Telugu sree subrhmanya andhra geetha ramayanam ( ayodhyakandam ) - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

( శీ సుబ్రహ్మణ్య ' అంత్ర గేతొ రా ఆ. . )మ్రాయణము స్‌ ళు న 1 | సహజకవి మల్లెమాల శ సన్‌ 2 మనసుపడి మక్కువతో సేకరించిన ఎ మె క ఈ పుస్తకాన్నిసాహిత్యాభమానులకోసం |. జ ఖీ నో? సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రానికి , ల. . =. |. ఆనందంతో బహూకరిస్తున్నాం. న. ను. షై. - మల్లెమాల కుటుంబం జ 1 న న న ము ( ల. న. మతా శనం తి త... ॥ ష్‌ (క శ," స్మి క హ్‌ | ర (|! మం! _ . _ విద్వాన్‌ జంధ్యాల చిన సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రీ

శ్రీ సుబ్రుహ్హణ్బ ఆంధద్రు నీతారానవూయణనం అయోధ్వాకాండానం సంస్కృత మూలము ఆదికవి వాల్మీకి శ్రీనుద్రామాయణము ఆం(ధ్రానువాదను మిద్వాన్‌ జంధ్వాల చిన సుక్రష్పాణ్వశాఫ్లై ప్రకాశకులు శ్రీ సుబ్రహ్మణ్య ఆంధ్ర గీతారావమాయలణ ప్రచురణ నిర్వాహక సమితి "హైదరాబాదు.

డా, పహ్ర్‌గ త సీ - కోర

శ్రీ సుబ్రుహ్మణ్బ ఆంద్ర గీతారానమూయణనం అయోధ్యా కాండనం ప్రథమ ముద్రణ: వృషనామ సంవత్సర మార్గశీర్షనూసము జనవరి 2002

మూల్యము రూ. 200/-

ముఖచి(త్రము:

శ్రీ పీతారానులక్ష్మణులను గుహుండు గంగానదిని దాటించుటొ. చి(త్రకొరులు:

శ్రీ కొండవల్లి శేషనీరిరావు -

ర్హా

ప్రతులకు: ళీ 0 శ్రీ అన్నంభొట్ట హరిహరనాథ్‌ స ఫ్లాట్‌ 8, సాయికృపనివాస్‌, ఆఫీసర్స్‌ కాలనీ, క26ష్ర్బు గ్ర "హైదరాబాదు - 500 062 లా

ఫోన్‌: 7226252 న్నే హయ్యా ము(దదణాలయము:

రం * (10.14 కర్లీ శల...) నా

1-8-702/105, మాలా ర నల్లకుంట, "హైదరాబాదు -044 యనా

ఫోన్‌ : 3399390.

షే శ్రీ నుబ్రువ్మాల్య అంద్రు గీతారానూయణ వ్రుచురణ నిర్వాహక సమితి

అధ్యక్షుడు ; _చేబియ్యం లక్ష్మీనారాయణశాస్త్రి గౌరవ ఉపాధ్యక్షుడు ; జంధ్యాల జయదేవ్‌ గౌరవ కార్యదర్శి ; చావలి వేంకట సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి గౌరవ సంయుక్త కార్యదర్శులు ; అంబటిపూడి రామచంద్ర ప్రభు

; _ లొల్టా సూర్యప్రకాశరావు

2 డా॥ ప్రతాప లీలావతి కోశాధికారి ; అన్నంభొట్ట హరిహరనాథ్‌ గౌరవ హితవరి వ చేబియ్యం రామకృష్ణ సహకర్తలు : ఆసక్తిపరులైన బంధు మిత్రులు

అందణూ

శ పీఠిక “ఫానర్‌ వద వొండున్రు' బుల్దా ప్రుబవ్హాత్చశార్తు డత్తాంలయం" ఈవి వద్దవాభ నగర్‌ ప్రాదరాబాద్‌- 28. అంతర దర్శనం

చిన్నవాణ్ణి - వయసులో కాకపోయినా -, మున్నుడి నన్ను వ్రాయమన్నారు. మున్ను - నుడి చిన్ననాటిదే కనక, నన్ను (వ్రాయమన్నారేమో? 'సరే' అన్నాను. చిన్నల మాట ముద్దు. పెద్దలమాట సుద్దు. పిన్నలు పెద్దలుగా కావాలి. జొతారు. సహజంగా అవటం కాదు. ప్రయత్నంతో కావాలి. ప్రయత్నం ప్రయోజన సిద్దికి కారణం కనుక. అందుకు చదవాలి. బాగా చదవాలి. నేను యీ 'విద్వానో జంధ్యాల చిన సుబ్రహ్మణ్య

శాస్త్రిగారు వ్రాసిన 'రామాయణ' కావ్యాన్ని చదివాను. మీరూ చదవాలి.

ఇది 'రామాయణం'. 'రామస్య ఆయనం' - ఆనందగాథ. 'రామాయాఃఅయనం'

• శక్తిగాథ. ఇది పెద్దల పలుకు. వెరసి, ఆనంద శక్తి గాథ. జ్ఞాన గాథ. అంటే తెలివి కథ అన్నమాట. వేదగాథఅని. కనుక రామాయణం వేదం. వేదం సంస్కృత భౌషే కదా! ఈ 'రామాయణం' తెలుగులో వ్రాయబడింది కదా! అని సందేహం. సంస్కృతం అంటే సంస్కరింప బడింది అని అర్ధం. గరుత్మంతుడు ఛందోరూపుడు. ఇది ఆర్ష సంప్రదాయం. గరుత్మంతుడు అంటే అన్షి అనికూడా అర్ధం! ఛందోరూపం అగ్లిగొ వ్యక్తం. ఛందోబద్ధం అయినది అగ్ని శుద్ధం అన్నమాట. కాబట్టి ఛందోబద్ధమైలే భాష తెనుగైనా సంస్కృతమే. సంస్కరింపబడిందే.

ఈ క్షావ్యం పూర్ణంగా తేటగీతులలో కూర్చబడింది. ఈ 'తేటగీతో అనేది ఒక విచిత్ర పదం. “తేట' తెనుగుమాట. '“గీతి' సంస్కృత శబ్దం. ఈ రెండింటి సంధానం'తేటగీతి, ఇది ప్రామాణిక మైన ఛందోపదం. మానవభాషకు, దేవభాషకు అనుసంధానం. మానవుడు మాధవుడయ్యే సాధనా రూపం'రామాయణం'. అందుకేనేమో ఆ రామాయణాన్ని తేటగీతుల్లో తందించారు. వారి ఆలోచనా రీతికి జోహారు.

ఇ సాధారణంగా “కావ్య పరిచయం” అంటే కావ్యసౌందర్యావిష్కరణం. అలాగే ప్రసిద్ధం. అది అన్యకావ్య విషయికంగా సాధ్యమేమో! రామాయణ విషయంలో అసాధ్యం. సాక్షాచ్చంకర భగవానుడు ఉమాదేవితో అంటారు “రామాయణ సౌందర్యం సంపూర్తంగా నేనెరిగిన వాడను కాను” అని, ఉమా సంహితలో, ఇకనా బోంట్ల మాట? కనుక ఆ జోలికి నేను పోను. నేను ఎటిగింది - ఇది అందరూ చదువదగింది. అది మనబోంట్ల వల్లనే సాధ్యం. భాషాభిజ్ఞుడు బాహిర శబ్ద సౌందర్యానికి కరిగి, ఆగిపోతాడు. అది తెలియని అనభిజ్ఞుడు ప్రయోజన సిద్దికై వెదకుతాడు. నాగరకుడు క్రోటన్‌ మొక్కల అందానికి కులుకుతూ కూర్చుంటాడు. పల్లెపట్టు పామరుడు ఫలసాయానికి చూస్తాడు. కనుక యీ తేటగీతి రామాయణం తెలివిలేని మనకే కావాలి. మనమే చదవాలి. తెలియటం కోసం చదవాలి. తెలివికోసం చదవాలి, తెలిసే దాకా చదవాలి. మొదట యీ జ్ఞాన గాథ - రామాయణం - లోకానికిచ్చింది వాల్మీకి. వల్మీకం అంటే పుట్ట. పుట్టకు చెందింది వాల్మీకం. సరం. 'సర్పతి - వ్యాష్నోతి యితి సర్పమ్‌ , వ్యాపించునది కనక అది సర్పమట,. వ్యాపన, విక్షేపణ, లక్షణాలు కలిగింది మాయ. “యా మాసా మాయ' అని పెద్దల మాట. లేనిది అన్నమాట. మాయ నిజంగా లేనిది; వున్నది జ్ఞానం. సర్వత్రా వున్నది, అందుకే దానికి వ్యాపక లక్షణం లేదు. లేనిదానికి - అస్సలు లేని మాయకు లక్షణం ఎలా వుంది? అన్నది చిక్కుముడి. ఉన్న జ్ఞానానికి, లేని మాయకు ఆధారం మనసు. ఈ మనసు వున్నదానిపై నిలవదు. లేని దానిపై వ్యాపిస్తుంది.అందుకే మనోరూపమై వున్న జ్ఞానానికి వ్యాపన లక్షణం లేదు. మనో రూపమై లేని మాయకు వ్యాపన, విక్షేపణ, లక్షణాలున్నాయి. లేని మాయ ట్రాంతిగా తెలిస్తే వున్న జ్ఞానం నిలుస్తుంది. గొంగళి పురుగు లేకుండా పోతే సీతాకోక చిలు వెలికొస్తుంది. అందుకే వాల్మీకి తాను లేక, రామాయణంగా ఎలుక, పితృవాక్సాలనగా అరణ్యాలకు వచ్చాడు రాముడు. అప్పుడు చూచాడు వాల్మీకి. రావణ వధ జరిగింది. రాముడు రాజయ్యాడు. అప్పుడు రామాయణాన్ని లోకానికిచ్చాడు వాల్మీకి. పదునాలుగు వర్షాలు రామ నామతపన వల్ల రామాయణం లోకానికందింది. పదునాలుగు వర్షాలు అరణ్యవాసం వెనుక రావణ వధ జరిగింది. రాముడు అయోధ్యకు

ఇ రాజైనాడు. వర్షం అంటే కురిసేది. పదునాలుగు ఎలా అంటే, జ్ఞానేంద్రియాలు 5, కర్మేంద్రియాలు 5 , కలిసి 10; అంతః కరణ చతుష్టయం 4, మొత్తం పదునాలుగు, మాయలో మునుగుతాయి. గుణత్రయాన్ని కురుస్తాయి. పై పదునాలుగు రామనామాన్ని తపిస్తే జ్ఞానాన్ని జపిస్తే రామాయణం వెలుస్తుంది. రణ్యం అంటే యుద్ద సంబంధం, ధ్వని సంబంధం, అరణ్యం: న+రణ్యం - ప్రశాంతస్థితి. పై పదునాలుగింట ప్రశాంత స్థితి నిలిస్తే రావణ వధ, రామరాజ్యం. 'రావయతి అస(త్రలాపాన్‌ కారయతి యితి రావణః, “ తీవ్రోదగ్ర దశేంద్రియానన మనో నక్తం చరః - దశాననః' . కనుక రావణుడు అంటే మనస్సు. మాయయైన మనసు రావణుడు. రావణ వధ అమనస్కస్థితి. భ్రాంతి తాలగటం. రావణుడు - మాయ - నశిస్తే , రాముడు - జ్ఞానం - పాలిస్తాడు. ఇంత గుప్త విషయం సులువుగా తెలియటం ఎలా? ఆందుకే యీ గీతారామాయణం. గీత అంటే బోధ. 'తేటగీతి' అంటే నిర్మల బోధ. సులువుగా తెలిపేది. (వ్రాసింది “విద్యాన్‌' జంధ్యాల చిన సుబ్రహ్మణ్య శాస్రిగారు. 'భృంగ కీట న్యాయం” అంటే మనసా తపించి, చిన్న పురుగు తుమ్మెదై ఎగరటం.

ఇది ప్రకృతి ధర్మం. వాల్మీకి, రామ (జ్ఞానానంద) జపంతో, రామాయణంగా (జ్ఞానానందగాథగా) తాను మిగిలినారు. బ్రహ్మణ్యం అంటే జ్ఞానం. సుబ్రహ్మణ్యం

అంటే సుజ్ఞానం. వాల్మీకి సుబ్రహ్మణ్యం. చిన సుబ్రహ్మణ్యం, చిన్న వాల్మీకి అన్నమాట.

వాల్మీకికి అనుజుడైన వాల్మీకి. అందుకే తెలుగు గీతా రామాయణాన్ని లోకానికిచ్చారు.

అక్షరశః ప్రతి శ్లోకం వాల్మీకి పలికింది, భావనా రూపమై తెలుగు తొడవుతో యీ

“ఆంధ్ర గీతారామయణం'లో కులుకుతుంది. అందుకే ఉదాహరించటానికి సాహసం

చాలదు. పోలిక వున్న చోటు ప్రత్యేకించాలి. అది నాకూ కోజికే. కాని, అది సాధ్యపడాలి

అంటే పోలిక లేని చోటు ఒకటుండాలి. అదేదీ యిక్కడ లేదు. భాషా భూషణాలు

మారినా భావ వ్యక్తికి మార్పులేదు. కనుక వాల్మీకి కృత శ్రీ మద్రామాయణమే “విద్వాన్‌

జంధ్యాల చిన సుబ్రహ్మణ్య శాస్తి కృత *“ ఆం(ధ్రగీతా రామాయణం.

“భక్త్యా జ్ఞేయం భాగవతం; భక్త్యా - యుక్ష్యాచ భారతం | భక్త్యా = యుక్త్యా చ - శక్త్యాచ రామాయణం మహార్షవం 11

౪11

రామాయణం సముద్రమట. అందులో కాండములు అలలు. కాండము అంటే జలము అని కూడా అర్ధం. 1ప్రాణావా ఆపః' ॥ జీవనం కూడా జలం. ్రవాహశీల జీవన రామాయణ రూపకానికి బీజావాపం అయోధ్యాకాండం, న+యోధ్య= అయోధ్య- (ప్రశాంత, కాండం - జీవనం. ఆనంద రాజ్యపట్టం పొందడానికి, రామాయణం సాధనా విధానమైతే, ఆ సాధనకు బీజం ఆయోధ్యకాండం. ఇక్కడి నుండే వాల్మీక యోగం, ఆరణ్య సాధనం (ప్రారంభమయ్యింది. రామాయణ వృక్షం ఫలవంతమయ్యింది. ఆ విత్తనం 'యిది' అని చెప్పే భాగ్యం నా జన్మాంతర సుకృతం. నేనేవిటి? బహుకాలంగా మాయలో మూయబడిందీ జ్ఞానమార్గం. దాన్ని లోకానికందివ్వటానికి, చూపటానికి కృషి చేసిన అందరూ సుకృతులు. 'పేర్డు తెలపను. పొగిడినట్టుగా వుంటుంది. విధి నిర్వహణలో పాగడ్తలెందుకు? రామాయణ విషయంలో క్రీర్తించవలసింది రాముణ్జీ మాత్రమే. మార్గం వేసిన వాళ్ళు, మార్గం చూపిన వాళ్ళే కాదు. ఆ మార్గంలో నడిచేవారూ సుకృతులే. ఇంకేం! పుస్తకం తెణవండి. ఆ 'త్రోవన నడవండి. జ్ఞాన సింహాసనాధిస్టితులు

కండి.

• ఓం తత్‌ సత్‌ -
• బుల్ల దుబాహ్మత్తా శస్త్ర

ళా ఓమ్‌ శ్రీ సుబ్రిస్తాజ్య ఆంద్రు గీతారామాయణను అయోధ్యా కాండను విషయ సూచిక

సర్గ సంఖ్య విషయము పుట సంఖ్య

1. భరతుండు శత్రుఘ్నునితో తన మేనమామ యింటికింబోవుట:

దశరథుండు శ్రీరామునకు యౌవరాజ్యాభిషేకముచేయ సంకల్ప్సించుట 01 2... పౌరులకు దశరథుని ఉపన్యాసము; పౌరులు శ్రీరాముండు

యువరాజగుటకు సమ్మతించుట. శై 8... శ్రీరామ పట్టాభిషేక సంభారములు గూర్చు దశరథుండు ఆజ్ఞాపించుట _ 260 శ దశరథుండు శ్రీరామునిం దన నగరునకుం బిలిపించుట 28 కు. వసిష్టుడు శ్రీ సీతారాములను ఉపవసింపంేయుట తర్‌ 6... శ్రీరాముడు నారాయణార్భనము చేయుట 40 7, మంథర అయోధ్యాలంకారము (జూచుట శీర 8. మంథరకైకను దూషించుట, ఆమెకు దుర్పోధ చేయుట ర్‌] 9. కైక మంథరను శ్రీరామపట్టాభిషేకము విఘ్నము చేయ నుపాయమడుగుట 57 10. దశరథుండు పట్టాభిషేక వార్తం దెలుపుటకు కైక గృహమునకు బోవుట 69 11 కైక కోర్కె నెజవేర్చెదనని దశరథుండు ప్రమాణము చేయుట;

కైక తనకిచ్చిన వరములు తీర్చుమనునట 76 12... కైక కోరిన వరములు విని దళరథుండు పరితపించుట 8 13. దశరథుండు కైకను ప్రార్జించుట 100 44 దశరథునకు కైక బోధించుట 105 15... దశరథుండు శ్రీరాముని పిలిపించుట 116

క

16. శ్రీ రాముండు దశరథ గృహమునకు పోవుట 124
17. ప్రజలు శ్రీరాముని దీవించుట 132
18. _ శ్రీరామునితో కైక తన వరముల వృత్తాంతము తెల్పుట. 136
19. _ అరణ్యమునకుంబోవుటకు శ్రీరాముడు అంగీకరించుట 143 20... శ్రీరాముండు అరణ్యమునకుంబోవుట విని కౌసల్య దుఃఖించుట. 150
20. లక్ష్మణుండు శ్రీరామునితో అరణ్యమునకు పోవలదని చెప్పుట. 159
21. శ్రీరాముండు లక్ష్మణునితో మంచి, చెడులకు దైవమే కారణమని చెప్పుట 170
22. _ దైవముకంటె పౌరుషమే (శ్రేష్టమని లక్ష్మణుండు శ్రీరామునితో చెప్పుట. 175
23. శ్రీరాముని నిశ్చయమెతిగి కౌసల్య పరితపించుట. 182
24. కౌసల్య శ్రీరాముని ఆశీర్వదించుట. 1189
25. శ్రీరాముండు సీతతో తానరణ్యమునకు పోవువార్త తెలుపుట. 197 27... సీత శ్రీరామునితో అరణ్యమునకు తాను వచ్చెదనని తెలుపుట. 203
26. త్రీరాముండు అరణ్యమందలి కష్టములు సీతకు చెప్పుట. 207
27. _ సీత శ్రీరామునితో తానడవికి వచ్చుటకు కారణములు చెప్పుట. 212
28. శ్రీరాముడు సీత వనమునకు వచ్చుటికు అంగీకరించుట. 216
29. లక్ష్మణుండు అరణ్యమునకు వచ్చుటకు శ్రీరాముండు సమ్మతించుట. 224
30. శ్రీరాముండు తన పదార్థములను దానము చేయుట, 229 ౩3... పౌరులు కైకేయీ దశరథులను నిందించుట. 236 ౩4. శ్రీరాముండు సీతాలక్ష్మణులతో వనమునకుం బోవ దశరథుని

అనుజ్ఞ వేడుట, 242 35... సుమంత్రుండు కైకను దూషించుట. _ 252 36... దశరథుండు శ్రీరామునితో 'సైన్యాదులు పంప సుమంత్రునితోంజెప్పుట. _ 258 37. కైక సీతారామలక్ష్మణులకు నారచీరలిచ్చుట; సీత నారచీరలు

కట్టంగూడదని వసిష్టుడు నిషేధించుట. 264

య

38. సీతకు నారచీరలిచ్చుటకు దశరధుండు కైకను నిందించుట, 270
39. కౌసల్య సీతకు ధర్మోపదేశము చేయుట. 273
40. సీతారామలక్ష్మణులు రథమెక్కి వనములకు పోవుట. 280
41. శ్రీరామునకై అంతఃపురస్త్రీలు దుఃఖించుట. 289
42. దశరథుడు కౌసల్యాగృహమునకు పోవుట. 292
43. కౌసల్య శ్రీరాముని గురించి దశరథునితో చెప్పుకొని ఏడ్చుట. 298
44. సుమిత్ర కౌసల్యకు శోకోపళమనము చేయుట. 302 45... శ్రీరాముండు తనవెంట వచ్చిన పౌరులను తిరిగిపోవ ప్రార్హించుట. 307
45. శ్రీరాముండు తమసానదీ తీరము చేరుట; పౌరులకు తెలియకుండ

వెడలిపోవుట. 313 శ7. పౌరులు శ్రీరాముండు కనబడక దుఃఖించుట. 319 48. పౌరులు అయోధ్యకు తిరిగి చేరుట. 322 శీ9. శ్రీరాముండు కోసలదేశము దాంటిపోవుట. 828 50... శ్రీరాముడు గంగాతీరము చేరుట; గుహుండు శ్రీరాముని దర్శించుట. 331 51. _ శ్రీరాముని వనవాస నిమిత్తకమైన దుఃఖమును లక్ష్మణుండు

గుహునితో చెప్పుట. 340 52. శ్రీరాముండు గంగను దాంట ప్రయత్నించుట; శ్రీరామలక్ష్మణులు

జడలు ధరించుట; సీతాదేవి గంగను ప్రార్జించుట. 345 53, శ్రీరాముండు తల్లిదం(డ్రుల 6దలచి దుఃఖించుట; లక్ష్మణుండు

శ్రీరాముని ఓదార్భుట. 362 కడ శ్రీరాముండు భరద్వాజాశ్రమమునకు పోవుట. 36క 55. _ భరద్వాజముని శ్రీరామునకు చిత్రకూటమునకు మార్గము తెలుపుట. _ 375 56. శ్రీరాముండు వాల్మికి మహర్షిని సందర్శించుట; శ్రీరామలక్ష్మణులు

చిత్రకూటమున పర్షశాల నిర్మించుట. 381

సె!

57. _ సుమంత్రుడు అయోధ్యకు తిరిగివచ్చి దశరథుని చూచుట. 387
58. _సుమంటత్రుండు దశరథునకు శ్రీరామ లక్ష్మణుల వాక్యములందెలుపుట. 393
59. దళశరధుండు శ్రీరాముండున్న చోటికి తనను తీసుకొని పొమ్మని

సుమం(త్రునితో చెప్పుట. 399 60. సుమంధత్రుండు కౌసల్యను ఓదార్చుట. త౦ర 61. కౌసల్య దశరథునితో అతని దుశ్చర్య గుజించి చెప్పుకొని దుఃఖించుట. శ్తీ10 62. దశరథుండు కౌసల్యను క్షమింపవేడుట. జ్తీేర్‌ 63,64 దశరథుండు తాను మునిబాలకుని చంపియుండుట, మునిశాపము

గుణించి కౌసల్యకు చెప్పుట. 418, 428 65,66 దశరథుండు మృతి. జెందుట. ఉత్తమే శీశర 67,68 మంత్రి, పురోహితులు భరతునకై దూతల బంపుట 451, 457 69. భరతుండు దుస్స్యష్నముంగని పరితపించుట. శీర1 70. రాజదూతలు భరతునితో సంభాషించుట. డీరర్‌ 71. భరతుండు అయోధ్యకు ప్రయాణమగుట. శ్త౦ 72. భరతుండు దశరథుని మరణము గుటించి తెలిసికొనుట: కైకేయి

భరతునకు శ్రీరాముండు అరణ్యమునకు పోయిన విషయము తెలుపుట. 478 73,74 భరతుండు కైకేయిని దూషించుట. 487, 492 75, భరతుండు కౌసల్యతో శపథములు చేయుట; కౌసల్య భరతుని ఓదార్చుట. డం 76,77. భరతుండు దశరథునకు ఉత్తరశ్రియలు సలుపుట. 509, 513 78. శత్రుఘ్నుండు భరతుని ఓదార్చి మంథరను శిక్షించుట. 517 79, రాజకర్తలు భరతుని పట్టాభిషేకము కేసికొన (ప్రార్ధించుట 522 80. పౌరులు వనమార్గమును చక్కంబజుచుట. 5్‌25్‌ 81,82 వసిష్టుండు భరతుని పట్టాభిషేకము చేసికొనుమని చెప్పుట. 529, 532 83. భరతుండు శ్రీరాముని తీసికొని వచ్చుటకు ప్రయాణమగుట. ర్‌37

౫1

84, గుహుండు భరతుని రాకంగని సందేహించి భరతునిజూడ వచ్చుట. 5్‌శ2 85. గుహుడు భరతుని ఉద్దేశ్యము సందేహించి అడుగుట. 545 86. గుహుండు భరతునకు లక్ష్మణుని వృత్తాంతము తెలుపుట. 549 87,88 గుహుని పలుకులు విని భరతుండు దుఃఖించుట. శ్రీరాముండు

పరుండిన స్థలము జూచి భరతుండు పరితపించుట. 553, 557 89. _భరతుండు గంగానది దాటుట; భరద్వాజ మహర్షిని సందర్భించుట. 562 90. _భరద్వాజుండు భరతుని రాకకు కారణమడుగుట. ర్‌66 91. _ భరద్వాజుండు భరతునకు విందునిచ్చుట. 570 92. భరతుండు భరద్వాజ మహర్షిని రామాశ్రమమునకు (త్రోవ అడుగుట;

మహర్షికి తన తల్లుల నెతిగించుట; భరతుండు చిత్రకూటమునకు

ప్రయాణమగుట. 58డీ 93. భరతుడు శత్రుఘ్నునకు చిత్రకూట వనము వర్షించి చెప్పుట. 590 94 శ్రీరాముండు సీతకు చిత్రకూటమున వినోదములం జూపుట. ఠర్‌9ి5్‌ 95, _ శ్రీరాముండు సీతకు మందాకినీ నది వర్షించి చెప్పుట. 600 96. లక్ష్మణుండు శ్రీరామునితో భరతుడు సేనతో వచ్చుట తెలుపుట. 603 97, _భరతునిపై కినుక వహించిన లక్ష్మణుని శ్రీరాముండు శాంతి పఆచుట 605 98, భరతుడు పాదచారియై రాముని ఆశ్రమము వెదకుట. 614 99, భరతుండు రామాశ్రమమును చూచుట; శ్రీరాముని దర్శించుట. 617 100. శ్రీరాముండు భరతుని కుశలమడుగుట;: భరతునకు ధర్మోపదేశము

చేయుట. ౮24 101 భరతుండు శ్రీరామునకు దశరథుని మరణము గుఠించి తెలియజేయుట. 636 102. తండ్రి మరణమునకు శ్రీరాముండు దుఃఖించుట; రామలక్ష్మణులు

తండ్రికి తిల తర్చణాది కర్మములు చేయుట. 638 108 కాసల్యాదులు శ్రీరాముని చూచుట. 646

న!

104 శ్రీరాముండు భరతుని రాకకు కారణమడుగుట; శ్రీరాముడు

భరతునితో అతడు నిర్జోషియని చెప్పుట. 651 05. భరతుండు శ్రీరాముని తన రాజ్యము తాను తీసికొనుమని ప్రార్ధించుట; 5655 106. భరతుండు శ్రీరామునితో తన దుఃఖమునకు కారణము చెప్పుట. 663 107. శ్రీరాముండు భరతునితో అతండు రాజగుట ధర్మమని చెప్పుట, 669 108. జాబాలి శ్రీరామునితో నాస్తిక వాక్యములు చెప్పుట. 672 109. శ్రీరాముండు జాబాలి మతమును ఖండించుట. 675 110. వసిష్టుండు శ్రీరామునితో జ్యేష్టుడు రాజ్యార్హుడని చెప్పుట. 682 111... వసిష్టుండు శ్రీరాముని రాజ్యముంగొనుమని వేండుట; 687 112. శ్రీరాముడు భరతుని సమాధానపజచుటః: భరతునకు తన

పొదుకలిచ్చుట. 693 113. భరతుండు అయోధ్యకు ప్రయాణమై భరద్వాజుని ఆశ్రమము చేరుట. 698 114, భరతుండు మరల నయోధ్య6బ్రవేశించుట. 701 115. భరతుండు నంది([గ్రామము చేరుట. 707 116. బుషులు చిత్రకూటము విడచిపోవుట. 711 117. సీతారామలక్ష్మణులు అత్రిముని ఆశ్రమము చేరుట;

సీతకు అనసూయ హితోపదేశము చేయుట. 715 118 అనసూయ సీతాదేవికి అంగరాగాదులిచ్చుట;

సీత అనసూయకు తన స్వయంవర వృత్తాంతము చెప్పుట. 719 119. అనసూయ సీతాదేవికి సాయం సమయము వర్షించి చెప్పుట. 725

౫ శ్రీరస్తు ఓం శ్రీ గణీశాయనమః; శ్రీ సుబ్రహ్మణ్య ఆంధ్ర గీతా రామాయణము ఖ్జో॥ శ్రీశ వాణీశ గౌరీశాః సర్వశక్తి సమన్వితా: కుర్వంతు మోక్ష సంప్రొప్తాం మాతరం పుల్లనూంబికాం రామం సీతాం హనూమంతం వాణీం హైమవతీ సుతం సంస్కృతాంధ్ర కనీన్‌ వందే మదేతత్కొావ్య సిద్ధయే చావల్యన్వయ వార్జీందుం సర్వశాస్త్ర విశారదం (బ్రహ్మ స్వరూపిణం వందే గురుం వేంకట శాస్రీణం

• వింధ్వాల చిన నుబ్రన్నూణ్వ శొస్త్రీ

న శ్రీ శివాయ గురవేనమః శ్రీరామదూతం శిరసానమామి తే॥గీ॥ వాయువేగంబును మనోజవంబు(గల్లు ఇ జ వాని! విజితేంద్రియుని, జ్ఞానవంతుడైన

• వాతాత్మజుని గసినర్యుండైన వాని, శ్రీరామ దూతను (బ్రణుతి/జేతు కవితయనియెడు కల్పశాఖను వసించి మధురమును మధురాక్షరనుయమునైన రామ రామ యవెడు కుహూరవము జేయు నట్టి వాల్మీకి కోకిల నభినుతింతు ఆత్ననివేదనము ఒక్కశ్చోకము కాంధ్రమందొక్క గీత మగునటుల వాల్మికి రామాయణంబు నెల్లనారలకును దేటతెల్లమగు వి ధముగ నాంధ్రీకరింపంగ6 దలంచినాండ. ఇంత నజకె రామాయణాలెన్నాయుండ నింకనొక్క రామాయణమేల యంచు పరిహసింపంగ( బోకు(డోప్రొజ్జులార! అమృత మెందెటు వచ్చిన నవృతమెగద? భాస్కరాదులకన్నను బౌఢిగా ర చింప వలయుననియెడు తలంపు గాదు ధీరు వాల్మీకి భానమతిక్రమింప కున్నదున్నట్టు రచింపనున్నవాండ. అటువదాలేడుల నయస్సునందు నిట్లు శీను రామాయణంబు నాంధ్రీకరించు చుంటి నిందుల దోషములున్న వదలి గుణములనె బుధులు (గ్రహింపంగోరువాండ.

నే మున్ను( గంద రామాయణమును మహాక వీంద్రుండైన యెజ్ణన రచియించె నంద్రు కానియది యిప్పుడెందును గానరాదు ఏను గీతరామాయణమిపుడొనర్హు ఉపనిషత్తుల గీతల నుత్తమంబు లైన వేదాంత (గ్రంథాల నవ్యములగు ధర్మ శాస్తములెల్ల నర్ధనుగు నటుల దెలు(గు భాషలోకి ననువదించి నాండ భావ బోధకమందు గీర్వాణమందు నాయనుష్ట్రప్పులెట్టివో యాంధ్రనుందు గీత పద్యములట్టినా హీత్రువునను వేను గీతాలనె రచింపవనెంచినాండ విశ్రుతంబగు యజ్ఞోపవీతనంశ మందు శాండిల్యు గోత్రమునందు విబుధ సంశ్రయంబగు వెల్నాటిశాఖయందు( బుట్టినాండ సుబ్రహ్మణ్య భూసురుండ వేదమందు లౌక్యమునందు వితరణంబు వందు(ేరుప్రఖ్యాతులశొందుపేరు శాప్టీ వర్యునకు. బరమ సాధ్విభైన పుల్లమాంబిక కౌారస పుత్రకుండ అస్మదీయ పితృవ్యుండత్యధిక రసికు( డైవ వేంకట సుబ్బరాయాభీధునకు నమల హృదయ యయిన వెంకమాంబికకును

= జంధ్యాల చిన సుబహ్మణ్య శొస్త్రి

ఆయోధ్వాకాండము వ నననననననననలలలలలలలన ననా ప్రథమ స్స్నర్ణము

1. అపుడు భరతుండు తాత గృహమున కరుగు చుండి తన్నెప్పుడును బాయకుండు సోద రుని జితేంద్రియు శత్రుఘ్ను ననఘు లక్ష్మ ణుని యనుజు ప్రీతితో వెంటంగొనియు( జనియె.

ర ఆ భరతుడు మాతులుని గృహంబు నందు మేనమామను పుత్ర స్నేహమునను మిగుల బ్రీతితో గౌరవింపగ6 బ్రియము. జెంది అనుజు తోడ శత్రుఘ్ను తోడను వసించి.

3. అట్లు సకలోపచారము లందుచుండి యును భరతుండును శత్రుఘ్నుండును మనమున నరవరుండు వృద్దుండు దశరధుండు నెటు లుండెనో యని తలపోయుచుండి రెపుడు.

శ తనయుల నెపుడు బాసియుండని కతమున నృపవరుం డింద్ర వరుణ సదృశుల మాతు లునికడ నసించు భరతుందదనుజు నెప్పుడు చూతునో యటంచు నెదురు చూచుచుండె.

5. తనదు దేహము నుండి యుదృవము జెందు భుజ చతుష్టయమును సమంబుగ6 బ్రియంబు నైన యట్లు నల్వురు దన యాత్మజులును (బ్రియులె యా నృపునకును నప్రియులు లేరు.

ప్రరమ సర్గము 18. యౌవనుండు వాగ్మి సుందరుడైనవాండు దేశ కాలజ్ఞండెట్టి వ్యాధియును వాధి లేనివాండు పరమ సాౌధువైనవాండు కనగనే పర హృదయమున్‌ గనెడువాండు. 19. ఉత్తమోత్తమ గుణముల నొప్పువాండు ప్రజలకును బహిఃప్రొాణమై పరగువాండు తన సుగుణములచేత వర్తనముచేత అందజకు. గడు ప్రియుండైనట్టివాండు 20. అఖిల విద్యావ్రత స్నాతు(డైనవాండు వేదముల సాంగముగ (జదినిన యతండు అస్తములయందు శస్తములందు న(స్త ధరుల మించు తండ్రిని మించి దనరువాండు. 21. ఉత్తములగు దంపతులందు నుద్భవించు వాండు సత్యనంతుండయినవాడు మిగుల సాత్వికుండు ధర్మార్ధ దర్శనులు వృద్దు లైనవారిచే శిక్షితుదైనవాండు. 202 ధర్మ కామార్ధములును తత్వజ్ఞతగల వాండు స్రృతియు ప్రతిభ గలుగువాండు సమయ మునకు దగినట్లు వర్తింపంగ నగువాండు పండితుండును లౌక్యుండై యుండువాండు. 23. వినయమును నుహా గూఢత్వమును గలాండు మం్య్రగుస్తండును సహాయవంతుండైన వాండు హర్ష క్రోధత్వముల్‌ వ్యర్థమేమి కానివాండు మువోత్యాగి కాలవిదుడు.

అయోధ్యాకాందము

24. _ స్థిరమయిన ప్రజ్ఞయు గడు భక్తి గలవాండు చెడు పలుకు, చెడు పనులను విడుచువాండు అప్రమత్తు(ండు నిస్తంద్రుండైనవాండు ఆత్మ పరదోషము లెజుంగు నట్టీవాండు.

25. అఖీల శాస్త్రజ్ఞుండు, కృతజ్ఞు(డైనవాండు ఎవండయోగ్యుండో యోగ్యుండో యెజుగువాండు యోగ్యుల గ్రహించుటందు తద్యోగ్యులంగడు నాదరించుటందు నిపుణు(డైనవాండు.

26. సజ్జనుల రక్షణమున దుర్దనుల శిక్ష ణమున నధిక విచక్షణమును గలాండు ఆయమొనరించుటందు వ్యయంబు చేయు టందున నత్యంత నిపుణు(డైనట్టివాండు.

27. పకల వేదములందు శాస్తములయందు వివిధములగు భాషలయందు విశ్రుతుండు అర్హ ధర్మ సం(గ్రహపూర్వమైన కామ మందువాండు నిరాలస్యుండైనవాండు.

28. _శిల్పవిదుండు విహార విశేష విదుండు అర్ధవిభజనమున నేర్ప్చునందువాండు హయ గజారోహణంబునయందు వాని శిక్షణమున సమర్థత జెందువాండు.

29, అప్రవేదమందున శ్రేస్టు(డైనవాండు అతిరథులచేత పూజితు(డైనవాండు ఎదురు జని శత్రువుల హరియించునాండు వ్యూహరచనా సనుర్జుండై యుండువాండు.

ప్రథమ సర్గము అకానాలతో జీవత నానన 42. అయిన గుణములుగల రాము వధికట్రీతి సకల మంత్రుల రావించి సకల గతుల చర్చలను జేసి యౌవ రాజ్యంబునందు రాజు చేయందలంచె దశరథ నృపుండు.

43. అంతరిక్షమందున భూమియందు ఘోర ములగు నుత్సాతముల్‌ గడు( బొడముచుండె దేహమందు వార్థక్య మధికమునయ్యె( గాన శీషఫ్రుమె పట్టము. గట్టవలయు.

44. _పూర్ణచంద్రాననుండయి పాలుచువాండు తనదు కష్ట మపనయింప' దగినవాండు ఆతనికి. బట్టమును గట్టినపుడు జనులు నొప్పరను భీతి లేదనియును దలంచె.

శకి తనదు మేలుకొణకు ధరాతలము నేలు కొజకు దనకు బ్రీతి కలుగుకొజకు రాము యౌవన రాజ్యాభిషిక్తు. జేయందగు నదను (ప్రొప్త్రమయ్యెనంచును ద్వరపడగ దొడంగి.

తీర, పట్టణముల నుండెడువారి( బల్లైెలందు నుండునారి భూతలమందు నుండువారి క్షీతివరేణ్యుల రామాభిషేకమునకు బిలునబంచె దశరథ పృథ్వీనరుండు.

క”. అట్టు తన యాజ్ఞచే వచ్చు నవనిపతుల కెల్ల విడుదుల( జూపించి యెల్ల సత్య తుల నొనర్చి వలయు వసతుల నొసంగి బ్రహ్మ ప్రజల జూచెడునట్టు వారింగనియె,

ఆయోధ్యాకాండము ననన నయనా 48. దూరమందున నుండిన కారణమున నవల నీ వార్త దెలియంజేయందగునంచు జనక నృషతిని కేకయ జనవరేణ్యు( బిలువంగాం బంపండయ్యె పృధ్వీవరుండు. 49. ఆ నృపుండభిషేక గృహంబు. జేరి ఉచితమగు నాసనమున (గూర్చున్నవెనుక సకల దేశాగతులయిన సకల నృపులు యౌవ రాజ్యాభిషేక గృహంబు. జొచ్చి. 50. ధరణిపతిచేతను నియమితంబులయిన ఆసనము శైల యందుననా నృపతులు దశరధున కభిముఖులయి తమదు నొస నముల నుపవసించిరి యథాక్రమముగాంగ. 51. _పౌొరులును జానపదులును బ్రకృతిజనము లుర్విపతి కభిముఖముగ నుపవసింప అమర పరివృతు(డౌ నమరాధినాథు వలె దశరథుడు భాసించువాండునయ్యె.

• వ్రథమ సర్గము సమాప్తము,

ద్విణీయ నర్లము

13. ధాత్రి తలమంత నేలంగా (దగినవాని లక్ష్మణున కగ్రజుండు మవోలక్ష్మియుతుండు అతడు భూసాలకుండైన నఖిల లోక ములు నిరంతరము సనాధము అగుచుండు.

14. ఇట్లు చిరకాలముగ ధరియింపంబడిన అవని భారము రాముని యందు నిల్పి ఇమ్మహా శ్రేయము ప్పథివి కెల్ల గూర్చి ఏ గత క్లేశ మెంతేని నెనయువాండ.

15. ఏను బూను కార్య ముచితమేని నేను యుక్తముగ నాలోచించి యుంటినేని మీరలనుమతింపు(డు నేను మీ యనుమతి చెందకుండ దీనిని నెట్లు జేయువాండ?

16. నాదు రామాభిషేకము నాకు. బ్రియము నగునుగా కింక హితమున్న నానతిండు అధిక ఫలదమౌొ మధ్యష్థులైనవారు జెప్పునది విమర్శనముచే/ెప్పుకతన.

17. ఇట్లు పలుకు దశరథ నృపేంద్రు వాక్య ములను వినియు వర్షపు మేఘములను గనియు ప్రమదమందు మయూర సంఘమును బోలె ఎల్ల నృపులు ప్రశంసించి రెంతయేని.

18. సభ్యులందటు నానంద జలధియందు మువి(గి కడు బ్రశంసావాక్యములను బలుక వారి కోలాహలమున కవార్యముగను ఆ సభా మంటపము కంపమందిపోయె.

అయోధ్వాకాందనము

19. అట్టి ధర్మార్టవిదు(డైన యా దశరథు పల్కులంగల భావంబు సర్వమ్ము నెజింగి అవనిసురులు వసిష్టాదులైన మునులు జనపద జనంబులున్‌ బౌర సముదయంబు.

20. అందణును చేరి ముంతన మాచరించి ఎన్హవేక భావంబున కేగుదెంచి ఆ దశరథున కభిముఖు లగుచు నిల్చి ఏక వాక్యంబుగా నారలిట్టు లనిరి.

21. “పెక్కు వర్ష సహాస్రముల్‌ పృథ్వి నేలి ఇట్లు నృద్దుడవై తింక నేలలేవు జాల కాలము; శ్రీరాముచంద్రు యౌవ రాజ్యమున కభిషేకింపు రాజచం(ద్ర!

22. ఇనకులుండు శ్వేత చృత్రమును నహించి గజము పై( బురమేగెడు కాలమందు గనుల పండువు గాంగను గాంచంగోరు చున్నవారము మేమెల్ల నుర్వినాథ!”

23. రాము సర్వాధికత్వము రామురాజణ్య మెల్లరకు సమ్మతంబని యెజిగియుండి యైనవారివలనందెలియంగంగోరి వారనినదాని విని యనె పార్థివుండు.

24. “నా వచనము విన్నంతనే నా తనయుని ఉర్విపతిగాంగం గోరుచున్నవార లేమి నా పాలనము రుచియింసలేదె? అతని యభిషేకమే యేల యఖభిలషింటత్రు?

త్రదమ నర్హము

37. అరిగి సౌమిత్రి తోడ జయంబు గొనక తిరిగి వచ్చినదంచు నెందేని లేదు రథము మీదను లేక వారణము పైనొ బవరమందు నుండి తిరిగి వచ్చినపుడె.

38. పుర జనంబులను స్వజనంబులను బోలె యోగమును క్షేమ మరయుచు ముండువాండు తండ్రి తన గర్భమున బుట్టు తనయులందు నిష్కళంకమౌ ప్రీతిని వెణపునట్టు.

39, మీ తనయు లగ్నులు సతులు మీదు భటులు క్షేమమే యని బ్రీతి( బృచ్చించువాండు అవ్యకార్య నిమగ్ను లైనపుడు గూడ శిష్యు లెల్లరు మీ సేవ చేయువారె?

తగ అంచు రాముడు మము్ములః గాంచినపుడె అధికనుగు వాదరమ్ముతో నడుగువాండు. మానవులకు దుఃఖంబు సం(ప్రాప్తమైన అతండు కూడ దుఃఖము చెందునట్టివాండు.

41. మానవులకు సుఖంబు సంప్రాప్తమైన జనకువలె మవా మోదమున్‌ గొనెడువాండు సత్య వాకృతురుండు మహేష్వాసుండు విజి తేంద్రియు(డు వృద్దసేవచే నెనయువాండు.

42. _చిరునగవుతోడ నెపుడు భాసించువాండు ఎందునేని ఢర్మము ద్యజియింప నతండు ఎల్లణకు శ్రేయము గణింపనెంచువాండు తొను కలహ(ప్రియు(డెపుడు కానివాండు.

అయోధ్యాకాండము

తర, ఆ బృహస్పతి/బోలె నిరంతరమ్ము * యుక్తియుక్తముగా. బల్కుచుందువోకిఫి ఆయతాన్షుండు సువిశాలమైన ఫాలు డైనవాండు సాక్షాద్విష్లువైనవాండు.

44. _ శౌర్య వీర్య పరాక్రమ సంయుతుండు అఖిల లోకాభిరాము(డు సైనవాండు ఎల్ల భూ ప్రజా పాలన మెటుంగువాండు వాముజనకేంద్రియ హతుండు కానివాడు.

45. ఈ మహీతల మొకండేమి యెల్లలోక ములను బాలింపంా శక్తి గలుగువాండు దయయు నొదవిన లేక క్రోధము నొదవిన వ్యర్థముగ( బోవ(జేసెడువాండు కాండు.

46. అంశువుల సూర్యుండు ప్రకాశ మందునట్లు శాంతములు సర్వజనులకు సౌఖ్యదములు ప్రీతిజనకములౌ గుణవ్రాతముల వి శేషముగ నెప్పుడును బ్రకాశించువాండు.

47. _వధ్యులగువారిని వదలువాండుకాండు వధనొనర్ప( డవధ్యులౌ వారినెందు ఎనరియందును సంతుష్టిని నెనయువాండొ ఆతనికి నభీష్టము లిచ్చునట్టివాండు.

48. అట్టి సద్దుణ సంపన్ను(డైనవాని రామచంద్రుని సత్యపరా[క్రముండగు వాని లోకపాలోపము+(డైనవాని ధారుణీజనుల్‌ ప్రభువుగా గోరుటరుదె?

ద్రాతీయ నర్లము నలా! 49. అఖీల సద్గుణ సంపన్నుండగుచునుండి కాశ్యపునకు మారీచుడు కలిగినట్లు భాగ్యవశమున శ్రీరామభ(ద్రు(డిందు నీకు సత్పుత్రు( డగుచు జన్మించినాండు. 50. అమరులందు మనుజులందు నసురులందు రాష్టములయందు నంతఃపురమ్ములందు పట్టణమ్ములయందును బల్లెలందు ఉరగులందు గంధర్వులం దుండువారు. 51. రామునకు సర్వ సుగుణాభిరామునకును ఆయువు నధిక భాగ్యము నధిక బలము అభ్యుదయ మొస(గుమని దేవాది దేవు వనవరతము ప్రార్ధించు చున్నట్టేవారు. 52, వనితలును వృద్దులును వయోవంతులైన వారలెల్ల త్రికాలాల భక్తితోడ రామునకు శుభములను గూర్చరె యటంచు ఎల్ల దేవతలను నుతియించువారు. 53. _క్ష్మాతలేశ! వారల యభిష్టంబు త్వత్రు సాదమున నెజవేర! గౌంజాలు(గాక! రాము నిందీవర శ్యాము రాజ్యమేలు చుండ నానందముగ గాంచనుంటి మేము. 54. _దేన! దేవోపముని పర్వదేవనుతుని భూతల హితుని నీ తనూజాతు రాము సర్వలోక ప్రియమ్మును సలుపుకొణకు యౌవ రాజ్యాభిషిక్తు. జేయందలంపు”. -22జానాణలాతాలనాాలాగ ర్రఅజాానాలనాలాననలననాణనన

అయోధ్య్వాకొందము 3. తృతీయ సర్గవ్వు

1. అంజలులను శిరంబునయందు జేర్చి సకల జనులిటుల్‌ (ప్రార్ధనల్‌ సల్పుచుండ వారి విన్నప మాలించి పార్టివుండు హితము ప్రియనుగు పల్కుల నిట్టులనియె.

2. “నాదు జ్యేష్ట తనయు రాము నయవిశాలు యౌవ రాజ్యాభిషిక్తు. జేయంగ నిటుల ('ప్రార్ధ్థనము చేయుచుండినవారు గాన అహహ! నే పరమ ప్రీతి నందినాండ".

3. ఇట్లు విన్నవించెడు నమ్మహీసురులకు అవనిపతి ప్రతివందన మాచరించి వార తెల్లరు వినుచుండ వామదేవు తో వసిష్టుతో నిట్టు తోడ్డోడం బలికె.

క, “న్యైత్ర మాసమిది ప్రకృతి చిత్రితంబు మాననీయంబు పుపష్పిత కాననంబు అ(గ్రసుతునకు యౌవన రాజ్యాభిషేక మును నొనర్సందగిన యత్నమును సలుపుండు".

5. _ పార్టివుని నోటనుండి యిప్పలుకు వెడలి నంతనే జన ఘోష మత్యధిక ముయ్యె జనుల కరతాళపుం గమ్‌ శాంతి( జెందు మీద నాదశరధ ధరణధవుండు.

6. _ మునివరేణ్యుని నవ్వసిష్టుని. గనుంగొని నృప వరేణ్యుండు దశరధు(డిట్ట అనియె “శ్సీయుతునకు రామున కభిషేకమునకు వలసియుండు (క్రియాకలాపంబదేమొ?

తృతీయ సర్గము ననన

గ ఎట్టి పాధన సామి యేమి వలయు

నో సమస్తము నానతిమ్మో మవోత్మ[” అనిన నా నృవు విన్నప మాలకించి క్షాసుర ప్రవరుడు వపిష్ట మునివరు(డు.

8. _ అజ్జకు నెదురు చూచుచు నంజలుల ఫఘ టించి విల్చు నృపులతో వచించె నిట్లు “రత్న సంచయముల సువర్హముల నోష ధులను సకల పూజాద్రవ్యములగు వాని.

9. _ లాజలను శుక్తములగు మాల్యముల వేలు గా(గనుండు ఘృతములను క్షౌద్రములను నూతనమగు వస్త్రములను నూతనమ్ము నగు రథముమ సర్వములగు నాయుధముల.

10, నాలుగు విధంబులైన పైన్యములను శుభ ములగు సకల లక్షణములుగల గజమును శ్వేత చామర వ్యజనమున్‌ శ్వేతమైన

యట్టి ఛ్రమున్‌ శ్వేతమైనట్టి ధ్వజము.

11. స్వర్ణపుం' బాత్రములును తత్న్‌స్వర్షమయపు శృంగములు కట్టియుండెడు వృషభమును స మ(గ్రమగు వ్యాఘ్రచర్మము నవనినాథు నగ్ని గృహము జేర్పుండు నుదయంబునకును.

12, ఇంక గంధము మొదలగు నితరములగు యౌవన రాజ్యాభిషేక్షము కవసరమయి యున్నయట్టి పదార్థము లెన్నియున్న వాని నన్నింటి సేకరింపంగ వలయు.

ఆయోధ్వాకాండను 13. అంతిపురపు ద్యారంబుల నఖిలములగు పట్టణంపు గృహంబుల ద్వ్యారములను పరిమళముల గుప్పించు ధూపముల. జంద నముల( బూల నలంకారములు సలుపుడు. 14. అవని సురులకు గోరిన యట్టుగాంగ అధికముగ మృష్టాన్నము అధికముగను పాలు పెరుగును ఘృతమును సలువిధముల పిండివంట లొసంగుండు దృష్తిని పరవుండు, 15. ఎల్లి సూర్యోదయంబున నిలసురులకు అఖిల విధముల సత్కార మూచరించి దధి మధు క్షీరములతో ఘృతంబుతోడ భూసురులకు దక్షిణలిండు వుష్కలముగ. 16. పర దినమున సూర్యోదయ తరుణ ముందె స్వస్తి వాచనమును సల్పవలయు.గాన (బ్రాహ్మణుల నెల్లరను బిలువంగ( బంచి ఆసనముల సిద్ధంబు. జేయంగ వలయు, 17. ప్రతి గృహముల నెత్తింపుండు ధ్వజము లెల్ల చల్టు(డెల్ల మార్గముల గొజ్జంగి నీరు గాయకులు నర్తకులు నలంకరణమును నా నర్చికొనియుండు వారాంగనలును నెల్ల 18. రాజగృహ ద్వితీయంపు ద్వారంబునందు. దగిన రితి సిద్దంబుగ నుండంగవలయు దైవ గృహముల యందు. జైత్యముల యందు సాన్న భక్ష్య యుతులు దక్షిణాన్వితులును,

త్యతీయ నర్గము

క్షం, మాల్యము లొసంగు వారు తన్మాల్యములను గొనవియు పిద్దంబుగా నుండంగను వలయును దివ్య వస్త్రముల ధరించి దీర్ణములగు ఖడ్గములు గల్లు యోధ వర్గములు మిగుల.

20. శ్రీయుతుని రాము పట్టాభిషేకమునకు నుర్విపతి గృహాంగణమున నుండవలయు అవ్విధముగ రామాభిషేకార్హముగను ఎల్లవారల కిట్టుల నెజు(గంటేసి.

21. మిగిలియుండు పనుల(గూడ మిగిలియున్న జనులకెలబ్ల నాజ్ఞాపనమును నొనర్భి అవ్వసిష్టుండు వామదేవాభిధుండు

, ఆ దశరథావనీశున కభిముఖులయి.

22. _ చేయందగు వానివెల్లను జేపినార మింక వలయువానిని వచియింపు( డనగ మహివరుండు దశరధుడు సుమంత్రు నంత బిలువనంపి యవ్వానితో బలికె నిట్లు.

23. “రాముని గృతాత్ము జగదభిరాము వేగ నీ యెడకు. దోడికొనియురమ్మీ" వనంగ

“అట్ట యని యా సునుంత్రుండయ్యధిపు నాజ్ఞ దలమ దాల్చి శఘ్రంబుగ( దరలిపోయి.

24. రథము నందున నిడుకొని రామచంద్ర జనవరుని సన్నిధికి6 దోడుకొనియు రాంగ అంత నా దశరథ మహీకాంతు నపుడు అయ్యెడల సమాసీనులౌ నవనిపతులు,.

అయోధ్యాకాండము 25. _ఉత్తరవు(. దూర్పు దిక్కునందుండు నృపులు దక్షిణపుంబశ్చిమపు భాగ ధరణిపతులు ఆర్యనృపతులు మ్లేచ్చదేశాధిపతులు వన మహీధరవాసులా పార్ధివులును.

26. వాసవు బరివేష్టించు దేవతలబోలె ఆ నృపులు బరివేష్టించునట్టి తటిని అమ్మరుచ్తుల మధ్యను నధివసించు నమరపతిగ నృపులమధ్య నధిపు డుండె.

27. అరదమున నధిరోహించి యంతికనున కరుగుదెంచు రాముని సుగుణాభిరాము ఖ్యాతియును పౌరుషంబును గలిగియుండు వాని గంధర్వ సుందరు(డైనవాని,

28. అధికసత్తు దీర్శపు బాహుండైననాని గంధ సింధుర గమనంలబు గలుగువాని నవనవ ప్రియమగు దర్శనమ్ము గల్లి పూర్ణ చంద్రాననుండునై పొలుచువాని.

29, రూప సౌందర్య గుణముల రూఢికెక్కి పురుషులకె మనోహారియై బొదలువాని ఎండెపోవు పైరునకు మేఘుండునోలి సకల జనుల కాన్లోాదము సలుపువాని,

30, ఎంత చూచిన తృప్తియంచించుకేని కలుగ కానంద మొనరింప(గలుగువాని రాము నపుడు సుమంత్రు(డు రథమునుండి హస్తముల యూతతో దిగునట్టు జేయ.

తృతీయ నర్లము 31. జనకు నంతికమునకును జనెడు రాము ననుపరించి చేతుల మోడ్చి యరుగుదేజ రాఘవుండు కైలాస పర్వతము బోలి జనపతి యుపవసించు (ప్రాసాదము గని.

32. జనకుని దశరథుని. గనుంగొనంగ సూతు( డనుసరింప బ్రాసాదము నధిగమించి అంజలి ఘటించి కడు వినయము వహించి ఆత్మజనకు నంతికమున కరుగుదెంచి.

33. రాముడు తన నొమమును గోబ్రమును జెప్పి దశరథుని పాదములకు వందనము జేయ అంజలి గొని యంతికమున కరుగుదెంచి వందనము జేసి నిల్చిన నందను(ని.

34. అట్టు చేమోడ్చి నిల్చు ప్రియాత్మజుని గ్ర హించి ప్రియమారంగాం గౌగలించికొనుచు ఆతనికి నున్నతమును దివ్యమును హేమ రత్న భూషితంబును రుచిరంబునైన,

35. ఉత్తనుమగు నాసనమున నుపవసింప జన్నవరుండు రామునకు నాజ్జను నొసంగ ఉదయ పర్వతమున భానుండుదయమొంద ఉదయ నగము ప్రకాశము నొందునట్టు.

36. ఆసనంబున నా రాము(డధివసింప అదియు దేదీప్యమానమునగుచు నెలిగె (గ్రహములను తారకలు శరత్కాలచందద్రు చేత నింగి బ్రకాశము జెందినట్టు.

అయోధ్వాకాందము

37. _ఆసనంబున నుపవిష్ణుండైన రాము చేత తత్సభ భాసము! జెందుచుండ దశరథుండు తనదు ప్రియాత్మజుని గాంచి దర్శణమునందున నలంకృతంబువైన.

38. ఆత్మరూపము గని మోద మందినట్లు అద్వితీయపు టానందమంది పోయి పుత్రవంతులలో మహా పుణ్యవంతు! డగు దశరథుడు “రామూ గ యటంచు. బిలిచి.

39, కాళ్యపుండు దేవేంద్రుని. గాంచి బల్కి నట్టు ప్రియతనాజుని( గొంచి యనియె నిట్లు అస్మదీయయాౌ జ్యేష్ట భార్యకు సమస్త గతుల సదృశుండవై యుండు సుతు(డ వీవు.

4 నీవు నీ సుగుణములచే నిఖిల జనుల నధిక మోదము జెందించునట్టి కతన నీ మవా జనులందబు నిపుడె నీకు

యౌన రాజ్యమిమ్మందు శేముందు వీవు? 41. పుష్య నక్షత్రమగు రేపు పుష్యయందె

యౌవ రాజ్యాభిషేకమునందు మీవు

ఏను వీకు. జెప్పదగిన దేమిలేదు

ఐన స్నేహంబునను జెప్పునదియు వినుము. 42. ఈవు వినయవంతుండ వగుదింక వినయ

వంతుండవయి జితేంద్రియత్వము వహింపు

ఇంచుకేని. జిక్కిన వదలించుకొనం

రాని దుర్వ్వసనముల జేరంగబోకు.

తృతీయ నర్గము ననన 43. _అల్పులను జేరనీయకు మధికులైన వారలనునెల్ల యప్పుడు జేరియుండు మల్పులన కధిపులనక ననవరతము నందణయెడల సమదృష్టి నందియుండు. శ్షీడ ధనములను థాన్యముల నాయుధముల మెండు గానుగూర్చి జనులను రాగంబు గలుగ ఎవ్వండేలు, వానిని గూర్చి యెల్లవారు అమృత మొందినట్టుల మోదమందువారు. 45. అట్లగుటంేసి నీ మనమందు దీని కేమి భగ్నంబుగా. జేయ నెంచంబోకు నీవు యువరాజుగొనుండ నేను కనుల సండువుగం గముంగొన నెంచుచుండినాండ. శ6. రామునకు యౌవరాజ్యంబు రాజొసంగు ననగ రాముని హితులెల్ల నధికవేగ ముగను గౌసల్య కడకును బోయి రాము యౌవరాజ్యమునుం గూర్చి యంత దెలుస. శ. ఆమె విని సంతసించి రామాభిషేక మును దెలిసీన రాముని హితులను విశేష ముగ సువర్ణాన సత్కారముల నొనర్చి ఆల నానా విధముల రత్నాల నొసగె. 48. అంత రాముండు తండ్రికి నధిక భక్తి తోన మొక్కి సెలవు(గొని తోడనే ర థంబునెక్కి జనంబు ముదంబు తోడ తనను గను(గొన తన గృహంబునకు జనియె.

• తృతీయ సర్గము సమాప్తము,

అయిాద్వొాకొండయు శ. చతుర్ధ సర్గము

క పౌరులెల్ల వెడలి పోవ బార్జివుండు తనదు మంత్రులతోడ నుంతన మొనర్చి అ(గ్ర తనయుని యౌవ రాజ్యాభిషేక మాచరింప నెప్పుడు తగునంచు నెంచి.

2. “రేపు పుష్యమీ నక్షత్ర మే పగిదిగ నేని శ్రీరామచంద్రున కినకులునకు యౌవ రాజ్యాభిషేకంబు నాచరింప నెంతయే దగునని నిశ్చయించినాండ”

9 అంచు నృపతి యంతిపురమునందు(జొచ్చి తనదు సూతు సుమంత్రాభిధుని( బిలువ(గ6 బంచి యతనితో “మా రానముభద్రు మరల ఇటకు( గొని తెమ్ము వెంటనే యేగూ” మనంగ.

త్త ఆ సుమంత్రుడు దశరథు నాజ్ఞను గొని రాముని మరల. గొనియు శీఘ్రముగ రాంగ రాముడు వసించు నంతఃపురమున కపుడె ఏగి యా రామునిం గొని యేగుకొణకు.

5. ద్వారపాలురతోడ దావచ్చియుండు సనిని. దెలుసంగ వారు రామునకు. దెల్ప “ఇపుడె నచ్చితిగ మరల నింతలోన ఏల సిలిసించెనని సంశయించుచుండి.

6 “ఆతని ప్రవేశ బెట్టు౦ండటంచు ద్వార పాలురకు రాముడు దెలుప వారలతని గొనియు రా “నింతలోననె జనవరుండు ఏల నిను6 బంపెనో దెలుసవే యనంగ.

చతుర్ద నర్గము ననన ననన శంతన ననా. 4 అందులకు నా సుమంట్రుండు ననియె నిట్టు “నిన్ను. జూడ నృపతి గోరుచున్నవాండు ఎందుంకు. బంపెనో పనియేమొ యటుంగ ఈవు జనుదెంచి సర్వము వెజు(గందగును”, 8. ఇట్టునా సుమంటత్రుండు వచియింప రాము డధిక శీఘ్ర గనునమున నధిపు మరల గనుంగొనంగ నాతని గృహంబునకు హస్త ములను మఘముకుళించుకొనుచునుబోయె మరల, 9 _ రొము వునరాగమనవు వార్తను వినియును దశరథ నృపుండు కోసల ధరణివిభుండు ప్రియతనూజున కత్యంత ప్రియపు వార్త( జెప్పు శీఘ్రముగా (బ్రవేశింప. జేయ.

10. రాముడు జనకు నంతఃపురంబు. జొచ్చి దూరమందుండియె తన చేళుల శిరమున( జేర్చికొని యంతికమ్మును జేరి తండ్రి యం(ఘ్రులంటి నమస్కార మాచరింస.

11 పాదముల(బయిబడియు లేవకయు నుండు సుతుని నెత్తియు. గౌగలించుకొని నృపతి ఉచితమగు నాసవమున( గూర్చుండంేసి యధికమైన ప్రేమంబున ననియె నిట్టు,

12. “రామ! వృద్దుండనైతి దీరమగు కాల మేలితిని సర్వభోగము లేను(గొంటి భూరి దక్షిణల్‌ మృష్టాన్నముల నొసంగి క్రతు శతంబులం జేయంగాం గలిగియుంటి.

ఆయోద్వాకాండము

13. నీవు మొదలుగా. గడు గణనీయులైన

ఉత్తములైన పుత్రుల నొందంగంటి

ఎల్లరకు నిష్ట దానము లీయ/గంటి

సకల వేద శాస్త్రమ్ముల(. జదువ(గంటి. 14. అఖిలములగు సౌఖ్యమ్ముల ననుభవించి

ఎందునేని గొజంతను జెందనైతి

ఆత్మ దేవర్షి పిత్చ భూసురాదికమగు

బుణము తీర్చితి నిప్పుడనృణు.డనైతి.

15. నీదు రాజ్యాభిషేకంబు నేను గనుట దక్క నన్యము లేదు గర్తవ్యమంచు గాన నన్ను( దృషప్పుని. జీయంగానె మైన యౌవ రాజ్యాభిషేకము నందవనలయు.

16. ఇపుడు ప్రకృతి జనంబులు నెల్ల ప్రజలు నిన్ను యునరాజుగా( గోరుచున్నవారు అందుచే నీకు యౌవ రాజ్యాభిషేక మే నొనర్ప( దలంచితి నీ విష్టపడుము.

17. రామ! నేనిద్రంబోవంగ రాత్రులందు దుష్టములగు దుస్ప్వృష్నముల్‌ దొడరుచుండె కౌగలింతురు నబ్లని కాంత లెవరా కలుగుచుండె నుల్కలును నిర్బాతములును.

18. అర్కుండంగారకుండు రాహువాదియైన దారుణ(గ్రహములును వీ తరుణమందె అస్మదీయ జన్మపు(దార నాక్రమించె నంచు దైవజ్ఞులెల్ల వచించినారు.

చతుర్ధ నర్లమా కనన ననన ననన 19. ఇట్టి దుర్నిమిత్తములు ప్రాయికముగాంగ సంభవించుచు నుండెడు సమయమందె ఉర్వినాథుండు మృత్యువు నొందుటో మ హాపదను నాందుటో తథ్యమండ్రు బుధులు,

20... నీకు పట్టాభిషేకంబు నే నొవర్స నెంచుచుంటి నా బుద్ది చలింపకుండ నుండు నపుడె పట్టాభిషిక్తుండ వగుము క్షావరేణ్య నునము అతిచంచలములు,

21. చంద్రు డుండె( బునర్వసునందు నేండు పుష్యమియను నక్ష్రము( బొందు రేపు పుష్యమీ తార యభిషేకమునకు యోగ్య మంచు దైవజ్ఞులెల్ల వచించువారు.

22. అందుచే రేపు పుష్యమియందు నీకు యౌన రాజ్యాభిషేకము నాచరింస నాదు మనము మిగులగను దొండరపడు. గాన రేపు పట్టాభిషేకమును గొనుము.

23. అందుచే నేడు నీవు నీ యహము రాత్రి అంతయును సీతతోడ నత్యంత నియమ మొందియును కుశాస్తరణము నందె శాయి నగుచు నుపవసించుచునుండ నగును తనయ,

24. నీదు హితులప్రమచ్తులై నిన్ను నేండు సక్తల గతుల రక్షింతురు శ్రద్ధయబూని ఇట్టీ శ్రేయోవిధానము కెంతయేని పలు విధముల విఘ్నంబులు కలుగుచుండు.

అయోధ్వాకాందము

25. భరతుండు తన మాతామహు పురమునందు నున్నవాండతడింట రాకమున్న యపుడె ఈవు పట్టాభిషిక్తుండౌ టెంతయేని యుక్తమంచును నేనెంచుచున్నవాండ.

26. అతండు సద్వృత్తి కలిగిన యట్టివాండె నీదు నాజ్ఞానునర్తియై నిలుచువాండె ధర్మవిదు(డె జితేంద్రియత్వంబు గలుగు నతండె మిగుల సానుక్రోశుండైనవాండె.

27. అయిన మనుజుల చిత్తము లనవరతము సంచలించు నటంచు. దలంచునాండ సజ్జనులు ధర్మనిత్యులౌ జనుల మతులు పరుల బోధ నొక్కట జలింపంగవచ్చు”.

28. అంచు రేసభిషేక మటంచు నిప్పు డింటి కేగుమునియు వచియింప(బడియు రాము డాత్మజనకుని చరణములకును నెణగి వెను వెంటనే తన యింటికేగి.

29. తనదు నంతిపురి కరిగి దశరథా[గ్ర తనయుడు నురుదినమ్మున తనకు జరుగ6 బోవుచుండిన నభిషేకమును దెలుపంగ తనదు జనని యంతఃపురమునకు నేగి.

30. అందు దేవతాగారమునందు నధిక భక్తితత్సరయె క్షౌనునస్తమును ధ రించి మిగుల మౌననమును నహించి తనదు తనయునకు శుభమును గోరు తల్లింగాంచి,

చతుర్ణ నర్లము అకాల న ననా నొరు 22 22 31. అంతకును బూర్వమందె రామాభిషేక మును వినియు సుమిత్రయును లక్ష్మణుండు నటకు వచ్చిరా జనకజయు నవ్వార్త వినియు పరిజవముల చేతంగొనియు రాబడియె నటకు. 32. అపుడు కౌసల్య దశరధు నగ్రమహిషి ధ్యానమగ్నయును నిమీలితాక్షి యగుచు నుండగా సుమిత్రయు లక్ష్మణుండు జనకు నాత్మజయు. జేరి వందన మాచరించి.

33. “అమ్మ ! రేపు పుష్యమి తారయందు రాము యౌవరాజ్యాభిషేకొ మటంచు. దెల్ప పరమ భక్తి ప్రాణాయామపరతనుండి విష్ణు ధ్యానించు కౌసల్య వినియె దాని.

34. అప్పుడే రాముండచటికి నరుగుదెంచి అధికభక్తి విస్ణుని ధ్యాన మాచరించు తల్లింేరి పాదాభివందన మొనర్చి పరమ హర్షముతోడ నిప్పుగిది దెలిపె.

35. “అంబ నే ప్రజాపాలన మాచరింప ఆత్మ జనకుచేత నియుక్తుండైనవాండ యౌన రాజ్యాభిషేకము నగును లేపు నా జనకు+ండిటు శాసించినాండు నేండు.

36. ఎల్ల బుత్విగ్గణముతోడ బుసషులతోడ నేండు సీతయు నాతోండం గూడి నీయ హర్షిశలును నుపవసింప నగునటంచు క్షితతలేచ.చు నన్నాజ్ఞ( జేసినాండు.

ఆఅయిలాధి్యాలిదలజతు 37. కాన యౌవన రాజ్యాభిషేకమునకే శు భంబులగు కర్మముల జరుపంగ నగునొ వానినెల్ల యథావిధిగొను నాకు సీతకును జరుగునటుల( జేయవలయు"”. 38, అన(గ గౌసల్య చిరకాలమందునుండి చనదు కోరిక యీ నాటికి నిటులగను సఫల మగుటకు నెంతయో సంతసించి హర్ష బాప్పునేత్ర యగుచు ననియె నిట్టు. 39. “రామ! చిరజీని వగుచు వర్ధనము( జెందు! ఎల్ల నీ శయ్రవులు నశియింధత్రు గాక! రాజ్యమొంది నన్నును సుమిత్రను సమస్త జనులనున్‌ మహానంద మొందునటుజేయు. 40. తండ్రి! యతి శుభదంబగు తారయందు నాదు గర్భమందు జనించినాండ వీవు నీదు సుగుణ గణంబుచే నీదు తండ్రి యధికముగను నారాధితు(డైనవాండు. శ1. అమలమును నమోఘంబునునైన నాదు విష్ణుభక్తి యీనాటికివ్విధముగాంగ భానువంశ రాజ్యస్వరూపము వహించి శ్రీయు నిన్ను నివ్విధముగ జెందె ననఘ॥[ 42. ఇట్టు కౌసల్యచే వచియింప(బడియు రాముండా సత్య ధర్మ పరాశక్రముండు అంజలి ఘటించి నిల్చిన యనుజు లక్ష్మ బుని గనుంగొని చిజునగవున నిటులనె. చైవ వావవా ప ద్రాం

తృతీయ //భంచము సర్గము 43. “అనుజ! నా తోడ గూడ నీ యవవితలము వెల్ల పరిపాలనంబును నీవు జేయు అస్మదీయ బహిఃప్రాణమైన నీదు నలన(గూడ నీ రాజ్యము నిలిచియుండు. 44. లక్ష్మణా! యిష్టభోగములను సవిస్త ములగు రాజ్యభోగములను బొందు మీవు ఎల్ల రాజ్యమున్‌ జీవితమెల్ల నీదు కొజకె కోరుదు వా కేమి కోర్కి లేదు”. 45 ఇట్టు లక్ష్మణ్సుత్రో వచియించి రొము( డాత్మజననికి వందన మాచరించి ఆజ్ఞగొని పీత్రాదేవి యమసరింప ఆత్మభవనమునున్‌ గూర్చి యరోనవడు. _ చతుర్ధ సర్గము సమాప్తము 1 రామునకు దశరథుండిత్తైణగున జెప్పి యౌవ రాజ్యాభిషేకము నాచరింస€ గుల గురువును వసిష్టువి. బిలునంబంచి అతి వినయముతో గురువుతో ననియె నిట్టు. 2. “మునివరేణ్య ! రాముని యొద్దకు నిపుడేగి శ్రీయశో రాజ్య లాభముల్‌ జెందుకొజకు నుర్విజాతతో రాముని నుపవసింపు మంచు దెల్పి యట్టుల చేయునట్లు జేయు”.

ఆయోధ్వాకాండదము

3౩. అనంగ దశరథుతో నట్లె యంచు (దెల్సి యవ్వసిష్టుండు చతురాన నాత్మజుండు రాఘవుండు జనకాత్మజా రమణితోడ నధివసించు నంతఃపురమపుడు జేర.

త, ధరణి సురులధిరోహింప దగియునుండు రధమును నధిరోహించి యా రాఘవుండు సీతతో నుపవాసము( జేయుకొణకు( దెలుపగానరిగ వరుంధతీ విభుండు.

కా అవ్వసిష్టండా రథమునందధివసించి పాండురాభ్ర ప్రభల నీనుచుండు రామ భద్రు ప్రాసాదమున మూడు ద్వారములను గడచిపోయి రాముని యంతికమును జేర.

6. అవ్వసిష్టుండు రథమున యందున నుండి ఆత్మగ్భృహమున కరుదెంచుట నతి దూర మందు(గని రాముడు సంభ్రమాన్వితుండయి అంజలి వహించి యెదురుగా నరుగుదెంచి.

గ్ల భయముతోడ తద్రథ సమీపమున కేగి స్వయము గాంగ హస్తావలంబన మొనర్చి అమ్మునీశ్వరు రథమున యందునుండి అవతరింప జేసి పదములంటి మొక్క.

8. అధిక వినయంబుతోడ పాదాభివంద నంబు€౬ జేయు రాముని కుశలంబు నడిగి అత్యధిక ప్రీతి చతురాన నాత్మజుండు రఘుకులోద్భవుతో నీ తెణ(గున ననియె.

వంచము నర్గము

9, “క్షావరుండు నీ యందు బ్రసన్నుండయ్యె యౌవ రాజ్యాభిషేకంబు నందుదీవు అందులకు నీవు నుపవాస మాచరింప నగును పీతతో నేడు నియమము తోడ,

10. అఆ యయాతికి నహుష ధరాధినాథు( డఖిల రాజ్య మొసంగినయట్టుగొంగ రేపుదయమందు నీకు నీ భూపవరుండు యౌవ రాజ్యాభిషేకంబు నాచరించు”

11 అట్టులుగ( జెప్పి య మ్మాని యా దశరథు న(గ్రసుతు రాము సీతతో నధిక నియమ మూనియుండి యథావిధి మపవసింప( జేసియుము నృపు( గృతకృత్యు( జేసియుండి.

12. ఆ దశరథ గురునేణ్యుండవ్వసిష్టు( డమ్మహాత్ముచే రాముచే నధిక పూజ లంది నేంబోయి వచ్చెదనంచు! దెల్పి అమసరించు రాముని నిల్పి యరిగె నపుడు.

13. సకల మిత్రులతో రామచంద్ర విభుండు కొంతతడ విష్టాగోస్టి కొంత పల్పి సకల జనులకు నభ్యనుజ్ఞను నొసంగి తనదు నంతఃపురమున కంతటను బోవ.

14. అబ్బనుల చేత మత్తహంసాళి చేత

• భాసమాన మయ్యెడు సరోవరము( బోలె సంతసముచే మిగుల కేకిసలను గొట్టు జనులచబే రాము గృహము భాసము వహించె.

ఆఅయోధ్వాకాందము

15 రామభద్రుని యంతఃపురమ్ము నుండి అధిపుకడ కేగుచుండు బ్రహ్మాత్మజుండు అధిక సంతోషమున ద్రుళ్లి యాడుచుండు జనులచే నిండు రాజవీధిని( గనుంగొని.

16. అయ్యయోధ్యా పురమున వీధ్యాదికమ్ము రాము పట్టాభిషేక దర్శన కుతూహ లాగతులగు జనుల సమూహములచేత ఇసుక వేసీన రాలన ట్లెసక మెసంె.

17. _ రాజ వీధులెల్లను సొగరంబు. బోలె నిఖిల జనులచే నిండియు నిబిడమయ్యె హర్ష సంఘర్షణమ్మున నావహిల్టు నిస్వన మపరిమితమయి నింగి ముట్టె.

18. అయ్యయోధ్యా నగర వీధులన్ని యూడ్వ బడి పరిమళ జలము చల్లండి యనంటి కంబములు ప్రతి గృహమున గట్ట(బడి మ హోన్నతపు ధ్వజముల తోడ నుల్లసిలైె.

క్షం. ఆఅ పురంబున యందున నధివసించు చుండు నాబాలగోపొల మొకట రాము యౌవ రాజ్యాభిషేకంబు నభిలషించి ఎపుడు సూర్యోదయమొ యంచు నెదురుచూచె.

20. ఎల్ల ప్రజల కలంకార హీతువగుచు జనులకెల్ల నానంద వర్దనము నగుచు నుండు రామాభిషేక మహోత్సనమ్ము నెపుడెపుడె యని జనము ్రతీక్షం జేసె.

భంచమ సర్గము ననన

21. ఇట్టు జనులచే నిండిపోయిన సమస్త రాజ పథములందున నిర్భర ప్రమోద భరితుల ప్రజల( గనుచు( దాపసవరుండు నెమ్మదిగ దశరధుని గృహమ్ము. చేరి.

22. ఇంద్రు కడకు బృహప్పతి యేగివట్టు శారదాభ్రమ్ముగా వతి స్వచ్చమైన నృపుని ప్రాపాదము నధిరోహించి దశర థేశు కడకు వెమ్మదిగను నేగనపుడు.

23. తన కడకు నరుదెంచెడు తన్మునీంద్రు నరవరుండు గవి సింహాసనము నుండి ఎదురుగ జని, “పోయిన పని యేమియయ్యె” వన(గ ముని జరిగినదంతయును వచించె.

24. _అవనిపతితోడ సమముగా నాసనముల యందునుండు సభాసదు లందణపుడు ఆసనముల నుండియు లేచి యమ్మునీంద్రు నతి వినయమున బూజించి రధిపుతోడ.

25. క్ష్మాపతి గురువుచే ననుజ్ఞాతు. డగుచు సకల జన సంఘమును విసర్దనము+ జేసి సింహము గిరిగుహను (బ్రవేశెంచునట్లు తనదు నంతఃపురమున కంతటను జేరి,

26. చందురుండు తారొగణ సంకులమగు ఆకసంబును జేరిన యన్విధముగ అమరవేశ్మ సమము ప్రమదాకులమగు తనదు నంతఃపురము కేగె దశరధుండు.

• • భంచమ సర్సము సమాప్తము,

అయోధ్యాకాందడము ననన ననా

1 అవ్వసిష్టుండేగంగ రాముండవుడె లేచి స్నాన మొనరించి నియమిత మానసము వ హించి భార్యతో నెప్పు డర్చించుచుండు విష్ణు పూజాగృహము కేగి విధిహితముగ.

2... శిరము నందు పూజాద్రన్య భరితమైన పాత్రను ధరించి భక్తి తత్సృరత గాంచి అమ్మహా విష్ణువునకయి యనల మందు వేద విహితముగ హవిస్సు వ్రేల్చియుండి.

3. శేషమైన హవిస్సును సీత తోడ దాను గొని నారాయణ ధ్యాన మధిక భక్తితో. జేయుచును తానె పరచుకొనిన పావనములగు గుశలందు( బవ్వళించి.

4 మౌనమూని నియతమైన నూనసమును బూని యేకాగ్రముగ భూమిపుత్రితోడ విష్ణు పూజా గృహంబున విష్ణు దేవు నేక శయ్య యందున భజియించుచుండి.

5. అఆ నిశనె దురీయంబగు యామ మందె ఉర్వి పుత్రికతో నిద్ర నుండి లేచి శ్రీరఘూద్భవు( డాత్మాభిషేకమునకు సీత తోడ నలంకృతి( జేసికొనియె.

6 సూత వంది మాగధ జన స్తోతములను వినుచు నత్యధికానందమును గొనుచును నియత మానసుండై మహా నిషస్టతోడ అర్క గాయత్రి జపమును నాచరించి.

వష్రమ సర్గము పతనాలు కొ ళడానచనన ననన న నాతల నచ ధాన న నా నన నాననానలనుతనత తునక కాన నకనానననొమర చాయా చుమయావనా రాయనా యాయాయయు..

7. _ అర్కువందు నంతర్వర్తి యగుచు నుండు అచ్యుతునకు( బ్రణామంబు నపుడానర్భి విములమైన క్షౌమంపు వస్త్రము ధరించి భూసురులు స్వస్తి వాచనంబుల నొనర్భ.

8. అధిక మధురము గంభీర మగుచునుండు క్షాసురేంద్ర పుణ్యాహ ఘోషంబు చేత సకల మంగళ తూర్య ఘోషంబు చేత అయ్యయోధ్య ప్రతిధ్వనులందుచుండ.

9, జనక పుత్రికతో రామచంద్ర విభుండు యౌవన రాజ్యాభిషేకము నందుకొఅకు ఉపవసించు వార్తను విని యపరిమితము ,గా నయోధ్యా జనంబును గాంచె ముదము.

10. ఆ దినమ్మున యందె రామాభిషేక మంచు పొర సతులు విని యధిక మోద మంది సూర్యోదయమ్మున యందె గృహము లెల్లను నలంకరించిరి యెంతయేని.

11 అభ్ర ధవళములై వ్యోమ ముంటుచుండు అఖిల దేవతాగారములందు రథ్య లందునను చతుష్పథములయందు. దైత్య ముల యెడల నట్టాలకముల నెడలను.

12. అంగడుల వీధులందున నవ్వణిజుల అంగడుల యందు సకల గృహంబు లందు ధనము లందు కుబేరుల ననుకరించు సర్వ ధనికుల పొధ రాజమ్ములందు.

ఆయోధ్యాకాందము

13. కంటి కగపడు సర్వ వృక్షములయందు జనులు కూరుచుండెడు సర్వసభలయందు చిత్ర చిత్రితములు సము(్చితములైన బహు పతాకలు గట్టిరి బహుళ గతుల,

14. నర్తకుల సంఘములును దన్నటక సంఘ ములును బహు గాయకుల సంఘములును మిగుల శ్రవణ సుఖముగా గొనముల్‌ సలుపుచుండ ప్రజలు వినుచుండి రానంద పరవశులయి.

15, రాము నభిషేకమున్గన రాజ్యమందు ఎల్ల యెడల నుండియు వచ్చు నెల్ల ప్రజలు అంగణముల యందు గృహముల యందు దమదు చిత్తములు నచ్చినట్టుల జెప్పికొనిరి.

16. బాలకులును దనుదు గృహ ద్వారములను గుంపులుగ జేరి కేకిసల్‌ గొట్టుకొనుచు రాము పట్టాభిషేక వార్తను గురించి చెప్పుకొనుచు మోదంబును జెందిరెల్ల,

17. రాము నభిషేక నుందు. బౌర జనమెల్ల రమ్యములగు బుష్పోపహారముల చేత పరిమళంబుల చేత ధూసముల చేత రాజవీధు లెల్ల నలంకరణము జేయ.

18. పట్టణాలంకరణము చూపరులకు నిశ యందు నేనియు( బ్రకటిత మగుటకొణకు అఖీల రధ్యల యందున నద్భుతముగ వృక్షరూప దీపములను బెట్టిరెంతొ.

వృష్టమ సర్గము

19 ఇట్టులుగ నయోధ్యాపుర మెల్ల బౌర జనము లట్టు లలంకారములు నొవర్స అనఘు రాముని యౌవరాజ్యాభిషేక మెపుడు జూతుమాయంచు ్రతీక్షజేసి.

20, చత్వరమ్ముల యందున సభల యందు సంఘములుగ సంఘములుగ జనులు గూడి అనఘు రాముని యభిషేక మాచరించు చుండుటకు నృపుని బౌగడుచుండిరిట్టు.

21. “అహహ దశరథ నృపతి నే మనంగవచ్చు? తాను వృద్దుండైతి వటంచు దలంచి యమ్మ హానుభావుని రాముని యౌవన రాజ్య మునకు బట్టాభిషిక్తు. జేయను దలంచె.

22. రాము నభిషిక్తు జేయు గారణము చేత అందట మనుగృహీతులమైతి మిపుడు మంచిదెదొ చెడ్డది యెదొ గ్రహించువాండు

జనుల నెల్లర రక్షింపంగా( జొలువాండు.

23. పండితుండు నుద్దత నునస్కుండు ధర్మ పరు(ండధిక విక్రముడు (భ్రాతృ వత్సలుండు ఆత్మసోదరులను జూచినట్టుగౌనె అధిక ప్రీతి ప్రజల( జూచునట్టినాడు.

24. ఏము కల్లారంగను(గొవ రామభద్రు నిట్టు లభిషిక్తు జేసెడు నట్టికతన ధర్మపరుండు మహాత్ముండు దశరథుండు అవని యందు చిరంజీవి యగును గాక

ఆయోధ్వావాందను 25. ఇట్లు పార జనంబులు నెల్లయెడల జెప్పికొన రాము పట్టాభిషేకమునకు ఎల్ల దేశంబు అందుండి యేగుదెంచు జానపదులు మహామోద మూనిరెంతొ. 26. అనఘు రాముని యభిషేకమును గను౧గొన అఖీల దేశాల యందుండి యరుగుదెంచు నెల్ల జను లయోధ్యాపుర మెల్లయెడల కాలిడగ సందు లేకుండగ గ్రమ్ముకొనిరి. 27. _ పర్వదినమున బాధోధి. బ్రభవమొందు రంగ దుళ్తుంగములగు తరంగ నిస్వ నంబు(బోలె నయోధ్యాపురంబునందు ఇటు నటుల దిర్లు జనఘోష మెసక మెసల. 28. అట్టు లమరావతిం బోలు నయ్యయోధ్య జలచరముల నిస్వనముల జలధివోలె అనఘు రానూభిషేకము కరుగుదెంచు నిఖిలజన నిస్వనములతో నిండిపోయె. _- షష్ట స్పర్గము సమాప్తము.

"7. సప్తమ సరము 1 ఎచట పుట్టెనొ తలిదండ్రు లెవరొ తెలియ విదియు. గైకతో వచ్చిన యదియు. గైక తో వసించు మంథర యను దుష్పదాసి కాకతాళీయముగ మేడపైకి నేగి. 2. అట్టు సౌధోపరిస్టలనుందునుండి పధము లెల్లం బన్నీట వింపంబడినదియు ప్రసవములతో నలంకరింప(బడినదియు నగు నయోధ్యాపురమ్మును నపుడు గాంచి. 3౩ రాజు చిహ్నముల్‌ గల ధ్వజరాజి చేత పలు విధముల నలంకరింప(బడినదియు ఉదయముననె శిరస్నాన మొనరంేసి ప్రజలు సప్వేచ్చగ దిర్లు త్రోవలు గలదియు, 4. మాల్య మోదక హస్తులౌ క్మాసురేంద్ర తతులచే(గడు నభివాదిత మగునదియు పులు గడిగిన దేవాలయమ్ములు గలదియు భూరి వాదిత్ర నిన్వనమ్ములు గలదియు. 5. సంప్రహృష్ట జనులతోడ సంయుతమును నిగముముల ఘోషములతోడ నిండినదియు బొత రోమాంచ హస్త్య్యశ్వ సంయుతమును రంకెలను నేయు గోవృష సంకులమును. 6 ఉన్నత ధ్వజముల తోడనుండినదియు ఉత్సుకులగు జనుల నిండియుండునదియు నగు నయోధ్యను మంథర యపుడు గాలచి అధికమగు విసయమ్మును నందిపోయి.

అయోధ్వాకాండము గా హర్ష సంఫుల్ల నయనయై యనతి దూర మందలంకార శోభిత యగుచునుండు రాము నుపమాత నా మంథర గను(ంగొనియు మిగుల నాసక్తితోడ నడిగె నపుడిటు.

8. _ “ఎప్పుడేని నెవ్వరికేని నించుకేని దాన మొస(గి యెజుంగని దశరథా[గ్ర మహిషి కౌసల్య యెందుకా మాదిరిగ ధ నంబొసగౌడు నెల్లరు కోరిన విధముగము.

పి ఎందులకు( బ్రజలటు సంప్రహృష్టు లగుచు నొడ లెజు(గక దిరుగుచును నున్నవారు ఎందుకు నృపుండటుల సంప్రహృష్ణు. డగుచు నే మహాకార్య మొనరింప నెంచె” ననంగ.

10. తను వదెల్లను రోమాంచిత మగుచుండ పరమ హర్షంబుచేత మైమఆచిపోయి రామునిం జెందబోయెడు రాజ్యలక్ష్మి గూర్చి యా ధాత్రి జెప్పె నా కుబ్బతోడ.

11. “జ్మావరుండు రేపు పుష్య నక్షత్రమందు అనఘు రాము జితక్రోధు నవ్యయాత్ము యౌన రాజ్యాభిషిక్తుని నాచరింప( బోవు నింతకన్నను ప్రజామోదమేది?”

12. దాది పల్కును వినంగ మంధరకు( గడుపు భగ్గునను మండిషపోవ( గోపమున నేమి గానంబోక గైలాస శిఖభరముబోలు సౌధమందుండి క్రిందికి జణజల దిగి.

నత్తమ నర్హము

13. పరుల మేలు సహింపని పొపురాలు మంథర యటుల సందహ్య మానసయయి నిద్దురనుబోవు కైకేయి యొద్దకేగి ఈర్ష్య బట్టంగంజాలక యిట్టు లనియె.

14. “ఇంక నిద్రబోవుచు నుంటివే జననిరొ! ఒక్కయెడ మహోత్సాతము నుప్పతిలైే అఖీలమును ధ్వంసమయ్యెడు నట్టులుండె నీవు విన్ను నెణుంగ విదియేమి తల్లి!

15. వృపతి నావాండు నాకింక నేమియంచు మురిసిపోవుచుంటివి గర్వమును నహించి నీదు సౌభాగ్యమంతయు నేలంగలిసె ఆ విదాఘ నదీ ప్రవాహమ్మునట్టు.”

16 అధిక సొపొత్మురా లసూయాత్సురాలు చెడిపె నుంథరచే నిట్టు చెప్పంబడియు ఏమి యాపద రామున్నదేమొ యంచు

కైక యేమి దోపకయె దు;ఃఖంబు జెంది.

17. “ఏమె! మంథర! నాకిప్పుడే విపత్తు కలుగ నున్నదె? మిగుల దుఃఖంబు జెందు దానవుగ గన్సడుచున్న దానవీవు అదియు దెల్పి తాపము దీర్పువమూ” యనంగ,

18. దాని విని మంథరయును *నా దారికించు కించుకయు. గైకయును వరుదెంచుచున్న” దంచు నెంతయొ సంతోషమంది (క్రోధ మును వహించియు. గైకను గనుగొనియును.

ఆఅయోధ్యాకాండము 19. కైక హితమును గోజుచు. గైకకొణకు అధిక దుఃఖము పడుచున్న యట్టులుండి రామునెడ భేదభానంబు రాజిలంగ+ జేయ నభిషేకమును గూర్చి చెప్పెనిట్టు, 20. “తల్లి యక్షయ్య మగుచును ద్వద్వినాశ మిపుడె రాబోవుచున్నదం చెజు(గవైతి రాము రేపుదయమె యువరాజు గాంగ బట్టమున్‌ గట్టంబోయెడు బార్జివుండు. 21. అందుచేత మహా భయమందిపోయి అధిక దుఃఖ సమన్వితనగుచు ననల మందు దహ్యమాన నయిన యట్టు లేమి దో(పకుండ వచ్చితిని నీదు హితమూని, 22. నీకు దుఃఖ మొదవునని నేను విన్న నా కధిక దుఃఖమొదవు నాదు జనని నీ సుఖమె నా సుఖంబగు నో సుగాత్రి! ఇందులకు సందియం బించుకేని లేదు. 23. ఉత్తమ నృప కులంబునం దుద్భవించు దాన వధిపుని మహిషివా దానవీవు దశరధుని యుగ కర్మము తల్లి యెట్టు లెటు(గకుండ(గ నుంటినే యింతవరకు. 24. క్ష్మా నరుండు ధర్మవాదిగ( గానయిడెడు గాని శతుండు; ప్రియ వచను. డౌనెగాని అతి కఠినుండు; మాయ లెజుంగనట్టి నీవు నతనిచే వంచితనయితి నరయవైతి.

నత్తమ సర్గము

25. వీదు కడను శుష్క ప్రియమేదొ జెప్పి విన్ను రంజింప(డేయుచు నీదువలన పాందదగు పౌఖ్యముల నెల్ల బొందుచు సమ యంబు రాగ గౌసల్యకే యంతగూర్చు.

26. బంధు దర్శన వ్యాజాన భరతు నెటకొ మంచి మాటలతోడ బంపీంచి రేపు నుదయ మందున రామున కుర్వికెల్ల పట్టమును గట్ట(గా నున్నవాండు చూవె !

27. అభము శుభమును దెలియని యబలవీవు భర్రయను వ్యాజమ్ముచే పరమ శత్రు వగుచు నతండంకస్థల మందునుండు సాముగా+గ( బోషింపంా బడుచునుండె.

28. పరమ శత్రువు గాని సర్పంబు గాని చంపబడక యుపసేక్షింప జనిన మనల వెట్లు ధ్వంపము( జేయునో యట్లె నిన్ను భరతు ధ్వంసము. జేసె నిష్పార్ధివుండు.

29. రాముని మహా సుఖోచిత రాజ్యమందు నట్టు లభిషిక్తునిగం జేయ నభిలషించు అ సయోముఖ విషకుంభుండధిపుచేత స్వామబంధంబుగా నాశమైతివీవు.

30, అవసరంబైన కాలంబు నరుగుదెంచె హితమదెయ్యెదియో వేగమిపుడెజీయు విన్ను నీదు కువూరుని నీదు దాసి వైన నన్ను రక్షింపుమో యన్ము యిపుడె.

నలల లా ప్ర చొ)అాలనననానాాన

అయోధ్యాకాండము

31. మంధర వచించుచుండిన మాటల విని ఆ శరద్రాత్రి యందలి యబ్దరేఖ బోలె హర్ష సంపూర్ణయై పూవుంబోడి పాన్పునుండియు సంబరపడుచు లేచి.

32. అధికముగ గైక యానంద మందిపోయి అట్టి శుభవార్తం దెలిపిన యందుకొటకు తనదు మెడయందునుండు ముత్యాల వార మొండు దీసి యా మంథర కొసంలె నపుడు.

33. అట్టు లొక్కహారము కైక యట్టి దుష్ట దాసియును కుబ్దయైన మంథర కొసంగి కడు ముదంబుతోడను దన నొడలు మజుచి మంథరను గనుంగొనియు నిన్మ్నూడ్కి ననియె.

34. “ఇట్టి శుభవార్తనున్‌ దెల్పి యెంతయేని పట్టరాని యానందము బెట్టితీవు ఇట్టి ప్రియవార్త దెల్సిన యట్టి నీదు నెడల నెటుజేసి నీ బుణ మేను దీర్తు?

35. భరతుండన రాముండన భేద భావమేమి ఇద్దరందు నొకించుక నేనెటుంగ అందుచే రాము నభిషేకమనం నిప్పు డపరిమితమగు నానంద మందుచుంటి.

36, ఇంతకంటెను బ్రియము నాకింక లేదు ఇంతకంటెను శుభవార్త యేమి లేదు ఇట్టీ పరమ ప్రియము చెప్పినట్టి కతన ఏమి కోరుదువో కోరు మేనొసంగుదు".

• సప్తమ సర్గము సమాప్తము

క. కైక పల్కు పలుకులకు దుఃఖంబు(జెంది మంథరయు భగ్గుమనుచును మండుచుండి కైక యొసంగు వోరంబు నాకైకపైని పాజవైచి తీండ్రించుచు పలికె నిట్టు.

డె “అజ్జారాల! యూరక హర్ష్వమందుచుంటి నీదు గతి ముందు నెటులౌనొ వీ వెజటు(గవు శోక సాగరమందున సుడియు నిన్ను నీ వెజు(గవైతి విన్ను నేనేమి యందు?

3. ఇమ్మహాపద శిరముపై నిట్టులాడ దుఃఖపడుటకు బదులు సంతోషపడెద వేమి, నీకు మతియు( బోయెనేమి? నిన్ను గను(గొన(గ నాకు నవ్వును గలుగుచుండె.

4. నీ పపల్నీ సుతుని వృద్ది నీకు మృత్యు వగుచు( దలపై( దాండవ నూడుచుండె ఆస్తులెల్ల మహాదుఃఖ మందుచుండ ఈవు సంతోషపడెద విదే తెలినియొ.

5. సహజముగ భరతు వలన సంచతంబు రామునకు భయముండు నారాము+డిపుడు రాజు కాంబోవుచుండె నా రామువలన భరతునకు నేమగునాయంచు భయపడెదను.

(క అనయమును లక్ష్మణుడు రాము నంటియుండు నతనిచే రామునకు భయమంచు. గలుగ దట్లై భరతుని శత్రుఘ్ను. డంటియుండు భరతున కతని చేత నేభయము లేదు.

ఆయిాభధ్యాకాంణణయి 7. _ జన్మమునుబట్టి జూచినన్‌ సన్నిహితులు వైన రామ భరతులందె యగును రాజ్య మును గురించిన భయము; వెన్కను జనించు నట్టి లక్ష్మణ శత్రుఘ్నులందు లేదు. 8. _ రాజనీతియందు. గడు విభ్రాజితుండు ఎప్పుడెది జేయవలయునో యెజుంగువాండు నైన రాముడు నీ వుత్రుండైన భరతు నెప్పుడేమి చేయునొ యంచు నే వడకుదు. 9. _ ఆత్మతనయుండు రేపుదయంబునకును యౌవరాజ్యాభిషిక్తుండు నగుచునుండు అహహ! కౌసల్య భాగ్యమేమన(గవచ్చు నీ యభాగ్యమునకు నెంత నేను వగతు. 10. రాము. డభిషేకమొందియు రాజిలంగ రాజమాతయై కాసల్య తేజరిలగ నీవు నామెకు దాసివై యెల్లయపుడు నిలునవవలయును కృతాంజలివి నగుచు. 11. ఇట్టు నీవును నేనును నెల్లకాల మామెకట్టు దాసీలము నగుటెకాక నీ సుతుండు భరతుండుకూడ నిక్కువముగ ఎట్ట కా యక. సఎవకుండు రామునికగు దుస్షితియు( గలు, న యమమ భం 12. రాము (శ్రేయము కోరెడు రమబణులెట్ల గ్ర 0456 ట్‌. సంతసింతురు రాముని సంపదలకుష్క “ంధిఇళటంల ల్‌ ర భరతు క్షయమునను గలుగు బాధతోడ గా వూ స్మ. నీదు కోడండ్రు చింతింత్రు నిత్యముగను”. నవహ్త్‌రరాత్తా శ్రావ్‌ )) నన పవననవానిన్నా

శఆప్త్రమ నద్దము

13. అట్టులుగ జెవికడ నిల్లు కట్టుకొనియు ముజుక దుర్చోధనలు చేయుచుండు. కుబ్బ మంథరను గొంచి కైక యమ్మహితు.డైవ శ్రీరఘూద్భవు నిటు ప్రశంసింపందొడణా.

యడ. “ధర్మవిదు(డు శమంబును దమము గల్ను వాండు, శుచి, కృతజ్ఞాండు, సత్యవంతు(డైన యతడు జ్యేష్టుండు శ్రీరాము( డఖిలగతుల యౌవరాజ్యంబునకు వర్డు (డైనవాండు.

15. అఖీల ప్రజల సోదరుల భృత్య జనములను తండ్రివలె బాలింపంగా6 దగినవాండు అట్టి రాముని యభిషేక మగుచునుండ ఎందుకే కుబ్బ దుఃఖంబు నొందె దీవు?

16. రాముని యనంతరమువనె రాజ్యమేల( దగినవాండు భరతు. డదె ధర్మమగును తద్విధముగ రాముని యనంతరమునందె భరతుండేలు, సంతాపము పడెదవేల?

17. అందణకు మోదకరము మవాభ్యుదయము నైవ రామాభిషేకము నగుచునుండ అందజుంబోలె నానంద మందకుండ ఏల దుఃఖ మొందెదు కుబ్బ, యెజు(గ౧6 జెపుము?.

18. ఎట్టు భరతుడు గౌరవనీయుండగునా అటె రాముండు నాకు€ టబేమాస్పదుండు అతడు కౌసల్యకంటె నన్నధికముగను ప్రీతిగా. జూచువాండు సేవించువాండు.

అయోధ్యావాండము

19. _రాఘవుండేలుచున్నాండు రాజ్యమనంగ భరతుండేలుచున్నట్లై జెప్పంగవలయు తను( జూచుకొనెడునట్టు తనదు భ్రాతృ జనము గూడ రాముడు జూచుకొనెడువాండు,

20. ఇట్టు కైక పల్కెడు పల్కులెల్ల వినియు మంథర యధిక దుఃఖాన మ్రందిపోయి దీర్హ నిశ్వాసము వదలి దీనవదన యగుచు. గైకేయితోడ నిట్లనియె నపుడు.

21. “ఒకరు జెప్పిన వినవు నీకో దెలియదు నిన్ను నీవు నెటుంగక యున్నదాన వెవరు పొందని యాపద నీవు జెంది ముందు దుఃఖసాగరమున మున్లు దీవె.

22. రాముని యనంతరమున భరతుండు రాజు నగునటంచు మురియుచుంటి వపుడు రాము సుతుండె రాజగుంగాని నీ సుతుడు గాండు భరతు(డో రెంటికి. జెడు రేవడయె యగును.

23. రాజపుత్రు లెల్లరెపుడు రాజుఖిపుడు కా రటుల నృపులుగం జేయగాయబడిన ధ రాతలంబున కపు డనర్ధంబు గలుగు నెప్పుడే బహునాయక మెందుగలదె?

24. _ అందుకే నరపతులెల్ల నగ్రసుతునె అవనిపుగ6 జేతురు దమ-'యనంతరమున నితర సుతులెంతవారైన నెందరున్న" వారి సంగతి. గను(గొనువారు లేరు.

శఆస్ర్రమ నర్గ్షము

25. అపుడు నీ సుతు(డెందున కైవగాని పనికిరాక వ్యర్ణులయందు ప్రథమ గణ్యు( డగుచు రాజ్య సుఖంబుల యందునుండి (భ్రష్టు౦డైయుండు జీవచ్చవంబు. బోలి.

26. ఏను నీదు మేలుకొజకె యిట్లు పాటు పడుచునుంటి నీ కది యెల్ల బడకయుండె అదియుం/గాక సపల్ని భాగ్యమును వినియు పారితోషికమిడనేమి పలుకుదాన?

27. రాము(డీ యకంటకమైన రాజ్యమంది (ధ్రువముగా నీ సుతుని భరతుని విదేశ మునకొ లేక యా పరలోకమునకొ నిశ్చ యముగ( బంపెడువాండు నేనంటి జూడు.

28. ఊరకుండక భరతుని నుర్వినాథు చెంత నిల్ప్బక దూరస్థు( జేసితీవె స్టావరంబుల కేనియు సవిధమందె యుండు లతలమీదనె ప్రీతియుండు.గాదె.

29, దూరమున భరతుండున్న శతుఘ్నుండిచట నుండిన బ్రయోజనము కొంతయుండు నదియె రాముతశోరు లక్ష్మణుని తెజణంగు(గానె భరతుతోడ శత్రుఘ్నుండు నరిగియుండె.

30. పాదులందుండు కంపయు పాదపముల నరకకుండ భయము పెట్టు నరులనెల్ల అట్లె భరతుండిచటనున్న నధిపుండిట్టు అ(క్రనుముగ+ బ్రవర్తించు నతండుగాండు.

అయిీధ్వాకొందేము 31. _ అశ్వినీ దేవతలన నత్యంత బ్రీతి రామలక్ష్మణు అపుడు పరస్పరంబు నొకరినొకరు రక్షించుకొంచుండువారు వీరి స్నేహమ్ము జగమందు విశ్రుతంబు. 32. అందుచే రాఘవుండు సుమిత్రాగ్రసుతున కెప్పుడేని హానిని చేయ నెంచంబోండు తగిలి రాముండు భరతుని దప్పకుండ నడం(గయట్రేయు నిందుకు సందియంబు లేదు. 33. అందుచే భరతుడు కేకయాధినాథు గృహమునుండి యడవి కేగుటే యుచితము నాకునున్‌ భరతునకును నీకుంగూడ ఇదియె హితమని దోచెడు నెంతయేని, తత్త న్యాయముగ భరతుండు పిత్యమగు రాజ్య మందు( బట్టాభిషిక్సుండు నయ్యెనేని నీకు భరతునకును నాకు నీదు బంధు వులకును మిగుల శ్రేయస్సు కలిగిపోవు. 85. అందుచే రాఘవుండు సహజముగాంగ నీకు భరతున కరియయి నిల్చువాండు అమ్మహావైభవంబును నందు రాము వశుండగుచు నీదు సుతుంెట్టు బ్రతుకువాండు? 36. అడనియందాంకలిగొను సింహంబుచేత తరుమగా(ంబడు దంతి యూధంబుం బోలె రాము చేతను మిగుల నాక్రన్యుమాను( డైన భరతుని రక్షింపయూను మమ్మ!

ఆస్తమ /నవమ సర్గము

37. మున్ను వృపు గౌరవంబును బొందు గర్వ మొందు నీచేత( బరిభవమొందు కోస లాత్మజాత యిప్పుడు సమయంబురా(గ పగమ దీర్పక యూరక వదలునె నిను.

౩8. సప్త జలధి ముద్రితమైన సకల జగము ఎపుడు రాముని వశమయి యెసక మెసంగు అపుడె నీకు నీ భరతువ కధికమైైన అశుభమును జరాభవము నొవహిల్టు. అపుడె భరత్పుండు నాశము నందువాండు అందుచే భరత్తనక్షు బట్టాభిషేక మరయుమమ్మ రాము వివాస మరయుమమ్మకొ

• అష్టమ సర్గము సమాప్తము ఏ. సవమ సథషము

1... మంథరయు' జెప్పినదియు నమ్మహివరుండు చేయునదియు నాలోచన సేయశేయ ముఖము నెళ్టవై నిట్టూరుపులను నించి కైక యా కుబ్దతోడ నిక్కరణి ననియె.

2. “ఇదిగొ మంథర! రాముని నిప్పుడిపుడె అడవులకు సొాగనంపియు నప్పుడపుడె ఆత్మసుతుని భరతుని పట్టాభిషేక మీ ముహూర్తమంద్యుననే జేయింతు. జూడు.

అయోధ్యాకాండము 3. ఏ యుపాయముచేత నిస్టిపుడె నాదు ఆత్మజు(డభిషేకము నందనగునొ జెపుము? భరతుండే రాజ్యమును జెందవలయుగాని రాము+డెపుడు రాజ్యముంజెందరాదు, రాదు.” 4 అట్టు కైకేయి యడుగ దుష్టాత్మురాలు నైన నుంథర యానంద మంది యెొట్టు లేని రామాభిషేక విఘ్నాని కెసరు పెట్టు నా పాపి కైకతో నిట్టు లనియె. 5, “ఇందు కింత నాలోచన యెందుకమ్మ! ఎట్టు రాఘవుం డడవుల కేగువాండొ భరతుండెట్టుల రాజ్యము బడయువా(డొ తల్లి! యొక యుపాయము జెప్పుదాన వినుము. 6. _ ఎన్నిమార్లొ నీవును జెప్పియున్నదాని నీకు మేలు గూర్చెడు దానినే మరచిత? నా వలన వినందలచితే నీ వెటీంగి యుండియును రహస్యంబుగా నుంచ6 దల? ₹₹ నాదు ముఖమున నే విన నీదు మదికి ఎంతొ యభిలాష మొందిన యేని దాని నే వచించెద వినియదె నీవుగూడ మంచిదో చెడ్డదో విచారించుకొనుము”. 8. _ మంధర పలికినట్టి యా మాటల విని ఏమి యేమి యుపాయ మదేమి యనిద టాలునన్‌ శయ్యనుండి యంతటను లేచి ఆతురతతోడం గుబ్బతో ననియె నిట్టు,

నవమ సర్లము

9 _ “ఏ యుపాయము చేత వేనిపుడు రాము నకుమ గాకుండ నా సుతునకును రాజ్య మందిపోవునట్టులుగ( జేయంగలదాన వా యుపాయమెయ్యదొ జెప్పు” మనంగ నపుడు.

10. అఘమునకు వెముదీయని యదియు. బరుల మేలు( జూచి సహింపంగా( జూలనిదియు కడగి రామాభిషేక విఘ్నంబొనర్ప పట్టు పట్టిన మంథర యిట్టు అనియె.

11. “మున్ను దేవాసురుల యుద్ధమును జరుగగ ఇంద్రునకు సాయమును జేయనెంచి నీదు పతియు స్వాశ్రిత ధరణీశ తతుల6 గూడి కొనియు నిన్నునుగూడ గైకొనియు నపుడు.

12. దక్షిణాభిముఖంబుగ దండకాగ హనమునందున శంబరు(డనెడు రాక్ష సుండు పరిపాలనము జేయుచుండు వైజ యంతిపురము 'పైకిని దండయా(్ర సల్పె.

13. శంబరుండు మహామాయా విశారదుండు అధిక శౌర్య ధురంధరు(డైనవాండు అమరులకు జయింపంగ నేమి యలవిగాక ఇంద్రుమీ(దికి యుద్దాని కేగుదెంచె.

14. అట్టి ఫోర సంగ్రామమునందు రాక్ష సావళులు ప్రకోపించి సురానళులను నుగ్గునూచముగ నురుము నురుము జేసి పాలియ/ోసిరి నిశల సుప్పులను గూడ.

అయోధ్వాకాందము

15, తన్మహాయుద్దమందున దశరధుండు ఇంద్రునకు సహాయంబుగ నేగుదెంచి రాక్షసులు ప్రయోగించు శస్తములచేత అస్రములచేత శకలికృతాత్ముండగుచు.

16. _యుద్ధమందున మూర్చను నొందు పతికి సారథివగు నీచేత నాక్ష్మావరుండు బవరమందుండి తొలగింప(బడియు మిగుల శీతలోపచారాల రక్షింపంయబడియె.

17. అట్టు నీచేత రక్షితుండై నృపుండు సంతసించి రెండు వరా లొసంగె నీకు అవసరము గల్గినప్పుడే నా వరముల నేను గైకొందు నంటివి నీవు నపుడు.

18. అట్టె నీ కవసర మయినపుడె వాని గొను మటంచును నీ పతి యనియె నపుడు అదియు నాతోడ (జెప్పితి వప్పుడపుడు వానిని మరచియుండిన దానవిపుడు.

19. నీయెడంగల ఢ్రేమంబున నేను దాని మానసంబున దాచినదాన; నీవు వరయుగంబుచే నృపుని నిర్భంధపరచి రాము నభిషేకమును నివర్తన మొనరుపు.

20. ఒక వరమ్ముచే భరతున కుర్వికి నధి పతియు నగునట్టు; రెండన వరముచేత పదియు నాల్లేండ్లు రాముడు వనమునందు వాస మొనరించునట్టు నృపతినింగోరు.

నవమ నర్గము వవ ననన ననన ననన ననన

21... పదియు నాల్లేండ్లు రాముండు వనమునందు వాసమొనరించుచుండిన వాండెయేని భరతు పాలన మలవాటుపడిన ప్రజకు భరతునం దభిమానము ప్రబలిపోవు.

22. అమ్మ! ముందు క్రోధాగారమందు జొజుము; మలిన నస్త్రంబుల ధరింపు; మానవేంద్రు. డరుగుదెంచువప్పటికి కోధాత్మవగుచు కటికనేల సరుండు వెన్కడుగు నిడకు.

23. అధిపు(డంతికమునకు రా నతని గనకు, పలుకరించినన్‌ నీవేమి పలుకంబోకు; కొంతసేపట్టులుండి కన్గొనియు నతని, ఏడ్చుచుండుము, చెప్పకు హేతు వేమి.

24. అంతమాత్రాన కోసించి యతండు నిను ద్య జించునంచు నించుకయేని యెంచంబోకు మాళనికి నీ వనినను నత్యంత ప్రీతి; అగ్నిలోనైన నీ కొజకాతండురుకు.

25. ఇందుకై నీపయిని. గోపమందండతండు ఇంచుకీనల్ల విన్ను వీక్షీంచ వెజచు నీ ప్రియము కొటకా ధారుణీధవుండు ప్రాణములనే దృణములుగా నదలువాండు.

26. నీదు మాటను జవదాట నేరండతండు నిమ్ను( గొదని యించుక్షేనియును జనండు నీ బలమును సౌందర్యమున్‌ నీ వెటుంగుదు జడమతిన్‌ సమయము జాజ విడువంబోకు.

ఆయోధ్వాకాండను ననన నా

27. ధనము నిచ్చెద నవియు రత్నముల నిత్తు ననియు భూపతి నినుంగడు నాశబెట్టు మన భరతునకే యభిషేక మనుచు పట్టు బట్టు, మతి దేనికొప్పకు, పట్టు విడకు.

28. మున్ను దేవాసురుల యుద్ధమునను నీవు పొందు వరములను మజచిపోకు మెపుడు భూపతికి వాని జేయుము జ్ఞాపకంబు ఎన్ని చెప్పినన్‌ స్వార్ధము నీవు విడకు.

29. నృపుండపుడు ట్రీతితో నిన్ను నెత్తి కౌగ లించి నీ కోర్కెయేదొ వచింపుమనంగ నపుడు ముమ్మాటికిని దీర్తువా యటంచు అతనిచేత నొప్పించి పైనడుగు వరము.

30. పదియు నాల్ళేండ్లు రాముడు ననమునందు నుండనలయు ననియు నట్టులుండు నపుడు భరతుంసీ రాజ్యమెల్లను బాలనంబు( జేయవలయు ననియును యాచించు నృపుని.

31, పదియు నాల్షేండ్లు రాముండు వనమునందు వాసమును నొనరించుచో నీ సుతుండు (ప్రజల ప్రీతిబడసి మూల బలము నెల్ల వశముగాంగ రామునితోడ బలుకరెవరు.

32. మొదటి వరమునుగాంగ రాము వనవాస మధిపుని నడుగు మట్టుల నడుగుదేని సహజముగ నీ భరతునకు సర్వమునగు అర్ధముల్‌గల్లు నే సందియంబు లేదు.

నవమ నర్గము

33. అట్లు రాముండరణ్యాల కరుగునేని ప్రజల కాతనిపై(బ్రీతి క్రమముగాంగ సడలిపోవు భరతు(డప్పు సహణజణముగమ కగ్మాతలమున కెల్లను రాజుగాంగలండు.

34. పదియు నాల్గేండ్లు రాముడే వడిదుడుకులు కలుగకుండగ దిరిగి రాగలిగనేని అప్పటికి భరతుండు ప్రజానురాగ మొందు రామున కేయాస మండబోదు.

35. _పదియు నాల్గేండ్లలో రాజ్య భాగమెల్ల తిరుగులేకుండ భరతు స్వాధీనమౌను ఇదియె మంచి సమయమంచు నే దలంతు క్షీతినరుని నెట్టా మచ్చిక జేయు”మనగ.

36. కైక ధర్మమును వెజుంగ గలిగియుండి కొలనళశనున కొవురు కనుల(గప్పు బెదురు నాడుగుజ్జంబు పగిదిగను నుత్త్స థమ్ము పట్టెను బట్టశక్యంబు(గాక.

37. అర్ధమును ననర్ధముగ, ననర్హ మర్థ ముగను మంధరచేతను బోధచేయ బడియు. కైకేయి సంతృప్పిడియు మంథ రను గనుంగొని హితవరిగను దలంచి.

38. పరవశయగుచు నానందపరతనుండి మంథరను మెచ్చుకొనుచు నిమ్మాడ్కి ననియె “ఇంతదాన వటంచును నింత హితము దెలుపు దానవనియు నిన్ను దెలియనైతి.

అయోధ్వాకాండము

39. _ పొట్టివారికి. బుట్టెడు బుద్దులందు రందులో దెల్వి నగ్రగణ్య వగుదీవు ఈవె నాకేడుగడవగు దీవె నాదు హితము గోరుదు విందన్క నెలు.గనైతి.

40. క్ష్మాపతి యొనర్భు గపటంపు( గార్యమెల్ల నేనెణు(గనైతి; క్షణములో నీ వెణింితి! కుబ్దలగువారు భువిలోన గొందరుంద్రు గాని వార లసహ్యము గా(ంగనుంద్రు.

41. _ గాలిచే వంపంబబడియుండు కంజము వలె వక్రత గలిగి సుందరత్వము వహించు ఉభయ బాహులమధ్య నీ యురము తిన్నె వలెను బైకి పొడ్చుకొనియు వచ్చియుండ,

42. అందులకు సిగ్గు జెందెడునట్లు నీయు దరము లోనికేగియు( గృశత్వము వహించె నీ పిరుదులు పృథులములు నీ పయోధ రములు పీనములు మనోహరములు చూవె?

43. విమలమగు చంద్రబింబము సమము నీ ము ఖంబహో కడుంగడుగ ప్రకాశమగును సురుచిరంబును రశనాభిశోభితంబు నీదు జఘనము నాకర్షణీయమగును.

44. నీదు జంఘలు దృఢములై నివ్వటిల్లు పద్మయుగమునుబోలు నీ పదయుగమ్ము ఆయతోరు యుగంబుతో నబల నీవు క్షామ వస్తంబు దాల్చి (ప్రకాశమొంది.

నవను నర్షము లలన

45. నాదు నగ్రగామినివై నడచుచుండ రాజహంసివిగా. గడు రాజిలెదవు శంబరుండను ఘోర రాక్షపఘునియందు నెన్ని మాయా సహస్రములున్న యవియొ.

శర. అన్ని మాయలుగాక పైనన్నిమాయ లెన్నియో నీయెడలనిల్చియున్న నబల! చక్రము నడుమ నున్నత స్థలముబోలె జాల వెత్తగు నీ యురష్టలమునందు.

47. మతములును రాజనీతులును మర్మములును ఎన్నా మాయలు నెలకొనియున్న వహహ! భరతు. డభిషిక్తుండై రాముభద్రుండింక నడవులకు నేగువాండయినట్టులేని.

శీ8, అధిక మోదంబున సువర్ల హారములను నీ యురమ్మున నెన్నియో వేయుదాన నీ తనువు సువర్హంబుచే నింపి వేనె చందనము నీ యురమున నలందుదాన.

49. నీ ముఖిమున పునర్ల వినిర్మితమగు తిలకమును నేవె స్వయముగా దీర్చుదాన నీకు వలయు భూషణము లెన్నియునునైన నేమ జేయించుడాన, నీ కిచ్చుదాన.

50. ఇంకను నమూల్యములయిన యెొన్నియేని క్రామపరిధానముల( దాచ్చి క్షాతలంబు నందు ప్రత్యక్ష దేవతవగు దీవు వీదు నధికార మధికమై నెగడుచుండు.

అయోధ్యాకాండము

51. చంద్రుని దిరస్కరింపంగం జాలియుండు ఆననము కల్గియుండు-నీ యంతికమున దాస దాసీజనములెల్ల (దలలు వంచి దిరుగుచుండ గర్వంబున 6దిరుగుదీవు,

52. _ నీవు కుబ్దవేయైనను నిఖిలభూష ణముల. దాల్చి నా ప్రాపుజెందంగ మిగుల నన్ను/బోలె పరిజనముల్‌ నిన్ను(గూడ సకల విధముల బరిచర్య సల్ప్చుచుందు”.

53. ఇట్లు కైకీయిచే నుతియింపంబడియు వేదియందు+( బావకశిఖ వెలయునట్లు పూలపాొన్పున శయనించు పూవు(బోడి గైకంగని మంథరయు నిక్కరణి ననియె.

54. “కడచుదానికై జింతింపయడం0బోకు దాని గతజల సేతుబంధముగ+. దల; లెమ్ము శయ్యనుండియు వేగలెమ్ము, లెమ్ము; అధిపుండి(క వచ్చు. గోపగృహమును జొజుము”.

55. ఇట్లు మంథరచేం బ్రోత్సహింపణయడియు అధిక సౌభాగ్య మదగర్వితాత్మయగుచు కైక మంథర దననెంట గదలిరాంగ అప్పుడపుడె కోపాగారమందు(జొచ్చె.

56. ఎన్నియో భూషణములతో నెల్లయెపుడు కలకలాడుచుండెడు నట్టి కైక యపుడు అశుభమని మానసంబునయందు నించు కేని నెంచ కాభరణములెల్లందీసి.

నవమ నర్గము 57. _అచ్చపున్‌ మేలిమిన్‌వలె నలరుచుండు కుసుమకోమలి కైక యా కుబ్బ బోధ వినియు. జీ/కటిన్‌ గటికవేలను బరుండి మంథరను గాంచి యనియె నిమ్మాడ్కిగాంగ. 58. “రాజ్యము వదలి రాముండరణ్యములకు నరుగనలె, భరతుడు రాజ్యమందవలెను; అట్లుగాదేని కోపగృహంబునందు అధిపునకు( గైక మృతింబొందునంచు.( దెల్పు. 59. హేమమునుగోర, రత్నములేమిగోర; భూషణమ్ములంగోర, నా పూన్కి యిదియె; రాము(డే యభిషిక్తుడై రాజ్యమొందె నేని బ్రాణములను ద్యజియింతు ననుము”. 60. అటు మహా పౌరుషోచితమైన కైక పలుకు విని కుబ్జ సంతోషపరవశయయి రామునకు నహితము, భరతునకు హితము నైన వాక్యము నీరీతి నవియె వపుడు. 61 “రాముంే నిశ్చ్చయంబుగ రాజ్యమంద, నీవు, సుతుండు ధ్వంసమగుట నిశ్చయమ్ము; అందుచే భరతుండె రాజ్యమందం దీవ్ర ముగ( బ్రయత్నము జేయంగా. బూనుమమ్మ!” 62. శూలములబోలు కుబ్జ వాగ్దాలమునకు నధికపీడితయయి 'యురమందు హస్త ములను జేర్చి విస్మితయయి పుడమినాథు పైని గోపించి యీరీతి. బలికె కైక.

ఆఅయోధ్య్వాకాందము 63. “ఏను యమునంతికంబున కేగినట్టు గాని యా రామభద్రుండు కాననముల కరుగ భరతుండు రాజ్యము నందినట్టు గాని విందు వన్యము వినంగాను బోవు. 64. అడవులకు నేండె శ్రీరాము(డరుగకున్న ఆస్తరణము చందనము మాల్యమును నంజ నమును జలపానమును భోజనమును గొనను కడకు నా జీవితము. గోరంాను బోను. 65. ఇట్టు తీక్టంబుగా వచియించి యాభ రణములెల్లను డుల్చి పారంగవైచి క్షీణపుణ్యయై భువిపడు కిన్నెరవలె కటికనేల బరుండె నాకైక యపుడు. 66. అధిక కోప తమస్సంవృతాననయయి ఆభరణ మాల్యములు వీడినదియు నగుచు తనుము గ్రమ్మి చారకలు నస్తంగమించు ఆకసముగ కైకయు క్రోధమందియుండె.

• నవమ సర్గము సమాప్తము.

10. దశమ స్పర్ణము

1 కుటిలచిత్త పొపాత్మయౌ కుబ్బచేత అటుల మిగుల దుర్పోధ చేయంగంబడియు

విషశరాహత కిన్నరీ విధముగాంగ కటికనేల. బరుండె నా కైక యపుడు.

2. కైక తాయేయంబూనిన కార్యమెల్ల మనమునను నిశ్చయము జేసికొనియు మంధ రను గనుంగొని నీవు జెప్పినదె లెప్ప యంచు నిదియె కర్తన్యమటంచు నెంచి.

3. మంథర యొనర్చుచుండిన వమూయలోన+ బడియు నృపుని మోసమున( గోపమ్ము గల్లి తోకటత్రొక్కు నాగము(బోలె భీకరముగ దీర్హపున్‌ శ్వాసములతోడ తివ్రయగుచు.

త. _ ఇందు దనకు సుఖోపాయమేదొ యంచు తీక్షముగ ముహూర్తమ్ము జింతించి రాము నడవి కంపుటకే నిశ్చయమ్ము సేయ వినియు మంథర సంతోషమును వహించి.

5. తనదు పొచిక పారినదని తలంచి అప్పుడే కార్యసిద్దియైనట్టు లెంచె కైక తీవ్ర కోపంబుచే( గనలి రాము నడవి కంపుటకే నిశ్చయంబు జేసి.

6. ముఖము జిట్టించి కడు క్రోధమును వహించి

" వట్టిభూమియందు పడకబెట్టియుండి అంత చిత్ర విచిత్రములైన రత్న ఖచిత హేమ భూషణముల నిచయమెల్ల.

అయోధ్వాకాండనము ణా దూర దూరంబుగా( బడంబాజవైచి బిజ్జబిగిసి నేలంబడక బెట్టియుండె కైకచే నటు వెదజల్ల(గం(బడియుండు మణిఖచిత సువర్ల్గంవు భూషణము లెల్ల.

8. ఆకసమున నక్షతములట్టు భూమి యందు నందందు.బడి భాసమగుచునుండె మలినవ(స్తాల. గోపపుం భవనమందు అట్టు నేలపైంబడియుండునట్టి కైక.

9. _ ఏకవేణి ధరించి స్వర్గోకముండి భువినిపైంబడు కిన్నరిన్‌ బోలియుండ క్ష్మావనరుండు రామాభిషేకమునుగూర్చి చేయందగువాని నేర్పాటు జేసియుండి.

10. అవ్వసిష్ట మునీశ్వరు నాజ్జబొంది అవనిపతి తన భవనమునందు(జొచ్చి ఈ దినమె రాము నభిషేకమెనయునంచు_ ఇంతవరకు. గైకకు( జెప్పనే యటంచు.

11. ఈ శుభము తన కైకకు నెటుగశీయ అంతిపురములయందు నత్యంత కాంతి మంతమైై కడు దేదీస్యమానమైన కైక యంతిపురికి ధరాకాంతు(డపుడు.

12. తన్ను మింగు రాహువు గూడియున్న యాక సమునకొా చంద్రుండరిగిన చందముగను శుక పిక స్వరములచేత శోభితమును క్రౌంచ హంపరుతమ్ములు గల్లినదియు.

దశమ నర్గము 13. అమల వాదిత్ర రవయుతమైనయదియు

వామకుబ్ద వికాయమై పరగునదియు చిత్ర గృహ లతాగృహముల జెలంగునదియు చంపకాశోకముల. బ్రకాశము గలదియు.

14. దంత హేమ రజత నిర్మితంబులైన వేదికలచే( గడుంగడు వెలయునదియు నిత్య ఫల పుష్పతరులచే నిఖిల వాపి కూపముల సరస్పులతోడం గూడినదియు.

15. హస్తి దంత రజత కనకాంచితముల సలువిధాసనములచేత(౬ బ్రబలినదియు వివిధ రసపావనములచేత వెలయునదియు బహు విధాన్న భక్ష్యములచే నరలునదియు.

16. అనుపమ్ము లనర్వ్యమ్ములైవ భూష ణములచే( ద్రిదశాలయోప మగునదియు మదన దీపక సామగ్రి.బొదలు నదియు వైన కైక గృహము నపు(డపుడు జొచ్చి.

17. హంస తూలికా తల్పమునందు. బ్రియను కైకనున్‌ గొానకుండియు( గామపరత కైక యెందుంటి వనుచు( బల్కమినిజేసి మిగుల( జింతనుజెంది భూమీధవుండు.

18. అందు. బరిచారికలనెల్ల నడిగి యడిగి ఉత్తరము గానక విషాదమొంది యొంది అట్టి వేళల గైక దానంతవరకు నెట కరిగియుండు నదియు.ంగాదే యటంచు.

అయోధ్యాకాండను

19. కైక లేని యా గృహమును క్ష్మావరేణ్యు(

డెప్పుడేని/బ్రవేశించి యెజటు(గండపుడు

కైక యా భరతాభిషేకము కొజకుగ

నట్టు కోపగృహము జొచ్చెనని యెజు(గక, 20. అమ్మగారిట లేదెట కరిగిరంచు

అచటి బరిచారికలనెల్ల నడుగ నృవుండు

ఆ ప్రతీహారిణియు భయమందుచుండి

చేతులను మోడ్చి యతనితో. జెప్పెనిట్లు, 21. “అమ్మ గారెందుకో క్రోధమంది కోప

భవనమును బవేశించిన వా రనంగ

ఆ ప్రతీహారిణి వచన మాలకించి

భూవరుండేదియో కొంపమునిళలెనంచు. 22. దేహమెల్లం గంపమును జెందియును బోన

అధికముగ విషాదమ్మును నంది యపవుడు

ఆతురత తోడ గోపగృహంబు జొచ్చి

భూతలంబున. బడియుండు పొల(త( గాంచి. 23. దశరధుండు సంతప్తహృదయుండు నగుచు

కారణంబు నెజలు(గక దుఃఖంబు. జెంది

వృద్దనృపుండు దశరథ పృథ్వీవరుండు

ప్రాణములకంటె నధికమై పరగు తరుణి 24. భూతలంబునంబడియుండి పారలుచుండు

పాపసంకల్పనున్‌ గాంచె పార్థివుండు

నరకంబడిన తీ/గనుబోలె దొరలునదియు

పతితయౌ దేవతయు(బోలె. బరగునదియు

దశమ నర్లము 25. _భూమిపైంబడు కిన్నరింబోలునదియు నాకమందుండి చ్యుతయగు నప్పరసను బోలినదియును బరులను మోహ మొంద+ జేయుచుండు మయయగుచు (శెలంగునదియు. 26. బోనులో/ుడు హరిణిని బోలునదియు మృగయుచే(గొట్టంబడిన కరేణువైన వ్రైకనున్‌ బరామర్శింప క్ష్మావరుండు దేహమెల్ల గంసింస నంతికము+ేరి. 27... చేతులు వడంకుచుండ స్పృశించి తన్ను వేమి కోరునో చిక్కుల నేమి బెట్టు వో యటంచు సందేహము నొందుచుండి కాముకుండు నృపుండు నిక్కరణి ననియె. 28. “ఎందుకో నాపయిని నీకు నింత కిన్క వచ్చెనో నే నెణుంగని వాండనైతి ఎవ్వండేని నిన్‌ నిందించెనే యెవండు నేని నిన్ను. బరిభనించెనే నచింపు. 29, ఎందుకై నాదు మది దుఃఖమందునట్లు దుమ్ములో(బడి యిట్టుల దొరలెదీవు ఏను జీవించియుండంగ నెందుకిట్లు కటికనేల బరుండగం గడంగితీవు. 30. ఏల భూతోపహతచిత్తలీల నుండి నన్ను దుఃఖము బెట్టుదానవయితీవు నా వలన సర్వదా పోషణమును జెందు ఎందరో వైద్యులున్న వారిపుడు వారు.

అయోధ్వాకాందము

31... నీకుంగల్లు రుగ్మత యేదొ నాకుందెల్పు క్షణములో నయమును జేయ(గలరు వారు నీకు ప్రియకార్యమేదియో నాకు(దెల్పు నీకు వప్రియకార్యమున్‌ నాకు దెల్పు.

32, ఎవండు రక్షింపంబడవలె నిపుడె దెల్పు ఎవ(డు శిక్షింప(బడవలె నివుడె దెల్పు ఈవు దుఃఖము జెందకు మీవు కాయ మిటుల శోషింసయేయకు మెదియొ చెపుము.

33. వధ్యుండెవండు కావలయు, నవధ్యు(డైన వధ్యు(డెవండు ముక్తుండు కావలెనొ చెపుమ; ఎవని ధనవంతు( జేయగా నగునొ చెపుము ఎవనినిన్‌ దరిద్రుని జేయనెంతు జెపుమ.

34. నాదు సర్వస్వమున్‌, నేను, నాదు మనము, నాదు దేవాంబు సతతంబు నీదు వశమె; నీ యభిప్రాయమున కించుకేనిగొని నెప్పుడేని నడ్డము( జెప్ప నెంచబోను,.

35. నీదు మదియందు గోరెడుదేదొ దెల్పు, ధారవోయుదు నా జీనితమ్మునేని; నీదునెడ నాదు (ప్రేమంబు నీ వెజుగుదు, సంశయింసకు మున్న నాస్తవము దెలుపు.

36. నీదు నభిమతమెదొ దెల్ప, నేను దానిః దలను దాల్చి జేయుదు; శపథంబు నిదియె: ఎంతడాక నీ భూచక్రమిట్టు దిరుగు నెంతదాక నీ భూమి నే నేలువాండ.

దళ సర్గము 37. నాలుగు దిశల గలుగు దేశాల సింధు రాష్ట్ర పౌవీరరాష్ట్ర సౌరాష్టములము అంగ వంగ కాశ్మీర కళింగ కాళి కోసలాదికములయందు. గూడియుండు 38. ధనమొ, ధాన్యమొ, వస్తుజొతంబొ యింక నేదయిన నీదుమది+ గోర్కి యేమిగలదొ యడుగు వానిని నేసందియమును లేక నిచ్చువాండ నీకును దృష్తిందెచ్చువాండ. 39, ఊరకెందుకు సంతాపమొందెదీవు లెమ్ము లెమ్ము జెందకుము దుఃఖమ్ము నింక ఈ మహాతాసమునకును హేతువేమొ దేవినలన వీకు భయమొ దానిందెల్పు 40, దాని వేను దీర్తూననంగం దరుణి ప్రీతి నందియును మహోత్సాహమును జెందియుండి పతికి నప్రియముగ రామభ(ద్రు నడవి కంప నృపుని బీడింప(గ వనియె నిట్లు.

అయోధ్వాకొందము ఏకాదశ స్పర్ణము క్షే మనుజవరు.( గామవశు(డగుటను గను(గొని ఇదియె సమయ మేమడిగిన నితండొసంగు నంచు. దన కోర్కి దారుణమని దల(క కైక దశరధుతోడ నిక్కరణి బలికె, 2, “ఏమి ధనమును గోరను నెవనిచేత నేను బరిభవమందిన దానంగాను నీదు చేతుల లోనిదై నీవు చేయ. గలుగు నొక కోర్కె నాకిఫ్లు గలిగె నధిప! 3 నీవు నా కోర్కి దప్పక నేను దీర్హు నంచు శపథంబు. జేసిన యట్టులైన నాదభిప్రేత మేదియో నాదు నాథ! దాపరికము చేయక దెల్పుదాని యనగ, 4. “నీదు నాజ్ఞానువర్తియై నేను నెపుడు సిద్దముగనుండ శపథము+ జేయునుందు" వంచు మందహాసము జేసి యామె మూర్త జముల దనదు హస్తమ్మున నిమురుచుండి, 5. అందనుందున నీకంటె నధికమగు స్రి యాత్మురాలు నాకీ జగమందు లేదు అట్లైె రామునికంటె నీ యవనియందు అధికప్రీయతముం డనియెడు నతడు లేండు. 6 అట్టు నాకు బాణాధికు(దైన రామ_ చంద్రుమీద నొట్టునుబెట్టి శపథమేను చేయువాండ నీ కోర్కినిజెప్పు దాని నెట్టిదియయిన నే/ేయు నట్టినాండ,

మకాదశ నర్లము లకక

౯, విట్టి రామువి వదలి నే నించుక్తేని బ్రదుకజాలనొ యా రామభద్రుమీంద వీదు కోర్కెను నెజవేర్ప నేను విట్టు నొట్టుతో శపథము చేయుచున్నవాండ.

8. _ఆత్మజులకన్న నఖీలముకన్న వాదు తనువుకన్న రాముండె ప్రియతము+డు నాకు అట్టి రామునిపై నొట్టువెట్టి నీదు కోర్కి దీర్తునంచును జెప్పికొన్నవాండ.

9, _ నీదు కోర్కెను దీర్చుటే వాదు జీవి తము ఫలంబను నాదు హృదయము నెజింగి నీదు కోర్కి యదేదియో నాదు చెవికి వివికి జేసి నా పరితాపమును హరింపు.

10. నాదు సానుర్ధ్యమెట్టిదో నాదు గ్రేమ ఎట్టిదో నీవెజుంగని దేదిలేదు అస్మదీయ సుకృతముపై నతివ యొట్టు పెట్టి నీదు ప్రీతివిణేయు నట్టివాండ”,

11. అన(గందన దృఢంబగు నిశ్చయమును దలంచి పార్థివుండొనరించు శపథము. దలంచి హర్షమొంది శత్రువునైన నడుగరాని దుష్టవరము గోరంగ దోడ్లోన లేచి.

12. అధిపుని శసధమును విని యధికమోద ముందియును నకస్మాత్తుగ నశని పడిన యట్లుగ దశరథునకు ప్రాణాంతమైైన నిష్ణురపు నరమును గోర నిశ్చయించి.

అయోధ్యాకాండము కతాకు ననన నాలా నాననా తననన వపను:

13. “నీ సుకృతముపై సుతునిపై నీవు శపథ మును బొవర్శి వరమొనంగుటను గను.గొని అమరులగ్ని పురోగములగుచునుండి వీములకు విందుగా6గను వింద్రుగాక!

14. అర్కుండు కుముద బాంధవు డాకసంబు అహము రాత్రియు దిశలు (గ్రహములు పదియు నాల్గు లోకంబు లఖీల గంధర్వతతులు కింపురుషులును రాక్షసుల్‌ కిన్నరులును

15. సకల భూతంబులను నిశాచరులు గృహము లందు నుండెడు గృహదేవతానళులును నింక లోకములందుండు నెల్ల భూత వితతులును నీ శపథమును వింద్రుగాక[

16. సత్యరతుండు మహా శార్యశాలి ధర్మ విదుండును సమాహితుండు నుర్వీధవుండు నాకు వరము నొసంగుచున్నాండు దేవ వితతులార మీరెల్లరు వింద్రుగాక!

17. ఇట్టులా కైక దశరథు నెంతా పొగడి అన్నమాట దప్పుక యుండునట్టు మిగుల కట్టుదిట్టము జేయుచు. గానుమోహి తాచ్ముండైన యాతనితోడ ననియె నిట్టు.

18. “అనఘ! దేవాసురుల యుద్దమందు మున్ను శంబరుండు రాత్రి యుద్ధము జరుగుచుండ నీదు ప్రాణము లున్నవనో బేనాయంచు సంశయింప మూర్చితుంజేసె, స్మరణగలదె?

మూదశ సర్గదంం

19. అపుడు నీకు సారథ్యము నాచరించు నేను నిను దూరముగ గొని యేగి శీత లోపచారముల్‌ చేయగా నాంది స్పృహను మెచ్చి రెండు వరంబుల నిచ్చితీవు.

20. ఆ వరముల రెంటిని హృదయమున దాచి యుంచితిని నిక్షేసము నుంచినట్టు లింతవరకు; వానిని నిపుడీయ(గోరు దాన, నీ మేలు నురువనిదాన నెపుడు.

21. ఎల్ల దేవతల్‌ వినుచుండ నీవు వరము లిత్తునని శపథము. జేసి యీయవేని వీ వలన విట్టుగ నవమానింప( బడియు నీదు చెంగట ప్రాణముల్‌ నే వదలెద”.

22. మృగము నజపుగ నరచెడు మృగయు చేత నృుగము పాశములో. జిక్కి మృతిని బొందు నట్టు లేదో నరము గోరునంచు నెంచు క్షీతివరుండు కైక వలలోన+ జిక్కికొనియె.

23, కాము మోహితు(డౌ తన కాంతు.( జూచి ఇదియె మంచి సమయనుంచు నెంచి కొంచు క్షావేణ్య! దేవాసుర కదనమందు ఏ వరంబుల మున్ను నీవిచ్చినావొ

24 ఆ వరంబుల నిపుడు నేనడుగుదాన వినుమునా పల్కుల వరంబులను నొసంగు ఏ ముహూర్తాన రామునకీ సమస్త రాజ్యమీనెంచి తా ముహూర్తమ్మునందె.

అయోధ్యాకాండము 25. అస్మదీయ సుతుని భరతాభిధాను యౌవరాజ్యాభిషిక్తుని నాచరింవు; అట్టి దేవాసురుల యుద్దమందె నీవు ఎంత ప్రీతితోడ ననుగ్రహించివావా 26. ఆ ద్వితీయ వరంబును నడుగవలసి నట్టి తరుణ మిపుడెవచ్చె నదియు వినుము; పదియు నాళల్లేండ్లు దండకాననిని నీ ప్రి యాత్మజుండు రాముడు వల్కలాజినముల 27. _ తాల్చి, మౌనివేషమ్మును దాల్ఫియుండ వలయు వింకేమియును నీయవలదు దేవ! నా సుతుండు భరతుం డీదినమ్మునందె యౌవరాజ్యాభిషేకమ్ము నందవలయు. 28. ఇదియె నాదు నభీప్పిత మీవరముల నీవు మున్నిచ్చిననె క్రొత్తవేమి కావు; ఈ దినమె రాము4 డడవులకేగుచుండ( జూడనలయు దానిని సమకూడ( జేయు. 29. క్షోణినాథ! సత్యప్రతిజ్ఞుండవు కమ్ము శీలకుల జన్మములను రక్షించుకొనుము సత్యమే స్వర్గలోక వాసంబొసంగు నంచు సర్వతపోధను అనుచునుంద్రు". = ఏకాదశ స్పర్ణము సమాప్తము

1. కైక దారుణ నచనమా క్ష్మావరుండు విని పిడుగు పడినట్లు నిల్వునను నీరు నగుచు మూర్చితు(డై కొంతయైన పిదప! దెలిసి దవలోన దానిట్ట్లు దలంపందొడంె.

2, “ఏమి కల గమచుంటినా? యిదియు నిజమ? చిత్త విభ్రాంతియా, నిద్ర జెందియుంటి నా, పురొకృతపున్‌ భావనావిశేష మా, యిదేమైన నొక వ్యాధియా, యిదేమొ”?

8. • అంచు. జింతించి దశరథు( డాత్మగతము నందు నత్యంత దుఃఖము నందిపోయి చాలకాలానికి మరల స్వస్థచిత్తు( డగుచు కైక మాటకు దాడితాత్ముండగుచు.

శ ఆండుపులిని (గనుంగొను హరిణమువలె వ్యాకులితుండయి మనమందు వ్యధితుండునయి కటికనేలంగూర్చుండి దీర్శ్వముగ నుచ్చ్వ సించుచును గల్లె నెట్టి దుస్టితియటంచు.

5. కట్టు కట్టబడిన పన్నగంబుంబోలె బుసలు విడుచుచు మూర్పులు పుచ్చుకొనుచు అహహ యెంత మహాఘోరమని దలంచుచు ఇట్లనిన కైక మండిపోదే యటంచు.

ఈ అంతమును లేని దుఃఖాబ్దియందు మున్లి మూర్భితుండయి యెంతో కాలమునకు దెలిసి కనులతోనె దహించెడు కరణింజూచి శైకతో క్రుద్దుండగుచు నిక్కరణి ననియె.

అఆయోధ్యాకాందము 7. _ “అధిక పొపాత్మురాల! దుష్టాత్మురాల! కులము నాశనమున కొడంగూడినావె? ఏనుగాని రాముండుగాని యేమి నీకు పాప మొనరించితిమె మహాపాపురాల! 8. తనదు తల్లినింజూచు విధమ్ముగానె నిన్ను రాముండు సేవించుచున్నవాండు అట్టి రామున కపకార మాచరింప నెందుకీవు పాల్పడితివా యెజు(గ చెపుము? త్త తన్ను. గట్టగా. (ద్రాళ్లను దాను దెచ్చు కొన్నయట్టుల నిను(దెచ్చుకొన్నవాండ _ తీక్ష విషసర్పమని నిన్ను. దెలియలేక అధిపు సుతవని నిను వరియించినాండ. 10. సకల జీవలోకము రాము సద్దుణముల( బొగడుచుండ నీకీ బుద్ది పుట్టెనేల? ఏమి దోషము రానునం దేను దెల్పి అతని నిప్పు డడవులకు నంపువాండ? 11. _ ధనమునుంగాని కోసలాత్మజనుగాని ఆ సుమి్య(త్రనుగాని దేహమునుగాని విడువుమన్న విడుతు, రాము విడువలేను అతనిపై( బ్రీతియని యిట్టులాడుచుంటి? 12. క్షణమయిన రామునిన్‌ నేను గనకయున్న నాదు జీవితమెల్లను నాశమగును - భానుండునులేక జగము నిల్వంగంగలదె? సలిలముల్‌ లేక సస్యముల్‌ నిలున( గలవె?

ద్వాదశ నర్లము

13. నాదు రాముడు లేకుండ నాదు దేహ మందు నా ప్రాణముల్‌ విల్చువవియు(గావు అడవులకు నేడు రాముని నంపవలయు ననెడు నిమ్మవాఘోరకృత్యమును మాను,

14 నీదు చరణములంటియు నేను బ్రార్ధ నంబు జేతువిదె యనుగ్రహంబు( జూపు ఈవెపుడు రాము( ట్రేమింతువే యిదేమి ఎందుకీ దురూహయు నీకులిట్టులాడమె?

15. కాంత! భరతు నందున బ్రేమ కలదొ లేదొ దెలియ నను బరీక్షింపంగా. దలంచినావె? అట్లై యగుగొక, రాముని ననయ మీవు ఎట్టు చెప్పెడిడానవో యెటజు(గవొక్కొ?

16. రాముండే నాదు జ్యేష్టపుత్రకు! డతండె ధర్మమునను జ్యేష్టుండనంగ6 దగినవాండు అనెడు దానవు, రామునియందు. (బ్రేమ యుండియో లేక నా ప్రీతి నొందుగొణకొ.

