Telugu sheshagiri - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

మ 1. * లం | + ల . ॥ ॥ | ర్డి త్ర

, సీంగరేణి కార్మికోద్యను నిర్మాత, తెలంగాణా సాయుధ పోరాట యోధుడు

॥|

. ,

య ళ్‌ " పు ఈ లీ! హఖ: క ల! గా | స్ట నం. కం. ౮ స్స క ల ప ద మ నన యయ

నయ క నలం రణ రు. లస య |

సన చద యం పనన నననాన నాయకు... | న. | వ

• (1 గ తా లక సూ మన... ॥ స్టా స య ॥ యాగ ల్‌ శ్‌ (| | సు, 1 త మే?! మో గో త? 4 త్ర. . నంట న ల్‌ యటం. * లే ఖ్‌ కా న నం శే క వ్‌జ్‌ రై రట ఒ3 31 టే! ళ్‌ స్థ ॥ బాప్‌. వేత్షగి స్తా 1 6

నింగరేణీ కార్ష్మికోద్యమ నిర్మాత, తెలంగాణా సాయుధ పోరాట యోధుడు అ “చేళలిల (నవల) సి. నంద్‌ ప్రచురణ : ఖజేత పజ్తకేషన్స్‌ గోదావరిఖని.

పస న. న య... అ ల వ మంకీ లి నయ! సిం న సంతం ం. నట సద. 1 అముము న ల ము న 1 నాం. న మ సన .. . న క యయ య. స న లూ టు

న.

చలీ ఘన కపట న టల స

అ కాన్రడ్‌ ధేవూరి శేషడిరి రావు

అమరునికి అక్షర నివాళి అతను బొగ్గుగని కారిక్రుల జీవితాల్లో వెలుగు రేఖలు ప్రసరింపజేసినవాడు, తానే ఒక వెలుగై వెలిగినవాడు. బాగ్గుగనుల్లో మగవారితో పాటు సమానంగా పనిచేస్తూ, అధికారుల కంట్రాక్టర్ల జలుయకు బలై శారీరకంగా ఆర్థికంగా అణచివేతలకు గురైన స్రీ కారిక్టుల కన్నీళ్లు తుడిచి బాధలు పంచుకునే అన్నయిండు. తీవ్ర నిర్బ్వందములో స్రీలు తమ కడుపున దాచుకొన్నప్పుడు కొడుకైండు. వాళ్ల బాధలు పోయేందుకు ఉధ్యమాలు నిర్మించినప్పుడు గురువైండు. దోపిడి పీడనను అణీచినప్పుడు దళనాయకుడైండు. అతని జీవితం అధ్యంతం త్యాగమయం (వ్రజలకొరకు సర్వము త్యాగము చేసిన మహోన్నత వక్తిత్వం అతనిది. అన్ని రకాల అణిచివేతలకు, దోపిడికి వ్యతిరేకంగా రాజీలేని పోరాటం చేసిన సాయుధ పోరాట యోధుడతను. అతను బొగ్గు గని కారిక్రుల గుండెచప్పుడు, వాళ్ళ ఆశల దీపం ఆశయాల సౌధం అతని ఒక్క మాట చాలు మృత్యువును గెలిచెయటానికి ముందుకు ఊరికేందుకు, నిజాం నిరంకుశత్వానికి ప్యూడల్‌ దోపిడికి వ్యతిరేకంగా, టబిటీష్‌ బావి దారల లాభాపెక్తకు, కాంట్రాక్టర్ల జులుంకు వ్యతిరేకంగా ఎక్కు పెట్టిన బందూకు అతను. అతని జీవితం నాటి నుండి నేటి వయ పోరాటయోధులకు స్ఫూర్తిదాయకం. అతని మార్గం వర్గ పోరాటం, అతని లక్ష్యం సమనమాజ నిర్మాణం. నిజాం నిరకయళశ ప్యూడల్‌ దోపిడికి మూలస్థంబమైన దేశ్‌ ముఖ్‌ల జమిందారుల, భూస్వాముల వ్యతిరేకంగా 'నీబాంచన్‌ నీకాల్మొక్తా అన్న రైతాంగము చేత వెల్లువెత్తిన సాయుధ పోరాటాన్ని నడిపించిన కమ్యూనిస్టు నాయకుల్లో అగ్రగణ్యుడు అతను. మృతుణ్రుహరం వంటి బొగ్గు గనుల్లో మసైపోతూ కంపెని లాభాలకోసం, కాంట్రాక్టర్ల దోపిడికి ప్రభుత్వజులుక బలైపోయి భయం భయంగా బ్రతికే బొగ్గుగని కారిక్టులను తెలంగాణా సాయుధ పోరాటంలో అసమాన త్యాగాలు చేసిన యోధులుగా తీన్చిదిద్ధింది అతను. ఆ పోరాటంలో వందలాది మంది బొగ్గుగని కారిక్టులు అమరులై ఎగ్రజెండాకు తమ నెత్తురు అద్దేలా చేసింది అతను. అతని పేరు చెపితే చాలు ఆనాటి నుండి నేటివరుకు కూడా కారిక్రుల గుండెల్లో ఆవేశం కమ్ముకొని పిడికిలి బిగుసుకుంటది. అమర వీరుని తలుచుకొని కన్నీరు కారుస్తారు. అతని మాటను అతని బాటను తలుచుకొని పులకించి పోతారు. బొగ్గు నేలలో అతను నాటిన పోరాటాల చాలు మళ్ళి మళ్ళీ మొలకెత్తి ఎర్రపూలు పూయిస్తూనే ఉన్నది. అన్యాయానికి వ్యతిరేకంగా, దోపిడికి వ్యతిరేకంగా రాజీలేని పోరాటం చేసే యోధులను చూసినప్పుడు అతను మళ్ళీ మన మధ్యకు పుట్టకొచ్చినట్టగొనే అన్పిస్తుంది. సింగరేణిలో కార్మిక ఉద్యమ నిర్మాత అతను. రైతాంగ పోరాటాలకు బాసటగా కార్మిక వర్గ పోరాటాలను నడిపిన నాయకుడు అతను. ట్రేడ్‌ యూనియన్‌లో పనిచేసేటువంటి కారిక్రుల రోజువారి ఆర్థిక సమస్యలపై పోరాడటమేకాదు. కార్మిక వర్గ రాజ్యాధికార లక్ష్యంగా, రాజకీయ పోరాటాలకు వేదికగా, ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ పోరాటాలను

నడిపించిన వాడతను.

ఇంతవరయా మహాత్తర తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ పోరాట నేపథ్యంలో వట్టికోట ఆళ్వార్‌స్వామి, దాశరథి రంగాచార్య, మహిధర రామ్మెహన్‌ రావు, కిషన్‌ చందర్‌ వంటి వాళ్ళు వ్రాసిన నవలలన్నీ ఆ రైతాంగ పోరాటాన్ని చిత్రించినవి. తెలంగాణా రైతాంగ పోరాటములో కార్మిక వర్గపు నాయకత్వ పాత్రను చిత్రించిన నవలలు లేవు. యాభై ఏండ్ల సుదీర్హ విరామానంతరమైనా తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ పోరాటంలో భాగమైన కార్మిక వర్గ పోరాటాన్ని చిత్రించే నవల మీ ముందుకు వస్తున్నది. ఒక సింగరేణి నేల నుండి వందలాది మంది గెరిల్లా పోరాట యోధులు అసువులు బాసారంటే మనకు తెలియని. మన చరిత్ర గురించి ఆశ్చర్యం కల్గకమానదు. ఇంతకీ అతను ఎవరు...??? అందరూ ఊహించినట్టుగానే అతనే "శేషగిరి.

ఇంత ఆలస్యంగానైనా అటువంటి ఒక మంచి ప్రయత్నం చేసి, దశాబ్దకాలంగా సుద్‌ర్థ పరిశోధన చేసి అమరవీరుని, జీవిత చరిత్రను నవలగా అందించిన పి.చంద్‌ కృషిని అభినందించకతప్పదు,.

వలస దోపిడి పోయి, నయా వలస దోపిడి విశ్ళ్శంఖలంగా వ్యాపించి భారత పీడిళే ప్రజలను పీల్చి పిప్పి చేస్తున్న ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లో అన్ని రకాల దోపిడి, అణచి వేతలకు వ్యతిరేకంగా పోరాడి చిన్న వయస్సులోనే అశువులు బాసిన మహత్తర పోరాట యోధుడు జీవితం సదా స్పూర్తిదాయకంగా ఉంటుంది.

(25 అగష్టు 2000 నాటి చర్చ సంపాదకీయం )

నంందు నూట

పి.చందు తనురాసిన శేషగిరి నవలకు ముందుమాట రాయమని అడిగినప్పుడు ఇరువై సంవత్సరాల గత జీవితపు ఉద్విగ్నతలు పోటెత్తి అతలా కుతలమయ్యాను... గాఢమైన మాముగ్గురి మిత్రుత్వం (తుమ్మేటి రఘోత్తమరెడ్డి కలిపి) ఒక వేపు-మరోవేపు మేము మునిగి కేలిన ఈ ప్రాంతపు కార్మిక జీవితపు ఆరాటపోరాటాల వెలుగునీడలు... ఈ నేపద్యంలో మేం ముగ్గురం కల్సి కలెబోసుకున్న సాహిత్యజీవితపు అనుభవాలు... ఇవి మాత్రమేకాని యెన్సెన్నో.. మరెన్నో...

ఈ ఇరువై సంవత్సరాల సుదీర్థయవ్వనోత్సాహ జీవితంలో ఎన్నెన్నో కలలు-విషాద వియోగాలు అనుభవించాం... మా సాహిత్యంలో సంస్కారంలో భాగమైన ఎందరెందరో మామూలు, మహోన్నతమైన మనష్యులు... ఇంతకన్నా తీవ్రమైనవో-గుండె గొంతుకలోన కొట్లాడే అనేకం లోలోపల పొర్గుతుండగా మళ్ళీ శేషగిరి నవల చదివాను.

ఈనవల రాయడం ఆరంభించింది 1990లో... అప్పుడు మేమున్న స్థితిలో చదివాను.. అప్పటినుండి-ఈనవల 'చర్చ'పత్రికలో అచ్చయ్యేదాకా సుమారు పదిసంవత్సరాలు శేషగిరిని చందు పలువరిస్తూనే ఉన్నాడు...

చందు రాయడం ఆరంభించిన దగ్గరినుండి రాసిన అనేక కథలు, నవలలు, వ్యాసాలు నేను చదువుతూనే ఉన్నాను. రచయిత పడే ఆరాటం.. ఇంకాయిప్పటికి నిరంతరాయంగా కొనసాగిస్తున్న రచనా వ్యాసంగంలో కనిపిస్తూనే ఉంది.

తెలంగాణ రైతంగ సాయుధ పోరాటంలో భాగమైన సింగరేణి కారిర్ధుల తొలినాటి పోరాట చరిత్ర కాలగర్భంలో కలిసిపోయే నేపథ్యంలో మళ్ళి ఆ చరిత్రను తవ్వితీసి మన ముందుంచటం మామూలు విషయం కాదు. అందుకు ఎంతో పట్టుదల, అంకిత భావం, కృషి అవసరము. ఈ నవల చదివితే రచయిత పడ్డ శ్రమ అర్ధం అవుతుంది.

ఇంతవయ తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాట నేపధ్యంలో వచ్చిన నవలలన్ని రైతంగ పోరాటాలను చిత్రించినవే, యాబయేండ్ల సుదీర్ధకాలయాపన అనంతరమైనా తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ పోరాటంలో భాగమైన కార్మిక వర్గ సాహిత్యం రావటం హర్షించ దగింది. అందుకు కృషి చేసిన రచయితను అభినందించాలి.

ఈ నవల రాయడం ఆరంభించిన ఈ పది సంవత్సరాలకాలంలో చాలా మార్చులు చోటు చేసుకున్నాయి.

సుమారు అరువై సంవత్సరాల పోరాట చరిత్ర గలిగిన సింగరేణి కారిక్ర్టులకు శేషగిరిని పరిచయం చెయ్యడం తాతకు దగ్గులునేర్చినట్టే. ఈ అరువై సంవత్సరాల నుండి సింగరేణిలో మారిన తరాలన్నింటికి శేషగిరి తెలుసు. అది కొత్తగూడెం, ఎల్లెందు, బెల్లంపల్లి, గోలేటి, గోదావరిఖని ఊరుపేర్లు, స్థలాలపేర్లు ఏవైనాకావచ్చు. వాళ్ళ ఆలోచనలు, ఆశలు ఆశయాలు ఒక్కటే వాళ్ళు నేలగర్భంలోంచి తీసిన బొగ్గు అంతటా ఒకటే. అదినైజాం కాలంకొవచ్చు, వేటి తెలుగు దేశపు ఏలుబడికావచ్చు, రగులుకునే ప్రతి బొగ్గు పెళ్లపేరు శేషగిరే. ఈ పేరు ఇక్కడి కారిక్రులగుండెల్లో నిత్యము నిరంతరం కదలాడే వందలాది అమర వీరుల సర్వనామం... "శేషగిరి."

ఒక సమాజం ఉన్నతస్థితికి ఎదిగే పరిణామ క్రమం సరళమైనదేమికాదు. అనేక

పారలతో,అంటే గతం వర్తమానాలు పరస్పరం పెనుగులాడటం వలన భవిష్యత్తు రూపు దిద్దకుంటుంది... అరవైసంవత్సరాల సింగరేణి కార్మిక వర్గపోరాటాలకు గతం ఉంది. వర్తమానం ఉంది, భవిష్యత్తు ఉంది. ఎన్నోమలుపులు ఎన్నో త్యాగాలునిండిన సింగరేణీ కార్మికోద్యమ తొలినాటి చరిత్రను మనముందుంచుతాడు రచయిత.

అమరుడు శేషగిరి సింగరేణి బొగ్గు గనుల్లో మొట్టమొదటి బ్రేడ్‌ యూనియన్‌ ఉఊద్యమనిర్మాత... పల్లెల్లో నుండి వ్యవసాయనేపద్యంలో నుంచి వొచ్చిన రైతుకూలీ లకు,సమిష్టి చైతన్యం కల్గించి ఒక సంఘంగా అభివృద్ది చేయడానికి,సకలపురిటినాప్పులు బాల్యారివ్రాలు అనుభవించాడు.

శేషగిరి నూనూగుమీసాల నూత్ష్మయవ్వనంతో పార్టీ ఆదేశం మేయ సింగరేణి కారిజ్రుల్లో పనిచేయడానికి కొత్తగూడెం వచ్చిచేరాడు. అప్పుడు సింగరేణి నైజాం యాజమాన్యం కింద ఉండేది. బొగ్గు తవ్వకంలో అంతగా సాంకేతిక పరిజ్ఞానం అభివృద్ది చెందని రోజులు. 'రూట్సు' నవలలో అలెక్సిహేలీ బంగారు గనుల్లో పనిచేసే నీగ్రోబానిసల దుర్చర పరిస్థితులకన్నా సింగరేణి కారిక్రుల పరిస్థితి దారుణంగా ఉండేది.

అడుగడుగున ప్రమాదాలు-ఆడమగ కలిసి పనిచేసేవారు. పల్లెల్లో కరమైననిజాం కాలం నాటి దొరల దోపిడి, దుర్భర దారిద్ర్యం భరించలేక బతుకు దెరువుకోసం పొట్ట చేతపట్టుకొని గనుల ప్రాంతానికి భయం భయంగా పయనమయిన కరీంనగర్‌, ఆదిలాబాద్‌, వరంగల్‌ రైతుకూలీలు, గనులప్రాంతంలో ఉండటానికి ఇల్లులేక పనిపరిస్థితులు బాగాలేక కం ట్రాక్టర్లు, యాజమాన్యపు దోపిడి పీడనల మధ్య పెనంమీదినుండి పాయ్యిలో పడ్డట్టుగా గిలగిల లాడే వారు. తెల్లదొరలు, నల్లదొరలు కారిక్రులను బానిసలకన్నా హీనంగా చూసేవారు... వెనక్కి తిరిగి పల్లెల్లోకి పోలేక దుర్భర పరిస్థితిలో పనిచెయ్యలేక, లోలోపల రగిలి పోయేవారు. న

ఎండుటాకుల్లా రెపరెపలాడుతున్న కారిక్రుల మధ్యకు శేషగిరి వొచ్చిచేరాడు.. కొత్తగూడెంలోని అన్నిరకాల పరిస్థితులను అవగాహన చేసుకున్నాడు. నిప్పురవ్వ పడటమే ఆలస్యం, దావానలం చెలరేగింది. నిప్పురవ్వ ఎట్లా రవులుకున్నదంటే... ఒక పెద్ద కంట్రా

రు గుండాలు జ్వరపీడుతుడైన ఒక కారిక్రున్సి డ్యూటీకి రాలేదని, అప్పుకట్టలేదని గడుతుండగా శేషగిరి వాళ్లను ఎదురించాడు. అప్పటికే అక్కడ పోగైన జనం లోలోపల

పోటెత్తే మాటలను శేషగిం బైరంగంగా, తొణుకుబెనుకులేకుండ చెప్పాడు... కారిక్టులు ఆకంకఠంలోని తీవ్రతకు స్పందించారు. ఈ తిరుగుబాటును ఊహించజాలని కంట్రాక్టర్లు గుండాలు వెనుదిరిగిపోయారు... ఈ వార్త కొత్తగూడెం అంతటా గాలిలాగా వ్యాపించింది. అలలులేచాయి,తుఫానుకు హెచ్చరికయ్యింది.

ఇది మొదలుగా శేషగిరి కారిక్రులకు అప్పడయ్యాడు. దోపిడికి పీడనకు గురైన కారిక్రులు శేషగిరి నాయకత్వంలో సంఘటితమై పనిపరిస్థితుల మెరుగుకోసం, జీత భత్యాలగురించీ, ఇండ్ల గురించి, యాజమాన్యం, కంట్రాక్టర్ల దోపిడి, దౌర్జన్యాలకు వ్యతిరేకంగా సమ్మెలు, అనేక పోరాటాలు బేశారు. అనేకం సొధించుకున్నారు. అంతిమంగా దోపిడి వ్యవస్థను కూల్చడానికి సాయుధులైనారు.

తెలంగాణ సాయుధ పోరాటానికి జరిగిన విద్రోహ అనంతరం దాదాపుగా పాతికేండ్ల విరామం తర్వాత "మళ్ళి సింగరేణిలో పోరాటజ్వాల రగిలింది. గోలేటి నుండి గోదావరి

ఖని దాకా, కొత్తగూడేం నుండి మణుగూరు దాకా సింగరేణి కారిక్టులు ఏయ్‌ నమన్యల మీద అందోళనలు సమ్మెలు చేశారో ఏ నిర్మాణంతో ఏచైతన్యంతో సంఘటితశక్తితో పోరాడారో, అలాంటి పోరాటాలకు స్పూర్తి, యాబయి ఐదేళ్ళ క్రింద శేషగిరి ఆరంబిం చిన పోరాటములో బీజాలున్నాయి

ఈ నవల కారిక్రులు చదివితే ప్రతి అక్షరంలో తమ అనుభవాల్ని సరిపోల్చుకోగలరు. నాటినుండి నేటి వరకు జరిగిన, జరుగుతున్న పోరాటాల్లో ఎంతో మంది వీరులు తమ అమూల్యమైన ప్రాణాలను దారపోసి అరుణారుణ చరిత్రను లిఖిస్తూనే ఉన్నారు. ఇటీవల ఈ చరిత్రతో ఇక్కడి కారిక్టుల జీవితంలో విడదీయజాలని భాగమే.

శ్రామికుల మీద, కారిక్టుల మీది దోపిడి, పీడనపోయి, శ్రమకు తగిన ఫలితం దక్కాలంటే... దోపిడి రాజ్యం కూల్చాలని, అది సాయుధ పోరాటంద్వారానే సాధ్యమని, అనాటి కమ్యూనిస్టు పార్టీ తెలంగాణాలో నైజాం సర్కారుకు వ్యతిరేకంగా సాయుధ పోరాటానికి పిలుపునిచ్చింది.. శేషగిరి పార్టీ పిలుపుమేయ సాయుధుడై రైతాంగ గెరిల్లాలతో దళంలో పని చేస్తూనే,మరావైపు కొత్తగూడెంలోని టేడ్‌ యూనియన్‌ కార్యకలాపాలను రహస్యంగా పర్యవేక్తించాడు. ఈ నవలలో శేషగిరి పనిచేసిన ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ జీవితం, దళ జీవితం రెండు చిత్రించబడినాయి. ఒక ద్రోహి యిచ్చిన సమాచారంతో చుట్టుముట్టిన నిజాం పోలీసుల కాల్పులకు శేషగిరి అతని ఇద్దరు అనుచరులు రంగయ్య, పాపయ్య అమరులైనారు.

తమ రెక్కల్లో మనుసుల్లో మెదిలిన, తాము అన్ని రకాలుగా ఎరిగిన తమ మనిషిగా ప్రతి సింగరేణి కారిక్టుడు శేషగిరిని పోల్చుకోగలడు..అతని ఉనికిని. 'స్నేహన్ని, పోరాటాన్ని ప్రతి కారిక్టుడు, కార్మిక ప్రాంతంలోని స్రీలు, పిల్లలు, సమస్త వృత్తులవాళ్ళు స్పర్శించినవాళ్తే. బహుశా శేషగిరి అనే పేరు వందలాది అమరులకు కొండగుర్హు. భారతదేశంలో కార్మిక వర్గం పుట్టిన దాదిగా తమజీవన పరిస్థితులు మెరుగుపడటం కోసం, -అశేష పీడిత 'ప్రజానీకంతో కలిసి నిరంతరం పోరాడుతూనే ఉన్నారు. సింగరేణి కారిక్రులు శేషగిరి ఆరంభించిన మిలిటెంటు పోరాటాలు కొనసాగిస్తూనే ఉన్నారు... తెలంగాణా సాయుధ పోరాటంనుండి నేటి పోరాటాలదాకా రైతాంగంతో కలిసి వర్గపోరాటం చేస్తూనే ఉన్నారు... ఈ సుదీర్ధ విముక్తి పోరాటంలో శేషగిరితో సహా వందలాదిమంది అమరులౌతూనే ఉన్నారు... అయితే వర్గ పోరాటాన్ని విముక్తి పోరాటంగా అభివృద్ది పరిచే క్రమంలో కార్మిక వర్గం తీసుకున్న గుణపాఠాలకన్నా -ఇక్కడి దోపిడి యాజమా న్యాలు ఎక్కువగా గుణపాఠాలు తీసుకొని - కార్మిక వర్గాన్ని ఎప్పటికప్పుడు మోసం చేస్తూనే ఉన్నాయి.

అరువై సంవత్సరాల పోరాట చరిత్ర కలిగిన సింగరేణిలో-మళ్లీ వెనకటి పరిస్థితులే దొడ్డిదారిన ప్రవేశిస్తున్నాయి. శేషగిరి ఆరంభించిన పోరాటం గాని గత రెండు దశాబ్దాలుగా సింగరేణి కారిక్టులు పోరాడి సాధించుకున్నవన్నీ మళ్లీ ఈనాడు ఒక్కటోక్కటే పోతున్నాయి. తిరిగి కంట్రాక్టు పనిపద్దతి దేశవ్యాపితంగా విస్తరిస్తోంది... పనిభారం పెరుగుతుంది. (పైవేటీకరణ తారక మంత్రమయ్యింది... ఇతర పెట్టుబడిదారి దేశాల నచ్చు, పుచ్చు మిగులు సరుకులు భారతదేశంలోకి వొచ్చిపడుతున్నాయి. భారతీయ పరిశ్రమలేకాదు, వ్యవసాయ రంగం సంక్షోభంలో పడిపోయి లక్షలాది మంది నిరుద్యోగులౌతున్నారు. కొత్త ఉద్యోగాలు లేకయువతరం ఆత్మహత్యలు చేసుకుంటున్నారు.

ఈ నిరయశదోపిడీ పద్దతులను భారతదేశ కారిక్టులు, రైతాంగం సంఘటితంగా ఎదుర్కోవడానికి ఎదుర్కొవాలనే సంకల్పాన్ని కల్గించడానికి శేషగిరిజీవితం స్పూర్తినిస్తుంది. వ్యక్తిగత జీవితంతో పాటు సంఘజీవితం, అనివార్యంగా వర్గపోరాటపు చైతన్యంగా పరిణామం చెందాల్సిన అవసరాన్ని శేషగిరి అమరత్యం మనకు గుర్తు చేస్తుంది...

అలాంటి అవసరాన్ని బాధ్యతను గుర్తు చెయ్యడానికి చందు శేషగిరి జీవితాన్ని ఈనవలలో మన ముందుంచుతాడు.

• నాకు తెలిసి అలుపు సొలుపులేకుండా, సుఖ, దు:ఖాలల్గో సైతం రచనను పక్కన పెట్ట్టుండా గత ఇరవై అయిదు సంవత్సరాలనుండి ప్రజల పక్షం వహించి నవలలు, కథలు, అనేకవ్యాసాలు రాస్తున్న రచయిత చందు.

కామ్రేడ్‌ శేషగిరి లోలోపల ఎన్నేన్నో సుడిగుండాలను లేపుతాడు. ఎందరెందరో మన కాలపు వీరుల త్యాగాలు పోటెత్తి మనసు తడిసిన నేలవుతోంది... ఎందరెందరో ఉద్యమాలకు ఊపిరిలూదిన మామూలు మనుష్యులు...ఈ చైతన్యదీపాన్ని తమ జీవన విధానంగా ఎంచుకున్నవాళ్లు ఉన్నారు.ముఖ్యంగా మమ్ముల్ని తన వాళ్లుగా ఆదరించిన మా అందరి

చెల్లాయి... ఈ లోకంనుండి తొందరగా వెళ్లిపోయిన 'రమ' గురించి ఈ సందర్భంగా తలుచుకోకుండా ఉండలేకపోతున్నాను.

రచయిత ముగింపు మాటల్లో చెప్పిన్నట్టుగా 'ఏ అస్తవ్యస్త సామాజిక పరిస్థితి అయితే సామాన్య మానవుడైన శేషగిరిని అసమాన పోరాట యోదుడుగా, గని కారిక్రుల, పీడిత జన అశాజ్యోతిగా తీర్చిదిద్దిందో, అదే అనమాన అస్థవ్యస్థ సామాజిక పరిస్థితి ఇంకా దారుణంగా కొనసాగుతూనే ఉంది. ఆ అమర వీరుని త్యాగం నుండి గుణపాఠాలు నేర్చుకుంటు మళ్లి మళ్లి అనేకమంది పోరాటయోధులు ఆయన వేసిన మార్గంలో ప్రజల కోసం, సమసమాజ నిర్మాణం కోసం తమ అమూల్యమైన ప్రాణాలను తృణప్రాయంగా అర్పిస్తూ ముందుకు సాగుతూనే ఉన్నారు. అందుకే శేషగిరి మళ్లి మళ్లి మన మధ్యకు వుట్టుకొస్తూనే ఉన్నాడు. పోరాటయోధులకు స్పూర్తినిస్తూనే ఉంటాడు.

అందుకే ఎందరో శేషగిరులను మీ బస్తీల్లో, ఇండ్లల్లో, కడుపులో దాచుకున్న సింగరేణి కారిక్రులకు ఇంతకన్నా ఏమి చెప్పగలను?

ఈ నవల మీ కథ... ఇది సింగరేణి కారిక్టుల గత, వర్తమాన భవిష్యత్‌ చరిత్ర...

శేషగిరి అమరత్వం కార్మిక వర్గపోరాటాల కాగడా...

జూన్‌,2001 అలంరాజయః!

సింగరేణిలో ఉద్యోగము వచ్చిన తరువాతనే మొదటిసారిగా కామ్రేడ్‌ శేషగిరిరావు గురించి వినటం జరిగింది. అసమాన పోరాటయోధుని గురించి, అఆ తరం కారిన్టులు చెపుతున్నప్పుడు వాళ్ళ కళ్ళు కాంతివంతమయ్యేవి, వాళ్ళ గొంతులో అప్పటిఆవేశం కమ్ముకొనిపోయి తమ ప్రియతమ నాయకునిపట్ల ఆరాధనా భావముస్పష్టమయ్యేది.

సింగరేణి బొగ్గుగనికారిక్రుల్లో కామ్రేడ్‌ శేషగిరి రావుకున్న అపారమైన పలుకుబడి, గౌరవభావం,ఆరాధన నన్ను ఆశ్చర్యచకితున్నిచేసాయి. తెలంగాణాలో నిజాం వ్యతిరేకంగా పెల్లుబీకిన చుహత్తర తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ పోరాటంలో కొమ్రేడ్‌ శేషగిరి రావు నాయకత్వంలోనిసింగరేణి కాలరీస్‌ వర్కర్స్‌ యూనియన్‌ కార్యకర్తలు దాదొపు వందమంది దాకా పాల్గాని అమరులయ్యారనే విషయం గురించికాని,తెలంగాణా సాయుధ పోరాటంలో/గంగా జరిగిన తొలినాటి సింగరేణి కార్మికోధ్య మము గురించికాని లిఖిత పూర్వకమైన సమాచారము ఏదీ చరిత్రలో పెద్దగా నమోదు కాలేదు.

కా(వ్రేడ్‌ వుచ్చలవల్లి నంందరయ్యగారు (వ్రానీన వీర తెలంగాణా వివ్లవ పోరాటం-గుణపారాలు అనే వున్తకములో సింగరేణి ఉద్యమము గురించి పేజిన్నర సమాచారము ఉంది. దాదాపుగా అదే సమాచారము మరికొన్ని పుస్తకాల్లో ప్రస్తావించారు అంతకు మించి సమాచారము ఏదీ అందుబాటులో లేదు.

ఈనేపధ్యంలో తొలినాటి సింగరేణి కార్మిక ఉద్యమము గురించి దానికి నాయకుడైన శేషగిరిరావు గురించి రికార్డు చేయాలనే తపన మొదలయింది. ఆ పరిస్థితిలో కొందరు అత్మీయ మిత్రులు 'మన చరిత్ర మనమే తవ్వి తీయాలని' ప్రోత్సహించారు. ఫలితంగా 1990 మధ్యలో అన్వేషణ మొదలయింది.

అప్పటికి ఆ తరానికి చెందిన చాలామంది కాలధర్మం చేశారు. అనాటి చరిత్రకు నజీవసొక్తులైన మిగిలిన కొద్దెముందిని కలని ఆనాటి పోరాటాలకు నంబంధించిన నమాచారాన్ని, నంఘటనలను బ్రిటీష్‌ వేనేజ్‌మెంటుకు నంబంధించిన వివరాలను, విధానాలను సమగ్రంగా సేకరించడం జరిగింది. అలాగే కాలరీ ప్రాంతము నిజాం ప్రభుత్వ పాలన, అరాచకాలు, రజాకార్ల జులుం, కంట్రాక్టర్ల దోపిడి, కాంధీజకులైన బర్మా గోరఖ్‌పూర్‌ కారకులు తదితర అనేక విషయాలను వివరంగా నోట్సు రూపంలో వ్రాసుకోవడం జరిగింది.

శకలాలు శకలాలుగా దొరికిన నమాచారాన్ని ఒకచోట చేర్చితే శేషగిరిరావుకు సంబంధించిన కుటుంబ బ్యాక్‌గ్రౌండ్‌ గురించి కచ్చితమైన సమాచారము సరిగా లేదని అర్థమైంది.దాంతో వారి కుటుంబానికి సంబంధించిన వణ్తులను వెతికి పట్టుకొనేందుకు మేముచేసిన ప్రయత్నం చివరకి ఫలించి శేషగిరి రావు అన్నగారైన సుబ్బయ్య కూతురు సత్యవతిని కలుసుకోవడంతో అ సమాచారానికి సమగ్రత చేకూరింది.

ఈ మొత్తం వ్యవహారంలో కామ్రేడ్‌ నిత్యానందరావు వెంట ఉండి నడిపించడము వల్లనే ఈ సమాచారముసేకరించగలిగానుఆయన తోడ్పాటు లేకుంటే ఇదంతా సాధ్యమయ్యేది కాదు.

శేషగిరి సమకాలికులైన మనబోతుల కొమురయ్య, నూతి నర్సయ్య, దారా కనకమ్మ వంగ రాజేశ్వర్‌ రావు, రవిచందర్‌, హన్మంతు మొదలగు వారిని కలిసి వారిచ్చిన విలువైన సమాచారము ఈ రచనకు ఎంతగానో తోడ్పడింది. చలపతిగారు వ్రాసుకున్న జ్ఞాపకాలు, తెలంగాణాసాయుధ పోరాటంలో కార్మికవర్గ రంగంలో పనిచేసిన అ(గ్రనాయకులైన

సర్వదేవబట్ల రామనాథంను కల్సి వారిచ్చిన నోట్సు అధారంగా విషయ సమగ్రతను చేకూర్చుకోవడం జరిగింది. వారందరికి కృతజ్ఞతలు.

తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ పోరాటంలో భాగంగా జరిగిన తొలినాటి సింగరేణి కార్మిక ఉద్యమాన్ని అవగతం చేసుకోవాలంటే అప్పటి ఉద్యమ తీరు తెన్నులు ఆ ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించిన కమ్యూనిష్టు పార్టీకి సంబంధించిన చారిత్రక డాక్యుమెంట్లు, తీసుకున్న మలుపులు, తెలంగాణా రైతాంగ సాయుధ పోరాట నేపథ్యంలో వచ్చిన సాహిత్యం మొత్తంగా అధ్యయనం చేయాల్సి వచ్చింది. ఒక అవగాహన ఏర్పడిన తరువాత వ్రాయడం మొదలుపెట్టాను.

ఎట్టకేలకు 1998లో నవలను పూర్తి చేయగలిగాను. వ్రాతప్రతిలో నవల 650 పేజీలు వచ్చింది. ఒకరిద్దరు సాహిత్య మిత్రులు తప్ప ఆ నవల చదవడానికి ఎవరికి ఓపికలేకుండా పోయింది. ఈ పరిస్థితిలో పెంటయ్యసారు ఎంతో శ్రద్ధపెట్టి వ్రాతప్రతిని తీసుకొనిపోయి తన ఎండకాలము సెలవులన్ని ఖర్చుచేసి తప్పులను సవరించి డి.టి.పి, చేయించి మరీ ఇచ్చాడు.

నవలను పుస్తక రూపంలో తేవడానికి చేసిన ప్రయత్నమంతా విఫలమయింది. చెట్టుపేరు చెప్పుకొని కాయలు అమ్ముకునే వారే కన్పించారు తప్ప ఉద్యమ సాహిత్యాన్ని, ఆ పోరాట స్ఫూర్తిని (ప్రజల వద్దకు చిత్తశుద్ధితో తీసుకుపోవాలనే సంస్థలు కరువైనవి. ఈలోపు మల్లన్న చదివి "ఎలాగైనా పుస్తకము బయటికి రావాలని ఇప్పటికే ఆలస్యమైంది" అంటు 'చర్చ" ఆఫీసుకు తొడ్కొని పోయిండు.

చర్చ ఎడిటర్‌ 'రవిందరోొ సాదరంగా ఆదరించి తన ప్రాంతీయ దినపత్రిక 'చర్చ'లో చారావాహిక సీరియల్‌గా ప్రచురించి శేషగిరిని మరోమారు ప్రజల దగ్గరకు చేర్చారు.

శేషగిరి నవల పట్ల సింగరేణి కార్మికుల్లో వచ్చిన విశేష ఆదరణ నేను పడ్డ శ్రమను మరిపించింది. ఈ పరిస్థితిలో విజేత పబ్లికేషన్స్‌ పుస్తక రూపంలో తీసుకురావడానికి ముందుకు వచ్చింది.

నవల [వ్రాయడం ప్రారంభము నుండి పుస్తక రూపంలో వచ్చేంతవరకు నన్ను నిరంతరము ప్రోత్సహించి, అన్ని విధాలుగా సహకరించిన మిత్రుడు మునీరుకు, సాహిత్యపరంగా నా ఎదుగుదలకు దోహదపడిన (ప్రముఖ రచయితలు అల్లం రాజయ్య, బియస్‌.రాములు, కాలువ మల్లయ్య గార్లకు, సాహితి మిత్రులు తిరుపతి, శేషగిరిరావు, జగన్‌మెహన్‌, వెంకటరెడ్డి, రాజయ్య, అన్వర్‌, సారంగం,ఆగయ్య, రవి, కుమాఠొలకు కృతజ్ఞతలు. అడిగిందే తడువుగా (ప్రేమతో ముందుమాట వ్రాసిన రాజన్నకు, ఎంతో శ్రమకు వోర్చి అందంగా ముద్రించిన విజేత గ్రాఫిక్స్‌ సమ్మిరెడ్డికి ఓపిగ్గా ఒకటికి నాల్గుసార్లు డి.టి.పి. చేసి సహకరించిన రవి, తదితర మిత్రులకు కృతజ్ఞతలు,

పుస్తక ప్రచురణకు అర్ధికంగా సహకరించిన మిత్రులకు కృతజ్ఞతలు.

ఈ పుస్తకములో ఏమన్న లోపాలు ఉంటే అవి విషయ సేకరణలో నేను పొందిన వైఫల్యము వలన సరిగా వ్రాయలేకపోవడం వల్ల జరిగిందని భావిస్తున్నాను. నిర్మాణాత్మ కమైన సలహా, సూచనలు మలి ముద్రణలో సవరిం చుకుంటానని మనవి చేసుకుంటున్నాను.

గోదావరిఖని,

జూన్‌ 2001. సి. చంద్‌

క్ష

డోర్నకల్‌ రైల్వేస్టేషన్‌.

నమయం ఉదయం నాలుగు గంటలు........

స్టేషనులో విద్యుత్తుదీపాలు అరకారనెలుతురుతో చీకటిని దూరంగా చిమ్మటానికి ప్రయత్నిస్తున్నాయి. స్టేషన్‌ మాస్టర్‌, తన రూమ్‌లో టేబుల్‌ మీద తలవాల్చి అర్థనిమీలిత నేత్రాలతో జోగుతున్నాడు. గార్డు డ్యూటీలో ఉన్న రైల్వేపోలీసు చెక్కబెంచిపై సతికిలబడి అదేపనిగా బీడీలు తాగుతున్నాడు.

ప్లాట్‌ ఫారం మీద అంతగా జనంలేరు... స్టోరు రూమ్‌ గది ముందు మూటముల్లెలతో కొద్దిమంది జనం ఉన్నారు. మొత్తం మీద పాతిక ముప్పయి మంది దాకా ఉన్నారు. వారిలో స్రీలు, పురుషులు, వాళ్ళను అంటిపెట్టుకొని పిల్లలు ఉన్నారు. వాళ్ళంతా పల్లెటూరి వారని, దరిద్రులని ఒక్కసారి వారివైపు చూసిన వెంటనే పోల్చుకోవచ్చు. వాళ్ళు కూచున్న కాడ సిమెంట్‌ బెంచీ మీద ధోతి, బుజం మీద కండువా ఆఫ్‌షర్ట్‌ వేసుకున్న నడీడు పెద్దమనిషి నిదురరాక కునికిపాట్లు పడుతు, వాళ్లను అంటి పెట్టుకొని కూచాని ఉన్నాడు. మరోచోట భద్రాద్రికి వెళ్ళే ప్రయాణికులు కొందరు పెద్ద పెద్ద మూట సంచులతో కూచొని ఉన్నారు.

ప్లాటుపారము మధ్యలో ఎంట్రెన్స్‌ ఉన్నచోట ఉన్న చెక్కబల్ల పై ఒకతను చేతిసంచిని తలగడగా పెట్టుకొని కాల్లుముడుచుకొని నిదురలో వున్నాడు. అతని ప్రక్క కాళ్ళవైపు బెంచి చివరన కూచున్న యువకుడు నిదురరాక చాలసేపటినుండి ఎటు తెగని ఆలోచనలతో దిక్కులు సారించి పరీక్షగా అటుఇటు చూస్తున్నాడు.

ఆ యువకునికి ఆ వాతావరణం కొత్త, కోలమొఖం, ఒక ప్రక్కకు దువ్విన మరీ అంత పొడవుకాని తలవెంట్రుకలు, ఎర్రటి ముఖం, గుబురుగా రండు బొమ్మలను తకుతూ పెరిగిన కనుబొమ్మలు, రాత్రంతా నిదుర లేక పోవటం చేత కాస్త అలిసినట్టు కనిపిస్తున్నా వాడి తగ్గని స్పురదృష్టి, ఇన్‌సర్టు చేసిన పొడువాటి అంగి, దానిమీద ముదురునీలం కోటు, మనిషి సంస్కారవంతుడుగా విద్యావంతునిగా కనిపిస్తున్నాడు.

అతని పేరు శేషగిరిరావు. ప్రక్కన పండుకున్నవ్యక్తి అతని అన్న సుబ్బయ్య. వాళ్ళిద్దరు నెల్లూరు నుండి నిన్న ఉదయం బయలుదేరి కొత్తగూడెం చేరుకోవడానికి ప్రయాణం సాగిస్తున్నారు.

తూర్పు దిక్కు సంధ్య వెలుగులతో విచ్చుకుంటున్నది. అంతవరదాక స్పష్టంగా వెలిగిన చుక్కలు ఒకటి ఒకటిగా అంతర్జానం అవుతున్నవి. వేకువ చుక్క ఒకటే ఇంకా స్పష్టంగా మిణుకు మిణుకుముంటు సంధ్యారేఖలకు స్వాగతం పలుకుతున్నది. ఆ చల్ల గాలి ఆహ్హాదకరంగా మనుషులను సృశించి రివ్వున జారిపోతున్నది. కాజీపేట వైపుకు దూసుకు పోయిన గూడ్స్‌ రైలు పొగలు చిముక్రుంటూ పెద్ద శబ్దం చేస్తూ స్టేషన్‌లో నిలుముండా సాగిపోయింది.

చర్చి గంటలు ఐదు కొట్టింది.

ప్రయాణికుల్లో కొద్దిగా కలకలం బయలు దేరింది. స్టేషను మాస్టరు ఆంగ్లో ఇండియన్‌ అయిన జేమ్స్‌ వొళ్ళు విరుచుకుంటూ, బూట్లు తపతపలాడించకుంటు తన గదినుండి ప్లాటు ఫారం మీదికి వచ్చిండు నల్లకోటు, నల్లని ప్యాంటు, ఇంగ్లీషు దొరలు వాడే లావాటి టోపి అతని ఎర్రటి మొఖం మీదికంటూ వాలి ఉంది. లావాటి ఎర్రటి మొఖంలోని పలుచని

2

పెదవుల మధ్య పొగలు చిమ్ముతున్న పైపు ఉంది.

కొన్ని ఖాళీ గూడ్స్‌ డబ్బాలు వాటి మధ్యన ప్యాసింజరు సెట్టెలను కలుపుకొని అంతవరదాక స్టేషన్‌లో ఓ మూలన ఆగి వున్న ప్యాసింజరు ట్రయినులో కదలిక ఆరంభమై ప్లాటుఫారం వైపుగా కదిలింది.

బుకింగ్‌ కౌంటర్‌ ముందు జనం పోగయిండ్డు, కౌంటర్‌లోకూచున్న టికేట్‌ ఇస్యూయర్‌ ప్రయాణికులు ఇచ్చే చిల్లరను, కానీ, అణా బ్యాడలను, పావులా, హాలీ రూపాయలను కుప్పలుగా పోసి వేటికవి ఏరి లెక్క పెట్టి టికెట్స్‌ ఇవ్వటముతో కాస్త ఆలస్యం అవుతున్నది. ఈ ఆలస్యానికి ప్రయాణికుల్లో అసహనం ప్రబలుతున్నది. అయితే ఇదేమీ పట్టని బుకింగ్‌ క్లర్క్‌ ఇదంతా మామూలేనన్న ధోరణిలో తానున్నడు. అతను వేసుకున్న షెర్వానీ, తల మీద రూమీటోపి, మీసాలులేని గుబురు గడ్డం అక్కడక్కడ నెరసిపోయి ఉన్నది. మనిషిలో ఎక్కడ తొందరపాటులేదు.

సుబ్బయ్య లేచిపోయి రెండు టికట్లు తీసుకొని వచ్చేసరికి రైలు ప్లాటుఫారమ్‌ మీదికి వచ్చినిలుచున్నది. గుంపులుగా జనం రైలెక్కడముకోసం తోసుకుంటున్నారు.

వాళ్ళిద్దరు ఎక్కేసరికి అప్పటికే జనము ముల్లెమూట సర్షకుంటున్నారు. ఒక బెంచి మీద గడ్డం సాయబు ఒకరు నిర్లక్ష్యంగా పడుకొని చేతిలోని ఉర్చు పేపరును పట్టుకొని దొరతనము ఉట్టిపడగా కాసేవు పేపరు వైపు మరికాసేవు జనాలవైవు నిర్లక్ష్యంగా చూస్తున్నాడు, ఆ సాయబుపండుకున్న బెంచికి ఎదురుగా నడీడు పెద్ద మనిషి సర్దుకొని కూచోని తన ప్రక్కన మరికొంత మందిని కూచుండపెట్టుకొని ఉన్నడు. సైనంతా సంచులు, మూటలు, గిన్నెలతో సర్దుకున్నారు. కంపార్టమెంట్‌ను సరిగా శుభ్రము చేయకపోవడము వలన ఏర్పడ్డ దుర్గంధముకు తోడు, చమటవాసన కలగలిసి పోయి కంపు కొడుతున్నది. ఇదంతా సాయబుకు భరింపలేకుండా అసహనంగా, ఈసడింపుగా ఉంది.

సుబ్బయ్య, శేషగిరి కంపార్టుమెంటులోకి ఎక్కేసరికి ఉన్న పరిస్థితి అది. ఒకవైపు స్రీలు సంకలో పాలు చీకేపిల్లలను వేసుకొని కూచోవటానికి స్థలంలేక బెదురుగా నిలబడిపోయి ఉన్నారు. మరికొంత మంది క్రింద మూటలు సర్దుకుని, కాస్త స్టలము ఉన్నచోట సర్దు కూచున్నారు. వాళ్ళందరికి ఈ రైలు ప్రయాణము, ఈ వాతావరణము కొత్త అన్నిటినిమించి అంతరాంతరాల్లో సర్టకుపోయి బ్రతికే బ్రతుకు భయం వాళ్ళను ఆవరించి ఉన్నది.

శేషగిరి ఒక్కసారి ఇదంతా కలయజూసి ముందునిలుచున్న అన్న సుబ్బయ్య ను కాస్త జరుపుకుంటు ముందుకు నడిచి సాయబు పండుకున్న బెంచికాడికి నఢడిచిండు. సుబ్బయ్య తమ్మున్ని వారించటానికి ప్రయత్నించిండు కాని అప్పటికే శేషగిరి బెంచిమీద పండుకున్న సాయబును సమీపించి "కాస్త కాళ్ళు క్రింద బెట్టుకొని కూచాండి, నల్గురు కూచోవటానికి వీలవుతుంది.” అన్నాడు.

సాయబు ఆమాటలేమీ అర్థంకానట్టుగా విన్చించుకోనట్టగ్గా పేపర్లోకి మొఖం పెట్టిండు.

"భాయ్‌ సాబ్‌ జరా పావూ నీచే రఖికి సీదా బైటో. సబ్‌ లోగ్‌ బైట్‌నేకో జగహ్‌ మిల్‌తాహై” అంటు రెట్టించి చేతిలోని సంచిని పైన సామాను పెట్టెచోట సర్దిండు.

అయినా సాయబు ఆ మాటలను లక్ష్యపెట్టలేదు. శేషగిరి ఇక లాభం లేదనుకొని సాయబు బారసాపిన కాళ్లను రెండూ చేతులతో పట్టి విసురుగా నేలవైపు తిప్పిండు. ఈ

వె హఠాత్‌ పరిణామాన్ని ఊహించని సాయబు శ్రిందపడబోయే వాడల్లా సర్దుకొని సీదా కూచోని కోపంతో రివ్వున లేచి "క్యాబే ఏ సర్కార్‌కా మాములా నహీ, నిజాంకా జాగీర్‌ సమ్‌య్రు” అంటు పిడికిలి బిగించాడు. శేషగిరి ఒక్కసారిగా సాయబు మొఖంలోకి చూసిండు ఆ చూపుల్లో కోపంలేదు. గడ్డి పోసకంటిె తేలిగ్గా తీసేసినట్టున్న నిర్లక్ష్యం ఉంది. సాయబుకు ఆ చూపు కొత్త ఆ మనిషిలో భయంలేదు. అవసరమైతే ఎటువంటి తెగింపు అయినా చేసేట్టుగా ఉంది. ఎనకాముందు ఎవరులేరు చెయ్యి వణికింది. "ఏ జాగీర్‌ తెరాబాప్‌కానహీ ఏ గాడీ తెరాబాప్‌కా నహి, చుప్‌ చాప్‌ సీదా బైటా." మాటల్లో కోపంలేదు. బెదిరింపులేదు. ఆజమాయిషి ఉంది. సాయబు తోక ముడిచిండు. విసురుగా తన సంచి తీసుకొని అక్కడినుండి లేచి పోతు "దేఖూంగా” అంటూ ఇంకా ఎదో వదురుతు పోయిండు. ఆ మాటలేమి శేషగిరి లక్ష్య పెట్టలేదు. సుబ్బయ్యకు ఇదంతా చికాకు కలిగించింది. తమ్ముని మీద కోపం కల్గింది. ఎటుపోయి ఎటు వస్తదో తెలియదు. లేచి పోయిన సాయబు మళ్ళీ నల్గురిని తోడ్కొని వచ్చి ఏదన్న దౌర్జన్యం చేస్తే ఎట్లా అనే భయం పట్టుకున్నది. సాయబు ఖాళీ చేసిన బెంచి మీద శేషగిరి కూచున్నాడు. క్షణం తటపటాయించి ఆ ప్రక్కనే సుబ్బయ్య కూచున్నాడు. మిగితా బెంచి కాలీగా ఉన్నా జనం కూచోవటానికి భయపడుతున్నారు శేషగిరి ఇది కనిపెట్టాడు. సంకలో పిల్లవాన్ని ఎత్తుకొని ఉన్న స్త్రీని ఉద్దేశించి "అమ్మా ఇక్కడ కూచోమంటు” ఆహ్వానించాడు. ఆమె క్షణం సేపు కూచోవాలా వద్దన్నట్టుగా అటు ఇటు చూసింది. పిల్లవాడు నంకలో జారుతున్నాడు. క్రింద కూచుందామన్నా కాలుపెట్ట స్థం లేదు. ఆమె సుబ్బయ్య ప్రక్క అతనికి తాకకుండా ఒదిగి కూచున్నది. 'నువ్వు కూడా కూచో తల్లి' మరోస్రీని ఉద్దేశించి శేషగిరి అన్నాడు. దాంతో మరో ఇద్దరు వచ్చికూచున్నారు. ట్రెయిన్‌ పెద్దగా కూత వేస్తూ కదిలింది. సుబ్బయ్యకు భయం భయంగానే ఉంది. చల్లగాలి రివ్వున వీస్తున్నది. రైలు కదలటంతో స్టేషన్‌ మెల్ల మెల్లగా వెనక్కి జరిగి దూరమై పోతున్నది. రెండు బెంచీల మధ్యన గిన్నెల మూట మీద కూసున్న బోడగుండు పిల్లవాడికి ఇదంతా వింతగా ఉండి కళ్ళు విప్పారంగా చూస్తున్నాడు వాడికి ఆ కిటికి ప్రక్కకు పోయి కదిలిపోయే చెట్లను, ఇండ్లను చూడాలనే తహతహ ఉంది. కాని అతని ప్రక్కన నేల మీద కూచున్న అతని తల్లి పిల్లవాన్ని ఎటు కదలకుండా పొదివి పట్టుకున్నది. వాడి వొంటి మీద వాడి శరీరానికి సరిపడని చిరుగుల అంగీ ఉంది. దానికి గుండీలు గాని పిన్నీసులు గాని లేవు. ఎండిపోయిన రొంబొచ్చె మట్టి కొట్టుక పోయి ఉంది. కంతలు తేలి పీక్కపోయిన మొఖం ఎండీ పోయిన ముక్కు కదిలిపోయే ప్రపంచాన్ని వింతగా చూసే గుండ్రటి చురుకైన కండ్లు. కిటికి ప్రక్కన కూచాని ఉన్న శేషగిరి ఆపిల్లవాడి ఆతృత కనిపెట్టి 'ఇటురా ఇక్కడ కూచుంటె అన్ని బాగా కనిపిస్తాయి” అంటు చిన్నగా నవ్వుతు పిలిచిండు.

౯

ఆ పిల్లవాడు కదలటానికి ఉద్యుక్తుడు అయితే ఆ పిల్లవాడి తల్లి వారించింది ఆమె మనసులో దొరబాబులాగున్న అతన్ని కించిత్తు అనుమానంగా చూసింది.

'పర్వాలేదమ్మ వాన్నిటు పంపియ్యి' అని రెట్టించే సరికి అప్రయత్నంగా చేతులు వదిలింది. పిల్లవాడు రివ్వున కదిలి కిటికి ప్రక్కన వచ్చి కూచున్నాడు. రైలు దూసుక పోతున్నా సుబ్బయ్య మొఖం నుండి ఆందోళన తాలగిపోలేదు. ఇంత చేసి ఏమి జరగనట్టుగా ౪ పిల్లవాడితో మాటల్లో దిగిపోయిన తమ్ముడు శేషగిరిని చూస్తుంటే మనసు ఆందోళన చెందింది.

తమ్ముని మనస్తత్వం సుబ్బయ్యకు తెలియంది కాదు. చిన్నప్పటినుండి అంతే. ఎవరైన

చిన్న పిల్లలు పోట్టాడుతుంటే తనకు అన్యాయమనిపించినపుడు వాడు ఎంతటివాడైనా దండించడానికి సిద్దపడేవాడు. దాంతో ఆ పిల్లవాని తల్లిదండ్రులు ఇంటి మీద కొచ్చి నానా హంగామ చేసేవారు. తండ్రి దేవూరి చెంగయ్య, తల్లి వెంకట లక్ష్మమ్మకు రోజుకో పంచాయితీ తెచ్చి పెట్టేవాడు. ఇదంతా భరించ లేక కోపానికి వచ్చిన చెంగయ్య అడపాదడపా వీపు సాపుచేసినా నడవడికలో మార్పేమిరాలేదు.ఏదో చిన్నపిల్లవాడు తెలియక చేస్తుండని అనుకున్నా వయసు పెరిగినా మార్పు రాలేదు. కాంగ్రెసు అని, స్వాతంత్ర పోరాటమని శోజుకో దాన్లో వేలుపెట్టడమే కాకుండా ఒక్కొక్కసారి వొళ్లంతా పోలీసులాఠీలతో దెబ్బలు తాకించుకొని రావటం జరిగేది. ఇగ ఇదిట్ట్లా అయితే లాభంలేదని ఇంటర్‌ చేయించటం కోసం మద్రాసులో ఉండే మేనత్త ఇంటికి పంపిస్తే పట్టుమని పదిరోజులు ఉండకుండా. అక్కడి వాతవరణము సరిపడటంలేదని చెప్పాపెట్టకుండా రావటం జరిగింది. అయినా మనిషిలో మార్చు రాలేదు సరిగదా మరింత అల్లరి పనులకు ఎగబడ్డాడని, చెంగయ్య కొత్తగూడెంలో హోటల్‌ నడిపించుకుంటున్న సుబ్బయ్య ను పిలిపించి 'వీడు ఇక్కడ బాగుపడే యోగం కనిపించడం లేదు నీ దగ్గరికి తీసుకపోయి వాన్ని ఓ దారిన పడయమంటే' సుబ్బయ్య వెల్లూరు వెళ్ళి శేషగిరిని వెంట బెట్టుకొని వస్తున్నాడు.

ఎక్కడి దాక పోవాలి" ఎదురుగా కూచున్న నడీడు మనిషి ప్రశ్నించే సరికి సుబ్బయ్య ఆలోచనకు అంతరాయం కల్గింది.

"కొత్తగూడెం అన్నాడు ముక్తసరిగా.

"మేము అక్కడికే” అంటూ అతను మళ్ళీ బదులు పలికి, సుబ్బయ్య నుండి జవాబు ఏం రాక ముందే సహజమైన తన కలుపు గోలుతనంతో

” మీరు కామమ్మ గారి తమ్ముడు కదూ ?” అంటూ ప్రశ్నించాడు.

' అవును, మీరు...' సుబ్బయ్య ప్రశ్నార్థకంగా ముఖం పెట్టాడు.

' నన్ను గుర్తు పట్టలే. మోహన్‌సింగ్‌ కంట్రాక్టర్‌ దగ్గర పనిచేస్తున్న. నేను కనుకుంట్ల రాజంను పదిహేను రోజులాయే ఊళ్ళపాంటిపోయి. పెద్దపల్లి, పొత్కపల్లి, హుస్నాబాద్‌, హుజురాబాద్‌, మంథిని అన్ని ఊల్లళ్ళ తిరిగి వస్తున్న, అంటూ చెప్పటం మొదలు పెట్టాడు రాజం, శేషగిరి వైపు తిరిగి 'ఇతను ఎవరు?” అడిగాడు.

"మా తమ్ముడు శేషగిరి. ఏదన్నా పని చూయిస్తామని ఊరి నుండి వెంట బెట్టుకొస్తున్నా.'

"మీవోడు నాకు బాగా నచ్చిండోయి' వెడల్పు ముఖం మరింత విప్పారగా గార పండ్లూ బయలపెట్టి నవ్వాడు రాజం.

వ

సుబ్బయ్యకేం అర్జంకాలేదు.

"ఆ సాయబు చూసినావు ఎంత తల బిరుసో. నిజాం రాజయితే ముస్లింలంత రాజులయినట్టుగా వాని దర్చం, మీవోడు కండ్లెర్ర చేసే సరికి తుర్రుమన్నాడు. 'మా బాగా జరిగిందన్నట్టుగా కళ్ళు ఎగరేసిండు రాజం.

"అలా అందరు ఎందుకుంటారండి. ముస్టింలల్లో కూడా ఉన్న వారుంటారు ఏమిలేని వారుంటారు. ఉన్నవాల్లదో దారి, అయితే లేనివాళ్ళది మరోదారి' అంటూ శేషగిరి మాటకలిపే సరికి రాజం మాటలు పొడిగించాడు.

'నిజమే మరి' అంటూ తలాడించి 'బీదబిక్కిజనం హిందువులైనా,. ముసల్మానులైనా వాళ్ళ బాధలు ఒక్కతీరుగానే ఉన్నాయి. నాముట్టుకు నేను ఈ లేబరును అపాయింటుమెంటు చేయించటం కోసం ఊళ్ళపాంటి తిరిగినప్పుడు ఇటువంట సంఘటనలు చాల చూసిన ..... అంతెందుకు నేను కొత్తగూడెం వదిలి పదిహేను 6ఓ'జులైంది. ఈ పదిహేను రోజుల్లో కూలినాలి చేసుక బ్రతికే తుర్కలు, వెలమ దొరలకు వెట్టి చాకిరి చేసి బ్రతికే వాళ్ళు, లెక్కలేనంత మంది కనిపించారు. ఎక్కడైనా దొరలు, జాగీరుదార్లు ఒక్క తీరుగనే ఉన్నరు" అంటు రాజం తను చూసిన సంఘటనలు చెప్పుకొచ్చిండు.

"ఇన్ని బాధలున్నా బొగ్గు బావిల పనులంటే జనం ఇంకా భయపడుతునే ఉన్నారు. ఆ వూళ్ళ పాంటి రోజు అణా కూలి దొరకాలంటే గగనమై పోతుందా? ఎనిమిది గంటలు పనిచేస్తే మూడు అణాలు కాలుమీద కాలువేసుకొని సంపాదించవచ్చు అని ఎంత నెత్తినోరు మొత్తుకున్నా పాతిక ముప్పయి కుటుంబాలకంటే కదిలించి తీసుక రాలేక పోయినా”

రాజం తనచుట్టూ ఉన్న లేబర్‌ కేసి చూసినాడు. వాళ్ళకు ఆ౪ఆత అయోమయంగా ఉంది. మాట పలుకు లేకుండా మూగవాల్లలా బిక్కు బిక్కుమని చూస్తున్నారు. నిజానికి వాళ్ళ బాధలు చెప్పనలవి కాకుండా ఉన్నాయి. ఆ బాధలు అనుభవించింది వాళ్ళు. వాటి లోతుపాతులు మాట్లాడే వారికన్న వారికే ఎక్కువగా తెలుసు. నిజాం నిరంకుశ పాలన, జాగిర్జార్ల, భూస్వాముల దోపిడి వాళ్ళను నిర్వీర్యులను చేసింది, వాళ్ళ మూలుగలు పీల్చింది. వాళ్ళను మూగ జంతువులుగా మార్చేసింది.

రాజం తన బాధ చెప్పుకుంటున్నాడు.

శేషగిరి ఆలోచనలు ఎక్కడో సుళ్ళు తిరుగుతున్నాయి. 'దోపిడి వాళ్ళను మనుషులుగా చంపేసి బానిసలుగా చేసింది. మనం ఈ బానిసలను మనుష్యులుగా చేయాలి. మనిషిగా ఆలోచించడం నేర్పాలి. ఈ తలక్రిందుల వ్యవహారాన్ని మనం చక్క బెట్టాలి. మనిషిగా బ్రతకటం నేర్పాలి. అదే మన ముందున్న తక్షణ కర్తవ్యం'చివరి వీడ్కోలు సమావేశంలో కామ్రేడ్‌ రామనాథం చెప్పిన మాటలు చప్పున గుర్తుకు వచ్చినవి. శేషగిరి దృష్టి లేబరు వైపు మళ్ళింది.

అతని దృష్టికి అందరు ఒక్క తీరుగానే కనిపిస్తున్నారు. ఎవరి శరీరంల రవ్వంత మాంసంలేదు. తైల సంస్కారంలేని జుట్టుతో, గావు పట్టి ఏరంగో తెలియని బట్టలు అవైనా సరిగా ఒంటిని కప్పడంలేదు. పిల్లలు, స్త్రీలు పురుషులు అంతా ఒక్కతీరుగానే ఉన్నారు. కరువులు, దొరతనం, నిజాం నిరంకుశ పాలన వాళ్ళను ఊళ్ళనుండి తరిమేసింది.

రైలు చీమల పాడులో ఆగింది. ప్రయాణికులు అంతగా దిగలేదు. ఊరు చా?"

6 చిన్నదిగా కనిపిస్తున్నది. తూర్చుకిరణాల ఎండపొడ వెచ్చగా శరీరానికి తాకుతున్నది రైలు పెద్దగా కూతవేసి కదిలి మళ్ళి వేగం అందుకుంది. అంతవరదాక మనసులో పేడించిన భయం తొలగిపోయి సుబ్బయ్యకు నిదురకమ్ముకువచ్చి కళ్లు మూతలు పడ్డాయి. శేషగిరికి నిదురరావటంలేదు. ప్రక్కనే కూచున్న బోడిగుండు పిల్లవాడు కిటికి నుండి చేతులుబారా చాపి రివ్వున వినురుతున్న గాలిని దొరక బుచ్చుకోవటం కోనం తాపత్రయపడుతున్నాడు.

రాజం పెద్దగా ఆవలించి మబ్బు విరుచుకున్నాడు. అతని ప్రక్కన కూచున్న యువకుడు రెండు కాళ్ళు ముడుచుకొని మోకాలి మీద చేతులు కట్టుకొని కిటికి నుండి దూరంగా దృష్టి సారించి కూచున్నాడు అతని కాళ్ళ కాడ గోనె సంచి మీద తల పెట్టుకొని అతని భార్య నిదురకు జోగుతున్నది. రెండు రోజులనుండి సాగుతున్న వాళ్ళ ప్రయాణపు అలసట ఆమెను కమ్మేసింది.

"ఒక్కొక్క కుటుంబానికి వంద నుండి రెండు వందల దాకా అప్పులు చెల్లించకుంటె బాకీలున్న కాడ ఊరు విడిచి వెళ్ళేది లేదంటున్నారు. ఇంత చేసి వంద రెండువందలు పెట్టుబడి పెట్టి, వచ్చినంక వాళ్ళకు తిండి, ఠికొానా చూయించి బాయిల పనికి పంపించే సరికి తల ప్రాణం తోకకు వస్తున్నది. ఇంతచేసినా చివరికి మిగిలేది ఎప్పటి చిప్ప ఎనుగుల్డనే.”

“కంపినోడికి లేబరు కావాలి, కంట్రాక్టర్లకు లేబరు కావాలి, కంపినోడికి ప్రొడక్షన్‌ కావాలి. కంట్రాక్టరుకు లాభాలు కావాలి. అందుకోసం మేము కావాలి. మేము పొయ్యి పెట్టి కట్టెలు ఎదురుకొచ్చి మంటచేసి వంట వండితే తినిపోయేది వాళ్ళు. చివరికి మాకు మిగిలేది ఎంగిలి ఇస్తారాకులు. ఏం లాభం లేదండి. కాకుంటె మొదటి నుండి ఓ పనికి అలవాటు పడ్డాం. కష్టమో నిష్టురమో దాన్ని కొనసాగించాలి” రాజం మాటలకు అంతు లేకుండా సాగుతున్నది. ఆ వదురుబోతుతనమే ఊళ్ళపాంటి తిరిగి లేబరును తీసుకరావటానికి దోహద పడుతున్నది.

రైలు కారెపల్లిలో ఆగింది. చిన్న రేకుల షెడ్డు. దూరంగా పదిపదిహేను గుడిసెలు చెట్ట గుబురుల మధ్య అస్పష్టంగా కనిపిస్తున్నాయి. కొద్ది మంది ప్రయాణికులు దిగి పోయినారు. వాంటి మీద సరిగా అచ్చాదనలేని ప్రయాణికులు కొంతమంది ఎక్కినారు. కొద్ది సేపయిన తర్వాత రైలు మళ్ళీ కదిలింది.

రాజం ఏదో ఒకటి మాట్లాడుతూనే ఉన్నడు అతని ప్రక్కన కూచున్న యువకున్ని పరిచయ పూర్వకంగా మందళలించటానికి శేషగిరి ప్రయత్నించిండు... అతను కేవలం తన పేరు 'మేదరి మల్లయ్య? అని చెప్పి మాటలు తప్పించుకోవడం కోసం ఏటో చూసిండు... శేషగిరి ఇంకా టూటలు పొడిగించలేదు.

రైలు బేతంపూడి, తడకలపూడి దాటింది. కొత్తగూడెం సమీపించుతున్నదని తెలిసిన ప్రయాణికులు మూట ముల్లెలు సర్జుకుంటున్నారు.

రాజంలేచి 'అరేయ్‌ కొమురయ్య, మల్లయ్య, వీరమల్లు మనం దిగే చోటు వస్తున్నది. అందరు తయారుగుండుండ్జి బిడ్డా అంటూ కేకేసిండు. ప్రయాణికుల్లో కదిలిక ఎక్కువైంది. సుబ్బయ్య అప్పటికి లేచిండు.

౯

రైలు ప్లాటుఫారం మీదికి వచ్చింది. తొందరపడే వాళ్ళు తొందర పడుతు దిగుతున్నారు. ఇక రైలు ఇక్కడి నుండి ఎక్కడికి కదలదని తెలిసిన వారు నెమ్మదిగా దిగుతున్నారు. తెల్లటి వొళ్ళు రాగిజుట్టు గల అధికారి ఒకరు భార్య పిల్లలతో దిగిండు. ముట్టుకుంటె మాసిపోయేలా ఉన్న దొరసాని హేర్చ్స్‌ మెడల మీదికంటు పాకిపోయి ఉంది. తొడుక్కున్న వువ్వుల గౌను నుండి వ్రేలాడే తెల్లటి పొడువాటి చేతులను వయ్యారంగా ఊపుకుంటు ముందుకు కదిలింది. వారి ఇద్దరి పిల్లలు అచ్చంగా తండ్రిని పోలి ఉన్నారు. అక్కడున్న వారందరిలో వారి ప్రత్యేకత కొట్ట వచ్చినట్లుగా కనిపిస్తున్నది. వింతగా వాళ్ళ కేసి చూసే వాళ్ళు చూస్తున్నారు. వాళ్ళు దిగి దిగడంతోనే నలుగురు కూలి మనుష్యులు ఎదురేగి వారి సామానులు ఎత్తుకున్నారు. క్రింది స్థాయి నల్లటి అధికారి ఒకడు వారికి దారి చూపుతు ముందుకు కదిలిండు. అతను తెల్ల బట్టల్లో ఇన్‌షర్టు వేసుకొని తలమీద దొర టోపి పెట్టుకున్నాడు. అతి వినయంతో అతను ఇంగ్లీషు దొరగారితో ఏదో నూట్ట్లాడుతున్నాడు.

సుబ్బయ్య, శేషగిరి ట్రెయిన్‌ దిగేసరికి జనం అప్పటికే బయటికి పోతున్నారు. శేషగిరి ఒకసారి చుట్ట పరకాయించి చూసిండు.

ఇంగ్లీషు వాళ్ళు బొగ్గు రవాణా కోసం వేసిన రైల్వేలైను కొత్తగూడెంతో అంతమైపోతుంది. బండరాల్లతో పేర్చికట్టిన రెండు గదుల రైల్వేస్టేషన్‌ ఎర్రటి జాజు రంగులో ఉంది. ఆ గదులను ఆనుకొని ముందుకంటు ్రాకిన ప్లాటు ఫారం ఉన్నది.

సుబ్బయ్య ముందునడవగా శేషగిరి వెంటనడిచిండు.

రోజు పొద్దున్నే వచ్చే ఆ రైలు, బొగ్గును తేసుకపోయే వ్యాగన్లతోపాటు, బొగ్గుబావుల్లో రెక్కలు ముక్కలు చేసుకొనే కూలీలను మోసుకొస్తుంది. వారి మీద అజమాయిషి చేసే అధికారులను తీసుక వస్తుంది. కాని ఆ రోజు బొగ్గు బాయిలో బుగ్గి అయిపోతున్న కార్మికుల బ్రతుకుల్లో భవిష్యత్తులో విష్టవాన్ని రగిల్బే నిప్పారవ్వను మోసుకొచ్చినట్లు ప్రాణంలేని ఆ రైలుకు ఏం తెలుసు.

స్టేషన్‌ బయటికి వచ్చేసరికి, దేదీస్యమానంగా వెలిగిపోయే సూరీడు తన వేడి వాడి కిరణాలతో వాళ్లంతా (ప్రేమ పూర్వకంగా తడిమిండు.

2

కామమ్మగారి సత్రం కొత్తగూడెం రైల్వేస్టేషన్‌కు ముందు పెద్ద బజారును అనుకొని ఉంది, రోడ్డుకు ఇరువైపులా రకరకాల దుకాణాలున్నాయి.కొన్ని చిల్లరకొట్లు, మరికొన్ని బట్టలషాపులు, గాజు సామానులు అమ్మే దుకాణాలు వరుసగా ఉన్నాయి. మార్వాడి షావుకార్లు కోమట్లతోపాటు ఇతర కులం వాళ్ళవి కూడా కొన్ని దుకాణాలు ఉన్నాయి. పెద్ద బజారు వెనుక వైవున నపొయి బన్హి ఉంది. అక్కడ రెండువందల దాక పూరిగుడిసెలుంటాయి. ఆ గుడిసెల్లో సానిటరీ పనులు పనిచేసే కూలీలుంటారు.... పెద్ద బజారు చివరన మేదరి వాళ్ళ బస్తి ఉంది. ముందు వైపున కూలి బస్తి ఉంది. కూలిబస్తిలో ఎక్కువ శాతము కంపినికి సంబంధించిన బావుల్గో, వర్క్‌షాపు, స్టోర్సు సి,ఎస్‌.పి. తదితర చోట్ల పనిచేసే కార్మికులుంటారు.

కొత్తగూడెం మొత్తానికి, అన్ని రకాల సామాన్లు దొరికేది పెద్ద బజారే కనుక ఉదయపు

8

పూట కాస్త సందడిగా ఉంటుంది. పెద్ద బజారు రోడ్డు అలా ముందుకు సాగి భద్రాచలం వైపు పోతుంది.

కామమ్మగారి సత్రం దగ్గరనే సుబ్బయ్యగారి చిన్న గుడిసె హోటల్‌ ఉంది. కామమ్మగారు సుబ్బయ్య గారికి స్వయాన అక్కగారు. కామమ్మగారి సత్రం ఎదురుగా వేముల లక్ష్మి నారాయణగారి హోటల్‌ ఉంది. మరోవైపు సుందర్‌లాల్‌ సేట్‌ కిరాణకొట్టు ఉంది. ఆ బజారులో కామమ్మగారి సత్రం గాకుండా చిట్టి శషయ్యగారి కోమట్ట్ల సత్రముంది. కామమ్మ సత్రానికి బాహ్మణుల సత్రమని ప్రసిద్ధి ఉంది. భద్రాచలం పోయే యాత్రికులు తరుచుగొ ఆ సత్రంలో విడిది చేస్తుంటారు.

కామమ్మగారు కొత్తగూడెం రావటం చాల విచిత్రమైన పరిస్థితిలో జరిగింది. నిజానికి సంప్రదాయం మీద అదో తిరుగుబాటు . కామమ్మగారి తండ్రి గారయిన, దేవూరి చెంగయ్య గారిది నెల్లూరు దగ్గర దేవూరు. ఆయన భార్య పేరు వెంకట లక్ష్మృన్ము ఆగ్రామం పేరు మీదనే వాళ్ళ ఇంటి పేరు స్థిరపడిపోయిందని ప్రసిద్ది. నియోగి బాహ్మణులు, ఆచార వ్యవహరాల్లో కట్టుబాట్లు గల కుటుంబం.చెంగయ్య గారికి తల్లి దండ్రులు వైపునుండి సంక్రమించిన ఆస్థి ఏమిలేదు. ఉన్న ఎకరము పొలం కౌలుకిచ్చి దానితో వచ్చే ఆదాయంతో పాటు పెద్దలనుండి సంక్రమించిన విద్యను నలుగురికి పంచడం కోసము ఇంటి వద్దనే బడీ నజీపించేవాడు,. దానిమీద వచ్చే ఆదాయంతో వేడినీళ్ళకు చన్నీల్లుగా సంసారం అంతంతమాత్రంగా సాగేది. చెంగయ్యగారి అన్నదమ్ములు ముగ్గురు. అందులో ఒకతను చనిపోగా మరొళతను సన్యాసం పుచ్చుకొని చెప్పాపెట్టకుండా పోయాడు. చెంగయ్య గారికి గల మొత్తం సంతానంలో పెద్ద పిల్లవాడి పేరు శ్రీరాములు. రెండవది అమ్మాయి పేరు కామేశ్వరమ్మ, ఆ తర్వాత సుబ్బయ్య, రమణయ్య, సుబ్రమణ్యం అందరి కంటే చివరి వాడు శేషగిరి రావు,

చెంగయ్య గారు పిల్లలకు ఆస్థి రూపంగా ఏమీ ఇవ్వకున్నా అందరికి విద్యాబుద్ధులు చెప్పించాడు. నియమనిస్టగల కుటుంబం కావడంతో పిల్లలను చాల కట్టు దిట్టాల మధ్య పెంచాడు.అప్పటి ఆచారం ప్రకారము కూతురు కామమ్మను ఏడవఏట ప్రక్క గ్రామమైన వరిగొండ వారింటికి కోడలుగా చేశాడు.

ఆటపాటల వయసులోనే కామేశ్వరి అత్తగారింటికి పోయింది. ఏమీ తెలియని బాల్యం ఇంకా విడిపోకముందే కామేశ్వరిగారి భర్త ఏదో రోగము వచ్చి కాలధర్మం చేయటంతో తొమ్మిదవ ఏట విధవరాలుగా కామమ్మ తిరిగి తల్లి గారింటికి వచ్చింది.

అప్పటినుండి అమెకు కష్టాలు ఆరంభమైనాయి. ఇతర పిల్లలతో కలిసి ఆడుకోరాదు. పెండ్లి పేరంటాలకు పోవద్దు, పూలు పెట్టకోవద్దని వారించే వాళ్ళు. జుట్టు తీయించి ఎప్పుడు తెల్లబట్టలు వేయించేవారు. వెధవముండా అనే వేధింపులుండేవి. దాంతో ఆ చిన్నారి బాల్యంలో తీవ్ర మానసిక వొత్తిడికి గురయ్యేది. అందరిలా పూలు పెట్టకుం టాను, రంగు రంగుల బట్టలు వేసుకుంటానని గంటల తరబడి మారాం చేసేది. తల్లి 'నీకా అదృష్టంలేదమ్మా' అంటూ గుడ్డ నీళ్ళుకుక్కుకొని పిల్లను వారించేది,

వెంకట లక్ష్మమ్మగారి ఆరోగ్యం అంతంత మాత్రంగా ఉండేది. ఎప్పుడు ఏవో రోగాలతో, దగ్గరి దగ్గరి కాన్పులతో, చాలి చాలనీ బ్రతుకుతో ఆమె ఆరోగ్యం నిరంతరం క్షీణిస్తుండేది.

త్రి కామమ్మగారికి యుక్తవయసు వచ్చేనాటికి దాదాపుగా కుటుంబంలో వ్యవహరాలన్ని ఆమె చూసే స్థాయికి వచ్చింది. ఆందరికంటే చిన్నవాడయిన శేషగిరి అంటే ఆమెకు ప్రాణం. తమ్ముడి ఆలనా పాలనా అన్నీ తనే చూసేది. అక్క గారంటే కూడా శేషగిరికి అంత (ప్రేమే ఉండేది. అక్కగారిని ఎవరన్నా ఏమన్నా అంటే సహించేవాడు కాదు. కయ్యానికి దిగేవాడు. ఎదుటి వ్యక్తి ఎంత పెద్దవాడయినా లక్ష్య పెట్టేవాడు కాదు. మొదటి నుండి మొండి ఘటం... తనకు నచ్చింది చేసేవాడు. తండ్రి అంటే భయం ఉన్నా అది అంతంతమాత్రమే, తండ్రి కనుమరుగు అయ్యేసరికి మళ్ళీ ఎప్పటిఆటే. అక్క మాటంటే గౌరవం ఉండేది. చెప్పింది బుద్ధిగా చేసేవాడు, ఇంట్లో ఉన్నప్పుడు అక్కకు ఇంటివనిలో సహాయపడేవాడు. చిన్నపిల్లల్లో ఏదన్నా గిల్లికజ్ఞా వచ్చినా, అక్కతమ్ముడు ఒక జట్టు, మిగతా వాళ్ళు మరో జట్టయిపోయేవారు. ఆ అల్లరి నీటి మీది బుడగలాగా చప్పున మాయమయ్యేదీ. అయినా, అక్కను ఎవరన్న ఎమన్నా అంటే సహించేవాడు కాదు. అందరు వెధవముండా అని చిన్న చూవు చూస్తుంటే, పసితనంలో కూడా తీవ్రమైన ఉక్రోషం కలిగేది. చిన్నప్పటి నుండి కూడా శేషగిరి అల్లరి పిల్లవాడు గానే సెరిగొడు. స్కూల్లో కాని వీధుల్లో గాని ఎవరన్నా చిన్న పిల్లలు తగాదా పడుతుంటే, చూసి తప్పున్నవాన్ని దండించేవాడు.. దాంతో ఆ పిల్లవాని తల్లి దండ్రులు ఇంటి మీదికి వచ్చి నానా అల్లరి చేసేవారు. ఈ గొడవలన్నీ పడలేక తండ్రి కొడితే చెప్పా పెట్టకుండా చెబువులపొంటి తిరిగేవాడు. ఒక్కొక్కసారి తనకంటే పెద్ద పిల్లలతో కూడా తగాదాపడి తన్నులు తినివచ్చినా ఇంట్లో నోరు మెదిపేవాడు కాదు. అటువంటప్పుడు కామమ్మ అనునయంగా దగ్గరికి తీసుకొనేది. మెల్లగా విషయం రాబట్టేది. ఒక్క కామమ్మగారి దగ్గరనే శేషగిరి మనసు విప్పి మాట్టాడేవాడు. ఏ అల్లరిలోకూడా సామాన్యంగా శేషగిరి తప్పుండేది కాదు. అటువంటప్పుడు ఏదన్నా అపాయం జరుగుతుందేమో నన్న భయం ఆమెను పీడించేది. 'ఒకరి గురించి నీకెందుకు . ఈ దెబ్బ చూడు ఎంత బాగాతగిలిందో, ఇంకొద్దిగా అయితే కన్నుపాయేది" అంది ఒకసారి నొసటబలంగా దెబ్బ తాకించుకొని వచ్చినపుడు. "నీవు ప్రతిదానికి ఇలా ఇంకొకరి విషయంలో పోట్లాటకు దిగి వస్తే నీతో ఇంక మాట్లాడను" అంటూ బెదిరించేది. శేషగిరి ఏం బదులు పలకుండా మౌనం వహించేవాడు.... కాని నడవడికలో మార్చేమీ వచ్చేదికాదు. అందుకు ఆమె చాల బాధ పడేది. శేషగిరి తన ఈడు వారయిన కొంతమంది పిల్లలతో జట్టుకట్టి, స్కూలు ఎగ్గొట్టి చింతల డొంకలో ఆటలకు దిగేవాడు. ఆ ఊరిలో ప్రాచీనమైన దేవాలయం. ఒక పాత కోనేరు ఉండేది. అ కోనేట్లో భక్తులు మొక్కుబడి క్రింద బెల్లపు బుట్టలను వదిలే సాంప్రదాయం ఉండేది. శేషగిరి తన అల్లరి మూకతో ఆ గుడి ప్రాంగణంలో ఆటలు ఆడుతూ, భక్తులు ఎవరైనా అక్కడున్న లింగాల మీద పైసలు పెడ్తి చప్పున ఆ పైసలు పూజారికంటే ముందే మాయం చేసి, జట్టుతో కలిసి తినుబండారాలు కొనుక్కొని అందరికి పెట్టి తను తినేవాడు, కోనేట్లో దిగి ఈతలు కొడుతూ ఎవరన్నా భక్తులు బెల్లంబుట్టలు కొనేట్లోకి వదలటంతోటే చాప పిల్లలా రివ్వున దూసుకు పోయి బెల్లపు బుట్టలను అందుకొని తెచ్చి అందరికి పంచేవాడు..... ఇదంత తెలిసి తండ్రి చెంగయ్య కొట్టేవాడు. ఇంత చేసినా చదువులో చాల చురుగ్గా ఉండేవాడు... స్కూలు పైనల్‌ కోసం శేషగిరిని నెల్లూరులోని మేనత్త వాళ్ళ ఇంటికి పంపించడము జరిగింది.

10 ఆ తర్వాత కామమ్మ ఇంట్లో పడిరాక? స్వతంత్రంగా జీవించాలని కొంతమంది ఆ ఊరివాళ్లు వేరే ప్రాంతాలకు బ్రతకబోతుంటే ఆ కుటుంబాలతో కలసి చెప్పాపెట్టకుండా దేవూరు విడిచి పెట్టి భద్రాచలం మీదుగా గోదావరిదాటి కొత్తగూడెం వచ్చింది. ఆ రోజుల్లో భద్రాచలంకి పోయే ప్రయాణికుల కోసం రవాణా సౌకర్యం అంతగా ఉండేది కాదు. రోజుకు ఒక్కసారి ఉదయము వచ్చిన (టైను, మళ్ళీ రాత్రికి కాని తిరుగు ప్రయాణం అయ్యేది కాదు. దాంతో ప్రయాణికులు వేరే రవాణా సౌకర్యంలేక ఆ ఒక్క ట్రైయిన్‌ కోసమే పడిగాపులు పడవలసివచ్చేది. కొత్తగూడెం నుండి భద్రాచలయ కూడా సరిగా బస్సులుండేవి కాదు, ఉదయం సాయంత్రం రోజుకు ఒకటి రెండుసార్లు తప్ప వేరే సౌకర్యం ఉండేదికాదు. దానికి తోడు కాలరీ వాతావరణం కావటము, మిగతా ప్రాంతం కంటే వ్యాపారానికి అనువుగా ఉండటంతో తాటి ఆకులతో రెండు గదుల సత్రం ఏర్పాటుచేసుకుని జీవనం సాగించింది. అప్పటికి ఆమె వయస్సు పాతిక సం॥రాల లోపే బోడితల. తలమీదికంటు ఆవరించిన తెల్ల బట్టలతో చూడటానికి దేవతామూర్తిలాగుండేది. వయసుకు మించిన అనుభవంతో మాటల్లో ఎక్కడా తొందరపాటు ఉండేదికాదు. ఆమె యుక్తవయస్సులో ఉన్నా ఎవరికి ఆమె పట్ట చెడుభావన కలిగేది కాదు. ఆమె నడవడిక అలా ఉండేది. కామమ్మగారు ఇంట్లో నుండి వెళ్ళి వచ్చిన తర్వాత ఆమెను వెతుక్కుంటు తమ్ముడు సుబ్బయ్య వచ్చిండు. తను ఆసరాగా ఉంటాడని తమ్ముడి చేత హోటల్‌ పెట్టించింది. మొత్తంకుటుంబభారమంతా తనమీదే వేసుకున్నది. కొత్తగూడెంలో కామమ్మగారి సత్రానికి ఆ రోజుల్లో మంచి పేరుండేది. శుచికి శుభ్రతకు పెట్టింది పేరు అని నానుడి ఉండేది. ఆ రోజు పొద్దున్న రైలు దిగి, సుబ్బయ్య శేషగిరిని వెంటబెట్టుకొని సత్రయ వచ్చిండు... హోటల్లో ఉదయం పూట సందడిగా ఉంది. సుబ్బయ్య గారి భార్య జానకమ్మ పనిలో మునిగి పోయి వీళ్ళు వచ్చింది కనిపెట్టలేదు. సుబ్బయ్య గారికూతురు సత్యవతి మూడేండ్ల వయసుది. నాన్న వస్తున్నది కనిపెట్టి "అమ్మా నాన్న వచ్చిండే” అని సంతోషంతో అరిచింది. ఆ వెనక జానకమ్మ, కామమ్మ ఇద్దరు బయటికి వచ్చారు. కామమ్మ దాదొపుగా పది సంవత్సరములనుండి తమ్ముడు శేషగిరిని చూడలేదు చూసి చూడటంతోనే ఆమె కండ్లు చమర్చినాయి. అప్పటికి ఇప్పటికి బాగా ఎదిగి పోయిండు. మనిషిలో బాగా మార్చు కనిపిస్తున్నది. వేసుకున్న బట్టలు మనిషి హుందాతనం, పెద్దరికాన్ని తెలుపుత్రున్నాయి. నవ్వినట్టుగా ఉండే గుండ్రటి కళ్ళు ఆనందాశ్రువులతో నిండి పోయినాయి. "ఏమైందిరా మొన్న అనంగా రావలసినవారు... ఇంత ఆలస్యమైందేమిటీ” అంది పలకరింపుగా... జరిగిన ఆలస్యంగురించి సుబ్బయ్య చెప్పుకొచ్చిండు... శేషగిరి అక్కను సమీపించి పాదాభివందనం చేశాడు. శెషగిరి బుజాలమీద చేతులేసి "ఎన్ని రోజులైందిరా నిన్ను చూడక” అంది. "ఎప్పుడైనా వస్తమనుకున్నా కొని వీలు పడందే” శేషగిరి ఏదో తప్పు చేసినట్లుగా నసిగిండు.

న!

౫ఏల్రా వీలు పడుతుంది. దేశంమీద రాచకార్యాలన్నీ నీవేనాయే” అంది నవ్వుతు... "నాన్న నాకు ఎప్పటికప్పుడు నీ గురించి ఉత్తరాలు వ్రాస్తూనే ఉన్నాడు. అన్ని సంగతులు తెలుస్తూనే ఉన్నాయి. ఇప్పటికైనా బుద్దిగా ఉండు” అంటూ "అమ్మాయి జానకి కాస్త కాఫి పొడి ఎక్కువవేసి చక్కటి స్రాంగ్‌ కాఫీ ఒకటి ఇవ్వు... నిన్న ఎప్పుడు తిన్నారో ఏమో” అంది... కేషగిరి చిన్నప్పటి నుండి చిక్కటి స్ట్రాంగ్‌ కాఫీ అన్నా మీగడ పెరుగన్నా ఎంతో ఇష్టం. ఆ సంగతి కామమక్టు బాగా తెలుసు.

ఆ తర్వాత ఇంటికాడి సంగతులు, నాన్న ఆరోగ్యం గురించి, పెద్దన్న శ్రీరాములు వ్యవహారం గురించి అడిగి తెలుసుకుంది.

శేషగిరి వైపు ఇంతింత కన్నులు చేసుకొని అప్పటికే నాన్న చంకన ఎక్కి పరీక్షగా చూస్తున్న సత్యవతి కేసి చేతులు చూపి "రావే తల్లి” అంటూ దగ్గరికి తీసుక్షోబోతే అది రాకుండా మారాం చేసింది. ఎలాగో బుజ్జగించి దగ్గరికి తీసుకొని ఇది అచ్చం మన అమ్మ పోలికే అంటూ ముద్దులు పెట్టిండు. జానకమ్మ ఇచ్చిన కాఫీ కప్పు అందుకొన్నాడు.

"మా చిన్న మామలా సన్నాసుల్లో కలిసి పోతాడేమోనని కంగారు పడ్డాం. మొత్తానికైతే మళ్ళీ మా దారికి వచ్చాడు.” అంది జానకమ్మ నవ్వుతూ.

"ఒక్కన్నే పోతే బాగుండదని అందర్హి కలుపుకొని పోదామని వచ్చిన” శేషగిరి బదులిచ్చే సరికి అందరూ తేలిగ్గా నవ్వారు...

ఆ రోజంతా కబుర్గతోనే గడిచిపోయింది.

3

లేబర్‌ కంట్రాక్టరు మోహన్‌సింగ్‌ పేరున్న పెద్ద కంట్రాక్టర్లలో ఒకడు... దాదాపుగా పాతిక సంవత్సరాల క్రింద మొట్టమొదటి సారిగా అతను కాలరీకి బ్రతకవచ్చినప్పుడు చేతిలో చిల్లి గవ్వ లేకుండా వచ్చాడు. గడిచిన పాతిక సంవత్సరాలలో కంపినిలో ఉన్న చిన్న పెద్ద కంట్రాక్టర్ల అందరిని మించిపోయిండు. అందుకు నిదర్శనంగా అతను భజన మందిరము ఎదురుగా కట్టించిన లంకంత ఇల్లు ఆయన హోదాను, అంతన్తును తెలియచేస్తుంది. విశాలమైన గదులు, ఇంటి ముందు పెద్ద వసారా, ఎప్పుడు పని మనుష్యులతో నిండి పోయి ఉంటుంది. అతను భార్య పిల్లలలో ఆ ఇంట్లోనే ఉంటున్నాడు. దాదాపుగా ఐదారు వందలమంది కారిక్రులు అతని చేతిక్రింద పని చేస్తున్నారు. కంపిని అధికారులతోను, స్థానిక పోలీసులతోను అతనికి మంచి దోస్తానా ఉంది. మనిషి ఆరడుగులు ఎత్తు ఉండి చూడటానికి గంభీరంగా ఉంటాడు. అతని న్వంత ఊరు ఏవూరైంది ఇదమిద్ధంగా ఎవరికి తెలియదు. దాని గురించి ఎవ్వరు ఎప్పుడు ఆరా తీయలేదు... ఉత్తర భారతానికి చెందిన పఠానులని మాత్రం అందరు అనుకుంటారు. మొట్ట మొదటిసారిగా మోహన్‌సింగ్‌ కాలరీకి వచ్చినపుడు కొద్దికాలము వడ్డి వ్యాపారం చేసాడు. నాలుగు డబ్బులు పోగయిన తర్వాత వడ్డి వ్యాపారానికి తోడు కంపినిలో చిన్న చిన్న కంట్రాక్టు పనులు చేశాడు. ఆ రోజుల్లో బొగ్గు బావుల్లో పనులు చేయటానికి ఇప్పటిలా నేరుగా కంపినియే కారిక్రులను నియమించేది కాదు... కొన్ని ప్రధానమైన ఉద్యోగాల్లో కంపిని మనుష్యులను నియమించినా బొగ్గు ఉత్పత్తికి సంబంధించి బ్లాస్టింగ్‌ పనులు, ఫిల్లింగ్‌ వంటి పనులను

క2 కంట్రాక్టర్లు అప్పచెప్పి ప్రొడక్షన్‌ బట్టి టన్నుకు ఇంత అని కొలతలు చేసి కంట్రాక్టర్లకు లెక్కలుకట్టి ఇచ్చేది. ఇక కంట్రాక్టర్లు కారిక్టులకు రోజుకింత కూలి అని లెక్క చెప్పి, వారికి జీతం క్రింద ఇవ్వాల్సింది పోను మిగతా డబ్బులు తాము మిగుల్చుకునే వాళ్ళు. ఈ మధ్యవర్తిత్వ వ్యవహారంలో కంట్రాక్టర్లు బాగానే లాభాలు పొందుతున్నా కంపిని అదేమిపట్టించు కోలేదు. అందకు కారణం లేబర్‌తో ఉండే సాధకబాధకాలు మేనేజమెంట్‌ = చేసే ఇంగ్లీష్‌ అధికారులకు తెలియంది కాదు.. ఈ వ్యావహరంలో వాస్తవానికి కంపిని నష్టపోయేదేమిలేదు... పనిలో భద్రత లేక తరుచుగా జరిగే ప్రమాదాల వల్ల కారిక్టులు చనిపోయేవారు. బొగ్గు బావిలో పని అంటే మృత్యుమొఖంలోకి పోవటమేనన్న భావన ఉండేది. దాంతో బావుల్లో పనిచేయటానికి లేబరు దొరికేది కాదు. దానికి తోడు, వసతి రక్షణ విషయంలో మేనేజ్‌మెంట్‌కు బాధ్యత ఉండేదికాదు. వాళ్ళకు కావల్సింది ఉత్పత్తి. ఆ పనిని కంట్రాక్టర్లు అప్పచెప్పి, తమ బాధ్యతలను తప్పించుకునేవారు. ఇటు కంట్రాక్టర్ల లాభాలకు, అటు కంపిని లాభాలకు మధ్య నలిగి పోయేది కారిక్రులే... ఇలాంటప్పుడు, బొగ్గు బావుల్లో కార్మికులను శతీసుకరావడంకోసం కంట్రాక్టర్లు కొంతమందిని నియమించేవాళ్ళు, వాళ్ళు ఊళ్ళ పాంటి తిరిగి నయానా భయానా వాళ్ళకు నచ్చచెప్పి ఆశలు చూపించి కుటుంబాలతో సహ తీసుకువచ్చేవాళ్ళు. అలా తీసుక రాబడ్డవాళ్ళను పని చేయించటం మరొక ఎత్తు అయ్యేది. అందుకోసం కంట్రాక్టర్లు మరికొంత! మందిని నియమించే వాళ్ళు. వాళ్ళను ముకద్దంలు అనేవారు. మెహన్‌సింగ్‌ వద్ద పనిచేసే ముకద్దంలో కలిగూర బాలయ్య, వడ్డరి పాపయ్య అవే ఇద్దరు ఆరోజు చీకటితోనే జాముపొద్దుండగానే రోజువారిగా లేచి కండ్ల బునసులు దులువుకుంటునే కార్మికులు నివసించే గుడిసెల ప్రాంతము కేసినడవసాగిండ్లు.. అప్పటికింకా మొదటి విజిల్‌ ఇవ్వటానికి చాలా సమయముంది. చుట్టు చీకటింకా తొలగిపోలేదు. అలవాటుగా కాలిబాట వెంబడి వారై వొడ్డునుండి, పాలపొరక తుప్పుల నుండి నడకసాగించిండ్లు. వడ్డరి పాపయ్య పొడగరి, గుబురు మీసొలు, ఎర్రటి కండ్లు చూడటానికి భయం గొల్బేలా ఉంటాడు. తలకు చుట్టిన బుర్రపంచె ఎర్రరంగు వెలస్త పోయి ఉంది.. రాత్రి తాగిన సారామత్తు ఇంకా వీడిపోలేదు. తలంతా దిమ్మెత్తి పోయి చికాకుగా ఉంది. ఊయక్క ఒకటి గయ్యిన లేచింది. బాలయ్య రాయందుకొని దాన్ని తరిమేసిండు.. బాలయ్య నల్లటి తుమ్మ మొద్దులా కుదిమట్రంగా ఉంటాడు. ఒంటిమీద అంగిలేదు. భుజము మీద వేలాడే కండువా మొల నున్న పంచె తప్ప శరీరము మీద ఏ అచ్చాదనలేదు, నల్లటి దేహం అడ్డందిడ్డంగా ఓ క్రమం లేకుండా పెరిగి ఉంది. బాలయ్యకు ఏదో చెప్పాలని ఉబలాటంగా ఉంది.. పాపయ్యకు బాలయ్య మాటల మీద ధ్యాస పోవడం లేదు.. రాత్రి జరిగిన నంవంటన తాలూకు నీలి నీడలు బాలయ్య ఉబలాటాన్ని పెంచేస్తున్నాయి. "నిన్న రాత్రి దొర నన్ను వెంట బెట్టుకొని పోయిండా, అక్కడికి పోయేసరికి ఆ ముండా ఇంట్లోలేదు. అదెటు పోయిందని నామీద ఎగిరితే నేనెం చెప్పుతా, అది తాగి ఎవని దగ్గర్ర తొంగున్నదో?” బాలయ్య వికారంగా పండ్లు ఇకిలించిండు. పాపయ్యకు బాలయ్య

కప

మాటలమీద ఆసక్తి పెరిగింది.

*వాయే, దొరపోయి దాని వాకిట్లకూసున్నడు. చుట్టు ప్రక్కలోల్లకు అందరికి తెలిసిన జంజాటమేనాయే. చూసి చూడనట్లు తలుపులు బెడాయించిండ్లు. దొర ఆగలేక అగ్గి బుగ్గయి పోతాండు. చూడంగా చూడంగా అది రానేవచ్చే. అదేం విచిత్రమోగాని పులి అటువంటి దొర దాన్ని చూడగానే కోపమెటుపోయిందో కాని ఐస్‌ అయి పోయిండు... పెల్లిలాగా ఇంట్లకు నడిచి తలుపులు బిగించుకున్నారు. ఒక్కటే ఇక ఇకలు పకపకలు. బయట కూసున్న నాకు ఎప్పుడు కునుకు పట్టిందో ఏమో దొర వచ్చి పిలిచేసరికి కన్ను తెరిచిన, దొరను ఇంటికి పంపించి ఇంటికి పోయి ఇంట్లో వొరిగిన్నోలేదొ, నీవు వచ్చి పిలువనే పిలిస్తివి' బాలయ్య చెప్పుకొచ్చిండు ళీ

ఇదంతా రోజుండే యవ్వారమ్రే, కంట్రాక్టరు మెహన్‌సింగ్‌ దొరకు. బండారి పుల్లమక్రు ఉన్న అక్రమసంబంధం ఊరంతా ఎరిగి ఉన్న విషయమే.. అయినప్పటికి, రంభ అటువంట పెండ్షాన్ని ఇంట్లబెట్టుకొని ఆ అమ్మోరు మచ్చలదానెంట దొర ఎందుకు పడిచస్తడో వాళ్ళకు ఎప్పుడు అర్థంకాని విషయమే.

దూరంగా బర్లిపిట్‌ గుడిసెల ప్రాంతము కనిపిస్తున్నది... తడకలతో అల్లిన చిన్న చిన్న పందిరి గుడిసెలు, అవి కూడా చాలినంతగా లేవు. ఆ గుడిసెల ముందు బొగ్గులతో రాజేసిన నెగల్డున్నాయి... కొన్ని నెగల్లు అప్పటికే ఎర్రబడి పోయి, కణకణ మండే నిప్పులతో "సెగలు కక్కుతున్నాయి... మరికొన్నింకా దట్టమైన బూడిద రంగు పొగలు కమ్ముతు ఊపిరి సలుపనివ్వటంలేదు. ఎవరో ఊపిరిసలుపకుండా దగ్గుతున్నాడు. చింకి చాపల తడకల గుడిసె ముందు నెగడికాడ రెండు కాల్లు చాపికూచున్న మేదరి మల్లు ఎడ తెరిపి లేకుండా దగ్గుతున్న అట్టేం రాజంకేసి చూసిండు.. రాజంను చూసే సరికి మల్తుకు బాధ కల్గింది... ఒకప్పుడు అమురుకుంటే అమరని మనిషి తెల్లగా బొక్కలు ఎల్లినాయి. తీగలుసాగంగా కాండ్రకించి ఉమ్మేసిండు. ఆయాసంతో ఎగరొప్పుతున్నాడు. ఆరునెల్లుగా అతనికి ఆ దగ్గు మొదలయింది. రోజురోజుకు య్కువైంది కాని తగ్గుముఖం పట్టలేదు. మనిషి రోజు రోజకు చీకేసిన బొక్కలా అయిపోతున్నడు. ఎప్పుడో దగ్గి దగ్గి గుండె ఆగిపోతుందని అతనికి తెలుసు. సరిగ్గా రెండు నెలలనుంచి మనిషి ఇక ఏ పని చేయలేని స్థితికి వచ్చిండు. అప్పుడు గాని కంట్రాక్టర్లు అతన్ని వదిలిపెట్టలేదు. మనిషి చిన్నమెత్తు పనిచేయలేడని తెలిసి వదిలేసిండ్రు.. ఇద్దరు పిల్లలతో కుటుంబాన్ని ఈదవలసిన బాధ్యత అతని భార్య రాజమ్మ మీద పడింది. అమె బొగ్గు బావిలో తముతో పాటే తట్టమోస్తుంది. బొగ్గు రాజంను మొత్తంగా తినేసింది.

మేదరి మల్లు భార్య వీరమ్మ గిన్నెతో ఎసరు తెచ్చి నెగడు మీద పెట్టింది. 'మొఖం కడుక్కోరాదు యాల్ల అయిత లేదా' మొగన్ని హెచ్చరించింది.

మల్వుకు ఆ మాటల మీద జాసపోలేదు. మూడేండ్ల క్రింద బొగ్గు బాయికి కుటుంబంతో పాటు తరలివచ్చిన నాటి సంగతి గుర్తుకొచ్చింది... అతని స్వంత వూరు రామయ్యపల్తె. తూర్చున మానేరు ప్రవహిస్తుంది. దక్షణాదిన బోరుగుట్టల వరసుంది.తండ్రి సంపాదించిన మూడు ఎకరాల మాగాణి ఉండేది. దానితో ఏ చీకు చింత లేకుండా సంసారం సాగిపోయేది కాని, రామయ్యపల్లెను అనుకొని కనిగిరి దేశ్‌ముఖ్‌ జగన్నాథరావు దొర ఉన్నాడు. అతని చుట్లు పది ఊర్లు అతని ఏలుబడిలో ఉండేవి... ఒకసారి దొర మనుష్యులు సర్కారు

కేశ

వారిని వెంటబెట్టుకొని వచ్చిండ్లు. మేదరి మల్లు మూడు ఎకరాలు కబ్బా చేసుకున్నారు. గతంలో మల్లు వాళ్ళ నాన్న కొన్ని ఏండ్లుగా కౌలు కట్టలేదని దాంతో భూమి ప్రభుత్వపరం కాగా జగన్నాథరావు దొర దాన్ని సర్కారు నుండి బేదఖల్‌ చేసిండు అన్నారు. అందుకు వాళ్ళు ఏవిధమైన సాక్షాధారాలు చూయించలేదు. ఊరి పటేల్‌ నిజమేనన్నాడు. ఉన్న భూమి కాస్త చేయిజారిపోయిన తర్వాత మేదరి మల్లు ఇక ఆ వూరిలో ఉండలేక పోయిండు. అత్తగారి ఊరయిన కిష్టంపేటకు పోయిండు. ఎక్కడికి పోయినా బ్రతుకు గడవటం కష్టమై పోయింది. అఆ సందర్భంలో బొగ్గు బావుల్లోకి కూలీలను తీసుక పోవటానికి లేబరు కంట్రాక్టర్లు శావటంతో మేదరి మల్లు కుటుంబంతో సహ బొగ్గు బావుల్లో వచ్చి చేరిండు.

మేదరి మల్లు వచ్చి అప్పటికే మూడు సంవత్సరాలు గడిచి పోయింది. భార్యాభర్తలు ఇద్దరు ఒక పైలుగా బొగ్గు బావుల్లో పని చేస్తున్నా ఏమి ఎదుగు బొదుగు కనిపిస్తలేదు. ఈ మూడు సంవత్సరాలలో స్వంతానికి ఒక గుడిసె కట్టుకోలేక పోయారు. పనిలోకి వచ్చిన కొత్తలో మల్లు భార్య వీరమ్మ నిగనిగలాడుతు నిండుగా కనిపించేది. ఇవుడేమో చొటకూరకాడలా వల్లి పోయింది. మనిషిలో మునపటి రూపమే కానరావడంటేదు. రోజురోజుకు ఎండి పోయి బక్కచిక్కి పోతున్నది. బావిలోని గ్యాసు ఆమెకు పడిరావటము లేదు నాల్గు రొజులు వరసగా పనిచేసే సరికి ఏదో రోగం ముంచుకొస్తున్నది. పరిస్థితి 'పెనము మీది నుండి పొయ్యిలో పడ్డట్టుగా ఉంది. ఇద్దరు పిల్లలతో సంసారం ఎల్లదీయటం కష్టంగా ఉంది. నాలుగు చేతులాడితెనే నల్గురికి పొట్టనిండటం కష్టమైపోగా భార్యను పని మాన్చించాలనే ఆలోచనను అతను వదులుకోక తప్పలేదు. పని చేసిన రోజు కూలి క్రింద మూడు అణాలు దొరుకుతాయి. ఇద్దరికి కలివి ఆరుఅణాలు. ఈ వచ్చే డబ్బులు ఎమైపోతున్నాయో అర్థం కావటంలేదు... దినసరి సరుకుల క్రింద కంట్రాక్టరు ఇచ్చే ముతక బియ్యం రోగాలకు రొచ్చులకు తుడిచిపెట్టుకపోతున్నాయి.

చాకలి వీరయ్య వొంటికాలు ఈడ్చుకుంటునే నెగడికాడికి వచ్చిండు..చాకలి వీరయ్యను చూస్తుంటే మేదరిమల్నుకు ప్రాణం తరుక్కపోయింది. మొట్ట మొదటి సారిగా ఇద్దరు కలొసే బావిపనిలోకి వచ్చిండ్లు, చాకలి వీరయ్యది మల్లు అత్తగారి ఊరైన కిష్టంపేట, యాడాది క్రింద వీరయ్యకు బావిలో బండకూలి కుడికాలు నుజ్ఞుఅయింది. దాంతో అతన్ని పనిలోనుండి తీసేసిండ్లు, అందుకు కాంట్రాక్టరు ఇచ్చిన ప్రతి ఫలం ఏమిలేదు. కొద్దిరోజులు వీరయ్య భార్య అతనితో కలసి ఉన్నా ఆ తర్వాత మరొకతన్ని కూడుకుని వీరయ్యను వదిలేసింది... రెక్కలిరిగిన పక్షిలా వీరయ్య వొంటరివాడై పోయిండు. ఊరిమీద పడి సంధ్యాకాలంలో ఇంత అడుక్కొని తింటాడు. పొద్దంతా గాయి గాయి తిరుగుతాడు పిచ్చివాడిలా... గడ్డం పెరిగి తలంత మాసిపోయి, చిరిగి పోయి అట్టకట్టుకొని పోయిన బట్టలు, వెంట ఎప్పటికి ఓ గోనె సంచి భుజం మీదేసుకొని తిరుగుతాడు. అతనికున్న యావదాస్థి ఆగోనె సంచి, రాత్రయితే ఆ గుడిసెల మధ్యనే ఎక్కడైన గోనె సంచి పరుచుకొని నిదురపోతాడు. ఎవరు అతని గురించి పట్టించుకోరు. కాని వీరయ్య మాత్రం అందర్ని మందలిస్తాడు. తెలిసిన వాల్లందరి బాగోగులు విచారిస్తాడు. ఏదో తోచినప్పుడు బ్రహ్మంగారి పదాలు పొడుకుంటూ తిరుగుతుంటాడు.

“ఏమైంది మల్లు బావా తీరిపారి కూసున్నవు. ఈ యాల్ల పనిలకు పోవా?' అంటూ

|5

వచ్చి వీరయ్య నెగడు ప్రక్కన కూచున్నడు...

'ఏంపనో ఏమో' మల్లు మాట రాక నిట్టూర్చిండు.

"అంత ఇదై పోకు బావా! మూనవ జన్మఎత్తి భూమి మీదికి వచ్చినపుడు సచ్చేదాకా బ్రతకవలసిందే. బ్రతకాలంటే ఇక బావి పని తప్పదు మరి” నెగడులోని నిష్పు రవ్వను తీసుకొని మొక్కిచుట్ట మీదేసుకున్నడు. దౌడలు సొట్టపడంగ చుట్ట పీళ్చిండు అది చిట పట లాడి పోగే రాలేదు అలాగే మరో రెండు దమ్ములు లాగి నేలమీద రాసి నుసి చేసిండు

“ఏమి లాభంలేదోయ్‌ బావి పనికి వచ్చి ఏదో బాపుకుందామని వచ్చినాము.. అంతకంటే ఆ పల్దెపట్టున్నే ఉండి కలో గంజో తాగుతే సరిపోయేది”

మల్లు మాట పొడగించిండు .

"ఎక్కడికి పోయినా ఏడే మానికలు అన్నట్లు కూలోని బ్రతుకు ఎక్కడైనా ఒక్క తీర్గనే ఉన్నది. ఆ బ్రతుకు ఎల్లకనే ఉన్న ఊరును కన్నతల్లిని విడిచి వచ్చి ఈ బాగ్గు పొక్కల పడ్డం.. ఇగ మనం ఎటు పోవటానికి దారిలేదు... అన్ని దారులు మూసుకపోయినయి . బ్రతికే మార్గం ఉంటే మనం ఇక్కడికి ఎందుకు వచ్చే వాల్గం. సచ్చేదాక బ్రతక వలిసిందే.. పెండ్లాం పిల్లలున్నోడివి నీవే ఇంత నిరాశ పడితే నా అటువంటోని నంగతేంది. ఏ ఆధారం లేని నాకే ఇంకా బ్రతకాలని ఉంది. మంచో చెడ్డో చూడాలని ఉంది. కొన్ని రోజులు చీకట కొన్ని రోజులు వెలుతురన్నారు. మనల్ని కనికరింఛటానికి ఏ దేవుడో రాకపోడు.. మన కష్టాలుండవు. ఊళ్ళ పొంటి దొరలుండరు. వాళ్ళ జులుం ఉండదు. కం(ట్రాక్టర్లుండరు. వాళ్ళ పెత్తనం ఉండధు'.. ఎక్కడో సుదూర భవిష్యత్తును ఆలోకన చేస్తున్నట్లు వీరయ్య కండ్లు నిలబడిపోయినవి. ఎర్రటి నెగడు బాపతు ప్రతిబింబం ఆ కళ్ళలో ప్రతిబింబిస్తున్నది.. చింపిరి తల, మాసిన గడ్డం. గోనె తట్టు చిరిగిన బట్టలు, మొండి కాలు, వీటన్నీంటిని

మించి బలమైన విశ్వాసంతో మల్లుకు వీరయ్య కొత్తగా కన్చించసాగిండు.

వీరమ్మ అత్తెసరు దించింది. మొగని ముందు కంచం పెట్టి అందులో అన్నం వడ్డించింది.

ఎర్రటి ఎల్లిపాయ కారంముద్ద కంచంలో వేసింది.

తాను కొంత అన్నం వేసుకున్నది.

'మీ అన్న వచ్చిండు కదా? ఇంగో కంచండే బామ్మర్షిని ముందు పెట్టుకొని నేను ఒక్కన్నే తింటే, తిన్న తిండి ఒంటబట్టది * అన్నాడు తేలిగ్గా నవ్వి. వీరమ్మ కూడా నవ్వి ఇంకో కంచం తీసుకురావడానికి.. టేచింది.

వీరయ్య వారించి "వద్దు చెల్లె, బావ మాటతో నా కడుపు నిండి పోయింది.. అయివా ఇంత పొద్దున్నే తినే అలవాటు లేదు. బాము నావంతుది ఇంకో ముద్ద పెట్టు, లేకుంటే బావి ఎక్కి వచ్చేసరికి సాడసొడలు పోతడు” అన్నాడు.

అప్పటికి ఇంకా చీకటి తొలగిపోలేదు. కారిళ్టులుండే ఆ గుడిసెల (ప్రాంతంలో మొదటి షిష్టకు పోయే కారిక్రుల సందడితో నిండిపోయి ఉంది. ఆరు బయట బొగ్గు నెగల్ల మధ్య మనుషుల అలికిడి, కదిలిక, నలువు ఎరుపుతో అస్పష్టంగా గీచిన రూప చిత్రంలాగుంది.

16

దూరంనుండి కలగూర బాలయ్య, వడ్డరి పాపయ్య వస్తున్నది వీరయ్య దృష్టిల పడ్డది.

"అదిగో మీ యమభటులు వస్తాండ్లు” అన్నాడు. మల్ష్గుకు ఆకలిగా లేదు. అయినా బలవంతంగా మింగుతున్నాడు. నోట్లో ముద్ద నోట్లో ఉండగానే వీరయ్య చూపిన దిక్కుకు దృష్టి మళ్ళీంచాడు. అప్పటికి బాలయ్య సమీపించి 'ఏరా మల్లు ఇంకా తినుకుంటనే కూసున్నావు యాల్ల అయితలేదురా' అన్నాడు... తొందరగా కానివ్వుమన్న ధోరణిలో, పాపయ్య మరో నాలుగు అడుగులు ముందుకు పోయి పెద్దగా గొంతుచించుకుంటు' "అరేయ్‌ ఎల్లిగా, బాలిగా, కొముర బయలు దేరుండ్లి నీ యవ్వ యాల్లయితలేదురా” అంటూ 'కేకేసుకుంటు పోయిండు... ఓ గుడిసె ముందు ఆగి లోనికి తొంగి చూసి” వెంకటిగా పడుచు పెండ్డాన్ని విడిచి రాబుద్దీయితలేదారా లంజకోడుకా, దొరలెక్కన నీవు నీ పెండ్లాం పక్కల పడుకుంటే మేం వచ్చిలేపన్నారా' పాపయ్య కోపంతో రెంక లేసిండు.. వెంకటి గుడిసె బయటికి వచ్చి” ఏం చెప్పను బాంచెను వాళ్లంతా సలి సలి పెడుతుంది నిన్నటి నుండి ఒక్కటే జ్వరం' అంటూ నసిగిండు.

"ఆర్నీ యవ్వ ఏం జ్వరంరో, పోరి జ్వరమా? బిడ్డా నకురాలు చెయ్యకు బయలు దేరు. దొరకు తెలిస్తే నాల్గు రోజులు నాగాలు పెడతాడు. ఆ తర్వాత నీ ఇష్టం పాపయ్య ముందుకు నడిచిండు.. 'రాజమ్మ ఏమాయే బయళ్చేరితివా లేదా? నీకు కూడా వెంకటి గాని లెక్కన మొగన్ని విడిసి రాబుద్దయితలేదా ఏందీ' అంటూ అపహాస్యంగా నవ్విండు... అట్టెం రాజం ఊపిరి సలుపకుండా దగ్గి తుపుక్కున పాపయ్య ఉన్న దిక్కు ఊంచిండు.. పాపయ్య అది చూసి ఏంచాతగానోనికే నీల్లుడు ఎక్కువన్నట్టు ఈ లంజకొడుక్కు బాగానే నేల్లుడుంది' అనుకొని అటునుంచి అటు మరో పొనాదికి తిరిగి అరుచుకుంటు ముందుకు పోయిండు.

బాలయ్య, పాపయ్య పెట్టిన కేకలు సైరను కూతల్లా గుడిసెల్లో ప్రతి ధ్వనిస్తున్నాయి. బిలబిలమంటు కారిక్టులు వీధిల్లోకి వస్తున్నారు. బుడ్డ పంచెలు గోసి బిగించి కట్టుకున్నారు. కొంత మంది నెత్తిమీద రుమాల్టున్నాయి. మరికొంతమందికి భుజాల మీద కండువలున్నాయి. అవన్ని బొగ్గు దుమ్ముచేత నల్లబడిపోయి ఉన్నవి. పని చేసినప్పుడు వాటినే తలమీద చుట్టబట్టలుగా పెట్టుకొని బొగ్గు తట్టలు మోస్తారు. చాలామందికి మొలమీద తప్ప వాంటి మిద ఏ అచ్చాదన లేదు. స్తీ కారిక్రుల పరిస్థితి కొంత మెరుగ్గా ఉంది. పాతవో చింకియో చాళ్ళ వొంటిమీద బట్టలున్నాయి. కొడ్డి మంది చేతిలో గుడ్డపేలికలతో చుట్టిన, చుట్ట బట్టలున్నాయి.

బోయ్‌మని ఐదుగంటల విజిల్‌ వేసేసరికి కారిక్టులు గుడిసెల ప్రాంతం నుండి గుంపులు గుంపులుగా వీధుల్లోకి వచ్చారు. గాజుల రాజం బస్సి, సీర సన్నాసి బస్తి, కూలితైను మేదరి బస్తి, సపాయి బస్తి, తదితర కారిక్టులు నివసించే ప్రాంతాల నుండి జట్టు జట్లుగా ప్రీలు, పురుషులు పనులకు బయలు దేరిండ్లు. కారిన్రులు వాళ్ళను వెంటబెట్టుకొని వచ్చే కంట్రాక్టరు ముకద్దంలతో వీధులు నిండిపోయినవి. అప్పటికి చీకటి కాస్త తొలగిపోయి తూర్చున వెలుగు రేఖలు విచ్చుకుంటున్నాయి. కారిక్రుల షాద ధూళి చేత వీధుల్లో నల్లటి దుమ్మురేగింది. మేన్‌ రోడ్డు మీద మానవ ప్రవాహం కదిలి పోతున్నది. ఆ ప్రవాహం అలా కదిలిపోయి భూమి పొరల్లోకి బొగ్గు పొక్కల్లోకి తరలిపొతుంది ఆ రోజు వాళ్ళ రక్తమాంసాలను.

క్ష చెమటను విందారగించి, ఎనిమిది గంటల్లో వాళ్ళ శరీరాల్లోని వోపికను, శక్తిని హరించివేసి, పీల్చి పిప్పి చేసి మళ్ళీ ఉమ్మేస్తుంది.. అప్పటికి వాళ్ళు నీరసించిపోయి, బలవంతంగా నడలిపోయిన దేవొలను ఈడ్చుకుంటూ తిరిగివస్తారు. మర్రోజు పనిచేయటానికి కావలసిన వోపికను శక్తిని నింపుకోవడం కోసం, విశ్రాంతి కోసం, ఆకలితో సుళ్ళు తిర్లే పేగులను చల్తార్చుకోవడం కోసం మళ్ళీ తిరు మొఖం పడతారు. చాలీ చాలని తిండి, ధుర్భరమైన పని వాళ్ళ శరీరాలను రోజు రోజు కొంచెం కొంచెం సప్పరించి వేస్తది. చివరికి వాళ్ళు కృషించిన శరీరాలతో వీధుల్లో పడతారు. అప్పటికి వాళ్ళ రెక్కల్లో చేవ సచ్చి పోతుంది. (ప్రమాదాల్లో చనిపోయిన వారు చనిపోగా, మరికొంతమంది అంగవికలులై పొతారు. మిగితావాళ్ళు రోగాలతో బిక్షగాల్లయి పోతారు). " మేన్‌రోడ్డు అలా సాగి ముందుకు పోతే కంపిని వర్కుషాపు, స్టోర్సు వస్తుంది. దానికి కుడివైపున బర్లిపిట్‌, ఆపైన కంపిని పవరుహొజుంది, రోడ్డుకు ఎడమవైపున కంపిని హెడ్‌ అఫీసుంది. దట్టంగా పెరిగిన చెట్ల గుబురుల మధ్య వేటకై పొంచి వున్న తోడేలులా ఉంటుంది. పెద్దగేటు లోపల విశాలమైన మైదానము, ఆపైన ఇంగ్లీషు వాళ్ళ వాస్తు శిల్పంతో పెద్ద పెద్ద గుండ్రటి పిల్లర్సు వాటి మీదుగా సాగిన వరండా, ఎత్తయిన గోడలు, పెద్ద కిటికీలు కనిపిస్తాయి. ఆ రోడ్డు ఇంకా ముందుకు సాగితే రామవరంలోని అండ్రస్‌ 1 ఇంక్లయిన్‌, 2 ఇంక్లయిన్‌ బావులస్తాయి. మొత్తం మూడు బావుల్లో ఆరేడు వేలమంది కారిక్టులు పనిచేస్తారు. మేదరి మల్గు అతని భార్య వీరమ్మ మిగతా గ్యాంగు వాళ్ళు బర్లిపిట్‌ మీదికి వచ్చిండ్లు. అప్పటికి అక్కడ మొదటి షిప్ప దిగేవాళ్ళు చాలామంది జమయిండ్డు. మెహన్‌సింగ్‌ దగ్గర అండర్‌ లుక్కరుగా పనిచేసే దొట్ల మల్లయ్య చేతిలో నోటు పుస్తకము పట్టుకొని ఆరోజు ఎంతమంది వచ్చింది, ఏ గ్యాంగులో ఎంతమందిని సర్హాలో లెక్కలు చూసుకుంటూ ఆడికి ఈడికి హడావిడిగా తిరుగుతున్నాడు. అతనికి అంతగొ ఇంగ్లీషు రాదు. దాంతో ఎంత పనోడు అయినా కంపినిలో ఉద్యోగము దొరకలేదు. బావిలో అండర్‌ లుక్కరుగా పనిచేసే వాళ్ళపని వీళ్ళ పని ఒక్కటే. కంట్రాక్టర్ల దగ్గర అండరులుక్కరుగా పనిచేసే వారి బాధ్యత ఎక్కువ. రేజింగు సరిగా రాకుంటే కంట్రాక్టర్లు చిర్రు బుర్రు లాడతారు. ఇక కంపిని ఉద్యోగులైనా అండర్‌లుక్కర్సుకు అంతగా బాధ్యత ఉండదు. బావి మేనేజర్లు అయ్యే అవకాశముంటుంది. పదిహేను సంవత్సరాల నుండి దాట్ల మల్లయ్య అదే పని చేస్తున్నాడు. కాని పనిలో గాని జీతంలో గాని ఎదుగుబొదుగు లేదు. దాంతో అతను ఎప్పుడు ఎక్కడలేని చికొకుతో కారిక్టుల మీద కోపం ఎల్లగ్కుతుంటాడు. కంపిని ఉద్యోగి అయిన అండర్‌ లుక్కరు గుప్తా బట్టతల మీద వెంట్రుకలు పంకా గాలికి రెపరెపలాడంగా. వచ్చి అండర్‌లుక్కర్ణుండే గదిలో కూచున్నాడు. మ్యాన్‌వే రైటర్‌ కళ్యాణరావు బావిలో దిగే కార్మికుల మస్టర్లను నింపాదిగా వేసుకుం టున్నాడు. బర్లిపిట్‌ ఒక పెద్ద గొయ్యిలా, ఒక పెద్ద చేద బావిలా ఉంటుంది. దాదాపు వెయ్యి అడుగుల లోతున బొగ్గు పాఠ ఉంటుంది. అక్కడికి చేరుకొని పనిచేయడం కోసం, కారిక్రులను బావిలోకి దింపటం కోసం షాస్ట్‌ సిస్టమ్‌ వుంది. దాదాపుగా 20 లేక 25 మంది కారిక్షులు ఒక్కసారి షాఫ్ట్‌ ద్వారా బావిలోనికి దిగిపోతారు. అలాగే పని ముగిసిన తర్వాత అదే షాప్పు ద్వారా పైకి ఎక్కివస్తారు. అలా

18 రెందు దిగిన శారిక్టులు చీకటి సారంగంలా తొలిచిన బొగ్గు సారల్గోక దొదాప్తు ఒకటి శీిలోమీటర్ల వయ నడిచిపోయి సనిచేయవలసి పుంటుం ఘుందు పేద్ద రాట చెట్టుంది. బర్లిపిట్‌ ఉపరితలంమీద. పిట్‌ ఆఫీసుంది, ఆఫీసు గేటు ముం ఫేసు మెట్సెక్కగానే దాని శ్రంద మైసమ్మురాయి ఉంది. విశాలమైన ఆరు గదులున్నాయి. ఆఫిసు మెల్డె ంగ్గొ క్రింద మైసమ్మ ప్రక్కనే పిట్‌ మేనేజర్‌ గైసు అనే అంగ్స్‌ మొదట కనిపించేది ఏజెంట్‌ గలిగర్‌ గారి గది. ఆ ప్రక్కనే పి వీ ండర్‌లుక్కరు ఇండియన్‌ గారి గది ఉంది. ఆ ప్రక్కన హెడ్‌ అండరులుక్కరు కర్వింది, ల సుబాబి గుష్తాగారి గది. ఆ తర్వాత విశాలమైన గదిలో సెంటరు మొళద్దం, హెడ్‌ బా కుర్చీలు తదితర ముకద్దంల గది ఉంది చివరన నిశాలమైన వరండాలో వివిధ బేబుల్లుకు ఇగ పరిచి ఉన్నాయి. వాటిపై బావిమీద పనిచేసే రైటర్జుంటారు. ఆ గది గులో కిటికీలున్నాయి. పిట్‌ ఆఫీసకు కాస్త దూరంలో ఒక పెద్ద శేకుల షెడ్డుంది. యల్‌ కారిస్టులకు సప్టయి చేసే సిరాకులు నూనెదీపాలు చమ్మాసు తదితర స్టోర్స్‌ మె సష్టయి చేసే గది ఉంది డు. అండర్‌లుక్కరు మల్లయ్య మస్టరు చెప్పిన వారిని స్టారు రూముకు తరలింది అక్కడి వారికి సరిపోను చేతి లాంతరుల్లోకి నూనె పోయించుకొని సరిగా వెలుగుతు లేదోనని సరి చూసుకుంటున్నారు. క్‌సు ఏజెంట్‌ గలిగర్‌ దొర కాడు పెద్దగా చప్పుడు చేస్తు పాగ చిముక్రుంటు వచ్చి ఆఫీ ర ఆపరణలో ఆగింది, ప్యూన్‌ కుర్రోడు వచ్చి కారు తలుప్పులు తీసిండు. గలిగర్‌ దగ పొడగరి, తెల్లటి వొళ్ళు, సన్నటి మెత్తటి రాగి జుట్ట యాభయి సంవత్సరాలు ర ఉన్నా మనిషి చురుగ్గా ఉంటాడు. మొఖం మీద, చెంపల మీద అదో మాది మొటిమల్గాంటి ఎర్రటీ మచ్చలు. మరింత ఎర్రగా కొట్టచ్చినట్లు కనిపిస్తున్నాయి. లావుగౌ ఒలంగా పెద్ద పెద్ద అడుగులు వేసుకుంటూ ముందుకు కదిలిండు. శరీరపు రంగులో కలిసి పోయిన బుషర్భు మరింత కాంతివంతంగా మెరుస్తున్నది అతని వెంట కారులో వచ్చిన పిట్‌ మేనేజర్‌ గైసుదార, ఏదో చెపుతూ వెంట నడిచిండు. ఇద్దరు కలసి ఏజెం గౌరి రూమ్‌బోక్టి నడిచారు వీగ్రు వచ్చింది కనిస్టట్ర హెడ్డు అండర్‌లుక్కరు కర్విందీ తానుకూడా ఏజంటుగా్య గదిలోకి నడిచాడు గలిగర్‌ దొర రాత్రి షెష్ట్‌లో జరిగిన రేజింగు గురించి వాకబు చేసిండు అంత సవ్యంగా ఊన్న నృట్టుగా పిట్‌ మేనేజర్‌ క్రిసు బదులు చెప్పేసరికి సంతృప్డి చెందినట్ట మొఖం పెట్టిండు. గలిగ”ా దొర నల్దటి పైపు తీస ముట్టించుక్షాన్ని, గప్పు గషూన పాగ వదిళిండు. బ్రాడ్‌ అండర్‌లుక్కరు కర్యండి. ఆ్రగ్రజ టార్గెట్‌ గురించి. పని గురించి రిపోరు చేసిండు. మార్పును వెలుగు రేక్రల్పు ఆ్రక్ర్యా కంటు వెకుతున్నవి, చైట్ర కాన మీదికి లేతకిరణాలను ప్రసరించేస్తూ సూర్వుడ్రు తొంగి లలో సున వారితో షాష్టి కిరున కవల వసుత. వైటు ఇప్పు చ్రేస్ప ఆలస్యంగా ఎక్కివస్తున్ను వ అక్కడ గని పాట్‌ష్టైంర్‌ కళ్యాణరావు గదిలోకి నడిచిండు అప్పటో కం స్లేసులోకి ఎంతమందిని ఏ గగ తి మలయ్య ఆరోజు ఎంత మం లో ైరిచూస ఫగులను ఎక్కడికి పంపిచేది మస్టరు బుక్కు పిచూసకుంటున్నారు గుప్పు కల్వ సేపు పరిశిల్లి లి ని క్‌ చి అంతాసరిగా ఉందని తిలుసుకొ

కేం

తర్గి తన గదికి వచ్చిండు తట్టలు చమ్మసులు నబ్బుకొని పురుష కారిక్రులు గుంపులు గుంపులుగా పింజర(షాస్ట) ద్వారా దిగపోతున్నారు. టింబర్‌ ముకద్దం వెంకటేశం, ప్లట్‌ లైయింగ్‌ మునకద్దం తను మజ్పుర్లను వెంట బెట్టుకొని షాప్టు కాడికి నడిచిండు. పాతిక మంది కంటె ఎక్కువ మంది ఒక్కసారిగా చగే అవకాశం లేకపోవడంచె అక్కడ కొద్దిగా రద్దీగా ఉంది షాప్తు ఆపరేటర్‌ తొసుకుంటున్న కారిక్ర్షులను కసురుకుంటు ఒక్కొక్క గుంపుగా పంపిస్తున్నాడు.

షాఫ్ట్‌ బూమపొరల్లా బొగ్గు తాకేచోటు అంతమౌరతుంది అక్కడి నుండి నాల్గు వైపులా చేకటి సారంగాల్లాంప్‌ మార్గాలున్నాయి. షాప్పు నుండి దిగిన కారిక్రులు ౩ సారంగాల్తాక్‌ చేతిలొని లాంతరు సహాయంతా మాయమౌతున్నారు

కార్మికుల్లా చాలామంది తలలకు సేఫ్టి క్యాప్స్‌ లేవు. చాలామంది బూట్లు లేకుందా వట్టి కాళ్ళతోనే నడిచిపోతున్నారు అలవాటయిన చీకటి సారంగాల గుండా వెయ్యి అడుగుల లోతున తాముపని చేయవలసిన 'ప్లేసుల్టాకి గుంపులు గుంపులుగా తరలి పొాయున్నారు అలా లోనికి వెళ్ళిన కొద్ది గాలి పలుచబడి పోయి ఉక్కగా ఉండి బట్టలు తడిచిపోతున్నాయి లొనికి పోయిన కొద్ది పాయలు పాయలుగా వదిలిన బొగ్గు పిల్లర్స్‌ వాట్‌ మధ్యన సౌరంగాలుగా చీలిపోయి వుంది

సెంటర్‌ ముకద్దం మార్కు చేసిన చోట రాత్రి షిఫ్ట్‌లో బ్లాస్టింగ్‌ జరిగింది. బొగ్గుకూలిన చోటికి దాట్ల మల్లయ్య, ఎట్టం వెంకటి గ్యాంగును తరలించిండు. ఒక్క క్షణం ప్లేసులొ పరికించి చూసిండు. మేదరి మల్లు సబ్బలు తీసి దాట్ట మల్లయ్య చూపించినకాడల్తా పొడిచిండు. బొక్కు బొక్కు మన్నచోటల్ల మార్కు చేయించి సపోర్టు కొడు టింబరింగ్‌ కార్మికులను తీసుకొచ్చిండ్లు వాళ్ళు చిన్న చిన్న దాట్టు మోసుకుంటు వచ్చిండ్లు దాట్లు పెట్టేపని అయ్యేవయు మరికొంత సమయం పట్టింది. అంతవరదాక వేరే ప్లేసులోకి పోయి తిర్గి వచ్చిన అండర్‌లుక్కరు మల్లయ్య, ఎట్టం వెంకటిని పిలిచి "ఎలా ఉంది ప్టేసుల్ల" అని అడిగిండు

ఎట్టం వెంకటికి బావి పనుల్లో చాలా ఏండ్ల నుంచి అనుభవము ఉంది ఒకసారి పరికించి చుట్టు పక్కల చూసి ప్లేసుల్లో కండిషన్‌ ఎలా ఉందొ తెలుపగలడు బండ ఎప్పుడు పడతది, పడేముందు వచ్చే చప్పుడు వెంకటి పాముచెవులు గుర్తు పట్టినట్టు ఎవరు గుర్తుపట్టరు అధికారులకు కూడా వెంకటి మాట మీద నమ్మకము ఉంది. అలా ఉండటానికి కారణం, గతంలో జరిగిన ఒకటి రెండు ప్రమాదాల్లో వెంకటి చెప్పినట్టుగా జరగటంతో, వాళ్ళు వెంకటి మాటలను చెవిన పెట్టక తప్పలేదు. తోటి కారిక్రుల్లో కూడా వెంకటి మాట మీద గురి ఉంది. అయితే అది కేవలం నమ్మకము మాత్రమే. వెంకటి రూఫ్‌కేసి చూసి 'ఫర్వాలేదు పని చేయవచ్చు" అనొ బదులు పలికిండు.

"అయితే ఇంకెందుకు ఆలస్యం మొదలు పెట్టుండ్రీ ఇప్పటికే గంట ఆలస్యం అయింది" అంటూ అండర్‌లుక్కర్‌ సౌత్‌ డీప్‌ కేసి నడిచిండు.

ట్రామరోళ్ళు 36 సి.ఎఫ్‌.టి. టబ్బులు లొడలొడ దొబ్బుకుంటూ వచ్చి, 'ప్లేసుకు కాస్త చూరంలో లైన్‌ మీద నిలిపిండ్లు. కార్మికులు గోసీలు బిగించిండ్లు, స్త్రీ కార్మికులు తమ చుట్టబట్ట సవరించుకున్నారు. మగవాళ్ళు చమ్మాసు అడిస్తుంటే స్త్రీ కారిక్టులు బొగ్గును

20 తట్టల్లో ఎత్తుక పోయి టబ్బులో పోస్తున్నారు. ఊపిరి సలుపని ఉక్కపోతగా ఉంది. భూమి పారల్గోని నీటి ఊటలో తడిసి పయిన బొగ్గు ఎత్తుతున్నప్పుడు, తట్టల్లో మోస్తున్నపుడు బొగ్గు దుమ్ముచే తడిసిన నల్లటి బురద వాళ్ళ వొంటి నిండా పాకింది చిమ్మని చీకట్లో వాళ్ళు పనిచేయడానికి అడ్డుగా ఉంటుందని ప్లేసుల్లో అక్కడక్కడ నిలిపిన దీపపు బుడ్డ గుడ్డి వెలుతురుల మధ్య బురదలో తిరిగే నల్లటి పురుగుల్లా వాళ్ళు కదలాడుతున్నారు. చీమటతో శరీరాలు తడిసి పోయినవి. మేదరి మల్లు భార్య వీరమ్మ అందరితో పాటుగా తొందరగా నడవలేక అవస్త పడుతుంటే ముల్గు చీకాకు పడుతున్నాడు. మెల్లగా నడుస్తున్న వారిని తొందర పెడుతున్నారు. కొందరు చమ్మాసు సరిగా ఆడించకుంటే చికాకులు పడుతున్నారు. మెల్లగా నడుస్తున్న వారిని తొందరపెడుతున్నారు. పని చేస్తున్నంత "సేపువాళ్ళు కాళ్ళు చేతులు ఆడించే యంత్రాల్లా కదులాడుతున్నారు. నాలుగు గజాలైనా వెడల్పు లేని ప్లేసుల్లో పన్నెండు మంది కదలాడటం కష్టంగా ఉంది. దానికి తోడు నేలంత తడిసి పోయి బురద బురదగా ఉంది. కాలువేస్తే జారిపడేలా ఉంది. ప్లేసు నుండి టబ్బులు నిలబెట్టిన చోటికి ఉన్న దూరం ఎక్కువగా ఉండటం మూలంగా తట్టమోసేవాళ్ళు త్వర త్వరగా రాలేకపోతున్నారు. మరో వైపున చమ్మాసు ఆడించే స్లేసుల్లో గర్మికి వాళ్ళ శరీరాలు కుత కుతలాడి పోయి, ఆ కోపంలో ఒకరి మీద ఒకరు కసురుకుంటున్నారు. అండర్‌లుక్కర్‌ మల్లయ్య సౌత్‌డిప్‌లోని పదవ లెవల్లోకి పోయిండు. అప్పటికి నలుగురు డ్రిల్లింగ్‌ కార్మికులు, ఆరుపలకల సబ్బలితో చేతుల్తో ఉల్లు పోడుస్తున్నారు. అలా పొడుస్తున్నప్పుడు లేచిన బాగ్గు ధూళి వాళ్ళ శరీరాల నిండా కప్పింది. ఆ ధూళికి ఊపిరి సబ్బడం కష్టమౌతుంది. శ్వాస పీల్చినప్పుడు దుమ్ము వాళ్ళ గుండెల్లోకి చొచ్చుకపోతుంది. పది పన్నెండు పొక్కలు కొట్టేసరికి వాళ్ళు బాగా అలసిపోయారు. బ్లాస్టింగ్‌ ముకద్దం మందు డబ్బాలు తెచ్చుకొని ఆ పొక్కల్లోకి సలాకులతో కూరుతున్నాడు. టబ్బులు జంక్షన్‌ కొ డ బడ బడ సప్పుడు చేస్తూ వచ్చి పట్టాలు తప్పినవి. హెడ్డు ప్లైట్‌ లైయర్‌ లైన్‌మెన్‌ ముకద్దం కోపానికి వచ్చి హగర్‌మెన్‌ల మీద ఎగిరి పడ్డాడు. లైను సరిగా కొట్టలేదని వాటిని సరిచేసి లేపి మళ్ళీ పంపించే సరికి వాళ్ళకు మరికాస్త సమయం పట్టింది. రోలర్‌ బాయ్‌, తాడు క్రింద తిల్గీ రోలర్స్‌కు నూనె పోసుకుంటు పోయిండు. షిప్లు అండర్‌ లుక్కరు గుప్తా హెడ్‌ అండరులుక్కర్‌ రెండు గంటలకు వచ్చిండు. బాసుబాయి వారి వెంట ఉండి ప్లేసుల్లో తిరక్కుంటు పరీక్షించుకుంటు పోయిండు. ఎక్కడెక్కడ చేటాయించాల్సింది టింబర్‌ సపోర్టు పెట్టవలసింది. దాట్లు పెట్టేది చెప్పుకుంటూ పోయిండు. సెంటర్‌ ముకద్దం చూయించిన చోట మార్కింగ్‌ చేస్తున్నారు సెంటర్‌ బాయ్స్‌. పంపు సరిగా పనిచేయక వాటరు జామయి పోయింది. దాంతో ఫిట్టరు తన ఇద్దరు అసిస్టెంటులతో వచ్చి దాని రిపేరులో మునిగి పోయిండ్డు, హాలరు డ్రయివరు సింగ్‌ వుక్కపోతకు వొంటిమీద అంగి విడిచి ఓ చోట తగిలించి, సిగ్నలకు అనుగుణంగా హాలరును నడిపిస్తున్నాడు. మొదటి తెందు టబ్బులు నింపే సరికి ఎట్టెం వెంకటి గ్యాంగు వాళ్ళు పూర్తిగా చమటతో తడిసి ముద్దయిండ్లు. పని ఇక చివరి దశు వస్తుండగా, బొగ్గు అయిపోవ చ్చింది. దాంతో చమ్మాసు వేస్తున్న రాయలింగు, పక్కలు పొడిచిండు. అంతవరదాక పని సవ్యంగానే జరిగిందల్లా ఒక్కసారిగా సైడ్‌ పాలై పోయి రాయలింగం కుడికాలు పాదము నుజ్ఞునుజ్జ్ఞయి

2

పోయింది అనుకోని పరిణామానికి గ్యాంగు వాల్గంతా అదిరిపడి, అగమేగాల మీద రాయలింగంను జంక్షన్‌ కాడికి తీసుకవచ్చారు అండరు లుక్కరు గుప్తా వచ్చి చూసి నిర్లిప్తంగా 'వాన్ని పైకి పంపించుండ్డి, మీరు మీ పని కానియంగడ్లీ' అంటూ చెప్పి పోయాడు. పనిచేస్తున్న ప్రీణు ఏడుపు ఆగలేదు. 'సచ్చెటోడు చావనీయ్‌ మాకు మాత్రం (ప్రొడక్షన్‌ ఆగద్దు' అన్న మేనేజ్‌మెంట్‌ ధోరణికి వాళ్ళు దేవున్ని తిట్టుకుంటు ఏడ్చారు దాట్ల మల్లయ్య వచ్చి రాయలింగంను పైకి పంపించి, కార్మికులను ఎటోల్లనటు నర్దేస, మళ్ళీ పనిలోకి పూరమాయించాడు వాళ్ళు ఆ షాకు నుండి కోలుకోక ముందే పని వాళ్ళను మింగేసింది.

తారు ముకద్దం రాజీరు గులాయిలు తిరుకుంటు సౌత్‌లెవల్‌ వయ వచ్చిండు. చీకట్లో ఏదో ఆకారము కదిలినట్టయి చేతి లాంతరు అటువైపు తిప్పిండు. చీకట్లో ఒంటికి కూసున్న జుట్టుపోషమ్మ లైటు పడంగానే దిగ్గున లేచింది. తారు ముకద్దం రాజీరు పండ్డికిలించి "అసి పోరి నువ్వా ఇక్కడేం చేస్తన్నవ్‌' అంటూ అటు ఇటు చూసి దగ్గరికంటు వచ్చిండు.

జుట్టు పోషమక్టు పెండ్లి కాలేదు ఇరువై ఏండ్లకు మించి ఉండదు. నల్లగా చింపిరి తల, వాళ్ళంత మసిబూసినట్టు బొగ్గు దుమ్ము అంటి ఉంది. వయసులో ఉండటం వల్ల శరీరం వంపుసాంపులకేమి లోటు లేదు. పైకెల్లి జుట్టు పోషి తిరుగుబోతనే పేరొకటి ఉంది కొద్దిగా కైతికాలాడుద్ది. కులం మాల, చేతులు ఉడిగిన తల్లిదండ్రులను తానే సాత్తాంది. ఇది వరదాక గ్యాంగుల తట్టమోసింది. ఆ స్లేసుల బొగ్గు అయిపోయి, కారిక్టులు మరో ప్లేసుల్లో బొగ్గు దగాయించెదాక విశ్రాంతి తీసుకుంటూ కాస్త గాలి తాకే చోట కుచున్నారు అప్పుడే బయటికి పోతనని జుట్ట పోషమ్మ కాస్త ముందుకు చాటుగా ఉన్న చోట కూచున్నది అప్పుడే రాజీరు నార్హు నుండి సౌతకు పోతు పోషమ్మను చూసిండు.

తారు ముకద్దం నలుబై పైబడి వయసున్నా అంతకంటే పై బడిన వాడిలా ఉంటాడు. వికారంగా పండ్లు ఇకిలించి ముందుకు వస్తున్న రాజీరును చూసి 'నువ్వత్తవని ఎదురు చూస్తాన' దీర్గం తీస్తూ. అని, లేచి పోబోయింది.

రాజీరు పోషమ్మ చేయి పట్టుకొని 'మరి పోతన్నవేందీ' అంటూ దగ్గరికి లాక్కున్నాడు.

"ముసలోడికి లేచిందే జోరు (అన్నట్టుగా) నీకు ఇదేం పోయే కాలం... 'ఎక్కడ నందుదొరకలే, ఇక్కడే దొరికిందా?' అంటూ చేతిని విడిపించుకోవటానికి ప్రయత్నించింది రాజీరు మరింత గట్టిగా వాటేసుకొన్నాడు.

"అగ్గో ఎవరో వస్తాండ్లు' అంది ఎటు వీలుపడక. లేకుంటే గట్టిగా అరిచేది కాని రాజీరును దొరల దగ్గర మంచి పేరున్నది. ముకద్దం అనే గౌరవముంది అందుకోసం కొంత భయపడింది గాని మాటమీద కాని వాంటి మీద కాని అంత పట్టింపులేదు. ఆ చీకట్లోనే రాజీరు అటుఇటు చూసి ఎవరు వస్తలేరని నిర్దారించుకొని ఆ ప్రక్కనే పనిచేసి వదిలేసిన డిప్‌లోకి తీసుకుంటు పోయిండు.

ట్రామరోల్గు టబ్బులు తోసుకుంటు పోయిండ్డు.

సౌత్‌ డిప్‌ పదవ లెవల్లో బ్లాస్టింగ్‌ ముకద్దం కోల్‌కట్టర్స్‌ అంతకు ముందు డ్రిల్లింగ్‌ చేసిన చోట మందుకూరి గుటకలు చెటాయించిండ్డు. ఐదారు మీటర్ల జత్తీలను వాటికి జమాయించి కాస్త దూరం వయ లాక్కవచ్చిండ్లు. అసిస్టెంట్‌ చేతికిచ్చి అన్ని సరిగా ఉన్నయి లేనిది ఒక్కసారి లైటు వేసి పరకాయించి చూసిండు. అంతసుగా ఉందని భావించి బత్తీలను

రై అంటించటానికి సిద్దమై "కాషన్‌ ఇవ్వమని" అసాప్టెంటకు పురమాయించిందు ఒకటికి అసిస్టెంట్‌ పెద్ద గొంతుకతో నోరు తెరిచి 'బత్తిలగె బాణ రహో ల క పలరు మూడుసార్డు కేక వేసిండు బ్లాస్టింగ్‌ ముకద్దం బత్తిని అంటించి పరుగున వె ్రి ల్‌ వాళ్ళ చాటుకు దాక్కున్నాడు బత్తి సురుసురు మంటూ కాలుకుంటు పోయింది. ఎక్క పడేలా అక్కడ సేపుగా ఉన్నచోట నక్కిండ్లు ఒక్కసారిగా భూమి పొరల్లో చెవ్పలు చిల్లులు బ్రైవల్లో పెద్ద ధ్వని, ఆ వెంటనే ఊపిరి సలుపని దట్టమైన మందు వాసన కమ్మింది. పై శక గులాయి కాడకూచున్న కారిక్టులకు బ్లాస్టింగ్‌ శబ్దంతో పాటు ఎవరిదో అర్తనాదం (వావ వినిపించింది గబ గబా అటు ఇటు పరుగులు పెట్టిండ్డు ఒకరిని ఒకరు పిలుచుకుంటూ. 'జుట్ట పోషేది' కొమురమ్మ కేకెసింది ఏమైంది ఏమైంది. కారిళ్రులు బుడ్డి దీపాల వెలుతురులో చిమ్మని చీకట్టో ఆత్రంగా, భయంగా గాలించిండ్లు. " "ఇక్కడెవరో సచ్చిండురో దేవుడో ఎవరో కారిక్టుడు అరిచిండు నలో పరుగున కారిక్రులు అవైపు కదిలెండ్డు... చిమ్మిణీల వెలుగులో శ్రింది లెవల్లో దుగాయిస్తై ఆ అదురుకు సై లేవల్లో బండ పడ్డది, ఆ బండ మోకాల్ల వయ కప్పయగొ నొలుగు కాళ్ళు బయిటికి తన్నుకొచ్చినయి "ఒకరు కాదు ఇద్దరు" "ఎవరు వీల్లు ఇటెందుకు వచ్చిండ్లు 'అదటు జరుపుండ్లే ఏం లాభం లేదు బండ కదిలెటట్టబేదు' "ప్రాణం ఉందా పోయిందా ఇంకెక్కడి ప్రాణం కప్పలా అణిగిపోయిండ్లు' స్రీలు ఏడుస్తున్నారు. మగవాల్లు మెడిగుడ్డేసి నిలబడి పోయిండ్లు. ఎట్టం వెంకటి తిరుగుకుంటు బండ ఎట్ల తీయాలో యోచన చేస్తున్నడు. మేదరి మల్లు చుట్టు ప్రక్కలున్న చిన్న చిన్న పెల్డ లేరేసిండు. స్రీ కారకులు ఏడుస్తున్నారు. స్ట వౌర్త బయటకు పొక్కింది. హెడ్డు అండరులుక్కరు, అండరులుక్కర్చు, బాసు బాయి ముకద్దంలు అందరు వచ్చారు ఎవరు వాళ్ళు, వర్క్‌జరగని 'ప్లేసులకెందుకు వచ్చిండ్లు' గెసుదొర కోపంతో అ రుస్తున్నాడు బండను చిన్న చిన్న ముక్కలుగా కొట్టడానికి సబ్బల్పు తెచ్చిండ్లు. గుంపు ఎక్కువై పోయి గాలి ఆయంట అయిందని అందరిని అటువైప్పు పోనీయకుండా అడ్మకున్నారు. సబ్బల్గు ఆడించేటోల్లు అండర్‌లుక్కర్లు ఒకలిద్దరే మిగిలి పోయిండ్లు బండ క్రింద నుండి శవాలను బయటికి ప్రీస్టస్సక్ట్యి నాలుగ ఏంది రెండు శవాలొ ఒకదాని మీద ఒకటి పెద్ద మర క్రింద పెట్టి తిప్ప గా యింది. డం "లులేసంతగ అణిగి పోయినవి. చచిదాలీ ట్టుగా అణిగి పోయినవి. గుర్తు పట్ట న బోరుమన్నారు. మరికొంత మంది చప్పుడుగాని ఓ టీ. ఎవరో తెలిసింది. కొంతమం “ఏడుగాని ఏడుపు ఏడ్మిండ్డు. మరికొంత మంది సీనియర్‌ కార్మికులు ఇటువంటి సంపుటనలు మ బిట్లు స క్త క్ష చూసి చూస్తి న్లిర్వ. పోయిండు చేతుల్లో ఎకీ పట్టుకొని ట్రాలీపైకి తెచ్చారు. ఇకై స్‌ లో వీచార వదనాలతో కారిక్టులు తిరుగు ప్రయాణమయ్యారు. ప్రతి రోజు జరిగేతలే

2

తిరుగు ప్రయాజము అవటం. ఎ బ్ఞసుల్లా అయితే చనిపోయించ్తా అదే ప్లేసుల్లో తిర్షి పనిచేయడం. అంశా యథాలాపంగా ఏమి జరఠగవట్టుగానే ఏంర్ప తరబడి జరిగిపోతూనే

ము నాలను వండా ఘూములే. తెండవ షిప్పు కాతిక్రులు చట్‌ పిష్ణు నార్మమలు ఖాలీ పగను స మేలున్‌ సని తంందుకు అండర్‌ లుక్పున్న వందిరపెడుదున్నారు. మేనేజరు రహంంన్‌ సలనా మనువాలాపంగా తిరుగుడునుం. 0 జరగనట్టుగానే ఏజింటు గలిగర్‌

లే

శేషగలంరొచ్పు చచ్చి అప్పటికి ఆల లజులు గడిచి పోయింది. ఈనెల రోజులు అతను కౌత్తగూడెం ప్రాంతంలోని అన్ని బస్తీలు తెరిగిండు. తాను ఇంతవయు చూసిన ప్రాంతాలకు కాలరీకి ఎంతో తేడా కనిపించసాగింది. ఇదివరలో ఎప్పుడు ఈ పంది గుడిసల్తాంటి కొరిక్రులు నివసించే గుడిసెలను చూసి ఎరగడు. వాళ్ళ మొఖాలు కౌత్తగా కనిపించ సాగినవి. ఉదయాస్తమానాలు అక్కడి వాతావరణం బొగ్గు పొగలచే కమ్మి వేయబడేవి. చాలీ చాలని తడకల కొంపలు వాళ్ళ దైన్య పరిస్థితిని తెలుపుళుండేవి. స్త్రీలు, పురుషులు గుంపులు గుంపులుగా వాళ్ళకు నిర్దేశించిన పనుల్లోకి, ఏదో అభూతశక్తి వాళ్ళను వెనకనుండి నడిపిస్తున్నట్టుగా యాంత్రికంగా కదిలిపోయేవాళ్ళు. శరీరాల మీద సరియైన దుస్తులు లేక దుమ్ముకొట్టుక పోం:. లోడ్డ వెంబడి పెంట కుప్పల పెంబడి పిల్లలు కనిసించేవాళ్ళు. ఆకలికి అలమటించి పోతూ దేబరించిన ముఖాలళో, కంతలు తేలి ఎండి పోయి ఉండేవి.

పెద్ద బజారుకు వెనుక వైప్పన ఉన్న సపొయి బసప్టీలో య్కువగా పాచి పనులు చేసే వాళ్ళుండే వారు. ఉదయం తేవింది మొదలు స్త్రీలు, పురుషులు చీప్పర్లు, తట్టలు పట్టుకొని వీధుల్లో పడేవారు. మదం ఒప్పిలా దురం వాళ్ళు తక్కువ, దాదాపుగా అందరూ కంపినిలోనో లేదా, ఇతరేతర రోజుకంలిచేసుకుంటూ ట్రతికేవాళ్ళు క్కువ గాజులరాజంబస్తి, సీరసన్యాసి బస్తీ బర్లిపిట్‌ గుడిసెల ప్రాంతంలో ఎక్కువగా కంట్రాక్టు లేబర్సు ఉండేవాళ్ళు వాళ్ళ పరిస్థితి మరింత అధ్వాన్నంగా ఉండేది, సామాన్యంగా వాళ్ళంతా గ్రామిణ ప్రాంతాలనుండి ముఖ్యంగా తెలంగాణా జిల్లాలైన వరంగల్‌, కరీంనగర్‌ ప్రాంతాలనుండి పొట్టచేత బట్టుకోని వచ్చినవాళ్సే. గ్రామాల్లో భూస్వాములు, దేశ్‌ముఖ్‌ల దోపిడికి. పీడనకు తట్టుకోలేక పారిపోయి కాఎతేకి వచ్చినవాళ్ళే క్కువ మంది... గ్రామాలల్లో దొరల దోపిడీ కాగా ఇక్కడ కంట్రాక్టర్ల దొపడ్‌ ఉండేది. కంపిని ఉద్యోగులైన కారిక్రుల పరిస్థితికూడా ఏమంత మెరుగ్గా ఉండేది కాదు. దానికి తోడు వ్యాపారస్తుల దోపిడి ఉండేది. దినసరి సరుకుల ధరలు ఇతర (పాంతాలకంటే ఎక్కువగా ఉండేవి. తూర్పు దేశపు వడ్డి వ్యాపారులు గుడిసెలపొంటి తిరిగి కార్మికుల అవసరాలను అసరగా చేసుకొని అప్పులు పెట్టేవారు... వడ్డిరేట్టు వివిధ స్థాయిల్లో ఉండేవి.. ఒక్కొక్కసారి నెలకు నూటికి పాతిక రూపాయలు వడ్డిలు, కార్మికుల ముక్కు పండి వసూలు చేసేవాళ్ళు. వడ్డీ వ్యాపారుల చేతుల్లో, కంట్రాక్టర్ల చేతుల్లో

24 వ. గుండాలుండేవారు, వాళ్ళు చేయని దౌర్జన్యంలేదు. వారికి పోలీసుల అండ దండలుందే న పోలీసు అధికారులు కంట్రాక్టర్ల చెప్పుచేతుల్లో మెదిలేవారు. వాళ్ళ ఆడిందే ఆ పాటగా నడిచేది. కంపిని మేనేజుమెంటులో పై స్థాయి అధికారులు మక్కువగా ఇంగ్లీషు ఫార్ట వారికే దిగువ స్థాయిలో కొద్ది మంది ఉత్తర భారతానికి చెందిన వారు కాగా, మరికొంత క మద్రాసు నుండి వచ్చిన వాళ్ళు, తెలుగు వాళ్ళు ఒకరిద్దరు ఉన్నారు. నము. ఆంగ్లో - ఇండియన్స్‌ ఉన్నారు. వాళ్ళదంత ఓ చిత్రమైన సంస్కృతి. వాళ్ళ జీవన విధా + మాట, వేష భాషలు, పూర్తిగా భిన్నమైనవి. కటిక దారిద్రంలో విలవిల్హాడే కారిక్టులు లో వైపున, ఆడంబరాలతో, విలాసవంతమైన అధికారుల జీవనం మరోవైపున రెండు విభిన్నమై జీవితాలు ప్రక్క ప్రక్కనే సహజీవనం సాగేవి. మొగ్రేఢు వాగొడ్డకు పై ప్రాంతంలో కంపిని ఉన్నతాధికారులు నివసించే ఎల్దందు క్షబ్బు ప్రాంతముంది. విశాలమైన ఇండ్లు. పచ్చటి పెద్ద పెద్ద వృక్షాల మధ్య తెల్ల పాలనురుగులాంటి భవంతులు, చుట్టు అందమైన పూలచెట్లు, ఒకరికి ఒకరు సంబంధంలేని వాంటరి జీవితాలు, అందులో మధ్యన విశాలవంతమైన పెద్ద బంగ్లాలో ఆపీసర్సు క్లబ్బు పంది. అందులో దేశీ మధ్యం, మధ్యన బాల్‌ డౌన్స్‌ సంస్కృతి ఉంది... బావి మేనేజర్లు, ఏజంట్లు వివిధ సెక్షన్ల చీఫ్‌లు, జనరల్‌ మేనేజర్‌ గారుండే వసత్తి భవనాలు అక్కడే ఉన్నాయి... ఊరికి దూరంగా విసిరివేయబడ్డట్ట విదేశీ సంస్కృతి ఉంది. వాళ్ళ స్రీలు, పిల్లలుకూడా భిన్నంగా ఉండేవారు. ఎప్పుడు ఉత్తిక్రి ఆరేసినట్టున్న తెల్లటి చలువ బట్టల్లో గ్‌ నిగలాడుతుండేవాళ్ళు, చిన్న పిల్లలు నిండుగా పాలుగారే బుగ్గలతో రబ్బరు బంతుల్లో ఉండేవాళ్ళు, వౌళ్ళ ఆట పాటలు కూడావాల్ల సంస్కృతిలాగ భిన్నమైనవే. ఊరి మధ్యన పెద్ద బజారు ఉండే చోట కొన్ని భవంతులున్నాయి. అవి అక్కడే స్థిరపడి పోయిన వ్యాపారస్తులవి,. కొంతమంది గుజరాత్తీ మార్వాడీలవి.. ఒకరిద్దరు కొమట్టున్నారు. పెద్ద బజారు న్సండ్రి హెడ్డు ఆఫీసుకు పోయే తోవలో విశాలమైన భవంతులున్నవి. అవి క్రంప్పన్న కంటక్టులు చేస్తే కంట్రాక్టర్లవి. ఎప్పుడు పదిమంది పనివాళ్లలో సందడిగా ఉంటవి, పుట్‌బాల్‌ గ్రౌండును అనుకొని ప్రాల్రీన్స సు ఉంది. స్టేషన్‌ ముందు విశాలమైన ఆవరణ, వంకీలు తిరిగిన పెద్దపెద్ద ఫిల్లర్స, వాటి మీద కొద్దిగా వరండా, ప్రక్క ప్రక్కనే మూడు గదులున్నవి, మధ్య గదిలో అమీన్‌ సాజ్రక్రూర్తు నే టేబుల్‌ ఉంది. ఆయన నెత్తిమీద వెనక వైపు గోడమీద నిజ్యా నవాబుగారు కుర్తల బే స గమ్‌ కట్టిన చిక్రపటముంది. పొడవాటి టోపి సేర్వాని విసు శ ైరగిలబడ్తి పూలు పొదిగిన స ౧ ) ౧టన ప్యాంటు, సేరా నప ల బని న గౌరి పొడవాటి ముఖంలో తెచ్చిప్పటక్రీన్న నవ్వుంది. వాటి అందమైన చేతికర్ర ఉంది. పాతిక ముప్పయి మందివరక్షు బివానులు, వార్రిల్సీద్ర పెత్తనం చన గ మీద అజమాయిషీచేస్సే రహీంసాబ్‌ ఉంటాడు. నై ఎ మోరీలు సాజొల్స అందరి ఈ నెల రో జ 9. వి ఏలుబడిలో ఉండి వని పి చ్చి ఎచ్చిగా రోడ్డ వైంట్చ తిరిగాడు. నిజాం నవాబుగొలి క 0టే ఇక్కడ కాస్త భిన మెన ఉంది. ముస్లిముల్లో కొద్దిమంది & *న్నిమైన వాతావరణం న రకొద్ది ముఖ్యంగా శ్రీందిస్థాయి అధికారులుగా ప్రభఖశ దరు గౌ పనిచే సవాళ్ళు, కొం

25

వ్యాపారంలో నిలబడ్డవాళ్లు, ముల్గాలు కొద్దిమంది స్టేషన్‌కు ముందున్న మసీదులోకి క్రమం తప్పకుండా హాజరు అయ్యేవారు. కారిక్టులుగాను, కూలినాలిచేసుకుంటు బ్రతికే ముస్లింల అంతగా పట్టింపులుండేవికావు. వాళ్లజీవనం, పని ఇతర కారిక్రుల్డా దుర్భరంగా ఉండేది. దాంతో వాళ్లకు మతం పట్టింపులు ఎక్కువగా ఉండేవి కాదు. భజనమందిరంలో ఆర్యసమాజంవాళ్ళు చేసే కార్యక్రమాలు కూడా అదేవిధంగా ఉండేవి. కారిక్రులు అంతగా పాల్గోనేవాళ్ళుకాదు. కార్మికుల జీవనము, వాళ్ళపని, సమస్యలు, వాళ్ళ ఆలోచనలు, ఆందోళనలు, ఆకాంక్షలు, అన్నీ ఒక్కతీరుగానే ఉండి వారి పాత జీవితాల తాలూకు భేషజాలను తాలగించి వేసినవి.

