్రకట భక్తి గురుని గొలువంగందగు రాజు గొలిచినట్లు వినయ మొప్పంగ నిశ్ళోక వృత్తి సౌఖ్య నిభృతు6ం డందు! ద్రివర్గంజఒ నీరజాక్తి 166 అర్ధము - నీరజ+అక్షిజపద్మముల వంటి కమ్నులు కలదానా! ఓ పార్వతీ! శిష్వుండూ విద్వార్థి రాజఏము మాని=దుర్గర్వముము వదలి ప్రకట భక్తి=వెల్లడియగు భక్తితో రాజున్‌ రాజును కొలిచిపట్లు=గేవించివట్లుగ గురునిఫ్‌=గురువును కొటవంగక్‌+తగుజేవిం దగును వివయమ. +ఒప్పంగ=అణకువ చవాశలచు వట్లుగ 9” కవృత్తి క్‌= కోకములేనళ ప్రవర్తవ చేత సౌఖ్యనిభృతుండు= సంతోషముతో చలింవంవాడు. బ్రవర్గంబు=ధర్మా! కామములనెడి మూడింటిని అందున్‌=పాందగలదు భావము - శష్ముండు (మానవుడు) మర్గరము ఎచలిపెట్టి రాజు సేవించినట్లు! గురువును సేవింవవలెను వివయమూర్తియై శోకరహితుడై సంతోషముతో చక్కబడినవాడ తివర్గములై ౩ ధర్మ అర్ధకామములను పొందగలడు వేషము. - త్రివర్గంబు - ఇచట ఛర్మము అర్ధము కామము అనెడి మూడున ట్రహ్మ జ్ఞాన సంబంధము అత్మ జ్ఞాన సంబంధమునై న ధర్మము సంపద కోరికలని భావము ఈ మూటి ఎకీకరణమే మోక్షమునకు సాధవమనియం తాతృర్వము తే॥ _స్రర్వభూతములందును సమత బూని సత్త్యవిదుండయి యెవ్వాండు సంచరించు నతండు శివబక్తు. డాతని నాదరింతు నెట్టి వళలయందు. బూర్ణేందు వదన! 169

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 691 అర్ధము - పూర్ణ+ఇందువదన=నిండు చంద్రుని వంటి ముఖము కలదానా! ఓ పార్వతీ! సర్వ భూతంబులందును=అన్ని జీవరాసుల యెడలను, సమతన్‌=సమభావమును, పూని=వహించి, సత్త్యవిదుండయి=తెలివిడి, మంచి తనము తెలిసినవాడై, ఏ+వాండు= ఎవడు, సంచరించున్‌ = ప్రవర్తించునో, అత(ండు=అతడే, శివభక్తుండు=శివుని భక్తుడు: ఆతనిన్‌= అట్టివానిని ఎట్టి వేళల యందున్‌=ఎటువంటి సమయములందైనను, ఆదరింతున్‌=మన్నన "సేతును భావము - ఓ పార్వతీ! సర్వ జీవరాశి యెడల సమభావముతో ప్రవర్తింపవలెను తెలివిడితో మంచి తనముతో ప్రవర్తింపవలెను అట్టివాడే శివభక్తుడు అట్టివానిని సర్వదా ఆదరించెదను సీ పాపంబు పుణ్యంబు పాథ ప్రపూరంబు దుర్వార మైనట్టి దుఖ మడుసు కాంతాది సుఖము సైకత వేదికా స్థలి కందర్ప వికృతులు కరడములును బ్రాణభయంబు నక్ర కుళీర నివహముల్‌ చేతో వికారముల్‌ క్లితిధరములు బహుళ దారిద్యంబు బడబాగ్ని పిండంబు విషయాఖిలాషంబు విషము గౌంగ శత॥ సమధికందచైన సంసార జలధి యందు మునుగుచును6 దేలుచును గడముట్టయడని జనుల కెల్లను మత్పాద సరసిజములు తెప్పమై యుద్ధరించు నిందీవరాక్షి 170 అర్థము - ఇందీవర+అక్షిజనల్ల కలువల వంటి కన్నులు కలదానా! ఓ పార్వతీ! పాపంబు పుణ్యంబు=పావము వుణ్యము, పాధ (ప్రవూరంబు=నీటి ప్రవాహము, దుర్యారమైనట్టి=నివారింపరానిదైన, దుఃఖము=బాధ, అడుసు=బురద; కాంత+ఆది=స్రీ మొదలైన సుఖము=సుఖము, సైకతవేదికా స్థలి=ఇసుక తిన్నెల చోటు, కందర్ప వికృతులు=మన్మధ వికారములు, కరడములును=అలలు, ప్రాణ భయంబు= జీవి యొక్క భయమే, నక్రకుళీర నివహముల్‌=మొసళ్ల ఎండ్రుల యొక్క సమూహములు: చేతన్‌+ వికారముల్‌=మనో వికారములే, క్షితిధరములు=కొాండలు,

692 పంచమాశ్యాసము బహుళ దారిద్య్రంబు=అనేక విధములైన లేమి, బడబాగ్ని పిండంబు=పిండ రూపమైన బడబాగ్ని విషయ+అభిలాషంబు=ఇంద్రియ సుఖము లందలి కోరిక, విషమున్‌+ కాంగ=విషము కాగా? సమధికంబైైన=మిక్కిలి పెద్దదైన, సంసార జలధి యందు=నంసారమనెడి సముద్రము నందు, మునుగుచునున్‌=మునుగుచును, తేలుచును=తేలుచును, కడముట్టన్‌+ పడని=దరిజేర్పబడని, జనులకు+ఎల్లన్‌=జీవులందరికిని మత్‌=నా యొక్క, పాద సరసిజములు=పద్మముల వంటి పాదములు తెప్పయై=నావగనై, ఉద్ధరించున్‌=రక్షించును భావము - ఓ పార్వతీ! పాప పుణ్యములే నీటి ప్రవాహమై నివారింపలేని దు ఖమే బురదయై స్రీ సుఖము మొదలయినవి ఇసుక తిన్నెలై మన్మధ వికారములే అలలై ప్రాణభయమే మొసళ్ళ ఎండ్రుల సమూహములై మనోవికారములే కొండలై అనేకవిధములైన దారిద్ర్యమే బడబాగ్ని గోళమై ఐహిక సుఖములందలి అభిలాషయే విషమై విశాలమైన సంసారమనెడి సముద్రము నందు మునుగుచు తేలుచు దరిజేరలేని జీవులను నా పాద పద్మములే నావయై రక్షింప గలవు సుమా! విశేషము - అలంకారము - రూపకము కం॥ కామ శ్రోధావేశ వ్యామోహాదుల నిజాన్వయాచారంజఒుల్‌ వైముఖ్యము నొందించుచు, బామర సంసార జలధి. బడుదురు కువుతుల్‌ 171 అర్ధము - కుమతుల్‌=చెడు మనసు కలవారు, కామ=కోరిక్క క్రోధ=కోపము ఆవేశ= గర్వము, వ్యామోహ=మిక్కిలి అనురాగము ఆదుల=మొదలైన వానితో, నిజజతన యొక్క; అన్వయ+ఆ చారంబుల్‌=వంశాచారముల, వైముఖ్యమున్‌= వ్యతిరేకతను, ఒందించుచున్‌= కలించుచు, పామర=నీచమైన, సంసార జలధిన్‌=సంసారమనెడి సముద్రము నందు, పడుదురు= క్రుంకుదురు భావము - పాపులైన జీవులు కామము క్రోధము మదము వ్యామోహము మొదలైన వానిచేత తాను ప్రవర్తింపవలసిన వంశ సంప్రదాయమును వ్యతిరేకించుచు అధమమైన సంసారమనెడి సముద్రమున మునుగు చుందురు కం॥ సుఖములు దు.ఖంబులుగా సుబములుగా దు ఖములను జూతురు కువుతుల్‌ సుఖదుఖ సమత జూచిన నఖిల భవాంభోధి. గడతు రంబుజవదనా। 172

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 693 అర్ధము - అంబుజ వదనా!=పద్మము వంటి ముఖము కలదానా! ఓ పార్వతీ! సుఖములు=సుఖములను, దు ఖంబులు గాన్‌=దు ఖములుగను, దు“ఖములను=బాధలను, సుఖములుగా=సుఖములుగను, కుమతుల్‌=పాపమతులు, చూతురు=పరిగణింతురు, సుఖ దు ఖ=సుఖములను దు ఖములను, సమతన్‌=సమభావముతో, చూచినన్‌=చూడగల్లినచో, అభఖిల=నమస్తమైన, భవ=ప్రాపంచిక బంధములనెడి, అంభోధిన్‌=ఐనముద్రమును, కడతురు=దాటుదురు భావము - పాపులైన జీవులు సుఖములను దుఃఖములుగను, దు ఖములను సుఖములుగను పరిగణించి భమపడుదురు నుఖదు ఖములను నమముగ సరిగ చూడగలవాడు ఈ సమస్తమైన ప్రాపంచిక బంధములనెడి సముద్రమును దాటగలడు సుమా! సీ మనసు కామక్రోధ మద లోభముల కిచ్చి సడలింతు రన్వయాచార సరణి నన్వయా చారంబులట్లు మౌసి చనంగ వర్తించు రన్యాయవర్తనమున నన్యాయ వర్తనం బది కారణముగా6గ6 బడిమునుంగుదు రుగ్ర ఫవ పయోధి భవ పయోనిధిలోనం బడియుండి కాంతురు నరక కూపమున నున్మజ్ఞనంబు తేః నరయమునబెద్ధ కాలంబు నికృతిబౌంది యులకు వచ్చి జనింతురు హీనజాతి హీనజాతి జనించి పాపానువృత్తి6 బాపులగు చుందురట నద పాతమునకు 173 అర్ధవు - మనసు=హృదయమును; కామజకోరికలకు, క్రధ=కోపమువకు మద=గర్వమునకు, లోభములకు= అత్యాశలకు, ఇచ్చి=అంకితము చేసి, అన్వయ+ఆచార సరణిన్‌=జ్ఞానిగ తమ నియత సంబంధమైన సంప్రదాయముల మార్గమును, సడలింతురు= వదలివేయుదురు: అన్వయ+ఆచారములు=నియత పంబంధమైన పంప్రదాయములు, అట్లు=ఆ విధముగ, మాసి చనంగ=వశించి పోగా, అన్యాయ వర్తనమువన్‌=దోష పూరితమైన వడవడి యందు, వర్రింతురు=నడచుదురు,

694 పంచమాశ్వాసము అన్వ్యాయవర్తనంబు+అది=ఆ దోషపూరితమైన ప్రవర్తన కారణముగా(గన్‌= కారణముగ ఉఊగ్ర=భయంకరమైన, భవపయోధిన్‌=ప్రాపంచిక బంధములనెడి సముద్రమున, పడి=జారిపోయి మునుంగుదురు=మునిగిపోదురు భవపయోధిలోన్‌=ప్రాపంచిక బంధములనెడి సముద్రములో, పడియుండి=జారిపడి కొట్టుమిట్టాడుచు, నరక కూపమునన్‌=నరకమనెడి నూతిలో, ఉత్‌+మజ్జనంబు=తేలియాడు చుండుటను, కాంతురు= చూతురు నిరయమున=శుభములేని దైన నరకమున, పెద్దదాలంబు=చాలకాలము, వికృతి బొంది=దీనతను నిరసనను పొంది, ఇలకు వచ్చి=భూమిపైకి వచ్చి హీనజాతి=తక్కువ జాత్‌ యందు, జనింతురు=పుట్టుదురు, హీనజాతి=ఆ తక్కువ జాతి యందు, జనించి=పుట్టి, పాప+అనువృత్తిన్‌=పాపములను అనుసరించుచు, అధ పాతమునకు=జారిపోయి నరకమున బడుటకై, అట=అక్కడ, పాపులు+అగుచుందురు=పాపములు వేసిన వారగుచుందురు భావము - జీవులు తమ హృదయములను కామ కోధ లోభ మదములకు అంకితము చేసి జ్ఞానముచే మానవులుగ తమకు నియతమైన సంప్రదాయములను వచలివేయుదురు ఆ విధముగ సంప్రదాయములను వదలివ్నే అవ్యాయ మార్గమున ప్రవర్తించుచుందురు ఆ అన్యాయ మార్గము పాప ప్రవర్తన కారణముగ భయంకరమైన ప్రాపంచిక బంధములనెడి సముద్రమున పడిపోదురు అచ్చటి కుండి వరకమను మాతియందు లేలియాడుదురు అక్కడ చాల కాలము దీనతను హీనతఘు అనుభించి భూమిపైకి వచ్చి హీనజాతిలో పుట్టుదురు అట్లు పుట్టి పాపములను చేయుచు పాపులై మరల జారివడి శరకమునే చేరుదురు విశేషము - అలంకారము - కారణమాల తే ఎట్టి హీనాత్మునకు నైన నేన శరణ మెట్టి పుణ్యాత్మునకునైన నేన దిక్కు నన్ను వర్ణింప మేలు మౌనవ్ఫల కెందు సత్యమిది నమ్ము హిమధామచారువదన;! 174 అర్ధము - హిమధామ=చ్రల్లని వెలుగు కలవాడైన చంద్రుని వంటి, చారువదన!= అందమైన ముఖము కలదానా! ఓ పార్వతీ! ఎట్టి=ఎటువంటి, హీన+అత్మునకున్‌+ఐన= నీచమైన మనసు కలవానికైనను నేన=నేనే, శరణము=దిక్కు, ఎట్టి= ఎటువంటి, పుణ్య+ఆత్ము నకున్‌=సుకృతమైన మనసు కలవానికైనను, నేన=నేనే, దిక్కు=ఆశ్రయము, ఎందున్‌= ఎక్కడైనను, మానవులకు=మనుజులకు, నన్ను=నన్ను గూర్చి, వర్ణింపన్‌=స్తుతించుట, మేలు+ శుభము, ఇది=ఈ మాట, సత్యము=నిజము, నమ్ము= నమ్ముము

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 695 భావము - ఓ పార్వతీ! ఎటువంటి పాపాత్మునక్రైనను ఎటువంటి పుణ్యాత్మునక్రైనను నేనే దిక్కు జీవులు ఎవరైనను ఎక్కడైనను నన్ను నమ్మి ప్రార్ధించుటయే శుభము ఇది నిజము నమ్ముము వ॥ అనిన విని భవాని యెద్దాని నెజింగి భవార్ల్షవంబు వలన నిర్ముక్తులై పురాతన యోగీంద్రులు సనక సనందన సనత్కుమార సనత్సుజాతాదులు నిశ్టేయసంబు నొంది, రమ్మహాజ్ఞానంబు సవిస్తరంబుగా నానతిమ్మనిన నమ్మహాదేవుండిట్లనియె 175 అర్ధము - అనిన=అని చెప్పగా, విని=వినినదై, భవాని=పార్వతి, ఏ+దానిన్‌=దేనిని, ఎజీంగి=తెలిసికొని, భవ+అర్హవంబు వలనజసంసారమనెడి సముద్రము నుండి, నిర్ముక్తులై= విడువబడిన వారై పురాతన=పూర్వపు, యోగి+ఇంద్రులు=యోగులలో శ్రేష్టులైన వారైన, సనక=సనకుడు, సనందన=సనందనుడు, సనత్కుమారజసనత్కుమారుడు, సనత్సుజాత= సనత్సుజాతుడు ఆదులు=మొదలైన వారు, నిశ్రేయిసంబున్‌=శ్రేస్టమైైన ముక్తిని, ఒందిరి= పొందిరి, ఆ+మహాజ్ఞానంబు=అ. గొప్ప జ్ఞాన మార్గమును, సవిస్తరంబుగాన్‌= వివరణతో కూడినదిగా ఆనతిమ్ము= సెలవిమ్ము, అనినన్‌=అని అర్జింపగా. ఆ+*మహా దేవుండు=ఆ మహాదేవుడైన శంకరుడు, ఇట్లనియె=ఈ విధముగ పల్కెను భావము - అని శంకరుడు చెప్పగా పార్వతి వినినది పూర్పపు యోగీంద్రులైన సనక సనందన సనత్కుమార సనత్సుజాతాదులు ఎ జ్ఞానమార్గము నెజిగి సంసార సముద్రము నుండి విముక్తులై మోక్షమును పొందిరో ఆ గొప్ప జ్ఞాన మార్గమును సవివరముగ సెలవిండు అని అర్థించినది ఆ మహాదేవుడిట్లు చెప్పెను మాలిని శమదమ పరినిష్తా సర్వభూతానుకంపా సమనిగమ నివృత్తి జ్ఞాన వృత్తి ప్రశొంతుల్‌ కమలదళ నిబాక్తీ! కల్సినన్‌ గల్గునయ్యు త్రమునకు. జిరకాలస్థాయి కైవల్య లక్ష్ముల్‌ 176 అర్ధము - కమలద ళనిభ+అక్తీ=పద్మపురేకుల వంటి కనులు గలదానా! ఓ పార్వతీ! శమదమ+పరినిష్పా=శమదమములు పూర్ణజ్ఞానము నిష్ట సర్వభూత +అనుకంపా=సర్వ జీవరాశి యందు దయ, సమనిగమ=సర్వవేదములందలి, నివృత్తి=మోక్షార్ధమైన: జ్ఞానవృత్తి=తెలివిడి తోడి ప్రవర్తనతో, ప్రశాంతుల్‌=మిక్కిలి శాంతియును, కల్గినన్‌=కలిగినచో, ఆ+ఉత్తమున కున్‌= అట్టి మంచివానికి, చిరకాల స్థాయి=శాశ్వత స్థానమైన, కైవల్య లక్ష్ముల్‌=మోక్ష సంపదలు= కల్గున్‌= కలుగును

696 పంచమాళ్వాన భావము - ఓ పార్వత్తీ! అంతరింద్రియముల బాహిదింద్రియముల నిష్ట సర్వః రాశి యందును దయ సమభావము సర్వవేడ (న్యాయుము లందలి మోక్ష సంబంధవచై జ్ఞానముతోడి ప్రవర్తన ప్రశాంత వర్తనలు కలిగిన మంచి వానికి "₹శ్వతమైన మోక్ష సంపదః లఅభించును మేషము. - మాలినీ వృత్త లక్షణము చూడుడు భీమ 1.125 తే. చిత్తమునం దుష్టియును నతుష్టియును లేక యొడలిలో నన్యు గృహమందు నున్న భంగి నిస్ప్రహుండయి యుండంగ నేర్చె నేని యతండు ముక్తుండు పద్మపత్రాయతాకి 177 ఆర్థము - వద్మపత+ఆయత+అక్షి=పద్మపు రేకుల వంటి విశాలమైన కన్నులు కలదానా? ఓ పార్వతీ! చిత్తమునన్‌=మనస్తు నందు తుష్టియున్తు=త్ర లప్తియు. అతుష్టియున్సు= అసంతృప్తియు లేక=లీక్రుండగ ఒడలిలోన్‌=శరీరము. వుషు అమ్మ గృహమంద్భున్ష= ఇతరుని ఇంటిలో, ఉ న్న భంగి= ఉన్నట్లుగనే నిస్పుహుండయి= కోరికకు వఎడచి పెట్టి నవాడై, ఉండంగన్‌=ప్రవర్రించుల శేర్చెక+ఎని=తెలిసకొన్నచో అతండు=అట్టివాడు ముక్తుండ్సు= మోక్షమ్మన్పు పొందువాడు భావము - మృళస్నృలో సంతోష విషాదములు తృప్తి ౨౦తృవ్షి లేకుండగ ఇతరుని మయుంటిలో ఉన్నట్లు తాను తర కేరీరము నందు కోరికలను వాడనాడి వ్రవర్రించివ జీవి మోక్షమును పొందగలడు సుమా తే అవని గగనాగ్ని వాయు జలాదునలైన పకృతి సంభూతముల విశారములయాసి యున్న నామూర్షింబొడంగాన నొప్పునేని నతండు ముర్తుండు సుమ్ము హైమాద్రి తనయ 178 అర్ధము - హైమ+అద్రి+తవయ=మంచుకొండ ఐన హిమవంతుని పుత్రిక వైఫదానా। ఓ పార్వతీ! అవని=భూమి, గగన= ఆక్రాశమ్ము, అగ్నీ=అగ్గి, వాయు=గాలి, జల=నీర్తు ఆదులైవ మొదలైన, ప్రకృతి సంభూతముల=సహజములై పుట్టిన వాని ఎకారముల ఏ్‌=మార్పులు పొందుటను, పాసియున్న=వదలియున్నట్టి, నా మూర్తిన్‌=శా రూపమును, పాడణంగానవ్‌=ఐ దర్శించుట, ఒవ్వు చేనిన్‌=కట్లిపున్లో అత(డు=అటువంటి జీవి, ముక్తుండు సఘుమ్ము= మోక్షమును పొందువాడు స్తుమా।

ఖావము - ఓ పార్వతీ! భూమి అకాశము నిప్పు నీరు గాలి అనెడి పంచ భూతములు మొదలైన ప్రకృతి జనితములైన వాని ప్రభావములకు అతీతమై యున్న నా రూపమును చూడగల్గివ జీవి మోక్షము నందును సుమా! వ॥ _ నిత్యానిత్య వివేకుండును, నీషణత్రయ విరహితుండును, సమాధి షట్క సంపన్నుండును నంత రరిషడ్యర్ధ వివర్షితుండును నగువాడు ముముక్షుండు 179 అర్ధము - నిత్య+అనిత్య+వివేకుండును=ఏది శాశ్వతము ఏది అశాశ్వతము అను జ్ఞానము కలవాడును, ఈషణత్రయ+విరహితుండును=మూడు విధములైన కోరికలచే విడువబడిన వాడును, సమాధి షట్క=నమాధి మొదలైన యోగాంగములు ఆజీంటి, సంపన్నుండునున్‌=సంపద కలవాడును, అంతర్‌+అరి+షడ్వర్గ=లోపల మున్న కామక్రోధాది శత్రువు లాజింటి సమూహము చేత, వివర్ణితుండు 5=పూర్తిగ విడిచిపెట్టబడిన వాడును, అగువాండు= అయిన జీవి, ముముక్తుండు=మోక్తమును పొందువాడు భావము - ఎది శాశ్వతము ఏది అశాశ్వతము అనెడి జ్ఞానము కలవాడు, ఈషణ తయమును విడచిపెట్టినవాడు యోగాంగములు ఆజింటి యందు సంపన్నుడు అంతశ్శత్రువు అను పూర్తిగ జయించిన వాడు ఐన జీవుడు మోక్షమును పొందుము విశేషము - ఈషణ త్రయము - 1 దారేషణ 2 పుత్రేషణ 3 విత్తేషణ- సమాది షట్కము -1 శమము, 2 దమము 3 తపము 4 శ్రద్ధ 5 మశ స్టైర్వము ఈ సమాధి అరిషడ్వర్గము -1 కామము 2 క్రోధము 3 లోభము 4 మోహము 5 మదము 6 మాత్సర్వము తే! తత్పదార్ధంబు పరమాత్మ తలిరుం బోణీ త్వం పదార్ధంబు జీవుండు తలంచి చూడం దత్త్యమారయ వేద సూత్రంబులోని యర్ధమది చిత్తమందు నీవలవరింపు 180 అర్ధము - తలిరు(బోణి=చిగురాకు వంటి చక్కని మృేనుగల దానా! ఓ పార్వతీ! తలచి చూడన్‌=ఆలోచించి చూడగా, పరమాత్మ=పరమాత్ముడు, తత్పచార్ధంబు=విశ్య వ్యాపితమైై జ్ఞానరూపమైన చైతన్యము, జీవుండు=ప్రాణి, త్వం పదార్థంబు= ఇంద్రియము లతో అహముకల్లిన వస్తువు, తత్త్యము=యధార్థమును ఆరయన్‌=పరిశిలింపగ వేదసూత్రంబు

698 పంచమాశ్వా లోని=వేదమనెడి గ్రంధము నందలి అర్ధము=గ్రహింపబడిన విషయము అది=ఆ వివ మును, నీవుజనీవు, చిత్తమందు=మనసులో, అలవరింపు=[గ్రహింపుము భావము - ఓ పార్వతీ! ఆలోచించి చూడగా విశ్శవ్యాపితమై జ్ఞాన రూపమైన చైతన పరమాత్మ ఇంద్రియ లోలతతో అహము కల్గిన వస్తువే జీవి ధర్మబోదకములైన వేదములల సౌరమిది నీవును ఆ యధార్ధమును గ్రహింపుము తే॥ ప్రత్యభిజ్ఞానమనియెడి ప్రత్యయమున . విశ్రతంతోఃన యాత్మ భావింపవలయు'

• బెద్ద కాలంబునకు. గన్న ప్రియవయస్యు నానవాల్పట్టి తెలిసిన యట్ల వోలె 18 అర్ధము - పెద్ద కాలంబునకున్‌=చాల కాలమునకు కన్న=చూచిన విం వయస్యున్‌=ఇష్టమైన చెలికానిని ఆనవాల్బట్టి=గుర్తించి తెలిసిన యట్ల+పోలె=తెలిసికాన విధముగ, ప్రతి+అభిజ్ఞానము=పరమేశ్వరుడే పరబ్రహ్మ అని తెలిసికొను అనియెడి=అకెడ్డి ప్రత్యయమున= జ్ఞానముతో విశ్రతంబైన=మిక్సిలి వసిద్ధికెక్కిన ఆత్మన్‌=పరమేశ్వరుని భావింపవలయున్‌= తలంపవలఠతెను భావము - ఇష్టుడైన స్నేహితుని చాలకాలమైన పిమ్మట చూచి గుర్తింప గల్గినట్లుగా ఆ గుర్తించగల జ్ఞానముతో ఆత్మరూపుడైవ పరమాత్మను గర్తించవలెను ఘుమా! విశేషము - అలంకారము ఉవమ ఆ॥ త్రాడు. జూచి టాంతి దందశూకంబని యాత్మ వలనం డలంచినట్లవోలె వేద శాస్తజనిత విజ్ఞానబలమునం దెలివివడసి యాత్మ" దెలియ వలయు 182 అర్థము - శ్రాడున్‌=త్రాడును చూచ్చి=చూచి భ్రాంతిన్‌= పొరబడి, దండశూకంబని= సర్పమని, ఆత్మవలన న్‌=మనసుచేతనే, తలంచినట్ల+పోలె=భావించినట్టి విధముగనే, వేద శాస్తజనిత=వేదములు శాస్త్రముల వలన కల్గిన, విజ్ఞాన బలమునన్‌=తెలివిడ్షి యొక్క బలముచేత, ఆత్మన్‌=పరమాత్మను, తెలివిన్‌+పడసి=జ్ఞానమును పొంది, తెలియవలయు= తెలిసికొనవలెను భావము - త్రాడును చూచి పొరపాటుపడి పామని మనసుచేతనే భావించినట్లుగనే వేద శాసముల వలన కలిన జానముతో ,పవరించి ఆశ “ంగూపమును వెలిసి కినకకెము

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 699 వ నిత్యంబు సర్వగతంబు కూటస్థం బేకంబు దోషవర్గితంబు భ్రాంతి వశంబున భిన్నంబై తోయ. ఘటాకాశంబు మహాకాశంబు భిన్నంబు గొనేర్చునే? జీవేశ్వరులకు భేదం బెక్కడిది? పృథివ్యాప స్తేజోవాయురాకాశంబులు, శబ్ద స్పర్శరూప రస గంధంబులు, మాయాసంసార ప్రపంచంబు లేను సదొసాక్షి న్వరూపళుండవైన జీవుండనని సమాధి నిష్ణులైన సెద్ధలు తెలిసికొని పరమ నిరతి ననుభవింతురు 183 అర్ధము - నిత్యంబుజశ్రాశ్వతమైనది, సర్వగతంబు=అంతట వ్యాప్తిని పొందియున్నది, కూటస్థంబు=పరిణామాదులు లేక ఎల్లకాల మొకేరీతిగ నుండునది, ఎకంబు=ఒకటే ఐనది, దోషవర్డితంబు=పాపము లేనిది, భ్రాంతి వశంబున=పొరపాటు చేత, భిన్నంబ్రై=ఇతరమైనదిగ, తోంయ=అనిపించును, ఘట+ఆకాశంబు=కుండలో కనిపించు ఆకాశము మహాకాశంబువ గొప్పదైన ఆకాశము, భిన్నంబు కానేర్చునే=వేజగునా?, జీవ+ఈశ్వరులకు=ఆత్మకును పరమాత్మకును, భేదంబు=వేణుపాటు, ఎక్కడిదీ=ఎచట గలదు? సృధివిజభూమి, అపస్స్పుజు సేర్స తేజస్‌=అగ్ని వాయు =గాలి, ఆకాశంబులు= ఆకాశము అనెడి పంచభూతములు, శజ్జజధ్యని, స్పర్శ=తాకిడి, రూప=ఆకారము, రస=రుచి, గంధంబులు=వానన-లను పంచ (భూత) గుణములు, మాయా సంసార ప్రపంచంబులు= ఉన్నదానిని కన్పింపకుండ చేయు మాయతోడి భ్రాంతి లోకములు, ఎను=నేను సదా=ఎట్లప్పుడు, సాక్షి స్వరూపకుండన్‌+ఐ= అన్నింటి యందును కన్చించు రూపము కలవాడనైన, జీవుండన్‌+అని=జీవుడనని, సమాధి నిష్టులైన=యోగము. నందు పరిపూర్ణులై స్టిరులైవట్టి పెద్దలు=గొప్పవారైన యోగులు, తెలిపిక్రాన=ఎఆిలి, పరమ నిర్వ్యృతిన=మోక్షముమ, అనుభవింతురుజపొందుదురు భావము. - పరమాత్మయైన బ్రహ్మ పదార్థము శాశ్వతమైనది. విశ్వవ్యాప్తమైనది మార్చులేనిది ఎకమ్రైనది దోషము లేనిది అయినను భ్రమచేత ఇతరముగ అన్ఫించును కుండలో కనిపించు ఆకాశమునకును నిశాలాకాశమునకు భేదము లేదు కదా! భూమి నీరు అగ్ని గాలి అకాశమను పంచభూతములుమ వాని గుణములైన శబ్దము స్పర్శము రూపము రుచి వాసనలును మాయా సంసార సమూహములు నేనే అన్ని వేళలందును అంతట నిండి యుండి కన్పింతును ఈ సంగతిని యోగనిష్టులైన వారు తెలిసికొని శ్రేష్టమైన మోక్షమును పొందుదురు స! ప్రణవాత్మ వర్ధరూపస్పర్శనామూర్తి ప్రణవంబు మూండక్షరములు గలది యిది పర బ్రహ్మ మేకాక్షరంబున నొప్పు ఆద్పము. ంచంరంరిచతష కలకి 2 కానన

పంచమాక్వానమ్స 700 ననులోమకము లుదాత్తాది స్వరములు కా లఅంబులు వర్షత్రయంబు లవియు వర్షత్రయంబు సర్వంబు నంతర్చాన మొందుట యదియేమి సందియంబజు శ॥ గతి నకార ముకార మకారములను నాత్మ మాయను జీవాత్మ నాంటు కాల్చి జీవునీశ్వర బుద్ది ఫజింపవలయు ధృతి దజుంగనీక యెప్పుడు మతివివేక 184 అర్ధము - మతి వివేక=ఆత్మజ్ఞాననము కలదానా! ఓ పార్వతీ! ప్రణవ+అత్మ= ఓంకార శరీరము, వర్ద= అక్షరముల, రూప=రూప వికారమైన, స్పర్శ రా=ప్రభావమే, మూర్తి= రూపము కలది, ప్రణవంబు=ఓంకారము, మూఃడు+ అక్షరములు+కలది= మూడు అక్రరమ్న లను కలది, అది=ఆ ఓంకారము, వరబ్రహ్మృము=పరమాత్మను ప్రతిపాదించు నట్టిది ఎకాక్షరంబు నన్‌=జఒకే అక్షరము నందు, ఒప్పున్‌=ప్రకాశించును అది=ఆ ఒంకారమే బుక+*యజు + సామమందు=బుగ్వేదము యజుర్వేదము సామవేదము అము మూడింటి యందు నిలిచెన్‌=నిలచియున్నది అనులోమకములు= ఆరోహణ క్రమములు కలవగు ఉచాత్త+ఆది= ఉదాత్తము అనుదాత్తము స్వరితము నెడి, స్వరములు=ధ్యని ప్రయత్నములు కాలుబులు= కాలములును (భూత వర్తమాన భవిష్యత్కాలములు ఏ) అవియు=అవికూడ వర్షత్రయం బులు=మూడక్షరములతో కూడినవి వర్ణత్రయంబు=మూడక్షరములు, మూడు రంగులుకు, సర్వంబు= సమస్తము అంతర్భావము+ఒందుట= ఒకదానిలో ఒకటి కలసిపోవుట అది=అమను విషయము ఎమి సందియంబు= అమమానమేల? ధృతిన్‌=ధై ర్యమును, తలుంగ నీక=తగ్గనీయక, ఎప్పుడు=ఎల్లవేళలందును, గతిన్‌=ఎణుకతో, అకారము= అకారము, ఉకారము= ఉకారము, మకారములను=మకారము- అను మూడింటిని, జీవాత్మ=జీవుని యొక్క హృదయము నందు, ఆత్మ=పరమాత్మశు, మాయను= ఉన్నదానిని కన్చింపనీయని మాయను, నాటుకొల్పి=నెలకొల్పి జీవువ్‌=జీవుని, ఈశ?ర బుద్గిన్‌=పరమేశంరుడను భావముతో భజింపనంగుూజేఎవింపవనెను

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 701 ఖావము - ఆత్మ జ్ఞానము గల ఓ పార్వతీ! ఓంకారము పరమాత్మను గూర్చిన గుణ రూప స్పర్శనముల మహత్త్యము కలది ఆ ఓంకారము మూడక్షరములు కలది అదే ఎక్షాక్షర రూపమైన పరబ్రహ్మము ఆ పరబ్రహ్మము బుగ్యజుస్పామ వేదము లందు నిలచి యున్నది క్రమము అనులోమము విలోమము అని క్రమములు మూడు ఉదాత్తము అమదాత్తము స్వరితము అని స్వరములు మూడు నలుపు, ఎజుఫు, పసుపు అను రంగులు మూడు మూడు అక్షరములు మూడు రంగులు ఒకదానిలో నొకటి కలసిపోవునను విషయమున సందేహము లేదు స్థిరమైన జ్ఞానముతో ఓంకారమును మనసునందు పరమేశ్వరుని మాయను నెలకొల్పుకొని ప్రాణిని పరమేశ్వరునకు వలె సేవింపవలెను సుమా! సీ; చైతన్య మెప్పుడు సర్వంబుం దానయై విలసిల్లు చుండు నవ్వేళం గాని విశ్వ భూతములను వీక్షించుందనయందు బరిపాటి నెప్పు డప్పాటం గాని సకల భూతములకు సంతసంబును. బొంది యెప్పుడు వర్తించు. దా నపుడు గాని యబిల లోకములకు నధ్యక్షుండై కను నధ్వక్లు. డెప్పు డయ్యదనం గాని తే, తన్ను గేవల మాత్మగాం దలంచి యిష్ట మథిశయము దృఢముగంజూచునప్తడు గాని జన్మ దు జ జరావ్యాది శాంతికరము బ్రహ్మ విజాన మూరక పట్టు వడదు 185 అర్ధము - చైతన్యము=చేతన, ఎపుడు=ఎల్లపుడు, సర్వంబున్‌+తానయై= అంతయు తానే ఐ, విలసిల్లు చుండున్‌=ప్రకాశించుచుండునో, ఆ+వేళన్‌+కాని=అపుడు గాని (అపుడే) విశ్వ భూతములను=లోకము నందలి జీవుల నన్నింటిని, ఎప్పుడు=ఎపుడు, పరిపాటిన్‌=ఎసాధారణముగనే, తనయందు=తనలో, వీకించున్‌=చూచుకో, ఆ+పాటన్‌+ కాని= అపుడుగాని (అపుడే) తాను=జీవుడు, సకల భూతములకు=సర్వ జీవరాశి యొక్క: సంతసంబునున్‌= సంతోషమును, పొంది=అనుభవించి, ఎవుడు=ఏ సమయమున, వర్తించున్‌= ప్రవర్తించునో, అలర వ. గారందు యుచంయాకచ్యూడు జాలా ల య

70౬ కకక ఎవ్వుడు=ఎ నమయమున, అఖిల లోకములకు=అన్ని లోకములకును, అధ్యక్షుండు= ప్రత్యక్ష ౫ ము కలవాడై, అధ్యక్షుండై=ప్రభువై కనున్‌= మాచునో, ఆ+అదనన్‌* కాని=ఆ సమర. . గాసి (అపుడే), తన్ను=పరబు ఎయైన తన్ను కేవలమ.+అత్మగాన్‌= అచ్చమైన పరమాత్మగ' తలంచి=భావించి, ఇష్టము=ప్రియమును అతిశయము=అధికము దృఢముగన్‌=పూనికీ విడువక, చూచున్‌=కనుగొనునో, అపుడు గాని=అప్పుడు గాని (అపుడే) జన్మ దు ఖ జరావ్వాదో జననము విషాదము ముసలితనము రోగములకు, శాంతికరముజశ్తుద్ధిని ఉపశమవముము కల్గించునదైన, 'బ్రహ్మజ్ఞానము=పరబ్రహ్యమును గూర్చిన విశేషమైన జ్ఞానము, ఊరక అప్రయత్నముగ, పట్టు వడదు=లభింపదు భావము - బ్రహ్మజ్ఞానము ఊరకనే లభింపడు జీవి యొక్క చేతన అంతయు తానేయై ప్రకాశించునపుడు, సర్య జీవరాశిని అలవాటుగ తనలో చూడగల్లినపుడు: పుర్‌ జీవులకు సంతోషము కలుగునట్లు ఎల్లపుడు ప్రవర్తించినపుడు ప్రతృక్త జ్ఞాశము కలవారే ఆన్ని లోకములను సమదర్శకుడై చూడగల్లి నపుడు మాత్రమే ఆ జీవి జన్మములు దు ఖములొ ముసలితనము రోగముల కుండి శాంతిని కట్టించు మోక్షదాయియై న బ్రహ్మజ్ఞానము” పొందగలడు తే జ్ఞాన సంపదః గొని మోక్తంబు లేదు కర్మ శతమున నేని యో నిర్మలాత్మ జ్ఞాన మనంగ వేదాలత విజ్ఞాన మజల! యితర విజ్ఞాన మజ్ఞాన మెంచి చూడ 1బీ పార్వతీ! కనా. సన గా కంతా! ఒ నిర్మల+ఆత్మ=పవిత్రమైన అత్మ నలరాగో శతమునన్‌+ఎనిస్‌=విధ్యూక్ర ద పణః సె అ నను జ్డాన సేంపదన్‌ణానిబ్రహ! స గ్యేములను పుణ్యములను లనే జ్ఞానమును సంపాదించినపుడు గానీ, మోక్షంబు డే కలుగదు, జ్ఞానమన(గ=జ్ఞానమనగా, వేదాంత ఎజ్ఞానము= ఉపనిషత్తుల యందు చెప్ప శ దానిని తెలిసికొనుట, ఇతర=ఇతరమైన, ఎజ్ఞానము=తెల్సివిడి, ఎంచి చూడన్‌= పరిశీల చూడగా, అజ్ఞాశము=మాయ భావము - పవిత్రమైన ఆత్మ గల ఓ పార్వతీ! విధ్యుక్త ధర్మములను పుణ్యమో ఎన్నింటి నాచరించినను బ్రహ్మజ్ఞునమును పొందిన వానికే మోక్షము కలుగును వేద యో లండు చెప్పఒడీశ దానిని తెలికొనుటయే అపలైై జ్ఞానము ఇతరమైన జ్ఞానమే విజాశమవచె క 4 మదాచచంు

నీ భీమేశ్వర పురాణము ళ్‌ ఆట్‌ విశేషవు - ఈ పద్యము చదువగనే వెంటనే స్ఫురించునది అది శంకరాచార్యుల వారి - జ్ఞానవిహీన స్పర్వమతేన ముక్తిం నభజతి జన్మ శతేన అనుమాట ఈ ఘట్టమున అది శంకరులు బోధించిన అద్వైత ధోరణులు కలవు కం॥ జ్ఞానాఖ్యాసం బల్పం వైన మహా పాతకముల హరియించును గం జానన! దీపంవించుక యైనను హరియించు! గాదె యంధతమంబుల్‌ 187 అర్ధము - కంజ+అనన!=పద్మముల వంటి కన్నులు కలదానా! ఓ పార్వతీ! దీపంబు=దీపము, ఇంచుక+ఐనను=చిన్నదై నను, అంధతమంబుల్‌*కారుచీకట్లను: హరియించుక్‌+కాదె=నశింపజేయును గదా! (అట్లే) జ్ఞాన+అభ్యాసంబు= బ్రహ్మజ్ఞానమును గురించిన సాధవ అల్పంబై వ=చిన్నదై (కొంచెమై) వను, మహాపాతకముల= గొప్ప పాపములను హరియించున్‌=నాశవము చేయును భావము - ఓ పార్వతీ! దీపము చిన్నదైనను దట్టమైన చీకటిని నాశనము చేయుశట్లుగనే బ్రహ్మజ్ఞాశమును గూర్చిన సాధన కొంచెమైనను మహాపాతకములమ నాశనము శా ఉరూ విశేషము - అలంకారము అర్జాంతరన్యాసము తే॥. వహ్ని సందీప్రమై మహావనము నందు సరన నీరసతరుల బచస్మంజు "సేయు బ్రహ్మ విజ్ఞానమున నట్ల ప్రజ్వరితి క్‌ 188 శబచమునశుచము నొకటిగా సుడీస్‌ కాల్చు ను దుః అర్దము - వహ్ని్‌=ళీగ్ని ఉందీప్తమై=మిక్కి లగ ప్రజ్వలించి మహావశము 39 గొమ్ష ం శ 2 లీని (ఎండిన) తరులా ప్ప అడవి యందలి పరపారసము గల (పచ్చి) నీరప=రసము ల చె నా ౪వ, బహ విజ్ఞావమును= ట్లు, భస్మంబు5+చేయు=బూడీదీ చేయు అట్ల=అట! బ్రల్మా సభముక్‌? పరమాత్మను గూర్చిన జ్ఞానము కూడః ప్రజ్యరిల్లిమిక్కిలిగే విజృంభించి శ్ర విధముగ అపభమువ=మేలు కీడులను, పుణ్య పాములను మంచి చెడులను: ఒకటిగా ధముగ సుడిసి=చుట్టుకొని కాల్చు=కాల్సివేయును వైటతోపాటు శ ఎండు చెట్లి భావము - అగ్ని ప్రజ్యలించి కార్పిమై మహారణ్యములోని = లి ప న ఎ జనము కూడ ప్రచ్వెరిళ పచ్చి చైట్లన్లు కూడ కాల్చి బూడీద చ్రేయునట్లుగనే బ్రహ్మ ౫ శుబానంం.. 4. . శఉవిగ చుటివేి కాల్ఫివేయును సుమా!

704 పంచమాక్వా విశేషము - అలంకారము - ఉపమ తే; జలజ పత్రంబు తన మీంద. జల్లి యున్న యుదక బిందులతో గూడకున్నయట్లు బ్రహ్మ విజ్ఞాని తన మీందం బడినయట్టి విషయ మలమున. బడకుండు విమల చరిత శ ఆర్ధము - విమల చరిత=పవిత్రమైన నడవడి కలదానా! 1 పార్వతి! జు! పత్రంబు=తామరాకు, తన మీందన్‌=తనపై, చల్లి యున్న=చిలకరింపబడిన, ఉదకభింది తోన్‌=నీటి బిందువులతో కూడక+ ఉన్నయట్లు=కలవకున్నట్లుగనే బ్రహ్మ విజ్ఞాని=బ్ర జ్ఞానము కలవాడు, తన మీందన్‌+పడిన+అట్టి=తనపై ప్రసరించినటువంటి విష, మలమునన్‌=విషయమనెడి మురికి యందు, పడక+ఉండు=పడకుండును అనుభవి కుండును కదా! ఖావము - ఓ పార్వతీ! తామరాకు తనమీద పడిన నీటి బొట్లతో కలవకుండునట్లు! బ్రహ్మజ్ఞాని తన మీద బడిన లౌకికమైన సుఖ దు ఖములనెడి మురికి యందు పడడు విశేషము - అలంకారము - ఉపమ తే॥ చక్తితంబైన విష మెట్లు కుక్షినజుగు విమల మణి మూలమంత్రౌషధములచేత ననుచవించిన విషయంబు లట్ట యజఖుగు ట్రహ్మ విజ్ఞానమున. జేసి పరవ మునికి 196 అర్ధము - పరమ మునికి మహరిక్షి విమల=నిర్మలమైన, మణి=మణి మూల చెట్టువేరుు మంత్ర=మంత్రము, బెషధముల చేతన్‌=మందులచేత, భక్షితంబై ఫ=తినబ! నటువంటి, విషము+ఎట్లు=విషమే విధముగ, క్రుక్షిన్‌=క్రడుపులో, అణుగు=జీర్ణము అగునో అట్ల=అదే విదముగ=అనుభవించిన=పొందిన, విషయంబులు=లౌకికమైన సుఖ దు ఖములు (బ్రహ్మ విజ్ఞానమునన్‌+చేసి=బ్రహ్మజ్ఞానము చేత, అజుగు= క్రీణించును భావము - ఓ పార్వతీ! బుషియైన వానికి పవిత్ర రత్నములు, చెట్టవేరులు గారుడాది మంత్రములు, మందులచేత తినిన విషమెట్లు పొట్టలో జేర్దమగునో ఆ విధముగనే బ్రహ్మజ్ఞాన సంపాదనచేత అనుభవించిన లౌకికమైన సుఖదు ఖములు క్రీణించును సుమా। విశేషము - విషము యొక్క విరుగుడుకు మణి, చెట్టు చేరు గారుడాది మంత్రములు

• బెషధములను వినియోగించుట ప్రాచీన వైద్య పద్దతి

శీ భీమేశ్వర పురాణము 705 శా పూవుం బోణి! విశాలలక్ష్మింగనుచుం బుష్పంబు మూర్కొంచు వీ ణావాద్యంబులు వించు నిష్ట మధురాన్నంబర్ధి "సీవించుచున్‌ వేవే భంగుల నిల్చ్బుచున్నడచుచున్నిద్రించుచో యీశ్వరా! నీవే కర్తవు సుమ్మటన్న పురుషు న్వేధింప వేదోషముల్‌ 191 అనంత్ర ప్రి " పూవుంబోణిాపూవు వంటి శరీరము కలదానా! ఓ పార్వతీ! వారలక్ష్మిన్‌ మైన సంపదను, కనుచున్‌=ఆశ్రయించుచు, పుష్పంబు=పూవులను; మూర్కొం వాసన చూచుచు, మీణా వాద్యంబులు=వీణా వాదనలను, వించునొవినుచును, ఇష్ట= స్రయమైన మధుర+అన్నంబు=తీయనై న ఆహారమును, అర్ధి=పూనికతో, సేవించుచున్‌= ననకచుచు వేవే భంగుల=అనేక విధములుగా, నిల్చుచునొనిలచుచు, నడచుచున్‌= చుచు, నిద్రించుచోజనిద్రించు చున్నపుడును, ఈశ్వరా!:=ఓ పరమేశ్వకరా! నీవే=నీవే, కర్త వు= చేర్వవాడవు సుమ్ము= నుమా! అటన్న=అని అనునట్టి: పురుషున్‌=జీవుని, ఎదోషమ్సుల్‌=ఎ పావములును, వేధింపవు=బాధ పెట్టవు భావము - ఓ పార్వతీ! అంతములేని సంపద లనుభవించుచు పూవును వాసన చూచుచు (సుఖమమభవించుచు) వీణా గానములను వినుచు ఇష్టమైన మధురాన్నములను “ౌనికతో ఆరగించుచు నిల్చున్నవుడు నడచునపుడు నిద్రించునపుడును అనేక రీతులలో పే పరమేశ్వరా। అన్నింటికి నీవే కర్తవని భావించు జీవుని ఎట్టి పాపములు బాధింపవు మా! తే జ్ఞాన వైరాగ్య సంపన్నుడైన పెద్ద నెజుంగ లేక యపహసించు నెవ్వండేని వాండు గాల్పంగం బడు6దీవ్ర వహ్నిశిఖల రౌరవాదిక ఘోర నారకము లందు 192 అర్ధము - జ్ఞాన=బ్రహ్మ జ్ఞానము, వైరాగ్య=ఇంద్రియ సుఖములను త్యజించి విరాగి యగుట యను, సంపన్నుండు+అయిన=సంపద కలవాడైన, పెద్దన్‌=గొప్పవానిని, ఎఆి6గలేక=తెలిసికొనలేక, అపహసించున్‌=పరిహాసము చేయునట్టి, ఎవ్వ(డేని=ఎవడైనను, వాండు= అటువంటివాడు రౌరవ+ఆదిక=రౌరవము మొదలైన, ఘోర=భయంకర మైన నారకము లందు=వరకములందు తీవ్ర=వాడియైన, వహ్నీ శిఖలన్‌=అగ్ని జ్వాలలందు, కాల్పంగింబడున్‌=దహింపబడును ఖావము - బ్రహ్మ జ్ఞానమును వైరాగ్యమును పొందిన గొప్పవానిని గుర్తింపలేక పరిహసించిన వాడెవడైనను రౌరవాది నరకము లందు భయంకరమైన అగ్నిజ్వాలలలో కాదను లంని చ

706 పంచమాశ్వాసము విశేషము - రౌరవాది నరకములు - చూడుడు భీమ 5-23 స్కీ సజ్జనుండేన దుర్దనుండైన మూర్చెన బండితుండైన నాతండె ఘనుండు నిరపేక్షుం. డాతండు నిర్వెరుండాశండు సమదృష్టి యాతండు శాంతుండతండు రాజిల జనులచే. బూజం గైకొనుమాడ్కి నతండు దేవతలచే నర్చగాంచు నతని పాదాబ్బ్దంబులంటిన భూభాగ మభఖిల తీర్ధములకు నభ్యధికము తే వాని జన్మంబు జన్మ మవ్వాండు సుకృతి వాండు ద్రాక్కిన యిల్లిల్లు వాండు దైవ మే కొజంతయు లేకుండు నింతి యెజబుంగు బ్రహ్మ విజ్ఞానమయశీలి భాగ్యశాలి 193 అర్ధము - ఇంతి=ఇల్లాలా! ఓ పార్వతీ! బ్రహ్మ విజ్ఞానమయ శీలి= బ్రహ్మ జ్ఞానముతో కూడిన నడవడి కలవాడైన, భాగ్యశాలి= సంపన్నుడు ఎ కొజంతయు=ఎట్టి లోటును; లేకుండు=లేకుండ ఉండును, సజ్జనుండైన=మంచి వాడైనను, దుర్దను(డై సజ చెడ్డవాడైనను మూర్భ+ఐన =తెలివి తక్కువ వాడైనను, పండితు(డైన=పండితుడైనను ఆతండె=ఆ బ్రహ్మజ్ఞానియే, ఘను(డు= గొప్పవాడు, అతండు=అఆ బ్రహ్మజ్ఞాని, నిరపేక్షుండు=క్రోరికలు లేనివాడు, ఆతండు=అతడే, నిర్వైరుండు=శత్రువులు లేనివాడు, ఆతండు=అతడ్డే, సమదృష్టి=సర్వజీవులను సమముగ చూచువాడు, అతండు=అతడే, శాంతుండు=శాంతి కలవాడు, రాజు=ప్రభువు;, ఇల=భూమిసై, జనులచేన్‌=ప్రజలచేత, పూజన్‌+కైకొను మాడ్కి=పూజను గ్రహించు విధముగా, అతండు=ఆ బ్రహ్మజ్ఞాని, దేవతలచే=దేవతలచేత, అర్బ(గాంచున్‌= పూజలను పొందును, ఆతని=ఆ బ్రహ్మజ్ఞాని యొక్క, పాద+అబ్బంబులు=పద్మముల వంటి పాదములు, అంటిన=తాకిన భూభాగము=నేల భాగము; అభిల తీర్థములకు=జసమస్తమైన తీర్థముల కన్నను, అభి+అధికము=మిక్సిలి గొప్పది,

వాని=ఆ బ్రహ్మ జ్ఞాని యొక్క జన్మంబు=పుట్టుకయే, జన్మము=పుట్టుక, ఆ+వాండు= ఆ బ్రహ్మజ్ఞాని సుకృతి= ఆదృష్టవంతుడు వాండు=ఆ బ్రహ్మజ్ఞాని, అొక్కిన=అడుగుపెట్టిన, ఇల్లు=నీవాసమే ఇల్లు=నివాసము, వాడు=అతడే, దైవము=దేవుడు, ఎజు(గు=తెలిసి కొనుము

ఖావము - ఓ పార్వతీ! బ్రహ్మజ్ఞాన సంపన్నుడు సజ్జనుడైనను దుర్దనుడైనను మూర్భడైనము పుడితుడై నను బ్రహ్మజ్ఞానముచే అతడే గొప్పవాడు అపేక్ష లేనివాడు శత్రువులు లేనివాడు సర్వజీవుల యందు సమభావము కలవాడు శాంతి పొందినవాడు భూమిమీద రాజు ప్రజలచే ఎట్లు గౌరవింపబడునో అట్లే బ్రహ్మ జ్ఞాని దేవతలచే పూజింపబడును ఆతడు కాలుపెట్టిన వోటు తీర్ధములన్నింటికన్న గొప్పది వానిజన్మమే జన్మము వాడే అదృష్ట వంతుడు ఆతడు మెట్టిన ఇల్లే యిల్లు అతడే దైవము ఈ విషయమును తెలిసికొనుము తే॥ ఎవ్వనింటికి బ్రహ్మజ్ఞుం డేంగుదెంచు.