17. అదియు సరియె, యిదేమి రామూభిషేక మునకు దుఃఖించి నను దుఃఖమునను ముంచి ఎవరొ బోధించు దుర్చోధ నేదియొ విని శూన్యమౌ కోపగృహమున జొచ్చితిట్టు.

18. అనఘు(డా రాఘవుండు నీ కతనిపైని

= నిర్నిమిత్త్ర వైరంబు జనించెనిట్టు లేదొ యిక్ష్యాకు కులమున కేయనర్ధ మో పాడమ. బోవుచుండెనం చూహసేతు.

అయోధ్యాకాండము 19. ఇంతకును బూర్వమెన్నండు నీవు నాకు అప్రియమును జేసి యెటుంగ వట్టికతన ఇపుడు నీవు కోరినదెల్ల నేను నిజమ టంచు నమ్మంజాలకయున్న యట్టివాండ. 20. రాముండును నీ తనయుడు భరతునితోడ నీకు సముండని స్వయముగా నేనెజుంగుదు ఎన్నిమార్లా యటుల నంటివీవు మున్ను గాన నీ కోర్కె నే నమ్మలేను, లేను. 21. అట్టి ధర్మాత్ముండును నీ ప్రియూత్మజుండు వైన రాము( డరణ్యాల నాకులలము అను దినుచు పదునాలుగేండ్డును దపింప నెట్టు నీవు సహింతువనో యెజు(గ0జాల. 22, అధిక సుకుమారుండును ధర్మమందు మిగుల వచ్సలుండునౌ శ్రీరామభద్రు( డటవు లందు నష్టకష్టంబుల నందుచుండ నెట్టు నీకు రుచించునో యెజు(గకుంటి. 23. సర్వ కాలములందున సర్వగతుల నీకు శుశ్రూష. జేసెడు నీదు రాము డడవులందు నల్లాడ సహ్యంబె నీకు రాముడు సకల లోకాభిరాముండు గదె? 24. _రామభద్రుండె యెపుడు భరతునికంటె నీకు శుశ్రూషలనొనర్చు, నీకు భరతు కన్న రామునిమీ(దనే యధికగ్రేమ; యట్టిచో రాము వనవాస మెట్టులోర్లు?

ద్వాదళనర్హ్వము

25. సేవంేయువెడల నీవు జెప్పివటుల చేయునెడల గౌరవంబును జేయునెడల రాముకంటె నీ కధికుండు భూమి గలండె

. అట్టి రాముని నడవుల కంపుదెట్టు?

26. వీదు స్రీ పరిచారికానీకమందు వీ పురుష పరిచారికానీకముందు నెవ్వరేనియు శ్రీరాముండిట్టివాండ

, టంచు నెపమెంచువారల గాంచినాన?

27... విర్మల మనంబుతో జనానీకమునకె గాక సకల ప్రాణులకు వఖండ సేవ( జేయుచు నభీష్టమెయ్యదొ చేయుచుండి ఉర్విజనుల గ్రీతివి జూరంగొన్నవాండు.

28. సత్యమువ సర్వలోకాల, సకల దాన ముల ప్రజల, శుశ్రూష గురుల, ధనుస్సు గొనినమాత్రాన శాత్రవ గణమునెల్ల వళము జేసికొనియు నున్నవాండతండు.

29. సత్యదాన శమ దమముల్‌ శౌచ మార్ట వమును స్నేహభావమును త్యాగమును విద్య యును గురుజన సేవన మూదియునగు సకల సద్గుణము లాతనియెడ వాసమును జేయు.

30. అట్టి కపట మెజుంగని యట్టివాని

• దేవతాతుల్యుడై గడు దేజరిల్లు వాని బుషీసము.డై యుండునాని దాము నూజ కడవులకంపెడు నూహయేల?

అయోధ్యాకాండను

31. సకలలోక ప్రియుడు రామచంద్రుః డతని కప్రియము నొనరింప లేనట్టివాండ నీకు ప్రియముగ నే రాము నేండరణ్య ములకు నేగుమని యెటుల( బలుకువాండ?

32. శమము దమమును త్యాగంబు సత్యమును గృ తజ్జతయును నహింసయు ధర్మరతియు ఆతనియందు గాపురముండు ననవరతము అతనివదలి నేనెటుల బతుకువాండ?

33. _వృద్ద్ధుండను బరలోకముకేగ సిద్ద మైనవాండను శోచనీయమగువాండ నిన్ను నిట్టుల బ్రతిమాలుచున్నవాండ దయనుగొను, రామునంపు యత్నమును మాను.

34. సప్తజలధి ముద్రితమగు జగతియందు నెదియు నాకును గలదొ యయ్యదియు నెల్ల నిపుడు ధారవోసెద నీకు, నీవు రాము పైని నాపైని గోపము మాను నుబల!

35. అంజలి ఘటించి యిటు నిళ్చినట్టివాండ అం(ఘ్రులను నంటి మొక్కిన యట్టివాండ రామచండద్రున కీవు శరణముకమ్ము నను నధర్మపరుని జేయంగను దలంపకు”.

36. అట్టు దుఃఖాన్ని సంతప్తుండైనవాని అంతలో మూర్చసోయిన యట్టివాని అటుల నిటుల దోథక దిర్గునట్టివాని శోకజలధికి బారము జూపుమంచు.

ద్వాదళనర్ల్సము అననన పనన

37. అంధ[ఘ్రులంటి బ్రార్థించెడు నట్టివాని దశరథుని. గాంచి కైక రౌద్రము వహించి అగ్నికణములు కన్నులయందు నురల దీవ్రముగ వీ తెజంగున. దెల్పెనపుడు.

38. “ఈ వొసంగిన వరములే యిమ్మనంగ మారుమాటకు వచ్చెదే మహివరేణ్య! ధార్మికుండనని ప్రజలలో దలనునెత్తి ఎట్టు తిరుగ౦గ6 గలవు నన్నిట్టుజేసి?

39. _ రాక్షపుల యుద్ధమందు నిన్‌ రక్షణమటు జేయు సతికి ప్రత్యుపకృతి జేసితేమి యంచు రాజర్న్హులెల్ల నిన్నడుగునెడల ఏమటంచు. బ్రత్యుత్తర మిత్తువీవు?

శ0, ఎవతె దయచేత (బతికితి వెవతె నీవు మూర్చితుండవుగా నుపచారముల నొనట్చ్బె ఆమెకు నరము లిత్తు నంచపుడు బల్కి వే వరము లీయలేదంచు నిపుడనెదవె?

శీ1. ఈవె వరము లిచ్చెదనని యీవె మరల.

_ దాని దప్పించుకొనుటకు. దలంతువేని నీకగాక సకల నృపానీకమునకు నయశనుగు నంతకన్న నైచ్యంబు గలదె? 42. అన్నమాట దప్పక శిబియనెడు నృపతి -శ్యేనమునకు స్వమూంసము నిచ్చెగాదె? భూసురుని కలర్కుండు నేత్రముల నాసలంగి ఉత్తమములగు లోకంబు లొందెంగాదె?

అయోధ్యాకాండము

43. _అబ్ది వేలను దాంట నటంచు దేవ తల యెదుట బల్కి యెవుడైన దాంటెనాక్కొ? ఈ వొసంగిన వరముల నీవు దలంచి ఈవె నీ ప్రతిజ్ఞను దప్ప నెంచంబోకు.

డేర్‌ ధర్మమును ద్యజియించి సత్యము ద్యజించి అ(గ్రసుతునకు నభిషేక మాచరించి అ(గ్రమహిషితోంగూడి మోదాబ్దియందు నోలలాడంగ దలపోయుచుంటివాక్కొ?

45. _ధర్మమైనను గాని యధర్మమైన6 గాని సత్య మసత్యమునైనగొని నీవు చేసిన శపథంబు నీ వతిక్ర మింపరాదు దానిని జరిగింపవలయు.

46. ఈవు రామున కభిషేకమే యొనర్చ్భె దేని నీవు చూచుచునుండ నీ యెదుటనె ఏను విషమును (ద్రాగియు నీ తనువును వీడుదాన సందేహము వీడుమీవు.

47. ఒక్క దినమ్రైన, నరసతియొక్క మూత యంచు గౌసల్య నందజు నంజలుల ఘ టించి సేీనించుచుండ వీక్షించినే స హింపంజాల మరణమె మేలింతకన్న.

48. _భరతుపై నొట్టుపెట్టి శసథము చేయు చుంటి, రాము నరణ్యము నొందంశేయు కంటె నన్యమేదియు( గోరంగానుబోను నిదియె నా మనోనిశ్చయ మిదియె, యిదియో.,

ద్వాదశ నర్హము

క9. అట్టు ఖండితముగ( జెప్పి యంతకేమి మించి యేమి పల్కక విరమించి కైక మింటికివి మంటి కొకటిగా మిగుల దుఃఖ మొందు వాత్మేశు జూచుచు నూజుకుండె.

50. రామునకు నడవియును భరతుని కవని నొసంగుమనవి కైక కోరుచునుండ నశుభ ములగు వరములకును మవంబునను దశర థేశ్వరుండు విషాదము నెంతాజెంది.

51. తనువు కంపమెత్తంగ ముహూర్తంబు కైక తోడ నేమేవియును మాటలాడకుండి తనకు( బ్రియయయి యప్రియమును వచించు కైకనున్‌ గన్నులార్పక గాంచుచుండి.

52. తరుణి కోరిన హృదయవిదారకమగు ఆ వరద్యయమునకు దానాత్మయందు ఎంతయొ కుమిలి కుమిలియు యేమిదో(ప కవవిపతియు దుఃఖంబు నత్యంతమొంది.

53. కైక దుర్యవసాయమున్‌, గైకజేయు ఘోరమైన శపథ మొకమారు దలంచి “రామి యని నిశ్వసించియు నరకంయడిన అవనిజముగ మూర్చితుండయి యవని(డియె.,

54. నష్టహృదయు+డుగను మదోన్మత్తుండుగను వ్యాధియుతుండుగ సన్నిపాతాన్వితుండుగ

మందత్రరుద్దమౌ సర్పము మాదిరిగను సలుకు పలుకునకును గట్టుబడియునుండి.

ఆయోదధ్వాకొండను

55. _ దీనుండై యన్న మాటను ద్రిప్పుకొనంగ లేక దశరథుండిట్లనె గైకతోగొ అ నర్ధముగ౬ దోంచయ నిమ్మహానర్థవరము లెవరి దుర్చోధచే నన్ను నిట్టడిగెడు?

56. అనయముగ బిశాచగ్రస్తమైనయటుల వరములడిగె దించుక సిగ్గు దొరయకీవు; పూర్వమందు నీవింత పప్రబుద్దురాల వగుదువనక వరమ్ముల నట్టొసఈగితి.

57. అపుడు బాలవు, ప్రొఢవైతిపుడు గాన త్వన్మనంబిట్టులుగ బెడతలనుబట్టి; ఎందుకింత భయంబు వీకిట్టులొదవె ఎందుకీ దుష్టవరముల నీ వడిగెదు?

58. రాము నడవులకంపి భరతుని రాజ్య మునకు నభిషిక్తునించేయు మంచడిగెదు; ధర్మమునకు నెంతే విరుద్దంబులైన ఈ వరముల నూనుము యశంబీవు గొనుము.

59. భర్తకును లోకమునకును భరతునకును ఈవు ప్రియము జేయందలంచితేని ఘోర మైనదియును మవాో పొపమైనదియును నైన యీ తలంపును నూను యశము. గొనుము.

60, ఎందుకా రామునందు నాయందు నిటుల! బాపసంకల్పమునుబూన( బాలుపడెదు? రామునకునుగాకుండ భరతుడు నెప్పు డేని రాజ్యంబు నేలంగ నిష్టపడండు.

61. రామభదునికంటె భరతు(డె మిగుల ధర్మమం దధికుండని దలంచువా(డ; అవని రాజ్యమొంద(౫ సిద్ధమైనవాని రాము నే నడవులకు మరలుమనంగ.

62. రాహుకబళితేందునిబోలు రాము ముఖము ఎటుల కందును? ఎటు భరియించు దీని ఎల్ల మంత్రి పురోహితు లెల్లబుషులు ఏను నభిషేకముమ విశ్చయించియుండి.

63. ఇప్పుడే కారణము. జెప్పి యేను మాను వాండ? వారి నెట్టుల. జూచువా(డ నింక? సకల దేశాగతులునైన క్ష్మాపతు లభి 'షేకమున్‌ మాన నేమని చెప్పికొంద్రు?

64. ఇంత నిలుకడలేకుండు నీ వృపుండు ఎట్టు లింత కాలము పృథ్వినేలె ననరె?

మౌనివరులు బహు(శ్రుతులైనవారు నిఖిల నుంత్రి పురోహితుల్‌ నిలువ(దీసి 65. ఏల యభిషేకమును నూని యేల రాము డడవి కేగె ననంగ నేమి యనెడువాండ? కైక కోరంగ రాముడు కానననుల కేగెనన నీకును బ్రతిష్ట యేమియుండు? 66. నిన్ల నిశ్చయించినదాని నేడు మాన నింక నాదు ప్రతిష్టయు నేమి నిల్చు? = ఆత్మసుతుని నరణ్యాలకనుచు నన్ను గాంచి కౌసల్య యేమి వచించు నింక?

అయోధ్వాకాండము

67. అట్టు కౌసల్య కప్రియ మాచరించి ఆమె మొగమెట్టు గాంతు నేమందునింక? పతిరతయగు గౌసల్య, సేవను నొనర్భు దాసివతె, సఖిబోలె, హితంబు గరపు

68. భార్యంబోలె, తల్లిని(బోలె, భగిని(బోలె, తగిన యెడలనెల్లను దీర్చు( దగినరీతి, (ప్రియమె పలుకు నెల్లప్పుడు ప్రియమె చేయు; అట్టొనర్భు సత్కారార్హయైనదాని

69. ఏమి నీకు గోపమువచ్చి యేమిచేతు వోయని యెపుడు ప్రేమించి యుండనైతి; ఇట్టు పరమాపరాధివై యెదురుతిరుగు నీకు నేయేయు సత్కతానీకమెల్ల

70. వ్యాధిచే. బీడితునకు మృష్టాన్నమునలె నధిక సంతాపహేతువైనది యిటులుగ రామునకును నాచేత జరుగంగంబోవు కాననావాసరూపాొపకారము(గని.

71. తనకు(గూడ నే యపకారమును నొనర్హు నోయని సుమిత్ర నను నమ్మియుండునె యింక? తనదు భర్త నడవులకు జనుట, దాన జేసి నే మరణంబును జెందుటయును

72. అకట! యవని తనూజ యీ యప్రియముల ఏకకాలమందే' విని యెంతయేని వ్యసనపడదె? సీతను జూచియైన నీ ప్ర యత్నమును మాను, నే నుండు యళత్నమూను.

ద్వాదశ నర్హము 73. _అడవులందున రాఘవుండపష్టకష్ట ములమ జెందుచు దుఃఖము బొందుచుండ అతనితో గష్టభాగివి యగుచు సీత పడ(గరానట్టి యిడుమలు బడుచునుండ. "శీ ఏను గను(గొనుచుండియు నింక జాల కొలమును భువి జీవింపంగానుబోను నేమ మృతింెంద విధవవై వీవు నీదు పుత్రుతో పర్వరాజ్యము( బొంద(గలవు. 75, _అడవులకె రామభద్రుండె యరిగెనేని ఏను జీవింపంా నుత్సహింప(బోను కనులకింపగు సురపానమును బొనర్భి అది విషమని తుదకు నెంచినట్టుగానె "6. ఇంతవరకీవు సతివంచు నెంచుచుంటి ఇపుడు నీదు తత్పమ్మును నెటిగికొంటి గీతముల పొడుచుండి గిరాతకుండు మృగములను బట్టి వధియించు నూడ్కి నీవు కళ్లి హావ భావ విలాసాల నాచరించి నము వశము జేసీకొనవి చంపంగను దలంచితి సురను దద్రావి (త్రుళ్లిపడు భూసురువిగాను నన్ను(గని యెల్ల రథ్యలందున్నవారు, గ్ర ఆర్యులెల్లరు నన్ను ననార్యుగా+గ ఎంచి స్రీదాసునిగను నిందించువారు అహహ కష్ట మహహ దుఃఖ మహహ నీచ మీవు కోరిన టైెట్టుల నే నానర్హు?

ఆయోధ్యాకాండము 7త్తి పూర్వ జన్మ కృతపు(. బాపముగమ విట్టు లనపహార్యంబుగా( బాప్తమైతివీవు; తాను దెచ్చికొనిన త్రాడె తనకు నురిగ6 బరిణమించినట్టులుగ దాపురమయితివి. 80. ఇంద్రియవశుండనై నీకు నింత గౌర వంబొనర్ప మృత్యువగుచు( బరగితిట్టు బాలుండజ్ఞుండై గృష్పపసర్సముమ బట్టు కొంచు నానందమొంద దలంచినట్టు. 81. నిన్నుంగొని సుఖీింప( గలల' గన్నవాండ ఈవె మృత్యునగుదువంచు నెజు(గవైతి ఏను బదికియుండియె నాదు సూను రాము దండ్రి లేనివావిం/గం జేసి యుండినాండ, 82. ఇట్టి నను జీవలోకము నెట్టయెదుట: బట్టికొని నింద సేయదే బాలిశుండని? దలథయదొక్కొ భామాకుల దాసుండంచు? దలయదొక్కొ నీతిలేదని దలంపదొక్కొ? 838. ఆండుదాని మాటల కెదురాడలేక అగ్రతనయు రాము నడనికంపె ననదె? బ్రహ్మచర్యాదికంబగు వ్రతములెల్ల సల్సి గురుల శుశ్రూషయు సల్పి తుదకు 8. భోగము లనుభవింపంగ బోవునప్పు ఉట్టి కష్టము లెదురయ్యె నేమనందు? ఏమను నేమి జెప్పిన సరియేనటంచు ననునుగాని యట్టులుగం గాదన6గబోండు.

ద్వాదశ సర్గము నానన ననన 85. అడవులకు నేగుమా రామ! యనంగ నాదు నాజ్జ తల/(దాల్చి యప్పుడే యరుగుంగాని అదియు. దనకు వనిష్టమైనదియువైన చేయుగాని యెదురు వేమి చెప్పంబోండు. 86. రాము(ండన గల్ల కపట మెల్లవి యతండు అస్మదీయమౌ నిజభావ మతండెజుగండు అడవులకు నేగుమన్నను నరుగుణాని ఎందుకిట్లననో యంచు నెంచబో,డు. 8. సకల జీవలోకము కయిష్టంబుగాంగ అడవులకు రామభద్రుండె యజీగనేని తిరుగులేకుండగను మృత్యుదేవత నను శమను సన్నిధానమునకు పాగనంపు. 88. అడవులకునంప శ్రీరాముండరుగునేని ఏను యముని లోకంబున కేగుదేని మిగిలిపోయిన నా యిష్ట్రులగు జనంబు లెట్టి కడగండ్ల శాందెడు నట్టివారా. 89. నన్ను, శ్రీరానుచంద్రుని నాదు నగ మహిషి కౌసల్య బాసిన మరునిమిషము నందె దుఃఖము నోర్వలేనట్టిదగుచు యముని కడకేగుచుండు నవ్ననుసరించు. 90, నన్ను గౌసల్యను సుమిత్ర నాదు సుతుల మువ్వురను మహా దుఃఖాన ముంచివేసి వీవు నీదు సుతుండగు నీ భరతుని తోడ సకల సౌఖ్యంబుల దులనుదూంగు.

అయోధ్వాకొండను ననన

91. ఏను రామభదుండు త్యజియించినదియు ఎంతా జనరంజకముగ మున్నేలినదియు ఇమ్మహిని సర్వజనరంజకమ్ముగొాంగ ఇంచుకయు నీవు వేల లేవిది నిజంబు.

92. భరతునకు. గూడ రామ ప్రవాసనంబు నీకువలె మహాప్రియమగువేని నాకు భరతు(డా పైతృకంబు సల్పంగవలవ దంచు. జెప్పి యట్టులః జేయునట్టు జేయు.

93. దుష్టురాల! ప్రత్యక్ష మృత్యువగుదొన! అడవులకు రాము. బంపి నన్నా శమనుని కడకు( బంపి యీ నిష్కంటకనుగు రాజ్య మెల్ల నేలు, నీ కోర్కెయు నెల్లందీరు.

94. అడవులకు రాముండేగ నా వ్యపనమేను బూని యా శమనుని లోకమునకునేగ ధాత్రినెల్ల నాధుండు లేనిదానిగాంగ నీవు జేయుదు వియ్యది నిజము, నిజము.

95, ఈవు రాజకువూరివై యెబ్లయవుడు నాకు నెదురాడుచిట్టుల నా గృహమున నుండుమే నపయశమును నాందుచుండి పరిభవముతోడ నుందు జీవచ్చనముగ.

96. ఎల్ల జనుల నోళ్లుల నాను చేను బూర్వ పాపఫలమును బొందుచు బ్రతుకువాండ; ఎపుడు రథముల నేన్గుల నెక్కి తిరుగు అ(గ్రతనయుండు త్రీరాము. డమలయశు.డు

ద్వాదశ సర్గము,

యగ కంటకారణ్యములయందు గాలివడక ఎట్టులుగ సంచరించెడు నట్టివాండొ అమృతతుల్వముగ బచవమాచరింప షడ్రపోపీతమైన భోజనమునందు.

98. _పాత్వికాహారి యగు రామచంద్రు(డీంక ఆంకలివిగొను కడుపున కడ్డముగను కటువులును గషాయములు తిక్తంబులైన కందమూలాదులును కాయగసురులెల్ల.

99, అడవులందు లభ్యములగు నాకులలము అను గొనుచు జీననము గొవంగను వలవదె? ఘనతమంబు లనర్వా ంశుకంబులను ధ రించి భోగంబుల ననుభవించు నతండు.

100. వల్కలాజినములతోడ వనములందు ఎట్టు కాలంబు గడిపెడు నట్టివాడు? రాముని వవవాసమును భరతుని రాజ్య పొాలనము నెవ్వరును దలంపని విధములు.

101 ఇట్టి దారుణ కార్యము నెవరు నీకు బోధ చేసిరొ యోర్వంగా బోలువెట్టు? ఆండువారినిగూర్చి యేమన(గవచ్చు? ఆడువారెల్లను శళులు స్వార్ధపరులు.

102 అందుచే నాండువారెల్ల నవనియందు భరతు మాతను బోలిన వారుగారు అర్థపరురాల నెప్పుడనర్థములనె గోరుదువు నాకు దుఃఖమే గూర్తువెపుడు.

అయోధ్వాకాందము ననన నత 103. ఏను జేసిన యపకారమేదొ చెపును? రాము(డొనరించిన యపకారమును గలదె? తల్లి దం(డ్రులింకను దమ తనయుల, సతు లెల్లరు పతుల నిక ద్యజియింపవలయు!

104. రాము నడవుల కంపి భరతుని రాజ్య మందు నిల్ప, లోకము క్రోధమందిపోవు; అమరసుత చుల్యుండా రాము డంతికమున కరుగుదేర మహామోదమగును నాకు.

105. అపుడునే వృద్ధుండునయి యౌననంబు కలిగినట్లు మహాపుష్టి కలిగియుందు; వాన లేకుండ లోకము బదుకుకొని రాము డడవుల కేగిన బ్రదుకలేను.

106. అధిక విషవేగమునుగల యాండుబాను నంకమున నిడుకొనియునముండు నధము?బోలే నాకు మృత్యువా నిన్ను నే నాగృహమున నుంచుకొని మృతి వీచేత నాందుచుంటి.

107. వాన లేకున్న లోకము బ్రదుకవచ్చు గాని, యినుండు లేకయె బ్రదుకంగవచ్చు గాని, రాము. డడవుల కేగను గనుంొని (బ్రదుక వేజంతువులు, నెట్టు బ్రతుకుదేను?

108. నాకు నృుత్యువై సర్వము నాశనమయి తం(డ్రివలన, నన్ననలన, దమ్మునలన వదలంబడి భరచుండు జానపదుల బంధు వులను జంపి రాజ్యంబేలంబోవుగాక!

వనన ననన వపను

109. భార్యవైయుండి యించుకే భయము భక్తి వొందకుండ మాటాడుచు నుంటివిట్ట్లు వీదు వోటమండి యిపుడు నీదు పండ్డు ఏల యూడి వేలంబడవా యెటు.(గనైతి.

11%. అహిత మప్రియము( బరుషమ్రైన మాట నెన్నడును రాముండు బలికియెజు6(గ6 డఖీల '(ప్రజలచేతను గొనియాడబడెడు నతని వేల వడవి కంపెదు, దోషమేదొ చెపుము?

11. కోపమున మండిసొ మ్మెట్టి కొండ పైని నుండియైనను బడి మృతినాంది పొమ్ము ఏమియైన( జేసికొము మరేమియైైన, వీవు కోరిన నరముల నీయ బొమ్ము.

12. క్షౌరకుని కత్తియుం బోలి కపటవాక్య ములను బల్కుచు కులనాశమును బొనర్ప దాప్పరించి మనమునకు దాపమును నొ నర్చు నీవు జీవించియుండంగ నొల్ల. 113 నాదు రాముండు లేవిచో నాకు జీవి తంబులే దెట్టలుండు సౌఖ్యంబు నింక? నీదు పాదంబులకు మొక్కి నేను వేండు వోండ గరుణింపు నీ పట్టు వదలు” మనుచు. 11 ఇట్లనుచు దుట్టతుదకు తన్నృపు(డె సాను మునమ నే ప్రయోజనమైన నొనరునేమొ ననుచు దన బ్రాభవము జంప్పుకొనుచు వేండె; వవితలకు లొంగిపోవనివాండు గలండె?

అయోధ్యాకాండము ననన 115. దిక్కులేని వానివలె పృఠ్వీవరుండు పడతికిని లొంగి విగ్రహింపంగలేక వలదనుచు విదలించినన్‌ వదలకొమె _ ద్వాదశ సర్గము సమాప్తము ముందునుండి పడు యయాతి షగద్రిగాగ అట్టు దుఃఖభితాత్ముండయి షాదాంత్రికమున మూర్చితుండయి యంత తెలివిచ్రాందు నృపుని. 2. పాపియును లోకమునకేమి భయృ్మముపడని యదియు. బతిని దుఃఖాంబుధియందు ముంచు నదియునగు కైక నృపునిపైని దయలేక వరములనుగూర్చి మరల జ్ఞాపకముందేసె. 3 “పుడమి నాయక! సత్యవ్రతుండ, దృఢ వ్ర తుండనని యెఫష్లు చెప్పికొంచుండువాండ వపుడు కోరు వరము లిత్తునంచు. దెల్పి ఇపుడు వానిని నెగవేయ నెంతువేల?” డే అట్లు కైక వచించు వాక్యమును వించు గుండె లవిసిపోవంగ మూర్చితుండు నగుచు నంతలోననె దెలిసి యత్యంత కక్రుద్దు! డగుచు కైకేయి గాంచి యిట్లనియె నతడు. "

తయాదళనర్ణ్దము

5, “ఓసి దుష్టాత్మురాల! నే నుర్వి వీడి నాకమువనకేగ రాముండు నడవికేగ కనులు చల్లగా6 గాంచి సకామవగుచు వెల్ల భోగాలతో సుఖీయింపుమింక.

6, _ ఏమను స్వర్గమునకు వేగ నెల్ల సురలు నలుగడల మూగి శ్రీరామునకు. గుశలమె యనంగ నడవుల కంపితి నందునేని నింద సేయరె, యెటు దాని నే భరింతు?

7, _ కైక కొసంగిన వరములకై యరణ్య ములకు( బంపితినని సత్యమునె వచింప మొదట పట్టాభిషిక్తు. జేయుదునటంచు పలికి మానుదువె, యసత్యవాది వనర?

8 _ ఎన్నా యజ్ఞముల్‌ జేసియొ నెన్నా వ్రతము లను నొనర్చియొ దేవతలను గొలిచియొ నాదు రామచంద్ర బడసినాండ నేను నట్టి నా రాము వదలి నే నెట్టులుందు?

9. _శూరుండును సర్వ విద్యల జూరంగొనిన యాతండును జితక్రోధుండును నైనవా+ండు కమలపత్రాక్షుండును శమదమములుగల వాడు రాము వదలి యెట్టు బ్రదుకువాండ?

10. సర్వహితుని, నిందీవర శ్యాము, దీర్మ బోహు, నభిరాము, మా రాము, వైరిభిము, నెట్టు దండకాటవులకు నేను బంపు వా(డ, వాని వదలి యెట్లు బ్రతుకువాండ?

ఆయోధ్వాకాండము శక కష్ట మెరు(గనివాని సుఖముగ గాల మును గడపువాని రామభదుని నరణ్య మునకు( బంప్‌ యాతడు గష్టములను చెందు చుండ. గన్గాని యెట్టోర్చి యుండువాండ?

12. ఇపుడు దుఃఖ మనుభవింప నెంతమాత్ర మేనియును దగు నాతండు కాని రామ భద్రునకు నీ వార్త దెల్పకయె స్వర్ల మున కరిగి మనశ్శాంతిని గానెడువాండ.

క్షం. దుష్టసంకల్పురాల! యో ధూర్తురాల! రామచంద్రుని, సత్య పరాక్రముండగు వాని, దండకాటవులకు( బంపి యేమి పాముకొని సుఖీంచెదనె యీ భూమియందు?

14, ఇందుచే దుర్యశంబు నాకెంత గల్లు నో పరిభవమెంత యొదవునో యెలు(గుదె?” ఇట్టు చిత్త వైకల్యము నంతా జెంది ఉర్వినాథుండు విలపించు చుండునెడల.

15... అర్కు( డస్తంగతుండయ్యె నంతలోన నలుగడలం గాళరాత్రియు నలముకొనియె అందుపైని జంద్రోదయమగుచు తెల్టు పూంచినట్లు వెన్నెల నిండిపోవుచుండె.

16. అట్టి సండువెన్నెలయందు నా నృపవరు( డుర్వొపైయడి నిట్టూర్చు లూర్భుకొంచు ఆకసంబును గనుగొంచు నార్హుండగుచు నెంతయేని రాల్కరుగంగ నేడ్చుచుండె,

తయోదశనర్ల్సము

17. _ అట్టి వెన్నెలరాత్రియు నా నృపునకు ఇంచుకేని నానందము నీయదయ్యె “రి విశాసమయంబ! నీవో మదంబ తెల్లవారకయుండు మిట్లెల యపుడు.

18. తెల్లవారుదువేని మదీయసుతుని వనములకు రేపు బంపంగ వలసివచ్చు అట్టు గాదేని శీఘ్రమె యగు ప్రభాత మింక నీ కైక మొగమును నేను గవను”.

19. ఇంచుకయు మంచి చెడ్డల నెజు(గ౮బోక కులము నెల్ల ధ్వంసము( జేయ గూరుచుండె అట్లు దుఃఖించినను గోపమందిపోయి యుండినను గైక చలియింపకుంటం.గాంచి.

20. అయిన నొకమారు చూతమటంచునెంచి అంజలిని జేర్చి కైకతో ననియెనిట్టు “కాల మింకెంతొ నే(బ్రతుకంగంబోను దీనుండమనంచు శరణమందితి నటంచు.

21. ఆగ్రహము జెందంబోకు మను(గ్రహింపు అన్యులెజు(గకుండ6౮గ రహస్యముగ రాము నీ ధరాభిషేకము నిర్ణయింపలేదు రాజసభయందె యిదియు నిర్ణయము నయ్యె. 202 ఎన్న(డిట్టి కఠినమూని యున్నదాన నీవుగావిట్టి యపయశమేల గొనెదు? రామచం(ద్రునకీవె యీ రాజ్యమొసంగి నట్టి ప్రఖ్యాతి నొందు దయార్ర వగుము.

అయోధ్వాకాండము 23. నాకు రామునకును సర్వలోకములకు భరతునకు నవ్వసిష్టాది పరమ మునుల కెల్లరకు. బ్రీతి(గా దీని నీ వానర్చి యశము( జెందుము యాతారకార్కముగను”. 24, ఇట్టు మింటికి మంటికి నేకధార గాంగ నేడ్చుచు కళ్లను. గడుపునంటి మిగుల బ్రతిమాలుకొనెడు భూమిపతి( గాంచి కైక యించుకేనియును బల్కకయె యుండె. 25. అట్టు భిష్మీకరించిన యట్టి కైక( గాంచి యెటులేని రాముని6 గొననమున కంపకయొె దప్పదని దుఃఖితాత్ము( డగుచు మరల మూర్చితుడై బడె ధరణియందు. 26. ఇట్టులా నృపుండా రాత్రియెల్ల గోడు గోడుమనుచు నిట్టూర్చుచు గుమిలి కుమిలి శంఖ పటహ వీణాదిక సకల వాద్య ముల వలన మూర్చనుండియు దెలివినొందె. -_ త్రయోదశ సర్గము సమాప్తము

ననన కేశ. చతుర్దశ సర్గమ్లు క్ష పుట్రశోకాతురుండయి భూతలమునఈ బడియు దొరలాడుచుండెడు పతినింగాంచి కరినురాలగు కైక విష్కరుణంబూని అదురు బెదురును లేక నిట్లనియె నపుడు. 2. “ఏను వరమిత్తునవి మున్ను నీవె పల్కి ఏను వరమును గోర నిడేమి భూత లమునం(బడి పారలెదవు దుఃఖమును గొనెదు నృపుండ వీవన్న మాటను నిల్పుకొనవె. తి అన్న మాట? దప్పకుము సత్యంబె పరము ధర్మమనియెదరు పరమ ధర్మవిదులు సత్యమునె యాశ్రయింపు మీజగమునందు సత్యమును దక్క నేది శాశ్వతము గాదు. 4 _ పత్యమాశ్రయించియె శిబి చక్రవర్తి దేహముందలి మాంసమున్‌ దీసి డేగ కొసంగి యుత్తము లోకములొందెనంచు మునులు చెప్ప(గ నెన్నండు వినంగ లేదె? 5 మున్నలర్కుండనెడు నొక భూవరుండు వేద పారగుండా నొక్క వివ్రుందేగు దెంచి రెండు కన్నులను యాచించునెడల ఏమి బదులు చెప్పక వాని నీయలేదె? 6. _ వేలను నతిక్రమింపగా. బోలదంచు అసురులు సురలు (ప్రార్ధన నూచరింప అట్టె యని మాట యిచ్చిన యంబుధియును పోటుతటినేని వేలను దాటెనొక్కొ?

అయోధ్వాకాందము కకక ననా వాడాను ణా సత్యమే పరబ్రహ్మంబు, సత్యమందె ధర్మములు నెల్లను బ్రతిస్టితంబులయ్యె సత్యమే యెల్ల వేదముల్‌ సత్యముననె పరమమైన బ్రహ్మపదంబు. బడయు నరుండు.

8. ఈవు ధర్మపరుండవగుదేని సత్య పొలనంబును జేయంగా( బాలుపడుము దాన నా కోర్కి సఫలమునౌను నీవు వరదు(డవను (ప్రఖ్యాతిని6 బడయంగలవు.

పి ధర్మమునె బాలనము జేయందలంచెదేని మారుమాటను మాని నా మాటను విని రామభ(దదుని దండకారణ్యములకు బంపు ముమ్మాటికి రాము బంపు బంపు,

10. ఈ వొసంగు వాగ్జానమె యీవు వీడి అడవుల కిపుడె రాముని నంపవేని నీవు చూచుచునుండగ నీదు నెదుట నే మదీయ దేహము. ద్యజియించుదాన”.

11. ఎదురు దిరుగుచు గైకేయి యిట్టులనంగ బలియు వామనుచే గట్టుబడినయట్లు అనిన మాటను దప్పించుకొనంగలేక క్షావరుండు సత్యపాశాన4 గట్టువడియు.

12. కాండి చక్రాల మధ్యభాగమ్ము నందు బండికిని గట్టయలబడు వృషభంబు నూడ్కి అతివంగాదనక సుతుని నంపలేక భాంతహృదయు.డయి వివర్షవదనుండగుచు.

చతుర్దళనర్లము అనాలా నానన నలక ననన ననన ననన తానని తననన ననన ననా నతన నలో నాననా తానుునా నునా లు ననున లలన నాల రనర నం 13. _ విహ్వలపు నేత్రములచేత వివశుండగుచు అంధు(డైనట్టు లేమిచేయంగ బాలు పోక యెట్టులో తెగువను బూవి దుష్ట చరిత. గైకేయిని గవి యిక్కరణి ననియె. 14 “సకల బుషుల నృపుల పమక్షంబునందు అగ్లిసొక్షిగ విను(ెండ్రీ యాడినాండ నట్టి విమ నీ కుమారకుడైన భరతు వదలువాండ దుష్పాంగము వదలునట్టు. 15 తెల్లనాటె సూర్యోదయ మెల్లయెడల వ్యాప్తి. జెందంయనుండె రామాభిషేక మును గను(గొనగ జనులును మునులు నృపులు ఎదురు జూచుచుండెద రెప్పుడెప్పుడనుచు. 16. శ్రీరఘూద్భవు పట్టాభిషేకమునకు సంతరింపంబడిన నస్తుసముదయంబు లెల్ల మృతుండవై పరలోకమేగు నాకు పలిలక్రీయకుము మపయోగములగు. గాక, 17. ఈవు రామాభిషేకమె యిట్లు భంగ మొనరిచిన నే మృుతుండగుటయును నిజంబు అప్పుడీవును నీ సుతుండగు భరతుండు సలిలక్రియ నేమి నాకును సలుపరాదు. 18 రాము నభిషేకమునకు హర్షమున వచ్చు జనులకిప్పుడు రాము€ గాననముకలపు చుంటినన వారు దుఃఖమునొంద, వారి యాననము లెట్టులే గనునట్టివాండ?

ఆయోధ్వాకాందము నాననా

19. అట్టు కైకతోడ దశరధాధిపుండు పలుకుచుండ సంతాపము పడుచునుండ అబ్బ నక్షత్ర శాలినియైన రాత్రి యంత గడచిపోయె బ్రభాతమయ్యె మిగుల.

20. అంతం గైక మహా కోధితాత్మయగుచు అవనిపునింగాంచి చిజ్టు బుజ్టాడుచుండి నాదు బుణమును దీర్చినమీందనె యిట నుండి కదలుమనియు జెప్పె మొండికింయడె.

21. “క్ష్మావరేణ్య! మహా వ్యాధిసదృశమైన ఇట్టి వాక్యము పల్కెదవేల? దీని నెవరు మెత్తురు? పలు పల్కులేల? రాము నడవులకు బంపు, దీని కన్యంబు నొల్ల,

22, రాజ్యమున నా తనయుని భరతుని నిల్పి అడవులకు నీదు రాముని నంపి నాకు శత్రులెవరు లేకుండంగ సల్పుదేని ఈవు కృతకృత్యుండగుదు వేరేమి తగదు”.

23. విధి విరామము లేకుండ వెంట వెంట చబుకుతో గొట్టంబడెడు నశ్వమును బోలె కైక పోటుమాటలకు నాగంగలేక నృపవరుండు విసిగిపోయి యిట్టులనియె,

24. “ధర్మబద్దుండనైతి చేతమ్ము నష్ట నుయ్యె నింకేమి యిపుడు చీయంగంజాల నాదు రాముడు ఘోరకాననముల కరు గుటకు ముందొకయెడం జూడంగోరువాండోం

చతంద్టశ సర్గము ననన

25. అంతలో. దెల్లవాణె నయ్యరుణకిరణు( డుదయమయ్యెను నభిషేక మొనరుపందగు పుణ్యమైన నక్షత్రానం బొలుచుచుండు విమలమగు ముహూర్తము సమీపీింపనుండె.

26 సరయువున వపిష్టుండపుడు స్నానమాచ రించి శిష్యులతో బరివృతుండగుచు స కలములగు నభిషేకోపకరణములను శ్లైకొనుచు రాఘవు నభిషేకము నొనర్చ,.

27. సకల వీధుల గలయంపి చల్లినదియు వెల్లయెడల( బతాకాల నుల్లపిల్లు నదియు గుసుమ విభూషితమైన యదియు పూలదండలన్‌ ద్వారముల్‌ (గ్రాలునదియు.

28, ఉళ్చుకజనముతోగూడి యుండినదియు వస్తుపూర్ణంబులైన విసణులగల్లి నదియును మహోత్సవము గల్గినదియు రాము రాజ్యమున్‌ గమ(గొనంగ దొరపడునదియు.

29. చంద వాగురు ధూపముల్‌ సర్వవీధు లందు ధూపితమైయుండు వదియు నా త్రి దశుల పురికిని ననయయి తనరు నదియు వగు నయోధ్యాపురంబున యందుంజొచ్చి.

30. పూజ్యులగు భూసురులతోడం బొల్బునదియు పౌర జానపదులతోడ భాసితమయి వేదవిదులగు ద్విజులతో విరిసినదియు యజ్ఞనిదులచే బూర్లమ్రైనట్టిదియును.

ఆయోధ్వాకాండము నాననా

31. నిఖిల ముని గణంబులచేత నిండినదియు నైన యంతఃప్పురశ్రేషస్ట మపుడు గాంచి అందులను బవేశించియు నటుల నిటుల తిరుగు జనుల నెల్లరను నతిక్రమించి.

32. అర్కవంశ గురుండగు నవ్వసిష్టు( డప్పుడయ్యంతి పురమ్హును నట్టుజొచ్చి తన గృహమునుండి నృపుని యంతఃపురమున కరుగువానిని సారథిభైైనవాని.

33. ఆఅ సుమంత్ర. డనెడువాని నధిపుకొణకు నేగువాని ద్వారంబునందే గనుంగొని అవ్వసిష్రుండు చతురాన నాత్మజుండు అరుగుదెంచి ద్వారంబునం దధివసించి.

34. అవనిపునకయి వేచి యున్నాండనంచు శీషఘ్రముగ దశరథుతోడం జెప్పునుంచు “ఇవియె గంగోదక ఘటము లినియె సాొగ రోదకపు( గాంచన ఘటమ్ములుండె నిదియె.

35. భదపీఠమౌ దుంబుర వసుమతీజ నిర్మిత మభిషేకార్హ మానీతమయ్యె ఇవియె సర్వబీజమ్ములు నివియె వివిధ ములగు రత్నంబులును గంధములును జూవె.

36. క్షౌద్ర దధి ఘృతంబులును లాజలును నివియె ఇవియె దర్భలు పుష్పము లివియె జలము లధికసుందరు అష్టకన్యకలు వీర మత్తనారణమిదియె యత్యుత్తమంబు.

చతుర్దశ సర్గము ననన ననన

37. ఆ చతుర్ణయంబుల రథమదియె యుత్త మంబయిన ధనువదె కృపాణంబు నిదియె వరయుతంబగు నవ్యాహనంబు నదియె చం(ద్రసన్నిభమైయుండు ఛత్రమదెయె.

38. _శ్వేతవాల వ్యజనమును శ్రీియుతమగు కనకమయమల్టు యుండు భృంగారు వదియె హేమదామపినద్దమై యెంతయేని పొండురమయి యుండెడు వృషభంబు నిదియె.

39, _కేసరముల చతుర్హంష్త భాసితము మ హా బలమగు నశ్యోత్తమ మదియె చూవె వ్యాఘ్రచర్మపినద్ధమై యగ్నివోలె భాసితంబగుచుండు సింహాసన మదె.

40. పకల వాదిత్రతతియు వేశ్యాతతియును ప్రీలు శృంగారవతులు క్షైసేయువారు క్ష్మాసురులును, నావులును, నాచార్యవరులు పావవములగు మృగములు పన్షులవియె.

41. పౌరులును జానపదులును పరజనములు వైశ్యులును నాల్లవజాతివారు, వారు వీరనంగనేల భునినెల్లవారు రామ చంద్రు నభిషేకము(1న నుత్సాహమొంది.

42. ఎల్ల యెడం దామయై నేల యీనినట్లు పట్టణము నిండిపోయి యున్నట్టివారు శుభమయిన యీ ముహూర్తాన క్షోణివరుని శీఘ్రముగ దెమ్ము రామాభిషేకమునకు.

అయోధ్యాకాండము 43. సకల శుభములొసంగు నక్షత్రమందు అమలు రాముని యభిషేకమగును గాక అట్టు పల్కు వసిష్టు వాక్యముల వినియు మహిత భక్తితత్సరుండు సుమంటత్రుండపుడె.

44, _దశరథేశ్వరు మదియందు. దలయకొనుచు రాజు నంతఃపురమును శీఘ్రముగందేర ఆ నృపుని భటులేమియు నా సుమంటత్రు నడ్డగింపక లోపలికరుగనీయ

45. ఆతండప్పుడు దశరథు నంతికమున కేగి యా నృపుని యవస్ట నెజు(గలేక భూరి సంతోషమూని యుస్పాంగుచుండి భూమినాధు నత్యంతము( బొగడుచుండి.

శీర. అమ్మహాత్ముని దశరధథు నంతికమున నెంత కాలము నిల్చి ప్రతీక్షణమ్ము చేసెనో యంతకాలము. జేయుచుండె నా నృపోత్తము స్తోత్రమాయావిధముల.

“7. “సాగరుండు చంద్రోదయ సమయమందు నెట్టు లానందమును జెందునట్టివా(డొ నట్టు లధికమౌ నానందనుందు రాము యౌవ రాజ్యాభిషేకమునందు నధిప!

48, ఇట్లు భాస్కరోదయమందె యెప్పుడింద్రు మిగుల నుతియించి మాతలి మేలుకొలుపు అందుచే నింద్రుండు రిపు జయంబునొందు అట్లె నిన్ను నే మేల్కొలుపు నట్టివాండ.

చతుర్దశ సర్గము ననానననక నాననా నినాత నాతని ననున తొనొ నునన తులు ననునలాత ననన నన కనక ననననాన నరో కనన త9,. ఎల్ల శాత్రవతతుల జయింపుమీవు వేదములును వేదాంగముల్‌ విద్యలెబ్ల బ్రహ్మదేవుని మేల్కొల్పు పగిదిగాంగ వివ్నిటుల మేలుకొలుపుచు నున్నవాండ.

50. పద్మముల వైరితోడ తద్భాప్కరుండు ఇట్టియెడలనె తమ పనులెల్లం జూచి కొవంగ వెల్ల జగము మేలుకొలుపుచుంద్రు విన్ను నట్టులె మేల్కొలుపుచున్నవాండ.

51. శీఘ్రముగ మేల్కొనదగునో క్షితివరేణ్య! కనకవైల మందలి దివాకరుని(బోలె లలిత కౌతుక మంగళముల ధరించి మహిత దేహంబువ విరాజమాను6డగుము.

52 సూర్యచంద్రులు కాపొడుచుంద్రు నిన్ను! పార్వతీవల్లభుండును వైశ్రవణుడు నరుణుండును వగ్నియును శచీవల్లభుండు మంగళంబుల నీకు నొసంగువారు!

538. కాళరాత్రియంతయును సుఖముగం గడచె అఖిల కార్యముల్‌ సిద్దములయ్యె నింక గొఢనిద్రనుండియు మేలుకొను మనంత రమగు కార్యంబొనర్ప యత్నము నానర్పు.

కడ పిద్దముయ్యెను రామాభిషేకమెల్ల పౌరులును జావపదులును వైశ్యులెల్ల శూద్రు లెదురుచూచెదరు భూసురులతోడ తద్వసిష్ట మహర్షి సిద్దముగ నుండె.

అయోదధ్వాకాండము తననన నన కా

55. _రాఘవాభిషేకమును శీఘ్రముగః జేయ ఎల్లవారలకును నాజ్ఞ నీ వొసంగు పాలకుడు లేకయుండెడు పశువులట్టు నాయకుండు లేకయుండు సేనలనుబోలె.

56. చందురుండు లేకయుండు నిశయునుబోలె గోపతియు లేకయుండిన గోవులవలె రాజనెడువాండు లేకుండు రాజ్యమెల్ల కాంతిలేక దిక్కునులేని కరణినుండు”

57. అర్హవంతమ్ములును సాంత్వనాన్వితములు నైన యా సుమంధయ్రని పల్కులాలకించి కట్టతెగి నాక్కమారుగ నెట్టుకొను త టాకజలమువోలెను మహాశోకమొదవ.

58. ఆ నృపుండు రామునింగూర్చి యధికదుఃఖ మంది శోకరక్తేక్షలుండగుచు నేమి యనంగ దోపక సంతాప మందుచుండి ఆ సుమంధ్రుని( గనుంగొని యనియె నిట్టు.

59. “కైక పల్కులచే నరకంగంబడిన నాదు మర్మముల్‌ నరకుచున్నావు నురల” అన సుమంత్రుండు నృవుని వాక్యముల వినియు అధిక దుఃఖితాత్ముండైన యధిపు(గనియు.

60. అంజలినినొగ్గి కొంచునునా సునముంత్రు( డా ప్రదేశము నందుండి యవలికరుగ, యెపుడు మాటలాడంగ పృథ్వీశ్వరుండస నుర్జుండై భిన్నుండ్లై యుండినట్టివాండొ

లప్తాదళ నర్లమా [కలహ 61. అపుడు రాజకొర్య ధురీణయైన వైక ఆ సుమంత్ర సంబోధించి యనియె నిట్టు “ఓ సుమంత్ర ! నీదు జనవరోత్తముండు రాము నభిషేకహర్దాన రాత్రియెల్ల 62. జాగరణము చేయుటచేత శ్రాంతుండగుచు ఆధికముగను నిద్రావశు(డైవవాండు కాన నీవు నత్యంత శీఘ్రముగ నేగి రాముని సకల లోకాభిరాము. గాంచి. 63 ఈ యెడకు వేగ దోడ్కొని యేగుదెమ్ము దీనిగూర్చి విచారింప: బూన౯బోకు” మన సుమంటత్రుండదియె సత్యమంచు నెంచి మవమునందున నానందమును వహించి. 64 అదియె దశరథు శాసనమనియు( దలంచి అప్పుడపుడె రామునికడ కరుగనెంచి కైకచే నిట్టుగా. బంప(గొానుబడియు తత్సుమందత్రుండు మనమందు( దల(చెనిట్టు. 5. కైకతోడ రాము నభిషేకమును దెల్ప జనవరుండటకు వచ్చినాండని తలంచి మనమునందు నత్యానందమున పరుగిడె ఆ సునుంత్రుండు శ్రీరాము నంతిప్పురికి. 66, కన్నులకు మహామోదము॥ గలుగునట్టు “తద్రఘుప్రవీరుని//న దదృ్భృవనము నందునుండి శ్రీరాముని యంతిప్పురికి జని జనుల గ్రిక్కిరియు ద్వారమును గనుగొని.

అయోధ్వాకొాండము

67. ద్వారమున వేచియుండు భూపతుల(గనుచు ప్రజల ద్రోసికానుచును లోపలికి జనుచు అందుగల పౌరుల ధనాఢ్యులైనవారి ఇసుకవేయ రాలకయుండు నెల్లరంగనె.

_ చతుర్సశ సర్గము సమావ్తము.

1. వేద పొరగులైన యుర్వీసుర శ్ర వరులు పురజనంబులు జానపదులు రాము నంతిపురపు సింహద్వారమందు రాత్రి యంత గడపిరి యుత్ప్సొహవంతులగుచు.

2. మంత్రులును బురోహితులును మంది నూర్చ లములు వైశ్యులు శూద్ర సంఘములు. రాము యౌవరాజ్యాభిషేక మత్యంతమైన

. ప్రీతితో. గనుంగొన సమావేశమైరి,

2 అర్కుండుదయంబుగాంగం బుష్యాఖ్యమైన యట్టి నక్షత్రమున రాముండవతరించి నట్టి కర్కటలగ్నమునందు రామ చంద్రు రాజ్యాభిషేక నిశ్చయము గాంగ

క. హేమ జలకుంభములు నలంకృతమునైన

... భద్రసింహాసనమును సువర్లరథను వ్యాఘ్రచర్మాంచితమ్మయి భాసమాన మగుచునుండు చిత్రవిచిత్రమాస్తరణము.

వంచమదత సర్గము

5. _ స్వర్ణదీయమునా నదీసంగమంబు నందునుండి యానీతమునైన జలము అనవ్యవదులనుండియు మానసాది సరసు అందునుండి తెచ్చిన పుణ్యమైన జలము.

6. పుణ్యతీర్దాలనుండి యంభోధినుండి కొనియు రాంబడియుండు పావనజలముల నదములందుండియు సకల నదులనుండి దక్షిణోత్తరమేగు హ్రదములనుండి.

7. తీసికొనియు రాంబడియుండు దివ్యములగు జలములును గుంభముల సిద్దములయియుండె లాజలును దుంబరాది సల్లవములుగల కవక రజత మయములగు ఘటవితతులు.

ర పద్మముల నుత్ప్సలమ్ముల భాసమాన మగుచు నిర్మల జలపూర్త్షమౌ ఘటములు దధియు, ఘృతమును, మధువును దర్భలధిక పరిమళము లినుచుండెడు ప్రసవములును.

క్క వేళ్యలును శుభాచారులై వివిధ భూష ణఅముల ధరియించియును దిరుగు మదవతులు చంద్ర చంద్రికగా వికచమగుచుండు కొంచనపు మణీదండము గలిగియుండి.

10. విమలమైన వాలవ్యజనము రఘూద్వ హార్థముగను సిద్దముగను నమరియుండ అబ్బమండల సంకాశమై మనోహ రమయి ధవళమై యాతస(త్రంబు మిగుల.

అయోధ్వాకాండము

11. రాము నభిషేకమునకయి రమ్యమగుచు చంద్రమండలముంబోలు ఛత్రముండె ధవళమైన వృషభము సిద్దముగనుండె ధవళహయమును సజ్జీకృతముగనుండె.

12. _పర్వతోపమైయుండెడు భద్రగజము సిద్దమైయుండె రామాభిషేకమునకు అష్టకన్యకలు నలంకృతాత్ములగుచు+ బొలిచిరదె తొలకరి మెటుపులనుబోలె.

13. అఖిలములగు వీణాదివాద్యములు సకల వంది మాగధాదికమ్తైన బృందములును అర్యవంశ్యుల యౌవరాజ్యాభిషేక మందు సమకూర్చవలసిన యవనియునెల్ల.

14. రాము రాజ్యాభిషేక కార్యంబుకొజుకు "సేకరింపంగంబడియును సిద్దదముయ్యె దశరథేశ్వరు నావ్వాన దరలివచ్చి యచ్చటను సమావేశనూ నవనిపతులు,

15. దశరధేశుండు మమ్ము నందజను బిలువ( బంపవచ్చితి మతండు కన్చండండదేమొ భాను/డుదయమయ్యెను నింతనరకునానృ పుండు రాండేమొకో యెల్లకుండినాము,

16. అగ్రసుతు రాము యౌవరాజ్యాభిషేక మాచరింప నంతయు సిద్దమయ్యునుండె అంచు సకల దేశాగతులైన రాజు అందజును సుమం(చ్రుని జేరి యడుగందొడ(గ.

వంచమదశ నర్లము 17. ఆ సుమంత్రుడు పర్వదేశాధినాథు లను గనుంగొని యివ్విధంబునను ననియె రాము గైకొని వేవేగ రమ్మటంచు దశరథేశు( డాజ్ఞాపింప( దరలినా(డ.

18. అమ్మహాత్మునకు నతని యాత్మజునకు మీరలెల్లరు పూజ్యులౌ వారె యేను మరల నా దశరథ భూమివరుని కడకు వేగి మీదు రాకను వచియించువాండ”.

19. అట్టు చెప్పి సుమం్యయత్రు(డప్పపుడె మరలి ఎప్పుడే. దనకాటంక మేమిలేని ఆ నృవుండును గ్రైకేయి యధివసించు అంతిపురమునకు. దిరిగి యరుగుదెంచి.

20. దశరథుని యంతికముజేరి తన్సృపోత్త ముని తదన్వయంబును నా నృపునకు జనుల యెడలగల యనురాగము పుడమినాయ కుని గుణములను బలువిధాలను నుతించి,

21. ఆ నృపుండు పరుండిన యా స్థలమున యందుందెజకు నీవలనుండు నా ప్రదేశ మందు నిల్చి యాశిర్వాద మాచరించి దశరథుని నధికముగ స్తోత్రమును జేసి.

22. “క్ష్మావేణ్య! సూర్యుండును చందురుండు వైశ్రవణుండును నమ్మహేశ్వరుండు వరుణు€ డగ్నియును సురేశ్వరుండును ననవరతము నీకు విజయ మొసరగెదరుగాక మిగుల!

అయోధ్వాకాండను

23. భగవతియగు నీ రాత్రియంత గడచినది చేయదగు కార్యములనెల్ల (జేసితీవు ఇంక నిద్రమేల్కొనియు నీ వింకమీ(ద చేయదగిన కృత్యములెల్లం జేయు మధిప.

24. _అవనిసురవరేణ్యులును సేనాధిపతులు వైశ్యులును శూద్రజనములు ద్వారనుందు యుండి నీకై ప్రతీక్షించుచుండినార లింక నిద్ర మేల్కొనుము భూమీశచంద్రగ

25. అట్టు స్తోత్రముల్‌ జేపెడు నట్టివాని ఆ సుమం్యతు మంత్రవిదుండునైనవాని జనవరుండు నిద్రనుండి మేల్కొనియుః గనియు అధిక దుఃఖపరీతు(డై యనియె నిట్టు,

26. “రామునిన్‌ వేగం దోడ్కొని రమ్మటంచు కైక యనినది నాదు నాజ్జ్ఞయగుంజూవె అట్టిదగు నాదు నాజ్ఞ నీ విట్టులు గను నేల యుల్లంఘునము చేసి తివ్విధముగ?

27. ఏను నిదురించుచుండ లేదిపుడె నీవు రాము నిటకును దోడ్కొని రమ్ము పొమ్ము” టంచు నా దశరథ నృపు(డా సుమంత్ర తోడం జెప్పియు నాతని. దొరను సేయ.

28. ఆ సుమంటత్రుండు దశరథు నాజ్జ శిరము( దాల్చి “చిత్తామటంచు నందనమొనర్భి ఇంక రామాభిషేక మెంతేని జరుగు నంచు నానందమొంది రామార్ధమరిగి.

వంచమదశ నర్లము నలప ాపాాపపపపపపపపాపపాయాయాయాయాయ

29 ఆతండాత్మయందున ప్రమోదాయ శ్రేటడగుచు బహువిధముల నలంకరింపంగంబడిన పట్టణంబునుగని గగుర్పాటు(జెంది రాజమార్గమునుండి శీఘ్రముగ నేగి.

30. సకల జనులు మవోల్లాస జనకముగను రాజ మార్గములను జేరి రాముని యభి షేకమును గూర్చి కధలను జెప్పికొనంగ ఆ సుమంటత్రుండు వినుచుండి యరుగుచుండి.

31. ఆతడత్యంతముగ మనోహరమునైన యదియు! గ్రైలాసశిఖరము ననుకరించు నదియు నింద్రుని గృహమును ననుసరించు నదియువైన శ్రీరాము గృహమును గాంచి.

32, ఘనములైన కవాటముల్‌ గల్గినదియు పెక్కు తిన్కెల చేతః బెంపెక్కినదియు కనకమయ వి(గ్రహంబులు గట్టివదియు పలుమణుల తోరణంబులు గల్గినదియు

33. _శారదాభ్రంబునుంబోలె జూల వెల్లు నదియు మేరుగుహను బోలునదియు డ్రేష్ట ములయి వెలు(గొందు ననరత్నముల వితతుల బహువిధముల నలంకరింపణబడినదియు.

34, ముత్తెముల రతనంబుల. బొలుచునదియు చంద నాగరు ధూపాల నొందినదియు మించు పరిమళంబుల గుబాళించునదియు దర్దురనగ శిఖభరముగందనరు నదియు.

అయోధ్యాకాండము 'కనినాలనననానానాననానా నకలును ననతా ననన ననన నన ననన ననన నానా ననన ననననన ననన. తతత 35. సారసంబులయు మయూర సంఘములయు మధుర నినద నృత్యంబుల' బొదలునదియు కుడ్యరచిత వృకములతో.౬ గూడినదియు చిత్రములగు శిల్పములతో( ఇజెలంగునదియు. 36. చూపరుల మనంబులకు. జక్షువుల కధిక మైన ప్రీతిని నెలకొల్పు నట్టిదియును అర్కచంద్ర సంకాశమైనట్టిదియును ఆ కుబేర గృహోసమ మైనయదియు. 37. _ ఇంద్ర భవనతుల్యంబయి యెసంగునదియు అఖిల పక్షి సమాకులమైనయదియు మేరుశిఖర సమంబయి మెజయునదియు నైన రాముని భవనము నతండు గాంచి. 38. సకల దేశాగతులయిన జనులు నంజ లులను జేర్చి నిల్చ్ఫియునుండః బొలుచునదియు అవనిపతులు పౌరులు నుపాయనములగొని నెదురుచూచుచుండ నెనక మెసంగునదియు. 39, _ శ్రీరఘూద్భవు పట్టాభిషేకమునకు అఖభీలమును సమలంకృతమయిన యదియు శారదాభమువలె కాంతిసంయుతమయి ఆకసము నంటియుండెడు నట్టిదియును. &0. చలనమొందని మెజపుగం బొలుచునదియు అద్భుతముగ నలంకృతమైనయదియు అఖిలరత్న సమాక్షీర్ల్షమైనయదియు ధగ ధగ మెరయు రాము సౌధమును గనియు.

వంచమదశ నరము శ1. హయములను గట్టియుండివ యరదమెక్కి ప్రజలచే గ్రిక్కిరియు రాజపధము గమచు రాము సౌధాభిముఖముగ రథము దోలి కొంచు జనుల మోదంబు( జెందించుచుండి. 42. అంత వాత(డధిక ధనవంతమున్‌ మృ గములునున్‌ మయూరంబులు గల్లినదియు వింద్రుగృహము బోలెడు రాము నిల్లుంగాంచి. తమవువన( బులకలొడమ మోదంబు(గాంచి. 43. ఆ సుమంధత్రుండు కైలాస మముకరించు నవియు దేవతాగృహతుల్యమైన యవియు వైన కక్ష్యలంజొచ్చి రామాభిషేక మునకు వచ్చు జములమీరియు నటుచనియు. శశ. రాము నంత:పురంబున రాముని యభి షేకమున్‌ గూర్చియు సకల లోకములకు రామునకు€గల్గంబోవు భద్రముల(గూర్చి జనులు చెప్పికొనెడు పల్కులను వినుచును శక ఆ సుమంటత్రు(. డింద్రుభవనమనుకరించు నదియు మేరుశ్చంగము( బోలినదియు రమ్య మైనదియు మృగపక్షి కులాశ్రయంబు వైన రాముని వాస గృహంబు. గాంచి. జీ6. అందు నాహనంబులందిగి హస్తములను జేర్చి పలు గానుకలను దీసికొని నిలిచి యుండు కోటానుకోటులైయుండు [గ్రామ్య జనుల నతండు ద్వారంబునందునను. గనియు.

ఆయోధ్యాకాండము క్ష7. అంత నచట మహా మేఘ మనుకరించు నదియు. బర్వతోసమమైనయదియు నంకు శమును లెక్కింపకయు నప్రసహ్యమ్రైన శత్రుజయమమను రాము గజమును గాంచి. 48. అందు సకలాభరణ భూషితాత్ములై హ యములతో రథములతో గజములతోడ€ గూడు రాజుల మంత్రిముఖ్యులను మీటి అమలమై చెలగెడు నంతివురముంేరి. 49. అద్రి శిఇరతుల్యము నిశ్చలొభ తుల్య మైన రాజసాధమ్ముల కాశ్రయమగు రాము నంత్కపురమును సారథియు( జొచ్చె మకర మంభోన్సిధివి, జొచ్చు మాడ్కిగొ6గ. _ పంచదశ సర్గము సమాప్తము. 1౬ చత్సుముంట్రొండు జనసముదయముచేత నిండి నిబిడీకృతంబయి యుండు నంతి పురము ద్వారమున్‌ గడచి కార్ముకములూని కుంతములంబట్టి హమంపు(సండలముల 2. _తాళ్చి యప్రమత్తులగుచు దశరథాగ్ర తనయుపైనను రాగమెంతయొ గలిగిన భటులజీత రక్షింపంగంబడుచు -జనము అంతగా లేని మొదటికక్ష్యను గనుంగొని,

పోదశ సర్గము తతత 3. ఆ స్థలమున గాషాయపు టంబరముల( దాల్చి చేతులయందు వేత్రములంబూని ద్యారమున (గావలిని గాయువారి నంతి పురపు స్త్రీల కధ్యక్షల బొలం(యలంగని. 4. అచట. గావలిగాపెడు నతివలెల్ల రామువెడ(బ్రీతిగల్లువారలగు కతన ఆ సుమంధ్రు రాముని కొణ కరుగుదెంచు నతవిం/గని లేచి రాసనాలందునుండి. 5... ఆ సుమంటత్రుండు వారల నధికప్రీతిం గవి, సుమంత్రుండు ద్యారమందునను రాము కొజకు నేతెంచి కనుపెట్టుకొనియె నంచు శీఘ్రముగ నేగి రాముతో6 జెప్పుండనగ, 6 ఆ యువతులు రాముని హిత మధికముగను కాంక్ష చేపెడు వారలుగాన శీఘ్ర ముగ సతీయుతుండైన రాముకడకేగి ద్వారమున సుమంత్రండున్నవాండనంగ. గ ఆ సుమందత్రుండు తండ్రికి నాప్తుండైన కతన దండ్రికి సంప్రీతి గలుగుకొణకు తా సతీయుతు(డైయున్న స్టలమునకె సు మంద్రుంగొనియు రా వారల బంపియుండ. 8 చక్కంగ నలంకరించి వైెళవణుంబోలి రత్నకంబళమున సువర్లంపు( బాన్సు నందుంగూర్చ్భుండి శంపాలతాభమగుచు మంచి పరిమళములు (గ్రుమ్మరించుచుండ.

ఆయోధ్వాకాందము కనకారావు ననున ురాణలాలా

9. _ పరిమళ (ద్రవ్యముల మేన బాగుగాన అందికొని చామరంబును నందికొనియు పరమభక్తితో వీచుచు. బ్రక్కమండు సీతతోంగూడి యుండుటచేత మిగుల.

10. ఇనుమడించిన కాంతితో నెసకమెసంగు చుండి చిత్రాసహితుండయియుండు పూర్ణ చంద్రుడుగ జూడనగు రామచం(్రుంగాంచి మహితమైన యానందాబ్దిమగ్నుండగుచు.

11 అధిక వినయాన్విచుండయి యా సుమంత్ర. డర్కు/బోలె భాసెంచెడునట్టివాని ఆశ్రితుల కోరికలం దీర్చునట్టి రాము నకు విధేయు(డుగను వందన మొనరించి

12. అధిపునకు బ్రీతిపాయండౌ నా సుముంధత్రు డా రఘూద్భవుం గనుంగొని “యార్య! నీకు సంతతము విహార శయనాసనముల సుఖ మే?" యనియు నడిగి మరల నిట్టులనియె.

13. “రామ! నిను6 గనుట జేసి రాజమహిషి సుప్రజయు నయ్యె; దశరథ క్షోణిధవుండు కైకయును నినుంగనుంగొనంగా. దలంచు చున్నవారు శీఘ్రముగ రమ్మో మహాత్మగ”

14. ఆ సుమంధత్రు వాక్యము విని యా రఘూద్భ వుండు పరమ సంతోషము నొందియాసు మం మిగుల సమ్మానించి క్ష్మాతనూజ గాంచి యానందమూని యిక్కరణి ననియె.

వోడశ నర్షము

15. “సీత! తండ్రియు. బివతల్లి జేరి నాదు యౌవరాజ్యాభిషేకము నాత్మలందు. దలంచి యేమొ యాలోచనల్‌ సలుపుచుందు రిందులకు నేమి పందేవమేమిలేదు.

16. నాదు పినతల్లి కైకేయి నాదు జనకు ప్రేయమె గోరు హేతువున దత్రియమెజింగి నాదు రాజ్యాభిషేకంబునకు జనకుని నెంతయేనియు. దా/(బోత్సహించుచుండు.

17. నాదు జనకొనువర్తిని నాదు జనని కైక లోకహితము( జేయంగాందలంచి అధిక ముదమున నాదు రాజ్యాభిషేక మిపుడె కావలెనని బ్రోత్సహించుచుండు.

18. అవని నాధుండు ప్రియపల్నిటైన కైక గూడి నాదు హితంబును గోరు నితని

నన్ను శీఘ్రంబుగాంగ వెంటంగొనిరాంగ నవిపె దూతగ నిది భాగ్యమగునుగాదె!

19, అచట. దల్లియు( దండ్రియున్నట్టి కతన ఆసప్తుండగు దూతనే పంపినారు వారు అందుచే నాకు నిప్టె పట్టాభిషేక మాచరించు నృపుండు సందియంబు లేదు.

20. ఇప్పుడిపుడె శీఘ్రంబుగ నేగి నాదు జనకునిన్‌ నాదు జనని గన్లానెడువాండ వీదు పరిజనమున్‌ గూడి నీవు సుఖము గొంగ గ్రీడింపు నే రాంగ( గలుగుదాకొ.

అయోధ్వాకాండము ననన

21. భర్రచే నిట్లు గౌరవింప(బడి జనక తనయ పతికి శుభంబు లొందవలె నంచు నెల్ల దేవతా(ప్రార్థవ మెంతయేని సల్పుచచని వాకిలిదాక పాగనంపి.

22. “బ్రహ్మ యింద్రున కొసంెడు పగిదిగాంగ రాజసూయాన యోగ్యమౌ రాజ్యమెల్ల ధరణి సురుల ద్వారముగ+ దద్దశరథావ నీంద్రుండీ సమయమున నీకిచ్చువాందు.

23. అందుపై రాజసూయ మీవాచరింస వల్కలాజినధరుండవై వ్రతపరుండ వై పరమ పవిత్రుండవై హరిణశ్చంగ మును ధరింప ముదమున నిన్‌ గనెడుదాన,

24. తూర్పు దిక్కునందు నిను వింద్రుండు, శమను దిక్కున యముండు, పళ్చిమ దిక్కునందు వరుణు(డును, నుత్తరంబున వైశ్రవణుండు, చేరి శుభము లొసంగి రక్షింత్రుగాకకో

25. అంచు ప్రార్థించు వైదేహి యాజ్ఞంగొంచు భూరి మంగళాలంకార భూషితుండయి రాము(డా సుమంత్రుండు వెంటరా(గ€ దనదు గృహమునందుండి కైకేయి గృహముంశేర.

26. అద్రి గుహయందునుండి సింహంబు వెడలు నట్టు రాముండు తనదు గృహంబునుండీ వెడలి ద్వారమునందునే వినయమూని కరముల మొగిడ్బి నిల్చు లక్ష్మణుని+ గాంచె.

తోడశనర్లము కనననుతక

27, అంత నతండు మధ్యమకక్ష్యయందు( దనదు స్నేహితులేరి పట్టాభిషేకమునకు అరుగుదెంచు జనులను నాయా విధముల నాదరించి సత్కారమ్ము లాచరించి.

28. అంచ వ్యాఘ్రాజినావుతమయిన యదెయు అగ్నిహోత్రంబుగా వెల్లు నట్టిదియును రజతకృతమగు డ్రేష్ట్రమౌ రధమునందు అమ్మహితుండు రాముండధిరోహణమొనర్చి.

29. మేఘనాదంబును గటువేమియునుగాని యదియు మణి హేనుభూషితమైన యదియు€ గన్నులకు మిరుమిట్టును గలుగంజేయు నదియు సూర్యుండు నా వెల్లునట్టిదియును.

30. ఏన్లుసిల్లలా యనునట్టు లెసకమెస(గు అశ్వములతోడ6గూడిన యట్టిదియును ఆశుగమ్ముగ బోయెడు నట్టిదగు ర ధమ్ము దేవేంద్రుండెక్కు విధంబుగాంగ.

31. కాంతిసంపన్ను(డైన రాఘవుడు నాక సమ్మున ధ్వనించుచుండు మేఘమ్ముంబోలె ఆత్మరధము ధ్వనింప నిం(ద్రాద్రినుండి అబ్బుండోయన దనదు గృహమును వెడలి.

32. తదమజుండు లక్ష్మణుడు ఛత్రంబు నొక్క చేతందాల్చి చామర మొక్కచేత(దాల్చి అరదము వెనుక భాగమునందు నిల్చి రాముకెండ తగులని తెజగునంబట్టి.

అయోధ్వాకొందము కనాన

33. అట్టు రాముడు వెడలెడునప్పుడెల్ల జనులు రామునకు జయము జయమటంచు థ్వనులొనర్భుచు మిగుల జప్పుటులు జరచు కొంచు మోదమ్ముతో వెంబడించుచుండి.

34. కొందజేన్లుల నెక్కియు గొందజత్వ " ములను నెక్కియు గొందటు భూరిశకట ములను నెక్కియు గొందలు బోలివట్టు అనుసరించిరే నేను ముందనుచు వెడలి.

35. కవచముల. దొడ్డి చందనాగరువులను న లంది ఖడ్గమ్ముల ధమస్పులందికొంచు కలుగు(గాక రామునకు మంగళమ్ములంచు తామునడచిరి రాముముందర ముదమున.

36. నందిజనుల స్తోతంబులు వాద్యముల ము హా ధ్వనులు శూరులొనరించునట్టి సింహ నాదములు రాజమార్గమునన్‌ గడింది మోత గలిగించె మిన్నును ముట్టునట్టు.

37. శతయసంహారకుండు రామచంద్రుండపుడు అఖిల భూషణాంబర భూషితాత్ముండగుచు సౌధ వాతాయనము్ముల సందులందు నుండి స్రీలు పూవులం జల్దుచుండ నరిగె.

38, అంత వృద్దాంగనలు మేడలందునుండి కొందణవని యందుండి యత్యంచ ప్రీతి కొందటా రాముడు ముదము నొందునట్టు అభినుతించి రుత్తమపు వాక్యములచేత,

వోడశ సర్గము 39. “నీదు తల్లి గౌసల్యమ నీవు మోద మంద(జేయుము నిమ గడుపారగనిన నీదు జనని గౌసల్య యెంతేని ధరణి పుణ్యనంతురాండ్రుల వగ్రగణ్యయయ్యె, 40. వీ గమనము సఫలమొత, నీవు పతివి గాంగ మేము గమంగొవంగ( గలముగాక! వీదు పతి పతివ్రత సీత నిఖిలయువతు లందు నుత్తమురాలు పుణ్యాత్మురాలు. 41. చందురుని రోహిణీతార జెందినట్లు సీత నిను నభిరాముని( జెందియుండె పీత పూర్వమెంతొ దసంబు జేసియుండు అట్టుగానిచో(బతివెట్టులగుదు వీవు?” డ్డ రొజమార్గాన( జనుచుండు రాఘవుండు ఇట్టు మేడలపైనుండి యెల్ల యువతు లాడు ప్రియ వచనంబుల నాలకించు చుండి జనకు నొద్దకు నేగుచుండి యప్పుడు. 43. దేశదేశాలనుండి యేతెంచు జనులు పలుకు వాక్యముల్‌ వినుచు తత్పట్టణంపు వాసులు శరీరములు గగుర్పాటు/జెంద గొంబలుకు మహామోద వాక్యముల వినుచు. 44 “ఆ దశరధేశ్వరు ననుగ్రహమున నీర ఘూద్వసు( డిపుడు రాజ్యము నొందువాండు అవనిపతి రాఘవుండు మనకగుటవలన మనదు కోర్కులు ఫలముల గొనంగంగలవు.

ఆఅయోధ్య్వాకాండము తీ5. రాఘవుండు బహు కాలము రాజ్యమునకు నధిసతియగుట జనుల భాగ్యంబుగాదె! ఇతడు రాజయి రాజ్యము నేలుచుండ నెవ్వండప్రియమును దుఃఖమేమిగొనండు. 46. ఏనుంగుల ఘీంకృతులలోడ నెల్ల యశ్వ ములయు హేషలతోడ మున్నోవుచుండు వంది మాగధ స్తోతములొందువా ర ఘూద్వహుండు కుబేరుని బోలి యుండెనపుడు. 47. అశ్వ మాతంగ సంకులమైన యదియు ప్రజలచేం [ిక్కిరిపిన చత్వరములుగల యదియు బహు హేమ రత్న పణ్యములు గల్లు నదియునగు పథమును రాముండ్రప్పుడు గనియె.

• పోడశ సర్గము సమాప్తము. 1 తనదు మిట్రులు మిగుల పం్య్వ్వము నొంద ధ్వజ పతాక సంపన్నమై పరగు ద్రియు చంద నాగరు ధూపము లొందినదియు.

2. సకల దేశాగతులయిన జమల తోడ నిండియు మహోజ్వలమువయి యుండినదియు అమరపతి నగరముంభోలు నయ్యయోధ్య పట్టణంబును శ్రీరామభద్రుఃడు గని.

నప్తదళనర్లమం

3. ఆకసము నంటు చుండెడు నవియు నభ తుల్యములగు పౌధముల సంతోషమొనర€ జేయుచును సువాసవలతో. జెలంగుచుండు రాజ మార్గమున్‌ జొచ్చి యా రాఘవుండు.

క ఉత్తమములు సుగంధము లొసంగు (ద్రవ్య ములును క్షామంబులును రంధ్రములును నేయ వట్టి విర్ణోషములగు ముక్తామణులును శారదపు( జంద్రికముబోలు స్పటికములును.

ర్‌ వివిధములగు భక్ష్యంబులు వివిధములగు విక్రయ పదార్థములు గల్లి వెలయుచుండు (త్రిదశ నగరంబు(బోలె దేదీస్యమాన మైన రాజపథము రాము+డపుడు జొచ్చి.

6. దేవలోకము నందలి దేనపథము ననుకరించు నా నృప వీధి నతడు గాంచి పెరుగుతో నక్షతలతో హవిస్స్తుతోసు గంధముల నీను రాజమార్గంబునందు.

7 స్నేహితులు వృద్దులొసంగు నాళీస్సు లెల్ల విమచు వారల యోగ్యత ననుసరించి యుచిత సత్కారములను జేయుచును నధిక రమ్యముయి యుండు రాజమార్గమును జొచ్చి.

8. _ రామభద్ర! నీ విప్పుడీ రాజ్యమొంది నీదు తాత ముత్తాతలు నఖిల జగము బాలనము. జేయుచుండి కాపాడినట్టు నుమ్ములను గృపతో( బాలనమ్ము. జేయు.

అయోధ్యాకాండము

9. _ దశరథుని పొలనమున నా దశరఖథేశు తాత ముత్తాత లేలెడు తరుణమందు ఎంత సౌఖ్య మొందితిమొ మేమంత సౌఖ్య మందంగలము నీ పాలన మందు రామ!

10. భోజనమ్ములు వలవదే భోగములును వలవదా స్వర్గ సుఖమేని వలవ దీవు యౌవరాజ్య మొంది గృహము కరుగు నెడల( గనుల పండువుగా నిను( గనిన( జాలు.

11. _అవధిలేని పరాక్రముండైన రాము డవని రాజ్యాభిషిక్తుండు నగుటకన్న నన్య మెద్దియేనియును నూ కభిమతమ్ము గాదు దానికన్న. బ్రియమ్ము లేదు లేదు.

కే2 ఎల్ల రిట్లు రాముని నుతియించుచుండ నతండు వినుచు ధీరోదాత్తుండగుట కతన పుడమి జనుల నుతులకు నుష్పాంగిపోక రాజపథమున నిర్వికారముగ+ జనియె.

13. ఎంత దూరము రాఘవుండేగుచున్న బూరుషులె దృష్టి మరలింస నశేరకుండ నింక వనితల గూర్చియు నేమి చెప్ప గాంచుచుండి రాతనినె సకలము మజచి.

14. రాము నెవ్వండు చూడండొ రాము చేత నెవండు చూడంగణబడండొ యా హీనుండెల్ల జనుల చే నిందితు.( డతని జన్మమెల్ల వ్యర్థమగు రాముంగనమికీ నతండు కుందు.

శైవుల గ్ర ర ాానాాలాలలాలాాాన

నప్త్రదశ సర్గము

15... రాఘవుండు ధార్మికుండగు కారణముచేత నర్లముల వెల్ల భేదభావంబులేక దయమ జూడ(గ వారలందటును రాము నధికమగు బ్రీతి పేవింతు రనవరతము.

16, దశరథాత్మజుండు చతుప్పుధంబులకును దైవ నిలయంబులకును జైత్యంబులకును ధర్మపున్‌ స్థానములకు( బ్రదక్షిణ మొన రించి రాజమార్గ మనుసరించి చనియె.

17. రాజసుతుండు రాముండు దశరథుని కడకు( జేరి మేఘ సంఘోపమై జెలంగునదియు వివిధ సౌధ శృంగములచే వెలయునదియు భూరి కైలాస శిఖరమున్‌ బోలినదియు.

18. _తెల్లనివి యయ యాకాశమల్ల వడ్డ గించెడు విమావము లనుసరించు నదియు ఎల్ల రళ్చాలచే నలంకృతములయ్యు వర్థమాన_గృహములచే వరలు నదియు.

19. అవని(గల గృహముల ్రేస్టమైన యదెయు ఇంద్ర భనవోసమరిబయి యెసంగు నదియు నైన తండ్రీ దశరథు గృహముమ రాను చంద్రు డయ్యెడలను బ్రవేశమ్మొనర్చి.

20. రాఘవుండు ధనుర్ధరులచే రక్షణంబు సలుపంబడు మూండు కక్ష్యలా క్షణముననె ర థంబుపై దాటి వాల్లవదాని నైద వదగుదాని-షడాతిమై యపుడు గడచె.

అయోధ్వాకాండము 21. _అట్లె రాముడు కక్ష్యలనన్ని గడచి తన్ననుసరించు జనసముదయము నెల్ల నంతటంతట నిల్చి యేకాంతుండగుచు నధిపు నంతఃపురంబున కపుడు చేరి. 22. రామభద్రుండట్టుల దశరథుని కడ్షక్షు నేగంన వెంబడించిన యెల్ల జనము చందురుని రాక గోరెడు జలధించోలె రాము రొకను గోరి ద్వారమున నిల్చె,

• సప్తదశ సర్గము సమాప్తము. శ8. అష్టాదశ సర్లమ్సృ

1 ఉతమంబగు నాసనం బొంది క్ష చుండిః కైకేయితో(గూడియుండి కాంతి తొలంగు ముఖముతో(గడు దృుఖితుండునైన తండ్రినిన్‌ దశరథుని రాముండు గాంచి.

2. రాముడు వినయమున దశరథ్సుని పాద ములకు సొష్టాంగ మెజగి యా భూమినాధు చెంగటనె యున్న కైకేయి చెంతథేరి వినయమున జేతు లొగ్గి వందన మొనర్ప.

3౩ దశరథుడు. “రామో యంచు నూత్రమని కండ్ల నిండ గన్నీరు దెచ్చుకొనియును దుఃఖ | మున దనయు ముఖమును గను(గొనుట కేని గాని మాట్లాడ శక్తుండు గాక యుండె.

ఆస్టాదశ తసర్గము

జ అట్టి దుఃఖ మెప్పుడు చెందనట్టి తండడ్రి( గొంచి యధిక సంక్షోభము. గాంచి యట్లు తనను గూర్చియె దుఃఖ మొందెనని దలంచి సాము తోక గ్రొక్కినటుల భయముంణజెంది.

5, _ ఇంద్రియమ్ముల వివశత మెనయ నెంతా దుఃఖమునను దాపమున€ గుందుచును దీర మైన శ్వాసము విడుచుచు నధికమైన కలత నొందిన మనమున గనలుచుండి.

6. కలత నొందరానిదియయి, కల(త నొందు నల్టివోలె రాహుగ్రస్తు(డైన సూర్యు6 బోలెను నసత్యమాడిన మునిని బోలె కాంతిహీమ/డౌా దశరధ క్ష్మాపతింగని.

7, _ తండ్రీ మనమున యందున దలంపరాని శోకమొందుట రాముండు జూచి నిండు పున్నమ గలంతనొందు సముద్రమువలె అధికముగ! బరితాసము నంది మదిని.

8, తండ్రికి హిత మొనర్చుటే తనదు జన్మ ఫలముగా నెంచు రాముండిప్పగిదిందలంచె నిందుకేమి కారణమొ నేనెలు(గ, నన్ను గనిన యంతనె తండ్రి దుఃఖమును నొందె.

9. కోపమందుండి నన్ను. గన్గొనినయంత

“కోపమును వీడి మోదమున్‌ గొనెడు తండ్రి ఇపుడు నను జూడ(గనె దుఃఖమెంతొ జెందె నిందులకు( గౌారణంబేమొ నెజు(గనైతి.

అయోధ్యాకాండము

10. రాఘవుండు ధీరుండయ్యు ధైర్యంబు లేని వాండుగా నధిక విషళ్టా వదనుండగుచు( గాంతి లేని ముఖంబుతో. గైకకు నభి వాదనముంేసీ యామెతో బలికె నిట్లు.

11. “ఏను నజ్జ్ఞతచే దండ్రి కేదియేని తప్పిదము! జేయలేదుగా; తండ్రి యేల యిట్లు కోపించె హేతు వదేమొ దెల్సి తండ్రి కోసమున్‌ మాన్పింప( దలయథుమమ్మ!

12. ఎపుడు నన్ను బ్రేమించెడు నీ మదీయ జనకు. డేటికిప్పుడు నప్రసన్నతను వ హించియును నివర్ల్ణతను వహించి దుఃఖ మందె హేతువేమో చెప్పు మమ్మ నాకు.

క3. అస్మదీయ జనకునకు నాధిగాని వ్యాధిగాని యేమియు లేని యదియె చెపుమ ఎల్లపుడు జనుల కసౌఖ్యమే కలుగదు అందుచేత సంశయమును జెందుచుంటి.

14. అందజకు( బ్రియదర్భ్శను(డయిన భరతు నకునుగాని యా శత్రుఘ్నునకును గొని అంబలందున నేయనుకైనంాని కలుగకుండెగా నే యమంగళము లేని,

15. తండ్రి కోపము. జెందిన తరుణమందు ఆ నృపునకు ముదమును జేయకయె గాని ఆ నృపుండు జెప్పు పనుల. జేయకయె గాని ఇంచుకేనిః జీవింపగా నేను నొల్ల.

16. తనదు జన్మము కెవండు కొారణమునగునా అట్టి ప్రత్యక్ష దైవమైనట్టి తండ్రి కెవండతిక్రమించి నడుచు? వెనండొ తుచ్చు. డైన వాండొకరుండు దక్క నవని యందు.

17. జనకు(గూర్చి వీవేమైన( జనువుచేత కఠివముగ( బల్కి గోపంబు( గలుగంేసి యుంటివే? నీ వటుల(బల్కియుంటంటేసి మనమునందు సంకటమును గొనెనె సెపుమ.

18. _తల్లిరొ! మున్నెపుడు నాదు తండ్రి కిట్టు మనము సంకట పడుట నే. గనంగలేదు దీని వాస్తవ మేదియొ దెలియ(/జేయు మంబరో! సందియంబేమి యందంబోకు”.

19, ఇట్టు రాముండడుగ( గైక యేను దీని కెంతయో కారణంబని యించుకేని పిగ్గుళెందక యడవులంజేరు మంచు వెట్లుదునంచు జంకక యిట్టులనియె.

20, “తనయ! నీ తండ్రి కోపమందంగ లేదు; ఆ నృపతికేమి కోపమటంచు లేదు నీ వలని భయమున మనోభావమిందు జెప్పుటకు( గడుంగడు జంకు. జెందుచుండె.

21. నీవు ప్రియు(డవు గావున వీకు నప్రి యంబు/జెప్ప నితనికి నోరాడకుండె ఏ పనిని జేయంగ6 బ్రతిజ్జ నితండు జేసె నది యవశ్యము నీవు చేయంగనలయు.

అయోధ్వాకాండము

22. సత్యమే వ్రతము గల యీ క్షావరుండు

మున్ను నాకు వరము లిచ్చి యున్నవాండు

ఏల యవివేకినై వరాలెచ్చియుంటి

నంచు నిపుడు పశ్చాత్తాుముందువాండు. 23. ఈ నృపుండు నాకు వరముల నిత్తునంచు

మును ప్రతిజ్ఞ జేసి తటాకమునను నీరు

బోవంగట్టను గట్టంగా( బోవు నటు

లేల యిచ్చితినవి దుఃఖమెనయు నివుడు. 24. ఎల్ల ధర్మములకు సత్యమే నిలయను

టంచు ధర్మజ్ఞులెల్ల వచించువారు

కాన నీకుగా నితడు నాపైనింగోప

మూని సత్యంబును విడువకుండ. జూడు. 25. ఈ నృపుండు చేసిన ప్రతిజ్ఞయెల్ల నీకు

శుభముగాని యట్టులగా కశుభముగాని

ఈ వొనర్హుననియు వొప్పెదేని దాని

నంతయును నీకు నే. జెప్పునట్టిదాన. 26. దశరభథేశు వాగ్దానము( దప్పకుండ

జేతునంచు నీవు బ్రతిజ్ఞం జేతునేని

ఏనె దాని నీతో వచియించు; దాని

పృథివిపతియె జెప్పంగ నోరు పెగలకుండె”. 27. కైక పల్కు పల్కులను రాఘవుండు వినియు

“ఏను తండ్రి యాజ్జను మీటీ యెపుడెజుగనే;

ఏల తండ్రి నా యెడ సంశయించుచుండె"ొ

నంచు వ్యధంెంది కైకతో ననియె నిట్లు.

ఈ . క్‌ క టా 28. “తండ్రి జెప్పినట్టుల( జేయ! దల(పనేని ఏ బ్రదికి ప్రయోజన మింక నేమి జెపుము? ఏమి సంశయింపక జెప్పుమెల్ల తల్లి పడుమనిన నగ్నిలోనైన( బడెడువాండ. 29, _త్రాగుమన దీక్షవిషమైన ద్రాగువాండ దూంకుమన వబ్దిలోనైన దూ(కువాండ పరమ గురుడు హితుండు నాకు. బార్థివుండు తండ్రి యేమి జెప్పిన దాని. దలను దాల్తు. 30. జనకు కోరిక యేదియొ జనని దెలువు చేతు దావి.బ్రతిన యిదె జేయువా(డ; ఎప్పుడేవి రాము(డబద్ధ మించుకేని పలుకువాండు గాండని నీవు దెలియు మంబ 31. _ఇట్టన(గ గుటిలత్వము నెంత మాత్ర మేని లేవి పత్యపరుండౌ వాని రాము గనుంయొని యనార్యయైన యా కైక గడు భ యంకరమ్మగు నీ మాట యనియె నపుడు, 32, “మున్ను దేవాసుర సమరమున శరీర మెల్ల బాణముల్‌ దిగి మూర్చ నెనయు దశర థువి. దదీయ శరములం దోడ్తోడం దీసి రక్షణము సేయ రెండు వరంబు లొసంె. 33, అందొకండు భరతునకు( బట్టాభిషేక మీపుడె చేయవలయు నంచు; నిపుడె దండ కాటవులకు నీ వేగ నౌనంచు రెండ నదగు వరమును గోరియున్నట్టిదాన.

ఆఅయోధ్వాకాండము

34. తనయ! నీవును నీ తండ్రి దశరధుండు అన్ఫతమును నాడకుండెడు నట్టివార లేని, మాణు మాటాడక నేము జెప్పి నట్టు విను మిప్పుడే యరణ్యములకు( జను,

35. నీదు తండ్రి చెప్పినటుల నీవు జేయు మత(డు వాగ్దానమును జేసినట్టుగా(గ పదియు నాళ్లేడు లాఘోర ననములందు నుండవలయు మాజూడక నుండవలయు.

36. నీకు నభిషేక మొనరింప సేకరించు వస్తు సంభారములచేత భరతున కిపు డే నృపుండభిషేకము నెంతొ ప్రీతిం - జేయవలయు నిందుకు మాటుసేంత లేదు.

37. ఈవొ యభిషేకము వదలి యిప్పుడిపుడె దండ కాటవుల నసింప6 దరలవలయు అయ్యడవులందు నీవు కృష్ణాజినము ధ రించి బుషీ వేషమున వసియించనలయు,

38. నా భరతు. డయోధ్యా పట్టణమున నుండి ఏను(గులతో రథములతో నెల్ల మణుల తోడ హయములతోడను గూడియుండు నిమ్మహీ రాజ్యమెల్లను నేలనలయు,

39. ఇందుననె దయావంతుఃగా నీ నృపుండు అడవులకు నిన్ను( బ్రియపుత్రు నంపవలసి వచ్చెనే యని మొగమును వంచికొనియు నిన్ను జూడంగ నేరక యున్నవాండు.

శఆప్పాదశ/ వహోనవింతం సర్గము ననన 40. ఈవు పట్టాభిషేకము నిపుడు మాని జవకు మాట ప్రకారము వనము కరుగు దశరథేశ్వరు పలుకు సత్యముగ4 జేసి పిత నపత్యమునుండి తప్పించు మనఘ$[ొ శశ. కైక యిట్టుల పరుషముగా(గ( బల్క రామునకు దుఃఖమెంతమాత్రంబు గలుగ దయ్యె; పుత్రశోకమ్మున నా నృపుండు గుందుచు గడు మనో వ్యధ బొందు చుండె. శు అరుల హొతనూర్చు రాఘవుం డప్ర్విిముమ మర్మభేదకమగు కైక మాటల విని ఇంచుకైన మనోవ్యధ నేమి గొనక్ర కైక గను(గొని యప్పుడిక్కరణి ననియె. ఓ “ఈనవు చెప్పీనట్లె భరతు( డేలుగాక్ష! ఏను తండ్రి చెప్పేనటుల నిపుడె యటవి కరిగి ముని నేషమున వల్కలాదులను ధ రించి పదునాలుగేండ్లు వసించువా(డ. 8 అరుల దునుమాడెడు దశరధావనీంద్రు( డేల నాతోడ బూర్వముంబోలె( బ్రతి మాటలాడకుండెను నను మన్ననలను కేయకుండె నిదేమొకో చెప్పు తల్లి!

అయోధ్యాకొండము

4 అమ్మ! నీవు కోపంబు( జేయంగ(బోకు మే జటావల్కలముల మీ యెట్టయెదుట నే ధరించి యడవులకు నేగువాడ నీకు సంప్రీతి కలుగుటే నాకు! బ్రీతి

5. _తండ్రియే నాకును గురూత్తముండు హితుండు ఎల్లరనుబోలె నన్నును నేలువాండు అతడు చెప్ప నతని ప్రియమైనదాని దేని. జేయను? జేతు నేదియునువైన.

6. తనకు(దానె నాతోడ నాతండ్రి భరతు నకును బట్టాభిషేక మొనర్హ్తునంచు నేల చెప్పలేదను నదె యెంతొ ననుద హించి నాదు మనమును బాధించుచుండె.

7. _ ఎవరి ప్రేరణ లేకయే యేనె నాదు తమ్మునకు భరతునకు నీ ధాత్రింగాని అర్థములం(గాని తుదకు బ్రియంబులైన అసువులనునైన( బ్రీతితో నాసంగువాండ,

8. అట్టి నేనునా తండ్రి యే యాజ్ఞ సేయ నీవు చెప్పినటుల+ జేతు నే నటంచు నిట్టు నీతో బ్రతిజ్ఞను నే నొవర్చి ఏల భరతున కీరాజ్య మీయకుందు?

9. _ఈవు తండ్రి నాశ్వాసింపు, మేల తండ్రి ఎవని గనక ముఖమునెత్త కేమియనక నేలం జూచుచు€ గన్నుల నీరునించు చున్న వా(డేలకో చెప్పుమో మదంబ!

వకోననింశతి నర్గము 10. వృపువి యాజ్ఞ యైనదియంచు విప్పుడిపుడె వేగరులగు దూతలను వేవేగం బోవు హయములెక్కి మాతులుని గృహముననుండు భరతునిన్‌ దోడికొనిరాంగ6 బంపు మమ్మ!

11. తండ్రియే చెప్పలేదంచు. దలంపబోక ఏను నీ చెప్పు పదునాలుగేండ్లు దండ కాటవిని వసీయింప(గా నరుగువాండ వీవు దండ్రి. జూచుచునుండు మేముజఅకుము”.

12. అనంగ గైక మహానందమంది రాము నడవులకు( బంపు కార్యమునందు నధిక శ్రద్ధయబూనియు శ్రీరామచంద్రుండపుడె పయన మగుటకు వేగిరసణచుచుండె.

13. “ఈ వవినయట్టె యగు(గాక! యిపుడె మాతు లుని గృహమున నుండిన భరతు నింక శీఘ్ర ముగను గొవియురా(గను హయములను నెక్కి వేగరులయిన దూతలు నేగువారు.

14 ఈవు నడవుల కేగుటకెంతయేని నుత్పుకత్వంబును గల్గియుండు కతన ఇంక నాలస్యమును జేయకిపుడె నీవు వనములకు నేగుటయె యుక్తమని దలంతు.

15. నీవు తనమూట నిల్చుదో నిల్పకుందు నో యటంచు నృపుండు లజ్జనొంది యిట్టు లేమి యనకుండె(గాని వేరేమి లేదు ఈ వడవికేగ నీ లజ్జ యెల్లంబోవు.

అయోధ్వాకొందము 16. ఎంతవరకీ వడవులకు నేగకుండ నీ యయోధ్యాపురమ్మున నిట్టులుందు వంతవరకిత( డన్నసాొనాదు లేమి దీసికొన కిట్లై మిగుల( జింతించుచుండు”. 17. కైక చెప్పెడు ననృత వాక్యముల వినుచు అహహ! యెంత ఘోరము ఘోరమంచు దుఃఖ మొంది తనదు పర్యంకమునందె దశర థావనీంద్రుండు మూర్చను నంది పడియె. 18. ఇట్టు మూర్చిల్లు తన తండ్రి నెత్తి పట్టు కొనియు రాముండు చబుకుతోంొట్టయడిన యశ్వమునుబోలె గైకేయి యాడు బలుకు కులికి యడవికేగంగ6 ద్వరనొందుచుండె. క్షం, తన్నరణ్యమ్ములకు. బంపు తల్లి పల్కు లాలకించుచు నిర్ష్వ్యంద్వుండైన రాము డించుకైన మనోవ్యధ నేమిగొనక ఎంతొ యాస్యాయనంబుగ నిట్టులనియె. 20. “జనని! ధనమందు నాకు నాసక్తి లేదు ప్రజల గౌరవమొందు భానంబు లేదు కేవలము ధర్మమందె నా భానముండు నే బుసిసము(ండనంచు నీ వెంచు మంబ! 21. నా యసువుల వదలిటైైన నాదు తండ్రి చెప్పు పని యెట్టిదియయిన( జేయుటకును నెపుడు సిద్దమగుదునంచు నెంచునుమ్మ! నీదు నాజ్జ యట్టీదియెయంచు నిశ్చయించు.

తకోననింశం సర్గము 22, జనకున కెపుడు శుశూష సల్పుటయును చెప్పు పనులను నెప్పుడు జేయుటయును దనయునకు ధర్మమౌను నింతకును మించు ధర్మమంచు పుత్రునకు నీ ధరణి లేదు.

23. పూజ్యుండగు తండ్రి యడవికి( బొమ్మటంచు చెప్పకున్న( దత్తుల్యవు చెప్పితీవు కాన విపుడె యేగెద ఘోరకాననమున కందు పదునాలుగేండ్దుండు నట్టివాండ.

24. ఈవు భరతునకే రాజ్యమిచ్చి నన్ను నడవులకు నేగుమన్నను నరుగనొక్కొ?

॥ ఇందుకై నృపు వరమంచు నీవు వేడ వలయునవే నాదు భానము దెలియవైతె?

25, జనని గౌసల్య సెలవు గైకొని త్వదీయ స్నుషను నూరడించి యొక నిమిషమునైన నిలువకీ దినంబునయందె నేను దండ కాటవికి నీదు నాజ్జ్ఞచే నరుగువాండ.

26. తమ్ము(డే రాజ్యమేలుచు! దండ్రి కెపుడు సేవ చేయునట్టుల నీవు చేయు మమ్మ! తండ్రి సేనయె తనయుని ధర్మనుగును గాదె నీవెజబుంగని యది గలదె తల్లి!”

27. _దశరథు(డు రాముని పరమ ధార్మికమగు పలుకు విని గట్టలు దెగియు.( బాజుచుండు జలమువోలె దుఃఖము శై బొరలియురాంగ ఆపలేక పెద్దగ దుఃఖమందందొడంగి.

ఆఅయోధ్యాకాందము అననన ననననననననననననననననననా ననన ననననకు ననన ననన ననన ననన ననన ననన

28. మూర్చవోయిన తండ్రికి మొక్కి పిన్న తల్లియైన కైకకును వందనమొనర్శి వ్యసనమొందక పితృవాక్య పాలనమును చేయ/(గలిగెనని ముదముశెందిపోయి.

29. రాముడట్టుల కేకయరాజసుతకు దండ్రికి. బరమ భక్తి ప్రదక్షిణంబు చేసి యంతిపురిని వీడి శీఘ్రముగను తనకెదురుజూచు స్నేహితులను గనుంొనె.

30. ఆ సుమిడ్రాత్మజుండు లక్ష్మణాభిధుండు కనుల నథశ్రువుల్‌ గిరగిరగను దిరుగంగ పరమ కోపమ్ముచే మండిపడుచు నేమి యనంగ లేక యా రాముని వెనుక నరిగె.

31. రాముండభిషేకపున్‌ పదార్థముల కెల్ల వందనము మాత్రమున్‌ జేసి వాని/గనక సార్ధివాజ్ఞ సత్యంబుగాన్‌ ప్రొర్థనమ్ము( జేసికొంచు నచ్చోటును బాసి చనియె,

32. _ ఎల్ల జనుల కొనందము నెసంగంేయు రాము ముఖకాంతి యధికమై రాజ్యమట్లు తొల(గినను రాత్రియందు. జందురుని కాంతి తగ్గనట్టెంతమాత్రము తగ్గదయ్యె.

33. అట్టు రాజ్యము వదలి ఘోరాటవులకు( బోవనే నిశ్చయించు రాముని నునంబు సర్వము వదలు సన్మానిచంద్రు నునము( బోలె నేవికారంబును బొందదయ్యె.

శరోననింశతి సర్గము

3 రాము(డయ్యెడల శుభంకరంబులైన ఛత్రమును నలంకృతమైన చామరమును పొరులను జొనపదులను బంధువులను సకల మంత్రి పురోహిత జనుల వదలి.

35, ఇంద్రియముల నెల్లను నిగ్రహించి యించు కేనియును మనంబున( జింత యేమిగొనక తల్లికీ యప్రియము నివేదనము( జేయ నరిగె కౌసల్య వసియించు నంతిపురికి.

36. _శ్రీరఘూద్వహు పట్టాభిషేకనుంచు నెల్ల దేశములందుండి యేగుదెంచు ప్రజలకా రామభద్రుని వదననుందు నించుకయు వికారంబు. గన్చింపదయ్యె.

37. ఆ శరద్రాతులందు దారాధిపుండు తనదు సహజకాంతిని విడువని విధమున అమ్మహాబాహు(డు దశరధాత శజుండు సహజ హర్షభానము వీడంజాలండయ్యె. 38 అమ్మహాత్ముండు రాము౬ డావంతయేని అనవ్విచారానికి. జలనమందంబోక అందజను దన మధుర వాక్యములచేత నలరయశేయుచు దల్లి గృహమున కరిగె. 39 సకల గుణముల రాముని సొటివచ్చు అధిక శౌర్యుడు నా లక్ష్మణాభిధుండు పొంగి పొరలి వచ్చెడు దుఃఖమును మనమున నడచుకొనుచు నా రాము వెంబడిన జనియె.

అయోధ్వాకాందము

40. తనదు పట్టాభిషేకమున్‌ గనంగవచ్చు జనులచే నిండు మాతృభవనముః జొచ్చి తనదు రాజ్యభంగమునకా జనులు దుఃఖ

మొందుదురని యేమియు మార్పుంజెందకుండె. _ ఏకోన వింశ స్పర్గము సమాప్తము,

1 రాముండటుల' గైకకు దశరథ్రునక్తును, న మస్కృతిని! జేసి భక్తిపురస్సరముగ అంతిపురినుండి వెడల(గ నందు నృవుని యింతులెల్ల గొల్లుమనుచు నేద్చిరపుడు.

2. తండ్రి యాజ్జి వొందకయె, యంతఃపురమున నుండు మమునెల్ల దయ జూచ్రుచుండు రాము డిపుడు దండకాటవులకు నేగుచుండె నింక మమ్మట్టు జూచు వాండెవ్వడుండు.

తె జన్మమందిన దాదిగ సకల గతుల నెట్టు కౌసల్య సేవించు నట్టివాండొ అట్టె వృద్దులమైన మమ్మందణ! గడు గంటికిని రెప్పబోలెను గాచువాండు.

4. కోపమెణు(గ( డెవ్వండైన గోపగింప( గోపమందండు గోపమున్‌ గొనెడు వారి మంచిమాటలతోడ శాంచించునటుల. జేయు రాముండేగిన నేమిచేతు మకట!

వింశనర్లము

5. _ పార్థివుండరయక యెల్ల ప్రాణులకును రక్షకుండైవ రాము నరణ్యములకు నంపి జీవసమూహముకంతకును మ హావిసర్యయ మొదవించు నాతండయ్యె.

6 ఇట్టులా దశరథు భార్యలెల్ల దూడ ల నెడణాయు నావులంబోలె మనమునందు శోకమొందుచు దశరధ క్షోణివాధు నెంతయో నిందసేయుచు నేడ్చిరెంతా.

7. _ పుభబ్రదుః:ఖంబున. దపించు భూవరుండు అంతిపురపుటింతుల యేడ్పు లాలకించి నంతనే దుఃఖ మత్యంతమగుచునుండ శయ్యయందునె మరల మూర్చను వహించె.

8. _ రామభద్రుండు నంతఃపురంపు టింతు లేడ్చుటను విని వ్యసనము నెంతొజెంది దంతిబోలె నిట్టూర్పుల్‌ వదలుచునుండి తమ్ముతో(జేరె. దల్లి యంత;పురమును.

టి రాముండా తల్లి యంతఃపురంపు ద్వార మందు దండ్రిచే నియమితులైనవారి వృద్దులన్‌ దము ధర్మమెంతేనింబూని నిలిచియుండువారల ననేకులను గనియె.

10. అప్పుడా ద్వారపాలకులందజూ ర ఘుకులు రాముని. గాంచి దిగ్గునను లేచి “వీక్సు జయము గల్లునుగాక! నీకు జయము కలుగు(గా” కంచు ముదముతో. బలికిరెల్ల.

అయోధ్వాకాండము

11. అట్టు ప్రథమ కక్ష్యను దాటి యా రఘూద్వ హుండు రెండవ కక్ష్య యందుండు వేద పారగులను వృద్దులయిన బ్రాహ్మణులను నగ్నిసమతేజులగు వారి నపుడుగాంచి.

12. రామచంద్రుండందుండు ధరాసురులకు వందనము. జేసి 'పైకక్ష్య యందునుండి వాకిలిని గావలిని గాచువారి వృద్ద వనితలను దరుణులయిన వారి(/గాంచె.

13. అప్పుడా స్త్రీలు సంతోషమంది రామ భద్రు నాశీర్వదించి సత్వరముగా ద శరధు నగ్రమహిషిని. గౌసల్యంేరి రాము నాగమనంపు వార్తను దెలుపంగ.

14. అపుడు కౌసల్య చద్రాత్రి యంతయు నియ మమున మేల్కొనియును బ్రభాతమునుగాంగ తన తనయునకు రామభద్రునకు శుభము

చెంద శ్రీమవావిష్టు( బూజించుచుండె.

15. అధికభక్తితో వ్రతపరాయణయు నగుచు తల్లి కౌసల్య క్షౌమ వస్త్రమునుదాల్చి మంగళాలంకృతయయి (బ్రాహ్మణునిచేత హోమములను జేయంగ జేయుచునునుండె.

16. అపుడు రాము€ డత్యద్భుతమైన తల్లి యంతిపురమునకునుబోయి యచట (బ్రాహ్మ ణోత్తములచేత నన్నిలో హోమములను సల్పంేసెడు తల్లి కౌసల్యం గనియె.

వింశ సర్గము

17. దేవపూజార్థమచటికి. దెచ్చియుండు పలువిధముల పూజాద్రవ్యములను జూచె దధిని మోదకంబులను ఘృతమును నక్ష తలను వేల్వబడెడు హవిస్పులను గాంచి.

18. లాజలను శుక్తములగు మాల్యముల( బాయ పమ్మును దిలోదవమును జలమ్ముతోడ పూర్ణములగు హోమకలశములను సమిధ అను దదీయ పూజాగృహమునను గాంచి.

19. ధౌాతమగు కామమును దాల్చు దానిజలము చేత విష్ణుతర్చ్భణమును చేయుదాని ఘన ్రతోపవాసములచే. గర్భితమగు దాని దేనతబోలిన దల్లినింగని.

20. అధిక భక్తి ధ్యానము జేయునట్టి కతన చాలసేపటికి సుతు(గాంచంగం గలిగి గుజ్జపున్‌ బిల్లగను నాండుగుజ్జమువలె( గోసలాత్మజ సుతు నెదుర్కొనె ముదమున.

21. • ఎదురుగా వచ్చు గౌసల్య పదములకును నినకులుండు నమస్కారమును నొనర్ప సుతుని, గౌసల్య కౌగలించుకొని పరమ మోదమంది మూర్దాఘాణమును నొనర్చి,

22, శత్రు సంహారకుని రామచంద్రు( గోస లాత్మజ యపుడు సంతోషితాత్మ యగుచు అధికమైన నానందము నందునట్టు దేయు నీ ప్రియ వచనము. జెప్పెనిట్టు.

అయోధ్వాకాందము

23. “వృద్దులును మహాత్ములును ధార్మికులునైన సకల రాజర్డులకు బోలె సంతసంబు నీకు నాయువున్‌ యశమున్‌ నీ కులమున కసమునగు ధర్మమ్మును నెసంగు(గాక!

24. నీదు తండ్రి దశరధ ధరాధినాధు( డాడి తప్పనివాడు ధర్మాధికుండు నీకు రాజ్యాభిషేకంబు నేండు జేయ నున్నవాండు లోకహిత మందున్ననాండు.

25. ఆసనము.గొను మీ ఫలాహారమిదిగొ దీసికొను*మని గౌసల్య దెల్ప రాము ఉంచుకయు. దలవంచి లజ్జించి చేతు అను మొగిడ్చుచు. దల్లితో ననియె నిట్లు,

26. సహజ వినయాత్ముండా రామచం(ద్రు(డవుడు జననియెడ నింకను వినయమును వహించి తాను దండకాటవులకు. దరల దల్లి యనుమతిని. జెంద యత్నింపంగను మొదలిడె.

27. “ఇపుడొక మహాభయము మనకెదురునచ్చె; నీకు దెలియదు కా(ోలు! నీకు, నీదు కోడలికి, లక్ష్మణునికినిగూడ మిగుల దుఃఖమొదవించునది, నీకు దుర్భరంబు.

28. ఏను దండకాటవులకు నేగుచుంటి నీ మణిమయాసనమును నాకేల తల్లి? ఏను దర్భాసనమ్మందె యింక గూరు చుండు కాలము వచ్చియు నుండె నమ్మ!

29, ఏను కందమూలాదులనే భుజించు కొనుచు మునివలె వల్కలాజినములను ధ రించి దండకాటవుల వసించబోవు చుంటి పదునాలుగేడుల నొక్కరితి.

80. ఆ భరతుయెయీ యౌనరాజ్యంబు నొాంద నేనె దండకాటవులయందే చతుర్హ శాబ్బములు జడలను వల్కలాజినముల( దాళ్చియుండ నాజ్జాపించెందండ్రి, తల్లి!

81. తండ్రి యాజ్ఞాప్రకారమో తల్లి! కాయ కసురలను దించు జీవంబు గడపుకొంచు విజనమగు దండకారణ్య వీధులందు పదియు నాల్గేడులును నుండి వచ్చువాండ”.

82. తవయు(డవిన మూటల విని తల్లి యపుడె మొదలు నరకంగంబడిసోవు భూజమన'గ ప్వర్గమందుండి పడిన దేవతయనంగ

మూర్భవనొంది తటాలున( బుడమి€ బడియె.

33 ఎంత మాత్రము దుఃఖించి యెజు(గకుండు నదియు నరకు నరటి(బోలె నననితలము నందు(బడియు మహామూర్భనందు తల్లి లేవవెత్తైను రామ భూమీవిభుండు.

3క ధరణి(బడ దుమ్ము దేహమంతయును [గ్రమ్మ నలపు( దీర్చుకొన(గ నేలయందుం బొరలి మరల లేచు నాడుహయము మాడ్కి లేచు తల్లి దేహము రాముండంతయును దుడిచె.

అయోధ్వాకాండము 35. సుఖమునకె దగి దుఃఖము జూడనట్టి జనని గౌసల్య శ్రైత్యోపచారములను సలుపు రాముని(గాంచి లక్ష్మణుడు వినగ! గనుల నశ్రువులొల్క నిక్కరణి ననియె. 36. “ఏను దుఃఖమొందుటకె నాక్షీవు బుట్టి యుంటి వీవె నాకును బుట్టకుందువేని కలుగరయ్యె పుత్తులను దుఃఖంబొాకండె గాని యీ మహాదుఃఖము కలుగదు గద! 37. _ గొడ్డురాలికి నాకేమి కొడుకు లేమి కలుగరను దుఃఖమొక్కటే గలుగు(గాని యిట్లు నేలంబడి పొరలి యేడ్చు నధిక దుఃఖమేమియు నప్పుడు దొడరదు గద! 38. భర్త నన్ను సుఖము పెట్టటలయు కాల ముందు నేమాత్రము సుఖము నొందనైతి; కొడుకు పుట్టు పిమ్మటనైన గొడుకు మూల ముగనయిన సుఖింపంగ నుంటి బోయెనదియు! 39, ఇంతవరకు సపచ్నులందెల్ల. బూజ్యు రాలనైయుంటి నింక వారందరు నను మనమునకు సంకటమొదపు మాటలన6గ€ దలను వంచికొనియు వినవలసివచ్చు. 40, పడంచులకు సపత్నులమాట(బడుటకన్న నన్యమైన మహాదుఃఖ మవనిలేదు అందుచే నాదు దుఃఖమింతంచు(జెప్ప నలవిగాదు దానికి నంత మంచులేదు. తతత. ధ్ర

41. ఈవు చెంత నున్నప్పుడె యేను వెట్టు లెట్టుల( దిరస్యృతనయితొ యెజుంగుదు గద! ఈవు దూరమునకు నేగ నేమునందు నింక నాకు మరణమె మే లిది నిజంబు.

42, సతతము మగనిచే( దిరస్కృతిని బొంది పనికీిమాలుదానిగ( జేయ(బడుచునుంటి

_కైక దాసీలవలె(గాని కైక దాసి జనముకన్న హీనముగ+ గన్గొన(గబడితి.

43. నన్న సేవించువాండును నన్ను. బ్రీతి గవెడు వాండెన(డైన నొక్కండునున్న వాడికను గైకనున్‌ జూచి భరతు(జూచి భయముపడియు నాతోడను బలుకకుండు.

44. ఇటుల గతిలేనిదావనై యెపుడు గైక కినుకతో6 బరుషపు పల్కులనుచునుండ ఏమ వానిని వినుచును నేను గైక మొగము( గనుచును నెపుడెట్టు బొగులుదాన?

శీ5, నీకు మపనయనంబయి నే(టికి. బదు నేడు సంవత్సరములయ్యె; నెప్పుడీవు యౌవరాజ్యాభిషిక్తుండ వగుదు వెప్పు డస్మదీయ దుఃఖము తీరుననియు నుంటి.

46. ఎంత వృద్ధురాలనయిన వేను నాదు సనతులెపుడు జేసెడు దిరస్కారములను నటుల నంతము లేకుండునట్టి దుఃఖ మును సహింపంగం జాలకుంటిని దనూజ!

అయోధ్యావాండము త7, నిండుచందురు బోలెడు నీ ముఖమును నేను గనుంగొనంజాలక యిట్లు దైన్య మొంది యత్యంత దుఃఖమునొంది చాల కాలమిటుల జీవింపంగాంజాల తండ్రి!

శత8. ఏను నిర్భాగ్యురాలను నింత కెన్ని వ్రతము లుసవాసములును దేవతల జపము లను నొనర్చి మహాకష్టమునను నిన్ను గనియు. బెంచిత్రి న్యర్థమయ్యె నదియెల్ల,

49. [క్రొత్త జలము రా(గనె నదీకూలము పడు నట్టు లిట్టి వార్తను విన నస్మదీయ హృదయము పగులకున్నదీ హృదయమెంతొ కఠినశిలకంటె గరినముగా( దలంతు.

50. ఏడ్చు మృగమును జంపు మృగేంద్రమువలె నను యముడు జంపకుండు కారణముచేత చావు నొకు లేదనుచు నా శమను లోక మందు నాకు స్థలము లేదటంచు( దలంతు.

51. నా హృదయమీ మహావ్యసనమును నొంది యుండియుంబగిలి భువిబడకుండెంగాన నీ హృదయ నుయఃకృతమగు; నేమియైన కాలమునురాక మరణంబు గలుగంబోదు.

52. చవిటినేలలో నాటు బీజంబువోలె

.. సంతతిలటడయ నేశీయు జపతపములు దానములును ధ్యానములు వ్యర్థంబులయ్యె కావుననె నాకు నిట్టి దుఃఖంబు గల్లె,

వింత/ వకవింకనర్లము 53, కాలమును రాకయుండ దుఃఖంబు కల్లి నపుడు ప్రాణముల్‌ విడున శక్యంబెయైన వేను దూడను నెడబాయు ధేనువువలె విను వదలలేక ప్రాణాల నే వదలుదు. 5ఓ _ఈపులేక హీనమ్ముగ నెట్టు బ్రదుక జాల;నట్టు బ్రదికి బ్రయోజనము లేదు అవు దూడ వెంటనె బడి యరుగునట్టు ఏను నీతోడ నడవికి నేగుదెంతు”. కర్‌. తవయ్సు మృగయులు బంధింపంగను గను(గొని అధికముగ గిన్నరియు దుఃఖమందుమాడ్కి అవని వాధ్ధు నాజ్ఞాబద్దుండైన రాము! గాంచి గౌపల్య మిగుల దుఃఖమును బొందె. ఓఓ ఏక వింశ స్పర్ణముూ క్ష అట్టు విలపించుచుండిన యట్టి రాము మాతను సుమిత్ర సుతుండు లక్షణుండు గౌంచి వదనసుందున దీనభావంబు గదుర నౌ సమయమునకు( దగునట్లనియె నిట్లు మై. “అండుదగు కైక చెప్పిన యంతనూత్ర మును రాముడు తన రాజ్యమును వదలి మ హాటవులక్తు నేగుట నాకు నంత సమ్మ తంబు గాదెవ్వరికి సమ్ముతంబు గాదు.

ఆయోధ్వాకొందము

3. _ వృద్దుండైనట్టి కతమున బుద్ది సరిగ లేనివాండు విషయలోలు(డైనవాండు అందులో గైక మాయయం దణంగిపోవు నాన్ఫపుండేమి చెప్పం డేదైన చెప్పు.

4. _ దేశము వదలి యటవీప్రదేశమునకు ఎడలంగొట్టందగిన మహావిపులమైన యఘముఃగాని రాజద్రోహమైనంగాని రామునందు నాకును గానరాదదేమి.

ర్‌, రామునకు శతువుంగాని రామువలన' బరిభవంబును జెందిన వాండుగొని అతనిపై( గొండెములు జెప్పు నతడుగాని ఏనెణింగిన యంతలో నెవండు లేండు.

6. _ దేవతుల్యు. డకుటిలు! డింద్రియ జయుండు నరులనేని (బ్రీతిగంజూచు నట్టివాండు నైన పుత్రు వెవ్వండు విడనాడువాండు దశరథుడు వీడె నీతండధర్మపరుండు.

7, _ ముసలివాండైనను నృపుండు ససరుందనము కలుగునట్లు పల్కంగ6 మహాకాముకు(డయి, రాజనీతి నెటుంగు కువూరకు. డెవండు వినండు నృపునూట రాముండున్‌ వినంగందగందు.

8 రామ! జనకుడు నిన్ను నరణ్యమునకు(€ బొమ్మనుట ప్రజలెజు(గక బూర్వమందె రమ్ము నాతోడ నీవు రాజ్యమ్మునెల్ల( గైవసముః జేసికొనుము; వెన్క(దిరుగకుము,.

లీకవింశ నర్గము 9, ధనువు దాల్చి నే నీ పార్చ్వమునను నిళ్చి యండం(ా నీకునుండ యముండుగాంగం దెలియంబడు నీదు నాజ్ఞ నతిక్రమింప వెవ్వ౦డు సమర్ధుండగును లెమ్మిపుడె లెమ్ము. 10, ఈ యయోధ్య యందుండు వారెవ్వరేని నీకు శత్రువై పోరాడ నిల్తురీవి అట్టీవారి దుత్తునియలౌ నట్టుజేసి ఈ యయోధ్య నిర్ద్షనముగా నే నొనర్హు. 11. భరతు పక్షముబూవి యెవ్వారలేవి వత్తు రేవి వారలనెల్ల వధమొవర్తు; మెత్తనగువాని వెవరేని వత్తుచుంద్రు గాన నిపుడు కాఠిన్యమె బూనవనలయు కై, దుర్మదుండగు తండ్రి దశరధుండు వైక మాటవివి మనల నెదుర్స్చ సూటివడిన యేని నతనిజంపుద మంతయేల యందు వేని, బంధింత మి(క నెవ్వ(డెదురువాడు? 13. జనకుందైన మహాగర్వమును వహించి మంచిదిది చెడ్డదీయది యంచెటు(గక మిగుల మర్యాదను వతిక్రమించి యుత్త్స థమున జనివ దండింపనా; తప్పుగాదు. 14 _ధర్మముగ నీకు రా(దగు ధాత్రియెల్ల దశరథుండు కైకకు నొసంగ6 దలచుచుండె ఈళతండిట్లు స్వతందత్రు(డై యిల నొసంగ నేమి బలము గలదు, హేతు నేమి గలదు?

అఆయోధ్వాకాండము 15. నిన్ను నన్నునుగూడ గణింపంబోక ఇతండు భరతునకే రాజ్యమెల్ల నొపంగ ఈ దశరథునకును శక్తి యేమి గలదు? ఎట్టు రాజ్యమొస(ంగువాండొ యేను జూతు. 16. తల్లి! నిజముగ నాడు హృదయమునందు అన్న్మయన ననురాగ మత్యధికమేను సత్యమును దానము ధనువు సొక్షిగాం పలికెదను నన్ను జ్ఞాతిగా. దలంపంబోకు. 17. అగ్ని యందొ లేకా యరణ్యమ్మునందొ అన్న జొరంగ యత్నంబు(జేయంగ నేను అన్నకంటె ముందుగ నన్నినైన నడవి నైనంజొారగ సపిద్దుండ నిశ్చయమ్ము సుమ్ము! 186. అర్కు(డుదయించి తమమును నడంచినట్టు నేను శౌర్యాన నీ దుఃఖమెల్ల వడంతు నా పరాక్రమమును నీవు నాదు సోద రుండు గందురు భయమొందకుండుమమ్మ!” 19. లక్ష్మణుండు పల్కిన పల్కులను వినియును నినకులుని తల్లి గౌసల్య యేడ్చుచుండి తన నువాదుఃఖమునకు నంతమ్ముగల్ను నేమొయని రాముతోడ( దా నిట్టులనియె. 20, “అన్న! రామ! నీ లక్ష్మణు(డనుచునుండు పల్కులను నీవునున్‌ విన్నవాండవు గద! ఇంక నీకని రుచియించునేని బిదహ జేయవలసిన కార్యంబు జేయు తండ్రి!

ఏకవింశ సర్దము 2. సవతి చెప్పు నధర్మవచనములు విని ఇట్టు దుఃఖముచే. దసియించుచున్న నన్ను విడనాడి యయ్యరణ్యమున కెంత మాత్రమును వీవు బో కింతమాత్రము విను.

22. ఎల్ల ధర్మము లెజు(గుదు వీవు; ధర్మ మాచరింప( దలంతువేని యడవికేగ కుండి నాదు సేవమ జేయుచుండు తండ్రి! తల్లి సేవకన్న వధిక ధర్మమున్నె?

23. మున్ను గాశ్యపుండను మహామునివరుండు తల్లి శుశ్రూషంేయుచు దన గృహంబు నందెయుండి మహా తపమాచరించి ఉత్తమంబగు లోకంబు వొందియుండె.

24, తండ్రిమాట యెట్టుల వివ(దగునాొ నీకు దల్లిమాట వనట్టుల వినందగును గాదె!

ఈ వడవికి. బోవుట కించుకే సహింస నీ యయోధ్యను విడిచి నీవేగరాదు.

25, ఈవు లేకున్న నా బతు కేటికింక? ఏటికి సుఖంబు? నెందుల నీవు నుందు వందులనె నెట్టీ కష్టాననైన(గాని యుందుంగాని నిన్నును వీడీియుండలేను.

26. ఇట్లు నే దుఃఖమున( దపియించుచుండ ఈవు ననువీడి యడవుల కేగుదేని ఏను జీవింపంా(జాల నించుకేని అన్నసానముల్‌ మాని దేహము వదలుదు.

ఆయోధ్యాకాందము

27. _ అబి సిప్పలాదునకు మహాపకార మాచరించి మహాకష్ట నుందినట్టు నీ కొణకు నాదు ప్రాణముల్‌ నేను వదల నరకలోకమునకు నీవు చేరంగలవు”.

28. అట్టు విలపించుచును దుఃఖీతాత్మటైైన తల్లి( గౌసల్యనున్‌ గాంచి ధర్మవిదుండు వైన రాముండు ధర్మము ననుసరించి జనని పొదముల కెజుగి యనియె నిట్టు,

29. “తండ్రి యాజ్ఞ దాంటగంజాలం దల్లి! నీదు నం(ఘ్రులంటి నమస్కార మాచరింతు నన్ను. బితృవాక్య పరిపాలనంబు( జేయు వాని(టేయు మటవికి( బోవంగంయేయు.

30. ధర్మవిదుండు, జ్ఞానియు, మహాతపము+ చేయు చుండు బండితు(డైయుండు కండు మౌని జనకు పంపు చేతను బొపమని తలయక అవునే మున్ను జంపెనటంచు వినవె?

31. అస్మదీయ వంశమున పిత్రాజ్ఞ పూవి సగరపుష్రు లర్వదినేలు క్ష్మాతలమును ద్రవ్వి భయదమౌ మృతిని, జెందంగలేదె? జనకు నొజ్ఞ నెట్టుల మీజణీ జనుదు చెపును?

32. పరశురాముండు జముదగ్ని పనుపుబూని తనను గన్నతల్లిని, రేణుకను వధింప( డే? యిటుల నీకు నిది దుఃఖమె యగు(గాక తండ్రి యాజ్ఞ మీజుట యెట్లు ధర్మమమ్మ?

33. తల్లి! ఏవొక్కరుండనే దండ్రి యాజ్ఞ చొప్పునన్‌ జేయలేదుగా యిప్పుడేను చెప్పియున్న మహాత్ములు చేసిరిగద! ఇంక నేను చేసిన దోషమేమొ చెపును?

34. నిమ్న దుఃఖింప( జేయంగా వేనపూర్వ మైన నూత్న ధర్మమును జేయంగంబూన( బూర్వమున మహాత్ములు చేయంబూను ధర్మ మే యిపుడు నేను జేయంగ వెంచుచుంటి.

35. తల్లి! దేవతుల్యుండు పండుతాపసుండు నమ్యలింక వొనర్చివ యట్టుగానె ఏమ నా తండ్రి సంతోష మెనయునట్టు లతని యాజ్ఞ నిర్వర్తింతు నాజ్జ యిమ్ము

36, _భువివి ముఖ్యముగా. జేయయీనందగిన తండ్రి యాజ్జమి ఆగం జాలం దప్పకుండం జేయుదును; తల్లి! దుఃఖము! జెందుచున్న జనకు పంపు చేసినను దోషము గలుగదు”.

37. తల్లితో రాఘవుం ఉవ్విధమున నధిక వినయమున దన నిశ్చయమును వచించి భ్రాతృభక్తి తత్స్పరతలోం బ్రధమగణ్యు డైన లక్ష్మణు. గనుంగొని యనియె నిట్టు.

38. “అనుజ! నీకు నాయందు నత్యంత భక్తి

గలిగియుంటయు నీ పరాక్రమము బలము వీడు సుగుణసంపత్తియు నీ ప్రభావ మెనరియందు లేకుంటయు నెటి/గియుందు.

అయోధ్వాకాందను

39, పత్యము, శమము, దమముమను జక్కంగా నె

ఆుంగమిచేత నా తల్లికి మిగుల దుఃఖ

మిట్టుగల్లె సర్వంబును నెజుంగువాండ

వే యిటుల( బల్క(జొచ్చితి వేల చెపును? 40, జగమునందు ధర్మంబె క్రేస్టముగు; ధర్మ

మందె సత్యముండును; జనకాజ్ఞ నటవి

కేగుదు వటులె కైకతో నేను జెప్పే

నాండ; జనకాజ్ఞ సత్యము నాకు వలయు, 41. తండ్రితో, బ్రాహ్మణునితోడం దల్లితోడ

దేనినైన( జేతునని బ్రతిజ్జదేసి

దాని నెట్టైన( దప్పింప మానసమున

ధర్మమునుగోరు వా(డెన్లు దల(పరాదు. &2, _జనకు నాజ్ఞాప్రకారము సలిపెదనని

ఏ ప్రతిజ్ఞ చేసియు మీటుటెట్లు దాని?

జనకుండనలేదె కైకయే యనియె నందు

వేని, నృపు వాజ్ఞనే కైక యిట్టులవియె. 43. కొన నీవీ ప్రకారము క్షాత్రధర్మ

మును వదలియు నధర్మ వచనము అనకు

నూశ్రయింపు ధర్మమును, గ్రౌార్యమును మాను

మేను చెప్పిన చొప్పున నీవు జనుము". శశ. రాముండిట్టు లక్ష్మణునితో సామముగను

చెప్పి మరల గౌసల్యను జేరి చేతు

లను మొగిడ్బి సాష్టాంగముగను నమస్కృ

తిని నొనర్చి వివయముతో వనియె నిట్లు.

వేకరింళ సర్గము

45. “తల్లి! నే వయోధ్యను వీడి తత్‌క్షణంబె యడవికేగ- దలంచితి ననుమతింపు మొట్టుబెట్టుదు నాపయి నో మదంబ! చెడుగులు గలుగకుండ వాశీర్వదింపు.

46, అఆయయాతి స్వర్గంబున యందునుండి పడియు మరల స్వర్గంబును బడసినట్టు ఏను బదునాలుగేడులు కానలో వ సించి మరల నయోధ్యకు( జేరువాండ.

శ, తల్లి! నీ విట్టు దుఃభీింప( దగదు; మనము నందునవె నీదు దుఃఖము నణంచికొనుము; తండ్రి యాజ్ఞ గావించిన .తత్‌క్షణంబె వనము వదలి యీ పట్టణమునకె వత్తు,

&ీ8, తండ్రి యానతి నాకు నూత్రంబెగాదు వీకునున్‌, సుమిత్రకు, ధరణీసుతకును తమ్మునకును సదా శిరోధార్యమెయగు నిదె సవాతవధర్మమౌ, నిదియె విధియు.

49. ఇపుడు నా యభిషేకము కీవు సేక రించు (ద్రవ్యములెల్ల( ద్యజించి దుఃఖ మడంచికొని వనమునకయి యరుగు నాతో లంపు వీవుగూడను సమ్మతింపు నుమ్మ!”

50. రాము జననియౌ గౌసల్య రాము€ డనిన యరధిక్ష ధర్మములైన వాక్యముల వినియు'+ దెలివితప్పి కొంతవడికి తెలివినొంది తనయువిన్‌ గనముంగొనియును ననియెనిట్లు.

అయోధ్వాకాండము 51. “తండ్రి యెట్టి వాడో నీకు దల్లియట్లై కాన నా యనుజ్జను లేక కొననమున కీవు పోరాదు; నీవుబో నీకు వొజ్ఞ నే నొసంగ, నా యాజ్ఞ లేకట్టు జనెదు? 52. _ఈవు లేకున్న నా బ్రదుకేల? యమృత మేల? స్వధయేల? స్వర్గోకమేల నాకు? ఈ సమస్త లోకముకన్న నించుకంత నీదు కడనుండుటే మహా మోదమగును. 53. మార్గమున బడిపోయెడు మత్తగజము మనుజు లడ్డగించి కొణవులను నదల్స్ప పరితపించునటుల దుఃఖభరముచేత జనని పల్కుల విని రాము(డును దపించె. ర్‌క్తి, మూర్చవోవు తల్లిని దుఃఖమును వహించు తమ్ము(గని రాముండిట్టుల ధర్మవాక్య ముల. బలికె, నట్టి సంకటమనమున రఘూద్వ హుండుదక్క నెవ్వండు బల్కెియుండబో(డు. 55. “తమ్ము(డా! నీకు నా యందు. దనరు భక్తి నీ మహాపరాక్రమమును నే నెజలుంగుదు నీవునున్‌ దల్లితోణోరి యిట్లు దుఃఖ మొదవునట్టుల. బల్కుచునుంటివేమి? 56. అమల ధర్మముచేత ధర్మార్హ కొను ములు గలుగునంచు తచ్చాస్తములు వచించు; అతివ యనుకూలయయి ధర్మ మధికప్రయయు నగుచు6 గామమున్‌, సుతు(ంగని యర్ధమొసంగు.

5. _దేనిచే. ద్రివర్గమొదవు దానిీయు; దేనిచే ద్రివర్గము లేదొ దాని మాను; ధర్మమునులేని కేవలార్థమును గాము మభిలషించెవేనియు నింద్యుండౌ నతండు.

6. గురువు, జనకుండు, వృద్దుండు, జనవిభుండు (క్రోధముననొ, కామముననొ, మోదముననొ ఇట్లు చేయుమవంగ దుష్టుండెవండొగాని ధార్మికు(డెవండు జేయంగల దల(పకుండు?

7. జవకునాజ్ఞ నే మీఅంగాంజాల, నీకు( దండ్రిగాన నీవును మీఆందలంపరాదు;

తల్లికివి భర్తయే గతి ధర్మమగును గావ దావి నామయు మీజగానురాదు.

60. తండ్రి ధర్మపరుండయి ధాత్రి నేలు చుండియును జీవించియు నుండ, విధవ యైన కాంత కుమారకు ననుసరించు; నట్టుగా దల్లి నాతోడ వెట్టు వచ్చు?

61 అమ్మ! తండ్రి బ్రదికియుండ నడవి కెట్టు లరుగుదెంతువు? నమ(బోవ వాజ్ఞ నొసంగు మా పదియు నాలుగేండ్లేగ నా యయాతి వలె మరలనత్తు నాకు దీవవల నొసంగు.

62. రాజ్యమునకయ యశము, ధర్మమును వదల( జాల; బ్రతుకు నదియె స్వల్పకాలనుగును దీనికై యధర్మంబును బూని తుచ్చ మైన యీ రాజ్యమును గోరణానుబోను.

అయోధ్యాకాండము 63. రాముండిట్టుల దల్లి నూరడిల6 బలికి తనదు శౌర్యమె తోడుగా దండకాట వికిని. బోనెంచి లక్ష్మణునకిది. దెల్పి మనమునందె దల్లికి ప్రదక్షిణమొనర్చి. _ వీకవింశ స్స్పర్ణము సమాప్తము కు అంత నతిదుఃఖమున దీనుైనవ్లన్స అధిక కోపంబుచే సర్పమట్లు ద్రిల యు. మైన నిట్టూర్పుల విడుచు నట్టీవాన్లి తీవ్ర కోసొనలమున. దీండ్రించువాని.

2. పరమ భక్తుని హితుండయి పరగ్వవాని అనుజానిన్‌ లక్ష్మణుని సుమిత్ర్యాసుతుని( గనుంగొనియు రాముండు మనో వికారమేమి బయలుపడనీయకుండ నిప్పగిది ననియె.

3. _ “తండ్రిపై. గోపమున్‌ మాను, థైర్యమూను, మనమునందున దుఃఖమున్‌ గొవయగంోకు మిదియు నవమానమే యని యెంచంబోకు ముత్తమంబగు సంతృప్తి నొందియుండు.

4. నాదు పట్టాభిషేకంబునకును నీవు చేసికొను నలంకారాల శీఘ్రముగ వి సర్దనము6 జేయుము మనము శాంతినొంద జేయు మేమి యాలస్యము6 జేయంబోకు.

ననన ననన! 5. _ వాదు పట్టాభిషేకంబునకు( గడింది నీవు ఏెందు నుత్సాహము నిపుడు నాకు నడవులకు వేగునెడ వల్కలాజినముల 'పేకరించువెడల దావింజెందు మనఘ. ర అస్మదీయాభిష్టేక మిట్లాగె నంచు పరితసించు తల్లికి వీవు పదియునాలు గేండ్లెగా యని, యవి యేగ నిటకు మరల వచ్చునని వచ్చంజెప్పి యా భయము మాన్సు 7. జనని భయమును గొని దుఃఖమును వహింప వేను గవి యెంతమాత్రము నేనియును ను పేక్ష చేయుచునుండి సహించుకొనుచు వీ యెగల విట్టులుగ వసియింప(జొలి. & ఏమ జన్మించినది మొద లింతవరకుం దండ్రికినింగాని లేక నా తల్టులకును గాని తెలిసియు( దెలియకగాని కొంచే మేని యపకారమును జేసియేని యెజుంగ 9. జనకుండెట్టి కాలమునము సత్యరతుండె ఆ(డివట్టీ మాటను తప్పు నతండుకాండు తన ప్రతిన తప్పిన నరకము నగునంచు భయపడెడు నిర్భ్వయుండు గావలయు నతడు. 10... నేండు నా యభిషేకము నిలుపకున్న నాదు మాట సత్యంబు గాలేదెియంచు తండ్రి యత్యంతముగ మవస్తాపమొందు జనకు తన్మనస్తాపమే గనంగంజాల.

అయోధ్యాకాందను తతనకనన నా నానాలుకని నతన నాననా ననన ననన "ననన ననన 11. అందువలననె యౌవ రాజ్యాభిషేక కార్యమెల్లను మాని యీ క్షణమునందె ఇచటినుండియె వవములకేగ నిశ్చ యించినాండ దీనిని మాన నెట్టియెడల. 12. ఇట్టు నేను వనంబున కేగు సీదప పిన్నతల్లి కృతార్థగా నెన్నుకొనుచు భరతునకు శాంతముగ నెట్టి భయములేక యౌవ రాజ్యాభిషేకమ్ము నాచరించు. 13. నార చీరల నాయజినముల గట్టు కొనియునున్‌ జడలను దొల్చికొవియు దండ కాటవులకు నేనేగిన యంత దాని! గాంచి మన కైకయు మనస్సుఖంబు గాంచు. 14. సత్యపాలనార్థముగ€ గష్టంబుమీ(ద నను జనకుండు కాననమున కనుపుచుండె; అట్టి తండ్రి దుఃఖించెడు నట్టుజేయ! దగునె? కాన శీఘ్రముగ నే దరలునాండ, 15, అడవులకు నన్ను! బంపుటయందుగాని నాకు రాజ్యము లభ్యము గాకయుండు టందుగాని కైకయె హేతువనంగరాదు అన్ని దైవంబు చేతనె యగుచునుండు. 16. ఇపుడు తల్లియా కైకేయి కీతలంపు దాంటరాని దైవమ్ముచే దాపురించె అదియె కాదేని నన్ను నత్యంతప్రీతి నెపుడు గను నామెకీ బుద్ది యెట్లు పుట్టె?

17. నేను కైకను గౌసల్యగానె జూచు చుండుటయును నన్నును భరతుండుగాంగ కైక గమటయు వీ వెలుంగనిదిగాదు దైవమువలన కైక కీ భావమొదవె.

18. అట్టి కైక నా యౌవ రాజ్యాభిషేక భంగ మొవరించుటయు.(గావి వనులకు నను బంపుటయు(గాని దైవము సముపె యగును గాన గైకను నిందింపంాను దగువ?

19. కాంతువెడల( బరమభక్తి గలుగు కైక క్షుద్ర వనితగా నిట్లు సిగ్గు విడనాడి భర్త కప్రియముగ నట్టు బల్కంగలదె? కాన దైవమే దీనికి. గారణంబు.

20. దైవ మహిమంబు వెటుగంగల దరమె? దాని కెల్ల భూతములందున వెదురులేదు అఖిల బుషుల నిర్ణయమిట్టు లాగిపోయె దైవము కెదురులేదు సత్యంబు సుమ్ము!

2 ఫారుషమె ప్రధానమ్ము దైవంబు లేండ టంచవిన యత్నములు కొన్ని వ్యర్థములగు యళ్నమేలేక సఫలములగును గొన్ని గాన దైన మొకండుంట తథ్యమగును.

22 కష్టమును, సుఖముము, గినుకయును, భయము భవ మభనము లాభము నలాభమ్ము నేమి కారణము గానరాకుండు కార్యము లిట నెల్ల దైవకార్యములె యంచెలుగు మీవు.

అయోధ్వాకాండము 23. ఉగ్రతపమును జేయుచు నుండు బుషులు గూడ దైవబలంబుచే. బీడితులయి కామమో లేక క్రోధమో గాంచి తపము పాడుచేసికొనియు నుండువారు లేర? 24. చేయుచుండు పనిని నిల్పుచేసి యంత కెపుడు మున్ను నునంబున నేమి దలంప నట్టి వేరొక పనిని జేయంగ(దా మ నంబునన్‌ బూను నదియె దైవమ్ము సుమ్ము! 25. ఇట్టి న్యాయంబుచే నాకు నేనె మనము నిట్టులం గుదుర్చుకొనియు నున్నట్టివాండ కాన నాకు( బట్టాభిషేకంబు నిల్చి పోయినందుకు సంతాసమును గలుగదు. 26. నీవు నట్లె నా వలనె యా దైవశక్తి మనము నందెంచి సరితాసమును ద్యజించి ఈ మదీయాభిషేకము క్రీవు మిగుల చేయు యత్నము మాని నిశ్చింతనుండు. 27. ఇపుడు పట్టాభిషేకాని కెల్ల తర్ధ ములను నుండియు. దే(ఎడు జలములెల్ల నాదు తాపసవ్రతపు స్నానమును నేను జేయుటకు నుపయోగము6 జెందు(గాక! 28. ఈ జలమ్మున స్నానంబు నే నొనర్చ నొక్కయెడ కైక యొప్పక యుండవచ్చు రాజద్రవ్యమగుట నిది రాజుకె తగు గానం జేదుకొనియె జేతు స్నానమేను.

29. రాజ్యమిట్లు పోయెనె యని రభసపడకు " రాజ్యమున( బాలనాది ధర్మంబు గలుగు వనముల వసింపగా. దపఃఫలము గలుగు అటవి వాసమె మేలు రాజ్యంబుకంటిె.

30. తెలిసితినె యిప్పుడా దైనబల మదేమొ అట్లు దైవముచే( గైక యిట్లు గోరె. గావ( బట్టాభిష్టేక్ష విఘ్నంబు గైక చేతగలుగదు దైవంబు చేతంగలిగ”.

క్‌ అట్లు రాము(డనం సుమిత్రాగ్రస్పృముండు శలను వంచికొనియును నంతయృ వినియును అన్న ధర్మబుర్దికి ముద మందుచ్చుండి అడవులకు నేగుటకు దుఃఖ మందుచుండి.

2. కనుల బొమముడినడియు భికర్వ్వుగాంగ6 గన్సడుచును లక్ష్మణుండు కిన్కను వహించి పుట్టయందున బుప్పలు కొట్టుచుండు పాముంబోలి నిట్టూర్పులు సరచుచుందె.

3. దుర్నిరీక్యముగ భ్రుకుటి. దోంపయ్లేయు ఆ సుమిత్రాగ్ర తనయుని యాననమ్ము అధిక కోపంబు(బూను సింహము ముఖంబు నకును దుల్యంబు నగుచు. గన్పట్టుచుండె.

అయోధ్వాకొందము

శ. దుర్దరాగ్రహంబునను జేతులు విదిల్చు కొంచు మెడ విటు నటు ద్రిప్పికొంచు. దనువు కంపరంబొంద6 గడకంట గాంచుచుండి అన్నయగు రాముతోడ నిట్టనియె నతండు.

5 “సకలధర్మ మెటు(గుదీవు; జనకు వాక్య సాలనము. జేయకున్న( బ్రపంచమెల్ల ధర్మమును వీడువంచును దలంచి యిట్టు కాననమున కరుగుట యుక్తంబుగాదు.

6. క్షత్రియు(డవు ఛూరుండవు సత్వముగల ఈవుగూడ దుర్చలమగు దైవమును మ హాప్రబలమని చెప్పుచున్నావు; భ్రాంతి చెందితివి, చెందకుండిన( జెప్పవిట్టు,

౯ __దీనులనె యాశ్రయించి నదియును శక్తి లేని దైవమున్‌ బొగడంగ6 బూనెదేల? కైక దశరథుల్‌ పొపులగా( దలంపు; పాపుల పనుపు(జీయమి బాపమౌనె?

8. ధర్మమును బల్కునట్టు కొందరు స్వకొర్య సిద్దికయి యేమి యేమియో జెప్పుచుంద్రు అట్లె కైకయు దశరథు(డధికప్రీతి నభినయించి కీడె వెదకుటరయకుంటి?

9, _ కైకకు వరంబొస(గి బహుకాలమయ్యె అదియు నిజమైైనచో దాని నామె యెపుడొ యడిగియుండు, నృపుండు దాని నపుడె యిచ్చి యుండు నింత కాలంబది యున్నె యింక?