ఎన్ని రోజులు తిరిగిన శేషగిరికి వాళ్ల అంతరంగం అంతగా అర్థం కాలేదు. ఏదీ పట్టనట్టు నిర్లిప్తంగా ఉంటారు. ఈ జీవితం, ఈ బ్రతుకు ఇలా గడపవలసిందేనన్న ధోరణిలో సర్జుకుపోయి బ్రతుకుతున్నట్టుగా అన్పించింది.

"కాని వాళ్ళు అమాయకులు కారు. దోపిడీ వాళ్లను నిర్వీర్యులను చేసింది. నరనరాన పాకిపోయి వాళ్ళను మూగవాళ్ళను చేసింది. పైకిచూస్తే వాళ్ళెంత నిర్లిప్తంగా ఏదీపట్టనట్టుగా కనిపించినా వాళ్ల హృదయాంతరాలలో పేరుకుపోయిన వర్గకసి ఉంది. అది నివురు కప్పిన నిప్పులాంటిది. ఆ నివురుని మనం తొలగించాలి. అప్పుడు కణకణమండే అగ్నిలాగ జ్వలిస్తరు. నమన్త సంవదలను నృష్టించడవే కాదు వాటిని ఎలా న్వంతం చేసుకోవాలో తెలుసుకుంటరు. ఈ తలక్రిందులుగా నడిచే సమాజాన్ని చక్కబెట్టేది వాళ్ళు. వాళ్ళ బాధలనే కాదు సమస్త పీడిత జన కష్టాలను కడతేర్చేది వాళ్ళు. వాళ్ళ సహాయసహకారాలు లేకుండా మనం మన వివ్లవాన్ని ముందుకు తీనుకుపోలేము. నిజాం నిరంకుశత్వాన్ని నిర్మూలించలేము. రైతు కూలీల రాజ్యాన్ని, సమసమాజాన్ని నిర్మించలేము. "వాళ్లే మన నాయకులు, వాళ్లే మన గురువులు, శిష్యులు” కా॥ రామనాథం చివరి వీడ్కోలునాడు చెప్పిన ఆఖరి మాటలే శేషగిరికి పదేపదే గుర్తుకు వచ్చేవి.

'అయితే ఎక్కడనుండి ఆరంభించాలి, ఎలా ఆరంభించాలి, ఈ నిశ్శబ్దాన్ని ఎలా ఛేదించాలి, వాళ్ళను ఎలా కదిలించాలి. అంతులేని సమస్యల వలయంగా ఉంది. ఎవరినైనా కలిసి మాట్లాడితే వాళ్లు క్షణం సేపు నిలబడిపోయి తేరిపార అలా నిలువు గుడ్దేసుకొని చూస్తారు. వాళ్ళ కష్టాల గురించి ఏకరువువడితే చిన్నగా నిట్టూర్చి 'ఇదంతా మేమెరిగిందేనన్నట్టుగా" ముఖం పెడ్తరు. పాతికేండ్లుకూడా నిండని ఈ నూనూగు మీసాల యువకుడికేసి, అతని తెల్లబట్టలకేసి అనుమానంగా దృక్కులు సారించి ఇదంతా మమూలేనన్నట్టుగా కదిలిపోతరు. అటువంటప్పుడు అతనిలో చెప్పలేని నిరాశ జనిస్తుంది. ఏదీ పట్టనట్టుగా వీధుల వెంట నిరాశగా తిరుగుతాడు. ఎప్పుడో చాల పొద్దుపోయినరికగాని ఇంటిదారి పట్టడు.

'కామమ్మ తమ్ముడు వచ్చిన కానుంచి ఓ కంట కనిపెడుతూనే ఉంది. సత్రం వ్యవహారంలో తలదూర్చడు. అన్నకు సహాయంగా ఉండడు. ఏదోపని ఉన్నట్బగా పొద్దున్నేలేచి ఊరిమీద పడతడు. ఓ తిండి సోయి ఉండదు, ఓ బట్ట సోయి ఉండదు. ఎక్కడెక్కడ తిరుగుతడో ఏ రాచకార్యాలు ఎలుగబెడ్తడో అర్ధంకాని విషయంగా ఉంది, పనిపాట లేని తిరుగుబోతుతనం వల్ల ఇంకా చిన్నపిల్లవాడుగా ఆమె కండ్లకు కనిపించ

26 సాగిండు. ఒక్కొక్కసారి ఆమె తమ్ముడి వ్యవహారంచూసి భయం కొల్చేది. పొద్దంత తిరిగినవాడు చక్కగా ఇంత తిని ఇంటిపట్టున పడుకుంటే సరిపోయేది కదా! కాని అలా చేయడు. రాత్రి చాల పొద్దుపోయే వరకు చదువుతూనో, రాస్తూనో మబుకొని ఉంటాడు. అటువంటప్పుడు అమె తమ్మున్ని మందలిస్తుంది. నిదర పోకుంట ఎం చదువులురా అది, పొద్దంతా తిరుగుడు రాత్రంత చదువులు, ఏం రాచకార్యాలు చేస్తావని” కోపంతో అనేది.

శేషగిరి చిన్నగా నవ్వి "నిజంగా రాచకార్యాలు చేయటానికే అక్క' అనేవాడు. ఆమె ఆ మాటలకు తేలిగ్గా తీసుకునేది. 'ఇప్పటిదాక చేసిందీ చాలు ముందు నీకాళ్ళ మీద నీవు నిలబడటం నేర్చుకో తర్వాత ఇంకొకరిని చక్కబెడుదువుగాని' అంటూ చురుకేసేది,

శేషగిరి మొఖం గంభీరమైపోయేది.

'నీవు ఇంకా చిన్నపిల్లవానివికాదు. బాధ్యత గుర్తెరిగి మసులుకోవాలి. ప్రయత్నిస్తే ఏదైనా ఉద్యోగం దొరక్కపోదు. ఏదీ కఇకుంటే ఇంటిపట్టున ఉండి సత్రం వ్యవహారం చూసుకోవచ్చు. నాకు మాత్రం ఎవరున్నారని. ఇదంత మీకోసం కాకుంటే ఎవరికోసం) అంది అనునయంగా.

శేషగిరి అక్క కామమ్మ మొఖంలోకి చూసొడు. తెల్లటి వస్త్రాల్లో అమె ప్రశాంతంగొ కనిపించింది, ఆమెలోని ప్రేమపూరిత హృదయావేదన ఆమె కళ్ళలో ప్రతిబించిస్తున్నది. అయితే శేషగిరి తన అంతరంగంలోని ఆలోచనను ఆమెకు తెలియపరచలేదు అతని ఆలోచనలు, ఆకాంక్షలు, ఆమె కోరుకునే దానికంటే భిన్నమైనవి అని ఆమెకు అద్ధంకానివి. ఒక సామాన్య స్త్రీగా, డేమనుబంధాలను పెంచుకున్న స్త్రీగా ఆమె అంతకు మించి ఆశించేది ఏముంటుంది. కాని అతను మాత్రం తన జీవితాన్ని ప్రజలకు అంకితం చేయాలనుకున్నడు. ఆ అంకితభానంతో కార్యరంగంలోకి దూకిండు. అతని ప్రయాణం సుదీర్హమయింది. చాల ఆటుపోటులతో కష్టనష్టాలతో కూడుకున్నది. వ్యక్తిగా అతనికిగాని, అతన్ని తల్లిలా ప్రేమించే అక్కకుగాని లాభించేది ఏముండదడు. దాంతో అతనేమి బదులు పలకలేక పోయిండు. నిజానికి అతనికి ఏం చెప్పాలో బోధపడలేదు.

ఆమె తన పనిలో మునిగిపోయింది.

మార్చి నెల. ఎండలు ముదిరిపోయాయి. మరికొద్ది రోజుల్లో భద్రాద్రిలో శ్రీరామనవమి ఉత్సవాలు ఆరంభం కానున్నవి. ఉత్సవాలకు సంభందించి ఏర్పాట్లు మెదలయినవి. భద్రాద్రిని దర్శించే ప్రయాణీకుల రద్దీపెరుగుతుంది. దాంతో కామమ్మ గారి సత్రంలో ఎప్పుడూ వచ్చీషపోయే ప్రయాణీకులతో రద్దీగా ఉంటుంది. నవరాత్రి ఉత్సవాలు అయిపోయేవరు క్షణం ఖాళీ దొరకదు. సుబ్బయ్యగారి హోటల్‌ పరిస్థితి కూడా అలాగే ఉంది. పొద్దున చీకటితో లేచింది మొదలు అర్ధరాత్రి వకు జఒక్కటేపని. ఏమన్న నాల్గు డబ్బులు సంపాదించుకునేది ఈనెల రోజులే. సామాన్యంగా దూరప్రాంత యాత్రీకులు, కొత్తగూడెం నుండి భద్రాచలయ నలబై కిలోమీటర్ల దూరాన్ని చేరుకోవటానికి ఒక మజిలీ చేయవలసి వస్తుంది. సరైన రావాణా సౌకర్యం లేకపోవడం, రైలు పొద్దున వస్తే మగర్రోజుకాని తిరుగు ప్రయాజూనికి వీలు కాకపోవటముచే ప్రయణీకులు అనివార్యంగా ఒక పూట కొత్తగూడెంలో ఆగిపోవలసి వస్తుంది. దాంతో పెద్దబజారులో ఎప్పటికంటే కూడా సందడి

27

"పెరిగి ఓ కొత్త వాతావరణం ఏర్పడుతుంది.

రెండుమూడు రోజులుగా శేషగిరి ఎటు కదలకుండా ఇంటి పట్టునె ఉండిపాయి సత్రం వ్యవహారాలు చూస్తుండి పోయాడు. కామమమ్రు చాల సంతోషమనిఏంచింది వీడికి మనసు పడాలే కాని అన్ని పనులు మీదేసుకొని ఎంతో చక్కగా చేస్తాడనుకొంది.

శేషగిరి మధ్యాహ్నం పూట సత్రంలో సందడి కాస్త తగ్గిన తర్వాత వాహ్యాళిగా ఊళ్ళోకి నడిచాడు. మిట్ట మధ్యాహ్నం సూర్యుడు నడి నెత్తిమీద తన ప్రతాపాన్ని చూయిస్తున్నాడు. రోడ్డు మీద సందడి తగ్గింది. సత్రం ముందు హెడ్‌ ఆఫీసుకు పోయే రోడ్డుమీద పలుచగా జనం కదలిపోతున్నరు. రోడ్డు ప్రక్కనున్న వేప చెట్టు ఆపైన ముసాఫిర్‌ఖాన ఉంది. మక్క దివానం లేని అలగాజనం, బిచ్చగాళ్ళకు నివాసస్థలమది. అందులో కొద్దిమంది బిచ్చగాళ్ళు నిస్సత్తువగా ముసుగులు తన్ని పడుకొని ఉన్నారు.

ఒక బిచ్చగత్తె తన ముగ్గురు పిల్లలను ముందేసుకుని ఆ పూట అడుక్కొచ్చుకున్న అన్నాన్ని వాళ్లకు పెడుతున్నది. ఊదయక్క ఒకటి ఆ ప్రక్కనే వెనుక వాళ్ళమీద కూచొని ఆశగా వాళ్ళవైపు చూస్తున్నది. వయసు ఉడిగిపోయిన బిచ్చగాడొకడు. తెల్లగా పెరిగిన బారిగడ్డం, పొడవాటి జుట్టు మట్టి కొట్టుకుపోయి, అంతగా పొగరాని చుట్టను అదే పనిగా తాగుతున్నాడు,అతని ప్రక్కన అతని సర్వ సంపదైన మురికి గోనే తట్టుంది. దానిమీదికంటు ఒరిగిపోయి గతం తాలూకు స్మ్మతుల్లో తేలియాడుతున్నట్టుగా ఉన్నడు అతని మసకబారిన గాజు కళ్ళు నిలబడి పోయినవి. ముసాఫిర్‌ ఖాన ప్రక్కనున్న ఊర్జ్చు మీడియం (ప్రైవేటు థైమరి పొఠశాల పిల్లలు గోలగోలగా పెద్దగా గొంతులు చించుకుంటు పాఠాలు చదువుతున్నారు. ఒక్కడే అయిన ముసలి తురక పంతులు వాలు కుర్చీలో చేరగిలబడిపోయి, అరమూసిన కన్నులతో పిల్లలను కనిపెడుతున్నడు. అతని వాలు కుర్చీని అనుకొని 'పేంబెత్తముంది. పంతులు పిల్లిగడ్డం బారుగా పెరిగి ఉంది. నెత్తిమీద రూమీటోపీ, దానిమీద కుచ్చు ఒకవైపు ఒరిగిపోయిఉంది. పాత కోటు ఒకటి అతని ఒంటిని కప్పేసుకొని ఉంది. కారిక్రులకు అందుబాటులో ఉన్న ఏకైక స్కూలు అది. +

శేషగిరి క్షణం సేపు నిలబడిపోయి, ముసాఫిర్‌ ఖానావైపు, బడి పిల్లల వైవు చూసి ముందుకు కదిలిండు. కంపని హాస్పిటల్లో స్తూపరింబెండెంట్‌గా పనిచేసే డాక్టరు లిటిల్‌ దొర, తన తెల్లటి గుర్రవు కాలిగిట్టలు లయబద్దంగా టకటకలాడంగా, ఉదయపుపూట డ్యూటీ ముగించుకొని ఇంటి దారి పట్టిండు. తెల్లటి గుర్రం మీద అందమైన ఎర్రటి జీను, దానిమీద తెల్లటి మల్లెపువ్వు లాంటి బిగుతైన బట్టలు వేసుకొని ఉన్నడు. గోధుమ రంగు చేతుల్లేని కోటు అతని వాంటి మీదున్నది. పొడగరి, ఎర్రటి కోలముఖం, సన్నటి మెత్తటి రాగిజుట్టు గౌలికి రెపరెప లాడుతున్నది. అలవాటుగా అతను కదలిపోయిండు.ఆ వెంటనే అమీన్‌ రహీం సాబ్‌ పెద్దగా మోటర్‌ సైకిల్‌ చప్పుడు చేస్తూ, పాగ, దుమ్మును ఎగజిమ్ముతూ సాగిపోయింది. బర్లిసిటకు పోయే రైల్వే లైను దాటి రోడ్డు దిగువన ఉన్న గౌజుల రాజం బస్తీ కేసి నడిసిండు. కారిక్రులు నివసించే గుడిసేలు ఆరంభమైన చొట పెద్ద మురికి కాలువ ఉంది. ఆ నీరు పంపున పెద్ద కందకము ఉన్నచోట చేరిపాయి, ముక్కు పుటాలను బద్దలు చేసే కంపు చిమ్ముతున్నది. పాల పొరక చెట్లు గుబురుగా విచ్చలవిడిగా పెరిగి కాలిబాటమీదికంటూ సాకిపొయినాయి.

28

శేషగిరి ఇంకాస్త ముందుకు పోయేసరికి ఏదో పెద్ద కలకలము విన్పించింది. అప్రయత్నంగా అటువైపు నడక సాగించాడు. కారిక్టుల గుడిసెల మధ్య కొద్ది మంది జనం పోగయి ఉన్నారు. దాదాపుగా ఆక్కడ జమ అయిన వాళ్లు కంట్రాక్టు కారిక్రులేనని చూడగానే తెలిసిపోతున్నది. స్త్రీలు, పిల్లలు, కొద్ది మంది మగవాళ్లు జమయిఉఊన్నారు.

శేషగిరి గుంపుగా ఉన్నచొటికిచేరుకున్నాడు..అవుడు అతని కండ్ల వడిందో దృశ్యం..నడీడు వయసున్న కారిక్టుడొకడు ఎర్రటి ఎండలో నేలమీద పడిఉన్నాడు. అతను బాధతో మెలికలు తిరిగి పోతున్నట్లుగా వంకర్గు తిరుగుతున్నాడు. పడిపోయిన అతని జుట్టు పట్టి అడ్డం దిడ్దంగా బాగా బలిసిన వాడొకడు కొపంతో రెచ్చిపాయి జుట్టుపట్టి లాగి మరొకట్‌ గిపుక్కున గుద్దిండు, చావు కేకలాంటి ఒక మూలుగుడు అందరి హృదయాలను పిండేసింది. తలంళ కొట్టుకొపొయి రొప్పుతున్న ప్రీ ఒకతి తనను పట్టుకున్న వాన్ని నెట్టేసి ముందుకు ఉరికి వచ్చింది. ఆమె నిస్సహాయంగా పెద్దగా ఏడుస్తున్నది. ఆమె గోంతు ఏడ్చుతో అప్పటికే పిడుచకట్టుకపోయింది. "ఓరి దేవుడో నా దేవున్ని చంపెస్తున్నారో దేవుడో” ఆమె దు:ఖంతో ఆరిచింది. నెత్తి కొట్టకుంటుపాొయి. పడిపోయిన అతని మీద వాలి అతనికి దెబ్బలు తగలకుండా వాటేసుకుంది. ఆమె పిల్లలు భయంతో పిడుచకట్టుపాయి ఏడుస్తున్నారు చుట్టూ ఉన్నవారు నిస్సహాయంగా చూస్తున్నారు. స్త్రీలు కొందరు కొంగులు నాట్లోకుక్కుకొని రోడిస్తున్నారు. ఆ దృశ్యం అందరి హృాదయాలను పిండేసేలాగున్నది. ఇంత మండి చూస్తుండగా ముగ్గురంటే ముగ్గురు కంట్రాక్టరు గుండాలు ఒక కారిక్రుని మీద దౌర్జన్యం చేస్తుంటే మూగ వాళ్లలా నిలబడి పావడం శేషగిరికి ఆశ్చర్యం అనిపించింది. "ఏమైంది ఎందుకలా అతన్ని కొడుతున్నారు. అక్కడ నిలబడ్డ ఒకతన్ని అడిగిండు.. అతని వాంటి మీద ఏ అచ్చాదన లేదు. మొలకు మాసిపాయిన పంచె ఒకటి ఉంది. మనిషంత మొద్దు కష్టంతో సాగబారిపోయినట్టుగా నల్లగా ఉన్నాడు. అతని కళ్లు నిలబడిపోయి ఉన్నవి. అతను తేరుకొని 'అంతా మామూలే రోజు జరిగే వ్యవహరమేనన్నట్టుగా మొఖం పెట్టిండు. శేషగిరి అతని సమాధానము ఏమి నచ్చలేదు. చిరాకు కలిగింది. అతన్ని తోసుకుంటు; ముందుకు కదిలిండు.

అప్పటికే ఆ గుండా 'ఓరె లంజకొడుకా ఈ దొంగనకరాలు వదిలి దొర దగ్గరికి నడువు లంటే నిన్ను వదిలేది లేదు. పాతర పెడ్తం ' అ గుండా లావాటి బొర్ర అసహ్యంగా కదిలింది. అతని ఎర్రటి కంపు నోరు బూతులు తిడుతున్నది.

మరొకడు నేలమీద పడుకొని ఉన్న ఆమెను జబ్బపట్టుకొని లాగిండు. ఆ ఊపుకు ఇద్దరు కదిలిండ్లు, ఆమె ఏడ్చు అరణ్యరోదనలా ప్రతిధ్వనించింది.

శేషగిరి ఇక సహించలేక పోయాడు...

అందరి కంటే ముందుకు వచ్చి ఒక్కసారిగి పద్ది గొంతుకతో, "ఏమిటీ దౌర్జన్యం ఆపండి" అని అరిచాడు. ఇంతవర దాక గాండాల తిట్టు, అరుపులతోను ఆ స్త్రీ ఏడుపుతోను.. దెబ్బలు తిన్నవాని మూలుగులు తప్ప మరే శబ్దం చేయని చోట ఓ కొత్త గొంతు గుండాలను శాసించుతున్నట్టుగా కఠినంగా వినిపించేసరికి అందరి దృష్టి అటువైపు మళ్లీంది.. అప్పడికీ ఆ స్త్రీ పరుగున వచ్చి శేషగిరి పాదాలను చుబ్టేసింది. 'నీబాంచెను కాల్మోక్త అయన్ని కాపాడు లేకుంటే వాళ్ళు చంపేస్తరు,' ఆమె ఏడుస్తు ప్రార్థిస్తుంది.. శేషగిరి ఆమెను సమీపించి

29

'ఏం పర్వాలేదమ్మ నేను ఉన్నా మీ ఆయనకేంకాదు' అంటూ ఆమెను తట్టిలేపిండు. ఆమె ఇంకా ఏడుస్తునే ఉంది. గుండాలు ఒక్క క్షణం నిరుత్తరులైపోయి తేరుకోలేదు. అంతా పాతిక ఏండ్ల వయసుల్‌ేని, చదువుకున్నవాడిలా కనిపిస్తున్న ఈ కొత్త మనిషి అరుపు వాళ్లను క్షణం సేపు స్థబ్బులను చేసింది. వాళ్లకు ఎదురు నిలబడే మొగాడు, ఇంతవయు ఎదురు కాలేదు. ఈ కొత్త మనిషి వాళ్లకు ఎదురు నిలవడమే కాదు.. వాళ్లను శాసిస్తున్నట్టుగా నిర్భయంగా నిలబడి ఉన్నాడు. చుట్టు జనం ఊపిరి బిగబట్టిండ్లు.

గుండాల్లో ఒకడు అసహనంగా మొఖం పెట్టి కోపంగా 'నువ్వెవడివిరా భూమి మీద బ్రతకాలని లేదా అంటూ పిడిగిలి బిగించి ముందుకు కదిలిండు, మరో గుండా అతన్ని వారించిండు. శేషగిరి అ మాటలు లక్ష్యపెట్టలేదు. గడ్డిపోచకంటే తేలిగ్గా అసలా మాటలేవి విననట్టుగా అతని మొఖం నిర్లక్ష్యంతో ప్రజర్విల్లుతున్నది. అతని తీక్షణమైన చూపులు ఎటువంటి గుండెలు తీసేబంటుకైనా భయంకొల్పేలాగున్నవి. అతను అప్పటికింకా శాంతం కొల్పోలేదు. అతను ఒక్కొక్క పదాన్నే నొక్కి పలుకుకున్నట్లుగా "ఎందుకు అతన్ని ఆ విధంగా కొడుతున్నారు” జవాబు చెప్పమన్నట్టు అతని గొంతు ఖంగునమోగింది.

'గుండాల్లో కాస్త పెద్ద వయసున్నవాడు..క్షణం సేపు ఆందోళన పడ్డాడు. చుట్టును జనాన్ని చూసిండు. వాళ్లుకోపంతో ఉన్నారు. శేషగిరి కేసి చూసిండు. అతని మొఖంలో భయమన్నది లేదు. ఏదో అండ లేకుండా అతను అంత ఖచ్చితంగా నిలబడే అవకాశంలేదు. ఇంతవయు జనానికి తమంటే భయం ఉన్నది. అ భయంతోటే వాళ్లు నెగ్గుకరాగలిగిండ్లు. ఇప్పుడేదన్నా జరిగితే ఇంత మంది జనం ఒక్కసారిగా తమ మీద పడితే తమ పని ఇంతే సంగతి అవుతుంది. ఒంట్లో ఎముకన్నది లేకుండా ఏరేస్తారు అన్న భయం ఆవరించింది. దాంతో క్షణం సేపు తటాపటాయించిండు. అయినా దైర్యం కోల్పోనట్టుగా మేకపోతు గంభీరంతో మాట్టాడసాగిండు.

"మా దొయు నాల్గు నూర్గు బాకి పడ్డాడు. బాకీ తీర్చక పోగా నాల్గు రోజులనుండి పనిలోకి కూడా రాకుండా తప్పించుక తిర్గుతున్నాడు.”

"లేదు బాంచెను నాల్గు రోజులనుండి నోట్లో మంచినీల్లు పోయకుండా జ్వరంతో మంచాల పడ్డాడు". ఆ స్రీ ఎక్కెక్కి పడుతు ఆ మాటలకు అడ్డుపాయింది.

'అదంతా దొంగనకరాలు..పని ఎగ్గొట్టడానికి ఏస్తున్న ఎత్తులు 'నీయవ్వ మిండని సొమ్మారా పనికి రావు బాకీతీర్చవు పద బిడ్డా నిన్ను ఎవరు కాపాడుతారో చూస్త ముందు దొర ఇంటికి నడుపు' మరో గుండా ముందుకు కదిలిండు.

అప్పటికి కింద పడివున్న కారిజ్రుడు లేచి కూచున్నాడు. అతను ఓపిక తెచ్చుకొని 'శను ఎవరికి బాకీలేను.. బావిపనికి రావటంలేదని వీళ్ళు నా ప్రాణాలు తీస్తున్నరు. బావి పని నాకు పడి వస్తలేదు. బావిల గ్యాసు పడక కడుపుల నొప్పి-లేస్తాంది. కలో గంజో పోయి మావూర్ల బ్రతుకుతనంటే నన్ను పోనియటంలేదు.. లేని బాకి ఉన్నదని చెప్పి నాల్గురోజులుగా నన్ను బాధ పెడ్తున్నారు. వీళ్ళ బాధ పడలేక తప్పించుక తిర్గుతుంటే ఈ రోజు దొరక బట్టీ నన్ను చంపుకతింటాండ్లు' అతను ఏడుస్తు చెప్పతున్నాడు., అతని కండ్ల వెంట కన్నీరు దారలు గట్టింది. అతని పీక్క పోయిన మొఖంలో నిస్సహాయత తాలుకు భయం కమ్ముకొని ఉంది,

వట

చుట్టు నిలబడి ఉన్న జనంలో కొద్దిగా కడిలిక ఆరంభమైంది ఇటుగంటి తంతు వాళ్ళు రోజు చూస్తున్నదే. తెలిసో తెలియకో, ఉన్న వూళ్ళో బ్రతక గడవక దాళ్ళంతా బావి పనికి వచ్చిన వాళ్ళే, ఇక్కడ వాళ్ళ బ్రతుకు బానిస బ్రతుకైంది వొంట్టా బాగున్నా బేక పోయినా పనికి పోవల్సిందే. రోగమొచ్చిన రొష్టు వచ్చినా పని తప్పదు 2న _లే వంద్రూక్లరు గుండాల దౌర్జన్యం తప్పదు. బావి పనికి వచ్చినప్పుడు వందో రెండువందల జడ్యాన్నుగా కంట్రాక్టర్లు ఇచ్చినా బాకీ ఎన్నాల్లు పనిచేసినా తీరదు. వద్దీకి వర కల్ప పావంలా పెరిగిపోతుంది. దాంతో వాళ్ళను కట్టిపడేసి, వాళ్ళను పీల్చి పేప్పే చేస్తారు.

శేషగిరికి పరిస్థితి అంతా అర్ధమై పోయింది. అతను జనం వైపు తిరగిండు "ఒకరిని కొట్టె అధికారము వీరికి ఎవరిచ్చారు. ఈ రోజు ఇతనికి జరిగిన అన్యాయమే చేపు మీకు జరుగుతుంది. కారిక్టులుగా వాళ్ళు మీకిచ్చే సొకర్యం ఏముంది పనిలో భద్రత లేదు, రక్షణలేదు, దెబ్బలు తాకితే మందులు లేవు, బావిలో చస్తే నష్టపరిహారం టేదు. కాని కంట్రక్టర్లు మీ రెక్కల కష్టాన్ని దోచుకుంటున్నారు. ఉత్తచేతులతో వచ్చిన వాళ్ళు ఈ రోజు లక్షలు సంపాదించిండ్లు, ఈ లక్షలు వాళ్ళకు ఎక్కడ నుంచి వచ్చినవి.. అదంత మీశ్రమే. మీరెక్కల కష్టాన్ని గుంజు కోవటమే కాకుండా, మళ్ళీ మీమీదే దౌర్జన్యం చేస్తుంటే ఇంకా చూస్తు ఊరుకుంటారేమిటీ మీ మౌనమే వొర్భ బలం, మీరు ఏమి చేతకాని వాళ్ళలాగే వాళ్ళ దౌర్జన్యాన్ని సహిస్తున్నంత కాలము, మీ బ్రతుకులు ఇలాగే ఉంటాయి. ఈ రోజు ఇతని మీద జరిగిన దౌర్జన్యమే రేపు మీమీద జరుగుతుంది. దీన్ని మనమంతా కలిసికట్పగా ఎదిరిస్తే వీళ్ళు గాలికి గడ్డి పోచల్లా ఎగిరి పొతారు. మీ వెంట నేను ఉన్నా మీలేమి భయపడవలసిన అవసరము లేదు ” అతని గొంతు గర గరలాడింది.

ఎర్రటి ఎండ అతని మొఖం మీద పడి మరింత కాంతివంతంగా 'ప్రతిఫలిస్తున్నది. నెమ్మదిగా జనంలో కదిలిక ఆరంభమైంది... ఎవరో వచ్చి పడి ఉన్న అతన్నీ లెపిండ్లు... మరొకరు ఇద్దరు పిల్లలను అక్కున చేర్చుకున్నారు నల్లని ముడుతలు పడ్డ దేహం కల్గిన (స్తీ ఒకరు, అంతవరదాకా ఏడుస్తున్నామెను వచ్చి ఓదారుస్తు కొంగుతో కంటి నీరు తుడిచింది.

ఆ జనంలోనే ఇస్మాయిల్‌ ఉన్నాడు. మొదటి నుండి ఇదంత కనిపెడుతూనే ఉన్నాడు. నిజానికి ఇస్మాయిల్‌ది జూలిగుండె. మనిషి కండలు కల్గి కుదిమట్రంగా కనిపిస్తాడు. ప్పాద్దుమాపు కర్రతిప్పుతాడు. ఐదారు వందల దాక దండీలు కొద్తడు. మొన్నటి దాక జాలాయిగానే తిరుగుతూ ఉండేవాడు. మనిషి ఆకారాన్ని చూసి కంట్రాక్టరు ఒకరోజు తన క్రింద పని చేయమని కబురు చేసిండు... కాని ఇస్మాయిల్‌ పని నచ్చక వెళ్లలేదు. ఇస్మాయిల్‌ ఈండ్రి బావిలో ట్రామర్‌ పని చేస్తాడు. వయసు మీరిపోయి చొతకాకుండా అయి సరిగా పని చేయలేక పోతున్నాడు. అంతా కలిసి నాల్గు నెలలయితలేదు. ఇస్మాయిల్‌ వర్క్‌షాపులో మజ్వురుగా చేరిండు. పెండ్లి కాలేదు. మనిషి కాస్త పిరికి... కాని చిన్నప్మటి నుండి కారిక్రుల మధ్య (బ్రతకడంవల్ల, వాళ్ళి కష్టాల గురించి కన్నీల్ల గురించి ఎరిగిన వాడు. కంట్రాక్షరు గుండాలు జరిపే దౌర్జన్యం పట్ల అతనికి ఏవగింపు కలిగింది. అది అంతరంతరాల్లో పెరిగిపోయింది. అయినా ఏదో తెలియని భయం అతన్ని కట్టేసింది. అతని శక్షంతా మావురు కమ్మిన మబ్బులాగాొ కవణ్మక పోయింది. కాని ఈ రోజు అతని కండ్ల ముందు... బక్క పలచని యుముడు నిలబడి, ఏ గుండాలక్రైడే తానింత వరకు భయపడి పాయి

వె

నోరు విప్పలేదో, ఆగుండాలను తన వాగ్జాటితో కట్ట పడేసిండు..చూడటానికి నిర్భలుడుగా కనిపిస్తున్నా మేరుపర్వతంలా కన్పించసాగిండు. ఆ మహా పర్వతం ముందు గుండాలు చిన్న చెద పురుగుల్లా కనిసెస్తున్నారు.

శేషగిరి ఇంకా ఆవేశంగా మాట్లాడుతూనే ఉన్నాడు. ఆ మాటలు చుట్టు మూగిన జనాన్ని వాళ్ళ భయాన్ని తూట్లు పాడుస్తున్నది. వాళ్ళ మనసులను పట్టి పిడించే అజ్ఞానపు పొరలను చేదిస్తున్నది ఇస్మాయియ మహాదానందంగా ఉంది. ఉన్నపలంగా పాయి ఆ గుండాలను తానొక్కడే చితకతన్నేంత ఆవేశం అతన్ని ఆవరించసాగింది

"ఇకముందు 'వ్రజల మీద దౌర్జన్యం సాగించటం మానుకొమ్మని పాయి మీ కంట్రాక్టరుతో చెప్పుకోండి. లేకుంటే ఇంతవయ పని చేయడం మాత్రమే తెలిసిన చేతులు మీ పనిబడతాయని మీ వామ రూపాలు లేకుండా మసి చేస్తాయని నా మాటగా చెప్పు.

ఇంతవరదాక ఎంతో కొంత గంభీరత ప్రదర్శించిన గుండాలు నోరులేని దద్దమ్మల్లా అయిపోయిండ్డు. వాళ్ళ మనసుల్లో భయం ఆవరించసాగింది నిజానికి వాళ్ళు చెయ్యి చేసుకుంటే అతన్ని చితకతన్నేవారే. కాని వాళ్ళెందుకో అచేతనులై పోయారు. వాళ్ళ జవసత్వాలన్నీ ఒక్కమాటలో హరించివేసిట్టుగా బలహీనమైపోయిండ్లు చుట్టు మూగిన జానాన్ని చూసి వాళ్ళు భయపడ్డరా ? లేక అతన్ని బూన్‌ భయపడ్డరా ? అతని మాటలకు వాళ్లలో భయం కలిగిందా? లేకుందే వాళ్ళు చేస్తున్న అన్యాయానికి, దుర్మార్గానికి వ్యతిరెకంగా న్యాయం తరపున అతనేత్తిన గొంతు వాళ్లను భయ పెట్టిందా?

ఇదంత జరుగుతూంటేఎవరో పొయి జరుగుతున్నదంత కంట్రాక్టరు గొజుల రాజంకు వివరించి చెప్పారు. అతను మొదట ఆ మాటలు నమ్మలేదు. నా బస్తీలో నా మనుష్యులకు ఎదురు నిలబడే దమ్ములు ఎవరికున్నాయనే భరోసా చెప్పేవాడి మాటలింటున్న కొద్ది సడలిపోసాగింది. అతని భృకుటి ముడిపడింది. మనిషి వేషభాషల గురించి తెలుసుకున్నాడు. అక్కడ జనాన్ని రెచ్చగోట్టే మాటల గురించి తెలునుకున్నడు. అయితే అతను తొందరపడలేదు. అలా తొందరపడే వాడే అయితే ఇరవై ఏండ్లుగా కంట్రాక్టరుగా నిలబడేవాడే కాడు. ఎదుటివాని బలాన్ని ఆచి తూచి దెబ్బకొట్టాలనే ధోరణి అతనిది. ఎందుకైనా మంచిదని ఆ వచ్చినవానితో 'నీవు పోయి రహీంసాబ్‌తో నేను చెబుతున్నానని చెప్పి నల్గురు జవాన్లను వెంటబెట్టుక. ఎపో నేను వస్తాను." అంటూ పురమాయించి, అరితవరదాక వాలు కుర్చీలో కూచున్నవాడల్లా తాను బయలుదేరడానికి లేచిండు. మరుక్షణంలో అతని బుర్రలో ఏదో ఆలోచన కళిగి ఎందుకైనా మంచిదని తను కాస్త అలస్యంగా అక్కడికి చేరుకోవటమే మంచిదన్న భావన కలిగి మళ్ళీకుర్చీలోకూలబడ్డడు. పెద్ద పెద్ద దూలాల్లో కట్టిన వాసాలకేసి చూస్తు అతను తాత్సారం చేయసాగిండు.

ఇప్పటికిపరిస్థితి ఏమి బాగాలేదని గుండాలు గ్రహించిండ్డు. దెబ్బతిన్న కారిక్టుని అలా వదిలేసి ఎవరాదారిన వారు తోక ముడిచేవాళ్ళే.కొని అంతలోకే నల్గురు జవాన్లను వెంటబెట్టుకొని వాళ్ళ మనిషి రావటము వాళ్ల కంటబడి అడుగంటిన వాళ్లధైర్యం మళ్ళీ పుంజకున్నది. అంతవరదాక కోపంతో కుళకుత వుడుకుతున్న నల్లటి భారికాయం కల్గిన గుండా విసురుగా ముల . ౪౮౩ వచ్చి 'నువ్వేందిరా మధ్యన ఏదోపోనియ్‌ అని అప్పటి నుండి చూస్తుంటె బాగ నీల్లుడు ఎక్కువైంది. నీయవ్వ అంటూ శేషగిరిని కొట్టడానికి

32

విసురుగా పిడికిలి విసిరిండు. శేషగిరి కొద్దిగా ప్రక్కకు తప్పుకున్నడు. అయినా లాభం లయంట పోయింది. పిడికిలి అతని కంతకు తాకి బుర్రన పొంగింది. కాస్త ప్రక్కకు తూలిండు. ఆఅ గుండా తేరుకొని మళ్ళి కొట్టడానికి వచ్చిండు. ఇక ఇస్మాయిల్‌ ఉండబట్టలేకపోయిండు. ఎవరో ఎనక నుండి తోస్తున్నట్టుగా రివ్వున ముందుకు ఉరికి, శేషగిరిని కొట్టబోతున్న గుండాను రెండుచేతులేసి బలంగా ఒక తోపు తోసిండు. ఆ చేతుల్లో ఎంత బలం ఉందంటే ఆ తోపుకు గుండా అల్లంత దూరంలో ఎగిరి పడ్డడు. మరో గుండా తన చేతి కర(ను ఎత్తి శేషగిరి మీదికి ఉరికి వచ్చిండు. ఆ దెబ్బె శేషగిరి మీద పడ్తె, అక్కడే తల నాలుగు ముక్కలయ్యేది. కాని అప్పటికే ఇస్మాయిల్‌ ఆ దెబ్బ శేషగిరి మీద వడకుండా వాటేసుకున్నాడు. కర్ర ఇస్మాయిల్‌ వీపును చిర్రున చీరేసింది. ఇస్మాయిల్‌ ఇక తాత్సారం చేయలేదు. కన్నుమూసి తెరిచే లోపల వెనక్కితిరిగి, పిడికిలి బిగించి ఒక్కపోటు గుండా ముఖంమీద పొడిచిండు, గుండా ముక్కుబెదిరి బొక్కున రక్తం చిమ్మింది.

పోలీసులు వచ్చిండ్లు, పోలీసులను చూసి కొద్దిమందిజనం మెల్లమెల్లగా వెనక్కి తగ్గిండ్డు, మరికొంత మంది ఏంజరుగుతుందో చూస్తామని ఉత్సుకతతో నిలిచిపోయిండ్డు. శేషగిరి ఇస్మాయిల్‌ కేసి అశ్చర్యచకితుడై చూసిండు,

"కా్టరె మాకె లవుడా క్యాగడ్‌బడ్‌ కర్‌ రహే” అని అరవ బోయిన జమేదారు శేషగిరి అవతారం చూసి నొట్టోమాట నోట్లనే మింగేసిండు. మనిషి చదువుకున్న వాడిలా కనిపిస్తున్నడు. పోలీసులు వచ్చినా అతనేం తొనికినట్టులేదు.

'క్యాహోగయా' జమేదారు ముఖం చిట్లించాడు. మోకాలు వరకు మడిచిన అతని సెక్సు నల్లగా మాసిపోయి ఉన్నవి. అతని నెక్కరు పొడుగు ఎక్కువై మోకాటివయంది. చేతులు మడిచిన అంగీమీద మూడు చారల పట్టివుంది. పొడవాటి చారల టోపి అధికార చిన్నాంగా ఉంది. అతని చేతిలోని నన్నటి లంక కర్రను రెండు చేతులతో పట్టుకున్నాడు,అతని వెంట వచ్చిన ముగ్గురు జవానులు లాటీలు అడించుకుంటూ ముందుకు వస్తూన్న జనాన్ని అటూఇటూ జరిపి పోయి శేషగిరి చుట్టూ నిలబడ్డరు.

గుండాల్లో పెద్దవాడయిన మొగిలి ముందుకు వచ్చి చెప్పసాగిండు.కుచ్‌ నహీ సాబ్‌ అంటూ మొదలుపెట్టి, నేలమీద దెబ్బలు తిని కూచాని ఉన్న కారిక్రున్ని చూయించి + వీడు మా కంట్రాక్టరుకు బాకీపడి డబ్బులు ఇవ్వకుంటే అడుగుతమని వచ్చాము. అంతలోనే ఈ పెద్దమనిషి అడ్డుపడి మామీదికి దౌర్జన్యానికి దిగి అదిగో చూడు ఎంత బెబ్బకొట్టిండో” అంటూ ముక్కుబెదిరిన తన 'స్నేహితునికేసి చూయించిండు.

'ఆదికాదు' అంటూ శేషగిరి నోరిప్పిండు. 'వీళ్ళే అనవసరంగా అతన్ని గొడ్డును బాదినట్టుబాదుకుంటు తీసుకపోతుంటె ఇదేంటని అడిగితే మా మీద దౌర్జన్యానాకి దిగినారు." అంటూ బదులిచ్చిండు.

'అభ్‌కుబ్‌ నహీ సున్‌తే సబ్‌లోగ్‌ స్టేషను జానా పడతా ఛలో అంటూ జమేదార్‌ లాటిని గాల్లోకి ఆడించిండు. ఇస్మాయిల్‌ మౌనంగా చూస్తుండి పోయిండు. ఆ స్త్రీ వచ్చి నేలమీద కూచున్న తన భర్తను లేపింది. పిల్లలు ఆమె రెండు కాళ్లను చుట్టేసుకున్నారు.

"స్టేషనుకు బయలు దేరుతుంటే కంట్రాక్టరు గాజుల రాజం వచ్చిండు. పోలీసులు రావటం చూసి అప్పుడే అటుగా వచ్చిన రాజం ఏం జరిగిందో చూసిపోదామ? వచ్చిండు.

వె

అతనికి శేషగిరిని చూసి ఆశ్చర్యం కలిగింది.

గాజుల రాజం విషయం ఏమిటో తెలుసుకున్నాడు. తనమనుష్యులు చెప్పిన దానికి అక్కడజనం చెపుతున్నదానికి పొంతన కుదరలేదు, అతను శేషగిరికేసి చూసిండు. కొత్తవాడిలా ఇదివరకు ఎప్పుడు చూడనివాడిలా ఆన్పించింది. ఏది జరిగితే అది జరుగుతుందనే నిర్లక్ష్య భావం అతనికి శేషగిరి ముఖంలో స్పష్టంగా కనిపించింది. ఒక్క క్షణం వెనకాముందు యోచన చేసిండు. అతని మనుష్యులు ఎటువంటి వారో అతనికి తలియందికాదు. ఇంత మంది జనం అతని మనష్యులకు వ్యతిరేకంగా నోరిప్పటం మామూలు విషయం కాదు. ఇప్పుడిక దీన్ని పొడి గంచటం వలన లాభం ఏమీ ఉండదు. గోరుతో పాయ్యేదాన్ని గొడ్డలిదాక తీసుకరావటం ఎందుకు? ఏదో అండలేకుండా అతను ఇంత నిబ్బరంగా ఉండే అవకాశం లేదు. ఎదుటివాని బలాబలాలు తెలుసుకకుండా రంగంలోకి దిగటం ఆతనికి ఇష్టముండదు. "ఇప్పటికి ఈ విషయాన్ని ఇంతటితో ముగించటమే మంచిది. ముందుముందు ఏంచెయ్యాలో ఆలోచించుకోవచ్చు.' అనుకొని అతను లేని శాంతాన్ని తెచ్చుకొని "జమేదార్‌ సాబ్‌ ఈ విషయాన్ని ఇంతటితో వదిలేయండి, మావోల్లేదో తొదరపడ్డట్టుంది. దానికాకుగ్రాడు ఎగిరి పడ్డడు. వ్యవహారం అన్నకాడ సల్లు బిగి ఉండాలి. కట్టె కొట్టె తెచ్చె అంటే మనం పనేం చేయగలుగుతం. మీరు వెళ్ళిపొండి. నేను వచ్చి రహీంసాబ్‌తో మాట్టాడుతాను.” అంటూ అందరిని వెళ్ళిపొమ్మన్నట్టగా చేతులు ఆడించిండు.

కనుకుంట్ల రాజం శేషగిరి సమీపించి 'సారు చెప్తతున్నరు కదా! ఇక మీరు వెళ్ళండి." అంటూ భుజం మీద చెయ్యేసి ముందుకు నడిపించుకుంటూ పోయిండు.

అందరు వెళ్లిపోయిన తర్వాత ఇస్మాయిల్‌ పెద్దపెద్ద అడుగులు వేసుకుంటు వెళ్ళిపోయిండు. అతని మనసులో ఏ ఆలోచనలు లేవు. ఏదీ జరగనట్టుగా మామూలుగా వెళ్ళిపోయిండు. అతని మనను చాలా తేలిగ్గా ఉంది.

శేషగిరికి ఇస్మాయిల్‌ ప్రవర్తన పెద్ద ప్రశ్నార్థకంగా మిగిలింది. నిజానికి అతను జోక్యం చేను కకుంటే వాళ్ళు చితకతన్నేవారే. అయితే ఆ దెబ్బలాట గురించి అతనికి పెద్దగా బాధనిపించలేదు. ఆమోటు ఘనిషి, ధృఢకాయుడైన ఆ యువకుడే హఠాత్తుగా విజృంభించి వాళ్ళను చిత్తు చేయడం అదో అద్భుత సంఘటనలా జరిగిపోయింది. చివరికి అతని పేరేమిటో కూడౌ తెలుసుకోలేక పోయిండు.

"చూడబ్బాయ్‌ నీ వ్యవహారం ఏమీ నాకు నచ్చలేదోయ్‌' కనుకుంట్ల రాజం లావాటి తలను అడ్డగా తిప్పిండు. శేషగిరి ఆలోచనల నుడి తేరుకొని అతనికేసి పరీక్షగా చూసిండు.

'నన్ను గుర్తుపట్టలేదా? ఆరోజు ట్రెయిన్‌లో ఆ తుర్కాయన సీటు కాలీ చేయించటం'.

'ఓ మీరా! నేను వెంటనే గుర్తుపట్టలేక పోయినా' అంటూ పరిచయపూర్వకంగా

నవ్విండు.

ఇంత జరిగినా అదంత మరిచిపోయి చిన్న పిల్లవాడిలా అమాయికంగా నవ్వుముఖంలో వెలిగిపోతున్న శేషగిరిని చూస్తే అతనికి బాగా నచ్చింది.

"తొందరపాటు ఎప్పుడు పని చెయ్యదయ్యా, పిడుక్కు బియ్యానికి ఒకటే మందంటే కుదరదు మరి. ౯ ఎ చూసి చూడనట్టు పోవాలి. ఆ కంట్రాక్టరు రాజం చూసావు, వాడుత్త జిత్తులమారి వెధవ, ఎంత మందిని ఎన్నివిధాలుగా అరిగోస పెట్టిండో నీకు తెలియదు

పెశీ కాని, నాకు బాగా తెలుసు.”

"మీరు అనేదేం నాకు అర్ధం కానడం లేదు. మన కళ్ళ ముందే ఒకరిని అన్యాయంగా చౌవ బాదుతుంటే చూసి చూడనట్టు పోవాలనే కదా!”

కనుకుంట్ల రాజం ఆ (వ్రశ్నకు నూటిగా నమాధానం చెవ్పకుండా 'నీవు యావకుడివి,ఉడుకు రక్తం మీదున్నవాడివి. అనుభవం తక్కువ, ఇదిగో నాతల చూడు "ఎలా నెరిసిందో? ఇటువంటి సంఘటనలు ఎన్ని చూసిన గాని మనం చేయగలిగింది ఏమీ లేదని తెలుసుకొని చూసి చూడనట్టు పోతున్న వాళ్ళు బలం కలిగిన వాళ్ళు వాళ్ళ వెంట సర్కారున్నది. నీ అదృష్టం బాగుండిపోయింది. కాని రానాల వేసి సున్ను సున్ను! చేయించేవాడు ఆయన ఏ క్యాలీల ఉన్నడో గాని ఇట్లా వదిలేసిండు. అట్లని నీవు అజాగ్రత్తగొ ఉండదూ. వాడు చగబట్టిస పాలములాంటివాడు, నీచుడు, సమయం చూసి కాటువేసే! బాపతు నీవ ఇలా ప్రతి విషయాన్ని నెత్తిమీద వేసుకొని లేనిపోని కష్టాలకు గురికాకు.' యువకుడివి, చదువుకున్నవాడివ, బంగారం లాంటి భవిష్యత్తున్నవాడివి. భవిష్యత్తును లేనిపోని తంటాలతో పాడుచేసుకోకు.” అనునయంగా రాజం చెప్పుకొచ్చిండు.

శేషగిరి చిన్వున అతని మాటకు అడ్డుపోయిండు. "మీరు నన్ను భయపెడుతున్నారా?' అంటూ నిలెసిండు.

"భయపెట్టడం కాదు నిజం చెబుతున్న నామాట నీకు కటువుగా అనిపించవచ్చు, కానీ నీలా తోందరపడి ప్రాణాలమీదికీ తెచ్చుకొనేటోళ్ళు ఉన్నరు.

“వాళ్ళు నన్ను ఏం చెయ్యలేరు. ధృడంగా శేషగిరి బదులు పలికిండు.

"అంశ అహంభావం పనికిరాదబ్బాయ్‌.”

"అహం భావం కాదు, ఆత్మవిశ్వాసం”

” నీకో విషయం చెపుతున్న వినుకో నీలాగే తొందరపడి ఒకాయన ,ప్రాణంమీదికి' తెచ్చుకున్నడు. భూషణమని హెడ్డాపీసులో ఒక రైటరు ఉండేవాడు. అతను నీలాగే ఎవరికి ఏ బాధ వచ్చినా ముందు నిలబదేవాడు. మనిషి చాలా మంచివాడు సున్నితమనస్కుడు, కంట్రాక్టర్ణంతాకుమక్కుయి అతన్ని మాయంచేసిండ్లు. ఆది ఎవరికి తెలియలేదు. వాస్తవంగా అతన్ని ఎత్తుకుపోయి మోర్రేడు వాగొడ్డున చంపేసిండ్లు. వాస్తవం ఎవరి కంటబడకుండా . బేసి బెజవాడకు పారిపోయిండని పుకార్లు పుట్టించిండ్లు ఆయన గురించి ఆ తర్వాత పట్టించుకున్న వాళ్ళు లేరు. అదంత సమిసి పోయింది. దాతు ఫిర్యాదు లేదు” అంటు రాజం ఆనాటి సంఘటనలు ఒక్కొక్కటిగా చెప్పుకొచ్చిండు. ఆరోజులను తలచుకుంటుంటే అతని కండ్లు చెమర్చిపోయినాయి.

శేషగిరి మౌనంగా అతని మాటలను ఆలకించసాగిండు. ”నిజమే, అది వాన్తవమే అయి ఉండవచ్చు కొని ఎక్కడో ఒక చోట ఆరంభించుంటే ఈ అన్యాయానికి అంతం: ఉండదు. అంతవరదాకా కొందరు అనామకంగా ఆహంతి కావల్సిందే. చరిత్రలో ఎన్నో ఇటువంటి సంఘటనలున్నాయి.” అతను తనకుతానే సమాధానం చెప్పుకున్నట్టుగా అన్నడు.

“నీవిలా బాహి బాహీ ఎదురుపడి పోరాడటం ఏం బాగాలేదు” రాజం.

"ఈ నిశ్శబ్దాన్ని భఛేదించటానికి ఎంతో కొంత బహిరంగంగా పోరాడక తప్పదు. లేకుంటే

వె5్‌

జనంలో కరుడు కట్టుకపోయిన భయాన్ని మనం తొలగించలేం.” శేషగిరి సమాధానంతో రాజం మౌనంగా ఉండిపోయిండు.

అప్పటికి వాళ్ళు కామమ్మగారి సత్రం కాడికి వచ్చిండ్లు. ఈ అల్లరి జరిగిన విషయం కామము ఎలా తెలుసుకుందో కాని ఆమెకు తెలిసి ఆమె ఏడుపు లంకించుకున్నది. అమె బస్తీకి బయలుదేరడానికి సిద్దమౌతుండగానే రాజంతో శేషగిరి రావటం ఆమె కంటపడింది. ఆమె శేషగిరి కెదురేగింది. అతని నాసటపొంగిన గాయం తాలూకు బొప్పి ఆమె ఏడుపు కట్టలు తెంచుకున్నది, పెద్దగా రోదిస్తూ శేషగిరి మీద పడి ఏడ్చింది. సుబ్బ య్య వదిన జానకమ్మ సంకలో కూతురును ఎత్తుకొని కాళ్ళు చేతులుడిగిపోయిపట్టుగా బిక్కసచ్చిపోయిండ్డు.

"ఇంతవరదాక ఇక్కడే ఉంటివి కదరా ఇంతలోకి నిన్ను ఏ శని దేవత అక్కడికి తీసుకుపోయిందిరా తమ్మీ? అంటూ రాగం తీసింది. ఆమె కడుపులో సొద తీరిన తర్వాత ఆమెకు తమ్మునిమీద కోపం కలిగి తిట్టింది. "నివేదో బుద్దిమంతుడివైతవని నిన్ను రప్పిస్తే నీవు మా ప్రాణాలు తిసేతట్టున్నవు. ఏనుగులతోను పొట్లాటకు పోవుడెందుకురా? ఈ సారి ఇంట్లనుండి కదిలితే నీ కాళ్ళు విరగగొడత” నంటూ కోపంతో అరిచింది.

సత్రంలోని జనాలు ఏం అర్థంకాక చూస్తుండి పోమారు. కిరాణకొట్టు సుందర్‌ లాల్‌ సేఠ్‌ ఇదంతా జరుగుతుంటే వచ్చాడు. శేషగిరి అక్కతో 'ఏం కాలేదంటే వినవేం? అంటూ ఓదారుస్తున్నడు. రాజం 'ఎందుకేడుస్తవమ్మా అయిపోయిందేదో అయిపోయింది. పో ఇంట్లకు తీసుకపొ” అంటూ సముదాయించిండు. కామమ్మ తమ్ముని వాళ్లంత తడిమి చూసింది. సుందర్‌లాల్‌ సేల్‌”కామమ్మ నీవూరుకో, వానికి పనిపాటేం లేకపోయేసరికి ఇదోపని పెట్టుకున్నట్టు అవుతుంది. నేను ఎవరితోనన్న చెప్పి కంపెనీలో పెట్టిన్స. అప్పుడు పనిలబడిపోయి ఏదీ పట్టించుకోడు.” సుందర్‌ లాల్‌ సేల్‌ పెద్దతరహాగా మాట్లాడిండు. కామమ్మగా సేడుచేతులు జోడించి ల్సీకే వాన్నో దారికి తీసుకురావాలి.” అంది ప్రాధేయ పడుతున్నట్టుగా సుబ్బయ్య తమ్మున్ని లోనికి తీసుకపోయిండు.

శేషగిరి ఇదంత చికాకు కలిగించింది. అన్నిటికి సర్గుకుపోయి బ్రతికే మనస్తత్వం వాళ్ళది. వాళ్ళ బ్రతుకులు, ఆశలు, ఆశయాలు, ఆలోచనలు భిన్నమైనవి. తనట్ట్లా బతకలేడు. అది తనకు సాధ్యం కాని విషయం, కంట్రాక్టరు గుండాలను ఎదుర్కున్నప్పుడు కూడా అతను ఇంతగా ఇదయి పోలేదు. టేమానుబంధాలు ముడివేసుకున్న హృదయంలో ఎక్కడో చిన్న అలజడి అతని అంతరంగంలో సుళ్ళు తిరుగుతుంది.

ర్‌

కంపెనీ వర్క్‌షాపులో చీఫ్‌ ఫోర్‌మెన్‌గా పనిచేసే విజయరంగం ఆ రోజు మొదటి షిప్పు ఆరంభం కావటానికి కాస్త ముందే వచ్చిండు పెద్ద పెద్ద రేకుల షెడ్డుముందు ప్రత్యేకంగా ఉన్న ఆఫీసు గది వరండాలో రెండు చేతులను నడుముకు అనించుకొని డ్యూటికి వచ్చే కార్మికులను అనుమానాస్పద దృక్కులతో పరీక్షిస్తున్నాడు. అతని అసిస్టెంట్‌ క్రిష్టస్వామి. అందరు అతన్ని పరోక్షంగా కిట్బగాడు అంటుంటారు. అప్పటికింకా కిట్టమూడా పనిలోకి రాలేదు. విజయరంగం బక్కపలుచగా ఆరడుగుల పొడుగు ఉండి సాగదీసిన

ఏ6

ఇనుప ముక్కలాగా ఉంటాడు. అతని బట్టతలమీద కొద్దిగా నెరిసిన జుట్టు అతికినట్టుగా. ఉండి, పొడవాటి గద్దముక్కు ఎవరినైనా అనుమానంగా చూసే దొంగ చూపులతో ఎప్పుడు

చిరుబుర్రులాడుతుంటాడు. వర్క్‌షాప్‌ లో పని చేసే కార్మికులందరు పనిదొంగలు.. అయిపోయినట్టు తనొక్కడే కష్టపడి వాళ్ళను వేగించుకుంటు వస్స్నున్నట్టు ఫీలవుతడు.

నిజానికి విజయరంగం చీఫ్‌ పోరమేన్‌ కావటానికి అతనికున్న అర్హతల్లా అతని అన్న కన్నాభిరాం. అతను ఛీఫ్‌ లేబర్‌ ఆఫీసర్‌ కింద అసిస్టెంట్‌గా పనిచేస్తున్నడు. ఇద్దరు; అన్నదమ్ములు పోలికల్లోనే కాదు, మనుషుల నడవడికల్లో కూడా పోలికలున్నయి. అన్న

ఆసరాతో పైకివచ్చి చివరికి ఛీఫ్‌ ఫోర్‌మెన్‌ ఉద్యోగము వెలగబెడుతున్నాడు. అధికారుల ముందు అణిగిమణిగి ఉండటం కారిక్రుల మీద పెత్తనం చేయుటం అతని ప్రవృత్తి,

అందుకోసం అతడు అధికారులముందు ఎంతో బుద్దిమంతుడిలా (ప్రవర్తించడం కోసం,. అందరికంటే ముందు రావటం, అందరిమీద పెత్తనం చేయటం అతనికి అలవాటు. నిజానికి! అతనికి ఏ పనిలోను ్రావీణ్యతలేదు... కాని అన్ని పనులు తాను చేయుటం వల్లనే జరుగుతున్నాయనే దురభిప్రాయం ఉంది.

మెయిన్‌ రోడ్డు మీదికంటూ ఉన్న వర్క్‌షాప్‌ గేటు నుండి కారిక్రులు బిలబిలమంటూ' లోనికి ఆడుగుపెడుతు ఆ ప్రక్కనే ఉన్న మస్టర్లు వేసుకునే రైటరు ముందు ఇన్‌వార్డు మస్టరు చెప్పి ఎవరిషెడ్డులోకి వాళ్ళు వెళ్లిపోతున్నరు.

విజయరంగం అసిస్టెంట్‌ కిట్టు సైకిల్‌ను షెడ్డులో పెట్టి నేరుగా ఫోర్‌మెన్‌ దగ్గరికి, వచ్చి సెల్యూట్‌ చేసి నిలబడ్డడు. ఒక్కక్షణం ఇంత ఆలస్యంగా వచ్చావేం అన్నట్టుగా! నిరసనగా చూసిండు,

1, కిట్టు జరిగిన ఆలస్యానికి ఏదో బదులు చెప్పదామని నీల్లు నములుతుండగానే విజయరంగం కీచు గొంతుతో "టబ్భ్‌”రిపేరర్‌ వెంకట్‌ నారాయణ రాగానే నన్ను కలువమని చెప్పు” అంటూ తన గదిలోకి వెళ్లిండు.

కిట్టు భుజాలు ఎగరవేసిండు. అతని పొట్టిచేతులు వదులు అంగి కదలంగా టబ్స్‌;

తయారు చేసే షెడ్డుకేసి నడిచిండు. ఎలక్టిసిటీ డిపార్టమెంటులో మజ్బుర్స్‌, ఎలక్టిషియన్స్‌, సూపర్‌వేజర్‌ నాయుడు చుట్టు మూగిండ్లు. ఆ రోజు పని డిస్టబ్యూషన్‌ గురించి ఎంతమంది: ఉన్నది. బేరీజు వేనుకుంటు ఎవరిని ఎక్కడికి పంపాలో యోచన చేస్తున్నడు. అడ్డదిడ్డంగా పడిఉన్న ఇనుప సామానులను, టబ్‌ వీల్స్‌లను దాటుకుంటు టబ్స్‌ తయారు చేసే షెడ్డులోకి వచ్చిండు కిట్టు. టర్చర్‌ మహమ్మద్‌ ఆజం అప్పటికే "పెద్ద ఇనుపేకును ఏ విధంగాఫాల్డు చేయాలో అలోచన చేస్తు తన ఇద్దరు అసిస్టెంటొలతో మార్క్‌ చేయిస్తున్నడు. ఇనుమును' వేడి చేయడానికి కమ్మరి కొలిమి ఉన్నచోట రాజారాంసింగ్‌, చిన్న చిన్న ముక్కులుగా పగుల కొట్టిన బొగ్గు పెల్టలను తెచ్చి నిప్పురాజేస్తున్నడు.

“ఏమైంది మీ లీడరు ఇంకారాలేదా?” అంటూ కిట్టు పరీక్షిస్తున్నట్టుగా షెడ్డంత కలయజూసిండు. రాజారాంసింగ్‌ బొగ్గుతో మసిబారిన చేతులను దులుపుకుంటూ కిట్టుకేసి ఛీత్కారంగా చూసిండు. ఆ చూపులంటే కిట్టకు భయం. మనిషిని మింగేసేలాగుంటాయి. ఎర్రటి ఆమ్మోర్‌ మచ్చల ముఖంతో తీక్షణమైన చూపులు, మనిషి కాస్త మొరటు. టర్నర్‌ ఆజయు లీడరెవరో అర్థం కాక 'ఏమైందయ్యా మేస్త్రీ, ఇవ్వాలేందో కొత్తగా

వ

మాట్టాడుతున్నవేంది' అన్నడు చేస్తున్న పని ఆపి.

కిట్టుకాస్త బింకంగా చూసి 'అదేనయ్యా పిట్టల వెంకట నారాయణను ఫోర్‌మెన్‌ సాబ్‌ పిలుచుకురమ్మన్నడు.' అన్నడు.

"నిన్నటి రోజు జరిగినదానికి ఏదోపెద్ద రాద్దాంతమే తయారు చేస్తున్నట్టున్నది.” 'అనుకాని అజం'టూల్స్‌రూమ్‌కు పోయిండు” అని బదులు చెప్పిండు కిట్ట అటుకేసి కాళ్ళు ఈడ్చుకుంటూ నడిసిండు. కిట్టు పోయింది చూసి అజం రాజారాంసింగ్‌ కాడికి నడిచి లోగొంతుకతో "బయ్య ఈ నాలముచ్చుగాడు(ఫోర్‌మెన్‌) ఇంజనీర్‌ క్యానన్‌తో ఒకటికి నాలుగు ఎక్కించి చెప్పి ఏం చెయ్యాలని వాడి ఉద్దేశం.”

రాజారాంసింగ్‌ దురుసుగా "ఎవడో వాని మెడలు విరిచేదాక వాని ఆటలు ఆగేతట్టులేవు.”

"ఆ పనిచేసేదుంటే వాడింతవరదాక రాకనేపోయేవాడు. అసలు వానికి మనం మనుష్యులుగా కనబడటంలేదు. రోజుకు ఎనిమిది టబ్బులు తయారు చేయాలంటే పనిచేసేవాడు మనిషా? యంత్రమా? నిముషం రికాము ఉండవద్దు. వాని కంట్ల పడ్డమో, కంట్లె మన్నుబోసకుంటాడు. వచ్చినకాన్నుంచి పోయేదాక చేతులు ఆడించాలంటే లేబరోడు ఏమయి పోవాలే. వీడెక్కడివాడో మన ప్రాణానికి తగిలిండు.” నిట్టూర్చిండు.

అప్పుడే అటుగా వచ్చిన ఫిట్టరు గాదెం బాబయ్య ఆజం మాటలు విన్నడు. అతను ఇరవై ఏండ్లుగా వర్క్‌షాఫ్‌లో పనిచేస్తున్నడు. లావాటి వొళ్లు గుండ్రటి మొహం, బోడిమూతి, తెల్లగా నెరిసిన జుట్టు ఓ ప్రక్కకు దువ్వు కొని ఉన్నడు... "నా సర్వీసుల ఇటువంటి వాన్నిచూడలేదు. వాడెట్టా పోర్‌మెన్‌ అయిండొకాని ఏదీ ఎట్లా చెయ్యాలో తెలవదు.. అయిందానికి కానిదానికి పీక్కతినుడు ఒక్కడే తెలుసు. మరి అటువంటి వాన మాటలే ఇంజనీరుగారు వింటున్నప్పుడు ఇక మనం చేయగలిగిందేమి ఉంటది.' అని క్షణమాగి మళ్ళీ మాట్లాడసాగిండు. "ఆరే దేనికైనా ఓ లెక్క పత్రం ఉంటుంది. ఈ పని కాదు అన్న మాటేలేదు.. మేం చెపుతున్నాం మీరు చెయ్యాల్సిందే అన్నట్టు.. అధికారం ఉంది కదా మామాటేనెగ్గుక రావలంటే ఎట్టా సరె, అది పాయో వాళ్ల మాటే నెగ్గుక రానియ్‌ కాని ఇది అయితదా కాదాఅన్న ఆలోచన లేకుంటే వని చేపేటోడు మనిషా? గాడిదా?నా ఎరుకలఎనిమిది మంది కలిసి రోజు నాల్గు టబ్బులు చేసుడు గగనమయి పోయేది. మరో ఇద్దరిని నెంచినము. ఆరు టబ్బులు తయారు కావాలంటే అదేపాయే మన కర్మం ఇట్టా ఉందనుకొని ఎవరం ఏం మాట్టాడుండా చేసుకుంటూ పొయినం అట్లా పోవుడు తప్పయి పోయింది.. ఇప్పుడు అదే మందితోని రోజుకు ఎనిమిది టబ్బులు తయారవ్వాలంటే ఏడ అయితది?”

కొలిమిల బొగ్గులు అంటుకొని దట్టంగా పొగ లేచింది..కొద్దిగా మంట నాలుకలు చాపింది. ఆ మంట రాజరాంసింగ్‌ ముఖం మీద పడి మరింత ఎర్రగా కనిపిస్తుంది. "మున ఒక్కరి మీదనే కాదు మొత్తం వర్క్‌షాప్‌లో అందరి కారిక్రుల పరిస్థితి ఒక్కలాగే ఉన్నది. అన్నిట్లో వీని పెత్తనమే ఎక్కువైంది. ఇదిట్లా అయితే మనం ఇక పని చేసేది కష్టమే” అజం.

వీల్లిట్లా మాట్లాడుకుంటుండగానే ఫిట్టర్‌ వెంకటనారాయణ స్టోరు రూమ్‌లో మెటీరియల్‌

ఏ8 ఇచ్చే చలపతి టేబుల్‌ ముందున్న చిన్న స్టూల్‌ మీద కూచోని ఉన్నాడు.

చలపతి యువకుడు. కొద్దిగా చదువు సంధ్యలు ఉన్నవాడు. రాతపూత తెలిసినవాడు. వెనక్కి దువ్విన తల, కోల మొఖం, బక్క పలచని దేహం, తోటి కారిక్రులపట్ట్ల, వాళ్ళ కష్టాల పట్ల సానుభూతి ఉంది. తనకు తోచిన సహయమేదో చేయాలనే తాపత్రయం ఉంది. ఎదుటివాళ్లకష్టాలను వినటం, దానికి తనకు తెలిసిన పరిష్కారం ఎదన్నా ఉంటె. సూచించడం చేస్తుంటాడు. దాంతో అతని పట్ల కారిక్రులకు సదభిప్రాయం ఏర్పడి ఏదన్న ఆపద వస్తే అతనితో చెప్పుకుంటుంటారు.

వెంకటనారాయణ టూల్స్‌ కొసం రావటంలో ఉద్దేశము అదే. లేకుంటే కావలసిన సామానులేవో ఎవరికైన మజ్బురుకు రాసి ఇచ్చి తెప్పించుకోవచ్చు..

'నిన్న పని ముగిసే వేళకు ఫోర్‌మెన్‌ విజయరంగం వచ్చిండు. చూడు చూడని మేం పని ముగించి అప్పుడే కాస్త విశ్రాంతిగా కూచున్నాం. మేం అలా కూచోవడం వాని కంట్ల పడింది. అంతే వచ్చి మా మీద విరుసుక పడ్డడు. మేం జీతం ఇచ్చేది ఇక్కడికి వచ్చి

చేతులు కట్టుకొని కూచోవడానికి కాదు.. ' అంటూ ఎగిరిపడ్డడు. 'లేదుసార్‌ ఇప్పుడే ఇట్టా కూచున్నం'అంటూ బదులు పలికే సరికి నామీద ఎగబడ్డడు. నాల్గు రోజునుండి మా వెంట పడుతున్నాడు... షిప్ట అయ్యేసరికి ఎనిమిది టబ్బులు తయారు కావాలంటున్నాడు. మేము అది అయ్యె పనికాదంటు కాలీగాకూచొకుండా చూడుండ్డి అంటూ చెప్పుకొస్తున్నాం అది మనసులో పెట్టకొని” పని అంటే సమయం లేదంటారు. కాలీగొకుచోని ముచ్చట్లు చెప్పుకోవటానికి మాత్రం కావల్సినంత సమయం ఉంటుంది. ఇట్లా పని ఎగవేసే వాళ్ళు నాదగ్గర పని చేయవలసిన అవసరం లేదు' అంటూ ఏదో ఏదో వదురుతూనే ఉన్నాడు, అప్పటికే మేం చేసి చేసి అలసిపోమి ఉన్నాం. మీదికేలి వాని మాటలు మాకు కోపం తెప్పించినయి... దాంతో మాట మాట పెరిగి ఇదేం మీ ఇంట్లా పనికాదు. మీ జేబులనుండి మాకేం జీతం ఇవ్వటంలేదు అంటూ నేను ఎదురుతిర్గిన. అది వానికి పుండు మీద కారం చల్లినట్టయింది. ఒకటికి నాల్గు ఎక్కించి ఇంజనీరు దారు ఏం చేపుతాడో ఏమో, ఏమీ తోచటం లేదు” అంటూ చెప్పుకొచ్చిండు.

చలపతి వెంకటనారాయణ మాటలన్ని విన్నడు. చాల రోజులుగా ఫార్‌మెన్‌ కారిక్రులకు చెండుక తింటున్న సంగతి కారికులనుండి అతనికి తెలుస్తూనే ఉన్నది. ఒకటి రెండుసొర్లు చలపతి మీదకూడా ఏదో సాకు చూసుకొని పెత్తనం చేయాలని చూసిండు.. కాని అందుకు చలపతి అవకాశం ఇవ్వలేదు.. మాటకు మాట ఎదురు చెప్పటమ కాకుండా అతన్ని మెసలకుండా చేసిండు. కారిక్రులంతా చలపతి చుట్టూ తిరగటం, ఎన్నడు లేంది ఎదురు తిరిగి రూల్స్‌ మాట్టాడుతుండటంతో విజయరంగంయ చలపతి మీద అనుమానంగా ఉంది. వీడే వీల్లందరిని చెడకొడుతునాన్నడనే అభిప్రాయం ఏర్పరచుకున్నాడు.. అయితే అవకాశం రాక మిన్సకున్నడు.

"నిజానికి వాడేమి చెయ్యలేడు. మీరంతా ఒక్క మాట మీద ఉండాలి. వాని మాటలు విని ఇంజనీరు పిలిచి అడిగాడే అనుకో, అందుకు మీరు భయపడవలసిందేమిలేదు. ఎవరేమి

పనిచేయాలో ఎంతెంత చేయాలో ఖచ్చితంగా 'వర్క్‌స్టడీ' ఏమన్నా ఉందా? ఉంటే చెప్పమని అడగండి, వర్క్‌ ప్టడీ చేయమని ఖచ్చితంగా చెప్పండి. ఇవాల ఈ ఫోర్‌మెన్‌ వచ్చి ఒక

వ్ర

మాట రేపు ఇంకోరు వచ్చి మరో మాట చెప్పుకుంటూ పోతుంటే, సాధ్యాసాధ్యాలు ఆలోచించవలసిన అవసరం లేదా? ముందు ఈ విషయం మిగత మనకారిక్రులందరికి తెలియచేయాలి. మనమంతా ఒక్క కట్టుగా ఉంటే ఫోర్‌మెన్‌ ఏమి చేయ్యలేడు, ఇంజనీర్‌ ఏమీ చెయ్యలేడు. అవసరమయితే విషయం లేబర్‌ ఆఫీసర్‌ దాకా పోనియ్‌, అక్కడే మనం రిప్రజెంటేషన్‌ చేద్దాం, ఆదీ కాకుంటే అందరి సంతకాలతో ఒక మెమోరాండం రాసి జనరల్‌ మనేజయ్‌ సమర్పిస్తాం.అట్లాకూడా పనికాకుంటే ఆ తర్వాత ఏం చేద్దామన్నది ఆలోచిస్తాం. నాకైతే అధికారులు తెగేదాకా లాగాతారని అనుకోవటం లేదు.” అన్నడు.

చలపతి మాటలు వెంకటనారాయణకు కొంత ఊరట కల్గించాయి. అప్పటికే స్టోర్స్‌ మజ్టుర్‌ కావాల్సిన సామానులు ఏరి ప్రక్కన బెట్టి వాళ్ళ మాటలు వినకుంటు నిలుచున్నడు. వెంకటనారాయణ ఇక లేవటానికి సిద్ధపడుతుండగా కిట్టు అక్కడికి రావటం జరిగింది. "న్చిరేదో మంతనాలు చేస్తున్నారు. గాని మాదొర అక్కడ అంతెత్తు ఎగిరి పడతండు. వెంటనే వెంటబెట్టుక రమ్మన్నాడు.”

వెంకటనారాయణ కిట్టు మాటలు విని చలపతి మొఖంలోకి చూసిండు. ఏం ఫర్వలేదు, వెళ్ళిరమ్మన్పట్కగా చలవతి చిన్నగా తలాడించిండు. కిట్టు ముందు నడుస్తుండగా వెంకటనారాయణ వెనుక నడిచిండు. ఇంజనీరు రూముకేసి వాళ్ళు సాగిపోయిండ్డు,

వర్క్‌షాప్‌ చీఫ్‌ ఇంజనీర్‌ క్యానన్‌ ఆఫీసులోకి వచ్చిరావడంతోనే విజయరంగం ఆఫీసరు గదిలోకి నడిచాడు. క్యానన్‌ యూరోపియన్‌, మనిషి కాస్త లావు, ఎప్పుడు తెల్లబట్టలతో ఇన్‌షర్ట్‌ వేసకుంటడు. పెద్దతల ఎర్రటిచెంపలు దిగజారిపోయి కాస్త సాగినట్టుగా ఉంటయి. పిల్లికండ్లు, నల్లటి వెంట్రుకలు వెడల్పాటి కుర్చీలో చేరగిలబడి కూచుని” వాట్‌ మిష్టర్‌ విజయరంగం హౌ ఈజ్‌ ఇట్‌ సన్నటి ఎర్రటి పెదవులు కదలంగా అడిగిండు.

విజయరంగం వినయంగా కాస్త ముందుకు వంగిండు. "ఆల్‌ ఒకేసారో అంటూ వచ్చిరాని ఇంగ్లీషులో నిన్నజరిగిన సంఘటన, ఫిట్టరు కారిక్రులు ఎదురు తిరిగిన విషయం చెప్పుకొచ్చిందు.

క్యానన్‌ విజయరంగం బెవుతున్నంత సేపు బబుల్‌ మీద రెండు చేతులను ఒకదానిలో ఒకటి చొప్పించుకొని విన్నాడు. విజయరంగం అంటే క్యానన్‌కు సదభిప్రాయం ఉన్నది. విజయరంగం ఫోర్‌మెనగా వచ్చినకాన్నుంచి టార్గెట్‌ మంచిగా వస్తున్నది. అయితే విజరంగం అలోచన వేరుగా ఉంది. అతనికి ఫిట్టర్స్‌ ఎదురు తిరిగినందుకు అంతగా కోపం కల్గలేదు. కాని వాళ్ళకు పరోక్షంగా సహకరిస్తున్న చలపతి మీద కోపంగా ఉంది. ఎలాగైనా చేసి చలవతిని వర్క్‌ షొపునుండి బయటికి పంపిస్తే ఆ తరువాత వీళ్ళను తన చెప్పుచేతుల్లో పెట్టకోనడం ఏమంత కష్టం కాదు అనే అలోచనలో ఉన్నడు. దాంతో అతను తన మనసులోని మాటను బయట పెట్టేందుకు మెల్లగా మొదలు పెట్టిండు.

"చీటికి మాటికి వీల్లు ఇలా పనిచేయకుండా ఎదురు చెపుతు పోతుంటే పని జరగటం కష్టం. అట్లని వాళ్ళ మీద ఏదన్న చర్య తీసుకుంటే పరిస్థితి మరోలా ఉంటుంది. సమస్యను సున్సితంగా పరిష్కరించాలంటే ముందుగా మనం స్టోర్స్‌ ఇంచార్జ్‌ చలపతిని వేరే చోటికి ట్రాన్స్‌ఫర్‌ చేయించాలి. చలపతి వచ్చినకాన్నుంచి కారిక్టుల్లో తల బిరుసుదనం ఎక్కువైంది. వాడే నీళ్ళందరిని వెనకనుండి ఎగదోస్తున్నడు.” విజరంగం ఇంజనీరుగారు ఏవిధంగా

శ్ర జ పిండు. 'ప్రతిస్పందిస్తున్నది పరీక్షించటానికి అన్నట్టు కంపే వ మమ్ములు కొస్తే క్యావన్‌ లావాటి మొఖంలో పెద్దగా మా ఎ నొసెన్స్‌' అంటు "వర్క్‌ ముడిపడంగా 'ఐసి చలపతి ఈజ్‌ డూయింగ్‌ ఆల్‌ ది ఖ్‌ తుకుతుండటం వల్లి నడుస్తుందిగా” అన్నడు. ఇరువై ఏండ్లుగా అతను ఈ ప్రాంతంలో బ్ర కొద్దిగా తెలుగు వచ్చు. 'పనికేమి క్ర విజయరంగం అధర అంతరంగం అర్థమైట్బగా మొఖం కొద్దిగా విస్సా ం స్‌ పరిస్టితి అంకం కాలేదు. ఇట్‌ ఈజ్‌ గోయింగ్‌ ఆన్‌ కాని మనమింకా. ఆలస్య కారిక్రులు మరింత చేజారి పొతుంది. మొక్కలో వంగనిది మాను అయినాక వంగదన్నట్టుగా ఇంకా తెలివిమీరక ముందే మనం తగు చర్యలు తీసుకోవాలి.' అన్నడు. దట్స్‌ గుడ్‌' క్యానన్‌ తెల్లటి చేత్రిని గాల్టోకి అడించిండు. యణకు అప్పుడు కిట్టు వెంకటనారాయణను వెంటబెట్టుకొని వచ్చిండు. వెంకటనారాడ డు. కొంత భయంగా ఉంది. అయితే ఏమైతే అదిఅవుతుందని ఒక నిశ్చయానికి వచ్చి జసార్‌ వీళ్ళు వచ్చింది. చూసి విజయరంగం క్యాన్‌ చెవిలో చెప్పతున్నట్టగా మెల్లగా న యం లిడర్‌గెరి చేస్తున్నది, కాస్త భయపెట్టినట్టుగా ఉంటుందని నేనే పిలిపించిన క్యానన్‌ విశ టికి అర్ధమైనట్లు తలాడించి స్స మిస్టర్‌ యంగ్‌ ఫెలో న్రీక్స ప్వ్స చేయాలని ఉందా ? పదో పంపించమంటావా? అంటూ పెద్ద గొంత్రుక్రత్రో అడిగిండు, వెంకటనారాయణ షన్‌, చెప్పడానికి నోరిప్పిండు, క్షాన్సీ అంతలోక్షే ఇంజనీర్‌గారు"ఐ డొంట్‌ వాంట్‌ ఎనీ ఎక్స్‌ఫ్లైనే నే! ఐ వాంట్‌ వర్క్‌ దిస్‌ శ్మజ్షా లాస్ట్‌ ఛాన్స్‌ ఫర్టయ్సు. ఇఫ్‌ ఎనీథింగ్‌ హాప్పెన్స్‌ ఇన్‌ ప్యూచ దు వెలొసెండ్‌ యు టు పోక్సు'వేన్న్షు ఏసటానికి సిద్ధంగాలేన్స. నాక్రు పని కావాలి. ఇకముర ఇటువంటి సంఘటనలు మళ్ళీ జగ్రిగిత్ర నిన్ను ఇంటికి పంపించడం ఖాయం.” అం డు ఇంగ్లీషులో ఆరిచిండు. ఇక నా కళ్ళ ముందునుండి వెళ్ళిపోమ్మన్నట్టుగా చేతులు విసిరిం వెంకటనారాయణ చేసేదిలేక అక్కడి న్వుండ్షి పనికాడ్షిక్షి నడిచిండు.. మిస్టర్‌ విజయరంగం నాకు డిసిప్లిన్‌ కొవాలి. డిస్సిప్టన్స భంగం కల్గితే నాకు కొసం వస్తుంది. మీర్సు వ్వీ పని చూసుక సాయంత్రంలోగా చలపతి మన వర్క్‌ షాపులో లేకుండా చేస్తా మీక్స సంతృష్టైగాక్ష్యాన్ల అడిగిండు, విజయరంగం తలాడ్రిద్చి, విజయగర్వంతో బయటికి నడ్తిచిండు. చలపతికి శ్ర విషయమేన్ని శెలియలేద్సు. స్టోర్స్‌లో రద్దీ తగింది. కారిక్టులు ఎవరి పనిలో వారున్నారు. స్టార్ట్‌ గ్వ ఎదురుగా ఉన్న వర్ణ షాపులో వెల్ళర్‌ వెంకటేశం ముఖానికీ ముసుగు వేస్తా చరచరముంట్రూ మెరుగులు శేగంగ్గా ఏదో వెళంగ్‌ చేస్తున్నడు. బ డబడీ శబ్బాలతోని వొళావరణమ్సృ నిండిషోర్యుంద్రి. మోటార్ర మెళానీ "షె లోకా రిక్రు ల్ల, ర్‌పరు కోసము వచ్చిన లాగ్ర క్రింద పడుకాని ఏదో రస్టేట్స చేస్తు న్‌ చీఫ్‌ ఇంజినీర్‌ వాగులో పర్క్‌షాపకు వచ్చి క గంట గడిపి ఏదో పన ఉన్నట్టగ్గా గ వెళ్లిపోయిండు. కొరు రావటంతోవ ఊరికి వచ్చి గేట్స తెరిచి ముసల్విచ్న టీ పోయిన తర్వొలే నింపాదిగా గేటు మూసి ప్ర్మ స్ఫులుమీల కూచున్నడ్సు. "దు చెళ్లిపోయి మూతి యమ ప్రయుటటన్న నేన కొత్తగూడెయ వచ్చి అప్పటో సరము నడుస్తుంది, అతను కొత్తన్త్య్బా రావటం కూడా అనుకొోకుండొ

క!

జరిగింగి. అతనికి వరుసకు మ్యాన అల్లుడైన సీతారామాంజనేయులు అంళకు ముందే కొత్తగూడెం వచ్చి స్థిరపడి పోయిండు. చుట్టపుచూపుగా వచ్చిన చలపతితో సీతారామాంజ నేయులు మాటల సందర్భంగా కొత్తగూడేంల ఉన్న పరిస్థితి కార్మికుల స్థితిగతులు వివరించిండు. అప్పటికే చలపతి కాంగ్రెసులో వాలెంటర్‌గా విజవాడలో పనిచేస్తున్నాడు. 1937లో అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు శిష్యుడుగా ఉంటు అప్పుడు జరిగిన ఉమ్మడి మద్రాసు రాషానికి జరిగిన ఎన్నికలలో కాట్రగడ్డ నారాయణరావును గెలిపించడంలో పాల్గొన్నాడు. ప్రజల కొసం ఏదో చేయాలనే తాపత్రయం ఉండి, సీతారామాంజనేయులు ద్వారా కొత్తగూడెం కారిక్రుల పరిస్తితి విన్న తర్వాత ఒక్కసారి చూసిపోదామని వచ్చి ఇక్కడే స్థిరపడిపోయిండు. మెదట కంపనీ పవర్‌ హౌజ్‌లో స్విచ్‌ బోర్డు ఆపరేటర్‌గా కొలువుకు కుదిరిండు. కార్మికుల పరిస్థితి దుర్భరంగ ఉండేది. ఎన్ని ఏండ్లు చేసినా కారిక్టులక కొలువు పర్మినెంటు అనేది ఉండేదికాదు. పర్మినెంట్‌గాని కారిక్రులకు ఇచ్చే రోజు కూలి అణా డబ్బులు అమిాడా చేసిన రోజున ఇచ్చేవారు. చెయ్యని రోజు అదీలేదు. కాంట్రాక్టు కారిక్రుల పరిస్థితి బానిసలను పోలి ఉండేది. కంపనీలో ఉన్నతాధికారులైన బ్రిటీష్‌ దొరలు ఇవేమీ పట్టించుకునేవారు కారు. వాళ్లకు ఉత్పత్తి మీదుండే శ్రద్ద కారిక్రుల మీద లేకుండేది. చేతికి మైల అంటకుండా పని చేయించు కోవడము ఎలాగో ఇంగ్లీషు వాడికి తెలిసినంతగా మరోకడికి తెలియదు. కంట్రాక్టర్లు వాళ్ల తాబేదార్లుగా ఉండేవారు. బావిలో పరిస్థితులు కూడా దుర్భరంగా ఉండేవి. నిత్యం ప్రమాదాల్లో ఎవరో ఒక కారిక్రుడు చనిపోవటమన్నది సర్వసాధారణం. అలా చనిపోయిన కార్మికునికి ఎటువంటి నష్టపరిహారము అటు కంపనిగానీ, ఇటు కాంట్రాక్టరుగాని ఇచ్చేవారు కారు. కనీస రక్షణ లేదు. వచ్చిన కొత్తలో అప్పటికే బాగా ప్రచారంలో ఉన్న ఆర్య సమాజంవైపు మొగ్గుచూపిండు. వాళ్ళు జరిపే నిత్య సంధ్యావందనాలకు, యజ్ఞాలకు క్రమము తప్పకుండా హాజరు అయ్యేవాడు. కాని అది అతనికి సంతృప్తిని ఇవ్వలేదు. ఒకవైపు జనం ఆకలికి అలమటిస్తుంటే ఆధ్యాత్మికంగా అభివృద్ది అన్నది సాధ్యంకాదు అన్న విషయం అతనికి అవగతం కాసాగింది. ఆకలితో ఉన్నవాడికి ముందు ఆకలి తీర్చేమార్గం కావాలి. దాంతో అతను పవర్‌ హౌస్‌లో పనిచేస్తు, ఐదారు సంవత్సరాలుగా పర్మినెంటు లేకుండా రోజువారి కూలీగా పనిచేస్తున్న కారిక్టులతో సత్‌ సంబంధాలు నెలకొల్పుకొని, వారిని పర్మినెంటు చేయవలసిందిగా ఒక రిప్రజెంటేషన్‌ తయారు చేసిండు. అందరి సంతకాలు సేకరిస్తున్న క్రమంలోనే ఈ విషయం మేనేజు మెంటుకు తెలిసి అతన్ని అక్కడ నుండి పౌడర్‌ ఫ్యాక్టరీకి ట్రాన్స్‌ఫర్‌ చేసింది. అక్కడ అదే పరిస్థితి. అక్కడ పనిచేసే లంబాడీ కారిక్రులను కూడగట్టి వాళ్ళతో సమ్మెలు చేయిం చటానికి ప్రయత్నిస్తున్నాడని రిపోర్టు రావడంతో అక్కడనుండి వర్క్‌షాప్‌ ట్రాన్స్‌ఫర్‌ చేయటం జరిగింది. వ్యక్తిగా అతను చేపట్టిన ఆందోళనలు విఫలమయ్యాయి. పోలీసులు అతన్ని అనుమానంగా చూడటం వెంటబడటం జరిగింది. వారినుండి తప్పించుక తిరగటం అతనికి కష్టమైంది.

మొదటి షిష్టు ఇంకో అరగంటలో అయిపోతుందనగా చలపతికి ఇంజనీరు క్యానన్‌ నుండి కబురు వచ్చింది. ఎందుకైంది చలపతికి అర్ధంకాలేదు. చలపతి ఆఫీసరు గారి గదిలోకి వెళ్ళేసరికి అతను కోపంతో రుసరుసలాడుతూ కనిపించిండు.

42 ం ద "చూడు మిస్టర్‌ చలపతి నీ ప్రవర్తనేం బాగా లేదు. ఇకనైనా బుద్దిగా మసలుకో పాట్టమి కొట్టడం నాకిష్టం ఉండదు. అదేమంత కష్టమైన విషయంకాదు. ని మం క్ర” అంటూ ఒకటన ఇంక్లెనుకు ట్రాన్స్‌ఫర్‌ చేసాను, అక్కడైనా బుద్దిగా ఉండటం నేర్చుకో. షులో చెప్పుకొచ్చిండు. ఇంపులో న్‌ మట్తారలేక పోయిండు. క్యానస్‌ గారే వచ్చేకోపాన్ని దిగమింగుతున్నే ట్లుగా గుటకలు వేసి "సీ విషయంలో ఇది మొడవసారి ట్రాన్స్‌ఫర్స్‌ నీ పర్సనల్‌ బో మొత్తం తిరిగేశాను. నీ కండు ఏం బాగున్నట్లుగా లేదు. ఇలా అయితే నీవు వృద్ధిల రావడం కష్టం. చదువుకున్న వాడివి వృద్ధిలోకి రావాల్సిన వాడివి, లేని పోనివి తల చుట్టుని క్యారియర్‌ చెడకొట్టకొక్సు” అంటు హితవు చెప్పుతున్నట్లుగా మాట్లాడిం ఏ చలపతికి ఇంజనీరు గారి హితవచనాలేవి అంతగా రుచించలేదు. చేయగలిగిర్భ. చేసి, మీదికేలి నీతి వ్యాఖ్యానాలు చెప్పడం వారికే చెల్లింది. నిజానికి అతను చేసిన మ పాపమేమి లేదు. తోటివాళ్ళు బాధపడుతుంటే చూడలేకపోయిండు. తనకు తోచిందే శ వాళ్ళకు సలహా ఇవ్వడం తప్పయిపోయింది. ఆ మాత్రం దాన్ని వాళ్ళు సహించడాన్ని సిద్ధంగా లేరు. అతను మాత్రం ఏద్చి ఏమైనా తనకు నచ్చిన వని చేయడాని నిళ్చయించుకున్నాడు. మనను చంపుకుని బతకడం కంటే ఎదురయ్యే కష్టాలను ఎదుర్కోవడానికి సిద్ధమయిండు. ఇంజినీరు గారు ఇచ్చిన ట్రాన్స్‌ఫర్‌ లెటరు తీసుకుని వెనక్కి మళ్ళీండు. కూలి లైన్సలోో తానుండే ఇంటికి చేర్తుక్సృనే స్వర సూర్యుడు పడమటికి వంగిండు. రోడ్డు మీద-డ్యూటి నుండి తిరిగి వచ్చే కారికులతో సందడిగా ఉంది. రెండు గదుల గుడిసెముంద్రు కాస్త వాకిలి, వేపచెట్ట పెద్దగా పెరిగి ఉంది. అ గుడిసెలోనే చలపతి, ఆశ్రన్సి అల్నుడు సీతారామాంజనేయులు ఉండేది. అప్పటికి సీతారామా? ఇినేయులు డ్యూటి నుండి రిగివచ్చాడు. అతను సిఎస్పీత్రో వర్కర్‌గా పనిచేస్తున్నాడు. ఉప ఫోయినట్య వస్తున్న చలపత్రిన్లి చూసి, ఏద్లో జరిగిందని అంజనేయులు చిండు. ఆంజనేయులుద్ది ఎర్రటి బక్క పలచని మొఖం. "ఏమైంది మామ ఇ వ్వాలేదో దిగాలుగా కనిపిస్తున్నాను” ఆంటూ మందలించాడ్లు * న ధలపత విషయం వివరించాడ్షు. అంశా విన్న తర్వాత 'నేను ముందే చెప్పాను. మన మార పరి! ఇక్కడ నిజ్ఞా ఏరియాక్స చాల శ్రేడ్లా ఉంటుందని అయినా శి ఎక్కడం లేద్సు ఇక్కడ వీళ్ళు ఎంళకైనా శ్రగృ గ మాయో చేసిన సంఘటనలు ష్‌ దుర్చు, మనుష్యులను ప్రశించి ఎన్నాయి. అయినా ఒక్కడివిగా నిష్ట చేయగలవు. 'అంజనేయులు న పప మానేయులు మొఖంలోకి చూసిండ్తు, ఆత్మీయత కూడుకున్న మాట్లాడసాగిండు, “నటీ వ్య సక మరూరంగా ఏదో అవలోకన చేస్తున్న మన కళ్ళముందే జరుగుతుంటే చూస్తు బ్రతక యలేకపోవచ్చు. కొని ఇంత అన్యా నో 'టకకడమే ప్రధానం అనుక్రుంద్ర సకింద్ర నౌ వల్ల కావడం లేదు. ఎలా అం నాగేశ్వర్‌రావు వలి (ట్రకుకగలిగెవ్హాన్ని జ్ర; లో వ్యాపారం చేసుకుంటున్న మా అ ం పట్టునే కొండపల్లిలో ఉండి వ్యవసాయం జ కాకున్నా న్హా తమ్ముడు చక్రధర్‌లా న్‌ సర్జకుషోర్చు (టకకడం చేతక్రావడం లేర్చు” నుక బ్రతకగలిగే వాన్ని కాని నాకు అ అంటూ ఆశ్చన్స "పై జేబులో ఉన్న సిగరెట్టో

శ

తీసి ముట్టించుకుని పాగ వదిలిండు.

"చివరికి ఏం చేస్తామని”

"చ్చేస్తేదేముంది వన్‌ఇంక్షయిన్‌లో పోయి రిపోర్టు చేయడమే. ఎంతవయ సాగుట్దో అంతవరదాకా పొడిగించడమే” దృఢమైన నిశ్చయానికి వచ్చినట్టుగా ఉన్న అతని మొఖం చూసి అంజనేయులు నిట్టూర్చిండు.

6

శేషగిరి కాంట్రాక్టు కారిక్రుల మీద జరిగిన దౌర్జన్యాన్ని ఎదుర్కొన్న తర్వాత కంట్రాక్టర్‌ గౌజుల రాజం ఆ విషయాన్ని సీరియస్‌గా తీసుకున్నాడు. మొక్కలో ఉన్నప్పుడే దాన్ని తృంచి వేయాలనే ఆలోచన కలిగింది. అందుకోసం ఏం చేస్తే బాగుంటుందో అలోచన చేయసాగాడు. ఈ విషయమై అంతో ఇంత అనుభవం కలిగిన, కంట్రాక్టర్ల అందరికి పెద్ద దిక్కు అయినటువంటి మోహన్‌సింగ్‌ దగ్గరికి ఓ రోజు ఉదయాన్నే బయలుదేరిపో యిండు. అప్పటికి అతను నిదురలేవలేదు.

మోహన్‌సింగ్‌ ఇంటికి చేరుకునేసరికి పెద్ద హడావిడిగా ఉంది. ఎప్పుడూ ఆ భవంతి నిండా నౌకర్గుంటారు. ముఖ్యంగా కంట్రాక్టు కూలీల మీద ముకద్దంలుగా పనిచేసే వాల్లు అ రోజు ఎక్కడ ఎంతమందిని పనిలోకి పంపించారో రిపోర్టు ఇవ్వడానికి తయా రు గుంటారు. మోహన్‌సింగ్‌ గారిల్లు ,నిజానికో చిన్న సామాజ్యంలాంటిది. మోహన్‌సింగ్‌ కంట్రాక్టర్‌ కింద దాదాపు వెయ్యి పన్నేండు వందల మంది రోజుకూలీలు పనిచేస్తున్నారు. వాళ్ళ జీతభత్యాలు లెక్క చూడడం కోసం ప్రత్యేకంగా ఐదారుగురు గుమస్తాలు, కూలీలతో పనిచేయించడం కోసం బాలయ్య, పాపయ్య లాంటి ముకద్దంలు, ఇంకా బావిలో దిగి కారిక్టులతో పనిచేయించే అండరులుక్కర్లు, ఇంటిపనులు చేసే వాళ్ళు తదిత రులంతా కలిసి ఉదయం పూట మహా సందడిగా ఉంటుంది. మోహన్‌సింగ్‌ భార్య రాధ నిజానికి అందగత్తె. మనిషి తెల్లగా చలాకీగా ఉండి చూడడానికి ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది. కాకుంటే వయసు మీద పడడంతో కాస్త వాళ్ళుచేసి భారీగా కనిపిస్తుంది. ఇంటికాడ వ్యవహారంలో సగం పని ఆమె అజమాయిషీ చేన్తుంది. రాజంను చూసి 'అన్నగారు పొద్దున్నే వచ్చారు, ఆయన నిదురలేవలేదు' అంది. రాజం 'అవునమ్మా కొద్దిగా పనిబడి వచ్చాను. తొందరేమిలేదులే' అంటూ వరండాలో ఉన్నవాలు కుర్చీలో చతికిలబడ్డాడు.

"లేచే బైముకూడా అయింది' అంటు ఆమె మోహన్‌సింగ్‌ పడకున్న గదికేసి నడిచింది. రాజం అక్కడి వాతొవరణం ఇదివయ చూసిందే అయినా ఎక్కడో ఓ మూల వృత్తిపరమైన అసూయ అతని మదిలో పొాడచూపింది. నిజానికి కంట్రాక్టర్‌గా రాజం సీనియర్‌ అయితే ముందు వచ్చిన చెవుల కంటే వెనుకవచ్చిన కొమ్ములు వాడి అన్నట్టు రాజం ఉన్న కాడనే ఎదుగుబొదుగు లేకుండా ఉన్నాడు. అట్లని రాజం ఏం సంపాదించలేదని కాదు. మోహన్‌సింగ్‌తో పోల్చినప్పుడు అతని ఆదాయం అంతంత మాత్రమే, అదో ప్రవాహం అయితే రాజం సంపాదన ఓ పిల్లకాలువ లాంటిది. వయసులో రాజం కంటే మోహన్‌సింగు ఎంతో చిన్నవాడు. అయితే అధికారులతో కాని, పోలీసులతోగాని మోహన్‌సింగ్‌ మెదిలే తీరులో ఓ ప్రత్యేకత ఉంటుంది. ఎవరిని ఎలా లోబరుచుకోవాలో, ఎవరి దగ్గర ఏవిధంగా

క!

పనితీసుకోవాలో మోహన్‌సింగుకు తెలిసినంతగా రాజంకు తెలువదు. అవసరమైతే ఎనక ముందు చూడకుండా నాలుగు డబ్బులు విదిలించడంలో కూడా మోహన్‌సింగ్‌ ఘటికుడు. దాంతో మోహన్‌సింగ్‌ బాగా ఎదిగి పోయిండు.

పచ్చటి రంగు అద్దాల కిటికి నుండి లేత సూర్యుని కిరణాలు ప్రసరించి గది అంతా పచ్చదనంగా ఉంది. మెత్తటి సోఫాలు గదిలో రెండు వైపులా పరిచి ఉన్నాయి. గదిలో గోడు బిగించిన అద్దాల తనాబిలో అందమైన చిత్రవిచిత్రమైన బొమ్మలున్నాయి. పైన పంఖా నిరంధిగా, నిబ్బరంగా తిరుగుతున్నది. రాజం ఆ గదిలో కూచోని ఆలోచనల్లో మునిగి ఉండగా మోహన్‌సింగ్‌ వచ్చిండు. వచ్చీ రావటంతోనే నవ్వుమొఖం మీదికి తెచ్చుకొని "*ఊరకనె రారు మహానుభావులు” అంటూ పరిచయపూర్వంకంగా నవ్విండు. బాగొ నిదురపోవటంవల్ల మోహన్‌సింగ్‌ లావాటి ముఖం మరింత నిండుగా కనిపిస్తున్నది. అతని కండ్లు కొద్దిగా ఉబ్బి ఉన్నాయి. మోహన్‌సింగ్‌ భార్య రెండు కప్పుల్లో కాఫీ తెచ్చి టీపాయ్‌ మీద పెట్టి వెళ్ళింది.

ఇద్దరు టీ చప్పరిస్తూ మాటల్లోకి దిగారు. కాసేపు పిచ్చాపాటీ మాట్లాడిన తర్వాత రాజం మొన్న జరిగిన సంఘటన గురించి చెప్పుకొచ్చిండు.

అంతా విన్న తర్వాత మెహన్‌ సింగ్‌ తేలిగ్గా నవ్విండు. ఇదేమి అంత సీరియస్‌ విషయం కాదన్నట్టుగా, రాజం కొంత ఖిన్నుడయిండు.

"తాటాకు చప్పుళ్ళకు కుందేళ్ళు భయవడుతాయా? ఇల్లు అలుకగానే పండుగ కాదుకదా? మన సర్వీసులో ఇటువంటి వారిని ఎందరిని చూడలేదు.” అన్నాడు.

"కానీ వీడెవడో అందరిలాంటివాడు కాదనిపిస్తుంది. చదువుకున్న వాడిలా ఉన్నాడు. మనిషికి ఏదో వెనుక అండ లేకుండా అంత పబ్లెక్‌గా మనతోని కయ్యానికి దిగేవాడు కాదేమో' "కొద్దిగా అనుమానాన్ని వ్యక్తపరుస్తూ రాజం మాట్లాడిండు. అతని సన్నటి మొఖంలో కొద్దిగా విషాదము అలుముకుంది.

"మీకేమి కంగారుపడకండి. మనతో కాకుంటే కాగల కార్యము గంధర్వులే తీరుస్తారన్నట్టు మనకు రహీం సాబ్‌ ఉన్నాడు. వారితో చెప్పి, ఎట్లా చేస్తే బాగుంటుందో ఆలోచిస్తాం. ఈరోజు మీకు జరిగిందే రేపు మాకు జరుగదనే నమ్మకము లేదు. దీన్ని ఇలా పోనివ్వడం మన వృత్తికి సరిపడదు. ఈ రోజే దీని సంగతి ఏమిటో తెలుసు కుంటాను” అంటూ బరోసాగా మాట్టాడిండు.

మరి కాసేవు పిచ్చాపాటి మాట్లాడి రాజం వెళ్ళిపోయిండు, మెహన్‌సింగ్‌ మరికాసేపు అలాగే ఒంటరిగా కూచుని బొమ్మలు ముడిపడంగా కండ్లు మూసుకొని ఆలోచనల్లో పడిపోయిండు. ఆ తర్వాత అతను అనుకున్నట్టుగానే ఆ రోజు టౌన్‌ పోలీస్‌ స్టేషన్‌కు పోయి సర్కిల్‌ రహీంను కలిసిండు.

సర్కిల్‌ రహీం అరడుగుల ఎత్తుండి చూడడానికి భయం కొల్చేలాగుంటాడు. మనిషి బలంగా కండపట్టి లావాటి చేతులతో ఎటువంటి వాడినైనా ఒకేసారి గుడ్డు ఉరిమి చూసేదుంటే భయ పడాల్సిందే. మెయిన్‌ దోడ్డు మీద పుట్‌బాల్‌ గ్రాండ్‌ను ఆనుకొని ఉన్న సోలీస్‌ స్టేషన్‌లో రహీం సాబ్‌ అప్పుడే ఎటోపోయి వచ్చి తీరుబడిగాకూర్చున్నాడు. మెహన్‌సింగ్‌ స్టేషన్‌లోకి రావడం చూసి

తీవ్‌

"అయియే సాబో' అంటూ పలకరింపుగా పిలిచి కుర్చీ చూయించిండు.

*అరే కరీం దోచాయ్‌ మంగావో” అంటూ అక్కడున్న కానిస్టేబుల్‌ను కేకేసిండు. కరీం బయటికి నడిచిండు. మెహన్‌సింగ్‌ వచ్చి కుర్చీలో సతికిలపడ్డడు.

"ఆప్‌ సే మిలినే కే లియే సోంచా, ఆప్‌ హి కుద్‌ ఇదర్‌ ఆయా (మిమ్ముల్ని కలుస్తామనుకున్న కానీ మీరే ఎదురైయిండ్లు).

"రహీం సాబ్‌ మాట పొడిగించిండు. "మాతో ఏం పనిబడింది, ఏదన్నా పని ఉంటే మీతో మాకు పని గాని, మాతో మీకేం పని?”

మెహన్‌సింగ్‌ ఆసక్తిగా అడిగిండు.

“పెద్దలు మీతో పనిగాకుంటే మరి ఎవరితో పని ఉంటుంది" రహీం "ఎంతైనా మీ అధికారుల ముందు మేం లోకువే కదండి”

"ఏమి అధికారమండి, ఓ రాత్రి పగలు రికాము లేని తిరుగుడు. ఎంత రిస్కు ఉంటుందో మీకు తెలియదు. మీరంటే ఇంటిపట్టున ఉండి కడుపులో చల్లకదలకుండా వ్యవహారం నడిపించుకోవచ్చు".

"ఎవరి పనిలో వారికి అలాగే అనిపిస్తుంది' మెహన్‌సింగ్‌ అతని మాటకు అడ్డుపోయిండు.

నిజానికి మెహన్‌సింగ్‌తో రహింసాబ్‌ అంత ఇదిగా మాట్లాడడానికి కారణము లేకపోలేదు. మరొకరితోనైతే ఎంతో భీకరంగా, భయం కాల్పేలా అరుపులు, బూతులతో మాట్టాడేసర్కిల్‌ ఎంతో ఇదిగా, బేలగా మాట్లాడడంలో కొంత స్వార్ధం ఉంది. అతని స్వంతవూరైన ఖమ్మంమెట్టులో ఈ మధ్యనే సర్కిల్‌ స్వంత భవనం నిర్మిస్తున్నాడు. అందుకోసం కర్రను, కొంత సిమెంటును మెహన్‌సింగ్‌ దగ్గర పట్టెయ్యాలని ఆలోచనల్లో ఉన్నాడు. మెహన్‌సింగు కూడా వీడేదో పెద్ద ఎత్తున మన నెత్తిమీద చేతులు పెట్టాలని చూన్తున్నాడనే విషయం అర్థమయింది. కానీ మననులోని భావనను బయట వడకుండా ఉండడం కోనం అమాయకంగా మొఖం పెట్టిండు.

మెహన్‌సింగ్‌ తను వచ్చిన పని గురించి చెప్పడం మొదలుపెట్టక ముందే సర్కిల్‌ తను ఖమ్మం మెట్టులో కడుతున్న ఇల్లు గురించి సిమెంట్‌ ఎక్కడ దొరక్కపోవడం గురించి, ఇల్లు కట్టడంలో ఉన్న కష్టాల గురించి చెప్పసాగిండు. కరీంభాయ్‌ టి తెచ్చి రెండు కప్పులలో పోసి వినయంగా అందించాడు. చాయ్‌ చప్పరిస్తూ మెహన్‌సింగ్‌ సర్కిల్‌ మాటలు వింటున్నాడు. కానీ అతని అంతరంగంలో ఆలోచన మరో రకంగా ఉంది. పోలీసోల్లతోని దోస్తి అంటే పాముకు పాలు పోసి పెంచుకున్నట్టే, అయితే చేస్తున్న వృత్తి సాఫీగా సాగాలంటే వాళ్ళతో నుంచిగా ఉండకతప్పదు. జల్సాలు, ఖుషీలు చేయకతప్పదు. అడపాదడపా వాళ్ళు వేసే ఇటువంటి టోపీలను భరించకతప్పదు. నిజానికి సర్కిల్‌ రహీం సంపాదన అంత తక్కువగా ఏమిలేదు. ప్రజల్లో పోలీసులంటే ఉన్న భయాన్ని ఆసరాగా చేసుకుని కేసుల పేరు మీద బాగా సంపాదిస్తున్నాడు. నెలకు రెండు చూడు వేల ఆదాయం ఎక్కడా పోదు. అయినా ఆశ అనే దానికి అంతు ఎక్కడుంటుంది. సంపాదన, పెరిగిన కొద్ది మనిషిలో మరింత సంపాదించాలనే కాంక్ష పేరిగిపోయి, చివరికి ప్రతి పనిలో పైసలు తప్ప మరేమి కనిపించని స్థాయికి ఎదిగిపోతడు. సర్కిల్‌ రహీం పరిస్థితి సరిగ్గా అలాగే ఉంది.

“సిమెంట్‌ ఏర్పాటు విషయమేదో నేను నర్జుబాటు చేస్తా కానీ, కర్ర ఏర్పాట్లు మీరు

46

చూసుకోండి, దాని విషయంలో నాకు పెద్దగా అనుభవం లేదు. అయినా అధికారులు, మీరు ఫలానాది కావాలని కాకితో కబురుచేస్తే వచ్చి వాలదండి?” అంటూ తెచ్చి పెట్టకున్న నవ్వు మొఖంతో మోహన్‌సింగ్‌ మాట్టాడిండు.మరి కాసేపు అదీ ఇది మాట్లాడిన తరువాత! మెహన్‌సింగ్‌ తను వచ్చిన పని గురించి చెప్పుకొచ్చిండు.

"దానిదేముంది సౌర్‌ మాకేలవుడా గాన్ని తీసుకొచ్చి బొక్కలో వేసి ఎముకలు: వేరేయిమంటారా? చెప్పండి * అంటూ సర్కిల్‌ అధికారదర్పాన్ని ప్రదర్శించాడు.

"రహింసాబ్‌ మీ పోలీసు వాళ్ళతోటి వచ్చిన చిక్కే అది అన్నిటికి ఒక్కటే మందంటే ఎలా కుదురుద్ది నీవు కొడతావో, తిడతావో లేక లాకవులో వేస్తావో కాని మాపనికి అడ్డు రాకుండా చూడుండ్జీ... అంతకంటే మేంకోరేది ఏంలేదు.”

"అచ్చా సాబ్‌ ఐసేహి కరింగే”

రహిం నుండి హామీ తీసుకుని మోహన్‌సింగ్‌ వెళ్లిపోయిండు.

శేషగిరి మీద పోలీసులు అనుమానస్పద దృక్కులతో వెంట తిరగడము ఆరంభమైంది. ఒకటి రెండు సార్లు కామమ్మగారి సత్రయకు వచ్చి వాకబు చేయడం కూడా జరిగింది. దాంతో ఆమె తమ్మున్ని మందలించింది "ఏదో బ్రతుకు తెరువు కొసము మేము వస్తే నీవు చేస్తే పనుల వల్ల మా అందరికి ఉగ్గము తెచ్చేటట్ట ఉన్నవు.” అంటూ కోపం చేసింది. శేషగిరికి ఇదంతా మనస్థాపం కలిగించింది. తను వచ్చిన పని ఒక స్వరూపానికి కూడా రాకముందే, ఆదిలోనే హంసపాదు అన్నట్టుగా వ్యవహారం బిగుసుకుంటున్నది.

నిజాం ప్రభుత్వం కాలరీ ఏరియాను అప్రకటిత నిషిద్ద ప్రాంతంగా ప్రకటించి దాని మీద ప్రత్యేకమైన కన్నువేసి ఉంచింది. నిజాం పోలీసుటకు కారిక్టుల వెంట తిరిగి తిరుగుబాటు కల్గించేవారి మీదున్న దృష్టి కార్మికులను పీడించే కంట్రాక్టర్ల మీద లేదు, పైనుండి వాళ్ళకు ఏ హానీ జరగుండా చూస్తున్నది. ఈ పరిస్థితిలో శేషగిరి తాను ప్రత్యక్షంగా కారిక్టుల మీద జరిగే అన్యాయాలను ఎదుర్కోవడం సాద్యం కాదు అనే విషయం అవగతం కాసాగింది. మరి ఈ పరిస్థితిల్లో కారిక్టులను చైతన్యపరచడం ఎలా అన్న సమస్య అతన్ని వేధించసాగింది, పొద్దుమాపు ఒక్కటే ఆలోచనలతో సతమతమైపోసాగిండు.

ఈ పరిస్థితిలో అతనికి కనుకుంట్ల రాజం ద్వారా పులిపాక సాయిలు పరిచయ మయిండు. పులిపాక సాయిలు బర్లిపిట్‌లో వ్యాన్‌ డైవర్‌. ఇరవై సంవత్సరాలుగా బర్లిపిట్‌ బావితో పెనవేసుకుపోయిన జీవితం, మనిషి నెమ్మదస్తుడు. ఆచీతూచి మాట్లాడే స్వభావం, మొదటిసారి పులిపాక సాయిలు రాజంను కలిసింది సుబ్బయ్యగారి హోటల్లో. కనుకుంట్ల రాజం, పులిపాక సాయిలు స్వంత వూరు హుస్నాబాద్‌ దగ్గరి పల్గెటూరు, సమ వయస్కులు కావడంతో వాళ్ళ పరిచయం అలాగే పెనవేసుకుపోయింది. కనుకుంట్ల రాజం, పులిపౌొక సాయిలుతో శేషగిరిని మొదట ట్రైయిన్‌లో చూసిన కాన్నుంచి మొన్న జరిగిన సంఘటన వయ ఏది పొల్గుబొకుండా చెప్పిండు. పులిపాక సాయిలు మొఖంలో ఏ భావాలు స్పష్టం కకుండా అంతా విన్నడు. 'వయసుమీద పడ్డది. అన్నిటిని సర్షకుపోయి బ్రతకడం అలవాటు చేసుకున్నాం. కుర్రవాళ్ళు, ఉడుకు రక్తం మీద ఉన్నవాళ్ళు, అన్యాయం జరుగుతుంటే సహించడానికి సిద్ధంగా లేరు' అన్నడు.

'మనం సహిస్తున్నంత కాలం మన మీద ఎక్కి సవారి చేస్తనే ఉంటరు. వేళ్ళ మీద

శ లెక్క పెట్టగలిగే కంట్రాక్టర్లు ఇన్నివేల మంది కారిక్రులను పీల్చి పిప్పిచేయడానికి కారణము అదే కదా' శేషగిరి వాళ్ళ మాటలకు అడ్డుపోయిండు.

'ఇదయ్య వ్యవహారం' అన్నట్టుగా కనుకుంట్ల రాజం, సాయిలు కేసి చూసిండు. సాయిలు నల్లటి పీక్కపోయిన మొఖంలో అడ్డందిడ్డంగా నలుపు, తెలుపులో పెరిగిన గడ్డం విప్పారంగా నంతృప్తిగా మొఖం పెట్టిండు. వాళ్ళు అక్కడి నుండి బయలు బేరివస్తుండగా సాయిలు రాజంతో "అకుగర్రవాడు మాములు వ్యక్తి కాదు. అదొక నిప్పురవ్వ, బండబారిన కారిక్రుల జీవితంలోకి నిప్పురవ్వ వచ్చిపడింది. ఇక బగ్గుమనుట కాయం”

రాజం నిలబడిపోయి 'ఆ నిప్పు ఆరిపోనివ్వకుండా చూడాలి మనం' అన్నాడు,

ఆఅ తర్వాత ఒకటి రెండు సార్గు పులిపొక సాయిలును శేషగిరి కలవడం జరిగింది. ఏ ఆధారం లేకుండా కొట్టుమిట్టాడుతున్న వాడికి ఇతరుల కష్టాల గురించి సానుభూతిగా ఆలోచించగలిగినవాడు దొరకడంతో దానిని వదులుకోవడానికి సిద్ధంగా లేడు. అ కలయికతో వాళ్ళ మధ్య వయసుతో నిమిత్తం లేని అనుబంధం పెరిగింది. ఓ రోజు సాయంత్రం శేషగిరి పులిపాక సాయిలు గుడిసెకు పోయిండు. మెయిన్‌ బజార్‌ వెనుకున్నకూలి బస్తీలో సాయిలు రెండు గదులున్న చిన్న గుడిసె. అప్పటికి సంధ్య వెలుగులు పోయి చిక్కటి చీకటి అలుముకుంది. సాయిలు ఇంట్లో ఉండేది అతని భార్య అయిలమ్మ, అమెకేదో దీర్ధరోగం. మనిషి బక్కచిక్కిపోయి శవాకారంగా మిగిలి ఉంది. సాయిలు కూతురుకు పాతిక ఏండ్లీకే ఇద్దరు పిల్లల తల్లి అయినంక బావి పనిలో ఆమె భర్త చనిపోయిండు. ఇక ఆమెకు ఏ ఆధారము లేక తండ్రి పంచన వచ్చి చేరింది. మొత్తంకుటుంబాన్ని మోయవల్సిన బాధ్యత సాయిలు మీద పడింది. శేషగిరి పోయేసరికి ఆరుబయట నులక మంచంలో నడుమువాల్సి ఉన్నాడు. దశమి నాటివెన్నెల తెల్లగా పరుచుకున్నది. శేషగిరిని చూసి సాయిలు మంచంలో లేచికూచున్నాడు. అప్పుడే ఇంట్లో నుండి సాయిలు కూతురు లక్ష్మి ఇద్దరు పిల్లలు, ఒకడు ఏడు సంవత్సరాలు, మరొకడు ఐదేండ్ల వాడు పరుగున వచ్చిండ్లు అగ్గిపెట్టెతో చేసిన బండి విషయంలో వాళ్ళీద్దరి మధ్య తగాదా ఏర్పడిపోయి పెద్దవాడు ఆ బండి గుంజకుంటే తాతకు కంప్లెయింట్‌ చేయడం కోసం చిన్నవాడు ఏడుస్తూ వచ్చాడు వచ్చేసరికి తాత పక్కన ఓ కొత్త వ్యక్తి కనిపించేసరికి వాడు ఏడుపు ఆపివేసి వెల్దామా వద్దా అని తటాపటా యించుతున్నాడు.

శేషగిరి ఆ పిల్లవాన్ని దగ్గరికి తీసుకున్నాడు. వాళ్ళ పంచాయితీ తెలునుకుని పెద్దబ్బాయిని పిళిచిండు' అరే చూడు చిన్నా. తమ్ముడు నీకంటే చిన్నవాడు! తమ్ముని ఏడిపించవచ్చా! ఆడించాలి కాని ఏడిపించవద్దు! నీకు రేపు ఓ మంచి బండి చేసిస్త కాని తమ్మునికి అది ఇవ్వరా' అంటూ బుజ్జగించిండు. అప్పటికి తాత కాళ్ళమీద ఎక్కి కూచున్న చిన్నపిల్లవాడు ఏడుపు మానిండు. మెల్లగా పెద్దపిల్లవాడి దగ్గర నుండి అగ్గిపెట్టెతో చేసిన బండిని తీసుకుని చిన్న పిల్లవాడికి ఇప్పించిండు. అంతలోకే లక్ష్మి వచ్చి పిల్లలకు అన్నం సెట్టడం కోసం పిలుచుకుషోయింది. వాస్తవానికి శేషగిరి ఆ పూట సాయిలుతో మనసు విప్పి మాట్టాడుదామనే ఆతృతతో వచ్చిండు. అయితే ఎలా ఆరంభించాలో అర్థంకాక మాటల కోసం వెతుకులోడుతున్నాడు.

సాయిలు పరిస్థితి అందుకు భిన్నంగా లేదు. రెండు రోజుల నుండి అతని మనసేమి

శ్రి

బాగుండడం లేదు. నలభై ఐదు సంవత్సరాల అతని జీవిత అనుభవంలో అతను చాలా అటుపోట్లకు గురైండు. గానుగెద్దులాంటి జీవితంలో అతనికి ఎదుగుబాదుగు లేకుండాపోయింది. ఎంతచేసినా ఎప్పటి చిప్ప ఎనుగుల్లనే అన్నట్టుగా ఉండిపోయింది. ఏదోకాలం ఇలా గడుపక తప్పదనే నిస్పృహ ఆవరించింది. అయితే శేషగిరితో పరిచయం, ఆయనతో మాట్లాడడం అతనికి కొంత మునపటి ఉత్సాహం నెలకొనసాగింది. తను జీవితంలో పోగొట్బకున్నదేదో మళ్ళీ దొరుకుతుందనే ఆలోచన అతనికి స్పూర్తినిస్తున్నది.

నిజానికి సాయిలు యువకుడిగా ఉన్నప్పుడు స్వంత వూరులోని మక్తేదారు మళల్లేశయ వ్యతిరేకంగా ఎదురుతిరిగిండు. నిజాం నిరయకశ రాచరికానికి పునాదులైన, జాగిర్భారులు, మక్తేదారులను తను ఒక్కడుగా ఎదుర్కోవడం సాధ్యం కాదనే విషయం అనుభవం కావడానికి అతనికి క్కువ సమయం పట్టలేదు. దాంతో ఏమి చేయలేని పరిస్థితిలో ఒకసారి ఒంటరిగా వస్తున్న మక్తెైదారు మల్లేశంను ఎదుర్కొన్నాడు. చావకొట్టినంత పనిచేసిండు కాని అతను చావలేదు. ఇక ఆ ఊరిలో ఉండడం అసాధ్యమైపోయి పట్టణానికి పారిపోయి కొన్ని రోజులుకూలినాలి పనులు చేసుకుంటు తిరిగి చివరికి బాగ్గుబావిలోకి వచ్చిపడ్డడు. అతని కుటుంబం తల్గదండ్రులు అన్నదమ్ములు వూరువిడిచి చిన్నా భిన్నమైపోయిండ్డు. తర్వాత వాళ్ళు ఏమైంది తెలియలేదు, రోజులు గడుస్తున్న కొద్ది అతనిలోని చురుకుదనం తగ్గిపోయింది. పెండ్లి ఆ తర్వాత కూతురు పుట్టడం, వాళ్ళ ఆలనాపాలనా, కూతురు పెండ్లి, అల్లుడు చనిపోవడం ఒకటిఒకటిగా మీదపడ్డ బాధ్యతలతో బ్రతుకుదెరువు కోసం పెనుగులాడడంతోనే అతని శక్తంతా ఉడిగిపోయింది.

శేషగిరితో మాట్టాడుతున్న కొద్ది సాయిలు తన గతం తాలుకు అనుభవాలను ఒకటిఒకటిగా బయటపెట్టిండు. ఆ అనుభవమంతా గతస్కృతులుగా మిగిలిపోయింది. ఆ తర్వాత గడిపిన పాతికేళ్ళ జీవితం దాన్ని కప్పేసింది. నిజానికి అదంతా అతను ఎప్పుడో మరిచిపోయిండు. అది వేలాది మంది, లక్షలాది మంది పేద రైతుల గోడు, క్రూరమైన 'నిర్చంధం"వాళ్ళ గొంతులను నొక్కేసింది, వాళ్ళను మూగవాళ్ళను చేసింది. ఇప్పుడు గతాన్ని తవ్వకుంటుంటే అతని పీక్కుపోయిన మొఖంలో నూతన కాంతి ఏదో ప్రసరించింది.

శేషగిరి సాయిలు చెప్పుతున్నంత సేపు అతని మాటలకు అడ్డుపోలేదు. ఎక్కడ ఆ మాటల ఉధృతి తగ్గిపోతుందోనని అతను సంశయించిందడు. సాయిలు చెప్పటం పూర్తయిన తర్వాత అతను మాట్టాడడం ఆరంభించిండు.

"అయితే ఇప్పుడు పరిస్థితి మునుపటిలా లేదు. తెలంగాణాలోని గ్రామగ్రామంలో రైతు కూలీలు సంఘాలు కట్టి నిజాం నిరంకుశత్వానికి వాళ్ళకు తాబేదారులైన జాగిర్ధారు లకు,భూస్వాములకు వ్యతిరేకంగా ఐక్యమవుతున్నారు. కొద్దిమంది చదువు కున్న వాళ్ళు ఆరంభించిన గ్రంథాలయ ఉద్యమం, ఆంధ్ర మహాసభగా అవతరించి, ఇప్పుడు గ్రామగ్రామాన పాకిపోయింది. ఏదో కొద్దిపాటి సంస్కరణల కోసం ఉద్యమంగా రూపుది ద్దుకున్న అంధ్ర మహాసభ ఈ రోజు రైతుకూలీల సమస్యలను వాళ్ళమీద జరిగే సకల రకాల దోపిడికి వ్యతిరేకంగా ఉద్యమిస్తున్నది. కేవలం సంస్కరణల కోసమే ఉద్యమంలోకి వచ్చిన మితవాదులు ప్రజలనుండి వేరయిపోయిండ్లు. ఆంధ్ర మహాసభ ఈ రోజు గ్రామ (గ్రామాన సంఘాలుగా అవతరించి, దేశముఖ్‌ల జాగిర్జారుల జులుంకు వ్యతిరేకంగా

శ

పోరాడడానికి సిద్దమౌతున్నది. ఇంతవరదాక సాగిన వ్యక్తిగత ప్రతిఘటనలు, సమిష్టి ప్రతిఘటనలుగా కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకత్వంలో పురోగమిస్తున్నది.” శేషగిరి చెప్పడం ఆపి సాయిలు మొఖంలోకి పరిశీలనగా చూసిండు.

తెల్లటి చంద్రక్రాంతి సాయిలు మొఖం మీదపడి, అతని కండ్లు మెరుస్తున్నాయి. 'ఇంత జరుగుతుంటే మనకేమి తెలియడం లేదు. మనం మాత్రం చేతులు ముడుచుకుని ఇలా కూచోవల్సిందేనా? అక్కడ దొరలు, ఇక్కడ కంపెనీల దొరలు, కంట్రాక్టర్ల దోపిడి ఒక్క తీరుగనే ఉంది, మనం కూడా ఏదో ఒకటి చేయాలి' సాయిలు,

' నా ఉద్దేశం కూడా అదే. అందుకోసమే నా ప్రయత్నం కూడా. మార్పు కోసం జరిగే ఏ పోరాటంలోనైనా కార్మికవర్గం పాల్గొానకుంటే విజయం సాధించడం అసాధ్యము, మనచుట్టు ఇప్పుడో అప్పుడో భగ్గుమనేలాగ పోరాటజ్వాలలు రగులుకుని ఉన్నాయి. అందులో భాగంగా మనం కారిక్రులను కదిలించాలి. ఎంతో అనుభవం ఉన్న మీ లాంటి పెద్దల సహాయం కావాలి. అప్పుడు మనం తప్పకుండా ఈ నిశ్శబ్దాన్ని ఛేదించగలము” అన్నాడు ధృడంగా శేషగిరి,

సాయిలు నిజమన్నట్ట్లుగా తలాడించిండు.

"అయితే ఇది మనం అనుకున్నంత తేలిగ్గా సాధించలేము. కాలరీ ఏరియాను ప్రత్యేకంగా ప్రభుత్వం కనిపెట్టుకొని చూస్తున్నది. కారిక్రుల మధ్య విప్లవభావాలు మొలకెత్తుతే అవి అంతతొందరగా ఆరిపోవని తమ అస్తిత్వాన్నీ అంతం చేసే దాక వదలవని తెలుసు, నిజాం ప్రభుత్వానికి తెలియకపోయినా కాలరీ ఏరియాను అజమాయిషీ చేస్తున్న బ్రిటిషు ప్రభుత్వానికి తెలుసు. అందుకోసం ముందు జాగ్రత్త చర్యగా వాళ్ళు తీసుకోవాల్సిన అన్ని జాగ్రత్తలు తీసుకుంటున్నారు. వాళ్ళు ఎన్ని జాగ్రత్తలు తీసుకుంటున్నా ఎక్కడో ఒకకాడ మనం పనిబేయటానికి మార్గం దారకకపోదు. మనం న్యాయం కోసం పోరాడే వాళ్ళం. వాళ్ళు అన్యాయాన్ని కాపాడటం కోసం ప్రయత్నించే వాళ్ళు. అంతిమ విజయం ఎప్పుడు న్యాయానిదేనని అనుభవం చెబుతున్నది.”

వాళ్ళింకా చాలాసేపు కారిక్టుల మధ్య ఎలా చొచ్చుకుపోయి కదిలిస్తే బాగుంటుం దోననే ఆలోచన చేసారు. వీళ్ళు ఇలా మాట్లాడుతుండగా సాయిలు కూతురు లక్ష్మి వీళ్ళను ఓ కంట కనిపెడుతూనే ఉంది. వాళ్ళ మాటలు ఒక్కొక్కసారి ఆమెకు అర్థమైనట్టే అవుతుంది. కొని అంతలోనే తనకు తెలియని ఏదో భాషలో మాట్టాడుతున్నట్టుగా అనిపించేది. పిల్లలను నిదురబుచ్చి ఆమె వచ్చి అరుగు కొసన కూచుండి వాళ్ళ మాటలను అలకించింది. మెల్లమెల్లగా ఊరు సద్దుమణిగి పోతున్నది. వాళ్ళ సంభాషణలకు అంతం లేనట్టుగా సాగిపోతున్నది. ఒక్కొక్కసారి తండ్రి సాయిలు యుముడిగా మారిపోయి నట్టు ఉత్సాహంగా చేతులు ఆడిస్తూ మాట్లాడుతున్నడు. ఏ అధికారి ఎలా ప్రవర్తిస్తాడో, కారిక్టులు ఏ సందర్భంలో ఎలా మెదులుతారో, వాళ్ళ బాధలేమిటో అతను వివరిస్తుంటే శేషగిరి ఊకొడుతున్నాడు. మరోసారి శేషగిరి మాట్లాడుతుంటే సాయిలు వింటున్నాడు. అయితే వాళ్ళు మాట్లాడుతున్నది వాళ్ళకోసమే కాదని ఆమెకు అర్ధమైంది. ఈ సంభాషణ ఆమెకు కొత్త దాదాపుగా తనంత వయస్సున్న ఈ యుముని ప్రవర్తన అమెకు వింతగా అనిపించింది. మధ్యలో ఓసారి ఆమెను పిలిచి చెల్లెమ్మ మంచినీళ్ళు ఇమ్మని" అడిగి తీసుకున్నడు. ఆ తర్వాత అతను

మళ్ళి సరభ్రాషణత్రో మునగహయండ్తోగ్తుసుతో నిమిత్తం లేని ఏదో అనుబంధం వాళ్ళి ఇద్దరి మధ్య నలగ నట్సిసోటలు సాగినయి.

ఆకాశంలో ఓళటర్లి ప్రయోచ్నెకుత్తలూచరద్రుడు ముందుకు సాగుతున్నడు. చంద్రకాంతి వెలుగులు గుడిసెల మీద, గుబురు చెట్లమీద ప్రసరిస్తున్నది. చల్లగాలి మెల్లగా వీస్తున్నది అప్పటికే చాలా పొద్దుపోవడంతో శేషగిరి వాళ్ళ దగ్గర సెలవు తీసుకొని బయటకు నడిచిండు. పోతు పోతు 'చెల్లెమ్మ వెళ్ళి వస్తా నంటు లక్ష్మికేసి తిరిగి ప్రసన్నంగా నవ్విండు. పనగడ' దాటి పెద్ద పెద్ద అడుగులు వెసుకుంటు ముందుకు కదిలిపోయిండు.

క్‌

కామమ్మ సుందర్‌లాల్‌ సేటును కలిసి "మా శేషగిరి ఇలా పని పాట లేకుండ ఉంటే, ఏదో ఒక ఊరిమీద వ్యవహారాన్ని నెత్తిమీదేసుకొని లేనిపోని తంటాలు తీసుకు వస్తూనే! ఉంటడు. వానికో పనంటూ ఉంటే అన్ని మరిచిపోయి దాన్లో పడిపోతడు. ఆ తర్వాత వానికి తగ్గ ఓ అమ్మాయిని చూసి పెండ్లి చేస్తే ఇక వాని బాధలు వాడు పడుతాడు” అంటూ చెప్పుకొచ్చింది.

అలా చెప్పటానికి కారణము లేకపోలేదు. సుందర్‌ లాల్‌ సేకు కంపెనీ పై ఆఫీసర్లతోని మంచి దోస్తాని ఉంది. దిన భత్యంకోసం సుందర్‌ లాల్‌ సేటు కిరాణం కొట్టులో దాదాపుగా పై ఆఫీసర్లందరికి కాతాలున్నయి. మెయిన్‌ బజారులో ఊన్న కిరాణ షాపుల్లో కెల్లా సుందర్‌ లాల్‌ సేటు కిరాణకొట్టు పెద్దది. అన్ని రకాల సరుకులు దొరుకుతయి. దానికి తోడు ఎవరితో ఎలా మెదలాలో మెలుకువలు తెలిసిన వ్యక్తి కావడంతో అటు వ్యవహారంలోగాని, ఇటు బయటగాని ఓ పెద్దమనిషిగా చలామణి అవుతున్నడు. ఎదుటి వారిని నొప్పించముండా పని వెళ్ళదీసుకోవడం సుందర్‌లాల్‌ 'సేటుకు తెలిసినంతగా ఎవరికి తెలియదు కామమ్మగారి సత్రానికి ఎదురుగా ఉండటము వలన, మొదటినుండి పరిచయం ఉంది. మంచికి చెడుకు పెద్దమనిషిగా అతన్ని విచారించటం అలవాటయిపోయింది. సుందర్‌ లాల్‌ సేటుకు కూడా కామమ్మ అంటే గౌరవభావం. నిజానికి కామమ్మ ఆడదై పుట్టింది కానీ లేకుంటే అందరిని మింగేసే తెలివి వుందని అతని భావన. కామమ్మ శేషగిరి ఉద్యోగం విషయం ప్రస్తావన తేగానే "కామమ్మా! నీ ఆలోచన సరిగానే ఉంది మనమేదన్న ప్రయత్నం చేస్తాం కాని మీవోడు పనిచేయటానికి సిద్దంగా ఉన్నాడా? అని నాకు అనుమానంగా ఉంది.” అన్నడు సాలోచనగా,

'ఓ పనిలో పడ్డంక వాడు అన్ని మరిచి పోతడన్నయ్య. ఏ పని లేకపోయేసరికి ఈ తరుగుల్లు తిరుగుతున్నడు.”

"నాకైతే అనుమానమే, ఎందుకంటే మీవోనికి పని చీయవలసిన అవసరం టేదు. సత్రంలో కూసొని చూచుకుంటే సరిషపోతది. నీవొక్కదానికి ఎంత కష్టమౌతున్నదో నాకు తెలియంది కాదు. నా అనుభవం మీద చెబుతున్న, స్వంత వ్యవహారం మీదికి ఏ ఉద్యోగం శాదు. నీవు అంతగా కావాలంటే లేబర్‌ ఆఫీసర్‌తోని చెప్పి చూస్తా' అంటు అభయం “ఇచ్చిండు. కామమ్మ అక్కడి నుండి వెల్లివచ్చింది.

శేషగిరితో ఉద్యోగ ప్రస్తావన తెచ్చింది. సుందర్‌లాల్‌ సేట్‌ ఈ విషయంలో సహాయం

స్ధల మో న నరా గై రె శ

చేస్తామన్న సంగతి కూడా చెప్పింద్యోో గ్రంమయ్యై

శేషగిరి ఆలోచన చేసిండు. తాను ఉట్యోగ్రిణొద్రాన్లానకరనళు టంపోవనడం అనుది ఒక సమస్య కాదు. ఉద్యోగం మీద అతన క్త కంటు ఏదో హ్యాపం ఉన్నట్టుగా బయటకు కనిపించకుండా ఉంటే పోలీసుల వేధింపులు అంత కంళతకు ఎక్కువవుతున్నాయి. పోలీనుల కళ్ళుగప్పడానికి ఉద్యోగం ఒక ఉవకరణంగా పనిచేయవచ్చు. కొంత వెసులుబాటుగా ఉంటుంది. నిజానికి సుందర్‌లాల్‌ సేటు తన పలుకుబడిని ఉపయోగించవలసిన అవసరం కూడా లేదు. కాకుంటే పనికొంత సాఫీగ్యా జరుగుతుంది. ఎటుచూసినా ఉద్యోగం చేయడమే మంచిదనే అభిప్రాయానికి వచ్చాడు. తన సమ్మతిని తెలిపేసరికి కామమ్మ సంతోషపడింది.

సుందర్‌లాల్‌ సేటు లేబర్‌ ఆఫీసరు డి.టి. రావుతో చెప్పడం అతను అన్ని సర్టిఫికెట్లు తీసుకుని ఆఫీసులో కలవమని చెప్పడం జరిగింది. "

అనుకున్నట్టుగానే శేషగిరి జనరల్‌ మేనేజర్‌ ఆఫీసుకు పోయిండు. అప్పటికింకా ఆఫీసు సమయం కాలేదు. లేబర్‌ ఆఫీసరు డి.టి, రావు ఇంకా ఆఫీసుకు రాలేదు. ఆఫీసు వరండాలో అప్పుడప్పుడే గుమస్తాలు వస్తున్నారు. కొద్దిమంది అప్పటికే వచ్చి ఉన్నారు. మెయిన్‌గీటుకు ఇరువైపులా ఆఫీసరు గదులున్నాయి. మొట్టమొదటి గది జనరల్‌ మేనేజర్‌ 'బెలామి'ది. ఆ గది ముందు ముసలి అతను ఒకడు తెల్లటి బట్టలు వేసుకుని స్టూలుమీద కూచుని ఉన్నాడు. ఆఫీసుకు ఎదురుగా చిన్నని అందమైన గార్జెను ఉంది. అందులో చిక్కటి ఎరుపురంగు గులాబి మొక్కలు అందంగా పేర్చినట్లు ఉన్నాయి. జనరల్‌ మేనేజర్‌ గారి గది పక్కన అసిస్టెంట్‌ జనరల్‌ మేనేజర్‌ బెర్రి గారి గది ఉంది. గేటుకు ఎడమవైపున లేబర్‌ ఆఫీసరు డి.టి. రావు గారి గది ఆ పక్కన అతని అసిస్టెంట్‌ కన్నాభిరాం గది ఉంది. ఆఅ పైన అకౌంట్స్‌ సెక్షన్‌ ఉంది.

తొమ్మిది గంటల పది నిముషాలకు అసిస్టెంట్‌ లేబర్‌ ఆఫీసరు కన్నాభిరాం ఆఫీసుకు వచ్చిండు. అప్పటికే అఫీసు వరండాలో తచ్చాడుతున్న శేషగిరిని చూసి కన్నాభిరాం అధికారదర్చంతో పిలిచి ఏం కావాలన్నట్టు ఇంగ్లీషులో ప్రశ్నించిండు.

తాను ఉద్యోగార్ధమై డి.టి. రావు గారిని కలువడానికి వచ్చిన సంగతి ఇంగ్లీషులోనే బదులు ఇచ్చిండు. +

కన్నాభిరాం ఒక క్షణం ఎగాదిగా అనుమానస్పద దృక్కులతో చూసిండు. అతని పొడుగాటి గద్దముక్కు, బోడిమూతి, బట్టతల, వదులుగా ఉన్న బట్టల్లో ఇన్‌షర్ట్‌ వేసుకున్నాడు. అతను బూట్లు తపతప లాడించుకుంటు తలుపుకున్న రెక్కలను తొలగించుకొని లోనికి నడిచిండు.

శేషగిరి పోయిన ఆ అధికారికేసి చూసిండు. మధ్యంతగంగా వచ్చిన అధికార దర్చమేదో తెచ్చిపెట్టుకున్నట్లుగా అనిపించింది. అక్కడే ఉన్న బెంచిమిద కూచున్నాడు. సైకిళ్ళ మీద ఆఫీసుకు వచ్చే గుమస్తాలు,కొద్దిమంది యూరోపియన్‌ స్టయిల్‌ టోపిలు ధరిం చిండ్డు, పే మాస్టరు ఉమర్‌ అయాత్‌ పొడవాటి నల్లటి+షేర్వాని వేసుకున్నాడు. అతని నెత్తిమీద మక్‌మల్‌ ఎర్రని టోసి ఉంది. తెల్లటి మీసం లేని గడ్డం, చేతిలో పిడిగల కర్రను పొడుచుకుంటు వచ్చిండు. ఎకౌంట్‌ సెక్షన్‌ హెడ్డు విశ్వేశ్వర రావు ఎర్రగో బోడి మూతితో

వ్‌2 ఏభావం అంతస్పష్టంగా కాకుండా చకచకా ఎవరో తరుముతుంటే పారిపోతున్న ట్టుగా పరుగులాంటి నడకతో ముందుకుపోయిండు. ఇంటర్‌నల్‌ తనిఖీ డిపార్ట్‌మెంట్‌ హెడు క్షర్క్‌ ఆంగ్లో-ఇండియన్‌, లావాటి వొళ్ళు, ప్యాంటు కిందికి జారిపోకుండా ఉండటం కోసం చొక్కామీదుగా పట్టీలు ధరించిండు. అతను ప్రతి గదికేసి దృక్కులు సారించి, ఎవరెవరు వచ్చింది పరికిస్తున్నట్టగా పరీక్షగా చూసుకుంటు ఆయన కోసము ప్రత్యేకంగా కుడివైపు చివరన ఉన్న అతని గదికేసి నడిచిపోయిండు. బర్లిపిట్‌ ఏజంటు గలిగర్‌ కంపెని ఇచ్చిన కారులో పొద్దున్నే జనరల్‌ మేనేజర్‌తో పనిబడి వచ్చిండు. కానీ అప్పటికే జనరల్‌ మేనేజర్‌ రాకపోయేసరికి అసిస్టెంట్‌ జనరల్‌ మేనేజర్‌ బెర్రి గారి గదిలోకి నడిచిండు. ఆఫీసుల్లో వనిచేసే గుమస్తాలు, పెద్ద పెద్ద లావాటి వృన్తకాలు ముందేనుకుని పనిలోకి మునిగిపోయిండ్లు. అంతా ఎవరో "కి ఇస్తే ఆడే బొమ్మల్లా చకచక ఎవరి పనిలో వారుండి పోయిండ్లు. పావు తక్కువ పదింటికి డి,టి. రావు కారులో వచ్చిండు. గత రాత్రి ఇల్లందు క్లబ్‌లో మెయిన్‌ స్టోర్స్‌ ఇంచార్జ్‌ బక్స్‌ దొర ఇచ్చిన మందు పార్టీ మూలకంగా అతను కాస్త ఎక్కువగానే మందు పట్టించడంతో పొద్దున్నే లేవలేకపోయిండు. అందులోను ఒంటరి జీవితం అతని కుటుంబమంతా అతని స్వంత వూరైన మద్రాసులో ఉంటారు. ఒక్కడే ఉద్యోగరీత్యా ఇక్కడ ఉండిపోవాల్సి వచ్చింది. ఇంకొక సంవత్సరంలో అతని రిటైర్‌మెంట్‌ ఉంది. మనిషి చూడడానికి వయసుపై బడ్డ వాడిలా కనిపించడు. అంతగా ఎరుపు కాని ఒంటి రంగు, కొద్దిగా నెరిసిన జుట్టు, లావాటి చెంపలు, ఇష్త్రీ నలగని బట్టలు, నడుస్తుంటే వేల కదిలిపోతుందో నన్నట్టుగా మెల్లగా చప్పుడు కాని పిల్లిలాంటి నడక... అంత వయసులో కూడా ఆడపిల్లలంటే పడిచస్తడు, తిరుగుబోతు. చాలా ఏండ్లుగా అతను అలా ఒంటరి జీవితం గడపడం, అధికారిగా అన్ని హంగులు కలిగి ఉండడం, అతని ఆట పాటలకు అడ్డులయండా పోయింది. డి.టి.రావు ఆఫీసకు వచ్చిన కొద్దిసేపటికి శేషగిరికి కబురువచ్చింది. శేషగిరిలోనికి అడుగుపెట్టి నమస్కరించిండు. ప్రతిగా చేయి ఎత్తి కూచోమన్నట్టుగా అతని విశాలమైన టేబుల్‌ ముందున్నకుర్చీ చూయించిండు. శేషగిరి తనను తాను పరిచయం చేసుకొని కూర్చున్నాడు.

"సేట్‌ జీ చెప్పారు, సర్టిఫికెట్స్‌ తీసుకుని వచ్చావా? అంటూ రావుగారు రెండు మోచేతులను బేబుళకు అనించి గడ్డం కింద చేతులు చొప్పించుకొని అడిగిండు. శేషగిరి తన ఎఫ్‌.ఎ. నర్టిఫికెటు తీసి చూయించిండు. డి.టి. రావు కాస్త ముందుకు వంగి నర్టిఫికట్టలోకి చూస్తూ 'అచ్చా ఎఫ్‌.ఎ. పాసైనావన్న మాట వెరి గుడ్‌' అంటూ సర్టిఫికెట్స్‌ చేతిలోకి తీసుకొని 'ఇంటర్‌ మ్యాథమెటిక్స్‌ గుడ్‌ 98%' అంటూ సర్టిఫికెట్స్‌ చూసుకుంటు తనలో తనే మాట్టాడుకుంటున్నట్టుగా బయటికి అనేసిండు.

"చూడు మిస్టర్‌ శేషగిరి నీకు ఊద్యోగం ఇవ్వడానికి ఏ సమస్య లేదు. బుద్దిగా పనిచేసకుంటే అభివృద్ధిలోకి వచ్చే లక్షణాలు కనిపిస్తున్నాయి. ఆ సర్టిఫికెట్స్‌తో నీకు ఎక్కడైనా ఉద్యోగం దొరకుంది. కానీ కంపెనీలో ఉద్యోగం చేయాలనుకోవడంలో నీ ఉద్దేశం ఏమిటి? అంటూ ఇంటర్వ్యూ చేస్తున్నట్టుగా ప్రన్నించిండు.

*మరీం లేదు సారు, మా కుటుంబంవాళ్ళు ఇక్కడే ఉంటున్నారు. అందరితో కలిసి ఉన్నట్టుగా ఉంటుంది. దానికి తోడు ఇంత పెద్ద కంపెనీలో పనిచేయడం. సంతోషం కదా

క్‌వె

సార్‌' అంటూ బదులిచ్చిండు.

రావు గారు బెలకొట్టి ప్యూన్‌ను ఫిలిచిండు. కన్నాభిరాంను పిలవమని కబురుచేసిండు. కొద్ది సేపటిలో అతను వచ్చికూచున్నాడు. 'జి.ఎం. గారు అడిగిన 'మెన్‌ ఆన్‌ రోల్‌ రిపోర్ట్‌ తయారైనట్టే కదా! బెల్లంపల్లి నుండి మనకు స్టేట్‌మెంట్స్‌ వచ్చినవా! రేపు సాయంత్రం రివ్యూ మీటింగు తయారుకావాలి. లేకుంటే బ్లాష్టు చేసేస్తడు .' రావు గారు కన్నాభిరాం మొఖంలోకి చూస్తూ అడిగిండు

'మన దగ్గరి స్టేట్‌మేంట్‌ అయినట్టే సారు. ఇవ్వాల బెల్లంపల్లి ఏరియా మైన్స్‌ నుండి రిపోర్ట్‌వచ్చేదుంటే సాయంత్రం వకు తయారవుతుంది." అంటూ బదులిచ్చిండు. 'అన్నట్టు జతను కొత్తగా క్లర్క్‌ పోస్టు కోసం వచ్చిండు అతని దగ్గరి నుండి రిటన్‌లో ఓ అప్లికేషన్‌ తీసుకొని, అపాయింట్‌మెంట్‌ ఆర్డర్‌ కోసం మాకు నోటు పుటహ్‌ చేయి, ఎకౌంట్స్‌ సెక్షన్స్‌లో హాండ్స్‌ షార్టేజి ఉందనుకుంటాను. 'పేమాస్టడు అలాట్‌ చేస్తే బాగుంటుందనుకుంటాను" ఏమంటారు అన్నట్టుగా చూసిండు.

కన్నాభిరాం బాగానే ఉంటుందన్నట్టు తలాడించి వెళ్ళిపోయిండు.

అ తర్వాత శేషగిరి కేసి తిరిగి 'చ్యూథమెటిక్స్‌ స్టూడెంట్‌వు కదా ఎకౌంట్స్‌ ఆఫీసులో అయితే బాగుంటుంది. సాయంత్రం వచ్చి మళ్ళీ కలువు, రేపు డ్యూటీలో రిపోర్టు చేస్తువు కాని” అన్నాడు.

శేషగిరి అక్కడి నుండి ఇంటి దారిపట్టిండు. ఉద్యోగం ఇంత సులువు అనుకోలేదు. అప్పటికి నిజాం ఏరియాలో విద్యాభ్యాసం అతి తక్కువ, కాస్త రాతపూత తెలిసినవారు నూటికి ఒకరో ఇద్దరో ఉండేవారు. అటువంటి పరిస్థితిలో గుమస్తా ఉద్యోగం దొరకడం ఏమంత కష్టమయ్యే విషయం కాదు.

శషగిరికి మరునాడు జనరల్‌ అకౌంట్స్‌లో పోస్టింగ్‌ ఇచ్చారు. పే మాస్టరు ఉమర్‌ అయాత్‌ శేషగిరి ఇచ్చిన రిపోర్టింగ్‌ తీసుకొని సెక్షన్‌ హెడ్డు విజ్డేశ్వడ్‌ రావును పిలిచి పని అప్పచెప్పమున్నాడు. శేషగిరికి ఇదంతా కొత్తగా ఉంది. పొడవాటి లెడ్డర్ల మద్య గంటల తరబడి మాట పలుకుల్లేకుండా, చాటిలో కూరుకుపోయి పనిచేసే. గుమస్తాల మధ్య ఓ టేబుల్‌ ముందుకూచుండబెట్టారు. అది కాస్త విశాలమైన గది. తోటి గుమాస్తాలు వరుసగా కూర్చుని ఉన్నారు. వారికి ఎదురుగా సెక్షన్‌ హెడ్డు విజ్ఞేశ్వర్‌ రావు కూచుంటారు. కొన్ని “పేషీట్లు తెచ్చి శేషగిరి టేబుల్‌ మీద పెట్టి, లెక్కలు సరిగా ఉన్నాయో లేవో సరిచూసే పని అప్పచెప్పిండు. ఏదన్న తెలియకుంటే ఆ పక్కనే కూచుని ఉన్న హెడ్‌ క్లర్క్‌ అగస్టిన్‌ను చూయించి అడగమని చెప్పిండు. శేషగిరికి ఓ పక్కన రంగయ్యనాయుడు అనే లెడ్డర్‌ కీపర్‌ ఉన్నాడు. నల్లటి మొఖం, మనిషి నెమ్మదస్తుడు. తన పనేమో తాను అన్నట్టుగా ఉండే స్వభావం, హెడ్‌ క్లర్క్‌ అగస్టీన్‌, క్రిష్టియన్‌ చాల ఏండ్లుగా ఒకే పనిచేయడం వల్ల అతనికి పనిలో అన్ని మెయవలు తెలిసి పోయినవి. హాస్యప్రియుడు, మాట మాట్లాడానికి ముందు కాస్త తొత్తురుపోతుంది. దానికి తోడు పండ్లు ఊడిపోవడం వల్ల మాట్లాడుతున్నప్పుడు తుస్సుమనే శబ్దం వచ్చి, గమ్మత్తు అనిపిస్తోంది. అతని నత్తిని అతను అంత పెద్దగా పట్టించుకోడు ఎవరైనా వేలాకోలం ఆడినా బొక్కినోరు వెల్లబెట్టివాళ్ళతో జతకడుతడు.

శేషగిరికి రోజులు గడున్తున్న కొలది అతనికి అఆభీను వాతావరణం బాగా

వ్‌శీ పోయింది. గడిచిపోతే క్‌! ఉదయం తొమ్మిదింటికి వస్తే మధ్యాహ్నం భోజన విరామం ప గివేసే ఐదు గంటల వయ అఫీసు నడుస్తుంది. రోజులో మక్కువ భా? క సెరిగినయి రొబేన్‌ జీవితం అతనికి కొంత విసుగు అనిపించసాగింది. కొత్తకొత్త పరి మ పియన్లు ఆఫీసర్లు వాళ్ళ ప్రవర్తన అతనికి మునపటికంటే మ్కువగా అర్థం కాసాగింది. యుగం అయిన ఇంగ్లీషు దొరలు, వారిని అనుకరించే స్థానికులైన అధికారులు. పన అధికారులున్నా వాళ్ళు కూడా 'పై అధికారులతో ఇంగ్లీష్‌ మాట్టాడేవారు. వింబేద్‌ నడవడికలోను స్థానిక అధికారుల నడవడికలోను కొట్టవచ్చినట్లు బు అనంంట్‌ స్టాముల్లో తెచ్చిపెట్టుకున్న అనుకరణ ఏదో ఉండి కొంత ఎబ్బెట్టుగా అనిపిం వ్‌ మంంళ లేబర్‌ ఆఫీసరు కన్నాభిరాం, రహమత్‌ఖాన్‌ ఇద్దరి ప్రవర్తన చూసినపుడు అ గ్‌ రరహా స్పష్టంగా కనిపించేది. ఇంటర్నల్‌ అడిట్‌ డిపార్ట్‌మెంట్‌ హెడ్డు క్లర్క్‌ చార్లెస్‌ మ వాటి మనిషి అతను గతంలో బొగ్గుబావిలో సూపర్‌వైజర్‌గా పనిచేసేవాడు. అయితే లా ఖ్‌ శరీరాన్ని ఈడ్చుకుంటు బావిలో దిగడం కష్టమైపోయి ఏ పని సరిగా చేయలేకపోయేవా, గ్‌ దాంతో పై అధికారుల మెప్పు పొందడం కోసం, వర్కర్స్‌ మీద ఎప్పుడు లేనిపోనివి కల్పిం చెప్పి వాళ్ళను పీడించుకుతినేవాడ్డు. ఫలానావాడు ఫలానా తప్పుడు రిపోర్టు చేసిండు వాడు పని చక్కగా చేయలేద్సు, వీడ్తు దొంగ అంటు సతాయించేవాడు, నిజానికి అత ఒక పని దొంగ అయినా, అతని మాటల మీద ఏజంటు గలిగతు నమ్మకం కుదిరిపోయి కంటర్బల్‌ తనిఖీ విభాగానికి అధిపతిగా చేసిండు అయితే క్లర్మ్‌క్సు ఇంగ్లీషులో మాట్లా టైపుణ్యమైతే ఉంది క్రా్సి 'డొష్టంగ్‌ అంతగా రాదు దాంతో తను అంతకు ముందు పనిచేసిన వారిలో క్షర్య్‌గ్గా పనిచేసే గాడంగ వెంకటేశ్వర్లు అనే రైటరును తనకింద తీసుకున్నాడు. ఎందుకంటే గాదంగ వెంకటేశ్వర్లు కాస్తంత్ర రాతపూత తెలిసిన వ్యక్తి కావడంతో అతన్ని పని రటకుని హెడ్డు అఫీను తని డిపార్ట్‌మెంటుకు మార్చించుకున్నాడు అతనితో మాట్లాడేటప్పుడు 'వాట్‌ మిస్టర్‌ గాడ్రంగ' అంటు గమ్మత్తుగా సంబోధిస్తాడు. గాడంగీ వెంకచేశ్యర్లు నెక్కర్సు తలపై ట్రోప్టిన్టః గంచకు తగ్గ బొంతలాగుంటాడ్రు, ఆఫీసులో పనిచేసే సహాసిల “ర్తి అనే బహ్మ యుమమడు క్రాస్త చురుకైనవాడు. క్రాత్తగూడెయ పడమర ఆరు మైళ్ళ దూరంలో ఉన్న స్పన్స్య్వ నుండి రోజు స్టైల్‌ క్ర వస్తడు. అంతో ఇంతో ఎల టంి _సచకుంటాడు. శాస్త్రక్ర త్వరలోన్స శేషగిరితో మంచి స్నేహం ఏ ర్పడింది. సృతాధికారుతై ురోపియన్లు, అద్చల్రః జనరల్‌ మేనేజర్‌ గారైన బెలామి దొర గారు వయసు మీద పడిపోర్చ ఎర్రటి దొండ్తప్రు డు హడు పేళసూట్‌లో లై కట్టక్షుని నిండుగా కనిప స్తడు అనుభం ఏలాగుంట్రాడ్సు, ఎప్పుడు పుల్‌సూ శో సంబంధాలు తప్ప క్రింద్ది వారినెవగ్రన్సి త 9లో పండిపోయిండు. పై అధికారుల పియ్యేగారైన శర్మగారు ఉన అతని ఆఫ్టస్స గదిలోకి క్రూడ్రా పిలవడు, అతని రై ఉకొధికారులైన సెక్షను ప లు, బావి ఏజంట్లలో సంబంధాలు తప్ప క్రింద్రి స్థాయిలో సంబంధాల్సు అం ;బా మేనేజర్లు, జ క్లో వ్యవహారం సాఫీగా జరుగుత్తుంద్రో తెలిసినవ్యక్ష అంద్‌ రొససాగించడు. ఎక్కడ ళ్తీ మ చ స కోక విపరీతమైన అనుభవం శ్వ గా కంపెని సంబంధించిన ఆఅ షగిరికి హెడ్ష ఆ + డు ఆఫీస్సుల్రో గుమాస్తాగా చేరిపోర్చ్యి తర్వా మేనేజుమెంటు గురించి?