బ్రియముంారుణ్యమును గల్గి ఇిక్షయగొనంగ

వానిం వితృదేవతలు హర్ష వైదవమునం

బౌగడందురు కేలి నర్త నా బోగకముగ 194

జ్ధృము - బ్రహ్మజ్జాండు=బ్రహ్మజ్ఞానము కల్గిన విరాగి, ప్రియమున్‌=ఇష్టము: కారుణ్యమువు=చయా గుకామువము కల్ళి=కలిగి యుండి, భిక్షన్‌=బిచ్చమువు; కొవ(గన్‌= వ్యీక్రరించుటకు ఎవ్వని+ఇంటికి= ఎవని నివా్సమునకు, ఎగుదెంచున్‌=వచ్చునో వానిన్‌=ఆ ఇంటి వానిని పితృదేవతిలుజయముడు అగిష్వాత్తు మొదలైన పితృదేవతలు, హర్ష వైభవము నస్‌=సంతోషము యొక్క విరివితో, కేలినర్త నాభోగకముగ= క్రీడతో కూడిన నాట్యముతో సంతృప్తి కల్తుగువట్లుగ పాగడుదురు

ఖావము - బ్రహ్మజ్ఞాన సంపన్నుడు ప్రీతి దయలతో (బిచ్చము) భిక్త కొజకు ఎవని యింటికి వచ్చునో ఆ ఇంటి యజమానుని పితృదేవతలు సంతోషాతి శయముతో క్రీడా నర్తనముతో సంతృప్తులై పొాగడుదురు కం॥ అనుచవ పర్యంతం బె

వ్వని చిత్తము తత్త్వ వీధి వర్తించు మహా

తుని నాతనిం బొడంగను స

జ్ఞనులకు నాక్షణంబ కిల్చిషంబు లడంగున్‌ 195

అర్ధము - ఎవ్వని=ఎవని, చిత్తముజమనసు, అనుభవ పర్యంతంబు=ప్రత్యక్ష జ్ఞాన మున్నంత వరకు, తత్త్య వీధిన్‌=బ్రహ్మ పదార్థమనెడి త్రోవ యందు, వర్తించున్‌=సంచరించు

708 పంచమాశ్యాసము చుండునో, మహాత్మునిన్‌=గ్‌ ప్ప ఆత్మ కలవాడైన, ఆతనిన్‌=అతనిని, పాడంగను=చూచు, సజ్ఞనులకున్‌= మంచి నూనవులకు, ఆ క్రణంబ=వెంటనే కిల్చిషంబులు= పాపములు, అడంగున్‌= ఆణగిపోవును భావము - ప్రత్యక్ష జ్ఞానమున్నంత వరకు ఎవని హృదయము బఒహ్మజ్ఞానమనెడి తోవ యందు సంచరించుచుండునో అతడు మహాత్ముడు అట్టి వానిని దర్శించు స్నజ్జనులకు ఆక్షణమ పాపవినాశన మగును తే; అన్వయము షపొవనంబు కృతార్ణుండతండు పుణ్యవతి, వారి వేస్టిత భూతధాత్రి, జెలంగి యోబాడు నెవ్వని చిత్త వృత్తి సచ్చిదానందమయసుధాసాగరమున 196 అర్ధము - పుణ్యవతి=సుకృతముకల దానా, ఓ పార్వత్తీ! వార్ధి వేష్టిత=సముద్రములచే చుట్టబడియున్న, భూతధాత్రిన్‌=సర్వజంతు జాలమును ధరించు భూమియందు, చెలగి= ప్రవర్తించి, ఎవ్వని=ఎవని యొక్క చిత్తవృత్తిజమ నప్పు యొక్క నడవడి సత్‌+చిత్‌+ ఆనందమయ=శాశ్వత జ్ఞాన సుఖ స్వరుపముతో క్షూడ్ర్వ సుధాసాగరముఎ=అమృత సముద్రమును, ఓలలాడున్‌=మనుగునో, అతండు=ఆ జీవి కృడార్ణుండుజకోరిక్ర నెరవేరినవాడు, అన్వయము= ఆతని వంశము, పావనము=పవిత్రము భావము - 1% పార్వతీ! సముద్రములచే చుట్టఒడియున్నదైన భూమి యందు ట్రవర్తించుచు ఎవడు మనసుచేత శాశ్వత జ్ఞానసుఖముల నిలయమనెడి పాలసముడ్రమున క్రీడించునో అతడే కృతకృత్యుడు అతని వంశము పవిత్రము తే త్రిద్ధ గురుభక్తి విశ్వాస సౌష్టవంబు జరిగెనేం గల్గు వేదాంత సంగ్రహంబు జరగదా లేదు సత్యంబు సత్యమిదియు బహువిధోక్తులపనయింప్ప బ్రహ్మ మిదియు 197 అర్ధము - శ్రద్ధ=ఆసక్తి గురుభక్తి=గురువు నందు భక్తి, విశ్వాస=నమ్మకముల యొక్క; సౌష్టవంబు=నిండుదనము, జెరిగెనేన్‌=వ్యాపించినచో, వేదాంత సంగ్రహంబు=జఉపనిషత్తుల సారమును గ్రహించుట, కల్గున్‌*సంభవించును, జరుగదా=ఖుట్ట్లు జరుగని యెడల, సత్యంబు పరమాత్మ, లేదు=తెలియబడదు, ఇదియు=ఇదికూడ, ఎసత్యము=నిజము, బహు విధ=అనేక

ఉం వాలా ఆ ఆం విధములైన, ఉక్తులన్‌=మాటలను అపనయింపు=తొలగించుము, బ్రహ్మము=బ్రహ్మజ్ఞానము, ఇదియు=ఇదియు టేదు=తెలియబడదు

భావము - ఆసక్తి గురుభక్తి నమ్మకములు నిండుగ నున్నచో మాత్రమే జీవి ఉపనిషత్తుల సారమును (గగ్రహింపగలడు అది జరగనిచో పరమాత్మను తెలిసికొనలేడు పలు పల్కు లెందుకు! బ్రహ్మజ్ఞానమును పొందలేడు వ॥ ఈ యర్ధంబులు దేవతా గురు విశ్వాసంబులు గలవారికి గాని ప్రకాశింపవని భవానికి భవుం డుపదేశించెనని మంకణునకు వసిస్టుడు చెప్పెనని శౌనకాది మహామునులకు సూతుండు వివరించె 198

అర్థము - ఈ+అర్ధంబులు=ఈ విషయములు, దేవతా=దేవతలందును, గురు= గురువుల యందును, విశ్వాసంబులున్‌=నమ్మకములు, కలవారికిన్‌+కాని=కల్గిన వారలకు గొని, ప్రకాశింపవు=తేటతెల్లము కావు, అని=అని, భవానికి=పార్వతికి భవుండు=శంకరుడు, ఉపదేశించెన్‌+అని=బోధించెనని, మంకణునకు=మంకణ మునికి, వసిష్టుండు=వసిష్ట మహర్షి వెప్పెన.+అని=చెప్పినట్లుగా, శానక+ఆది=శానకుడు మొదలైన, మహామునులకు= మహర్షులకు, సూతుండు=సూతమహర్షి వివరించె=వివరముగ చెప్పెను

భానము - ఈ విషయములు దేవతలందును గురువులందును నమ్మకములు గల వారలకు మాత్రమే తేటతెల్లమగును అని పార్వతికి శంకరుడు బోధించెనని వసిష్టుడు మంకణ మునికి చెప్పినట్లుగా వూతముని శౌనకాది మహర్చ్నులకు వివరించెను శా॥ ఆకల్ప స్ధిర ధర్మ వైచవ! దిశాహర్భ్యాగ్ర సంస్టాపితా

స్తోకస్ఫాటిక కుంబ విభ్రమ ధురా శుంచద్యశోమండలా!

రాకా చంద్రమసో విరాజ నవభద్రా! వీరభద్రేశ్వర

క్షాకాంతాగ్రజ వేవు భూధవ కృపాసంవఎర్ధిత ప్రాదవా! 199

అర్ధము - ఆ కల్ప నైభవ ఆ కల్ప=కల్పము వరకు, స్థిర=నిలుకడయైైన, ధర్మ వైభవ=పుణ్యము యొక్క విరివి కలవాడా! దిశా మండలా! దిశా=దిక్కులనెడి, హర్మ్యజ మేడల యొక్క అగ్ర= పై భాగమున, సంస్థాపితజనెలకొల్పబడిన, అస్తోక=అనల్పమైన, స్ఫాటిక= సృటికముల, కుంభ విభ్రమ=కుండల శోభయొక్క, ధురా=బరువు వలె, శుంభత్‌=ఫ్టకాశించు యశ + మండలా!=యశస్సు యొక్క వలయముకలవాడా!, రాకా భద్రా! రాకా=పున్నోమేన్నాటి: చంద్రమస =చంద్రుని వఠె, విరాజ=ప్రకాశించు, నవ+భద్రాజనూతన మంగళములు కలవాడా! వీరభద్రేశ్వర ప్రాభవా! వీరభద్రేశ్యర=వీరభద్రభూపతి అను, క్షాకాంత=భూపతి

710 పంచమాశాసము యొక్క, అగ్రజ=అన్నయైన వేమభూధవ=వేమ భూపాలుని యొక్క కృపా=దయచేత, సంవర్ధిత=మిక్కిలిగా అభివృద్ది చెందిన ప్రాభవా!=దొరతవము కలవాడా! భావము. - గాశ్వతమై స్థిరమైన పుణ్యము యొక విరివి కలవాడా! దిక్కులనెడీ మేడలసపై నెలకొల్పబడిన పెద్దపెద్ద సృటిక కుంభకాంతులతో అధికమై ప్రకాశించు యశోవలయము కలవాదా! పూర్ణిమా చంద్రునివలె (ప్రకాశించు ఎజ్జనుడా! వీర భద్రభూపతికి సోదరుడైన వేమ భూపాలుని దయతో విశేషమైన అభివృద్దిని వాంది ప దొారత వము కలవాడా! ఓ అన్నయమంత్రీ! కం॥ లింగన మంత్రి సహోదర! గంగాధర దివ్య చరణ కమల నివాసా భంగాపరతంత్ర! సమి ద్రంగార్డున! యిండుదరధరాధర ధీరా! 200 అర్థము - లింగనమంత్రి=లింగన మం,[౩కి సహోదర=సోదరుడై వ వాడా! గంగా తంత్ర గంగాధర=శంకరుని యొక్క దివృ్వ=మహిమ గం చరళ౯ా కమల=పద్మముల వంటి పదములే, ౨ివాసా=నివాసముగ కలవాడా! భంగ=పరాజయము వకు అపర తంత్ర=స్వాధీవము కానివాడా! సవ త్‌+రంగ=యుద్ధ రంగమునందు, అర్హువ=అర్జ్హునుడవై ఫ వాడా! ఇందుధర= చంద్రశేఖరుడైన శంకరుని నివాసమైన ధరాధరవ=కైలాస పర్పతము వఎటి దీరా= స్టైర్వము కలవాడా! భావము - లింగఫమంత్రికి సోదరుడవైవవాడా! పరమేశ్వరుని దివ పాచపచ్మములే సనివాసముగ గలవాడా! అపజయము నకు బాలగనివాదా। యుద్ధరంగమున అర్వమడవైనవాడా! శంకర నివాసమైన కైలాస వర్వతము వలె సృిరమ్రైనవాడా! ఒ అ ష్వయమంత్రీ! మాలిని - రవి నిభ శుబ తేజా! రాషమాంబా తనూజా దివిజగురు చరిత్రా! దెంయామాత్య వృత్రా! భువన భవన కీర్తీ! వుష్ప కోదండ మూర్తీ ప్రతిమల గణసంగా రాయ వెళ్ళా చుజంగా! 201 అర్థము - రవినిభ=సూర్ష్యునితో సమమైన, శృభతేజాజ మంగళకరమైన కాంతికలవాడా! రామమాంబా=రామమాంబాదేవిక్రి తనూజా!=కుమారుడవైన వాడా), దివిజగురు=దేవగురువైన బృహస్పతి వంటి, చరిత్రా=నడవడి కలవాడా! దేవయ+అమాత్య+ పుత్రా=దేవయ మంత్రి యొక్క కుమారుడవైన వాడా! భువన భవన కీరీ =లోకములనెడి యిలంతయు వాళింగంన

శ్రీ థీమేశ్యర పురాణము 711 కీర్తి కలవాడా! పుష్పకోదండ మూర్తీ=మన్మధుని వంటి రూపము కలవాడా! ప్రవిమల గుణసంగాజ మిక్సి లి పవిత్రమైన సుగుణముల కలయిక కలవాడా!

భావము - సూర్యుని వంటి తేజస్సు కలవాడా! రామామాంబాదేవికి కుమారుడవైన వాడా! బృహస్పతి వంటి వరిత్ర కలవాడా! దేవయ మంత్రికి కుమారుడవైనవాడా! లోకము లన్నింటికి విస్తరించిన యశస్సు కలవాడా! మన్మథుని వంటి రూపము కలవాడా! పరిశుద్ధమైన గుణ సమూహము కలవాడా! ' రాయవేశ్యా భూజంగ” అను బిరుదు కలవాడా! ఓ అన్నయ మంత్రీ!

విశేషము - మాలినీ వృత్త లక్షణము చూడుడు - భీమ 1-125 గద్య ఇది శ్రీమత్కమలనాభ పౌత్ర మౌరయామాత్య పుత్ర సుకవిజనవిధేయ

శ్రీనాథ నామధేయ ప్రణీంతంబైన శ్రీ భీమేశ్వర పురాణంబను మహా

ప్రబంధంబు నందు(6 బంచమౌశ్వాసంబు

ఇది శ్రీ భీమేశ్వర పురాణ పంచమాశ్వాసమునకు దక్షిణ కాశిక అను ప్రతిపదార్ధ భావ విశేష సహిత వ్యాఖ్యానము

లీ శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము షష్టాశ్వాసము దక్షిణ కాళికా వ్యాఖ్యానము , శ్రీ మహిత దక్షవాటీ భీమేశ్వర పాదపద్మ పీఠాతిరస్తా సామర్థ్య సుప్రవృద్ధమ హామహిమా। బెండవూండి యన్నామాత్యా। 1 అర్ధము :- శ్రీ మహిత=ఐశ్వర్యముతో గొప్పదైన: చక్ష్రవాటీ=దక్షారామ పుణ్య ప్రదేశము నందలి; భీమేశ్వర్రజశ్ర్రీ భీమేశ్వర స్వామి యొక్క; పాదపద్మ పీర=చరణ కమలముల పీఠము యొక్క; అతిరసా=భ్రూమిని అతిక్రమించ్చు; సామర్థ్య =శ్తక్తిచేత్ర; సుప్రవృద్ధ=బాగుగా పెంప్రొందిన; మహామహిమా=గొప్పదైన మహత్త్యము క్రల; బెండపూండి అన్నామాత్యా= ఓ బెండపూడి అన్నయ మంత్రీ! (వినుము), భావము :- శ్రీమంతమైన దక్షారాము క్షేత్రము నందలి శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి వారి పాదపీరము సమస్త భూమండలమృు కన్న మిన్నయైనది. ఆ పాద పీం శక్తిచేత బాగుగా వృద్ధి చెందిన గొప్ప మహత్త్వము గల బెండపూడి అన్నయ మంత్రీ! (వినుము). విశేషము :- సుప్రవృద్ధ=సు+ప్ర+వృద్ధ. ఇట్లు ఒకటి కంటె ఎక్కువ ఉపసర్గలతో పదములను కూర్చుట శ్రీనాథుని లేఖిని ఇష్టము. చూడుడు భీమ. 5-114 విశేషము. వ॥ _ అక్కథకుండు శౌనక్రాద్ద మహామునుల క్రిట్లని చెప్పందొణంగె. 2

• అర్ధము :- ఆ+కథకుండు= కథను చెప్పువాడగు సూతుడు; శౌనక+ ఆది=శౌనక్రుడు మొదల్చెన; మవోమునుల కు=గొవ్వ బువషులక్షు; ఇట్లు+అని= ఈ విధముగ; చెప్పన్‌+తాణంగె= చెప్పసాగెన్స, .. భావము :- కథను చెప్పు సూతమహర్షి శౌనకాదులగు మహామునులకు ఈ విధముగ చెప్పసాగెను.

స్కీ వినుండు సద్యోముక్తి విభవైక కారణం బామ్నాయ విద్యా రహస్య పథము దక్షవాటీ మహా స్టాన మాహాత్వంబు వెండియు. బరిపాటి విస్తరింతు నాదిలోకేశ్వరి యఖిల తత్త్యేశ్వరి భోగ మోక్ష ఫలానుభూతి ధాత్రి సంహూర్హ విజ్ఞాన శాలిని కల్యాణి శైలేంద్ర తనయ హస్తములు మొగిచి తే సవపతికి నిట్టులని విన్నపంబు చేసె దేవదేవ! జగన్నాథ! దివిజ వంద్య! దేవ తిర్యజ్మనుష్యాది దీన సంస యభవ! కృప నాదు విన్నపం బవధరింపు 3 అర్ధము - సద్య +ముక్తి=వెనువెంటనే మోక్సమను, విభవైక కారణంబు విభవ=సంపదకు, ఎక కారణంబు=జఒకే ఒక హేతువు, ఆమ్నాయ విద్యా= వేద విద్య యొక్క, రహస్య=నిగూఢమైన, పధము=మార్గము, దక్షవాటీ=దక్షారామ మనెడు, మహాస్థాన=గొప్ప ప్రదేశము యొక్క, మాహాత్మ్యంబు= మహిమను, వెండియున్‌= ఇంకను, పరిపాటిన్‌=క్రమక్రమముగ, విస్తరింతున్‌=వివరింతువు, విను(డు=ఆలకింపుడు, ఆది లోకేశ్వరి=పరమేశ్వరి, అఖిల తత్త్వ +ఈశ్వరి=నమస్త తత్త్యృములకు యజమానురాలు, భోగ=వ్లైభవము యొక్క, మోక్షజముకి యొక్క: ఫల=వలితమును, అనుభూతి=కలిగించుటలో, ధాత్రి=తల్లి, సంపూర్ణ=సమస్తమైన, విజ్ఞానశాలిని=జ్ఞానముతో సంపన్నురాలు, కల్యాణి= మంగళ రూపిణి యగు, శైల+ఇంద్ర=పర్వత రాజు యొక్క, తనయజపుత్రిక (పార్వతి) హస్తములు పశుపతికిన్‌=పరమేశ్వరునకు, ఇట్టులు+అని=ఈ విధముగా, విన్నపంబు చేసె= విన్నవించెను, దేవదేవ=ఓ దేవదేవా! జగన్నాథ=లోకముల కన్నింటికి పతియైనవాడా!

714 శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము దివిజ వంద్య=దేవతలచే నమస్కరింపబడు వాడా! దేవ=దేవతలు: తిరుక్‌= జంతువులు; మనుష్య=మానవులు; ఆది=మొదలైన; దీన=పీడితుల యందు; సంస్థ=సమానత గలవాడా! అభవ=పుట్టుక లేనివాడా!; కృపన్‌=దయతో; నాదు=నా యొక్క; విన్నపంబు=విజ్ఞప్తిని; అవధరింపు=వినుము. భావము :- వెనువెంటనే మోక్షము నొసగుటకు ఏకైక కారణమైనది, వేద విద్యా రహస్యము నెరుగు మార్గ మనదగిన డక్షారామ క్షేత్ర మహత్తృమును క్రమముగ వివరించెదను. పరమేశ్వరి, జగన్నాత, భోగ మోక్ష ఫలములను కళ్ళించుటలో తల్లియు, పర్వత రాకుమారియు, సమస్త విజ్ఞాన సంపన్నయు, మంగళ రూపిణియు ఐన పార్వతీ దేవి పరమేశ్వరున కిట్లు విన్నవించెను. ఓ దేవదేవా! జగత్పతీ! సమస్త దేవతా సమూహములచే నమస్కరింప బడువాడా! దీనులైన దేవతలు పశుపక్ష్యాదులు మానవులందును సమానుడా! ఓ అభవా! దయతో నా వినతిని వినుము. వ॥ సద్యో ముక్తిదం బెయ్యది? పుణ్యస్థానం బెయ్యది? యానతిం డనుటయు జగద్ధితార్థంబుగా నా వృషభ ధ్వజుండు భవాని నభినందించి ముట్టని యానతిచ్చె. 4 అర్ధము :- సద్యః=వెంటనే; ముక్తిదంబు=మోక్షము నిచ్చునది; ఏ+అది=ఏది; పుణ్య= పుణ్యముల కన్నింటికి; స్థానంబు=నెలవైనది; ఏ+అది=ఏది; ఆనతి+ఇండు=సెలవిండు; అనుటయున్‌=అనగా; ఆ+వృషభధ్వజుండు=ఎద్దును ధ్వజముగా కల్గిన ఆ పరమేశ్వరుడు; జగత్‌+హిత+అర్ధంబుగాన్‌=ప్రపంచమునకు మేలు చేకూర్పునట్లుగా; భవానిన్‌= పార్వతిని; అభినందించి= ప్రశంసించి; ఇట్లు+అని=ఈ విధముగ అనతి+ఇచ్చె= ఆజ్ఞ నిచ్చెను. భావము :- వెనువెంటనే మోక్షము నిచ్చునది పుణ్య స్థాన మైనట్టిది ఏదియో చెప్పుడని పార్వతి అడుగగా విశ్వ కల్యాణార్థమై పరమేశ్వరుడు పార్వతి నభినందించి ఈ విధముగా ఆనతిచ్చెను. కఈ॥ సద్యో ముక్తి కరంబును సద్య స్పౌఖ్య ప్రదంబు సద్యోదురిత ప్రోద్యమ భంగకరంబును సద్యస్పకలార్థ సిద్ధి సంపాదియునై. క్‌ అర్ధము :- సద్యః=వెనువెంటనే; ముక్తికరంబును= మోక్షమును ఇచ్చునట్టిదియు; సద్యజావెనువెంటనే; సౌః = సుఖములను; ప్రదంబును=ఇచ్చునట్టిదియు; సద్యో...కరంబును; సద్యః=వెనువెంటనే: వరిత=పాపముల యొక్క; ప్ర+ఉద్యమ=గొపు పయత ములకు; ॥

భంగకరంబును=నాశనము జేయునట్టిదియు; సద్య...పాదియున్‌. సద్యః=వెనువెంటనే; సకల=సమస్తమైన; అర్ధ=జసంపదల; సిద్ధి=ఫలములను; నంపాదియున్‌=నంపాదించు నట్టిదియును; ఐ=అయియుండి. భావము :- వెంటనే భోగ మోక్షములను చేకూర్చునట్టిది, వెనువెంటనే పాప సమూహ ముల ప్రయత్నములను నాశనము చేయునట్టిదియు, వెన్వెంటనే సమస్తసంపదలను కలుగ జేయునట్టిదియును అయి (తరువాతి పద్యముతో అన్వయము) సీ; దర్శన మాత్ర నే దైవత గ్రామణి జనులకు భోగ మోక్షము లొసంగు నమృతాచ్ధి మధ్యంబు నందు నే వేల్పు జే. డుర్వి లింగాకృతి నుదయ మొందె మార్తాండుచే సప్త మౌని ముఖ్యులచేం బ్ర తిష్ట గైకొనియె నే దివ్య మూర్తి యప్పర ప్రీ కటాక్షావలోకన కళా పాథేయ మెవనికిం బ్రాహణీకము శే]. విశ్వపతి భీమనాథ నామేశ్వరుండు శివుండతండు వసించు నే క్షేత్ర సీమ నట్టి శ్రీ దక్షవాటీ మహాపురంబు భుక్తి ముక్తులు రెంటికి. బుట్టీనిల్లు. 6 అర్థము :- దర్శన మాత్రన్‌=దర్శించు కొనిన క్షణముననే; ఏదైవత గ్రామణి=ఏ దేవతా శ్రేష్టుడు; జనులకు=జీవులకు; భోగమోక్తములు=భోగమును మోక్షమును; ఒసంగున్‌= ఇచ్చునో ఫ్‌ అమృత+అబ్బి=పాలసముద్రము యొక్క; మధ్యంబునందున్‌= మధ్యమున; ఏవేల్పు టేండు=ఏ దేవతారాజు; ఉర్వి=భూమి పై; లింగ+ఆకృతిన్‌=లింగాకారముతో; ఉదయము+ ఒందె=పుట్టెనో; మార్తాండుచే=సూర్యునిచే; సప్త మౌని ముఖ్యులచేన్‌= ప్రధానులైన సప్తర్నుల చేతను; ఎ దివ్యమూర్తి=దివ్యత్వము మూర్తీభవించిన ఏ స్వామి; ప్రతిష్టన్‌=ప్రతిన్టను; కైకొని యొన్‌=స్వీకరించెనో;

7% క్ర భీమేశ్వర పురాణము అప్పరసి+ప్రీ=అప్పర కాంతల యొక్క కటాక్ష=కడకంటితో అవలోకన=చూచుట యను, కళాజవిదృ యనెడి, పాధేయము=దారి బత్తెము ఎవనికిన్‌=ఎ స్వామికి, (1పాహుణికము=అతిధ్యమగునో విశ్వపతి=జగన్నాధుడు, భీమనాధ=భీమనాధుడను నామ=పేరుగల ఈశ్వరుండు= ఈశ్వరుడు, శివుండు=శంకరుడు, అతండు=అఆయన, ఎ క్షేత్రసీమన్‌=ఎ క్షేత్ర ప్రదేశములో, వసించున్‌=నివసించునో, అట్టి=ఆ విధమైన, శ్రీ దక్షవాటీ= శ్రీ దక్షారామమనెడి మహాపురంబు= గొప్ప నగరము, భుక్తిముక్తులు=భోగము మోక్షము అను రెంటికిన్‌=రెంటింటికిని, పుట్టినిల్లు= జన్మస్థలము ఖావము - కేవలము దర్శించుకొన్న మాత్రముశనే జీవులకు ఎ దేవతా శ్రేష్టుడు భోగ మోక్షములను ప్రసాదించునో, పాలసముద్రమధ్యమున ఎ దేవతా రాజు లింగాకారముతో ఉద్భవించి భూమిపై వెలసెనో, సూర్యుని చేతను సప్తర్మల చేతవ ఎ దివ్యమూర్తి ప్రతిష్టను పొందెనో, అప్సర కాంతల కడగంటి చూపుల విద్యయనకెడ్షి దారిబత్తెము ఎ స్వామికి ఆతిధ్యమైనదో జగన్నాధుడు భీమనాధ నామధేయడై 9 ఈశ్వరుడు ఎ క్షేత్రములో నివసించునో అట్టి శ్రీ దక్షారామ మహాక్షేత్రము భుక్తికిని ముక్తికిని జన్మష్టలము విశేషము - క్రటాక్షము - “హర్షప్రసాద జనితా కాంతాత్వార్ధం సమన్మధా సభ్రూక్షేప కటాక్షా చ శృంగారే ద ఎపష్టిరిష్యతే! పుట - 305 - నాట్య వేదము - జమ్ములమడక మాధవరామ శర్మ ఇష్ట ప్రాప్త జనితమైన మన్మధ వికార సంబంధమైఫ ప్రణయహేతుకమైన శృంగార దృష్టి విశేషమే కటాక్షము అట్టి కటాక్షమునకు పాధేయము రతిసౌఖ్యము అదే జీవనోత్పత్తికి హేతువు ఆ హేతువు భీమేశ్వరునకు ఆతిధ్యమౌను లయకారునకు సృష్టియే ఆతిధ్య మొసగును కదా! ప్రాహుణికము - ఈ శబ్దము శ్రీహర్ముని నైషధీయ చరితము నందు (2 స-56 శ్లో) కలదు. శ్రీనాధ మహాకవి ముచ్చటపడి భీమేశ్వర పురాణమున ప్రస్తుత పద్యము నందు, కాశీ ఖండమున ౩ ఆ 190 పద్యము నందు ఈ శబ్దము [గ్రహించినాడు వ॥ _ థొల్లి కృత యుగంబున నమ్మహాస్థానంబున సంశ్రితద్రతులును ద్రికాల విహితా చరిత స్నానులును బస్మోద్దూళిత్ర సర్వాంగులునం రుద్రాక్షమాలికాభరణులును జటావల్కల ధారులును శంభులింగార్పనా పరాయణులును నగు మహామునులు పెద్ద కాలంబు ఘోరతపంబు. జేసిన నత్తపోధనుల యుత్తమ తపంబునకు.

షష్టాశ్యానము 717 జిత్తంజున6 ఒసాదంబు వపొంచి వముంకణ నంళల్ప కల్పవృక్షంబగు నయ్యహికంకణుండు ప్రత్యక్తంబైన నద్దక్రవాటికాధ్యక్షుని సాక్షాత్కారంబు వీక్షించి పరమర్నులు హర్షోత్కర్షంబు నొంది యందంద దండ ప్రణామంబు లాచరించి హస్తారవిందంబులు మొగిడ్చి యిట్లనిరి 7 అర్ధము. - తొల్లి=పూర్వము, కృతయుగంబునన్‌=కృతయుగములో, ఆ+మహా+ ఆన్థానంబున= ఆ గొప్ప ప్రదేశములా, సంథ్రాత వ్రతులును=ఆశ్రయింపబడిన నియమములు కలవారు, త్రికాల స్నానులును త్రికాల=మూడు వేళలందు, విహిత=విధింపబడిన, ఆచరిత స్నానులును= చేయబడిన స్నానములు కలవారును, భస్మ అంగులును భస్మ+ఉద్యుళితణ విబూదితో అలదబడిన, సర్వ+అంగులును=అన్ని శరీర అవయవములు కలవారును, రుద్రా భరణులును రుద్రాక్షమాలికా=రుద్రాక్షల మాలలే, ఆభరణులును=ఆభరణములుగ కలవారును; జటా ధారులును జటా=జడలను, వల్కల=నారబట్టలను, ధారులును=ధరించిన వారును, శంభు యణులునున్‌ శంభులింగ=శివలింగమును, అర్బనా=ఫూజించుటలో, పరాయణులు మున్‌=తత్పరులైన వారును అగు=అయినట్టి, మహామునులు=మహర్షులు, పెద్దకాలంబు= చాలకాలము ఘోరతపంబున్‌=తీవ్రమయిన తపస్సును, చేసినన్‌=చేయగా, ఆ+తపోధనుల= తపస్ప్సే ధనముగా గల ఆ మునుల యొక్క, ఉత్తమ=శ్రేస్టమైన, తపంబునకున్‌=తపస్సునకు, చిత్తంబునన్‌= మనసులో, ప్రసాదంబు= ఆనందమును, వహించి=పాొంది, మీంకణ=మంకణ ముని యొక్క, సంకల్ప=కోరికలకు, కల్ప వృక్ష్తంబు+అగున్‌=కల్పవృక్షమైనట్టి, ఆ+అహి కంకణుండు=సర్పములనే కంకణములుగ గల ఆ ఈశ్వరుడు, ప్రత్యక్తంబు+ఐనన్‌= ప్రత్యక్షము కాగా, అ+దక్షవాటికా+ అధ్యక్రుని=ఆ దక్షారామ నాయకుడైన వాని, సాక్షాత్కారంబు= ప్రత్యక్ష మగుటను, వీక్షించి=చూచి, పరమర్చులు=శ్రేష్టులైన మునులు, హర్షశ+ఉత్కర్హంబున్‌= ఆనందాతిరేకమును ఒంది=పాంది, అందంద= అచ్చటచటనే, దండ ప్రణామంబులు= సామ్టాంగ నమస్కారములను, ఆచరించి=చేసి, హస్త +అరవిందంబులు=కరకమలములు, మొగిడ్చి=జోడించి, ఇట్లు+అనిరి=ఈ విధముగా పల్కిరి భావము - పూర్వము కృతయుగములో దక్షారామము నందు నియమ వ్రతశీలురు, త్రికాల స్నానములు చేసి సర్వావయములకు విబూదిని అలదుకొని రుద్రాక్ష్రమాలలను అభరణములుగ ధరించి నారచీరలను గట్టి జడదారులై శివలింగార్చన యందు తత్పరులైన మహామునులు చాలకాలము తీవ్రమయిన తపము చేసిరి ఆ తపోధనుల తపస్ప్సునకు ఆనందించి మంకణముని ఎంకల్పమునకు కల్పవృక్షమైన పరమేశ్వరుడు ప్రత్యక్తమయ్యెను ఆ దిక్షపురాధిశుని దర్శనముతో మహామునులందరు అత్యంతానందమును పొంది సాష్టాంగ నమస్కాంములు చేసిరి చేతులు జోడించి నమస్కరించి ఈ విధముగా పల్కిరి

718 శీ ఖీమశ్వర పురాణమ తే] ఓ సదాశివ! యోదేవ! యో మహాత్మ! యో విరూపాక్ష! యో మహాదేవ! యదవ! వరము. గృప సేయు మీ దక్తవాటమునరం యొక్కెదము మేము మీ పదాంభోజములకు 8 అర్ధము - ఓ సదాశివ=ఓ నిత్య మంగళ స్వరూపుడా! ఓ దేవ=ఓ దేవుడా! ఓ మహాత్మ=ఓ శ్రేష్టమైన ఆత్మ స్వరూపుడా! ఓ విరూపాక్ష ఓ బేసి కన్నుల స్వామీ! ఓ మహాదేవ=ట శ్రేష్పుడవైన దేవాః, అభవ=పుట్టుక లేనివాడా! ఈ దక్షవాటమునకు=ఈ దక్షారామమునకు, వరమున్‌=వరమును, కృపసేయుము=దయ చేయుము మీ+పద+అంభోజములకు=మీ పాద పద్మములకు, మేము=మేవం౦దరము మొక్కదము=నమస్కరించెదము భావము - ఓ నిత్యమంగళ స్వరూపాః దేవాః మహాత్నాః విరూపాక్ష! అభవా! మేమంద రము నీ పాదపద్మములకు అంజలి యమొక్కెదము ఈ దక్షారామమునక్సు వరమును ప్రసాదింపుము విశేషము. - చాలకాలము మోరతవము చేని? మహర్షులు స్వార్థమువకు కాక లోకహితార్థము పరమేశ్వరుని - దక్షారామముశకు వరము గోరుటి వారి ఉదాత్త చిత్తములకు ప్రతీక క॥ సద్యో బోగశ్రీ యును సద్య కైవల్య విభవ సౌలబ్యంబు న్విద్యా సముద్య్వమయబు న విద్యానాశంజు దక్తు వీటికి నలయుని 9 అర్ధము - దక్తు వీటికిన్‌=దక్షారామమునకు, సద్య =తత్‌క్షణమే, భోగ=అవుభవ మునకు వలయు, శ్రీయును=సంపదయును, సద్య =వెంటనే, కైవల్య=ముక్తి యొక్క, విభవ=వైభవము యొక్క, సౌలభ్యంబున్‌=సులభత్వమును విద్యా+సముద్యమంబున్‌= జ్ఞానమునందు తత్పరతను, అవిద్యా+నాశంబు= అజ్ఞానము యొక్క నాశనము, వలయున్‌= (వరముగ) కావలయును భావము - తత్‌క్షణాను భవమునకు వలయు సంపదయును, వెంటనే కలుగు మోక్ష వైభవము యొక్క సులభత్వమును, జ్ఞానతత్పరతయుము అజ్ఞాన వినాశమును ఈ దక్షారామ నగరమునకు వరముగ అనుగ్రహింపవలెను

షష్టాశ్వాసము 719 చ॥ అనంగ బ్రహృష్టచిత్తుండయి యర్ధశశాంక కిరీటుం డప్పు డి ట్లను దగ నూర్ధ్వ్యరేతసుల కమ్మునిముఖ్యులకు న్విశుద్ధవ ర్తనులకు నిచ్చితి న్వరము దక్షుని వీటికి దక్షవాటికి న్ననుపమ రత్నపేటికి మన ప్రమదావహవస్తు కోటికిన్‌ 10 అర్ధము - అవ(గన్‌=అని కోరగా, అర్ధ శశాంక కిరీటుండు=అద్ధ చంద్రుడు కిరీటముగ గల శంకరుడు, ప్రహృష్ట చిత్తుండు+అయి=సంతసించిన మనసు కలవాడై, అపుడు=ఆ సమయమున, ఊర్థ్వరేతసులకున్‌=వీర్యపతనము కానీయనివారికి, విశుద్ధ వర్తనులకున్‌= పవిత్రమైన ఆచరణ కలవారు నైన ఆ+ముని ముఖ్యులకున్‌=ఆ ముని గ్రేష్టులకు, తగన్‌= తగినట్లుగా ఇట్లు+అనున్‌=ఈ విధముగ పల్కెను, అనుపమ=సాటిలేని, రత్న పేటికి= రత్నముల పెట్టెకు, మనస్‌*=మనసునకు, ప్రమద+ఆవహ=మిక్కిలి సంతోషమును కూర్చునట్టి, వస్తుక్రోటికిన్‌=వస్తురాశి కలదగు, దక్షుని వీటికి=దక్తుని నగరమైన, దక్షవాటికిన్‌= దక్షారామము నకు వరము=వరమును, ఇచ్చితిన్‌=ప్రసాదించితిని భావము - అని మహర్షులు ప్రార్థింపగా చంద్రశేఖరుడైన శంకరుడు సంతసించి వైైష్టిక బ్రహ్మచారులు, పవిత్రమైన నడవడి కలవారు అయిన ఆ మహర్షులతో ఇట్లు పల్కెను అమూల్య రత్నములకు పెబ్టెయు మానసానందకరములైవ వస్తురాశి కలదియు దక్షుని నగరమునైన ఈ దక్షారామమునకు వరము ప్రపాదించితిని తే! ఎల్ల కాలంబు నుండెద నిచట నేను మొదలి మామామ యారామపదము నందు వెండి గుబ్బలిపై వేడ్క వీడు కొల్చి మేరు నగరాజుపై6 జూల మెచ్చు వదలి 11 అర్ధము - నేను=నేను, వెండి గుబ్బలిపైన్‌=కైలాన పర్వతము పైన, వేడ్కన్‌=వేడుకను, వీడు కొల్చి=వదలివేసి, మేరు నగరాజుపైన్‌=మేరువను కొండ రాజుపైను చాల+మెచ్చున్‌=మిక్కిలి ప్రీతిని, వదలి=వదలిపెట్టి, మొదలి+మామామ=మొదటి నామామ యొక్క, ఆరామ పదము నందున్‌=విహార స్థలము నందు, ఇచట=ఈ దక్షారామము నందు, ఎల్లకాలంబున్‌=నిత్యము, ఉండెదన్‌=నివసించెదను ఖావము - నేను కైలాస పర్వతముపై గల ప్రీతి వదలి, మేరు పర్వతముపై గల మిక్కిలి ప్రేమను విడిచిపెట్టి నా మొదటి మామయైన దక్షునకు నివాస స్థానమైన ఈ దక్షారామము నందు ఎల్లవేళల నివసింతును

7206 శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము భి అగ్రజుండైనను నంత్యజుండైనను బూంబోండి యైనను బురుషుండైన బరమ మూర్చుండైనం బండితుండైనను దారిద్రగుండైన ధనికుండైన( బలవంతుండైనను ఒలహీను,డైనను బ్రాయంపు వాండ్రైనం బంగువైన సాస్టికుండైనను ననృతవాదియునైనం బరంగ గార్రభమైన6ం బంది యైనం శే గీటకంబైన బకమైనం గ్రిమియునైనం బాదపంటైనం దృణమైన6 బ్రాణ రహిత మై రహిని దక్షవన చతుర్జ్వార సీమ బొందు! గైవల్య కళ్యాణ భోగలక్ష్మి 12 అర్ధము - అగ్రజాండు+ఐననున్‌=మున్ముండు పుట్టిన వాడైనను (అగ్రకులమున పుట్టిన వాడైనను) అంత్యజుండు+ఐ ఫనున్‌= కడపట పుట్టిన వాడైనను (నీచకులమున పుట్టిన వాడైనను), పూంబోండి+ఐననున్‌=పూవు వంటి సుకుమారియైన ప్రీ యైనను పురుషుండు+ ఐనన్‌=మగవాడైనను, పరమ మూర్చుండు+ఐనన్‌=అత్యంత మూఢుడై ను పండితుండు+ఐనను= విద్వాంసుడైనను, దారిద్యగుండు+ఐన=బీడతనము నందిన వాడైన ధనికుండు+ఐవస్‌= వఐశ్వర్యవంతుడైనను బలవంతుండు+ఐనను=ఒజలము కలవాడై నవు, బలహీనుండు+ఐననున్‌= దుర్చలుడైనను, ప్రాయంపువాండు+ఐనన్‌=యువక్రుడైనను, పంగువు+ఐనన్‌=కుంటివాడైనను, నాస్తికుండు+ఐననున్‌=ద్ధైవ విశ్వాసము లేనివాడైనను, అనృతవాదియున్‌*ఐనన్స్‌= అసత్యవాది యైనను, గార్హభము+ఐనన్‌=గాడిదయైనను, పంది+ఐనన్‌=పందియైనను, కీటకంబు+ఐన=పురుగైనను, బకము+ఐనన్‌=కొంగయైనను, క్రిమియున్‌+ఐనను= క్రిమియైనను, పాదపంబు+ఐనన్‌=చెట్టు అయినను, తృణము+ఐనన్‌=గడ్డిపరకై ఫను, పర(గన్‌=*ఒప్పునట్లుగా, దక్ష్రవన=దక్షారామము యొక్క, చతు =నాలుగైన, ద్యారసీమన్‌= ద్వారముల మధ్య ప్రదేశములో, ;పాణరహితమె=;పాణుము ఇని ఇంజ గక్కాషంతం బంట ఆ

మష్ణాశ్వాసము 721 కళ్యాణ=శుభప్రదమైన క్రైవల్య=మోక్షమను, కఠళ్యాణ+భోగలక్ష్మి=శుభప్రదమైన భోగమనెడి ఐశ్వర్యమును, వాందున్‌=పాందును భావము - మానవజాతిలో న్న వివిధ వర్ణములలో వర్గములలో అగ్రజుడైనను, కడవాడైనను స్రీ యైనను, పురుషుడైనను, వరమ మూర్చుడైనను, వండితుడైనను, దరిబ్రుడైనను, ధనవంతుడైనను, బలవంతుడైనను, బలహీనుడైనను, యువకుడైనను, అవిటివాడైనను నాస్తికుడైనను అసత్యవాదియైనను, గాడిదయైనను పందియైనను, క్రిమికీటకము లైనను కొంగ యైనను చెట్టైనను, గడ్డిపరక్రైనను దక్షారామ సీమలో ప్రాణములు విడిచి కైవల్య సిద్ధిని పొందును విశేషము - జగత్తు - జీవరాశి - శ్లో; స్థావరం జంగమం చేతి జగత్‌ ద్వివిధముచ్యతే। చతస్రో యోవయస్రత్ర ప్రజానాం క్రమశో యధా॥ ఈ జగత్తు స్ట్థావరము (చలనము లేనివి) లు, జంగము (చలనము కలవి)లకో కూడి యుండుకు ఇందులో జీవులు నాలుగు విధములైన యోనుల మండి జన్మించును శ్లోః తేషా ముద్భిదజా వృక్షా లతా వల్లయశ్చ వీరుధ । దంశయూకాద యాశ్చాన్వే స్వేదజా కృమిజాతయ ॥ శ్లో, పక్షిణా శ్చిద్ర కర్టాన్చ ప్రాణిన స్త్యండజామతా ః మృగిశ్యాల మమష్వాంశ్చ విద్ధి తేషాం జరాయుజాన్‌॥ ఇందు వృక్షములు లతలు వల్లరులు మరియు తృణములు ఉద్పిజ్ఞములు భూమిని భేదించుకొని పుట్టునవి గనుక ఉద్భిజ్ఞములు చోమలు పేలు మున్నగునవి స్యేదజములు ఇవి చెమట నుండి పుట్టునవి కనుక ఇవి స్వేదజములు రెక్కలు కలవి, చెవి స్థానమున ఛిద్రములు కలవి అండజములు - (గ్రుడ్డు నుండి పుట్టునవి) పక్షులు పాములు బల్లులు, చెపలు మొదలగునవి పశువులు హింపకములైన పులులు సింహములు మరియు మమష్యులు జరాయుజములు జరాయుజములనగా మావి నుండి పుట్టునవి శ్లోః ఏవం చతుర్విధాం జాతి మాత్మా సంసృత్య తిష్టతి॥ ఈ విదముగ ఆత్మ నాల్గు విధములైన జాతులను ఆశ్రయించి యుండును క్రిమి - శరీరము లోపల పుట్టి నల్లని దేహము కలది క్రిమి కృమి అనియు అందురు కీటకము - బయట పుట్టిన చిన్న ప్రాణి కీటకము “నీలాంగో కృమి రంతర్జ క్షుద్ర కీటో బహిర్భవ ” - వైజయంతీ కోశము - పాతాలకాండ-సరీసృపాధ్యాయము - 39 శ్లో

శ్రీ వీమేశ్చర పురాణము 722 ఊఉ ప్రాణ వియోగ వేళ నరపక్తి మృగాళికి దక్తవాటికా కోణినిం దారకంబు€ బుర సూదను( డానతి యిచ్చు చుండంగన్‌ బాజి చిస ప్రసూనముల. బయ్యద నాయ్యన వీచుచుండు శ ర్వాణి త్రిలోక మాత ఒలవన్మరణ శ్రమ బార శాంతికిస్‌ 13 అర్హము - దక్షవాటికా క్షోణినిన్‌=దక్షారామి భూమి యందు ప్రాణ=ప్రాణములతో, వియోగవేళన్‌=ఎడబాటుగలుగు సమయమున నర=నరుల, పక్తి=పక్టుల మృగ=జంతువుల, ఆలభికిన్‌=సమూహమునకు, పురసూదను(డు=(పురములను నశింవ జేయువాడు) పరమ శివుడు తారకంబున్‌=తారక మంత్రమును ఆనతి+ఇచ్చు చుండ(గన్‌= చెప్పుచుండగా, త్రిలోకమాత=ముల్లోకములకు తల్లియైన, శర్వాణి=పార్వతి బలవత్‌+*మరణ= బలవంతముగ ప్రాణములు వీడుట యందు కలుగు భార=బలవత్తరమైన చమ=కష్టము. శాంతికిస్‌= శాంతించుటకు, పాణి=చేతిలో, బిసప్రసూనములప్‌=తామర పూవులతో, పయ్యదన్‌= పైటతో, ఒయ్యనవన్‌=మెల్లమెల్లగ, వీచుచుండున్‌=విసరుచుండును భావము - పవిత్రమైన దక్షారామ క్షేత్రమున సరులు గాని పక్షులు గాని జంతువులు గాని ప్రాణములు విడుచువేళ పరమేశ్వరుడు తారక మంత్రమును ఉపదేశించును అ జీవులు ప్రాణములు విడుచువేళ అత్యంత క్షేశముతో కూడిన బాదానివారణకు జగన్మాతయైన పార్వతి పద్మములతోము, తనపైటతోను మెల్లవెల్లగ వింరును విశేషవ.. - తారక మంత్రము - 1కు అనునది బలవన్మరణము - ఇచ్చట ఒలవవ్మరణమవగా ఆత్మహత్య కాము మృత్యువులలో యత్నసాధ్యములేక ఇచ్చామృత్యువు తప్ప మిగిలి; మృత్వువులన్నియు బలవవ్మరణములే జీవన క్లేశము లన్నింటిలోను మరణ సమయ క్లేశము అతృంత దారుణమైనది ప్రాణి తన చావు జగత్రళయముగ భావించువము శ్ర తూర్పుదిశకును లవణ పాధోధి సీమ దక్షిణమునకు వృద్ధ గౌతమియె సీమ పడమటికి రాజమాహేంద్ర పట్టనంబు ద్యుమ్నసతి దిక్కునకు సీమ తుల్య బాగ గత అర్ధము - తూర్పు దిశకును=తూర్పు దిక్కునకు లవణ పాధోధి= ఉప్పు సముద్రము, సీమ=హద్దు, దక్షిణమునక్రు=దక్తిణ దిక్కునకు, వృద్ధ గౌతమియె=వృద్ధ గౌతమీ వదియే, సీమ=హద్దు, ఎడమటికి=పడమర దిక్కు వకు, రాజమాహేంద్ర పట్ట వంబు=రాజమహేంద్రవర

నగరము; సీమ=హచ్దు; ద్యుమ్నపతి+దిక్కు నకు=ఐ(ధనపతియైన) కుబేరునిదైన ఉత్తర దిశకు; తుల్య భాగ=తుల్య భాగానది; సీము=హద్దు.

భావము :- దక్షారామ క్షేత్రము (దక్ష మండలము) నకు తూర్పున ఉప్పు సముద్రము, దక్షిణమున వృద్ధ గౌతమీనది, పడమట రాజమహేంద్రవర నగరము, ఉత్తరమున తుల భాగానదియు హద్దులు.