10. నిమ విడిచి యభిషేకము నీదు తమ్ము నకు నొవర్చ మభయులెంచినారు; దీని నే సహింప నీ విషయమందీవు నన్ను మాత్రమేమియనక క్షమింపంగవలయు.
11. ఏది ధర్మమటంచు నీవెంచినావొ ఏది జేయకుండివ( బాపమెంతా కల్లు "నంచు భ్రాంతిని జెందితో యట్టిదైన జనకు నాజ్ఞ నాక్తేమి యిష్టంబు గాదు. 12 అండుదాని వలను జిక్కి య(గ్రసుతున కవని యొస(గమి నే ధర్మమగునొ జెపుమ? ఈవు నసమర్జునింబోలె నెంతమా(త్ర మా వృపుని వాక్యము విన న్యాయమ్ము కాదు.
12. వీ కొజకు నేర్పడీన యభిషేక నూ భ రతువకుము, వీ కరణ్య వసతి నాసంగుట దుష్టబుద్దియె; నీ కట్టు దోపకుంట మదికి దుఃఖమొదవె యధర్మమగు నిదియు. ఓ జనని జనక రూపంబున శత్రువులును కాముకులునగు నృపుండును గైక గోరు కోరికల నీవెటుల నొన(గూడంేతు విది మనంబున నేని నీ వెంచవెట్టు?
13. వారలకు నిట్టి దుష్టభానంబు గలుగ దైవమే గారణంబని దలంతువేమొ అదియు సరిగా దొకించుకయైనంగాని దైవమే ప్రమాణంబంచు. దల(పంజాల,

అయోధ్యాకాండము

16. శౌర్యమున్‌ దెలివిని లేని జనుడొకండె

బైవము ననుసరింపగ( దలంచచుండు

బుద్దియును సమర్థ్హత్వము' బొందునాండు

తన పనిని జేయు; లొంగండు దైవమునకు. 17. పాౌరుషంబునుబూని దైవమును నడంగ

(దొక్కుటకు సమర్ధుండగు బురుషుండు మాత్ర

మెప్పుడేని దైవమ్మున కించుకేని

భయముపడి స్వార్ధమున్‌ వీడువాండు కొందు. 18. పొరుషంబె ప్రబలమొ దైవమె (ప్రబలమొ

ఎల్లవార లిపుడిపుడె యెజు(గ(గలరు

దైవ పొౌరుషములంగల తారతమ్య

మేను దెల్సి తత్సందేహ మెల్లందీర్తు.

19. నీదు పట్టాభిషేకమున్‌ నేండు దైన మే జెరచిన; నా పొరుష మిపుడు జూపి దైవ యత్నమెల్ల బ్రతిహతంబొనర్చి పౌరుషం బెట్టిదో గనపరచువాండ.

20. అంకుశమును సరకుజేయ కరుగు మద గ జమును మావటీండు మరల్ప+ జాలినట్లు దుర్నివారంబుగా. జెప్పందొడంగు దైవ మును నిమిషమున మరలించెదను గనుంగొను.

21... దిక్పతులు నొక్కటై యరుదెంచెనేని మూండు లోకము లొక్కటై మూళెనేని సను నీ కభిషేకము నిపుడెజేతు ఇంక ముసలియౌ దశరథు( డేమిచేయు?

త్రయోవింశ నర్గము

22. _వీకు వనవాస మెవ్వరు నిర్ణయించి వారొ యా మహా పాపులొ వారి నిపుడె పదియు నాల్గేండ్లు వనముల వాసమును నొ నర్పజేయుదు విన్నట్టానర్భు నెవండు?

23. నీదు నభిషేకమున కిట్లు నేండు విఘ్న మాచరించి భరతుని రాజ్యాభిషేక మాచరింపనెంచు దశరథావనీశు కైకల దురొశ నాశముగాంగ6 జేతు.

24 _దశరథునకు( గైకేయికి దైవమిపుడు దోడుపడె మన కటుజేయ దుస్తరంబ

, యందునేమొ నాతో వైరమంద దైవ మెంత తోడైన దుఃఖమే యెనయువారు.

25, ఇట్లు వేయి వత్పరముల నీవు రాజ్య మనుభవించి వానప్రస్థమునకు( బోన నప్పుడేని నీ సుతులె రాజ్యమును గొంద్రు

. గౌవి భరతునకది యెప్టు కలుగంబోదు.

26 శక్తి యున్నంతవరకు( బ్రజలను బాల నమ్ము(ేసి ప్రజలను దనయుల కొప్ప గించి పుతులంబోలె రక్షించుండంచు చెప్పుటయె శాస్రములయందు. జెప్పంబడియె.

27, ఇపుడు నృపుని మనము చలియించియుండె సాహసించీయు నేమ రాజ్యమును గొనిన ఎన్ని భేదముల్‌ గల్లునో యట్టివాని వొంటి వాండను వేనెట్టు లోర్చునాండ?

అయోధ్యాకాండము ననన ననన నానా

28. అందువా? నీవె శూరుండ నందుమీ(ద ఏను దోడునుగాంగ నీకేమి భయము? అట్టు భంగము వచ్చునట్లైన వీర లోకమున కేను నర్హుండ6 గాకబోదు.

29. _జలధికిన్‌ వేలంబోలె రాజ్యమున నేమి కలంతలునులేక యుండంగ6 గాచువాండ జరుపుకొను మభిషేకము; శత్రువులను కసి మసంగంగ నేనె యొక్కరుండజాలు.

30. నాదు జేతులు యుద్ద మొనర్భుటకునె యుండె భూషణార్థంబుగ నుండవయ్యె ఈ ధనువు శత్రువుల హరియింపళదాల్చి నాండ భూషణంబుల. దాల్ఫ్భువాండంొను.

31. నాదు ఖడ్గము, శరథులు, నాదు శత్రు వులను హతమార్చనే మరెందులకు.ంావు ఇవియు మరియు నన్యంబులైనవియు శత్రు వులను నుణుమాడుటకె యన్యములకు గొవు.

32. _ వైరియని నాకు జెప్పంగంబడెడువాండు బ్రతికియుండంగ గని సహింపంగంజాల కణకుంగల్లి మెజుపుబోలు ఖడ్గముంగొని ఇంద్రుండెదిరించినను వధియించువాండ.

33. నాదు ఇడ్గముచేత జూర్లంబులైన మానవులయు గుజ్జములయు నేనుళులయు తలలు, కాళ్లు, చేతులును భూతలమునంబడి సందు లేకుండు జనులెందు సంచరింప.

34 నాదు శక్తిదే శత్రు దంతావళములు నెత్తురుల్‌ (గ్రక్కుకొంచును నేలంబడంగ మెజపుతో. గూడియుండిన మేఘములుగ మండుచున్న కొండలంబోలె నుండగలవు.

తక్‌. బద్ద గోధాంగుళి నగుచు బవరమందు నే ధనుర్దరుండ నగుచు నిల్చియుండ ఎనండు నే బురుషు(డనని యెదురువాండు? స్రీలవలె నెల్లవారు బాజెదరు గాక!

36, బలయుతుని బెక్కు బాణాల, బలరహితుని నొక్క బాణంబుచే గొట్టుచుండి సకల నరుల హయముల గజముల నురునము నురును చేసి వీర విహారము( చేయువా(డ.

87. రామ! నా వేర్చినట్టి యస్తముల మహిమ ఈవు గనుంగొనుచుండునము యీ క్షణమున పార్థివుని నవ్వలకు6 ద్రోసివైచి యేను నిన్ను. బ్రభువునుగా. జేయుచున్నవాండ.

38 చందనంపు రసంబు నలందికొనంగ రత్నఖచిత కేయూర ధారణమొనర్ప యాచకులకు. గోరికొనెడు నట్టులొసంగ "స్నేహితులు శత్రబాధల జిక్కకుండ.

39, కాపుదల నొనర్చ్బుటకు యోగ్యంబులైన ఈ మదీయ బాహుద్వయమిపుడు నీదు యౌవరాజ్యాభిషేకంబు కడ్డుపడెడు వారలం జీళ్చి జెండాడ బనికివచ్చు.

ఆయోధ్యాకాండము 40. నీదు శత్రువు లెవ్వరిపుడు? నేను నెవని ప్రాణముల గీర్తినిన్‌ గొనవలయు? భూమి యంత నీ యధీనము( జేయ నాజ్జ పేయు; చేయుదును నట్టె నేను నీ సేనకుండ”. 41. _తమ్ముండనినది విని రఘూద్వహూుండు లక్ష్మ ణునిం గనుల నీళ్లుతుడిచి యతనికిం జెప్ప; “ఈవు సౌమ్యుండవే, కోపనేలగొనెదు తండ్రి మాట మీజుట యొక ధర్మమగున?” కై4ి చతుర్వంశ స్పర్ణమ్గు క జనరక్సు నొబ్డా ప్రకారమే జరుప ని యించు రామునియని కోసల భయ తడ(బడుచు కళ్లనీళ్లుల దుడిచిజ్ఞ్వ్య్వ్వు ధర్మయుక్ష్తముగా నివ్విధమున న్వన్సిచ్చు. 2. “కష్టమెట్టిదో యెస్టేనిం గననివాంద్సు సకల భూతహితముగ బలికెడువాండు డుంఛవృత్తి నట్టడవి నెట్టుండునాండు? త ఎవని భృత్యులు మృష్టాన్న మెపుడు దినుచు నుండుదురొ యట్టి రామభద్రుండు వనము అందు( గాయగసురులతో ననవరతము ఎట్టులుగను జీవింపంగలట్టివాండు? [ద్ర

చతుర్వింశ నర్ణము 4. పార్థివుండు సద్దుణుని పర్వప్రాణులకు6 బ్ర యుండయిన రాము వని కంపుచుండె ననఃంగ ఎవరు నమ్మరు; నమ్ముదురేని వార లందరును మహా దుఃఖము నొందువారు. 5. _ ఎల్లలోక ప్రియుండవగు నీవె యట్టి దైవము వలన నడనికి. దరలుచుంటి వట్టీ సకలంబునకు మూలమైన దైన మే మహాబలనుంచుము నెంచవలయు. 6ఓ "తనయ! నిముంజూడమియె మారుతంబుగాను మితినిమీజు దుఃఖంబె. సమిధలుగాను అక్షుల వెడలు న(శ్రువు లాహుతి గను దుర్షివారమౌ చింతయే ధూమముగను. 7. దీర్బ నిశ్వాపతతుల వృద్ధినివహించి అతులముగ( జెలరేగు దుఃఖాస్లి శిశిర మందు నుంచుచే దడిసినయట్టి పొదను కొరుచిచ్చు క్రమముగను క్రమముగాంగ. 8 వాడండేసి దహించెడు పగిదిగాంగ నిన్ను విడిచి యిచ్చట నుంటి నున్న నన్ను క్రమముగా నీ వియోగాన్ని కాల్చివైచు తండ్రియే యెక్కువై తల్లి తక్కువగున? 9, _ అవు దూడననుసరించి యరుగదొక్కొ? అటుల నేనును నీవెట కరుగుచున్న నచ్చటికిని నీతోగూడ నచ్చుదాన; తల్లి యంత చేదయ్యెనే తనయ నీకు?”

అయోధ్యాకాండము_ 10. అట్టు తల్లి చెప్పెడు పల్కు లాలకించి పురుషులందుత్తముండు రాముండు దుఃఖ మొందుచుండిన గౌసల్యయొద్ద జేరి అం(ఘులంటి వినయముతో ననియె నిట్టు 11. “పార్టివుండసలె కైకచే వంచితుండయి యున్నవాండు; నే వని కేగుచున్నవాండ; నీవు నృపుని విడిచి వత్తువేని యాత డెంతమాత్రము జీవింప డిది నిజమ్ము. 12. అతిన తనదు భర్తను విడనాడునేని అధికమైన పొపంబును నందుగాన అమ్మ! లోక శాస్త్ర విరుద్దమైన దీని మనసు నందేనియును తలంపంగరారు. 13. నాదు తండ్రి జీవించు నంతవజకీవు చేరి సకలోపచారముల్‌ చేయుచుండు అంతకంటె. బరమధర్మ మవనిలేదు ఏదియును శాశ్యతంబంచు నెందులేదు”. 1 ధర్మపరురాలు కౌసల్య తనయుండనిన దాని వినియు పంట్రీతిని. దానుజెంది పరుల దుఃఖమున్‌ బాపు కొమరు గను(గొని “ఈవు చెప్పేనట్టులె జేయుదేను” ననియె. 15. ధార్మికులలోన నుత్తమోత్తముండు రాము డాత్మజనని వచించిన యదియు వినియు మరల నతి దుఃఖితయగుచు మరుగుచున్న తల్లినిం గను(గొని యివ్విధమువ ననియె.

చతుర్వింశ నర్గము

16. నేనొకండెమాత్రమెగాదు నేను నీవు ఆ వృపుండు చెప్పినట్టులె యాచరింత మతండె వృపుండు గురువు భర్తయైనవాండు అందరకు నీశ్వరుండు ప్రభువైనవాండు.

17. ఈ పదియు నాలుగేడుల నేను గొన నంబుల సుఖంబుగాంగ6 గాలంబు(గడపి అటుపయి( బరమసంతోషముంది మరలి వచ్చి నీ యాజ్జకెపుడు లోంబడియు నుందు”.

18 అట్టు రాముడు జెప్పినదంత వినియు కొడుకునందలి ప్రీతితో. గోసలాత్మ జొత కనుల నశ్రుకణముల్‌ జాలువార ఆత్మతనయుని( గమంగొని యనియె నిట్లు.

19, “పరమశత్రువులైన సవతులమధ్య నే వసించుట నా క్షేమమేమిగాదు జనకు నాజ్ఞాప్రకారమె జనెదనేని అడవిలేడిగ ననుగొని యడవికేగు.

20. వనహరిణ మడవిని ముదమున వసించు నట్టు నీతోడ ముదమున నడవినుందు” ననుచు. జెప్పి దుఃఖించుచున్నట్టి జనని. గవియు రాముడు దుఃఖంబున నిటులనియె.

21. “వనితలకు. బెనిమిటియె దైనన్ము సుమ్ము ఎవని నన్యు ననిత యాశ్రయింపరాదు నాకు నొకనికి మాత్రమెగాక నీకు( గూడను నియామకుండగు క్షోణిధవుండు.

అయోధ్వాకాందము 22. ఆ దశరధుండు నాధుండు నగుచునుండ నీ వనాథ వెట్లగుదు నీ కేమి భయము? భరతు(డును ధార్మికుడు నిను బరమభక్తి 'సివయీయువాండు భయము. జెందెదేల? 23. కైకమాటను విని యపకారమేమి 'సియండా భరతుడు నీదు సేవయచేయు గాన కేనేగ పుత్ర శోకమునం జిక్కు ధరణిపతి నేమి యనక నోదార్చుచుండు. 24. పుత్రశోకంబుచే వృద్దభూవరుండు అసువులను వీడకుండ నీ వధికభక్తి అండంబాయకుండ సమక్షమందెయుండి హితములగు నుపచారము లెపుడుజేయు. 25. ఎన్ని వ్రతములం జేసిన, నెన్ని గ్రంథ ముల. బఠించిన, నుపవాసములను నెన్ని జేసి పేరు వహించినన్‌ స్త్రీ తన పతి ననుసరింపకుండిన నిరయంబు. జెందు. 26. పెద్దలకు నమస్కారము బెట్టకున్న దేవతాపూజ చేయకుండిననుగాని పరమభక్తితో భర్త సేవను నొనర్చ నుత్తమంబగు స్వర్గంబు నొందు నతిన 27... ప్రీ యెపుడు భర్ష శుశ్రూష చేసికొనుచు నుండి ప్రియహితంబులు జేయుచుండనలయు ఇదియె శ్రుతులయందు నఖిల స్పతులయందు పరమధర గంబుగాంగం జెప్పంబడియుండు,

చతుర్వింశ నర్గము

28. అమ్మ! నేను దిరిగివచ్చునంతవరకు నాదు క్లేమార్ధమై దేవతాదుల గుసు మములచేతను సకల హోమములచేత. బూజసేయు మఖిల దానములనుజేయు.

29. ఏను మరల సుఖంబుగ వీపురమున కరుగుదేరునవరకును నియమము(బూని కొాధవువి పేవశేయుచు సాత్తికముగ ఈ చతుర్దశవర్షము లెట్టా గడుపు.

30. వనమునుండి నేను మరలివచ్చుమీ(ద ధార్మికోత్తముండైన నీ దశరథుండు దేవుక్సపచే సుఖముగ బ్రతికియునున్న వెల్ల నీదు కోర్కెలను నీ వెనయంగలవు”.

31, ఆత్మజుని పల్కువిని కోసలాత్మజాత పుత్రకు డడవిపాలై పోవుచున్న వా(థెయని తలంచుచు శోకభరితయగుచు కనుల వీళ్లు గారుచుచు నిక్కరణి ననియె,

82 “వనము కేగుటకే పట్టు పట్టితీవు కాదనుచు నాప నా చేత( గాకయుండె ఈవు శౌర్యవంతు(డవు నీకేమి భయము? కొలము నతిక్రమింపగా! గాదెవరికి.

33. తండ్రి! వనముకే యేగు; తడయనేల? నీకెపుడు మంగళమె యగుగాక తండ్రి! ఈవు ననమునుండి మరలి యిటకు రాంగ దుఃఖములు నెల్లందీరి సంతోషమొదవు,

అయోధ్వాకాండము

34. ఈవు పితృవాక్యపాలన మిట్లుజేసి యును గృతార్జుడవై తండ్రి బుణముందీర్చి కొని వవమునుండి మరల వచ్చిన యనంత రమ్మునం దేను పరమ సౌఖ్యమ్ము. గొందు.

35. తనయ! నేనెంత చెప్పినన్‌ వెనుకనుండి నిన్ను ట్రేరసణను జేయుచున్న దైవ బలము నింతయటంచు జెప్పంగందరమె? నే నబలను నదికి నెదురీదగలనె?

36. అన్న! నీవు మహా బాహువైన కతన అన్నింటను నీకు విజయమె యౌనుగాక! ఈవు మరల సుఖంబుగ నిటకు వచ్చి ఘనతమానంద మొందింపలవు గాక!

37. _ ఎపుడు నారచీరలందాల్చి నీవు వనము నందునుండి రా నే జూవు నంద(గలనా!

ఆ చతుర్దశ వత్సరానంత కాల మిపుడె వచ్చిన సంతోషమెంతొ గలుగు".

38 అట్టు పిత్చ్సవాక్యపాలన మాచరింస గానకే యేగ నిశ్చితుండైన రాము గాంచి గౌసల్య సుతుండు సుఖముగ రాం మంగళాశీర్వచనము లొసంగంగోరె.

• చతుర్వింశ స్పర్ణము సమాప్తము.

ఓక. పంచవింశ స్పర్ల్ణము

1 కోసలాత్మజ శోకము. గొనుటవలన కలుగు కళ్మలతను దొలగంగంయేయ అచమించియు శుచియయి యాత్మజునకు మంగళాశీర్వచనము లొసంగెనపుడు.

2. “నిన్ను నటవి కేగకయుండ నిలుపంజాల వైతి, వీ యిష్టమును వచ్చినటులెజేయు; గడువు చన నింక నుండకా యడవులందు; సత్పురుషవర్తనము త్యజించంగంబోకు.

8 _ నియమమున బ్రమోదంబున నీవు నెట్టి ధర్మమును నించుకేనియు( దప్పకుండ వాచరించుచునుంటివో యట్టి ధర్మ మే యడవి నిను రక్షించు నెల్లయెపుడు.

4 తండ్రి! యనుదినము చతుప్పథములయందు దేవతాయతనమున నే దేవతలకు (మొక్కుదువొ వారు కాననముల బుసులను చేరియుండెడు నిన్ను రక్షింత్రుగాక!

క్‌ అమ్మవాత్ముండు కౌశికుం డధిక ప్రీతి నీ కొసంగన దివ్యాప్తముల్‌ నీకు నెప్పు డండగాం దోడునీడణా నగుచు నెప్పు డుండి నిన్ను రక్షించుచు నుండు(గాక!

6 ఈవు ధర్మము దప్పక యిట్లు చేయు తల్లిదండ్రుల సేవ సత్యవ్రతమ్ము అఖీలములగు కష్టంబుల యందునుండి చేరి యెల్లప్లు నిన్ను రక్షించుగాక!

ఆయోధ్యాకాండము

7 _ అడవియందు నాశ్రమముల యందునుండు దర్భలును సమిధలు పవిత్రంబులైన అగ్నివేదికల్‌ దేవతాయతనములును దేవపూజాస్థలములు పృథ్విధరములు.

8. చెట్టు చేమలున్‌ బక్షులున్‌ సింహములును శరభములును శార్జూలముల్‌ సర్పములును అనిలములు విశ్వదేవతల్‌ మునులు సాధ్యు లెల్ల శుభము లిచ్చెదరు గా కెపుడు నీకు!

త్త అవ్విరాట్పురుషుండును బ్రహ్మయును పూష యును భవుండును నార్యముండును మహేంద్రు( డాదియైన దిక్సాలకు లఖిల సురలు నీకు శుభము లొసలెదరు గాక యెపుడు!

10. ఆరు బుతువులు పక్షద్వయంబు మాస ములును వత్సరంబులు దినములును రాత్ర లును ముహూర్తముల్‌ సకలమ్ములును సతతము నీకు శుభంబు లొసంగెడు/గాక యెపుడు!

11. ధ్యానమును యోగమును సర్వధర్మములును చందురుండును సప్తర్డులు స్కందుండును బృ హస్పతియు. గుబేరుండును ననవరతము చేరి యండ(గానుండి రక్షింత్రుగాక!

12. అఖిల దిక్కులు దిగధీశులైనవారు ఏనుజేయు స్తోత్రంబుల కిచ్చమెచ్చి అడవులందు నీకేమియు నాపడలును గలుగకుండంగ రక్షింత్రుగాక యెపుడు!

22 రర

వంచవింత సర్దము 13. పకల కులగిరుల్‌ జలనిధుల్‌ క్ష్మాతలంబు వరుణుండును కుబేరుండును స్వర్గలోక మాకసమ్మును భూతలమ్మధిక పావ నమును జేయు గంగాది ముఖ్యమగు నదులు.

14. _భానుండాదిమైయుండు నవగ్రహములు తదభిమాన దేనతలుము దారకలును అహము రాత్రియు నుభయసంధ్యలును నిన్ను ఒక్కరీతిగ రక్షించుచుంద్రు గాక!

15. ఆరు బుతువులు మాసంబు లఖిల నత్స రములు కలలు కాష్టలు నీకరణ్యమందు వొంటరిగ నీవు దిరుగుచు నుండునెడల పౌఖ్యమిత్తురు గాక కష్టముల మాన్సి!

16 పీతృవచనముచేతను మునివేషమూని కాననముల నీవు చరించు కాలమందు అసురులును దేవతలును నిన్ననుసరించి ఎల్లసుఖము లిత్తురుగాక యెల్లయెపుడు!

17. _క్రూరకార్యముల్‌ గోపమున్‌ గొనెడు రాక్ష సులనలనమ పిశాచాలవలన సకల ములగు దుష్టమృగంబులవనలన నడవని నీకు భయమేమి లేకుండుగాక యెపుడు!

18. _దుష్టకాననంబందు.( గోతులును దేళ్లు దోమలు నడవియీగలు పాములింక నన్యములగు పురుగులు నిన్ననవరతము బాధపెట్టక యుండి కాపాడుగాక!

అయోధ్యాకాందము

19. పెద్ద యేనుంగుల్‌ సింహముల్‌ పెద్దపులులు ఎలుగుబంట్లు మొదలగు కోరలుగల మృగ ములును మహిషాదికనుగు కొమ్ములుగల మృగ ములును నీకు నిర్చాధకములగు(గాక!

20. మనుజమాంసమున్‌ దినుచు భీతినొదవించు నితరములగు మృగములు నే నిచటంజేయు పూజ(గొనియు సంతోషమున్‌బొంది నిన్ను నడవి బాధింపనట్టివి యగునుగాక!

21. నీవు బోవు మార్గంబులు నీకు సుఖము నిచ్చు(గాక నీ శౌర్యము కెదురులేక పోవు(గాక, నీకు శుభమె బొడముగాక! ధర్మము( బడయ వనులకు! దరలుమిపుడె.

22. అంతరిక్షంబునందుండు నమురగణము అవనితలము నందుండెడు నమరగణము నీకు శత్రువులైన క్షోణిపులుగూడ నీకు శుభము లొసంెదరుగాక యెపుడు!

23. అర్కుండును చందురుండును బృహస్పతియును ఆ కుబేరుడును వరుణు( డమరులెల్ల నేనుజేయు పూజకు దృష్తినెనసి యటవి నుండు నిన్ను. గొపాడుచు నుంద్రు గాక!

24. నదులయందున నీవు స్నానంబొనర్భు నప్పుడును నగ్నిదేవుండు ననిలుఃడట్లై పోమధూనుమ్మునున్‌ కుశికోద్భవుండు చెప్పు మంత్రముల్‌ నిన్ను రక్షించుగాక!

ఫంచనింశ సర్గము 25. సర్వము స్పజించు నంబుజసంభవుండు ఆఖభీిలములను రక్షించెడు నబ్బనాభు( డఖిల బుషులును దేనత అడవులందు మండు విన్ను రక్షించుచు నుంద్రుగాక!ొ 26. _అవ్విధముగ( గౌసల్య తదాత్మజునకు మంగళాశీర్వచనము లొసంగి పరిమ ళముల నొసగెడు సకల సుమములచేత స్తోత్రములచేత బూజించె సురగణముల,

27. అంత రామునకు శుభము లందుకొజుకు అగ్నులను దెచ్చి యా కోపలాత్మజాత క్షొసురవరేణ్యుచే యథాశాస్త్రముగను శాంతిహోనుంబులెల్లను సలుపలోసె.

28. కోసలాత్మజ పహోమముకొజణకు వలయు తెల్లనైన యావాలను దెల్లనైన పుష్పమాలికలును ఘృతములు సమిధలు పోమద్రవ్యముల్‌ సిద్దము లొనరంజేయ.

డి బుత్విజు లరిష్టములు శమియించుకొణకు బలము మిగుల నారోగ్యము కలుగుకొణకు హోమము యధావిధిగంయేసి హోమశేష మునను నొనరించిరా బాహ్యమైన బలిని.

30, క్షితిసురులకు( గొల్లలుగ దక్షిణ లొసంగి క్షాసురులును పుణ్యాహవాచన మొనర్స వనమునందు రామునకు శుభంబు గలుగ నెల్లనుంత్రముల్‌ పఠియించి రెల్ల ద్విజులు.

అయోధ్యాకాందను

31. కోసలాత్మజ యంత నా భూసురు6డగు బుత్విజునకు దక్షిణలను వెన్నా యొసగి తన మనమునెట్లొ కుదురుచుకొనియు€ దన ప్రి యాత్మజుని రామునింగని యనియె నిట్టు.

32. అఖిల దేవతాపూజితు(డైన యమర వల్లభుండును వృత్రాసురు వధనొనర్భి ఎట్టి మంగళములు చెందినట్టివా(డొ అట్టి మంగళములు నీక్షు నగును -గ్గాక!

33. మును వినత గరుత్మంతుండు తన కుమారు డన్బుతమును గొనిజేరంగా నరుగు నప్పు

'డెట్టి మంగళము లొసంగినట్టి దగునొ అట్టి మంగళములు నీకు నగును గాక!

34. అదితి క్షీరోదధి మధించునట్టి కాల మందు€ దన యాత్మజుండగు నమరపతికి నెట్టి మంగళంబొసంెనో యట్టి మంగ ళంబు నీకెల్ల యెపుడు గల్ల నగులాక!

35. వామనునకు మూఃండడుగులు బలి యొసంగ నట్టి మూండడుగులు కొల్చునప్పుడెట్టి మంగళంబు విష్ణువునకొసంగియుండె నట్టి మంగళంబెపుడు నీ కగును గాక!

36. నేదములు సాగరంబులు ద్వీపములు వ సంతమాదికమగు బుతుషట్కమును స మస్త దిశలు స్వర్గాది సమస్త లోక ములును నీకెప్టు మంగళముల నొసంయత[

తంచవింత సర్దము అనానను నానన ననన ననన

37. ఇట్టు లాశీర్వధించి వృపేంద్రు నగ్ర తరుణీ కౌసల్య రాముని శిరమునందు అక్షతలనుంచి యతని దేహంబునెల్ల బంధురంబుగ( బరిమళగంధ మలంది.

38. తనువునందు నాంటిన బాణమును సులువుగ6 ద్వరగ వెడలించెడు విశల్యకరణి యనెడు మూలికను దెచ్చి యపుడు రాముని కరమున రక్షగాంగట్టి దాని మంత్రము. బఠించె.

39, _రామునిన్‌ గౌగలించి శిరమ్ము మూరు కొవియు( దనయు( బరిష్వంగమునను గల్గు నధికమైన యానందము నమభవించి అటనికేగి సుఖముగ రమ్మనియు. జెప్పె.

శీ0, కోసలాత్మజ దుఃఖానం గుములుచుండి యాత్మజుం డడవుల కేగునపు డశుభము గాంగ దుఃఖమ్మునున్‌ జెందంగాం దగదని 'పైకి సంతోషపడినట్టు పలికెనిట్లు.

స్‌! న్‌!

4. “అన్న! నీవేమి యామయమందక యఖి లార్థముల బొంది యడవులయందునుండి తిరిగి యీ యయోధ్యాపురి కరుగుదెంచి రాజ్యమొందంగ, గన్నులార( గనుదాన,.

42, నాదు దుఃఖము చింత వినాశమొంద మోదనున6 బ్రకాశించెడు ముఖముతోడ€ బూర్హచంద్రు. డుదయమొందు బోల్కింాంగ నీ వడనినుండి తిరిగిరా నేను గాంతు.

అయోధ్వాకొందనము శ3. _అధిపు నాజ్జను నెరవేర్చి యడవి విడచి మరలి యీ యయోధ్యావురి కరుగుదెంచి జనకు సింహాసనంబును గొనియు రాజ్య మేలు నిను గనంగల్లుదు నేమ ముందు.

44. _అడవినుండి మరలివచ్చి యఖిల శుభము లొంది నాకు నా కోడలౌ నుర్విసుతకు ఎల్ల కోర్కుల నెరవేర్పు మెల్లయెపుడు ఈవు కోరిన ట్లడవుల కిపుడె యేగు.

శర. ఏను జేయు పూజల. దృప్తినెనసి భూత ములును సర్ఫంబులును నసురులును దిశలు ఈశ్వరాది దేవతలెల్ల నిట్టులేగు నీకు శుభముల నిత్తురు గాక యెపుడు!

46. అటుల. గన్నీరొలుక గోసలాత్మజాత తనయునకు మంగళాశీర్వచనము లొసంి రాముచుట్టుగ రక్షణార్థనుగం దిరిగి కౌగలించి మరియు మరి గౌగలించె.

శ. రానుడట్టుల రక్షణార్థంబుగా. బ్ర దక్షిణము చేయు దల్లి పాదముల కెజుగి నలుదెసల దన దేహకాంతులు వెలుంగ తన సతియగు సీతాగృహంబునకు( జనియె,

• ఫంచ వింశ స్పర్గము సమాప్తము.

జం, షడ్వించ స్పర్ణము

1. రామభద్రుడా కోసల రాజసుతకు వందనము జేసి యామె దీవనల నొంది ధర్మమైన మార్గము(బూని దండకాన నికి జటాధారియై బోవ నిశ్చయించి.

2. తనదు కాంతిచే దశదిశలను వెలుంగుచు ప్రజలచే నిండు రాజమార్గమును జొజగ అచటి జనులు రామువింగని వంతలోనె హృదయములు మహానంద భరితములయ్యె.

3, _ దేవతాపూజ చేయు వైదేహి యించు కేని యి యసద్వత్తాంత మెజు(గదయ్యె ఆ జనకపుత రాము రాజ్యాభిషేక మిపుడు జరుగుననియె మది నెంచుచుండె.

4. _ దేవతాపూజచేసి వైదేహి రాము యౌవరాజ్యాభిషేకనమునైన పిదప పట్టమహిషిమైనది చేయవలయు పనుల నెణు(గునదిగాన రాముకై యెదురుచూచె.

5. ఇట్టి దుఃఖవృత్తాంత మేనెట్టు లాత్మ సతికి వెటిగింతునంచు లజ్జ్ఞనువహించి - ఇంచుకయు( దలవంచి యెంతే నలంక రింప(బడి జనాకీర్గనూ గృహముంజొచ్చె. _

6 తన పతిని రాము(ని తటాలునను లేచి వినయ భయ సంభ్రమములు ముప్పిరిగొనంగ నెదురుగా నేగి వ్యాకులితేంద్రియుండయి శోకసంతప్పుండౌ రాము( జూడగానె.

అయోధ్వాకాండము ₹, తనదు సతిని సీతను గను(గొనవినయంత నే మనమున రగులు దుఃఖమెంత నడచు కొవ(గ నెంత యత్నము చేసికొనిన శక్య మదియుంగాక కట్టలు దెగినట్టు బారె.

8. _ దేహమెల్లః జెనమ్ముట(గ్రమ్మం దెల్లంబాజు ముఖముతోడ దు;ఃఖించు రామునింగనుంగొని అధికశోకముతో సీత యడలిపోయి “ఆర్య! యేటికి దుఃఖింతుొవనియు( బలికె.

9, _ “ధరసురులు బృహస్పతి దేవతాకమైన యదియు సకల సంపద లిచ్చునదియునగుచు నున్న యీ పుష్యమియు వచ్చియున్న దందు నిట్టి శుభమగుదరి దుఃఖమేల నీకు?

10. నిర్మలము సుందరంబగు నీ ముఖంబు నూజుకమ్ములచే నీటినురుగుంబోలె ధవళమైన శ్వేతచ్చత్రధారణమ్ము లేక యేల ్రకాశంబు లేకయుండె.

11. నీరజంబుల. బోలెడు నీదు కనుల నధికముగ€ బకాశించు నీ యాననమును చందురుని హంసనున్‌ బోలు చామరములు నేల వీవకయున్నవో యెజు(గ(శెపుము.

12. పూర్వపున్‌ వృత్తములనెల్లం బొగడు చెపుడు స్పోతపాఠంబులన్‌ జేయు సూతజనులు అన్వయము నుతించెడు మాగధావళులును

నిన్నిచట నేల నుతియింపకున్నవారు?

వద్వింశ సర్గము

13. వేద వేదాంగవేత్తలౌ విప్రవరులు స్నానమొనరించి పరిశుద్దుండైన నీదు శిరమునను దేనెతోడను బెలుగుతోడ జలముతో నభిషేకము సలుపరేల?

14 పొరులును జానపదులును పరమమి(తు లైనవారు మహామాత్యులైనవారు అఖీల రత్నభూషణ భూషితాత్ములగుచు నిన్ను నేల యనుసరింపకున్నవారు?

15. అధిక వేగసంపన్నములై యలంక రింప(బడు నాల్గు హయముల నింపు(గూర్చు నుత్సవార్థ్హము శృంగారమొందియున్న పుష్వరధమేల నీ ముందు. బోనకుండె?

16. ఈవు రాజమార్గంబున నేగుచుండ కారుమేఘంబుబోల్కి నగంబుమాడ్కి ఎల్ల శుభలక్షణంబుల నెసక మెసంగు పట్టపేను(గు నీ ముందు. బరవదేల?

17. బహుల మణుల నలంకరింపంగ(బడిన భూరి సింహాసనమ్మును ముందిడుకొని వీరులగువారు వెంటరా వీధులందు నేల యూరే(గకుంటి విదేల చెపుము?

18 నీకుం బట్టాభిషేకంబు నేండు జరుగ బోవుచుండ నుహా మోదమును వహింప వలయు నీ ముఖమేల వివర్షమయ్యె? ఏల మోదనుందవు కతమేమొ చెపును?”

అయోధ్వాకాండము క్షం, అట్టు పరితాపపడు జనకాత్మజాత( గాంచి శ్రీరామచంద్ర డిక్కరణిననియె “పూజ్యుండగు తండ్రి దశరథ భూవరేణ్యు( డడవులందు వసింస నన్నరుగుమనియె. 20. పూజ్యమైన వంశంబున( బుట్టితీవు ధర్మమెలుంగుదు, వీడవు దానినెపుడు ఈ యరణ్యవాసమ్ము నాకెట్టు సంభ వించెనో వచియించెద వినుము దాని. 21. ఆడి తస్పనినాండైన యట్టి నాదు జనకు(డైన యా దశరథ క్ష్మావరుండు తల్లి కైకేయికేదొ సందర్భమందు రెండు గొప్పు నరములిచ్చి యుండె మున్ను. 22. నాకు నిప్పుడు పట్టాభిషేకమిట్టు జరుగంబోవుచునుండు నీ సమయమందె ఆ వరంబుల కైకేయి యడుగ ధర్మ పరుండగుటచేత తండ్రి లోబడియుంబోయె. 23. అందొక వరమునకు దండకాటవులము బదియు నాల్షేండ్లు నే వసింపంగవలయు రెండవ వరమ్మునకు భరతుండు యౌవన రాజ్యమును బొందుటకును నేర్చరచియుండె. 24, అందుచే నిర్దనాటవికరుగ నిశ్చ యించి నినుగని పోవచ్చితిటకు నేను భరతుచెంగట మాశత్రమెప్పటికినేని నన్ను శ్లాఘన జేయయూనంగంబోకు.

వడ్వింత సర్గము 25. క్మాతలేచులు తమ సమక్షంబులందు. బరుల నుతియింపంగా సహింపంగంబోరు అట్లగుటేసి భరతుని యంతికమున నాదు గుణముల శ్ఞాఘింపరాదు నీవు. 26. నిన్ను బోషింపవలెనని యెన్న(టికిని నంత యావశ్యకతయు లేదతని కెందు నతనీ కనుకూలముగ మండినట్టులైన సుండంగలనిందు లేకున్న నుండలేవు. 27, ఓ తలోదరి! నృపుండు సనాతనమగు యౌవరాజ్య మయ్యతనికే యప్పగించె గాన భరతుని దశరధ క్ష్మాతలేశు భక్తితోడ సేనింపు నేవచ్చువరకు. 28. నాదు తండ్రి యాజ్ఞాపాలనంబానర్ప నేనిపుడె దండకాటవి కేగువాండ నీవు సత్ర్రవర్తనముతో విశ్చలమగు బుద్దితో వీయెడనెం గాలమును గడుపుము. 29. అఖీల మునిజనసేవితమైన దండ కాటవులకేను నేగినయంతమీంద సద్రతంబుల సలుపుచు సత్ర్రవర్త నమున( జేయుచుండు ముపవాసముల మిగుల. 30, అనుదినము నుషుకాలమునందు లేచి దేవతలవెల్లర యథానిధిగను బూజ చేసి వా తండ్రి దశరథ క్షితితలేంద్రు నకును నియతిందప్పక వందనంబొనర్పు.

అయోదధ్వాకొండము

31, ధర్మ మాశ్రయించి శతవృద్ధ్దయయి దుఃఖ జలధియందు మునిగిన నా జనని కోస లాత్మజాతను గౌసల్య నధికభక్తి నను మరచునట్టులుగ పేవలను నొనర్పు.

32, నా యెడల స్నేమమందును, నన్ను బ్రీతిం గనుటయందును, నన్ను రక్షణము సేయు టందు నా తల్టులెల్లం దుల్యలగుకతన+ దల్గులకు. బ్రత్యహంబు వందనమొనర్చు,

33. నాదు ప్రాణాలకన్నను నాకు బ్రియులు నైన భరత శభ్రుఘ్నుల నధికప్రీతి నీదు తోడయిట్టువులను నీదు సుతుల జూచునట్టు లాదరమున జూడుమెపుడు.

౩4. మనదు భానుకులమునకు మనదు దేశ మునకు భరతుడు ప్రభువు రాజు నగుకతన అతనికెందు నప్రియమును నాచరింప కతని రాజును జూచిన యటుల(జొడు.

35. తమకు ననుకూలమగు ప్రవర్తనము. గలిగి తమ్మెపుడు( గొల్చ్బుచుండినన్‌ ధరణిపతులు అధికముగను సంతోషింతు రట్టుగాక యుండుచో మహాకోపము నొందుచుంద్రు.

36. తమకు నహితముంజేసెడు తముదు సుతుల నైనను బరిత్యజించెద రవనిపతులు తమకు హితము(ేయు సమర్థతను గలిగెడు నితరులను నేనియు బరి(గ్రహిం/్రు వారు.

వద్వింశ/ సత్తవింత సర్గము 37. అందుచే భరతునెడ నీ వణకువంగడు! గలిగి వర్తింపకున్నచో. గష్టమొదవు. గాన భరతున కనుకూలమైనరీతి నిందెయుండు ధర్మము సత్యమీవు పూని. 38, అతివ! నేవింక నడవుల కరుగువాండ ప్రీవగుట నీవు నాతో వసింపందగదు ఎవనికిని. బతికూల మదేమిలేక్ష యిటనేయుండు; నేణెప్పున దిదియె నీకు”. శశ, సప్తవింశ స్పర్ణవ్వు

1. అట్లు రొముండు పల్క! బ్రియార్ధయును బ్రి యంనదయునగు నా ఎత యధిక్షశ్రేమ భావమునవె యత్యంత కోపంబుంైంది తనదు పతిని రాముని(గాంచి యృనియె నిట్లు.
2. *ఈవు రాజపుత్రుండవె! యిపుడు నన్ను వంటి యాడుదే సరిహసింపంగందగిన పల్కు పల్కెదవే మిట్టి పల్కు నీ ము ఇముననుండి యెన్నడు విన(గలుగనైతి. 3 అఆర్యపుత్ర! తల్లియు(దండ్రి యాత్మజుండు సోదరుండును గోడలు నాదియైన వారలెల్లను దమ పుణ్యబాపముల వ లన(గలుగు శుభాశుభముల ననుభనింటత్రు.

అయోధ్య్వాకాండము

4, భర్త కర్ణశరీరమౌ భార్య యొకతె భర్త పుణ్యబాసంబుల బంచుకొనును నృపుండు నిన్ను నడవులకు నేగుమనంగ నన్ను(గూడ నడవి కేగుమున్నయటైె,

క, _ తల్లిగాని తండ్రియు(గాని దనయుయేని( గాని సభీయు(గాని సతికి గతియు౮ారు తమకు॥ దామేమి గారు స్వతందత్రు లిహము నందు€ బరమందు భర్తయేయగును గతియు,

6. ఈవు దండకాటవులకు నిప్పుడేగె దేని నేను నీ ముందుగ నేగుచుండి నీ పదములు (గ్రుచ్చుకొనక నీవురాయ దర్భలను ద్రొక్కుకొనుచు ముందరగ! జనుదు.

౯. వీను వలదన్న వినకున్నదెయని పాడము ఈర్ష్య దోషముల వదలు మెంగిలివలె; నన్ను నీనెంటంగొను మరణ్యములకెట్టి యఘము నాయందు నించుకటైైనలేదు.

8 ఆకసమునలాని విమానమందు(గాని సౌధములంగాని నసియింపంజాలుకన్న ఏ యవస్థలయందైన నేకరీతిం బతికడనెయుంటయె సుకృతప్రదము సతికి

9. _ విన్నుగూర్చియు నా జననీజనకులు ఎన్నాగతుల నీతులు దెల్సియున్న వార భేనెటుల నడువవలెనొ దీనింగూర్చి యింకనెవరు బోధించునదేమిలేదు.

చవ్తవింశనర్లము ాలాననననాన్తానననాలనననానలత నకును నా ునాననాననననకాాభాననాుుు

10. అడవి. జొజరానిదేయైన నఖిలమృగము లున్నదైన జనులు లేకయున్నదైన వేను వీ వెనువెంట వీ వీడంబోలె వచ్చుదాన నీకుమ ముదమిచ్చుదాన.

11. ఏ ద్రిలోకాధిపత్యమునేని లెక్క చేయకుండ నీ శుశ్రూష చేయుచుందు తండ్రి యింట వసించు విధంబుగానె అడవిలోన నీతో నుండువట్టిడాన.

12. ఎల్లపుడు నీదు సంపేవనే సలుపుచు బ్రహ్మచారిణినగుచు. దపమునుగొనుచు మంచి తేనె గంధము గుబాళించుచుండు అడవులందు నీతోనుండునట్టిదాన.

13. వవమునం దెల్లవారి. గాపాడశక్తి గలిగియుండు మహాశక్తి గలుగు నీవు వీకు ధర్మపత్నినగుచు నిన్ను గొలుచు

నింతి నమ్న రక్షింప నీకెంత యగును? 1& వనము కిపుడు నీతోంగూడ నచ్చుదాన అందులకు నేమియును సంశయంబులేదు నిన్నుగూడి యడవనికేగ నిశ్చయించి నట్టీ నన్ను నిల్పుటకు నీకలవిగాదు. 15. ఏమ కందమూలాదులవే భుజించు కొంచు వీతోడనే వసియించుడాన ఏను వీకేమి కష్టము నించుకేని గలుగనీక వీతో మండంగలుగుదాన.

అయోధ్వాకాందను

16. ఈవు నాతోడ నుండ నేనెంతమాత్ర మును భయంబును జందక వనములందు. గల మహానదుల మహానగముల నద్భు తమగు దర్భ్శనములః జూడ(దలంయుదాన.

17. _ వీరుండవగు నీతోంగూడి విపినమందు నిర్భ్వయంబుగ హంసాది నీడజములు గలిగి బుప్పీంచు దామరకొల(కులెల్ల కనులకింపుగం గనంగోర్కె గలుగుదాన.

18. ఏ దృఢమగు నియమము నెంతేనింబూని ఆ సరసులందె స్నానము నాచరించి ఆ సరసులందె నిన్ను నే ననయ మనుస రించి పరమమోదమున€ గ్రీడించుదాన.

19. ఇట్లు నీతోడ వననములందెన్ని వేల ఏంద్లయిన సుఖముగ వసియించుదాన ఇంతకాలమైనదెయంచు నెంచంబోను నీవులేని స్వర్గమునేని నేను గొనను.

20, స్వర్గమున నాకు వాసంబు సంభవించె నేని నీవు లేకున్నచో నేను దాని నించుకయు సమ్మతింప; నేనెంతమాత్ర మింక నీపురి నొంటిగ నెట్టులుందు?

21. అడవిజొజగ నలనిగానిదైన ఘోర నృుగములుండిన నీతోడ నేగుదెంతు ఏ నియముమున నీ యం(ఘ్రులెపుడు గొలుచు చుండి తండ్రి యింటనుబోలె నుండుదాన.

సప్తవింత్య/ ఆస్పానింశ నర్దము

22, _నినమ్నుదక్క నన్యునెవని నేనెజుంగ నీవు గొనిపోవనా, మరణించుదాన! నన్ను గొనిపామ్ము నా ప్రార్ధనమ్ము వినుము నన్ను గొనిజన వేకష్టమును గలుగదు”.

23, దీవయై యిట్లు పీత ప్రార్థింపుచుండ నామె(గొవిజన విష్టంబు( జెందండయ్యె నామె వాపు నిమిత్తమై యడవులందు+ గలుగు కష్టము లిటుచెప్పంగా6 దొడంగె.

_ స్రప్తంంశ సర్గము సమావ్తము. సర,అష్రావించ స్పర్ణవ్యూ

1. పీత యంత ప్రార్ధనమును జేయుచున్ను అడవులంగల కష్టము లెర్లునట్టి కతన ధర్మవిదుండును ధర్మవత్సలుండు రాము డవవిజను గొనిజన నొప్పండయ్యె వనికి.

డై ధార్మికుండగు రొముం జేకధారగొా(గళ గనులనమండి వీళ్లనుగార్చు క్ష్మాతనూజ నూరడిలంబల్కి యామె నయోధ్యయందె విలుపుటకునయి మరల నిట్టులుగ ననియె.

3 “అతివ! పూజ్యమౌ వంశమునందు(బుట్టీ నట్టిదానవు, ధర్మమునందు. బ్రీతి గలుగుదాన, విచటనె సుఖముగ నన్ను గూర్చి ధర్మములను జేసికొనుచునుండు.

అయోధ్వాకాండము

4. అబల! నేనెట్టు చెప్పుదు నట్ట నీవు చేయందగు స్వతంత్రించియు. జేయరాదు అడవియందెన్నా కష్టము లావహిల్లు ఏను వానివెల్లను జెప్పు దీవు వినుము.

5. అడవియందు వాసంబు చేయవలయునను నీ తలంవును విడువుము; నా తలంపు నించుకయు విను మడవియందెంతా కష్ట మొదవునని జనులన విని యుందువె గద!

6. నీదు మేలును గోరియే నేను నిట్ట అంటి, నిను భరించుట గష్టమంచు(గాదు అడవినుంట కష్టానికే యగునుగాని ఎప్పుడేని సౌఖ్యము కించుకేని గాదు.

7. _ పర్వతములందు సెలయేళ్లధ్యమలు గుహల యందు సింహాదినుగసమూహముల ధ్వనులు వినంగరాగ మహాక్షోభమును బొనర్భు గాన నటవీనివాసము కష్టతమము.

8. విపినముల భయమ్మునులేక విచ్చలనిడి గాం దిరుగును సింహాదిముగములు; మనల గనినయంతనె జంప బైకి నరుదెంచు! గాన వనములో నుండుట గష్టముగును.

9, మకరములతో నుహాకర్షమంబుతోడ గజములకు నేవియును దాంట(గొనురాని నదులుగల్న్లు దరింస మనకును గాదు గాన నడవినుండుట మహాకష్టమగును.

అప్షనంశ సర్గము

10. అడవిలోని మార్గములు లతాళితోడ ముళ్లతోడ భయంకరములగు నీటి కోళ్ల ధ్వనులతోడను నీళ్లు కొంచెమైన లేక జొచ్చుటకు నలవిగాకయుండు.

11. కాయ గసురులందిని రాత్రికాలమందు నేలరాలు నాకుల సెజ్జనే బరుండి నిద్రబోవయవలయు నిక్లిద్రులగుచు కొన నడవుల వసియింప6 గష్టళరము

12. పవలు రాత్రి నియమముదప్పకయు చెట్ల నుండి రాలు పండ్లన్‌ దృష్తి నొాందియుండ వలయు నింకేమియును లభింపకయెయుండు అడవులందునుండుట గష్టమగుచునుండు.

13. అడవృలందున. గందమూలాదికములు దొరకనపు డుసవాసాల జరుపవలయు

వల్కలాజినముల ధరింపసంగవలయు జడలు దాలవలయు గష్టపడంగవలయు.

1&ఓ సతతమును దేనతలకును బితరులకును అప్పుడప్పుడు వచ్చెడు వతిథులకును వింటనేమి లేకుండిన నెట్టులో య థావిధిగ( బూజలనొనర్భి దన్సనలయు.

15. ఎల్లపుడు నియమముయీనియే వసింప వలయు బ్రతిదినమును ద్రిషవణపు స్నాన ములను ముమ్మారు దప్పక సలుపనలయు(€ గాన గహన వాసంబన( గష్టమగును.

అయోధ్యాకాండము

16. విపినమందు వానప్రస్థ విధముగా౭గ అనుదినము నగ్నిపూజ పసేయంగవలయు చిన్నదాన వీకష్టముల్‌ చెందలేవు ఇచటవేయుండు మడవులకేగరాకు.

17. అడవిలోనుండు వారలాహారమును ని యతముగాల గొనుచెప్పుడు నాకులలము భెంతదొరకునో వానితో నంతదృప్తి పడవలయు వనవాసము గడుభరంబు.

18. రాత్రులందు. జీకటి దుర్భరముగనుండు అడవులందున గాలి యత్యధికమగును అనయ మాకలివేయు భయంబు పాడము కాన వననివాసంబు సుఖంబుగాదు.

19. ఎందు(గనిన గొండచిలువ లెన్నా యెన్నా గరువమున నెల్ల దామటై దిరుగుచుండు స్ర్రీవిగాన వాని(గని భితిల్లెదీవు కాన గహనవాసంబు సౌఖ్యంబుగాదు.

20. నదుల వలె గుటిలంబుగా( గదలిపోవు నవియు నదులయందున నుండునవియు దారి కడ్డముగ6 బరుండియు నుండుననియునైన ఎన్నియో పాొములుండును వెల్లయెడల.

21. శలభములు, వృళశ్చికములు, దంశములు, మశక ములు మహాబాధ లెల్లప్తు కలుగణోయు నీవు స్ర్రీవిగావున వానినెల్ల నోర్చి యుండలే నడవులయందు నుండుటరిది.

శఆప్పుబింక నర్హము

22, వనములందు.( జెట్టులొరసికొనియు నుండు "క్షట్టముగ. మొల్చి తెల్లును దర్భలుండుం; గాన నడుచుటకును దారి గానరాదు దాన నడవినుండుట గష్టతమము సుమ్ము!

23. అడవులందు వసించెడు నట్టివారి

ఐల్‌ కెల్లయడ( గాయకష్టములెన్నాయుండు ఎందు(బోవ మహాభయమే యెదురగు+ గాన గహవవాసంబు యోగ్యమ్ముగాదు.

24. శక్రోధమును లోభమును మానుకొన(గవలయు( దసమునందె బుద్ది నెపుడు దాల్పవలయుః (గ్రూరమృగములకు భయము గొనంగరాదు కాన వవవాసమేరికింగాదు గాదు.

25. దాన వనమున కరుదెంచు తలంపుమాను ఈవడవిముండుటకు నించుకేని. దగవు ఎట్టు చూచిన నడవియం దింతులుంట బహుళ దోషాకరముగం గన్పడుచునుండు”.

26, వవమునకు నిట్లు పీత. దోడ్కానియు( జనంగ నెట్లు రాము. డంగీకృతి వెవయకుండ నుండుటకు సీత సమ్మతి నొందకుండి పరమదుఃఖితయయి యిట్లు సపలుకదొడగ౧ె.

• ఆష్టా వింశ స్పర్గము సమాప్తము,

అయోధ్వావాండము జం. ఏకోన త్రింశ స్పర్ణము

క్ష అట్టు రాముండు చెప్పినదంత వినియు అవనిజాత మహా దుఃభితాత్మయగుచు( గనుల నేకధారగ నీరు గారుచుండ అధిపుతో వినయంబుతో ననియె నిట్లు.

2. “ఈవిపుడు వనముల యందు నేమి దోష ములు గలుగునంటివో దోషములనవిగావు ఈవు నా వెంటనుంటచే నెల్లదోష ములును నాకు మిగుల గుణములగుచుండు.

3. శరభములును శార్జూలముల్‌ చమరములును హరిణములు వానరములు పంచాననములు పశువులును బక్షులు సరీస్సపములు మరియు నింక నడవులనుండెడు నెల్ల్తయవియు.

శ నీయమానుషరూపము నే యెడలను ఎన్నడును గవియెరు(గని హేతువునను ఈవు గన్సడుచో దూరమెగిరిపోవు భయదమునుజూడ నెల్లరు భయముగొనరె?

5. _ అదియుంగాక నృవుడు నిన్ను నడవికేగు మనిన నన్ను బొమ్మనినట్లె యర్ధమగును గాన దశరధు నాజ్ఞా ప్రకారమే న వశ్యముగను నీతోడను వచ్చుదాన.

6 ఈవు నన్నిటనే వీడి యేగుదేని ప్రాణములనే వదలుటె ధర్మమ్ము సుమ్ము ఏను నీ చెంగటనునుండ నింద్రుణడేని నన్ను నవనూనమేమి యొనరుపలేండు.

7, తన పతివింబాసియు. బతివ్రత యగునదియు ఎంతమాత్రము (బ్రతుకలేదిది నిజంబు ఈ విషయమునె బూర్వమందెన్నామార్జు నాకు నుపదేశము నొసంగినాండ వీవు.

8, మున్ను నా తండ్రియింట నేనున్సయపుడు నాకు( గొంతకాలంబు వనమున నుండ వలసి వచ్చునటంచు దైవజ్ఞాలైన వారలగు విషప్రవరులు చెప్పంగ వింటి.

9, మున్ను సాముద్రికమెణింగియున్న వారి వలన నననాసమును నాకు€ గలదన విని ఎప్పుడెప్పు డడవులకు నేగుదాన నంచు( జాల నుత్సాహము నందియుంటి.

10. ధారుణీసురుల్‌ చెప్పినదానింబట్టి వేనెపుడొ యడవినినుంట నిశ్చితంబె ఎప్పుడో యేల నీతోడ నిపుడె వత్తు అవనిసురుల వాక్యము లసత్యంబులగున?

11. అందులకు దగివట్టుగ నడవినుండ+ దగివకాల మిటులవచ్చె( దవకుదానె కాన నేను నీతో వచ్చుదాన నిపుడె; ధరణిసుర వాక్యమెపుడైన దప్పునొక్కొ?

12. అడవులందు. వసించెడు నట్టియెడల ఎన్నా కష్టముల్‌గలుగు నంచేనెజు(గుదు6 గాని యవి నీకు నాకును గలుగంబోవు థైర్యహీనులకే యవి దాపురించు.

అయోధ్యాకొాందము

13. నాకు బెండ్లి కాక మునుపు నాదు తండీ యింట నా తల్లిచెంగట నేను నుండ వొక్క తాపసస్త్రీ వచ్చి యుందువడవి యందు. గొంతకొాలంబని యనగ వింటి.

14. నేననేక విధంబుల నీదు సేవ చేసితిని నింతమాత్రము చేయుమీవు ఏనడవులకు నీతోడ యేగి యందు నుండ6 బలుమార్జ్డు గోరుచు మందు(/ాదె?

15. ఏనడవులకు నీతోడ నేగుదేర నుత్సుకత్వమెంతో గల్షియున్నదాన నీకు మంగళముల్‌ గల్లుంగాక! నీవు ననములందుండ నీ సేవలను నొనర్హు.

16. నేను బ్రీతితో. బతివగు నిన్ను ననుస రించి నా పాసములును నళించిపోవ జేసికొనియు( గృతార్థతం జెందుదాన భర్తకును మించినట్టి దైవంబు గల(డె?

17. _ఇహముననెకాక పరముననేని నిన్ను ఎడతెగ కనుసరించుచు నే వసించు బ్రాహ్మణులును వేదమ్ముల( బఠనజేయు చుండునెడల నిట్టుల వినుచుందుము గద!

18. ఇహమునన్‌ దండ్రి తనకూతు నెవని కుదక పూర్వకముగ ధారాదత్తమునుబొనర్భు అతండె పరలోకమందును బతియుననెడు వేదమందలి వాక్యముల్‌ వినమె నునము?

కం ఇట్టు వేదంబులును వచియింపుచుండ! బతిరతను సదాచారసంపన్నను నను ఏల దోడ్కొనిపోవణ నీవు సమ్మ తింపవేశీయు పాపము దెల్పుమేదొ.

20. భక్తురాల దీవను పతివ్రతను సకల కష్టపుఖముల సమముగా+ గాంచుదాన నీదు సుఖమె సుఖంబుగ నీదు దుఃఖ మే మదీయ దుఃఖంబుగా నెంచుదాన.

21. ఇట్లధిక దుఃఖమునం దపియించు నన్ను వనమునకు( దోడుకొనియువము జనవయేని వీతిహోత్రుచే జలముచే విషముచేత వైన బ్రాణంబుల వదలునట్టిదాన”.

22. ఆ జనకసుత యిట్టు తన్నటవులకును కొనియు జనుమని కడు వేడుకొనిన నిర్ద నాటవుల వెట్టు గాపాడనగును నీమె నంచు( దోడ్కొనిజన సమ్మతింపండయ్యె.

23, అట్టు రాముండు దనుంగొని యడవికేగ విష్ట్పడక పల్కిన సల్కులెల్ల వినియు వేలయంతయు వే(డికన్నీళ్లచేతం దొప్పదోగిపోవ(గ మహా దుఃఖనుందె.

24. అట్టు దుఃభించుచుండిన యాత్మసతిని జనకతనయను సీతను క్ష్మాతలేశ్వ రాగ్రతనయుండు రాముండు నామె నాప బహువిధముల, నూరడిలంగ6 బల్క(దొడగా.

= ఏకోన త్రింశ స్పర్ణము సమాప్తము.

అయోధ్య్వాకాందనము 1 ఉర్విసుత రాముచేత నట్టూరడింప( బడియు నెట్టైన రాముతో నడవికేగ6 దలంచి యతని యనుమతి( జందంగనెంచి చేతులనుమోద్చి యిట్టులః జెప్పందొడలె. 2. _ శూరలోకోత్తరుండు మహోదారు(డైన భర్తంగన్లాని ప్రణయభావంబుచేత ప్రబల క్షాత్రధర్మంబుట్టిపడగ నిట్లు కఠినముగ దిరస్కారముగాంగ( బలికె. 3౩. “పురుషరూపమున సహజముగను ప్రీవి యైన నీకును నన్నిచ్చు నట్టియెడల నీ యథార్థభావమును దండ్రియు నెజుంగ డెజు(గుచో నన్ను సతిగ నీ కీయంబోండు. క్ష _ (ప్రజలు సూర్యునందుమబోలె రామునందు నధికచేజమున్నదటంచు నంద్రుగాని అది యబద్దము; నీ యందు వట్టి తేజ మించుకయు నున్నయట్లు కన్పించలేదె? 5. ఈవు నీ మనంబునయందు నేమొదలంచి దుఃఖమందెదు భయము నెందులకు వీకు? ఈవుదక్క వేరేగతి యేమిలేక యుండు నన్నిట్టు విడువగ నుంటివేల? ఈ తన పతిని వా ద్యుమత్చేను తఈనయు పత్య వంతు సావిత్రి విడువక వనముకేగు నట్టు వీ వశనర్తిని వగుచు నెపుడు నిను వదలక నీవెంట నుందునని యెజుంగు,

సకన్‌...

7, కులము జెజటుపంగ(బుట్టిన కులటవలెను గాక, నినుందక్క నన్యుని కలనునేని( జూడంజాలనుగాన నీతోడ నేని కేము వత్తుగొని వదలుదానంగాను.

8. _ పతిరతను భార్యను నవయౌననమునందు నున్నదాన నిన్‌ సేవించుచున్నదాన బెండ్ల్రము( బరులకిచ్చి జీవించువాని వలె వను బరులకీయణూ దలంచినావె?

9 _ ఎవరిసేవా జేయంగ నన్ను నిచటనిల్పి ఈవొకండవె యడవి కేగనెంచినావొ అట్టి గురుజనసేవ నీ వాచరింపు మేను నీ సేవ(ేయుదు నెల్లయెపుడు.

10. ఎల్ల ధర్మంబులవెజుంగు నీవు నన్ను నిచట వీడి ప్‌నికి వొంటివేగందగదు స్వర్గమొ తసమొ గహనవాసంబొగాని నాకు వీతోడవలయు నన్యమునంగాదు.

షు. ఏను నీవెష్క నడుచుచో నెట్టికష్ట పధములందడైన నుద్యాన వనములందు. డిరుగువపుడు బాన్సున( బరుండినపుడెటు సు ఇఖముగ ముండునొ యటుల సుఖముగనుండు.

12. ఏను నీవెంట వచ్చుచో నెల్ల దర్భ మొక్కలును ముళ్లదుబ్బులు ముళ్లచెట్టు దూదిపాన్సులు(గా జింకతోళ్లుగాంగ

సుఖపుస్పర్థనమున్‌ గల్లి సుఖముంగూర్చు

ఆయోధ్యాకాండము

13. నిపినమున హోరుగాలి కావిర్భవించి తనువు నెల్లెడలను (గ్రమ్ముకొనెడు ధూళి ఘన మృగమదముతోడ మేళనమొనర్భు మంచి గంధముగాంగ6. దలంచుదాన.

14. అడవులందు లే(బచ్చికలందు నిన్ను నంటికొనియు.( బరుండుటకంటె నాకు హంసతూలికా తల్పమునందు నొంటి గా నిచట బరుండుటయు సుఖంబుగాదు.

15. అడవియందు నీ చేతితో నాదరమున పత్రమో మూలమో లేక ఫలమొ యించు వైనంగాని యధికముగనైన(గాని యొది యొసంగిన నమృతమౌ నదియె నాకు.

16. అడవులందున బుతువుల ననుసరించి గలుగు బుప్పముల ధరించి ఫలములంగొని తల్లి(గాని యింటినిగాని తండ్రింగాని యే స్మరింపక సుఖముగా నే వసింతు.

17. నన్ను. దోడ్కొని నీవు ననమునకేగ నాదు మూలముగా. నవ్వనంబునందు కష్టమేమి దుః;ఖంబేమి కలుగంబోదు కాన నాదు రక్షణము దుష్కరముగాదు,

18. నాకు నీతోడ నుండుటె నాకమగును నీవు లేకుండ నుండుటే నిరయమగును ఇట్టి నా నిశ్చితంబును నీవెణీంగి నను వనికిని నీతోడం దోడ్కొనియు జనుము.

త్రంశనర్హము 19, ఇంతదూరము. జెప్పిన వీవు వినక నన్ను దోడ్కొనకయె విపినమున కేగు దేని శత్రునింటను వసియింపంజాల విషముచేనైవ( బ్రాణముల్‌ విడుచుదాన.

20. ఈవు వనువీడి వవమునకేగు పిదస వైన దుఃఖాన మరణించు నట్టిదాన ముందెపుడొ దుఃఖమువ మృతిన్‌ బొందుకంటె ఇపుడె నీవు బోవకముందె నే గతింతు.

21. నిను విడున గలిగెడు దుఃఖమును ముహూర్త కాలమేనియు నే నోర్వంజొల నపుడు పదియు నాలుగేండ్లెట్టులం బరులపెట్టు లకును నోర్చి నీచముగ (బ్రతికెడుదాన?”

22 సీత యిట్టెంతొ దుఃఖముంజెంది, వినెడు వారుకూడ దుఃఖంబును బడయునట్టు తనపతిని రామభద్రువి దానుజేరి కౌగలించి పెద్దగ నేడ్వ(గా. దొడంగె.

23. రాముండవియెడు (శ్రుతికలోరపు( బలుకుల శరములన్‌ గొట్టబడియెడు కరిణియనంగ అరణిని మథింప నగ్నిపైకరుగువట్టు కములనుండి సీతకు నీళ్లుగారుచుండ.

24 కనుల సీతకు బాప్పముల్‌ కారుచుండ కాటుకయు(బోవంగా సృటికంబుంబోలె స్వచ్చముగమండు కన్నీరు సరసిజముల

నుండి గారు వీళ్తనుబోలి యుండెనపుడు.

అయోధ్వాకాండము

25, ఆయతాన్షులతో స్వచ్చమైన చంద్ర బింబమునగు సీతాముఖబింబ మథశ్రు వులను శార్చ జలము వెలుపలికి దీయు పద్మ మెండతాకున వాడు పగిది నుండె.

26. అపుడు రాముండు కడు దుఃఖితాత్మయగుచు మూర్చవోయిన యట్టుల భూమి(బడీన కాంతను భుజములంబొదివి గౌగలించు కొనియు మంచిమాటల నిట్టులన(గం దొడణె.

27. “నీకు దుఃఖముగలిగించు నాకమైన నే ననుభవింప(గా(బోవ నించుకైన బ్రహ్మదేవుని కెందున భయములేవి యటుల నాకెందునేని భయంబులేదు.

28. వనములందున నిన్ను. గాపాడుశక్తి గలిగియును నీ మనంబెరుంగంగం గోరి ఇంతవరకు నాతో నిను నేను వనికి( దీసికొనిపోవుటకు సమ్మతింపనంటి.

29. ఎంతచెప్పినన్‌ నాతోడ నీవు వనుల నుండుటకె నిశ్చయించియు నుండుకతన ఎట్టియెడల ధైర్యము వీడనట్టివాండు " తన యశము వీడనట్టు నిన్నును వదలను.

30. ఎటకు. బెనిమిటి యేగిన నటకు భార్య యరుగుటయె యార్యధర్మమౌనదియుగాన అర్కునెవుడు సువర్చల యనుసరించు.( గాదె యట్టు నాతో నీవు గదలిరమ్ము.

త, కైక పలుకును దండ్రి యాజ్జయును మిగుల నన్నడవికీడ్చుకొని పోవుచున్నవిపుడు కొన వెంతనమూత్రము నిల్వంగాదు నాకు విచట; నేనవశ్య మడవికేగుదిపుడె. 32. తల్లి దండ్రుల యాజ్ఞను దలనుదాల్చి నడచుకంటె ధర్మంబు నన్యంబులేదు కాన నట్టిధర్మము నతిక్రనుము/ేసి బ్రతికియుండుట నాకు సమ్మతముగాదు. 33, అనని! (బ్రత్యక్షదైవములైనయట్లి తల్లి, తండ్రీ, గురువులను దైవములను నదలి, మన కండ్లకును నగపడక యెందొ మండెనను దైవమును గొల్బుచుండుటెట్టు? 34. జననియును జనకుండు గురువనెడు వీరు మూండులోకముల్‌ వీరల(గూడిగొల్వ మూండులోకములు జయింప(బోలు; లేడు వీరికి సమదైవము దాన నీరింగొల్తు. 35. _జనకు సేవింప బరలోకమును గలుగంగ4 జేసివట్లు సత్యమును దక్షిణలతోడ( చేయు యాగాలు దానా లమేయమైన యట్లి పుణ్యము గలిగించుననియు. గావు. 36, జనకు సేవలయేయుచుండినను ధనము ధాన్యమును సుఖమ్ములును విద్యలును సుతులు స్వర్గమును సులభముగ లభ్యంబులగును జనకు శుశ్రూషకు నసాధ్యమన(గలేదు.

అయోధ్వాకాండము

37, జనని జనకుల(గొల్భు సజ్జనులు దేవ లోకమునను గంధర్వులలోక మన్య లోకములను పావన ధేను లోకములను క్రమముగా వొంది బ్రహ్మలోకమును గొంధద్రు.

38, అట్టి తండ్రీ ధర్మమ్ము సత్యమ్ము(బూని నన్ను నేమి యాజ్ఞాపించు చున్నవాండొ అట్టులే నేను దేళ్లున్సున్నట్టివాండ తండ్రియాజ్ఞ నర్తదిచ్లుటే ధర్మమౌను.

39, తొలుత దండకాటపికేనిన్‌ దోండికొనియు+ బోందల(పనైతి; నిన్‌ వీడిపోవలదని నీ విటులయల్కనీ భావమిపు డెజి(గితి( గాన జనెద నీవును దోడుగాంగ నేడు.

40, అడవిలో నుంటకే మనోహరపురూప మొంది భూస్టలి జన్మించియుంటివనేమొ? భయము(జెందకు నాతోడ వనికి రమ్ము అచట సహధర్మచారిణి వగుచునుందడు.

శ1. భర్తనే నీవు ననుసరింసనలె ననెడు నీ ప్రయత్నము గౌరవనీయమెంతొ నీ కులంబునకు మరియు నా కులనున కెంతయో గణనీయమాొౌొ నిదియు భువిని.

42. అతివ! నీవింక వనవాస మాచరింప నలయు యత్నంబులో నుండనవలయు; నీవు లేకయుండినచో నాకు నాకమేని నించుకేని ముదంబు గల్గించలేదు.

త్రింళనర్లము 43. భూసురులకు సకలదానముల నొప(గుము భిక్షువులకు భోజవములంబెట్టు మెవ్వ కేమి యడిగిన వారలకెల్ల నొసంగు త్వరపడుము జాగుజేయంగా దలంసంబోకు. 4ఉడ అవని సురుల( బూజించు మనంతరమున విలునగల భూషణంబుల విలువగల్ను వలువలను నతి రమణీయములయియుండు ఘనములైన క్రీడార్గోపకరణములను. 45. యానవములనుగాని శయ్యలను గాని నావిగాని నీవియు.గాని యేవియున్న వీనివెల్ల మనల గవిపెట్టు కొనుచు నుండి సేవించు మవదు భృత్యులకు నిమ్ము త్త తానరణ్యములకు రాగ దనదుభర్త సమ్మతించుటచేత మోదంబు(జెంది జనకతనయ శీఘ్రుంబుగ( దనదుభర్త చెప్పినట్టు దానంబుల( జేయందొడంె.

క", అధికమైన సంతోషమునందునున్న జనకపుత్రి రాముండు చెప్పినవిధముగ+ దమకుగల ధనమును రత్నములనునెల్ల యోగ్యులకు యథేష్టమ్ముగ నొసంగియుండె.

అయోధ్వాకొండము ౩3క ఏక త్రింశ స్పర్ణము 1 అచ్చటికి మున్న రాముతో వచ్చియున్న లక్ష్మణుండు పీతారాములయు వివాద మెల్ల విని తనపని యింక నేమియగునొ యనుచు నధికదు:ఃఖను ముంచుకొనియురాంగ. ర అన్న పాదాబ్బములకు సాష్టాంగమెటగి అ(శ్రుజలముల నభిషేకమాచరించి గట్టిగా రొాముపాదముల్‌ పట్టికొనియు సీతనున్‌ రాముగని యిట్లు చెప్పందొడణా. త “ఘాతుకములగు మృగములు గలిగియున్న అడవులకు నేగుటే నిశ్చయంబునైన ఏను నీకు ముందు ధనువుయూని నిన్ను వెంబడింతును నన్ను వీ వెంట గొనుము. 4 నావలన సంతతంబు నా సేవంగొనుచు వన్యమృగముల పక్షుల ధ్వనులు వినుచు నతి మనోహరములగు మహాటవులను వెల్లందిరుగు, మునీశులనెల్ల! గనుము. 5, ఈవు లేనిచో నాకు నా దేవలోక మైనంగాని దేవత్వమునైవణాని అఖీల లోకప్రభుత్వమునైనంగొని వలదు; నీ వెంటనుండుటే వలయు నాకు”. 6, అట్లు లక్ష్మణు(ండా రాము ననుసరించి అడవులకు వేగుటకె నిశ్చయంబుంజేసి మంచిమాటలతో వలదంచు రాము డెంత చెప్పినను వినక యిట్టు లవియె.

గ _ “ప్‌ను వీతోడ వడవుల కేగుదేర మున్ను నాకు నాజ్జ యొసంగియున్న నీవె వవములకు నన్ను మరల రావలవదంచు నిపుడు చెప్పుచునున్నాండ విదియునేమి?

8 ఏ వనికి వచ్చుటకె నిశ్చయించియుండ నన్ను రావలదవి చెప్పుచున్నవాండ వేల? దీవికి. గారణమేదొ దెలుపు మనఫఘు? నాకును సందేహ మగుచునుండె.

9. _ అట్టు రాముడు దనముందు నంజలిని ఫఘ టించి వే వత్తునంచు. బ్రార్థించుచున్న వావి వెట్టి కష్టములందునేనియు వెను కంజనిడని లక్ష్మణునితో ననియె నిట్లు.

10. “ధార్మికుడవు వీరుడవు స్నిగహ్ధుదయుండవు ఎల్లపుడును పన్మార్గ్షమందే చరింతు వమజు(డవు ప్రాణసముండ వత్యధికహితు(డ ననవయమును వశ్యుండవు ప్రియుండగుదు వీవు.

11. ఇప్పుడీవు నాతో వనికేగుదెంతు వేని గౌసల్యను సుమిత్ర వెల్లయెపుడు భక్తితోడ విచారించు వారలెన్వ రంచు వాతోడ రావలదంచునంటి.

12. పృథ్వి పర్దన్యుండెపుడు వర్షించునట్లు ఎల్ల ప్రజల కోర్కులను నీడేర్చునట్టి దశరథుడు కైక నలలోనః దగులుకొనియు నట్టు లసమర్థుండ్రై యున్న్మయట్టివాండు.

అయోధ్యాకాండము

13. కేకయాధీశు తనయ వైక్టేయయీయ శేష దాజ్యము తనకుంజేంజిక్కుమీంద దుఃఖీతులయియుండిన సపత్నులను నించు కేని గారవించునటంచు నెంచంబోకు.

14 భరతుండును రాజ్యలాభ గర్వమునేసి కైకయాజ్జ్ఞను జవదా(టంగానుబోక నాదు తల్లిళూర్చియుగావి నీదు తల్లిం గూర్చిగాని శ్రద్ధను దీసికొనంగంబోండు.

15. నీ విటనెయుండి దశరథుని దయనొంది గాని నీకయి నీవెట్రైగాని కోస లనృపుసుతను సుమిత్ర రక్షణమొనర్చు బదులుచెప్పకు నే చెప్పు పగిదించేయు.

16. ఈవు సకల ధర్మంబుల నెజు(గువాండ వీ ప్రకారము చేయుదువేని నాదు నెడగలుగు భక్తిజూపినట్లె యగు; మాతృ పూజ కన్న నధికమైన పుణ్యమున్న?

17. ఏను జెప్పిన యట్టుల నీవు చేయు మనమెవరము లేకుండిన మనదు తల్లు లకు నసుఖమేమియును గల్గంగంబోదు ఇంతమాత్రము నా పల్కు లీవు వినుము”.

18. ఇట్లు రాముండు జెప్పినదెల్ల శ్రద్ధ గా విని పరమ ధర్మముగా వెజీంగి వాక్యకోవిదు(డగు రామభద్రుంగాంచి

వాక్యవిదుండు లక్ష్మణుండు నీ పగిది ననియె.

వకత్రింశ సర్గము

19. “రామ! నీవు మహా పరాక్రము(డవాపస రాశ్రమంబును గనియె భరతుడు భయముః జెంది మవదు తల్టులను బూజించువాండు ఇందులకు సపంశయంబేమి జెందంబోకు.

20. నాదు పెత్తల్లి కోపలనాథు తనయ వెవరు సోషింపవలసిన దేమిలేదు ఆమెచే. బోషితులు నెందరైన6 గలరు; ఆమె పోషించు నముంబోలు నట్టివారి.

21. ఆమె నావంటివారి సహప్రములను నాదు తల్లి సుమిభ్ర ననాథులైన జనులనింక నెందరనొ రక్షణమొనర్భు నామె పోషణకై భయమందనలదు.

22. _సేవకునిగ నన్నిప్పుడు జేసికొనుము ఇందువలన నధర్మమదేమిలేదు నే గృతార్జుండనయ్యెద నిందుచేత నాదు సేవచేతం బ్రయోజనమగు నీకు.

23, ఏ ధమర్చాణములను వహించి యొక ఖ నిత్ర మొక గంపనున్‌ గైకొనియును నీకు ముందు మార్గము.జూపుచు(బోవువాండ వంతమాత్రమయినను నా కొజ్జ నొసంగు.

24. అనుదినము కందమూలమ్ములతి రసంబు లైన ఫలములు తాపసులైన వార లింక( గ్రైకొనుచుండు వనేకములను నేను సాధించి తెచ్చి నీకిచ్చువాండ.

అయోధ్యాకొందము

25. నీవు సీతయు నగముల నెత్తముల సు ఖంబుగా€ గాలమెల్లను గడుపవచ్చు వీవు మేల్కొనునప్పుడు నీవు నిద్ర( జెందునప్పుడు నీ సేవశీయుచుందు”.

26. అనుజు పల్కుల శ్రీరాము(డాలకించి పరమసంతోషమును జెంది పల్కెనిట్లు “అట్టులైన నీవిప్పుడే యరిగి నీదు 'స్నేహితులకందణకు నిది చెప్పిరమ్ము.

27. లక్ష్మణా! జనక నరపాలకుని యాగ మున మవా ప్రీతిపూర్వకముగను మనకు వరుణుండొసగియుండిన మహాభయదములగు నవియు దివ్యంబులైయుండి నట్టివియును.

28. కార్ముకంబులను నభేద్య కవచములను అక్షయంపు దూణీరంబు అమలమైైన యా సువర్గనిర్మితములై యర్కుంబోలి కాంతికిరణము లెగబిమ్ము ఖడ్గములను

29. వీని నన్నింటి, నాచార్యుణైన యావ సిష్టుని గృహమునం దునిచియును నుంటి నీవిపుడు బోయి వానినన్నిఃటిని దీసి కొనియు రమ్ము జాగును జేయకు మి4కనేమి.

30. అనంగ లక్ష్మణుడు ముదంబునంది న్‌నికి నరుగనెంచి హీతుల యిండ్లకరిగి వారి నెల్ల వీడుకొని వసిష్ట గృహముకేగి యాయుధములెల్ల( గైకొని యరుగుదెంచి.

31. దివృములును మహాత్ములౌ దేవతాధి పతులచేత( బూజింపంగా. బడినయవియు పూలచేత వలంకృతములగు నాయు ధములనెల్ల జూపెను సుమి(త్రాసుతుండు.

32. ఆయుధములట్టు దెచ్చిన యనుజుగాంచి సంతసించి యా రాముండీ సరణిననియె “ఫీన్లు వీరాకకొజకు( బ్రతీక్షసేయ యుక్తకాలంబునకె వచ్చియుంటివీవు.

33. నాకు(౧ల ధనమంత నీనాండు వేను విమ్ను(గూడి సమస్త క్షోణీసురులకు తాపసులకు ననాధులౌ తక్కుజనుల కేను దానంబుగా వీయ నెంచినాండ.

84, గురువులందు సద్భక్తి యెక్కువంగల గల్లు అవనిసురులకు నాశ్రితులైనవారి కెపుడుకంటె నధికముగ నేను దాన మొస(గగా మది(గోరుచు నున్ననాండ.

35, అవ్వసిష్టపుత్రు సుయజ్ఞండనెడువాని శఘ్రముగను నీవేగి దీసికొనిరమ్ము అమ్యులును మహాత్ములయిన యవనిసురుల వేను పూజించి యడవుల కేగువాండ”.

• వకత్రింశ స్పర్ణము సమాప్తము.

అయోధ్యాకాండము రజి. ద్వాత్రింశ స్వరము

క్ష అనణగనాా లక్ష్మణుండు బ్రియమైన యన్న యాజ్జం దల;దాల్చి యా వసిష్టొగ్రతనయు నా సుయజ్ఞు మహాముని యాశ్రమమున అధికమైన వేగంబున నరుగుదెంచి.

2. _ అన్నిగృహమందుననునా సుయజ్ఞింగాంచి వందనముజేస్తి *మూ యన్న వనములకును నరుగుచుండె మీరచటికి నరుగుదేజు( డమ్మహాత్ముండు కోరు కార్యమ్మొనర్చ”.

3... అనం వా సుయజ్ఞాడు జపమధిక శీఘ్ర ముగ ముగించి లక్ష్మణునితోబోయి సకల వస్తుపరిపూర్ణమ్రై మహావైభవముగ నతిశయించు రాముని గృహమందు(జొచ్చె.

&ఓ అట్టు వచ్చి హుతంబగు నగ్నిహోత విధముగా దేజరిలు వేదవేత్తభైన ఆ సుయజ్ఞునకును రాము(డతిన సీత తోం బ్రదక్షిణ మపుడు తోడ్డోడంేసె.

5. రత్నఖచితంబులగు సువర్షనముయములగు నంగదములను సుందరమైన కుండ లములను బహుళ రత్నసరముల గనక కంకణమ్ముల సకల రత్నాంకితముల.

6, ఇంక నితరములైన యనేకములను ఆ సుయజ్ఞునకు నొసంగి యంతమీంద అతివ సీత ప్రేరేసింప నా సుయజ్ఞా( గనియు శ్రీరాముండతనితో ననియె నిట్లు.

క్‌ కా

గ “నాదు సతి సీత యిప్పుడు నీదు సతికి హారముల మొలనూలుల నన్యములను ఈయంగోరుచు నున్న దెంతేనింబ్రీతి వానిట్లైకొనిబోయి యా వనిత కిమ్ము.

8. _ ఇప్పుడీ పీత వనమున కేగుచున్న హీత్రువున నీదు సతి ధరియించుకొజుకు( దనకుంగల హేమమణి ఖచితంబులైన సకలభూషణమ్ములు నీకొసంగుచుండె.

9, _ విలువగల్లు నాస్తరణపు వలువగట్లి 'హేఘమున రత్నముల నలంకృతమునైన తనదు పాన్పుమ సీత యీ తరుణమందు నీకు నొసళంగంోరె నెంతేని/బీతి.

10. నాదు మేనమామ యొకపు నా కొసంగు శత్రుజయమను నొక్క గజమును గలదు

దానితోడ సహస్ర దంతావళముల' గలిపి వీ కిపుడీయంగా. దలంచినాండ”.

న సుయజ్ఞాండా పలుకుల నాలకించి రాముండొపంగు నన్నింటి( బ్రతిగ్రహమొనర్చి రామునకు లక్ష్మణునకు నా రాముసతికి మంగళాశీర్వచనము లొసంగె మిగుల.

12. అంత రాముండు లక్ష్మణు నా ప్రియాను జుని సుమిత్రాత్మజుని. గనుంగొనియు నపుడు బ్రహ్మదేవు(డా త్రిదశాధిపతినిలాంచి

ఆజ్జ/ేసినట్టుల నిట్టు లొజ్జం జేసె.

అయోధ్వాకాండము

13. “అయ్యగస్త్యు విశ్వామిత్రు నధికభక్తి తోడ నాహ్వానమును జేసి తోడితెచ్చి 'పైరులను నీళ్లతో. దన్పు పగిదిగాంగ రత్నముల వారలకును నర్భనమొనర్చు.

14. మరియు వారల కధిక సమ్మదముగూర్చు రజతములచేత బహు సువర్ల్షములచేత ధనముచేత సహస్ర గోధనముచేత ఘనతమంబుగ దృప్తిని గలుగంేసె.

15. సమ్మదంబుతో నెపుడు గౌసల్యకు€ గడు మంగళాశీర్వచనము లొసంగువాండు వైత్తిరీయశాఖను సంతతంబు నధ్య యన మొనర్భ్చువాండు విబుధుండైనవాండు

16. ఒక్క బ్రాహ్మణుండుండె నా యుర్విసురుండు తృప్పింబొందెడు నట్టులెంచీవి వాహ నములనున్‌ దాస దాసీజనములనున్‌ గు శేశయమ్ముల నొసల విశేషముగను,

17. దశరథున కాప్తుడైన చిత్రరథుండనెడు పారథియు మన యింటను జాల కాల ముండి యుండినవాండు వతండు కోరు ధనములన్‌ రత్నములను వస్త్రములనొప(గు.

18. ఇంక వేయి యావులొసంగి యెంతయేని వలయునవానినిచ్చి ముదము౯ గలుగంజేయు ఇంక గఠశాఖ నధ్యయనించువారి అట్లె కాలాప శాఖాధ్యయనపరులను.

ద్వాక్రంకనర్గము

19, తత్పలాశ దండముల హస్తములందాల్చి వేదముల బఠియిం/త్రు వేరేది జేయ బోరు రుచ్యములైన యాహోరములను అభిలషింతు బూజ్యులు వారి నాదరింపు.

20. వారలకు నెల్ల వెనుబదిబండ్ల రత్న ములను శాలిధాన్యమ్మును మోయయగలస హస్ర వృషభములను గృషి కొనుకూల్య ములగు రెండు నూర్త వృషభముల నొసంగు.

21. వారలకు భోజనమునకు వలయు పాలు పెరుగు నేయి కొజకు నాల వేయినిమ్ము ఇంక గౌసల్యను వటువు లెందణెంద జో యనయమా(శ్రయించియు నున్నవారు.

22. _వీరలకు. బ్రతివారికి వేయి వేయి ఆవులను వెను వెంటనే ఈ వొసంగు తల్లి కౌసల్య మిగుల సంతసము(జెందు నట్టుగాంగం బూజింపునవూ యవనిసురుల.

23. అంత లక్ష్మణుండు కుబేరుండనంగ సకల ధవములా రాఘవుండు చెసప్పినవిధముగ( దాను గడు శ్రద్దంబూని తద్దరణిసురులు వలదు మోయలేమన్నను వదలకొసగొ.

2%. అంత రాముడు తనముందు నభశ్రువులను గార్చు చుండిన పరిచారికా గణనును గాంచి వారు యధేష్టముగా బ్రతుకంగ నధికధనముల నొసంగియు ననియె నిట్టు.

ఆయోధ్వాకాండము అననన ననన ననున

25. ఏను వచ్చువరకు నాదు నింట నాదు ననుజు లక్ష్మణు నింట మీరధిక (శ్రద్ద వెవరు లేనియట్టుల. జేయకెల్ల యపుడు గావలియు నుండి గాపాడంగాను వలయు”.

26. అట్టు దుఃఖించు తన్నెప్పు డాశ్రయించు అఖిల పరిచారికాదుల కట్టుజెప్పే తన ధనాధికారింగాంచి తనదు నెల్ల ధనము బీరువోకుండ. దెమ్మునియు. జెప్ప.

27. తనదు పరిచారకులు నెల్ల దనదు ధనము నంత నిళ్ళేషమునుగాంగ నటకుదేర రామభద్రుని ధన మపారంబుగాన కనెడివారి కచ్చెరువును గలుగరోసె.

28. అంత రాముడు లక్ష్మణు ననుజుంయగూడి ఆ ధనంబెల్ల దారిద్ర్య మనుభనించు (బ్రాహ్మణులకు, దిక్కునులేని బాలకులకు వృద్ధులకు, బీదవారికి వదలివేసె.

29, _గుద్దలియు దో(టియును జిన్న గొడ్డలియును దాల్చి గందమూలాదుల(€ ద్రవ్వికొనియు ఫలములను గోసికొనియు జీనవముచేయు అవని సురుండు త్రిజటుండప్పు డచటనుండి,

380. యౌవనవతియౌ యాతని యతివ యధిక మైన దారిద్యమున గష్టమందుచుండి తనయులను బాలురను దీసికొనియు వృద్దు( డైన యా (త్రిజటుని. జేరి యనియె నిట్లు,

ద్వాక్రంశ నర్గము 31. “ఇప్పుడీ గొడ్డలివి దూరమేగం బార వైచి వేంజెప్పినటు లొనర్చవె మహాత్మ! రాము కడకేగి నీ దరిద్రత్వ మెల్ల బెప్పికొను, సాయమేమైనం జేయు నతడు”. 32, అన(గ భార్య జెప్పిన మాట లాలకించి ఆ త్రిజటు(డు కప్పికొన(గ నలవికాని జీర్ణ వస్తమున్‌ దనువున జేర్చి కప్పి కొని రఘూద్వహు(డుండు భవనముజేరి.

33. అధిక జనసమూహంబున నా త్రిజటుండు బ్రహ్మవర్చస్పుచే రవి పగిది వెల్లు చుంటఉేసి పంచమ కక్ష్య నాందువరకు నెవ్వరాటంక పరుపరైరించుకేని.

34 ఆ త్రిజటుండు రాముని జేరనరిగి “రామ! యే దరిద్రుండ బహుపుతు లెనయువాండ ఉంఛవృత్తితో జీవించుచున్నవాండ ఇంచుకయు గరుణించి మన్నించు దేవ!”

85, అంత రాము(డా త్రిజటు పల్కాలకించి ఇంచుక పరిహాసంబుగ నిట్టులనియె “ఎల్లరకును బోలెను నీకు నియ్యెడలను గో సహప్రము నీయంా గోరబోను.

36 ఈవు వీ దండమును గొని యెంత దూర మందు బడెడు నట్టులుగ వేయంగంగలవా అంత దూరపు దేశమునందు నిల్వ( గలుగు నావుల నీ కీయ గలుగువాండ”.

అయోధ్వాకాండము 37. అనంగ త్రిజటుడు సమ్మోదమంది శీఘ్ర ముగ దనదు జీర్ల్షవస్త్రము మొలకుంజుట్టి దండమును గిర గిర దెప్పి తనదు బలము నంత జూపి విసరియు హుమ్మంచువైవ. 38. ఆ త్రిజటుండు విసరివైచినట్టి దండ మా సరయువు నావలిగట్టు వపుడుదా;టి తీరమందలి యాల నతిక్రమించి యట మహోక్ష సమీపమునందు. బడంగ. 39. అప్పు డమ్మహాత్ముండు రాముండా త్రిజటుని గాంచి కౌగలించి సరయు గట్టునందు నతని దండము పడియుండు నంతవరకు+ గలుగు నాలం దోలించె నా క్ష్మాసురునకు. 40. అంత రాముడు కార్భ్యుడౌ నా త్రిజటుని ననునయించి యాతనితోడ ననియెనిట్టు “లాగ్రహమును జెందకు మో మహాత్మయూర కే వినోదముగా నంటి నిప్పుడిట్టు, 41. నీదు తేజ మధిక మౌట నేనుగాంచి దాని. జక్కంగాను దెలియంగామగోరి ఇట్టు జేసితింగాని మరేమిగాదు ఇంక నేమైనగోరు మదెల్ల నిత్తు. త2, నాకుంగగల యీ ధనము బ్రాహ్మణ ప్రవరుల కొజుకెగాని మజణన్యులకొజకులాదు అది యటులె వినియోగము నయ్యెనేని ధన్యుండను నాకు. గీర్హి మోదమును గల్లు”,

ద్వాశ్రంశ/ త్రయన్రింశ సర్గము

43, అన(గ నా త్రిజటుండును నతివ తోడ అవులంగొని మహానందమంది మరియు నేమి గోరక రామునకెంతా యశము పిరియు నాయువుంగల్ల నాశీర్వదించె.

4&ఓ అంత రాముడు పంపూర్ణమైన నునము తోడ వారి వారికి, దన దో(చినట్లు ధనమొసంగి ధర్మంబున దా గణించు ధనము నెల్ల స్నేహితుల కిన్మునియు. దెల్పె.

45. అయ్యయోధ్య యందును దేశమందుగల్లు నవని సురులు భిక్షాటన మాచరించు నారు రాముని హితులు సేవకులు చెల్ల అధిక సత్కతులై మోద మందిరపుడు.

_ ద్వాతో సర్గము సమావ్తము.

1. అంత రొమభద్రుండు సుమిత్రా గైజుండు ఆ జవక్రజాతతోంగూడ నవనిసురుల కును యథేష్టముగా ధనమ్మును వాసంగి జనకపుత్రితో దశరథు గనం జవిరి.

రై ప్రసవములచే నలంకరింపంగ(బడిన శర ధనువులను రామలక్ష్మణులు దాల్బ దేరి జూడంగరాక వైదేహిచెంత నుంటచే గడు భాసించుచుండె ననియు.

అయోధ్యాకాందను

3. అంత శ్రీరామచంద్రు పట్టాభిషేక

మున కలంకరించుకొని గన్లానంగవచ్చు

జనులు గడు విచారంబునుగొనియు సౌధ

ములను వెక్కియు రాజసుచులను గనిరి. డ్త బహు జనాకులమొ రాజపథమునందు.

బోవ వీలుగామి జన సమూహమెల్ల

మేడలను మిద్దెలను నెక్కి మిగుల దుఃఖ

మూని రామునిం గన్గొనుచుండి రెంతొ.

5. అపుడు జనులు రాముండు ఛభ్రమైన లేక పాదచారియగుచు నడువంగణయజూచి పరమదు;ఖము చెందుచు పలువిధముల ననుకొనిరి యెవరికి. దోంచివట్ట్లు నారు.

6. ఎపుడు చతురంగ బలముల నేగు రాము( డిప్పు డిట్టాక్కరుండయి యేగుచుండె అతని పీతయు లక్ష్మణు. డనుసరించి రహహ! దైవవిధిని నేమి యనంగవచ్చు?

ణా అఖీిలములగు నైశ్వర్యములందు వాండు ఎవ్వరేదికోరిన దాని నిచ్చువాండు ధార్మికుండయి తండ్రికి నసత్యంపు దోష ముండకుండ వడవి కేగుచుండినాండు.

8. ఇంతకు మును ఖీేచరులకునేని గాం రానిదై యసూర్యంపశ్యయైవన పీత ఇప్పుడిటు రాజమార్లాన నేగుచుండ నుర్వి జనులెల్ల గన్గొానుచున్నవారు.

9, _ ఎల్లపుడును మై పూతల నెసక మెసంగు నదియు జందనంబు నలందునదియు సీత ఇంక శీతాతపములకు నెంతయేని నోర్చుకొవి వివర్ల్గత్వము నాందువేమొ.

10. ఇప్పుడు దశరథుని. బిశాచమేదొ పట్టి యుండె దాననే యిటు చెప్పుచుండినాండు కానిచో దశరథు డెప్పుడేని రాము నడవులకు( బంసబూనెడు నతండుగాండు.

11. .- నిర్షణుండయిన తనయునేని నెవ్వ రేని నడవుల కంపంబోరెప్పుడేని అట్టీిచో నుత్తమోత్తము(డైన రాము వంటి తనయుని( బంపెడు వాండెవండు?

క్ష2 అయ్యహింసయు, దయయు, విద్యయును సత్వ భావమును, నిగ్రహమును, గోపంబులేమి యనెడు షడ్డుణంబులు రామునందె నిత్య మును నివాసంబును నగుచు( బొల్భుచుండు. 13 అట్టీ సద్గుణసంపన్ను(దైన రాము( డిట్టీ కష్టము లొందంగ వెల్లజనులు ఎండచే నీళ్లులింకంగ వేటియందు నుండు జంతువులుగ దుఃఖమందినారు. 1 అఖీల జగమున కధిపతియైన రాము( డిట్టు కష్టమొందుటంజూచి యెల్ల జగము మొదలు నరకంగ(బడి యుండు భూరుహంబు పోల్కిగా మహాదుఃఖము. బొందియుండె.

అయోదధ్యాకాండను

15, ధార్మికుండు కాంతిమంతు(డొ దశరథాగ్ర తనయుడే యీ జగద్వక్షమువకు మూల మాకులును పుష్పములును ఫలావళులును నీ సమస్త జనులెయంచు నెంచవలయు,

16. కొన మనమును మనదు కాంతాజనమును బంధువుల(గూడి లక్ష్మణు పగిదిగాంగ రాము వెంటనే యమ్మహారణ్యములకు నేగుదము మనకిందుండ నేల యింక?

17. మనము మన గృహారామములను వదలియు అతడు సుఖమంద సుఖమును, నతండు దుఃఖ మొందుచుండిన దుఃఖము నొందుచుండి ధర్మపరుండగు రాము వెంటను జనుదము.

18. మనము వదలిపోయిన పిమ్మట నిధులెల్ల పెల్లగింపంంబడియు మురిగిళ్లు చెడియు ధనములును ధాన్యములు దోయకొనంగయడియు వస్తుజాతములెల్ల నపాస్తములుగ.

19. దుమ్ము ధూళి యెల్లయెడల (గ్రమ్ముకొనంగ ఎల్ల గృహదేవతలు గృహాలెల్లంబాయ బిలములను (ద్రవ్వి మూషికములటు నిటుల కీల కిలారావముల బేరెములను దీయ.

20. చిమ్ముటయును జలంబులం జిల్కరించు టయును లేకయు. బరిశుద్దతయును లేక ఇష్టులును లేక బలికర్మమేమిలేక మం(త్రములును జపములు హోనుములు లేక,

ద్రయస్త్రంశ సర్షము

21. క్షామములు వచ్చి యెల్ల భగ్నంబులగుచు విరిగిపోయిన కుండలు వెల్లివిరియ పొడుపడిపోయియుండు నీ పట్టణమును ఎల్లకాలము కైకేయి యేలు(గాక!

22. రాముడు వసించుచుండు నరణ్యమొక ము హాపురమయి సంపదలతో నలరు(గాక! ఏము రాముడు విడిచిపోయిన యనంత రమున నియ్యయోధ్య యొక వనమగుంగాక!

23 మన మరణ్యము(ేరు పిమ్ముటను మనకు భయముపడి బిలంబులును సర్పములు పక్షు లును నృుగములును శిఖరంబులను మదేభ ములును సింహము లవ్వవంబులను వీడు.

2ఓ అట్టి క్రూరపర్పాదులు నదినరకు ని వాసమునయిన యావనవాసమును వ

దలి మనము వీడు నీయయోధ్యాపురమున స్థిరముగా నివాసంబును జేయు(గాక!

25. మనము విడిచిపోనంగం గేకయుని తనూజ తామ. తనదు బంధువులును దనదు సుతుడు సింహ శార్దూల సర్ఫముల్‌ చేరియుండు నిందు వసియించి యేలుచు నుంద్రుగాక!

26. ఏది యెటువోయినను మవకేల యింక నకు౮ాని దానిని గూర్చి వంతశెంద? మనము వనముల రాముని ననుసరించి నాసమును జేయుదము స్వర్గవాసముగను.

ఆయోధ్య్వాకాందము 27. _ అట్టు జనులు దమంతం దామనుకొనుచును నుండ రాము(డా మార్గమునుండి పోవు చుండి వార లట్టనుకొనుచుండుదాని కించుకేని వికారము నెనయ;డయ్యె. 28. _మత్తమాతంగమునుబోలె మార్గమందు నడచు రాముడు కైలాసనగమువోలె తెల్లనై మహోన్నతనుయి తేజరిల్లు జనకుని గృహముంగని ప్రదక్షిణము జేసి, 29, వినయవనంతులయిన మహావీరవరుల చేత రక్షింపంబడెడు నాక్షితితలాధి పుని గృహముంజొచ్చి దూరమందుననె నిల్చి దుఃఖితుండయియుండిన సుమంత్రుని. గను(గొనె. 30. అట్టు రాముడు తన తండ్రి యానతిని య థావిధిగం జేయందలంచియు. దండ్రి. జూడ బోవుచును దన్నుంగూర్చి వాపోవువారి. గనుచు దుఃఖనుందక నవ్వుకొనుచు నేగి. 31. _ తన్ను నృపు( డడవులకు( బొమ్మన్నది మొద అధికదుఃఖమున( బొగులు నా సుముం(త్రు( గాంచి తండ్రికి తనదు రాకను దెలుసంగ అచనికై ప్రతీక్షించుచు నటనె నిల్చి. 32. _ధర్మవిదు(డగు రాముండు తండ్రియాజ్ఞ వనముకేగనె నిశ్చయమును నహించి “ఏనువచ్చి దండ్రినిజూడ నిచటనుంటి ననియు దశరధునకు( దెల్పు"'మనియు' జెప్పె.

• త్రయస్తింశ స్పర్గ్ణము సమాప్తము.

చతుస్రిం నర్హము ఏడ. చతుస్రింశ స్సర్ణము

1. _ శ్యామవర్జుండు పుండరీకాయతాక్షు. డైన రాముడు తత్సుమంత్రాఖ్యుతోడ “ఏను వచ్చి ద్వారంబు నందిట్లు వేచి నాండోనని తండ్రితో( జెప్పుమనియుందెల్ప.

2 ఆ సుమంద్రుండు దుఃఖము నతిశయింపం గా మనము నింద్రియంబులు గలయకంయార రాముపంపున నధికశీఘ్రముగ€ బోయి నిశ్వసించెడు దశరథునిం గను€గొని.

3 రాహుచే( గబళితుండగు రవియుణబోలె భప్మమున గప్పంయడెడు పావకునింబోలె నీళ్లులేని చెజువుగం గాంతియును దణిగి యుండు దశరథు నా సుమంత్రుండు గాంచె.

క ఆ సుమంభ్రుండు నృపు(గని వ్యాకులత్వ మొంది రాము బేర్కొని దుఃఖమందుచున్న దశరథుని. జూడ(గానె హస్తముల మోడ్చి కొని వినయముతోడ సమీపమునకుంేరి.

క్‌ ఆ దశరథేశ్వరునకు జయంబు గలుగు నట్టు లాశీర్వదించి భయంబుచేత( దడయడుచు6 గడు మందమందంబుగాంగ నృపవరేణ్యుని( గన్గొని యిట్టులనియె.

బ్‌

ఈ. “పురుషులం దుత్తముండు రాముండు దనదు ధనమునంత బ్రాహ్మణులకు దనదు సేవ కులకు నొసంగి నిన్నును గనుంగొనగ ద్వార నుందునను గాచుకొనియు మన్నట్టివాండు.

అయోధ్యాకాందము

7. రామున కిపుడె నీవు దర్శనమొసంగు తనదు మిత్రులనెల్ల వీడ్కొనియు నిన్ను వీడుకొనంగ ద్వారమునందు వేచియుండి యున్నవాడు నిన్‌ గనంగోరుచున్నవాండు.

8. ఆతండింక నడవికేగు నతండుగాన అర్కు(డు కిరణముల. గూడినట్టు సకల సద్గుణముల(గూడిన రానుచంద్రు నిపుడె జూడు మాతండింకను నీకు( జూడరాండు”.

తప్త అనంగ సత్యవాదియును, ధర్మాత్ముండును, స ము(ద్రమును మహి గాంభీర్యమునను బోలి ఆకసమ్ముగ నిర్మలు(డైన నృపుండు ఆ సుమంధ్రుని( గను(గొని యనియెనిట్టు.

10. “ఓ సుమంత్ర! యిపుడిచటనుండు నాదు నింతులను నెల్ల దోడ్కొని యిపుడె రమ్ము నాదు సతులతో(/గూడియు నాదు ధార్మి కుండయిన రాము గన(గోరుచుండినాండ".

11 అనంగ నా సుమంటత్రుండు నృపు నంతికమున -నుళెడ్‌ యాతని భార్యల యొద్దకేగి ఉర్విపతి మిమ్ములను బిల్భ్బుచున్నవాండు శీఫ్రముగ నచ్చటికిని విచ్చేయుండనంగ.

12. ఆ దశరథు సతులునెల్ల నా సుమంత్రు( డట్టు జెప్పిన యా రాజు నాజ్ఞను విని జనవరేణ్యు నాజ్ఞను శిరసావహించి ఆ నృపుని యంతిపురమున కరుగుదేర,

చతుస్త్రింశ నర్షము 13. పతిరతలు మూండునూర్ల యేబదియునైన ఇంతు లతిదుః:ఖమున'( గనులెజ్ఞువార€ జేరి గౌసల్యను బరివేష్టించి మెల్లం గా నడచుచు. బోయిరి తమ కాంతుకడకు. క్ష ఉవిదలెల్ల రటుల వచ్చియుంటఃగాంచి మహివరు(ండు దశరధుడు సుమం్యయతుంబిలిచి ఇపుడు నీవేగి నా రామునిటకు( దోడి కొనియు రమ్మటంచును నానతిని నొసంగ. 15. అప్పుడు సుమంత్రుండు దశరధాగ్రసుతుని అతని తమ్ముని లక్ష్మణు నవనిసుతను బిలిచికొని శీఘ్రముగం బృధివీవరేణ్యు( డైన దశరథునొద్దకు నరుగుదేర. 16. దూరమందున నుండి చేతుల మొగిడ్భి కొని యరుగుదెంచు సుతుని రాముని/గనుంగొని దుఃఖితుండయి భార్యలతోడంగూడ శీఘ్రముగ నందునుండి లేచి నృపవరుండు. 17, రాముంజూచి వేగంబుగ రాము కెదురు బోవుచును మహా దుఃఖముంబొందుకతన ఆత్మతనయు రామునింజేర నరుగుదేర జాలకయె మూర్చితుండయి నేలభుడియె. 18 రాము(డు మహారథుండు సుమిత్రా తనూజు( డవ్విధముగ. దెల్వినిందప్పి యవనిపైని6 బడిన దశరథేశ్వరుని లేవంగ నెత్తు .రవాకలై వేలమీదిక్రి నంగుచుండ.

అయోధ్వాకాండము

19. అంత రాజగృహంబునయందు దశర ధాధిపుని భార్యలెల్ల దేహంబులందు నుండు భూషణమ్ములు మైయుచుండ రామ యంచు హాహారవంబుల నాచరింప.

20, రామలక్ష్మణులు జనకరాజతనయ భూవిభునింజేతులం (గ్రుచ్చి లేవనెత్తి అధిక రోదనమున బాన్పునందునన్‌ ఐ రుండంబెట్టిరి (శ్రనుకల్గ్లకుండునటుల,

21. అంత. గొంతకాలమునకు నా నృపుండు మూర్చదేరి దుఃఖంపు సముద్రమందు మునిగియుండ, నా నృపుని రాముండు గొంచి హస్తముల మోది ప్రణతుండై యనియె నిట్టు.

22. “తండ్రి! యిపుడీవె మాకు నందణకు( బ్రభువ, వేనిపుడు నిన్ను వీడ్కొని కాననమున కేగుచుంటి దుఃఖమును నీవేమిగొనక సుఖముగా (గనులెత్తి నన్‌జూడు నునఘ!

23. తమ్మునకు సెలవిమ్ము, సీతకును సెలవు నిమ్ము, వీరలెంతగ. జెప్పెనేని వినక నాదు వెంటనె వచ్చుచున్నార లిచట నుండుటకు సమ్మతింపక యున్నవారు.

24. ఈవు నీ మహాదుఃఖము నెల్లంబాసి నాకు, లక్ష్మణునకును, జనకసుతకును బ్రహ్మ (ప్రజల కాజ్జనొసంగు పగిదిగాంగ వనమునకు(బోవుటకు ననుజ్ఞను నొసంగు”.

చతున్రింళ నర్లము

25. _అడవులకునేగ నాలస్యమాచరింప కాజ్జయొసంగ నెదురుజూచు నగ్రతనయు రామునిన్‌ దుఃఖమున(గాంచి భూమివరుండు హీనమైన స్వరంబుతో నిట్టులనియె.

26. “ఏను గైకేయికి వరంబు లిచ్చియుంట. జేసి యిట్టు మోసంబును జెందినాండ; నీవు నన్నును నా యాజ్ఞ నిగ్రహించి ఈ యయోధ్యానగరమును నేలికొనుము”.

27. _పార్థివుండు చెప్పియుండు నా పద్దతి విని ధర్మవిదు(డు పండితుండగు దశరథా( తనయు(డా రాముడు తనదు తండ్రి కంజ లిని ఘటించి వినయమున ననియె నిట్టు.

28, “ఈవు సెక్కేండ్లు నీ రాజ్యమేలియుంటి వట్టి నీవును నేనును నన్నృతవంతు లెప్పుడునుగాందలంప రా దేను నడవి కరుగువాండను నాకు నీ వాజ్ఞ నొసంగు.

29. ఏను బదునాల్లు వర్షముల్‌ కాననమున సాఖ్యముగ నుండియును బ్రతిజ్ఞ తుదముట్ట( దీర్చికొని మరి యిట కరుదెంచి నీదు నంఘ్రులను నాశ్రయించెడు నట్టివాండ”.

30. అన నృపుండు సత్యపాశబద్దాత్ముండగుచు నిరవధిక శోకమందునుండియును బైన విడువకొకచెంప! గైకీయి బ్రేరణంబు చేయంగా నెట్టకేలకు. జెప్పెనిట్టు.

అయోధ్యాకాండము 31 మీకు నిహపరములు గల్లు/?క! ప్రతిన దీర్చి సుఖముగా నిట కరుదెంత్రుగాక! కష్టము భయములేని మంగళమునైన మార్గ మనుసరించియుంబోయి మరలి రమ్ము 32. ఈవు సత్యస్వభావుండ వీవు పరమ ధార్మికుండవు రఘుకులోద్డారకుండవు నీదుబుద్దిని మాన్సంగ నేనెగాద ఎవ్వరికినేని నలవిగా దించుకేని, 33. _ ఎట్లయిన నిప్పుడును మాత్రమీవు బోకు నేంటి రాత్రియేని నిచట నీవు నిలువు మిట్టు లొకదినమైనను నేను నిన్ను( జూచుచును నుండువా(డను సుఖముగాను. 34. నీదు తల్లిని దండ్రిని నీవుజూచి ఈ దినము రాత్రియంతయు నిచటనుండు మేము నీదు కోర్కుల దీర్తుమెల్ల రేపు బ్రాతరుదయంబునందు. బోవంగవచ్చు. 35. _ నాకు బ్రియమొనర్చుటకయి నీకు బ్రియము లైన వానినన్ని(టి బరిత్యాగమును నొ నర్చి యిట్టుల విజన వనముల శ్రీవ ఏగుచుంటివి; నినుంబోలు నెవ్వ(డిలను? 36. ఈ విటుల నడవికింబోవు టెంతమాత్ర మిష్టపడను; సత్యంబుపై నేను బాస చేసి చెప్పుడు, బూడిదచేత నన్షి కప్పయిడినట్టు కైకచే గప్పంబడితి.

చతుస్రింళ నర్లము

37. నన్ను. గైకీయి మోసంబొనర్చె నట్టి కులము చెజచు కైకేయి పల్కును సఫలము గా నొనర్చెడు నీ ధార్మికత్వమేను గనుంగొనలయ నాశ్చర్యము గలుగుచుండె.

38. నాదు జ్యేష్టపుత్రుండనీవు నీదు తండ్రి వైన నాకిహమున నసత్యంపు దోష మించుకయు సోకకుండంగ నిట్లు జేయు టేమి యంత యాశళ్చర్య మదేమిగాదు”.

39, అట్టు రాముడు దుఃఖితుండైన తండ్రి జెప్పినది విని దుఃఖమున్‌ జెంది లక్ష్మ ణుండునున్‌ దుఃఖమును నొందుచుండ దీను( డగుచు నా దశరధునితో ననియెనిట్టు.

40. “ఈ వొసంగు మంచి వస్తువు లిప్పుడనుభ వించినను రేపెవండిచ్చు వీని నాకు? అల్ప సుఖములకై యేలయాస నాకు? ఇప్పుడే వనములకు నేనేగువాండ.

41. ధనముతోను ధాన్యముతోను జనులతోను పూర్ణముగుచు నాచే ద్యక్తమగుచునున్న ఈ సమస్తరాజ్యంబెల్ల నిపుడె భరతు నకు వొసంగి కైకకును సంతసముగూర్చు.

42. అడవులకు నేగుటకె నిశ్చయమగు నాత లంపు నెంతమాత్రమును జలింపబోదు ఈవు మును మెచ్చి యే వరంబిచ్చి తట్టి వరము కైక కొస(గి పత్యవాది వగుము,

అయోధ్వాకాందము

43. ఈవు నాకాజ్ఞ జేసిన నిపుడె నవ్వ నముల బుషులతో నా పదునాలుగేంద్దు నుండివత్తును సంశయమొందంబోక! ఇపుడె భరతునకీ రాజ్యమెల్ల నొసంగు.

44. అనఘ! నీ యాజ్ఞ నెరవేర్చుటందె నాకు( గల్లు గోర్కి; రాజ్యమునందు(గాని మరియు ఏ సుఖమ్మునందున(గాని యెంతమాత్ర మేమియును లేదు నిజ మిదియే నిజంబు!

శీర్‌ ఇంక దుఃఖమునున్‌ వీడు మిట్టు కనుల నుండియున్‌ నీళ్లు గార్చుచు నుండంబోకు; ఆపగాపతిమయై యుండు నొ సముద్రు( డెపుడయిన నంతనొందునే యించుకైన?

&6. ఆ సముద్రము వంటివాండగుదు వీవు చీటికిని మాటికి. గలంత(జెందనగునె? ఎప్పుడు కష్టములేయుండ వెపుడు సుఖము లుండవవి వచ్చుచును బోవుచుండు.గాదె?

త్త్‌్గౌ రాజ్యమందు(గాని జనకరాజతనయ యందు.(గాని సుఖంబుల యందుంాని నాకమున(గాని తుదకు. బ్రాణమునంగాని ఎంతమాత్రము కోర్కి నాకేమి లేదు,

48. _ నీవునున్‌ సత్యమున్‌ నాకు€ గావలయును ఇతరమేమి నాకక్కర యేమిలేదు నీ యెదుటను సత్యంబుతో నేనునాసు కృతముతో శసథమ్మును జేతు నిపుడు!

చతుస్తింళ సర్గము

త9, ఇంక నొక క్షణమైనను నీ యెడలను నిలిచియుండ(గ నాకేమి యలవిగాదు ఇట్టు దుఃఖము జెందకు మెల్లయపుడు; నాదు సంకల్పమో చలనమును గాదు.

50. నాదు జనని యీ కైకేయి నన్ను వనము కేగుమని కోరినది; యట్లె యేను వనము కేగుదునని ముందుగ మాట నిచ్చినాండ నాదు మాట నిల్సికొనంగ నాకు వలదె?

51. మమ్ముంగూర్చియు నీవు దుఃఖంబు(గొనకు పరమ శాంతముగానుండు వారిణములును పలు విధముల పక్షుల రుతములును గల్గు కానల విహరించెదము సౌఖ్యంబు గాంగ,

52, _దేవతలకైన దండ్రియే దైవమంచు నఖిల వేదముల్‌ ఘోషించు నవియుంగాదె? అందుచే. దండ్రీయే దైవమంచు నెంచి ఏమను తండ్రియాజ్ఞ నొనర్చ నెంచినాండ.

53. పదియు నాల్లేండ్లు గడచిన పైని మరలి వచ్చి యుండి మిమ్ముల( జూచువాండ; నీవు నంత వరకెట్టా దుఃఖము నాపుకొనుము ఇట్ట్లనుకొనుచునుండ నవెల్లంగడచు.

54. ఎంతొ హీనస్వరమ్ముతో నేడ్చుచుండు ప్రజల నోదొర్సవలసినవాండ వివె ఇట్టు దుఃఖము నొందెదనేల? ప్రభువె వ్యసనపడిన నోదార్చెడు వాండెవండు?

నావ ర ్రినననానననననననవన

అయోధ్యాకాండము 55. ఏ బరిత్యజించిన యట్టి యీ పురమును రాజ్యమును భూమినెల్ల భరతున కొసంగు ఏను నీ యాజ్ఞ శిరమునందే వహించి ఉ[గ్రవనముల బహుకాలముండువాండ. 56. పర్వతంబులతోడను బట్టణముల తోడ సకల వనంబులతోడ నొప్పు నేం ద్యజించు భూమి భరతు(డేలు.(గాక! ఎట్టు నీ వాజ్జ జేసితో యట్లె యగుత! 57. నీదు నాజ్ఞాఫ్రకారము నేనొనర్భు కంటె నాకు. బ్రియంబేది కానరాదు కొన నడనికేగుట నాకు గష్టమంచు నీవు నెంతమాత్రము దుఃఖ మెనయంబోకు. 58 నీ కసత్య దోషము గల్లెనేని సీత నైనం దుదకు నా ప్రాణమువైనంగోర నింక నీ రాజ్యమునుగూర్చి యేమి జెప్ప? ఎట్టయిన నీ కసత్యంబు నెనయఃదగదు. 59. _పలువిధముల వృక్షములచేంబరగుచుండు వనికిజని కందమూలాదులను భుజించి పర్వతముల గొలంకుల నాపగల గనుచు సుఖముగా నుందు మీవును సుఖము నొందు. 60. అన మహా దుఃఖితుండయి యా నృపుండు సుతుని బిట్టుగాం గౌగలించుకొని మూర్చి చుండగుచు. దెల్విందప్పి తోడ్డోడ గటిక నేలపైంబడి చేష్టలు నిలిచిపోయె.

చతున్రింళ/ వంచత్రింళ నర్దము

61. అంత కైకేయిదక్క నా యఖిల రాజ పళ్ళులెల్ల దుఃఖీంచిరి బహువిధముల నా సుమండత్రుండు మూర్చితుండయ్యె. దక్కు జనమునెల్ల హాహాకారమును నొనల్బె-

ల చతుగ్రిశ స్పర్ణము సమాప్తము.

1 అంత మూర్చ్భదేజి సుమం్య్రుం డధిక కోప మునను దన శిరము విదల్చుక్షానుచు, దీర్చ శ్వాసముల విడుచుచును, హస్తముల చఅచు కొనుచు, పండ్లను పటపట కొజక్రుకొనుచు.

2. కమల నగ్నులు రాల(%6 దనువదెల్ల మడిక్రిపోయి యెళట్టిందనము నొందియుండ నుగ్రకోపంబుచే దన నొడలుదెలియ కుర్విపతి కైకపై కిన్క నొందుటగని.

3. _ తీవ్రములగు బాణముల నతిగక్రమించు వాక్యముల కైకహృదయము పగులువాథి ఎత్తిపాడుపు మాటలచేత నెంతయేని గడగడల నాడి సిగ్గును గాంచునట్టు.

4 ఆశుగముల మర్మస్థానము పగులునట్టు పోటుమాటల గైకేయి బుట్టుపూర్వ ములను గుట్టును బట్టబయలును జేయు నట్టుగా నందటు వినంగ నిట్టులనియె.

అయోధ్య్వాకాండము

5. “*ప్రభువయినవాని, నీ కాత్మభర్వయైన వాని, విడనాడితివె, యిట్టీదానవైన నీకు. జేయంగరానిదీ లోకమందు ఏమియుండు నీ వొనరుతు వెట్టివైన .

6. అమరపతిగ జయింప(గ నలవిగాని వాండు, పర్వతముగం జలింపంగంయేయ శక్యమును గానివాండు తజ్జలధినోలె కల(త(జెందింపం జేయగా గానివాండు.

7, _ దశరధుండట్టివాని సంతాపమొంద+ చేసితివి పతి నశియింప జేసితీవు కులము నాశము.౯ జేయంగ6 గూరుచుంటి విట్టి దుష్కార్యమును జేయ రెవ్వరేని,

8. _ అందణను రక్షణము జేయునట్టీవాండు, భర్తు దశరధు నవమానపరుపంబోకు; (ప్తీలకు బతిని ముదమొందశోయుకంటె కోటి కొడుకులునైన నెక్కువయుంగారు.

9. _ అవనిపతి వృద్దుండగునెడ నగ్రసుతుండు రాజ్యమును గయికొనుట ధర్మంబుగాదె అట్టు రాముడీ యిక్ష్వాకు నన్వయమునః బతియు(గానుండంగా భంగపణచితీవు.

10. నీ తనయుండు భరతుండె భూ నేత యగును గాక్క రాజ్యము పాలించు(గాక! రాము డెచటనుండునొ మే మెల్ల నచటనుందు మిందు క్షణమైన నుండ(బోమింక మేము.

వంచక్రింశ సర్గము

1. నీదు రాజ్యమంది.(క నొక్క భూదివిజుండు నేవి నుండ(డట్టుల భూసురేంద్రులెల్ల లేచి పోవంగ, మర్యాద లేకయుండు నట్టి కార్యమెందుకు( దలపెట్టితీవు?

2. _ఇట్టీ క్రూరకార్య మిటుల నీవు జేయ బూన(గా దత్‌క్షణంబె యీ భూతలంబు నెల్ల బ్రద్దలు గాకున్నదేమి? దీని గనం నాకు నాశ్చర్యము గల్లుచుండె!

138 రాము నిటుల ఘోరముగ నరణ్యమునకు( బంపు గైకను మిగులంగోపంబుచేత శాపమొపగెడు మొనుల శాసమేని భస్మరాశిగ( జేయందల్ప దదియేమొ!

14ఓ మధుర ఫలముల నొస(గు నామమును నరకి వేశజెట్టును బాలచే( బెంప మధుర ఫలము లొసంగునె? రాముని వనికింపి క్షికవలన నృపుండు సౌఖ్యమును గొనునె?

15. నీ స్వభాన మెటుంగుదు; వీదు తల్లి దుస్వ్రభావ మెట్టిదియొ నీ దుస్ప్వ్రభావ మట్టీదే! వే(పచెట్టనయందు. దేనె పుట్టదనెడు మాటయు నేండు పుట్టెనొక్కొ!

16. నీదు తల్లి దుశ్చేష్టల నేను బూర్వ మందు వెల్లరనంగ వినినట్టివాండ ఒక మహర్షి నీ తండ్రికి నుత్తనుముగు నొక్క వరమును బూర్వము నొసంగియుందె.

అయోధ్వాకాండము

17. ఆ వరంబున నతనికి నఖీల జంతు గణము లనుకొను భాషలు దెలియుచుండె ఆతనిక్షిని దిర్యక్కులు నాడుకొనెడు పలుకులుంగూడ( దెలియంగగాణడుచునుందె.

18. అంత నొక దినంబున ద్యుతిమంతు(డైన త్వజ్ఞనకుండు శయన సమీపమునయందు జృంభమను సిపీలిక వచియించు పలుకు భావ మెటీ.గి పల్మారు నవ్వంగ దొడంగె.

19. అంత నీ తల్లి నీ తండ్రి యట్లు నవ్వు టను గనుచు( దనుగూర్చి నవ్వెనని దలంచి ॥ ఓర్వరాని మహా కోపమంది “రాజ! నీదు హాసంబునకు హేతు వేదొ చెపుముగొ

20. అనంగ గేకయ నృపతి నీ జనని గాంచి “వాదు నవ్వునకే కారణంబు. దెల్ప నాకు దత్‌క్షణమే మరణంబు గల్లు ఇందుకించుక సందియ మేమిలేదు.

21. అనగ, నీ తల్లి నీ తండ్రియైన కేక యాధినాధునింగనుంగొని యనియె నిట్లు “*ఈవు బ్రతికినం జచ్చిన నేమి నాకు నీవు నవ్వుటకును హేతు వెజు/గవలయుో.

22. ఆత్మసతి పల్కులను గేకయాధిపుండు వినియు నా సమాచార మెల్లను దనకును వర మొసంగిన యా మౌనివర్యునకును దెల్చి యిందుకే మొనరింతు. దెల్పుమన(గ.

తంచత్రింశ సర్హము

23 “ఈమె చచ్చిన జచ్చు౧ా క్రీమె ధ్వంస మైన యగుంగాక యించుకయైనం(గాని ఈ రహస్యము చెప్పంబోకీమె కేమి చెప్పినను మహోత్సాతము చెందు నిన్ను”.

24. ఆ వరంబును నొసంగిన యమ్మహర్షి చెప్పు నీపల్కులను విని శీఘ్రముగను నీదు తల్లిని(ద్యజియించి నీదు తండ్రి ధవదువలె సుఖంబుగను జీవనముంజేసె.

25. నీవు నీదు తల్లివలెనె నిచభావ మొంది పొసొత్మురాండ్రగు యువతులవలె అధిపు మోసము నొనరించి యవని కధిక యాపదల. గూర్ప సిద్దము నైతివీవు,

26. ఆత్మజులకు( దండ్రుల గుణమావహిల్లు ఆత్మజలకు. దల్టుల గుణ మావహిల్టు ననెడు లోకోక్తి యెపుడు సత్యంబటంచు ఎన్నవలసియు వచ్చెను నిన్ను(జూచి.

27. నీ విటులం జేయంబోకుము; నీదు భర్త దెల్పువట్ట్లు విమము, కీర్తి. దెచ్చికొనుము; రాము నభిషేకమున కడ్డురాజనకుము పొర జానపదులను గాపొడంబూను.

28. ఈవు పాపిష్టురాండ్రగు నెవరా చెప్పు మాటలను విని దేవేంద్రు సాటియైన వొండునున్‌ లోకభర్తయౌ వాండునైన అధిపు దుష్కీర్తి పాలు. జేయంగంబోకు.

అయోధ్య్వాకాందము

29. దశరధుండు మున్ను నీకు వాగ్టత్తమును నొ నర్భు వరములిత్తజి. దప్పినను నొసంగ€ డనెడు సందియమును మాను మతండు సత్య సంధు డెపుడైన నీకు నొసంగువాండు.

30. రాముండు, మహీ వదాన్యుండు, భీమబలు(డు, తనదు క్షత్రియధర్మము. దప్పకుండు వాండు, జీవలోకమును గాపాడువాండు, అతని పట్టాభిషేకము కడ్డుపడకు.

31. రాము(డా దశరథ మహారాజు. బాసి ఇపుడు దండకాటవులకు నేగువాండ యేని, ముజ్జగంబుల నీకు నెప్పుడేని తణుగని మహాపరాధము దాపురమగు!

32, సద్గుణుండు రాముండు రాజ్యంబు నేలు6 గాక! నీవు సంతాపము. గాంచంబోకు; రాముడే యేగినను మహారణ్యములకు యోగ్యు(డెవ్వండీ పురమందు నుండంబోండు.

33. _రాముండు యధావిధిగ యౌవరాజ్యమొంద అర్కవంశ్యుల యాచార మనుసరించి దశరధథుండు వనములకు.€౬ దరలిపోవు నదియె మీదు వంశాచారమైన క్రమము”,

34. ఇట్టు లా సునుంత్రుండు నరేశ్వరు సభ యందు సొంత్వవాక్యములచే నధిక కఠిన వాక్యములచేత గైక క్షోభ పడంేసి ఎప్పటట్ల చేశులమోడద్చీయే వసింస,

పంచత్రింశ/ వక్రింళ సర్గము

35, అట్టు లెంత కఠినముగా నాతండనిన కైక కేమి సంక్షోభము కలుగ దయ్యె ఆత(డెంతగ సాంత్వ వాక్యము శ్రిలనిన మనము మూరదయ్యె కినుక మానదయ్యె.

36. షట్రింశ స్పర్ణము

క దశరథుండంత తన వరదానమును గు రించి తనదు ప్రతిజ్ఞ దప్పించుకొన(గ6 జాలకయె దుఃఖీతుండయి యుష్షంపు శ్వాస లను వదలుచు సుమంత్రుతో ననియె నిట్లు,

2, “జరిగిపోయిన దేదియో జరిగిపోయె అడవి రామున కుసచార మాచరింప నధిక ధనరాళితో( జతురంగ బలము వేగముగ రామభద్రుతో వెంట(బంపు.

తె... పరుల చిత్తంబులను వశ్యపణచుకొన(గ6 జాలు వేశ్యలు రాముతో. జనంగవలయు ధనికులగు వైశ్యులును బదార్ధముల వెంట గొనుచు సేనకు పచరింపం జన(గవలయు.

4 ఎవరు మా రాము నెపు డాశయించువారొ ఎవరితోడ రాముండు క్రీడ నెపుడు సల్పు వాండొ వారలు 'సైన్యము(గూడి యెపుడు తోడునీడగ రాముని తోడం బంపు.

అయోధ్యాకాండము ర్‌. ఉత్తమాయుధముల( దాళ్చియుండువారు, పురజనులు వస్తువుల(ంగొనిపోవు శకట ములును ననమార్గములంజూపు వనచరులగు బోయవాండ్రు, రాముని వెంట( బోంగవలయు, 6. రాముండటు సేన గూడి యరణ్యమందు అడవి యేనుగులను వేట లాడికొంచు వన మధువు. (ద్రావికొంచు నాపగలంగనుచు సౌఖ్యముగ నసియించు రాజ్యము( దలంపక

7 నాదు ధాన్య కోశంబును నా ధనంపు( గోళమును నాకునుండు తక్కుంగల్లిన యవియు నిర్షనారణ్యమునందు వాస మొనరుపంబోవు రానుతో(బనుపు మిపుడె.

8. నాదు రాముడు సకల పుణ్యమ్ము లొసంగు క్షేత్రముల యధావిధిగ దక్షిణల నిచ్చి యజ్ఞములను జేయుచు. జతురంగ సైన్య ములను బుషులంగూడి వసీంప( బోవు(గాక!

రి భరతుండిచ్చట రాజ్యంబు బాలనంబు+ జేయు.గాక! శ్రీమంతుండాౌ శ్రీరఘు ప్ర వీరునకు సర్వ సంపదల్‌ జేరిచి వని కిప్పుడే ప్రయాణంబును నీ వొనర్పు.

10. క్ష్మావరుండిట్ల్టు చెప్ప(గా( గైక కపుడు భయమొదవె రామువెంట సర్వంబు(బోవ నింక భరచున కుండెడి దేదియంచు వాడె మొగము, హీనంబుగ స్వరముంబడియె.

వర్తింళ సర్గము

11. కైక యట్టుల మిగుల దుఃఖంబు నొంది భయముపడి ముఖంబెల్లను వాడువాజణీ బుసలుగొట్టుచు దశరథ భూనరేణ్యు కభిముఖీియగుచు నిట్టుల నడుగందొడగె.

12. “ప్రజలులేక వలయు పదార్ధములులేక (త్రానంబడియుండు మద్యభాండంబుంబోలె శూన్యమైన యీ రాజ్యము సుతునకు భర తునకు వేటికి. దలంబాదుకొనుట కొణక+?

13. కైక కర్ణ కలోరము గాంగ మిగుల సిగ్గువిడిచి యీ రీతిగం జెప్పుచుండ క్షావరుండు దశరథు(డా కైక మొగము గాంచకుండ నిట్టులనన(గా( దొడంగె.

14. నాకు. బరమ శత్రువ వీవు నాదు తలను బరువు మోసీ యా బరువుతో బాధపడుచు నుండ నింక నన్‌ బీడించుచుంటివేల? పలికితివె వరమున సేన బంసకనియు?

15. దశరథు(డు క్రోధమున. బల్కుదానిని విని తన వరముల వ్యర్థముల' జేయంగందలంచె ననుచు నిమమడించిన కోసమును వహించి కైక దశరథుతోడ నిక్కరణి ననియె.

16. “నీదు కులమున సగర క్షోణీధవుండు అగ్రసుతు నసమంజు మున్నడవికంసె అంపు నపుడు సర్వమొసంగి యంపినాడె? అట్టె నిర్మనుంగా రాము నడవికంపు”.

అయోదధ్యాకాందము 17. అన నృపుండు పూర్వ మడుగని యదియు నిపుడు నడిగి నెంతటి నీచురాలని దలంచె అచటి వారలెల్లరు “వీచి యన దొడంగ వాని కైక లక్ష్యము చేయరానిదయ్యె, 18. అప్పుడచట వృద్ధుండును నధిక నిర్మ లుండునున్‌ దశరధునకిప్పుండు నగుచు నుండు సిద్దార్దుండనియెడు నొక్కమంత్రి కైకనున్‌ గనుంగొనుచు నిక్కరణి ననియె. శ19, “దుష్టుండగు నసమంజుడు దుర్మతియయి బాటలందాడుకొనియెడు బాలకులను బట్టీ తెచ్చి సరయువున బాజవైచు చుండి యానందమును చెందుచుండ మిగుల. 20. అంత నా పౌరు లఅసమంజు నధిక ఘోర కృత్యముల్‌ గాంచి కోపమెంతేనింజెంది ఒక్క దినమున సగరుని యొద్ద కేగి నిల్చు మసనుంజునో మమ్మొ నిల్పుకొనుము, 21. అనగ సగరుడు వారల నందజ(గని ఇంత మీరు భయము/థెంద నేమి హేతు వనుచు నమ్మహీనాయకుండనినమీద నందటేకవాక్యమ్ముగా ననిరి యిట్లు. 22. నీ తనయు. డసమంజుండు నీచుండగుచు నాటలాడుకొనెడు మాదు నాత్మజులను బట్టికొని సరయూ నదిం బాజువైచి వారు మునిగి తేలంగ జప్పటులంగొట్టు. తతత ర స ుతతవనాాన

పర్తింశ నర్హము

23. అట్టు ప్రజలు బెట్టు మొరల నాలకించి సగరుండాప్రజలకు( దృష్తి సలుపనెంచి తనకు నత్యంతప్రియుండును నగ్రతనయు డైన యసమంజుని. దనయుడని తలంపక.

24. కట్టుగుడ్డలతో వాని కాంతతోడ జీవితంబెల్ల నటవి వసింప, రధము పైని నెక్కించి భటులతో( గొననమున కంపి మరల రాకుండం నాజ్జంేసె.

25. అంత నాయసముంజు.-దా యడవియందు గుద్దలిని జిన్నగంపను గొనుచు నెపుడు అఖీలదిశల. దిరుగుచు మూలాదికమును దినుచు జీవితమును గడ్పుకొనుచునుండె.

26 అట్టు తన తనయుండు మహాపరాధ మొనరుచుటం జేసి సగరుండాతనింద్యబించె ఇప్పుడీ రాము నడవికి నీవు బంపు దీతండొనరించు నపరాధ మేదొ చెపుము?

27. రామునందున దుర్గుణమేమి మాకు నగపడగలేదె? దెల్పు నీకగపడినను; చంద్రునందు మాలిన్యము చెందనట్టు రామునందున నపరాధ మేమిలేదె?

28. అట్టుగాక శ్రీరామునియందు దోష మేదయిన నుండినము వచియిలపు మీవు అట్లె చూపుచు రాముని నడవులకును బంపు6 బంపీన నిన్ను నిందింపరెవరు.

అయోధ్యాకాందము 29. అనఘుని బరమ ధార్మికుందైనవాని నడవులకు( బంపీిన నధర్మమగును, నాయ ధర్మ నూ సురేశ్వరు సంపదయునునైన మూలముట్టముగా నాశమును బొనర్భు, ౨౪. అందువలన ధర్మ్యమగు రామాభిషేక మునకు భంగము గలిగింపంబోకుమీవు ఆ యధర్మ దోషంబది యట్టులుండ నీకు( దీరకుండెడు లోకనింద గలుగు. 31. క్షితివరుండు సిద్దార్దుండు చెప్పుమీంద అన్ని విని మహా దుఃఖాత్ముండగుచు హీన స్వరముతోడ బిగ్గరగ జెప్పంగలేక కైకంగని దీనుండగుచు నిక్కరణి ననియె. 32. “ఓసి! పాపాత్మురాల! యా యుర్విసురుండు చెప్పు మాటల వినుము, కుత్సితపు మార్గ మూని దుశ్చేష్టలను జేయంయబూన(బోకు నాదు నీదు మేలెటు(గకున్నావె నీవు. 33, నాదు రాజ్యము సుఖము ధనము ద్యజించి యేను రాముతో నడవుల కేగువాండ ఈవు నీదు కుమారుని నృపునింటేసి కొనియు రాజ్యసుఖంబుల ననుభవింపు",

• షట్టింశ స్పర్ణము సమాప్తము.

టై. సప్త త్రింశ స్పర్ణము క్ష అమ్మహామాత్యుండైన పిద్దార్దుండనిన పల్కు విని గురునెడ మహాభక్తి గల్లు నట్టి రాముండధిక వినయంబుతోడ జనకు దశరథుగని యిట్టులనియె నపుడు. 2. “అఖిల భోగంబుల వదలి యఖీల సంప దలంద్యజించి మహారణ్యములను గంద మూలములః గాలమును వెళ్లయబుచ్చుచుండు నాకు బనియేమి యిట్టి సైన్యములతోడ? 3. _ ఉత్తమ గజంబు నొకనికి నొసంగి దాని నడుము తాడు దానుంచుకొనంగంగల్లె వనేనినా యుత్తమ గజంబు నిచ్చువాని కొ నడుము శ్రాడుతో నగునట్టిదేమి? క ఎల్లభోగంబుల( ద్యజించు నిట్టినాకు నీ మహాసీనతో( బనియేమొ చెపుము? నీ వొసంగువాని భరతుని కేనాసణెద నాకు వల్కలమ్ముల నజినముల నొస(గు. 5. ఏను వనముల బదు నాలుగేండ్లు వాస మాచరింప వలయు(గాన నంతవణకు. గందమూలాదులను (ద్రవ్వంగాః గొనంగ గుద్దలిని జిన్నగంప నాకును నొసంగు”. 6 అనంగ కైకేయి యందలి జనుల యెదుట సిగ్గు లేనిదై వల్కలాజినము లపుడె తానె దెచ్చి రామునింగాంచి “వీని గట్టు కొమ్ము నీ విపుడె వనికింబొ”మ్మనంగ.

అయోధ్వాకాండము

7. ఉత్తముండగు రాముండు కైక యొసంగు నార చీరలను రెంటినపుడు దీసికొని దాను మును ధరించిన కౌశీయములను వీడి మునుల(బోలెను వల్కలముల ధరించె.

8. అచ్చటనెయుండు నా సుమిత్రాగ్రజుండు తండ్రి యెదుట సుందరపు వస్త్రముల వీడి రామునింబోలె, వనుల మహా మునులు ధ రించు వల్కలమ్ములనె ధరించియుండ.

9, _ అంతం గౌశ్రేయ ధారిణియైన సీత భర్తతోంబాటు దా ధరింపంగనవలయు వల్కలమ్మును గను(గొని వలనుజూచు హరిణమును బోలియు మహా భయంబు(ఖెందె.

10. దివ్యమంగళరూపానం దేజరిల్లు నదియు ధర్మ మెణీంగిన నదియునైన, సీత కైక యొస(గు నార చీరలను న ధికనుయిన దుఃఖమున బుచ్చుకొనియునుండి.

11. కనులనుండి కన్నీళులు గారుచుండ దివిజనాథునింబోలియు+ దేజరిల్లు తనదు సెనిమిటిన్‌ రామచంద్రుని. గనుంగొని అవనితనయ యిీరీతిగ నాత్మనెంచి.

12. వనములందున వసియించు మునిజనముల పత్చు లేప్రకారమ్ముగ వల్కలముల( దాల్చునారో యనియు నాని దాల్భ్బువిధము( దెలిసికొనలేక భ్రాంతిజెందియును నుండ.

నవ్తత్రింశ నర్గమం 13. క్ష్మాతనూజ యారెండు వల్కలములందు నాకటి హస్తమందునను నింకొకటి కంఠ మునను ధరియించియును గట్టుకొనంగంజాల నందులకు సిగ్గును మిగుల జందియుండ.

14 అదియు. గనియు రాముడు జనకాత జాత కడకు శీఘ్రుంబుగా వచ్చి కట్టుకొనిన

పట్టువస్తముపైని నా వల్కలమును గట్టంగాం గని గైకేయి కనె ముదంబు.

15, అట్టు లుత్తముండగు రాముండాత్మసతికి నారచీర గట్టంగ( గండ్లారంగాంచి అంతిపురమున నుండెడు నింతులెల్ల కనుల నీళ్లుగారంగ నేడ్వంా! దొడగిరి.

16. అంతిపురము నందుండెడు కాంతలపుడు బాధపడి రాముతోడ నిప్పగిది నవిరి “వన్లమ్సుకేగ నాజ్ఞాపింసంబడితి వీవె గాన సీతకు నట్టి యాజ్ఞయును లేదె?

17. తండ్రి యాజ్జననుపరించి దండకాట వులకు నీవరుదెంచి మరలియు వచ్చు నంతవజుకు నీ నూరుగా నందణమును నుర్విజంగనుచు ముదమందుచుందు మేము.

18. చిన్నతమ్ము లక్ష్మణు దోడు(జేపికొని మ హాటవుల వసియింప నీ వరుగు మిపుడె దివ్యమంగళ నిగ్రహదేవి సీత బుషిసతిగ నడవులనుండ నేమితగదు.

అఆయోధ్వాకాందను

19, ఈవు ధర్మాత్ముండవుగాన నెంత వేండు కొన్న నిచటనుండగ నొప్పుకొనవు నీవు నొప్పుకున్న సీత నిచటనుంచి పొమ్ము ఇంతమాత్రము మా మొట నీవు వినుము”.

20. అంత రాము(ణడా యంత;ఃపురాంగన లిటు లెన్ని విధముల జెప్పిన నెల్ల వినుచు తనవలెనె పరిశుద్దయై తనరుచుండు సీతకయ్యెడ నా నార చీరంగట్టె.

21. దశరథుని గురువు వసిస్ట తాపసుండు జనకసుత వల్కలము( గట్టుకొనుటంజూచి దాల్పకుండ నామెను నిల్పుదలను జేసి కైక గనుంగొని యీ రీతిగాను బలికె.

22. “కైక! నీ వధిక ప్రసంగంబు జేయు దాన, వన్వయము జెజుచుదాన, వధిపు మోసమును జేసి యా వరంబులను.కొనుట కాక క్రార్యము( జూపంా6 గడగితీవు.

23. సీత యెంతనూబ్రము వనసీమ కిప్పు డరుగ6 దగినదికొదు న్యాయంబు నరయ ఇపుడు రాము. డడవులకు నేగెనేని సీత సింహాసనం బధిస్టింపవలయు,

24. తనకు భార్య యాత్మయని వేదములు బలుకు( గాన సీత రామున కొత్మగాన రాము డడవులకునేగ నాతని నాత్మయైన సీతయే యింక రాజ్యము+ జేయుణాక!

నవ్తక్రింశ నరము 25. పీతయును రాముతో వవపీమకేగు వేని మేమును రాముతో నేగువార మింక నీ పురినుండు వారెవరులేరు ఈవు నీ భరతుండె వసియింపవలయు. 26. రాము(డే పీతతోడ నరణ్యములకు బోవ సేనాధిపతులును బోవువారు నరవరు(డు దాస దాసీజనమును జాన పదులు పొరులు రాము వెంబడి జనెదరు. 27, భరతుండును శత్రుహననుడు వల్కలాజి నములందాల్భి మహా కాననములయందు వాసమొనరించు రాము శుశ్రూషశీయ నరుగువారు నీ శ్రమయెల్ల వ్యర్థమగును. 28 అంత దుష్టురాలవు ప్రజ కధిక కష్ట ములను గూర్చు నీ వాకతె వీ పురమునందు జనులులేక పాడుపడియుండిన జగమును చెట్టతకోడ పాలనమును చేయవలయు. 29. రాముండెపుడు రాజ్యమునకు రాజుకాండొ అదియు నెంతమాత్రంబు రాజ్యంబుగాదు వనమెయగు; రాము(ండెచ్చట వాసమును నొ నర్చ్భునొ యది రాజ్యమగు, వనంబుగాదు. 30. భరతు(డా దశరధ మహీపాలునకునె బుట్టెనేని నృపుండు మనఃపూర్వకముగ నీయనట్టి రాజ్యంబును నేలబోండు పతిని ద్వేషించు నీయెడన్‌ భక్తివీడు.

ఆఅయోధ్వాకాందము

31. ఈవు భువినుండి దివికిని నెగిరిపోయి నను దనదు దం(డ్రివంశమునను జనించు వారి సద్వర్తన మెటజుంగువాండు గొన భరభుండొనరింపండీవను పగిదిగాను.

32. రాము ననుసరింపనివాండడు భూమియందు నెవండులేండు, భరతుని(క నేమిచెప్ప? ఇంత నిందపడియు రాజ్యమీవు సుతున కిచ్చినను నపకృతి(గనె నెంచు నతండు.

33, కైక! నీ నింక శీఘ్రముగానె రాము ననుసరించి బోవు పశుల, హరిణములను ఏను/గులను రామునితోడ నేగగోరు చున్నటులనుండు చెట్లను జూడ(గలవు.

౩4. కైక! నీ కోడలికి జనకసుత కింక భూషణములిము శ్రే నల్కలమ్ములను గొముు” అంచు నవ్వసిష్రుండు జనకాత్మజాత నారచీర ధరింపకుండంగండోేసి.

35, “వైక! రాముండొక్కండె యా కాననముల నుండగోరి తీమెను గోరి యుండలేదె? దాన సకల భూషణ భూషీతయయి సీత యుండు.గాక! దీనికినైన నొప్పికొనుము.

36, అఖిలములగు వస్తువులతో నవని తనయ అడవులకు నేగుటకునైన నాజ్ఞ నొసంు వరములను నీవు కోరెడు తరుణమందు అడవి నీమెయు నుండంగా నడుగలేదె.