వ్‌వ్‌

కంపెనీ ఉత్పత్తి వ్యవహారాల గురించి కారిక్రులతో వాళ్ళు పరోక్షంగా కొనసాగించే సంబంధాల గురించి ఒక అవగాహన ఏర్పడసాగింది. ఇంగ్లీష్‌ వాళ్ళ పెత్తనం తేనె పూసిన కత్తిలా ఎలా ఉంటుందో అతనికి ప్రత్యక్షంగా అనుభవంలోకి రాసాగింది. రోజువారీ పనిలో తలమునకలవుతూనే అతను కారిక్టులతో సంబంధాలు కొనసాగించాడు. సాయంత్రం ఆఫీసు నుండి వచ్చింది మొదలు అతను రాత్రి పొద్దుపోయే వయ కారిక్రుల మధ్య తిరిగేవాడు. ఉద్యోగం అతనికి పోలీసుల కళ్ళు కప్పడానికి దోహదపడింది. కారిక్రుల మధ్య పరిచయాలు పెరిగినయి.

పులిపాక రాజం ద్వారా కూలి లైనులో ఉండే దారా కోటయ్య సంగిరెడ్డి లచ్చయ్యల పరిచయం అయింది. దారా కోటయ్య బర్లిపిట్‌ బావిలో పనిచేసేవాడు అతని భార్య దారా కనుకమ్మ, వారికి పన్నెండు సంవత్సరాల వయన్సున్న కొడుకు రవిచందర్‌, ఒక కూతురు ఉంది,కలి లైనులో ఓకే గది గల చిన్న గుడిసెలో నివాసం, దారా కనుకమ్ము సియస్సిలో బెల్టు మీద పనిచేస్తుంది. వయసు ముప్పయి పైబడినా అంతకంటే య్కవ వయస్సున్నట్టుగా కనిపిస్తుంది నెమ్మదస్తురాలు, ఇరుగుపారుగున ఎవరికి ఏ బాధ వచ్చినా ముందుంటుం + దారా కోటయ్య నలుఖై ఏండ్ల పైబడిన మనిషి కాస్త పొట్టిగా ఉంటడు క ర బి అయిన మొఖకీ, మనిష సొత్వకుడుగా కనిపిస్తడు. ఎవరు ఏదనా చెపుతుం గ్టి వగ విన్నట్టుగా క్రనిపిస్తడు, ఆచితూచి మాట్లాడే స్వభావం. కుర్రాడు అయిన బాలను చురుకైనవాడు కాస్త అలరి పిల్లవాడు. అతన్ని చూస్తున్నష్పుడల్లా శేషగిరికీ ది బే గుర్తుకు వస్తుంటుంది దాంతో అతనితో అదో విధమైన ఆత్మీయత పెరిగిపొం + కూతురు పక్కనే సంగిరెడ్డి లచ్చయ్య, అతని భార్య లచ్చమ్మ ఉండేది. సంగిరెడ్డ ల య! ండు శాంతమ్మ అల్లుడు కనుకయ్య ఉండేది కూడా ఒక్కచోటనే, పులిపాకీ ధో సిపోయినట్టుగా కుటుంబ్రాల మధ్య ఇరుగుపారుగున్నే ఉండడం వలన అంళౌ కల 1 ఉండేవా . / పగలు

శే రాజం ఇంటికిపోయినప్పుడల్లా; అందరు విమాదేవారు.ేసోరి నః కన్న తనంతో వాళ్ళను ఇట్టే ఆకర్షంచగలగేవాడు. వయనులో వద్ద ద్ర కొడుకులా ప్రేమించేవాళ్ళు. సమ వయస్కులు అన్ని సోదరునిగా చూ సవాళ్ట ననేక పిల్లవాడుగా కలినిపోయేవాడు. వాళ్లంతా అళన్తి రష మం “ంనురాను వారిలో భావించేవారు. మొదట్లో అతని వేషభాషలు మో కొర బిడియ ను విప్పి చెప్పేవారు. ఆ బిడియం తొ లగిపోయింది.కుటుంబంలోని విషయాలుకూడాౌ శటుకో గలీగా డు వాళ్ళ ఎవరికి ఏ బాధ వచ్చినా వెంటనే కదిలే గుణం పల వాళ్ళను, క్కడలేని ఉత్సాహం కష్టాలు విని ధైర్యం చెప్పేవాడు. అతని మౌటలు వింటుంటే వ ల్‌ ఏర డ్డ సంక్షోభం కలిగేది. అత్రను తు అందరి కష్టాల గురించి? గ్రామీణ శో ల డి గురించి గరించి నిజాం రాచరికం గురించి, దేభముభ్‌లు లోనా చెప్పే ధోరణిలో ఖై రంచేవాడు. అయితే ఇవన్నీ వా ళ్ళు తెలిసిన హ్‌ పష్పాలు దూరము అవడం కోనం

త్తదనం ఉండేది. దానికి తోడు కూలి నొలి జని తను చెప్పే మాటలు

అందరు ఐక్యం కావాల్సిన విషయం గురించి వివరించేవాడు. . గురించి మనుషుల ఏదో సుందర స్వప్పంలా ఉండేవి. మనిషికి మనిషి దోచనీ ₹ సమాజం

వ్‌6 మధ్య నిజమైన మానవ సంబంధాల గురించి వివరించేవాడు. వాళ్ళకు ఇదంతా సాధ్యమేనా అనే సందేహం కలిగేది. అయితే ఇదంతా సాధ్యమే నన్న విషయాన్ని అలా సుసాధ్యము చేసిన రష్యా గురించి, అక్కడ కారిక్టులు చేసిన పోరాటం గురించి కథలు కథలుగా వివరించేవాడు అలా చెపుతున్నప్పుడు అతని కోలమొఖంలో సుందర భవిష్యత్‌ను దర్శించుచున్నట్టుగా కాంతివంతమయే్యేది. తమ కష్టాలను మరిచిపోయి వాళ్ళు కూడా ఆ సుందర స్వప్నంలో తేలియాడే వారు. అయిజే మనం నిర్మించుకునే భవిష్యత్తు ఎవరో మనకు దయతలచి ఇచ్చేది కాదు. మనం త్యాగాలతో పోరాటాలతోని నిర్మించుకోవలసి ఉంది అని వివరించేవాడు. కారిక్రులతో శేషగిరి నిత్యం సంబంధాలు ఏర్పడుతున్న కొలది, అతనికి చాలా విషయాలు అవగతం కాసాగినవి. మట్టి కొట్టుకుపోయి, మురికిగా కనిపించే మనుషుల్లో వెన్నకంటే మెత్తనైన మనసుందని అతనికి అనుభవంలోకి రాసాగింది. వాళ్ళు తమ కష్టాలు వివరించుతున్నప్పుడు అంతకు ముందు అతనికి తెలియని ఎన్నో దుర్మార్గాలు తెలిసేవి. ఇన్ని కష్టాలు మౌనంగా భరించి, వీళ్ళింకా బ్రతుకున్నారంటే అతనికి నమ్మశక్యమయ్యేది కాదు. ఏ పుస్తకాల్లో లేని జీవిత సత్యాలు వాళ్ళ ద్వారా తెలిసేవి. వాళ్ళు అద్భుతమైన వ్యక్తులుగా అతనికి కనిపించసాగిండ్లు. నిజానికి తను వాళ్ళకు నేర్పిన దానికంటే నేర్చుకోవాల్సింది ఎంతో ఉందని అవగతం కాసాగింది. అతని ఆశయం బలపడసాగింది. విజయం పట్ల సుదృథమైన నమ్మకము ఏర్పడింది. అతని ఆత్మవిశ్వాసం పెరిగింది. ఆఫీసులో పనిచేసే తోటి గుమస్తాలకు కాని అధికారులకు కాని శేషగిరి అంతరం గము అర్థం కాలేదు.ఏదో తమ లాగా నాలుగు జీతపురాళ్ళ కోసం పనిచేసేకూపస్థ మండూకం వంటి వాళ్ళ గానుగెద్దు జీవితానికి అతని జీవితం ఎంతో బిన్నమైనది. ఆఫీసులో క్షణం తీరిక లేని పని అతన్ని నిరుత్సాహపరచలేదు. ఆఫీసు నుండి వచ్చిన తర్వాత వీళ్ళివరికి అంతుపట్టకుండా తిరిగేవాడు. అతని మాటాల్లో ఏదో తీవ్రత జనించేది. అది వాళ్ళకు అర్థనుయ్యేది కాదు. అయినా అతను ఎవరి పట్ల దురుసుగా ప్రవర్తించి ఎరగడు. కొద్ది రోజుల్లోనే అతని పట్ల వాళ్ళు ప్రత్యేకమైన గౌరవభావం ఏర్పరుచుకున్నారు. కంపెనీ, బాబు క్యాంపులోని రైటరు బస్తిలో శేషగిరికి క్వార్టరు ఇచ్చింది. ఒకే పోర్షన్‌ గల క్వార్టర్‌లో మూడు గడులు ఉండేవి. ఒక చిన్నకుటుంబానికి బొటాబొటిగా సరిపోయేంత విశాలమైనది. కరెంట్‌, నీటి వసతి ఉంది. ఇప్పుడు శేషగిరికి మరింత వెసులుబాటుగా ఉంది. కామమ్మక్టు తమ్ముడు ఉద్యోగస్తుడు కావడం, అతనికంటు ఓ ఇల్లు ఉండడం, కాస్త దారిలోకి వచ్చినట్టేనని భావించింది. నిజానికి శేషగిరి క్వార్భయ మకాం మార్చిన తర్వాత ఇప్పుడు మరింత స్వతంత్రుడు అయిపోయిండు. మునుపటిలా అక్కగారికి ప్రతి విషయంలో సంజాయిషీ చెప్పుకోవాల్సిన అవసరం లేకుండా పోయింది. నిజానికి అతను ఎప్పుడు ఎవరికి భయపడలేదు. తాను మంచి అని నమ్మిన దాన్ని ఎన్ని అడ్డయలు ఎదురైనా అతను లక్ష్య పెట్టలేదు. ఆ మొండితనం అతనికి చిన్నప్పటి నుండి అలవాటైపోయింది. జానకమ్మ ప్రసవించింది. రెండో మారు కూడా కూతురుపుట్టింది. ఆ సందర్బంగా శేషగిరి అన్నావదినలకు కొత్త బట్టలు పెట్టిండు. వాళ్ళు చాలా సంతృప్తి చెందిండ్డు. శేషగిరి ఒక్కొక్కసారి స్వంతంగా వండుకునేవాడు. లేకుంటే అక్కగారి దగ్గరో, అన్నవదినల దగ్గరో

వ్‌

భోజనం బేసేవాడు. అతనికి భోజన విషయంలో ఏమంత పట్టింపులు ఉండేవి కావు. ఒక్కొక్కసారి కారిక్టులతో కలిసిపోయి వాళ్ళ దగ్గర భోజనం చేసేవాడు.

శేషగిరి ఉండే (బ్యారక్‌) ఇంటికి ఒకవైపున గాదంగి వెంకటేశ్వర్లు కుటుంబంతో ఉండేవాడు. మరో వైపున బిల్డింగ్‌ డిపార్టమెంట్‌లో మేజర్‌మెంట్లు చూసే సంపతనాయుడు ఉండేవాడు. బ్యారక్‌ల పద్దతిలో ఉన్న క్వార్టర్స్‌ మధ్య ఒకే గోడ అడ్డుగా ఉండేది. మధ్యన రెండు గదులు, చిన్న వంటశాల, ముందు కాస్త వరండా, వెనుకవైపున కాలి స్థం, వరండా ముందు కాంపౌండ్‌ ఉంది. క్వార్టరులో జీవితం ఎవరి బ్రతుకు వారిది అన్నట్టుగా ఉండేది. క్వార్టర్‌ ముందు విశాలమైన స్థలం ఉంది. దానిని పిల్లలు ఉదయాస్తమానాలు ఆటస్థలంగా ఉపయోగించుకుంటారు. మిగతా కార్మిక (ప్రాంతం కంటే రైటర్స్‌ ఉండే బస్తి కొంత ప్రత్యేకంగా ఉంది. మధ్య తరగతి జీవితపు తాలుకు ఛాయలు స్పష్టంగా కనిపించేవి, అయితే శేషగిరి ఇందుకు మినహాయింపుగా ఉండేవాడు. పిల్లలు అతని ఇంట్లోకి నిన్సంకోచంగా వచ్చేవారు. తీరిక చేసుకుని వాళ్ళకు కథలు చెప్పేవాడు. ఒక్కొక్కసారి చదువు సంధ్యల గురించి చెప్పేవాడు.

శేషగిరి క్వార్టర్స్‌ ఎదురుగొ ఉండే క్వార్టర్స్‌లో అగస్టిన్‌ గారుండేవారు. అతని కూతురు మరికి పదహారేళ్ళు, ఆమెకు మెట్రిక్యులేషన్‌ చేయాలనే ఆకాంక్ష ఉండేది. ఆమె తమ్ముడు జేమ్సుకు వదేండు. వాడెప్పుడైనా పొద్దుపోయే వరకు శేషగిరి ఇంట్లో ఉంటే పిలుచుకుపోయేందుకు వచ్చేది. శేషగిరి పిల్లలకు చదువు చెపుతుంటే ఆమె అలాగే నిలబడిపోయి చూసేది. ఆమెకు కూడా చదువుకోవాలనే కోరిక బలపడసాగింది. రెండు నంవత్సరాల క్రితం వయ అమ్మగారిల్లయిన గుంటూరు దగ్గర ఒక పల్లెలో ఏడవ తరగతి వయ చదివింది. ఆ పై అక్కడ చదువుకోవడానికి అవకాశం లేక, ఒంటరిగా వేరే ప్రాంతానికి పోయి చదివే అవకాశం లేక, చదువును అర్థాంతరంగా ముగించి శల్లిదండ్రుల పంచన చేరింది. అగస్టిన్‌ ఉదారభావాలు కలిగిన వ్యక్తి, ఆచారవ్యవహారాల్లో మరీ సయకచిళమైన అభిప్రాయాలు లేని వ్యక్తి, మేరీ చదువు పట్ల ఆసక్తి తెలియపరిచే సరికి శేషగిరికి సంతోషం కలిగింది. ప్రపంచంలో సగభాగమైన స్రీలు, చదువు సంధ్యలు లేక అజ్ఞానంలో మునిగిపోయి ఉన్నారు. ప్రీలలో మార్చురావడానికి వాళ్ళ అభివృద్ధికి విద్య దోహదపడుతుందని బలంగా నమ్మిన వ్యక్తి కావడంతో మేరీ మళ్ళీ చదువుతాను అనే సరికి సంతోషమైంది. "చూడు మేరీ నీ చదువు సాగడానికి నా చేతనైన సహాయం చేస్తాను. నీవు మాత్రం నీ పట్టదలను వదులుకోవద్దు. మనిషి తలచుకుంటే ఎంతో సాధించవచ్చు, మెట్రిక్‌బేషన్‌ పాను కావడం ఏమంత కష్టమైన విషయం కాదు' అంటూ ధైర్యం చెప్పిండు.

మేరీ గుండ్రటి మొఖంలోని విశాలమైన కండ్లు మిలమిలలాడినాయి. 'పైవేట్‌గా చదవడం కష్టంగా ఉంది. అందునా లెక్కలు ఏం అర్థం కావడం లేదు. ఎవరైనా పైవేట్‌ చెప్పించుకుందామంటే కూడా పంతులు దొరకడం లేదు. ఆమె తన సంశయాన్ని వెలిబుచ్చింది.

శేషగిరి కొంత ఆలోచినలోపడ్డాడు, తనకున్న వ్యాపకాలతో ఆమెకు పాఠాలు చెప్పడం సాధ్యం కాదు. అట్లని మేరీ ఉత్సాహాన్ని చంపడం అతనికి ఇష్టం లేదు. 'చూడమ్మ మేరీ, నీకు చదువు బెప్పడానికి నాకేమి అభ్యంతరం లేదు, కాకుంటే నిర్ణీత సనమయమంటు

వ్‌క్రి ఉండదు, వీలు చూసుకుని చెబుతాను, నీవు మాత్రం బాగా కష్టపడాలి నీకా పట్టుదల ఉంటే విజయం సాధిస్తావు" అన్నాడు. మేరీ వెళ్ళిపోయింది. బయట బాగా చీకటి పడింది ఎంపతీనాయుడు గారి చింతచెట్టు మీద పిచ్చుకల గోల సద్దుమనిగింది. మినుకుమినుకుమంటు చుక్కలు ప్రకాశవంతమవుతున్నాయి చల్లటి గాలి ఆహ్లాదకరంగా వీస్తున్నది. శేషగిరికి ఆడపాదడపా సిగరెట్టు కాల్చే అలవాటు ఉంది. సిగరెట్టు కోసం వెతికి ఒకటి అంటించుకున్నాడు. గుండెల నిండ పాగ పీల్చుకుని వదిలేసరికి నూతన ఉత్సాహం ఏదో కలిగింది. ఆ రోజు సింగరేణి చరిత్రకు సంబంధించి సేకరించిన సమాచారానికి అక్షర రూపం ఇవ్వాలని కూచున్నాడు. కలం కాగితం తీసుకుని రాయడం మొదలుపెట్టాడు. అక్షరాల దొంతరలు కదిలిపోతున్నాయి. "అప్పటి బ్రిటిష్‌ భూగర్చ శాస్త్రవేత్త విలియం కింగ్‌, 1871లో ఇల్లందుకు 8 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న సింగరేణి గ్రామంలో మొదటిసారి బొగ్గు కనిపెట్టాడు. అతని సుదీర్థ పరిశోధన ఫలితంగా 1889లో బొగ్గు తవ్వడం ఆరంభమైంది. అప్పుడు యాజమాన్యం ఇంగ్లాండులో కేంద్ర కార్యాలయం కలిగిన దక్కను కంపెనీ ఆధ్వర్యంలో ఉండేది. 1921లో కేంద్ర కార్యాలయాన్ని మద్రాసుకు మార్చి కంపెనీ సింగరేణి కాలర్‌ కంపెనీగా మార్చబడింది. దీనికి బెస్ట్‌ అండ్‌ కంపెనీ వారు అమ్మకపుదారులు. 1927లో ఆదిలాబాద్‌ జిల్హాలోని బెల్లంపల్లిలో బొగ్గు తవ్వడం ఆరంభమైంది. బెల్లంపల్లి పైన మహారాష్ట్రలోని వార్దా లోయలో చాందా, గుగ్గుసలో బొగ్గు గనులున్నవి. గోదావరి లోయ ప్రాంతంలో ఆదిలాబాద్‌ నుండి గోదావరి జిల్లాల వయ గోదావరి నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో విస్తరించి ఉంది. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం, భారతదేశ సంపదను తరలించుకుపోవడానికి రైల్వే లైను ప్రారంభించింది. అందుకోసం బొగ్గు అవసరం పెరిగింది. స్థానికంగా పరిశ్రమలను స్థాపించి స్థానిక వనరులను ఉపయోగించి ఉత్పత్తి చేసి లాభాలు ఆర్జించడం కోసం ఫ్యాక్టరీలు పెట్టింది. బ్రిటిషు వాడికి లాభాపేక్ష తప్ప కార్మికుల బాగోగుల పట్ల శ్రద్ధ లేదు. బొగ్గుగని కారిక్టులు దుర్చరమైన దారిద్ర్యాన్ని అనుభవిస్తూ, చీకటి గుయ్యారాలు, మృత్యు గుహల్లాంటి గనుల్లో కనీస రక్షణ కరువై తమ శ్రమశక్తితో ప్రభుత్వానికి అధిక లాభాలు చేకూర్చి పెడుతున్నారు. ఒక కోటి రూపాయల పెట్టుబడితో ఆరంభమైన సింగరేణి ఇప్పటికి సాధించిన ఉత్పత్తితో లాభాలతో ఎప్పుడో వాళ్ళ పెట్టుబడి సమకూరింది. ఇప్పుడిక కేవలం లాభాల మీదనే నడుస్తున్నది. కార్మికులు ఈ దుర్చర పరిస్థితిని భరించలేకపోయారు. 1936లో ఇల్లందులో కారిక్టులు శ్రీ ఉబ్బాలాల్‌ పాసి నాయకత్వాన ఎనిమిది రోజులు సమ్మె చేశారు. కానీ సమ్మె వజయవంతం కాలేదు. బ్రిటిషు అధికారులు నిజాం గవర్నమెంట్‌తో మిలాఖతు అయి అతన్ని వరంగల్‌ జిల్లా నుండి బహిష్కరించారు. నిర్భందం తీవ్రంగా ఉండి కారిక్రులు చేసే ఏ ప్రతిఘటనను వాళ్ళు సహించడానికి సిద్ధంగాలేరు. 1938 మార్చిలో మొహర్రం పండుగ రోజున మొదటి షిప్టలో గ్యాసు లీకేజీ ప్రమాదం జరిగి, అండ్రూస్‌, హ్యాన్సస్‌, యంగ్‌ అనబడే అధికారులతో నహా వందలాది మంది కారిక్రులు మృతిచెందారు. ప్రమాదానికి కారణము విషవాయువును అడ్డుకునే గోడలను బలమైన పునాదులమీద సిమెంట్‌, రాయితో నిర్మించనుండా, సేలుబర్జడలతో అడ్డదిద్గంగా నిర్మించడము వలన

క్‌ి

పొద్దుపోయే వరకు కారిక్రుల పరిస్థితి మీద మేనేజుమెంటు అవలంభిస్తున్న వైఖరి మీద వివరణాత్మకంగా వ్యాసం (వ్రాస్తూ చాలా పొద్దుపోయిన తర్వాత గాని నిదురలోకి జారుకోలేదు.

ఉదయాన్నే పాలవాడి కేకతో అతనికి మెలకువ వచ్చింది. సూర్యుని లేత కిరణాలు కిటికి నుండి గదిలోకి ప్రసరిస్తున్నాయి. ఊరపిచ్చుక అదే పనిగా కిచకిచ లాడుతూ మేల్కొలుపు గీతం ఆలపిస్తున్నది. లేచి వచ్చి తలుపు తిసాడు. ఎదురుగా వయసు ఇరవై లోపు కొస్త పొట్టిగా కోల మొఖం కలిగిన పాల పిల్లవాడు కనిసించిండు.

'కొమురయ్య ఇవ్వాల నీవు వచ్చావేం' అంటు అతన్ని పరిచయ పూర్వకంగా ఆహ్వానించిండు. _

కొమురయ్య లోపటికి వచ్చిండు. అప్పటికి పాలుపోయవలసిన అన్నిచోట్ల పాలుపోసి చివరగా శేషగిరి ఇంటికి వచ్చిండు. అలా రావడానికి కారణము సారుతో కాసేపు మాట్టాడిపోవడానికి వీలుగా ఉంటుందని అతని ఉద్దేశం. కొమురయ్య అప్పటికే వర్క్‌షాపులో అ(్రెంటిస్‌ టర్నర్‌గా ఉద్యోగం చేస్తున్నాడు. శేషగిరి అందరిలా పాలుపో యించుకుని వెళ్ళగొట్టడం కాకుండా ఆత్మీయంగా మాట్టాడుతడు. అందులోను కొమురయ్యకు ఉత్సాహం కలిగించే విధంగా కారిక్రుల గురించి, రష్యా గురించి వివరించేవాడు. అతనికి ఉత్సుకత కల్లేది. దాంతో అతను వీలు అయినప్పుడల్లా ఇలా పాలు పట్టుకుని రావడం గంటల తరబడి కూర్చుండిపోవడం చేస్తుంటాడు.

'అమ్మపని ఉండి రాలేదు. నేను ఇవ్వాల వర్క్‌షాపుకు పోలేదు' అంటూ కొమురయ్య లోనికి అడుగుపెట్టిండు. పొట్టి నెక్కరు, మోచేతుల మీదికంటు ఉన్న పొడవాటి భూషర్డు.

'అదే ఎందుకు" అంటు ప్రళ్ళించి శేషగిరి లోనికి దారి తీసిండు.

'కిట్టుగాడని వర్క్‌షాపులో సూపర్‌వైజర్‌ విజయరంగయ ఓ చెంచాగాడున్నాడు. ఇద్దరు తోడు దొంగలు. కారిక్రులకు వాడంటే అసలు పడదు. నిన్న సెకండు షిప్పులో వాన్ని ఎవడో పాయకాన కాడ తన్నిండు చీకట్ల ఎవడైంది వాడు గుర్తు పట్టలేదు. అనుమానం మీద రాజరాంసింగ్‌ మీద రిపోర్టు ఇచ్చిండు. నిజానికి ఆ రోజు ఆయన పనిలోకి రానేలేదు. దాంతో అంతా గందరగోళంగా ఉంది".

'అయితే నువ్వెందుకు పనికిపోలేదు' అతను పాలగిన్నెను కడగడానికి తీసుకున్నాడు. ఇంట్లో పెద్ద సామానులేమి లేవు. ఒక స్టా, మూడు నాలుగు గిన్నెలు, కొన్ని డబ్బాలు నేల వీద ఓ మూలకు ఉన్నాయి. వుదధ్యి గదిలో గోడలో అమర్చిన అరలో పుస్తకాలదొంతరులున్నాయి. పడక నేల మీదనే. ఒక పక్క పుస్తకాలు, వార్తాపత్రికలు కొద్దిగా చిందరవందరగా పడి ఉన్నాయి. కొమురయ్య నేలకేసి పుస్తకాల దొంతరలకేసి చూస్తున్న వాడలా తిరిగి 'ఊరికనే' అంటూ ఏదో దాస్తున్న వాడిలా నసిగిండు.

శేషగిరి ఆ పరిస్థితి కనిపెట్టి చిన్నగా నవ్వి" కిట్టను నువ్వయితే తన్నలేదు కదా” అంటూ అడిగే సరికి

'అబ్బే నేనయితే కాదు

=... 'మరెవరయి ఉంటారబ్బా' అంటూ ఆరా తీస్తున్నట్టుగా అడిగిండు. స్టా ముట్టించి పాల గిన్నె దొనిమీద పెట్టి పండ్లు తోముకునే పుల్లను తీసుకున్నాడు. కొద్దిసేపు చెబుదునా

60 వద్దా అంటు తటపటాయించిన కొమురయకు "ఎవడైనా దుర్మార్గం చేస్తుంటే సహించడం అన్నది నా దృష్టిలో అయితే దుర్మార్గం కంటే దుర్మార్గమైంది' అని శేషగిరి అనే సరికి కొంక ధైర్యం కలిగింది.

'నేను అయితే వాన్ని కొట్టలేదు కాని బహుశా ఇస్మాయిల్‌, కుమారస్వామి కలిసి కొట్టి ఉంటరు. ఇస్మాయితకు చాలా రోజుల నుండి వాడంటే కోపంగా ఉంది. అదంతా వారిపనే! అయి ఉంటుంది'

ఇస్మాయిల్‌ పేరు వినేసరికి మనసులో ఏవో ఆలోచనలు మెదిలాయి. 'అట్టయితే ఆ సంఘటన జరిగిన తర్వాత నీవు డ్యూటి ఎగవేస్తే నీ మీదనే అనుమానంరావచ్చు కదా? మనం ఓ పనిని రహస్యంగా చేయాలంటే దానికి తగ్గట్టుగా మెదలాలి. బలమైన శత్రువును

మనం ముఖాముఖిగా ఎదుర్కోలేనపుడు మనకు వీలైన పద్దతిలో దెబ్బతీయ డమే సరైన' పద్దతి. అంటే మీ మిత్రులు కిట్బమీద గెరిల్లా దాడి చేసారన్న మాట

'ఇస్మాయిల్‌ను మీరు చూడలేదు కాని సార్‌, వాడు చూడడానికి మామూలుగా లావుగా ఉన్నట్బ కనిపిస్తడే కాని మనం ఒక్కసారి వాని భుజం మీద చేయ్యేస్తే రాయిలా తాకుతాడు. మాట్టాడడం ఆంత బేతగాదు కాని ఏదైనా పని చెప్పితే చకచకా చేసుకుంటూ పోతడు, వాడొక పిడిగుద్దు గుద్దేదుంటే ఎంతటి మొనగాడైనా డిమ్‌ అయిపోవాల్సిందే' కొమురయ్య ఇస్మాయిల్‌ గొప్పతనం గురించి చెప్పుకొచ్చిండు.

“అయితే నీకు బలే మి(త్రుడున్నాడే. ఒక్కసారి తీసుకురా నేను కూడా చూస్తా నీ మిత్రున్ని అంటూ 'పాలు పొంగిపకుండా చూడు నేను మొఖం కడుక్కుని వస్తానంటు' ఇంటి వెనుకవైపుకు దారితీసిండు.

కొమురయ్య అక్కడ సాప మీద సతికిలపడ్డడు. గ్యాసు నూనె స్టా నీలి రంగు మంట గిన్నె చుట్టు ఎగబాకుతుంది. పాలింకా నురుగు పట్టలేదు. చాప మిద అడ్డం దిడ్డంగా పడి ఉన్న పత్రికలను తీసుకుని చూడసాగిండు. కొన్ని ఇంగ్లీష్‌ పత్రికల్లోని బామ్మలు చూసిండు, రెండు రోజుల క్రింద ఆంధ్రపత్రికను తిరిగేసిండు. చాప కింద మడిచిపెట్టబడి ఉన్న ేపరును బయటికి తీసిండు. 'ప్రజాశక్తి వార్త పత్రిక, అప్పటికి ఆ పత్రిక మీద బ్యాను ఉంది. విజయవాడ నుంచి రహస్యంగా సర్క్యులేట్‌ అయ్యేది. అ సంగతి శొమురయణు తెలియదు, వార పత్రిక తీసుకుని తిరిగేస్తుంటే అందులో సారు చెప్పే “విషయాలను పోలిన విషయాలుండి ఆశ్చర్యం గొలిపింది. ఒక చోట బొగ్గుగని కారిక్రుల పరిస్థితి గురించి రాయబడిన వార్త అతన్ని బాగా ఆకర్షించింది.

శేషగిరి మొఖం కడుక్కొని లోనికి వచ్చేసరికి ప్రజాశక్తి పేపరు చదువుతూ కొమురయ్య కనిపించిండు. 'ఎలా ఉంది పత్రిక అంటూ ప్రశ్నించిండు.

"బాగుంది సారు మన గురించి కూడా రాసి ఉంది. అచ్చం మీరు చిప్పుతున్నట్ట్లుగొనే ఉంది' కొమురయ్య బొమ్మలు ఎగరేసిండు,

"అది కస్ట జీవుల పత్రిక, వాళ్ల కష్టాల గురించి ఆ కష్టాలను అధిగమించడం కోసం కారిక్రులూఅవలంభించవలసిన మార్గాన్ని అది బోధిస్తుంది."

'ఈ పత్రిక బయట దొరకదేం సారు"

ప్రభుత్వం ఆ పత్రికను నిషేధించింది, జంటే అ పత్రికను నీవు చదివితే నిన్ను

ళక్షే

జరిగింది. మేనేజుమెంట్‌ నిర్లక్ష్యం వల్ల జరిగింది. అందులో చనిపోయిన వందలాది మంది కారిక్టులు ఎటువంటి నష్టపరిహారం ఇవ్వలేదు. దాంతో ఇల్లందులో బావులు మూసివేసి అక్కడి కారిక్రులను కొత్తగూడెయ తరలించిండ్లు, పని పరిస్థితిలో మార్చేమిలేదు. కారిక్టుల జీవితాల్లో మార్పులేదు. అవే తడకల గుడిసెలు, కనీస సౌకర్యాలు అయిన నీరు, వైద్య, విద్య సౌకర్యాలు లేవు. అధికారుల, కంట్రాక్టర్ల దోపిడి కారిక్రులను పీల్చిపిప్పి చేస్తుంది నామమాత్రంగా ఉన్న రక్షణ చర్యలు కూడా అమలు, జరపడం లేదు” అలా అతను చాలా పట్టుకుపోయి జైల్లో పెడుతుంది '

'నిషేధించవలసినంతగా ఇందులో ఏముందని"

'వాస్తవం ఉంది. జరుగుతున్న అన్యాయాలకు వ్యతిరేకంగా కారిక్టులంతా కష్ట జీవులంతా ఐక్యం కావాలనే పిలుపు ఉంది. ప్రభుత్వానికి అది ఇష్టం లేదు. ప్రజలు నిజం తెలుసుకోవడం ప్రభుత్వ అస్తిత్వానికి భంగకరం. నిత్యం అబద్దాల మీద, అన్యాయం మీద బతికే వారికి నిజం ఎప్పుడు ప్రమాదకరమైనదే కదా."

"అయితే ఇది మీకెలా వచ్చింది సార్‌

శేషగిరి అప్పటికే రెండు కప్పులతో కాఫీని కలిపి ఒకటి కొమురయకు ఇచ్చి తను ఒకటి తీసుకుని కొద్దిగా చప్పరించాడు. కొమురయ్య ప్రశ్నకు అతను సూటిగా సమాధానం చెప్పకుండా "ప్రభుత్వం తన పద్దతిలో తోను నిర్బందం అమలు జరుపుతోంది. ప్రజలు తను పద్దతిలో తాము తిరుగుబాటు చేస్తారు. మనం నిజం తెలుసుకోవడానికి అన్యాయానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడడానికి సిద్ధంగా ఉంటే మార్గాలు అవే దొరుకుతాయి.”

కొమురయ్య పత్రికలో దృష్టిపెట్టి దాన్ని పరీక్తిస్తున్నట్టగా చదవసాగిండు. శేషగిరి ఉదయం ఆఫీసుకు పోయే సమయం కావడంతో అతను బట్టలు మార్చుకున్నడు.

' ఈ పత్రిక నేను చదువుకోవచ్చా?'

"మనలాంటి కారిక్రులందరికోసమే శఈ పత్రిక, నిరభ్యంతరంగా చదువుకోవచ్చు. కాని నేను ఇంళకుముందు చెప్పానుకదా ఇది నిషేధించిన పత్రిక.' ప్రభుత్వం కంటపడిందో, జైలుపాలయిపోతం. రహస్యంగా జాగ్రత్తగా చదువుకొని వచ్చి మళ్ళీ నాకు అప్పగించాలి. అంటూ శేషగిరి హెచ్చరించే సరికి కొమరయ్య ఆ పత్రికను చిన్నగా మలిచి జేబులో పెట్టకొని పాలక్యాను తీనుకొని బయటకు నడిచిండు,

శేషగిరి తాళం వేసి ఆఫీసుకేసి నడిచిండు. రోడ్డుమీద ఎర్రటి ఎండ పరుచుకుంది. నిర్మలంగా ఉన్న ఆకాశంలో సూర్యుడు ఎదురులేకుండా "పైకి ఎగబాకుతున్నడు, తన తీక్షణమైన కిరణాలతో భూమిమీద అణువు అణువు గాలిన్తున్నట్బగా సూర్యకిరణాలు అంతటా ప్రొకిపోయినవి,

8

చలపతిని రామవరంలోని అండ్రూస్‌ 1 ఇంక్లయిన్‌ పోస్టింగ్‌ చేసిన తర్వాత. అతని పరిస్థితిలో మార్చురాలేదు. బావి మేనేజర్‌ ఫిన్ని దొర ఉత్తతాగుబోతు. క్రింది అధికారులైన, అ౧దరులుక్కర్సు, హెడ్డ్‌ అండర్‌లుక్కర్సుదే రాజ్యంగా చెలామణి అవుతున్నది.

అండరులుక్కరు ఆనీఫ్‌ ముస్లిం, కరుడుకట్టిన మతభావాలు కలిగిన వ్యక్తి రజాకార్లతో

62

సత్‌సంబంధాలున్నవి. హిందువులంతా కాఫిర్లని, నమ్మటానికి వీల్లేదని భావించేవొథు ఎప్పుడు ఏదో ప్రమాదం ముంచుకవస్తుందన్నట్టుగా చిర్రుబుర్రులా డుతుంటాడు,% కోపాన్ని కారిక్టులను పీడించడంతో తీర్చుకుంటాడు. మరో అండర్‌ లుక్కరు అయినే పిరంగి రాజీరు. లంచగొండి. కారిక్రుల నుండి లంచాలు గుంజుతాడు, డబ్బుతో ఏ వి అయినా చేయవచ్చని భావించే వ్యక్తి వీళ్ళందరి ఆగడాల వల్ల కారిక్రుల కష్టాలు య్కువైనలి! బావి మేనేజరుముందు అతి వినయం ప్రదర్శిస్తూ మొత్తం బావి అంత తమ భూజారి. మీద నుండే నడుస్తున్నట్టగా తమకు తామే భావించుకుంటారు. బావి మీద హెడ్‌ క్షర్మ్‌ గా పనిచేసే నీలం సీతారామయ్య గంతకు తగ్గ బొంతలాగా ఆఫీసులో రైటర్ల మీద ,కారిక్టుల మీద లేని పెత్తనం చెలాయిస్తుంటడు. చలపతికి ఈ పరిస్థితి అంతా పెనం మీద నుంక్‌ పాయ్యిలో పడ్డట్టుగా ఉంది.

ఈ పరిస్థితిలో అయ నకు 2 ఇంక్లయిన్‌లో పేషీటు క్షర్క్‌గా పనిచేసే పర్స నత్యనారొ. యణతో పరిచయం అయింది. పర్స సత్యనారాయణది గుంటూరు జిల్లా, సత్తిపల్లి తాలుకొ కంబంపాడు గ్రామం చిన్నప్పుడే తండ్రి చనిపోయిండు. యువకుడు, ఇతరులు కష్టాల పట్ట ఆర్థత ఉన్నవాడు కావడంతో ఇద్దరి మధ్య పరిచయం స్పేహంగా మారింది ఇద్దరు. కలిసి ఒక గది అద్దెకు తీసుకున్నారు. బైరెడ్డి రాజిరెడ్డి అనే కారిక్రుడికి బావిలో బండకూలి' ఒక కాలు పూర్తిగా తీసినేయడంతో నిరాధారమైపోయి అడుక్కుతినే పరిస్థితి వచ్చిందొ దాంతో చలపతి, బైరెడ్డి రాజిరెడ్డిని తమతోనే ఉంచుకున్నారు. వాళ్ళకు వంటచేసి పెట్టేవాడు డూటీ సమయం కూడా ఇదమిద్దమని ఉండేదికాదు. ఒక్కొక్కసారి మూడు షివృలు తిరగవలసి వచ్చేది. దాంతో వాళ్లు సహయంగా ఉంటుందని అతనికి కొంత సహాయపడ్డట్టు అవుతుందని రాజిరెడ్డిని పనిలోకి పెట్టుకున్నారు.

మధ్యాహ్నం రెండు గంటలు కావస్తుంది. ఎండ తీవ్రంగా ఉంది. చలపతి రెండవ షిప్టు మస్టర్లు వేసుకోవడానికి బయలుదేరడానికి సిద్దమవుతుంటే 2 ఇంక్లయిన్‌నుండి పర్చీ వచ్చిండు. ఎర్రగా కాస్తల లావుగా ఉండే పొడవాటి మొఖం. మధ్యంతరంగా కొద్దిగా నెరిసిన ఈల, ఏదో చెస్పాలనే ఉబలాటంతోని వచ్చిండు. ఆతని వెంట వంగ రాజేశ్వర్‌రావు అవే స్రంటర్‌బాయి ఉన్నాడు. వయసు పద్నాల్లు ఏండ్లు, బావిలో సర్వే మార్కింగ్‌ చేయడానికి సెంటర్‌ ముకద్దం వెంట పనిచేస్తున్నాడు. పర్స అంటే ఆభిమానం, పర్స దగ్గర ఇంగ్లీషే చదువుకొంటున్నాడు. ఇద్దరు కలిసే వచ్చారు.

వచ్చి రావడంతోనే బావి మీద జగర్గిన సంఘటన గురించి బెప్పుకొచ్చిండు. హెడ్డు అండర్‌లుక్కర్‌ బాబ్స్‌దౌరను కోల్‌పెల్లింగ్‌ పనిచేసే తాళ్లపోషమ్మ అనే మజ్బ్టూర్‌ తిట్టిన సంగతి చెప్పుకొచ్చిండు, ఆమె భర్త పోషయ్య ఇద్దరు 2 ఇంక్లయిన్‌లో కలిసి పనిచేస్తున్నారు. నిజానికి తాళ్ల పోషమ్మ నోరిప్పిందంటే బండ బూతులు తిడతది, ఎవరికి భయపడే మనిషికాదు: మొదటి షిప్పలో ముందుగానే ఎక్కిరావడంతో హెడ్డు అండర్‌లుక్కరు. లాబ్స్‌ దోఠీ

కంటపడింది. బాబ్స్‌ దొర యూరోపియన్‌, ఇంగ్లీషు తప్ప మరా భాష తెలియదు. షిన్టీ సమయం కాకముందే పైకి ఎక్కిరావడంతో ఆయనకు కోసం కలిగించింది. దాంతో అతను తాళ్ళ పాొషమ్మను పిలిచి 'బైమ్‌ కాకముందే ఎందుకు పైకి ఎక్కిండ్లని ఇంగ్లీష్‌లో అడగడం జరిగంది. ఆయన భాష ఆమెకు అర్ధం కావడం బేదు. అయినా టబ్బులు రాలేదు, వచ్చేటట్టు,

63

కూడాలేవు పని అయిపోయిందని ఎక్కివచ్చినము 'అంటు బదులు పలికింది. అ విషయం బాబ్స్‌కుఅర్థం కాలేదు. అందులో తాళ్ళ పోషమ్మ మాట తీరులో కొంత దురుసుతనం నిర్లక్ష్యం ధ్వనించింది. దాంతో ఆమె సరిగా జవాబు చెప్పకుండా ఎదురుతిరిగి మాట్లాడుతుందని భావించి బాబ్స్‌ దొర కయ్యిమని నొరు పెద్దది చేసి కోపానికి వచ్చిఅరవడం మొదలు పెట్టిండు. ఒకరి మాట ఒకరికి అర్ధం కావడం లేదు. విప్పి చెప్పడానికి మధ్య ఎవరు లేరు . ఒకరిని మించి ఒకరు గొంతు పెంచి అరుచుకోవడం మొదలయింది. బాబ్స్‌ దొర మాటలు ఎవవరికి అర్ధం కావడం లేదు. మ్యాన్‌వెలో కూచున్న నాకు తాళ్ళ పోషమ్మ మాటలు స్పష్టంగా వినిపిస్తున్నాయి.

'ఇదేం నీ ఇంట్ల పనికాదు... నేను నీ పెండ్డాన్ని కాదు, నీవు ఆరిచినట్లు పడడానికి అంతగనం కోపముంటే ఇంటికి పోయి నీ పెండ్లాం మీద అరువు, ఇక్కడ ఎవరు పడరు. మాకెవరు పున్యానికి కూలి ఇవ్వడం లేదు... నీ లెక్కన గాలి పిట్టోలె కర్ర ఊపుకుంటు తిరుగుతాంటే జీతం ఇవ్వడం లేదు' అంటు అమె గుడ్లు ఉరిమి గొంతు సెంచేసిరికి, బాబ్స్‌ దొర ఏమి చేయలేక కోపంతో ఊగిపోయిండు. ఆయనకు చమటలు పట్టినయి. అంతవరదాక సర్‌ఫీస్‌ మీద పనిచేస్తున్న కారిక్రులు ఎవరి పనులు వారు ఆపివేసి చోద్యం చూస్తున్నట్టుగా నిలబడిపోయిండ్డు.. తాళ్ళ పోషం వచ్చి భార్యను సముదాయించడానికి ప్రయత్సించిండు, కానీ ఫలితం లేకుండా పోయింది. చింపిరి తల, ఎండిపోయిన రోమ్ములు, నోరంతా తెరుసుకుని మింగేసేలా తిట్టు, ఈ యవ్వారం అంతా బాబ్స్‌ దొరకు కొత్త. వెన్నుపొంట వనుకు ఆరంభమైనట్టున్నది. దాని అంతు చూస్తానన్నట్టుగా కొపంతో ఆఫీసుకు నడిచిండు.

కారిక్టులు తాళ్ళ పోషమ్మను తీసకుపోయిండ్లు... అంటు పర్స అ సంఘటన గురించి ఇప్పుడే తన కండ్ల ముందు జరుగుతున్నట్లుగా చెప్పుకవచ్చిండ్లు.

"నిజమే సారు అది ఎవలకు భయపడదు... దొరలే ఆమె అంటే భయపడుతరు.. అట్లని పని దొంగ అంటే కాదు.. చూడడానికి మనిషి ఇలా ఫీలగా కనిపిస్తుంది కాని మొగోనికంటే య్కవ పనిచేస్తంది' రాజేశ్వర్‌ రావు వంతపాడిండు..

చలపతికి వాళ్ళ మాటలు వింటుంటే ఉషారుగా ఉంది.. 'దొరలంతా కాగితపు పులుల్లాలాంటి వారు. మీదికి చూస్తే నిజమైన పులి తీరుగనే కనిసిస్తారు. ధైర్యం చేసి మనం దాని దగ్గర దాక పోయేందుంటే అసలు సంగతి తెలుస్తది.'

వీళ్ళిలా మాట్లాడుకుంటుండగా చంక కర్రను నేల మీద పొడుచుకుంటు బైరెడ్డి రాజిరెడ్డి వచ్చిండు. అతనికి ఈ విషయాలేవి అంత ఉత్సాహాన్ని కల్గించినట్లు లేవు.. అతని ఆలోచనలు గతంలోకి మళ్ళినవి. దాదాపు నాలుగు సంవత్సరాల కింద అతను స్వంత పూరు వదిలేసిండు. స్వంత ఊరులో (బ్రతుకు వెల్లక, ఇంట్లో చెప్పాపెట్టకుండా పారిపోయి వచ్చి బొగ్గుబావిలో కొలువకుకుదిరిండు. అతని ఆశలన్నీ అడియాసలు అయినవి. యేడాౌది కింద బొగ్గుబావిలో ప్రమాదం జరిగింది. ఉన్న ఊరికి పోవడానికి మనసు ఒప్పలేదు.. పోయినా అక్కడ పనిచేయడానికి ఏమీ లేదు.. ఊరు మీదపడి అడుక్కుని బ్రతకవలసిన పరిస్థితి అతనిది. గుడ్డిలో మెల్లలా అయితే బాబ్స్‌ దొర పేరు వినేసరికి అతనికి ఎక్కడ లేని కోపం కలిగింది. అయితే అది ఏం చేయలేని నిస్సహాయమైన కొపం.. ఆ రోజు

64 బొగ్గుబావిలో ప్రమాదం జరిగిన రోజు ఇన్‌చార్జ్‌ అండర్‌లుక్కర్‌ అయిన బాబ్స్‌ దొరే కారణం. పేసుల్లో కండిషన్‌ ఏం బాగాలేదని సీనియర్‌ కారిక్రులు ముందుగానే హెచ్చరించిండ్లు ఆ మాటలేవి బాబ్స్‌ దొర వినిపించుకోలేదు.

"సేష్టి ఎలా ఉందో చూడవలసిన బాధ్యత మాది.. మంచి చెడు విచారించేది మేము... అంతకు ముందు షిష్ట వాళ్ళు పనిచేసి పోగా లేనిది మీ కే ప్రమాదం వస్తుందా” అని మొండికేసిండు. సచ్చి చెడి బావి మీదికి వచ్చిన తర్వాత వెనక్కి తిరిగిపోవాలంటే. వాళ్ళ మనసు ఒప్పలేదు. చూస్తు చూస్తు ప్రమాదం కొని తెచ్చుకోవాడానికి కూడా వాళ్ళకు ఇష్టం లేదు.. దీంతో 'లాభం లేదు... మీరు ఈ రోజు మస్టర్‌ ఇవ్వకున్నా ఫర్వాబేదు. మేము మాత్రం ఆ పేసులోకి పోయి పనిచేసేది లేదని” పర్మినెంటు కారిక్టులు మొండికేసిండ్లు

ఆ పరిస్థితిలో బాబ్స్‌ దొర ఏమి చెయ్యలేక 'సరే మీ ఇష్టం ఈరోజు పనిచేయకుంటే రిటర్న్‌పోవాల్సి వస్తుంది.' అంటూ హెచ్చరించాడు. అయినా కారిక్టులు దిగిరాలేదు. అప్పుడు బాబ్స్‌ దొర పని ఎలా చేయించుకోవాలో మాకు బాగా తెల్చుఅంటూ టెంపరరీ కారిక్రులను పిలిచిబావిలోకి దించిండు.

ఆ గ్యాంగులోనే రాజిరెడ్డి ఉన్నాడు. పనికాడికి పోయేసరికి నిజానికి పరిస్థితి దారుణంగా ఉంది. రూపు మీద సబ్బలు అడిస్తే బోకుబోకు మంటు ఇప్పుడో అప్పుడో మంటుంది. దూరంగా నిలబడి ముకద్ధం, అండర్‌ లుక్కర్‌ బాబ్స్‌ దొర కారిక్టులను పనిలోకి పురమాయించిండ్లు. ప్రాణాలు అరచేత పెట్టుకుని కారిక్టులు పని మొదలు పెట్టిండ్లు. కాని లాభం లేకుండాపోయింది. రూపు పాలయిపోయి ఇద్దరు కారిక్టులు బండ కిందన నలిగిపోయిండ్లు... రాజిరెడ్డి కుడిపాదం నుజ్జునుజ్జు అయింది. దూరం నుండి చూస్తున్న బాబ్స్‌దొర అటు నుంచి అబే పైకి పారిపోయిండు.. అలా పారిపోయిన వాడు నాలుగు రోజుల దాక బావి మొఖం చూడలేదు. మేనేజరు దిగిండు.. శవాలను బండ కింద నుండి తీయడం అనుకున్నంత తేలిక కాలేదు. బత్తిలు పెట్టి బండను పగులకొట్టి ముక్కలు ముక్కలయిన శవాలను, మాంసపు ముద్దలుగా గంపల్లో ఎత్తుకొని బయటికి తెచ్చిండ్లు. అదంతా చూసిన మేనేజర్‌ పిన్నిదొర భల్టున వాంతిచేసుకున్నాడు.

హాస్పిటల్లో బైరెడ్డి రాజిరెడ్డి కాలును తొంటి వక తొలిగించిండ్లు... మొండి కాలును చూసుకొని రాజిరెడ్డి గొల్లుమన్నడు... 'అదృష్టం బాగుండిపోయి బ్రతికి బయటపడిపోయినపు లకంబే ప్రాణమే పొయ్యేది" అంటూ చూడవచ్చిన కారిక్రులు సానుభూతిగా పలికిండ్లు,

"ఒక్కసారిగా ప్రాణం పోయిన బాగుండేది... మొండికాలుతో బ్రతకటం కంటే అంటు రాజిరెడ్డి బోరుమన్నాడు. పర్మినెంట్‌ కారిక్టుడు కాకపోవడంతో నామమాత్రమైన కాంపన్‌సేషన్‌ కూడా రాలేదు. అంతా కలిపి నూటయాబై రూపాయలైతే ఇచ్చి కంపెనీ తన బాధ్యత తీరిపోయినట్లుగా చేతులు దులుపుకుంది. గతం గుర్తకు వచ్చి అతని కండ్లు చేమర్చినయి,

చలపతికి డ్యూటీ టైం కావడంతో వెళ్ళిపోయిండు. పర్స భోజనానికి పోతనని లేచిండు. వంగ రాజేశ్వర్‌రావు ఇంటిదారి పట్టిండు.. చలపతి బావి మీదికి పోయేసరికి రెండవ షిసు కారిక్టులు అప్పుడప్పుడే పనిలోకి వస్తున్నారు. గుంపులు గుంపులుగా కార్మికులు ఇంకొ వస్తూనే ఉన్నారు.. కంట్రాక్టు కారిక్రులను తోడ్కోని వచ్చిన ముకద్దంల అరుపులతో బావి

మీద సందడిగా ఉంది. స్టోర్‌ రూమ్‌ దగ్గర సిరాకుల్లో నూనె పోసే కాడ కారిక్రులు వరసలుగా

65

నిలబడి ఉన్నారు...నూనె కాడి రైటర్‌ చమటలు కక్కుతునే ఉన్నాడు. మొదటి షిపు బేసి అలస్యంగా ఎక్కే కారిక్రులు అప్పుడప్పుడే పైకి వస్తున్నారు. మసి కొట్టుకుపోయి, నీరసించిన మొఖాలతో పీక్కపోయి ఉన్నారు... కాళ్ళు చేతులు కడుక్కోవడానికి కూడా నరైన నీటి వసతి లేక మురికి గొట్టె బట్టలతో వాళ్ళ రోడ్డు మీద పడి ఇంటి దారిపట్టిండ్లు.. చలపతిని హెడ్డు క్లర్క్‌ సీతరామయ్య మ్యాన్‌వేకు పంపించిండు.

అండర్‌లుక్కరు గది ముందు పిరంగి రాజీరు, కంట్రాక్టు ముకద్దం నారాయణ ఏదో - ముచ్చట్లు పెట్టుకుంటున్నారు.

టింబరింగ్‌లో పనిచేసే గులాం దస్తగిరి, మైసమ్మ రాయికాడి రాలచెట్టుకాడ కూచుని ఏదో పల్లె పదాన్ని మెల్లమెల్లగాకూని రాగంతో పాడుతున్నాడు. అతని పొడవాటి మొఖంలో మీసం వాలి ఉన్నది నలుపు తెలుపు గలిగిన అతని జుట్టు చెదిరిపోయి ఉంది. అతను తొడుక్కున్న లాగు ముడుతలు పడి మరకలతో అట్టుకట్టిపోయి ఉంది. అతని వొంటి మీద రెక్కల బనీను ఏ రంగు తెలియనంతా కమురుకప్పింది. 'ఏం తమ్మి తీరి పారి పాటలు పాడుతున్నవు.' అంటు ఎడ్డ మల్లేశం, దస్తగిరి దగ్గరికి వచ్చిండు. అతని వెంట శోదండం ఉన్నాడు.

"సీతంపేట చిన్నది, చీకటైనంక రమ్మన్నది"

దస్తగిరి పండ్లు ఇకిలించి పాట హొరెత్తించిండు.

'బావి పనిచేసి పైకి ఎక్కివచ్చే సరికి కాళ్ళు పీకుతానయంటు సొడసాడలు పోతవ్‌. నీకో చిన్నది కావాల్సి వచ్చిందా? కోదండం రెండు చేతులు చరిచి, బారసాసిండు.

"ఏమో అన్నట్లు దేని తిత్తి దానిదే" దస్తగిరి .

*'ఎనకట నీ అటువంటి మొగొడెవడో లేవకలేవక లేచింది పెండ్లమా మంచం వెల్లెలుకల వెయిమన్నడట' "

"ఎందుకట' ఎడ్డ మల్లేశం నొరెల్లబెట్టి అడిగిండు.

"ఏమో నాకేమి ఎరుక' కోదండం మూతి ముడిచి చేతులు తిప్పిండు.

టింబరింగ్‌ ముకద్దం బోజరామస్వామి వచ్చి రావడంతోనే 'ఇవ్వాలైనా టింబర్‌ సప్టయ్‌ సరిగా ఉంటదటనా లేదా' అంటు వచ్చిండు. నల్లటి గుండ్రటి లావాటి మొఖం గుబురు మీసాలు, బిగించి కట్టిన పంచె, బాగా వాదులుగా ఉండి మోకాలు వరకు పాకిపోయిన అంగి..

'ఏమో మేస్త్రి మరి ఇక్కడైతే ఏమి వచ్చినట్లు కనిపిస్తలేదు.' ఎడ్జ్డ మల్లేశం అటు ఇటు చూసి చేతులు వెల్లకిలా వేసి బదులు చెప్పిండు.

'టింబర్‌ లేకుండా దాట్లు ఏం పెట్టాలెనట పని కాకుంటేనేమో పని కాలేదని చిర్రుబుర్రులాడుతరు. పనోడికి ఏం కావాలి, అన్ని అతారెలు సరిగా ఉన్నాయా? లేవా అని ఒక్కడు పట్టించుకోడు. అడగడానికి అయితే అందరు మొగోళ్లే బోజరామస్వామి రుసరుస లాడిండు.

"అగో గక్కడ అండర్‌లుక్కర్‌ రాజీరు, కంట్రాక్టరు ముకద్దం ఏదో గుసగుసలాడు తాండ్లు, రాయబారాలు సాగుతున్నయ్‌ కావచ్చు. ఎంతలంచం ఇన్తవు, ఎన్ని లారీలు మాయం చేయాలని మంతనాలు సాగిస్తున్నట్టున్నది.' ఎడ మళల్లేశం అటుకేని

66 చూయించిండు.

“రెండు లారీలు టింబర్‌ వచ్చిన కాడ నాల్గు లారీలని వ్రాసుకునుడు తెలుసు, కంపెనీకీ నష్టమొస్తే ఏందీ, లేబరోడు ఎట్ల చూస్తే వానికేంది. దిమ్మలు లేక దాట్లు సరిగా పెట్టకుంకీ ఏదన్నా అనుకోనిది జరిగితే టింబర్‌రోని నెత్తిమీద రుద్దుతారు. మళ్ళీ టింబర్‌ సప్లయ్‌ చేసే కంట్రాక్టర్‌ బాగానే ఉంటడు. లంచాలు మింగి తప్పుడు లెక్కలు చూయికికే అండరులుక్కర్ణు బాగానే ఉంటరు'.. దస్తగిరి

బోజరామస్వామికి ఇదంత తెలియని విషయం కాదు. అండరులుక్కర్ణు లంచాలు మింగి, తప్పుడు లెక్కలు చూయించి, అటు కంపెనీని మోసం చేయడమే కాకుండ ఇటు కారిక్టులను కష్టపెడుతున్నారు. ఉన్న తుంటలతోనే సేప్టి చేయమంటే అయ్యేపనేన్నో పోని మేనేజరు పిన్నికి ఇదంతా తెలియదా అంటే తెలిసే ఉంటుంది. రోజుకో బాటిల్‌ ఇంటికి పంపిస్తే పుణ్యానికి వచ్చింది పూటుగా తాగి పండుకుంటాడు. ఇక దాంతో ఎవరికి చెప్పుకోవాలి, చెప్పుకున్నా ఏం ప్రయోజనం ఉండదు.

జోజరామస్వామికి దూరంగా బూట్ల వెంకటి కనిపించిండు. వాళ్ళ దగ్గరి నుండి బయళు దేరి "ఓ వెంకటన్న ఆగు” అంటూ చిన్నగా కేకేసిండు. బూట్ల వెంకటి అసలు పేరు వంక, వెంకటి, నలుభై యాథై ఏండ్ల మధ్యనుంటడు. మున్నిగా పనిచేస్తున్నాడు. బోజరామస్వామి; వెంకటి దాదాపు సమ వయస్కులు కావడంతో ఒక విధమైన స్పేహం ఉంది. దానికి తోడు ఒకరి కష్టాలు ఒకరికి చెప్పుకునే చారవ ఉంది. వెంకటి ఎప్పుడు పొడవాటి బూట్లు ధరించడం వల్గ అతన్ని అందరు బూట్ల వెంకటి అంటారు. ఆ బూట్లు అతని శరీరంలో భాగమైనపోయినట్లుగా అతను పనిలో ఉన్న లేకున్నా వేసుకుని తిరిగే అలవాటుంది -మూట్ల వెంకటి నిలబడిపోయి, బోజరామస్వామి వచ్చే దిక్కు చూసిండు. రామస్వామి దగ్గర దాక వచ్చి" ఎక్కడని సావాలే అన్నా అంటూ మొదలుపెట్టి చెప్పుకొచ్చిండు. వెంకట్‌కి ఇదేం కొత్త కాదు. అంతా విని 'చేస్తేదేం లేదంటవా. వాళ్ళు వాళ్ళు మంచిణే ఉన్నరు. మధ్యన మాకు వచ్చింది” 'అయితే ఏం చేస్తమంటవే' అంటూ నిలబడిపోయిండు ఎవరినో ఒకరిని బాధపెట్టకుంటే వాళ్ళకు నాలుగు డబ్బులు మిగిలేది ఎట్ల' దారత అంతుండాలి, పీతిల పైస ఎరుకుంటానంటే ఎట్ట మరి అదేపాయే పెద్ధ 3 దలు మింగి వాళ్ళు చల్లగనే ఉంటాండ్లు. మధ్య మాకు వచ్చింది కదా ఉగ్గం” బోజరామస్వామి విచారంగా అన్నాడు. ఎక్కడేం సక్కగా లేదు, మా పరిస్థితి కూడా అలాగే ఉంది. ఖాళిలు లేకుంటే! లేబరోల్లతోని గొడవ. ఉన్న టబ్బులు చాలక వాటితోనే పని ఎలదీయాలంటరు అధికారులు ఎక్కడని సావాలి చెప్పు, టబ్బులు సరిపోతలేవు. అంబే పోయి వర్క్‌షాపులో అడుగమంటథీ, అక్కడ అడిగితే రేకుల సస్టయ్‌ సరిగా లేదంటరు. వాన్ని అడిగితే వీన్ని అంటరు. వీన్లి అడిగితే వాన్ని అంటరు. ఎటు చెడి పనిచేసేటోడి మీది8ి నెట్టేసి, తమదేమి బాధ్య లేనట్లుగా మాట్లాడతరు. అయ్యా పని సక్కగా కావాలి, చేజింగ్‌ రావాలంటే మరి ఇీ ఎట్లా వస్తది. దొంగలు దొంగలు ఊల్లు పంచుకున్నట్లయిపోతంది. ఎటు చెడి కష్టపడ్డవానికీ నష్టం వస్తోంది." వెంకటి తన బాధను చెప్పుకొచ్చిండు.

67

ఇద్దరు నడుచుకుంటు మ్యాన్‌వే గది కాడికి వచ్చిండ్లు. చలపతి అప్పటి వరకు కారిక్టులు చెప్పిన మస్టర్లు బుక్‌ చేసి ఏ గ్యాంగుల్లో ఎంతమంది వచ్చింది బరీజు వేసకుంటున్నడు. మెల్లమెల్లగా కారిక్టుల్ని బావి మింగేస్తున్నది. బావి మీద స్త్రీ పురుష కారిక్టులు అంతకంతకు పలుచబడుతున్నారు. హాలర్‌ డైయివర్‌ వెంకటేశం వాంటి కాలును ఈడ్బుకుంటు మెయిన్‌ హాలర్‌ కాడికి పోయిండు.

అండరులుక్కర్ల్ణ గది ముందు, కంట్రాక్టరు ముకద్దములు ఆ రోజు ఎంతమంది కారిక్టులు వచ్చింది, ఎవరెవరిని ఏఏ గ్యాంగుల్లో పంపేది లెక్కలు చూసుకుంటున్నారు. మరో ముకద్దం, కొద్ది మంది కారిక్టులతోని బావిలోపల గోడ కట్టించడానికి "సీలు బండలు ఖాళీ డబ్బాలోకి నింపుతున్నారు. రోలర్‌ బాయి, నూనె డబ్బా తీసుకుని, టబ్బులు గుంజె ఇనుప తాడు వెంబడి రోలర్స్‌ మీద నూనె పోసుకుంటుపోయిండు.

బూట్ల వెంకటి, బోజరామస్వామి, మ్యాన్‌వే దగ్గరికి వచ్చేసరికి చలపతి వాళ్ళవైవు చూసి, 'మేస్తీలు ఇద్దరు ఒక్కసారి వచ్చిండు అంటూ వరిచయ వూర్వకంగా మందలించిండు. బూట్ల వెంకటికి, చలపతికి మధ్య ఒక విధమైన స్నేహం ఉంది. వెంకటి కొద్దిగా తాగుబోతు అయినా ఇతరుల కష్టాలపట్ల కదిలిపోయే స్వభావం ఉంది. చేళనైనంతలో ఇతరులకు సహాయం చేయాలని భావించే వ్యక్తి, ఏదన్నా రహస్యాన్ని కాపాడే గుణుం ఉంది. మంచివాడు... అడపాదడపా కారిక్టుల కష్టాల గురించి ఆ కష్టాలు పోయే మార్గం గురించి యోచనచేసే వాళ్ళ ఆ స్వభావమే వాళ్ళను ఒకటిగా చేసింది.

'ఆ ఏముంది సారు గొంగడ్డ్లో తింటు వెంట్రుకలు వస్తున్నాయన్నట్టుగా ఉంది వ్యవహారం' వెంకటి బదులు పలికిండు.

చలపతికి చప్పున ఏం అర్థం కాలేదు. అతని బక్క పలచని మొఖం ప్రశ్నార్థకంగా మారిపోయింది.

బోజ రామస్వామి తన బాధంతా చెప్పుకున్నాడు వెంకటి కూడా మధ్యమధ్యన కల్పించుకుని తన బాధలు ఇతర కారిక్టుల బాధలు, అధికారులు ఎలా పీల్చుక తింటున్నది చెప్పుకొచ్చిండు.

'అదేపాయే లేబరోనికి మేలు చేయకుంటే చేయకపోయిరి కాని కంపెనీ లాభాల గురించి అయినా చూనుకోవాల వద్దా వెంకటి చివరగా అన్నాడు.

కంపెనీ లాభాలకేమి కొదవలేదు. ప్రకృతి ఇచ్చిన బాగ్గు, తీసింది తీసిన్నట్లుగా అముక్రునుడేనాయే, మేనేజుమెంటుకు వచ్చే లాభాలు మేనేజుమెంట్‌కు వస్తున్నయ్‌. అధికారులకు లంచాలు అందుతున్నాయి. ఇద్దరు తోడు దొంగలేనాయే. కాకుంటే వాళ్ళు చిన్న దొంగలు, కంపినోడు పెద్ద దొంగ. అయినా మన ప్రయత్నం మనం చేద్దాం. దీనికి ఏదో ఒక పరిష్కారం అలోచించాలి' చలపతి.

అంతలోనే, అండర్‌లుక్కర్‌ సిరంగి రాజీరు వచ్చిండు. అతని అమ్మోరు మచ్చల మొఖంలో" అనుమానస్పదమైన దృక్కులు గోచరించినవి. ఎవరైనా నలుగురుకూడి మాట్టాడితే అది తన గురించే అయి ఉంటుందని భావించే వ్యక్తి. 'ఏందీ ముగ్గురు కలిసి గుసగుసలు పెడుతున్నారు. దొంగలు లంగలు అంటున్నారు. పని పాట ఏమీ లేదా?” అంటు చిరుబుగ్రలాడి మీ టింబరింగ్‌ వాళ్లంతా దిగిపోయిండ్లా' అంటూ రానుస్వామిని

చ! అడిగిండు.

"దిగిపోయిండ్లు సారు. యైట్‌ లెవల్లో దాట్లు సరిగా లేవు. నైన్‌టీన్‌ డీపులో దాట్ల! పెట్టాలి, తుంటలు లేవు... అవి లేకుంటే పని అయ్యేతట్టులేదు.' బోజరామస్వామి కొద్దిగ్లో నిర్ణక్ష్యంగా బదులు చెప్పిండు. |

'తుంటలు ₹కుంటే ఆడికి ఈడికి తిరిగిముచ్చట్లు పెడితే తుంటలు వస్తయా.. ముందు! మీరు బావులకు దిగుండ్లీ లారీ వచ్చిన తర్వాత పంపిస్తా. అంతవరదాక ఉన్న వాటితోనే పని వెల్ల్దదీయండి' అంటు. హుంకరించిండు.

బోజరామస్వామి ఏం బెదరలేదు" "నిన్నటి నుండి మీరు అదే చెపుతున్నారు. బదులిచ్చిండు. .

"ఉంటే చెయ్యిండ్లి లేకుంటే పని మానుకొండ్డి. మా ఇంటి పని చేస్తున్నారా. ప్రత్త దానికి ఎదురుచెప్పుడు అలవాటయిపోయింది. మేనేజరు వచ్చినంక రిపోర్టు చేస్తా, లారీ వస్తే టింబర్‌ పంపిస్తా' అంటూ విసురుగా అన్నాడు.

రామస్వామి ఏం బదులు పలకకుండా వెళ్ళిపోయిండు. వెంకటి కూడా అక్కడి నుండి కదిలి ముందుకు పోతుంటే 'టబ్బుల పొజిషన్‌ ఏమిటి” ఖాళీలు ఎన్ని ఉన్నాయి” అంటు ఇఅడిగిండు.

'బంకరు కొడవైతే ఎనిమిది ఉన్నాయి, అండర్‌ గ్రౌండ్‌లో కాలీలు ఎన్ని ఉన్నాయో! తెలుసకుని చెపుతా” వెంకటి బదులు పలికిండు.

'వెంటనే రిపోర్టు ఇవ్వు పిరంగి రాజీరు అధికారికంగా బదులు పలికిండు. వారు, వెళ్ళిపోయిన తర్వాత 'ప్రతి ఒక్కడు అడిగేటోడే. అధికారులందే భయం భక్తి లేకుండా' పోతంది' తనలో తనే గొనుకున్నట్టుగా పైకే అనేసిండు. |

మరి ఇక నీ సంగతి ఏమిటి అన్నట్లుగా చలపతి కేసి చూసి ఇవ్వాలటి మస్టర్‌ పొజిషన్‌ అడిగి తీసుకున్నాడు. కాసేపు అది ఇది సరిచూసుకుని, మేనేజరు గదికేసి నడిచిండు.

చలపతి పని ముగించుకుని, సిగరెట్టు తీసుకుని ముట్టించిండు. గట్టిగా గుండెల నిండా పాగ పీల్చుకుని వదిలిండు. అతని సున్నితమైన మనసు, కకావికలమైపోయింది బావి మీద అరకొరగా కార్మికులు అటు ఇటు తిరుగాడుతున్నారు. బడ బడ చప్పుడు; చేస్తూ కమ్మరి కొలిమికాడ కారిక్టులు ఏదో రిపేరు చేస్తున్నారు. ఊరకుక్క ఒకటి తోకాడించుకుంటు వచ్చి మైసమ్మ రాయికాడ మురికి చూసిపోయింది. మ్యాన్‌వే కిటికి నుండి. ఇనుప తీగల పెన్సింగ్‌ మీదుగా విశాలమెన మైదానంలోకి దృష్టిసారించిండు! అతనికి ఎటు పాలుపోవడం లేదు. పై అధికారులకు, లంచగొండులైన అండర్‌లుక్కర్స్‌, కంట్రాక్టర్ల గురించి రిపోర్టు చేస్తామంటే దానివల ఏం ఫలితం లేకుండా ఉంది. అటువంటి! రిపోర్టులు ఇదివరలో ఎన్నో పంపించిండు, 'పైకెల్సి ఈ రిపోర్టులు కంప్లెయింట్స్‌ రాసేదీ ఎవరా అనే ఆరాలు తీయడం ఎక్కువయింది. అట్లని దీనికి పరిష్కారం ఏమిటి? ఎటుతెగని ఆలోచనలతో అతని బుర్ర వేడెక్కిపోయింది. | 9 మొహర్రం పండగ వచ్చింది. కార్మిక ప్రాంతంలో హిందు ముస్లింలంటు బేధం లేకుండా,

6౮9

అంఛరు ఉత్సాహంగా జరుపుకునే పండగ అది. వాడవాడలా పీరీలు నిలబెట్టి ప్రతి రోజు సాయంథత్రం, హిందు ముస్లీంలు జట్టుజట్ట్లుగా దూలా పాటలు పాడుకుంటూ రాత్రి పొద్దు పోయేంతవయ గడిపేవారు. అఖరి రోజున పెద్ద ఊరేగింపుగా ఏీరీలను నిలబెట్టిన చోట నుండి పీరీలను తీసుకుపోయి మారేడువాగు వొడ్డున ఉన్న గద్దలమడుగులో పీరీలను కలికేవారు. చివరి రోజు అయిన మొహర్రం పండగ రోజున కంపెనీ సెలవు ఇచ్చింది. అంతకు ముందు రోజున్నే జీతాల బట్వాడా జరగడంతో పండగ రోజున మరింత సందడిగా ఉంది. రంగురంగుల బట్టలతో అలంకరించి పెద్దపెద్ద పీఠలను ఎత్తుకుని, మేళతాళాలతో ఊరేగింపుగా బయలుదేరింది. వాడవాడన, నందునందున, ఇంటింటికి తిరిగినవి. మొక్కుబడులు చెల్లించుకునేవారు, కుడుకల దండలు పీరీలకు సమర్పించుకుని, అగరువత్తులు సమర్పించుకుని, విభూతి తీసుకుని, చక్కెర కలిపిన ప్రసాదాన్ని తీసుకుని భక్తి ప్రవత్తులతో మొక్కుబడులు సమర్చిస్తున్నారు.

పిల్ల పాపలతో రోడ్డన్నీ సందడిగా ఊన్నాయి. దూల పాటలు పాడేవారు పీరీల ముందు పెద్ద నంఖ్యలో ఒకరి చేతిలో ఒకరు పట్టుకుని లయబద్దంగా కాళ్ళు, చేతులు అడించుకుంటు, పాటలు పాడకుంటు ఊరేగింపు కదిలింది. మెయిన్‌ బజారుకాడికి వచ్చేసరికి మధ్యాహ్నం పన్నెండు గంటలు దాటింది. రోడ్డన్నీ చిన్న పెద్ద పీరీలతో నిండిపోయి కన్నుల పండుగగా ఉంది. ఊరేగింపు ముందుకు పోతున్న కొలది జనం అంతకంతకు ఎక్కువయిండ్డు, సాయంత్రం పడమటికి పొద్దు వంగిన వేలకు ఉత్సవం ముగిసింది. అదే రోజు సాయంత్రం అసంఖ్యాకంగా లారీలు దుమ్ము లేపుకుంటు వచ్చినవి. వాటి నింద జనం ఉన్నారు. కొన్ని లారీలలో ప్రీ పురుషులు ఉన్నారు. మరి కొన్నింటిలో కేవలం పురుషులే ఉన్నారు. వారంతా కొత్త ముఖాల వాళ్ళు. ఈ ప్రాంతానికి కొత్త.

రెండవ ప్రపంచ యుద్దపు రోజులవి, బర్మామీద జపాన్‌ నాళ్ళు దాడులు మొదలయినవి. రంగూన్‌ పట్టణం మీద బాంబులు పడ్డవి. దాంతో అంళకు ముందు విశాఖపట్టణం, కాకినాడ రేవుల నుండి బరాక్రు వలనపోయిన తూర్చు, పళ్చిమ గోదావరి జిల్లాలోని అమలాపురం నుండి వలసపోయిన కూలీలు వాళ్ళు. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ గాలులు బర్మావరకు విస్తరించే సరికి అలా వలస వచ్చిన వాళ్ళంతా కాందియులుగా బర్మా నుండి తిరిగి తరలి వచ్చిండ్లు. అలా కాందణకులుగా వచ్చిన వారికి ఉపాధి కల్పించడం కోసం, రెండవ వైపున, యుద్ద అవసరాల దృష్ట్యా పెరుగుతున్న బొగ్గు డిమాండ్‌ను అనుసరించి వాళ్ళందరికి కొత్తగూడెం కాలరీలకు సెటిలర్స్‌గా తీసుకువచ్చిండ్డు. దాదాపుగా రెండువేల మంది బర్మానుండి తరలివచ్చిండ్లు. మొదట కొద్ది రోజుల వారి కోసం సమిష్టి భోజనశాలలు ఏర్పాటుచేసిండ్లు. ఆ తర్వాత శేషను ప్రకారం ఆహారవస్తువులను సప్లయ్‌ చేసిండ్లు. ఈ బర్మా ఎవ్వాక్సు లేబర్‌ పోర్సు మీద నలుగురు కమాండెంట్టు ఉంటే వారిలో అందరికంటే పెద్దవాడు చీప్‌ కమాండెంట్‌ రామచంద్రన్‌, రిటైర్డ్‌ ప్రభుత్వ అధికారి, అతనికి నహయంగా మరి ముగ్గురు కమాండెంట్లు ఉండేవారు. మల్లెటి నాగభూషణం, ఆది నారాయణ, గడ్డం వెంకటరెడ్డిలు వీరు ముగ్గురు మూడు షిప్పులలో పనిచేస్తూ బ్యాచీలు బ్యాచీలుగా స్రీలను వురుషులను విభజించి షిప్పుల వారిగా బావి పనిలోకి పంపేవారు. దాదాపు వీల్లందర్శి బొగ్గు బావుల్లో ఫిల్లింగ్‌ పనులకు నియమించారు. ఈ బావి పని వారికి కొత్త. అక్కడ

70 బర్మాలో బాంబుల బాదయితే ఇక్కడ గతంలో ఎన్నడు చూడని చీకటి పొక్కల్లో రాత్రి; పగలు స్త్రీలు, పురుషులు అనే బేధం లేకుండా పని చేయవలసి వచ్చేది. కుటుంబాలళో'! ఉన్నవారికి ప్రత్యేకంగా వసతి కల్పించడం కోసం కంపెనీ బొంగులు, తడకలు సప్లయ్‌! చేసింది. వాటితో రామవరం ఏరియాలో వందలాది గుడిసెలు వెలిసినయి. నడుము వయ! ఎత్తుండే చిన్న పందుల గుడిసెలు లాంటి గుడిసెలు వేసుకున్నారు. పిల్ల పాపలతో! అందులోనే నివాసముండే వారు. యుద్ధం మూలంగా వాళ్ళు కట్టుబట్టలతో పారిపోయి వచ్చిండ్లు. దిసమొలలతో పిల్లలు ఏ అచ్చాదన లేకుండా సరైన తిండిలేక కండ్లలో ఊపిరి పెట్టుకుని బ్రతికే వాళ్ళు, తల్లిదండ్రులు డ్యూటీలకు పోతే చూసే ఆలనాపొలనా లేకుండా! ఉండేది. రేషను పేరుమీద కంపెనీ సప్టయ్‌ చొసీ ముతకబియ్యం జొన్నలు వాళ్ళ ఆకలిని! తీర్చలేకపోయేవి. ఆకలితో అలమటించిపోయి దేబరించే ముఖాలతో పిల్లలు వీధుల వెంట తిరిగేవారు. విద్యా, వైద్య సౌకర్యాలు లేవు. ప్రతి రోజు మూడు షిప్పులలో కమాండెంట్లు వాళ్ళను లేపుకపోయి బావి పనుల్లోకి పంపించేవాళ్ళు... నిర్ధిష్టమైన పని అంటు ఉండేధి కాదు... ఎపుడు ఏ బావికి ఎంత మంది అవసరమైతే అంతమందిని అక్కడికి తరలించేవారు. ఒక్కొక్కసారి బర్లిపిటు పనికోసం పోయిన కారిక్టులు, అక్కడ పనిలేక పోతే రామవరయ తరలించేవారు. దాదాపుగా కంట్రాక్టు కారిక్టుల జీవితాలను పోలి ఉండేది. అక్కడ కం ట్రాక్టర్లు అయితే ఇక్కడ కమాండెంట్ల అజమాయిషి ఉండేది. పర్మినెంట్‌ కారిజ్రులకు ఉండే వసతి, సౌకర్యం వీళ్ళకు వర్తించేది కాదు... చీఫ్‌ కమాండెంట్‌, రాంచంద్రన్‌ ఇతర కమాండెంట్టు, బర్మా క్యాంపులో హెడ్‌ క్లర్క్‌గా పనిచేసే జయరాం కలిసి, వాళ్ళకు ఇవ్వాల్సిన జీతంలో బధ రూషాల్లో కోతలు కోసి లంచాలు మింగేవాళ్ళు జీతభత్యాల్లో వాళ్ళమీద ఏ అజమాయిషీ కపోవడంతో వాళ్ళు ఆడింది ఆటగా, పాడింది పాటగా ఉండేది. కలిస కృ కుగుతున్నా బర్మా నుండి వచ్చిన కాందిశకులు స్థానికులతో త్వరలానే లేకపోన కి వాళ్ళంతా ఆంధ్రా ప్రాంతంవారు కావడం, వేషభాషల్లో పెద్ద తేడా స్థానికులతో క (మంబాలతో బరువు బాధ్యతల్లో జీవితాలు గడపడం వల వాళ్ళు త్వరలో కలిగించలేదు. "0 వాళ్ళ ఆస్తిత్వం లోకల్‌ కారిక్రులకు ఎలుంల ఇబ్బ అదే పరోవైపున గోరఖ్‌పూర్‌లోని సెంట్రల్‌ కోల్‌ఫీల్డు నుండి సర్‌ప్లస్‌ అయిన కారిక్రులను దాదాపుగా వ్‌ కొత్తగూడెం కాలరీకి తరలించడం జరిగింది. అలా తరలించిన వారు ఎదురుగా ఉన్విది వయ ఉంటారు. వారినందరిని కొత్తగూడెం హెడ్డు అఫీసుకు జరిగింది. నష్షమూపైన ఖాళీ స్థలంలో వారి కోసం (ప్రత్యేకంగా వసతి ఏర్పాటుచేయడం ఎత్తుగా, మస్తుగా. హి వచ్చిన లేబర్స్‌లో అంత మగ వాళ్ళే ఉండేవాళ్ళు. ఎర్రగొ, వాళ్ళు, బాష వేరు ౦డేవాళ్ళు. మోకాళ్ళ వకు పంచెకట్టి మీదికెల్లి జుబ్బాల బనీను వేసుకునే ? గా ఉండేది. మొరటుగా ఉండేవాళ్ళు. గోరఖ్‌పూర్‌ లేబర్స్‌ను బిలాస్‌పూర్‌ లేబర్స్‌ అనికూడా అనేవాళ్ళు, వాళ్ళుండే ప్రాంతాన్ని పంజాబుగడ్డ అని పిలిచేవాళ్ళు. వాళ్ళది మొరటు స్వభావం, రఫ్‌గా ఉండేవాళ్ళు. చీటికి మాటికి స్థానికులతో కయ్యానికి దిగేవాళ్ళు. గోరఖ్‌పూర్‌ లేబర్‌క్యాంపు అధికారి హరినందన్‌సింగ్‌ ఎత్తుగా బలంగా ఉండేవాడు. బారుగడ్డం నెత్తిమీద శిరస్తాణం, లావాటి చేతికి కంకణం ఉండేది. మొత్తం క్యాంపులో భార్యపిల్లలతో

గ్గ

ఉండేవాడు అతనొక్కడే. కూర స్వభావం కలిగిన వాడు. క్యాంపు ముందున్న కాలి స్థలంలో గుంజను పాతి, మాట విననివాన్ని దానికి కట్టేసి కొట్టేవాడు. అతనికి సహాయంగా జాఫరీ అనే ముస్లిం ఉండేవాడు. లేబర్స్‌ను షిప్పల వారిగా పనుల్లోకి పంపించడం వాళ్ళ జీతభత్యాలు లెక్కలు కట్టించడం, కంపెనీలో లావాదేవీలు చూడడం వంటి వాటిలో సహాయంగా ఉండేవాడు. గోరఖ్‌పూర్‌ లేబర్స్‌ అంతా ఒకేచోట ఉండేవాళ్ళు. వాళ్ళ కోసం లారీల్లో గోధుమ పిండివచ్చేది. అందరికి హాస్టల్‌ పద్దతి పోలిన సమిష్టి భోజనశాలలుండేని, గోధుమ రొట్టేలు ఒకవైపు దొంతరలుగా పెట్టుకుని, ఆలుగడ్డ కూర, ఒక పచ్చి మిరప కాయ, ఉల్లిగడ్డలు నంజకుంటు అహారం తీసుకునేవాళ్ళు. కుటుంబాలు లేకపోవడం వల్ల స్త్రీల విషయంలో ఆరాచకంగా ఉండేవాళ్ళు. దానికి తోడు దుర్భరమైన పని, వాళ్ళ సున్నితత్వాన్ని దెబ్బతీసింది. జీతాలు కూడా వాళ్ళ చేతికి ఇచ్చేవాళ్ళు కాదు, తిండి ఖర్చులకు కొంత మినహాయించుకుని, చిల్లర ఖర్చులకు కొంత డబ్బు ముట్టచెప్పి, వారి న్వంత ఊరిలోని వారి కుటుంబాలకు మిగిలిన డబ్బులు పంపించేవాళ్ళు.

గోరఖ్‌పూర్‌ లేబర్స్‌ కాలరీకి వచ్చిన తర్వాత వాతావరణంలో మార్పులు సంభవించి నవి. జట్టుజట్టుగా తిరిగే ఎర్రటి లావాటి మనుష్యులు స్థానికులకు కొత్తగా కనిపించసాగారు. వాళ్ళ దురుసుతనం వీళ్ళను ఇబ్బంది షాలుచేసేది. సామాన్యంగా స్థానికులు వాళ్ళ నుండి తప్పించుకుంటు తిరిగేవారు: ఏదైనా గొడవ జరిగితే ఒక్కసారి గుంపుగా వచ్చి కొట్టేవాళ్ళు. కొత్తగూడెంలో షెరాబు కంట్రాక్టరు అయిన గంగాప్రసాము వీళ్ళ రాక బాగా లాభించింది. ెద్దబజారులోని సారాకొట్టు సాయంత్రం ఆయితే చాలు గోరఖ్‌పూర్‌ లేబర్‌తో నిండిపోయది. మొర్రేడు వాగొడ్డున ఉండే సారా కొట్టు పరిస్థితి కూడా అలాగే ఉండేది.

వీధుల్లోను, కార్మికులు నలుగురు కలినిన చోట యుద్ధం గురించి మాట్లాడుకుంటున్నారు. కొత్తగూడెయు వేరే ప్రాంతం నుంచి కొత్త మొఖాల వాల్లు వచ్చిన తర్వాత రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం గురించి ప్రజల్లో బాగా తెలిసివచ్చింది. అంతవరదాక యుద్ధ ప్రభావం అంతగా పడలేదు.

ఓ రోజు సాయంత్రం చీకటి అయిన వేల శేషగిరి యథాలాపంగా సుందర్‌లాలొసేట్‌ దుకాణంలోకి పోయిండు. దుకాణంలో జనం రద్దీ అంతగా లేదు. దాంతో సుందర్‌లాల్‌ కాస్త విశ్రాంతిగాకూచుని ఉన్నాడు. శేషగిరి రావడం చూసి 'రావయ్యా, ఉద్యోగం దొరికిన తర్వాత పూర్తిగా నల్లపూస అయిపోతివి. అంటు ఆహ్వానించిండు. శేషగిరి దుకాణంలోకి నడిచిండు, సేఠ్‌ కూచాన్న గల్లా పెట్టె పక్కన ఉన్న బియ్యపు బస్తా మీద కూచున్నాడు. సుందర్‌లాల్‌ సేటుకు ఈ కొత్త పరిణామం, యుద్ధం గురించి కొంత ఆందోళనగా ఉంది. సమయం దొరికినప్పుడు శేషగిరితో లోకాభిరామాయణం మాట్లాడడం అతనికి ఇష్టంగా ఉంటుంది. దాంతో అతను 'ఈ యుద్ధం మన దాకా వస్తుందంటావా' అంటూ ప్రస్తావన ఎత్తిండు.

"యుద్ధం ఆరంభమై మనదేశం ముంగిటిదాక వచ్చింది. ఆ గాలులుమనదాక వచ్చినయి. ఇక మంటలు లేసేది ఆలన్యం. అయినో ఫాసిస్టు కూటమి బలహీన పడిపోతుంది. రష్టామీద దాడిచేయడం పాషిస్టుకూటమి అయిన జర్మనీ, జపాను, ఇటలీ అంతానికి ఆరంభమైనట్టే' అన్నాడు శేషగిరి. ఈ మాటలేమి సుందర్‌లాల్‌ సేటుకు అర్థం

72 కావడం లేదు. అతని ఎర్రటి లావాటి మొఖంలో ఏ భావం స్పష్టం కాలేదు. 'ఎందుకొచ్చింద్రి = ఇదంత. ఒక దేశం మీద ఒకరు దాడి చేసుకునుడు ఎందుకు, ఈ ఊచకోత ఈ మారణ హోమం ఎందుకు. ఎవరి సక్కిన వాళ్ళు బ్రతికితే సరిపోయేది కదా” అన్నాడు. ద్ద 'అట్టా బ్రతికేటోళ్ళు అయితే (బ్రెటిషువాడు మనదేశయ వచ్చి గత రెండు వంద 5 సంవత్సరాలుగా మన దేశాన్ని ఎందుకు పరిపాలిస్తున్నాడు. మన దేశంలో ఉన్న సంపద సు దోచుకుపోయేందుకు బ్రిటిష్‌వాడు వ్యాపార నిమిత్తమైన వచ్చిన వాడు ఇక్కడ చీలి లు ేలికలు అయిన మన ఐక్యతను అమాయకత్వాన్ని ఆసరాగా చేసుకుని వాడు మన మీద పెత్తనం చేసి, ఇదిగో మన కాలరీ దాక వచ్చి మనం తీసిన బొగ్గును వాళ్ళ దేశానికి వాళ్ళ లాభాల కోసం తరలించుకపోతున్నారు.” క్షణంసేపు ఆగి సుందర్‌లాల్‌ సి మొఖంలోకి చూసిండు అతను విషయాన్ని అర్ధం చేసుకోవడానికి అన్నట్టు సాలోచనం। మౌనంగా చూస్తుండిపోయిండు. "మీరు ఏమి అనుకోకపోతే మీకో ఉదాహరణ చెపుతాను” , 'సళ్లేవయ్యా నేను అనుకోవడానికి ఏముంది గాని ఆ చెప్పేది ఏదో చెప్పెయ్‌” అన్నాడు సుందర్‌లాల్‌ సేట్‌్‌ ॥ “మీరెక్కడో గుజరాతలో పుట్టి కాలరీకి వచ్చి గతంలో మీకున్న అనుభవంతోని శా చిన్నవ్యాపారం మొదలుపెట్టి ఇప్పుడు నాల్గు రకాల బిజినెస్‌లు చేస్తున్నారు కదా అ విధంగా ఇదే వీధిలో మీకు పోటీగా మరో షావుకారు వచ్చి వ్యాపారం మొదలుపెట్టిం అనుకో అప్పుడు మీరేమి అనుకుంటరు?" 'నేను అనుకోవడానికి ఏముంది ఎవరి అదృష్టం వారిది 'సరే మీరింకా వ్యాపారిగానే ఉఊఉండిపోయిండ్డు కానీ మీరు వ్యాపారిగొనే రార్తుండా మీరుండే ఏరియాకు లేదా ప్రాంతానికి, మీరే అధికారి, మీ మాట ప్రకారమే ఆక్కడ అంతా నడుస్తుంది. అదంతా మీ రాజ్యమే అనుకోండి. అటువంటప్పుడు కూడా ఇం వ్యాపారస్తుడు మీ ప్రాంతంలోకి మీ అజమాయిషిలో ఉండే ఏరియాకు వచ్చి వ్యాపారము మొదలు పెట్టాలనుకుంచే అంతకు ముందే ఆ ప్రాంతంలో అథికారము కలిగి ఉన్న వ్యోషారి కొత్తవాడికి స్థానం కలిగిస్తాడా. "అదంత జరిగినప్పుడు కదా ఊరికే జరిగిందే అనుకో "అలా నిజంగా జరిగితే అర బాపు నా ఇలాకాకు ఎందుకు వస్తవు గీకునీ వా పా రానికీ ఈ భూమండలం మీద చోబే లేదా, పోయి అక్కడ వ్యాపారం చేసుకొమంటా. "అటువంటిపుడు ఆ కొత్తగా వ్యాపారం చేస్తామని వచ్చిన వాడికి వ్యాపారం పెట్టుకోవడొనికి కొత్త చోటే లేకుండా పోతే, అంళకు ముందు నుండి వ్యాపారం చేసే వాళ్ళు ఉన్న అన్నిచోట్లు అక్రమంచుకుంటే ఈ కొత్తగా వచ్చిన వ్యాపారి ఏం చేయాలి. “ఏం చేస్తడు” సుందర్‌లాల్‌ అర్థం కాక ప్రశ్చించిండు.' అంటే ఆ కొత్త వ్యాపారి తన వ్యాపారం చేయాలంటే తాను మరిన్ని లాభాలు పాందొలంటే అంతకు ముందే ఆక్రమించిన వ్యాపారులతో బలవంతంగానైనా పోటికి దిగాలి. అలా దిగినప్పుడు ఆ ఇద్దరి వ్యాపారుస్థుల మధ్య ఘర్షణ అనివార్యమవుతుంది.

73

ఆ ఘర్షణలొ ఇద్దరు వ్యక్తు ల-మధ్య కొట్టాటా అవుతుంది. రెండు దేశాల మధ్య అయితే యుద్దం అవుతుంది.”

"దానికి దీనికి ఏమిటి సంబంధం' సుందర్‌లాల్‌ సేఠ్‌ అడ్డుపోయిండు.

"అక్కడే ఉంది అసలు విషయం మనదేశం విషయమే తీసుకో ... మొదట మనదేశానికి వ్యాపారం కోసం డచ్చివాళ్ళు, పోర్చుగీసువాళ్ళు, ఇంగ్లీష్‌ వాళ్ళు వచ్చిండ్లు.. వీల్గాంతా మనదేశ సంపదను తరలించుకపోవడానికి వచ్చినవాళ్లే... అంటే అందరు మనదేశ సంపదను దోచుకపోయే దొంగలే... ఈ దొంగల మధ్యన పంపకాల విషయంలో కొట్లాట జరిగింది. మొత్తం ఈ దేశ సంపద తమ బఒక్కరిచేతిలోనే ఉండాలని ఎవరికివాళ్లు అనుకున్నారు. ఒక్కరి వ్యవహారంలో మరొక్కరు మొదటి సరోక్షంగా జొక్యంచేనుకున్నారు. అది చిలికి చిలికి గాలివాన అయి ప్రత్యక్షంగా యుద్దానికి తలపడ్డారు. చివరికి బ్రిటీష్‌ వారు మనదేశాన్ని అ(క్రమించుకొన్నాడు. దీన్ని సరిగా చెప్పాలంటే బ్రిటిష్‌వాడి సామ్రాజ్యవాద శక్తి విజయం సాదించింది. అలాగే ప్రపంచమంతా కూడా అప్పటికే బలపడిన సామ్రాజ్యవాద దేశాలు (ప్రవంచంలోనే వెనుకబడిన దేశాలను ఆక్రమించుకొని ఉన్నాయి. అటువంటి పరిస్థితిలో కొత్తగా సామ్రాజ్యవాద శక్తిగా అభివృడ్తి చెందిన జర్మనీ, జాన్స్‌ ఇటలీలు తమకు కూడొ పంచ మార్కెట్‌లో వాటాకోనం పోటీవడ్డయి. బడ అక్రమించుకోవడానికి లోబరుచుకోవాడనికి ప్రపంచంలో భూబాగం భకండా పోయింది అటువంటప్పుడు పాసిస్టుకూటమి ప్రపంచ మార్కెట్‌లో స్థానం సంపాదించుకోవడం కోసం అంతకుముందు బజక్రమించుకొన్న సామాజ్యవాద దేశాలతో యుద్దానికి దిగక తప్పలేదు. దాని ఫలితమే ఈ ప్రపంచ యుద్దం” శేషగిరి.

అయితే ఈ మాటబేవి నుందర్‌లాలొసేటు మీద అంళగా ప్రభావం చూపలేధు. అతని అలోచన వేరుగా ఉంది. నాలుగురోజుల క్రింద రావల్సిన సరుకుల లారీ రాలేదు. ఉన్న స్టికును ఏవిధంగా ఉపయోగించాలి అన్న అలోచనల్లో ఉన్నాడు. యుద్ధం వలన మార్కెట్‌ పొజిషన్‌ మారిపోవచ్చు. ధరలు పెరుగుతాయి. అటువంటపుడు వ్యాపాదాన్ని ఎలా లాభసాటిగా నడిపించాలి అనే ఆలోచనల్లో ఉన్నాడు...

దీపాలు మరింత కాంతివంతమైనవి. రోడ్డు మీద జనం అంతకంతకు పలుఛబ డసాగిండ్లు. శేషగిరి యుద్దం గురించి ఇంకా చెపుతునే ఉన్నాడు. సేట్‌జీ ఊకాడుతున్నాడు.

'జర్మనీ సోషలిస్టు దేశమైన రష్యామీదా దొడి తలపెట్టిన తర్వాత యుద్ద వాతావరణం మారిపోయింది. ప్రపంచంలోని శ్రామికవర్గం తను మొదటి బిడ్ద అయిన రష్యాను కాపాడుకోవడం కోసం ఎత్తుగడలు మార్చుకోవాల్సి వచ్చింది. మనదేశంలో ప్రజలకు బ్రిటన్‌ శత్రువు అయినా పాసీస్టు కూటమికి వ్యతిరేకంగా రష్యాను కాపాడుకోవడానికి నునం తాత్కాలికంగా బ్రిటిష్‌ వారికి మద్దతు (ప్రకటించాల్సి వచ్చింది. యుద్దంలో వారిని కలుపురావాల్సి ఉంది.'

సుందర్‌లాల్‌ సేటొ శేషగిరి మాటకు అడ్డుపోయి 'కాంగ్రెస్‌ కొని గాంధీజీ కాని బ్రిటిష్‌ వాలికి నుద్దతు ప్రకటించినట్టు లేదు కదా” అన్నాడు అతనికి ఉన్న కొద్దిపాటి పరిజ్ఞానంతో "నిజానికి కాంగ్రేస్‌ బ్రిటిష్‌ వారి ముద్దుబిడ్డ, గాంధీజీ నాయకత్వంలొ మన దేశానికి స్వాతంత్రం వస్తే రావచ్చు. కానీ,అది నిజమైన స్వాతంత్రం మాత్రం కాదు. అది అంతిమంగా

క తెల్లదొరల స్టానే నల్దదొరలను నిలబెట్టడం కోసం చేసే ప్రయత్నం అవుతుంది. ఇప్పటికే దేశవ్యాప్తంగా ప్రజలు ఏదో రూపంలో సాయుధ తిరుగుబాటుకు సమాయత్తమవుతున్నారు. భగత్‌సెంగ్‌, సీతరామరాజుల పోరాటాలు, ప్రజలకు బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం ఎడతీవ్ర నిరసన తెలియజేస్తున్నవి. ఆ నిరసన చెదురుమదురుగా సాయుధ పోరాటానికి దారితీసే పరిస్థితిలో బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం కెలివిగా సాయుధ పారాటాలను షక్కదారి పట్టించడానికి అంత ప్రమాదం కాని కాంగైు పెద్దపీట వేసింది. ప్రజల కోపాన్ని బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం ఎడ ప్రజల ద్వేషాన్నికషిని నీరుగార్చడానికి కాంభ్రైస్‌ అహింస పేరుమీద అన్ని రకాల ఎత్తు గడలు వేసింది. కొంత వయ విజయం సాధించగలిగింది కూడా. విజూనికి ఈ రోజు నాయకత్వ స్థానంలో ఉన్న కొంగ్రైస్‌ నాయకులు ఎవరు? వారికి ఎవరి నుద్దకు ఉంది. బ్రిటిషవాడికి తాబేదార్లు అయిన చళారి బూర్డువా వర్గం వారిని పోషిస్తున్నది. కడుపులో చల్ల కదలకుండా, యేరుకు పేరు, డబ్బుకు,డబ్బు సాంపాదించకుంటు ఇంతవరదాక దేశం గురించి పట్టించుకోని నాయకులు 'బ్రిటిషకు వ్యతిరేకంగా దేశవ్యాప్తంగా ప్రజల్లో చెలరేగిన అసంతృప్తి ఆందోళనలు చూసిన తర్వాత, ప్లేటు పిరాయించి వేదికలెక్కి స్వాతంత్రం కావాలని నినాదాలు ఇస్తున్నారు. మరో వైపున 'ప్రాజాలకు తెగించి బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వాన్ని గడగడలాడించిన విష్టవకారులను ఊరితిస్తుంటే వాళ్ళ అహింసా సిద్దాంతము ఏమైంది. అటువంటి విప్లకారులను, దొంగలుగో దోపిడిదారులుగా చిత్రించి ప్రచారం చేస్తున్న సంస్కారం కాంగ్రెస్‌ వారిది. సీతారామరాజును కాల్చి చంపితే ఆంధ్రకేసరి అని విర్రవీగే టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు అన్న మాటలేమిటి? వీళ్ళా వీర కేసరిలు? ప్రజలు బ్రిటిషకు వ్యతిరేకంగా వీధుల్లోకి వచ్చినపుడు వీళ్ళు కోర్టుల చుట్టు తిరుగుతు వేలు లక్షలు పోగుచేసుకున్న నాయకులు, ప్రజల పోరాటార్ని చూసిన తర్వాత న్యాయవాద వృత్తికంటే రాజకీయ వృత్తి చాల లాభసాటి అని భావించి వచ్చిన రాజకీయ నాయకులు. ఈ రోజు వీరకేసరీలు అయితే అందరు కాంగ్రెస్‌ నాయకులు అలా ఉన్నారని కాదు. ఇటువంటి వాళ్ళు సాధించే స్వాతంత్రం నిజానికి ఒకకుట్ర అవుతుంది. వాళ్ళ విశ్వాస పాత్రతకు బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం ఇచ్చిన 'సరో బిరుదులు ఈ రోజు వదులుకుంటే కాని తమ మనుగడ లేదని భావించి ప్రజల్లోకి వచ్చిండ్లు తాము నిజంగా ప్రజలకు సేవ చేద్దామని వచ్చిండ్లా వాళ్ళు?.. స్ట "అంబే కాం(గ్రైన్‌ను, గాంధీజీని తవు వడుతున్నావా" ఏదో పెద్ద పారపాటు జరిగిపోయినట్టగా సుందర్‌లాల్‌ నారెల్లబెట్టి రెండు చేతులతో చెంపలు సున్నితంగో వాయించుకున్నాడు.

"వాస్తవం అది

అంటే ప్రజలు కాంగ్రెస్‌ వాళ్ళ వెంబడి గుడ్డిగా పోతున్నారనా నీ అభిప్రాయం

"ఫ్రజలను తప్పుదారిలో తీసుకుపోతున్నారని నా అభిప్రాయం.”

'సరైన దారి ఏదో ప్రజలకు మీరే చూయించవచ్చు కదా”

'నిజమే కాని ఈ రోజు అధికారంలో ఉన్న బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం, తన అన్ని హంగులు ఉవయోగించి, అంత ప్రమాదం కాని కాంగైస్‌ నాయకులతో కుట్రపన్ని ప్రజలను వర్రమార్గంలో పయనింపచేన్తున్నది.”

'ఆ హోరులో ప్రజల నిజమైన కోరికల కోసం ప్రయత్నించే వారి గొంతు బలవంతంగా

75 నొక్కివేసి తాత్కాలికంగా విజయం సాధించింది. అయినా మేం విజయం సాధిస్తాం, ఎందుకంటే ప్రజల సమస్యలను నిజంగా పరిష్కరించేది మనిషిని మనిషి దోచుకోని సమ సమాజం ఏర్పడ్డనాడే. బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం, భారత ప్రజల అసంతృప్తిని ఇక ఎంతోకాలం భరించలేక వాళ్ళ ఆస్తులను దోపిడికి ఏ విధంగా నష్టం కలిగించని తమ అనుయాయులైన తాబేదార్లు అయిన కాంగ్రెస్‌ వారికి, వాళ్ళను నడిపించే దళారి బూర్జువాలకు అప్ప చెప్పినా ప్రజలకు వొరిగేది ఏముండదు. ఒక దోపిడి స్టానే మరో దోపిడి వ్యవస్థ నెలకొంటుంది తప్ప, ప్రజలకు నిజమైన స్వాతంత్ర్యం సిద్ధించదు. భారత భూభాగంలోనే కాదు మొత్తం ప్రపంచంలో మనిషిని మనిషి దోపిడి చేసే వ్యవస్థ ఉన్నంతకాలం మేము పోరాడుళూనే ఉంటాము. అంతిమ విజయం మాదే సూదూర భవిష్యత్తును నీక్షిస్తున్నట్టుగా అతని ముఖం కాంతివంతమైంది. "ఏమో మీ మాటలేవి వాస్తవ రూపం దాల్బుతాయని నాకు అనిపించడం లేదు" సుందర్‌లాల్‌ సేటు అపనమ్మకంగా తలాడించిండు. "క్షాని అది అసాధ్యమేమి కాదు. కోట్లాది ప్రజలు నిజం తెలుసుకున్న రోజు ఆది సాధ్యమే, అంతవరదాకా మా ప్రయత్సంలో మేముంటాము.” వీళ్ళిలా సుదీర్ధమైన చర్చల్లో మునిగి ఉండగా అదే సమయంలో చలపతి అటుగా రావడం జరిగింది. అతన్ని శేషగిరి మాటలు ఆకర్షించినవి. గతంలో అతను కొండపల్లిలో ఉన్నపుడు కొంత కమ్యూనిస్టు సాహిత్యం, పేపర్లు చదవడం జరిగింది. దౌంతో అతను శేషగిరి కమ్యూనిస్టు అని ఊహించగలిగాడు. అతని మాటల్లోని తీవ్రత, ధ్వని అతన్ని ఆ విధంగా అనుకునేలా చేసింది. దానికి తోడు ఆతని మనసంతా కకావికలము అయిపోయి ఏ దారి కుండా కొట్టుకపోతున్న స్థితిలో ఉంది. ఏదో ఒకవిధంగా కారిక్రుల సమస్యలను పరిష్కరించాలనే బలమైన కోరిక అతన్ని పీడించసాగింది. దాంతో అతను వాళ్ళ మాటలు అయిపోయే వయ వాళ్ళ కంటపడుండా ఓపికగా మూల నిలబడి విన్నాడు. రాత్రి తొమ్మిది గంటల సుమారుకు దుకాణం కట్టివేసే సనముయం దాక వేచి ఉన్నాడు. శేషగిరి సుందర్‌లాల్‌ సస్టైట్‌ దగ్గర సెలవు తీసుకుని బయటికి రావడం అతని కంట పడి, గబగబా అడుగులు అతన్ని సమీపించిండు. షెద్దగిరి తన వైపే వస్తున్న ఆ కొత్త వ్యక్తికేసి క్షణం చూసి నిలబడిపోయిండు. మాటల ఆవేశంలో తాను సుందర్‌లాల్‌ సేట్‌తో మాట్టాడిన మాటల్లో కొంత అతిగా పోవడం జరిగిందని అతను కనిపెట్టగలిగాడు. అలా మాట్లాడడం నిజాం ఏరియాలో అందునా కార్మిక ప్రాంతంలో ప్రమాదమనే విషయం అతనికి అప్పుడు గాని తట్టలేదు, దాంతో అనుమానస్పద దృక్కులతో శేషగిరి చలపతిని పరిశీలించిండు. చలపతి దగ్గర దాక వచ్చి 'నమస్కారం సార్‌ నా పేరు చలపతి, అండ్రూస్‌ 1 ఇంక్లయిన్‌లో క్లర్క్‌గా పనిచేస్తున్నా అంటు తనకు తాను పరిచయం చేసుకున్నాడు. అప్పుడు శేషగిరికి అంతవరదాకా పోలీసులేమోనని పీడించిన అనుమానం కాస్త తీరిపోయింది, 'మీ మాటలు నాకు బాగా నచ్చాయి సారు. ప్రజల సమస్యలను పట్టించుకోని వాళ్ళను కదిలించడం కాంగ్రెసుకు అంత శ్రద్ధ ఉన్నట్టు కనబడదు; ప్రజలు ఇక భరించలేక వీధుల్లోకి

76 వచ్చినపుడు మేము ఉన్నామంటు ముందుకు రావడం తప్ప వాళ్ళకై వాళ్ళు ప్రజలను కదిలించింది లేదు. నిజంగా అలా జరిగేదుంటే మన దగ్గర ఇంత దుర్మార్గం జరుగుతుంటే ఏ కాంగ్రెస్‌ నాయకుడు పట్టించుకోడేమి' చలపతి మాటల్లో ఒక విధమైన ఆనర్గత ధ్వనించింది, దాంతో శేషగిరికి మరికొంత నమ్మకం ఏర్పడింది. తనకు తాను పరిచయం చేసుకున్నాడు; "ఎవరో వచ్చి చేస్తారనే భావించడం కంటే మనమే పూనుకుని ఎక్కడి నుండో ఒక చోటు నుండి ఈ నిశ్శబ్ధాన్ని చేధించాలి.”

“అందుకోసం మనం ఏం చేస్తే బాగుంటుంది?” చలపతి ఆతృతగా అడిగిండు.

వాళ్ళు మాట్లాడుకుంటు వీధుల్లోకి వచ్చిండ్లు. రోడ్డుమీద జనం ఎవరు కనిపించడం లేదు. వీధి దీపాలు లేక రోడ్డు మీదంతా చీకటి ఉంది. దూరంగా సపాయి బస్తి గుడిసెల ప్రాంతంలో మినుకుమినుకుమంటు దీపాలు వెలుగుతున్నాయి.

'చేయాలని ఉంటే మార్గం అదే దొరుకుతుంది. అయినా ఇది సమయం కాదు. మీకు వీలైతే రేవు సాయంత్రం కామమ్మ గారి సత్రం కాడికి రండి. మీ కోసం నేను అక్కడ కనిపెట్టకుని ఉంటాను. ఆ తర్వాత మనం చాల విషయాలు మాట్లాడుకోవచ్చు ,

'నిజమే పోలీసువాల్లు గస్తి తిరిగే వేళవుతుంది. మన మాటలు వింటే ప్రమాదం చలపతి, వీడ్కోలుగా శేషగిరితో చెయ్యి కలిపి, చెరో దిక్కున విడిపోయిండ్డు. ఇద్దరు ఎవరి ఆలోచనల్లో వాళ్ళు కొనసాగుతూ ముందుకు సాగిపోయిండ్లు. అలా మెదలయింది వారి పరిచయం.

10

మరునాడు సాయంత్రం అనుకున్నట్టుగానే చలపతి వచ్చిండు. అతని వెంట వల్చే సత్యనారాయణ వచ్చిండు. చలపతి కోసమే చూస్తున్న శేషగిరి వాళ్ళు రావడంతోటే తాను కూడా వాళ్ళతో కలిసి బయలుదేరిండు. చలపతి పర్సాకు పరిచయం చేసిండు. గతంలో తాము ఇద్దరు కలిసి వివిధ సమస్యల మీద మేనేజుమెంటకు రాసిన మెమోరండాల గురించి, కారికులతో తమకు గల సంబంధాల గురించి చెప్పుకొచ్చిండ్లు. తాము ఇద్దరి మధ్య ఎటువంటి దాపరికాలు లేని సంగతి కారిక్రుల కోసం ఏదో ఒకటి చేయాలనే తమ సంకల్పం గురించి చెప్పుకొచ్చిండ్లు,

“ఇంతవరదాక మనమంతా ఎవరి దారిలో వాళ్ళము ఒకే లక్ష్యం కోసం పెనుగులాడు తున్నాము. ఇప్పుడు ఒకరిని ముగ్గురమైనాం. మనం ఉమ్మడిగా ఒక కార్యక్రమాన్ని తీసుకుని పనిచేసుకుంటు పోతే తప్పకుండా ఫలితం సాధిస్తాం శేషగిర. వారితో మాట్లాడుతూ కూలీ లైను కేసి దారి తీసిండు. వాళ్ళను వెంట బెట్టుకుని పులిపాక సాయిలు ఉండే గుడిసెకు నడిచిండు. పులిపాక సాయిలు అప్పుడు ఇంటి దగ్గరే ఉన్నాడు. అతని కూతురు లక్ష్మి ఇంటి పనిలో ఉంది. పిల్లలు ఎక్కడో ఆడుకుంటున్నారు. శేషగిరితో పాటు మరోఇద్దరు రావడం వారు ఎవరైంది తెలియక క్షణకాలం సతమతమైైఠూచోవడానికి మంచం వాల్చిండు. శేషగిరి చలసతిని, వర్సాను వరిచయం చేసి కాసేవు మేము ఇక్కడ కూచొని

మాట్లాడుకోవడానికి వచ్చాము అంటూ తెలియబేసిండు, లక్ష్మి చేస్తున్న పని ఆసి వారిశేసి చూసి మళ్లీ తన పనిలో తాను మునిగిపోయింది.

ళ్గాా బయట చల్లగాలి వీస్తోంది. కారిక్టుల గుడిసెల్లో సాయంత్రపు సందడిగా ఉంది. నాల్గు ఇండ్ల ఆవల ఎవరో స్త్రీలు గోలగోలగా అరుచుకుంటున్నారు. నూనె దీపాల వెలుగులు చీకటిని ప్రారదోలలేక గాలికి రెపరెపలాడుతున్నాయి. సాయిలు భార్య మంచంలో నుండి ఎవరికి అర్ధం కాకుండా తనలో తానే గొనక్కున్నట్టుగా మాట్లాడుతున్నది. బాగా తాగిన కార్మికుడు అటు ఇటు ఊగుకుంటు, కొస మొదలు లేని రాగం తీసకుంటుపోయిండు. శేషగిరి లోగొంతుకతో తమ కార్యక్రమాన్ని వివరించిండు.

"ఇక్కడే కూచుంటారా లోన కూచుంటారా' సాయిలు శేషగిరి మాటలు విన్న తర్వాత

అడిగిండు.

'లోపల కూచుంటెనే బాగుంటుంది' శేషగిరి.

సాయిలు గుడిసె లోపటి గదిలో వాళ్ళ కోసం ఒక 'సాపి పరిచి దీవం మధ్యన పెట్టిండు.

వాళ్ళ సమావేశం ఆరంభమైంది. సన్పటి దీపపు వెలుగు చుట్టకూచున్న వాళ్ళ ముఖాల మీద పడి కాంతవంతమవుతున్నాయి.

చలపతి తన అనుభవాలు చిప్పుకొచ్చిండు 'ఎక్కడకుపోయినా కారిక్రుల పరిస్థితి ఒక్క తీరుగానే ఉంది. నేను ఇంతవయ పోడర్‌ ఫ్యాక్టరీలో, వర్క్‌షాప్‌లోను, ఇప్పుడు 1 ఇంక్షయిన్‌లోను చూస్తున్నది ఒక్కటే. కారిక్రులను ఎవరు మనుష్యులుగా భావించడం లేదు. వాళ్ళకు ఎటువంటి రక్షణలు లేవు. ఉద్యోగపు భద్రత లేదు. ప్రమాదాల్లో చనిపోతే సరైన భృతి ఇవ్వడం లేదు. ఏ అధికారులకు విన్నవించుకున్నా ఫలితం ఉండటం లేదు. నా అటువంటి వాడు కారిక్టుల కోసం ఏదన్నా చేస్తామంటే, వేధింపులు, ట్రాన్స్‌ఫర్‌లు చేస్తున్నారు' అంటూ వివరించి సిగరెట్టు తీసి ముట్టించుకున్నాడు.

పర్సా అందుకుని 'అధికారులు తమ ఇష్టారాజ్యంగా ప్రవర్తిస్తున్నారు. లంచాలకు ఎగబడి కంట్రాక్టర్లతో కుమ్ముక్కయిపోయిండ్లు. కారిక్టులకు పీడిస్తున్నారు. వాళ్ళ మనస్తత్వం చూస్తుంటే ఇలా బ్రతకడం తమ జన్మహక్కు అయినట్టుగా ప్రవర్తిస్తున్నారు. వాళ్ళ సుఖాలకు కొదవలేదు. కారిక్టులంటే హీనభావం, కుక్కల కంటే పందుల కంటే హీనంగా చూస్తున్నారు. ఇక కంట్రాక్టరు కారిక్రుల పరిస్థితి చెప్పనలవి కాని దారుణంగా ఉంది.'

అలా చాల సేపు కారిక్రుల పరిస్థితి గురించి వాళ్ళమీద జరుగుతున్న దోపిడి గురించి చెప్పుకొచ్చిండ్లు, అదంత విన్న తర్వాత శేషగిరి మాట్టాడసాగిండు.

'కారిక్రుల పరిస్థితి గురించి మనం ఎంత చెప్పకున్నా తీరేది కాదు. ఈ పరిస్థితి మారాలి. అందుకోసం మనం కారిక్టుల్ని చైతన్యపరవాలి. మనం కారిక్రులకు వాళ్ళ బాధల గురించి చెప్పడమే కాకుండా అవి ఎలా పరిష్కరించుకోవాలో వివరించాలి, నిజాం నిరయశ పొలనలో కష్టజీవుల బ్రతుకులు ఒక దానితో ఒకటి ఎలా ముడిపడి ఉన్నాయో వివరించాలి. దాదాపుగా కారిక్రులంతా గ్రామీణ ప్రాంతం నుండి వచ్చిన వాళ్ళు. అక్కడ బ్రతుకు ఎల్గక ఇక్కడికి వచ్చిన వారే, అయితే పరిస్థితిలో మార్చేమి లేదు, గ్రామీణ ప్రాంతంలో కమ్యూనిస్ప పార్టీ నాయకత్వాన సంఘాలు ఏర్పాటుబేసి పోరాటానికి సిద్ధమవుతున్నారు. ఈ పరిస్థితిలో గామీణ రైతాంగ పోరాటానికి మద్దతుగా మనం కార్మిక రంగంలో పోరాటాలు సృష్టించాలి. అప్పుడు మాత్రమే మొత్తం. వ్రజలకు శత్రువైన నిజాంను గద్దెదించి శష్టజీవుల రాజ్యాన్ని

78 స్థాపించగలము. ఈ మహత్తర లక్ష్యాన్ని చేరుకోవడానికి, కారిక్రులను కదల్పడానికి ముందు మనం చైతన్యవంతులం కావాలి. అందుకోసం పార్టీ సాహిత్యాన్ని, పార్టీ పత్రికలను చదివి 'వ్రజల్లోకి తీసుకుపోవాలి.” క్షణం సేపు ఆగి శేషగిరి, ఇద్దరి మొఖాల్లోకి వాళ్ళ భావాలను పరీక్తిస్తున్నట్బగా చూసిండు. చలపతి రెండు కాళ్ళు వెనక్కి మడిచి భూమి మీద చేతులు అనించి ముందుకు వంగి వింటున్నాడు. పర్సా రెండు మోకాళ్ళను రెండు చేతుల్లో మడిచి ఆలోచన చేస్తున్నాడు.

'మనం ఇలా చేస్తూ పోతుంటే ప్రభుత్వం చూస్తూ ఊరుకోదు. ప్రజలను చైతన్యవంతం చేసే ఏ కార్యక్రమాన్ని మనం బహిరంగంగా చేసే పరిస్థితులు లేవు. తీవ్ర నిర్బంధం మూలంగా, పోలీసుల నిరంతరమైన నిఘా మూలంగా మన పని అనుకున్నంత తేలిక కాదు. అయినా మనం కారిక్రులను పోరాటాల్లో కదిలించగలం. ఎందుకంటే మనం న్యాయకోసం, ప్రజల నిజమైన ఆకాంక్షల కోసం పోరాడేవాళ్ళం. పైకి చూడడానికి ఇదంతా "సాధ్యమేనా? అనే అనుమానం కలగవచ్చు. కాని తీరాచూస్తే మనం లోతుకు వెలితే ఇదంతా సొధ్యమేనని నేను భావిస్తున్న. ప్రజలు భరింపరాని కష్టాలతో సతమతమై పోయి ఎండుటాకుల్తా రెపరెపలాడుతున్నారు. అందుల్లో మనం విప్లవాగ్ని రగిల్పాలి. అప్పుడు పోరాట జ్వాలలు లేస్తాయి. ఇంతవరదాక అనిగిమణిగి ఉన్న కారిక్రుల కసి, కోపం కణకణ మండే అగ్నిలా ప్రజ్వరిల్లుతోంది. ఆ ప్రజాగ్నిలో నిజాం నిరకుశత్వం భస్మీపటలమైపోతుంది. "అతని మొఖం గంభీరమైపోయింది. అతని గొంతు ధృడంగా ఉంది.” 'అందుకోసం మనం అచరణ సాధ్యమైన, నిర్దిష్టమైన కార్యత్రమాన్ని ఏర్పరచుకోవాలి. మనకున్న పరిచయాలను మ్కువ చేసయని నిర్ణీతమైన ప్రాంతాన్ని ఒక్కొక్కరము పనిచేసే కేంద్రంగా ఏర్పాటు చేసుకుని కారిక్రులతో నిత్య సంబంధాలు కొనసాగించాలి. నమ్మకస్తులు, నిర్భందాన్ని తట్టుకునే' వాళ్ళు, పోరాటంలో చురుకైన వాళ్ళను మనం గుర్తించి మన రాజకీయాలు చెప్పాలి. కార్మిక రంగంలో యూనియన్‌ నిర్మించాల్సిన అవసరాన్ని వివిధ సమస్యల మీద కారిక్టులను కదలించాల్సిన అవసరాన్ని చెప్పాలి అంటూ శేషగిరి భవిష్యత్తు కార్యక్రమాన్ని వివరిస్తుంటే చలపతి, పరా ఉత్సాహంగా వింటున్నారు.

ఇంతవరదాక అగమ్యగోచరంగా, ఓదారితెన్నులేని ఆలోచనల చిక్కుముళల్లు

విడిపోసాగినవి. పులిపాక సాయిలు బయట మంచంలో కూచాని ఉన్నాడు. అతని వాళ్ళో అతని చిన్న మనుషుడు కూచొని ఉన్నాడు. ఆ పక్కన మంచం మీద పెద్ద మనుషుడు ఉన్నాడు. అంతవరదాకా కొద్దిగా కదలాడిన చెట్టు చేమ నిలబడిపోయి, ఆకు కదల్బకుంట మౌనంగా నిలబడిపోయినట్లు ఉన్నాయి. గాలి లేక ఉక్కపోతగా ఉంది. చిమ్మచీకట్లో ఆకాశంలో నక్షత్రాలు తేటగా మెరుస్తున్నవి, సమయం గడుస్తున్న కొలది మనుష్యుల అలజడి సద్దుమనుగుతున్నది. సాయిలు మధ్యమధ్య చూపులు వీధిలోకి పరీక్షగొ చూడసాగినవి.

“మనం మరో ఇరవై రోజుల్లో సమావేశం కానాలి, ఈ లోపు ప్రతి ఒక్కరము ఐదుగురిని తయారుచేయాలి. మనం తిరిగే బస్తీలో, మైన్‌లెవల్లో కమిటీలు వేయాలి. నిర్ణీతమైన సమయాన్ని కేటాయించి వాళ్ళతో సమావేశాలు ఏర్పాటుచేసి వాళ్ళ సమస్యలు, వాటిని పరిష్కరించుకోవడం కోసం నూర్గాలు ఆలోచించాలి. వాళ్ళను ఆలోచింపచేయాలి.

౯్గం

అందుకోసం రామవరం ఏరియాలోని వన్‌ ఇంక్షయిన్‌ ప్రాంతంలో మీరు (చలపతి కేసి చూస్తూ) 2 ఇంక్లయిన్‌లో పర్స చూడాలి బర్లిపిట్‌ వర్క్‌షాప్‌, పవర్‌హౌసు, తదితర బస్తీలను నేను చూస్తాను. ఇంతవయ మనకున్న పరిచయాలను. ఒక క్రమంలో తీసుకుని రావాలి.”

శేషగిరి చేయాల్సి కార్యక్రమాన్ని వివరించిండు.. అవృటికి నమయం బాగా గడిచిపోయింది. "మరో సమావేశం జరిగీ వకు అవసరమైతే మీరు నా క్వార్ధయ్‌ రండి, ఏదన్నా అవసరమైతే మనం మాట్లాడుకోవచ్చు. అయితే మన పని చాలా రహస్యంగా నిర్వహించాలనే విషయాలన్ని సదా మనసులో ఉంచుకుని మనం అడుగు వేయాలి.”

ముగ్గురు బయటికి రావడంతో సాయిలు మంచంలో నుండి లేచిండు. పిల్లలు మంచంలో పడుకుని ఉన్నారు. 'వెళ్ళి వస్తం, భోజనం చేయలేదనుకుంటా, చెల్లెలు లక్ష్మి చూస్తున్నది.” అంటు మందలింపుగా సొయిలుతో అని ఆరుబయటి అరుగుకొన కూచున్న లక్ష్మిని ఉద్దేశించి 'చెల్లె పోతున్నం' అంటు వీడ్కోలు చెప్పిండు. పర్పా, చలపతి, సాయిలు కలిసి బయటికి వస్తుంటే, వీధిలో కుక్క ఒకటి అనుమానంగా నిలబడిపోయి చూసింది. శేషగిరి ముందుకు రాగా అతన్ని ఒక్కసారి పరికించి తోక ఆడించుకుంటు కాళ్ళ చుట్టు తిరిగి వెళ్ళిపోయింది.

ముగ్గురు విడిపోయి ఎవరి దారిన వాళ్ళు ముందుకు సాగిపోయిండ్డు.

శేషగిరి క్వార్టరు చేరుకునే సరికి దాదాపుగా రాత్రి ఎనిమిదిన్నర కావచ్చింది. రోడ్లకు ఇరువైపులా బారులు తీరినట్టుగా నున్న క్వార్టర్స్‌ విద్యుత దీపాలు లేక చీకటి పరుచుకుని ఉంది. అలవాటుగా అతను నడక సాగించిండు. క్వార్టర్‌ ముందున్న గేటు తెరిచి వరండా తలుపు మీద రహస్యంగా దాచిన తాళం చెవి తీసి లైటు వేసిండు. విద్యుత్‌ కాంతి ఇల్లంతపరుచుకున్నది.

ఇల్లంత శుభ్రంగా సర్దిపెట్టినట్టుగా ఉండే నరికి అతనికి ఆశ్ళర్యం అనిపించింది. ఇంటి తాళం చెవి అక్కడ దాయడం ఒక రోజు ట్యూషన్‌కు వచ్చిన మేరి చూసింది... బహూశా అమె పనే అయి ఉంటుంది. అని ఊహించడానికి అతనికి యవ సమయం పట్టలేదు. దాని గురించి అతను అంతకు మించి ఎక్కువగా ఆలోచించలేదు. ఎందుకంటే మేరి ట్యూషన్‌ వచ్చిన ప్రతిసారి వద్దన్నా వినుండా ఇంటి పనిలో వేలు పెట్టడం అతను ఎరిగి ఉన్నదే... చదువులో చురుకైనది... అవకాశాలులేక అలా ఉండిపోయింది. కాని మంచి భవిష్యత్‌ ఉన్న అమ్మాయి...ఒక్కసారి చెపితె చాలు ఎంత కఠినమైన విషయమైనా ఇట్టే గ్రహించివేస్తుంది. స్త్రీలలో నిబడీకృతమైన తెలివితేటలు ఎలా నిరుపయోగమైపోతొయో తెలుసుకోవడానికి మేరి ఒక ఉదాహరణ. అయితే అతనికి యృవగా టైం దొరకకపోవడం వలన ఆమెకు చదువు సరిగా చెప్పలేకపోతున్నాడు.

వాలు కుర్చీలో చతికిలపడ్డడు. అలసటగా ఉంది. నిన్న ఉదయం ఇంటి నుండి బయలుదేరి వెళ్ళింది మొదలు మళ్ళి ఇదే రావడం. దాదాపుగా రెండు రోజులుగా అతను ఇంటి మొఖం చూడలేదు. ఆఫీసు నుండి అటు నుంచి అటే తిరగడం జరిగింది. మాటల సందర్బంలో అతనికి అకలి తెలియలేదు. ఇప్పుడు ఒక్కసారిగా విపరీతమైన ఆకలిగా అనిపించింది. లేచి వండుకోవాలంటే ఓపిక లేకుండా ఉంది. వస్తూ, వస్తూ అక్క గారింటికాడ

80

భోజనం చేసి వచ్చిన బాగుండిపోయేది. ఆ ఆలోచనే రాలేదు. వంటకు ఉపతక్రమించడం కోసం లేచిండు. బట్టలు విడిచి గోడకున్న మొలకు తగిలించి లంగి చుట్టుకున్నాడు. అయితే అతని ఆలోచనలు ఇంకా అంతకు ముందు జర్గిన మీటింగు గురించి, చలపతి, పర్సాల గురించి ఆలోచిస్తున్నది. ఆలోచనల్లో పడిపోయి తలుపు చప్పుడైంది కనిపెట్టలేదు. అతను బాత్‌రూమ్‌కి పోయి తిరిగి వచ్చేసరికి మేరి కనిపించే సరికి ఆశ్చర్యపోయి, 'ఇవ్వాల బాగా అలసిపోయాను పాఠం చెప్పలేను రేపు చెపుతాను' అన్నాడు.

మేరీ మూతి చిన్నగా ముడుచుకుని కళ్ళు ఇంత చేసుకుని నిలబడి ఉంది. రెండు రోజుల నుండి చూస్తున్న మాస్టరు. ఊళ్ళో లేరా ఎటుపోయారు' అంది. ॥

"పనుండి రాలేకపోయాను, నీ హోంవర్క్‌ అంత చేసావు కదా, రేపు పొద్దున్నే చూస్తా అతను అలసటలో ఉండి ఆమెను తొందరగా వదుల్చుకోవాలనే ధోరణిలో ఉన్నాడు.

“పాఠం కోసం రాలేదు మాస్టరు. అమ్మ భోజనం పంపింది" అంటుస్సులు మీద గుడ్డ కప్పి ఉన్న పళ్ళెం కేసి చూయించింది.

శేషగిరి ఆశ్చర్యపోయి అటువైపు చూసిండు. అంతవరదాకా అతను అది కనిపెట్టనేలేదు.

“ఎందుకు అమ్మ అంత రిస్కు తీసుకున్నది' అతని గొంతులో ఒక విధమైన మార్దవం ధ్వనించింది.

ఏమో తెలియదు. ఇచ్చి రమ్మన్నది. అంతే నేను వెళుతున్నా' అంటూ మేరీ మారుమాట పలకుండా వెళ్ళిపోయింది.

ఈ విచిత్ర పరిస్థితి అర్ధంకాక శేషగిరి మేరీ పోయినవైపు దృష్టి సారించిండు. ఆమే గేటు తీసుకుని చీకట్లో కలిసిపోయింది. అకలి కేక వేయడంతో అతను దృష్టి స్టూలు మీదున్న పల్లెం వైపు మల్లింది. పల్లెం మీద కప్పిన తెల్లటి గుడ్డను తాలగించిండు. పల్లెంలో ఒకవైపు అన్నం. రెండు చిన్న గిన్నెల్లో ఒక దాంట్లో పుల్ల మామిడికాయతో వండిన కందిపప ఒక దాంట్లో మీగడ పెరుగు. అతని నోట్లో నీళ్ళూరిసయి. మొత్తం పల్లెం కాలిచేసి బ్రేవ్‌మని బేగు తీస్తూ వచ్చి సాపలో సతికిలపడ్డడు. బుక్త తియాసంతో కళ్ళు మూతలు పడుతుండగా

అతను సాపలో వారిగిండు. గదిలో లైటు కాంతివంతంగా వెలుగుతుంది. ఓ పక్కకు తిరిగి లెనిన్‌ కార్మిక రంగంలో పని విధానం అనే పుస్తకాన్ని తీసుకున్నాడు. అంతకు

ముందు చదివి మలిచిన పేజీని తెరచి చదవబోతుంటే అతని దృష్టి అక్షరాల మీదే ఊన్నా అతని మనసులో అగస్టీన్‌ కుటుంబంతో వారం రోజుల వయ ఊరెల్లుతానని మొన్ననే

కదా పోయింది అప్పుడే వచ్చాడా! అని మనసు ప్రశ్నించింది. అతని ఆలోచనలు పుస్తకంమీడ నిలుపలేదు. '

"ఏమో వచ్చారేవోోనని తనకు తాను నమాధానం చెవ్వకుని పుస్తకంలోకీ మననుచొప్పించిండు. పేజీలు తిరిగేసిన కొలది, అతడు బాహ్య ప్రవంచాన్ని మరిచిపోయిండు. ఎక్కడో ఏకాంతంలో గురువు చెప్పే మాటలను బుద్ధిగా వాంట పట్టించుకునే విద్యార్థిలా అతను ఆ పుస్తకంలోని భావాలను అర్ధం చేసుకుంటు ఎప్పుడో నిదురలోకి జారిపోయిండు.

11 వరంగల్‌ జిల్లా కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్యదర్శి సెరవల్లి వెంకటరమణయ్య, సర్వదేవ

స!

బట్ల రామనాథం కలిసివచ్చిండ్లు. ఇద్దరికి వయసు పాతిక ముప్పయి లోపు ఉంటాయి. దోతికట్టి అచ్చం పల్లెటూరి రైతులా ఉన్నారు. విద్యావంతులు. వెంకటరమణయ్య అప్పటికి రహస్య జీవితం గడుపుతున్నారు. పోలీసులు అతని కోసం వేయి కళ్ళతో చూస్తున్నారు. సర్వదేవబట్ల రామనాథం లీగల్‌గా ఉండి వరంగల్‌లోని అజాంజావా మిల్గులొ యూనియన్‌ స్థాపించి నాయకత్వం వహిస్తున్నాడు. శేషగిరి కొత్తగూడెం వచ్చిన తర్వాత ఒకటి రెండుసార్లు నర్వదేవబట్ల రామనాథంను కలవడం జరిగింది. కార్మిక రంగంలో నర్వ మొదటి నుండి పనిచేస్తుండటం వల్ల శేషగిరికి సర్వ పట్ల ఒకవిధమైన చనువు, ఆరాధన భావం ఉంది. శేషగిరికి కార్మిక రంగంలో వనిచేయ డానికి ప్రేరణ కల్పించింది కూడా రామనాథమే. మొదటిసారిగా శేషగిరిలో నాయకత్వ లక్షణాన్ని గుర్తించి అతనికి కాలరీ ఏరియాలో పనిచేయడానికి పార్టీ పంపించేలా చేసింది కూడా రామనాథమే. దానివల్ల వారిద్దరి మధ్య ఒక విధమైన చనువు నెలకొని ఉంది.

ఆ రోజు సాయంత్రం కొరియర్‌ ద్వారా వాళ్ళు వస్తున్న సంగతి తెలుసుకుని, శేషగిరి ద్వారా కోటయ్య ఇంటి కాడ సమావేశం ఏర్పాటు చేయడం జరిగింది. ఆ కుటుంబం నమ్మకమైంది. కోటయ్య భార్య దార కనుకమ్మ సిఎస్‌పి బెల్టు మీద పనిచేసేది. రహస్యాన్ని కాపొడే గుణం ఉంది. పార్టీ వాళ్ళ పట్ల ప్రేమానురాగాలు ఉన్నాయి. అవెకు చదువు రాకపోయినా కూలినాలి జనంకోసం పార్టీ వాళ్ళు నర్వం అర్పించి పనిచేస్తారనే గౌరవం ఉంది. ఆమెది స్వతహాగా తల్లి మనసు. అందరిని ప్రేమగా ఆప్యాయంగా చూసేది. శేషగిరికి ఆకుటుంబం పరిచయం అయిన కొత్తలో కనుకమ్మ పెద్ద మననును గుర్తించగలిగిండు. దాంతో అతను ఏమి దాచుకోకుండా తాను ఎందుకోసం, ఎవరి కోనం పనిచేన్తున్నదీ వివరించిండు. కనుకమ్మువయను నలభై సంవత్సరాల లోవు ఊంటుంది. ఎవరి కష్టాలన్నా వింటే ఆమె ఇట్టే కరిగిపోయి కన్నీళ్ళు కొర్చేది. ఆమె ముందు శేషగిరి ఒక చిన్న పిల్లవాడై పోయినట్టుగా ఫీలయేవాడు.

మూడు గదులుండే గుడిసె, ముందు కొట్టం అందులో రెండు పాడి బర్గు ఉండేవి. వేడి నీళ్ళకు చన్నీల్లు తోడైనట్లు భార్యభర్తలు ఇద్దరు పనిచేస్తున్నా చాలి చాలనికుటుంబానికి చేదోడుగా ఉంటుందని అలవాటుగా వచ్చిన పాడిని పోనియస్రుండా వాటిని పోషిస్తున్నది. కొట్టం కాడున్న చింత చెట్టు, కొమ్ముల మీదుగా ఎక్కి అవసరమైతే పారిపోయేందుకు అనువుగా ఉండేది.

సాయంత్రం చీకటి వడ్డ తర్వాత వాళ్ళ నమావేశం ఆరంభమైంది. పెరవల్లి వెంకటరమణయ్య మాట్లాడడం మొదలుపెట్టాడు. అతని గుండ్రటి మొఖం విప్పారింది. అతని చేతులు గాల్గోకి ఆడించుకుంటు చెప్పడము మొదలుపెట్టాడు.

సామ్రాజ్యవాద యుద్ధంలో బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం భారత ప్రజల అనుమతి లేకుండా నిరంశంగా యుద్ధంలోకి లాగింది. కోట్లాది రూపాయల యుద్ధభారాన్ని భారత 'ప్రజల పై రుద్ది, మరోవైపు, ప్రజల మీద, రాజకీయ పార్టీల మీద, రైతాంగం మీద క్రూర నిర్భందాన్ని అమలుజరుపుళున్నది. ఆ పరిస్థితిలో సామాజ్యవాద యుద్ధకాలంలో బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వాన్ని పాయుధ విషస్ణవం ద్వారాకూలదోయాలని మన పార్టీ మొదలు నిర్ణయించింది. అయితే జూన్‌ 21, 1941 నాడు జర్మనీ రష్యాపై యుద్ధం ఆరంబించిన తర్వాత మన పార్టీ ఎత్తుగడలో

82

మార్పు అనివార్యమైంది. రష్యాను కాపాడుకోవడం కోసం మిత్రపక్షమైన బ్రిటన్‌ను సమర్థించవల్సి వచ్చింది. మనం తాత్కాలికంగా బ్రిటన్‌తో పోరాటాన్ని నిలిపివేయవలసి వచ్చింది. ఆ నేపథ్యంలో పార్టీపై బ్రిటిషు ప్రభుత్వం నిషేధం తాలగించింది. దాని మూలంగా సంస్థానంలో మనకు కొద్దిగా బహిరంగంగా పనిచేసే అవకాశం కలిగింది. అయితే ఈ అవకాశం నామమాత్రమైంది. ఏ క్షణములోనైనా మళ్ళీ పార్టీపై నిషేధం విధించవచ్చు. మనుకున్న ఈ కొద్దిపాటి అవకాశాన్ని వినియోగించుకుని మనం విస్తృతస్థాయిలో గ్రజా సంఘాలను నిర్మించాల్సి ఉంది. అదే సమయంలో రేపు ఎటువంటి నిర్భందం వచ్చినా తట్టుకోవడానికి వీలుగా అటు రహస్య కార్యకలాపాలను అనునరిస్తూ, బహిరంగ కోర్యశ్రమాలు కొనసాగించాలనేది మన ఉద్దేశం. ఇప్పటికే సంస్థానం విసృృతస్థాయిలో ప్రజా సంఘాల నిర్మాణం సాగుతున్నది. ఆ నేపథ్యంలోనే మనం సింగరేణిలో కార్మిక నంఘాన్ని నిర్మించాల్సి ఉంది. “వెంకటరమణయ్య క్షణకాలం అగిపోయి, శేషగిరి ముఖంలోకి చూసిండు. శేషగిరి సమర్థింస్తున్నట్లుగా తల ఊపిండు... రామనాథం మౌనంగా వింటున్నాడు.

అంధ్ర మహాసభ తర్వాత మితవాదులైన భూస్వామ్య ప్రతిన్గిధులైన మందుముల నర్చింగరావు, కొండా వెంకటరంగారెడ్డి, మాడపాటి హన్మంతరావు మొదలగువారు ఒకవైవు, తైకాంగా ప్రయోజనాలు కాపాడే కమ్యూనిష్టులను మరోవైపున పోటికి నిలబెట్టడం జరిగింది. ఈ ముసుగులో గుద్దులాట ఇక ముందు సాగకపోవచ్చు. వచ్చే భువనగిరి సమావేశానికి ఆంధ్ర మహాసభలో చీలిక అనివార్యమయ్యేట్లు ఉంది. పదవ మహాసభ నాటికి భూస్వామ్య ప్రతినిధులైన మితవాదులు, అర్ధబలం, అంగబలం ఉపయోగించి కృత్రిమంగా దొంగ సభ్యత్యాలు సృష్టించి తమకు మెజార్టీని ఏర్పాటుచేనుకొని కొండా వెంకటరంగారెడ్డిని గెలిపించగలిగారు. అయినా కార్యవర్గంలో మన పార్టీ సభ్యులైన బద్దం ఎల్లారెడ్డిని, రావి వారాయణరెడ్డి, అరుట్ల లక్ష్మీనర్సింహారెడ్డిలను కార్యవర్గంలోకి రాకుండా అడ్డుకోడం వాళ్ళచేత కాలేదు.”

"ఆ సభ జరిగిన తర్వాత ఆంధ్ర మహాసభలో మితవాదులు ఒక పద్దతి ప్రకారం మనలను. అణచడం కొసం ప్రయత్నం చేస్తున్నారు. మనల్ని ఏకాకులను చేయాలని చూస్తున్నారు. గ్రామాల్లో వ్యవసాయ పనులు సాయండా అడ్డుకుంటున్నారని, హింసను, వర్గపోరాటాన్ని ప్రభోదిస్తున్నారని, ఆంధ్ర మహాసభలో హింసకు తావులేధని, ఇది అహింసతో కూడుకున్నదని వాదనలు చేస్తున్నారు. అంతేకాదు ఆంధ్ర మహాసభ అన్నివర్గాలకు సంబంధించినదని దీనిలో భూస్వామ్యులుంటారు. రైతాంగం ఉంటుంది. వీరిద్దరి మధ్య తగాదాలు పెట్టీ కమ్యూనిస్టులు ఆంధ్ర మహాసభను విచ్చిన్నం చేస్తున్నారని, వర్గపోరాట సిద్దాంతాన్ని ప్రచారం చేయదలచుకుంటే కమ్యూనిస్టులు వాళ్ల పార్టీ ద్వారాప్రచార౦ చేసుకోచ్చుగాని, అందుకోసం ఆంధ్ర మహాసభను వేదిక బేసుకోరాదని

వాదనలు చేస్తున్నారు. "వెంకటరమణయ్య కొద్దిగా ముందుకు వంగిండు. అంతవర దాక నెలమీద ఎడమ చేయి అనించి మాట్లాడే వాడల్త్లా చేతిని వాళ్ళోకి తీసుకున్నాడు, రామనాథం అతని మాటలకు అడ్డుకోకుండా సన్నని దీపపు వెలుగు మీద దృష్టి సారించిండు, దీపపు కాంతి అతని కనుపాపల్లో ప్రతిఫలించి రెండు జ్యోతుల్లా వెలుగుతున్నాయి. శేషగిరి

83

గోడకు సతికిలబడి కూచున్నాడు.

"మనం ఆంధ్ర మహాసభ తీర్మానాలకు వ్యతిరేకంగా నడుచుకోవడం లేదని, గతంలోని రైతు సమస్యలపై చేసి తీర్మానాలను ఎత్తి చూపి మేము ఆ తీర్మానాలకు వ్యతిరేకంగా పోవడం లేదు. మమ్ముల్ని వ్యతిరేకించడం అంటే మీరు గతంలోచేసిన అంధ్ర మహాసభ తీర్మానాలను వ్యతిరేకించడమే అవుతుందని మనం స్పష్టం చేశాము. భూస్వాములకు భూములు ఉన్నాయి, వాల్ల సర్వతోముఖాభివృద్ది చెందియున్నారు. వాళ్ళ అభివృద్దికోసం కొత్తగా ఆంధ్రమహాసభ చేయవలసింది, చేయగలిగేది ఏమిలేదు. కాని పేద ప్రజలు కవ్టాలలా ఉన్నారు. వాళ్ళు దొరలకు, జాగిర్ధారులకు ఎట్టిచేసి దుర్చ ర జీవితం గడుపుతున్నారు. మనం ఏమన్నా అభివృద్ది కొసం, మంచి కోసం పనిచేయా లంటే ఆ ప్రజల కోసం పనిచేయవలసి ఉంది, ఆని మనం స్పష్టంచేసాం..అహింసను తప్పనిసరిగా అనుసరించాలని ఇంతవరకు జరిగిన ఏ మహాసభలో కూడా తీర్మానిం చలేదు. ఆంధ్ర మహాసభ వేదిక నుండి పార్టీ రాజకీయాలు ప్రచారం చేసుకోవాల్సిన అవసరం మాకు లెదు. మేము మహాసభ తీర్మానాలను ఖచ్చితంగా అమలుజరపాలని, ప్రజల్లో మరింత చొచ్చుకుపోవాలని కృషిచేస్తున్నాం అని స్పష్టం చేశాము. నిజానికి వాళ్ళ దగ్గర మన ప్రశ్చలకు సమాధానం లేదు. తగాదాలు పెట్టి కమ్యూనిస్టులు ఆంధ్ర మహాసభను విచ్చిన్నం చేస్తున్నారని ప్రచారం చేస్తున్నారు. నిజాయ వ్యతిరేకంగా భూస్యాములకు, జాగిర్దారుయ ఉన్న కొ ద్దెపాటి అసంతృప్తితో కొద్దిమంది మనతో ఆంధ్రమహాసభలో కలిసివచ్చిండ్లు.. అయితే ఆంధ్రమహాసభ నిద్రాణమై ఉన్న ప్రజల్లో చైతన్యాన్ని లేపింది. అది రోజు రోజు మరింత ప్రజల్లోకి చొచ్చుకుపోతుంది. ఇప్పుడిక వాళ్ళ చెప్పు చేతుల్లో నిలబడే స్థాయిలో లేదు. అది మరింత ముందుకుపోతోంది. వాళ్ళు ఎంత అరిచి గీపెట్టినా అది వినే పరిస్థితిలో లేదు. ఈ రోజు తెలంగాణా గ్రామీణ ప్రాంతంలో రైతు కూలీల ఆశలకు, ఆశయాలకు ప్రతిబింబించే వేదికైంది. ఇది మితవాదులకు గంగవెగ్రులు ఎత్తిన్తున్నది. ఇంతవరదాక వాళ్ళు ప్రజలకు మిత్రులుగా వేసుకున్న బురుఖాలు తొలగించుకుని నగ్నంగా తమ అసలు సిసలైన భూస్యామ్య స్వరూపాలతో బయటికి వస్తున్నారు.”

“పోలీసులతోకుముక్తై, లేనిపోని కేసులు పెట్టించి అరెస్టులు చేయిస్తున్నారు. కామైడ్‌ అనే పదాన్ని విడదీసి కామ రెడు అని నికృష్ణపు భావాలను ప్రచారం చేస్తున్నారు. 'వెంగమ్మ అనే నాటకాన్ని ప్రదర్శించి నాయకుల్లో లేని లైంగికి అరాచకాన్ని ఉన్నట్టుగా ప్రదర్శిస్తున్నారు. గోల్కోండ పత్రికలో లేనిపోని అబద్దాలను ప్రచారానికి పూనుకుంటు న్నారు.ఎక్కడైనా ఎప్పుడైనా ప్రజా వ్యతిరేకులు అవలంభించే నికృష్టపు పని ఇది. ఇదేం చరిత్రలో కొత్తకాదు. దీనిని మనం ఎదుర్కోవడానికి మనం మరింత పెద్ద ఎత్తున ప్రజలను ఆంధ్ర మహాసభ కింద, వివిధా ప్రజా సంఘాలు క్రింద సమీకరించి చైతన్యవంతులను చేయడం ద్వారానే సమాధానం చెప్పగలం. అందులో భాగంగా మీరు సింగరేణిలో కారిక్రులను సమీకరించి భువనగిరిలో జరిగే ఆంధ్ర మహాసభకు పెద్ద సంఖ్యలో హాజరయ్యేలా చేయాలి. సభ్యత్వం పెద్ద ఎత్తున చేయించాలి. ప్రజలు వాస్తవాలను తెలుసుకోవడం కొసం ముఖ్యంగా అగ్రగామి అయిన కార్మికవర్గం నేడు జరుగుతున్న పరిస్థితులను అర్ధం చేసుకోవాల్సి టంది'.. అతను చెప్ప డం ముగించినట్టుగా అతని గొంతు తడారిపోయి. మంచినీళ్ళ కోసం లేచిండు

84 రాత్రి గడిచినా కొలది దోమలు గుయ్‌గుయ్‌ మంటు చెవులపాంటి, పాదాలపాంటి ముసిరి చికాకు కలిగిస్తున్నాయి. అయినా ఆదేద్‌ వారి ధ్యాసలోకి రావడం లేదు.

రామనాథం ఎగ్రటి ముఖం ప్రశాంతంగా ఉంది. అతను మాట్లాడడం మొదలు: పెట్టిండు... అతని గొంతు సౌమ్యంగా సున్నితంగా ఉంటుంది. బడిపంతుల్తా వివరిం చినట్టుగా ఉంటుంది. ఎంత కఠినమైన విషయమైనా అతను తేలిక చేసి అరటి పండు ఒలిచినట్ల్టు మాట్టాడడం అతనికి అలవాటు.

"సంస్థానంలోని అన్ని రంగాల్లో ముఖ్యంగా విద్యార్థి, కార్మిక రైతాంగంలోను, ఇతర వృత్తుల వారిని సమీకరించడంతో ఆవసరమైన కృషి ప్రారంభమైనది. పార్టీ ప్రాథమిక యూనిట్లు ఏర్చాటుచేయడంలో అందరు శక్తివంచన లేకుండా కృష్‌ ప్రారంభించారు.

హైద్రాబాద్‌ రైల్వే, కారిక్రుల యూనియన్‌లో ముక్టుం పనిచేయడం మొదలు పెట్టిన తర్వాత మనం మంచిన్థానం కల్పించుకోగలిగాము. ఏ పార్టీ రాజకీయాలు లేని ఫజుల్‌హక్‌ అనే బైడ్‌ యూనియనిష్టుతో మనం మొదట సత్సంబంధాలు నెలకొల్పుకుని అయన్ను కొంతకాలం అధ్షునిగా ఉంచి పనిచేయడం జరిగింది. ఆయన అప్పటికే రైల్వే కారిక్రుల్లో పనిచేస్తున్నాడు. అయితే కేవలం బ్రేడ్‌ యూనియన్‌ కార్యకలాపాలే కారిక్రుల సమస్యలు పరిష్కరించలేవని, కారిక్రుల సమస్యలు మొత్తం వ్మవస్థలో భాగమని, దోపిడి వ్యవస్థను మార్చకుండా మనం కారిక్టుల సమన్యలు పరిష్కరించ లేమని, కార్మికవర్గం తన స్వంత ప్రయోజనాల కోసం పోరాడుతూనే మొత్తం పీడిత వర్గ ప్రయోజనాల కోసం పోరాడాల్సి ఉంది. ఈ నేపథ్యంతో మనం సంస్థానంలో కార్మికవర్గాన్ని కదల్బడానికి పూనుకోవడం జరిగింది. "రామనాధం వివరించి తన స్వంత అనుభవం, ఏ పరిస్థితిలో అక్కడ యూనియన్‌ ఎట్టా స్థాపించింది. చెప్పుకొచ్చిండు. ల్‌

ఆ మాటల్లొ ఒకే భావం స్పురించింది” ఏ దేశంలోనైనా కారిక్రుల పరిస్థితి, కష్ట జీవుల పరిస్థితి ఒక్కతీరుగానే ఉంటుంది. కారిక్రుల శ్రమైక జీవనం దేశ కాల సరిహద్దు లను చెకెపివేసి అంతార్జాతీయంగా వాళంతా ఒకే తలి ప్‌ల్లలు అనే భావం కలిగించింది. రమే వాళ్ల తల్లి ఆ తల్లి నుండి వేరుచేసిన వలల ళంలా తల్లడిల్లిపో తున్నారు. స్వార్థపరులు, ఆ శల్లిని చెరపట్టిండ్లు, కన్నతల్లిని చెర నుండి విడిపిం చుకునేందుకు పిల్లలు జరిపే పోరాటమిది. -్‌ స్ట్‌

"ఎంత తొందరగా వీలైతే అంత తొందరగా యూనియన్‌ స్తాపించండి, మీకు సహాయంగా రామనాథం కానీ ముకుంగాని రావడం జరుగుతుంది" వాళ్ళ అనుభవం మీకు యూనియన్‌ నిర్మంచుకోవడానికి దోహదపడుతుంది. "చివరగా వెంటరమణయ్య చెప్పుకొచ్చిండు.

శేషగిరి పుస్తకాల గురించి, పత్రికలు ఇంకా ఎక్కువ సంఖ్యలో పంపవలసిన అవసరం గురించి ఇక్కడ తమ పని విధానం గురించి వివరించిండు.

సమావేశం ముగిసిన తర్వాత అక్కడే భోజనం చేసి, కోటయ్య, కనుకమ్మలకు వీడ్కోలు చెప్పి బయలుదేరిండ్లు.. ఊరు చివర దాకా సాగనంపేందుకు రవిచందర్‌ వెంటపోయిండు..

శేషగిరి ఇంటి దారి పట్టిండు.. శేషగిరి చలపతి పర్స ముగ్గురు కలిసి ఒక సెల్‌గా

ఏర్పడి తర్వాత మంచి ఫలితాలు కనిసించసాగాయి. రాత్రి పగలు వాళ్ళకు మరోజాస

క్రి5్‌

లేకుండా పోయింది. ఏదో అతీతమైన శక్తి వాళ్ళ ముగ్గురిని కలిపేసింది. నిరంతరం వాళ్ళు సమావెశాలు ఏర్పాటుచేశారు. బస్తిల పాంటి, బావులు మీద కారిక్టులను కలిసి వాళ్ళతో సంబంధాలు కొనసాగించారు. వివిధ సమస్యల మీద పత్రికలకు వ్యాసాలు వ్రాసారు.

12

చీఫ్‌ ఫోర్‌మెన్‌ విజయరంగం వర్క్‌షావంతా కలియతిరిగిండు. అతని పాడనాటి గద్దముక్కు మీద చిన్న కండ్లు చిట్లించుకుని అనుమానాన్సదంగా చూనుకుంటు తెచ్చిపెట్టుకున్న గంభిరంతో కలియతిర్గిండు. అతని అనుచరుడైనా కిట్టు మొఖం మీద మానిన గాయం తాలుకు మచ్చ అతన్ని వెక్కిరిస్తున్నట్లుగా అనిపించింది. అతని మనసులో గత కొద్దిరోజులుగా ఏదో తిలియని దిగులువట్టుకున్నది, తనకు తెలియ కుండానే వర్క్‌షాప్‌లో పనిచేసే కారిక్రులంతా ఏదోకుట్ర పన్నుతున్నట్టుగా ఆతను భావించసాగొడు. అందులో మెదటి దెబ్బ అతని అనుచరుడైన కిట్టు మీద పడింది. అది అతని భయానికి కారణముంది. ఎవరిని అనుమానించాలో ఎవరిని నమ్మాలో తెలియని అ భద్రతా భావం అతన్ని ఆవరించింది. ప్రతి కారకుడి మొఖంలో ఏదో నిర్లక్ష్యపూర్వక మైనచూపేదో ఆతన్ని వెక్కిరస్తున్నట్లుగా భావించసాగాడు. అతని అనుచరుడు కిట్టును రెండవ బదిలిలో గుర్తు తెలియని అగంతకుడు కొట్టిన తర్వాత పులితోలు కప్పకున్న మేకలాంటి అతని అహం దెబ్బ తిన్నది. ఆసంఘటనలో అతను ఎవరి మీద ఎటువంటి చర్య తీసుకోలేకపోయిండు... ఉశ్రోషంతో మనిషి మరింత ఉడికిపోయిండు... వర్క్‌షాప్‌లో పనిచేస్తున్న ప్రతి కారిక్రుడు అతనికి శత్రువుగానే కనిపిస్తున్నాడు. ఇంజనీర్‌ క్యానన్‌ మాత్రం ఇదంతా ఏమి జరుగనట్టుగానే మొదలుతున్నాడు. నిజానికి ఇంజనీర్‌ ఎవరి మీదనో ఏదో ఒక యాక్షన్‌ తీసుకుంటే బాగుండిపోయేది కాని అది సాధ్యం కాలేదు. విజయరంగం ఎవరినైతే అనుమానించాడో వారు అ సంఘటన జరిగిన రోజు నాడు ఆ షిప్పలో పనిచేపింది. లేదు.. అటువంటపుడు ఎవరి మీద రిపోర్టు చేయలేకపోయిండు... చాపకింది నీరులా అతనిపై శత్రుత్వం పెంచుకున్న వారు వ్యవహరిస్తున్న సంగతి అతను గ్రహించగలిగిండు.. దాంతో వెర్రిలేసిన కుక్కమాదిరి అయిపోయి కారిక్రుల మీద మరింత విరుచకుపడిండు.. ఒకరిద్దరిని అక్రమంగా ఇంజనీరు క్యొనన్‌ గారితో చెప్పి పని నుంచి తొలగించిండు... దాంతో అంతవరదాక నివురుగప్పిన నిప్పులా ఉన్న కారిక్రుల కోపం మరింత పెరిగి అందుకు ప్రతిగా ఏదో ఒకటి చేయాలనే తలంపు కలిగి వెతుకులాట మొదలు పపెట్టిండ్లు. నిప్పుకు గౌలిళోడైనట్లు వర్క్‌షాపు కొరిక్టులకు శేషగిరి పరిచయం కలిగింది.

వర్క్‌షాప్‌ కార్మికులైన వెంకటనారాయణ, రాజారాంసింగ్‌, గాదెం బాబయ్య, కొమురయ్యలు శేషగిరిని కలిసి విజయరంగం వలన తాము రోజు పడుతున్న బాధల గురించి చెప్పుకొచ్చిండ్లు..

"నిజానికి వాడెంత దుర్మార్గంగా మెదలుతున్నాడంటే అవి చెప్పడానికి మకు మాటలు చాలడంలేదు. ఎర్రిలేసిన కుక్కతీర్ణ మా మీదకి మాటిమాటికి ఉరికివస్తండు.. ఎంత నర్జుకుపోయి పనిచేస్తామన్న సాధ్యం కావడం లేదు. వానికి కోపం రావడానికి మేమేదో తప్పు చేయాల్సిన అవసరం కూడా లేదు. సరిగా నక్క చూపులతో అటుఇటు చూసుకుం

క్‌6 టుపోయి, కానక తోపలున్న ఇనుపబీముకు తాకీ బొక్కబోర్ల పడిపోతే అదిచూసి నవ్విండని రాజీరు అనే టబ్బురిపేరు సెక్షన్లో పనిచేసే వాన్ని నాల్గు రొజులు సస్సెండ్‌ చేయించిండు.. ఇదేం అన్యాయమని ప్రల్చించినందుకు వెంకటస్వామి అనే మరో కారిక్టున్ని రెండు రోజులు పనిలోకి తీసుకోలేదు. అయ్యా ఇది సంగతి అని ఇంజనీరుకు చెపుతామంటే వాడు మా మాట వినిపించుకోవడం లేదు. ఎప్పుడున్నా మా బాద విని మంచోచెడో చెప్పే చలపకి సారును బాయి మీదికి ట్రాన్స్‌ఫర్‌ చేయించిండ్లు." గాదెం బాబయ్య జరుగుతున్న సంఘటనలు ఒకటొకటిగా ఏకరువుపెట్టిండు.. ,

'వాని దృష్టిలో మేం మనుష్యులం కాదు పేడ వురుగుల కంటే కడపహీనం వెంకటనారాయణ,

“ఎప్పుడన్నా సందుచూసి మేడలు విరిచేయాల్సినంత కోపం కల్గుతున్నది.