విశేషము :- ఈ పద్యము నందలి రెండు, నాలుగు పాదములు యథాక్షరముగ ఈ గ్రంధముననే (3-33) వెనుక వచ్చినవి. వ॥ ఈ క్రమంబున సీమా విభాగంబు లేర్పడిన భీమమండలంబు భుక్తి ముక్తి పదంబు; వహ్ని సంయోగంబున శుష్క కాష్టంబులు హరణంటైన చందంబున దర్శన మాత్రంబునం బాపౌఘంబును నది భస్మ్‌ భావంబునుం బౌందింపం జాలును. ప్రాణ వియోగ కాలంబున జంతుకోటికిం గాలకంధరుండు తారకబ్రహ్మ విద్యా రహస్యార్థం బుపదేశించును. కాని మాత్రంబైన ధనంబును చిడికెండు ధాన్యంబైన నిచ్చుదాతకు ననంత ఫలంబు చెందు. శ్రద్దా సమన్వితంబుగా శివయోగికిం బెట్టిన ఖోజనంబును, నిచ్చిన వస్తంబును భవబంధ విధ్వంసనంబులు. జపహోమదాన తపో ధ్యాన సమాధియోగంబులు గలుగు ప్రుణ్యులకుం గొల(ది లేదు. హిమవత్ప్సర్వ తంబునం గోటి వర్షంబులు తపంబు చేసిన ఫలంబు ఘటికార్థేసవాస మాత్రంబునను, వారణాసి యందు గోటి. బ్రాహ్మణులకు భోజనంబు పెట్టిన ఫలంబు ఛిళ్త్షునదు నొక్క థిక్త యిడిన మాత్రంబునను; గురుకేత్రంబున సూర్య గ్రహణకాలంబునం దులాపురుష దానంబు చేసిన ఫలంబు నొక్క భూసురాతిథి కభ్యాగతికి శివయోగులకు బెట్టిన భోజన మాత్రంబునను; దక్షవాటికా పుణ్యక్షేతంబున సంభవించు. 15

అర్థము :- ఈ క్రమంబున=ఈ వరుసలో; సీమా విభాగంబులు=హద్దుల విభజనలు; ఏర్పడిన=కలిగిన; భీమ మండలంబు=భీమ మండలము; భుక్తి=(లౌకికవమైన జీవన నిర్వహణకు ఆవశ్యకమగు) ఆహారమును; ముక్ష్తి=మోక్షమును (లౌకిక బంధ విమోచనము), ప్రదంబు=ఒసగు నట్టిది; వహ్నీ సంయోగంబున=అగ్నితో కలయుటచే; పష్కకాష్టంబులు= ఎండు కట్టెలు; హరణంబు+ఐన=హరింపబడిన; చందంబునజరీతిగా? దర్శనమాత్రింబు నన్‌=దర్శనమాత్రముచేతనే; పాప+ఓఘంబున్‌=పోప సమూహమును; అది=ఆ భీమ మండలము; భస్మీ భావంబునున్‌=బూడిదగుటను; పొందింపన్‌+చాలును=పాందజెయ జాలును; ప్రాణ=ప్రాణములతో; వియోగ= ఎడబాటు కలుగు; సమయంబున=సందర్భమున;

జంతుకోటికిన్‌=జీవరాశికి, కాలకంధరుండు=గరళకంరుడ. తారక అద్దింది గరకం తరించుటకు కారణమైన, టబ్రహ్మవిద్యా=బ్రహ్మ జ్ఞానము యొకు రహస్వ= ఢవ్న్యై అర్ధంబు=పరమార్ధమును, ఉపదేశించును=బోధించు ఓ. కాం మాత్రంబు+వినఇక్క అనునాణెము మాత్రమైన, ధనంబును=ధనముమ పిడికెయ=ముష్పి మాత్రమైన ధాన్వంబ్న్య ఐనన్‌*=ధాన్యమునైనను, ఇచ్చు=ఇచ్చునట్టి, దాతకంవ్‌=దాతవం అనంత=అంతము త్స ఫలంబు=ఫలితము, చెందు=దక్కును శ్రద్దాజశ్రేజ్ఞతో సమన్నితంబుగా=కూడునట్లుగా, ప! యోగికిన్‌=శివయోగికి, పెట్టిన=పెట్టినట్టి భోజనంబునున్‌= ఆహరమును ఇచ్చి వస్రంబును=దానము చేసిన బట్టలును, భవబంధ=ప్రావంచిక్రమైన బంధ నములన్స, విధ్వంసనంబులు=నాశమొనర్చునవి, జప=జపము హోమ=హోవృమ్సు తప +ధ్యాన=తపస్స ధ్యానము సమాధి=సమాధి అనెడు, యోగంబులున్‌= యోగములు కలుగు=లభించ్చ, పుణ్యులకున్‌=పుణ్యాత్ములకు, కొలంది లేదు=తక్కు ప లేదు హిమవత్పర్వతంబు నన్‌=ప్ప్వ్వా శెలము నందు, కోటి వర్షంబులు=క్రోటి సంవత్సరములు తపంబు చేఎన=తపస్సు చేయగ్గ కల్గిన, ఫలంబూ ఫలితము, ఘటికా-మాత్రంబునన్‌ ఘటిక +అర్ధ=అరగడియ నాలమ్మ, ఉపవాస= ఉపవాసముండిన, మాత్రంబునన్‌= మాత్రముచేత శె వారణాసి + అందున్‌ఇ కాశీక్షేత్రమున కోటి బ్రాహ్మణులకు=కోటిమంది బ్రాబ్మాణుంక. భోజ శము= అన్నమున్స, పెట్టిన ఫలంబు= పెట్టగా కలిగెడు ఫలితము భిక్షు శకున్‌=డర్లారాముము. సందలి భిక్తుకునక్సు ఒక్క భిక్ష= ఒక్కమారు భిక్షను ఇడిన+మాత్రంఒం వరు ర్‌=ఒ పగి న మాత్రము చేతనే, కురుక్షేత్రంబు వ=కురుక్షేత్రములో, సూర్యగ్రహణ కాలంబు స ర= మూరగ్రహకా సమయము, తులాపురుష దానంబు=దాత బరువుతో సమాశమగు ఢాన్హాదుల నిమ్మట చేసివ ఫలంబు= చేసిన ఫలితము, ఒక్క=జఒక, భూసుర= బ్రాహ్మణుడగు ఆతిది= ఆగంతుకు నకు అభ్యాగత= భోజనవేళకు వచ్చిన, శివయోగులకున్‌=శివయోగులక్ష పెట్ట వ= వట్తినట్టి, భోజన మాత్రంబు నను=భోజనమాత్రము చేతనే, దక్ష్తవాటిక్రా= దక్షారాముమనెడు వుణ్యక్షేతంబున= పు క్షేత్రములో సంభవించున్‌=కలుగును + భావము - ఇట్లు హద్దులు గల భీమ మండలము భోగ మోక్షముల నాసగునట్టిది నిప్పుతో కలసినందువలన ఎండు కట్టెలు కాలిపోవు విధముగా దక్షారామమును దర్శించినంత మాత్రముననే పాప సమూహము నాశనమగును ప్రాణముపోవు సమయమున జంతువులకు శంకరుడు తారక మంత్రమునుపదేశించును ఒక కాని డబ్పైనను పిడికెడు ధాన్యమునైనను దానమిచ్చినవాడు అనంతమైన ఫలితమును పొందుశు శ్రద్ధతో శివయోగికి భోజనము పెట్టినను వస్త్రదానము చేసినను భవబంధములు తెగువు జపము, హోమము, దానము, తపము, ధ్యానము సమాధి అనెడి యోగములు గలవారికెట్టి కొణతయు లేదు హిమవత్పర్వత మందు కోటి సంవత్సరములు తపస్సు చేసిన చోకల్గెడి ఫలితము ఈ దక్షారామమున అరగడియ

షవ్పాశ్యానము శీతల కాలము ఉపవాసమున్నంతనే కల్గును కాశీ క్షేత్రమున కోటిమంది బ్రాహ్మణులకు భోజనము పెట్టినచో కల్గెడి ఫలితము ఈ దక్షారామమున భిక్షునకు ఒక్క భిక్ష పెట్టినచో కల్గును కురు క్షేత్రమున సూర్యగ్రహణ కాలమున తులాపురుష దానము చేసినచో కలిగెడు ఫలితము ఒక్క బ్రాహ్మణ అతిధికి భోజన సమయమునకు వచ్చిన శివ యోగులకు భోజనము పెట్టుట వలన ఈ దక్షారామమున కలుగును విశేషము - కాని - “కాని మాత్రంబైన” అని చెప్పుట వలన 'కాని' అనునది తక్కువ విలువ గల నాణెమని తెలియుచున్నది ఎంత విలువ గల నాణిమో తెలియదు శ్రీనాధుని కాలమున '“దీనారము అను టంకమున్నట్లు “దీనారటంకాల+దీర్ధ మాడించితె దక్షిణా ధీశు ముత్యాశాల అను శ్రీనాధుని చాటు పద్వము వలన తెలియుచున్నది “ఎట్లు చెల్లింతు టంకంబు లేడు మార్లు అని మరి యొక చాటువు సంస్కృత భీమ ఖండమున కాని" నాణెము యొక్క ప్రసక్తి లేదు “స్వల్ప ధనము అని మాత్రమే కలదు (అధ్యా-29 శ్లో-34) యో ముష్టి మాత్రం ధాన్యం వా స్వల్ప మాత్రం ధనంచవా దదాతి దక్ష ఫగరే సోవంత ఫల మశ్నుతే తే భీమ లింగంబు త్రిభువన స్వామి యెప్పుడు సన్నిధానంబు. గైకొని యున్న కతన. దీర్థములలోన నుత్తమ తీర్ధమయ్యె దక్షిణానందవనవాటి దక్షవాటి 16 అర్ధము - త్రిభువన స్వామి=ముల్లోకములకు ప్రభువగు భీమలింగంబు= శ్రీ భీమేశ్వర లింగము ఎపుడు=ఎల్లపుడును, సన్నిధానంబున్‌=ప్రత్యక్ష్తముగ కన్పించుటను, క్రైకొని+ ఉన్నకతనన్‌=గ్రహించి యున్నందు వలను తీర్ధములలోనన్‌=పవిత్ర తీర్థము లన్నింటిలో; దక్షిణ=దక్తిణ చేశమున గల, ఆనంద వనవాటి=కాశీ క్షేత్రమైన, దక్రవాటి= దక్షారామము, ఉత్తమ=శ్రేష్టమైన, తీర్ధము=పవిత్ర తీర్ధము; అయ్యెన్‌=ఐనది భావము. - ముల్లోకములకు ప్రభువగు శ్రీ భీమేశ్యర లింగము ఎల్లపుడును ప్రత్యక్షరూపము గైకొని యుండుట వలన దక్షిణ కాశియగు దక్షారామము తీర్థము లన్నింటిలో ఉత్తమ తీర్థమ్రైనది విశేషము - కాశీనగరము - “అస్యానందవనం నామ వురాకారి పినాకినా క్షేత్రస్యానంద హేతుత్వాదవిముక్త మనంతరం॥

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 7206 -శివ పురాణము రుద్ర సంహితాఖండము 6వ అధ్బాయము 31శ్లో కాశి వారణాసి అవిముక్తము ఆనందవనము మహాశ్మశానము రుద్రావాసము అని కాశికి పేరులు తే]. ఘనత శివగంగయును రుద్ర గంగ యనంగం గూపముంలు రెండు దక్షవాటీ బరమంన మొదలథి యది పావముల నెల్ల నుదుకం జాలు నొకటి పితృదేవతలం దృప్తి నునువనోప్పు 17 అర్ధము - దక్షవాటీ పురమున=దక్షారామము వందు నివ గంగయును=న్తివగంగ యనియు, రుద్రగంగ+లనంగస్‌=రుద్రగంగ యనియు, రెండు=రెండు కూపములు=బావులు, ఘవతన్‌=గొప్పతనముతో (కలవు) మొడలి+అది=మొదటిదైన శివగంగ, పాపములన్‌* ఎల్లస్‌=పాపముల నన్నింటిని ఉదుకన్‌+చాలున్‌= ఉదికివేయగలదు ఒకటి=మరొకటైవ రుద్ర గంగ పితృ దేవతలస్‌=పితృదేవతలము తృప్తిఫ్‌=త్మప్తితా ఉషుపన్‌= ఉంచుటకు ఓపున్‌= సమర్ధమగును భావము - దక్షారం మమువ శవగంగ రుడ్ర గంగ అఘము పేర్లతో రెండు గొప్ప బావులు కలవు శివగంగ సమస్త పావమలట పోగొట్తగలడు రుద్రగంగి పితృదేవతలను తృప్తితో నుంచగలడు విశేషము - దక్రారామము వ నవగంగ రృ దగంగ అను రెలడు కూపములు ఉన్నట్లు ఈ పద్యము వలన తెలియుచున్నం నేడు గుదగంగ అను కూప మెంక్కటియె నిలిచియున్నది ఈ కూపములకు గూర్చి కశ వల్వక్షూరి పావయయృ గ్రి గారి వివరణమిది వీఎలో రుద్రగంగ యీనాండు నిలిచియున్నది ఇది యొక కూపము భీమేశ్వవాలయి ప్రాకార వందు ఈశాన? భాగమువ జ్రరవుని యాలయము వెకుక నుండినది చానిక్‌ వెగులుగా నా యాలయ న్రాక్రారిము ఫండే వైర్శత్‌ బాగమున శివగంగ యనుకూపము కూడ ముండవలయుము అది మాతమ్మ గానరదు శ్రీనాధ కృతి సమీక్ష - పు 40 ఆఅ అని వరంజు లిచి, యంతర్తి తుండయె, నిందు మౌళి బుషుల కెట యెదుట వార లో న్నవశివాయ యంచు. బరించి రొక్కమొగిని దిశలు పిక్కటిల 18

న అర్ధము - అని=అని, ఇందు మౌళి= చంద్రశేఖరుడు, వరంబులు=వరములను, ఇచ్చిజప్రసాదించి, బుషులకు=మునులకు, ఎట్టయెదుట=ఎదురుగనే, అంతర్హితుండు+ అయ్యెన్‌= అద్భశ్యుడయ్యెను. వారలు=ఆ మునులందరు, ఒక్కమొగిని=ఒక్క పూనికతో, ఓన్నమశ్శివాయ=ఓమ్‌ నమశ్శివాయ అని, అంచున్‌=అనుచు, దిశలు=దిక్కులు, పిక్కటిల్లన్‌=నిండునట్లుగా, పరించిరి=చదివరి భావము - అ ప్రకారము పరమేశ్వరుడు వరములను ప్రసాదించి మునుల యెదుటనే అదృశ్యుడయ్మ్కెను ఆ మునులందరు ఒక్కుమ్మడిగా “ఓమ్‌ నమశ్శివాయ” అని షడక్షరీ మంత్రమును దిక్కులు పిక్కటిల్లునట్లు పలికిరి పీ పంచాక్షరీ మంత్ర పారాయణంబులు పరఠియించుచును స్పష్ట ఫణితి తోడ నెచ్చటి కేగితో యెజబుంగక యున్నార మెచటీికి విచ్చేయ కిచట నుండు మనుచు6 బ్రార్ధింపంగ నౌగాక యని పల్కి బుషులు చూడంగం జూడ నిందుధరుండు బీమనాధేశ్వరు కామితార్ధప్రదు కామిత దివ్య లింగంబు(జొచ్చె చే. మెలుంగు మెజచిన పగిదిని మెజియ దీప్తి నద్భుతంబును. బొందిరి యపుడు వారు గౌరి! యిద్‌ భీమ లింగంబు గౌరవంబు దక్షవాటీ పురీ మహా స్టానమునను ఇ అర్ధము - పంచాక్షరీ మంత్ర=పంచాక్షరీ మంత్రమును, పారాయణంబులు= ఆద్యంతములు! , స్పష్టఫణితి తోడన్‌=స్పష్టమైన వాక్కుతో, పరియించుచును=చదువుచును: ఎచ్చటికి=ఎక్కడకు, ఏగితోజవెళ్ళితివో, ఎజుంగక+ ఉన్నారము=తెలియకుంటిమి, ఎచటికి=ఎక్కడికిని, విచ్చేయక=వెళ్ళకు ఇచటన్‌=ఇక్కడనేే ఉండుము=వసింపుము, అనుచున్‌=అనుచు, ప్రార్థింపంగవ్‌=ప్రార్థింపగా, జెన్‌+కాక్రజపరే, అని పల్కి=అని పలికి, ఇందుధరుండు= చంద్రమౌళి, బుషులు=మునులు, చూడంగన్‌+చూడన్‌=చూచు చుండగనే, కామిత+అర్ధప్రదు=కోరిక కోర్కులనిచ్చు, భీమన్సాధ+ఈశ్వరు=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి యొక్క, కామిత=కోరబడివ, దివ్యలింగంబు వ్‌=దివ్యమైన లింగమును, మెటు(గువమెరుఫు,

చే ప్త (| 728 శ్రీ వీమేసర వురాణ మెజచిన+పగిదిని=మెరసి నట్లుగా మెటయ.. దీప్తిఫ్‌=వెలుగు క0తఈతో వొవ్పెఫ్‌=ప్రవేశించెం అవుడు=అప్పుడు, వారు=ఆ మునుల. అడ్పుతంబసవ్‌= అశ్చర్ప్వమును పొంది! పొందినారు, గౌరి=ఓ పార్వతీ, దక్షవాటీపురీ=దక్షాకామ వగరమ ము మహాస్టానము ము=గొః ప్రదేశమునందు, భీమలింగంబు+గౌరవంఒ=భీమే రలింగము యొకు గొప్పతనము భావన - ఆ మునులు స్పృష్టవాక్కుతో వందార్షరీ మంత్రముము పరించుచునే స్వామీ! ఎచటికి వెళ్ళితివో తెలియకుంటిమి మరెన్వటికి వెళ్ళక ఇద్నటనే ఉండుమ ప్రార్థించిరి ఆ స్వామి ససేయని ఆముములు మాచుచుందగనే కోరం కోరికలను మసాదింపగ శ్రీ భీమేశ్వర దివ్యలింగము వందు మెజవ్పుకాంతితో 'వ్రవేశింవెను ఆ ముములంద ఆశ్చరృపడిరి ఓ పార్వతీ! దక్షారామ పుణ్యక్తేత్రమున భీమేశ్వర లింగము యొక్క గొప్పతనమడ వ॥ అనంతరం ఒమ్మునీశ్వరులు నియమ తద్దా తాత్సర్భంజఒం లొప్ప సప్త! సమానీత యగు గోదావరిం గనుంగాని పరమానందంజున 20 అర్ధము - అవంతరంబు=ఆ తరువాత ఆ+మునీశ్వరులు=ఆ మునిడ్రేష్టులు నియమ=నియమము రేద్దా= ఆస్తిక్కలద్ధి, తాత్పర్వఎబులు= ఆపక్తియు. ఒప న్‌=ప్రకాశింపగొ సప్పర్జి=సవ్హర్న్మం చేత, సమానీత +ఆఅగం=రొనిరాఒడిన గోదావరి వ్‌=గోడావరి వదిని కనుంగొని=చూచి వరమ+ఆ వందంఒం శన =మహాకందముతో భావము - అటు పిమ్మట ఆ మునీశ్వరులు నియమము తేద్డ తతృర భావములు ప్రకాళంచుశట్లుగా సప్తర్మలచేత కొనిరాబడిన గొడావరీ వెని చూచి మహ వంఎములో శ్లో; దేవి! శంబోర్ల్టటాజూట నివాసిని! శివప్రియే! లోక రక్తణ కార్యార్ధ ముద్భూతాటై. నమోస్తుతే 21 అర్ధము - శంభొ =శివుని యొక్క జటాజూట=(3రసు సై సందలి) జడల సమూహము నందు, నివాసిని= ఉన్నదియు, ?వప్రియే=శివునకిష్టమైన, దేవి=గోదావరీ దేవీ! లోకరక్షణ= జగత్తును రక్రించుటయను, కార్యార్దమ్‌ = పనికొఅక్రు ఉద్భూతాయై= జన్మించిన, తే=నీక్రు, నమ =వమస్కారము, అస్తుజభ్రగ్పగాక్ర భావము - పరమేశ్యర జటాజూటము నందుండి ఆయనకు ప్రియురాలవగు ఓ గోదావరీ దేవీ! లోకరక్షణమను పనికై జన్మించిన నీకు నమస్కారము ష్డో॥ ఏకేనవైవ స్వరూపేణ బీమనాధస్య సన్నిధా సదా సన్నిహితాస్యత్ర గోదావరి! నమోస్తుతే॥ 22

షవ్దాశ్యాసము 729

అర్హము - గోదావరి=ఓ గోదావరీ! అత్ర=ఇక్కడ, ఏకేన+ఏవ=జఒకేఒకటైన, స్వరూపేణ= స్యరూపముజో, భీమనాధస్య=శ్ర్రీ భీమేశ్వర స్వామి యొక్క, సన్నిధా=సన్నిధి యందు, సదా=ఎల్లపుడు, సన్నిహితా=దగ్గర నున్నదానవు, అసి=అయి యున్నావు, తే=నీకు, నమ =నమస్కారము, అస్తు=అగుగాక

భావము - ఓ గోదావరీ! ఇక్కడ శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి సన్నిధిలో ఒకే రూపముతో ఎల్లపుడు సన్నిహితురాలవై యున్నావు అట్టి నీకు నమస్కారము

విశేషము - ఈ పై రెండు శ్లోకములును కించిద్భేదములతో సంస్కృత భీమ ఖండము నందు (అధ్యా-29 శ్లో-51 52) కలవు క॥ అని సంస్తుతించి యందజు

ముని గణములు మంకణముని మునుకొని వికచ

తృనకారవింద సౌరభ

ఖని యగు నమయ్యేట్‌ నీటం గౌతుక మొప్పన్‌ 23

అర్ధము - అని=ఈ ప్రకారముగా, నంన్తుతించి=కీర్తించి, మంకణముని= మంకణుడను మునిని, ముమకొని=ముందు బెట్టుకొని అందజు+ముని గణములు=మునిజన సమూహములందు అందరు, వికచత్‌=వికసించిన, కవక+ఆరవింద=బంగారు పద్మముల యొక్క సౌరభ=పరిమళములకు, ఖని+అగున్‌=గనియైవ, ఆ+ఎటినీటన్‌=ఆ గోదావరి నీటిలో, కాతుకము +ఒప్పున్‌=ఆ నందమొప్పుగా

భావము - అని ఆ ప్రకారము గోదావరిని కీర్తించి మంకణమునిని ముందు బెట్టుకొని మునఘులందరు వికసించిన బంగరు పద్మములలోని పరిమళములతో నిండిన ఆ గోదావరి నీటిలో సంతోషాతిశయముతో వ॥ అఘమర్షణ స్నానమాడిరి లశ

అర్ధము - అఘమర్షణ=పాపములను పోగొట్టు, స్నానము+ఆడిరి=స్నానము చేసిరి

భావము - పవిత్ర స్నానము చేనిరి

విశేషము - అఘమర్షణ స్నానము - భీమ 1-114 చెంత వివరింపబడినది ఈత అఖిల కాలంబు నొక ప్రవాహంబు తోడ

ఖీమలింగంబు సేవించి వెరసి శ్రేమ

యొరసి మదినుబ్బి పాతాళ మొరసి హారి

సప్త సింధువు మున్నీటి సంక్రమించె 25

ఆల కై ఆబుక్సల ఆల ఆయి అర్ధము - హారి=మనోజ్ఞమైన, సప్త సింధువు=సప్త గోదావరము అఖిల కాలంబున్‌= ఎల్ల కాలమును, ఒక=జఒకే, ప్రవాహంబు తోడన్‌=పారుదలతో, భీమలింగంబున్‌=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని సేవించి=సేవచేసి పప్రేమన్‌=గ్రేమతో బెరసి=వ్యాపించి మదిన్‌=మనసులో, ఉబ్బి=సంతసించి, ఒరసి=స్వామిని ఒరసికొని పాతాళము=పాతాళమును ఒరసి=డీకొని, మున్నీటిన్‌= సముద్రమును, సంక్రమించె=ప్రవేశించెను భావము - మనోహరమైన సప్త గోదావరము జీవనదియై ఎల్లవేళల ప్రవహించుచు శ్రేమతో వ్యాపించి శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని సేవించి అతిశయించి ఆ స్వామిని ఒరసికొనుచు పాతాళ లోకమును తాకుచు వెళ్ళి సముద్రమున ప్రవేశించెను ఈ భమ లింగంబు మైల గాంభీర్య సలిల పూర మగుచుండు నేకాలమును సమృద్ది దనిపి తగం బాజుచుండు నిత్యమ్ము ఘనము దార జలనిధి సప్త గోదావరంబు 26 అర్ధము - ఘనము=గొప్పగా, ఉదార+జలనిధి=బుజుమార్గమున ప్రవహించు నీటికి స్థానమైన, సప్త గోదావరంబు=సప్ర్త గోదావరము, ఎ కాలమును= ఎ కాలమందైనను భీమ లింగంబు+మోలన్‌=శ్రీ భీమేశ్వర లింగమునకు ఎదురుగ (సమీపమున) గాంభీర్య=లోత్రైన, సలిల పూరము=నీటి ప్రవాహము కలది అగుచుండున్‌=అగుచుండును సమృద్ధిస్‌+తనిపి= నిండుదనముతో తృప్తి కల్గించి తగన్‌=తగివట్లుగ పాణటుచుందు= ప్రవహించుచుండును భావము - బుజు మార్గమున గొప్పగ ప్రవహించు నీటి ప్రవాహము గల సప్త గోదావరము సర్వకాలమం లందును శ్రీ భీమేశ్వర లింగమునకు సమీపముగా లోతైన నీటి ప్రవాహము కట్గియుండును నిండుదనముతో తృప్తిపణచి పాజుచుండును ఉ॥ ఏట మునింగిలేచి ఎరమేశ్వరు మందిర సౌధ వాటికా హాటక కుంభముం గని షడకర మంత్రము జిహ్వ గూర్పివా చాటత సత్య తత్తుుండగు శాంచవయోగి వరేణ్యు. డేల జం జాటపు సంసృతిం బౌరలి చచ్చుచు బుట్టుచు నుండు బార్వతీ 27 అర్థము - పార్వతీ=ఓ పర్వతరాజపుత్రీ!, పత్యతత్తుడు+అగు=సత్యమైన తత్త్వము కలవాడైన, శాంభవ=నివసంబంధమైన, యోగి+వరేణ్యుండు= శ్రేష్టుడైన యోగి, ఎటన్‌=పప్త గోదావరములో, మునింగి లేచి=స్నానము చేసి లేచి, పరమేశ్వరు=పరమ శివుని, మందిర= ఆలయపు, సౌధ=చమేడ యొక్క వాటికా=పై ప్రదేశము నందలి, హాటక కుంభమున్‌=బంగారు

త వు /చ॥ కలశమును, కని=చూచి, షట్‌+అక్రర మంత్రమున్‌=ఆరు అక్షరములు గల మంత్రమును, వాచాటతన్‌=వాచాలతతోనైన, జీహ్వన్‌= వాలుక యందు, కూర్చివకూర్చి, ఏల=ఎందులకు, జంజాటము+సంనృతిన్‌= ఎడతెగని నంసారము నందు, పారలి=అటు ఇటు దొర్లి, చచ్చుచు=మరణించుచు, పుట్ట్రచున్‌=తిరిగి జన్మించుచు, ఉండున్‌=ప్రవర్తించును భావము - ఓ పార్వతీ! శంభు దీక్షాపషరాయణుడైన యోగి శ్రేష్టుడు సప్త గోదావరమున పవిత్ర స్నానము చేసి వచ్చి శ్రీ భీమశ్వరాలయపు మేడపై గల స్వర్హ కలశమును దర్శించి షడక్షర మంత్రమును పరించుచు సత్వతత్తము కలవాడగును గాని చావు పుట్టుకలతో కూడిన సంసారములో నుండునా! ఉండడు విశేషము - షడక్షరి - ఒంకారముతో కూడిన పంచాక్షరి “ఓమ్‌ నమశ్శివాయ ” చ॥ కొడుకులు నీవు నే. బ్రమథకోటి విరించి సరోజలోచనుం డుడుగణరాజ ఖేచర మహోరగ కిన్నర సిద్ధ సాధ్యులె ప్పుడు గొలువంగ వైచవము పొంపిరి వోవంగ దక్షవాటినుం డెడు శివు వీమనాయకు( దటిన్వవతంను భజింప మేలగున్‌ 28 అర్దము. - కొడుకులు=కుమారులు, నీవు=నీవు, నేన్‌=వేను, ప్రమధకోటి=శివ పారిషదులు విరించి=బ్రహ్మ సరోజ లోచనుండు= విష్ణువు, ఉడుగణరాజ=చంద్రుడు, ఖేచర= దేవతలు మహా+ఉరగ=గొప్పనాగులు కిన్నర=కిన్నరులు, సిద్ధజసిద్ధులు: సాధ్య=సాధ్యులును, ఎప్పుడుప్‌=ఎల్లపుడును కొలువంగ=అర్చింపగా, వైభవము= విభవము, పొంపిరి+పోవ(గన్‌= అతిశయింపగా దక్షవాటిన్‌+ఉండెడు=దక్షారామము సందు వసించెడు, తటినీ=వది, అవతంసు=శిరోభూషణముగ గల్గిన, శివున్‌=శివుని, భీమనాయకున్‌=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని, భజింప= సేవించినచో మేలు+అగుక్‌=మేలు కలుగును బావము - మన కుమారులు నీవు నేను బ్రహ్మ విష్ణువు, చంద్రుడు దేవతలు నాగులు కిన్నరులు సిద్దులు సాధ్యులును నిరంతరము సేవించుటతో వైభవ మతిశయించు గంగాదరుడైన దక్షారామ భీమేశ్వరుని సేవించుట వలన మేలు కలుగును విశేషము - కిన్నరులు - కించిన్నరి కిన్నర - కొంచెము నరాకారముగల శరీరము గలవారు కుత్సితో నరోవా కిన్నర - గుజ్జము మోము కలవారు గనుక ఏవగింపదగినవారు సిద్ధులు - అణిమాది సిద్ధి ర్యేషామస్తీతి సిద్ధా - అణిమాది సిద్ధులు కలవారు విశ్వావసు ప్రభృతులు సిద్ధులు సాధ్యులు - సాధ్యంతే ఆరాధ్యంత ఇతి సాద్యా - ఆరాధింపబడువారు మనువు, హనుమంతుడు, విష్ణువు ధర్ముడు మొదలగువారు

'ప్రమధులు - ప్రమధ్నంతి షేత్రూన్‌ - “తువులను మదించువాకు చండీశ్వర నంది మహాకాళ భృంగి భృంగిరిటి మొదలగువారు. అమరకోశము కథ. సప్తాశ్వ సంప్రతిష్టుని సప్తమునీశ్వర ప్రధాన సంస్టితు నంత ర్గుప్త స్వరూవుం డ్రిభువన గోప్తను భీమేశ్వరేశు. గాలువుమం తరుణి! 29 అర్థము - తరుణీ=ఓ (వార్వతీ) యౌవ “వతీ! ఒవ్హా =యార్చునిచేత సంప్రతిషున బాగుగ ప్రతిష్ట చేయబడినట్టియ. సప్త ముంచ్వర= * పదంంెడు పదా న=ముఇ్చుల వేలే సంస్థితున్‌=స్టిరుడైనట్టియు, అంత గుప్త సృరూపుక్‌=రోపం ఎప్తమై. బావము గలట్టీటో త్రిభువన=ముల్లోకముల, గోప్తనుజరక్తకుని. శివే ర+ఈఒరజ్య బిమన్నర స్వామిని కొాలువుము=సేవింపుము భావమం - ఓ పార్వత్రీ! మార్కు చేనైడిటటవ వాము ఎమరులడే ఎరీకరింపలడ్‌ే వాడు అంతరంగమున గుష్పవ్వై శటావము లవాక మ వోరవులకు రక్షకుడునైన శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని చేవింపుము / ఇ ప వహాస్టానంఒ సక్వరామార్త నాదకలజు ఉవక్కరంను రో యుండు చైత్రమాసంజున నరా లామా యంచు( వత్రానక్షతయి టీ విప్రలకుం దగిన దానం న దావరంఒునం బ్రాతన్నానంజుల జె రావి పీ పూజానైవేదంటు బాదం సంగి బీవునాధుందనగు నారు నమస్కా డే వృషదర శం ని నరుండు నక్రబోజియయు్యను నె” నను ఒబాకరుండు మడ ఫౌ ఇక్షత్రంబు నాశ్రయించి యుండు వైచబమాస మానం వ. బ్యేషానక్షత్రంజంనందడు నిలిచియుం నం జునం గూడి యుండంగను పని పగదైనతంబైన నక్షత్రంబున గ బహ యందు మార్తాండుండు నిల ౨ణ మాసంజంను గ్రదణ నక్షతం క్యబొటో నక్షత్రమునం గన్వారాశి య చయిండంగంను భాద్రపద మాసంజున న నశ క ల దు భానుండంండంగన. నాశ్వయుజ మాసము గను! నక్షత్రంబు నందు దులారాశియందు. జిత్ర బానుండు నిలిచి యుండ గీ గౌర్తికమాసంబున గృతికా నకతంటుం నలం గను నూ

పత్యశ్వానము ₹చచే మాసంబున ధనూరాశి యందు మృగశిరా నక్షత్రంబున నభోమణి యుండంగను, బుష్మ మాసంబునం బుష్యనక్షత్రంబున మకరరాశియందు లోకబాంధవుండుండ6గను, మాఘమాసంజఒంన మఘా నక్షత్రంబున గుంభరాశి యందు మిహిరుండుండంగను, ఫాల్గునమాసంషున నుత్తరా నక్షత్రంబున మీనరాశినిం దినకరుండుండంగను బూర్యోక్త ప్రకారంబున శెవవ్రతాచారంజులు నడపిన నునుజుండు పాతకంబుల వలన విము క్తుండగును వెండియు యజ్ఞతీర్థంబను తటాకంబు సకల తీర్ధరాజంబు 30

అర్జ్హను - భీమనాధ+మహాస్థానంబు=శ్రీ భీమేశ్వరుని గొప్ప సభాభవనము, (పవిత్ర నివాసము) ఫర్వ+కామ+అర్ధ+సాధకంబూసమస్తమైన కోరికలను, ధనమును, సాధించునది, నంవతృరంబును=నంవత్సరము మొత్తమును; క్రాలువన్‌=సేవించినచో ముక్తీ+ ప్రదాయకంబు=మోక్షము నిచ్చువది

సూర్యుండు= సూర్యుడు మేషరాశి+అందున్‌=మేషమను రాశియందు; చిక్రా సక్షత్రంబునవ=చిభ్ర అను నక్షత్రము నందు వసియించి+ఉండుననివసించి యుండునట్టి: చైత్రమాసంబుశన్‌=చైత్రమను మాసములో, సప్తగోదావరంబున కాసప్త గోదావర సరస్సులో 'ప్రాతస్‌+స్నానంబున్‌= సూర్యోదయము ముచలు రెండు ముహాూర్తముల కాలములో స్నామున్సు. చేస=చేస యదాకక్తికాతన శక్తీ వమసరించి వివ్రలకున= బ్రాహ్మణులకు తగిన డావంబులుజయోగ్వముత్తైన దానములు జసంగి=ఇచ్చి భీమనాదుండము+అగు* భీమేస్చరుడనగు, శాకుక్‌= నాకు. నమ్మా రజసాష్టాంగ నమస్కారములు: అభిపేక=(నమక చేమకాడులతో) పావనము పూజా=అర్పనవు నైవేద్యంబులు*నివేదనము అనువానిని ఆచరించ్రి= చే వరుండు=మానవుడం శక్తభోజి+అయ్యునుక=రతిపొలి మౌత్రమె భోజనము చేయువాడై యుండియును,

అబ్లెజఅదే విధముగ భామండు= సూర్యుండు, వృషభరాశియందూవృపభమగై రా?లో, విశాఖా నక్షత్రంబున్‌విశాఖి అను నక్షతమును: ఆశ్రయించిఉండుళ అరే ఉండువట్టి వెశాఖ మాపంబునమనావైశాఖిమను మాసము శందుమే? ప్రభాకరుండు” సూర్యుడు, మిధునంబునందు=మిధునమను రాశిలో! స్యష్య+నక్షతంబనందో అ నేక్షతము వందు నిలచి+ఉండు=నివసించి ఉండు, బ్వేష్ట మౌ ఫంబుననుజేకత మాసమునందువు, రవి=సూర్వుడు: క్రర్మాటకంబున= కర్కాటకము ౯ాళలో! భు వెన=భగృడ్సు దేవతగా గ . నక్షత్రంబువన్‌= వక్షలీములో అషాఢమానంబునన్‌ మాస గా గలు ర్‌ పడును అవణమాసంబునారౌవలమగో

న కడ. ఉండంభమ=కలసియున్నపుడును.

734 శ్రీ వీమే ర పురాణము మాసములో, శ్రవణ నక్షత్రంబున=శ్రవణమను నక్షత్రముతో పంహరాశియందు=పఏింహమను రాశిలో, మార్తాండుండు=సూర్చుడు. నిలిచి+ఉండంగసఘు= ఉండియు న్నివుడుము భాద్రపద మాసంబునన్‌=భాద్రపడమను మాసము $౮దు పూర్వాభాద్రా నక్షత్రము ఫర= పూర్వాభాద్ర అను నక్షత్రముతో కన్యారాశియందు=కవ్య అము రాశి యందు. ఛాయండు= సూర్యుడు, ఉండ(గనున్‌=ఉన్నపుడును, ఆశ్వయుజ మాసము; న్‌=ఆస్యయుజము ను మాసము నందు, అశ్వినీ నక్షత్రంబునందు స్‌= అశ్విని అను సక్షత్రమంతో తులారానియందుల్‌=తుం అకు రాశియందు చిత్ర భానుండు=సూర్యుడు నిలిచి+ఉండంగము న్‌= ఉండియ. స్వపుడును కార్తిక మాసంబునన్‌=కార్రీకమను మాసము. నందు కృత్తికా నక్షత్రంబు సవ=కృత్తైిం అను నక్షత్రముతో, వృశ్చికరాశిని=వృశ్చికమను రాశిలో, సూర్వుండు=సూరుండు ఉండంగసుజ ఉన్నపుడును, మార్గశీర్ష మాసంబున=మార్గశిరమను మాసము శందు ధమారాశియందు= ధనుస్సు అనురాశిలో, మృగశిరా నక్షతంబున=మృగశిర అచ నక్షత్రముతో నభోమణి= సూర్యుడు, కండ౧గను=ఉండి నపుడును వుష్యమాసంజు వన్‌=పుమ్యమ కు మావమునందు, పుష్య నక్షత్రంబునన్‌=పుష్యమి అశ నక్షత్రముతో మకరరానియందు= మకరము ఘు రాశియందు, లోకబాంధవుండు= సూర్వుడు దంచ(గము= ఉండీనపుడుకు మాఘమాసంబు ఫ్‌ = మాఘము అసు మాసము శందు మమా వక్షత్రంఒ శక్‌= మమ అలు శక్షత్రముతో కుంభరాశియందు= కుంభమము రాశియందు మహిరుండు= సూర్యుడు ఉండంగ ఘు= ఉన్న పమయమునను, ఫాల్యున మాపుంబుశవ్‌=పాల్యసమకు మాసము: ఉత్తరా సక్షత్రంబు $5= ఉత్తర అను నక్షత్రముతో మీక రాశినిక్‌=మీనమ ను రాశియుదు దిసరరులడు=సూర్చుడు ఉండంగ మున్‌=ఉఊన్నపుడు ఎ పూర్వ+లుక్త+ప్రవారంబు ;క్‌=వైనుం చెపి న విదముగా, ఎైవవ్రత=నివువకు సంజఒంధించిన వ్రతము నందలి ఆచారంబిలు=అ కుష్టానములు నడపిన= ఆచరించిన, మమజాండు=మాశవుడు పొతకంబుల ఎలఅసన్స్‌= పాపముల మండి విముక్తుండు+అగుముణ ముక్తినందిన వాడగును వెండియుస్‌=మజ్రియు యజతీర్థంఎ.+అ మ=యజ్ఞ తీర్థమమ పేరుగల తటాకంఒ=చెజువు, సకల తీర్ధ+రాజంబు= సమస్తమైన తీర్థములలో మేటియై;ది భావము - శ్రీ భీమేశ్వరుని నివాసమైన దక్షారామ క్షేత్రము సమస్తమై$ కోరికలను భఛనమును సాధించు సట్టిది సంవత్సరము పొడవువకు చేవించినచో మోక్షము నిచ్చునట్టిది సూర్యుడు మేషరాశి యందు చిత్త అశు 1క్షత్రముతో నివించి ఉండు చైత్ర మాసములో సప్త గోదావరము నందు నూర్యోదయ కాలమున పవిత్ర స్నానము చేని శక్తి కొలది బ్రాహ్మణులకు యోగ్యములైన దానములు చేసితి భీమేశ్వరుడనైన నాకు సామ్టాంగ నమస్కారము, అభిషేకము అర్చనము నైవేద్యము-లు చేసిన మానవుడు నితృ్వము రాత్రిపూట మాత్రమే భోజనము చెయుచువు, అదేవిధముగ

షష్టాశ్యానము 735 సూర్యుడు వృషభమను రాశియందు విశాఖా నక్షత్రముతో నున్న వైశాఖమాసము నందును, మిధునమను రాశియందు జ్యేష్ట అను నక్షత్రముతో నున్న జ్యేష్టమాసము నందును, కర్కాటకమను రాశియందు భగదైవత నక్షత్రముతో నున్న ఆషాఢమాసము నందును సింహమను రాశియందు శ్రవణమను నక్షత్రముతో నున్న శ్రావణమాసము నందును, కన్య అను రాశియందు పూర్వాభాద్ర నక్షత్రముతో నున్న భాద్రపదమాసము నందును, తుల అను రాశియందు అశ్విని అను నక్షత్రముతో నున్న ఆశ్వయుజమాసము నందును, వృశ్చికమను రాశియందు కృత్తిక అను నక్షత్రముతో నున్న కార్తీకమాసము నందును, ధనుస్సు అను రాశియందు మృగశిర అను నక్షత్రముతో నున్న మార్గశిరమాసము నందును, మకరమను రాశియందు వుష్యమి అను నక్షత్రముతో నున్న పుష్యమాసము నందును, కుంభమను రాశియందు మఘ అను నక్షత్రముతో నున్న మాఘమాసము నందును మీనమను రాశియందు ఉత్తర అను నక్షత్రముళకో నున్న ఫాల్గునమాసము నందును, ప్రవర్తించుచున్నపుడు వెనుక చెప్పివట్లుగ శ్రైెవవ్రతాచారములలో వర్తిల్లిన మానవుడు మోక్షమును పొందును మజియు యజ్ఞతీర్ధము అను చెజువు సమస్తమైన తీర్థములలో శ్రేష్టమైనది విశేషము - భగదైవత నక్షత్రము - పూర్వాషాఢ నక్షత్రము స్స మేషరాశిస్థుండై మిహిరుండుండంగ బర్వ తిది స్నాతుండగుచు( దత్తిర్రమందు! దన యధా శ్రి గాంచనము విప్రల కిచ్చి పాతఠతకంబుల౯ బాయుం బంచ జనుండు వృషథంబు నందట్ల వెండి మార్తాండుండు మిథున రాశిం దగ మెచ్చు మీజు స్ట గర్కటకరాశి6 గృతసప్త గొదావ రాచిషేకుండు దోష మపనయించు. తే దప్ప కాషాఢ సిత చఠుర్రశిని సింహ కన్యలను సూర్య సంగమ కాలమునను జన్మ తారల యందున సంధులందు యజ్ఞ కుండ పయస్న్నాన మఘహరంబు 31

736 ఏ బ్రీమే్చేర వురాణము అర్ధము - మిహిరుండు=సూర్వుడు మేషరాశిస్యండు +*వ=మేమరాశి యండున్నవాడై, ఉండంగన్‌= ఉన్నపుడు, వంచజనుండు=మానవుడు. పర్ప=వర్పదినములగు అమావాస్య మొదలగు, తిధిన్‌=తిధులలో, స్నాతుండు+అగుమన్‌=స్నాశము చెసి వాడిగుచు. తత్‌+త్రీర్ద మందుస్‌=యజ్ఞ తీర్ధమను ఆ తటాకము ఒడ్య వండు తన యధాశక్తిన్‌=తన శక్తి కొలది, కాంచనము=టంగారము హు విప్రలక్రువజ= బాహ్మణులకు ఇచ్చి=దానము చేసి, పాతకంబులన్‌=పావములము పాయునొ= పోగొట్టుకొ నును, అట్ల=అదేరీతిగ మార్తాండంండు=సూర్యుడు వృవషభంబు నందు కఇవృషభరాన్ది యందు, వెండి=మరియు, మిధున రాశిన్‌=మిదున రాశియందు తగక్‌=తగినట్లుగా, మెచ్చుమీలు స్థితిన్‌=సంతోషించు స్థితి యందును, కర్కటకరాశిన్‌=కర్కట రాశిలో కృత=చేయజఒడిన సప్త గోదావర=సప్త గోదావరములో, అభిషేకుండు=స్నానము కలవాడు బోషము=పావమువు అపనయించుక5్‌=తొలగించు కొనును, తప్పుక=తప్పకుండగ, ఆషాఢ=ఆషాఢ మాశమ్న “ఎదలి ఆంత+ వతుర్హశిని=కృష్ణపక్ష చతుర్దశి తిది యంయ, *ీంవూ రగ్యకల ఒ=దింహ రన్నారాకులందు హూర్పు సంగమ కాలమునను= సూర్యుడు కలిసిన వేళయంచు 1 ప సృతారల+అలడు వ=పుట్టినఎుడున్న శక్షత్రములున్న వేళలందును, సంధులందున్‌=వర్వం“ మం సుంద సమయము అంచును, యజ్ఞకుండద=యజ్జుకుండమను తటాకములోం. పయగ్యజవీట్రిలో స్నా ంయం= స్నానము అఘహరంజఒు=పావములక౬ హరించును భావము. - సూర్వుడు మేషరాశి యందుక్నపుటు ఆమూవాస్వాడి వర్వతిధులలో యజ్ఞకుండమున స్నానము చేసి శక్తి కొలది భూలురులకు మవర్ణదానము చేపన వరుడు పాపములను పోగొట్టుకొ మును అదేరీతిగా సూర్యుడు వృషభరాశి యందు మిదువ రాకియందు కర్మాటక రాశియందు మున్నపుడు సప్త గోడావరము? వవిత్ర స్నానము చేపవ కరుడు తన పాపములను తొలగించుకొనును ఆషాఢ మాసము ఎఎదలి కృష్ణపక్ష చతుర్హ39 యందు కన్యారాశిలోను సింహరాశిలోను సూర్యుడున్న వేళ జనస్య వక్తత్రము కలిసిన సమయము లందు పర్వదినముల సంది వేళలందు యజ్ఞికుండ జలములలో స్నానము, చేయుట పావనాశశకరము విశేషము - రాశులు పండ్రెండు. 1 మేషము 2 వృషభము 3 మిధునము, 4 కర్కాటకము, 5 సింహము 6 కన్య, 7 తుల 8 వృశ్చికము 9 ధనుస్సు 10 మకరము, 11 కుంభము, 12 మీనము-అనునవి సూర్యుడు మేషాది రాశులలో నున్నపుడు స్నానము చేసిన కల్గెడి ఫలములను ఈ పద్యము నుండి వరుసగ వివరింపబడుచున్నది

షష్టాశ్యాసము 737 తే]. భానుమంతుండు తులమీంద6 బవ్వళింప యజ్ఞకుండ తటాకంబునందు. గ్రుంకి బ్రహ హత్వాదులైన పాపనిచయములం బంచ బంగాళముగందోలు.( బంచజనుండు 32 అర్ధము - భానుమంతుండు=సూర్వుడు, తులమీ:దన్‌=తులారా? పై, పవ్వళింప= (శయనించి) ఉండగా యజ్ఞకుండజయజ్జకుండమను పేరుగల, తటాకంబునందున్‌= జలాశయములో, క్రుంకి=స్నానముచేసి, పంచజనుండు=(పంచ భూతముల నుండి పుట్టిన) నరుడు బ్రహ్మ హత్య=బ్రాహ్మణ హత్య ఆదులు+ఐన=మొదలగు పాప=పాపముల, నిచయ ములన్‌=సమూహములను, పంచబంగాళముగన్‌=చెల్లచెదరుగు తోలున్‌=పారద్రోలును భావము - పూర్చుడు తులారాశి యందున్నపుడు యజ్ఞకుండము నందు స్నాన మాచరించి; వరుడు బ్రహ్మ హత్వాదులైన పాపములను పారద్రోలును క్‌॥ ఆదిత్యుండు వృశ్చికమున బాదం బిడినట్టి చేళ బావన తిథిసూ ర్యోదయమున యజ్ఞ తటా కోదకమునం గ్రుంకి మనుజు. డొడుచు నఘంబుల్‌ 33 అర్ధవం. - ఆదిత్వుందు=పూర్కుడు, వృశ్చికము న్‌=వృశ్చికమను రాశియందు, పాదంబు+ఇడివట్టి వేళన్‌=అడుగు పెట్టి; సమయములోను, పావనతిధిన్‌=పవిత్రమైన తిధిలో 'సూర్య+ఉదయమున=సూర్యోదయ వేళ యజ్ఞతటాక=యజ్ఞకుండమను చెజువులోని, ఉదకమువస్‌=నీటిలో క్రుంకి=మువకలిడి, మనుజుండు=మనుమ్యుడు, అఘంబుల్‌= పాపములను, ఒడుచున్‌=జయించును భావము. - సూర్యుడు వృశ్చికరాశిలోనికి అడుగు పెట్టిన పవిత్రమైన తిథిలో సూర్యోదయ సమయమున యజ్ఞకుండ తటాకములోని నీటిలో పవిత్ర స్నానము చేసి నరుడు పాపములను జయించును తే ఇనుండు కోదండరాశి యందెక్కి యుండ రుద్ర నక్షత్రమునను మర్త్యుండు నియతి యజ్ఞకుండ పయస్న్నాన మాచరించి సృష్టిలోందోలు. బాతక శ్రేణి నెల్ల ప్రతీ

738 శ్రీ భీమశ్వర పురాణము అర్ధము - ఇనుండు=సూర్వుడు, కోదండరాశియందు=ధనూరాశిపై ఎక్కి +ఉండ= అధిష్టించి యున్న సమయమున, రుద్ర నక్షత్రమునను=ఆర్హా నక్షత్రము నందు, మర్తుండు= నరుడు, నియతి=నియమముతో యజ్ఞకుండ=యజ్ఞకుండమ యొక్క, పయస్‌=నీటిలో; స్నానము=పవిత్ర స్నానము, ఆచరించి=చేసి సృష్టిలోన్‌= సృష్టిలోని పాతక ర్రేణిన్‌+ఎల్ల= పాపముల సమూహము నంతటిని, తోలున్‌=పారడ్రోయను భావము - సూర్యుడు ధనూరాశి యందు అర్హా నక్షత్రము నధిష్టించినవేళ నరుడు నియమముతో యజ్ఞకుండ జలములలో స్నానము చేసి సృష్టిలోం పాపములన్నింటిని పారదోలును విశేషము - శివపూజకు ఆర్హానక్షత్రము చాలు శ్రేఫఘ్టము అఆర్రోత్సవము అనగా ఆగ్రా నక్షత్రమున చేయు శివపూజయే తే మకర రాశిస్థుండై భానుమంతుండుండ. బుష్య నక్షత్రమున బ్రొద్వు పొడుచునపుడు బాను వాసరమున యజ్ఞ చద్ర సరసి గ్రుంకి పాతక చయముల పొంక చుణచు 35 అర్థవఎ - భాసుమంతుండు=సూర్యుడు మకర రాశాస్యు(డై =మకరరాని యందున్న వాడై, ఉండన్‌= ఉండగా, పుష్య నక్షత్రమువన్‌=పుష్యమి అమ నక్షత్రమున్న సమయమున, భాను వాసరమున= ఆదివారమున, ప్రొద్దు పాడుచున్‌+అపుడు= మూర్యోద యవేళ యజ్ఞ+భద్ర సరసిన్‌=యజ్ఞము అనుపేరుగల మంగళకరమైన కుండము శందు క్రుంకి=మునిగి (స్నానము చేసి) పాతక చయముల=పాప సమూహముల యొక్క పొంకము=గర్వమును, అణంయ= అణగద్రాక్కును భావము. - సూర్యుడు మకర రాశియందున్నపుడు పుష్యమీ నక్షత్రమున్నట్టి ఆదివారమునాడు సూర్యోదయ సమయమున యజ్ఞకుండమున పవిత్ర స్నానము చేసిన నరుడు పాప సమూహముల గర్వమును అణగడద్రొక్కును విశేషము - సూర్యుడు కర్కాటక రాశి నుండి మకరరాశి వరకు సంచరించు కాలము దక్షిణాయనము మకరము నుండి కర్కాటక రాశివరకు సంచరించు కాలము ఉత్తరాయణము సూర్యుడు మకరరాశి లోనికి ప్రవేశించు పవిత్ర సమయమును ఉత్తరాయణ పుణ్యకాల మనిరి అందువలన మకర సంక్రమణమునకు ప్రాముఖ్యము కల్గినది

షష్టాశ్యాపుము 739 డ॥ మాఘమున. గుంచరాశి ని

దాఘద్భుతి యుండ సప్త తాసస వాహి

న్పోఘమున మునుగు నరుండఖి

లాషు విఘటితుండగుచుండు హావ ప్రొఢిన్‌ 36

అర్హవు - నిదాఘద్యుతి=(బాగుగా తపింపబేయు దీప్తి గలవాడైన) సూర్యుడు, మాఘమువన్‌=మాఘమాపములో, కుంభరాశిన్‌=కుంభమను రాశియందు, ఉండన్‌= ప్రవర్తించు మండగా పప్తతాపస వాహిని=సప్ర్తర్నులచే కొనిరాబడిన సప్తగోదావరమను నది యొక్క ఓఫఘమున=ప్రవాహము వందు, మును(గు=స్నానము చేయు, నరుండు=మనుజుడు, హావ=చేష్టల యొక్క ప్రౌఢిస్‌=గొరవముతో, అభిల=సమస్తమైన, అఘ=పాపముల నుండి, విఘటితుండు=వేరు చేయబడినవాడు, అగుచుండున్‌= అగుచుండును

ఖావము - సూర్యుడు మాఘమాసమున కుంభరాశి యందున్నపుడు సప్త గోదావర ప్రవాహము వందు స్నానము చేసిన నరుడు తన పత్ర్రవర్రన చేత సమస్త పాపరహితుడగును తే పఫాల్గునంజున నుత్తరాఫల్లునినిని

మీనరాశిని సూర్వుండు మెలంగుచుండ

సప్త గోదావరాభిషేచనము సేయ.