నద్తత్రింశ/ ఆస్ట్రత్రంత సర్గము 37. _అవ్విధంబుగను వసిష్టుండడుగుచుండ భర్త ననుపరించియె మహా వనముకేని అరుగంగా నిశ్చయించిన యవనితనయ మానసంబెంతమాత్రము మాఆదయ్యె. 1 నాధుండయిన రాముండు లోకనాభ్యడ్ర్రండ గా వవొధనుబోలె నాక్ష్మాతనూజు నారళిరల( గట్టుకొనంగంజూచి ప్రజలు దశరధు “వీ యని పల్కిగ్య్యజ్సృ 2. దశరథుండట్టు జనులెల్ల దన్ను నింద్ర చేయుటనుజూచి దుఃఖము(ెంది తనదు 'ప్రాణనుందు యశమున ధర్మమ్మునందు. బియము లేనివాండయి వాని విడువనెంచె. 3 జనవరుండు వేండి విట్టూర్పులను వదలుచు కైకనుం గనుగొనుచు నిక్కరణి నవియె “శీ జనకతవయ నారచీర దాల్చి బోన తగదు నీ వటు జెప్పంబోనం దగదు. క. బాం, సుకుమారి, సుఖముగాం బట్టణముల నుండ6దగినది యడవుల నుండందగిన దించుకయు. గాదటంచు మునీశ్వరుండు అవ్వసిష్టుండు చెప్పినదైన వినుము.

అఆఅయోధ్వాకొాందము ర్‌. సీత వల్కలంబును ధరించికొనియుండి ప్రజలమధ్య యమ్ముని పత్నివలెను నుండె పరనుసాధ్వి జనకరాజవరుని తనయ ఈమె యెవరికి నపకార మేమిజేసె?

6. ఈమె దాల్భు వల్కలముల నిపుడె గొనుము ఈమె వల్కలంబుల ధరియింపవలయు నంచు నీకు వరంబిచ్చునపుడు నేను అన(గలేదు; సామ్ములతోడ నరుగనిమ్ము.

7. _ నాకు నంత్యకాలము వచ్చి నీకు నరను లిత్తునంటి/ గోరితివి నీవిట్టు వాని వెదురున జనించు పుష్పమా వెదురునే ద హించునట్లు నా ప్రతిన దహించె నన్ను,

8. _ నీవు పాపిష్టురాలవు! నీచురాల వొక్కవేళ రాముండు నీకు నొక్క కీడు చేసియుండె నటంచును జెప్పెదేమొ? సీత నీ కేమి యపకృతి. జేసె. జెపుము?

9, పరమ పావనురాలు నే పాపమెలు(౫ నదియు సద్వర్తనము గల్డునదియునైన పీతకేల యూరక కీడు చేసెదీవు? ఒకరు బాగుగానుండంగ వోర్వలేవె?

10. ఒక్క రాము(డేగిన దృష్తి నొందలేవె? సీతగూడ(బోవలెనంచు. జెప్పెదేమొ ఇట్టి పాపము లొనరించి యేమి బాము కొందువీవు? కీర్తిని దేనింజెందెదీవు?

శఅష్టక్రింశ నర్దము

11. రాముండభిషేకమునకయిరా నతనినె పదియు నాళ్షేండ్లు నడవికియంపుమంటి వేను నొప్పితి; సీతను నీవు బంపు మంటివే దానికే వొప్పికొంటి నొక్కా?

12. వల్కలంబుల సీత దాల్పంగ నీవు గానం గోరుచుంటివె? యెంతదానవొ గద! నేను జెప్పినవంతవరకు నిలువ కిటుల గోరి నరకము జెందంా€ గోరితొక్కొ?”

13. ఇట్లు దుఃఖమొందుచు. బృథినీశ్వరుండు తనదు శోకంబువకు. దుదంగనంగంబోక పుత్రశోకంబున ముని(/గ భూమిపైని6 బడియె నంతఃపురము దుఃఖపడియుబోయె.

14. అట్టు తలవంచుకొని యేమియనక భూమి 'పైనిబడిన దశరధు భూపాలు(గాంచి అడవులకు నేగ సిద్దమైనట్టి రాము డీ ప్రకారము గా వచియింపందొడగా.

15. క్ష్మాతలేశ! నా తల్లి కౌసల్య కీర్తి మంచురాలు మహా బుద్దిమంతురాలు వృద్దురాలు నన్నడవికీవిట్టు బంపు చుండినను నిన్ను నేమనకుండినదిటు,

16. ఏను దండకాటవులకు నేగు పిదప నధిక పరితాపమొందెడు నట్టిదియును నన్ను( బాసి యెజుంగని నాదు తల్లి గారవము( జేయు; మామ దుఃఖమును మాను.

అయోధ్వాకాందనము

17. పుత్రదుఃఖంబున నెపుడు పాగులుచుండు నామె నోదార్చుచుండిన యట్టులైన ఎల్లపుడు నను మనమునం దెంచుకొనుచు నీదు ప్రాపున బ్రతుకంగ నేర్చునెట్టొ.

18. ఏను దండకాటవులకు నేగుమీంద పుతశోకంబునన్‌ గడు. బొగిలి బొగిలి ప్రాణముల వీడకుండెడు పగిదిగాణ ఆమెపై నాదరము జూపు నునవరబము.

• ఆష్ట త్రిలో సర్గము సమాప్తము.

39. ఏకోన చద్వాలంశ స్పర్లము

1 దశరధుడు రానుండు పలుకుదాని) విని భార్యతో(గూడ6 దనయు.డు వల్కలముల ముమ్మరమగు తాపముజెంది మూర్చనొందె.

2. పరమదు:ఖీతుండైన దశరథనృప వ రుండు ముని వేషధారియైయుండు రాము జూడంజాలకయుండియు. జూచి కడు వ్య సనముచే నేమి సలుకంగం జాలకుండె.

3, ధారుణీనాయకుండగు దశరథుండు దుఃఖభావంబుచే మూర్చితుండుగనుండి తనయు నా రాముని మదిని. దలంచికొనుచు నుండి రోదనమును జేయుచుండె మిగుల.

తకోనచత్వారింశ నర్షము

4 మున్ను నేననేకులం బరపుత్రకులను జంపియుందును; బ్రాణిహింసయును నైన సల్పియుందు, నక్కళతననె దెల్పరాని పుత్రశోకము నాకు దాపురము నయ్యె.

ర్‌, అంత్యకాలము రాకున్న నవనియందు ప్రాణములును నెవ్వారికి బోవెబోవు; ఏను వగ్నిహోత్రుని సాటియైన నాదు తనయు(యడా సూక్ష్మ వస్త్రములను ద్యజించి

ళ్‌ మునులు ధరియించు నల్కలంబులను దాల్చి నాదుముందు రానముండుండ నాదు కనుల. గమచుం గైకచే నిడుమలు గొనుచునుంటి నాకు మరణంబదేమియు రాకయుందె.

7. _ తవదు పనిని జక్కంబెట్టుకొనంగ యత్న మాచరించు నీ కైకకై యఖిలజనము దుఃఖపడె నొకరికొకరు దుఃఖపడెడు అహహ]! యా దైనము గతినేమనంగవచ్చు?

ఈ& అట్టు నృపుండు శోకమున నల్లాడుచుండి కంటినీటము దోగెడు కనులతోడ రామయని నొకమారు మాత్రంబు బల్కి ఆపసపయిని పల్కంజాలక యాతండుండె.

9, _ అంతంగొంతసేపునకు నా యవనినాధు డించుకయు. దెలివినిబొంది యంతయేని కనులనుండియు గన్నీరుగారుచుండ అ సుమం్రునిం గను(గొని యనియె నిట్లు.

ఆఅయోధ్యాకొందము

10. “ఈవుపోయి సుఖంబుగా నెక్కందగిన అరద మొకదాని ముంచి హయములఃగట్టి కొనియిటకు(€ దెచ్చి రాము నందునను నుండ జేసి దండకాటవులందు. జేర్చిరమ్ము

11. జనని జనకుల కిట్టుల సద్గుణుండు నైన సుతునంపుచుంటి మయ్యడవులకును గుణములుండుట కిదె ఫలమనుచు. దోంచె నాదు సత్యమె సుతు నరణ్యమున కనిపె*.

12. అంత నా సుమంధత్రుండు రాజాజ్ఞ దలను దాల్చి శీఘ్రముగంజని రధము నలంక రించి మంచి హయములంగట్టించి దశర థుండు నుండుచోటికి దెచ్చియుండి యపుడు.

13. ఆ సుమంత్ర డలంకృతమైన యదియు నుత్తమాశ్వములం గట్టియున్న యదియు నైన రథము నాయత్తమైనది యటంచు జేతులను మోడ్చి రాముతో. జెప్పంగానె.

14 ఆ నృపుండు దేశకాలజ్ఞుండైన నాని నిర్మలుండగు వానిని నిశ్చయాత్ము( డైనవాని ధనాధ్యక్షు నపుడు మిగుల వేగముగం బిల్వబంచి యీ విధిగ ననియె,

15. “సీత యడవులయందు వసింపవలయు+ బదియు నాళ్ల్ళేండ్లకును పరిపడెడు నట్టు లుత్తమములగు వస్తంబు లుత్తమంబు లైన సొమ్ముల శీఘ్రంబుగా నొసంగు”.

తీకోన చత్వారింశ సర్గము

16. దశరథుండు చెప్పినటు ధనాధ్యక్షుండంత. గోశ గృహమునకేగి యా క్షోణివరుండు చెప్పినవియెల్ల దెచ్చియు. జేర్చియుండె జనకజకు( బదునాల్షేండ్లు జాలునట్టు.

17. అవనితనయ యడవులకు నరుగుచుండి పలువిధములగు సొమ్ముల బలునిధంబు లైన వస్త్రంబులను దేహమందునెల్ల( దాల్చి (ప్రత్యక్షలక్ష్మి నాందనరుచుండె.

18. ఉదయమున నూతనొంశుల నుదయమందు నర్కు కాంతి న్యోమము వెల్లు నవ్విధముగ అఖిల భూషణ భూషితయైన పీత చేత నృపుని గృహము ప్రకాశించుచుండె.

19. అంత దశరధ భూమీశు నగ్రమహిషి మైన గౌపల్య గోడలి నవనిసుతను చేతులం (గ్రచ్చి గౌగిలిజేర్చుకొనుచు శిరము మూర్కొని యిట్టుల( జెప్పందాడగా.

20. “అననియందు దుష్టస్త్రీలు నధిపుండెపుడు కోరుదాని నొసంగి ప్రీతి గొల్పుయన్న నాతనికి కష్టము గలిగినప్పు డతని కెంతమాత్ర ముపకరింప నెంచంబోరు.

21. అధిపుచే సర్వ్ససుఖముల నమభవించి ఆతనికి నేదొ యాసద యావహిల్ల అతని విడనాడంజూతు రయ్యధమజాతి వనితలిది వారలకు స్వభానంబు చూనె.

ఆయోధ్వావాందనము 22. ఆండువారెప్పుడు నబద్ధమాడుచుంద్రు వారి మనసు నెరుంగగరాదు, వారెపుడు ని కారమున నుం(ద్రు, చేతు రఘంబె సతము, భర్తలన నసహ్యము చెంది బాయుచుంద్రు. 23. కాంతల మనసు, ధనమునుగాని, విద్య గాని, లోకమర్యాదలంగాని సత్కు లమునుగాని, మహోపకారముమగాని గాొనదు; చలియించు వారి నమ్మను వలువదు. 2 సత్యమున శ్రుతంబున సదాచారమున స తతము వర్తించు నొ పతివ్రతలకందు పరమ పొవనరూపుండొ భర్త యొకండె అదికుండగు; నితరుండుగాండధికుడెవండు. 25. భర్త ప్రవ్రాజితుండయిన వాండటంచు నాతని పరాభవమ్ము చేయంగంబోకు ధనికుండైనను లేక నిర్దనుండునైన నీ వతని దేవతనుగాంగ నెంచుమెపుడు". 26. అత్త పల్కిన పల్కుల నాలకించి పరను ధర్మములంచు భావమున నెంచి అత్త కభిముఖముగ నిల్చి యంజలిని ఘు టించి యామెతో సీత యిట్లంచు.లికె. 27, “ఈవు నాకేది యానతి నిచ్చుచున్న దానవో యట్లై నే సల్పుదాన, నాదు భర్త విషయమై యెట్టుండవలయునొ యది నాకు€ దెలియును వినియు నున్నాను మున్ను. చై 0)

శకోన చత్వారింశ నర్లము ననన ననన ననన

28. ఈవు నన్ను దుష్టస్తీగ భావనమ్ము చేయకుము చంద్రునిన్‌ గాంతి బాయనట్లు ఏను ధర్మము వించుకయేని వీడు దాన(గామ, బతిని మీజుదానంగాను.

29. వీణ నిస్తంత్రియై పల్కలేనియట్లు చక్రములు లేక యరదము సాగనట్లు యువతి నూర్గురు కొడుకులునున్న(గాని భర్తయును లేక సుఖముల బడయలేదు.

30. తల్లియైనం దండ్రియయిన దనయుఃడైన( గాంతకొసంగిన బరిమితిగానె యొపంగు, అమితముగ నొసగెడు( బతి; యట్టి పతిని ఎవతె బూజింపకుండును నెవతొ దక్క.

తక ఏం బతివ్రత నగుదాన, నే బతివ్ర తాత్వ ధర్మము లెరిగినదాన నగుదు; అట్టి నేను బరిభవింతు నెట్టులంబతి? స్తీలకెప్పుడు భర్తయే దేవతగద!”

32 అనంగ గౌసల్య యా కోసలాధిపసుత పీత సాధ్విత్వమునకు సంప్రీతింజెంది తవయు వనవాసమునకు సంతాసమొంది నదలె హర్ష శోకజనిత బాస్పములను.

33. పరమ ధర్మజ్ఞు(డగు రామభద్రు(డపుడు తల్లులందటచేత స్తోత్రంబు జేయ బడెడు తల్లి. గౌపల్యకు పరమభక్తి వందనము జేసి యిట్లు చెప్పందొడంగె.

అయోధ్యాకాండము ౩శత్స్న “ఏ నడవినుండు బదునాలుగేండ్దు శీఘ్ర ముగనె గడచిపోవును, శోకమును గొనకుము; నాదు తండ్రిని దశరథు నాకు మూజు గాంగం జూడు, నీర్వను జూపంగా గడగకు.

35. నీ వొకింత కన్నులు మూసి నిద్రవోవ నెంతకాలము పట్టునో యంతకాల మునను నీ పదునాళ్షేండ్డు బోవు; మరలి వచ్చు నను ముదమున( జూడవచ్చు నీవు".

36. అట్టు తల్లికి రాఘవుండధిక వినయ ముగ దెలుపుచు నటుబయిని మూడు నూర్త యేబదియునైన తల్టుల నెడకు నేగి క్రమముగా వారి వారి క్షేమమును నరసి.

37. _ తల్లింటోలెను దుఃఖితాత్మలగుచున్న వారలకు నెల్లరకుంగూడ వందనమ్ము చేసి చేమోడ్సునున్‌ ఘటించియును ధర్మ నూర్గముగ నిట్టులుగ వచింపంగడంగి.

38. _“చనవునన్‌గాని యజ్ఞానముననుగాని ఏమయిన నపరాధము నేను జేసీ యుండినను నాపయిని కృపనుంచి మీర లెల్ల క్షమియించి సెలవిడు. డేగువాండ”.

39. అనంగ నా దశరథు సతులంద అధిక ధర్మయుక్తంబును సమాహితంబునైన అమ్మహీశా[గ్రసుతువి వాక్యముల వినియు అధికమైన దుఃఖంబును నందిరపుడు.

శకోన చక్వారింత/ చత్వారింశ సర్హము

శీ0, రాము పల్కుల విని దశరథుని భార్య లెల్లరును మవాో శోకము నెంతొ జెంది ఆడు క్రాంచాలవలె మనోహరములైన స్వరములన్‌ బిగ్గరగను నేడ్వన్‌దొడళగిరి.

4. మున్ను మురజసణవ ఘోషములు చెలంగ వీనులకు విందుణేసెడు విభుని గృహము అంతిపురపు టింతలయొక్క యధిక రోద నములచేత విప్పుడు నశుభముగనుందె.

ఏకోన చత్వారోో స్సర్గ్ణము నమాప్తము. 1.0, చత్వారింశ స్పర్ణమూ

ఓ. అంత రాముండు లక్ష్మణు( డవనిసుతయు దశరథునకు మొక్కి వనికి దల్లిదండ్రు లను విడిచిపోపలసివచ్చెననియు వ్యసన మునబడియు వారికిని బ్రదక్షిణమొనర్చి

2. దశరథుని యాజ్ఞలేక పీతను సుమి(ప్రో తనయునిన్‌ గొనిపోవరాదని తలంచి దశరథాజ్ఞను గొని, తల్లి. దాను వదల(గ వ్యసనపడి యామెకు. బ్రణుతి నాచరింప నంతనే లక్ష్మణుండును నాచరించి అటుపయిని నా సుమిత్ర పాదాబ్బములకు అధికభక్తితో వందనమాచరింప

అయోధ్యాకాందము

4, తల్లియైన సుమిత్ర రోదనము చేయు చును దనయు హితమును గోరుచును దన సుతు చేతులనుబట్టి యెత్తియు శిరము మూరు కొనియు నాతనితోడ నిట్టనియు. బలికె

5, _ “రామునం దెల్లయెపు డనురక్తుండవయి వనములందుండ నిన్ను దైవము సృ్పజించె సీతతో రాముడు వన వైచిత్యములకు( బరవశు(డుగాగ నీవు నేమజగంబోకు.

6. రాఘనుండు నిర్దనుండైన, రాజ్యమేలు చుండిన, నతండె శరణమైయుండు నీకు; జ్యేష్టునకు లోకమందు. గనిష్టుండెపుడు సేవచేయుట ధర్మమై చెలంగుచుండు

క అన్న సేవ చేయుటయును యజ్ఞ్జములను జేయుటయును దొనంబుల( జేయుటయును బవరమున శరీరంబును బాయుటయును రవికులమునకు( బరమ ధర్మములె యగును”

8. _ అన్నతోడనె యడవులకరుగ నిళ్చ యాత్ముండై యన్యమును శరణ్యమును లేని తనయునకు లక్ష్మణున కివ్విధమున( జెప్పి మజల మజల సుమిత్ర నీ వరుగుమనియె

9, _ “*దశరధునిగను రాముని. దలంచుచుండు నూ, జననియంచు సీతను మది(దలంచు; అయ్యటవిని నయోధ్య యటంచు నెంచు ఓయి తనయ! సుఖమ్ము(గా( బోయి రమ్ము

చత్వారింశ నర్దమ్యు 10. అంత వినయవంతుండయిన యా సుమం. డింద్రుతోడ మాతలి వచియించునట్లు అధిక భయముతో భక్తితో నంజలిని ఘ టించి రామునితో విన్నవించె నిట్లు. 11, “నీకు మంగళముల్‌ గల్గుగాక! యిపుడె వీ రధం బెక్కు మెచటికి నీవు నన్ను గొనియు( బొమ్మనియును నానతివి నొసగుదు వటకు శీఫ్రంబుగాంగొని యరుగువాండ 12. కైక యాజ్ఞాప్రకారంబు గారడవుల ఈవు విడునక సదునాలుగేడు లుండ వలయు(గద యీ పదియు నాల్గు వచ్స్చరములు వనము లందుండ బ్రారంభ మొనరుపైోమున 13. అంత జనక తనూజాతయైన సీత చక్క(గా నలంకారము సల్పుకొనిమ నమువ ముదముతో, సూర్యుండు నా వెలుంగు గురుతరంబగు రధమెక్కి గూరుచుండె 1ఓ అటుపయిని సువర్ణంబుతో నత్యధికము గా నలంకృతమై యగ్నీగా వెలుంగు చుండు నా యరదమును రాముండు లక్ష్మ ణుండు నధిరోహణము చేసియుండి రపుడు 15. _పార్ధివుండు వనముల నుండవలయు కాల మంత లెక్కించి జనకనృపాత్మజాత కంతవరకు నన్యాపేక్ష మందనటుల వలయు భూషణముల వస్త్రముల నొసంగె

అయోధ్యాకొాండను 16. అటె రామ లక్ష్మణులకు నవసరంబు లైన కవచంబులను నాయుధాళి నొసంగ ఆ సుమంత్రుండా దశరథు( డట్టాసంగు వానినెల్ల నాయరదముపైని నిడియు. 17. రాము(డా సీతతో సుమిత్రా తనూజు తోడ రధ మధిరోహించుతోడనే య నిల జవముల సల్లక్షితముల హయమ్ము ల వెనువెంటనే వడిగం దోలంగడంగె 18. దండకాటవి బహుకాలముండ రాము డేగంగనె పురమందలి యెల్ల జనము మూర్చనొందె, గజాశ్వముల్‌ మూర్చనాందె, చూడవచ్చు జనులు మూర్చంజొచ్చిరెల్ల 19. పురజనము లేమిదోయుక దిరుగందొడంగి రేనుంగులు ఘీంకృతుల వెట్టులెత్తిపోయె గుజ్జములు హేషలను పరుగులనుదీసె పురము నెల్లెడ సంక్షోభమును వహించె 20. పట్టణమున నాబాలగోపాల మధిక దిగ్భమనుజెంది దుఃఖమందియును మిగుల6 దప్పిగొనువారు జలమువెంట జను నట్టు బరుగులెత్తిరి రాము వెంబడిని బడియు 21. అ జనులు రాముడుండిన యయ్యరదము పార్భ్య భాగంబులను బృష్ట భాగమందు బట్టుకొని రాముని ముఖము తట్టు జూచి కనుల. గన్నీళ్లు కార నిక్కరణి ననిరి

చత్వారింశ సర్గము

22. “ఓ సుమంత్ర! హయంబుల నుజవడింప. బూనకుము; మెలమెల్లగ( బోవనిమ్ము; రాముని ముఖారవిందము నేము నొక్క మాటు గనని మ్మెపుడు గనువారమొ యింక!

23. అమరసుత సము(డగు రాము. డడవికేగ జనని హృదయము పగులకుండిన దదేమి యొక్కా? యినుముతో నిర్మించి యుండవలయు సందియము లేదు, లేనిచో సడలదొక్కొ?

24. _స్వర్లగిరి దివాకరు కాంతి వదలనట్టు ధర్మమును నాశ్రయించి యా ధరణితనయ ఛాయవలె రాము వెనువెంట(జనుచు నుండె. గాన నామె కృతార్జురాలైన దహన!

25, అహహ లక్ష్మణప్రియ! వాదియైనవాండు అమరతుల్యుండు పిద్దార్ధడైనవాండు వైన యన్నకు సేవయేయంగ"నిశ్చ యించితివి నీవె ధన్యుండ వెందునేని

26. ఈవు రాముననుసరించుటే తపమ్ము సిద్ధియును నభ్యుదయమును జెందుటయును; ఇదియ ధనమును స్వర్గంబు నాదవునట్టు చేయునని జనులెల్లరు చెప్పికొనిరి.

27 ఇట్లు ప్రీియుండగు రాముని నట్టు వెంబ డించి యీ ప్రకారము జెప్పికొంచుం గనుల నుండి క్షోణిపాతంబుగ నుప్పుతిల్లు నశ్రువు లణ(చుకొనంజాలరైరి వారు

అయోధ్యాకాండము

28. అంత దశరధేశుండు దుఃఖ మతిశయింప దుఃఖీితులయిన భార్యలతోడంగూడి ఏను రాముని నెడంబాసి యించుకేని నిలువ(జాలనంచును నిల్వెడలియు జనియె.

29. ఆ దశరధుని సతులు మహా గజంబు బంధితముగా గరేణువుల్‌ ప్రబల రోడ నంబుశీయునటుల రోదనంబుశేయ నా యయోధ్య మహాఘోష మతిశయిలై,

30. అపుడు దశరధు(డా రాము. డడవికేగు టను గను(గొని యధిక దుఃఖమును వహించి గ్రహణమందున రాహుచే( గబళితుండగు చందురునిబోలె' క్షీణతశెందె మిగుల,

31. దశరధ సుతుండు రాముండు తన్నుంబౌరు లట్టు వెంబడించుట(ాంచి యిట్టుగొని వీరు నను వీడరని యెంచి వేగముగను రథము బోనిమ్మటంచు సారథికి(దెల్సె.

32. రధము త్వరగంబోనిమ్మని రాముండనంగ, రధము నిల్పు, బోనీకని ప్రజలు వేండ ద్వివిధముగ రాముడు, ప్రజలు దెల్పుచుండ సారథియు రెంటిశేయంగ జాలకుండె.

33. అడవులకు రాముడిట్టుల నరుగుచుండ జనుల సమ్మర్హమునను రేగిన రజంబు నంతయును వారి కన్నుల యందునులడి పడెడు నశ్రుజలంబుల నడంగిపోయె.

చత్వారింశ నర్గము వా

384 రాముండు గహనంబులకు దజలెడు నపుడు పౌరులెల్ల మహా దుఃఖపడుచు నశ్రు వుల వదలుచు హాహాకారముల నొనర్చి మూర్చవో, పురి పీడితమునయిపోయె.

85. సరసులందు మత్స్యములు మసలుటయేసి కమలముల నుండి జలములు కాజునట్టు ఆండువారి నేత్రంబుల యందునుండి దుఃఖమునను గన్నీళులు దొడరందొడలా.

36 పౌరు లేకరితిగ దుఃఖపడుచునుంట. గనినయంళనె దన దుఃఖ మినుమడింప దశరథుండు మొదల్‌ నరకం ధరణిజంబు గూలువట్టు మూర్చితుండయి వేలంబడియె.

3 అట్టె లేచి దుఖ్సమున నల్లాడుచుండి పడుచు లేచుచు రాము వెంబడినపోవు దశరథునింజూచి పౌరులందరును బెద్ద పెట్టునను రోదవమ్ము( గావించిరెంతా.

38. కొందలు జనులు రాము బేర్కొంచు. గొంద అు జనులా గోసలసుత బేర్కొంచు దుఃఖ మందు చుండ నంతఃపురమందు నుండు స్త్రీలు నెల్ల రోదనమును జేసిరెంతొ!

89, అప్పుడా రోదన ధ్వను లాలకించి వెనుక వైపు తిరిగిజూచి విపుల దుఃఖ మొంది తనదు వెంబడి వచ్చుచుండు తల్లి దండ్రులను నయ్యెడల రాఘవుండు గాంచి

అయోధ్యాకాండము లతలా నతన ననా నానో ననన నన నునన చాననననాననననాా ననా శతా ననున ననన నును నమన 40. ్రాటిచేంగట్టంబడిన గుజ్జంపుంబిల్ల తనదు తల్లిని జూచు చందముగ మిగుల ధర్మపాశబద్దుండుగాన( దల్లిదండ్రు అ నట రాముండూరక గనుంగొనుచునుండె. త్తే వాహనార్హులయ్యు నడిచి వచ్చునారి దుఃఖపడగ ననర్హులై దుఃఖమొందు జనకుని(గని దశరథా[గ్ర తనయుండపుడు రధము ద్వరంగ దోలుమని సారథికిందెల్సె. త2. _పరను దుఃఖితులై వెటటబండుచు వచ్చు జనకులంగని దశరథా[గ్రతనయుండు బరి గోల. బొడునబ డు నేనుంగుగను దుఃఖి చుండగుచు వారలను జూడకుండనుండె. 43. దూడ యింట. గట్టయడంగ దూడ యందు నధిక ఢ్రేమచే దూడను నందికొనంగ ఆతురతతోడ పరుగెత్తు నావుంబోలె తల్లి గౌసల్య పజఅచె రధంబుంేర. 44. అట్టు రథము వెంబడిపడి యరుగుచుండి అయొ్య రామ! లక్ష్మణ! సీత! యంచు నజచు చుండి, దుఃఖాతిశయమును నొందుచుండి, కనుల నశ్రుకణంబులు గార్భుచుండి, త5 అధిక దుః;ఖముచేత దేహము దెలియక నర్త్శనము జేయుచుండెడు నాతింబోలె నుండు తల్లి గౌసల్య రాముండు జూచు చుండెంగాని యేమియు ననకుండె నప్పుడు.

చత్వారింశ సర్గము

కఠ. అవనిపుండు నిలు నిలుమని యజణచుచుండ పజపునునియు రాముడు తృరపఆఅచుచుండ సారథి నిలువ బోవ దోయకయు( జ(క్ర మధ్యమందట్లు దోధూయమానుండయ్యె.

47, - నృపుండు నా మాట వివవైతివేల యనిన నీదు పల్కు వినంగరాలేదె యనుము అట్టు వారలు దుఃఖము లంద. జూడ జాలనని రాముడు రధంబు( దోలుమనియె.

48. ఆ సుమంధత్రుండు రామాజ్ఞ ననుసరించి అమసరించు జనులకు రామాజ్ఞ దెల్సి హయము లధిక వేగంబుగ నరుగుచున్న వాని వింకవేగముగ6 బోవంగందోలె.

49, _రాజపురుషులు పౌరులు రామునకు బి దక్షిణము జేసి, వెనుకకు. దరలిపోయి యుండిరే గాని మనములనుండు దుఃఖ మడంగదయ్యె గన్నీళ్ళులు నడంగనయ్యె.

50. మరల నెవండు శీఘ్రంబుగం దిరిగిరాంగం గోరుదుమొ వాని వెనువెంట దూరముగ6 జ వంగరాదని మంత్రి జనంబులెల్ల నవనినాథున కేకవాక్యతగందెల్ప

51. _తనువదెల్లను. జెమటతో. దడిసిపోవ దుఃఖమున మున్లిన దశరధథుండు భార్య తోడ మంత్రులనినదానింగూడ వినుచు సుతుని వెంబడింప కతనిజూచుచుండె.

చలా ప్రల

అయోధ్వాకాండము 4.1. ఏక చత్వారింశ స్పర్ణము

1. _ అఖిల జనులకు. జేమోడ్బి యట్లు రాము డడవులకు నేగంగా నప్పు డంతిపురిని నుండు స్రీ సమూహంబెల్ల నొక్కపెట్ట గొల్లుమని రోదనము చేసిరెల్ల రడల

డై “దుర్చలుల, నశక్తుల, ననొధులను, నెల్ల గంటికిని 'జెప్పవోలె రక్షణ మొనర్చ్భు నట్టి రాముడు మము నెల్ల నిట్టు వదలి యెచటి కేగెనొ మా బ్రతుకింక నెట్టా?

3, కోప మెట్టిదొ యెజుగండు, కోపమందు వారి శాంతింప చేసెడువాండు; పరుల దుఃఖమున కెంతయో మది దుఃఖపడెడు వాండు మా రాముండెటకేగు వాడొ నేండు?

4 కన్న తల్లి. గౌసల్యను గౌరవించు నట్టు మము గారవించెడు నట్టివాండు ఆర్హ్పరక్షణ పరతం(త్రుః డధిక తేజు( డైన మా రాముడెచటికి నరిగినాండొ?

5. _ కైకబాధను పడలేక కాననమున కరుగుమని దశరధ నృపుండానతీయ అందులకు నేమి మాజుమాటాడకుండ నెచ్చట కిపుడు మా రాము'డేగినాండొ?

6. _ ఇవనిపుండెంత మతిలేని యట్లివా(డొ అఖీలజనులకు( బ్రియుండయి యధిక ధార్మి కుండయి, సత్యవ్రతుండగు కాకుచ్చు నడవి కంపెనని విలపీంచె నంతఃపురంబు

తక చత్వారింశ నర్గము

రా దశరథుని భార్యలందరు+ దద్విధముగ లే(గల విడుచు నావుల లీల రోద వంబొనర్చిరి యంతఃపురంబునెల్ల భూరి దుఃఖంపు ధ్వనులతో బోరు కలుగ

8. పుత్రదుఃఖంబుచే( గడుంబొగులుచుండు నవనిపుం డంతిపురమున యందునుండి భయదమై వచ్చు దుఃఖశబ్దంబు వినంగ దనదు శోక మినుమడించి తల్లడిలైె

9. _ అగ్నులను ద్రేల్పరై రాహితాగ్నులెల్ల అన్నముల వండరైరి గృహస్టులెల్ల ప్రజలు తమ తమ పనులను వదలియుండి రరుణకిరణు( డంతర్జాన మందియుండె

10. దంతులెల్ల నాహారము దాకవయ్యె దూడలకు నాలు పాలీయ దొడంగనయ్యె అగ్రతనయులు తమయొద్ద కరుగుదేజ జననులెల్ల సంతసమందంజాలరైరి

11 ఆ త్రిశంకు వంగారకుండా బృహస్ప " తియును బుధుండును శనియు దైతేయగురుండు కలయికను వక్రగతిని సంగనుమువలన+ జందురుని. బద్మబాంధవు జెందియుండె

12. రిక్కలెల్లను గాంతి దజీగియునుండె నిస్ర్ప్రభంబులయ్యెను గ్రహనిచయమెల్ల గోసలులకు నక్షవ్రమై భాసమందు నా విశాఖయు ధూనుంబు నాశ్రయించె

ఆయోధ్వాకొాండము

13. వానకాజునందున మహో వాయువేగ మున సముద్రంబు మిగుల నుష్పాంగునట్లు అడవులకు రాముడేగంగ నయ్యయోధ్య యంతయును మువా క్షోభము నందిపోయె

కత వ్యాకులములయ్యె దిక్కులు; వసుధతలము చిమ్మచీకటు లెల్లెడం గ్రమ్మిపోయె గ్రహములు సకల నక్షత్ర గణములెల్ల చెన్నుదటిగి కాంతులుడుగ చిన్నబోయె

15. అనుకొనక యుండ.గనె రాము. డడనికరుగ పౌరజనము నుహా దుఃఖభావమందె అన్నమందునంగాని విహారనుందు( గాని యెవ్వరి కిష్టము కలుగదయ్యె

16. అయ్యయోధ్య యందలి జను లధిక దుఃఖ మొంది విడువకెల్లపుడు నిట్టూర్పులు విడు చుచును దశరథు బేర్కొనుచును సతంబు దూజుచుండిరి తమకును దోచునటుల

17. అయ్యయోధ్యాపురవు జను లఅశ్రువులను గార్చుచుండిరి రాజమార్గంబునందు నొక్కండును సంతసంబును నొందండయ్యె అందలు నధికదుఃఖము నందిరెంతొ

18. వాయువును సుఖంబుగను వీవకయెయుండె శీతకరుండు సుఖముగ భాసింపండయ్యె ఖరకరుండును నెండను గాయండయ్యె లోకమంతయునయ్యె బర్యాకులంబు

లతీరచత్వారింశ/ ద్వ చత్వారింశ నర్లము 19, తల్గులపయిని సుతులు, భర్తలపయి సతు లొండొరులపయి ప్రీతిలేకుండి రెల్ల రన్నదమ్ములు స్నేహము నందరైరి రామునె దలంచిరెందు సర్వంబు వదలి 20. అ దశరథాగ్రసుతు హితు లధికమైన దుఃఖమొందియు నేమియు దోంపకుండ నుండి కటికనేలపయి పరుండి యేమి లేవరైరి యే పనికిని బోవరైరి 21 అమరపతి లేమిచే భూమి వ్యాకులత్వ మందునట్టు రాముండు లేమి నయ్యయోధ్య వ్యాకులత జెందె నశ్వముల్‌ వారణాములు భటులు దు;ఖింపగా మహా ధ్వని జనించె _ ఏక చత్వారి సర్గము సమాప్తము. క్రైణ,. ద్వచత్వాలం-శ స్పర్ణము ఓ రామం డట్లేగుచుండ మార్గమ్మునందు రధగమనమున రేగివ రజము నెంత వ౪క్షుం గన్సడునో యంతవజకు దశర థుండు రామువైపునె జూచుచుండె మిగుల 2. మనుజపతి రాము దిక్కును గనెడునంత వనజకు రథపరాగము గనయడుటచేసి పార్ధివు(డు రామునిన్‌ గనవలయు ననియె అప్పరాగము వనృద్దియౌనట్లు దోంచె

అయోధ్వాకాందము

త దశరధుండంత రాము రధము పరాగ

మగపడమింజేసి దీనుండువై నిరాళ

జెంది యదిక దుఃఖమ్మునుబొంది మిగుల

దుఃఖితుండయి భూమియందునను బడియె 4 దశరధుండు నేలంబడంగానె దశరథాగ్ర

మహిషియైన కౌసల్య యమ్మనుజనాధు

దక్షిణకరముంుట్టి యెత్రంగయూన

గైక యుండి గనుచు నూరకయునె యుండె 5. _ వినయమును ధర్మమును నయమును గల దశ

రధ నృపుండు తన యెడను సార్చ్యంబునందు

నిలిచియుండిన కైకేయినింగను(గొని

అధిక సంతాపమును బొంది యనియె నిట్లు 6, _ “దుష్టురాలవు నీవు! నాదు నవయవము

లించుకేనియు(దాంకకు మింక నీదు

పాడు మొగమును నాకుంజూపంగ(బోకు

భార్యగా వీవు నృత్యుదేవతవు నాకు ర నీదు నారలెవ్వరొ వారు నాదు వారు

కారు; నీకు నలయునది కాంచనంబె,

నీకు ధర్మమ్ముతోడ బనియును లేదు

నిన్ను ద్యజియించితిని; నాకు నీవు వలదు. 8, అగ్నిసాక్షిగ నిన్ను( బెండ్లాడుటయును

అగ్ని నీతో. బ్రదక్షిణ మాచరించి

యుండుటయు వీనిచే గల్గియుండు నిహపు(

బరపు సంబంధము ద్యజించువాండ నిప్పుడె

ద్వ చక్సారింళనర్లము

క, _ భరతు( డక్షయరాజ్య వైభవము నంది యెంతయో సంతసము నొందెనేని, నతండు నా కొపసయ తర్పణాదులు నాకు(శెంద కుండుగా కిది ప్రతినయై యుండు.౧గాకొ

10. అంత దుఃఖంబున( గృశించినట్టి కోస లాత్మజయు దుమ్ములో నిండినట్టి దశర ధావనీశు లేవంగ నెత్తి యతని(దీసి కొని తనదు నంతిపురికి తోడ్కొనియు( జనియె

11 తపసి వేషమున్‌ దాల్చిన తనయు దలంచి బ్రాహ్మ ణోత్తము( జంపిన వానింబోలె హస్తమున నగ్ని(దాశీన యతనిపగిది అవనిపతి వరితాసము నందుచుండె

12. అడుగడుగునకు మార్గమునందు మరలి మరలి చూచుకొనుచు శోకపరనశులగు చుండి, కౌసల్యయు దశరథోర్వినాథు( డుండిరి పరాగమందు సూర్యుండువోలె

13. తన ప్రియసుతుని రాముని. దలయుకొనుచు క్షితివరుండు రోదనంబును జేయుచుండి తనదు రాముడు పురమును దాంటెననుచు( దెలిసికొనవియు శోకంబుతో. బలికె నిట్లు

14 “పుత్రు రామునిం గ్రైకొనిపోవు నుత్త మాశ్వముల యడుగులు మార్గనుందు+ గాన( బడుచునుండె; రాముడు గనబబడకపోయె నేమిచేయుదు నీ దుఃఖ మెటు భరింతు?

అఆయోధ్యాకాండము నవవ య

15 చందనమలంది పూవుల శయ్యలందు( గడు సుఖకరములా తలగడలయబూని ఉత్తమస్త్రీలు వీచుచునుండరూ మ హా సుఖముగ6ం బలుండెడు నా సుతుండు.

16. ఇప్పుడెచ్చటనో యొక వృక్ష పాద మందు నాక జాతి(గాని కొయ్య నొకదాని. గాని తలగడగానుంచి కటిక నేల యందున. బరుండియుండు వాండగుచు నుండు

17. అట్టి నా రాముండింక దుఃఖీతాత్ముండగుచు దేహమెల్ల దుమ్మున నిండి దీర్హములగు నూర్పులన్‌ సెలయేలులనొద్ద నేన్లు లేచునటు నేలపైనుండి లేచువాండు.

18. అమ్మహాబాహుండగు మదీయాగసుతుండు ధార్మికుండగు రాముం డనాథయును బోలె నేలపైని బరుండి కష్టాలంబడ వ నేచరులు చూచుచుందురు నిశ్చయముగ.

19. అట్టి యా యసూర్యంపశ్య, యఖిల సుఖము లనుభవించుటకే తగినట్టి సీత కంటకములు (గుచ్చుకొనంగ6 గాననముల నెపుడెలు(గని బాధపడుచు నేగుచుండు,

20. ఇలతనూజ, యెొన్న డడవు లెజు(గకుండు హేతువున గగుర్సాటును నెనయజేయు భయద మృగముల ధ్వని చెవిబడంగ భయము పడుచు. బోవు(బ్రాణాల్‌ బిగబట్టికానుచు.

వ్వ చత్వారింశ నర్షము

21. కైక! నీ కోర్కె నెరవేరెగాదె? యింక విధవవై తగుదునని యీ విశ్వమేలు యేనుమాత్రము నా రాము నించుకేని వదలియుండియు నీయెడ బ్రతుకంజాల”.

22. _దశరథుం డివ్విధముగ రోదనము చేయు చుండి ప్రజలచే. బరివేష్టితుండు నగుచు బంధుమృతికి స్నానముచేయు వానింబోలె శోకమున నయ్యయోధ్యను జొచ్చెనపుడు.

23 వాకీళులయందునను, జతుప్పుథములందు, ప్రజలు లేనిది; మూయంగ(ంబడిన యంగ భులును, దేవాలయంబులు గలిగినదియు, వృద్ద బాలాతురులె వసియించునదియు,

24, అగు నయోధ్యను జూచుచు నాత్మజునె త లంచుకొంచును మిగుల దుఃఖించుకొంచు అర్కుండంబుదమును జొచ్చు నట్టులా జ నాధిపుండును దనదు గృహంబు(జొచ్చె

25. రాముండును, సీతయును, సుమిత్రాసుతుండు లేనిదియు, హతోరగమునువైన మడుగు నట్టులుగ( గైక లేకుండునట్టిదైన యాత్మ గృహము బ్రవేశించె నా నృపుండు.

26, దశరధుండంత మిగుల రోదనము చేయు చుండి హీనస్వరమ్మును నొందియుండి పరులకును వినంబడకుండు పగిదిగా నొ కింత ధ్వని కలుగకయుండ నిట్టు లనియె

అయోధ్వాకాండము

27. “నన్ను శీఘ్రంబుగా రాము గన్నతల్లి మైన కాసల్యగృహమున యందుఃజేర్పు( డచటగాక నాకును నింక నెచటనేని చిత్తశాంతి యేమాత్రము చెందంబోదు”.

28. క్షితివేణ్యు. డీరీతిగం జెప్పంగానె దారిజూపెడు వారలా తీటుగానె కోసలాత్మజ గృహముకా కువలయాధి పుని నపుడు చేర్చ నతడు కుములుచునుండె

29, అమ్మహీశ్వరుండా కోసలాత్మజాత గృహము చేరి యచట వసియించి మృదుల శయ్య బవళించియును మానసంబునందు బు(త్రని దలచుకొంచు వాసోవుచుండె.

30. రాముండును సీతయును సుమిత్రాసుతుండు లేని యా గృహ మా శశి లేని యాక సమును బోలియుండియును దశరధభూమి నరునకును బాడువాణీ జూపట్టుచుండె.

31. ఆ నృవరుండు రాముడు లేని యా గృహమును గాంచి పరమ దుఃఖంబును గాంచి చేయి యెత్తి “యో రామ! రామ! నన్నిచట వదలి పోవుచున్నావో యంచు వాపోవంజొచ్చె.

32. “రాముడు మరలి వచ్చునజకును బ్రతికి యుండు పుణ్యాచ్ములా రామునొంది గౌగ లించుకొని ప్రమోదమున సుఖించువారు; నాకు లేదట్టి భాగ్య మేనాటికేని”,

ద్వి చత్వారింశ/ త్రి చత్వారింళ నర్లము 33. అంత గొళరాత్రియు బోలె నతి భయంక రంబుగా( దోయచుండెడు రాత్రి రాంగ దశరథేశ్వరు( డర్దరాత్రంబునందు కోసలాత్మజాతను గమగొవి యిటులనె 3. “ఇంక నా దృష్టి రాముపైనే నిలిచియు నుండి యిప్పటికి మరలకుంట'జేసి నిన్ను వేగను(గొనంజాలకున్నవాండ నిపుడు వీ హస్తమున స్పుశియింపు వన్ను” 35. అట్టె కౌసల్యయును బాన్పునందెయుండి తనయువె దలంచుకొంచు రోదనము చేయు చుండి నృప్పుని చెంగటనె కూర్చుండి వ్యసన పడుచ్చున్సుండి నిట్టూర్పులు విడుచుచుండె ్రై3. త్రి చత్వారింశ స్పర్లమ్తా హే. అంత పుత్రశోకమున నల్లాడిపోవు చుండి కౌసల్య శయ్యయందుండి దుఃఖ మొందుచుండిన దశరథు నుర్వినాధు+ గమంగొనియు నీ ప్రకారముగాంగ ననియె 2. "కైక విష మహా సర్పముగాంగ నాదు రామున కిటు మహాపకారము నొనర్చి కుబుసము విడిచియుండు కాకోదరముగ నింక మహా మోదమున. జరియింపంగలదు.

అయోదధ్వాకాండము

3. _ ఇట్టడవికి రాముని బోవునట్టుచేసి తనదు కోరికలన్‌ దీర్చికొనినదగుచు మనమునన్‌ దృప్తిడెంది యింటను నసించు పాముగా నియ నను6 గడు భయముబెట్టు.

త్తే ఇంతకన్న రాముడు భిక్షమెత్తికొనుచు భరతునకు సేవచేయుచు. బట్టణమున నుండుటయె మేలని తలచుచుంటి, నట్టు లైన నా యెదుటవె యాతండనయ ముండు.

5. _ ఈవు రాము రాజ్యభ్రష్టు నిట్టానర్చి పర్వకాలమునందు దేవతల కయ్య నగు హవిస్సు నసురకిచ్చునట్టు రాము కిచ్చు రాజ్యము భరతున కిచ్చితీవు.

6. భద్ర దంతావళము(బోలె. బరగువాండు ధార్మికుండు మహా బాహువై దనరువాండు రాముండా సీతతో సుమిత్రా తనూజు తోడ నడనికిం బోవుచున్నాడు నేండు.

లా కైక పల్కునె వేదంబుగా€౬ దలంచి యెపుడు వనవాస దుఃఖము నెజు(గకుండు నా రఘూద్వహు లక్ష్మణు నవనవితనయ నటవికంపీ రెట్టుండెద రందువారు?

8, యౌొవనంబున భోగంబు లనుభవింస నలయు కాలాన సర్వముం బాసి నీదు నాజ్జచే నరణ్యములకు నరిగి దైన్య మొంది కందమూలాల నెట్టుంద్రువారు?

తి చత్వాంంశనర్హము

9. _ పదియు నాల్షేండ్లు వనముల వారు కాల మును గడిపి తిరిగియును రాంగనుగొనియును వ్యపవమును వీడి సమ్మోదమందంగలుగు భాగ్య మెన్నటికైన వేం బడయంగలనె?

10. వారు నిద్రపోయియు లేచుపగిది సౌఖ్య ముగను శిఘ్రముగను వచ్చి, మోదభరిత మై, యలంకృతమై పతాకానవృతమగు వీ పురమెపుడు జొత్తురో యెరుగంజాల.

11. సనమునుండి మరలివచ్చు వారిజూచి పౌరులెల్ల రాపూర్లిమన్‌ వార్ది పొంగు పగిది పరమ సంతోషముంబడసి యెప్పు డుండువారలో యెణుగలేకున్నదాన.

12. అమ్మహాబాహు(డగు రాము. డావుతోడ పరుగుదెంచు మహా వృషభంబుంబోలె నిలతమాజతో రథముపై నీ యయోధ్య కెపుడు వచ్చునా నేనేమి యెలుగనైతి.

13. నా తనయు. డయోధ్యా పట్టణంబు జొచ్చు నెడల రాజ మార్గంబున నెల్ల జనులు వానిపైని లాజలను బుపష్పముల నెపుడు చల్లువారా, కళ్ళార గాంచ(గల నెపుడా?

14 రాముండును లక్ష్మణుండు నందములు చిందు కనకకుండలముల్‌ ధనుఃఖండములను దాల్చి సశిరంబులగు పర్వతములబోలె నీపురంబు. బ్రవేశింప నెపుడు గాంచు?

అయోధ్వాకాందము 15. రామలక్ష్మణుల్‌ సీతయు బ్రాహ్మణులకు ఫలములను గన్యకల పుష్పముల నొసంగి ఈ పురికి. బ్రదక్షిణమును నెపుడుజేసి ఎట్టితజి( బ్రవేశింతురో యెజుగంజాల. 16. వయసునందెల్ల యపుడు దేవతలంబోలు వాండునున్‌ జ్ఞానవృద్దు౦డా నాండునైన నాదు రాముడు మూడేండ్ల నా సుళుండు వలెను నావద్ద కెప్పుడు వచ్చువాండొ? 17. అధిప! నే( బూర్వజన్మంబునందు వెవరి బాలకులను దల్గులయొద్ద. బాలు(ద్రావు చుండ! దల్టుల స్తనముల ఖండనంబు చేసితా సుతవియోగము జెందె దాన 18. దూడనుం జంసీ యావును దూడలేని దానిగా. జేయుచుండు సంచాననముగ నన్ను( గైక బిడ్డలు లేకయున్నదాని గాంగంగడు బలాత్కారము గాంగదేసె. 19. లేక లేక కల్గినవాని లోకమందు నెల్ల కల్యాణగుణముల నెనయువాని సకల వేదశాస్తంబుల చదువునాని రాము నా సుతుని వదలి బ్రతుకంజాల., 20. అధికబలుని మహా బాహు(డైనవాని నాదు ప్రియతనూజాతుని నాదు రాము నేనిపుడు జూడకుండిన నేనిణెట్లు బ్రతుకు దాననా యిపుడు చెప్పంగ(జాల

తి చత్వారింశ/ చతుశ్చత్వారింశ సర్లము అానాలనిలకుకననకననకననననననికనననననననననననననననననతననాననలన నాలను ననలనలననననా లలనా లా నలానాతా లాలా నలా లనననుననననని

21. _ఎండకాలమునందున నినుమడించు వేండిగల రవి, భూమి( దసింపంేయు నట్టు పుత్రశోకంబను నగ్ని ప్రజ్వ ( రిల్లి నను. దపింపంగంజేయ నొల్లనైతి”-

ఓ. అట్లు విలపించుచుండెడునట్టి కోస లాత్మజాతను గౌపల్య నపుడు గాంచి ధర్మపరురాలయిన సుమి(త్రాసతియ్సను పరము ధర్మంబుగా నిట్టు పలుకందాడ్రలి.

2, “లీ త్రనూదాండు రాముండు నిఖిల సద్దు అట్టీ రాముని(గూర్చియు నిట్టులేల దుఃఖమొందుచు( దాపమొందుదువృ నీవు?

3. అమ్మహా బలుండైన వీ యాత్మజుండు అనవరతము శిష్యులచేత నాచరింప బడునదియు బరలోకపు ఫలమొసంగు నదియునైన ధర్మంబును ననుసరించె

4 తండ్రికి నసత్యదోషము తగులనీయ కుండ సత్యనాదిని జేయ, నుర్వి రాజ్య మంత త్యజియించి యడవుల కరిగినాండు అమ్మవాత్ము కై దుఃఖింపనగునె చెపును?

అయోదధ్య్వాకాండము

5. _ పాపరహితుండును సకల ప్రాణులందు. గరుణ గలవాండునయిన లక్ష్మణుండు రాము నకు నధికసేవ( జేయుచున్నాండు; లక్ష్మ ణునకు నిదియు మోక్షప్రదమునగు€ గాదె!

6. _ ఎల్లపుడు సౌఖ్యమొందుటకె తగినదగు సీత వనముల గష్టముల్‌ చెందవలయు నని యెటింగి బతివ్రతయౌను గాన భర్తనున్‌ వీడలేక వెంబడిన జనియె.

7, లోకమున వంశమున కతిలోకమైన యశముదెచ్చు ధర్మమును సత్యమునె ధనము గాందల(౦చు రామునకు నెట్టి కష్టమొదవ దఖిల శత్రువుల జయించి యతండు వచ్చు.

8. సూర్వుండును రాఘవుని పారిశుద్ధ్యమును ను హత్తును నెణీంగి యతని దేహమునకు దన తీవ్ర కిరణాలచేత నుదీర్హముగను దాసమొనరింప€ డెంతమాత్రంబునేని

ర్తి రాముగుణముల మెచ్చి యరణ్యనుందు సమపు శీతోష్ణ్టముగ మహా సౌఖ్యకరము గాంగ రాముపైని సమస్త కాలములను విసుగులేకుండ వాయువు వీచుచుండు,.

10. చంద్రుండును రామచంద్రుని సద్దుణముల కాతళ్మయందు మెచ్చి నిశలయందు శయ్య యందున బరుండగా6 దండ్రియట్లు కిరణ ముల గవుగలించి యానందము గలిగించు.

చతుశ్చత్వారింశ సర్గము 11. రాఘవు. డధికశౌర్య విరాజితుండు అతడు శంబరానుర సుతు హతమొనర్శ్భి వందులకు బ్రహ్మదేవుండు హర్షమొంది ఎల్ల దివ్యాస్తము లతనికిచ్చెంాదె! గడ, అమ్మహా శూరుండగు రాము డడవినున్న నెంతమాత్రము కష్టము లేవి రావు అతడడవినేని నిర్భయుండగుచు నింట నుండునట్టుగా సుఖముగ నుండంగలండు. 13 అతని బాణంబులకు గుజణిమైన శతు జాలమెల్లను దుప్పలు దూలిబోవు అట్టి రాముని యాజ్ఞకు నవని యెట్లు లోబడక యుండు? తప్పక లొంగిపోవు 14. రాము దేహకొంతియును బరాక్రమము మ హాబలమ్మును గనుంగొన నతండు పదియు నాలుగేండ్డు నుహాటవి లీలంగడపి శీఘ్రముగనె రాజ్యమ్మును జెందంగలండు. 15, అతడు సూర్యునకును, సూర్యు. డగ్నిదేవు నకును, వగ్నిదేవుండు ప్రభునకు, బ్రభుండు త్రీలకును, శ్రీయు విమలకీర్తికిని, గీర్పి యోర్చునకు నతిశయమైన యోర్పు చూవె. 16. అమరులకు నమరుండు, భూతావళులకు భూత, మమ్మహాత్ముండగు రామునకు బురము నందులాని యరణ్యము నందు.౧గాని ఎవ్వండపకృతి చేయలే(డించు కేని.

అయోధ్వాకాందము

17. ఈ యయోధ్యయందలి జను లెవనికిపుడు నేంగ0గాగని దుఃఖము నెనసి కనుల నుండి కన్నీళ్లు గార్చుచునుండినారొ, అట్టి పురుషోత్తముండయి నట్టివాండు

18. రామభద్రుడు నీ వనవాసకాలనుయిపోన నరుగుదెంచి శీఘ్రంబుగ నవనిసుతను క్షోణినిన్‌ రాజ్యలక్ష్మినియూడి మోద మొదవంబట్టాభిషేకముం బొందువాండు

19. అపజయం బెట్టిదొ యెజు(గనట్టి రాము డజినముల(దాల్చి వని క్రేగునవుడు సీత యనుసరించినటుల లక్ష్మి యనుసరించె అతనికింక దుర్లభమను నదియు.(గలదె?

20. విల్లుబట్టెడువారిలో వి(శ్రుతుండు నైన లక్ష్మణుండు ధనువు బాణములను బూని రామునిముందట. బోవుచుండ అట్టి రామునకింక నసాధ్యంబు గలదె?

21. రాముండు యథావిధిగను నరణ్యవాస మొనరిచి మరలిరాంగ గన్లొనెద వీవు; శోకనుందు మోహమునందు. జొరకుమీవు సత్యమే వచించితిని నిశ్చయము సుమ్ము!

22. రాము. డడవులనుండి మరలియువచ్చి శిరముసోక నీ చరణముల్‌ చేరి మొక్కు నెడల నప్పుడప్పుడె యుదయించు సూర్యు బోలు రాము(గాంచి ముదము. బొందె దీవు.

చతుత్చత్వారింశ నర్గము 23. ఆతండు మరలివచ్చి పట్టాభిషిక్తు( డై మహాకాంతితో నలరారుచుండ. గనుల పండువుగా నీవు గాంచుచుండి కనుల నానందబాప్పముల్‌ గార్పంగలవు. 24. _అతనికేమి యమంగళమందంబోదు గాన నీవు దుఃఖించుటగాని, వ్యధను జెందుటనుగాని వలవదు; శీఘ్రుముగను అనుజుతోడ నతినతోడ వతని గనెదు. 25. ఈవె మిగిలినవారల నెంతయేని నూరడిల్లం చేయవలసియుండ, నీవె యిట్లు విలపించుచుండ.గ నింక నెవరు పరులు నిన్నూరడిలయేయువారొ చెపుము? 26. నీ మహాపుణ్యమువణాేసి నీకు నమ్మ హాత్ముండైన రాముండు( బుత్రుందైనవాండు అట్టి నీవు దుఃఖింప(గానౌనె? రాము కన్న నెవ్వండు ధర్మాత్ముండున్నవాడు? 27. శీఘ్రముగ రాముండిటకు విచ్చేసి స్నేహి తులనుగూడి నీకు నమస్కృతులనుజేయ వర్షకాలపు మేఘము వారిధార విడుచునట్టు మోదాక్రువుల్‌ విడిచెదీవు. 28 వరదుండగు నీ సుతుండు రామభద్రుథీ పు రమున కత్యధికమగు శీఘ్రమున వచ్చి పుష్పసమముల నీ పాదములను దనదు కరయుగము చేతనంటి మొక్కంగలండు

ఆఅయోధ్వాకాందము 29. ఆతడు మరలి యీ పురికరుగుదెంచి హీతులతోడ నీకును నమస్కృతు లొనర్ప వర్షకాలాంబుదమ్ము పర్వతము _దడుపు నట్టు మోదాశ్రుల దడుపుదతని నీవు” 30. పలుకులం దుపచారము సల్పుటందు కుశలయగు సుమిత్రాదేవి కోసలాత్మ జాతమైన కౌసల్య నాశ్వాసనంబు నొనరిచియును దానంతతో నూరకుండె 31. ఆ సుమిత్ర పలుకుల విన్నంత కోస లాత్మజాత దుఃఖమ్మంత యడ(శిచనియె ఆ శరత్సముయమ్మున నల్పతోయ మైన మేఘ మంతర్జాన మైనయట్లు. _ చతుశ్చత్వారిోే సరము సమాస్త $్రైర్‌. పంచ చత్వారింశ స్పర్దస౫ 1 రామునందునం బ్రజ అనురాగము గల వారలగుటచే నాతండు వనము కేగు నప్పు డాతండెంతగ వలదనుచునన్న వినక వారలా రాముని వెంటంబడిరి. 2... రాము స్నేహితులును దశరధ నృపుండు ఎట్టు బలనంతముగ వెన్క శ్రగియుండు వార లైనను, రాము వెంబడినబడిన జనులు మాత్రమాతని వీడజాలరైరి. చైతర్సిఅాలలు

వంచ చత్వారింశ నర్గము

3. రాఘవుండు మహా యళశోరాజిచుండు గావునను సుగుణయుతుండు గావునను (బ జలకు నెల్ల పున్నమినాటి శశిప్రమోద జనకు(డైనట్టులె ప్రమోదజనకుండయ్యె.

4 తన ప్రజలు రామునిన్‌ వననమ్మునకు బోవ వలదనుచు గాళ్లనున్‌ వేళ్లబడియు వేడ వారి మాటలను వినక వనికె యేగె తనదు తండ్రిని సత్యవాదినిగజేయ.

5 ఆ జనుల యెడగల్లు స్నేహపు రసమ్ము గనులచే బాణమును వేయుగతిగ గనుచు వారి దనదు బిడ్డలుగ భావనము చేసి 'స్నేహమున వారితో నిట్లు చెప్పదొడగె.

6. “మీరు నాయందునుండు నమేయమైన ప్రీతియుమ గౌరవమును నా ప్రీతికొణకు నధికభక్తితో భరతునియందు నుంచు డదియె నను గారవించిన యటులందలంయు.

7... ఎల్ల కల్యాణగుణముల నెనయువాండు కైక తనయుండు భరతుండు కడగి మీకు హీతములును బ్రియంబులునగు నెన్నియేని కార్యములను చక్కగ జేయగలుగువాండు.

ఈ భరతుండు వయసునన్‌ బిన్నవాడునయ్యు జ్ఞానమున వృద్దుండు మృదువు నైననాండు నైననుం బరాక్రమశాలి యతడు మీభ యముల దొలగించి మిము బాలనము నొనర్చు.

అయోధ్యాకాండనము ర్తి అతండు రాజగుణములు గలట్టివాండు నృపువలన యువరాజుగ నియమితుండు దశరథుండు మీకు నాకును దక్కు వారి కధిపుండగుట గొనగదగు నతని యాజ్ఞ.

10. ఏను దండకాటవులకునేగానె దశరథుండు దుఃఖమ్ము జెందనివిధముగ అస్మదర్హముగను మీరలందరా నృ 'పేంద్రు నాజ్జను శిరసానహింపవలయు”.

11. రాఘవృండు స్థిరముగ ధర్మమున నిలిచి జనుల కోర్కె నిరాకరించినకొలంది (ప్రజల కా రాను+ండే తను ప్రభువరుండు కానలెనను కోర్కెయు వృద్ధింగాంచుచుండె

12. ఆ పురమునందలి ప్రజలు నందటును ము ఖముల నిండ౮గ( గన్నీండ్లు గార్భుచుండి రానులక్ష్మణుల సుగుణరాజిచేఈ గట్టంబడినటు వారలంబట్టి చనిరి.

13. వయసునను జ్ఞానమున బ్రహ్మవర్చ్భసమున పరిణతులయిన బ్రాహ్మణ ప్రవరులెల్ల వారకంబుచే శిరములు నణకుచుండ దూరమందుండియే చెప్పందొడంగిరిట్లు

14. “ఉత్తమ కులంబునన్‌ బుట్టియుండి రాము రథమును వహించు జవన చురగములార వెనుకకింక మరలుండు ముందునకు బోవ కుడు ప్రభువునకు హితమును గూర్పుండిపుడు

వంచ చత్వారింశ నర్గము

15. అఖిల జంతువులందున హయము లధిక ముగను వినికిగలిగియు వినగను గలుగు గౌన మా ప్రార్థన యొకించుకేని వినుచు వెంటనే మరలుండు మేము వేండినట్టు.

16. తత్రభువగు రాముండు మహో ధార్మికుండు నిర్మలుడు దృఢవ్రతుండు వినీతిపరుండు పురమునకె గొనిపోవగ బోలుగాని వనికి గొనిపోవగను దగువాండు గాండు”.

17, అంచు బహు దుఃఖమున విలపించుచున్న యమ్మహా వృద్ధులైన బ్రాహ్మణుల గాంచి కాదనుచు వారల వదల గాళ్లు రాక రాఘవుండు శీఘ్రంబుగ రధము డిగ్గి.

18. వారికై వెన్కకేగివ వ్రతము భంగ మగుననియు నుపేక్షించిన యఘముకల్గు , ననియు వైదేహితోడ లక్ష్మణునితోడ వారికై మెల్లగా నడువం గడంగె.

19, ఆ రఘూద్వహుః డార్యులయందు నధిక భక్తితాత్సర్యముల్‌ గల్లువాండుగాన కాలినడకతో వచ్చెడి క్ష్మాసురుల ర థముననుండియె యోదార్స దలపండయ్యె.

20. అట్టు నిలువక మెల్లగ నజుగుచున్న రామునింగాంచి యా వృద్ద భూమిసురులు సరము సంతాపమొంది సంభ్రాంతులగుచు దూరమందుండి యిటు రాముతోడ ననిరి

అయోధ్యాకొందము 21. “ఈ మహీసురు లెల్ల మహీసురులను నధికభక్తి సేవించెడు నతండవంచు తమదు నగ్నిహోత్రంబుల తముదు మూపు అను ధరించి వచ్చెదరు వెన్వెనుక వనికి

22, వాజపేయంబులందున వచ్చినవియు ఆ శరదుతువందలి యంబుదముల బోలినవగు శ్వేతచ్చత్రములను గనుము

వేనవేలు వచ్చెనవె నీ వెంబడిపడి,

23. మీకు ఛత్రము లేమిచే నీకు నెండ సోకనటు వాజపేయాల మాకువచ్చు శ్వేతములగు నీ ఛత్రాల చేతగొనుచు వచ్చెదము నీకు నీడ పైబడెడునట్టు.

24. తండ్రి యెల్లపుడు నిగమాధ్యయనమునను మగ్నమగుచునునుండెడు మాదు బుద్ది ఇపుడు నీవెంట నడవుల కేగుదెంచి యందు నీతోడ నసియింస నభిలషించె

25. మాకు ధనములౌ వేదముల్‌ మాదు నునము అందెయుండును; నూ భార్యలందు నుండు పతిరతాత్వమె వారి కాపాడుచుండు 'హేతువున వారు గృహములందె వసియిం్రు.

26, నిన్ను వెన్కకు గొనిపోవనున్నవార మడవికేగ దలంపును విడువుమీవు ధరణిసుర ప్రార్థనంబను ధర్మమును వ దలియు నింక నేధర్మ మొందంగంగలవు?

222 అలాల

వంచ చత్వారింశ సర్గము

27. హంసములబోలె ధనళములైన యవియు దుఃఖమున నేలను బొరల దుమ్ము దవిలి యున్న శిరములతో వేడుచున్నవార మీ వయోధ్యకు రమ్ము మమ్మేలుకొము ఫ్రై

28. అయ్యయోధ్యకు వచ్చి గోత్రామరేంద్రు లెన్నొ యాగంబులను జేయనున్నవార లవియు పూర్తిగా వటకు నీవరుగకున్న యజ్ఞవిఘ్నాపయశము నీకావహిల్లు.

29. _ఏమెకాదు భూలోకమం దెల్లయెడల గలుగు స్థావర జంగమంబులునుగూడ నీ యెడల భక్తిగల్లియు నీదురాక కోరుచున్నవి భక్తుల గొనగవలదె?

30. వాయునశమున శబ్దించి పాదపముల గనగ నవి వవమునకేగు నిను గనుగొని నిన్ను ననుగమింపక జాలకున్న కతన నధికముగను నాక్రోశించునట్టు దోచు

31 అఖిల పక్షు లొహార విహారములను వదలి వృక్షములందునె కదలకుండి విఖిల భూతదయాపరు నిన్నయోధ్య కరుగుదెమ్మని ప్రార్ధించు నట్టులుండె”,

32. అట్టు మొఅణపెట్టుచుండిన యవనిసురుల మొటుల వినుచును మెలమెల్ల నరుగు రాము! గనుచు ద్విజుల నాశ్వాసించి జనుండటంచు ననునటుల దమసానది యడ్డమయ్యె.

అయోధ్యాకాందము

33. అంతనా సుమంత్ర. డలయు హయము అరద మందునుండియు వనిప్పియు నలపుదీర నేల బొరలించి నీళ్లను గ్రోలచేసి అంబువులగడ్డి నదితీరమందు దద్రిప్పె.

_ పంచ చత్వారింశ స్పర్గము సమాప్తము. ఈ6. వట్పత్వాలం-ఈ స్పర్ణము

1. అంత రాముడు రమణీయమగు్వ్యం బొలుచు నట్టీ తమసొనదీ తీరమందు/్లోరి ధరణిజను(గాంచి యా సుమిత్రాత్రమ్రూజు తోడ నీ రీతిగా. జెప్పం దొడలొ నం్య్వ

2. “వనములో మునముండెడు పదియ్సు నాలు వత్చరముల నాది దినము వచ్చె నేడ్తు నీకు మంగళముల్‌ గల్లుంగాక! నింక్ష మనవ స్వగృహము(గూర్చి తలంచుకొనంబోకు.

౩ తమదు నెలవులు జేరు మృగముల వలన బన్షుల వలన నడవి నిష్ర్రభముగాన తన్మగముల పక్షులయు శబ్దములచేత అడవి రోదనమును జేయునట్టులుండె.

శ. మన జనకు రాజధానియయిన యయోధ్య యందు నుండు స్రీ పురుషాదులందరు మన మిటుల నడవికి నచ్చిన హేతువున మ హా వ్యసన మొందుదురు సందియంబు లేదు.

షట్సత్వారింశ సర్గము

ర్‌ జనులు మన సుగుణంబుల(గని దశరధు నందు, నీయందు, నాయందు, నా భరతుని యందు, శత్రుఘ్ను నందును నత్యధికము వైన యనురాగమొంది యున్నట్టివారు.

6 నాకునాదు తండ్రిని మరి నాదు తల్లి దలయకొన(గ దుఃఖంబు బొరలియువచ్చు; వారలటు రోదనము( బలుమారుజేయ కండ్దుబోయి యంధత్వము6 గాంతురేమొ.

గ్గ భరతు( డధికధర్మాత్ము.డై బరగువాండు కాన ధర్మార్ధ కొనుముల్‌ గల్గు పల్కు లమ బలికి తల్లికిని దండ్రికిని ననయము నూజటను గలిగించుచునుండువాండు.

ర తద్భరతు సుగుణముల డెందమున. దలఅందు కొనిన యపుడుమాత్రమును నాకు దలిదండ్రు లను గురించి యంతగ దుఃఖమును గలుగంగ బోవదట్టిండు సామాన్యముగను లేండు.

9, _ ఈవు వాతోడ వవమున కిటుల నరుగు దెంచుటయు నరయగం గడు మంచిదయ్యె

ఈవె నాతోడ రాకుందువేని ధరణి తనయ సంరక్షణము గష్టము నగునదియె,

10. ఏను నీ రాత్రి జలపానమే యొనర్చి యుండువాండ వన్యాహారముండియున్న నియ్యదియె నాకు నిత్తజి నిషుయ్యె ఫలములకొజుకు(గా శ్రమపడకు మీవు”.

అయోధ్వాకాండము

11. రాముండనుజుతో నీ ప్రకారముగణోప్పి యంతపై సునుంయ్రనిజూచి “యార్య! యాహ యముల విషయముంగూర్చి యావంతయేని యేమజక యుండు" మంచు నెంతేనిజెప్పి,

12. ఆ సుమంత్రుడు దినకరుండస్తమింప హయములను గట్టివేసి యా హయములకును జాలియుండెడునంత (గ్రాసంబువేసి దాను నా రామచందు చెంతన వసించె.

13. ఆ సుమంధత్రుండు సాయాహ్నమైన సంధ్య నవు డుపాసించి రాత్రియు నగుటెటీంగి లక్ష్మణునితోడ దానా స్థలంబునందు రామునకు శయనంబు నేర్పరచియుండె.

14. రాము(డా తమసా తీరభూమియందు చెట్ట యాకులతోడ రచింపంబడిన సెజ్జంగని లక్ష్మణునితోడ సీతతోడ నిశ్చలమనంబుతోడ. దా నిద్రజెందె.

15. సీతతో రాము డొకుల సెజ్జ్ఞయందు గాధనిద్రయెందుటను లక్ష్మణుండు గాంచి ఆ సుమంధత్రున కారొము నఖీల సద్గు ఇముల నీ రీతింగా వర్లనమును జేసె.

16. అఆ సుమిభ్రాత్మజుండు సుమంత్రాభిధునకు రామభదుని పద్గుణరాజి( జెప్పి కొనుచు యా రాత్రియెల్ల మేల్కొనుచునుండు నంతలోనె సూర్యుం డుదయంబు నొందె.

వట్టత్వ్పారింశ సర్గము

17. తనదు వెంటవచ్చిన పొరజనముతోడ గోసమూహముతోడను క్షోణిసురుల తతులతో( దమసా నదీతటమునందు రాము(డనుజుతో వతివతో రాత్రింగడపె.

18, అమ్మవోతేజుండు దశరథాగ్రజుండు నిద్రలేచి వెంబడివచ్చు నిఖిల జనుల చేం సల్లక్షితుండయి చెలువుమిగుల అనుజుతోడ లక్ష్మణునితో ననియె నిట్లు.

19, “నున యెడల మనా ప్రీతి. దమదు గృహముల భార్యల(బ్రియ పుత్రాదుల వదలి మనల తోడ వృక్షమూలమ్ములందున బరుండి యుండు నీజనులను గాంచియుంటివాక్కొ?

20. మనల వీర లయోధ్యకు. మరలి రమ్మ టంచు నిర్చంధమును జేయుటకయి తనుదు ప్రాణములనైన విడుతురుగాని తమదు పట్టు నెంతనూత్రము విడువరని తలంతు.

21. ఈ జనులిట నిద్రించెడు నీ సమయము నందె మనను రథమ్మున నధినసించి శీఘ్రముగ బోదగునటుల జేయకున్న వీరు మనలను వదలెడునారు గారు.

22. మన మిటులండేయుదమయేని నునయెడల మ హానురాగముగల వీర లంతమీ౭ద నిట్టు లాకులలముదిని యిట్లు చెట్ల (క్రీందను బరుండకయె యింద్లకె చనువారు.

కొయద్యు అయోధ్వాకొందము

23. రాచకొమరులు తమవల్ల రాషష్టజనుల కెట్టి కష్టమొదవకుండ నెపుడు జూడ వలయుగాని వారికి. దమవలన నెట్టి చెడుగు నించుకేనియు(గల్లయడీయరాదు”.

24, అనంగనా లక్ష్మణుండు ధర్మాధికుండు వైన రామునింగన్లాని *యదియె నాకు సమ్మతమ్ముగందోచె శీఘ్రమ్ముగ రథ మెక్కుము మనము నిప్పుడె యేగుద” మన,

25. అంత శ్రీ నుంతుండగు రాముండా సుమంత్ర గాంచి “రధమాయితంబునుగా నొనర్పు మేము శీఘ్రమ్ముగ నటవికేగనలయు నాలసింపకు బొమ్ము బొొమ్మంచు దరుమ.

26. అంతనా సుమంధ్రుండు శీఘ్ర మచటనుండి యేగి యుత్తము హయముల నేర్చి కట్టి చేతులు మొగిడ్చి రాముని చెంత(ేరి అరద మాయితమయ్యెనటంచుదెల్పి.

27. *రామ! యిదిగొ సిద్ధ్దంబయ్యె రధము; నీకు మంగళము లగుగాక లక్ష్మణునితోడ అవనిజాత్మజతోడ నీ యరదమిపుడె యెక్కుము మునమిచటనుండి యేగుదొమన.

28. _ రాముడు ధనురాదుల(గొని రధముపైని అనుజుతో నవనిజతోడ నధివసించి వడిగ బారునదియు బహు సుడులుగలది మైన యా తమసా నది నపుడె దాంె.

షట్టత్వారింత సర్గము

29, _రాము(డా యాపగను దా౭టి రధము నవ్వ లను గలుగు తీరమును జేరంగనె రథమును దిగియు భయము గల్గింపనిదియును భద్ర మైనదైన మహామార్గమూని జనియె.

80. రాము(డటు వెంబడించు పౌరజనములను మబజుగుపరచుటకై యా సుమం్యయత్రు(గాంచి “ఈవుమూత్ర మరదమును నెక్కి కొంచె మట్టు లుత్తరముగ( బోయినట్టు బొమ్ము.

31 ఇట్టు జేసిన యీ పౌరు లే నయోధ్య కేగినట్టు తలంచెద రీవు వేరు మార్గమున దెలియకయుండ మరలిరమ్ము ఏను పురమేగితినని వీఠేగువారు”.

32. అన(గ నా సుమంత్రుడు రామునాజ్ఞ శిరము నందు(దాల్చి యా రితిగ నాచరించి పురజన మ్మెజు(గకయుండ మరలివచ్చి రామునకు రథమ్మును సమర్పణమొనర్ప.

33, అంత నా రానులక్ష్మణులా విదేహ రాజతనయయు మువ్వురు రధము నెక్క ఆ సుమంధత్రుండు ననమున కరుగు మార్గ మును ననుసరించియును హయములను దోలె. తక్క. తత్సుమంత్రుండు మంగళార్థముగ నుత్ర రంపు దిక్కుగ నించుక రథము దోల అమ్మహారధు(డగు రాముండా రథమున నధివసించి సారథి+హాడి యడవి కేగె.

• వట్పత్వారింశ సర్గము సమాప్తము," శైల 1 ప్రాత

అయోధ్వాకొాండము శీ-₹. సప్త చత్వారింశ సర్గము

1. తెల్లవారంగనే పౌరులెల్ల రామ భద్రుండు గనంబడమి మహా వ్యసనమొంది చేష్టలందక్కి మూర్చనుజెంది, నేల 'పైనిబడిరి నిశ్చేతను లైనయట్ట్లు.

రై అంత కొంతవడికి దెలివంది పౌొరు లందరును మహా శోకాన న(శ్రువులును నొలుక నలుదిక్కులకు(బరుగులను దీసి గనరయిరి రాము రథపరాగంబునేని

త రాముఃడట్టు విడిచిపోవ రొమునందు నధికనుగు ప్రీతిగలిగిన యా ప్రజలు ము ఇములు వెలవెలంబోవ దుఃఖమున నిట్ల టంచు రోదనమును జేసిరంద అపుడు.

శ “ఏము నిద్రబోవుటచేతనే గదాయి పుడు మహానుభావుండురాముని( గనుంగొన జాలకుంటిమి యిట్టి దుష్టమగు నిద్ర యేలగల్లె నీ నిద్ర దహింపంబడుత!

క్‌, రాముండెపుడు భక్తులను పరాభవంబు సలుపువాండు గాండా బలశాలి భక్తు లైన మమ్ము నిట్టుల విడనాడి యెట్లు ననములకు నేగినాండొ చెప్పంగలేము.

6, తనయులను దండ్రి కాసాడుకొనెడునట్టు అనయమును నుమ్ము కాపొడునట్టి రాము డిపుడు మమ్ముల నెల్లజు నిట్టువిడిచి యేల ఘోరాటవులకు. దా నేగినాండొా?

నత్తచత్వాలింశ నర్గము 7, _ ఏము ప్రాయోపవేశము నిపుడు జేసి గాని, నమురణ దీక్ష వహించి గాని, యటుల నుత్తరమ్ముగ6 బోయియు నుండిగాని, విడిచెదము ప్రాణముల; రాము విడువ(బోము.

8. _ ఎండిపోయిన కట్టియ లెన్నాయుండె వానితోడం జితినిపేర్చి వానియందు అగ్ని రవులుకొలిపియు నా యనగ్ని(జొచ్చి స్వర్గమును జూరగొందుము శాశ్వతముగ.

9 _ ఏము పురికేగంగా రాముండెచటనుండె నని యడుగు ప్రజతో నేమి యనంగంగలము? రాము నడవిపాలును జేసినా మటంచు చెప్పవలవదె యటైెట్టు చెప్పంగలము?

10. రామునిన్‌ విడనాడియు మేము మూత మా యయోధ్యకు నేగుచో నచటనుండు వారలెల్ల నాబాలగోపాలముగను నధికమైన దుఃఖంబును నందిపోరె?

11. ఎల్లపుడు మనోని[గ్రహ మెనయు రామ భద్రుతో నయోధ్య వెడలి వచ్చియుండి అమ్మహాత్ము వీడి మరల నయ్యయోధ్య నెట్టు చూతుము, బ్రతుకుదు మెట్టులింక?

42 పౌరులెల్లరు దూడల బాసియుండు ఆవులవలె నుహాసంతాపసమంది హస్త ములను బైకెత్తి సలువిధంబులుగ పలుకు చుండి రోదనంబును జేయుచుండిరెంతొ.

అయోధ్యాకాండము

13. అంత నా పొరులా రథ మరిగియుండు జాడంబట్టి కొంచె మరిగిజూడ యవల నించుకేని మరల గనుపించకుంట. జేసి యధిక శోకంబును జెందిరెల్ల.

14. అరదపున్‌ జాడ గనరామి నా పురంపు జనులు నిదియేమి యింకనేమి సలుపువార మంచు దైవమె వ్యతిరీకముయ్యెనంచు తిరిగివచ్చి రేమియొనర్ప( దెలియకుంట.

15. అంత నా పొరులు మనమునందు శోక భావ మొదవ, వచ్చినదారింబట్టి దుఃఖీ తులగు సత్పురుషజనముతోడంగూడు నయ్యయోధ్యాపురంబున కరిగి రపుడు.

16. అట్టు రాముడు లేకుండు నయ్యయోధ్య నగరమున్‌ గాంచి దమదు నిండ్లకును నేగ మనసు రాక మహా శోకమును వహించి గార్భుచుండి రశ్రువులను గనులనుండి.

17. రాముండుండమింేసి, వురంబును విన తాత్మజునిచేత సర్పముల్‌ హతముగాంగ భయము లేకయుండిన నదివలెను శత్రు గణమునకు సుఖ సాధ్యంబు గాగనుండె.

18 ఆ పురమ్ము రాముడులేని యట్టికతన పరమ దుఃఖితులైన నా పొరతతికి( జంద్రుడునులేని యయ్యాకసంబులోలె జలములేని సము(ద్రంబువలెను నుండె.

నత్త చత్వారింత్త అస్త్ర చత్వారింశ నర్లము

19. పరమ సంతాపితంబైన పౌరజనము తమ గృహముల. బ్రవేశించు తరుణమందు ఎంతొ దుఃఖీతులగుటచే నెదుటివారు స్వజనమొ పరులొ తెలియగాంజాలకుండె.

4ీ6. అమ్రచత్వాలిం-ఈ స్పద్దము

1 అంత బరులు రాముని ననుసరింప( జాలక మరలి యేతెంచి చాల శ్లోక్ర ఈ యయోధ్యాపురిని వసియించుకంటె.

దు అసువులను విడుచుటయె మేలంచు మనము లందు నెంచి కనులనుండి యశ్రుకణము లొలుకుచుండగ మూర్చనునొంది కొంత వడికి తెలివంది ధైర్యము వదలియుండి.

రె తమ గృహంబుల యందున దవముదు సుతుల తవముదు సతులను గనుగొని తాము రాము ననుసరింసజాలక, పోయినటైె తిరిగి వచ్చినందుకు వ్యసనము పడదొడగిరి.

4 వర్తకులు నంగడులు తెలునరయిరి, ద్విజు లగ్నిహోత్రాది కార్యము లాచరింప రైరి, గృహిణులు వంటలు నాచరింస రైరి, సంతోసషులగు వారె అరిది యయిరి.

అయోధ్యాకాందము

5. _ ప్రతి గృహమ్మునందలి స్రీలు పరమ శోకి తాత్మలై రోదనము జేసి, రంకుశమ్ము చేత నేనుగుల బొడుచురీతి నింటి కరుగు భర్తల కఠినవాక్యంబు అనిరి.

6. నష్టధనము లభ్యంబయినను మహాధ నంబు దొరకిన ముదము జెందంగజాల రైరి; రామునకీ స్టితి యానహిలైె నంచు న(గ్రజుగని మోదమందరైరి.

7. “రామచందునె గనుగొన రాకయున్న నింక మీకు గృహంబుతో నింతితోడ సుతులతోడ ధనంబుతో సుఖముతోడ నే ప్రయోజనమంచును నేమియుండు?

8. _ అడవులందు సీతా సహితుడగు రామ భద్రునకు పరిచర్య సల్పంగ నతని ననుసరించుచు జనిన లక్ష్మణుడొకండె అవనియందున ధన్యాళ్ము(డైనవాండు.

9 అయ్యడవుల శ్రీరాము( డే యాపగలను కొలకులందున దామరకొలకులందు

స్నానమొనరించునో యట్టి జలములే మ హా సుకృతముల నొనరించునట్టినగును.

10. కడు మనోహర వృక్షముల్‌ గల వనములు మధుర జలములు గల నదీ మాతృకలును పానుమంతములగు నగజణాలములును రామునకు సంతసంబొనర్పంగ గలవు.

శఆష్ర చత్వారింశ సర్గము

11. రాము. డడవికిగొని పర్వతమునకును గాని యటకేగ నవి తముకడకు (బ్రియము వైన యతిథి వచ్చినరీతి నతని నధిక మైన బ్రీతితో బూజల నాచరించు.

12... పలు విధములగు పుష్పముల్‌ గలిగినవియు వివిధ పుష్పమంజరులచే వెలయునవియు వమధుప రుంకారములచేత మహితములగు తరువులెల్ల రామునకు మోదము నొసంగు.

13. పర్వతములు గొలంకులు బరమ ప్రీతి దొడరియుండి యకాల మందుననుగూడ ఫలములను బుప్పుతతులను గలుగజేసి రామున కధిక ముదము గూర్చంగగలవు.

14. పర్వతాగ్రములందుండు పొాదపములు నెల్ల రామునకు ముదము నెసగజేయు నెచట రాముడు వసియించు నచట మనకు భయము గలుగబోదు పరాభవము గలుగదు.

15. ఆ దశరథాగ్రజుండు మహారథుండు చేరి శరణన్న రక్షణ సేయువాండు ఆలసించినచో దూర మరుగునేమొ ఏగుదమిపుడె యతండున్న యెడకు మనము.

16. అమ్మహాత్ముని రాముని యం(ఘ్రి సేవ యే మనకు సుఖకరమయి యెసకమెసగు అట్టి మహనీయునింబోలు నతడు లేండు అతడె గతియు బరాయణు.( డత(డె ప్రభువు.

అయోధ్వాకాందము

17. సీత కే ముపచారము జేయువార

మీరలా రాము పరిచర్యలే యొనర్పులో

డంచయోధ్య యందలి స్త్రీలు నధిక శోకి

తాత్మలై యాత్మపతులతో ననిరి యిట్లు. 18. “కానన మున మీ కష్ట సుఖమ్ము లెల్ల

నా రఘూద్వహు(డె యరయు నట్టివాండు

మాదు యోగమున్‌ క్షేమమున్‌ మాదు తల్లి

యట్లు మముజూచు సీతయే యరయగలదు. 19. రాముండుండమిచేత నరమ్యమైన

యదియు దుఃఖిత జనయుతమైనయదియు

మదికి తాసము గలిగించు నదియునైన

నీ యయోధ్యయం దెన్వారలింకనుం(ద్రు? 20. క్షాతలమిక నధర్మముగా ననాథ

బోలె గైకీయిదే యనబోలెనేని

అసువులందున మాకు నే యాస లేదు

ఇంక సుతులపై ధననుపై నేలయుండు? 21. _రాజ్యమునకయి కైకేయి రామభద్రు,

బతియయిన దశరధుగూడ వదలి నహహ!

అట్టీ కులపాంసనియయిన యట్టి కైక

యింక నెవ్వని( దా( ద్యజియింసకుండు? 22, కైక రాజ్యమునందు నా కైక బ్రతికి

యుండగా మేమును బ్రతికియుండువరకు

భృత్యులంబోలె నిట వసియింపలేము

సుతులపై వొట్టుపెట్టి చెప్పితిమి మేము.

శష్ట చత్వారింశ నర్గము

23. ఎంతమాత్రము దయలేక యినకులేశ్వ రుండయిన రాము నడవుల నుండజేసె అట్టి దుష్టురాలు నధర్మురాలునైన వైకకడ నెవ్వండు సుఖంబుగాంగ బ్రతుకు?

24. _అఖీలరాజ్యము నాయకుండంచు దిక్క టంచులేక యుపద్రవమందు నుండె ఒక్క కైకేయి మూలాన నుర్వియెల్ల పర్వనాశనమైపోయి సమయనుండె.

25. అడవులకు రాముండేగిన యంతమీద పార్ధివుండు క్షణమేనియు (బ్రతుకలేండు దశరధు(డు నృుతిజెందిన తరుణవముందు పురమునెల్ల గోడు గుడిచి పోవగలదు.

26. మీర లేమి పుణ్యము లేనివారు, రాను! డను ధనంబును గోల్పోయి నట్టివారు విషము గొనుడు లేదా రాము వెంబడింపు( డట్టు కాదేని నెచ్చటికయిన జనుండు.

27. _రామునిన్‌ సీతమన్‌ సుమిత్రా తనూజు మోసమున నపుడు గహనములకు బంపి పశువులుగ మనల గసాయివానియొద్ద నుంచి నట్టు భరతునొద్ద నుంచినాండు.

28. _పూర్ణచంద్రాననుండు శ్యాముండగువాండు గూఢ జత్రువు రిపులను గూల్బువాండు పద్మనేత్రుండు నాజానుబాహువైన యాతండా లక్ష్మణా(గ్రజు(డైనవాండు.

అయోధ్వాకాందము 29, పరులతో ముందుగానె. దాం బల్కువాండు సత్యవాది మహా బలశాలిలైన వాండు శాంచుండు చంద్రునివలె సమస్త జనుల కాహ్లాదమొనరింప జాలువాండు.

30. మత్తగజమువోలె బరాక్రమంబు గల్లు వాండు పురుష్తోత్తముండగువాండు రాము డడవులను విహరింపగ నడవులెల్ల బహువిధముల (బకొశింప బడగగలవు”.

31. అట్టు లయ్యయోథ్యా పురమందు గల్లు పడతులెల్ల వాపోవుచు బరను దుఃఖి తాత్మలై బంధువుల రణమందుబోలె గొడవజేసిరంద రొకట గొల్లుమంచు.

32. అట్టు లా స్రీలు గృహములయందు రాము గూర్చి యధిక దుఃఖంబును గొనుచునుండ నరుణకిరణు. డస్తంగతు.డయ్యె జిమ్మ చీకటులతోడ రాత్రియు జేరవచ్చె.

33. _అగ్నులన్‌ వ్రేల్వరైరి యయ్యాహితాగ్ను అవని సురులెల్ల వేదాధ్యయనము గూడ గొనరయిరి; పురాణముల పఠనముగాని పురము చికట్టుక్రమ్మిన పోల్కినుండె.

34, అంగడుల వర్తకులు పెట్టరయిరి, యెొవని కేని సంతోషమనునది యెనయదయ్యె; అయ్యయోధ్య నిరాశ్రయనుగుచు దార కలును లేని యాకాశముగాళగ యుండె.

శష్ట్ర చత్వారింశ వకోన భందాశనర్గము

35. ఈమ కొడుకుగాని లేక సోదరుడుగాని యడవికేగిన నెటు దుఃఖమందువారొ అట్లె రామునకయి దుఃఖమందిరెబ్ల ఆత్మజులకన్న రాముడె యధికుండయ్యె.

36. ఆ పురమున నాటలు బాటలన్ని యాగె యెవ్వనికిని సంతోషమె యెనయదయ్యె అంగడుల వర్తకులు మూసి రందువలన పురము నీళ్లులేని సముద్రముగను నుండె.

ల ల శ్తీ9. ఏకోన వంచా-చ స్పద్దముం

1 తండ్రీ యాజ్ఞ స్మరించుచు దశరధాగ్ర తవయుండయిన యా రాముండు దినకరోద యంబగుటకు పూర్వంబున యంచె జాల దూరదేశ మయ్యెడల దోడ్డోడనరిగా,

డై అట్లు రాము(డరుగుచుండు నంత రొతి యంత గడచె నుదయకాలమందు నాచ రించు కృత్యములను నాచరించి రాము€ డుత్తరంపు కోసలమును నుత్తరించె.

3 పంట కమవుగా దున్నగాబడిన క్షేత్ర ములను గనుచు బుస్పిత ననములను గనుచు శీషఘ్టముగ నేగు హయములచేత నించు కంతలో కడుదూరము నధిగమించె.

అయోధ్వాకొండము

4. మార్గమధ్యమందుండు గ్రామములలోని జను లనుకొనెడు నా పల్కుల నిటుల వినె “దశరథుండు కేవలము మన్మథపరుండయిన వాండతండు దహింపగా బడెడు గాత!

5. అహహ కైకేయి యెంత దురాత్మురాలు! అఘము నొనరించుటే యామె యాశయంబు తన కుల్రీల మర్యాద దాటి యెంత పాపకార్య మొనర్చగా బొలుపడియె.

6. పండితుండు మహా దయాపరుండు పరమ ధార్మికుండు జితేంద్రియత్వమ్ము గల్లు నాతండట్టి రాముని దయయంచు లేక భయదములగు నటవులకు బంపియుండె,

7. జనకనృపుచే సుఖంబుగ వెనుసబడిన యదియు నెపుడు సుఖములనె ననుభవించి నదియునైన సీతాదేవి యకట యెట్లు విపినముల గష్టము లనుభవింపగలదు?

8. _ అహహ! నృపుండెంత దయలేని యట్టివాండు తనయు/డనియైన నించుక దయ తలపక 'ప్రజలకెల్ల బ్రియుండును బాపరహితు! డైన రాము విడువ గోరినట్టివాండు”.

9. _ కోసలాధిపుండైన కాకుచ్చు. డపుడు పట్టణముల బల్లెలనుండు (బజలు జెప్పు కొనుచునుండు నీ మాటల వినుచు శీఘ్ర గమనమున గోసలంబును గడచిచనియె.

తీకోన వందాశ నర్లము

10, అంత రాముండు నిర్మలమైన నీట నొప్పు వేదథ్రుతి నదిని నుత్తరించి అయ్యగప్త్య మహాముని యధివసించు దక్షిణము కభిముఖుండయి తరలిచనియె.

1. అట్టు రాముడు బహు దూరమరిగి నిర్మ లాంబువులు గలదియు దీరమందు గోవు లధికముగ గలదియు గంగయందు గలిసి వనధిలోన జేరెడు గోమతి నది దాటె.

2. హయములు వడిగ నడచినయట్టి కార ణఅమున గోమతి నదిని శీఘ్రముగ దాటి మధురముగ మయూరములును మానసౌొక తతులుగూయు శ్యందిక నది దాటి చనియె.

3. మున్ను మనువుచే నిక్షాకు భూవరునకు నీయబడినయదియును నెంతేని బొలుచు నదియు కోసలదేశము ననెడుదాని దశరథా[గ్రసుతుండు పీతకును దెలిపె.

1&ఓ హంసముల స్వరము గలిగినట్టివాండు శ్రీయుతుండు బురుషులలో (శ్రేష్టుండైన రాముండపుడు సుమంధ్రు శీఘ్రంబుగాగ సారధీ! యని బిలిచి యీ సరణి ననియె.

15. “ఇంక నేనెప్పుడు మరలి యేగుదెంచి తల్లితండ్రుల జేరి సంతసముతోడ సరయు తీర వనమ్ముల దిరిగెడు మృగ ములను వేటాడువాడనో దెలియజాల.

అయోధ్వాకాందము 16. శ్రాద్ధకాలములందు గోరబడునదియు లక్ష్యము కుదుర్భుకొన గావలసిన యదియు నైన వేటను స్వల్పమే నభిలషింతు కాని దాని ముఖ్యంబునుగాంగ6 గోర. 17 ఇట్టి వేట రాజర్నులకెల్ల సమ్మ తంబయిన యదియే ప్రపంచమ్మునందు నిట్టి క్రీడ మరొక్కటి యేది లౌద్ర టంచు నా సుమంధత్రునితోడ ననియె నతండు. 18. అట్టు రాముండాయా విషయములగూర్చి మధుర వచన రచనల సుమంత్రుతోడ దెల్పుచుండి యా మార్గ మళతిక్రమించి పురజనుల కందకుండగ బోవుచ్చండ్ల

• పీకోన పంచాశ సర్గము సమావ్తము, ౫. పంచాశ స్పర్జము 1... రమ్యమైయుండు కోసల రాజ్యమును న యోధ్యకుం బ్రణమిల్లి ధీయుత్తుండు రాము( డధికభక్తితో6 దా నిట్టులనియు బలికె. ఒ “ఓ యయోధ్య! యడవి కేగుచున్నవాడ నిన్ను నీయందు(గలవారి నిన్ను హాల నంబు చేయు నమరుల గణమ్మునెల్ల పీడుకొనుచుంటిని గరుణంజూడుమమ్మ.

వంచాశ్‌ నర్దము:

3. _ ఏమ వడవులం బదునాలుగేండ్లు గడపీ నాదు జనకు దశరథు బుణమ్ముందీర్చి కొనియునా తల్లిదండ్రుల(గూడికొనియు మురల నిన్నుంజూచెదనమ్మ మరువకమ్మ”.

4, అంత రుధిర తామ్రాన్షుండైనట్టి యార ఘూద్వహుండు కుడిభుజమెత్తి యొక్కమారు కన్నులను నీరు (గ్రమ్మంగాం దన్నుజూడ వచ్చు గ్రామీణులను గాంచి బలికె నిట్లు.

5. “మీరు నాయందు దయయజాూపినారు మీయె డలం గృతజ్ఞుండ నాదు కడనె వసీంతు రేని దుఃఖము కల్గుచునె యిటులుండు మీ గృహముల కేగి గొనుండు మీ పనులను”.

6 అనంగ నా జావపదులు మహాత్ముండైన యతని జుట్టుదిరిగి నమస్కృతినొనర్చి ఘోరముగ రోదనము చేసికొనుచు రాము గనక యుండలే కేగిరి గనుచు(గనుచు.

7 ఆ జనులు రాము-జూచుటయందు. దనివి జెందకుండ రోదనమును జేయుచుండ భాను(డా నిశాముఖమందు గానరాని యటు లతండు గనరాకుండ నరిగె మిగుల.

&. అట్లు రాముండు రథముపై నరుగుచు ధన ధాన్యములతోడ నిండియు( దనరునదియు దాతలును గలదియు భయోపేత మేమి గానిదియు యజ్ఞశాలలు గలిగినదియు.

అయోధ్వావాండము

9. యూసములతోడంగూడియు నున్న్మయదియు ఆమవనములతో. గూడినదియు నిర్మ లాంబువులు గల సరసుల నలరునదియు భోగ భాగ్యాలతో6 దులందూగునదియు.

10. ఆల గుంపులతో నిండినట్టిదియును నృపులకును దర్భనీయమైై నెల్లయెపుడు వేదముల పఠనములతో వెలుగుచు(గడు( దేజరిల్లు కోసలము నతిక్రమించె,

11. సుందరోద్యానములచేత సొబగు మిగులు నదియు, నృపులకె జెందంగ నైనయదియు నైన గోసలరాజ్యమునందు.( జనుచు ధీరుండగుట లెక్కింప కతిక్రమించె.

12. కోసలము దక్షిణమ్మున భాసురమనుగు నదియు. త్రిపధగామిని యగునదియు దివ్య జలము గలదియు మునులచే( గొలున(ుడెడు నదియు బుణ్యప్రదంబయినట్టిదియును.

13. చెంగట బుషులవగుచు జెలంగుచుండు ఆ(శ్రమముల నలంకృతమైన యదియు అప్సరో వనితలు స్నాన మాచరించు చుండు హ్రదములచే. గడునొప్పునదియు.

14. దేవ గంధర్వ గరుడాది దివిజవరుల తతులచేతను గంధర్వ సతులచేత అననరతము సేనితమగు నట్టిదియును పొవనమగు జలంబుల. బరగునదియు.

వంబాశో సర్గము శవాలు నాయానానలడననా నాలాల 15. .- "'అమురులకయి నిలగి చరించునట్టిదియును దేవతోద్యానములును తద్దేవతా న గముల తీరభూములయందు గలిగినదియు అమరులకు( గమలము లిచ్చునట్టిదియును. 16. జల విఘాతాట్టహాసముల్‌ గలిగినదియు నురుగనెడు మందహాసాన( బరగునదియు నుత్తమాంగన వేణిగా నుండునదియు నొక్కయెడ సుడిగుండాల నొప్పునదియు. 17. ఒక్కయెడను గంభీరత నుండునదియు ఒక్కచో వేగముగ బాజుచుండునదియు ఒక్కచో మహా ఘోషాన నుండునదియు ఒక్కచో భయంకర శబ్దమొసంగునదియు. 18. జలములం గ్రుంకులిడు దేవతలు గలదియు

• ఉత్పలములచే శోభించు చుండునదియు ఒక్కచోం బులినములతో నొప్పునదియు నొకట సికతాలవాలమై నుండునదియు.

19. హంస సారస సంకులమైన యదియు చక్రవాక కూజితముల సంభరితము నైన యదియును నన్య విహంగమముల చేత బహు నాదితంబయి చెలంగునదియు.
20. ఒక్కచోం దీరములంబొల్చు నుర్విజముల చాలుచే శోభితంబయి (గ్రాలునదియు పుప్పితోత్సల సంఛన్నము నయినదియు ఫుల్ల పద్మ వనాకులంబు నయినదియు

ఆయోధ్వాకాండము

21. ఒక్కచోం దెల్లగలువల నొప్పునదియు ఒక్కచో సగము విరిసియుండు నితర పుష్పములు గలదియును బుష్పాడులచేత మదముతో(గూడి నట్టుల( బొదలునదియు.

22. కశ్మల మెచట లేకుండు కతనంోేేసి స్వచ్చమైన జలంబుల నరలు నదియు వనగజంబుల నురియు దిగ్యారణముల బంధురముగ మదించిన సింధురముల

23. అమరుల గజ ఘీంకారాల నధికముగను కలంతపడెడు తీర వననభూములు గలదియు భూషణముల నలంకారమును నొనర్చ్భు కొనియునుండు మనోజ్ఞమౌొ వనితవోలె.

24. ఫలములును బుప్పుములును గిసలయములును జలవిహంగముల్‌ గుల్మముల్‌ గల్గినదియు మకరములును మరియు శింశునూరములును గలిగినదియు భుజంగముల్‌ గలిగినదియు.

25. _ విష్ణుపాదమునన్‌ (బ్రభవించినదియు అఘ వినాశినియును దివ్యమైన యదియు అమ్ముహేశు జటాజూట మందు నుండి ఆ భగీరథుచే. దిగినట్టిదియును,

26. శక్రాంచ పారస బుతములు గలిగినదియు కడలికిని భార్యయైన గంగాప్రవంతి. గాంచి తన్నదీతటమం దుదంచితమగు శృంగిబేరపురము గనె నినకులుండు.

పంచాశ నర్ణము

27. అలలతోడ సుడుల తోడ నలరుచుండు నా వియడ్గంగ నా రాముండచటంగాంచి తనదు సారథి నా సుమం(్రుని. గనుంొని “ఆర్య! మనమిప్పుడిట నుందొమనియు దెల్సె.

28. ఈ త్రివేణీ తటమునందు విట్టు పుష్ప ముల ప్రవాళాల( గనుల కింపు నొన(గూర్చు ఇంగుదీ వృక్షము పాలిచె నీవుగంటె మనమిచట వసీయింత మీ దినమునందు.

29. దేవ దొనవ గంధర్వ దివిజనరుల కును మృగములకు బక్షులకును గడింది గౌరవింపగందగు నుదకములు గలుగు మంగళప్రదమగు గంగను గనుదము.

30. అనగ నా సుమంత్రుడు సుమిత్రాత్మజుండు చద్దశరథా[గ్రసుతు వాజ్జందలను దాల్చి తద్రథమును నా యింగుదీ తరువునొద్ద కప్పుడప్పుడె గొనిపోవ నట్టియెడల.

31. అట్టి సుందరనూ గార చెట్టకడకు నా రథము చేరినంతనే యా రఘూద్వ హుండు దా నాత్మసతియగు నుర్విజాత తోడ నా సుమిత్రాత్మజుతోడ దిగియె.

32. అంత నా సుముంత్రుండు రథమందునుండి దిగి హయంబుల విప్పి యా యగము క్రింద నుండు నా రఘూత్తంసుని నొద్దకేగి చేతులు మొగిద్భీ యాతని చెంత నిలువ.

అయోధ్యాకొండము 33. ఆ ప్రదేశమునందున నా రఘుకుల వీరునకు( బ్రాణసముండును విమలగుణుండు బోయజాతి జనించియు బోయలకు న ధిపుండయిన గుహుండనియెడు నృపతి యుండు. 34. ఆ గుహుండు రాముడు తనదైన దేశ మునకు వచ్చుట విని మం్యటత్రులును గులమ్ము నందుగల వృద్దులును తన్ను ననుసరింప నురుతరపు భక్తితో రాము నొద్దకేగె. 35. ఆ నిషాదాధిపతి తమ యంతికమున కేగుదెంచుట దూరమందే గనుంగొని అ రఘూద్వహుండును సుమిత్రాత్మజుండు ఆ గుహునకు నెదురుగాంగ నరుగుదేర. 36. ఆ గుహుడు రాముంగని దుఖితాత్ముండగుచు నతనిలౌగలించికొని యిట్టనియెనపుడు “ఆ యయోధ్య వీకెట్టిదొ యట్లై యిదియు ఏను నేమొనర్స(దగునా యెజు(76 జెపుమ. 37. అనఘ! నిన్నుబోలు మహాత్ము. డవని నెవని కతిధిగా లభియించు? నా కతిథినైతొ వంచు షడ్రసోపేీతములయిన యన్న ములను దెచ్చి యర్య్యమొసంగి పలి౩ నిట్టు. 38. “నీకు స్వాగతమయ్యెడు(గాక! యీ మ దీయ రాజ్యమంతయును నీదియగు సుమ్ము! ఏము నీదు భృత్యులము నూకీవు ప్రభువ వింక మా రాజ్యమేలు యధేచ్చగాను.

తంచాశళ నర్గము

39, _ఇవిగొ భక్ష్యముల్‌, భోజ్యము లివిగొ. లేహ్య మిదిగొ, పేయము గొను మిష్టమేది యగునా ఇవిగొ పెజ్జలు వీనియందె శయనింపు హయములకు మేంతయును సిద్దముయ్యునుండె”,

త0, అట్టు గుహుడు చెప్పెడునదియంత వినియు అర్కకులుండు గుహునితోడ ననియె నిట్లు “ఈ విటు నడచివచ్చి మమ్మెదురుగొనుట వలన స్నేహంబు( జూపుటవలనంేసి.

41. ఏము చాల సంతోషించినాము; నీవు మూకుశీయు సత్కతులెల్ల మాకుంభెంది నట్టుగానె భావించెద మిట్టుగాను నతిథి నాదరించెడువాండు నవనిలేండు

42... అంచు రాముడు గుహుని నత్యంత ప్రీతి బాహువుల. గౌగలించి నిప్పుగిది ననియె నాడు భాగ్యవశంబున నీదు బంధు జనులతో సుఖముండు నిన్గన(గంగలిగె.

శ3. వీకు నీదు రాజ్యమునకు వీ హితులకు క్షేమమే? నీ ధనము వృద్దిజెందుచున్నె? ఈవు దెచ్చు నాహారాదు లీవె గొనుము ఇపుడు వాని నేను బ్రతిగ్రహింపరాదు.

కడ. _జనకు నాజ్ఞాప్రకారము వనములందు ఏను వల్కలాజినములనే ధరించి లభ్యమగు కందమూలాదులను భుజించి కొనుచు( దపము జేసికొవదగునని యెణుగు,

అయోధ్యాకొందము

45. ఈ హయముల (గ్రాసంబొకడే వలయును నింక నీవు వా కొసంున దేమిలేదు అంతమాత్ర మీ వొసంగిన నతిథి వూజ నధికముగ6 జేసినట్టుల నాత్మందలంయ.

46. ఈ హయములు నా తండ్రికి నెంతయేని ప్రీతికరములు నివియు సంతృప్తిశెంద( జేయుదేనియు నన్ను. బూజించినట్టి వాండవౌదువు నాకేమి వలదు వలదు.

శ్ష7. అనంగ నాగుహుండా తీరముందె నుండు సేవకులలిళ్ళి యత్యంత శీఘ్రగతిని హయములను నీరు ద్రావించి యవసరమగు (గ్రాసమును వేయుండంచు నొజ్జను నొసంగె.

తీ8, అంత రాముడు నారచిరనె ధరించి తొను సాయాహ్నమున6 జేయందగినయట్టి దైన సంధ్యనువార్శ్చి యాహారముగను ననుజుండొసంగు గంగాతోయమున (గ్రహించి

త్తం, అంఘ్రుల(గడిగికొని రాము-డొాచనమునము చేసి కటికనేలపయివి సీతతో6 బ రుండి యుండునెడల లక్ష్మణుండు గార చెట్టు నొద్ద కేగియు గనిపెట్టియుండె.

50. అంత గుహుండు ధనుర్హరుండగుచు నాసు మం(త్రుతోడ సుమిత్రా కుమారుతోడ రాము సుగుణములెల్ల వర్ల్షనముంణేసి కొనుచు నతని రక్షింప మేల్కొనుచునుండె.

తంచాళ/ లీక తంచాశ నర్షము 51. పుట్టుభోగిటై యుండిన యట్టి రాము! డట్టి కటికనేల బరుండినట్టి కతన నించుకైనను సుఖనిద్ర యేమిలేమి _ వంచాశ సర్గము సమాప్తము,

శ అన్నడ్రైన రాముని రక్షణార్హముగ్వ్వ నిష్కపటు(డయి నిశయెల్ల నిల్చి మేలు కొనియునుండు లక్ష్మణుని గృప్పాండ్రు దుఃఖీ

2. “తండ్రి! నీవు మహారాజ తనయుండవుం భ- టుండవుగ నిట్లు మేల్కొని యుండ(దగునె? నీకొణకు నిదే సుఖశయ్య నిర్మితంబు చేయంబడె నలసటను దీర్చికొను విందు.

3. ఏను మొదలుగ వీ జనులెల్ల గష్ట మనుభవింపందగుదుము, వీ వట్టు గాదు; సుఖమునకె తగుదువు రాముంజూచుచుండ నేము మేల్కొనెదము, నిద్ర నీవు పొమ్ము.

శీ రాముకన్నను నాకు నీ భూమియందు నధికప్రియతముండయియుండు నతండు లేండు ఇది యసత్యము గాదొకయించుకేని పలికెదను సత్యమందు శపథముంేసే.

అయోధ్వాకాందము

5. _ రాముని యనుగ్రహం బనారతముగాంగ నాకు( గల్లినయంతనే లోకమందు ధర్మమును యశంబును మహాధనము మోక్ష మొదవునంచు నభిలషించుచున్నవాండ.

6. అందుచే ధనుర్హరుండనై యఖిల బంధు వులనుగూడి వైదేహితో నిల బరుండి యున్న రాముని(బ్రియసఖు నన్ని దిక్కు అందునుండి రక్షించెడు నట్టివాండ.

7. _ ఎల్ల యెప్పుడీ వనమున నేను దిరుగు వాండ గాన నేనెలు(గనివాండుగాని నేనెజుంగని రహస్యము నేదిలేదు సరకుచేయను జతురంగ సైన్యమేని".

8. అన(గ లక్ష్మణుడు గుహున కనియెనిట్లు “పరవ ధార్మికుండీవు గాపాడుచుండ మాకు నెవరి కిచట నెంతనూ(త్రమైన భయము కలుగదు నాకంతవరకు(దెలియు.

9. _సీతతోంగూడ రాముండీరీతిగాం నేలపైనింరుండ(గా నేను గాంచి ఎట్టు నిద్ర జెందుదు? సుఖమెట్టు పొంద. గలను? బ్రాణాలతో నెట్టు నిలునంగలను?

10. అసురులైనను దేవతలైన(గాని యుద్ధమందున నెవ్వని నోర్వలేరొ అట్టి రాముడు సీతతో నవనిపై( బ రుండియున్నాడు కన్గాని యుంటివొక్కొ?

లీక దంచాశ నర్గము

11. ఎవని దశరథుండు తపములెన్నా జేసి పొందియున్నాండొ యా ప్రియపుత్రుండైన రాముండిట్టుల నిమ్మహారణ్యమునకు రాగ దశరథుందడెట్టుల బ్రతుకంగలడు?

12. పార్థివుండింక జీవించువాడు కాండు గౌన నింక శీఘ్రముగ నీ క్షాతలంబు నంతయును విధవాత్వంబు నందంగలదు ఇదియు నిజము సందేహ మదేమిలేదు.

13. రాజగృపహము నందలి తరుణీజనము మ హాధ్వని గలుగ రోదన మాచరించు చుండి యలసి సొలసి యూరకుండంగలదు అంతిపురమెల్ల నిశ్శబ్దనుగుచు(బోవు.

14 _దశరథుండును గౌసల్యయు. దల్లిమైన యా సుమిత్రయు (బ్రతుకలేరంచు నెంతు ఒక్కవేళ జీవములతోనున్న నేటి రాత్రి జీవింతురాపైని బ్రతుకలేరు.

15, నాదుతల్లి సుమిత్ర యా నాదు తమ్ము డైన శయ్రఘ్ను(గని నిల్చునదియు నేమొ రామునంత మహా పరాక్రముని( గనిన యట్టి గౌసల్య జీవింపదదియె చింత.

16. నృపునియం దనురక్తులౌ యెల్ల జనుల చేత నిండి సొఖ్యమ్మును జెందు నయ్య యోధ్య నరపతి మరణమునొంద దుఃఖ మంది సర్వనాశంబును నందగలదు.

అయోధ్వాకాండము

17 ఆఅ దశరధ నృపుండు మహాత్ముండును టి

యుండునున్‌ జ్యేష్టపు(త్రు(డైయుండు రాము

గను(గొనక ప్రాణముల దేహమునను నిల్సి

కొనియు వనెటుల జీవించి యుండనుగలండు? 18. ఆ నృసాలుండు మృతి(ెంద నగ్రమహిషి

మైన గౌసల్యయును మృతి(జెందు నామె

మరణమును జెంది పోన నా మాతయైన

ఆ సుమిత్రయు మరణము. జెందునపుడె. 19. గతము గతమె దానింగూర్చి మతిదలంప

నించుకైన( బ్రయోజన మేమిలేదు

జనకుండన్నకు నభిషేకమును నొనర్చ

నెంచు కోర్కె దీరకె మరణించువాండు

20. తండ్రి ప్రేతకార్యముందీర్ప ధన్యులకె యొ దవునుగాని యన్యులకు నొదవంగంబోదు డాని మే మొనరిలచియు ధన్యులమగు యోగమును మాకు భగవంతు(డొసంగలేదు.

21. రమ్యములయిన చత్వరరాజిచే వి శాల రాజమార్గంబులు జాల(గల్లి హర్మ్య ప్రాసాదముల(గూడినట్టిదియును ఉత్తమపు ధనస్ర్రీలతో నొప్పునదియు.

22. రధములును గజములును తురంగములును గలిగినదియు వాద్యధ్వనుల్‌ గలిగినదియు అఖీల కల్యాణపూర్ణ మైనట్టిదియును హృష్ట పుష్ణ జనులతోడ నెనయునదియు.

లీక తందాళ నర్లము

23, ఉపవన వన సంపన్నమై యుండునదియు ఉత్పుకులయిన జనులతో నొప్పునదియు నైన యయ్యయోధ్యాపురమందు( బుణ్య మొందువారలె నివసించు చుండంగలరు.

24. తండ్రి యింకను (బ్రతికి యుండంగంగలండె? తన్మహాత్ముండు బ్రతికియుండంగ నడవి నీ చతుర్దశ వర్షము లేము గడపి సువ్రతుని( తండ్రిని మరల జూడంగలమె?

25... రాముడు పదునాల్లేడు అరణ్యమందు. గడపీ దశరథుడు సుఖంబుగాంగ నుండ ఏను నీ రామభద్రుండు నిల తనూజ మువ్వురము నురల నయోధ్య' బొంద(గలమె?ొ

26. అమ్మహాత్ముండు లక్ష్మణుండట్టు దుఃఖీ తుండగుచు రోదనము చేయుచుండి మేలు కొనియు నిలుచుండియును గాచికొనియునుండ ఆ నిశ యతిక్రమించిన దట్టిదయ్యె.

27. అట్టు లక్ష్మణుండు పలికినట్టి సత్య మైన వాక్యముల్‌ విని గుహుండధిక దుఃఖ మును మనోవ్యధనున్‌ జెందియును జ్వరమ్ము పడిన గజముగొ నథశ్రువుల్‌ వదలందొడగా.

• వీక ఫంబాశ సర్గము సమావ్తము,

అయోధ్వాకాందము రడి. ద్వివంచాశ సర్గము

శ అంత తెల్లవాజంగనె మహాయశుండు వైన రాముడు శుభలక్షణాన్వితుండు నైన లక్ష్మణు నా సుమిత్రాత్మజుని గ నుంగొనియు నీ విధముగ బల్కందొడంగె.

2. “తండ్రి! సూర్యోదయంబు కానుండె భగవ తియగు రాత్రియంత గడచి తెల్లవాటె ఇదిగొ నల్లని కోయిల యెంతయేని మధురముగం గూయుచుండె సమ్మదముగలుగ.

3. _ అడవియందు. గ్రేంకారము లాచరించు నమ్మయూర ధ్వనులు విననగుచునుండె సాగరము. గలియంగ వడిగాం్‌ నేగు గంగ నిపుడె శీఘ్రముగ దాటంగవలయు”.

శీ అనగ లక్ష్మణు/ండా రాముండనినదాని కోడలేనిచో గంగను నుత్తరింప నరిదియను భావమెణి/(గియు నది గుహునకు ఆ సుమంధ్రునకు( దెలిపి యన్న జేరె.

రి అంత నా గుహుండా రామునాజ్జను శిర మందుదాల్చి శీఘ్రంబుగ నాత్మమంత్రి వర్గమును బరిచారికానర్ల్గముంగని వారికిట్టు లాజ్ఞాపించువాండు నయ్యె.

6, “సుందరమును దృఢంబును సులభముగను దాంటంచేయునదియు'. గర్హధారి గల్లి నదియు. బరికరములు గల్గినదగు నోడ నొండు రేవులోనికి గొనిరండు పాండు”.

ద్వి వందాశో నర్లమం

77 ఆ గుహుని మంత్రు లాతని యాజ్జనుగొని ధాత్రిపతులు మాత్రమె యెక్కందగిన యొక్క నావ నత్యంత రయమున రేవునకును దెచ్చి యా గుహునకు నివేదింపంగానె.

8 అంత నా గుహుండు తన కరాబ్దములను నొగ్గి యా రామభద్రుని యొద్దకేగి “రామ! నీదు నాజ్ఞాప్రకారంబుగానె పడవవచ్చె నింకేమొనర్పంగ వలయు?

9, _ ఈవు వారిధినిన్‌ జేర నేగుచున్న ఈ వియద్గంగ దాంటుట కిదిగొ యోడ సిద్దమై నీ కొజకు( బ్రతీక్షించుచుండె అతివతో( తమ్ముతోడ నీ వధినసించు”.

10. అనగ నా రాము(డా గుహునంతంాంచి “*క,వునా కోర్కి నెరవేర్చినాండవింక అవనితవయ వ(స్తాభరణాదులెల్ల శీఘ్రముగ నావలోవికిశేర్పు” నియె.

11. అంతనా రామలక్ష్మణు లాత్మకవచ ములను దూణీరముల ఖడ్గములను ధనువు లను ధరించియు సీతతోడను వియన్న దికి నరిగెడు మార్గమును బొందియు నరిగిరి,

12 అంత నా సుమంత్రుండు వినయమున జేతు లమ మొగిద్బి రామునియొద్దకు వపుడేగి “ఇనకులోత్తమ! నన్నిపుడేమి చేయు మనెదరో దెల్పుడంచును మనవిచేయ,.

అయోధ్వాకాందము

13. అంత రాముడు దక్షిణ హస్తమునసు మంధ్రునిన్‌ స్పుశియించుచున్‌ బలికెనిట్టు “థీ ఘ్రముగ నీవు దశరథ క్షితితలేశు వొద్దకును నేగి యేమజకుండు మతని.

14. ఈవు నన్ను రథంబున నింత దూర మీ రధంబుపై(గొనివచ్చితింకం బొమ్ము ఏను నీ రథంబు విడచి యింక గాలి నడకతోంబోదు నీ యరణ్యమును జేరో.

15. తన్ను రాముండు దశరధ ధరణినాథు నొద్దకేగి యాతనింజూచుచుండునున(గ వా సుమంత్రుడు కడు దుఃభితాత్ముండగుచు రామునిన్‌ గను(గొని యీ తెజంగున ననియె.

16. “నీవు నీ భార్యతోడను నీదు ననుజు తోడ(గూడి క్షుద్రుండుబోలె దుర్గమమగు నడవిలో వాసమును జేయుటనెడుదాని మానుపగ నెవని తరము గొనిదయ్యె,

17. బ్రహ్మచర్యవ్రతము నేదపఠన మార్ద వమ్ము దయయు గల్లిన నీకె ప్రాప్రమయ్యె నిట్టి కష్టముల్‌; వీనిచే నేప్రయోజ నంబు లేదని తలంతు మనంబునందు.

18. నీవు సతితో ననుజుతోడ నిట్లు జనకు వాక్యపరిపాలనము/శశేయ వనమునందు వాసమొనరించుచును త్రిభుననములను జ యించి యుత్తము గతిని గణించ(గలవు.

చ్వా భంచాళో సర్గము 19, ఏము నీ చేతనున్‌గూడ నిట్టు బాధి తులమునగుచు నధిక దుఃఖిచులమునగుచు వంచకియగు కైకేయికి వశముగాంగ వలయువారము కాన హతులమయితిమి”. 20. అంచు నా సుమంటత్రుండు ప్రాణాధికుండు నైవ రాముడు బహు దూరమరుగుచుండె నవి యెతీంగి మహా వ్యసనాతు ట్రడగుచు అధికముగ రోదనంబు జేయందొడంగె. 21. అట్టు గన్నీళ్లు వెడలెడునట్లి కతన ఆచమించి శుద్దుండగు నా సుమం(్రు పైని కరుణారసము దలిర్భంగ రాము డనునయించెను మధురవాక్యములతోడ. డర “అర్కకులమున( బుట్టినయట్టివాని కెవ్వండును నిన్నువంటి 'స్నేిహితుండులేండు జనకుండెప్టు నన్ను దలంచికొనుచు దుఃఖీ తుండు గాకుండునటు జేయుచుండు మనఘ]! 23. అవనినాధుండు శోకోపహతు.డు నగుచు నున్నవాండు కాముకుండయ్యును నతండు కడు వృద్ధుండగుటచే నేను నీకింత జెప్ప వలసె నృపుంగూర్చి యేమజుపాటు(గొనకు, 24. _అమ్మహాత్ముండైన దశరథావనిపతి కైక కధిక సంతోషము. గలుగణయేయ నేమి జెప్పిన సందేహ మెంతమాదత్ర మొందకుండ నీ వొనరించుచుండవలయు.

అయోధ్వాకాండము

25, తన మనంబేమి యొవరింపంగను దలంచు

నదియు నిర్విఘ్నముగ సిద్ధినందుకొజుకె

రాజులగు వారలెల్లరు రాజ్యములను

పాలనము చేయుచున్నారు ప్రబలులగుచు. 26. ఏది యెట్లానరింప సృథ్వీశ్వరుండు

అందకుండు దుఃఖము, దాప మందకుండు,

నది యెజింగి యతడు చెప్పినట్లె జేయు

మాత(డిపుడు మహా కష్టమందునుండె.

27. ఎట్టి దుఃఖ మెజుంగని యట్టినాండు వృద్దు. డధికపూజ్యుండు జితేంద్రియుండు నైన దశరథు నామారుగా నమస్క రించి యీ నాదు పల్కు వచించుమీవు.

28, అయ్యయోధ్యనుండియు వచ్చినట్టివార మింక నీ యడవుల వసియింసవలయు నంచు నాకు లక్ష్మణునకు నవనిజాత కెంతమాత్రము సంతాసమేమి లేదు.

29. ఈ చతుర్హశ వర్షము లిందు గడిపి యేను నీ సుమిత్రా సుతుండీ మహీజు మరలి యయ్యయోధ్యకు రాగ మమ్ము(గాంచ గల వధిక సంతసంబును గాంచ(గలవు.

30. ఇట్లు నా తలిదండ్రుల కితరమైన రాజసచులకు కేకయ రాజసుతకు పెక్కుమారులు గాంగం బెప్పియును మనము లందు రవులు సంతాపాన్ని నసనయింపు.

ద్వ వంచాశ నద్దము

31. ఏనునీ లక్ష్మణుండును నిలతనూజ సుఖముగా నిటనుంటి మంచును నమస్కృ తులను జేసితినుంచు కోసలతనయకు నేము జెప్పినయట్టుల నీవు జెప్పు.

32. ఏ ననినటుల( దండ్రితో నిటుల ననుము వెంటనె భరతు నటకు రావింపునునుము అటకు భరతుడు వచ్చినయంత రాజ సమ్మతంబుగ రాజ్యంబొసంగు మనుము.

33, భరతునకు యౌవరాజ్యపు( బట్టమొసంగి వాని గౌగలించుకొనెదవేని మేము వనమునకు నిట్లు వచ్చుటవలన నీకు( గలుగు సంతాపము శమింప(ంగలుగు ననుము.

34 భరతుతోడ నిప్పగిదిశెప్పంగవలయు ఎట్టు నృపునెడ వర్రింతు వట్టుగానె తలు లందణయెడల నంతరములేక

యుండునట్టుల వర్తించుచుండు మనుము.

35. ఎట్లు నీకు గైకయగునొ, యెట్టులా సు మిత్ర శత్రుఘ్నునకు బ్రేమపాత్రమగునొ అట్టె గౌపల్య నాకును నగునుగాన నీ జననియట్టుగాజూడు నా జననిని,

36. తండ్రి ప్రియమునుగోరియు ధరణి రాజ్య మొందుదువుగాన( దండ్రికి నుభయలోక ముల సుఖంబును గలిగింపంగగలవటంచు నేను జెప్పితినంచును నీవు జెప్పు”,

అఆయోధ్వాకాండము 37. అని సుమంట్రునితో రాము డయ్యయోధ్య కేగుమని చెప్పియుండిన హేతువునను నాతండధిక శోకంబుతో నా పలుకుల వినుచు రాముని గనుచు నిట్లనుచు. బలికె, 88. “ఏను స్నేహమ్మును భయంబు నివుడు వదలి యనినదియు నుపచారార్థమని దలంపక భక్తుండర్ధించుచుండిన వాండటంచు తప్పులున్న మన్నింపంగా€ దలయవలయు. 39. ఏను నిను వీడి, నిను వీడు హేతువునను పుత్రశోకంబుచే( గడు. బొగులుచున్న యదియుంబోలె దసించెడు నయ్యయోధ్య పురమునకు నింక నెట్టులబోవువాండ? &0. _పౌరులెల్లరు మనమిటు వచ్చునపుడు నిన్ను రధమునందున( జూచియున్నవారు ఇపుడు నీవు లేని రథాన నేనునేగ పురము ప్రజలు గుండె పగిలిసోవునారు. 41. _ పౌరులెల్లరు సేనాధిపతియు లేక వదల(బడియున్న "సైన్యము పగిదిగాంగ నీవు లేకుండనుండిన నీ రథమును గాంచియును మహా శోకమున్‌ గాంచువారు. 42, ఇపుడు పౌరులు దూరనుం దీవు నున్న ఎదుట నుండిన చానిగా నెంచి నిన్ను ధ్యానమాచరించుచును నాహారనేని గొనకయుందురు నిశ్చయము నగునిదియు.

ద్వి వంబాశనర్దము

తష అడవికీవు బయలుదేరు నప్పుడీవు పోవుచున్నా వనెడు దుఃఖనునను బౌరు లెంత సంతాపమందిరో నీవు కన్ను లార బ్రత్యక్షముగ6 జూచినావుగాదె?

44 ఈ విటకు వచ్చుచో బౌరులెట్టు శోక మందిరో యిప్పుడీవు లేనట్టి రథము తోడంబోయిన నన్నును జూడంగానె నూరురె ట్టంతకును వగంగూరువారు.

45. ఏను నీ తల్లి మా రాముండేడియంచు నడుగ నేమని జెప్పుదు? “నంబ! నీదు తనయు మేనమామ గృహంబునను వదలియు వచ్చినాండ, శోకింపంగా వలదొనుదునె?

కీర. నీ తనూజాతు నాతని మాతులుని గృ హమున విడిచితినని యసత్యమనంజాల వనమునందుననె విడిచివచ్చితినని యప్రియంబగు పత్యంబు నన(గ౮జాల,

47. నిన్ను నీ యనుజన్మని నీదు సతిని

అనయము వహించు నీ యుత్తమాశ్వములును

ఏను నెంతగాందోలిన నీవులేని

ఈ రథమునెట్టుల వహించి యేగంగలను? 48. _అట్లగుట/జేసి నిన్ను నీ యడవి విడచి

నే నయోధ్యకు నొంటింగా నేగంజాల;

ఏను నీతోడనే వచ్చి నీ యడవిని

నుండువాండ నమజ్ఞను నొసంగునాకు.

అయోధ్యాకాందము శ9, ఎంత ప్రార్థించినను నన్ను నీ వడవికి వెంట గొనిపోక యిచటవే విడిచెదేని నేను నీ యరదముతోడ నిచట నన్ని లోనంబడి వదలెడువాండ ప్రాణములను, 50. రామ! నీ తపంబున కంతరాయమేమి రాకయుండ నీతో ననురా ననుజ్ఞ నొసగెదేని రథంబుపైనుండి నేను అఖీల ఘాతుకమృగముల హతమొనర్హు, 51. వనీ యనుగ్రహమున నేను నీదు రధము తోలగల భాగ్యమొందగ జాలినాండ నింక నీ తోడునీడగ నేను వీదు 'సేవచేయు భాగ్యమ్మును జెందువాండ. 52. అడవిలోన నీతోనుండ నభిలషించు చున్నవా(డ ననుగ్రహమొసగు నాదు చెంతనె వసింపుమంచు నత్యంతప్రీతి నీవు చెప్పగ విన వేచి యిట్టులుంటి. 53, రామభద్ర! నీ వీ మహారణ్యమందు వాస మొనరించుచుండ నీ వాహనములు నీదు సేవను నొనరించెనేని నివియు మత్తమంబైన లోకంబు నొందగలవు. 54. ఏ నడవుల నీతో వసియించి నీదు పాదములకు శుశ్రూష సల్పంగలాండ అయ్యయోధ్యా పురమ్మెగా దమరలోక మేని వలవదు నీ సేవయ్‌ వలయును.

ద్వ తంబాశ నర్లము 55. పొపియగువాండు దేవేంద్రపట్టణమున కేగజాలని యట్టుల నేను నీవు లేని యయ్యయోధ్యకు బోవలేను గరుణ నుంచి నన్ను నీ చెంతనె యుంచికొనుము. 56. వనము లందుండనలసిన పదియు నాలు గేండ్లు గడవగనె మరల నేను నిన్ను నీ రధమ్ముపైని నధిరోహింపజేసి అయ్యయోధ్యకు గొనిపోవ నభిలషింతు. 57. ఏ నడవుల నీతో వసియింతునేని బదియు నాలుగేడులు క్షణప్రాయముగను గడచిపోవును; నిన్ను నే విడచియున్న నవియె పదియు నాల్గు యుగములగును నాకు, 58. భృత్యవత్సల! భృత్యుండ, భృత్యధర్మ మమసరించి నా ప్రభువున కాత శ్రజుండగు నిమ్న వెంబడింపగ గోరియున్నవా(డ వీడకు మనుజ్ఞ నొసంగుము వెంటగొముము”. 59. సేవకుల యందధిక దయ చెందియున్న రాముండును దనవెంట రా బ్రార్ధనంబు చేయుచును మహా దుఃఖము చెందుచున్న ఆ సుమంధ్రుని గనుగొని యనియె నిట్లు. 60. “ఆర్య! నాయందు వీ కెంత యమలభక్తి యున్నదో నాకును దెలిసియున్న యదియె ఏను నిన్ను నిపుడయోధ్య కేగుముంచు దెల్పుటకు గారణంబేమొ దెల్పెద విను,

అయోధ్వాకాండము 61. ఈ వయోధ్యా నగరమున కేగుపీదప నిన్ను గనుగొని కైక నా పిన్నతల్లి అడవికే నేగితి నంచు నాత్మయందు నమ్మకము నొందు, లేదేని నమ్మబోదు. 62. వనములకును నేనేగిన వెనుక కైక అదియు వినియు సంతోషమునందు పిదప ధార్మికుండు దశరధుండబద్ధ్దమును జెప్పు వాందనెడు సందియము నామె వదలివేయు. 63. నాదు పినతల్లి కైకేయి నాదు తమ్ము డైన భరతుచే నవని రాజ్యంబునెల్ల చక్కగా బాలనంబును సల్పజేయ అవని వృద్ధిబొాందుటయె ముఖ్యంబు నాకు. కక్ష, అందుచే నాకును దశరథాధిపతికి ముదము గల్లెడు నట్టుల రథముతోడ నీ వయోధ్యా పురమ్మున కేగి యేను జెప్పినట్టుల వారితో జెప్పుమిట్లు”. 65. రాముండీ ప్రకారముగ సారధికి దెల్పి పలువిధముల నాతని నూరడిలగ బల్కి అంత గుహుని గనుంగొని యతనితో స హీత్రుకంబును గాగ నీ రీతి బల్కె. 66. “ఇట్లు జనుల సంచార మెంతేని గల్లు ఈ వనంబుల నే వసియింపరాదు ఆ(శ్రమంబులు గల్షిన యడవులందె యుండనలయు నట్షేయుండె దండ్రియాజ్ఞ

ద్వ వంచాళ సర్దము 67. అట్లు గావున నేము ముఖ్యంబుగా మ హర్షు లనుసరింసవలయు నట్టి వ్రతము లనుసరించి దశరథున కతివ సీత కనుజునకు మేలు గల్లెడు నట్టులుగను. 68. జడలు దాల్చి వనములకు జనగవలయు గావ మళ్టిపా లీవు శీఘ్రముగ దెమ్ము” అనగ గుహుండా దశరథుని య(గ్రసుతున కపుడె మజ్జీపాలను దెచ్చి యందజేయ. 69, మజ్జీపాలతో మొదట లక్ష్మణుండు జడల: దాల్పగా జేసి రాము(డు దాల్చె పిదప ఇట్టు దీర్ధ్ణబాహుండు పురుషోత్తముండగు దశరథాగ్రసుతుండు జడల్‌ దాల్చికొనియె. ౯70. అంత వల్కల ధారణమాచరించి యుమ జడలదాల్చియును మహామునులబోలె నున్న రాముడు లక్ష్మణు+ డొక్కరీతి గా ప్రకాశమానముగను గా దొడగిరి. 71. అపుడు రాముండనుజుతోడ నవ్విధంబు గామ వైఖానసవ్రత మూనియుండి తనదు స్నేహితుండైన గుహుని గనుగొని యధికమగు నాదరంబుతో ననియె నిట్లు, గొర్ల “కష్టతమనుగు రాజ్యరక్షణము దుర్గ మందు చతురంగ బలములయందు బొక్క సంబునందున స్వపర దేశమ్ములందు అప్రమత్తుండవైయుండు నమునవరతము”.

అయోధ్యాకాండము

78. అట్టు చెప్పి రాముండు గుహువపుడు వీడు కొల్పి సీతను లక్ష్మణున్‌ గూడికొనుచు అయ్యడవికి నవ్య(గ్రుండై యప్పుడపుడె చనియె జనకునాజ్జను శిరమున ధరించి.

74 _అట్టులేగి రాముం డేటిగట్టునందు పడవగాంచి వేగంబుగా బాజుచున్న యమరనదిని దాటంగోరి యనుజు లక్ష్మ ణువి గనుంగొని యతనితో ననియె నిట్టు.

75, ' “ఒడ్డునందున గదలకయుండినట్టి ఈ సడవను మెల్లగ ముందునెక్కి నీవు పిమ్ముటను భయశీలయౌ పృథ్విసుతను హస్తములనెత్తి యెక్కెడునట్టు జేయు”.

76, రామునాజ్ఞను విని సుమిత్రా తనూజు( డవనిజనె ముందు నోడపై నధివసీంస చేయుటయె యుక్ష్తమని దలంచి యటుజేసి అందుసపై నోడపై దాను నధివసించె.

77. అతివయును లక్ష్మణుండు నోడ నధివసించి నంతమీద రాముడు నోడయందునెక్కె అది గనుగొని గుహుండు తన యనుచరులను నవలిదరిని నోడనుజేర్చ నాజ్ఞనొసగ.

78. అట్టు రాముండు నావపై నధివసించి (బ్రాహ్మణులు క్షత్రియులు వోడపై జపించు నట్టిదైన “దైవీన్నూవ” మవెడు మంత్ర మును దమకు మేలుగల్ల బఠనమొనర్చె.

ద్వి భందాళ నర్దము నలప! 79. _అవనిపుత్రికతో రాము! డాచమించి పరమసంతోషమున గగుర్పాటు దేహ మంతయునుజెంద గంగా(స్రవంతి ౩అగ అట్లై యా లక్ష్మణుండు సామ్రాంగమెణుగె. 80, ఆ సమయమున నా రాము(డా సుమంధత్రు గుహుని సబలంబుగా వీడుకొనగజేసి యందునుండి యా నావికులందణగని ఇంక పడవ నడపుండంచు హెచ్చరింప. 81. అంత నావికులెల్ల రత్యంత శ్రద్ద తోడ తెడ్డతో నా యోడద్రోయ నదియు అన్నదీప్రవాహపు మధ్యమందు జేరి యొడలు కదలకుండగ బోవుచుండు నెడల. 82 అన్నదీమధ్యభాగమునందు నోడ జేరగనె సీత జేతులజేర్చి యొడలు జలదరించుచునుండగ స్వర్లదిని గ నుంగొనియు నిప్పగిది నుతింపంగడంగె. 83, తల్లి! భాగీరథీ నదీ! దశరధా[గ్ర తనయుడైన రాముండు నీ ధార్మికుండు త్వదభిరక్షితుడై తండ్రి దశరధేశు వాక్యపరిసాలనంబు సల్పంగబూని. 84 సదియు నాల్గువత్సరములు వనములందు “ఎట్టి విఘ్నము లేకుండునట్టులుగను గడపి నా తోడ మరది లక్ష్మణునితోడ మరల నిచ్చటికేతెంచు తరుణమందు.

అయోధ్యాకాందము 85. అప్పుడు క్లేమంబుగా నిట కరుగుదెంచు దొననసై యెల్ల కామంబు లేనుజెంది సంతసంబున నిన్ను బూజింతునమ్మ కరుణ గనుమమ్ము! మమ్ముల మరువకమ్మ!

86. _తల్లిరో! స్వర్గ మర్త్య పాతాళములను గలయదిరుగుదు బ్రహ్మలోకమునుగూడ గనెద వంబుధి భార్యవుగాన నీమ హోర్వి నందణ కగపడుచుందు వీవు.

87. అందుచే నీకు వందన మాచరించి దేవి! భక్తితో నిను బ్రస్తుతించుచుంటి రాముడు మరల నిచటికి క్లేమముగను అరిగి రాజ్యాభిషేకంబు నందగానె.

88. నీకు బ్రీతిగ నేను క్షోణీసురులకు నంశుకముల బహునిధ నృష్టాన్నములను ఆలనాక లక్షనిచ్చెడు నట్టిదాన కోరియుండిన వారికి గోరినట్టు.

89, అంబ! నేను మరల నయోధ్యాపురమున కరుగుదెంచిన పిమ్మట నమలమైన మనముతో వేయిబానల మద్య మూంస ముల సమర్పించి చేయుదు బూజ నీకు.

90. నీదు తీరమందుండిన నిఖీల దేవన తలకు నేను నర్భనమును సలుపుదాన నీదు తీరమునందున్న నిఖిల తీర్థ ములకు దేవాలయములకు బూజసేతు.

చ్వి తంచాశ నర్లము

91 తల్లి! పాపరహితుండును, ధార్మికుండు నైన రాముడు వనవాసమైన పిదప తమ్ముతోడ నాతోడ క్షేమమ్ముగ బురి కేగునట్టులుగ నను(గ్రహింపు మమ్మ!

92, _అప్పగిది సీత జనకుని యాత్మజాత అమరనదిని బ్రార్ధనమును నాచరించు చుండియే శీఘ్రముగను నా యోడమీద దక్షిణపు తీరమునకు నంతటను జేరె.

93. నావ భాగీరథీ దక్షిణంపు తీర మునకు జేరి యుండగనె రాముండు నౌక నుండి దిగి సీతయును లక్ష్మణుండు వెంట వచ్చుచుండ నవ్వనిదారి బట్టి చనియె.

9క, అంత నన్ముహాబాహుండైనట్టీ రాను డా సుమిత్రాసుతువితోడ ననియె నిట్టు “జనములుండగంాని నిర్వనము నందు గాని యింకను జాగరూకతను బూను.

95. _ ఎన్నడెరుగనీ విజనమైయున్న వనికి నేగుచుంటిమి రక్షణమీవు బూను నీవు ముందుగా నేగుము నీదు వెనుక అవనితనయ నెమ్మదిగాంగ నరుగుగాక!

96. నేమ మీ వెనునెన్కనె నిన్ను ధరణి సుతను రక్షించుకొనుచు వచ్చుచునునుందు అనఘ! ఇమ్మహారణ్యమునందు మనము ఒకని నొకరు రక్షించుచు నుండవలయు.

అయోధ్వాకాందము

97. _ ఎట్టి కార్యమైన జెడిపోయిన యనంత రమున జక్క జేయంగ దరమ్ముగాదు గాన జాకరూకత నుండగాను వలయు అడవి నుంట యొట్టిదొ సీత యరయునిపుడు.

98, _క్ష్మాతనూజాత యిప్పుడు జనులు, పంట భూములునుగొని యుద్యానములునుగాని లేని ముళ్లచే నడుగిడరాని చిమ్మ చీకటులగల వని ప్రవేశింపగలదు.

99. _లక్ష్మణుండు రామునాజ్ఞ దలనిడికొని యి లాత్మజకు మునుముందుగ నడుగులిడగ నతని వెనువెంటనే సీత యరుగుచుండ నరుగుచుండె సీతను రాముండనుసరించి

100. ఆ సుమంధత్రుండా రాఘవు. డమరనదికి నవలిగట్టు చేరువరకు నతని గనుచు నతండు దూరమేగగ దృష్టియానకుండు కతన దుఃఖాన గన్నీళ్లు గార్భ్చుచుండె,

101. అమ్మహాత్ముండా రాముండా యమరగంగ నప్పుడు దాటి సస్యశ్యామలైన సకల సంపదలతోడ దులందూగు సకలజనుల సముదయముగల వత్చ దేశంబుజొచ్చి.

102. అచట నాంకలిగొని నరాహమును, బుశ్య మును, పృషతము, మహారురు వనెడు నాల్గు జంతువుల జంపి రుచ్య మాంసము భుజించి చేరి రస్తమానము కొక చెట్టుకడకు.

= బ్వ ఫపంచాశ.సర్గము సమాప్తము.

రప. త్రిపంచాశ సర్గము

క్ష అమ్మహీజము చెంత సాయాసహ్నమందు సలుపందగిన సంధ్యను నుపాసనమొనర్శి రఘుకులోత్తము(డైన యా రామభద్రు( డనుజునిన్‌ లక్ష్మణునింగాంచి యనియె నిట్లు.

2. “మనదు దేశమెల్లం గడచి మనము వచ్చి యుంటిమి; సుమంత్రుండో యా యయోధ్య కేగె వననివాసంబునకు నిది ప్రథమ రాత్రి ఇందులకు( బరితాపంబు( జెందబోకు.

3. మనల యోగము క్షేమము మనము చూచు కొవయలము సీతయో చూచుకొనంగలేదు కాన మనమె వానినిం/గూడ గనంణగనలయు మనమిదిమొదలు నిశల మేల్కొనంగనలయు,.

4 మన మిటకు వచ్చువర కస్తమాననుయ్యె పర్ణనులచేత శయ్య నేర్పరుపరాదు ఈ దినమునకెట్లో శయ్య నేర్పరుచుకొ నియును నీ రాత్రి యెట్టులేని గడుపుదము”.

క్‌, హంసతూలిక్షా తల్పమునందునను బ రుండు రాముండు కరినమైయుండు నేల యందునంబరుండి లక్ష్మణు ననుజు౮ాంచి ఇంక జరుగుదానినిగూర్చి యిట్టులనియె.

6, “ఇపుడు మన తండ్రి దుఖాన నించుకేని నిద్రపోక యుండును నిది నిశ్చయంబు తనదు కోరిక నెరవేర్చుకొనినదగుట కైకమాత్ర మూనందము. గాంచుచుండు.

అఆయోధ్వాకొండము

7. కైక భరతుండు పట్టాభిషేకమునకు

రాగనే వావింగని యావరాజ్యమునకు

నింక నభిషిక్తుండౌనని యెంచిళైన

తండ్రి ప్రాణముల్‌ దీయంగాం దల్పదుగద! 8. _ తండ్రియో వృద్దుంేను నా తండ్రి నదలి

వచ్చినాండ నతండు కామవతుంయడునగుచు

కైక వలలోనంబడి దరి./గానకుండె

ఏమి సేయంగలండు? విధి యిట్టు లుండె, ప్తి నునకు వచ్చిన కమ్టాల మనదు తండ్రి

బుద్దికింగల విభ్రమంబును దలంస

ధర్మమునకన్న మణీయు నర్థమునకన్న

కామమే బలాధికమును గాంగందోచె. 10. ఎట్టివాండును తండ్రి నన్నిట్లువీడి

నట్టుగా నాండుదాని పల్కాలకించి

తనదు మాటకెన్నండు జవదాటకుండు

కొడుకు నెంతమాత్రంబిట్లు విడువలేండు. 11 కైక సుతుండు మహారాజు గాంగ, నింక

నెల్ల కోసల దేశము నేలువాండు;

ఆతండును నతని సతియు నతని తల్లి

అఖిల భోగంబులను నింక నంద(గలరు. 12. ఇంక నరపతి మృతినొంది యేనిటులుగ

వనముల వసింపం౧గా నింక భరతు(డె గద

ఎల్ల కోసల రాజ్యము కెదురులేని

యుర్వినాధుండగుచును దా నుండువాండు.

తి పంచాశ సర్దము 13. ఎవంయడు దశరథేశ్వరుంబోలె నిట్టు లర్హ ధర్మముల వీడి కామమాత్రమునె గొనునొ అతండు దశరఖేశ్వరు(బోలె ననతికాల మందుననె మహాపదలను జెందువాండు. 14. పార్టివుండు గతించుటకును భరతున కిటు లవనితలమెల్ల కైవసమగుటకొణకె కైక మన యింటికిని జేరు గతిగ నాకు దో(చుచుండెను; నీ కెట్లు దోచయునదియొ? 15. కైక యిప్పుడు తన కిట్టు గలిగియుండు నధిక వైభవమునకు దేహమును మజుచి నా నిమిత్తము నా తల్లి నీ నిమిత్త మై సుమిత్రమ వేధించునని తలంతు. 16. నా నిమిత్తమై నీదుజనని సుమిత్ర కష్టములు జెందకుండెడు.గాక! నీవు తల్లి కుపచారములు జేయ(దరలు మిందు నుండియే యుదయమున నయోధ్య(ేర. 17. _దండకారణ్యముల కేనొాకండనె యింక నిలతనూజను గైకొని యేగువాండ అట్లయిన దిక్కులేక నల్హాడిపోవు నట్టి తల్లుల కీవు సహాయపడెదు. 18. కైక దుష్టురాలు తనదు కసిని దీర్చు కొనుటకై తల్లి కపకారమును నొనర్చ్భు నా భరతునకు నా తల్లి నప్పుగించు; తల్లి రక్షించు నాతండు ధర్మవిదుండు.