అనలిదంతా జరగడానికి కారణం ఆ ఇంగ్లీష్‌ దొర క్యాన్‌, కాని వాడేమో వాని చేతికి మైల అంటకుంట విజయరంగం వంటి కుక్కలను ఏగదోస్తున్నాడు. మేము నిం చెప్పినా వినిపించుకోడు కాని వాడోక్క మాట చెపితే అదే వాడికి వేదమై చెల్లుతుంది కొమురయ్య.

శేషగిరి వాళ్ళు చెబుతున్నంత సేపు ఓపికగా విన్నాడు. నిజానికి వాళ్ళు వొళ్ళీ

సమస్యలన్నింటినికి మూలం విజయరంగమని భావిస్తున్నారు. కాని వాస్తవం అది కాదు. ఇంగ్లీష్‌ మేనేజ్‌మెంటు వాళ్ళు అవలంభించే విధానంలో విజయరంగం ఒక పనిముట్టు. అయికే అతని పాత్ర మరికొంత అతిగా ఉండవచ్చు కాని మూల సమస్య వేరే ఉంది. దాన్ని అర్థమయ్యేలా ఎలా చెప్పాలో యోచిస్తున్నట్లుగా అతని నల్లటి కనుబోమ్మలు ముడిపడ్డాయి. అతని పెదవులపై అదో మాదిరి నవ్వు క్షణం మెరిసి మొఖం గంభీరమైంది. వాళ్లంతా అతని మొఖంలో వాళ్ళకు కావాల్సింది ఏదో వెతుకుతున్నట్పగా వర్‌క్షగా చూస్తున్నారు... బాబయ్య మోకాళ్ళ మీద చేతులు పెట్టుకుని కుచున్నాడు. నేల మీద చతికిలబడి కొమురయ్య, అతన్ని ఆనుకుని కుమారస్వామి నేల మీద చేతిని అనించి ముందుకు వంగి ఉన్నాడు. వెంకటనారాయణ గోడకు వెన్నును ఆనించి మోకాళ్ల చుట్టు చేతులు చొప్పించిండు. రాజారాంసింగ్‌ చేతులు కట్టుకుని నిలుచున్నాడు. వారి మధ్యన శేషగిరి కూచుని ఉన్నాడు. అతని వాంటి మీద పొడుగు చేతుల ఆంగీ ఉంది... అతని మొలకు చుట్టుకున్న తెల్లటి లుంగి ఉంది. రెండు కాళ్ళు వెనక్కి మడిచి ముందుకు వంగి ఎడమచేతి మీద బరువు ఆనించి కూచున్నాడు. ఏదురుగా గోడకున్న విద్యుత్‌ బల్ఫు నుండ కాంతి అతని మొఖం మీద పడి తేటగా వెలుగుతున్నది. చల్లటి గాలి గది నిండా అలుమకుంది.

"కొమురయ్య చెప్పింది వాస్తవమే నిజానికి మేనేజుమెంటు అవలంభిస్తున్న కార్మిక వ్యతిరేక విధానానికి విజయరంగం ఒక సాధనం. పనిలో వేధింపు అన్నది ఒకచోట ఒకరకంగా మరో చోట మరో రకంగా కనిపిస్తుంది. మీ దగ్గర విజయరంగమే మీ సమస్యలన్నింటికి మూలంగా కనిపించుతున్నాడు..ఒక బావిలో ఒక అండరులుక్కరు అక్కడ విజయరంగం పాత్ర వహించవచ్చు. మరో చోట కంట్రాక్టరు అ పాత్రలో దర్శన మియ్యవచ్చు. మరోచోట మరో అధికారో వాని అనుచరుడో (కూరంగా కనిపించవచ్చు. కాని వీటన్నింటికి మూలం

8

ఒక చోటనే ఉంది. అది మనకు ముఖాముకిగా స్పష్టంగా కనిపించడం లేదు. అది చాల తెరలచాటున దాగున్నది. వీటన్నింటి వెనుక ఉండి నడిపించే శక్తి ఒక్కటే వాళ్ళకు మనం శ్రమ చేయడం కావాలి. వాళ్ళ మనుగడకు మన చమట చుక్కలు కావాలి. మన రక్త మాంసాలు కావాలి.”

వెంకటనారాయణ మొఖం గంభీరమైంది. బాబయ్య మౌనంగా చెవులు రిక్కించిండు. కోమురయ్య కండ్లు చిట్లించిండు. రాజారాంసింగ్‌ కు ఏం అర్ధకాక అయోమయంగా చూసిండు.

"బ్బదంత మేనేజ్‌మెంట్‌ అవలంబిస్తున్న ఎత్తుగడలో ఒక భాగమే. మేనేజుమెంటు అంటే ఇక్కడ నిజాం ప్రభుత్వం. దాన్ని కీలు బొమ్మను చేసి అడించే ఇంగ్లీషు దొరలు, వారికి బొగ్గు కావాలి. బొగ్గు ద్వారా రైళ్ళు నడవాలి, విద్యుత్తు ఉత్పత్తి కావాలి. రైళ్ళ ద్యారా మన దేశ సంపద వాళ్ళ దేశానికి తరలించక పోవటం కావాలి. ఫ్యాక్టరీలు పెట్టి మన నంపదను మన మనుష్యులను ఉపయోగించి ఉత్పత్తి చేసి లాభాలు గడిచడం కావాలి. అందుకోసం బౌగ్గు కావాలి. అందుకు బొగ్గు తీసే కారిక్రులు కావాలి. కాని కారిక్టుని క్షేమం వానికి అవసరం లేదు. ఒక కారిక్రుడు చనిపోతే మరో కారిక్టుడు వారికి సులువుగొనే చొరుకుతున్నాడు. ఈ కారిక్టుడు భూమి పొరల్లోకి పోకుండా, కారిక్టుని చెమట వడముండా బొగ్గు ఉత్పత్తి కాదు. బొగ్గు ఎంత య్కువగా ఉత్పత్తి కావాలంటే కొరిక్రుడు అంశ కష్టపడాలిసిందే. కారిక్రుని ద్వారా మరింత కష్టాన్ని పిండుకోవటం, తద్వారా అధిరోత్బత్తి సాధించటం ఒక్కటే లక్ష్యంగా సపెట్టకున్నారు. ఆ లక్ష్యాన్ని సాధించటం కోనం రకరకొల పద్దతులను ఏర్పాటు చేసుకున్నరు. అందులో భాగంగానే అధికారులు, కంట్రాక్టర్లు వీరందరు కారిక్టుని శ్రమమీదనే ఆధారపడి ఉన్నారు. మేనేజుమెంటుకు అధికోత్పత్తి కావాలన్నా కంట్రాక్టర్లకు లాభాలు రావాలన్నా కారిక్రుడు నిరంతరం శ్రమ వడవలనిందే. కారిక్రుని నుండి నిరంతరం కష్టాన్ని పిండుకోవటం కోసం వాడొక యంత్రాం గొన్ని సృష్టించుకున్నడు. ఆ యంత్రాంగము ద్వారా వాడు తన లక్ష్యాన్ని సాధించుకుం టున్నాడు. ఇదంత ఒక పద్ధతి ప్రకారం, ఒక ప్రణాళిక ప్రకారం జరిగేకుట్ర. ఈకుట్రను మనం అర్థం చేసుకోవాలి. దీన్ని ఎదుర్కోవటానికి కారిక్టులంతా సమైక్యంగా నిలబడాలి. మనకున్న ఒకే ఒక అయుధం, బలమల్లా మన ఐక్యతే. మనం ఆ ఐక్యతను సంపాందించు కోవాలి. అందుకోసం కారిక్రులమంత ఏకం కావాలి. కారిక్రుడి ఉమ్మడి ప్రయోజనాలను కాపాడదటంకోనం కారిక్రుల కొక నిరంతరం పనిచేపే ఒక సంఘాన్ని నిర్మించుకోవాలి. తద్వారా మాత్రమే మనపై జరుగుతున్న రకరకాల అణచివేతలను ఎదురుకోగలం.”

గాదెం బాబయ్య అతని మాటలకు అడ్డుపోయిండు. అతని గంభీరమైన గొంతు జీరపోయింది. "మనం సంఘం పెట్టకోనటం సాధ్యమేనా?” అంటు అనుమానం వ్యక్తం చేసిండు,

"ఎందుకు సాధ్యం కాదు” వెంకట నారాయణ'

హ్రోలీసులు ఊరుకోరు. పట్టకుపోయి. ఠానాలేస్తరు.” సమాధానంగా బాబయ్య మాట్టాడిండు.

'అవును నిజమే” కొమురయ్య

808

"మరైతే ఎట్టా” కొమారస్వామి, రాజారాం సింగ్‌ ఏం మాట్లాడలేదు.

"ఇదంతా సాధ్యమే' శేషగిరి గొంతు దృఢంగా పలికింది. అందరు మరోకసారి ఊపి! బిగబట్టిండ్రు. శేషగిరి మళ్ళీ మాట్ట్లాడసాగిండు.

"ఎన్ని ఇబ్బందులున్నా మనం సంఘాన్ని నిర్మించుకోవటం సాధ్యమే. ఎందుకంత ఇది మన కారిక్టులందరి అవసరం కోసం అనివార్యంగా మనం చేపట్టవలసిన కార్యక్రమం, ఇంత వరదాక కారిక్టులు వివిధ రకాల సమస్యలతో సతమతమౌతున్నారు. కొందరు కంట్రాక్టర్ల జులుంకు బలి అయిపోతున్నారు. మరి కొందరు అధిక పనిభారంళో సతమతమయితాండ్లు, ఇంకొందరు అధికారుల అహంభావానికి గురి అవుతున్నరు. ఒకకి బాయిలో దెబ్బలకి కాళ్ళు చేతులు తెగిపోతే ఏ విధమైన నష్ట పరిహారం లేని సమస్య, క్రీ కారికుల విషయంలో జరుగుతున్న అత్యాచారాల సమస్య,చాలీ చాలని జీతాల సమన్య వాటిని సక్రమంగా పంచటం లేదనే నమన్య. ఒక్కటేమిటి రకరకాల సమన్యలకో కారిక్రులందరు కుతుత ఉడికిపోతున్నరు. కారిక్రులందరి అసంతృప్తి, ఆందోళనలను మనం ఒక చోటికి తేవాలంటే మనం కారిక్రులందరిని ఐక్యం చేయవ అలసిన అవసరం ఉంది. మన అందరి శత్రువు ఒక్కడే, అదేవిధంగా మన అందరి నమ స్యలు కూడొ ఒక్కటే. ఇక పోలీసులతో వచ్చే సమస్య. అంటే దాన్ని మనం ఎలా పరిష్క రించుకోవాలో ఆలాచించుకోవాలి. మన అందరికి తెలును ఇప్పటికే గ్రామ ప్రాంతాల్లో రైతు కూలీలంళే సంఘాలు పెట్టుకొని సంఘటితమై దేశ్‌ముకొలకు, భూస్వాములకు, జమీందారులకు వ్యతిరేకంగా పోరాడుతున్నరు. మొట్టమొదట సంఘాలు నిర్మించుకునే దళలో వారి! మన లాగే సమస్యలు ఎదురైనాయి. వాటిని అధిగమించడంలో వాళ్ళంత కలిసి కృషీ చేసిండ్లు, చినరికి వాళ్ళ సంఘటిత శక్తితో విజయం సాధించిండ్లు.”శేషగిరి వివరించసాగిండు,

మెల్లమెల్లగా వారిలో ఆత్మ విశ్వాసం "'పెంపొందసాగింది. వివిధ నమన్యలళో సతమతమయిపోయి ఎండు పుల్లల్లా రెపరెపలాడే కారిక్రుల మధ్యన విప్లవాగ్నినెలా రగింలించవచ్చా శేషగిరి వివరిస్తుంటే సారిలో ఏదో తెలియన శక్తి ఆవహిస్తున్నట్టుగా వాళ్ళ ముఖాలు కాంతితో వెలిగిపోసాగినయి. వారికిప్పుడు విజయరంగం పెద్ద సమన్యగో కనచటంలేదు. ఆ సమస్య అంతకంతకు కుంచించుకపోయి అంతకంటే మహ క

సాధించవలసి ఉందనే విశ్వాసం పెంపాందసాగింది. రాజారాం ఐం

అమ్మోరు మచ్చల ముఖం ఆ నూతన కాంతితో వెలిగి పోతున్నది. గొదెం బాబయ్య అ

క్షణంలో మరో పది సంవత్సరాలు వెనక్కి పోయిన యువకునివలె ఉత్సాహాంగా ఉన్నాడు.

బర నారాయణకు గందరగోళంలో ఒక దారి దొరికినట్టుగా అనిపించింది. మంత్ర ముగ్గులై

యినిట్లు కొమురయ్య, కొమారస్వామి ఆలకించసాౌగిండు. చాల పొద్దుపోయే వయ

వాళ్ళ సంభాషణలు సాగినవి, చివరీకి వారంత నూతనోత్సాహంతో సెలవు తీసుకొని పోయిండ్డు.

13

రామనరం లోని అండ్రూస్‌ వన్‌ ఇంక్లయిన్‌ మీద ఉదయపు షిప్పు కారిక్రులతో రద్దీగా

ఉంది. చలికాలం కావటంతో ఆలస్యంగా ఉదయించిన ఉదయభానుడి లేత కిరణాలు

89

వెచ్చగా ప్రసరిన్తున్నాయి. గుంవులు గుంవులుగా కార్మికులు బాయిమీదకు చేరుకుంటున్నారు. బర్మా క్యాంపు,గోరఖ్‌పుర్‌ క్యాంపులు వెలసిన తర్వాత బాయిలమీద కారిక్రుల సంఖ్య మక్కువయింది. ఎర్రటి వొళ్ళు చాలీచాని జుబ్బాలు ధరించిన గోరఖ్‌పుర్‌ కారిక్టులు ఒక వైపు గుమికూడి ఉన్నరు వాళ్ళమీద అధికారిగా పనిచేసే 'జాపర్‌' వాళ్ళందరినీ ఓ ప్రక్కగా నిలబెట్టి షిప్పు అండర్‌లుక్కర్‌ బాబ్స్‌ దొయ ఆ రోజు ఎంత మంది కారిక్రులు వచ్చారో రిపోర్టు చేయడానికి పోయిండు. మరో దిక్కున మళల్దేటి నాగభూషణం ఒక్కొక్క బ్యాచ్‌లో నూటయాభయి మంది స్త్రీ పురుష కారిక్టుల చొప్పున బర్మా క్యాంపు నుండి రెండు బ్యాచ్‌లను తీసుకవచ్చిండు. సీరసన్యాసి బస్తీ నుండి కంట్రాక్టు కారిక్టులను కంట్రాక్టు ముకద్దం వెంటబెట్బకొచ్చిండు.

మళల్లెటి నాగభూషణం తీసుకువచ్చిన బర్మా కారిక్టుల్లో స్రీ పురుష కారిక్టులున్నారు... అతను అమ్మోరు మచ్చల మొఖాన్ని చిట్లించుకుని మైన్‌ ఆఫీసు ముందున్న గద్దెమీద కూచుని ఉన్నాడు. అప్పుడే పొడిచిన ఎండపొడ అతని మొఖం మీద పడుతున్నది. అతని ముందు అడ్డం దిడ్డంగా బర్మా క్యాంపు లేబర్స్‌ గుమిగూడి ఉన్నారు. అండరులుక్కరు అనీఫ్‌ ముకద్దం ఇంకా తన గది నుండి బయటికి రాలేదు. అతను వచ్చిన తర్వాత కార్మికులు ఎంతమంది వచ్చింది లెక్క అప్పజెప్పితే ఆ రోజు ముకద్దం మల్లెటి నాగభూషణం పని అయిపోతుంది, అతను అండరులుక్కరు కోసం వేచి ఉన్నాడు.

బర్మా కారిక్టుల్లో కోటప్ప అతని భార్య సుబ్బలక్ష్మి ఉన్నారు. వారిది స్వంతవూరు తూర్చు గోదావరి జిల్లాలోని ఓ మారుమూల పల్లె... రెండవ వ్రపంచ యుద్దం కొక ముందు వాళ్ళు మొదటిసారిగా ఉన్న ఊర్లో బ్రతుకు వెళ్ళక బరాక్టు బ్రతకపోయిండ్లు... ఎక్కడికి పోయిన ఏడే మానికలు అన్నట్టు అక్కడికి పోయినా బ్రతక ఒక్క తీరుగనే ఉండిపోయింది. అందిన కూలినాలి చేసుకుంటు పొట్ట పోసుకుంటుండగానే జపాను వాళ్ళు బర్మా మీద బాంబుదాడులు మొదలై మళ్ళీ అక్కడ నుండి కాందీకులై తిర్లు ప్రయాణం కట్టిండ్లు. ఆరేండ్లు. బర్మాలో ఉండి సంపాదించుకున్నది ఏమి లేదు... కోటప్పకు బర్మాకు బ్రతుకపోయినప్పుడు ఇద్దరు పిల్లలుండేవారు. ఎనిమిదేంద్లకూతురు పద్మ రెండేళ్ళ కొడుకు సుబ్బయ్య ఉండేవారు. బర్మాలో ఉన్నప్పుడు కూతురు పదక్షు ఏదో మాయ రోగం తగిలింది. అందుబాటులో ఉన్న చేతి వైద్యం చేయించినా ఫలితం లేకుండా పోయింది. అందునా భార్య భర్తలు రోజు వారి కూలి పనుల్లో పడిపోయి నాల్లు రోజులకు కుదటపడుతుందని భావించారే తప్ప ఇంత అన్యాయం జరుగుతుందని ఊహించలేదు. అదేనుంత పెద్ద రోగం కాకున్నా సరైన తిండి మందులు లేక అ అమ్మాయి కాలం చేసింది. ఆ తర్వాత కన్నీరు మున్నీరుగా ఎంత ఏడ్చినా ఏం లాభం... దుఃఖాన్ని దిగమింగుకుని ఉన్న ఒక్క కొడుకు కంటికి రెప్పలా చూసకుంటూ కాలం వెళ్ళ బుచ్చుకొస్తుంటే... యుద్దం ఆరంభమైంది. బర్మా మీద బాంబులు పడేనాటికి సుబ్బలక్ష్మి నెలరోజుల పచ్చి బాలింత,. మూట ముల్లె సర్దుకుని కొడుకును సంకనెత్తుకుని, వచ్చి బాలింతరాలు అయిన భార్యను వెంట బెట్టుకుని కోటప్ప కాందిశకునిగా దేశానికి బయలుదేరిండు... రివ్యూజి క్యాంపులో పెట్టి గంజి మెతుకులు గతుక్కుంటు ఊపిరి నిలబెట్టు కుంటుండగానే రిప్యూజి క్యాంపులో నుండి లారీల్లో తరలించి నాల్గు రోజుల తర్వాత కొత్తగూడెం తీసుకువచ్చి బొగ్గు బావుల్లో

9 పనులకు పురమాయించిండ్లు... గతంలో ఎన్నడు చూడని చీకటి పాక్కల్లో వారి కోసం మృత్యు గుహ్వారాలు ఎదురుచూస్తున్నాయి. బ్రతకడం కోసం మనిషి పారిపోతు పారిపోతు చివరి మజిలికి వచ్చి చేరిండ్లు.. వాళ్ళ జీవితాలు వారి చేతుల్లో లేవు. సముద్రపు నుడి గుండంలో చిక్కిన పడవల్త్లా ఎటు గాలి వీస్తే అటుగా కొట్టుకుపోవడం అలవాటయింది. ఎలాగైన చచ్చేదాక బ్రతకాలనే బలమైన ఆకాంక్ష వాళ్ళు అన్ని కష్టాలను అనుభవించేలా చేసింది. ఈ నిస్సహాయ స్థితిలో వారిని సామ్రాజ్యవాదయుద్ద అవసరాల కోసం పెరిగిన బొగ్గు డిమాండ్‌ను తట్టుకోవడానికి వినియోగించిండ్లు... అనీఫ్‌ ముకద్దం వెడల్పు మొఖంలో మీసాలు లేని తెలుపు నలుపు బారు గడ్డం, మొఖం మీదికి తెచ్చి పెట్టుకున్న కోపంతో చిటపటలాడంగ వచ్చిండు... కింది ఉద్యోగుల మీద అకారణ కోపాన్ని ప్రదర్శించడం అతనికి అలవాటు... కింది ఉద్యోగులందరు పని దొంగలు అయినట్టుగా తానొక్కడే వని మంతుడు అయినట్టుగా తనకు తానే భావించుకుంటడు... దానికి తోడు రజాకార్లంటే అతనికి అభిమానం. హిందు కూలీలంటే ఒక విధమైనా కోపం పెంచుకున్నాడు. ఎప్పుడు చిరుబుర్రులాడుకుంటు వారిమీద కేకలెయ్యడం. అతనికి అలవాటు...ఆ కోపం కంట్రాక్సు ముకద్దం ల మీద కూడా ప్రదర్శిస్తుంటాడు. దాంతో మర్గెటి నాగభూషణయ అనీఫ్‌ ముకద్దం అంటే ఒక విధమైన భయం పేరుకుపోయింది. అతను ఆ రోజు బర్మా క్యాంపు నుండి ఎంత మంది కూలీలు వచ్చింది లెక్కచెపుతున్నడు అనీఫ్‌ ముకద్దం నిర్లక్ష్యంతో తెచ్చిపెట్టుకున్న అహంభావాన్ని ప్రదర్శించిండు.. అ వెంటనే పెద్ద గొంతుకతో "ఇట్లా అయితే మేనేజర్‌ సాబకు షికయిత్‌ చేయాల్సి వస్తుంది” అంటు ముకద్దం మీద లేని పెత్తనం చేసి ఆ వెంటనే లేబరు వైవు తిగ్గి ఒకరిద్దరిని కేకేసి ఎవరు ఎవరు ఏ స్లెసుల్లోకి పోవాలో పురమాయించి.. ఏదో పని పడ్డట్టుగా హెడ్‌ ఆండరు లుక్కరు బాబ్స్‌దొర గది కేసి నడిచిండు.. మ్యూన్‌వే రూము కాడ మస్టరు వేసకనే కారిక్రుల హడావిడి... సిరాకులకు నూనె నింపే చోట గుమిగూడిన స్త్రీవురుష కారిక్టులు లాంతర్జు ఎత్తి పట్టుకుని సరి చూసుకుంటున్నారు. టింబరింగ్‌ ముకుద్దం బోజ రామస్వామి ఆ రోజు రావాల్సిన టింబర్‌ లారీ కోసం వేచిచూస్తున్నారు... దాట్టు రాకుంటే ఎక్కడ పని ఆగిపోతుంతోనని అప్పటికి అతను ఒకసారి పోయి బాబ్బు దొరను కల్సి చెప్పిండు. “తొందరపడ్తే అయితాది. ఫోన్‌ చేసిన, లారీ వస్తుంది. * అంటూ ; సగం తెలుగు, ఇంగ్లీష్‌లో బాబ్బుదొర సమాధానం చెప్పిండు. టింబర్‌ మజ్యార్స్‌'దస్తగిరి, ఎడ్డ మల్లేశం, కోదండం ఒకవైపు కొమ్మలు విరిగిపోయి వాంగిపోయిన ముసలిదానిలా ఉన్న రాలచెట్టు మొదట కూచాని ఉన్నారు... కొదండం ఏదో క్షొంబెతనంతో చెబుతుంటే దస్తగిరి పండ్డికిలించిండు... ఎడ్ద మల్లేశం, చింతకింది లచ్చమ్మతో మూతులు సాగదీసకుంటు ముచ్చట్లు పెడుతండు.. "ల రోజ కొండచిలువలా బావి ముఖ ద్వారం తెరచుకుని ఉంది. గుంపులు గుంపులుగా కారకులు అందులోకి అంతర్థానం అవుతున్నారు. సంధ్య వెలుగులో మొదలైన బావి మీద సందడి సూర్యుడు బారెడు పొద్దు ఎక్కేసరికి తగ్గిపోయింది. కార్మికులందరు ఆ రోజు తము చమటతో రక్తంతో బొగ్గుబావి ఆకలి తీర్చడం కొసం దాని కడుపులో చేరుకున్నారు.. ఆ రోజు వాళ్ళ చేమట సప్పరించివేసి వడలిన

ఫే

దేహాలతో మళ్ళీ తిర్గి వచ్చేంత వరకు అది కొనసాగుతూనే ఉంటుంది. పీల్చి పిప్పచేయబడినవారిస్టానే రెండవ షిప్ప కారిక్టులతో నిండిపోతుంది... నిరంతరం జ్వలించే బొగ్గుబావి రక్తదాహాన్ని తీర్చడం కొసం యజమానుల లాభాల కోనం రావణ కాష్టంలా ఏండ్ల తరబడి కొససాగుతూనే ఉంది.

టింబర్‌ లారీ రాకపోయినా ముకద్దం బోజరామస్వామి ఉన్న దాట్టతోనే పని మొదలు 'పెట్టమని పురమాయించి టింబర్‌ మజ్టూర్స్‌లో కొందరిని బావిలోకి వంపించిండు.. మరికొందరు వచ్చే దాట్టకోసం ఎదురుచూస్తుండి పోయిండ్లు...

మున్సి బూట్లవెంకటి తన పొడవాటి రెయిన్‌ బూట్లు కాళ్ళకు వేలాడుతుండగా టక టకలాడించుకుంటూ వచ్చి రామస్వామిని కలిసిండు. *టబ్బులు సరిపోతలేవు. కొత్త టబ్బులు కావాలంటే కేకుకు అర్జరిచ్చినం. అవి వస్తే తప్ప కొత్త టబ్బులు తయారు కావు అంటున్నాడు. ఇదంతా ఎవరి పేరంటానికో చేసినట్టున్నది. పేసుల్ల టబ్బులు సరిగా లేకుంటే లేబరోడు ఏం పనిచేస్తడు. అదేపాయే లేబరోని సంగతి చూడుంటమాయే. ప్రొడక్షన్‌ నంగతన్నా చూడకపోతే ఇక దొరలుండి ఏం చేస్తారట. మీదిెళ్ళి రేజంగు రాలేదని చిర్రుబుర్రులాడితే ఏమన్నట” వెంకటి పాత పాటే పాడిండు.

అమ! వెడల్పు మొఖం విప్పారంగా, అతని వంకర టింకర పండ్లు బయట పడంగా నవ్విండు, "డప్పు పోయి మద్దెలతోని చెప్పకున్నట్టుంది” అంటు మొదలు పెట్టిండు. శెండు రోజుల నుండి మా పని గట్టనే అయితాంది. టింబర్‌ లారి వస్తుందంటే కొంద ఎదురుచూసినట్టు చూసుడయితంది. తీరా అది వచ్చేసరికి చూస్రేముంది సగం పచ్చి కర్ర. సైజులు సరిగా ఉండవు. వాటితో సేస్టి ఎట్లా చేయాలంబే పట్టించుకు లకుంటాపోయిండు. ఎంత కక్కుర్తిపడ్డా అనలు పని ఎల్లకుంటే మేం ఏం చేసేది. ఇక ప్రమాదాలు జరగకుంటే ఏమయితది. ఏదన్నా జరిగితే అందరు మంచిగానే ఉంటరు. చివరకి మా మెడకు వచ్చి చుట్పకుంటది”.

వెంకటి టబ్బులు నగ కమ్మరి కొలిమి కాడికి పోయిండు. అండరులుకృరు, డిస్టికు ముకద్దంతో లెక్కలు డొక్కలు నరిచేనుకుని బాయిలకు దిగిపోయింద్లు. అండరులుక్కరు అనీఫ్‌ వెంట రాగా బాబ్స్‌ దొర బావి మేనేజర్‌ పిన్ని దొరను క అ రోజు రిపోర్టు ఇవ్వడానికి పోయిండ్డు. బోజ రామస్వామి చేసేది ఏం లేక రోడ్డు మీదికి దృష్టి సారించి వచ్చే టింబరు లారీ కొరు ఎదురుచూనస్తుండిపోయిండు.

ఇది ఇట్లా ఉండగా...

ఆ రోజు బర్మాలేబర్చు ఉండే క్యాంపులో చిన్నచిన్న తడకల గుడిసెలు దగ్గర, దగ్గరగా బారులు తీరినట్టగా ఉన్నాయి. అంతగా చదును చేయని ఎత్తువంపులు కలిగిన నేల మీద ఒక్కచోట కొన్ని గుడిసెలు వాటి దిగువ భాగాన మరికొన్ని గుడిసెలు ఉన్నాయి. ఓకే బావిలో ఒక సిప్పులో పనిచేసే కారిక్రులను, ఒకే చోట పెడితే కారిక్రులను పనిలోకి పిలుచుకుపోవడం అనుకూలంగా ఉంటుదని బర్మా క్యాంపును అధికారులు ఆఫీసరు అలా ఏర్పాటుచేయడం జరిగింది. ఒక్కొక్క వాడలోని స్త్రీ పురుష కారిక్రులంతా పనిలోకి పోతే ఇక గుడిసెల్లో ఉండేది. చిన్నపిల్లలు ముసలి ముతక ఇంకా కొంత మంది రాత్రి బదిలీ చేసిన వారు నిదురపోతుంటారు.

ఏ2 సూర్యుడు తూర్పున పైకి ఎగబాకుతున్నాడు... మురికి తుమ్మ పాదలు అడ్డందిడ్డంగా పెరిగిపోయి ఉన్నవి. సూర్యకాంతి పచ్చటి పాదల మీద పడి మరింత పచ్చగా కనిపిస్తున్నాయి. గుడిసెలను ఉన్న ఎత్తుగడ్డ కావల ఉన్న మురికి కాలువ గుంటగా ఏర్పడి పచ్చటి పాకురు మురికి గుంట నిండా కముక్రుని ఉంది. గుడిసెల్లోని పిల్లలంతా చేరి ఒక చోట గుమిగూడి ఉన్నారు. ఎవరి ఒంటి మీద గొరెడు మాంసం లేదు తైల సంస్కారం లేని చింపిరి తలలళో మురికి కొట్టకుపోయి ఉన్నారు. దాదాపు పది సంవత్సరాల వయసున్న పిల్లలంత జట్టుకట్టి రాళ్ళతోని గోలీలాటలకు దిగిండ్లు, కోటప్ప కొడుకు అరెండ్గ సుబ్బయ్య కాసేపు వారు ఆడే చోట నిలుచున్నాడు. అమ్మ నాన్న పనుల్లోకి పోయిన తర్వాత యాడాదిదాటిన చెల్లెలు మంగ ఆలనాపాలనా చూడవలసిన బరువు బాధ్యత చిన్న సుబ్బయ్య పై పడింది. ఆ పిల్ల ఎప్పుడు ఏడుస్తు సుబ్బయ్యను ఎటు కదలనిచ్చేది కాదు... ఆకలైతే అమ్మ అన్నం పెట్టమని కుండలో మిగిల్చిన అన్నం చూయించిపోయింది. గొవురు గావురమని ఏడ్చే చెల్లెను ఉళుంచడం ఎలాగో తెలయ॥క సుబ్బయ్య నతమతమయ్యేవాడు... జట్బలోని పిల్లలంతా 'అరె నుబ్పిగా మీ చెల్లి ఏడుస్తుందిరా దాన్ని ఉళుంచు” అంటూ ఆటలోకి రానిచ్చేవారు కాదు. దాంతో వాడికి చెల్లె ఏడిస్తే కోపం వచ్చేది, ఏమి చేయలేక ఆ చిన్నదాన్ని వదిలేస్తే అది మరింత గుక్క పెట్టేది, అప్పుడిక ఆ చిన్నవాడికి మరింత కంగారుపుట్టి దాన్ని బొత్తమీదికి ఎత్తుకొని బోకొట్టేవాడు. వాడి సన్న చేతుల్లోనుండి రివ్వున జారీ నేల మీద పడి ఏడ్చేది.. ఒక్కొక్కసారి ఇద్దరే ఒక జట్టయిపోయి ఆటలోకి దిగేవారు.. అకలి వేసినపుడు గుడిసెలోకి పోయి రాతెంకి పల్టింలో అన్నంకుమ్మరించుకుని చెల్లెకు కొంచెం పెట్టి తను కొంచెం తినేవాడు. అమ్మనాన్న వచ్చేవనయ మంగను ఆడించడం వాడీకొక పెద్ద బరువు బాధ్యతయిపోయింది. నిజానికి ఆ బరువు బాధ్యతను మోసే స్థాయి అ పసివాడికి శక్తికిమించిన పనే అయింది. ఎండ చిటపటలాడేస్తున్నది... గుడిసెల మధ్య వేప చెట్టు ఉంది. ఒక పక్కన దాని కొమ్మలు నరికి వేయగా మిగిలిన కొద్ది కొమ్ములు గుడిసెల మధ్యనున్న ఖాలీస్థలంలో చాలీచాలని నీడనిస్తున్నది. పిల్లలంతా ఆ నీడున్న చోటికి చేరిండ్లు... మంగ కాస్త ఏడుపు మానివేసి చిన్నచిన్న చేతులతో మట్టి కుప్పలు చేసి పగిలిన కుండ పెంకల మీద కుప్పపోస్తున్నది. వేప చెట్బ మొదట ఇద్దరు పిల్లలు జగడాని8ి దిగిండు... సుబ్బయ్య బెల్లెను వదిలి అక్కడికి చేరుకున్నాడు. స గుడిసెల మధ్యన జాలారు నీల్లతో ఏర్పడ్డ మురికి కాలువ ఉంది, ఆ మురికి కాలువలో ముట్టెను పెట్టిన పంది. ఓకటి ఆడికి ఈడికి అంతకల బెడుతున్నది. ఆ వందిని అంటిపెట్పకుని ఏడెనిమిది చిన్నచిన్న పిల్లలున్నవి. వాటిని చూస్తుంటే చిన్నారి మంగకు వింతగా కనిపించసాగింది. ఆ పంది పిల్లలు అటు ఇటు తారట్లాడుతు తల్లిని అంటిపెట్పకుని అడికిఈడికి పరుగులు పెడుతున్నవి, నున్నగా సాఫీగా ఉన్న పంది ప్లిలొకటి మంగ ఆడుకుంటున్న కాడిదాక వచ్చి ముట్టెను ఎత్తి చూపి మళ్ళీ పరుగు పెట్టింది. మంగ దాన్ని అందుకోవడం కోసం చేతులుచాపి రెండు అడుగులు వేసింది. అంతే తల్లి పంది రివ్వున ఊరికివచ్చి మంగ జబ్బను అందుకుంది. ఆ పిల్ల పెట్టిన చావు కేక చెట్టుకింద ఆడుకునే సిల్లల అరుపులు ఒక్కసారిగా పెల్గుబికినవి.

ఏ నరిగా అదే సమమయంలో అటుగా వచ్చిన కుంటి కాలు చాకలి వీరయ్య కంటపడింది. అది చూసిన కుంటి వీరయ్యపై ప్రాణంపైనే పోయినట్టయింది. ఏదోశక్తి అఆవరించినట్టుగా పరుగునవచ్చిండు. సంక కింద .అసరకోసం ఉండే కర్ర ఎత్తి పందితో తలపడ్డడు. అయినా అది వదలలేదు. గెంతుకుంటు దాని వెంటపడ్గడు. సంక కర్రతోని మరో దెబ్బవేసిండు. ఆ దెబ్బకు పంది మంగను వదలి పరుగుపెట్టింది. అప్పటికే గుడిసెలోని జనం పరుగున వచ్చిండ్లు. వీరయ్య ఆ పిల్లను చేతుల్లోకి తీసుకున్నాడు. ఆ పిల్ల కోడి మెడలు వేసి మాట పలుకులేకుండా సోయి తప్పింది. ఆరేండ్ల సుబ్బయ్య బెదిరిపోయి ఏడుపందుకున్నాడు, ఎవరో ఆ పిల్లవాన్ని అదుముకుని సంకలెత్తుకున్నారు. 'అయ్యో అయ్యో పొల్ల ప్రాణం పోయిందా" అంటూ.రొంబొచ్చి గుద్దుకుంటు వచ్చిన ప్రీ ఒకతి శోకం తీసింది. మరికొంతమంది రాల్లందుకుని పంది వెంట బడ్డరు. "మంచినీళ్ళు తెండ్లీ, పొల్ల తెల్లగుడ్డు వేస్తాంది' 'అరె లచ్చిగా పోయి బావికాడున్న సుబ్బలక్ష్మిని పట్టకరాపోండ్లీ' నడీడు మనిషి ఓకడు మంగను చేతులోకి తీసుకున్నాడు. దాదాపుగా అక్కడ చేరుకున్న అందరి కండ్లు అశ్రుదారలైనవి. 'చూస్తున్నావేందే.. దావఖానకు తీస్కపోతం పావే. వొళ్ళు వచ్చే వయ ఉన్న ఊపిరి పోయేతట్టున్నది.” పొల్లను ఎత్తుకుని కొందరు దవాఖాన కేసి సరుగుపెట్టిండ్లు. మరికొందరు ఈ సంగతి బిస్పడం కోసం బాయి మీదకి ఉరికిండ్లు. ఇంకొందరు బర్మా క్యాంపు ఇంచార్జ్‌కి కబురు జేయడానికి పోయిండ్లు, తల్లిదండ్రులకు కబురుచేయడానికి పోయిన వారు బావి మీదికి. పరుగెత్తే సరికి అప్పటికే మొదటిషివ్పు కారిక్రులెవరు బావి మీద లేరు, అండరగ్రాండ్‌కు దిగి అప్పటికే రెండు గంటలు దాటింది. టింబర్‌ లారీ కోసం చూస్తున్న టింబరింగ్‌ ముకద్దం వెంకటి కండ్లపడేసరికి ఉరికి వచ్చినవారు జర్గిన సంగతంతా చెప్పుకొచ్చిండ్లు, వెంకటయ్య (ప్రాణమంతా పిండేసినట్టయింది. 'అఆరె నీయవ్వ ఏం బ్రతకయిపోయింది. పంది కంటే మనిషి జన్మ అధ్వాన్న మైపోయింది.” అతని వెడల్పు మొఖంలోని గుండ్రటి కళ్ళు అశ్రుపూరితమైనవి. 'ఉండండి బిడ్డా నేనుపోయి కబురు చేస్త'నంటూ అతను బావి ముఖం ద్వారం కేసి నడిచిండు. అండర్‌లుక్కరు గదిలో కూచున్న బాబ్స్‌ దొకు ఇదంతా కంటపడింది. చాలా రోజుల నుండి అతనికి వెంకటయ్య అంటే బాబ్స్‌దాయ ఒకవిధమైన కోపం ఉన్నది, ఏదైనా విషయం వస్తే ఎదురించి నిక్కచ్చిగా మాట్లాడే వెంకటయ్య ఆంటే బాబ్స్‌దొయ తగని కోపం, ఎవరో నచ్చి ఏదో చెప్పగానే పని పాట వదిలి పోతున్నది చూసి ఆయన కోపంతో మరింత రెచ్చిపోయిండు. 'ఏయ్‌ వెంకటి ఇటురా' అంటు కేశెసిండు, వెంకటయ్య బావిలోకి దిగేవాడల్లా ఆగి వెనక్కి చూసిండు... బాబ్స్‌దొర చేయి ఊపుతూ రమ్మని సైగ చేసిండు... వెంకటయ్య ఒక క్షణం తటపటాయించి, చివయు బాబ్స్‌ దొరను సమీపించిండు...

స! 'అప్పటి నుండి చూస్తున్న పని పాట వదిలి పైనెందుకు తిరుగుతున్నవు' అధికారికంగా ప్రన్నించిండు... వెంకటి ఆయన ్రశ్చకు బదులు చెప్పకుండా ” బర్మా క్యాంపు లేబరు గుడిసెల కాడ వో పాలను పంది కరిసి చావు బ్రతుకులో ఉన్నదట... వాళ్ళ వాళ్ళకు కబురు చేస్తామని" వెంకటయ్య మొఖం జేవురించకపోయి ఉంది... అతని వొంటి మీద అంగి వదులుగా ఊండి మనిషి నీరసించినట్టుగా కనిపిన్తున్నాడు. అతని చూవులు బాబ్బ్‌దొరను గుచ్చుకుంటున్నాయి. 'అయితేందట పని బందుపెట్టి పోవడానికి వీల్లేదు " బాబ్స్‌ దొరతనం ప్రదర్శించిండు. బాబ్బ్‌ దాయ వెంకటయ్య మాటల్లో ఎక్కడా విధేయత కనిపించలేదు. వెంకటయ్యకు బాబ్స్‌ దార అహంభావం నడవడిక తెలయంది కాదు... కాని మరి ఇంత ఇదిగా ఉంటాడని అతను కలలో కూడా ఊహించలేదు. ఒకవైపు పొల్ల చావు బతుకుల మీదుంటే ఆ చావు కబురు కూడా చేరనీయకుండా వీడు పని గురించి మాట్టాడేసరికి, అతనికి కోపం కట్టలు శ్రెంచుకున్నది... కోపంతో అతని గొంతు, తల వనకంగా పక్కనే ఊంచి "నీవు మనిషివా పనురానివా!” కాయలు కాసిన చేతిని గాల్లోకి ఆడిస్తు మనిషి కోపంతో ఊగిపోయిండు. బాబ్స్‌ దాయ అహం మరింత దెబ్బతిన్నది. "నేను నిన్ను డిస్మిస్‌ చేస్తా...” వెంకటయ్య అదేమి వినిపించుకోకుండానే వెనక్కి తిరిగి బాయిలోకి దిగిండు... మ్యాన్‌వేలోకి వెంక టయ్య అంతర్జానం అయ్యేదాక బాబ్స్‌ దొర నిలువు గుడేసుకుని చూస్తుండిపోయిండు... ఆ తర్వాత అతను బాని దొర పిన్నీ దగ్గరికి పోయిండు... బావి మేనేజరు పిన్ని దొరకు ఏం బెప్పిండో ఏమో గాని, వెంకటయ్య బావిలోకి దిగి వాళ్ళకు కబురుబేసి కోటప్పను సుబ్బలక్ష్మిని తోడ్కొని వెంకటయ్య బావి మీదికి వచ్చిండు. అడ మూసకువచ్చిన వారు జరిగిన సంగతంతా చెప్పేసరికి కోటప్పకు కాళ్ళు చేతులు కాకుం బోలు నెత్తికొట్టకుంటు బోరుమన్నాడు. ఒక నుబ్బలక్ష్మి పరిస్థితి చెప్పనలిని తకుపయి వచ్చిన వాళ్ళే చెరో రెక్క ఆసరా పట్టుకుని నడిపించుకుంటు వెంకటయ్య చాల సేపటి దాక వాళ్ళు పోయిన దిక్కే చూస్తుండిపోయిండు... సరిగొ అప్పుడే పిట్‌ ఆఫీసు కాడ మేనేజర్‌ గది నుండి బాబ్సు దొర బయటికి వచ్చిండు... అతని వెంట నలుగురు నిజాం పోలీసులు వచ్చిండు... వచ్చిన వారు వెంకటయ్యను చుట్బముట్టి వే మాక లవుడా గమండీ బడ్‌గయే సాలాచల్‌ రాజాకు ఛల్‌ * మూతి మీద మీనం లేసి బరుగడ్లగ జమేదారు అరిచిండు.. మరో ఇద్దరు వెంకటయ్య జబ్బ పట్టుకుని వెంళటయ్యుకు ఏం అర్ధం కాకుండానే, ఏం చెవ్వకుండానే పోలీను స్టేషన్‌ లాక్కుపోయిండ్లు, ఆ వార్త దావానలంగా అంతటా పాకిపోయింది. అంతవరదాక నివురుగప్పిన నివ్చులా ఉన్న కార్మిక్టుల కోపాన్ని ఆ సంఘటన భగ్గున మండేలా చేసింది. మొదటి షిప్పు ఇంకొ పూర్తిగాక ముందే కారిక్రులకు వెంకటయ్యను పట్టకుపోయిన సంగతి తెలిసి పనులు

క్‌

బందుపెట్టి బావిలో నుండి పైకి వచ్చారు. అప్పటికే బర్మా క్యాంపు కారెవ్రలు కోటప్పను అతను భార్య సుబ్బలక్ష్మిని వెంటబెట్బకుని పోయిండ్డు...

పిట్‌ ఆఫీసు ఆవరణ కారిక్టులతో నిండిపోయింది. మున్ని బూట్ల వెంకటి పొడవాటి రబ్బరు బూట్లు వేసుకుని ఆడికీడికి తిరుగుతున్నాడు... అతను కోపంతో ఉడికిపోతున్నాడు. అతని నల్లటి మొఖం మీద చమటలు కక్కుతున్నవి. 'మనోడు ఏం దొంగతనం చేసిండా, లంగతనం చేసిండా.. లేబరోడు బ్రతకవద్దు... వాడు మనిషి కాదు... వానికి పిల్లజెల్లా ఉండవద్దు. . వానికి ప్రేమ ఉండోద్దు... పొద్దుగూకితే గీ బొగ్గు పాక్కల కూరుకుపోయి సచ్చిన చావుఎరగకుండా, బ్రతికిన బ్రతుకు ఎరగకుండా ఉత్పత్తిచేయాలి. ఇంత చేస్తే మనకేం వచ్చింది... తన్నులు, గుద్దులు, చావులు.. తూ నీయవ్వ బతకున్నా మొడ్డ. తాపకింత తాపకింత లేబరోన్ని ఏం చావ కొడతరు ఒక్కసారే వాని బొండిగ పిసికేయిండ్లీ” వెంకటి గొంతుల ఎక్కడ లేని ఆవేశం ఉంది. మేనేజరు గదికేసి కొరకొర చూన్తు అరుస్తున్నాడు. ఎవరో స్రీ ఏడుపు లంకించుకున్నది.

"మీము ఏమి లంగతనం చేయలే.” వాని దగ్గర వీని దగ్గర లంచాలు మింగి కొత్తలు కూడ బెట్టలె.. కంట్రాక్టర్లతో కుమ్ముక్కయి వేలకు చేలు లంచాలు ఫట్టలే... అగో అటువంటోళ్ళు మంచోళ్ళు అయిపోయిండ్లు... వాళ్ళ నేమి అనలేరు. వాన్ని ఎవరు పట్టుకపో వానిమీదకేసులుండవు..” మరో కారిక్టుడు పెద్ద గొంతుతోని అరుస్తున్నాడు. ను

బాబ్స్‌ దొకు ఈ పరిస్థితి ఊహించనిది... కొపావేశపరులైన అంత మంది కారిక్టులని చూనేసిరికి అతను తెచ్చిపెట్టుకున్న గంభిరత దెబ్బతినిపోయి ఒక విధమైన ఖీ న 0 ఆవరించింది. మేనేజరు పిన్ని గదిలోకి పోయి మళ్ళి బయటికి రాలేదు. అప్పు సడే వస్తున్న రెండవ షిప్టు కారిక్టులతోని పిట్‌ ఆఫీసు అవరణ కారిక్టులతో నిండిపోయింది.

పిన్ని దొర హెడ్‌ ఆఫీసుకు ఫోను చేసిండు... పర్సనల్‌ ఆఫీసర్‌ డి.టి.రావు ఆగమేఘాల మీద బావి మీదకు వచ్చిండు... అతని వెంట జవానులు వచ్చిండ్లు... హము

పర్సా సత్యనారాయణ వచ్చిండు... అతన్ని చూసే నరికి కారిక్రుల్లో ఉత్సా నెలకొంది. ఓ స్రీ కార్మిక్రురాలు ఏడుస్తూ వచ్చి జరిగిన సంగతంతా చెప్పింది.

దొరతనం నశించాలి...”

"ముం కూడా మనుష్యులమే”

'అరెస్టుచేసిన కార్మికున్ని విడుదల చేసి మళ్ళీ మా ముందుకు తీసుకురావాలి, అంతవరదాక మళ్ళీ పనులకు పోయేది లేదు..."

'హెడ్డు అండర్‌లుక్కరు బాబ్స్‌ క్షమాపణ చెప్పాలి.

కారిక్రుల నినాదాల అంతకంళకు య్కన అవుతున్నాయి. డి.టి.రావుతో వచ్చిన నలుగురైదుగురు పోలీసు జవానులు ఓ మూలకు బీరిపోయి నిలబడి పోయిండ్న్లు.. అంతమంది కారిక్రులను వాళ్ళు అదుపుచేయడం అసాధ్యమని అర్ధమయింది.

రావు గారు పిన్ని దారతోని, బాబ్స్‌ దొరతోని మంతనాలు సాగించిండు... బాబ్బ్‌ తనదేమి తప్పులేనట్లుగా చెప్పుకొచ్చిండు... రావు గారికి అతని మాటల మీద నమ్మకం అనిపించలేదు. అట్లని కారిక్రుల ముందు అతనితో క్షమాపణ చెప్పిస్తే ఇక ముందు ముందు బావుల మీద అధికారుల మాటను ఎవరు లెక్కచేయరు. అతని సర్వీసులోనే ఈ పరిస్థితి కొత్త,

గ్ర ఒక్కసారి కారిక్టులు మూకుమ్మడిగా నిలబడి ప్రశ్నించడం మొదలు పెడితే ఇక అది అంతటితోనే అగిపోదు. మళ్ళీమళ్మీ ఇటువంటి పరిస్థితే తల ఎత్తి అలవాటుగా మారిపోతుంది. ఈ సున్నితమైన సమస్యను నైపుణ్యగా పరిష్కరించాలి. తనలో తనే యోచన చేసుకున్నాడు.

బావి మేనేజరు పిన్నికి ఎటుపాలు పోవడం లేదు. రావు గారు మేనేజరు గది ముందున్న వరండాలోకి వచ్చి నిలుచున్నడు అతనితో పాటే పిన్నిదార బయటికి వచ్చిండు...

'మీరు అవేశపడితే లాభం లేదు... వెంకటయ్య ను పోలీసులు ఎందకు పట్వకుపోయారో తెలియదు. అయినా అతనిన విడిపించడం కోసం ప్రయత్నిస్తాం. కార్మిక సోదరులారా! మీరు మూ మీద నమ్మకముంచి మీమీ పనుల్లోకి ఎళ్ళండి" ముసలి మొఖం రావు గారు ఒక్కొక్క మాటే వొత్తి పలుకుతున్నట్లుగా తెచ్చిపెట్టుకున్న శాంతంతో చెప్పుకోచ్చిండు...

” ఇది అన్యాయం ఉత్త పుణ్యానికి మావోన్ని పోలీనులుకు పట్టించిండ్లు... మీదిళెళ్ళి పట్టుకుపోయింది ఎందుకో మాకు తెలియదని నంగనాచి కబుర్లు చెబుతున్నారు.”

"మేం మీ మాటలు నమ్మడానికి సిద్ధంగా లేం' ,

'పని మీద ఉన్న వాన్ని ఉన్న ఫలంగా మీకు తెలువకుండానే పట్టుకు పోయిండ్డా

ఎవరు ఏం మాట్లాడుతున్నారో వినపయండా కారిక్రులంతా ఒక్కసారిగా గోలగోలగా ఆరిచిండ్డు...

"మీరు ఇలా తలో మాట మాట్లాడితే మేం ఏం చేయలేం” రావుగారి మొఖంలో విసుగు కనిపించింది. 'ఒక్కొక్కరుగా చెప్పండి లేదా మీలో ఒకరో ఇద్దరో మేనేజరు గదిలోకి వచ్చి ఏం చేస్తే బాగుంటుందో వచ్చి వివరించండి ' అంటూ

తిర్గి మేనేజరు గదిలోకి వెళ్ళిండు...

కారికులు ఒకరి మొఖాలు ఒకరు చూసుకున్నారు.

"వాళ్ళి అంత బిర్రు మీదుంటే మమ నా ఇక్కడ గుద్దసచ్చినోల్లం...మెల్లగా అంటు బెట్టి మాకు తెల్వది అంటే ఏమన్నట్టు... ఏదైనా అందరి ముందే కేలాలి... ఇది అందరికి సంబంధించిన విషయం' అన్నాడు బూట్ల వెంకటి. బంట్రోతు వచ్చి " దొరలు ఎవరన్నా ఒకరిద్దరిని మీ తరపున లోపలికి రమ్మంటాండ్లు.'

"మేం రాం. వాళ్ళే బయటికి వచ్చి పోలీసులు పట్టుకుపోయిన మా కారిక్రున్ని తీసుకురావాలి. వక్టకిః మూలమైన హెడ్‌ అండర్‌లుక్కర్‌ మా ముందుకు వచ్చి క్షమాపణ చెప్పాలి”!0ట గట్టయ్య కొరకొర చూసుకుంటూ అన్నాడు.

, బీవును నిజమే” ఎర్రగా పొడుగ్గా ఉన్న మరో కారిక్రుడు వరతపాడిండు..

వాల్లే ఇక్కడికొచ్చి మాట్టాడుతేంది=యువ కారిక్రుడొకరు గయ్యిమని లేచిండు.

--శొందరపడ్తే అయుతాది బిడ్డా కొంచెం సల్లు బిగి ఉండాలి” ఇందాకటి ముసలి కారిక్టుడు' జవాబిచ్చాడు,

కొంత తర్జనభర్జన తర్వాత కార్మికులు శాంతానికొచ్చిండ్లు... తమ తరుపున ఒకరిద్దరిని అధికారులతోని మాట్లాడడానికి వంపించడానికీ సీద్దమయిండ్లు... మళ్ళీ ఎవరిని

పంపింఛ్ధాలనే సమస్య వచ్చి ఒకరి మొఖాలు ఒకరు చూసుకున్నారు. అప్పుడే వారి దృష్టి మ్యాన్‌వే ఆఫీసుకాడున్న పర్సా సత్యవారాయణ మీద పడ్డది... అంతవరదాక అతను

క్‌

కార్మికులంతా మాట్టాడుతుంటే మౌనంగా నిలుచొని ఏం మాట్టాడకుండా ' ఉండిపోయిండు.. కారిక్టుల తరపున మాట్లాడడానికి పర్ఫా సత్యనారాయణ, బూట్ల వెంకటి మేనేజరు గదిలోకి పోయిండ్డు. బయట కారిక్టులు కోపంతో కుతకుతలాడుకుంటు గోలగోలగా మాట్లాడుతూనే ఉన్నారు.

మేనేజరు పిన్ని దొర టేబుల్‌ ముందున్న తన కుర్చీలో కూచొని ఉన్నాడు.

అండర్‌లుక్కరు బాబ్స్‌ ఏమి ఎరగని వానిలా ఓ పక్కన నిలబడి ఉన్నాడు. పర్సనల్‌ అఫీసరు డి.టి.రావు మేనేజరుకు ఎదురుగా ఉన్న కుర్చీలో కూచోని ఉన్నాడు.

పర్సా, బూట్ల వెంకటి లోనికి రావడం చూసి పిన్నిదార ముఖం ముడుచుకున్నద్ది. రావు గారి రుసరుసలాడే మొఖం మీదికి శాంతిని తెచ్చి పెట్టకున్నాడు.

రావుగారు మాట్లాడడం మొదలు పెట్టిండు...చూడు మిస్టర్‌ సత్యనారాయణ, వెంకటయ్యను పోలీసులు ఎందుకు తీసుకుపోయారో మేం విచారణ బేస్తాం, తొందరవడ్తే లాభం లేదు. మీరు కొంత శాంతం వహించాలి. గతంలో ఇటువంటి సంఘటన ఎప్పుడు జరగలేదు. కారణాలు తెలుసుకోకుండా ఆందోళనకు దిగడం ఏం బాగుంటుంది' అన్నాడు అనునయంగా లుకు

'అది కాదు సారు' అంటు పర్సా మాట్లాడడం మొదలు పెట్టి ఆ సంఘటన తా పూర్వపరాలు చెప్తుకొచ్చిండు. /?

మధ్యలో లు బాబ్స్‌ ఏదో చెప్పబోతే రావు గౌరు కోపా నికి వచ్చి 'నీ వేం మాట్టాయ' అంటు వారించిండు.

సత్యనారాయణ చెప్పింది విన్న తర్వాత రావు గారు 'అదంతా నిజమే వావ కాని ఇందులో పోలీసులను పిలిచి పట్టించాల్సిన అవసరము ఏముంటుంది. అంటు ప్రశ్నార్థ ముఖంపెట్టి మళ్ళీ తానే మాట్లాడసాగిండు...

నస వప మీదకు రావడం గురించి పిన్నిగారిని నేను ముందే అడిగన రా వాళ్ళు ఎందుకొచ్చిండ్లో తెలియదంటున్నారు' అంటూ ఇంకొ ఏదో చెప్పబొతుంి నాట ఎంకటి గయ్‌మని లేచిండు..” ఇదంతా అబద్ధం మేనేజరు పలిపించదుండా 0 ఎలు వచ్చిండ్ల్డంటే మేం నమ్మం” అన్నాడు. పిన్ని దొర వెంకటికేసి కోపంతో చూసిండు... బాబ్బ మాట పలుకు లేకుండా బీరిపోయిండు. రు గ గానే

"మీరు తొందరపడవద్దు ఆవేశం అసలే పనిచెయ్యదు... రావు గా ల. మాట్లాడసాగిండు..'సరే ఏం జరిగిందో జరిగింది... మీరు ఆనే దానికి ఇక్కడ జరిగిన దానికి పొంతన కుదరడం లేదు. అయినా ఒక్క విషయం చెపుతున్న నా మాట మీద నమ్మకం ఉంటే మీరు వెళ్ళిపోండి. రేపు ఉదయం షిప్ప మొదలయ్యే సరికి మీవాడు మళ్ళీ మీ ముందు ఉంటడు. అందుకోసం పడాల్సిన తంటాలు ఏవో మేము పడతాం అంటూ సంజాయిషీగా చెప్పుకొచ్చిండు రావుగారు. పల్గాకు ఆ విషయం బాగా నే ఉందనిపించింది వెంకటి, పర్సా ఒకరి ముఖాలు ఒకరు చూసుకున్నారు. సమ్మతిగా తలాడించి, "సరే ఈ విషయం బయట కారిక్రులతో చెపుతాం, వాళ్ళు ఎలా అంటే అలాగే మరి.” అంటూ పర్సా మేనేజరు గది నుండి బయటకు వచ్చి వరండాలో నిలబడి, లోన జరిగిన సంగతి చెప్పుకొచ్చిండు.

98

'గేపటి దాక ఎందుకు ఇప్పుడే తీసుకురావాలి” అంటు ఓ కారిక్రుడు గుంపులో నుండి కేకేసిండు.” -

"ఒక్క రోజుతో అయ్యేది ఏం లేదు. మేనేజుమెంటుకు ఈ అవకాశం ఇస్తాం, కొకుంటే ఏం చెయ్యాలో అదే చేస్తాం పర్ఫా కారిక్టులకు నచ్చచెప్పిండు. అసమ్మతిగానే కారిక్టులు మెల్లమెల్లగా చెదిరిపోయిండ్డు.

వరా, బూట్ల వెంకటి వెళ్ళిపోయిన తర్వాత పిన్ని దొర 'నేను మొదటి నుండి అనకుంటునే ఉన్న దీని వెనుక ఏదో గూడుపురాణి ఉందని, అదేదో ఇప్పుడు అర్ధమయింది అతను పర్సాను ఉద్ధేశించి రావుగారితో అన్నాడు. "కావచ్చు, మీరు అన్నదే నిజం కావచ్చు, కాని మనం తొందరపడవద్దు, కీలు ఎరిగి వాత పెట్టాలి వేడిలో వేడి ఇప్పుడే మనం ఏదన్నా చేస్తే దాని పరిణామం మనచేయి దాటిపోతుంది.” అన్నాడు రావుగారు.

'మనం మొదట వారిని విడదీయాలి. ఆ తర్వాత ఒక్కొక్కరి మీద దెబ్బతీయాలి పిన్ని దొర ఇంగ్లీషులో అన్నాడు.

రావు గారు సమ్మతిగా తలాడించిండు. మరికాసేపు వాళ్ళ సంభాషణ కొనసాగి పిచ్చాపాటిలోకి దిగిపోయిండ్డు.

14

మే మాసం దగ్గరపడుతున్న కొలది ఎండలు మండిపోతున్నాయి. ఉదయం పది కాక ముందే జనం వీధుల్లో కనిపించుండా పోతున్నారు. వడగాలులు మొదలయినవి. పొద్దంతా ఎండలో అలసిపోయిన వృక్షాలు ఆకులురాల్చి ఎండ దెబ్బకు సామ్మసిల్లినట్ల్టుగా నిలబడిపోయినవి. గాలి ఆడక ఉక్కపోతగా ఉంది. సాయంత్రం అయినా కూడా ఒక చెట్బగాని ఒక రెమ్మగాని ఊగడంలేదు.

సాయంత్రం సమావేశానికి ఏర్పాట్లు మొదలయినవి. చలపతి, పర్సా కారిక్టులను ఫిలుచుకుగావడం కోసం బయలుదేరిపోయిండ్డు. శేషగిరి సమావేశాన్ని నిర్వహించడానికి వచ్చిన నాయకులైన రామనాథం, ముక్టుం మోహినొద్దీన్‌లతో ఆ రోజు సమావేశంలో ఏఏ విషయాల గురించి మాట్లాడాలో ఏజెండా తయారుచేస్తుండిపోయిండ్డు.

సాయంత్రం ఏడు దాటినా ఇంకా మసగ వెలుతురు వీడిపోలేదు. వేడిగాలింకా వీస్తూనే ఉంది. కార్మిక వా, డల్లో సాయంత్రపు సందడితో నిండిపోయింది. పొద్దంతా ఎండకు భయపడీ బయటకు వెళ్ళని జనం నిత్యావసరాల కోసం వీధుల్లోకి వచ్చారు. రోడ్డ మీద జన సంచారం ఎక్కువైంది. సాయంత్రం ఎనిమిది గంటల సుమారుకు వొర్రెడు వాగు వొడ్డున గద్దల మడుగు కాడ సమావేశం ఆరంభమైంది. సమావేశానికి హాజరైన సర్వదేవబట్ల రామనాథం. మక్టుం మొహినొద్దీన్‌, శేషగిరి ఎత్తుగా ఉన్న మట్టి దెబ్బ మీద కూచుని ఉన్నారు. వారి ముందు కందెన దీపం వెలుగుతున్నది. గుంపులు గుంపులుగా కారిక్రులింకా వస్తూనే ఉన్నారు. వచ్చిన వారిని అక్కడే నేలమీద కూచోబెడుతున్నారు.

దాదాపుగా 200 మంది దాకా కారిక్రులు అక్కడ జమఅయిండ్లు. వర్క్‌షాపు నుండి కారిక్టులు పెద్ద సంఖ్యలోనే వచ్చిండ్లు. రాజారాంసింగ్‌, గాదెం బాబయ్య, కొమురయ్య, వెంకటనారాయణ, మహ్మద్‌ అజం, ఇబ్రహీం అందరికంటే ముందే వచ్చి అంతా కలిసి

99

ఒక గుంపుగా కూచున్నారు.

1 ఇంక్లయిన్‌ నుండి బూట్ల వెంకటి, బెజ్జంకి రాజం, మూర్తి నర్సయ్య, వెంకటి మరో పక్కన కూచుని ఉన్నారు. మొన్న వెంకటయ్యను పోలీసులు పట్టకుపోయి వదిలి పెట్టిన తర్వాత, అధికారుల జులుం వ్యతిరేకంగా ఏదో ఒకటి చేయాలనే సంకల్పంతో బూట్ల వెంకటి ఉన్నాడు. పొడవాటి రబ్బరు బూట్లు తొడిగిన పాదాలను బారా చాపుకుని రెండు చేతులు వెనక్కి వాల్చుకుని వారిగి కూచున్నాడు. చుట్టు బార చూసి సమావేశం ఆరంభం కావడానికి ఆలస్యం ఎందుకన్నట్లుగా చుట్టు పరికించిండు.

2 ఇంక్లయిన్‌ కారిక్టులు కొంకటి వెంకటి, దాసి రాజీరు, పగడ మల్దయ్య మరికొంత మంది వచ్చి చేరిండ్లు. సర్వదేవబట్ల రామనాథం సమావేశానికి హాజరైన కారిక్టులకేసి చూస్తుండిపోయిండు. అతని మనసులో నిన్నటి రోజున బర్లిపిట్‌ బావిలోకి దిగిన సంఘటన చుట్టి తిరుగుతున్నది. బావి అధికారుల కండ్లు కప్పి కారిక్టులు డ్యూటీలో వేసుకునే బట్టలు తొడిగించి షాప్టు ద్వారా బావిలోకి దించారు. రివ్వున పింజరి కిందికి జారుతుంటే అదేదో చీకటి లోకానికి మృత్యుమొఖంలోకి జూరిపోతున్నట్టుగా అనిపించింది. అతనికి పార్టీ రాజకీయాలుపరిచయం అయిన కాన్నుండి కూడా కార్మిక రంగంలో వని చేస్తున్నాడు. దాదాపు రాష్ట్రంలోని కారిక్రుల పోరాటాలతో దగ్గరి సంబంధాలు ఉన్నవి. స్వయంగా అజంజాహి మిల్లు కారిక్రులను సంఘటిత పరిచి యూనియన్‌ స్టాపిం చిండు.అతనికి బౌగ్గు గని కారిక్రుల పోరాటాలతో పరిచయం ఉంది.కాని ఇంతవయ పని పరిస్థితుల గురించి స్వయంగా చూసింది లేదు. వారు వీరు చెబుతుండగొ విన్నదే తప్ప ప్రత్యక్షంగా చూడలేదు. నిన్నటి రోజున బొగ్గు బావిలోకి దిగి వచ్చిన అతనికి బొగ్గు గని కారిక్టుల పరిస్థితి మిగితా కార్మికలందరికి కంటే దుర్భరంగా ఉన్న విషయం రూఢిపడింది. నిజాం "స్టేట్‌లో కారిక్రుల పరిస్థితి బానిసల బ్రతుకైపోయిందంటే బొగ్గు గని కారిక్టుని (బ్రతుకు అంతకంటే కనా కష్టం.. అటువంటి పరిస్థితిలో పనిచేసే కారిక్టులు మామూలు మనుష్యులు కాదని..సర్వం ఉడిగిపోయినా వాళ్ళింకా బ్రతో ఉన్నారంటే అందుకు కారణం జీవించాలనే బలమైన మానవ ఆకాంక్ష అన్సించింది.

అప్పటికింకా రావాల్సిన వారు ఎవరు లేరని తేలిపోయింది. శేషగిరి లేచి నిలబడి, సమావేశం ఆరంభము అవుతుందని ప్రకటించిండు.. రెండు చేతులు బారాసాపి నిలు చున్న కామ్రేడ్స్‌ కూచోవాలని సూచించిండు.

అందరు ఎక్కడి వాళ్ళు అక్కడ కూచున్నారు. గాలి మెల్లగా వీస్తున్నది లాంతరు అ గాలికి కొద్దిగా రెపరెపలాడింది. లాంతరు నుండి వచ్చే సన్నటి వెలుగు చుట్ట గుమిగూడిన చీకటిని పారదోలలేక వెలవెలబోతోంది. లాంతరు దగ్గర కూచున్న మక్టుం మొఖం మీదికి వెలుగు అస్పష్టంగా ప్రసరిస్తోంది. అతను మోకాల్డ చుట్టు చేతులు మడుచుకుని కూచున్నాడు.. ఆకాశంలో చుక్కలు కాంతివంతమయ్యాయి. అనంత ఆకాశం సాకిబూతంగా సమావేశం ఆరంభమైంది.

'కామ్రడ్‌' అంటూ శేషగిరి గొంతు కంగున మోగింది.

"మనం ఈ రోజు ఇక్కడ రహస్యంగా నమావేశం జరుపుకోవాల్సిన పరిస్థితి ఎందుకు ఏర్పడిందో మీకు తెలుసు... దాదాపుగా యాభై ఏండ్లుగా ఈ బొగ్గు బావులు నడుస్తూనే

100 ఉన్నాయి. వేలాది మంది కారిక్రుల రక్తం చిందిస్తేనే బాగ్గు ఉత్పత్తి అవుతున్నది మేనేజుమెంటుకు ఏవిధమైన పట్టింపు లేదు. కార్మికుడు ఎలా సచ్చినా ఫర్వాలేదు. కొని ఉత్పత్తికి ఆటంకం ఏర్పడమూడదు.పేసుల్లో ఒక కారిక్రుడు చనిపోతే, ఆ చనిపోయిన కారిక్టుడి రక్తం ఆరక ముందే మనం ఆదే పేసుల్లో మళ్ళీ పనిచేస్తున్నాం

“మన చమటను రక్తాన్ని మేనేజుమెంటు, కాంట్రాక్టర్లు, నిజాం ప్రభుత్వం లాభాల కోసం పిండుకుని, చీకేసిన బొక్కలా విసిరేస్తున్నది. రెక్కలు ముక్కలు చేసుకునే మకు కడుపు నిండా తిండా కావాలని కొరుతున్నాం. మేం ఉండడానికి ఇంత గూడు కావాలని కోరుతున్నాం. ప్రమాదాలు జరిగితే, మీ లాభాల కోసం మా కాళ్ళు చేతులు తెగిపోకే మాకు మందులు కావాలంటున్నాము. మమ్ముల్ని మనుష్యులుగా చూడమంటున్నాం. ఇవేం గొంతెమ్మ కొరికలు కావు” అతని కంఠములో అర్ధత పెరిగింది.

"ఇక కాంట్రాక్ట కారిక్టులు పరిస్థితి చెప్పనలవి కాకుండా ఉంది. వారి బ్రతుకులు పశువుల కంటే హీవమైపోయింది. బావి దారల జులుం, కంట్రాక్టర్ల జులుం వాళ్ళ మూల్లుల్ని పీల్చేస్తుంది. ఏ చట్టాలు లేవు. చాలీచాలనీ జీతాలతో కారిక్టుని బ్రతుకు సతమతమై తుంది.” శేషగిరి మాటల ప్రవాహం వేగం ఉప్పెనలా చెలరేగింది. ఆ ప్రవాహ ౦లో ఆ ఉధృతిలో అక్కడున్న వారంతా మునిగిపోయిండు.

కుంటికాలు చాకలి నీరయ్యకు చెప్పలేనంత ఉత్సాహంగా ఉఊంది. తాను ఇంతవయ వెతుకుతున్నది. ఏదో దొరికినంత సంతోషంగా ఉంది. మేదరి మల్లు అతని పక్కనే కూచుని ఉన్నాడు. అతను ఆలోచనల్లో వడ్డడు.. వీరయ్య ఉత్సాహాన్ని ఆవుకోలేక "ఇక అయిపోయింది. బావా దొరల పని కంట్రాక్టర్ల పని” అంటు ఉద్రేకాన్ని అణచిపెట్టుకున్నాడు. గాదెం బాబయ్య తల ఎత్తుకుని చెవులు రిక్కించిండు...

శేషగిరి అక్కడున్న వారందరికి , రామనాథంను మక్టుంను పరిచయం చేసిండు. ఉద్వేగభరితమైన దృక్కులతో కొత్త వారికేసి వారంత చూశారు. రామనాథం మాట్లాడం మొదలుపెట్టాడు, మెల్లగా లోగొంతుకతో అరంభమైన అతని ఉపన్యాసం చిన్న పిల్లవాడి నడకలా అరంభమై క్రమంగా పరుగు అందుకున్నది. ప్రతీ పదాన్ని అతను స్పష్టంగా శచ్చరిస్తు సాగింది. అతనికి గుండ్రటి మొఖం, గంభీరమై పోయింది. అతను చెప్పే భావాలకు అనుగుణంగా కుడిచేయి గాలిలో ఆడుతున్నది. నిన్న కారిక్రులతో కలిసి బావిలో దిగిన సంగతి, ఎటువంటి నికృష్ట పరిస్థితిలో బొగ్గు గని కారిక్రుని జీవనం కొనసాగుతున్నాదో అతను వివరిస్తుంచే ఓకొత్త కోణంలో ఎన్నడు చూడని కారిక్రుల జీవిత ప్రతిబింబాలను తామే దర్శించుకున్నట్టుగా అనుభూతి పొందారు.

నిజాం పాలన గ్రామీణ ప్రాంతంలోని రైతు కూలీల జీవనం, వారి మీద భూస్వాములు, దేశ్‌ముఖ్‌ జాగిర్దారులు జరుపుతున్న దౌర్జన్యాలను అతను' వివరిస్తుంటే గత కాలపు బాధామయ స్మృతులు వాళ్ళ మస్తిష్కములో పొరలు పారలుగా దొరినవి. ' దొరల జులుయ, వ్యతిరేకంగా తెలంగాణాలోని గ్రామీణ ప్రాంతంలోని రెతు కూలీలు సంఘాలు పెట్టుకుని పోరాడుతున్న విషయాన్ని వివరించాడు. న

అంతేకాదు,ఇతర కారిక్రులు కూడా యూనియన్స్‌ పెట్టకుని నిత్యంవాళ్ళు ఎదురోనే సమస్యలు జరిపిన పోరాటాలను, సాధించిన విజయాలను కథలను కథలుగా వివరించి

101 అదే బాటలో సింగరేణి బొగ్గు గని కారిక్టులు కూడా పయనించాలని సూచించాడు, అతని ఉపన్యాసం ముగిసింది. ఆ తర్వాత మక్టుం మాట్లాడాడు. వెనక్కి దువ్విన జుట్టు, వదలు అంగీ గాలికి రెప రెపలాడింది 'వారం రోజుల్లో మేడే రాబోతుంది ఎనిమిది గంటల పని విధానం కావాలని చికా గో నగర కార్మిక్టులు జరిపిన పోరాటాల ఫలితంగా మన ఈ ఎర్ర జెండా పుట్టుకొచ్చింది. చికాగోలో ఎనిమిది గంటల పని విధానం ఉండాలని కారిక్రులు జరిపిన ఊరేగింపుపై దోపిడి వర్గాలు జరిపిన కాల్పులలో వందలాది మంది నేలకొరిగారు. ఆ కారిక్రులు చిందించిన రక్తంలో తడిసిన కారిక్టుని అంగి ఎర్రజెండాగా ప్రపంచ కారిక్టుల పోరాటాల చిహ్నామై నిలిచింది. ఆ ఎర్ర జెండా నీడనే రష్యా అరుణారుణమై అక్టోబరు విష్ణవాన్ని విజయవంతం చేసుకుని మొదటి సోషలిస్టు దేశంగా అవతరించింది. ప్రపంచ పీడిత ప్రజల ఆశాజ్యోతి అయిన ఎర్రజెండా నీడలో కారిక్టులు, కష్టజీవులంతా ఏకమై నిత్యంవాళ్ళు ఎదుర్కొనే సమస్యల పైనే కాదు. మొత్తం ప్రపంచం పైన సమ సమాజం నిర్మించడానికి ఉదుణ్తులవుతున్నారు.” ఉర్జూ యాసతో కూడిన అతని తెలుగు వినడానికి గమ్మత్తుగా ఉంటుంది. అయితే అది వారికి అతని భావాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఆటంకం కలిగించలేదు. అతనింకా కారిక్టులు జీతాలు పెంచుకోవాల్సిన అవసరం గురించి, పార్టీ నిర్మాణం గురించి, సామ్రాజ్యవాద యుద్ధం గురించి అది సృష్టించిన బీభత్సం గురించి వివరించాడు. అంతే గాకుండా నిజాం స్టేట్‌లో రైతాంగం జరుపుతున్న పోరాటాలకు మద్దతుగా కారిక్టులు “తమ పోరాటాలను ఉధృతం చేసి రైతాంగ పోరాటాలకు సంఘీభావాన్ని తెలిపి పోరాడవలసిన అవసరాన్ని వివరించాడు. ఆ తదుపరి చలపతి మాట్టాడాడు, పర్సా లోకల్‌ సమస్యల మీద అధికారులు కారిక్రులపై చేసే జులుం మీద మాట్టాడిండు. అది కారిక్రులకు బాగా నచ్చింది. శేషగిరి తిగ్గి మాట్లాడుతూ కంట్రాక్ట్‌ కారిద్టుల పరిస్థితి వివరిస్తుంటే మేదరి మల్లు బిగ్గరగా అందరికి వినబడేలా అడ్డుబోయిండు మాకు శెండు వారాలుగా తిండిలేదు. దాని సంగతేందో తేల్చాలి” అన్నాడు ఆవేశం ఆపుకోలేక, అప్పటికి రెండు వారాలుగా కంట్రాక్టు కారిక్రులకు జీతాలు బట్వాడా కావడం లేదు. వారం వారం బట్వాడా సాగుతేనే అంతంత మాత్రంగా సాగే కంట్రాక్టు కారిక్టుల బ్రతుకులు, రెండు వారాలుగా చేతిలో చిల్లిగవ్వ ఆడకపోయేసరికి అతలాకుతలమైపోయినాయి. చాలామంది కంట్రాక్టు కారిక్రులు ఆ విషయమై ఏదో ఒకటి తేల్చుకుందామనుకుని వచ్చిండ్లు మేదరిమల్లు కంట్రాక్టు కారిక్రుల జీతాల ప్రస్తావన తెచ్చేసరికి అంతవరదాక కుడివైపున ఒక గుంపుగాకూచున్న కంట్రాక్టు కారిక్టులు "నిజమే మా సంగతేందో తేలాలి" అంటు అరిచిండ్లు 'పోలీసులు బావుల మీదికి రావద్దు, వచ్చి ఇష్టం వచ్చినట్లు కారిక్రులను పట్టుకుపోతే ఊకోవద్ను" బూట్ల వెంకటి అరిచిండు. ఎవ్పటి నుండో అతను అఆ మాట చెప్పాలనుకుంటున్నాడు. వేదరిమల్డు వాళ్ళ ప్రస్థావన తెచ్చేనరికి తను కూడా

102 చెప్పాలనుకున్నది చెప్పి కూసున్నాడు.

"ఫోర్‌మెన్‌ విజయరంగం పనిపట్టాలి'

'బాబ్స్‌గాని పాగరువంచాలి”

"మరి ఇండ్ల సంగతో దాని గురించి కూడా ఏదో ఒకటి ఆలోచించాలి”

'దెబ్బలు తాకుతే రోగాలు వస్తే మందులుండాలి”

'పనిచేయడానికి తట్టలుండాలి, కాళ్ళకు బూట్లు ఉండాలి” బూట్లు లేక బాయిలో బొగ్గు పెల్లలు తాకి ఎట్లా పుండ్ద్ణయిపోయినవో చూయించడానికి అన్నట్లు ఒంటి కాలుమీర్‌ నిలబడి కుడికాలును చేతిలోకి తీసుకున్నాడు. మొగిలయ్య.

ఎవరికి తోచింది వారు మాట్లాడసాగిండ్డు.

కట్టలు తెంచుకున్న ప్రవాహంలో వాళ్ళు తమ బాధలను వెల్లగక్కుతున్నారు. కారిక్టుల మాటలు సద్దుమనిగే దాక శేషగిరి మౌనంగా వింటూబోయిండు ఎవరి మాట ఎవ!ికి అర్థం కాకుండా గోలగోలగా మారింది.

"కామ్రేడ్స్‌ మనకు ఎన్నో సమస్యలు ఉన్నాయి. వాటికి వ్యతిరేకంగా తప్పకుండా పోరాడవలసిందే. అయితే మనం అన్ని సమస్యల మీద అందరి సమస్యల మీద ఒక్క సారే పోరాడడం సాధ్యంకాదు కొందరికి వ్యక్తిగత సమస్యలున్నాయి. ముందుగా మన ఎక్కువ మంది కార్మికుల సమస్యలు తీసుకుని పోరాడుదాం. ఈ రోజు తక్షణంగా ఎదురవుతున్న సమస్య కంట్రాక్సు కారిక్టులది. వారి విషయమై సమ్మె చేయకుండా

ఉండలేని పరిస్థితి ఉంది. కంట్రాక్ట కారిక్టుల సమస్యపై జరిగే సమ్మె పోరాటానికి మిగతా కారిక్రులందరు కలిసి పనిచేయడానికి తమ మద్దతు ప్రకటించాలి అన్నాడు "శేషగిరి ఆమాట నిజమే అనిపించింది చాలామందికి, కంట్రాక్టు కారిక్రులకు సంతో షమైంది.” *

"మనం పోరాడడానికి ఒక సంఘం ఉండాలి, దానికి ఒక బాడీ ఉండాలి” రామనాథం వివరించిండు. ఇటీవల కాలంలో యుద్ధం మూలకంగా వచ్చిన వెసులుబాటు వలన మనకు కొద్దిగా లీగల్‌ అవకాశాలు ఏర్పడ్డాయి. మనం దీన్ని సద్వినియోగం చేసుకోవాలి. విసృృతస్థాయిలో కార్మికులకు వివిధ పోరాటాల్లో సమీకరించాలి. అందుకోనం ఒకీ యూనియన్‌ ఏర్పాటు చేయాల్సిన అవసరం ఎంతో ఉంది" అంటూ రామనాథం వివరించిండు.

తాత్కాలిక బాడీని ఒక దాన్ని మక్టుం ప్రకటించిండు. దానికి ప్రెసిడెంట్‌గా రామనాథంను సెక్రటరీగా శేషగిరిని ప్రకటించాడు చలపతి, పర్సా మరి కొంతమందిని బాడీలోకీ తీసుకున్నారు.

సమావేశం ముగింపులో రేపటి నుండే కంట్రాక్టు కారిక్రుల సమ్మె ఆరంభించాలని నిర్ణయించుకున్నారు. రాత్రి చాల పొద్దుపోయే వయ సమావేశం సాగింది.

15

కాంట్రాక్టు కారిక్రుల సమ్మె మొదలయింది

'జీతాలు సరిగా చెల్లించాలి

'సమాన పనికి సమాన వేతనం ఇవ్వాలి"

102]

ఎనిమిది గంటల పని విధానం ఉండాలి"

'కంట్రాక్టు కార్మికులను కంపెనలోకి తీసుకోవాలి”

'చనిపోతే నష్ట పరిహారం ఇవ్వాలి"

కూలి రేట్లు "పెరగాలి"

బావుల మీద వాడ వాడలా ఎర్రటి పోస్టర్లు నిండిపోయినవి. ఎర్రటి పోస్టర్లకేసి కార్మికులు ఉద్వేగభరితులై పోయి చూస్తున్నారు. ఆ మరునాడే కాంట్రాక్టు కార్మికుల నమన్యలను వివరిన్తూ కరవ(ాలు వచ్చినవి. గుంవుగుంవులుగా కార్మికులు వాటిమీద చర్చించుకుంటున్నారు.

నమ్మె ఆరంభం కావడం అటు మేనేజ్‌మెంట్‌కు కాని, కంట్రాక్టర్లకు గాని మింగుడుపడడం లేదు. యుద్ధ పరిస్థితుల దృష్ట్యా చట్టబద్ధంగా జరిగే ఏ ఆందోళనలను కూడొ అడ్డుకోవద్దని బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం నిజాంకు తాఖీదులు ఇచ్చింది. దాంతో పోలీసులు ఏం జీయలేని పరిస్థితి ఏర్పడింది.

వాడవాడలా పంచబడ్డ కరపత్రాలను యువకులు ఉత్సాహంతో చదువుతున్నారు. కార్మికులు తమ వాక్కుల సాధనకు ఏకం కొవాలని కరపత్రంలో హెచ్చరించారు. కరపత్రాలను చూసిన కంట్రాక్టర్లు మండిపడ్డారు. ఇక ఇట్టియితే మనం పనులు మానుకుని నెత్తిన గుడ్డ వేసుకుని పోవాల్సిందేనని అంటూ రుసరుసలాడారు

శషగిరికి క్షణం తీరిక లేకుండాపోయింది. ఎక్కడికక్కడ కంట్రాక్సు కార్మికులను కలసి వారికి ధైర్యం నూరిపోసిండు. మనకు సమ్మె చేయడం కంటే మరో దారి బేకుండా పోయిందని న చృచెప్పిండు. అతని మాటలు వారికి ధైర్యాన్ని ఇచ్చాయి. కంట్రాక్టు కార్మికులందరు ఒక కత్తు మీద నిలబడ్డారు. సమ్మ మొదలు అయిన తర్వాత యువకుల్లొ ఉత్సాహం ఇనుమడించింది. ఎక్కడ చూసినా గుంపులు గుంపులుగా సమావేశాలు జరుపుతున్నారు. ఎన్నో ఏండ్లుగా "పేరుకుపోయిన అసంతృప్తి ఏదో ఒక్కసారిగా తన్నుకొచ్చినట్టుగా చెలరేగింది. ఆతు ముందు యూనియన్‌ అంటే భయంభయంగా తిరిగిన వారు కూడా వీధుల్లోకి వస్తున మొదలైన తర్వాత కామమ్మకు ఈ నంగతి తెలిసింది. ఆమె మనను ఎండుటాకులా శిపరెపలాడింది. ఎటుపోయి ఎటు వస్తుందోనని భయం కలిగింది. కాని శేషగిరి చేతులు దాటి పోయాడని ఆమెకు అవగతం అయింది. ఇంతవరదాక ఆమె కంట్లో వడకుండా చాటుమాటుగా యూనియన్‌ కార్యకలాపాల్లో తిరిగే శేషగిరికి ఇక మునుపటిలా ఆమె కండ్లను కప్పటం సాధ్యం కాదని తేలిపోయింది. సమ్మె మొదలైన కాన్నుంచి అళను కామమ్మ ఇంటికి రాలేదు. ఏదో కీడు మనసులో శంకిస్తున్నా శేషగిరి అంటే అందరూ ఆరాధనభావంళతో చూస్తుండడం ఆమె కనిపెట్టి ఒకింత గర్వంగా ఉంది, ఆమె భద్రాద్రి రామునికి మనసులోనే మొక్కుకుని 'అంతా మేలే జరగాలని' వేడుకుంది.

పోలీసులు కూడా సమ్మెకారులను పులుకుపులుకున చూసుకుంటు గుర్రుగా పోతున్నారే తప్ప ఏమి అనడం లేదు. మరో సమయంలో అయితే వాళ్ళకు పట్టపగ్గాలు లేకుండా పోయేవి. దాదాపుగా బావులన్నీ మూతపడే పరిస్థితి వచ్చింది.

ఒక్కొక్క బావిలో నాల్గు మిషన్లు నడిచే కాడ ఒక్కటి అర నడవడమే కష్టమైంది.

104 బర్లిపిట్‌ను మేనేజుమెంటు లాకౌట్‌ ప్రకటించడానికి సిద్దమయింది.

బొగ్గు బావుల్లో మెజార్టీ పని కంట్రాక్టు కార్మికులు చేసేదే. ఇక వారే రాకపోయేసరికి ఇక బావులు మూతపడే పరిస్థితి ఏర్పడింది.

సమ్మె మొదలయిన తర్వాత కంట్రాక్టర్లు అంతకు ముందు ఇచ్చే రేషను కూడా బందు పెట్టిండ్లు. ఆ రేషన్‌ కూడా రెండు మూడు రోజులకు సరిపడే బియ్యం లేదా జొన్నలు, కొద్దిగా పప్పుధాన్యాలు ఇచ్చేవారు. ఇక సమ్మె ఆరంభమయిన తరవాత కంట్రాక్టర్లు అవి కూడా ఇవ్వడం బంద్‌ చేసిండ్లు.

దాంతో కంట్రాక్టు కార్మికులు తిండి గింజలు లేక మలమల మాడిపోయ పరిస్థితి వచ్చింది. కార్మికులు నివసించే గుడిసెల ప్రాంతములో రోజు ఉదయంపూట ఆంటేసినే బౌగ్గు పాయ్యిలతోని మావురుకప్పుకపోయి. ఉండేది. ఇప్పుడు జాము పాద్దెక్కినా ఎవరు పాయ్యి అంటించిన జాడలే లేవు. కార్మిక వాడలు బాగ్గు పాగలతో నిండిపోయిందిలేదు.

వసిపిల్లలు ఆకలికి తాళలేక ఏడుపు లంకించుకున్నారు. ఏడ్చే పిల్లలను ఎలా ఊకుంచాలో తెలియని తల్గులు పిల్లలను దగ్గరికి తిసుకొని గండెలకు హత్తుకొని విలపిస్తున్నారు.

అట్టెం రాజంకు చేదగ్గు ఎక్కువైపోయింది. దానికి తోడు రెండు రోజులుగా గంజినీళ్ళే ఆహారమైపోయింది. మనిషి పిడుచకట్టుకపోయి ఓపిక లేక ముడుచుకున్నాడు. ఆయన భార్య రాజమ్మరెండు రోజుల నుండి కొద్దిగా మిగిలిన బియ్యాన్ని ఒక్కొక్క పిడికెడు గంజి కాస్తు పోసింది. ఆపూటతో ఇంట్లో ఒక్క గింజంయినా లేకుండా ఊడ్చి పెట్టుకపోయింది, సాయంత్రం తలుచుకుంటే ఆమె గుండె చెరువైపోయింది. శేరు ఊరు లేని దేవున్ని తిట్టుకుంటు ఆమె శోకం తీసింది. న

"ఓరి భగవంతుడా ఏం పాపంచేసినమని మమ్ముల్ని ఈతీరుగ గోన పెడుతున్నవు, 'ముసలి రాయలింగు రెండు చేతులు పబ్బతికట్టి కనిపించని దేవున్ని వేడుకున్నాడు.

పిల్లల్ని ఓదార్చే ఓపిక వుడిగిపోయిన కనకలక్ష్మి దబ్బడ దబ్బడ ఏడుస్తున్న పెల్లవాన్ని చరిచింది. వాడు బిక్కసచ్చిపోయి భయంతో దు:ఖాన్ని ఆపుకుని ఎక్కెక్కి ఏడుస్తుంటే అమ్మ మనసు తరుక్కపోయి ఆ పిల్లవాన్న అక్కున చేర్చుకుని ఏం బ్రతుకయిపోయిందిరా వాయనా! నాల్గు రోజులు పని చేయకుంటే పొల్పగాండకు కూడా పట్టేడు మెతుకులు పెట్టలేని పాడు బ్రతుకయిపోయిందిరా నాయనా' ఆమె ఏడుపు తారాస్థాయిని అందుకుంది. ఆమె భర్త లక్ష్మిపతి అంతవరదాకా వాకిట్లోని నులుక మంచంలో వెల్లకిల్లా వడుకున్న వాడలా భార్య ఏడుపు మొదలు పెట్టేసరికి చూడలేక లేచి బయటికి నడెచిండు. మేదరి మల్లు గుడిసె ముంధు నలుగురైదుగురు జమయి ఉన్నారు. లక్ష్మిపతి అక్కడికి చేరుకున్నాడు.

'ఇక లాభం లేదన్నా సమ్మె చేయడం మనవల్ల కాదు. మనమంటే ఏదో సేగులు మాడ్చుకుని వడి ఉంటం. పిల్దగాండ్ల గోన చూడలేకపోతున్నాం' అప్రయత్నంగా అతని కండ్లల్లో నీళ్ళూరినాయి.

ఎవరు ఏం మాట్లాడలేదు. అవునని కాని కాదని కాని చెప్పలేదు.

సమ్మె మొదలైన తర్వాత సరే ఎన్ని రోజులు చేస్తారో కూలినా కొడుకులు రెండు

105 రోజులైతే ఆకలికి నకనకలాడి పరుగులు పెట్టుకుని వస్తరు" అనే ధీమాతో ఉన్న కంట్రాక్టర్గు సమ్మె వారం దాటి పది రోజులకు దగ్గరపడుతున్నా ఏదో ఒకటి తేలేదాక బాయిలకు దిగమని భీష్మించుకుని కూచునే నరికి కంట్రాక్టర్ల బెట్టునడలసాగింది. 'తప్పదన్నా అంటూ లక్ష్మిపతి భుజం మీద చేయేసి వోదార్చుతున్నట్టుగా మల్టు అన్నడు. "ఇంకా ఎన్ని రోజులైతదో కదా!” పోచమల్లు నిర్లిప్తంగా సంశయ దృష్టితో అన్నాడు. "ప్పమయితే అది అవుతుంది. లేకుంటే ఎన్సినాల్లని మనం ఈ నికృష్టమైన బ్రతుకు బ్రతోది' అంటు నారాయణ మొక్కి బీడిని ముట్టించుకున్నాడు. అది పాగ రాక పోయేసరికి ఒక్కసారి దాని వంక తదేకంగా చూసి నేలమీద వినురుగా వినిరిండు. కాసేవు అవే శకొనేశౌలతో మాటలు సాగినవి, చాకలి వీరయ్య ఒంటికాలును ఈడ్చుకుంటు వచ్చిండు. మొత్తం వాడలన్నీ పిచ్చివాడిలా తిరిగిండు. ఎక్కడ చూసినా దీనత్వం, ఆకలి, దారిద్ర్యం తాండవిస్తోంది. వనులు లేక దరు పస్తులుంటే అతనికి పిడికెడు మెతుకులు ఏడ దొరుకుతాయి. కాకుంటే కంట్రాక్టు అండ గుడిసెలు దాటి బయట ఎక్కడైనా అడుక్కుంటే అతని జానెడు పొట్టను సంతృప్తి కారిక క్రోగలడు. అడుక్కునే వాడికి ఎక్కడైనా ఒక్కటే. కాని బయటికి పోయి అడుక్కోవడానికి సరూ మనసు ఒప్పలేదు. కలో గంజో వారితో పాటే దొరికిన కొడ ఇంత తిని కాలము అత ప్తకుంటు వస్తున్నాడు. పిల్లల ఆకలి కేకలు అతన్ని పిచ్చివాన్ని చేసాయి. పులుకు న చూసుకుంటు గుడిసెల చుట్టు తిరిగిండు. వు ఎన్నో ఏండ్లుగా అతను పైసాపైసా జమచేసుకుంటు దాచుకున్న మొత్తాన్ని ఊరుబయట మసీదు కాడ ర్యాలచెట్టు కింద మట్టి గురిగిలో దాచుకుంటు వచ్చిండు. ఆ పాడుబడ్డ ఉండబట్టలేక పాతిన మట్టి గురిగిని తీసి పగులగొట్టిండు. అతని చిల్లరపైసలతో రోజూ కు నిండిన మట్టిగల్ల గురిగిని వగులకొడితే రెండు రూపా యల నాల్ను నగంం రి. వాటిని చిరిగిన రూమాలు పేల్కల్లో కట్టుకుని సరాసరిన మేదరిమల్లు అణాలు వచ్చిండు. మేదరి మల్లు భార్య వీరమ్మ గుడిసె ముందు అరుగు కొసన జంటగా ఉంది. వారి పిల్లవాడు ఆకలికి అరిచి అరిచి ఆమె కాళ్ళమీద తలపెట్టకుని క ంపోయిండు. వీరమ్మ చేతలు ఉడిగిపోయి నిర్లిప్తంగాకూచుని ఉంది. చాకలి వీరయ్య రావడం వారంతౌ చూసిండ్లు. అలా అతను ఇష్టం వచ్చినపుడు రావడం పోవడం వారు ఎరిగి ఉన్నదే. అందులో ఏ ప్రత్యేకత లేదు. వీరయ్య సరాసరి వీరమ్మ కూచున్న కాడికి నడిచిండు. / "అక్క నా దగ్గర డబ్బులున్నాయి. ఇవి తీసుకుని పోయి ఏవన్నా కొని తెచ్చి పిల్లలకు పెట్ట మంటు పొత 'పేల్కకు కట్టి ఉన్న డబ్బుల మూట విప్పి రెండు చేతులతో సట్బకుని వీరమ్మ నిశ్ళేష్టురాలై పోయింది. ఆమెకు దుఖం పొంగుకొచ్చింది. ఆమె కండ్లు ఒక్కసారి ఆశగా చూసాయి. మరు క్షణంలో ఏమనుకుందో ఏమో కొని భర్తకేసి చూసింది. మేదరిమల్లు ఇదంతా కనిపెడుతూనే ఉన్నాడు. భార్య అతని వైప్ప చూస్తుంటే ఏమి చెప్పలేక చూపులు తప్పించుకుని వీరయ్య కేసి తిర్గిండు. పైస పైస కూడబెట్టి అన్ని డబ్బులు సంపాదించడమంటే మాములు విషయం కాదు. ఆపదలో సంపదలో ఏ దిక్కు లేని వానికి

106 "పైసలే దక్కు అవుతాయని నమ్మి వీరయ్య నోరు కట్టేసుకుని 'పైస పైస మిగుల్చుకొన్నాడు. అటువంటి డబ్బులు వీరయ్య ఇవ్వడానికి సిద్దపడే సరికి అతని కండ్లు చెమర్చాయి.

'ఎందుకు బావా, ఆ డబ్బులు నీ దగ్గరే ఉండనీయి. రేపో మాపో ఈ సమ్మె ముగింపుకు రాకపోదు. అంతవరదాక ఎలాగో నెట్టుకవస్తాం' అంటు వారించబోయిండు. వీరయ్య అ మాటలు పట్టించుకోలే 'నన్ను మీరంతా పరాయివాన్ని చేస్తండ్లు. ఏ దిక్కుదివానం లేనివాన్ని అవే కదా! నా అక్కో చెల్లో అయితే ఈ అన్న ఇచ్చేదేదో తీసుకోకుండా ఉండేదా?” బాధగా అతని గొంతు వనికింది. ప్రాధేయపడుతున్నట్లుగా రెండు చేతులు జోడించి 'నన్ను పరాయివాన్ని అనుకోకుండ్లి, ఇదేం పాపపు సొమ్ముకాదు. వాళ్ళకోసం తీసుకో అక్క' అంటూ చేతిలోని గుడ్డ పేలికను ఆమె ముందు పెట్టిండు.

ఆమె వాటికేసి భర్తకేసి చూసింది. వాటి అవసరం ఎంత ఉందో ఆమెకు తెలియంది కాదు. ఆమె మనసు కొద్దిగా మెత్తపడింది. అయినా భర్తకేసి చూసి కాస్త వెనకాముందు అడింది.

భార్యాభర్తలు ఇలా ఒకరి మొఖాలు ఒకరు చూసుకుంటు వెనుకముందు ఆడుతున్నది వీరయ్య కనిపెట్టిండు. 'నాకు మాత్రం వెనక ముందు ఎవరున్నారు. సచ్చో చెడో మనమంతా ఇక్కడికి వచ్చిచేరినము. కల్గిన్నాడు మీ కంచంలోని ఒక ముద్దవేసి నా కడుపుల ఆకలి. చల్గార్చిండ్రు. మిమ్ముల్ని ఆపదలో ఆదుకోవడానికి నాకు ఈ మాత్రం హక్కులేదంటే ఇక నాకు ఈ డబ్బులతో పని ఏం లేదు.

అతని గొంతులో ఏదో అడ్డుపడ్డట్లుగా దుఃఖంతో పూడుకపోయింది.

అత్యంత బాధకరమైన ఆ సన్నివేశంలో భారమైన హృదయాన్ని బిగ్గబట్టి మల్ళు అవాక్కయిపోయిండు.

"మీకు కల్గిననాడు మళ్ళీ నా డబ్బులు నాకు ఇద్దురు కాని ఇప్పుడివి తీసుకోనంటే నన్ను చంపుకతిన్నట్టే అంటూ నెత్తిమీద చేయి పెట్టుకుని ఒట్టు వేసుకున్నాడు. ఆ పైసల మూటను అక్కడే వదిలేసి, గోనె తట్టు భుజం మీద వేసుకుని చేతికర్రను పాడుచుకుంటు ఒంటి కాలుమీద ఎల్లిపోయిండు.

మల్లు, వీరయ్య పోయిన దిక్కే చేతలు ఉడిగిపోయి నిలువు గుడ్లు వేసుకుని చూస్తుండిపోయిండు. అతనికి వీరయ్య దగ్గరికి పరుగున పోయి కౌగిలించుకుని ఏడ్వాలనే బలమైన కోరిక కల్గింది. కాని ఏదో నిస్సత్తువ అతన్ని కమ్మెయ్యగా అక్కడే కూలబడి పోయిండు.

వీరమ్మ, తన ముందున్న పైసల మూటను తీసుకుని, నిదురపోయిన పిల్లవాన్ని ఇంట్లో

పడుకోబెట్టడానికి లోనికి నడిచింది. 16 మెహన్‌సింగ్‌ ఇంటికాడ కంట్రాక్టర్ల సమావెళం జరిగింది. అతని విశాలమైన భవంతి ముందు ఉన్న ఆఫీసు గది చిన్న పెద్ద కంట్రాక్టర్లతో నిండిపోయింది. రోజు ఆ ఇంటి చుట్టు ఉండే కూలీల హడావిడి లేదు. ఏదో ఒకరిద్దరు ముకద్దంలు మాత్రం మిగిలి పోయిండ్డు. ఉదయం పది కాకముందే ఎండ చిటపటలాడుశున్నది. అప్పుడే వచ్చిన గాజుల

107

రాజయ సన్నని చమట పట్టింది. భుజం మీద తెల్లటి కండువాతో ఆవిర్లు కమ్మిన మొఖాన్ని తుడుచుకుంటు వచ్చి కూచున్నాడు.

"నాకు ముందే తెలుసు, వీడు ఏదో ఒకటి మన ప్రాణం మీదికి తెస్తాడని నేను ముందే అనుకుంటునే ఉన్నా. అనుకున్నంత కానే అయింది" అన్నడు వాలుకూర్చీలో సతికిలపడి. చిన్న కంట్రాక్టరు భమయ్యకు రాజం మాట్లాడుతున్నది ఏమిటో అర్థం కాలే. అయినా ఏదో అర్థమైనట్టుగా తలాడించి నిలువు గుడ్డు వేసుకుని రాజంకేసి చూసిండు. భీమయ్య లేబరు కంట్రాక్టరే అయినా అంతాకొడితే రెండు వందల మంది కూలీలు లేరు ఆయన దగర. మోహాన్‌సింగ్‌తో కానీ గొజుల రాజంతో కాని పోల్చుకుంటే అతని కంట్రక్టు ఏమంత లెక్కలోకి రాదు. ఏమైతేనేం అందరితో పాటు అతను వచ్చిండు. వృత్తి చేసే వారితో పాటు ఉండకుంటే రేవు ఎప్పుడు ఏ ఆపద వస్తుందో తెలియదు కదా! నలుగురితో నారాయణ అంటు అతనూ వచ్చిండు.

సివిల్‌ కంట్రాక్టర్‌ బానయణు కూడా పెద్ద ఉత్సాహంగా లేదు. ఈ సమ్మెవల్ల ఆతనికి వ చ్చిన నష్టం ఏమి లేదు.

కంట్రాక్షర్‌ క్షీర సన్యాసి, అతని పక్కనే కూచున్న రామారావు గారితో ఏవో చెవిలో గుస గుసలాడిండు. కంట్రాక్టర్‌ రామారావుకు కొద్దిగా స్టేట్‌ కాంగ్రెస్‌ రాజకీయాలతో సంబంధం ఉంది. రామారావు విజయవాడలో ఉన్నపుడు అక్కడి రాజకీయ నాయకులతో పరిచయాలు ఉండేవి. సింగేణిలో కంట్రాక్టు దొరకబట్టకున్నడు. అతను ఆలోచనాపూర్వకంగా బొమ్మలు ముడివేసిండు. మనిషికి తెలిసిన దానికంటే తెలియందే ఎక్కువ. కాకుంటే అన్ని తనకే తెలుసు అనే అహం కొంత ఉంటుంది. ఆ అహంభావంతోనే మాట్టాడసాగిండు. "మేము రాజకీయాల్లో తిర్గినము, కొని ఎప్పుడు ఇటువంటి అలగా జనంతో సమ్మెలు చేయించలేదు. ఏమన్నా చేయదలుచుకుంటే బ్రిటిష్‌ వాడికి వ్యతిరేకంగా చేయమను. దానికి అందరు సంతోషిస్తారు. కొని నల్లురికి పనిచూయించే మనతో వైరం ఎందుకటా?” అతను చింవలపొంటి చమట కారసాగింది. నింపాదిగా జేబు రుమాలుతో చమటను తుడుచుకున్నాడు.

భీమయ్య తలాడించి నిజమే అన్నట్టుగా చూసిండు. ఎటు సమజు అయితలేదు. తల పట్టుకుని కూచున్నాడు. రామారావు గారు మళ్ళి మాట్టాడసాగిండ్లు.

నిజాం స్లేట్‌లో పరిస్థితి పూర్తిగా దిగజారిపోయింది. ఎప్పుడైతే కమ్యూనిస్టులు అంధ్రమహాసభలోకి సొచ్చుకొచ్చిండ్లో.. ఇక అప్పటి నుండి వారికి పట్టపగ్గాలు లేకుండా పోయింది. ముందుముల ముందుగానే చెప్పిండు. ఇదంతా గాడి తప్పిపోతుందని కొని ఆయన మాటలు ఎవరు వినిపించుకుంటాండ్లు, చాపకింద నీరులా ఆంధ్రమహానభ ముసుగు వేసుకుని గ్రామగ్రామాన సంఘాలు పెట్టి కూలీనాలీలను రెచ్చగొడుతండ్లు. అదే పాయే నిజాయ వ్యతిరేకంగొను రజాకార్లకు వ్యతిరేకంగా ఏదన్నా చేస్తాండ్లు అంటే సహించవచ్చు. కొని అదేం లేదు. అక్కడ గిదే లొల్లి. మనోడు, మందోడు అనేది లేకుండా ఇగో ఇటువంటి అల్లర్లే సృష్టిస్తాండ్లు.”

అతని మాటకు అడ్డుపోయి గాజుల రాజం మాట్టాడసాగిండు.

౫నాకు మొదటి నుండి అనుమానంగానే ఉంది. ఎప్పుడైతే మా ముకద్దయ వ్యతిరేకంగా

108 వాడు అల్లరిపెట్టిండో అప్పుడే వాడి పీక నులిమేస్తే సరిపోయేది. మీరేమో ఆ ఏమైద్దిలే అంటు శ్రద్ధ చేయకపోతిరి. వాడు కమ్యూనిస్టు ముండాకొడకని నాకు మొదటి నుండి అనుమానంగానే ఉండే. అదే నిజమైయింది. ఇప్పుడు ఏకు మేకయిండు ఇప్పుడిక ఏదో ఒకటి ఆలోచించి తేల్చిపారేయ్యాలి. ఆరు నూరు గానీ వాన్ని ఈ కాలరీ గడ్డ మీద లేకుండా చేయాలి. అందుకు పోలీసులనే కట్టుకుంటావో మరి మి మనుషులనే ఉపయోగిస్తావో అది నీ ఇష్టం. పైసలు ఎంత ఖర్చయినా పెట్టుకోవడానికి మేం సిద్ధంగా ఉన్నాం' అన్నాడు రాజం. మోహన్‌సింగకు రాజం మాటలకు ఉక్రోషం కలిగింది. "లొటలాట వాగంగానే సరిపోదు. ఎనక ముందు ఆలోచన చేయాలి. ఇప్పుడు వాని పీకకాదు, తెగేది, మన పీక మీదికి వచ్చింది కత్తి. దాన్ని ఎట్టా తప్పించాలో చూడాలి” అన్నాడు. రాజం మొఖం ముడుచుకున్నాడు. , 'నిజమే బండ కింద మన చేయి ఇరికింది . దాన్ని ముందు బయటికి లాక్కోవాలి బట్టతల క్షీర సన్యాసి, నల్దటి మొఖంలోని ఉబ్బు చెంపలు అదురంగా మట్లాడిండు. "అయితే ఇప్పుడిక మనం ఏం చేయాలి” భీమయ్య ప్రశ్నించిండు. మోహన్‌సింగ్‌ కూర్చున్న కూర్చీలో నుండి ముందుకు వంగి భీమయ్య మొఖంలోకి చూశాడు. అతని కండ్లు తీక్షణంగా ఉన్నాయి. 'రాజీపడడమే” అన్నాడు అతను కటువుగా 'రాజీయా' రాజం దీర్ధం తీసిండు. అసమ్మతిగా.. "అంతకు మించి మార్గం లేదు. రామారావు గారు కూడా తన సమ్మతిని తెలిపిండు. మోహన్‌సింగ్‌ ఓపిక తెచ్చుకుని నచ్చచెప్పుతున్న ధోరణిలో మాట్లాడసాగిండు. "నిజాం ప్రభుత్వమే కమ్యూనిస్టులను ఏమి చేయలేని పరిస్థితికి వచ్చింది. అట్లని ఊకుంటుందా అంటే ఊకోదు, పరిస్థితి అనుకూలించగానే మళ్ళీ వీళ్ళ తోకలను కత్తిరించివేస్తుంది. అప్పటి దాకా మనం మౌనంగా ఉండడం, రాజీపడడమే బాగుంటుంది. జనరల్‌ మేనేజర్‌ బెలామి కూడా ఈ విషయమే చెప్పుకొచ్చిండు. ఇప్పటికే బ్రిటిషు వాడు యుద్ధంలో పీకల దాక కూరుకుపోయిండు. యుద్దానికి మరి బొగ్గు కావాలి ఏదో విధంగా బావులు నడపడమే బాగుంటుందని తొందరపెడుతున్నాడు. ఈ పరిస్థితిలో సమ్మె ముగించడమే బాగుంటుందని తొందరపెడుతున్నాడు. ఈ పరిస్థితిలో సమ్మె ఇంకా కొనసాగడం మనేజుమెంటుకు నుతారాము ఇష్టం లేదు. ఎంత తొందరగా సమ్మె ముగిస్తే అంత బాగుంటుందని చెప్పుకొచ్చిండు.' అంటు జనరల్‌ మేనేజర్‌ బెలామి తనతో మాట్లాడిన సంగతంతా పూసకుచ్చినట్లుగా చెప్పుకొచ్చిండు. అయిష్టంగానే వాళ్ళు సమ్మెకారులతో రాజీపడడానికి సిద్దమయిండ్డు. అయితే జీతాల విషయంలో ఎంతెంత పెంచాలనే విషయమై. కొంత తర్జనభర్జన జరిగింది. చివరికి ఒకే అంగీకారానికి రాగలిగారు, ౪6౧౦౦ బయట ఎంత వేడిగా ఉందో జనరల్‌ మేనేజర్‌ బెలామి గదిలో అంతా చల్లగా ఉంది. చిన్నగా సప్పుడు చేస్తున్నది ఏర్‌ కండీషనర్‌, పొడవోటి టేబులు ముందు బిబలామి కూచుని

109 ఉన్నాడు. అతని కుడివైపున పర్సనల్‌ ఆఫీసర్‌ డి.టి రావు గారున్నారు. కంట్రాక్లరు మోహన్‌సింగ్‌ రామారావు గారిని తోడు తీసుకుని చర్చలకు వచ్చిండు. వారు వచ్చిన కొద్ది “సేపటికే శేషగిరి, చలపతి వచ్చిండ్లు. వారిని చూడడం తోటే కంట్రాక్టరు మోహన్‌సింగ్‌ ముఖం ముడుచుకున్నది. బెలామి శేషగిరిని ఆశ్చర్యంగా చూస్తు. ఈ బక్క పలచని యువకుడేనా నాయకుడు అన్పట్లుగా చూసిండు. డి.టి.రావు గారు 'రండి మీదే ఆలస్యం అంటు ఆహ్వాన సూచకంగా పిలిచిండు. పర్సనల్‌ డిపార్ట్‌మెంట్‌లో పనిచేసే గుమస్తా వచ్చి ఏవో కాగితాలు పర్సనల్‌ ఆఫీసరు ముందు పెట్టిండు. వాటిని ఒకసారి పరిశీలించిన రావు గారు ఒక కాగితం తీసి అతని పక్కగా కూచున్న శేషగిరికి "ఇవే కదా మీ డిమాండ్స్‌ అంటూ పత్రాన్ని అతనికి చూయిం చిండు. జైలామి కూర్చీలో చేరగిలపడి కూచున్నాడు. శేషగిరి ఆ కాగితాన్ని చూసి అవును ఇదే అంటు సమ్మతిగా తలాడించిండు. రావు గారు తమ పట్ల చూయిస్తున్న అతి వినయానికి చలపతికి ఆశ్చర్యం కలిగించింది. మామూలుగానైతే అతను ఎంతో గంభీరంగా ఉంటాడు. అనలు తనకింది స్థాయి అధికారులనే లెక్కచేయడు. అటువంటి వాడు తన ఆఫీసులో పనిచేసే ఇద్దరి గుమస్తాల పట చూయిస్తున్న గౌరవం పట్ట అతనికి కాస్త ఇబ్బందిగా అనిపించింది. మౌొనంగాకూచుని ఉన్నాడు. శేషగిరికి అదేమి పట్టినట్టుగా లేదు. రావు గొరు మాట్టాడసాగిండు "రెండు వారాలుగా బొగ్గు ఉత్పత్తి పూర్తిగా కుంటుపడిపోయింది. సమ్మెను ఏదోవిధంగా ముగిస్తేనే బాగుంటుందని జిఎం గారు భావించడంతో మేము చొరవ తీసుకోకతప్పలేదు. సుహృద్భావ వాతావరణంలో సమస్య పరిష్కారిస్తారని ఆశిస్తున్నాను' అంటు అందరికేసి చూసిండు. "మూ డీమాండ్స్‌ను బప్పకుంటే, సమ్మె ఈ రోజే ముగుస్తుంది' శేషగిరి చెప్పిండు. కట్టె కొట్టె తెచ్చెనంటే ఏ సమన్య పరిష్కారం కాదు. చర్చలు అన్న తర్వాత కొంత సల్లు బిగువుండాలిొ రావుగొరు అన్నారు, జి.ఎం. బెలామి కళ్ళు చిట్లించిండు. అతనికంతా అసంతృప్తిగా ఉంది. ఇన్ని ఏళ్ళుగా అంతా సాఫీగానే నడిచింది. ఇప్పుడిప్పుడే కారిక్టుల మధ్య అసంతృప్తి రాజకున్నది. అది ఇంకా ముందు ముందు ఏ రూపం తీసుకుంటుందో అర్థం కాకుండా ఉంది. కారిక్టుల ఆందోళనలు ఈ విధంగానే. చెలరేగితే అతనికి చెడ్డ పేరు వస్తుందనే ఆందోళన అతని మొఖంలో తాండవించింది. 'వాళ్ళు అంతా పట్టింపుగా ఉంటే ఇక మేమేనా తీసిపోయింది, సరే కాని ఇంకా ఎన్ని రోజులు సొగుతుందే సాగనీయండి” కంట్రాక్టరు మోహన్‌సింగ్‌ రుసరునలాడిండు. రావుగారు అతన్ని వారించి" తొందరపడవద్దు” అన్నాడు. చర్చలు తీవ్రస్థాయిలో జరిగాయి, చివరికి కొన్ని విషయాల మీద అంగీకారం కుదిరింది. ఒప్పందం ప్రకారం తక్షణమే బకాయిలతో సహ వెంటనే జీతాలు చెల్లించడానికి ఒప్పుకోవడం జరిగింది. సీనియార్టి ప్రకారం మొత్తం మీద 300 మంది కంట్రాక్టు కారిక్టులను కంపెనీ రోల్స్‌లోకి తీసుకుంటామని మేనేజ్‌మెంటు ఒప్పుకున్నది. స్రీ పురుష బేధం లకుండఆ సమాన పనికి సమానవేతనం చెల్లించేలా ఒప్పందం కుదిరింది. ఇక జీతాలు పెంచడం

110 విషయమై మరికొంత తర్జనభర్జన జరిగిన తర్వాత కంట్రాక్టు కారిక్రులు నింపే ప్రత్తి టబ్బుకు గతంలో చెల్లించే దానికంటే మూడు పైసలు అదనంగా ఇవ్వడానికి ఒప్పందం కుదిరింది.

మధ్యాహ్నం మూడు గంటలకు సంతకాలు జరిగాయి. శ

సమ్మె విజయవంతంకావడంతో అనందోత్సహాలతో కంట్రాక్టు కార్మిక్టులు పెద్ద ఊరేగింపు తీశారు. శేషగిరికి పూలమాలలు వేశారు. అతను ముందు నడుస్తుంటే ఊరేగింపు అతని వెంట సాగింది. దస్తగిరి ఎప్పుడు వచ్చి కలిసిండో కాని రావడంతోనే గొంతెత్తి పొట అందుకున్నాడు,

లేచింది కార్మిక శక్తి'అంటు పాట మొదలైంది. వందలాది గొంతుకలు శృతి కలుపగా తీవ్రస్థాయిలో పాట కొనసాగింది.

కొత్తగూడెం రోడ్డమీద ఎన్నడు ఎరగని రీతిగా ఊరేగింపు కదం తొక్కుతు ముందుకు పాగింది. ఫుట్‌బాల్‌ గ్రౌండ్‌ కాడున్న పోలీసుస్టేషన్‌ ముందుకు వచ్చేసరికి కారిక్టుల గుంపులో ఏదో తెలియని ఆవేశం నిండిపోయి మెడ నరాలు ఉబ్బంగా గొంతులు పెంచి పాడుకుంటు ముందుకు సాగారు. పోలీసుస్టేషన్‌లో అమీన్‌రహీం కోపంతో చిరచిరలాడుళూ చూసిండు. ఊరేగింపులో నినాదం జోరు హెచ్చింది.

ఏదో ఘర్షణ జరుగుతుందేమోనని కొందరు భయపడిండ్లు కాని అలాంటిదేమి జరగకుండా ఊరేగింపు ప్రశాంతంగా ముగిసింది.

సమ్మె ముగిసిన మూడవ నాడు, జనరల్‌ మేనేజర్‌ బెలామి నుండి శేషగిరికి కబురువచ్చింది. ఎందుకు పిలిచింది అర్ధం కాలే. అతను వెళ్ళేసరికి జనరల్‌ మేనేజర్‌ చెలామి తీరు బడిగా కూచొని అతని రాక కొరకే ఎదురుచూస్తున్నాడు.

శేషగిరి లోనికి వచ్చిరావడంతోని బెలామి మొఖం మీదికి చిర్చవ్వు తెచ్చి పెట్టుకుని

రండి కూచొండి అంటూ అతనికి ఎదురుగా ఉన్నకుర్చీని చూయించిండు.

ఈ అకారణ మర్యాద శేషగిరికి ఆశ్చర్యం కలిగింది. అతను సంప్రదాయం కోనం

నమస్కరించి ఆతను చూయించిన కుర్చీలో రూచున్నాడు.

బెలామి బెల్‌ మోగించిండు. తెల్లటి బట్టలో వ్యూన్‌ రాగానే రెండు టీల కోసం ఆర్డరు

వష్టెందు. "మేరు పిలిపించిన కారణం ఏమిటో 'సెలవీస్తారోొ అంటు ఇంగ్లీషులో అడిగిండు. గిరి

దాదాపుగా ఇరువై నాలుగు ఏండ్లుగా కాలరీలో వనిచేన్తున్న బెలామి గారికి

తెలుగురాదు. అతనికి నేర్చుకోవాల్సిన అవనరం శట్గలేదు. చాల ఏండ్డుగా తెలుగు ప్రాంతంలో గడపడం వలన తెలుగు కొద్దికొద్దిగా అర్ధమవుతుంది. శేషగిరికి ఆ సంగతి తెలిసి ఇంగ్లీషులోనే సంభాషణ ఆరంభించిండు.

“కొద్దిగా మాట్లాడుతామని"” అంటు చిర్నవ్వు నవ్విండు. ప్యూన్‌ తెచ్చిన టిని ఇద్దరి ముందు చప్పుడు కాకుండా పెట్టిండు. బెలామి టీ తీసుకొమ్మని చెప్పి తాను ఒకటి తీసుకుని సన్నటి పెదాల ముందు పెట్టకుని చిన్నగా చప్పరిస్తూ శేషగిరి ఆఫీసులో చేసే వని గురించి వాకబు చేసిండు.

శేషగిరి ఈ డొంక తిరుగుడు వ్యవహారం నచ్చలేదు. ముక్తసరిగా అతను అడిగిన

స!

అన్ని ప్రశ్నలకు జవాబు చెబుతున్నాడు.

అప్పుడు బెలామి అసలు విషయాన్ని వ్రస్తావము తెచ్చాడు. "చూడు మిస్టర్‌ శేషగిరి నీలాంటి చదువుకున్న చారవగలిగిన వ్యక్తితో మనేజుమెంటు ఎంతో అవసరముంది. నీకు ఇష్టమైతే కంపెనీ వర్సనల్‌ డిపార్ట్‌మెంట్‌లో వెల్ఫేర్‌ ఆఫీసరు ఉద్యోగం ఒకటి ఖాలీగా ఉంది. అందులొ నిన్ను ఆపాయింట్‌ చేస్తే బాగుంటుందని నాకు అనిపిస్తున్నది. ఈ విషయమై నీ అభిప్రాయం కెలుసుకుందామని పిలిపించాను. "అతను చెప్పగలిగింది చెప్పి శేషగిరి మొఖంలోని భావాలను అధ్యయనం చేయడం కొనమన్నట్టుగా పరీక్షగా చూసిండు.

శేషగిరికి అప్రూడు అసలు విషయం అర్థమైంది. దాదాపు మూడు వందల సంవత్సరా లుగా పిరికెడు మంది బ్రిటిష్‌ వాల్లు ఏవిధంగా నువిశాలమైన భారతదేశాన్ని పరిపాలిన్తు న్నారో అర్థమైంది. అతను చరిత్రను అధ్యయనం చేసి కొంత అవగాహన చేసుకుని ఉన్నాడు. ఇప్పుడు అతనికి స్వానుభవంలోకి వచ్చింది. ప్రజల తరపున నిలబడి గోరాడే నాయకులను నయానొ భయానా లోబరుచుకోవడం, ప్రజలను మతాల పేర కులాల మీద విభజించి పాలించడం మొదటి నుండి బ్రిటిషు వాడు అవలంబిస్తున్న పాలసీ. అయితే అతను అటువంగి ప్రలోభాలకు లొంగే ఘరం కాదని బెలామికి తెలియదు. దాంతో శేషగిరి పెదవుల మీద' ని ర్గక్ష్య పూర్వకమైన దరహాసం మెరిసి మాయమైంది.

"మిరు చూపిస్తున్న అభిమానానికి కృతజ్ఞతలు.” కాకుంటే అందకు నేను సిద్ధంగా లేను." అంటూ ఖండితంగా చెప్పిండు.

బెైలామి అవాం దెబ్బతిన్నది. శేషగిరి నమాధానంతో అతను అంతవరదాక అణ చిపెట్టకుంటున్న కోపంతో ముడుతలు పడ్డ ఉబ్బు చెంపలు అదిరాయి అయినా అప్పటికి అతనింకా శాంతాన్ని కోల్పోలేదు.

'యువకుడివి, అభివృద్ధిలోకి రావాల్సిన వాడివి, తొందరపడి నిర్ణయాలు తీసుకుని భవిష్యత్‌ను పాడుచేసుకోకు' అంటు నచ్చచెప్పబోయిండు.

"మీరిక అప్రస్తావనను కట్టిపెడితే మంచిది. అంటూ శేషగిరి అతని మాటకు అడ్డుపోయిండు.

“శ్చవు కొలరీని వదిలిపోతే ఎన్ని డబ్బులైనా ఇస్తాను... ఐదు వేలు, పది వేలు, ఇరవై వేలు” చెలామి. దాంళొ అతను గయ్యిన లేచీ "డబ్బులతో అందరిని కొనగలగుతుమ నుకోవడం పొరపాటు... న్యాయం కోసం నిలబడి పోరాడాలని నిర్ణయించుకున్న వొడు ఏ వ్రలోభాలకు లొంగడు... చివరికీ ప్రాణం పోయినా సరే' అంటు ఇక అక్కడ మాట్టాడే దేమి లేదనట్లుగా లేచిండు.

బక్క పలచని ఆ యుమకుడికేని క్షణ కాలం బెలామి ప్రసన్నంగా చూసిండు.. అతని మననులో ఏ మూలో మానవత్వం తాలుకా చాయ పొడ చూసింది. మేరు పర్వతం లాంటి అఆ యుముడు ముందు తానొక గడ్డీ పోచ ఆయిపోయినట్లుగా ఆ క్షణ కాలం ఫీలయిండు.. అయితే నీటి మీద బుడుగలా అతని ఆలోచనల తేలిపోయి బ్రిటిష్‌ వాడకుండే సహజమైన క్రూరత్వం చోటుచేసుకుని మొఖం గంభీరమైంది.

"న్టూ మాట వినకుంటే పరిణామాలు తీవ్రంగా ఉంటాయి. నిన్ను పనిలో నుండి డిస్మిస్‌ చేయడమే కాదు. అవసరమైతే జైల్లో తోయిస్తాను.' అంటూ ఆవేశంగా అరిచిండు

క్షైకై2 అతని గుండ్రటి చిన్న కండ్లు పాము కోపంతో బుసకొట్టినయి.

'మీ ఇష్టం వచ్చినట్టు చేసుకోవచ్చు... అణచివేతుు ఎన్ని మార్గాలుంటాయో, పోరాటానికి అంతకు రెట్టింపు మార్గాలు ఉంటాయి. అన్యాయం ఎక్కువకాలం ఉంటుందని నేను అనుకోవడం లేదు.. న్యాయం తప్పకుండా విజయం సాధిస్తుంది. అంతవరదాక మేంమా పోరాటాన్ని ఆపం” ఇక సెలవు అంటు శేషగిరి అక్కడి నుండి సరాసరి వెళ్ళి వచ్చిండు...

బెలామి నిలువు గుడ్డేసుకుని అతను పోయిన దిక్కే మాట పలుకు లేకుండా చేతులు ఉఊడిగిపోయినట్టుగా చూస్తుండిపోయిండు. అతనికి నిస్సత్తువ ఆవరించింది

1/7

గాజుల రాజం బస్తిలో ఇస్మాయిల్‌ తాలింఖానను నడిపిస్తున్నడు.. పొద్దుమాపు అక్కడా పాతికి ముప్పయి మంది దొక యువకులు జమ అయి వ్యాయామం చేస్తుంటారు. వాళ్ళందరికి గురువు ఇస్మాయిల్‌... ఇస్మాయిల్‌ బలమైన మొద్దు చేతులతో ముక్షార్‌ తిప్పుతుంటే అది గాలిలో దూది పింజలా గిరగిర తిరిగేది. యూనియన్‌ కార్యకలాపాలు పెరిగిన కొలది యుముల్లో ఉత్సాహం పెరిగిపోయింది. సంఘ కార్యక్రమాల పట్ల ఉత్సుకత పెరిగిపోయింది. అటువంటి యువకులందరిని తాలింకానలో జమచేసి వారికి రకరకాల శిక్షణ ఇచ్చేవాడు, కర్ర తిప్పడం, ఎవరన్నా ఆకస్మాత్తుగా పట్టుకుంటే ఎలా తప్పించుకోవాలో వేర్సించేవాడు. అక్కడ పోగయ్యే యువకులు ఏవరు అతని మాట జవదాటరు. అతని మాట అంటే వారిక గురి. గురువు అనే ఆరాధన భావం ఉంది.

ఇస్మాయిల్‌ నడిపే తాలింకానకు కూలి బస్తి నుండి దార కనుకమ్మ కొడుకు రవిచందర్‌ పోయేవాడు... చందర్‌ ఇంకా పిల్లవాడు. రెక్క ముదరలేదు. పన్నెండు, పదమూడు సంవళ్చరాలురంటాయి. అయితేనేం ఎవరికి తీసిపోనంత ఉత్సాహం ఉంది. వాడు అన్ని విషయాల ఉత్సుకతను ప్రదర్శించేవాడు. పిల్లవాడు అనే భావనతో ఎవరు వాన్ని అంతగా పట్టించుకునే వారు కారు.. అయితే వాడు మాత్రం ఊరిమీద ఏదన్నా నంఘటన జరిగితే ప్రోబిరుకావల్సిందే, ఎప్పటిలా ఒకరోజు తాలింఖభానను బయలుదేరిండు... పెద్ద బజారు

దుగా బయలుదేరి అడ్డదారి గుండా బర్తిపిట్‌ కారిక్రుల గుడిసెలకు అనుకుని ఉన్న గంగాట్టసాద్‌ కల్గు మొద్దు పక్కగా ముందుకు పోతుంటే అతనికి శేషగిరికి పేరు వినబడింది. దాంతో అక్కడ్తే నిలబడిపోయిండు.

కల్గు మొద్దు నిండా జనంతో జిబజిబలాడుతున్నది. గోరఖ్‌పూర్‌ లేబరోల్లు గుంపుగా ఒక పక్కన కూచ్చున్సి కల్లు తాగుతున్నారు. ఎవడో బాగా తాగి అంతుపొంతు లేని పాట పాడుతున్నాడు. అందులో నుండే ఏవరో శేషగిరి పేరేత్తిండు. చందర్‌ అటు ప్రక్కగా కదిలిండు.. పిల్లవాడు కావడంతో అతని వాళ్ళంతగా పట్టించుకోలే.

వాడు ఇప్పుడు ఎక్మడ ఉంటాడోతెల్పుకదా' అన్నాడొకడు శేషగిరి పేరు ఎత్తి 'ఎటు పోయి ఎటు వచ్చిన చ్రీక్షట్రి పడ్డంక తన కొంహకు పోతడు.. నునం బాబు క్యాంపు పోయే రోడ్డు కాడ కాపువేయాలి'

షికారు తప్పిపోవద్దు... తప్పిపోతే దొర మన ప్రాణాలు తీన్తడు.' అందరికంటే

పెద్దవాడుగా కనిసిస్తున్నవాడు అన్నాడు.

క్షం

చందర్‌ వానికేసి మసక చికట్లోనే రేరిపారచూసిండు.. వాడు మాలకొండయ్య. తూర్చు మాదిగలు... వాళ్ళంతా మోహన్‌సింగ్‌ కంట్రాక్టర్‌ చేతికింది మనుస్యులు..

వాళ్లంత శేషగిరి మీద దాడిచేయడానికి సిద్దంగా ఉన్నాగని చందర్‌ ఆర్థం కావడంతోనే ఒక క్షణం కూడా ఆలస్యం చేయకుండా పరుగులకించుకున్నాడు. గాజుల రాజం బస్తిలోని తాలింఖానకు చేరుకునే సరికి వాడికి మొసపోతతోని మాట పెగలలేదు.

"ఇస్మాయిల్‌ అన్నా ఇస్మాయిల్‌ అన్నా' అంటూ కేకేసుకుంటూ వచ్చిండు... వాని ఆతృత చూసి ఇస్మాయిలకు ఏదో అనుమానం కలిగింది చందర్‌ గసపోస్తునే తాను విన్న సంగతి చెప్పిండు.

ఇస్మాయిల్‌ ఇక ఆలన్యం చేయకుండా జల్జి ఛలో అంటూ అర్డరు వేసిండు.

అంతవరదొక తాలిమ్‌ చేస్తున్న ఇరువైఐదు మంది ఒక్క వారిగా బట్టలు చుట్టుకోని బేతికందిన కర్రలు తీసుకొని బాబుక్యాంపు కేసి పరుగు తీసిం(

అంత మంది యువకులు ఆగమేగాలమీద పరుగు పెట్టడం చూసిన వీధిలోని వారు ఆశ్చర్యంలో నోరెల్లబెట్టి ఏదో జరుగుతున్నదని ఊహించారు. ఏం జరుగుతుందో అడిగి జలుసుకోనడానికి కూడా అవకాశము ఇవ్వకుండా వీధిలో దుమ్ములేపుకుంటు పరుగు పెట్టిండు. వాళ్లళ్ళో అందరికంటే ముందు ఇస్మాయిల్‌ ఉన్నాడు.

శేషగిరి రోజువారిగొనే ఆరోజు పనులు ముగించుకొని ఇంటిదారి పట్టిండు. తోవలో 'పనుగడమహు పోయే శౌద్రి అనే రైటర్‌ కల్సిండు. అతనికి యూనియన్‌ అన్నా. శేషగిరి అన్నా అభిమానం. వారం పదిరోజులుగా శేషగిరి గురించి ఆఫీసులో ఎవరు ఏమను తుంహిన్నది వివరిస్తూ పోయిండు.

బాబు క్యాంపు మూలమలుపుకాడ టీ కొట్టులో టీ తాగి మాట్లాడుకుంటు ముందుకు కదిలారు. ఇంతలోనే కొంకటి ఎంకటి వచ్చి 'అన్నా నీ కోసమే వస్తున్నా 'అంటూ అతను శేషగిరిని శాస్తి వ్రక్కనుండి కాస్త దూరం తీసుకుపోయి రామనాధం, 'ేరపల్లి వచ్చిన సంగతి మెలగొ చివిలో గుసగునలాడిసట్లుగా చెప్పిండి.

నొడాంతో 'నాకు కొద్దిగా పని ఉంది. నీవు వెళ్ళు మళ్ళీ కలుద్దాం. అంటు శేషగిరి శాస్త్రి

దగర సెలవు తీసుకొని కొంకటి వెంకటితో ముందుకు కదిలిండు. వాళ్ళు బాబు క్యాంపు దగగర పట్టారు. అది కనిపెట్టిన గుండా ఒక్కడు పరుగుపెట్టి, ధాడి చేయడానికి సిద్దంగా ఉన్న మిగితా గుండాలను 'హెచ్చరించడానికి పోయిండు.

ఎంకటి, శేషగిరి మెయిన్‌ రోడ్డు ఇంకా దిగక ముందే ఇస్మాయిల్‌ తన గుంపుతో ఎదురైండు. శేషగిరిని చూసి ఇస్మాయిల్‌ ప్రాణంలేచివచ్చినట్టు అయింది. “భయ్యా తూ అచ్చాహై” అంటూ ఒళ్లంతా తడిమి చూసిండు. అంతలోనే బిలబిలమంటు మిగితా వారు శేషగిరిని చుట్టెసిండ్లు.

ఏం జరుగుతున్నదో అర్థంకాని శేషగిరి, ఇస్మాయిల్‌ బుజం మీద చేయ్యివేసి ”క్ష్యా హోగయ్య భయ్యా” అంటు అడిగిండు.

ఇస్మాయిల్‌ చందర్‌ చూసింపి తాను విన్నది చెప్పుకొచ్చిండు. శేషగిరి తేలిగ్గా నవ్వి మీరందరు ఉండగా ఎవనికి అ దమ్ములుంటాయి” అన్నడు (శ్రేమపూరిత దక్కులతో.

ఇంతలోనే ఏదో అస్పష్టమైన అల్లరి, ఎవరిదో బాధాకరమైన అరువులు లీలగా

న! వినిపించాయి. శేషగిరికి అనుమానం పొడసూపింది. నెను అనుకొని శాస్ర్తి మీద దొడి చేయలేదు కదా! పదండి చూద్దాం” అంటు వారితో పాటు బాబు క్యాంపు కేసి పరుగు పెట్టిండ్లు. అంతా ఐదారు నిముషాలు కాలేదు. శాస్త్రి వస్తున్నది. కనిపెట్టిన గుండాలు, బాగౌ తాగి ఉండటము వలన శేషగిరి అనుకొని శాస్త్రి మీద దాడి చేసిండ్లు. ఇదేం తెలియని శాస్తి మొదటి దెబ్బకే అడ్డం పడ్డడు. ఆ తర్వాత కొద్ది సేపటికే సోయి తప్పిండు. అతని వొళ్లంతా నెత్తురు మడుగు అయిపోయింది. ఇంకో క్షణం ఆలస్యం అయితె ఊపిరి చెల్లిపోయేదే, కాని అంతలోనే ఇస్మాయిల్‌ తన గ్యాంగ్‌తో పాటువచ్చి చేరిండు ఊహించని ఈ ఎదురు దాడికి గుండాలు బెదిరి పోయిండ్లు, అందులోను క్రమశిక్షణ కల్గిన, ఆవేశపరులైన ఆ యుమములముందు తాగుబోతు గుండాలు ఒక్క నిముషంయాడా నిలబడలేక పోయిండ్డు, అప్పటికే గుండాల్లో చాలమందికి చాల తీవ్రమైన దెబ్బలే తాకాయి. కాని ఎవరు చిక్కకుండా పారిపోయిండ్లు. "వాళ్ళ సంగతి తరువాత చూద్దాం, ముందు మనోన్ని హాస్పటల్‌కు తీసుకపోవాలి: ఆలస్యం అయితే ప్రమాదం జరిగేటట్టున్నది "శేషగిరి. ఎవరిదో అంగి చింపి నెత్తురు ఓడుతున్న శాస్తి తలకు ఇస్మాయిల్‌ ఒడువుగా కట్టుకట్టిండు. ఇస్మాయిల్‌ శాస్త్రిని బుజం మీదేసుకొని మెయిన్‌ హాస్పటల్‌ కేసి దారి తీసిండ్లు. అదృష్టం కొద్ది డాక్టర్‌ లిటిల్‌ దార అప్పటికింకా ఇంటికి పోలేదు. ఏదో ఎమర్జెన్సీ కేను ఉండిపోయి అగిపోయిండు. అతను అప్పటికే అలసిపోయిండు. ఇంటికి ప్రయా ణము అవుతుంటే, వాళ్ళు శాస్తిని తీసుకుచ్చారు. డాక్టరు లిటిల్‌ దొర బొమ్మలు ముడిపడగా "ఏమైంది ” అంటు ఇంగ్లీషులో అడిగిండు. శేషగిరి జరిగింది చెప్పి “ఎలాగైనా కాపాడాలని * వేడుకున్నడు. దట్స్‌ ఓకే " అంటు లిటిల్‌ దొర ఆపరేషన్‌ గదిలోకి నడిచాడు.అలా వెళ్ళిన వాడు వాలుగు గంటల వకు బయటికి రాలేదు. లిటిల్‌ దొర సేవాభావానికి శేషగిరి హృదయం కరిగిపోయింది. అశ్రుపూరిత నయనాలతో కృతజ్ఞతలు చెప్పిన శేషగిరి భుజం మీద చెయ్యివేసి లిటిల్‌ దార "డోంట్‌ వర్రీ యంగ ఫెలో, హి విల్‌ బీ ఆల్‌ రైటు” అంటుముందుకు కదిలి తన తెల్ల గుర్రం కోసం బయటకు నడిచిండు. లా తెల్లబట్టలో ఉన్న లిటిల్‌ దొర, తెల్లటి గుర్రం మీద యథాలాపంగా ముందు కుపోతుంటే కృతజ్ఞతా భావంతో శేషగిరి ఆయన పోయిన వైపే చూస్తుండి పోయిండు. 18 జూన్‌ మాసం వచ్చింది. తొలకరి చినుకులు పడ్డాయి. ఆ పైన వరుసగా రెండు మూడు రోజులు వర్షం కురవడంతో భూదేవి చల్లబడ్డది. వాతావరణం హాయి గొల్పు తున్నది, కొత్తగూడెం చుట్టు ప్రక్కల పల్లెటూళ్ళలో రైతులు పొలాలను దున్ని తొలకరి చినుకులకే నాట్లు వేశారు. తడిసిన భూమిని చీల్చుకుని పచ్చని మొలకలు బయటికి వచ్చి పైరగాలికి రెపరెపలాడుతున్నాయి. నెల నాలుగు చెరుగులు పచ్చటి తివాచి పరిచినట్వగా పచ్చిగడ్డి మొలకెత్తింది.

క్షేషక5

1945 జూన్‌ పదహారున సింగరేణి కాలరీస్‌ వర్కర్స్‌ యూనియన్‌ మొదటి మహాసభ నిర్వహించడానికి నిర్ణయమైంది. వరంగల్‌ జల్లా కమ్యూనిస్టు పార్టీ సెక్రటరీ 'పేరవల్లి వెంకటరమణయ్య, రామనాథం, కొత్తగూడెంకు వచ్చివెళ్ళారు. అప్పటికి పేరవల్లి వెంకటరమణయ్య అజ్ఞాతవాసంలోనే ఉన్నాడు. యుద్ధం వల్ల ఏర్పడ్డ మూడు నాళ్ళ ముచ్చటలాంటి లీగల్‌ అవకాశాలు ఇంకా ఎంతో కాలం ఉండవని పార్టీ ముందే ఊహించటము వల్ల బాధ్యులు, ముఖ్యులు అయిన నాయకులను బహిరంగ కార్యకలా పాల్లో తిరగకుండా ముందే జాగ్రత్తపడింది. రామనాథం అజ్ఞాత కార్యకర్త కాకున్నా అతని మీద వరంగల్‌ నుండి బహిష్కరించిన ఉత్తర్వువల్ల అతను బయట పడి పనిచేసే అవకాశం లేకుండౌ పోయింది.

రామవరంలోని వంగ భూమయ్య ఇంట్లో వారు ముగ్గురు రహన్యంగా నమావేశం అయా$ిరు వంగ భూమయ్య బర్లిపిట్‌ కారిక్రుడు. పార్టీ సానుభూతిపరుడు.

యూనియన్‌ను హైదరాబాద్‌లో రిజిస్టేషన్‌ చేయించిన నంగతి రామనాథం

'రిజిగ్రైేషన్‌ పని పూర్తి అయినచ్చే. ఇంతవరకు మన పార్టీ ఆధ్వర్యంలో మూడు కార్మిక సం ఘాలను రిజిస్టేషన్‌ చేయించాము అజంజుహి కార్మిక సంఘం మొదట రిజిష్టరయింది. అటు తర్వాలే మక్టుం నాయకత్వంలో రైల్వే కారిక్టుల యూనియన్‌ రెండవది. ఇక మూడవది సింగరేణి కాలరీస్‌ వర్కల్స్‌ యూనియన్‌. ఈ కొద్దికాలపు లీగల్‌ పిరియడ్‌ను మనం వీలయినంత ఎక్కువగా కారిక్టులను సమీకరించేందుకు ఉపయోగించాలి. మళ్ళీ మనకు ఇటువంటి అవకాశం వస్తుందని ఆశలు లేవు. ఎంతవరకు వీలయితే అంతవరకు కార్మికులను బహిరంగ కార్యకలాపాల్గో, సమ్మె పోరాటాల్లో చురుగ్గా కదిలించాలి, పలబెంట్‌గా ముందుకు వస్తున్న కారిక్రులను గుర్తించి, థగు విధమైన శ్రద్ధపెట్టి పనిచేయాలి. అటువంటి వారికి తగువిధమైన పని అప్పచెప్పి వారి/చొరవను పెంపొందింప చెయ్యాలి. అదే సమయంలో మిలిటెంట్‌ కారిక్రులందరినీ బహిరంగ కార్యకలాపాల్లోకి లాగి శత్రువు దృష్టి పయండా చూడాలి. పని విభజన ఉండాలి. అంతా కలగాపులగం చేస్తే రేపు నిర్బంధం తీవ్రతరం అయినప్పుడు మన కార్యకలాపాలు కొనసాగించడం కష్టమౌతుంది. రామనాథం వివరిస్తుంటే శేషగిరి అతని మాటలను శ్రద్దగా ఆలకిస్తున్నాడు. "'పేరవల్లి వెంకటరమణయ్య గోడు చేరగిలబడి రూచొని ఉన్నాడు.

బయట చల్లగాలి వీస్తున్నది. ఆకాశంలో నీలి మబ్బులు కముక్రుంటున్నాయి. ఇప్పుడో, ఇంకాసేపటికో వర్షం వచ్చే సూచనలు కనిపిస్తున్నాయి.

"మనం కారిక్టుల్లో పార్టీ నిర్మాణం చేయాలి. సెల్స్‌ నిర్మించాలి. మనం మన పార్టీ సెల్స్‌ను ఏవిధంగా తీర్చి దిద్దుతామో దానిపైనే మన భవిష్యత్తు కార్యక్రమం ఆధారపడి ఉంది. విజయాలకు అపజయాలకు పునాదిగా పనిచేస్తాయి. పేరవల్లి, రామనాథం మాటలకు కొనసాగింపుగా చెప్పుకొచ్చిండు.

పార్టీ నిర్మాణం గురించి 'పేరవల్లి చెపుతుంటే శేషగిరి జరుగుతున్న ఒక్కొక్క సంఘటనే కళ్ళముందు తారట్టాడింది. "పరిస్థితి అంత నిరాశాజనకంగా ఏమీలేదు, తాము నిత్యం ఎదుర్కొనే సమస్యల-పట్ల మనం ఊహించిన దానికంటే ఎక్కువగానే కదులుకున్నరు.

కేం

అయితే కారిక్టుల సమస్యలు మొత్తం ఈ వ్యవస్థతోని ముడిపడి ఉన్నాయని గ్రహించడానికి ఇంకా కొంత సమయం పట్టేలాగున్నది. ఏదో కొద్దిమంది మాత్రం ఇప్పుడిప్పుడే పో రాజకీయాలను వాంట బట్టించుకుంటున్నారు. కారిక్టుల సమస్యలు, రైతాంగ ఫమస్యలు నాణానికి బొమ్మా బొరుసులాగా ముడిపడి ఉన్నాయని అర్ధం చేసుకోగలుగుతున్నారు పార్టీ సెల్స్‌ నిర్మాణంలో అనుకున్నంత పురోగతి ఏర్పడలేదు ఇంకా కొద్దికాలం ఈ పరిస్థితి కొనసాగితే మనం విసృత స్థాయిలో పార్టీని నిర్మించగలుగుతాం” శేషగిరి పార్టీనిర్మాణ విషయంలో ఏర్పడుతున్న సమస్యల గురించి వివరించిండు.

"కామ్రేడ్‌' అంటూ రామనాధం మృదువుగా పలికి మెల్లగా మాట్లాడటం మొదలు పెట్టాడు. "నిజమే “ఏదీ అంత తొందరగా ఫలితం ఉన్నట్టుగా కనిపించకపోవచ్చు. కొని మనం అనుకున్నదానికంటే కారిక్రులు ఎక్కువగానే కదులుతున్నారంటే, అందుకు వాళ్ళ భౌతిక పరిస్థితి పునాది. దుర్భర పరిస్థితిలో ఇక జీవితాన్ని ఈదలేక అల్లల్హాడుతున్నారు. అటువంటి అశేష నిరుపేద జనాన్ని ఆదుకోవటానికి వారిని అక్కున చేర్చుకోవటానికి'వారికి బుద్ధి జ్ఞానం ఇచ్చి, తలక్రిందులుగా మారిన జీవితాన్ని చక్కపెట్టే తల్లిలాంటిది పార్టీ ఆి వాళ్ళు గుర్తించగలిగినప్పుడు ఇక వాళ్ళను ఏ శక్తీ ఓడించలేదు. అది గుర్తింపజేయడమే మనముందున్న కర్తవ్యం.”

బయట కొద్దిగా చినుకులు మొదలయినవి. సన్నటి తుంపర కిటికీ గుండా లోన పడుతుంది. బయట పూర్తిగా మబ్బుకమ్మటంతో కొద్దిగా చీకటికమ్మింది.

“దీపం పెట్టమంటావా కామ్రేడ్‌" వంగభూమయ్య వారు కూచున్న మధ్యగదిలోకి వచ్చి ఆఅడిగిండు.

రామనాథం తలాడించి "తీసుకురా కామ్రేడ్‌" అన్నడు వంగ భూమయ్య వెనక్కి పోయిండు. ఆయన భార్య మల్లమ్మ శుభ్రంగా తుడిచిన కందెన దీపం తెచ్చివారి మద్యవ పెట్టింది. అవె చాల అద్భుతమైన వ్యక్తి. మొదటి చూవులో ఆమె అంశ కలుపుగోలుతనమున్న వ్యక్తిలా కనిపించదు. కాని ఒక్కసారి. చొరవ చేసి మనను విప్ని మాట్లాడ గలిగితే సుతిమెత్తని ఆమె మనసు అర్థం అవుతుంది. ఆమెకు పెద్దగా " రాజకీయాలు తెలియకపోవచ్చు కాని లోకం మీద అందరి మంచికోసం నిస్వార్ధంగా పనిచేసే వళ్తులుగా వారిని ఆమె గుర్తించగలిగింది. వారికి ఏ విధమైన ఇబ్బంది కలుగకుండా చూసుకోవడం ఆమెకు అలవాటయింది. ల

బక్కా! ఇవాళ ఏం తిండి పెడతాన్నవు' అంటూ అమాయకంగా నోరెల్లబెట్టిండు శేషగిరి

“అన్నా, నీ కాయకు వట్టిచాపల పులుసున్నది.” అంది అమె చిన్నగా నవ్వి.

మొదటిసారి శేషగిరి వాళ్ళింట్లో భోజనం చేసినప్పుడు వట్టి చేపల పులుసున్నది. అప్పటికి శేషగిరి ఎప్పుడు ఆ కూర తినలేదు. అప్పుడప్పుడు మాంసం రుచి చూసినా ఎండు చేపల కూర తినలేదు, ఒక్క బుక్క నోట్లో పెట్టకునే సరికి వాంతి చేసుకున్నంత పని అయిపోయింది. ఆ తర్వాత ఎల్లిపాయ కారంతోనే భోజనం ముగించిండు. అది గుర్తు కొచ్చింది.

"అయితే ఇంకేమి ఇవ్వాల మస్తుగ తినవచ్చు అన్నాడు. ఇదంతా అర్థంకాకుండా చూస్తున్న కామ్రేడ్‌ అలనాటి సంగతి చెప్పుకొచ్చి, "ఇప్పుడు బాగా అలవాటయి పోయింది, ఏదైనా నిర్రందిగా తినెయ్యగలను” అంటూ చెప్పుకొచ్చిండు.

క్షే?

వాళ్ళను యక్కువసేపు విసిగించక ఆమె తన పనిలోతాను మునిగిపోయింది.

మళ్ళీ వాళ్ళ చర్చలు కొనసాగినవి. ఆ చర్చలు చాలా సేపు కొనసాగినవి. భోజనాల అనంతరం కూడా వాళ్లు మాట్లాడుకుంటూ ఉండిపోయారు.

నుర్రోజు ఉదయం మసక చీకట్లు ఉండగానే పేరపల్లి వెళ్ళిపోయిండు. రామనాథం మాత్రం కార్యక్రమాలు పర్యవేక్షించడం కోనం కొత్తగూడెంలోనే ఉండిపోయాడు

రోజులు చరచర గడిచిపోతున్నాయి. జూన్‌ పదహారున జరిగే సింగరేణి కాలరీను వర్కర్స్‌ యూనియన్‌ మొదటి మహానభల కోనం ఏర్పాట్లు మొదలయ్యాయి. ఏదో నూతనోత్సాహం వాడవాడలా పరుచుకున్నది. మహాసభలను దిగ్విజయ పరుచవలసిందిగా పిలుపునిస్తూ గోడలమీద రాతలు వెలిశాయి. కారిక్టులు గుంపులు గుంపులుగా గుమికూడి మవోనభలగురించి చర్చలు జరువుకుంటున్నారు. యస్సై రహీంకు ఇదంతా మింగుడుపడకుండా ఉంది. మునపటిలా జనం ఎవరూ పోలీసులు అంటే అంతగా భయపడటంలేదు. చిన్న చిన్న తగాదాలు పోలీసుస్టేషను దాకా రావడంలేదు. నిప్పుతొక్కిన కోతిలా కోపంతో చిందులు వేస్తున్నాడు రహీం. (ప్రభుత్వ పాలసీ ఏమిటో అర్ధంకావటంలేదు. ఎప్పుడు ఏదిచేయమంటుందో ఏది మానుకోమంటుందో తెలియదు. జన్సెకు విడిచిన కోడెలా యూనియన్‌ వాళ్లు బలాదూల్‌గా తిరుగుతుంటే ఉటశ్రోషంతో ఏం చేయలేక మిన్తకుండిపోయాడు. కోరలు తీసేసిన పాముల్తాగా వాళ్ళ పనికావటంతో అడపా దడపా వనిబడివచ్చే కాంట్రాక్టర్లు కూడా రావటం లేదు. దాంతో వాళ్ళ ఆదాయం కూడా పడిపొయింది.

మేనేజుమెంటువారు, యూనియన్‌ను రిజిష్టరు చేసిన తరువాత దాన్ని గుర్తించక ఖ్రప్పలేదు. బిటిషువారు నామమాత్రంగా చేసిన చట్టాలే వాళ్ళకు గుదిబండలు థి యిపోయాయి. యుద్దం మూలంగా బ్రిటీషు ప్రభుత్వం ఇరకాటంలో పడిపోయింది. బ్రిటన్‌ సామాజ్యవాదాన్ని కబళించడానికి వాకిటివద్ద నిలబడ్డ ఫాసిస్ట్‌ సైన్యాలు వాళ్ళ అళలన్నీతలకిందులు చేశాయి. దాంతో ముంచుకొచ్చిన పెద్ద ప్రమాదాన్ని తట్టుకోవడంకోసం వాళ్ళు సేమమాత్రపు ప్రజాస్వామ్యాన్ని పునరుద్దరించక తప్పలేదు. ఈ యుద్ధకాలంలో వలస దేశాల్లో ప్రజల అసంతృప్తి పోరాటజ్వాలలు వారిని ఉక్కిరిబిక్కిరి చేశాయి. ఏదో విధంగా వలసదేశాల్లో శాంతి నెలకొల్చుకోకుండా బ్రిటీష్‌వాడు యుద్ధంలో నిలబడలేడన్నది స్పష్టమైంది. ఈ తమ అస్తిత్వానికి భంగం కలగకుండా, తాము ఆర్థికంగా నష్టపోకుండా ఉండే మార్గం అన్వేషిస్తున్నారు. ఎంత వీలయికే అంత ళక్కువ నష్టంతో యుద్ధంనుండి బయటపడే మార్గాన్ని ఆలోచిస్తున్నారు. బ్రిటీష్‌ వాడిచేతిలో పాపు అయిన నిజాం, వాడు ఆడించినట్టల్లా అయిష్టంగానైనా అడక తప్పటంలేదు.

మారిన ఈ నూతన పరిస్థితిలో ఎవరికి వీలయిన పద్దతిలో వాళ్ళు పనిచేస్తున్నారు. కమ్యూనిష్టులు గ్రామగ్రామాన సంఘాలు పెట్టి రైతాంగాన్ని కదిలిస్తుంటే, నిజాం బ్రిటీష్‌ అడుగుజాడల్లో నడుస్తూ ముస్లిం మతతత్వాన్ని వాడుకొని ఈ విపత్కర పరిస్థితి నుండి ఇయటపడేందుకు ప్రయత్నాలు ఆరంభిస్తున్నారు. కాశిం రజ్వీ నాయకత్వంలో రజాకారు ముఠాలు నిజాం స్టేట్‌ అంతటా నెలకొల్పారు. పరోక్టంగా వారికి ఆయుధాలను నిజాం ఆయుధాగారం నుండే చేరుకుంటున్నాయి. బురద రాఘవాపురం భూస్వామి మహమ్మద్‌

118 కాశిం, అతని కొడుకు జానిమియా రజాకారు ఉద్యమ నిర్మాణానికి మొదలు పెట్టిండు. రామవరంలో ఉండే అనీఫ్‌ మొకద్దం వారికి తోడై ముస్లిం మత భావాల ప్రచారానికి పూనుకున్నారు. అయితే వాళ్ళు అనుకున్న పురోగతి ఏర్పడలేదు ఏదో కొద్దిమంది మతఛాందసులు పోగయిండ్డు, కారిక్టులు ఎవరూ వారి దరిదాపులోకి కూడా పోవటంలేదు. యూనియన్‌ గురించి వారు చేసే దుష్ప్రచారం వీగిపోయింది. కూలి థైనులో నీళ్లకాడ ఏర్పడ్డ చిన్న తగవును హిందూ ముస్లీం కొట్లాటకు రంగం సిద్ధంచేశారు రజాకార్లు. కాని యూనియన్‌ కార్యకర్తల జోక్యంతో సమస్య సమసిపోయింది. మహాసభ ఏర్పాటులో జనం పెద్ద ఎత్తున కదలటం చూసి రజాకార్లు వెనుక అడుగు వేశారు ఆర్య సమాజం కార్యకలాపాలు కూడా ఎక్కువగా విస్తరించలేకపోయాయి. జూన్‌ పదహారు ఉదయం వేలాదిమంది కారిక్రులతో ప్రతినిధుల సభ జరిగింది. సభను విచ్చిన్నం చేయడంకోసం యస్పై రహీం తన బలగాలతో వచ్చిండు. అంతమంది జనాన్ని చూసేసరికి ధైర్యం చాలలేదు. డిస్ట్రిక్ట్‌ హెడ్‌ క్వార్టర్స్‌ నుండి వచ్చిన ఫర్మానా చేతిలో ఉంది. అయితే సభ ప్రారంభమైన చాల సేపటికి కాని అతని చేతికి సభను నిషేధిస్తున్నట్ట ఫర్మానా అందలేదు తీరా మహాసభ జరిగే కాడికి పోయే సరికి పోలీసులు తామేమీ చెయ్యలేని నిస్సహాయ స్థితికి చేరుకున్నారు. అధ్యక్ష స్థానంలో ఉన్న రామనాథంక పోలీసులువచ్చి మీటింగుకు పర్మిషన్‌ లేదు కావున తక్షణమే సభను ముగించాలని ఉర్చూలో వ్రాసి ఉన్న ఫర్మానా చూయించారు. ఇది ఎలా సాధ్యం... ఎటువంటి పరిస్థితిలో సభ అయిపోయేంత వయ వేచి చూడ వలసిందే'అన్నాడు ధృఢంగా, ఉ ఎమో అదంతా మాకు తెల్వదు. ప్రభుత్వ ఉత్తర్వును మేము అమలు చేయాల్సి ంటుంది.” ఫర్మానా తెచ్చిన అమీన్‌ సాబ్‌ పిల్లిగడ్డం కదలంగ బదులు ఇచ్చిండు. చివరి క్షణంలో మహానభ రద్దు చేయటం సాధ్యం కాని విషయం, మీరేం చేస్తారో మాకు అనవసరం. సభ మాత్రం కొనసాగుతుంది.” శేషగిరి కరినంగా బదులిచ్చిండు. ఎట్‌ టీ వెళ్ళిపోయిండు. నదర్‌ సాబ్‌ కు విన్నవించిండు. సదర్‌ సాబ్‌(సి.ఐ)కు జో ప్రాలుపోవడంలేదు. మీటింగడు పర్మిషన్‌ హైదరాబాదులోనే తీసుకొని వచ్చిండు, ఈత రాన నకుస్తుంటే దాన్ని సానుండా చేయడంకోసం మళ్ళీ ఉత్తర్వులు ఇచ్చిండ్డు, గో ను ఏమిటో సదర్‌ సాబు బోధపడలేదు. మళ్ళీ ఏదన్నా అనుకోని సంఘటన జనం చూడబోక్‌ సీ తామే వహించాలి. ఎటుపోయి ఎటు వస్తుందో అర్ధం కాలేదు. కాల్పులకు గౌ జకనా తెగించేలాగున్నరు. ఇప్పుడేదన్నా చేస్తే జనం రెచ్చిపోయి ఏమను ౨, తీయవచ్చు. చాలినంత బలగం లేదు. ఇటువంటి ఇరకాట పరిస్థితిలో "అప సలు వీ పోలీసుస్టేషన్‌లో సదర్‌ సాబ్‌ తలపట్టుకొని కూచున్నాడు. కండు నిషధాజ్ఞ ఉత్తర్వును ధిక్కరించినందుకు నాయకులను అరెస్టు చేసి అయినా సభను విచ్చిన్నం చేయమని" పై అధికారుల ఉత్తర్వు. ఇప్పుడు సభ జరిగే చోటుకు, పోయి నాయకులను అరెస్టు చేయడమన్నది సాధ్యంకాని విషయం. మీటింగ్‌ అయిపోయిన తర్వాత ఫర్మానాను ఉల్లంఘించినందుకు నాయకులను అరెస్టు చేస్తేనే బాగుంటుందని ఒక్క నిర్ణయానికి వచ్చి, అందుకు ఏర్పాట్లు చేయమని క్రింది అధికారులకు

క్షం ఉత్తర్వులిచ్చిండు. అప్పుటికే చేదికమీదనున్న రాజబహాదూర్‌ గౌడ్‌ తెలంగాణలో నెలకొని ఉన్నరాజకీయ పరిస్థితుల గురించి మాట్లాడిండు. శేషగిరి బొగ్గుగని కారిక్టుల పరిస్థితులగురించి వివరించి, కార్మిక వర్లం ఐక్యం కావలిసిన అవసరాన్ని, కార్మిక సమస్యలను వివరించి పోరాటాలకు ఉద్యమించవలసిన అవసరాన్ని వివరించిండు. మక్తుం మాట్లాడడానికి ఉద్యమించేసరికి, పోలీసులు రావటం, సభను రద్దుచేయాలని కోరటం జరిగింది. మక్తుం లేచి మాట్లాడ సాగిండు. సహజంగా కవి. నిజాం రైల్వే కార్మికోద్యమ నిర్మాత. వ ప్పీరాని తెలుగులో ఉర్జు యాసతో మొదలు పెట్టిండు. అంతకుముందే బొగ్గుబావిలోకి దిగి కొరిక్షుల జీవనం పరిస్థితుల గురించి తెలుసుకోవడం వల్ల బాగ్గుగని కార్మికుల దుర్భర పరిస్థితులు అతని సున్సిత హృదయాన్ని కధల్సివేశాయి. "నేను బొగ్గుబావిలోకి దిగి మీ కష్టాలు చూశాను. కలుగుల్లాంటి చీకటి గుయ్యారాల్లో ఏ వనతులు లేకుండా మీరు చేసే కష్టం యజమానుల బొక్కసాలు నింవుతుంటే ప్రమాదాలు, ఆకలి చావులు కార్మికులకు బహుమానంగా మిగులుతున్నది. కారిక్రుల కటట, రక్తం తడిసిన బొగ్గు పెల్లలు, బ్రిటీషు వాడికి మన దేశ సంపదను తరలించుక పోవడానికి రైల్లు అయి నడుస్తున్నవి. మీచెమట చుక్కలే నిజాంబొక్కసాన్ని నింపుతున్నవి. మీ మూల్లల్సి పీల్చే బావిదొరలు, కంట్రాక్టర్లు పందికొక్కుల్లా బలిసిపోతున్నరు. ఇంత చేసినా కారిక్రుడికి కనీసం బ్రతకటానికి అనువైన పరిస్థితులు కూడా లేకుండా చేసి రోజు రోజుకు కారిన్టుని జీవితాన్ని చప్పరించి వేస్తున్నరు. కనీస చట్టాలను కూడా అమలు చేయకుండా బొగ్గుగని కారిక్రులను దారుణంగా దోపిడి చేస్తూ, అసలీ కాలర్‌ ప్రాంతమే ఒక కాన్‌సంట్రేషన్‌ క్యాంపుగా చేసి యూనియన్‌ కార్యకలాపాలనే నిషేదించింది నిజాం ప్రభుత్వం. నిజాం నిరయశత్వానికి వ్యతిరేకంగా తెలంగాణ రైతాంగం ఉవ్వెత్తున లేచి ఈ రోజు సకల నంవదలు, నృష్టీంచే కష్టజీవులకు చెందాలని, దున్నేవాడికి భూమి చెందాలని ఉద్యమించింది. అలాగే ఈ భూమి అట్టడుగు పొరల్లో దాగున్న ఈ ఖనిజ సంపదంతా ఈ మేటీ బిడ్డలమైన మనకే చెందాలి. మనం సృష్టించిన ఈ సంపదను, పరాన్న భక్కులైన ఈ డాదజ దొంగలు మున రెక్కలతోనే తరలించుక పోతుంటే ఇంతవరదాక జీవచ్ళవాలవలె వని చేసే యంత్రాల్లా చూస్తూ ఊరుకున్నం, మన కనీస అవసరాలు తీర్చాలని పోరాడటమే కాకుండా ఈ నర్వసంపదలు మనకే చెందాలని పోరాటం చెయ్యాలి.' ఆవేశపూరితమైన అతని మాటలు గాలిలో కేలియాడి అక్కడి జనం హృదయాల్లో నాటుకొని కొత్త ఆశలు చిగురింపచేశాయి. ఏదో నూతనోత్సాహం అక్కడంతా కముక్రుని ఉత్తేజం వెల్లివిరిసింది. శీను మీ కష్టాలను వివరించాలనుకున్న, ఆకష్టాలు పోవడానికి దేశదేశాల కారిక్రులు ముఖ్యంగా రష్యా కారిక్రులు ప్రపంచ కార్మిక ఉద్యమానికి మార్గ దర్శకులై జరిపిన పోరాటాలను వివరించాలనుకున్నా కాని ప్రభుత్వం మేం మాట్టాడ వద్దని ఉత్తర్వులు తెచ్చింది, అంటూనే మక్టుం తను ఏ నిషయాలైతే చెప్పాలనకుంటున్నాడో ఆ విషయాలను వివరిన్తూ మీటింగ్‌ వర్మిషన్‌ లేదు కాబట్టీ చెన్చలేక పోతున్నా అంటూ తాను చెప్పాలనుకున్నదేదో చాలసేపు చెప్పిముగించిండు,

120

కరతాళధ్వనులు మధ్య మక్టుం ఉపన్యాసం ముగిసింది

రాజబహదూర్‌ గౌడ్‌లేచి యూనియన్‌ బాడీని ప్రకటించిండు. సర్వదేవబట్ల రామనాధం అధత్షులుగా శేషగిరి సెక్రటరీగా మరికొంతమంది సభ్యులతో యూనియన్‌ బాడీ ప్రటించబడింది.