బాతక వ్రాతముల నెల్ల భంగపజచు 387

అర్థము. - పూర్వుండు=సూర్వ్యుడు, ఫాల్గునంబునన్‌=ఫాల్గునమను మాసమున, ఉత్తరా ఫుల్లు ఎనిని= ఉత్తర ఫల్గునీ నక్షత్రమున్న సమయమున, మీనరాశిని=మీనరాశి యందు, మెలంగుచుండ=ప్రవర్తించుచున్న వేళ, సప్తగోదావర=సప్రగోదావరము నందు, అభిషేచనము= స్నానము, చేయన్‌=చేయగా, పాతక వ్రాతములన్‌+ఎల్ల=పాప సమూహముల నన్నింటిని, భంగపఅచు=నాశము చేయును

ఖావవు - సూర్యుడు ఫాల్డున మాసమున మీనరాశి యందున్నపుడు ఉత్తర ఫల్నునీ నక్షత్రమున్న సమయమున సప్త గోదావరమున పవిత్ర స్నానము చేసిన నరుడు పాప సమూహమును నాశము చేయును

విశేషము - పల్షునీ నక్షత్రముల సమూహము చాల పెద్దది అందువలననే పూర్వ ఫల్గుని, ఉత్తర ఫల్గుని అని రెండుగ విభజింపబడినది పూర్వఫల్లుని వ్యవహారమున “పుబ్బ” యైనది ఉ్తర ఫల్గుని “ఉత్తర” అని మాత్రమే వ్యవహరింపబడు చున్నది

740 శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము మ॥ ప్రతివేళం దగ మర్త్యు6 డీక్రియం జరింషం బాడి యంగీ కృత వతుండై దక్షిణ కాశి యందు ఒహుళ స్వర్గావవర్హార్ధనై శితికంర ప్రియ మందిరంబయిన యూ క్లేత్రంఒం నందెచ్చటన్‌ మృతు?డై యున్న నరుండు పొందు గమి కర్మీభూత క్రైవల్బమున్‌ 38 అర్ధము - మర్త్యుండు=మానవుడు, ప్రతివేళన్‌=ప్రత సమయము నందును, ఈ క్రియన్‌=ఈ విధముగ, దక్షిణ కాశ+అందు=దక్షిణ కాశియగు దక్తారామము నందు, అంగీకృతవ= స్వీకరింపబడిన, వ్రతుండ్రైె=నియమము కలవాడై, బహుళ=మిక్కిలి స్వర్గ=సుర లోకమును అపవర్గ=మోక్షమను, ఆర్దమై=ప్రయోజనము కొజక్రైె, తగన్‌=తగి పట్లు చరింపన్‌=ప్రవర్రించుట, పాొడి=తగినది, శితికంర=గరళకంరుని యొక్క, ప్రియ మందిరంబు+*అయిన=ఇష్షమైన్స అజా ప్రాసాదమైనట్టి, ఈ క్షేతంబు నందు=ఈ పవిత్ర క్లేతమం నందు ఎచ్చటఫ్‌=ఎ చోటనైనను, మృతుండై+ఉన్నజమరణించి యున్న నరుండు=మానవుడు, గమి కర్మ భూత= గమ్స్‌ ” అను ధాతువునకు కర్మయైన, కైవల్యమున్‌=ముక్తిని పాందుఫ్‌=పొందుకు భావవం - కరుడు చక్రిణకాశియై న దక్షారామము ఫందు నితూము, ఈ విధముగ నియమశీలుడై మోక్షమును పొందుట కొజకై ప్రవర్తిందుట డేష్టము కాలకంరు౨ నివాసమైన ఈ దక్షారామమనెడి పవిత్ర తీర్థము నందు ఎచట మరణించిక వరుడైనను మోక్షమును పొందును విశేషము - గమికర్మీ భూత అని శృంగార నైషధము (2 20) వందు కూడ ప్రయోగించెను ఇది శ్రీహర్పుని గమికర్మీకృత (నైష 2-40) అఘదాని అనుసరణము క॥ కనకం బణు మూత్రంబై నను దక్షారామ నగర నైకటిక మహా ముని సింధువు దరి దానం బొనరించుట మేరు దాన ముర్విం దలంపన్‌ 39 అర్ధము - దక్షారామ నగర= దక్షారామ నగరము వందు, నైకటిక=(అఆలయమునకు) సమీపము నందలి, మహాముని సింధువు=(సప్త) మహర్నులచే కొనిరాబడిన సప్త గోదావరము యొక్క, దరిన్‌ ఒడ్డున, అణుమాత్రంబు+ఐన మ=స్వల్పాతి నస్వల్పమైనను, కనకంబు= బంగారము, దానంబు=దానము, ఒనరించుట=చేయుట, తల౭పన్‌= విచారింపగా, ఉర్విన్‌=భూమియందు; మేరు దానము=బంగరు కొండ (గొప్ప) దానమే యగును

షవ్థాశ్యానము 741 భావము - దక్షారామమున శ్రీ భీమేశ్వరాలయ సమీపమున గల సప్త గోదావరము ఒడ్డున అతి కొంచెమైనను సువర్జ దానము చేసినబో - ఆలోచింపగా ఈ లోకము నందు హేమాద్రిని దానమిచ్చినట్లగును అనగా మిక్కిలి గొప్ప దానమగునని భావము తే; వర్తనం బెల్ల శంభు సేవావ్రతంబు మాట లెల్ల పంచాక్తరీ మంత్రరాశి భోగమోక్ష నివాసైక భూమియైన దక్తపురి నున్న జనులకో తలిరుం బోణి త్తం అర్ధము - ఓ తలిరు బోణి=చిగురాకు వంటి శరీరము గల ఓ పార్వతీ! భోగ=ఐహిక మైన భోగములకును మోక్ష=ముక్తికిని, నివాస+ిఏక భూమి+ఐన=జఒకే నివాస ప్రదేశమైన, దక్షపురిన్‌=దక్షారామము నందు, ఉన్న=జుండిన, జనులకు=ప్రజలకు, వర్తనంబు+ఎల్ల= నడవడి అంతయు, శంభు సేవా వ్రతంబు=శంకరుని సేవించు వ్రతము, మాటలు+ఎల్ల= పలుక్షులన్నియు పంచాక్షరీ మంత్ర+రాశి=పంచాక్షరీ మంత్రము యొక్క ప్రోవు (అగును) ఛావము - ఓ పార్వతీ! భోగ మోక్తములకు పికైక నివాస స్థానమైన దక్షారామము నందుండు ప్రజల నడతలన్నియు శంభుని సేవించు వ్రతములే యగును వారి పలుకు అన్నియు పంచాక్షరీ మంభ్రములే అగుము వ॥ _ దక్షారామ మాహాత్వం బవాజ్మానస గోచరంబు భీమనాథ మహదేవ దివ్య శ్రీపాద పద్మ సేవావ్రతంబు వలన నెట్టి పాపకర్ముండును భోగ మోక్ష పదవీ సామ్రాజ్య పట్టాభిషేక మహాదివ్య పదవి నొందు సర్వశాస్త్ర సిద్దాంత మతాంతరంబులకు సమ్మతంబైన యిమ్మహాస్థానం బేకవటీభూతంబు సద్యోముక్తి ప్రదంబు సద్య పరిజ్ఞాన సదనంజు సద్య కళా సమృద్ధి ప్రదంబై యుండునని దయార్ధ మౌనసుండై వృషభధ్వజుండాదేవి నుద్దేశించి పార్వతీ! నీ వడిగిన యర్థంబు సర్వంబు సమర్థించితి చిత్తంబున నవధానంబు సేయు మనినం బతికిం గరంబులు మొగిడిచి మొక్కి భవాని హర్షోత్కర్హంబు నొందె, నీ రహస్యం బేనును గురుముఖంబున నెటింగి ప్రసంగ వశంబునం బ్రహ్మవేదులగు మీకు నుపదేశించితి జే] అర్ధము - దక్షారామ=దక్షాగామ క్షేత్రము యొక్క, మాహాత్మ్య్యంబు=మహిమ, అవాజ్మానస గోచరంబు=వాక్కునకు, మనసునకును అందనిది, భీమనాధ మహాదేవశ్రీ భీమేశ్వర స్వామి యొక్క, దివ్య=సుందరమైన, శ్రీ పాదపద్మ=సర్వైశ్వర్య సంపన్నమైన చరణ కమలముల, సేవా+వ్రతంబు వలనన్‌్‌=సేవించుట యందలి దీక్షచేత, ఎట్టి=ఎటువంటి,

742 ౨ భీమేశ్వం పురాణము పాపకర్ముండును=పాపపు పనులు చేసినవాడైనను భోగ పుదవిక్‌ భోగజధుక్తి మోక్ష=ముక్తి యను పదవీ=స్థానముల నామ్రాజగ్రాసువిశాల రాజ్బము వందు వట్టాభిషేర=రాజపట్టముతో అభిషేకింపబడుట అనెడు దివ్య పదవిఫ్‌=దివృమైన పదము షందుక్‌=పాందును, సర్వ శాస్త=సమస్తమైన శాస్తములకు సిడ్ధాంత=సిద్ధాంతము లక మత+అంతర=ఇతర మతములకు సమ్మతంబు+ఐ$= ఆమోదయోగ్యమైైవ ఆ+మహాన్దాపంబు=ఆ గొప్పు క్షేత్రము, ఎకవటీభూతంబు=జఒకే ఒక శ్రేష్టమైనది, సద్య +ముక్తి=వెసువెంటనే మోక్షము ఘు ప్రదంబు= ఇచ్చునది పద్యస్‌=తత్కాల ఫపంభవమగు, పరిజ్ఞాన= పూర్ణమైన జ్ఞావమంంకం ఒదనంబు= నివాసము సద్యన=వెంటనే, కళాసమృద్ధి=గీత వాద్చాడి చతువ్వష్టి కళల సమృద్ధిని ప్రదంబు= ఒసగునది ఐ=అయి,ఉండును+అని= అలరారగలదని చయా+ ఆర్ర=దయతో వెమ్మగిల్లిన, మానసుండై=మనసు కలవాడై, వృషభ ధృజుండు=(వృషభముకు కేతవమండు చిహ్నముగ గల) ఈశ్వరుడు ఆ+దేవిన్‌=ఆ పార్వతిని, ఉద్దేశింది=ఉద్దేశంచి వార్వతీ=ఓ పర్వత రాజనందనా!, నీవు=నీవు, అడిగిన=అడిగినటువంటి అర్ధందం=విమయము. సర్వంబు= మొత్తమును, సమర్దించితి= పుష్టి కల్ళించితి. చిత్తంబు సక్‌ = మనసులో అవధానంబు= బఎకాగ్రతకు చేయుము=కల్గించు కొనుము ఆఎఫన్‌=ఆఅం చెప్పగా. వతికిస్‌= భర్తకు, కరంబులు=వేతులు మొగిడిచి=జోడించి మొక్కి=శమస్య రించి ఛవాని=పార్చతి హర్షః ఉత్కర్షంబు = ఆఫందము యొక్క బెన్నత్యమును ఒండెక్‌=వాండెను ఈ రహప్య౦బు= ఈ రహస్యముకు ఎనువుజనేను కూడ గరు ముంజలు స న్‌=గురువుల శోటికుండి, ఎజీి(గి=తెలిసికొని, ప్రసంగ వశేంబునన్‌=సంభాషించు వహనుము నకి లోబడుట చేత, బ్రహ్మవేదులు+అగు= బ్రహ్మజ్ఞాన వేత్తలగు, మీక్షృన్ల్‌ఎమ్వీకు ఉవచే ?ంచితి=బోధించితిని భావము - శ్రీ దక్షారామ క్షేత మహిమ మాటక్సు మువపషుసకు అందువది కాదు కేవలము అతీంద్రియ జ్ఞాన సంబంధమయినది శ్రీ భీమేన్సర స్వామి వారి దివ్వ చరణముల నర్చించు దీక్షతో ఎట్టి పాప కర్ముడు కూడ మోక్ష సామ్రాజ్యమున పట్టాభిషిక్తుండు కాగలడు ఈ దక్షారామము సమస్తమైన శాస్త్రములకు సిద్ధాంతములకు మతములకు ఆమోదయోగ్య మైనది ఈ క్షేత్రము తత్కాల మోక్షమును, తత్కాల పూర్ణ జ్ఞానము తత్కాల కళా విశేషముల సమృద్ధితో యోగ్యమయినదని చెప్పి పరమ శివుడు పార్వతితో - ఓ దేవీ! నీ వడిగివ ప్రశ్నలకు సమాధానము చెప్పితిని నీవిక మనసులో ఎకాగ్రత వవలంబింపుము - అని పల్కెను అపుడు పార్వతి భర్తకు చేతులు జోడించి నమస్కరించి పరమ సంతోషమును పొందెను ఈ రహస్యమును నేనును గురువుల వలన విని బ్రహ్మవేత్తలైన మీకు మాటల సందర్భమున బోధించితిని (అని సూతుడు పల్కెను)

ఈ ఎ

విశేషము - 1) నర్వ శాస్త్ర సిద్ధాంత మతాంతరంబులకు నేకవటీ భూతంబు “నేహ నానాస్తి కించన ఆమనది బృహదారణ్యక శ్రుతి వచనము నానాత్వ నిషేధము ఏకాత్మ స్వరూప ప్రతిపాదనమునైన ఉపనిషల్లక్షణము ఇక్కడ సూచితమయినది

2. మునులనుద్దేశించి “బ్రహ్మ వేదులగు మీకు” అనుటచేత రహస్య విషయమైన బ్రహ్మ విద్యా సంబంధమైన అధికారము మీకున్నదని సూచింపబడినది

3. “గురు ముఖంబున'” - అనుట చేత జీవ బ్రహ్మైక్య రూపమయిన అద్వైత బ్రహ్మతత్త్యము గురు దేవతానుగ్రహము వలననే ప్రాప్రమగునని సూచితము శా _ సద్యోముక్తి పదంబు దక్ష నగరీ స్థానంబు విశ్వేశ్వరుం

దాద్యుం డవ్యయు. డానతిచ్చె నిది వేదార్ధంబు సద్యో విము

క్యుద్యోగం ఒనుపేక్ష్యమైన నదిసుం డొండొక్క తీర్ధంబు పు

ష్పో ద్యానంబనం గాలమందు. గడుపన్‌ యోగంబు భావింపంగన్‌ 42

అర్ధము - దక్షనగరీ స్థానంబు=దక్షారామ క్షేత్రము, సద్య =తత్‌క్షణమే, ముక్తి= మోక్షమును కల్గించు, పదంబు=న్గానము (అని), ఆద్యుండు=ఆది ఐనవాడు, అవ్యయు(డు= వాశము లేనివాడు విశ్వేశ్వరుండు=సమస్త విశ్వమునకు ప్రభువైన సదాశివుడు, అఆనతి+ ఇచ్చెన్‌=చెప్పెను, ఇది=ఈ క్షేత్రము (భావము); వేద+అర్ధంబు=వేదముల తాత్పర్యము; సద్య*+ విముక్తి +ఉ ద్యోగంబు=వెంటనే కలుగు మోక్షమునకు ఉన్నత యోగమైనట్టిది అను పేక్ష్యము నిర్లక్ష్యము చేయుటకు వీలుకానిది, ఐనన్‌=అయినట్టీ, పుష్ప+ఉద్యానంబు+ అనన్‌=పుష్పించిన చెట్లు గల ఉద్యాన వనము అనునట్లుగ, అది=అ దక్షారామము, ఒండు+ ఒక్క=జఒకే ఒక, తీర్ధంబు+సుండు=పవిత్ర తీర్ధము సుమా! అందు=అ వుష్పోద్యానము (దక్షా రామము) నందు, కాలము=జీవిత కాలమును, గడుపన్‌=వెళ్ళబుచ్చుట, భావింప(గన్‌= ఆలోచింపగా, యోగంబు=మహాయోగము (అదృష్టము)

భావము - ఈ దక్షారామ క్షేత్రము వెనువెంటనే మోక్షమును ప్రసాదింప గల స్థానము అని సనాతనుడు శాశ్వతుడు విశ్వనాయకుడైన శంకరుడు చెప్పెను ఈ క్షేత్రము వేదముల తాత్పర్యమైనట్టిది మోక్తమునకు యోగమైనట్టిది నిర్లక్ష్యము చేయ వీలు కానిది ఈ దక్షారామము పుష్పించిన ఉద్యానవనము వలె ఏక్షైకమైన పవిత్ర తీర్థము అచ్చట జీవితకాలమును గడపుట నిజముగ అదృష్టము వ॥ మజీయు భీమలింగ మాహాత్యంబు భవకలుష నాశనంబు, బ్రహ్మ విష్ణు పురందరాదులకు.( గల్ప కోటి శతంబులనైన వచియింప నలవిగాదు అయినను నా నేర్పు విధంబున నింక వర్ణించెద తప

న. అర్ధము - మజియు=అంతియే గాక భీమలింగ=శ్రీ భీమశ్చరి లింగము యొక్ష మాహాత్మ్య్యంబు= మహిమ భవ+కలుష+వాశనంబు= జ స్మృలంఒంధమై న పాపముల; పరిహరించు నట్టిది బ్రహ్మ+విష్టు+పురందర+ఆదులకుఫ్‌=ఒహ్మ విష్ణువు ఇంటదళ మొదలగు వారికిని, కల్పకోటి+శతంబులన్‌+*ఐన= శతకోటి కల్పముల కాలములో న్రైనన్న వచియింవన్‌=చెప్పుటకు, అలవి కాదు=శక్యము కాదు ఆయిన ఘు= అయినప్పటికిని నా+నేర్చు+విధంబునన్‌=నేను ఎఆిగిన రీతిగా, ఇంక=ఇకవయి. వర్షించెద=నిరూపించైదను భావము - అంతేకాదు శ్రీ భీమేశ్వర లింగము యొక మహిమ జన్మ జాశ పాపములను పరిహరింప గలట్టిది ఆ మహిమను బ్రహ్మ విష్ణు మహేంద్రాదులైనన్న శతకోటి కల్పముల కాలమందైనను నిరూపించలేరు అయివప్ను వేను రా క్షక్తి కాలటిగ నిరూపించెదను విశేషము - కల్బము - చూడుడు - భీమ - 11-113 తే॥ భువనముల మూంటి యందును బౌబ్బవిడుచు నంత దాంకనె యితర తీరాదు లెల్ల నవుడు భేదంఒం లేడని రవని మీంద దక్ష వాటివురి చీమ దామ మహివు తశ అర్ధము - ఇతర+ఇతరములై3, తీర్ణ+ఆదులం=తీర్ణములు మొదలైనవి, ఎల్లన్‌= అన్నియు భువనములు=లోకములు మూటియలదు మ=మూడింటి యందును, అంతదా(కనె=అంతవజకే, బాబ్బవిడుచున్‌=సంహనాదము చేయును అవుడు= ఆ సమయమున, ఎక్ష మహిమక్‌ దక్షవాటీ=దక్షారామవము న్ను వురీ=పట్టణము కందలి, భీమధామ=శ్రీ భీమేశ్వరాలయము యొక్క, మహిమస్‌=గావ ఎత వము చేత, అవని మీ(దన్‌= భూమి పైన (గల తీర్థాదులకు), భేదంబు=కలహము లేదు+అనిరి=లేదని (పెద్దలు) అనిరి భావము - ఇతర తీర్ధ క్షేత్రములు ముల్లోకములందును అంతవరకే బాబ్బవిడుచును అపుడు దక్షారామ భీమేశ్వర స్వామి మహిమ వలశ భూలోకము 6ందలి తీర్ధ క్షేతములకు జగడము లేదని పెద్దలనిరి సీ॥ _దక్షుండు పొట్టేలి తల ధరించిన యషప్ణ భారతి ముక్కు గోల్పడిన యుడు హూషార్కు వదనంబు బోసి వోయిన యష్థ విష్ణుని చక్రంబు విజిగినపుడు ఆగ్నినాలుక లేడు నౌడు మాసిన యస్థ

షష్టాాంనము 745 డుడు రాజు పొట్ట గుజ్జుజికినపుడు జన్నంపుటిణ్ణి మస్తకము ద్రైళ్ళిన యప్ట వడి దక్తుతల చిచ్చు వడిన యపుడు తే. ప్రాణ భయమున మృుక్తి సంభ్రమము మెజయ నమ్మహోత్సాత కాలంబు నందు మునులు దైవ గంధర్వ సిద్ధ విద్యాధరులును నేమమున గొల్డు రెవ్యాని నెమ్మనమున డర్‌ అర్ధము - దక్షుండు=దక్ష ప్రజాపతి, పొట్టేలితల=పొట్టేలు తలను, ధరించిన+అఫ్షు= తాల్పినయపుడు భారతి=సరపస్వతి, ముక్కున్‌=ముక్కును, కోల్పడిన +అపుడు=పోగొట్టుకొని నపుడు, పూష+అర్భు=(ద్వాదశాదిత్యులలో ఒకడైన) పూషుడను సూర్యుని, వదనంబు=నోరు, బోసి+పోయి వ+అప్హు=దంత శూన్యమైనపుడు, విష్ణుని=విష్ణుదేవుని, చక్రంబు= ఆయుధమైన సుదర్శన చక్రము విజిగిన+అపుడు=విరిగిపోయినవుడు: అగ్ని నాలుకలు+ఎడుక్‌=అగ్నిదేవుని ఎడు వాలుకలును, బిడు+మాసిన+అప్షు= అదరము అదృశ్వమైనపుడు ఉదడురాజు= చంద్రుని, పొట్ట గుజ్హూపొట్టియందలి వస, ఉటికిన+ అపుడు=వెలికి వచ్చినవుడు జన్నము+ ఇజ్టిజయజ్జ మృగము యొక్క, మస్తకము=తల, తైళ్ళిన+అప్టు (భూమిపై) పడినపుడు వడి=వేగముగ దక్తుతల=దక్షుని శిరస్సు, చిచ్చు=అగ్నిలో, పడిన+అపుడు= పడిపోయినపుదు ఆ+మహా+ఉత్పాత కాలంబునందు=గొప్పదగు ఆ ఉపద్రవ సమయము నందు, ప్రాణ భయమువ=ప్రాణములు పోవునను భయముతోను, ముక్తి సపంభ్రమముజవిడుపు నందలి వేగిరపాటు మెజయన్‌=వ్వక్తము కాగా, మునులు=మహర్షులు: దైవెదేవతలు, గంధర్య= గంధర్వులు సిద్ధ=సిద్ధులు, విడ్ధాడ రులును= విద్యాధరులు కూడ, నెజ+మనమున=నిండు మనసుతో, నేమమువన్‌=నియమముగ, ఎ+వానిన్‌=ఎవనిని, కొల్తురు=కొల్చెదరో భావము - దక్త యజ్ఞ విధ్వంసమునాడు శివ జట నుండి ఆవిర్భవించిన వీరభద్రుడు విక్రమించి దక్షుని తలను త్రెంచి ఆతని మెడపై పొట్టేలు తలను పెట్టినపుడు, సరస్వతీదేవి తన ముక్కును పోగొట్టుకొన్నపుడు, పూషుడను సూర్యుని పండ్లు రాలి నోరు బోసిపోయినపుడు, విష్ణుదేవుని చక్రాయుధము విరిగి పోయినపుడు, అగ్నిదేవుని ఏడు నాలుకలు క్రింది పెదవి

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 746 తెగిపడినపుడు; చంద్రుని పొట్ట పగిలి కొవ్వు బయటికి వచ్చినపుడు, యజ్ఞ మృగము తల నేలరాలినపుడు, దక్షుని తల వేగముగ అగ్నిలో పడినపుడు కలిగిన ఆ గొప్ప ఉపద్రవమునకు ప్రాణములు పోవునని భయము వేగిరపాటులతో మునులు, దేవతలు, గంధర్వులు, సిదులు. విద్యాధరులును నిండుమనసుతో నియమశీలురై ఏ స్వామిని కౌల్చెడరో అట్టి (తర్వాతి పద్యముతో అన్వయము). విశేషము :- ఆగ్ని నాలుక లేడు - జ్యాలా రూపములయిన అగ్ని నాలుకలు ఎడు. అవే సప్త జిహ్వలు. 1. కాళి, 2. కరాళి, 3. మనోజువ, 4. సులోహిత, 5. సుధూమ్రవర్ణ. 6. ఉగ్ర, 7. ప్రదీప్త - అనునవి. ద్వాదశాదిత్యులు :- భీమ. 3-87 చెంత తెలుపబడినవి. నూ దుగ్గాచ్సి మంథనోద్భూత హాలాహల జ్వలన మేచక కంఠ! శరణు శరణు గిరి చాప నిషూత హరిశిలీముఖ దగ్గ పర గోప్పరాట్టాల! శరణు శరణు సింధురాంధ జలంధ రాంధక వ్యాఘ్రాది సురకంటకధ్వంస! శరణు శరణు విలయ సంధ్యా కాల వికట తాండవ కేళి జర్దర బ్రహ్మాండ! శరణు శరణు తే శరణు భేచర దేవతా సార్వభౌమ, శరణు తైలోక్క సతత రక్తాధురీణ! శరణు దక్షిణ కాళికా స్థాన నిలయ! శరణు భీమేశ శంకర! శరణు శరల్బ 46 అర్ధము :- దుగ్ధ+అబ్ధి=పాల సముద్రమును; మంధన=మధించుటచేత:; ఉద్భూతో పుట్టిన; హాలాహల=హాలాహలమను; జ్వలన=ఆగ్నితో; మేచక కంర=నల్లని కంరము కలవాడా! శరణు శరణు =శరణు జొచ్చితిమి; గిరి చాప=పర్వతమను ధనుస్సు నుండి; నిష్ట్యూత=బయల్వెడలిన; హరి లీముడా నా రాయణాస్తముతో (విష్ణువను బాణముతో) దగ్ధ=దహింపబడిన; పురాత్రిపురముల యొ శ గోపుర=గోపురములును; అట్టాల=ప్రాసాదములును కలవాడా॥ శరణు శరణు=రకీ? కాపాడుము;

అపస్ర ర్య యి ల సిందుర= గజాసురుడు, అంధ =వివేకహీనుడైన జలంధర=జలంధరుడు: అంధక= 0 చి రక ధకాసురుడు వ్వాఘ్ర=వ్వాఘ్రాసురుడు, ఆది=మొదలయిన; సురకంటక=దేవ విరోధులైన [సులు ద్వంస=నాశనము చేసిన వాడా! శరణు శరణు=రక్త రక్ష విలయ=ప్రళయ కాలము నందలి, సంధ్యాకాల=సంజవేళలో: వికట=భయంకరమైను చౌండీవ ండవకేశి=తాండవ నృత్స క్రీడతో, జర్టరా శ0లమైన బ్రహ్మాండ=భువన గోళము కలవాడా! శరణు “రణ=ర కక్ష భేవరజగగన చారులకు, దేవతా=దేవతలకు: సార్యభామ= చక్రవర్తీ! శరణు” రు తై లోక్క=ముల్లోకముంలోని వారిని నతత=ఎల్లపుడు: రక్షా=రక్షించుటలో, / కొరామమ) నిలయ=నివాసముగే కలవాడా! శరణు=రక్షః భిమేశే శంకర=భిమేశ్వేరుడను అరుగల ఓ శంకరా! శరణు శరణు శరణు=రక్షింపుము రక్తింపుము రక్షింపుము నూ చే లాహలము యె భావము - చేవదానవులు పాల సముద్రమును మధించునపుడు ప్రట్టీన హో సీలకంరొ! ళ్‌ లి సుక్క మంట చేత (మింగి గొంతున దాచుటచేత) నల్లని కంర గం వ శవము చపర్వతమును విల్లుగ ధరించి నారాయణాసప్రమును ప్రయోగించి తోమాల ॥ యిన వ్ర, త లి వే ఏవే ఒ బ్రిపుర హరా! గజాసురుడు జలంధరుడు అంధకుడు వామ ంక వే విరోక్షలై్య కక్కసులను సంహరించిన రాక్షసాంతకా! ప్రళయ కాలపు” కు తాండవ న. ల లను ౫9 వన ఓనటరొబో! అకాశసంచారుల వ్యక్త 0న కీదతో భువనే గళమువు శదిలము చే. చుటి యందు అగ్రేసరుజవైన వద చదవి చై. ంవాదా! ముల్లోకములను సర్వోల రకం 1 ఓ భీమేశ్వర స్వామీ! రక్షింపుము రక్రింపుము శ ల్‌ హర! సర్గ స్థితి నాశన కర! ఎంసారాచ్చి తరణ ఘనకేరి చరణాం ఖి జురుహష్లవ! రక్తింపుము తీ అర దుడు ఆభరణము! క్రలవోడొ హ య సర్ధి చంద్ర+ఆభరణ చర్యలను చేయ సప సంస్ద )ష్టి స్థితి=పోషణ (ఉనికి: నాశనకరోలో దాటుటకు ఘననరమికో గ్‌ ష్య ర=సంసారమను, అబ్ధి*సముద్రమును! తర 1 ర కులావనేరకో కృ ంబు రుహజపా దపద్మములే: ప్లవోనొవీ ఐనవొటొ ఉం దకింపుపో

క్‌. క్‌ భావము - ఓ చంద్రశేఖరా! సృష్టి స్థితి లయముంకు హేతువైన వాడా! హరా! సంసారమనెడి సముద్రమును దాటుటకై పాదపద్మములనెడి నావకలవాడా! నిన్ను కరణు వేడితిమి మమ్ములను కాపాడుము క॥ అపరాధ శతము లోంగొను మపరిమిత కృపా విధేయ! యార్త శరణ్య్భా! త్రపుసీ కుసుమాభరణా! కపర్ది కోటీ విటంక ఘటిత శశాంకా! 48 అర్ధము - అపరిమిత=అంతులేని, కృపా=దయకు విధేయ= విధేయుడవైనవాడొ' అర్త+శరణ్యా=దు ఖితులకు రక్షణమైన వాడా! త్రపుసీ+కుఘుమ=చేదు బోసపూవులు? ఈ భరణా=ఆభరణములుగ గలవాడా! కపర్జి=జటాజూటము యొక్క కోటీ=అంచు ఆస విటంక=పై భాగమున, ఘటిత=క్రూర్చఒడిన, శశాంకాజవంద్రుడు కలవాడా! అపరొలీ శతము= అసంఖ్బాకములైన అపరాధములు, లో(గొనుము= వవఅచుకొనుము భావము - అవారమైన దయగలవాడా! దు టతులకు శరణృమైనవాడా' వేడు బన పూవులు ఆభరణములుగ గలవాడా! వంద్రశేఖరా! అసంఖా,కములైన మా దొషములను నియంత్రించి రక్షింపుము ” విశేషము - త్రపుస(పు అనగా పెద్దగుముడి అకు అర్ధము కూడ కలదు త్రపుసీ కుసుమాభరణము - ఒక వింతయే తే. సుప్రకాశుండ వగుము విశ్వప్రకాశ శర్వ! సర్వేశ! త్రిపుర చంజన।! గిరీ।। యనుచు నందండ నందటజు నవినుతింవ నచట భీమేశ్యరేశ ల తీ నా ఎ ను అర్ధము - విశ్వ ప్రకాశ=ప్రపంచముము ప్రకాశింప జేయువాడా! శర్వ౭దుప్తాల హింసించు ల మ. న్న (ర ంసించువాడా! సర్వ+ఈశ=సమస్తమునకు ప్రభువైనవాడా! త్రిపుర భంజనాతిప లని ప్ప రుగ్తో కమ్ము అనుచున్‌=అని ఎఅల్కుచు, అందందన్‌= అచ్చటచ్చటనే: అందజున్‌= అందీ క అభివుతింపన్‌=కీర్తింపగా, అపుడు=అ సమయమున, భీమేశ్యర+ఈ రుం ద్‌ నం దయాం యళ ంలబళచు త ల వాలు ల న. లకు డీ

అ తెగా క బావము. - ప్రపంచమును ప్రకాశింపజేయు వాడా! దుష్టులను హింస్రీంచువాడా! ఏమస్తముసకు ప్రభువువైన వాడా! త్రిపుర హరా! కైలాసనాధా! మాకు ప్రత్యక్షము కమ్ము అని అర్థించుదు అందిరు క్రీర్తింపగా ఆ సమయమున శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి అచట ఉ॥ సన్నిధి చేసి వారలకు శాక్కర కేతుండు సుప్రసన్నుంై

యెన్నిక కెక్కంా వరము లిచ్చెననేకము లింతనుండి నా మన్నన దక్షవాటిక సమస్త మహీవలయంబులోనం దా ఒన్నుగం దీర్ధ రాజ పదబాజన మయ్యెడు నెల్లకొలమున్‌ 50 అర్ధము - శాక్కర కేతుండు=వృషభధ్వజాడైనే శ్రీ ఛీమశ్వేర స్వామి: సుప్రసన్ను(డై= బాగుగ సంతుష్ణుడై వారలకు=ఆ మునులకు; సన్నిధిచేసి= ప్రత్యక్షమై ఎన్నికకుఎక్కగా= పిసిద్ధమగువట్లగా, అవేకిములు=లెక్కలేనన్ని వరములు=వరములు; ఇచ్చెన్‌ో ప్రసాదించెను ఇంతనుండి=(ఇప్పటి మండీ) ఇకమీదట: నా మన్నననా గౌరవము వలనేః దర్షవాదితా దక్షారామము. తా్‌=తాను, సమస్త= సకలమైన మహీవలయంబులోననో భూమందీలమి నందు వమ్నుగవ్‌=సిద్ధముగా ఎల్లకాలము = అన్ని కాలములందునుః త్రీర్థరాజపది* తీర్చముల౮ా శ్రేష్టమ్లైన స్థానము 3కు: భాజనము=వొత్రీమూ అయ్యెడుకాఅగును ల్రైన హా తె ము భావము - శ్రీ భీమెశ్చర స్పామి సంతుష్టుడై ౯ ముకలకు ప్రతభమై లోకం క్‌ వేరమ్సృల్రు ప్రసాదించెను శౌ ప్రసాదము వలన ఇకమీదట ఈ దారా వ మూ గ ం శ వ్రీర్లరాజి ఖా ఆుఎడ్రబ్రమ్సు మీద ఎలకాలము తీర్ధము లన్నింటిలో శ్రేష్టమైనది ( ర క్త "ఈ దక్షారామమునకు ణా మేదిని, గల తిర్థ కోటి మిగులక యుండుణ మేదుర కరుణా గరిమను 1 సాదరముగ ఖచర సిద్ధజన హితబదిన్‌ నుందయ యొక్నో గహృతనము మను శో అర్ధము - మదుర=దట్టమయిను కరుణా గరి కక భంచాలులేనే దేవతల సి డను, సాదరముగ౭ అదరములో కూడినట్లుగ ల (7 క్ల వలో ళో దక్షారామమునకో వసి =తలంపుల! శీ సద్భులు జన=జునులః జొత్రజమేలు యొక్క బుకి కలం ఉన్నిటీ త్రర్ధకోటి= తీర్ణముల సన కమ తీర్థమునకు: మదిని 5ళభూమి ఆ ల మ్సూన బామ్సు, మగు లక ఉండు కామించేకుండుని తోను దేవతల సిద్ధుల తోను అదర భావము జుగలి ప్ర భావము - అపారమైన దయాగలిమ ను ప్రర్థమునకు ఈ భూమిః జ లా దక్షారొ బ్ర ౯ యొక్క మేలును కోరు తలంపుతోను ఈ క్‌

750 శ్రీ వీమశ్తర పురాణము శ దకుం గీర్తించి యా చంద్ర తారకంజు దక్షవాటిక సకల తీరంబులంద నుత్తమంబుగ వరమిచ్చి యుండదు మొచటు నేర్చుగను నేరికిని ముందు నేను నుమయు 52 అద్ధము - దక్తున్‌=దక్ష ప్రజాపతిని కీర్తించి=ప్రశంపంచి కల +త్రీరంఒులందున్‌= సమస్తమైన తీర్ధము లందును, దక్షవాటిక=దక్షారామము ఉత్తమంబఒ, 1=డ్రేఫ్రమగువదిగ్య వరము+ఇచ్చి=వరము ప్రసాదించి నేనున్‌=నేనును ఉమయ=పార్వత్రియు వేర్పుగనున్‌= చాతుర్యముతో, ఎరికిని ముందు=అందరి కన్నను ముందుగా ఇచటన్‌= ఈ వక్షారామ తీర్ధము నందే, ఆచంద్రతారకంబు= చంద్రుడు చుక్కలు ఉన్నంతవరకం ఉంమయము=నివసించెదము భావము - దక్ష ప్రజాపతిని ప్రశంసించి భూమిపై గల శవ్షస్త తీర్ధములలోను ఈ దక్షారామము శ్రేష్ట్రమగునదిగ వరమిచ్చి నేనును పార్వతియుఒ ఈ తీరమున అందరికన్న ముందుగ వచ్చి ఆచంద్ర తారకముగ నివుంతుము స్కీ యజ్ఞకుండంజబున యందుం దీర్ధం బాడం6 బాయ కెవ్న్వండు నా భక్తుండతండు గ్రుంకు టేప్పలు సప్ర గోదావరంబునం బాయ కెవ్వండు నా భక్తుుడతండు ద్వాదశ క్షేత్ర యాత్రా విధాన 'మొనర్చుం బాయ కెవ్వండు నా భక్తుడతండు దక్షవాటీ మహాస్థానంబునందుండు( _బాయ.కెవ్వండు నా భక్తు. డతండు శే. తెరువు నడిచెడు వారికి నిరవు చేసి ఛాన్యములు నెయ్యి నూనె వస్త్రములు లవణ మాౌదిగాం/ల యాత్రా పదార్ధ సమితి. బాయ కెవ్వండు పెట్టు నా భక్తు. డఠతండు 53 అర్ధము - పాయకజవిడువక ఎవ్వండు= ఎవడు, యజ్ఞకుండంబునయందున్‌= యజ్ఞకుండమను తటాకము నందు, తీర్ధంబు+ఆడున్‌=పవిత్ర స్నానము చేయునో, అతండు=అట్టివాడు, నా భక్తుండు=నా యొక్క భక్తుడు,

షబ్ధాశ్వానము 751 ఎవ్వండు=ఎవడు, పాయక=జవిడువక, నప్తగోదావరంబునన్‌=సప్త గోదావరమునందు, జేపులు=ప్రభాతవేళల క్రుంకు=స్నానము చేయునో, అత(డు=వాడు, నా భక్తుండు=నాకు భక్తుడు ఎవ్వండు=ఎవడు, పాయకజవిడువక, ద్వాదశ క్షేత్ర=దక్ష (భీమ) మండలములోని, ద్వాదశ (పండ్రెండు) క్షేత్రములకు;, యాత్రా=తీర్థయాత్ర చేయు, విధానము=విధిని, ఒనర్చ్భున్‌=చేయునో అతండు=వాడు, నా భక్తు౦డు=నాకు భక్తుడు, ఎవ్వండు=ఎవడు, పాయక=విడువకుండ, దక్షవాటీ=దక్తరామ మనెడు, మహా స్థానంబున్‌+అందు+ఉందున్‌=గొప్ప ప్రదేశము నందు నివసించునో, ఆత(డు= అట్టివాడు, నా భక్తుండు=నాకు భక్తుడు, ఎవ్వండు=ఎవడు, పాయకజ=విడువక, తెరువు+నడిచెడు వారికిన్‌=మార్గమున నడచువారికి (బాటసారులకు), ఇరవుచేసి=నివానము కల్పించి, ధాన్యములు=ఆహార ధాన్యములు నెయ్యి=నేయి, నూనె=నూనె, వస్తములు=బట్టలు, లవణము= ఉప్పు: ఆదిగాన్‌+కల=మొదలగునవైన, యాత్రా వదార్ధ నమితిన్‌=త్రీరయాత్ర సందర్భమున అవసరమగు పదార్ధముల సముదాయమును, పెట్టున్‌=ఇచ్చునో, ఆత(డు=అట్టివాడు నా భక్తు;డు=నాకు భక్తుడు ఖావము - యజ్ఞకుండ తటాకము నందు తప్పకుండ స్నానము చేయువాడు: సప్తగోదావరమున ప్రభాత వేళలందు తప్పక పవిత్ర స్నానము చేయువాడు, భీమమండలము లోని ద్వాదశ క్షేత్రములకు యాత్రచేయు విధిని పాటించువాడు, దక్షారామ తీర్థమున విడువక నివసించువాడు, తీర్ధ యాత్రికులైన బాటసారులకు యాత్ర సందర్భమున కావలసిన ఆహార ధాన్యములు, నెయ్యి, నూనె ఉప్పు, బట్టలు మొదలగు వస్తుమలను ఇచ్చుచుండువాడును నా భక్తుడు విశేషము - ద్వాదశ క్షేత్రములు - భీమ 3-26 చెంత తెలుపబడినవి కఈ॥ మాటలు వేయియు నేటికి జాటించెను శివుండు వేడ్క జగములలో ము న్నీటి దరి దక్ష వాటికి సాటిగం దీర్థములు లేవు సత్యము సుండీ ర్‌శీ అద్ధము - మాటలు=పలుకులు, వేయియున్‌=వేయి, ఏటికిన్‌-ఎందులకు, శివుండు= ఈశ్వరుడు, వేడ్కన్‌=సంతసముతో, జగములలో=లోకములలో, మున్నీటి దరి=సముద్రము చెంతనున్న, దక్షవాటికి=దక్షారామమునకు, సాటిగన్‌=సమానముగా, తీరములు=పవిత్ర

తీర్థములు, లేవు=లేవు సత్యము=ఇది నిజము సుండీ=సుమా! (అని) చాటింవెక్సుజు ప్రకటించెను భావము - వేయిమాటలేల? లోకములలో భూమి మీడ సమంద్రవం వెంతనున్న దక్షారామమునకు సాటి వచ్చు తీర్ధములు లేవు ఇది నిజమం సుమా! అని శివుడు సంతోషముతో ప్రకటించెను తే॥ టబహ్మ విద్వాంసులరుం బాశుపత యతులరం6 బెట్టు ధన ధాన్య వస్తాన్న భిక్త మెవ్వం డక్షయ గుణంబు గాంగ నీ దకవాటి వాని కలవడు నిజము కైవల్యపదవి 5్‌ర్‌ అర్ధము - ఎవ్వండు=ఎనరుడు, ఒహ్మ విద్వాంషులకు క=బ్రహ్మతత్త్వవిచారకులైన పండితులకు, పాశుపత యతులకున్‌=శివమయోగులకు 9ు వనవ=ధనమును ధాన్య= ధాన్యమును అన్న=అన్నముకు అక్షయ గులాంబుస్‌= 3న ంచంలత అధికము కా(గస్‌= అగునట్లుగా, భిక్ష పెట్టున్‌=భిక్ష నాసగుర వానికి=అతనికి ఈ వక్షవాటి=ఈ చక్షారామము నందు, కైవల్య పదవి=మోక్షమ[ఘ పదవి అలఅవడు=ంభించులు నిజము=ఇది ఆత్కము భావము - బ్రహ్మతత్త్వజ్ఞులైన పండితులకు ౪వయోగులక్ష ఉపయోగకరమగు వట్టుగా ధఫమును ధాన్యమును అన్న వస్త్రములను తరుగని దాశగుణముతో భేర్తపెట్టు వానికి ఈ దక్షారామ తీర్టము సందు విక్కముగ మోక్లపడవి లభించును తే! చప్పరంబొండె గుడి యొండెం జవిక యొండె గలు మరం బొండె నిల్లొండెం గట్టి పెట్టి ఒహ్మయోగీశ్వరుని నుంచు బక్తి నెవ్వ( డతండు మాన్యుండు పూజ్యుండు నతులితముగ 56 అర్ధము - ఎవ్వండు=ఎవడు భక్తి క్‌=భక్తితో చప్పరంబు+ఒండె=(చౌకము తీర్చివేసిన) గుడారము గాని, గుడి+ఒండెన్‌=గుడిని గాని, చవిక+ఒందెన్‌=మండపమును గాని, కలుమరంబు+ఒండెన్‌=రాతి (తో కట్టబడిన) మరమును గాని ఇల్లు+ఒండెన్‌= గృహమును గాని, కట్టి పెట్టి=నిర్మించి, బ్రహ్మ యోగీశ్వరునిన్‌= బ్రహ్మ యోగమను ఐశ్వర్యము కలవానిని, ఉంచున్‌=నివాసముంచునో, అతండు=వాడు, అతులితముగ= అసమానముగ, మాన్యుండు= గౌరవింపదగినవాడు, పూజ్యుండున్‌=పూజింపతగినవాడును (అగును)

నవవ. 753 భావము - భక్తితో ఒక గుడారము గాని ఒక గుడినిగాని ఒక మండపమును గాని పక రాతి మరమును గాని ఒక ఇంటిని గాని కట్టించి దాని నొక బ్రహ్మజ్ఞాన సంపన్ను శకు నివాసముగ చేపిన వాడు అసమానుడై వ మహనీయుడు పూజనీయుడు అగును వ॥ కొల్లి జలంధర గంధగజ పుండరీకాంధకాసురాదులగు మహా దైత్వులు భవన తయం బాక్రమించిన శక్రుండు భయ భభ్రాంతుండై దేవగణ దేవముని సిద్ద సాధ్య విడాధరోరగ గరుడ గంధర్వ కిన్నర కింపురుషాదులం గూర్చుకొని బ్రహ్మకు విన్నవించిన విరించియు వారిం దోడ్కొని పాల మున్నిటిలో ఫణిరాజ తల్పంబు పై6 బవ్వఠళించిన పాంచజన్వధరునకు విన్నపంబు చేసి సంస్తుతించినం గైటభారి హాటక గర్బూని విన్నపంఒవధరించి చింతాభరంబున నొక్కింత దడ వూరకుండి పుండరీకాసనుం జూచి యిట్లనియె 57 అర్హము - తొల్లి=పూర్వము జలంధర=జలంధరుడు గంధ గజ=మత్రగజాసురుడు పుండరీక్రజవ్వాఘ్రైాసురుడు అంచకాసుర=అంఛధకాసురుడు ఆదిగాన్‌+కల=మొదలుగా గల వమహాదైత్సులు= పెనురక్కపులు భువనత్రయంబు=ముల్లోకములను ఆక్రమించినన్‌= (ఒలిమిడే) వశవరమయకొవనగా శేశ్రుండు= ఇంద్రుడు భయ భ్రాంతుండై=భయముచే కలతపడిస వౌడై డేవగిగ్రా=చేవతా గణములు చేవముని=దేవముమలు సృద్ధజపద్ధులు సాధృ=సాధ్వులు విద్చాధర=విడ్డాధరులు ఉరగ=నాగులు, గరుడ=గరుడులు గంధర్వ=గందర్వులు కిన్నరః కిన్నరులు కింపురుఎ=కింపుచుపులు ఆదులస్‌=మొదలగు వారిని, కూర్చుకొని=పోగు చేసుకొని మహ్మకు=బ్రహ్మదేవునకి విన్నవించినన్‌=విన్నపము చేసకొనగా విరించియు=అఆ బ్రహ్మయు వారిప్‌=వారందరిని తోడ్ళా ౨=వెంటబెట్టుకొని పాలమున్నీటిలో=పాల సముద్ర ములో మణీరాజ తల్పంబుపైన్‌=శేషశయ్య పైన పవ్వళించిన=పండుకొనిన పాంజసృధరు సకు=వాలచజఫ్యమమ శంఖమును దరించిన విష్ణుమూర్తికి, విన్నపంబు చేసి=విన్నవించి సంస్తుతించినన్‌= కీర్తింవగా, కె టభ+అరి=కెటభుడను రక్క సుకు శత్రువైన విష్ణువు హాటక గర్పుని=జహ్మదేవుని విన్నపంబు=విజ్ఞప్తిని, అవధరించి=విని, చింతాభరంబున ్‌=విచారపు బరువుతో ఒక్కింత +తడవు=కొంతసేపు, ఉఊరక+ఉండి=పలుకక యుండి పుండరీక+ ఆస ఘన్‌=పద్మమే ఆపవనముగా గల బ్రహ్మను, చూచి=మాచి ఇట్లు+అనియె=ఈ విధముగ వలికెఒ ఛావము - పూర్వము జలంధరుడు గజాసురుడు పుండరీకుడు అంధకుడు మొదలగు పెను రక్క్మ సులు బలిమితో ముల్లోకములను ఆక్రమించినపుడు దేవేంద్రుడు భఖీతిల్లి దేవతలను