అయోద్వాకాందము

19. అస్మదీయ జనని కోసలాత్మజాత పూర్వజన్మమందున మహా పుణ్యురాలి కిని దదీయ కుమారునకును వియోగ మొదవంజేయు లేకున్న నిట్టాదవు నెట్టు?

20. నన్ను. గన(గ బోషింపంగ నెన్ని యెన్నా చెందరాని గష్టమ్ములజెందె తల్లి అట్టి తల్లి బోషింపవైనట్టి తరిని నిట్టులైతిని నా జన్మమింకనేల?

21. _ ఏను దల్లికి. దుదలేని యిట్టి దుఃఖ మొదవజేసితి నరయ నీ యుర్వియందు నన్ను(బోలు కుమారకు+డెన్నడెట్టి యునిదకేనియు(గలుగక యుండు(గాక!

22, ఏ నిటకు వచ్చునెడం దల్లి తాను బెంచు శారికంగని రాము( డడవి( జేరునన(గ నదియు. జిల్కతో. గైకేయి పదము కొరుకు మనియె నది చేయునంత చేయంగనైతి.

23 ఏను దక్క వేరు సుతుండులేనిదైన తల్లి యిటు మహా శోకొనం దల్లడిల్లు చుండ బుత్రుండన్టయుండియు నుపకార

మేమొనర్చ నైతిని జన్మమేల యింక? 24 _అస్మదీయమైైన జనని యల్పభాగ్యు రాలు నేను విడిచివచ్చినట్టికతన పారమునులేని దుఃఖకూపారమందు మునుంగ6 గడతేర్చ నసమర్జ్థుండ నయియుంటి.

తిపంచాశ నర్గముం 25... ఏను గోపించెదేనియు నీ యయోధ్య మాత్రమేగాదు సకల భూ మండలమును నించుకంతలోనే నాక్రమించువాండ కాని తరిగాదిదియు( బరాక్రమము(జూప, 26. పరమునకు నధర్మమునకు భయముజెంది అంతపనికేను బూని చేయంగనైతి అందుచేతనె యిపుడు పట్టాభిషేక మునకు నేబూనియును జేసికొనంగనైతొ. 27. రాముండు విజన వనమున రాత్రి యట్టి మాటలను జెప్పి విలపించి మారుమూట లాడలేక కన్నీళ్లు ముఖాబ్దమెల్ల( గారుచుండ నేమనలేక యూరకుండె. 28. _జ్వాలలేమి లేకుండు పావకునిభంగి అలలు లేకయుండెడునట్టి యబ్ధివోలె నుత్కటంబుగా విలపించి యూరకున్న రాము లక్ష్మణుండిట్టు లూరడిల బలికె. 29, “ఈవు వదలి వచ్చినమీంద నిప్పుడాయ యోధ్య కుముదబాంధవుండు లేకుండు రాత్రి( బోలె గాంతివిహీనమై పోయియుండు ఇందులకు సందియం బించుకేనిలేదు. 30. ఈవు నివ్విధమ్ముగ6 దపియింపరాదు ఇవ్విధంబుగ6 దపీయింతువేని మిగుల ఈ విదేహసుతకు నాకు నెంత యేని నోర్వ(/గారాని సంతాస మొదవు ననఘ!

అయోధ్వాకాందము

31. నిన్ను వదలి సీతయుంాని నేనుగాని యుండణాలము జలమునందుండి బయట వేయబడిన మత్స్యములు జీవింపవట్టు లుభయులము నిన్ను విడనాడి యుండలేము.

32, ఇపుడు నిన్నును నిడనాడి యేను నింక( దంగ్రినిన్‌గాని లేక నా తల్లింగాని అనుజు(గాని తుదకు స్వర్గమైనంాని చూడనొల్ల నిశ్చయముగం జూడనొల్ల”.

33. అంత సీతయు రాఘవుండనతిదూర మందు నవ్వటనృక్షము క్రిందనాసు మిత్ర తనయునిచేత నిర్మింపంబడిన పర్షళయ్యపై సుఖముగా బవ్వళించి.

34, అపుడు రాము(డు లక్ష్మణు(డాడునాక్య ములను వినియు నందలి ధర్మమును గ్రహించి అనుజుతో. బదునాల్లేడు లన్వనమ్ము లందునె వసింపంగా నిశ్చయంబుంేసె.

85, అవ్వనము విజనమును భయదముకాంగ వారు బలవంతులును ధైర్యవంతులగుట. జేసి గిరులందు విహరించు సింహములుగ భయము సంభ్రమమ్మును వారు బడయరైరి.

= త్రి పంచాశ స్సర్గము సమావ్తము,

రడ. చతుః పంచాశ స్పర్ణము

1 వారు మువ్వురా రాత్రి యా వటమహీరు హంబుకడ గడ్పి సూర్యోదయంబు కొంగ కాల్యకరణీయముల జక్కంగానొనర్భి బయలుదేరిరి దండకావనము(శేర.

2... రాముండును సీతయును సుమిత్రాసుతుండు గంగతో యమునా నది సంగమించు పుణ్యమగు ప్రదేశముగూర్చి బోవుచుండి మార్గమందు మహారణ్య మధ్యమందు.

3. _ ఎన్న(డును కని వినియును నెజు(గనవియు అద్భుతములు మనోజ్జములైనవైన దేశములను వనాంతర దేశములును పలువిధమ్ములయిన మృగములను గనుచు.

ల్స్‌ కష్టమొదవకుండంగ మెల్లంా నడచుచు ఆకసము నంటెడు మహీరుహముల(గనుచు పోయి పోయి ప్రొద్దు తిరుగంబోవు నప్పు డనుజునిం గాంచి రాఘవుం డనియె నిట్లు.

5. “అవఘ! ఈ ప్రయాగా క్షేత్రమునకు జుట్టు వ్యోమమంట ధూమము (గ్రమ్మియున్న దదిగొ అమ్ముహాత్ము భరద్వాజు నాశ్రమమ్ము మన సమీపంబుననె యున్నదని తలంతు.

6 మనమిపుడు గంగయు యమునయును గలసెడు పావనమగు ప్రయాగకు వచ్చినాము జలములు పరస్పరము దాకుండులనలనను గలుగు ధ్వని వినంబడియెడు గంటివాక్కొ?

అయోధ్యాకాందనము

7, వన్యతరువులు మొదలగువానిచేత బ్రతుకువారు ఖండించిన (మ్రాంయకుల గను మునులచేత( బెంపంగంబడిన పలు విధ ములగు పుష్పభరిత వృక్షములను గనుమ”.

8 రాము(డును లక్ష్మణుండు ధనుర్దరులు నగుచు సుఖముగా దారి నడచుచు సూర్యుండపర దిశకు వాలంగ భాగీరథియును యమున కలియునెడ భరద్వాజుని కడకు. జనిరి.

9, _ అంత పీతతో వారు మున్యాశ్రమమును జేరి తమవైన యద్భుతాకారములకు మృగములును బక్షులును బెదరంగ€ గ్రమముగ చేరిరా భరద్వాజుని చెంతకపుడు.

10. అన్న దమ్ములు సీతతో వాశ్రముమున ఆ భరద్వాజు దర్శన ముభిలషించి సమయమును దెలియుటకు దూరమున యందె యుండిరి ప్రతీక్ష చేయుచు నుండిరపుడు.

11. వారలంతట నా భరద్వాజు గృహము జేరి కనిరి మహాత్ముని శిష్యగణము చేంబరివృతుని నియమము జెందునాని జ్ఞానచక్షువు నేకాగ్రుండైనవాని.

12 ఆ భరద్వాజు హోమమునైన పిదప దర్శనము. జేసి తముదు హస్తముల మోడ్చి రాముండును లక్ష్మణుండును ధరణిసుతయును నెంతయో భక్తి సాష్టాంగ మెజగియుండి,

చతుః వందాశ నర్షము ప. 13. భానుకులు(డు రాముండు భరద్వాజమునికి తనదు వృత్తాంతమును వివేదనమొనర్చి “ఏను రాముండవెడువాండ, నితండు లక్ష్మ ణాభిధుండు, మేము దశరథు నాత్మజులము 14 ఈమె నాదు భార్య విదేహ నృపతియైన ఆ జనక తనూజాత సీతాభిధాన ఈ యనిందిత విజననూ నీ యరణ్య మునకు నే రాంగ, వాదువెంట నరుదెంచె. 15. అనుజుండును బ్రియుండును దృఢమైన వ్రతుండు నైన యీ లక్ష్మణుడు తండ్రీ యాజ్జచేత అడవులకు వేను రా, నను విడువలేక నాదు వెంబడి వచ్చి యున్నాండితండు. 16. అంతనా భరద్వాజుండా యర్కకులజు( డైన రాముని వాక్యము లాలకించి యతని కతిథి సత్కారము నాచరింప అర్వ్యమును పాద్యజలముల నటకుదెచ్చి. క్ష. తత్తపస్వియయిన భరద్వాజమౌని వారలకు మూలఫలముల బహువిధంబు లైన మృష్ట్ణాన్నములొసలగి యట్టిరాత్రి పండుకొన, నివాసంబు నేర్పరచియుండె. 18. మునులచే మృగ విహగమ గణముచేత పరివృచుండయి యా భరద్వాజమొని మీకు స్వాగతమయ్యెడు. గాక! యంచు రామునకు నధికముగ గారవముంేసి.

అయోధ్వాకాందము

19, తనదు పూజలను గ్రహించియును సుఖోప విష్టు(డైయున్న రాము సవిధముకేగి యా భరద్వాజముని యప్పుడతని(గాంచి యిట్లు ధర్మంబుగా వచియింప.(దొడగె.

20. “రామ! బహుకాలమునకు నాశ్రమముకీవు వచ్చియుండంగ గను(గొను భాగ్యమబ్బె నిన్ను నిష్కారణమ్ముగ నీదు తండ్రి అడవులకు. బంపుటయును విన్నట్టినాండ.

21. _ స్వర్లదీ, యమునానదీ సంగమ స్థ లమ్ము పుణ్యప్రదమ్ము రమ్యమ్ముగొన నీ విచటనె సుఖమ్ముగా నిల్చియుండు అటవి కేగనేల? యిడువు లందనేల?”

22. ఆ భరద్వాజముని చెప్పినదియు వినియు పర్వహితరతుండగు రామచం(ద్రుండపుడు న్యాయయుక్తంబుగా సవినయముకాం చేతులను మోడ్చి యీ రీతి. జెప్పెనపుడు.

23, “పట్టణ నివాసులకు గ్రామవాసులకును ఆశ్రమము సమీపస్థమైనట్టికతన మమ్ము జూడంగోరెడు జనుల్‌ నుమ్ము నిచట సుఖముగా. జూడందగు నటంచును దలంచి.

24. మమ్ము నీసీత నాశ్రమూంతమ్మునందు నెపుడు గనవత్తురంచు నేనెంచువాండ అందుచేత వీయాశ్రమ మందునుండ నిరచుకయు( దగదంచు దలంచువాండ.

చతుః థంచాశ నర్హము

25. కాన జనుల కెవ్వరికిని గానరాని యదియు, సీతను సుఖముల ననుభవింప జేయునదియు, ముదము కల్గణశేయునదియు నైన యాశ్రమ మొకదాని నావతిమ్ము.

26, భానుకులుని వాక్యము భరద్వాజమొని యాలకించి రాముండు కోరినట్టిదాని నఖిల విధముల౭ందగియుండినట్టి యాశ మస్థలము దేటపడగ నీ మాటందెల్పె.

27. _ఇచ్చటికి పది కోసులం దెంతయేని పాననముము బుషీశ్వరసేననమును అత్యధిక రామణీయకమైన యదియు కొండముచ్చులచే( గూడియుండినదియు.

28. కపీగణము చేత భల్లూకగణముచేత నిండి గంధమాదన ధరణీధరమ్ము సాటి యనంగ(దగిన చిత్రకూటమనెడు పర్వతముగల దట వసింప6దగియుండు.

29. వరు(డెపుడు చిత్రకూట భూధర శిఖరము గవంగంజాలునొి యపుడె యాతనికి. బాప బుద్ది తొలగి మంగళకరంబులగు కార్య ముల నొనర్చవె సద్చుద్ది సాడముచుండు.

30. అందు మౌనులెపుడు కపాలాసనమును వేయుటవలన. దలలోని వెండ్రుకలును భవము వీడిపోవ మహా తసమునొనర్భి బోయిరి సశరీరను స్వర్గభూస్థలికిని,

ఆయోధ్వాకొందము

81. ఆ వగము మిగుల విజనమగును, నీకు నచట సుఖముగా నుండునటంచు దోంయ; అచట-భాదేని నాతోడ నిచటనైన వాసమొనరించి వనవాస వ్రతము సల్పు.

82. అంచు ధర్మజ్ఞుండగు నమ్మహర్షి రాము నకును' సీతకు లక్ష్మణునకును మిగుల చేయదగిన సత్కారముల్‌ జేసి వారి కధిక సంతోషము గలుగునట్టుడేసె.

33 ఆ ప్రయాగయందున రాముండమ్మహర్షి యగు భరద్వాజుని సమక్షమందు. గూరు చుండి యటై కథల వినుచుండ నంత నమలమైైన నిశాసమయంబు వచ్చె.

34, అంత రాము(డా సీతయు నా సుమిత్ర తనయుండును పరిశ్రాంతులై తన్మహర్షి యా(శమంబున నా రాత్రియంతయును సు ఖంబుగానుండి నిద్రాసుఖంబు. గొనిరి.

35. రాముండంతట'. దెల్లవారంగనె జ్వలిత తేజుండై వెలింగెడు భరద్వాజమౌని చెంతకేగి నమస్కృతించేసీ చేతు లను మొగిద్భి యీ రీతిగా ననియెనపుడు.

86 “ఆర్య! మేమీ నిశ్షమయంబు నెల్ల యుస్మదీ యాశ్రనుంబున నుంటిమింక నీవు మాకానతిచ్చిన నెడకు నేగు వార మాజ్జి నొసంగుము కృపను దల(ంపుము”.

చతుః వంచాళ సర్గము

37. అనంగ నా రాత్రి గడచుట యమ్మహర్షి యెటింగి మధు మూల ఫలముల నెసకమెసంగు చిత్రకూట పర్వతమును జేరు. డందు సౌఖ్యముగను గాలమ్మును జరిపికొనుండు.

38. చిత్రకూట పర్వతమె వసింప నీకు నధిక శ్రేయస్కరంబంచు నాత్మ నెంచు, అదియు మిన్నంటు తరులు గలట్టిదియును కిన్నరోరగయుతమయి యున్నయదియు.

39. నన మయూర రుతముల నిండిన యదియును ఉత్తమములగు గజముల నొప్పునదియు అద్భుత మొదవంణేయు దృశ్యములు గల్లు చిత్రకూట పర్వతమునె చేరుమీవు.

40. కందమూల ఫలలంబులు గలిగినదియు పుణ్యమును రమణీయమై పాల్చునదియు కుంజరముల నృుగంబుల గుంపుగల్లి చిత్తముల నలరింప(గా( జేయునదియు.

క1. అచటి నదులును సెలయేళ్లు నచటి కంద రములు దరులును కొండనెత్తములు నద్భు తంపు దృశ్యముల్‌ కను(గొను తరుణనుందు అవనిజకు నీకు నానంద మావహిల్టు.

శీ2, ఇంపుగా. గూయుచుండు కోయిలలతోడ సకల నమృగములతోడ, గజములతోడ, నొప్పు చిత్రకూటమునందు నొక్క యాశ్ర మనమును నిర్మించుకొవియు వాసము నొనర్పు.

= చతుః వంచాశ స్పర్గము సమాప్తము. నాట స్త తతా

అయోధ్యాకొాందనము 55. పంచ పంచాశ స్పర్షము

1. _ రామలక్ష్మణు లటుల యా రాత్రియెల్ల ఆ(శ్రమముననుండి యుదయమందు లేచి యా మునికి నమస్కారము లాచరించి కదలిరా చిత్రకూట మార్గమునుబట్టి.

2... మునియు వారల కాశీస్పులను నౌసంగి వారు చిత్రకూటిమునక్తు బయలువెడలు టను గనుంగొని జనకుడు, తన తనయుల వెంబడించునట్లుగ శీలి వెంబడించె.

త తన్మహాప్రభావుండు భరద్వాజమౌని పుంగవుడు సర్వమునిలోకపూజితుండు రామభద్రుని సత్యపరాక్రముని గ నుంగొనియును నీరీతి. జెప్పంగడంగె.

త్త “తొలుత మీరు గంగా యమునలు గలిసెడు స్థ్టలమునకుంబోయి యయ్యెడ స్వర్లదీప్ర వాహ వేగాన సడమరవైపు దిరిగి పాణు యమున దరిని కొంతదూరమరిగి.

5. _ అధిక వేగంబుగా. బాటు నా నదీను చల్లి తీరమందున బురాతనమునైన యదియు నెల్ల జనులు దా6టు నదియునైన కలుషితముగాని రేవును గనుగొనియును.

6. మీరలొక తెప్పనందు నిర్మించుకొని త దీయ నది నుత్తరింపు(డా తెప్పనుండి అంత నచ్చటంబచ్చని యాకులుగల యదియు బహువృక్షములు గల్లినట్టీిదియును.

వంచ తందాళ సర్గము

7. సిద్దపేవితము మహా ప్రసిద్దిగలుగు శ్యామమవెడు నొక్క వటవృక్షమటనుండు అవ్వట మహీరుహంబున నవనితనయ కోర్కు లీడేర్పుముంచు మొక్కుకొనవలయు.

ఈ _ అవ్వటము చేరి వైదేహీ యలసియున్న నించుక నిలువదగు లేక యేగంగదగు అంత నొక క్రోశ దూరము నరుగుమీద వల్లనై మనోజ్జమగు కాన కనవచ్చు.

9. _ అదియు బదరీ పలాశ వంశాళితోడ నెంతయేనియు( గన్నులకింపుంగూర్చు అదియె చిత్రకూటమునకు నరుగుమార్ల ముందునుండియు( బలుమారు లఅరిగినాండ.

10. అదియె నిష్కంటకపు మార్గ మయ్యదియె ద వానలం బెప్పుడొదవనిదైవ పథము” అట్టు చిత్రకూటంబున కరుగందగిన మార్గమును జెప్పి ముని యాశ్రమమున కేగె.

11 అట్టె యరిగెదమని రాము౯ డమ్మునికిని విన్నపము(జేసి యా ముని వీడుకొలిపి అన్ముహర్షి యాశ్రమమున కరుగుపిదప అనుజు గనుంగొని రాఘవు(డనియె నిట్లు.

12. “అమ్మహర్షికి మనయందు నధికటప్రీతి గల్గె, మనము పుణ్యాత్ములు గాందలంచు” నట్టులా పురుషశ్రేస్టులైన రామ లక్ష్మణులు నముదియందు( దలంచుకొంచు.

అయోధ్వాకాందడము ల్‌ 13, అననిసుతను ముందిడుకొని యా కళింద తనయ తీరంబునకు నన్నదమ్ములరిగి రంగదుత్తుంగములగు తరంగసంచ యంబుతో( పాంగిపారలు నయ్యమునను గని, 14. అందరట్లు వేగమ్ముగ నరుగు నమ్మ హానదిని దాటుటెట్టులటంచు దలంచి ఎండుకొయ్యల విజచియా యెండుకొయ్య లకును నట్టు లెండిన వెదుళ్లను నమర్భి 15. వట్టివ్రేళ్లతో వానిని గట్టివైచి ఒక్క పెద్ద తెప్పగంజేసియుండి యందు వీటిప్రబ్బలి లతల నేరేటికొమ్మ అను నరకి తెచ్చియును' సుఖాసనము గాంగ. 16. అవవిసుత కూరుచుండుట కొ సుమిత్ర తనయుండగు లక్ష్మణుండు సిద్ధమును జేయ దాశరథి యచింత్యమగు పొందర్యముగల యట్టిదియును సాక్షాల్లక్షి యైన యదియు, 17. సిగ్గొకింత చెందుచునుండు సీత నినకు లేశుండా తెప్పమీదికి నెక్కంేసి ఆమె పార్వమునందున నామె వస్త్ర ములను నామె యలంకారములనుబెట్టి. 18. తనదు గౌద్దాలకమ్మును తన పుటికను తనదు నాయుధమ్ములను నందుననెయుంచి ప్రథమమందు నా సీత నా ప్లవమునందు అధివసించిన పిమ్మట నా ప్ల్షనమున,

వంచ వంచాశ్ననర్గము

19, అన్నయును దమ్ముండును నందు నధివసించి అట్టి దెప్పతో దాంటిరి యా యమునను; తెప్ప యా నదీమధ్యమ దేశమునకు జేర పీత నదిని మతిజేసె నిటుల,

20. “నీకు వందనమో తల్లి! నాకు మంగ ళములొపంగు నా భర్త వ్రతము నవిఘ్న ముగ నొనర్సయేయ, ఘట శతముల మద్య మునను గో సహ(స్రమున బూజను నొనర్హు,

21. రాముండు మరల నిక్ష్వాకు రాజపాలి తమగు నా యయోధ్యకు జేరు సమయమందె అట్టు లర్బింతునంచును ప్రార్ధనమును చేయుచును దక్షిణతటము జేరెనపుడు.

22. అట్టు తీరమునం బుట్టి నట్టి చెట్ల కొట్టి వానిచే నొక తెప్పలట్టి శీఘ్ర ముగమ బాణునదియు సూర్యపుత్రికయును నైన యమునా నదిని దాటి రందరపుడు.

23. అట్టు యమునా నది దరించినంతమీ6ంద తెప్పను విడచి యానదీతీరమందు. బోయి పచ్చని యాకులంబొల్చు చల్ల నైన శ్యామ వటమహీరుహమ్ముంేరి.

24. _అన్వట మహీజమును శ్యామ మనెడుదాని గని యటంజేరి యా చల్లదనమునకు మ ననమ్మునందు నత్యంత ముదమ్ము(జెంది దాని నిట్టుల సీత ప్రార్థనము. జేసె.

అయోధ్వాకొందము 25. “నట మహీరుహమా! నీకు వందనమ్ము మా యరణ్యవాసం బంతరాయమేమి జెందకుండెడురీతిగశీయు మరల అత్తలను నేను జూచెడునట్లుజేయు”. 26. అట్టు ప్రార్ధించి సీత యా శ్యామ వృక్ష మునకు భక్తి ప్రదక్షిణమును నొనర్భె అట్టు ప్రార్హించుచుండెడు నవనిసుతను రామభద్రుండు సత్యపరాక్రముండు 27. కని, సుమిత్రాగ్రసుతుని లక్ష్మణుని భ్రాతృ భక్షితత్సరు. గనుంగొని, పలికెనిట్లు “నీను వీ మహీజాతను నీదు వెంట నిడుకొనియు మున్ముందుగ నేగుచుండు ముంత 28. నే ధనుర్దరుండ నగుచు నీదు వెంట అవనితనయ వెంటంగనుచు నరుగుదెంతు ఫలములంగాని సీత పుష్పములగానవి దేనిగోరు, సంతోషించు దేనిజూచి. 29 వానినెల్ల శనుంబని మానసమున నెంచబోక దెచ్చియు నొమ్మటంచు దెల్పె ఏను(గులమధ్య నేగు నాం డేనుంగువలె అధిపుసుతుల మధ్యను సీత యరుగుచుండె. 30. క్మాతనూజ దానెప్పుడు కనని వినని వసుమతీజముగాని పుష్పభరితమగు లతనుగాని యన్యమగు గుల్మనమునుగాని గనినపుడు భర్త నియ్యదేనునుచు నడుగు,

వంచ తంబాశ నర్దము

31 పీత యేదడిగిన సుమిత్రా తనూజు( డపుడె తెచ్చి యొసంగు మనోహరములైన పులినములు మధురపు జలంబులు గలదియు హంస సారస పూజితమైవ-యదియు.

32. అయిన యమునా నదిని గాంచి యవనితనయ డెంద మందు నుహానంద మొందుచుండె వారటుల యమునానదీ తీరభూమి యందు. గ్రోశమాత్రము దూరమరిగియుండి.

33. _అవ్వనమునందు మేధ్యములగుచు భక్ష్య ములగుచుండిన బహు మృగములను జంపి వాని మాంసమె భోజ్యముగా నొనర్చి కొని భుజించిరి కాలానుగుణముగాంగం

ప్రత్త వానరమ్ములచే మత్తవారణముల చేత వనమయూరమ్ములచేత నింపు సొంపునుం గూర్చు నవ్వనక్షోణియందు తన్నిశను బరుండిరి నదీతటమునందు.

• పంచ పంబాశ స్పర్ణము సమాప్తము.

అయోధ్వాకాండము

1. అంత నారాత్రి గడచిన యంతమీంద ఉర్విజాధినాథుండు నిద్రనుండి లీచి రాత్రి మేల్కొని యపుడె నిద్రను గొనిన సు మిత్ర తనయుని మెల్ల(గా మేలుగొలిపి.

2. _ అడవిలో వసించెడు పక్షులతి మనోహ రముగ€ గూయ(గ6౬ దొడగె వినుము! మనమియక బయలుదేజ(గ వలయును, బయలుదేణ వలసియుండిన సమయము వచ్చియుండె,

త్ర అప్పగిది యథాకాలమునందు నాసు మిత్ర తనయుడు రాముచే మేలుకొల్ప బడి సుషుప్తీకి. బూర్వపు బద్దకమును పధమునందొడము (శ్రనును బాసియుండె.

4, అంత సీతయు రాఘవుండతని యనుజు( డా నదీ పవిత్రజలములందు నుదయ మందు దీర్పంగం దగిన కత్యములందీర్చి చిత్రకూటమున్‌ మున్యాజ్ఞః జేరందలచి.

ర్‌ అవ్విధముగ రాముడు సరిటైైన సమయ మందు( బయనమై చిత్రకూటాద్రింగూర్భి అ్తరునచుండి లక్ష్మణు€ గాంచి యతిన సీత( గాంచి యీ రీతిగా. జెప్పంగాం గడంగె.

6. _ “అతివరో! యివ్వసంతమునందు(గంటె? పూంచియుండిన కింశుక భూరుహములు

'కక్ష్య్ఫలన్‌ బైకిజిమ్మెడు నగ్నినోలె పూలమాలలతో గడుంబొలుచుచుండె.

తట్పంబాలళ నర్గ్షము

7. విరియంబూంచినవియు నెట్టి నరులకేని పొందరానివై ఫలముల భూమికాని యుండు జీడిచెట్టను గనుచుంటె? మనకు జీవితమున కే కొదవయు. జెందదిందు

8. _ కంటివే లక్ష్మణా! మధుకర సమూహ ములవలన6 గూర్సంబడి (ట్రోణము నుధువుగల తేవెతెట్టె లెల్లెడల నీ కొాననమున మర్విజముల (వ్రేలాడుచు నున్నవవిగొ!

9, అవని రాలు పూవుల మనోహరమునైన ఈ వనప్రదేశమ్మున నెల్లయెడల వానకోయిలల్‌ గూసెడు వానికెల్ల

నెమలి బదులు కూయుచునుండె నీవు వింటె?

10. మత్తవారణములచేత మధురములగు రుతములుగలుగు పక్షి వరుసలచేత నున్నత మహీధరములచే నొప్పుచుండు చిత్రకూట పర్వతము జూచితివె? యదిగొ.

11. సమతలంబయి రమ్యమై సకల వృక్ష సముదయములచేత మనోహరమయి పావన నమగు నీ చిత్రకూట నగనమునయందు నిష్టమ్రైనటుల్‌ క్రీడింతమింక నునము.

12. అట్టు చెప్పేకొనుచు రాము. డతివతోడ అనుజుతోడ. గాల్న్బడకల నరుగుచుండి అధికసుందరంబును నునోజ్ఞమునునైన చిత్రకూట పర్వతమును జేరికొనియె.

ఆఅయోధ్యాకాండము

13. బహువిధంబులౌ సన్త్షులంబరగునదియు పలువిధనుల నూలఫలముల్‌ గలిగినదియు రమ్యమును సమృద్దము మధుర జలమొదనవ్వు చిత్రకూట పర్వతమును జేరి వారు.

14 ఈ నగము రమ్యముగ నుండె నిందు సకల వృక్షములు ఫలమూలము లెల్ల లతలు గలిగియుండె నీ యెడల సుఖమ్ముగాః గ నుండందగునంచు దోంచుచునుండె నాకు,

15. ఈ నగమున మహాత్ములౌ మౌనివరులు వాస మొనరించు చుండెడువారు గాన మనకు నిదె వాసయోగ్యమౌ, మనము నిందె యుండి సకల సౌఖ్యమ్ముల నొందుదమి(క.

16. అట్టు దమలోన దాము మాట్టాడుకొనుచు రాముడును సీతయును సుమిత్రా తనూజు. డందు వసియించు వాల్మీకి యాశ్రమంబు చేరి మునికి వందనములంేసి నిలువ.

17. _అమ్మహర్షి వారలరాక కధిక మోద మంది వారల మువ్వుర నధికట్రీతి నర్చనముచేసి స్వాగతమడిగి తగియు నుండు నాసనమ్ముల గూరుచుండచశేయ.

18. అమ్మహర్షికి దశరథు నగ్రతనయు డాదినుండియు తుదివర కాత్మచరిత మంతయును దెల్సి యాతని యాజ్ఞంబడసి అనుజునిన్‌ లక్ష్మణువ్‌గని యనియె నిట్లు,

వట్పందాశ సర్షమం

19, “*ఉత్తనముములు దృఢంబులు నుచితములగు 'మ్రాంకులందెచ్చి గృహము నిర్మాణమును నొ నర్పు మిమ్మహామౌని చెంతను వసించి ఇహ పరమ్ముల గైకొంద మెంతయేని”.

20. రాము నాజ్ఞనుగొని సుమి(శ్రా సుతుండు జాగు సేయక సరియగు (మాంకులేర్చి కొనియుందెచ్చి మున్యాశ్రమమునకు( జెంత పర్ణశాల నిర్మించె నివాసమునకు

21. _ గాలికిని వానకేవియు+( గదలరాని దయి దృఢమ్మయి యుండెడు నావరణము నుండు పర్షశాల(గని రఘూద్వహుండు తమ్మునిన్‌ లక్ష్మణుని గాంచి. దా నిటులనె,

22. “మనమిపుడు లేండిమాంసము(గొని గృవోది దేవతలను బూజింత మీ తీరుగ బహు కాలమును జక్క(గ వసింపః గాంక్షజేయు వారలిటు వాస్తుశాంతి సల్పంగవలయు.

23. -ఈవిపుడె శీఘ్రముగ( జని యిజ్జ్ణీ జంపి దెమ్ము శాస్తమునందు విధింపంబడిన ధర్మ మమసరింపనలయు ధర్మమీవు చుదిని యోజింపు; దెలియునయ్యదియు నీకు”.

24, అనంగగనా లక్ష్మణుడు రాము నాజ్ఞను శిర పాొనహించి హరిణమును జంపి తీసీ ;కొవియురా(గ రాముండు లక్ష్మణుని. గనుంగొని భతనితోడ వ్లివ్విధముగ ననియె మరల.

అయోధ్వాకాందము

25. “ఈ హరిణ మాంసమును బక్వ మీ వొనర్చు దీనిచే గృహాధిష్టానదేవతలను పూజసేతము సుముహూర్తమునగు నిదియె మంచిది తిథి జాగొనరించంబోకు”.

26. అనంగ నా లక్ష్మణుండు భక్ష్యంబులైన మృగములందు జేరిన నల్లయిజ్జి జంసి యా హరిణమాంసమును మండు నగ్నిహోత్ర మందు. బరిపక్పమందెడునట్టు జేసి,

27, అంత లక్ష్మణుందా మాంసమంత యగ్ని యందు. గాల్పంగంబడి రక్రమంత యిగిరి పక్వమగుట నెజి(౧ రామభద్రు(గాంచి వినయముగ నివ్విధమ్ముగ నిన్నవించె.

28. “ఇజ్దీ యవయనంబులగల యెల్ల మాంస మొకట బక్వమౌనటు వండి యుండినాండ దీనిచే గృహాధిష్టానదేనతలను యజన మొనరింపుము సమర్ధుండగుదు వీవో,

29. అనంగ రాముడు స్నానము నాచరించి నియతుండై గృహదేవతా నికరమును స మం(త్రకముగ( బూజించి యా తంత్రమెల్ల సల్పెను విధిగ నాచారసమ్మతముగ.

30. అట్టు రాముడు గృహదేవతావళులకు( బూజలొనరించి తద్భహంబున. బ్రవేశ మాచరించి యమితతేజుండగుచు దనదు మనమునందున నానందమును వహించె,

వబ్పంచాశ నర్గమం

31. _ వైశ్వదేవబలిని, రుద్రబలిని, విష్ణు దేవ బలి/ేసి వాస్తుశాంతిని గడింది బడయుకొజకయి పుణ్యాహ వాచనాది మంగళపు( గృత్యములను (గ్రమముగ€ జేసి.

32. వేద మంత్రాలతో యధావిధిగ గంగ యందు స్నానంబు నానరించి యఖిలపాప శాంతిబడయ.(గ మరల నత్యంతభక్తి నుత్తమంబగు బలికర్మ మొనరంోేసి.

33. అంత రాముండు బలిహరణాది వేది కలును, దేవాలయంబులు, వలసియుండు నగ్నిహోత్ర గృహంబులు, నాశ్రమమున కుండందగువాని నిర్మాణ మొనరంేసి.

34. అంత రామలక్ష్మణులు వన్యమ్ములైన సుమవిసరముచేత ఫలమూలములచేత పక్వములగు మాంసములచే బహువిధముల తర్చణములచే వేద మంత్రములచేత.

35. జపముచే సమిధలచే. గుశతతిచేత వేదచోదితముగ యధావిధిగ సకల భూతములను సంతృప్తిని. బొంద+జేసి సీతతో బర్లశాలలో జేరిరపుడు.

36 పర్ణములచేత( గప్పంగంబడి మనోహ రమయి శాస్త్రపద్దతి నిర్మితమయి హోరు గాలి వీనని యా పర్లశాల వార లనురులా సుధర్మము. జేరునట్లు జేరి.

అయోధ్యాకాందము

37. పెక్కు మృగ పక్షితతుల బెంపెక్కినదియు పుప్పితోర్విజములతోడ( బొలుచునదియు వ్యాళ మృగ నీనాదితమయి వరలునదియు నైన వనమందు విహరించి రతిముదమున.

38. రమ్యమగు చిత్రకూట పర్వతము రన్యు మైన మాల్యవతిని( జేరినంత దేహ మంతయును గగుర్సాటును నొంద రాము. డాత్మపురిని బాపిన దుఃఖమంతబాసె.

= షట్ప్సంచాశ స్సర్గము సమాప్తము, 57. సప్తపంచాశ స్పర్ణము

క్ష అంత నచ్చట గుహుడు రామాదు అమర తటిని దక్షిణ తటము(జెందంగ దుఃఖీ తాత్ముండై సుమంధత్రుని. గూడి యతనితోడ( దనదయిన నివాసంబునకును నరుగంగ.

2, ఆ గుహుని చారులా యుర్విజాధినాధు( డా భరద్వాజమునింజేరి యతనితోడ ఆ ప్రయాగయందు వసించి యచటనుండి చిత్రకూటాద్రి చేరుట చెప్పగానె.

3. అంత నా సుమంత్రుడు గుహు ననుమవుతి గొని అరదమునకు నుత్తమములౌ నా హయములః గట్టీకొని మహా దుఃఖము కడలుకొనగ ఆ యయోధ్యాపురము గూర్చి యపుడు చనియె.

నత్త వంచాళ నర్లము

త్తి ఆ సుమంట్రుండు మార్గమ్మువందు! బూల తావులన్‌ గుబాళించు ముద్యానముల న దుల పరస్సుల పట్టణములను (గ్రామ ములను పంటభూముల. గంచు బోవుచుండె.

5. అతడు శృంగిబేర పురము నందునుండి యట్లు వెడలి తృతీయ సొయాహ్నమునకు నయ్యయోధ్యా పురముజేరి యధిక దుఃఖ పూరితంటైన యా పురము గనుగొనియె.

6 ఆ సుమంత్రుడు దుఃఖభితుండగుచు బాడు పడిన యట్లు నిశ్శబ్దమై బావురనుచు నుండు నయ్యయోధ్యను గనుచుండి శోక మినుమడింపగ( దనలోన నిట్లు తలచె.

౯ “ఏనుగులతో హయములతో నెల్ల జనుల తో వరాధినాథునితోడ నీ నగరము రాముని వియోగ దుఃఖాగ్నిరాజిచేత వింకను దహింపబడకున్న దేమి యొక్కొ[

8. అట్టు చింతించుచు సుమంత్ర! డయ్యయోధ్య యంత నిశ్ళబ్దముగనుండ నవనినాధథు( డెట్టులుండెనొ యని దుఃఖమెనసి గుట్టు ములను వేగముగా దోలి పురము జొచ్చె.

9, ఆ సుమంట్రుని రాకతో నయ్యయోధ్య యందుగల జనులెల్ల రత్యంత శిష్ట ముగను నెదురేగి మాదు రాము-డెటనుండె నంచు నతని గదలవీయ కడుగదొడగ.

అయోధ్యాకొండము 10. “ఏను రాముని లక్ష్మణు నిలతనూజ న వ్వియన్నదీ తీరమునందు వదలి వారి యాజ్ఞగొని తిరిగి వచ్చినాండ నింతకంటె నేనేమియు నెజలు(గొననగ. 11. ఆ ప్రజల్‌ రామలక్ష్మణు లయ్యవనిజ గంగ దాటిపోవుట విని కములనిండ. (గ్రమ్మ నథ్రువుల్‌, మన జీవితమ్మికేల యంచు *ోరాము(ండా? యని దుఃఖమందుచుండి. 12. ఆ జనులు గుంవులును గుంపులగుచునులడి ఇట్లనుకొవిరి శోక మెంతేనిజెంది “రామునిన్‌ మేము గన్గాన లేమిచేత హతులమైైతి మేలను మాదు బతుకు లింక? 13. యజ్ఞముల దానముల వివాహముల జేయు వెడల గొప్ప సభల చేయునెడల గొప్ప పనుల జక్కగా జరిగింప వచ్చియుండు రామునింక మనము జూడలేము, లేము. 14. ఏది జనులకు మంచిదో యేది ప్రియమొ ఏది సుఖ మొనరించునో యెటింగగి యెజీంి తండ్రి కొడుకులబోలె నా దశరథా(గ్ర తనయుఃడెపుడు మమ్ములను రక్షణమొనర్భు”. 15, ఆ సుమంత్రు. డంగడివీధులందు బోవు చుండి వవితలు రాము వియోగమునకు వ్యపన మందుచు కిటికీలయందునుండి తన్ను గమగొని చేయు రోదనముల విని,

నత్త వంచాశనర్లము _

16. ఆ సుమంత్రు. డధిక దుఃభితాత్ములైన ప్రజల గనజూలక తలను వంచుకొనియు రాజపథమున జని దశరథ మహీశు+ డధివసించెడు రాజగృహమున కేగె.

17. ఆతండతిశీఘ్రముగను రధావతరణ మాచరించి రాజగృహమునందుజొచ్చి జనవరుని జూడవచ్చిన జనులచేత నిండు నేడుకక్ష్యల దాటి నృపునిజేరె.

18. ఆ పురస్తీలు మేడలయందు రాజ సొధములయందు నున్నతస్థలములందు నెక్కి రాముండు లేకుండ నేగు సార థిని గనుగొని హాహాకారమును నొనర్చి.

19. ఎంతయో దుఃఖితలగుచు నేమి దోప కుండియు కలకబారియునుండు నాయ తంబులైన నేత్రములతో తద్వనితలు నొండొరులు ముఖంబులు జూచుచుండిరెల్ల.

20. ఆ సుమంత్రుండయ్యై మేడలందునుండి దశరధుని భార్యలెల్లరు దాశరథి యోగమున్‌గూర్చి పరితాప మొందుచుండి అనుకొనెడు పల్కులెల్లను వినుచునుందడె.

21. ఇచటనుండి రామునితోడ నేగి యా సు మంత్రు. డతని నెటనొ వీడి మరలివచ్చు చుండె; కౌసల్య రాము. డెందుండెిననగ నేమియనునా యామె దుఃఖ మెంతగనునాొ,

అయోధ్వాకాందము 22. కొడుకడవులకు నేగ నీ కోసలసుత యింక జీవించియుండె నిదెంత కష్ట మిట్టి దుఃఖంబు గలిగిన నెట్టివార బేవి జీవించుట సుకరమేమిగాదు. 23. ఆ సుమంద్రుండు దశరథు నతినలిట్టు చెప్పుకొను పల్కులను విని శీఘ్రుగతిగ అధిక శోకాన్నిచే మండునట్టుదోచు నట్టి యంతఃపురంబును నపుడుజొచ్చె. 24. ఆతండపు డష్టమపు కక్ష్యయందుజేరి తనదు గృహమున దీనుంై తల్లడిలుచు పుత్రశోకమ్మున గృశించిబోయియున్న యా మహాత్ము దశరఖథేశు నవుడు గాంచె. 25. ఆ సుమంత్రుండా దశరథు నంతికమున కరిగి యచనికి వందస మాచరించి యతనితోడ రాముడు చెప్పుమనియు చెప్పి నట్టి పల్కుల( [గ్రమముగా నపుడు జెప్ప, 26. పుత్రదుఃఖాన బొగిలెడు భూవరుండు తత్పుమం్యత్రు పల్కుల విని దాను బదులు చెప్పనేణక మూర్చను జెంది, నేల పైని బడియె నిశ్చేతనుండైన పగిది. 27, జనవరుండు మూర్చితుండయి నేలనుబడగనె అంతిపురమునందుండెడు నతివలెల్ల పరమ సంతాపితలగుచు బాహువులను నెత్తి రోదనమొనరించి రెంతయేని.

నత్త పంచాశ సర్గము

28. అపుడు కోసలేశు తనయ యా సుమిత్ర తోడుపడ వనేలపైబడి దొర్గుచున్న క్షీతివరేణ్యు లేవగనెత్తి శీతలోప చారములజేసి పల్కె నీ సరణిగాంగ.

29. “అవఘ! ఎవ్వరికిని జేయ నలవిగాని కొర్యమొనరించు రాము చెంగటనునుండి యేగుదెంచిన దూతయౌ నీ సుమం్యత్రు తోడ నేల యిటుల మాటలాడ వీవు?

30. అశక్రమంబుగ రాముని నడవికంపి యిట్టు లజ్జించుచున్నాండ విదియుతగునె? లెమ్మిటుల సత్యపరిపాలనమ్మున సుకృ తమ్మొదవు దుఃఖమునను గార్యంబు లేదు.

31. ఏ భయమున రాముని స్లేమ మీవడుగ(/46 జాలవైతొ యా కైక యిచ్చటను లేదు ఇంక నిర్భ్వయముగ నీవు విచట మాట లాడదగు, కైకవలని భయమ్ము లేదు".

32. _అధికశోకానం జాపల్యమందియున్న యట్టికతన నా కౌసల్య యట్లు హీన మైనప్వరముతో నృపునితో నట్టుబల్కి తక్షణమున మూర్చనుజెంది ధరణిబడియె.

33. అట్టు విలపించుచును నేలయందుబడిన కోపలాత్మజన్‌ దశరధ క్షోణినాథు జూచియుండి యంతఃపుర సుదతులెల్ల చేరి దుఃఖింపందొడంగిఠి పేరెలుంగున.

అయోధ్వాకొాండము

34 _అంతిపుర మెల్ల రోదన మాచరింప పట్టణమున నాబాలగోపాలమెల్ల గొల్లుమనె రాముడు ననులకు జను నప్పు డెట్టులుండె నా పురమప్పు డట్టులుండె.

• సప్త పందాశ స్పర్ణము సమాప్తము,

1 అ నృపుడు మూర్చదేరినయంత్రమిద ఆ రఘూద్వపహు వృత్తాంత మరయుకొజకు ఆత్మసొరథిని సునముంధ్రు నధికన్టైన యాదరమ్ముతో బిలువంగ నాతండంప.

2. ఆత్మసుళు దలంచుచు దుఃఖమందు వాని శోచనీయుని వృద్ధు(డై సురుగువాని నూతనముగ బట్టువడు నేనుగునుబోలె నధికమగు సరితాపము నందువాని,

3... దీర్వపుం శ్వాసములతోడ ది(గృమంబు

ఖు నొంది యేమియు దోపక యున్నవాని వ్యాధిపీడితమైయున్న వారణముగ + నున్న నృవుజేరి చేతులనొగ్గి నిలువ.

4 ఆ దశరభేశ్వరుండు తన యంతికమున ధూళి దూసరితాంగు.డై దుఃఖపడుచు కనుల నేకధారగ నీళ్లుగార్చు సార థిని గనుంగొవి యీ రితిగ నపుడనియె.

అష్ట వందాళ నర్గము ర్‌. “అధిక ధార్మికుండు సుఖంబె యనుభవించి నట్టీవాండగు మా రాముండక్క టకట ఘోర కాననమందు నే కుటజమందు నున్న వా డేమి భుజియించుచున్నవాండు?

6. _ ఎప్పుడెట్టీ కష్టంబుల నెలు(గనట్టీ వాండు పుష్పశయ్య బరుండువాండు రాజ పుత్రండైన రాముండనాధబోలె నడవి వెట్టు నేలపైని బరుండె నెలుగజెపుము?

7. ఎవ్వండు బయలువెడలిన నెన్నియేని రథ గజంబులు బంట్లు చురంగములును వెడలునో యట్టి రాము+డిప్పు డెవరెందు నుండనట్టి యడవి నెట్టులుండినాండు?

8. కృష్ణసర్పంబులును (గ్రూరన్వుగము లెందు నిండియు నిబిడీకృతమయి యుండు ఘోర కొననమ్మున రానులక్ష్మణుల సీ్‌త్ర నెట్టు వేధించుచున్ననో యెజు(గజెపును?

9. _ ప్రసవకోమలియు గరుణింపదగినదియు నైన సీతతో రాముడు నతని యనుజు( డరదమును డిగ్గి దుర్గమమైన యడవి కాలినడకల నెట్లేగ గలిగినారు?

10. అశ్వినీదేవతలు నుందరాద్రియందు జొచ్చినటు భయదాటవి జొచ్చుచున్న నుత్తనూజుల రామలక్ష్మణుల గాంచి నాండవీవు గృతార్జుండైనాండ వీవు.

అయోధ్వాకాందము

11. అనఘ! వారలడవి జొచ్చినంతమీద

ఏమి జెప్పుమనియె రాము(డేమి చెప్పు

మనియె లక్ష్మణుండా విదేహాధిరాజు

తనయ సీత యేమని చెప్పుమనియె చెపుము, 12. ఎచట గూర్చుండె నా రాము(డెట బరుండె

ఎది భుజించె నజుంగదెల్పు మింద్రుజేరి

అయ్యయాతి సత్సహవాస మడిగినట్టు

రాము చరితము వినుటచే బ్రతుకువాండ". 13. ఆ సుమంధత్రు( డిట్టుల నా నృపాధినాథు

చేత నడుగంగబడియు నా క్షితివరేణ్యు.

గాంచి గన్నుల గన్నీళ్లు. గారుచుండం

దడబడుచు నివ్విధమ్ముగ నుడివెనపుడు. 14 “దళరథేశ్వర! రాముండు ధర్మ మించు

కేని విడువక చేతుల నెత్తి నీకు. -

పరమభక్తితో సాష్టాంగపడి నమస్కృ -

తిని నొనర్చి యిట్టుల జెప్పునునియు జెప్పె. 15. అనఘ! మద్వచనమ్మున నాత్మవేత్త -

యును సమస్త నృపులకు పూజ్యుండును నమ్మ

హాత్ముండైన తండ్రి దశరధాధి నాథు

పాదములకు నమస్కరింపంగనలయు. 16 అట్టె నేశెప్పినట్టుగా నంతిపురము

నందు నుండెడు స్రీలకు నందటకును

నాదు నారోగ్యమును దెల్సి నా యొనర్చు

నా నమస్కారమును దెల్పంగానువలయు.

శిష్ట వంచాశ నరము

17. వాదు తల్లి కౌపల్యకు నాదు క్షేమ మును, మదీయ నమస్కారమును, మరువక చెప్ప వలయును, మరియు వేంజెప్పినట్టు లీ మదీయ ్రార్ధనమును నెలుగంయేయు.

18. తల్లి! నీవు ధర్మంబును దప్పకుండ అగ్నిహోత్ర గృహంబున నా నృపునకు మపచరించుచు సంతత ముర్వినాథు దైవముగ వెంచి పాద సంసేవండేయు.

19. అమ్మ! తక్కిన తల్లుల యందు నగ్ర మహిషినను గర్వమును వభిమాన మెల్ల వీడు; గైకీయి యందు. బృథ్వి వరునందు మిగుల నముకూలవతివయి మెలంగుచుండు.

20. సుతు(డె కద యవి భరతుని జుల్కనగను జూడంబోకు, భూమీశు.ంగా. జూడు మెపుడు రాజ్యమున బూజ్యులౌదురు రాజులెల్ల రాజ ధర్మమెప్పుడు మర్వరాదు చూవె.

21. వాదు క్లేమంబును భరతునకును దెల్సి నీవు తల్లులందున భీద భావమేమి జూపకుండ సమంబుగా. జూడుమంచు నేను జెప్పినయట్టుల నీవు జెప్పు,

22, మరల నా మూటగా విట్టు భరతుతోడ ననుము: యౌవరాజ్యస్థుండ వగుచు నెపుడు నేను జెప్పేన యట్టులే నీవు చేయ వలయునని తండ్రి నిర్భంధ పరుపంబోకు.

అయోధ్వాకాండము

23. తండ్రి వృద్దుండమ్మహనీయు తలంపునకును నెపుడయిన. (బ్రతిరోధింప నెంచంబోకు; అతని యాజ్ఞానువర్తివై యభఖిల రాజ్య భోగముల బొందు, గర్వఘు+ బొందంబోకు”.

2త్తు అట్లు చెప్పుచు నొ రాము(డధికముగను కనులు జెమ్మంగిల మరల ననియె నిట్లు: ఈవు నీ తల్లినింబోలె విట్టు పుత్ర శోకమందు నా తల్లిని. జూచుకొమ్ము.

25. అట్టు పల్కుచు రాముండత్యంతమగుచు పొంగిపారలి ముంచుకొనియు( బోవునట్లు వచ్చుచుండు దుఃఖమును నాపంగలేక కనులనుండి గన్నీళ్లను గార్భందొడణా.

26, అదియు.గని లక్ష్మణుండు మహాగ్రహంబు చెంది నిట్టూర్పులూర్చ్భ్చుచు జెప్పెనిట్టు: అ(గ్రసుతు నూరు వెడలంగనడచుటకు( గ తంబదేసి? రాము నపరాధంబదేమి?

27. _క్ష్మావరుండు తుచ్చంబగు కైక యాజ్ఞ తలను దాల్చి యిట్టులుగ మమ్ములనునెల్ల అడవులందు నల్లాడెడునట్టుగాంగ€ జేయరాని దుష్కృత్యముల్‌ జేసినాండు.

28. రాజ్య లోభ కారణమున రాము నడవి కంసినను, కైక వరమున నంపినను, ను హా పరాధమెయగు; కైక యడుగుగాక వనికి రాముయంపనని యీలనంగరాదు?

శాష్ట పందాల నర్గ్లము

29. ఎట్టు జూచిన రాముని నిట్టు నిరప రాధి నడవుల కంపంగా రాదు; నృపతి దీని రాజ్యమదంబున దెలియకేయ ధేచ్చ(గా( జేసెనేగాని యీమిగాదు.

30. కైక వలలోన జిక్కి యుక్తము నయుక్త మును గనగ(జాలక విరుద్దముగ నిటులుగ రాము నడవి కంపీయు దశరథుడు తాను జేయుపనికి దుఃఖమిపుడు జెందుచుండె.

31. దశరధునియందు నాకింక దండ్రి యనెడు గౌరవంపు భావంబించుకయును లేదు తల్లియైన యన్న్మయయిన. దండ్రియైన రాజయిన బంధువయినను రాముండయగు.

32. పర్వలోక ప్రియుండును సర్వలోక ములకు మేలొనరించు రాముని నడవుల కంపు ఘోర కార్యము జేసినట్టి నృపుని యెడల నెవనికి గౌరవ మెట్టులుండు?

33, అఖిల లోకప్రియుని రాము నడవికంపి అఖిల లోక విరోధివైనట్టి నీ వి కెట్టు రాజుగా నుండెద వెట్టు లేతె

దనుచు వీతోడ లక్ష్మణు( డనియె ననుము. 34, _అవవినాధ! యా సీత యిట్లగుట కెంతొ పాగులుచుండి నిట్టూర్పులు పుచ్చుచుండె ఏమియనక భూతావేశ మేదొయైన పోలికగను దూష్టీంభానమును వహించె.

అయోధ్వాకాందము

35. ఎన్నండేని దుఃఖంబన నేమొ యెజుంగ నదియునున్‌ బతివ్రత యయినదియు రాజ తనయయగు పీత మిగుల రోదనము నపుడు చేసెంగాని నాతో నేని చెప్పదయ్యె-

36. సీత ముఖసరోజమ్ము శోషిల్లిపోన భర్తనుం గన్గొనుచును నే బయలుదేరి పోవుటంగని మహా దుఃఖమును వహించి కనుల నేకధారగ నీళ్లు గార్బందొడళల.

37... లక్ష్మణుం డుపచారమ్ములను నొ నర్చు నుండ రాముండశ్రుల( గొర్భుచుండె నట్లె పెతయును రోదనమ్మును దేయుచుండి నన్సు హయముల రథము గను(గొనుచునుండె”.

1. _ నరవరుండిట్టు లా మంత్రివరుండు చెప్పి వట్టిదంతయును వినియు నాతని. గని “బ్బంక వారల వృత్తాంత మెల్ల కొత వెట్టకుండ మిగత వినుపింపుూొమునంగ.

రై ఆ సుమంత్రుండా దళరథుండట్టులడుగ అశ్రుపర్యాకులేక్షణుండగుచు నురల రాము వృత్తాంతమును వివరముగ నిట్టు చెప్పందొడలె డగ్గుత్తికం జెందుచుండి,

మాన భృస్పితమ నర్లము

వ్ర లక్ష్మణుండు రాముడు జటలను ధరించి నార చీరలందాల్చి మందాకినీ ను హాపగను నుత్తరించి ప్రయాగమునకు నభిముఖమ్ముగ నేగి రే నదియుగంటి.

4 రామునకు లక్ష్మణుః డుపచారముల(ేయు చిరువురకు ముందుభాగ మందేగుచుండె వార లట్లేగుచుండంగ వారి(గాంచి నేను నే మొనర్పంగలేక నిలిచితటె.

5. _ అడవులకు రాము(డారీతి నరుగ నేమ రల(గ నాదు హయంబులా రాము వలని దుఃఖమున వేండికన్నీళ్లు దొప్పదోంగు చుండ సరిగా నడవంజాలకుండె నప్పుడు.

6 అంత నే రామునకు సుమిత్రాత్మజునకు వందనమ్ము. జేసి రథమ్ముపై వసించి అతిశయించు దుఃఖంబును నణంచుకొనుచు బయలుదేరి త్రోవంబడి వచ్చినాండ.

7. రాముండేమైన నన్ను మరలను బిలుచు నేమొయంచుం బేరాశతో నేను శృంగి బేరపురమునందున గుహు(జేరి మూండు దినములుంటి, నన్‌ దలంచిన జనుండె లేండు.

8, _ అవనినాధ! యీ దేశమునందు వృక్ష ములును రాము దుఃఖమ్మున బూలతోడ మొగ్గ మొలకలతో నెండిబోయియుండె నింక మముజులః గూర్చియు నేలచెప్ప?

ఆయోధ్యాకొందము

ర ఆఅపగలయందు గుంటలయందు. గొలంకు అందు జలములు సలసలమనుచు. గ్లాగె వనములందున, నుద్యానననములందు, భూరుహము లెల్ల నెండియు మైోడులయ్యె.

10. అటవిలో జంతువులు కదలుటయె మానె; మ్రూరన్చుగము లెట్టయెదుట6 జేరవచ్చు జంచువులనె భక్షింపంగా( జాలకుండె; అడవియంత నిశృబ్దమై నట్టులుండె.

11. _ నీళ్లలో. దామరాకుల్‌ మునింగిపో, జ అలములు నులినములయి కమలములు వాడె మీన పక్షి సంచారముల్‌ గానరాక పద్మినులు నెల్లయెడల రూపణియునుందె,

12. జలములందు జనించు పుష్పమ్ములున్‌ ప్జ లమ్మునందు జనించు బుష్పమ్ములున్‌ ఫ లఅంబులును బూర్యముండు గంధమునుగాని భాసమునుగాని లేక్షయె బాడువాణె.

13. ఈ యయోధ్య నుద్యానము లేవిగాని పక్షిర్తుతము లేమియులేక పాడువడియె ఒక్క యుపవనమ్మునుగాకయున్న నొక్క యుపవనమునైన నింపుగా నుండదయ్యె,

14. ఈ పురంబు. బ్రవేశించునెడల నన్ను( జూచి యొకండైన మోదనున్‌ జూపండయ్యె

*ట్లజలు నాతోడ రాముండు -రాకయుంట. జూచి. నిట్టూర్పులు విడువ(జొచ్చిరెల్ల,

వకోన వవ్రితమ సర్గము

15. రాఘనవుండు లేకుండిన రాజరథము€ గనినయంతనె రాజమార్గముననున్న జనులునెల్ల మహా దుఃఖమును వహించి కనుల నశ్రుధారలు గార్పంగాం దొడంగిరి.

16 సొధములపయి నున్నతస్థ్టలములపయి హర్మ్య్యములపయి వెక్కిన నతివలెల్ల రాముండును లేకయుండిన రథము.జూచి సలిసిరెల్ల హాహాకారములను మిగుల.

17. _అధికదుఃథితలైన స్త్రీ లశ్రుపూరి తంబులైన విశాల నేత్రములతోడ( జూచుటకు. జూలకేమియు దోంచకుండి ఒకరినొకరు. జూచుకొనుచునుండిరపుడు.

18. అటవిలోని రామునికయి యలమటించు టందు శభతులనియు, మియ్రలనియు, మరియు నయ్యుదాసీనులని భేద మగపడదుగ? అందరును దుఃఖ మందెడు నట్టివారె.

19. సంతసము లేని జనులతో, సంతతము వి షాద మొందుచుండెడు గజాశ్వములతోడ, ఆర్హపు నినాదములతోడ, ననయము నధి కమగు నిట్టూర్చులయు నిప్వవనములతోడ

20, అడవులకు రాముండేగిన యట్టికతన పుత్రు నెడంబాయు కోసలపుత్రింబోలె ఈ యయోధ్యానగరము దానెంతయేని కాంతిహీనమై దుఃఖాన (గ్రాగిపోయె”.

అయోధ్యాకాందము

21. ఆ సుమంత్ర పల్కుల విని యాతని(/ని దశరథుండు శోకంబుచే( దల్లడిలుచు గడ్గదికచేత. బల్కు పెకల్పరాక ఎట్టులో బెకల్చుకొనియు విట్టులనియె,

22. “పాపపున్‌ గులమునయిట్టి, పొపపున్‌ స్వ భావమున్‌గల కైకేయి, “నీవు రాము నడవి కంపు మనంగ నే నతి సమర్థ జనులతో సంప్రతింపులు సల్పవైతి,

23. ఏను మంత్రులతోంాని హితులతోడ6 _ గావి పొరజనులతోడ(గాని సంఫ్ర తింపకుండ సతీమోహలంపటుండ నగుచు రాముని నడవుల కంపినాండ.

24. _ అట్టుగాదేని దైవమే యభిలమునకు హేతువై మా కులంబెల్ల నిట్లు నాశ నుందుటకు నాకు నా బుద్ది యప్పగిదింగం గలుగంేసి యీ కష్టముల్‌ కలుగంేసె.

25. ఏను నీ కుపకారము నెప్పుడేని జేసియుండినచో నీవు శీమఘ్రముగను రామునొద్దకు నన్ను(ేర్చంగంబూను ప్రాణములివె వేగముగ బోవంగనుండె,

26. ఇపుడు నా యాజ్ఞ సొగునదేని మరల రామునిటకు. దీసికొనియు రమ్ము పొమ్ము ఏను రాము విడచి నించుకేని(గాని బ్రతుకణాల నేమాత్రము బ్రతుకంజాల,

వకోన షస్టతమ నర్గము

27. అట్టు గాదేని మా రాము. డధికదూర మేగునేమొ నీవే నన్ను నీ రథంబు పైని నిడుకొని మూ రామభద్రునొద్ద విడువు మెంతొ పుణ్యము దీనడయుదీవు.

28. అమ్మహేష్వాసుండును లక్ష్మణాగ్రజుండు నాదు రాముండెయ్యెడల నున్నాండు నేండు సీతతో. గూడ నాతని. జూతునేని బ్రచుకంగలను లేకుండిన బ్రతుక లేను.

29. లోహితాక్షిద్వయుని, మహా బాహుని, మణి కుండలమ్ముల ధరియించియుండువాని, రామునిన్‌ జూడనేని నీ రాత్రియందె యముని లోకానికే నేగునట్టివాండ.

30. ఇంత దుః;ఖమందున్నాండ, నెంతొ వృద్ద డైనవాండ, మహారాజు నైనవా(ండ, ఏనె రాము( జూడంగంగోరి గానంజాల కుంటి నింతకన్నను దుఃఖమేమియుండు?

31 అయ్యయో! రామ! లక్ష్మణా! యయ్యొ సీత! ఏననాథనుగా నిప్పుడిట్టి దుఃఖ మొంది దుర్మరణము నొందనున్నవాండ ఈ మదీయ దుస్థితిని మీరెజటుంగరు గద”.

32, అవనినాధుండట్టుల దుఃఖితాత్ముండయి య గాధమగు మహా శోక సాగరమునందు ముని(గ సకలోపచారములను నొనర్భు నతిన( గౌసల్యం గను(గొని యనియె నిట్లు.

అయోధ్య్వాకాండము 33, రాము వలని దుఃఖమె యపొరంబుగాంగ అమ్మహీజ విరహమె పారమ్ముగాంగ శ్వాసలే తరంగములు నావర్తములుగ అ(శుజలములె ఫునంబు లగుచునుండ. 34. _బాహువిక్షేపములె మీనపంక్తి గాగ. - జనుల రోదన మబ్ధి రోదనము గాంగ విరియంబోసికొనెడు తల వెండ్రుకలొక పాచిగాంగ కైకేయి యౌర్వశిఖి గాలు 35. _కుబ్దనాక్యములే (గగ్రాహకోటి గాంగ (క్రూరురాలగు కైకేయి కోరు వరమె విపుల శోకజలధి కొక నేల గాంగ రాము(గూర్చి దుఃఖంబె దైర్వ్వ్యంబు గాంగ, 36. అమ్మహావార్ది/బోలె భయంకరంబు నైన యిమ్మహాదుఃఖమ్ము నక్కటకట ఏను రాముడు లేకున్న నించుకే స హించి జీవింపంగాంజాల నిది నిజమ్ము 37. _ ఏనివుడు లక్ష్మణునితోడం గాననమున€ గూడియుండిన రామునిజూడంగోరి గానంజాలకున్నాండను దీవికన్న దుస్థితి యికేమియని మూర్చితుండయి పడియె. 38. అట్టు ద్విగుణంబుగా శోకమంది మూర్చ పోవు నృపు పల్కులనిని రామునకు నేమి సంభవించునాయంచు. గౌసల్య భయము నొంది దశరధు౯ గూర్చియు నొందె భయము. = వీకోన షష్టితమ స్పర్గము సమాప్తము. చైాావాాావావాతస్ర ౦వ

వష్తితమ నర్గము 60. షప్టితమ స్పర్ణ్గము

1 అంత. గౌొసల్య దుఃఖితయయి (గ్రహంబు పట్టినటు నేలపైయడి ప్రాణములను పోయినట్టుల మూర్చనుబోయి కొంత వడికి దేజి సుమంత్రుతోం బలికె నిట్లు.

డై “రామలక్ష్మణులు జనకరాజ తనయ యెచటమండిరో యిపుడీవు నచటికి నను గొవియు(బొమ్ము వారినివీడి క్షణమునైన విచట బ్రతికియుండంగ జాలను నింక నేను.

8 _ శీఘ్రముగ రధము మరలించి నను దండ కాటవికి. గొనిపొమ్ము నీవట్టు నన్ను వారికడకు. దీసికొనిపోవ( జనవేని నేను యముని గృహంబున కేగుదాన”.

శత అనంగ నా సుమంటత్రుం డంజలిని ఘటించి బాప్పవేగంబుచే( దడబడెడు పలుకు వెట్టా సర్దుకొనుచు. గోసలేశుతనయ నూరడించుచు. బల్కె నీ తీరుగాంగ.

5. _ “మోహమును వదలుముశోకమును ద్యజింపు వ్యాకులము( జెందకుము రాము డడవియందు నెట్టి చీకు చింతయులేక యెట్టి శ్రమము నొందకుండ సుఖమ్ముగా నున్నవాండు.

6. లక్ష్మణుం డెల్లధర్మమ్ములను నెటుంగు. గాన నింద్రియలోలుండుగాక రాము వం[ఘ్రులకు( బరిచర్య సేయందొడంగి పరము సాధించుకొనుచున్నవాండు నేండు.

అయోధ్యాకాందము ₹ జవకనందనయును ఘోారవవమువందు ఎట్టి భయమును జెందక యింటియందు( బోలె రామువందే మనంబును విలిపి సు ఖముగనుండె నాముకయి దుఃఖమ్ము వలదు, 8. పీత గహనమునందు వసించుచున్న! గష్ట మనుకొనుచున్నట్టు గొనరాదు కాన నామె ననంబులందైన వాస మును వావర్భుటకేని దగినదె యగును. 9, _మున్నిచట నొమె యుద్యానముల నెటు విహ రించెనో యిపుడటె జనసంచయంబు లేని ఘోారాతిఘోరమౌ కొననముల నించుకయి ఖితిలేక క్రీడించుచుండె. 10. సుందరాంగియు, సతియు, పూర్లేందుముఖియు వైన జనకతనయ రామునందె మగ్న మైన మనముతో నయ్యరణ్యమున కష్ట మింకయులేకయీ విహరించుచుండె. 11. అవనిసుత ప్రాణములు హృదయంబు వెవుడు రాముని యధీనములెగాన రాముండుండ నట్టి యయ్యయోధ్యా పురమ్రైనంగాని యామెకొక యరణ్యప్రాయమగుచు నుండు. 12. అమె యడవులకుం బోవునవు డయోధ్య సవిధమున విహారంబును సల్పునట్టు అధికమోదాన మార్గమధ్యంబునందు. గానణుడుచుండు నదులను (గ్రామములను,

షత్రితమ నర్లము

13. పట్టణముల. జిత్రంబులై పరగు నన్య వస్తువుల( గనుంగొని రామభద్రునైన యతని తమ్మునివైనను నడిగి దెలిసి కొను, విచారము గొనినట్టు గనంగరాదు.

14. సీత కైకను గూర్చి దూషించినట్టి మాటందెల్ప మొదలిడి యా మాట వినిన వారు చింతించి ప్రాణముల్‌ వదలుదురని మరపు దవిలెననుచు దానె మరుగుపరచె.

15. అటు ప్రమాదంబుచే వచ్చినట్టిదైన సీతపల్కు( దానె మరుగుంజేసి కోస లాధిససుత సంతోషము నందునట్లు మధురమగు భాషణముల నిమ్మాడ్కి ననియె.

16. “ఎక్కువంగ దారి నడచిన నెండతాకు గలిగినను, వడగొట్టిన, పులుల(జూచి భయపడిన. జంద్రకిరణాలవలెను నుండు పీత మేనికాంతి వికృతి. జెందదయ్యె.

17. _ ఎట్టి కష్టమెప్పు డెలు(గనట్టిదైన నెట్టి శ్రమలను జెందెడు నట్టియెడల. బూర్లచంద్రు. బద్మంబును బోలుచుండు ఆమె మొగమించుకయు వాడనట్టీదయ్యె,

18. లత్తుకయు.బోలెం గాంతి ముంచెత్తుచుండు ఆమె పదము లిప్పుడు లత్తుకంచులేక యుండినను నడవుల. దిర్జుచుండినను స రోజముకుళంబులుగ. గాంతి( దేజరిల్లు.

అయోదధ్యాకాండము

19. అడవిలో నడచునెడ నయ్యవనితనయ గమనమునకెంతొ (ప్రతిబంధకంబులైన అందెలన్‌ దీసి నడచిన నందెలున్న యట్టులే ధ్వనియు(గలుగునట్టు నడచు.

20. భర్త భుజములచే. బరిపొలితయగు నదియుంగాన సీత యడవి నరుగునపుడు ఏనుగులను వ్యాఘ్రముల మృగేంద్రములను గనినయపుడు భయమ్మును గాంచదయ్యె,

21. తండ్రి యాజ్జచే నడవికి. దరలిపోవు రాముచరిత నూచం(ద్ర తారకముగాంగ నిలుచు రామునిన్‌గూర్చిగాని దశరథుని గూర్చిగాని శోకంబును గొనకు ళల్లి!

22. రామ లక్ష్మణులు విదేహ రాజసుతయు దుఃఖము పరిత్యజించి సంతోషముగను మునుల వేషము లొచారముల [గ్రహించి తండ్రియాజ్ఞ్జను 'బాలించు చుండినారు".

23. పుత్రదుఃఖానం. గౌసల్య పాగులుచుండ నెంతగా నా సుమంధత్రుండు శాంతివచన ములను నూరడించిన శాంతింబొందంబోక పుత్రక! యని, రాము యని వాపోవు చుండె.

= షష్టితమ స్పర్గము సమాప్తము .

లలనా 61. ఏక షష్టితమ స్పర్ల్ణము

క్ష అడవులకు ధార్మికుండు రాము(ంయడరుగుటమను గు రించి కౌసల్య మిగుల శోకించుచుండి తనదు భర్తను దశరథ ధరణినాథు( గనుంగొనవియుమ నీరీతిగ వనియె వపుడు.

డ్డ “*దశరధథుండు దయాగర్లుండు మహాదాతయంచు ముజ్జగముల వీ క్తీర్తి మార్మోలెంగాదె? ఇంత యపకీర్తిం గలిగించు నింత యవక తవకపుంబని యెటు జేసితివి మహీశ?

తి, చిన్ననాంటనుండి సుఖమె బెందుచుండి కష్టమెణు(గని రామలక్ష్మణులు సీత నేండడవుల నీ మూలాన నిఖిల కష్ట ముల నెటుల వోర్చుకొనంగను గలుగువారు?

4 కుసుమకోమలియుమ నెపుడు సుఖములనె యొందినదియు యౌవనమందు నున్నయదియు వైన మన పీత యయ్యరణ్యములయందు వెట్టు శీతోష్ణముల నోర్చి యెట్టులుండు?

5 షడ్రసోపేతమైన భోజనము చేయ గలిగి రాజోపచారము గాంగ జీన నంబు చేసిన సీత వనంబునందు వెదురుబియ్యముతో నెట్టు వేగంగలదు?

6 గీతవావిత్ర నిర్వో ష జొతమెపుడు వినుచునుండు మహానంద మెనయుచుండు సీత యిపుడు ఘోరాటవిన్‌ సింహమాది నమృగముల యజపు లెటుల సహింపంగలదు?

అయోధ్వాకాందను ణా ఇంద్రుని ధ్వజంబువలె మోద మందజణుకిడు నాతండును నుహాభుజుండు మహాబలుండు దాశరథి తన భుజములె తలగడంగను నడవులం దెచ్చట బరుండినట్టివాండు?

8. _ అబ్బవర్లము సుందరమైన కేశ ములు గలదియు వారిజగంధమును గలదియు కమలములవంటి నేత్రముల్‌ గలిగినదియు వైన రాము ముఖము. జూచుదాన నెపుడు?

9 నన్ను విడచి రాముండేగియున్నంగూడ నా హృదియు వేనిధముల భిన్నమునుగాదు కొననా హ్పది వజ్రముకంటె. గఠిన మైనదగు నిందులకు పందియంబు లేదు

10. అట్టులుగ సుఖార్హులయిన యట్టివారి పట్టణమ్మునుండి తరుమగొట్టి వారు దీనులై యరణ్యమ్ముల. దిరుగునట్లు చేసినాండ వీ ఘోరము జేసిరెవరు?

11. రాముండీ చతుర్దశ నత్సరములు గడపి మరల నిచటికి వచ్చినన్‌ భరతుండు తన హప్తగతమైన రాజ్యమున్‌ హాస్తగతము నైన కోశమున్‌ విడిచెడు నట్టివాండె?

12. కొందలుర్వి శూరులు శ్రాద్దమందు నుత్త ములగు ద్విజుల వదలి బంధువుల నిమంత్రి చతులుగంశేసి యుత్తమ భూసురులకు( బిదస -నిష్టపంక్తిలో భోజన మిడ(గనెండత్రు.

వత వన్రితమ సర్గము

13, _అట్టిచో నుత్తములయిన యవనిసురులు “తమ్ము వదలి (శ్రాద్ధమునందు. దగనివారి కిట్లు ముందు భోజనమిడి నిష్టపంక్షిం దమకు నమృతం బొసంగినన్‌ దానింగొనరు.

14 మొదట భుజియించువారలు భూమి సురులె యయ్యెదరుగాక యాబోతులాత్మ శృంగ ముల నరకగ నొప్పుకొనంగ( బూననట్టు నొకరు భుబియింప(గ భుజింప నొప్పుకొనరు.

15. అట్టె జ్యేష్టుండునున్‌ గుణగ్రేస్టుడైన రాముండు తన యనుజుండు భరతుడు మున్ను ననుభవించు రాజ్యం బెపుడైనంగాని అనుభవింప(6 డనుభవించు నతండుగాండు.

16. అన్య మృగము తిన మిగులునట్టి మాంస మెన్నడును బెద్దపులి తిన నెంచ6(బోవ దట్లె పురుషులం దుత్తముడైన రాము! డన్యభుక్తమౌ రాజ్యమం దాసంగొనండు.

17. _ఆజ్యమును హవిస్సును పురోడాశమును కు శలును ఖాదిరంబులు యూసములును నొక్క యాగముం దుపయోగించినవియునైన అన్యయాగంబుల కవి యర్హ ములు గావు.

18. _రాము,డట్టులె మరల నీ రాజ్యమెల్ల వచ్చినను నన్యుచే గ్రహింపంగంబడిన మద్యమువలె, నశించు సోమలత గల్లు యాగమువలె దానిని. గొనునతండు గాండు.

అయోధ్వాకాందము

19, ఆతండే కోపమించుక నందెనేని ఎట్టి యవమాన మతండు సహింపలేండు అతండు కోపించెనేని తీక్షాస్తతతుల చేత మందరంబునయిన. జీల్చివైచు.

20. అట్టి శార్యసంపదగల్లు నాతండైన తండ్రియని నిను. జంపా. దలంపండయ్య ఆతండొక్కింత కోపమే యందెనేని అర్కచంద్రులతోడ (గ్రహములతోడ

21. ఆకసము(గాని స్వర్గమునైనంాని ధరణి ధరములతోడ నీ ధాత్రిణాని కలంజబెట్టి నిశ్చేష్టముల్‌గా(గయేయు6 గాని నీదు నాజ్జను మీజంగాః దల(పండు.

22. భయద శార్దూల వాలమున్‌ బట్టిలాగ అయ్యదించుకేని సహింపనట్టుగాన ఇట్టీ యనమానమును రాము/డెంతమాత్ర మేనియును సహీంపంగ( జాల. డిదినిజము

23. పదియు నాల్లు లోకము లెత్తి వచ్చెనేని అవియు రాముని భయపెట్టు నవియు(గావు ధార్మికు. డతండగునుగాన ధర్మరహిత మైన జగము ధర్మిష్టముగా నొనర్చి.

24 ఆతండు నుహాభుజుండు మహాపరాక్ర మాన్వితుండుగాన( బ్రళయాన్షి యథిలభూత ముల దహించెడుమాడ్కి రాముండు తనదు బాణముల వార్జి నే 'దహింపంగలండు.

వక షన్టితమ నర్గము

25. అట్టి సింహబలుడు వృషభాన్షుండును మ హా పరాక్రముండును పురుషాధికుండు నైన రామునితండ్రివైనట్టి నీవె చేపపిల్లనుగ నశింపంశేసితిట్టు.

26, పరము ధార్మికున్‌ బుత్రునే వనము కంపి నావె యుత్తములగు ద్విజు లనుసరించు శాప్త్ర చోదితమును వేద సమ్ముతమును వైన ధర్మము నీ కెట్టు లాశ్రయమగు?

27, అతివ కెపుడు సెనిమిటె ముఖ్యమయిన గతి, రెండవ గతి తనూజుండై యుండువాండు మూడవ గతి యా జ్ఞాతులీ భూతలమున నింక నాల్లన గతి యంచు నేమిలేదు.

28. వా సపల్నికి లోబడినాడవగుట నుండియును నీవు నాకు లేకుండినటైె నిమ్న వదలి తనయుతోడ నే నటవికి నరుగలేనైతి నశియించి తథఖిలగతుల

29. _నిన్నుమన్‌ నీదు మంత్రుల నీదు రాజ్య మును ననున్‌ నాదు తనయుని పురజనులను నాశనము. జేసితివి నీ తనయుని భరతు నతని తల్లి. జేసితివి పాఖ్యపడునట్టు”.

30. ఆ పలుకుల విని దశరథాధిపుండు అధిక శోకాన మూర్చితుండగుచు. గొంత వడికి దెలివొంది తాశేయు పొపకృత్య మును దలంచి మరల శోకమును వహించి.

• వీకషష్టితము స్పర్గము సమాప్తము.

అయోధ్వాకొండము కప. ద్వి షష్టితమ స్పర్లమ్హో

1 అట్టు కోసము శోకమునంది కోస లాత్మజ పలుకు పరుష వాక్యముల వినుచు దశరథేశుండు మిగుల సంతాసమంది తాను జేసిన పనికి చింతను నహించె.

డ్డ అట్టు చింతించి చింతించి యధిక వ్యాకు లాత్ముండై దశరథ భూతలాధినాథు. డవనిపైయడి మూర్చితుండగుచు నంత దీర్జకాలంబునకు మూర్చందేరియుండె

౩ దశరథుండు మూర్చదేరినంతనె సమీప మందునుండు కోసలతవనయ గని యిట్టి

" దుఃఖమొదవంగ6 బూర్వమందునను నేను పాప మొనరించితినా యని పలవరించి.

క్ష అడవిలో బొంచియుండి మృగాదు లరచు శబ్దమును బట్టీ కొట్టెడు శబ్దవేధి చేత బూర్వమందున నొక క్షితిసురువి సు చుని వధించుట స్కృతిపథమునకు రాగ,

5. మునిసుతుని(. జంపు బాపాన(. బొడము దుఃఖ మునను, రామువలని దుఃఖమునను, రెండు దుఃఖములచేతను దశరథుండు మిగుల బాధశాందె నాత్మకృతాపరాధములకు.

6, దశరథుండు రెండుదుఃఖాల దహ్యమామ డగుచు గడగడ వడయకుచు.( బొగిలిబొగిలి తలను వంచుకొనియు నంజలిని ఘటించి అనునయార్ధము గాసల్యంగని యిటులనె.,

ద్వి పన్టీతతు సర్గము

౯, “అతిన! నా యెడల ననుగ్రహము వహింపు చేతులొగ్గి నమస్కృతి. జేయుచుంటి శత్రువులయందునేనియు.౬ జాల దయను జూపుదానవు నను దయంజూడలేవె?

8. అబల! ధర్మాత్మురాండ్రగు నతినలకును బెనిమిటియె గుణవంతు.(డైనను గుణంబు లేనివాండైన దైవసమానుండగును అతడె 'ప్రత్యక్షదైవమౌ నవనియందు.

త్తి ఈనె ధర్మపరవు మంచి యెదియొ చెడ్డ యెదియొ దెలియుదు వట్టి నీ వెంత దుఃఖ మందియున్నను భర్తనైనట్టి నాకు విట్టి యప్రియమును జెప్ప హితమె చెపునము?”

10. అట్టు దుఃఖితాత్ముండయి నృపాధిపుండు పలుకు దుఃఖదములయిన పలుకుల విని వాననీరు సాధమ్మున పైనినుండి కారునట్టు గౌసల్య గన్నీరు( గార్బె.

11 ధర్మభీత గౌసల్య రోదనము జేయు నధిపుండొసంగు చేమోడ్పును నబ్బములను బోలు చేతులంగొని శిరమునను జేర్చి సంభ్రమమునం దొట్రుపడి యీ సరణి ననియె.

12. “అధి! నీవు ప్రసన్నుండవగుము నిన్ను

"శిరమున నమస్కరించి యాచించుచుంటి భర్త్రచేత యాచింపంలాం బడుటంేసి బాపురాల ననుగ్రహింపంగవలయు.

అయోధ్వాకాండము

13. ఎవండు బుద్దిమంతుడు స్తుతియింపంబడెడు నతండొ, యా సెనిమిటిచేత ననునయింపం బడుచు నుండెడు నామె యుభయ జగంబు అందు సౌఖ్యమొందదు నిశ్చయమ్ము సుమ్ము!

14, ఏను ధర్మమెజుంగుదు నీవు సత్య మెపుడు దప్పవటంచును నెటు6గుదైన పుత్రశోకార్తనై ధర్మమును ద్యజించి యిట్టు చూలనాడితి క్షమియింపనలయు,.

15. శోకమున ధైర్యము నళించు, శోకముననె విద్యయు నళించు, శోకాన విశ్వమును స కలము నశియించు(ాన, శోకమ్మునంటి శత్రు వెవ్వడుండంగంబోండు జగతియందు,

16 శతువా్క్క్కడ గొట్టంగాం జాలెనేని దానిని మనమున సహింపనొను మనకు అట్టె దుఃఖము సంభవమయ్యెనేని అల్పమ్టైనదాని సహింప నలవిగాదు.

క్షా. ధర్మవిదులును నేదవేత్తలును ధర్మ మును నధర్మముః దెలిసిన మునులుగూడ శోక మొకవనేళ సంభవించు నదియేని అజ్జత నలన మోహము నందుచుంద్రు.

18. రాముడు వనవాసమున కొారంభమూని ఇప్పటికి నైదు రాత్రలయ్యె నవి నాకు నిట్లు శోకార్తవ్రైయుండు హేతువునను అయిదు సంవత్సరములుగా నయ్యె నాకు.

ద్వి షస్రితమ్స/ త్రి షప్రితమ సర్గము

19. ఆఅత్మజుని దలంచుకొనిన యంత నదుల వేగమున సముద్రజలము వృద్దిపొందు నట్టు నా మనమ్మున శోక నుతిశయిలి గట్టులు తెగి పొంగి పొరలి నట్టులయ్యె”.

20. అట్టు కౌసల్య సుఖములైనట్టీ వాక్య ముల బలుకుచుండెడు సమయముననె యాది వాకరుం డస్తమానము నందిపోయె క్షాతలంబెల్ల జిమ్మజీ/కటులు గ్రమ్మె.

21. అటులం గౌసల్య మధురవాక్యములచేత నూరడించుచుండ దశరథోర్వినాథు* డధికముగను శోకాక్రాంతుండగుచు ముంచు కొనుచు వచ్చుచుండిన నిదురను నహించె.

_ బ్వ పఫ్తిి స్పర్ణము సమావ్తము. 53. త్రి షష్టితమ స్పర్లమూ

1 అంతనాక్ష ముహూర్తపు గాల మగుచునుండి నంతనె కలవరపు నిద్రయందునుండి (యళ్లిపడి మేల్కొని దశరధుండు దాను చేసిన పని స్యృతికినిరా. జింతపడుచు.

డై రామలక్ష్మణులను నుహారణ్యమునకు ననుపుకతన నింద్రసమానుండైన దశర థుండు రాహువుచేత సూర్యుండు కబళ నంబు(బోలె మహోపద్రవంబు జెందె.

వైలలణగ్ర] ర్రిననననానాానాానన

అయోధ్యాకొండము 3. _ అతివతో రాముండడవికి నరుగుపీదప జనవరు(డు దాను మున్ను జేసిన మహాఘ మును దలంచుకొని కోసలేశుని తశనయకు దానియార్చి దెలియంజేయం దలయచుండె. శ అడవులకు రాముండేగిన యాజవనిళ నర్జరాత్రనుందు దశరథాధిపుండు మున్ను. దానుజేసిన పాపమును దలంచు కొనుచునుండి సంతాపము. గొనుచు నుండె. ర్‌. పుత్రదుఃఖంబుచేః గడు. బొగులుచున్న పార్ధివుండు తాను జేసిన పాప మపుడు దలణచుకొని పుత్రశోకానం దన్నుంబోలె దలంకు కౌసల్యనున్‌ గని పలికె నిట్టు. 6. _ “మానవుం డెప్పుడైనను మంచిదైన " చెడ్డదైన యొక్క పనిని జేసినవుడు దాని ఫలమెప్పుడొ యొకప్పుడైనంాని అనుభవింసక దస్పించుకొనంగలేండు. లా. ఎవండయిన నొకపని చేయ నెంచునపుడు దాని గుణ దోషములను నద్దాని యెచ్చు తక్కువల నెజుగంగ6 దాందలపంబోండొ యనమ్మునుజున మూఢుండని యంధద్రు బుధులు. 8, ఆ పలాశ పుష్పముగని యట్టి సుంద రమగు ఫలమె గల్డ్లునని యామ్రముల నెల్ల నరకి యందు మోదుగులను నాంటువాయడ ఫలము. బొందక దుఃఖమె పడయువాండు

తి ఇవ్రితము విద్దమయ

వ ఎవండు కార్యఫలంబుల నెజు(గకుండ మనసు వచ్చినటులశేయ, మామిడులను నరకి యందు మోదుగులను నాటువాని నలె ఫలనమయమున దుఃఖములనె సాందు.

10, ఆమ వనమును నరకియు నందు మోదు గులను నాంటి నటులె మృగములను గనక అరపుంబట్టి బాణము వేపి యందుచే ఫ లమును గొనునెడ మిగుల దుఃఖమునుగొంటి.

11. చిన్నతనమున శబ్దముచేతనె గుటీ గొనియు నేతునని ప్రసిద్ధి. గనిన వాండ ధమువును ధరించి నే వనమునకు నేగి చిన్న్మయప్పుడీ పాపము జేసినాండ.

12. _ శైశవమున నజ్జతచే విషంబు( దినిన నదియు. గడుబాధ పెట్టెడునట్టుగానె అజ్జతవలన నేయీసినట్టి పాప మిప్పు డిట్టి దుఃఖమ్ము నా కిట్టులాసలె.

13 తత్సలాశ పుష్పముల యందమునుజూచి తతృలములు మంచివటంచు( దలంచనట్లు జంతువులధ్వనిచే6 గొట్టి క్ష్మాతలమున యశము గనవగునని భమ మందియుంటి.

14. అతివ! నీ కప్పటికి వివాహమయియుండ దుంటి యువరాజునై, తండ్రి యుండె; నట్టి కాలమందున నుదమును గాముమెంత మేని వొసంగు వర్షాగమ మేగుదెంచె. ,

అయోధ్వాకాండము అవణాణనినననిననననననననానననననాననననననననలననననినననినననా ననన ననా ననన నననలననలనిలననినిలాననిననానతనననననననినానననననకననపానాననననననననననననన నను

15. అర్కుండు కిరణముల భూమి యందలి రస ములనుగొని భూమికిని దొపము నెసంగొల్సి (ఢేతముల కధిష్థానమై భీతినొసంగు దక్షిణంపు దిక్కునుగూర్చి తరలిపోయె,

16. అపుడు వేండిమి యడుగంటి యధిక శీత లములు మేఘముల్‌ రోదోంతరములనిండె పొరసములు భేకములు మయూరములు మ హా ముదంబున గేకిసలాడందొడలో,

17. పనులు తమ తెక్కల పయిభాగమెల్ల దడియ స్నానము చేయు విధముననుండి వానగాలుల చేత వీవంగండెడు కొమ్ములుగల వృక్షములపై6. గూరుచుండె.

18. మత్తకరి నిశ్చలమయి మహత్తరంబు గాంగజియు వర్షధారలం గప్పబడుచు నిశ్చలతరంగమగు జలనిధినింబోలె కదలక మెదలకయె యుండి గానంబడియె.

19. నిర్ణర జల ప్రవాహముల్‌ నిర్మలముగ

• మండి గైరిక ధాతు సంయోగమున న నేక రూపాల దానవహ్నినలన నగు భస్మములతోడ పాముల పగిదిబాతణె.

20. వానలు కురియుచుంటచే స్వచ్చములగు నాపగా ప్రవాహములు నత్యధికముగం గ లంగి బురదచే నెల్టనై బొంగిబొరలు చుండి మిట్టలందును బాజుచుండె నపుడు,

తి షవ్రైతమ నర్గము

21. అతిసుఖంబగు నా కాలమందు నేను ధనువును నిశితశరముల(దాల్చి వేట లాడంగోరి రథమ్ముపై నధివసించి జేరితిని సరయూనది తీరభూమి.

22, నేను మూఢు(ండగావున నిఖిల జంతు వులును నీళ్లు త్రాగుటకు. గదలియురా€గ ఏను(గునా ఎనుబోతునొ యితర (క్రూర జంతువునా మడియింప నిశ్చయముగొనుచు.

23. అట్టు సరయూ నదీతిరమందు రాత్రి ధనువు శరమును దాళ్ళి గుష్తముగనుండి శబ్దమునుబట్టి గురిబెట్టి జలముత్రాగు నొకటినో రెంటినో జంపి యుంటినప్పుడు.

24. అంత జీకటిలో గండ్ల కందరాని స్థలమునందున నేన్లు గర్జాధ్వనివలె నుండు నీటం గుండను ముంచుచుండ గలుగు నాక్క శబ్దము వినవచ్చి యుండె నాకు.

25. అంత సర్పమున్‌ బోలెడునట్టి శరమొ కండు. దీసి గజము. జంప గడగి ధ్వనియు నేగుదెంచు దానినిబట్టి యింతలో గ జంబు నుండునటంచు దచ్చరము వేయ

26. ఎందు శరము నే వేసితో యందునుండి ఆ శరమ్ము నాయువు పట్టునందు దగుల నీటిలో బడిన యొక మునివరు సుతుని “అయొ్యు!? యను శబ్దమును విననయ్యె నపుడు.

అయోధ్వాకాందము

27. “ఏ తపస్వినే శరముపై నిట్లు పడియె ఏను నీళ్లు గైకొని పోవ నీ నిశీధి ఎవరు లేని యీ యేటికి విట్టు రాగ ఎవడు గొట్టె? కీడు వెవని కేనముజేయ!

28. పరుల నెంత మాత్రంబును బాధపెట్ట కడవులన్‌ గాయ గసురుల నాకు లలము లను దినుచు కాలమును గడ్పుకొనెడు నన్ను బోలు మునిని నెవ్వడు చంప బూనినాడొ!

29. అడవులందు వల్కలముల నజినములను దాల్చు నను జంపి యెవ్వండు దాను నే ప్ర యోజనంబును జెందువాడో యతనికి నేమి యపకృతి చేసితో యెజుంగనైతి,

30. ఎవ(డా విష్కారణంబుగ నిట్లు ఘోర మైన పాపము జేసిన యట్టీవాండు ఇట్లు నన్ను గొట్టినవోరి నెన్వరైన గురు సతీగమనునిగ నెంతురు ధరిత్రి.

31. వాదు ప్రాణముల్‌ బోయినన్‌ నాకు జింత లేదుగాని ముదిమిచేత నేది దిక్కు లేని నా తల్లిదండ్రుల నేను బోవ నెవరు రక్షింతురని దుఃఖ మెనయువాండ.

32, _ చిన్నతనమునందుండి నాచేత బోష ఇఅంబు జెందెడు నా జనకుండు జనని కనులు గానని వృద్ద్ధు లే జనిన పిదప ఎట్టు జీవించువారలో యెజు(గజాల,

త్‌ షన్టితమ సర్లమం

33. ఎవ(డొ పాపాత్మకుండు జ్ఞాన హీను(డొక్క శరముచేత నన్నును నాదు జనకు జనని గొట్టి జంప్‌ పాపము గట్టుకొన్నవాండు” అనెడు మునికుమూరకు పల్కు వినగవచ్చె.

34, అధిక శోచనీయంబైన యా పలుకును విన్న యంత మహాపాప భీతిచత నా మనంబు కంపీతముయి నా కరముల నుండి నా ధనుర్భాణము లుర్విబడియె.

తక్‌. అర్దరాత్రకాలంబున నట్టు రాలు కరుగ దుఃఖించు మునిపుతు పరమదీన మైన పలుకుల సంభ్రాంతమైన మనము చెందిపోయి విసౌజ్జత జెందిపోయి.

36. కొంతవడికీ ధైర్యము దెచ్చికొని హృదయము గడ గడమని కొట్టుకొనగ నడుగులోన నడుగువేయుచు నేమి చప్పుడునుగాక యుండంబోయి బాలుడు పడియుండునెడకు.

37. బాణహతు. డయి నేలపైబడి జడలును విరియబోసికొని ఘటము నిరియ, బైని బడిన యుదకముచే తడుపబడు తనువు నెత్రువెల్లునలౌ మునిపుతు(గంటి.

38. అమ్మునిసుతుండు భయముచే నడలు ననుద హించువానిని బోలియు నెంతయేని చుజుకులైన జూపులచేత జూచుచుండి పరుషములగు వచనముల బలి౩నిట్టు.

అయోధ్యాకొండము 39. “ధరణివర! తలిదండ్రులకొటకు నీళ్లు కొని జనగ రాగ శరమున గొట్టితిటుల వనమున దపము గావించుకొవెడు నేను నేమి యపక్పతి జేసితి వెలు(గజిపును? 40. నీదు బాణముచేతను నేను మృతిని గొనుటయేగాక వృద్దులై కనగం గనులు లేని నా యనువారలు లేని తల్లి తండ్రు లిరువురు మృతిని జెందంగగలర్లు. క్ష1. _అంధులును, లేవలేనివా రతిశయముగ -దప్పిగొని నా కొజకుజూచు తల్లిదండ్రు లింత సేపాయెను మనవాండేమి రాండ టంచు దుస్సహమగు దప్పి వడలువారు. 42. ఎంత తపమును జేసిన నెంత జదివి నను ఫలములే దధిక తపమును బొనర్చ్భు నేనిటుల' తలిదండ్రులు నెజుంగకుండ తన్నుకొనుచు నీటంబడీ యున్నవా(డ. 43. నడువ శక్తిగూడను లేని నాదు తండ్రి ఎజీంగినము నాదు నీ గతి నేమి చేయు? గాలిచేత వృక్షము విరుగబడుచున్న నితర వృక్షముల్‌ గనియును నేమి చేయు? క4, _క్షితినరేణ్య! నీవిప్పుడు శీఘ్రగతివి . నాదు తండ్రికడకు నేగి నాదు గతిని చెప్పు, చెప్పిన నతడు కార్చిచ్చు వోతె నిను దహింసండు లేనిచో నిను దహించు.

త్ర వస్టీతమ సర్గము ననన శకి ఈ యదిగొ! గముమీ బాటనేగ దండ్రి యాశ్రమమున కేగెదవు, నీ వట్టులరిగి ఆతనిన్‌ బ్రసమ్నుగ జేయు మట్టు జేయ విను శపింపండు, లేనిచో నిను శపించు.

కఠ, నాదు మేనిలో నాటిన వీదు బాణ మును బెజికివేయు మిది ప్రాణముల, నదీప్ర వాహము దరుల గోసెడుపగిది, హింస పరచెొనను ముని పుతయని మొరను వినియు.

47. బాణము బెటుకవిచొ మహా బాధపడును, బెేకితిన బ్రాణముల వీడు వెంటనె యిత డంచు శరము బెలుకు విషయమున నేమి పాలుపోవక తికమక పడినవాండ.

48. ఇంత పాపము చేసితినే యటంచు దుఃధితుండ బ్రహ్మహత్యయు దొడరునేమొ యంచు దుఃఖపీడితుండనైనట్టి నాదు హృదయబాధను మునిపు(త్రు6 డెటింగి యెజింగి.

త్తి ఓర్వరాని బాధను జెందుచుండి దుఃఖి తుండగుచు నేలపై బొర్హుచుండి మరణ బాధజెందుచు మరణంబు బైగొనంగ నను గమంగాొవి వీ రీతి ననియె నతండు.

50. ఏను ధైర్యముచే దుఃఖమెల్ల నణచి యుంటి, నీవును గళవళ మొందకు; నను జంసగా బ్రహ్మహత్యయు సంభవించె నంచు సంశయమేమియు నందబోకు.

అయోధ్వావాండము

51. నేను బ్రాహ్మణుండమగాను, నీవు దుఃఖ

మందబోకు శూద్ర వనితయందు వైశ్యు

నకు జనించిన కరణుండ, నన్ను జంపు

హేతువున బ్రహ్మహత్య నీకెనయబోదు. 52. అధిక కష్టముమీద నాకట్టు చెప్పు

చుండి బాణ మాయువు పట్టునొంది మిగుల

బాధపెట్టగా దిరుగుడుబడుచు నేల

బొరలుచును దేహమెల్లను నుడుచుకొనుచు.

. న ల

53, ప్రాణముల జేదుకొను మువిసూను దేహ

మందు నాటు బాణము దీయునంతలోన

ఆ బుషీసుతుండు గిల గిల యాడిబోయి

నన్ను జూచుచు దనడు బ్రాణముల వీడె, 54. అతివ! అధిక కష్టముమీద నట్లు మాట

లాడువాని నూర్ష్యశ్వాస మాడువాని

వ్రణము తడియుటచే బాధపడెడువాని

మువిసుతుని గని దుఃఖము బొందియుంటి.

• త్రి షష్టితమ స్పర్గము సమాప్తము.

64. చతు ష్న్మఫప్రతమ స్పర్లము క ధార్మికుండు దశరధథుండు తన్మహర్షి పుత్రకుని నక్రమముగ జంపుటనుగూర్చి శోకమందుచు. గౌసల్యంజూచి మరల నివ్విధంబుగా దా వచియింప(దొడంగె.

డ్డ అట్టు లజ్ఞానవశమున నమ్మహాఘ మొనరుచుకతన వికలేంద్రియుండనగుచు నేను నొంటరివాండనై నింక నాకు శుభముగల్నుట యెట్టులంచును దలంచి,

క, అంత మునితమూజుండు చెప్పినట్లె చేయ నిశ్చయించి జలంబుచే నిండియున్న ఘటము గైకొని యదియె మార్గమున బోయి మనము ఖితిల్ల నయ్యాశ్రమంబు జేరి.

శ, అధిక దుర్చలు లసహాయు లంధు లుభయ పక్షములు దెగిపోయిన పన్షులవలె నున్నవారును కొడుకు రాకున్నవాండె యంచు మనమున దహ తహలాడువారు.

5. నడువజాలనివారలు నా నిమిత్త మా సుతుని యాశనింక నిరాశజెంద బోవువారు నాయని లేకపోవువార లయిన ముని దంపతులను నే నచటగాంచి.

ఈ. _ చేతులారనా మునితనూజాతు ప్రాణ ' ములను దీసిన గారణముననుజేసి ఆ(శ్రమమువ వారల గాంచినంత నాదు పైని ప్రాణముల్‌ పైబోవు పగిదినుండె.

అయోధ్వాకొాందడము గట అంత నా కాలి చప్పుడు నమ్మహార్షి వినిన యంతనె యిట్లని యవియె నతండు “తనయ! యేటికి నాలన్యమును బొనర్చి తెలతొ దాహమయ్యమ జలమిట్టు తెమ్ము.

8 ఇంతవరకు జలముగొని యీవురాని హీతువున నదీజలమున నీదులాడు చుంటినని నీ జనని దిగులొందుచుండె శీషఘ్రముగ నాశ్రమము టబ్రవేళించు తండ్రి!

9, _ ఏనుగాని వీ తల్లియుగాని యేమి మైన నప్రియమును జేసినట్టి వార మేని నీవు తపస్వినిగాన దాని మనమునం దుంచుకొన( బోకు మయ్య, తనయ!

10. గతియులేని మాకును నీవెగతివి యంధు లయిన మాకు నీవే నేత్రమగుదు మాదు ప్రాణముల నన్నియును నీ యధీనములెగ ఏల మాతోడ మాటొడవేల తండ్రి”

11. అనెడు నా మునీశ్వరు జూచి యడలిపోయి గడగడగ వడకుచు వోట దడియునార పలుకులును దడబడగ వస్పష్టమైన యట్టి వాక్యంబుతోడ నిట్టంటి వపుడు.

12. ఏ మనమునందు భయముచే వెంతయేని తడబడెడు పల్కులను నెట్టా యడచుకొనుచు అమ్మునీశు పుతువి మరణంబు గూర్చి అమ్మునియు భార్యయు వినగ వంటినిట్టు,

చతు వ్షవ్రితమ సర్గము

13. “ధాత్రి నాయకుండను నేను దశరథుండ అమ్మహాత్ముండయిన నీదు నాత్మజుండను గాను నే బురాకృతమైన కర్మమున మ హాఘమైన కృత్యము జేసినట్టివాండ.

14. ఏట వీళ్లు త్రాగనువచ్చు నేనుగులను గాని క్రూరజంతువులనుగాని చంప గోరి ధనువును శరముల గొనియు సరయు తీరమునకు నీ నిశయందు జేరినాండ.

15. అంత నేను జలంబులయందు. గుండ ముంచుచుండుటచేత జనించు ధ్వనిని వినియు నీ ధ్వని యేనుగు ధ్వనిగ దలచి ధ్వనికి గురివెట్టి శరమును వదలినాండ.

16. అంత నేను మృగము జూడ నరయుకొణకు సరయు మధ్యస్థలమునకు జని గనంగ ఉమ్మునకు బాణము దగిలి సొమ్మసిల్లి భూమి బడియున్న నొక ముని పుతుగంటి.

17. ఓ మహాత్మ! ప్రమాదము నొంది నేను ధ్వనికి గురివెట్టి యేన్లు జంపందలంచి బాణమును ప్రయోగింపగ దానివలన నీ కుమారకు( డిట్టులనె హతుండయ్యె.

18. అంతనే నతనికడకు నరిగి బాణ వేదనను సహింపక దాని బెజటుకుమునుచు చెప్ప నాతని యాజ్ఞచే శీఘ్రముగ ద దీయ శరము బెజుకివేసితిని మహాత్మ!

అయోధ్వాకాందము

19. ఆఅ శరమ్మును బెజకినయంత నతండు తల్లితండ్రు లంధులు వారి దయనుదాల్చి ఎవరు సోషించువారని యెంతసేపా దుఃఖమందుచు స్వర్గంబు తోవబట్సై.

20. నేను నజ్ఞానవశమున నీదు తనయు నిట్టులం జంపి పాపమున్‌ గట్టికొంటి నింక నేను జేయదగిన దేమియున్న దాని దలదాల్చి జేయుదు నానతిండు”.

21, అనగ నమ్మహాత్ముండైన యమ్మహర్షి అధిక దుఃఖకరమును భయంకరమును నైన నా పల్కు విని దుఃఖమణచుకొనగ జాలకుండె కోసమణపజాలకుంది.

22. _అమ్మహాతేజుల్రైయుండు వమ్మహర్షి అశ్రుపూర్ణ ముఖమున శోకాన్వితుండయి హస్తములమొగిద్చి సమీపమందునున్న నను గనుంగొని యీ రీతిగ నవుడనియె.

23. “ఇట్టి ఘఫోరకార్యము నాకు నీవె చెప్ప కుండ నొండురితి దెలిసియుండెనేని ఆ క్షణమె నీ తల శత సహస్రములుగ వ్రక్కలై చెక్క ముక్కలై పగిలెడియదె.

24. పార్థివుం డెటీ/గియును నెవ్వనికీనైన నందులోను వానప్రస్థ! డైన వాని హతమొనర్భిన నత€ డింద్రుడైనగాని అయ్యఘమున స్టానభ్రస్టుండగుచుబోవు.

చతు దృన్హితమ సర్గము డర ులుండళ

25. తపమునందుండు బ్రహ్మవేత్తయగు మౌని పైని దెలసియుండియు నెవ్వండైనగాని బాణమును బ్రయోగించుచో వాని శిరము వేయివ్రక్కలై యపుడె యుర్విబడిదార్డు.

26. అజ్జత నిటులు జేసితివందువలన బతికిపోతివి తెలిసి యీ పనివెజేసి తేని యిక్ష్యాకుకులమంత నీక్షణమున నే నశించి యుండెడి దింక నీవు నెంత?

27. _ఇపుడుదప్పు నింకయునెప్పుడేని నాదు సూనువి నీ జన్మమున నింక జూడబోము గాన నెత్తుటం జోగుచు క్షాతలమున దొర్హుచు నజినవ(స్తము దొలగిపోవ.

28. _చేతనములేక నీ యమ్ము చేత బడియు నున్న మా ప్రియపుత్రుని నొక్కమారు జూడగోరుచు నుంటిమో క్షోణినాధ మమ్ము నచ్చటికిన్‌ గొనిపొమ్మునంగ.

29. అంత వా దంపతుల నేను నధిక దుఃఖ తాత్మకుండనయి గొనిపోయి యంధులైన కతన నమ్ముని నొతని సతిని వారి తనయుని కళేబరమును దాకునటుజేయ.

30. అంతనా ముని దంపతు లాత్మతనయు దేహమును స్పృశించుకొనుచు దేహముపయి బడియు బక్షులు నాలకింపంగ నేడ్చి రందు తండ్రి యిట్లని శోకమందదొడగె.

అఆయోధ్వాకాందడము

31. తండ్రి! నను గనినంత వందనము జేయ వేమియును బల్క వూరక యేల నేల పె నిటులబడియుంటి 'నా పైవి నేమి యైన గోపమందితె జెప్పుమయ్య యిపుడు.

32. నా పయిని బీతి లేదేని నమ్ను జూడ వలదు సరియె నీ తల్లియు వచ్చివిదిగొ ఏల ముము గౌగలింప విదేల మమ్ము గనియు బల్కవు చెప్పుము గౌరణంబు?

33. ఇంక నెవండర్దరాప్రమందే మొదలిడి వేదశాస్త్రములను వల్లెవేయుచుండ నమ్మనోహరపున్‌ ప్వర మాలకించి ఏను మిగుల నానందము నెనయువాండ?

34. ఇంక నెనండు స్నానముపంధ్యలిల్లదీర్చి అగ్నియందున హోమము నోచరించి నా సమీపమునందుండి' నన్ను బుత్ర శోకపీడితుని గని శుత్రూషజేయు?

35. ఇంక కందమూల ఫలాదు-లెవండు తెచ్చి దేనినేని నొనర్సగలేని కజ్ద బట్టుగొని నడపింపగా వలయు నన్ను నతిథిగ గని భోజన మిడునట్టివాండు?

36. అంధురాలును వుత్రశోకాచురయును దిక్కులేనిదై నీ యందధికపు.టాశ బెట్టుకొనియుండు వీ తల్లి యట్టు లేను నీవుపోవు వెన్కను భరియుంసగలను?

నైై222ాజడ్రంప్రలతాతనకానాు

37. తండ్రి! ముందుగ యమునియొద్దకు జనకుము

నిలుము రేపు నాతోడను నీదు తలి

తోడ యమునికడకు దోడుతోడ జనగ

దగుమ తలిదండ్రుల విడచి తగునె జనగ? 38. _నట్టడనియందు నీచేత నిట్టు విడువ

బడి యనాథులమై దుఃఖపడుచునుండు

వారమై నిమిషంబేని బ్రతుకలేము

శమును కడకు నీతోడ వత్తు మిదె జనకు 39. అచటనే యమువిగవి నా యాత్మజుండు

జనవి జనకుల సేవను జక్కగా నొ

నర్చువాడు నాలస్య మొనర్చినందు

కును క్షమింపుమటంచు ్రార్ధనమొనర్హు. 40. ధార్మికుండును మహా యశోధరుండునైన

ఆ యము;డును ననాథుండవైన నాకు

ఇంతమాత్ర మభయ దాన మీయగలండు

నిన్ను క్షమియించు, భయమేమి నీవు గొనకు. 41. పరమ దురితాత్ముండైన దశరధుండిటుల

నిన్ను హతమార్చుటన్‌ జేసి నీదు పొప

మును నశించె సత్యపు బలమున సమరము

చేయువాండొందు లోకము జెందు తండ్రి! 42. యుద్ధమున వెనుదిరుగకయుండి పోరు

చుండి హతులగు శూరులీ యుర్వియందు

ఎట్టీ పరనుమైన గతిని నెనయువారొ

అట్టి పరమమయిన గతినందు పుత్ర!

అయోధ్వాకాండము

43. సగరుండును దిలిపుండును శైబ్యుండు జన మేజయుండును నహుష భూమీవరుండు దుంధుమారుండు నే గతి బొందినారొ యా గతిని బొందు నిత్య సౌఖ్యమును బొందు.

కడు సత్పురుషుల కధ్యయనంబు సల్పునట్టి వారలకు దసమును సల్పువారలకును వూ! హితాగ్గికి భూదాన మాచరించు దాతలకు నేకపత్నీ వ్రతస్థులకును.

45. గో సహస్ర దాతలకును గురుల గొల్బ్ఫు నరులకట్ల గంగా యమునలు కలిసెడు చతలమునందు దేహమును వదలు జనులకు గలుగు సుగతియె నీకును గల్లుగాక!

46. నాదు వంశమందునను జన్మమును బొందు వాండెనండు దుర్గతిని బొందువాండు లేండు నాదు సుతు నిను హతమార్చు నరవరుండు దశరధథుండు దుర్గతిని జఇజందంగలండు”.

శ్ష7. అట్టు లా యంధమౌని యల్హాడుచుండి ఇంతయనరాని రోదన మెంతొజేసి ఆత్మజున కగ్షిసంస్కార మాచరించి ఉదకదానమునున్‌ జేసి యున్నయంత,.

48. తన్మునిసుతుండు దన సుకృతంబుజేసి దివ్యరూపము్ము(జెంది యా త్రిదశవిభుడు అనుసరింప దివ్యరథాన నధివసించి జనని జనకులు గన స్వర్గమునకు జనియె.

దమ ాాాాంంలో

49. _దివిజవల్లభుతోడ తద్దివ్యరథము నందునుండి స్వర్ణ్గమ్మున కరుగుచుండి తన్మునిసుతుండు వృద్దులౌ తల్లి తం(డ్రు లంగని యిటుల నూరడిలంగ బలికె-

50, “ఏను మీకు సేన నొనర్చు హేతువుననే యుత్తమంబగు వీ లోక మొందుచుంటి మీరునున్‌ శీఘ్రముగ బాసి మీ తనువుల నాదుకడకు రాగలరు, వగవగవలదు.

51. ఇట్లు తల్లి తండ్రులకు జితేంద్రియుండగు నమ్మునిసుతుండు జెప్పి దివ్యంబునైన అవ్విమానము నెక్కి దివ్యమ్మునైన తమవునున్‌ దాల్చి యా స్వర్గమునకు జనియె,

52. అమ్మహాత్ముండు తాపసుం డతివతోడ తనయునకు జలతర్పణమును నొనర్చి చేతులను మొగిద్బియు దనచెంత నిల్చు నను గనుంగొవి యపు డిట్టులనియె నతడు.

53. ఒక్కడే పుత్రుండు గలిగియున్న నాదు పుత్రునిన్‌ గూల్చి నన్ను నపుత్రకునిగ జేసితివి నన్నును శరమ్ముజేత జంపు చింత కలుగదు నాకు నొకింతయేని

54. నీవు నజ్జాన వశమున నిర్మలాత్ము నాదు తవయువి హతమార్చి నాండవిట్లు కాన నీకు మహా దుఃఖకరమునున్‌ భ యంకరమగు శాపంబిచ్చు నట్టివాండ.

అయోధ్వాకాండము

55. ఏను నంత్యకాలంబున నెట్టు పుత్ర దుఃఖమున మరణముజెంద. దోడయితివా నీవు నంత్యకాలంబున నీదు పుత దుఃఖమున తపియించి మృతుండవగుము.

56. క్ష్మావరేణ్య! యజ్ఞాన వశంబుచేత నీవు దెలియక సుతు6 జంపినావు గాన నీవు బ్రహ్మహత్యాదోష మేమి జెంద కుండెదవు నీకు గల్లు పుతోదయంబు.

57. (ప్రాణసంక్షయకరమును భయదమైన ఈ స్థితిని నాకు గల్గించితీవుగాన దక్షిణలొసంగు మనుజుండు దానిఫలము బొందు నట్లీవు దుర్గతి బొందగలవు”.

58. అట్టు నాకు శాసమొసంగి యా యిరువరు చేతనములు (ద్రవింప నేడ్పియును నేది చితిని బేర్చి యందిరువురు చేరి దహన మగుచు స్వర్గలోకంబున కరిగిరపుడు.

59. మున్ను బాల్యమందున శబ్ద్బమునె గుతటీిగను బట్టి మృగముల గొట్టు నభ్యాస మేను జేయు నప్పు డజ్ఞానాన జేసినట్టి పొప మిప్పుడు జ్లప్తికి వచ్చె నిట్లు.

60. అతివరొ! యపథ్య భోజన మాచరింప వ్యాధి వచ్చినట్టులుగ నీపాపకార్య * ఫల మిపు డిటుల దుఃఖరూసమ్ముతోడ (ప్రొషముయ్యె నేనునుకొన్న ఫలమికేమి?

చతు షష్టితమ సర్గము

61. ఇంతి! పుత్రదుఃఖమును సహింపలేక 'ప్రాణముల వీడగా నున్నవాండ నేను పరము పూజ్యుండా మౌని శాపంబు నిపుడు నన్ను జెందబోయెడు నట్టు నాకు దోంచె.

62. నాదు కనులు దృష్టియు దప్పినవియుగాన నీవు నాదు కనుల కించుకేనిగాని గానబడవు నన్నును జక్కగా స్ప్రుశించు” మంచు భార్యను గనుగొని యనియె నిట్లు.

63. “నిర్ణయుండనై నే రామునిన్‌ వనమున కంపినాండ బాపాత్ముండనైన నాకు నదియుదగు నాదు మాటకు నడుగుదా(ట కతండు చన పుణ్యుండతనికి నదియు దగును.

64. _ఇప్పుడొకమారు మా రాముండిటకు వచ్చి యుండి నను స్పృశించిన మోదమందువాండ మరణమునుజెంది యుండు పిమ్ముటను నెవ్వ€ డైన బంధువులన్‌ గనగాను నగునె?

65. సతిరొ! నిను గండ్లతో జూడ జాలకుంటి నొక్కయెడ సృృతియున్‌ దప్పుచుండె, యముని దూతలున్‌ వేగ రమ్మని తొందరింప దొడగి రవసానముగ నిది దోంచుచుండె.

66. ఏను నవసాన కాలమందేని నాదు రామునిన్‌ సత్యధర్మ పరాక్రముని గ నంగ లేనైతి నంతకన్నను విశేష మైన దుఃఖ మేముండును నకట నాకు?

అఆయోధ్వాకాండము

67. సాటిలేని రామునిజూడ జాలకుంట చేతగల్లు నీ దుఃఖము చేత నెండ చేత నల్ప జలాశయ మాతతముగ చీల్పబడునట్లు ప్రాణముల్‌ చీల్చ్పబడెడు.

68. పదియు నైదు నర్వంబుల ప్రాయమందు సుందరపు కుండలములతో సుందరముగ నుండు రాము ముఖము జూచుచుండువారు సురలుగాని యేమాత్రము నరులు గారు.

69. సుందరములైన నేత్రముల్‌ సుందరమ్ము లైన కనుబొమల్‌ సుందరమైన నాసి కయును సుందర రదనముల్‌ గల్లు రాము ముఖము బుణ్యాత్ములే గనబోవువారు.

70. శారదేందు బింబము ఫుల్ల సరసిజమును బోలియు సుగంధియు నగు రాముని ముఖమ్ము పూర్వజన్మమందున మహా పుణ్యమును నొ నర్చు ధన్యులౌవారె గనగలుగుదురు.

71... పదియు నాలుగేడు లఅరణ్యవాసమును నొ నర్చి మరల నా రాముండీ నగరమునకు రాగ మౌఢ్యవర్షితుండగు రాక్షస గురు€ గనినటుల పౌరులు ముదము గొనెడివారు.

౯72, _ అతివ! నాదు మనంబు మోహము నహించి హృదయమేమొ నశించెడు రీతినుండె శబ్దమును స్పర్భనమును రసమును గంధ మింద్రియముల జెందుచునున్న నెజు(గకుంటి.

చతు ష్షస్హితమ సర్గము

73. తైలమెల్ల నశించిన తరుణమందు దీపమున గౌంతులు నశించు తీరుగానె నాదు మనము నశించినమీ(ద నింద్రి యంబులెల్లను నశియించి నట్టులుండె.

7కు ఆపగా ప్రవాహమ్ము రయమ్ము తీర మంతయును నాశనము జేయునట్టుగా న వాథుండను నచేతమండనౌ నన్ను పుత్ర శోకము బలవంతముగ గూల్చుచును నుండె.

బారా అయొ్యు! రామ! మహా బాహువయొ్యొ నాదు నఖిల దుఃఖముల్‌ బాపు ప్రియాత్మజుండ నాకు నీవె గతియటంచు నమ్మినాండ ఇపుడు వమ బాపి యెచటికి నేగితివు?

76. దశరథుండట్ట్లు కోసలధారుణీశు తవనయచెంచ సుమిత్రచెంత నిటు మిగుల తవయువి-దలచి దలచి రోదనముజేసి చేసి పుత్రశోకంబుచే బాసె దనువు.

77. _దశరధుండిట్టు రాముని దా నడవుల కంపి పుభ్ర శోకమున నల్లాడిపోయి అర్హరాత్రమందున శోకమతిశయింప నోర్వజాలక మరణము నొందిపోయె.

• చతు వప్రితమ స్స్పర్గము సమాప్తము,

అయోధ్వావాండము

1 అంతనా రాత్రి గడచినయంత మీంద తెల్లవారుజాముననె స్తుతింపవచ్చు వందులును మాగధులును దత్సార్ధివేందు నంతికము చేరిరి తమ కృత్యములుదీర్చ.

2. బాగుగాను సంగీతమున్‌ బాడువారు వంశక్తీర్తనమును జేయువారు వారి విధులు దీర్చికొవంగమ బార్జివుండు నురణమొందు రాజగృహము కరుగుదెంచి.

తె క్షావరేణ్యుని వినుతి మచ్చెస్వరమున సలుపుకొనుచు నాశీర్వాదముల నుడువుచు నున్న వారి స్తోతధ్వను లొక్క పెట్ట- = నరుగుదెంచి రాజగృహమునంత నిండె.

4. అట్టు వంది మాగధులు పూర్వాధిపతుల కొంతసేపు దశరథుని గొంతపేవు సోతపాఠముల్‌ చేయ నా స్తోతములకు వెనుక గొందజు తాళముల్‌ వేయుచుండ,

5. _ అట్టి స్తాతపాఠములకు నా నృపునిభ వనమునంగల తరువులు బంజరముల నుండు బక్షులు నిద్దురనుండి మేలు కొనియు మధురముగను గూయగనుదొడలగి.

6. వారి స్తోతపాళములును వారి గాన ములును వారి విణాస్వనంబులును వార్గొ నర్భు నాశీర్వచనపు ధ్వానంబులెల్ల భూవరుని భవనము నిండిపోయె నవుడు.

వంచపషన్టితమ సర్దము గా అంత బరిచర్య నొనరించుటందు నిపుణు లును సదాచార పంపన్నులును నపుంస కులు నగుచు నంత:పురముల దరుణుల కడలగల బరిచారికా గణము వచ్చె.

8. స్నాన విధులనెజు.6గు పరిచారికా గ అంబు స్నానము లొనరించు సమయమందు చందనము హరిద్రాచూర్తసంయుతోద కములతో నిండు హేమఘటములు దెచ్చె.

9. _ వయసుగలిగిన వేళ్య లుద్వర్తనమ్ము సలుపగా దనులేపనములను నుదయ సమయములను సేవించు నౌషధముల వలు నల నలంకారముల దెచ్చి నిలిచి రపుడు.

10. అట్టు సకల లక్షణ లక్షితాత్మలగుచు రాజకీయోపచారికా వ్రాతమెల్ల యెపుడు లేచునో నృపతియంచు మపచరింప సంసిద్దులై యుండిరందు.

11. అట్టు రాజ సేవాపరు లధిపు. డర్కు( డుదయమైనను మేల్కొనకుంటడేసి భూపతికి నేమి యాపద మూడెనొాయని సలువిధముల సందేహము పడదొడగిరి.

12. అంత నంతఃపురమ్మునయందు ననవ రతము సంచారయోగ్యలౌ నతివ లటకు నరుగుదెంచి తద్దశరథ నరవరేణ్యు మృదులములగు వాక్యములతో మేల్కొలిపిరి.

అయోధ్వాకాందము 13. వింతగా మేలుకొలిపిన నేని లేవ కుంటజేసి వినయముతో యుక్తితోడ మెల్లగా నమ్మహీశ్వరు మేనుదాకి తెలిసి రాతని యూపిరి నిలిచియుంట. 14, నిద్ర లక్షణమెణు.గు నా భద్రవతులు కాళ్లులను కదలించుటగాని శ్వాస మును గొనియు వదలుటలేక జనవరుండు కదలక మెదలకయె యుంట గాంచియుండి. 15. అంత నా స్రీలు దశరథు. డంతమొందె నేమొయని సంశయముజెంది యేటి కెదురు గాగనుండు తృణముల యశ(గ్రములబోలె వణకిపోయి రేమియును దోపనివిధమున. 16. అట్టు లా నృపుగొంచి భయంబునొంది వణకుచున్న యా స్త్రీ కదంబంబు తుదకు కాల్కదల్పకయుండిన క్షాతలేశు వృతిని జెందువానిగ నిశ్చయించుకొనిరి. 17. అప్పు డా కోసలతనయ యా సుమిత్ర పుత్రశోకమ్మున నలసిపోయి నిద్ర జెందియుండుటచే మృతిజెందినట్లు మేలుకొనకయుండిరి యెంత కాలమునకు. 18. కాంతిహీనత్వ మధిక దుఃఖత్వమును గృ శత్వము గలిగియున్ను కౌసల్య యంధ కారమున గప్పబడిన నక్షత్రమువలె చిక్కిపోయి ప్రకాశత జెందకుండె,

వంచషప్టితమ సర్లము

19, అప్పు డంతఃపురమ్మున యందునున్న 'ప్రీలు గాధఢపున్‌ నిద్రనుజెందు కోస లాత్మజను సుమి(త్రనుగాంచి యట్లు మృతిని గాంచియున్న దశరధుని గాంచియుండి.

20. అంత నాయుత్తమంపు ప్రీ లడవియందు యూధనాధువి యెడబాసీ యుండు నాడు గజములంబోలె మిగుల శోకమునుబొంది "పెద్దపెట్టున నేడ్చిరి పేరెలుంగున.

21. _అందరొక్కపెట్టున జేసినట్టి రోద న ధ్వనులచేత గోసలనందనయును ఆ సుమిత్రయు నా నిదయందునుండి యును దటాలున మెలకువ నందిపోయి.

22. దశరధుని శరీరంబును దాకిచూచి యాత డపుడు మృతుండయ్యెనని దలంచి అయ్యొ! ప్రాణేశ! యంచును నలమటించి తెలివి గోల్ప్సోయి పడిరి భూతలమునందు.

23. అట్టు కౌసల్య భూతలమందుబడియు బొరలుచు శరీరమెల్ల దుమ్మునను గప్పు బడియు నింగినుండియు నేలంబడిన తార యో యవగ గాంతిహీనమై యొరగిపోయె.

24, అంత దశరథుండు మరణమందు పిదప నేలండి చంపబడిన యాడేన్లుబోలె నుండి నిశ్సేతనయుబోలెనుండి కోస లాధిపుని తనయను గనిరందరపుడు.

అయోధ్వాకాండము ననన! 25, అపుడు గైకేయి మున్నగు నధిపు భార్య లంద రాతండు మరణము బొందెననియు తెలిసి నృపునంతికమున కేతెంచి దుఃఖ తలగుచు విపొజ్జలగుచు భూస్టలిని బడిరి. 26. అట్టు గైకేయి మున్నగు నా దశరథు భార్య లొనరించు రోదన ధ్వనులు గోస లాధిపుని సుత యొనరించునట్టీ రోద న ధ్వనియుజేరి నిండె నంతఃపురంబు. 27. పూర్వమం దధికోత్సాహమును వహించి కలకలాడుచుండెడు భూమికాంతు గృహము దశరథుండు మృతినొందినంతనె సమస్త ప్రజలు భీతులై మిగుల సంభ్రాంతినొంద. 28. ఎందు గనిన రోదనములనే యొనర్చు బంధువులు మహా శోకమునొంద నెంత మాత్రమును సంతసంబను మాటలేక మానవేంద్రు గృహము కొంతిహీనమయ్యెం 29, _కువలయేశ్వరుండు మృతుండగుటనెణింగి నంతనే యతని వనితలు నంద రతని చుట్టునుంగూడి శోకించుచు నొకరికర మొకరుగొని రోదనము చేయుచుండిరెంతొ.

• ఫంచ షన్టితమ స్సర్టము సమాన్షము,

66. షట్‌ షప్టితమ స్సర్లము క్ష చప్పగా! జల్లబడిన వైశ్వానరునిగ జలము బెండిపోయిన వార్డి చందముగను కాంతిబాసిన సూర్యుని కైవడిగను (ప్రాణములువోయి పడియున్న పతిని(గాంచి. 2, కనులనిండ. గన్నీళ్లులు గాలటుచుండ అధికదుఃఖము గౌసల్య యందుచుండి పార్థివుని శిరమును దొడపైనిడుకొని ఎదుటనిల్ఫు గైకనుగాంచి యిట్టులనియె.
67. _ “*దుష్టురాల! కైక! పతి మృతుండు కాంగ నీవు ధన్యాచ్మురాలవై తెంతయేని నింక నీవును నీ సుతుం డెదురులేక ఏకభోగముగా రాజ్యమేలికొండు. శత, నను వదలి నా కొడుకు వనమునకు నేగ భర్తయు మృతుండయ్యెను మహా భయదమైన మార్గమున దోడుదప్పిన మానవతిగ నుర్వి నింక జీవింప నేనుత్సహింప. ర్‌. ధర్మమును గాలదన్ని యీ ధరయి తనకు. గావలయునని గోరెడు కైకదక్క మరియు నెవ్వతె దైవసమాను(డైన నాధు వదలి జీవించి యుండంగ(గోరు?
68. ముష్టిఫలమొక ఫలమని బుద్దిదలంచి దానిందిని వచ్చు కీడును దలంపనట్టు కుబ్బ దుర్పోధనల కైకగొనియు రఘుకు లమ్మువెల్లను నిట్టు నాశమ్ముయేసె.

అయోధ్వాకాండము

7, వరము లడిగిన యప్పు డివ్వరములంచు నడుగ కిప్పుడు కైక యిట్లడిగియుండ నరయ కధిపుండు సీతతో నాత్మజు వని కంపుటకు జనకుండు దుఃభింపకున్న?

8. రాముడిచట లేకుండు కారణముచేత ఆత్మపతి యిట్టులు(గ మృతి నందుచేత నే ననాథనై విధవనై యివ్విధముగ దిక్కులేని దాననగుట దెలియండుగద!

9 అబ్బసదృశయు శోచనీయమును గష్ట మనుభవించి యెజుంగని ధరాత్మజాత అయ్యరణ్యమందున దుఃఖితాత్మయయి మ హాభయంబుతో వసియించు నదియు(గాదె?

10. రాత్రులందు సీత భయంకరంబుగాంగ పక్షులును మృగములు నజణునంగ నా ధ్వ నిని విని భయముపడుచు రాముని గవుంగ లించుకొని కాలమెటులొ వెల్లించుచుండు.

11. ఆత్మజులు దూరమైన వృద్దాత్ము(డైన జనకు€ డవనితనయను సీతను దలంచు కొనుచు మేరమీజీన దుఃఖమును సహింప( జాల కసువుల వీడె నిశ్చయముగాంగ.

12. ఇప్పుడే పతివ్రతనగు నేను నాదు నసువులంబాసి భర దేహంబతోడ అన్నీిహోత్రన కాహుతి నగుదుంగాని విభుండు లేకుండ నేను జీవింపలేను.

షట్‌ షన్హితమ సర్గము

13. అంత నంతఃపుఠాధ్యక్ష లైన తరుణు లరుగుదెంచి యధిపుని దేహము పయింబడి రోదవము చేయు గౌసల్య నాదరమున తొలంగ6 గొనిపోయిరి దశరథుకడనుండి.

14. అంత మంద్రులెల్లను వసిష్టాదిమునుల యాజ్ఞంగొని తైలపుం ద్రోణియందు నవని పొలకుని దశరధు కళేబరమునుంచి రాజకార్యమ్ములన్ని దీర్పందొడంగ.

15. వారఖిలధర్మము లెజుంగువారు గాన పుత్రండును లేక పంస్కారమును బొనర్చ రాదనుచు నృపుని కళలేబరమును జెడక యుండునట్టుల. గాపాడుచుండిరెంళా.

16. దశరథుని కళేబరమును దైలద్రోణి యందు మంటత్రులుంచుట. జూచినంత నుధల రమణు లెల్ల “రయ్యో! దశరధథు+డు మురణ మొందెనె' యవి శోకమ్మును జెందిరెంతొ.

17. _ ్రీలటుల మహాదీనలై చేతులెత్తి కంద్లనిండ గన్నీళ్లులు గారుచుండ పరమదుఃఖితలగుచు గృపణముగాంగ రోదనమ్ము చేసిరి యెల్లరును గలంగ.

18. అయ్యయో! మహారాజ! నీ యగ్రసుతుని చీ విడువబడుటకె చింతశొందుచుంటి మీవుంగూడ మమ్ముల వీడి యేగినావె? ఇంక మాకు దిక్కెవరు మహీతలేశ?

అయోధ్వాకొాండము

19. రాము. బాయుటేగాక భర్తవగు నీవు

కూడ మరణమునొందంగ (గ్రూరురాలు

నౌ పతిఘ్నియౌ కైకేయి ననుసరించి

ఎటు బ్రతుకుదుము మా గతి యేమినింక? 20. మాకునున్‌ నీకునున్‌ సర్వలోకములకు

ప్రభువనందగు వాండొాత్మవంతుండైన

వాడు శ్రీమంతు(డ్రైయుండువాండు రాము

డవని రాజ్యలక్ష్మి. ద్యజించి యడనికేగె. 21. ఏము నిన్నును రాముని విట్లు వీడి

పరమ దుఃఖితలమగుచు బావురాలు

నైన కైక పెట్టెడి బాధలన్ని యోర్ఫి

ఎట్లు (బ్రతికెడువారమొ యెలుంగ మేము, 22. భర్తవగు నిన్ను మా రామభద్రు లక్ష్మ

ణుని జనకతవనయను ద్యజించిన మహాచ్ము

రాలు కైక యింక నితరులైన మమ్ము

అను ద్యజించునటంచు€ బల్కంగవేల? 23. అట్టు లుత్తమురాండ్రగు నా దశరథు

నతివ లంగలార్భుచు దుఃఖ మతిశయింస

నొడలు తెలియక నేలపైండియు మూర్చ

పోయియుండిరి ప్రాణముల్‌ పోయినట్టు. " 24. చందురుడు లేని రాతిరిచందముగను

భరహీనయౌ స్త్రీ వలెం బార్జివుండు

లేని యా యయోధ్యయు. గాంతిహీనయగుచు

వన్నెయును వాసియును చెన్ను బాసియుండె.

తట్‌ వప్టితము నర్దము

25. అశ్రుపర్యాకులేక్షణ లయ్యయోధ్య పురపు వనిత లాహాకారముల నొనర్ప భవనములు చత్వరంబులు పాడువడియు నుండు పురము ని(స్ప్రభమయి యుండిపోయె.

26. అట్టు దశరథుండు మరణమంద నతని భార్యలందరు తేనిపైంబడి బొరలుచు శోకమందంగా వంతలో సూర్యు. డస్త మించె రాత్రియు నరుదెంచె మించెందనును.

27, సూను లెవ్వరు దగ్గర లేవికతన దహన సంస్కారమున్‌ జేయ౯ దగదటంచు “నిఖిల బంధువు లేతెంచి నిశ్చయింహ దైలద్రోణీ యందుంచిరి దశరఖేశు.

28. అర్కుండును లేకయుండిన యాకసముగ తారకలు లేని రాత్రి చందంబుగాంగ దశరథుండు లేని యా యయోధ్యా నగరము ఎల్లవారి యేడ్పుల( గాంతిహీనమయ్యె.

29, అఆ యయోధ్యా నగరమున యందుంగల్లు పురుషులును వనితలును గుంపులుగంగూడి భరతు తల్లి యా కైకీయి పరమ నీచు రాలటంచును నిందించి రథిలగతుల.

అయోధ్యాకాండనము ౯. సప్త షప్టితమ స్పర్ణము

1. అట్టు జనులెల్ల. గన్నుల నశ్రువులను గార్చుచును రోదనమొనర్పలా క్షణమ్ము నొక్క కల్పకాలంబుగా నుండి రాత్రి ఎట్టకేలకు( గడచె నెట్టెట్లా యదియు.

2. అట్టు రాత్రియంత గడచి యర్కు(.డుదయ మంద నూత్న నృపుని నిర్ణయంబు చేయ ధర్మశాస్త్ర విదురులైన ధారుణీసు రోత్తములు నెల్ల సభజేరి యుండిరపుడు

తి. కాళ్యపుండు మార్కండేయ గౌతములును వానుదేన మౌద్గల్య జాబాలులును ను హానుభావుడౌ కాత్యాయనాదియైన మౌనులును బ్రాహ్మణోత్తము లైనవారు.

శీ మంటత్రులును మహాత్ముండయిన మౌనివరుని నవనిపతికి బురోహితుడైనవాని నప్వసిష్టుని గని వినయంబుతోడ నందరును నేరు వేరుగ నడిగిరవుడు.

5. _ “పుత్రశోకాన దశరధ భూవరు(డు మ రణము నొందుటచేత నీ రాత్రి యెల్ల నూరు సంవచ్చరములకును సమమగుచు గడచె యెట్టెట్టులో మహా కష్టముగను.

6 దశరథుండు మృతిజెందె దద్దశరథాగ్ర తనయు(డగు రాముండో వనంబునకు బోయె తదనుజుడు లక్ష్మణుండును దద్విధముగ అన్నతో వరణ్యమువకు నరిగియుండె.

నత్త వన్తీతమ సర్గము

గ భరత శయఘ్నులిట నున్నవారుకారు రమ్యమైయుండు కేకయరాజ్యముందు భరతు మాతామహుండైన పార్ధివేంద్రు మభయులును జూడబోయి రాకున్నవారు.

8 _ ఇప్పుడిక్ష్వాకు కులమునందే జనించు వాని నొకని రాజునుగ నేర్పరుపవలయు రాజు లేకుండునెడల దద్రాజ్యమెల్ల దప్పకుండ వినాశ మందంగ గలదు.

9. _ రాజులేని రాజ్యమున బర్జన్యుడెపుడు మెజపుతోడ నుటుముతోడ మిగుల దివ్య మైన జలమును వర్షింపగానుబోండు గాన దేశంబునకు రాజు గావలయును.

10. క్షావరుండు లేనియెడల దొంగలభయమున నెనండు పంటల పండించ నెంచబోండు శిక్షకుండు లేమిచే తండ్రి జెప్పినటుల సుతుడు వినండు, భర్తపలుకు సుదతి వినదు.

11 నృపతిలేమి దొంగలు ధనమపహరింత్రు పడతులను దొంగిలింతురు భార్యయంచు నుండదిక మహానర్థ మొకండునుండు నుర్వియందు సత్యంబిక నుండబోదు.

12, రాజనెడువాండు లేకుండు రాజ్యమందు దుష్టులు ప్రబలుదురు వారి దుష్టచేష్టి తములకు భయంబుజెంది యుద్యానములను నెలకొలుపరు దేవాలయంబులు గలుగవు.

అయోధ్వాకొండము

13. రాజు లేకుండనుండెడు రాజ్యమందు యజ్దములటంచు బ్రాహ్మణులంచు వేద ములు నటంచు బుణ్యవ్రతములు నటంచు నుండవు జిజేంద్రైయులు నంచు నుండబోరు.

14. రాజపరిపొలనములేని రాజ్యమందు దుష్టుల భయంబుచేత నుత్పుకతలేక రాష్టవర్ధనులైన నర్తకులటంచు మత్సవములంచు సభలంచు మండబోవు.

15. రాజులేని దేశంబున క్రయము విక్ర యముల జేయువారికి వ్యవహారములును కలుగువారికి సుఖమేమి కలుగబోదు కధకులును వినువారును గలుగంబోరు.

16. రాజటంచు లేనియెడల బ్రాహ్మణులు ధ నంబు గలవారలగుచు యాగంబుచేయు నెడల ధనము దొంగలు హరియించురంచు భూరి దక్షిణల నొసంగ6 బోవరెందు.

17. క్ష్మావరుండు లేనియెడల దొంగలభయమున కన్యకలు జక్కగా నలంకరణములను జేసికొనుచు సొయాసహ్నాల జనులగూడి ఆడుకొనంగ నుద్యానాల కరుగంబోరు.

18. ధరణిసాలుడు లేనట్టి ధరణియందు కాముకీ కొముకులు వడిగాంగబోవు అరదము లధిరోహించి విహారముగను ననములకు( బోరు దుష్టుల భయముచేత.

జీ

నత్త వన్టితము నరము

19. భూమిపాలుండు లేకుండు భూమియందు దొంగలభయంబున ధనవంచతులగు వైళ్యు లెల్లరును జల్లనగు గాలి యేగుదేర నిశల. దలుపులు దెరచియు నిద్ర(బోరు.

20. ధాత్రిపాలుండులేని యా ధాత్రియందు అరువదేడులు గలిగినయవియు దంత ములు గలవియు మెడల ఘంటికలు గలవియు నేనుగులు రాజమార్గనుందే దిరుగవు.

21. వసుమతీ నాయకుండులేని వసుధయందు బాణముల బ్రయోగించు నభ్యాస మాచ రించునెడ వింటినుండి జనించు జ్యాని వాదమనునది యింక వినంగరాదు.

22. రాజు లేకుండ నుండెడు రాజ్యమందు అన్య దేశములందున నమ్ముకొనగ బహు పదార్థముల్‌గొని యేగు వణీజులెల్ల పథములందు క్షేమముగ బోవంగలేరు.

23. అవవినాధుండు లేని రాజ్యంబునందు నొంటి దిరుగువాండు జితేంద్రియు(డగువాండు ఎయ్యెడల ప్రాద్దు[పంకునో యయ్యెడలనె యుండువాండగు, యతియంచు నుండబోండు.

24. _జననరుండు లేకుండు తజ్ఞనపదమున యోగమంచు క్షేమంబంచు నుండబోవు నాయకుండు లేమి జేసి సేనలును యుద్ద మందు శాత్రవుల జయించునవియు గావు.

ఆయోధ్వాకాందనము

25. భూవరుండు లేకుండు నాభూమియందు జార చోర భయంబుచే జను లలంక రించికొని రథమ్ము లధిరోహించి గుట్ట ములను వెక్కి విహారార్థముగను జనరు.

26. జనవరేణ్యుండు లేని రాజ్యమున దుష్ట భయముచే వేదశాస్తాల బండితులగు వారు బుష్యాశ్రమములందు వనములందు నుండి శాస్త్రాల బోధించు చుండంబోరు.

27. పుడమి పాలకుండునులేని పుడమి యందు దుర్దనులు వచ్చివానిని దొంగిలింతు రను భయమున దేవతల పూజనము కొజకు పుష్పముల దక్షిణల+ గొనిపోరు జనులు.

28. రాజ పరిపొలనము లేని రాజ్యమున వ సంతమున బ్రకాశించు వృక్షముల బోలె

నృపకుమారకులు నలంకరించుకొనుచు

నుర్విజనుల కాహ్లాదము నొసగంబోరు

29. జలములేని నదులు, పచ్చికలును జ్‌ని కాననములు, గోపాలురులేని గోవు లెటు ప్రకాశింపకుండునో యట్లు రాజు లేని రాజ్యము భాసింపగాను బోదు

30. అగ్నికిని ధూమమును గురుతైనటుల ర థమున కాధ్వజమే ప్రకాశమయినటుల మనలకెల్ల ప్రకాశము నొనరజేయు నట్టి నృపుండు మృచుండయినట్టినాండు

చై ్రైాాలా[్ట రధాలు

నత్త షష్టితమ నర్లము

81. నృపుండులేని దేశంబున నెవ్వండేని ధనము పదిలమ్ముగా నుంచుకొనగలేండు మత్స్యమొకటి నొకటి(దిను మాడ్కి6గాంగ నొకరిధన మొకరు హరించుచుండువారు

82, ధరణియందు వర్ణాశ్రమ ధర్మములను పరిగణింపక పరలోక భయములేక స్వేచ్చగా దిర్గుచుండు నాస్తికులు రాజ శిక్షితులయి సాధుత్వము జెందువారు.

83. కనులెటుల దేహమునకు మంచిని నెటుంగ6 జేసి చెడుగును నెటుగంగ జేయునవియొ అటుల రాజు బాధలను రాజ్యంబునందు దొలంగగా పత్యధర్మముల్‌ నిలువజేయు.

3క ధాత్రియందు రాజే సత్యధర్మములను నడుపువాండు, సత్కులమున బొడము వారి సత్సృథమున నిల్పెడువాండు, జనులకు సుఖ మొసంగి తల్లియు. దండ్రియై యుండువాండు.

35. _ రాజె సర్వవిధమ్ముల రక్షణంబు సలుపుగాన నొక్కొక పని సలుపుచుండు ఇంద్ర యను వరుణ కుబేరు లెంతయేని రాజునకు దక్కువయగునారలె యగుదురు.

36. మంచియును జెద్దయును నిర్ణయించు రాజె లేకయుండినయేని యీ లోకమంత అంధకార బంధురమయినట్టు లుండు లోకమందు ధర్మంబేమి లేకయుండు.

చానా రధ్రిచానానాైననానిన

అయోధ్వాకాందము

37. దశరథుండు బతికియుండు తరుణనుందు సాగరము వేలనున్‌ దాంటజాలనట్టు నీదుమాట దాట యెలుంగ మా దశరథు( డరుగు పిమ్మట దాంట నుంచనగనేల?

38. ఓ మహాత్మ! నూ మొర వినియుంటిగాదె? రాజె లేకయుండినయేని రాజ్యమంఈ కాననప్రాయమగును నిక్ష్వాకు వంశ జూని నొకవిందెచ్చి యభిషేకమును నొనర్చు”

_ సప్త మన్టీతము స్స్పర్ణము సమాప్తము.

1 అట్లు వారలందరు జెప్పినట్టిది వ్లిన్సి అవ్వసిష్టోడు చతురాన నాత్మజుండు ఆ సచివులతో హితులతో నవవిసురుల తోడ నివ్విధముగ( జెప్పందొడల్లా నపుడు.

2 “తద్భరతుండు శత్రుఘ్నుతో( దనదు మాతు లుని గృహమున రాజగ్భృహంబు నను పురమున ఈ పరిస్టితులనుగూర్చి యేమెజటుంగక యున్నవాండు సుఖంబుగా నున్నవాండు.

3, వారి శీఘంబుగా( దోడితేర వేగ వంతములగు హయంబులపైని వేగ వంతులగు దూతలేగ(గా వలయునివుడె నిందుంగూర్చి యాలోచింస నేమివలదు.”

ఆప్ట వన్పితమ సర్గము

త్స అవంగ మంత్రులు “మీరిపు డానతిచ్చి నదియె సరి; దూతలిప్పుడే యరుగవలయు"” వనవన(గ వారల పలుకుల నాలకించి అవ్వసిష్టుండయ్యెడల దా నవియె నిట్లు.

ర్‌ “ఓయి! సిద్దార్ధ! విజయు(డా! యో జయంత! ఓ యశోకుండా! నందనా! యోయిమీర _ లిటకు రండీయెడల మీరలెల్లం జేయ నలయుదావిని జెప్పెడువాండ విమండు.

ఈ _ శీఘ్రముగ మీరలిప్పుడు శీఘ్రగమన హయములపయిని రాజగృహమున కేగి యిచటి దుఃఖమేమి యెజుంగనీక నాదు నాజ్ఞగా భరత శయ్రఘ్నులను గనుంగొని,

7. _ అఖిల మంత్రులు బుషివరులౌ వసిష్ట మునియు నీతోడః దమ క్షేమమును దెలుపుచు నొక్క యతిముఖ్యమగు కార్య మొనరుపంగ రావలయునని మము బంపీరని దెలుపుండు.

8. అన్న రాముండడవి కేగెననియు.గాని అందుచే( దండ్రి నమృుతియెందెననియుంగాని ఇనకులంబున కొాదవు నాశనము నెంత మాత్ర మాతనితో వచింపంగ వలదు.

9. _ భరతునకును గేకయ భూమిపాలునకును నర్వ్యములయిన బహు భూషణముల నర్గ్య ములగు బహువిధ కౌశీయములను గాను కలునుగా గొని మిగుల శీఘ్రముగ జనుండు.