కారిక్రులు చప్పట్లతో తమ హర్షామోదాలు తెలిపారు. £

సభ ముగియగానే కారిక్రులందరు లేచిండ్లు. నాయకులను తోడ్కొని యూనియన్‌ అఫీసుకేసి ఊరేగింపుగా బయలు దేరిండ్లు. స్త్రీలు పిల్లలు కారిక్రులతో అదో పెద్దజన ప్రవాహంలో కారిక్రులు యూనియన్‌ ఆఫీను కేసినడిచారు.

సర్కిల్‌ సాబ్‌, యస్పైరహీంలు మీటింగ్‌ అయిపోయిన తర్వాత నాయకులను అరెష్ట చేయడం కోసం యూనియన్‌ ఆఫీసు కాడికి చేరుకుని ఉన్నరు.

యూనియన్‌ ఆఫీసుకాడికి చేరుకునే సరికి జనం కొద్దిగా పలచ బడిండ్లు. పోలీసులు అరెష్టు చేయడానికి నాయకుల కోసం వెతికిండ్లు. కాని పోలీసుల ప్రయత్నాలను ముందే గ్రహించిన శేషగిరి ఊశేగింపు మధ్యలోనే నాయకులను తప్పించి వేసారు.

19

బాగా వాత్తిడితో ఉన్న గాలికి చిన్నసందు దొరకగానే ఒక్కసారిగా తన్నుకవచ్చినట్టు కారిక్టుల పోరాటాలు బెలరేగినవి, అంతవరదాక ఎటువంటి ఆధారము లేయండా సమస్యల సుడిగుండంలో కొట్బకసోతున్న సింగరేణి బొగ్గుగని కార్మికులకు శేషగిరి నాయకత్వంలోని యూనియన్‌ అండగా నిలబడే సరికి వాళ్ల పోరాట జ్వాలలు ఉవ్వెత్తున లేచినవి.

అండ్రూస్‌ వన్‌ ఇంక్లయిన్‌లో అండర్‌ లుక్కర్‌ బాజ్స్‌కుట్రతో చిన్న గారణానికే పర్పాతో జగడమాడి, మేనేజరు "పిన్ని 8 ఉన్నవి లేనివి కల్పించి చెప్పి డిస్మిస్‌ చేయటానికి ప్రయత్నిష్తే కారిక్రులు సమ్మెచేసి, డిస్మిస్‌ను ఆపడమే కాకుండా అండర్‌లుక్కర్‌ బాబ్స్‌తోని క్షమాపణలు చెప్పించారు.

బర్జిపిట్‌ కారిక్రులు గుడిసెలు వేసుకోవటానికి కంపెని స్థలము చూయించాలని, గుడిసెలకు అవసరమైన కర్రలు, బొంగులు, తడకలు మేనేజుమెంటు సప్లయి చేయాలనే డిమాండ్‌తో ఆందోళనకు దిగితే, ఆ ఆందోళన కాస్త కొత్తగూడెంలోని అన్ని బావులకు పాకింది. చివరికి మేనేజుమెంట్‌ దిగివచ్చి సీనియార్టి ప్రకారము పన్నెండు వందలమందికి గుడిసె స్థలాలు చూయించుటమే కాకుండా, అందుకు అవసరమైన కర్రలు సప్లయి

0ది,

శారికుల రిక్రియేషన్‌ కోసం కట్టిన క్లబ్‌లో కారిక్రులకు ప్రవేశము లేకుండా చేస్తే దాన్ని వ్యతిరేకించిన కారిక్రులు విజయం సాధించారు, ఇప్పుడు సాయంత్రము అయితే చాలు కారిక్రులు క్లబ్బుల్లో గదులనిండా గుమికూడి యూనియన్‌ కర్యకలాపాల గురించి చర్చించుకుంటున్నరు,

మంకయ్య హోటలకు రహస్యంగా వచ్చే 'ప్రజాశక్తి పత్రికలు వందకు చేరుకున్నవి. కార్మికులు జట్బజట్టుగా ఏర్పడి వాటి మీద చర్చలు సాగిస్తున్నరు.

శేషగిరికి యూనియన్‌ కొర్యకలాపొలతో క్షణుం తీరిక లేకుండా పోయింది. వచ్చే

క్ష21

పోయే కారిక్రులతోని అతను ఇల్లు ఒక ఆఫీసు అయిపోయింది. జనరల్‌ మేనేజరు బెలామికి శేషగిరిని వనిలోనుండి తొలగించవలసిన అవనరము లేకుండాపోయింది. ఎందుకంటే అసలు ఆయన ఆఫీసు పనిలోకి పోవడమే మానుకున్నాడు.

భువనగిరిలో జరిగిన ఆంధమవానభకు సింగరేణి కార్మికులు సెద్దఎత్తున తరలిపోయారు. సర్వదేవబట్ల రామనాథం ఆహ్వాననంఘం తరుపున పూర్తి బాధ్యతలు తీసుకొని వని చేన్తున్నడు. మహాసభ జరగటానికి నెలరోజుల ముందే సర్వదేవబట్ల రామనాథం నాయకత్వంలోని ఆజంజాహి మిల్లు కారిక్రులు సుదీర్హమైన సమ్మె చేశారు. దానికి నాయకత్వము వహించిన రామనాథంను నిజాం వ్రభుత్వము వరంగల్‌ జల్లానుండి బహిష్కరించింది. దాంతో అతను నల్లగొండ జిల్లాలో ఉండి ఆంధ్రమహాసభ నిర్వహణ బాధ్యతలు మీదేసుకున్నడు.

కామనాథంను చూడటంతోనే సింగరేణి నుండి వచ్చిన కార్మికులకు ఉత్సాహం ఇనుమడించింది. వారిని తోడ్కొనిపోయాడు రామనాథం.

ధ్రతినిధుల సమావేశానికి పెద్ద పెద్ద పాకలు వేశారు. భోజన నివాస వసతులు ఏర్పాటు బీశారు. ఎక్కడ చూసినా ప్రతినిధులు గుంపులు గుంపులుగా కనిపించిండ్లు. వివిధ జిల్లాల నుండి వచ్చిన ప్రతినిధులు తమ తమ గ్రామాల్లోని సంఘ కార్యకలాపాల గురించి చేపట్టే ఫోరాటాల గురించి చర్చించుకుంటున్నరు.

ఒకే లక్ష్యం కల్గిన ఆశేష జనవాహినిని చూడటంతోనే కారిక్టులకు వొంటరి వాళ్ళము కాదనే భావన కింది. దాంతో వాళ్ళ ఉత్సాహం ఇనుమడించింది. స్వచ్చందంగా సభానిర్వహణకు వాలంటీల్స్‌గొ చేరిపోయారు కొందరు.

మహాసభ విచ్చిన్నం కోసం మితవాదులు చేసిన ప్రయత్నాలు విఫలమైనవి. బక్యతకోసం స్వామి రామానంద తీర్థ, కోత్వాలు వెంకట్రామిరెడ్డి చేసిన ప్రయత్నాలను, ముదుముల రామచంద్రారొవు నాయకత్వంలోని మితవాదులు భగ్నం చేశారు. ఇంకా కొంతమంది మితవాదులు ఎటు తేల్చుకోలేక సభలోనే ఉండిపోయారు.

రాజబహదూర్‌గౌడ్‌, ముక్టుం కారిక్టులను కలసి వాళ్ళ పోరాటాల గురించి అడిగి తెలునుకున్నరు. సభ జరిగిన రెండు రోజులు క్షణం తీరుబడి లేకుండా చర్చలు సమావేశాలతోనే గడిచి పోయింది,

ఫాసిస్టు వ్యతిరేక యుద్దానికి అనకూలంగా తీర్మానాలు చేసారు. లేవిధాన్యం వసూలు, అవోర ధాన్యాల వంవకముమీద చర్చలు సొగాయి. నియమావళిని నవరించి అంతకుముందు ఉన్న నొల్గుఅణాల నభ్యత్వరునుమును, రైతుకూలీలు, 'పేదరైతులు, కారిక్రులు వక్కువ సంఖ్యలో 'మహాసభిలో చేరటానికి వీలుగా సభ్యత్వరుసుమును 'అణాకు మార్చారు. దీన్ని వ్యతిరేకించిన మితవాదులు వోడిపోయారు.

నభానంతరం ఇమ్మడించిన ఉత్సాహంతో కారిక్రులు తిరుగు ప్రయాణం కట్టారు కొత్తగూడెం వచ్చిన తరువాత యూనియన్‌ను బలోపేతం చేయడానికి కృషి ఆరంభించారు.

వారం రోజుల్లోనే కారిక్రులు యూనియన్‌ కోసం ఆఫీసు నిర్మించాలనే ప్రయిత్నం మొదలు పెట్టిండ్లు. తాత్కాలికంగా ఉన్స ఒక గది గుడిసె యూనియన్‌ ఆఫీసుకు సరిపోతలేదు.

క్షై22 "ఆఫీసు లేకుంటే మనం కలిసి మాట్లాడుకోవటం కష్టమైతాంది.” బూట్ల వెంకటి అన్నడు. "నిజమే మనకో ఆఫీసు ఉండాలి. అక్కడ మనకు పాద్దుమాపు మాట్ట్లాడుకోవటానికి అవకాశం ఉంటుంది.” ఎంకటి. "ఎక్కడో ఓ చోట అడ్డ లేకుంటే ఒకరికి ఒకరం కలువటం కష్టమైతాంది. ఎర్రరాజం ఎంకటి మాటలను బలపరిచిండు. అంతవరదాక ఏదన్నా సమావేశం జరుపుకోవాలంటే కార్మిక వాడల్లోకి ఏదో ఒక గుడిసెలో సమావేశం అయ్యేవారు. కారికులవైపునుండు యూనియన్‌ ఆఫీసు నిర్మించాలని డిమాం రావటంతో శేషగిరికి సంతోషమైంది.”మంచి ఆలోచనే”అన్నాడు అతను. "మరి ఆఫీసు నిర్మించటానికి డబ్బులో” అన్నాడు చలపతి గుంపుగా వచ్చిన కారిక్రులకేసి చూస్తూ, ల "దాని సంగతి మాకు వదిలేయండ్డ డబ్బులు ఎట్టా సంపాదిస్తామో, ఏం కష్టపడతామో అదంతా మాకు వదిలేయండ్లీ మీరు ఒక్కమాట 'ఊ' అంటే ఆఫీసు అదే నిలిచిపోతుంది 'రాజారాంసింగ్‌. ఆ మాటలతోనే ఆఫీసును నిర్మించేటట్టున్నది.' చలపతి అపనమ్మకంగా మళ్ళీ అన్నడు. రాజారాంసింగకు ఉతశ్రోషం కల్గి ” మాటలు చేతల్లో చేసి చూయిస్తం అన్నడు. సయ్యద్‌ అలీ, బోజ రామస్వామి, మహమ్మద్‌ అజం నిలబడి చూస్తున్నరు. “పదిమందిలో పాముచావదేమో కాని, పదిమందితోని ఇల్లు కట్టవచ్చు. మనిషో చెయ్యి వేస్తే అదే లేచి నిలుచుంటది. ”బోజ రామస్వామి చెప్పుకొచ్చిండు. వాళ్ళంతగా ఉత్సాహం చూపుతుంటే శేషగిరికి మనను నిండిపోయింది. వాళ్ళ ఉత్సాహాన్ని నీరుగార్చటానికి అతను ఎన్నడు (ప్రయత్నించలేదు. లోచన అయితే ఆఫీసు ఎక్కడ నిర్మించాలనే ఆలోచన ముందుకు వచ్చింది. తలో ఆ చెప్పిండ్లు. “బర్లీపిట్‌ కాడ అయితే బాగుంటుంది” లంబాడి మాన్యం అన్నడు. ఎందుకు నీ ఇంటికి దగ్గరుంటుందా' గడుసు పుల్లారెడ్డి ఎత్తి పొడిచిండు. లంబాడి మాన్యం మొఖం ముడుచుకున్నడు. అది కనిపెట్టి బూట్ల వెంకటి "నా ఇంటికి నీ ఇంటికి దగ్గరనికాదు, అందరికి అందుబాటులో ఉండాలి” అన్నడు. "అవునవును. అట్టయితేనే బాగుంటుంది. రాజారాంసింగ్‌ తల ఎగరేసిండు. చివరికి శేషగిరి చూయించినట్టుగా గాజుల రాజం బస్తీలో రోడ్డువారగా ఉన్న తవిసి చెట్టుకాడ, పాఠ ఆఫీసు ఉన్న చోటనే అందరికి అనుకూలంగా ఉంటుందని చెప్పటంళో దానికి అందరు సమ్మతించిండ్లు. శ యూనియన్‌ ఆఫీసు నిర్మాణపు పని ప్రారంభమైంది. నిజానికి అదోజాతరలా సాగింది. కార్మికులు పోటీలు పడి వంతులవారిగా పనిచేయసాగిండ్లు, పెనుగడప అడివినుండి కొంకటి ఎంకటి రెండు బండ్లనిండా కర్రతోలు కొచ్చిండు. దార కనకయ్య బండినిండా వరిగడ్డీ మెలుక్కొని వచ్చిండు. పాల్వంచ నుండి గూనపెయలు వచ్చినవి. రాత్రి పగలు తేడా తెలియడం లేదు, ఎవరికి వారు స్వచ్చందంగా వచ్చి యూనియన్‌

కప

ఆఫీసు నిర్మాణపు పనుల్నో పాల్గాన్నరు. మట్టి తట్టలు మోసేందుకు స్రీలు వస్తే "అబ్బే మీరెందుకు పోండ్లీ మేం ఉన్నాము కదా” అంటూ మగవాళ్ళు వద్దు పొమ్మన్నారు. కాని ఆడవాళ్ళు కదలలేదు. సరికదా ”"మమెందుకు పనిచేయవద్దు యూనియన్‌ మీకు ఎంతో మాకు అంతే” అంటు మొండికేసిండ్లు దాంతో అయిష్టంగానే మగవాళ్ళు సమ్మతించక తప్పలేదు.

తవిసి చెట్టు చుట్టు ఎటు గజం వెడల్పుగా గద్దె వేసిండ్లు. ఎర్రమట్టి, నల్లమట్టి పీడ కలిపి ఆడవాళ్లు గద్దెను నునుపు చేసిండ్లు.

వారం రోజులు తిరిగే సరికి గాజుల రాజం బస్తీలో యూనియన్‌ ఆఫీసు వెలిసింది. చిన్నపాటి కొట్టంలా 'పెద్దహాలు ఏర్పాటు చేసిండ్లు. దానిముందు గుంజలు పాతి పందిర్లు వసిండ్లు. దానిమీద వరిగడ్డి కప్పిండ్లు. కొత్తగా కట్టిన ఇల్లు కావడము వలన చల్లగా ఉంది. ఎప్పటికపుడు జనం వచ్చి కొత్తగా కొట్టిన యూనియన్‌ ఆఫీసును చూసి పోతున్నరు. అఫీసు ముందు ఖాళీ స్థలంలో పిల్లలు పాద్దుపోయేదాక ఆటలకు దిగిండ్లు. పిల్లగాండ్ల లొల్లి పడలేక "పెద్దలు ఎవరన్న కసిరితే రివ్వన అక్కడినుండి పారిపోయి, కాసేపు అయిన ర్వాత అడుగులో అడుగు వేసకుంటు వచ్చి తొంగిచూస్తున్నారు. అలా కొద్దిమంది పిల్లలు జమ అయ్యే సరికి మళ్ళీ ఆటలు మొదలు పెట్టేవారు.

ఈ వారం రోజులు శేషగిరి ఎటుకదలలేదు. ఒకరోజు ఉదయం యూనియన్‌ అఫథ్‌సుకాడికి వచ్చిన కనుకుంట్ల రాజం ఆఫీసును చూసి బొమ్మలు ఎగరేసి "బంతవరదాక ము కారిక్రులంత తమకు చెందన వారికోసం కష్టపడి మేడలు మిద్దెలు కట్టేవారు. కాని ఈ రోజు వాళ్ళు కోసం శ్రమించి ఒక ఆఫీసు నిర్మించుకున్నారు. మొత్తానికైతే ఏమో అనుకున్నకాని నొ అంచనాలన్ని తారుమారు చేసినావోయ్‌ "అన్నాడు మెచ్చుకోలుగా ” "అవును తిండి తిప్పలు అన్నీ ఇదేనా = జ్రంటూ లొడ లొడ వాగడం మొదలుపెట్టిండు. శేషగిరికి రాజం మాటకారి తనం, మంచితనం తెలిసి ఉండటం వల్ల నవ్వి పూరుకున్నాడు.

*ల్రయో్యో అనలు విషయమే మరిచిపోయిన నాల్గురోజుల నుండి మీ అక్క కలువరిస్తాందీ..నీకేమో ఏడ తీరుబడి అవుతుంది. అక్కడినుండి వస్తుంటే మరొ మారు చెప్పింది..ఎక్కడన్న కనిపిస్తే కబురు చేయమని, నాకు తెలియక అడుగుతాను. నీకు ఇల్లు సోయి లేకుండా ఇంతగనం ఏం పనులుంటాయ్‌” అంటూ మొదలు పెట్టిండు. తనకు తానే జవాబు చెప్పుకుంటున్నట్టుగా, "నీకేమన్నా పిల్లజెల్లా, రంది ఉండటానికి, ఒంటరిగాడివి ఎక్కడున్నా ఏక నిరంజన్‌, నీ ముక్కుకో తాడువేస్తే నీ రోగం కుదురు ద్దోయ్‌” కనుకుంట్ల రొజం ఇంకొ లొడ లొడ వాగుతూనే ఉన్నడు...

అక్కపేరు వినబడగానే శేషగిరికి ఏదో తప్పు చేస్తూ దొరికిపోయిన పిల్లవాడిలా ఇబ్బంది కల్గింది, నిజానికి ఒకే ఊరులో ఉంటున్నా షదిహేను రొజులుగా అటువైపు వెల్లనేలేడు.. ఎటు తిరిగి ఎటు వచ్చిన ఆడపాదడపా కనిపించి పోరా” అంది ఇదివరకో సారి కల్సినపుడు,

శేషగిరి అక్కగారి సత్రాల కేసి నడిచిండు. సత్రం సమీపిస్తున్న కొలది, అక్కగారంటే ఉన్న అభిమానం కొద్ది ఏ మంటుందో ఏమోనన్న గుబులు కల్గింది.

ఇంట్లోకి రావడంతోనే జానకమ్మ ఎదురయింది. ఆ రోజా శుక్రవారం కావడంతో తలార స్నానం చేసింది. మొఖానికి పసుపు రాసుకుంది.ఎర్రటి బోట్ట ఆమె ముఖంలో కొట్టవచ్చినట్లు

క్షే24 కనిపిస్తుంది. కనకాంబరపు రంగు నేత చీరలో నిండుగా ఉంది. అ రోజు ఉదయం దేవునికి కొబ్బరికాయ కొట్టి ఫలహారంతో ఎదురు పడటం ఒక్కటయింది. “ఏమయ్యా బొత్తిగా నల్లపూస అయిపోయినవు” ఆమె ప్రశ్మకు సమాధానం చెప్పకుండా, ఎడమ చేతిమీద కుడిచేయి పెట్టుకుని ప్రసాదం కొసం వంగిండు. "నీకు దేవుడా లేదు దయ్యం లేదు కదా మరి ప్రసాదం ఎందుకు” అంది నవ్వుతూ,.... "నా దేవుడు ఈ ప్రసాదమే దాని కోనమే మా అల్లరి అంత” అంటూ ఆమె పెట్టిన ప్రసాదం లటుక్కునోట్లో వేసుకున్నాడు. “మాటలు బాగనే నేర్చినవు” అంది వదిన జానకమ్మ పెద్ద కూతురు సత్యవతి నచ్చిబాబాయ్‌ అంటు కొళ్ళను చుచ్టేసింది. దాన్ని సంకలోకి ఏత్తుకున్నడు.. సామాన్యంగా నైతే ఇంటికి వచ్చేటప్పుడు ఏదో ఒక్కటి సత్యవతి కొసం తెచ్చేవాడు... సంకలో ఎక్కిన సత్యవతి చాకలెట్టకొసం బాబాయి జేబులో చెయ్యిపెట్టింది. తొందరలో పడి బుజ్జిదాని విషయమే మరిచిపోయిండు.. "ఎవరే వచ్చింది అంటు కామమ్మ లోపలి గదినుండి వచ్చింది. ఏం కోసం చేస్తుందో ఏమోనని భయపడ్డ శేషగిరికి అమె ముఖం చూసేసరికి భయం పటాపంచలైయింది, ఆమెనవ్వుతూ 'ఎంత సేపయిందిరా వచ్చి" అంది పలకిరింపుగా.. 'ఇప్పుడే వచ్చానే అక్కా' అంటూ అక్కడ వాల్చి ఉన్న మంచంలో కూచొని సత్యవతిని మోకొళ్ళమీద కూర్చండబెట్టకున్నాడు. కామమ్మ తమ్మున్ని పరీక్షగా చూసింది. మనిషి కొద్దిగా బక్కచిక్కినట్టన్నా ఉత్సాహంగా చురుగ్గా ఉన్నట్టుగా అతని కండ్లు మెరిసిపో తున్నాయి. ఇరువై రోజుల క్రిందట మద్రాసులో ఉండే వాళ్ళ మ్యానత్త సరస్వతమ్మ గారు, ఆమె భర్త కోటేశ్వర్‌ రావుగారు భద్రాద్రికి వచ్చిపోయారు. అలా రావంటలో ఉద్దేశం అటు భక్తీ భావమే కాకుండా కొంత వ్యవహరం కూడా ఉంది వాళ్ళ కూతురు "కనకమహాలక్ష్మి" ఎదిగి "పెళ్ళీడుకొచ్చింది. శేషగిరి చదువుకునే రోజుల్లో కొన్ని రోజులు వాళ్ళింట్లో ఉన్నాడు. కూడా. అయితే చదువు మధ్యలో ఎగనామం 'పెట్టివచ్చిండు. అప్పటికి కనకమహాలక్ష్మి చిన్న పిల్ల. ఇప్పుడు పెద్ద మనిషి అయి కుందనపు బొమ్మలా తయారైంది. శేషగిరి కాలరీలో ఉద్యొగం చేస్తున్నది తెలుసుకొని కోటేశ్వర్‌ రావు,భార్య, కూతురుతో సహా భద్రోద్రికని ఇరుగు పొరుగు వారితో చెప్పి, పిల్ల సంబంధ వ్యవహార నిమిత్తమే అదో సికుచేసుకుని వచ్చిండ్లు.. వాళ్ళు వచ్చినప్పుడు కేషగిరి ఉళ్ళలేడు.. భువనగిరి మహాసభలకు కారిక్రులతో సహా వెళ్ళిండు. కామమ్మ కూడా శేషగిరి ఓ ఇంటివాడిని బెయ్యాలనే ఉంది. బరువు బాధ్యతలు మీద పడితే ఊరిమీద విషయాలు మరిచిపోయి ఇంటి పట్టను ఉంటాడని భోవించింది, దొంతో మ్యానత్త తరుపునుండి సంబందం రావటంతో ఆమెకు సగం బరువు తీరిపోయినంత నంతోసషం కల్గింది. కేషగిరి లేకపోవడంతో వచ్చిన వాళ్ళ నిరుత్సాహపడ్డా, కామమ్మ వారికి భ్రిర్యం చెప్పి “మనమేమన్నా కొత్తవోరమా, వోడు వచ్చిన తర్వాత ఒక్క మూటవాని చెవులో వేస, ముహుర్తాలు నిర్ణయించుకుందోము. "అంటూ కామమ్మ వాళ్ళను సాగనంపింది. అప్పటి నుండి కొమమ్మ తమ్ముని కోసం కండ్లలో వత్తులు వేసుకొని చూస్తున్నది. ఇన్ని రోజులు తర్వాత వచ్చినా ఆమి కొపం మరిచిపోయి సంబంధ విషయమై ఎలా

క్షే2ద్‌ ప్రస్తావన చేయటమా అని క్షణకాలం తటపటాయింది. “మెన్న మద్రాను నుండి నరన్వతీ అత్తమ్మ, మామయ్య వచ్చార్రా” అంటూ ్రస్తావ ఎత్తింది.

“సవాళ్ళ కూతురు కనకమవోలక్ష్మిని వెంట బెట్టుకొని వచ్చిండు. అది ఎంతగా ఎదిగిపోయిందని. నువుచూస్తే- దాన్ని గుర్తుపట్టలేవు.. ముద్దుగా సీతమ్మవారిలా ఉంది, మా మేనత్తూడొ చిన్నప్పుడు అలాగే ఉండేది... అచ్చం దానిది తల్లి పోలికే. "శ్థనగర్రి దాదాపు వపదిసంవత్సరాల క్రింద మద్రానులో చూసాడు.. అప్పటికింకా కనకమహాలక్ష్మి చిన్నపిల్ల. బఒక్కలేకూతురు కావటంతో గారాబంగా ఉండేది... పట్టణ వాతావరణం కావడంతో శుచిగొ శుభ్రంగొ తీరుకోరకం బట్టల్లో అప్పటికే షోకేసులోని బేబీ డాల్‌లాగా ఉండేది.

"అవును చాలా రోజులైందీ చూసి” అన్నాడు.

"అసలు ఇపుడు చూడాల్సింది, కళ్ళు తిరిగిపోయేవి. వచ్చినకాన్నుండి ఆ మహాతల్లి బావేడి బావేడి అంటు నిన్నే కలువరించిందయ్య” అంది జానకమ్మ శేషగిరిని ఉడికిస్తూ...

"లదిగో నీవు ఎక్కువగా మాట్లాడక పోయి కాఫీ కలుపుకరాపో” కానుమ్మ జొనకమ్మను సున్నితంగొ వారించింది. ఇంతలోకి సుబ్బయ్య బజారుపోయి వచ్చిండు. తొడుక్కున్న అంగ విడిచి చిలక్కొయ్యకు వేసి వచ్చి వారితోపాటు తనూ కూచున్నాడు. జానకి కాఫీ కలుపుకొసే తలో కప్పు తీసుకొని తాగిండ్లు, వాళ్ళ సంభాషణలో కల్సించకుంటు సుబ్బయ్య' డొంక తిరుగుడు భయండౌ నేరుగా విషయంలోకి వెళ్ళిండు. "అవున్రా సరస్వతి అత్తయ్య, నూమ యత్రు మన సంబంధం కలుపుకోవాలని ఉంది.. నీవేమో వాళ్ళు వచ్చినప్పుడు లేక సోతివి. ఏ సంగతి వంటనే చెపుతామంటే, అయినా ఇప్పటికైనా ముంచుకపోయిందిలేదు. నివు నరే అంటే ఒక కొర్డు ముక్క రాస్తే వచ్చివాలుతారు.. వచ్చే మాఘమాసంలో మంచి ముహూర్తాలున్నాయి.. భద్రాద్రిలో కళ్యాణం జరిపిస్తే బాగుంటుంది కదక్కయ్య ” అంటు కామమ్మ కేసి తిరిగి అన్నాడు.

శేషగిరి మొఖంలో రంగుమారటం కామమ్మ కనిపెట్టింది.

ట్టరా ఏం చప్పుడు జీయవు"” అంది రెట్టించి,

"నాకిప్పుడే పెళ్ళీ చేసుకోవాలని లేదు ' అన్నాడు నేలచూవులు చూస్తూ.

నుబ్బయ్యకు చివ్వున కోపం వచ్చింది. "అదే ఎందుకు... ఇప్పుడు నీకు ఏం తక్కువయింది ” అన్నాడు. ,

౫ ప్పూర్తిగొ మునలివాడివైనంక చేసుకుంటావా ఏందీ నీవయసు వాళ్ళు ఒక్కొక్కరు ఇద్దరు పిల్లలకు తండ్రులు అయిండ్లు ” జానకమ్మ

శీషగిరి ఏం బదులు చెప్పలేదు.

"బెల్లం కొట్టిన రాయిలా ఎందుకురా మౌనంగా ఉంటావు. నీకు ఆ పిల్ల ఇష్టం కాదంటే ఇంకో పిల్లను చూస్తాం” అంది కొమమ్మ అనునయంగా,

౫ అదికాదక్కా” అంటూ శేషగిరి ఏదో చెప్స్పబోయిండు.

సుబ్బయ్య గొంతు ఎంచి” ఏందిరా నువ్వు చేప్పేది.ఊరిమీద పనులు మ్కువైనయి 'జెండ్లీ చేసుకోవడానికి తీరిక లేదనేనా నీవు చెప్పేది... దిక్కు దివాణం లేకుండా రాజకీయాలంటూ తిర్లేవాన్ని బాగుపదతడుకదా అని వెంటబెట్టుకొచ్చి ఇంత వ్యవహారం

126

చూయిస్తే కుక్కతోక వంకర అన్నట్టు మళ్ళీ అదే దారిలపోతున్నావు అదేపాయే అని దానికికూడా చూసిచూడనట్టు పోతుంటే మరీ మితిమీరిపోతాన్నావు. నీతోటి వాళ్ళు అందరు పెండ్డిచేసుకోలేదా? వాళ్ళకు లేందీ నీకెందుకు. మంచి మంచి వాళ్ళు పెండ్లిల్లు చేసుకున్నరు,

రాజకీయాలు నడిపిండ్లు, వాళ్ళకంటే మించిపోయినవా? మేము నీకు ఏమన్నా చెడు చెపుతున్నామా? నీబాగు గురించే చెపుతున్నాము. జనం జనం అంటూ వాళ్ళనేదో ఉద్దరించడానికి పోతాన్నవు కాని, జనం గాలివాటంగా తిరిగేటోల్లు, ఆపద వచ్చినపుడు జనం ఎవరు నిన్ను ఆదుకోరు... నీకంటు ఓ స్వంత మనిషి లేకపోతే” అన్నడు.

"మీరు ఎన్ని అయినా చెప్పండి. నా జీవితం ప్రజలకొరు అంకితం చేసిన మంచి అయినా, చెడ్డ అయిన్కా చావు అయినా వారితోనే ముడిపడిపోయింది” అంటు లేచి బయలు దేరటానికి సిద్దముయిండు శేషగిరి,

"ముక్కు మొఖం తెలియని ఆ జనం కంటే నీకు మేము పరాయి వాళ్ళమైపోయి నామా? మా మాటను నీవు చిన్నమెత్తుకూడా లెక్కచేయవా? "కామమ్మ కోపం దుఃఖంగా మారి గొంతు పూడుక పోయింది. శోకం తీసింది... జానకమ్మ వచ్చి ఆమెను వోదార్చింది.

శేషగిరి ఇక అక్కడ ఉండలేక బయిటికి నడిచిండు.. జానకమ్మ శేషగిరికి అడ్డం తిరిగి పాకుండా ఆపటానికి ప్రయత్నిస్తుంటే, సుబ్బయ్య భార్యను వారించి "వాన్ని పోనియ్‌. వానికి మనకంటే జనమే ఎక్కువట,..” అన్నాడు.

శేషగిరి బయటికి నడిచిండు.. కామమ్మ ఏడుపు ఎక్కువైంది.

ఆ రోజంతా శేషగిరి ఎవరితో కలువకుండా ఒంటరిగా గడిపిండు.. అతని మనసంత కోళ్ళు తవ్విన పెంట తీరుగా కకావికలైంది. డ్రేమ అత్మీయుతలతో కూడిన కుటుంబసంబంధాలు... మరోక వైపున అశేష ప్రజానీకం యొక్క కష్టాలు కన్నీళ్ళు అతన్ని అతలాకుతులం చేసినవి... రెండో రోజునగాని అతని మనుసు కుదుటపడలేదు. తెల్లారి అతను ఎప్పటిలాగే యూనియన్‌ ఆఫీసు కేసి వెళ్ళాడు.

20

రెండవ 'ప్రపంచయుద్ధమూలకంగా దేశవ్యాపితంగా కరువు నెలకొన్నది. నిత్యావనర వస్తువులు మార్కెట్టులో కనిపించకుండా మాయం అయినవి. స్వార్థపరులైన వ్యాపారులు యుద్ధ పరిస్థితిని ఆసరాగా తీసుకొని నిత్యావసర వస్తువులు దాచివేసి దొంగతనంగా అధిక ధరలకు అమ్ముకోవటం మొదలు పెట్టేసరికి కరువు పరిస్థితి మరింత దారుణమైంది.

మార్కెటులో సరుకులు దొరకక కాలరీ ఏరియాలో కారిక్రులు మల మల మాడే పరిస్థితి ఎదురైంది. ఆకలికి సచ్చిపోయే రోజులు వచ్చినయి. దాంతో కారిక్రులు డ్యూటీలు మానుకొని మైళ్ళళొద్ది నడిచిపోయి చుట్టుప్రక్కల గ్రామాలనుండి సరుకులు తెచ్చుకోనటం మొదలు పెట్టారు. అక్కడ కూడా సరుకులు దొరుకనప్పుడు మరింత దూరం పోయి అధిక ధరలకు సరుకులు తెచ్చుకోవాల్సివచ్చేది. అలాపోయినా వారు ఒక్కొక్కసారి ఒకటి రెండు రోజులకు కాని తిగ్గివచ్చేవారు కాదు. వారి రాక కోసం ఇండ్లలో పిల్లలు, తల్గులు ఆకలికి ఆవురావురు మంటు ఎదురు చూసేవాళ్ళు,

నంట్రాక్టు కార్మికుల పరిస్థితి మరింత దుర్భరమైంది. సరుకులు దొరకటం లేదని

క్ష27

కంట్రాక్టర్లు కూలీలకు ఇచ్చే రేషన్‌ సగానికి తగ్గించారు. రేషన్‌ వూత్తిగా దొరికినప్పుడే అంతంత మాత్రంగా వెళ్ళే వాళ్ళ జీవితాలు దీంతో మరింత అధ్వాన్నం అయినాయి.

దీనికి తోడు చుట్టు ప్రక్కల గగ్రామాలనుండి బియ్యం తెచ్చుకునే వారిని నిజాం పోఠీసులు పట్టుకుని అశ్రమ రవాణా చేస్తున్నారని చిత్రహింసలు పెట్టి, సరుకులు గుంజుకొని జైలు పాలు చేసేవారు

అలా పెనుగడప మీదుగా చండ్రగొండి నుండి బియ్యం తీసుకొని వన్తున్న బర్లిపిట్‌ కారిక్రుడు ఉడుత ఓదేలును మరికొంత మందిని పోలీసులు పట్టుకొని వాళ్ళుతెన్తున్న బియ్యాన్ని గుంజుకొని, కొట్టి పోలీసుస్టేషనలో వేసిన నంగతి అక్కడి నుండి పారిపోయి వచ్చిన వారిద్వారొ యూనియన్‌ ఆఫీసుకొడ తెలిసింది.

ఈ సంఘటన నిప్పుకు గాలితోడయినట్టయింది.

= ఈ కరవును వ్యతిరేకంగా మనం ఏదో ఒకటి చేయాలి” అన్నాడు శేషగిరి.

*్రవును నిజమే లేకుంటే ఆకలికి సచ్చే రోజులు వచ్చినయి” చలపతి వంతపాడిండు. వర్త నిజమేనన్నట్టుగౌ తలాడించిండు.

స “బ్టారిక్టులకు బట్ట, పొట్టు నీడ కల్సించాల్సిన బాధ్యత మేనేజ్‌మెంటుదే.. ఆ బాధ్యతను లది గుర్తించేలా చియ్యాలి. ” శేషగిరి.

అదేరోజు సోయంథత్రము, యూనియన్‌ ముఖ్యకార్యకర్తల సమావేశం జరిగింది.

వ ర్కపావు నుండి వెంకటనారాయణ, రాజరాంసింగ్‌, కుమారస్వామి, కొమురయ్య తదితరులు వచ్చిండ్లు; బావులనుండి బెస్త రాజం, బోజ రామస్వామి బూట్ల వెంకటి

డ్డ. తదితరుల వమా ఎట్టా పని చేసేది” బోజరామస్వామి అరిచిండు. = మ్రా లెక్కల కష్టం కావాలి కొని.. మాకు ఇంతతిండి పెట్టే భాధ్యత మేనేజుమెంటుకు 39 వెంకటి. ప! చెడి మేం ఊళ్ళపొంట తిగ్గి తిండి గింజలు తెచ్చుకుంటుంటే మామీద పోలీసోల్లను ఎగదోస్తాండ్లు.. గుమ్ముల కొద్ది సరుకులు తెచ్చి బ్లాక్‌లో అమ్మే షావుకార్ల సంగతి సట్టించుకోరు. ” కొంకటి వెంకటి రుసురుసలాడిండు.

"వాళ్ళ గురించి పందుకు పట్టించుకుంటరు. వాళ్ళు ఇచ్చే మామూల్లు తినుకుంట చూసి చూడనట్టు పోతరు అంతా దొంగలు * స్తమ్రాధానంగా మరెవరో అరిచిండ్లు.

"జంట్రాక్లర్లు మాకు రేషన్‌ సగానికి తగ్గించిండ్లు దాని గురించి ఆలోచించాలి” మేదరి మలు లేచి మాట్లాడిండ్డు.

స్త గోలగొలగా మాట్లాడసాగిండ్లు.. వాళ్ళు చెప్పేదంత విన్న తరువాత శేషగిరి మాట్టాడసాగిండు.

"కామ్రేడ్స్‌ మనం ఈ కరువు పరిస్థితిని ఎదుర్కోవాలి. కారిక్టుల యోగ క్షేమాలు మేనేజుమెంటు పట్టించుకోవాలి. కొని మేనేజుమెంటు కరువు గురించి పట్టించుకోకుండా మన్చి గాలికి వదిలేసింది. మనం ఎట్లా సచ్చిన ఫర్వాలేదు కాని వానికి మాత్రం శ్రమం తప్పకుండా ఎద్దులాగా పనిచేసి పెట్టాలి. పశువుకంటే మన బ్రతుకులు కనాకష్టం అయిపోయినయి. పనిచేసే పశువుకు రైతు దాని ఆకలిని చూస్తడు. కాని మేనేజుమెంటు

128

మనల్ని పశువులకంటే కనాకష్టంగా చూస్తున్నది. అందువల్ల మనం మేనేజుమెంటుకు కన భాధ్యతను గుర్తించేలా చెయ్యాలి. తిండి లేకుండా మేము పనిచేయలేమని నినదించాలి. అందుకోసం బస్తీలనుండిబావులనుండి మనం పెద్ద ఎత్తున జనాల్ని సమీకరించి ఆందోళనే చేయాలి. ” అంటూ శేషగిరి కరువు పరిస్థితి గురించి యూని యన్‌ చేఫట్టవల్ని! హారాటక్రమం గురించి వివరించిండు.

కరువుకు వ్యతిరేంగా ఆందోళన చేయాలని యూనియన్‌ నిర్ణయించిన తరువాతే, కొత్తగూడెంలో పరిస్థితి మారిపోయింది. కరువు నివారణ చర్యలు మేనేజుమెంటు చేపట్టాలని, రేషన్‌ షాపుల్లో బౌకధరలకు నిత్యావసర వస్తువులు సరఫరా చేయాలనే డిమాండ్స్‌తో ఎర్రని పోస్టర్లు బావుల మీద కార్మిక బస్తీల్లో వెలిసినవి. చిన్న పెద్ద అందరు ఆ పోస్టర్లకేసి ఆశగా చూస్తు గుంపుగుంపుగా మాట్లాడుకొంటున్నారు. శ

బావుల మీద షిప్ట ఆరంభ సమయంలో కారిక్రులు జమైపోయి కొద్దిసేపు కరువు నివారణ చర్యలు చేట్టాలని నినదిస్తూ, యూనియన్‌కు జే జేలు పలుకుతు తమ నిరనన వ్యక్తం చేస్తున్నరు.

ఒక క్రమ పద్ధతిలో యూనియన్‌ తన ఆందోళనను ఉధృతం చేసింది. ఆందోళన మొదలయిన వారం రోజులకు పెద్ద ఎత్తున నిరనన (ప్రదర్శనకు యూనియన్‌ పిలుపునిచ్చింది.

తెల్లారి నిరసన ప్రదర్శన అనగా, అంతకు ముందు రాత్రి యూనియన్‌ ఆఫీసుకాడ ఎవరికి నిదురలేదు. రేపు జరుగబోయే ప్రదర్శనకు కావల్సిన ఏర్పాట్లలో కార్యకర్తలు మునిగిపోయిండ్లు. అంత కరువులోకూడా ఎక్కడినుండో పది పన్నెండు గజాల ఎరసైను బట్ట సంపాదించి ఏమాత్రం వేస్టు చేయకుండా జెండాలుగా కుట్టిండ్డు. ఎర్రజెండాలమీద తెల్లబట్టతోని సుత్తె కొడవలి గుర్తులు కుట్టి... జెండాలు తయారు చేసిండ్లు. నినాదాలతో కూడిన ప్లేకార్డులను రాసేవాళ్ళు వ్రాస్తూనే ఉన్నరు. =

తెల్లారి కరకర పొద్దువాడిసే సరికి, బస్తీలల్లోని జనం కదలబారిండ్లు. స్రీలు, పిల్లలు. యుములు, ముసలిముతక అనేతేడా లేదు. నేడవ గల్గినవాడు, చాతనయిన ప్రతివాడు ఊరెగింపులో కల్సిండు.. గత రెండు నెలలుగా వాళ్ళంత అర్ధాకలితో అలమటిస్తున్నారు. కాలే పేగుల కలకలం వాళ్ళను వీధుల్లోకి నెట్టింది.

శేషగిరి నాయకత్వంలోని" ఎర్రజెండా వాళ్ళకు అండ దారికింది.

ఖాళికుండలు... అన్నాలు తినే రాతెండి చిప్పలు పట్టుకొని వచ్చిండ్లు చాలమంది. మరికొందరి చేతుల్లో నినాదాలతో కూడిన ప్లే కార్దుతున్నాయి.

చూరు తిండి కావాలి - తిండి లేంది మేం ఎలా పనిచేయాలి?”

చౌక దుకాణాల ద్వారా తిండి, బట్ట సప్లయి చేయాలి”.

"సింగరేణి కాలరీస్‌ వర్కర్స్‌ యూనియన్‌ జిందాబాద్‌” వంటి నినాదాలు ఉన్నాయి దిక్కులు పిక్కటిల్లేలాగా నినదిస్తూ ఊరేగింపు ముందుకు కదిలింది. ఖాలి చిప్పలను వెత్తిన పెట్టకున్న చిన్నపిల్లలు ముందు నడుస్తుంగా కేషగిరి తదితర నాయకులు వాళ్ళవెంట రాగ వేలాద మంది జనం వారిని అనుకరిస్తు ముందుకు కదిలినారు.

కూలిలైను నుండి, సపాయి బస్తీలనుండి. బర్లిపిట్‌ గుడిసెల నుండి జనం ఇంకా

129

ప్రవాహంలా వస్తూనే ఉన్నారు. రామవరం నుండి బయలు దేరిన జనం అఫ్‌సు పోయే రోడ్డుకాడ ఊరేగింపులో కలిసిండ్లు.

ఊరేగింపు గురించి ముందే తెలిసి యస్సై రహీం బందోబస్తుకోసం హెడ్డు ఆఫీసుకాడికి పోయిండు... కొని అశేష జనవాహినిని చూసిన తరువాత పోలీసులు ్రేక్షులైపోయి, చేష్టలుడిగిపోయి చూస్తుండి పోయారు

పర్సనల్‌ ఆఫీసర్‌ డి.టి.రావు తడవతడవకు జనరల్‌ మేనేజర్‌ బెలామి రూములోకి పోయి ఎప్పటికప్పుడు పరిస్థితి వివరిస్తున్నడు

చల్లటి ఏసి గదిలో కూడా జియం బెలామికి చమటలు పట్టినయి. తనలోని ఆందోళనను మరిచిపోవటానికి అతను అదే వనిగా నోట్లో పైవును పీల్చుకుంటు ఉండిపోయిండు . "ఇంత వరదాక ఏదో జరగింది కాని ఇప్పుడు ఇక ఏదో ఏర్పాటు చేయకుంటే నడిచే పరిస్టితి లేదు ” తనలో తనే అనుకున్నట్టుగా రావుగారితో అన్నాడు ఇంగ్లీషులో ,

నిజమేసారు. బయట కరువు పరిస్థితి దారుణంగా ఉంది... మాలాంటి వారికే సరుకులు దొరకడము కష్టమైతంది” రావు సమ్మతిగా తలాడించిండు.

=న్చన చేతిలో ఏముంది డైరక్టర్ల లెవల్లో నిర్ణయాలు జరగాలి” ప్రశ్నార్థకంగా మొఖం "పెట్టి బెలామి అన్నాడు.

“త్రిండిలేంది కార్మికుడు మాత్రం ఎలావని చేస్తాడు. కఠువు ఎవ్పటికీ ఉంటుందా?యుద్ధం ముగిసితే అంతా సర్దుకుంటుంది. అంతవరదాక మన 'ప్రొడక్షన్‌ అగుండా ఉండాలంటే... ఏదో ఒకటి చేయక తప్పదు” అని రావు గారు బెలామి మొఖంలోకి పరిశీలనగా చూసిండు.

౫సలే మన పని మనం చేస్తాం ఆపైన పై వారి నిర్ణయం” భారంగా నిట్టూర్చిండు బెలామి.

బయట ఊరేగింపు మెయిన్‌ గేటుకాడికి చేరుకున్నది. మెయిన్‌ గేట్లు మూసేసిన పోలీసులు ఎవరిని లోనికి రానీయకుండా తూపాకులు వేసుకుని నిలుచున్నారు. యస్పై రహీం రుసరుసలాడుతూ అటుఇటూ తిరుగాడుతున్నాడు. నినాదాలతో మెయిన్‌ ఆఫీసు అదిరిపోతున్నది. కొంత మంది గుమస్తాలు బయటికి రాలేక కిటికీల పొంటి తలలు పెట్టి ఏం జరుగుద్దోనని నిక్కినిక్కి చూస్తున్నారు. కన్నాభిరాం తన ఆఫీసు గదినుండి బయటికి రాబేదు. మరి కొంతమంది ఆఫీసర్లు ఏదో పని ఉన్నట్లుగా కాగితాలు ముందేసుకొని బలవంతంగా అంటిముట్టనట్టుగా పనిలో మున్లిపోయిండ్లు.

అలా గంటలు గంటలు జనం నినదిస్తూనే ఉన్నారు. అంతసేపు ఎవరూ బయటికి పోకుండా జనం అడ్డుకొన్నారు.

కొద్దిసేపు బెట్టు చేసిన జనరల్‌ మేనేజర్‌ కార్మికుల ఇచ్చిన మెమోరాండాన్ని అందుకోవడానికి సిద్దమని పిలుపువచ్చింది.

“శష్ణగిరిపర్సా మెమోరాండాన్ని సమర్చించటానికి లోనికి షపోయిండ్డు..

బెలామి ప్రసన్నంగా వారిని లోనికి ఆహ్వానించిండు. "మీది న్యాయమైన కోరిక. దీన్ని పై వారికి పంపి అనుకూలంగా నిర్ణయం జరగటానికి ప్రయత్నిస్తానని. అందుకోసం ఒక

130 వారం రోజులు గడువు కావాలని” కోరటం. దానికి నాయకులు సమ్మతించటంతో ఆ రోజు ఊరేగింపు ముగిసింది. మెయిన్‌ బజార్‌లోని ముసాఫిర్‌ ఖానా ప్రక్కన ఒకటి, రామవరంలో ఒకటి చౌక ధరల డిపోలను నెలకొల్పింది మేనేజుమెంటు చౌక ధరల దుకాణం దగ్గర జనం ఇసుకపోస్తే రాలకుంటా జమయిండ్డు. అంతకు ముందే ఇష్యూ చేసిన రేషన్‌ కార్డులను పట్టుకొని తెల్తారి లేచేసరికి రేషన్‌ షాపుల ముందు! జనం బారులు తిరినిలుచుంటున్నారు రంగూన్‌ నుండి వచ్చిన ముతక బియ్యం, తానుగుడ్డలు చౌకధరల దుకాణంలో సప్లయి చేస్తున్నారు. రంగూన్‌ బియ్యంగా పిలువబడే ఆ ముతక బియ్యం కంపు వాసనకొడుతుండేవి. వండిన వెంటనే వేడివేడిగా ఉన్నప్పుడు తింటెనే తినగల్లే స్థితిలో ఉండేది. అన్నం కాస్త చల్దారిన తరువాత ఆదోమాదిరి వెగటు వాసన వేసి ముద్ద నోట్లోకి పోయ్యేదికాదు. అయినప్పటికి ఆ బియ్యం కోసమే జనము ఎగబడ్డారు చౌకధరల దుకాణాల్లో సప్టయి చేసే ముతుక బట్టలు రేషన్‌ కార్డులను బట్టి ఒక కుటుంబానికి నాల్లు గజాలు ఇచ్చేవారు. అది ఏ మూలకు సరిపోకున్నా. ఏది దొరకని రోజుల్లో అదే మహాభాగ్యంగా ఉండేది. రేషన్‌ షాపుల్లో బియ్యంతో పాటు పప్పుదినుసులు కూడా సప్లయి చేయాలని యూనియన్‌ డిమాండ్‌ చేసింది. అయితే సప్లయి సరిగాలేదని. సప్టయి మెరుగుపడ్డ తర్వాత చౌకధరల షాపునుండి మిగత సరుకులు కూడా సప్లయి చేస్తామని మేనేజుమెంటు ఒప్పుకుంది. న రేషన్‌ కోసం యూనియన్‌ జరిపిన పోరాటం విజయవంతమైంది. కార్మిక్రుల్లో ఉత్సాహము నెలకొని ఉంది. కారిక్రులు పోరాటాల ఊపులో కొనసాగిపోకుండా, వారిని నిర్మాణాత్మకమైన రూపంలో సమీకరించాలని పార్టీ నిర్ణయించింది. యుద్ధంమూలంగా పార్టీకి లీగల్‌ కార్యత్రమాలు జరుపుకోవటానికి వెసులుబాటు కల్లినా. వెసులు బాటు ఎంతో కాలముండదనే ముందుచూపుతో పోరాటాల్లో ముందుకు వచ్చిన వారితో పార్టీని నిర్మించాలని, వివిధ బస్తీల్లో, బావులమీద కమిటీలు ఏర్పాటు చేసి పార్టీనిర్మాణం కొనసాగించాలని. రేపు నిర్భంద పరిస్థితి ఎదురైనా తట్టుకొని నిలబడకల్లే విధంగా రహస్యంగా పనిచేసేలా కమిటీలను తీర్చిదిద్దాలని నిర్ణయుంచటం జరిగింది. యూని యన్‌ రోజువారి కార్యకలాపాల్లో కారిక్రుల సమస్యలపై పోరాడుతూనే, విజయవాడలో జర్లే పార్టీ రాజకీయ తరగతులకు ఆయా కమిటీల సెక్రటరీలను పంపించాలని, వారిని రాజకీయంగా చైతన్యం చేసే కార్యక్రమాన్ని చేపట్టింది. గాజుల రాజం బస్తీలోని పార్టీ యూనిట్‌ను కల్సి శేషగిరి చాలాసేపు మాట్టాడిండు. గోల్ల ఆనందం, ఎడ్గఎంకటి ఆ యూనిట్‌లో ముఖ్యులు. చురుకైన కార్యకర్తలు. తెలంగాణాలో మారుతున్న పరిస్థితి మీద పార్టీ కార్యక్రమము మీద ఇటీవల వచ్చిన డాక్యుమెంట్ల మీద రోజంత చర్చలు జరిగింది సాయంత్రంవేళ శేషగిరి అక్కడినుండి బయలుదేరుతుంటే దారిలో శేషగిరి అన్న సుబ్బయ్య కన్పించిండు. ఏదో ఆలోచనల్లో ఉండిపోయిన శేషగిరి అన్న సుబ్బయ్యను గుర్తుపట్టలేదు. సుబ్బయ్య

కేవ!

శేషగిరిని గుర్తుపట్టి.

"ప్టరా వూర్తిగా కనిపించకుంట అయినవు. ఇంటికాడ మీ వదిన, పిల్లలు అడుగుతుండ్లు" అన్నాడు కాని అతని మనసులో కూడా తమ్మున్ని కలిసి కడుపునిండా మాట్లాడాలనే కోరిక లేకపోలేదు ఇటీవల జరిగిన మార్పులన్నీ అతను గమనించకపోలేదు. అందరు శేషగిరిని గౌరవించటము, ఆయనపట్ల ఆరాధన భావాన్ని కల్లి ఉండటము సుబ్బయణైు ఒకింత గర్వంగానే ఉంది. కాకుంటే పెద్దతనం అడ్డువచ్చి అతను బయటికి అనలేక పోయిండు

ఒకే ఊళ్ళో ఉన్నా పనితోందరలో పడిపోయి శేషగిరి సుబ్బయ్య వాళ్ళ ఇంటికి పోక చాలరోజులే అయింది.

=ల్జంటిలో వదిన పిల్లలు అంతబాగే కదన్నయ్యా” అన్నాడు.

ఆ. అని"ఒకసారి ఇంటిదాక వచ్చి పిల్లలను చూసిపోరాదు .” అన్నాడు కాస్త నెమ్మదిస్తూ.

య సుబ్బ శ్చ కాదనలేక పోయిండు.

సుబ్బయ్య ఇంటికి పోయేసరికి పిల్లలు ఎదురొచ్చిండ్లు సత్యవతి సంకనెక్కింది. సరస్వతి అమ్మ దగ్గర నిలుచొని బాబాయ్‌ కేసి చిన్నకండ్లు మెరుస్తుండగా నవ్వింది "ఇటురావే తలఠి' అంటూ సరస్వతిని పిలిచిండు శేషగిరి, అదిరివ్వున వచ్చి మరోసంకలో ఎక్కింది. ఇద్దర్సి చెరోనంకలో ఎక్కించుకోని ఇంట్లోకి వస్తున్న శేషగిరికి. ఎర్రటిసైను గుడ్డను మడుతవేస్తూ జానకమ్మ కనిపించింది. చిర్నవ్వుతో "రావయ్యా పూర్తిగా మమ్ముల్ని మంిచిపోయినట్టుందీ" అంది.

౫బ్రదేం లేదు వదినా” అన్నాడు నవ్వుతూ శేషగిరి ” ఏం వదినే మా రేషన్‌ గుడ్డా మీదాకా వచ్చిందా” అంటు ఆమె మడుతపెడుతున్న కంట్రోల్‌ గుడ్డకేసి చూసిండు.

*అ్రదేనయ్యా నీపేరు చెప్పి రేషన్‌కాడ తెచ్చిండు.. పిల్లలకు ఏమన్నాకుట్టించవచ్చని" అంది ఆమె..

శేషగిరి క్షణం ఏమి మాట్లాడలేదు.

సుబ్బయ్య అదేం పట్టించుకోలేదు. ఇంటికాడ అమ్మా నాన్న ఆరోగ్యం గురించి, రమణయ్య గురించి చెప్పుకొచ్చిండు. చాలసేపు ఇంటి విషయాలు మాట్టాడుకొన్న తరువాత జానకమ్మ భోజనంచేసి పొమ్మని బలవంతం చేసింది. భోజనం చేసి శేషగిరి అక్కడి నుండి సెలవు తీసుకుని బయలుదేరుతూ ఒక్కక్షణం ఆగి "అన్నయ్యా” అంటూ సుబ్బయ్యను పిలిచాడు.

"ఏంట్రా అంటు బదులిచ్చిండు సుబ్బయ్య

"మీరు ఏమీ అనుకోనంటే ఒక్కమాట చెప్పాలి”

"చెప్పు ,

"మీరు నాపేరు చెప్పి రేషన్‌షాపు నుండి సరుకులు తీసుకురావటం నాకు ఇష్టం ఉండదు. దయచేసి ఇంకోసారి ఆ పనిచేయవద్దు” అన్నాడు శేషగిరి.

సుబ్బయ్య క్షణంసేపు అవాక్కయిపోయి.. ఏదో తప్పుజరిగినట్టుగా క్షణం కాలము ఫీలయిపోయి, ఆ వెంటనే తేరుకొని తేలిగ్గా నవ్వి "సర్లేరా” అన్నాడు.

క్షే32 జానకమ్మ శేషగిరి పోయే దిక్కు కనువురుగు అయే్య్య వరకు అట్లాగే చూస్తూండిపోయింది. వింతగా. 2] జూన్‌ 15న సింగరేణి కాలరీస్‌ వర్కర్స్‌ యూనియన్‌ మొదటి మహాసభ జరిగిన తరువాత, వెల్లువలా చెలరేగిన కార్మికుల పోరాటాల ఉధృతి కొత్తగూడెం అంత వ్యాపించింది. ఒకటి వెనుక ఒకటిగా అనేక సమస్యలు ముందుకు వచ్చాయి కంట్రాక్టు పని విధానము ఎత్తివేసి కంట్రాక్టు కారిక్రులందరిని కంపెనీలో పర్మినెంటు చేయాలని డిమాండ్‌ ముందుకు వచ్చింది. ఇంటి సమస్య, అండర్‌ గ్రౌండులో దిగే స్త్రీ కారిక్రుల సమస్యలు ముందుకు వచ్చాయి. యూనియన్‌ రిజిష్టర్‌ అయి చట్టబద్ద కార్యక్రమాలు పెరిగిపోవడంతో మేనేజుమెంటు యూనియన్‌ను గుర్తించక తప్పలేదు యూనియన్‌ ఏర్పడక ముందున్న పరిస్థితికి ఇప్పటికి చాలా మార్చు వచ్చింది. మునుపటిలా కారిక్టులు అధికారులంటే భయపడటము లేదు. వన్‌ ఇంక్లయిన్‌ బావిమీద బావి మేనేజర్‌ గలిగర్‌ ఒక కారిక్రుని మీద దుర్చాషలాడితే కారిక్రులంతా అతన్ని ఘెరావ్‌ చేసి బహిరంగంగా క్షమాపణ చెప్పించారు ఈ సంఘటన అధికారుల్లో కలవరం కల్గించింది. జూలై మొదటి వారంలో శేషగిరి బెల్లంపల్లి ఏరియాలో పర్యటించాడు అక్కడ కూడా సింగరేణి మేనేజ్‌మెంటు ఆధ్వర్యంలో బొగ్గు గనులున్నవి. నిండుగా పారే గోదావరికి ఒకవైపున కరీంనగర్‌ మరో ఒడ్డున ఆదిలాబాద్‌ ఉంది, దట్టమైన అడవులు వాటి మధ్య చిన్న చిన్న పల్లెటూళ్ళు . అక్కడ నివసించేది యృవ శాతము గిరిజనులే, మైదాన ప్రాంతమును నుంచి వచ్చిన భూస్వాములు వారి భూమిని ఆక్రమించుకొన్నారు. వేల ఎకరాలు కల్గిన మందమర్రి, నీల్‌వాయి వంటి భూస్వాముల కబంధ హస్తాల్లో భూములు కోల్పోయిన స్థానికులు బక్క చిక్కిపోయిండ్లు. నిజాం నిరయశ పాలన వాళ్ళను పీల్చిపిప్పి చేస్తున్నది. వలసవచ్చిన మైదాన ప్రాంత భూస్వాములు తమ భూములు అశ్రమించిన కొలది గిరిజనులు మరింత లోపలికి పోయి అడవులు నరికి పోడు చేసుకోసాగిండ్లు. బెల్లంపల్లి చుట్ట దట్టమైన అడవి, కాజిపేట నుండి బల్లార్ష పోయే రైల్వే లైను బెల్లంపల్లి పట్టణాన్ని ఆనుకునేపోశుంది. రైల్వేలైను ఎడమవైపున, ఆడవి ఆపైన కొండల వరుస ఉంది రైల్వే ట్రాక్‌ మరోవైపున కారిక్రులు నివసించే గుడిసెలు ఉన్నాయి. శేషగిరి బెల్లంపల్లి చేరకున్న సాయంత్రము కారిక్రులతో సమావేశము జరిగింది. మార్గన్స్‌ పిట్‌ నుండి 1 ఇంక్లయిన్‌ 2 ఇంక్షయిన్‌ నుండి కారిక్రులు, స్త్రీలు వచ్చిండు. వారంతా కొత్తగూడెం ఏరియాలో జరుగుతున్న పరిణామాల గురించి ఎప్పటికప్పుడు తెలుసుకుంటూనే ఉన్నారు. కరువు పరిస్థితి మీద కొత్తగూడెంలో కారిక్రులు జరిపిన పోరాట ఫలితంగా బెల్లంపల్లి ఏరియాలోకూడా చౌ కధరల దుకాణాలను ఏర్పాటు చేశారు. అవి చాలినంతగా లేకున్న నిప్పుల మీద నీళ్ళు చల్లినట్టుగా వారు కొంత ఉపశమనం పొందారు. ఇంకా పెక్కు సమస్యలు పేరుకపోయే ఉన్నవి. యూనియన్‌ కార్యకలాపాలు బెల్లంపల్లి ఏరియాలో

అంతగా లేకపోయేసరికి కంట్రాక్టర్లు హ్హ తలబిరుసుగా వ్యవహరిస్తునే ఉన్నారు. అధికారుల ప్రవర్తనలో పెద్దగా మార్చేమిలేదు. అయితే కొత్తగూడెం ఏరియాలో యూనియన్‌ కార్యకలాపాలు విస్తరించడంతో దాని ప్రభావంకూడా బెల్లంపల్లి ఏరియాలో పడుతుందని మేనేజుమెంటు, కంట్రాక్టర్లు కొంత ఊహించారు కాలరీ (ప్రాంతమును ఆనుకుని ఉన్న చుట్టుప్రక్కల భూస్వాములు మాత్రం, కాలరీ ఏరియాలొ జరిగే పరిణామాల పట్ల పెద్దగ ఆనసక్త్‌ కనబరచడము లేదు. శషగిరి పట్ల బెల్లంపల్లి ఏరియాలోని కారిక్రులకు అప్పటికే ఒక గౌరవభావం ఏర్పడి పోయింది. బెల్లంపల్లి ఏరియా కారిక్టులకు, కొత్తగూడెం ఏరియా కారిక్రల మధ్య సంబంధ బాంధవ్యాలున్నాయి. చాలామంది కారిక్టులు కరీంనగర్‌ జిల్లాలోని గ్రామీణ ప్రాంతము నుండి వచ్చినవారే. నిజాం నిరయశ ప్యూడల్‌ దోపిడి గ్రామాల్లోని రైతుకూలీలను కొత్తగూడెం కాలరీలకు తరిమేసినట్టె, ఇక్కడి కారిక్టులను తరిమేసింది. అలా వాళ్ళు బెల్లంపల్లి చీరుకొన్నారు. వర్క్‌షాపులో టర్నర్‌గా పనిచేసే కలేటి రాములు ఆ మధ్య చుట్టపు చూపుగా కొత్తగూడెం పోయినప్పుడు ఆ సమయంలోనే జరిగిన యూనియన్‌ సమావేశానికి హాజరుకావడం యాధృచ్చికంగా జరిగినా, అదే అతని వెతుకులాటకు ఓ దారి చూయిం చింది. "ఎలాగైనా బెల్లంపల్లిలో యూనియన్‌ స్థాపించాలి” అని నిర్ణయించుకున్నాడు అదే రోజున అతను యూనియన్‌ ఆఫీసులో మొదటిసారి శేషగిరిని కల్సిండు. నిజానికి శేషగిరి కూడా. కొత్తగూడెం ఏరియాలో యూనియన్‌ కార్యకలాపాలు ఒక రూపానికి వచ్చిన తరువాత, కంపెనీ ఏరియా క్రిందికి వచ్చే బెల్లంపల్లిలో యూనియన్‌ బాంచిని ఏర్పాటు చేయాలనే ఆలోచన లేకపోలేదు. అయితే పని ఒత్తిడిలో పడిపోయి అది ఒక రూపానికి రాలేదు. కలేటి రాములు తన అభిప్రాయాన్ని చెప్పేసరికి శేషగిరి ముఖంలో సంతొషం వెలివిరిసింది. ఆయన ప్రసన్నంగా రాములుకేసి చూసి "సరిగ్గా యూనియన్‌ కూడా అదే ఆగొచిస్తున్సది వీలయినంత త్వరలో మనం అక్కడ బ్రాంచిని ఏర్పాటు చేయాలి తద్వార కారిక్రులమైన మనమంత ఒకటిగా నిలబడగలుగుతాం, మేనేజుమెంటుతో మనం మరింత సంఘటితంగా బలంగా పోరాడగల్గుతాం” అన్నాడు. అటు తరువాత రెండు నెలలకు కాని శేషగిరి బెల్లంపల్లి రావటము వీలుపడలేదు. అయినప్పటికి కార్యకర్తల ద్వారా బెల్లంపల్లిలో జరుగుతున్న పరిణామాల గురించి ఎప్పటికప్పుడు తెలుసుకుంటూనే ఉన్నాడు. అప్పటికి చెదురు మదురుగానైన కారిక్టులు తమ అసంతృప్తిని వెళ్ళగక్కుతూనే ఉన్నారు. మార్గన్‌ఫిట్‌లో మేనేజుమెంటు నిర్లక్ష్యం మూలంగా బండకూలి కారిక్టుడు చనిపోయినప్పుడు కారిక్టులు అసంతృప్తితో బావిబందు 'పెట్టిండ్లు. వర్క్‌షాపులో పనిముట్లకోనం కార్మికులు నిరసన తెలియజేస్తూ ధర్నా నిర్వహించారు. అందుకు కారణమని కలేటి రాములు. మంద కొమురయ్య, చింతకింది రాజక మేనేజుమెంటు చార్జీషీట్లు ఇవ్వడం, దాన్ని ఉపసంహరించుకోవాలని మళ్ళీ కారిక్టులు ఆందోళనక్టు దిగడంతో మేనేజుమెంటు ఉపసంహరించుకోక తప్పలేదు ఎండుటాకులా కార్మికులు మేనేజుమెంటు మీద చిటపటలాడుతూనే ఉన్నారు శేషగిలి

134 రాకతో వారిలో పోరాటాగ్ని రగిలింది.

బూడిదగడ్డ బస్తీలొని మాణిక్యం పశువుల కొట్టంలొ సమావేశం ప్రారంభమైంది. అ రోజు బందురోజు కావడంతో కొట్టం స్రీ పురుష కారిక్టులతొ కిటకిటలాడుతున్నది. స్థం, సరిపోక చాలామంది చూర్లపొంటి నిలుచున్నారు. సమావేశానికి వారికి అంతకంచే మంచ్సి స్థలము దొరకలేదు ఇరుకైన కారిక్రుల గుడ్‌సెల ప్రాంతములొ కాస్త పెద్దదైన గుడిసె దొరకటము గగనమైపోయి చివరికి మాణిక్యం పశువుల కొట్టం ఎంపిక చేసిండ్లు. సమావేశపు ముందురోజు దాన్ని శుభ్రంగా పేడతో అలికిండ్లు.

మబ్బులు విడిచిన ఆకాశం తేటతెల్లంగా ఉంది. అంతకుముందు కురిసిన వర్షాల, వలన బూడిదగడ్డ బస్తీలోని చెట్లన్నీ కడిగేసినట్టుగా ఉండి కారిక్రుల్లో చిగురించిన ఆశల్లా అవి పచ్చ పచ్చగా ఉన్నాయి.

1 ఇంక్షయిన్‌ నుండి వచ్చిన బోయిన మల్లయ్య హడావిడి చేస్తూ అందర్శి కూచోబెడ్తున్నాడు కాయలు కాసిన అతని మొద్దుచెయ్యి గాల్లో తలాడిస్తూ 'కామోస్‌ కామోన్‌ అంటూ అరుస్తున్నాడు పెద్ద బజారునుండి, పవర్‌ హౌొసుకాలనీ నుంచి పెద్ద సంఖ్యలో జనం వచ్చిండ్డు

నాయకులు కూచోవడానికి గోడవార ఓ బల్ల వేసిండ్లు. సమావేశం అరంభమౌతుందని రాములు లేచి చెప్పేసరికి అంత నిశ్శబ్ధమైపోయింది

శేషగితి లేచి మాట్లాడసాగిండు.

సన్నని అఆ బక్క పలుచని యుమకుడికేసి అక్కడ గుమికూడిన వందలాది మంది ఆశగా చూసిండ్లు. వారెంతో ఆతృతతో అతని మాటలకోసం చెవులు రిక్కించారు.

అతని మాటలు మెల్లగా మృదువుగా సాగే పిల్లఎరులా మొదలయి క్రమంగా హోరెక్తే (ప్రవాహంలా మారింది అతను చాల నిర్భయంగా నిజాం నిరంకుశత్వాన్ని, నిజాం తాబేదార్ణయిన జమిందార్ల, జాగీరుదార్ల దౌష్ట్యాన్ని వివరించాడు. అదంతా వాళ్ళు అనుభవించిన కష్టాలే. మరోసారి కళ్ళముందు సాక్షారింపజేసింది. అటు తరువాత్మ తెలంగాబాలో ఆంధ్రమహాసభ నాయకత్వంలో కమ్యూనిస్ట్‌ల అధ్వర్యంలో తెలంగాణా గ్రామీణ ప్రాంతంలో సంఘాల ఆవిర్భావము, నిజాంకు పునాది రాళ్ళయిన జాగిరిదార్ల భూస్వాముల పునాదులను ఎలా పెకిలిస్తున్నది వివరించాడు. చివరగా కమ్యూనిస్ట్‌ పార్టీ నాయకత్వంలో సింగరేణి కాలరీస్‌ వర్కర్స్‌ యూనియన్‌ పుట్టుక అది చేపట్టిన పోరాటాల గురించి వివరించుకొచ్చిండు

ఆయన మాటలు, వారి భయాలను తూట్టుపొడిచింది. నూతన ఉత్తేజమేదో వారిలో రగిల్బింది. కలేటి రాములుకు పట్టరాని సంతోషంగా ఉంది. చింతకింది రాజం, మందకొమురయ్య ఒకరి ముఖాలు ఒకరు చూసుకుని బొమ్మలు ఎగురెసుకుంటూ.. ఇకచూడు ముందు ముందు ఏం జరుగుతుందో” అంటు ఉత్సాహంగా అరిచిండ్లు.

కంట్రాక్టర్ల జులుం అణచాలి” కంట్రాక్ట్‌ కారిక్రుడొకరు అరిచిండు.

" మా గురించి ఏం చేస్తాండ్లు” ఓ స్రీ అరిచింది. అమె చింపిరి జుట్టు గాలికి

రెపరెపలాడింది. “బావిలో దెబ్బలు తాకినోళ్ళకు ఏమన్నా ఇచ్చేటట్టు చేయాలి”.కుంటి మస్తాన్‌ కూచున్న

కే3ెక5

కాన్నుండి లేముండానే అన్నాడు.

గోల గోలగా వారు వారి సమస్యల గురించి మాట్టాడనాగండ్లు.

మరోసారి శేషగిరి గొంతు కంగున మోగింది. "మన సమస్యల పరిష్కారము కోసము యూనియన్‌ ఏర్పడింది యూనియన్‌ మన అందరిది. దీన్ని మనం నిలబెట్టుకోవాలి. ఒకరికి ఒకరం బాసటగా నిలిచి మేనేజ్‌ిమెంటుకు వ్యతిరేకంగా పోరాటం చేయాలి.”

కలేటి రాములు అక్కడి లోకల్‌ సమస్యల గురించి మాట్లాడిండు బోయన మల్లయ్యను మాట్లాడమంటే, ఆయనకు ఎలా మొదలు పెట్టాలో అర్థంకాక, తడబడ్డాడు. కడుపులో చిప్పాలని చాలా ఉన్నప్పటికీ మాటలు దొరకక క్షణకాలము తడబడ్డాడు. కాని మాట్లాడే కొద్ది ఆయన అందర్ని ఆకట్టకున్నాడు. మార్గన్‌ పిట్‌ బావి దొర కారిక్టులను పీడించే విధానాన్ని ఎత్తి చూపిండు.

"జ్టావి దొరల దౌర్జన్యం నశించాలి” ఎవరో మందిలో నుండి అరిచిండ్రు.

దొారాపుగొ నాల్గుగంటలసేపు సమావేశం జరిగింది.

చివరగా యూనియన్‌ బెల్లంపల్లి బ్రాంచికి కలేటి రాములు నాయకత్వంలో ఏర్పాటు జీస్తూ శేషగిరి (ప్రకటించడంతో హాలంత చప్పట్లతో మారు మోగింది.

సమావేశానంతరము కారిక్టులు ఎవరి ఇళ్ళకు వారు వెళ్ళిపోయారు. ముఖ్యమైన కార్యకర్తలు మిగిలిపోయారు. ఆ రోజు రాత్రంతా ముఖ్య కార్యకర్తలతో శేషగిరి సమావేశమై యూనియన్‌ కార్యకలాపాల నిర్వహణ విషయమై మాట్టాడారు.

అన్పిర్రు అక్కడే, మేం ఇక్కడ ఏదన్నా జరిగితే వెంట వెంటనే తెల్పుకోవడానికి ఏదన్నా లింకు ఉండాలి” జబ్బలు లేని మొండి చేతుల బనీను, ముతక పంచె వేసుకున్న యువకుడైన రాయలింగు ప్రశ్నించాడు.

న్సిజమే ఎప్పటికప్పుడు జరిగింది జరిగినట్టుగా తెలియాలి” మరొకరు నంత పాడారు.

కలేటి రాములు అది బాగనే ఉన్నదన్నట్టుగా తలాడించాడు.

*ఆ విషయంలో మీీమి ఆందోళన పడాల్సిన అవనరం లేదు. దానికి సంబంధించి ఏర్పాట్లు యూనియన్‌ చేస్తుంది.” శేషగిరి సమాధానపరిచాడు..

లోకల్‌ సమస్యల వివరాలు వ్రాసుకున్నాడు శేషగిరి... అప్పటికే అమలు జరుగుతున్న కొన్ని డిమాండ్లను బెల్లంపల్లి ఏరియాలో కూడా అమలు జరిగేలా యూనియన్‌ ప్రయ త్నిస్తుందని.. ఇక మిగితా విషయాల పై యూనియన్‌ జరిపేపోరాటాలను ఇక్కడ కూడా జరిగేలా చూడాల్సి ఉంటుందని వివరించిండు..

మళ్నాడు శేషగిరి కలేటి రాములు వెంట రాగా బల్లార్న గనులను పరిశీలించటానికి యూనియన్‌ కార్యకలాపాలు అక్కడ కూడా విస్తరించటానికి నిర్ణయించుకున్నారు.

శేషగిరికి వీడ్కోలు చెప్పటానికి కారిక్టులు పెద్ద ఎత్తున బెల్లంపల్లి స్టేషన్‌కు వచ్చారు. అదో పెద్ద హడావిడి... ఎన్నడులేని ఈ హడావిడి చూసి ఆంగ్లోఇండియన్‌ అయిన స్టేషన్‌ మాస్టర్‌ జాన్సన్‌కు ఎటు అర్ధంకాక వింతగా చూస్తుండి పోయాడు... రైలు వచ్చింది. కారిక్టుల దగ్గర సెలవు తీసుకొని శేషగిరి బల్హార్డు వెళ్ళి పోయాడు.

బల్లార్నాలోని బొగ్గుగనులు ఫఫైవేటు యజమాన్యంలో నడుస్తున్నవి. మైన్‌ లీజకు తీసుకున్న కంట్రాక్టర్స్‌ అక్కడి బావులు నడిపిస్తున్నారు. అక్కడ పరిస్థితి మరింత దారుణంగా

కేవెర ఉంది బల్లార్జాలోని 'శాష్టీ గనులను' తిర్గినప్పుడు... కారిక్రులు వారితో కల్సి మాట్లాడటానికి వెనక ముందాడిండ్లు.. మీటింగ్‌ పెట్టడానికి కూడా పర్మిషన్‌ దొరకలేదు. కంట్రాక్టర్‌ ఇన్‌ఫ్లూయన్స్‌ చేసి పర్మిషన్‌ దొరకుండా చేసిండు. అనుకున్న ఫలితాలు రాకుండానే వాళ్ళు తిగ్గిరావల్సి వచ్చింది.

22

పర్చనల్‌ ఆఫీసర్‌ డి.టి.రావు, ఆయన క్రింద పనిచేసే కన్నాబిరామ్‌ ఇద్దరు ఆఫీసు గదిలో చాలాసేపు మంతనాలు చేసారు.

*జి.యం. గారు కూడా అనుకూలంగానే ఉన్నారు. యూనియన్‌ కార్యకలాపాలకు ఏదో ఒక స్థాయిలో అడ్డుకట్ట వేయకుంటే, పరిస్థితి మరింత విషమిస్తుందని నేను ముండే చెప్పాను.. అందుకు ఆయన సానుకూలంగా ప్రతిస్పందించారు. నిజం చెప్పాలంటే పోటీ యూనియన్‌ గురించిన సలహా బెలామి గారే ఇచ్చారు. "రావు నెమ్మదిగా చెప్పుకొచ్చిండు. ఆయన ముఖం మీద భావాలను నక్కచూపులతో పసిగట్టు తున్న కన్సాబిరామ్‌.. తనపై అధికారి మాటలకు అంగీకారంగా తలాడించి..

'ఈ పని మనం ఎప్పుడో చేయాల్సి ఉండే. అయినా ఇప్పటికి ముంచుకపోయిం దేమిలేదు. యుద్ధము వలన ఈ పరిస్థితి ఈ విధముగా మారుతుందస్తి ఎవరు ఊహింబారు. ఈ కమ్యూనిస్ట్‌ ముండాకొడుకులు (తనపై అధికారి ముందు తిట్టుపదం వాడటానికి అతను వెనుకాడలేదు. ఆ ప్రయత్నంగానే కమ్యూనిస్ట్‌ల మీదున్న కోపం ఆయన్ని అలా మాట్లాడేలా చేసింది. రావుగారు కూడా అదేమి పట్టించుకోలేదు కూడా.) ఇంతగా తెగిస్తారని ఎవరు ఊహించారు అసలు నన్ను అడిగితే ఇటువంటి వాళ్ళను పిట్టల్లా కాల్చివేయాలి కొని ప్రభుత్వం ఏం చేస్తాంది. నిమక్రు నీరెత్తినట్ట చూస్తుంది. వాళ్ళు ముమేకైపోతున్నరు.. మొదటి నుండి నేను అనుకుంటునే ఉన్నా మొక్కయి వంగనిది మాను అయి వంగుతుందా అని.. అయినా మామాట ఎవరు వింటారని "కన్నాఖిరాం ముఖం .చిట్లించి నిష్టూరంగా మాట్టాడిండు,

అలా మాట్టడినందుకు మరోసారి అయితే రావుగారికి కోపం కల్గెదే.. కాని ఇప్పుడు అదేమి పట్టించుకునే స్థితిలో లేడు. మేనేజుమెంటు కమ్యూనిస్టు వాళ్ళ నాయకత్వంలోని యూనియన్‌ కార్యకలాపాలకు అడ్డుకట్టవేయాలని తలభింది. అందుకోసం కన్నాఖిరాం పంటి అధికారుల సహాయం. కావాలి... కన్నాభిరాం జిత్తుల మారి... మేనేజుమెంటుకు నమ్మిన బంటు. తన స్వార్థం కోసం ఏపని అయినా చేయగల సమర్శ్భుడు.. '

ఇప్పటి పరిస్థితి వేరు... మనం ఏం చెప్పినా జియం.గారు కాదనలేడు.. ఎలా చేస్తామని కాదు... ఎలాగైనా మనం ఈ పని చేయాలి.” రావు గాల్లోకి చేతులు ఆడించి నమ్మబలికిండు, "యూనియన్లో పోటీ ఉంటే కారిక్రుల్లో చీలిక ఏర్పడుతుంది. ఎప్పుడైతే కార్మికులు విడిపోతారో అప్పుడు కమ్యూనిస్టులకు అంత బలం ఉండదు.. పోటీ యూనియన్‌కు మన అండదండలు ఉంటాయి. మనం చర్చలు జరిపేది సమస్యలు పరిష్కరించేది పొటీ యూనియన్‌తోనే.. కార్మికులకు ఏం కావాలి? ముందు వాళ్ళ సమన్యలు పరిష్కరించటం కావాలి.. చేపకు ఎరవేసినట్టు ముందుగా పోటీ యూనియన్‌ వాళ్ళు పెట్టిన డిమాండ్స్‌

137

పరిష్కరిస్తాం. దాంతో కారిక్రులు వీరివైపు మొగ్గుతి రు. ఎలాగు శరిస్థితి ఇప్పటిలా ఉండదు.. యుద్ధం ముగియక పోదు.. ప్రభుత్వం తిర్గి కమ్యూనిస్టులను అణచక మానదు... ఆలోపు మనం పోటీ యూనియన్‌ బలపడేలా చేస్తే ముందు ముందు ఇక ఏ బెడద ఉండదు" రావుగారు తన మనసులోని మాట చెప్పిండు.

కన్నాబరాం తనపై అదికారి ముఖంలోకి వనన్నంగా వొచ్చుకోలుగా చూసిండు.."ఆపనేదో నాకు వదిలేయండి.. అటు తరువాత ఏం జరుగుతుందో మీరే చూస్తారుగా” కన్నాబిరాం కండ్లు చిట్లించి అన్నాడు. అతని బోడ తలమీద వెంట్రుకలు గాలిలో కదలాడినయి.

*ఆ నమ్మకం నాకుంది” రావుగారు సంతృప్తిగా నవ్వి "పద ఏమైనా మన డిపార్టుమెంటు పరువు వికళూడదు. బెలామి గౌరు మన మీదుంచిన నమ్మకాన్ని మనం వమ్ము చేయవద్దు.. *= అన్నారు.

అధికారుల నుండి ఆమోదం పొందిన తరువాత, కన్నాబిరాం చేతినిండా పనిదొరికింది. ఆయనకు ఎప్పటినుండో యూనియన్‌ మీద కోపంగా ఉంది. యూనియన్‌ అండ చూసుకొని, స్రీలు తనను అవమానించిన సంగతి అతను మరిచిపోలేకుండా ఉన్నాడు. అవకాశము కోసము పొంచి ఉన్న నక్కలా అతను తన పనిని వేగిర పరిచిండు. అయితే యూనియన్‌ అంటే మాటలు కావు.. కారిక్టులతో సంబంధం, నిత్యం ఏదో సమస్యలు ఉండనే ఉంటాయి. తెలివిగా చాప[్రింద నీరులా అల్లుకపోయేవారు కావాలి. అటు తాడు తెగకుండా బిగువకుండా నడిపించే చాతుర్యం ఉండాలి. మీదికెల్లి ఇదంత మనేజుమెంటు చేస్తుందనే భావ రాకూడదు అంతర్గతంగా జరిగిపోవాలి... అందుకోనం కాస్త చదువు చొరవ ఉండి మనేజుమెంటు మాటవినే వారుండాలి. ఈ లక్షణాలు అన్ని కల్గి ఉన్న వారిని ముందు ఎన్నుకోవాలి. అటు తరువాత వారిని పోటీ యూనియన్‌లో నమీకరించాలి.. ఇలా పరిపరి విధాలుగా ఆయన ఆలోచన సాగింది.

పోటీ యూనియన్‌ ఎవరి నాయకత్వంలో ఏర్పాటు చేయాలనే ఆలోచనతో సతమత మౌతుండి పోయిండు కన్నాబిరాం.. తీవ్రమైన ఆలోచనలతో అతను అఫీసుగదిలోని తనకుర్చీలో చెరగిలపడి కూచున్నాడు. అతని భ్యుటి ముడివడి ఉంది.. అతని మనోఫలకం మీద తనకు పరిచయం ఉన్న అనుకువగల్గిన ఉద్యోగులు ఒక్కొక్కరిని పరిక్షిస్తున్నాడు.. కానీ ఆలోచనలు ఒకకొలిక్కి రావడంలేదు.

ఇంతలోనే కన్నాబిరాం క్రిందపనిచేసే సెక్షన్‌ హెడ్డు రహమాన్‌ షరీఫ్‌ ఏదో పనిబడి లోపలికి రావడం... కన్నాబిరాం ఆలోచనలకు అంతరాయం ఏర్పడటం అంత ఏక కాలముతో జరిగిపోయింది,

ఎందుకో ఆ క్షణంలో కన్నాభిరాయ రహమాన్‌ షరీఫ్‌ కొత్తగా కనిపించిండు. షేర్వాణి, పొడుగు పైజామా.. బోడిమూతి, నెత్తిమీద మకుమల్‌ టోపీ ఎప్పుడు పై అధికారులపట్ట వినయాన్ని ప్రదర్శించే చూపులతో వెతుకపోయిన తీగ కాలికి తగిలింది అన్నంత సంతోషం కలిగింది కన్నాబిరాంకు

"రావయ్యా నీ గురించే ఆలోచిస్తున్నా" కన్నాబిరాం లోనికి వస్తున్న రహమాన్‌ షరీఫ్‌ను చూసి ప్రసన్నంగా నవ్విండు..

కే3కి రహమాన్‌ షరీఫ్‌కు క్ష్రణకాలము ఏమి అర్ధం కాలేదు.. ఆయన క్రింద చాలా ఏండ్లుగా పనిచేస్తున్నవాడు. తనపై అధికారి హావభావాలను, ఆయన సంతోషాన్ని, కోపాన్ని వివిధ సందర్భంలో ఎరిగి ఉన్నవాడు కనుక ఏదో ప్రత్యేకత లేంది ఆయన అట్లా మెదలడవే విషయం అర్థమై "ఏంటీ సారు” అన్నాడు వినయంగా.. సంతకాల కోసం తీసుకువచ్చిన ఫైల్స్‌ను టేబుల్‌ మీద పెట్టి నిలుచున్నాడు.

"బెటీయే” కన్నాబిరాం రెండు చేతులు చాపి ఎదురుగా ఉన్న కుర్చీ చూపించాడు.

సామాన్యంగా అయితే తన క్రిందిస్థాయి వారిని కూచోమ్మని చెప్పే అలవాటు లేని కన్నాభిరాం ప్రవర్తన అ రోజు విచిత్రం అనిపించి ఎదురుగా ఉన్న కుర్చీలో మునికాళ్ళ మీద కూచున్నాడు షరీఫ్‌. ం

"చూడు మిస్టర్‌ రహమాన్‌ - నీతో ఒక్క ముఖ్యమైన పనిబడిందోయ్‌” అన్నాడు షరీఫ్‌ ముఖంలోకి సూటిగా చూస్తూ.. ॥ యూనియన్‌ అంటూ పుట్టుకొచ్చిన తరువాత మేనేజుమెంటుకు ఎన్ని ప్రాబ్లమ్స్‌ వచ్చాయో నీకు తెల్పు కదా? దీన్ని ఇలాగే కొనసాగిస్తే ముందు ముందు మరిన్ని ప్రాబ్లమ్స్‌ రావచ్చు. అందుకోసం యూనియన్‌ కార్యకలాపాలను అరికట్టాలంటే మనం ఏదో ఒకటి చేయాలి. అన్నాడు కన్నాభిరాం సాలోచనగా షరీఫ్‌ ముఖంలోకి చూస్తూ...

షరీఫ్‌కు ఏమి అర్థం కాలేదు... తనపై అధికారి ఎందుకు ఈ ప్రస్తావన తన ముందు తెస్తున్నది బోధపడలేదు.. అయినా అతను మౌనంగా తలాడించాడు.

"ఈ విషయంలో మనం ఏదో ఒకటి చేయాలని జి.యం.గారు ప్రత్యేకమైన శ్రద్ధతో ఉన్నారు.. మనం ఏం చేసినా మేనేజుమెంటు మనకు అండగా ఉంటుంది. ఆ విషయంలో మనకు ఎటువంటి సందేహం అవసరము లేదు..” అన్నాడు కన్నాబిరాం ఉత్సాహంగా.

షరీప్ప బదులేమి మాట్టాడలేదు.. మౌనం వహించిండు..

రావు గారితో, ఈ విషయం చర్చించిన తరువాత పోటీ యూనియన్‌ స్థాపించాలనే ఆలోచనకు వచ్చాము. ఈ విషయంలో నీ అభిప్రాయం ఏమిటి?” అతను ఊపిరి బిగబట్టి చెవులు రిక్కించిండు.

"బాగానే ఉంటుంది సారు

'కొని అనలు చిక్కు అక్కడే ఉందయ్య.. యూనియన్‌ నడిపించాలంటే మాటలు కాదు. కాస్త చదువు సంస్కారం ఉండి కారిక్రుల ముందు నిలబడిపనిచేసే చొరన కల్గినవారు కావాలి. ఏమంటావు” అన్నట్టగా పరికించి చూసిండు... కన్నాబిరాం..

నిజమే అన్నట్టగా షరీప్‌ తలాడించిండు..

'మేం చాలా ఆలోచించిన తరువాత, ఈ పని నీవైతేనే సరిగా సరిపోతుందని ఒక అభిప్రాయానికి వచ్చాము... మరి నీవేముంటవు? ఆసక్తిగా మొఖం పెట్టిండు.

అ మాటతో షరీఫ్‌ ఒక్కసారిగా ఎటు తేల్చుకోలేక పోయిండు. యూనియన్‌ కార్యకలాపాలు నిర్వహించే సామర్థ్యము అతనికి ఉందా లేదా అనే సందేహము కల్లినా పై అధికారుల మెప్పుకోసం ఎంతటి పనైనా చేయగల్లిన మనస్తత్వం అతనిది. దాంతో అతను వెనుక ముందు ఏమి ఆలోచించకుండానే' సరే సారు మీరు ఎలా చెప్పితే అలాగే

క్షం

అన్నాడు.

"కానీ మన పని ఇంతటితోనే ముగిసి పోదు , యూనియన్‌ అంటే ఒక్కడితో అయ్యేపని కాదు... ఇంకా కొంత మంది కావాలి. ఎంతో కొంత పని చేయగల్లిన వాళ్ళు కావాలి. అటువంటి వాళ్ళు ఎంత మంది దారికితే అంత మందిని సమీకరించాలి .' అంటూ వివరించుకొచ్చిండు.

ఆ మాటలు వింటుంటే షరీఫ్‌కు అతని మిత్రుడు బొడ్డు రామారావు దృష్టికి వచ్చిండు. బొడ్డు రామౌ రావు, బర్లిపిట్‌ హెడ్‌ క్లర్క్‌. ఆయనకు షరీఫ్‌కు మధ్య స్నేహం ఉంది. ఇద్దరి స్వభావాలు ఒక్కటే కావటము వలన వారి స్పేహం బలపడింది కూడా. కాకుంటే కాస్తంత స్వార్థంపాలు ఎక్కువ, పైసలు వస్తాయంటే ఏపని అయినా చేయటానికి వెనుకాడని తత్వం అతనిది. తెలివైనవాడు అధికారుల మెప్పుకోసం ఏ వని అయినా చేయటానికి వెనుకాడని తత్వం అతనిది. తన మాట కాదనడు అనే భరోసా తోటి కన్నాబిరాం ముందు రామారావు గారి ప్రస్తావన తెచ్చిండు షరీఫ్‌,

"నిజమే నయ్యా. అతను అయితే బాగా సరిపోతాడు కాని అతను ఇందులోకి రావటానికి ఇష్టపడుతాడంటావా?' అంటూ సందేహంగా అన్నాడు. కన్నాభిరాం..

= ఆ విషయం నాకు వదిలేయండి సారు... మీరు ఒక్క మాట చెప్పి చూడండి అంత సవ్యంగానే జరుగుతుంది."

"క్రాని ఒక్క విషయం మర్చిపోవద్దు మనం ఏపని చేసినా అంత లోపాయికారిగా జరిగిపోవాలి.”

షరీఫ్‌ లేవటానికి సిద్దమయిండు. కన్నాభిరాయ అనుకున్న పని ఇంత తొందరగా ఒక రూపానికి వస్తుంది అనుకోలేదు పోటీ యూనియన్‌ ఏర్పడితే ఆ ఘనత తనకే చెందుతుందని మనసులో ఉబలాటంలేకపోలేదు.

"ఎందుకైనా మంచిది, ఆఫీసు అయిపోయిన తరువాత మనం మాట్లాడుకొందాం... రామారావును కూడా తీసకొనిరా'

'సరే' నంటూ షరీఫ్‌ వెళ్ళి పోయిండు...

కన్నాభిరాం తేలిగ్గా నిట్టూర్చిండు.

అదే రోజు సాయంత్రం కన్నాభిరాం, షరీఫ్‌, రామారావులతో కల్సి మాట్టాడిండు. బొడ్డు రామారావు పెద్ద అభ్యంతరము ఏమి చెప్పకుండానే పోటీ యూనియన్‌లో పనిచేయడానికి సిద్దపడ్డడు. పోటీ యూనియన్‌లో పనిచేయడానికి రామారావుకు ఉండే కారణాలు రామారావుకు ఉన్నాయి. మనిషి స్వభావరిత్యా డబ్బు మనిషి యూనియన్‌ అంటూ ఏర్పడిన తరువాత, అందులోను మేనేజుమెంటు ప్రోత్సహించే యూనియన్‌ స్థాపించడం అంటూ జరిగితే హోదాకు, పదవికి ఢోకా ఉండదు... ఎంత వయ సాగితే అంతవయు కొనసాగించు కోవచ్చు. శేషగిరి యూనియన్‌ నాయకుడు అయిన తరువాత, శేషగిరికి పెరిగిన పలుకుబడిని ఆయన గమనించకపోలేదు... కాని యూనియన్‌ స్థాపించడములో శేషగిరికి ఉన్న స్వార్ధరాహిత్యం, లక్ష్యం ఏవీ కూడా రామారావుకు లేవు. అవన్ని అతనికి అర్థం కాని విషయాలు. వాటి గురించి అతను పెద్దగా ఆలోచించ నూలేదు. యూనియన్‌ అంటే కారిక్రుల సమస్యల మీద మేనేజ్‌ిమెంటుతో మాట్లాడటమే అనుకున్నాడు. కన్నాభిరాం, రావు గారి వంటి పెద్దలు చెప్పేసరికి అతనికి అంతు ముందులేని ఉత్సాహం కల్గింది.

క్ష40

"యూనియన్‌ అంటే ఒకరిద్దరితో అయ్యేపనికాదు. అందుకోసం మరికొంత మందిని ఏర్పాటు చేనుకొని ఒక బాడి నిర్మించాలి. అందుకోనం మీ ప్రయత్నాలు మీరు ప్రారంభించండి. మీకు మేనేజ్‌మెంట్‌ సపోర్టు ఉందనే విషయం బయట పడకుండా ఉండాలి.” అంటూ కన్నాభిరాం చెప్పుకొచ్చిండు. "ఏది ఏమైనా మనం త్వరలోనే పోటీ యూనియన్‌ స్థాపించాలి... ఈలోపు జరుపవల్సిన కార్యక్రమంతా మీరు చేయాలి. అంతవరదాకా మీకు ఇదేపని.” కన్నాభిరాం.

బొడ్డు రామారావు సమ్మతిగా తలాడించిండు.. అధికారుల మెచ్చుకోలు మాటలు అతన్ని తబ్బిబ్బు చేసినాయి ఇదేమంత పెద్ద పనికాదనిపించింది. షరీఫ్‌ మాత్రం కొంత గందరగోళంలో పడ్డాడు. యూనియన్‌ అంటే ఆఫీసులో కూచోని ఫైల్లు తిరిగేసినట్టు కాదనే భావన లేక పోలేదు. అట్లని పై అధికారుల మాటను దాటే మనస్తత్వం కాదు అతనిది.

23

నిజాం స్టేట్‌లో కార్మిక వ్యవహారాల మంత్రిగారైనా నవాబ్‌ జహీర్‌ యారజంగ్‌ బహుద్దుర్‌ ఆధ్వర్యంలో హైదరాబాద్‌ లేబర్‌ అడ్వయిజరీ కమిటీని ఏర్పాటు చేయడం జరిగింది. ఈ కమిటీ నిజాం స్టేట్‌లోని కారిక్రుల పరిస్థితి మీద అధ్యయనం చేసి ప్రభుత్వానికి అవసరమైన సూచనలు చేసేందుకు ఏర్పాటు చేయడం జరిగింది.

నిజానికి ఈ కమిటీని నిజాం స్టేట్‌లోని కార్మిక రంగంలో కమ్యూనిస్టులు జరిపిన ఆందోళన ఫలితంగా ఏర్పాటు చేయవలసి వచ్చింది. హైదరాబాద్‌లోని నిజాం రైల్వేలు, రోడ్డు ట్రాన్స్‌పోర్టు, పట్టణానికి ఆనుకొని ఉన్న చిన్న పెద్ద పరిశ్రమల్లోని కారిక్రులు, చార్మినార్‌ సిగరేటు కారిక్టులు, అల్విన్‌ మెటల్‌ వర్క్‌ కారిక్రులు అందరు దాదాపుగా మక్టుం, రాజబహుద్దూర్‌ గౌడ్‌ తదితర నాయకత్వంలోని కార్మిక సంఘాల్లో సమీకృతులై ఉన్నారు.

వరంగల్‌ జిల్లాలోని అజంజాహి మిల్లు కారిక్రులు రామనాథం నాయకత్వంలో

పరోగమిస్తున్నరు. వాటికి సింగరేబి బొగ్గు గనుల్లోని కారిక్టుల పోరాటాలు స్పూర్తిని చ్చాయి. బెరంగాబాదు మిల్లు కారిక్రులను మక్టుం, నాందేడ్‌లోని 'ఉష్మాన్‌ షాహి మిల్లు కారిక్షులను విడి. దేశ్‌పాండే, ఎ.యస్‌.నాయకర్‌లు సంఘటిత పరిచారు. కర్పాటక ప్రాంతములోని గుల్బర్ధా, షహదాబాద్‌లలోని జౌళి, సిమెంటు కారిక్రులను కమ్యూని స్పులు సంఘటిత పరిచారు. కార్మికుల విషయంలో ఏదో ఒకటి చేయాల్సిన పరిస్థితి ప్రభుత్వానికి ఏర్పడింది. హైదరాబాదు లేబరు అడ్వయిజరీ కమిటీ ఆగస్టు రెండవ వారములో కాలరీ ప్రాంతాన్ని సందర్శ్భించనున్నదనే విషయం ముందుగానే పార్టీ వర్గాల ద్వారా తెలిసింది.

మక్టుం మొహినుద్దిన్‌ లేబర్‌ అడ్వయిజరీ కమిటీలోని తొమ్మిది మంది సభ్యుల్లో ఒక్కడు. ఆయనే ఈ సమాచారాన్ని తెలియపరిచాడు.

ఈ విషయమై చర్చించడానికి యూనియన్‌ ముఖ్యులు యూనియన్‌ ఆఫీసులో సమావేశం జరిపారు పర్స, చలపతి, శేషగిరి గోడవారగా కూచున్నారు. వారికి ఎదురుగా వర్క్‌షాప్‌ నుండి వచ్చిన కొమురయ్య, వెంకటనారాయణ, కుమారస్వామి వన్‌ ఇంక్లయిన్‌ బూట్ల వెంకటి, అబ్బయ్య తదితరులున్నారు. పెండింగ్‌ నమన్యలమీద చర్చ మొదలయింది.. చలపతి కలం, కాగితం తీసుకుని నభ్యుల చర్చల్లో వచ్చిన అంశాలను

న! క్రోడీకరిస్తూ డిమాండ్‌ పత్రం తయారుచేన్తున్నాడు వరుసగా ప్రతి ఒక్కరు తమ అభిప్రాయాలను తెలియచేయడానికి లేచి నిలుచుని మాట్లాడుతున్నారు. బాబయ్య లేచిండు.. అతని లావాటి వొళ్ళు.. వైటు షిప్పు చేని అటునుండ్‌ ఇటురావటము వల్ల మురికి మురికిగా ఉన్నాయి. 'ఇదిగో నా పరిస్థితి చూడు ఎలా ఉందో” అంటూ లావాటి చేతులను గాల్లో ఆడిస్తూ తన అవతారం కేసి చూపిస్తూ'పనిచేసి పైకి వచ్చిన కారిక్టునికి కాళ్ళు చేతులు కడుక్కొవడానికి బావుల మీద పంపులుండాలి" అన్నాడు... బూట్ల వెంకటి ఎద్దులాగా తలాడించి 'నిజమే' అన్నాడు. * "మరి ఇండ్ల గురించో' కొంకటి వెంకటి కూచున్నకాన్నుంచి లేమండానే అన్నాడు. వెంకటనారాయణ కల్పించుకొని "ఇంటి సమస్య కూడా ప్రధాన సమస్యే. అసలు ఈ సమన్య గురించి మేనేజ్‌మెంటు పట్టించుకోవటము లేదు. దొరలకు పెద్ద పెద్ద బంగాలున్నాయి. ఇల్లందు క్లబ్‌ ఏరియాలో చూడాలి, లంకంత ఇండ్లు. మనం ముడుచుకొని వండుకోవడానికి చాపంత చోటు లేదు. ఎండ, వాన, చలిగిలి అంత మన ఇండ్లలోనే నాయే.. లేబరోడు ఎట్ల సచ్చిన ఫర్వాలేదు. యాల్డకు వచ్చి పని మాత్రం చెయ్యాలి.” మరి రూల్స్‌ మాటేమిటి, సేష్టిరూల్స్‌ సంగతి స్ట్రిక్ట్‌గా అమలు చేయాలి" కుమారస్వామి గుండ్రటి ముఖం ప్రశ్నార్థకంగా మారింది. "సెంట్రల్‌లో ఉన్న రూల్స్‌ను, ఆక్పులను మనకు అమలు జరపాలి." ॥ 'వాస్పటల్లో మందులుండాలి "మరి పిల్లల చదువు గురించో' "కాలనీల్లో తాగిటందుకు నీళ్ళుండాలి తలో మాటన్నారు... శేషగిరి మౌనంగా వాళ్ళ మాటలను ఆలకిస్తున్నాడు.. పర్స లేచిండు ఆయన తెల్లటి ముఖం ప్రశాంతంగా ఉంది. 'నిజమే మను చాలా సమస్యలున్నాయి. కొన్ని తక్షణం పరిష్కరించాల్సినవి. మరికొన్ని దీర్ధకాలిక సమస్యలు. కొన్ని సమస్యలు లోకల్‌గా పరిష్కరించబడేవి. మరికొన్ని ప్రభుత్వపరంగా పరిష్కరింబడేవి. ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లో ముఖ్యంగా ఇది వరకే ప్రభుత్వం ఒప్పుకొని కూడా అమలు జరుపని అంశాలను ముందు అమలు జరిపేలా ఒత్తిడి తేవాలి. భారతదేశంలో మిగతా ప్రాంతములోని కారిక్టులు దీర్ధకాలము పోరాడీ సాధించుకున్న ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ అక్టు, ప్రావిడెంట్‌ ఫండ్‌ అక్క వంటివి మనకు కూడా అమలు జరపాలాని డిమాండ్‌ చేయాలి. అలాగే లేబరు వెల్‌ఫేర్‌ “సెంటర్స్‌ను ఏర్పాటు చేయాలని, కారిక్టుల సంక్షేమాన్ని చూసేందుకు ప్రత్యేకంగా లేబరు అధికారులను నియమించాలని డిమాండ్‌ చేయాలి... ఇవన్ని కూడా బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వము ఇది వరకే అమలు జరపటానికి ఒప్పుకున్న అంశాలే, వీటి విషయంలో మనం కాస్త గట్టిగా పట్టుపడితే సాధించుకోవడము సాధ్యమే.. ఇక మిగతా విషయాల పైకూడా మనం ఖచ్చితంగా నిలబడి పోరాడాలి అంటూ అతను వివిధ ఆక్టుల్లోని కారిక్టుల అనుకూల అంశాల గురించి చాలాసేపు చెప్పుకొచ్చిండు.. ఫ్యార్టరీసు అక్టు కల్పించిన కనీస సౌకర్యాలను సింగరేణి మేనేజుమెంటు ఎలా ఆతిక్రమిస్తున్నది వివరించాడు... అక్కడ కూచున్న చాలామందికి ఆ విషయాలు కొత్తవి. సర్కారు ప్రాంతానికి ముఖ్యంగా బొంబాయి మిల్లు కారిక్టులు పోరాడి సాధించుకున్న

క్షేశ2 వివిధ హక్కులు, బొగ్గుగని కారిక్రులకు వర్తించకుండా బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వము అనుసరిస్తున్న ద్వంద్వ ప్రమాణలను వివరించాడు. ,

అ మాటలు వింటు ఇస్మాయిల్‌ 'అబ్బో (బ్రిటిష్‌ వాడు ఎంత నాలిముచ్చుగాడో చూడు అంటూ ప్రక్కనున్న రాజం చెవిలో గుసగుసలాడిండు.. అందుకు రాజం బదులిస్తూ 'అనలే దొంగ. వానికి నిజాం బలం తోడయింది.'

"మధ్యలో మీగుసగుస ఏందయ్యా, కొంచెం ఆగుండ్షీ బాబయ్య కసిరిండు..

'స్రీల ప్రత్యేక హక్కుల మాటేలేదు... బావి పనుల్లో స్త్రీలను అనుమతించరాదు... అట్టని వాళ్ళను తీసేయ్యాలని కాదు. సర్‌పేస్‌ పనులల్లో వాళ్ళకు సర్దుబాటు చేయాలి.' పర్స తన ఉపన్యాసం కొనసాగించిండు. 'కంట్రాక్టు సిస్టమ్‌ బందు పెట్టాలి. ఆ కారిక్రులందర్ని కంపినిలోనే పర్మినెంట్‌ చేయాలి.

చలపతి మౌనంగా వ్రాసుకుంటూ పోతున్నాడు. బూట్ల వెంకటి పట్టేసిన కాళ్ళను బార చాపుకొన్నడు... మోకాళ్ళ చుట్టూ చేతులు కట్టుకొని కొమురయ్య పర్స మాటలను తదేకంగా వింటున్నాడు.

దాదాపుగా రెండు గంటలసేపు వాళ్ళు వివిధ సమస్యల మీద చర్చలు సాగించిండ్లు.. అప్పటికి మిట్టమధ్యాహ్నం కావచ్చింది. మబ్బులు లేని ఎండ చిటపటలాడిస్తున్నది... అక్కడికి వచ్చిన కొందరు, రాత్రి బదిలీ చేసి రావటము వలన ఆకలికి నకనక లాడసాగినారు.. రెండవ బదలీక్‌ పోయేవారు కొందరు తొందర పడసాగిండ్లు..

చలపతి లేచి అంతవరయు వ్రాసిన డిమాండ్డ గురించి చదివి వినిపించిండు... అంత బాగానే ఉందనిపించింది. ఇంకేమన్నా సమస్యలు ఉంటే తెలియచెయ్యాలి అంటూ అందరికేసి పరికించి చూసినాడు.

అంతా బాగానే ఉంది" వెంకటనారాయణ అన్నాడు...

'మరి ఇక సమావేశం ముగిసినట్టేనా" అంటూ బాబయ్య లేచిండు.. |

'లేదు కామ్రేడ్‌... ఇంక కాస్త వోపిక పట్టాలి అంటూ శేషగిరి చిర్పవ్వుతో లేచిండు.. రాత్రి బదిలీ చేయటము వల్ల మన బాబయ్య తొందర పడ్డ్తున్నట్టుంది.

'శేషగిరి అలా అనేసరికి బాబయ్య కాస్త సిగ్గుపడ్డూ' అబ్బటబ్బే అదేంలేదు కామ్రేడ్‌ మీరు మాట్లాడండి" అంటూ యథా స్థానంలో కూచున్నాడు. ,

శేషగిరి నవ్వు ముఖర గంభీరమై పోయింది. *చివరగా ఒక ముఖ్య విషయం చెప్పాలి అతని గుండ్రటి అందమైన ముఖంకేసి అందరు పరిశీలనగా చూడసాగారు.

'మనం తయారు చేసిన డిమాండ్ల విషయమై, కారిక్టులు విసృతంగా ప్రచారము కావించాలి... కమిటీ వచ్చేనాటికి మనం మెమొరాండం ఇచ్చేనాడు ఎంత పెద్ద ఎత్తున వీలయితే అరత పెద్ద ఎత్తున కారిక్రులను కదల్బాలి.. అందుకోసం మన ఏర్పాట్లలో మనం ఉండలి. వీలయితే ఈ మధ్య కాలములో ఈ విషయమై ఒక బహిరంగ సభ ఏర్పాటు చేసి ప్రష్ధత పరిస్థితిని వివరించాలి, మనం ఎంత పెద్ద ఎత్తున కదిలితే, కమిటీ అంతగా ప్రతిస్పందిస్తుంది. ఇటీవల కాలములో మేనేజుమెంటు మన యూనియన్‌ను బలహీన పర్చడానికి పోటీ యూనియన్‌ ఏర్పాటు చేయాలని ప్రయత్నిస్తున్నది.. వాళ్ళు

తూడా ఈ సందర్బంగా ఏదో ఒక మెమొరాండం తయారు చేసి ఇవ్వవచ్చు... మేనేజుమెంటు

కేశవ అండతో నడుస్తున్న యూనియన్‌ కాబట్టి, లేబర్‌ అడ్వయిజర్‌ కమిటీని తప్పుదారి పట్టించడానికి తొత్తు యూనియన్‌నే నిజమైన యూనియన్‌గా మేనేజుమెంటు చిత్రించడాన్ని సాగనీయకుండా మనం చేయాలి. మేనేజుమెంటు కుట్రను బహిర్గతం చేసి, వాళ్ళ ప్రయత్నాలను భగ్నం చేయాలి. ' అంటూ అతను ముందు చేయబోయే కార్యక్రమము గురించి వివరించుకొచ్చిండు. బాబయ్య నిదుర మత్తు వదిలింది.. ఇస్మాయిల్‌ ముఖం కోపంతో ఎర్ర బడ్డది. వెంకటనారాయణ, ఆజం, కుమారస్వామిల ముఖాలు గంభీరమైనాయి. ఆఅ సమావేశం ముగిసే సరికి వారిలో ఆవేశం పెల్లుబికింది యూనియన్‌ తన ప్రయత్నంలో తానుంది ఆగస్టు మొదటి వారంలో యూనియన్‌ బహిరంగ సభ నిర్వహించటానికి నిర్ణయించింది ఈ విషయం తెలిసి కన్నాభిరాం ఆదర బాదరగొ పోటీ యూనియన్‌ నాయకులను పిలిచి, వీలయినంత తొందరలోనే యూనియన్‌ బాడీ ఏర్పాటు చేసి, చట్టబడ్డంగా రిజిష్టరు చేయడానికి ఏర్పాట్లు చేయమని వురమాయించాడు.. బొడ్డు రామారావుకు, రహమాన్‌ షరీఫ్‌కు ఇప్పుడు అదే పని అయిపోయింది. సింగరేణి కాలరీస్‌ వర్కర్స్‌ యూనియన్‌ బహిరంగసభ నిర్వహించే రోజున్నే అన్ని హంగులతో పోటీ యూనియన్‌ కూడా బహిరంగ సభ ఏర్పాటు చేయాలని కన్నాభిరాం తలిచిండు. ॥ "మీరేం చేస్తారో జేయండి కాని నాకు రిజల్ట్‌ కావాళి' అంటూ ఉఊ.టి రావుగారు, క న్హాభిరొంకు పూర్తి భరోసా ఇచ్చిండు.. ఎంత వేగిర పడుతున్నా అనుకున్న విధంగా వనికావడం లేదు. బాడి రిజిష్టరు చేయడానికి అవనరమైన ఏడుగురి నభ్యులను వెతుక్కోవడమే గగనమై పోయింది. వర్కర్స్‌ యూనియన్‌ యొక్క ప్రాబల్యం అలా ఉంది. మునేజుమెంటు పోటీ యూనియన్‌ ఏర్పాటు చేస్తున్న విషయం పసిగట్టిన సింగరేణి కాలరీస్‌ వర్కర్స్‌ యూనియన్‌, మేనేజుమెంటు ప్రయత్నాలను ఎండ గడుతూ ఎప్పటికప్పుడు ప్రచారం సాగిస్తుండటము వలన పోటీ యూనియన్‌ కార్యకలాపాలు సాగడము కష్టమై పోతున్నది. అయినప్పటికి కంపెనీ తొత్తులతోని, అలకటి పని చేసుకుంటూ, అధికారులతో అంటి పెట్టుకొని తిర్లే వారితోని, కమ్యూనిస్టులంటే పడని మరికొందర్ని కలుపుకొని అడపదడపా అక్కడక్కడ పోటీ యూనియన్‌ నాయకులు సమావేశాలు నిర్వహిస్తునే ఉన్నారు మరోవైపు వర్కర్స్‌ యూనియన్‌ తన కార్యకలాపాలను ముమ్మరం చేసింది. కారిక్టుల డిమాండ్స్‌తో కూడిన పోస్టర్లు వాడ వాడలా వెళిసినాయి యూనియన్‌ జరుపబోయే సమావేశం గురించి కారిక్టులు గుంపులు గుంపులుగా చర్చించుకుంటున్నారు. పోటీ యూనియన్‌ పట్ల కారిక్టులు నితసనగా ఉన్నారు. ఎవరైనా పోటీ యూనియన్‌లో పని చేస్తున్నాడని తెలిస్తే కారిక్రులు వారిపట్ల చులకన చేసి మాట్టాడుతున్నారు.. అటువంటి వారు మిగతా కారిక్టులను చూసి ఏదో తప్పు చేసినట్లుగా తప్పుకొని తిరుగుతున్నారు ఈ నేపధ్యంలోనే జరిగిన ఒక సంఘటనను అవకాశంగా తీసుకొని కారిక్రుల మధ్య గందరగోళం సృష్టించడానికి మేనేజ్‌మెంటు ప్రయత్నించింది. గోరఖ్‌పూర్‌ లేబర్స్‌ను స్థానికుల మీద ఎగదోసారు.. గోరఖ్‌పూర్‌ లేబర్స్‌ అంతా ఒంటరిగా ఉండేవాళ్ళు... రామవరంలోని పంజాబి గడ్డలో పొడవాటి బ్యారక్‌లుండేవి. వారి జీవితం

న! అంతా జైలు జీవితాన్ని పోలి ఉండేది. క్యాంపు అధికారి అయిన హరినందన్‌ సింగ్‌క్ఫూరుడు.. అతని క్రింద పనిచేసే అధికారి 'జాఫర్‌' అంతకు తగ్గ బొంత. చీకటితోనే గొడ్డలా పనుల్తోకి తోలుకపోయేవారు. క్రమశిక్షణ పేరట వారిని కృూరంగా హింసించే వారు హరినందన్‌సింగ్‌ ఆఫీసు గది ముందున్న మైదానంలో ఒక గుంజ పాతి ఎవరినైనా శిక్షించాలనుకున్నప్పుడు ఆ గుంజు తాడుతో కట్టి గుంజచుట్టు తిప్పుకుంటూ కొట్టేవాడు.. భయంకరమైన శాడిస్టు డుర్చరమైన పని, హరినందన్‌క్భూరత్వము వారిని వివశులను చేసేది. పెండ్లాం పిల్లలను వదిలి వొంటరిగా బ్రతకడం కూడా వాళ్ళ అసంతృప్తికి తోడయ్యేది . దాంతో వాళ్ళు మరింత దురుసుగా మొరటుగా ప్రవర్తించేవారు. చిన్న చిన్న విషయాల్లో స్పానికులతో ఘర్షణకు దిగేవాళ్ళు. ఎర్రటి వాళ్ళు, మొరటుగా ఉండే వాళ్ళ భాషా, దుడుకు స్వభావం స్థానికులను భయపెట్టేది బాబుక్యాంపులోని తెల్లకల్లు కొట్టుకాడ బాగ తాగిన ఇద్దరు గోరబ్‌పూర్‌ లేబర్బ్‌ వర్క్‌షాపునుండి అటుగా వస్తున్న ఐలమ్మను చూసారు. ఐలమక్రు ముప్పయి, నలఖై ఏండ్ల మధ్య వయసుంటుంది. స్టోర్స్‌లో మజ్టూర్‌గా పనిచేస్తుంది ఆ రోజు డ్యూటీ ముగించుకొని ఇంటికి వచ్చేవేళకు స్టోర్స్‌కు సామాన్లు తెచ్చే లారీ వచ్చింది. స్టోర్స్‌ రైటర్‌ లారీ సామాన్లు ఖాళీ అయ్యే దాక ఎవరు పోవద్దని కట్టడి చేసిండు అయిష్టంగానే కారిక్టులు రైటర్‌ మాట కాదనలేకపోయిండు. మళ్ళీ రేపు ఏ తిరకాసు పెడతాడో అని భయంతో కొంతసేపు ఎనకా ముందాడిండ్లు. రైటర్‌ కైలాసం అది కనిపెట్టి "ఈసారి పని కానియిండ్ధి రేపు మళ్ళీ మీకు ఏదైనా అవసరము వచ్చినప్పుడు అంతమందము చూసుకుంటానన్నాడు. ఆయన బాధ ఆయనది. అన్‌లోడ్‌ కాకుంటే మళ్ళీ పె అధికారులు ఏమంటారో అయని భయపడి నయానా భయానా నచ్చజెప్పిండు. దానితో టైం అయిపోయినా కారిక్టులు పనిచేయడాని॥ సిద్దపడ్డరు. , మరో గంట ఆలస్యమైంది 'అక్కా నువ్వుపో. మిగతా పని మేం చూసుకుం టామంటూ విలమ్మతో పనిచేసే కిష్టయ్య అన్నడు. దాంతో ఐలమ్మ అందరికంటే కాస్తముందు బయలుదేరింది. అలసటతో ఉండటము వల్లనేమో ఆమే దగ్గరిదాక వచ్చిన ఇద్దరు గోరఖ్‌పూర్‌ లేబర్స్‌ను గుర్తించలేదు. వారిలో ఒకడు ఆమెకు అడ్డంగా నిలబడి వెకిలి నవ్వు నవ్వుకుంటూ వాళ్ళ భాషలో ఏన్టి అంటున్నడు,. ఆమెకు ఆ భాష అర్ధం కొాకున్నావాడు అంటున్నది ఏమిటో కర్ధం చేసు కోగర్గింది మ్పైరటుగా బలంగా ఉన్నవాన్ని చూసి ఆమెకు వెన్నుపాంటి వణకు మొదలయింది. మళ్ళీ అంతలోనే తేరుకొని "ఎవర్రా గాడ్డికొడకా ? నా అటువంటి అక్కచెల్సెలు లేరొ అంటూ కోపంగా అరిచింది. వాడది ఏమి పట్టించుకోలే. పొగాకు నమలడం వలన గౌర పట్టిన పండ్లు బయట పడంగ కిలుక్కున నవ్వి ఏదో అరుచుకుంటు ముందుకు చెయ్యివేసి అమె జబ్బనందుకోవడానికి ఒక్క అడుగు ముందుకు వేసిండు. మరోకడు చోద్యం చూస్తున్నట్టుగా కండ్లు మిటకరిస్తూ ఆమెకు అడ్డంగా నిలబడ్డడు. ఇక ఐలమ్మ ఏమాత్రం ఆలస్యం చేయలేదు. పెద్దగా తిడుతూ ఒక్క ఉదుటున రెండు చేతులత్నో చెయ్యివెయ్యటాని॥8 వచ్చిన వాన్ని బలంగా ఒక్క తోపు తోసింది. హఠాత్తు సంఘటనకు తాగితూగుతున్నవాడు వెల్లకిల్లా పడ్డాడు. అది చూసి రెండవవాడు కోపంతో ఆమె మీదికి

కేతన్‌ లంగించిండు ఇక ఐలమ్మ ఆలస్యం చేయకుండా ఆమెమీదికి వచ్చిన వాన్ని జాడిచ్చి కాలితో ఒక్క తన్ను తన్నింది. వాడు పురుసాలు చేతబట్టుకొని 'మర్‌ గయారె” అంటూ కుప్పకూలిండు. ఒక్క క్షణం కూడా ఆలస్యం చేయకుండా ఐలమ్మ వెనక్కి తిరిగి స్టోర్స్‌కు పరుగెత్తింది. ఎగపోస్తూ ఏడ్పుకుంటు, భయంతో తిట్టుకుంటు వస్తున్న ఐలమ్మను చూసి తోటి కారిక్రులు, చేస్తున్న పనులను ఎక్కడికక్కడ వదిలేసి ఎదురచ్చిండ్లు.

"ఏస్టైందక్కా?” కిష్టయ్యా.

ఆమె దు;ఖంతో, భయంతో ఎక్కెక్కి ఏడుస్తూ జరిగింది చెప్పింది

"*ల్రంజకొడుకులు మదాలు మ్కువైనవి” ముక్కెర రాజు కోపంతో ఊగిపోయిండు.

"బన్నైకు విడిచిన దున్నపోతుల తీరు వీళ్ళ అరాచకాలు రోజు రోజుకు ఎక్కువై పోతున్నయి.”

"మ్వైన్న గట్ట్లనే రామవరం కాడ పెండకు పోయిన పోర్చి కరాబుచేసిండ్లు.”

”ఈ లంజకొడుకులు చేయవట్టి మన ఆడోళ్ళకు రక్షణ లేకుండా పోతున్నదు.”

"ఇదంతా కాదు ఆ లంజకొడుకులకు బుద్ధి చెప్పాలి పద” కిష్టయ్య లేచి స్టోారునుండి దుడ్డుకర అందుకొని ముందు నడిచిండు.

'సెక్షనులో లెక్కలు చూసుకుంటున్న రైటర్‌ కైలాసం ఏం జరుగుతుందో ఏమో అర్ధం అయ్యేసరికి బిలబిల మంటూ వాళ్ళు పరుగు సెడుతూ కనిపించిండ్లు. 'అరే ఏమైంది?" అంటు అతను పరుగున బయటకు వచ్చిండు.

ముసలి ఎయలు తొర్రినోరు తొత్తిరి పడ్డాంటె జరిగింది చెప్పిండు. కైలాసయ చెమటలు పట్టినయి. వారితో పాటే ఐలమ్మ ఉరికింది. హెడ్డు ఆఫీసుకు ఈవల హాస్పిటల్‌కు పోయే వారికాడ తవిసిచెట్టు క్రింద ఆ ఇద్దరు కనిపించిండ్డు.

"అగ్లో వాళ్ళే” అంది ఐలమ్మ

అంతే ఒక్క క్షణంలో వాళ్ళను చుబ్చేసిండ్లు కారిక్టులు. తాగుడు మైకంలో ఉండి రాళ్ళు వీర్షి గమనించలేదు. గమనించేసరికి వాళ్ళ పని అయిపోయింది.

దెబ్బలకు తాళలేక ఒకడు సోయి తప్పిండు మరొకడు కాలికి బుద్ది చెప్పి పరుగు అందుకున్నడు.

"అరే సచ్చిపోతడు వదిలేయుండ్జిధా” అక్కడికి ఆలస్యంగా వచ్చిన ముసలి ఎకలు మొత్తుకున్నడు.

"చ్చావనియ్‌ లంజకొడుకు...” కిష్టయ్య చివరిగా కాలితో ఒక్కతన్ను తన్నిండు తన్నులు తిన్న వాడు బాధతో మెలికలు తిరిగిండు. ఎయలు వానికి దెబ్బలు తగలకుండా రెండు జీతులు బారా చాపి కిష్టయ్యును దూరంగా తీసుకుపోయిండు..

పారిపోయిన వాడు నేరుగా పంజాబిగడ్డకు చేరుకున్నాడు. నెత్తిమీదతాకిన దెబ్బకు తలచిట్లి అతని అంగి రక్తంతో తడిసిపోయింది.

"అరే క్యా హోగయా”

'హమారే హరిరాంకో లోకల్‌ వాలే మార్‌ రహేహై' ఆయాసంతో భయంతో రొప్పిండు.

జరిగిందేమో అతను చెప్పలేదు వాళ్ళు వినే స్థితిలో లేరు. ఆవేశం కమ్మింది. కోపంతో

కేశర కుతకుత లాడిండ్డు. సరిగ్గా అప్పుడే జాఫరీ వచ్చిండు.”క్యా హో గయా” అంటూ దెబ్బలు తిని వచ్చిన రాంలాల్‌ కేసి చూసిండు. ,

'యహా కి ఆద్మీనే మురుకో మారా, అవుర్‌ హరిరాంకో మార్‌ కర్‌ బేవోస్‌ కర్‌దియా' రాంలాల్‌

'క్యమ్‌"

'మాలూమ్‌ నహీ, హమ్‌ ఉదర్‌సే అరహేతే, వోలోగ్‌ ఆకే పుకట్‌ కో మారా! ఎవరో వచ్చి రాంలాల్‌ తలకు కట్టుకట్టిండ్లు జాఫరి బుర్రలో ఆలోచనలు పరుగు పెట్టినయి. ఆయన ఆవకాశం కోసం ఎదురు చూస్తున్నడు

అంతకు వారం రోజుల క్రింద క్యాంప్‌ హెడ్డు హరినందన్‌ సింగ్‌, గోరజ్‌ లేబర్‌ ఒకర్ని కొట్టి సంపిండు. ఆ సంఘటన చాలా విచిత్రంగా జరిగింది. గోరఖ్‌పూర్‌ క్యాంప్‌ లో కుటుంబంతో ఉండేది హరినందన్‌ సింగ్‌ ఒక్కడే. అతని భార్య అందకత్తె ఎవరు తో డులేక అటు బయటికి రాలేక, ఇటు ఇంట్లో ఒక్కతే గడపలేక పోయేది. ఆమెకు ఇంట్లొ సహాయంగా ఉండేందుకు గోపాల్‌ అనే కారిక్టున్ని నియమించిండు హరినందన్‌ గోపాల్‌ ఇంట్లొ అన్ని పనులు చేసేవాడు. ఇంటి పని, వంటపని, తోటపని చేసేవాడు. ఇరవై నాల్గుగంటలు అక్కడే పని చేస్తుండేవాడు. హరినందన్‌ ఎప్పుడో అర్ధరాత్రి ఇంటికి వచ్చేవాడు. పొద్దంత అఫీసు చుట్టు, అధికారుల చుట్టు తిరిగేవాడు' పోలీస్‌ ఇన్సెక్టర్‌ రహీంతో స్నేహం అయిన తర్వాత తాగుడుకూడా బాగా అలవాటయ్యింది. క్యాంపు వ్వవహారాలు చూసుకునేందుకు జాఫరీ ఉండనే ఉన్నడు. ప్రతిరోజు జల్సాలతోనే గడిచి పోయేది. దానికి తోడు జీతభత్యాల లెక్కల్లో అవకతవకలు చేసి పై సంపాదను.అలవాటుపడ్డాడు. అట్లా సంపాదించిన దాంట్లో జాఫరికి కొంత ముట్టచెప్పేవాడు. దాంతో జూఫరీ మరింత విశ్వాస పాత్రుడై పోయిండు. హరినందన్‌ ఏమి తలచిండో కాని 'తన భార్యకు గోపాలకు మధ్యన అక్రమ సంబంధం ఉందనే అనుమానము పొడనూపింది. అవకాశం కోసం కాచుక కూచున్నాడు. లేని దొంగతనము మోపి గోపాల్‌ ఆఫీసు ముందున్న గుంజకు తాడుతో కట్టేసి చావ బాదిండు, ఆ దెబ్బలకు గోపాల్‌ హరీమన్నాడు. పోలీసులతో ఉన్న స్పేహం వల్ల కేసుకాకుండా చూసుకున్నాడు. శవాన్ని ఎవర్సి చూడనియ్యలేదు. ఏదో రోగ మొచ్చి సచ్చిపోయిండని పుకార్లు లేపిండ్లు అయినప్పటికి ఈ విషయం అనోట అనోట పాకింది. భయంతో గోరఖ్‌పూర్‌ లేబర్స్‌ నోరు మెదపలేదు. అసంతృప్తితో, కోపంతో కొంతమంది గురుగురులాడినా అది హరినందన్‌ సింగ్సో వ్యతిరేక రూపం తీసుకోలేదు. స్థానికులతో జరిగిన లొల్లిని అవకాశంగా తీసుకోని, గోపాల్‌ సంఘటన తాలుకు కోపాన్ని స్థానికులకు వ్యతిరేకంగా మార్చిటానికి జాొఫరి సిద్దమయిండు. ఏదో విధంగా వాళ్ల కోపం బయటపడి పోవాలి. ఒక కోపాన్ని, మరో కోపంతో కప్పేయాలని తలిచిండు.

"అరే ఇతనా జుల్ముకో హమ్‌ రోక్‌నా హై హమ్‌ గాండు నహి.. హమారా తాకత్‌ ఉన్‌లోగోంకో దిఖ్టానా పడేగా”' జాఫరి తెచ్చి పెట్టుకొన్న కోపాొన్ని ప్రదర్శించిండు.

జాఫరి ఎగదోసే సరికి గోరఖ్‌పూర్‌ లేబర్‌ కోపానికి ఆజ్యం పోసినట్టయింది. పోలోమంటు కోపంతో ఊగిపోతున్న ఆ కారిక్రులంతా చేతికి అందినది అందినట్ట్లుగా కర్రలు తీసుకోని ఊరిమీద పడ్డారు.

శ47

పెద్ద లొల్లి జరిగింది. వాళ్ళు కనిపించిన స్థానికులను కనిపించినట్టుగా కొట్టసాగిండ్లు. బర్లిపిట్‌ గుడిసెల ప్రాంతంలో ఉన్న ఇస్మాయిల్‌ తాలింభాన యుములు ఎదురు తిరిగారు. రామవరంవాడ పార్టీ యూనిట్‌ వాళ్ళు జనాలను పోగుచేశారు. వేల.స్రంఖ్యలో జనం పోగుబడే సరికి వాళ్ళు తోక ముడిచిండ్లు. ఊరు ఊరంతా లొల్లి లొల్లిగా ఉంది: పోలీసులు ఊరిమీద పడ్డారు. కనిపించిన వారిని కనిపించినట్టుగా పట్టుకపోయి రాణాలో వేసి తొక్కిండ్లు లొల్లికి కారణమైన గోరఖ్‌పూర్‌ లేబర్స్‌ను ఎవరిని అరెస్టు చేయకుండా హరినందన్‌ సింగ్‌ తన పలుకుబడిని వినియోగించాడు

కన్నాభిరాం ఈ దొమ్మిని మరింత పెద్దది చేసి కమ్యూనిష్టు నాయకులకు వ్యతిరేకంగా మలచాలని తలిచాడు. హరినందన్‌ రహీంలను పిలిచి మాట్టాడిండు. ఎలాగైనా చేసి ఈ శ్రసులో కమ్యూనిష్టు నాయకులను అరెస్టు చేస్తే అగస్టులో సింగరేణి కాలరీస్‌ వర్కర్స్‌ యూనియన్‌ సభను భగ్నపరచవచ్చని ఆశించాడు. అలా చేస్తే పోటీ యూనియన్‌ బలపడుతుందని, లేబర్‌ అడ్వయిజర్‌ కమిటీ ముందు పోటీ యూనియన్‌ను నిలబెట్ట వచ్చని తలచాడు.

కాని యస్పై రహీం అదేయదరదన్నాడు. సరైన కారణం లేకుండా కేసులు పెట్టాలంటే, ముఖ్య నాయకులను అరెస్టు చేయాలంటే ఇప్పుడు కుదరదంటు చేతులు తేలేసిండు. యూనియన్‌ నాయకుల మీద రహీంకు కోపంగా ఉన్నా అతడు ప్రస్తుత పరిస్థితి అర్థంచేసుకోలేని స్థితిలో ఏమీలేడు. సరైన కారణాలు లేకుంటే స్టేట్‌లెవల్లో అందోళన చెలరేగుతుందని తలచాడు.

శేషగరి మేనేజ్‌మెంట్‌ ఎత్తుగడలను గ్రహించాడు. కారిక్రుల మధ్యనున్న సున్నితమైన విభేదాలను గోరంతలు చేసి తమ ప్రయోజనాలను నెరవేర్చుకోవడానికి మేనేజ్‌మెంట్‌ చేస్తున్న ప్రయత్నాలను బట్టబయలు చేయడానికి సిద్దమయిండు.

మూలమైన సంఘటన తాలుకు పూర్వపరాలను వివరిస్తూనే, గోరఖ్‌పూర్‌ లేబర్‌ వడుతున్న బాధలకు వారిపై జరుగుతున్న అణచివేతలను ఎత్తిచూపుతూ హరినందన్‌సింగ్‌ దుర్మార్గాలను ఎత్తిచూపారు. కార్మికులంతా ఒక్కటేనని నుదీర్ధమైన కరవత్రం తయారుచేసాడు

చలపతి ఆ కరపత్రాన్ని చదివి ఇప్పుడు ఇది అవసరమా? అన్నాడు అసంతృప్తిగా. అతనికి గోరఖ్‌పూర్‌ లేబర్స్‌ పట్ల సానుభూతి ప్రకటించడం నచ్చలేదు

'మనం ఒక్కటి చేయబోతే, మరో నమస్య ఎదురైందే'కొమురయ్య విచారంగా అన్నాడు.

"అనుకోని కొన్ని సంఘటనలు ఎదురవుతూనే ఉంటాయి. వీటన్నింటిని అధిగమించి ముందుకు పోవాలి. అన్ని సాఫీగా జరిగితే ఇక మనపోరాటం ఎందుకు" పర్ఫా.

"నిజమ గోరఖ్‌పూర్‌ లేబర్స్‌ యొక్క దురుసు ప్రవర్తన వల్ల మన స్టానికులకు కొన్ని నమస్యలు ఎదురైనవి. అట్లని వాళ్ళ తప్పులను సమర్థిస్తామని కాదు వాళ్ళ తప్పులను ఎత్తిచూపుతూనే ఈ చిన్న విభేధాలను కారిక్రుల మధ్య విభేధాలుగా సృష్టించడానికి మేనేజ్‌మెంట్‌ ఎలా ప్రయత్నిస్తుందో మనం స్రజలకు అర్థం చేయించాలి. గోరఖ్‌పూర్‌ లేబర్స్‌ అయినా స్టానిక కార్మికులైనా దోపిడికి గురవుతున్న వారే, నికృష్టమైన దోపిడి అణచివేత నుండి పెల్లుబికిన అసంతృప్తి సరైన దారిలో పయనించక అంతర్గత కొట్టాటలకు

148 దారితీస్తున్నది దానికి కార్మిక వర్గ శత్రువులు అజ్యంపోస్తున్నారు కారిక్రుల కోపావేశాలను మనం సరైన దారిలో మళ్ళించాలి అందుకోసం మన ప్రయత్నం మనం చేద్దాం” శేషగిరి నచ్చచెప్పే ధోరణిలో వివరించుకొచ్చిండు. హ్యాండు మిషన్‌ ద్వారా రాత్రికి రాత్రే కరపత్రాలు ముద్రించి తెల్లవారేసరికి బావుల మీద వాడవాడలా పంచడము మొదలయింది. పరిస్థితి చెయ్యి దాటిపోయి. మేనేజ్‌మెంట్‌కు వ్యతిరేకంగా మరో పరిస్థితి ఎదురయ్యే సరికి అధికారులు కొంత వెనక్కి తగ్గి అంటి ముట్టనట్టుగా ఉంటున్నారు హరినందన్‌ సింగ్‌ మునపటిలా బయట తిరగడము లేదు. ఎప్పుడు ఏ పరిస్థితి ఎదుర వుతుందో అర్ధం కాక ఇంట బయట భయంతో మొఖం చాబేసుకుంటు తిరుగుతున్నాడు. గోరఖ్‌పూర్‌ లేబర్‌ కేంద్రంలో చనిపోయిన గోపాల్‌ మృతిపై విచారణ చేయాలని కమ్యూనిస్టులు డిమాండ్‌ చేయడంతో అతని పరిస్థితి మరీ ఇరకాటంలో పడింది. అగస్టు మొదటి తారీఖున యూనియన్‌ నిర్వహించిన సభ విజయవంతమైంది. ఆదే రోజు పోటీ యూనియన్‌ నిర్వహించిన సభ పేలవంగా ముగిసింది. పట్టుమని పది మందిని కూడా కుప్పేయలేక పోయిండ్లు పోటీ యూనియన్‌ నాయకులు. కన్నాభిరాం తన అంచనాలన్ని తలకిందులు కావడంతో తనపై అధికారులు తన మీద ఉంచిన నమ్మకాన్ని కోల్పోవడం అతనికి భరించరానిదిగా ఉంది. రహమాన్‌ షరీఫ్‌ను, బొడ్డు రామారావును పిలిచి “మీకు మస్టర్లు ఇచ్చి అనుకున్నవన్ని సమకూర్చిపెడ్తే పది మందినికూడా జమచేయలేక పోయిండ్డు..” అంటూ చిరుబురులాడిండు. పాపం వాళ్ళు మాత్రరు ఏంచేయగలరు. తుఫానులా చెలరేగిన యూనియన్‌ కార్యకలాపాల ముందు పోటీ యూనియన్‌ నాయకులు గడ్జిపోచలా తలవంచక తప్పలేదు. ఆగస్టు 11న నవాబ్‌ జహంగీర్‌ యార్‌ జంగ్‌ హైద్రాబాద్‌ లేబర్‌ అడ్వయిజరీ కమిటీ తరపున కొత్తగూడెం హెడ్డు ఆఫీసుకు వచ్చాడు. ఆ రోజు యూనియన్‌ నాయకత్వంలో కార్మికులు పెద్ద ఊరేగింపులా పోయి తమ డిమాండ్స్‌ పత్రాన్ని సమర్పించారు ఆ రోజు కొత్తగూడెమంతా ఒక కొత్త వాతావరణం నెలకొన్నది పోటీ యూనియన్‌ విఫలం కావడం, గోరఖ్‌పూర్‌ కారిక్రులకు స్థానికుల మధ్య వివాదం సద్దుమణగడం, లేబర్‌ అడ్వయిజరీ కమిటి పర్యటన అంతా వారం రోజుల్లోనే ఒకదానికి ఒకటి జరిగిపో వడం, కార్యకర్తలకు ఎవరికి తిరికే లేకుండా పోయింది ఎవరికి కేటాయించిన పనులు వాళ్ళుచకచక చేసుకుంటూ ఏరోజుకారోజు యూనియన్‌ ఆఫీస్‌ కాడ జమయిపోయి, ఆ రోజు మంచి చెడ్డలు విచారించుకుంటు ఒక కోత్త ఉత్సాహపూరితమైన వాతావరణం నెలకొన్నది, అడ్వయిజరీ కమిటీ తరపున వచ్చిన నవాబ్‌ జహంగీర్‌ యార్‌ జంగ్‌ కొలరీ (ప్రాంతంలో కారిక్టుల వైతన్యం గురించి ఇటీవల వచ్చిన కార్యకలాపాల గురించి కొంత వినియున్నప్పటికి అతని! ప్రత్యక్షంగా చూసే అవకాశం ఇప్పుడే కలిగింది. అతను శేషగిరిని ప్రత్యేకంగా పిలిపించుకుని మాట్లాడడం, సమస్యలను సానుకూలంగా పరిష్కరించేందుకు తనవంతు ప్రయత్సం సాగిస్తానని హామీకూడా ఇవ్వడం జరిగింది.

149 24

తెలంగాణా పరిస్థితిల్లో త్వరత్వరగా మార్చులు సంభవించసాగాయి. తెలంగాణా రైతాంగంలో దీర్హకాలంగా పెరుగుతున్న అసంతృప్తి 1946 మధ్య నాటికి బద్దలు కాసాగింది గ్రామీణ ప్రాంతంలో కమ్యూనిస్టులు ఏర్పాటుచేసిన సంఘాలు బలపడి భూస్వాముల దౌర్జన్యాలను ప్రతిఘటించసాగాయి. 1946 జూలై 4న జనగామ తాలుకా కడివెండిలో భూస్వామి దారుణంగా కాల్పులు జరపగా దొడ్డి కొంరయ్య మరణించాడు. భూస్వాముల దౌర్జన్యాలను, ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల దౌర్జాన్యాలను రైతులు, వ్యవసాయ కార్మికులు ప్రతిఘటించారు. మాచిరెడ్డిపల్లి, ఆకునూర్‌ గ్రామాల్లో నిజాం సాయుధ సైనికులు ప్రజలపై ఆమానుష హత్యకాండ జరిపి ప్రీలను చెరిచిన ఘాతుక ఘటనలు జరిగాయి. ఆ గ్రామాలలో 'లేవీగల్లా' పేరుతో ధాన్యాన్ని పోలీసులు లూటీ చేస్తుంటే ప్రజలు శ్రతిఘటించడమే నేరమైంది. జనగాం, సూర్యాపేట తాలుకాల్లో దేవరుప్పల, పాతనూర్యాటపేట గ్రామాలలో భూస్వాముల గుండాల దాడులు జరిగాయి. భూస్వాముల గుండాలు, నిజాం పోలీసులు కలిసి కాల్పులు జరపడం, స్రీలను చెరచడం ఇండ్లను లూటీచేడం తగులబెట్టడం వంటి చర్యలు రోజు వారి కార్యక్రమాలైనాయి విసునూరు రామచంద్రారెడ్డి, చెన్నారెడ్డి, ప్రతాపరెడ్డి పూస్కూరు రాఘవరావు వంటి కరుడుకట్టిన భూస్వాముల దురాగతాలు మితిమీరిపోయాయి భూస్వాముల దౌర్జన్యాలకు వ్యతిరేకంగా, మెండ్రాయి, ఆకునూరు, కడవెండి, ధర్మాసాగర్‌, దాలెముల, పాఠసూర్యాపేట రైతాంగం వీరోచితమైన ప్రతిఘటన పోరాటాయ అయరార్చణ జరపారు. కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకత్వంలో తెలంగాణా రైతాంగం-ప్రతిఘటన పోరాటాలకు సిద్దపడడంతో, నిజాం ప్రజా పోరాటాలపై ఫాసిస్టు నిర్భందకాండ అమలు జరుపుతూనే, మరోవైపు కాంగైస్‌లోని మితవాద నాయకులతో చర్చలు సాగించాడు. ప్రాతినిధ్య ప్రాతిపదికపైన పరిమిత ఓటింగ్‌ వద్దతిలో ఎన్నికలు నిర్వహించి కార్పోరేట్‌ స్టేట్‌ ఏర్పాటుచేయడానికి సిద్ధమ యిండు.

నవాణకు వ్యక్తిగతంగా విశ్వాసపాత్రులై ఉండే విధంగాను, నిజాం రాజ్యాంగానికి బుద్ద్ధులై: శాంతియుతంగా (ప్రజల కోర్కెలను పరిష్కరించాలని, హైద్రాబాద్‌ స్టేట్‌ కాంగ్రెస్‌, జాతీయకాంగైస్‌తో అనుసంధానించరాదని నిర్ణయిస్తూ నిజాం పెట్టిన షరతులను మితవాద కాంలెస్‌ నాయకులు ఒప్పుకున్నారు. రామానందతిర్థ వంటి అతివాద కాంగ్రెస్‌ నాయకులకు నిజాం షరతులు మింగుడుపడడం లేదు

ప్రజాస్వామ్యాన్ని పునరుద్ధరించడంలో నిజాయితీ లేని నిజాం ఎన్నికల ప్రకటనను కమూనిస్తులు వ్యతిరేకించారు. ఎన్నికల యొక్క బూటకత్వాన్ని బట్టబయలు చేస్తూ ఎన్నికలు బహిష్కరించాల్సిందిగా పిలుపునిచ్చారు. ర్త

తెలంగాణాలో పెల్లు బుకుతున్న రైతాంగ పోరాటాలను పక్కదారిపట్టించడానికే నిజాం ఎన్నికలు (ప్రకటించాడని స్పష్టమైంది. కమ్యూనిస్టులకు వ్యతిరేకంగా కాంగ్రెస్‌ వారిని మచ్చిక చేసుకోవడానికే దొడ్డి కొమురయ్య వీర మరణరి చెందిన మరుసటి రోజే నిజాంస్టేట్‌లోని కాంగ్రెస్‌పై ఉన్న నిషేధాన్ని ఎత్తివేసిండు నిజాం.

తెలంగాణాలో త్వరత్వరగా జరుగుతున్న మార్పులను శేషగిరి ఎప్పటికప్పుడు గమనిస్తూనే ఉన్నాడు. ఇది ఇప్పుడో అప్పుడో బద్దలయ్యే మహత్తర పోరాటానికి ముందు

క్షేక50 సూచనగా అతను గ్రహించాడు. పోరాటం నూతన దశు చేరుకుంటున్న పరిస్థితిలో కారిక్టులను అందుకు సమాయత్తం చేసే కార్యక్రమంలో తలమునకలై పోయిండు. రాత్రి పగలు అనే తేడా లేకుండాపోయింది వివిధ బావుల పార్టీ యూనిట్లను బస్తి కమిటీలను కలిసి ఎప్పటికప్పుడు మారుతున్న పరిస్థితి మీద రేపు రాబోయే సాయుధ పోరాటానికి నంసిద్భులను చేసే కార్యక్రమం చేపట్టారు. మిలిటెంట్‌ యువకులను సమీకరించి వాళ్ళకు (ప్రత్యేకంగా రాజకీయ్యతరగతులు నిర్వహించసాగారు. బెల్లంపల్లి ఏరియాలో యూనియన్‌ కార్యకలాపాలను, పటిష్టం చేయడానికి యువకుడు, ఉత్సాహవంతుడైన కుమారస్వామిని పంపించడం జరిగంది. కుమారస్వామి బెల్లంపల్లికి పోయిన తరువాత అక్కడి పరిస్థితి మెరుగైంది. యూనియన్స్‌ కార్యకలాపాల నిర్వహణతో అంతకు ముందులా ఆలస్యం జరగకుండా ఎప్పటికప్పుడు పరిస్థితి సమీక్షించుకుంటూ యూనియన్‌ కార్యకలాపాలు సమర్థవంతంగా నిర్వహించడానికి అవకాశం ఏర్పడింది. మ ఆగస్టు 16న అఖిల హైద్రాబాద్‌ ట్రేడ్‌ యూనియన్‌, యన్స్‌వైం.జోషి నాయకత్వంలోని ఎ.ఐ.టి.యు.స్‌.లో విలీనమైంది.-జాతీయ కార్మిక సంఘాల ఒత్తిళ్ళకు తోడు యూనియన్‌ పోరాటాల ఫళ్తితంగా ఫ్యాక్టరీస్‌ ఆక్సు అమలు జేయడానికి జీతంతో కూడిన సెలవులు మంజూరు చేయడానికి అంగీకార్లం కుదిరింది. కారిక్రుల ఇండ్లు నిర్మించడానికి బిల్డింగ్‌ ఫండ్‌ ఏర్పాటు చేశారు. ప్రావిడెంట్‌ ఫండ్‌ స్కీం అమలులోకి వచ్చింది. డిపార్టుమెంట్‌ సలహా సంఘాలను ఏర్పాటుచేయడం జరిగింది. లేబర్‌ వెల్సేర్‌ సెంటర్స్‌ ఏర్పాట్లు చేశారు. లేబర్‌ వెల్చేర్‌ చూడడానికి ప్రత్యేకంగా లేబర్‌ ఆఫీసర్స్‌ను నియమించడానికి మేనేజ్‌మెంట్‌ ఒప్పుకోక తప్పలేదు. ఇండ్ల నిర్మాణానికి బిల్డింగ్‌ ఫండ్‌తో పాటు, మిగతా కారిక్రులకు ఇండ్ల స్థలాలను చూయించాలని, ఇధడ్డు వేసుకోవడానికి కర్రలు, గడ్డి సస్టయ్‌ చేయాలని. యూనియన్‌ పట్టుబట్టింది. మైయిన్‌ హాస్పిటల్లో ౫ రే ప్లాంటును సాధించుకోగలిగారు. మేవేజ్‌మెంట్‌ ఏర్పాటుచేసిన పోటీ యూనియన్‌ నామమాత్రమైంది. యూనియన్‌ కారిక్రుల సమస్యల మీద పోరాటాలు నిర్వహిస్తూనే పార్టీ ఇచ్చిన పిలుపులకు అనుగుణంగా (వ్రతిన్పందించింది. నిజాం వ్రకటించిన ఎన్నికలను బహిష్కరించాలని యూనియన్‌ ఇచ్చిన పిలుపు విజయవంతమైంది. పార్టీ నిర్భంద-వ్యతిరేక దినంగా ప్రకటించింది. అదే రోజున యూనియన్‌ నాయకత్వంలో కొత్తగూడెంలో దొడ్డి కొమురయ్య సంస్మరణ సభ జరిగింది. వేలాది మగది జనం తరలివచ్చారు. వాళ్ళంత కారిక్రులే అయినా వాళ్ళ సంబంధ బాంధవ్యాలు, మనసు ఇంకా పల్లెటూళ్ళను అంటి పెట్టకునే ఉంది. గ్రామాల్లో తాము అనుభవించిన దొరల దౌర్జన్యం తాలుకు నీలి నీడలు వాళ్ళ మనసుల్లో ఇంకా సుళ్ళు తిరుగుతూనే ఉన్నాయి. భూమి మీద చావని మమకారం వాళ్ళను వెన్నంటే ఉంది.” గ్రామాల్లో దొరలకు వ్యతిరేకంగా జరుగుతున్న పోరాటాలు వొళ్ళను ఉత్తేజితులను చేసిరిది. కొ్టాన్సి పోరాటాలకు మద్దతు ప్రకటించడానికి జనం పెద్ద ఎత్తున తరలివచ్చిండ్డు. దస్తగిరి దొరల దౌర్జన్యాన్ని, నిజాం నిరంకుశత్వాన్ని వ్యతిరేకిస్తూ తెలంగాణా రైతు చేస్తున్న జీవన్మరణ పోరాటాన్ని పాటకట్టిండు. అతని మెడ నరాలు బిగుసుకుపోగా అక్కడే పోగుబడిన యావన్మంది ఆవేశంతో ఉప్పాంగిపోగా అతను పాడిన పాట అందరిని

కేకే

అకట్టుకుంది. ఆ నందర్భంలో శేషగిరి చేసిన సుద్‌ర్ధమైన ఉపన్యాసం తెలంగాణాలో వెలకొన్న ఉద్యమ పరిస్థితిని ఏకరువు పెట్టింది. పాలకుర్తి చాకలి ఐలమ్మ సంఘం నాయకత్వంలో జరిపిన పోరాటం నుండి దొడ్డి కొంరయ్య వీరమరణం వయ జరిగిన సంఘటనలన్నీ కళ్ళకు కట్టినట్టుగా వివరించారు. నూర్యాపేట తాలుకాలో బెరాము పోలీసులతో జరిగిన పోరాటంలో అమరులైన అనంతరెడ్డి, మల్గారెడ్డిల వీరత్వాన్ని మల్గారెడ్డీ గూడెంలో నిజాం పోల్తీవులతో పోరాడి అనువులుబానిన వొొందటి ముపాళా అమరనారీముణుల గురించి.వివరించాడు. రైతాంగ పోరాటాలు సాయుధ పోరాట దశు బీరుకుంటున్న పరిస్థితిలో సంఘటిత రంగంలో పనిచేసేకార్మిక వర్గం వారి పోరాటాలకు అండదండగా నిలవడమే కాకుండా రైతాంగంతో భుజం కలిపి పోరాడాల్సిన ఆవశ్యకతను. తెలియచేసాడు. నిజాయక మూలస్థంభమైన భూస్వామ్య వ్యవస్థను కూలదోయటానికి శితాంగ పోరాటాలకు కార్మికవర్గం నాయకత్వం వహించాలని పిలు పునిచ్చారు. =” అవేశపూరితమైన ఆయన ఉపన్యాసం చాల మంది యువకుల్లో అవేశం ఉస్పాంగేలా

ది. చేసిర్టగాణలో నెలకొన్న ఉద్రిక్త పరిస్థితి ప్రభావము కాలరీ ప్రాంతంలో పొడనూప సాగింది. ఇస్మాయిల్‌ తాలింఖాన్‌లో యువకులు మునుపటిలా కేవలం శరీర సొష్టనం కోనమే వ్యాయామం చేయడం లేదు. శత్రువుతో ఎలా పోరాడాలో, నలుగురిని ఎ ఏర్కో వడం ఎలాగో, శత్రువు చిక్కకుండా తప్పించుకోవడం ఎలాగో నేర్చుకుంటు నష తొలింఖానకు వచ్చే యుముల సంఖ్య కూడా ఎక్కువైంది. ఇస్మాయిల్‌ మెరి ల్తాం కుర్రాల్లను వెంటేసుకుని బస్తీలలో ప్రత్యేక శిక్షణా కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తున్నారు రూ

ముందేదో భయంకర పరిస్థితి ఎదురవుతుందని దాసి ఎదుర్కోవడానికి అం

కావాలనే అభిప్రాయం అందరిల్‌ కలు ంది. నంసిద్డుల్లు వార పోస యూనిట్లను పటిప్టపరున్తూ నిర్మంద వరక ఎదు రహస్యంగౌ యూనియన్‌ కార్యకలాపాలను ఎలా నిర్వహించాలో ముందే స త్తం శ పనిలో క్షణం తీరక లేకుండా ఉన్నారు.

చే స్‌ న ట్లుగానే 1946 నవంబర్‌ 27న భారత కమ్యూనిస్టు పార్ట పైరొబాద్‌ స్టేట్‌ కమిటీని నిషేధిస్తూ నిజాం ప్రకటన వెలువడింది. భూమి ఖీ సం, న్వ్‌ ౦ర్ర 0 కసం, ధ్రజాస్వామ్య కోసం, అణచివేతకు వ్యతిరేకంగా వెట్టిచాకిరికి స్య ౦గా న్యాయిం 6 అం పోరొడుతున్న ప్రజలపై నిజాం చట్టబద్దమైన యుద్దాన్ని ప్రకటించాడు. ఇక దీంతో యూనియన్‌ పని ఆయిపోయినట్టేనని కన్నాఖిరాం సంతోషంతో గెంతులు నేసిండు డి.టి.రావు గారు ”ఏమో?” ఆంట్లూ అనుమానం వ్యక్తంచేసిండు. జనరల్‌ మేనేజర్‌ బెలామి మాత్రం” కమ్యూనిస్టులు అంక తొందరగా లొంగరు అన్నాడు.