అ క అరా౯ల్యు దేవమునులను సిద్వలను సాధంలను విద్కాథరులనము రాగులు గరుడుల్న్న గంధర్వులను కిన్నరులము కింపురుములను ఇంకసు తదితరులం౬ వెంట బెట్బక్రాని వె బహ్మదేవునకు మొజపెట్టుకొనెు ఆ బ్రహ్మదేవుడు వారంవరను తోడ్డుక్రాన్సి వెళ్ళ పాలసముద్రమున శేషశయనుడై వాంచజక్వ శంఖధారియై యుళ్ళ వివ్యమూర్తికి వజ్జక్షు జ్య ఎ జప చే క్రీర్తించెను విష్ణుమూర్తి (టహ్మ చేసి విన్నవము హు ఆలకించి ఆలోచనా వగ్పుడై క్‌ంతన్సే ఊోరకుండి పిడవ జఒహ్మదేవునితో ఈ విధముగ వల్కెషు ఈ వీరభదుండు చక్రంజు విజిచి దక్ష యాగమున నాండు భక్తించె నాగ్రహమనం జెజకు శర్కర పాకంబు చేసినట్టి చక్కిలము. బోలి ఛట ఛటా శజ్ఞమెంచ్ప 58 అర్హము = ాం;డు= ఆనాడు చక్తయాగము స=దక్ష్రయజ్జుము కము వీరభముండ్రుఇ వీరభద్రుడు ఆగ్రహము 3 ఫ్‌=క్రోవముతో చర్రంయిజ=సుదర్య వ చద్రిము చెజికు=చెజికుదన్స శేర్కచ=పంచడార ఎచ్చెక్ల వొకంఒం= వాకములొ వేప వ+ఆట్టి=వండి నట్టి చక్కిల ముఫ్‌+పోచె=జఎత్‌కఓ వలె ఛట చటా= చమిచిమిమ ను. పల్టమంశిమంఎ్య=థ్నన్‌ వచ్చు నట్టుగా విజిది=విరగగొట్టి భక్షించెకి=తినెల టావచం. = ఆగాదు డక్తయసజ్జు మయము “ వీరభ్యమయుడు కొవముతో రా సుదర్శవ చక్రము వరగగొట్టి పంచడార పొకముతో వందవ జంంకకు వచె అంావటిమును గబ్జమ్స వచ్చువట్లుగా విరచి శమిలి మింగె ఓ విశేషము - అలంకారము ఉవము ఉ॥ కోపము చిచ్చునం ఇజడిన కూరిమి తలి ఒంణంజుదీజును ద్దీపతరాగ్రహంజఒజంనను చేవతలం గడు దంగ పెట్టంగా నేప్పున నేన, మార్కొని పయిం ఒజుతెంచిన యంతమాత్రలో జా పరమేశ్వరా యనుచు. జక్రము మంగిన నోహటించితిన్‌ 5్‌్రి అర్ధము. - కోపము=కొవమనెడి. చిమ్మ కక్‌+వడి = అగ్నిలోపడిన. క్రూరిమి తల్లి=పేమగల తల్లి (సతీదేవి) యొక్క జుంటి క్‌=బుకాము తీజవ్‌=తీరు నట్లుగా, ఉద్దీవతర+ఆగ్రహంబునఘ=బాగంగా చెలరేగి; కోవముతో దేవతలల్‌=దేవతలను కడు=మిక్కిలి భంగపెట్టంగాన్‌= పరాభవింవగా శేశ్చు=శేకు ఎవు శవ్‌=విజ్యలంభణముతో మార్భొ ని=థఢీకొని పయిన్‌= పైకీ పజితెంచి*జరాగా అంతమాత్రలో= అంతలోనే

పవ్చాక్నానము 755్‌ (వీరభ్యుడు) జా వరమేక్పరా=వై పరమేశ్వరా! అనుచున్‌=అముచు వక్రము=నా సుదర్శన చక్రము సు మింగి వక్‌ =యమ్రింగి వేయగా ఓహటించితి = భయపడితిని బౌచచం = కోపమనవెడి అగ్నిలో పడిన తల్లి సతీదేవి బుణము దీర్చుకొనుటకన్నట్లుగ వీరభుడు కొవముతో చెలరేగి దేవతలను అవమానించెను అపుడు నేను విజృంభించి అత._9 ఢ్రీకా పైకి వచ్చు వంతలోరనే ఆ వీరభద్రుండు జై పరమేశ్వరా అని కేక వేయుచు నా సుడర్శ చత్రమును విరిచిమింగెము అవుడు నేము భయపడీితిని తే. తైగువ దక్షుని కంరంబు. దైవ్వనేసి దేల్పెం డల నధ్వరాగ్నిని వీరదద్రు డా వ్రజాపతి మెడమీంద నాక్షణంబ నగుచుంబాట్టేలి తలం దెచ్చి నాంటుకొలిపె 60 అర్తం - వీరభ్యయుంచు=వీరనడ్రుడు. తెగువ=సాహసముతో దక్షుని+కంరంబున్‌= చన్షజావల కత్తం పి డైజ్యక్‌+ఎసఏి=తైందివెని తంఫ్‌=తలకు అధ్వర+అగ్నిఎ=యాగాగ్ని యుండు వైచ్వెక=వముచెంం ఆ క్రకాందు+త=ఆ క్షజమువనే ఫగుమున్‌= నవ్వుచు వొద్తేలితంం=వాదెటంయెం. తం ఎ తెచ్చా=కొనివచ్చి ౨ ప్రజాపరి=ఎ ఎద్దుని మెడమీంచస్‌= మెదపై న గాయికలిపెన్‌= ంలి మయి బౌచయు. = వించయుడు. వాపా ంటుంత్‌ చరం వంమ్తుకిలు తైంచి తంసు యాగాగ్నిలో పోవు (వవాంము) చెకు ఆ క్షూమే నవ్వుచు _ం పొట్తెం తం లెద్ని ఆ ప్రల మెవిపై నిలతిప వ॥ అప్పుడవ్నరదడ్రుని తేజో విశేషంబును నముంలానం గన్నులు చమొుజుమిట్వ గాన వెజచపచి యెలుంగు డ్‌ంచి తొలంగితి కాంట ముండియు 61 అర్హవం. - అవ్వ్పుడు=ఆ సమయము“ +వీరభ్యమని=ఆ వీరభ్యదుని యొక తేజిి+వేషంటు ఎక్‌=తేజస్సు యొకు ఆదికృముసు మస్‌ +క్రారక్‌= చూచుటకు కప్పులు= కములు విజయిమట్లు గ్‌ 3=అధిక కాంతిని బూడరేం దెదరగా వెజవజచి=వయపడీ ఎెలుఎగు=జకంర శచ్వరము. డించి=తగ్గించి తొలంగిత=కాంగిపాతిని నాట ఘుండియుఐ ఆనాటి సందీయు. బావము - ఆ పమయము? ఆ వీరభ్యిని వెజో విశేషమును కన్నులు చూచుటకు మితయిమిం్యి గొలివుచుండగా. చూవు చెదరి భయవడి గొంతు తగ్గించి అచటి మండి తాలగిపోత్రివి ఆనాటి ఘముండియు

శా _పట్టంగ్రెదువు లేక విన్ననవ్ప నా బాహార్లళుల్‌ మాడుండా న అ ర6ంట్యంగాక సురేంద్ర! బాఢపడీ మీరిబ్పుంగి దు భిలపంగా( తా లు ౧ వ్‌ డ్‌ శంరుర్‌ గట్టా పోయిటు అన్నకుండుడునె 6 య ర 7 లా 6 ముట్టం గొల్బెద( జర్ర లాభమునకై ముగేందు చూడామణీిన్‌ థము అత్మ జ జీ తేసం ఆయం ధి అర్థము - షురేండ్ర=ం చేవేండ్రా! పట్ర =డరింయంకం రైదమువులలక టల త ఆ వ య. త పామ వా జ హా హాశఆతకళుల్‌=తలుఎు గడీ లేక ఎన్న **అవు=వెలవెలబొయిన కా=నా యొక బాహా+ంరళు ల లా స ర =మీరందరు వంటి బాహువులు మాడుండా=చూడుడు ఇట్వ రశకారవ చల్లి కారం ల్ననా మరు ల ఇ ఎ ౮ త ల కోడం యమయండలో ఈ+భంగి= ఈ విధముగా బాదపుడి= బాదను అహుభంంచి దు ధింటయంగా[్‌=ోకి ళా” =దోందింంచు కట్టా! పో=ఆయ్హో పోనిమ్ము అవ ఇట=రక దం రశటంయటనెం పోంది శ ౮ ల గ తి చుతుకాపైి శీఘ్రంబు+అ=త్వరితముగా. ఇమ్ట౭ఇపుడే. వక్రశలాభవు-ైజ వము క గ చ న ముగ్ధ౭ సుందరమైన ఇందు=చంద్రుడు చూడామణిర్సిల ర్రషనల్ను అలం కారము వుట్లుః భీమేశ్వరున్‌=శ్రీ భీము ర న్నామని ముట్టన్‌=(షునసులో) గట్తిగా హత్తుకొను సా హే స కొల్పెదన్‌=చేవింతుకు జో బా గ క్రి తలుణీ బావము = ఒ దేవేంద్రా! ఉంటి ఉండి వరిలదుటను తయిఎము రేకి రలబరీ క మీరం గడియల వంటి ౪ చెతులు వెలవెలబొవు చ్చ మాడుదు అటి క-చోమి గ్గ ళా త్య న వ! ళో అణగ కలత వెలది చేకించుముండగా ఊఈంెోో వోరవ లం ఊోరరంంం లని చేక్రాయుధమును తరిగి వాంముటకై ఈ ౬ గ భ్రీమ*ర స్వోవి జు యుసుకై క్ర్‌ావ్చై వెళ్ళి చంద్రదేంరండై జీ అ ల్యే పసన్నమగు చుదక్ష చేవంతుట డు వ॥ అని పలికి నలినంంకః శరుహాక్తుం దక్షారామంజఒనరం వచి? శ్లిష న్‌ తస 2 ఏ శివగంగా కూవంటున ద్రిషవణస్నానలజు ల డును ద్తూళిత గౌతుండును (దిష రుం 9డౌంకిత + - డ జటా పల్బల పంయుతుండన = (2 స అడునునై న్విల్ర అజును సహ్య వద్దంజుల 83 గావించుచు శాదడెశ చ్‌ ధా ళం భీమన దేశ్చ్వరు ఆ ంచ్చున్నండ్తె నలతణొలత కాలలబునవీ బ్‌ అర్హవ = వరన ఈ =ఘద్మ వ“ అం వరికిఈ విధముగా పలికి సరోరుహ+అకుందు గ మ గ నా టి కములు గల వవ “ఎ. తచడు నో వ ఎట్యులు గలు బజ్హంల్రి “ర్రిచ్చ “ఎభవ=ప్రడ్రన్న నందు వుట్టి మహుదేవుడు ॥ దో ఇం ముథ న! శ ” =కలి దుడు ఆదులు+అగు మొదల్న్యువు సిర్ణరుం వ్రోదవ్‌=డేవతలలో కూడిక ( జ్‌ రామంబున వనకారావు నం, + ఆ జా గం వక్త చక్షారామమృుక్ర వచ్చి=చ్రేర్రి నివగంగా కూవలబుకస్‌= శివ . చ్ష ఆ రుగల ఇ వ్‌లో తపన టి నా చ ల త్రషవణ న్నారంఒు=మూడు పూటల స్నాఫముషు చేం=చేర్‌ భే కల లిత=విబూది పూయజఒడ్షివ గొొత.. 14 4౯ _౬ (. నత

| ద్రాక్షమ లికా=రుద్రాక్షమాంలమను ధరుండును=ధరించిన వాడును ప “వచలతో వం? ల=వారబట్టింతో సంయుతుందును క్‌=కూడినవాడును, ఐ=అయి, త న మ పద్యంులక్‌=వేయి కమలములతో పూజనోఅర్చేనను క్‌ మజచేయుచు. భీమ రాదేశ్చర+ ఈశ్వర వ్‌ఐశ్రీ భీమేేర స్వామి అను పేరుగల శంకరుని, వించుము+ఉండెక్‌=కొలయిచుచుండెను అంతన్‌=(అట్లు కొలుచుముండగా) అంతట, కొంతకాలంబు వకు= కొంతకాలము నకు, ప భావము - ఈ విధముగా పలికి విష్ణుమూర్తి బ్రహ్మ మహేంద్రుడు మొదలగు క. కూడి దక్షారామమునకు వచ్చెను శివగంగొ థూపములో మూడు వేళల స్నానము యో శరీరమునకు విబూది పూటకొని విబూదితో నుదుటి త్రిపుండ్రములను తీర్చిదిద్దుకొని ఈదొక్ట మాలలను ధరించి జడలు కారచీరలను ధరించి నితృము వేయి కమలములతో ౩ భీమెశ్వర స్యామని అర్చించుచుండెను అట్లుండగా క్రాంతకాలమునకు కః. ఈ భంగి వేయు దమ్ముల

నా చుజగాబరణు నెప్పు డర్చన సేయన్‌

శ్రీ వీమేశుండు కవల

నాముని మనమరయనక్న నలినము దాచెన్‌ 64

అర్దము - ఈ భంగిక=ఈ విదముగా వేయున=వెయి తమ్ముల క* పద్యములలో ఆ కువగ+ంఅభరయప్‌=పాముల ఆ ఆఛరణములుగా చేసక్‌ న్నే ₹ శంకరుని ఎప్పుడున్‌ య. ఎ తర్వన+చెయనావూజ వెయగొ కమలనాభుని"(ఏన్మము ఖై శః ద్ద వ అ) ఎప్ముమూత్ర యొక మ మూమశసును పరయకావెలినిక్‌ ఏకు: తీ శ్రీ లమ న్వామ 5 సలినమున్‌2 ఒకి పద్మమును ద్రాదెక్‌=దాచిపెట్టెటే (భావము - నిత్వముళ విచముగా వేయి క్రమలములలో ప్రూజించుచున్న విష్యమూర్తి న తెల్రికొముటకై శ్రీ భీమేశ్చర స్వామి ఒకనాడు ఒకే కమంముహ దాచెమే త్త శతొంజనూజును దొంపది తొమ్బిదియును

జలజములు పూజ చేసెను శౌర్గపాటీ

వేయిట్రికి నొక్క పద్పంజ వెలితి ట్రైన తక

నహహ నియవంజునరు భంగిమయ్పొ ననుచు

766 మూరి ఛాంజు ఆ-ాాంవ + విలువ పయ ఎందు గెల ఎ మూడి అగర్థమం లా వా రోడ ఆ/దియం ఆ ఆ ము ంం నుక కా సా మర్ట( న్‌ గ్‌ | ల ను 0. నా మి క ్‌ క టు గ సం. పాయు మ ని=తామ్ముది మలం అ లొంఎది తొద ఎయు వటి ఆటలా ॥ శంఖ న ర్తి పాటడేంరువాజంచె లం. వెయిటర్‌ క్‌=వెయికి ఒక్క ఒంజములం= ఎద్యుయంఅతో న రాష ర న ర. ౬ తా లా చా న ముముంం ల -ముో పదంబు = ఒక కమలము వెర3+వపనుకలతేకం చమరాగా ఈపెపావటతనాో న్‌ పయికంలు పజ గం ై జా ఇం పంకం నియమము కం థభంగము+* అయ్యె ల్‌ = భంగవూ కన న ౨. (తర్జాడి పద్వృముతో అశ్వయము) య శ్రామిది ల వా ల నాం చల నాంది వొమి భావవం - వష్య్యమూర్త్‌ శ్రీ భీమేశ్వర న్‌ న. వంచి లంజల న్‌ ఎ యువ వసే శ్‌ | కచములములతో అర్భన చెము వేయికి ఎక కమంము తగ్గిాిదె ఆహా! ఆయము భంగము కళ్ళ్‌ఏది కడా అని భావించి ప ఎ జ్య కా ఆ చ॥ కటక కలాప సంఘటిత కమమవమణిడు లి పాఓటవంజునం జిటికెన వ్రేలి గరంొని చిజ్టనం దీసెను లోచనంజఒు ఓ అఆ స్ఫుట కమలంబు వేగ హరి పూనె. డటురు న దక్త వాటికా నం. ఆ చా నతడు విట్‌ లా ళ్‌ ఆఆ ణా ఇదిగొ 66 కటక విలాసినీ విట శిఖాముణికిన్‌ హరిశాంర మౌళికిన్‌ అచు జజ లు నం చ అల్లి - నారి ంటలు ల వలాషవ చమూ న ఆలో చ క ॥ లం శ ళల లాంల ఆం ఆంటిత్త విర ఆ యీ రండు లేహరమె 0 చం లవముగొంం చటోన కో క హూ నో ఎ ల్కొలో జ ళ్‌ ఆదీ ఖీ లా ఆ ౯_ననండి ర్‌ వావి వెలీ్తత గిం విదిత. వేరి=చిది3 వేలం యొం ఎక=గ రిల గ్‌ ౯జ(లే* యనా ఎ ౬ా ల న వ్‌ / (క వ ట్రాగ్యగ వివి అది టి చమంలముు త మం ఆ న. ఆ దో వజ 4 గ్‌ ణా మా, కిం). రిస. చిజ నంవటుకం... తెముంయింకు తంట వేంావేగదుగి తటుక న స్తై ర జా ఏ ఓ ంా ాదరణాం నక ర స ఆటవి టల టామో కి క =ంలేటయలో నుగ హరీ జత ఎ ఫా. వాలారు ఇ న. న అ య్య ఈ “స్‌. = ంవుర్నిఎదె ఎ ని మరీ? ల్‌ ఎ న జ లయల 2 ఆటలా. తే కంకణము ఎందథి ఎణుల కాంతులు € క్ట టో న్‌ద 0 చి క ఆల టా ఈ న ట్‌ న ప స శ ర! లీ ఆం త కంటి వాగుగా విదం టు ను. ఆటలలో లకు నటు. మజీక రె టం ఇం మంగు నా ఆఅర్త్కున అం ఆ టి ంంటిం వెంట] వెగవ గా నక్షారావు మిలా స న రెవ షు వ ఆ లటైమ సా ఎ ామిుకీ సఅమర్చించెం ఎ సశ చాన్‌ న వు వ కూడ వమే ఎ లా ఆల 2 ఆ్టం అక్రత్‌ త సేత్రముసు ఎముర్చింయునప్పుడు కళ తుల య్‌ జీ నన ల అలాల ౯ తత అజనాలారా అయం అల లం ఆపాబామలి అని ఆముట శ్రీనామనకు దక్షారామ వల చు దక్ష ౪ చు గం మేము మం సూజంంమన్నది. సతసత భీమ ఖఎండమువ (31-31) అల నో ఖు చి చ

అవ్చాశాాంము ఇక్కడ ల్‌ సంక వ్రలునక సడ చిటికెన వ్రేలితో ఎక సంఘటన ఎర్పడుచున్నాది అందువలన చిటికెన చో కశక లం స్త క కలాప సంఘటిత కమమణీద్యుతి పాటవంబునన్‌ అని దీర్స వర్ణనము స వ్రాముఖ్యమచ్చివాడు వైటకు ఇది ఎస్నయభట్టు చూపిన మార్గము ప్రాతిలోబడిన దేవయానిని యయాలి వేత్రిలో ( లాగుప్తుడు యయాతి హస్తమునకు ప్రాముఖ్యమిచ్చి వన్నయభట్టు చేసిన వర్ణనమిది ఆది ౩ 144) ఎ=లధివిలోల వీచి విలసత్కేల కాంచి సమంచితొవనీ తల వహశక్షమంబయిన దక్తిణ హస్తమునం దదున్నమ ద్దళ దురు ఘర్మ వారికణ కమకరాబ్డము వట్టి ఘూతిలో వెలువడం గోమలిం దిగిచె విక్రుకే కీర్తి యయాతి ప్రీతితోన్‌ (తరువాతి _మ్మెర పోతేశ కూడ యయాతి 5దే వ్రాయునుళే మార్గమునే అనుసరించి బి వ్రఘలావృత మహాఫర్వం సహ (టా 8 527) = హస్త్రముశకే యుబ్బమిచ్చి వర్ణించినాడు క॥ కైటభ విరోధి భక్తి ర నాటోవం బెసంగ వనరుహావళి నియతిం బాటించి భీమనాధుని 67 హాటక పదపీరి లోచనొకో పట్టన్‌ క ఎ తకు శత్రువైన అమరి చ ను తత్తము. - కైట్‌ విరోదికిబటడే ఏ రామునకు ర ంపగ వరు కీరంము యొక్క, అటోష ఎసంరంభము న్‌. న ఆటోపంబు ుమముమే ప్రాటించో అదర చి క్‌ ఆవభిః సమూహము నందే. నియతి న క్ర భీమేశ్వర స్పామి యొషే చపు+ ట్రా 2 ప్రద ముమే మరాచునేచి హాబ్యల ప్లమునాతన కి అరల ము వందు సటకా పతే ఎంగారుదగు, పదిపీరిక్‌ పో ప్‌ర ట్ర ల ముల్‌ సోమ వేశము అతిశయిప్‌ వేయి ప భీమేశ్వర వూ బావము - విష్ణుమూరి భక్తిరసా ట్‌ వస కంటి ఎలికి తీ భీమేలే సె జేంచు నియమమును పాటించి తామర పొనీ వం (గ మి ములపై) బ్ర గమ యొక్క బంగరు పదీ పరము నందు (పాద వన చ "పై సమంబులో! పభ నిడువాలుం గుడీ కళ్ళి పాదప డంభోజుకునో జూచి "నే న్న (డండా రాకు ప్పుడు ప్రత్యక్షము బొంది నీలగళు నము'డి గడు హరించితి నిషద ద న న్‌ రి ప ఇకముగ్‌ జక ఎఅవయోదరణ లీలా ౨౦

శి మీమ యర అల హాహెమ్ను 760 అర్హము - నిడు=దీర్ణమ్వైఫ వాలున్‌=నాగప్తై* కండికిను = కుడికింటిని వజ లప న = ఉం న్‌్‌ ళ్‌ ష మా శ్రమంబుతో 52)వుతో పాడములపై=చరగాముల పై మెలల మెట్యగా. అప్పుడు=ఆ లీ క్‌ శ చి రూపమును పాంది=పొంది అంభోజ+అక్షునిక్‌=దిముల నేహుడై. వివ్యుమూర్రిని చూచి= తళ గడ్‌ లో క వ వ కాంచి నేనా నేసు కడువమిక్కి లిగా హర్షిందిత్రిక్‌=ంంతంంచిప్‌.. వేరి=వేగముగా చరమం్‌= డక్‌ జం * ఎల శా త్‌ కా అత వరమును ఇచ్చైదంవ=ఒ సంగిడను వైకొమ్యు= క్క కరింపును వా తాగా శౌది=ఐ వష్య మూర్తి వట వ తస జ నముడి”ఏనీతుడె పగ వరక్రముస్‌ జగ్యత్రయం= ముత్తదముం మ కుచ్చరగా= ఉచ్చరిఎ చమట లు న న ఇ. కఇజకోదెనము అడిగా భావము - విశాలమై సుందరమ్తై” కుడి5ింటిని స్వామి వరగాముల వద్ద అర్పింపగా జ న. వ ళ్‌ నీలకంరుడై 3 ఆ భీమేశ్వర స్వామి ప్రత్వక్తమై వచ్చ లోఎసుడై. ల్యమూక్రిని చూచి నేను లు అది ఛా, దా తారలా ఆ ర్‌ త మిక్కిలి సంతసంచితి? వరమిచ్చెదను లృరర్‌ంవ్రమం తం ఎంంరిగా వవ్యమూర్తి మినమ్రుడై అన్న శ్‌ తో ముల్లోకముఆ ముద్దరించు తశ దర్శనము ౬ వరాయంవమ్ము ఆం త్‌. వ! జో గా తః బీమనాఢుండు త్రిమవనసామ యవ ఎం గ్‌ జి ఉం వె ఆని ఆ నస్తకల దైవమన నావ్చు నాయుదలదు వాదికి ఇ చ హరికి నట మంన్నయిచ్చెం జందడ్రారమూళి వికచ వద్దోపవంబైన చెదండ రన 69 అర్హము - ౫ సామజ ర తోభువవ స్వామజమూడు లోములము వాట మైన భీమనామంచువన్లీ భీమేశ్వర స్వామి హరికిస్‌=విష్టమూర్తికి అం్షుంల ౩ + ల క న్వ్‌ స్ట, క న ర. టెలి చు దైెవము+ అఫవ్‌=దైవము వఠె (అస్త్రజమం,్ర్వ క దై వఠె (అస్త చర్యతేప్రయోగిముం దె క్త వాంయ దుష్ట ఎంహారము చేయు వవ గో క స్ట న ఆయుధముల కడై వవం+ఆఅళక్‌=ైై 3.౧ ౮ ఇ క | చ ఇంపు వత) హల్పి ఎ=అలరార వట్టీ ఆయంధలబజు= చక్రాయుధము ఓ ఇవెస్‌= వపా మం ల హన ర వన క బూ. -*) =ఆఎతక్రాా ముంచే ఖీ వ గ చంద్ర+అర్ధ+మౌధి=అర్జ్ద నశా_ర మౌధివ్నై ౨ శక్రం. ప్ర ల వ నీ ం ఆ మాళిస్హై త్రై పచ (ర వా (హరిక్రి వకచవవ్మ= ఆక్‌ ౦లు మ్‌ ము ఉపవ న. అబంంబిం+వపవతంంవ్వైం. వెడం కసా =వమాలవెన లోచనమును ఇవ్నెక్‌=ఇచ్చెను | న మ వము - ,తిభువ+ ల భావ రోభువశ స్వామి యె. శ్రీ భీవేశ్వరుడు అస్తముల సమూహముఫ దేవతవలా అ]; క య ప అహములందు ఇలువలుపువచె ప్రకానెం వడు అచర్శుంమలుు చవ్రాయువముకు హరికి ప్రపాదించెన ష్ష శే వ్‌ ౩౯౦౮ ప్రసాదించెను అంతకు పూర్వమే చండే_రువై+ ఆ స్పామ వికుంచిన పద్మమంతో తులతూగు విశాల నేత్రమును (శ్రీహరికి) ప్రపాడిండెకు

ర నాయి వ॥ ఇవిధంణున శ్రీ వమనాథ మహాదేవుని వలనం జగద్విజయంబగు చక్రాయుధంబు వడసి కోటి సహస్ర మార్తాండ మండల తేజ ప్రభా ప్రభావ భాస మానంజైన యా రథాంగంబున మున్ను పప్పంబడ్డ విబుధ విరోధుల ఖండించి యిండద్రాడి ప్రముబ నిఖిల బర్హి ర్ముఖ వ్రాతంబునకుంటేత ప్రమోదం బాపాదించె, నిది యమ్మహాదేవుని మహిమంబు ₹0

పరము ఈ+వధంబునక=ఈ ప్రకారముగా, శ్రీ భీమనాధ మహాదేవు వలనన్‌=మహా జేవుడైక క్రీ భీమేశ్వర స్వామి వలన జగత్‌ +విజయంబు+అగు=జగమును జయింప గలదగు చక్ర+ఆయుథంబు= వశ్రాయుధమును, పడసి=పొంది: కోటి సహప్ర=అసంభఖ్బాకములైన, మార్తాండమండల= ఘూర్యమండలముల తేజ =తేజిస్సు యొక్క ప్రభా=కాంతి యొక్క, ప్రభావ=శ్రక్తితో భాసమా నంబు+ఐ వ=వెలుగొందు చున్న ఆ+రదాంగంబునన్‌=అ సుదర్శన చక్రముతో ము ష్న=పూర్వము చెప్పన్‌+పడ్డ=చెప్పబడిన విబుధ+విరోదుల న్‌=దేవతలకు శత్రువులైన రాక్తఘుంను ఖండించి= సంహరించి ఇంద్ర+అది=ఇంద్రుడు మొదలై నే నివిలజపమస్ర్తమ్వైన బర్హిర్ముఖు=దేవతల యొక్క వ్రాతంబునకున్‌=సమూహము 5కు చేత =చిత్తము వందు ఉఅమోచంబు=అనందమును ఆపాదించెఫ్‌=కలుగజేం ము ఇది=ఇట్టిది ఆ+శవమృహాదేవుని=ఆ వీమెన్సర సామ యొక్కి మహిమంబు=మహిమము

భావము. = ఈ ప్రకారముగ విష్ణుమూర్తి శ్రీ భీమెశ్వర స్వామి వలన సుదర్శన్‌ చక్రమును దాందె చేది వేల నూర మండలముల తేజ కక్తిలో ప్రకాశించు ఆ సుదర్శన వద్రముతో పూర్వము చెవ్వమడిస జంందరాది క్రూర రాక్షమంను ఖండించి ఇంద్రాది వేవతా రమూహము 5 ఆవందమును ౩ట్లించెము ఇది ఆ ఖీమెశ్వర స్వామి మహత్త్యము వే శీపగంగొ జలములనా

హవనం జానరించినట్చీ పదమౌత్వులు త

దివపమున బీవనాదుని

నవలోకింపంగం గలుగు నభిమత సిద్దుల్‌ గే

అర్దము - (ఎ దినమున) శివగంగా జలములన్‌=న్తివగంగా కూపము సఎదలి నీటిలో ఆప్లవఫఎబుక్‌=స్ప్నానముశు ఒవరించిన+అట్టి= చేసే నటువంటి, పరమ+ఆత్ములు= ఉత్కృష్టమగు మఫసు కలవారు. తత్‌+దివపమున=ఆ దినమునశే భీమశాదునిన్‌=శ్రీ భీమేశ్చర స్వామిని అవలోకింపంగన్‌=దర్శించినచో, అభిమత సిద్మల్‌=అభీష్ట సిద్దులు: కలుగు ఫ్‌=కలుగును

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము 762 భావము - దక్షారామము నందలి శావగంగా కూపము లోని నీటిలో స్నాశము నన దినమువనే శ్రి భీమేశ్వర న్నాఎని దర్శించి పరమాత్ములకు అభీష్ట ఒదులు కలుగును పః మదన విధుంసి తరుచుట్టుమాలె యందు దక్షిణపు దిర్కు నందు మాఢవునిం గాంచి రహిని వేడుక విమ్నాధిరాజుం. జూచి మనుజుల డిష్టార్ద సిడి సంపదల నొందు 72 అర్ధము - మనుజుండ= నరుడు మదన విధృం=మన్మదు౨ రూపుమాపిన శ్రీ భి మశ్వరుని యొక్క తిరుచుట్టమాలెయందు= ఆలయపు లోపలి వ్రాకార వనమున దక్షిణపు దిక్కు వందు=దక్షిణ దిశలో మాధవునిన్‌=విష్పవును కాంచి= చూచి రహివుజపేమతో వేడుక= సంతపముతో విఘ్నాథి రాజుప్‌=విప్సేశున కాందచి=చూచి ఇప్టు+అర్థసిద్ది సంపదలన్‌= ఇష్టమైన కోరికలు ఫలిఎచుట అష సంపదల; ఒందు=పొందుకు భావము - మానవుడు శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి వారి ఆలయపు లోపలి ప్రాకార పదనమున దక్షిణ దికం స ఘుల్ని మాధవ స్నాని విఘ్నేశ్వరుని దర్శించి ఇవ్చర్ద సిద్ది సంపదలు పాందుసు త అష్టమి బాను వాసరంజందు నొండె నాంచెనేని చతుర్థశి నిండ బక్తి( జూజంగావించి యెవ్యండే యూమినున్న ఊర్ల సేవిలప దురితంబు దొలంగు నండ్రం 73 అర్హమం - ఎవ్వందేని=ఎవడై పన ఆష్టమీ= అష్టమి అకు తిది తోడి భాఘ+వాపసరం ఎందున్‌+ఒందెర= ఆదివారమున గాని చత్పుర్రనర+ఒండెశేని= చతుర్రన్‌ తిదినాడు గాని నిండు భక్తి క= పరిపూర్ణమై ఎ భక్తితో మూఎయిర్‌+ఉన్న=ఈ క్షేత్రము ఫండు గం చుర్గ= దుర్గాదేవిని, పూజన్‌+కావించి= పూజచేసి చేవింవర్‌=అర్జించి*వో మరితంబున్‌=పాపము. కుండి, తొం(గువ్‌=తొంగునని అంయ=ఆఅందురు భావము - ౧ జీవిటైకపు అష్టమీ దిచితో కూడిన ఆదివారముకాడు గాని చతుర్ధశానాడు గాని ఈ క్షేత్రము ఫందు గల దుర్గాదేవిని నిండు భక్తితో పూజించి ువించినచో పాపము తొలగిపోవు వని చెప్పుదురు విశేషము - అష్టమీ తిదియంచు దుర్గాదేవిని పూజించుట మిక్కిలి శుభకరము సవరాత్రుత్సవములలో అష్టమినాడు దేవత దుర్గాదేవియె గదా! పైగా నవరాత్రులలో దుర్గాష్టమి చాల ఉత్తమమైఫదని సంప్రదాయము

చాజజ్ర వాలము ” ఆచ అష్టమీ చండ్ర విభ్రాజ వళిక స్టల శోభితా - అని లలితా సహస్రనామ స్తోత్రము క॥ త్రాండవ భవు వీక్షణమున మంచేండు శిఖావతంసు కట్టెదురుగ6 దొ నుండెడు గౌరిని మంచుం గొండ సుతం బూజు సేయం గోర్కులు నిండున్‌ ళ్‌ ఆర్హము. - తాండవభవుక్‌=తాండవ వృత్వము చేయు ఈశ్వరుని, వీక్షణమువన్‌= మా ను ఒఎడ+ఇందు=అర్ధచంద్రుడు, శఖా+అవతంసు=శిరోభూషణముగ గల శ్ర భు సా ఎ రమ+ఎడురుగక్‌=ఎటయమెదముట తా5+ఉండెడు=తానై యుండు గౌరిని=గ్గౌరీ దేవల ంముంగొంచి ఘత న్‌=హిమవత్సర్వతుని పుత్రటైైన పార్వతిని పూజ+చేయన్‌= పూన శో కోర్కులు=కోరికలు ఎండఫ్‌=నెరవేరుకు నావము - ఛాండవేశ్వర స్వాషకి మాపులో ఘున్నదియు చంద్రకేఖరుడైన శ్రీ భీమేశ్వర స్నావక్రి యెదుట గల వార్పతీడేవిని పేవించివడో కోరిక లీడెరును స యాత్వువస్వు డ్రోకమంలయి మూండు కేడింది పైట్వౌలడద ఛాండ కర్పరమం దాంక6 వరిగి చిక్కర్రలప పకృ చజుంగం పట్‌ ఒలిసి మజ్బుసమతోం బావము వళి నిరవకాశంజంగా నత్స న్నహితంజు నురుళింగి మూర్తితో నువ్వ యుబ్ని థీమనాఢుండు మహా వీమాద్భుత పారి ఒహు విరొడ్రూప విభ్రాజి యయిన తే. ఫయమునుంబొంది దేవతల్‌ ప్రస్తతించి యయ్య! నీ రూవ మింతింత యనంగ రాము చేది మెందలేద్‌ కడపల యేవ మధ్య మెట్టు నినుం బూజ సేయుడు మిందజమును 75 అర్ధము. -. భీమనాదుండు=శ్రి భీమేకుర స్పామి మహా పడి మహ=గొవ్చదై ఫ, భీమ =భయంకరమైన అచ్చ్భుత=ఆక్షర్యకంమైన ప్రాథిఫ=రీతితో భూర్భువస్ప్పర్లోకములు

భూర్‌=భూలోకము భువ్‌=భువర్హోకము 3ర్‌+లోకముంంజ రు రద. అమ లలల మూండు=మూడింటిని భేదించి= చీలి ఒహ్మంద=భువన గొరమ2యి వాంద=వాత్ర మక్క కర్చృరము=కవాలము. (పైపెఎకం) తా(కర=స్య్యాంవ పెరిగి=పెరిగి ఎలిస్‌=అతిశంయంచి. వంవ్యు” ముతో ర్‌= రంంం ంవంలొడ్‌ పాము+పోలెస్‌=పామువలె, బక్‌+వర్రంట=ంకుం యొం. వంయము ఎ పిరి టిల్లంగన్‌* నిండుగా పట్టి=వ్వాపించి నిర్‌+అవకాశంబుగా=వవధావము లేకుండగా నిత +సున్నిహితంఫ్‌=ెగ్వేతమంగొ న్వెపింపబడిన ఉరు+లింగమూర్తితోస్‌=గొప్పదగు లింగాకారముతొ టబ్ని+ఉబ్వివవ్యద్ది తంది వృద్ధి వొంది, బహు=మిక్కు టమై. విరాట్‌+రూప=విస్తారమ్యై” రూపముతో. విద్రాజి+వ వక్‌ ప్రకాశించువాడు కాగా దేవతల్‌=దేవతలు భయముముక్‌=భీత. వాంది=వాంది.. ప్ర జతించి=కీక్తిఎచి అయ్య!=స్వామీ! నీ రూవము=నీ ఆకారము ఇంత+రంత=కంత మాల్రలు- తవల్‌ రాదు=అమఘటక్త ద కాచు ఎది+మొవం= వారంతట! ఎ లరదటలవదిఎర ఆపె! ఎది+మధ్యము=మడ్చ భాగమెది! దరి కందక ఐమెమందడము. యే రీత్తిగా పూజ+చేయుదువత= వూజించెడము భావము = శ్రీ భీమేస్వర న్వామ మర రి యంలంరముగ లట ఆగర రమ్‌ పో భూలోకము భువల్లెరము సృర్గలోకములము మూడింది. వదలవు ఉ గతము యోటీ ఫర్యోవరితంము ను తాకంచట్న మెరిగెల రయనముడ్రో వాము వర దగ యమా నెండునట్ను వ్వాపించెసు. ఎడము రేక్యుక్తగ -- తగ ప్రలప్తింవంది గొప్ప లింగాకారమంతో మ్మైకి ౨ వెంమ్మై" రూవమతా పూ మమకుండెల వైవతయి వయవడీ ఆ విరాడ్రూవుం కొంయాడి స్వామీ! న ట్రావక్షు ఇంత మాతమే”ం వలిచి చెప సాధ్యము కాడు. మొదచేది! తుదయేది! వ్యడ్ర వై! వ్రైవందజము టు ఎంచ పూజింపగలము అని అర్థించిరి ॥ అట్‌ లా ఒగ్రాన్‌ గోళంజునరు మిక్కుటంఒంగా( పెరింగిన దేహంబు, బొట్టి చేస లిరుముట్వమౌలికళ గౌరి జనార్ధన రుద్ర కేశవ వినాయక దుర్గా తాండవేశ్వర నృత్య బైరవులన- చేపల సప్తకంజం పరివేష్టింప సకల లోకానందకర పరదారగవమన పాపహరేశ్వరులు నె*ో బాగంబున నధివసింప నండగగా నాయం తిం. ఎఎమినా సేి సహితకే

ఆరస్టి కౌ అం

సలిలని శా

పథివృళ వర్తనం లాలు సరి త్రుల్వభాగా హేలానదీ సప్త గోదావర్‌ మాతృకా వతాకావేవియ్య( ఒరిస ధృమలోకో భాగధేయంబును, విబుధ గంధర్వ దం వి 4 జరిసరోద్బాన వాటికాసరస కాసార కరోర కుహథీ పొళికా కుసుమ లద నం సలా దశదిశా ముఖంబును, మఖకుండి తటాక మండ. న! + కంర ప రంద బిందు గండూపొవ్యగ్ర సముదగ్ర మధుప రుసుము కోదండ శింజినీ ర పం ఇ రం పకర్యం మూవ వర ప్రాయలంద ము హాదుకా 0 0బు . నాభిండలాం దిక్సాల వరిత కలిత గోపుర విదా 14 ఖడ్గ ఘుటికొరస రసాయన మూలికొంజనాకర్షణాదృశ్యాది మ నత్రాత్రేయాగస్కు హరితాంబరీషాసిత భార్గవ పరాశర పారాశర్య వ చవ మార్కండేయ మౌద్దల్య నంకణ శౌనక ఇందన మందసాల వత్స వ వాచూల వాలబిల్చు కౌండిన్య కొళ్యేప కల్సు 100 టీ గొధి గార ప్రముఖ “ అపిల్బావృష్ణాశ్‌లి శహనై సంయమి సమాకిర్ణంును. శర్లికరాంచిక్‌ కరకమల వటి ఎటిత కనత్కనక మణిమయ డమరుక శమడమ ధనే పర్ణనృగర్డా ముజ్బందిత గంహశీఖండీ త్రాండవంబును మౌర్కండేశ్వేర్‌ కుండలాముఖ శంచేద్దాండర్నెది చాళుక్క వ్రమేశ్వర ప్రధాన నానావద్‌ శ్రాబోపశావా తీర్థ సంబొధ వదరితంటను వై యభిల చవన చవనాభిరామంటైన్‌ దక్తారామంబును గైలాని గ మంచరలజుల కంటెను గాంచి చిచదలంంక కాళహస్‌ కాశి శ్రీ తైలొదీ కేత్ర న్తావందంల కంటెను ఓతఈు కేదొారంబుల కంటెను నతిశయంబుగో న క. మఠరి గతళరూట కృవీట భవ జ్బాలవష్టంవంగో నంస్తంచించి లా నక మవవతీ గండ బాగ మశరికొ పత్ర చంగంబాలో దొంగించి భీమలింగంబు సర్వమంగిలాబేవియుం దానును లోకరకణార్థంపా్‌ నధిన్తంచి యుండును. 7 రా ్వ్వా అర్దము - అనినక్‌=అని ప్రార్టింపగొ కరుణ సామ్రాబారు అప ర తమ సందు పట్టాభివిమ్తుయు అగా పటల. శందినః తో వున్న (లర మకు టంబుగా న =అధికమగు పరిస చుట్లు మాలికలో ప్రగౌకార) శరీరమును పాట్టికా5+ చేసి పొఖీది అగునట్లువేని తి డములో వాలయముశ చిన చిన్న దేవతల మంచుటకీ ్రవరణము చుట్టును కట్టిన కట్టిడే వ చిన్న చిన్న 2 చుడు శ్రశవ౭కేశేవుడు

మ తం. అరారరవిష్తుని రుద రిం

శీ తీముక 5 ఇరాఎమొ

766 -. వవాయక= వినాయకుడు, దుర్గాతాండవేన్నర=దుర్గతో కూడిన తాండవేశ్చరుండు లత భైరవులు” నాచ్చాము. చేయు భైరవుడు ఆఅ అ= అము వట్టి వేవడా సష్తకలయంనాలయంగురు డ్రవతలు. పరివేస్టిలవని=చుట్వకొన యుండగా. సకల ఈశ్వరులు. పకంలోదవ ంమస్తు లోకముఆక ఆపండరరవ= ఆ పంఎవమం రట్లిలయు. వరదారగము” = వలయుడం వాతోసాచిన ఇంట్రేశ్వురండం. వావవార+ఈశ్వరఎపావహరండు అం “దు లింగములం. వైదుత్‌ భాగంబు 1 కనిర్‌ఒజంల దికం “ఎందు. ఆధివంంఆననా ంమింఎగొా అంతర్‌ గర్భ గ్రహంబు లోవలని=లోపలిడగు గర్పాలయములో మాణిక్వాదేవి సహితుండ్రై= మాగార్చాలబాచేవితో కూడి సలిల ముందులంబు న సలిలనిది=సముదమం. వ్యశ్రగంగా=మ్మన్చ్ర గంగయుం. కౌంతేయ సరిత్‌=కౌంతేయ ఎదియు తుల్కు భాగా=తుల[ భాగా“దియు. మారాశపీ=ఎచేరుకు సప్పగోదావర=గుప్పుగోడావరమ ము సరస్సు ౬ మాతృకా= బ్రాహ్మి మెదలగు ఎడుగురు వపూతృృకలతోపు వరివృత=చుట్టబడియిన వంండయలయంటు క్‌=చేశకములో

(భీమమంఎడలము )

వధ మఎంం=మాలోకము యొకు బాగ నెం వా ఆ యయయం ము న దేవతల యొక గంచర్యవిగంవర్వ్చుల యెద. పతారం=వైంవాంంం. పయ (అరుగు) జవ్నతే న్హా మము వరింర ముకం ల అంంరం మఎముంటలలట ఇదా వాటికా= ఉద్దాంవ"ము ఎంచి ల ఎ జరన్తైన్రమంంగు. రాసాంవి ల అ (ఆంఎఆల వ్ర వరోరజ వించీయు ఆగు వింహాళిక వో వెంట (తమంవారం ఆగే) _ వావ వం ఆ. కం పట మఘాళీ=ంం్రావుంంచది వ ఆం ఆచ ఆ మంలం న = కలక (ఎం ఆవుల) సౌరభ=సువాంు ౧ ఎసౌరజముహవ్యప్తి చేత ఎవ వ ంంమంలట వైయటడద చశదిా మున ట లచ ఎవి పుటి మ్‌పం/ ఆ చివరి కంది చంటి రఎరారంయి ము మం కుండ తటార=ంయజ్తుకంండముం. రమ్ము “ండదలి అముచ్చఎదవ=వంకి ల ఎకుంవైస వుండరీక మంచ= పద్యమంల మూహము అందలి ముకరంద బిందు=తె మఠలకము గందూమడా వుకి లందు యలడు. తదు గ్రజతొందరవాటు ర్వ పమందగ్ర=ంాగుగా. పైకి చేచిస, మమపమఎడల=వుమ్మెదం సమూహముల యెందు తటాలకారఎతఆహంకారముతో కూడిన రుంకారవ=రుంలకారవునెదు చ౮ాహల= పెద్ద రొదతోొ ర0ఒత=౩కలుపఎడీఫ ముకఠరధ్వజువ= మన్మధుని యొక యుజాంంద=దండము ముట్‌ సవమ దత మండలీక్యత=గుండ్రముగ వేయబడిన. కుసంవం కొదండ=పూవింటి యందల వంజకీ=ఆడై త్రాటి యొక్క రంకారంటం సం= రమ్యను థ్నని కలదియం హోఎందల+ఆచెజంలవండం వమొవలగు, దిక్పాల=దిక్సా.ంరతో భరిత=నిండి కలిత=కూడియు న్న గోపుర ప్రాంగణంబు సుజ గోపురము యొక్క ముండు భాగము కలదియు. పాదు. కైతంఒుము పాదుకా=పాడుకలు ఖడ్గ=కత్తి,

షష్టాశ్వాఎము 767 ఘుటికారస=ఘముటికారఫము రసాయన=రసాయనము మూలికా=మూలికు అంజనవ= అంజనము వేయుట ఆకర్పణ= ఆకర్షణము అచ్భశ్వ= అదృశ్చమగుట, అది=మొదలైన, విద్యాజవిదృలకు సిద్ది క్రేత్రంబును=సిద్ధిని కల్గించు పవిత్ర (ప్రదేశమును,

ఆత్ర ఆ కీర్ణంబును అత్రి=అత్రి ఆశ్రేయ=అత్రేయుడు అగస్త్య=అగస్తుడు: హరిత= హరితుదు ఉంబరీష=అంబరీషుడు అనత=అంతుడు భార్గవజభార్గవుడు వరాశర= పరాశరుడు. పారాశర్వ=వ్యాఘుడు, మాండవృ=మాందవ్వుడు మార్కందేయజ మార్కండే యుడు మౌద్గల్వ=మౌద్గల్యుడు మంకణ=మంకణుడు శావక=శావకుడు, కాండిల్వ= శాండిల్యుడు మందపాల=మందపాలుడు వత్స=వత్సుడు వుష్ట=వపిష్టుడు వాధూలస= వాధూలసుడు చాలకల్య=వాలఖిల్వుడు కౌండివ్య=కొండిన్వుడు కాశ్వప=కాశృపుడు, కణ్యవ= కణ్వుడు గాలవ=గాలవుడు. గాధి=గాధి గార్య=గార్జ్భుడు ప్రముఖ=మొదలగు వారును వాలక్‌ల్వ+ఆది=వాలఖిల్యుడు మొదలగు అష్ట+ఆశీతి సహదప్ర=ఎనుబది ఎనిమిది వేల మంది సఎంయమి=ముములతో సమాక్షీర్ణంబు ము= క్రిక్కి రు నదియు.

కర్ణికాన తాండవంబును కర్షికారాంబికా=(పశ్నిమ దృారమున గల) గోగులమ్మ కరకమలపుట= పద్మరోశము వంటి చెతుల యంచు ఘటిత=కూర్పుబడిన కవత్‌=వ్రకానించు యుల కపరాంఎంగారము నంచు మణిమయ=మణులతొ నిండైన దమరుక్‌=డమరుకము (బుదటం ల వారచేతిలో ఎండు చర్య మటిత వొచ్చి ఆయు) యొక ఛమ ఛమ ధ్వావ=ధడు చమ ద్వం యకెదు. పర్దస్న గద్దా=మెఘ చ్చానము (ఉదిము) చేత ఎముజ్ఞ్యం భింత= మిక్సీ అగి ఎజ్బాలభించిప గూహ=కుమార స్పామి (వాహపమ్తైన). శజంచి= నెమలి యెంకు తాండవం బుసము=తాండవ వృత్పము కలదియ.