అయోధ్వాకాండను 10. అనుచు దారి బత్తెమొసంగి యనుప, నుత్త మాశ్వములపయి నాకేకయాధినాధు నంతికమునకు వారలట్టరుగుచుండి ఇంతులకు( బుత్రులకుంజెప్ప నిండ్లకేగి. 11. వారలకు జెప్పి పయనమై దారిబత్తె మునకు వలసిన సామగ(గ్రులను గొని మర అను వసిష్ణుని కడకేగి యనుమతిం గొని రాజగృహమునుగూర్చి శీఘ్రముగ జనిరి. 12. వారు పళ్చిమాభిముఖులై బయలుదేరి అఆ యపరతాల పర్వత మనెడుదాని దాటి, మాలినీ తీర పధమున నా ప్ర లంబ నగము దాంటుచు. బ్రయాణంబు చేసి. 13. వారు హస్తినాపుర సమీసంబునందు నమరనది దాంటి కురుజాంగలమను దేశ మందు బోవుచు( బాంచాలమనెడు దేశ మంది పశ్చిమాభిముఖులై యరుగుచుండి. 14. అట్టి పాంచాలదేశమునందు నిర్మ లంబులగు జలంబుల( బ్రపూర్ణమ్ములైన కొలయలను నదులను జూచుకొనుచు. గార్య వశమున నెచట నిలువక పరుగులిడుచు. 15. నిర్మలములగు జలనుల నిండినదియు! బలువిభములగు పన్షులంబరగునదియు జనులచే నిండు శరదండ యనెడు నదిని గాంచి యట నిలువ కతిక్రమించిపోయి.

శాష్ట్ర వన్టితమ నర్లము

16. అంతట శరదండోత్తరనుందు దివ్య మైన సత్యోప యాచనమవెడు పుణ్య వృక్షమున్‌ జేరి యా పుణ్యవృక్షమునకు' మొక్కి యచటనుండి కుళింగపురము. జొచ్చి

17. అటుపయిని నభికాలాఖ్యమైన గ్రామ మునకు జని యట బోధిభవననగమున జననమయి దశరధ వంశళ్యు లనుభవించు తీరమునుగల యిక్షుముతి నది దాంటి.

18. అట జలంబుమాత్రమ్మె యాహారముగ€ ది పంబు. జేసికొనెడు వేదపారగులగు బ్రాహ్మణులను గమంగొనుచు బాహ్లికము సు దామ నగ మధ్యమునగల దారి. జనుచు.

19, అంత విష్ణుపదాంకితమైన పుణ్య మైన యా విపాశ తటమువందు గల్లు శాల్మలీవృక్షముంగని యచ్చట నచటను గలుగు వదుల సరోవరంబులను గనుచు.

20. వ్యాఘ్రములను సింహముల గజాదికముల కనుల కింపానరించెడు కాననముల గమగొానుచును రాజాజ్ఞ నెందున విలువక అధికమగు దూరము గడచి యరిగిరపుడు.

21. వారు బహుదూరము గడచు కారణమున హయము లలసటనొంద(గ నా గిరివ్ర జమను నామాంతరముగల క్షాతలేశు( డైన కేకయాధిపు పురమందు+ జొచ్చి.

అయోధ్వాకాండము

22, _నృవున కౌర్చ్య దైహికము చేయించి స్వర్గ మొంద(జేయుటకొజకు నృపోత్తముని కు అమ్మునున్‌ వంశమును దరణమ్మొనర్ప రాజగృహము జేరిరి యర్దరాత్రనుందు.

• ఆష్ట షష్టితమ స్పర్గము సమాప్తము,

69. ఏకోన సప్తతితమ స్పర్ణము

70. దూత లే యర్ధరాత్ర మందున గిరి వ్ర జపురమును జేరిరో యా నిశా్షుమయము నందె భరతున కత్యంతమైన దుఃఖ మొదవంేసెడు దుస్ప్యష్న మొకండు కలుగ

డ్డ ఆ భరతుండు ప్రభాతమైనంత నిద్ర మండి మేల్కొని దుస్ప్వృష్న మొందుటకు మ నమున నిది శీఘ్రముగనె ఫలను నొసంగు నదియెయని మహా పరితాసముందుచుండ.

28, ఎందుకో భరతుండు దుఃఖమందుచుందె నని యతని హితులు దెలిసికొని యతనిమ నమును బీడించుచుండు దుఃఖమునుబోవ బహుకథలెప్పి సంతోషపజచుచుండి.

4 వీణపై. బాటం బాడణగా€ బూనిరెంతొ ఇంపుగలుగ నృత్యముల జేయించి రెంతొ మంచి నాటకముల( బ్రదర్ధించి రెంచొ మంచి మంచి హాస్యముల+ జెప్పించి రెంళొ.

మోన సప్రతితమ సర్గము 5 అమ్మహాత్ముండగు భరతుండట్టు మిత్రు లెన్ని హాస్యముల్‌ చెప్పించి యెన్ని నృత్య ములను జేయించి నాటకంబులను నెన్ని యాడినను సంతసంబేమి యందండయ్యె. 6. అంత హితపరివేష్టితుండైవ భరతు హితు(డొకండు భరతునితోడ నిట్టులనియె “ఎన్ని సంతోషకరము అనే మొనర్చ్భు చుండినను సంతసంబును నందవైతి ౯ ఏల” యనంగ నా భరతుండా హితునిగాంచి “ఇంత దుఃఖము కలుగంగ నింత దుఃఖ మేనుజెందంగం గారణమేదొ దెల్చె దను వినుము దాని పరిహరోక్తిని దెలుపుము, 8. వాదు తండ్రి దశరథు స్వప్నమున మలిన తనువుతో( దలవెండ్రుకలను విరియం6 బోసికొవి నగాగ్రమునకు( బోయి పేడ గుంటలో. బడినటు గను(గొంటి నేను 9. అట్టీ పేడగుంటను దేలియాడుచుండి చైలమును దోసిలింగొని త్రాగుచుండి వికృళమగురీతి మాటిమాటికిని నవ్వు చున్నయట్టులం గనుంగొనియుంటి నేను 10. ఆతండు తిలాన్నమును దిని యంత మాటి మాటికి నధోశిరుండగు మాడ్కినుండి తనువదెల్ల( దైలము( బూసికొనియు. దైల మున మ్లునింగినట్టుల( గను(గొనినవాండ.

అయోధ్వాకాందనము

11. అంత నేను నా స్వవ్నమునందు వార్ధి యింకినట్టులుగా చంద్రుండిలపయింబడి నట్టుగా నిమ్మహాజగనుంత యేమి కన్సడకయుండ. జీ(కటుల్‌ గ్రమ్మినటుల.

12. పట్టపేనుగు దంతముల్‌ పగిలిపోయి నట్టుగా మండుచుండిన యగ్నిహోత్ర మొక్కసారిగ జల్లారియుండిపోయి నట్టుగా నేను గన్లొవి నట్టివాండ,

13. భూమి పగిలినట్టుల సర్వభూమిజమ్ము లెండిపోయినట్టుల గిరులెల్ల నాశ మొంది సెగల( బొగల [గ్రక్కుచున్నయటుల. గనినవాండ నాశ్చర్యము( గొనినవాండ.

14. _నల్లనైన దేహములతో నల్లనైన వ(స్తములతోడ నల్లనౌ ననిత లినుప పీఠముపయిని గూర్చుండు పృథ్వినాథు జనకు(గని నవ్వినట్టుల గవణనాయె

15. ధార్మికుండునా జనకుండు దశరథుండు రక్తమాల్యాను లేసనయుక్తుండగుచు ఖరములను బూన్చియుండిన యరదమెక్కి యామ్యదిళకేగినటు జూచినట్టినాండ

16. ఎట్టనా వస్త్రముల ధరియించి వికృత మైన ముఖముతో నొక రాక్షపాంగన నిక టాట్టహాసమ్మున దశరథాధినాథు లాగికొని పోవుచుండినలాగు.( గంటి.

మోన సప్తతితమ సర్గము 17. ఈ నిశను నిట్టి దుస్ప్యప్న మేనుగంటి గాన నాకైన నా తండ్రిలైన దశర థునికినైవ సుమి(త్రాగ్రతనయుకైన రామచంద్రువకైన మరణము గల్లు.

18. ఎవ(డు స్వస్నాన ఇరరథం బెక్కిపోవు నట్టు గన్సడు నాత. డత్యంత శీఘ్ర ముగనె మృతింయెందు. బితియందున గననగును అతని మృతదేహ ధూమంబునంద్రు బుధులు.

19. అట్టి హేతువుచే దుఃఖితాత్ముండనయి యుండి మిము నాదరింపక యుండినాండ నాదు కంఠమెండుచునుండె నా మనమున కించుకేని ప్వషస్టతయును నెనయకుండె.

20. భయమునకు హీతువెదొ కానబడకయుండి యుండినను భయమేటికో యొందుచుండె స్వరము మారె దేహము దెల్లంబాణె నన్ను నేనె నిందింతు. గారణమేదొ యెటుంగ

21. ఎప్పుడును దలంపనిది యనేక రూప మైన యీ స్వప్నమును మనమందు(దలస దూరమందున్న దశరథ ధారుణీశుం దల(సంగా మహాభయము జెందంగడంగె.

• వీకోన సర్తతితమ స్పర్గ్ణము నమాప్తము,

అయోధ్యాకొండదము తకననననిననా నాననా నకం టకనననననననము నవమ తననన నానన తన ననన నననననననననను నినన ననా ననా. .9.సప్తతిమ స్పర్లమ్యూ

1 భరతుండట్టుల తనదు దుస్వృష్నమును గు రించి చెప్పుచునుండు తజిని యలసిన హయములుగల దూతలు నలంఘ్యమగు పరిఖ నలరు రమ్యమౌ రాజగృహంబు( జొచ్చి

2... కేకయుం డతని సుతుండెదుర్కొని యొనర్భు మన్ననలగొని కేకయ మహినరేణ్యు పదములకు మొక్కి యంత దద్భరతునొద్ద కేగి యాతనితో జెప్పిరివ్విధముగ.

3. “అవ్వసిష్ట మునీశ్వరుండా సచివులు తమదు క్షేమము నీకు జెప్పుమనినారు నీ వధిక శీఘ్రముగ నిప్టై రానలయును ఒక్కపని నొనర్పం(ళవలయు ననినారు

& ఈ యమూల్య వప్తంబుల నీ యమూల్య ములగు రత్నవిభూషణంబులను గొనియు నీదు మాతానుహు(డు కేకయాధిపునకు నీదు మాతులునకిపుడె నీ వొసంగు,

5. నీదు మాతాముహునకును నీదు మాతు లునకు నీ విపుడొసంగు భూషణములును న మూల్యములగు నీ యంబరంబుల విలువవు అరయగా ముప్పదియు కోటులగుచునుండు.”

ఈ _ వారలిట్టు లొసంగినవానిని భర _ తుండు మాతాముహునకు మాతులున కొసం దూతల యథేస్టధనములతోడ. దృష్తి పజుచి వారలతోడ నిప్పగిదిననియె.

నప్తతతము సర్గము

ణా “నా జనకుడు దశరథ భూనాయకుండ వామయుండయి సుఖిగ నున్నా(డ? నాకు దైవమైన రాముండు సుమి(త్రాసుతుం డ నామయులయి సుఖముగ నున్నారె చెప్పుండ.

8 రాముతల్లి పరము పూజ్యురాలు ధర్మ మందు నాసక్తురాలును నమలధర్మ మెజింగినదియు గుణంబె గ్రహించునదియు వైన కాసల్య సుఖమున్నయదియె చెపుండ.

ప పరమ సాత్వికురాలు ధర్మరతి€ బాయ నిదియు శుద్ద చైతన్యమైనదియు లక్ష్మ ణునకు శత్రుఘ్నునకును దా జవనియైన మధ్యమాంబ సుమిత్ర క్షేమంబె చెపుండ.

10. స్వార్థపరయు, భయంకరమైన యదియు. గోపవళశయు, గర్వంబును గొనెడునదియు వాదు జననికి గైక కనామయంబె ఆమె నాకు నేమని చెప్పుమన్న్మయదియొ.”

11. అట్టు పేరు పేరులంభెట్టి యందజు కుశ లమ్ములడిగిన భరతు వాక్యమ్ముల విని వినయము నయము భయము ముప్పిరిగొనంగ చేతులను వారలు మొగిద్చి చెప్పిరిట్టు.

12. “ఈ వడుగు చారలందలు నెట్టి చీకు చింతలేక సుఖంబుగ జెలంగువారు నిన్ను లక్ష్మి వరింపంగ నున్న దిప్పు డే రథంబాయితంబు చేయింపుమునంగ.

అయోధ్వాకాండను

13. ఆ భరతుండు దూతలు చెప్పినదెయు వినియు నన్ను దూతలు త్వరచేయుచున్న వార లంచు నాదు మాతామహు నంతికమున కరిగి సెలవును గొనివచ్తునంచు. జెప్పి.

14 _ భరతుండా దూతలెల్ల తొందరను జేయ నప్పుడపుడె మాతామహు నంతికమున కరిగి యతనికి వందన మాచరించి అధికభక్తితో భయముతో ననియె నిట్లు,

15. “నాదు తండ్రియొద్దను నుండి నూదు దూత లరుగుదెంచి రమ్మునుచున్న యట్టివార లేను నిప్పుడేగెద సెలనిండు మీర లెపుడు రమ్మనిన మరల నపుడె వత్తు”

16. అనంగ దౌహిత్రుండు వచించినదియు వినియు ఆ భరతు మనుమని కేకయాధివుండు కాగలించి మూర్జమును నా ఘణ మొనర జేసి మంగళకరనుగా( జెప్పెనిట్టు.

17. “తండ్రి! యట్లె యేగుము నీదు తండ్రికడకు కైకయు సుపుత్రయయ్యె వీ కలుగుకతన నీదుళల్లి కైకేయికి నీదు శండ్రి దశరధునకు నా క్లేమమ్ము దగవచించు.

18. _అవ్వసిస్ట మహర్షితో వన్యులైన బ్రాహ్మణులతో మహా ధనుర్ధనులునైన రాముతో లక్ష్మణునితోడ క్షేమమును న చింపు మడిగితినంచు వచింపు మీవు.

నప్తతితమ నర్లము

19. _ అట్టు చెప్పి-భరతున కత్యంతప్రీతి మత్తగజముల చిత్రకంబళములను న జినములను నపారములైన ధనములను ర ధమ్ము లొసంె నధిక గౌరవమ్ముతోడ.

20. కేకయాధినాథుండును కేకయాధి నాధ పుతకుండు భరతునకు సువర్ల హారముల రెండు వే ల్పడునారు నంద లుత్తమాశ్వముల్‌ ధనముల నొసంె మిగుల.

21. _క్ష్మావరు(డు భరతునకు సమర్జులైన వారలను నమ్మందగియున్నవారలను బ వరమునన్‌ వెనుదీయని వారలను ము హాపరాక్రములను వెంట నంపియుండె,

22. ఆ భరతునకు మాతులుం డైంద్రశిలను నందు నా యిరావంతమునందు.( బుట్టు వారణముల మహాభార వాహముల ఖ రంబులను నసంఖ్యాక ధనంబులొసలౌ.

23. అంతిపురమునందు. బెరిగినట్టివియును పులులవలె. బరాక్రమమును గలిగినవియు దంతములె యాయుధములుగా. దనరునవియు నైన శునకంబులను గాన్కగా నొసంగె.

24. అప్పుడా భరతుండు ప్రయాణమందు' గలుగు తొందరచేత గేకయనృపుండు నింత ధనము నొసంగిన నించుకేని సంతసింపండయ్యెను.మానసంబునందు.

అయోధ్యాకాందము

25. భరతుండటుల దూతలు త్వరపడుటవలన అట్టి దుస్స్వస్నమును గన్నయట్టికతన ఏదియో మహానర్థమొం డెదురుచూచు చుండెనని మనమున. జింత నొందుచుండె.

26. ఆ భరతుడు జనులచే హయాళిచేత ప్పధుల గజములచే! బరివేష్టిడుండయి అతి విశాలోన్నతమగు గృహముననుండి బయలు వెడలుచు నా రాజపథము€ బొచ్చె.

డగా అమ్మహాబుద్దిశాలి యౌ నా భరతుండు అమ్మహారాజ మార్గమునందునుండి అంతిపురమునొద్దకు నేగి యంతిపురము నందు( జొచ్చె నే యాటంక మొందంబోక,

28. అనుజు శత్రుఘ్నుతో. గేకయాధినాథు మాతులుని యుథధాజిచ్తు నామంత్రణమొ్మొ నర్చి యరదమెక్కియు బయనమయి యయ్య యోధ్యనుంగూర్చి బోవుచు నుండునెడల.

29, పలు రథముల దోలుకొనుచు భటులు గోక దంబములతోడ నుష్టజాలంబుతోడ హయకదంబంబుతోడ సైన్యమ్ము తోడ పసయనమైపోవు భరతు వెంబడిన జనిరి.

30. భరచుండట్టు మాతానుహు బలము చెంట వచ్చుచుండ శత్రుఘ్నుండు వచ్చుచుండ స్వర్గమందుండి సిద్దుండు బయలువెడలు పగిది తన గృహంబందుండి బయలువెడలె.

= సప్తతితమ స్పర్గము సమాప్తము.

"71. ఏక సప్తతితమ స్సర్ణము

క్ష అంత భరతుడు రాజగృహంబునుండి ప్రాజ్మఖముగ సైన్యముతోడ బయలువెడలి మార్గమధ్యమందున సుదామమను నదిని దాని యందము(గని దాని. దాందరించి.

2. అంత వతి విశాలంబగు హాదినియను నాపగను దొ నధిగమించి యచటినుండి పశళ్చిమంబుగ6 బ్రవహించు బహు తరంగ ములుగలుగు శతదూ నదము దరింేరి.

3. అటుపయిని నేలాధానమనెడు గ్రామ మందు నా శతద్రూ నది నధిగమించి అంత నపర పర్పట దేశమందు. జొచ్చి అచటనుండి శిలావహాఖ్య నది దాంటి.

శీ అందునుండి తదాన్నేయ మనెడు శల్య కర్తనమును శిలావహాఖ్య నదింగనుచు చైత్రరథ వనముంగను నాసక్తి జేసి ఉన్నతములగు నగముల నుత్రరించి.

5. గంగనున్‌ పరస్వతిని నొక్కయెడ జేర్చు చుండు వీరమత్చ్యములకు నుత్తరమున నుండెడు మనోజ్ఞమైన భారుండమనవెడు వనమునన్‌ బ్రవేశించి య వ్వనమునుండి.

6 _ అధికవేగానం దమంజూచునట్టి వారి కధిక ముదమొసంగుచు పర్వతావృతమ్ము వైన యా కుళింగనదిని యమునదాంటి బలము నించుక విశ్రమింపంగణేసి.

అయోధ్యాకొందను గా ఆనదుల సంగమస్థానమందున హయ ముల యలసటందీర్చియు జలంబులను (ద్రావ( జేసే యచటం దా స్నానముంటేసి ముందు జలము దొరకమి తజ్జలంబులను గొముచు.

8. భద్రజాతి గజంబును భరతుండెక్కి యెచ్చుగా జనసంచార మేమిలేని అమ్మహారణ్యమును వాయు .వాకసమును నుత్తరించెడునట్టుగ నుత్తరించి.

ప్తి భరచతుండంతట (ప్రాగృటపట్టణంబు నందు వంశుధానంబను నా ప్రదేశ మందు వెవ్వరికిని దాటనలనిగాని పరమపావనివ్‌ గంగా భవావిగాంచి.

10. ప్రాగ్వటమ్మను పుర సమీపమ్మునందు అమరవది దాఃటి కుటికోష్టి యనెడు నదిని( జేరి పేనతోడం గుటికోష్టిని. దరించి ధర్మవర్థన-గ్రామంబు దరికింేరి.

11. అందునుండి తోరణగ్రామమందు! జేరి అందునుండి జంబూప్రస్థమనెడు గ్రామ మందుజేరి యందులనుండి సుందరమగు నవ్వరూధమనెడు గ్రామమందు జొచ్చి.

12. ఆ వరూధ గ్రామ సమీసమందుగల మ నోహరమగు మహా వనమొంది యందు నుండి తూర్పుదిక్కై కదంబోర్విజములు నుండు నుజ్జిహానా నగరోపవవము.

వీక నత్తతితమ సర్గము నాననా ననన ననన నభా ననన నన ధనా౦ నవాని ధనాని లునననన భవనా నును న నాననన కున కానక నకం కలువల నవ ననా నానన

13. చేరి తనదు సైన్యముతోడ జెప్పెనిట్టు “ఇందునుండి యంత స్వదేశమె యగుగాన మెల్లగా నిర్వయమ్ముగా మీరు రండ టంచు( దా వేగముగ రధమందు(బోయి.

144 అతండు సర్వతిర్ద (గ్రామమందునుండి బయలువెడలి యుత్తానికాఖ్యనది నన్య మైన నదుల పర్వతములపైని బోవు హయములన్‌ బూన్ఫు రథముపై నప్పుడరిగె.

15. కుటినదిని మాత్రమ య్యేనుగునపయి దాంటి అతంయడు లౌహిత్యమను నగరాంతికమున యందునుండి పారు కపివత్యాఖ్య నదిని అధిక వేగంబుతోడ దా నధిగమించి.

16. అంత నేకసాలమను (గ్రామాంతికమున స్ట్థాణుమతి యనెడు నదిని దాంటి వినత నగరమందున గోమతీ నదిని దాంటి సాల వనముజేరి కళింగ సవిధమందు.

కే7. హయము లలసట జెందినవగుట. గొంత విశ్రమింపగ( జేసి తా విశ్రమించి అందునుండి యా రాత్రియె యధిక శీఘ్ర ముగ వెడలి యరుణోదయము నగువేళ.

18, మును మనువుచేత నిర్మాణ మొనరుపబడు యయ్యయోధ్యాపురమ్మును వపుడుగాంచె; అట్టు లేడుర్యాతులు దారియందు విధ్రి వి రామమును నొందకుండ భరతుడు గడచి.

అయోధ్వాకొందము

19. ముందుగల యయోధ్యాపురమును గనుగొని ఆత్మసారథితో నిట్టులనె నతండు: “పూర్వమందు నుద్యానాల బొలుచుచుండు పురమదేలకో వెల వెల బోవుచుండె.

20. కానబడె దూరమున నయోధ్యానగరము అట్టు లేటికి. దెల తెల లాడుచుండె యాగములు చేయువారిచే నఖిల వేద వేత్తలౌ గుణనంతులౌ ద్విజులచేత

21. _ఒప్పుచుండి రాజర్సిమైయుండు దళర థాధిపునిచేత పాలిత మగుచునుండి పూర్వమున మహోల్లాస పురుషవరులు స్రీలు చేయు ధ్వనులచేతం జెలగుచుండు.

22. ఇప్పుడది యేమకో ధ్వని యేమిలేక ఊరు 'మాటునుణిగివట్టులుండె కంటె?.- సకల"కాముకుల్‌ సాయాహ్న సమయమందు నుపవనముల విలాసార్థముండిపోయి.” "

23. అడుచును బాడుచును నుండ 'నయ్యుపవవ ములును నెంతయొ యానంద మొసంగుచుండె నవియు నిపుడు గాముకులు. లేనట్టికతన భాసములుగాంగ దుఃఖించు పగిదినుందె.

24. అయ్యయోథ్య' యంతయు నరణ్యమ్ముగొంగ గానబడుచుండె నిదియేమి గారణంబొ కాముకీ కాముకుల రథగజ హయంబు లేమ్‌ గొనరావీ యది యేమియొక్కొ!

వక నవ్రతితమ సర్గము 25, పట్టణమునుండి వెడలెడువారుగాని పట్టణమున (బ్రవేశించువారుగాని కానరారు; పూర్వమున నుద్యానములు పి కముల మధుర రుతముల (బకాశమొంది. 26. కాముకీ కాముకుల రతికార్యములకు నెంతయో యుపయుక్తమై యెసకమెసగు అట్టీ వేమిలే కానందమంత వట్టి పోయియుండి పాడువడిన పోల్కినుండె. 27. చెట్టు లెల్లను నాకుల గుట్టలుగను రాల్చి దుః;ఖించుచుండు కరణిగ నుండె చండ భానూదయంబగుచుండినను మృ గములు కూయ వేలనా మధురమ్ముగా౮౫! 28. పూర్వమందున బోలె నీ పురమునందు చందనాగరు ధూప సుగంధము లెట కేగినను (గ్రుమ్మరించవనేమి యిప్పు డెందునమ బయల్వెడలి నట్లేమిలేవు. 29. మున్నెడతెగక గంభీరముగను వినగ వైన భేరీ నుదంగ వీణాదికముల వాద్య మధుర ధ్వనులు వినబడవదేమి ఎట్టి ముప్పు రానున్నదో యెలజుం/గయబడదు. 30. పట్టణము దైన్యమును జెందు పగిదిగాను గానబడెడు వనిష్టములైన యవియు కనివమాత్రాన మిగుల దుఃఖమును గలుగ జేయునవియు [క్రూరత్వము జెందినవియు

ఆయోధ్వాకాండము 31. అసపశకునము లెన్నియొ కాననగుచునుండె అందుచే నా మనము దుఃఖమందుచుండె దుఃఖఇమునకు( గారణమేదొ( దొడరకున్న నెందుకో నా మనము దుఃఖముందుచుండె. 32. ఎందుజూచిన నేమి నా బందుగులకు దుఃఖమెదియొ గల్గినటుల దోయచుండె” అంచు భరతుడు దుఃభితు(డై కలుషితు. డగుచు భీతు(డై వ్యాకుల మందుచుండె. 33. భరతు( డలసిపోయిన మహాశ్వములతోడ వైజయంతమనెడు నుహాద్యారమందు నుండి వ్యాకులత్వమునొందు మవము తో నయోధ్యా పురముజేరె తొందరగను 34. ద్వారపాలకుల్‌ భయము సంభమముతోడ దిగ్గునన్‌ లేచియును బయళ్టేరిరాంగ వారలకునెల్ల దగు గౌరవంబొనర్భి నిలుడు. నిలుండు నా వెంట రానలదటంచు. 35. అధికముగ వ్యాకులత్వము వందుచుండు మవముతోడ సొరథిగాంచి యవియె నిట్లు “ఎట్టి కారణమును లేక యిట్లు నన్ను బిలుచుగొని రాగతంబేమొ. దెలియరాదు 36. ఎట్టి కీడు మూడునొ యంచు నెంతయేని ధైర్యపుం స్వభావంబెల్ల దలంగుచుండె మును నృపతులకు నాళశవమును గలిగెడు నెడల నెట్టి సూచన లావహిల్లునవియొ. మహర

లీక సప్తతతతు సర్గము 'అకనిననావరనకవతి ననన పొల నతన వక శవం గనననాధాన నరసి కుక పన నవనవ ననను కనాన. 3. _అట్టీ సూచనలెల్లను నక్కటకట ఇచట గనబడుచున్నవి యెల్లయెడల చిమ్మమిని వీళ్లు చల్లమిచే గృహస్థ భవనము లటుల దుమ్మున బట్టియుండె. 38, తలుపులును మూయబడకుండి ద్వారములును గాంతిహీనంబులై యట్లు గానబడియె బలులు జంతువుల కొపంగణబడక పరిమ ళములచే గుబాళింపు ధూపములు లేక. 39. తిండి తిప్పలులేమి కాంతి నెడబాసి యుండు జనులచేతను నిండియుండె( బురము వన్నెయును వాసియుమ బొపియున్న భవన భర్తల గృహంబులెల్ల గన్సట్టుచుండె.

40. ముంగిళుల మార్దనములేక పుష్పమాలి కల నలంకృతములుగాక కాంతిలేక దేవతాభవనంబులా తీరుగాక( బాడుంగొట్టాడుచుండిన పగిదినుండె.

41. యాగము లటంచునున్‌ దేవతార్భృనమ్ము లంచు నెందు నేనియుమ గన్ప్సించకుండె వుష్పమాలల విక్రయమును బొనర్భు పూల యంగకులందు( బుపష్పములు లేవు.

42. వర్తకులు వెల్ల జింతచే వ్యాకులితులు

, నగుచు క్రయ విక్రయములు చేయంగంబోక ధ్యానసంవిగ్నులు నగుచు6 గానలడుచు మున్ను వోలె గానణడక యున్నవారు.

అయోధ్యాకాందము శతనానానాదనా లాలన ననననననా భి కిననలభనాలకాాలనా వానలా నా నంయునాాా నాన భావాల కాకాలనాా కాలని కక నా లాాాలలాల స నలలనతతులు శీ. అట్టు దేవాలయంబుఅలయందు మంట పములయందు వసించెడు పక్షులెల్ల దీనములయి యున్నవి యట్లె దీనమైన యాననముల స్త్రీ పురుషాదు లందరిపుడు. శీశ కనులనుండి బాప్పము లొక్కగతిగ6 గారు చుండగా తహ తహలాడుచున్న వొర అంచు దుర్నిమిత్తమ్ముల+ గాంచుచుండి తండ్రి గృహమునకా భరతుండుజేరి, 45, పాడువడు చదుకములతో. బాడువారు నృప పథమ్ములతో దుమ్ము నిండియుండు ద్వారములతో మిగుల బొల్పు. దక్కియున్న అయ్యయోధ్యను గని దుఃభితాత్ముండగుచు. 46. ఇంతవజకు నాతం డెప్పుడేని కనని అప్రియముల గనుచు దండ్రి యంతికమున కేగతినను సంతోష మదేమిలేక శిరమునంచి దండ్రి గృహము జేరియుండె.

• లీక సప్తతితమ స్సర్గము సమాప్తము. పైన. 7 ం్టిుకాలనవవనను

₹జ. ద్విసప్తతితమ స్పర్ణము

1 అట్టు భరతుడు తండ్రి గృహంబుజేరి అందు తండ్రిని గానక యందునుండి చల్లినిన్‌ జూచుకొణకయి తల్లియింటి కటిగె కాళ్లు తడబడ దేహము వడంక,

2 అట్టు దూరదేశమ్మున యందునుండి తనదు కడకు వచ్చిన భరతుని కనుగొని నంతనే కైక మనమందు సంతపంబు నొంది కనకాసనమునందు నుండి లేవ.

రి భరతు(డా కళాకాంతుల బాసియున్న జనని గృహమును జేరిన" క్షణమునందె పరమభక్తితో తన తల్లి పాదములకు శిరము నంటునట్టుల నమస్క్యృతిని జేు.

4. కైక భరతుని శిరము నాఘాణమునునొ నర్చి గౌగలించుకొని తవ తొడలసయి6 గూరుచుండబెట్టుకొని యీ తీరుగాంగ బుట్టీవింటి యోగ క్షేమములను నడిగె.

5. ఈవు వీదు మాతామహు నింటినుండి వెడలి యిప్పుడెన్ని రాత్రులు గడచియుండె ఈవు నతి వేగమున రధమెక్కి వచ్చు చుండ నీకు మార్గాయాస మొదవదు గద?

6 _ వీదు మాతామహుండును నీదు మేన మోమయగు యుధాజిత్తు క్లేమముగ నుండి నారి? దూరదేశమ్మున యందు సుఖము గాంగ నుండెనె విశదముగాంగ జెపును.

ఆయోధ్యొకాండము 7, అవ్విధముగ లైకేయిచే వడుగబడిన వాండగుచు( దా నయోధ్యలో బయలువెడలి మరల నటకు నచ్చెడు నంతవరకు జరిగి యున్నదెల్ల. దెలిపె నున్నదున్న యట్టు.

8. “ఏను నాదు మూతామనా వింటినుండి వెడలి వేటి కేడు నిశలు గడచియుండె వీదు తండ్రియును మరియు నీదు పోద రుండు క్లేమనముగా(గను ముండినారు.

9. వీదు తండ్రి కేకయ ధరణీవరుండు నాకొసంగు రత్నముల ధనముల! దెచ్చు నట్టి వారి మార్గాయాస మసనయించు . కొనుండనుచు నిల్పి నే ముందుగను వెడలితి.

10. పార్థివువి యాజ్ఞ గైకొని వచ్చు దూత లెంతయో తొందరనుబెట్టు హేతువునను జేసి శీఘ్రముగ నిటకు. జేరినాండ దల్లి! విన్నాకటడిగెద, దాని దెల్పు.

11. హేమ భూషితమగుచు నీ వెల్లపుడు ప రుండు శయ్య పొడువడియు నుండెనేమి? జనకసంబంధమైన యీ జనులు నెల్ల నేల ఖిన్నులై యుండిరో యెజు(గ/ెపుమ.

12. ఇచటనే నీదు నింటనే యెల్లయపుడు తండ్రి యుండు నట్టంచు నే దలచివచ్చి నాండ్డ నా తండ్రి యిట గావరా(డదేమి? అన్మువోత్ము( డెచటనుండె నానతిమ్ము.

ద్వి నప్రతితమ సర్గము ంణాతలలలునునుటలెసుటాేస కటుక డాకాంంకయాకాాలకానాలకాణములువంతలునందదతయణదాదం ల!

13. అమ్మ! యిపుడు నేను జనకునం(ఘ్రులంటి వందనము చేయవలయు వారెందుగలరు? పెద్దతల్లియౌ కాసల్యయొద్ద నుండె నా దెలువు మయ్యెడకె నేను నరుగువాండ",

14 కైక రాజ్యాశచే మోహ కలితయగుచు నమలునకు భరతునకు నా యప్రియంపు వార్తనున్‌ మహాప్రియమగు వార్తగాంగ దెలుప దలచి యీ రీతిగం దెలిెసెనపుడు.

15. “ఎల్ల జీవులు చివరకు నెట్టి గతిని జెందువారొ, "పెద్దలను బూజించువాండు యాగముల చేయువాండు మహాత్ముండైన వాండు నీ తండ్రి యాగతి బడసినాండు”.

16. చావు కబురు చల్లగ జెప్పు జనని పల్కు లను వినగనె సత్కులమునందున జనించు వాండు పరమధార్మికుండగు భరతు(డపుడె మొదలునరకు వృక్షముబోలె బుడమినింబడె.

17, “అయ్యయో! హతుండనయితి, హతుండనైతొ నని భరతుడు మహా దుఃభితాత్ముండగుచు ధరణిబడి కాళ్లు చేతుల దవ్వుకొనుచు నగ్నిబడువానివలె బొరలాడుచుండె.

18. తండ్రి మరణమునకు నిరంతరము నగుచు పొరలి పొరలి వచ్చెడు శోకమును భరింప లేక్త హృదయము భ్రాంతమై వ్యాకులత్వ మును వహింపగా రోదనమును నొనర్చి.

అయోధ్యాకొందము

19, “శారదములగు రాత్రుల స్వచ్చమైన

యాకసమున జంద్రుండు వెల్లునట్టు మున్ను

నాదు జనకుండీ తల్పమునను విశేష

ముగను భాసమూనుండగుచు బొల్చ్భువా(డు. 20. అట్టి యీ శయ్య తండ్రి లేవట్టికతన

చందురుండు లేని యయ్యాకసంబు మాడ్కి

జలములేని సము(ద్రపుచాడ్పునన్‌ ప్ర

భలను గోల్ప్సోయియును బాడుపడియునుండె”

21 భరతుండవ్విధముగ రాలుకరుగ రోద నంబు జేయుచు నశ్రుకణంబులను వ దల్ఫ్బుచు మొగంబుపైవి వప్త్రమును గప్పి కొనుచు మిగుల దుఃఖంబును గొనుచునుండె.

22. అట్టు దేవతా సముండయి నట్టీవాండు మదపు టేనుంగుతోడ సమానమైన వాండు చంద్ర సూర్యుల సాటి వచ్చువాండు అధిక శోకాతురుండైన యా భరతుండు.

23. గండ్రగొడ్డలిచే వరకంగబడిన పాలవృక్షమున్‌ బోలె నా వేలంబడగ గాంచి కైక యాతని లేవగాను దనదు కౌగిట. బొదివియెత్తి యిక్కరణిననియె.

24. “తండ్రి! లెమ్ము లెమ్మేటికి ధరణియందు నట్టు పడియు. బొర్జాడెద, వవని( (బ్రాజ్ఞు లైనవా రనివార్యమౌ నట్టిదాని కెందునేని దుఃఖింప( బోరివ్విధముగ.

వ్వ నవ్రతితమ నర్గము

25. యాగములఅఆయందు దానములందు. బాండి తియు+ గలదియు, వేదముల సుస్టిరత( గల్లు నదియు నీ బుద్ది మందరమందు భాస

• మావమగు సూర్యుండుగ భాసమానమగును.”

26. ఆ భరతుండట్టు బహుకాల మవనియందు( బడీ పొరలి రోదనము జేసి బహువిధముల దుఃఖముల నొంది కడు. బీడితుండయి తల్లి గాంచి యీ రీతిగా. బల్కగాః దొడంగె.

27. “వా జనకుండు శీఘ్రమ్ముగ నన్ను బిలువ నంప రాముని యభిషేకమూ యటంచు, యజ్ఞమును జేయగదఅచెనా యటంచు, పరమముదముతో బరువెత్తి వచ్చినాండ.

28, అట్టి నా మోద మన్యధా యయ్యె నెట్టు లెల్లపుడు నాకు సంతోషమే యొనర్చు నాదు తండ్రినింకను జూడ నాకు రాని దయ్యె నా మనంబును భిన్నమయ్యె, దాన,

29, అమ్మ! వేను లేకుండిన యపుడు తండ్రి యెట్టి వ్యాధిచే మృతి జెంది వట్టివాండు? జనకునకు( జేతులార సంస్కారము నొన రించు రామాదులే కృతకృత్యు లెందు.

30. ఏను వచ్చుట వా తండ్రి యిప్పు డెటుంగ కుండె గాబోలు నెణీగెయే యుండెనేని శీఘ్రముగ నెదురుగ వచ్చి డిరము మూరు కొనడె, గౌగలినిన్‌ జేర్చుకొనండె నన్ను?

ఆయోధ్వాకాందము

31. ఏను దూరమునందుండి యిట్టురాంగ దుమ్ము 'క్రమ్ము నన్ను దన హస్తములచేత తుడిచి నాదు శ్రమమును దీర్చెడు జనకుని యా సుఖస్పర్థముగల హస్తమకడ?

32, ఎవంయడునా కన్నయును బంధు వెవండు నాకు తండ్రియో, ఎవ్వనికి నేను దాసుండ వయి యుందునో నాకు దైవమై యుండు నెవండొ యట్టి రామున కే వచ్చినట్లు దెలుపు.

33 ధార్మికుడు జ్యేష్టభ్రాతము దండ్రివోటె చూడందగుగ[ాన నా రాముజూచి యం(ఘ్రు అంటి సొష్టాంగముగ మొక్కు నట్టివాండ తండ్రిపోవ నతండెంగదా తండ్రి నాకు!

పెడ్తు ధర్మవిదుండు ధర్మంబును దప్పకుండు వాండు సత్యసంధుండు దృఢవ్రతుండు సత్య విక్రముండు తండ్రి లోకము వీడుచుండి పోవు నపుడేమియున్‌ జెప్పిపోయినాండు?

35. -చండడ్రి. దా మరణము జెందు తరుణమందు నన్నుగూర్చి యేమియు జెప్పినాండొ వినగ గోరెద ననగ గైకేయి కొడుకుతోడ జరిగినది జర్లినట్టు లిక్కరణి+ జెప్పె.

36. “అమ్మహాత్ముండో శ్రీరాను యంచు స్‌త యంచు లక్ష్మణా యంచు దుఃధించుచుండి పోయెగాని నిన్నును దలపోయండయ్యె నీవు నేనన నృవునకు నెనరు గలదె?

బ్వు నత్రతితమ నర్లము

37. నీదు తండ్రి దశరథ భూమీధవుండు పొశముల( గట్టబడు మదవారణమ్ము బోలె మృత్యువశుండయి వాపోవుచుండి మరణసమయాన నీమాట మాత్రమనియె.

38. రాముండా సీతతో సుమిత్రాతనూజు తో మరలిరాంగ మిగుల పంతోషమొదన వెవరు గనజాలుదురొ వారె యీ జగమున ధన్యులనియెడు మాట మాత్రమ్ముననియె”.

39. భరతు(డది విని, “యేమేమి పట్టణమున రాముండును, సీతయును సుమిత్రాసుతుండు లేర? వారలెటకు వేగినారు దెల్పు మిది మరొక దుఃఖమగుచు దహించుచుండె.

శం. ధర్మ విదుండు తల్టులకు మోదంబె కూర్చు వాడు రాముడు తమ్మునిన్‌ భార్యంగూడి ఇప్పుడెయ్యెడలకు దాను నేగినాండు? ఇట్టియెడ6 దండ్రివీడి. దా నేగంచోండె?ొ

41. అనగ గైకేయి భరతున కప్రియమగు నట్టిమూట మహాప్రియమగువటంచు భ్రాంతిచే. దలపోసి యిప్పగిదిగాంగ ముదముతో. జెప్పందొడగె మష్పాంగిపోయి.

42. “రాము(డాత్మపతిని సుమిత్రాతనూజు+ గూడి నారచీరల గట్టుకొనుచు మౌని వేషమును దాల్చి దందక విపినమునకు దరలి జనినా. డట వసింస దలచినాండు”

అయోధ్వాకొండము

43. భరతు. డామాట విని తన వంశమందు

గల సదాచార సంపత్తి దలచి యన్న

కా సదాచారలోప మేదైనగల్లె

నా యటంచు భీతుండయి యనియె నిట్టు, జ్త్‌ర్తే “అన్న బ్రాహ్మణుని ధనంబు నపహరింప

లేదుగద? ధనికునిగాని బీదయైన

వానిగాని యే పాపము నైనగాని

జేయకుండిన వాని హింసింపండు గద? శ5.. పరసతుల జెరపట్టగ సాలుపడిన

వాండు కాండు గదా! యెట్టి పాప మెజుంగ

నట్టివాని బాలుర జంపు నతనిబోలె

దండ్రి రామునేల వనికి. దరిమినాండు” కఠ. అనగ గైకేయి చంచలమైన ప్తీస్వ

భావమున జేసి చేసిన పాపమునకు

సిగ్గుచెంద కెట్టుల దీని జెప్పుదునని

దలసకున్నది యున్నట్లు దెలిపె నిట్టు,

47. అఖిలమును దెలియుననెడు నహముకల్లి నదియు మూఢాత్మురాలయి నదియునైన కైకం దాం జెప్పునది మోదకరమగునని యెంచి భరతుతో నిటు వచియింపదొడణె.

కక, “రాము! దేబ్రాహ్మణోత్తము ద్రవ్య మపహ రింపలేదు, ధనికుని దరిద్రు వెట్టి పాపమును సేయకుండెడువాని నెవని నేని హింస చేయంగ లే దించుకేని

ద్వి సప్రతితమ సర్గము

త్తం అన్య వనితల. గన్నిత్తిమైన జూచు నతండుగాదు రాము డతని యౌవరాజ్య మునకు బట్టాభిషిక్తుని జనవరుండు చేయునని విని వే గిన్క జెందిపోయి.

50. నీకు రాజ్యమిమ్మని రాముని వనికంపు మనుచు నీ తండ్రినిం గోర నతండు దాను ననిన మాటను దప్పించుకొనగలేక అడిగినట్టులె రాముని నడవికంసె.

51. అట్టు నీ తండ్రి రాముని నవనితనయ తోడనా సుమిత్రాత్మజుతోడ దండ కాటవికి బంపి ప్రియపుయత్ర(డైన రాము గవగలేక మహాదుఃఖమును వహించి.

52. పుత్ర శోకమును సహింపబోక రామ రాము యని విలపించి మరణము నొందె; నీవిపుడు తండ్రి! యీ రాజ్య మేలికొనుము నీ కొజకె యిదంతయును గణించి యుంటి.

53. తండ్రి! నీవు దుఃఖమును సంతాపమేమిం బొందంబోకుము ధైర్యమున్‌ బొందియుండు మెదురులేని యీ రాజ్యమదెల్ల నీయ ధీనమయ్యె కొదువయేమిః గానరాదు.

54. (బ్రహ్మవిదుల వసిష్థాది పరమమునుల గూడికొనుచు నా దశరధ క్షోణిసతికి దహనసంస్కారములంేసి తగినరితి క్రీతితలమునకు బట్టాభిషిక్సుం డవగు.

• బ్వ సవ్తతితము స్సర్ణము సమాప్తము.

అయోధ్వాకొండను "73. త్రి సప్తతితమ స్పర్ల్ణము

1 అట్టు తనతండ్రి మరణము నందుటయును రామలక్ష్మణుల్‌ దండకారణ్యమునకు బోవుటయు వినినంతనే భూరిదు:ఃఖ మంది భరతుడు కైకతో ననియెనిట్టు.

2. “*తండ్రినిన్‌ దండ్రివంటి యా దశరధా(గ్ర తనయు రాముని విడిచి హతమయి దుఃఖ మందు నాకు నీ ధరణీ రాజ్యమ్మదేల? ఏల యీ తనువును నింక నెదియునేల,

3. _ తండ్రినిన్‌ జంపి రాముని. దాపసునిగ6 గానలకు( బంపి వ్రణముపై6 గారమెంతా జల్లినటుల దుః;ఖమ్ముపై సహ్యమించు కేనిగాని దుఃఖముంబెట్టి తేమునందు?

ర్తి ఈవు మాడు నంశనము నశియింప. గాళ రాత్రింబోలె మాకును దాపురమయినావు;

' తంద్రీ నిన్ను దొవాన్నిగ( దలపణబోక కాగలించి వినాశము. గావించినాండు.

5, నీదు చేతులార నిటుల మాదు తండ్రి ప్రాణములు తీసితీవు మా వంశమందు బుట్టువారికేరికి సౌఖ్యమును గలుగక యుండజేసితి నినుబోలి యుండరెవరు.

ళు సత్యసంధుండు సద్యశసృంవృతుండు నాదు తండ్రి దశరథుండు నీదు వరము మూలకముగ దుఃఖమ్మోర్వజాలకుండి ప్రాణములను గోల్పోయినవాండు నేడు.

త్రి సవ్రతితమ సర్హము

7. పరమ ధార్మికు నా తండ్రి పారివేందు నెందులకు( బరిమార్చితి విటుల రాము నెందులకు నకారణముగ నీవు దండ కాటవులకు.( బంపితి వేమి కారణంబొ?

8. నాదు తల్లివా నీచేత నాదు రాము తల్లియైన కౌసల్యయు. దత్సుమి(త్ర యును మహా పుత్రశోకము నొందినార లింక వారు జీవించు టెంతచేని నరిది.

రి పెద్దలందు మెలంగెడు విధమెయలణుంగు నట్టివాండు నాకును దైవమైనవాండు అన్న తన తల్లినిన్‌ జూచినట్టుగానె నిన్ను జూచెంగదా లోపమున్నదేది?

10. అట్టె నా జ్యేష్ట మాతయైనట్టి కోస లాత్మజాతయు ధర్మము నాశ్రయించి నిన్ను దన సోదరిగ జూచుచున్నది గద? ఇంక నీకు( గల్గిన గష్టమేదొ చెపుము?

11. అట్టి ధర్మాత్మురాలగు నట్టి కోస లాత్మజాత తనయుని మహానుభావు వారజీరలతో నరణ్యమునకంపి ఎట్టు మోదమున్‌ జెందెదవిట్లు నీవు?

12. కలనయిన బాపమేరికి. దలపకుండు వాండు శూరుండు బుద్ధిసంపన్ను డైన రాముండడవికి నారచీరల ధరించి యరుగంేసితి; వే పాపమతండు జేసె?

అయోధ్వాకాండము

13, అన్నయెడ నాకు. గల్లు నవ్యాజభక్తి యిట్టీ పాపాత్మురాల వీవెజుంగనేమి? అందువలననె నాకు రాజ్యంబొసంగ నీ మహానర్థమును దెచ్చితిట్టులీవు?

14 ఏను బురుషోత్తములగుచు నెసకమెసగు రామలక్ష్మణులను నాదు భభ్రాతలను గ నుంగొనకయె యీ రాజ్యమునున్‌ వహించి ఎట్టి సామర్ధ్యమునుగొని యేలువాండ?

15. అడవి యితరులకు€ జొరగ నలవిగాని దగుట మేరువున్‌ రక్షించు నదియునయ్యె పెద్ద యెద్దు మోయంజాలు పెద్ద బరువు లేత దూడపై వేసిన రితిగానె.

16. _్రధిత విక్రముఃడధికానుభవము గల్లు తండ్రిచే వహింపబడిన ధరణి రాజ్య భర మభము శుభమెటు(గనివాని నన్ను మోయనునగ నేనెట్టుల మోయనేర్తు ?

17. బుద్దిబలముననొ యుపాయముననొ రాజ తనయుండనగుట నేలంగాం దగియు నున్న దనయునెడ దురాశను ననర్ధమ్ము గూర్చు నీదు కోర్కెను సఫలమ్ము నే నొనర్చ.

18. రామునకు. దల్లియెడ ననురాగమెంతా అంతగా నిను ప్రేమించు నట్టికతన అన్న కోపించునని వీడ నైతిగాన నిను నతడు గౌరవింపండ నే ద్యజింతు.

త్రి సప్త్రతితమ సర్హమం

19. పాపి విటు సదొాచారమున్‌ వదలి యస్మ దీయ కులమెల్ల మిగుల నిందించునదియు అఖిల జనులెలతయో నసహ్యపడునదియు నిట్టి యాలోచనమ్ము నీకెట్టు గలిగె?

20. మాదు వంశాన జ్యేష్టకుమారున కభి 'షేకమును జేతురిదె శాస్త్రసిద్దమునగు; అన్నయందున దమ్ములు నధికభక్తి యుక్తులై సదా కొల్చుచు నుండువారు.

21. నీదయిన మూర్థపుదనమె నీకుగాని రాజధర్మ మెయ్యదియొ యెల్లవయితీవు సకల నృపతులు సాంప్రదాయికపు బద్ద తిని నతిక్రమింప రటంచు దెలియవీవు.

22. నరపతుల సదాచారను నరయునెడల జ్యేషస్టసుతునకె పట్టాభిషేకమంచు స్పష్టమగు నెల్లరకు నిది సమమెగాని యందు నిననంశజులకు ముఖ్యమ్ము సుమ్ము!

2ప సత్కులులు ధార్మికులు సదాచారపరులు వైన యిక్ష్వామువంశజులైన మేమె యా సదాచారవంతుల మనెడు గర్వ

మిపుడు నీ మూలమున నశియించిపోయె. 24, నీదు పుట్టింటగల ధరణీపతులును జ్యేష్టునకె యభిషేకము జేయువారు అట్టీ వంశమందున బుట్టినట్టి నీకు నేటికీ చెడుబుద్దియు నెట్టు గలిగె? చా

అయోధ్వాకాందము

25. ఓసి పాపాత్మురాల! ఓ యుగ్రురాల!

నీదు కోర్కెనుమాత్రము నేను దీర్చ

నాదు ప్రాణాంతకమ్మును నన్ను బీళ్ళి

పిప్పిచేయు గపష్టము దెచ్చిబెట్టితీవు. 26. ఇదిగొ! నేనీకు దుఃఖము నెంతయేని

కలుగజేయగ నిప్పుడే కానకేగి

అనఘు(ండును సర్వజనహితుందైన నాదు

నన్ననున్‌ రామునిన్‌ దెచ్చునట్టివాండ. 27. వనమునందుండి రాము. దోడ్కొనియువచ్చి

యనమ్మహాత్ముని యీ రాజ్యమంతటికిని

నిపుడె పట్టాభిషేకము నేనొనర్చి

యతని దాసుండనైయుండు నట్టివాండ. 28. భరతు( డిట్టుల గైకకు పరమ దుఃఖ

మొదవు పల్కుల పల్కుచునుండి కొండ

గుహనునుండి సింహమ్ము గగ్గోలుపెట్టు

భాతి బీరెలుంగునను నేద్వందొడంగె.

• త్రి సప్తతితకు స్సర్గము సమాప్తము,

74. చతు స్పప్తతితమ స్పర్లమ్లు
75. అంత భరతుండు తన తల్లియైన కైక వా ప్రకారముగను దూలనాడుచుండి యంతతో విరమింపక నధికకోప మందిపోయి మరల నిట్టులనగందొడ౧ె. 2, అధిక దుష్టాత్మురాల! పాపాత్మురాల! ధర్మమును విడనాడినదాన వింక నీవు రాజ్యము గోల్పోయి యేను మృతిని జెంద నెపుడు రోదనమును జేయుచుండు త రాజు మరణము రాము నరణ్యవాస మేకకాలాన గల్లించి తివ్విధముగ రాము(డుం గాని యా దశరథుండు(గాని నిన్ను నెపుడైన బాధించి యున్నవారె?

జ్తీ ఇటుల భానుకులము నశియింపంశోేసి భూణహత్యా మహాఘము+ బొందితీవు గాన నీకింక నరకమే గల్గుంగాని భరృలోకము నీవెప్లు బడయలేవు.

5. _ ఈవు నీ ఘఫోరకర్మము నిట్టానర్చి అనఘు రాముని నడవులకంపి యందు వలన నీవు సంపాదించు పాపమునకు భయముకలిగె నన్నేమి పాల్పరతువాయని.

6, నీవలన తండ్రి దశరధ భూవరేణ్యు డట్టు మృతింజెందె రాముండు నడవిపాలు నయ్యె నాకు నీలోకమునందు నెపుడు తరుగకుండు దుష్కీర్తియు దాపురించె

అయోధ్వాకాందము

7, _ ఈవు మాత్సృరూపమును నహించు శత్రు వవు, నృశంసవు, రాజ్య లుబ్బవు, పెనిమిటి జంపీనట్టిదానవు, దురాచార వెంతొ సాపురాలవు నాతోడ, బలుకంబోకు.

8. కోసలాత్మజాతయు సుమిత్రాజననియు నన్యలైన నా తల్టులు నందరిపుడు వనంశమున్‌ జెడబుట్టు నీవలన మిగుల నొందరాని మహాదుఃఖ మొందినారు.

9. ఈవు ధర్మాత్ముండగు కేకయేశ్వరునకుం బుట్టగా దగియుండిన యట్టిదాన వేమియునుగా వతని వంశ మెంతయేని జెరుపగా బుట్టితివి రాక్షసి వగుదీవు.

10. అందునలననె సద్దర్ము(డైన రాము నడవులకు( బంపి యా దుఃఖమంది యంది దశరథుండు మరణమును జెందంగజేసి పచ్చనిగృహము నిట్టుల బాపితీవు.

11 ఈ వొనర్భు పాపఫలమెంతేని నన్ను జుట్టుకొన దండ్రి దశరథ క్షోణినాధు చేత భ్రాతృవర్గముచే. ద్యజింపండియు నభిలలోకము కప్రియు(డైనవా6డ.

12. ధర్మపరురాలు కోసల ధరణినాధు తనయ పుత్రవియోగ మందంగజేసి తెట్టినరకము నీ వింక నెనయగలవా నీకుందగు నరకమ్మేదొ నేను గాన.

చకున్సత్రతితమ నర్గము

13. దుష్టురాల! కాసల్యపుయండగు రాము డథిల బంధువులకు బ్రాణమైన యాత. డనియు మాకందణకు దండ్రియనియు నమలు€ డనియు నగ్రసుతుడనియు నరయవొక్కొ?

14 అంగ ప్రత్యంగ హదయములందునుండి తనయుండుదయించు గొవున తల్లికాత్మ జుండె యందణకన్న (బ్రియుండు; సుతవి యోగమునకన్న కడు దుఃఖమొండు గలదె?

15. పూర్వమందు నొకప్పుడు భూతలమున సురలచే బూజితంబగు సురభి యాత్మ తనయులగు వృషభంబులు ధరణి దున్ని యలసి సొలసి మూర్చితులగు టదియు. జూచి.

16. మట్ట నుధ్యాహ్నమందలి వెట్టకోర్చి దున్ని సొమ్మసిల్లు దన సుతులను గాంచి వారలిట్ట్లు గష్టపడుచున్నారె యంచు కనుల నీళ్లులు గార రోదనమొనర్చ.

17, అమర ధేనువు క్రిందుగా నరుగుచున్న నమర నాథుని దేహము నందు గాము గవి వదలు సుగంధములయి కంటినుండి

దొరలుచుండు నశ్రువుల బిందువులు బడియె. 18. అమరనాథుండు తనదు దేహంబుమీద

బడిన యా సుగంధములీను బాప్పుబిందు

వులనుగని కామధేను వెందులకొ రోద

నమును చేసెడునంచు మనమున దలంచి.

అఆయోధ్వాకాందము 19. _అమరపతి నాల్గు ప్రక్కలయందుజూచి కామధేనువు( గనక యాకసము. గాంచి యందు దీనయై కడు దుఃభితాత్మయగుచు గామగవి యేడ్చుచుండుట గొంచియుండి. 20. ఇంద్రుండారీతి వేల్పు టావేడ్చుచుంట. గాంచియును దాను మిగుల దుఃఖము వహించి అంజలి ఘటించి దానిని నొదరించి అధిక వినయముతో నిట్టులనియె నపుడు. 21. దేవతలలోన నెనరైన దెలివిమాలి ఈసుతో నీకు నపకృతి చేసినారె? యెందుకిట్టుల దుఃఖము జెందితీవు కారణంబేమి చెప్పగా గడగుమమ్మ! 22. అట్లు దేవేంద్రు. డడుగంగ నమరధేను వాతనిం గని తన శోకనూపుకొని య తనికిని మిగుల గనికరమును గలుగగ తనదు గో డిట్టులుగ దెల్పికొనందొడంగె. 23. ఆర్య! పాసము (ప్రతిహతమ్మగును గాక! అమరులెవ్వరు బాధించి నట్టి వారు కారు; నాదు కుమారకుల్‌ గష్టమొందు చుండ. గనలేక వాపోవుచుంటి నిట్లు. 24, కర్షకులు నెండలోన నాగలికి గట్టి నాదు సుతులచే భూమి దున్నంగ నవియు నీడ్వలేనప్తు మునికోల నెంతొ పొడుచు చుండ నవి బాధపడ దుఃఖమందుచుంటి.

చతుస్పత్తతితమ నర్లము 25, వీరు నా దేహమున బ్రభవించువారు కాన వారు నముహాభారమూని దుఃఖి తాత్ములగుచుండ గని శోకమందుచుంటి పుత్ర తుల్యుండైన ప్రియుండు పుడమిగల(డ? 26. ఇంద్రుండును నెందరో సుతులిలను గలుగు కామధేను విద్దరు సుతుల్‌ కష్టపడుచు నుంటగాంచి యెంతో దుఃఖమొందంజూచి తనయుకంటె నధికుండు లేండని దలంచె. 27. _అపదృశ చరిభ్రము గలిగినట్టిదియును అందణ కధికురాలయినట్టిదియును తలచుచో సర్వము సృజింప గలిగినదియు అఖిల సద్గుణములు గల్గినట్టిదియును.

28. అనిన కామధేనువె యసంభ్యాక సుతుల గలిగి యందునిద్దలు సుతుల్‌ గష్టపడగ నింత దుఃఖమొందగ కోసలేశుతనయ ఏకపుత్రు. డడవికేగ నెంతగుందు?

29. సాధ్వి యేకపుత్రయగు గౌసల్యను సుతు నడవికంపి మహాదుఃఖమందజబేసి నందువలన నీ లోకమునందు పరము వందు నీవు మహాదుఃఖ మొందుచుందు.

30, నాదు సోదరు రామునిన్‌ నాదు తండ్రి దశరథుని నేను బూజించి ధాత్రియందు దణుగనట్టి యశమ్ము జెందంగంలాడ నిందులకు సందియం బించుకేనిలేదు.

ఆఅయోధ్వాకాండము

31. ఏ నిపుడె యేగి నా రాము నిటకుదెచ్చి అమ్మవాత్మున కభిషేక మాచరింతు మౌని వేషముతో ఘోర కాననముల నేనె వసియించతు బదునాలుగేండ్లదాక.

32. పాప సంకల్పురాల! యీ పట్టణమున జనులటుల మహాశోకాన గనలుచుండ నీవు జేసిన పాపము నే సహించి యుండజాల నడవులందె యుండువాండు

33. ఈవు వీతిహోత్రుని యందునేని జొరుము లేనిచో దండకాటవికైననేగు మురినింబోసికొనియునైన మరణమొందు మింతకన్న ప్రాయశ్చిత్త మేమిలేదు.

34. ఏను సత్యపరాక్రముండైన రాము డవని రాజ్యము నొందిన యంతమీంద నీదుమూలాన నాకు నాసొదకమగు నఘము పోగొట్టుకొని కృతార్ధాచ్ముండగుదు.

35. భరతుండిట్లు కోపమున సర్పమ్మునోలె బుసలు గొట్టుచు నడవిలో భూరిగజము తోమురముల నంకుశములతో.౬ బొడువగ బడియు గర్హలో( బడినట్టు బడియె భువిని,

36. అట్టు భరతుండు కోపాొన నన్షులెజ్జు బడగ వ(స్త్రంబువీడ వాభరణములు చ లింప నుత్ఫవంబైన నిలింప భర్త ధ్వజము నేల బడినయట్టు బడియె నేల.

చై222ాజాణాడ్థ 9 సా

75. వంచ సప్తతితమ స్పర్ణము 1 అంత దీర్హకాలమునకు నా భరతుడు తెలివినొందియు మూర్చనుండియును లేచి కనములనుండీయు గన్నీళ్లుగారుచుండ మంటత్రులందలు వినగ నిమ్మాడ్కిననియె,
76. _ తల్లిజూచి యీరీతినిన్‌ దను నొనర్చి ఎంతమాత్రము నీ రాజ్యమేను గోరి యుండలేదట్టు లీమెతో నొక్కనాడు నేని చెప్పియుండగ లే దొకించుకేని.
77. నాదు నభిషేకమునకయి నాదు తండ్రి నీమె వరములడ్గినదియు నేనెలుంగ ఏను శత్రుఘ్నుండును దూరమైన దేశ మందు మంటి మీయది దెలియ బడునెట్టు? క _ అమ్మహాత్ము(డా రాముండా యమ్మయభైన ధరణిజాతయు నా సుమి(దత్రాసుతుండు నెండుకు వనము కేగిరో యిటకు వచ్చు నంతవజకు నేమియు దెలియంగనైతి. ర్‌ అనుచు పెద్దపెట్టున దుఃఖమందుచున్న యా భరతుని కంఠధ్వని నాలకించి కోసలాధిపసుత తోడికోడలైన యా సుమిత్రను గనుగొని యనియె నిట్టు.
78. “కూరురాలగు నాటైక కొమరు.డైన భరతుండును వచ్చియుండిన పగిదిదోచె పరమయోగ్యు( డతని జూడవలయు”నంచు అంతిపురినుండి యా కోసలాధిపసుత.

అయోధ్వాకొండము

7. తెల్లబాటీ కృశించిన దేహముగల యదియు మలినాంగియు నడుగు నడుగునకును పడుచు లేచుచు మూర్చలు పడుచునుండి భరతుండుండు నెడకు నేగ బయలువెడలె.

8. అంతలో భరచుండు రామానుజుండు తమ్ముతోడ శత్రుఘ్నుతో దరలి కోస లాధిపునిసుత కౌసల్య యదివసించు అంతిపురికె యెదురుగా(గ నరుగుదేర,

9 అంత భరతుండు శత్రుఘ్ను. డొర్తయయగుచు అవనిపైబడి మూర్చితయై శరీర నేమి తెలియని యా కోసలేశు తనయ గాంచి కాగలించుకొని దుఃభించిరెంచొ.

10. అట్టు తను గాగలించి యత్యంతముగను దుఃఖపడుచుండు భరత శత్రుఘ్నులగని పారలివచ్చు శోకమును నాపుకొనుచుండి భరతుతోడ కౌసల్య యిప్పగిదిననియె.

11. “ఇదిగొ రాజ్యముగోరు నీ కెంత మాత్ర మరుల యలజడిలేని రాజ్యమ్మువచ్చ కైక జేసిన యీ (క్రూరకర్మమునను శీఘ్రముగ నిన్ను రాజ్యంబు జెందిపోయె.

12. కఠిమరాలగు నీతల్లి కైక నాదు తనయు రాముని వల్కలాలను ధరించి ననములకు బోవునట్టు జేసినది దాని వలన నామెకు నేమి లాభంబొ యెజుంగ.

వంచ్‌ నవ్తతితమ నర్దము 13. ఇంక శీఘ్రముగా గేకయేశు తనయ "నాదు రాముని ఘోర కాననములకును నంపినట్టు నన్నును సాగనంపగలదు కైక దలచినచో నేమి గాకయుండు?

14. అంతయేల? నేనె సుమిత్ర యనుసరింప దశరథుని కళేబరమును దశరథేశు నగ్నిహోత్రముగొని దండకాటవులను నెచట రాముండున్న నచటి కేగుదాన.

15. నాసుతుండు రాము. డేకాననంబు నందు దపము. గావించు చున్నాండొ తద్వనమున నందు నీవైవ ననుగొని యెటింగ యతండు విడియుచో నన్ను నో తండ్రి! విడిచిరమ్ము.

16. ధవముచేత ధాన్యములచేత గజసముద యములచే రథములచే హయములచేత నిండియున్న యీ రాజ్యమ్ము నీకు గైక యిచ్చియుండెనుగా తక్కువేమి నీకు?”

17. _ ఎట్టి పాపమెజుంగని యట్టి భరచు డట్టు వ్రణముపై సూదితో గట్టిగాను పొడిచివటులను గౌసల్య పోటు నూట లెల్ల విని మహాదుఃఖము నెంతొజెంది.

18. ఆ భరతుండేమియును దోస కామె పాద ములపయినిబడి యే పాపమును నెజుంగ నంచు దుఃఖించి మూర్చనునంద కొంత వడికి దెలినొంది గౌసల్యవైపుగాంచి.

ఆయోధ్వాకాండము

19. అంజలి ఘటించి పొాదములంటి మొక్కి అంతులేని దుఃఖమున నల్హాడిపోవు చుండు గౌసల్యతో గోసలాధినాథు తనయతో నీ విధమ్ముగ ననియె నతండు.

20. “అన్న యెడ నా కచంచలమైైన భక్తి గలదనియు నీవునుం గూడ దెలియుదువుగ? ఈ విషయమెంతమాత్రము నే నెలుంగ నేల నన్ను నిందించెద విట్టు తల్లి?

క సత్యసంధు డుత్తముండు కాసల్యతనయు! డడవికేగనా సమ్మతి నందియున్న గురుముఖమ్ముగ నే నేర్చికొనిన విద్య నాకు నెంతమాత్రము లేక నాశమగుత!

22. ఏను రాముండడవికేగు టెలు0గుదేని ఆవు దన్నుటచే, నీచ సశేవచేత, తరణి కెదురు మూత్రమును వదలుటచేత కలుగు పాపము నాకును గలుగు గాక!

23. అన్న యడవికేగుటకు నే ననుమతింస భృత్యుచేత గష్టమ్ము చేయించుకొనియు ఆతనికి గూలి యాయని యట్టివాండు పొందు పాపము నేనును బొందువాండ.

తత్తు ఏను రాము( డడవి కేగ నిష్టపడిన ప్రజల కన్నకొడుకులుగ బాలనమ్ము జేయు నృపతికి ద్రోహమ్ము చేయువాడు జందు నరకము నేనును జెందువాండ.

భంచ నత్తతితమ నర్లము

25. ఏను రాముడు వనికేగ నిష్టపడిన పంట నాజణఅవపాలు కప్పముగ గొనియు ప్రజల రక్షింసకుండెడు సార్థివునకు కలుగు పాపము నాకును గల్లుగాక!

26. ఏను రాము డడవికేగ నిచ్చగింప యజ్ఞములను జేయించిన యాజ్జికులకు దక్షిణలనీక యెగవేయు ధరణిపతికి గలుగుచుండు నఘము నాకు గలుగుగాక!

27. అడవులకు రాముండేగ నే ననుమతింప యుద్ధమందున పోరు చేయుచును భయము పొంది పోరు వదలి పారిపోవువాండు పొందు నిరయంబు నేనును బొందువాండ.

28. ఏను రాముండడవి కేగ నెంతునేని గురువుచే నుపదేశముగొను రహస్య మైన యర్థము మజచిన యట్టివాండు చెందు దుర్గతి నేనును జెందువాండ.

29. ఏను రాము(డడవికేగ నే దలచిన నాదు రాముడు సింహాసనముననుండ కనులపండువుగా గనుంగొని సుఖంబు నొందు భాగ్యము నాకు లేకుండుగాక,

30. అన్న యడవులకేగ నే ననుమతింప( గృపరపాయసభాగ మాంసముల దేవ తలకు నిడక దినుచు గురువులను బరిభ వించు నఘము నాకును దాపురించు.(గాక!

అయోధ్యాకాందము

31. రాముండడవులకు నేగుటే నా మతంబ యేని నావును దన్నినవానికి, గురు దూషకునకు, మిత్రులకును ద్రోహమెంచు నతనికగు నరకంబు నాకగును గాక!

32, అన్న దండకాటవికేగ ననుమతించి నట్టులైన స్నేహితుని రహస్యములను బట్టబయలు నొనర్చిన యట్టివాండు చెందు నరకము నన్నును చెందుంగాక!

33. _అన్యులకుపకారము చేయనట్టివాండు పరులొనర్భు నుపక్పతిని మణచువాండు ఆత్మహత్య జరుపుకొను నట్టివాండు నొందు నిరయము నన్నును నొందుగాక!

34. వనమునకు రాముండేగ నే ననుమతింస నింటిలోనుండు వారలకేమి యిడక దొంగతనముగ దినుచుండు దుష్టవనిత చెందు పొసము నన్నును జెందుగాత!

35. రాము. డడవులకేగుటే నా ముతంబు నైన మంచి భార్యయు లేనివానిగ నన పత్యునివలె, నగ్నులు లేనివాని వలెను నుభయలోకములకు జెడియుందు గాక!

36. ఏను రాముండడవికేగ నిష్టపడిన నాయువు నళించి కడు దుఃభితాత్ము( డనయి దారవలనను నాకు సంతానమేమి కలుగుకుండు గాక, యఫఘము కల్లు గాక!

వంచ నత్తతితమ న్వర్లము

37. అన్న యడవికేగుట కిష్టమైన నాకు బాలు, వృద్దుని, నృపు, స్రీనిబట్టి జంప భృళ్యు. బోషింపక విడిచిసెట్టునెడల కలుగు పాపము నాకును గలుగు గాక!

38. అన్న గహనముకేగ నే ననుమతింప మద్యమును లోహమును లక్క మాంసమును వి షమ్ము నమ్మి కుటుంబ పోషణము నొనర్చ్భు నతనికగు పాపమును నాకునగును గాక!

39. ఏను రాముండు వనికేగ నిష్టపడిన భయద యుద్దాన వెన్కకు బారిపోయి వైరిచేతను హతమార్స బడినవాండు చెందు నరకము నన్నును జెందుగాక!

40. రాము(డడవుల కేగుటే నా మతంబ యేని నే కపాలము ధరియించి ప్రాత గుడ్డపేలికలను గట్టుకొనుచు భూమి యెల్లనున్‌ మత్తునిగ భిక్షమెత్తునాండ.

41... ఏను రాముని వనవాస మిష్టపడిన కొమమును (గ్రోధమూని ప్రీకాముకుండ నగుచు( గల్గుద్రావుచు జూదమాడికొంచు భ్రష్తుండనగుచు దిరిగెడువాండ నగుదు.

42. తల్లి! రాము డడవికేగం దలతునేని ధర్మపున్‌ బుద్దిమాని యధర్మమూని యోగ్యులకు దానమీక యయోగ్యులకునె యిచ్చు వా(డొందు నరకము నెనయువాండ.

అయోధ్యాకాందము శ3, ఏను రాము€. డడవులకు నేగ నించు కేని నా దల్లినిన్‌ బోత్సహించితేని బహువిధమ్ముల నేను సంపాదనంబు జేయు ధనము దొంగలపాలు జెందుగాక!

శీర అడవులకు రామునే సాగనంపందలప సూర్యు నుదయంబునందున సూర్యు నస్త మానమందున ని(దైంచు వానికి భువి కలుగు పొసము నాకును గలుగుగాక!

4&5. అడవులకు రామునంప నే నాత్మందలపస కొంపలకు నిప్పునిడువాని గురునిసతినిం బొందునాని మిత్రద్రోహమును నొనర్భు వాని జెందు పాపంబు నాకౌనుగాక!

శీ6. ఏను రాముండడవికేగ నెంతునేని దేవతలకును దత్‌ పితృదేవతలకు జనని జనకుల సేవసల్పని నరుండు జెందు పాపము నన్నును నొందుగాత!

తగ, ఏను రాముని నడవుల కేగశేీోయ సుజనులనలన విడువనై సుజను లాచ రించు సత్కర్మముల నొనరించకుండి (భ్రష్తుండనయి పొపమ్మును బడయువాండ.

శ8. ఏను రాముండడవికేగ నిష్ట్పపడియు చేరి జననిని ప్రోత్సహించియును నున్న మాతృసేనను జేయని మానవునకు గలుగు పాపము నాకును గలుగుగాత!

వంచ నవ్తతితమ స్పర్లము

49, _రాము(ండడవులకేగుటే నా మతంబ యేని బహుపుతులంగని యేను బీద వాండనై బహు రోగాల బాధపడుచు నెల్లపుడు శోకమున గృశియింతు. గాక!

50. ఏను రాము(డడవికేగ నెంచితేని యున్నతాసనమున గూరుచుండి మదము చేత నర్జుల పరిభవించిన నరునకు కలుగు లోకము నాకును గలుగు గాక!

51. అన్న యడవికేగుటయె నా యభిమతంబ యైన నే నధర్మపరు(డనై కరినుండ నగుచు బాపినై నృపుని భయమునుబొంది మోసమొనరించుచు దిరుగ బూనువా(డ.

52. రాము నడవికింపు ఘోరంపు గార్య మందు నాకు సంబంధమున్నట్టులైన పతిరతను బుతుమతిభార్య వదలువాని జెందెడు మహా నరకమునున్‌ జెందువా(డ.

53. అన్న నడవులకంపు మహాఘనుందు భాగమును నాకునుండిన భార్య వదలి అన్య వనితలబొందు దుష్టాత్ములకును గలుగు నరకము నాకును గలుగుగాక!

54. ఏను రాముడు వనిసినముకేగం దలుప భార్యయందు సంతానమున్‌ బడయకుండి వారవనితకు వశుండగు పామరునకు కలుగు సాపము నాకును గలుగుగాక!

అయోధ్వాకాందము

55. అన్న గహనముకేగ నే ననుమతింప జలము నిందజేసినను విషంబు నరుల కిచ్చి జంపినన్‌ భువియందు నెట్టి నరక మొదవు నట్టి నరకము నా కొదవుగాక,

56. ఏను రాముండు వనికేగ నిష్టపడిన బ్రాహ్మణునకిచ్చు దానము భంగపరుప దూడకు వదల కావు బిదుకగబూన గలుగు పాపము నాకును గలుగుగాక!

57. తల్లి! రాము డడవికేగల దలతు నేని తనదుకడ జలముండగా దప్పిగొనిన యతండు జలమునేండ నాసంగనట్టివాండు పొందు పాపము నన్నును జెందుగాక!

58. అమ్మ! రాము డడవికేగ నభిలషింతు నేని నిరువురు బోరాడునెడల పక్ష పాతమూని యన్యాయము పల్కువాండు పాందు నరకము నన్నును ఇెందుగాకకొ

59. భరతుండట్టుల దనయుని, భర్త బాసి కుందుచుండెడు గౌసల్యకు( దన పలుకు లందు నమ్మకమును బుట్టునట్టు పలుకు చుండి పరమదుఃఖితు(డయి యుర్విబడియె.

60, అంత గౌసల్యయా కోసలాధినాధు తనయ యట్టు దుస్పహ శపథముల బల్కి యధిక శోకార్తుండై మూర్చనంది నేల బడిన భరతు లేవగదీసి బల్కె నిట్టు,

వంచ నత్తతితమ న్సర్ణము 61. “తనయ! నీ విట్టులుగ శపథముల జేయ అగ్నిలో నాజ్యమును బోయు నవ్విధముగ అస్మదీయమౌ దుఃఖ మత్యధికమయ్యె ప్రాణములె లేచిపోయెడు పగిదినుండె. 62. _భాగ్యవశమున లక్ష్మణుపగిది నీవు ధర్మమును విడనాడగ( దలపవైతి అన్న! సత్యప్రతిజ్ఞుండవైన నీవు నుత్తములు చెందు లోకము లందగలవు” 63. ఇట్టులుగ జెప్పి యా కోసలేశు తనయ భ్రాతృవత్సలుని నముహానుభావు భరతు తనదు తొడలపై గూర్చుండగను బొనర్చి కాగలించుకొనియును దుఃఖమును బొంది. 6 అట్టు విలపించుచును దుఃఖితాత్ముండైన యమ్మహాత్ముని భరతు మనమ్ము మూర్చ నొందుటవలన శోకమ్ము నందియుంట వలన చంచలమగుచు స్వవశముదప్పి. 65. అట్టు భరతుండు మూర్చిల్లి యవనిపైని బడియు వేడి నిట్టూర్పులు విడుచుచుండి దుఃఖమత్యధికముగ జెందుచునునుండ అంతలోపల నా రాత్రియంత గడచె.

• ఫంచ సప్తతితమ స్సర్గము సమాప్తము.

అయోధ్వాకాండము 6. షట్సప్తతితమ స్సర్లము

1. అంత నఖిలబుషులలోన నగ్రగణ్యు( డైన యవ్వసిష్ట మహర్షి యధిక దుఃఖ తాత్ము(డైన కైకతనయు నా భరతుని కనుగొనియు నివ్విధంబుగ ననియెనపుడు.

2. “అనఘ! యో భరతుండ! దుఃఖమును విడువుము నీకు మంగళముల్‌ గల్లు గాక! దశర థాధి నాధున కిపుడు చేయంగ నైన యుత్తరక్రియలను జేయ నూనుమయ్య”,

3, అనగ ధర్మవిదుండగు నా భరతుండు అవ్వసిష్టుని వాక్యము లాలకించి కొంత ధైర్యముగొని జనకునకు జేయ నైన ప్రేతకార్యమును జేయందొడంగె.

క. తైలద్రోణీయందుండిన తండ్రీ దేహ మెత్తి నేలపైబెట్టి యెంతేని దేహ కాంతి దరుగక నిద్రను గనుచునున్న యతనివలెనుండు నృపుని దేహమ్మునెల్ల.

5. సకలమణులచే సకల పుష్పముల చేత బాగుగా నలంకృతమగు పగిదిజేసి అఖిల పశువులు పక్షులు నాలకింప తండ్రిపైబడి యిటుల రోదనముజేసె.

6. “ఏను దూరమందున వసియించుచుండ రామునిన్‌ లక్ష్మణుని మహారణ్యములకు నేమి మనమునందెంచి నీ విటులబంపి తిందు నీదు నభిప్రాయమేమి తండ్రి?

వట్టుప్తతితమ స్పర్లము

గా అందజణకు మహామోద మత్యంత మొదవు పనులజేసెడు శ్రీరామభద్రు వదలి ఎల్లరను మమ్ము శోకాబ్ది నిట్టుముంచి ఎచటికేగితివో తండ్రి యెటు(గశౌపుమ?

8. తండ్రి! నీవిటు మరణమొందంగ రాము డడవి కట్టుల నేగగా నవనియందు ప్రజలయోగమున్‌ క్షేమమున్‌ బహువిధముల నరసి యెవరు రక్షించెడు నట్టివారు?

9 _ ఈవు లేకుండుటన్‌జేసి యీ ధరిత్రి కాంతు(డును లేని స్త్రీబోలె గాంతిదప్పె ఈవులేకుండుటన్‌ జేసి యా యయోధ్య చంద్రుండున్‌లేని యా రాత్రి చందనుయ్యె”

10. అట్టు దీన మానసుండయి యట్లు రోద నమ్ము జేయు భరతుగంని యన్ముహాత్ము( డగు వసిష్టుడు జతురాన నాత్మజుండు నురల నీ రీతిగా వచింపంగడంగె.

11. “దశరధాధినాధునకు నీ తరుణమందు ఎట్టి ప్రేతకార్యంబుల నెట్టు చేయ వలయునో యాలసింపక వానినెల్ల( జేసి పిత్చూణపు విముక్తిజెందు మనఘ!

12. అనగ నవ్వసిష్టుని పల్కు లాలకించి ఆ భరతుండట్లె యనిచెప్పి యపుడె బుత్వి జులను నాచార్యుల బురోహితులను తొంద రగను రావింపు/డనుచు తొందరను జేయు.

ఆయోధ్యాకాందము

13. అపుడు బుత్విజులు పురోహితాదు లెల్ల అరుగుదెంచి యూ యస్తిగృహంబునందు నుండు పరమ పావనములైయుండు నగ్ని హోత్రముల బయటికిదెచ్చి యుండునెడల.

14. అంత బరిచారకులు నృుతుండైన దశర ధాధిపుని కళేబరము పర్యంకమందు దుఖితులగుచు గన్నీళ్లు దొరలుచుండ మోసికొనిపోవగ శృశానమునకునంత,

15. నగరవాసులు బంగారు నాణములను వెండి నాణంబులను బలు విధములైన వస్త్రముల దారిపొడుగున వైచుకాంచు భూపుని కళేబరమునకు ముందునడువ,

16. చందనాగరు చూర్ణముల్‌ చల్లికొనుచు పరిమళంపు [ద్రవ్యముల ధూపములనవేసి కొనుచు పద్మచూర్హము జల్టుకొనుచు దేవ దారు చూర్ణమును నుగంధద్రవ్యములును,

17. _ క్ష్మాసురులు వేదపఠనము సలుపుకొనుచు క్ష్మావరుని కళేజరము శ్మశానమునకు దీసికొనిబోన నంత బుత్విజులు దశర ధాధిపుని శరీరము చితియందు నుంచ.

18. ఆ భరతుండు దశరథున కగ్నులొసంగు మీంద నా బుత్విజులు పైతృమేధికంపు మంత్రముల బఠింపంగ సాొమగులు నపుడు సానుగొనముల్‌ చేయగ శాస్త్రవిధిగ.

వట్పత్తకితమ న్పర్ణము

19. వృద్దులు పరివేష్టింపగ నృపుని భార్య లెల్లరును యధార్హముగను బల్లకీల నరదముల నధిరోహించి యయ్యయోధ్య పురనునుండి వచ్చిరి శోకమూర్తులగుచు.

20. అపుడు బుత్విజుల్‌ శోకార్తలైన కోస లాధిపుని తనూజాతాదులైన స్త్రీలు పెక్కు యాగముల్‌ చేసిన ప్పధ్విపతికి అప్రదక్షిణ వందనమాచరింప.

21. అంత గౌసల్య మొదలగు నధిపు భార్య లందరును మహాశోకమునంది గ్రౌంచ సక్షులవలె మనోహరస్వరముతోడ రోదనమొనర్చిరి హృదయభేదకముగ.

22. అంత కౌసల్య ముఖ్యలొ నా దశరథు వనితలెల్ల శోకంబున పరవశలయి అరదముల వాహనంలబులం దధివసించి అమ్మహా సరయూ నది కరుగుదెంచి.

23. నృపుని సతులు ముంత్రుల బురోహితుల నా భ రతునిగూడి నృపునకు. దర్పణము లొస6గి యధిక శోకార్తలై పురమందుజొచ్చి పది దినములు గద్పిరి నేలపై బరుండి.

= వృట్సప్తతితమ స్పర్ణము సమాప్తము,

ఆయోధ్యాకొందము ₹౯. సప్తసప్తతిమ స్పర్ణము

1 అంత పది దినంబులయిన యంతమీంద భరతు( డాశౌచమున్‌ దీర్చి పదునొకండ వన దినమువ నంత పండైండవ దినమందు చేయదగు తాద్ద కర్మముల్‌ చేసియుండి.

2. ధరసురులకు మృష్టాన్నముల్‌ ధనము రళ్న ముల నమూల్యమ్ములౌ వస్త్రములను నుత్త మంబులగు వస్తువుల బుష్కలంబుగాంగ కోరుకొమవారికి నాసంె కోరినట్టు,

3. స్వర్షమును రజతంబును ఛాగ సముద యంబును నతివిశాలంబులగు గృహముల వారణంబుల నశ్వాదినాహనముల సేవచేయగ దాస దాసీజనముల,

& _ ఉర్విపతికి దశరధున కూర్చ్వ్యలోక ములు గలుగ నుత్తమ బ్రాహ్మణులకు నొపంగె అంత పదమూడన దినమ్మునందు నుదయ మందు ముందుగనే లేచి యా భరతుడు.

ర్‌ అస్టే సంచయనార్థమై యా శ్మశాన మునకు నేగి జనకు భస్మమును గనుగొని యెంతొ శోకమునంది పేరెలుంగున హృద యంబులెల్ల కరుగ రోదనంబుడేసి.

6. జనక! నీవు నన్నప్పగించంగ దగిన అన్న రాముడు వనమున కరిగినాండు ఇట్టు నన్ను దిక్కునులేనియట్లు దేసి యెచటికేగితివో నాకు వెటు(గ(ెపును!

నత్త నత్తతితమ స్సర్ణము గ“ రాము నటుబంపి కోసల రాజసుతను అట్టులుగ నాదరణ లేనియట్టు జేసి తీవుగూడ నామె వదలి యెచటి కేగి తేది మా గతి యింక మాకేది తెరువు? & కాలి కాలి భస్మమై దగ్ధంబులైన యస్టులు కలిగి కుప్పటైైనట్టి తండ్రి మృతశరీరమున్‌ గాల్చిన చితినిగాంచి భరతుండత్యంతముగ దుఃఖపడగ(ందొడగె. 9 _ అట్లతండు దీనుండై శోకమందుచుండ నింద్రుని ధ్వజము రధముపై కెత్తబడియు కట్టుదెగి భువిపై బడినట్టుగానె నిలుచువాండు విలిచినట్టు నేలబడియె. 10. అట్లు నేలపై బడిసోవు నా భరతుని గని పురోహితులును మంత్రిగణములెల్ల పొరులును సంభ్రమంబున పరుగులెత్తి పుణ్యమంతయు నశియించిపోవగానె 11 ఇలబడిన యయాతిని లేవవెత్త బుషులు పైని వ్రాలినట్లతనిపై వ్రాలిరపుడు అన్న భరతు(డట్టుల నేలయందు వ్రాల నది గనుంగొని శత్రుఘ్ను( డడలిపోయి. 12 తండ్రీని దలంచికొని తెల్విదప్పిపోయి మూర్చితాత్ము(డై యంతనె భూమికొరగి పోయి యున్మత్తుండైపోయి బోరుమనుచు నేడ్వగా జొచ్చెను శిలలు నెల్లకరుగ.

అయోధ్యాకాందము

13, తండ్రియొక్క గుణంబుల తండ్రి యవయ వముల. దలచుచు మిగులుగం గుమిలి కుమిలి మంథర వలన ప్రభవము నొందినదియు కైకయనియెడు మకరము గలెగినదియు.

14. వరములనియెడు జలముల€ బరగునదియు నైన శోకసము[ద్రమునందు మునిగి బాలుండును సుకుమారుండు భరతు(డెప్పుడు బహువిధముల లాలింపగా బడెడువాండు.

15. అతండిటుల నేలబడి శోకమందుచుండ “వీ వతని వీడి యెటబోయినావు తండ్రి! భోజనమ్ముల బానీయములను నాభ రణములను దాల్చ్బుటందు వస్తములయందు.

16. ఎవని కెది యిష్టమో దాని నిచ్చినాండ వింక మాకు నా రీతిగ నిత్సు రెవరు? అఖిల ధర్మవిదుండవు మహాత్ముండనగు నిన్ను వీడి భూమి పగులకున్నదేమి?

17. కాన నీ భూమి యా లయకాలనుందు నేని పగిలిపోదంచు నేనెంచువాండడ ఈవు స్వర్గలోకంబున కిట్టులేగ అట్టులుగ రాఘవుం డరణ్యములకేగు

18. ఇంక నేను జీవింపలేనిపుడె యగ్ని యందు జొచ్చి నీతో స్వర్ణమందువాండ తండ్రిలేక దైవమగు రాముండులేక పాడు కొట్టాడుచుండు నీపట్టణమున.

నత్త సత్తతితమ స్పర్లము 19, ఏ ్రవేశింపగొజుల నింకనే ప్ర వేశ మొనరించెదను తపోవిసినభూమి” ఆ భరతుండు శత్రుఘ్నుండు నట్లు రోద నంబు చేయగ వారి దుఃఖంబుగాంచి. 20, వారి వెంబడి వచ్చినవారుగూడ మరల దుఃఖమొంది విలపింపన్‌ దొడగిరి అట్టు భరత శత్రుఘ్ను లత్యంతముగను ఏడ్చి యేడ్చి యలసటచే నెంతయేని. 21. కొమ్ములున్‌ విరిగిన వృషభమ్ములవలె నేలబడి పారలాడిరి జాలికలుగ అంత నృపుని పురోహితు. డభిలవిదుండు అవ్వసిష్ట మహాముని యదియు గనియు, 22. _వసుధపై బొరలాడెడు భరతు లేన నెత్తి యివ్విధంబుగ వచియింపంగడగె “నీదు తండ్రి దశరథ భూమీధవుండు పోయి పదమూడవ దివసమునగు నేడు. 23. అస్థి సంచయనంబు జేయదగునింక ఏల జాగుచేసెదు దుఃఖమేలపడెదు జరయు మరణమున్‌ క్షుత్సిపాసలును శోక మోహములు భువి ననివార్యములగు జూవె. 2డీ, అట్టి యనివార్యములయిన యట్టివాని గూర్చి ప్రాజ్ఞుడు దుఃఖము గొనరోడనంగ అంత శత్రుఘ్నునిన్‌ సుమం(డ్రాభిధాను( డెత్తి మంచి మాటలతోడ నిట్టులనియె. నా

అయోధ్వాకాండను నాతో నునా నాలుకాను యానాం నారాల. 25, మహిని సకల జీవుల జన్మమధణములును నహజములు, వాని మాన్స నశక్యమెందు నిట్లు దుఃఖమందుటచేత నేమికాదు” అనగ భరతుడు శత్రుఘ్నుండట్లులేచి. 26. వర్వమున కాతపమునకు వాడియున్న ఇంద్రుని ధ్వజంబులుగ వెల్లిరంతయేని భరత శత్రఘ్నులను మంత్రివరులు జేరి చేయు నపరక్రియల ద్వర జేసిరెంతొ. = సప్త సప్తతితము స్స్గము సమాప్తము. 76. అష్ట సప్తతితమ స్పర్లము క్ష అంత శయఘ్నుండు తవదు నంతిపురము కేగుపిదప నాముని యొద్ద కేగంగోరు చున్న యత్యంత దుఃఖము నొందుచున్న భరతుని కడకుబోయి యిప్పగిది బలికె, 2, “ఎల్ల ప్రాణుల దుఃఖము లెల్లబోవ జేయు రాముండు తనకిట్టుజెందు కష్ట ములను బోగొట్టుకొమనని పలుక నేల యట్టి యతంచొక ప్రీచేత నడవికరిగె. 8 జనకు నాజ్జ మీజెడు దుర్యశమునకోడి అడవులకు రాము(డరిగిన యరుగుగాక అతిబలుండు లక్ష్మణు(డైన నా దశరథు నెదిరి రాము నాపంగ జేయండెందుకొణకు?

శన నవ్రతితమ న్పర్లము

శీ కైకజేయు మాయలకోడి కానరమున ఆ దశరథుడు న్యాయ మన్యాయమును గ మంగొనక రాము నడవికంపంగ6 బూను పనిని ముందె నివారింప వలసియుండె”

5 అపుడు శత్రుఘ్నుడు నటుల ననుచునుండ బలువిధంబుల భూషణంబుల ధరియించి తుచ్చురాలు మంధర భరతుండు వసించు నింటి తూర్పువాకిలి యొద్ద కేగుదెంచె.

6 అగరు జందనమలది వృపొంగనలకు( దగిన వ(స్తంబుల బలువిధంబులైన భూషణంబుల దాల్చి యుప్పాంగుచుండి ॥ కులుకుచును దన్ను దాం. జూచుకొనుచు వచ్చె.

7, చిత్రములయిన మొలనూళ్లచేత నూపు రములచేత రత్నముల హారములచేత కట్టబడి (ద్రాళ్లచేతను గట్టబడిన వానరముగ గడు బ్రకాశమానమయ్యె.

8 అపుడు ద్వారపాలకులు పాపొత్మురాలు వైన మంథర జూచి మహా గ్రహంబు నొంది పైబడి దానిని నొడిసిపట్టు కొంచు శత్రుఘ్నునకు నొప్పగించియుండి.

9, _ ఎవతె రాముండడవికేగ హేతువగునొ ఎవతె నృపు మరణమునకు హేతువగునొ అట్టి పాపిష్టురాలు వీయదియ, దీని కేదయినను శిక్షనుజేసి యఘము బాపు.

అయోధ్యాకోండను

10. ద్వారపాలకుల్‌ చెప్పిన దంతయు విని

మంధథరంగని మహాదుఃఖమంది యంతి

పురమునందుండు వారినందరను గాంచి

యిప్పగిదిగ శత్రఘ్నుండు చెప్పెనవుడు. 11. “నాదు ప్రియసోదరులకును నాదు తండ్రి

కెవతెచే నిమ్మహావర్థమిట్టుకలిగె

నట్టి యీ మంథర తన మహాఘమునకు

తగిన ఫలమిప్పుడే జెంద(దగును గాక

12. అట్టతండు చెప్పి సఖులచే నావృతముయి యున్న'యా మంథరను బట్టుకొన్న్మయంత నదియు నంతిపురము (బ్రద్దలగునటులుగ గట్టిగా నరచుచు నేద్వగాదొడంగె.

13. అంత నుంథర చెలికత్తెలంద రధిక కృద్దుండైన శత్రుఘ్నుని గవి యితండు మనలనున్‌ చీల్చి చెండాండుననుచు€ దోచి యిచట విల్వరాదని పర్వులెత్తి రెటకొ,

14౬ అట్టు పరుగిడి యొక్కచో నందరాగి యితని యుద్రేకమునుంజూడ నితండు మనల నొక్కరిం దక్కనీయక యుక్కడంచు నంచు దమలోన నిట్టు యోజించుకొంచు.

15. దయగలది క్షీర్తిలయది ధర్మమెజింగి వది ప్రియముగ బల్కెడునదియైన కోస లాత్మజ శరణుజొత్త మన్యగతి లేదు ఆమెయె మనల. గాపొడునని దలచిరి,

ఆష్ట నత్తతితమ న్సర్ణము

16 అంత శత్రుఘ్నుం డాగ్రహోదగ్రుండగుచు కనుల నన్నికణంబులు గదుర రోద నంబు చేయుచునుండు మంధర నేల బడగవైచి బర బర నీడ్వందొడంగ.

117. అట్టు శమ్రఘ్ను(డా మంథరాభిధాన దలనుబట్టీ యీడ్వ నదియు దాళ్చియున్న పలువిధమ్ముల భూషణములును ధరిత్రి పైని జెల్లాజెదురుగాంగ( బడియునుండె.

118. అప్పుడా భూషణమ్ములునట్లు రాలి కాంతిమంతమవు గృహమునట్లు నిండి తారకలు స్వచ్చమౌ శరత్కాలమందు నాకసము నిండియుండినట్లు కననాయె

119, అట్లు శయఘ్నుండుద్దండు. డగుచు దాని తలనుబట్లి యీడ్ఫుచునుండి దన్నుచుండ దాని విడిపింపవచ్చిన తల్లి గైక గాంచి పరుషంబుల తిరస్కరించి పలుక,

20. కైక శత్రుఘ్ను(డను దిరస్కారవాక్య మును వినియు మహా దుఃఖమునుగొనియు ని కేమి సేయునొ దీనినంచెంచి భయము జెంది భరతుని శరణను నొందెనపుడు.

21. _భరతు(డా కైక పడియెడు పాటుజూచ్చి అనుజుండును గ్రుద్దుడై యుండుటను నెటింగి అతనింజూచి సకలజీవులందు స్త్రీల

జంపంబోకు మోర్చుకొని క్షమింపు దాని.

అయోధ్వాకాండము

22. ధార్మికుండు రాముండు నన్‌ దల్లి జంపు వానిగా౬ గ నిందింపని వాండ యేని దుష్టురాలగు కైకను దునుముదు నివు డట్టు తలంపండు నా ముఖిమతండు గనండు

23, అతండు మనము మంథర నిట్లు హతము జేసి నట్లు వినెనేని ధర్మాత్ముండౌను గాన ప్తీని జంపిన హేతువుచేత మూట లాడండింక నీతోడ నాతోడంగూడి”

24. అనంగ శత్రుఘ్నుండు భరతు+డనినది నిని చేయగల్గియుండినదంత జేసె నిదియు, నింక దీనిజంపీన ఫలమేమియంచు( దనదు కోపముమాని మంధరను విడిచె.

25. అంత మంధర కైకేయి యం(ఘ్రులంటి మొక్కి శోకార్తయగుచు నూర్చులు విడుచుచు తాను మృత్యుముఖమునుండీ తప్పి బ్రతుకు నట్టు మరలను జన్మించునట్టు( దలచె.

26. అట్టు శత్రుఘ్నుచే/ దలపట్టి యీడ్వ బడియు వలలోన 'బడిపోవు' పక్షివోలె బరను శోకార్తమ్రైన మంధరను గాంచి కైక యూరడించుచును దుఃఖమును మాన్సె.

• అష్ట సప్తతితమ స్సర్ణము సమాప్తము.

70. ఏకోనా శీతితమ స్పర్ణము

71. అంత పదునాల్గవ దివపసమందు నుదయ ముననె భరతున కభిషేకమును నొనర్చ దగిన యధికారము గల యందటును వచ్చి భరతు గన్లొని యీ రితి పల్కిరపుడు,

72. “మనకు బరమ గురువయిన పార్థివుండు జ్యేష్ట్రనయు రాముని గుణజ్యేష్టుడైన లక్ష్మణువి దండకాటవులకు నరుగగ జేసి తానును స్వర్గము జేరినాండు.

3, ఇప్పుడు నీవె రాజగు నూకు నిమ్మహీత లమ్ము నింతవర కనాయకమ్ము నయ్యు దైవయోగాన బ్రజ, లన్యధరణిపతులు కదలకున్న వార, లభిషేకమ్ము గొమ్ము.

&ఓ. నీకు నిప్పుడె పట్టాభిషేక మాచ ఆ రింపగా వలసిన వస్తుసంపదలను నన్నిటిని దీసింకొవి యమాత్యాదులెల్ల ఎదురుచూచుచునున్న వా, రేగుదెమ్ము.

5, తండ్రి తాతలనుండియు దరుగకుండ క్రమముగా వచ్చుచుండు వీ క్షాతలమును

గొనుము! యిపుడె పట్టాభిషిక్తుండవగుమ! మమ్ము బ్రోవుము మా ప్రార్థనమ్ము వినుము".

6. అనగ దానిని భరతు( డాత్మాధిషేక మునకు సేకరించు పదార్థములకు జుట్టు నరిగి వందనమొసంగి రాజ్యాభిషేక కర్తలగు వారలగని యిక్కరణి ననియె.

అయోధ్వాకాందము

7 మాదు వంశాన జ్యేష్టుడే క్న్మాతలమున

కేలికయగుట మనమంద రెజి/గినదియె

అభిలము దెలిసియుండు మీ యట్టివారె

యిట్లనగ( దగువే యింక నిట్టనకుండు. 8. మాకు జ్యేష్టుడౌ రాను(డే మనకు రాజు

కావలయు నాతండె యిపుడు కాగలండు

ఆతనికి బదులుగ నేనె యడవికేగి

యా చతుర్దశ వర్షము అచటనుందు.

9 _ ఏ నిపుడె దండకాటవికేగి జ్యేష్టుం - డైన రాముని దోడ్కొని యరుగుదెంతు చ్పీన నిపుడు వాయత్తము సేయు. డేను దానితో. గొాననమునకు( దరలువాండ,

10. వాదు పట్టాభిషేకమ్మునకయి సేక రించబడిన పదార్థముల్‌ గొంచు దండ కాటవులయందె నేను రామాభిషేక మాచరింపగ6 గొనిపోవు నట్టివాండ,

11. _అవ్వనమునందె యట్లు రామాభిసేక మాచరించి యాగపుశాలయందునుండి అగ్నులింటికి దెచ్చినయట్టు లమ్మ హాత్ము నే. దోడికొని వచ్చునట్టినాండ.

12. తల్లి యనియెడు పేరుమాత్రంబె కల్లు కైక కోర్కెను నేం దీర్చంగానుబోను ఏను దుర్గమారణ్యమందే వసింతు రాముడే యుండునింక మీ రాజుగాము

వకోనా శీతితము న్సర్ణము

13. సకల విషపుమార్గంబుల సమపు మార్గ ములను జేయ శిల్పులకు నాజ్జల నొసగుండు దుర్గ్షమారణ్యమందలి మార్గములను దెలియువారలు వెంట రావలయు ననుండు"”.

14. రాజునకు నభిషేకకర్తలగువారలు నిట్టులుగ రామునందు నెంతేని భక్తి తోడ బల్కెడు నా భరతుని గనుగొని పరమమగు నర్ధముగల యీ పల్కు లనిరి.

15. “నీవు ధర్మమనుసరించి నీదు జ్యేష్ట సోదరునకె రాజ్యంబీయ జూచుచుంటి నీదు యోగ్యతంగవ్లాని నీ యెడలనె లక్ష్మి యెల్లపుడుండ. దలంచుగాక

16 రామునే రాజుగా గొనిరావలయు న టంచు భరతుడు పలుకు వాక్యముల క్‌పుడు అధిక మోదముజెంది రాజ్యాభిషేక మొనరిచెడి వార లానందమున నెగిరిరి.

17. అంత నభిషేకకర్తలు నఖిల మంత్రు అన్యులును సభికులును మహా ప్రమోద మంది “నీదు నాజ్ఞలను మే మనుసరించి చేయదగిన యేర్పాట్లు చేసితిమి” యనిరి.

= వీకోన సప్తతితమ స్సర్ణము సమాప్తము.

ఆయోధ్వాకొాండను 80. అశీతితమ స్పర్ణము

క్ష అఖిల భూస్వభావం బెల్గినట్టివారు నీరుతోడు త్రాళ్లను బేన నేర్చువారు తముదు పనులయం దతిదక్షత గలవారు యంత్రకులు ఖనకులు శూరులైనవారు.

2. _ కూలి పనివాండ్రు బహు శిల్పకులును రాజ పురుషులును యం(త్రనిర్మాణమును నొనర్భు వారలును మార్గములను నేర్చరచువారు అడ్డములగు చెట్ల నజకునట్టివారు.

3౩. _ బావులం ద్రవ్వ నేర్చినవారు సున్న ములను బూయువారును యిటుకలను జేయు వారలును మార్గములరయువారు ముందు గా నరిగి రధిక నిపుణులైనవారు.

4. అట్లు వారు రాముని గననౌ నటంచు ముదముతో నవ్వనమునకు బోవుచుండ పూర్ణిమన్‌ రంగదుత్తుంగములగు నలల బోలుచుండు సముద్రము బోలిరెంతొ.

5. మార్గమును సరిచేయ సమర్జులైన వార లొక్కొక్క గుంపుగా జ్‌రి రాము నేను ముందు గనెదనంచు నేను ముందు గనెద నంచేగిరి తమ సాధనముల గొని.

6 వార లడవిలో గుట్టల ననలతలను ఎండిపోయి స్తంభముగా నుండు తరుల కఠిన థిలలను దొలగించి గహనమందు మార్గము గలిగించిరి రాజమార్గమునను.

శాశీతివమ న్సళ్లము 7. దారి కిరువైపులను జల్లదనముకొణకు చెట్లనాటి యడ్డమయిన చెట్లనెల్ల జఅంపముల గోసియును గుఠారముల నరకి గడ్డపారలతో (ద్రవ్వగా గడంగి

8. _ దట్టముగ బెగ్గి భేదింప( దరముగాని జేరుగడ్డిని గాళ్చి యయ్యడవియందు బోనలవిగాని దుర్షముంబులను సమము గా నొనర్చిరి రాకపోకల కనువుగ,

9. _ త్రోవ కడ్డమైయుండు చెరువుల సెద్ద బావులను మట్టిపోసి పూడ్వందొడంగి పల్లములయిన నేలలనెల్ల మట్టి పోసీయును సమంబులుగా(గ( జేసిరపుడు.

10. దారికడ్డమగు నదీముతల్టులకును 'సితువులగట్టి రెదురుగ జేరియున్న రాళ్ల పొడిజేసిరి తము మూర్గముననున్న కట్టల దెగకొట్టిరి నీళ్లు కదలిపోవ.

11, కొలది వాగులకును సేతువులనుగట్టి అవి యధిక జలముల గల్గి యంబునిధుల బోలునటుజేసి పలువిధంబులుగ. దమకు నధిక పౌకర్యములు గల్గునట్టుజేపి.

12 జలము లేనియెడల నేనుగులకు సైన్య ములకు నుపయోగములుగ బావులను ద్రవ్వ జలమునుం దెచ్చుచో. దమ యలసటలను దీర్చికొన నచటచట వేదికల నిల్పి,

అయోధ్వాకాందము

13. సున్నమున గట్టనము చేసియున్నదియును

చక్కనగుచు బుష్పించు వృక్షములు గల్లి

మధురముగ గూపెడు విహంగమములు గల్లి

అంతటను బతాకల నలంకృతము నగుచు. 14. చందనోదక మెల్లెడ జల్లబడిన

యదియు పూలనలంకృతమ్రైన యదియు

నైన సైన్యమరుగు మార్గమట్టి తరి

దేవమార్గము బోలెను దేజరిల్లె.

15. మార్గమట్టు లొనర్పగంబడిన పిదప అధికృతులు రాజపురుషులునైనవారు చేరి బిర నిర్మాణముచేయ బహు ఫ లములు గల రమణీయ దేశములయందు.

16, అమ్మవోత్ముడౌ భరతున కభిమతమ్ము లగు నలంకారభూతములగు ప్రదేశ ములయెడల హీమవు కలశాదుల నమర్శి భాసురముగ శృంగారముల్‌ జేసిరెంతొ.

17. శాస్త్రవిదులు ప్రశస్త నక్షత్రముల ము హూర్తముల భరతుడు విడియుటకు నాను కూల్యములగు శిబిరము లమూల్యమైన వస్తువుల నెలకొల్సిరా వనమునందు.

18. మార్గమందు శిబిరములు మంచియెడల గలవియగుచు వగడ్తలు గలవియగుచు ఇంద్రకీల నగంబున కెనయువట్టి వగుచు నుంచి వీధులు గలవియును నగుచు.

ఈశీతితమ స్సర్లము 19, _ధవళములగు ప్రాకారావతమ్ములగుచు సలువిధముల దేవాలయములు గలుగుచు ధ్వజవితానముచేత సుందరములగుచు రాజవీధులచే గడు రాజిలుచును. 20. ఆకసము నొరసెడు విటంకాగ్రములగు సౌధరాజితోడ నమరనాధు పట్ట ణఅమ్ముతోడ మిగుల సదృశమ్ములగుచు నెంతయో బ్రకాశమ్ముగనవైనయెడల 21. పలువిధ తరులుగల వనములు గలదియు స్వచ్చ శితలములు జలములు గలదియు మీనములనిండు గంగా భవానివరకు ఆ శిబిరములు భాసము లగుచునుండె. 22. రామ్రలందును నక్షత్రరాజితోడ చంద్రుతో నాకసమ్ము భాసమగునట్లు నేర్పరులగు శిల్పులచేత నిర్మితమగు భరతుమార్గ మత్యంతము (బ్రభ దలిర్చె

• అశీతితవు స్పర్గము సమాప్తము. చలల? ప్రజలని

అయోధ్వాకాండము 1 ఏకా శీతితమ స్పర్ణ్షము 1 అంతనా రాత్రి వేకువయందు స్తోత పాఠముల( బండితులయిన నందిమాగ ధులు మిగులుగ శుభోదయములునుగాంగ భరతునిన్‌ బ్రస్తుతించిరి బహువిధముల

2. హమదండాలచేత వాయింపండిన పలువిధముల భేరులు ధ్వనింపంగంబడియె శంఖములు పూరితములయ్యె సకలవిధము లైన కాహళములు మాదంగాను బడియె.

రె ఆ మహావాద్యముల ధ్వను లధికములయి ధాత్రియెల్ల నాకసము నంతయునునుండి అదినటకె శోకపూరితుండయిన భరతు వింక నత్యంత దుఃఖము నెనయంజేయ.

శ ఆ ధ్వనులకు మేల్కొనియుండు నా భరతుండు ఏను రాజునుగావె, నన్నేల యిట్టు లవనిపతిగ మేల్కొలిసెద రంచు మాన్సి అనుజు శత్రుఘ్నుతోడను ననియె నిట్లు.

5. “అనఘ! నా తల్లి కైకేయి యవనికెల్ల నెంత యపకృతింేసెనో యీవు కంటె? అభిల దుఃఖముల్‌ నన్నిట్టు లనుభవింప( జేసి దశరధేశుండు మృతి/ెందిబోయె,

ర ప్రాజ్యమైన యా దశరథు రాజ్యలక్ష్మి ధర్మమూలమైన దది; యీ తరుణమందు. గర్లధారుండులేని నౌకయునుబోలె గతియులేక యల్లల నాడంా( దొడంగె.

తకా శీతితమ స్పర్గము

౯, _ ఎవడు మనలకందజకు నీ యనవని 9ల్ల పరమగతియౌనా యా రామభద్రుంగూడ ధర్మమును విడనాడి స్వార్థమునుబూని కైక ఘోరాటవీవాసుగా నొనర్చె.

8. ఆ ప్రకారము విలపించు నా భరతుని గాంచి యంతఃపురమున నసించు కాంత లెల్ల నొక్కెడ గొల్లునుం చేడ్చుచుండ బట్టణంబెబ్ల నాకులబాటు జెందె.

9. _ అట్టు భరతుండు వాపోవునట్టీయెడల పకలమును నెణీంగిన మునిసార్వభౌము. డవ్వసిష్టుండు చతురాన నాత్మజుండు ఆతురతతోడ నృపసభయందు. జొచ్చె.

10. అద్భుతముగుచు స్వర్ణ్షమయంబు నగుచు నెల్ల రత్నాలచే నలంకృతమునగుచు దేవసభను బోలుచు. గడు( దేజరిల్లు తత్పభనుజొచ్చె ముని, శిష్యతతులతోడ,

11. అఖిల వేదము లెజింగిన యవ్వసిష్ట మౌనియత్యంత సుఖకరంబైన యాస్ట రణమునందు వేసిన సువర్షముయ పీఠ మందునుండి దూతలకిట్టు లానతిచ్చె.

12. “అత్యవసరంబటంచు బ్రాహ్మణుల, క్షత్రి యులను, వైశ్యుల, గణవల్లభులను మంత్రి వరులనే( బిల్వ. బంపినవాండనంచు నిపుడ జని శీఘ్రముగ( గొని యిటకు రండు.

అయోధ్యాకాండము 13. భరత శ్యయఘ్నుల, సుమంత్రు, బరమ సాధు వగు యుధాజిత్తు, నింక రాజ్యమునకు హిత మూచరించు వారెందరున్నారొ వారి నందణఅనుగూడ+ దోడ్కొని యరుగుదెండు". 14 అనంయగ దూతలరిగి వసిష్టాజ్ఞం దెలుప వార లెల్లవారల గౌరవమునకు( దగు రధములను హయములను వారణము లెక్కి వచ్చుటంజేసి యొక మహాధ్వని జనించె. 15. అట్టు మంది మార్చలముతో నరుగుదెంచు నా భరతు(గని యమరులా యమరవిభుని పొగడునట్టుల దశరథుంబోలె భరతు బౌరులుం బహునిధముల బ్రస్తుతింప, 16. మత్స్యములతోడ నిసుకతో మణులతోడ శంఖములతోడ స్థిమితనూ జలముతోడ అబ్బి ననుకరించుచునుండు ప్రాదను-ంబోలె బొలిచె. దత్సభాస్థలి యథాపూర్వముగను. = ఫీకాశీతితమ స్ప్సర్గము సమాప్తము.

క బుద్దినుంతుండా భరతుండు పూజ్యులైన యవ్వసిష్టాదులను గూడినట్టి సభను పూర్ణ్షచంద్రు. డమరగురు ముఖ్యులైన (గ్రహములుగల రా(త్రింగనిన గతిగం గనియె.

2. ఆ సభన్‌ దము యోగ్యత లనుసరించి ఆసనముల+ గూర్చుండిన యప్పుడు వారు దాల్చు వస్తకాంతులచేతం దనువులందు( బూయు చందనాదులనది సొలుపుమిగిలె.

3 అపుడు భరతున కభిషేకమగునటంచు( జక్కగా నలంకారమున్‌ సలుపుకొనుచు వచ్చు పండితుల్‌గల యా సభాస్థలంబు పూర్ణశశితో శరద్రాత్రి. బోలియుండె.

శీ అంత ధర్మవిదుండగు నవ్వసిష్టుం డఖిల దేశాగతులయిన యవనిపతులు నుర్విజనులెల్ల నట వచ్చియుంట౧గాంచి భరతు(గని మృదువాక్యాల బలికె నిట్టు.

5. “తండ్రి! దశరథ నృనరుండు ధర్మ మించు కేని. దప్పక ధన ధాన్య వృద్ధికలుగు నివ్వసుంధరాతలమునకెల్ల నొప్పు గించి స్వర్గలోకమును గమించినాండు.

6. అట్లు సత్యవ్రతుండగు నట్టి రాము డమలనుగు సజ్జ్ఞనాచార మాత్మందలంచి చందురుడు చండ్రికను విడణజాలనటుల. దండ్రియాజ్ఞను మీఅక తరలె వనికి,

అయోధ్యాకాండనము 7, నీదు తండ్రి, నీ యన్న యీ నిహత వైరి జనముగల రాజ్యమును వీ కొసంగినారు అట్టగుట దాని సుఖముగ ననుభవింపు; శీఘ్రముగ నభిషేకమున్‌ జేసికొనుము.

8, (ప్రాచ్యులును, దాక్షిణాత్యులుదీచ్యులా ప్ర తీచ్యులైన రాజులునెల్ల ద్వీపవాసు లైన రాజులు నీకు గోటానుకోట్ట సంఖ్యలుగ రత్నములను నొసంగొరనంగ.

త్తి ధర్మవిదుండగు భరతుండు తద్వసిష్టుం డాడు వాక్యములెల్లను నాలకించి ధర్మము(దలంచి శోకసంతప్తుండగుచు అన్నయగు రామునిన్‌ మనమందుందలంచి,

10. ఇంతటి యధర్మమీ ముని యిట్లు చెప్పు చున్నవాే యటంచు వెంతో మనమున గుందియా సభామధ్యమునందు నశ్రు వులు నొలయ దుఃఖమొందె సభ్యులును గలయగ

11. అఖిల వేదశాస్తము అధ్యయనమొనర్చి యర్థ మెణింగి స్నాతకుండయి సర్వ ధర్మ ముల నొనర్భు రాముని రాజ్యమును నొకింత ధర్మమెజు€గని నేనెట్టు దానిగొందు?

12. దశరధసుతుండు జ్యేష్టసోదరుండు రాము€ డందదగు రాజ్యమెట్టు శే నపహరింతు? నేను రామునివాండనే; యెట్లు రాజ్య మొందువాండ నీవే జెప్పుమో మహాత్మ!

ద్వ శీతితమ స్పర్లము

138. జ్వేష్టుండును ధర్మవిదుండును శ్రేష్టుడు నహు షువి, దిలీపుని బోలిన యనఘు డెల్ల సద్దుణంబులు గల రామచంద్రుండె యింక దశరథునినలె. బాలింప! దగినవాండు.

139. అధిక దుష్టులే చేయంగా నైనయదియు అధిక నరకము గలిగించు నదియునైన పాపమే. జేతునేని నిక్ష్వాకు నన్వ యము జెరుపంగం బుట్టీనవాండ వగుదు నేను.

140. 'చల్లి కైకేయి చేయు నధర్మమునకు నెంతమూత్ర మే బాధ్యు(డ నేమిగాను ఏ నిచటనుండియే ఘోర కాననమున నున్న యా రామునకు (మైొక్కుచున్నవాండ.

141. ఏ ననుసరించెదను రామునే, యతండె రాజగునుగాని యేవెప్టు రాజుంగాను రాముండీయొక్క రాజ్య మూర్రంబె గాదు ముజ్జగములేల సామర్ధ్యము గలవాడు.

క్షా, తత్ప్సభాసదులందరా ధర్మ సంయు తమ్ములైన యా భరతు వాక్యమ్ముల విని ముదముంజెంది రామాసక్త హృదయులగుచు( గనుల నానందబాప్పంబులను వదలిరి.

18. ఏను నెంత ప్రార్ధించిన నిటకు రాము( డడవివదలిరాకుండిన యట్టులైన ఏను లక్ష్మణునలె రామునే విడువక అయ్యటవియందె నసియించు నట్టివాండ.

అయోధ్వాకాండము

19. మిగుల సత్పురుషులయిన నీ సమక్ష మందె రాముని ననమున యందునుండి యిటకు దోడ్కొనిరాంగ నేనెంతయేనిం జేతనైన యత్నంబును జేయువాండ

20. ఇంతకునుమున్నె యా వనికేగ మార్గ మంతయును సరిచేయంగ నెంతమంది నో జనుల నచటికి. బంపియున్నవాండ శేనుబోవలె క్షణమేని నిలువనిచట”

21. _అన్న్మయందు నుహాభక్తియున్న భరతు( డవ్వసిష్ట మహర్షితో నట్టుజెప్పి తన సమీపాననున్న మండత్రవిదుండైన యా సుమంటుని. గనముంగొని యనియె నిట్లు.

22. “ఈవు మత్‌శాసనంబుచే నిపుడ యేగి అందటజకు నాదు నాజ్జను నందజేసి అభిలములగు సైన్యముల. బయనమొనర్భి తోడికొని యీ యెడలకు( దోడ్తోడ రమ్ము”.

23. అనంగ నా సుమంయత్రుండు తన్మహాత్ము(డైన భరతు నాదేశమును విని పరను మోద మంది తన కోర్కి కనురూపమైన భరతు నాజ్ఞనా సైనికులకెల్ల నపుడు దెల్చె.

24. ప్రజలు సేనాధిపతులు భరతుడు రాము బిలిచికొని రాంగ తత్‌ ఘోర విసినమునకు! బయనమగుట కాబ్బాపించు పల్కుల విని పరనుమైన యానందసంభరితులైరి.

ద్వ శీంతమ స్పర్లము

25. సకల గృహములందుండు "సైనికుల భార్య లందణును రాముకడకు. బయనము కల్లె ననుచు ముదమంది తమ భర్తలను బ్రయాణ పరచగ మిగుల వేగిరపరచి రపుడు.

26. అఖిల సేనాధిపతులు హయముల నడిగ బోవు బండ్ల మహా వేగముగను బోవు నరదముల యోధులుగల సైన్యములనెల్ల క్షణములోన నాయత్తముగాంగం జేయ,

27, అఆ భరతుండు 'సైన్యంబంత నాయితమ్ము గాంగంగని వసిష్టుని సమక్షమున నాదు నరదమును వేగముగను దెండనుచు బార్బ్వ మందునున్న సుమంత్రున కాజ్ఞజేసె.

28. ఆ సుమంత్రుండు భరతుని యాజ్జను శిర మందు దాల్చి మహామోదనుంది యుత్త మాశ్వములను బూన్చిన డ్రేస్టమైన రధము నప్పుడె దెచ్చి సింహద్వారమందు నిల్సె.

డై అర్కకుల సంభవుండును థైర్యంబు గల్లు నాతడు మహా ప్రతాపుండా నా భరతుండు యుక్తముగ బల్కి యడవిలో నున్న రాము విని ప్రసన్ను జేయదలచి యనియె విట్టు.

30, “ఇపుడె సేనాధిపుల యొద్ద కీవుసోయి వారు సేనల సమకూర్చు వారి జేయు మేను లోకహితము కొటకేగి రాము నే బ్రసన్ను జేసికొనియు నిపుడె వత్తు,

అయోధ్వాకాండము

31. అట్టు భరతు. డాజ్ఞాపింప నా సుమంటత్రు( డును తనదు కోర్కియు ఫలింపగను ముదమున ముఖ్య జనులకు సేనాధిపులకు గలను హృత్‌జనులకు భరతు నాజ్జనెజు(గజేపె.

32, అంత బతి గృహంబున నుండు నవనిసురులు క్షత్రియులును వైశ్యులు నంఘ్రి జన్ములెల్ల అరదములను గజంబుల నశ్వములను నెక్కి బయనమయిరి యా మహొశంటి.

_ ద్వశీతితమ సర్గము సమాప్తము.

1 అంత భరతుండుషుకాలమందె ల్రేచి రథ వరంబు నారోహించ్చి రామ్సు( జూడ గలుగుదును గదా యని మహాకశ్రాతుకమున దండకాటవికిన్‌ వేగం దరలిపోయి,

2. అపుడు మంత్రి పురోహితు లర్కుని రథ మునకు సొటి వచ్చెడు రథంబులను నెక్కి భరచునకు నుందు శ్రీరామభద్రు జూడ గలుగుదుము గదా యని బోవగాంగడగిరి.

3 భరతు నాజ్ఞాప్రకార మా పట్టణమున గల గజములలో బదినేల గజము లప్పు డర్కకుల నందనుండగు నా భరతుని ముందునేగె మహానగంబులను బోలె.

జ్‌ లీతితమ స్పర్లము త్త అరువది సహస్ర రధికులు నాయుధముల' దాల్చు యోధాన యోధులు ధర్మపరుండు రాజపు(తకు(డైన భరతుని ముందు నెపుడెపుడు రాము( జూతుమంచేగిరపుడు. 5 అశ్వసాదులు నొకలక్ష యర్క వంశ సంభవుండు మహా సత్యనంధుండు, విజి తేంద్రియుండు తత్‌ కైకేయి నందనుండగు పరము పుణ్యుండు భరతు వెంబడిన జనిరి. ఈ _ కైకయు సుమిత్ర కౌసల్య క్షావేణ్యు నగ్ర సుతు గొని రానేగ యందలముల నందులలైక సశ్చాత్తాపమంది రాము గొని మరలరాంగ మునుముందుగను జనియెను. లా పురజనులు గుంపులుగను గుంపులుగ లక్ష్మ ణాన్వితుండగు రాముని జూడనౌ నటంచు నతని కథలె జెప్పేకొనుచు నప్పుడపుడ పరమ సంతోషమొందుచు( బయనమయిరి. 8 అంబుదశ్యాముండును (ప్రతాపాధికుండు మ హాబలుండు మహాబాహువైనవాండు సకల జన శోక నాశము సల్పు రాము వెపుడెపుడు గందుమవూయంచు నేగిరెల్ల, 9, ఉదయ సూర్యుండు లోకమందుండు కటిక చీకటిని నశియింపగా జేయునట్టు మనకు రాముడు కన్సడు మూత్రముననె మనదు దుఃఖము లెల్లను మాయమగును.

అయోధ్వాకొాందము

10. వారలీప్రకారమ్ముగా. బల్కికొనుచు నొకరి భుజముపై( జేతులు నొకరు వైచి కొనుచు. గేకలిడుకొనుచు. గొసరి కొసరి ఏమియో మాటలాడుచు నేగిరపుడు,

11. ఎవరు రాము కిష్టులొ వార లెల్ల నెవరు పట్టణంబున నుండిరొ వార లెల్ల అన్ముహాత్ము రాముని గను నాశచేత పరమ సంతోషమొందుచు. బయననుయిరి.

12. పద్మరాగాది నుణులను బాగుజేయు వారలును, గుంభకారులౌ వారలు, మరి వస్త్రముల నేయుచుండెడు వారలు సక లాయుధోపజీవులు నయినట్టివారు.

13. తరువులు నజకువారు, మేదరులు, రత్న ములనుదొలిచెడివారు, రంగులను వేయు వారు, దంతకారులు, సుధాకారులైన వారు గంధోవజీవులై బ్రతుకువారు.

14. _ స్వర్ణకారులు రత్నకంబళములందు . మలినమడంగ శుభ్రము జేయణంగలుగు వారు తలలనంటువా రొడలు మర్దనము చేయు వారు, శౌండిక వైద్య ధూపక జనములు,

15. రజకులును, గుట్టుపనివారు, (గ్రామములను ఘోషముల నుండువారు, శ్రైలూషులైన వారు, వ్రైవర్తకులయినవారు, రామ భ(ద్రు గనుం/గొవ-భరతు వెంబడిన చనిరి.

బో శీతితమ స్పర్ణము

16. యోగనిష్టులు, వేదములొప్పం జెప్పు వారలును, సదాచారులౌ బ్రాహ్మణులు, స హస్రములుగ, నెద్దుల బండ్ల నధివసించి భరతు వెంట రామునింగన€ బయనమైరి.

17. _వారలెల్ల జక్క౦గ నలంకారములను జేసికొని శుద్ద వసనముల్‌ వేసికొని వి శేషముగ చందనమును బూసికొని వాహ నముల భరతుతోడను బ్రయాణమయి చనిరి.

18. సైనికులు సంతసమ్మున మేనులం బుల కలు కలుగ, భయంకరములౌ కాననముల యందునుండి రాముని(గొనిరా నరుగుచున్న (భ్రాతృ్ఫవత్సలు భరతు వెంబడిన జనిరి,

19. వారలట్టు రథములపై, వాహనముల 'పై, గజంబులపై నెక్కి బయలుదేరి పోయి పోయి గంగాతీరమునను గలుగు శృంగిబేర పురంబును జేరికొనిరి.

20. ఆ పురమును రాముని మియండైనవాండు గుహుండనెడువాండు జ్ఞాతులం గూడికొనుచు వెప్పు డేనురిపా టించుకేని లేక ప్రజల నేలుచుండెం దనదు బ్రజల6 బోలె.

21. ఆ భరతుతోడం జనిన భటాంగ మెల్ల చక్రవాక సక్టుల చేత జూలగా బ్ర కాశమొందు పవిత్ర గంగానదీ త టమ్మునందున. జేరి నాసమ్మొనర్చె.

అయోధ్వాకాండము 22. అపుడు వాక్యకోవిదుండైన యా భరతుండు తనను వెంబడించిన సేవలను గనుంగొని పరమ పొవని గంగా భనానిని గని నుంత్రులందజతోడ నిమ్మూడ్కి వవియె. 23. మీదు నిష్ట ప్రకార మమేయములగు నిమ్ముహా సైన్యముల విడియింపుండిచట ఇప్పుడిట విశ్రమించి రేపీ పవిత్ర నదివి నుత్తరించియును వేగుదము మనము. 24. ఏను నీ మహానది యందు నిపుడు ప్వర్గ మందు మండిన తండ్రికి నాకలోక సౌఖ్యములు కల్ల నీ నదీజలముచేత దర్భణంబును జేయగా. దలంచినాండ. 25. ఆ భరతుడు పల్కిన పల్కు లాలకించి తత్పచివు లెచ్చరిక తోడ దమకు నిష్ట మైన యా యా స్థ్టలముల సైన్యాదికముల కెల్ల విడుదులు వేర్వేర నేర్చరచిరి. 26, ఆమవా వదీ తీరమునందు నట్టు సేనల శిబిరాల విడియం జేసి యమ్మ హాత్ముండు భరతు(డా రాము నడవినుండి కొనియువచ్చు విధము నెంచుకొనుచునుండె,

• త్వశీతితమ స్సర్గము సమాప్తము.

84. చతుర శీతితమ స్పర్ణము 1 అంత నా నిషాదాధిపుండైన గుహుండు పావనమగు గంగానదీ పరిసరమున విడియు సేననుగని తొట్రుపడుచు మిగుల త్వరితముగ బంధువుల బిల్ళి పలి౩ నిట్టు,.
85. “ఇట మహా సముద్రముబోలె నీ విశాల మైన సైన్యము జూపట్టెనదిగొ గనుండు! యంత జూచిన నడ్దాని యంచమును మ నకును నూహించుటకునైన నలవిగాదు.

3 దుష్టబుద్దియౌ కైక సుతుడు భరతుండు తొనె రాముని బాధింప తరలినాండు రథము నందున కోవిదారధ్వజంబు నదియె కన్సట్టె నిదె నిశ్చయమ్ము సుండు.

శీ ఇతడు మనవారి బంధింప నెంచెనేని బంధితుల జేయు మనల జంపంగ దలచె నేని జంపు రాముండు వచ్చెనేని ధరణి దక్కదని రాము జంపగా దరలినాండు.

5. నాకు మిత్రుండు ప్రభువగు నాదు రామ భద్రు కార్యార్థమై మీరు బవరమునకు సిద్ధమగుచు భాగీరధిచెంత నాదు నాజ్ఞకును (బ్రతీక్షించుచు నట నిలువుండు.

ఈ మనదు సైన్యము లెల్లను మనదు యోడ లందు భాగీరరీ నది కడ్డనుగుచు నంది కందమూల ఫలాశ నాన్వితులయి యుండి రేవును గాపాడుచుండవలయు.

ఆయోధ్వాకాందను ౯7. అయిదువందల నోడలయందు నొక్క యోడయందొక నూర్గురు యువకులైన వారు కైవర్తులౌ యోధవరులు రాత్రి యును బవలును గాపొడుచు ముండవలయు.,

8. _ భరతు(డా రానుభద్రునిపట్ల ద్రోహ భావ మేమియు లేకుండువాండ యేని అతని సైన్యము సుఖముగా నమరనదిని దాట నిత్తుము, లేద యుద్దమ్మె యగును.

9. అంచు గుహుండీ ప్రకారము నాజ్జ జేసి అయిన భరతు నుద్దేశ్యము నరయుదమని మత్సములను మధువులను మాంసములను కాన్కలుగ గొని భరతుని కడకు నేగ.

. 10. అంతట సుమంట్రుండా గువుండట్టు అరుగు దెంచుటను గాంచి యాతని దెలిసియున్న వాండు గావున వెంటనే భరతు నొద్ద కరిగి యతి వినయంబున ననియె నిటుల,

11. “ఈతడు గుహుండు పరివార మెంతొ గలుగు వాండు వృద్దుండు దండక వనమునందు సందు గొందు లెల్ల నెజబుంగ జాలువాండు ముఖ్యముగ రామునెడ స్నేహము గలవాండు.
12. అందుచే నీవు నీ నిషదాధినాథు నకును నీ గుహునకు దర్శనం బొసంగు మెచట నీ సోదరులు నసీయించినారొ ఇతండు నిస్సంశయంబుగ నెజీగియుండు. తతత ప్ర న్తాపనానావమ

చతుర శీదితమ స్పర్ణము 13. ఆ సుమంత్రుండు చెప్పిన దాలకించి అన్న స్నేహితుండని విన్న యంతనె ము దమ్ము జెంది యా గుహుని శీఘ్రుమ్ముగాంగ దోడికొని రమ్మునుచు భరతుండనె నపుడు.

14. అట్టు గుహుండు భరతు నొజ్ఞ నంది మోద మంది బంధువులం గూడి యటకు నేగి అతి వివయమున భరతుని యం(ఘ్రులంటి మొక్కి చేమోడ్చి యీ విధంబుగను ననియె,

15. “అస్మదీయ రాజ్యము నీదె యగును; నీదు రాక నెరుగమి వెదురు రాలేకపోతి మిపుడు వీ దాసులమగు మా యింటనుండి రేపు బొమ్మని మిమ్ము బ్రార్ధింతుమెల్ల,

16. మూలములు బహు విధ ఫలములును నార్ట మాంసపములును శుష్కంబులౌ మాంసములును అటవిగల్లు వీవార ధాన్యముల సిద్ద మొనరిచికొని యున్నాము భూజనవరేణ్య.

17. నీవు నీదు సైన్యంబును నేడు మూదు నింట భుజియించి యీ రాత్రి యిచట గడిపి మాదు పూజల గైకొని మమ్ము ధన్యు లను వొనర్చి రేపేగ6 బ్రార్థన మొనర్హు,

= చతుర శీతితమ స్స్పర్ణము సమాప్తము.

అయోధ్యాకాందము 85. పంచాశీతితమ స్పర్ణము

క అమ్మవాప్రాజ్ఞుండు భరతుండా నిషాద పతియగు గుహుండు పల్కిన పల్కుల విని వానిగని యర్థవంతములైనవియు స హేతుకములగు సల్కుల నిట్టు అనియె,

2. “నాదు సోదర సఖుండవు నన్ను నాదు సేన నొకడవె పూజింప బూనియుంటి విట్టి నీదు ప్రయోక్తుల నేను బూజి తుండనే యయితిని ముదితుండ నైతి.

త అమ్మహాతేజుండు భరతుండా నిషాద నృపునితోడ గుహునితోడ నిట్టు లుత్త మంబయిన ప్రీతికరమైన మాట జెప్పి మరల నాతని జూచి యిమ్మాడ్కి ననియె.

4. “అమ్ముహాత్ము భరధ్వాజు నాశ్రమమున కెట్టి మార్గ మనుసరించి యేగవలయు నీ వనము దుస్త్ప్రవేశమౌ నిమ్మహాన దియు దురత్యయమౌచు నెదిరిగ నిలిచె”

5. _ అమ్మహా ప్రాజ్ఞుండు భరతు(డపుడు పలుకు పల్కులను విని దండక ననమునందు గుట్టు మట్టుల నెజింగిన గుహుండు చేతు లమ మొగిడ్భి భరతు తోడ ననియెనిట్లు.

6 “అస్మదీయానుచరులు ధన్వాళి దాల్చి ఎచ్చరికతోడ నీ వెంట నేగుదెంచు వారు నేనును నీ వెంట వచ్చు వాండ నింక నీకు మార్గపు జింత యేమి నలదు.

7, ఎవరి కపకారమును జేసి యెజు(గనట్టి రామునకు ద్రోహ మొనరింపరావు గాదె ఇంత గొప్ప సైన్యము గొని యీవు బయలు దేర నాకు నొకించ సందేహ మొదనె.”

ఈ ఆకసము వోలె నిర్మలుండైన భరతు డొ గుహుని కలోరపు పల్కులాలకించి “అహహ యెంత మాట వినగ నయ్యె” నంచు చింతచెంది వినయముతో జెప్పె నిట్లు.

9. _ “ఇట్టి పాపపు శంక నీ కేల గల్లె నట్టి సందేహ మెపుడు నీ వందబోకు మతండు నాకు జ్యేష్ట భ్రాత యగును గాన అతడు నాకు జనకువంటి యతండె సూవె.

10. అడవి యందున రాముని యం(ఘ్రులంటి (మొక్కి నురలించి తోడ్కొని పోవవచ్చి యున్నవాండ సత్యమె చెప్పుచున్ననాండ నీవు నను వేరు విధముగ నెంచ బోకు

11. తద్గుహుండు భరతుండన్న దాని విని ప్ర సన్న వదను( డగుచు సంతసము వహించి

చాననిన దానికెంతొ సంతాప మొంది భరతు గన్లొని మరల నిప్పగిది ననియె, 12. “అప్రయత్నముగా బ్రాప్తమైన రాజ్య మును వదలనున్న నీవంటి పుణ్యవంతు నిన్ను బోలిన థార్మికు నీ జగమున నెన్నడే కనియు వినియు నెజుంగకుంటి.

అయోధ్యాకాండము

13. అడవులం గడు నిడుమల బడెడు రాము మరల దోడ్కొని చవి సుఖింపంగ జేయ నెంచుచుంటివి గావున నీ జగమున నీదు కీర్తి శాశ్వతమయి నిలుచుగాక!

14 అట్టు గుహుండు భరతునితో నిట్లు మాట లాడుచుండగ సూర్యుండు నస్తమించె రాత్రి యేతెంచె నప్పుడీ ధాత్రి యెల్ల చిమ్మ చీకటుల్‌ మెండుగా గ్రమ్ముకొనియె.

15. అంత భరతుండు సేనలయ్యై స్టలముల విడియ గుహునిచే నీయగాబడిన యాతి థేయ సత్కారములకు బ్రీతిని వహించి తొను దమ్ముండు పవళించి తత్తటనున.

16. పుట్టినది మొదల్‌ దుఃఖముల్‌ పొందనట్టి వాండునున్‌ ధార్మికుండయిననాండు భరతు డన్న పడెడు కష్టంబుల నాత్మదలచి యోర్వజాలక సంతాపమందుచుండి.

17. ఎదుటనున్న గహనము దహింసబడగ నా మహాగ్నికి పంతప్తమౌ తరువున నగ్ని గవృడకయె కాల్చునట్టు భరతు నెడద గల్లు శోకాన్ని దహించె నతని,

18. అర్భు వేడిమికి హిమాలయంబునుండి మంచు నీళ్లు గారుచునుండు మాడ్కి భరతు నవయవంబులనుండి శోకాస్లి చేత స్వేద బిందువుల్‌ కార జొచ్చెను గడింది.

19. తనదు ధ్యాన మున్నత శిలాతతులు గాంగ తనదు నిట్టూర్పులే గిరిధాతువులుగ తనదు దైన్యమె వృక్ష సంతతులు గాగ తన మనోవ్యధయే కొండ కొనలు గాంగ.

20. మోహమే మహా మృగయూధములును గాంగ తాపమే యోషధులు వేణు తతులు గాంగ పర్వతాకారమై యొప్పు ప్రబల శోక మొంది భరతుడు సంతాపమొందుచుండె.

21. భరతు( డవ్విధముగ దుఃఖ పారవళ్య మొందు చూర్చుచు మూర్భ్చను బొందుచు.( దరి యింసరాని మనోజ్వర మెంతొ జెంది గుంపు( బాయు వృషభముగ( గుందుచుండె.

22, ఆ భరతు(డాత్మపరిచారికాన్వితుండు నగుచు గుహుతో సమాగతు. డగుచునుండ వతని గన్లాని గుహుండు నత్యంత దుఃఖ మొంది మంచి మూటల నిటు నూరడించె.

• ఏంచాణీతితమ స్సర్గ్ణము సమాప్తము,

అయోధ్వాకాండము 86. షడ శీతితమ స్పర్గము

1 అంత గుహుడు మవి సాధువగు భరతున కమ్మహాత్ము లక్ష్మణు గూర్చి యతని భ్రాతృ భక్తి గూర్చియు నతని సేవను గురించి సత్‌స్వభావము గూర్చి యా సరణి (జెప్పె

2. “రాము గాపొడగా ధనుర్భాణములను దొబ్బి కనుల నాల్బక రాథ్రి నిల్ఫియున్న సద్గుణాన్వితుండైన లక్ష్మణుని జూచి యధికమగు నాదరమ్ముతో నంటి నిట్లు.

3. _ అన్న లక్ష్మణ! యో సుమిత్రాగతనయ!

ఈ సుఖిపు శయ్య నీ కొజకేర్చరుపగ బడియె సౌఖ్యంబుగా దీనిపై బరుండి అలసట చన నిద్రా సౌఖ్య మనుభవింపు.

శ ఏము కష్టమొంద దగుదు మీవు సుఖము నంద మాల్రమే తగు కారణమున జేసి ఈవు సుఖముగ నిద్రింపు మేము రాము వేయి గండ్ల గాపాడుదు మీ యడవిని.

5. ఈ జగమున రాముని కన్న నెవండు నాకు (బ్రియుండు లేండు కావున నీదు ప్రియ సహోద రుని గురించి నీ విట్లు మేల్కొనగ వలదు నే నసత్య మాడుదు నొక్కొ నీదు నెదుట?

6, ఏమ రొమునను గ్రహమూనియీ జ గమున గొప్పు కీర్తిని నధికమగు ధనము ధర్మమును గడియింపగ దలచినాండ గాన రాముని సేవను నేనె జేతు.

వడశీతితమన్సర్లము

7, దాన జేసి ధనుస్పుల నేను నాదు బంధువులు దాల్చి యూ రామభద్రుశీ థ రణి తనూజ నిద్రించు తరుణము నందు గంటిపై రెప్పవేయక కాతు మిపుడు.

8. ఎల్ల యపుడీ వనములందు నే దిరుగుదు నిందు నేను నెటుంగని వేవి లేవు పరు లెవరయిన మనపయి బవరమునకు నెత్తి వచ్చిన లెక్కింప మించుకేని,

వ అనిన ధర్మవిదుండు సుమిత్రాగ్ర తనయు€ డేను చెప్పిన దానిని నెల్ల వినుచు మమ్ము నందజ నీ ప్రకారమ్ముగాంగ ఆదరంపు బల్కులతోడ ననునయించె.

10. కటిక నేల రాముండును క్ష్మాసుతయును విట్టుల బరుండ జూచుచు వేను (బతికి యుండుటయె బహు కష్టమై యుండె నింక నెట్లు సుఖము లొందుదు నిద్ర నెట్టు గందు?

11. ఎవండు దేవాసురు లొకట నెత్తి వచ్చె నేని యోడింపగా నించు కేనియు వెను కొడంబోని రాముడు పచ్చికందు నేల మీ/ద6 బవళించె నింకే మనదగు విధిని?

12. ఎంతయో తస మొనరించి యెన్ని యాగ ములనాొ జేసి యెన్నో వ్రతములను సల్పి కనియె రాముని దశరధ క్ష్మావరుండు తండ బోలె రాముడు మహా ధార్మికుండు.

అయోధ్యాకాందనము అనానను నినో నన ననన ననన ననన ననన ననున ననన

13. ఏము రా(గ వంతిపురపు టింతులెల్ల నేడ్చి యేడ్చి. యూరకయుందు రెంతొయలసి అందు మీంద నా రాజ గృహంబు నెల్ల నుండు నిశ్ళబ్దముగ నంచు నూహ జేతు.

14. దశరథుండు, కాసల్యనా తల్లియగు సు మిషత్రయును నింకపై నెంతమాత్రమేని (బతికియుండలే రొకవేళ బ్రతికియున్న నీ నిశ బ్రతికి యుండెద రింక బ్రతుకరు.

15. నాదు తల్లి సుమిత్రయు నాదు ననుజు( డైన శత్రఘ్ను గనుగొంచు నటె బ్రతికి యుండినను నుండదగు కోసలోర్వినాథు తనయ కౌసల్య బ్రతుక దంతంబె చెందు.

16. అంతమొందె నంతమునొందె నంత వ్యర్థ మయ్యె నా తండ్రి తనదు రాజ్యమున రాము నుంచ గోరి యా కోర్కి ఫలించకుండ నే గతించు నవా విధినేమనందు?

= 117. తండ్రియగు దశరథ మహాధరణినాథు(

డంత మొంద నతనికి నమ్యై సమయము అందు బ్రేత కార్యంబుల నాచరించు భరత శత్రుఘ్నులే వుణ్యవంతులు కద!

16. రన్యుములయిన బహు చత్వరములు గలిగి నదియు దీర్చిన రాజ మార్గాళి గల్లి నదియు ప్రాసొాదములును హర్మ్యములు గల్లి నదియు రత్న విభూషితమ్రైన యదియు,

వడశీతితమన్సర్లము

19. రథములును వారణములు గుజ్దములు గల్లి నదియు పలు విధములగు వాద్య ధ్వనులును గలిగి సకల మంగళములు కల్గినదియు హృష్ట పుష్ట జనులచేత నెసగునదియు.

20౧. వనము లుద్యానములు మెండుగను గలదియు పలు విధముల నుత్సవములు గలిగినదియు వైన మాయయోధ్యాపుర మందు బుణ్య వంతులైన వారలె వసింపంగ గలరు.

21. ఏమునీ పదునాల్లేడు లేగుపిదప రాముతోడ మహా పరాక్రమునితోడ చీకు చింతల నేమియు జెందకుండ క్షేనుముగ నయోధ్య మరల జేరగలమె?

2డ అమ్మహాత్ముండయిన సుమిత్రాగ్ర తనయు( డట్టు రాము గూర్చి దశరథాధినాథు గూర్చి మాతృ దేవతలనుగూర్చి శోక మందుచుండగ నా రాత్రి యంత గడచె.

23, అంత సూర్యోదయంబయి నంత మీద నిమ్మహీతీరమందుననే నృపొత్మ జులు జటల వల్కలాజినముల ధరింప వారి నదిని దాటించిన వాండ నేను.

24. బల యుతులు గజరాజోపములు జటాబి నముల దాల్చి దశరథ తనయులు ధనువు బాణముల ఖడ్గముల గొని కాననమున కిచట నుండియె సీతతో నేగి రపుడు.”

• వడణీతితము స్పర్ణము సమాప్తము.

అయోధ్వాకాండము 8౯. సప్తా శీతితమ స్పర్ణము శ భరచతు(డా గుహుండు పలుకు పలుకుల నిని మౌని నేషంబులన్‌ దాల్చి కొననముల కేగు రామలక్ష్మణు లింక నెట్టు వత్తు రంచు నెమ శైనంబున విచారించుచుందె. 2. అధిక సత్తుండు సుకుమారుండైనవాండు ఉన్నత భుజుండు పంచాననోపముండు పుండరీక నయనుండయి పొల్చువాడు యౌవనుండు ప్రియదర్భ్శను(దైనవాండు. రె అ భరతు( డత్యధిక దుఃభితాత్ముండగుచు అణయకొన్నను శోకము నాపుకొనంగ6 జాలమిని మిగులుగ నంకుశమున. బొడువ బడిన యేను(గువలె భూమిపైని బడియె. క అయ్యనస్థను జెందిన యా భరతుని గాంచి శత్రుఘ్నుండును కాగలించికొని వి శేషముగ దుఃఖపడి మూర్చంజెంది జాలు కరుగ(గా రోదనము జేయంగాంగడంగె. 5. _ అంత నుపవాసముల కృశలైన దీన లైన భర దుః;ఖమున కెంతేని బరిత పించు నృపుని భార్యలు దురపిల్లు భరతు నొద్ద కిదియేమి యని వచ్చియుండి మిగుల. ఈ. _ వారలును నేల. బొరలెడు భరతు సయిని( బడియు నత్యంతముగ దుఃఖసడుచునుండ నందు. గౌసల్య భరతుని యంతికమున కేగి కౌగలించుకొనుచు నేద్చె మిగుల,

నప్తా శీతితమన్సుర్హము

7, అవు తన దూడనుం బోలె నామె భరతు( గాగిటము జేర్చి భరియింపంగానురాని శోకమొందుచు కనుల నశ్రువులు రాల ఆదరాయత్త చిత్తమై ననియె నిట్టు.