ఎన్నో రోజులుగా పేరుకుపోయిన కోపాన్ని తీర్చుకోవడానికి అవకాశం వచ్చిందని యస్పై రహొం భౌవించాడు. కమ్యూనిష్టు పార్టీపై నిషేధము వచ్చిన మర్నాడు మోహన్‌సింగ్‌ కంట్రాక్టరు అందరికి పెద్దపార్టీ ఇచ్చాడు. ఇతర కంట్రాక్టర్లతో పాటు యస్పై రహీం కూడా పోయిండా పార్టీకి, అక్కడ జమయిన వారందరికి ఎంతో సంతోషంగా ఉంది, కమ్యూనిస్టులు యూనియన్‌ అంటూ పెట్టిన తర్వాత వాళ్ళ పరిస్థితి కుడితిలో పడ్డ ఎల్క తీర్గ ఉంది.

క్షే52 ఆదాయం సన్నగిల్లింది. ఏమిచేయలేని నిస్సహాయపరిస్థితి ఏర్పడింది. ఇప్పుడిక మంచి అవకాశం వచ్చింది. కాగల కార్యం గంధర్వులే తీర్చినట్టుగా మోహన్‌సింగ్‌ పోలీసులతో తనకున్నపలుకుబడి ఉపయోగించి ఎట్లాగైనా చేసి శేషగిరిని హతం చేయించాలని పట్టుదలగా ఉన్నాడు, కానీ ఆ మాట అతను పైకి అనే ధైర్యం లేదు.

"అయ్యా ఇంతవరకు ప్రభుత్వం అది ఇది అంటూ దాటవేశారు. ఇప్పుడిక ప్రభుత్వం నుండి లైన్‌క్లియర్‌ అయింది.” అంటు వేయించిన లేత కోడిమాంసం ముక్కలు ఏరి యస్సై గారి పల్లెంలోకి వేస్తు అన్నాడు. యస్పై అప్పటికే ఫుల్‌గా తాగిండు. తల మత్తుకమ్మింది.

“ఇక చూస్తుండండి నేను ఏం చేస్తానో చెప్పను, చేసి చూయిస్తాను' అంటు లాడలాడ వాగిండు.

“మీరు తలుచుకంటే కాందేమిటి' గాజుల రాజం యస్సైని పొగిడిండు.

'అయినా ఇంతవయు తాత్సారం చేయడమే పొరపాటయింది. ఏకు మేకయింది' మరో కాంట్రార్టరు చేతిలోని ముడుసును కొరికిండు.

"ఇదంతా ఎందుకు? అయిపోయిందేదో అయిపోయింది. ఇప్పుడు జరగాల్సింది చూడాలి" మరొకతను.

కాని వాళ్ళు ఊహించినట్టు ఏది జరగలేదు.

పార్టీ మీద నిషేధం విధించిన తర్వాత ముఖ్యులైన కార్యకర్తలను పోలీసులు అరెస్ట్‌ చేస్తారని ముందే ఊహించి ఉండడం వలన వాళ్ళంత అజ్ఞాతంలోకి వెళ్ళిపోయారు.

యస్పై రహీక ఇదంత మింగుడుపడడం లేదు. పైనుంచి, కింది నుంచి ఏదో ఒకటి చేయాలని ఒత్తిల్లు వస్తున్నాయి. కానీ ఏది చెయ్యలేని పరిస్థితి. అడపాదడపా దాడులు చేస్తూ అరెస్పలు సాగించినా ముఖ్యులు ఎవరు చిక్కనే లేదు. అలెస్టులు నిచసిస్తూ తెల్లారి

లేచి చూసేసరికే బావుల మీద, బస్తీల పొంట పోస్టర్లు పడ్తన్నాయి. తెగించి ఏదన్న చేద్దామంటే, అతని అంతరాంతరాల్లో కమ్యూనిస్టులంటే భయం పేరుకుపోయింది. ముఖ్యులైన నాయకులు ఇంకా అజ్ఞాతంలో ఉండడము కూడా అతనిని భయపెట్టక పోలేదు. ఏది ఎమైనా అతను అవకాశం కోసం కాచుకు కూచున్నాడు.

యూనియన్‌ కార్యకలాపాలు రహస్యంగా కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి. 1947 ఫిబ్రవరిలో ఒక రోజున యస్పై రహీయ అజ్ఞాతంలో ఉన్నశేషగిరిరావు యూనియన్‌ ఆఫీసులో ఉన్నాడనే నమాచారం అందింది. ఆయన ఎక్కువ తాత్సారం చేయకుండా తన బథఖగాలతో యూనియన్‌ ఆఫీస్సశ్తేసి పరుగెత్తాడు.

యూనియన్‌ ఆఫీసుకు పోయే తోవల మహమ్మద్‌ కాళిం కట్టెల మండి ఉంది కాళింది భారీ శరీరము, తెల్లటి వొళ్ళు, కట్టేల మండి ముందు నులుక మంచంలోకూర్చుని ఆన్నాడు. చాల ఎండ్లుగా కట్టెల వ్యాపారం నడిపిస్తుండడం వల్ల అందరికి పరిచయం ఉన్న వ్యక్తి కలుపుగోలు తనం ఉంది. ణ

ఆయన కట్టెల మండిలో చిన్నచిన్నగుడిసెలు వేసుకోవడానికి కావాల్సిన బొంగుల కాన్నుంచి మొదలుకుని పెద్ద పెద్ద టేకు దుంగల దాక దొరికేవి. చాల ఏండ్ల నుండి వ్యాపారం చేస్తున్నా అతను అంతగా సంపాదించులేకోలేక పోయిండు. ఎవరన్నా అతని మనసుకు నచ్చిన నాలుగు మాటలు చెపుతే చాలు బూరెల్లా పొంగిపోయేతత్వం అతనిది.

క్షే5వ

ఎనకముందు ఏమీ చూడకుండా అరువు అడిగిన వాడికి ఇచ్చేవాడు. అయినా దాని గురించి అతను ఎప్పుడు అంతగా బెంగపెట్టుకోలేదు.

నాల్గు పొనాదులు కలిసే చోట కాళిం కట్టెల మండి కాడికి జనం గుంపులు గుంపులుగా పరుగెత్తుకంటు రావడం అతని కంట్లెపడింది. రోడ్డు మీదంతా ఎర్రటి దుబ్బలేసింది. పరుగు వరుగున శ్రీలు పిల్లలు యువకులు మునలివాళ్ళు ఎవరో వెంట తరుముతుంటే పారిపోతున్నట్లుగా పరిగెత్తుకొన్తున్నారు. దాదాపుగా ముప్పయి ఏండ్లుగా అదే చోట కట్టెల మండి పెట్టుకుని బతుకుతున్న కాశింకు అంతమంది అలా ఆగవుగాలమీద పరిగిత్తకురావడం గతంలో చూసి ఎరుగడు. ఏమైతందో ఏమో అర్థం కాక మంచంల నుండి లేచి కట్టెల మండిలోకి రాకుండా పెట్టిన గేటుకాడికి వచ్చిండు.

"జలే చోటే క్యా హా గయారే' అంటు అతని కింద పనిచేసే కుర్రాడిని అడిగిండు. వాడు అప్పటికీ గేటుకాడ నిలబడిపోయి పరిగెత్తే జనాల కేసీ చూస్తున్నాడు.

అక్య్యా పొగయా సాబ్‌. శేషగిరి రావు సాబు పకడ్‌నేకే లియే అమీన్‌సాబ్‌ ఆయా... అబ్‌ క్యూ పకడ్‌ జాయేగా' ఆ కుర్రాడు ఉత్సాహంగా తల ఎత్తి బొమ్మలు ఎగరేసిండు.

శమం శేరు వినేసరికి కాశయ మనసు ఉరకలు వేసింది. 'అద్మీహోతో ఐసాహోనా, మె కిత్‌నే సొల్‌సే యహా లోగొంకే దేక్‌ రహాహు నగర్‌ ఐసా ఆద్మీకో కభీ నహి దేఖా" చోటెమియాళోని మాటలు కలిపిండు.

'క్ఞాశిం సొబ్‌ ఏక్‌ చోటా లకడి దో' కొంకటి హన్మంతు పరుగున వచ్చిండు. బజార్లో సంగతి తెలిసి అటు నుంచి ఇటే పరుగుబెట్టిండు. చాలామంది చేతిలో చమ్మసో, కర్రో రాయో ఏదో ఒకటి పట్టుకుని పరుగెత్తుకొస్తున్నారు.. బజారు నుండి పరిగెత్తుకొంటు రావడంతో అకనికి ఏ ఆయుధం దొరకలేదు. కట్టెల మండి కాడ కాశిం కనిపించేసరికి కణం సేవు అగి అడిగిండు. జి కట్టెల మండి గేటుకున్న అడ్డ కర్రను తొలగించి, *ఫ్రిసుకొండి బిడ్డా మీరు చేయబబ్టే బ్ర తుకుతున్న... మీ అవసరం ఒకటి నా అవసరము ఒకటా...” కాశిం లావాటి మొఖంలో అదో మాదిరి సంతృప్తివ్యక్తమైంది.

వచ్చే జనం కరలకోసం కాశిం కట్టెల మండి మీద ఎగబడ్డారు. ఎవరికి అందిన చేతి కర్రను వాళ్ళు అందుకుని గుతపలు ఎగేరేసుకుంటూ యూనియన్‌ ఆఫీను కేసి ఉరకసాగిండ్డు.. కాళిం కంకబొంగుల మండెేకాడ నిలుచుని వచ్చిన వారికి వచ్చినట్టుగా లంక కర్రలు అందిస్తున్నాడు.

హన్మంతు యూనియన్‌ ఆఫీసు కాడికి ఉరికి వచ్చేసరికి అఫీసు చుట్టంతా జనం ఉసికెపోస్తే రాయంటున్నరు. అంత గోలగోలగా ఉంది.. యస్పై రహీంను కదలనీయకుండా యూనియన్‌ ఆఫీసు ముందున్న గేటుకాడనే జనం చుట్టేసిండ్లు. ఇంతమంది జనాన్ని చూసేసరికి యస్స్పై రహీయ భయం పుట్టింది. తీరా చూస్తే పాతిక ముప్పయి మంది పోలీనులులేరు.. జనం చూడబోతెనేమో వేలకు వేలున్నారు. ఇంకా వచ్చే జనాలకు అంతులేనట్టుగా ఉంది. యూనియన్‌ ఆఫీసుకు వచ్చే రెండుదారుల గుండా జన్తం ఇంకా వస్తూనే పన్నారు.

గేటు ముందు నిలుచున్న దస్తగిరి గోడ పెట్టినట్టుగా అడ్డం పడ్డడు. అతని మొఖం

క్షేక్‌4 కోపంతోని జేవురించుకపోయి ఉంది. స్రీ కారిక్టులు అప్పటికే ఏడుపు లంకించకునీ పోలీసులను శాపనార్థాలు పెడుతు తిడుతున్నరు. "పై నుండి తాకీదు వచ్చింది. సర్కార్‌ హయం హమ్‌ నిభానా పడేగా' చుట్టు గుమిగూడిన జనాన్ని ఉద్దేశించి రహీం అంటున్నాడు. "క్యా హుకుం సాబ్‌ మావాడేమన్నా దొంగతనం చేసిండా లంగతనం చేసిండా? పట్టకపోవడానిక' ముసలి కారిక్రుడు ఒకడు అరుస్తున్నాడు. టీ యస్పై రహీం చుట్టు రక్షణగా నిలబడ్డ పోలీసులు భయంభయంగానే లాలు ఆడించుకుంటు జనాన్ని అటు ఇటు జరపడానికి ప్రయత్నించిండ్లు. అయితే వాళ్ళ ఆట వ సాగుతలేవు. యూనియన్‌ ఆఫీసులోకి పోవడానికి పోలీసులు చేస్తున్న ప్రయత్నాలు సాగుండా అయింది. ఇలా జరుగుతుందని ఊహించని యస్పై అదనపు బలగాల కోనం 'వ్రయత్నించక రాణలో ఉన్న ఫోర్పుతోనే బయలుదేరివచ్చిండు. ఇవుడు ఎద్దన్నా జరగమాడనిది జరిగితే ఇంతమంది కోపావేశపరులైన జనం వారి చేతుల్లోని లా బు చూసేసరికి ఎముకల్లో సున్నం మిగుయండా చేస్తారనే భయం అతన్ని అవరించిం దాంతో అతనికి ఎటుపాలుపోతలేదు. న ఆఫీమ అప్పటికి అర్ధగంట గడిచిపోయింది. వచ్చే జనం వస్తూనే ఉన్నారు. యూనియ [న ఆవరణలోను, పెన్సింగకు ఆవల రోడ్డుమీద, రోడ్డు దిగువన ఉన్న మైదానంలో ఎక్క చూసినా జనం... ఎవరో గొంతు పగిలేలా 'కమ్యూనిస్టు పార్ట్‌ అంటూ అరిచిండ్రు. వేల గొంతులు జందాబాదు అంటూ మారుమోగినవి. మరెవరో శేషగిరిరావు అంటూ అరిచిండ్రు. పిల్ల పితుక ముసలి ముతుక స్త్రీలంతా దిక్కులు పిక్కటిల్లేలా 'జిందాబాద్‌' అంటూ అరిచిండ్లు... నినాదాల జోరు అంతకంళకు ఎక్కువ కాసాగింది. యస్పై రహీ ఎటు పాలుపోవడం లేదు. పోలీసులవెవరిని యూనియన్‌ ఆఫీసులోకి అడుగుపెట్టనీయడం లేదు. స్రీలు కిరుణాళ్ళలాగా ఆఫీసులోకి వస్తున్నారు. వచ్చి శేషగిరిని చూసిపోత్తున్నారు. పరిస్థితి మరింత విషమించక ముందే శుత్రువుకు చిక్కకుండో పోవడమే ఉత్తమమనే నిర్ణయానికి వచ్చిన ీషగరి మరుక్షణమే ముఖ్యులైన కార్యకర్తలను పిలిచి చేయాల్సిన కార్యక్రమమేదో రహస్యంగా వివరించుకొచ్చాడు. ఎప్పుడో మొదలయిన ఈ అరెస్ట్‌ కార్యక్రమం, మధ్యాహ్నం దాటినా గాని వచ్చే జనాలు అంతులేకుండా ఉంది. వచ్చేవాళ్ళు వస్తూనే - ఉన్నారు. వెంకటనారాయణ, బాబయ్య కదితరులు లొల్లి ముదయండా చూస్తున్నారు. యుములు ఏమైతే అదవుతోందని కొట్లాటకు ఏద్దపడ్డారు. 'శేషగిరి సారు లేడు.” ఎవరో అన్నమాట మెల్లమెల్లగా అక్కడ అంతటా పాకింది. 'నహి శేషగిరి సాబ్‌ అందర్‌ హై... హమారె పాస్‌ అరెస్టు వారంట్‌ హై.. హమే ఇన్‌కో లేకే జానా హై' రహీం అణచిపెట్టకున్న కోపంతో రుసరుసలాడుతుండు. 'అరే సార్‌ లేడయ్య 'నహితో హమ్‌ దేకింగే' యస్పై కొంత తర్జనభర్జన జరిగింది. పోలీసులను లోపలికి రానివ్వవద్దని కొందరు, వస్తే రానియ్‌

క్షేక్‌క్‌

వొళ్ళే చూసిపోతారని మరికొందరు చిరుబురులాడిండ్లు.

చివరికి ఒకరినో ఇద్దరినో లోపలికి పోయి చూసేందుకు జన్‌ నిజంగానే శేషగిరి ఆఫీసులో లేడు. లోపలే ఉన్న శేషగిరి తాము వేయి రా జాలీగా ఎలా మాయం అయ్యిండో'యస్పై రహీం సాబ్‌కు అర్ధం కాలేదు. దల కో చూడవచ్చిన స్రీలతో కలిసి ఆడవేషంలో శేషగెరి బయటసడ్డ సంగత్‌

25

ఫిబ్రవరి నాటి సంఘటన తర్వాత శేషగిరి, దార కనుకమ్మ ఇంటికి రాలేదు. ఉద్యమ ఆరంభంలో వాళ్ళ ఇంటికి తరచుగా వచ్చినా ఆ తర్వాత కాలంలో వాళ్ళింటికి రావడచి బాగా లగ్గించి వేసి రాకపోకలను పరిమితి చేశారు. అందుకు కారణం లేకపోలేదు. వారి కుటుంబం పార్టీకి నమ్మకమైంది. పరిస్థితి ఎప్పటికి ఒకే తీరుగా ఉండదని నిర్భందం తీవ్రతరమైనవుడు నమ్మకమైన రహస్యాన్ని కాపాడే ధర్మం కలిగన్‌ కొన్ని షెబ్బర్సును కాపాడుకోవడం అవసరమని లేకుంటే నిర్బంద కాలంలో "పనిచేయడం సాధ్యంకాదనే ముందు చూపు ఉండబట్టే వారి ఇంటిని పార్టీ వాళ్ళు వాడుకోవడానికి కోన్ని పరిమితులు ఏర్పాటుచేసుకుని కొద్దిమంది ముఖ్యుల రాకపోకలకే పరిమితం చేయడం జరిగింది. అదీ ఒకందుకు మరిచిదే అయింది.

ఈ విషయం దార కనుకమతక్రు అర్థం కాలేదు. ఆమె సియస్‌పి బెల్టు మీద సేలు ఏరే పనిచేసేది. ఆమె భర్త కోటయ్య అదే సియస్‌పిలో ముకద్దం. మనిషి కాస్త నెమ్మదస్తుడు. అచితూచి మాట్లాడే స్వభావం. కొద్దిగా ముభావంగా కనిపించినా మంచివాడు. అంత శాందరపడీ ఏ భావాన్ని చప్పున బయటికి చెప్పే తత్వం కాదు. అందుకు భిన్నమైన మనస్తత్వం కలది కనుకమ్మ

వర్షాకాలం మొదలైంది. ఎండలు తగ్గుమొఖం పట్టాయి. చెట్లు తిరిగి పచ్చదనం నింప్తుకున్నాయి. ఇంటీ ముందున్న గుడిసెలో గుంజకు కట్టేసిన దూడ తనుగును లాగకుంటు గుంజకుంటుంది. శెండు రోజులుగా మేత సరిగొ మయడం బేదని, గాలి రోగం ఏటో తాకిందని తల్లి బథ్రైతోని దాన్ని మేళకు పంపలేదు. బొగ్గు బావుల్లో పనికి వచ్చిన చౌాల కుటుంబాలలాగే వారిది వరంగల్‌ జిల్లాలోని మారుమూల పల్లె, వ్యవసాయ కూలి కుటుంబం. కాలరీకి వచ్చి దాదాపుగా ఇరవై ఏండ్లు అయిన వ్యవసాయం మిద మమకారం పోలేదు అనడానికి చిహ్నంగొ వారింటిలో మిగిలిపోయిన పాడే అందుకు నిదర్శనము. సి.యస్‌.పి.లో పని, ఇంటి పని, పిల్లల సంరక్షణతో క్షణం తీరిక లేని బ్రతుకుల్లో కూడొ బథ్రిలను సాదుకుంటు వస్తున్నది. దొని ద్వారా పెద్దగా లాభించిందేమి లేదో ప్రాలు అమ్మగా నచ్చిన పైసలు వాటి మేళకు సరిపోయేవి. కాలరీలో పచ్చి గడ్డి కూడా కరువే మర ని వేని, వారి శరీరంలో ఒక భాగమైపోయింది. ఏదో సంతృప్తి కోసం చేసే పని త్య కాదు. దార కోటయ్య డ్యూట్‌ నుండి తిరిగి ఇళ్ల పాటతోనే గడుపుతాడు. క్‌ వచ్చిన తర్వాత క్కువ సప

వారికి ముగ్గురు పిల్లలు, 'ెద్దమ్మాయికి పెళ్ళయింది. రెండవ వాడు రవిచండరు

156 పద్నాల్గు సంవత్సరాల వయసు ఉంటుంది. ఇంకా కండపుష్టి ఏర్పడలేదు. చురుకైనవాడు. ఎప్పుడు ఏదో పని ఉన్నట్టుగా తొందర పడుతుంటాడు. ఇదివరకైతే ఎర్ర జెండాలు పట్టుకుని తనకచ్చుకుగ్రవాల్లను పోగేసుకుని మీటింగులపొంటి తిరిగేవాడు. ఇప్పుడు మారిన పరిస్థితి అతని లేత మనసుకు అందకుంటా పోయింది. ఏదో చేయాలనే తాపత్రయం, కానీ ఏదిచేయాలో తెలియని అమాయకత్వం. చిన్నప్పటి నుండి పార్టీతో పరిచయమున్న కుటుంబంలో పెరగడ ౦వల్ల స్వతహాగానే అతనికి పార్టీ పట్ట అభిమానం పెరిగింది. తనకు నచ్చని పనిని ఎవరైనా చేస్తే సహించేతత్వం కాదు అతనిది. దాని మూలంగా ఎవరితోనో ఒకరితోని దెబ్బలాటకు దిగేవాడు. ముఖ్యంగా కాలరీ ప్రాంతంలో రజాకారు ఉద్యమాన్ని నిర్మించడానికి పెనుగడహకు చెందిన ముస్లిం భూస్వామి రజ్వి ప్రయత్నాలు చేస్తుండేవాడు. వన్‌ ఇంక్లయిన్‌లో వనిచేసే అనీఫ్‌ ముకద్దం కాలరీలో వానికి మద్దతుగా నిలబడి పనిచేస్తున్నాడు. అయితే వారి ప్రయత్నాలు మిగతా ప్రాంతాల్లో ఫలించినట్లుగా కాలరీలో ఫలించలేదు. వాళ్ళు చెప్పే ఉపన్యాసాలు ఎవరికి అవేశం తెప్పించలేదు. హిందువులు కాఫిర్లు, మన ముస్లిం రాజ్యాన్ని మనం కాపాడుకోవాలి. ముస్లిం అయిన ప్రతివాడు రాజే, మన రాజ్యాన్ని మనం కాపాడుకోవడం మన ధర్మం. అల్లా ఆదేశించాడు అంటు వాళ్ళు ఇచ్చే ఉపన్యాసాలు వారి ఒంట బట్టలేదు. మసీదులో ప్రతి శుక్రవారం క్రమం తప్పకుండా నమాజుచేసే కారిక్రులు కూడా వారి మాటల పట్ల అంతగా ఉత్తేజితులు కాలేదు. నిత్యం వాళ్ళు బ్రతికే బ్రతుకు మిగతా హిందూ కారిజ్రులలాగానే ఒకే తీరుగా ఉంది. వాళ్ళ కష్టాలు ఒక తీరుగానే ఉన్నాయి. హిందువైనా ముస్లీమైనా అధికారి అధికారేనని కారిక్రుడు కారిక్రుడేననే నగ్న సత్యాన్ని వాళ్ళకు జీవితం నేర్పింది. బూడిదలో పన్న కుక్కలాగా వారి మాటలను అక్కడే దులిపివేసుకుని మసీదు నుండి చక్కా వచ్చేవారు. వారి కోనం వారి రాకకోసం నోల్లు తెరుచుకున్న బొగ్గుబావి వారిలో ఏ కొద్దిగానో మిగిలిన అహంభావాన్ని తిల్టారేసరికి మింగేసేది. రజాకార్లు చేసిన ప్రయత్నాలు సెద్దగా ఫలించలేదు. కాకుంటే కొద్దిమంది జులాయిగా తిరిగే కుర్రకారు పెరిగి పెరగని గడ్డాలను పెంచుకుని (గ్రూపులు కట్టి తిరిగేవారు. వాడ మీద పంపుల కాడ నీళ్ళు పట్టుకునే చోట మా ఆడవారిని ముందు నీళ్ళు పట్టుకోనివ్వాలని దెబ్బలాటకు దిగేవారు... కాదుకూడదంటే కుండలు పగులగొట్టేవారు. అటువంటి ఒక సంఘటనలో ఆ కుర్రాళ్ళకు ఎదురు తిరిగి చావుదెబ్బలు తిని వచ్చిండు రవిచందర్‌. ఆ తర్వాత అతను బలం పుంజుకోవడానికి ఇస్మాయిల్‌ నడిపే తాలింఖాయి పోవడం మొదలుపెట్టిండు.. కొన్ని నలల వరకు వేరే జ్యాకే ఉండేది కాదు.. పొద్దు మాపు తాలింఖానలో క్రమం తప్పకుండా పోయి కసరతు చేసేవారు. దాని ఫలితంగా మనిషిలో కొద్దిగా మార్పు వచ్చింది కొద్దిగా కండ పట్టిండు. దార కనుకమ్మ చిన్న కొడుకుకు పదేండ్లు, ముసాపీర్‌ కానలోని బడిలోకి పోతున్నాడు. ఆ రోజు శుక్రవారం, సెలవుదినం. పొద్దున్నే చక్కటి పేడతో చల్లిన కలాపి వలన వాకిలంతా నున్నగా పచ్చగా ఉంది. తలంటి స్నానం చేసి ముఖానికి పసుపు రాసుకోవడం వలన ఆమె ముఖం నిండుగా ఉంది. నుదుట దిద్దిన ఎర్రటి బొట్టు ఆమెకు మరింత నిండుతనాన్నీ తెచ్చింది. అక్కడక్కడ కొద్దిగా నెరసిన అమె జుట్టు ఆమె పెద్దతనాన్ని తెలియపరుస్తున్నది. ఆమెకు ఎందుకో గత కొద్దిరోజులుగా శేషగిరి తలపుకు వస్తున్నాడు. అతని గురించిన

క్షేక57

ఆలోచన వచ్చినప్పుడల్లా పిల్లవాడిని ఎడబాసిన తల్షిలాగున ఆవా మనను కొట్టుకోసాగింది. వెడల్పు అయిన ఆమె మొఖంలోని చిన్నని లోతైన కన్నులు చెమ్మగిల్లాయి. ఆ రోజు ఉదయం కొమురయ్య వచ్చాడు. అతన్ని చూసేసరికి ఆమెకు సంతోషం కలిగింది.

'అవ్వ' అంటు లోనికి వచ్చాడు కొమురయ్య

ఆమె అది కనిపెట్టి కూచోబిడ్డా పాలు పొయ్యిమీద ఉన్నాయి దించి వస్తాను అంటు లోనికి నడిచింది. పాయ్యిల కర్ర కోసం. తెచ్చిన తుమ్మ మొద్దు మీద కొమురయ్య కూచున్నాడు. ఆమె ఇంట్లోకి నడిచింది. తిరిగి వస్తూ గ్లాసులో పాలుకెచ్చి కొమురయ్యకు ఇచ్చింది.

'సాయంత్రం ఎర్రన్న సమావేశం ఉందని చెప్పి రమ్మనాడు"

అ మాట వినేసరికి ఆమె తీవ్రమైన ఉద్వేగానికి లోనయింది. అజ్ఞాళౌనికి వెళ్ళిపోయిన తర్వాత మళ్ళీ చూస్తానో లేదోనన్న నిరాశు లోనయింది. ఎర్రన్న మళ్ళీ వస్తున్నాడని ౭లిసేనరికి సంతోషంగా ఉక్కిరిబిక్కిరి అయి ఏమి బదులు చెప్పలేకపోయింది.

'వీలవుతుందో లేదో తెలుసుకుని రమ్మన్నాడు కొమురయ్య

"అదే నాయనా వీలుకకాపోనడమేంది. మనోళ్ళు ఎవరు రాకపోయేసరికి మాకే అంత ఏదో పోయినట్టుగా అనిపిస్తుంది. మమ్ముల్ని పరాయివాళ్ళను కోకుండ్డి.. మీరు ఇల్లువాకిలి వదిలిపెట్టి ప్రాణాలకు లెక్కచేయక చేన్తున్నదాన్ల మాది ఎంత బిడ్డా అంది ఆమె.

'అదేం కాదమ్మా చాల రోజులయింది కదొ కలవక, ఒక్కసారి పరిస్థితి చూసి రమ్మని పంపిండు' అంటు కొంఠయ్య పరిస్థితి వివరించిండు. అంత సవ్యంగా ఉందని భావించి అతను సెలవు తీసుకుని వెళ్ళిపోయిండు.

అ పూటంతా ఆమెకు ఎక్కడ కాలు నిలబడలేదు. ఆ ఇంట్లకు ఈ ఇంట్లకు తిరిగింది. చేసిన పనే ఒకటికి రెండుసార్లు చేసింది. భర్త వచ్చిన తర్వాత చెవులో గుసగుసలాడుతున్నట్లుగా విషయాన్ని వివరించింది. అతను పళ్ళు బిగపట్టి కనుబొమ్మలు ఎగురేసి 'ఇంట్లోకి ఏమన్న అవసరమవుతాయా' అంటూ తన హర్ష్నామోదాన్ని తైెలియపరిచిండు.

'అయ్యో నా తెలివి మండ అసట్టే మరిచిపోయిన అన్ని ఉన్నాయి కాని చాయపత్త చక్కెర తీస్కురావాలి. తొందరగా పోయిరాపో' అంటు తొందర పెట్టింది. అతను బయటికి నడిచాడు. సాయంత్రం చీకటి పడిన తర్వాత ఒక్కొక్కరుగా సమావేశానికి హాజరయ్యారు. పరిస్థితిని సమీక్షించేందుకు రామనాథం వచ్చిండు. చలపతి రావడం కోసం వాళ్ళు చాలాసేపు నిరీక్షించారు. కాని అతని నుండి సమాచారం లేకుండా పోయింది. పర్సా కంగారుపడిపోయి ౧కు కొద్ది రోజులుగా కామ్రేడ్‌ చలపతి నడవడిక పట్ల అనుమానంగా ఉంది. ఏం సరిగా మనను విప్పి మాట్టాడటం లేదు. ఏదో ముభావంగా అంటీ ముట్టనట్టుగా ఉంటున్నాడు అన్నాడు.

శషగిరికి పర్ఫా మాటల పట్ల నమ్మకం కుదరడం లేదు. చలపతికి వివాహమైన తర్వాత కాద్ధిగో మార్పు కనిపించింది. అయితే యవ్వనోద్రేకంతో కలిగిన ఆకర్షణగానే భావించాడు. కానీ అనుకున్న ప్రకారం సమావేశానికి రాకపోవడానికి బలమైన కారణమేది కనిపించలేదు.

"మొదటి నంండి ఉద్యమంతో అంటిపెట్టకున్న వ్యక్తి మనం అంత తొందరగా అతని పట్ల జక అభిప్రాయానికి రాకూడదేమో' శేషగిరి సంశయంగా చెప్పుకొచ్చాడు. స్ట

కె5ళ్‌ రామహథయు సరిస్థితి కొంత అర్ధమయ్యింది జిల్లాలోని కార్మిక ఉద్యమంళో అతనికున్న సంబంధాల దృష్ట్యా, అతన్లు ఎన్నోకొత్త అనుభవాలను సంతరించుకున్నాడు. శేషగిరి నంశయాస్పదమైన నమ్మకం పట్ట'సేన్నతమైన నవ్వు ముఖంలో కలిగింది. 'ఉఊద్యమమె ఊపిరిగా బ్రత్‌కే వప్టవకారులకు పోరాటమె తల్లివంటిది పోరాట యోధుల మధ్య విప్లవ క్రమంలా నూతన సరిబంధాలు ఏర్పడతాయి. అవి రక్త సంబంధం కంటే బలమైనవి అయితే పరిస్థితులు అంతకంటే బలమైనవి. పోరాటం మలుపు తీనుకువే' ప్రతి క్రమంలో విస్ణవకారులమైన మనంకూడా మారినపరిస్టితులకు అనుగుణంగా ఎదగాలి, అలా ఎదగలేకపోతే వెప్టవోద్యమానికి దోహదపడకపోగా ఒక్కొక్కసారి విద్రోహానికి కూడొ తలపడవచ్చు. అయితే చలపతి విష్ణవోద్యమానికి దూరమైండని కాని మన -పోరాటానికి ద్రోహం చేస్తాడని నా అభిప్రాయం కాదు. ఒక వ్యక్తి విప్లవకారుడా కాదా అన్నది అజీన్లి నడవడిక మీద ఆధారవడి ఉంటుంది. విన్న ఉద్యమమే కాలక్రమంలో' ఆ వీని నిర్వహిస్తుంది. మనకు ఒక వ్యక్తి మీద అనుమానం వస్తే అతన్ని పరీక్షించి నిగ్గు తెల్పుకోవల్సి, ఉంటుంది. ఆ పని మనం చేయలేకపోతే విష్ణవోద్యమానికి న్యాయం చేయలేము.” రామనాథం మాటల పట్ల శేషగిరికి భిన్నమైన అభిప్రాయం లేదు. అయితే చలపతితో మొదటినుండి అతనికున్న అనుబంధం దృష్ట్యా అతను అంత తొందరగా ఒక అభిప్రాయానికి రాలేకపోతున్నాడు. పరిస్థితులు రోజురోజుకు తీవ్రరూపం దాల్బుతున్నాయి. బహిరంగ కార్యకలాపాలతో ఉవ్వెత్తున లేచిన కార్మిక ఉద్యమం ఇప్పుడు కొద్దిగా వెనుక అడుగు వేసినట్బగా పైపైకి అలా కనిపిస్తుంది కాని అది చాప క్రింది నీరులా ఉధృతల రూపం దాల్చుతున్నది. తెలంగాణాలో లైతాంగ, కార్మిక ఉద్యమాలు పెరుగుతున్న కొలది నిజొం నిరయశత్వం నగ్నంగా దాడికి పూనుకుంటున్నది. రామనాధం తెలంగాణాలో ఇప్పుడున్న పరిస్థితిని వివరించి పార్టీ సాయుధ ప్రతిఘటను పిలుపునిచ్చిన సంగతి" వివరించాడు. అందులోని బాగోగులను కార్మిక రంగంలో పార్టీ నిర్మాణాన్ని, వటిన్టం చేయవలసిన ఇవనరాన్ని, గెరిల్లా పోరాటయో ధులమ అందించవలసిన పరిస్థితిని వివరించిండు. ఇటీవల కాలంలో న్రీల కార్మికుల నమన్యలపై జరిపిన పోరాటం ఎలా విజయవంతమైంది పరా చెప్పుకొచ్చిండు. నిర్బంధ పరిస్థితి మొదలైన తర్వాత నాయకత్వం కనిపించకుండా పోయే నరికి అంత అయిపోయిందని భావించి గతంలో సాధించుకున్న హక్కులను కూడా అతిక్రమించడానికి మేనేజామెంటు పూనుకున్పది. స్రీల కారిక్రుల పట్ల అసభ్యంగా ప్రవర్తించిన కన్నాభిరాకు పీతి బకిటు మెడకు వేసి వీధుల్లో తిప్పిన సంగతి చెప్పుకొచ్చిండు పర్ఫా నిజానికి స్రీ కారిక్రుల అద్బుతమైన పోరాటానికి ఆ సంఘటన ఒకే నుచ్చుతునక. “గాడి మల్లమ్మ వన్‌ ఇంళ్లయిన్‌లో పని చేసి దిగిపోయింది. గతంలో మన యూనియన్‌తో చేసుకున్న ఒప్పందము ్రకరము అర్ధంతరంగా దిడిపోయిన కారిక్రులకు రావలసిన పట్టు పైసల విషయమై హెడ్‌ ఆఫీసుకుపోతే, అక్కడ కన్నాఖరాం అడ్డు తగిలి సాయంత్రం ఇంటికి వస్తే పట్టపైసఅు అక్కడ ఇప్పిస్తానని బొంకిండట.. దాంతో అ అమాయకురాలు సాయంత్రం దొరగారింటికి పోతే ఆక్కడ ఆమె చెయ్యిపట్టుకొని నానా హంగామా చేస్తే ఆమె పారిపోయి వచ్చి, మన గడుసు పుల్లమ్మ వాళ్లతో చెప్పిందట.

కైక

మర్తోడు పొద్దున స్త్రీలంతా హెడ్‌ ఆఫీస్‌ ముందు గుమి కూడినారు. కన్నాభిరొం కారులో వచ్చింది కనిపెట్టి ఆయన కారుకు అడ్డం పోయిండ్డు. ఏం జరుగుతున్నదో ఎందుకు ఆపీండ్లో వానికి తెలువలేదు. ఏదో కారిక్రుల సమన్య మీద అడుగుతాండ్లని భావించిండే తప్ప తను సన్మానం చెయటం కోనమే వాళ్ళు ఉన్నారని ఊహించలేదు...

అక్కడ గుమికూడిన స్త్రీలల్లో సఫాయి బస్తి పౌళ్ళినూడా ఉన్నారు. అప్పటికే అందరు ముందే పదురుకొని వచ్చినట్టున్నది. కారులోనుండి దొరగారు కాలుబయట పసెట్టిండో భీదో పీతి బకిటు తీసి మెడకేసిండ్లు.: జరిగింది విదో ఊహించే నరికి చుట్టు. చీవుర్లు. చిస్తులు పట్సుకొని అపరకాళీలలా ఉన్న స్త్రీలను చూసేసరికి వాని నోట్లో నాలిక నోట్లోనే ఉండిపోయింది. నిజానికి అప్పుడు చూడాల్సి ఉండే వాని అవతారన్ని డాబు, దర్చర, అహంభావం అన్ని మట్టిలో కలిసి పోయినాయి. రెండు చేతులు జోడించి కొళ్ళవేళ్ళావడ్డ ఎవరు శాంతించలేధు.. అదే పీతి బకీటు మెడకేసుకొని పోయి మూడు బాటల కాగ గౌదె మల్లమ్మ కాళ్ళు మొక్కించిండ్లు.. అంతా అయిపోయినం౦క పోలీసులు వస్తేనేమి. అప్పటోే సక్కడొల్లక్కడకి జారుకున్నారు. అన్నిటి కంటే గమ్మళ్లు అయిన విషయం ఏమంటే ఈ విషయం మన్నపార్టీ వాళ్లకు తెలియకుండానే జరిగింది.

"ద్రాంతో అధికారులకు భయం పుట్టింటి. యూనీయన్‌ వాళ్ళ ఆండలేమండానే అవిగ్ని మనిగి ఉండే స్రీలు ఈ పని చేసింద్త్యబే నాళ్ళు నమ్ముతలేరు. మునపటి లెక్కన

స్ట క పరచటంలేదు.” అధిక, దార ప్రీంను అవమాన నాధం "మంచి పనేజరిగింది. చాల' ఏండ్లుగా అణిచి కున్న వాళ్ళ కోపం ఒక్కసారిగొ పెల్లుబికింది. బయటి వారు ఏవరయినా ఆ వంఘటన అతిగా జరిగిందని భావిస్తే అది పారపాటు, జరుగుత్తున్న అన్యాయాన్ని లోకి తీసుకుంటే అది సహజమైన విషయంగానే భావించాలి. పరి సారి పురుషులకంటే ప్రీలే క్కువ చారవతో పోరాటాల్లో ముందు భాగొన నిలుచంటున్నారు. వాళ్ళ తెగింపు చూస్తుంటే, పొద్దున లేచింది మొదలు రాత్రి పిదపాయే వయ రకాములేని పనులతో, పిల్లల సంరక్షణలో సతమతమయిపోయే అమాయక స్రీలేనా ది. " అన్నాడు శేషగిరి.

అనివార్య దటేకమ్మ వారు సమావేశం జరుపుకుంటున్న గదికాడికి వచింది వారు ర్రావటమే పూర్తిగా చీకటి పడిన తర్వాత వచ్చారు. వచ్చి రావడంతో నమా శంలో కూచుండిపోయి వాళ్ళ లోకంలో వాళ్ళుండి పోయిండ్లు. ఆమె శేషగిరితో ఎం: ట్లాడాలని ఉణలాటపడింది. అందుకు ఆమెకు ఆవకాశం చిక్కలేదు. వాళ్ళ మాటల హోరు వడ్దుమణీగిందని. భావించిన తర్వాత ఆమె వారికి అన్నాలు తినటం కోసం పిలవటానికి నచ్చింది.

దర్వాజలో దారకనకమ్మను చూడటంతోటే వారికీ ఇంతవరదాక ఏ స్త్రీల చైతన్యం గురించి అయితే మాట్టాడుతున్నారో ఆ చైతన్యం మూర్తీభవించి ముందు నిలిచినట్టుగా భావించారు. అ భావోద్రేకం వారిని ఒక్కక్షణం మాట్టాయండా చేసిందీ.

“అమ్మా భోజనాలు రడీ అయినొాయా” అంటూ ఆ నిశ్శబ్దాన్ని శేషగిరి చేదించిండు "అన్నాలు తయారై చాలాసేపయింది. చల్గారిపోతే ఏం బాగుంటుంది. ఇంత తిన్న తర్వా!

160 నింపాదిగా మాట్టాడడుకోవచ్చు “అంది” కొద్దిగా ముడుతలు పడిన అమె ముఖం ప్రేమ పూరితంగా విచ్చుక్సుది.

"నిజమే అసలు మనం చేసే పోరాటయాడా ఆ తిండి కోసమే కదా! ఆ తిండి దొరికితే మనం పోరాడవలసిన అగత్యం ఏముంటుంది? ” అంటున్న ఎర్రటి రామనాధం ముఖం మరింత ఎరుపుగా కనిపిస్తున్నది. అతను నవ్వినప్పుడు తెల్లటి పండ్లు మరింత కాంతవంతంగా మెరిసి పోతున్నాయి.

వారిని చూస్తుంటే అమెకు చంటిపిల్లవాళ్ళను చూసినట్టుగా అనిపించింది.

పచ్చిమిరపకాయలు వేసి వండిన పెసరపప్పుచారు వడ్డించింది తియ్యటి గడ్డ మీగడ పెరుగు పోనుకొని సుష్టుగా భొంచేశారు. దారకనకమ్మ కొనరి కొసరి వడ్డించింది. వారున్నంత సేపు కనకయ్య బయట వాకిట మంచంలో కూచోని కాపలాకాసిండు. తండ్రి పక్కన మంచంలో వొళ్ళు వాలిన వారి కొడుకు రవిచందర్‌ మెల్లగా చల్లగాలికి కునికి పాట్లు పాడుతున్నాడు.

ఊరులో సందడి సద్దుమనుగుతున్నది. రాత్రి తోమ్మిది గంటల సమయం కావస్తుంది. జనం అటుఇటూ తిరిగినప్పుడే ఊరు దాటితే బాగుంటుందని ముందే నిర్ణయిం చుకోవడం వల్ల వాళ్ళు తిరుగు ప్రయాణానికి సిద్దమయిండ్లు.

పర్సా ముందుగా వెళ్లిపోయిండు. రామనాధం బయలుదేరటానికి సిద్దమయిండు. అతని వెంట తెచ్చుకున్న చేతి సంచిలో కాగితాలు సర్జుకొన్నాడు. వారు తిర్లు ప్రయాణానికి సిద్దమౌతుండగ. "వచ్చుడు ఆలస్యంలేదు మళ్ళీ అప్పుడే పోతుండ్లా' అంది దారకనకమ్మ అమె వారితో ఎంతో మాట్లాడాలని ఆశపడింది. కాని ఆమెకు వారితో మనసు విప్పి మాట్లాడటానికి అవకాశం చిక్కలేదు.

"మళ్ళీ వస్తామమ్మ ఈసారి వచ్చినప్పుడు తిరిగా ఒకటి రెండు రోజులుండి మఠీ వెలుతాం” అంటూ శేషగిరి సర్ధిచెప్పిండు.

“అనుకున్న సమయానికి చేరవలసిన చోటుకు చేయంటే కష్టముయిపోతది నిర్భందం పెరిగిపోతున్న దృష్ట్యా రహన్యో పార్టీపని పద్దతులు ఖచ్చితంగా పాటించవలసి ఉంటుంది.

శామనాధం తాము వెళ్ళక తప్ప దన్నట్టుగా అనునయంగా చిప్పుకొచ్చిండు.

వారు బయలుదేరటానికిసిద్దముయి కూడా రామనాధంను తీసుకపోయే కొరియర్‌ రౌక పోయే నరికి ఆగిపోయిండు. అతను అదే రాత్రికి నర్వారం చేరుకోవాలి. అనుకున్ననమయానికి కొరియర్‌ రాకపోయేసరికి ఎందుకు రాలేదని ఆందోళన కల్గింది, శేషగిర్కిరామనాధం ఒకరి ముఖాలు ఒకరు చూసుకున్నారు.

ఎవరో ఒకరు దారితెలిసిన వారు వెంట లేకుండా అతను వెళ్ళలేని పరిస్థితి. శేషగిరికి వేరే అపాయింటుమెంటు ఉన్నందున అతనితో వెళ్ళ్చటం సాధ్యంకాదు. రామనాధయ సర్వారం దారి సరిగా తెలియదు. ఒకటి రెండుసారు ఆవూరికి వెళ్ళినా ఎప్పుడు హడావిడిలో ఎవరో ఒకరి తోడుత్రోనే వెళ్ళాడుతప్ప స్వయంగా ఆ గ్రామానికి పోయిందిలేదు. సరిగా దారితలియకుండా ఒక్కడే బయలు దేరిపోతే అనుకోని ప్రమాదం ఏదయినా జరగవచ్చు, దాంతో వారు ఏంచెయ్యటమా అనే సందిగ్ధంలో పడిపోయారు.

వాళ్ళు ఇలా బయలుదేరటానికి సిద్దమయికూడా ఎనకముందాటడం గమనించి,

1611

దారకనకయ్య ఇంట్లోకి వచ్చిండు. 'పోలేకపోతే ఈ రోజు ఇక్కడే ఉండిపోదురు” అన్నడు 'ఒక ముఖ్యమైన పని ఉంది. ఈ రోజు పాకుంటే మరునాడు నేను ఖమ్మం చేరడం కష్టముయిపోతది” రామనాధం.

'అట్టయితే మీవెంట నేను వస్తాను" అన్నాడు కనకయ్య

= నిది ఏడ్యూటీ ” శేషగిరి.

• ఫస్టు షిప్పు ఒక్కరోజు నాగా అయితే కొంపలు మునిగి పోయిందేమి లేదులే”.

వీరిలా మాట్లాడుతుండగానే రవిచందర్‌ నిదుర మత్తువీడిపోయి ఇంట్టొకి వచ్చి వీళ్ళ సంభాషణంతా విని = నారును నేను దిగబెట్టి వస్తాను నాన్స” అంటు ఉత్సుకతను చూసిండు.

"ప్టోరగానివి నీకేమిఎరుకరా” అంటు అపనమ్మకంగా పలికిండు కనకయ్య.

“* ఏందుకు తల్వది . ఈ రాత్రికి రాత్రి ఒక్కన్నే ఎక్కడికంటే అక్కడికి పోయిరాగలను” అన్నాడు బింకంగా. ” సర్వారం దారితెలిస్తే, రవినే నావెంట తీసుకెళుతాను. రాత్రికి మిరునాతో వస్తే రేపు పొద్దున మీ పని నాగా ఆయిపోతుంది. అయినా దారి తిలిసే వారు ఎవరో ఒకరు నావెంట ఉంటే సరి మరునాడు పొద్దున్నే ఫంపించగలను,

చివరికి వారిని ఒప్పించి రవిచందర్‌ను వెంట పెట్టుకొని రామనాధం బయలుదేరిండు. శేషగిరి అతను వెళ్ళిపోయిన కాసేపటికి తాను వెళ్ళవలసిన చోటికి తాను బయలు

డు.

దేరిపొల డర్‌ వెంటరాగా రామనాధం తనచేతిసంచిని తీసుకొని బయలుదేరిండు. చను చిన్న సందుల గుండా మెయిన్‌ రోడ్డుమీదికి వచ్చిండ్లు . రోడ్డు మీద పై ల్‌ చీకటి కమ్ముకొని ఉంది. అరకొరగొ మనుష్యులు తిరుగాడుకున్నారు. ్‌ దాటుకొని మళ్ళీ దిలబాట వెంట ప్రయాణము కానసాగించిండ్లు. దూరంగా ర్త వార ర పోలీసుస్టేషన్‌లో సన్సటి విద్యుత్‌ దీపపు కాంతి పరుచుకొని ఉంది. అప్రయత్నంగా

మనాధం అటువెపుగొ చూసిండు. అస్పష్టంగా పోలీసు స్టేషన్‌లో జవానులు కనిపించిండ్లు. రానియన్‌ను నిషేధించిన తర్వాత, నిజాం ప్రభుత్వం పోలీసు జవానుల సంఖ్య పెంచింది. అనుమానాస్పదంగా కనిపించిన వారిని పట్టుకొని ప్రశ్నించడం నిత్యకృత్యం అయిసొయిం. అడప దడపా కొన్ని అరెష్టులు చేసినా ఇంతవయ ముఖ్యులైన కా జ ర్తల రం అరెస్టు చేయలేక నోయింది. ఇటువంటి నిర్భంధ పరిస్థితిని ముందే ఊహించిన పార్టి కార్యకర్తలను ముందే హెచ్చరించి రహస్య పని పద్దతులను ఖచ్చితంగా పాటించాలని సూచించింది

రవిచందర్‌ ఎంతో ఉత్సాహంగా ఉంది. అలీని చిన్నకళ్ళతో ద్విగుణీకృతమైన ఆనందం వల్లివిరిసింది. ఆ చీకట్లో రామనాధం, అతని మొఖాన్ని పరీక్షగొ చూడడం సాధ్యం కాకున్నా అతని మాటలు పాొడిగించడానికి ప్రయత్నించినపుడు ఆ కుర్రవాడి ఉత్సాహాన్ని పసిగట్ట గలిగిండు. కొని మాటలు పొడిగించముండా మౌనం వహించడంతో ఏదో మాట్టాడుదామనే ఉబలాటపడ్డ రవిచందయ నిరుత్సాహం కలిగింది.

వారు కొత్తగూడెం దాటి ఊరుబయటికి వచ్చేంత వయ రామనథం ఒక్క మాటైన వలకలేదు. ఇటీవల సి.ఎస్‌.పి కాడ పోస్టర్లు పంచిన దాని గురించి, పోలీసులు వస్తే ఎట్టా తప్పించుకున్నది. చెప్పాలని రవిచందర్‌ ఉబలాటబడ్డడు. "కానీ చీకట్టో మన మాటలు

162 చాల దూరం వినవస్తాయి._.మనం మాట్టాడే మాటలు ఎవరైనా వట్టించుకువే ఆవకాశమురటుందని” రామనాథం వారించడంతో నోటికి తాళం వేసుకుని అతనితోపాటు. సమానంగా అడుగులు వేయడం కొసం గబాగబా నడక సాగించాడు.

ఊరు దాటివచ్చిన'ళర్వాత కానీ మాట్లాడే అవకాశం చిక్కలేదు. |

'సర్వారం చేరుకోవడానికి ఎంతసేపు పడుతుంది. కామైడ్‌' అంటూ రామనాథమే మాట్లాడేసరికి అణగారిన ఉత్సాహంరెట్టింపు కాగా,మనం ఇప్పుడొచ్చిన పిల్లబ్మాట కాకుండా శ్లబ్‌ ముందున్న రొడ్డు మీదుగా పోయేదుంటే ఓ గంట పట్టేది. కాని ఇప్పుడు రొడ్డు కాకుండా ప్రయాణం చేయాలంటే ఇంకో అరగంట ఎక్కువ అవుతుంది.

"అయితే ఆ దారి వెంట పోతేనే బాగుండేది కదా” అన్నాడు.దామనాథం.

"ఆ రోడ్డు మీధ్ధుగ్దా పోజే.. ఊరుకాడ పోలీసు క్యారపు ఉంది. క్యాంపు పోలీనులు అడపాదడపా కొత్తగూడెం ఆ రోడ్డు మీదుగానే వన్తోంటారు. అటువంటప్పుడు మనం ఆ దారి గూండా పోతే. ప్రమాదం కదా! అంటు రామనాథం కేసి పరికించి చ్తూసిండు. భలే చురుకైన వాడే అని మనసులోని మెచ్చుకున్నాడు రామనాథం. సన్పటి ఇసుక బాట కాలికి మెత్తగా తాకుతున్నది. ఆకాశంలోని తేజోవంతమైనా చుక్కల కాంతిలో ఆరుబయట “ప్రశాంతంగా కనిపిస్తుంది.” చిన్న చిన్న తుప్పలు, మోదుగు చెట్టు మరింత చీకటిగొ కాలిబాటకు ఇరువైపులా పరుచుకుని ఉన్నాయి.

తాను వచ్చిన దారి ఇదికాదని రామనాథయకు స్పష్టమైంది. అయితే తొను చేరవలసిన గమ్యానికి ఈ కుగ్రకుంక తప్పకుండా తీసుకుపోతాడనే నమ్మకం మాత్రం భడలలేదు. కాలిబాట. వంకర్లు తిరిగి చిన్న వంపులోకి పోయింది. సన్నటి గులకరొళ్ళు కాళ్ళ. కింద వలిగిపోతుండగా ముంచుకు సాగి మళ్ళీ ఎత్తయిన ప్రదేశం చేరుకున్నారు.

• ఆ ఊరిలో పోలీసుక్యాంపు ఎందుకున్నది' అంటు రామనాథం, తన ముందు మౌనంగా పెద్దపెద్ద అడుగులు వేసుకుంటు నడుస్తున్న రవిచందర్‌ను అడిగిండు. ముందు నడుస్తున్న రవిచందర్‌ ఒక్క కణం నిలబడిపోయి, . రామనాథం "అతన్ని సమీపించగానే చెప్పడం మొదలుపెట్టిండు.

కొశిం అని ఆ ఊర్లో ఒక ముస్లిం దొర ఉన్నాడు. వాడు రజాకార్ల లీడరు, పది పదిహేను మంది ద్లాకా వాని చేతికింది గుండాగాండ్లు ఉన్నారు. వాళ్ళంత పిరికోళ్ళు. మొన్నటి పీకల పండగనాడు...స్నామ్రు” గరిడీలకు మాతోని పోటీపడి ఒక్కడు నిలబడలేదు.. అంత తాగుబోతులు. ఆవారగాండ్లు.: కానీ చుట్టు ప్రక్కల ఊర్ల మీద పడి దొంగతనాలు చేస్తరు... ఆడోళ్ళను కరాబుచేస్తరు. అంటు -చెప్పుకపోతున్నాడు.

శాళీం 'పేరు వినగానే రామనాథం అంతా అర్ధమైపోయింది. కొత్తగూడేం. ఇత్తెహద్‌ ముసల్మీన్‌ స్థాపించడానికి ప్రయత్సించినట్లు తెలుసు.

'కొత్తగూడెంలో రజాకార్ల సంఘం పెట్టడానికి (ప్రయత్నించింది కాశిమే కదా? అంటు ప్రల్సించిండు...

'మసీదుల ఒకటి రెండు మీటింగుల ట్టిండు కాని గదాండ్ల ఎవరు ఎక్కువ చేరలేదు.

మన యూనియన్‌ వచ్చిన తర్వాత వాళ్ళ ఆటలు సాగుతలేవు. నీకు చొల నిష యాలు తెలుసునే' మెచ్చుకోలుగా రామనాథం అనే నరికి రవిచందర్‌

కేరవె సిగ్గుపడి పోయిండు. కాలిబాటకు ఎదురుగా ఒక బోడగుట్ట అడ్డంవచ్చింది. నల్లటొ పరుపు బండమీదగా నడకసాగించి ముందుకు పోగా తుమ్మలు వచ్చీనవి. గుఖురుగో పెరిగిన-తుమ్మల మధ్యగా నడక సొగించిండ్లు. బోరుకు ఆవలివైవున వలుచగా అడివి మొదలయి పోనుపోను దట్టమయిపోతున్నది. తుమ్మలకు అనలివైవున చిన్నకుంట ఉంది. కొద్దిగా బురద నీరు తూము దగ్గర ఉంది. ఈత చెట్లు కుంట "గట్టుకు ఇరువైపులా పెరిగిపోయి ఉన్నవి. చెరువు కట్టమీదికి ఎక్కేనరోకి అస్పష్టంగా ఏద్గో ఊరు ఉన్న అలికిడి వినిపించింది. చెరువుకట్ట అవలివైపు నుండి కొన్ని మానవాక్రారాలు చెరున్లు గట్టు ఎక్కడం కనిపించింది. ఇక ముందకు పోవడం సాధ్యం కాదని తెలిసిన తర్వాత ఏం చేయాలో అర్ధం కాలేదు. రామనాథం ప్రమాదాన్ని పసిగట్టిండు. మెల్లగా వెనక్కి తిర్గి గబగబ అడుగులు వేస్తూ వెనక్కి నడిచిండు, 'ఎవరది' వ్‌ చ + మాకె లవుడా" ఎవరో గట్టిగా ఆరిచిండ్లు. న్‌్‌ నుండీ న్‌ ననగా పెడుతూ వీరికోనమే వన్తున్నది కనిపెట్టి పరుగులంకించుకున్నాడు. ఆ వెనుక వస్తున్న క్యాంపు జవానులు అర్థరాత్రి బొడగుట్టేు అవల ఉన్న అడవిలోకి షికారు కోసం బయలుదేరిండ్డు. షికారు అంటే మక్కువ చ కాషంవు ఇంచార్జ్‌కి కాశిం తోడయి అడవి జింకలను వేటాడడం కోసం బ లుగ శ రు. ఎవరో అగంతకులు కనిపించి పారిపోతుండడం వాళ్ళ అనుమానం బలప ంది. వు జావో నహితో గోలి చెలాయింగే' అందరి కంటే ముందుగా పరుగు పెడుతున్న వాడెవదో-అరిచిండు. ఆ వెంటనే వాడి చేతులోని నాటు తుపాకి నిప్పులు కుకుం హూ లింది. రామనొథం చెవులపాంటి సర్రున గుండు దూసుకుపోయింది. వెనక్కి చూ సం ; చెరోయయ్కన పరుగు పెట్టిండ్లు. రవిచందర్‌ కొద్దిదూరం పరుగుపెట్టిన తర్వాత వెనక్కి తిర్గిచూసిండు. కాని అతనికి రామనాథం కనిపించలేదు. ఏదో భయం, కంగారులో వొళ్ళంతా చ వదతి చన్నవన్న దము రాట రని పంకా న కామైడ్‌ కోసం చూసిండు. అ స్త ధయ వచ్చిండు. అతనికి కాస్త దూరంలో కాలిబాట పక్కన పోలిసులు పోగయి ఉన్నారు. అక్కడ జరుగూడనిది ఏదైనా జరిగిందేమో ఆతృతగా పాదల ౦ లేచి టా హా పోలీసుల దృష్టి రవిచందర్‌ మీదపడి అతనికేసి పరుగు బాగించిండ్లు. ఈ సారి రవిచందర్‌ వెనక్కి చూయండ పరుగు లంకించుకున్నాడు. చిన్నచిన్న బాదల చబొటుగా దూరంగా పరుచుకున్న అడవి శేసి పరుగుబెట్టిండు. అప్పటికి అతను బొలొదూరం పరుగుపెట్టిండు. సన్నటి అడవి దట్టమవుతున్నది. వరపు నీరుతో నిండిన జి ఒకటి అడ్డం వచ్చింది. చీకట్లో కానరాక జర్రున అందులోకి జారిండు, మెత్తటి బురద కాళ్ళకు చల్లగా తొకింది. కాలు లేబట్టి.ముందుకు వేయడానికి 'ప్రయత్నించిండు. కాని కాలు బురదలో నుండి బయటికి రాలేదు. అది అంతకంతకు మరింత లోతులోకి హరుకుపోతుందు. అది బుడుగు అని గ్రహించేసరికి ఒక్కసారిగా చావు భయం వేసింది.

ఒరై మీది కంటుపాకిన ఎండిప్రోర్బ్య్యు స్తీ ఏరు చేతికి తాకింది. అప్పటికి అతను మెడల బంటి బురదలో[ కూరుకుషోర్పుండు. తెల్లారింది. నః లికిడి అప్పటిదాక రవిచందర్‌ అద్ర బురదగుంటలోకూరుకుపోయి ఉన్నాడు. ఎ చు ఫలితం అయినా గొంతు పగిలిపోయేలా తనను రక్షించండని పిలిచిండు. గంగా చొవ్వ' లేకుండాపోయింది. సూర్యుడు తూర్చున ఎగబాకుతున్న కొద్ది రాత్రంతా ం. దాదొవుగొ' భయంతో నిస్సహ స్థితిలో కొట్టుమిట్టాడిన ప్రాణానికి అశలు చిగురంచనాగ పిల్లవాడు పదకొండు గంటల సమయానికి మేక్రలు మేపుకుంటు ఒక దొరచట్టపు చెపున సోకడం అటుగా రావడం రవిచందర్‌ బలహీనంగా పిలిచిన పిలుపులు అతని ౦ గమనించి జరిగింది.ఆ గిరిజన పిల్లవాడు లోతెన ఆ వారైలోకి చూసి విషయ తీయడం పరుగునపోయి పెద్దవార[ చెప్పడం. వారు రావడం రవిచందర్‌ను బ జరిగింది. తెచ్చి రౌత్రంతా బురదలో ఉండడం వలన వాళ్ళంతా వనుకు మదకి నో కళ్ళు వొళ్ళంతా కడిగి ఎండుపుల్లలతో మంబేసిండ్లు ఒక విధమైన మగత డ్లు... ఆ మత్తుకో మూతలు పడ సాగినవి, వ్వుర్రో వచ్చి ఇప్ప పువ్వు నాటుసార ను పూర్తిగొ లేక ఆమగతకో క్రాన్సి సాయంత్రం సూర్యుడు పడమటికి వంగేసరికి సోయికి వచ్చిండు. .. పోలీసులు సోయికి వచ్చిన తర్వాత... రామనాథం విషయమై 'అతను ఏమైపోయిందుం తలంపుతో అరెస్టు చేసిండ్రా? ఇదంత తన తెలివి తక్కువ తనమువల్లే జరిగిందా! అతని చిన్ని హృదయం విలవిలలాడింది. డు.. దారా కనుకమ్మ ఆ రోజు దీపాలు గూట్లే పెట్టేసరికి రవిచందర్‌ ఇల్లు చేరుకున్నాలా.. కొడుకును కావలించుకుని బోరుమంది.. పడ్డము' దార కనుకయ్య బీనవి పొలీసులు పట్టకుపోయారేమోనని మేము ఎంతో భయపడ్డము' దార క చెప్పుకొచ్చిండు. నాన్న రవిచందర్‌ 'అంటే పోలీసులు మా వెంట పడ్డది మీకు ఎలా తెలిసింది నాన్న ఆశ్యర్యంగా అడిగిండు. అసలు 'ఇరాశ్రే రామనాథం తిర్గి మన ఇంటికి వచ్చిండు.. ఆయన చెపితే గొన సోపయమే విషయం తెల్వలేద్సు, అత్రన్హి పంపించడానికి వేరీ ఏర్పాట్లు చేసినం.. మాటలు అతని ఎటు తెలువక పరేషాన్‌ అయి పోయినము” అంటు తండ్రి చెపుతున తరంగంలో చెవులో సోకటం లేదు, రామనాథం క్షేమంగా చేరుకున్నాడనే వార్త అతని అం ఆనందం నింపేసింది. 26 లు ఒంటెద్దు రంగయ్య, నూతి నర్భయ్య ఇద్దరు మిత్రులు. నూతి నర్చయన్థ తెలుగ లో మున్నురుకావు, తండ్రీ చిన్నతనంలో చనిపోయిండు. (బతికి ఉన్నపుడు సట్‌ఫిట్‌లో పనిచేసిండు, తండ్రి చనిపోయిన తర్వాత నూతి నర్చ్మయ్య అమక్రు ఇల్లందు

కే6క్‌ మార నిచ్చిండ్లు నరపేస్‌లో సనిచిసేని వారి స్వంత వూరు నల్లగొండ జిల్లాలోని లగిరి. 1940లో సట్‌ఫెట్‌లో గ్యాసు వచ్చి అండ్రూసు మరి ఇదరుదొ రలు చనిపోయినపుడు ఇల్లందులోని బావులను మూసివేసి కారిక్రలందరిని హ్‌ చారు. ఇల్లందులో నూతి నర్సయ్య తండ్రి పనిచేసిన బావిలోనే పోరమెన్‌గొ పనిచేసిన ఒకరి సహాయంతో నూతి నర్సయ్య తల్లికి సి.ఎస్‌.పి. ప్లాంటులో ఈద్యోగం దొరికింది. బెల్చుమీద సేలు ఏరే పనిచేసేది. అప్పటికి నర్ఫ్భయ్య వయసు పదహారు పదిహేడు సంవత్సరాలు ఉండేది. కొత్తగూడెయ వచ్చిన మరు సంవత్సరమే బర్లిపిట్‌లో ఫిట్టర్‌గొ చీరిండు. ౯ ఒంటెద్దు రంగయ్య నూతి నర్చయ్యకు బర్లిపిట్‌లో కోవర్కర్‌, వయను ఇరువై లోపే. ఎర్రటి వొళ్ళు, లావుగా బలంగా ఉండేవాడు. ఒంటెద్దు రంగయ్య కులం రెడ్డి అయినా కులము పెద్దరికం ఏనాడో తాతలనాడే అడుగంటిపోయింది. రంగయ్య తండ్రి అడవి నుండి కఠ లోలేవాడు. తల్లికి ఆరోగ్యం అంతంత మాత్రంగా ఉండేది. రంగయ్య ఇంట్లో తల్లిదండ్రి కాక ఒక చెల్లె ఉండేది. ఇద్దరు ఒకే చోట వనిచేయడమే కాకుండో బర్లిఫిట్‌ అనుకుని ఉన్న గుడిసెల (ప్రాంతంలో ఉండేవాల్లు. ఇద్దరి మధ్య వయసుతో పాటు “పెరిగిన చనువు ఉంది. మంచి "స్పేహిత్తులు. యుములు, ఉత్సాహవంతులు, చుట్టు జరుగుతున్న పరిణామాలు వారికి అంతుపట్టేవికావు. మొట్టమొదటిసారి బర్లిపిట్‌లో యూనియన్‌ మీటింగ్‌ జరిగినపుడు దానికి హాపరయ్యారు. అ మీటింగ్‌ వారిలో నిద్రాణమై ఉన్న శక్తిని తట్టిలేపింది. ఎక్కడా చూసినా కార్మిక్రులు గుంపులు గుంపులుగా యూనియన్‌ గురించి, దొని నాయకుడైన శేషగిరి గురించి మాట్లాడుకోవడం వాళ్ళ చెవినపడేవి. అయితే వాళ్ళను పిల్లలుగా భావించి ఎవరు అంతగా పట్టించుకునే వాళ్ళుకాదు. దాంతో వాళ్ళు ఏదో ఒకటి తాము కూడా చేయాలనే బలమైన కోరిక కలిగేది. రాత్రి పగలు అలుపు సాలువు లేకుండా తిరిగేవారు. క్రమంగా వాళ్ళ ఆలోచనలు యూనియన్‌ చుట్టే మూగసాగాయి. బర్లిఫిట్‌లో ట్రామర్‌గా పనిబేసే జక్కపల్లి వీరమల్లు ఈ ఇద్దరు యుముల్లోని ఉత్సావాన్ని ముందుగా కనిపెట్టిండు.. అప్పటికే అండర్‌ గ్రౌండ్‌లోకి వెళ్ళిపోయిన శేషగిరరావుతో అతనికి సంబంధం ఉంది. వీరమట్టుకు రూలి లైనులో ఉండేవాడు. బావి మీద కారిక్టులను ఆర్గనైజ్‌ జీయడంలో ముందుండేవాడు. అతని ద్వారా నూతి నర్స్భయ్రు, రంగయ్య పార్టీ పరిచయం అయింది. సాయంత్రం అరు గంటల వరకే చిమ్మనిచీకటి అవరించు కోసాగింది. చల్చగాలి మెల్లగా మొదలైంది. కార్మిక వాడల్లో అలికిడి మనుష్యుల ఉనికిని తెలుపుతున్నది. ఒంటెద్దు రంగయ్య అప్పటికే చాలా సేపటి నుండి ఎప్పుడు పొద్దుగూకుడ్దోనని కనిపెట్టుకుని ఉన్నాడు. వడమరకు సూర్యుడు చేరడమే ఆలస్యం ఇంట్లో నుండి బయటపడ్డడు. అ 'ఇప్పుడెక్కడికి పోతానవురా' అంటు తల్లి మందలించింది. ప్రశ బదులేమి ఇవ్వకుండానే 'రాత్రి నేను రావడం ఆలస్యం కావ క్‌ వస్త లేకుంటే పొద్దున చీకటితోవస్తా అంటూ బదులు చేప్పిండు.. చ్చు. పస్తే రాత్రికి

166 - " ॥ వస్త కదొ ఎందుకురా ఎటు పోత్రానవు' అమ్మ మళ్ళి అడిగింది... 'ఎటు లేదే మళ్ళీ వస్త అంటూ శ్రల్లిక సమాధానం ఇచ్చిండు. పొతేపోివి గాని అన్నం తిని పోరా అంటూ అమ్మ కేకేసింది. టి నడకతో బయటికి “నాకిప్పుడు ఆకలిగా లేదే' అంటు మారు పలుకకుండా పరుగులాం రు- గుండా నడిచి కూలిలైనులోనిన్స్హ్కూ నర్స్భయ్య ఇంటికి చేరుకున్నాడు. గుడిసెలో ట్‌ మూలనున్న నూతి నర్శ్మయ్య అమ్మ జాలారి కాడ నూకలు గొ లిస్తున్నది. డు నర్భయ్యా మంటి పొయ్యి కాడ రూచునిి పాయ్యిలోకి ఎండు పుల్లలను తొస్తున్నాలు సలసల మంటు నాలుకలు చాస్తక్సుంటు 'పైకిలేసింది. పాయ్యి మీద కుండలోని ఎస పొంగులు పొంగుతునది పోదొం ఏదో జాషలో ఉండి రంగయ్య వచ్చింది నర్సయ్య కనిపెట్టలేదు వస్తావా రంగయ్య రావడం రావడంతోనే పర్నోంచ్చాడ్డు.." రంగయ్య కేసి ిరిగొడు= ఎటు పోదాం నర్చయ్య పాయి కాన్నుడ్‌చీ తేయండానే డు వెచ్చటి మంటకు నర్సీయ్యకు అక్కడినుండి కదల బుద్దికావటం “పనుంది” "ఏం పని నర, డు. పాయి శ (య్య ఉత్సాహంగా అడిగిం ల రించింది. చాలా పన జీ పాలై! రంగయ్య మాటల్లో ఏదో ధ్వని న్పు వి రాం మనం రంగయ్య డి "తర్వాత చెపుతా అంటు అటుఇటు చూసిండు.. ఎక్కడైనా నళ కీ తమ మాటల్ప వెంటుందేమోనని గుడిసెలో అటుఇటు చూసిం( నర్సయ్య పోయి మీద కు మధ్యాహ్నం నుండ్షి ఆకలిగా ఉంది.. అన్నం తినిపోదామూ * అడి రంగయ్య మేఖంలోకి మార్చి మార్చి చూస్తు అన్నాడు. రి జల్లి కానియ్యాలి నుచూని అవ్వ వ నర్సయ్య తల్లి గాలిీచిన నూకలు తెచ్చి ఎసట్లో పోసింది. రంగయ్య ఈ గాం ఎట్లున్నద్రి బిడ్డా అంటు మందలించింది. వట్లేరు బాగానే ఉంది' రంగయ్య బదులుపలికిండు.. _ ముంటది' ఆమె ఇంకొ వయస్సు మీద పడుతాంబే మునపటి లెక్కన ఒంట్లో జవ ఎ మాటలు 'మననుకు ఏదో చెన్సక్రున ఉంది, రంగయ్య ఊకొడుతున్నాడు. కాని ఆమె ఎక్కళ్లంలేర్సు అన్నం ఉడ్రిక్రిద్స కనిపెట్టి నరృ్వయ్య 'అమ్మా అన్నం సెట్ట నవాబుతో జహొబు రంగయ్య శ్రేస్స చూసి” న్రీప్ప కూడా తిను నాభిలో చల్ల బడితే నవా చెప్పవచ్చునట.. నర్సయ డు క్రీ 9 కె రంగయ్య కాస్త మొహమాట పడి ఎనక ముందాడిండు. అన కేదో స మెతుకులకు మీఅవ్వ ఏమి బాకిల పడదులే' నర్చయ్య తల్లి బెరో కంచం

167 వేడి వేడి అన్నంలో పొద్దటి చింత పండు తొక్కు వుల్ల పుల్లగా వాటిక రారేసరికి ఆకఠి రెట్టింపయింది. సుష్టుగా తిని జేనుస్తు ఇద్దరు లేచిండ్లు. అన్ఫంతిన్న లు క కాని బేతులింకా అరకముందే' అమ్మ నేను రంగయ్య ఇంటికి పోత్సా గాలిని అక్క ఉం అంటు నర్సయ్య అమ్మ దగ్గర సెలవు తీసుకొని ఇద్దరు బయట వడ్జారు. వ్ర బిచ్చగాడొకడు ఎదురింటి గుడిసె ముందాగి మాదొకబలం తల్లి అంటూ లర స్తు న్నాడు... గంగా (ప్రసాదు తెల్ల కల్లు కొట్టులో పుల్లుగా తాగిన వాడొక ర న చ కొండ పొడుగు రాగం తీసుకుంటు సాగిపోయిండు. పి అ న క గుకుపె | అరుస్తున్నది. రెండు ఇండ్ల ఆవల ఎవరో పిల్ల గుక్కపెట్టి డ స్త్‌ తగ్గి పోలీసులు లాకీలు కారిక్టుల గుడిసెలు దాటిండ్లు. మెయిన్‌ బజారు కొడి గం రు రల్యేటాకు ఆడించుకుంటు సాగిండ్లు. జనం పలచగా రోడ్డు మీద వళంతి క్‌ వనది దాటి క్లబ్బు ముందుకు చేరుకున్నారు. కమ లీ గడవడం కోసం వచ్చిండ్లు.. రోడ్డు ఇంగ్లీషు దొరలు కొందరు భార్య పిల్లలతో సాయంత్రం ర ట్ల దాట్‌ సరారం పోయే కాలి బాట వెంట నడక సొగించింద్యు. | నూటే నర్భయు ఇటుఎందుకు పోతున్నది అర్థం కొక 'ఎటు పోతున్నాం? అంటూ ప్రశ్నించాడు. నాయి. ఆకాశంలో ఓ కేలా తుప్పలు చీకట్లో కలిసిపోయి మరింత నల్లగా కనిపిస్తున్నా చుక్కలు తేటగా మెరిసి పోతున్నాయి. ౩ క మాట పలుకులేకుండా కం సౌరును కలువటానికి జోతున్నాం అంత వరదొ డు. ముందు నడుస్తున్న రంగయ్య చెప్పుకొచ్చిం యం రంగయను అదే జం, అంతవరదాక వెనుక నడుస్తున్న నూతి నర్చయ్య రంగయ్య, $ 9 డు.. నమిప్తించి 'ఎందుకు? అం కలింగతిసులు ఎక్కడోళ్ళను అక్కడే పట్బకుంటాండ్డు కి నినపిలిచి చెప్పిండు. నిజాం ఫ్ర ల్లి వీరన్న నిన్ని క నడముంటయింది. ఇప్పటికే చాల మందిని అరెస్టు చేసిండ్లు. కదా! యూనియన్‌ ల రోతెలుస్తబేదు. అన్న దగరికి పోయి ఏ సంగతి అరుసుక ఎంత మందిని పట్టుకుంటా గ ఇంకా ఎంట యం మననులో తొలుస్తున్న విషయం చెప్పుకొచ్చిండు. రం గ రమళట్ట్హాడ్శి 2 పడ్తంటీన్‌ 'సడిసెల కొడ హాలర్‌ డ్రయివరుగా పనిచేసే అర్వపల్లి రాజీరున వ క్రపోయిండ్లట. ఇంతవరదాక ఎక్కడుంచింది తెలుస్తలేదు. ఆయన భార్య వచ్చి కాడ ఏడుస్తున్నది. ఆఫీసుల ఎవరు ఉంటలేరాయ.. ఇద్దరు పిల్లగాండ్డు ఆమె. హ్‌గత్‌ తెలియక ఆగం ఆగం అయిపోతున్నది. మొన్నటి రోజున తాను చూసిన సంగ నర్సయ్య చిప్పుకొచ్చిండు. ఎవరిని ఎప్పుడు ఎక్కడికి పట్టకపోతాండ్లో తెలుస్తలేదు.” సర్వారం పోయే దారిలో ఉన్న బోడగుట్టను సమీపించిండ్లు... కీచురాళ్ళు రోద చస్తున్నా. గుట్ట బోరులో నక్క ఒకటి ఊలవేసింది.. అలవాటయిన దారికావడంతో వారి నడకకు ఏమి ఆటంకము ఏర్పడలేదు. బోడగుట్టకు ఆనకుని ఉన్న చిట్టడివి గుండా నడక సొగించిండ్డు.. చల్లటి ఈదురు గాలి వొంటికి తగులుతున్నది. చీకట్లో జెడలు విరబోసుకున్న దయ్యాల తీర్గ చెట్టు నిలబడి ఉన్నాయి. కొత్తవారు ఎవరన్నా ఆ దాం

168 గుండా పోతే అనలు దారి కనిపించేది కాదు. అలవాటయిన దారికావడంతో వారి కాళ్ళు ముందుకు పడుతున్నాయి. చిట్టడివిపొంటి వాని ఒకటి ఉన్నది. పోయిన వర్షాకాలం వాగ్గు వొడ్డున కోసింది. వారైనుఎక్కడి నుండి దాటాలో అర్ధంకాక క్షణకాలం ఇద్దరు చీకట్లో పరీక్షగా చూసిండ్లు. వంపుగా ఉన్న చోటు నుండి వార్రైలోకి జారిండ్లు.. చల్లటి నీళ్ళు కాళ్ళకు తాకినన. “దారీ తప్ప లేదు కదా నర్భయ్య అనుమానంగా అడిగిండు. 'తప్పిన పోయేది ఏమి లేదు. వారై దాటితే మనుషుల అలికిడి వినిపిస్తది. కాస్త అటు ఇటు మనం ఊరు చేరుకోవచ్చు...” రంగయ్య బదులు పలికిండు. వొడ్డును చేరుకునే సరికి ఊరు అలికిడి లీలగా వినిపించసాగింది. ఒకటి రెండు దీపాలు మిణుగురు పురుగుల్లా మెరుస్తున్నాయి. అది చూసే సరికి ఇద్దరికి దారితప్పలేదు అనే సంతోషం కల్గింది. సర్వారం చిన్న పల్లెటూరు. అక్కడ ఎక్కువ ఉన్నది గిరిజనులే. కోయలు చాల మంది అడివి ఆధారంగా (బ్రతికేవాళ్ళు. అడవి పొంటి కట్టెలు, బొంగులు కొట్టుకొని వచ్చి కాలరీ ప్రాంతములో అమ్ముకొని బ్రతికేవాళ్ళు. కొత్తగూడెం దగ్గరగా ఉండటంతో కొద్ది మంది కాలరీల్టో కారిక్టులుగా పని చేస్తున్నారు. " చిన్న చిన్న గుడిసెలు అంతా కలిసి ఒక దిక్కు కుప్పేసినట్టుగౌ ఉన్నాయి. ఊరిని ఆనుకొని ఉన్న చేన్లకు వేసిన దడుల గుండా సాగే కాలిబాట వెంబడి వాళ్ళు ఊరిలోనికి నడిచారు. ఊరి మొదట చీకట్లో వస్తున్న వారికేసి చూసి.. *ఏవూరు పటేలా ఎవరింటికి అంటు ప్రశ్నించిండు.. ఓ ముసలివాడు. పాపయ్య ఇంటికి' రంగయ్య బదులు చెప్పేసరికి, 'ఎందుకు' ముసలోడు దగ్గర దాక వచ్చిండు. 'పాపయ్య కొడుకు మేము ఒక కాడ పని చేస్తాం.” రంగయ్య" అగో గా నాల్లో గుడిసె అంటు చేయెత్తి చూయించిండు. అక్కడికి చేరుకునే సరికి బుచ్చయ్య ఎదురై 'ఇప్పుడేనా రాకటి అంటూ పరిచయపూర్వకంగా మందలించి లోనికి తీసుకొని పోయిండు. వెదురు తడకలతో అల్లిన గుడిసె ఎటు వాల్లు గజాల వెడల్పు లేదు. ఒక్కటే నిట్టాడు దొని చుట్టు అల్లిన వాసాలు వాటి మీద ఎండిపోయిన పొలపొరక దట్టంగా పరిచి ఉంది. ఇంట్లోకి అడుగు పెట్టేసరికి వెచ్చగా అనిపించింది. ఆ గుడిసెలో శేషగిరి గాక కంగాల పాసయ్య ఉన్నాడు. 'నమస్తే కామ్రేడ్‌" అంటు శేషగిరి చిరునవ్వుతో ఆహ్వానించిండు. గతంలో ఒకసారి రంగయ్య, వీరమల్లుతో అక్కడికి వచ్చినా నర్సయ్యకు శేషగిరి అజ్ఞాతంలో ఉండగా చూడటం అదే మొదటిసారి. దాంతో ఒక విధమైన ఉద్వేగానికి లోనయి వరీక్షగా చూడసాగిండు. శేషగింకి కొద్దిగా గడ్డం పెరిగి ఉంది. మొఖం కొద్దిగా పీక్కపోయినట్టగా ఉన్నా ఊషారు తనం ఏమి తగ్గలేదు... పొడుగు చేతుల అంగిని మోచేతి మీదికంటు మడుచుకొని ఉన్నడు. కట్టకున్న లుంగి మోకాల్ల వయ మడచుకొని నేలమీద పాపలోకూచొని ఉన్నడు. అతని ముందున్న దీపం గాలికి రెపరెప లాడుతు గుడ్డి వెలుతురు చిమ్ముతున్నది. అతని ముందు కొన్ని కాగితాలున్నవి. అంత వరదాక అతని ముందు

169

మునికాల్ల మీదకూచున్న పాపయ్య లేచిండు. వారి వెంట లోనికి వచ్చిన బుచ్చయ్యను ఉద్ధేశించి... కామ్రేడ్స్‌ వచ్చిండ్లు కదా వారితిండికి ఏమన్నా ఏర్పాటు చేయించు" అంటు వూరమయించిండు.

"వద్దు కామ్రేడ్‌ మేం భోంచేసే బయలు దేరాం” అంటు రంగయ్య వారించిండు...

కంగొల పాపయ్య దొరలచట్టవు వాళ్ళు... మనిషి మాట తీరులో కోయభాషతో కూడినయాన ఉంటుంది. దాదాపుగా నలుఖభై ఏండ్లుంటాయి.

ఎఠటి ముఖం అడ్డందిడ్డంగా నెరసిన తల.. ఆ తలకు బుడ్డ పంచె చుట్టుకొని ఉన్నడు, అతని చెవులకు సంప్రదాయకంగా వస్తున్న చెవి పోగులున్నవి. అతను మాట్లాడుతుంటే అవి అటు ఇటు కదలాడుతున్నవి.

శషగిరి కొత్తగూడెంలో పరిస్థితి గురించి అడిగే సరికి రంగయ్యకు అప్పటిదాక ఉన్న ఉత్సాహం కాస్త సన్నగిల్లింది. ముఖం ముడుచుక పోయింది, గంభీరమై పోయింది. పెదవులు తడుపుకొని గొంతు సవరించుకున్నాడు.

"ఎక్కడ ఎవరిని ఎప్పుడు పట్టుక పోతండ్లో తెలియకుంటా ఉంది. అరెస్టులు బాగానే జరుగుతున్నయి. కొంతమందిని అనుమానం మీద పట్టుకపోయి, తన్ని వదిలేస్తాండ్లు.. కొండ రాబేశం; బాన పోషయ్య, కంది రాజంలను పట్టకపోయి వదిలి పెట్టలేదు. అయితే ఇదేం కారిక్రుల ఉత్సాహాన్ని నీరు కార్బలేక పోయింది. యూనియన్‌ అంటే అభిమానం అలాగే ఉన్నది. రంగయ్య మాటలకు అడ్డుపోయి నర్సయ్య మాట్టాడిండు...

'ఛాలమందికి ఏంఅర్థమైతలేదు. మన లీడర్లు ఎందుకు కనిపిన్సలేరు అని అడుగుతాండ్లు. అరెస్టుల గురించి పోలీసుల నిర్బంధం గురించి వారికి తెలుస్తలేదు..”

"మనకు సంబంధం ఉన్న కారిక్రులు ఎవరు నిరుత్సాహంగాలేరు.. ఏం చేయాలో అర్ధంకొక ఉన్నారు. అదే సంగతి తెల్చుకరమ్మని వాల్లు నన్ను పంపించిండ్లు.

"కంపెని పర్సనల్‌ ఆఫీసరు కన్నాభిరాం, కంట్రాక్టరు మెహన్‌సింగ్‌, అటు కంపిని అధికారులు, ఇటు కంట్రాక్టరు కలిసి బర్లిపిట్‌లో పనిచేసే హెడ్‌ రైటర్‌ బొడ్డు రామారావు నాయకత్వంలో పోటీ యూనియన్‌ పెట్టిండ్డు. తమదే అసలైన యూనియన్‌ అని కమ్యూనిస్టులు దొంగలని, డబ్బులు జమ చేసుకుని దెంక పోయిండ్డని ఏదో ఏదో పుకార్లు పుట్టిస్తాండ్లు. కొని ఎవరు నమ్ముతలేరు.."

"ఇన్నేళ్ళ కొన్నుంచి కారిక్టులంటే (ఢేమలేని వీరు ఈ రోజు కారిక్టుల గురించి, వాళ్ళ సంక్షేమం గురించి మాట్లాడుతుంటే ఎవరు నమ్ముతలేరు. వాల్లు మీటింగ్‌ పెడితే అవ్వతోడు అంత కలిపి యాభయి మంది లేరు."

రంగయ్య కొత్తగూడెంలో జరుగుతున్న వ్యవహారాల గురించి చెప్పుకొస్తున్నాడు. శేషగిరి అందులో కొన్ని విషయాలు ఇది వరకే తెలిసినవి. మరికొన్ని విషయాలు తెలియనివి ఉన్నాయి. మధ్యలో చెప్పేది ఎక్కడ మరిచిపోతాడోనని అతనిని నెమ్మదిగా ఊకొడుతు రంగయ్య చెప్పేదాక వింటుపోయిండు.. అతను చెప్పడం అయిపోయిన తర్వాత శేషగిరి మాట్టాడసాగిండు.

నిజమే మనకు కొత్త పరిస్థితి ఎదురైంది. ఇదివరదాక అంతసాఫీగా సాగింది. యూనియన్‌ పిలుపు ఇస్తే వందలు వేలు కదిలివచ్చేవారు. నాయకులు ముందుండి

క్షే/70 సమ్మె పోరాటాలుచేసేవారు. అంతా తెరిచిన పుస్తకంలా ఉండేది. ఇది గాడిద, అది గుర్రం అంటు దేనీకి అది తేల్చి చెప్పుకునే అవకాశం ఉండేది. ఇప్పుడు పరిస్థితి మారింది. ఇది మనం ఊహించని విషయమేమి కాదు. ఇలా జరుగుతుందని మనం ముందు అనుకున్నదే. అయితే ఈ వరిన్టితిలో జనాన్ని ఎలా కలిదించాలి వారిని పోరాటాల్లోకి ఎలా నమీకరించాలన్నదే మన ముందున్న తక్షణ కర్తవ్యం. అందుకోసం మారిన పరిస్థితుయ అనుగుణంగా మన ఎత్తుగడలు, పద్దతులు ఉండాలి. ఇదివరలో లాగ మనం ఒకేసారి వందల వేల సంఖ్యలో కారిక్రులను కలిసి మాట్లాడే అవకాశం లేదు. మనకు నమ్మకమైన ముఖ్యమైన కొందరిని కలిసి వాళ్ళకు పరిస్థితిని వివరించాలి. వారి ద్వారా మరి కొంతమంది సంబంధాలు ఏర్పాటు చేసుకుని ఒక వలలాగా అల్లుకుపోవాలి. ఇక రహస్యంగా కరపత్రాలు, వాల్‌పోస్టర్లు వివిధ సమస్యల మీద ఎక్కడికి అక్కడ రాసుకుని రహస్యంగా బావుల మీద, కార్మిక వాడల్లో ప్రచారం చేసుకోవాలి. శత్రువుకు వాని పద్దతి వానికుంటుంది. మన పద్దతి మనకుంటుంది.ో 'ఒకవైపు నిర్భందాన్ని అమలు జరుపుతూ మరో వైవున కార్మికుల్లా ఎరకంగా యూనియన్‌కు ఉన్న పలుకుబడిని దెబ్బతీయడం కోసం పోటీ యూనియన్‌ పెట్టి మ సలి దెబ్బతీయాలని చూస్తున్నారు. అయితే మనం ప్రజల్ని అంటిపెట్టుకుని ఉన్నం తవ అది వారికి సాధ్యం కాదు.” శేషగిరి ప్రస్తుత పరిస్థితిలో చేయవలసిన పని గురించి చాలాసేపటి దాక వివరిం చెండు. ఆ మాటల్లో అంతవరదాక్ళ వారి మననులో నీబిడీకృతమైన అనుమానాలను, గందరగోళాన్ని తొలగించివేసి నూతన ఉత్సాహాన్ని ఇచ్చింది. అంతకు ముందు బయటికి పోయిన బుచ్చయ్య కొన్ని కాగితాల కట్టలను'లోనికి తీసుకుని వచ్చిండు. పాపయ్య కొద్దిసేపు వాళ్ళ మాటలను ఆలకించినా, అతనికి చెప్పలేనంతగా నిద్ర ముంచుకు రావడంతో మాటల మధ్యలోనే నిదురషోయిండు. అది కనిపెట్టి శేషగిరి నిదుర వస్తే పడుకో అంటు సూచించాడు. పాపయ్య కండ్లు బాగా తెరిచిండు. కాని కళ్ళు మూతలుపడుతున్నాయి. ఆ రోజు పొద్దున్నే అడవికి పోయి కట్టెలు కొట్టుకుని తెచ్చిండు. ఆ శ్రమ బాపతు అలిష్ట అతనికి వెన్నంటి ఉంది. దానికి తోడు అర్ధమై అర్ధంకాని వాళ్ళ సంభాషణతో అతనికి మొద్దు నిదుర ఆవరించసాగింది. ఎంత చెప్పినా అతను అక్కడి నుండి కదలలేదు. మరి కొద్ది సేపట్లో అతను ఎప్పటిలాగేకూచున్న చోటనే నిదురలోకి జారుకున్నాడు. వాళ్ళ సంభాషణ ఇంకా అలాగే కొనసాగింది. అంళకు ముందు బుచ్చయ్య తెచ్చిన మూటలో కొన్ని వాలు పోస్టర్లున్నవి. అవి మరో కొద్ది రోజుల్లో వచ్చే మే డేను జయప్రదం చేయమనే పిలుపునిస్తూ హేమచంద్రాపురంలో రహన్యంగా తయారుచేయబడ్డాయి. ఆ రోజు సాయంత్రం వాటిని అక్కడికి చేర్చడం జరిగింది. ఆ మూటను విప్పేసరికి గుండ్రగా మడిచిన కాగితాలు మెరిసినవి.ఉద్వేగభరితమైన చూపులతో రంగయ్య వాల్‌పోస్టర్లను పరీక్షించిండు. నర్సయ్య వాల్‌పోస్టర్లను బారా చాపి లోలోన చదువుకోసాగిండు.

, క్షే71 మ కామ్రేడ్‌ ఈ నిర్భంద పరిస్థితిలో కూడా మనం మే డేను జయప్రదం చేయాలి. నం ఎక్కడికి పారిపోలేదని కారిక్రుల మధ్యనే ఉన్నామనే నత్యాన్ని చాటి చెప్పాలి. మహత్తరమైన తా ప్ర షా మై సగానికి ప్రతీక అయిన మే డేను దిగ్విజయంగా జరుపుకోవడం ద్వారా నూతన స్ఫూర్తిని కారకులు అందించగలగాలి. మే డే ప్రాశస్థ్యాన్ని గురించి దాన్ని ఎలా విజయవంతం చేయాలో వివరించసాగిండు శేషగిరి... మర్నాడు ఉదయం చీకటితోనే రంగయ్య, నర్సయ్యలు వాల్‌పోస్టర్లు తీసుకుని బయలుదేరిండ్లు... తెల్లవారటానికి ఇంకా జాము పొద్దుంధ్శి రొత్రికి “నిదురలేమి వారి ఉత్సాహాన్ని జయించలేకపోయింది. నర్భయ్య కాగితాల కీట్టను గుడ్డలో చుట్టి సంకనపెట్టుకున్నాడు. శేషగిరి దగ్గర సెలవు తీసుకున వస్తుంటే జతను వీరమల్యుకు ఓ చీటి రాసి ఇచ్చిండు. దొన్ని రంగయ్య పొడువు అంగి చేతీ మడతల్లో దాన పట్టమని బయలుదేరిండ్లు. ఊదయం ఆరు గంటలకే ఎండపొథఢ ముదిరివియి చిటవట లాడిస్తుంది. 2/. జక్కపల్లి వీరమల్లు జనరల్‌ మేనెజరు ఆఫీసుకు ప్రోయే రోడ్డు మీద నడిచి పోతున్నాడు. అతనికి ఇరువైపులా నూతి నర్సయ్య, ఒంటెద్దు రంగయ్యలుున్నారు. జక్కపల్లి వీరమల్లుది నడివయసు. కొద్దిగా నెరిసిన బక్క మైఖం. ఆతను ఒకసారి దృష్టి సారించి'చూసిండు.. జనరల్‌ మేనేజర్‌ ఆఫీను ముందు" జంట్‌కొలు వెంకటి వాచ్‌మెన్‌ .డ్యూటీ చేస్తు కనిపించిండు. మూడు బాటల కాడికి వచ్చిండ్లు, అందులో ఒక దారి బర్లిపిట్‌ కేసిపోతుంది. మరొాకరటి మెయిన్‌ హాస్పిటలకు పోయేది, ఛచులువు తిరిగి ముందుకు పోయే రోడ్డు “'హెడ్డు ఆఫీసు ముందుగా రామవరం "పోతుంది. మూడు రోడ్డుల కూడలి కాడ ముగ్గురు క్షణం సేపు నిలబడిపోయిండ్డు.. ఆ ముగ్గురు ఏదో తీవ్రమైన ఆలోచనలో ఉండి ఎవరితో ఎవరు మాట్లాడుకోవడం లేదు ఈ యూనియన్‌ నాయకుల మీద, చివరికి యూనియన్లు పనిచేసే కార్యకర్తల మీద కూడా నిర్బంధం పెరిగిపోయి ఉంది. అరెస్టులు, చిత్రహింసటు నిత్యకృత్యమై పోయాయి. అయినా కొరిక్రుల్లో, ప్రజల్లో యూనియన్‌ పలుకుబడి తగ్గలేదు. శేషగిరిని అరెస్ట్‌ జేయడానికి పొలీసులు చేసిన ప్రయత్నం విఫలం కావడం, ప్రజల మధ్యనే శేషగిరి ఉన్నాడనే తి అటు పో అధికా ఇటు కంపె సరగ్పుపోయింది. పెనీ అధికారులకు మింగుడుపడని నాల్గు రోజుల క్రింద వీరమల్లు శేషగిరిని కలిసినపుడు చెప్పిన విషయం గు వచ్చింది. ఈ నిర్భంధ పరిస్థితిలో కూడా మనం మన కార్యక్రమాన్లో కచ నతం శత్రువు తనకున్న పద్దతిలో తాను నిర్బంధాన్ని అమలుజరుపుతే విష్ణ్లవకారులమైన మనం సన పద్దతిలో మన పని విధానాన్నికొనసాగించగలగాలి. ఎటువంటి పరిస్థిత్తిలో కూడా ఈసారి మేడే కార్యక్రమాన్ని విజయవంతం చేయాలి. కార్మికులకు ముడే యొక ప్రొముఖ్యతను వివరిస్తూ ఆ రోజు మనం ఊరేగింపు జరపాలి. అన్న మాటలు అలి మనసులో గింగిర్లు తిరుగుతుంది. గత సంవత్సరం మేడేను విజయవంతం చేసకున్న నాటి సంగతులు గుర్తు వచ్చినవి

క్ష72 ఆ రోజు పబ్లిక్‌ గార్జెనులో జరిగిన మీటింగ్‌కు వేలాది మంది గుంపులు గుంపులుగా ఎ(ర్రజెండాలు పట్టుకుని ఊరేగింపు తీయడం అంతా నిన్నమొన్ననే జరిగినట్టుగా అనిపించసాగింది. ఒక్క సంవత్సరం తిరిగే లోపు పరిస్థితిలో మార్పువచ్చింది. కమ్యూనిస్టు పార్టీ మీద దాని అనుబంధ సంస్థల మీద నిజాం మళ్ళీ నిషేదాన్ని విధించాడు. చాప కింది నీరులా అల్టుకపోతున్న కమ్యూనిస్టులను అణచడం ఎంత అవసరమో నిజాం గుర్తించేనాటికి పరిస్థితి చేయిదాటిపోయింది. ఇటువంటి పరిస్థితి ఎప్పుడో ఒకప్పుడు ఎదురవుతుందని ఊహించిన కమ్యూనిస్టులు అందుకు ముందే తయారై ఉన్నారు. నిర్భంధం అమలు జరిపినా ముఖ్యనాయకులను అరెస్టుచేయలేకపోయింది జక్కపల్లి వీరమల్లు ఒంటెద్దు రంగయ్య మొఖంలోకి చూశాడు, అతని ఎర్రటి లావాటి మొఖంలో కొద్దిగా తొందరపాటుతోకూడిన విసుగు కనిపించసాగింది. ఏం చేస్తాం అన్నట్బగా కళ్ళు ఎగరేసాడు. నూతి నర్స్భయ్యక్రు ఏదో చేద్దాం అనే ఉత్సాహం ఉరకలు వేస్తున్నది. అతను అంగి చాటుకు చుట్టుకున్న ఎర్రటి గుడ్డను పొదవి పట్టుకుని గర్వంగా చూసిండు. "అయితే ఎలా మొదలు 'పెడదామంటావన్నా రంగయ్య వీరమల్లుకేసి చూసి అడిగిండు.. "ఆదే ఆలోచిస్తున్నా" వీరమల్లు అటు ఇటు పరకాయించి చూసిండు. రోడ్డుమీద జనం పలుచగా అటు ఇటు పోతున్నారు. జనరల్‌ మేనేజర్‌ బెర్రి నల్లటి కారు రోడ్డు మీద బుర్రుబుర్రున పొగలు చిముక్రుంటు ముందుకు పోయింది. ఆ వెంటనే అమీన్‌సాబ్‌ రహీం మోటారు సైకిల్‌ రోడ్డుమీద పెద్దగా చప్పుడు చేస్తూ పరుగులు పెట్టింది. అమీన్‌ సాబ్‌ను చూసేసరికి నూత్రి నర్సయ్యకు పై ప్రాణంపైన్నే పోయింది. గత రాత్రి బావుల మీద మేడేను విజయవంతం చేయమని యూనియన్‌ పిలుపును ఇన్తు ఎర్రటి వాలు పోస్టుర్లు అంటించిన తర్వాత ఏదో జరుగుతుందని ఊహించిన పోలీసులు ముందు జాగ్రత్తగా బందోబస్తు కోసం తిరుగాడుతున్నారు. ఎన్ని జాగ్రత్తలు తీసుకున్నా బావుల మీద, కార్మిక వాడల్లో పోస్టుర్లు పడకుండా ఆపలేకపోయారు. డ్యూటీలకు పోయే కారిక్రులతో రోడ్డు మీద సందడి పెరుగుతున్నది. 'అన్నా ఇక చూస్తుంటే ఆలస్యం అవుతుంది. మొదలు పెడదామా” రంగయ్య తమాయించుకోలేకీ మళ్ళి ఆడిగిండు. అంతలోకి మెయిన్‌ వర్క్‌షాప్‌ గేటు కాడ నుండి ఉదయం పూట అడుక్కోవడం కోసం బయలుదేరిన బుర్ర కధలు చెప్పే పాపయ్య కనిపించిండు.. పాపయ్య వెంట అతని ఇద్దరు భార్యలు చెరోవైపున నడుచుకుంటు కనిపించిండ్లు వాళ్ళను చూసేసరికి జక్కవల్లి వీరమల్నుకు మెరుపులాంటి ఆలోచన మెరిసింది. రంగయ్యను నర్సయ్యను దగ్గరికి పిలిచి చెవులో ఏదో ఊదిండు.. దాంతో ఇద్దరి మొఖాలు విష్పారినవి. రంగయ్య పరుగుపరుగున బుర్ర కథల పాపయ్యకు ఎదురుపోయిండు...వారం రోజుల క్రింద పాపయ్య దళా బర్లిఫిట్‌ గుడిసెల కాడ పాపారాయుడు కధ చెబుతుంటే విన్నది గుర్తుకు వచ్చింది. పాపయ్య మంచి కథకుడు అన్ని రసాలను రక్తి కట్టించడంలో ఘటికుడు...కంచుకంఠం...బుర్రమీసాలు, ఎర్రటి ఇంతింత కన్నులు పెద్దవి చేస్తూ సర్దారు పాపారాయుడు యుద్దం చేసింది వల్లిస్తుంటే వింటున్న ఎవర్షికైనా కాని ఆ యుద్దం మధ్యన ఉన్నట్టే అనిపిస్తుంది.

క్ష

'నమస్తే' అంటు రంగయ్య ఎదురుపోయి నమస్కరించే సరికి పాపయ్యకు ఏంఅర్థంకాక నమస్కరించిండు. తననో మరెవరినో అన్నట్టు అటు ఇటు పరకాయించి చూసిండు.... ఆ విసురుకు నెత్తిన చుట్టిన తలపాగా అటు ఇటు కదలాడింది.

"అయ్యో నన్ను గుర్తుపట్టలేదా... మొన్న మా ఇంటి కాడ కథ చెప్పింది గుర్తులేదా..." అంటు రంగయ్య మరింత దగ్గరిగా వచ్చిండు....

పాపయ్యకు రంగయ్య గుర్తు రాలేదు... పొద్దున లేచింది మొదలు ఇంటింటికి తిరిగి అడుక్కునే పాపయ్యకు ఎంత మందిని అని గుర్తుపట్టగలడు... ప్రతి రోజు బారెడు పొద్దు ఎక్కేవయ ఇంటింటికి తిరిగి అడుక్కోవడం... ఎక్కడైనా కుదిరితే కథ చెప్పడం అతని నిత్యకృత్యం..ఆ (క్రమంలో అతను రోజు కొన్ని వందల మందిని కలున్తుంటాడు. దాంతో ఎంతమందిని గుర్తుపట్టగలడు.. అయినా ప్రజల మధ్య తిరిగేవాడు, కొద్దిగా లౌక్యం ఎరిగినవాడు కాబట్టి మొఖం మీది నవ్వు తెచ్చుకుని'అ ఆ అంటు గుర్తుపట్టినట్లుగా మొఖం, పెట్టిండు... పాపయ్య బదులు పలికేసరికి' ఏమీ లేదు నీతోని ఓ మంచి కథ చెప్పిస్తామని అంటు రంగయ్య జేబులో నుండి రెండు - ణాలు తీసి పాపయ్య చేతిలో పెట్టిండు...

డబ్బులు చూసేసరికి పాపయ్యకు హూశారు కమ్మింది. పొద్దంతా తిరిగినా రెండు అణాలు సంపాదించడం పాపయ్యథు గగనమే. ఉన్న ఫలంగా ఒక్క సారే రెండు అణాలు జీతిలో పడే సరికి ఎక్కడ లేని సంతోషం కల్లి 'ఏం కథ చెప్పమంటరు బాంచెను, కామమ్మ కథ, కొాంభోజు రాజు కథా, బాలనాగమ్మ కథ, ఏడుగురు అక్క చెల్లెల్ల కథా... సర్దారు పొపారాయుడి కథా... అంటూ ఏక బిగిన దండకం చదవడం మొదలుపెట్టాడు.

పాపయ్య దారిలోకి వచ్చేసరికి 'ఆగో అక్కడ మా అన్న ఉన్నాడు ఆయన దగ్గరికిపాలి ఏం కథ చెప్పాలో ఆయనే చెపుతాడు' అంటూ దూరంగా కనిపిస్తున్న నీరమల్లు నర్స్భయ్యల

చిండు. చర్య అతని ఇద్దరు భార్యలు రంగయ్య తమకేసి రావడం కనిపెట్టి తాము వేసిన పాచిక పారినందుకు వీరమల్లు నర్సయ్య నంతోషంతో ఒకరి వెొంఖాలు

రుచూసుకున్నారు... , బక వట్టైయ్యను సమీపిస్తూనే పాపయ్య రెండు చేతులు జోడించి దండాలు బాంచెను' అంటూ నమస్కరించిండు. "దయగల మహారాజులు ఎం కథ చెప్పమంటరు. ఎక్కడికి రావాలంటరు” అంటు వినయంగొ అడిగిండు...

*'ఏ ఏ కథలు చెపుతావోయ్‌' అంటు వీరమల్లు హుషారుగా అడిగీ సరికి పాపయ్య అన్ని కళలు చెపుతాను బాంచెను అంటు దండకం మరోసారి చదివిండు... అతని వంతపాడుతున్నట్టుగా అతనికి ఇరువైపులా ఉన్న ఇద్దరు భార్యలు దరువులు వేసిండ్లు...

"ఏదీ సర్దారు పాపారాయుడి కథ మొదలు పెట్టు చూద్దాం” అన్నాడు వీరమల్లు పరీక్షీస్తున్పట్లుగా: పాపయ్యకు ఎటు అర్థం కాక ఇక్కడ కథ చెప్పమంటారా అన్నట్న్బ క్షణం సవు చూసి, మళ్ళీ ఏమనుకున్నాడో ఏమో కథ మొదలుపెట్టిండు.

'భలే బాగుంది కానియ్‌" అంటు వీరమల్లు తన జేబులో నుండి మరో అణా తీసి, అంతకు ముందే అక్కడ నూతి నర్సయ్య పరిచిన కండువాలోకి గిరాటువేసిండు.. అది చూసేసరికి పాపయ్యకు హుషారు ఎత్తి గొంతుపెంచ్చిండు.

క్షే/4 తూర్చున సూర్యుడు డ్యూటికి ఆలస్యంగా బయలుదేరిన కారిక్టుడిలా గబగబా పైకెష్కి వస్తున్నాడ్డు'చిటపటలాడే ఎర్రథి-ఎండ అంతటా పరుచుకున్నది. ఫస్టు షిప్టుకుపోయే కారిక్టులళోని మెయిన్‌ రోడ్డు మీద సందడి పెరిగింది. రామవరంలోని అండ్రూను 1 ఇంక్లయిన్‌కు 2 ఇంక్లయిన్‌ పోయే కారిక్రులు, బర్లిఫిట్‌ మీదికి పోయే కారిక్రులు అందరు దాదాపు అదే రోడ్డుమీదుగా పోవాల్సి ఉంది. మూడు బాటల కాడ ఉదయంపూటనే మొదలైన నర్జారు పొపారాయుడి బుర్ర కథ వినబడేనరిళి రోస్తువారగా కొద్ది మంది నిలబడిపోయ్‌రడ్డు...చూస్తు చూస్తుండగానే పాతిక ముప్పయి మంది స్త్రీ పురుష కారిక్రులు గుమిగూడిండ్లు, ఎవరో నల్లబట్టలు వేసుకున్న కారకుడు అనహనంగా గారపట్టిన పండ్లు బయట పేడంగ ఎందిరో గీ కథ ఇనుకుంటు కూసుంటే అక్కడ ముకద్దం మన తాట వలుస్తడు అంటు అరిచిండు. ఆదేమి,పట్టించుకోని కారిక్రుడొకరు ముందు కాళ్ళమీద గొంతుకకూర్చున్నడు. పాపయ్య ఎడమచేత్ళో పెద్ద వేలుకు తగలింఛ్రుకున్న గజ్జెలు గల్లు గట్లుమనిపిస్తూ కుడి భుజం మీద బుర్రను" మైటుతు... నాల్గు అడుగులు ముందుకు వెనక్కి జరుగుకుంటు సర్జారు పాపారాయుడు. గిహ్టోఫ్‌. ముందుకు దునికి యుద్ధం చేస్తున్నది వర్ణిస్తున్నాడు: పాపయ్య కంచు గొంత్కు.కణకణమంటు మోగుతున్నది. అతనికి జనాలను చూసిన కొలది ఆవేశం పొంగిపొర్టుతున్నది. వర్క్‌షాప్‌కు పోయే కార్మికులు, క్షణంసేవు నిలబడిపోతమని ఆగినోళ్ళు కాలం మరిచిపోయినట్టు అలాగే నిలబడిపోయింత్లు. బర్లిపిట్‌లో పనిచేసే పోషమ్మ డ్యూటీకి ఆలస్యమైతదని పరుగులు పెడుతూ వచ్చిందల్లా వవరో మంత్రం వేసినట్టుగా కథ చెప్పేకాడ నిలబడి పోయింది. చుట్టు.ప్రక్కల నుండి బస్తీల్ల నుండి పిల్లగాండ్లు పోగయిండ్లు. వర్క్‌షాప్‌ చీఫ్‌ ఇంజనీర్‌ క్యానన్‌ దొర కారులో పోతూ ఒక్కసారిగా అంతమంది కారిక్రులు గుమికూడి ఉండటంచూసి మొదట కంగారుపడ్డా విషయం అర్థమై 'అలగా జనం) అనుకొని తుర్రున వెళ్ళిపోయిండు. అప్పటికే దాదాపు రెండు, వంద్‌ల మంది పొగయిండ్రు. బోయ్‌మని రెండవసారి విజిల్‌ వేసింధి. డ్యూటికి ఆలస్యం అవుతుందేమోనన్న కలవరం కలిగిన కార్మికులు కదల బారుతున్నరు. ఇంకా" ఎక్కువ "సేపు చూడటం సరికాదనుకొని వీరమల్లు నూతి నర్చయ్యకేసి చూసి కళ్ళు ఎగరేస్తూ సైగ చేసిండు. అది కనిపెట్టి నూతి నర్సయ్య మందిలోనుండి తప్పించుకొని పోయిండు. అక్కడికి దగ్గరలోనున్న కంకబొంగుల మండిలోనుండి సన్నటి పొడవాటి కర్రను తీసుకుని పరుగున తిరగి వచ్చిండు. రంగయ్య అంతవరదాక తన నడుముకు చుట్టుకున్న ఎర్రజెండాను తీసి కంకబొంగుకు తొడిగిండు. అంతా క్షణాల మీద జరిగిపోయింది. నూతి నర్సయ్య ఎగర్రజెండాను ఎత్తిపట్టుకొని ” మే డే వర్ధిల్లాలి” అంటూ నినదించిండు, ఆకాశంలో పొడుచుకొని ఎర్రటి ఎండకు మరింత ఎరుపెక్కి రెపరెపలాడుతున్న ఎగర్రజెండాను చూసేసరికి కారికుల్లో ఒక్కసారిగా ఆవేశమేదో పెల్లుబికింది. ఫిబ్రవరి నెలలో శేషగిరిని అరెన్సు చేయడానికి పోలీసులు వచ్చినసందర్భంలో మొదటిసారిగా పెద్దఎత్తున కదిలిన జనం ఆ తర్వాత మళ్ళీ కారిక్రులందరూ ఎర్రజెండా నీడలో జమ అయింది ఇప్పుడే.

క్షే75్‌

ఈ మధ్య కాలంలో చాలా మార్పులు జరిగాయి. రహస్యంగా జరుగుతున్న పార్టీ కార్యకలాపాలు .జనంలో చాలామందికి, అర్లం కాలేదు. ఈ మధ్యకాలంలో పోలీసులు కొద్దిమందిని అనుమానం మీద అరెస్టులు చెసి చిత్రహింనల పాలు చేశారు. ఆ తర్వాత కొద్దిమందిని వదిలేసినా -చాలామందిని ఎక్కడెక్కడో జైళ్ళళు పంపారు. అంతవరదాక బవొారంగంగ్గా జరిగే యూనియన్‌ కార్యకలాపాలు చాటుమాటు వ్యవహారంగా జరుగుతున్నాయి. ఎంతజేసినా నిజాం పోలీసులు ముఖ్యులైన నాయకులను ఎవరిని అరెస్టు చీయలేక పోయారు. మరికొంత మంది మారిన పరిస్థితి అర్ధంకాక అంతవరదొక “యూనియన్‌ల తిరిగినవారు గుట్టుచప్పుడు కాకుండ తప్పుకొని తిరగసాగారు. బావులమీద, కారిక్టుల వాడల్లో వివిధ సమస్యల మీద యూనియన్‌ వాళ్ళు వేసిన పోస్టర్లు యూనియన్‌ అస్తిత్వొన్ని ఎరుక వరుస్తూూనే ఉన్నాయి. కొని గళ మూడు నెలలుగా బహిరంగ కార్యకలాపాలేవీ క్రానసాగలేదు. ఎర్రజెండాను ఎత్తిపట్టుకొని "మేడే”*అంటూ నరసయ్య బిగ్గరగొ నినదించే సరికి ఒక్కసారిగా వందలగొంతులు వర్ధిల్లాలి అంటూ, వంత పాడాయి.

ఎవడో కారిక్రుడు అవేశం అపుకోలేకీ పూనకం. వచ్చినట్టుగా ఊగిపోతూ శ్రషగిరి రావు అనేసరికి, ఒక్కసారి మ్కులు పిక్కటిళ్లేటట్టు -'జిందాబాద్‌' అంటూ వందల గొంతులు నినదించాయి. అంతవరదాక అంటి ముట్టనట్ను దూరదూరంగా పోయిన వారుకూడా కదిలి వచ్చి గుంపులో కలిసిండ్లు. అంతకంతకు గుంపు య్కువ కొసాగింది. డ్యూటీకి పోవడం మరిచిపోయిండ్లు. హెడ్డు ఆపీసు మృుందు.ఊన్న గోరఖ్‌పూర్‌ క్యాంపుకాడ క్యాంపు అఫీసర్‌ హరినందన్‌ సింగ్‌ చెవుల్లో నినాదాల జోరు రారెత్తించింది. కొద్దిసేపటిదాక ఎం జరుగుతున్నదో అతనికి అర్థంకాలేదు. క్యాంపులో ఉండే గోరఖ్‌పూర్‌ లేబర్లు కొందరు ప్రక్క ప్రక్కలు తిరుక్కుంటుపోయి గుంపులో కలిసిండ్లు. (|

ఎప్పుడొచ్చిండో కాని దస్తగిరి మెడనరాలు ఉబ్బంగ పాటనందుకున్నడు. తెలుగు త్తి బిడ్తలం, తెలంగాణా బిడ్డలం, ఎర్రజెండా బిడ్డలం పోరాడే యోధుల, ముష్కర నిజాం పాలనను అంతం. జేసే, సైనిులం...” పాట హోరెత్తిస్తున్నది.

ఈ పరిఖామం ఊహించని "బుర్రకథ చెప్పే పాపయ్థ్రు అంత అయోమయంగా అనిపించిరిది. అప్పటికే అతని భార్యపోయి అంతవరదాక నేలమీద పరిచి ఉన్న గుడ్డలోని చిల్ల డబ్బులను మూటక్షట్టేసింది ముందు జాగ్రత్త కోసం... పాపయ్య కథ దస్తగిరి పొటముందు మూగబోయింది. ,

దస్తగిరి పాట ముగంచేసరికి జక్కపల్లి వీరమళ్లు ముందుకు వచ్చిండు. అక్కడున్న బోటొరో మీదికి ఎక్కి ఉపన్యాసం మొదలు పెట్టిండు...

"క్రార్మిక్క సోదరులారా? ఈరోజే మన ఎర్రజెండో పుట్టినరోజు, మనలాంటి కారిక్టులె చికొగో నగరంలో ఎనిమది గంటల పని విధానం'కొవాలన్‌ కోరుతూ ఊరేగింపు జరిపితే, టల ఊరేగింపు, పైన పెట్టుబడిదారి సైనికులు జరిపిన కాల్ఫుల్లో వందలాది మంది కారిక్టులు టనురులైన రక్తం నుండే పుట్టింది ఈ ఎర్రజెండా... ఎన్ని నిర్భంధాలు అమలు జరిఫినా న్యోయంకోనం సమసమాజ స్థాపన కోసం కారిక్రులు జరిపే పోరాటం ఆగదని చోటి చెప్పింది ఈ రోజే. ఆనాటి నుండి ఎర్రజెండా ప్రపంచ కారిక్టుల అండ అయి పోరాటాలకు చివ్నోమై నిలిచింది.” అతని మాటల మధ్యనే ”ఎగర్రజెండా” అంటూ రంగయ్య

126 నినదించిండు.. “వర్ధిల్లాలి అంటు వేల గొంతలు వంతపాడాయి... "ఎర్రజెండా యూనియన్‌” “వర్ధిల్లాలి...” "కమ్యూనిస్టు పార్టీ” ఏజిందాబాదు” "నిజాం నిరకుశ పాలన” “నశించాలి” "శేషగిరి రావు” "*జిందాబాదు...” నినాదాల హోరు అంతకంతకు ఎక్కువ కాసాగింది. ఆగమేగాల మీద మేడే ఊరేగింపు వార్త కార్మిక వాడల్లో పాకి పోయింది మేదరిబస్తి నపాయిబస్తి, కూలిలైను, బూడిద గడ్డ బస్తి, బర్లిపిట్‌ గుడిసెల (ప్రాంతం, గాజుల రాజం బస్తిల నుండి జనం గుంపుగుంవులుగా పరుగులు పెడుతు రాసాగిండ్లు.. నేల ఈనినట్టుగొ ఎక్కడ చూసిన జనం పరుగులు పెడుతూ ముందుకు వస్తున్నారు... “ఇయ్యాల మనం ఊరేగింపు తీయాలి , డు 'వాడ వాడలు చుట్టి యూనియన్‌ ఆఫీసు కాడ ఎర్రజెండాను ఎగరవేయాలి అమర మచ్చల నల్లటి మొఖం కలిగిన కారిక్రుడొకరు అంత వరదాక తలకు చుట్టుకున్న ఎర్రగుడ్డ పేలికను గొల్లో అడిస్తూ అరిచిండు. 'పదండేహ' మరెవరో వంతపాడిండ్లు... మీటింగ్‌ లక్కపెల్లి లింగమ్మ గుంపులో ఏదో పొగొట్టుకున్నదానిలా వెతికింది. ఎర్రజెండా న అంబే శేషగిరి రావును చూడవచ్చని వచ్చింది. ఆ శేషగిరి రావంటే ఆమెకు ఏదో తెలి న అవ్యాజమైన (ప్రేమ... అతన్ని చూస్తుంటే బొగ్గు బాయి మింగేసిన ఆమె కొడుకు జ్ఞా వస్తాడు. కదిలిపోతున్న గుంపులో శేషగిరి రావు కోసం వెతికింది. అంతు పొంతు లేకుండా సాగిన ఆ ఊరేగింపు చివరికంటు సాగేదాక రోడ్డు వారన నిలబడి చూసింది. ఆయనా అమెకు శేషగిరి కనిపించలేదు... ఊరేగింపు ఆమెను దాబేసిపోయింది. దాటిపోయిన ఊరేగింపును చూస్తుంటే ఎందుకో విచిత్రంగా ఆ గుంపు గుంపంతా శేషగిరి రావు లాగానే కనిపించసాగింది, అమ్మా అని పిలిచే పిల్లవాన్ని అక్కున చేర్చుకొనే తల్లిలా ఆమె పరుగులాంటి నడకతో వచ్చి ఊరేగింపులో కలిసిపోయింది. ఊరేగింపు ముందుకుపోతూనే ఉంది. పర్సనల్‌ ఆఫీసర్‌ కన్నాభిరాంకు విషయం తెలిసి వాంటిమీద తేళ్ళు జెర్రులు (ట్రైకుతున్నంత ఇబ్బందిగా కదిలింఢు, అతని మెత్తని పరువు మీద ఎవరో ముండ్లు పరిచినంత ఇబ్బందిగా ఫీలయిండు. కుర్చిలోంచి లేచి జనరల్‌ మేనేజర్‌ బెర్రి రూంలోకి పోయిండు, అవ్పటికే ఆయనకు బయట జరుగుతున్న విషయం తెలిసి ఏం చేయాలో తోచక తలపట్టుకొని కూచున్నడు, అతని ఎర్రటి పిళ్లి కండ్లు కన్నాభిరాం రావటం కనిపెట్టి ఏం చేస్తామన్నట్లుగా ప్రశ్చించాయి. చల్లటి ఏరూల్‌ గదిలో కూడా అతనికి చెమటలు పట్టి

క్షే

ఊపిరి ఆడటం కష్టమైనట్టుగా మొఖం పెట్టిండు. అంతవరదాక టేబుల్‌ మీద నల్ల తుమ్మదలా ఉన్న పైవును తీసుకొని నోట్లో పెట్టుకొని సిగారు నుట్టించి గుప్పు గువ్వున పొగ వదిలిండు. అంళకు ముందే పోలీసు రాణాకు ఫోను చేసి యస్పైతో విషయమంత వివరింభిండు. "అభీ మాలూమ్‌ హోగయా సాబ్‌ అభీ జవానోంకో భేజ్‌ రహాహూ” అంటూ వినయంగా అమీన్‌ సాబ్‌ రహీం బదులు పలికిండు. అదే విషయం కన్నాభిరాంకు వివరించిండు.

"అసలు ఈ పరిస్థితి రాకుండా ముందే మనం జాగ్రత్త పడవలసింది. వాళ్ళకు యూనియన్‌ పెట్టుకోవడానికి మనం ముందే అవకాశం ఇవ్వడం పొరపాటయింది.” కన్నాభిరొం జనరల్‌ మేనేజర్‌ బేబుల్‌ ముందుకుర్చీలోకూచొని మాట్లాడసాగిండు. చల్లగాలికి అతని బట్టతల మీద ఉన్న రంగు వెలిసిన ఎర్రటి వెంట్రుకలు గాలికి రెపరెపలాడ సాగాయి.

"అదంతా గతౌనికి సంబంధించింది. ఇప్పుడు మనం చేయగలిగింది ఏంలేదు.. ఇప్పుడు జరుగవలసింది చూడాలి' బెర్రి నిర్లిప్తంగా బదులిచ్చిండు.

తన వాదనను సమర్థించుకోవడం కోసమన్నట్టుగా కన్నాభిరాం టేబుల్‌ మీద మోచేతులు అనించి ముందుకు వంగి మాట్టాడసాగిండు... "యూనియన్‌ ఏర్పడ్డ తర్వాత కంట్రాక్టర్‌ సిస్టం దెబ్బతిన్నది... దాంతో మన ప్రొడక్షన్‌ కాస్టు విపరీతంగా పెరిగి పోయింది... బావులమీద చీటికి మాటికి సమ్మెలు మొదలయి ఉత్పత్తికి ఆటంకం ఏర్పడుతున్నది. కారిక్టులు ఎవరికి భయభయ్తలు లేకండా పోయాయి. ఇలా జరిగితే ముందు ముందుమనం బావులు మూత వసుకోవలసిన పరిస్థితి ఏర్పడవచ్చు... సహజంగా కన్నాభిరాకు కారిక్టులంటే ఉన్న వ్యతిరేకతతోని మాట్టాడ సాగిండు.

మాట పలుకు లేకుండా బెర్రి కుర్చిలో తల వెనక్కివాల్చి గుప్పున పొగ వదులుతు వింటున్నాడు. "యూనియన్‌ ఏర్పడ్డ తర్వాత కార్మిక చట్టాలన్ని అమలుచేయాల్సి వస్తున్నది, దిగిపోయిన కారిక్టులకు కాంపెన్‌సేషన్‌, అన్ని బావుల్లో సేష్టీ అన్ని రకరకాల సమస్యలు మొదలయినవి. ఇట్లయితే లాభంలేదని ఎర్రజెండా యూనియన్‌కు పోటీగా మరో యూనియన్‌ స్టాపించినా ఫలితం కనిపించటంలేదు' పోటీ యూనియన్‌ గుర్తుకు రాగానే జెర్రి బుర్రలో మెరుపులాంటి ఆలోచన వచ్చి, అదికాస్త కన్నాభిరాయ చెప్పిండు.

కన్నాభిరాం తన ఆఫీసు గదిలోకి వచ్చి పోటీ యూనియన్‌ సెక్రటరీ అయిన బొడ్డు రామారావుకు ఢ్రైొసిడెంట్‌ రహమాన్‌కు షరీఫ్‌కు ఫోను చేసి పిలిపించుకుని మంతనాలు మొదలు పెట్టారు.

ఊరేగింపు అంతకంళకు పెద్దదయి పోయి మెయిన్‌ బజారు మీదుగా ముందుకు సాగింది.

గాజుల రాజం బస్తీలోని వంగరి లింగయ్య ఇంట్లో శేషగిరి ఉన్నడు. పరిస్థితి పమీక్షించేందుకు ఎప్పటి విషయాలు అప్పుడు తెలిసేందుకు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. వంగరి లింగయ్య బర్లిఫిట్‌లో కోల్‌కట్టరు... యూనియన్‌ ఏర్పడ్డ తర్వాత బర్లిఫిట్‌ కమిటీలో నభ్యుడైనాడు. లెంగయ్య పైకి చూడటానికి అమాయకంగా ఉంటాడు. ఎక్కువగా మాట్ట్లాడేరకం కాదు. కాని నిర్చంద పరిస్థితిలో యూనియన్‌ కార్యకలాపాలు నిర్వహిం

క78 చటంలో ఘటికుడు... ఎవరి సహాయం లేకుండా ఒక్కడే పోయి బావుల మీద వాల్‌పోస్టర్లు వేసేవాడు పార్టీ ఏదన్నా పనిచెపితే దాన్ని విజయవంతం చేసేదాక అతనికి వేరే ఆలోచనే ఉండేదికాదు,

ఒకే గది కల్గిన చిన్నగుడిస్తె అతనిది. పిట్‌ కమిటీ సమావేశాలు తరుచుగా వారింటిలోనే జరుగుతుండేవి, అతనీ భార్య మహాలక్ష్మికి ఆవిధంగా పార్టీతో పరిచయం ఏర్పడింది. పార్టీ వాళ్ళు అన్నా యూనియన్‌ వాళ్ళన్నా ఆమెకు ఓ సదభిప్రాయం ఏర్పడిపోయింది. రహస్యం దాయటం ఎల్లాగో స్వతహాగా ఆమె అలవాటు పడిపోయింది.

వంగరి లింగయ్య ఊరేగింపు యూనియన్‌ ఆఫీసుకేసి మలుపు తిరిగగానే గుంపుల నుండి విడివడిపోయి పరుగున ఇంటికి వచ్చిండు... చిరుచెమట అతని నాసటిని పట్టేసి ఉంది. బక్కపలుచని అతని పొడువు ముఖంలో అనందం తాణికిసల్లాడుళుంది.

"ఏం జనమన్నా ఉసికపోత్తే రాలకుంటా ఉంది. ఈ పరిస్థితిలో మేడే ఊరేగింపుకు ఇంతమంది వచ్చిడ్డంటే నమ్మశక్యంగా లేదు' అంటూ చెప్పుకొచ్చిండు. ॥

"అమీన్‌ రహీంగాడు వచ్చిండు.. అంతమంది జనాన్ని చూసేసరికి వానిక్షి ఉచ్చబడు తాందను కో, పోలీసోల్లు కడలు కడలు తిరుగుతండ్లు. ఎదురుంగా వచ్చి.ఏం ఇగిటలేరు. పోలీసోల్లు ఏమన్నా అంటే జనం ఉకునేటట్టు లేదు..' లింగయ్య చేతులు ఆడించకుంటు చెప్పుకొచ్చిండు...

అంతలోనే శేషగిరి రావు కొరియర్‌ బుచ్చయ్య వచ్చి 'యూనియన్‌ ఆఫీసుకాడ పోటీ సంఘం యూనియన్‌ అధ్యక్షుడురహమాన్‌ షరీఫ్‌, సెక్రటరీ బొడ్డు రామారావులు ఉన్నారు. ఇదంతా చూస్తుంటే వాళ్లేదో కొత్త ఎత్తు వేసినట్టే ఉన్నది.” అన్నాడు కొద్దిగా కంగోరు పడుతూ...

రానీ జనానికి వాళ్ళ ఆసలు రూపేదో తెలిసిపోతుంది. యూనియన్‌ 'ఫెట్టడంతోనే సరిపోదని ప్రజలకోసం వాళ్ళ సమస్యలకోసం నిజాయితీగా పోరాడేవాన్ని ప్రజల్లు ఆదరిస్తారనే విషయం వారికి ఆర్ధం అవుతుంది. మేనేజుమెంటు వత్తాసుతోని కారిక్రులకు వ్యతిరేకంగా పనిచేసే ఏ యూనియన్‌ నిలబడదనే సత్యాన్ని వారు గుర్తిస్తారు. ఈకుక్క గొడుగు సంఘాలు కారికుల ముందు నిలబడవు శేషగిరి ఇదంతా మాములే అన్నట్టుగా చెప్పుకొచ్చిండు.

బొడ్డు రామారావు పేరు వినేసరికి లింగయ్య మనసు కుతంంత లాడింది ”వాడుత్త గుంటనక్క, పియ్యిల్య పైసను నాలుకతోని అద్దుకొని తీసుకునే రకం. నేను ఎనిమిది సంవత్సరాల నుండి ఆ బావిల పని చేస్తున్న వాని సంగతి కనిపెడుతూనే ఉన్నా, కారిక్రుల జీతాలు పంచేకాడ తక్కువ ఇచ్చి పైసలు మిగుల్చుకుంటడు. మొన్న జీతాలస్హాడు గిట్లవే చేసిండు దాంతో మన్హోళ్ళు నొల్లేచేసిండ్లు వాన్ని అక్కన్నే ఒక్క గుద్దుకు వంపేసేటో ల్గు, కొని అందరు వచ్చీ ఆగబట్టింటో అడ్జీకి పావుసేరు వడ్డీలకు తిప్పి బోగానే సంపాదించిండు. రేపో మాసో సినమా టాకీసు కడుతడని ప్పకార్డున్నవి... కట్టకుంటే ఏం .బేస్తాడు. అన్యాయంగా సంపాదించిన సంపాదనంత్తో ఏన్నీశావాలి మరి. సరే ఆ లంజకొడుకు ఎట్లా సరీపాదిస్తేందని ఎవరేమీ పట్టించుకోలే, పోటి యూనియన్‌ పెట్టి కారిక్రులను ఉద్దరించుతాన్‌ంటే వాని మాటలు ఎవడు నమ్ముతడు. లేని పోని పుశార్లు లేవదీసి,మీరు (శేషగిరిరావును ఉద్దేశించి) పోలీసాల్లకు భయపడి దెంకపోయిండ్లని ఓసారి, మరోసారి శేషగిరి రావే నన్ను యూనియన్‌ నడిపించమన్నాడని మరోసారి రకరకాలు చెప్పుకుంటు తిరుగుతాండు. ఇంత చేసినవాన్ని భూమ్మీద ఉంచవద్దన్నా అంటు శేషగిరి రావు మొఖంలోకి చూస్తు చెప్పాకొచ్చిండు..

శ్షై/9

లింగయ్య మొఖంలో అణిచి పెట్టుకున్న కోపం కనిపించింది.

ఒక్కమాట అంటే చాలు లింగయ్య ఒక్కడే గుట్టుచప్పుడు కాకుండా వాని మెడలు విరిచి 'రాగలడు... అయితే అదిసరి అయిందికాదు. అదే విషయాన్ని అర్ధం చేయించడం కోసం శేషగిరి ప్రయత్నించాడు.

'కారిక్రుల్లో యూనియన్‌ బలపడకుండా రెండు విధాలుగా ప్రయత్తించారు. ఒకటి యూనియన్‌ కార్యకలాపాలు జరుపకుండా దాన్ని నిషేధించడం, దానిపై నిర్బంధాన్ని కొనసొగించడం. ఇకపోతే రెండవ అంశం కారిక్రుల పోరాటశక్తిని తప్పుదారి పట్టించడం కోసం అంత ప్రమాదం కాని విషయాల్లోకి మళ్ళించడం. అందులో భాగంగానే పోటీ యూనియన్‌ ఏర్పాటు చేయడం జరిగింది. ప్రభుత్వం, మేనేజుమెంటు కలిసి చేస్తున్న కుట్రలో భాగంగానే ఈ యూనియన్‌ పుట్టుకొచ్చింది. దానికి బొడ్డు రామారావు గాని మరొకడు కొని ఉపకరణము మాత్రమే. ఎవన్నో ఒక్కన్ని తీసి వేయటం ద్వారా దీన్లి అపలేము... మేనేజుమెంటు ఎత్తులను సాగకుండా చేయడం ద్వారా పోటీ సంఘాలను కారిక్రులు గుర్తించకుండా దాని కార్యకలాపాల్లో పాల్గొనుండా చేయడం ద్వారా మరో మాటలో చెప్పాలంటే కారిక్టులు ఆ యూనియన్‌ను బహిష్కరించడం ద్వారా మనం మనేజుమెంటు ఎత్తులను తిప్పికొట్ట గలుగుతాం' అంటు నచ్చ చెప్పిండు డే

బుచ్చయ్య మళ్ళీ ఏం జరుగుతుందో తెలుసుకోవడం కోసం బయలు రిందు.. శీషగిరి అక్కడ ఏం చెయ్యాలో వివరించి పంపిండు... బుచ్చయ్య వెంట లింగయ్య

రిండు...

బయల ని యూనియన్‌ ఆఫీసుకాడికి చేరుకోవడం పోటీ యూనియన్‌కు చెందిన బొడ్డు రామారావు, ఆజం మరి కొంతమంది కంపిని తొత్తులు రావడం ఒక్కసారే అయింది అంభు ముందే అమీన్‌ రహీం తన బలగంతో వచ్చిండు అంతమంది జనాన్ని చూడటంళ అమీన్‌ రహీయ ఎటు తోచటం లేదు. సైకిల్‌ మోటర్‌ మీద నిలబడి పోయి క్షం సేపు యోచన చేసిండు... ఎండవల్లనో మరి భయంవల్లనో గాని అతను వేసుకున్న బట్టలు చమటతో తడిచిపోయినవి. పోటి యూనియన్‌ వాళ్ళు రావటం చూసి అతనికి కొంత హాూమషారు కల్గింది. సైకిల్‌ మోటర్‌ను స్టాండువేసి వచ్చి బొడ్డు రామారావును సమీపించిండు.

బొడ్డు రామారావు ముందుకు వస్తుంటే కారిక్రులు అతని చుట్టు మూగి కదల నివ్వలేదు. ఒకరి మాటలు ఒకరికి అర్ధం కావటంలేదు. 'ఎఏయ్‌ ఇక్కడ వీల్లకేంపని అంటూ... ఎవడో అరిచిండు.

'కంపీనీ తొత్తు' మరెవడో మెడనరాలు ఉబ్బిపోంగ అరిచిండు...

*ఆఫీసు ఆవరణలోకి అడుగు పెట్టనివ్వవద్వ" మరో కారిక్రుడు ముందుకు అచ్చిండు... బ్రమీన్‌ ఆ కొరిక్రుడికేసి చురచుర చూసిండు. ఆ కారిక్రుడు అదేం పట్టించుకున్నట్టు లేదు... సరసర రామారావు ముందుకొచ్చి రెండు చేతులు బారచాపి నీకెక్కడేం పనిలేదు. నిన్నెవరు బొట్టుపెట్టి పిల్వలేదు. "వచ్చే కోపాన్ని అణిచి పెట్టుకోవడంవల్ల అతని పెదవులు వణకినయి... బొడ్డు రామారావు మొఖంల నెత్తురు చుక్కలేకుండా అయింది. అతని ప్రక్కన నిలుచున్న ఆజం మొఖంలోకి చూసిండు... అజం చూపులు నేలవాల్చి నాదేం లేదన్నట్టుగా చూస్తుండి పోయిండు. నిర్బందము పెరిగిటోయిన తర్వాత అంతవరదాక

180 యూనియన్‌లో తిర్గిన ఆజం భయపడిపాయిండు. బయట ఉంటే అరెష్టు తప్పదని తేలిపోయింది. ఆ విధంగానైనా అరెష్టును తప్పించుకోవచ్చని అతను అందులో చేరిండు, యస్పై రహీం రామారావుకు ఎదు రుగా నిలుచున్న కార్మికున్ని వ్రక్కకు తీసుకపొయిండు. మరోసారి అయితే ఎముకల్లో సున్నం లేకుండా ఏరివేసే వాడే కాని అంతమంది జనాన్ని చూసేసరికి అతనికి దైర్యం చాలలేదు. యూనియన్‌ ఆఫీసు ముందున్న తవిసి చెట్టుచుట్టు కారిక్రులు కట్టిన గద్దె మీదికి రంగయ్య జెండా పట్టుకొని ఎక్కిండు నూతి నర్ఫ్భయ్య తవిసి చెట్టు రెండు పంగల మీదుగా ఎక్కి రంగయ్య అందించిన ఎగ్ర జెండా తీసుకొని సరసర చెట్టమీది చిటారు కొమక్రుపాకి ఎర్రజెండాను కట్టిండు. ఆకాశంలో సమున్నతంగా ఎగురుతున్న ఎర్రజెండా ఎర్రటి ఎండకు మరింత ఎరుపెక్కి సగర్వంగా రెపరెపలాడుతున్నది. "ఎర్రజెండా జందాబాద్‌ యూనియన్‌ జిందాబాద్‌ శేషగిరిరావు జిందాబాద్‌ నినాదాల వోరెత్తింది. అయినా పోలీను అండచూనసుకొని బొడ్డు రామారొవు ముందుకొచ్చి "సోదరులారా మీరాజెండ కట్టవద్దు. ఇది మనదేశపు జెండాకాదు. దాన్ని ప్రభుత్వం నిషేధించింది. తొందరపడి ఏ పని చేయవద్దు. మీరంత వెళ్లి పోండ్లి. అంటు జెండా గద్దెమీవికి ఎక్కబోతుంటే ఎవరో వెనుకనుండి అంగిపట్టిలాగిండు. అతనా ఊపుకువెనక్కి మొగ్గి కూలబడిపోయిండు. యస్సై రహీం పరుగున వచ్చిండు. అప్పుడే అదనంగా పోలీసు జవాన్లు ఉరికి వచ్చిండ్లు. వారిని చూసేసరికి రహీయ హుషారు ఎక్కి “'మారో' అంటు అరిచిండు. 28 నిర్చందములోకూడా మేడే విజయవంతం కావడం పోలీసులకు మింగుడుపడలేదు. దాంతో పోలీసులు పిచ్చి ఎత్తినట్బగా ఊరిమీద పడి అందినవాన్ని అందినట్టుగా పట్టక పోసాగిండ్డు. యూనియన్‌ ఆఫీస్‌ను అనుకోని ఉన్న మేదరిమల్లు ఇంటి మీద పోలీసులు దాడి చేసిండ్లు. ఇల్లంత చిందరవందరచేసిండ్డు. పిబ్రవరిలో శేషగిరి అరెన్టునుండి తప్పించుకోవడానికి మేదరిమల్లు సహయపడ్డాడని, ఎవరో పోలీసులకు ఉప్పు అందిం చిండ్లు. దౌంతో'యస్పై రహీం ఆగమేఘాల మీద మైదరిమల్లు ఇంటి మీద దాడి చేసిండు. ఇంట్లో సామానంత చెల్టాచెదురు చేసిండు. ఆయన భార్య అడ్డు వస్తే తుపాకి మడమతో ' ఎదురు రొమ్ము మీద ఈడ్చిగుద్దిండో పోలీసు, ఆమె బాధతో గిలగిలలాడుతు అడ్డం పడిపోయింది. ఏంజరుగుతోందో ఏమో అర్ధం అయ్యేలోపు నలుగురు పోలిసులు మల్లును చుట్టుముట్టి చేతిలోని లంక కర్రతో గొడ్డును బాదినట్టు బాదసాగిండ్లు. ఆ బాధలకు తాళలేక మేదరిమల్లు తలడిల్లిపోయిండు. పోలీసులు ఎత్తిపట్టుకోని పోయిండ్లు. అంత నిముషాల

1851

మీద జరిగింది. భర్తను పోలీసులు లాక్కపోవడంచూసి లేని ఓపికంత కూడదీసుకొని మేదరిమల్లు భార్య మల్లమ్మ పోలీసులకు అడ్డుపోయింది. వాళ్ళు ఒక్కతోపుతోసి మల్లును ఎత్తుక పోయిండ్లు జరుగుతున్నది ఏమిటో అర్థంకాక వాళ్ళ పిల్లలు భయంతో గుక్క పెట్టిండ్లు.

"అయ్యో నాదేవున్ని ఎత్తుకపోతాండ్లు ” అంటు మల్లమ్మ మొత్తుకోసాగింది. అప్పటికే పోలీసు వ్యాను కదిలిపోయింది. జనమంతా మల్లు ఇంటికి చేరిండ్లు.

ూలిలైనులో రాజరాంసింగ్‌ను అరెస్టు చేసిన పోలీసులు అతను పనిచేస్తున్న పర్క్‌షాపు ముందుకు తీసుకవచ్చి, ప్రజలు అందరు చూస్తుండగానే చిత్రహింసలు పెట్టిండ్లు అతని ఎర్రటి భారీ శరీరము దెబ్బలకు కందగడ్డలా అయింది. యస్పై రహీం కోపంపట్టలేక దెబ్బలకు అడ్డం పడిపోయిన రాజరాంసింగ్‌ను బూటు కాలుతో ఇయ్యర మయ్యర తన్నిండు. నల్లటి మట్టినేల వీద ఎర్రటి రక్తం గడ్డకట్టుక పోయింది. అదంత చూస్తున్నవారిలో భయం, కసి కలగలిపి పోయింది. ఎవరో స్రీ భోరున ఏడ్చింది. పోలీసులు ప్రజలను దగ్గయు రాకుండా లాఠీలు జులిపించిండ్లు.

రామవరంలో గాదెం బాబయ్యను, ఎడ్జ మళల్లేశంను పోలీసులు అరెస్టుచేసిండ్లు. జక్కపల్లి వీరమల్లు ఇంటి మీదికి పోలీసులు పోతే అతను ఇంట్లో దొరకక పోయేసరికి ఇల్లంతా నేలమట్టం చేసిండ్లు. అంతక ముందే కొమురయ్యను, కొంకటి వెంకటిని పోలీసులు అరెస్టు బేసి ఖమ్మం తీసుకపోయిండ్డు.

భయంకరమైన బీభత్సం కొత్తగూడెంను కముక్రున్నది. అంతకు ముందు యూనియన్లో చురుగ్గా తిరిగిన కార్యకర్తలు ఎవరు ఇంటి వట్టున ఉండటములేదు. అరెస్సు చేసి సనుకపొయిన మేదరి మల్లును మూడురోజులు స్టేషన్‌లో వేసి రకరకాల చిత్రహింసలకు గురిచేసిండ్లు. అతని వాళ్ళంతా పచ్చిపుండు తీరుగా అయింది. అతన్ని కాళ్ళు నడవలేని

తిలో ఉన్సయి. పెదాలు చిట్టీ కనురెప్పలు వాసిపోయి మనిషి గుర్తు పట్టలేకుండా

స్ట యిపోయిండు. 'లంజకొడుకును ఎన్నికొట్టినా వాడు ఒక్క మాట కూడా చెప్పటంలేదు. బంటు యసై రహీం అరిచిండు. వీని ఇలా అయితే లాభంలేదు. వీడు కాదు వీని జీజెమ్కు అలుగొ నిజం చెప్పాల్సిందే హైరానా గోలి ఖిలాయింగే” అంటు కోపంగా అంిచిడు' లేవలేని స్థితిలో ఉన్న రి ల్గును, జబ్బ క్రింద చేతులుపోనిచ్చి ఇద్దరు జవాన్లు ఎత్తిపట్పకున్నారు. మరొ: కడు అట్టు పట్టి ముందుకు వంచిండు. మరో ఇద్దరు లు కాళ్ళు ఎడంగా వావిండో మరొకడు ముడ్గికి ఉన్న పంచె లాగేసిండు ప్రతిఘటించే శక్తో లేక రై కోస్పించిండు ల! బాధతో మూళ్ళే మలు నగ్గ పిరుదుల్లో హరం అద్దిన డ్డ శ్‌ క ఏ! జవాను. మాటకూడ పెకలని నిస్సహాయస్థితిలో బో మూలే ఎలు బాధతో మెలికలు తిరిగి పోతుంటే యస్పై రహీం పగలబడి స వ్విండు. అరె బిడ్డ ఇప్పుడైనా చెప్పురా. శేషగిరి ఎక్కడున్నడో నీకుతెల్చు బిడ్డ వాడు ఎక్కడుటొడో: వొల కోసం ఎందుకురా నీవు చస్తవు, ఆ ఒక్క సంగతి చెప్పు నీశం కాకుండా సను చూసుకుంటా రహీం పాత పాట పాొడిండు.

'నాకేంతెల్వదు. అదేజవాబు. రహీం అహం దెబ్బతిన్నది. కోపంతో ఊగిపోతు” మాకే లవుడేకో అందర్‌ దాలో” అరుచుకుంటు అక్కడినుండి వెళ్ళిపోయిండు.

ఇంతజేసినా ముఖ్యులైన కార్యకర్తలెవరినీ అరెస్ప చెయ్యలేకపోవడం పోలీసులకు

182 మింగుడుపడుతలేదు. ఎంత కొట్టినా ఒక్కడుకూడా ఒక్కమాటకూడా చెప్పకపోవడం, పోలీసులు జీర్ణించుకోలేక పోయారు. ఇంత భీభత్సకాండ కొనసాగుతున్నా కారిక్రులు తమ నాయకుడైన శేషగిరిని కంటికి రెప్పలా కాపాడకుంటున్నారు. ప్రజల సహన శక్తి, యూనియను పట్ల వాయన్న అచంచల విశ్వాసం ఏ మాత్రం సడలలేదు. ఎప్పటికప్పుడు జరుగుతున్న పరిణామాల గురించి శేషగిరి! తెలుస్తూనే ఉంది. మారిన నిర్భంధపరిస్థితికి అనుగుణంగా పోరాటాన్ని ఉన్నతరూపంలోకి తీసుకుపోవాల్సిన అవసరము గురించి పార్టీ ముందే సిద్ధమై ఉంది. ప్రజలను నూతన పోరాట రూపంలోకి నడిపించే కర్తవ్యాన్ని పార్టీ చేపట్టింది. నీళ్ళలోని చేపలాగ శేషగిరి ప్రజలమధ్యనే ఉండి పనిచేయటం ఒక పోలీసులకే కాదు. మేనేజుమెంటుకు, కంట్రాక్టర్లు మింగుడు సడడంలేదు. అన్నింటికి మించి చలపతి ఉద్యమానికి దూరం కావడం శేషగిరి ఊహించని పరిణామం. అతడు దాన్ని జీర్ణించుకోలేక పోతున్నాడు. మొదటి నుండి ఉద్యమములో కలిసి పనిచేసినాడు ఇలా చెప్పా పెట్టుండా వెళ్ళిపోవడం ఆతని మనసును గొయ పరిచింది. అ రోజు అతను దారా కనకమ్మ ఇంట్లో ఉన్నాడు. అంతకుముందు రాత్రి అతను ఆ ఇంటికి రావడం జరిగింది. వచ్చిన కాన్నుంచి శేషగిరి అన్యమనస్కంగా ఉండడం, కనకమ్మ కనిపెట్టక పోలేదు. ఎప్పుడు ఎంతో ఉత్సాహంగా గల గల మాట్లాడే శేషగిరి, ఏదో పోగొట్టకున్నవాడిలా దిగాలుపడి ఉండడం ఎందుకో ఆమెకు అర్థం కాలేదు. పొద్దు బారెడు ఎక్కింది. అప్పటికే ఎండకాలపు ఎండ చిటపటలాడిస్తున్నది. అయినా శేషగిరి ఉన్న గదిలోనుండి బయటికి రాలేదు. పదకొండు గంటల సమయానికి లక్ష్మి వచ్చింది. లక్ష్మి బూట్ల వెంకటికూతురు. పదహారు పదిహేడు సంవత్సరాలు మించి ఉండదు. చామనఛాయ అయినా కొట్టాచ్చినట్టుండే కన్ను. ముక్కుతీరుతో అందంగా ఉంటుంది. లక్ష్మీ వచ్చిందంటే పర్సా దగ్గర నుండి శేషగిరికి ఏదో సమాచారము వచ్చిందని కనకమ్మ ఊహించింది. లక్ష్మి పర్సాకు కారియర్‌గా పనిచేస్తుందని విషయం ఆమెకు తెలుసు. గతంలో ఎన్నో మార్లు పర్స దగ్గరనుండు ఉత్తరాలు తీసుకొని ఇక్కడికి రావటం ఆమెకు తెలిసిన విషయమే. వాకిట్ట ఇంటిపనిలో ఉన్న కనకమ్మ, లక్ష్మిని చూసి ప్రసన్నంగా నవ్వి ”ఇప్పుడేనా రావటం” అంటు లక్ష్మి ఎదురేగి దగ్గయ తీసుకున్నది. ఇంత నిర్వందములోకూడా చెరగని చిరునవ్వుతో షార్టీ పనిలో మునిగిపోయిన ఆ అమ్మాయిని చూస్తే ఆమెకు ఎక్కడలేని వాత్సల్యము, గ్రేమ కల్గింది. రాన సారు ఉన్నాడా ల * గా తలాడించి లక్ష్మిని లోని తొడ్యానిపా క్షి అడిగింది. ఉన్నాడన్నట్టు క్షి లక్ష్మీ వచ్చింది చూసిన దారకనుకమ్మ కొడకు రవిచందర్‌ ముందే ఈ విషయం శేషగిరికి తెలియజేసిండు. ఆయన లేచి గది నుండి బయటకి వచ్చి లక్ష్మిని చూసే సరికి ప్రాణము లేచివచ్చింది. రెండు రోజుల నుండి వర్సా దగ్గర నుండి సమాచారము కోనం వేచిచూస్తున్నాడతను,

లక్ష్మి ప్రసన్నంగా నవ్వుతు నమస్కరించింది.

183

"ఏమైంది అంతా క్షేమమే కదా!' అప్రయత్సంగా మాటలు ఆయన నోటి నుండి వెలుపడ్డాయి. 'ఎప్పుడు ఏంజరుగుతుందో ఎవరు అరెస్టు అవుతున్నారో తెలియకుండా ఉఊంది”

'శ్హేమవే. ! సారు ఉత్తరము వంపించారు" అంటు అవె నడుముకున్న లంగామడతలోనుండి ఉత్తరము తీసి ఇచ్చింది.

శేషగిరి ఆ ఉత్తరాన్ని ఆత్రంగా అందుకొని, తన గదిలోకి నడిచిండు. మంచము మీద కూచాని ఉత్తరాన్ని చదువసాగిండు.

“*డ్రియల్‌ కామ్రేడ్‌ రెడ్‌ సల్యూట్‌ అంతకుముందు నిర్ణయించుకున్న ప్రకారం అపాయింట్‌మెంట్‌కు రాలేకపోయాను. దుర్గయ్య ఇంటి మీద పోలీను రైడింగ్‌ జరిగింది. దాంతో అనుకున్న సమయానికి ఏరియాకు చేరుకోలేక పోయాను. అదృష్టవశాత్తు రైడింగ్‌ జరిగే సమయంలో దుర్గయ్య ఇంట్లో లేక పోవటము వలన అరెస్టు తప్పిపోయింది. లామవరంలోని పార్టీ యూనిట్లను కల్సి మాట్టాడాను. చాలవయు థైర్యంగా ఉన్నారు నిర్చ్వంధము వారినేమి భయపెట్టలేక పోయింది. రామవరం బస్తి యూనిట్‌ సర్రటడ రామలింగంను అరెస్టు చేసారు. అతని గురించిన సమాచారం ఇంకా ఎమి తెలియలెదు. ఎక్కడికి తీసుకపోయింది జెలియలేదు. ఆయనకు తెల్సిన వారందర్ని అలర్ట్‌ ను. ఏదెనా అనుకోనిది జరిగితే అందుకు సిద్దంగా ఉండాలని ఆ యూనిట్‌ మిగతొ సభ్యుల: ఏ విలిపించుకొని మాట్లాడాను. ఎవరూ ఇంటి వద్ద ఉండటమే లేదు. ఇలా శత్రువు స్స నుండి తప్పుకొని తిరుగుతున్న వారిని, ముఖ్యంగా మిలిటెంట్‌గా ముందుకు వస్తున్న వారి

యంలో మనం ఒక నిర్ణయానికిరావల్సి ఉంది. అవసరమైతే వేరే ఏరియాకు పంపిం

విస త్రం చేయాలి. ఈ విషయమై జిల్లాకమిటి అభిప్రాయాన్ని తెల్సుకోవాలి. నిర్ణీతమైన ప్ర లకుండా ఎక్కువరోజులు వారిని వారిమానాన వదిలి వేయటం బాగుండదని ప్రో విస్తున్నాను. మీరు ఈ విషయంపై శొందరలోనే ఒక అభిప్రాయానికి రాగలరు. నేనా టికి ప్రజాశక్తి పత్రికలు వచ్చినాయని తెలిసింది. అవి ఇంకానా దగ్గరు రాలేదు. ణ్‌ డు మూడురోజుల్లో వాటిని మీ దగ్గయ పంపించగలను. ఇకపోతే చలపతి విషయంలో రర ముందు అనుకున్నదే జరిగింది. గత కొద్ది రోజులుగొ ఆయన్ని కలువటానికి నేను సో ప్రయత్నము సఫలం కాలేదు, అనుకున్న సమయానికి అపాయింట్‌మెంటు రెండు సార్లు రాలేదు. ఒక్కసారి అస్వస్థతగా ఉన్నాను. రాబేక పోతున్నాను. అంటు సమాచారము

చ్చింది. ఇండొసారీ అపాయింట్‌మెంటును మిస్‌ చేసిండు, ఎ నిధమైన సమాచారము న జా ఇవ్వలేదు. కాని మనకు తెలిసిన నమాచారము మేయ చలపతి ఏరియాను కభివెళ్లాడని తెల్సింది. ఆరోగ్యము బాగలేదని ఏరియాను వదిలి చుంచుపల్లిలోని వేముల ఛాఘవయ్యగారనే కాంబ్రైస్‌ వాది ఇంట మూడురోజులు గడిపి, నాల్గున రోజున ఎడ్విన్‌ లనే మైనింగ్‌ సర్దారు సహకారముతో కో-ఆపరేటివ్‌ సోసైటికి సరుకులు తీసుకవచ్చిన వారిలో ఖమ్మం వెళ్ళి పోయాడని, అక్కడి నుంచి విజయవాడకు చేరుకున్నాడని తెలిసింది. నొ ఉద్దేశంలో చలపతి ఇక పార్టీని వదిలేసినట్టేనని భావిస్తున్నాను. ముందు ముందు కాంట్రైెస్‌ వొదులు ఆయన ఉపయోగపడ్డా ఆశ్చర్యపోవల్సిన పనిలేదు, సర్వారంలో మనం పెట్టిన హ్యాండ్‌ మిషన్‌ సరిగా పనిచేయటంలేదు, కరపత్రాలు ముద్రించటము కష్టంగా

184 ఉంది. పెరుగుతున్న నిర్చంద పరిస్థితిలో హ్యాండ్‌ మిషన్‌ యొక్క అవసరము మనకు మరింత ఉంటుంది. దాన్ని బాగు చేసే ఏర్పాట్లు లోకల్‌ వాళ్ళకు చెప్పాను, కాని అది రిపేర్‌ చేయాలంటే ఖమ్మం తీసుకపోవల్సి వస్తుందట ఈ పరిస్థితిలో దాన్ని తీసుకొనిపోయి బాగు చేయించుకొని'రావటం కష్టం. కావున మీకుతెల్సిన లేదా పార్టీపరంగా కాని ఎక్కడైనా మెకానిక్‌ ఉంటే రప్పించే ఏర్పాటు చేయగలరు. హ్యాండ్‌ మిషన్‌ బాగాలేక పోవటము వలన మనం మేనేజుమెంటుకు వ్యతిరేకంగా వేస్తామునుకొన్న కరవత్రము ఫ్రింట్‌ చేయలేకపోయాము మళ్ళీ మనం ముఖాముఖిగా కల్సుకోవడానికి సర్గంలోని మీసాల తాత ఇంటకాని, హేమచంద్రవృరంలోని బక్కక్క ఇంటకాని కల్సుకోవటానికి అపాయింట్‌మెంట్‌ పెట్టి తిరిగి ఉత్తరములో తెలియచేయగలరు. విష్ణవాభివందనాలతో పర్సా శేషగిరి ఉత్తరము చదవటం ముగించి, క్షణకాలము ఆలోచనలో మునిగిపోయిండు. చలపతి గురించి ఆలోచనలు ఆయన్ని చుట్టుముట్టాయి. చలపతి అర్థాంతరంగా ఉద్యమాన్ని వదిలి వేయటం ఆయన నమ్మలేకపోతున్నాడు. ఎంతో ఉత్సాహంగా ఉద్యమములో ఆదినుండి పనిచేసి ఉద్యమము తీవ్రస్థాయిచేరుకునే దశలో పారిపోవటం ఆయన మననును గాయవరిచింది. ఈ దుర్భర నిజాం నిరంకుళ పాలన అంతమొందించటానికి తాము కన్నకలలు ఏమైపోయాయి! ఒక చిన్న తాకిడికే కల చెదిరిపోయింది. చలపతితో అతనికున్న అనుబంధము అతన్ని అలా ఆలోచింపబేసింది. కాని ఉద్యమము ఉన్నత రూపం చెందినప్పుడు ఇటువంటి పారిపోవటాలు, పిరికితనము చరిత్రలో కొత్తకాదు. ఉద్యమ [ప్రవాహ ఉధృతిలో కొట్టుకొచ్చిన చెత్తా చెదారం ఏదో ఒకస్థాయిలో వెనక్కి తగ్గడం సహజంగా జరిగే పరిణామమే. అతనున్న గది బయట లక్ష్మి కనకమ్మతో మాట్లాడుతున్నది. అతను క్షణకాలము చెదిరిన మనసును చిక్కబట్టుకొని పర్సకు తిరుగు ఉత్తరము వ్రాయుటానికి ఉద్యుత్తుడైండు. ఉత్తరము ముగించేసరికి ఆయన హృదయం తేలికపడింది లక్ష్మిని పిలిచి తిర్గు ఉత్తరము ఆమె చేతి! ఇచ్చిండు. కేలికపడ్డ అతని హృదయంనుండి చిర్నవ్వు బయటవడగా అమ్మనాన్నలను అడిగానని చెప్పు. అన్న రాజేశ్వరరావు క్షేమమే కదా! అంటు అడిగాడు, లక్ష్మి మెరిసే కండ్డతో అంతాక్షేమమే అంది, 'వీలు చూసుకొని అటుగా వచ్చినప్పుడు తప్పకుండా కలుస్తాను అని చెప్పు అన్నాడు. ఆమె తలాడించి, రెడ్‌ఫెల్యూట్‌ చెప్పి అక్కడి నుండి బయలు దేరింది. శేషగిరి తనపనిలో సెమిగ్నమైండు. అదే రోజు సాయంత్రము చీకటీ పడ్డ తర్వాత రవిచందర్‌ వెంటరాగా ఆ ఇంటినుంచి బయలు దేరాడు, ఎండపొద్దంతా నిప్పులు చెరిగింది, చిమ్మని చీకటి అలుమకున్నా వాతావరణంలో ఆ వేడ తగ్గలేదు గాలిలేక చెట్టు నిలబడిపోయాయి, ఉక్కపోతగా ఉంది. అలవాటయిన సందుల గుండా వాళ్ళు ముందుకు కదిలారు. శేషగిరిని ఆ (ప్రాంతములో చాలమంది ఎరిగి ఉండటము వలన వారిదృష్టిలో పడకుండా ఉండటము కోసము వంచె కట్టిండు, తొడుక్కున్న ఆఫిసెర్ట్‌ మొండి చేతుల పొడవాటి అంగి, భుజంమీద కండువా

క్షేష5్‌

అచ్చంగా గ్రామీణ ప్రాంత యుమునివలె ఉన్నడు. ఎంతో పరీక్ష వట్టిచూస్తే తప్ప అతన్ని పోల్పుకోవటం కష్టము, వీధుల్లోని ఇరుకైనా చీకటి దారుల్లో కూలిలైను నుండి, ెద్దబజారు తాకకుండా వాళ్ళు ముందుకు కదిలారు. రవిచందర్‌ ముందు నడుస్తుంటే అతని వెనుక కాస్త దూరంలో చీకట్టనే దారులు పరికిస్తు సరససరమంటు ముందుకు సాగారు. చీధులు దాటిన తరవాత అడ్డదారిన కాలిబాట వెంట బర్లిఫిట్‌ గుడిసెలను తాకుండా గౌజుల రాజం బస్తికేసి నడిచారు. చిమ్మని చీకట్లో గాజుల రాజం బస్తీలో మినుకు మినుకు మంటు గుడ్డిగా వెలుగుతున్న గ్యానునూనె దీపాలు, చుట్టు ఆలుముకున్న చీకట్లను 'ప్రారదోలలేక వెలవెలపోతున్నాయి. గాజుల రాజం బస్తీ సమీపించిన తరువాత శేషగిరి, రవిచందర్‌ను పిండు.