మార్కం పంభరితంబు మార్కండేశ్చర=మార్య ఎచేయెశ్స్చరము కుందచాముఖ*2= “కుండలాముఖము పంవేద్య=సంవేచ్య్వము అంతర్వేదిజఅంఎచర్చేది? చాళుక్క భీమేశ్వర= చాళుక్క భీమేశ్వరము, ప్రధాన=ముఖ్బములై న చాశావిచజఅనేక విధమురైన, శాఖాశజ మ శాఖా+తీర్ద= ప్రధాన తీర్చమువకు అవయవములై పెద్దవి చిన్నవిగా విస్తరిల్లిన పవిత్ర స్థానముల యొక్క సంబాధ=ఇజుకుతో సంభరితంబునము+ఐ=నిండిశదియు. అభల=సమప్తమైన, భువఫ=లోకిముల వంటి భవన= సౌధముం చేత అభిరామంబు+ఐవ=మ శోహరమైవు దక్షారామంబు మ=దక్షారామము ఘ-క్రైలాస=కైలాసమం మెరు=మేరు వరృతము మందరంబుల కంటెము=మందర పర్వతముల కన్నను కాంచీ=కంచి చిడంపబర=చివంబరము కాభహస్తి=శ్రీ కాళహస్తి కాశ=వారణాసి శ్రీశ్రైల+ఆది= శ్రీశ్రైలము మొదలగు మహస్టానుబుల కంటెను= ప్రబ్యాత (తీర్ధ) ప్రదేశముల కన్న శృతుజేతువు (రామేశ్చర ఎమీపమున మున్నది)

కేడారంబుల కంటెము=(హిమా లయములలో గల) కేడార క్షేత్రము కన్నే ము అఆశయంబు+ కాన్‌+చేసి=అధికమగునట్లుగా చేసి న క్షేతంబు=దక్షారామము ను మురగి= మోహిందె గరథ కూట=విషరాశి యనెడు కృషీట భవ=అగ్ని యెక్క జ్ఞాలా=ముంటం ఆవష్షఎంచఛం-ఎన్‌ గర్వమును, పంస్తంభించి= అణచివేసి క్రివురదైతెయ= త్రిఎరాసురుల ఎఒదవతీ=ప్రీల యొక్క, గండ భాగ=చెక్కిళ్ళ యంచలి మకరికావత్ర ధంగంఎయిలు=సౌంయర వద్దకి ప్రీలు కస్తూరి కుంకుమ మొదలగు వాని లేవవముతో చెక్కిళ్ళ పై చిఆలచుకొను చిత్రముంా రేఖలు తొలగించి=త్డాలగింపజేసి భీమలింగంబు=శ్ర్రీ భీమేశ్వర స్వామి సర్పమఎగళాదేనియు నో పార్వతీదేవియు, తానుము=తాఘు కూడ లోక+రక్షణ+అర్జంఒ+కాన్‌=లోక రక్షణము కొజిక అధిష్టించి+ ఉండున్‌=సన్నిధి చేసి యుండును భావము - అని దేవతలు కోరగా దయా నామాజ్బ పట్టభద్రుడై * ఆ భీమేశ్వర స్వామి బ్రహ్మాండ గోళపు అంచు వరకు పెరిగిన తవ రూవముకు చిళదిగా చెను ఆయనకు చుట్టసు గల తిరుచుట్టు మాలికలో గౌర జనార్దమడు రుడ్రుడు క్రశవుడు వినాయకుడు. దుర్గా తాండవేశ్తేరుడు. శృత ఛైరవుడు అకు ఎడుగురు దేవతలు చుఖీ యుండిరి ప్రైబుతి దిక్కుగా సరల లోరాశందరరమువైన అం డే” ర వాటారే ఆ రంగిములు ప్రతిష్టింపజడియు సన్ని లోపలి గర్భాలయము మాలా హా ంమేతుడె రా అఎవుంటి యుండెను | న సంపద యను గట్టిది "అతతలకు గం యున్న భూటాగము సందు పం. గల జ్‌ అంర్వులకు నిలయమై నదియు... పంల” ఉద్యాన వఫములలొని సరబ్పుల శ్వా య వనాని = సువాసనలతోను ఇప్ప మామిడి బువా. కష లలు కిలిగీ యుండినది య్యా ఉండద “వాంసలచేత నిండియున్న దిక్కు ఆ చివరల లకు వుకి లింప తొందరపాటి, లేక ల లం వద్యవవము అందలి తశ బవ తుమ్మెదల రుంకారములతో కల ప గంపులుగా పైకి లేచి అహంకరించి చ జ రంకొలీ శజ్చుములు కలది ఇంద్రాది దికా స్య పసు మరయని స్రావింటె అర కలది పాదుక కత్తి ఘుటికారసము రస ఎండిన ఆలయ గోవుర ప్రారం శృమో మొడలగు విడ్వం సిద్దించు ము మూలిక అంజనము ఆకర్షణము ౨౮ ద్‌ ఎవిత్ర ప్రదేశమైనదియు, అత్రి ఆశ్రేయుడు అగస్కుడు హరితుడు అంబరీషుడు అంితుడు భన పరాశరుడు వాయుడు, గూండలు నం ఉం ఎం. ఎ శానకుడు

షష్టాశ్తా ఎమొ శాండిల్యడు. కాశ్వవ నాలబీల కాశ్వవుడు. కణ్యుడు గలవుడు. గా? గార్డుడు మొదలగువారును, డు మొదలగు ఎనుబది యెనిమిది వేలమంది మునులళో క్రీక్కిరిసినదిః దమర్షుక నుదేఎత. గోగులమ్మ దేతిలోగల మణిఖచిళ బంగరు చర్మ వాద్యమైన వజ ముము మోగించుముండగా కల్గిని ఉరుముల వంటి ఢమ ఢమ శబ్దములకు తగినట్లు )ంబించి కమారస్వాలయి వాహనమైనే నెమలి చేయు తాండవ నృత్యము కలదియు; భవ మారు ండేయేశ్చరము కుండలాముఖము, సంవేద్యము, అంతర్వేది. చాళుక్య రము. మొదలగ పశంముల్తైన చిన్నవి, పెడ్డని ఐన వవ తీర్థముంలో న్తేరి క్‌ గా ంచిఫటగుటచె నిండ్రైనదియుః సమన్తమైన లోకముల వంటి ప్రాధములతోను హరమైనది దక్షారామము కచ్చి ఈ ద్రర్జారామమును కైలాసము మేరువు మందరము - అను పర్వతముల కన్నను: వి రా జా సత చిదంబరము శ్రీకాళహస్తి వారణాన శ్రీశైలము మొదలగు ప్రసిద్ధ క్షేత్రముల కన్నను: కూ రామమును ప్రేమించి అమృళమునక ముందు పొల సముద్రమున పుట్టిన గరో బీ విషరా మంటలను అణచివేసి; త్రివుఠసురులను సంహరించి వారికాంతల భాగ్యమృసు తుడిచివేసి లోకములను రక్షించు పూనికతో ప్రార్వతీ సమేతుడై శ్రీ భీమశ్వేర ॥ నమ్‌ తం త్యము సన్నిధి చేసి యుండుము శ్రే దేవదర్నన మౌత్ర సందిల్లు బక్తి కౌందణకు దక్త వాటికొ కోటీ యందు దేవదర్శన మాత్ర సంధిలై ముక్తీ 77 కౌందజకు దక్షనాటికొ క్రణీయందు క క క్రజకొంతమంది (| క్షు మారో దూరాను పున భక. ర్శవు మా;తన్‌=శ్రీ భీమశ్వర స్వామిని దర్శించిన నౌ శ స్త ట్ర స్తు ఎశ్వే దుః కొాందజకు ౨ధిల్బ్బ అద రామ భూమియే? కంత్‌ షేక్‌ =సమకూడును: దక్రవాటికాకోణీయందో క ాత్రముననే ముక్తి మౌకము: సం మందికి దేవదర్శన మాఠీన్‌ో వుని దర్శించిన స్పన్‌=సమకూూరును ఇ భిమశ్యర సోమ దర్శించినంళ మాట భావము. - దక్షారామ కే నందు న యు సమకొడుి 1ట్రన్న ఎంఎ ౨౨ ఇ౭ 6ీగము మరికొంతేమదీకీ మోక

విశేషము. - సమానత్పము ఘూచింయటరు గనాం మహకివి పద్పిమున ఇట్లు సమాన పాదములు వ్రాయుచుచుండును చూడుడు భమ 3 86 వివేషంయయి తే॥ గీత వాదిత్ర నృతృంజఒం కేవలంజు శంబునకు సర్వకాలంబజు సంబవింవ నప్పర స్ర్రీల నర్పించె నాలునూలు బాలలను యువతుల జందదంజనుండు 78 అర్ధము - జంభ భంజనుండు=జంభుడను రక సుని వంపిన ఇంద్రుడు శంభునకు=శివునకం, సర్వకాలంబు=అన్ని కాలముల యందు గీత=పొటలు వాదిల సంగీతపు మేళము సృత్యంబు+కేవలంబు= సృతముంతో “ంపూర్ణమ్రైవది, సంభవింపనో కలుగుటకై, ఆజునూజు=ఆజు వందల మంది బాలల ఘ+యువతుల= బాలికలు యువతులు అగు, అప్పరస్‌*ప్రీలన్‌=అప్సర కాంతలక్షు అర్చీంచెన్‌= సమర్సించెను భావము. - దేవేంద్రుడు ౩ భీమేశ్వర న్వాఎరకి అన్న కాలముఎంచును పాటల సంగీతపు వేళము సృతృముల కొజక్షు బాలలు యువతులు వవ ఆరు వంచల మె అప్పుర కాంతలు సమర్చించెట వేషము. - వాదిత్ర - తతము. ఆశడ్దము సుప్షిరము. మనము అటు వలీ చతుష్టయమం, వీణాగాశము మొదడలగుఫ రా సంగీత బై మేళమం శశ ఆ వంశంజఒజున సానిరూంతులను దిన్న స్రీలు దుగ్గాచ్స్‌ మ క్షతే6 గౌల్వరిందుధరునన్లి శ్రి దక్తవాటిశ్వరుం ్ర క్రైవల్యాదివు భీమనాదుని లసత్కారుణ్య పాదోనిధిన్‌ 7 సంక వ. హల దుగ్ధ+అభ్ధి=పాల సముద్రము యొక్క మధ్యం మన్య మన్మధుని యొక్క, పువ్చ+అ కం ఎనకేతనుని=చెపను ధ్వబముం నన్‌ వేశ్యాజాతిలో, సానికూతులు, ఆను బాణములువై, ర వర వకాంతేలో =ఎశ్యల పిల్లలను పేరుగల, దివ్య ప్రీలు= ( ఇందుదరునిన్‌= చంద్రమౌళియ్స, శ్రి దక్తవాటి+ఈశ్వరున్‌=శ్రీ దక్ష క్షేత్రాధీశ్వరుడును? కెవర్చ అధిపున్‌= ముక్తికి స్వామియైనవాడును లనత్ర పాధోనిధిన్‌ లనత=ఒప్తుడు ఖో సగ కుకు బోనిదనా సముద్రుడునైన వాడును, అగు, భీమనాధుని=శీ గో తంగా *ఐల్లకాలము లందును, సేవా దక్షతన్‌=సేవించుటి సామర్శముతో, కొషగువంం.

ఆప్ట బు ఆ వె వావనం _ వాం ఏముద్ర మధృమునే పుట్టినవారు మన్మధుని ఫూ బాణములైనివారు మోన క ము నాఎకూతులైన దెవకాంతలు = వంద్రశేఖరుడు శ్రీ దక్షారామ నాయకుడు పం _మాశముద్రుడు నైన శ్రీ భీమ్వేర స్వామిని ఎల్లకాలము దక్షతలో తా మవానీయ బేవగింధర్వాప్పరో వేశ్యాజాతి-సంజాతీ కాంతాచికుర బాన గ సుమంగళ విబావరీ లలాట ఫశికళా విలాస ద్వితీయ భ్రూలలౌ లాసికొ న లరిత రంగ భూమియు, నయన శంబరాను బంధ నవ కందరు పతాకయు క ధలుమయు వికొస విభ్రమ శరదగ కంబు కమనీయ కంరయు వళి మ సరిదంజధరవేణియ: బృధులతౌ చక్రవాకయు! గరపల్లన స్ఫురణ హ్ఫొయే రత్తి తు _న్నగ వరిషత్తునుంబోలె! బ్రకటిత విలాస మన్మధ ల్రీలయుంచోలె: డో నంంతృంపొదన లంపటకుమదియునుం బోలి రొజానుకూం దర్శన _ రంపెనం బృళ్లివదన, వచోమనోహర వశంబున మంజుఘోహ మధ్యంబున ఎంచిదరి యూరుయుగళంజున రంటే కనక భూషంధారణం లనే రుక్కిజీ, సురలీ అ కలంజున దక్షిణ తనువున భీద్‌ పష్పాత తల జన్మమావా అర _గ్నావతి కాంటెమలి, క్రమనీయవతి వనయవతి ఐభ్రమవతి. విశినవ! _లర్షవలి త్రపావతి చూషణవటి చూషణ మరీచి” కార విగ్రహయగు “స్ప ద్రందంజు వలనను బ్రసవ పరిమళ హారిణి యగు బారిజాలే కరం య నిశ్చాసామోదకారిణి యగుట మలయమౌ తతంబన లపై నక్ష యగుట నటనొమృతేంగా నలనను మాస వ యుండు నవ్వ వలనను లరంంచెన చన ్యలయిులో దభ్సర్లీ ర్రహాబీ ష్య రు దిందుము ల ర రిణంబు ప్రశిప సలచు: న చంచలకల దృగంం ద్వృత్తినిం బోలె లాంచన ౯” లంచ క. ప్రవ్యులగుట న అ స్ఫురణంటు లించు నిలుకొని 0 కంబు దర్శకునకో వ్యుటాలమాట యప అంతల లలొటి కర్ఫూర్‌ తల కటీవంక పవ ఎప బాంకు: ఆ పువ్వుల కన్వ్య్వ ఎత్రంబు శశాంక వింబంబనుట వలకు న్రల్వనుట కల్సి యత్తియ్యలాలి నెజ్చు మ్మలె యంగజానకు సింజిని విండ్లళి సఖులు చందనిచలి సమీరణంజి కవి లుల నాడుల ప్రవ బాణునకుళ బ్‌”

ఎమిండునుట యకారణ చుత్త గ్రత్నాఎవంఒ ఉడి గొవన నుత్తమ నాయిక ళా అ సయిక గర్భ ఎఎతలం యానినుల సౌమురాగంజ వ శానా? ఓీమపురుని షుస్ఫణ ॥ (| _ ఎను తొాదన ముఖుబిలొఖాంగణటందం ) కుంవితారుంచబత చూబలతంజులు విస్తయె త్పౌ వ. లలిలం ఆ “కంబిలు, ప్రసన్నలంఎంలు పవమరన వ్ఞూర్ణవవావృతారంభం జులు నవలలిల లా అల్నో బులు శ్రఖకొవలకొరంఎజుకం బావజగర్పితంఒంలు విరణైరంలి ఆజ విస్మృత అఎమషంజంలు పన వీక్షణలజ) 6 దిదీయలావణ పూరం బాస్వాడించం విధంబు జ న 7 ర -భిలషించుట దెల్చు ఒందింటున హృదయంబు నారరించు దాడ్పునం జను ల్‌ శా ల క వ్థాజంణ ఏటికా కరంగ వొాగకొాముంరుర (పికా ?ఎగత + ట్యాడద్యుపచార లబ జగ విశేబంజబులలం శ్రుతి సంధ్య"జునం ఒల్బలంకికా సేవా ఒహిన్విఒయిీది బోగావసరీ అమంఎంటున సేవించుచుండుడురు 80 ఉద్ధము. ఎఅొజీయు=ఇంకను, మలో యిధభు మయ. వహంయ ఫప్మవారగు దేవ-గీవతల గంధగ్వ=గంధర్వులొ అప,ర,=లపు ౧, ఒంగమున వేశా జాతి=ళరారామ చేశ్యాజాలి సంజాత=బాగుగా క్రూరృఒడ టంలాలట తాక చం ర=రొప్పు వెండ్రుకల (7 జ (. నెయి, తిమిర- చీకటియ్సే అంగజ రీరముగా గల ముమంగం -శ ల చమా దిభారరీళతి యొక్క, ల౮ాఓ=నుదుటి యందలి, శంక్రణ_ నంద్రరేఖ యొక్క ఎ సజసౌంచరళమే గ్‌ [! కూ న. (ఛయ=వెండవదిగా గల బ్రూంతావతీగెల వంది రమ ండు లానా = సర్తకి యొక్క లాస్య-నృత్యమం 4కు లలిత=సుర_రమైైన రంగభూ ఎ ము=ర గస్షంన్నై“చెయిం శయన త ఆ క్ష ణంల శన యన-క్ష అనెడి కశేంబరజశం ర బాలి “లకు అేుఎందనా వంఎంచమొ “నాట్‌త్తటన కంర మ్యుదుం పదాకయు-వె వ కలదియు అదర కునుఎయు అధరం పెలవలవడు బంధూక కస మ వంస కరయు ధూక కుసుమయ్మ-క్య ఎన బ్ర వయ కలదియు విస 9౮ అ” -వ్యాప్తచేత నిశన్సు=న వున మై సతయ? క్ర ల నర పూనుందరకున శరత్‌ చళా శరః ఒలమ, వల (స్వచ్చత 0బు "శంఖము వలి, కినునీయ=స్త వె బ్రోక ణీయ శ య సుందరమైన, కంరయు= ఆంముయి కలదియు, బిబ్‌ ను ఎకీయు. శీ గొభమ్పైఅపష =మేఫ న ఎాయటఅప్తు సౌందర్యము ౫. సగిర్‌-పంాహము వంటి అంబుధరామేలా 0% వెలీయు=జదం న బబ ళ్‌ ? టం ఉదిము కలదియ్స, పృద్సం శ్రా=గ మ్నం విస్తేవయు చెత, వక్రవాకయా కు [చ ఆం ల చె మం ౧. కలదియ్య, కఠ పోల్లెన్‌ “=రపల్లవ=చేతి, నళ; స్రురణ=కదలికల /. ణు 1౬ 7 క ఈ చొక్టియ నల్లీమతల్లీ -గ్యష్ట్ప్ట్వు గ =పామొ ఫల ఎరను వల్లిమతల్లీ -స్టష్టస్ట్ర్యా బ్రీగల వంటి పన్నగ పగిషత్తునున+పోలెన్‌*వ ర నయోలాము నలిను, 1సకటిత ఫి బైక్స్‌ 1పకభిత=వ్యక్తము చేయబడిన, ఎలాసాశ్ళంగ్య శ “సరల. పన్మణ లీలయున గొలిన్‌=వాద్రన శ్రీడవలెను, రతి ఎో దు అ జలే కా + రతిసుఖ=లంఆసుఖ ౨. డు “6. త్‌=సంనదిను, సంపాదన= కిల్తించుట యిం

ఉల్భాన్నౌ ఎమొ అంషఓ ఫి ఎ రని జ్‌ నలె పజ = |. తథ్టం మ కుముదయునే $+ పోలెన్‌=తేటల్ల కటవల సమూహము శ న రాజు +అన ౨౮ జా సేభిరల + +అజునుకూ ఎవం జాను అనుకూలముగొ దర్గున= చూచుటచెతు తై యొ ్ట రచ వచ్‌జ టూటఎ న. బరువుతో, ఇృష్ణనదన=నల్లవైన ముఖము కలదియ: వచో ఘోష ఘాటు ా ంగలి; మనోహర నశంబునన్‌*=మనసును దోచుట అను శక్తిదేత: మంజొ డు = రన్న రము కింది (మందో ఘోష అను అప్పురప) మధ్యంబు నన్‌=నడుయి తొడ ఒఎది. ఉచరి=మృదును చుర్చలమునైన నడుము కలది, పోరు యిగళంబునన్‌* న్‌ అంట యింది, రంభ=అరటి (రంభయను అపహృరస) యును కీనేక భూషణ విలిట్ను క. ఎరత వవాంంగిరు నొ మ్ముంము త్రాల్పుటిలోః రుక్మిణి” రుక్మిణీదేవి) ఒంగ రము కలది దక్షం దక్షిణ సురత= సంభోగమనెడుః క్రభాజకలయందలిః ఛాశలంబు నస్‌=సర్చుచేతే: ణి న. మరాలు శవువున =శరీరముబేతే! ఛద్రబంగార బైన (మనోహరిమైనది! కార ఎ బూటు పుషా ప్రమన్ముచునకు ద్వతీయ=రిండపదైన్‌ అన్నభూ మయ పోటీలో కారు్య! వః క. ఉవత్తి=చయగలది? ల్‌ గృుణ్యవతి=యే వనము కలది కాంతి మతి జీ లల పం యన లా | యవల = ఫౌందర్వము కలది ఎనయవతివినయమా క్రలది? ఐభ్రమవతివిలంమి వ వ్య్మవవతి=విజ్ఞానము కలది! త్రపావతోనిగు గల భూపణవతిా సొమ్ముని ఉందీ! ఆ ఎం విగ్రహ భాష ఎఅలంకారములి యొక్క వరీచిజో ల౭కాంకుల మూపమే: హ్లార్తా జ యీ జ్‌ ం కారా“ రూవమ్వైను వ్రహో స్రరూపమొ ఇభిదిం అనుఓన్‌ అగుటిచేళః నిచ్చుతదండంది స జై ల గ వజప క్త ఛా ౪ సళ్ప=మెఉపుల మూవాము వలనను? ప్రసవ హరిణీ ప్రవాపూలి యొక్క ర ల వలనేమా అవాప బం చత హారిణి=మనోహరి రవ ద. పగ ల వార్ష న్‌ చ అమోదకరి జాత పూమొగ్గం వలనను నిశ్వాస కరిలీ నశ చితటన అత్‌ ప ౧ చతు మందో మారుతం ఎమ. (సు కవన) ను కల్ణంచునది? అగుటక* తగుల | బల వ ల్‌ వలయ పర్వతము కుండి వచ్చు గాలుల వలనమః ని న ఇంద్రియ ఉంతోసమొ త్ధించునేది అంటని పయిువఇం వయిములన్నింటీకీ! అమాదికరిలా డియు అగృట్లే తంబు వలనను కమ నుం చెత, శటన= శాట్వమను' అన్యు క్రుాకాండంబొ మాదుర్ర రం వుట్టం ర. ఈ వ (=మదురత్వమునకి జన్మభూవి యణ షరా అన్నట్లుగ్‌ ప్రంసాోే అనన్సుజ శ వైన+టా తన్‌ పో న ఆ+ చెజకు గడ కండియుః ప్రభవిం సాండును స్‌ ణు యాండుూా” ఏదంబై =మెబ్బుకోలుక స్థానమైః ఉండునళ డు ముఖా 0దుః ఇం (స ఆ+వంశంబునందున్‌ోో వేశ్వాజాలి య బులయాడూోచేంలీ సుందరీ గములనేడు చంద్రమండల మణుల) యొక్క: అఆననామో వాశాకట్టలొ టన ముండ్ర ॥ రహజాలో కతము న సండలద డు, అభ ంలతేయక లో కలంలో పలల స కపాల య

చిహ్నమైన జింక 'ప్రవేశంపన్‌=చొచ్చుటకు వెజచున్‌=భయవడు . ఆ+వంచల+అక్షుల= చంచలములైన చూప్పులు గల ఆ కాంతల యొక్క చదృక్‌+అంచల=రనుకొవం స్కురణం బులు=కదలికలు, ఇంచు విలుకానికిక్‌= వెజుకు వల్వుగల వమున్మమువకు పంవ బాణంబులు= ఐదు బాణములు గాని పువ్తులు=వూవులు అగుట=అగుట సవ్వ౮యాలమాట= పరియాచకపు మాట ఆ+పణంతుల=జఆ కాంతల యొక్క ల౮ాట=నుదుటి యందలి కర్నూర తలకంబు= కర్పూరపు బొట్టు దర్శకునకువ్‌=మన్మచునకం దవళ+ఆతవత్రంజ=తెల్లగొడుగు గాని శశాంక బెంబంబు=చంద్రబింబము, అనుట=అని చెప్పుట బాంక=అజఒచ్ధము ఆ+పువ్వు(వోణుల= పూవు వంటి శరీరములు గల అకాంతల యొక కజి=“ల్లని వంక=వంపులు తిరిగివ, కనుబామ్మలె=కనుబామలే అంగజుసకు=మశ్యదు “క్షు ఉంగిలి -౨ద్లుఐకొమ్ముద వస్సులు గాని అల్లచెజకు=అఆ చెఅకు గడ విల్లు+అనుట=డనృుళు ఆని వెవ్పుట కల్ల=అసఫత్వము, ఆ+తొయ్యలుల=ఆ స్రీల యొక్క, నెజ+తావి= క్త వి సువాసన గల ఉఊర్చుగాడ్పులె=నిశ్వాస వాయువులే పుష్పబాణు వకు=మన్మదునర పాణపభఖులు= వ్రాణ్నోహితులుగాని చందన సమీరణంబు చందన+అచల=గందపు కొండ ఫండి వమ్ము ఎమీరణంజు=గాలి సఖుండు+ అనుట=న్నేహితుడగుట అకారణ=కారణవమంలేం వై విత్త=మశసుము ప్రత్వావహంబు= తప్పుత్రోవ పట్టించువది, అదిగావున=అందుచేత ఉత్తమ=డ్రైప్యులై * శాఆంకా నాయక=రూవ యౌవన సంపప్నలయి? స్తీ పురుషుల గర్భ జఎతలు+ఐ“=కడుప్పున వుటి* వారై” ఆ సాశులు=ఆ వేశ్యలు సాషరాగంజఒు $5్‌= గైమతొకూడ్డి ఈము ఎస్‌=వరమేశ్చరుడై క భీమేశ్వరునిక్‌=శ్రీ భీమేశరస్వామిని ముగ్యుణఇకుంకుమ పూవువలె ముకంళిత=వుడుచుకొనివ; అపాంగం బులు=కవసు కొలకులు కలవి కంచిత+ఆఅకుందిత=ముడు ముకం“ వివ్వారిన భ్రూలతం బులు=తీగలవంటి కఘబొమలు కలవి వన్మయ= ఆక్నృర్వము సు, ఉచ్పాద ఫజ=కలిగిందుట యందు తాపకంఒలు=స్థానములై శవియు, ప్రసన్నంజులు=వ్రసన్నమైంవి ప్రేమరస+పూర్ణ= ప్రేమ యను రసముతో విండినవియు, త్రపా+ ఆవృత=సిగ్గుచే కప్పుబడిశ, ఆరంభంబులు= ప్రారంభము కలవియు, నవ+లలితఎబులు= క్రొంగ్రాత్ర సౌకుమార్వ్యము గలవియు పులక+* ఆవలి=గగుర్పాటుల సమూహములకు కారణంబులు=కారణములై నవి, భావజ+ మన్మధునితో గర్భితంబులు=నిండియు నృవియు వికప్వురంబులు= బాగుగ విప్పారినవియు, విస్కృత+నిమేషంబులున్‌= మరచిన రెప్పపాటులు కలవియు ఐన+అయినట్టి వీక్షణంబులన్‌= చూపులతో, తదీయ=ఆ స్వామి యొక్క లావణ, పూరంబు=సౌందర్య ప్రవాహమును, ఆస్తాదింము=క్రోలు విధంబున్‌=రతిని, అభిలషించు టస్‌=కోరుటవను, తెల్పు చందంబువన్‌=తెలియజేయు విధముగ, హృదయం బున్‌=మనసును,

ఆకర్షించువలాగు: చాడ్పునన్‌= విధముగా: చామర వ్యజన=వింజామరవీచుట; వీటికాకరండ= తాంబూలపు పెట్టెను మోయుట; పాదుకా=పాదుకలను మోయుట; ముకుర=అద్దము పట్పట; దీపికా=కాగడాలు పట్టుట; సంగీత=పాటలు పాడుట; నాట్య=నాట్యములు చేయుట; అది=మొదలైన; ఉపచారా ఉపచారములనెడి; సేవా విశేషంబు లన్‌=విశేషములైన సేవలతో; ప్రతి సంధ్యంబును=ప్రతి సంధ్యా సమయము నందును; పల్యంకికాసేవా=పల్లకీసేవ; బహిః+విజయ=పారువేట; ఆది=మొదల యిన; భోగ+అవసర+ సమయంబులన్‌=భోగముల సేవల సమయములందు; సేవించుచుండుదురు=సేవించు చుందురు. భావము :- దేవతల గంధర్వుల అప్పరసల సంబంధమైన దక్షారామము నందలి వేశ్యాజాతి-కాంతల కేశపాశములనెడి చీకటియే దేహముగా గల రాత్రి అనెడు కాంత యొక్క నుదుటి చంద్రరేఖ సౌందర్యమును అప్రధానము చేయగల తీగెల వంటి కనుబామలనెడు నర్తకి యొక్క లాస్యమునకు వారి ముఖములు రంగస్థలములు; ఆ యువతుల చేపల వంటి కన్నులు మన్మధుని క్రొత్త బెండాలు. వారి అధరములు ఎజ్జని మంకెన పూవుల వలె నుండును. వారి కంరములు శరత్కాలము వలె స్వుచ్చములు; శంఖములవలె సుందరములు; “వారి విలాసములనెడు నదీ ప్రవాహమునకు మేఘముల వంటి జడలు హేతువులు; విరివియైన వారి చనుకట్టులకు చక్రవాకములు పోలిక; వారి చేతివేళ్ళ కదలికలు ద్రేష్టమైన తీగెల వంటి సర్వసమూహముల కదలికల వలె నుండును: వారి శృంగార చేష్టలు మన్మథ లీలలను పోలియుండును. రతినుఖమను సంపదను కల్గించుట యందు అధికమైన ఆసక్తిని కల్లించుటలో తెల్ల కలువల సమూహము ఆ కాంతలు: చంద్రబింబమున కనుకూలముగ చూచుటచేత ఆ చంద్రకాంతి వారి కొప్పుభారములపై ప్రసరించి ప్రతిఫలించుటచే నల్లని ముఖములు కలవారైరి. అందుచే వారు కృష్ణ వదనలు. మధురవచనలైన వారు మాటనేర్వరితనమున మంజుఘోషలు. వారి నడుములు సన్నములు. ఆందుచే వారు మంబోదరులు. వారి తొడలు అరటి బోదెల వలె నుండును. అందుచేత వారు రంభలు. ధరించిన బంగరు ఆభరణములచేత వారు రుక్కిణులు. సురత కళాకౌశలమున వారు దక్షిణలు. వారి శరీరముల. బంగారు రంగుచేత భద్రలు. ఆ వేశ్యాజుతి మన్మథునకు రెండవ పుట్టిల్లు. అ జాతిచయ, యౌవనము, కాంతి, అందము, వినయము, విలాసము, విజ్ఞానము, సిగ్గు, అలంకారములు కలది. ఆ జాతి-అనేకములైన అలంకారముల కాంతియే రూపమగుట చేత మెజపుల నుండి పుట్టెననియు, పూవుల సువాసనలతో మనోహరమగుట చేత పారిజాతపు పూమొగ్గల నుండి పుట్టె ననియు, నిట్టూర్చులతో సువాసనను గల్గించునదగుట చేత మలయమారుతము నుండి పుట్టెననియు, అన్ని ఇంద్రియములకు ఆనందమును

కట్టింబునదగుట చేతి నట్యవఃను అమృతము నుండి పుట్టెననియు మాధుర్య్యయిన! ఎలయమగుటచేత చెజుకు "7 డల నుండి పుట్టెననియు ప్రశంపఏంప తగియుండును చంద్రబింబమునక సమీపమున నున్న రోహిణ్‌ కక్షతమే కట్టు త్రాడగుట చే, అందున్న జింక (చంద్రబిబానన లైన) ఈ దవ్రారావ వేశ్వ కాంతల ముఖములనెడి చం్య మండలములలో (ప్రవేశించుటకు జంకును వారి చూపుల కదలికలే మన్మధుని పం; బాణములు గా? పూవులనుట పరిహాసపువమ ఓ వారి ముఖములపై నున్న కర్పూర తిలకవే మన్మధుని వెల్లగొడుగు గాని చంద్రబింబమ మన్మధుని వెల్లగాడుగనుట అబద్ధము - వా( నల్లం వంకర కసబ్‌ మలే మన్మధుని ధనుస్సులు గాని చెజరుగడ అతని ధనుప్పను6 అసత్యము అ కాంతల సువాసనాభరితములై 3 నిట్టుర్చులే మదనునకు పాణసఖుల గని మలయీనిలము ఆతనికి వి ణమిత్రుడగుట అక్రారణముగ మనసును తప్పు త్రోవ పట్టించుటగును, అందుగేత ఉత్తమ నాయికా నాయక్షుల సంతతిరై.న ఆ వేశ్య కాంతలు అనురాగముతో - కుంకువమపూవు వలె ఎన్హైనై ముకుళితములైన క్రీగంటి చూపులతో శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని చూతురు ఆ చూపులతో వారి కమబొమలు ముడుచుట విప్పారుటలు కలిగి యుండును ఆ చూప్తులు ఆశ్చేర్యకరములు ఎర్మలములు (మరస పూర్ణములు, సిగ్గుచే కప్పఒడినవి, నితృఘాతన పుకుమారములు పులకరింతలకు కారణములు, మన్మధ గర్భితములు, విప్పారి యుండి జెప్పపాటులు లేనివి అట్టి విశిష్ట లక్షణములు గల చూపులతో ఆ వేశ్యకాంతలు శ్ర భీమేశ్వర స్వామి వారి డిచ్య సౌందర్యమును ఆస్వాదించు కోరికను తెలియజేయు విధముగను ఆస్వామి హృదయము శాకర్షించు విధముగను చూతురు వింజామరలు వీచుట, తాంబూలపు పెట్టెను మోయుటఓ పాదుకలకు మోయుట, అద్దము పట్టుట కాగడా పట్టుట పాటలు పాడుట నాట్యము చేయుట మొదలగు ఉపచారములతో కూడిన సేవలను నిత్యము చేయుచుందురు ఫ్రతి సంధ్యా సమయము నందుము పల్లకీ సేవ బహిర్విజయము (పారువేట) మెదలగు భోగసేవల సమయములలోను ఆ స్వామిని సేవింళురు విశేషము - ఈ దక్షారామ వేశ్యా వర్ణనము నందు వామన భట్టబాణుని వేమభూపాల చరితము నందలి అద్దంకి వురవేశ్యా వర్ణనము యొక్క అనువాదములు ఉన్నవి ' ఇందుముఖుల యానన చంద్ర మండలంబులయం దభ్యర్హ రోహిణీ పాశ శృంఖలో ద్వ్యుత్తనిం బోని లాంఛన హరిణంబు ప్రవేశింప వెజచు, నా చంచలాక్షుల దృగంచల స్ఫురణంబు లించువిలుకొనికిల ఒంచ బాణంబులు, వువ్వులనుట నవ్వుటాలమాట,

షబ్దాశ్చానిము ళ్‌గ్‌గ్‌ యప్పణంతుల లలాట కర్పూర తిలకంబు దర్పకునకు ధవళాత పత్రంబు, శశాంక బింబంనుట బొంకు ఆ పువ్వు బోణుల కఠివంక కనుబామ్మలె యంగజునకు సింగిణీ విండ్లల్ల చెజకం విల్లనుట కల్ల యత్తొయ్య్వలుల నెత్తావి యూర్చు గాడ్పులె పుష్పబాణునకు( బ్రాణసఖులు చందనావల సమీరణంబు సఖుండనుట యకారణ చిత్త ప్రత్యాహంబు ' ఈ వర్ణనము వేమ భు పాల చరితము నందెట్లున్నదో గమనింపుడు- యత్రవ హరిణీ దృశా మానన చంద్రమండలేష్వభ్యర్హ కర్ణ పాశ గాఢ సహన శంకా సంకుల ఇవ న కదాపి నివిశతో లాంఛన హరిణ , యత్ర చ చంచల దృశామంచల స్ఫురణ మేవదృశో పంచశరీ పంచబాణన్య పుష్పాణీతి మృషోద్యా కిం వదంతీ, విక్రమ ప్రణయినీ భూలతికైవ సమర సాచివ్య కర్మణం కార్ముకం ఇక్షు రిత్వలక్ష్య మాఖ్యానమ్‌, నిసర్గసురభి ర్నిశ్చాస ఎవ రాగోద్దీపవ పాధనమ్‌ మలయ పవన ఇతి చింతావ్యామోహ , ఛాయాకరం చందన తిలక మేవ ధవళాతపత్రమ్‌ చంద్రమండల మితి కవిధర్మ ' పుట-16 తే దక్ష వాటీ పురీ చతుర్వారములను ఖీమమండలికా పుణ్యభూమి యందు శందు లింగ ప్రతిష్టలు సంఘటించి యెల్లవేల్పులు ప్రార్ధించి రిందుధరుని 81 అర్హవు - భీమ మంఎడలికా=భీమమండలమను పుణ్యభూమి యందు= పవిత్రమైన నేలయందలి దక్షవాటీపురీ=దక్షారామ నగరము యొక్క చతు +ద్వారములను= నాలుగు వాకిళ్ళ యందును ఎల్లవేల్పులు=దేవతలందటు, శంభులింగ=శివలింగముల యొక్క ప్రతిష్టలు=ప్రతిష్టాపనలు, సంఘటించి=జరిపి (చేస), ఇందుధరుని=చంద్రమౌళిని ప్రార్ధించిరి=పడుకొనిరి భావము - పవిత్రమైన భీమమండలము నందు దక్షారామ నగరము యొక్క నాలుగు వాకిళ్ళ్యయందును దేవతలందణును శివలింగ ప్రతిష్టలు చేసి చంద్రశేఖరుడైన శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని ప్రార్జించిరి వ॥ _ ప్రార్థించి శ్రీ భీమేశ్వర మహాదేవుని వలన నాత్మ ప్రతిష్టిత శంబు లింగంబు లకును వరంబులడీగిన నవ్విరూపాక్షుండువారు కోరినట్లు భుక్తిముక్తి ప్రదాన సామర్ధ్యం బులు సర్వలింగంబులకు. గలుగ ననుగ్రహించె 82 అర్థము - ప్రార్ధించి=వేడుకొని, శ్రీ భీమేశ్వర మహాదేవుని వలన శిఐశ్రీ భీమేశ్వరేశ్వరుని వలన, ఆత్మ+ప్రతిష్టితజతాము ప్రతిష్టించిన, శంభులింగంబులకును=శివలింగములకును,

వరంబులు=వరములను అడిగినన్‌=కోరగా ఆ+విరూప+అక్తుండు=ఆ బేసి కన్నులవాడు (ఫాలాక్తుడు) వారు=ఆ దేవతలు కోరినట్లు=కోరిన విధముగానే సర్వ+లింగంబులక స్‌=అన్ని శివలింగములకును భుక్తి+ముక్తి+ప్రదాన+సామర్హ్యంబలు= భుక్షిని ముక్తిని ప్రనాదింపగల శక్తి, కలుగన్‌=కలుగునట్లుగా అనుగ్రహింవెన్‌=వయచేసెను భావము - ఆ దేనతలు ఆ విదముగ వేడుకొని తాము ప్రతిష్టించిన నివలింగముంకు వరములు కోరగా ఆ భీమేశ్వర స్వామి వారు కోరిన విధముగా వారు ప్రతిష్టించిన శివలింగము లన్నింటికిని భోగము మోక్షము మెదలగు వానిని ప్రసాదింపగల శక్తిని దయచేెును తే సప్త సింధువునకు బీమశంకరునకు నడుమ నింద్రేశ్వరము పాపనాశనంజఒం దృష్టి మాత్రన భుక్తి ముక్తిప్రదంజఒు దేవలోకాధిపతి సంప్రతిష్టితంఒు 83 అర్థము - సప్త సంధువునకు=సప్తగోదావరము కకును భీమశంకరు వకు=క్రీ భీమేశ్చర స్వామికిని, నడుమన్‌=మధ్యమున దేవలోక+అధిపతి=దేవలోక నవాయకుజైస మహేంద్రుని చేత, సంప్రతిష్టితంబు= చక్కగా ప్రతిష్టింపబడిన ఇంద్రేశ్వరము= ఇఎద్రేశ్వర లింగము దృష్టి మాత్రన=కేవలము చూచిశంత మూత్రమువనే, భుక్తి + ముక్తి +ప్రదంబు=భోగమువు మోక్షమును ప్రసాదింపగలది, పాపనాశనంబు=పాపములవు వోగొట్బ ఫది భావము - శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికిని సప్ప గోదారమునకుసు నడుమన దేవేంద్రునిచే ప్రతిష్టింపబడిన ఇంద్రేశ్వర లింగము దర్శస మాత్రముననే భుక్రిని ముక్తిని ప్రసాదింపగలది పాపములను పోగొట్టగలది క॥ బీమయ దేవుని దక్షిణ భూమీ బాగమున యజ్ఞ పురుషేశ్వర ది వ్యామృత లింగము బోగ శ్రీ ముక్తి విచూతిదాయి సేవక తతికిన్‌ 84 అర్ధము - భీమయ దేవుని=శ్ర్రీ భీమేశ్వర స్వామి యొక్క, దక్షిణ=దక్షిణదిశ యందలి, భూమీ భాగంబున=భూమి యందు గల యజ్ఞపురుష+ ఈశ్వర= అగ్నిదేవునిచే స్థాపింపబడిన, దివ్య+అమృత లింగము=దివ్యమైన అమృతలింగము, సేవక తతికిన్‌=సేవించు భక్తుల సమూహమునకు, భోగ=ఐహికమైన భోగమును, శ్రీ=సంపదను, ముక్తి విభూతి=ముక్తి అను ఐశ్వర్యమును, దాయి=ప్రదానము చేయునట్టిది

భావము. - శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికి దక్షిణపు దిక్కున అగ్నిదేవుడు ప్రతిష్టించిన యజ్ఞపురు పషేశన్వర మమపేరుగల దివ్వమైన అమృత లింగము సేవించిన భక్తులకు ఐహికమైన భోగమును సంపదను అలౌకికమైన మోక్ష సంపదను ప్రదానము చేయగలది ఆ॥ అగ్నిరుండమనంగ నచ్చోట నున్నది

ధాత్రి భుక్తి ముక్తి ధాతృ నీవి

దాన దీర్హమాడి తర్పణ మొనరింప

వితరు లూర్హ్వలోక గతులు గండ్రు 85

అర్జ్ధమం - ధాత్రి=పుడమిలో భుక్తి=భోగమును, ముక్తి=మోక్ష్రముము దాతృ=ధరించు నివి=మెలలో దాచుకొను డబ్బు సంచి (ఐన) ఆ+చోట=ఆ యజ్ఞ పురుషేశ్వరము వద్ద, అగ్నికంండము+అవ(గన్‌=అగ్నికుండమను పేరుతో, ఉన్నది=కలదు, దానిన్‌=ఆ అగ్నికుండ మున తీర్థము+ఆడి=స్నావముచేస్‌ తర్ప్వణము=పితృదేవతలకు తర్పణములను, ఒనరిం వసఫ్‌=చేషవవో. పితరులు=పితృదేవతలు ఉర్ధ్యలోకగతులు= ఉత్తమ లోకగమనములను, కండ్రు=పాచచుడురు

జావవంం - భూమి మీద ఆ యజ్ఞపురు షేశ్వరము వద్ద భోగమోక్షములకు మూలదనే మేచగువట్సి అగ్నికుండమవు జలాశయము కలదు ఆ అగ్నికుండమున స్నానము చేసి తరుకాముయి వదలివవో పితృదేవతలు ఉత్తమగతులమ పొందుదురు తే॥ కృత్తికా తారకంజుల. గీలుకొన్న

దినవంనం దగ్నికుండికా తిర్ధమాౌడి

కంచు నగ్నీశ్వరునిః జూచు సజ్జనులకు

లలిత కరతల దాత్రిపలంబు ముక్తి 86

అర్ధము - కృత్తికా=కృత్తికలను తారకంబులన్‌=నక్షతములతో కీలుకొన్న= కూడుకొన్న దినమునందు=దినము నందు అగ్నికుండికా=అగ్నికుండములో, తీర్ధము+ ఆడి=స్నానము చేసే అగ్నీశ్వరునిన్‌= అగ్నీశ్వరుడైన, శంభున్‌=శంకరుని చూచు= దర్శించు నట్టి, పత+జమలకు+పత్పురుషులకు, ముక్తిజమోక్తము, లలిత=మనోహరమైన, కరతల= అరచేతి యందలి ధాత్రీఫలంబు= ఉపరికపండు

బావము - కృత్తికా నక్షత్రములున్న దినమున అగ్నికుండమువ స్నావము చేసి అగ్నీశ్వర స్వామిని దర్శించిన సత్పురుషులకు మోక్షము కరతలామలకము అనగా అందమైన అరచేతనున్న ఉసిరిక పండు వలె సులభము

సీ అగ్నీశ్వరుని మైల నగ్నికుండిక రూప తట దేశమున నుండు దక్త రండి యది సర్వ పాపౌఘ ముదిర రుంధూనిలం బా రూపమునకు యామ్మంఒునంది డాక్షాయశిడేవి వైలోక్స జనయిత్రి చళలికిండ రాచూలి వెలసి యుండు దకకుండవున: దీర్ధంబాడి యర్దితో దాక్రాయజీదేవి దక్షప్పత్రి తే నసిత పక్షాష్టమీ తిధి యందు నొండె మళ్లి చతుర్రశి యందొండె మహిత ఒడి చేసి దండ ప్రణామంబు సేయు నరుండు కౌంచు 'మౌక్షంజం/ బాణ నిరతము నందు 87 అర్ధము అగ్నిశ్చరుం+మైోలక్‌=అగీ “౮ రంగము నరు ముందు అగ్నింా కక్‌ ళో | క -ా డడ అగ్ని కుండమప కూపాజాంి యొకు తందెచద్ముంక్తు వర పడ్తేచు లటు. ఆక్తకంో చక్రకుండము ఉండు" =ఉందుసు ” అది=ఆ దక్షకుండము. సరృజసుటస్తతై.. వావలషఐవావముల ఎమూహడేే మందిరూమేబుములకం, యులరూ+తంంం ల లి అ బాము కే బావికీ యామృంబుపందు ఇకక దిక్తు = శ బ్ర ఆయిన లకు. క్‌ దిక్కు కందు ఖైోక జపయత్రాముర్లములకు లలి చర వలికొండ € మారి=హిమఎర్వత రాజకుమారి. డాక్షాయశీదేవి=దక్తుని వ్రుత్రిక (సతీచేఐ వెలసి+ఉండుస్‌= ప్రసిద్ధికెక్సి యుండున్సు, దక్షక ండమునన్‌=దక్షక్రుండమ్సుల్రో తిర్ధంబు+అడి=స్నాశము చ, నక్తపుతిక ద + ” _ అజశుక్షపకపో దక్షు కుమారి యగు, దొక్షాయణీ దేవిన్‌=ంత్రజ్రవిని అర్జితోజకోరికలో, అసిత క ందలి అపష్షవీ గు న చ యందున్‌+ ప దున్‌ ఒండె=అష్టమీ తిధినాడు గాని; మజి=లకీ లో దంట ర ఒండి= చతుర్దశ శ్రిధినాడ్ష ఆని, మహిత బుద్ధి చేసిఐగొప్పదగు మనసు పాణ నిరతమునందు= ప్రాణములు పాయునప్పుడు, మోక్షంబున్‌=ముక్తిని, కాంచూపొంది వము - అగీ క్ష క్ష తీరట? ఫాలయి - అగ్నశ్వర లింగమునకు ముందున్న అగ్నికుండము యొక్క మనీ మున భరతం నెం ఈ క. యాస!