8. “తండ్రి! నీకు నేమైన బాధ గలిగించు వ్యాధి యాపాదితం బయ్యెనా? సనుస్త రాజకులనము నందలి వారి ప్రాణములును నీదు నజుచేత నుండె నింకేది దిక్కు?

9. _ రాము(డా లక్ష్మణునితో నరణ్యములకు నేగ నృపుండటు స్వర్గాని కేగియుండ నిన్ను నమ్ముకొని బ్రతికియున్నవార మిపుడు మా కెల్లరకు దిక్కు నీవె తండ్రి!

10. అతివతో నడవుల కేగి యష్ట కష్ట ములను బొందు రాము విషయమును గురించి గాని యా లక్ష్మణుని గూర్చిగాని నీకు నెవరయిన జెప్పిరా దుఃఖమేమిటైైన!

11, అనంగ నించుక సేపున కా భరతుండు మూర్చ దేతియు రోదనమును బొనర్చు చుండియే, కోసల సుతను నూరడించి అనె నిటుల నిషదాధిపతిని. గను(గొని.

12. “అన్న! యీ నిశా సమయమునందు నెచట నుండె సీత యెయ్యెడలను నుండె లక్ష్మ లుం డెచట నుండె వారిటనుండి యేమి తినిరొ, యెచట నిద్రించిరొ తెలుపు మనఘ! ”

అయోధ్వాకాండము

13. ఆ భరతునకు రాముని యందు భక్తి యున్నదని (గ్రహించి ముదము నొంది గుహుండు రాము(డేమేమి చేసెనో రామునకును దాను నేమి చేసెనొ చెప్పగాను బూనె.

14. “ఏను రామభద్రుండు భుజియింప( బల్వి ధంబులగు నన్నముల బల్విధంబులైన భక్ష్యముల బల్విధంబుల ఫలములను న నేకములను గైకొని దెచ్చి యిచ్చియుండ.

15. రామభదుండు సత్య పరాక్రముండు తనదయిన క్షాత్ర ధర్మము( దలంచికొనియు వానిలోన నెద్దానిని దాను దీసి కొనక నన్నె దీసికొని పొామ్మనుచు. దెలిపి,

16. ఏము క్షత్రియులము, దాన మెంత నూత మును గొనము, పరులకు దానమును నొనర్హు మనుచు నూకు సమాధానమును దెలిపెను గాని వానిని గైకొనం బూనడయ్యె,

క్ష. అమ్మహాయశుండగు రాము+.డపుడు లక్ష్మ ణుండు దెచ్చు జలము మాత్ర మొండి ద్రావి సీత తోడ జనకు నాత్మజాత తోడ నా దినం బుపవాసము నాచరించె,

18. అంత నప్పుడా లక్ష్మణుండా రఘూద్వ హుండు జలమును (ద్రావియు నుండ సీత (త్రావె మువ్వురు మౌనము దాళ్ళి నిశ్చ అమ్ముగాంగ సంధ్యోపాసనంబు జేయ.

నప్తా శీతితమస్త్సర్లము

19. అటు పయిని లక్ష్మణుండు వేగాన్వితుండయి పోయి దర్భలం దెచ్చి రాముని కొజుకుగ చక్కగా శయనంబును సంతరించి దీన శయనింపు(డని నివేదించు పిదప.

20. జానకియు రాముండును దర్భ్శశయనమందు బవ్వళింపంగ వారల పాదములకు నంటుకొన్న బురద బోవునట్టు కడిగి యవలకేగి లక్ష్మణుండుండునట్టి యెడల.

21. అంత రాముండు నా విదేహాత్మ తవయ ఇరువు రా రాత్రియంత నీ యింగుదీ కు జంబు మూలంబునన్‌ దర్భశయ్యయందు నిద్రపోయిరి దుర్విధి నియతింజేసి.

22. అమ్ములపాదుల వీపున యందు గట్టి ధనువు నెక్కిడి కరమున+ దాల్చి కంటి పైని ఉప్పవేయక రామభద్రు చుట్టు(

దిరుగుచును లక్ష్మణుండు రాత్రియెడ గాచె. 23, నేను నా బంధువులు ధనుర్పాణములను దాల్చి లబక్ష్మణుండున్న యా స్టలమునందె ఏమరక యింద్రుసముండయి యెసక మెపంగు రాము రక్షించుచుంటి మా రాత్రి యెల్ల. = సప్తాశితితమ స్సర్గము సమాప్తము,

అయోధ్వాకాండము 88. అష్టాశీతితమ స్పర్ణము క్ష ఆ భరతు(డా గుహుడు చెప్పినట్టి పల్కు లెల్ల మంత్రులతో విని యింగుదీ కు జమ్ము క్రిందికి వచ్చి దశరధు న(గ్ర తనయుడు శయనించిన యట్టి స్థలము. గాంచి.

రై త్‌ల్డు లందజ. బిళ్ళియీ స్థలము నందె అతివతో రాము(డా రాత్రి యంతయును బ రుండెనట, యీ స్థలంబు( గనుండు! మీర లింక నిది వినుర్దితమయియే గనంబడె.

క్‌ అర్క కులమున! బుట్టిన యతండు దశర థేశ్వరుని గర్భజాతుండౌ వితండు కటిక నేలను బరుండి యుండియు నిద్ర నోయె నకట! యా దైవ మెంత చేయంగలాండు!

4. _ రాముండెల్లప్పు డజినోత్తరమును బజణచు హంసతూలికా తల్పను నందునన్‌ న రార్డ పర్యంకమున సుఖార్హమ్ముగా బ రుండువాండు నేలపయి బరుండెనంట!

5. వ్యోమ మంటెడు సౌధాగ్ర సీములందు విమల వాయువుగల పైగహముల యందు స్వర్ణ రజతమయ ప్రదేశముల యందు ప్రసవ సదృళములగు నాస్తరణములందు,.

ఈ పుష్పములు చల్లబడియుండు భూములందు చందనాగురులు గల దేశంబులందు పాొండురాభమౌ సౌధా(గ్ర భాగమందు చిలుకల పలుకులు గలుగు స్థలములందు.

ఆప్పాశ్‌వితమస్తుళ్లము

7. _ చల్లగా మండునవి, సువాసనలు గలవి కనకమయపు కుడ్యంబులు గలవి, మేరు పర్వతమునకు సాటిగా భాసమాన మైన ప్రాసాదములయందు నధివసించి.

8. _ అభిలములగు సంగీత వాద్యములచేత అమలములగు భూషణ నిస్వనములచేత బహుళములగు మృదంగ శబ్దములచేత వంది మాగధ స్తోత సంపత్తిచేత.

9, _ ఉదయమున నిద్ర మేల్కొనుచుండు రాము డింక నడవి భూములయం దనేక ఘోర ములగు మృగముల యారావములకు మేలు కొనుచు. బదునాలుగేండ్లెట్టు గడపువాండా?

10. ఇట్టు జరుగు నటంచును నేను నమ్మ నిదియు సత్య మటంచును నేను దలంప నింత యన్యాయముండునే యీ జగమున విదియు స్వపష్నమో భభ్రాంతయో యే నెటుంగ.

11. అట్టి దశరధ పుత్రు(డైనట్టి రాము డిట్టి కటిక నేల బరుండె నేమునందు? కాలమునకన్న దైవము క్ష్మాతలమున నెంతమాత్రమ్మును బలిస్ట్ర మేమి కాదు.

12. జనక నృపుని కూంతురును, దశరధు కోడ లమ్మహాత్ము రాముని ప్రియురాలునైన యా మహాపతివ్రత సీత యవనితలము నందున బరుండె దైవవేమనంగ వచ్చు? చలనాల ననాలానాలావ గ వ్రతాలను

అయోధ్యాకాండము 13. ఇంక నా యన్నగారి పాన్పిదియె, యన్న కఠిన భూమియందున (శ్రమ కారణమున నటు నిటుల( బొరలంగ శయ్యా స్వరూప ములగునాొ దర్భలన్నియు నలగియుండె. 14 ఈ తృణపు సెజ్బనె జనక నృపుని తనయ భూషణములతోడ. బరుండంబోలు; నందు వలననే యచ్చటచ్చట స్వర్ల రజము నంటుకొనియుండి తళతళలాడుచుండె. 15. అప్పుడా సీత యుత్తరీయంబు దర్భ లందు దగిలియుంటయు స్పష్టమయ్యె నందు వలననే యచ్చటచ్చట పట్టుపోగు లంటుకొని ప్రకాళించెడు నవిగొ గనుడు. 16. పతిరతయు, శోచనీయయు, బాలయు. గడు కోమలాంగియౌ సీత యీ భూమి నిట్టి సెజ్జను బరుండి దుఃఖము జెందెననంల భర్తతో నుండుటె సతికి పరమ సుఖము. 17. నా నిమిత్తమై రాముండనాథ నోలె - నతివతో నిట్టి కఠిన శయనమునన్‌ బ రుండినాండు నే( గడు పాతకుండ నైతి నీ మహాపాతకంబు నా కెట్టు తొలగు? 18. సార్వభౌముల కులమున జవ్మమొంది సకల లోకములకు నెంతా సమ్మతుండు ప్రజలకును మహాప్రియుండయి పరగువాండు అనఘు డిందీవరశ్యాముండయినవాండు.

శాప్పాకీతతమస్పర్లము

19. _రక్తనయమండు, ప్రియపు దర్శనము గల్లు వాండు, సుఖమె చెంద(గ(దగువాండు, రాము డుత్రమపు రాజ్యము వదలి యుర్వియందు వెట్టుల బరుండగల్లెినా యెలుంగనైతి.

20, లక్ష్మణుండు సకల శుభలక్షణుండు అన్న రాము విపత్సృమయంబునందు ననుసరించియునున్న వాండాతండాకండె అవననియందున ధన్యాత్ముండైనవాండు.

21. అవనిజాతయు, రాముని ననుసరించి, అడవి కేగె, నామెయును ధన్యాత్మురాలు అమ్మహాత్ముని బాసియున్నాము మనము మనల రానిచ్చునో లేదొ మది నెజుంగ.

22. _దశరథాధినాధుండు స్వర్ణధామమేగ, రాముండట్టుల నేగ నరణ్యములకు ధారుణి యనాథయై కర్ణధారుండేమి లేని యోడయుం బోలియు గానంబడియె.

23 అట్టు రాజ్యమంతయు ననాయకనముయినను, రాముండడవుల నున్నను, రాము శౌర్య మునకు భయపడి పర నృపుల్‌ మనమునందు నయిన దలంయపరా రాజ్యము నాక్రమింప.

24. రక్షకులు రేనిదియు, సంగరమున కించు కేనియును సిద్దమునుగా(గ లేనియదియు, పట్టణ ద్యారముల్‌ తెరన(బడినదియు దుఃఖసంతప్త సైనికాదులు గలదియు.

అయోధ్వాకాందము

25, అధిక దుర్దశ గల యయోధ్యా పురమును రాముని భయముచే శత్రు రాజులెల్ల విషము కల్పగబడియుండు పిండివంట' బోలె గబళింప(గా మది( బూనరైరి.

26. _ ఏనునున్‌ గందమూలాదులే భుజించు కొనుచు, నార చీరలె దాల్చుకొనుచు, జడల ధారణమొనర్భి తృణమ్ముల ధాత్రియందు సపరచుకొనుచు( బరుండెడువాండ నింక.

27. అన్న చేయు ప్రతిజ్ఞనే యనుసరించి కడచినది పోగ నింకను గడనవవలయు కాలమలంత సుఖమ్ముగాః గాననమున నుందు రాము ప్రతిన తప్పుకుండునట్టు.

28. అన్నతో లక్ష్మణుండుండు నట్లు నన్ను ననుసరించియు శత్రుఘ్నుండటులె యుండు నన్న రాము(డు లక్ష్మణు+ డనుసరింప నయ్యయోధ్యను బాలించు నట్టివాండు.

29, _అయ్యయోధ్యలో రామున కవనిసురులు చేయుదురుగాక పట్టాభిషేక మింక! నాదు నిష్ట దేవతలెల్ల నాదు కోర్కె నిట్టుల పశింప6 జేయరే, నిజముగాంగ

80. అన్న పాదాబ్బములను నేనంటి యిట్లు ప్రార్ధనంబు. జేసినను నా ప్రార్థనంబు అన్న యొప్పుకొనండేని నన్నతోడ నే వనంబుననే వసియించువాండ.”

-_ అప్పాశీతితమ స్సర్గము సమాప్తము.

809. ఏకోన నవతితమ స్పర్ణ్లము

1 అర్క వంశజాతుండగు నా భరతుండు అట్టు గంగా నదీ తీరమందు రాత్రి యంతయు. గడపీ యుదయమునందె లేచి అనుజు శత్రుఘ్ను( గను(గొని యనియె నిట్టు,

2, “ఇంక శత్రుఘ్న! నిద్రింతు వేమి లెమ్ము నేగముగ గుహుం దోడ్కొని యేగుదెమ్ము నీకు మంగళముల్‌ గల్గుగాక! మనల నాతండీ నది దాటించు నట్టివాండు.

3. అన(గ శత్రుఘ్నుండా రాము నమ్మహాత్ము నన్ననే మది ధ్యానించుచున్న వాండ నిద్ర పోకయె మేలుకొనియునునున్న వాండవని వివ్నవించె నా భరతు తోడ.

4 _అన్నదమ్ము లీ గతి మాటలాడుచుండ గుహుండునున్‌ భరతుని గనుగొనుట కిదియె తగిన సమయం బటంచును దలంచి చేతు అను మొగిడ్బి భరతుతోడ ననియె నిట్లు.

5. “ఈ నదీ తీరనుందున నీ నిశయును నీకు సుఖముగం గడచియుండినదె? నీకు( గొని వీదు సైన్యమునకుంగాని యేమి బాధ కలుగక యుండెనుగాదె? యనఘు!

6 ఆఅగుహుండు స్నేహభావాన ననిన పల్కు లను విని భరచుండాతని కనుల జూచి అతడొనర్చ్భు నాదరమున కాత్మయందు బహు విధమ్ముల మెచ్చి యిప్పగిది ననియె.

అయోధ్వాకాండము

7 “ఈ నిశయు సుఖప్రదముగా యేగె సుమ్ము! బహు విధముల. బూజించినవాండ వీవు నీదు పడవ లెల్లం దెచ్చి నీవు నీదు వారలీ నది దాంటింపస వలయు మమ్ము”

8. అన్న నెప్పుడు చూతమా యంచు భరతు( డాతురత తోడ నొనరించు నాజ్జను విని ఆ గుహుండు మరల పురమునందు( జొచ్చి తనదు బంధుజనంబుతో ననియె నిట్లు.

9, “లెండు, లెండు శీఘ్రముగ మేల్కొండు! మీకు నెల్లపుడు మంగళమ్ములు నెనయు గాక! భరతునీ వది దా(టింప నలయు నోడ లెల్లనుంగొని వేవేగ నేగు దెండు.”

10. అనంగ వారలా గుహునాజ్ఞ నాత్మశిరము అందు. దాల్చి వేగమ్ముగ నపుడు పోయి అచ్చటచ్చట నుండెడు నైదు నూర్ల యోడలం దీసికొనివచ్చి యొప్పజెప్పి.

శ1. అయిదునూర యోదలెగాక యన్యములయి గంటలును మహాధ్వజములు గట్టంబడియు వాయు సంచారమున్‌ గల్లు స్వస్తికంబు అనెడు నావలనున్‌ దీసికొనియు రాంగ.

12. అంత గుహుండప్లు స్వస్తిక నువెడు నోడ అందు దెల్ల కంబళులచే నావృతంబు నగుచు గంటల ధ్వనులతో నతిశయించు నొక్క సుందరతమమగు నోడ దెచ్చి.

చహోన నవతితమన్సళ్లము అధ ననననననలననననననలననుననలనననంనననననననననననన

13. అచట నిల్ప నా యోడపై నా భరతుండు అతని తమ్ముండు శత్రుఘ్ను( డదధివసింస అంత గౌసల్యయును గేకయాధినాథు తవయయు సుమిత్రయు నధిరోహణ మొనర్చ.

1*ఓ అటుపయిని వసిష్టుని పూజ్యులైన బ్రాహ్మ ణులను నరదమ్ములను నశ్వములను నేను గులమ శకటంబుల వృషభములను దక్కు వస్తువులను నెక్కించిరాపణము లెల్ల.

15. _విడియు స్ట్థావరముల గాల్చివేయువారు పడవలెక్క నీటం దిగువారు నాన అందు వస్తువులను వేయునట్టివారు చేయు ధ్వనులు నాకాశము. జేరుచుండె.

16 గాలిచే నోడ లధిక శీఘ్రముగ నేగ పడవ నడపునారు తెరచాపలను నెత్త అవియు నాయుబలమున నత్యంత వేగ ముగను బరవళ్లు( ద్రాక్కుచు( బోవుచుండె.

17. కొన్ని యోడలు స్త్రీలచేం గొన్ని యోడ లశ్వములచేత నుణీగొన్ని యా రధముల చే గజములచే శకటాళిచే మహోక్ష సముదయముచేత నిండెను సందులేక,

18. అంత నాక లవ్వలి గట్టునందుం జేరి జనుల నెల్ల దింపి మరలి జనెడు నెడల భారమెల్లం దగ్గుట చేతం బడవవారు పడవలను చిత్రగతుల బోవంగ6 జేయ.

అయోధ్యాకాండము క్షం. ధ్యజములను ధరియించిన వారణములు మావటీలచే (బోత్సహింపంగ(బడియు జలముల దిగి దొంబెడిచో ధ్వజనులు గల్లు భూధరంబుల పోలిక పోవుచుండె.

20. కొంద రోడలపై(/ దెప్ప కొయ్యలపయి కొందరు ఫఘటంబులపయిని గొంద రీదు కొనుచు దా(టిరి యా భరతుని బలముల నుండు వారలు తనము తము యోపినట్టు.

21. స్వర్లదీ స్నానమొనరించి పావనమగు "సైన్యమాూ నిషాదుల సైన్య సాయమునను నమరనది దాటి మైత్రాఖ్యమౌ ముహూర్త కాలమున జేరె నా ప్రయాగ వనమునకు,

22, ఆఅ భరతు(డాత్మ సైన్యము నాదరించి అర్హమగు స్టలంబున విడియంగ! జేసి అవ్వసిష్టానుముతమున నమ్మహాత్ము( డగు భరద్వాజు దర్శింప నరిగి యచట.

23. ఆ భరద్వాజు వేద వేదాంగవిదుని యా(శ్రమంబున కరిగి యా యాశ్రమమున గలుగు రమణీయములగు వృక్షముల బర్ల శాలలను గను(గొని సంతసమ్మునొందె.

• ఏకోన నవతితమ స్సర్గము సమాప్తము,

ననన 00. నవతితమ స్పర్ణము ఓ. ఆ భరతుండు భరద్వాజు నాశ్రమమ్ము నొక్క క్రోశ దూరము నూత్రమున్నదవగ ఆత్మ పైన్యము నంతను నటనె నిల్పి ఆయుధముల నాభరణము లన్నిదీసి, 2. పట్టువస్తమును ధరించి పాదచారి మై తన పురోహితుడు ముందు నరుగుచుండ నఖిల మౌనివరులు వెంట నంటిరాగ మంత్రులంగూడి యయ్యాశ్రమమున కేగ. తి ఆ భరతుండు భరద్వాజు నాశ్రమమ్ము జొచ్చి మంత్రుల గూడ నచ్చోట నిల్పి తన పురోహితుని వసిష్ట మునివేణ్యు గొనియు వా భరద్వాజుని గనగ నేగ. ర్తి ధర్మవిదుండగు నా భరద్వాజు( డంత తన కడకు వచ్చు నవ్వసిష్టుని కనుగొని శిష్యులను నర్వ్వపాద్యాల శీఘ్రముగను తెండనుచు నాపనంబు నందుండి లేచి. ర్‌, తన్మహానుభావుండు భరద్వాజ ముని యవ్వసిష్టునకును మొక్కి యంత భరతు+ డం([ఘ్రులంటి మొైక్కగ నతండా దశరథు తనయుడై యుండునని మనమున నెణింగి, 6 అటు పయిని నమ్మునీశ్వరు. డవ్వసిష్ట మునిని భరతు నర్వ్యాదుల( బూజ చేసి ఫలము లొస(గి యందణను గుశలమె యంచు. బేరు బేరు వరుపగను పృచ్చ చేసె.

అయోధ్వాకాండను ణా అయ్యయోధ్యయు సైన్య ధనాదికములు స్నేహితులును మంత్రినరులు క్షేమమె గద యంచు దశరథుని మృతిని నాత్మ నెటు(గు నతండు గాన నాతని క్షేమ మడుగండయ్యె.

8 అంత నవ్వసిష్ట భరతు లమ్ముని గని “అగ్నులును సాగుచున్నె? యనామయంబె? శిష్యులును ధరణీజముల్‌ క్షేమమే? మృ గాళి పక్షులు క్షేమమే?” యనియు నడుగ.

త్త తత్తపో విభవుండు భరద్వాజ మౌని యందణము క్షేమముగ నుంటి మనుచు దెల్సి అంత రామునియెడల స్నేహమున జేసి ఆ భరతుని గమంగొని యనియె నిట్లు.

10. “ఈవు రాజ్య మేలెడు ధరణీశుండవు గ దాయిచటి కేల వచ్చితి ధాత్రి వదలి? దీనిని సవిస్తరంబుగ( దెల్పు నాకు, నా మనంబు డోలాయమానంబు నయ్యె.

క్ష1. ఎవండు శతువులను హరియించువా(డొ ఎవ్వ, డెల్లణ కానంద మిచ్చువాండా ఎవండు భార్యతో ననుజుతో నివ్వనముల వాస మొనరింపగా( బంపంబడినవాండొ,

12, ఎవని, భార్యకు లొంగి పృథ్వీశ్వరుండు దళరధు(డు పదునాళ్ళేండ్దు ధాత్రి వదలి దండకాటవుల వసింప€ దరలుమిపుడె యంచు నతి కఠినముగ శాసించినాండొ,

నవతితమస్సర్లము... న

13. అట్టి కౌసల్య తనయుని నఘవిరహితు రామునిన్‌ లక్ష్మణుని నీదు రాజ్యమందు నెదురులేక యనుభవింప నేమియైన యపకృతిని. జేయగను రావైతివి గద!

14. ఆ భరతుండా భరద్వాజు. డనినది విని యెంత మూట వినగనయ్యెనే యటంచు కనులనిండ గన్నీళులు గారుచుండ తొట్రుపడ నిట్టులా మౌని తోడ ననియె.

15. “ఓ మహాత్మ! నీనీవేను నొక్క దోష మెజు(గుదునని తలంచిన నే హతుండ ఇంచుకేని దోషంబు నా యెడను బేదు అఖిల మెజు(గు నీకు( దెలియ నట్టిదేమి?

16. ఇదియు నేను గోరిన యది యేమిగాదు నేను లేనప్లు నా తల్లి దీని గోజె దీన నేను నానంద మొందినది లేదు ఇష్టపడ దీని స్వష్టమందేనిగాని.

17. నేను నా రామునిం బ్రసన్నుగా నొనర్చ నతని కాళ్ల వ్రేళ్లనుబడి యతని నాయ యోధ్యకుం దోడికొనిపోవ యుంటిగాని అన్యభావముతో వచ్చు నతండ గాను.

18, ఏమ వచ్చిన కారణ మీ వెటింగి నన్నను(గ్రహింపుము ధాత్రినాధుండైన అన్న నా రాముండెచట నున్నాండొ దెల్సి నను గృతార్జు. జేయగ. బ్రార్ధనం బొనర్హు.

ఆయోధ్వాకాందడము విణలనాననిననననననననననన ననన నననననననన ననన న ననననననకనననననననననన ననన ననన 19, అనగ నవ్వసిష్టాదులు నమ్మహాత్ము( డైన యా భరద్వాజుతో నా భరతుని దయను జూడుమటంచు. బ్రార్ధన మొనర్చ నతండు భరతు(గని ప్రసన్నుండై యిటులనె. 20. “అనఘ! జ్యేష్టానువర్తనంబును జితేంద్రి యత్ష్యమును సత్పురుషులను ననుసరించు చుంటయును రఘువంశమం దుద్భవించు నీకు. దగియుండినవి గణనీయు. డౌదు. 21. నేను నా యోగదృప్టిచే నీదు మనము నందలి విషయ మెజీ(గిన యట్టివాండ నీదు భ్రాతృభక్తియు ధరణీతలమున వ్యాప్తి నొంద( జేయంగ నట్ట్లడిగినాండ. 22. రాముండును సీతయును సుమిత్రా తనూజు( డెచట వసియించుచుండిరా యెజుగుందేను నీదు జ్యేష్ట సోదరుడు రామ్తాధిపుండు చిత్రకూట నగమున వసించువాండు. 23. ఇప్పుడిచట మంత్రలతోడ నీవు నిలువు; పోవుమా చిత్రకూటాగమునకు రేపు ఏను గోరిన రితిగ నీ వొనర్పు నీకు మంగళముల్‌ గల్లు గాక యెపుడు! 24. అనగ నా భరతుండు మౌనియాజ్ఞ శిరము నందునం దాల్చి యట్లే యటంచు దెల్సి ఆత్మసేనతో నా రాత్రియంతనాము నిప్రవరుని యాశ్రమమున నిలిచిపోయె. = నవతితమ స్ప్సర్గము సమాప్తము.

1. ఏక నవతితమ స్పర్లశ క్ష ఆ భరద్వాజుండా రాత్రి యందు. తనదు నాశ్రమమున నుండుట కొప్పు నా భరతుని “నాదు శక్తి కొలందిగ నా యొసంగు నీ యతిధి సత్కృతిని గ్రహియింపు మనఘ$”
2. అనంగ భరతుండు “మీర లర్వ్యంబు సాద్య మును ఫలంబుల నొసంగి మమ్ములను సత్క రించి యధికముగ ననుగ్రహించినార లింక మూకు(గావలసిన దేమియుండు?” 3 అనగ నమ్ముని చిటునగ వాననమున నంకురింపం భరతుతో ననియె నిట్టు “నీకు నాయం దధిక ప్రీతి నిశ్చలముగ నున్నదని నే నెణుంగుదు నోయి తండ్రి! శ నీకు, నీదు సైన్యమునకు నేను విందు చేయ. దలచితి నడ్డంబు జెప్పంబోకు నీదు సైన్యము నా యింట నేండు భోజ నమ్ము చేయగ వలయును సమ్మతింపు.
3. _ నీదు సైన్యమున్‌ దూరాన నిల్పి యుంచి ఈ వొకండవె వచ్చితి వేల యిట్లు? ఏల సేనలతో రాక యిట్లు జేసి తేను భరియింస లేనని యెంచినావె? 6 అన భరతుడు వినయమున నంజలిని ఫఘ టించి మౌనీశునకు విన్నవించె నిట్టు “ఆర్య! మీ శాంతికిని భంగమౌ ననెడు భ యమ్ముచే సేనతోడ రానైతి నిటకు,

అయోధ్యాకొండము

7. _ రాజులుంగాని రాజపుత్తకులుగాని 'సైన్యములతోడ(6 బయనించు సమయమందు( దాపసుల యాశ్రమంబులు దలంగజేసి యన్యమార్గములందుండి యజుగవలయు.

8. మదపుటేనుగుల శ్వ్యోత్తమములు కాలి బంటు లరదంబులు గల యపార సేన అతి విశాలంబయిన భూమి నానరించి నన్ను వెంబడించుచు వచ్చుచున్న వివుడు.

9 అవియు నన్నియు నిచటికి నటుగుదేర ఆశ్రమంబున సరసుల నవనిజముల. బర్లశాలలనున్‌ నశింపంగణశేయు నందుచే నొంటిగా వచ్చినట్టివాండ”

10. అనంగ, “సైన్య మెంతైన భయంబువలవ దఖిల సేనను రావింపు” మంచు మౌని యాజ్జ్ఞపేయ భరతు,డు సైన్యము నొకింత బీలునోకుండ నెల్ల రావించె నపుడు.

11. అంత నమ్మాని యన్నిగృహమున మూడు మారు లాచమించియు రెండుమూర్జు పెదవు లను దుడిచికొని న్సపు సైన్యమునకు సత్య చిని నొనర్భగ విశ్వకర్మను దలంచి.

12. “ఏను భరతుని కాతని సేనలకును నాతిఖేయ సత్కారము నాచరింప దలచినాండ నందులకును దగిన వసతి గృహములను విశ్వకర్మ నిర్మించుగాక[

వక.నవతితమస్పర్లము

13. అట్టె యమ్ముని “వరుణుని నా కుబేరు నింద్రు సకల దేవతలను నేను బిలుచు చుంటిని భరతాదులకు విందొస(గువాండ నిందులకు నాకు దోద్పడియెదరు గాక!

14 పృథివి యందున నా యంతరిక్షమందు తూర్చుగను (బ్రవహించు నదులును బళ్ళి మముగల బారుచునుండు నదములు గూడ నాక్కమా రిచ్చటికి వచ్చియుండు./గాక!

15. కొన్ని నదులు ద్రాక్షాదుల గూర్చి చేయు చుండు మైరేయమను మద్య మొసంగుంగాక! కొన్ని నదులు సురను నొన(గూర్చ్భుంగొక! కొన్ని చెజకురస జలము కూర్చు6గాక।!

16. గానమును జీయ దేవలోకమున నుండు అప్పరసల గంధర్వుల హాహ యనెడు వాని విశ్వావసుండను వాని హూహు యనెడు వాని నిటకు బిల్వ నంపువాండ.

17. ఆయలంబుపను ఘృతాచి యనడుదాని మిశ్రకేశి విశ్వాచి నా మెలగు వారి 'హేమపర్వతమందుండు హిమ మొదలగు అప్పరసలను నే బిల్వ నంపువాండ.

18. బ్రహ్మసభయందు నుండెడి వారి దేవ వల్లభునిసభ నుండెడివారి వృత్త వాద్యములవారిక్షిని నేర్చు వారి గురువు తుంబురుని బిలువంగను దొడరు వాండ.

ఆయోధ్యాకాండము

19, వస్త్రములు భూషణంబులె పత్త్రములుగ, ఉత్తమ స్రీలె ఫలములై యొప్పుచుండు నుత్తర కురు దేశంబున నుండు జైత్ర రథమును గుబేరు వనమును రాగ జేతు.

20. చందురుడు నా కొజకుగ భక్ష్యముల భోజ్య ములును చోష్యంబులును లేహ్యములును వేజు వేణు నుత్తమంబుల బహు విధములుగను అన్నముల యశఖేష్టముగ నీయంజనుగాక!

21. ఆ శశియె చెట్లనుండియు నపుడె కోయు బహుళ పుప్పమాలికలను పొనద్రవ్య ములును బహువిధంబుల మాంసములను శీ ముగను నీ యెడ సమకూర్చంబూనుగాక!

22. యోగబల మష్రతిమమయి యొప్పు మహిమను ముసనునుగు దపంబును గల యమ్మునీశ్వ రుండు వేదాంగ శిక్షల నుండిన స్వర యుక్తముగ నీ పలుకులను నొప్పంజెప్పె.

23, తద్భరద్వాజ ముని యివ్విధంబు గాగ తూర్పు దిక్కు మొగమయి చేతులను మోడ్చి ధ్యానమును జేయుచుండ నా యాయమరులు అరుగుదెంచి రాశ్రమమున కందణప్పుడె.

24. వాయువా నములయమను పర్వతము మీదు గాగ వచ్చి చెమట నాజగా నొనర్చి మంచి వాసనలును ఘుమూాయించుచుండ ఎల్లరకు సుఖముగ వీ(చె నెల్లయెడల.

చేత నవతితమన్సర్లమం

25. అమరులా స్వర్గలోకము నందునుండి కురియజేసిరి సాంద్రమౌ కుసుమవృస్టి దిక్కు లఖిలములందుండి దివ్యములగు దుందుభులు [మోసె వీనుల విందుగా€!!

26, వాయువులు సాఖ్యమొదవ వీవంగందొడంి అప్పరసలెల్ల వాడిరి యద్భుతముగ( బాడి రమర గంధర్వులు బాపురె యన వీణియలను వాయించిరి వి(శ్రుతముగ.

27. వృత్తగీత వాద్యములచే నెసకమెసంగు ఆ ధ్వనియు నతి కోమలమగుచు శ్రుతి మ నోహరములగు లయజే వినోదమగుచు 'శ్రవణసుఖమయ్యె భువి నాకసముల నిండి,

28. అట్టి నీమలవిందగు నట్టి గాన మాగినంతనె భరతు సైవ్యమ్ము లెల్ల విశ్వకర్ముండు సృష్టించు వివిధములగు చిభ్రగృహముల నెల్ల దర్భించిరపుడు.

29. అవని నెటు చూచినను నయిదామడలుగ నెందు మిట్ట పల్లములంచు నేమిలేక నీల వైడూర్యమణులచే నిర్మితమయి పచ్చికం గప్పపడు భూమి పగిదినుండె.

30. అందు ఫలభూషణంబులునైన బిల్వ వృక్షములు గపిత్సృములగు వృక్షములును ఆమలక మహీరుహనులు నానమ్రవృక్ష ములును సనస మాతుంగముల్‌ పొలుచుచుందె.

అయోదధ్వాకాండము 31. _ఉత్తరకురు దేశంబున నుండి దివ్య భోగదమగు చైత్రరథము ముందు నిలిచె తీరముల వృక్షములు గల దిన్యనదడులు 'ప్రభవమొంది సమీపాన బారుచుండె. 32. స్వచ్చములగు నాల్షిళ్ల భవంతులును వ సతి గృహములు పౌొధములు నశ్వముల గట్టు గృహములును గజముల గట్టు గృహములునుళశు * భములొసంగు తోరణమ్ములు పప్రభవమొంది. 33. శారదాభమ్ముగా. గడు స్వ్పచ్చమగుచు దోరణనుల ద్వారముల నెంతో యలరుచు ప్రసవములచే నలంకరింపంగల. బడుచు దివ్యములగు గంధములచే. దేజరిల్లి. 34. పలు విధాసనములును శఛశయ్యలును గల్లి పలువిధములగు వాహనములును గల్లి నిఖిల దివ్య రసములతో నిండియుండీ అమృతమయము లన్నములతో నమరియుండి. 35. స్వర్ణమయములౌ భోజనపొ(త్ర లొదవి యుత్తమాసనంబులును నత్యుత్తమంబు లైన శయనముల్‌ గల్గి రమ్యుముగు నొక్క విమలమైన (ప్రాసాద మానవిర్భవించె. 36. అంత నా భరద్వాజుండు నాజ్జసేయ భరతు(డా వైకచనయుండు బహు విధంబు లైన యుత్తమ (ద్రవ్య సమ్మానితంబు నైన యా గృహము (బ్రవేశ మాచరించె.

వక నవతితమన్సత్లము

37. అంత మంత్రి పురోహితు లా భరతుని అనుసరించి యా పప్రాసాదమందు. జొచ్చి అమ్మహాసౌధ సంవిధానమ్ము. గాంచి అద్భుతము చెంది యానందమంది రెంతొ,.

38. ఆఅ భరతు(డందు నుండు సింహాసనంబు నకును శ్వేతమౌ ఛత్రమునకును దివ్య మైన విలంజామరములకు వధిపునిగ బ దక్షిణము జేసె సచివ వితతులతోడ,.

39. అప్పుడా భరతుడు రాము నాత్మదలంచి మొక్కి యతండెక్కదగు పీఠమునకు నెజగి తాను జామరంబునుగొని తనదు మంత్రు లుపవసింపందగినచోట నుపవసించె.

40, అంత మంత్రి పురోహితులైన వార లుచితమగు నాసనముల. గూర్భ్చుండియుండ అఖిల సీనాధిపుండు శిబిరాధిపుండు తమకు. దగిన యాసనముల+ దామునుండ.

క1. అందరును గూరుచుండిన యంతలోనె ఆ భరద్వాజ సన్మాని యాజ్ఞవలన. బాయసమె కర్దమంబుగ బారు నేరు లా భరతు ముందె బ్రవహించె నద్భుతముగ.

42... ఆ నదుల రెండు గట్టుల నమ్మునీశ్వ మని యనుగ్రహమున సున్నమునను గట్టు నధిక రమణీయములును దివ్యములు నైన విపులములగు సౌధములు నావిర్భవించె.

అయోధ్యాకాండను 43. ఆ ముహూర్త మందుననె సితామహుండు పనుప దివ్యాభరణము లెల్లను ధరించి అప్పరస లిరువదివేలు నర్గుదెంచి రమ్మహాముని యయ్యాశ్రమమ్ము( గూర్చి, శక తత్కుబేరు( డనుపగ ముక్తాఫలముల చే, నముణులచే/ బ్రవాళాలచేత నిర్మి తమ్ములగు సొమ్ముల నలంకృతలయి యప్ప్స రసలు చనుదెంచి రటకు నిర్వదియువేలు. శర... ఎవరు గౌగలింప, బురుషు లెట్టివార లైన బరవశులౌదురో యట్టి యప్ప రసలు నిరుపదివేలు స్వర్గమున నుండి నందనము నుండి యరుదెంచి రింద్రునాజ్ఞ. 46. తుంబురుండు గోపుండు నారదుండు మొదలు గాగ గంధర్వరాజులు గానమును నొ నర్సంగా సూర్యునకు సమానమగు తేజ మున వెలు6గుచు బాడిరి భరతుని యెదురుగు త, అంతనా భరద్వాజుని యాజ్ఞవలన బుండరీకయు, నాయలంబుసయు, మిత్ర కేశియును, వామునయును, నాకేశ లోక వాస లచట నృత్తంబును జేసిరపుడు, శీర. నందనమున జైత్రరధ వనంబునందు నెట్టి యెట్టి పుస్పములుండు నట్టి వగునొ నవియు నెల్ల నమ్ముని మహిమాతిశయము చేత నా ప్రయాగను జనించియును నుండె.

49. _అమ్ముని ప్రభావమున బిల్వమ్ములట మృ దంగములను వాయించెను; దాళములను వేసెను విభితకములు; విశేషముగను నృత్యములు చేసె నశ్వత్హవృక్షములును.

50. అమ్మహా మునీశ్వరు మహిమమ్ము జేసి సరళ వృక్షముల్‌ తాళ వృక్షములు తిలక వృక్షముల నక్తమూలాఖ్య వృక్షములును దిరిగి గుబ్బవానున రూపధరములగుచు.

51. ఆ భరద్వాజు నాశ్రమమందు శింశు పా మహీజము లామలక్రీ మహీజ ములును నీ దండకారణ్యమునను గల్లు మల్లికా మాలతీ జాతి మల్లికలును.

52. ప్రీ జనముల రూపముల దాల్చి భరతుని జ నంబుల కిటుల విజ్ఞాపనం బొనర్భె “సురను (గ్రోలెడువారలు సురను గ్రోలు' డన్నమును గోరువారు పాయసము గొనుండు.

53 మాంసముల గోరువారలు మాంసములను నిచ్చవచ్చినటుల భుజియింపు(. డనుచు ఒక్క పురుషు నేడెనిమిది యువతు లొకట చేరి వారలు స్నావముచేయుకొణకు.

54 నదుల బరిశుభ్ర జలములున్న స్థలముల నలుగులంబెట్టీ చేయించి స్నానములను తలల దుడిచి వారల శ్రమములు నడంగ పొాదసంవాహనములచే సేదదీర్చి.

ఆయోధ్వాకాందనము నలవి జ్‌ న క

55. ఎంతకోరిన వారల కంతకంటె నధిక మొసంగిరి సుర గొంతుకొన6 ద్రావ; వాహనంబుల పసొలకుల్‌ వారణముల కశ్వముల కుష్టములకు నుక్షావళులకు

56. దేనికేది యాహారమొ దానికదియు పుష్కలముగ నిడిరి కడుపులును నిండ బలయుతులు వాహనమ్ముల పాలకులు భ రతుని వాహనాదులను బ్రేరణము-జేసి.

57. చెణకుగడలను దేనియల్‌ జేర్చియుండి నట్టి పేలాలను భుజింపంబెట్టిరెంతా సైనికులు నెల్ల తత్సురాపానమునను జేసి దేహముల్‌ నుజుచి విశేషముగను..

58. _్రీల చేత ప్రకృందనాదికముచేత' పరమ సంతుప్పులై.(త్రుల్లిపడందొడ(గిర్‌ మావటీండు వారణముల మాటమటుచె సాహిణీ మజచె తనదు నశ్వములంగూర్చి.

59, భటుండొకండు పెక్కుమంది. యప్పరసలగొని -పరమ సంతుష్టుండై యిట్లై పలుకల గడగె “ఇంక మే మయోధ్యాపురి.కేగంబోము. దండకారణ్యమునకును :దరల(బోము.

60. • భరతునకు( గుశలంబు (ప్రొప్తమగుగాక! కుశలమగుగాక రాముని కొణకటంచు ఇట్టు మావటివాండ్రు సాహిణుళత్తు కాలి బంటులు ముని సత్యృతులు మిన్నంటిపోయి

శక నవతితమన్సర్హము సకలా!

61. భరతు వెంట వచ్చిన పరివారమెల్ల బరమ సంతుష్టమై యిదే స్వర్ణమనుచు నింతకన్న ప్వర్గమ్ము లేదెందటంచు మహితమ్రైన బ్రహ్మానంద మగ్నమయ్యె.

62. వారు కుసుమమాలిక లిచ్చవచ్చినట్టు దాల్చుచును హసించుచును నృత్యములు జేసి కొనుచు మిగుల బాటలంబాడికొనుచు నలుది శలకు( బరుగులెత్తిరి దేహములం దెలియక.

63. అమృతమును బోలిన చతుర్విధాన్నముల య థేష్టముగ( దివి భక్ష్యంబు లిచ్చవచ్చి నట్టులుగం దిని సంచృప్పి నంద(బోక మరలందిని మరలందినియు మరలందినిరి.

64, సైనికాంగనలును బరిచారికలును చేటికలు తమకిచ్చవచ్చిన వలువల దాల్చి తమ్మును దమదు నందమును జూచి కొనుచు గర్వితులై తిరుగన్‌ దొడగిరి.

65. కుంజరంబులు ఇఖరములు గోవు లశ్వ ములును నుష్టంబులును నృుగములును బక్షు లమ్మహర్షి మహా మహిముంబు జస ఆవహిల్టు నుత్తమ పదార్జాళిచేత

66. _తృప్తీడెందె నందులకా మునీంద్రుని మహి మంబుదక్క నన్యుల మహినుంబులేదు అమ్మహాసేన యందొకండైనంగాని మలినవ(స్తుండు నాకలి బాధితుండును

అయోధ్యాకాందనము

67. తలను మాసినవాండు నొడలను మాయు వాండు నా సేనలయందు నెవ్వండును లేండు "సైనికులు నెల్ల మేకమాంసంబుతోడ సందినూంసముతోడను వ్యంజనముల

68. నిర్మలమగు శర్కరతోడ నించు ఫలర సములతోడ సుగంధ రసములతోడ. గూడియుండు సూపమ్ములతోడ మల్లె పూలవంటి యన్నములతో బొలుచుచుండు.

69. హేమపొత్ర లెల్లెడ నసంభ్యేయములుగ ముండుటగని యత్యాశ్చర్యమొందిరెంతొ అమ్మహాటవిగల బావులన్ని పాయ సంబుతో నిండి నోరూరం జనంగయేసె.

70. ఆలనుందలెల్ల వలయు సాలనొసంె నుర్విజములెల్ల దేనియ లొసంగుచుండె బావులెల్లను మద్యపుబావులయ్యె కుండలందున జక్కంగా వండం(బడియు.

లా మార్గమాయూర కాక్కుట మాంసములను పూరితములగు ఘటములు బొదలుచుండె అన్నపాత్రముల్‌ వేలుగ వ్యంజనంపు పాత్రములు లక్షలుగ స్వర్ష్ణభాజనములు.

72. _శారదపు జంద్రికంబోలు స్వచ్భమైన

“. పెరుగుతోవిండియుండిన పెద్దవియగు పాొత్రములును జిన్నవియగు పాొత్రములును మూతులు వెడల్పుగల పొత్రములును నుండె.

౯73. వెలగ ఫలముల వాసనల్‌ విసురుచుండు "పెరుగుతో. గొన్ని సరసులు దొరలుచుండె కొన్ని. పిఫబియును శాంఠిగూర్చి తిరుగ మాతపెట్టీన.పెరుగు నింపంబడియుండె.

74. పాయసముతోడం గొన్ని నింపంబడియుండె భక్ష్యరాసులు గొండల పగిదినుండె ఆపగాతీరమున స్నానమాచరింప గంధ చూర్లముల్‌ కుప్పలుగా6గ నుండె.

౯5. దంతధావవములకయి దంతకాష్ట ములును గూర్చముల్‌ గల్లి రాసులుగనుండె వనిమలనుగు చందనమ్ములు విమలములయి తళ తళ మెరయుచుండెడు దర్భణములు.

₹6. శారదాభ శకలములై చాల సెళ పెళ లాడుచుండు వస్త్రములు కోటానుకోట్ల పాదరక్షల రాసులు, పాదుకల స హస్రముల రాసు లాకసమంటుచుండె.

77. _అంజనమ్ములు దువ్వెన లత్తరులును అ(్ర్తములును శస్తాదికాద్యాయుధములు కాధ్ముకములు తూణీరముల్‌ కవచములును భూసురంబులయిన విచిత్రాసనములు,

78, హంసతూలికాతల్బ శయ్యాసనములు ఇరములకు నుష్టములకును గజములకును అశ్వములకును బానయోగ్యంబులైన అమలజల పూరితంబు లబ్బాకరములు,

ఆయోధ్వాకాండనము నాననా నలా ననన లలన ననాా నునా ననన ననన నునన

౯9, కలువలను గమలంబులు గలిగి యాక సమ్మువలెను స్వచ్చమ్ములౌ జలము గల్లి స్నాన మొనరించువారికి. జాల సౌఖ్య మొదవ6 జేయుచునుండు సరోవరములు.

80. పచ్చలను నేలందాపిన పగిదిం గాంగ పచ్చనై మృదువై పశున్రాతమునకు మే/శకై సేకరించు నమేయములగు తృణ సమూహములను. గనుంగొనిరి వారు.

81. భరతునకయి యా మౌని యేర్చరచియున్న స్వప్నసదృశ మాశ్చర్యసంజనక మెన్న డేని విన్నది కన్నది యేమికాని విందు( జూచి యాశ్చర్యము జెందిరెల్ల,

82. నందనంబున నమరు లానందమొందు చందముగ నూని యాశ్రమమందునెల్ల 'సైనికులటు నానావిధాలైన క్రీడ లందు దేలియాడంగ రాత్రియంతంగడచె.

83. అంతనానదుల్‌ గంధర్వు లప్పరసలు నమ్మహాముని వీడ్కొని యరుగుదెంచి నట్టి తెజవుననె మరల నాత్మవాస , ములకు నేగి రర్కోదయమునకు, ముందె.

84, _తెల్లవాటు పిమ్మటను నత్తెజగుగానె ఆ భటులు ముద్యమద మోహితాత్ములగుచు' నగరు చందనాలంకృతళులగుచునుండి రెల్లెడల6 బుస్పు మాలికల్‌ చల్లంబడియె,

82. ద్వి నవతితమ స్పర్ణము

1 భరతు( డప్పగిది సపరివారుండై మ హామునీశ్వరు నాతిథ్యమంది రాము( గనెడు వేడ్కచే నపుడె బయనమొనర్చ6 దలంచి యా భరద్వాజునొద్ద కరుదెంచి.

2 ఆ మునీశ్వరు( డగ్నికార్యంబు దీర్చు నంతవటు కచ్చటనె నిల్చి యంజులిని ఘ టించియుండ నా భరతుని€. గాంచియాము నీశ్వరుం డాదరంబున నిట్టులనియె.

3, “అనఘ! నీకు మా యాశ్రమమందు రాత్రి సౌఖ్యముగ నుండెనే? నీదు 'పైనికులును ముదము. గొనిరె, నా యాతిధ్యమునను జేసి? దీనిగూర్చియు నాకును దెలుపు భూప!గొ

కీ అమచు( దనదు వెలబడిన యయ్యాశ్రమంబు వెడలి వచ్చు మవాో ్రభావుండగు మునికి భరతు.( డంజలిని ఘటించి భక్తితోడ వందనము చేసి యీ రీళి బల్కె నపుడు.

5. “* మహాత్మ! భరద్వాజ! యో మునీం(ద్ర! ఏను వా మంటత్రులును నాదు సైనికులును నింతయని వచియింపంగా నేమికాని యఖిలములగు కామంబుల నందినాము.

6. మేము మా పరివారము మీదు నాతి థేయ సత్కారమున గడిందిగ శ్రమంబు బాసి మృష్టాన్స్నముల(గొని బహు విచిత్ర గృహముల వసించి యానంద మెనసినాము.

ఆయోధ్యాకొండము

7. ఏను నా యన్నయొద్దకు నేగుకొణకు

నిను వినయభావమునను వీడ్కొనెడువాండ

నాకు సెలవును దయసేయు, నన్ను స్నేహ

దృష్టి. జూడుము, కరుణింపు మెల్లయపుడు. 8. అమ శహాత్ముండు ధార్మికుండైన నాదు

సోదరుండగు రాము. డెచ్చోట నుండు

అదియు నిట ౩3ంచ దూరమునందు నుండు?

అటకు+ బోవు మార్గంబేదొ యానతిండుం

ర్తి అన(గ వినియా భరద్వాజ మునివరుండు సోదరుని రామభద్రుని జూతు నెప్పు డెప్పుడాయని తహ తహ యెంతొ చెందు నా భరతుని. గనుంగొని యనియె నిట్లు

10. “నిర్షనారణ్యనుందున నీవు నీదు 'సైన్యములంగొని రెండు యోజనముల పయి నర్ద యోజన మరిగిన నాకసంబు నంటు చిత్రకూటంబను నద్రియుండు.

11. ఆ నగమునకు నుత్తరమందు( బుప్పి చావనీజమ్ములును, బుప్పితాటవులును గలిగియున్న తీరమ్ములు గల్లియున్న పావనమగు మందాకిని పొటుచుండు.

12. అట్టి మందాకినీ తీరమందె చిత్ర కూటపర్వతముండు నా కఘుధరమందె పర్షశాలయు నుండునా పర్ణశాల యందె రామలక్ష్మణులుండు నట్టివారు.

వ్వీ నవ్షత్రిత్వమస్సర్లమ్తు

13. ఇఇచటనుండి దక్షిణముగ నేగు మార్గ ముననుగొని, విర్భతి మార్గముననుగాని సేవనెల్ల వడచుటకు దేన యుక్త 'మగునొ యమ్మార్గమునుబట్టి యరుగుదేని

14. _అమ్మహాద్రిని జితకూటమ్ము. జేరి సోదరుని నీదు రాముని. జూడ(ంగల్న్లు వాండొవన నా ప్రయాణంపు వార్తను విని ఆ-దశరథు. భార్యలు మువ్వురా క్షణమున.

15. వాహనార్హలయ్యును దమ వాహనముల నుండి దిగి యా భరద్వాజు నొద్దకేగి రతికృశయు, దుఃఖితయును, దీనానన యగు కోసలసుత సుమిత్రతోంగూడ నపుడు.

16. ఆ భరద్వాజ సన్మాని యం([ఘ్రి యుగము చేతులను.బట్టికొని నమస్కృతిని. జేయ తనదు యత్నము ఫలము. జెందమియె గాక, పకల లోకనిందను జెంది చాలంగుంది.

17. తనదు దుష్కార్యమునకు లజ్జను వహించి తలను వంచి, యా కైక వందన మొనర్చి ముని యెదుట నిల్చి తలవెత్తుకొనంగలేక అమ్మునికీ బ్రదక్షిణము( జేయంగనెంచి.

18. పలువురందున నగుబాట్లుపడుచు భరతు

• చెంతం జేరి యాతవి చాటు. జెంది నిల్వ ఆ భరద్వాజ ముని యంత నా భరతువిః గాంచి సకలంబెటింగి యిక్కరణి ననియె.

అయోద్వాకాందను 19. “ఈ యెదుట నిల్చు వారందణెవ్వరెవరొ వారి వారి నామలంబులు, వారలందు నీదు తల్టులెవ్వారలొ నీవు నాకు€ దెలుప మననా భరద్వాజు పలుకులు విని 20. ఆ భరతుండమ్మునీశున కంజలిని ఫఘ టించి వినయమ్ముతో వచియించె నిట్టు “ఇదిగొ! కడు దుఃఖిత యగుచు నించుకేని అశనముగొనక కృశియించువట్టి యీమె 21. నాదు తండ్రి క్షగ్రమహిషి నాదు తల్లి వంటిదియును. బ్రత్యక్షదేవతయు(బోలె. గానబడుచుండు కోసల క్మాతలేందు తనయ కౌసల్య, యీ నాదు తల్లి యందె 222, అమ్మహాత్ముండా రాముండా'యదితియందు విష్ణుదేవునివలె( బ్రభవించినాండు; . అంతమునులేని వ్యపనాకులాత్మ యగుచు నామె చేతినింగొని. నిల్చినట్టిదియును 23. కానలో. బూలు రాలిన కర్ణికార వృక్షము వలె నుండిన -యీమెయే..సుమిత్ర అళ్వినీ దేవతాచుల్యు.లగుచునుండి . అవని సత్యపరాక్రములనంగయరగు 24. ఘనులు లక్ష్మణ శయతఘ్ను.లనెడు వీర లిరువు రీమెయందునె జనియించినారు; ఎవతె. మూలాన సోదరు లిరువురును: ను హాటవుల గడు నిడుమల నందువారొ “ననన మాయలస్ట రసికు

ద్వ,నవతితమస్పర్గము

25. ఎవతె మూలాన వా తండ్రి యిహము. బాసి ఆత్మజులంబాసి స్వర్గోకమరిగినాండొ ఎవతె మూలాన నంతమదెందు లేని యిమ్మహాదుఃఖమిట్టు నా కెనసినదియొ

26. _అట్టీ కోపపస్వభావయు నట్టి జ్ఞాన హీమురాలును, పౌందర్యమేనె గల్లి యుంటినని మహా గర్వము నొందినదియు నక్రమమగు రాజ్యంపు. గాంక్ష గలదియును

27, క్రూరురాలు పొప మొనర్చ. గొంకులేని యదియు నా తల్లి వైకేయి యయిన దీపె యే” యటంచు. గన్నులనుండి యేకధార గాంగ మిగులంగం గన్నీళ్తు గాబ్బుచుండ

28. బుసలు కొట్టుచుండెడి మహా భుజగము వలె భరతుండపుడు నిట్టూర్పులు పజణఅచుచుండ ఆ భరద్వాజముని వరుండట్టు దుఃఖ పడెడు నా భరతుంగని పలికె విట్టు.

29. “రఘుకులాంబుధిచంద్ర! భరత మహీంద్ర రామ లక్ష్మణులు విదేహ రాజతనయ కాననముల కేగుటకు నీ కైకయొక్క తప్పిదంబని యెప్పుడు తల(పంబోకు.

30. రాముండడవుల కేగు కారణముచేత సకల జనులకు సౌఖ్యమే సంభవించు దేవతలకును దానవాదికమునకును ఆత్మవేత్తలగు ముని జనావళులకు

అయోధ్వాకాండము 31. హితమె యగు; దీవ సందియమేమి లేదు” అని భరద్వాజ మునివరుండానతీయ తత్ఫరతు(ండా మునికిని బ్రదక్షిణంబు చేసి సొష్టాంగముగ నమస్కతిని జేసి. 32, సెలవుంగొని సైనికులనెల్ల బిలిచికొనుచు అప్పుడె బయలుదేరగా నాజ్జదేసె అంత పరివారమంత నయ్యెవిధముల నధివసించి రర్హమగు వాహనములందు. 33. ఆండువగు గజములు మగవగు గజములు హామమున నందముగ రచియింపలణుడిన నడుమునకుగట్టు (గ్రాళ్ళతో, నవ్యములగు ధ్వజసమూహాలతో నద్భుతము+ గొలుపుచు. 34, వానకొలమునందు నభ్రమున నంబు దములంబోలె గర్జించుచు దరలిపోయె 'పెద్దవియు( జిన్ననియు బహువిధములైన వాహనములును బయనమై బయలువెడలె. 35. కాలి నడకలచేతనే కాలి బంటు లెల్లరును బ్రయాణంబయి యేగుచుండ కోసలేశు తనయతోడ. గూడియుండు వారలంద రర్డ ములగు వాహనముల 86. _రామునిన్‌ జానకిని సుమిత్రా తనూజు నెపుడెపుడు చూతువమూయంచు నేగుచుండ చం(్ర సూర్యకాంతులంబోలజాలి యుండు నట్టి సజ్జీకృతనుగు పల్యంకికమున.

వ్వనవత్సి/ క్రణవతి. తమన్సర్గము చలనాలను ననన పవలోపోపూవనూయననననననునననాయమయా యయా వనన నా వాలాలా.

37. : భరతుండు-సపరివారు(డై బయలువడలె రథములును. వేను(గులును గుజ్టములు గలుగు నమ్మహాసేన.యుత్తర మందునుండి అమరనది దక్షిణపు దిక్కు నావరించి.

38. -అవనిజములు పర్వతములు నాపగలును భయదములగు మృగంబులు బక్షులుగల యమ్మహాటవి నొక ప్రవాహంబుంబోలె ఏకధాటిగ నా సేన యేగుచుండ.

39. “అశ్వములు వారణములు పదాొతివర్ల మధికమైన యానందము నందిపోయి తన్మహావవి సింహనాదములచేత

మృగములను వెజపించుచు నేగుచుండె.

1 అట్టులొక ప్రవాహంబుగ నరుగుచున్న అమ్మహాసేన(యమంగొని యడవులంద్రు నుండు మదగజమ్ములు భయమొంది తోడి మత్ర్తగజములలో బరువెత్తిపోయ్యె,

2. వారు గహనములందు( బర్వతములందు నదులయందు భల్లూక గణముల హరిణ ములను, భయదములగు నృుగములను గనుచు బో(దొడ(గరి మహోత్సాహమును వహించి.

అయోధ్వాకొందను

3. దశరథుని తనయుడు మహాధార్మికుండు వైన భరతుండు రామునింగాననౌాన టంచు మోదముతోడ మహాస్వనంబు గలుగు సేనావృతుండయి కదలిపోయె

త్స _అమ్మహాత్ముని భరతుని యబ్దినంటి

" యమ్మహాసీన వర్షర్తువందు మేఘ మాకసము నావరించుచు నరుగునట్లు భూమి నావరించుకొనుచు. బోవుచుండె

5, ఆ సమయమున భూతల మధిక వేగ ముగను బోవు గుజ్దమ్ముల భూరి వొర అముల( గప్పంబడి బహు కాలమువజకు(గ€ గనంగ రాకయుండియు మజు(గునను బడియె

6 అ భరతు;డట్టు బహుదూర మరిగి వాహ నములు మిగుల నలసట. జఇందంగంజూచి మంత్రి సహితముగ వసిష్టమౌనిం జేరి వినయముగ మొక్కి యీ రీతి విన్నవించె.

7 “ఎట్టు మన మాదియందు నూహించినామొ ఎట్టులే వినియుంటినో యెట్టు లాము నిప్రవరుండు మనలకు ముచ్దెల్పినాండొ ఆ ప్రదేశమునకు వచ్చినారమిపుడు.

8. ఈ నగమె చిత్రకూటాద్రి యిదియె పొవ నంబగుచు.( బ్రవహించు మందాకిని నది అదిగొ! నీల మేఘ నిభంబునగుచు నుగ కాననంబు దూరంబుగ గాొానయడెడు

త్రిఐవతి తమస్సర్లము

9. _ ఇవిగో! గమ, గొండలవలె నా యేనుంగు లెటు సుందరములయి వ్యోమముల్‌ జొచ్చుకొనుచు పోవు చిత్రకూటము శృ్చంగములను నెక్కి కాళ్లచేతను మర్దింపంగాం గడలెనా?

10. వానకాలమం దంబుద(వ్రాతములు ! లమ్ముల గురియుచుండు విధమ్ముగా౮౫4 దరువులెల్లను గొండనెత్తమ్ములందు కుసుమముల రాల్బుచుండె. గన్గాంటి చాక్కొా?

11 అనఘ శత్రుఘ్న! కను(గొంటె? అబ్ధియందు మకరములు నిండియుండిన మాడ్కిం/గాంగ నీ ననము కిన్నరులచేత, నెల్ల మృగ క దంబకములచే నిండి మోదంబాసంగె.

12. అంబుదములు శారదవేళలందు గాలి వలన6 దజుమయిడి పరుగువాలు పగిది మనదు సీనలచే( దణుమంబడి జింక లెట్టు పరుగెత్తుచున్నవో, యీవు గనుమ!

13. _దాక్షిణాత్యులు నీలాంబుదములవంటి శిరములందు బుష్పముల+ దాల్చినవిధమున అవనిజములు మేఘసమములైన శిరము లందు! బుష్పముల్‌ దాల్చినవవిగొ గంటె?

1&ఓ ఈ యరణ్యము మును జనులేమి లేని యదిగ నుండవచ్చునని నే మది. దలంతు నిప్పుడీ మన సేనచే నిట్లు నిండి అయ్యయోధ్యగం గన్సించు నట్టులుండె.

అయోధ్యాకాండము 15. అశ్వముల పాదముల రేంగినట్టీ ధూళి భూమియును నాకసము నిండిపోవ రాము నాశ్రమము నాకు. జూడరానట్టి కతన గాలి యా పరాగమును బో దోలుచుండె. 16. రామదర్శన కాంక్ష సారథులు రధము అడవియందు శీఘ్రంబుగ వరుగ గుళ్ట ములను నదలించి యవియు+ బర్గులను దీయం దోలుచుండినవారు శత్రుఘ్న! కంటె? 17. అందములయి (్రేక్షకుల కానందమొసంగు నీ మయూరముల్‌ రధముల యీ ధ్వనులకు భయము. జెంది వేగంబుగ6. బరుగులిడుచు నాత్మనిలయంబులకు( జేరి నవిగొ గంటె? 18. ఈ పధము మవనోహరమయి యెంతయేని స్వర్గమార్ష్గంబుగా( గనంబడుచు నుండె కొన నిది మహా మునివరుల్‌ కాపురంబు చేసెడు వననంబటంచు. దోంచెడిని, గనుమ! 19. అడవియందున జింక లయ్యాండు జింక లనుగలసియు దేహంబులందున సుమంబు లెల్లయెడ. జల్లంబడినట్టు లెంతయోమ నోహరములయి గన్పట్టుచుండెం గంటె? 20. అమ్మహాత్ముని రాముని నమ్మహాను భావు లక్ష్మణు మున పరివార మెల్ల నరిగి యిము శ్రహారణ్యము నంత జక్క+ గా వెదకి గనుంగొనెదరు గాక యింక!

త్రవతి తమస్సర్లము 21. _ అనగ శూరులైన పురుషులా భరతుని సలుకులను విని యాయుధపాణులగుచు నయ్యడవినిం బ్రవేశించి, యంత(గఅలయ వెదకి గనిరి ధూమము వినువీధియందు. 22. అంబరంబంటు నా ధూమమచటల. గాంచి భరతు నొద్దకు వచ్చి యిప్పగిది ననిరి “అడవులన్‌ మనుజులు లేకయుండ రదిగొా పొగ! రామలక్ష్మణు లచటనుంద్రు 23. అననిజయు రామలక్ష్మణు అచటనుండ కుండినను మహామహిములైయుండు మౌను లైన వచ్చోట నుండనౌ నందు కించు కేవియును సంశయంబు బేదిది నిజంబు” 2శ్హ అర్కకుల మండనుండగు నా భరతుండు అట్టనిన సొధుసమ్మతమైన పల్కు లను విని తనదు సైనికులను.( గనుంగొని అయ్యెడల నందణకు నిట్టు లాజ్ఞ చేసె 25. _ఇటనె నిళ్ళబ్దముగ నిల్వు(డిందుపైని మీరు రాకుండు. డేను నమేయ మహిము+ డగు వసిష్టుడు తమ్ముండు నా సుమంత్ర డును జనెడు నారనూ రామునిని గనుంగొన 26. వారలటుల నాజ్ఞాపింప(బడినవార లఅగుచు నందజటనె నిల్చి రధిపునాజ్ఞ; అంత భరచు.ండా ధూమము నరుగుదేజు దిక్కునున్‌ దా నిదానించి దేజిచూచె

అయోధ్వాకాండము

27. భరతుచే నిల్వరింపంగం బడిన సైని కులును రాముని నింం జూడంగల్లుదుమని యెంతయో యుబలాటము నెనయుచుండి ధూమశిఖను వీడక చూడ(దొడ'గిరెంతా.

1... అచట రాముడు చిత్రకూటాద్రియందు అందు కొండలయందు నత్యంత ప్రీతి గలుగు సీత సమ్మోదము. గౌంచుకొణకు

2, దివిజవరు(డింద్రుండా శచీదేవికివల తనదు సతికి సీతకు విచితమయి యుండు చిత్రకూటాద్రినుండు వైచిత్యముల ని టులుగ వేర్వేలుగా. జేసి దెలుపందొడలా.

3. అతివ! యీ చిత్రకూటాదియందు నుండు నద్భుతంబుల+ గనుచుండునట్టి మనకు తల్లిదండ్రుల హితుల బాంధవుల రాజ్య మును నవిడుచుటవలని దుఃఖమును నళించె.

శ పడ(తి! యీ పర్వతము బహు పక్షివితతు లును గలిగి ధాతుముంతనములునయి నింగి నొరయు నత్యున్నతంబులైయుండు శిఖర ముల నలంకృతమై కడు( బొలిచె. గంటె?

చతుర్శవతి తమస్సర్లము ననన ననన ర్‌, ఈ గిరిని బహు ధాతువు లనయుకతన కొన్ని రజత మయంబులు, గొన్ని కనక మయములును, గొన్ని మాంజిషమ్రయములగుచు. గొన్ని పీతమయంబులై యున్న వవిగొ!

ఈ _ కొన్ని యింద్రనీలంబులై యున్నవవిగొ। కొన్ని పుష్యరాగంబులై యున్నవింక గొన్ని సృటికమయంబులు గొన్ని తార కలు వలెను పాదరస ఘుటికలుగనుండె!

క ఈ వగము మహర్నుల సన్నిధానమందు నుంట/ేసి మహా శాంతమొందియుండె; జింకలును, బెద్దపులులును, జిరుతపులులు ఎలుగులును, బక్షులును శాంతి నెంతొ యొప్పె.

8 ఈ నగంబు బుప్పించి యొంతే ఫలించి రమ్యమై ఛాయలిచ్చు నామములు, జంబు వులును, వేగిసలును, లొద్దుగులును, మోర టులును, బనస లూడుగులు, చండ్రలును గలిగి.

9, వంశములు, తిందుకములు, బిల్వములు, బదరి వృక్షముల్‌ తిలకానుల వృక్షములును; ఇప్పలును, మంకెనలు, బేము, లేతుమద్ది చెట్టు దాడిమలును వేపచెట్టు గలిగి.

10. కాంతిమంతమై చూడ నత్యంత రామ ణీయకంబయి కడు గణనీయ మగుచు పక్షులకు నృగంబులకు నివాసయోగ్య మై ముదంబును గొల్పెడు నతివ! కంటె?

అయోధ్వాకొండము 11. రమ్యములగు పర్వతశిఖరంబులందు గనిన యంత గగుర్పాటు గలుగణశేయు కిన్నరుల దంపతులదె మహోన్నతాను రాగులగుచు (గ్రీడింతురు, రమణి! కంటె?

12. అరుగొ, విద్యాధరులు చెట్టులందు ఖడ్గ ములను, నత్యుత్తమపు వలువలను నుంచి కామపరవశులయి యొండుగానక మద మునను (గ్రీడించెడు ప్రదేశములను గంటె?

13. ఈ నగంబు పొజెడు సెలయేళ్ళచేత నుర్విపై కుబికెడు నీటియూటచేత మదజలమును ప్రవించెడు మదపుటేన్లు వలె బ్రకాశించుచుండెడు, సడతి గనుమ!

14. కొండగుహలనుండి వెడలుచుండు నీయ నిలము బహు కుసుమముల తావులను జల్లు చుండి, ఘాణమునకు మోద మొసగుచుండె ఇన్నగం బెవ్వనికి మోద మీయకుండు?

15. ఇట్టీ యద్భుతమగుచోట నేను నిన్ను గూడియును లక్ష్మణకుమారు(గూడియును న నేక వత్సరాలున్నను నెంతమాత్ర మేని కష్టముండదు, మోదమే యొసంగు.

16. పెక్కు పుష్పంబులుం గల్లి పెక్కు ఫలము లును గలిగి పెక్కులగు పక్షులును గలిగి మ హా విచిత్రమౌ శిఖరాల నలరుచున్న యిన్నగము నా మదికినెంతా యింపు(గూర్చి.

చతుర్శవతి తమన్సర్లము | 17. ఏ నిపుడు ననవాసము నిట్లు చేయు చుంటచే( దండ్రి బుణమీంగికొంటి, భరతుం డధికమోదము( జెందంేయంగల జాలి యుంటి, రెండు ఫలము లొంద(గంటి నాకట! 18. మనమునకు వాక్కువకు( గాయమునకు నింపు! గూర్చుచుండెడు నీ చిత్రకూటమందు నఖిల సుఖముల నాతోడ ననుభవింప నువిద! నీకును బ్రియముగా నుండలేదె? 19. తరణి కులరాజులెల్ల వార్దక్యమందు దుష్ట సంసార బాధల దొలంగంజేసి కొనుచు నివ్వనంబులం జేరికొనుచు( దసముః జేసికొనుచును మోక్షము. జెందినారు. 20. ఈ మహా పర్వతంబునం దెలయెడల దెలుపు. బసుపును నెటుపును నలుపు గలుగు శిలలు నెన్నియో కడు. బ్రకాశించుచుండి చిత్తరంజన మెంతయో చేయుచుండె. 21. ఈ నగమున మహౌషధుల్‌ వేలు రాత్రులన్‌ నిజకాంతులు రాజిలంగ పావకజ్వాలలం బోలె బహువిధమ్ము లం (బ్రకాశించుచును బ్రమోదంబు( గూర్చు. 22, అతివ! యీ చిత్రకూటమునందు. గొన్ని దేశములు గృహంబులుగా(గ4 దేజరిల్లు( గొన్ని యుద్యానననములు గొన్ని యతి వి శాల శిలలుగాంగను బ్రకాశము వహించె

అయోధ్యాకాండము 23. ఉర్వి భేదించుకొని పైకిమబికివచ్చు పగిదిగా నీ నగము గానంబడుచునుండె ఈ మహా పర్వత శిఖభరమెంతయేని రమ్యమై నేత్రములకు. బర్వంబొనర్చె 24. _నల్లనైన కల్వలును బున్నాగ పూలు పుత్రజీవి పూలును భూర్ణ పత్రములును కమల దళములు సణచిన కాముకుల శ యనములం గనుంగొంటివె, యతివ! యవిగొ! 25. కాముకుల చేత నొరపిడి గల్గి దూర మందు( బాజవేయంబడిన యజ్ఞ మాలి కలును బలు విధములగు బూవులును నవిగొ గానంబడుచుండె. గుప్పలుగౌంగ( గనువము! 26. మూలములు ఫలంబులు జలంబులు సమ్బుద్ది గాంగం గల్గిన యీ మునా కాధరంబు అలకపురిని సౌగంధికమను సరస్సు నుత్తర కురుదేశము మీజీయొప్పెంంటె? 27, ఏను కులధర్మము నియమమూని, సాధు మార్గమునను నీతోడ లక్ష్మణునితోడ నీ పదియునాలుగేండుల నిచట గడపీ తండ్రి యాజ్ఞను దీర్చు మోదమును గొందు. = చతుర్నవతి తమ స్సర్గము సమాప్తము,

95. పంచనవతి తమ స్పర్లము

96. అట్టు రాముండు సీతకు నా నగమున నెల్లెడంగల విచిత్రము లెల్ల-జూపి పావనములగు జలముల. బాజుచుండ నమలమైైన గంగానది నచట గాంచి

2 అబ్బునిం బోలు మోముగలట్టిదియును కమలములంబోలు కన్నులు గల్గినదియు చలనమునులేని మెజపుగ6 బొలుచునదియు నైన పీతతో నా రాముండనియె నిట్లు.

3. “చిత్రములగు వులినముల జెలంగునదియు హంస సారస శోభితమైనయదియు అబ్బములచే మనోహరమైనయదియు నైన యీ యమర నదిని నతివ! గనుమ.

4 తీరముల బుష్పుభరిత ధాత్రీరుహములు గలిగి ఫలమహీరుహములు గల్లి ధనదు కమ్ర సౌగంధిక సరస్సు కైవడిగను వనెంతయో ప్రకాశించెడి నింతి, కంటె?

5. _హరిణములు నీరు ద్రావియు మరలుచుండ కలంగియును (బకాశించు రేవులను గనంగ గన(గ నా కెంతొ మోదము కలుగుచుండె అతివ! నీవును గను మనోహరము లవిగొ.

6. _ అజినముల జడలను దాల్చినట్టివారు వల్కలముల ధరించినవారలైన మునులు మందాకినీ జలములను నియత కాలమున స్నానమును జేయంగడంగి రదిగొ!

అయోధ్వాకాందము ం ణా అదిగొ, కొందటు బుషులు నుహానియమమను!+ గొనుచు జేచులంటై కెత్తికానుచు సూర్యు గూర్చి యన్యమెల్ల మజచికొంచు నుగ్ర మైన తపమును జేయుచున్నారు కంటె? 8 నటుడు పుష్పములన్‌ జల్లునటులనీమ హా నగము గాలికి. గదలు నవనిజముల మూలమున న్నీ నదికి నాల్లు మూలలందు బుష్పముల6 బత్రముల జల్లె. బొల(తి గనుమ! త్తి ఒక్కచోట నిర్మలజల మొక్కచోట పులినములు, నొక్కచో స్నానమునకు నియత సమయమునకు వచ్చిన సిద్దజనముచేత నిండినది మనోజ్జ్ఞంబయి యుండె. గంటె? 10. గాలిచే(బూలు నదిలోన రాలుచుండి కొన్ని నదిలోంబడి కదలుచున్న కతన (బ్రియునిచేత సగ మపహరింపంబడిన వలువగల స్తీ వలెను నది సజగుచుండె 11. చక్రవాకము లానందజనకముగ సు రత సమయమున గూసెడు గతిగం గూయు చును రతికొజకు. బూలంజూచుచును నక్కు చుండె. గనుంగొనుచుంటివె? యువిద! యవిగొ, 12. ఈ కుధరము( గనుటచేత నా కయోధ్య నుంటకన్న సౌఖ్యమ్ముగ నుండె; నీమ హా నదిని జూచుచుంటచే నతివ! నిన్ను( గనుట(బోలె నానందము.( గనుచునుంటి.

వంచనవతి తమన్సర్లము

13, తపసముచేత శనముముచేత దమముచేత విగతకల్మపషులౌ సిద్ధ వితతులెపుడు స్నానమొనరింప క్షుభితమొ జలముకల్న్లు నిందు నాతో జలక్రీడ వీ వొనర్పు.

14. కుచముల జఘనములయు. దా(కుడుల చేత బుష్కరంబులు కనములముల్‌ మున్గునట్టు ఈ నదీ జలంబుల' జెళలితోన బోలె నమంగలసీయు జల[్రీడలను నొనర్పు.

15. అతివ! నీ వింక వీ యరణ్య మృగములనె సౌరులునుగాంగ, నీ మహా పర్వతమునె యయ్యయోధ్యనుగాంగ, నీ యమరనదినె సరయువునుగా6గ భావింపు, సంతసింపు

16. ఈనవు నీ లక్ష్మణుండును నెలయపుడు నాదు నాజ్ఞకు బద్దుబై నాకు ముదము గలుగ నా కనుకూలముగాంగ నుంటి రింతకన్న సంతోష మిశేమి యుండు?

17. ఇందు ద్రిషవణ స్నానము లెపుడు చేసి కొముచు€ గందమూలంబుల. గొనుచునుండి యెల్లయపుడు నీతోనుందునేని, రాజ్య నేల యింక నయోధ్యయు నేల యింక?

18. _రమ్యమై యిట్లు జాతి వైరమ్ములేని వారణముల సిరిహమ్ముల వ్రాతములను గల్గి కుసుమిత వృక్షముల్‌ గల్లు నిమ్ము హానదీ స్నానమునకన్న నధికమున్నె?

అయోధ్వాకాండను 19. _రాముండిట్టుల నా యమరనది౭గూర్చి వర్షనం బొనరించుచు వనితంగూడి కాటుకంగ నల్లనౌ చిత్రకూటమందు రమ్యములను గాంచుచు విహారమ్మొనర్చె. _ వంచనవతి తమ స్సర్గము సమాప్తము, (ఆయనక. 1 తరణికులు. డవ్విధముగ మందాక్రిని నది మందు గూర్చుండి సీతచే నఖిల మూంస ములను దినిపించె! దద్భేదములం నైల్టువుచు 2. ఇదియు. బరిశుద్దమగు మాంస, మిద్రియు రుచియు గలుగు మాంస మిది పరిపక్వమగు మ్రూంస నుంచు వేర్వేజుగాంగ వర్షించు చతడు మాంసముల నామెచే భుజింపంగం జేసె ౩... అట్టు రాముడు చిచ్రకూటాది నుండు నెడల భరతు సైన్యమ్ము త్రాక్కుడులచేత రేగుచుండిన ధ్వనులు పరాగములును భూనభోంతరములు నిండిపోవుచుండె త్త అమ్మహాధ్వని విని పరాగమ్మును గని మత్తగజములు మిక్కిలి తత్తజపడి ప్రాణభితిచే గజ యూధసములం-గలసి ఎల్ల దిక్కులకు( బరుగులెత్తిపోయె. వై ్ర0 ఫ్రా

వర్పువతి తమ స్పర్లము ర్‌ అట్టు రాముడు భరతు 'సైన్యమ్ము వలన ప్రభవమగు పరాగముమ శబ్దమును గనియు వినియు వానికి. గడు భయమును వహించి పరుగులిడు మదగజముల పదుగుల. గనె

6. రాముండా ప్రకారంబుగ( బ్రాణభీతి పరుగులిడు కరులంగవి యా ధ్వనిని విని ప రాగమును జూచి యా సుమిత్రా తమాజు గనుంగొనుచు నీ ప్రకారముగాంగ ననియె

7. _ అన్న లక్ష్మణ! యిదియేమి యద్భుతంబొా అటుల6ంజూడు భయంకరమైన మేఘ గర్జనముగ మహాధ్వని కలుగుచుండె నమ్మహాపరాగము మింటి నంటుచుండె.

8. _ వనమునందలి మహిషముల్‌ వారణములు సింహములు సకల మృగముల్‌ చెదరిపోయి భయముచే నలుదెసలకు( బాజందొడగౌ విందులకు. గారణంబదియేమి యౌనొ?

9. _అవనిపతిగాని మజియెవ్వండైనంగాని అడవులందు వేటాడంగ నరుగుదెంచె నొక్కొ? క్రూరజంతువు వచ్చియుండె నొక్కొ? దీని వాస్తవ మెయ్యదో దెలియు మీవు.

10. పక్షులకుంగూడ విమ్మహాపర్వతమున సంచరింప శక్యముగాదు; శబ్ద మిట్టు లెందులకు వచ్చుచున్నదో యీవు శీఘ్ర ముగ నెజింగి నాకువు వేగముగను దెల్పు.

అయోధ్యాకాండము

11. అనంగ నా లక్ష్మణుడు కుసుమాన్వితమగ్తు వొక్క వృక్షము నెక్కి నల్లిక్కులు గల యంగంగనుంగొన నెంచి యత్యంత శ్రద్దం (గ్రమముగా నలుదిశలను గనెడునెడల.

12. ఉత్తరపు దిక్కు. జూడంగా నుర్వి యీని నట్టు రథములు గజములు నశ్వములును సమరసన్నద్దమౌ భటసముదయమ్ము గల మహాసీన యొక్కండు గానబడియె

13. అమ్మహా రథావళితో, గజాళితోడ, భటులతో ధ్వజములతో హయములతోడ నొక మవాసీన చనుదెంచుచున్నదంచు+ దెల్పుచును రాముతో విట్టు దెల్సె మరల

14 “అగ్నిహోత్రముల్‌ జల్లార్సు, మవనితనవయ శీఘ్రముగ నొక గుహలోన జేర్పు, వేగ ధనువు సజ్యము! గావించుకొనుము, బాణా ములను గ్రహియింపుము, కవచమును దొడుగుము”.

15, అనంగ నా రాముండా లక్ష్మణుని. బొడంగని యిట్టనియెం “జక్క(/గా జూడు మెవని సేన గాంగంగనుపడుచున్నదో? కలంతంెంద బోకు మనకు వచ్చిన భయము నిటలేదు”.

16. అనిన లక్ష్మణు(డా రాముండనినది విని కోపమున బ్రళయాన్నిగ దీపితుండయి అమ్మహాసేన దహియించు నటుల జుజ చు అను గనుచును నా రాముతో ననియెనిట్టు

షజ్బవతి తమ స్పర్లము

17, “వైక తనయుండు భరతుండు కైకవరము వలన నభిషిక్తుండై యందువలన. దృష్తి బొందక భువి నిష్కంటకముగ నానర్ప మనల(గూడ6 జంపంగ వచ్చెనదె గనుమ!

18. అదిగొ! మిక్కిలి గొప్పదియైన వృక్ష పున్‌ధ్వజంబు నత్యున్నతమునయియుండు స్కంధమున' గోవిదార ధ్వజంబు రథము పైవి. గొట్టంగవచ్చిన పగిదినుండె.

19. _ఆశ్వికులు మహోద్దతితోడ హయము లెక్కి మిన్ను( జూచుచు వచ్చుచునున్నవారు మావటీండ్రున్నతములగు మత్తగజము లందు నుద్దతి వచ్చుచున్నట్టివారు

20. ధమవుల. గొని మనము పర్వతంబు నెక్కు ద మటు గాదేనిి మన యూాయుధముల. గొనుచు యుద్దమును నొనర్చంగ సన్నద్దులమయి అరుల హతమార్త మిచ్చోటు నందెయుండి

21. భరతుడి మన చేతుల. బడెడువాండె ఎవనికొజకయి నీవును నేను సీత యిట్టి దుఃఖము బొందితి మట్టిభరతు నిపుడు యుద్దరంగంబున నేను గందు

22. ఎవని కొజకయి నీవునీ పృథ్వి రాజ్య మెల్ల వీడవలసి వచ్చె నివ్విధముగ నట్సి భరతు. డత్యధిక సైన్యమును గొనుచు నెత్తి వచ్చెడు మనపైకి నివ్విధముగ

అయోధ్వాకొండము ననన 23. అతడు నాకు వధ్యుండు సంశయంబు లేదు అన్నయనుచు ధర్మమనుచు నాతం డెజలు(గ( డట్టి భరతుని వధియించు నట్టియెడల నాకు నెట్టి దోషంబు గానంగరాదు 24. ముందుగా నపకృతి. జేయ(బూనువాని హతమొనర్చినన్‌ బాసము నంట.బోదు ముందు భరతుండె యపకారమును బొనర్స+ బూనినాండు, ధర్మమ్మును మానినాండు 25, అతడు వాతుండగుపిమ్మట నఖిల రాజ్య మీవె నిష్కంటకంబుగ నేలికొనుము నారణముచేత విలువంగండిన భూమి జముగ భరతుండు నాచేత. జంపంబడంగ 26. రాజ్యకాంక్షిణి కైక భరతుడు జంప6 బడంగ నత్యంత దుః;ఖము(బడయు, పిదప మంధరమొదలౌ వారితో బంధుజనుల తోడ(గూడం గైకేయిని. దునుమువాండ 27, అనని యా కైక యనెడు మహాఘ మెల్ల బాసి, స్వేచ్చలై పౌఖ్యముల్‌ బడయులాక! అనఘ! యిన్ని దినములుగా నణంచిపెట్ట బడిన నాదు క్రోధము పరిభవము దీటు 28, ఎండిపోయిన గడ్డిపై మండుటన్నీ పెట్టనది భస్మమైపోవునట్టులుగను ఇపుడునా తీక్ష శరముల నెదిరి వచ్చు నఖిల రిపులను జీల్చి చెండాడువాండ

వబ్దవర్తి/సత్రనవతి తమ స్పర్లము 29. చిత్రకూట పర్వతమున జెలంగుచుండు వనమునెల్ల నెత్తురు వెల్లువలుగంజేతు నస్మదీయ బాణములచే హతులయి జను నెల్లరంగొని వ్యాఘ్రంబులు నేగుంగాక! 30, ఏమను బెక్కు యుద్ధంబుల నీ శరముల, వీ ధమవు బుణమును దీర్చితిపుడు మరల 'సైన్యములతోడ భరతునింజంపి వీని బుణము దీర్తును గన్గానుమిదిగొ గనుము” _ ఫణవతి తమ స్సర్గము సమాప్తము. ణా $₹. సప్తనవతితమ స్స్పర్గమ్తా ఓ... అట్లు క్రోధ మూర్చితుండయి యాహవమున కుణుకంగా మహా సంరంభమును నొనర్చ నున్న యా లక్ష్మణుని రాము+ డూటడించి శాంతవచవాలతోడ నీ సరణి ననియె గ “అమ్మహా పాధుజనుండైన యా భరతుడు స్వయముగా నియ్యెడకు వచ్చునా+డయేని మనకు ఖడ్గముతోంగాని ధనువుతోడ+ గాని యింక వేకార్యము కలుగ దనఘ! 3 జనకు వాక్యము పాలింతునని ప్రతిజ్ఞ చేసి, తండ్రి భరతు నభిషిక్తుజేయ నా భరతు( జంపి నే రాజ్య మపహరింప( (బ్రజలు నిందింపరే, యట్టి రాజ్యమేల?

అఆయోధ్వాకాందము త్తి హితులంగాని బంధులంగాని యే వధించి యందు వలన లభించు రాజ్యమ్ము కేవ అము విషమునిండినట్టి భక్ష్యమ్ముగాన దాని నెంతమాత్రమ్మును నేను గొనను

ర్‌, ధర్మ మర్థము కామము ధరణి యనెడు వాని మీ కొజుకే కోరువాండంాని యించుకేనియు నాకయి యేను గోర నిదిగొ! నాదు (ప్రతిజ్ఞ నీ విపుడు వినుము

ళ్‌, అమజుీలు సఖులు సుఖవంచులగుట కొజుకె ఏను రాజ్యమున్‌ గోరుదు(గాని నాదు కొణకు నెంతమాత్రంబును గోరు నాయు ధమును బట్టి చేయుదు శపథంబు నిదిగొ!

7. _ పప్త్పజలధి ముద్రితమగు జగతినెల్ల నేను గెల్వ శక్తుండం గాకపోనుగాని నది యధర్మముచేనైన నమర రాజ్య మైన గోరను నా నిశ్చయమ్ము వినుము!

8. _ నీకునున్‌ భరతునకును నీదు తమ్ము( డైన శయ్రఘ్నునకును నన్యాయముగను గలుగు సౌఖ్యమెట్టిదిద్రైనంాని గోర నా సుఖమ్మగ్నిచే భస్మమగును గాక!

9. _ ప్రాణములకంటె నధికుండు (భ్రాతృవత్స లుండు సోదరుండా భరతుండు తనదు కులము ధర్మము దలంచి మాతులుని యింట నుండ కయ్యయోధ్యకు వచ్చియుండువాండు

నవ్రనవతి తమ న్పర్లము 10. అందు జనకాజ్ఞచే వల్కలాజినముల దాల్చి నీతోడ నీ ధాత్రితనయ తోడ నేను దండకాటవులకు నేగినాండ నంచు నంతుపురంబున యందెణింగి 11 భ్రాత్ఫ స్నేహంబు చేతందా. బరమ దుఃఖ -_మొంది మనల జూడగ వచ్చియుండుంగాని అన్యమేమియు.గాదు నీ యాత్మయందు నీవుంగూడ నాలోచింపు మిదియె నిజము 12. భరతుండా కైక పనికిదా. బరమకుపితు6 డై మహానిష్టరంబుల నప్రీయముల నాండి తండ్రిని. బ్రార్థించి యతని యాజ్ఞ నాకు రాజ్యమీ వచ్చుచున్నాండు చూండు

13. ఈ భరతుడు మనల జూడ నిప్పుడిట్టు లరుగుదెంచు టెంతేయుక్త మూతనికగు; నితండు మనసునందేనియు నెప్పుడేని మనకు నపకారమును జీయంగను దలంపండు.

14 ఈత. డెప్పుడైనను నీకు నేమియైన వపకృతినిం జేసెనే? లేక యట్టి భయము గలుగశీయు పల్కులనైన( బలికెనొక్కొ? ఏల యితని నిట్టుల పంశయింతు వీవు?

15. ఈవు భరతుని గనంగానె యెంత నూత మైనం బరుషములంగాని, యప్రియముల. గాని పల్క6గంబోకు, మక్కరణి. బల్కె దేని నన్నె పల్కినయట్టు లెంచువాండ

చైనాల ] గ్రజాునడననననన్లా

ఆఅయోధ్వాకాందము

16. ఒక్క యాపద యేదొ తన్నాందంగానె తనయుః డెవండు తండ్రిని. జంప దలంపంబోండు భ్రాత యెవండు భ్రాతను జంప బాలుపడండు ఇట్టి యనుచిత వచనము లేల యనెదు?

17 ఈవు రాజ్యము కొజణకు(గా నిట్టు భరతు( జంపందలంచితి వతని గాంచంగనె నేను ఈవు రాజ్యమున్‌ లక్ష్మణు కిచ్చివేయు మళతండు కోరుచున్నాండని యనెడువాండ

18. మాటనూత్రము నేనన్నమాత్రముననె ఇంచుకేని యాతండు యోచించకుండ నట్టెయని నీకు. దనదు రాజ్యంబొసంగు మాజు మాట! జెప్పండు నా మాటనము్ముో

19, అనంగ నన్న హితమునక్తె యట్లు పల్కి నట్టి లక్ష్మణు(డా రాము+డట్టు చెప్ప “అరరె! నేనెంత యజ్ఞాని నైతొ నంచు సిగ్గు(ెంది యాతండు తన శిరము వంచె.

20. అన్న మనసు నొప్పింరితినని దలంచి అట్టి ప్రస్తావమునుమార్చ నాత్మవెంచి “జనకుండే నిన్ను. జూడ నివ్వనమున కరు దెంచుచుండె నటంచు( దలంచువా.ండ”

21 అనలణగ రాముడు లక్ష్మణు(డట్టు లజ్జ నందుటెజి(గి యిట్లనె “నేను నట్లె తండ్రి మనల( గనుంగొన నిన్వనంబునకు వచ్చు చున్న వాండంచు నే నెంచుచున్నవాండ.

నత్రనవతి తమ నృర్ణము అన సనాననలనననన ననన ననా తునన ునతనన నతన ననన మ తకన నన నననననననననాి.

202, అట్టుగాక మనము సుఖవముందందగిన వారమనియును, నివ్వనవాసము మన కధిక కష్టమునియును, గృహమునకు మన లను గొనియు. బోవ వచ్చెడునని తలంతు,

23. అదియుగాకున్న, సుకుమారి యైన సీత దలచి సుఖముల కర్ణమౌదానినింక వవనమునుండి యింటికివి దోడ్కొనియు-బోవ నైన వచ్చుచునున్నవాండైవ నగును.

24, ఉత్తమకులంబునం బుట్టియుండినవియు వాయునేగంబుతోడ6. బోవంగలవియు తండ్రియే యధిరోహింపందగిన సుంద రంబయిన యా యశ్వ ద్వయంబు నదిగొ!

25. ఉన్నతమును మహాకాయ మొందినదియు జనకువదగు శతుంజయ మనెడు గజము నడుచు పర్వతమువలె సేనాముఖమున వచ్చుచుండె. గన్లానుము తద్వారణమును

26. అఖిల రాజపూజితము దివ్యంబునైన తంశడ్రిదౌ తెల్ల గొడుగు మాత్రంబదేమొ దాని జాడనెందేనియు( గానరాదు జనకు విషయమై యేమొ సంశయము గలుగు

27. ఈవు చెట్టుపై నుండియు నింక దిగుము నాదు పల్కును నీవు మనమున దలంపు మనుచు ధర్మాత్ముండు దశరథా[గ్రసుతుండు తనకు గల్గిన సందేహము నటు దెల్పె.

ఆయోధ్వాకాందడము 28. అన(గ లక్ష్మణు.(డా వృక్షమందునుండి అపుడు దిగి రాము దశరథు న(గ్రసుతుని పార్ట భాగమునందున. బరమ భక్తి హస్తములు మొగిడ్చి వినముండగుచు నిల్బె 29. రామునకు నాశ్రమమునకు నేమి బాధ కలుగరాదను భరతు నాజ్ఞానశమున( జిత్రకూటాద్రి చుట్టున సేనయెల్ల మండలాకారముగ నిల్చియుండె వపుడు. 30. భరతు చతురంగ బలములా పర్వతమ్ము చుట్టు నర్హయోజనమును జొచ్చుకొనియు నుండె. బార్వతీవల్లభు మండనుండగు చంద్రు చుట్టుగను బరివేషంబునట్టు. 31. ధర్మమూని, గర్వము మాని, దశరథాగగ్ర తనయునిం బ్రసమ్న(గం జేసికొనంగవచ్చు నా భరతుని మహా సైన్యమంత యపుడు చిత్రకూటాద్రి చుట్టును జెల(గుచుండె.

• సవ్రనవతి తమ స్పర్గము సమాప్తము.

8. అషప్ట్రనవతి తమ స్పర్ల్గము క్ష ఆ భరతుండు సైన్యము దూరమందెనిల్సి తండ్రి యాజ్ఞానువర్తియై దండకాట వుల వసించు రాముని పాదములకు (మొక్క పాదచారియై వని నడువంగం దొడలె డై అంత నటభైస్తలముల సైన్యముల విడియ' జేసియు వినీత వేషముల్‌ వేసికొనియు తనదు తమ్ముని శ్యత్రఘ్నునిని గనుంగొని అధికమగు నాదరంబుతో ననియె నిట్లు
9. “ఈవిపుడు బోయలను మనయెల్ల భటుల గొనియు శీఘ్రంబుగాంగ నిందుననుగల్ను గుట్టలం జెట్టులన్‌ సందు గొందు లెల్ల అన్ననున్‌ గను(గొనుదాక నరయవలయు డ్తీ ఈ గుహుడు ధనుర్పాణము లెల్లండాటి బంధు జనముతోడం దనదు భటులతోడ రామలక్ష్మణుల. గను కార్యంబుకాణకు విడువకుండ. బర్వతమెల్ల వెదకువాండు
10. ఏను మంత్రుల బౌరుల నెల్ల బ్రాహ్మ ణులను బూజ్యులౌ గురు వరేణ్యులను గూడి పాదచారినై యిమ్మహాపర్వతమును గలయ' దిరిగెద రామలక్ష్మణుల. గనం 6 _ రామలక్ష్మణుల జనకరాజతనయ నిమ్మహాపర్వతమ్మునం దెల్లవెదకి కనులు చల్లంగా! గనుంగొనగల్గువణకు నా మనము దుఃఖశాంతి( జెందంగంబోదు

అయోధ్వాకాందడము 7 చంద్రబింబ సమానమైై సరసిజముల. బోలు నేత్రయుగముగల్లి పాలుచు రాము సుందరనుగు నాననమును జూచుదాక మనమునకును దుఃఖోపళశమనము లేదు 8. రాజ లక్షణములదే విరాజితమగు రాము పాదయుగము నా శిరమ్మునందు దాల్చి పాపోపశమనమున్‌ దాల్బువజుకు నా మనమునకు శాంతియన్మాట లేదు ఫి రాజ్య మొనరింపస నర్డు, (డౌ రామభ(ద్రు( డమ్మహాభిషేక జలమ్మునందుం దడిసి 'పైతృకమగు రాజ్యమ్మును బడయునజకు నించుకయు నా మదికి శాంతియంచు లేదు. 10. అమలమును జంద్రబింబసమమును కమల ములను బోలు నేత్రములను గలిగినదియు బ్రహ్మతేజ ముట్టిసడెడు రాముమోము నెపుడుగను లక్ష్మణు(డె ధన్యుండెంతయేని 11. సప్ర్తవార్థిముద్రితయగు సర్వ భూమి నేలందగిన రామునితోడ నేగుకతన అవనిసంభూత యా జనకాత్మజాత సీతయే చరితార్థ యీ భూతలమున 12. ధనదు(డల్ల సౌగంధిక వవమునందు బోలె రాముండీ పర్వతమున వసీంచె. గాన నా హీమవైల సమానమైన యీ నగము మహా భాగ్యము నేమనందు?

శాష్టనవతి తను స్పర్లము 13. ఇమ్మహాతేజుండగు రాము. డివ్వనమున వాసమొనరించుచుండిన వాండుగాన దుష్టమృుగములచే( గడుదుర్గమమగు నివ్వనము గృతార్థంబయ్యె నెంతయేని” 14. అమ్మహాతేజుండు భరతుండవ్విధముగ అనుజుతోడ శయఘ్నుతో ననుచు బాద చారియయి యన్న రాము దర్భ్శనమొనర్ప విపినమునుజొచ్చి వలుగడల్‌ వెదకందొడణ 15, అతడా చిత్రకూట మవిది సాను వుల గుసుమితా(గ్రములగుచు+ బొలుచు భూమి జములమధ్యమందుండు మార్గములంబట్టీ వెడలుచుండి యా రాముని వెదకుచుండి 16. అరిగి యరిగి యా చిత్రకూటాద్రి నొక్క పుపష్పితమగు వృక్షము. జేరయబోవంగానె యందు రాముని యాశ్రమమందునుండి అగ్నిహోత్ర ధూమము వ్యోమమంటుచుండె 17. ఆ పొగనుగని నా యన్న యటనెయుండె నంచు. దనవారితో సంతసించి భరతు+ డబ్దిలో మున్లి దరి. జేరునట్టివాని పగిది నానందపరవశుండగుచుంబోయి 18. అతడా చిత్రకూట మహాద్రియందు నమ్మవాత్ముని రాముని యాశశమంబు' జూచి తనదు సైన్యమును నచ్చోనె నిల్పి రాముఃగన గుహుతోడ శీఘ్రమున నేగె.

• అష్టనవతి తమ స్పర్గము సమాప్తము,

అయోధ్వాకొాండనము 09. వకోనశతతమ స్పర్ణము

1. అట్లు సైన్యమున్‌ దూరమునందె నిల్పి రాము దర్శనోత్సుకత భరతుండు థనదు ననుజునకును శయ్రఘ్నున కాశ్రమంబు చిహ్నములను జూపుచు రాము చెంతకేగె
2. _ గురువులం దతిభక్తుడా భరతుండమ్మ హాత్ము నవ్వసిష్టుని+ గని “యార్య! నాదు తల్చులంగొని నాదువెంట( జనుదొమ్మ టంచు ముందు రామునింగన నరిగె- దామ / తి ఆ సుమంధత్రుండు శత్రుఘ్న ననుసరించి జనియె రాముని. గనవలె ననెడుకోర్కి భరత శత్రుఘ్ను లా రామభద్రుంజూడ తొజపడినటులుగను సుమంట్రుండు దొటిపడె. జ్తీ అంత భరచుండు కొంత దవ్వరిగి తొస సాశ్రమంబుల రాముని యాశ్రమమగు పర్గ్షశాలను జూడంగా వచ్చువారు కూరుచుండు వేదికను గన్గొనియె ముందు క్‌ అట్టి పర్షశాలకు ముందు నఖిల నిళల మంటలును వేయ 'సీకరింపంగటుడిన కట్టియలను బూజార్థముగా [గ్రహింప బడిన సరిమళమొసంగు పుష్పముల గవియె
3. _ రామలక్ష్మణుల్‌ తమదు నాశ్రమను జక్క గా దెలియంగ6 జేయంగ మార్గంబునందు నచ్చటచట వృక్షంబులయందు నుంచ బడిన నల్కలములను దర్భలను గాంచె.

చకోనశతతమ స్పర్గము

7, _ అవ్వనమున శీత నివారణార్థముగను మంటలను వేసికొనుట కై మహిషముల వృ గముల యెండిపోయిన పేడకడుల జేర్చి యున్న రాసు లందందున మండ+గనియె

8 అట్టు భరతుండేగుచు వానినందు(గాంచి తుష్పుండగుచు శత్రుఘ్ను మంత్రులను జూచె అమ్మహాత్ముని శ్రీరాము నాశ్రమము గు అంచి యీ ప్రకారముగ భాషించెనపుడు

9 “ఆ భరద్వాజ మునివరు(డానతిచ్చి నట్టి రామాశ్రమము' జేరినట్టి వార మని దలంతు( బావనమగు జాహ్నవియు కజెంగ. టనె గలదటంచును నునమునను దలంతు

10. రాత్రులం దడవికి నేగి రావలసిన యెడల మార్గము చక్కగా నెజబుంగంబబడుట కొణకు గుర్తుగ నీ చెట్లకొమ్ములందు వారచీర చుంపుల గట్టినారలవిగొ.

11 ఇచటి వారణమ్ములు మదమెత్తి గర్జ ఎంబు లొనరించుచువు గలహంబులాడి కొంచు? గొమ్ములతో! గొట్టుకొనెడునంచు గుజుతులెల్ల యెడల గనుగొనగంయబడెడు

12. అడవియందున బుషులు హోమార్ధమెల్ల యపుడు దేనిని గాపాడువట్టివారొ అట్టి యగ్నిహోత్రమునుండి యల్లయదియె ధూమ మాకాశమంటగ( దొడలెం గనుండు

అయోధ్యాకాండదము 113. ఇమ్మహాశ్రమమునయందు నెల్తయపుడు తత్త్యమును బో వచేసెడు తాపసువలె నున్న యన్న బూజ్యుని. బురుషోత్తముండగు వాని రాముని నే. జూచువాండనింకొ జ. అట్టు చెప్పుచు. జత్రకూటాద్రి(గూర్భి కొంతయేగి మందాకీని చెంత. జేరి దానింగని మహానంద మాతండు చెంది తక్కు(గలవారితో నివ్విధముగం బల్కె 15. “అట్టి లోకాధినాథుండైనట్టి రాము. డిట్టి నిర్దనాటవి వసియించి కటిక నేల, ఏరాసనమున నీ లీలనుండె నింక నాడు జన్మము బ్రతుకేల చెవుడు? 16. ఇమ్మహాత్ముండు నా నిమిత్తమ్ముగా(గ నడవి పొలయి యిట్టుల నష్టకష్ట ములను బొంది సకల కామములను విడచి గుందుచున్నాండు నన్ను నే మందు నేను? క, ఎల్ల లోకుల నిందను నిట్టు లొందు ఏను రాము (బ్రసన్నునింగా నొనర్చ అన్నవదినె పొదములంటి యంగలార్హు నడ్డుపడిన లక్ష్మణు నంఘులంటువాండొ 18 అట్టు విలపించుచు భరతు' డవ్వనంబు నందు! బుణ్యప్రదంబయినదియునున్‌ మ హత్తరమయినదియు మనోహరమునైన యదియునగు పర్షశాలను నచటం౧గాంచె వ్రతనాతననన్తైతననన్తా౭ిా్ర ] ర్రిదననననసననానన

వకోనశతతము స్పర్గము

19, తాళసదత్రాల సాలపటత్రాల చేత గప్పంబడినదియును గడు నొప్పునదియు విపులమగు యజ్ఞమందలి వేదికవలె మృదుల దర్భాపసనంబున బొదలునదియు

20. ఇంద్రు నాయుధాలకు సరినెనయునవియు అధికమైన భారము గల్గినట్టివియును ప్వర్ణపుంబూ(త పూయంగం బడినయవియు( బరులహతమార్చు ధనువులంబరగునదియు

21. భుజగములతో. బకాశించు భోగవతిగ అర్కకిరణ సంకాశమైనట్టివైన ఘోర శరములు గల్లు తూణీర సముద యంబుతోడను నిండినయట్టిదియును

22. కనపునారలుమ గల్గిన ఖడ్గతతుల చేత నెంతయేనియు. బ్రకాశించునదియు 'హేమనిర్మితములగుచు నెసకమెసంగు డొలు వాజులచేతను గ్రాలునదియు

23. వింటినారి దెబ్బ తగులకుంటకొణకు చేతందాల్భు గోధాంగుళి వ్రాతములను గూడి మృగములు జొరరాని గుహనుబోలె శత్రులుజొరని యా పర్లశాలంగనియె

24. భరతు( డా రామభద్రుని పర్ణశాల యందు వీశాన్యభాగమునందు నతివి శాలమ్రైనదియు. గడు జాజ్వల్యమాన మ్రైనదగు నగ్నిహోత్రపు టరుగుంగనియె

అయోధ్యాకొాండము 25. భరతు,డా సమయమున నా పర్గశాల యందు. గూర్చుండియుండిన యట్టివాని దలను నెల్లెడ జడలను దాల్ఫువాని దనదు సోదరుండైన రాముని€ గను(గొనె. 26. వల్కలాజినముల దాల్భువానిందాప సాళి వేషంబును ధరించినట్టివాని యజ్ఞవేదికయందలి యగ్నీవోలె మిగుల దేదీస్యముగను వెలిగెడువాని 27 అర్కకులుని మహాబాహు(డైనవాని అబ్బనయను సింహస్కంధు(డైనవాని సర్వధర్మవిదుని సమస్తమగు భూత ధాత్రి. బరిసాలనము( జేయందగినవాని 28, _అమలమును గేవలమును బ్రహ్మస్వరూప మైనవాని దర్భాసనమందు నేల పైని సీతతోడ సుమిత్రసూనుతోడ నుండువాని రాముని భరతుండు గాంచి 29, అధిక దుఃఖపరీతాత్ముండగుచు గైక తనయు(డగు భరతుండు పుణ్యముననుజేసి అన్నంజూచు భాగ్యము కల్షెనంచు€ డలంచి పరుగులిడెను రాముని కాళ్లపైబడంగ 30. రాము(ండుండువిధమ్ము భరతుండుగాంచి నంతనే పొంగి పారలు శోకాతిరేక మాపుకొనలేక యెట్లా ధైర్యము నహించి కొనుచు+ దొట్రుపాటుపడుచు ననియె నిట్టు

శీకోనశతతమ స్షర్గకుు నననననన నా

త “ప్రకృతి వర్గముచే ధరాసౌంనింటు చేయి నృపతి వితతులచే సేవనంబు! చేయంబడదగు మూ రాము(డీ యడవ- నుగ్ర మృ. సేవితుంచంం యిన్నువాండు

32. అనవరతము నమూల్యంఒంలైని వస్త్ర ములను _రియిలడు నాటు రాముండు నేండు ధర్మమనుసరించి మహో దండకాట వుల నసించెడు వల్సు లంబుల ధరించి

33, మున్ను బహువిధంబులయిన పుష్పములను శిరమునందాల్చు నాదు సోదరు(డు రాము డిప్పు డిట్టుల జడల వహించినాండు అహహ! దైవ విధిని నేమి యన(గలాండ?

తత యాగముల యధావిధిగ. జేయంగంజాలి ధర్మసం([గ్రహమున్‌ జేయదగిన రామ భద్రుండిపుడు వానప్రస్థుపగిది నడని కాయకష్టాల ధర్మసంగ్రహము చేయు

35. సంతత మెవని దేహమ్ము చందనమ్ము చేత బరిమళించెడునా యా పూతచరితు( డన్న తనువు మురికి పట్టి యున్నదేమొ అకట! యా దైవమెంత జేయంగలేండు?

36 అఖిల సాఖ్యము లొందంగ నర్హుండైన అన్న నా నిమిత్తముగ నిట్టధిక దుఃఖ మొందె నీ సమస్తజనుల నిందనొందు చుండు నే నుండియేమి? లేకుండియేమి?

అయోద్వాకాందము

37. భరతుండట్టు దుఃఖచతుంయడయి వదనవముందు నుండి చెమటలు దిగంజాజుచుండ రోద నమ్ము చేయుచు గన్నీళ్తుగ్రమ్మ మొక్క! బోయి పాదముల్‌గానక భూమింబడియె.

38. అమ్మహాబలుండు భరతుండధిక శోకి తాత్ముండగుటవలన “సోదరా[?, యటంచు నొక్క మాని మణియేమియును బలుకంగ జాలకుండె, మాట వెడలణజాలకుండె

39. అంత నాతండా రాముని యం([ఘ్రులంటి కొనియు సొమ్టాంగవందనమును నొనర్భి “ఆర్యుండాగ౯యని యొక్కమాజనియు నమురల నందు పైనేమి యనలేక యట్లెయుండె

40. అట్లె రాముని పొదములంటి మొక్కు చుండి శయ్రఘ్నుండును శోకమొందుచుండ భరత శ్యయఘ్నులను రామభదుండెత్తి గౌగలించి కన్నీళ్లను గార్పందాడలె

41. అంత నా రామలక్ష్మణు లఅయ్యరణ్య మందు. జం(ద్రుండు సూర్యుండు నాకసంబు నందు గురు శుక్రులను జేరు చందముగను ఆ సుమం్య్రు గుహుని జేరిరయ్యెడలనె

42, అమ్మహారణ్య నుందుండు నఖిల మునులు నట్టు లడవులసాలగు నా దశరథు సూనులంగొంచి యత్యంత శోకముంది బాష్పుముల. గండ్లనుండి కార్పంగడంగిరి.

• వకోన శతతమ స్సర్గము సమాప్తము,

కం0. శతతమ స్పర్ల్గము కై అజినముల వల్కలముల జటాళి( దాళ్ళి ప్రళయకాలము నందలి భాను. బోలె. గన(గరాని వాండయి చేతులను మొగిడ్చి భూమిపైబడు భరతు రాముండు గనియె

2. _ అధిక కృశుండు వినర్షనూ నాననుండు వైన భరతు. గొంతవడికీ నా రఘూద్వ హుండు గనుంగొని యతండు భరతు(ండని గుజుతు పట్టి తనదు బాహువులలేవంగ నెత్తి

3౩ రఘుకులుండు రాముండు భరతుని శిరము మూరుకొనియు నాలింగనమును నొనర్చి కొనియు€ దొడలపయిని నిడుకొని సమాహి తు(డయి యీ ప్రకారంబుగ నడుగందొడలె

4. “తండ్రి! యిటు వచ్చితివె మన తండ్రి దశర థుండు నిత్తజి నెచ్చట నుండినాండు? అతండు బ్రతికియుండంగ నీ వతని విడిచి అడవులకు నివ్విధముగ రానగునె చెపువము?

క్‌. చాలకాలము నుండియు. జాల దూర నుందునుండి కేకయ పురమందునుండి వచ్చు నిను(గంటి సంతోషపడుచునుంటి ననమునకు నిపుడేటికి వచ్చితీవు?

6 తండ్రి! యిటు వచ్చితివి మన తండ్రి బ్రతికి యుండెనే? తాను బతికియె యుండెనేని బంపునాండు కాండే నిను, బ్రతికియుండె నొక్కొ? దుఃఖంబుచే నృుతినాందె నొక్కొ?

అయోధ్యాకొండము అాాానాననననననిననినునునననననననన ననన ననన ను ననన నాననా.

7. ఎన్నియో యశ్వమేధము లెన్నొ రాజ సూయముల నొనరించిన సూన్నతద్ర తుండు మనదు తండ్రి దశరథుండు సుఖిగ నుండెనే? యుండినను రాకయుండెనేల?

8. పరమధార్మికుండును మహాపండితుండు బ్రహ్మవిదుండు నిక్షాకుల వంశనృపుల గురువయిన వసిష్టమునిని బరమభక్తిం బూజ సేయుచునున్నారె పూర్వమట్ల్టు?

తి శోకితాత్మయౌ కోసల క్షోణినాధు6 పుత్రికయును, సత్పుత్ర సుమిత్రయును ఫ లీకృతాత్మయై మోదించు కేకయ సుత యైన కైకయు సుఖమున్న యట్టివారె?

10. కులమునున్‌ వినయమును సుగుణమునున్‌ సు బోధతయు ననసూయత్వమును గలిగిన మన పురోహితుని వసిష్టతనయునా సు యజ్ఞానిన్‌ సత్కరించుచున్నావె భక్తి?

11. అసబ్బహోత్రనియంత్రితుండైన యా సు యజ్ఞ. డెల్ల విధులః దెలియంగ హోమ మెపుడు చేయంగవలయునో యెట్లు చేయ వలయునో తెల్పుచుండినవాండె తండ్రీ?

12. తల్లులను దండ్రినిన్‌ దేవతలను గురువు లను బితృసమానులగు వృద్ధులను ద్విజోత్త నములను వైద్యుల దాయాదులను గరంబు వినయమున సత్య్భతులతోడ( దనుపుదొక్కొ?

శతతమ స్సర్గము

13. నీతిశాప్తవిదుండు పండితుండునైన యా సుధన్వు ధనుర్వేదమందు గురుని అస్తముల శస్తముల. గల్గినట్టివాని పొడి తప్పక పూజించువాండవొక్కొా?

14 అత్మసముల-శూరులను విద్యాధికులను ఇంగితజ్ఞానులను విజితేంద్రియులను సత్కులప్రసూతులయిన సజ్జనులను ఆత్మమంధత్రులుగా. జేసినాండవొక్కొ?

15. ఎట్టి పని చేయుచుండెడు నట్టియప్పు డైన మంత్రతంత్ర నిపుణులైన మంత్రి జనముతోడ నాలోచనల్‌ సలుపుదొక్కొ? మంత్రమే జయమును గూర్చు మార్గమగును.

16. నిద్రకును లోపడవుగదా? నియతకాల మందుననె నిద్రనుండి మేల్కొందువుగద అర్ధరాత్రమునందున యందె లేచి కార్యముల గూర్చి యోజింపంగడ(గదుగద?

17. ఒంటరిగను యోజింపక యుందువుగద? బహుజనులతోడ యోజింపయాల్పడవుగ? ఈవు యోజించు కార్యమునెల్ల రాజ్య మందు వెల్లడిగాకుండు నట్టిదియెగ?

18 _అల్ప్బయత్నాన సిద్దించునట్టిదియు మ హాఫలము కలదియగు కార్యమొ్మనర్ప నెంచియును చెంటనే చేయనెంతువుగద? దేనివైన జాను జేయ(ంబూనవు గద?

అయోధ్వాకొండము

19. ఈవు చక్కంా యోజించియే యొనర్చు కార్యములు, ఫలోన్ముఖములౌ కార్యములును నందజకు( దెలియుచు నుండునట్టివిగద? తెలియవుగద ముందుగ( జేయవలయు పనులు?

20. ఈవు నీదు మంత్రులు నిశ్చయించు పనులు ఇతరు లూహ చేతనుగాని, యింగితమ్ము చేతంగాని, మహా యుక్తిచేతంగాని యెజు(గంజాలరుగద యించుకేనిగాని?

21. ఈవు వేయి మూర్చుల వీడియేని యొక్క పండితుని(గొని యోజించుచుండెదు గద? సంకటము సంభవించిన సమయమందు పండితుండె సాయమును నొనర్సంగలనాండు

22. _క్ష్మావరుండు మూర్భులను సహ(్రములః గాని శతసహ(స్రములనుగాని సంఘటింప బూనుకొన నుసయోగము. బొందంబోండు; రాళ్లు గంపెండేటికి? చాలు రత్న మొకటి.

23. _బుద్ధిమంతు. డాలోచనమున సమర్జు( డును, మహాపండితుడు శూరుండునగు మంత్రి యొక్కండున్నంజాలు నతండు నుర్విపతికి గొప్పు మైశ్వర్యమును సమకూర్చంగలండు

24 ఉత్తములయిన భృత్యుల నుత్తమంబు లైన పనులకు, మధ్యములైనవారి నముధ్యమప్పు( బనులకు, నధమపు( బనులకు నధములను నియోగించుచున్నావు గాదె?

శతతమ స్పర్గము

25. (క్రమముగా. దాత తండ్రుల కాలమందు నుండియును నుపధాశుద్ది నాందియుండు వారలగు మంత్రులను గొప్పపనులలో ని యుక్తులుగ నీవు జేయుచు నుందువె గద?

26. నీవు తీక్షముగా. బ్రజానీకములను దండనము చేయుచుండెడు తరుణముందు వలదు వలదంచు నీ మంత్రివరులు నిన్ను వారణము చేయుచుండెడు వారలు గద?

27. పతితు యాజకున్‌ నిందించు పగిది గాంగ కాముకువి స్రీలు విందించు కరణి గాంగ నీవు వేయు సన్నుల బ్రజ లీయలేక నిన్ను నాండిపోసికొనకయున్నవారె?

28. కుటిలమతిని, రాజ్యంబును గూలంద్రోయ గోరువాని, శూరుని, దూషకుండగు రిపుని జంపకున్న నతండు రాజు. జంపజూచు నట్టివా(డు రాజ్యమున లేనట్టివాండె?

29. తుష్టికలవాండు శూరు(డై తొడరువొాండు మతియుతుండును నత్యంత ధృతియుతుండు అమలుండు కులీను. డనురాగమధికము గల వాండు సేనాపతిగ. జేయంబడినవాండె?

30, బలయుతులు యుద్ధ్దనుందున బహుగతుల స మర్జులును విజయంబుల నంది కీర్తిం “ గొన్నవారును నీరుటై యున్నవారి చక్కంగా గౌరవింతువే సర్వగతుల?

అయోధ్యాకొండము

31. అఖిల 'సైనికావళులకయ్యె సమయము లందు నీయంగవలసిన యట్టి బత్తె ములను వేతనంబులను సత్కృతుల నేమి యాలసింపక యిచ్చుచున్నావె? నీవు.

32, _ వేతనంబులచేనె జీవించువారు కాన, భటుల జీతముల సకాలమందు నీయకున్నం గోపించుచు నృవుని కీడు కోరుదు రనర్ధమున కది దారితీయు

33. ముఖ్యముగను క్షత్రియకులముఖ్యులెల్ల నీయెడల ననురాగాన నిల్చువారె? వారె వలయుచో. బతికయి ప్రాణములను నైన నర్పింప వెనుదీయనట్టివారు

34. దేశ సంజనితుండు మహాధీయుతుండు పండితుండు సమర్థుండయి పరగువాండు చెప్పి పంపిన నూటనె చెప్పువాండు యోగ్యుడైన దూతను గల్గియుండినావ?

35. నీవు నీదు శతువులలో నిల్చియున్న పదునెనిమిది తీర్జులను స్వపక్షమందు నుండు పదునైదు తీర్జుల నొక్క రీతి చారముఖమున దెలియంగ( జాలుదొక్కొ?

36, తరుమంగొట్టంబడిన రిపుల్‌ నమురలివచ్చి శరణమొందంగ వారిదగ్గణకుందీసి దుర్చలులటంచు వారియందున నలక్ష్య ముంచకుండ నెచ్చరికతో నుండినావె?

శతతమ స్ప్సర్ణము

౩7. నాస్త్పికులగు విప్రుల సేవ నాచరింస కుందువుగద? యేమి దెలియకున్నవారు ధర్మమంచును మిగుల నధర్మబోధ చేయుచు ననర్ధము కలుగంజేయుచుంద్రు

38. _ బుద్దిహీనులౌ నాస్తికుల్‌ ముఖ్యములగు ధర్మశా(స్తాల మాని యధర్మములగు కేవలము శుష్కతర్కాల త్రోవంబూని వ్యర్థవాదము అానరింప€ బాల్పడుదురు

39. _ వీరులైన పూర్వులచేత విశ్రుతముగ చేత పొలితమయి దృఢద్వార పాటవమ్ము గలిగి సార్థకవామము కలిగినదియు హస్తిహయకుల సంకులమైనయదియు

40, అనఘులును ప్వధర్మనిరతు లార్యులును జి తేంద్రియులు మహోత్సాహులై యెసక మెసంగు (బ్రాహ్మణులచేత క్షత్రియవరులచేత వైశ్వజనులచేతను నిండి వరలునదియు

41. బహువిధముల సౌధములచే( బరగునదియు( బండిత ప్రకాండులచేత నిండినదియు(€ దుష్టిగల సకల జనులతోడంగూడి యుండిన యయోధ్య నేలుచునుండినావె?

42. అశ్వమేధాది యాగము లాచరించు చుంటంజేసి తచ్చిహ్నములుండినదియు దేవ గృహములు చలువ పందిరులు, నిర్మ లోదక తటాకములు గల్గియుండినదియు

అయోధ్యాకాండము త్తప్తె చుష్టులగు జనముల సంప్రహుష్టమైన యదియు నుత్సవాదులచేత నలరునదియు పంటంబాతిన పాలములు, పశుసన్చుద్ది గలుగునది హింస యెందున. గలుగనదియు 44, నదుల పాజుదలవలన నవ్య సస్య ములు గలదియు, శ్వాసదహీనము నయినదియు జార చోర భయము లేక సకలములగు ఖనిజ సంపదల్‌ కొల్లంగాం గల్గినదియు 45, పాపజన వర్ణితమయి పూర్వంపు నృపుల చే సురక్షితమగు నా యశేష దేశ మంతయును సర్వ సంసదలంది సకల సుఖపరంపర( దులందూంగుచును వెలయునె? &6. కృషియు గోరక్షణమును జేయించు వైశ్యు లందణును నీకు నిష్టులైనట్టివార? వారలెల్ల న్యాయంబుగ వర్తకంబు€ జేయుచో. బ్రజల్‌ సొఖ్యమున్‌ చెందువారు శీ”. వైశ్యుల కభీష్టము లొసంగి వారలకు న నిష్టముల దొల(గెంతువే? యెల్లయపుడు రాజు రక్షింపవలయును బ్రజలనెల్ల వైచ్యులంను గానవలయు నవశ్యముగను 48, _అంతిపురముందు ప్రీల రక్షింతు వొక్కొ? పర పురుషులు పోకుండ గాపొడుదొక్కొ? వారి మాటల నమ్మని వాందడవుగద? వారలకు రహస్యమును జఇెప్పవుగనెందు?

శతతమ స్పర్గము క మి శత9. గజములు జరించు వనుల రక్షణమొనర్హు వే? గలవె వాని.బట్ట నాండేను(గులును? ఏను(గుల గుజ్జముల సం[గ్రహించు కార్య మందు నెంతమాత్రము' దృప్పినందవుగద?

50. అనుదినంబు( బ్రాతఃకాలమందె లేచి కాల్యకరణీయములను జక్కంగను దీర్చి సకల భూషణంబుల. దాల్చి సభను జేరి ఎల్ల జనులకు దర్భనమిత్తువు గద?

51. భటులు నిను( జూచినను భయపడుదురు గద? సంతతమును దర్శనము వొసంగ(జనదు, ॥ దర్శనము నీయకుండను దగదు గాన నప్పుడప్పుడు నీ దర్శన మొసంగందగు.

52. ధనము ధాన్యముచే ధనుర్దరుల చేత నాయుధమ్ములచేత యంధ్రాళిచేత శిల్చిజనముచేత జలముచేత నిండి దుర్గమంబు లన్నియు శతుదుర్లమములె?

53. వచ్చుబడి యధికమ్ముగ వచ్చెడుగదడ? న్యయము స్వల్పముగా. జేయువాండవుగద? పాత్రలునుగానియట్టి యపాొత్రులకును ధనము నెంతమాత్రము నీయందలయవుగద?

54. _దేవతాళికొఅకు( బితృ దేవతాళి కొణకు బ్రాహ్మణోత్తమ్ముల కొజుకు నతిథి జనముకొణకు మహాయోధ జనముకొణకు హీతులకొజకు ధనంబు వ్యయింతువు గద?

ఆయోధ్య్వాకాండము

55. అనఘు(డును బరిశుద్దాత్ము( డార్యు(డైన పురుషుమీ(ద దొంగతనము మోపి దీసి కొనియురా. బండిచుల భావమును నరయక్ష యీర్వ్యచేత దోషుల వధియింసవు గద?

56. దొంగిలించి పరుగిడ నా దొంగిలించు ధనముతో. బట్టుపడిన యా తస్కరుని బు ధులు విచారణమును జేసి దోషి యనంగ అఆచము. గొని వానిని విడిపించవు గద?

57. _ధనికునకు దరిద్రునకు దగువు కల్ల బుద్దిమంతులౌ నీ మంత్రిపుంగవులు ధ నాశచే. బక్షపొాతము నందిపోయి చేరి యక్రమపుం దీర్పు చెప్పరు గద?

58. తప్పు నేరము మోపంా ధాత్రివరుండు చక్కంగా నరయకయె శిక్షను విధింప శిక్షితుని కంద్లనుండి వచ్చెడు జలంబు నధిపు పుత్రుల బశువుల హతము చేయు

59. పండితుల వృద్ద జనముల బాలకులను ధన మొసంగుట స్నేహంబుంగనపజచుట మంచిమాటలతో. బల్కరించుచుంట యను విధముల వశము చేసికొనెదవు గద?

60. తాపసుల, నతిధుల, దేవతల, గురువుల, వృద్దుల, జతుష్పధంబుల, వృద్దియెందు తరువులను గర్మరులయిన ధరణిసురుల కనినపుడు నమస్కృతి. జేయండంెదు గద?

శతతమ స్పర్గము అతనన లతా లలత ననననతతకతననా అననన త నతన నలల వననననన.

61. ధర్మము వదలి యర్ధ మా్య(త్రంబె గొనుచు నర్ధమును జూచుకొనకె ధర్మార్ట్సనంబు చేయవు గద?యా కామేచ్చచేత నెపుడు ధర్మమును నర్థము వదల దలంపవు గద?

రడ ధర్మ మర్థము( గొ మము దత్తదుచిత కాలముల. దగగ నముదయ కాలమందు ధర్మమటుల మధ్యాహ్నపు. దరుణమందు వరమును, గామమును రాత్రులందు. గొనుదె?

63. అఖిల శాస్తార్ధ విత్రములైన బ్రాహ్మ ణోత్తములు పట్టణంబులనుండు జనులు పల్లెటూళ్లనుండు ప్రజలునెల్ల నీదు మేలు గోరుచుందురె యెల్లకాలమందు?

64. అవృతముమను, గోపమొందుట, వాప్తికతయు ఆలసించు టీమలుపాటు నందుచుంట జ్ఞానులను నలక్ష్యము సేయంబూనుటయును ఇంద్రియవశత మత్తతం జెందుటయును

65. తానొకండె యాలోచింప6 దలంచుచుంట అజ్జుతోడ వాలోచన మాచరింపం బూనుటయును నిశ్చిత కార్యమును వదలుట యును రహస్యము వెల్లడి నొవరుచుటయు

66. యోగ్యమగు పనులను జేయకుండుటయును. ఏక కాలమునందునె యెల్ల శత్రు వుల వెదుర్కనంగా. బని పూనుటయును అనెడు పదునాల్గు దోషములను వదలితె?

అయోధ్యాకొాండము

67. పంచవర్గంబునున్‌ జతుర్వర్లము, దశ వర్గమును, ద్రివర్గము, సప్తవర్గ మష్ట వర్గమును, ద్రివిద్యలనెడు వాని, వాని యొక్క భేదముల నెటింగి యుంటివొక్కొ?

68. షడ్గుణంబుల, నింద్రియజయము, మాను షంబు, దైవంబు లనెడు కార్యంబు లెల్ల (ప్రకృతి వర్గమున్‌ వింశతి వర్గములను దెలిసికొని తగినట్టు వర్తింతు వొక్కొ?

69. యానమును, నాసనము, విగ్రహమును పంధి యును, సమాశయమును భేదమును నెణీంగి ఎప్పు డేయే విధంబుల నేమిచీేయ నగునొ కనుపెట్టి వానిజేయ దొరకొనెదె?

౯0. మువ్వురనొా నల్వురనా మంత్రిముఖ్యులైన జనులంేర్చి వారలతోడ6 జర్చసల్సి వారి ప్రత్యేకమగు నభిప్రాయమెటింగి యిుక్షమ్రైనదానినె చేయుచుందు వొక్కొ?

71. అధ్యయనము సఫలమె? నీ యార్దనంబు డానమునను భోగమునను సార్ధకంబె? భార్యలెల్ల సంతతిచే సఫలు లగుదురె? చదివియుండిన శాస్త్రము సఫలనుగునె?

రార ధర్మకామార్ధదమ్మయి తగినదగుచు నాయు రారోగ్యముల బెంచు యశము నించు భరత! నా చేయు బోధలు మజపురాక బుద్ది నిలుచునె? సర్వ సమృద్ధమగున?

శతతమం/ వకోత్తర శతతమ స్పర్గము 73. మంచి జూపెట్టి, మును నడిపించునట్టి తాత తండ్రులు గడచిన దారిబట్టి, మంగళము దట్టి, యాచార భంగిముట్టి నడచుచుందువె భరత, యానందపరత? 74. రుచిగ తినుటకు, గనుటకు శుచిగ గూర్చి నీకునై జేర్చిన మధుర పాకములను యిచ్చగల తోటివారలకిచ్చి తొలుత, వెనుక గైకొందువె, ప్రసాదమనుచు తలచి? (5, పండితుండు, బుద్దిమంతుండు ప్రభుతగొనిన శిష్టరక్షకునై జేయు దుష్టశిక్ష; బాలనముసేయు నెల్లెడ బాడివిడకః ॥ భువిని విడి, క్రీర్తిథమున దివికి నడచు _ శతతవా స్సర్ణము సమాప్తము. కేం! ఏకోత్తర శతతమ స్పర్లస్తో ఓ అన్న రఘుపతి అన్నది విన్న సుదుతి భరతుండిట్లనె నయగతి పరమట్రీతిః ధర్మహీమండ నాకెటు, ధర్మరూప! రాజధర్మము గొవగ ప్రయోజనమ్ము? 2. మానవోత్తమ! శ్రీరామ! నూసిపోక, విలిచి, మనవంశమున ధర్మ నియతి కలదు; "పెద్దవాండుండ సామ్రాజ్య పీఠమందు పిన్నవానిని గూర్చుండ బెట్టందగదు.

అయోధ్వాకాండము

3. రమ్ము కాదనక నయోధ్య రన్యు సీమ; కొమ్ము సంపన్నరాజ్య పీఠమ్ము రాను! కులపు కీరితి, సేమము నిలుప లెమ్ము రమ్యగుణ సాంద్ర! శ్రీరఘు రామచంద్ర!

4, తమల బాలించు ప్రభువును దమ్ము(బోలు మానవునిగానె తలతురు మహివి జనులు; రాజు దైవము, ధర్మార్ద రక్షకుండు; చేతముననెంచు మానవాతీతుండనుచు.

క. నేను కేకయదేశాన నిలచుటయ్యె; నీవు ఘఫోరాటవుల బట్టి పోవుటయ్యె; సుజన మిత్రుండు, నార్యుండు యజన హితుడు దశరధు(డు, తండ్రి, భువి విడి తరలె దివికి,

6 అమ్మ సీతమ్మ, లక్ష్మణు లనుగమింప, ఘోర ననభూములకు నీవు జేరినంత శోకసాగర మగ్నుండై, స్రుక్కి తండ్రి (ప్రాణముల వీడె, స్వర్ణోక పదము గూడె.

నేను, శత్రుఘ్నుండును, మున్నె నెణపీ నాము; లెమ్ము నరనర! జలతర్చణమ్ము లిమ్ము దివిని గల తండ్రి స్వాత్మీయ తృప్తి కొణకు, ఆనుపూర్విక కర్మ నిర్వాహమునకు.

8. _ ప్రీతి సమ్మతి సుతులిడ పితరులకును నక్షయమ్మయి, సూక్ష్మసంరక్షసేయు దశరథునకీవు ప్రియతమ తనయుండగుట మనసు నిల్పుము అపర కర్మముల సేయ,

2 ప్రస్టిజల

వకోత్తర శతతమ్యద్యుత్తర శతత స్పర్లము

9, _ నీవు విడిపోవ, చింతించి, నిన్ను గాంచ నెంచి, మరలని మనసు నీ యెడల నుంచి, భయద దుఃఖాన్ని తండ్రి జీనములు విడిచె రామ! రఘురామ! దశరథరామ యనుచు. కేలిడి. ద్వుత్తర శతతమ స్పర్లదూ

ఓ భరతుండారీతి దుఃఖ సంభరితమైన _ తండ్రి దశరధు మరణ వార్తను వచిం౫ః విన్న రాముండు దుఃఖాబ్ది తన్ను నురచి! మునిగి, తెలివిని గోల్బడి, మూర్భ వడియె.

2. శత్రు మస్తక విధ్వస్త శ్రథన తీక్ష వజ్ర కాఠిన్యసను భాక్కు భరత వాక్కు: బాహుగత కఠోర కుఠార భంజనముు పూల మొక్కను నా రాము వాల జేసె.

3౩ ఏటి గట్టునము గ్రుమ్మిన యేునుంగలసి, నేల, బడినట్టు పడినట్టి నీతి ముంతు, రామ భద్రుని, కోదండ రాము, భు, చూచి పలుమించి, విలపీంచె సుభగ సీత,

ఓ శోకమున స్రుక్కు జగదేక శూరు దిక్కు జూచి, లక్ష్మణులాదిగ సోదరులును, భవ్యమతి పతి స్థితి గని పడతి సీత, జార్చి కన్నీరు, పై నీరు జల్లినారు.

అయోధ్యాకాండము ర్‌, ఎణుక గని, వంత కన్నీరు తెజలి దొణల, జనకు గొనముల ననయమునె ని(క గొనుచు, చలపులన్నించి, పలవించి, కలగి, కలగి, కుమిలి కన్నీట మునిగె, కాకుత్సు విభుండు.

6, ధర్మతేజుండు రాముడు “ధరణి ధవుండు దశరధుడు తండ్రి భువివిడి తరలె దివికొ అనిన భరతుని పలుకులు వినిన వెనుక పలికె ధర్మైక నిశ్చల భావ మొలుక

7. “తండ్రి మరణించె విధిపేత తప్పదంచు; కన్నవాండేగ నేనిటమన్నవాండ = పరమ ధర్ముండు దశరథ ప్రభుండు లేక బులుపుల నయోధ్య పాలింపబోలు నెవండు?

8. _ మద్వియోగమునన్‌ తండ్రి మరణమందె; పెద్ద కొడుకని నా యెడ పెంచుకొన్న యాస ద్రోసితి, తండ్రికి నపర కర్మ సేయ నోడితి, సంస్కార సేత జెడితి.

9 పాపమెజుంగవు పుణ్యుండ! భరత! నిమము, తొడరి తమ్ముండు శ్యతుఘ్ను తోడి గూడి, కన్న వారల బుణము పోకార్చినావు, దొశరథులన మీరలె, ధన్యతములు!

10. దశరథుం డతిముఖ్యుడీ ధరణి లేడు, కలతవడె రాజ్యరమ నిజ కాంతు వీడి గడువు గడచినదని రాముండడవి విడిచి, అడుగిడగ లేండిక నయోధ్య గడప మగుడ,

ద్యుత్తర శతతమ స్పర్లము 11. పదియు నాల్లేండ్డు వనవాస ఫలము గుడిచి, తీరి నే వయోధ్యాపురి జేరినంత కొడుకనుచు నన్ను కౌగిలి (గ్రుచ్చియెత్తి మంచి-చెడు దెల్పి, శాసించు మహితుండేడి?

12. చివ్నిదొక మంచి పనిజేయ నన్ను గాంచి, ముద్దులన్ముంచి, మురిసి, నా పెద్ద కొడుకు మంచి బాలుడు రఘురాము(డంచు పొగడు కన్న జనకుండు లేమి, నా కున్న దేమి?”

13. అంచు తమ్ముని భరతుని నభినుతించి, యోప జాలక, శోకము నాపలేక, ప్రాణమునకును ప్రాణమౌ పడతి సీత చంద్రబింబాస్య(గని, రామచంద్రుండనియె.

1&ఓ “వింటివే సీత! నీ మామ వెడలె నంట; కంటివే లక్ష్మణా! తండ్రి గడచె నంట; “మనల భువివిడి, దివికేగ మరలె దండ్రి యనుచు బలికెను భరతుండు గనులు దడియ”

15. అన్న రాముని విస్న సంపన్న యశులు భరతలక్ష్మణ శత్రుఘ్న ప్రముఖ నుతులు నురలు కన్నీరు బొరిషపారి దొణలి జార పుణ్యు దశరధు తలపుల బొగిలినారు.

16. కొంత తడవున కెట్టెటొ కుదుట బడుచు, నన్న దమ్ములు రాఘవు లన్న రాము నెన్నొ రీతుల మన్నించి “కన్నతండ్రి బుణము దీరుపం దర్పణ లిండ” టనిరి.

అయోధ్యాకాందము

17. “దశరథుండు, మాము, ధారుణీధవుండు చనియె నైనవారెల్లరిని వీడీ యమరప్పురికి?ొ అనిన విని, గుండె చెలువయి, కనుల దొజలు నీరు తెజంగాగ, బతింగనం గోరు సీత.

18. లబ్ద వర్గ్ణుండు శోక భారమున కరిగి, పడతి సతిసీత దుఃఖము బాపదొడగి, దుఃఖనుగ్నుండు లక్ష్మణు తోడ గడగి, పలుక దొడగెను రఘురామప్రభుండు మగుడ.

19, “గార చెట్టు తెలగపిండి తేర, రమ్ము; ఉత్తరీయము నిమ్ము; ప్రభూత్తముండు తండ్రి, దశరథునకు జలతర్పణముల విడున బోవలె; దుఃఖము విడిచిలెమ్ము.

20. మీ వదిన సీత ముందుగ బోవదగును యీవు నామెను వెన్నంటి యేగ దగును వెనుక నేవత్తు దర్పణ విధి నొనర్హు యజ్ఞ సంభవులకు నెట్టి యగడు బుట్టి?”

21. _దాశరధులను వెన్నంటు ప్రాస నియతి, సుకృతి, హితమతి, మృదుగతి, సుజన రీతి, రామభక్తి సుమం్యండు రాజసుతుల గంగలో మున్లి స్నానమాడంగ జేసె.

22. _అందమై, పూల మొక్కలనావరించి, అమలమైై తీవ్ర వేగాన నరిగి, పారు దివ్యమందాకినీ నదీ తీర్థమందు తర్పణ లిడిరి తండ్రికి దాశరథులు.

ద్యుత్తర శతతమ నృర్లము

23, నిండు దోసిలి రాముడు నీరు నించి, దక్షిణాభిముఖుండయి తండ్రి నెంచి, జార కన్నీరు, “నేనిడు జలము మీరు నక్షయమ్మన గొని, తృప్తి నందు౮ొ డనియె.

24. _తమ్ములన్‌ జీర, యవ్వలితట్టు జేరి, పుణ్యమందాకినీ తీరభూములందు తండ్రికిని ద్దమై పిండదానమొసలొ సదయ హితవర్తి శ్రీరామచంద్రమూర్తి.

25. పండు రేగులు గొని, గారపేండి గూర్చి, పిండములు జుట్టి, కుశలపైనుండ బెట్టి, తనువు వీడిన తండ్రిని దలచి మదిని, పలికె రాముండు కన్నీరు తొలికి, యొలుక.

26. *మాకు నెది తిండియో దానిమీకు నిడుట స్వీకరింపుండు ్రేమైకచిత్తములర ఏరు నెద్దాని గొందురో వారి వారి వేల్పులకు నదియెగదా నివేదనమ్ము!”

27. తండ్రికి నివేదనమిడి, యా తావు వీడి, ముందునకు నేగి, తీరమునందు సాగి, యందములు జిందు చరియల విందుగొలుపు కొండకున్‌జీరె రఘువంశముండనుండు.

28. కోరి నిర్మించుకున్న కుటీరమునకు ద్వారమును జేర, యిక్ష్యాకు వంశవిభుండు భరత - లక్ష్మణు లిర్వుర బట్టి డ్రేమ కౌగిలిని జేర్చి, మన్నించె కరుణనించె.

అయోధ్యాకాండము

29. సోదరులు, సీత, సలిపిన రోదనమ్ము ఆకసముదాకి, దిక్కుల నాక్రమించె భతి జంతువులెల్లెడ బెదరి, చెదర సింహమొండు వనమున గర్జించినట్టు.

30. దాశరధులు, మహాబల ధర్మతేజు అమిత భక్తిని పితృతరృణార్పణముల 'సైపనోపని రోదనశబ్ద వినికి మిగులు జనులెల్ల భయమున బొగిలినారు.

31. “కైక కొమరుండు శ్రీరాము+ గలసినాండు; తండ్రి మరణించెనని విని తల్లడిల్టు వారి రోదనధ్వని, యనివార్య మవని” పలికి రిట్లని, కని, వినిభరత భటులు.

32. అన్నదమ్ముల రోదన విన్న జనత వారు వారల తావుల వదలి, కదలి, వేగ పరుగున ముందుకు సొగినారు తగిన నెలవుల నిలువగ( దరలినారు.

33. _గుజ్జముల నెక్కి, యేన్గుల గుంపు నెక్కి, చక్కదిద్దిన రధముల నెక్కి, తక్కు కాలినడకల వేవేగ కదలినారు వారి వారల కొప్పిన తీరు చొప్పు,

తక్క నగరు విడి రాముండిటువచ్చి నాల్లునాళ్లు; “ఎన్ని నాల్చాయె గనిరాను( గన్నులార? ఎంత కాలము గడచె నీ పొంత జేరి? అని జని జనకజ నుగని గనగంజనిరి.

లా లాలా లప

ద్యుత్తర శతతమ స్పర్లము ననన ననన వై స్తా

35. కూడి చేరు సోదరులను జూడగోరి, గుజ్జములు, రధములు, సాగు గోల రేగ, వేగ నేగి రయోధ్యను వీడి, వెడలి కడు వడి నడవిబడు విభు కనగ, వినగ.

36. వేగ రథములు, గుజ్జము లేగు వేళ రేగు ధూళిని ధారుణి మూగ మొగిలు నాకసము వీక దోచె, నత్యధికమగుచు గలుగు సవ్వడి యురుముల కరణి దోంచె.

37. _ బెదరి సవ్వడి బరువిడె మదపుటేన్లు చుట్టుగల యాడుయేన్లుల జట్టువీడి, తెరలి దొరలెడి మదజల పరిమళమ్ము దెసల (గ్రమ్మగ వెనువెంట మసలు చుంట.

38. _ లేళ్లు, జింకలు, పులులు, తోడేళ్లు, కపులు, ఎడ్డు, సందులు, పాములు, గొడ్డు, మొదలు నటవి మెకములు భయమున నట్టు నిట్టు చెట్టు పుట్టల బట్టుచు చెదరిపారె.

39. కోకిలలు, క్రౌంచములు, నీటి కోళ్లు చక్ర వాకములు, హఆస- కారండవములు, కొంగ, లెల్ల సక్షులు పవ్వడి దల్లడిల్లి, దిక్కులన్‌దక్కి యెగిరె నేదిక్కు గనక,

క౮, నెలవులను వీడి, కడువడి నింగిగూడి కలవరము సేయు సలు పక్షికులము వలని, జానకీజాని. గన జను జనుల వలని, నింగి-నేలలు సాదృశ్యభంగి వెలిగె,

ఆఅయోధ్వాకొందము

41. _మానవథ్రేష్టుం డరివీర మర్దనుండు, దీక్షితుండు, మహా కీరైకసాక్షి, ప్రభుండు, గుణవరిష్టుండు, నేలపై. గూరుచుండె జానకీపతిని గని రహీన కృతిని

42. మంథరను గూడి, మంచి సెబ్బరలు వీడి, యింత పని జేసె కైకేయి యెంతదోయి? అనుచు. బలురీతు లామెను నాడుకొనుచు, జేరి రాముని గనిరి, కన్నీరు విడిరి.

43. దాశరధి, దయాశరధి, సద్దర్మజలధి, కనుల నీరుంచి, చనుదెంచు, జనులగాంచి, తల్లి-దండ్రుల కౌగిళ్ల దనిపినట్లు యెల్లరను జేర్చె కౌగిలి నుల్ల మలర.

శీత కొంద రాతని కౌగిలి బొందినారు; కొంద రాతని చరణము లందినారు; బంధుమిత్రుల జేరి నృపాత్మజుండు "పేరు పేరున నెల్లర గారవించె.

45, _జానకీజాని( గని నుహాజనుల నుబుకు రోదనధ్వని భూమిని రోదసీ ప్ర దేశమును, గిరి గహ్వర దిక్కులందు నిండి మార్రోగెను న్చుదంగ నినద మనగ.

• ద్వుత్తరశతమ స్సర్గము సమాప్తము,

ననన ననన నన న్‌ 103. త్రుత్తరశతతమ స్సర్లమా

1... పుతుజూడ కౌపల్య, సుమిత్ర, శైక దాశరధు రాము గనుగొను నాశ మౌని శ్రేష్టుడు వసిష్టుండొండొరుల్‌ శీఘ్రగతుల ముందుసాగిరి శ్రీరామమూర్తి కడకు.

2. తండ్రి యానతి మీఅని ధర్మమూర్తి రాముంగన చని, గాంచిరి రమణి సత రామ, లక్ష్మణు లర్చించు రమ్య దివ్య తీర్థములను, మందాకినీ తీర్ధములను,

8 దీన, కౌసల్య దుఃఖాంబుధిని మునింగి, మేను మోములు వాడి, సుమిట్రో తోడి, నృపతి వనితల తోడి, కన్నీట గూడీ పలికె నిటులని రాముని దలచి జనని,

4 “శ్రమల నెన్నడు నెన్నండు శస్తమతుండు; నెట్టబడి, దేశమును విడి, నెలత సీత, లన్ష్మణుల గూడి వనవాస లక్ష్యుండగుచు తిగిచి సేవించుకొను దివ్య తిర్ధమిదియె.

5 రేపుమూపుల శ్ర్‌ర్ధ నీ రేవునుండి రామునకు నీరు గొనుచుండు లక్ష్మణుండు పోదరీ, సుమి(్రా! వాడు సుతుడు నీకు; తల్లీ వగుటను నీ జన్మ ధన్యమమ్మ!