'కామ్రడ్‌ ఇక్కడ నుంచి నేను పోతాను 'సెలవు' అంటు రవిచందర్‌ చేతిలో చేయికలిసి ఒక్కడే బస్తీకేసి నడిచిండు. క్షణ కాలము రవిచందర్‌ శేషగిరి పోయిన యమ్కుచూసి చీకట్లో అతను కనుమరుగు అయిన తరువాత వెనక్కితిర్లి ఇంటి దారి పట్టిండు.

గాజుల రాజం బస్తి తూర్పు వైవున ఉన్న తుమ్మబెట్ల కాడినుండి పాలపొరకతుప్పల మధ్యనుండి బస్తీలోకి ప్రవేశించి, రెండు సందులు దాటి మూడో నందులోని చివరి ఇల్లు ఆయిన వంగలింగయ్య ఇంట్లోకి అడుగుపెట్టిండు శేషగిరి.

శేషగిరి ఆ ఇంటోకి చేరుకునే సరికి వంగలింగయ్య ఆయన భార్య భూమక్క వాల్ల పిల్లలు ముగ్గురు లాంతరు చుట్టు కూచోని భోజనాలు చేన్తున్నారు. అన్నంతింటున్న వంగలింగయ్య నోట్లో బుక్క నోట్లో ఉండగానే లేచిండు. శేషగరిని చూడటంతోటే ముఖం విప్పారంగా ”ఇప్పుడేనా రావటం * అంటూ పరిచయపూర్వకంగా అడిగిండు. 'అ' అంటు "నువ్వు భోజనం కానీయ్‌ తాందరేమిలేదు నేను ఈ పూట ఇక్కడ ఉండటానికి వచ్చాను. అంటు ఆ ప్రక్కనే ఉన్న బియ్యం బస్తామీద కూచున్నాడు.

భూమక్క చప్పున శషగిరిని పోల్చుకోలేదు. ఎప్పుడు "పైంట్‌ షర్చలో ఉండే శేషగిరి, వంచె అంగి తొడిగేనరికి కొత్తగాకనిపిన్తున్నాడు. ఆమె ఆమాటే అంది "అన్నను పోల్ప్చుకొనలేదు” దీసం వెలుగులో ఆమె ముక్కుపుడక ఎర్రరాయి తళుక్కున మెరిసింది, 'అన్నా నువ్వుకూడా భోజనం చేయరాదు' అంటు ఆ ప్రక్కనే ఉన్న ఇత్తడి తలెను తీసింది,

"లేదక్కా నేను భోజనం చేసి వచ్చాను మీరు కానీయండి ” అంటు శేషగిరి వారించిండు.

వంగ లింగయ్య బర్లిఫిట్‌లో కోల్‌కట్టర్‌గా పనిచేస్తున్నాడు. యూనియన్‌లో చురుకైన కార్యకర్త, నెమ్మదస్తుడు అయితేనేమి, ఏదన్న పనిచెప్పితే ఆవని అయిపోయేవరకు నిదురపోడు. అంత తొందరగా ఏ విషయంలో బయటపడడు. అ నెమ్మది అతన్ని శత్రువు రయనరకుండా చేసింది. దానికి తోడు బస్తి పార్టీ కమిటీ సభ్యుడు, రహాస్యాన్ని భార్యభర్తలిద్దరు ఎపుడు. ఆ ఇంటికి పార్టీ కార్యకర్తలు అర్ధరాత్రో, అపర్యాత్రో వచ్చినా అజుతంలో ఉన ఇ నుగొ అదరించేనారు. నిర్శందము తీవ్రతరం అయిన తరునాత

జం న్న ముఖ్యకార్యకర్తలు నమ్మకమైన షెట్బర్స్‌లో వంగ లింగయ్య ఇల్గాకటి,

ఫ్‌ తొందరగా భోజనం ముగించుకొని లేచిండు. మూతితుడుచుకుంటునే

అళను శేషగిరిని సమీపించి *ఏన్టైంద్రి సారు చాలరోజులెంది మిమిభి చూఢకి అంటు మాటకలిపిండు. వా చాలరధోజులైంది మిమ్మల్ని చూడక అం

శేళి6

'అవును మునపటిలా మనం కదలలేని పరస్థితి' అన్నాడు బదులుగా శేషగిరి:

"చలపతి సారు పార్టీని వదిలిపోయిండట నిజమేనా” లింగయ్య అసక్తిగా అడిగిండు.

"”నిజమే”

"ఆయన అలా చేయాల్సింది కొకుండే”

"నిజమే మరి కాని ఏంచేస్తాం ఉద్యమంలో ఇటువంటి ఆటుపోట్లు మాములే. ఎవడు ఏ సమయంలో ఎలా మారుతారు అనేది ముందే మనం ఎలా చెప్పగలము. నిన్నటివయు బాగానే ఉన్న వ్యక్తి ఇవ్వాల దిగజారిపోవచ్చు నిన్నటివరకు ఎందుకు పనికి రాడు అనుకున్నతను ఈరోజు చాల ఉత్సాహంగా ముందుకు రావచ్చు. ఉద్యమము ముందకు పోయిన కొలది భీరువు ధీరుడు అవటం ధీరుడు భీరుడు అవటం జరగవచ్చు. 'లింగయ్య క్షణకాలము మౌనంవహించి పరీక్షగా శేషగిరికేసి చూస్తుండిపోయాడు. అతని మననుకూడాొ వ్యాకములతచెందింది.

“ఇదే అదను అని షోటీ యూనియన్‌ వాళ్ళు బావుల మీదికి వస్తాండ్లు. మొన్న మా బావకాడీకి వచ్చిండ్డు. ఏదో ఏదో చెప్పుతున్నాడు. యూనియన్‌ మీద నిషేధము ఉన్ని, అందులో ఉండి పనిచేయటమంటే కష్టాలు కొని తెచ్చు కోవడమే అంటూని షిధములేని, లీగల్‌ సంస్థ అయిన మా యూనియన్‌లో చేరండంటు మాట్లాడిండ్లు. కాని విచిత్రంగా ఎవరు ఏం మాట్లాడలేదు అంతా మౌనంగా పులుకు పులుకున చూస్తు నిలబడి పోయిండ్లు. కాసెపు మాట్టాడి వాళ్ళ దారిన వాళ్ళు పోయిండ్డు. ఎన్ని చేసినా కారిక్రులు ఎవరు వాళ్ళ మాట వినడం లేదు. అన్నిటి కంటే చిత్రం ఏమిటంటే ఏదన్నా పనిబడి మేనేజరు దగ్గరికి పోతే, పోటీ యూనియన్‌ వాళ్ళతో చెప్పుకోండ్డి సమస్య పరిష్కరిస్తామని మేనేజుమెంటు చెపుళున్నది. ఇదంతా దొంగనాటకం. కావాలనే మేనేజుమెంటు ఇదంతా చేస్తుందని ఎవరు వాళ్ల మాట వింటలేరు. "లింగయ్య గొంతు అసహనంగా మారింది. "వీళ్ళ జాతకాలు ఎవరికి తెలియదు? నిన్నటి దాక వాన్ని వీన్ని పీడించిన వాళ్ళు, యూనియన్‌ పెట్టి కారిక్టులను ఉద్దరించటానికి వచ్చామంటే నమ్మటానికి ఎవరు సిద్ధంగాలేరు" అన్నాడు.

లింగయ్య నూటలు వింటుంటే శేషగిరి మనసు ఉద్విగ్నతకు లోనయింది. నిజంగా కారకులు సింగరేణి కాలరీస్‌ వర్కర్స్‌ యూనియన్‌ను ఎంతగా గ్రుమిస్తున్నారు! తీవ్ర నిర్భంధము, అరెస్టులు, చిత్రహింసలు యూనియన్‌ పట్ట కారిక్రులకు ఉన్న యేమ సడలించలేకషోయింది. వాళ్ళు మాటల్లో మునిగి పోయిండ్లు. శేషగిరి మారిన పరిస్థితిలో యూనియన్‌ కార్యకలాపాలు ఎలా నిర్వహించాలో, పోటి యూనియన్‌ను ముందుకు తెచ్చి మేనేజుమెంటు ఆడుతున్న నాటకం గురించి మాట్టాడిండు.

భూమర్క తిన్న అన్నపు గిన్నెలు సర్ది, పిల్లలకు పక్కలు నేసింది. రెండు గదులున్న వారి గుడిసెలో లోపలి గదిలో మంచము వాల్చి శేషగిరికి పక్క సిద్ధం చేసింది. ఆరు బయట మంచాల్లో పిల్లలు నిదుయు ఉప[్రమించారు. అర్ధమై అర్ధంకానట్టున్న వాళ్ళ మాటలను ఆలకిస్తు పిల్లల పక్కన నడుము వాల్చింది. వాళ్ళ మాట్లాడే మూటలు ఒక్కొక్కసారి

ఆమెకు అర్ధము అయినట్టే అనిపించేది, మరోసారి తనకు తెలియని మరో బాషలో మాట్లాడుతున్నట్టుగా అన్చించేది, అప్పుడే ఆవేశకావేసాలకు లోనయి తీవ్రస్థాయిలో మాటలు సాగేవి, మరుక్షణంలో ఎంతో సౌమ్యంగా వాళ్ళ సంభాషణ సాగేది. ఏదీ ఏమైనా వాళ్ళు

క్షేతి7 తమ వ్యక్తిగత స్వార్ధము వదిలి ప్రజల బాగు కాయ పని చేస్తున్నారనే సత్యాన్ని ఆమె ఎప్పుడో గ్రహించింది. ఆ సత్యమే ఆమెను పార్టీ కార్యకర్తలను ప్రేమించేలా చేసింది. కన్స్నతల్లిలా వారిని ఆదరించేలా చేసింది. దానివల్ల ప్రమాదం ఏర్పడుతుందని అనే ఆలోచనే ఆమె దరిచేరలేదు. చాల పొద్దు పోయే వయ వాళ్ళ మాటలు సాగినవి. "జక్కపల్లి వీరమల్డుతోని మాట్లాడాలి" అన్నాడు శేషగిరి, సాలోచనగా లింగయ్య మొఖంలోకి చూస్తు. వీరమల్లు లింగయ్య ఒకే జట్టువాళ్ళు. "శు డే తరువాత వీరమల్లు మీద పోలీసుల దృష్టి పడింది. అప్పటి నుండి వీరమల్లు డ్యూటి మానుకొని తిరుగుతున్నాడు. "ఆయన్ని కల్సి మాట్టాడాలి. వీలవుతుందా? ల్‌ ౦డౌ కలువవచ్చు” క్‌ బాగొ త్రయింది. శేపు ఏదో ఒక అనకూల సమయంలో తీసుకొని వస్తే మాట్టాదవమ్చుా జంగయ్య లేచిండు. ఇంకా చాల మాట్టాడౌలని ఉన్నా శేషగిరికి నిద్రభంగము కలుగుతుందనే భావనతో అతను లేచి దీపం చిన్నది చేసిండు. శేషగిరి నిదుకు ఉపథ్రమించిండు. ంంం సాయంత్రము వేళ చాకలి ఎల్లమ్మ ఉతికిన బట్టల మూట వేసుకొని గడును పులమ్మ టికి వచ్చింది. పొద్దంతా ఎండలో పని చేయడము వలన మనిషి కాస్త అలిసినట్టుగా ణం శగిన రాగిజుట్టును అడ్డం దిడ్డంగా ముడుచుకొనిఉున్నది. ఎండిపోయిన రొంబొచ్చెకు పటి చాలనట్లుగా ఉంది. వయసు పాతిక ముప్పయి కంటే య్కువ ఉండదు. రవిక జ వయను. మీదవడ్డ దానిలా కనిపిన్తుంది. వీవు మీది బట్టల మూటను, లగుకొసన విడిచి 'అమ్మ బట్టలు తెచ్చిన" అంటు కేకేసింది. అ గడుసు పుల్లమ్మ అ పిలుపువిని వయ్యారంగా నర బయటికి వచ్చింది. గ్‌ ఏరి అరుగు కొనన పెడ్తున్నది. చాకల్ళి నమ్మ (నాన టో ఖీ బకన్స పనువు రంగు చేరలో మరింత మెరిసి పోతున్నది: వాంటికి అంటుకపోయి బిగుతుగా కట్టిన రవికనుండి బిగువైన సనుకట్టు మరింత బిగువుగొ కనిపిస్తున్నది. ఆమెకు పొద్దటి నుండి చాల ఉబలాటంగా కుతుహలంగా ఉంది. ఆరోజు ప్రల్తవారుజౌమున లేచి బయటికి వచ్చిన వేళ యథాలాపంగా ఇంటివెనుక పనుగడ నుండి సంగలింగయ్య ఇంటి మీదికి దృష్టి మరల్చింది. సరిగ్గా అదే సమయంలో వంగలింగయ్య ఇడ్కపల్లి వీరమల్లు సరసర ఇంట్లోకి పోవడం దృష్టిలో పడింది. దాంతో ఆమెలో ఆసక్తి జరిగింది. తన ఇంట్లోనుండి చూస్తే వీధి చివరన ఉన్న వంగలింగయ్య ఇంట్లోకి స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. పొద్దటి నుండి ఆ ఇంటి మీద కన్నేసి ఉంచింది. కొత్త గూడెంలో యూనియన్‌ కార్యకలాపాలు "పెరిగి పోయిన తరువాత, మోహన్‌సింగ్‌ కంట్రాక్టరు ఆందోళకు గురి కావడము, ఆయన కంట్రాక్స వీనులు మునపటిలా జోరుగా జరగకపోవడం ఆమె

188 కనిపెట్టింది. ఆమె దగ్గరికి వచ్చినప్పుడు కూడా మోహన్‌సింగ్‌ మునుపటిలా ఊత్సాహంగో ఉండలేక పోతున్నాడు. ఆయన మాటల్లో యూనియన్‌ అన్నా యూనియన్‌ నాయకుడు శేషగిరి అన్నా విపరీతమైన కోపం స్పష్టమయ్యేది. కంట్రాక్టు కారిక్రుల సమ్మె తరువాత మోహన్‌సింగు, యూనియన్‌ పట్ల కోపావేశాలు హద్దు మీరినాయి. అప్పుడప్పుడు నిదురలో కూడొ కలవరించేవాడు. బర్లిఫిట్‌ గుడిసెల ప్రాంతము నుండి పుల్లమ్మ గాజుల రాజం బస్తిలోని కొత్త ఇంటికి మారిన తరువాత మోహన్‌సింగ్‌ మునుపటిలా తరుచుగా రావటం లేదు, అందుకు కారణమంటు పెద్దగా ఏమీ లేదు, మునుపటిలా ఆదాయంలేదు. ఆదాయం సన్నగిల్లింది. ఏదో వ్యవహరంలో ఉన్నాడు. కాబట్టి దాన్ని వదులుకోలేక నెట్టుకొస్తున్నాడు. అట్లని ఆయన పూర్తిగా దివాలా తీసింది ఏమీలేదు. చెట్టు పచ్చదనంగొ ఉంటేనే కదా దాన్ని అంటిపెట్టుకొని బ్రతికేది. గడుసు పుల్లనుక్రు మోహన్‌సింగ్‌ నుండి ముబ్టే తృణమో పణమో సన్నగిల్లింది. ఆయన పేరు మీద బ్రతుకుతున్నది. ఆయన్ని అంటిపెట్టకొని ఇన్నాళ్ళు బ్రతికింది. ఇప్పుడు ఆయన వచ్చినా రాకున్నా నల్గురిలో మోహన్‌సింగ్‌ ఉంచుకున్న దానికిందనే పేరుబడింది. మోహన్‌సింగ్‌ సహవాసము వల్ణ ఆమెలో కూడా క్రమంగా యూనియన్‌ అంటే ద్వేషభావము ఏర్పడింది. వా ళ్ళు చూసే నిర్లక్ష్యపు చూపులు, సూటిషోటి మాటలు ఆమె కోపానికి మరింత హేతువైంది. ఎలాగైనా యూనియన్‌ లేకుండా పోతే మునపటి బంగారు రోజులు మళ్ళీ వస్తాయని మోహన్‌సింగ్‌ లాగే అమె భావించింది. వంగ లింగయ్య మీద ఆమెకు మొదటి నుండి అనుమానంగానే ఉంది. దానికి తోడు జక్కపల్లి వీరమల్లు దొంగచాటుగా వాళ్ళింట్లో దూరడంతో ఆమె అనుమానం మరింత పెరిగింది. ఆ వాడకట్టంత ఎల్లమ్మే బట్టలు ఉతికేది. దాంతో అసక్తి పెరిగి 'ఏమే ఎల్లమ్మా లింగయ్య ఇంట్లో ఎవరో కొత్తవాళ్లు వచ్చినట్టుంది. చుట్టాలా? అంటు ఆరా తీసింది. "పొద్దున చాకరికి పోయే ముందు మాసిన బట్టలకు వాళ్లింటికి పోతివి కదా! కొత్తవాళ్ళు ఎవరు కనిపించలేదా?” అంది మళ్ళీ, ౮ పుల్లమ్మ ఎందుకు అడుగుతుందని చాకలి ఎల్లమ్మ ఆలోచించలేదు. ఏదో యధాలాపంగా అడిగిందనే భావించింది. పొద్దున బట్టల కోసం వాళ్ళింటికి పోయింది గుర్తుకొచ్చి “నిజమేనమ్మ ఎవరో చుట్టాలు వచ్చినట్టుంది. 'ఏరిన బట్టలు ఎత్తి ఆమె చేతిలో పెట్టింది. ఆ బట్టలు తీసుకున్న పుల్లమ్మ అక్కడి నుండి కదలకుండానే...... ఎవరది” అంగి. "ఏమో నాశేమీ తెల్స్పమ్మా” "అదికాదే ఎలా ఉంటాడు ? ఎంత వయసుంటాడు” అంటు కుతూహలాన్ని ఆపుకోలేక పోయింది. పుల్లమ్మ ఆసక్తిని చూసి, ఎల్లమ్మ క్షణకాలము ఆశ్చర్యపోయింది. మళ్ళీ అంతలోనే తనకెందుకు ఆనుకొని మిగిలిన బట్టలు మళ్ళీమూటకట్టింది. "ఏమోనమ్మ నేను ఇంటి ముందు బట్టలు తీసకుంటుంటే ఆయన ఇంటెనుక పండు తోముకుంటాండు..... దూరం నుంచి సరిగ్గా చూడలేదు కాని, యువకుడే చదు వుకున్నాయన తీర్గ ఉన్నాడు. అయినా నాపన్ల నేనుంటే, ఇంకొకల గురించి నాకెందుకు” అంది అలా అనటముతో కాస్త దెప్పిపోడుపు

క89

లేకపోలేదు. కాని వుల్లమ్మ అదేమి పట్టించుకోకుండానే 'అదికాదే ఊరికే అడిగాను నువ్వేమి అనుకోకు. అన్నం పెడ్తాను ఉండు. "బట్టలు తీనుకొని ఇంట్లోకి పోయింది. బట్టలు దండెంమీద వేసి తలెనిండ అన్నం పెట్టుకొని వచ్చింది. 'పొద్దటి నుండి వాళ్ళు వీళ్ళు వచ్చి పోతుంటే వాళ్ళింట్లో ఏమన్నా కార్యం జరుగుతుందేమోనని అడిగాను అంతే” అంది.

తలె నిండా అన్నం చూసెనరికి ఎల్లమ్మ మనను కాస్త మెత్తపడ్డది. 'వాళ్ళింట్లో ఏమి కార్యం జరుగుతున్నట్టు లేదమ్మా కాకుంటే ఎవరో ఇద్దరు ముగ్గురు చుట్టాలు వచ్చినట్లుంది. లోపట వాళ్ళేదో మాట్లాడుకుంటున్నట్టుంది..... బయట చెప్పులు చూసిన. నాకేమి వని అని ఉతికిన బట్టలు ఇచ్చివచ్చిన' అంది...

ఎల్లమ్మ మిగతా బట్టలు మూటకట్టుకుని అక్కడి నుండి వెళ్ళిపోయింది. పుల్లమ్మ మననులో అనుమానం పెరిగింది. వంగ లింగయ్య ఇంట్లో ఏదో గూడువురాణి జరుగుతుందని ఆమె భావించింది. ఆమె అటువంటి అభిప్రాయానికి వచ్చిన తర్వాత ఒక క్షణం కూడొ ఇంట్లో ఉండబుద్ది కాలేదు. ఇంటికి తాళం వేసి మోహన్‌సింగ్‌ కంట్రాక్టర్‌ ఇంటికేసి దారిపట్టింది.

అమె మోహన్‌సింగ్‌ ఇంటికి చేరుకునే సరికి ఆయన అప్పుడు ఇంట్లోనే ఉన్నాడు, ఆయన భార్య రాధ, పుల్ల్వమ్మను చూసి మొఖం ముడుచుకుని ఈసడింవుగా ఇంట్లోకి పోయింది. మోహన్‌సీంగ్‌కూడా అర్థాంతరంగా పుల్లమ్మ ఇంటికే రావడం ఇష్టమనిపించలేదు. అయితే ఏదో అత్యవసరమైన వని బడితే తవ్చ అది రాదు అని తనకు తాను సమాధానపరుచుకుని అయిష్టత బయట పడమండాను ముక్తసరిగా "ఏంటి ఇటొచ్చినవ్‌?”

పుల్లమ్మ మోహన్‌సింగ్‌ ఇంటికంటూ రావడం చాల అరుదు. మోహన్‌సింగ్‌ తరచు అమె ఇంటికి వచ్చేవాడు. తాను అక్కడికి పోవడం అక్కడ ఇబ్బంది కరంగానే ఉంటుందని పులమక్రు తెలియంది కాదు... కాని అవసరం అటువంటిది,

" గిన్చీతో ఒక్కమాట చెప్పాలని” అంది, అతనికి కాస్తదూరంలో నిలబడి "ఎంటీ చెప్పు” మాహాన్‌సింగ్‌ మొఖం మీద చిన్న నవ్వు వులుముకున్నాడు. పుల్లమ్మ ఒక్క క్షణం తటపటాయించి, అటు ఇటు చూసింది. దరిదాపుల్లో ఎవరు లేరని నిర్ధారణకు వచ్చేసరికి ఆమెలో దైర్యం కలిగి పొద్దటి నుండి తను చూసిన విషయం, చాకలి ఎల్లమ్మ ద్వారా తను తాలునుకున్న _ విషయమంతా _ మూనగుచ్చినట్టుగా చెవ్వకొచ్చింది.

ఆమె నూటలు వింటుంటే మోహన్‌సింగ్‌ మొఖం విప్పారింది. మనసులోని కసి పెరిగింది. యూనియన్‌పట్ట ఆయనకు కోపం ఉన్నా ఏమిచేయలేని నిస్సహాయ స్థితిలో అతను కొట్టుమిట్టాడుతున్నాడు. పుల్లమ్మ మాటలు వినేసరికి అతనిలో ఆసక్తి పెరిగింది. ఆ క్షణంలో వుల్లమ్మ మీద (ప్రేమ కలిగింది. మరోసారి అయితే లేచి గట్టిగా కౌగలించమునేవాడేకొని, ఇంట్లో భార్య ఉందనే విషయం స్పురణకు వచ్చి తన కోరికను అణుచుకుని "ఇంతకు వాళ్ళు ఎవరంటా”

"నమో సరిగా తెలియదు. జక్కపల్లి వీరమల్లు వచ్చిండంటే పార్టీ వాళ్ళే అయి ఉంటారు.” అంది.

మోహన్‌సింగు నిజమే అనిపించింది. మేడే సభను విజయవంతంచేయడంలో జక్కపల్లి

క్షేం0 వీరమల్లు ప్రధాన పొత్రవహించాడని ఆయనకు తెలుసు. పోలీసులు వీరమల్లు కోనం వెళుకుతున్న విషయం కూడా తెలుసు. ఎవరో ముఖ్యమైన వాళ్ళుంటే తప్ప పోలీసులు వెతకే మనిషి ఆ ఇంటికి పోడని ఆయన భావించిండు. ముఖ్యులు ఉన్నా లేకున్నా యూనియన్‌ను ఏ మేరకు వీలయితే ఆ మేరకు దెబ్బతీయాలని ఆయన బలంగొ భావించిండు.' 'సరే ఇక నీవు వెళ్లు ఈ విషయం మరి ఎక్కడా చెప్పకు. కొంపలు అంటుకుం టాయి.” హెచ్చనకగా అన్నడు. పుల్లమ్మ చిరునవ్వు నవ్వి "నాకు ఆ మాత్రం తెలియదా” అంది. ఏదో బరువుదించు పన్న దానిలా పుల్లమ్మ అక్కడి నుండి కదిలిపోయింది. ఈ విషయం ఎంత తొందరగొ వీలయితే అంత తోందరగా రహీంకు చేరవేయాలి అనే నిశ్చయానికి వచ్చి ఉన్నఫలంగా, ఇంట్లోకి వచ్చి బట్టలు మార్చుకొన్నాడు. అయన భార్య రాఢు ఇదేమి అర్ధం కాలేదు. పుల్లమక్రు మోహన్‌సింగ్‌ కంట్రాక్టరకు ఉన్న అక్రమసంబంధము గురించి ఆమెకు తెలియంది కాదు. ఆమె రావటము, ఆ వెంటనే ఈయన బట్టలు మార్చుకొని బయటికి వెళ్ళటానికి.సిద్దపడటము ఆమెకు కోపం కల్గించింది. "ఇప్పుడెటు” అంది ఆ కోపంలోనే. మోహన్‌సింగ్‌ భార్య కోపాన్ని పట్టించుకోలేదు. ఆయనకు చెప్పలేనంత సంతోషంగొ ఉంది, ఎన్నో రోజులుగా పేరుక పోయిన కసి తీర్చుకోవటానికి ఒక అవకాశము టొరికింది. దాన్ని వదులుకోవడం ఇష్టములేదు. వీలయినంత తొందరగా తను ఆవిషయాన్ని 'చేరవేయాలి. కాగల కార్యము గంధర్వులే నిర్వహించగలరు, తన చేతికి మట్టి అంటకుండా శత్రువును మట్టికరిపించే మంచి అవకాశము అతను వదులుకోదల్బకోలేదు. భార్య మాట పట్టించుకోకుండానే "ఇప్పుడే వస్తా' అంటు బయటపడ్డడు. రాధ మనసు కోపంతో కుళుతలాడంగా భర్త పోయిన దిక్కే చూస్తుండిపోయింది. మోహన్‌సింగ్‌ నేరుగా పోలస్టేషన్‌ వైపు దారి తీసిండు,. ౦౦౦ పొద్దున్నే చీకటితోని వంగలింగయ్య, జక్కపల్లి వీరమల్లును తోడ్కోని వచ్చిన తరువాత ఆరోజంత శేషగిరి, వీరమల్లుతో మాట్లాడిండు. అరెన్స అయిన వారి వివరాలను అడిగి తెలుసుకున్నాడు, పార్ట కార్యక్రమాన్ని ఇప్పుడో అప్పుడో బద్దలు కానున్న సాయుధ పోరాటాన్ని, ముందు ముందు జరుగబోయే పరిణామాల గురించి వివరించిండు, అప్పటికే నిజాంస్టేట్‌లో ఉద్యమము-సాయుధ ప్రతిఘటన పోరాట రూపానికి దారి తీస్తున్న సంఘటనలు, ముఖ్యంగా సూర్యాపేట, జనగాం తాలుకాల్లో నెలకొన్న పరిస్థితి, ప్రజలు చావో-బ్రతుకో తేల్చుకోవటానికి ఉద్యుక్తులవుతున్న నేపధ్యాన్ని, పార్టీ ప్రజా ఉద్యమాన్ని ముందుకు తీసుకుపోవడానికి చేస్తున్న సమాయత్తం... అన్నీ వాళ్ళ సంభాషణలో చోటు చేసుకున్నాయి. నిర్భంధ పరిస్థితిలో యూనియన్‌ కార్యకలాపాలను ఎలా ముందుకు తీసుకపోవాలో, శత్రువు కంటపడకుండా రహస్య పని విధానం ముఖ్యంగా అజ్ఞాత జీవితంలో అవలంభించాల్సిన టెక్నికల్‌ జాగ్రత్తల గరించి వాళ్ళు మాట్లాడుకున్నారు. దిగజారిపోయినవారి గురించి, అత్యంత సాహసంగా ఉద్యమాన్ని ముందుకు తీసుకపోతున్నవారి గురించి మాట్లాడుకున్నారు.

క్షేం1

పోలీసు నిర్భంధము పెరిగిన తరువాత. పోలీసుల వేట వీరమల్లు మీద మొదలయిన తరువాత కాలు గాలిన పిల్లిలా అయింది పరిస్థితి అతని ధైర్యం చెడ లేదు. కాకుంటే కొంత గందరగోళము, అనుకున్న సమయంలో ముఖ్యులు ఎవరు కలువకపోవటం, ఎప్పుడు ఏ క్షణంలో ఏమి జరుగుతుందో తెలియని భయం కాస్త అతన్ని గందరగోళ పరిచింది. శేషగిరి కలిసి మాట్లాడిన తరువాత అతనిలో కొండంత దైర్యం కల్గింది. అంతకు ముందు అతనిలో కముక్రున్న భయాలు ఒక్కటొక్కటిగా పటాపంచలై ఏదో ఉత్సాహం కల్లింది.

సాయంత్రం చీకటి అలుముకున్న వేళ జక్కపల్లి వీరమల్లు శేషగిరి దగ్గర సెలవు తీసుకొని వెళ్ళిపోయిండు. మరునాడు చీకట్లోనే వెళ్ళి పోవటానికి శేషగిరి నిర్ణయించుకొని అపూట అక్కడే ఉండి పోయిండు.

అది 1947 మే 15 తారీఖు, ఊరు ఊరంతా నిదుర మత్తుతలో జోగుతున్పది. పొద్దంతా శఈడ్చి కొట్టిన ఎండ, అర్ధరాత్రి వీచిన వడగాలులు పోయి చల్లగాలి పిల్లకెమ్మెర మందంగా వీన్తున్నది. చల్లగాలికి వాళ్ళు తెలియని నిదుర మత్తులో ఆదమరిచి నిదురించే తెల్లవారుజామున గాజుల రాజం బస్తి వీధి చివరన రెండు పోలీసు వాహనాలు వచ్చి ఆగినాయి. కంట్రాక్టర్‌ మోహన్‌సింగ్‌ ఇచ్చిన సమాచారము మయ యస్పై రహీం, తనపై అధికారి అయిన సర్కిల్‌కు తెలియచేసిండు. వంగలింగయ్య ఇంట్లో పార్టీకి చెందిన ముఖ్యులు సమావేశం అయ్యారనే వార్త పోలీసు అధికారులను ఉత్సాహప రిచింది. చాలారోజులుగా అరెస్టులు సాగిస్తున్న ముఖ్య కార్యకర్తలను అరెస్టుచేయలేదనే భావన పోలీసు అధికారులను కలవరపరుస్తూనేఉంది. వచ్చిన అవకాశాన్ని వారు వదులుకోవడానికి సిద్దంగా లేరు. చిన్న పామునైనా "పెద్దకరతో కొట్టాలని భావించిన నర్కిల్‌ తన పరిధిలోని మొత్తం బలగాలను సమీకరించిండు. అంతకు ముందే తాము రెయిడ్‌ చేయబోయే ఇంటి గురించి సమగ్రమైన సమాచారం సేకరించి పెట్టుకొని తెలతెల వారంగా రాత్రి మూడు గంటలకు తమ ఆపరేషన్‌ మొదలు పెట్టిండ్లు.

వాహనాలను వీధి చివరన అపిన పోలీసులు మెల్లగా చడీచప్పుడు చేయకుండా వంగలింగయ్య ఇంటిని చుట్టుముట్టారు.

బడ బడ మంటు తలుపు చపుడు కావడంతో లింగయ్య, భూయక్క ఒక్కసారి లేచిండ్డు.. ఏదో కీడు శంకించిన లింగయ్య మనసు మొద్దు బారింది. ఆ చప్పుడుకు శేషగిరి కూడా బ్రవడము అంతాక్షణాల్లో జరిగిపోయింది.

లింగయ్య ఏం చెయ్యాలో అర్థంకాలేదు. ఏదో తెలియని భయం ఆయన కాళ్ళు బీతులు అదందౌ చేసింది. శేషగిరి ఏం మాట్టాడుండానే చేతులళొ సైగ చేసి ఆయనకు జర చెప్పి ఇంటి వెనుక తలుపు తీసి చూడమన్నాడు. వంగలింగయ్య మెల్లగా వెళ్ళి చుడు కాకుండా ఇంటి వెనుక తలుపు తీసిండు కాని అప్పటికే ఇంటిని చుట్లుముట్షిన బోలీసులు తెరిచిన తలుపును తోసుకుంటు ముందుకు రావటము వారిని ప్రతిఘటించే ప్రయత్నంలో లింగయ్య తలుపు వెనక గొళ్ళెం వేయటం క్షణాల్లో జరిగిపోయింది

ఇక లాభంలేదు... శత్రువు చుట్టు ముట్టాడని నిర్ధారణ అయిన'తరువాత శేషగిరి 'సరే ఏదైతే అది అవుతుంది" అనుకొని భూమక్కను ముందు తలుపు తీయమన్నాడు. ఆమె అచేతనంగా ముందుకు కదిలింది...కాని అప్పటికే పోలీసు తోపులకు ఇంటి ముందు తలుపు

క్షై92

విరిగిపోడం బిలబిల మంటు పోలీసులు లోనికి చొచ్చుకరావటం అంతా జరిగిపోయింది...

శేషగిరిని చూసిన సర్కిల్‌ సంతోషం పట్టలేక 'క్యాకిస్మత పై హమారా' అంటూ పెద్దగా అరిచిండు ఎవరో ఉంటారని భావించాడు కాని ఏకంగా పెద్దచేపే గాలానికి చిక్కుకోవడం ఉహించని విషయం

రహీం ముదుకు కదిలి శేషగిరిని పట్టుకోవడానికి వచ్చిండు

'పద నేను వస్తాను" కటువుగా శేషగిరి కంరము మోగింది ఏదో మంత్రము వేసినట్టు యస్పై నిలబడిపోయిండు

"మీరుంటారని ఊహించలేదు' అంటూ సర్కిల్‌ సంతోషం పట్టలెకపాయిండు మిగితా పోలీసులంతా నిరుత్తరులై పోయిండ్డు. రహీయ కోపంగా ఉంది సర్కిల్‌ శేషగిరిని మీరు అని సంభోదించడము ఆయనకు అసహనంగా ఉంది.

ఎంత చప్పున వచ్చారో అంతే తొందరగా కొన్ని నిముషాల్లో పోలీసులు తమ పని ముగించుకొని శేషగిరిని వెంట తీసుకొని పోయిండ్డు. వంగలింగయ్యను ప్రక్కకు తోసేసిండ్లు ... మరోసారి అయితే అతన్ని కూడా పట్టుకపోయే వాళ్ళేకాని, వాళ్ళకు శేషగిరి వంటి ఉన్నత నాయకున్ని పట్టుకున్న తరువాత, లింగయ్యను పట్టుకపోవాల్సిన అవసరము అనిపించలేదు

శేషగిరి అరెస్టు వార్త బయటికి పాక్కి తెల్లారితే ఏ ఉపద్రవము ముంచుకవస్తుందోనని సర్కిల్‌ యోచన చేసిండు ఫిబ్రవరి నాటి సంఘటన తాలుకు ప్రజల ప్రతిఘటన స్ఫురణకు వచ్చింది. ఆలస్యం చేయకుండా శేషగిరిని ఏరియా నుండి తరలించడమే శ్రేయస్కరమని భావించి వాహనాలను ఖమ్మం తరలించాడు

పోలీసులు శేషగిరి అరెస్టు చేశారనే వార్త కొత్తగూడెంలో గుప్పుమంది. కాలరీలో ఎక్కడ చూసిన దాని గురించే మాట్టాడుకుంటున్నారు. విషాదకరమైన అఆవార్త చాల మందిని కలిచివేసింది. ఎవరికీ మనసులో మనసులేకుండా పోయింది. తాము ప్రేమించే నాయకున్ని పోలీసులు -3మనుండి ఎత్తుక పోవటము వారిని అతలాకుతం చేసింది. చాలమంది ఇంట్లొ పొయ్యిలో పిల్లిలేవలేదు. విచారవదనాలతో అరెస్టుకు సంబంధించిన ఆరాలు తీస్తున్నారు. ఎట్లా జరిగింది ఎవరకీ అంతుపట్టడం లేదు... గుంపులు గుంపులుగా జనం పోగయి అదే విషయం మాట్లాడుకుంటున్నారు. యూనియన్‌ ఆఫీసుకాడ జమై” జనం, పోలీసుల మీద కారాలు మిరాలు నూరుకున్నారు. బర్లిఫిట్‌ కాడ మొదటి షష్ట వాళ్ళు జమయిండ్డు.. వర్క్‌ డిస్టిబూషన్‌ చేసే అండర్‌ లుక్కర్స్‌ తమ పని మరిచిపోయి, ఏం మాట్టాడితే ఏం ముంచుకొస్తుందోనని తమ గదుల్లో దూరిపోయిండ్లు. ఇదంతా ఏదో గందరగోళానికి దార తీస్తుందని ముందే ఊహించి బావి మేనేజరు ఆ పూట బావి మీదికే రాలేదు. +

ఎడ్గమల్లేశం ఎగపోసుకుంటు బావి మీదకి పరుగున వచ్చిండు. పరిగెత్తుకుంటు రావటమువలన అతని అంగి అంతా తడిసిపోయింది. ఆయాసంతో రొప్పుతు 'సారును మోహన్‌సింగ్‌ కంట్రాక్టరు పట్టించిండట' అంటూ బాంబులాంటి వార్త పేల్చిండు. 'ఏట్టెట్టొ ఎవరో గుంపులో నుండి అరిచిండ్రు. అందరు చెవులు రిక్కించిండ్డు.

'నిన్స సాయంత్రము మోహన్‌సింగ్‌ కంట్రాక్టరు పోలీసుస్టేషన్‌కు పోంగ మనోళ్ళు

కేం

చూసిండ్లు. తెల్లారి లేచే సరికి సారును అరెన్టు చేసిండ్లని తెలిసింది ఎట్లా జరిగిందని ఆరాలు తీస్తే తెలిసిన జవాను ఒకడు అసలు సంగతి చెప్పిండు 'ఎగ శ్వానపోనుకుంటు తాను విన్నది చెప్పిండు ఎడ్డమళ్లేశం.

"అవును ఎవడో ఒకడు ఉప్పు అందియ్యకుంటే పోలీనులకు ఎట్లా తెలుస్తుంది."

'మోహన్‌సింగ్‌ గాడు ఉత్తలంగా లంజకొడుకు ఎంతైనా తెగించినోడు, గతంలో గిట్లనే సారుమీద దాడి బేయించలేదా' మరొకరు ఎవరో కోపంగా అరిచిండు.

“ఇంకా చూసేదేంది పదండేహ వానికి బుద్ది చెప్పాలి” మరొకరు పిడకిలి బిగించిండు.

వందలాది మంది గని కారిక్రులు ఒక్కసారి ఆవేశపూరితంగా పెద్ద బజారులోని మోహన్‌సింగ్‌ కంట్రాక్టరు ఇంటికేసి కదిలిండ్లు. కొ దరి చెతుల్లో తట్టలున్నాయి. మరికొందరు చమ్మసలు భుజం మీద పెట్టుకున్నారు. చేతికి ఏది దొరికితే అది పట్టుకొని మరికొంతమంది కదిలిండ్లు.

ఊరేగింపుగా కారిక్రులు మెయిన్‌ రోడ్డు మీదికి వచ్చేసరికి రామవరం నుండి వచ్చిన మరికొంత మంది కారిక్రులు వారితో కల్సిండ్లు. వాడలనుండి,వివిధ బస్తీలనుండి వచ్చిన వారితోని ఊరేగింపు అంతకంతకు ఎక్కువైంది. అప్పటికే తూర్పున ఎగిసిన సూర్యకాంతి చిబపట లాడిస్తుండగా వాళ్ళ పదఘట్టనలతో రేగిన దుమ్ముతో వీధులు నిండిపోయాయి...

"యూనియన్‌ జిందాబాద్‌"

'శృష్ణగ్గిరి జిందాబాద్‌ నినాదాలు హోరెత్తింది.

ఎక్కడి నుంచి వచ్చిందో ఏమోగాని తాళ్ళ పోషమ్మ ఎగపోనుకుంటువచ్చి రోంబోచ్చి బాదుకుంటు రెండు దోసిల్లమట్టి తీసి ఎత్తిపోసింది. వాళ్ళింట్ల మన్నువడ, వాళ్ళను ఎత్తుకపోను... మా దేవున్సి మాకు రాకుండ చేసినోని ఇల్లు కాలిపోను” అంటూ శాఐనార్థాలు

ది. తిడుతూ ఏడున్తున్నది. బీసింది. కోపంతో జనం వస్తున్న సంగతి తెలిసి కంట్రాక్టర్‌ మోహన్‌సింగ్‌ నిలువున వణికి ండు. ఆయన కాళ్ళు చేతులు ఆడకుండా చేసింది. వార్త మోసుక వచ్చిన వాడు'

పారు ఇక్కడుంటే ప్రమాదం, ఎలాగైనా ఇక్కడి నుండి తప్పుకోవాలి” అంటూ హెచ్చరించిండు.

వరిస్థితి ఇలా పరిణమిస్తుందని మోహన్‌సింగ్‌ ఊహించలేదు... ఆలస్యం చేస్తే తన పాణాలో ముప్పు అనే స్పృహ రావటంతో అతనింక ఒక్కక్షణం కూడా ఆలస్యం చేయలేదు. పో టారిన కీర సన్యాసి బస్తికేసి పరుగుబెట్టిండు... దొడీక్శశగంపు మోహన్‌సింగ్‌ ఇంటిముందుకు వచ్చేసరికి అంతవరదాక కంట్రాక్టరు దగ్గర దంచే గుమాస్తాలు మనకెందుకు వచ్చిన తంటా అని మెల్లగా జారుకున్నారు. లంకంత ఉల్లు ముందు పెద్దవసారా, ప్రహరిలో పెద్ద చింతచెట్టుంది. గేటు మీదికంటు పాకిన జొజిపొలె చెట్టు ప్రహారిగోడ మీదగా కనిపించే రెండు అంతస్తుల భవనం...

గట్లు మూసి ఉంది' ఎవరో అరిచిండు

"అదేం చేస్తుంది తోసీయండ్లి మరొకరు

పాములా గోడమీరికి ప్రాకిండు ఒకడు, ఇనుపగేటు మీద చేతిలోని చమ్మసుతో మరొకరు ఒకపోటు పొడిచిండు. బళ్ళుమంటు 'రేకకు పొక్క బడ్డది. బడ బడ చప్పుళ్ళతో ఇనుపగేటు

క్షేటత మారుమోగింది. లోపలికి దిగిన వాళ్ళు గేటు తెరిచిండ్లు... పోలోమంటు అందరు లోపలికి ఉరికిండ్లు. చిన్నపాటి గడిలాంటి మోహన్‌సింగి ఇల్లును చూసేసరికి వాళ్ళల్లో ఆవేశం పొంగింది. "చూస్తారేం కానీయండి" 'ఇంట్లా ఆడోళ్ళు ఉన్నారు" *ఆడోళ్ళను ఏమి అనవద్దు” 'వాళ్ళను ప్రక్కకు తీసుకపొండ్డి' పటపటమంటు తలుపులు విరిగినయి, వాసాల మీది చెక్కలు క్రింద బడ్డాయి. తలుపులు కిటికీతలుపులు తమ రూపాన్ని కోల్పోయినవి. తమ నాయకున్ని పట్టించాడనే కోపం వారి నరసరాన ప్రాకిపోయి ఉంది. ఆ ఇల్డు, ఈఇల్లు ఆ గది ఈ గది అన్నీ వెతికిండ్లు, ఒకడు పరుపులను ఎత్తుకొని వచ్చి బయట పడేసిండు. అద్దాల బీరువా ఒక్కతోవుకు అడ్డం పడిపోయి, బలబలమంటు అద్దాలు పగిలిఇల్లంతా అలుముకున్నాయి. ఎప్పుడు దర్పంగా కూచునే మోహన్‌సింగ్‌ నల్ల జిట్రేగుకర్రతో చేసిన కుర్చీని ఎత్తి ఒకడు నేలకేసి కొట్టిండు. అదిపట్‌మంటు తన ఆకారాన్ని కోల్పోయింది. వందలాది మంది కోపావేశపరులైన జనం ముందు, మోహన్‌సింగ్‌ ఇల్లు కొద్ది నిమిషాల్లోనే తన రూపాన్ని కోల్పోయింది. బట్టలు, వాసాలు,కుర్చీలు, బల్లలు, విరిగిన తలుపులు, కిటీకీలు చేతికందిన ప్రతి ఒక్కటి తీసుకొచ్చి కుప్పేసిండ్లు. ఎవరో గడ్డి తెచ్చిండ్లు. ఎక్కడి నుండో కిరోసిన్‌ వచ్చింది. చూస్తుండగానే ఆకాశానికి అంటేలా మంటలు లేసినాయి. ఎన్నో ఏండ్లుగా కంట్రాక్టు కారిక్రుల పీడనకు కేంద్రమై, వాళ్ళ రోదనలకు, కష్టాలకు, కన్నీళ్లకు నిలయమైన ఇల్లు కొద్ది నిముషాల్లోనే ప్రజల కొపావేశాలముందు భస్మీపటలం అయింది. 'ఎక్కడికి పోయినా వాన్ని వదిలేది లేదు 'ఎన్ని రోజులు తప్పించుకుంటడో చూద్దాం" 'శేషగిరి జిందాబాద్‌ 'యూనియన్‌ జిందాబాద్‌” “నిజాం నిరకుశత్వము నశించాలి," “పోలీసుల దౌర్జన్యం నశించాలి.” 'రక్షాన్ని అయినా ఆర్చిస్తాం, యూనియన్‌ను కాపాడుకుంటాం.” కట్టలు తెగిన జనం ఆవేశము నినాదాలుగా మారింది. అంతా కాలిన తరువాత పోలీసులు వచ్చిండ్లు. జనం ఊరేగింపుగా మోహన్‌సింగ్‌ ఇంటిమీద దాడి చేసేందుకు వేళ్ళారని తెల్సికూడా యస్సై రహీం కదలలేకపోయిండు. ఉన్న బలగాల్లో కొంతమంది శేషగిరికి ఎస్కార్టుగా ఖమ్మం పోవడంవల్ల, ఉన్న కొద్ది మందితోని కోపావేశపరులైన జనం ముందుకు వచ్చేసరికి, మోహన్‌సింగ్‌ ఇల్లు పూర్తిగా నేలమట్టమైంది. అంటుకున్న కట్టెలనుండి పొగలు చిమ్ముతున్నాయి. అప్పటికే జనం పలచబడ్డారు. పలచబడ్డజనాన్ని అటు ఇటు తరిమి పోలీసులు హడావిడి చేసిండ్లు. కొత్తగూడెంలో నెలకొన్న ఉద్రిక్త పరిస్థితిని అదుపు చేయడానికి ఖమ్మం నుండి అదనపు బలగాలు వచ్చినవి. క్షీరసన్యాసి ఇంట్లో తలదాచుకున్న మోహన్‌సింగ్‌ భయంతో

క్షే9క పిచ్చిచూవులు చూస్తున్నాడు. 29

శషగిరిని అరెస్టు చేసిన తరువాత నిజాం పోలిసులు ఎక్కువ కాలము అతన్ని తమదగ్గర అట్టి పెట్టుకోవడము ప్రమాదమని భావించి వెంటనే హైదరాబాద్‌ సెంట్రల్‌ జైలుకు తరలించారు. నిజాం ప్రభుత్వాన్నికూలదోయటానికి కారిక్టులను రెచ్చగొట్టాడనే అభియోగం మోపారు. కంట్రాక్టరు మోహన్‌సింగ్‌ మీద హత్యా ప్రయత్సం జరిపారనే మరో కేసు ఇల్లందు కోర్టు లో నమోదయింది. అవి కకుండా మరో రెండు కేసులు బనాయించి ఎక్కువ కాలము జేలో అట్టి పెట్టాలని ప్రభుత్వము కుట్ర పన్నింది. జైల్యాష నం అరెస్టు తర్వాత ఏర్పడ్డ పరిస్థితిని అదుపు చేయటానికి కాత్తగూడెం పట్టణానికి అదనపు బలగాలు పంపబడ్డాయి. అనుమానితుల అరెస్టులు క్కువైనవి. ఎప్పుడు ఎవరిని అరెస్టు చేస్తారో తిలియని పరిస్థితి ఏర్పడింది. అప్పటికి ఇంకా అరెస్ట కాకుండా తప్పుకొని తిరుగుతున్న పర్స సత్యనారాయణ వంటి నాయకులు ఉన్న శక్తులను సమీకరించి రహస్య సమావేశాలు నిర్వహిస్తూ కారిక్టుల మనోనిబ్బరాన్ని కాపాడుకుంటు వస్తున్నారు.

రొ ప్రములో పరిస్థితులు త్వరత్వరగా మార్చులు చెందసాగాయి. నల్లగొండ జిల్లాలోని జీవరుప్పుల, బెలిముల, పాతసూర్యాపేట, మల్తారెడ్డి గూడెంల మీద ముప్పయి ట్రక్కుల్లో వెయ్యి మంది మిలటరీ దౌడి చేసింది. గ్రామాలను ఇండ్లను తగలబెట్టడము వంటి దారుణ సంఘ టనలకు పూనుకున్సది. అడ్డం వచ్చిన వారిని నిర్దాక్షిణ్యంగా కాళ్చివేసింది. దాంతో అం తవరదాొక సాగిన ప్రతిఘటనా పోరాటం సాయుధ పోరాటంగా మారింది.

ప్రజల ప్రతిఘటన తీవ్రరూపం దాల్చడంతో నిజాం ముజ్జిస్‌ ఇత్తెహదుల్‌ ముసల్మీన్‌ అనబడే సంస్థను పునరుద్ధరించి దానిని ముస్లిం రాజకీయ సంస్థగా, ముస్లిం పెత్తనానికి చిహ్నంగా అసిఫ్‌జాహి వంశపాలనను సమర్థించే సంస్థగా ప్రభుత్వము రూపొందించింది. ప్రతి ముస్లిం, పరిపాలకుడే అనే అర్థమిచ్చే 'అనాల్‌ మాలిక్‌ అను నినాదం ముందుకు తెచ్చారు. 'ఇత్తెహదుల్‌ముసల్మీన్‌ వారి రజాకార్లు, వారి నాయకుడైన కాశింరజ్వీ నిజా అండగా నిలిచారు. ప్రజా ఉద్యమాన్ని ప్రతిఘటించడం కోసం రజాకార్లకు డబ్బు, ఆయుధాలు ఇచ్చి ప్రజలమీదికి ఉసికొల్పారు. తెలంగాణా గ్రామాల్లో వీరు చేయని దురాగతము లేదు. చివరికి కాంగ్రేస్‌ నాయకులు జరిపే సత్యాగ్రహ పోరాటము కూడా వీరి దుర్మార్గానికి బలి కాక తప్పలేదు. సాయుధపోరాటం తప్ప మరో మార్గం లేదని ప్రజలు భావించారు. ఇతర రాష్ట్రాల నుండి ముస్లింలను దిగుమతి చేసుకోని కొన్నివేల మందిని సమీకరించారు. హైదరాబాద్‌, ముస్లింల స్వర్గమని, ఉద్యోగాలు, భూమి ఉచితంగా దొరుకుతాయి అని వారికి ఆశ చూపారు. వారిని రజాకార్లు గుండాలుగా మార్చారు. గ్రామాలమీదెకి ఉసికొల్పారు. రజాకొరు గుండాలు తోడుగా మిలటరీకూడా గ్రామాలమీద పడి సంఘ నాయకులను పట్టుకోవడానికి నానా భీభత్సము స్మష్టింఛసొగారు, గ్రామాల మీద దాడులను ఉధృతం చేసారు.

స్థానిక సంఘనాయకులకు రక్షణ కల్పించటంలో వారికి భోజన వసతులు సమూ

క్షే96 రృడంలో ప్రజలు ముందున్నారు. నిజాం బీభత్సకాండ వారి మనోధైర్యాన్ని సడలించలేక పోయింది. ఇంత నిర్చ్వందములో కూడ ప్రజలు భూస్వాములగుండాల పైన, రజాకార్ల మీద దాడులు నిర్వహస్తూనే ఉన్నారు. కార్యకర్తలు మారువేషాల్లో గ్రామాల్లో తిరుగుళూ భూస్వాముల, ప్రజాకంటకుల దాడులను తిప్పి కొడ్తూనే ప్రజలను సాయుధులను చేయటానికి తమ కర్తవ్యాన్ని నిర్వహిస్తూనే ఉన్నారు.

కేంద్రములో అధికారములో ఉన్న బ్రిటిష్‌ పాలకుల పీఠము కదల బారింది. రెండవ

ప్రపంచ యుద్దంలో బలహీనమైన బ్రిటన్‌, భారతదేశంలో విసృతమైన ప్రజా పోరాటాల ఉధృతిలో ఇక ఎంతో కాలము అధికారమలో ఉండలేము అన్న నిర్ధారణకు వచ్చింది. తమ ఆస్ఫులకు, ప్రాణలకు ముప్పు వాటిల్లకుండా ఉండాలంటే గాంధీ నాయకత్వములోని కాంగ్రెసకు అధికారము ధారాదత్తము చేయటమే ఉత్తమమని భావించింది. అయినప్పటికి తనకుటిల బుద్ధిని వదలని బ్రిటిష్‌ పాలకులు దేశాన్ని విచ్చిన్నం చేయటం కోసంకుట్రలు పన్నారు. అంతకు ముందు బ్రిటిష్‌ పాలకులు అవలంబించిన, విభజించు, పాలించు. సూత్రంలో భాగంగా మత ద్వేషాన్ని రెచ్చగొట్టారు. దేశవ్యాప్తంగా హిందూ ముస్లీంల మతకలహాలకు ఆజ్యం పోశారు. దానికి తోడు భారత్‌ను వదిలిపోతున్న బ్రిటన్‌ మరో కొత్త ఎత్తువేసి స్వతంత్ర భారతదేశంలోని ఏ సంస్థానమైన విడిపోయి స్వతంత్రంగా ఉండవచ్చు అనే పథకాన్ని చివరి వైస్రాయ్‌ అయిన లార్డ్‌ మౌంటుబాటెన్‌ ప్రకటించాడు. ఈ చర్య సమైక్య భారతవనిని విచ్చిన్నం చేయటానికి బ్రిటిషన్‌వాడు పన్నిక కుట్రలో భాగంగానే జరిగింది.

లార్డ్‌ మౌంటుబాబెన్‌ ప్రకటనను ఆనరాగా చేసుకొని 1947 జూన్‌ 12న నిజాం

భారతదేశంలో తాను విలీనం కానని స్వతంత్రదేశంగా ఉంటానని ప్రకటించుకున్నాడు. ప్వాతంత్ర్యానంతరము సంస్థాన ప్రజలు భారతలో విలీనం కోరుతూ సత్యాగ్రహ ఉద్యమాన్ని ఆరంభించారు. నిజాకు అండగా నిలిచిన రజాకారు సత్యా గ్రహవాదుల మీద దాడులు చేసి వారి పోరాటం నిర్వీర్యము అయ్యేలా చేసారు. ఆగస్టు 15న అధికార మార్పిడి జరిగింది.

ఈ నేపథ్యంలో నిజాం సాయుధ దళాలు, రజాకార్లు, గుండాలు సాగిస్తున్న భీభత్సానికి

వ్యతొరేకంగా సెస్టెంబర్‌ 11న కమ్యూనిస్టు పార్టీ నిజాంను కూల్చటానికి చారిత్రాత్మకమైన పాయుధ ప్రతిఘటనకు పిలుపునిచ్చింది. ఆ ప్రకటనపై ముక్తుం మొహినోద్దిన్‌, రొవి' నారాయణ రెడ్డి, బద్దం ఎల్లారెడ్డి సంతకము చేసారు. ఆంధ్ర మహాసభ, అఖిల హైదలాబాదు ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ కాంగ్రెస్‌, విద్యార్థి సంఘాలు మద్దతు తెలిపాయి.

ఆ ప్రకటన యొక్క సారాంశము, నిజాం ప్రభుత్వాన్ని సాయుధపోరాటం ద్వారా కూలదోయడం, నిజాం తాబేదార్ల ఆయుధాలు స్వాధీనం, ప్రభుత్వాన్ని స్థంభింపచేయడం, పన్చులు, భూమి శిస్తు నిరాకరణ, లేవిబందు, అన్యో్రాంతమైన భూములు ఆక్రమించుకొని ప్రజలకు పంచిపెట్టడం, ప్రభుత్వ ఆఫీసులు, కోర్టులు, పాఠశాలలు బహిష్కరించుట భూస్వాముల, జాగీర్ధారుల భూములు ఆక్రమించి ప్రజలకు పంచటం వ్యవసాయ కారిక్టుల జీతాలు పెంచుట, గ్రామగ్రామాన జాతీయ జెండా, కమ్యూూనిన్సు పార్టీ జెండాలు ఆవిష్కరించుట వంటి కార్యక్రమము ఇవ్వబడింది.

ఈ ప్రకటన తెలంగాణ ప్రజలను ఉత్తేజపరిచింది. జైల్లోని, కామ్రేడ్స్‌ను కూడ ఉత్సాహ

క్షం? పరిచింది. ప్రజా ఉద్యమము ఊపు అందుకొని సాయుధ పోరాటంగా రూపాంతరము చెందిన నేపథ్యంలో తాము జైలు గోడలు తెక్కపెడ్తు కాలము గడపడము శేషగిరికి తీవ్ర మనస్థాపం కల్గించింది. ఒడ్డున పడ్డ చేపలా అతని మనను విలవిల లాడింది. హైదరాబాద్‌ సెంట్రల్‌ జైల్‌లోని కామ్రేడ్స్‌ పార్టీ జైల్‌ కమిటికి రహస్యంగా పార్టీ సాహిత్యము అందే ఏర్పాట్టున్హాయి. వారికి ఎవ్పట్‌ కప్పుడు బయట జరుగుతున్న పరిణామాలు తెలుస్తుండేవి. దర్హిఖాన బ్యారక్‌లో ఒంటరిగా ఉండే కామ్రేడ్‌తో కూడా ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు బ్యారక్‌ గోడల నుండి అందేవి. బుర్గు గంజ్‌లో కాళ్ళకు చేతులకు సంకెళ్ళు వేసి, ఎవరు కనపడుండ ఒంటరిగా ఉండేవారికి కూడా రహస్యంగా సమాచారము చేరవేసే వాళ్ళు. వివిధ స్థాయిల కామ్రేడ్స్‌కు వారి వారి స్థాయిని అనుసరించి రాజకీయ తరగతులు వేరువేరుగా నిర్వహించబడేవి. ఈ తరగతుల్లో ప్రపంచ చరిత్ర, భారతదేశ చరిత్ర, హైదరాబాద్‌ సంస్థాన చరిత్ర, భౌతక శాస్త్రం, మార్క్సిజం బోధించేవారు. ఒక్కొక్కసారి 15 రోజుల నుండి నెలరోజుల వయ ఈ తరగతులు కొనసాగేవి. శేషగిరి ఆ తరగతుల్లో కార్మిక ఉద్యమ చరిత్ర గురించి వివరించేవాడు. ప్రపంచ కార్మిక ఉద్యమము, భారత కార్మిక ఉద్యమము అనే నేపధ్యంలో హైదరాబాద్‌ సంస్థాన కార్మిక ఉద్యమము వయు వివరించేవాడు. ఆలహాబాద్‌ టెక్స్‌టైల్స్‌ కార్మికుల సమ్మె విషయంలో గాంధీజీ నాయకత్వములోని యూనియన్‌ ఆవలంభించిన మి వాద అవకాశవాదము, కార్మిక రంగములో కాంగ్రెసుకు సృష్టమైన అవగాహనలేదని, శాంతియుత సంధప్రదింపులపేర పెట్టుబడిదారులకు కార్మిక వర్గాన్ని తాకట్టు పెట్టడం కోసమే ఇండియ, స్‌ ందని వివరించాడు. నేషనల్‌ కంల ఆనన కామ్రేడ్స్‌ "ఇదంత నమ్మకశక్యంగాలేదని” అంటూ అతని మాటలు అద్గుపాచోర్తాచనాలు కల్గిన రెండు వర్గాల మధ్య శాంతియుత పరివర్తన లి మస్యలు సాధించబడతాయంటే ఒక వర్గాన్ని ఇంకో వర్గానికి తాకట్టుపెట్టడం ద్వరా సమగ అంటూ శేషగిరి తన స్థిరమైన అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తపరిచేవాడు. తప్ప యితే 1947 నవంబర్‌లో కేంద్రంలోని కాంగ్రెసు ప్రభుత్వము నిజాంతో యధాథా పృందము జీసుకోవడంతో కాంథైను యొక్క వర్గ స్వభావాన్ని అతను సరిగా అంచనా నో యగలిగొడు? జైల్‌ కమిటీ సమావేశంలో శేషగిరి తన అభిప్రాయాన్ని స్పష్టం చేసిండు. *యథాతథా టవుందమంే ప్రబల పై నిజాం కొనసాగిస్తున్న పైశాచికత్వానికి ఆమోదం తెలపడమే. నిజాం కంతరంగిక వ్యవహారాల్లో భారత ప్రభుత్వము జోక్యం చేసుకోదు అనడంలో ఉద్దేశం మిటి?' అతని గొంతు గర గర లాడింది. ౧” అవును ప్రజలంతా, నిజాం గద్దె దిగిపోవాలని, సంస్థానం భారత్‌లో విలీనం కావాలని జ్రయుంటున్నప్పుడు కాంగ్రెసు యొక్క వింత వైఖరి అర్థం కావడంలేదు' కామ్రేడ్‌ రాంరెడ్డి అతని మాటలకు అడ్డుపోయిండు. రాంరెడ్డి నల్లగొండ జిల్లా భువనగిరి తాలూకాకు చెందిన కాటమ్రేడ్‌- యథాతథ ఒప్పందము కాంగిసులోని చాలామందికి అంతుబట్టడం లేదు.."

క98 రామానంత తీర్థ ఏమి మాట్లాడాలో తెలియక మౌనం వహించాడు 'సత్యాగ్రహాలపై రజాకార్డ దాడులు జరుగుతున్నాయని వార్తలు వస్తున్నాయి... వాళ్ళ పరిస్థితి కక్కలేక మింగలేకుండొ ఉంది.” మరో కామ్రేడ్‌ రాం నారాయణ అన్నాడు. అతను రైతుకుటుంబం నుండి వచ్చిండు. శేషగిరిరావు కంరము మరోసారి కంగున (మోగింది. *యధాతధ ఒప్పందము ద్వారా పీకలోతు మునిగిపోయిన నిజాకు ఊపిరి పీల్చుకోవటానికి అవకాశము వస్తుంది. దీన్ని ఆసరాగా తీసుకొని బ్రిటన్‌, పాకిస్తాన్‌ నుండి నిజాం ఆయుధాలు దిగుమతి చేసుకోవటానికి అప్పుడే ప్రయత్నిస్తున్నట్టుగా వార్తలు వస్తున్నాయి. అంటే ప్రజలమీద మరింత ఉధృతంగా దాడులు చేయటానికి మార్గం సుగమం చేసుకొంటున్నాడు దేశ రక్షణ, విదేశీ వ్యవహరాల్లో రవాణా సౌకర్యాలు తమకు దాఖలుపరిస్తే సంస్థానము అంతరంగిక వ్యవహరాల్లో నింజాయ పూర్తి స్వయం ప్రతిపత్తి ఇవ్వటానికి కాంగ్రేసు ఒప్పుకోవటానికి సిద్ధపడిందంటే, నిజాయ కేంద్రము లాంగిపోవటమే. అన్నింటికంటే విచిత్రమైన విషయం ఏమిటంటే సంస్థానములో మత సామరస్యాన్ని, శాంతి భద్రతలను కాపాడటానికి భారత ప్రభుత్వము సహకరిస్తుందట. అందుకు ప్రతిగా విదేశాల్లో రాయబార కార్యాలయాలు నెలకొల్పడానికి నిజాం అంగీకరించాలట. అసలు సంస్థానములో మత ద్వేషాన్ని రెచ్చగొట్టింది ఎవరు? రజాకార్లకు ఆయుధాలు ఇచ్చి గుండా గ్యాంగులుగా ప్రజల మీద ఉసికొల్పింది నిజాం కాదా! ఎవడైతే మతద్వేషాన్ని రెచ్చగొడుతున్నాడో వానికే మత సామరస్యాన్ని కాపాడటం కోనం సహకరిస్తామనటం కాంగ్రెసు దివాళాకోరు రాజకీయాలకు నిదర్శనము. ప్రజా ప్రయోజనాలను మంటగలిపే ఇటువంటి దుశ్చర్యలు కాంగైసు యొక్క (ప్రజావ్యతిరేక స్వభావాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఇటువంటి లొంగుబాటు రాజకీయాలు కల్లి సంస్థానంలోని ప్రజా ప్రయోజనాలను భంగ పరచటానికి సిద్ధపడిన కాంగ్రైసు ముందు ముందు ప్రజలకు ఏ విధంగా మేలు చేయదని నేను భావిస్తున్నాను. దోపిడిదారులకు, నిజాం వంటి ప్యూడల్‌ రాజులకు వత్తాను పలికే కాంగ్రెను చేతిలోకి అధికారము రావటమంటే, విదేశీ దోపిడిదొరులసానే, స్వదేశి దోపిడిదారులకు తలుపులు తెరవటమే. నిజమైన స్వాతంత్రము దోపిడి లేని సమాజంలోని ఏర్పడుతుంది.” రాంనారాయణకు శేషగిరి మాటలు మింగుడు పడటంలేదు. మొదటి స్వాతంత్ర సంగ్రామం జరిగి తొంటై ఏండ్లుగా నిరంతరము ఏదో మూల ప్రజలు బ్రిటన్‌కు వ్యతిరేంగా ఆందోళన జరిపి వేలాది మంది రక్తతర్పణంచేసి, లక్షలాది మంది తమ సర్వస్వము వదిలి జైళ్ళకు లారి దెబ్బలకు వెరువక పోరాడి సాధించుకున్న స్వాతంత్ర్యము నిప్రయోజనమంటే అతనికి నమ్మకం అనిపించటము లేదు. దాంతో అతను అసహనంగా తలాడించి "కామేడ్‌ మీరు కొంత అతిగా ఆలోచిస్తున్నట్టంది” అన్నాడు. శేషగిరిరావు చురుకైన చూపులు రాంనారాయణ వైపు మళ్ళించి "ఇది అతివాదం రాదు. వాస్తవంగా జరుగుతున్న దాన్ని పరిశీలించినప్పుడు నా అభిప్రాయం తప్పుకాదని నేను బలంగా నమ్ముతున్నాను. నేను నమ్మేది వాస్తవమైతే కేంద్రంలోని కాంగ్రెసు ప్రభుత్వము ముందు, ముందు పోరాడే ప్రజలను అణచడం కోనము మరిన్ని దారుణాలకు ఒడిగడుతుంది. కాంగ్రెసులోని వల్లభాయిపటేల్‌ వంటి కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేకులు, నిజాం స్టేట్‌లో కమ్యూనిష్టు పార్టీ నాయకత్వంలో జరుపుతున్న ప్రజా పోరాటాలను అణచడానికి

క్షం

సాయుధ చర్యలకుకూడా దిగవచ్చు. నిజాంకంటే మరింత దా దిగి ఆశ్చర్య పోవల్సిందేమిలేదు. నిజానికి అదే జరిగితే మళ్ళీ దారు బవ వత కంగా మరో సాయుధ పోరాటాన్ని కూడా జరుపవల్సివస్తుంద'ని అంటూ ధృడంగా

చర్చ పక్కదారులు పడుతుందని రాంరెడ్డికి అన్పించింది. 'కామ్రేడ్‌ పరిస్థితి ముందు ముందు ఎలా ఉంటుందో ఇప్పుడు సరిగ్గా చెప్పలేము, కొమ్రేఢ్‌ శేషగిరి చెప్పింది జరిగితే ఒక్కటి మాత్రము నిజం, దోపిడి అణిచివేలకు గురిఅవుతున్న వ్రజీలు తప్పకుండా న్యాయం కోసము పోరాడటానికి సిద్దపడుతారు. ప్రజలు అజేయులు. అవినీతి పరులు దోపిడిదారులు ఎక్కువ కొలము ప్రజల్ని అణిచిపెట్టి ఉంచలేరు. ఏదో ఒక రోజు ప్రజల చేతిలో కుక్కచావు తప్పదు. యథాతథా ఒప్పందము పేర కాంట్రైసు చేసుకున్న ఒప్పందము తెలంగాణా ప్రజలు హర్షించటములేదు. నిజాంను కూల్చటానికి చొవో బ్రతుకో తేల్చుకోవ టానికి తెగించి పోరాడుతున్న నంగతి మనకు తెల్చు.” అంటు ఇక అ రోజు చర్చముగి న్తున్నట్టుగా ప్రకటించిండు.

ఉద్యమములో పాల్గొంటున్న చాలా మందికి కాంగైను వైఖరి అర్థంకాలేదు. చాలమందిలో కాంబ్రేనుపట్ల, దానికి నాయకత్వము వహించిన గాంధీజీ పట్ట సదఖిప్రా యం ఉంది. దొంతో వాళ్ళు కొంత గందరగోళానికి గురి అయ్యారు.

అది జరిగిన మూడోరోజున శేషగిరి అన్న సుబ్బయ్య కనుకుంట్ల రాజంను వెంట బట్టుకొని ములాఖాతుకు వచ్చారు. గత మూడురోజులుగా వాళ్ళు ములాఖాళు కోనం ప్రయత్తిసే కాని వారికి శేషగిరిని కలువటం వీలుపడలేదు.

శ్రీషగిరి చూడటంతోనే సుబ్బయ్య కళ్ళలో నీళ్ళూరాయి. ఆయన గొంతు దుఃఖముతో జగలలేదు* ఆయన పరిస్థితి చూసిన శేషగిరి మనసు ద్రవించింది.

“బ్రంతా బౌగే కదన్నయ్య” అన్నాడు.

ఏం బొగో ఏమో' సుబ్బయ్య కండువాతో మొఖం తుడ్చుకున్నడు.

'వదినా,పిల్లలు,అక్కయ్య ఎలా ఉన్నారు."

అంతా బాగానే ఉన్నరు. కాని నీ గురించేరా మా అందరి బెంగ సుబ్బయ్య గొంతు జీరపోయింది.

క్షణం సీపు శేషగిరి ఏం మాట్లాడలేక పోయిండు... "నాశేమైందన్నా బాగానే ఉన్నాను. నాగురించి మీరేమి కంగారు పడవద్దు.”

“ఏలా ఉంటామురా”

”వ్రజల కాయ పనిచేయాలని నిర్ణయించుకున్న తరువాత ఇదంతా మామూలే అలిస్తులు జిల్లు చావులు ఉంటాయని ప్రతి విప్ణవకారునికి ముందే తెల్సు... కోరి ఎన్ను న్స పూర్గంలో పయనిస్తున్నప్పుడు ఎదురయ్యే కష్టాల గురించి ఎంధుకు భయపడాలి హన వజికింది. రాజం కల్పించు కొని "అయ్యా,వచ్చేదాక పోవాలే పోవాలని తొ౦దరపెడి ఇక్కోడికి వచ్చినంక చిర్రుబుర్రులాడటం ఏం బాగ్గాలేదు. సారు (శేషగిరి) ఏం జేసినా జా చేస్తాడు. మనం అవునన్నా కాదన్న ఆయన ఎన్నుకున్న మార్గం నుండి మళ్ళించలేము'

200

అన్నాడు. ॥

శేషగిరి చిరు దరహాసంతో రాజంకేసి చూసిండు. ” కొత్తగూడెం పరిస్థితి ఎలా ఉంది, ” అడిగిండు.

రాజం దీర్ధంగా నిట్టూర్చిండు. "అంతా గందరగోళంగా ఉంది. మొన్న సెష్టెంబర్‌ ఆరున పర్స సారును బూట్ల వెంకటి ఇంటికాడ అరెస్టు చేసిండ్లు. వెంకటి ఆయన కొడుకు రాజేశ్వర్‌ రావు ఆ సమయానికి ఇంటి కాడ లేక పోబట్టి సరిపోయింది లేకుంటే వాళ్ళను కూడా పట్టుకపోయేవాళ్ళే... మొన్న రజాకారోళ్ళు పంపులకాడ ఏదో గొడవ జరిగితే చాన్ని "పెద్దది చేయాలని చూసిండ్లు కాని మనోళ్ళు వాళ్ళ ఆటలను సాగనియ్యలేదు...

” ఏయ్‌ గావిషయాలు మాట్టాడుకోవద్దు ఏదైనా కుటుంబ విషయాలుంబే' మాట్లాడుకోవాలి”. ములాఖత్‌ కాడున్న జవాన్‌ అరిచిండు.

రాజం క్షణకాలం బీరిపోయి గొంతు తగ్గించి "అంతా బాగే, అంత చాపక్రింద నీళ్ళు లాగా చుట్టుకపోతంది ఎప్పుడు ఏం జరుగుద్దో తెలియకుండా ఉంది.

“మళ్ళీ ఏదో గుసగుస పెడ్తాండ్లు” అసహసంగా జవాన్‌ మరోసారి హెచ్చరించిండు.

“ఏం లేదయ్య సార్‌, కుటుంబ విషయాలే మాట్లాడుకుంటున్నాం” రాజం బదులిచ్చి “బెయిల్‌ కోసం ప్రయత్నిస్తే అది ఇప్పట్లో దారికేటట్లు లేదని తెలిసింది ”

“పనిస్థితి గందరగోళంగా ఉంది కాబట్టి కమ్యూనిష్టు నాయకులకు ఎవరికి బెయిల్‌ ఇచ్చే పరిస్థితి లేదని వకీలు చెప్పిండు....” రాజం.

సుబ్బయ్య ఇంటి విషయాలు చెప్పుకొచ్చిండు. “మొన్న తమ్ముడు వాళ్ళు వచ్చిండ్లు... నాల్గురోజులు ఉఊండిపోయిండ్డ్లు... ఇంటికాడ నాన్న ఆరోగ్యం సరిగా ఉండటము లేదని తెల్సింది, వారం పదిరోజుల్లో ఒకసారి ఇంటికి పోయి వస్తామని అనుకుంటున్నా... అక్క వదిన, పిల్లలు మరిమరి గుర్తు చేస్తాండ్లు.”

"ములాఖత్‌ టైమ్‌ అయిపోయింది.. వెళ్ళాలి.” జవాను అరుస్తున్నాడు.

"నా గురించేమి బెంగపెట్టుకోకుండ్డి, నేను బాగానే ఉన్నానని అక్కయ్య, వదిన వాళ్ళకు చెప్పు, ఊరికి పోయి వచ్చి తరువాత నాన్న పరిస్థితి ఎలా ఉందో తెలియ చేస్తూ ఉత్తరము లాయి. త్వరలోనే మనమందరం కల్సే రోజు వస్తుంది....” శేషగిరి.

జవాన్‌ అందర్ని బయటికి తోసుకుంటు పోయిండు. సుబ్బయ్య మళ్ళీ మళ్ళీ వెనక్కి చూసుకుంటు అశభ్రనయనాలతో వెనక్కిమళ్ళిండు.

శేషగిరి చాలసేపు వాళ్ళు పోయిన దిక్కే చూస్తుండి పోయిండు... మనసులో ఎక్కడో ఏమూలో ఒక బాధ అతన్ని చూట్టేసింది. అప్రయత్నంగానే అతని కళ్ళల్లో నీళ్ళూరినయి.

9౧౦౦ | సికింద్రాబాద్‌ రెల్వేస్టేషన్‌లో విజయవాడకు వెళ్ళే ప్యాసేంజర్‌ రైలు సిద్దంగా ఉంది. ఫ్లాట్‌ ఫారం మీద జనం హడావిడి పడుతున్నారు. తెల్ల సార్ణంటు ఒకడు నింపాదిగా చుట్ట కాల్చుకుంటు తాను ఎక్కవల్సిన రైలు కోసం వేచిచూస్తున్నాడు. కొద్దిమంది నౌకర్లు ఆయన వెంట ఉన్నారు. ఏదో ఇంగ్లీషు దిన వత్రికలో ముఖం పెట్టి సార్దంటు నింపాదిగా చదువుకుంటున్నాడు. పెండ్లాం పిల్లలతో ప్రయాణానికి సిద్ధమ్రయిన ఓ సాయబు జట్కా బండినుండి దింపిన సామాన్లు సరిగా ఉన్నాయో లేదో మరోసారి లెక్క చూసుకుం ట్లున్నాడు.

201 నల్లటి బురఖా కప్పకున్న ఆయన భార్య చుట్టుముసిరిన గంపెడు పిల్లలను అటు ఇటు పోకుండా కనిపెట్టుకొని ఉన్నది. రైల్వేజవాను ఒకడు హడావిడి పడిపోతు, తనపై అధికారి ప్రయాణానికి అవసరమైన ఏర్పాట్లలో మునిగిపోయిండు. తినుబం డారాలను అమ్మే షాపు కల్గిన సాయబు తన బైరిగడ్డాన్ని ఎడమ చేత్తో నిమురు కుంటు, మరోచేతితో తుండు గుడ్డతోని ఈగలను తోలుకుంటున్నాడు. గప్పుగప్పున పాగవద లుకుంటు గూడ్స్‌ ఇంజిన్‌ ఫ్లౌట్‌ ఫారం ఈ కొననుండి అవలి దిక్కుకు పోయింది. సమయం మూడు గంటలు కావచ్చింది. సూర్యుడు పడమటికి వంగిండు, ఈశాన్య టుతుపవనాల ప్రభావం వల్ల అకాశంలో మేఘాలు నిండుకున్నాయి. ఇస్టాగో శమారొ వర్త్వము వచ్చే సూచనలు కనిపిస్తున్నాయి. మూడు రోజుల నుండీ ఎడతెరిపిలేని వర్షము బస తెరిపి ఇచ్చి మళ్ళి మొదలయ్యేటట్టంది. ఎవరో ప్రయణికుడు అనహనంగా తనలో తానే గునిగిైచూ ఒక కేసు నిమిత్తమై కోర్టులో హాజరు పరచడం కోనం, శేషగిరిని వెంటబెట్టుకొని ఇద్దరు జవాన్లు ఒక జమేదారు బయలు దేరిండ్లు. సెంట్రల్‌ దైల్‌నుండి. ండి మాట్టాడుకొని స్టేషన్‌కు వచ్చేసరికి, రైలు ప్లాట్‌ ఫారం మీద వచ్చి ఉం ని బట కుదారు హడావిడి పడిపోతు "జల్లిచలో' అంటు తొందర పెట్టిండు... జవాణ్ల స్‌ నడుచుకుంటు ముందుకు కదిలిండ్డు. ఒక జవాను చేతిలోని ఇనుపగొలుసు వడిప ఎడంచేతి బేడికి కట్టీవేయబడి ఉంది, ఆయన మనసు ఎంతో ప్రశంతంగా చివరా రోజులు జైళ్ళో ఉన్న తరువాత బయటి ప్రపంచంలోకి అడుగు పెట్టడము శ వ్‌ "నంత అనుభూతి కల్గింది. జైలు నాల్గు గోడల మధ్య ఇరుకు ప్రదేశంలో పి న తరబడి గొనుగెద్దు జీవితం గడిసి బయటి ప్రపంచములో అడుగుపెట్టే సరికి రోజల స్వేచ్చా వాయువులు పీల్చుకుంటున్న అనుభూతి అతని మనసును ఉత్సాహ బయట సేకగా అబగొ అతను తన చుట్టు ఉన్న పరిసరాలను అరిశీలించసాగొడు. పరి గా కని ఎచసాగింది. నలపాంట్‌లోకి ఇన్‌సర్ట్‌ చేసిన పొడువు చేతుల తెల్ల అంగీలో అం కాస్త బక్కలిక్కినట్టుగొ కనిపిస్తున్నాడు. తిండి తిప్పలకంటే ప్రజనుండి దూరమయిన కో నొ చింది. బార కరన ాల పవర రార ూటు పాసును నురోషా నరిచూచుకొన్నారా. గాడి ఎక్కండి. గాడి తప్పిపోతే ఇప్పట్లో మర్గోటిల 6. వు హె ద లనుచూసి ప్లాట్‌ ఫాం మీది జనం అటు బ్‌ కదిలిండ్యు శషగిరిని తోడ్కొని వాళ్ళు ట్రేన్‌ ఎక్కిండ్లు.. ట్రయినులో అంతగా జనం రు.. "ఏమైతేనేం మొత్తానికి బండి ఎక్కాం” జమేదారు నింపాదిగా ఊపిరిపీల్చుకొని "క్యాసాబ్‌ గాడి డోర్నకల్‌ జానేకు కితనా బైం లగతా” అంటు శేషగిరి అడిగిండు. బదులిచ్చాడు. శేషగిరి ప్రక్క చతికిలబడ్డ జమేదారు "క్యా అదొలత్‌ డ్యూటీ, కోర్టుల చుట్బ తిర్గలేక చస్తున్నాం- నిన్న మహబూబ్‌నగర్‌ పోయివచ్చిన. మళ్ళీ తెల్డారి ఇల్లందు పోవాలన్నారు, పంద్రాదిన్‌సే ఘర్‌మే రహెనేకా పురుసళ్ళ్‌ నహిమిల్‌ రహే” జమేదారు యూసప్‌ మాట

202

పొడిగించిండు. సగం నెరిసిన గడ్డం అతను మాట్లాడుతున్నప్పుడు వింతగా కదులుతున్నది.

తమ వెంటతెచ్చుకున్న చేతి సంచులను పైన సర్దుబాటు చేసుకొని జావాన్లు శేషగిరికి ఎదురుగా ఉన్న బెంచిమీద కూచున్నారు.

శేషగిరి ఆకారము, మాట నడవడిని చూసిన పోలీసులకు గౌరవభావం ఏర్పడింది. అందులోను సంస్థానములో స్వతంత్ర ఉద్యమ ప్రభావంతో కాంగ్రేస్‌ నాయకులు సత్యాగ్రహ ఉద్యమము చూపట్టిన తరువాత,విసతంగా అరెస్టులు సాగి ప్రతిరోజు లెక్కలేనంత మందిని జైళ్ళలోకి తరలించడం జరుగుతున్నది. కాంైస్‌, కమ్వూూనిస్ట నాయకులతో టైళ్ళు నిండిపోతున్నవి. అరెస్టు అయినవారిని ప్రతిరోజు ఏదో ఒక కోర్టుకు తరలించడం వంటి పనులు కోర్టు చుట్టు తిర్గే జవాన్లకు ఊపిరి సలుపనియ్యటం లేదు. ఎంతో మంది నాయకులకు ఎస్కార్ట్‌ పని చేయడంవల్డనైతేమి త్వరలోనే నిజాం దిగిపోతాడని ప్పకార్ణ వల్లనేతేమి, జవాన్లు ఖైదీలపట్ల మునపటిలా దురుసుగా వ్యవహరించలేక పోతున్నారు. అందులో చదువు సంధ్యలుండి కాస్త సభ్యత ఉండేవారిపట్ల వారికి గౌరవభావము ఏర్పడి, ఏదో తమ పని తాము చేసుకోపోవాలనే సర్దుబాటు తత్వము ఏర్పడింది.

నాలుగు గంటలకు సుమారుగా ట్రెయిన్‌ బయలు దేరింది. కంపొర్టుమెంటులోని ఇతర (ప్రయాణికులు జవాన్లను, వారి మధ్యవున్న శేషగిరిని వింతగా చూస్తూ మాట పలుకులేకుండా ఉండిపోయారు. ట్రెయిన్‌ గుప్పు గుప్పున పాగ వదులుకుంటూ కేకేన్తు ముందుకు పరుగెడుతున్నది. ఆలా ట్రెయిన్‌ పరుగెత్తే కొలది కనుమరుగు అవుతున్న చెట్లను విశాలమైన పచ్చిక మైదానాలను చూస్తుండి పోయిండు... అతనికి ఎదురుగాకూచున్న ఇద్దరు జవాన్లలో ఒకడు ముస్లిం.కేరు రహీం.. మరొకతను హిందువు పేరు రామయ్య, ఇద్దరు దాదాపు సమవయస్కులు... ముప్పయి. ఏండ్ల పైబడిన వారు... వారిలో వారే ఏదో మాట్టాడుకుంటున్నారు.

జమేదారు యూసఫ్‌ మళ్ళీమాట కలిపిండు.. "మనం దిగేసరికి రాత్రయిద్ది కావచ్చు. తొందర్లో పడి తిండికి ఏం తెచ్చుకోలేదు.”

శేషగిరి చిరునవ్వు నవ్విండు. |

'ఏమైనాకాని యాల్డకింత కడుపులో పడుకుంటే నాప్రాణం హైరానా అయిపోద్ది' అంటూ జమేదారు నెత్తిమీద టోపి తీసి ప్రక్కన పెట్టుకున్నాడు. 'అక్కడి నుండి ఇల్లందు పోవటానికి బస్సులేమన్నా ఉంటాయాజమేదారు మరొసారి అడిగిండు.

'ఏనిమిది దాటిజే బస్సులు దొరకపోవచ్చు. అది తప్పితే మళ్లీ తెల్గారినంకనే పోవల్సి ఉంటుంది” శేషగిరి.

వర్షము పచ్చేటట్టుంది బట్టలుకూడా సరిగా తెచ్చుకోలేదు. అయినా ఈ వర్షము వల్ల ఏం ఉపయోగలేదు. పంటలు పొట్టకొచ్చి ఉంటాయి. ఉన్న గింజలను రాల్చేసి పోతది. జమేదారు,

"జమేదారు మాటులు శేషగిరిలో ఆసక్తిని బేపినవి, 'వ్యవసాయం ఉందా?" అంటు అడిగిండు..

"మా అయ్య వ్యవసాయం చేసేవాడు... నేను చిన్నప్పుడు వ్యవసాయం చేసిన, నేను వచ్చి పోలీనులల్ల చేరినంక వ్యవసాయం చేయటములేదు. నా పాలుకు వచ్చిన నాల్గు

203

ఎకరాలు కౌలుకు ఇచ్చిన. ఏదో తిండి మందం వస్తయి” జమేదారు వ్యవసాయం గురించి చెప్పుకొచ్చిండు. సాయబు అయినా అతనిలోని రైతు మనస్తత్వము అతన్ని అందరి పోలీసుల్లా దురుసుగా ఉండేలా చేయలేక పోయింది. దాంతో అతన్ని అంత ఆదాయం లేని కోర్టు డ్యూటీలకు పరిమితం చేసిండ్లు.

"ఈ వనిల ఏం నుఖం లేదు. నెలకు ఇరువై రోజులు ఇదే కుక్క తిరుగుడు తిరుగుడైతాంది. తనఖా వస్తుందనే కాని ప్రాణానికి నుఖం లేకుండా పోయింది” జమేదారు మళ్ళీ చెప్పుకొచ్చిండు.

ఎదురుగా కూచున్న జవాన్లు ఏమీ మాట్లాడుండ కూచోవటము గమనించి వారితో మాటకలుపుకు *ఏమ్స్షయ్య భోంచేసారా?” అంటు అడిగిండు శేషగిరి. అందుకు బదులుగా రామయ్య తలాడించిండు. రహీం బదులేమి పలుకలేదు. జమేదారు ముందు వాళ్ళు మాట్లాడటానికి జంయకుతున్నట్టుగౌ అన్పించింది. పోలీనువాళ్ళ వ్యవహరమే అంత, పై అధికరుల ముందు ఎంతో వంగి వంగి ఉంటారు. ఇక తన క్రింది వారి మీద అజమా యిప్వీచేస్తాట్బి బీడి ముట్టించుకొని గట్టిగా ఒక దమ్ములాగి రైలింజన్‌లా పొాగవదిలిండు. "ఎక్కడ చూసిన లొల్లులు జరుగుతున్నాయి. ఈ కమ్యూనిష్టులకుపని పాటలను. అలగా జనాన్ని వెంటేసుకొని తిర్గుతున్నారు. ఎంతైన నిజాంను ఓడించడం వీల్లతరమైద్దా ౭ అన అందకు బదులేమి పలుకలేదు. ఏం మాట్లాడినా చెవిటివాడి ముందు శంకము

దినట్టు అవుతుందని భావించి ఆ విషయమే వట్టనట్టు మౌనంగా ఎటో చో ండిపోయిండు. ట్రెయిన్‌ ఎదో స్టేషన్‌లో ఆగింది. కొద్ది మంది తోసకుంటు ఎక్కిండ్లు... చన కూబోవటానికి వచ్చిన ప్రయాణికున్ని జమేదారు గదిమి ఇక్కడ చోటులేదు పొమ్మన్నాడు... వాడు జ్కురు మనకుండా ముందుకుప యిందు. గంటలు కావచ్చింది

ళల డోర్చకల్‌ స్టేషన్‌ చేరుకునేసరికి రాత్రి దాదాపుగా తొమ్మిది గంటలు నం అప్పటో సన్నటి వర్షము మొదలయింది. మబ్బులు కముక్రున్న అరా ముమ' ంతలకటగా ఈంది. డోర్నకల్‌ నుండి కొత్తగూడెం పోవల్సిన కొంతమంది దుకుంది. పె పెద్ద బనుకులతో వర్షము ఈడ్చి ఈడ్చికొడుతుంది. ఆరకొర విద్యుత్తు దిపాలు బ్యాటు, మీద కముక్రున్న చీకట్లను ప్రారదోలలేక వెలవెల పోతున్నాయి. స్టషను మాస్టరు తన సీట్లో ముడుచుకొని కూచున్నాడు. జమేదారు యూసఫ్‌ పోయి స్టేషను మాస్టరును కొత్తగూడెయ పోవటానికి మళ్ళీట్రైయిన్‌ ఎప్పుడుందో తెలుసుకొని వచ్చిండు.

"రిం లాభము లేదు. ఈ రాత్రికి మనం ఇక్కడేజాగొరము చేయాల్సి వచ్చేటట్టుంది. రేపు ఉదయం ఐదు గంటలకు కాని కొత్తగూడేయ ట్రయిన్‌ లేదట” అసహనంగా గొణీగిండు... "అరే రామయ్య ఇక్కడ ఈ వూటకు మనకు తినుటానికి ఏమన్నా దొరుకుతుందో పోయి చూడు” మంటూ హకుం జారి చేసిండు.

రామయ్య అక్కడి నుండి కదలడానికి సిద్ధమై అంతవరదాక తన చేతులలో ఉన్న గాలుసును రహీయ ఇచ్చి ముందుకు కదిలిండు.

204

"ఈ రాత్రికి మనకు ఏమి తిండి దొరకకపోవచ్చు” శేషగిరి జమేదారును ఉద్దేశించి అన్నడు...

"ఆగం ఆగం బయలుదేరి పొద్దుటి నుంచి ఏం తినలేదు. తినకపోతే నాకు నిదురపట్టదు. ఏదో ఏర్పాటు చేయాలి మీకు ఈ ఏరియా పరిచయమే కదా ఇక్కడ తినటానికి ఏమి దొరకదా ?”

“స్టేషన్‌ ముందు ఒకటి రెండు హోటల్డు ఉండాలి... రాత్రయింది. అందులో వర్షము మొదలయింది. ఇప్పుడు తినటానికి ఏమి దొరకకపోవచ్చు” శేషగిరి.

“క్యా తక్‌లీఫ్‌ హోగయా” నీరసంగా జమేదారు అక్కడున్న బెంచిమీద కూచున్నడు... రహీం, శేషగిరి ఆయనకు ఎదురుగా ఉన్న మరో బెంచిమీద కూచున్నారు.

“స్టేషన్‌ మాస్టరును అడిగి ఏదో ఏర్పాటు చేస్తాను. యూసఫ్‌ కూచున్న కాన్నుంచి లేచిండు. (

రహీం, శేషగిరి అక్కడ మిగిలిపోయిండ్లు శేషగిరి రహీంతో మాట కలిపిండు... "మీరు ఇటు రావటము ఇదే మొదలా”.

ఆ సాబ్‌... మైపయిలే ఇదర్‌ నహి అయా” ఉర్హులో జవాబిచ్చిండు.

"జమేదారు సాబ్‌ ఆకలికి ఆగేటట్లు లేడు.

'అవ్‌ సాబ్‌ వో సుగర్‌ పేషెంట్‌...

ఇంతలోకే ఇద్దరు ముగ్గురు ప్రయాణీకులు వారున్నకాడికి వచ్చిండ్లు. వాళ్ళలో ఒక్కడు పీళ్ళుకూచున్న కాడికి వచ్చి "కొత్తగూడెం పోవటానికి పొద్దున తప్పితే మరో ట్రెయిన్‌ లేదా అంటూ అడిగిండు. అందుకు బదులుగా శేషగిరి "పొద్దున ఒక్కటి, సాయంత్రము ఒకటి ఉంది. సాయంత్రపు బైెయిన్‌ ఆరు గంటలకే బయలుదేరి పోయి ఉంటది" అన్నాడు.

మరొళతను ఆ మసక చీకట్లో శేషగిరిని పరీక్షగా చూసి 'అవుసారు మీరు శేషగిరి సారు కదూ' అంటూ మొఖం సాగదీసుకుంట అడిగిండు. ,

అవునన్నట్టుగా శేషగిరి తలాడించిండు. 'సార్‌నేను టు ఇంక్లయిన్‌ల పని చేస్తా ఇందాకటి వ్యక్తి మళ్ళీ అన్నాడు.

"ఎటు పోయి వస్తున్నావు. శేషగిరి పలకరింపుగా మాట పొడిగించిండు.

"ఇంటికి పోయి వస్తున్నా మా అన్న బిడ్డ పెండ్లి ఉండే. పెండ్లికి పోయి వస్తున్నా

ఎమ్ముల్ని ఎటు తీస్కపోతండ్లు సారు” | రేపు ఇల్లందు కేసుంది... అక్కడికి తీస్కపోతున్నరు. కొత్తగూడెంల పరిస్థితి ఎలా ఉంది...”

ఆ వ్యక్తి దీర్ధంగా నిట్టూర్చి 'ఏం చెప్పమంటారు సారు తల్లిలేని కోడిపిల్లల తీరుగున్నది' అన్నడు....

శేషగిరి ఇక్కడున్నడని ఎట్లా తెలిసిందో ఏమోకాని మరికొంత మంది అక్కడికి చేరుకున్నారు.

శేషగిరి సారును చూడగానే వాళ్ళకు ఎక్కడ లేని సంతోషం కల్గింది" మళ్ళీ మిమ్ముల్ని చూస్తామనుకోలేదు సారు” అంటు మరొకతను అన్నాడు.

మిగతా వాళ్ళు వాళ్ళలో వాళ్ళు గుస గుసలాడుకోసాగిండ్లు. శేషగిరి ఒక్కొక్కరికిని పేరు

205

పేరున అడిగి తెలుసుకున్నాడు. వారందరు ఇలా మాటల్లో మునిగి ఉండగానే జమేదారు అక్కడికి వచ్చిండు. ఒక్కసారిగా అక్కడ జనం గుమిగూడి ఉండేసరికి ఆయన కొంత కంగారు పడిపోయి... 'క్యా హోరయ్‌ ఇదరొ అంటూ కసిరిందు.

'ఏం లేదు మావోళ్ళే... మనతో పొటే కొత్తగూడెం వస్తున్నారు...' శేషగిరి బదులిచ్చిండు.

జమేదారు వచ్చి శేషగిరి ప్రక్కన బెంచిమీద కూచున్నాడు. 'ఏం లాభం లేదయ్యం మనకు ఈ పూట తిండికి ఏమి దొరికేటట్ట లేదు... స్టేషన్‌ మాస్టరును అడిగితే ఏం-లాభం లేదు అన్నడు. 'నీరసంగా.

'సార్‌ మీకు అకలిగా ఉందంటే మేం తెచ్చుకున్న సద్ది ఉంది మీరేమి అనుకోనంటే అది మీరు తీసుకోవచ్చు" అన్నాడు మందిలో ఒక్కడు..."

"అన్నానికి అంటు ముట్టు ఏమి ఉండదు అన్నం పరబ్రహ్మ స్వరూపం అంటారు. జమేదారు కాసేపు తటపటాయించిండు. ఏదన్నా కడువులో వడకుంటే ప్రాణంనిలి చేటట్టులేదు. అతను అవుననికాని కాదనికాని అనలేదు. 'మీరేమి మోమాట పడకండి” శేషగిరి జమేదారును ఉద్దేశించి అన్నడు.

జమేదారు కొంతమెత్తబడ్డాడు. ఈలోవు రామయ్యకూడా వచ్చిండు... బయట తినటానికి ఏమి దారకలేదని బదులిచ్చిండు. బయటికిపోయి రావటము వల్ల తడిసి ముద్దయిండు... దాంతో జమేదారు కాదనలేకపోయిండు... ల

ప్రయాణీకులు తెచ్చుకొన్న జొన్న రొట్టె, పప్పు తెచ్చి వాళ్ళముందు పెట్టిండ్లు... ఆకలిగా ఉండటం వల్ల తలో రెండు లొట్టెలు తిన్నారు. శషగిరికి నరిగా అకలి కాకున్నా, బలవంతంగాొనైనొ అతను ఒక రొట్టేను ఆరగించిండు.

కడుపులో ఆకలి చల్లోలే సరికి జమేదారు మనసు నెమ్మదించింది. పొద్దంత ప్రయాణము విసురుతున్నది. లమ వెంట తెచ్చుకున్న సంచుల నుండి దుప్పట్లను తిసి ముసుగేసిండ్లు. "ఇక మీరంత వళ్ళిపోండీ... మం కాసేపు నిదురపోవాలి' అంటూ అంతవరదాక చుట్ట మూగిన వారిని వెళ్ళగొట్సి స్టేషన్‌కు ఒక మూల కాస్త వెచ్చగా ఉన్నచోట నిదురకు ఉపథక్రమించిండ్లూ..

"ఏమో అనుకున్న కొత్తగూడెంలో మీకు చాలా పలుకుబడి ఉన్నట్టుంది... మీవోళ్ళ ఆదరణ చూసే మో మం ఎరు పేన్నట్టుంది. జమేదారు శేషగిరిని ఉద్దేశించి అన్నడు. శీషగిరి" బో

మీరు చూడబోతే చాలా నెమ్మదన్తుడులా కనిపిస్తున్నారు. మీమీద ఇన్ని శ్రసులున్నాయంటే నమ్మబుద్ది కావటము లేదు” జమేదారు నిండా ముసుగు తన్నిండు.

శేషగిరి బదులేమి ఇవ్వకుండా చిరునవ్వు నవ్వి ఊరుకున్నాడు.

ళ్‌ అని (

జమేధాడు మనసులోనే ఏ పుట్టలో ఏ పాము ఉందోఅనుకొని ఎందుకైనా మంచిదని తన జాగ్రత్త బ్‌ ఉండాలనుకొని ముందు జాగ్రత్తగా తన ఇద్దరు జవానులను ఉద్దెశించి

ఇద్దరు నిదురపోవద్దు, ఒకరి తరువాత మరొకరు సెంట్రీ చేస్తుండాలి, ఏదన్నా జరిగితే మన మెదడు చుట్టుకుంటుంది అంటూ హెచ్చరించిండు.

266 శేషగిరిని మధ్యలో పండుకో బెట్టుకొని ఒకవైపు జమేదారు, మరొవైపు రహీం నడుం వాల్చిండ్రు. సెంట్రీ డ్యూటీలో రామయ్య తన తుపాకి పట్టుకొని వారికి కాస్త దూరంలో నిలుచున్నాడు. ॥

మరో గంట గడిచే సరికి జమేదారు యూసఫ్‌కు జవానురహీంయకు కన్ను అంటుకుంది. పొద్దంత ప్రయాణము చేయుటము వలన అలసిపోయి ఉన్నారు. అందులో కడుపులో ఇంత చల్లబడేసరికి వారికి నిదుర ఆగలేదు. సెంట్రీ డ్యూటీలో ఉన్న రామయ్య కనురెప్పలు మూసుకపోతుండగా, తుపాకి పట్బకొని నిదుర మొఖంతోఅలాగే నిలుచొని ఉన్నాడు.

బయట వర్షము ఎక్కువైంది. జల జలమంటు వర్షపు నీరు చేస్తున్న చప్పుడుకు తోడు రైల్వే స్టేషన్‌ మీదున్న కుల మీద పడే వర్షం చేసే చప్పుడు కలగలిసిపోయింది. స్టేషన్‌ పూర్తిగా నిర్మానుష్యంగా అయింది. అక్కడక్కడ జమ అయిన ప్రయాణీకులు, కాస్త వెచ్చగొ ఉన్నచోట కూచాని కునికిపొట్టు పడుతున్నారు. స్టేషన్‌ మాస్టరు ఇప్పుడిక వచ్చే ట్రయిన్‌లు ఏమీ లేవని, తలుపులు దగ్గరగా వేసుకొని బెంచి మీదికి కాళ్ళు బారచాపుకొని కుర్చీలోనే గురకపెడుతున్నడు.

అర్థరాత్రి దాటింది. సెంట్రీ డ్యూటీలో ఉన్న రామయ్య మరి రహీం ఎక్కిండు... రహీం పడుకున్న స్థలములోకి రామయ్య వచ్చిండు. శేషగిరి ఎడుమ చేతికి బేడికి ఉన్న గొలుసు చివరను తన చేతికి చుట్టుకొని నిదుయ ఉపత్రమించిండు... జమేదారు యూసఫ్‌ అప్పటికే గురక పెట్టి మంచి నిదురలో ఉన్నాడు. సెంట్రీ డ్యూటీకి ఎక్కిన రహీంకు నిదుర చాలలేదు. సెంట్రీ డ్యూటీకి అయితే ఎక్కిండు కాని అతని కండ్లు నిదుర మత్తులో మూసుకపోతున్నవి. విసెరి విసిరి కొాడతున్న వర్షం చల్లగాలికి తాను కప్పుకున్న దుప్పటిని మరింత ముసుగు పెట్టి కాసేపు నిలబడ్డాడు. అలా కొద్ది సేపు నిలుచునేసరికి అతని ఓపిక నశించిపోయింది. చుట్టు ఎక్కడ మనుషుల జాడ లేదు. మరో ప్రక్క ముగ్గురు గాడనిద్రలో మునిగిపోయిండ్లు. కాసేపు నిలుచునే సరికి అతని కండ్లు అప్రయత్నంగానే మూత పడసాగినవి. నిలుచునే ఓపిక లేక గోడవార తుపాకి అనిచ్చి అక్కడకున్న గద్దెమీద కూచున్నాడు. అతని కుడి చేతిలో తుపాకి అలాగే ఉంది... ఆ ప్రయత్సంగానే కండ్లు మూతపడ్డయి.

ఆ అవకాశము కోనవే శేషగిరి కాచుకొని కూచున్నాడు... అప్పటికే అతను రెండుమూడుసార్లు అతని ఎడమ చేతికి ఉన్న హాండ్‌కప్‌ కుడిచేత్తో మెల్లగా బయటికి లాగటానికి ప్రయత్నించిండు. కాని లాభం లేకుండాపోయింది. ఎంత ప్రయత్నించినా వాండ్‌కపు నుండి చెయ్యి బయటికి రాలేదు. ఆ ప్రయత్నము వృధా అన్పించింది. మెల్లగా రామయ్య చెయ్యి[క్రున్న గొలుసును చప్పుడు కాకుండా బయటికి లాగి తన చెయ్యి చుట్ట కట్టేసుకున్నాడు. రహీం గోడవార గడ్డె మీద తుపాకిని ఒక చేత పట్టుకొని కూచొనే నిదురపోతున్నాడు.

చడీ చప్పుడు కాకుండా మెల్లగా లేచిండు... మళ్ళీ అంతే నెమ్మదిగా రహీంను దాటుకొని ప్లాట్‌ ఫొరం దిగి రైల్వే ట్రాకును దాటుకొని "స్టేషన్‌ ఈవలి వైపుకు వచ్చిండు. కుండపోతగా వర్షము విసిరి విసిరి గొడుతున్నది. స్టేషన్‌కు ఈవల కొంతనుంది రైల్వే కార్మికుల గుడిసెలున్నాయి, వాటిని దాటిండు. వర్షపు నీరు... దారి తెలియని కటిక చీకటి... అయినా

207 అతను ముందుకు కదిలిండు. ముందు అక్కడి నుంచి వీలయినంత దూరము

పోవాలి .. ఆ ఒక్క లక్ష్యంతోనే దేన్ని లెక్క చేయకుండా వడి వడిగా ముందుకు కదిలెండు. అప్పటికే వాళ్ళంత తడిసిముద్దయింది. వూరు దాటి చాలా దూరం వచ్చిండు. ఎటు పోతున్నాడో తెలియకుండా ఉంది. వీలయినంత వయ అక్కడ నుండి దూరంగా పోవాలనే ఏకైక లక్ష్యంతో దారి తెన్ను తెలియకున్నా అతను ముందుకు పోతున్నడు. చెట్‌పట్‌ లాడుతు పెద్దగా మెరుపు మెరిసింది. క్షణకాలపు ఆ వెలుగులో ఒక్కసారిగా చుట్టు పరికించిండు. ఏదో చిట్టడవికి తాను చేరుకున్నట్టుగా (గ్రహించిండు. మళ్ళీ అంతలోనే చిక్కటి చీకటి. ఏదోముళ్ళ పాద వారుసకపోయింది. ఒక్కొక్క చోట మోకాలి వంటి బురదలో మెల్లగా పునుక్కుంటూ గట్టుకు చేరుకొని మళ్ళీ ముందుకు కదులు తున్నడు... తూర్పుకు పోతే కొత్తగూడెం చేరుకోవచ్చని అతని ఊహ కాని దిక్కులేమి తెలియటము లేదు. నుడిగాలిలో చిక్కిన నావలా అతని ప్రయాణము దారి తెన్ను లేకుండాపోయింది. ఏదో చిన్న పిల్ల కాలువ అడ్డం వచ్చింది. కాలువను తప్పించు కోవడానికి గుడికి మళ్ళిండు. కొస్త దూరం పోయే సరికి మళ్ళీ కాలువ అడ్డం వచ్చింది. మెల్లగా నీటిలోకి దిగిండు... ఉరుకుల వరుగులతో వర్షవు నీరు ఉధృతంగా 'ప్రవహిన్తుంది. కాలువలో దిగి అడ్డంగా నడన సాగించిండు. కాలువ మోకాలు లోతు దాటి నడుము వయ వచ్చింది. అతనికి నీళ్ళంటే భయంటేదు. చిన్నప్పటి నుండి అతను ఇంతకంటే పెద్ద పెద్ద కాలునలనే ఈదిండు. కాలువ దాటి ఒడ్డును చేరుకున్నాడు. బురద నేలలో కుడికాలు చెప్పు ఇరక్కుపోయింది. కాలు బయటికి తీసిండు కాని చెవు బయటికి రాలేదు. వంగి చెప్పు కోసం బురదలో వెతుకులాండిండు అయినా ప్రయోజనం కన్పించలేదు. ఎడమకాలు చెప్పకూడా వదిలేసి వట్టి కాళ్ళతోనే ముందుకు కదిలిండు. గట్టి నేల తాకింది.

ర దాదావుగా రెండు గంటలు నడక సాగించిండు. ఎడమ చేతికున్న గొలును భారంగా తోచింది. తుప్పలు రాళ్ళు తెలియకుండా నడవటము వల్ల కాళ్ళు వారుసుకుపోయి నొప్పి పుట్టసాగింది. కాని వేటిని లెక్క చేసే స్థితిలో అతను లేడు. వీలయినంత దూరం సోవటమే అతని లక్ష్యం. వర్షముకు తడవటము వల్లనేవీ, తడిసి ముద్దయిపోయిన చేతి నుండి జీడీలను బయటికి లాగటానికి ప్రయత్సించిండు. అదృష్టం బాగుండి హాండ్‌కప్‌ నుండి తడిసిన చెయ్యి బయటికి లాక్కోగల్గిండు... ఇప్పుడెంతో తేలిగ్గా ఉత్సాహంగా అన్పించింది. ఇప్పుడప్పుడే వర్పము తగ్గే సూచనలు కన్చించడము లేదు. కుండపోతగా వర్వము అదే వనిగా కురవసాగింది.

అతని దారికి అడ్డంగా ఏదో వాగు అడ్డం వచ్చింది. ఏమైతే అది అవుతుందని అందులోకి దిగిండు... ఒకసారిగా పెద్ద మెరుపు మెరిసింది. ఆ మెరుపులో అతనికి దరిదాప్పులేని వాగు కన్పించింది. ఉధృతంగా పరుగులిడుతున్న వాగులోకి దిగటమంటే కోరి చావును ఇిచ్చుకోవటమే అన్నించి మళ్ళీ వెనక్కి ఒడ్డు ఎక్కిండు, వాగు వొడ్డు మీద అడ్డంగా నడక సాగించిండు. ఎటు పోతున్నాడో తెలియకుండా ఉంది. క్షణకాలము ఒక చెట్టుక్రింద నిలబడి పోయిండు. అనంతమైన చీకటిలో దారి తెన్నులేని అతని ప్రయాణము కష్టమైపోయింది చాలా సేపటి నుండి తడవటము వలన సన్నగా వణుకు మొదల యింది. ఈ చలిలో ఇలాగే పిడుచకట్టుకపోయి ఊరు పేరు లేకుండా చనిపోతానేమోనన్న భయం కల్గింది.

208 మరోమారు మెరుపు మెరిసింది. ఆ క్షణకాలపు వెలుగులో దూరంగా ఏదో ఊరు కనిపించింది. ప్రాణము లేచివచ్చినట్టయింది. ఆ వూరు కనిపించిన దిక్కుకు ప్రయాణము సాగించిండు. ఏవో పాలాలు అడ్డం వచ్చినయి. పొలము గట్టు కెలియ కుండా ఉంది. మొత్తానిక్రైతే ఏదో ఒక ఊరుకు చేరుకుంటున్నాను అనే ధైర్యము అతనికి ఊరట కల్గించింది. ఆ ధైర్యంతో అతను తన శక్తిని మరింత కూడగట్టుకొని ముందుకు సాగిండు. వూరు వచ్చింది. వూరు చివరనున్న గుడిసెను సమీపించిండు. ఊరంతా గాఢ నిద్రలో ఉంది. ఏమైతే అది అవుతుందని ఓ గుడిసె తలుపు తట్టిండు. నడీడు మనిషి వచ్చి తలుపు తీసిండు. అతని వెనుక దీపం పట్టుకొని ఆయన భార్య నిలుచున్నది. విసిరి విసిరి కొడుతున్న గాలికి దీపం రెపరెపలాడుతుంటే ఆమె మరో చేత్తో దీపాన్ని చుట్టేసింది. మసక వెల్తురులో తమకు ఎదురుగా అపరిచిత వ్యక్తి కనిపించేసరికి వారు మొదట కొంత కంగారు పడ్డారు. ఎదుటి వ్యక్తి పైంట్‌ షర్చులో కాస్త చదువుకున్నవాడిగా కనిపిస్తున్నాడు. రైతు తలుపు తీసి లోనికి ఆహ్వానించిండు. "నేను కొత్తగూడెం పోవాల్సింది దారి తప్పాను” మీ సహాయం కోరి వచ్చాను. 'అంటూ శేషగిరి తన పరిస్థితి చెప్పిండు. భార్యాభర్తలు ఇరువురు ఒకరి మొఖాలు ఒకరు చూసుకున్నారు. ఏదో అపనమ్మకము వారి మొభాల్లో ప్రస్ఫుటమైంది. ఆ ఇంటి యజమానికి యాభయి ఏండ్లు పైబడి ఉంటాయి, బక్క పలుచగా ఉన్నా అతని వొళ్ళు కష్టజీవి అని తెలియచేస్తున్నది. అంత చలిలో కూడా అతని వాంటి మీద మొలకు ఓ పంచె తప్ప మరొకటి లేదు. *ఏ ఊరు ఇది” అన్నడు మాటకలుపుతూ 'ఎరకలగూడెం' అంటూ బదులిచ్చిన ఇంటి యజమానికి అతన్ని పరీక్షగా చూడసాగిండు. ఇంతలోనే అతని భార్య ఏదో పాత బట్టలిచ్చి వాళ్ళు తుడుచుకొమ్మని ఇచ్చింది. ఆ మాత్రపు అప్యాయత అతనికి ఎంతో నెమ్మది అన్పించింది. ఎక్కడి నుండి వస్తున్నారు అంటూ అడగాలని ఆ ఇంటి యజమానికి అన్పించింది కానీ ఎందుకో అడగలేదు. అతనికి ఈ కొత్త వ్యక్తిని ఎక్కడో చూసినట్టు అన్సించింది. కాని గుర్తుకు రావటము లేదు. "ఏ వూరు మీది' "కొత్తగూడెం " మా మేనత్త కొడుకు కొత్తగూడెంలోనే పనిచేస్తాడు. బొగ్గుబాయిల పనిచేస్తాడు. కొత్తగూడెయ పోవాలంటే ఇది దారికాదు మీరు దారి తప్పిండ్లు. ఇక్కడి నుంచి ఖమ్మం పోవచ్చు కొని చాలా దూరం నడవాలి' ఇంటి యజమాని చెప్పుకొచ్చిండు. "ఇంతరాత్రి వర్షములో బయలుదేరారెందుకు ?” ఇంటి యజమాని అనుమానంగా అడిగిండు. బదులేమి చెప్పాలో శేషగిరికి అర్థం కాలేదు... 'ఆ తొందర పని ఉండే పోలేకపోతనా అని బయలుదేరితే మధ్యలో వర్షం అందుకుంది. దారి తప్పాను... మీ ఊరును అనుకొని ఏథో వాగున్నట్టంది. దాన్ని దాటలేకపోయాను. మీరు ఎలాగైనా చేసి నన్ను వాగు దాటించి

209

ఖమ్మం పోవటానికి దారి చెప్పితే మీకు బుణపడి ఉంటాను... అక్కడి నుంచి అటు నేను ఎలాగో కొత్తగూడెం చేరుకుంటాను”.

భార్యాభర్తలు మరోసారి ఒకరి మొఖాలు ఒకరు చూసుకున్నారు. 'ఇంత వర్షములోనూ ఈ రాత్రికి ఇక్కడే ఉండి తెల్లారి పోవచ్చుకదా' అతను మళ్ళీ అన్నాడు.

'లేదు నేను తప్పకుండా వెళ్ళాలి, కొంత జరూర్‌ పనుంది.' శేషగిరి ప్రాధేయ పూర్వకంగా అన్నాడు. చలి వల్ల అతను గజగజ వణకసాగిండు.

ఇంటి యజమానికి ఓసారి శేషగిరికేసి, మరోసారి తన భార్యకేసి చూసి ఒక నిశ్చ యానికి వచ్చిండు.

"సరే మీరు అంతగా తప్పదు అనుకుంటే మిమ్ముల్ని నేను ఏరు దాటిస్తాను పదండి" అన్నాడు అతను బయలుదేరడానికి ఉదుభ్తుడు అవుతూ.

ఇంటి యజమాని భార్య ఏమి మాట్లాడలేదు. అవును అనలేదు కాదు అనలేదు. ఇంత వర్షములో తన భర్త ఈ కొత్త వ్యక్తితో బయటికి వెళ్ళటానికి ఆమె ఇష్టపడ్డట్టులేదు. ఆ భావము అమె మొఖంలో స్పష్టమైంది.

"శ్రన్సు చాలా తొందరలో ఉఊన్నొనమ్మ... వీలయినంత త్వరగా నేను ఇక్కడ నుండి పోవాలి. కాదనకండి శేషగిరి మరీ (ప్రాధేయపడ్డాడు.

ఆమె పరీక్షగా చూసింది. అమాయకమైన, తేజోవంతమైన అతని మొఖం చూసి ఆమె నెమ్మదించింది. చేతికర్ర, కొప్పెరగొచేసిన చాపను భర్త చేతికి అందించింది.

"మీరు కూడా కప్పుకొండి అంటూ మరొ కొప్పెర తెచ్చి ఇచ్చింది.

వాళ్ళు బయలుదేరిండ్లు. అ వర్షములో చీకట్లొ అంతర్జానం అయ్యేవయ అమె అలాగే తలుపు తెరిచి నిలుచున్నది. వర్షపు జల్లు ఈడ్చికొడుతున్నది. కొద్ది సేపట్లోనే వాళ్ళు చీకట్లో కలిసిపోయిండ్లు.

ఆ చీకట్లో కూడా అలవాటయిన దారిగుండా ఆ రైతు సరసర ముందుకు పోతుంటే, శేషగిరి అతన్ని అనుసనరించిండు.

వర్షము స్థిరంగా ఒక తీరుగా అదే పనిగా పడుతున్నది. పంట పొలాలలో నీరు నిండి ఉంది. చికట్లో ఎటు పోతున్నారో శేషగిరికి తెలియకుండా ఉంది. బురద నేలలో కాల్పీడ్చుకుంటూ అతని వెంటవడి నడుస్తున్నాడు. మొఖం మిదకంటు పడుతున్న వర్షపు చినుకులు నూదుల్లా కుచ్చుకుంటున్నాయి.

'” "మట్టి దిబ్బ మీదుగా నడుస్తూ, వంపులోకి దెగిండ్డు. ప్రక్కనే ఏరు పెద్దగా శబ్దం చేస్తూ బదరులి పరుగులతో వరుగిడుతున్నది, అతనితో ఏదన్నా మాట్టాడుదామని శేషగిరి నోరిస్పిందు-

"ఈ వర్షములో మీకు కష్టము కల్గించాను' అన్నాడు. అందుకు బదులుగా 'ఆ ఇదేమంత కష్టము కాదు... మాకు అలవాటే' అన్నాడు. అతను వాగు ఒడ్డున నిలబడి అటు ఇటు ఉంటుంది." అని ఇదిగో మీరు ఈ కర్ర పట్టుకొని నావెంచే రండి' అన్నాడతను.

శేషగిరి అతను చెప్పినట్టే చేసిండు.

వాళ్ళు మెల్లగా వాగులోకి దిగిండ్లు, చల్లటి నీళ్ళు మరింత చల్లగా తాకినాయి. వరద

210 ఉధృతిలో కాళ్ళక్రింది నేల కోనుకపోతున్నది. ఇంకా ముందుకుపోయేకొద్ది నీల్లు నడుముబంటి వచ్చినయి.కాళ్ళు తేలిపోతున్నాయి.

"జాగ్రత్తగా నడవండి... కర్ర గట్టిగా పట్టుకోండి. ఏం భయంలేదు. మరి కాసేపట్లో మనం ఒడ్డును చేరుకుంటాము'. రైతు ధైర్యం చెబుతున్నాడు. విసురుగా విసిరిన గాలికి తల మీదికంటు కప్పుకున్న కొప్పెర కొట్టుకపోయింది. ముందుకుపోయే కొలది వాగు మరింత లోతయింది. ఇప్పుడు నీళ్ళు వాళ్ళ మెడల వయు వచ్చినయి. ప్రవాహ వేగమువల్ల కాళ్ళు నిలబడటము లేదు. ఏమాత్రము అజాగ్రత్త చేసినా ప్రవాహ ఉధృతిలో కొట్టుకపోయే పరిస్థితి. చిమ్మటి చీకట్లో ఏదీ సరిగా కనిపించడం లేదు. నీళ్ళకు అంతు, దరి ఉన్నట్టుగా అన్పించడము లేదు. ప్రాణాలు బిగబట్టి కర్రను గట్టిగా పట్టుకొని అతని వెంటే కదిలిండు. లోతు తగ్గుమొఖం పట్టింది. అంటే గట్టు వస్తుందని నమ్మకము ఏర్పడి మనసుకు ధైర్యము కల్గింది.

మరి కాసేపట్లో వాళ్ళు వాగుకు ఆవలి దరి చేరిండ్లు. రైతు తన కొప్పెర సరిచేను కున్నడు. చీకట్లోనే శేషగిరికేసి తిగ్గి "ఇక ఇక్కడ నుండి వాగులేమీ అడ్డం రావు... మరికాస్త దూరం పోతే మట్టిరోడ్డు వస్తుంది. ఆ దారి వెంట మీరు పోయేదుంటే ఖమ్మం రోడ్డు వస్తుంది. అక్కడి నుంచి ఏదన్న దొరకబుచ్చుకుంటే తెల్లారేసరికి మీరు ఖమ్మం చేరుకోవచ్చు అన్నడు.

'మీకు ఎలా కృతజ్ఞతలు చెప్పాలో తెలియటం లేదు.' అన్నాడు శేషగిరి. అతడి మనసులో కృతజ్ఞతా భావం నిండిపోయింది.

రైతు చిర్షవ్యు నవ్విండు. ఆ చీకటో అతని తెల్లటి పండ్లు క్షణకాలము తళుక్కు మన్నాయి. "మీరు ఏదో ఇస్తారని నేను ఈ పేని చేయలేదు. మీరు ఆపదలో ఉన్నారని నేను కనిపెట్టాను. నాకు చేతనయిన సహాయం చేద్దామనిపించింది. అందుకే బయలుదేరాను అన్నాడతను,

శేషగిరి మారు మాట్టాడలేదు. మొత్తానికైతే రైతు చాలా తెలివైనవాడేననిపించింది.

“ఇంతకూ మీ పేరు చెప్పలేదు” శేషగిరి

'కనుగుల వెంకట్రాజం' అంటు రైతు. మౌనం వహించాడు.

ఈ అపరిచిత వ్యక్తి గురించి ఏమీ అడగకుండానే సహాయపడ్డందుకు ఆశ్చర్యము అన్పించింది శేషగిరికి,

రోడ్డు వయ దిగబెడుతను పదండి" అంటూ రైతు ముందుకు నడిచిండు. ఆతని వెంటనే శేషగిరి నడిచిండు.

చివరికి వాళ్ళు ఓ మట్టి రోడ్డును చేరుకున్నరు. వర్షము కాస్త తగ్గుముఖం పట్టింది. రోడ్డు మీద నిలబడి రైతు చేయెత్తి ముందుకు చూయిస్తూ, 'ఈ రోడ్డు పట్టుకొని మీరు చక్కగా పోతే ఖమ్మం రోడ్డు తగులుద్ది. అక్కడి నుంచి మీరు ఖమ్మం చేరుకోవచ్చు" అన్నడు.

శేషగిరి ఆ రైతును సమీపించి అతని రెండు చేతులను పొదివి పట్టుకొని "మీరింత సహాయం చేసినందుకు మీకు ఇవ్వటానికి నా దగ్గర ఏమీ లేదు. అంటూ ఉద్వేగంతో కృతజ్ఞత పూర్వకంగా మాట్ట్లాడిండు.

రైతు శేషగిరి చేతులనుండి తన చేతులను తీసుకొని రెండు చేతులు జోడించి

2క్ష1

"కమ్యూనిస్టు నాయకుడు శేషగిరి సారుకు నేను ఈ విధంగా సహాయం చేయటం నొ అదృష్టంగా భావిస్తున్నాను” అంటూ చేతులు జోడించిండు.

ఇంతవరదాక శ్రేషగిరి తాను ఎవరో తెలియదు అనుకున్నడు. కాని రైతు తన "పేరు చెప్పే సరికి ఆశ్చర్యపోవటం అతని వంతు అయింది. న

'సార్‌ నేనోసారి మా మేనత్త కొడకు ఇంటికి పోయినప్పుడు అక్కడ యూనియన్‌ మీటింగ్‌ జరుగుతుండే. అక్కడ మిమ్మల్ని చూశాను. మా బామ్మార్థి మీ గురించి చెప్పిండు. మీరు ఇంత వర్షములో అర్ధరాత్రి మా ఇంటి తలుపు తట్సిప్పుడే నాకు అర్హమయింది. మీరు ఏదో ఆపదలో ఉన్నారని. కమ్యూనిస్టు నాయకులకు ఆపదంటే పోలీసులతోనే. మీలాంటి వారికి సహాయం చేయగలిగినందుకు నా జీవితం ధన్యమైంది. నాకు ఇంతకంటే ఏమి కావాలి. క్షేమంగా వెళ్ళిరండి సారొ అంటూ తన నెత్తిమీదున్స కొప్పెర తీసి అతని తల మీద పెట్టిండు.

అతను చూపిన ఆప్యాయతకు శేషగిరి మాట సపెకలలేదు. ఒక్కసారి ఆ రైతును గుండెలకు అదుముకొన్నాడు. ఉద్వేగంతో అతని కంట్లో వెచ్చని నీళ్ళూరినయి. 'వెళ్ళొస్తా కామ్రేడ్‌... మళ్ళీ అవకాశము ఉంటే మీ ఇంటికి తప్పకుండా వస్త" అంటూ అతని దగ్గర సెలవు తీసుకొని ముందుకు కదిలిండు.

"క్షేమంగా వెళ్ళండి సారు”

ఆ చీకటో చివరిసారిగా అతని ముఖంలోకి ప్రసన్నంగా చూసి వడివడిగా అడుగులు వేసుకుంటూ ముందుకు కదిలిండు. 'ప్రజలు అజేయులు వాళ్ళ నహకారమే లేకుంటే ఏ విపవమూ విజయవంతం కాదు.” ఎక్కడో చదివిన మాటలు గుర్తుకొచ్చి అతని మనన్ను ఉద్విగ్సత చెందింది.

30

విజయవాడలోని కమ్య్యూనిన్సు పార్డీ ఆవీను ఎవడు నందడిగా ఉంటుంది. తెలంగొణాలో జరుగుళున్న నిజాం వ్యతిరేక పోరాటానికి విస్తృత స్థాయిలో అండదండలు అంథ ప్రాంతము నుండి నమీకరించే వేదికగా ఉండేది. నిజాం దాడులకు గురి అవుతున్న కార్యకర్తలకు ఆశ్రయం కలిపించేది. తెలంగాణా సాయుధ పోరాట కార్యకర్తలకు అవసరమైన కొస శిక్షణను ఏర్పాటు చేసేవారు. ఆయుధాలు ఖరీదు చేయడానికని ప్రజల నుండి వ్‌రాలాలు సేకరించేవారు. తెలంగాణ, ఆంధ్ర ప్రాంతాల పార్టీ శాఖల మధ్య, ప్రజల మధ్య అభేదుమైన విష్లవ ఐకళ్టత కొనసాగింది. ఆంధ్ర ప్రాంతము నుండి అనేక మంది పషార్షీ కార్యకీర లో స్వయంగా తెలంగాణా పోరాటంలో పాల్గొన్నారు. నో

లాగో ఒకలాగ శేషగిరి ఖమ్మం నుండి విజయవాడ పార్టీ ఆఫీసుకు చే సమయం ఉదయం పది గంటలు కావస్తున్నది. పార్టీ ఆఫీసులో స న్నాడు.

యై వ సందడిగా ఉంది. ఎవరి పనిలో వాళ్ళు మునిగిపోయి ఉన్నారు. రైతులాగా కనిపిస్తున్న ఒకతన్ని సమీపించి 'ఇక్కడ అథీసు ఇంచార్జీ ఎక్కడుంటాడు? అంటూ అడిగిండు.

అ రైతు ఒక్కసారి ఎగాదిగా శేషగిరికేసి చూసిండు. లోనగదికేసి చూయించి 'అదిగో అందులో ఉన్నాడు'

శేషగిరిలోనికి అడుగు పెట్టిండు. విజయవాడ పార్టీ ఆఫీసుకు ఇంఛార్జీగా వ్యవహరిస్తున్న

212

రావుగారి, టేబుల్‌ మీద డబ్బులు శుప్పగా పోసి ఉన్నాయి. అందులో కొంత చిల్లర, మరికొన్ని నోట్టు, కొన్ని బంగారు వస్తువులున్నాయి. ఆ బంగారు వస్తువుల్లో పుస్తెలు, గాజులు, ఉంగరాలు వంటివి కూడా ఉన్నాయి. అంతకుముందు రోజున వ్రజా నాట్యమండలి వాళ్ళు కృష్ణా జిల్లాలో వారం రోజులు పర్యటించి, మాభూమి ప్రదర్శనలు ఇచ్చి, తెలంగాణా పోరాటానికి సేకరించిన నిధులు, విరాళాలు పార్టీ ఆఫీసులో అప్పజెప్పి పోయారు. వాటికి నంబంధించిన లెక్కల్లో మునిగిపోయి ఉండి, అతను శేషగిరిని గమనించలేదు.

'సారు' అంటూ శేషగిరి అతన్ని ఉచ్దేశించి పిలిచిండు. రావు దృష్టి మళ్ళించి ఒక్కసారి శేషగిరికేసి చూసి ఏంటన్నట్టుగా చూశాడు.

*నా పేరు శేషగిరి, సింగరేణి కోల్‌మైన్సు ఏరియా నుండి వచ్చాను." అంటూ తనకు తొను పరిచయం చేసుకొన్నాడు.

రావుగారిలో ఒక్కసారిగా చలనం వచ్చి మొఖం విష్పారిపోగా 'సింగరేణి ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ నాయకుడు శేషగిరివా' ఆశ్చర్యము నుండి తేరుకోకుండానే అతని నోరు తెరుచుకుంది. శేషగిరి అవునన్నట్టుగా తలాడించిండు.

రావుగారు తన కుర్చీలో నుండి లేచివచ్చి శేషగిరిని కాగిలించుకొన్నాడు.

'మిమ్ముల్ని చూడటము ఇదే మొదలు అందుకే గుర్తు పట్టలేకపోయాను. అక్కడి మీ పోరాట వార్తలు మాకు ఎప్పుడూ తెలుస్తుంటాయి, మీరు పార్టీ పత్రికల కోనం పంపిన ఆర్టికల్స్‌ను నేను తరచూ చూడటము తటస్థపడుతుండేది. మనం వ్యక్తిగతంగా కలుమున్నా మీరు నాకు బాగా పరిచయం 'అంటూ రావు గారు చెప్పాకపోతున్నాడు.

“ఆమధ్య అరెస్టు అయినట్టు వార్తలు వచ్చాయి. అటు తరువాత మీకు సంబంధించిన నమాచారము ఏదీ లేదు అంటూకుర్చీలోకూచుండబెట్టి 'ఏంటి సంగతులు అనుకోకుండా మనం కలుసుకోవడం నాకు చాలా ఆనందంగా ఉంది" అన్నాడు.

శేషగిరి తన పరిస్థితి చెప్పుకొచ్చిండు. జైలు నుండి కోర్టు కేను నిమిత్తం పోలీనులు ఇల్లందుకు తీసుకవస్తున్న క్రమంలో తాను ఎలా తప్పించుకొని వచ్చిందీ వివరించాడు.

రావుగారు ఆశ్చర్యంగా నోరెల్లబెట్టిండు... అతని కళ్ళు ప్రకాశవంతమైనవి. 'మొత్తానికి మీరు భలే పనిచేసారు" అంటూ 'బాగా అలసిపోయినట్టున్నారు. ఈ పూటకి మీరు కాస్త విశ్రాంతి తీసుకోండి, సాయంత్రము నేను మళ్ళీ కలుస్తాను. అవుడు వివరంగా మాట్లాడుకోవచ్చు. "ఏమంటారు అన్నట్టుగా తల ఎగరేసిండు.

'సరే' అని శేషగిరి చిరునవ్వుతో సమాధానం ఇచ్చిండు...

రావుగారు 'సుబ్బారావు' అంటూ కేకేసిండు...

పాతిక ముప్పయి సంవత్సరాలున్న యువకుడు ఆ పిలుపుకు లోనికి వచ్చిండు, ఈసారును మన వెంకటేశ్వర రావు గారింటికి తీసుకపో... నేను పంపించానని చెప్పు.”

సరె అన్నట్టుగా తలాడించిండు ఆ యువకుడు. రావుగారితో కరచాలనము చేసి,

సుబ్బారావు వెంట వెంకటేశ్వర్‌ రావు ఇంటికి పాయిండు. వెంకటేశ్వర్‌రావు సంపాదనకేమి కొదవలేదని ఆయన ఉన్న, ఇల్లును చూస్తేనే తెలుసుంది. డబ్బున్న మనిషని, అయితే నేమీ, అతనికి కమ్యూనిస్టు పొర్టీ అంటే వల్లమాలిన అభిమానం. పార్టీ కోసము తాను

23 కూడా ఏదన్నా చేయాలనే తాపత్రయం ఉంది. అట్టని అన్నిటికి తెగించి పోరాడేందుకు అతను సిద్దంగా లేడు. అతని పరిస్టితి అంచనా వేసిన పార్టీ నీవనేదో నీవు చేసుకుంటుపో

• పార్టీ నిన్ను ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో అలా ఉపయోగించుకుంటుంది. అని సమా

ధాన పరిచింది. అతనికి ఉన్న హోదా పలుకుబడిని అంచనావేసిన పార్టీ ,అతని ఇల్డును

ముఖ్యులైన కార్యకర్తలకు షెల్ట్దరుగా ఉపయోగించుకుంటున్నది. వెంకటేశ్వర్‌రావు శేషగిరిని సాదరంగా ఆహ్వానించిండు. పార్టీ కార్యకర్తల కోనం ప్రత్యేకంగా ఏర్పాటు చేసిన గదిలోకి తీసుకపోయి "ఇక్కడ మీరు ఎన్ని రోజులైన ఉండవచ్చు మీకు అన్ని వసతులుంటాయి. బీరువాలో పార్టీ లిటరేచరు ఉంది. ఇటీవల వచ్చిన పార్టీ పత్రికలతో నహా అన్నీఉఊన్నాయి అందులో ” అంటు వివరించిండు.

గది చాల నీటుగా సర్ది ఉంది. విశాలమైన గది, ఒకవైపు పుస్తకాల అల్మారా, మరోవైపున భేబుల్‌కుర్చీ ఉంది. గోడవారిగా విశాలమైన కిటికి ఆనుకోని నీటుగా పరిచిన మంచము ఉంది. కిటీకీలోనుండి విరుగబూసిన సన్నజాజి చెట్టు గాలికి సుతారంగా ఊగుతూ స్వాగతం పలుకుతుంది.

"వాల బాగుంది” అన్నాడు శేషగిరి మెచ్చుకోలుగా. (|

*ల్డడ్రేముందిసారు మీరు చుస్తున్న పనిలో మేమంతా” అంటు మెల్లగా నవ్వి ఇంట్లో నేను మా ఆవిడే ఉంటాము. అమెకు ఈ వ్యవహరము ఏమి నచ్చదు. అందుకే ఆమె ఏమి కల్పించుకోదు. మాకు ఒక్కతే అమ్మాయి. పెండ్లి అయింది. అల్లుడు అమ్మాయి ఇద్దరు డాక్టర్లే. బందర్‌లో ట్రాక్టీను ఉంది. ఏదో అలవాటయిన ప్రాణం కాబట్టి కంట్రాక్పుపనులు కొనసాగిన్తున్నా, కొని మునపటిలా వని మీద అసక్తి ఉండటము లేదు. తజలంగాణాలో అంత పోరాటం జరుగుతుంటే మేము ఇలా కాలము గడుపు తున్నాము.. మీతో చాల విషయాలు మాట్లాడాలని ఉంది. కాని సమయంలేదు.. మరోసారి వచ్చి

రంగా మాట్తాడుతాను.”అంటు పోవడానికి లేచిండు రావు...

వివ స్తో యు తే డు మూడురోజుల్లో కొని లేకుంటే వారంరోజులు కాని పట్టవచ్చు మముల్సి కలువటానికి ఇక్కడ మీకేమి ఇబ్బంది ఉండదు” అంటు రావుగారు శేషగిరి దగర సెలవు తీసుకొని వెళ్ళిపోయిండు.

"అలా వెళ్ళిన నాడు వారం రోజుల వరకు కనిపించలేదు. ఆ ఇంట్లో బంది అయినపోయిన శషగిరికి బీరువాలో పార్టీ సాహిత్యమే సాంగత్యమైంది. పొద్దున కాలకృ తోలొ తీర్చుకొని వుస్తకాలు ముందేసుకొని కూచుంటే, మధ్యాహ్యం భోజనసమయం నయ్‌ లీచేవాడు కాదు. భోజనంచేసిన తరువాత మళ్లీ పుస్తకాలు, డాక్యుమెంట్లు ముందుసకుని కూచునేవాడు.. తెలంగాణాలో ఉవ్వెత్తున చెలరేగిన ప్రజా ప్రతిఘటన ప్రారాటాలను చదువుతుంటే మనసు ఉరకలువేసేది.

సుబ్బరావు ద్వారా రావుగారు ఒకటి రెండు సార్లు ఉత్తరాలు పంపాడు. పని ఒత్తిడిలో పడిపోయి కలువలేక పోతున్నానని, తెలంగాణనుండి వచ్చేవారు అధికము కావటంతో పని ఒత్తిడి పెరిగందని... సాయుధి ట్రేనింగు త్వరలోనే కొత్త బ్యాచ్‌ వెళ్ళనుందని, అందులో మిమ్ముల్ని పంపించాలని పార్టీ నిర్ణయించిందని, అందుకోసము త్వరలో మిమ్ముల్ని పంపించే ఏర్పాట్లు జరుగుతున్నాయని తెలియచేసాడు.

214

మరునాడు రావుగారి దగ్గరనుండి మళ్లీ కబురు వచ్చింది. సాయుధ శిక్షణ శిబిరానికి తోడ్కానిపోయేందుకు సుబ్బారావు వచ్చిండు. శేషగిరి తన సామాను సర్దుకొని ఇంటి యజమాని వెంకటేశ్వర్‌ రావు దగ్గర సెలవు తీసుకొని సుబ్బారావు వెంట అఫీనుకు పోయిండు... శేషగిరిని చూసిన రావుగారు చిరునవ్వుతో ఎదురొచ్చి "మొత్తానికి అంతా మీరు కోరుకున్నట్టుగా జరుగుతున్నది. * అన్నాడు. .. "ఈరోజే మీ ప్రయాణము శిక్షణ తరువాత అటునుంచి అటే మీరు ఏరియాకు పోయే ఏర్పాట్లు చేయబడ్డాయి... ” అంటూ పర్‌క్షగా చూసిండు.

శేషగిరి జబ్బకున్న చిన్న సంచిని చూసి”మీసామానంతా ఇంతేనా? అంటూ ఆశ్య ర్యంగా నోరెల్ల బెట్టిండు.. అవున్నట్ట్లుగా శేషగిరి తలాడించిండు...

"ఎవరికి కావల్సిన సామాన్లు వాళ్ళే వెంట తీసుకుపోవాలి. తినటానికి పల్లెం, గ్లాసు, కప్పుకోవాటనికి కనీసం ఒక దుప్పటి ఉండాలి... మిగతా ఏర్పాట్లన్నీ అక్కడ ఉంటాయి.. ” రావుగారు వందరూపాయలు తీసిచ్చి ” పోతూ పోతూ మీకు కావల్సిన సామాను తీసుకపోండి "అంటు మరొకతన్ని తోడిచ్చి "లాల్‌సలాము” పలికిండు...

పిడికిలి బిగించి రావుగారికి వీడ్కోలు పలికి శేషగిరి బయలు దేరిండు.

కృష్ణా జిల్లాలోని ఒక మారుమూల గ్రామంలో ముప్పయిమంది కామ్రేద్స్‌లకు గెరిల్లా శిక్షణ (ప్రారంభమైంది. దాదాపుగా పదిహేను రోజులు శిక్షణసొగింది. నాటు తుపాకులను ఆధునిక ఆయుధాలను ఎలా గురిపెట్టి పేల్చాలో, బాంబులను ఎలా వేయాలో, ఆత్మరక్షణలో లారీలను ఎలా తిప్పి శత్రువునుండి తప్పుకోవాలో, పెద్ద ఎత్తున శత్రువు గ్రామాలపై దాడులు సాగించే పరిస్థితిలో గెరిల్లాలు చాటుమాటున ఉండి శత్రువుపై కాల్చులు సాగించి పలాయనము చిత్తగించేలా ఎలా చేయవలెనో, దారు లందు, పెద్ద గోతులు తీసి వాటిని పొరకతో కప్పి పైన మన్నుపోయుట, శత్రువాహనాలు వచ్చి ఆ గోతుల్లో దిగబడిపోగానే వారిని ఎలా మట్టు పెట్టాల్సింది మొదలగు గెరిల్లా ఎత్తుగడలలో శిక్షణ ఇవ్వబడింది. పొద్దు మాపు క్రమం తప్పని డ్రిల్‌ శారీరక శ్రమతోపాటు గెరిల్లా సోరాటాలపై ్రత్యేక తరగతులు సాగినవి. పదిహేను రోజుల సాయుధ శిక్షణ (ప్రతివారిలో సాయుధ పోరాటము పట్ట ఒక అవగాహన, ఆత్మవిశ్వాసము ఏర్పరిచింది.

శిక్షణ ముగిసిన రెండో రోజున శేషగిరి దళంలో కల్వటానికి కొరియర్‌ వెంటరాగా ఏరియాకు బయలుదేరిండు,

3౩1

శేషగిరి దళంలో వచ్చిచేరిండు. అరవై మందితోకూడిన సాయుధ రైతాంగ పోరాటదళం అది. దానికి నాయకుడు బొంబాయి ప్రసాద్‌గా పిలువబడే వీరమాచనేని ప్రసాద్‌. అతడు బళిష్టుడు. మొదటినుండి సాయుధ ట్రేనింగ్‌ పొందిని వ్యక్తి. సాయుధ ట్రేనింగ్‌ పొందిన కాలములోనే కృష్ణాజిల్లాలోని నందిగామ తాలుకాలోని పరిటాల గ్రామంవద్ద గల నిజాం పోలీసు కేంద్రముపై దాడిచేసి జయప్రదంగా ఆయుధాలు గుంజుకోవటంలో కీలకపాత్ర వహించాడు. నిపుణడైన గురికాడు, అతని తుపాకి నుండి తూటా వెలువడిందంటే శత్రువు

నేలకూలాడన్నట్టే. ఉక్కు క్రమశిక్షణ కలిగిని వ్యక్తి,

215

దళం రోజువారి కార్యక్రమము ఉదయం నాలుగు గంటలకే మొదలయ్యేది.

ఓ అరగంట కాలకృత్యాలు తీర్చుకున్న తరువాత డ్రిల్‌ నడిచేది. అటు తరువాత దగ్గరలో ఉండే గ్రామం నుండి ఏదన్న నాస్త వచ్చేది. నాస్తలో యవ శాత ఖా కూడు ఉండేది. నాస్త ముగించిన తరువాత దళం దగ్గరలో ఉన్న గ్రామాలకు సకథా. దళం వస్తుందని తెలిసి గ్రామస్ఫులు బాజాబజంత్రిలతో ఎదురువచ్చి దర పోయేవారు. గ్రామ చావడికాడ మీటింగ్‌ జరిగేది. ఆ మీటింగ్‌లో ముఖ్యుల దాసందుకు మాట్లాడేవారు. దేశ, విదేశ రాజకీయాలనుండి, నిజాం నిరయశ పాలననుకూల, దోసెందుకు జరుగుతున్న సాయుధ పోరాటం వయ వాళ్ళ వ్రనంగాల్లా జల స చేరదీసి గ్రామ అటు తరువాత గ్రామ ముఖ్యులతో సమావేళం జరిగేది. యు రక్షణదళాలను నిర్మించేవారు.

గరి దలజీవకం కొత్తగా ఉంది. భుజంమిద ఎప్పుడు వనం రచ. మరాభుజానికి గెరిల్లాకు అవసరమైన కిట్‌ బ్యాగు ఉండేది. అందుక ఇటినల వ్రచురించిన నీళ్ళ బ్యాగు దుప్పటి తదితర నిత్యవసరాలుండేవి. గాట్‌ త్య ళ్త భాగమై పోయాయి. డాక్యుమెంట్లు, వుస్తకాలుండేవి. ఆవన్నీ అతని చూపేవాడు గాౌరముండేది. సింగరేణి కమాండర్‌ ప్రపాద్‌. శేషగిరి పట్ల ధ్రత్యేక ఆదరణ గ్ఞావటము వల్ల శేషగిరి వట్ల అయనకు బొగ్గుగని కార్మికుల పోరాటాలను ఎరిగి పన మైన విషయాలు చర్చకు వచ్చినప్పుడు అ ప్రత్యక గౌరవభావము ఏర్పడింది. ఎదైనా ఎ ఎక్‌ ంది దళంలో పద్దెనమిది మంది అతను శేషగిరి అభిప్రాయాన్ని గౌరవించేవాడు. అవి కంగాల బుచ్చయ్య, పాపయ్య లే గొల ఆనందము,కొమురయ్య, నే బాగ్గుగని కారిక్రుల, “ఇ తం అయ్యిందంటే దళం అడివికి చేరుకునేది. కొన్నిసార్లు తదితరులుండేవారు. సాయం సాధ్యము అయ్యేదికాదు. ముఖ్యంగా నిజాం పోలీసులు కొన్ని గ్రామాల్లో పొద్దున తిరగడే మీ ఉన్న గ్రామాల్లో దళం రాత్రిపూట కార్యక్రమాలు క్యాంపులు వేసిన పొం ళాని ఉన్న మారుమూల గ్రామాల్లో దళం పొద్దటి పూట తిరిగేది. నిర్వహించేది. అడివని రొనకల్గు, నేలకొండపల్లి, కల్లూరు, వైరాలలో నిజాం ప్రభుత్వము ఖమ్మం. మి తో కూడిన క్యాంపులను ఏర్పాటు చేసింది. ఆ క్యాంపులనుండే 'సైనికులలోను దా డులు నిర్వహిస్తుండేవారు. వరిసర లామా క పు వేసిన నిజాం పోలీసులు ఒకరోజు ఉదయాన్నే దాదాపు వందమంది మదిరల్‌ గాల్‌ నజాం పోలీసులకు తోడుగా రజాకార్లు ఉన్నారు. కొంతమంది, దగ్గర బయల అయుధాలున్నాయి. మరికొంతమంది దగ్గర జంబియాలు బరిసెలు పట్టుకొని అలు దేరిండ్లు. అలా బయలుదేరిన ప్రతిరోజు ఏదో ఒక గ్రామం మీద దాడిచేయడం అందిన వారిని అందినట్టుగా చావబాదడము నిత్యకృత్యము, ఒక్కసారిగా |గ్రామాన్ని చుట్టు ముట్టడము అందిన వారిని అందినట్బగా గ్రామ చావడికాడ కుప్పేసుకరావటం, అందులో కాస్త నజరుగొ కనిపించే యువకులను ఏరి ప్రక్కకు నిలబెట్టడముతో వాళ్ళ రాక్షసకాండ మొదలయ్యేది. క్యాంపు ఇంచార్జిగా ఉండే డీయస్ప్‌ శ్రీనివాస్‌ మహాకృరుడు జనం మధ్యలో కుర్చీవేయించుకొనికూర్చొనీ హింసాకాండ ఆరంభించేవాడు.. దారుణమైన చిత్రహింసల కార్యక్రమము ముగిసిన తరువాత కొంతమంది యుములను, వయసులో ఉన్న స్రీలను

216

తీసుకొని క్యాంపు దారిపచ్టేవారు. ఆ రోజు ఉదయం మధిర క్యాంపు నుండి బయలు దేరిన నిజాం పోలీసులు.రజాకొర్లు బురద రాఘవపురం చేరుకునే సరికి ఉదయం పదొండు గంటలు కావచ్చింది. అది జనవరి నెల చివర్‌ వారము, సంక్రాంతి చలి తగ్గుముఖము పట్టింది. వెచ్చటి ఎండ ఎంతో హాయి కాలుపుతున్నది ఊరుచివర పంట పొలాల్లో పైరు నిండు గర్భిణివలె పంటకొచ్చి రేపో మాపో కోతలకు సిద్దంగా ఉంది. బురధరాఘవపురంను ఆనుకొని ఉన్నకుంట క్రింద పోలాలన్ని ఊరిదొర మహమ్మద్‌ ఖాసింవే.

కట్టకు ఆవలివైపున తాళ్ళతోపు, కట్టకు ఈవలివైపున ఊరుంది. పార్టీ ఆబ్కారీ బందు పిలుపు ఇచ్చిన తరువాత మొదట్లో తాటి చెట్లనునరికేసే కార్యక్రమము మొదలయింది. అయితే తాటిచెట్టు నరకడము వలన గౌండ్లోల్ల జీవనోపాధి దెబ్బతింటుందని గ్రహించి పార్టీ అబ్కారీ పన్ను చెల్లించవద్దని అందుకు బదులుగా కల్గుగీసుకొని తక్కువ ధరకు నాణ్యమైన కల్గు ప్రజలకు అమ్మాలని పిలుపు ఇచ్చింది. దాంతో కొన్ని రొజులుగా కల్లుగీయకుండా ఉన్న గీతపనివాళ్ళు, ఊళ్ళో సంఘం బలపడ్డ తరువాత మెల్లమెల్లగా కల్లు గీయటం ప్రారంభించిండ్లు.

ఊళ్ళో గుతపల సంఘం బలపడ్డ సంగతి మహమ్మద్‌ ఖాసిం పసిగట్టిండు. గౌండ్ల రాబేశం,సాకలి అయిలయ్య కురుమ బీరయ్య, బాల ఎంకులు ఊళ్ళో సంఘం బలపడటానికి కారణమనే విషయం తెలిసి వాళ్ళను ఎదుర్కోవడానికి రజాకార్లతోని దోస్తి పెంచిండు. ఊళ్ళో రజాకార్ల క్యాంపు వెలిసింది. వారికి నాయకుడు ఖాసిం కొడుకు రహమతుల్తా, పొద్దంతా మామూలుగా ఉండి రాత్రులందు బరిసెలు, జంబియాలు పట్టుకొని చుట్టు ప్రక్క ఊళ్ళ మీద దాడిచేసి నానా బీభత్సము సృష్టించి అందినకాడికి ధోచుకొని వచ్చేవారు. ఎప్పుడైతే రైతాంగ గెరిల్లా ధళం ఆ (ప్రాంతములో తిరగడము (మొదలుపెట్టిందో అప్పటి నుండి వాళ్ళు కాస్త భయపడసాగారు. అయినా అప్పుడప్పుడు ఊళ్ళ మీద పడి దాడులు చేయడము మానలేదు.

మహమ్మద్‌ ఖాసిం స్ర్రీలోలుడు. ఒక కమ్ముఆమెను ఉంచుకున్నాడు. రహమతుల్లా కూడా తండ్రికి తగ్గ తనయుడు. కంట్లేబడ్డ ఆడపిల్లను వదిలేవాడుకాడు. అలా ఒకరోజున సాకలి అయిలమ్మ అక్క కూతురును చాకిరికి పోతుంటే అడ్డగించి బలవంతంగా ఎత్తుకుపోయి గడిలో వేసి రెండు రోజులు వరసగా చెరచి నానాచిత్ర హింసలు పెట్టిండు. మూడో రోజున కొన ఊపరితో ఉన్న ఆ పిల్లను కుంట కట్టకు పడేసిండు.. ఆ సంఘటన సంఘం ముందుకు వచ్చి రహమతుల్తాను నిలదీసి పంచాయితీ పెట్టిండు. కాని రహమ తుల్గా ఆ పంచాయితీకి హాజరు కాలేదు. నాల్గురోజులు హైదరాబాద్‌కు చుట్టాలింటికి పోయిండు కాసీయ సంఘం పంచాయితీ పెట్టడము తన కొడుకును నిలతీయడం మింగుడుపడలేదు. సంఘాన్ని ఎలాగైనా ఊళ్ళో లేకుండా చేయాలని, సంఘపోల్లను మట్టుపెట్టాలని చాల ప్రయత్నాం చేసిండు. కాని. అతని ప్రయాత్నాలేవి సఫలం కాలేదు. మీదికేలీ సంఘం భూస్వామి ఖాసీంను నిలదీసింది. ఎట్టి పనులు బందు అయినవి. అక్రమ వసూళ్ళు నిలిచిపోయినవి. అంతకు ముందు భూస్వామి ఆధీనములో ఉన్న బంజరు భూములు ఆక్రమించుకొని సంఘం ఊళ్ళో పేదలకు పంచిపెట్టింది. ఇంతవర దాక అణీగిమనిగి ఉన్న జనము ఒక్కసారిగా ఎదురు తిరిగే సరికి, ఖాంసికు మింగుడు పడలేదు.

217

రాజె అప్పుడే రజాకారు నాయకుడు ఆజాం కల్సిండు. హిందువులంతా కాఫిర్లని, ముస్లింల

గమైన వైజాంను కాపాడుకోవటం ప్రతి ఒక్క ముస్లిం కర్తవ్యమని తలకెక్కెం చిండు. అసలే ఊళ్ళో సంఘంతో సతమతామౌతున్న ఖాసియ ఆజం తోడవడంతో, ఖాసిం ఊరో రజాకార్లకు ఆశ్రయం కల్పించడము జరిగింది. ఆ విధంగా బురద రాఘవవురం రజాకార్లకు నెలవైపోయింది. ఖాసిం కొడుకు మళ్ళీ ఊర్లోకి వచ్చి రజాకార్ల నాయకుడై పోయిండు. దాంతో ఊరు ఊరంతా ఒక్కటైతే ఖాసిం ఒక్కడే ఒక్కటైండు

మదిర నుండి క్యాంపు వాళ్ళు వస్తున్నారని తెలిసి ఖాసిం భారీ ఏర్పాట్లు చేసిండు. ఎక్కడి నుండో కడవల కొద్ది కల్గుకుండలు వచ్చినవి. నాలుగు'మేకపోతులు కోయించిండు. పెద్ద పెద్ద గంజులు పెట్టి గరం మసాలతోని వంటలు మొదలుపెట్టిండు. విశాలమైన గడిలో కుతకుత ఉడికే మాంసము,, గరంమసాల వాననతో అవరణంతా కముక్రున్నది.

ఖాసింగడి చిన్నపాటి కోటలాగుంటుంది.చుట్టుఎత్తైన మట్టిగోడ ప్రహారిగా ఉంటుంది. అ గోడు తూర్పుదిక్కున పెద్ద దర్వాజ ఉంది. ఆ దర్వాజ దాటి లోపలికిపోతే. కుడివైన ఓ కోనేరుంది.అందులోకి దిగటానికి మెట్టుఉన్నాయి. పైన విశాలమైన ఆవరణళుంది. కొస్త ముందుకు పోతే ఒక పెద్ద చింతచెట్టు ఉంది. మరోవైవున వేపచెట్టు ఉంది . ఆ'రెండు చెట్లనీడన కచేంచేసే భవంతి ఉంది. ఆ భవంతిలో ముందు విశాలమైన వరండా, వరండాకు ఇరువెపుల రెండు గదులు మరోవైపున లోపలిగదిలోకి దర్వాజ ఉంది. పెద్ద పెద్ద దూలాలతోని నగిజిచేసి నిర్మించిన భవంతి అది. అక్కడినుండే ఖాసిం దోర తన వ్యవహారాలు నిర్వహించేది. ఆ ఇంటి వెనుకాల చిన్న ప్రహరిగోడ ఉంది. ప్రహరిగోడలో ఉన్న దర్వాజ గుండా లోషలికి పోతే అక్కడ ఖాసిం కుటుంబం ఉంటుంది. ఎవరో ఒకరిద్దరు కూలీలు తప్ప అందులో ఎవరికి ప్రవేశం ఉండదు. ఇంట్లో ఎంత మంది ప్రీలుండేది ఎవరికి తెలియదు. ఊళ్ళో చాలమందికి పెద్ద దొరసాని ఎలా ఉంటుందో కూడా తెలియదు.

తీయస్పీ శ్రీనివానుది బట్టతల, బాగొ బలిసిన శరీరము మీద చిప్ప బొర్లించినట్టుగా ఉంటుంది. ప్రతి వారిని అనుమానంగా చూసే దొంగచూపులు ప్రజల పట్ల ఎంతో కృరంగా ఉంటాడు. దొరలతో మంచిగా ఉంటు అతక్రమ సంపాదనకు అంతే లేదు. అందులోను నాయుధ పోరాటము మొదలయిన తరువాత పోలీసులకు అంతులేని అధికారాలు ణో భుత్వము కట్టబెట్టడంతో సంపాదనకు అడ్డు అదుపు లేకుండా పోయింది.

ఖాసిం దొరగడికి పోవటమంటే డీయస్సీ శ్రీనావాసుకు ఎంతో ఇష్టము అందుకు వేరీ కారణము కూడౌ ఉంది. క్యాంపు డ్యూటీలు పడ్డ తరువాత రాత్రి పగలు ధాడులు ప్రతి దొ డులళోనే సరిపోతుంది. ఎపుడు ఏం జరుగుతుందో తెలియని అనిశ్చిత పం సిర్పడిపోయి దళాలు మాటు కాసి ఆడపదడపా రజాకార్లను, పొలీసులు మట్లు పెడు స్థితి సంగతి ఎప్పటికప్పుడు వాళ్ళకు తెలుస్తునే ఉంది. మనసులో భయం వన్నె పన అంటున్నా పైకి మాత్రం గంభీరంగానే ఉంటున్నారు. ఏవూరికి పోయినా ఆ వూరి రోలు పళ్ళకు కావల్సిన ఏర్పాట్లు ముందే చేస్తారు... అ వూళ్ళు తిండిటికాన, సారా కలము కొదవ ఉండదు అయితే బురధ రాఘవపురం దొర మరి కాస్త ముందుకు పోయి డీయసీ దొరగారి అంతరంగాన్ని గమనించి తన ఎలుబడిలో ఉన్న 'ఆడపాప లను సమకూర్చే వాడు దొరగొరు ప్రత్యేకంగా ఉంచుకున్న కమ్మ ఆమే పోలీసులు క్యాంపు వేసినన్ని రోజులు

218 గడిలోనే మకాం వేసి, డియస్సీ గారికి దగ్గరుండి అన్ని సమకూద్చేది. డీయస్పీ ఆమె అంటే పడి చచ్చేవాడు. శ్రీనివాసు తరుచు బురద రాఘవపురం రావటానికి గల కారణంలో అదొక్కటి.