మఖుముల పాలిటి ఎనుగాలి ఆ బావికి దక్తిణము వైఎగా ముల్లోకముల తల్లి హిమవ తృర్వతరాజ పుత్రియైన దాక్షాయణీడెవి ప్రసిద్ధి చైందియున్నది శుక్షపక్త అష్టమీ తిధియందు గాని చత్తుస్దక విదియండు గాని భక్తి యుక్తముగా దక్షకండికలో స్నానము చేసి దాక్షాయణీదేవికి సాష్టాంగ శమస్కారము చేసన నరుడు ప్రాణములు పోవు వళ మోక్షమును పొందగలడు ఎ॥. ఆ యుత్తరంజున విరభద్ర ప్రతిస్టితంబు చెంగట నిబుతి లింగంబు, ఫీవునాథేశ్యరు న కు బడవముట వరుణ వతిష్టీతంబగు వరుణలింగంబు వరుఎరుండంబున6 దీర్ణంబాడీ వరుణ నక్తత్రంబున వరుణేశ్వర దేవుని దర్శించిన నరుండు చవఒజంధనంబులం బాయును బీమళరు వాయువ్య దిగ్భాగంబున వాయు 'పతిష్టితంఒగు వాయు లింగంబుండు, వాయు కుండంబున.6 దీర్ధంబాడీ వాయు లింగంఎను సండర్శింవిన నరుండు మోక్షలక్ష్మింగూడు, సోమేశ్వర లంగంబు సోమ 'పతిస్టితంబు సోమ వక్షత్రంబున స్తొమకుండంబున! దీర్ధంబాడీ సోమేశ్వర దేవుని దర్శించిన నరుండు చక్తి ముక్తి ఎంసిద్ధింబొంచు 8ిరి అధరము. - అ+యత్తంంయన=ఆ (దాక్షాయణీ దేవికి! ఉత్తం భాగము నందు వీరభద్ర= అరభడ్రు సల ప్రలిస్టితం న బ్రతెస్టఎటడిన వీరబద్రేశ్వర లింగిము (కలదు) చెంగటన్‌=అ (వీరథచె+ ం లమునకు) ఎమీవము నందు; నిబుతి ల్రంగంబు=నిబుతిచే ప్రతిష్టింపబడిన నయతి మ. లము) వీమకాధశిఈశ్వరు నకుక్‌జర్రీ భీమేశ్వేర స్వామికి, ఏదమట=పశ్చిమ ద్క శ వరుణ ఒలప్హీంంటలం గువ=వరునునివే బ్రతిష్టింఎబడినదైనే వరుణలింగంబువరుగేశ్వేర లింగ (3లదు) వరుల కుందంటి వరా వరుణకుండము వందు త్రిర్ధంబు+ఆడి=స్నానము చేసి వరుల కక్రత్రంబునా శతభిషా నక్షత్రము నందు, వరుణేశ్వర దేవుని=వరుణేశ్వరుడమే పేర వాంచ్యదైన ఈశ యిని ఎర్మించిన=దర్శనము చేసికొన్న నరుండు=మానవుడు! భవబందంబులన నర _ండములశ, పాయు మ=పోగొట్టుకొ నున : భీమేశ్వరుశ్రీ భీమేశ్వేరే స్వామి యొక్క, వాయువు దిక్‌ శాగంబు వజ వాయువృమను దిక్కున వాయు ప్రతిష్టితంబు+ అగు చాయుదేవునిచె టెతిష్టింబడివదగు వాయిలింగిము=వాయిలింగమము పేరులో ప్రనిజ్టమైన శివలింగము, ఉేరిడ్షుస్యక్రలద్సు వాయు కుండంబ.ననావాయుకుండమను జలాశయములో: తీర్ధంబు+అడో స్నానమ్ము ప్రా వ్రాయు లింగంఒ శు=వాయ్యేశ్యరలింగమును: ఉందర్శంచినాదర్యనము చసకొన్ను సరుండు=మనుజుడు, మోక్ష+లక్ష్మి 5 మోక్షమను సంపదను: కూడును=పొందును: సోమేశ్వర సగ మోసొమశ్యరమను పేరుగల శివలింగము, సోమ పత్యనబ వాన తం త కాాగెచందకగోము శంచు సోమకుండంబునన పుర ల ల ఆడమగ దేవనిసోమేర సోమిని దర్శించిన=దర్శనము చేసికొన్న

౩ అటుకుల ఖురాలాలం నరుండు=మానవుడు భుక్తి+ముక్తి= భోగము మోక్షముల (తొ వూదీ“) “ంిద్రెన్‌=ఫలితమును పొందు=పాందును భావము - దాక్షాయణీదేవికి ఉత్తర డికుంన వీరదదంం చేత ప్రతిస్తింపండిన వీరభద్రేశ్వర లింగము గలదు. డానికి ఒమీవముల రి అరిలగము కంచు. క్రి ఫీమేక్తేర స్వామికి పడమటి దిక్కున వరుణుడు ప్రతిష్టించి. వరునోస్నర లింగము కంల. వరుణ కుండమున స్నావమాడి వరుణ నక్షత్రమైన “తభిష సుత్రమున్న “మయము న వలగ్య్వోతుని సందర్శించిన నరునకు భవజఒంధ విముక్తి కల్వ ఎ _ భీమనాం న్నామిరి వాయివ్న చకా లో వాయుదేవుడు ప్రతిష్టించిన వాయ్యేశ్తారలింగము కలదు వాయుకంంఎముల్తో ్నావమావరించి వాయ్వేశ్వర లింగమును దర్శించిన మూవవుడు మోక్షంక్షీ. వలయం ఎందాడు ఉపఫ్టించే శివలింగము సోమేశ్వర లింగము. చంద్ర పక్షము ఎమయియి వాయరండనులో స్నానమాడి సోమేశ్వర స్వామిని దర్శించిన సరుకకు భొమోోములు అభించును విశేషము. - సోమ నక్షత్రము = రొహిశి హస్త ట్రవాటు.. ఈ మూడును సోమ సక్షత్రములు తే బాదరాయణ, డతృంత పరవ నిష్ట సప్త సింధు సమీప దేశంబు నందం దపము. గావించి శంభు పలన్తాపనంజం6 జేసె నత్యంత బక్తి విశేషముషుర 89 అరమ - బాదరాయణంందు=వ్నాషుక్ష అత ఎత=గొప్పుడై 1 పరమనష్థన్‌*డేఫుగ భక్తి (శ్రద్ధతో, సప్త ంధు=సప్త గోదావరి యొక న ఎదు నజ సుమీంప ప్రదెశమా నందు తవముం=తపప్పును కావించి= స్త అత్పంత=మికు ఓమ్మై“ భక్తి విశషము్‌ విశేషమైన భక్తి అమరస్‌=కలుగగ్గా “ంభు=న్సవ్పని, బంస్తాపఫంజు న ప్రతిష్టము డున చేసెను గ ము? ం భావము. - వ్యాస మహర్షి వరమ నిష్టాగరివ్యడై సప్త గోదావర తీరమున తపం చేసి మిక్కటమైన భక్తి విశేషముతా నివలింగ ప్రతిష్టను చెను క॥ పంచాక్షర మంత్రమును జ పించుచు సత్యవతి సుత్రుండు 'పెద్దయు. గాలం బంచిత యోగ సమాధిభ ' బజింగెక్‌ ఆ చంచ చ్‌ రి డా. కా 90

జర

అర్థము - ఎతృ్కవతి సుతుండ = సతృవతికి కుమారుడైన వ్యాసమహర్షి పెద్దయున్‌* కాలంబు=చాంకాలము. పంవాక్షర మఎత్రమువు=శివపందాక్షరీ మంత్రమును జపించుచు= జపము చేయుము అంచిత=ఎప్పిచమమున యోగఎమాధిన్‌=యోగసమాధిలో, తాన=తాను ౪౦ప్రతిష్షశ చే వ= ప్రతఆష్ట యెంనరించిన శంభున్‌=శివుని, భజించెన్‌= సేవించెను

టు 65

భావము - వ్యాషమహర్షి చాంకాలము పంవాక్షరీ మంత్రమును జపించుచు యోగ సమాదిలో ముండి తాసు ప్రతిశ్టించిన శివుని చేవించెను

విశేషము “యోగము. యోగ న్చిత్త వృత్తి నిరోచ - పాతంజలి యోగ దర్శనము 1వ వాదము - 2వ సూత్రము

ఒక్క జ్ఞావమంమే మాత్రము స్ట్‌రముగ వుంచి మిగిలిన జ్ఞానమ లన్నింటిని నిరోధిం మట-

సమాది. తచే వార్థమాత్ర నిర్సాసం స్యరూప నూన్యమివ సమాధి - పాతంజలి యోగ వర్యసము 3వ వాదము 3వ సూత్రము

ద్వావమున కేవం ధే(యయము మాత్రమే గోచరింపగా (ప్రతీతి కల్లుచుండగా) నేను దొంరము చేయుముంటి “శు విషయమును కూడ మజిచి గ్రహణ కర్తృత్వ స్మృతి వీడిన సమయమున ద్వాంము యొక _ప్రత్తితి మాతమే మిగిలిన చెత్త స్వరూప శూన్స స్రైలిని సమాధి అందురు - వ॥. ఒర్కనాంయమ్యహ దేవుండు బ్రిగుణమూర్తులగు బ్రహ్మ విష్ణు మ హేశానులచే సముపాషుండగుచు బాదరాయణునరుం ప్రత్వక్తం ఒరుటయు ర్ట

అర్ధము - ఒక్క వాయ=ఒక దిపమున త్రిగు” మూర్తులు+అగు= (సత్త రజస్తమో గుల వ్రధ్ధానులగు) సృష్టి స్థితి లయ గుణములు కలవారైన బ్రహ్మ+విష్టళమ హేశా నులబె= బ్రహ్మ విష్మ మహేశ్చరుం చెత సముపాస్వుండు+అగుచు=బాగుగొ ఉపాసింపబడిన వౌడగ్పచ్చు ఆ+మహాదేవుందు=ఆ పరమేశ్వరుడు, బాదరాయణునకున్‌=వృాసమహర్షికి ప్రత్యక్షంబు+అగుటయు=ప్రతృక్తిము కాగా (తర్వాతి పద్యముతో అన్వయము)

బావము - ఒకనాడు (సత్త రజస్త మోగుణ ప్రధానులు) సృష్టి సతి లయి కారకులు నైన బ్రహ్మ విషు మహేశ్వరులు సేవించుచుండగా ఆ పరమేశ్వరుడు వ్యాసమహర్తికి 'అత్యక్షముకాగా మ॥ _ క్రురిసెంబువ్వుల వాన మత్తమధులిట్కోహలాన్వీతమై

విరిసెం దిక్కులు మందమందగతులన్‌ వీచె న్నృవస్వంతుండున్‌

మొరసెం దుందుభులొక్కియుమ్మడి నబోమూర్థావకాశంబునం

కంకి 4 ఇట తోకయుల కపాణా;హ కాలంబునన్‌ 92

అర్ధము - ఆ+పుణ్య+అహ+కాలంబునన్‌=ఆ పుణు దినము వందలి సమయమున, మత్త న్వీతమై మత్త=మదించిన మధులిట్‌=తుమ్మెదల కోలాహల=అలజుడులతో అన్వీతమై= కూడినదై, పువ్వుల వాన=పుప్పు వృష్ట, కురిసెన్‌=కురిసెషు దిక్క్ళులు=దిశలు విరెన్‌= వికసించెను;: నభస్వంతు(డున్‌=వాయుదేవుడు కూడ మంద మంఎగతిఫ్‌= మెల్లమెల్లని గమనముతో, వీచెన్‌=వీచెను, దుందుభులు=భేరీలు, ఒక్కుమ్మడి=ఒక్కసారిగా, వభస్‌= ఆకాశము యొక్క, మూర్థ=శీర్షస్థానమైన, అవకాశంబునన్‌=వ౭వధా నము శఫందచు మొరెస్‌= 'మోగెను, ఎల్ల లోకములకున్‌=లోకముల కన్నింటికిని సమ్మదము=సంతసము పారసెన్‌= కలిగెను భావము - ఆ దినము నందలి ఆ పవిత్ర సమయమ; మత్తెక్కి తుమ్మెదల రుంకార కోలాహలముతో కూడి పూలవాన కురిసెను దిక్కులన్నియు వికసించినవి వాయువు మెల్లగా వీచెను ఆకాశమున దేవదుందుభులు ఒక్కుమ్మడిగా మైోగెసు లోకముల కన్నింటికి సంతసము కలిగెను క॥ _ ఆడిరి యచ్చర లేమలు పొడిరి గందర్వవతులు సరమ మునీండ్రుల్‌ గూడీరి బహువిధముల. గొని యాడిరి యందంద నద్భుతావహ బంగిన్‌ హ్‌! అర్ధము - అచ్చర లేమలు=అప్పర కాంతలు ఆడిరి= నాట్యమాడిరి గంధర్వ పతులు=గంధర్వ శ్రేష్యలు, పాడిరి=పాటలు పాడిరి, పరమ మునీంద్రుల్‌=శ్రేష్టులైన ముని సత్తములు, కూడిరి=సమావేశమైరి, అందందన్‌=అచ్చటచ్చటనే అద్భుత+ఆవహ+ భంగిన్‌= అద్భుతమును కల్గించువిధముగా, బహువిధములన్‌ =పలురరములుగా, కొనియాడిరి= ప్రశంసించిరి భావము - అప్సర కాంతలు నాట్యము చేసిరి గంధర్వ రాజులు సంగీతమును గానము చేసిరి మునీశ్వరులందరు జతగూడి అనేకరీతులలో అద్బుతమైన విధముగా కీర్తించిరి క॥ కొందబు తాండవమాడిరి కౌందబు పరిహాస కేలిం గొాఅలిరి మజీయుం గొందజు బాహా యుద్ధం ఒందంద ఘటించి రమ్మహాసంఘమునన్‌ క్రిత

ఆచెట్టై రౌర్ధి ఆటం 785 ఆర్థమం - ఆశమహ పంఘమునన్‌=ఆ మహా సమూహములో, కొందజు=కొంత మంది తాండవము=తాండవ నృతృ్వమషంము ఆడిరి=చేసిరి, కొందజు=కొంతమంది, పరిహాస కేలికి=పరిహగు క్రిడ యందు కొజిలిరి=మించిరి మజియున్‌+కొందజు=ఇంక కొందజు అందంద=ఆ౨వ్యఉచ్వటనే బాహాయుద్ధఎబు=పెనముగులాడుటలు ఘటించిరి=చేసిరి ఎబావవంం - గుమకూడిన ఆ మవిసమూహములో కొంతమంది తాండవ నృత్వముము చేసిరి కొంతమంది షరిహాసములతో క్రీడించిరి మజికొంతమంది (ముష్టి యుద్ధములను) పెశుగులాటలము చేసిరి విశేషము. - తాండవము - ఉద్ధత కరణాంగ విక్షేపములు కలిగి ఆరభటీవృత్రి ప్రధాశమైనది తాండవము -అమరకోశము-పుట-147 వ॥ వ్యాసమహర్షి కనుగ్రహం బొసంగి యప్పరమేశ్వరుండు కూడిన యశేష మునులను నర్వ యోగీశ్వరులను సకల దేవతల నుద్దేశించి యిట్తని యానతిచ్చె 9ి5్‌ అర్హవమం - వృాసమహర్ష్చికి=వ్వాసఘుడము మహర్షికి అనుగ్రహంబు=అమగ్రహమును, (దయ) ఒసంగి= ఇచ్చి ఆ+శపరమ+ఈన్వరుండు=అ పరమనివుడు, కూడివ=(అచట) శమావేమై న తెష+ము ముం ము=ఐసమస్త బుషుల్వము సర్వ+యోగి+ఈశ్వరులము= యోగి బ్రేష్యుల వంచ ము పకిం+చేవతలను=సమస్త దేవగంములము, ఉద్దేశించి= సంబోధించి, ఇట్నుళతం=ఈ విచముగా ఆ“తి+షవ్నె= ఆజ్ఞాపించెను బావము - ఆ పంమేగ్వరుదు వృాపసమహర్షిపై కృపాప్రసారము చేస అచట కూడిన అపుంట్బాకులై” ముముంము యోగీస్పరులను సమస్త వేవతంను సంబోదించి ఈ విఎముగా ఆజ్ఞాపిఎచె్సు క॥ ఈ యున్న వార లందటిం నాయానతి వినుండు నెమృనంజుల లోకం బాయం వెట్వండు సంశయ మీ యర్హము వేదములకు నెక్కుడు _ండీ! 96 అర్ధవు - ఈ+ఉన్నవారలు=ఇచ్చట ఉన్నవారు, అందజు=అంఎజము వా+ఆవతిన్‌=నా ఆజ్ఞను వినుండు=వినుడు, నెజ+మనంబుల లోఫన్‌=నిండు మనసులలో పంశయము= సందేహము పాయన్‌+పెట్టుండు=వదలిపెట్టుడు ఈ+అర్ధము=ఈ (దెప్పు) విషయము; వేచములకున్‌=వేదములకన్నమ, ఎక్కుడు+సుండీ=అధికమైవది ముమా! ఖావము - ఇక్కడ ఉన్నవారందజు న ఆజ్ఞను వినుడు మీ నిండు మనఘులలో సందేహమువు వదలిపెట్టుడు నేను చెప్పు ఈ విషయము వేదములకన్నను అధికమైవది జం విచా 1

తే; అర్కుడెబృంగి నభమున కాభరణము భువనముల కెల్ల నాభంగి భూషణంబు దక్షవాటీ పురము భోగ మోక్ష విభవ పావనం బందు విశ్వాసపరులు గండు. 07 అర్ధము :- అర్కుండు=సూర్యుడు;: ఎ+భంగిన్‌=ఏ విధముగా; నభమునకు= గగనమునకు; ఆభరణము=భూషణమో) ఆ+భంగి=ఆ విధముగ; భువనములకు+ ఎల్లన్‌=లోకముల కన్నింటికిని; దక్షవాటీపురము=దక్షారామ నగరము: భూషణంబు= ఆభరణము; భోగ=ఐహికమైన సుఖముల యొక్క: మోక్ష= ముక్తి యొక్క; విభవ= వైభవము చేత; పావనంబు=పవిత్రమైనది; అందు=అఆ క్షేత్రము నందు: విశ్వాసపరులు= నమ్మకము కలవారు; కండ్రు=అగుడు. భావము :- సూర్యుడు ఏ విధముగా ఆకాశమునకు ఆభరణమో అదే విధముగా లోకములన్నింటికిని దక్షారామ నగరము అభరణము. భోగ మోక్షముల యొక్క వైభవము చేత పవిత్రమైనది. కనుక ఆ దక్షారామ క్షేత్రము నందు విశ్రాసపరులు కండు, విశేషము :- అలంకారము - ఉపమ. క _ త్రిభువనముల యందునుమా కభిమతములు సెక్కులైన నారామము లం దభిమాన మింత సేయము విభవాస్పదమైైన దక్షువీటిం బోలెన్‌. 98 అర్ధము :- మాకు=మాకు; త్రిభువనములయందును=మూడు లోకములందును: అభిమతములు=ప్రియమైనవైన; పెక్కులు= అనేకములైన; ఆరామములు= విహార క్షేత్రములు (కలవు); ఐనన్‌=అయినను; అందు=వానియందు; విభవ+ఆస్పదము +ఐన =వైభవమునకు స్థానమైన; దక్షువీటిన్‌+పోలెన్‌=దక్షారామమును వలె; ఇంత=ఇంతటి గొప్ప; అభిమానము+ చేయము=ప్రేమింపము. భావము :- మాకు ముల్లోకములలోను ప్రియములైన ఎన్నియో విహార క్షేత్రములు కలవు. అయినను వానన్నింటిలోను ఈ దక్షారామమును వలె మరిదేనిని (మరేయితర క్షేత్రమును) అభిమానింపము. తే. వినుండు సత్యంబు సత్యంబు చెండి సత్య మాత్మలోన విచారించి యానతిత్తు దక్షవాటంబు కంటెం దీర్ధంబు నిఖిల మేదినీ మండలంబున లేదు లేదు. 99

అర్హమం - ఆత్మలోనన్‌=మనప్పులో, విచారించి=ఆలోచించి, ఆనతి+ఇత్తువ= అఆజ్జావింబుచుంటిని విముండ=విమడు. నిఖిల=జపమస్తమైన మేదినీ మండలమువ+ భూమందలము “అచు చక్త్రవాటఎబుకంటెస్‌=దక్రారామమున కన్న (మించివు) తీర్ణంబు=పవిత్ర తీరము రేద.+లేవు=లేనేలేము (అమట) నతృ్పంబు=నిజము పతృ్పంబు=నిజము వెండి+సత్వము=మంఆీయు నిజము ఖావవు - మనసులో ఆలోచించి చెప్పుచుంటిని వినుడు ఈ సమస్త భూమండలము వశందుము చక్షారామమును మించిన పవిత్ర తీర్థము లేనేలేదు అనుట ముమ్వ్సూటికి నిజము తే] వాండ్‌ గోరొండిం గన్నులు దోండి యైన నడంగు లడిదంజు చేత6 జక్కడంచి టైనన నొాండు కడ కేంగుటలు మాని యుండవలయు. డర్కు మాటలు దక్త వాటంబు నందు 100 అర్దము - వాండీ=పదునైన గోర్గొండివ్‌=మంగలి గోళ్ళను తీయు ఇనుప పలాకతో వేతఫ్‌=కత్తతో చక్కడంచి+వనన్‌= సజికియైనను. జండుకడకు+ఎంగుటలు= ఇతరమైన ద్రదేశముంలకా వెళ్ళుటలయు. క్కు మాటలు=మాయమాటలు మాని=విడీచిపెట్టి దక్రవాటం బుశవ+శఆందు=డక్షారామములో ఉంచవలయున్‌=నివులఎవలయుసు వావము = గోళ్ళను తీయు పమువ్తైవ ఇహషువ స౮ాకితో కమలము పెజికియైనము పాదములను కత్రితో నజికియైనమ మాయమాటలసు విడిచిపెట్తియు ఇతర ప్రదేశములకు వెళ్ళుటలు మాని యీ దక్రారామమున నివసింపవతెను క॥ _ తిష న్వూత్రునకైన వ సిష్ట ప్రతి మాను(డైన శిష్తునకైనన్‌ నిష్పాత్మ గలిగెనేనియు నిష్పా కాలంబు ముక్తి నియతం బచటన్‌ 101 అర్ధము - తిషస్టత్‌+మూత్రునకు+ఐవమ=నిలువబడి మూత్ర విసర్జన చేయువాని కైనను (ఆచార రహితున కైనను), వసిష్ట=వసిష్టమునితో, ప్రతిమామ(,డు+ఐన=సమాముడై వ శిష్ణునకు+ఐనన్‌=శివ్చాచార సంపన్నునకైనను, నిష్పా+అత్మ= భక్తి శ్రద్ధలుగల మనసు, కలిగెన్‌* ఎనియు=కట్గిన చో, అచటన్‌= ఆ దక్షారామ క్షేత్రములో నిష్టాకాలంబు=నివించిన కాలములోనే, ముక్తి=మె క్రము, నియతంబు=నిశ్చితము

భావము - నిలుచుండి మూత్ర విసర్హన చేయు ఆచార హీముడై వము విష్ట మహర్షి సమానుడైన సదాచార సంపన్నుడైనను, మనసులో భక్తిశ్రద్ధలు కల్సియున్నచో ఈ క్షేత్రమ నందు (నిష్పాకాలము) నివసించిన కాలము నందే మోక్షము కల్గుట నికృయము ఆ॥ బ్రహ్మహత్య వమద్యపానంజం గర తల్ప గమన మాదిగాంగం గలుగునట్టి పాతకంజు లపుడె పాయు నూనవులకు దక్తవాటి భీమ దర్శనమున 101 ఆర్థము - బ్రహ్మహత్య=భూసుర హత్య మద్యపానంబు=సురాపానము గురుతల గమనము=గురు భార్యాగమనము, ఆదిగా(గన్‌=మొదలుగా కలుగునట్టి= పంభవించునళ్టీ పాతకములు=పాపములు, మానవులకు=మనుజులకు దక్తవాటి=దక్షారామము వందళలి భీమ=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని దర్శనమున=దర్శించుటచే, అపుడె=వెంటనే పాయున్‌= పోవును భావము - మానవులకు బ్రహ్మహత్య మద్వపానము గురు భార్వాగమనము మొదలై వానివలన కలుగు పాపములు దక్షారామము నందలి శ్రీ భిమేశ్తురస్తామిని దర్శించిన వెంట తొలగిపోవును విశేషము. - పంచమహపాతకములు భీము 3-24 చెంత తెలుపబడినవి వ॥ అని యిట్లర్టేందు మౌళి యానతిచ్చి యంతర్జానంఒం చేసె. దదనంతర' బా హరి విరించి పరందరాదులగు జృందారకులునం సనకసనందన సనత్కుమా, సనత్సుజాతులగు శ్రహ్మయోగీశ్వరులును మార్కండేయ మందపాల మౌద్గ్దల మౌాండవ్ప వంకణాదులగు మహామునులును బాదరాయణు నభినందించుచ నిజస్తానంజులకుం జనిరి 103 అర్దము - అని+ఇట్లు=ఆని ఈ ప్రకారముగా, ఆనతి+ఇచ్చి= ఆజ్ఞాపించి, అర్ధ ఇందు+మౌళి=ఆర్థ చంద్రుని సిగ యందు గల ఈశ్వరుడు అంతర్జానంబు+ చేన్‌ అదృశ్యుడయ్యెను, తత్‌+అవంతరంబు=ఆ తరువాత, ఆ+హరి+విరించి+ పురందర= విష్ణువు, బ్రహ్మ ఇంద్రుడు, ఆదులు+అగు=మొదలగు, బృందారకులునము=దేవతలువను సనక+సనందన+సనత్కుమార+సనత్సుజాతులు+అగు=స వకుడు సనందముడు, సనత్ము మారుడు, ఫనత్సుజాతుడు అము, బ్రహ్మయోగి+ఈశ్వరులు ము=తత్త్వజ్ఞానులై న యో! శ్రేష్టలును, మార్కండేయ=మార్కండేయుడు, మందపాల=మందపాలుడు, మౌద్గల్య

మౌద్గల్వుడు మాండవృ=మాండవ్వుడు, మంకణ=మంకణుడు; ఆదులు+ అగు=మొదలగు, మహాముఘముల.ము=మహర్చులును బాచరాయణున్‌=వ్యాసమహర్షిని అభినందించుచు= మెచ్చుడు సజస్టానంజబులకు “తమతమ నివాస ప్రదేశములకు, చనిరి=వెళ్ళిరి భావవమం - అని ఈ ప్రకారముగా ఆజ్ఞాపించి శంకరుడు అదృశ్యుడయ్యెను ఆ తరువాత బ్రహ్మ విష్ణువు ఇంద్రుడు మొదలగు దేవతలును పనకుడు సనందనుడు ననత్యు మారుడం సవత్సుజాతుడు అను బ్రహ్మ యోగీశ్వరులు, మార్కండేయుడు మందపాచయుడం మౌద్గల్పుడు మాండవ్వుడు మంకణుడు మొదలైన మహర్చులును వ్యాసమహర్షిని ప్రశంసించుచు తమతమ నివాసములకు వెల్లిరి సీ సప్త గోదావర స్నానయు రామనా ధావ లోకనము పిత్రర్చనంబు, రామగయా పితృ శ్రాద్దంబు గౌరీ జ నార్ధన రద్ర సన్నామ జపము పరంగ మహా దివృ భావన నానార్భనా థవన ప్రదక్షిణ వ్రశ్రమంబు పంచాక్షరీ మంత్ర పారాయణ జపంజం పాపపతాచార పరవ నియతి తే. సమయ మిది సర్వదేవతా సార్వభౌము ముక్త్‌ ముక్తి ప్రదాయకు ఘవన భర్ర భీమనాథేశ్వరేశ్వర స్వామి గొలుచు భక్తులకు నెల్ల నాగమ పద్ధతి యిది 104 అర్ధము - సప్త గోదావర+స్నావంబు=ఫప్త గోదావరిలో స్నానము, రామనాద+ అవలోక నము=రామేశ్వరుని దర్శనము, పితృ+అర్చనము=పితృయజ్ఞము, రామగయా= రామగయ అను పవిత్ర ప్రదేశమువ, పిత ఏథౌద్ధంబు=పితరులకు ్రాద్ధములు పెట్టుట, గౌరీ+ జనార్దన+రుద్ర=గౌరీదేవి, జరార్హన స్వామి, రుద్రుల యొక్క, పత్‌+వామ జపంబు=గ్రేష్టమగు నామముల యొక్క జపము; పర(గన్‌=సముచితముగా, మహాదివ్యజగొప్పదై వ దివ్యత్వముతో కూడిన, నానా=అనేక విధములయివన, భావ=భావనలతో, అర్చన=సేవలతో (కూడిన), భవన=స్థానముల, ప్రదక్షిణ ప్రక్రమంబు=జ ప్రదక్రిణముల ఆరంభము,

పంచాక్షరీ=పంచాక్షరియనెడు మంత్ర=మంత్రము యెంకి వారాయగా=పరించుట! కూడిన జపంబు=జపము, పాశుపత+ఆచార=పశుపతి్‌ సంజఒంచమయిన ుంప్రదాయవ యొక్క, పరమనియతి= ఉత్కృష్టమైన నియమము యొక సమయము+ఇది= ఆచారమి! సర్వ దేవతా+సార్వభాము=సమస్త దేవతలకు చక్రవర్రియం.. యుక్తి +వక్తి*వ్రదాయకు భోగమోక్షములను ఇచ్చువాడు భువన భర్త=జ్రహ్మాండము నకం నాయంండై $ భీమనాధేశ్వర ఈశ్వర స్వామిన్‌=భీమాధేశ్వర స్వరూపుడయి? వరము శివుని కొలుచు=అర్చించ భక్తులకున్‌+ఎల్లన్‌=భక్తుల కందజకును ఇది=ఇది ఆగమము ప్య్యతి=వేంమార్గము భావము - సప్త గోదావరమున స్నాసము రామేశ్వర శ్నామి చర్శునము పితృయజ్ఞమ రామగయలో పితృదేవతలకు శ్రాద్ధములు పెట్టుట గౌరీదేవి జకార్లవ స్వామి రుద్రమూర్తు పవిత్రనామ జపము అనేక పుణ్య స్థ్టలములకు అర్వవలతో కూడి? ప్రదక్షిణములు పంచాక్ష మంత్రమును పారాయణ చేయుచు జపించుట పాపవత సంద్రదాయ నియమముల పాటించుట-అను ఇదంతయు సర్వ దేవతలకు చక్రవర్తి ఛోగమోక్తములను పసాదించువాం శ్రీ భీమేశ్వర రూపుడు ఐన ఆ మహాదేవుని కౌలుచు భక్తులందరదు ఆవారము వేడ విహితమె మార్గము క్ష మ॥ పరదారేశ్వర కుంద సంబవ దిదుల్‌ చార్రిగ్తి బాగలజు లం బుర విధ్వంసికి దూర దేశముశం దా బోగంజుని శశ్వడా వరణ ద్వారమునన్‌ మహావమహివుచే వాయువ్న దిక్సీవు నం ద్ధరతన్‌ వాయు శివుండం నుండ్రు మిగాలం డాత్సర్వ ఎద్దారలిన్‌ 10 అర్ధము - పురవిద్వంసికి=త్రిపురవాశంందైన 2 భీమేళంంరస్వామికి, ప్రాక్‌+దిక విభాగంబులన్‌=తూర్ప్చుదిక్కు యొక్క ప్రదేశములందడు పరడార+ఈక్వర=ఇంద్రుడ ప్రతిష్టించిన ఇంద్రేశ్వరుడు; కుంభ సంభవవిభుల్‌= అగస్తేర్పరుడు చూరచేశమునజ=దూరమై ప్రదేశములో, వాయు శివుండు=వాయుడేవుడు వ్రతిక్టించిన వాయ్యేక్పురుడు. తాక్‌=త్రాను భోగంబునన్‌=వైభవముతో, వాయువ్య దిక్‌+నీ మన్‌=వాయువ్వ దిక్కు యొక్క ప్రదేశముల శశ్వత్‌=శాశ్వతమైన, ఆవరణ ద్యారమువస్‌= ఆవరణ డ్వారప్రదచేమున ఉచ్ధరత వ్‌= రక్షలృత్‌ మిగులన్‌=మిక్కిలిగ తాత్పర్య=తత్సర భావము. శ్రేద్ధా=శ్రద్టయందలి రలిన్‌=ఆపక్రిశ్ర మహామహిమచేన్‌=గొప్ప మహత్త్యముతో, ఉండ్రు=ఉందురు భావము - శ్రీ భీమేశ్వర స్వామికి తూర్పు భాగమున ఇంద్రేశ్వరుడు అగస్తేశ్వరుడున మరికొంత దూరములో వాయువ్వ దిక్కు వందు ఆవరణ ద్వార ప్రదేశమున వాయ్యేశ్వరుడున గొప్ప మహత్త్యముతో, మిక్కిలి శ్రద్ధాతాత్సర్యములతో నుందురు

షష్టాశ్వాసము 791 సీ _దక్షవాటి మహాస్తానంబులో లేని యమరు లేస్తానంబునందు లేరు దక్షవాటీ మహా స్టానంజులో లేని యర్ధమే స్టానంబ నందు లేదు. దక్రవాటీ మహాస్తానంజులో లేని యమృతమే స్పానంబ్తునందు లేదు దక్షవాటీ మహాస్థానంబులో లేని యజ్ఞమే స్తానంబు నందు లేదు తే] దక్రవాటిక సకల తీర్ధముల కిరవు దక్షవాటిక సకల విద్వలకు గరిడి దక్తవాటిక విఫవంజు తానకంబు దక్షవాటిక శివుని యంత పురంబు 106 అర్హము - దక్షవాటీ=చక్షారామమన్యు మహాస్థాశంబులోన్‌=గొప్పదైన ప్రదేశములో లేని=రేశట్టి అమరులు=వేల్పలు ఎ స్టాఫంబునఎచు=మరే ప్రదేశము వందును లేరు=లేరు వక్షవాటీ=చక్షారామమనెడి మహాష్తానంబులోన్‌=గొప్ప ప్రదేశములో లేని=లేనట్టి అర్ధము=ఫలము ఎ స్టానంబుేందుజమరే ఇతం వ్రదేశము నందము, లేదు=లేదు చక్షవాటీ=చక్షారామమను మహశ+ష్ట్థానఎబుతో=గొప్పుదై న చోట లేని=లేవటువంటి అమృతము=మోక్షము ఎ+న్టానంబునంచు=ఎ చోటనైనను లేదు=లేదు, చక్షవాటీ=దక్షారామమను మహాస్థానంబులో=గొప్పచై న చోట లేని=లేవనటువంటి యజ్ఞము=వైదిక కార్వము ఎ+పవ్థానంబు వంచు=ఎ చోటనైనను లేదు=లేదు, దక్షవాటిక=దక్షారామము, సకల=సమస్తమైవ, తీర్ధములకు=పవిత్ర తీర్ధములకు ఇరవు=స్థానము, దక్షవాటిక=దక్షారామము, సకల=సమస్తమైన, విద్యలకు=విద్యలకు, గరిడి=సాము కూటము, దక్షవాటిక=దక్షారామము, విభవంబు+తానకంబు=వై భవము వకు నెలవు, దక్ష్తవాటిక=దక్షారామము, శవుని=శ్రీ భీమేశ్వరస్వామి యొక్క, అంతివురంబు= లోనగరము (రాణివాసము) భావము - దక్షారామ మొక పవిత్రమైన గొప్ప తీరము ఈ నగరమున లేని దేవతలు

తీర్దమైన దక్షారామము సమప్తు తీర్ధములకం నిలయము. పర్వ దంకం పాముకాటము వైభవ స్థానము ఈ నగరము “ంకర = అంత పురము వ॥ ఇట్టి మహా వహివంజం గల డదక్షారావంజున నభివాింప్పదదం. ఖీవ మండలంబు దర్శింపుదమం సప్త గోడావరంజున నాడుదము వృద్తగంగా జలంమిల, దేలుదము తులృ భాగా తోయంజఒంలఅ మునుంగుడమం కణ్నవాహిన శవగాహింతము కౌంతేయంజున నోలలాడందము లవణ వయోనది గంగా ౧ంంమంజుల నభిషేకింతము రండని హర్షోత్కర్వంబున రోవహర్వణ తవయులడు 'హాత్వాహ సంచవుండు నిఖిల పురాణ వ్యాజ్బాన వైజర్‌ సమేతుండైన సూతుండం ల్సిన విని నైమిశారణ్య పుణ్యక్షేత్రంబున ద్వాదశ వార్షిక పరిమితంబైన సత్రయాగంజునం గూడిన శౌనకాది మహామునులు యజ్ఞావసాన సమయంజున శ్రి మన్యహాదేవుని సందర్శింప జనిరి ఇది పంచాశత్తండమండితంజంన సనత్కుమార సంహితాది ఒహుసంహితా సండానంజును నైన స్కాంద వృరాణంజునందు గోడావరీ ఒండంజు కందు! జెప్పంబడిన భీవు బండంజఒం భీమేశుర మాహాత్వంబఒం బీచాప్వర పురాణంజనం జఒరంగు నిమ్మహా ప్రజఒంధంజం వ్రాసినం జరించిన వనిన( మంస్తకలజర్పన చేసిన నారాధించిన శ్రి చీమనాదేశ్వరుం దాయంరారోరై స్తర్పంబంలు కాశ్యత మోక్షవదం ఒజంను గృపసేయు 107 అర్జ్హము - ఇట్టి ఈ విధమైన మహ చముహముంజంస్‌+రల=మ వమైన గొప్పతఫము గలిగి్సస దక్షారామంబువస్‌=దక్షారామ తీర్ధము ఆఅఎదు. తభివుంవుదవమం= ౧వింతము భీమమండలంబు=భీమమండలమంతటిని వర్వింవుదమం=మారయి. సప్త గోదావరంబు సన్‌=సప్తగోదావరములో అడుదము=జలకమాడుటము వృద్ధ గంగా+జలంబుల స్‌=వృద్ధ గంగ యొక్క నీటిలో, తేలుదము=తేలియాడువము. తుల్య భాగా+తోయంబులస్‌= తుల్పభాగా వది నీటిలో మును/(గుదము=క్రుంకులిడుదము కళ్చా వాహినిఫ్‌=5 వాహిని యందు, అవగాహింతము=స్నానము చేయుదము కౌంతేయంబువక్‌=కౌంతేయమనకు వది యందు, ఒలలాడుదము=జలక్రీడ లాడుదము, లవణవయోదిస్‌=ఉప్పు సముద్రమువ గంగా పంగమంబులవ్‌=గంగానది కలియుచోటు లందు అభిషేకింతము=స్నానముచేయింతమ్ము, రండు+ అని=రండు అని, హర్ష+ఉత్కర్షంబున=సంతోషము యొక్క అతిశయము చేత, రోమహర్షణ తనయుండు=రోమహర్షణముని యొక్క కుమారుడు, పూత్య+అహ+సంభవుడు= సూత్యయమ యజ్ఞము చేసినవాడు పుట్టినవాడు, నిఖిల పురాణ=సమస్త వురాణములను,

వాాఖ్వాన=వివరించి చెవ్వు వైఖరీ=(వాకు ) పచ్చతితో సమేతుండు+ఐన =కూడినవాడైన, హాతుంయి=సూతముని పలి వ=వలుకగా విని=ఆలకించి నైమిశ+అరణ్య=నై మిశారణ్వ మనెడు వృుగ్వాక్తేత్రంఒు.=వవిత్ర ప్రదేశమున ద్వాదశ వార్షిక=పండ్రైెండు సంవత్సరముల పరిమితల+ఐన=కాలపరిమితి గల, సత్రయాగంబునన్‌=సత్రమ మ పేరుగల యాగము కందు. దూదిఫవ=కిలిన శౌవక+ఆది=శావకుడు మొదలైన, మహామువములు=మహర్షులు, యజ్ఞ+అవసా వ+పమయంజఒంవ=జయజ్ఞము యొక్క చివరి సయము నందు శ్రీమత్‌+మహా దేవుని= క్రమంతుడైన శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని సందర్శింపన్‌=దర్శించుకొనుటకై చనిరి=వెళ్ళిరి, ఇది=ఈ గ్రంధము పంచాశత్‌+ ఖండ=ఎబది ఖండములతో, మండితంబును=అలంకరింపబడి నదియు సవత్ము మారసంహిత= పనత్కు మార సంహిత ఆది=మొదలైన, బహుసంహితా= అనేక ఎంహితల యొక్క సందావంబునున్‌+ఐన=కూర్చయిన, స్కాంద పురాణంబునందు= సా ౦చపురాణములోని గోదావరీ బండంబునందున్‌=గ్‌దావరీ ఖండములో, చెప్పన్‌+పడిన= చైప్పఒడినట్టి భీమఖండంబు=భీమబఎదమనియు భీమేశ్వర మాహాత్యంబుముశ్రి భీమేశ్వర మాహత్మమనియు భీమేశ్వర ఎరాణంబ,+అవన్‌=శ్ర్రీ భీమేశ్వర పురాణమనియు పర(గున్‌= ప్రదిద్దికెకి వ ఈశమహ ప్రఒంచంబు=ఈ గొబ్బ గ్రందమును, వాస్‌ నన్‌=లిఖించినను వరించి” =చబదినము వవివన్‌=వినినము పుస్తకంబు=పుప్తకమును, అర్చన చేసినన్‌=పూజించి “ల అరాచంవిక=కొలిచి. ఎ భఖీమేశ్వరుందు=శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి ఆయు =ఆయువును అరాగ్యవాఆారొగ్పముం ౧ వి _ర్చఎఎులు= సంపదల స కాన్న త్ర +మోక్ష్రపదంబు మున్‌ = శాశ్వతమైన మోర్తన్హా ముం వ్యవేాయు=ఎయ చేయును

వాఎము. - ఇట్టి గట మహర్త్హ్యము గల ఎక్షారామ తీర్థమువ నివఫించెచము భీమ మంచంచుంతటిని మాడెంము. ఎప్త గొదావరము వృద్ధ గంగ తుల్యభాగ కిణ్బ వాహిణ కౌాలతేయము అకు ందుంందు పవద్ర స్నాఫములు చేయుదము గంగ అముద్రమున కలియు చోటుంలవం అభిషేకము చేయుదము రండవి ఫంతోషాతిశయముతో రోమహర్షుణువ కుమారుడు పూత్వాహ సఫంభవుడు, సమప్త పురాణములను వివరించి చెప్పు కదకుడు వైన బాతమహర్షి పలుకగా నైమి శారణ్వ పవిత్ర ప్రదేశమున పండ్రెండు సంవత్సరముల కాలముపాట చేయు యజ్ఞము సమయమున కలిసిన శానకాది మునులంఎజు ౫ సత్రయాగము వూర్తియైన పిమ్మట శ్రీ భీమేశ్వర స్వామిని దర్శించుటకై వెళ్ళిరి

ఈ [గగ్రందము ఎబది ఖండములతో కూడుకొన్నదియు, సనత్కుమార సంహిత మెదలగు ఎన్నియో సంహితలతో కూర్చబడిన స్కాందవురాణములోని గోదావరీ ఖండము వండు చెవుఎడివ ఖీమబండమనియు, భీమేశ్వర మాహాత్మ్యమనియు, భీవేశ్చర పురాణమణయు వ్రసిద్ధమై యున్నది ఈ గొప్ప గ్రందముము వ్రాసనము చదివివము వినినమ

పుస్తకమును పూజించిసను ఆరాధించినపు శ్రీ భీమేల ర వ్వా ఆయుంకారోగ్ప వ్వర్పములను: మోక్షమును ప్రసాదించును ఉ॥ వైభవ పాకళాసన] సుషర్వవమహిధర దైర్వవర్తి' గె యోచయ వంశదీసక। సముద్దత వీర విరచి మండల క్లోదకర ప్రతాప! ఫణికుండల వక్తినిధీ! దంత 116 ధేభ కట ద్వయ ద్వ్యయణ హృడృయశస్పురిడదంజునిర్దరా! 108 అర్దము - వైభవ=సంపడలో వాకకాసనవ= ఇంగ్రుడా! సుపర్వ+మహీచర=దేవళల కొండయైన మేరు పర్వతము వలె థైర్యపర్తి=దీరమ్లైన వర్రశము కలవాడా! గెయ=స్రుతిం తగిన) ఉభయ వంశ=తలిదంద్రుడలిద్దరి వంములను దీపరి=వ్రకాశంబో బేయువా? సము ప్రతాప సముద్ధత=గర్వితులైన వీర=వీరులై“ వరోదిమండల= శత్రువుల సమూవా మును, కోభకర=కలత పెట్టగల 'ప్రతాపజకౌర్యమ్న్ర వాడా! పశికంచల= (ుర్పములే చెవికుండలములుగ గల) శంకరుని యందు భక్తింఎజధక్తికి గరైన వాదా! దిగంత నిర్తర దిక్‌+అంత=దీక) ల య్మెక్ర! చివరంందు ఈం 0 +4కటజమడదవుటెముగి కటచ్వయ చ్యయసజరెండు. 3క్రి భృ న. హృ ఇవ వెళ్చునై ము “రజ కీర్తియనెచు సరిత్‌=నదియందలి తంబు+నిర్దర =ంటి ప్రవాహము .ఎవాదా! దావమం - వైధవము. డు డేవేలవడవై. వావాచ్వేకు ఒర్వతము వచె సమో వాడో గర్వించిన “త్రువీరుం సమూహము ము రైంంటైయి అరా బ్ర మవే గంవార శివభర్హాగ్రీసరడా! దిగజముల చె8ి ళు నుగ “ఎంతటి ఎరోహరముగం య జలవమవాహము కలవాడా! అన్నియమంర! వేషము - ద్యయచ్‌ = ప్రత్యయము 3టడ యసము=దెక్కిళ్ళ ఒంటి వెక్కిలో మునుగు నంతటి లొతైన / క్రీర్తికిని పరస్సునకు అభేదము గొవున రూపకము “కాంతా కుచద్వ్యయద్యయసవా పూరవంతంబులయ్చే.. - (కాశి 3-23) మ రొమాంబా నందనః! సం గ్రామ జిత దనంజయా! పరాక్రను రామా] స్వామి ద్రోహర గండ! మ (॥

య్‌ర్తలాలో ఎ రాటాలవాజరామౌంచా డెవికి ఎంచ న=కుమారుడవై నవాడా సంగ్రామ యేంల్తం అతిజజయింపండి _వంజయా= అళ్టుసుడవైనే వాడా! (అందఅిను ఆ నేం వం వట వాదా). ఎరా మరాధ్రిమమా వంచు రామా=శ్రీరామునివంటివాదా న్వామవావారగించిన సాలు బ్రోహరగండ యను బిరుదము కలవాడొ! మహ మణీ మహ+త్రటాత =గొబ్వ మంత్రుల యొక్క కిరీట=కిరీటము లందలి, శేఖర* శ్రేష్టమైన తమాత వ చే=మదో మంటి మంత్రీ బావము * రామాంచాదేవికీ కుమారుడవైన వాడా! అర్జునుని మించిన వీరుడా! పరార్రమముంంలు శ్రీరాముడా! శ్చామి బ్రాహాలపాలిటి శత్రువువై స్వామి బ్రోహరగండ అము బిటంమును పొందినవాచా' మహమింత్రుల కఠీటములలోని శ్రేష్టమైన మణివంటి మం అంగివుడా! మ అసన్నయముఎత్రి' వేషము * ర్వామంై వారగంచి అమునేది బిరుచమని శృంగార నైషధము సందు (130) కంటి... స్నాలదాహరగంచి టాంఛనునకుక్‌. కని శే బిరుచము సంగొరీ న శ్రమనమంత్రికి 3ంలని దెప్పెను ఇవట వెండపూడీ అన్నమంట్రికీ నావ లట వె యుజంగ వ్రయాతము ప్రదూత్నార్న నామంత రక్తధరీగా! విదూత్తం- పడా బ్రవృత్తాంతరంగొ! మమౌక్‌ మదాసాలం నూధిర్స వాక్సా! అజారాదనానాతి వోజావడారో! 110 అర్హవం = దా దుర జమౌర లృ౭అదికముగే ప్రణకింపతగినే పామంఠ* నామంత రాజులను శక్షాంకీిచాి యుంయి త్రలాజనెర్పరియై ననాద విచూ రంగా! విదు+జత్రంం=చంప్రేజరుడగు శిపి యొక్క బృవా=పూజాదులంచు ప్రవృతాపవేశంచినే అంతరంగా=మళసు కలవాడా! మరో వాకా! మదూళతీచో మామిడి మదెలేనె యొక్క ఆచార్ర=దారాపాతమువన మాథుర్వ=లీయచసము గలి వాక్సాామౌటలు ల డా! బుదా తారా బుద=పండితులమ ఆరాదవా=పూజించుటి యందు సారాఅల్యుత్రముడవై నవాదా' భోజ+అవతారా=భో జరాదొ యొక్క అవతారమై నవాడొ' బావము - అవినయము చత వణకిపొదగినే సామంత రాజాలను గూడ రక్షించుట యందు నిపుణుడవైన వాడా! పరమేశ్చర పూజాలగ్న చిత్తము కలవాదొ! తీయ మామిడి పండ్రు రనమువలె తేనెదారల వర్వమా వం తీయగ మాటాడువాడొ' కవిపండితులనే ఎవారమెనవాడొ! ఓ అన్నయమంత్రీ' -

• భీమేశ్వర పురాణము 796 విశేషము - భుజంగ ప్రయాత వ్యత్తమున నాలుగు య గణము లుండును యతి మైత్రి స్త్వాసనమ ఎనిమిదవ అక్షరము / దేవ వేశ్యా భుజంగుడు అయిన భుజంగ భూషమాని ప్రఒంధము పు భుజంగ ప్రయాత వృత్తముతో శ్రినాద మహాకవి పరిపమాప్తము చేయుట గమునార్హ విమయము గద్యము - ఇది శ్రిమత్మవులనాద పౌత్ర మారయానూతృపుత్ర సుకవిజన విధేయ శ్రీనాథ నామధేయ ప్రజీతంబైన శ్రి థీమేశ్వర ప్త్పరాణంఒను మహా ప్రజంధథంబు నందు సర్వంబును షష్టాశ్వాసంజు ఇది శ్రీ భీమేశ్వర పురాణ షష్పాన్నాాుము “క్త దకిణకాశిక అను ప్రతిపడార్డ భావ విశేష సహిత వ్యాభ్యాశము సద్వము సంవూర్హము నమశ్శివాయైచ వమశ్శివాయ జా.

శ్రీ భీమేశ్వర పురాణము శ్రీ భమశ్వర వుఠదాణము దక్షణ క5ాచికా వ్యాఖ్బాన సహోతము అకారాది పద్యగద్య సూచిక

ఆ అచ్యుతుని మీందంజల్లె. 55-121 659 అంత 238 159 | అటంజని యొక్క చోట 4-38 454 అంత 247 168 | అటమీంద సిద్దేశ్వర 3111 346 అంత 4142 533 | అటమీంది వృత్తాంతం 2161 248 అంత 5117 657 | అట వరుణేశ్వరంబన 3142 365 అంత దేవ సిద్ద సాధ్య 3 135 361 | అటు పొరవీధి చక్కటి 2 103 216 అంత వన్నుం జేర బిలిచి 213 223 | అట్టి దివ్య క్షేతంబునందు 4 155 546 అంత నీలకంరుండు 527 599 అట్టి యెడ మున్ను 5123 660 ఆంతర్వాణి ఛజంచె6 258 184 | అడుగవలసిన యర్ధ్థంబ 5156 682 అంకేవానులు నీవు 2123 228 | అతి విశుద్ధాత్మ 56-151 680 ఎందు వాపి తటాక 3172 382 | అదిగావునసుధాపానంబు 455 466 అంధ్రభూ భువన మధ్యము 350 299 | అది ఛవాబ్చి తరణ్‌ ౩114 348 అంబ పార్వతి నాలోడ 25 137 | అది యాదగం దీర్ణంబులు 3162. 376 తంఎిధర గ్రేణి 1 94 88 | అదియునుం గాక 5150 680 అంబుధిమేర తూర్పునకం 577 631 | ఎదియును 125 24 ఆఅకింటిల నయ మార్గా 1125 134 | దె పటిస స్తాన 355 305 అక్కధకంందు గౌనకాది 22 136 | ఎదెమా స్వామీ 4176 558 అక్కధకుందు శౌనకాది 3౩2 251] | _2 పంవేద్యము 354 304 అక్క ధకంందు కౌానకాది 42 434 తద్వయ! నవ్య! కరాక్షర త 116 510 అక్కధకుందు గౌనకాది 52 579 | ధికమెన వపంయి 5128 667 అక్కధకుందు శౌనకాది 62 712 | అధ్యయన త దాన 3138 364 అక్కటా యేమి చెప్ప 2100 212 | _నంతరంబ 21298 231 అఖిం కొలంబు నొక 625 726 ఇఅనంతరంబ 4 326 519 తఇిక్షుల తీర్ష ప్రదేశంఎు ట్‌ ప్రత ఉప్‌ 1 ఉనంతరంఎ కతిపయ 2 69 193 అఖిల తీర్చాత్తమోత్తమంబు శ 18 తత] ఆఉనంతరంబ కుంచ పులన 357 307 అఖిల దిగ్దంతి దంతా 181 78 | నంతరంఎ యంతరంగంబు 3-4 252 అగ స్త్యా్వేర రామేశ్వర 3173 383 | అనంతరంబ యేము 2-152 243 అగురుం గుంకుము 5 122 659 అనంతరంబ యొక్క్‌ంత 260 185 అగ్నికులడమనంగ నచ్చోట 685 779 | ఆనంతరం బమ్మున్వోరులు 6-20 728 అగ్నీశన్వరుని మైల 687 780 | ఒనంతరంబా తుల్యభాగా 2-86 204 అగ్నిహోత్రంబు దాన 3122. 354 | నంతరం బాబహిర్లేహ 3౩3-181 389 ఆగ్రజుందైనను 612 720 | అనంతరం బామోదకొపూప 491 492 అఘమర్శణ స్నాన మాడిరి 624 729 | అనంతరం బాయంబికా 44-151 539 అఘముల కొండు 3195 401 | అనంతరం చా వివప్వంతుండు 54 580 అజ్ఞానంబ్యున హైరున క్ర స్‌ 1 అనంతరం బా శివుండు 5-48 610 అ న్‌ అనంగం బ్రహృష్ష చిత్తుడయి 610 719 అచ్చమగు ఛోగమోక్షముల 219 145 | ప్రనపర్రానత సపగంచంత 20158. 247

ర్య ఆకారాడి పద్య ఏడ్యు సూచిక అని కాక్తినగరంలబునందు+ శం తప? అవ యాతన మయాక్తింంజు 537 593 అని కుంభసంభవుండు 442 456 న. ఆట్లుర్రేందాం మౌల 6 103 788 అని కుంభసంఛవునకు 2 160 2ష8 చాలి యసీట్లు ఆస్న్యయం ల ర్‌ పష 591 అని చూపి చెప్పి కుంభజు6 356 ప౦07 అని ఆబవ్చిదలయి 1 3 25 428 ఛళని చెప్పిన విని 3 219 తపం వాన ఆంప్తవేవతా (దౌకళ్త్రాంటా 16 17 అని దక్షారామ 222 147 ఈఅఎ యీ ప్రకారంయినం 5 83 635 అని దక్షారాము 3175 384 | ౨౩ యీ ప్రకారం ఉత్మాతి 23 515 అని దక్షారాము 3 68 320 అని యుపన్యసించి 3 103 342 అనినం గరుణా సామాజ్య 676 764 తను రాక్షసులు “ప్తమంన 4 190 565 అనిన బారాోర్యుండు 2 94 209 తం వరంఎాలిచ్చి 618 726 ఆనిన6 బారాశర్యునకు 3 12 259 అని విన్న్వవింవ* 5 25 596 ఆనిన నంబవచనంబులు 2157 246 | అఎ వెండదీయు 587 637 అనిన నవ్వాలు(గంటికి 2119 225 | ౨౫ పంద ్కలూనం 2109 220 అనిన నేమును వియల్తాక 2125 229 | అవ సంస్తుతంట యందఅు 623 729 అనిన మందస్మిత 2 122 227 అల ప్త్రఎాములం 5 ,40 674 అని నమస్కరించి 2 133 361 | ౨ మ్య జనంంంలు 537 604 అనిన విని 5 59 622 | ౪ సార్కవతేయులటి 4311 338 అనిన విని దివస్పతి 5 76 630 | అకుచుం డాంవవమాదు 3213 427 అనిన విని భవాని 5175 695 | _కమటయు 69 477 అనిన విని మంకణుండు తీగ 460 న “ఆర్యింతం వచా 5 3895 707 ఆనిన విని మంకణుండు 5్‌ 142 675 ఆముమంలు డేోదూమంఎటిలు 5 68 627 అనిన విని యందజు 4 జేక్‌ శింర్రి అమవస కౌకుంద6ల) 5్‌ 104 650 “నిన విని యగస్త్యుండు 371 32, | _స్వయమంత్రి *ేబరుండ 1764 71 ఉనిన శౌరి పల్ను ఎని 457 467 | _“ యము వావకంయి 5196 708 అనిన సంయములుక్తు 4 204 572 అవరాధ *తము లోంెసు 6 48 748 ఉఊఫనారదుండు చెబ్బన త ఏ7 చర్‌ 3 అజుడు వెమావల గ క్‌ 467 476 చని నారదుంగు అర్మె గ 4 101 తరిగి ఆండ్ర లతా.. అట్బ్యఆాణు స 4 106 502 అని పంక్తి పంక్త నదుము 2132 232 | __ఎ౨ముమాూ లం 282 201 ఎని పలికి నలిన సంవ్రావ 663 756 | _మదల్బంంటలి 5108 651 ఆని వలికి యనంతరంబు 3177 385 ల్రదటైంచయు 661 755 అని పలికిస వత్రీ తం 322 | పమ 497. 196 అని పలికి సబహుమావంబు 128 26 అంల్టుడు 544 608 ౨ని ప్రసంగించి 3 89 334 ఎప్పుదు కాల మద్ది 340 292 అని ్రార్జించి 4174 556 | _బృడు ఘటోదవుండు 360 312 అని ప్రార్ధించి భక్చ్వ్యావేశంంబు 3210 414 ఇప్పుడు వాఠాశయ్యందు 3189. 394 అని భయభ్రాంతులగుచు తీ64 474 ఆప్పుడు ప్రథిష్టావలోకన 4179 క్ర59 అని భవాని విన్నవించిన 5 155 682 అప్పుదు వాదరాయణుంచు 233 155 అని మృజియు ర్‌ 153 68] ఆప్పుడు అఆహ్మాది దేవతలు 5 113 654 అని మజియు.€ 3 198 402 ఆప్యుడు శవాని వుని 5 19 ద్‌ర్ర4 అని మునీంద్రులు చమలోన 4 1864 551 | ఎప్పుడు మవూదేవుని 4701 4786 అని ముహూర్తమాత్ర తీ 125 519 శాప్పుడు మిసిమింతుండు త 62 473 అని మెప్పించి మహర్షులు తీ 170 559 ఉప్పుడు =ప్తదివ్యమును 4 152 543 అని యంభోధి త్రం 491 | ఎప్పుడు సమీపవర్సియగు క్‌ 56 621 అని యడిగిన 1-122 133 అప్పుడు హరివిరించులు తీ 108 504 అని యడిగిన నారదుండిట్లు తీ 17 441 | అప్పుణ్యవంగంబు 132 80 అని యనేక ప్రకారంబుల 487 _ 490 | అప్పుంంబు ప్రభావంబు( 327 270 అని యాకాశవాణి జ లశంర డాడి నక బం ణయంం .