6 నీచ కృత్యము విధిసేత; నీటిమోత తలణపనిట లక్ష్మణునిసేత ధర్మమగుత గురుల పెద్దల సేవించు టరయ నద్ది ధర్మమన జెల్లు; నెటు నీచకర్మ కాదు.

అయోధ్యాకొండము ణా ఈవు రాణివి; నీ కొడు కిట్టు తగదు; యొప్పిదముగాని నీచము తప్పుగాక వచ్చి రాముండు, రాజ్యము పుచ్చుకొన్న తమ్ముంగుల్ణు సౌమిత్రికీ తగనిదేల? 8, తండ్రి దశరథు నెమ్మది. దలచుకొనుచు, దక్షిణాభిముఖమ్ముగ దర్భలునిచి గార పిండి ముద్దలు పైనచేర బరచు రాము సుతు. గాంచె కోసలరాజ దుహిత. ప్తి అట్టు రాముడు తండ్రికి నపరకర్మ జరుపునప్పట్ల పిండముల్‌ వరుస పరచ నరసి, పైకొను దుఃఖము నణచి కొనుచు. బలికె నిట్టు కాసల్య సపచ్నులకును. 10. “రఘుకులోత్తముండిక్ష్వాకు రమణుండలఘు ధర్మ శిలుండు దశరథ ధరణి ధవుండు; అట్టి వానికి, దండ్రికి, బెట్టునట్టి పిండములు జూడు. డవి శాస్త పిండితములు. 11. _దేవసముండు, మవాత్ముండు, దీప్తయశుండు, అఖిల భోగము అనుభూతమ్రైనవాండు, పుణ్యమూర్తికి, దశరథ భూమిపతికి పెట్టంశెల్లనిదీ గారపిండి ముద్ద, 12. జలధి వలయిత ధారుణీచక్ర మేలు మఘవ సమునకు, ధర్మైక మహితునకును, అఖిల భోగము అలనుభూతమైన పతికి, పెట్ట నట్టుల తిను గారపిండి ముద్ద?

తత్తర శతతమ స్పర్లము అలానా ్తనాననకతననుతత న న నలు తతత నతకతతన నక త ననననననా ననా ననా

13. రాము(డైశ్వర్యవంతుండు, రాజ్యమునకు వారసుడు, పెద్దకొడుకు, యవాచ్యమనగ కడుపు నిండగ తండ్రికి గారపిండి 'పెట్టైెనన పట్టి, కన్నవే వెట్టులోర్లు?

14 _భువివి విడి, దివి కేగిన పుణ్యమూర్తి తండ్రికిన్‌ సిండమిడ వేజుదారి గనక గారపిండిని "పెట్టుట కనుల గనుచు గుండె పగలక నేనెట్టులుండినాను?

15. ఏరు దేనిని తిందురొ వారి వారి వైవములకును నదె నివేదన మటంచు, వేదసమ్మత మిది యని విజ్ఞులనిరి సత్యమగుమాట ప్రత్యక్ష సాక్షియగుట”.

16. అన్న కాసల్య సలుకులు విన్న సవయ లాపె నోదార్చి, ముందున కరిగి, కనిరి దివిని విడి జారి తాం గోరి భువిని జీరు దేవతామూర్తి నా నొప్పు దివ్యకీర్తి

17. భోగముల సంపదల గడ్డి పోచనాంగ నవల నెట్టిన శ్రీరాము నరసినట్టి తల్లులెల్లరు కన్నీరు తరలి దొజణల బోరు మనివారు గుండెల పాగిలి పగుల.

18, సత్యసంధుండు, దీరుండు సజ్జనుండు, దాశరథి, రామభద్రుండు, తనను గనగ నిరతి నరుదెంచి, కన్నుల నీరు నించు అమ్మలం జేరి చరణములంటి, (మొక్క.

అయోధ్వాకాందము

19. బత్తి తళుకొత్త తల్చుల పదము ముట్టు, రాను భద్రుని మైనంటు రజము నెట్ట, పట్టిపై పేమ జూపెట్టి తట్టె నృుదుల తరకరాంగుళుల నతని, చల్టులంత,

20. అంత లక్ష్మణుడు రఘునాథానుయాయి తమ్ము గననెంచి శ్రమనోర్చి తరలివచ్చి గాంచి కన్నీరు మున్నీరుగాంగ నేడ్చు తల్దులకు మొక్కె సద్భక్తి తలను వంచి.

21. భక్తి తలనొంచి, తల్టుల పదము ముట్టు లక్ష్మణుని, దాశరథిని, సల్లక్షణు గని, వత్సలత రే(గ కన్నుల వానగాంగ, మన్ననము జేసి రతని రామన్నయట్ల,

22. దుఃఖ తీవ్రత కన్నుల దొజణుల నీరు పరమ పావని శ్రీరాము పల్ని సీత అత్తలనుజేరి భక్తి ప్రపత్తి మీ పదములను ముట్టి మొక్కి, కట్టెదుట నిలచె.

23. నగరు విడి, యడవులం బడి, మగుడకునికి తిండి-తిప్పలు లేకుంట యెండి నట్టి జానకిని కౌగిలించి కౌసల్య పలికె తనయనుం గౌగిలిని జేర్చు తల్లి యట్లు.

24. “జనక సుత, విదేహ పతికి తనయ, సీత, దశరథస్నుష, రఘురాము ధర్మపత్ని కాల బలమున బందియై కానబడియె, తేనె పట్టున జిక్కు పూదేనె యట్టు.

కున

25. తరణి కిరణాల వాడిన తామరసము కురియు మంచున మాడిన కోకనదము చదల మబ్బుల మాటున చందమాను! దుమ్ముగ్రమ్మిన బంగరు సొమ్ము నీవు.

26, అరణి నుధనాగ్ని యరణినె యంటునట్లు కష్టముల(బుట్టు శోకాన్ని కాల్చునన్నె అడవులంబడి యిడుముల నడగి లొ డరు సతిని నిమగని జానకి! పైప నగువె?”

27, జనని శోకాగ్ని తప్తయై యనిన వినుచు, జనియె భరతాగ్రజుండు రాను చంద్రవిభుండు; కనె వసిష్టుని, శిష్టుని, నునివరిష్టు;

_ భక్తి ప్రణమిల్లె గురుపాద పద్మయుగళి

28. అట్టు రాముండు గురురాజు, నగ్ని తేజు, పురహితు, వసిష్టు, సంతుష్టు పూర్ల నిష్టు, భక్తి సేవించె వినయ సంపన్న మతిని; గురుని బూజించు యిండద్రుని కరణి ధరణి.

29. గురుడు, రాముండు నొక్కట గూరుచుంట నటకు భరతుండు ధర్మభావైక రతుండు జనులు, ప్రముఖు, లమాత్యులు 'సైనికులును

. రాము దరిజేరి రానందధామ మనిరి,

30. “వీర భరతుడు మునివేషధారియైన దివ్య తేజస్వి శ్రీరాము దిక్కుగనుచు భక్తి ప్రణమిల్లి, కూర్చుండె ప్రక్కనొదిగి, నలువ సన్నిధి. స్వర్గోక నాథు పగిది.

“ై22222లలనలణర గ్రని

అయోధ్య్వాకొాండము 31. మాన్యు రాముని జేరి నమస్కరించి, భవ్యమతినెంచి, యేమంచు పలకరించు నంచు భరతుని విననెంచి యార్యజనులు చెవుల నిక్కించి, మనసుంచి చేరి రటకు. 32, దీర శాంచుండు రాముండు, ధీమహితుండు లక్ష్మణుండు, ధర్మి భరతుండు, లాతివారు చుట్టు గూర్చుండ, జన్నము జూడజేరు జనుల నడుమను త్రేతాగ్నులనగ వెలిగె.

• త్ర్యుత్తరశతతమ స్పర్గము సమాప్తము. కండ. చతురుత్తడ శతతమస్స్పర్ద్లమ్షై శ పెద్దలను భక్తి బూజించు పిన్నవావి, దమ్ము( గుజ్జుని, భరతుని, ధవ్యతముని, (శ్రమల నెడనొత్తి శ్రీరామచంద్రమూరి యనుజునింగూడి సేమములడుగ దొడగ. యజినముం బట్టి, నిరయ నాథశ్రితులను, బాలితుల దట్టి, రాజ్య సంపదల వెట్టి, ఘోర ననసీమ కిట్టు రాగోరనెట్ట?” చ అనెడి రఘువంశ సోము, మహాత్ము రాము పదములన్‌ముట్టి, కైకమ్మ పట్టి పలికె “కాన నిను నెట్టీ, పుత్ర శోకమున దొట్టి, ప్రాణములు వీడె దశరధ (ప్రభుండు నాడె.

చతురుత్తర శకతమ న్సర్టము కతతతతతతతతతడతకడకకకకటకడో

4 తరుణి కైకేయి మోహ వాగురుల దగిలి తగని పనిజేసె దశరథ ధరణి ధవుండు; అలఘు బలభీమ! రఘుకుల జలధి సోమ! కీర్తి కేతన పతన వికీర్ణ మనగ.

5. పాప బలమున రాజ్య సంపదల దొలగి, విధవటై, లోగ, దుఃఖాంబునిధిని మునిగి, కెరలి, నారక కూపాన దొజుల దజలె తనకు( దా గోరి నమ గన్న తల్లి కైక

6 _ నన్న, భవదీయ దాసు, ప్రసన్నమతిని గనుము, నీవాండనని యనుకంపం గొనుము; నాకమున కేలికగు యింద్రు వీక, రమ్ము; పుడమినేల( బట్టాభిషిక్తుండవు గమ్ము!

7 _ జవధవుని బాసి, దుఃఖభాజనులు జనులు, విధవలై మన తల్లులు, వ్యధలు దొలగ నిన్ను గని, గొనిపో వచ్చి యున్నవారు; కనుము, చనవున ననుకంప గొనుము, వినుము,

8. _ వీర, విక్రమ, వినయ, వివేకములను,

చదువు సంధ్యల జన్మ సంస్కారమునను

వరల దాశరథుల పెద్ద వాండవగుట

రమ్ము రాజ్యమ్ము గొమ్ము హితమ్ము నిమ్ము 9 కలువ చెలికాని వెలుగుల గులుకు కలికి,

విరియు వెన్నెల చెలి, శరత్తరుణి బోలి

నరపతిని నిన్ను వరునిగ మురియు ధరణి

జానకీపతి కారుణ్య జలధి దవిలి.

అయోధ్వాకాండము

10. మం్యత్రులం గూడి భక్తి నమస్కరింతు; గొమ్ము నీతమ్ము బంటను, గురుతు నిమ్ము; ఆనుపూర్విక ప్రాప్త రాజ్యమ్ము గొనగ, కాదు కాదన. దగవె; నన్‌కరుణ(గనవె?”

11. అనుచు భరతుడు కన్నుల న(స్రులునిచి తరిగి నయగతి రఘుపతి చరణమంటె; తమ్ము భరతు, మవాబాహు దంతిసముని. గొసరి రఘుపతి కాగిలిం (గ్రుచ్చి పలికె.

12. “బలము, తేజము, నుత్తమ కులము గలిగి చేయ దగినట్టి పనులనె జేయునట్టి వారు, నినుబోంట్టు, రాజ్యము గోరి, మీజీ పాపకర్మల నొనరుపల బాలువడరు.

13. దోసమని బేదు నీయందు వీసమేని; పట్టునే చెద నిప్పున, భ్రమలు గాని? కన్న వారల(€ బజెడనాడ. జిన్నదనము, హితము కాదది, యార్ష్మ సమ్మతము గాదు

14. భరత! ధీయుత! సుచరిత! పాపరహిత! వినుము నా మాట నది శాస్త్ర విహితమగుట; సతులు, సుతులెంత నిర్వాహ చతురులైన వారిపై బెద్దలకు నధికార మొదవు.

15. _సౌమ్యు! లోకముందున నెందు సహజముగను సతుల, సుతులను, శిష్యుల, సాధుచరితు లెటుల నర్తింప గోరుదు రటులె మనల గోరు మనతండ్రి, దశరధ కువలయపతి.

చతురుత్తర శతతమ స్పర్ణము

16. నార చీరలు, కృష్ణాజినాల నిచ్చి, ననములకు నంప, నను పీఠమునను నిల్పి, రాజు నొనరుప, దశరధ రాజునకగు; తండ్రి యానతి మీఅగ6 దగదు కొడుకు.

17. _సర్వులును మెచ్చ దండ్రిని, సార్వభౌము, నెటుల గాంతువొ దశరధు, నటుతె కనుము తల్లి కైకమ్మ, నది నీకు దగినదగును భరత! ధర్మైకనిరత! ప్రబర్హ చరిత!

18. ధర్మశీలురు తల్లియు దండ్రి నన్ను కానలకు బోయి రమ్మన, గాదటంచు నెదుర, నన్లని భరత! మెచ్చుదురె జనత? కానిపని సేత నావల్ల గానిపనియె.

19. జనులు కొనియాడ రాజ్యపాలనము నీకు, మునులు కొనియాడ వనవాసములను నాకు, దగిననని యెంచి, శాసించె దండ్రి మనకు; తనయులకు మీణ తగవౌనె తండ్రి మేర?

20. ధర్మ తేజస్వి, జనవశి, దశరధేశు( డెటిగి, లోకుల కెల్లర కెటుక దెలుప, సకల సజ్జనమండలి సమ్ముఖమున మనకు విటువలె బలికి. దా మణలె దివికి,

21. ధార్మికుండు, లోకపూజ్యుండు, ధరణి ధవుండు, మనకు జనకుడు శాసించి మనల బంచి యీగ, దాని. బ్రమాణము నాంగ నెంచి యనుభవించగ6 దనయుల కగును తగవు.

వైతాడడతాతజడా అలక కర్తకు

అయోధ్వాకాండము 22. ప్రజల శాసించి, పాలించు ప్రభు(డు, మనకు జన్మనిచ్చిన వాండు, సజ్జనుండు, గురుండు దశరథుని మాట( బాటించి దండకాట వులను బదునాలుగేడు లేనుందు భరతో _ చతురుత్తర శతతమస్సర్గము సమాప్తము. 105. వంచోతర-చతతమ స్పర్గమ్ము

1. బంధు మియ్రులు, గురువులు, ప్రజలు బుధులు చుట్టి శీవింప, తల్లులు జూచి తనియ్య, తమ్ములంగూడి రాముడు తండ్రిని. దలస అణచ జాలని దుఃఖాన గడచె రాత్రి,
2. తెల్లవాజగ నొాత్మీయు లెల్లగూడి, సరవి మందాకినిన్‌మున్లి స్నానమాడి నియత జపహోముముల సల్ఫి, నెనరు నిల్పి, మరలి శ్రీరాము చెంతకు తరలినార్చు.
3. _ రాము సన్నిధి యానంద ధామనునుచు గుండె సంతృప్తమై నిండ కొసరుగొనరు, పలుకు లాడరు, శ్రీరాము తలపు విడరు ఒక్క భరతు(డె యనె రాము దిక్కుగనుచు. క. “అమ్మ నూటలు మన్నించి, అన్న! నీవ నాకు నిడి రాజ్య మడవుల నడచి నావు; రామ! నిష్కంటకమ్మైన రాజ్యరమను నీక నిత్తును గైకొమ్ము నీది కాన.

వంచోక్తర శకతమ స్పర్ణము

5... వీటి వేగము నాపగ నేర్తు రెవరు? కట్టలాపునె, భిన్నము కాకపోనె? నీవ నేర్తువు యింతటి నేల నేల; మట్టి కట్టలవంటి మాకెట్టులగును?

6, _ గాడిదకు నెట్టు గుజ్జపు గమనమబ్బు? గరుడు నట్లెగుర నగునె కాకిమూక? అగును నాకెట్టు నీ శక్తి నముకరింప? నీక తగు రామ! యింతటి నేల నేల.

7. _ అన్న! శ్రీరామ! కన నెవ్వండాశ్రితులను తానె భరియించు నాతండె ధన్యజీవి; ఆత(డెవ్వండు యితరుల నాశ్రయించి బ్రతుకు గడుపునొ యతండు నిరర్దజీవి,

8. _ విత్తనము నాటె నొకండది వృక్షమూయె, విరిపె శాఖోపశాఖలై విస్తతముగ; పొట్టివాండెక్క జాలని పొడవు సెరిగె, కాని పూలును, బండ్లను గానరావు.

9. ఫలము గోరక విత్తును బాతునెవండు? కంచె గల్పించి, నీర్యోసి పెంచు నెవండు? అక్కరకు రాని కార్యము లెక్కవడద

టంచు నీరసపడు కర్త అద్ది నిజము.

10. నీవు పట్టాభిషిక్తుడై నేల నేల గలుగుదని మన జనకుండు కలల గనియె; అతని యాసలు కడ కడియాసలాయె; పాలనా శక్తి యడవుల పాలబడియె.

ఆయోధ్వాకాందము

11. _శత్రమస్తక విధ్వస్త శక్తుండైన నీవు పట్టాభిషక్తుండై నేల నేల తీవ్ర చండాతపమ్మున దిక్కులెక్కు సూర్యు దేవుండవని నిన్ను జూచు జనులు.

12. ముందు నీవు, మదపుటేన్లు మూక వెనుక చనెడు వేళల ఘీంకార శబ్ద చయము పాడము నానంద తీవ్రత నొడలు మరచు రాను! నిన్షని యంతఃపురాంగనాళో,

13. భరతుండటు లన్న రాముని (ప్రస్తుతింప, విన్నవా రయోధ్యాపురి వీడి రామ చందు దర్శింప వచ్చిన జనులు, ఘనులు భరతుంగని, బాగు బాగని పలికినారు.

14. భరతు, దుఃభితు,స్తుతిపాత్రు పలుకు వినుచు ధీయుతుండు, ధీరుడు, రఘుపతి, కృతి, సునుతి గుండె యూట కను చెలమ నిండిపొంగ భరతు కొగిలి నోడార్చి సలికె నిటుల

15. “అస్వతంటత్రుండు జీవుండు, అతని కోర్కె తప్పకను దీరునని యేరు జెప్పలేరు; జీవి నొడించు నొక్ష దివ్య దైవ శక్తి ఎప్పుడెటు త్రిప్పు నుర్మము విప్పలేము,

16. సంచితమైన ధనము నకించి తీరు, పొందు యున్నతి పతనము నంది తీరు; యెందు సంయోగము వియోగమొంది తీరు, పుట్టి పెరిగెడు నట్టిది గిట్టి తీరు!

వంచోక్తర శతతమ స్పర్లము లలనా!

17. పండగును కాయ, చెట్టున మండి రాలు; పండు రాలుట కాకొండు భయములేదు; పుట్టిన ప్రాణి తప్పక గిట్టి తీరు, ప్రాణి చచ్చుట కాకొండు భయము లేదు.

18. బిట్టు గట్టిగ వింటిని కట్టుకొన్న కాల క్రమమున జీర్ణమై నేల గూలు ప్రీతి నెంతగం బోషించి పెంచుకొన్న జరయు మరణము తప్పవు జంతుళతికి.

19. తరుగ రాతిరి, పవలగు; మరల, రేయి; మరలి పోయిన రాత్రియె తిరిగి రాదు; యమున మును సొగు, జలనిధి యందు జోగు పెరిగి సంద్రము వెనుకకు తిరిగి రాదు.

20. కాల చక్రపు టాకులు రేలు సవలు తెలియకుండ జీవుల యాయువులను దీయు; గ్రీష్మ చండప్రభాకర కిరణ చయము జలముల హరింప జాలిన చందమునను.

21. గడచు నాయువు, నిలచిన నడచుచున్న; తప్పరానిది మృత్యువు, దాట జనదు; తలియ శతనకునై తాము చింతించవలయు నొరుల నెజు(గునె, తనకు తానెటుకం గనక?

22. ఎవ్వండెటనుండ నటనుండు, నెచటికేగ నచటికిని నేగు, మజలిరా నదియు నుజలు; చావు యెన్నడు వీడని సఖుండు, ప్రియుండు, యెన్ని జన్మల విడయాకు లిడని మగండు!

తా నానాలానానా ననన ర ప్రజాానానానననాు

అయోధ్వాకాందము

23. వయసు పైబడ, ముడుతలు వడుమ తనువు; నెజసి, బలహీనమై జుత్తు నేలరాలు; శక్తి యడుగంటు, నెవ్విధి సాధ్యపడదు తిరిగి వెనుకటి యౌవన దీప్తి వడయ.

24, ప్రొద్దు పొాడుచుట గని తృప్తి బొందు నతండె, ప్రొద్దు గ్రుంకుట గని తృప్తి బొందు జడుండు; నడుమ ముప్పుది గడియలు గడచి యడగు, యెజు(గండొక్కింత నాయువు దజుంగు వింత!

25. క్రొత్త బుతువుల మరి మరి క్రొత్తలగుచు ప్రకృతి కనుబడ సంతోష పడును జడు(డు; బుతువు గడచుట గడచును రెండు నెలలు, యెజు(గ(డింతేని నాయువు దతి[ నంచు!

26. నీటి వాలున నెటనుండొ వెట్టబడిన కట్టెలున్‌ రెండు నొక్కట గలియుచుండు; కొలదికాలము ముందుకు( గలసి సాగు, మరల విడివడు, నెందుకో యెబజుక వడదు!

27. భార్యలు, భనము, పుత్రులు, బంధు జనులు, కొలది కాలము నట్టులె కలసి యుండి విడినడుదు రెవ్వరికి వారు వేలు వేలు; తలప నిజమిది, యొయులేరు కలిసిరారు!

28. కోరుమేణకు నేరును జేరలేరు, కర్మవశముగ ప్రాణుల గతులు గలుగు; చచ్చిపోయిన వాండును, చచ్చువాని కేడ్చు వాండును, చావును నెజులలేరు!

వంచోక్తర శతతమ స్పర్గము

29, బాటపారులు మును జన, పథికుండొకండు “నన్ను మీ వెంట రానిండ' టన్న యట్లు, పితృ పితామహులాదిగ పెద్దవారు చనిన త్రోవల జననిమ్ము సంతసమ్ము.

30. వయసు వెనురాక మునుసొగు వాగులాగు; సుఖదనూ ధర్మమున మది చొక్క జేయ, దాన ప్రజలకు సుఖమగు తనకు సుఖము; ప్రజల సుఖశాంతులన్‌గోరు ప్రభుండె ప్రభుండు.

31. ధార్మికుండు, రాజు, జనకుడు దశరథుండు లోకములు మెచ్చ, నిర్మల శ్లోకుండగుచు దక్షిణలనిచ్చి, క్రతువులం దగనొనర్భి, భువిని విడి, కీర్తి శేషుండై దివికి నడచె.

32. _ధర్మమెడ నెంచి, యార్దించి, ధనము బెంచి,

” యాశితులంాచి, బిడ్డల యట్ల జూచి, ప్రజల పాలించి, యాత్మీయ భావముంచి, కర్మ ఫలముగ దివికేగె కన్న తండ్రి.

33 ఉచిత కర్మల శుభములనొంద నెరపి, భూరి దక్షిణలిడి, యజ్ఞములను సలిపి, ధరణిపొలుండు, మన తండ్రి, దశరథుండు స్వర్గముం జేరె, క్షీర్తి విస్తారుండగుచు.

3కి తగిన యజ్ఞములన్‌ దేవతతిని గొల్చి అమితమగు భోగ భాగ్యము లనుభవించి నిండు బ్రతుకును కన్నుల సండువుగను బ్రతికి, దివికేగె దచశరథప్రభుండు తండ్రి.

అయోధ్యాకాండనము

35. నాయనా! మన జనకు(ండు నాకమునకు నేగ; తలపోయ,నాతని కేమి కొజత? అభిల భోగములాని పూర్ణాయువైన పుణ్యమూర్తికినై చింత బొగుల దగదు.

36. తరలి బ్రహ్మలోకము జేర దగిన యట్టి దివ్య దేహమునందిన భవ్యమూర్తి; దేహమున్నంతకును శ్రీలందేలి సురిగి కాయమిట జార్చి, కడమ నాకమున కరిగె.

37. శాస్తములెి(గి, సద్భుద్ది శక్తి గలిగి, జ్ఞానియగువాండు శోకింప చనదు; కాన తండ్రి చననంచు శోకింప తగదు మనకు, జీవికెప్పట్ల దప్పుని చావు నెటింగి.

38. _ధీయుతులు థైర్య సంసక్త దీప్పులగుచు శోకము, విలాపము విడి విశుద్దమతిని ప్రకృతి లక్షణ వీక్షణ భవ్యమగును; పుట్టు వందిన నెదియైన గిట్టి తీరు.

39, జనకుండు జితేంద్రియుండు నీకు ననియె కనుము ధరణి నేలగ నీవయె తగుదువనుచు; లెమ్ము వే పొమ్ము, రాజ్య పీఠమ్ము గొమ్ము; స్వస్థుండై సల్పు ధర్మ సంవర్దనమ్ము,

40. పుణ్యకర్ముండు దశరథ భూవిభుండు తండ్రి ననుగాంచి నాకును తగినదంచు నాననిడె నెద్ది యద్డాని నాచరించు; నిశ్చయము గొంటి, తద్దర్మ నియతినుంటి.

వంచోక్తర శకతమ స్పర్లము

41. _శత్రమర్హన! జనకుని శాసనమ్ము తలగ దగవనిది తనయుల కిలను దలప; దశరథుడు రాజు, బంధువు, తండ్రి, గురుడు అతని యానతి మనకు సమ్మతము, హితము.

డ్తణై ధర్మకర్ముండు దశరధ ధరణిధవుండు వాని యానతి తలదాల్ప వలయు మనము తండ్రియానతి పాలింప దగును కొడుకు, కాననే నేను యీగతి కానంబడితి.

43, _ఎవ్వండుత్తము లోకాల నేల జాలు నతండు ధార్మికుండమ్రూరుండమిత వినయ మతిని పెద్దల సేవించు మనుజవరుండు కావలయు; అట్టి వాండె నా కమ్ము శేలు.

44. భరత! జనకుని ధర్మైక చరితనెజి€గి యతని నడవడి మనకగు ననుకరింప; రాజ్యపాలన నతండెంత పూజ్యుండగునొ అంత వాండవు కొావలెనయ్య నీవు”

45. అతి సమర్దుండు మహితాత్ముండైన రామ భద్రుండనములుని తమ్ముని భరతుని గని జనక నావతి మును కొనజనునటంచు నుచితముగ బల్కె నప్పురుషోత్తముండు.

• భంచోత్తరశతతకు స్పర్గము సమాప్తము,

అయోధ్యాకాండము 106. షడుత్తరశతతమ స్పర్లము 1 _ దివ్యమందాకినీ నదీ తీరభూమి సహజ వాత్సల్యమతి రామచంద్రమూర్తి పలుకులను విని, ధర్మ సంపన్న శీలి భరతు(డనె నిటు లద్భుత భావ గరిమ. 2. “పొంగవు సుఖాల, దుఃఖాల కక్రుంగిపోవు; సిన్నలన (్రేమ, వినయము పెద్దలన్న; నిన్ను వంటి స్టితప్రజ్ఞు నెన్న దరమె? వైరి సంహార! సన్మనోవన విహార! 3 మృతునియెడ నెట్టా, యటైె యమృతుని యెడల; దుష్టునెడ నెట్టా, యట్టులె శిష్టునెడల; ఒక్క రీతిని భావించు టొప్పు నీక యిష్టము ననిష్టమును లేక కష్టమున్నె? డీ నివురు తొలగిన చాలును, నిప్పు రగులు; మంచి చెడు నెంచి, చెడునొంచి, మంచి పెంచు; ధర్మగుణవర్తి శోక సంతప్త్పుండగువె? రమ్య గుణసాంద్ర! శ్రీ రఘురామచంద్ర! 5, బాహు బలమున సురలు నీ పాటిగారు; సత్య శీలత నొరులు నీ సాటిరారు; సకల మెణీ(గిన జ్జానైక సర్వదర్శి వీవ మర్యాద పూరుషశ్రీ, వహింప, 6. సృష్టి లయముల జ్ఞాన సంతుష్టి వడసి, సకల సద్గుణ సంపన్న సాక్షివైన నీకు నెటుదాంకు శోకము నిర్మలాత్మ! సూర్యుండుదయింప చీకటి సురింగి పోదె?

వడ్తుత్తర శతతమ న్సర్గము అననన ననన లలనననననననననననననననననననననననననననుననననననననన ననన నననననననననిన

7. _ సరిగ వే నూరలేనట్టి సమయ మరసి నన్ను రాజును సేయగ నిన్ను దరిమె నడవులకు కైక; నా తల్లి యనుట సిగ్గు, ఆమె కడుపున పుట్టిన యందుకేడ్డ్తు.

8. ఆపె నిర్వంద్వముగ దండ నార్హ; కాని కన్న తల్లిని కొమరుండు కరుణ వీడి పట్టి వధియించుటన నెట్టు పొడియగును? ధర్మపాశములన్నిట్టు దగులువడితి.

ప్త జగతి వెలిగించు రవికుల జాతుండగుచు ధర్మమెలయించు దశరథ తనయుండగుచు యిట్టి పాపము గట్ట నేనెట్టులోర్తు? ధర్మ చక్రము కతమున ధరణి కదలు.

10. దశరథుండు కర్మ శీలుండు, ధర్మపరుండు, గురుండు, వృద్దుండు, పరిపాలకుం డనాది దైవ సము డమలుండు కన్న తండ్రి; కాని నేడు కనరాండు, దివి కేగినాండు, రాండు.

క1. అంతవానిని యించేవి యనగ దగదు; కాని, ధర్మాత్మ! ధర్మజ్ఞుడైన వాండు ప్రీవి సుఖపెట్ట ధర్మార్హ హీనమైన యిట్టి పాపము గట్టునె యెన్నడైన?

12. కర్మజీవుల కిల నంత్యకాలమందు బుద్ది చెడునని పెద్దల పూర్వ వాక్కు; అదియె రుజువుచేసెను నిజమనుచు తండ్రీ పడతి పలుకులు విని, నిను నడవి కనిపి.

అయోధ్యాకొండము అానననిననననినలనననననననననననననానాననలనాలనననననననన ననిన నననననననలనవనననినుననినననననననినినినకననినిననినిననని.

13. కోపమునొ, మోహమునొ, జ్ఞాన లోపముననొ

తండ్రి యిటు లేరి కొప్పని తప్పు జేసె; తండ్రి తప్పుల సరిదిద్ద తనయుఃడొప్పు, రామ! ప్రతి సల్పు, వంశ గౌరవము నిల్బ,

14. తండ్రి చేసిన యొక పని ధర్మమైన పుత్రుండేగతి సంతృప్తి బొందు, నటులె తండ్రి చేసిన చిన్ని యధర్మమైన తనయు.డగు వాండు గర్డింస ధర్మమగును.

15. ధర్మ మెజి(గిన వాండవు దాశరథివి; తండ్రి చేసిన, పాపము ధర్మమగునె? కాని పనిజేసె, పాపము గట్టె తండ్రి; యింటి దీపము ముద్దిడ నంటుకొనదె?

16. తల్లి దండ్రులు కైకేయి, దశరథులను, బంధు మిత్రుల, నాత్మీయ పొరజనుల, రాజ్యమును, నన్ను చేకొమ్ము రక్షనిమ్ము తప్పులెన్నక, మించి, వాత్సల్యముంచి.

17. క్షాత్ర జన్మము, కానల కాపురమ్ము; ధరణీ పాలన విడి, జటా ధారణమ్ము; యిట్టి వైరుధ్య కర్మము లెట్టి వింత? ధర్మమూర్తికి నీకిది తగదు రామ!

18. _ ప్రాజ్ఞ! రఘురామ! ధారుణీ పాలనమ్ము క్షాత్ర ధర్మము; ప్రజలను కన్నబిడ్డ - లట్టు సాలింప ధర్మసింహాసనాభి షిక్తుడగుటయె ధర్మము, యుక్త కర్మ!

వడుత్తర శతతమ స్పర్లము

19. రాజ్యపాలన సుక్షాత్ర లక్షణమ్ము అద్ది సద్యః ఫలమ్మిడు నమర తరువు; దాని విడి, యవ్య ధర్మము నూన దగునె? బ్రహ్మచర్యము పో వాన ప్రప్థ మగునె?

20. శ్రమల సాధించు ధర్మమె రమణ మేని, సింహ పీఠి వధిస్టించి, చెలగి మించు వైరులన్నాంచి, నాలుగు వర్ణములను ధర్మ గతి పరిపాలింప€ దగిన దగును.

21. _బ్రహ్మచర్యాది చతురాశ్రమమ్ములందు నెన్నదగు గృహస్థాశ్రమ మన్నమాట పండితుల నోట విన్నట్టి పల్కు; అట్టి దాని విడి, వానప్రస్టము తగిన దగునె?

22. చదువు సంధ్యల, పుటుకను స్టానమునను యెన్న నీకన్న నే పిన్న నన్న నిజము, అన్నిటను మిన్న యెదుట నీవున్న విడచి అర్హమెట్టుల నేము రాజ్యమ్ము నేల?

23. జ్ఞానమున, వయో గుణముల, స్టానమునను పెద్దవాండవు, రామ! నీ కుద్దియెవరు? అవ్నిటము నేను నీకన్న చిన్నవాండ; చిజముగా బల్క బ్రతుకమ నిన్ను గనక.

24. రాము! దర్మ్శజ్ఞ! పకలమీరాజ్యమెల్ల జనక సంబంధముగ నీక సంక్రమించు; బందుగుల తోడి, శత్రుల భయము వీడి, జాగరూకత ప్రజలను సాకుమయ్య.

అయోదధ్వాకాండము

25. ఎల్ల మంత్రు లమాత్యులు నెదుటనుండ వేద విద్వరేణ్యులు వసిష్టాది మునులు యుక్త విధి నిన్ను పట్టాభిషిక్తు జేతు రిచ్చటనె, కొమ్ము రాజ్యము, నేలు కొమ్ము

26. రామ! అభిషిక్తుండవు గమ్ము; మేము వెంట నంట దుష్టులన్నొంచి, నిష్కంటకముగ నాకలోకాధిపతి శచీనాధథు పగిది ధరణి నేలుము విశ్వైక భరణ దీప్తి!

27. దేవ, బుషి పితృ, బుణములు తీరిపోవ దుష్టులన్నాంచి, శిష్ట సంతుష్టి పెంచి, జనులు నిను గని బాగు బాగనుచు మెచ్చ ఏలుకొనుమయ్య, రామ! మమ్మేలుకొనును.

28. నీవు రాజ్యాభిషిక్సుండై నేల నేల సంతసము నొందు పాలిత సాధుజనులు; (ప్రాణములు గుప్పిటంబట్టి పరుగుబెట్టు దిక్కుదోచక శాత్రవు లుక్కు దక్కి.

29. _ తల్లి కైకమ్మ దుష్కర్మ వల్ల గలిగి, తండ్రి దశరధు చేతల దగిలి చెలగి సెరిగి యింతైన పాపము ట్రీదిలి చనగ లెమ్ము రాజ్యమ్ము గొమ్ము, వే రమ్ము రాను!

30. తలను వాలిచి, భక్తి పాదముల నునిచి వేండుకొనువాండ డ్రేముడి జూడుండనుచు ఎల్లప్రాణుల నీశ్వరుండేలు నట్లు నుమ్ములను బందుగుల నేలుకొమ్ము రామ!

షడుత్తర శతతమ న్సర్ణము 31. భోగముల బుచ్చి, యడవుల సాగు నిచ్చ యిచట మమునూని ముందున కేగి తేని కెరలి రాజ్యము నేల నే మరల జాల యెచట మీరున్న వెన్నంటి యచట నుందు”. 32. భరతు(డొగతి రఘుపతి పదములంటి “కరుణ మముజూడు” మని వేడ, ధరణిధవుండు ధీరు(డై 'తండ్రి యానతి మేర మీటి పురికి రానోపినని పల్కె దజల జనికి. 33. రామభద్రు మనోనిశ్చలతకు జనులు హర్షపులకిత పృథు దేహులైరి; కాని తమల నేల నయోధ్యకు( దరలి రాని రాము తలపోసి దుఃఖాన్ని రగిలినారు. 34, _మూర్చడేరిన తల్టులు, పూజ్యులైన వేద వేత్తలు, బుత్విజుల్‌, వినుత యశులు, అన్న రానున్న గని, యార్తి విన్నవించు భరతు విని, మది మెచ్చిరి “బాగ” టంచు.

• వషడుత్తరశతతమ స్సర్గము సమాప్తము,

ఆఅయోధ్వాకాందము అనానను ననన ననన నూలును కననాననన లలన భామలను నానన నాల నాయన 107. సష్వోత్తర శతతమ స్పర్గమ్తు 1 బందుగుల గూడి, శ్రీరామభద్రుతోడి వినయమున వేండు భరతుని వినుచుననియె సభ్యగుణ కీర్తి శ్రీరామచంద్రమూర్తి యెల్ల రటనున్న వారల యుల్ల మలర, 2 “ధర్మవీరుండు దశరథ ధరణిధవుడు జన్నములు సల్పి, మనలను గన్న తండ్రి అతని యిల్లాలు నినుగన్న యతిన కైక అట్టివారల సుతున కిట్లనగ నగును, 3. _ అమ్ము కైకమ్మనుం బెండ్లియాడు నాడు రాజ్యమున కామె కొమరు(డె రాజని మన తండ్రి నీతాత కిడిన వాగ్దానమయ్యె! ఆడితప్పుట మన వంశమందు లేదు. శ, _ దేవ దానవ రణమున దేవతలకు సాయపడనేగె మన తండ్రి సమర జేత సరగ నట కైక చేసిన సాయమునకు మురిసి మనతండ్రి యామెకు వరములిచ్చె, క్‌, అపుడ కాక కాలాంతరమందు నొంద మగని గోరెను, సరియని మాటవడపె; భరత! నరవర! సువ్రత, భవ్యచరిత, కైక నీ తల్లి, సద్గుణ కల్పవల్లి. 6 వాని నిపుడు కోరెను రెండు వరములనగ; మొదట, నార చీరల వనములకు జనుట నాకు; పిదప, 'ప్రజాపాలనమ్ము నీక్తు; తండ్రి వాగ్దానమిడె, దీర్పదగును కొడుకు, వై నాతననాాలణ దరరనల

నప్తోత్తర శతతమ స్పర్ణము విావనవాననాానననునననా ననన ననననననననననననననననానననన ననన నననననననన నాననా తననన.

7, _ అయ్యమాటల మేరకు నమ్మ కోర్కె దీర్క పదునాలుగేండ్డు నే తిరుగవలయు ఘోరవనభూములను నార చీరగట్టి ధర్మనుది, పిత్సబుణ మీగ దగినదారి.

8. _ సత్యవాగ్టీరుండగు తండ్రీ శాసనమున నన్యమెంచక లక్ష్మణు( డనుగమింప పీతతో గూడి యడవుల జేరినాండ; తండ్రి యావతి జవదాట దగదు కొడుకు.

9. _ వీవు పట్టాభిషిక్తుడై నేల నేల జూడ దలితండ్రులకు కడు వేడుకౌను; కాన, శాసన పాలన గడగుమయ్య తండ్రి మాటను నిలబెట్టం దగును కొడుకు.

10. అన్నమాటను నిలబెట్టు కొన్న ఘనుండు దశరథుండను పేరతనికి దక్క నిమ్ము; లెమ్ము, నా మాట విమము, పట్టమ్ము గొమ్ము; తల్లి దండ్రుల బుణమీగి తనుపుమయ్య!

11. మును గయుండు గయాక్షేత్రమునను జేరి, పితర తృప్తికి పిండముల్‌పెట్టు నపుడు పలికె ప్రామాణికంబుగ, భరత! అద్ది మెచ్చ దగినది; స్ఫురణకు. దెచ్చుకొమ్ము.

12. ఎవండు సద్భక్తి పితరుల నెల్లనేళ బ్రోచు, పున్నాను నారకమునను బడక పితరుల నెవండు కాపాడు నతండె పుతుం డనగ నర్జుండు; వేజొకడర్హుండగునె?

అయోధ్య్వాకాండము

13. గురువులను జేరి, విద్యలంగరచి, మీరి, సుగుణ సంపన్నులై గ్రాలు సుతులు వేలు; అందు నేయొక్కడో పుతుండగుట కొజుకు గయకు నరుగును పితృకార్య కర్మియగును.

14. ఎల్ల రాజర్డులిటు నిశ్చయించినారు భరత! రాసుత! యవితర భవ్య చరిత! పితరులకు ప్రీతి నొనగూర్చు నత(డె సుతుండు కావు మింక జనకుని నరకమున బడక.

15. వీర భరతా! అయోధ్యకు వెడలు మింక తమ్ముంగుల్ణ శత్రుఘ్నుడు, ధరణిసురులు నిన్ను సేవింప, భక్తిమై సన్నుతింప, ప్రజలు రంజిల సేయుము పొలనము్ము

16. రాజ! రవితేజ! దండకారణ్యమునకు శీషఘ్రగతి నిట మండియె చేరుకొందు తండ్రి యానతి తలదాళ్చి తమ్ముంగుజ్ణ లక్ష్మణుడు, సీత, నా వెంట రాంగ, భరత!

17. భరత! నిశ్చింత పురమున కరుగుమయ్య ప్రజల నేలు మయోధ్యకు రాజునగుచు యేను నిశ్చింత నటవుల కేగి యచట రాజు నగుదును దండకారణ్యమునకు

18. సూర్యకిరణాల వేడిమి సోక వీక వెల్ల గొడుగుండు నట వెల్ల వేళ నీకు ఎండ వేడిమి పై సోక కుండ, నిండి కడిమి వృక్షములిట నీడ నిడును నాకు.

నప్తోర్తర / ఆప్టోర్తర శతతమ స్పర్లము 19, సద్గుణుండు శత్రుఘ్నుండు నీ సరసనుండు పర్వ పాలన విధులను సహకరింప; విడక లక్ష్మణుండుండు నా వెంట నంటి అడవులంబడి యిడుమల గుడువకుండ. _ సఫ్తోక్రరశతతమ సుర్గము సమాప్తము,

శ ధర్మలేజుండు రాముడు తగిన రీత్రి భరతు నోదార్భి పలికిన తెజగు నెటిగ బ్రహ్మజేజుండు జాబాలి పలికె నిట్లు వీరు రాముని గని, లోక విహితముగ్వు

2. “మంచి చెడులను యోచించు మనసు గలిగి, సుద్ది నెజిలెడు నిశ్చయబుద్ది గలిగి, ధర్మమూర్తిగ కీర్తిని దాళ్ళి, రామ! ప్రామరునినోలె నీ నిటు పలుక నగునె?

8, చావు పుటుకలు జీవికి సహజ గుణము, పూర్వ కర్మాను సారియై పుట్టు, గిట్టు; ఎవని కెవ్వండు బందుగు ఎవని కెవండు? ఎవ్వండెవ్వని కడనుండి యేమి పొందు?

త్త కాన, రఘురాను! నీ నెజుంగనిది కాదు: అన్నదమ్ములు, తలిదండ్రులాలుమగలు వెల్ల నాకల్పితము నిది యెజింగి యెటింగి బంధముల. దగులుట పిచ్చి పట్టిగాదె?

అయోధ్యాకాందము అనన 5. దూర తీరాల చేరగ గోరువారు నడుమ బసలలో వసియించి గడచుటగుమ బ్రతుకు బాటల నటువలఠలె బసలు గలవు: తల్లిదండ్రులు, బందుగు, లిల్లు, ధనము. . 6. _ పండితోత్తమ! నీ తండ్రీ నుండి నీకు సంక్రమించెడి ప్రాచ్య రాజ్యమును వీడీ, దుర్గమము, దుఃఖకరమును దుష్టమైన క్రూర కంటక మార్గము చేర వలదు. 7. సర్వ సంపత్సన్నుద్దమై, సాధ్వియట్లు ఏకవేణిగ నీరాక కెదురు జూచు నట్టి పురికి నయోధ్యకు నరిగి, ప్రీతి దొరతనము గొమ్ము, సమభిషిక్తుండవుగమ్ము 8. నాక లోకాధిపతి యిందు వీక, రామ! రాజసుత సాధుజనహిత।! రమ్య చరిత!" ఏలుమి.ంక నయోధ్య ప్రజ నేలుకొమ్ము హాయి నందుము రాజభోగానుభవము. 9, ఎవండు దశరధుండతండు నీ కేమియగును? తలప నీవేమియగుదువు దశరధునకు? అతని కాతండు నీకు నీ వదియె నిజము కాన నా చెప్పు చొప్పున కదలుమయ్య 10. తండ్రి ప్రాణికి బీజమాత్రమ్ము సుమ్ము! తల్లి బుతుమతియైయున్న తరుణమందు శుక్త శోణితములు రెండు జొరయబడుట పుటువందును జగతి నీ పూరుషుండు.

శఈహ్టోక్తర శకతమ న్పర్లము

11. ఆతండెట కేగవలయునా యటకు నేగి; చావు జీవికి తప్పుదు, సహజ గుణము; దానికై నీవు దుఃఖింప( దగునె రామ? తండ్రి మరణించెనని యేల. దల్లడిల్ల?

12. బాధపడుదు నే ధర్మార్ధ పరుల కొజకె యితరులం గూర్చి చింతింప నింతయేని పొందుటకు ఖర్చునకు నారె కుందు వారు తుదకు చత్తురు; అది మీణీ తొలగ లేరు.

13. జనులు ప్రత్యాబ్దికాష్టకాశ్రాద్ధములని పిండములు లేనివారికి పెట్టుటగును; ఎంత అన్నము వ్యర్హమో సుంత గనరు; మృతులు తిందురె యొందేని మతి. దలంప?

కక్ష ఒక్కండిచట కుత్తుకబంటి మెక్కినంత నచటి పరలోక వాసికి నందునంట! అద్ది నిజమైన, పరదేశ మరుగువాని పొట్ట నిండగ శ్రాద్ధ్దముల్‌ పెట్టటలయు!

15, “జన్నములు సల్పి, దీక్షమై జపమొనర్చ్భి, దానముల నీయ జన్మము ధవ్యమగును? అమచు పెద్దలు (గ్రంథాల వినిచినార్లు తూచి దానము పేరిట దోంచుకొజణకు

16 బుద్ధిశాలివి రామ! విశుద్ధమతిని ఆరయ నెందును కనరాని పరము గలదె? కనుల బడనిది నిజ మనుకొనంగందగదు నమ్ము ్రత్యక్షమును, పరోక్షమ్ము నిడుము

అయోధ్య్వాకొందము 117. బహుళజనసమ్మతము నాదు పలుకు వినుము! భరతు విన్నప నూలించి పురికి నరిగి రాజ్యపాలన గొను మనురాగ కలిమి నీవ తగుదువు ప్రజనేల నీక తగును" _ అష్టోత్తర శతతమ సర్గము సమాప్తము 1... అనుచు జాబాలి పలికిన వినుచు నవ్వి 'సెప జాలని వయ్యును శాంతుండగుచు, వినయమును, భక్తి కవగొన ననియె నిట్లు సత్యగుణకీర్తి శ్రీరామచంద్రమూర్తి 2. “మీరు నా మేలు గోరిన వారలనగ పలుకునవి యెల్ల నిజముగ తలచిచూడ జేయందగినవిగా. దోయ, చేయందగవు; హితముగా౬ దోచు, నెప్పట్ట హితముగొవు ఏ, మంచి చరితము, చక్కని నునసు, చూపు: కట్టుబాటులు, మర్యాద కానరాక్ష పాప కర్మము లొనరుచు పతిత్వుండెపుడు మొన సిలోకుల గౌరవమునకు(. దగండు 4, _ అత(ండుత్తమకులజుండొ అధమజనుండొ అతండు వీరుండో, బీరము లాడువా(డొ అతడు సద్గుణశీలియొ, అధమగుణు(డొ అతని నడవడి తెలుపును అతందెవండొ

నవోర్తర శతతమ న్పర్ల్ణము

క్‌. పూజ్యునటు కనబడుచు నపూజ్యుండగుచు శుచియవంగ పై. దోంచి యశుచి యగుచుము సద్గుణుండన నటియించు దుర్గుణుండు మంచివాండంచు వనమ్మించు వంచకుండు

6 _ హద్దుచెడి, మీటి, పెద్దల సుద్దు వినక శాస్త్ర విహితముగాని దుశ్చర్యనూని కట్టుబాటులు లేని మార్గముల బట్టి ధర్మమును మాని, నే రాజదండ మూని.

7. పాలనము సేయ మెత్తురే ప్రజలు నన్ను పండితులు నన్ను వెలివేసి పతితుండనరె? వర్ణ్షసంకర కారక వర్తనమ్ము లోక నాశన హేతువు కాకయున్నె?

8. ప్రతిన విడి, నేనె యీ గతి పతితుండైన ధర్మ మితరులకున్‌ దెల్ప తగుదు నొక్కొ? శాస్త్రచోదిత ధార్మిక చర్య రోసి, స్వర్గమును జేర నాకెటు సాధ్యపడును?

9. మీరు చెప్పిన చొప్పున మేరమీటి నేన వర్తింప ప్రజ ధర్మ నియతి తొలగు; (ప్రభువు వనుకరింతురు గద, ప్రజలు? దాన పాపములు మీటు, ధర్మము భ్రష్టనుగును.

10. రాజధర్మము సత్యము, రాగ యుతము; కొన రాజ్యము సత్యాత్మకమ్ము సుమ్ము! దాన సత్యమె జగతి కాధార మగును సత్యనుడుగంట లోకనాశనము నిజము.

అయోధ్యాకాండము 11. సత్య ముత్తమమని బుషి పత్తములుము, ఉత్తమోత్తమమని దేవతోత్తములును, పలుకుచుందురు; యెల్ల ప్రపంచమందు సత్యవాదియె యుత్తమ స్టానమొందు. 12. జగ మసత్యవాదిని గని, సర్పృమనణ భీతి గడగడ వడంకును, ప్రీతి గనదు; సత్యమే కేంద్ర మీ జగచ్చక్రమునకు; సత్యశీలుండె యర్హుండు స్వర్గమునకు, 13. సత్య మీశ్వరుండానంద జ్ఞానశక్తి సత్యమీ విశ్వచైతన్య సర్వ సాక్షి సత్య మైశ్వర్యలక్ష్మికి స్టావరమ్ము సత్యమునకన్న మిన్న యీ జగతి సున్న.

14. దాన జపహోమ తప యజ్ఞ ధర్మములకు, వేద శాస్తాదికములైన విద్యలకును, సత్యమాధారనును మాట సత్యమగుట సత్యశీలురు గావలె సర్వజనులు.

15... ఒకండు రాజ్యము, కులమును నొక్కడేలు; ఒకండు దివికి, నరకమున కొక్కండేగు; ఒకండు కీరితి, నపక్తీర్తి వొక్కండొందు సత్యమున జేసి యివి విశ్వసంభవములు,

16. సత్యమున నిచ్చ; గాన నే సత్య వ్రతుండ। సత్య శీలుండు నా తండ్రి; సత్యపాల నమ్ము సేయగ నిలువిడి పొామ్మటన్న, నతని యానతి గాదన నగునె నొకు?

నవోక్తర శతతమ న్సల్లము

17. సత్యసేతువు గట్టి మా జనకుండేగె; వారసత్వపుటాప్తేగ వచ్చెమాకు లోభ మోహవాది శాత్రవ ప్రాభవమున దాని నాశము సేయగ దగునె నాకు.

18. సత్యమును బల్కనేరని చపలచిచ్తు( డిచ్చు హవ్యకవ్యాదుల బుచ్చుకొనరు సురలు, పితరులునని చెప్ప్తుచుంటవింటి పెద్దలిడిన మరువరాని సుద్దుయిద్ది.

19, పత్యమను ధర్మమే సర్వ సొక్షియైన ప్రత్యగాత్మగ నిశ్చయ భావముంతు; పరము వెజలు(గంగం దన్నుందా నెజటు/గగవలయు కానవే పత్పురుషులెందు దాని విడరు.

20. క్రూర కర్ములు, లుబ్దులు, ఘోరనీచు, లాచరించెడి ధర్మము వ్యర్థమగును, మబ్బు గ్రమ్మిన రేవెల్లు మాడ్కి; గాన క్షొట్ర ధర్మముపై కాంక్ష గనను, గొనను.

21 తొలుత మనసునం బాపపు తుట్టె పుట్టు; కర్మమొనరుపగాయము గదలు బిదప; సాక్ష్యమును బాపగా వాక్కసత్యమాడు ముత్తెజుగు మనోవాక్కాయములుగ కర్మ

22. యశము, కీరితి సంపద, వసుమతియును సత్యశీలుని గోరును; స్వర్గమునకు నైన నాతనిపై నిచ్చ ననుగమించు; సత్యశీలుడు. గావలె జనుండు దొలుత

అయోధ్యాకొండనము ననన

23. _ నీవు మది శ్రేసతమమని నిర్ణయించి మంగళ ప్రదమని తెల్పు మార్గ్షమరయ, నేను జను మార్గమును మాన్సు వీదుపల్కు యుక్తి యుక్ష్తమెగాని, ధర్మోక్తి కాదు.

24. జనకు నెదుటను బ్రతినము సలిపీవాండ బదియు నాల్ళేడు లడవుల బ్రతుకు గడుప; తండడ్రికిచ్చిన మాటను దప్పి, తమ్ము ఖభరతు పలుకుల. బాలింప€ బాడియౌనె?

25. జనకు నెదుట సుస్టిరముగ సలుపుదనుచు (ప్రతినవట్టి, వనౌకస (వ్రతము గొంటి; వినిన కైకమ్మ సంతృప్తి. గొనంగ6 గంటి; అనిన మాటను దాటగ నగునె? తగవె?

26. నేను మిత భోజనుండనై నియతగతిని మూల, ఫల, పుష్పముల దేవతాళిందనిపి, పితరులకు భక్తీ తర్పణ ప్రీతి గూర్తు; మనుజ జన్మము గొన్నట్టి బుణము దీర్హు.

27. మనసు శుద్దమై, యింద్రియ మలము తొలంగ కపట మెజుంగక, పత్కార్యకర్తనగుచు మంచి చెడునెంచి, వర్తించి, మాననీయ మైనరీతుల ననముల నునగ నెంతు,

28. అగ్ని, వాయువు, చంద్రము. డమరులెల్ల, వారివారల కర్మానుసారులగుచు కీర్తి గొందురు, కల్యాణ వర్తులగుట; కాన, గావలె జనుండు సత్కార్యపరుండు

నవోత్తర శతతమ న్పర్లము

29. _జన్నములు వంద దీక్షమైసలుపు కతన నాకమున కింద్రుండేలికైనాండు తలప; సకల మైహిక సుఖముల సాదజేసి, తీక్ష తపముల బుషివరుల్‌ దివిని గొనిరి”

30. అనుచు, జాబాలి పలుకులు వినిన వెనుక, నతని నాస్తిక హేతు భావైక వాద మోర్వ నేరని క్షాత్రము నూరడించి, దాశరథి తెల్పె, ధార్మిక తత్వ్వదీప్తి,

31. “దయయు, సత్యము, శౌర్యము, ధర్మగుణము, నాస్తవచనము ద్విజ-దేవతార్భనమ్ము, నతిథిసేవయు, స్వర్గము నధివసింప మార్గములనెడీ పెద్దల మాట నిజము.

32. కాననే బ్రహ్మవిదు లనుమానముడిగి, నియమ భంగము కానీక, నేర్పు గలిగి, తగిన మార్గము నెణింగ, సాధనము సలిపి, యుత్తవు గతుల గొన నప్రమత్తులగుట.

33. _తప్పుదారుల బడి, చెడి, ధర్మము విడి, వేదమార్గము గోల్వడి, విచ్చల విడి, నాస్తికు(డవైన నీబోంట్ల నమ్మి,చేర్చు

ళా కొన్న నాతండ్రి వెజ్లికిగుందుచుందు.

34, పరము నెజలు(గక, నిహమున దొణకుమేర జుణ్టుకొన( గోరు నాతండె చోరుండనగ; అతని నడవడి ప్రజకు సమ్మతము గాదు; నాస్పికుని, వానిని బుధు లనాదరింటట్రు.

అయోధ్యాకొండము అననా నలననననన నన లననననననననననననననననన లలన నలల ననన ననన ననన కనను 35, _పూర్వులెందణొా జ్జ్ఞానులు పుణ్యకర్మ లాచరించిరి లోక కల్యాణకొంక్ష; ఇహ పర సుఖము లెల్ల జయించినారు; కాననే ద్విజుల్‌ హవనాదికముల జేయు. 36. సజ్జనుల గూడి, నిచ్చలు సత్యమాడు ధర్మరతులు, తేజస్వులు, దానగుణులు భూతదయ సహజాతమౌ పుణ్యచరితు లైన ముని శేఖరులె పూజలందందగును” 37. _దైన్యశూన్యుండు, మహనీయ ధర్మరతుండు రామచంద్రు;డు రోష తామ్రాక్షుండగుచు పలుక, జాబాలి నాప్తికభావమాంగ హితముమై బల్కె సత్య సమ్మతముగా(గ. 38. “ఆస్తికత వీడి పల్క నే నాస్తికుండన? అరయ నిజమున నాస్తిక్యమనగలేదు; గమన శీలము కాలము; కొన దాని నెటీంగి పల్కుదు ననుకూల సరణి, రాను! 39. కాల ధర్మమె జీవుల శీలమగును; దాని దగులండు నీవంటి ధర్మమూర్తి కాలమును బట్టీ నీ యనుగ్రహము ముట్ట నిట్టు లంటిని, రమ్ము మమ్మేలు కొమ్ము”.

• నవోత్తరశతతము సర్గము సమాప్తము,

నుత కతత ననన నయన ననకనన నుక తా నననొనా నానా నానగనాననాయసననయాంనానడుుయానారానాకాయానాకాయానాా ననా 110, దశోత్తరశతతమ స్పర్ణము-

1. మునివరుం డరుంధతీవరు. డవఘు( డంతో కినుక మానిన రాముని. గమచు నని “అర్వయ జాబాలి కాలత్రయమ్ము నెజులు కొల గమనానుకూల లోకముల నెజు(గు

2 స మ! సద్గుణోద్దాము! రఘురామ! సొర్వభౌ కాని విమ మయోధ్యకు నినుజేర్ప ననియె ౯ వరుండు జాబాలి, వేజాండు కరణిగొదు: తెలుపుదేను లోకోత్పత్తి తెజంగు వినుము.

ర్తి తొల్పుత్త సృష్టికి మునుపెల్ల జలమయంబు; అందు నుండియె మేదిని యవతరించె? వరుస నావెన్క వెల్ల దేవతల గూడి, (బ్రహ్మదేవుడు తవకు(దా ప్రభవమందె.

4 తానె కిటిరూపధారియై ధరణినెత్తి నీట మునుంక, కోణల నిలిపెబ్రహ్మః కృచమతులయిన మావస సుతుల గలసి యెల్ల ప్రాణుల సృష్టించె నుల్లమలర.

5. బ్రహ్మ తాల్లి శూన్యము నుండి ప్రభవమొందె; అతడు నిత్యుండు, శాశ్వతుండవ్యయుండు; అతని పుత్రకుండు మరీచి యనెడువాండు,

ఆ మరీచికి కళ్యపుండనెడు కొడుకు.

6 కశ్యప సుతుండు సూర్యుండు కాంతి యుతుండు; సూర్య తనయుడు మనువు, విశుద్దతనువు; అతండు పూర్వ ప్రజాపతి యనగ ఖ్యాతి; మనువునకుయిుట్టై నిక్ష్వాకు వవెడు కొడుకు.

ఆఅయోధ్వాకొండనము

7. _ భువిని, సర్వ సమృద్దమై పాలయుదాని మనువు తనయున కిక్ష్వాకువునకు నిడియె; ప్రథముండాతండయోధ్యకు బ్రభుండు, ఘనుండు, నతని తనయుడు శ్రీిమంతుండైన “కుక్షి.

8. _ కుక్షికిన్‌ వీరవరుడు 'వికుక్షి కొడుకు: “బాణుడనుపేరందేజస్వి ప్రభవమందె నొక్క సుతుడు 'వికుక్షికి నుక్కలుండు; “బాణుిన “కనరణ్యుడనెడు బాలు(డొదవె,

9 ధర్మమును వీడండనరణ్య ధరణిధవుండు: అతని పొలన కాలాన నవని జనులు నిడుముల వడరు, దొంగల బెడదలేదు; లేదనావృష్టి యతివృష్టి లేదొకింత

10. తనరీిననరణ్యునకు 'ప్పథు' వనెడి సుతు౦డు, సరవిప్పథువు'ని కొడుకు'త్రిశంకు'. డనగ; అతండు సత్యవాక్షీలి, పరాక్రముండు; బొంది తోడనె నాకము నొందినాండు.

11... వీరుండు 'త్రిశంకునకు “దున్దుమారు. డనెడీ సుతుండు గలిగె; మవిక్తీర్తియుతుండు, హితుండు “దున్దునూరు'నకుంబుట్టె దోర్చలుండు, నమిత తేజస్వి'యువనాళ్వూందనెడి కొడుకు.

12. _ప్రీతియువనాళ్వునకును “మాంధాత పుట్టె పూజ్యమాంధాతికు 'సుసంధి' పుట్టునందె; వర 'సుసంధికిరువురు కొమరులు గలరు శిష్తులు “'ధ్రువసంధి', 'వ్రసేన. జిత్తులనగ.

దశోత్తర శతతమ-న్సర్లము 13. అంతీధ్రువసంధి'కిభరతుం౦డవతరించె; “అసితుిడుదయించోభరతుని కతని వెదిరి యాలమున మోతి, శశిబిన్దు, తిలజంఘ, హైహయులు దాంకి రరినీరులగుచు మొగిచి. 14. శాత్రవుల కోడి, యిరువురు సతుల తోడి భోగముల వీడి, మునిపత్తములను గూడి, యడవులం బడి యిడుముల గడన గొవక గందమూలములన్‌ దృప్తింగడపుచుండె 15, “అసపితు' వెన్నంటి యడవుల కరిగి నట్టి యువిద లిరువురు నెలదప్పి రొక్కమాటు; సవతి గర్చము దాల్బుట సైప లేక పిండమును జంప విషమిడె రెండవ సతి. 16. చ్యవనముని భృగుకుల సంద్ర చంద్రమసుండు ముంచుకొండల.( దప మాచరించుచుండు; విసము (మింగుట “కాళింది” వెజపునాంది, చరణముల బడి సుతునక్రై చ్యవనువేండె. 17. _“విశ్వవిశ్రుత కీర్తి హంవీరమూర్తి, ధర్మగుణవర్తి వంశ కర్త మహనీయ శక్తిసుతుండుగా ముద్దు-ముచ్చటలు దీరు; చింత నుడుగుము తల్లి! నిశ్చింతజనుము. 18. అనిన మునికి ప్రదక్షిణ మాచరించి, చనియె నింటికి కాళింది సంతసించి; ప్రవరు మువివరు వరమున సద్మనేత్రు, పద్మసంభన సమతేజు బడసె సుతుని.

అయోదధ్వాకాందము క్షం తల్లి గర్భము నందున్న తననుజంస సవతి తల్లి విసమువెట్ట చావకున్కి గరళ సహితుండుగా బుట్టు వరసుతుండు 'సగరు%డనుపేర విశ్వప్రశస్తుండాయె.

20. 'సగరివిభుండింత జన్నము సలుపునంత, పర్వముల యందు ప్రజలెల్ల భయమునంద, నలల నుప్పొంగి పైలేచు జలధిమేర (బ్రవ్వగా జేసె పుడమిని ధరణిధవుండు.

21. అట్టి 'సగరున “కసమంజుండనగయుట్టై పరమనీచు(డు, దుష్కర్మ పరుండు, పాపి; వాని చేష్టల నోపగ లేని తండ్రి, బంధముల (దైంచి, వెలివెట్టి,పారనెట్టె.

22. “అంశుమంతుడు, *నసమంజు' ననుగుసుతుండు; “అంశుమంతు'నకు 'దిలీపుడనెడి కొడుకు, ధీరుండు దిలీపు సుతుండు “భగీరథుండు" ఘనమతి “కకుత్డుండు' *భగీరథు'నకు సుతుండు.

23. అతని కతమున 'కాకుత్సు' లనెడికీర్తి వంశమున కబ్బె, నంతటి వాండతండు: కన, “కకుత్దు” సుతుడు 'రఘువనెడివాండు నతని ఫఘనతయె,“రాఘవు'లైరిమారు.

24. రఘువునకు గల్గె నొక్కపు(త్రకుండు ఘనుడు అతడు తేజస్వి, నర్ధిష్ణు, వమలయశుండు, మహిని *పురుషాదకు౮డని, “కల్మాషసాదు% డనియు; *సౌదాసురడనియు, విఖ్యాతి వడసె.

దశోత్తర శతతమ స్పర్లము లల! 25. భవ్యచరితుండు “కల్మాషసాదు"” నకును “శంఖభణు( డనెడి సుతుడొండు సంభవించి; పరము నీచుడు; సైన్య-సంపదల పెంచి, జవకు నెదిరించి, రణమున చంపబడియె. 26. చెనటి 'శంఖణు'నకు 'సుదర్శనుండు'కొడుకు “అన్నివర్డుండన సుదర్భనాత శ్రైజుండు; “అగ్నివర్హ సుతుండు “శీఘ్రగా'ఖ్య శ్రుతుండు “శఫఘ్రగిసుతు(ండు 'మరువు” విశిష్ట తనువు 27, “'మరువుిసుతుడు “ప్రశుశ్రువు' ధరణిధవుండు అతని కొడికంబరీషుండు" నంబరీషు నకు సుతుండు బరాక్రమశాలి 'నహుషు౮డొదవె; “నహుషిసుతుండు “నాభాగుండు' న్యాయశీలి, 28 “అజుడు, 'సువ్రతు"లను యిర్వు రాత్మనుతులు గలరు 'నాభాగు' నకు మహాకాంతి యుచులు, వారలిర్వురలో సెద్దవాండజుండు” “అజుీని కొమరుండు “దశరధుం'డయ్యమిోకు. 29. _ఎల్లెడనిరాము6డను కీర్తి కెక్కినావు; ప్రవరు దశరథునకు తొలి పట్టివీవు; కాన వీ రాజ్యమున కధికారి వీవ, కొమ్ము రాజ్యమ్ము ప్రజనేలుకొమ్ము, రాను! 30. పూర్వమున్ల నుండి యిక్ష్యాకు పూరుషులను పెద్ద కొమరు(డె రాజగు; పిన్న కాండు; తగదు, ఆచారమును మోజుందగదు, వినుము; తొడరి నేల నేల నభిషక్తుండవు గమ్ము

అయోధ్వాకాందము 31. _సద్యశఃకామ!రఘుకుల జలధి సోమ! పరను పూజ్యైక ధార్మిక పథము నిడక రత్న గర్భను, సువిశాల రాజ్యరమను నేలు మి(క తండ్రి దశరథు పోలికలను”

• దశోత్తరశతతమ సర్గము సమాప్తము,

181. ఏకాదశోత్తదఈతతమ స్పర్గము పే. ధర్మమూర్తిని, రఘునరు ధరణి ధ్యృన్న రామచంద్రుని గని, గురురాజమౌల్ళి శిష్టజీవనశీలి, వసిష్టమౌని పరమ ధార్మిక వైఖరి. బలికె మరల.
182. “రాఘవ!కకుత్సు సాగర రళ్న!రామ! సృష్టి నందిన యే బుద్ది జీవికైన మువురు గురువులు; వరుసగ, మొదట తల్లి, తండ్రి యావెన్క, ధర్మ బోధకుండు కడమ.
183. పురుష పుంగవ! ధర్మ సంపూర్ణ జీవ! జనకు వలననె మనకు నీ జన్మ మబ్బు, జ్ఞాన మబ్బును మనకు నాచార్యు వలన; కనుక నాచార్యు గురుమూర్తి యనం1ఢెల్లు.
184. _ వైరి సంహార! యార్తహృద్వన విహార! నేను గురుండ నీ తండ్రికి న్నీకు గూడ; కొన నాపల్కు వినుము, యక్కరణి జమము నీతి విడిపోతివను నపఖ్యాతిరాదు.

రకాదశోత్త్రర శతతమ స్పర్ణము

5. _ వీరు వీవారు, వినుగోరి చేరినారు; బ్రాహ్మణులు, పండితులు, మహాపారిషదులు, వారి కోరిక దీరుప వలయు, రామ! తగిన దది నీకు, నుత్తను ధర్మపధము.

6 ధర్మ మెటి(గిన ముదుసలి తల్లి మాట వినుచు, దల(గక నామె సేవించవలయు; సుతుల కెల్లజకది మంచి సుద్దు, ముద్దు; కాన నటు జేసి సత్స్పథగామి వగుము.

7. _ సత్యధర్మ పరాక్రమ! సార్వభౌమ! రామ!నినువేండు భరతుని కామితమ్ము దీర, నెల్లరు మెచ్చెడి దారి జనుము; స్వీయధర్మను విడి చను, చెడుగుగాదు”

8. చెంత గూర్చున్న గురుని వసిష్టు గనుచు, కరుణ చిప్పిలు మధుర వాగ్నరిని వినుచు, భక్తి ధృతి, మతి, పెనగొనంబలికె సుమతి; రామచంద్రుడు, సద్దర్మ రమ్యగుణుండు.

9. _ “ఒడిని జోకొట్టి, ముద్దుగం గుడువ బెట్టి, యలుక దీరుప లేదను తలపు నెట్టి, లాలనలంజూపి, పేముడి లాలబోయు కన్న తలిదండ్రుల బుణము గడపగలమె?

10. బిడ్డ లడుగలేదనకుండ సెట్టుడ్రేమ, మురొపెమున జీరి విద్దెల గరపు (శ్రేమ, మించి లాలించి ముద్దుగ పెంచు శ్రేమ, మోజి తీర్చరానిది కన్న' వారోడ్రుమ!

అయోధ్వాకొందను

11. రాజ మాత్రు.డె కన దశరథుండు నాకు? జన్మ నిచ్చిన శక్తి ప్రశాంత వర్తి అతని సాక్షిగ జేసిన యట్టి ప్రతిన తీరవలె గాక, వేచొక తీరు లేక!

12. _ నిర్మలౌదార్యమూర్తి సద్దర్మవర్తి భరతుండతివేల దుఃఖ సంభరితుండగుచు, మహితు రఘురాము వినుచు, సుమంత్రు( గనుచు పలికె నిశ్చల భక్ష్యైక పథము విడక:

13. “సారథీ! సుమంత్రా! మహాధీర! కుశల నేల ఐరపుము వేగ, నే నియతమతిని నడ్డముగ బరుండెదను, మాయన్న రామ భద్రుడు ప్రసన్నుండగునంతవరకు నిటనె

14 బీద బాపండు నన్న పొనాదికముల విడిచి, ముడుచుక పడియుండు విధముగొంగ నేలబవళింతు నేంబర్లశాల ముందు దయను రాముడు నావెంట తరలువరకు"

15. అని పలుకు భరతు, సుమంత్రుండాలకించి, చూచె సాపేక్ష రఘునంశ సోము, రాము; తరచి, భరతుండు కన్నుల తడిని దుడిచి, పరచె గుశందానె, నేలపై. బవ్వళింప

16. భాను తేజస్వి, రాజర్షి పధయశస్వి, పలికె రాముడు ననురాగ మొలుక: “తండ్రి! రోసము న్నూన నాయెడ దోస మేమి? భరత! యిటులేల నడ్డుగం బవ్వళింప?

వకాదశోత్తర శతతమ వ్స్ణము

17. ఏక పార్వ శయనమిట వీకు తగదు; అడ్డు పవళింప బాపని కగును గాక క్షత్రియుల కది ధర్మువు కాదు భరత! ధర్మమును వీడి యిటు( జేయ తగదు తండ్రి!

18. భరత!మానవ శ్రేష్ట సద్భావ చరిత! పరమ దారుణ మో వ్రతాచరణముడిగి, శీఘ్రముగ లెమ్ము; పట్టణ (శ్రేష్టమైన మన పురి కయోధ్యకున్‌ వేగ మజలిపొమ్ము!

19. అటనె కూర్చుండి, భరతుండచ్చటనె చుట్టి దాశరధు రాము దర్శింస దరలి వచ్చి కూరుచున్నట్టి జనులెల్ల వారి6 గాంచి, “ఏమి? రాము మోదేమన రేమి*” యనియె.

20. పౌరులును, జూన పదులును భరతు మహిచు. గమచు, వినుచు, నేమనలేక ననిరి కడకు: “దాశరథి, దయాశరధి, విద్యాపయోధి, రాము నననెటు? అతండు ధర్మైక మూర్తి,

21... ఈ మహాత్ముండు శ్రీరాము. డెట్టి పట్టు తండ్రి కిడినట్టి మాటను దప్పబోండు సత్యవాక్సరిపాలనాసక్తి నిలిచె; కాననే వాని గాదన మనసు రాదు”.

22,

2. ధర్మమర్మజ్ఞు, లపవర్గ తత్త్యవిదులు,

సుహృద హితవాక్యముల విని,సుమతి భరతు దిక్కుగని, రామభద్రుడు తెలియంబలి5: “తమ్ముడా! వింటివే? యది తగవు, హితవు.

అయోధ్వాకాందము

23. భరత! అరిమర్హనోత్కట బాహు విహృత! వినుము నామాట, హిత మను జనుల వినుము; వేగంబడకుము, సద్ధర్మవిధము గనుము; లెమ్ము, నీర్గొమ్ము, నన్నంటుకొమ్ము, రమ్ము!”

24. అన్న రామన్న విన్న సంపన్న శీలి భరతుండట లేచి, నీర్ముట్టి పలికె నిట్టు పారిషదులును, జనపదుల్‌ పండితులును, బారులందీరి కూర్చున్న వారి గాంచి.

25. “నేల నేల(గ( జాల; నే నలవిమీతీ తండ్రినిం గోర; కాళ్లంటి తల్లినడుగ; పరమ పూజ్యుండు, ధర్ముండు, బ్రహ్మవేత్త యన్న రాముని( గానల నంప(ందలప,

26. వనములం బడియుంట యనశ్యమేని, తం(డ్రి యామాట నిలుప కర్తన్యమేని, నాక విధియగు నది; పదునాలుగేండ్లు పురము విడివత్తు; నడవుల(బుచ్చ నేర్తూ

27. _భరతు విని, యతగాని ధీప్రతిభను గని, ధర్మపరుండగు రఘురామ ధరణి ధవుండు నచ్చెరువు నొంది, తను జూడ వచ్చియున్న పౌరులతొ, జాన సదులతో. బలికె నిట్లు:

28. “కన్న తలిదండ్రి జీవించి యున్నవేళ కొన్న-అమి శ్రన-కుదువల నున్నవన్ని సుతులకును వారసత్వపు సాత్తుగనగు దాని. గాదనజాల దెన్వానికేని.

మాదశోత్తర శకతమ స్పర్లము అననన ననన 29. తండ్రి యానతి వెప్పట్టందప్పజనదు; తల్లి కైకమ్మ కిడుమాటం దప్పజనదు, నేను గాకుండ వనవాస నియతినుండ. బరుల నియమింప నింద్యము, పాడికాదు. 30... గురుల సేవించు, నోరిమి గూర్మినెజపు, సత్యసంధుండు, మహితుండు, సద్గుణుండు భరతు వెటుంగుదు, నాతండు భవ్యచరితు( డతని కంతట. గల్యాణ మగును గాత! 31. పదియు నాల్లేడు అడవుల బడి చరించి, తిరిగి వచ్తును, ధర్మము నెణింగి వరలు భరతు, సోదరుం జేర; నే ప్రభుత నొంది పీఠముం గొందు; ప్రజల హృత్పీరినుందు. 32. _మేరువగధీరు వరముల గోరె కైక; తీర్పు ననె రాజు; వనములం దిరుగ నాకు, నేల నేలంగ నీకును నియతి( గూర్చె: జనకు సత్యము నిలుపంగ సలుపుమయ్య[” = ఏకాదశోత్తరశతతక స్సర్గము సమాప్తము,

అయోధ్వానాండము 112. ద్వాదశోత్తరశతతమ స్పర్ణము

1. _ అసమ తేజస్సు, లార్హావ నార్టమతులు, ధర్మమూర్తులు, హితు, అలన్నదమ్ములంగని, తత్సమాగమ సౌశీల్యతత్త్వ మరసి హర్షపులకితులైరి మాహర్షులెల్ల.

2. _ కానరాకను నాకాశగమనులైన అమర, ముని,సిద్ద,సాధ్య, మాహర్షులెల్ల వచ్సలాబద్ద సోదరద్వయము గాంచి స్వస్తివాచకముల పూలు జల్లినారు.

తి ధర్మవీరులు వీరలు, ధన్యతముండు వీరి జనకుడు, నానందవారి జారు వీరి కనుగొన్న, మాటల తీరు విన్న వెల్లవారలు ధన్యు లికేమివలయు?

కీ _ రావణుని చావు లోంగోరి, రాజతిలకు భరతువే. జేరి యిటువలె బలికెనారు, లోకకల్యాణ భావనాలోకనాత్త సచ్చరిత్రలు మాహర్షి సంఘమెల్ల

క్‌. “భరత! సత్కుల సంజాత! పరమ పూత! జ్ఞాన సముపేత! నిర్మల సాధుచరిత! తనువు దాల్చిన ధర్మము దాశరథుడు; కొన, విను వాని నక్షిష్టకర్ము రాము,

ర. అనిన మాటకు నిలచిన యనవని ధవుంయడు . దశరధు(ండు బుణరహితుండై తరలె దివికి రాముండును నట్టులేబుణరహితు(డైన చూడ వేడుక యగు మాకు సుమతి, భరత

ద్వాదశోత్రర శకతమ స్పర్లము

7, _ అంతరిక్షగులైన ప్రశాంత మతులు అమర, గంధర్వులాది మహర్చులెల్ల రమణముగ బల్కి రాశీః:పురస్పరముగ విలక జవిరి.(6 దమతమ నెలవులకును.

8, మంగళాంగు(డు శ్రీరామ భద్రమూర్తి శుభదమౌ వారి యాశీఃప్రసూనములను మంగళము నెంచి, తుష్టాంతరంగు.డగుచు నుతుల నొనరించె మునుల సత్కృచుల హితుల.

9. _ భరతుండంతట నతి భయభభ్రాంతుండగుచు, నమిత భక్తిని. దలనొంచి, యంజలించి, గుండె తడియాజు. గన్నీరు కొసల జార, యన్న రాముని గనుగొని యనియె నిట్లు:

10. “రాజధర్మము, కులధర్మ లక్షణములు భంగ మొందక స(క్రము పథము నంద విర్వహింపు ఘురందమ! నేను, నన్ను గన్న కైకవ్మో, తృప్తిమై నిన్ను గనగ,

11 ఇంత సువిశాల సామ్రాజ్యమేలుటకును, పరమ ట్రీతులు జనపద, పొరజనుల పాలనము సేయ, నేనెందు( జాలకుందు; సామజము నొంపయక్కకు సాధ్యమగునె?

12. బంధు-మిత్రులు, యోధులు, భవ్యమతులు, హితులు, నెల్లరు నీరాక కెదురు జూతు రాకసమ్మున మేఘంపు రాక కొణకు వేచిచూచెడి రైతుల నీక'రాను!

అయోధ్యాకాందము

13. బుద్ధిసంపన్న! సచ్చిలభువనగేయ! రామ!రఘురామ! దశరధ రామ! డ్రేమ మమ్ము నీవారి నేలంగ రమ్ము లెమ్ము! రాజ్యముంగొమ్ము, ధర్మపాలవము నిమ్ము”

కే4. అనుచు. బ్రియవాది భరతు(డత్యంత భక్తి నన్న రఘురాము శ్రీచరణాబ్ద యుగళం బట్టి, నెన్నుదురు పుడమి ముట్ట వ్రాలి, ప్రార్ధనము సల్సె, నార్తిమై ప్రాంజలించె.

15... శ్యామల శరీరు, పద్మపత్రాయతాక్షు, మత్తహంస సమప్వరు నెత్తి హత్తి తమ్ము భరతు నిజాంక పీఠమ్ము చేర్చి, ధర్మి రాముడు పలికె వాచ్చల్య మొలుక,

16. “సహజమౌ బుద్దికుశలత సద్గురూప దిష్టమై, తండ్రి! నీయెడందీక్ష మయ్యె; వీవ తగుదువు భరత! యీనేల నేల; లక్ష్యముంగొమ్ము సజ్జన రక్షణమ్ము!

క్ష మంచి, చెడు నెంచి, వర్తించు మందత్రినరుల, మిత్రుల, నమాత్యులం జేరి, మేలుగోరి, మంతనము సల్చి, ప్రజల సమంచితముగ నేలుకొన నీక నగు, ధారుణీశ శక్తి!

18. చందమానుయ్య వెలు(గులు సమయవచ్చు; మంచుకొండ కరిగి, 'ప్రవహించవచ్చు; నింగి నంటంగ6ం గడలి యుప్పాంగ వచ్చు; తండ్రి మాటకు రాముండు దప్పంబోండు!

ద్వాదశోత్తర శతతమ న్పర్లము అరా క నాకో 19. కామ-లోభమ్ము లమిత తీక్ష్యమ్ములగుట' గూర్మిందల్లిగల్లైక నీ కొకు జేసె; దానిం గూడవి పవి యనందగదు, భరతో! తల్లిగా నామె 'సేవింపందగును, మునకు + 20. దినదినాభి వృద్దివి(గని తేజరిల్లు శుక్షపక్ష క్షపాకరు సాంపునింపు భాను తేజస్వి శ్రీరామ భద్రమూర్తి సల్కులన్‌విని, వినయాన భరతుడనియె. [2 “రాదలంగ వయోధ్యాపురి రాజ్యమేల( బదముల్సునిడుము బంగరు పొదుకలను; ఆర్య!యివి వీకుంబ్రాతివిధ్యము వహించు, ఏనంబాలింతు, రామ! నీ యాననెంతు” 22. మానవోత్తము డూర్జిత మాన్యశీలి, రఘుకులానతంసుండు శ్రీరామమూర్తి కరుణ వే(డెడి భరతు నాకాంక్షం దీర్చ పదములన్నిడి యిడె తన పాదుకలను. 23, మహితరాను పాదుకల నమస్కరించి, భరతు(ిట్టనె శ్రీరామభద్రు/గాంచి: “తల జడల జుట్టి, నారచీరలను గట్టి, పదియునాళల్లేండ్లు దీక్షమై బ్రతుకనెంతు. 24 _ వీర్రీదశరథ రాజ కువూర!ధీర! కందమూలాల విందుగ నందుకొంచు, నెపుడు వచ్తునొ నీవని యెదురు. గనుచు, గడపుకొందును (బతుకు నివ్‌గాంచు కాంక్ష

ఆయోధ్వాకాందడము

25. నగరి వెలుపల వసియింతచు, నగరు జొరను; రాజ పీఠిని నీ పాదరక్షలుంచి, రాజతం(తము గొని, ధర్మరక్ష సేతు; వైరి సంహార! రణధీర! భవవిదూర!

26. ఆన. బాలింతు, నీరాక నాసనుంతు; పదియునాళల్లేంద్లు దీక్షమై (బ్రతుక నెంతు; గడువు గడచిన క్షణము నిన్‌ గాననేని అగ్గిలడ నెంతు, బ్రతుకున నాసందుంతు”

27. అన్న భరతుని పలుకులు విన్న యన్న రామచంద్రుడు, రఘువంశసోముండంళత కూర్మిందమ్ముల. గౌగిటం గ్రుచ్చి, యెత్తి యెడదలన్‌ వత్తి ప్రేముడి నిట్టులనియె.

28. “ధర్మ మొనరుపం దనువిడె తల్లి కైక; కినుక నూనక భక్తిమై మనుపుముయ్య!।! ముట్టి నా సీతపై నొట్టు పెట్టుచుంటేి! తొల్లి దైవము లేదింక తల్లికాక”

29. పోయి రమ్మని, కన్నీరు పారలి జార బలుకు రాముని భక్తిమై పప్రస్తుతించి, ధర్మవర్తి భరతుడు ప్రదక్షిణించి, పాదుకల. గొంచు, నేన్గుపై భక్తి నుంచె.

30. ధర్మహిమగిరి, నవంశవర్ద్ధన బలకరి, జానక్షీజాని శ్రీరాము చంద్రమౌని బందు-మి(తుల, నముంత్రుల, ప్రజల, గురుల పేరు పేరున నెల్లర గొరవించె.

ద్వాదశోత్తర / త్రయోదశోత్తర శతతమ న్సర్లము

31. పొరలు కన్నీట కంఠము పూడిపోవ పలుక లేరైరి యింక బోయి వత్తుమంచు కన్నతల్టులు, రాముండు కనులు గార పాదముల ముట్టి చనె వేగ పర్ణశాల,

_ ద్వాదశోత్తరశతతమసుకృము సమాప్తము న్‌ా ట3. కయోదశోత్తర శతతమస్స్పర్హవజ

1. భరతుడొగి దలనిడి రామపాదుకలను, భక్తి పదముల నిల్పి హృత్పృద్మమునను, తోడబుట్టువు శత్రఘ్నుతోడంగూడి యెక్కె రథమును శ్రీరాము దిక్కుగాంచి

2. వామదేవ, వసిష్ట జాబాలి ముఖ్య వ్రతవిశిష్టులు, నిష్టలు, వరుస సామ, దాన, భేదాద్యుపాయ పద్దర్మచణులు మం్యత్రలును ముందు చనిరి నిమంత్రితులయి.

3 చిత్రకూటమునకు ప్రదక్షిణము జేసి, తూరుపుందెస మందాకినీ తోయములను మోజీ, భరతుడు సైన్యపమేతనుగను గడచె ముందున కక్షిష్ట కర్ము విడిచి,

4. చనెడి భరతుండు, పరివారసహితుండగుచు, భవ్య గైరిక ధాతు సంపదల. గనుచు, వేగముగ సాగి, ముందునకేగి, చెంత నటనె6 గనె, భరద్వాజ మున్యాశ్రమంబు.

అయోధ్వాకాండము

5. బుద్దిమతి భరతుండు సంపూర్ణ భక్తి రధము డిగి, భరద్వాజు చరణములంబడ, తృప్తిమై మౌని, భరతుని దెసగని, యనె “కంటివే రాము? సిద్దిగైకొంటివె?ోయని.

6 పరమముని భరద్వాజుని పలుకుల విని భ్రాతృవత్సల పూర్ణుండు భరతుండనియె: “గురు వసిష్టుని. గూడి నే కోరుకొనగ, సత్యధీరుండు శ్రీరామచంద్రుండనియె:

7. 'పదియు నాల్లేండ్లు నాతండ్రి ప్రతిన విడను పాలనము సేతు నడవుల (బ్రతుకు గడసి; అనిన వాగ్జుని రాముని వినినమౌని, శిష్ట సంతుష్టి గొనిన వసిష్ట౦డనియె

8. “రామ! రఘురామ]!సద్గుణ ధామ!డ్రేము హేమమయమైన పాదుక లిమ్ము; అవియె సింహపీఠముపై జేరి, సేమ మరసి, ప్రజలం౧ాచెడి, ధర్మైకపథము గూడి"

ప్త అను వసిష్టుని పలుకులు వినిన యన్న, తూర్పుదెస జూచి, సద్భక్తి దోయిలించి, యడుగుందమ్ముల సాదుకలందు నునిచి, నాకునిడె వాని, ప్రజలను సాకు మనుచు.

10. అట్టు మహితాత్ము శ్రీరామునానమేర హేమ పాదుకలం గొని యేగుచుంటి పురి కయోధ్యకు"నను పుణ్యమూర్తి భరతు విని భరద్వాజుండర్మిలి ననియె నిటుల:

త్రయోదశోత్తర శకతమ స్పర్లము

11. “మానవోత్తమ! భరత! సమ్మాన్యచరిత! నీరు పల్లమునకె వేగంబారు ననగ పూర్వ వంశ పరంపరా పూర్ణమైన యార్ష సంస్కృతి నీదాంక నమగమించె.

12. నిన్ను వంటి వైష్టికు, ధర్మనియతు, మహితు తనయునిగ గొన్న దశరథధరణిధవుండు ధన్యతముండతండు దివికిందరలనేమి అమృతు(డను కీర్తి నర్చింతు రవని జనులు”

13. మహితుండా శ్రీ భరద్వాజ మౌనివర్యు పలుకులన్‌ విని, సద్భక్తి భరతుండెలమి కరముల మొగిడ్చి, వినయాన శిరమునొంచి, పదములన్నంటి ప్రార్ధించె కదల నెంచి.

14. భక్తిదయలనొంచి, మునివరుపదము నెంచి, పలుమరు ప్రదక్షిణలు పల్పి భరతు(డెలమి మునివరుని భరద్వాజుని యనుమతింగొని సపరివార మయోధ్యకు సాగి, చవియె

15. _విష్టతమ్మైన భరత హంవీరసేన రథఎగజ-తురగ-భట చతురంగబలము పార్భటిన నుగమింపగ, చనియె మున్ను తిరిగి పురి కయోధ్యకుండేర భరతమౌని

16. భంగరంగత్తరంగ శుభాంగియైన యమున నర్జించి, జలముల నధిగమించి, ముందునకు సొగి, పాపవిముక్త యైన పరమ పూతను గవె గాంగర్యురిని దరిని,

ఆయోద్వొకొండము

17. బంధు-పరివార సహితుడై పరమ పూత

గాంగర్వురి దాంటి, యవ్వలి గట్టు పట్టి,

శృంగిబేర పురమ్మును జేరి, మరలి

కదలి ముందుకు, భరతుండు గనె నయోధ్య 18. “కన్నతండ్రి దశరధుండు, నన్న రాము(

డిర్వురును నొంటి నినువీడి యేగినారు;

కడ కనాధవై బ్రతుకెల్ల గడప నలసెొ”

నంచు భరతుండయోధ్యను గాంచి కుమిటె 19. నిజపురి నయోధ్యను గని, కన్నీరు జొర

గొంతు తడియార భరతుండు కుమిలి పలికె:

“సారథీ! కనుమటయోధ్య సకల్గ ముడిగి?

రోదనల నిండి శోభన లుప్తమయ్యె”

లో క

• త్రయోదశోత్తర శతతమ సకవు సమాప్తము, కేశ. చతుర్దశోత్తర శతతమ స్సర్లన్తూ

1 మధుర గంభీర శాళ్లైక రథము డిగ్గి:

యుక్త గుణక్తీర్తి భరతు. డయోధ్యజేరె;

గుడ్తగూబలు, పిల్లులు గుములు గొంగ

నరుల, కరుల సంచారము మజుగు వడగ్‌ 2... వెలుగు తొలంగుట, చీకటు లలముకొనియె

రాహువంటిన శశిసతి రోహిణీవలె

మిణుకు మిణుకని ప్రాజ్వల్య గుణమణంగి

తిమిర మతిసాంద్రమై దశ దిశల నలమె.

చ22తనాావజా[0)జలకకాు

చతుర్దశోత్తర శతతమ స్పర్ణము

3. _ ఎండవేడికి సక్షులు నిందయుండ, చేపలు, మొసళ్లు, నడుగున జేరియుండ, ఆవిరై నదీజల మడుగంటుచుండ, కొండవాగు గతి నయోధ్య కొమరు తరిగె

క్ష పాగ నెలుంగక, బంగరుబోల్కి మెజసి, నాల్కలమను సాచి, పైలేచు నట్టి అగ్ని హవిసులను జేరి, పొగచూరి, వివురు పట్టి నట్టులంగనుపట్టు నయోధ్య పట్టణంబు

5. హప్తాహయములు రణమున నస్తమింప ధ్వజ రథమ్ములు, కవచముల్‌ ధ్వస్తమవ(గ యుద్దభూమిని నిలిచిన యోద్దపగిది6 గమపడె నయోధ్య దీనయై కాంతు లుడిగి.

6 నురగతో గూడి, రొద తోడి పెజిగి పడెడి కడలి యలలకు చల్లని గాలి తగుల చెదరి ప్రీదులుట జలనిధి. జేరి, శబ్ధ శూన్యమైన గతి నయోధ్యసాబగు లడగె.

7... యాగము ముగియ నచ్చోట యజ్విలేక, బుత్విజులు లేక; సామగ్రి రేక లేక, సకలమును శూన్యమౌ యజ్ఞశాల వోలె గాంచగా దోచెడి నయోధ్య కన్నుగవకు,

& విడువ బడి, ప్రేమ విడువక వృషభము యెడ గోష్ట మధ్యమునను జిక్కుకొన్న గోవు గడ్డి పరకను సహితము కతకవట్టు, థిన్నరై. దోంచెడి నయోధ్య కన్నుగవకు.

ఆయోధ్వాకాండము 9, _చక్కవై యొప్పి, వెలు(గులు దిక్కుగప్పి, యుత్రమోత్రమ జాతిగ నుద్భవించు, పద్మరాగ మణులు జారిపడిన వెనుక సరమునా. దో(చెడి వయోధ్యపురినిం/గనం 10. పుణ్య మడుగంట, కాంతులపాలుపు తొలగ, స్థాన భ్రంశము నంది, వే జారి పడుచు, దివిని విడివడి, (భసష్టమై భువిని జేరు తారనా నొప్పెడి నయోధ్య తీరు. జూడ. 11 పూల పాల్పున. మకరందపూర్ణమైన, తుమ్మెదల. గూడి రుంకార తుష్టింగవిన, వనలతొంతము (గ్రీష్మదవానలమున వాడినట్టుండెడి నయోధ్య చూడం జూడ. 12, రాచకార్యములాగి, కార్యాలయములు స్తబ్బమై, మూసి, విక్రయస్థానములును, మబ్బుగ్రమ్ముట చుక్కలుమూటువడిన గగనమటులుండెడి నయోధ్యంగనంగ కడమ 13. కల్టు కుండలు పగులుట కంపుగొట్ట, గుడిసె యజమాని శవమట కుళ్లుపట్ట, హీన సంస్కారమై దోంచు పానశాల యనగ గనుపట్టెడి నయోధ్య నరసి చూడ 14 పగిలి చెదరిన కుండలు, పగులు నేల, ఒలికి పల్లమునకు€ బారు నుదకములును ఒఅీగి పడినట్టి చలివెందవోలె నొప్పె పాలకులు లేకను నయోధ్య పట్టణంబు.

చతుర్దశోత్తర శతతమ స్పర్ణము 15. దీర్మమై, దృఢమై, యవితృష్ణ మగుచు, కఠిన పొశాల నిటునటు కట్టంబడియు, యోధ బాణాహతి తెగి, వియుక్తమైన నారినా(దో(దెడి నయోధ్య తీరు. గనంగ. 16. యుద్ధమున యోధవాహన యోగమబ్బ, శాత్రవాయుధ నిహతమై సమరయోధు నరుల బారికి నెట్టినయట్టి యాడు గుజ్జమటు( దోంచెడి నయోధ్య గుజుతు నెజుంగ క మత్స్య కూర్మాదికమ్ములు మాటువీడి, దరులు బీటలు వడియు, తామరలు వాడి, ఎండ వేడిమి నీరెండి, మండుచుండు కూపమటులుండెడి నయోధ్య, రూపము చెడి 18. తాప ముడిపెడినట్టి చందనము వీడి, దుఃఖసాగర మగ్నుండై తొడవు వీడి, సంతసము వీడి, నిరతము శంక గూడు మమజునటులుండెడి నయోధ్యంగనంగ కడకు. 19, పూర్ణ వర్తర్తువున ప్రభాపూరమైైన గగవ మండలి గప్పిన కజ్దేమబ్బు మాటునం జిక్కి, వెలుంగులు మాసినట్టి భానుండన వొప్పెడి నయోధ్య పట్టణంబు 20. భరతుడు, దశరధ సుతుడు, పండితుండు, నధివసించిన శ్రేష్టమూ రథము నుండి దిగక గూర్చుండి, రథసారథిని కనుంగొని, పలికె నిటు. గనుచు నయోధ్య పట్టణమును, వైరం స్తాన

అయోధథ్యాకొాండము

21. “అద్భుతము పూర్వమా యయోధ్యావురమ్ము గీత-వాదిత్ర నిస్వన ఖ్యాతి మెజసె నేడు గంభీర నిశ్శబ్ద నియమ మూనె; కారణంబేమొ, సారథీ! కానరాదు.

22. ఆసవమ్ముల వాసన లగురుధూపస వాసనలు, పూలమాలల వాసనలును, అంతటను నిండి, శోభనమైన పురము కారణంబేమొ? నేడటు కానరాదు

23. వాహనపుఘోష, అటుపైని వాజి ఘోష్క కదలు రధఘోష్క గజఘాష్క ఘన గభీర స్నిగ్ణ శోభన నాదమై విండె నాడు; నేడు వినరాదు, రాముండు లేడు గాన

24. సరువమున నున్న గంధ వేసముల( గొనరు తరుణులై గూడ మాలికల్‌ దాల్ప్బ(బోరు సంతసమ్మున నింత (ప్రశాంతి. గనరు పురిని నిడి, రాముండడవికి. బోయెననుచు,

25. రాముండెడ విడిపోవ, విరాగులగుచు, పౌరులెవ్వరు గంధ లేపముల గొనరు; -తరలిపోరు వినోద యాత్రలకు+ గోరి, ఉత్సవముల జరుపరు నిరుత్చుకులయి.

26. అన్న రామన్న వెన్నంటి యరిగె వెలుంగు;

పట్టెచీక ట్లయోధ్యను జుట్టిముట్టి దట్టమై మబ్బు, పెనువాన ధరణి(గురియ, శుక్త రజనియు కృష్ణమై సాబగు లడయు

చతుర్దశోత్తర శకతము స్పర్గము కతననతతతడడతడడాా్య్న 27. మండు వేసవిలో తాప మణంగునట్టు, కుండపోతగ వర్షము కురియునట్లు: అన్న రాముని రాక ప్రపన్న జనికి తాపమును మాపు ప్రసృతసుధాప్రదాయి 28 ఇట నయోధ్యాపురమ్మున నెచట(గనిన, సందడిగ గుంపులై. గూడు జనులు లేరు; చక్కని యలంకరణ గల జనతో లేదు; బొత్సుకత సూటి నిలిచిన యువతలేదు.” 29, పూలు లేని తీవెను బోలు పురిని గనుచు, భరతుడిటు పలు తెజగుల పలికి,పలికి సింహశూన్య గహ్వరమును జేరినట్టు, కీర్తశేషుని దశరధు గృహము చేరె 30. దేవతలు వీడు, రవిలేని దినమునాంగ కాంతిశూన్య నయోధ్యను గనుచు, కుమిలి, కరుణ పారలుట, భరతుని కనులు గురిసె; ధర్మగుణవర్తి దశరథ తనయు భక్తి

• చతుద్దశోత్తరశత తమ స్సర్గము సమాప్తము,

అయోధ్వాకాండము హక కే5. పంచదశోత్తర శతతమ స్సర్లమ్తా

1... విడని వ్రతదీక్ష భరతుండు, వినయగురు+డు, కనె నయోధ్యను విధవయై మనెడు దాని? మువురు తల్లుల నటవిడి, మునుల కనియె గుండె నీరయి కన్నుల నిండి,జార

2. “మిమ్ము వీడ్కొని, నందిపురమ్ము జేరి, అంద వసియింప నిర్మయ మందినాండ; చనెద సెలవిండు, శ్రీరామచంద్రవిభుని కెడ వడిన శోక మటనైన నడంగునేమొ

3... అదయుండై, మమ్ము విడిచి, రాజ్యమ్ము విడిచి, తండ్రి దివికేగె దశరధ ధరణి ధవు(డు; కానయిడె నన్న మము వీడి కాంతతోడి; తలప, రాముండే టేండు కాదగినవాండు.”

4... భవ్య చరితుని భరతుని పలుకుల విని మంగళాత్మకమని యంతరంగమందు! బొంగి, మంత్రు లమాత్యులు బురహితులు,న సిష్టులాదిగ ననిరి విశిష్టరుతులు

5. “భరత! నీ యన్న సద్దర్మ పరుండు; రాము€ డన్న,సోదర(శ్రేమ, నీవన్న పలుకు లలఘు సత్యము, శిష్టలోకైక హితము; నీక దగునట్టు లనంగను నిజము, నిజము

6. బందుగులయందు నాదర భావముంచి, సోదరుల నమితగ్రేమ. జొక్కజేసి, గురుల సద్బక్తి సేవించి, కూర్మినించు నీదు మాటకు(బతిలేదు; వాదులేదు.”

వంచదశోత్తర శతతమ న్పర్గము

7... ప్రీతి పెద్దల సుద్దుల రీతి నెటింగి, రధము నాయత్తయబఆజుప సారధిని గోరి; అమితభక్తిని శత్రుఘ్ను(డనుగమింప, అమ్మలకు (మొక్కి, భరతరా జరదమెక్కె.

8. _ భరత-శత్రుఘ్ను లిర్వురు పరమ ప్రీతి, నరదమున జేరి, నేనేగ నరుగదొరణి; 'స్నేహమున జేసి మంధత్రిపురోహితాదు లెల్ల సాగిరి వెనువెంట నుల్లమలర.

9. _ (ప్రముఖులు వసిష్టులాది విప్రవరులైన గురువరులు, తూరుపుందెస తిరిగి, భరతు రధమునకు ముందు వేదవిద్రాజి యనగ సాగి, నంది పురిన్‌ జేర నేగినారు

10. భరతు(డటు రధమున నందిపురికి నరుగ, రథ-గజ-తురగ-భట చతురంగ బలము, భరతరాజ వియోగ సంభవ విచార మడస, పౌరులు వెంటరా నరిగినారు

క్ష ధర్మ నిరతుండు భ్రాతృవత్సలుండు భరతు( డరదమున నిల్చి, పాదుకల్‌ శిరము నుంచి, రాము నెద(గోరి, నందిపురమ్ము జేరి, తేరు దిగి, గురులంగని, యీ తీరు ననియె.

12. *నాకడ న్యాసముగ నుంచె శ్రీకరుండు రామచంద్రుండు నను నమ్మి రాజ్యరమును; పాలితుల మంచి చెడ్డల భారమూన, కనక పాదుకలను నాకు కాన్కనిడియె.” =

ఆయోధ్యాకాందము

13. భరతుండుత్తమ న్యాసమౌ పాదుకలను భక్తిందలనిడి, రామ సంసక్త చిత్త మార్ధమై (క్రుంగ, 'దుఃఖము నదుపు బజుచి, ప్రకృతులంగని, యిట్లని పలికె ధృతిని.

14. “పాదుకలు గావు, రఘుపతి పాదము లివి; అన్న పాదుక లింక పీఠ మధివసించు; పాదుకలె జేయునింక రాజ్యపొలనమ్ము; వెల్ల గొడుగంది రండి నుల్లమలర

ళా

15. _అమితమగు ప్రేమ నాకిడె నన్నగారు పాదుకల; పీఠమున నుంచి ప్రతినిధిగను నేన పాలింతు మాయన్న యాన మేర నత(డయోధ్యకు వచ్చెడునంతనజణకు

16. అన్న వచ్చిన వెంటనె సన్నుతాంగు పద సరోజ యుగళి హేమపాదుకలను దొడిగి, భక్తి సేవించి, సంతుష్టి గొందు; రామ రాజ్యము నా రామరాజు కిత్తు

17. అన్న రామునిచే న్యాసమైైన నాని నొనర శ్రీపాదుకలను, నయోధ్యపురిని, రాజ్యమును వేగనిత్తు శ్రీరామునకును; కడిగి కొనువాండ పాపపంకమ్మడంగ.

18. రాముండభిషిక్తుడై, రాజ్య రమనుగొన్న, ప్రజకు కన్నులు నిండగ పండువగును నాల్లు రెట్లధికమ్ముగ నాకు కీర్తి జనుల పాలించుటకు మించి, సంతసము

వంచదశోత్తర శతతమ స్పర్లము వనన ననన

19. కీర్తిమంతుండు భరతుడత్యార్తి క్రుంగి, పరమ దీనత, దుఃఖసాగరమునంబడి, దరి నెజుంగక, నుంత్రి సత్తములగూడి, రాజ్యము న్నేలె నందిపురమ్మునుండి.

20. ద్రభుడు, వీరుండు, భరతుండు, పండితుండు, తల జడలంజుట్టి, నారచీరలను గట్టి, మువిగ బ్రతుకుచు, రాజ్యపాలనము జేసె నందిపురి నుండి, సైన్యసంబంధి యగుచు.

21. అన్న రామన్న యన్న భక్త్యాదరముల ప్రతిన జెల్లింప భరతుండు పొదుకలకు పట్టముంగట్టి, రఘురామభద్రు రాక కెదురు తెన్నుల( గనుచుండె నిదురమాని.

22, సకల రాజ్య శాసన వైషయికములెల్ల పాదుకలకు నివేదించి, పాలనమ్ము పలుస దొరకొనె భరతుండు, స్వయము తానె ఛజత్ర-చామరముల సేవన సలుపుచుండి.

23 అతండు శ్రీయుతు( డార్యపథానువర్తి భరతు(డతిభక్తీ రఘుపతి పొదుకలను సింహపీఠమునన్‌ నిల్పి, సేవ సల్పు పాదుకలె రాజుగా, దాను బంటుగాంగ,

24. తనర బ్రీతిగనిడు నుపాయనమునైన, కన నొరులెటుంగ నేరని కార్యమైన, తెలియ పాదుకలకు నివేదించి తొలుత, సిదపందగురీతి కార్యము గుదురజేయు.

• థంచదశోత్తరశతతము స్పర్గము సమాప్తము,

అయోధ్వాకాందము అననన క16. షోడళశోత్తరశతతమ స్పర్ణము

1. _ భక్తి భావైకవర్తి శ్రీ భరతమూర్తి మూల చైతన్యమును గూడి మూర్తి వీడి చనిన, భయమున మునులెల్ల వనము వీడి చనగ దలంపగ, శ్రీరామచంద్రుండెజీలె

2 పూర్వ మట చిత్రకూట ప్రపూజ్య పుణ్య భూమి, రామునితో గూడి, మోక్ష పదము నంద(ందపియించు మువిసంఘ మమిత భీతి కుందుచుండుట.గనె, రామచందురుండు

3. _ శాంతజీవను లతిభయభ్రాంతులగుచు మునులు, సంజ్ఞల నొండొరుల్‌ కనుల బొమల తెలుపుచుండిరి రాముని దెసను జూపి; పలుకకుండిరి, గుజగజల్‌ సలుపుచుండి.

4 సూటి నటు.గని, వారి యౌత్సుక్యమెటి(ి, రామచంద్రుడు శంకించి, సేమమెంచి, వినయమున, మునికులపతిం గనుచు ననియె, కరముల మొగిడ్చి, పదముల శిరము జేర్చి

5. “పూజ్య మునినర! మత్కృత పూర్వకర్మ మెట్టి యపరాధమైై, నన్ను జుట్టుముట్టై?- కారణము లేక నిటు లీ వికారమేల మునుల కొదవెడు? నా దోసమనగ నేమి?

ళం లక్ష్మణుడు, తమ్ముంగుట్ట సల్లక్షణుండు నేణమిన్‌దోస మేదేని నెరపీనాండె? నన్నువలె భక్తిం బెద్దల సన్నుతించు సీత, ధర్మమువిడి, తప్పు జేసినదియె?”

బోడశోత్తరశతతమ స్పర్ణము

౯₹₹ _ అను దయానిధి రాముని గని యనె ముని, ముదిమి వడకెడి దేహము నదుపు పజుచి; “హంగలాంగి, మంగళకరి, మాత, సీత తప్పు పేయునె మునిజన తవయులయెడ?

8 రామ! నీవిట మంటమ రాక్షసాళి, నీకు హితులని, మునులను వీచగతుల బాధ బెట్టుదు, రదె వారి భయము, కురము వారి గుజగుజలకు నదె కారణము్ము.

9 “అతడు రావణు తమ్ముండు, అమిత పాపి, పరమ నీచుండు, మానవ భక్షకుండు, ఖరుండనెడువాండు, వీరుండు కసిమసంగె మునులనెల్ల జనస్టానమును గలంచి.

10. విన్ను గని రామ! వాండోర్వకున్నవాడు; వీవు నిట నాశ్రమముజేరి నెనరుమీజ మునులతోంగూడి, సత్పంగములను నెజపు నాటి నుండియె మునులకీ పొటు పుట్టు.

11. క్రూరులుగ, నతి భికరాకారులుగను, వికృత రూవులుగను, మహావీరులుగను, రోతపుట్టెడు వారిగ, భీతి పుట్ట పెక్కు రూపాల రక్కసుల్‌ పీడయైైరి

12. పరమనీచులు,పాపులు, బ్రష్టులైన రక్కసులు పెక్కు రీతుల నిక్కి, నక్కి తగని విధముల బుషుల్తను దాంశకినారు; తెగువమీఆంగ నుసురుల.దిసినారు.

ఆయోధ్యాకొండము

13. హోమ సమయముల మునుల నీమ మణంగ, స్రుక్రువమ్ముల నవ్వల చొప్పజేర్చి, అగ్నులన్‌ నీట చప్పుగ నార్పివైచి, యజ్ఞపాత్రముల నవల నడంచినారు.

14. హింస మానరు, మదమున నెదుగువారు; యెదురః గోరరు, సాధులై బ్రతుకువారు; దుష్టులకు దూరముంట విశిష్టమునుచు నెలవులన్‌ వీడి పోవంగం దలంచినారు.

15. _సాధుజీవులు మునులన్న చాలు, వారు రక్కసులు హింస మానరు; దిక్కులేక, నిక్కడుండిన ప్రాణముల్‌ దక్కవంచు, నెక్కడికినైన బోవ మే మెంచినాము.

16. ఇచట నుండక నెటకేని నేగుకంటె నేమిసేతుము? మూర్చుల నెదురుటెట్లు? అనతి దూరాన ఫల-మూల సార్హమైన వనము గలదొండు; అట( జేర మనము నిండు.

17. పెక్కురీతుల నిట నిక్కు రక్కసులకు ఖరుండు అధిపతి; వాండు నిన్‌గనిన చాలు కనులలోన నిప్పులు పోసికొను నదేమొ! యిచ్చయైన మా వెంట రావచ్చు మీరు.

18. రామ! నీకెంత సామర్హ్య లక్ష్యమున్న, కన్నుమూయక నీ వెంత కాచుకొన్న, వనితతో గూడి యిటు వనవాసీ వగుట సందియము పోదుగద సుఖశాంచులందు?

పోదతోత్తరశకతను స్పళ్లము అనాననననకకా నన ననననననననిననననినపనునననననన ననిన నుననిను కస ననననున నన నననా ను లను ను ననననగనననననునన నం నాయాల నన నునన మును ననన నినున ననన ననును కును 19. రామునింగాంచి, యిటులంచు, సీమమెంచి, యాశ్రమము వీడిపోనెంచు నట్టి మునులు, యెట్టుబైన నాపంగంబట్టు బట్టు రాము మాటలు వినరు, వేగిరపాటు విడరు. 20. మునికులపతి రోముని గొవములను మెచ్చి, తగిన విధమున నవి, సమాధాన పరచి, పీడుకోలిడి, మునులెల్ల వెంటనంట నొశ్రమము వీడి పెరచోటీ కరిగినారు. 21. మునులతో కొంత దవ్వేగి, ముచ్చటించి, మరలి 'చననెంచి, వందన మాచరించి, శాస్త్ర హిత ధర్మ బోధల సంతసించి, అనుమతిని రాము6డాశ్రమవనికి జనియె. 22, ప్రభుండు రాముండు నిముసము బాసి చనండు మునులు విడిచన్న యాశ్రమములను విడిచి, మునులు భయమున నాశ్రమములను విడిన మనమునను రాము గుణగణ మనన విడరు. = షోడశోత్తరశత తమ స్పర్గము సమాప్తము.

అయోధ్వాకాందము 117. సప్తదశోత్తర శతతమ స్పర్లమ్లూ

1. మునులచట నుండ కెచటికొ చనిన వెనుక, రాము(ండాలోచనము జేసీ పేమమరసి, యెన్నిరీతుల( జింతించుచున్నగాని యచట నుంట సేమమ్ము గాదంచు నెంచె డ్డ “భరతుండును, వెంట తల్టులు, పొౌరజనులు, నిచ్చటికె నన్ను గొంపోన వచ్చినారు; వారి కన్నీరు జారి యీ దారి తదడీసె, మరపునకు రారు, యిటనుండి మరలకున్న,
2. భరతుసైన్య మిచట సమీపమున విడిసె; ఫలిత మిట నేల విణ్మూత్రములను దడిసె; ఘోరమన దోంచు, దుర్గంధపూరమగుచు; మరలిపోకుండ నిటనుండ మనసురాదు.” శ, అంచు లోనెంచి, లక్ష్మణు(డనుగమించ, అవనిజన్‌ గూడి, అత్రిమున్యాశ్రమమ్ము జేరి, మునికి వందనమిడె చేతమలర; పుషత్రగతి రాము(/ీకొనె నత్రిమొని,
3. _ అత్రిముని భక్తి రాముని నతిథిదేవు( డంచు సీవించె; లక్ష్మణు, నమిత భాగ్య వంతురాలైన జానకీవనితను గని, మంచిమాటల కడు నూరడించె, మౌని, 6 _ ధర్మగతి, జీవకోటి పొతమును గోరు నత్రి, యటవచ్చు ననసూయ, నమితవృద్ధ నాదరమ్మున రాంబిళ్చి, యామెంగూడి, దాశరథుల కూరటః గల్ల జేసె, మౌని.

నవ్రదశోత్త్రరశతతమ న్పర్ణము

7. _ మునివరుండత్రి, యైశ్వర్యముదితయైన పుదతి, సౌశీల్యవతి, ననసూయ సతిని గోరె శ్రీరాము దయితను గొని చనుమని; తెలిపె రామున కనసూయ తెజగు నెజు(గ

8& “లోకము పదేండ్లు వానలు లేక కుమిలె; గంగ వర్షించి, వేగ( బారంగ జేసె; కంద - ఫలముల సృష్టించి, కరుణ(గాచె; నియమమున సతి అనసూయ నియతచరిత,

9, _ పదులు వేలేండ్లు తీవ్రతపమ్ము సలిపి, వ్రతము లొనరించి, నియమసాలనము జేసి, యడ్డులన్నెట్టి, యమరుల కండయగుచు, పది దినము లొక్కరేయిగ నదిమె నీమె.

10. మహివి సర్వులు భక్తి నమస్కరింప దగినదీ యవ్వ, మత్చ్సతి, ధర్మనిరతి, కోపమెజు(గదు, అనసూయ గుణముచేత; సీత యీాయమ చెంత నసింప నగుత. ”

11. అనుచు బలికెడి మునివరుంగనుచు, వినుచు, నుల్లమలరంగ6 దలనూచి, వల్లైయనుచు, రామచంద్రుడు, ధర్మైకరక్తమైైన సీత్రనుంగని, సద్గుణశీలి యనియె.

12. “జానకీ! మునివరు పల్కు తేనెసోన, శ్రీేయమగునది, యటువలె సేయనొప్పు” నవిన, ననసూయకును బ్రదక్షిణము సల్సి భక్తిమై మొక్కి, కూర్చుండె ప్రక్క సీత.

అయోధ్వాకాండము 13. అవ్వ అనసూయ, ముదుసలి, అరటిచెట్టు గాలి తాకున కదలెడి కరణి వణకు; తెల్లనై, ముగ్గుబుట్టను దీరు జుట్టు, పతినె దైవముగంగను, సాభాగ్యలక్ష్మి 14. లేశమైనను దోసములేని తల్లి, అత్రి యిల్దాలు, యెల్లర కాప్తు అమ్మ; అందువల్లనె జానకి అంజలించి, “మీకు కుశలమా? యని గ్రేమమీఆ(బలికె. 15. సాధ్వి అనసూయ మిక్కిలి సంతసించి, సీత నతిప్రేమ చెంతకు. జేర్చికొంచు, “పతిని వీడక సేనించు భాగ్యనతివి?; అంచు నోదార్చె నొడి. జేర్చు అమ్మయట్టు. 16. “ఇట్టి నీ భాగ్య మేరికి పట్టునమ్మ? భోగముల వీడి, చుట్టాల పొందునీడి, వీడిపోని యహంకార వీచివీడి, వనములంబడి, పతి వెంటవచ్చినావు. 17. నగరముల నున్న, వనముల నగచుచున్న, పాపిలైన, మహద్దర్మ రూపియైన, సతిని దేవునిగాంగొల్బు సతికి కాక పరుల కేగతి నుత్తమప్రాప్తి కలుగు? 18. మగండు కానుకు(.డైన, దుర్మార్గుడైన, మ్షుద్రు(డైనను, పరమ దరిద్రుండైన, నతండె దైవముగా నెంచు సతికి గాక సరుల కేగతి నుత్తను ప్రాప్తి కలుగు?

నప్రదశోత్రదశకతమ స్పర్గము

19. అమ్మ! సీతమ్మ! యెంత మనమ్ము నొంచి, చింత జేసినం దోంచ నొక్కింత యొకటె: ఒక్క పతి దక్క, బందుగు డెక్కడుండు? లేండు, లేదొండు సద్గతి, లేదు తల్లి!

20. పరమ కాముకియై, పతి పదము వీడి, శిరము జేరగంగోరిన చెడిపె, కడకు పతనమై, దొర్లి, పాతాళ గతికిం జేరు; సత్యమెటు(గదు, మనమున శాంతింగనదు.

డైన ధర్మ మెడనవెట్టి, కొంక్ష దుష్కర్మ బట్టు పడతి యొడిగట్టు విందల భష్టమగుచు తల్లి! నినువంటి నిర్మల ధర్మశీల యిహ పరమ్ముల రెంట నర్చింప€ బడును.

22. నిరత పతిపేవనాసక్త నియతమతివి, అమృత వర్షిణినై పూజలందుకొమ్ము; జగతి సతులకు ధర్మైక సుగతి దెలిపి, యశము, కీరితి, గొమ్ము; సీతమ్మ రమ్ము”

• సప్త దశోత్తరశత తమ స్సర్గము సమాప్తము,

ఆఅయోధ్వాకాండను 118. అష్టాదళశోత్తర శతతమ స్పర్ణము

1. అన్న యనసూయ మాటలు విన్న సీత వినయమున ననసూయయైై యనియెనిట్లు; “తల్లి! నీ బోంట్ల కిటు దెల్ప్బ(దగును గాక! ఎతీ(గినదెైన, విననగు మజపు రాక,

2. మగండు గుణహీనుండైనను, మగువ కగును భక్తిమై వాని సేవింప పదములంటి; ఆతండె జితేంద్రియుండును, ధర్మాత్ముంైన (పేమ జూచు గుణ విశిష్టు నేమనందు?

3, ఎట్టు కౌసల్యనుం గను నట్ట గనును రాజ పత్నుల నెల్లర రామమూర్తి కంటనొకసరి తన తండ్రి కనినకాంత తనకు తల్లిగ నెదనెంచు ధర్మమూర్తి,

4. క్రూర మృగ సంకులమ్మగు ఘోర కాన నముల, పతివెంట వీడక నడవగడ(గ,. నత్త కౌసల్య నన్నెద హత్తి ధ్రేమ గరపె నెదిధర్మ, మెప్పట్ల మరపురాదు.

5. _ అగ్నిసాక్షిగ పెండ్లినా డమ్మ నన్ను దగ్గరకు దీసి, చేసిన ధర్మబోధ మణపునకు రాదు; నేడు మీ మాటనిన్న, నత్త - యమ్మలు జ్ఞప్తికి వత్తురమ్మ!

ఈ సతికి పతిసేవగా, కొండుగతియె లేదు; సాధ్వి సావిత్రి పతిసేవ సలుపు కతన నాకమున కేగె, దేవతానీక ములర; అట్టి ధర్మమె చేర్చు నిన్ననురపురికి.

ఆప్పాదశోత్తరశతతమ స్పర్లము

7. ప్రీల వెల్లర రోహిణి శ్రేసయగుట మగని చందురు నెప్పట్ల€ దగిలియుండు; అట్టి ధర్మము నేమలజు నట్టి వార లమరపురి. జేరి సేవల నంద గలరు.”

8. సుదతి పీతను విని, యనసూయ మదిని తుష్టమై, ప్రీతి, జానకీ తోయజాక్షి శిరము మూర్కాని, ధర్మము గరపదొరగె; పీత, శ్రీరాము దయిత, సంప్రీత యగుత.

9, _ “కురియు చిరునవ్వు సిరులను మురియుచాన పీత! పలురీతి నియతి నే( జేయు తపము తీవ్ర బలమున నీకు సంతృప్తింగొలుపు; తెలుపు మెది నీకు నలయునొ తెలుపుమున్ము!

10. సీత! నీపల్కు చేత నా చేత మలరె; మధుర మంజు మనోజ్ఞ, సమ్మాన్యమైన అమృత వాక్కుల సంతుష్టి నంది తమ్మ అడుగుమెది నీకు వలయు నే నిడెద తల్లి!”

1% తపమె బలమైన అనసూయ దయను దలచి, విస్మయంబడి, చిరునవ్వు వెలుంగు విరియ, “చాలు, మీదయ' గొంటి, ప్రశాంతి. గంటి; వలన దింక నేల వరౌ మని పలికె సీత.

12 వద్ద మనసూయ మూర్తి ప్రసిద్ద క్షీర్తి సతనుంగని యిటులనె ప్రీతింగదుర “జానకీ! నాకు నీ వన్న చాల (ప్రేమ; అందుకై గుర్తుగా నిత్తు నందుకొమ్ము

అయోధ్య్వాకొందము

13. _ శ్రేషస్రమమైన దివ్యమౌ లేపవముల నాభరణముల, వస్త, మాల్యాంగరాగ ముల, మహార్షము లిత్తు నే, పుచ్చుకొమ్ము; అమ్మ! సీతమ్మ! దాన నీ కమరు శోభ.

14, అమ్మ! సీతమ్మ! మహిత మీ యంగరాగ కలన నీ దేహ మద్భుత కాంతి వెలు(గు; కమల కాంచులు విష్ణు వక్షస్టలమ్ము జేరు వనట్టుల నీ కాంతి జేరు రాముల

15. కీర్తి మతి సీత, యనసూయ ట్రీతినొసంగు ఆభరణ, వస్త్ర, మాల్య, దివ్యాంగ రాగ తతుల చేకొని, సంతృప్త మతివి, అత్రి సతిని, అనసూయ, నతిభక్తి సంస్తుతించె.

16. వ్రత నియత అనసూయ, శ్రీ, వనిత సీఈ జెంత గూర్చుండ నియమించి, సంతసించి, “అమ్మ! సీతమ్మ! మీ వివాహమ్ము గూర్చి విస్తరమ్ముగ విననెంతు, వినుచుముమ్మ”

17. అన్న అనసూయ పలుకులు విన్న సీత వినిచె పరిణయ గాథ సవిస్తరముగ;

“ధర్మ వీరుండు, జనకుడు, మర్మవిదుండు నేల నేలెడు మిథిలాధి నేత, డ్రాత.

18. అతండు నాగలిబట్టి, యజ్ఞార్థ మొకట దున్నుచుండ, నే గన్నులం దోంచితంట; పుడమి చీలిచి, పైలేచి పాడమితంట, పంకమును నెట్టి, పై లేచు పద్మమట్టు.

ఆప్పాదశోత్రరశకతమ స్పర్హము

19. పిడికిళుల గింజలను చేల బదుల గొట్టు వేళ, పుడమి చీలిచి, పైకి వెడలు నన్ను, దుమ్ము గొట్టిన యొడలితో దోంచు నన్ను, జనకుడు కనుచు నమిత విస్మయమునందె

20. పంతు లేకుంట, నన్లని జనక రాజు (ఫ్రేమ డగ్గరి, నను నంకపీమ నిలిపె; అంత నాకాశవాణి యిట్లనుచు వినిచె “నీదు సుత యీమె, మానవి కొ దటంచు.

21. నృపతి, మిథిలాధిపతి, ధర్మనియతి సుతగ నమ్న చేకొని, యమిత సంపన్నుండయ్యె; యిష్టమగు దాని నిష్టుల కిచ్చినట్టు, పట్టినాయచెంచ, నను పెద్ద భార్యకిచ్చె. "

22, ఈడు వచ్చిన ననుంగని తోడుంగూర్చ మిగుల నగణెందె, కడుపేద పొగులునట్లు; సముల నుండియు, తనకన్న సగ్గునుండి చిన్ననగు నెంత వాడైన కన్నెతండ్రి.

238. “లోకులింక నన్ను బొడుతురు కాకులట్లు” నంచు నా తండ్రి కడు విలపించుచుండె, పడవలేక, కడలింబడి, సుడులదక్కి, ఒడ్డు జేర(దపించెడి మడ్డిపోల్కి.

24, _నన్నయోనిజగ నెణీంగి, నాకు. దగిన మగని(గానక, జనకుండు మిగుల వగచి; నహరహము నాదు కళ్యాణ నునెడి జపము, కడకు సీతా స్వయంవర కార్యమనగ,.

అయోధ్యాకాండము

25, మున్ను నాతండ్రి సలిపిన జన్నమునకు( దనిసి, వరుణ దేవుండు దివ్య ధనుసు నిచ్చె; నస్త - తూణీరముల నిచ్చె నక్షయముగ; వచ్చె, లోమెచ్చె, కోరక వరములిచ్చె,

26. వరుణు(డిచ్చిన ధనువెంతొ బరువుగలది; యెంత బలియైన కదపలే( డింత దాని; నెట్టి ధానుష్కుండును నెక్కుపెట్ట లేండు; కలల నైనను విలునొంచ వలనుగాదు.

27. ధరణి రాజుల. బిలిచి నాతండ్రి తెలిపె, సత్యమునె పల్కు జనకుండు సభను దీర్చి: “ధీరుండెవ్వండు విల్లొంచి, నారి గూర్చు వారికిన్‌ దారయగు నా కుమారి సీతకొ

28. _ గిరివలె బరువై, కదలుప( దరముగాని, ధనువు గని, రాజులు చనిరి దండములిడి; చాలకాలము పిదప, తేజస్వి, సత్య ధీరుండీరాముండట కరుదెంచెనమ్మ

29. లక్ష్మణుండు వెంటనంట, శ్రీరామమూర్తి మునివరు(డగు విశ్వామిత్ర ననుగమించి, జనకుండు విదేహపతి సల్పు జన్నమునకు జేరె. జూడగ, రఘుకుల కేఖరుండు.

30. వచ్చినట్టి విశ్వామిత్రు, సచ్చరిత్రు, పూజ నొనరించె నా తండ్రి పూర్ణభక్తి; ఆప్తమతి మునివరుండు సంతృప్తి నంది రామ-లక్ష్మణులను జూపి గ్రేమ బలికె.

ఉత్పుదశోత్రరశతతతు న్పర్లము

31. “ధనువు(గను కాంక్ష వచ్చిరీ దాశరధులు; రాజ పుత్రులు వీరలు; రాము(ండితండు; దైనదత్తము, దిన్యమౌ ధనువుంజూడ వీరి(గొనిపొామ్ము, కోరిక తీరంగలదు?”

32. అనిన బ్రహ్మర్హి పలుకులు వినిన వెనుక ధనువు నచటికె తెప్పించె జనక విభుడు; గుప్తమా శక్తి విల్లాంచె; గొనము. దొడిగె రెప్పపాటున; శ్రీరాము చెప్పగలమె?

33. వారి సంధించి, సారించు తీరు నరయ నద్భుతంబగు; నంతలో నశని పాత మన భయంకర శబ్దము, ధనువు విణీగె ఫెళ్లుమని, గుండె లదరె గుభిల్లు మనగ.

34. కాంచి, నను రామునకు నిడం గలశమందె సత్యశీలుండు, నా తండ్రి జనకవిభుండు; కాని తన తండ్రి దశరధు నావలేక నన్ను గనకుందె కౌసల్య కన్నకొడుకు

35. _ ఇద్ధక్తీర్తి రాముని ధర్మబుద్ది నరసి, మురిస్తినా తండ్రి దశరథ ధరణీధవుని మామగారిని బిలిసించి, రామునకిడె నన్ను; బెద్ద౬ల యనుమతి గొన్న వెనుక.

36. తండ్రి మిథిలాధిపతి యాత్మతనయ నిడియె నూర్మిళను లక్ష్మణునకును గూర్మి మీఅ; = లక్ష్మణుని భార్య, సౌందర్య రాశి, చెల్లి, జనకుని తనయ, ఊర్మిళ సాధుశీల.

అయోధ్యాకాందము 35. _ అన్నిటన్‌ స్వయంవరమున నన్ను గెల్చి, అగ్నిసాక్షిగ బెండిలి యాడినాండు రామచంద్రుడు, వైరి పరాక్రముండు; ధర్మగతి నే వతనికి నర్జాంగినైతి.”

• అప్పా దశోర్తరశత తమ స్పర్గము సమాప్తము.

110. ఏకోనవింశోత్తర శతతమ న్నర్గము
111. ధర్మమెటింగిన యనసూయతరుణి, ధరణీ తనయ తెలిపిన కథవిని, తనిసి, మురిసి, లేచి, జానకి తలను మూజూచి, తిగిచి, చేతులన్‌ జాచి, కౌగిలి జేర్చుకొనియె. ర “క్రీయగా, స్పష్టముగ, గల తెజంగు నెజటు(గ నీ స్వయంవర కథ వింటి, నెనరుగొంటి; (క్రుంకె సూరన్న; చంద్రన్న కొండనెక్కె; గూళ్ళ జేరెడి పక్షుల గోల లెగసె.
112. సంయమీండద్రులు స్నానముల్‌ సలిపి, మడిగ చుట్టి తడిబట్ట, కలశల. బట్టిరరిగొ; ఒప్పె సాయంతనపు టగ్నిహోత్రధూమ మింపు నింపెడి పారావతంపు సొంపు. త్త చుట్టు బట్టుల చెట్టు గన్సట్టు చుండె దట్టమైైనట్టు, నాకులు తక్కువయ్యు; కనుల దిక్కులు చక్కగ గానరావు పగటి వెలు(గులు తొలగుట, పాగ ముసురుట,

వకోననింశోక్తరశకతమ స్పర్లము విావిివనననననననననననననననననిననినననినననిననననననననననననననననననననననననిననిననననననిననిననినననననననననననన.

5. రేల దిరుగాడు జీవుల గోల పెరిగె; పాధుజీవు లాశ్రమ తీర్థ జగతి నాదిగె; కదలె. జుక్కల సొబగులు, ప్రిదుల రేయి; వెన్నెలల్‌ గప్పి శశి తో(చె. గన్నుదోయి.

6 తీయ తీయని వీమాట తేవె యూట; చనుము సీతమ్మ రాముని వెనుక, విడక; లెమ్ము, నా యెదుట నలంకరించుకొమ్ము; యిమ్ము, మీఆంగ విను జూడ నిమ్ము, రమ్ము

7. దేవ కాంతల నెడనెట్టు దివ్యకాంత సీత, తగ నలంకృతయయి, చేత మలర భక్తి ననసూయ పదములు బట్టి మొక్కి, కొంతు దరిజేర నరిగె శ్రీకాంత సీత,

8 సర్వ భూషణ భూషిత జనకసుతను గాంచి, యామె నటు లలంకరించి, మించు దివ్య సొందర్యమును గని, తృప్తి గొనెడీ

తపసిని ననసూయను గని తనిసె ప్రభుండు.

9. _ జనకసుత సీత కనసూయవనిత యిడిన యుడుగర తొడవుల, మడుల, విడిగ వడిగ కనగ నిడె సీత, రామలక్ష్మణులు దనియ, నిట్టి సౌభాగ్య మొరులకు. బట్టదనగ.

10. చంద్రబింబాననుండు రామచంద్రమూర్తి బుషుల దీవెనలంది, యారేయి గడసి, ఉదయమున లేచి, స్నానాగ్షిహోత్ర విధుల నొనరిచి, మునుల యనుమతి€ గొనిరి, మరల

అయోధ్యాకాండము కక. ధర్మవర్హులు మునులు వ్యధార్తి దొలగ రక్కసులందెలిపిరి రామ లక్ష్మణులకు; “మునుల ముండు యీ వనముల మనుజుల దిని, రక్తమును (ద్రావ మరిగిరి రాక్షసాళి. 12. శుద్ది లేకున్న నన్యధా బుద్దియున్న మునుల దిందురు రక్కసి మూక, రామ! వారి తాకుడు తప్పెడు దారి జనుము; మునులు ఫలములు దేరగ జనెడు దారి. 13. శత్రు దమనుండు శ్రీ రామ చంద్రమూర్తి మునుల మంగళాచరణ సమ్ముద శుబాప్తి జానకీ లక్ష్మణుల గూడి చనియె వనికి మేఘముల జొచ్చు పంకజమి(డత్రమట్లు _ వకోనవింశోత్తరశత తమ స్పర్గము సమాప్తము, =: అయోధ్యాకాండము సంవూర్ణము :- చైతు ం స ాా2=

ణో కృతళ్తతలం షో శ్రీ సుబ్రహ్మణ్య ఆంధ్ర గీతారామాయణము (ప్రచురణార్హము ఇంతవజకు విరాళములిచ్చిన వదాన్యులకు హార్షిక ధన్యవాదములు. వారు శ్రీ సీతారామచంద్రుల అను(గ్రహానికి పాత్రులు కాగలరని ఆకాంక్ష 'క్రమ.సంఖ్య రూ॥ 1 _డాఃకొమ్ముశ్రీకాంత్‌(ఆమెరక) 8000, (తన తల్లి కీ;శ డా॥ కొమ్ము రాజ్యలక్ష్మి జ్ఞాపకార్థం) 2. శ్రీ అన్నంభొట్ట హరిహరనాథ్‌ 5,000 3. డాః అన్నంభొట్ల రవీంద్రనాథ్‌ 10,000 శ శ్రీ జంధ్యాల జయదేవ్‌ 10.16 5. శ్రీ అంబటిపూడి రామచంద్ర ప్రభు & శ్రీమతి సాయిశతైలజ 5,000 (కశ; అంబటిపూడి బాలకృష్ణమూర్తిగారి జ్ఞాపకార్థం) 6 శ్రీ ప్రతాప వేంకటరాయశర్మ & శ్రీమతి డా॥ లీలావతి 5,000 (కీ; ప్రతాప రామమూర్తి గారి జ్ఞాపకార్థం) 7... శ్రీ చావలి వేంకట సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి 10,000 (తన తల్లి తండ్రులు కీ॥శే, చావలి శారదాంబ ఉ& కీఃశే। చావలి వేంకట ఆవధానిగార్ల జ్ఞాపకార్థం) 8. శ్రీ తాడేపల్లి హనుమత్‌ శాస్త్రి 1116 9, శ్రీ జంధ్యాల అరవింద్‌ (కాకినాడ) 10,000 10. శ్రీ తాడేపల్లి ఆంజనేయశాస్త్రి 1116 11 శ్రీ లొల్లా వేంకట రమణ ప్రసాద్‌ 5,000 (తన తండ్రి కీ॥శే, లొల్లా శ్రేనివాసమూర్తిగారి జ్ఞాపకార్థం)

12. శ్రీ తాడేపల్లి సీతారామశాస్త్రి ర501
13. _ శ్రీ చేబియ్యం లక్ష్మీనారాయణ శాస్త్రి ర్‌558 (తమ జననీ జనకులు శ్రీమతి చేబియ్యం వేంకటసుబ్బమ్మ & శ్రీ చేబియ్యం వేంకట గోపాలకృష్ణమూర్తి గార్ల జ్ఞాపకార్థం) 14 శ్రీ చేబియ్యం రాధాకృష్ణ 10,000 (తమ జననీ జనకులు శ్రీమతి చేబియ్యం వేంకటసుబ్బమ్మ & శ్రీ చేబియ్యం వేంకట గోపాలకృష్ణమూర్తి గార్ల జ్ఞాపకార్థం)
14. శ్రీ చేబియ్యం రామకృష్ణ 10,116 (తమ జననీ జనకులు శ్రీమతి చేబియ్యం వేంకటసుబ్బమ్మ & శ్రీ చేబియ్యం వేంకట గోపాలకృష్ణమూర్తి గార్ల జ్ఞాపకార్థం)
15. శ్రీ చల్లా రామారావు & శ్రీమతి చల్లా సత్యవతి కే11ే6
16. శ్రీ దువ్వూరి శ్యామల్‌రామ్‌ &ిశ్రీమతి దువ్వూరి లక్ష్మీ సుజాత 1116
17. _ శ్రీ చేబియ్యం ప్రభాకర్‌ & శ్రీమతి సుష్మ 5,000
18. శ్రీమతి లొల్ల్హా కామేశ్వరి కషం
19. _ శ్రీ మిత్తిపాటి సూర్యనారాయణమూర్తి & శ్రీమతి ఇందిర 1116
20. శ్రీ డాః అన్నంభొట్ట గౌరీనాథ్‌ & శ్రీమతి మనోరమ 16 (శ్రీమతి అన్నంభొట్ల సీతారామమ్మ & త్రీ అన్నంభొాట్ట్ల వేంకటసూర్యనారాయణగార్ల జ్ఞాపకార్థం)
21. పేపర్‌ కోట్స్‌, జీడిమెట్ల, హైదరాబాద్‌ వారి శుభాకాంక్షలతో 3000 (శ్రీ యమ్‌.యస్‌. మూర్తి గారి సౌహార్దముతో)
22. _ శ్రీ చేబియ్యం. మహాలక్ష్మీ వరప్రసాద్‌ 5,000 (తమ జననీ జనకులు శ్రీమతి చేబియ్యం వేంకటసుబ్బమ్మ ఉ శ్రీ చేబియ్యం వేంకట గోపాలకృష్ణమూర్తి గొర్ల జ్ఞాపకార్థం)

24 శ్రీ అన్నంభొట్ట వేంకట సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి (అమెరికా) 9,999 25. _ శ్రీ కౌతా లలిత మనోహర్‌ 2,500 26. _ స్ర్రింగ్‌లాండ్‌రిసార్ట్‌ లిమిటెడ్‌ ఓ500 27. శ్రీ కాశీనాథుని ఆనందప్రసాద్‌ [326 28. శ్రీమతి పుచ్చా శ్రీలక్ష్మి 558 29, _ శ్రీ అబ్బరాజు వేంకట రామారావు (గుంటూరు) స1మే6

& శ్రీమతి అబ్బరాజు సువర్భలాదేవి 80. శ్రీ రాజనాల వేంకటేళ్ళర్లు(గుంటూరు) 501 31 శ్రీ క. ఉమాకాంత్‌ ప16 32. శ్రీ ఎ.వి, అప్పారావు 558 33 శ్రీ బిపి, వేంకటేశ్చర్లు 5116 ర్క శ్రీ చేబియ్యం చంద్రశేఖర్‌(అస్సాం) 3,000 35. _ శ్రీ అన్నంభొట్ట్ల గోపీనాథ్‌ (అమెరికా)

(తమ జననీ జనకులు శ్రీమతి అన్నంభొట్ల సీతారామమ్మ

త్రీ అన్నంభొట్ల వేంకట సూర్యనారాయణగార్ల జ్ఞాపకార్థం) 10,956 36. శ్రీ పి, శ్రీఆంజనేయులు 2,250 37... శ్రీ పి. కుమారస్వామి 2,232 38. _ సాయి ట్రానిక్‌ ఎలక్టిక్‌ ఎక్సిప్‌మెంట్స్‌ 1000 39. _ హైదరాబాద్‌ ఎలక్టిక్‌ సిండికేట్‌ 1000 40. _ మేధా సెర్యో డైన్స్‌(ఫై) లిమిటెడ్‌ 1000 41. శ్రీకె. క్రిష్ణారావు (క్రిష్ణా ఇంజనీరింగ్‌ వర్క్స్‌) 1000 42. ఎబిని, క్యాటరర్స్‌ 1000

(ఫ్రై

3. పి. ఆర్‌. క్యాటరర్స్‌ 1000 కత శ్రీ సింగం కృష్ణమూర్తి ( ఒంగోలు, 1000 45, _ శ్రీ అన్నంభొట్ట్ల కృష్ణమోహన్‌(అమెరికా) 5,000 తీర) శ్రీమతి అంబటిపూడి కమలాదేవి 5000

4. శ్రీ లాల్టా సూర్య ప్రకాశరావు 1,001 (తమ తండ్రి కీ.శే. లాల్లా శ్రీనివాస మూర్తి గారి జ్ఞాపకార్థం)

5. _ శ్రీ ముక్కవల్లి సూర్యనారాయణ 316 (కోలార్‌గోల్డ్‌ ఫీల్డ్‌, కర్ష్నాటకు

6. _ శ్రీ పెనుమర్తి లక్ష్మీకుమార నామ్‌దేవ్‌ 1000

7. శ్రీ చేబియ్యం గోకుల్‌ 5,000

8. శ్రీమతి దుగ్గిరాల సీతామహాలక్ష్మి 1,116 (తమ భర్త కీ॥ శే॥ దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణ మూర్తి గారి జ్ఞాపకార్థం)

9. శ్రీ బేతనభొట్ల దత్తాత్రేయులు, శ్రీమతి సాయి గిరిజ కేశ1ే6

10. శ్రీ జి. లక్ష్మణరావు 1001

11. _ శ్రీ దామవరపు వెంకయ్యనాయుడు 10,000

12. _ మేనేజరు, ]4/ గంగిరెడ్డి కన్‌స్టక్షన్సు లిమిటెడ్‌ 3,000

13. _ శ్రీ శిష్టాసుబ్రహ్మణ్యం , శ్రీమతి విజయలక్ష్మి 16

14. శ్రీ రామభక్త సమాజం(నాంపల్లి, హైదరాబాదు) కే1ేే6

15. శ్రీ చేబియ్యం రవీంద్ర ( ఆమెరికా) 5,000

16. _ శ్రీ శేష సుధీర్‌ ప్యాపలి అండ్‌ శ్రీమతి కృష్ణప్రియ (అమెరికా) 5,000

17. శ్రీ బూరుగుల రామాంజనేయశర్మ, శ్రీమతి శారిక (అమెరికా) త్ర శ,000

18. శ్రీ గడియారం వేంకట జోగారావు 8558 (తమ సతీమణి కీ.శే. శ్రీమతి సౌభాగ్య లలితాదేవిగారి డ్లాపకార్థం.)

19. _ శ్రీ లొల్టా వివేకానంద శర్మ (తన తండ్రి క్షీశే. లొల్హా శ్రీనివాసమూర్తి గారి జ్ఞాపకొర్హం) 1,126 స్‌ ప్రత్యేక కృతజ్ఞతలు :

• ముఖచిత్రకారులు శ్రీ కొండపల్లి శేషగిరిరావు గారికి
• లుప్త పద్యములు (సర్గములు 101-119) దయతో పూరించి యిచ్చి సహకరించిన సహృదయులు ప్రఖ్యాత విద్వాంసులు, పౌరాణికులు, కళాకారులు, “పావనీ పద పాంళువు' బ్రహ్మశ్రీ బుజ్టా సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి గారికి. +ధయింగల్లూంి (జీ ః లె '5ఏ693445 / వ్య ణి సా 0 ౪-

వ. చో జ వ్‌ శ్‌ | గ్‌ ₹ి ళో 1 . | వో ( _ ఊఊ” | ( ॥ క కీ; శే॥ విద్వాన్‌ జంధ్యాల చినసుబ్రహ్మణ్య శాస్రి న్‌ (20-8-1890 - 22-9-1964) నభ , శ్రీ జంధ్యాల చిన సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి గారు ఇష్పటి ప్రకాశం జిల్లా నాగరాజుపల్లెలో శ్రీ పేరుశాస్రి వుల్లమ్న నో దంపతులకు జన్మించారు. పిన్నతండ్రి శ్రీ వేంకట సుబ్బారాయుడు, వారి సతీమణి వెంకమ్మ ఆయనను దత్తత 140 తీసుకున్నారు. గురువు శ్రీ చావలి వేంకటశాస్త్రి గారి శిక్షణలో సంస్కృత, ఆంధ్ర భాషలలో విశేష పాండిత్యాము స్తో సంపాదించారు. విద్వాన్‌ పరీక్షలో ఉత్తీర్ణులయ్యారు. గుంటూరు జిల్లా నరసరావుపేట పురపాలకోన్నత పాఠశాలలో | కో తెలుగు పండితులుగా పనిచేసి ఉపాధ్యాయ వృత్తిలో మంచి పేరు తెచ్చుకొని, 145లో పదవీ విరమణ చేశారు. సాహిత్య ప్త రంగములో, శ్రీ తిరుపతి వేంకటకవులపై అత్యంత అభిమానమేగాక, ఆరాధనా భావము చూపేవారు. తాను కూడా స . అప్పడప్పడు కవితా వ్యాసంగము చేసినా, జీవిత చరమాంకములోనే వాల్మీకి శ్రీమద్రామాయణము, థగవద్దీత లాంటి సో సంస్కృత మూల గ్రంధాలను సరకమైన తెలుగు తేటగీతి పద్యాలలో అనువాదము చేయుటకు అవిరకకృషిచేనారు.. | అంతేగాక, చేతినాడి చూసి రోగ నిదానము చేయుట, చిట్కావైద్యము చెప్పలో వారు పిద్దహస్తులు. గృహ వైద్య, ప్రకృతి మో వైద్యపరిజ్ఞానముతో ఆహార నియమాలను పాటించి, ఆరోగ్యాన్ని నియంత్రించుకోగలిగారు. శాస్త్రీయ సంరీతములో 'న్హూ న" ప్రవేశము పరిమితమై అయినా, రాగతాకయుక్తముగా కీర్తనలు పాడగల ప్రావీణ్యము అలవణచుకున్నారు. ఈ జ ;_దిధముగా వారు బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలియె భాసిల్లినారు. - స . చతుర్విధ పురుషార్ధ సాధనను, తాపత్రయములను, యథోచితముగా సంసార బంధాలతో సమన్వయము క్‌ చేసుకుంటూ జీవిత యాత్రను జరుపుకోగలిగిన మానవతావాది మనస్తత్వము వారిది. వారి సహధర్మచారిణి స /

• . మంగమ్మ, వారికి ఐదుగురు పుత్రికలు, ఒక పుత్రుడు. వారి ఏకైక పుత్రుడు కే; జంధ్యాల కృష్ణమూర్తిగారు. “ = = ఐంధుప్రీతి సేహశీలము తెలిసినవారందణకూ అవి చిరస్మరణీయములు. గ మం! ల పలియనిలంటపట య లట న. టయ త యలు (న జ