త్రి బమేోంర ఎరాణము ఆచయచిందుకళలాకిరట 4 121 514 అక్షత గంధ పుష్ప ఫల క 31 601 అభయము పార్వతీశ తరం 472 ఆఛవ్వ్చనాకనాండు పాన్థింి క్‌ 154. 681 ఆ అభిమా ౨ంచిన మీర 4 207 574 | ఆంకొంటి రిన్ని దినములు 2 124 228 ఆభిషేకమొనంంచు 244 163 | ఆఅ కపాలమోచనాభిధానందై 3141 365 ఆధ్యంతర చవనఎయి 2147 240 | ఆకల్ప సిర ధర్మ వైఠతవ 5199 709 అచయ్యుదయ ఎరంపరా 87 81 ఆకొానో దివ్యమునులును 4 183 561 అమృతపయో౨రానమున 380 326 ఆకా* లక్ష్మికి 145 46 తమ్మృతమయమైన పయో 4 167 552 | అకాాంచల వీధులన్నిగిడె 2 32 154 అమృతమయుంవైన 3 1580 369 ఆఖందపంచకంచాఖండలా 4 153 543 అమృతము. గోలు పోయి 4 99 ఉరి? ఆగిమ మంత్ర తంత్రములు 3 105 343 అయిదు తరముల పూర్వుల 567 626 | అడ్డ వాటించెం గేలీ 5 107 651 అయ్యన్నయ్యకి యావదర్హ 151 51 | అదిరి యచ్చర లేమలు 693 784 ఆరబీ ఛాష తురుష్క ఛాష 173 70 | అదెం దాంచవ మార్చటీ 4148 537 ఆరవిందాప్త కృత (పతిష్టు( 127 25 | అతత శక్తి ఛావమునే త 24 443 అరవిందానన తార్త్యవాహన 4 124 518 | ఆవతలీల౯ గోమల 2 39 159 అరుణోడదయంబున 4103 500 | ఆ తుల్యవాగమహా 41898 564 అర్కుండెబ్బంగి నఛమున 697 786 | ఆ తుల్వభాగు పేరను 4188 563 ఆర్మేందు హవ్యవాహన త 113 508 | ఆదిత్వుందు వృశ్చికమున' 633 737 అరేందూపల రత్న నిర్మిత 393 336 ఆది లింగోదృవనము వాంటి 4145 535 అర్చనలు చేసి గంధ 2130 231 ఆనందంయిన నర్హరాత్రము 2 91 207 అర్ధకపాలము కొలను 5130 668 | అనంద జ్యోతినిం 5138 672 ఆర్ధమంచల ముదయించు. 240 160 | అననమునందు 287 205 అర్థితో నోషధీశ్యరు6 27 138 | అపాఠాళ గభీర నీంకు 4171 554 అల్బజు యిద్ది నయ 29 139 | అ మంత్రికి నుదయించిరి 147 ఉరి అలృమే మీరు చేంన 1 206 573 ఆ మందాకని యా త్రివేణ్‌ 290 207 అల్ల వల్వస గగిన మధ్య 2 24 148 ఆ ముత్తైదువ యాజ్ఞ 2 139 236 ఆఅట్తాడ విచుందు 148 ఉరి ఆ ముని మందలంఎబినకు ఈ 43 ఉక్‌ 7 అభికోలాహల సం్రముఎు. 599. 645 | ఆయుత ఎవ్చుపామహిమ 477 4ర2 అవధారు దేవ! 4109 505 | ఆయుక్తరంయిన విరశద్ర 688 78] ఈవని గిగనొగ్ని వాయు 5178 696 | ఆ రామాంఎకం 159 ర్‌లి అవనీ ఛారధురీణ 4211 576 | అ లగ్న వేళకు నమృత 4162 550 అవుంగాకేమి నిజంఎి 2 136 234 | ఆ లింగమూర్తి శస్వజ్వాలా 4156 546 అవుర! ప్రతాష వేమ 165 65 | ఆలోకించె మహామునీంద్రు£ 2 61 185 అవ్యయం బనవద్యమాద్య 550 612 ఆ వంగంబున సానికూంతు 679 770 అవ్విధంబున ఎాష్పధారా 33 252 | ఆ సమయంయినం గొశికా 2 110 220 అసమసమ విషమ 2163 249 | ఆహా'యింత 3125 356 అసురఎవురములు సాధించె 342 293 ఇ అసురాధీశ సమర్ప్చితంబు 4146 536 అసురులకు నార్రయంబైన 4186 563 ఇంక6 గృతార్జుల మైతిమని 93-217 429 అస్తంగమిత నురద్విష 5192 669 ఇంక నాక్క విచారంబు 343 294 అహహ దయారసానుగత 3128 358 ఇందజుంగూడి శాంతి 2 131 231 అహిపతి కంకణుందు ౩161. 375 | *ందపదభోగ మెవ్వండే 3౩109 345 అష్టమ దివసంబునందు 2-101 213 ఇంద్ర ప్రతిష్టితుండగు 3107 344 అష్టమీ ఛాను వాసరంబందు 673 762 ఇంద్రుండేంటేంట 3౩-106. 344 అప్తమూర్తి విశిష్రాన్వయ 4209 575 ఇండద్రేశతీర్ణంబు బుషి 374 322 న భయ “| ఇట మును దక్షవాటీ 3-70 32]

ఇటు కృష్ణద్వైవాయన 3ఏఏ8 311 ఇట్టి మహామహిమలఎి 6307 792 | జ యాం 9 22... 229 ఇట్తి మవామంబు 182 7౩9 దాస్తరంయేలా ఎలో వ? 59 ఇట్లండుకొని డాశవ్చలు 4185. 562 | జైవిక వము ఎవ ౩90... 334 ఇట్లనియె 2 137 న ల అ. ఆ. లయలు 243 162 ఇట్లాశ్చేర్యంఎంనం0వాంది తీ 196 569 ఉేంత 8 18 ఇట్తిచ్చి ధర్మాసనంబు 5 85 636 న ఇట్లు చనుడెంచి 449 463 బుం ఇట్లు త్రివుర విజయా 4149 538 | యిషుల వెంబదనంరంత 4181 560 ఇట్లు పిలిపించి సమ్మాన 122 22 ఎ ఇట్లు పూజ చేసి పరము 553 615 1 ఇట్లు పొగడిన( బ్రసన్నుందై 59 583 | ఎంచం ఎక్కు ఎేఎముల శ 15కీ వ్‌తీ ఇట్లు ప్రభామానంతరంబుక 531 589 | ఎక వం జూం ఎరు 323 2765 ఇట్లు ప్రాదుర్శవించి 555 620 | ఎచ్చోటలటాం తె 337. 288 ఇట్లు భీమేశ్వర సదనా 538 604 | ఎచ్చోటక్షేశంట చేరాయి 365. 36 ఇట్లు వారింపండ్‌ క్‌ 7. 583 | ఎట్తీ హీరాత్యక 3న 5174. 694 ఇట్లు సూర్యోదయం 250 170 | ఎకయల గలిక కాం 1 112 (రి ఇనుండు కోదండ రా? 634 737 | లద కలియు, ౩157... 683 ఇనుని తోడి చెలిమి 512 590 | ఎల్లకాలం కండెద ఎచట 611 79 ఇపుడు ఘటికా 346 205 | ఎన్నండే ఎడా మెం. 2143. 23కి ఇప్పుటి చవూమిపాలురుకు 586 636 | ఎవ ఎ౦టక రూమ క 194. 707 మ]హావ న్‌ లో క. 68 ఇలా అరాణంబునకు ల 1203. ఎవం ఇరీటమునటా 9129 6 ఇవ్విధంబునంగాలకంరు-. 276 187 | ఎవం యాం రేడు 3206 11 ఇవ్విధంబునం ఎవాకాసకుు 580 633 వా (ము ఎండా ణా శటంకిం 2 77 197 ఇవ్విధంబున గోడావరీ 4194 568 క ఇవ్వధంబున నాజ్యధారా. 2 145 వి స్లో 239 38 ఇవ్విధంబున నావహచ్యంధ 319 298 | కట ంయిగాం వెంట ౨89 క ఇవ్విధంబంన ఫివద్ది ప్రమం 4105 502 | కే వవ ంలూమైం 602. 74కి ఇవ్విధంబున నున్నంజూచి 41337 536 అందంట ఎరింట 2 9డే 17 ఇప్వదంబున వసంలోర్మవ 5 125 6565 | ఎట ముంం చం 677 ప ఇవ్విధంబుశ శ్రీ భీమనాధ 670 761 ఎదు టంటు లమున 26 22 ఇవ్వధంబున వీ భీేమనాధఢ క 5239 ఎదు అపావల చోదంయింయి 3 36 286 ఇవ్విధంఎయిన సకల 4 128 521 ఒలాద,* లం 1 119 130 వ ౪ (అలా 900 ఇవ్విధంబుశ సప్తవాశుం 2 107 218 | ఎదెంయజాబవన్‌ ఎఎబిథుచే 1104 7 ఇవ్వధంబున సురాను౦ 460 460 | ఎఎక మోము వాల్చలుక 12 5 ఆ ఎ ఎటసవు మోల నలేజు 2 ౦2 "9 శ చ వుంంల 119 ఈ క్రమంబున సీమా వి౮ాగ 6 15 ఎ మం కలడైన మండు 11 143 ఈ దక్షారామమునకు 723 ఎమి తంబు ౭ 216 ఈ భంగి వేయు దము రర. 749 | ఎమియం చెప్పుదును 2104 10 ఈయర్థంబులు . క్రోన్లీీ 757 | ఎమి *కునమునం జొచ్చి 2లరీ 217 ఈ యే ర్‌ 198. 706 | ఎలా విచారింప నిండు వేఖా 2105 (56 యున్నవారలందఖు 6 96 82 63 ఈ యోయర టం 785 | ఎలు కొండ్రుమింలే ర్‌ ౦కార పురపుణ్య 347 266 ఈ వనుధాముండలమున 170 ఈవును నెనపోలెను మునీ 69 0 464 ఈవ్ప పెటన భిక్ష 35 253 | ఒంట్‌నేతెంచి ఉర్‌ 628 ట్‌ 2121 227 | ఒకండు హయమేధ 572. 270 ఈ సప్తముని స్తోత్రము ర్‌ 14 20 2 క్‌ 1 674 ఒకచోట(గోట్‌ఎల్వుడు 3

ఒక మరం [1 124 [| కాంవెని ఎర్పవురాభిదానము( 265 190 అకక చ లబ 370 ఏకి. | కాంతి ఎంద నేల 189 84 అక వాట చే హలం 480 ౨60 | కాంతక్షాపాల గంధ 148 49 కంతా లతా 659 83 కాచె నీ లల్బ కిల్మఎ 3214. 427 అక్‌ వల 20 70 | కాదు కా ఎచయాద్రి 2 42 161 అకు ల 3౩ 45 367 | కానీయీ దివఎంయిను 2137 235 అయన 386 337 | కామ (ోధావేన 5171 692 ప కామమును లోఛమును 537 610 వం జయ (4 కొబినీ వ్విఎయోగి 231 153 ఓ పరమం చేచచేవ 3232 నైన్‌ | కామెళ్వరు నీశ్వరునిం 5137 672 నమహ య 209. 573 | కారాగార ౩ఎద్దలైన 4158 547 వ్‌ ముహట్రాా 581 634 | క్రార్తికీవేళల భీమ*ంకరు 325. 276 పర కురా క స9 673 | కాలకూట విషాగ్తికంళ 221 146 ప వెజ్య 2153. 244 | క్రాలూటోఎ సంటోర కారి 213. 142 అ దల ేట 452 464 | కాలవైరవుయ ధక్కా 245 166 వ ్యయోదేం 68 78 | కాల మృత్యువు వెనంగోలి 55 625 కొవ్చము చిక్షారామ ఖ్రరీ 3208 413 కులం ల క్‌ కాళ చ్చిన యంతలాని 353 303 కంటక లో 4170 553 | క్లాంకి నేంగుదెంచి 407 436 ధల రవాన శమము. 4165. 553 | ౯౭ిపై గోఎగిపంగిగాదు.. 2 1 225 కర ₹ ఊచ ము కిదుంర 83 తిం రాన 'వెైలువడివచ్చి 1121 ఏ2 క కము చెసా టలె 606 758 | ఇ బతవింఎమునకు€ 3131. 360 కటల మ నామం 466 376 | కాళిస్పాన నివాణులన 410. 438 క ఆ ఆయి పే 4 38 528 | ఇాన్త వును కెడ్ద్ధాంత 2151 243 భన టేక్నావంం.. 5రి8ి 63/7 కాన్టేతి మ్భలో ఇవే 4154. 545 కర్త చంచ యువరాజ 591 839 | ఇాజ్యు చేటే ఎవిత్ర 4212 577 కళ్ళ కుం చేదా 2159. 2868 | కాళినంఎన శంరేకాలుర 289 206 కంక ళల మొంంభైనను 639 740 | ఇనుకం ఎట్త్‌నయట్టి మౌని 2 23 147 కుట లో న్రీరు 110 22 | టయిం? ఏల్రహిషా క102 ఈ49 ర సమే తక5క8 468 | ఇంట్‌ కాదు అలిక్తులు 522 595 కవ వధూటీ కంద 4 213 ర్‌ే/ ప్రష్యా? ట్‌ ఎక్త ఎంబుముల ర్‌ 144 366 క్ష వరాత్ర మాం ందేయ. 143 ఏ కంక్షిప్రోవువ నిర 2102 215 కర్వరకీన నూర ష్‌ 130 523 కురిసెం ఎువ్వుల వాన 6592 783 ర్య నులు సులంచుం 440 53 | ఖూది యొప్పారె నస్తొటి 226 119 అవద 412. 438 కర్టిళ్య్య ని దక్షివాటీ ఎర 4122 54 | కూడు పెట్టక యేన్నాళ్ళు 1 క్‌ర్పు అబిక్షా న్వుహ్రళక్షాధి 3 59 311 1 కత దక్షణంబు లగ్నిప్టోమ ర్‌ 24 కలర కస్తం అం దం8! లకరారకంబుల 686 779 అక నా ఆఅంగొట వ్‌ 101 కృత్తికాలౌ ౩209. 413 శల్వనముల ఛాయంగల 80 77 | కృవగల్తి భీమనాయక 20 కన్చ్యి టి ందజు దక్షవాటి 515 592 కృష్ణద్వైపాయను తోడిద 439 కర్య్య్మ్యిలమున నిష్టురాత క్‌23.. 595 | ైలనన్‌ ముందర సిద్ధ 4191 567 క్‌ గంయిన ధర్మంఎీ 1152 681 శ్రేవలతాయకరంబును 48 437 కళలను ఎదేటికి.. క 343. 675 | శ్రేవల శక్తి సంపదలు 3188. 394 కొండను పాధోధి 1688 67 | కట దైత్వ వెరి పద 133 29 కానన్‌ కింకణీ యుతము 573. 629 | శైటనే విరోధిభక్తిర నా 667 759 స. 75 ! కలాసాచల కేలి మందిరు! ర్‌ 49 611 /॥ ఎం తంషిగ గిరి. 784

కొడుకులు నీవునేం బమధ 6 28 731 జ్జాన సంపడలా పు మూర్త 5 66 70. కొమరేటి కల్యాణ కమల 2 62 187 | జ్ఞానాజ్ఞా* కృతం-ాలై* ౩28 4464 కొలనుం (బ్రతాపరుడ్ర నృవ 150 50 | జ్ఞానాఖభ్యాసుం ఎల్జంవై 5 87 70 కొలుతు సద్యో జాతు6 3౩205 409 చ త్రము వారాణసి 3 147 368 కరు ప్త ననా 659 75డ4 చంవలన్మేత మరద క్‌ 06 65 కోపము సంహరింపు ముని 2106 218 | చంచల చోవనా కు నం “59 66 కౌక్షింభర్యము దీర్పంగడు 3200 406 ందటించా ళో యా 2 48 24 క్రొన్నెల పువ్వు దాల్పునకుం 2117 224 | చళలతరకాలకాటాా 40 506 క్షమియింప్పు ఛీమనాయక 3 207 41 చప్పరం చొాందె గుడి టెంఎండె 6 56 75. కీరాంభోధి మధింపంగా 456 466 చరణడ్నయోా యూరి సవాలు 1? బ2 86 న్‌ చరణాయంధేశృరేక్ప్టు 3346 36? హా! చరమాచల ఇఖరంబం శం 227 150 ఇండ శర్కర జున్ను 161 61 చల్లని సామ్య ద్శయం6 2 “34 233 గ చాటింపంఒంచెల వ్‌ 8 593 గంగాజలాప్తూర్ణ గాంగేయ 541 606 | చిక్కని కాలలైరత్పని 33:40 364 గంగానదీ ప్రీవా కణము 251 173 చిత్తముం డుజ్రయును 5377. 696 గంగా యమునా తీరో 2 92 208 చుట్టి బిగించి పట 4 68 త? గంధర్వోపనిషద్రహస్యము 191 85 | చూడుం డాస్వాదింప్ప 426. 444 గజ చర్మ మెన్నండో కాని 1116 122 | చెంచుముల చూజకారున 185 80 గరళకూట వినిల కంరాయ 3211 414 | చేతోమోవ మెఅర్నః 270 194 గరుడ గంధర్వ యక్ష ౩76 324 | చైతక్య మెప్పుడు 5 385. 701 గాంధర్వోపనిషన్మతంగ 3 220 తప] గారవించెను విధి 5398 805 జ గార్గ్య సిడ్ధాంతముతము 3 41 292 ఒంభరిపుదికు, కక మ 3 33 285 గిరినికుంజముల 235 156 గతీమౌళ్‌ నవలల 36 253 గిరిక స్పూల భుజాపరీత 4133 526 | జగదేక సంస్తుత్య సాంగు 167 67 గిరిసార్వభౌము కన్యాకర 3164 377 జవవేంఒజయారం “ర్జాద్పరా 352 302 గీత వాదిత్ర నృత్యంయి 6 78 770 | జవళోవుడాన యమబజ్దమంలం 312 347 గురుందే యఛవృం 5167 689 | జయయు విజయయు ౮౯ 7? 148 242 గూధములు నిగూఢంబులు 375 323 | ఒలక మారె ఏతాం 4 రిం న! గేహముల కేంగి భిక్షాందేహి 297 210 పెలజవ్యరంబు తనమీందం 51898 704 గోదావరి గోదావరి తి 169 553 జలరా చేబలా వలయంయి 4 127 520 గౌతమ కన్యా తటినిన్‌ 41583 551 | ఒహ కన్యా తీరణన్నవేశ 440 455 గౌతమికిన పంచమహా 4173 556 | జాదుర జాదురంచు 5303 649 గౌతమీ గంగం బాపి 4161. 549 | జలుగుంజంద్రిక వన్నె 51309 652 గౌరింజూచిన యప్పుడంచిత 2 150 242 రు గౌరి యొక్కతి యాకాశగంగ 3956 337 | రూడేశవన సప్తమాదె 163 63 ఘ ఘట్టతరూద్ధతిం గరి క్‌ 119. 658 డ ఘనత శివగంగయును 617 726 | డఉమరుక డిందమప్రకట 4150 539 ఘల్లు ఘల్లని రత్న 362 313 | దాయంవోయి యప్పుడా 2112. 222 ఘుసృణ ప్రసూన రసమున6 5 29 600 త జ్జ తండు భుజారలా కలిత 3183 390 జ్ఞాన వైరాగ్య సంపన్నుండైన 5 192 705 | చేశ్పోదార్హంబు పరమాత్మ _ 5180 697 (త్‌ే యు తదనంతరంబ 5 105 650

తదంతరంఎ యతపతో ౩9 454 1 దిక్ష్వజాధినాధ మహాధ్వర 317 263 తడశంతరం వాఎండ్నాజా 4 59 547 | దక్షప్రజాపతి తప్పులోం 212 140 తదడవసంతరంబచా శ్రీ 45. 463 | దక్తమునిరాజునంత 394 336 తదడనుఎంచడందఖభిల 172 70 | దక్తవాటిక. ఎన్చిమ ద్వార 199 93 తశకుందాన ప్రతిష్ఞతుంద 4203 572 | దక్తవాటీపురీ చతుర్వార 681 777 తవతీరంలనం వాయకిన్నం ౩25 444 | దక్షవాటీ మహాస్టానంబులో 6106 791 తమని వీరవద్ర వసురా 134 35 | దక్షాధ్వరానల త్రయ తీర్ధ 366 318 తరతరమ దరువండరువన్‌ 4394 494 | దక్షారామ వధూటీ 3-221 432 తరమె వర్ణింప స్క 441 456 | దక్షారమ విలాసినీ 193 87 తరుణ్‌ యిది యన్నఖాల్లా. 2141 237 | వక్షారామ మాహాత్మ్యంబు 641 741 తలంతున్‌ వారత ౧ంచాతా 16 7 | దక్షిణకాశికా తుహినధామ 431 447 తల్లీ యిన్ని దినాల కనియు 2120 225 | దక్షిణ కాశీ నగరము 330 283 తాందవశవు వీక్షణమున 674 763 | వక్షిణ వారాణఎకిని 2-20 146 తాందవ మాదమం గుమాక 3 91 335 | దక్షుండు పొట్టేలి తల 6 45 744 తాటించి ఓల నయను(దు 4 132 525 దక్షుంగీర్తించి యాచంద్ర 6552 750 తామును చేసినాంత సాక వీ ఉర్‌ 609 వక్తుని సవనాగారము 216 1తత తారగిరి మందరముల౬ 179 76 చః; స్మరాంగి! శంకర! తీ 115 510 తారాఎధాంవలము. దిగి 2 25 149 దతమిషంయహుత 3 155 3౩72 తారు దలంచిన శుభవేళ 4195... 569 | బర్రనమాత్ర నేదైవత 66 715 ఈతలకంటు ఎలుతేనియల+ 198 92 దానికిందూర్పు దిక్కున 3180 388 తఆచ్చన్నూతునైన 6101 787 | వాంటి బ్రాసాద దేహళి 543 608 తరియాత్రాత్రమంఎులు 415 త40 (ట్వ్వా లైలోక్వ భర్త 579 632 తుదించోయి యమ్వహ్య్వ్వరు 21 140 | డాతృశ్వముదానంబును 557 62] ముల్యనాగొ తటద్రువమ 330 290 | దగదిగగేరవచ్చి రతి 596 643 తుల్చుశాగా తంంగిణు తోడల 578 632 దివ్వాయుధము లైదు 448 461 తుల్య ఛాగించను 4కి? 563 | క్యుయోధి సుధారస 184 80 తూర్చుదికును అవణు 6 14 722 దుగాబి మంధినోదూత 6 46 746 తెగనిండ పాలనయనుండు. 4135 527 ర్న బె క187. 393 తెగువ దక్తంన్ని ంవంలు 660 755 మ్రల కక. 621 తేజత విజ్లు లీ ముబు6 384 349 ఆక తొంం నును దొంఎది. 665 757 దేవతా నత గంచు (తిష్ట రే వి ఏం తొలి కృతయు 10ఎెన 67 716 గ యౌ తొల్తి ఎంధర గందగజ 657 753 ద్దెవ చుందునులుడువీధి 4 సంర తొల దక్త ప్రజాపతి 26 138 దేవి మహాదేవ! తొల్డే బ్రహ్మాదులగు దేవ 3124 355 | దేవదేవ మహాదేవ సదా3వే' శ్రీ ళీ రో త్రవుస పుష్ప లతామతల్లీ _ 256 182 | దేవదేవునకు నాటెకనా య త్రాడుః జూచి భ్రాంతి 5182 698 | దేవటభాహ్మణ శక్తివర్ధిత 1 త్రపుర సంహారంబు దివిజ 3178 385 | దేవ(లాహ్మణ భూములు 164 _64 త్రివురావాసుల తోడం గూడి. 4102. 499 దైవ శంభొర్దటాజూట ల! ల త్రభువనముల యందును 398 786 వి' సద్గురు నాధోపదిష్ట - త్రైలోక్యంబు నుజ ప్రతాప 4119 513 దోనము పెద్ద లేదనక 3-11 259 త్రైలోక్య వరద పావన 4168 553 | ద్యోస్టలీ నక్షత్ర ధూళిపాళీ 55 580 త్ర్యంబకాచల శిఖాగ్రము 321 272 'ద్రాకాపానక బ్రందర్యర ఒం షం ద ద్వాదశక్తేత్ర ము 3-26. 279 దక్షపురమున నుత్తర 1100 94 | ద్వావశక్షేత్ర యాత్రావిధాన 280 200

ద్వాది క్షేత్ర వికచ 3౩78 325 | నేదసము పేదా 114 19 డ్వాద*క్షేత్ర శివలింగ 369 320 వ ద్వాద "క్షేత్ర నివలింగ 429 446 ద్వాదశ తీర్థక పరివేషో 377 324 | పంకజ ప్రవవృందంహ్ఞస్న తర) 472 ద్వాదశాక్తర దివ్యమంత్ర 268 192 | వంచతీర్ణము వాదీ అవంంల 3 190 395 ద్వీపాంతోద్నవ్వడై స 279 200 | వాచ టఎహ్యంంంస యున్‌ 275. 196 ద్వైపాయనముని వెడలం 413 430 | వంచంబహ్మంంం మంటి 3101 501 ధనకోటీ వినిబద్దకేతన 363 3158 | అంచమూతమయలంా 160 548 ధరణియు గగనము దిక్కులు 476. 481 పంచమవేడమై. వంటలు 1,9 [1 ధరణి సర్వగుణోపేత 563 623 | పంచాంగ కర్టిగా ౩179... 386 ధరియింప నేర్చిరి దర్శవెట్తెడు 141 42 | పంచాక్షర మయము సం 690 782 ధర్మపారాయబణుండు కక 579 పంచాక్షరీ మంద్రపారాయ ఐం 3 08 280 ధర్మశ్రాసన ఘనశిలా 162 13 | పంచాక్షరీ మంత్ర వారాయఃంం 619. 72 ధాత్రివలయంబులో 217 144 | పందువాసురతాశీ వావంం 138 38 ధారాసురత్రాణధాటీ 129. 26 | పటు హుంకార టహాట్లఎం 465. 4/0 ధీరుండు దేవమంత్రి 156 56 | పట్టంగైడువృులేక ం62. 756 ధ్యానంబు సాకార నిరాకారం 5165 689 | పదియు 7రన్సె _*ంగారు. 2 74 1986 న పడదునాల్తు మహాయుగముల 113 ॥ న. నంది వినాయకాది గణ 386 330! “వ్‌ గంధ జలమువ | 1 237 నన్నుంగన్న తల్లి యన్నపూర్ణా 39 257 ఉబ్బు మం టందవంటలు న. 2 14 700 నమస్తేభీమనాధాయ 428 443 పరడారేర కంచంలచవ 605 7 నవమరుత్తు చరిత్రంబు 17 వరముప్పుంం్యందనైల వ. 1 నాగేంద్ర కర్షకుందలు 18 | పరమ ముంందులూర 4200 ౧౯ వ్‌ 36 603 బోల్‌ బ్‌ శ దోమల స వ 296 నాభిమండల మిచోఓ 344 29 ఆరమర్పుల్టుత ర్‌ మం ర్త 17 నారాయణుండు మాయానారీ త 98 తీ వరమా+ల ముదం ఆమ కేల 1119 క్రం9ి నారికేళంపు నుట నెన్నడమి 253 497 | మరచ మొంంచ ల త 82 నాళీకభవ వధూస్తన రన 277 | మర్యుతేదుందాం దాంవావల [కిరి ర నిండి పొజుచునుందునే 37 లీ పాంధ వవం అం చౌల ర్‌ 94 769 నికటమున సండ న. తే వాటలంణ[ ఎటాజాటంలి క 19 628 నిఖిల పరివార దేవతా 3 182 జీ వాశకము వ ంటైం వను కి (| 6 నిఖిల పుణ్యక్తేద తం జి వావాళ మ్రవనాధివతిక 1 39 145 నిత్యంబు సర్పగతంబు 5 183 స్‌ వాఠాళ శీకాల్కుంద త్త ః 233 నిర్యానిత్య వివేకుండుకు 5 170 ఠి పాత్ర సంపద్ది కాబ్యంయు.. 2 సం 691 నిడువాలుం గుడికన్ను 6 68 7 వాపంలు పుణ్యంయివాధ 5 (1 ళం నిర్గుణుని నిత్య పేద్ధుని క16 6 ర చాయకొకచోఓ: జది5కల! ర్‌ న నిష్ట్థతో భజంతు భీమునిన్‌ 3 203 ( వట్రనిలుగాన నాకిం ర్‌ యః 622 నీమమున మొైక్కెడను 3204 గీ | పరహూశ చూమిడానము వ నీ మహిమార్గనమునకును (0 9౯ | వివ్వు ముడిచిన వురవీధి 2 1 1 నీరు కడంగోళ్ళంగూడి ॥ 6 489 | పూబోణులకుకు విటులకు 1956 త నీలకంర! భక్తలోకనిధి! త చ 276 పూర్వజన్మకృతంబైన పుణ్య 3 ల్‌ 705 నీవు విన్వేశ్వరదేవ 830 507 | పూవుంబోణి! విశాల క్‌ (క గ నీవెలుంగని తీర్థముల్‌ 416 289 | పృధివి. బదునెనిమిది 1 ం 428 నీహార భూధరేశ్వరు 3 165 440 | పైల! దక్షారామతి 3 ప 598 నెట్టుకొని కొాలుతునన్నయ _ 18 378 | పాగడరందు నికంంభ ర 245 నేగొమ్ముటేనుంగు నే శక 10 | పోక నడగొట్తితేనియు వ 435 కళకళ వ 450 | పోయె వారాణసికి 49 795

క్రీ ధమేశంర ప్పురాణము ప్రణశార్తిహర! దేవ! 4118 511 భ ల్రంవ్తాత్మ వజ్లిలాప స్పర్శ 5184 699 | ఛక్తితంచైన ౧షమెల్లం 8190 704 చ ఎచోత్తమీలం ఎబయాద 4111. 507 | ఛద్రంతి నేను లోపాముద్ర 345. 294 ిలఎమే ఎణలౌవె 17 8 | ఛద్రిము మీకుం గావలె 454 465 పతయిటియింఎలగివచ్యునె 162 82 | ఛవు ఎవానీ ఛర్తి వావ 383. 328 అఆవేళందం మర్వ్వండీ 638 740 | ఛస్మత్రిఎండగ్రాంక ఫాల 283 202 వత్కభిత్తాన మ ఫయెడి 5181 698 | ఛస్మరేణబువులయ్యె ప్రాకార 4143 533 అధమ అంధ్యారాగ పాల 249 168 | ఛాట్ల ప్రభాకర ప్రస్తాన 121 21 అంతము ౫ అజ్రగోడొవరలం 3158 379 | ఛానుమండలములు 387 331 దధూత్కార్వ్య సామంత రక్షా 6110 795. | ఛానుమంతుండు తులమీంద 6౪32 737 వ్రఎలమై యంధకారంఎయి 236 158 వఛావన సంతనల్లంగ విచా 176 7త్ష చ్రమడం బిలెబలాం 5320 6538 ఛావవావ విలాస విభ్రమము 5 32 601 వ్రమద మదాతలేకమున( 229 151 ఛాసుర యక్షనాధ దిగుపాంత 565 582 సు నే ఆర నొ ఆలబారి చంఎఎతెం రెల్పడు ఓ 1౧09 101 భ్రమనాధుందు ట్రైచువన రం 760 పా।ంఎంయిలు 4182 561 క్‌ భీమనాధు ౨4 ద్రిఛువన 382 327 పా ంవియోం చే 613. 222 | గమనాధుని' 'సయువన త176. 384 పార్చింది ఏ భీమేశ్వర 682 777 బవ దాది? స మున్నహా ం129.. 358 ప్రీత్చుక్చుల్లన వాలనేత్రుల. ౨ 118 655 సమ నెట్సేరునికన్న క్త 218 15 1పాంఎరిక0ం అరణి స్థితే 115 16 బ్రమనాధేశ్వరుని పొర 9 171 ఏ82 ఫణీరాజ జ్రవ్చ్రోము 137 38 | శ్రీవ! భీమేషనేశ్వర 5334 670 పాతేఇవాడ్ర వవావ్యాలా త షత 535 భీమమందలికొ వ్‌ఖ్యచూమి 3౩35... 286 ఫాలుంలయున మం్తరాలలుని. 6 37 739 | బ్రిమమగు గరళ కూటము 2 46 459 విమయదేవుని దక్షణ 684 778 బ ఏమిలింగింటు త్రితువన 61% 725 ంటుర అవాల అక్షభ్రంధంలై 126 25 | చిములింగిందా మాహాత్య్యంయి 3 10 న ఎరియుమై. ఎయేయంయ ల ౨164 685 వమలింగించు మైల ర ం7 టటౌంలత స్త్తశ లోకిరక్షిణ తే 7జీ 480 చీమేశ్వరి మహామందయిన వ | 257 ఎవాజన్న ఆంకుద్ది వౌగ్వ 5160 685 ధిమే స్ష్‌ర శ్రీమో ర 31.. 283 ఎవాంలి కిస్తూంకా మేఘ ర 124 684 ఛీమేన్యరేశ్వం వ్ర్‌మహా ర్‌44 744 వాదరాయణుత్వంత 5898 782 చువనముల మూరు య (7 వాదరాయణుంచత్యంత శక్త 263 89 | ఘూధర్వ్యార తీర వ 5724. 929 ఎచాదరాయణు వకం€ 3 435 | ఛూమికి సరియగు ల్సి రశ 602 చాలోన్మత్త ఎాచ 3193 389 ఛూమి దక్తిణ ల ప్‌75. 630 హహర్తకీన చతుష్రయంబున 458. 267 | మ వానంరములు 675. 70 చీజాపూరఖలేక్షు ద110 552 హాయ క్ర మీహైశ ర్యయోగ 334 285 చోధమల్చ్బంబు 113 15 (వో గ] క్ష మ కూతి ర145 676 (హ్మప్రతిష్టిరు వాతేదు 3136 362 ఛగీంట మాప పార 3 ం 325 'ట్రహ్మతిషితుండగు ౩137 303 పవృందర్ధరాతంబు ౩88 333 'బహ్మ విచ్వాంసులకు6 655 752 బై 'టహ్మ విష్ణు మహేంద్రాది 510 589 ను (బ్రహ్మహత్య మద్యపానంబు 6102. 788 | కంకణ మహామునీగ్వర 3130 359 బ్రహ్మ హల్యాదులగు మహా ౩24. 277 | మంకణుందను నుహామౌని 3115 349 ఆ 215 143 | మిక్త్పాలమంధాన. 1క2 ఫ్య ద్‌ గమ్‌

మగటిమింజ౦ం(ద్ర క్‌ 132 653 మృదు(డు కకాబె వామ 4 133 526 మట్టయిన యటిి దక్తు? 1102 94 | మేలెటిదట్తో. కాలము 4202 571 మత్తో నాస్త్యపరం దైవం 4154 545 | మేషరా౨న్య(దై ఎవాయలి 63... 735 మదన విధ్వంసి తిరుచుట్వ 672 762 | మొగి విరిసి కజకం వాద 2128 230 మనము విఘ్సుకు సేవివ 488 490 | మెంగులుముట్తక ఎంంద 3654. 316 మనసు(గామ క్రోధ మద 5373 693 | మొరంంంన మరండిక్షువాఎ 190 85 మమ్ము రక్తించితని యేల 479 483 | మోక్త్షెానశంంటంగకం? 332 360 మర్త్య భామలు విబుధ 392 335 | మోక్ష్వానమం లో చూంయిం 315 26) ముజియుంగపాలేశ్వర స్థాశంయ 3 39 364 య వజీయుం దుల్య భాగా తీరంబు 272 195 ల మజియు ననేక ప్రకారంబుల 542 607 | ఊక గందర్వ అడ్డ 466 552 నుజీియు వప్పురంబు దళిత 11130 102 | వాక కార తేవవోార 3202. 407 మజియును”" దతృవయంయినక్‌ 100 646 యజ్యక్కంవంయు సంలు. 653. 750 మజియు నొక్కటి చెవ్పద 5156ల 684 | 9% తటాకము “ండుల ౩,7. 351 మజియు6 బంచతీర్ధంబులు 3160 375 | మూగ తటాక తీర్హమం 3103. 355 మజీియు భిమళలింగ 643 743 | యాత్రాజగీషం ఎ కేతంం 46 436 మజియు భీమేశ్వర 3౩32 284 | యోంపగంధిందకుండు.. 284 203 మజియు మహనీయ 680 771 ర మజియు మాహేశ్వర తీర్థంబం3 153 371 రలలారూక మజియు యమేశ్వర 3116 351 కక ఆ వౌంకంంం 4,2 555 మజియు సోమేశ్వర 3349. 369 | రా కంలాం 4100 498 మజి యోగీశ్వరంజను 313 3472 | ట్రై రం ఆ 562 623 మఖి రామేశ్వర తీర్థము 3156 3742 | గన పాము ఉర ఆ ర 162. 687 మల6గి మలంగి భీమవత 4 192 567 ల్‌ న. న. త ]ప్రవ్ష 545 మలయదుర్హుం గెరి ౧హా 2 78 199 ఆల కళా ల్‌! క ౨౮01 710 మహనీయ సంప్రీతి మదృక్త 5149 676 | వమముముల చేక్‌ ౩,౦. 684 మాఘముళం గుంఛరా?ళ 636 739 | ర చా ఆరవు “5 72 మాటలు పెక్కుతెట్‌8ని 3199 4095 రామరలాయన శ ఆయం కం! 84 మాటలు వేయియు. నేటికి 654 701 | పెర లాం త6.. 262 మాటలు వేయును నేటికి క్‌ 148 678 రామం లం కట కేయ్యిఆఆ.. 5 163 690 మాతృగర్వాకార జార 3 192 398 రాజ పచవు నరముల 1. క! నూభూత్‌ తైపూరుష ఎద్వా 2108 210 రాముమ నపారలా రాజ 2164 2560 మాళవీదేవి క్రీళద్రకాళి 5118 6572 | లా గో! జ 6309 794 మిహిరలవంబుల డారా 5127 667 రారో నా నిఫ 385 330 మీరలడేగిన యర్హంబు. 44. కీసర ల్‌రిండు శముంబటక్ష్యు 1108 101 మీర లెనమండ్రు చుజగేండ్ర 4208 574 ర్‌ సార నములు న 4198 570 మీరొనరించు ప్రతిష్టా 4201 571 | ఒంపులు మీజ మిక ల* ముంగిటను సప్తబఎంధువు 3128 357 జేపులు భీమలింగము క 496 ముక్కంటి దరహాసమున 154 54 8 201 ముక్కంటి మేరు చాపం 4131 525 ల ముక్కు మొగంబు చూడకొక 38 256 | లంకించి యరకుంధతి పత 3163 376 ముక్త విశుద్ధ నిరంజన 4 114 509 | లక్ష్మీదేవి. బయోరుూహేక్షణు 152 52 ముడువంగ నేర్తురు మూలం 196 900 లెంగనమంత్రి ఛావం 167 67 మును కటాక్షెక వీక్షణా 5468 609 | లింగన మంత్రి సహోదర 5200 710 మున్నూఖు శిష్యులును నే 2126 229 | లీలావిలాస లాలిక లోక 361. 312

ఈ స. నం వ మ నన | లోకతయైన సంరక్షాకల్బ్సన 478 _ 482 | వెందియు సువర్ణారవింద 530 600 లోలాకడు కవరు లోలోశస 288 205 | వెఐవకి మోకుమార! 2156 246 షక వైత్సశః15ీ త 111 వ్‌ 33 వెలవెల వాజెం జంద్రుండును 2-48 168 న వెల్లిగొనె నథిల దిక్కుల 234 156 వెస వనుధాస్తలంబున. 112 13 వండిన బౌజ్బుముం చొగిపు 2133 232 | వేదంద వదన శుండాదండ 1106 98 వడ్డి యుటువాద అచు వే తష 199 570 వేద విఛాగిముం 273 195 దసహల్వ న చేత వడా 4107 503 | వేదశాఖా విఛాగ సంవేది 271 194 వది విడువక మడ్దుదువు 2 155 245 | వేదాతీతుని వేదవేద్యుని 5336 671 వణంలకం ఎఎ్బలి ాచవారి 3 185 391 వేయు ముఖములు గల ర్‌ 126 666 వరుంలిం 1ంఎటుోకు6 3 143 366 వేరీ దరణిపు లలయ 136 97 వరుణం6వెవ్వ్నరి యాజ్ఞ 484 487 | వేలుపు గిద్దియుం బరుస 2144 238 వర్తకవలచెల్ల *=ం ముసేవా 640 741 | వైఛవపాకగానన 6108 794 వలవచర్నిషోము 432 448 | వైజంపాయనుందెంతయున్‌ 299 212 దహ్మినంపజమైం మహా 5 188 703 | వ్యాసర్సికనుగ్రహంవాసంగి 695 785 వాంది. ఫెలొండి గన్నులు 6100 787 సా వాలికమోము మత్తవనజర్హి. 13 3 ళీ వాహ్యాళ్‌ చూమి రేవంత 166 66 | *ంధయుండంచిక పల్కులైకొని 470 478 వికట _ఎటాకుడుంగిమున 554 620 | శంధయఎద ఛక్తులకు 5 144 675 ఎమహ్నాధినాధుండు విన్నవించిన 5 13 590 | శనివారోత్సవ మాచరించె 267 192 విచ్చేయవమ్యు నీ వ్యషత 4175 556 | “1మదమఎరినిష్టా 5176 695 వతలావాం” “ంవాలా 313 259 |! మము చవమము తపంబును 5 163 6లిరి ఎపయుము ఛక్తయం ఎల్యనమ 2 85 204 | రణము ఛజంతు మఛవుని 4 81 485 ఉపటం ఆ నాండవ్పు వేము 123 23 | శర్వు నర్వెశ్వతేశ్వరు 5135 670 విముంయ సతృంయి తరులు 699 786 | బలు వీవంగ ముఖములు 41384 562 ఎముండు. ఎద్యోముక్త 63 713 | ౩వంంగాజలముం 671 761 విముదుం వారాల చేవేల 31598 374 )వధనము (ముచ్చిలించిన 5146 677 అంక గెకూ వూ మంటలో 58 583 +వలింగింయి6€ టఎతిష్ష చేసి 3౩ా4 36) ఎముల పాతోధింంంున 381 326 వ?వా యెంత వాన్వంబు 3 127 35/7 ఎమలమతి ఎప్తగోడదావర 420 442 | వునకై ఎక్షచేసి 5147 677 ఎయడా” భూత ధాత్రి 155 55 | 3షముం లోక విఎయధా 367 319 విరుల ఉందల లోట వేణీకా 1105 97 | ల తనూజ తోదుగ€ 533 602 వింటె ఒృజలయింంచు విధి 483 486 కవన ముహూర్తమున 397 336 విప్వువకం గాశ్వతంనకు 5133 669 | గద్ద ుురుఖక్తి విశ్వాస 51987 708 విఇధర ఎరివ్యథ నాగా 4136 527 | గాద్ద పిండ ప్రదానాది 3168 380 ఎమమ కరిన నిమ్న వీధీ 528 599 | శ్రీకంర కరిన చుజపరిఘా 4137 528 వస్మయము నాకు మదిలోన 293 208 | ప్రకంరుందు త్రిలింగచూ 592 640 వటక నాలు వంకలను 197 91 | శ్రకంధరుని (తిష్టించు 399 338 వీరఛ(ద్రాది దేవతా వీర 31198 353 , శ్రీకాళ్వ్వరు సన్నిధి 3118 352 వీరఛ(దుంచు చక్రంబు 658 754 | శ్రీఖండ ఘుసృణ మకరీ 21 136 వరళ(థే దేవలా విధు 3121 354 | శ్రధామ యకేషదికా 41 434 విరఛ(ే వేమ పృథ్వీధవు 144. 45 | శ్రిభీమనాయక శవనామా 3198 404 వెండియం6 గొంత దవ్వు చని 264 190 | శ్రీభమనాయకా శవ 4-80 484 వెండియు. జండఛాను కృత 318 264 | శ్రీభిమేశ్వర కరుణాలాభ 31 251 వెందయు” దరువందరువం 493 494 | శ్రీభిమెశ్వర పాదపీర 436 453 వెండియు నవఖండ ముందలం2 58 _ 178 | శ్రీమహిత దక్షవాటీ 61 712 ఇంతియు వీమేనంరుండు 1 118 125 |! శీరామాయణమును ౨218 430

అయైవాం దయాగఇు త 19/7 3/3 నివ్త్ప్చే ంటతోమ్యు + 6౮9 732 శ్రీవత్స లాంఛనోపమ క్‌ 1 579 | సమధిక సత్వవీశ్వరులు 795. 209 శ్రీవారాణసి విశ్వనాయక 237 158 | వరుజానన వంత 28 133 శ్రీవిశాలాక్షి బంగారు తెడ్డు 2115 223 | సరి ట్రాహ్వామెడలైో నల 4729 522 శ్రీ విశ్వేశ్వర దేవదేవునా 2 98 211 అతివచ్చు “నవడ్ను 07 00 శ్రీ వీరభద్ర భూపతి 124 33 | “9ామంతుంతు[రంలకమాం 590 639 శ్రీ వీరభద్ర లింగము 3౩,20 353 | ఒర వ్రతిపం వం 30 28 శ్రీ వీరశఛద్ర వేమక్ష్మావర 186 81, సర్పం నవకులాం 351. 300 శ్రీ సుదర్శన శంఖ 266 191 | సర్దు పడారాయమ ఒ వ్‌ 6 622 శ్రీస్తన గంఢసార పరిషేక శే 1 1 | సర్వభూతములండు కు ఏ 1698 690 శ్లోకంబుల్‌ శతకోటి( 15 6 | “ర్వలోకంఎంలకి మోక క్‌ 24 596 శ్వేత పక్షంబులోషల 570 628 | సర్వేష్వ్వర'! పర్వాత్నక ర్చ త 117 వ్‌11 పౌక్షాద్దక్తిఐ కానిక్రా* కరి షే పెర్‌ శీ5్‌2 స పాటి చడచేట్‌ నీటి॥ 146 ౩7 సంకలితోదయరక్తి 241 160 | శాధారణ మతి సహ 5131 669 సంగర సవ్యసాచికిం 160 59 | సాం కూంతుల ఎల్లవో(ములల5 11. క53 పంజకెంప్పును దిమిర 230 152 | సౌారమత దక్షవాటిక 10% 94 సంతసమంది యేశపుడు 2111 222 | ఎండు కరికాళ ఛటాంం ర్‌రి వ్‌ర్రి సంతోషించిరి దక్షిణాపథ 535 603 | .దవాూ- సీటం 2 78 180 సందర్శించిరి భమనాధుం 3186 392 శద్దిరచు మీకభషము 3100 340 సందుగ్భార్ల్షవ చంద్రమందల 5398 644 | యు వాశీయు వెండటైన 482. 185 సంపూర్ల పూర్ణిమా చంద్ర 495 495 | ఎరియేరకయగు శర 177 74 సంస్మీతంవైన మడన 41357 546 రీవాఫ తనల 5 50 615 సంహరించితి భువన శీ 7ర్త్‌ న! ముకివమంంలు డు మం ఆజిారింగ్‌ క్‌ 172 6992 సకలదాాముఖంబులు. 540 605 | నుదకావుట వగుము 639 748 సకల దైవత మండల 593 64, | రంల మారీరముేో 584 6 సకల లోక 'ప్రపంచము* ఎ క త కా తెన్‌ సక్తదాలో అలయ త 3 102 341 బరలు స విద్చాఢంలంను 3 15 3/70 రాల కనమునముజ 3108 345 సోముత్‌ర్హమం సందు నుప్రాన 3151 (69 ఫలం జగము 472 478 | సోమేజరుందు అదేరం. 4177. కర సీ దుక పడైన 5393 706 | స్నాన డాకాగ్నితోత దీక్షా 310 346 సో టా. 69 718 స్యరజద్యూధర దిక రి 7)62 షం గ శ్‌ కకరంబును 65 714 సాము వాతమొప, ము 5 656 62 సద్యోముక్తిదం బెయ్యది 64 714 ణ్‌ ఆ ఆ 6 సద్యోముక్తి ప్రదంబుడక్ష 642 72438 క్‌ సన్నిధి చేసి వారలకు 650. 749 | పారచూడాహరిణాం క నై 2 సప్తగోదావ్వరం తీర్ణం 4 22 442 హార! సరసన్దతి నా*నకిం! 647 747 సప్తగోదావరంబను 3 154 ప్ర హస్తములను గడిగి 2 146 240 వ్వ! బట. నన త్రీ సప్తగోదావరము దెచ్చి. 3169 361 పాట రికవళ కరక. 627 సపగోదావరము భీమ ఠ్ర 17 హాలాహలంబను నల్తా 1 111 116 జ 4. 383 | వామధామార్ధ జటాకికీటు. 3104 34 సప్తగోదావర స్నానంబు 6104 789 గ సపగోదావర నసనమంచ ఎామవడ్యూధర సార్వవామ 3 167 370 సప్తసంతానములు (2 242 | హైమంతావీధిసంంచోధ 595 8412 నజ్బం౦తాన బులు వత 24 | హేరాళముగం జలె క్‌ 113 సప్తసింధువునకు భీమ రమ్యా ల్‌ 1౯ కం డ్‌ "గ్ర //త8ి హేల నేలాతరంగిణీకూ ల 259 185 వక లొ ౨౬క ౦1 ----

స్ట | ల ॥ | దక్షిణ కాళికా వ్యాఖ్యానము “వ్రతివదార్డ. నహిత” మని వ్యాఖ్యాత్భ ప్రతిపాదనము. ప్రతిపదార్ధ _ ప్రతి వ్యాఖ్యానమునకు (ప్రాథమిక విషయములు. . దక్షిణ కాళికా వ్యాఖ్యాన విశేషములు. "విశేషములు అశేషములు. అవనరమైన . లక్షణ నిర్దేళములు: అతి ముఖ్యములైన శబ్దవు నిషప్పాదనములు: ఆలంకార నిర్లే ళములు; వ(కళ నిర్దేళములు: బైదికాంళశములు: మం. యోగో ॥ విషయములు: పౌరాణిక భౌగోళిక చారిత్రిక వివరము . విశేషములు: వద, పాద. వద్య నంవాదములు: వూ చర్వణ వురస్కారములు మొదలైన బహు వశసముః అవి నమామ్తూత వూర్చకములైన నమన్వయముల' గాక స్వోపజ్ఞములైన షోదాహారణ నిరూవణములు క ఇట్ల బవి “వములు భానిల్లునది దళ్తీ వ్యాఖ్యానము. ఇది ఆమేళ్చర వురాణమునకు. వ్యాఖ్యా “కొఅతను, తీర్చునది మూ(తోవే కాదు; (క్రొత్త వాక _నమక్తుర్చేనది నే అంతే కొదు. దక్షణ కాళికా వ ॥ కావ్య్షన. విపొషుగలకు' ఉమృళ్ళ కలశము. సారన్వత