అంతకు ముందే ఊళ్ళమీదపడి పోలీసులు బురద రాఘవపురం ఆనుకొని ఉన్న గిరిజన గూడాల మీద నానా బీభత్సము సృష్టించారు, అందినకాడికల్లా దోచుకుని కొందర్ని మాత్రం పట్టుకొని తెచ్చిండ్లు.. ఒకవైపు జవాన్లు ఖానా పీనా మజా ఉడాయిస్తూనే మరోవైపున పట్టి తెచ్చిన వారి మీద చిత్రహింసల సర్వము కొనసాగిస్తున్నారు. వాళ్ళ అరుపులు కేకలతో

గడి దద్దరిల్లిపోతున్నది, బాగా తాగిన జవాన్లు కేరింతలతో సంబురపడు తున్నారు. పిండిపోలు గుట్టల్టో మకాం వేసిన దళాలకు, బురదరాఘవపురంలో క్యాంపువేసిన నిజాం పోలీనుల గురించిన సమాచారము ఎప్పటికప్పుడు అందుతూనే ఉంది.

దళ కమాండర్‌ ప్రసాద్‌ ముఖ్యులైన కార్యకర్తలతో సమావేశము ఏర్పాటు చేసిండు.

"ఎలాగైనా మనం నిజాం పోలీసులకు తగిన గుణపాఠం చెప్పాలి. డియస్పిగాడెంతక్కురుడో మీకందరికి ఇలును. ఇప్పటికే వాని ఆధ్వర్యంలోని రాక్షసమూక _ ఎన్ని గ్రామాలను నేలమట్టం చేసిందో ఎంతమందిని చంపిందో మనకందయు తెలుసు.. మనం ఈసారి వానికి తగిన విధంగా సమాధానం చెప్పాలి. ఇప్పుడు బురదరాఘవపురం కాడ క్యాంపు వేసిన పోలీసులపై మనం ప్రతీకారము తీర్చుకోవడానికి అవకాశము వచ్చింది. ఈ విషయమై చర్చించి దాడికి ఒక ప్లాన్‌ ఏర్పాటు చేసుకోవాలి. అందుకోసం ఏమి చేస్తే బాగుంటుందా ఎలా చేస్తే దాడి విజయవంతము అవుతుందో చర్చించటానికి మనం సమావేశము ఏర్పాటు చేయటమైంది. "చెప్పడి ఏంచేద్దాం ఎలాచేద్దాం” అంటు ఉఊఉపకమాండర్‌ రాంకిషన్‌ కేసి చూసిండు.

రాంకిషన్‌ లేచిండు, అతని భుజానికి ఉన్న బ్రయిన్‌గన్‌ ఎడమభుజం మీదికి నరి

చేసుంటు ఒక్కసారి అందర్ని పరికించిచూపి "దాడీచేయాలి కాని శత్రువు యొక్క సాయుధ సంపత్తి బలం, మనబలం మన అయుధాలు లెక్కలోనికి తీసుకోవాలి. అంతేకాకుండా మనం యుద్దం చేస్తే విజయం సాధించటానికి అనువైన ప్రదేశాన్ని కూడా పరిగణలోకి దీనుకోవాలి. వీటన్నిటిని పరిశీలించి మనం మనదాడిని నిర్వహించాలి. మనదగ్గర రెండే స్టేన్‌లు మూడు బ్రయివ్‌గన్‌లు నాలుగు తుపాకులున్నాయి. మిగతావన్ని బర్మారులు, సింగల్‌ బారెత్‌గన్నులున్నవి, మరి శత్రువు దగ్గర ఆధునిక ఆయుధాలు అనేకము ఉన్నాయి, మంది దృష్ట్యా చూసినా వందరెండువందల మందికి తక్కువకాకుండా ఉన్నారని సమాచారం, ఈ పరిస్థితిలో మనం ఎలా దాడిచేయాలన్నది అలోచించాలి.

'అంటి మి ఉద్దేశ్యము దాడి చేయనద్దనా” కోదండము అతని మాటలకు అడ్డు పోయిండు.

“అలా అనికాదు నా ఉద్దేశము, మనం చక్కువ బలగంతో, క్కువ సాయుధ సంపత్తితో, మనకంటే ఎక్కువ సంఖ్యకల్లి మనకంటే బలమైన ఆయుధ సంపత్రితో కూడిన శత్రువుపై దాడి చేపి ఎలా విజయం సాధించాలి అన్నది. ఆలోచించాలి. నిజానికి గెరిల్లా పోరాటమంటే అదే, బలమైన శత్రువుతో బలహీనంగా ఉన్న బలగాలు జరిపే పోరాటం, దాన్ని విజయంతంగా జరిపే పద్దతిని ఎన్నుకోవాలి.”

216

గొల్ల ఆనందముకు, రాంకిషన్‌ మాటలు నరిగా బొధపడటంలేదు... గాణుగుతూ "మీరనేది ఏమిటో నాకు అర్ధకొవడం లేదు... వాళ్ళు క మనం ప్రజా పైనకులం, మనం ఒక్కొక్కలము వాళ్ళ పదిమందికి సమానం. మీనమేషాలు

క్కపెట్టుకుంటు కూచుంటే చేజిక్కిన అవకాశము బీజారిపోతుంది.” అన్నాడు చేతులు గాల్లో ఆడిస్తూ...

రెండు కాళ్ళు ఎడల్చ్బుగా చాపుకొని, మోకాల్లి మీద తుపాకి పెట్టుకొని ఓ బండ మీద కూచున్న జయసూర్య 'ఏదీ ఏమైనా ఈసారి మనకు దొరికిన అవకాశాన్ని వదులుకోవద్దు. ప్రజాసైన్యం అంటే ఏమిటో ఆ కిరాయి మూకలకు రుచిచూపాలి' అన్నాడు.

దళ కమాండర్‌ ప్రసాద్‌ శేషగిరి వైపు చూసిండు ఏంచేద్దామన్నట్టుగా. శేషగిరి లేచి నిలబడి మాట్ట్లాడసాగిండు. "నిజానికి ఇప్పటికే బాగా ఆలన్యం జరిగింది. మనం ఎప్పుడో వాళ్ళ దుర్మార్గానికి అడ్డుకట్టవేయాల్సింది. అయినా ముంచుక పోయిందేమిలేదు. బలా బలాలు, సాయుధ సంపత్తి దృష్ప్వా శత్రువు బలంగానే ఉన్నాడు కొని మనం శత్రువును మన ఉచ్చులోకి లాగి దెబ్బతిస్తే బాగుంటుందని నేను భావిస్తున్నాను.”

*" ఏం చేద్దామని "ప్రసాద్‌ మధ్యలో అడ్డు తగిలిండు.

'ఈ పరిస్థితిలో వాళ్ళున్న చోటికిపోయి దాడి చస్తే వాళ్ళకు స్పావరం అనుకూలమై మనకే నష్టము సంభవించవచ్చు. అందకు బదులుగా శత్రువు ఏమరుపాటులో ఉన్న సమయంలో మనకు అనుకూలమైన ప్లేస్‌లో శత్రువు మీద దాడి చేన్తే మంచి ఫలితం ఉంటుంది.

"డ్పద్రి బొగొనే ఉంది” కొదండము.

"అయితే మనంఒక వని జేయవచ్చు ఎలాగో వాళ్ళు ఇప్పుడో అప్పుడో మళ్ళీ తిరుగు ప్రయాణము కాకపోరు. అందులో వాళ్ళు బాగా తొగి తడిపి ఉన్నారు. వాళ్ళు ఏమార్గం గుండొ పోతారో దాడిచేయడానికి ఎక్కడ మనకు అనుకూలమైందో నిర్ణయించుకొని దాడి మొదలు పెడ్తే బాగుంటుందని "రాంకిషన్‌ చెప్పుకొచ్చిండు.

=శ్ర అలోచన బాగానే ఉంది. అందుకు మనం ఆ ఏరియా మీద మంచిపట్టు ఉన్న మున కామ్రడ్సును పిలిచి మాట్లాడుదాం; ప్లాను పకడ్భందిగా ఉండాలి. శత్రువు మళ్ళీ కోలుకోలేని దెబ్బకొట్టాలి. * దళ కమాండర్‌ ఒక నిర్ణాయానికి వచ్చి అన్నాడు.

అ వెంటనే ురదరాఘవపురయ చెందిన కామ్రేడ్స్‌ గౌండ్ల రాజేశం, సాకలి అయిలయ్య బీరయ ఫ్‌ ఎయకులును పలిచిండ్లు. దాడికి సంబందించిన తమ ఆలోచన చెప్పిండు ద కమాందేరో సిం దురాగతానికి

లా ఏండ్లుగా ఖాబం రాగతానికి బలెపోయి, సె

భ్‌ లౌ 2 ళో అవకాశం కోసం కాచు రుం పెండ్లాం పిల్లలను వదిలి దళంలోకి ని చున్నారు వాళ్ళు. దళం దాడికి సన్న అయిందని తెల్సి వాళ్ళకు ఎక్కడలేని సంతోషం కల్గింది. ్నద్దం

తన భుజం మీదున్న తుపాకిని సవరించుకుంటు గౌండ్ల రాజేశం 'కామ్రేడ్‌ మేము అందకు సిద్దం ఎం చేయమంటారో చెప్పండి చేయటానికి సిద్దంగా ఉన్నాం” అన్నాడు

ఎయలు, బీరయ్య, అయిలయ్య తమ సమ్మతి తెలుపుతున్నట్టుగా కూడించెంట్డు కామ్రేడ్‌ దళం శత్రువు మీద దాడి చేయటానికి నిర్ణయించింది. అయితే దాడి ఎక్కడ చేయాలి, ఎలా చేయాలి అన్న విషయంలో స్థానికులైన మీకు ఊరు యొక్క ఆనుషానాలు

220 అన్ని మీకు మాకంటే ఎక్కువ తెల్పు ఎక్కడ దాడి చేస్తే శత్రువుపై మనం బలంగా దెబ్బతీయగలమో విచారించటానికి మీ అభిప్రాయం తీసుకోవాలని మీ ఉద్దేశం ఏమిటో చెప్పండి "అంటు ప్రసాద్‌ వారికేసి చూసిండు.

'ఊరు గురించి ఊరిలోని ప్రతి గల్లి గురించి దొరగడి గురించి అంగుళం అంగుళం మాకు ఎరికే ” చాకలి ఎయకులు.

"గడి మీద దాడిచేయడంకంటే శత్రువు తిరిగిపోయే క్రమంలో మనకు అనుకూలమైన చోట దాడి చేస్తే బాగాంటుందని మేం అభిప్రాయపడుతున్నాము. అందుకోసం శత్రువు ఏ దారిలో పోతాడు. దాడి చేడానికి ఎక్కడ మనకు అనకూలంగా ఉంటుందో మీ అభిప్రాయం చెప్పండి. ”

ఆ నల్గురు ఒకరి మొఖాలు ఒకరు చూసుకున్నారు. గౌండ్ల రాజేశం మాట్టాడసాగిండు. "ఊరికి వచ్చి పోయేదారి, తూర్పున చెరువు కట్ట క్రింద నుండి పోయేదారి ఒక్కటే ఉంది. ఊళ్ళోరి రావాలన్నా పోవాలన్నా అదే దారి. చెబువు కట్ట దాటి తాటి తోపులనుండి ముందకు పోకే ఎల్లమ్మగుడి, ఆగుడి దాటిన తరువాత వాలుగు పర్థాంగులు పోతే బోడ గుట్టవస్తుంది. అక్కడ మలుపు తిగ్గి రోడ్డు ముందుకు పోతది. ఆ మలుపు కాడ అయితే మనకు అనకూలం "అంటు నేలమీద ఇసుకలో చేత్తో వ్రాస్తు చూయించిండు.

రాంకిషన్‌, కోదండము, అనందము నేలమీద రాజేశం గీసినగీతలకేసి చూన్తుండీ పోయిండ్లు.

'బోడగుట్ట మలుపుకాడ ఇటునుంచి వచ్చే మనిషి అటు, అటునుంచి వచ్చే మనిషి ఇటు కానరాడు. ఇక చీకటి అయితే మరికష్టం” అయిలయ్య.

అక్కడైతే బాగానే ఉంటుందనిపించింది. దళ కమాండర్‌ ప్రసాదుకు ”కాని శత్రువు తమతో పాటు అరెస్టు చేసిన ప్రజలకు కూడా తీసుకొనివస్తేదాడిలో ప్రజలు చనిపోయే అవకాశం ఉంటుంది కదా” అన్నాడు.

మళ్ళీ అందరు ఆలోచన్లో పడిపోయిండ్లు.

'జనానికి నష్టము కలుగుండానే మనం దాడిచేయాలి. జనానికి నష్టము కల్లే పరిస్థితి ఉంటే దాడిని విరమించుకోవటమే మంచిది” ప్రసాదు.

“అయితే ఓ పని చేస్తే బాగుంటుంది. ముందు మనం శత్రువులు ఎంతమంది ఉన్నది, ఎంతమందిని అరెస్టు చేసింది, ఎంత మందిని తమతో తీసుకపోయేది, అలా తీసుకపోయిన వారిని ఎలా తీసుకపోతున్నారు. పోలీసులు తమతో పాటే తీసుకపోతు న్నారా? వేరుగా సంపిన్తున్నారా? మొదలగు వివరాలు సేకరించిన తరువాత, అన్నీ అనుకూలంగా ఉండి ఉంటేనే దాడి చేయడం, లేకుంటే నూనుకోవటం మంచిది” రాంకిషన్‌.

అతని అభిప్రాయం అందరికి సబబుగానే ఉందనిపించింది. వివరాలు సేకరించడం కోసం సాకలి అయిలయ్య, కురుము బీరయ్యలను పంపించే ఏర్పాట్లు చేసారు. మరోవైపున దళాన్ని బోడగుట్టకు తరిలించి, దాడికి అనువైతే దాడిచేయడం లేకుంటే శత్రువును వదిలి వేయటానికి నిర్ణయం జరిగింది.

అయిలచ్యకు, బీరయ్యకు తోడు, కాస్తఅనుభవం కలిగి, విషయాలు సేకరించట ములో నైపుణ్యం కల్గిన ఆనందము కలిపి ముగ్గుర్ని బురదరాఘవపురం పంపి, దళం

221

మొత్తంగా బొడగుట్టకు దారి తీసింది.

దళం మూడు భాగాలుగా చీలింది. ఒక్కభాగం శేషగిరి నాయకత్వంలో మూలను లుప్పుకు ముందు భాగొన బండల చాటున మాటుకాసింది. దళ కమాండర్‌ వ్రసాద్‌ నాయకత్వంలో మరోభాగం మూల మలుపు కాడ శత్రువు మీద మొదటిసారిగా దాడి చేయడానికి సిద్దంగా ఊంది, రాంకిషన్‌ నాయకత్వంలోని మరోభాగం గుట్టకు ఈవలిపైన మర కొంత దూరంలో మాటువేసి వెనుతిరిగి వచ్చేవారిని మట్టు పెట్టడొనికి తయా రయింది.

పొద్దు పడమరకి వంగింది. చల్లని ఈదురు గాలి మెల్లగా వీస్తున్నది. అందరు ఆత్రంగా ఉన్నారు. ఊళ్ళో నుండి సమాచారము తీసుకరావల్సిన వారి గురించి ప్రసాద్‌ ఆత్రంగా ఎదురు చూస్తున్నాడు. బోడగుట్టమీద ఎతైన బండ చాటున మాటు కాసుకొని ఊరివైపు దృష్టి సారించిండు ఊరికి ఆవలి వైపున పడమర య్కొన ఎర్రబడ్డ సూర్యుడు అలసిపోయిన కులిలా వడి వడిగా ఇంటి దారి పట్టిండు.. దూరంగా ఊళ్ళొకి మళ్ళిన పళువులు లేపిన ఎర్రటి దూళి, సంధ్య వెలుగులో మరింత ఎర్రబారింది. మనసులో పరివరి ఆలోచనలు చుట్టుముట్టసాగాయి. "అంతా వృధా అవుతుందా? ఏరీ వీళ్ళు ఇంకారాకపాయిరి... మెల్లగా లోగో(తుకతో తన ప్రక్కనే ఉన్న మరో కామ్రేద్‌తో గూసగుసలాడిండు. అతనుకూడా ఊరివైపు పరకాయించి చూస్తున్నాడు.

మరో కాసేపట్లో అనందము, వాళ్ళు వచ్చిండ్లు.. తొందరగా పోవాలని కాబొలు

త్‌ ల కాన రొవ్యుతున్నారు. కాని మొఖంలోని ఉత్సాహాన్ని

పరుగులాంటి నడకతో రావటము వల్ల కాస్త ప్పుతున్నా గ చూసిన తరువాత ప్రసాద్‌ మనసు నెమ్మదించి "లంతా అనుకూలమే కదా? జనం ఎవరు వాళ్ళ వెంటరావడంలేదు. అరెస్టు చేసిన వారిని గడిలోనె అట్టి పెట్టిండ్దు...వాళ్ళ సంగతి రజాకార్లకు వదిలిపెట్టిండ్లు. = బహుళ రెండులారీల్లో, జీబుల్లో తిరుగు ప్రయాణము కావచ్చు. ఇప్పుడో అప్పుడో బయలుదేరటానికి సిద్దంగా ఉన్నారని తెలిసింది.

విషయమంతా విన్న తరువాత, దళ కమాండర్‌ ప్రసాద్‌ అప్పటికే ముందు వెనకాల పొ జిషయన్‌ తీసుకున్న వారికి సమాచారం అందించిండు. శత్రువుపై దాడికి ముందే వ్యూహాం పన్ని ఉన్నారు అంతౌ సవ్యంగా ఉందని హెచ్చరికలు అయిన తర్వాత గుట్టల చాటున మాటుకానుకొని దళం సిద్దంగా ఉంది.

ఖాసిం చేసిన ఏర్పాట్లలోని పోలీసులు మంచి ఖుషీలో ఉన్నరు. తినేకాడికి తిన్నంతగా, త్రాగేకొడికీ తాగినంతగా పొద్దుకుంగే వయ ఆరగించి పాటలు పొడుకుంటు, చప్పట్లు శ్రకలతో హుషారెక్కి అరుస్తున్నారు. కల్లు సారా కలగలిపి తాగడం వలన చాల మందికి ములు బాగా కమ్మింది. ఇక డీయస్సీ శ్రీనివాసు పరిస్థితి మరి ఇబ్బందికరంగా ఉంది... క్రమ్మూమే అతిథ్యంల నుండి విడివడి రావడం కష్టంగా తోచింది. అయితే సాయంత్రానికి నుళ్ళీ క్థంపుకొడికి రావాలనే నిబంధన ఉండటముతో అయిష్టంగానే ఆమెను వదిలి గదిబయటికి వచ్చిండు, ఖాసిం ఎదురొచ్చిండు. "బహుత్‌ షుక్రియా ” అంటు డియస్పీ బొమ్మలు ఎగిలేసిండు. "హమ్‌ క్యాకియా సాబ్‌, ఆప్‌జైసే మహమానోంకో తోడాసా ఖుషామత్‌హమ్‌ఫర్‌ ఆస్‌ నజర్‌ రఖ్‌నా”

శ్రీనివాసు పెద్దగా నవ్వి "ఖాసిం సాబ్‌, ఆఫ్‌ అవుర్‌ హమ్‌ అలగ్‌ అలగ్‌ నహీ... హమ్‌

222 ఏక్‌ హై. మీ నజర్‌ మా మీద మా నజర్‌ మీమీద ఉండాలి. అంటూనే యస్పై షరీఫ్‌ను కేకేసిండు. "పోవటానికి అంత సిద్దమే కదా? "జీ సర్కారో “ ఇప్పటికే ఆలస్యం అయింది పద” ... ఆయాసంగా కదిలిండు అప్పటికే జవాన్లు లారీలల్లో ఎక్కి సిద్దంగా ఉన్నారు. శ్రీనివాసు జీబులో వచ్చి కూచోవడంతోనే లారీలు బయలు దేరినవి.. నల్లని దుమ్మురేగింది. లారీలు బయలు దేరిన సంగతి గాలికంటే వేగంగా దళానికి చేరింది. లారీలు ఊరుదాటి చెజువు కట్ట క్రిందుగా తాళ్ళ తోపునుండి బోడగుట్ట రొడ్డు మలుపు కాడికి వచ్చింది. ముందునడుస్తున్న లారీ డ్రయివయ్‌ కాస్త మత్తు య్కవైనట్టుంది. స్టీరింగ్‌ అటు ఇటు తిప్పకుంటు బలవంతంగా కండ్లు మిటకరిస్తూ దృష్టంతా కేంద్రీకరించి రొడ్డు మలుపు తిప్పుతున్నాడు. రొడ్డుకు ఒకవైపున వాయిలి చెట్టు దట్టంగా పెరిగి వారికి కొసలు తొకుతున్నవి. మూలమలుపు మఠ్‌ ఇరుగ్గా ఉండటము వలన లారీని స్లాచేసి మలువు తిప్పుతున్నాడు.సరిగ్గా అప్పుడే పేలింది. గెరిల్లాల మెదుటి తూటా... లారీలో నిలబడ్డ వాడెవడొ 'మర్‌గయారే" అంటు కేకేసి అడ్డం పడిపోయిండు. ఏమైందో ఏమో తెలుసుకునే సరికి గిరిల్లాల తూటాలు వర్షం మొదలైంది. ఎంత మంది చనిపోయింది తెలియలేదు. చావు భయంతో డ్రయివర్‌ మత్తు దిగి పోయింది. ఆగమేఘాల మీద స్పీడ్‌ పెంచి లారీని ముందుకు ఉరికించిండు.. అప్పటికే ముందు కాపువేసి ఉన్న శేషగిరి వెంట ఉన్న దళ సభ్యులు ముందుకు ఉరికి వచ్చిన వారిపై కాల్పులు జరిపిండ్లు. రోడ్డు ప్రక్కనున్న నిలువేత్తు బండచాటుకు మాటు కాసిఉన్న గొల్ల ఆనందము అప్పటికి సిద్దమయి ఉన్న నాటు బాంబును లారీలోకి విసిరిండు. అంతే అది పెద్ద శబ్దం చేస్తూ పేలింది.. అయినా డ్రయివర్‌ లారీని ముందుకే ఉరికించిండు. ముందులారీ పరిస్థితి ఈ విధంగా ఉంటే, దాని వెంట వచ్చిని లారీలో జవాన్లు అలర్భ్హు అయిండ్లు.. ముందున్న ప్రమాదాన్ని గుర్తించి వెనక్కి తిరుగుతామంటే ఇరుకైనా కొడ్డు మీద లారీ వెనక్కి మళ్ళీంచటము కష్టమైపోయింది. రివర్స్‌గేరులో వెనక్కి వస్తున్న లారీమీద గుట్టకు ఈవల పొజిషన్‌ తీసుకున్న రాంకిషన్‌ దళం దాడి చేసింది. పటపట మంటు పేలిన తుపాకి గుళ్ళకు పోలీసుల రజాకార్ల హాహాకారాలు మిన్ను ముట్టాయి. భయంతో ఎటు కాలుస్తున్నారొ తలియకుండా తుపాకులు పేళ్చిండ్లు.. ఆప్పటికే చీకటి కముక్రున్నది. ఎటునుండి కాల్పులు జరుగుతున్నది శత్రువు పసిగట్టలేకపోయిండ్లు.. సచ్చిన కౌళ్ళు చావంగా మిగిలిన వాళ్ళు లారీ దునికి పరుగు "ెట్టిండ్లు.. వారితో డ్రయి వర్‌కూడా కోడయిండు... రెండు లారీల వెనుక వస్తున్న డీయస్సీ శ్రీనివాసుకు జరుగు తున్నది ఏమిటో అర్థమయ్యేసిరికి, మత్తు దిగిపోయింది. వొళ్ళంత ముచ్చెమటలు పోసి "ఏయ్‌ గాడిరోకో, పీచే జూావో” అంటు చావు భయంతో అరుస్తున్నాడు... దాదావుగా పదిహేను ఇరువై నిముషాల్లో దాడి ముగిసింది. ముందులారీ వెళ్ళి పోయింది. ఆగిఉన్న రెండో లారీలో పన్నెండు శవాలు... పారిపోతు రోడ్డు పక్కకు చని పోయిన మరో ముగ్గురు జవాన్లనుండి తుపాకులు, మందుగుండ్డు తీసుకొని గెరిల్లాలు అడివిదారి పట్టిండ్లు.. ఆభీకరమైన దాడిలో గెరిల్లాలకు చిన్న నష్టం కూడా జరుగలేదు.

223 ౩32

తెలంగాణాలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకత్వములో రైతాంగా సాయుధ పోరాటము ఉధృతము కావటముతో మరోవైపున కాంగ్రెస్‌ నాయకులు కూడా తెలంగాణాలో తమ " కార్యకలాపాలను విన్సతపరిచారు. ముఖ్యంగా ఆంధ్రప్రాంతముల నుండి వలస వచ్చిన వారితో, అందులో ముఖ్యంగా గోదావరి సరిసర ప్రాంతాల్లో, గిరిజన (ప్రాంతాల్లోను, మైదాన ప్రాంతాల్లోను చవకగా భూములు ఆక్రమించుకొని స్థిర పడిపోయి, ఆర్థికంగా నిలదొక్కుకున్న వారిని కొంతమందిని ఆకట్టుకోగలిగారు. గాంధీగారి ఆహింసాయుత పోరాటము వాళ్ళను ఆకర్షించింది. వారికి తోడు తెలంగాణాలో పెరిగిన నిర్భందానికి భయపడి పారిపోయిన వారు అంత ప్రమాదకరము కొని కాంభైనులో చేరారు. పార్టీలో తిరిగి సంపాదించుకున్లు చైతన్యాన్ని వినియోగించి ఖమ్మం, భద్రాచలం తదితర ప్రాంతాల్లో బార్జరు క్యాంవులు నెలకొల్సి పనిచేయసాగారు.

ముఖ్యంగా వరంగల్‌ జిల్లా పార్టీ "సెక్రటరీగా వనిచేసి, నిర్భందము మూలంగా విజయవాడకు పారిపోయిన పెరపల్లి వెంకటరమణయ్య, పెండ్యాల సత్యనారాయణ: దుర్గా ప్రసాదు, జగన్నాధరావు: చలపతి వంటి వారు భద్రచలం బార్జరు క్యాంపు గ్గా వనిబేయసాగారు. వీరికి అయ్య దేవర కాళేశ్వరరావు వంటి కాంగ్రైను నాయకుల అండదండలున్నాయి. భద్రాచలం బార్జురు క్యాంపు ద్వారా, అంతకుముదు త్త 7? వెం కాలర్‌ ప్రాంతములో పనిచేసిన చలపతి వంటి నాయకులను ముందుని టో [

ంధవ్యాలు కొనసాగించడానికి ప్రయత్నాలు ప్రారంభించారు. అప్పటిళ కాల సంబంధ బా ట్‌ వలన అంతకు ముందు యూనియన్‌లో చురుగ్గా పాంతములో పెరిగిన నిర్చందము వల టాం మి, బెజ్షంకి రాజం, వుష్పరి దుర్ణయ్య మొద గిన బెస్త రామస్వామి: బోయరామస్వామి, ఒజ్జె తిరి రఃకర్తలను తన పాత పరిచయాలతో చలపతి సమీకరించి వారి ద్వారా కాలరీ లగు కంటా డానికి వ్రయత్నాలు ఆరంభించారు. వారికి కోటగిరి ములో కాంలైసును నిలబెట్ట వ్రయళత్నా (ప్రాంత సరంగారావు వంటి కాంగ్రెస్‌ నాయకులు తోడయ్యారు. డల్‌రావు: సుబ్బారావు పరిమెల నల్సి (( స్ట్‌ కొం: సహకారంతో చుట్టు ప్రక్క పల్లెలు తిరిగి నిజాయ వ్యతిరీకంగా, కమ్యూస్టులకు వారి పోటీగా ప్రచారము చేయసాగారు.

“పెరింతల పలిలో సాదు సింగరాజు ఆ ప్రాంతములోని కొయ ప్రజల కోసము ఒక ఆ(భ్రమము నడుపుతుండేవాడు. నిజాం, ఇంగ్లీషు వారి సలహా మేయ అడివిపై ఆంక్షలు లో చట్టాలు తీసుక రావడంతో వారి బత్రకులు దుర్భరమైనాయి. తర తరాలుగా అడవిలో "స్వేచ్చగా బతికిన గిరిజనులు అడివిని నరకుండా నిజాం ప్రభుత్వము ఆంక్షలు. విధించింది. అడివి ఉత్పత్తులపై గిరిజనులకు ఎటువంటి హక్కులు లేకుండా చేయడంతో వొళ్ళు జీవనాధారము కొల్పోయారు. కొత్తగా తెచ్చిన చట్టాల నేపథ్యలో నియమించిన ఫారెస్టు అధికారులైన సారేదార్డు, చౌకిదార్లు గిరిజనులపై అమానుష నిర్భంధం అమలు చేసారు. సర్వే సెటిల్‌మెంటు పేర జరిగిన భూమి సర్వేలో జరిగిన అనేక అవకతవకల వలన మైదానాప్రాంతములోని దొరలు, సర్వే అధికారులకు లంచాలు మేపి అనేక వందల గ్రామాలు తమపేర రిజస్టరు చేయించుకొన్నారు. తరతరా లుగా అడివిని. అడివిలోని భూమిని అంటి పెట్టకున్న గిరిజనులకు తాము ఏండ్ల తరబడి సేద్యం చేస్తున్న భూమి

224

తమకు చెందకుండ పోయింది. ఎవరో ముక్కు మొఖం తెలియని భూస్వామి ఈ ఊళ్ళన్ని నావేనని ముందుకు రాగా గిరిజనులు తెల్లమొఖం వేసుకొని చూసే దుర్భరస్థితి అడివి (ప్రాంతములో నెలకొన్నది. అమాయకులైన నిరక్షరాస్యులైన గిరిజనులకు ఈ పరిస్థితి అర్థంకాలేదు. అధికారుల అండదండలు, తాకీదులు, దస్తావే జులు భూస్వాముల పేర ఉండటము వల్ల వాళ్ళు ఏమి చెయ్యలేని నిస్సహయ పరిస్థితి లోకి నెట్టబడ్డారు. ఈ దుర్భర పరిస్థితికి వ్యతిరేకంగా ఆదిలాబాద్‌ అడవుల్లో రగల్‌ జెం డా ఎత్తి నిజాం పై యుద్దం (ప్రకటించిన కొమురం భీమును అతని అనుచరులను కాల్చి వేసి, గిరిజన తిరుగుబాటును మొగ్గలోనే తృంచివేసి గిరిజన (ప్రాంతములో రకళ్తవుటేర్డు పారించి, ఆ పోరాటాన్ని అణిచివేసారు. కొమురం భీము పోరాటం తరువాత నిజాం ప్రభుత్వము నియమించిన సామాజిక శాస్త్రవేత్త హైమన్‌ డార్భ్‌ అధ్యయనము జరిపి సూచించిన సంస్కరణలేవి ఆచరణకు నోచుకోలేదు. గిరిజనుల అసంతృప్తి ఏదో విధంగా పెల్లుబుకుతూనే ఉంది.

'పేరంతలపల్లి సా మసింగరాజు ఆధ్వర్యంలో నడిచిన ఆశ్రమము వల్ల గిరిజనుల ఆశలు చిగురించినాయి. కోయజాతి ప్రజలు తమ స్వంత పాలన ఏర్పరచుకోవచ్చుని, తమ కష్టాలు అంతమవుతాయనే ఆశలను రేకెత్తించాడు. కాని కాంగ్రెస్‌ నాయకుల మితవాద, ఆవకాశవాద నాయకత్వము వలన వారి ఆశలు నెరవే రలేదు. కమ్యూనిస్టు పార్టీ కోయలతో సంబంధాలు పెట్టుకొని వారి సమస్యల పైపోరా డింది. ఫారెస్టు అధికారులకు వ్యతిరేకంగా వారి లంచగొండి విధానానికి వ్యతిరేకంగా అటవీ సంపదను. గిరిజనులు స్వేచ్చగా వినియోగించుకోవడానికి కమ్యూనిస్టు పార్టీ రాజీలేని పోరాటాన్ని నిర్వహించటంతో పెద్ద ఎత్తున గిరిజన ప్రాంతములో పార్టీ బలపడింది.పాల్వంచప్రాంతములోని కీలకమైన కోయగ్రామము షోతువాడ గూడెంలో భూస్వాములు సాగిస్తున్న వడ్డీ వ్యాపారాన్ని, నిర్భంద చాకిరిని, విపరీతపన్ను వసూలుకు వ్యతిరేకంగా దళం చర్యలు చేపట్టడంతో పార్టీ పలకుబడి అ ప్రాంతమంతా విస్తరించింది. భూస్వాముల వాళ్ళ దౌర్దన్యాల మీద పార్టీ అండతో గిరిజనులు తిరుగుబాట్లు చేసి భూస్వాముల భూములు, ఆస్తులను స్వాధీనం చేసుకోవడంతో ఒక వెల్లువలా గిరిజనులు పోరాటాలో పాల్గ్లోనసాగారు. ముల్కలపల్లి వద్ద గల రజాకారు పోలీసు క్యాంపు పై గెరిల్లా దళాలు దాడిచేసిన సందర్భములో పరిసర (గగ్రామాలనుండి రెండువేల మంది కోయప్రజలు గెరిల్తాకు అండగా నిలిచి ఆ దాడిలో పాల్గోన్నారు. సోయం గంగులు వంటి గిరిజన నాయకులు దౌళాల్లో చురుగ్గా పాల్గోనసాగారు. దాంతో కాంగ్రెసు వాళ్ళు చేసిన ప్రయత్నాలు వమ్ము అయిపోయాయి.

మరోవైపు కల్లూరు ప్రాంతానికి సరిహద్దుగా ఉన్న తిరువూరు తాలుకాలోని తునికపాడు నద్ద జలగం వెంగళరావు నాయకత్వములో కాంగ్రెసు వారు ఏర్పాటు చేసిన క్యాంపు ఆ (ప్రాంతములోని భూస్యాములకు అండగా నిలిచి కమ్యూనిన్వులకు వ్యతిరేకంగా పనిబేయసాగింది. కాంగైసు నాయకుల అవకాశవాదము, భూస్వాములకు కొమ్ముకాసే వారి విదానము వలన, కమ్యూనిస్టు పార్టీ పట్ట నాయకత్వానికి ఉన్న ద్వేషబావము వలన, ప్రజలు పెద్దగా ఆకర్షించబడలేదు. జులాయిలు, భూస్వాముల వర్గానికి చెందిన కొద్ది మంది అల్లరిమూకలు పొద్దంత శాంతివచనాలు పలుకుతు, రాత్రుల్లు ఆయుధాలు పట్టుకొని ఊళ్ళమీద దాడులు చేస్తూ అందిన కాడికి దోచుకొని రావటం,కమ్యూనిస్టుల ప్రాబల్యము

225 గల కొన్ని గ్రామాలను తగలబెట్టడం వంటి దుర్మార్గాలకు ఒడిగట్టడంతో ప్రజల్లో తీవ్ర వ్యతిరేక ప్రబలింది. కాంగైసు నాయకుల ప్రజా వ్యతిరేకతను అర్థంచేనుకున్న కొద్దిమంది మాత్రము కమ్యూనిస్టు పార్టీ వైపురాగా మిగిలిని వాళ్ళు పారిపోయారు. దాంతో కాంగైసు నాయకులు క్యాంవు ఎత్తివేసి పలాయనం చిత్తగించారు. కాంగైసు నాయకులు కాలరీ ప్రాంతనులో చొచ్చుక రావటానికి చేసిన ప్రయత్నాలను యూనియన్‌ సాగనివ్వలేదు. చాపక్రింద నీరూలాగా యూనియన్‌ కార్యకలాపాలు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి. మేనేజ్‌మెంటు సహకారంతో ఆవిర్భవించిన పోటి సంఘానికి నాయకత్వము కొరవడింది. తెలంగాణా సాయుధ పోరాట ఉధృతి చూసిన పోటీ సంఘం నాయకులు బ్రతికి ఉంటే బలుసాకు తినైనా బ్రతకవచ్చని, మేనేజ్‌మెంట్‌ ఎన్ని ఆశలు చూపినా ముందుకు రాలేదు. శేషగిరి దళంలో కొనసాగుతూనే కాలరీ (ప్రాంతములో యూనియన్‌ కార్యకలాపాలు నిర్వహించే భాద్యతను పార్టీ అప్పగించింది. ఆ భాద్యతలు నిర్వహించేందుకు తరుచుగా అతను కాలర్‌ ప్రాంతమునకు రావల్సివచ్చేది. కొత్తగూడెంను అనుకుని ఉన్న నర్వారం కేంద్రంగా చేసుకొని ఆతను యూనియన్‌ కార్యకలాపాలు నిర్వహించేవాడు. కంగాల పాషయ్య ఇంటికాడ సమావేశాలు జరిగేవి. కాలరీ ప్రాంతములో పోలీసుల నిఘా య్కువగా ఉండటము నలన, అతను కొత్తగూడెం పట్టణానికి రావటము టెక్సికల్‌గా అంతమంచిది కాకాపోవడము దృష్టా: నర్వారంలో మకాము వేని అక్కడికే ముఖ్యులైన వారిని పలిపించుకొని మాట్లాడేవాడు. శేషగిరి అరెస్టు తరుపొత కొన్ని రోజులు పర్స రవాన్యంగా యూనియన్‌ కార్యకలాపాలు నిర్వహించాడు. కాని బూట్ల వెంకటి ఇంటికాడ వర్స అరెస్టు అయిన తరువాత, కాలరీ (ప్రాంతములో యూనియన్‌ కార్యకలాపాలు కొంత స్తబ్దతకు గురిఅయినాయి. దొనికి తోడు నిజాం పోలీసుల నిర్భందము తీవ్రతరం కావడము, అరెస్పలు ముమ్మరంగా సాగథముతో కొమురయ్య, వెంకటనారాయణ, నర్ప్చయ్య తదితరులు రహస్యంగా ఉండి పనిచేయసాొగారు. ఈ పరిస్థితిని ఆనరగా తీసుకొని రజాకార్ద్చు తమ కార్యకలాపాలను విస్తరించారు. అండర్‌లుక్కర్‌గా పనిచేసే ఆనిఫ్‌ ముకద్దం రజాకార్లకు రుండు. రజాకారు నాయకుడు "షేరమహమ్మద్‌ కొత్తగూడెంలో ఉండి పనిచేయసాగాడు. ఊంలో అరాచకాలు చేయడం, కమ్యూనిస్టు నాయకులను పట్టించడము వంటి కార్యకలాపొలు చేపట్టారు, పోలీసు ఇన్‌స్పెక్టర్‌ రహమతుల్లా అండదండలున్నాయి. మతవాద విచ్చితలలిక్కిన కొద్ది మంది ముస్లింలు, యువకులను పట్టుకపోయారు. అలా నట్టుకముపోయినవార్షి వాళ్ళ అడ్డాలలో చితకబాది అటు తరువాత పోలీసులకు పట్టించేవారు, కమ్యూనిస్టు నాయకులకు ఆశ్రయము కల్పిస్తున్నారని దారకనకమ్మ సంగ్గిరెడ్డి లచ్చమ్మలను రజాకార్లు పోలీసుల పట్టించారు. ( దొరా కనకమ్మ ఇంటి మీద దాడిచేసిన పోలీసులు ఇల్లంతా చిందరవందర చేసి ఆమెను పట్టుకోపోయిండ్లు. కల్లూరు క్యాంపుకు తీసుకపోయి చిత్రహింసలు పెట్టారు. అంత ముందే అరెస్టచేసి తీసుక వచ్చిన సంగారెడ్డి లచ్చమ్మను పెట్టిన చిత్రహంసలవల్ల ఆమేకు గర్బస్రావం అయింది. చావు బ్రతుకుల మధ్య కొట్బమిట్టాడుకున్న ఆమెను వ దిల్‌ వేసిండ్లు. దారకనకమ్మను ఇరువై రోజులు క్యాంపులో ఉంచుకొని నానా రకాలుగా

226 హింసించిన తరువాత వదిలి పెట్టిండు. ఆ దెబ్బలకు ఆమె మతిస్థిమితం కొల్పోయి కొన్ని రోజులకు కాని మామూలు మనిషి కాలేకపోయింది. అంతకుముందే అరెస్టు చేసిన ఆమె కొడుకు రవిచందరును తుతుకు లింగన్హూసేట క్యాంపులో తీవ్ర చిత్రహింసలు పెట్టి కాల్చేయటానికి సిద్ధపడగా, రజాకార్ల నాయకుడు సదర్‌సాట్‌ అడ్డు తగిలి "బచ్చేకో క్యోం మార్‌తే జానేదో” అంటు సర్కిలకు అడ్డు తగిలిండు ఆ విధంగా పదహారేండ్ల రవిచందర్‌ (ప్రాణాలతో బయటపడ్డాడు.

సర్వారం సమావేశంలో శేషగిరి కాలరీ ప్రాంతములో జరుగుతున్న పరిణామాల గురించి సమీక్షించాడు.. ఆ సమావేశానికి హాజరైన కొమురయ్య, నూతి నర్భయ్య, ఒంటెద్దు రంగయ్య, తనుకుల సత్తిరెడ్డిలు రజాకార్లకు బుద్ది చెప్పటానికి ఏదో ఒకటి చేయాలని పట్టుబట్టారు. వాళ్ళ ఆవేశకావేశాలు చూసిన తరువాత శేషగిరి "నిజమే రజాకార్ల దుర్మార్గానికి అడ్డు కట్టవేయకుంటే వాళ్ళు మరింత పెచ్చరిల్లిపోతారు. అయితే ఈ పరిస్థితిలో మనం వారిమీద ఎదురుదాడి చేయాలంటే ఒక్క విషయం ఆలోచించాలి. రజాకార్లలో తిరి అందరిపై మనం ఒకే సమయంలో దాడి చేయలేము. మనకున్న అవకాశాలను వినియోగించుకొని మొత్తం వాళ్ళ కార్యకలాపాలకు మూలమైన వాన్ని ఎన్నుకొని అంతం చేయాలి. ఆవిధంగా వారిని బలహీన పరచడమే కాకుండ రజాకార్లలో తల్లే మిగితా వారిని కూడా భయభ్రాంతులకు గురిచేయగల్లుతామ్ము” అంటూ చెప్పుకొచ్చిండు.

"అట్టయితే అనిఫ్‌ ముకద్దంను లేపెయ్యాలి వాడే వీళ్ళకు ఆశ్రయము ఇచ్చి (ప్రోత్సహిస్తున్నాడు. ” అంటూ సత్తిరెడ్డి అడ్డు తగిలిండు.

"ఆ మాటకొస్తే రజాకారు నాయకుడు షేర్‌ మహమ్మద్‌ మీద దాడి జరగాలి. ఎందుకంటే కొత్తగూడెంలోని రజాకార్లకు నాయకుడు వాడే, అనిఫ్‌ రజాకారు అయినా వాళ్ళకు వాయకుడు కాదు * కొమురయ్య సాలోచనగా వివరించిండు.

కాస్త తర్జన భర్జన తరువాత, వాళ్ళు ఒక నిర్ణయానికి రాగల్గిండ్లు. రజాకారు నాయకుడు "షేరుమహమ్మద్‌ను అంతం చేయాలనే నిర్ణయానికి వచ్చారు. అటు తరువాత ఆ కార్యగ్రమాన్ని ఎలా నిర్వహించాలి, ఎవరు అక్షన్‌లో పాల్గొనాలి అనే దానిమీద చర్చ జరిగి చివరకి సత్తిరెడ్డి, నర్చయ్య, రవిచందర్‌లకు ఆభాద్యత అప్పగించటం జరిగింది.

అటు తరువాత ఆక్షన్‌ ఎలా చేయాలి, శత్రుకదలికల గురించి అక్షన్‌ తరువాత ఎలా రిట్రీట్‌ కావల్సిన దాని గురించి శేషగిరి కొంత చెప్పుకొచ్చి పట్టణ(ప్రాంతములో ఆక్షన్‌ చేయడమంటే మామూలు విషయం కాదు. ఏమాత్రము అజాగ్రత్త జరిగినా మనకే ప్రమాదము సంభవించచ్చు, అందుకు పట్టణప్రాంతములో శత్రువు కదలికలు ఎక్కువగా ఉంటాయి. అందులోను మనం ఎన్నుకున్న టార్గెట్‌ ఎప్పుడు పదిమందిలో ఉండే అవకాశము ఉంది. మనకు అనువైన చోట, శత్రువుకు బలహీనమైన చోటును మనం

ఎన్నుకోవాలి. ఒక్కసారి అక్షన్‌లోకి దిగికే ఎటువంటి పరిస్థితిలోను మనం ఫెయిల్‌ కకుండా చూసుకోవాలి. ఆక్షన్‌ తరువాత తప్పకుండా శత్రునిర్భందము పెరుగుతుంది. దాడులు ఎక్కువవుతాయి. ఆ దాడులనుండి మన క్యాడరును రక్షించుకోవటానికి ముందే మన క్యాడరును ప్రిపేర్‌ చేయాలి ” అంటు చెప్పుకొచ్చిండు.

చర్చ మేనేజ్‌మెంటు మీదికి మళ్ళింది.

227

"ఒకటి రెండు చోట్ల తప్ప మేనేజ్‌మెంటు మునపటిలా దురుసుగా వ్యవహరిం చడమో లేదు. బురదలో రాయివేసి దాటిపోయినట్టు అంటిముట్టనట్టుగా ఉంటున్నది మేనేజ్‌మెంట్‌ ఎంత ప్రయత్నించినా పోటీ సంఘం వాళ్ళు ఏ కార్యతక్రమాలు నిర్వహించలేక పోతున్నారు. మొన్న కాంగ్రేసు పార్టీ వాళ్ళు చలపతి నాయకత్వములో రామవరంలో మన క్యాడరును వాళ్ళ వైపు తిప్పుకోవటానికి ప్రయత్నించిండ్లు. ఎవరు వాళ్ళ మాటలు నమ్మడము లేదు. ఆయినా మన జగ్రత్తలో మనం ఉండాలి” నూతినర్పయ్య చెప్పుకొ చ్చిండు. అటు తరువాత కొమురయ్య మాట్లడసాగిండు.

"మనం ఎప్పటికప్పుడు వాల్‌పోస్టర్లు వేస్తూనే ఉన్నాము మొన్న బర్లిఫిట్‌ కాడ మన కామ్రేడ్‌ను అరెస్టు చేయడాన్ని వ్యతిరేకిన్తు యూనియన్‌ పేర పోస్టర్డు వేసాము. వన్‌ ఇంక్లయిలో ప్రమాదము జరిగి ఓ కారిక్టుడు చనిపోతే, మేనేజ్‌మెంట్‌ నిర్లక్ష్యవైఖరిని వ్యతిరేకిస్తూ అన్ని బావుల్లో ప్రచారం సాగించాము. ప్రమాదానికి బాధ్యుడైన బావి వేనేజర్‌ మీద చర్య తీసుకోవాలని ఆ బావి కారిక్టులు ఒకరోజు పని బంద్‌ పెట్టి సమ్మెచేసిండ్డు, కాని ఆసమ్మెను అన్ని బావులకు మనం విస్తరించలేకపోయాము. *” అంటు కొమురయ్య వివరించిండు. "అరెస్టుల వల్ల మన క్యాడర్‌ కొంత చిన్నాభిన్నమైంది. కొన్ని యూనిట్లు పనిచేయలేక పోతున్నవి. కొన్ని యూనిట్లలో ఒకరిద్దరు మిగిలిపోయిండ్డు. అటువంటి వారిని వేరే యూనిట్‌తో కలిపి వనిచేయిస్తూన్నాము. మరి కొద్దిమంది మీద నిర్భందము తీవ్రంగా ఉండి బయట తిరగలేని పరిస్థితి ఏర్పడింది. కొంతమంది మనకు చెప్పకుండానే ఏరియాను వదిలిపోయిండ్డు. పర్స అరెస్టు తరువాత రామవరం ఏరియాలోని సంబంధాలు దెబ్బతిన్నాయి. మళ్ళీ వాటిని వునరుద్ధరించుకోవటానికి కొంత సమయంపట్టింది. మళ్ళి మీరు ఏరియాకు రావటం మాకు ఎంతో ఉత్సాహన్ని ఇచ్చింది” అంటు ముగించిండు.

ఆ మాటలన్ని విన్న తరువాత శేషగిరి "చిన్న పామునైనా పెద్దకర్రతో కొట్టాలి అనే సామెత మేనేజ్‌మెంటు వర్తిస్తుంది. ఉద్యమము సాయుధ పోరాట దశ తీసుకొని తెలంగాణ మొత్తంగా విస్తరించటముతో మేనేజుమెంటు కొంత ఆలోచనల్లో పడ్డది. ఈ పరిస్థితిలో వాళ్ళు తెగించి కార్మికుల మీద నిర్భంధము అమలు చేయకపోవచ్చు కాని, ఇది తాత్కాలికము, మళ్ళీ పరిస్థితులు కాస్త అటు ఇటు అయితే మేనేజుమెంటు కొరిక్టుల మీద వాత్తిడి తెచ్చి మునుపటి పరిస్థితికి రావచ్చు. మనం మన శక్తులను కాపాడుకుంటు ఎప్పటికప్పుడు మేనేజుమెంటు చర్యలను ఎదుర్కొంటూ రావాలి. అందుకోనము రహస్య పని విధానాన్ని మరింత కట్టుదిట్టంగా నిర్మించుకొనిరావాలి. చురుకైన కార్యకర్తలను ఏరి మైలిలెంట్ట్‌ యూనిట్లను నిర్మించి రజాకారు దుండగాలను ఎదురించాలి. రహస్య వని తయారు గునం మరింత చొరవచూపాలి. ఎప్పటికప్పుడు వివిధ అంశాలమీద కరపత్రాలు కష్టము "కక కారిక్రుల్లో పంచాలి. ఈ నిర్బంధ పరిస్థితిలో కరవత్రాలు ముద్రించటము ఉపయో బట్టి మనైై'మనమే కరపత్రాలను తయారు చేనుకునేలా హాండ్‌మిషన్‌ చేను కరపత్రాలు తయారు చేసుకోవాలి అంచుకోసము ప్రత్యేకమైన ఎర్పాటు

పని చేయాలి” అంటు శేషగిరి రహస్య పని విధానములో మరింత మెరుగ్గా పనిచేయడము ఎలాగో వివరించుకొచ్చిండు.

ఆ రాత్రంత వాళ్ళు వివిధ విషయాల మీద చర్చలు సాగించారు. తెల్లవారు జామున

228 కొరియర్‌ బుచ్చయ్య వెంట రాగా శేషగిరి దళంను కలువటానిక్‌ పిండిపోలు గుట్టలకేసి బయలు దేరిండు.. 33 రజాకారు నాయకుడు పీరమహవ్మద్‌ ఒక రోజు ఉదయాన్ని కాలకృత్యాలు తీర్చుకొవటానికి మొరైడువాగు ఒడ్డుకేసి బయలుదేరిండు. అది మార్చినెల రెండవ వారము. అప్పటికే ఎండలు ముదిరాయి ఉదయము ఆరుగంటలకే తూర్పున నూర్యుడు పొడుచుకొచ్చి, తన ప్రతాపాన్ని చూపటము మొదలు పెట్టిండు... తీక్షణము అవుతున్న ఎండకు తోడుగా ఇంకా వేడెక్కని చల్లగాలి హాయి గౌలుపుతున్నది. వారం రోజులుగా సత్తిరెడ్డి, నర్బయ్య, రవిచందర్‌లు పీర్‌ మహ్మద్‌ కదలికలసై కన్నేసి ఉంచిండ్లు. ఎప్పుడు నలుగురితో కలిసి ఉండే పీరమహ్మద్‌ మీద దాడి చేయటము కోసము కనిపెట్టకుంటు తిర్గిండ్డు, పీరమహ్మమడమ్‌కు యాభయి సంవత్సరాలు పైబడి ఉంటాయి, లావాటి శరీరము నెత్తిన రూమిటోపి, సగం నెరిసిన బారిగడ్డము మొఖాన్ని కమ్మసింది. పొడవాటి షేర్వాణి, క్రింద బిగుతైన పైజామా మాట్లాడినప్పుడు గురుగురులాడే అతని గొంతునుండి ఆవేశపూరితమైన ప్రసంగాలు రెచ్చగొట్టే తీరుగా ఉంటాయి. మతమౌఢ్యము నరనరాన జీర్ణించుకుపోయిన పీర్‌ిమహ్మద్‌ మాటంటే చాలమంది రజాకార్లకు మంచిగురి. పోలీసుల అండదండలు సాయుధ రజాకార్ల అనుచర వర్గము పీర్‌ మహ్మద్‌ తలబిరుసుతనాన్ని పెంచింది గతకొన్ని నెలలుగా కొత్తగూడెంను సెంటర్‌గా చేసుకుని రజాకారు ఉద్యమాన్ని నడుపడానికి ప్రయత్నిస్తున్నా కమ్యూనిస్టులు చేయబట్టి ఉద్యమము అనుకున్నంత ప్రగతి సాధించడములేదు. పీర్‌ మహ్మమద్‌ కదలికలపై నిఘా వేయటంలో రవిచందర్‌ బాగా చొరవ చూపాడు. పిల్లవాడు కావడముతో తొందరగా అందరిలోకి చొచ్చుకొని పోవడంతో ఆపని సులువు అయింది. "ఏమైనా సత్తెన్న వాడు మనకు దొరికేది మొరైడువాగు ఒడ్డుకే, అక్కడికి మాత్రమే వాడు వొంటరిగా వచ్చేది. ఆ సమయంలోనే మన పని సులువు అవుతుంది” అన్నాడు. సత్తిరెడ్డి, నర్భయ్యణు అదే అనువైందిగా అనిపించింది. అక్కడే అక్షన్‌ చేయాలని నిర్ణయానికి వచ్చారు. ఆందుకోసము వాళ్ళు ఒకటికి రెండుసార్లు ఏరియాను పరిశిలించిండ్లు, బహిర్భూమికి ఎటునుంచి వచ్చేది, ఎక్కడకూచునేది కనిపెట్టి, వాగొడ్డున పాలపారక చెట్ల మాటున కాపేసుకొని కూచున్నారు. యధావిధిగా ఆరోజున పీర్‌ మహ్మద్‌ బయలుదేరి వస్తున్నది రవిచందర్‌ కనిపెట్టి హెచ్చరిక చేసిండు. సత్తిరెడ్డి అంతవరదాక తన చేతినంచిలో ఉన్న నాటుతుపాకిని పరిచేసుకుని వారై ఒడ్డున ఉన్న మట్టికుప్పచాటున, పాలపారక చెట్టమాటున కాపేసుకొని ఉన్నాడు. ఆయనకు కాస్త దూరంలో నర్సయ్య నాటు బాంబుల సంచితో రడిగా ఉన్నాడు. ఊరి చివరి ఇండ్లు దాటి పీర్‌ మహ్మద్‌ వాగువొడ్డుకు వస్తున్నది స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నది. సత్తిరెడ్డి చేతిలో తుపాకి గురిపెట్టి పొజిషన్‌ తీసుకున్నాడు. ఇదేమి తెలియని పీరమహ్మద్‌ యధాలాపంగా అనుకున్న పరిధిలోకి వచ్చేసరికి గురిచూసి సత్తిరెడ్డి తుపాకి 'పేల్చిండు. పెద్దగా శబ్దం చేస్తూ గుండు సూటిగా పోయి పీరుమహ్మద్‌ను తాకింది. "మర్‌ గయారే”

229 అంటు పీరమహ్మద్‌ ఆ శబ్దానికి ఒక్క ఉదుటున ముందుకు ఉరికి పాలచెట్ల మాటున కుప్పకూలి పోయిండు. సత్తిరెడ్డి మరో గుండు పేల్చటానికి అవకాశము లేకుండా పోయింది. ఆ హడవిడిలో ట్రిగ్గర్‌ లాకయిపోయింది. నర్సయ్య చేతిలోనుండి నాటు బాంబు బయటికి తీసేసరికి పీరమహ్మద్‌ పారకలమాటున మాయం అయిండు. అయినా అతను విసిరిన నాటు బాంబు పెద్దగా శబ్దం చేస్తూ పేలింది. ఆ శబ్దానికి జనము దృష్టి పడి ఒకరిద్దరు పరుగు లంకించుకున్నారు. ఎక్కువ ఆలస్యము చేస్తే ప్రమాదమని భావించి సత్తిరెడ్డి, నర్సయ్య అక్కడినుంచి తప్పుకున్నారు. పీర్‌ మహ్మద్‌ మీద దాడి జరిగిన విషయం క్షణాలమీద ఊరంతా పాకిపోయింది. పోలీసులు వచ్చిండ్లు. తమ నాయకుని మీద కమ్యూనిష్టులు కాల్పులు జరిపారని తెలిసి రజాకార్లు పెట్రేగిపోయి ఊరిమీద పడి కనిపించిన వారినల్లా చావబాదారు. ముఖ్యులైన నాయకులు ఎవరు దొరకలేదు... క్షణాల మీద పీర్‌ మహ్మద్‌ను కంపిని హాస్పటల్‌కు తరలించారు. కుడిభుజానికి తాకిన గుండు బయటికి చొచ్చుకొని పోవడము వలన (ప్రాణానికి 'ప్రమాదములేదని కాకుంటే రక్తము ఎక్కువగా పోవడము వలన కోలుకోవడానికి కొంత సమయము పడుతుందని డాక్టరు చెప్పిండు. ౨౧౦౧ రంగయ్య ఇంటిమీదికి పోలీసులు వచ్చిండ్లు. సమయానికి రంగయ్య లేకపోవడముతో అరెస్టు కాలేదు. అంళకు ముందు ఒకసారి రంగయ్యను అరెస్టు చేసి రెండురోజులు స్టేషన్‌లో ఉంచుకొని వదిలిపెట్టారు. రజాకారు నాయకుని మీద దాడి జరిగిన తరువాత పరిస్థితులు తీవ్రం కావడముతో ఈసారి అరెస్టు చేస్తే వదిలే ప్రనక్తిఉండదని నిర్ధారణ అయింది. అరెస్టు అంటూ జరిగితే ప్రాణాలకే ముప్పు వాటిల్లవచ్చు అని నిర్ధారణ జరిగిన తరువాత రంగయ్య ఇంటిపట్టున ఉండకుండా తిరిగసాగిండు. అతని చిరకాల మిత్రుడైన నూతి నర్చయ్య ఇంట కొన్ని రోజులున్న తరువాత ఏం చెయ్యాలో అర్థం కాలేదు. పార్టీకి సమాచారము అందించి దళంలో చేరటానికి రంగయ్య సిద్ధపడ్డాడు. రేపు దళంలోకి పోతాననగా రంగయ్య మనసు కొంత నాణ్ణులత చెందింది. ఉన్న ఊరును కన్నతల్లిని వదిలిపోవడం అతనికి వారుతలకు కారణమైంది. కాని ఉద్యమము తీవ్రతరమైనకొద్దీ ఏదో ఒక రోజు ఈ పరిస్థితి వస్తుందని ఊహించిందే. అందుకు అతను సిద్ధపడే ఉన్నాడు. అయినా ఏదో వెలితి, భయం అతన్ని ఆవరించింది. మళ్ళీ ఊరికి వస్తానో లేదో అనే భావన అతన్ని చుట్టుముట్టి నూతినర్సయ్య వద్దని వారించినా వికుండా ఒకసారి ఊరంతా తిరిగిరావాలనే పిచ్చికోరిక కల్గింది. ఇద్దరు కల్సి బయలుదేరారు. ఊరంతా చీకటి గలుముకొని ఉంది, కూలిలైనులోని కార్మిక వాడలు దాటుకుంటు గాజుల రాజం బస్తికి రుకున్నారు. జనం పలుచగా తిరుగాడుతున్నారు. గుడిసెల్లోని గుడ్డి దీపాల వెలుగులో వాళ్ళు ఇరుకైన సంద్రులగుండా ముందుకు పోయారు. పుట్టిపెరిగిన కొన్నుంచి తిరిగిన ఆ గల్లీలే కొత్తగా కనిపించసాగాయి. బరువైన హృదయాలతో ఎవరు ఏమీ మాట్టాడటం లేదు. బర్లిఫిట్‌ గుడిసెల ప్రాంతంకు చేరుకునే సరికి రంగయ్య మనసు ఇంటిమీద మళ్ళీ ఒక్కసారి తల్లిని చూసిరావాలనే కోరిక కలిగింది. "మళ్ళీ ఎప్పుడు వచ్చుడు అయితదో ఒకసారి ఇంటిదాక పోతే” అంటూ అర్జోక్తిలో ఆగిపోయిండు. నూతినర్భయ్య మిత్రుని

236 మనసు ఎరిగి ఏదైనా ప్రమాదం ముంచుకొస్తుందేమోనని కాసేపు గుంజాటన పడి చివరికి "సరే ముందుగా నేను ఇంటిదాక పోయివస్తా. అంతా సవ్యంగా ఉంటే వెల్ట్డువుగాని, అంతవరదాక ఇక్కడే ఈ చీకట్టోకూచో' అంటూ మారుమాటయినా వినకుండా ముందుకు కదిలిండు. ఆ చికట్లో అక్కడే ఉన్న ఒక మోరి గద్దెమీద రంగయ్య చతికిలబడ్డడు. మరి కాసేపటికి తిరిగివచ్చి రంగయ్యను తోడ్కాని పోయిండు.

రంగయ్యను చూసిన తల్లి కండ్లలో నీళ్ళు నింపుకున్నది. అప్పటికి వారం పదిరోజులుగా కొడుకు జాడ తెలియకుండా గడిపింది. మధ్య మధ్య పోలీసులు వచ్చి నానా హంగామా చేయడంతో కొడుకు పట్ల ఆమె ఆందోళన ఎక్కువయింది. ఇంట్లోకి వచ్చిన కొడుకును పొదివి పట్టుకుని వొళ్ళంత నిమిరింది. పార్లివచ్చే దుఃఖాన్ని దిగమింగుకోవటం వలన ఆమె ఏం మాట్లాడలేకపోయింది. రంగయ్య తండ్రీ అచేతనంగా చూస్తుండిపోయిండు ఆమెకు గట్టిగా ఏడ్వాలని కోరిక కల్గింది కాని ఏడ్వలేకపోయింది. ఏడిస్తే చుట్టుప్రక్కల వారికి తెలిసిపోతుందని, తద్వారా తన కొడుక్కు ఏమైనా ప్రమాదం ముంచుకు వస్తుందని భావించి ఆమె ఏడుపును బలవంతంగా దిగమింగుకుంది అయినా దుఃఖం ఆగక ఎక్కి ఎక్కి పడ్డది. చివరికి తేరుకొని "ఎలా వున్నావురా? ఎక్కడున్నావు” అంటు పొదివి పట్టకున్నది,

“ఇక్కడే ఉన్నానమ్మా” రంగయ్య గొంతు పూడుకపోయింది.

రంగయ్య తండ్రి దగ్గరగా వచ్చి కొడుకును గుండెలకు అదుముకొని కండ్లలో నీరు తీసుకున్నడు.

భారమైన హృదయం సేదదీరటానికి కొంత సమయం పట్టింది. అటు తరునాత రంగయ్య తన పరిస్థితి వివరించుకొచ్చాడు. "ఇక్కడుంటే ఏ క్షణంలోనైనా పోలీసులు పట్టుకపోవచ్చు. అందుకే నేను శేషగిరి సారు దగ్గరు పోతున్నాను.” అంటు చెప్పుకొచ్చి దళంలోకి పోతున్నానను అనే విషయం అతను కావాలనే తల్లితో చెప్పలేదు. అనవసరంగా వారిని మరింత బాధకు గురిచేయడానికి అతనికి మనసు ఒప్పలేదు.

శేషగిరి సారు పేరు వినేసరికి ఆమెకు కొంత ఊరట కలిగింది.

"మళ్ళీ ఇప్పట్లో నేనురాను. దూరం వెళ్ళిపోతున్న, కొన్ని రోజులు పట్టవచ్చు” రంగయ్య,

మళ్ళీ ఆమె మనసు బాధకు గురైంది. ”అదే బిడ్డా” అంది భారంగా.

"అమ్మా! ఇక్కడ పరిస్థితి నీవు చూస్తున్నావు కదా. ఇవన్నీ సర్దుకొని మళ్ళీ మనకు మంచిరోజులు వచ్చినప్పుడు వస్తా.”

ఆమె చాలా సేపు ఏమీ మాట్లాడలేక పోయింది. చివరికి "ఎక్కడైతేంది బిడ్డా నీవు క్షేమంగా ఉండాలి.” అంటు దీవించింది.

ఆ రోజు చివరిసారిగా అమ్మ చేతులమీదుగా వడ్డించిన అన్నం తిని ఇద్దరు రాత్రి తొమ్మిది గంటలవేళ బయటకు వచ్చారు. రంగయ్య తండ్రి చివరిసారిగా కొడుకును కౌగిలించుకొని గుడ్డనీళ్ళు కుక్కుకుంటు క్షేమంగా వెళ్ళిరా నాయనా” అంటూ చీకట్టోకి సొగనంపిండు.

ఆ రాత్రి చాల పొద్దుపోయే వకు రంగయ్య, నర్సయ్య ఇద్దరు పిచ్చి పిచ్చిగా వీధుల్లో తిరిగిండ్లు. ముసాఫిర్‌ ఖాన, సపాయి బస్తీ.ముగ్రేడు వాగు, రైటర్స్‌ బస్తీలు తిగ్గి రాత్రి చాల పొద్దుపోయినంక నూతి నర్ఫ్భయ్య ఇంటికి వచ్చిండ్లు, తెల్లారు జామున వచ్చిన కొరియర్‌తో

కర.

రంగయ్య బయలు దేరి వెళ్లిపోయిందు. అప్పుడు నూతి నర్సయ్యకు ఎ

చెప్పలేనంత దుఃఖము కలిగింది. బి స్సయ్యకు ఎందుకో ౦౦౦

దళం పొట్లూరి గూడెంలో గ్రామ రక్షక దళంతో సమావేశం జరిపింది.

ఊరిని ఆనుకొని ఉన్న అడివిలోకి అంతకుముందే (గ్రామ రక్షక దళ నభ్యులను పిలిపించుకొని సమావేశం ఏర్పాటు చేశారు.

(గ్రామంలో పరిస్థితులను గురించి దళనాయకుడు ్రసాద్‌ వాకబు చేసిండు.

(గ్రామ రక్షకదళనాయకుడు రాములులేచి మాట్లాడిండు. 'ఊళ్ళొ భూస్వామి వెంకటేశ్వర్‌ రావు ఊరు విడిచి పోయిండు. అంతకుముందు ఊళ్ళొకి తరుచుగా వచ్చే రజాకార్లు భూస్వామి ఊరువిడిచి పోయిన తరువాత రావటంలేదు. ఎప్పుడైనా వచ్చిండ్లు అంటే పెద్ద బలగాలతోని ఊళ్ళోకి వచ్చి నానా హంగామా చేసి పోతున్నరు. అటువంటప్పుడు మేము ముందే జూగత్త వహించి ఊళ్ళోని యువకులను, స్రీలను, పిల్లలను వెంటతీనుకుని అడవుల్లోకి పోతున్నము. మొన్న ఒకసారి ఊరిమీదకు అట్లా వచ్చిన రజాకార్లకు బుద్దిచిప్పాలని మేము సిద్ధమై వాళ్ళు పోయే దారిలో కాపువేసి దాడి చేసినం. రజాకారును ఒకన్ని చంపివేసినాము. అయితే మా దగ్గర ఉన్న అయుధాలతో మేము ఎక్కువసేపు వాళ్ళను ఎదుర్కోలేక వెనక్కు రిట్రీట్‌ అయినం. అప్పటినుండి రజాకార్లు (గ్రామంలోకి రొవడం లేదు. అయినా కొని ఎప్పుడో ఒకప్పుడు గ్రామంమీద పెద్దనంఖ్యలో రజాకొర్జు దాడిచేస్తారని భావించి రోడ్లకు గుంతలు కొట్టినం. మా జాగ్రత్తల్లో మమున్నం. మాకు మరిన్ని మంచి ఆయుధాలు కొవాలి. (గొమ రక్షక దళంలో చేరేవారి సంఖ్య పెరిగిపోతున్నది. మాలో కొంతమంది అగ్యులర్‌ దళంలోకి రావటానికి సిద్ధంగా ఉన్నరు.” అంటూ చిప్పుకొచ్చిండు.

పొట్టూరిగూడెంలో గ్రామరక్షక దళం ఏర్పడ్డ తరువాత గ్రామంలోని వ్యవసాయ పనులన్ని అ కమిటీ ఆధ్వర్యంలో నడువసాగాయి. భూస్వామి వెంకటేశ్వర్‌ రావు భూములను భూమిలేని “పేదవారికి పంచి ఒకవైపు వ్యవసాయ పనులు చేసుకుంటు అవసరమైనప్పుడు అయుధాలు జీతబూని రజాకొర్లకు వ్యతిరేకంగా పోరాడటానికి గ్రామ రక్షకదళ సభ్యులు సిద్దంగా ఉంటున్నారు. భూస్వామి భూముల పంపకములోను, బంచరాయి, సికంభూముల సంవకములో అవకతవకలు జరిగాయని మంచి భూములు *తమకు కావల్సిన వారికి ఉంచుకొని పనికిరానివి మాకు ఇచ్చారని (గ్రామ సంఘం ముందు ఫిర్యాదులు అందినవి, నొటి అన్నింటిని వరిష్కరించటములో గ్రామ సంఘం పెద్ద బుచ్చిరాములు సరిగా నిర్ణయాలు తీసుకోలేదని చర్చకు వచ్చింది.

చాలాసేను తర్జన భర్జనలు జరిగాయి. అ అరోపణలో కొంత వాస్తవము ఉందని జ్రీలింది. 'ఇదిగో ఇటువంటి అవకతవకలు ఇకముందు సాగవద్దు. భూమి పంప

• పంపకాల్లో ఏమాత్రము భూమిలేని వారికే ప్రాముఖ్యత ఇవ్వాలి. అంతో ఇంటో భూమి ఉన్నవారిని, వాయన్న భూమిని బట్టి ప్రాముఖ్యత ఇవ్వాలి. పంపకాల్లో నిజాయితీ ఉండాలి.” అంటు దళ కమాండరు ప్రసాద్‌ భూమి పంపకొల్లో వస్తున్న సమస్యల గురించి మాట్టాడిండు.

పారిపోయిన భూస్వామి ధాన్యం పంపకములో కూడా అవకతవకలు జరిగాయని”

232 మరో గ్రామసంఘ సభ్యుడు ఆరోపించాడు. గ్రామ సంఘము పెద్ద బుచ్చిరాములు లేచి సమాధానరగా ఏదో చెప్పబోయిండు.. కాని ఆయన మాటలు ఎవరు విపినిం చుకోలేదు.

• ముందు ఆయన సమాధానం చెప్పనీయండి. అటు తరువాత ఏం చేద్దామో ఆలోచిస్తాము” రామకోటయ్య అనే దళ సభ్యుడు అందర్ని సముదాయించడానికి ప్రయత్నించిండు.

బుచ్చిరాములు గొంతు సవరించుకున్నాడు. "ఇందులో నా తప్పేమీ లేదు... గ్రామ సంఘం సభ్యులందరి నిర్ణయాన్నే నేను అమలు జరిపాను, నేను ఏమన్నా తప్పు చేసానని భావిస్తే నాకు ఈ పెద్దరికం వద్దు. మీ ఇష్టము వచ్చినట్టు చేసుకోండ్డి” అంటు చేతిలోని ఎర్రకండువాను దులిపి భుజం మీద వేసుకొని అక్కడి నుండి లేచిపోవడానికి సిద్ధమ్రైండు.

"ఇగో గిట్టా ఎగిరిపడ్తే అయితదా... ఏమన్నా తప్పులు జరిగికే సవరించుకోవాలి... అంతా గీత గీసినట్టుగా నక్కగా ఉంటదా. ఒకవేళ తవ్వులే జర్గిలే వాటిని ఎలా సవరించుకోవాలో 'ప్రయత్నం చేయాలి.” మరో దళ సభ్యుడు వెంకటి. అతను రైతు కుటుంబము నుంచి వచ్చిన వ్యక్తి ఏ సమప్యవైనా అచితూచి మాట్లాడే స్వభావం ఆయనది.

ఏదీ ఏమైనా భూమి పంపకాల్లో వచ్చిన అవకతవకలను మళ్ళీ నవరించాలవే అభి(ప్రాయానిక్‌ అందరు వచ్చిండ్డు. అవకతవకలు జరగటములో తప్పులు జరిగినా కాని, బుచ్చిరాములుకు మరో అవకాశము ఇవ్వాలని, గ్రామ సంఘం పెద్దగా కొనసాగుతూనే తప్పులు సవరించుకోవాలని అందరు అభిప్రాయపడ్డారు. ఒకరిద్దరికి అంది సరైందని అనిపించున్నా మెజార్టీ అభిప్రాయానికి తల ఒగ్గి సరే అన్నారు.

ఈ సమావేశం కొనసాగుతుండగానే, దళం కొక వంటలు ఒకవైపు కొనసాగుళు న్నాయి. సూర్యుడు నడినెత్తిమీదికి వచ్చేసరికి భోజనాలను సిద్ధంచేసిండ్లు.. వంతులవారిగా భోజనాలు కానిచ్చి... అదే రోజు సాయంత్రము నాలుగు గంటల వేళ దళం తిరిగి అడవికి చేరింది. బూర్గంపాడు మీదుగా పాల్వంచ అడువులకు దళం చేరుకొనే సరికి మంగపతి దళానికి కొరియరగా పనిచేస్తున్న రవిచందర్‌ ఆయన వెంట వంగ రాజేశ్వర్‌ రావు వచ్చి దళంతో కలిసారు.

రవిచందర్‌ కొత్తగూడెంలో నిర్భందము పెరిగిన తరువాత వచ్చి మంగపతి దళంలో కలిసిండు. ఇంకా మీసౌలుకూడా రాని రవిచందర్‌ను దళం కొరియర్‌గా వాడుకుంటున్నది. చిన్నవాడు కావడంతో అతని కదళికలు చాల చురుకుగా సాగేవి. లెవిడి పట్టీలు అమ్మినట్టుగా బుట్టలో లెవీడి పట్టీలు వేసుకుని ఊరూర తిరిగి శత్రుక్యాంపులను పరిశీలించి ఆ సమాచారాన్ని దళానికి చేరవేసేవాడు. కూరగాయల బుట్టలో కరపత్రాలు పెట్టకొని పైన కూరగాయలు వేసుకొని శత్రువు కళ్ళు కప్పి కరపత్రాలు తెచ్చేవాడు. రవిచందర్‌ చొరవను చూసి దళ కమాండర్‌ మంగపతి ఎన్నోసార్లు ముఖ్యమైన పనులను అప్పచెప్పేపాడు.. అటువంటి ఒకపని నిమిత్తమై ప్రసాద్‌ దళాన్ని కలువటానికి వచ్చిండు.. ఆయనకు సహాయంగా రాజేశ్వర్‌ రావు వచ్చిండు.

దళంలో శేషగిరిని చూడటముతో రాజేశ్వర్‌ రావుకు ఎక్కడ లేని సంతోషం కల్గింది.

శేషగిరి అరెస్ట్‌ కావడము, అటు తరువాత కేసు నిమిత్తమై ఇల్లందు తీనుక వస్తుంటే తప్పించుకున్న విషయం తెల్సినా ప్రత్యక్షంగా చూడటము అదే. దాంతో అతను కొంత

233

ఉద్విగ్నళకు లోనయ్యాడు. శేషగిరి అరెస్టు అయిన తరువాత కొన్ని రోజులకే నిజాం పోలీసులు రాజేశ్వర్‌రావు తండ్రిగారైన వంగ(బూట్ల) వెంకటి ఇంటిమీద దాడిచేసి పర్ప సత్యనారాయణను అరెస్టు చేయటం ఆసందర్భములోనే పోలీసులకు దొరకుండా వెంకటి, రాజేశ్వర్‌రావులు తప్పించుకొని పోవటం జరిగింది. ఆ తర్వాత జరిగిన సంఘట నలు ఏవీ కూడా శేషగిరికి తెలియలేదు.

రాజేశ్వర్‌రావును అప్యాయంగా గుండెలకు అదుముకొని “మళ్ళీ ఈవిచ-గా కలుస్తామనుకోలేదు” అంటు శేషగిరి అటు తరువాత జరిగిన సంగతుల గురించి ఆరా తీసిండు.

రాజేశ్వర్‌రావు చెప్పుకొచ్చిండు... "ఆరోజు తెల్లవారుజామున పోలీనులు ఇంటిమీద దాడిచేసే సమయానికి ఇంట్లో అమ్మ చెల్లెలు లక్ష్మి మాత్రమే ఉన్నారు. నాన్న నైటు షివ్టుకు పోవడము వలన అరెస్టు కాలేదు. నేనారోజు పనిమీద వేరే ఊరికి పోయి ఉంటిని. ఇంట్లో అంత చిందరవందర చేసి, అమ్మను చెల్లను భయభ్రాంతులను చేసి పర్స సారును పట్టుకపోయిండ్లు. ఈ విషయము ఉదయాన్నే వచ్చిన నాకు తెల్సింది. వెంటనే నాన్నకు కబురుబేసి మేము అటునుంచి, అటే తప్పుకున్నాము. మాకోనము వేట మొదలయిందని తెలిసింది. ఇక కొత్తగూడెంలో ఉంటే ప్రమాదమని తెల్సి నాన్న వేను కల్సి లొల్లి సర్జుమణిగే వయు ఎటన్నా పోయి వస్తామని నిర్ణయించుకొని, శెండురోజులు తప్పించుకుని తిరిగి బలార్వాలో ఉన్న మాచుట్టాల ఇంటికి పోయినాము.. కొన్ని రోజుల వయ మాకు ఇంటికాడి సంగతులేమి తెలియలేదు. నాన్న అక్కడే పైవేటు కంట్రాక్టరు దగ్గర కూలిగా చేరిండు. నేను కొన్ని రోజులు అక్కడే వాబ్‌మాన్‌ పనిబేసి బెల్లంవల్లిలో ఉన్న కుమారస్వామిని కంటాక్తుచేసి ఆయన ద్వారా తిర్గి పార్టీ కంటాక్టులోకి వచ్చి చేరాను. నాన్నగారు ఇక అక్కడ ఉండలేక భద్రాచలం వచ్చిండు.” అంటు వేగే రావు చెప్పుకొచ్చిండు.

*బ్రావ్రడ్స్‌, బోజనాలు సిద్దమయినవి. అందరు భోజనాలను తొందరగా ముగించుకోవాలి.” అంటు ఓ కామ్రేడ్‌ తొందర "పెట్టిండు.

అప్పటికి సమయం మధ్యాహ్నంవేళ అయింది. దళనభ్యులు తమ బ్యాగుల నుండి రాతెండి పల్లాలు తిసుకొని భోజనాలను సిద్దమయిండ్డు, ఈలోపు దళనాయకుడు ప్రసాద్‌ రవి తెచ్చిన ఉత్తరము చదిని అందుకు బదులు ఉత్తరము వ్రాసి కొరియర్‌ రవిచందరయ ఇచ్చిండు. "ల్పిరు కూడా మాతోపాటు భోజనము చేసి వెళ్ళండి” అంటు ఆహ్వానించిండు.

అందరి భోజనాలు అయ్యేసరికి మరో రెండు గంటలు గడిచిపోయింది. దళం అక్కడినుంచి బయలుదేరి మళ్ళీ అడివికి చేరుకున్నది. అప్పటికి పొద్దువంగింది. పడమటి కొండల్లో సూర్యుడు కుంగటానికి ఎర్రబారిండు...

అప్పటికి చాల దూరం నడిచిన దళానికి విశ్రాంతి ఇవ్వటము కోసం (ప్రసాద్‌ దళాన్ని నిలువరించిండు. ఇద్దరేసి చొప్పున నల్గురు సెం్రటిలు కాపలా కాస్తుండగా దళం ఒక గుట్టబోరు మీద విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నది. దళంలోని ముఖ్యులతో నమావేశం ఏర్పాటుచేసిండు దళనాయకుడ్యుట్రీసాదు. | ప్రపొజల్‌ ఏంటంటే తుమ్మల- చెబువ్వు ప్రాంతములో ఏర్పాటు చేసిన పోలీసు' రజాకారు

2వెశ

క్యాంపుపై దాడిచేయడానికి ప్లాన్‌ ఏర్పాటు చేసారట మనరెండు దళాలు ఒక్క ఉమ్మడిగా క్యాంపు మీద దాడి చేయాలని నిర్ణయించారు ఏదో ఒక చోట శత్రువుకు మనకు అనకూలమైన చోట దాడి చేసి సరైన గుణపారం చెప్పాలని మొదటి నుండి మనకు ఉన్న ప్లానే... అది అమలు జరుపడానికి అవకాశము వచ్చింది ”

ఆయన మాటలకు అడ్డుబోతు కిషన్‌ 'నిజమే ఆక్యాంపునుండే తరుచుగా పోలీసులు నెల్లిపొక, నర్సాపురం, ఎర్రపాలెం, మొటుమర్రి తదితర గ్రామాల మీద దాడులుచేస్తున్నారు. మొన్పటికి మొన్న ఎర్రపాలెం చుట్టు ప్రక్కన గల పది గిరిజన గ్రామాల మీద దాడిచేసి వానా బీభత్సము సృష్టించి కొద్దిమంది స్త్రీలను తమవెంట తీసుకపోయారని వారిని నానా రకాలుగా అత్యాచారాలకు గురిచేసారని తెలిసింది... ఆ కొడుకులకు తగ్గ బుద్ది చెప్పాలి...”

కిషన్‌ వైపోసారి చూసి ప్రసాద్‌ "అవును అదంతా నిజమే వారికి సరైన గుణపారం చెప్పాలని ఈ నిర్ణయానికి వచ్చింది పార్టీ. శత్రువు మీద దాడి చేసినప్పుడు మన బలగాలను 'చేంద్రీకరించాలని, శత్రువు దాడిచేసినప్పుడు మన బలగాలు విడిపోవాలనే గెరిల్లా సూత్రానికి అనుగుణంగా మన రెండు దళాలు కల్సి దాడి చేయడానికి ఒక ప్లాన్‌ నిర్ణయమైంది. బహుశ రెండు మూడు రోజుల్లో మన ప్లాను అమలు జరుగవచ్చు. అందకు మనం సిద్ధంగా ఉండాలి రేపో మాపో మంగపతి దళం కూడా వచ్చి చేరుతుంది. అటు తరువాత యాక్షన్‌ సంబంధించి పూర్తి వివరాలు మాట్లాడుకుందాం” అంటు చెప్పుకొచ్చిండు.

అనుకున్నట్టుగానే మరునాటి ఉదయం తెల్లవారుజామున మంగపతి దళం వచ్చి చేరింది. రెండు దళాలు కలిసి వందమందికి "పైచిలుకే అయింది. అయితే ఇరుదళాల్లోని ముఖ్యులకు తప్ప యాక్షన్‌కు సంబంధించి వివరాలు టెక్‌ జాగ్రత్తల దృష్ట్యా ఇతర దళ సభ్యులకు కెలియనీయలేదు.. అయినా దళ సభ్యులు ఆ ఏర్పాట్లను చూసి మళ్ళీ ఏదో పెద్ద యాక్షన్‌కు దళాలు సిద్ధమౌతున్నాయని పసిగట్టారు.

శేషగిరికి ఆయుధాల పనితీరును పరిశీలించే పని అప్పజెప్పారు. మంగపతి, ప్రసొద్‌ స్వయంగా దాడికి సంబందించిన ఒక ప్లాన్‌ నిర్ణయించిండ్లు. శత్రువు ఉండే కేంద్రము, వాళ్ళ బలగము, ఏ సమయంలో ఎక్కడనుండి ఎవరు ముందు దాడి చేయాలి ఏవైపునుండి దాడి చేయాల్సింది నిర్ణయించారు. పేనుగడప నుండి బ్రహ్మం అనే కమ్మరిని పిలిపించారు... అతను ఆయుధాలు తయారు చేయడంలో, వాటిని బాగుబేయడంలోను నేర్చరి. కొన్ని టువెల్‌బోర్డు మరికొన్ని నాటు తుపాకులను సరిచూసిండు. అంతా బాగానే ఉందని నిర్దారించుకున్న తరువాళ... రెండు దళాలు తుమ్మల చెటువు (ప్రాంతము కెసి పయనమయ్యాయి... అప్పటికే కొరియక్‌ అక్కడ పరిస్థితిని పరిశిలించి వచ్చాడు. దాడికి అంతా సవ్యంగా ఉందని నిరారించుకున్న తరువాత మర్నాడు ఉదయం తెల్లవారుజామున దాడి మొదలయింది.

దొడి అనుకున్నట్బగా జరిగింది, దాడి గురించి ముందు ఊహించని పోళీనులు అప్రమత్తత లేకపోవడం అనుకూలించింది. నిదురమత్తులో జోగుళున్న సెంట్రి దాడికి ముందు బాగాన నిలిచిన పైలెట్‌ టీమ్‌ కాల్పులకు నేలకొరిగిండు. ఆ చీకట్లో, నిదురమళత్తులో ఏం జరుగుతుందో ఏమో తెలుసుకునే సరికి క్యాంపులో విశ్రమించిన ఎనిమిది మంది పోలీసులు హతమయిండ్లు, ఒకరిద్దరు తేరుకొని పిక్కబలం చూపి ప్రాభాలు

235

దక్కించుకున్నారు. పన్నెండు తుపాకులు, కొంత మందుగుండు సామాగ్రి, రజాకార్లకు చెందిన కొన్ని మారణాయుధాలు గిరిల్లాల వశమయినాయి. దాడి పూర్తి చేసుకుని దళం ఎటువంటి నష్టము లేకుండా రిట్రీట్‌ అయిన కొద్దిసేపటికి రాని పొద్దుపొాడవలేదు,

పారిపోయిన క్యాంపు పోలీసుల ద్వారా దాడివార్త ఖమ్మంకు చేరుకున్నది. ఆ వార్తవిని ఉన్నతాధికారులు ఖంగుతిన్నారు. అదనపు బలగాలను పిలిపించుకుని సంఘటన స్థలానికి ఆరోజు సాయంత్రము వయగాని చేరుకోలేకపోయారు. అంతవరదాక దెబ్బలుతాకి కొన ఊపిరితో ఉన్న జవాన్లు కొందరు చూసే వాళ్ళు లేక రక్తస్రావం అయిపోయి, దాహంతో గొంతు పిడుచకట్టుకపోయి హరీమన్నారు. పోలీసు ఉన్నతాధి కారులు సంఘటనా స్థలానికి చేరుకొనేసరికి దళం అడివిలోని సురక్షితస్థావరానికి చేరు కున్నది.

34

తుమ్మల చెజువు రజాకారు క్యాంపు మీద దాడీ విజయవంతమైన తరువాత దళంలో ఆనందము వెళ్ళివిరిసింది. యాక్షన్‌ తరువాత మంగపతి దళం తన ఏరియాకు వెళ్ళిపో యింది. ప్రసాద్‌ దళం బురద రాఘవపురంను ఆనుకొని ఉన్న అడివిలో మకొం వేసింది బురదరాఘవపురం దొర ఖాసిం ఊరి విడిచిపెట్టి పట్పం పారిపోయిండు. ఊళ్ళో సంఘం కు ఎదురులేకుండా పోయింది. సంఘం నాయకత్వములో దొర భూముల పంపకము జరిగింది. ఆ ఆనంద సమయంలో వాసిరెడ్డి వెంకటపతి అధ్వర్యంలో 'ప్రజానాట్యమం డలికి చెందిన సాయుధ బుర్రకథ దళం సొంస్కృతిక ప్రదర్శన నిర్వహించింది.

ఆరోజు గ్రామ చావడికాడ సాంస్కృతిక ప్రదర్శనకు రంగం సిద్ధంచేసారు. ప్రసాద్‌ నాయకత్వములోని రైతాంగ గెరిల్లా దళం వాళ్ళకు రక్షణగా నిలిచింది. (గ్రామంలో ఎక్కడ చూసినా పండుగ వాతావరణం కన్పించసాగింది. ఊరు ఊరంతా సంఘ కార్యశ్రమాల్లో మునిగిపోయారు. సాయంత్రము జరిగే బుర్రకథ గురించి ముందే ప్రచారము జరగడము వల్లి: జనం ఎంతో ఆత్రంగా ఎదురు చూడసొగారు సంఘపెద్ద రాంగెడ్డికి ఆరోజు క్షణం తీరికలేకుండా పోయింది. నిన్న మొన్నటిదాక దొర భూముల పంపకములో తలమునకలై పోయిండు. భూమి పంపకాల్లో ఎటువంటి అవకతవలు జరుగరాదన్నది పార్టీ నిర్ణయం, దాన్ని అమలు జరుపడంలో రాంరెడ్డి కృతనిశ్చయంతో ఉన్నాడు. దళం మకాం వేసీ ఉన్నకాడికి, ఊళ్ళోకి, ఏదో పనిబడి పొద్దంతా అటుఇటు తిరుగుతూనే ఉన్నాడు. పొద్దున చీకటితోనే ఇంట్లో నుండి బయలుదేరినవాడు మళ్ళీ ఇంటి మొఖం చూడలేదు. ఎవరు ఏ పనులు చేయాలో ఆయా వళ్తులకు ఆయా పనులు నిర్దేశిస్తూ, రాత్రి జరుగబోయే సంస్కృతిక ప్రదర్శనలకు ఏర్పాట్లు చూస్తూ, మరోవైపు పెద్ద పెద్ద అండాలతోని వంటలు వండ్విస్తూ క్షణం రికాము లేకుండా ఉన్నాడు.

సాయం(త్రవు పొద్దు వంగింది. పడమర కొండల్లోకి నూర్యుడు వడివడిగా పరుగుపెడుతున్నాడు. ఊరంతా తిరునాళ్ళలా ఉంది. ఆ రోజు సమిష్టి భోజనాలు ఏర్పాటు చేయడము వలన చీకటి అయ్యేకొద్ది జనం చావడికాడ పోగవసాగారు. ఎవరికి వారు గుంపులు గుంపులుగా చేరి మాట్లాడుకుంటున్నారు. వంటలకాడ పనిలో మునిగిపోయిన ఆడవాళ్ళు హడావిడి పడిపోతున్నారు. వంటలు వండటములో ప్రావీణ్యంకల్గిన మస్తాను,

236 చెమటలు కక్కుకుంటు హడావిడి పడిపోతు అందరికి పనులు పురమాయిస్తున్నాడు. పెద్ద గంజుల్లో ఉడుకుతున్న. మేక పోతుల మాంసం అక్కడి వాతావరణాన్నే మార్చివేసింది. కమ్మటి వాసన ముక్కుపుటాలకు స్తోకి నోట్లో నీళ్ళూరిస్తుంది. అంతవరదాక సెంటు భూమి కూడా లేని కూలినాలీలు దొర భూమిని సంఘం పంచిన తరువాత, తనకంటు స్వంతంగా ఇంత భూమి వచ్చిందన్న సంతోషంలో పడిపోయి ఎవరికి వారే రాబోయ వర్షాకాలములో ఏఏ పంటలు వేయాలా అని మనసులోనే బేరీజు వేసుకుంటు ఉబ్బితబ్బిబ్బు అవుతున్నారు. ఊళ్ళోని పిల్లలంతా చావడికాడ పోగయిండ్డు. ఈ ఆనందపూరితమైన పండుగ వాతావరణము గురించి వాళ్ళకు ఏమీ అర్థంకాకున్నా, ఊరంతా ఆవరించిన ఆనందోత్సాహాలు, ఏదో కొత్తదనము వారిని పురికొల్పింది. మాదిగ మల్లయ్య కొడుకు అచ్చంగా దొర కాసింలాగే అనుకరిస్తు మిగితా పిల్లల మీద పెత్తనం చేస్తున్నాడు. వాడి తలమీదున్న రూమిటోపిలా మడిచిన అట్ట కట్టుకున్నాడు. మిగితా పిల్లలేమి తక్కువ తినలేదన్నట్టుగా సంఘపొళ్ళు దొరమీద తిరుగబడ్డట్టుగా దొర వేషం వేసిన పిల్లవాడిని ఆట పట్టిస్తున్నారు. దూరంనుండి ఇదంతా గమనిస్తున్న ముసలి ఎకలు పగలబడి నవ్వుతూ "అరె అట్లకాదురా, ఇట్ల కాదురా” అంటు వాళ్ళకు సలహాలు ఇస్తున్నారు ఇదంతా చూస్తున్న వాళ్ళు, పిల్లల చేష్టలు చూసి ముసిముసినవ్వులు నవ్వుతున్నారు. కుమ్మరి అయిలయ్య ఇంటికాడ మకాం వేసిన వెంకటవతి బుర్రకథ దళం సాయంత్రము ప్రదర్శనకు సిద్దమౌతున్నారు. వారి చుట్టు ఈగల్లా పిల్లలు ముసిరి గుచ్చి గుచ్చి చూస్తున్నారు. బుర్రమీసాల వెంకటపతికి ఇదంతా మామూలే. అతను ఏమాత్రం విసుక్కోకుండా, పిల్లలవైపు చిర్నవ్వులు చిందిస్తూ, తన పనిలో తానుండిపోయిండు. దాంతో పిల్లలోను భయంపోయి ఆయన చుట్టూ మూగిండ్లు. ఈ హడావిడిలో పిల్లలు తోసుకోగా గడ్డివామికాడ పేర్చిన కుండలు చొర్లి పోగా అందులో కొన్ని పగిలిపోయినవి. అంతవరదాక పిల్లల్ని ఏమీ అనని అయిలయ్య చూరుకున్న చింతబరికె తీసుకొని పిల్లల్ని అటు ఇటు గెదిమిండు. వెంకటపతి బుర్రకథ దళంలోపనిచేస్తున్న దస్తగిరికి ఆపూట చెప్పనలవికాని సంతో షంగా ఉంది. అందుకు కారణము, చాలా రోజుల తరువాత శేషగిరి సారును కలుస్తు న్నాననే భావన ఆయన్ని ఉక్కిరి బిక్కిరి చేస్తున్నది. "ఎన్ని రోజులాయే శేషగిరి సారును చూడక” అంటు ఉద్వేగాన్ని ఆపుకోలేక తము బృందములో పనిచేసే రాములుతో చెప్పుకొచ్చిండు. నాకు రాజకీయాలు చెప్పింది అ సారే. ఆ సారు లేకుంటే సింగరేణిలో కార్మిక సంఘమే లేదు. ఆ సారు మాటలు వింటుంటే ఎంత చేవ సచ్చినవాడ్రైన లేచి పోరాడాలనిపిస్తుంది. యూనియన్‌ రాకముందు బాయిదొరలు, కంట్రాక్టర్గు ఎంత జులుం చేసారంటే చెప్పనలివి కాదు. అంతా తలక్రిందుల వ్యవహారము. దాన్నంత సరిచేసిండు సారు. అజిగి మణిగి ఉండేవాళ్ళను అగ్గికణాలను చేసిండు సారు” దస్తగిరి గొంతు ఉద్వేగంతో నిండిపోయింది, ఆ అవేశముతోనే కాలరీలో జరిగిన సంఘటనల గురించి, యూనియన్‌ కార్యకలాపాల్త గురించి చెప్పుకొచ్చిండు. ఆ మాటలు వింటుంటే, రాములుకు కూడా శేషగిరి పట్ల ఆసక్తి ఏర్పడింది.

237

చాకలి సాయిలు వడివడిగా వచ్చి "మిమ్తోల్సి భోజనాలకు పిలుస్తాండ్లు.” అంటు ఎగబోస్తు చెప్పిండు. యా

భోజనాలు అయ్యేసరికి చిక్కటి చీకటి అలుముకున్సది. గ్రామ్మ చావడి గద్దెకాడ ప్రదర్శనకు కావల్సిన ఏర్పాట్లు దాదాపుగా పూర్తయినాయి. ఊళ్ళో వెతికీ నాలుగు కందెన దీపాలు తెచ్చి అలంకరించిండ్లు. కందెన దీపాల వెలుగు అంతకంతకు ఎక్కువ అవుతున్నాయి. ఊరికి వచ్చే నాలుగు కూడల్లకాడ దళం సెంట్రీలను పెట్టింది. మిగితా దళ సభ్యులు వచ్చి జనంలో కలిసారు. దళంలోని భారీ తుపాకులను, గైనెయిడ్డను యువకులు పరీక్షగా ఆసక్తిగా పరికించసాగారు. దళ నాయకుడు ప్రసాద్‌కి రాంరెడ్డి ఊళ్ళోని సంగతులింకా వివరిస్తునే ఉన్నాడు. భోజనం త్వరగా ముగించుకొని దస్తగిరి శేషగిరి సారు దగ్గరికి వచ్చిండు. ఆయన బక్కపలుచని శరీరాన్ని తదేకంగా చూస్తుండి పోయిండు. శేషగిరి మొదట దస్తగిరిని గమనించలేదు. ఆయన గ్రామస్టులతో మాటల్లో మునిగిపోయిండు. దగ్గరదాక వచ్చిన దస్తగిరిని చూసి "ఆకే మన దస్తగిరి” అంటు పిడికిలి బిగించి లాల్‌ సలామ్‌ పలికిండు... దస్తగిరి వచ్చి శేషగిరిని అలుముకొన్నాడు. ఆనందముతో అతని కళ్ళు చెమ్మగిల్లాయి.

"సారు మిమ్మల్ని మళ్ళీ కలుస్తానని అనుకోలేదు” అంటు పట్టరాని సంతోషంతో ఊగిపోయిండు. అంతలోనే కొమురయ్య, కోదండము, ఎడ్లమల్లేశం, రంగయ్య వచ్చి దస్తగిరితో-అలాయి బలాయి తీనుకున్నారు.. ఇంత మంది పాత నహచరులు ఒక్కచోట కలిసే సరికి దస్తగిరి ఆనందానికి అవధులు లేవు.

"మెత్తానికైతే చేరాల్సిన చోటికే చేరినావు” ఎడ్డమల్లేశం దస్తగిరి భుజాన్ని అప్యాయంగా నిమిరిండు.

౫ వ్రీ పాటను మళ్ళీ వినే భాగ్యము కల్గింది” అంటు కోదండము బొమ్మలు ఎగిరేసిండు.

రంగయ్య మాట పలుకు లేకుండా దస్తగిరిని పరీక్షగా చూస్తుండి పోయిండు.

"క్రార్య(క్రమము ఆరంభించాలి... సాంస్కృతిక దళ సభ్యులు ఎక్కడున్నా వేదిక దగ్గరికి రావాలి” వేదిక మీదికి ఎక్కిన అతను పిలుస్తున్నాడు.

తన పొత సహచరులతో మనసు విప్పి చాలా మాట్టాడాలని దస్తగిరికి ఉన్నా అక్కడ మక్కువ నమయం లేకపోయేసరికి బలవంతంగా అక్కడి నుండి కదిలి” ప్రోగ్రామ్‌ అయిపోయినంక మళ్ళీ మనం కల్సి మాట్లాడుకుందాం... మీరుండాలి తప్పకుండా” అంటు దస్తగిరి కదిలిండు.

చేతిలో గజ్టెైలు గలగల లాడంగా, భుజం మీది బుర్రను శ్రావ్యంగా మీటుతూ, వెంకటపతి రాగము ఎత్తకున్నాడు. ఆయనకు ఇరువైపుల దస్తగిరి, రాములు ప్రక్క వాద్యాలు వాయిస్తూ శృతి కలిపిండ్లు.

కథ మొదలయింది. చల్లటి ప్రశాంతమైన వాతావరణంలో పారే చిన్న సెలయేరులా మొదలయిన పాట గలగల పారే గొదావరిలా హోరెత్తి విజృంభించింది. విస్నూర్‌ దేశముఖ్‌ స్యతిరేకంగా చాకలి ఐలమ్మ జరిపిన పోరాటాన్ని బుర్ర కథగా మలిచిన వెంకటపతి ఐలమ్మ జరిపిన పోరాటాన్ని కళ్ళకు కట్టినట్టుగా చెప్పసాగాడు. మధ్య మధ్యన దస్తగిరి, రాములు కాసేపు దొర అయిపోయి, మరికాసేపు చాకలి ఐలమ్మ అయిపోయి, ఆమె పడ్డకష్టాలను

236 దొరజులుంను, సంఘ పోరాటాన్ని రక్తికట్టించసాగారు. ఐలమ్మ కష్టాలు విని స్రీలు కన్నీరు కార్చిండ్లు దొరజులుం విని యువకులరక్తం సలసల మసిలింది. నడిరేయి వయ కథ సాగింది. మధ్య మధ్యన దళనాయకుడు ప్రసాదు ప్రజలను ఉద్దేశించి మొట్లాడి ఇప్పుడు జరుగతున్న పోరాటాల గురించి, రేపు రాబోయే పరిణామాల గురించి, ప్రజల కర్తవ్యాలను గురించి అతని ఉపన్యాసము సాగింది. అర్థరాత్రి దాటిన తరువాత దళం అక్కడి నుండి బయలుదేరింది, దస్తగిరికి తన పాఠమిత్రులతో ఎంతో మాట్టాడలని ఉన్నా అవకాశము కలుగలేదు. తన దగ్గరికి వచ్చిన దస్తగిరిని దగ్గయు తీసుకొని *” కామ్రేడ్‌ నీ ప్రదర్శన చూసిన తరువాత. నిన్ను చూసి నాకెంతో గర్వంగా ఉంది” అంటు హృదయానికి హత్తుకున్నాడు శేషగిరి. దస్తగిరికి మాట పెకలలేదు. కళ్ళు చెమర్చగా మొఖం మీద చిర్నవ్వుతో సారు దగ్గర "సెలవు తీసుకున్నాడు. ఊరిజనమంతా కమ్యూనిష్ట పార్టీకి జేజేలు పలుకుతుంటే దళం అడివిలోకి దారి తీసింది. “= ౦౦ సాయుధ దళాల చర్యలు ఉధృతము కావడముతో శత్రువు అంతకు ముందు ఏర్పాటుచేసిన చిన్న చిన్న క్యాంపులను ఎత్తివేసి, పెద్దఎత్తున క్యాంపులు ఏర్పాటు చేయటం మొదలయింది. మునపటిలా చిల్లర మల్లర దాడులు చేయడము తగ్గించి వేసారు. దాంతో గ్రామాల్లో సంఘము కార్యకలాపాలకు ఎదురులేకుండా పోయింది. గ్రామ రక్షకదళాలు ఏర్పడ్డ చోట తమకు ఆయుధాలు కావాలనే డిమాండ్‌ ఎక్కువైంది. పూర్తికాలము ఉఊద్యమములోకి వచ్చేవారుకూడా మక్కువైనారు. రికూట్‌మెంట్‌ పెరిగిపోయింది,. అప్పటికే దళాలు యాభయి ఆరవై మందితో నిండిపోయాయి. ఇంత పెద్ద ఎత్తున దళాలు కదలటము వలన కొన్ని ఇబ్బందులు ఎదురైనవి. చాలినన్ని ఆయుధాలు లేక కొరత ఏర్పడింది. ఎక్కడికి అక్కడ నాటు తువికులు తయారు చేసుకొని వాడుకోవడము మొదలయింది. ఆధునికమైన ఆయుధాల కోసము శత్రువు మీద అధారపడటము తప్ప మరో మార్గంలేకుండా పోయింది. పెరిగిన ఆయుధాలు గుంజకునే కార్యశ్రమానికి పార్టీ ఇచ్చిన పిలుపునే-దళాలు వీలైన కాడల్లా అమలుజరిపారు. మదిర తాలుకా సరిహద్దులో రైల్వేగేటు కాపలా ఉన్న ముగ్గురు పోలీసులపైన మంచికంటి కిషన్‌రావు నాయకత్వములోని పదిమంది సాయుధ దళం రాత్రిపూట దాడీచేసింది. పోలీసులున్న గదిలోకి నాటుబాంబు విసిరింది. ఆ హరాల్‌ పరిణామం నుండి పొలీసులు కోలుకోకముందే వారిమీద దాడిచేసి, వారి దగ్గర ఉన్న మూడు రైపిల్స్‌ను చేజిక్కించుకున్నది.[భయంతో బిక్క సచ్చిపోయిన పోలీసులను దళం చంపకుండా వదిలేసింది. వరస విజయాలతో దళాలల్లో ఉత్సాహము పెరిగిపోయింది. ఆ విజయాల పరంపరలో పడిపోయి టెక్‌ జాగ్రత్తల్లో ఆశ్రద్ద పెరిగింది. దళానికి ఎదురులేదనే భావన పాదుకొన్నది. అయితే శత్రువు అవకాశము కోసము ఎదురు చూస్తుండిపోయిండు. గ్రామాల్లో ఇన్‌ఫార్మర్‌ వ్యవస్థను ఏర్పాటుచేసుకొని దళాల కదలికలపై కన్నేసి ఉంచిండు. అవకాశము కోసము పొంచి ఉండి, ఒకేసారి పెద్దమొత్తంలో బలగాలను సమీకరించుకొని దళాలను తుడిచి,పెట్టే

239 కార్యశ్రమానికి సన్నద్దమైండు. వీరమాచనేని ప్రసాద్‌ నాయకత్వములోని సాయుధ రైతాంగా గెరిల్లాదళం 'పెనుగడప వాటి గుంపెన గ్రామానికి ఒకరోజు ఉదయాన్నే చేరుకునే ప్రయత్నంలో ఉంది. పైలెట్‌ టీమ్‌ ముందు నడుస్తుండగా దళం కదిలి గుంపెన గ్రామాల్ని అనుకొని ఉన్న గుట్టల మాటునుండి. దిగువన ఉన్నపాలాలకు అడ్డంపడి దళం గ్రామమువైపు కదిలింది. అదంతా మైదానము, గుంపెన చెజువు క్రింద ఉన్న పాలాల నుండి దళం ముందకు కదిలిపోతున్నది. అప్పటికి సమయం ఉదయం ఎనిమిది గంటలు కావస్తున్నది. తూర్పున సూర్యుడు కరకరలాడుతూ పైకి ఎగబాకుతున్నాడు. ఊరి చివరి మైదానములో మేతకు వెళ్ళు పశువులు షోగవుతున్నాయి. అలా పోగయిన పశువులను కాపుకాస్తూ కొంతమంది పశుల కాఫర్ను నీరెండ సేద తీరుతున్నారు. కోతలు అయిపోయిన పంటపొలాల్లో వరిని కోయగొ మిగలిన మొదళ్ళు ఎండిపోయి ఉన్నవి. దళనాయకుడు ప్రసాద్‌ ప్రక్కనే శేషగిరి నడుస్తున్నా | ఆయన భుజం మీదున్న బ్రెన్‌గన్‌ను ఎడమ వే పట ఆరోజు నిర్వహించాల్సి చి మాట్లాడుకుంటూ ముం ॥ కార్యక ల టరంబి సందే సమాచారము తేలునుకున్న రజాకార్డు పోలీసులు మిదుగా బయలుదేరినారు. ఆ దాదాపుగోొ వందమందితో గానుగపాడు చండ్రగొండు లుదేంనారు క్‌ రవెపున ఉన్న ఊరి చెటువు మత్తడి అవలినుండి గ్రామాన్ని గుంపు గుంపెన గ్రామానికి పదమ బజన తుమ్మ చెట్ల వనం గుబురుగా సెగిరి జేరుకుంటున్నది. అది పల్లపు ప్రాంతము, అ: ్క చెట్ల మురుగా నెంట నిజాం పోలీసులు వరుసగా కదిలి రావటము పైలెట్‌ ఉంది. సన్నటి కాలిబాట ఇల ఇలో పడింది. పల్లపు ప్రాంతమునుండి చెబువు కట్టను బ్రీములో ఉన్నా కొంకటి ఎంకటి దృష్టిలో పడింది. నల్ల వింతమునుండ దెలును కట్టను ఎక్కుళున్న పోలినులను కనిపెట్టిన వెంకటి అతని ప్రక్క ర్న సరయ గ సడిటిల్తోపాదివి పట్టుకొని అటువైపు చూయించిండు. వస్తున్నది నిజాంపో సుల అని నిరారణ జీసుకోవడానికి క్షణం పట్టలేదు. ఆ వెంటనే వాళ్ళు దళానికి శత్రురాకను సూచిస్తు ఎఖిళంకలు చేసారు. దళనాయకుడు ప్రసాద్‌ వెంటనే అలర్జ్చ అయిపోయి దళానికి హన సూచనలు చేసాడు. శత్రువును గందరగోళ పరచటానికి, దళమే ముందుగా వం సిద్ధపడింది. ఒక్కసారిగా దళనాయకుడు ప్రసాద్‌ చేతిలోని స్టైన్‌గన్‌ నిప్పులుక్కుళతూ, బెలువు కట్ట ఎక్కి వస్తున్న శత్రువు మీదికి గుండ్ల వర్షము కురిపించింది. ఆ వెంటనే మిగతా దళసభ్యులు కూడా పొజిషన్‌ తీసుకొని పొలాలు గట్టు వెంబడి ఉన్న ఈతవనంలోకి రిట్రీట్‌ అయిపోయి పొజిషన్‌ తీసుకొన్నారు. చెలువు కట్ట ఎక్కిన పోలీసుల్లో ఇద్దరు అప్పటికీ నేల వాలిండ్లు దాంతో శత్రువు అలర్జు అయిపోయి, చీమల ,బారుల్లా నేలమీద ప్రకుతూ కాల్పులు ప్రారంభించారు. ఆరువై మందితో కూడిన దళం ఒకసారిగా మొదలయిన కాల్పుల మొదట కొంత కంగారు పడిపోయారు. తేరుకునే సరికి శత్రు తూటాలు రివ్వున వారిని ఒకుసుకుంటు పోయాయి, పొట్లూరి గూడెయ చెందిన కందెనమలయ్య తోడలో తూటదిగి అతను ముందుకు కదలలేక కుష్మకూలిపోయిండు. అతని ప్రక్కనే ఉన్న చింతకింది యిస్తారి తూలిపోతున్న మల్పయ్య్టు తన భుజం ఆసరగా ఇస్తూ పొలాలకు నీరెల్లే కాలవలోకి ఇద్దరు జొర్గిండ్లు. కాలువ ఒడ్డున కాస్త ఎత్తుగా ఉన్న మట్టీ దిబ్బను అసరాగా తీసుకొని తన చేతిలో ఉన్ననాటు తుపాకిని యిస్తారి శత్రువు మీదికి గురిపెట్టిండు

240 అప్పటికే ఈత వనంలోకి రిట్రీట్‌ అయిపోయిన శేషగిరి తన ట్రెన్‌గన్‌తో శత్రువుమీద గుండ్లవర్షము కురిపించసా గిండు. అయన ప్రక్కనే ఉన్న రామకోటయ్యతన చేతిలోని నాటు తుపాకితో పొజిషన్‌ తీసుకుంటు ఒక చెట్టు నుండి మరొచెట్టుకేసి పరిగెడుతూ ఒక్కసారిగా కుప్పకూలి పోయిండు. ఆ వెంటనే వెచ్చటి నెత్తురు చిమ్మి నేలంతా పరుచుకున్నది. శేషగిరి ఒక్కక్షణం రామకోటయ్య నేలరాలింది చూసి, క్షణంలో ఏం జరిగిందో అర్ధమైపోయి. అ వెంటనే ఇటువైపుగా తూటాలు పేలుస్తున్న నిజాం పోలీసు మీదికి గురిపెట్టిండు. ఒక పెద్ద చావుకేకతో ఆ పోలీసువాడు నేలకూలిండు... ఊరిని ఆనుకొని దళానికి, నిజాం పోలీసులకు మధ్య జరుగుతున్న ఎదురుకాల్పుల సంగతి తెలిసి, ఊర్జోని జనములో అలజడి రేగింది. జనం పరుగు పరుగున చెజువు కట్టకేసి పరుగుపెట్టారు. దళం జనాన్ని ముందుకు రావద్దంటు హెచ్చరికలు చేయటముతో జనం ముందుకు రాలేక దూరంగా నిలబడి పోయిండు చీమల బారుల్లా నిజాం పోలీసులు ముందుకు రవటము కనిపెట్టి దళనాయకుడు, దళం ఆత్మరక్షణ చేసుకుంటూనే రిట్రీట్‌ కావాలని కాషన్‌ ఇచ్చిండు. చెజువు కాలువలో నతికిలబడ్డ కందెన మల్లయ్య, అతని ప్రక్కనే ఉన్నాయిస్తారిని నీవు వెళ్ళు కామ్రేడ్‌ అన్నాడు. మల్లయ్యను వదిలి ముందుకు పోవటానికి ఇష్టము లేక అడ్డంగా తలాడించిండు ఇస్తారి. దుఃఖముతో అతని కండ్లు వర్షించసాగాయి. "కామ్రేడ్‌ నా గురించి ఆలోచించకు ముందు నీవు ఇక్కడి నుండి తప్పుకో.. నేను శత్రువును నిలువరిస్తాను” అంటు తన తుపాకిని కాలువగట్టు మీదికేని పొజిషన్‌ తీనుకుంటు అంచిండు. ఇస్తారి క్షణకాలము తటపటాయించిండు. "తాత్సారము చేయకు కామ్రేడ్‌ ఆలస్యం చేస్తే మన ఇద్దరి ప్రాణాలకు ముప్పు వస్తుంది. ఎలాగు వ్లేను కలదలేను.. నాకోసం చూడకు” మల్లయ్య. ఇస్తారి ఇంకా తటపటాయిన్స్తునే ఉన్నాడు. శత్రువు అంతకంతకు ముందు చాచ్చుకొస్తున్నాడు. "కామ్రేడ్‌ వెళ్ళిపో” మల్లయ్య కోపంతో అరిచిండు. యిస్తారి ఇక ఎనకముందు చేయకుండా ఒక్క గెంతులో కాలువలో నుండి బయటికి దుమికిండు.. రివ్వున తూటాలు అతని (ప్రక్కను దూసుకపోయినవి, వాటికి చిక్కకుండా ఊరి చివరి మాలగుడిసెలకేసి పరుగుపెట్టిండు, మల్లయ్య తన దగ్గరున్న తూటాలను లెక్కించుకున్నాడు. ఇంకా ఎనిమిది తూటాలు మిగిలి పోయినవి. శత్రువును నిలువరించాలనే బలమైన కాంక్ష అతని నరనరాన (ప్రాకిపోయింది. ఆ ఆవేశంలో అతను తనకు తాకిన దెబ్బనుకూడా లెక్కచేయలేదు. తలకున్న ఎర్ర రుమాలును గాయమైన తొడకు చుట్టి గట్టిగా ముడివేసిండు. అప్పటికే తన రేంజిలోని వచ్చిన శటతువు మీదికి తుపాకి పేల్చిండు. తూటావాని గుండెలను చీల్చగా బోర్లపడిపోయిండు. ఒక్కొక్క తూటాను పొదుపుగా వాడుతూ శత్రువు మీదికి గురిచేస్తున్నాడు.. శత్రువుకు తన పరిధి దాటి ఒక్క అడుగు కూడా ముందుకు చేయలేని పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఈ మాత్రపు వెనులుబాటు చాలు దళం తప్పుకోవడానికి, నేలకూలిన రామకోటయ్య ను ఎత్తుకుని కొమురయ్య నాలుగు అడుగులు ముందుకు వేసాడోలేదో, మరోఇద్దరు దళ సభ్యులు తోడయిండ్డ్లు, ఆ ముగ్గురు కలిసి రామకోటయ్యను

241 ఎత్తుకొని రిట్రీట్‌ ఆయ్యారు దాదాపుగా గంటసేపు జరిగిన అ కాల్చుల్లో ఎనిమిదిమంది నిజాం స్రాలీసులు నేలడాలిండ్లు, దళంలో మల్లయ్య, రామకోటయ్య అసురులైనారు. మరో ఇద్దరికి గాయాలైనవి అందులో ఒకరికి పక్కను చీలుస్తు గుండు దూసుకుపోగొ మరొకరి భుజంలో తూటాదిగింది. దళం గుట్టలవైపుకు రిట్రీట్‌ అయింది. హడావిడిలో ఒకరిద్దరు తప్పిపోయి అటు తరువాత దళంను కల్పుకోగలిగారు. మరో దళ సభ్యుడి ఆచూకి దారకలిదు. నర్బాగౌడు అనే దళ సభ్యుని ఆచూకి దారకపోయేసరికి ఆతను కూడా శత్రువ చేత చిక్కి అమరుడైనాడని దళం భావించింది. కాని మూడు రోజుల తరువాత, నర్శగౌడ్‌ మళ్ళీ దళాన్ని కలిసే సరికి అందరికి ఆశ్చర్యం కలిగింది. రిట్రీట్‌ లూ ముందు దారి లేకుండాపోయింది ఏమి చీయాలో తోచని నర్సగౌడ్‌, అడ్డంగా వచ్చిన గోదొములోకి పోయాడు. అదొక రైతు పశువుల కొట్టము. ఇక ఎక్కడికి పోవాలో తెలియక కొట్టములో అటకుసై పేర్చిన సొప్పలో దూరిండు. ఆ రోజంతా అతను అక్కడి నుండి కదలలేదు. చీకటిపడ్డ తరువాతే పశువులకు చొప్పవేయటానికి వచ్చిన శెతు కోడలు మొదట ఆతన్ని కనిపెట్టి, భయంతో ఇంట్లోకి పరుగుపెట్టింది. ఆ విషయం తె సిండు పరిస్థితి అర్థమైపోయింది. నర్చగౌడ్‌ తెలిసి ఇంటి యజమాని కొట్టంలోకి వచ్చి చూసిం': స్థితి అర్ధమై టికే పోలీసులు గ్రామాన్ని అక్రమిం చుకొని తన ఎంగితి వివరించి రక్షణ కోరిండు. అస్ప ం స్ట సరిస్లితి. ఆ రైతు మొదట కాస్త భయపడ్డా, ఇలిలు వెదికిండ్లు, ౪08 గందరగోళంగొనే ఉంది నక న్‌ లింకా మంలో! లాలా ళా న! న! డే బయటి 0ద్ది తరువాత ర్ధైర్యం తచ్చుకొని మరుని మును సర్జిండు. అప్పటికే నర్చగౌడ్‌ గొంతు ఉన్నారం”టు నర్సగౌడ్‌ కనిపించకుండా వొ ్ది వా స మంచినీళ్ళు ఆడీగి తెప్పించుకొని తాగి మళ్ళీ ఎండిపోయి పిడ్చుకట్టకపోతుంది. కాస్త మం: టీ యజమాని తిరి వచ్చిండు అతనితో పాటు వాములోకి దూరిండు. అర్ధరాత్రికి ఆ౪ఇం శ అనం తెచ్చి పెట్టడు. పోలీసులు ఊరివదిలి వెళ్ళినంక, అర్థరాత్రి వేళ అ రైతుకుటుంబం డి సలవు తీసుకొని ఒంటరిగా అడివిదాలి పట్టి, మూడవ రోజున దళంను కల్పిండు. రామకోటయ్య అమరళ్వానికి, మల్లయ్య తన ప్రాణాన్ని పణంగా పెట్టి దళం రిట్రీట్‌ కావటానికి సాహసోపేతంగా పోరాడీ అమరుడు కావడముతో దళం అ ఇద్దరు అమరవీరుల శశి స స ది, జోహర్లు అర్పిగ్తో సంతాపసభ జరిపిం పత సంఘటన తరువాత కమ్యూనిస్టు పార్టీ సాయుధ దళాల చర్యలను సమిక్షిస్తూ ఒక సర్క్యూలర్‌ జారీ చేసింది. వరున విజయాలతో దళాలు సరైన టెక్నికల్‌ జాగ్రత్తలు పాటించడము లేదని శర్కొన్నారు. యాభయి అరవై మంది సభ్యులతో దళాల కదలికలు కష్టంగా ఉన్నాయి. శత్రువుకు దళాలకు సంబంధించిన సమాచారము తెలిసిషోవటము, శత్రువు పెద్ద ఎత్తున బలగాలను సమీకరించి దాడిచేస్తున్న నేపథ్యంలో శత్రువును చికాకు పరచటానికి దళాల సంఖ్యను పదికి తగ్గించి, విసతమైన పరిధిలో తన కార్యకలాపాలను నిర్వహించాలని, పార్టీ ప్రోగ్రొంను అమలు జరపాలని నిర్ణయించింది. శత్రువుతో ఆత్మరక్షణ పోరాటాలను నిర్వహిస్తూనే శత్రువుపై బలమైన దెబ్బ తీయటానికి చిన్నచిన్న దళాలు శేంద్రకరించి దాడులకు పాల్పడాలని నిర్ణయించింది. అలాగే దళాల కదలికలను రహస్యంగా కొనసాగించాలని బెక్షికల్‌ జాగ్రత్తను చూచా

242 కప్పకుండా పాటిస్తూ కట్టుదిట్టమైన క్రమశిక్షణ పాటించాలని సూచించింది. గ్రామాల్లోకి పగటిపూట పొకుండా రాత్రులందే దళాలు తమ కార్యకలాపాలు నిర్వహించాలి. అలాగే గ్రామాల్లో శత్రువు ఏర్పాటు చేసుకున్న ఇన్‌ఫార్మర్‌ వ్యవస్థను కనిపెట్టి చిన్నాభిన్నం చేయాలని నిర్ణయించింది. దళాలు ఇంకా మధ్యతరగతి ధనిక రైతుల మీద ఆధారపడే విధానాన్సా వదులుకొని, నిరుపేద రైతు కూలీలపై ఎక్కువగా ఆధారపడాలని, తద్వారనే నమ్మకమైన, పటిష్టమైన నిర్మాణము ఏర్పడుతుందని ఆ సర్క్య్యూలర్‌లో పేర్కొన్నారు. ఇంకొ ఆక్షన్‌ సందర్భంలోను, అంబుష్‌ కార్యత్రమాలు నిర్వవాంచటములో పాటించవల సిన మెలకువలను పేర్కొంటూ, శ్రామికవర్గ దృక్పథంతో పార్టీని పటిష్ట పరుచవలసిన కొర్యక్రమాన్ని సూచించింది. అలా నిర్ణయించబడిన, పదిమందితో కూడిన ఒక రైతాంగ సాయుధ దళానికి శేషగిరి దళనాయకుడిగా నిర్ణయించబడ్డాడు. న 35 రైల్వేస్టేషన్‌ ముందున్న కామమ్మ సత్రంలో కామమ్మ హడావిడిపడిపోతూ పనివారికి పనులు పూరమాయిస్తున్నది సత్రంలో రోజూ ఉదయంపూట ఉండే హడావిడే అది. పొద్దున్నే మార్కెటునుండి కూరగాయలు తెప్పించింది. వాటిని శుభ్రపరిచి మధ్యాహ్నంవేళ వరకు సత్రంలోకి వచ్చే కష్టమర్స్‌కు భోజనాలు సిద్ధంచేసే పని ఉదయమునుండే మొదలవుతుంది. రోజు పొద్దున్నే సత్రాన్ని కడిగి, పేడతో అలికి ముగ్గులు పెట్టించడము ఆమెకు ఆనవాయితీ, మరో ప్రక్క పెద్ద పెద్ద పొయ్యిలను వేసారు. మరోప్రక్కన రాత్రే శుభ్రము చేసిన గంజులను, అంటుకున్న పొయ్యిల మీదికి ఎక్కించి వంటలు తయారు చేసే పని మొదలవుతున్నది. ఎప్పుడో చీకటితోని లేచి పనులు మొదలు పెడితేకాని మధ్యాహ్నం భోజనాలవేళకు అన్నీ సిద్దం కావు. శుచికి శుభ్రతకు మారు పేరయిన కామమ్మ సత్రంలోకి వచ్చే కష్టమర్స్‌ కూడా ఎక్కువే. ఇదంతా రోజు ఉండే వ్యవహారమైనా, ఆరోజు కామమ్మ కాస్త హడావిడిగా ఉంది. అందుకు కారణము లేకపోలేదు. అంతకుముందు రోజున భద్రాచలం నుండి సుబ్బయ్య కబురు పంపిండు. "ఏదో పని ఉంది, తొందరగా రావాలంటు ” పదిగంటల బస్సుకు బయలుదేరిపోవాలనే ఆలోచనతో ఉండిపోయి కామమ్మ ఈలోపు పనులు ముగించుకుని పోవాలనే తొందరలో ఉంది పనివాళ్ళలో కాస్త నమ్మకస్తుడైన మల్లేశమును పిలిచి అప్పటో సలుమార్లు తాను ఆరోజు భద్రాచలంపోయే విషయం గురించి తెలిపి, అన్ని ఏర్పాట్లు సక్రమంగా ఉన్నాయో లేదో ఒకటికి రెండుసార్లు సరిచూసుకోసాగింది. ఊరికి పోవాలని ఆమె రాత్రినుండే సిద్ధపడసాగింది. తమ్ముడు సుబ్బయ్య రమ్మని సిలిచాడంటే ఏదో జరూర్‌ పని ఉంటేనే కాని రమ్మని కబురుపంపడు. అందులో తప్పరుంట రమ్మని మరీ మరీ చెప్పాడని కబురు తెచ్చిన మనిషి ఒక్కతీరుగా చెప్పేసరికి ఏదో అర్జంటు సనే ఉంటుందని ఆమెకు అనిపించింది. ఆ అర్జంటు పని ఏమిటో ఆమెకు అర్థంకాలేదు. గత ఆరు నెలలుగా సుబ్బయ్య భద్రాచలంలోనే ఉంటున్నాడు, డోర్షకల్‌ స్టేషన్‌లో శేషగిరి పోలీస్తుల నుండి తప్పించుకొని మళ్ళీ పార్టీలో కల్సిన కాన్నుంచి పోలీసుల వేధింపు ఎక్కువైంది తరుచుగా పోలీసులు ఇంటిమీదికి వచ్చి, శేషగిరి గురించి విచారించడము

243

మకువైంది అర్థరాత్రి అపరాత్రి అనే తేడా మండా పోలీసులు ఇంటిమీదికి రావడము, వచ్చినప్పుడు ఇంట్లోకి చొరబడి ఇల్లంతా ఆగం ఆగం చేయటం, ఇంట్లో గదులను, మూలలను వెతకడము ఒక ఆనవాయితీగా మారింది. అలా వచ్చినప్పుడు పోలీసులు చాల దురుసుగా ప్రవర్తించేవారు. "మకు సమాచారము వచ్చింది. ఇప్పుడే శేషగిరి వచ్చిండని ఎక్కడ దాచారో చెప్పుమంటు” ఇంట్లోకి చొచ్చుకొ చ్చేవాళ్ళు. భారీ తుషోులు, దురుసైన వారి ప్రవర్తన భయంగొల్పేది. మొదటిసారిగా పోలీసులు ఇంటిమీదికి వచ్చినప్పుడు కామమ్మ ఎంతగా భయపడిందంటే, ఆ హడావిడికి ఆమె నోట మాట పెకలలేదు. కాని అలా తరుచు జరుగుతుండటము వలన దాని గురించి ఆమె చయపడేటం మానేసింది పై నుండి ఎదురు తిర్గి ప్రశ్చించేది. "ఎందుకు మమ్ముల్ని ఇబ్బంది పెడ్తారు. నూతమ్ముడి ముఖం చూడక ఏండ్లయితున్నది.” అనేది. భయం బెదురు అకుండా అమె చెప్పే జవాబులు చూసి పోలీసు అధికారులు కొస్త భయపడేవారు. దానికి తోడు శేషగిరి అంటే కారిక్టుల్లో ఉన్న గౌరవభావము వల్డ, శేషగిరి అక్కగారైన కామమ్మ గారిని అందరు గౌరవించేవారు. దాంతో అక్కడ ఏదైన చిన్న నంఘటన జరిగినా, అది ఏ అర్థరాత్రి, అపరాత్రి అయినా క్షణాల్లో జనం పెద్దఎత్తున పోగయ్యేవారు. దాంతో పోలీసులు మెల్లగౌ తోక ముడిచేవారు.

అమికే సుబ్బయ్య విషయంలో ఈ పరిస్టితి కాస్త భిన్నంగా ఉండేది. పోలీసులు తరుచుగా ఆ ఇంటిమీదికి దాడి చేయటము, హడావిడి చేయడము జరిగేది. అలా దొడి చేసినప్పుడు ఒకటి రెండుసార్లు సుబ్బయ్య మీద చెయ్యి చేసుకున్నంత వనిచేసారు. అలా ఒకసారి అర్థరాతి ఇంటి మీద దాడిచేసి, సుబ్బయ్యను పోఠీనులు వెంట తీసుకపోయి మరునాడు కొని వదిలిపెట్టలేదు. ఈ పోలీను వేధింపులు నుబ్బయ్యను న్‌ అదైర్యపరిచినవి. ముఖ్యంగా ఆయన భార్య జానకమ్మ బాగౌ భయపడిపోయింది. "బ్రతికి అవీ బలుసాకు తినవచ్చు, మను ఈ వేధింపులు వద్దు ఈ అర్థరాత్రి ఎత్తుక పోవడాలు వద్దు, అసలే పోలీసులు పిచ్చెత్తినట్టుగా ప్రవర్తిస్తున్నారు. మీకేమన్నా అయితే మా బ్రతుకేం కావాలి” అంటు మొరాయించింది. చివరికి సుబ్బయ్య ఇక్కడ ఉంటే ఈ వేధింపులు తప్పేటట్టులేవనుకొని కుటుంబంతో సహా భద్రాచలయ 'బ్రతకపోయిండు. అది సర్కారు (ప్రాంతము క్రిందికి రావటము వలన నిజాం పోలీసుల వేధింపునుండి తప్పించుకోవచ్చని భావించి అతను భద్రాచలం వెళ్ళి, తనకు చేతనైన, అలవాటయిన పని కావున చిన్నగా హోటల్‌ పెట్టకుని బ్రతుకు వెళ్ళదీస్తున్నాడు. కామమ్మ కౌస్త మొండి ధైర్యం కల్గింది కాబట్టి, ఆమెను ఈ పోలీసులు వేధింపులేమి చేయలేకపోయినాయి. “జలా ఎంతకని భయపడ్డాము? భయపడ్డూ పొతే దానికి ఇక ముగింపేమిటి... సచ్చినా ట్రకికినా కాని ఇక్కడి నుంచి కదిలేదిలేదు” అంటు మొండికేసింది.

"అమ్మా రోజు కడిగినన్ని బియ్యం కడగాలా' అంటు పనిపిల్లవాడు మల్లేశం అడిగేసరికి, అమి ఆలోచనల నుండి తేరుకొని” ఆ అన్నే కడుగుండ్లి... సాయంత్రము వయ మళ్ళీ వస్తా కదొ! అంది మళ్ళీ అంతలోనే "ఒకవేళ ఏదన్నాపని బడి రాలేక పోతే ఉదయానికల్ల ఇక్కడ ఉంటాను అంది. అణ

మల్లేశం తన పనిలోకి వెళ్ళిపోయిండు. కామమ్మ రోడ్మువారగా దృష్టి సారించింది. ఉదయపుపూట సందడితో బజారు కళకళలాడుతున్నది. తూర్చున ఉదయించిన సూర్యుడు,

244 రోడ్డుకు ఆవలఉన్న వేపచెట్టమాటునుండి తొంగిచూస్తున్నాడు. అది మే మానం కావడంవలన ఉదయపు ఎండే చిటపటలాడిస్తున్నది.

ఒక్కసారిగా ఆమె ఆలోచనలు శేషగిరి మీదికి మళ్ళాయి. జైల్లో ఉన్నప్పుడు ఒకే ఒక్కసారి

ములాఖత పోవటం జరిగింది. అటు తరువాత చూడటము తటస్థపడలేదు. అయినా శేషగిరి గురించి అప్పుడప్పుడు ఏదో సమాచారం తెలుస్తూనే ఉండేది. మేము సారును అక్కడ చూసామని ఇక్కడ చూసామని ఎవరో ఒకరు చెపుతూ ఉండేవారు. శేషగిరి పట్ల ప్రజల్లో ఉండే అభిమానాన్ని ఆమె గమనించకపోలేదు వేలాదిమందికి ఆరాధ్యదైవంగా మారిన వైనాన్ని తలుచుకుంటే ఆమె మనసు ఉప్పాంగిపోయేది. తన రెక్కలమీద పెరిగిన తన చిట్టి తమ్మున్ని ఈ రోజు ఇన్ని వేలమంది (ప్రేమించటం ఆమెను ఉక్కిరిబిక్కిరి చేసేది. ఎవరు ఆయన గురించి పల్లెత్తుమాట చెడుగా అన్నది లేదు. పోరాటము ఉధృతమయిన కొలది శేషగిరికి సంబంధించిన విషయాలు కథలు కధలుగా ప్రచారం జరిగి ఆమెను చేరేవి. అటువంటి విషయాలు వింటుంటే ఆమె మనసు ఉప్పాంగి పోయేది. అయినప్పటికి ఏమూలో మనసులో ఏదో వెలితి భయం ఆవరింబేది.. అటువంటి సమయంలో ఆమె మనస్సు ద్రవించి ఆప్రయత్నంగానే కళ్ళల్లో నీళ్ళూరేవి,

"ఏమీ కామమ్మ పొద్దున్నే ఎటో బయలు దేరటానికి సిద్దమయినట్టున్నది” అంటు కనుకుంట్ల రాజం వచ్చిండు.

రాజంను చూసేసరికి కామమ్మ మనసు నిండింది. ఎప్పుడు వచ్చినా ఏదో ప్రస్థావన

చేస్తూ అటుఇటు తిప్పి ఆ ప్రస్థావన శేషగిరి మీదికి మళ్ళించేవాడు. అటువంటిది ఆరోజూ వస్తూ వస్తూనే అటు ఇటు పరకాయించిచూసి ఏం పర్వాలేదనుకొని "”కామక్క తమ్ముని గురించి ఏమన్నా సమాచారం తెల్పిందా? అబ్బ మనిషంటే ఆయనే మనిషి... చేతులెత్తి దండం పెట్టాలనిపిస్తుంది. ఇంతకు ఈ సంగతి విన్నావా?” అంటు ఉత్సాహంతో వచ్చి రావడంతోనే మొదలు పెట్టిండు.

రాజయ శేషగిరి అంటే ఎంత అభిమానమో ఆమెకు తెలియంది కాదు. ఉదయపుపూట

కావడంతో సత్రంలో ఎవరు ఉండరు. మధ్యాహ్నం వేళు కాని భోజనాల కార్యక్రమం ఆరంభం కాదు. రాజం వచ్చి కామమ్మ దగ్గరగా ఉన్న బెంచి మీద కూచొని నాసట పట్టిన చిరు చెమటను తుడుచుకుంటు లోగొంతుకతో "ఇంతకు ఈ విషయం విన్నావా? బురదరాఘవపురం దొర ఖాసిం వొడిసిండట” అంటు మొఖం విప్పారంగా సంతోషం పట్టలేక అన్నాడు. రాజం ఎప్పుడు అంతే బడ బడ మనిషి. కక్కువచ్చిన కళ్యాణం వచ్చిన ఆగదన్నట్టుగా కడుపులోని విషయం బయటికి కక్కేదాక నిలువదు.

“అబ్బో వాడు మహాలంగ.. చుట్టు ప్రక్కల ఊళ్ళో వాడు చెయ్యని ఆరాచకం లేదు, వాడు వాని కొడుకు ఇద్దరు ఇద్దరే. ఎన్ని రోజులు అగుతుంది పాపం. ఖాసీంగాడి పాపం పండీపోయింది. రామవరం దార ఆగిరెడ్డి ఊళ్ళో ఉండకుండా దెంకపోయిండట. దొరల పని అయిపోయింది. ఇక సంఘపోళ్ళదే రాజ్యం” మన ఊల్లేమాత్రం దొరలు లెకున్నా పోలీసోల్లు బాగా చెలాయించుకుంటాండ్డు... ఇక వీళ్ళ పాపం పండేది ఎన్నడో” అంటు చేతులు అడిస్తూ దీర్ధం తీసిండు.

రాజం మాటలు వింటుంనే ఆమెకు భయం, ఆనందము కలగలిసిపోయి మాటకు

24వ

బదులియ్యలేదు.

"ఊళ్ళల్ల లొల్లి బాగా ముదిరిపోతున్నది. ఈ లెక్కన చూస్తే నిజాం పనికూడా పన్నట్టే ఉంది. నిజాం వానికి అండదండగా ఉన్న తెల్లదొరలు దెంకపోయిండ్డు. నిజాం రెక్కలు తెగిన ఒంటరి పక్షి అయిపోయిండు. ఆరిపోయే దీపం వెలిగినట్టు వెలుగుతండు. ఎప్పుడో అప్పుడు ఆరిపోక తప్పదు” రాజం తనధోరణిలో తాను చెప్పుకుంటు పోతున్నాడు.

రాజం ఎనకముందు ఏదీ చూడడు. వాగుడుకాయ. నోటికి ఎంత వస్తే అంత వనదురుతూనే ఉంటడు. అసలే పోలీసుల నిగరాని ఉన్నది. మళ్ళీ ఏ అవాంతరం ముంచుకొస్తదో ఏమోనన్న భావన కల్లి కామమ్మ మననులో ఆసక్తి ఉన్నప్పటికి బయటికి మాత్రం” ఆ ఏం జరుగుతే ఏముందీ... అందులో మనకు వచ్చేదేముంది" అంటు నిరాసక్తంగా అంది.

"జ మాటంటే నేను ఒప్పుకోను ఏమార్పు లేదంటావా?కూలోల్లను గజి గజ వణికించిన కంట్రాక్టర్లు ఏమైండ్లు. తోకముడిచిండ్లు. ఊళ్లకు ఊళ్ళు తగలబెట్టిన రజాకొర్డు మన ఊళ్లె కాలు పెట్టలేకపోయిండ్లు? ఎందుకంటావు? వాళ్ళ పప్పులు ఉడకనీయుండా యూనియన్‌ ఉన్నది గనుక. యూనియన్‌ వచ్చినంక అణిగి మణిగి ఉండేవాళ్ళే అగ్గికణాలైయ్యిండ్డు. అన్యాయం ఏమన్న అయితే నిలదీసే ధైర్యం ఎట్లా వచ్చింది? యూనియన్‌వల్ల కాదా! అలాగే సంఘపోళ్ళు (గ్రామాల్లో అదే పని చేసిండ్లు.”

“అదంతా సరే కాని రాజన్న ఏం పనిమీద వస్తివి” అంటు కామమ్మ మాట మార్చింది.

*ప్రనేమున్నదమ్మా ఊళ్ళలకు పోయి మునపటి లెక్కన లేబర్‌ను తీసుకవచ్చుడు లేదాయే.. బ్రతుకుదెరువు కోసం ఏదో ఒకటి చేయాలి కాదా అని కట్టెల వ్యాపారము పెట్టిన పాల్వంచకు పోయి బండ్లు మాట్లాడుకొని కట్టెలు తేవాలి. అందుకే బయలు దేరిన” అంటు "అసలు విషయం మర్చిపోతి... నువ్వెటు బయలుదేరినావు.”

"సుబ్బయ్య రమ్మని కబురు పంపిండు... భద్రాచలం పోదామని”

ళ్చన్సు అటే కాబట్టి కల్సి పోవచ్చు.”

అంతలోనే బడ బడ చప్పుడు చేస్తూ బొర్ర తిరుపతి బస్సు దూరంగా రైల్వేట్రాక్‌ ప్రక్కనున్న మైదానముల కన్పించింది.

"బస్సు వచ్చినట్టున్నదక్కా. అసలే అది పుష్పకవిమానం.. ఎంత మంది ఎక్కినా ఒక సీటు కాలీ ఉంటుంది. అయినా అది ఇప్పుడప్పుడే పోదనుకో” అంటు లేచిండు.

"క్చాఫ్టీ తాగిపో అన్నా" అంటూ కాఫీ కోసం పిల్లవాడిని ఆదేశించింది. లేచినవాడల్లా రాజం మళ్ళీ సతికిలబడి "ఏంపనటా?” అంటు అడిగిండు.

"ఏ సంగతి తెల్వదు జరూర్‌గా రమ్మనాడు.”

రాజం సాలోచనగా దృష్టి సారించి గుసగునలాడుతున్నట్టుగా శేషగిరి సారు గిట్టా కలుస్తాడో ఏమో?” అన్నాడు.

ఏమో అన్నట్టుగా బొమ్మలు ముడేసి "న సంగతో తెలువదు” అంది కామమ్మ

పిల్లవాడు తెచ్చిన కాఫీ చప్పరిస్తు *సారును కలువడానికి ఇక్కడి నుంచి మనోళ్ళు అక్కడికి పోయేది నాకు ఎరుకే అటువంటిది ఏమన్నా ఉందో ఏమో.” కామమ్మ మళ్ళీ ఆలోచనల్లో పడిపోయింది. అదే నిజమైతే ఇన్ని ఏండ్ల తరువాత

246 శేషగిరిని తాను చూస్తానన్న ఆనందము అణువణునా పాకిపోయింది. "అంతా అదృష్టమా” అంది.

"అదేంటమ్మా అలా అంటావు జనం కోసం జనం మధ్య బ్రతికేవాడు జనానికి కలుషకుండా ఎలా ఉంటాడు, అందులో తల్లిలాంటి అక్కయ్యను కలుముండా ఎలా ఉంటాడు” ఖాలీ గ్లాసును ప్రక్కన పెట్టి "వెళ్తానమ్ము ముందుపోయి నీకోసం ఓ సీటు "పెడ్తాను తర్వగా రా అమ్మా” అంటు సర సర వెళ్ళి పోయిండు.

ఉద్విగ్నమైన మనసుతో రాజం వెళ్ళినవైపే క్షణకాలము చూన్తుండి పోయింది. అవ్రయత్నంగానే ఆమె కళ్ళల్లో నీళ్ళూరాయి. "అంతా రామచంద్రుని దయ ఎలా జరుగనుందో అలా జరుగుతుంది” అని మనసులో దేవున్ని ప్రార్థించి మరికాసేపట్లో తాను బయలు దేరింది.

006 బూట్టవెంకటి ఇంటికిడ సమావేశమునకు ఏర్పాటు జరిగింది. ఆరోజు ఉదయం నుండే సమావేశానికి హాజరు కావాల్సిన వారు ఒక్కొక్కరే వచ్చి చేరుకున్నారు. మే మాసం ఎండ దంచికొడ్డాంది. ఎవరికి వారే ఏదో పని చెప్పుకొని బయలుదేరివచ్చిండ్డు. భద్రాద్రి రామున్ని చూసి వస్తామని చెప్పి వచ్చిన వాళ్ళే ఎక్కువ. కాని అంతకు ముందే వాళ్ళకు శేషగిరితో సమావేశం ఉందని సమాచారం అందింది. తాళ్ళ పోశం హడావిడిగా బయలుదేరివచ్చిండు. ఇంటికాడ ఆయన భార్య పోచమక్రు ఈ విషయం చెప్పేసరికి 'నేను వస్తాను సారును చూడక చాల రోజులైంది అంటు మారాం చేసింది. "నువ్వెందుకే నేను పోయి సారును కలిసి వస్త అంటు ఆమెను సముదాయించి వచ్చేసరికి తల (ప్రాణం తోకు వచ్చింది. కొమురయ్య సారు కల్సినప్పుడు 'మే 34న భద్రాచలంలో సారు కలుస్తాడు వెళ్తవా' అంటు చెప్పినప్పుడు, పోశం ఉబ్బితబ్బిబ్బు అయిపోయి ఎక్కడ కలిసేది అడ్రసు తీసుకున్నాడు. తీరా బయలుదేరి వచ్చేసరికి బస్సు మిస్సయింది. ఎలాగో ఒకలాగు పాల్వంచదాక వచ్చి అక్కడినుండి లారీ పట్టుకొని వచ్చిండు. తీరా లారీ దిగేసరికి బూట్ల ఎంకటి ఇల్లు ఎక్కడో తెలియలేదు. ఎవర్ని అడుగుదామా అని తటాపటాయిస్తుంటే కొంకటి హన్మంతు కన్చించిండు. ఎండ వేడిమికి చెమటలు కక్కుకుంటు ఇటువైపే రావడము కనిపెట్టి ఒక క్షణము ఎనక ముంధాడిండు. హన్మంతు ఎందుకొచ్చిండో ఏమో తనకు కావల్సిన అడ్రసు అడగవచ్చోలేదో... గుడికి వెళ్ళే దారిలో కెంకటి ఎక్కడో ఓ కిళ్ళీకొట్టు పెట్నకున్నాడస తెలుసు. అటుఇటు పరకాయించిచూస్తు వస్తున్నా ఎక్కడ వెంకటి జాడ కన్సించడము లేదు... తీరా చూసే సరికి హన్మంతు ఎదురుపడి

• ఏం పోషం బావా ఎటో వచ్చినవు” అంటు మందలించిండు. అసలు నిషయం దాచిపెట్టి "ఎందుకేమిటి గుడికి” అన్నాడు. మనసులోని భావాన్ని తొక్కిపట్టి, హన్మంతు బొమ్మలు ఎగిరేసి కిసుక్కున నవ్విండు. ఆ నవ్వకు అర్ధం ఏమిటో పోషయ అర్ధంకాలేదు... "అవును నువ్వెందుకు వస్తివి” "నీను అందుకే”

247 క్షణకాలము పోషం ఏమి మాట్లాడలేదు. ఆయన మనసులో రెండు సమస్యలు = ఎదురైనవి. ఒకటి బూట్ల వెంకటి ఇల్లు ఎక్కడో అడిగి తెలునుకోవాలి. రెండోది అడిగితే హన్మంతు ఏమనుకుంటాడో ఏమో అనే సందేహం, మరొకటి. నిర్బంధము చేయబట్టి ఎక్కడి మాట అక్కడే ఉండాలని పార్టీ పదే పదే చెప్పింది. గుడికి వెళ్ళే దారిలో ఇద్దరు నడకసాగించారు. ఇరుకైన మట్టిరోడ్డు మీదికంటు దుకాణాలు పరుచుకొని ఉన్నాయి. కొబ్బరి కాయల దుకాణాలు, చిల్లర సామాన్లు అమ్మేటివి ఇత్తడిసామాన్ల దుకాణాలు, మరికొన్ని దేవుళ్ళ ఫోటోలు అమ్మేటివి, ఎండవేడిమికి బజార్లో జనం అంతగా లేరు. మననులోని ఉద్విగాన్ని ఆవృకోలేక, భుజంమీదున్న తువ్వాలతో ముఖం . తుడుచకుంటు పోషం "అవును ఇక్కడెక్కడో బూట్ల వెంకటి ఉంటాడని తెలిసింది. ఎక్కడ " నీశెమన్నా తెలుసా” అంటు క్షణమాగి హన్మంతు మొఖంలోకి చూసిండు.. హన్మంతు ఎర్రటి మొఖం విప్పారింది. నాకు తెలుసులే నీవు వచ్చింది ఎందుకో అన్సట్టుగా కండ్లు చికిలించి "పద నేను అటే పోతున్నా” అన్నాడు తెచ్చిపెట్టకున్న గంభీరంతో... హన్మంతు బెట్టుచూసేసరికి పోశయ నవ్వాగలేదు. 'ఇదుగో బావ కొమురయ్య సారు కల్సినపుడు, ఎవ్వరితోని అనకు నీకు నోట్లో నువ్వు గింజ నానదు అన్నడు. అందుకే కాస్త ఎనక ముందాడిన.' సంజాయిషిగా అన్నడు. "ఆ మాత్రము జాగ్రత ఉండాలి మరి” అంటు హన్మంతు వడి వడిగా అడుగులేసి కుడివైపున్న సందులోకి దూరిండు. పోషం అతన్ని అనుసరించిండు. బూట్ట్లవెంకటి ఇంటికి వారిద్దరు చేరుకునే సరికి, వెంకటి వాకిట్లోనే వారికి ఎరుదై "ఇప్పుడేనా రాక మా ఇల్లును మాగదొరకబట్టిండ్లు” అంటూ సాదరంగా పలకరించిండు. "ఇదేమన్నా పట్నమా దారక్కపోవడానికి, భద్రాచలం అనువు అనువు నాకు ఎరికే. రాములవారి గుడికెళ్ళే దారిలో మొదటి కుడి నందులో నాల్లో ఇల్లేనని ముందే తెలుసుకొనివచ్చిన” హన్మంతు బదులిచ్చి, లోగొంతుకతో 'సారు వచ్చిండా' అంటు అడిగిండు. "సాయంత్రము వయ రావచ్చు' వెంకటి బదులిచ్చి వారిని లోనికి తోడ్కొని పోయిండు. అప్పటికే అక్కడ జక్కపల్లి వీరమల్లు, మేదరమల్లు అంతాకూచున్నారు. ఒకరికి ఒకరు లాల్‌ సలాం పలక్కుంటు వచ్చి వారు కూచొని ఉన్న చాప మీద కూచున్నారు. ఆంథోని మీద పోలీసుల నిగరాన అంతగాలేదు. అంత తొందరగా బయట పడే వ్యక్తి కాదు. జక్కపల్లి వీరమల్లు కోనం పోలీనులు గాలిన్తున్నారు. వాళ్ళకు దొరకకుండా కొత్తగూడెంలోనే ఉంటు పార్టీ పని చూస్తు పూర్తికాలపు కార్యకర్తగా పనిచేస్తున్న సంగతి హన్మంతుకు తెలియదు. వచ్చి రావడంతోనే మల్గు కాళ్ళకేసీ చూసి "మల్లన్న నీ కాలుకెట్లా ఉందే” అంటు అడిగిండు. అంతవరదాక రెండు కాళ్ళు బారచాపుకున్న మేదరిమల్లు కుడికాలు తీసి మడుచుకొని 'చాలాసేపు నడిస్తే నొప్పి నస్తుంది' మేదరిమల్గును పోలీసులు పట్టుకొని చిత్రహింసలు పెట్టినకాన్నుంచి అతనికి ఆ కాలు నొప్పి అలాగే ఉండిపోయింది. జక్కపల్లి వీరమల్లు

248 గురించి పోలీసులు చాలాకాలము వెతికిండ్లు, ఒకటి రెండుసార్లు దొరికినట్టే దారికి మాయం అయిండు. దాంతో వారికి వీరమల్లు మీద కోపంగా ఉంది.

వీరమల్లును చూసేసనికి పోషక ఉత్సాహం అనిపించింది. చాల గమ్మత్తు అయిన మనిషి ఎప్పుడు నవ్వుతు నవ్విస్తు ఉంటాడు. ఎంత ప్రమాదకర పరిస్టితి ఎదురైనా అతని నవ్వు మాత్రం చెదిరిపోదు. ఒకనాటి సంఘటన గుర్తుకు వచ్చింది. ఆ రోజు నిజాం పోలీసులు వాడమీద వీరమల్లు కోనం ఇల్లు ఇల్లు వెతుకుతున్నారు. చివరకి రోడ్డు మీద పోయేవారిని ఆపి సోదాలు చేస్తున్నారు. ఆ పరిస్థితిలో పోషంను కూడా ఆపి పోలీసులు చెక్‌ చేసిండ్లు. భయపూరితమైన ఆ వాతావరణము నుండి బయటపడి తాను చేరాల్సిన చోటుకు చేరుకున్నాడు అక్కడే కొంతమంది కార్యకర్తలతో సమావేశం ఉంది. తీరా అక్కడికి చేరుకునే సరికి వీరమల్లు అ ఇంట్లోని పిల్లలతో చిన్న సిల్హాడిలా ఏమాత్రం భయం బెదురు లేకుండా ఆటలు ఆడుతూ కన్పించిండు. అటు తరువాత వీరమల్లును కల్సింది ఇప్పుడే.

వీళ్ళు కూచున్న గదిలోకి వచ్చిన బూట్టవెంకటి అందర్ని ఒకసారి పరికించిచూసి "సారు వచ్చేసరికి సాయంత్రం కావచ్చు, ఈలోపు మీరు భోజనాలు చేయిండ్డి భోజనానికి కావల్సిన ఏర్పాట్లు పూర్తయినవి” అంటు అందర్ని భోజనానికి లేపిండు.

అందరు భోజనాలు చేసేసరికి మధ్యాహ్నం రెండు దాటింది. "ఇక రావల్సిన వాళ్ళు ఎవరు లేనట్లే కడా” అంటు అంధోని భుక్తాయాసంతో గోడకు చేరగిలపడి, పంట్లో ఇరికిన అన్నం మెతుకులను పుల్లతో తీసుకుంటు అన్నడు.

"కొమురయ్య సారుకూడా రావల్సి ఉండే.. కాని రామవరంలో ఏదో జరూర్‌ పని ఉండి రాలేదు..” మేదరిమల్లు

“"పర్సా ఏరియాకు చేరుకున్న సంగతి తెల్సింది. ఇక మనకు కొంత వెసులు బాటుగా ఉంటుంది. ఏదైనా సమస్య ఎదురైతే మనం ఇక ఆగం కావల్సిన పని లేదు. "మేదరిమల్లు, వేడి వేడి అన్నం తినటము వల్ల పట్టిన చమటను తుడుచుకుంటు మాట పొడిగించిండు. ఆంథోని అందుకొని.

'పోటీ సంఘం వాళ్ళు తోకముడిచిండ్లు. చలపతి ఒకటి రెండుసార్లు ఏరియాకు వచ్చి, పాతమిత్రులను కొదర్ని కలిసిపోయిండట. నాకోసం కబురు చేస్తే నేను పోలేదు. ఆయనతోని మాట్టాడేదేముంది. ఒక్కసారి వెనక్కి పోయిన మనిషి ఎంకా వెన్కిపోతడు.. అసలు నన్ను అడిగితే చలపతి తోకముడుచుకొనిసప్పుడు చేయకుండా ఉంటే సరిపోయేది. మళ్ళీ ఎందుకు ఈతంటా.. ఆయన మాటెవరు వింటరట.. ఒక్కరు ఆయన మాట వింటలేరు. ఆయన వచ్చి పోయిన మరునాడే బావుల మీద మనం పోస్టర్లు వేసినం. ఇక దాంతో కాస్త అటు ఇటు ఊగిసలాడే వాళ్ళుకూడా అ పోస్టర్లు చూసి ఎర్రజెండా యూనియన్‌ ఎక్కడికి పోలేదు. పోతే ఈ పోస్టర్లు ఎవరు వేసిండ్లు అని అనుకున్నారంట.”

"నిర్భంధము మూలంగా మనం అందర్ని కలువలేకపోతున్నాము. దాంతో కొంత గందరగోళం ఏర్పడిన మాట వాస్తవమే అయినా కాంగ్రెసు వాళ్ళు ఊహించినట్టుగా జనం ఎవరు వారి వైపుకు పోలేదు.”వీరమల్లు,

యూట్ల వెంకటి తాను భోజనం చేసి వచ్చి వారితో పాటు కూచున్నడు. బయట ఎండ బాగా ఉండటము వలన వీళ్ళుకూచున్న గదిలో గాలి చాలటం లేదు. ఉక్కపోతగా ఉంది.

249

"మొన్స వెంకట నారాయణ వచ్చినప్పుడు చెప్పిండు. జనరల్‌ మేనేజరు 'బెర్రి చలపతిని పిలిచి మాట్ట్లాడిండంట "అన్నాడు.

'అంటే దీన్ని బట్టి చూస్తే పోటీ యూనియన్‌ వాళ్ళకంటే కాంగ్రెసు వాళ్ళే నయమని మేనేజుమెంటు భావిస్తున్నట్టుగా కనపడుతున్నది. "హన్మంతు దీర్ధంగా దృష్టి సారించి అన్నడు.

వీరమల్లు కల్పించుకొని "నిజమే మరి, బ్రిటిష్‌ వాళ్ళు వెళ్ళి పోయి కేంద్రంలో కాంగ్రెసు (ప్రభుత్వము వచ్చిన తరువాత, సంస్థానాలు రద్దు చేయాలని పటేల్‌ పట్టుబట్టి ఉన్నాడు. భారత్‌లో విలీనం కావడానికి నిజాం ఇష్టపడున్నా, ఈ బెట్టు మక్కువ రోజులు ఉండకపోచ్చు. రేపో మాపో కేంద్రానికి నిజాం సరెండర్‌ కాకపోడు. కాని కాంబైను వాళ్ళు చేస్తున్నది ఏమిటి? మనం నిన్న మొన్నటి దాక ఏ జమీందారులకైతే వ్యతిరేకంగా పోరాటం చేసినామో ఆ జమీందారులు ఈ రోజు కాంగ్రైనుల కల్సిపోయిండ్లు.. దామెర చెలువు జమీందారు వెంకటేశ్వర్‌ రావు కాంగ్రెసులో కల్సిండు. వాడెంత కృరుడొ, ఎంత మంది స్త్రీలను చెరిచిందో లెక్కలేదు. దళం వాన్ని శిక్షించటానికి పోతే చిక్కలేదు. ఇప్పుడు వాడు కాంభ్రైసు లీడరయి పోయిండు. ఇలా జనం అన్యపొంచుకునే వారందరి కొం([ైను వాళ్ళు పోగు బేసుకుంటాండ్లు.. 'దొరల గుండాలుకాంగ్రెసు కార్యకర్తలై పోయిండ్లు.. సంఘపోళ్ళకు వ్యతిరేకంగా రజాకార్లతో కల్సి పని చేస్తాండ్లు. రాశ్రుల్లయితే బీద బిక్కి ముస్లింల ఇండ్ల మీద దాడి చేసి దోచుకుంటాండ్లు.”

ఐన్చిజమే మరి మంగపేటలో మొన్న అదే జరిగింది. ఊరి మీది పడి దోపిడికి దిగిన వాళ్ళను మన సంఘపోళ్ళ పట్టుకుంటే అందులో ఒకడు వెంగళరావు పెట్టిన క్యాంపులో వనిచేసేవాడని తేలింది” అంభఛోని.

"దీన్ని బట్టి చూస్తే నిజాంతోపాటు కాంగైను వాళ్ళతొని కూడా కొట్టాడవలసి ఉంటుందేమో” మేదరిమల్లు అనుమానం వ్యక్తం చేసిండు.

“వ్రజలకు వ్యతిరేకంగా వనిచేసేవాడే ఎవడైనా సరే వానికి వ్యతిరేకంగా సంఘం కొట్టాడవల్సిందే” హన్మతు గట్టిగా అన్నడు.

“"స్వాతంత్రము వచ్చిందని కాంభైసు వాళ్ళు సంకలు గుద్దముంటాండ్డు. ఎవరికి వచ్చింది స్వాతం[త్రము. నిన్న మొన్నటి దొక ప్రజలను పీడించిన దొరలు, ఇప్పుడిక నిజాం మనల్ని కాపొడలేడని తెల్సుకుని కాంగ్రెసు వంచన చేరుతాండ్లు. రామానందతీర్థ వంటివాళ్ళు ఇంకా భ్రమల్లో ఉన్నారు. నిజాం పోళఠే పరిస్థితులు అన్ని చక్కబడుతాయను కుంటుండ్లు. అసలు నమస్య వాళ్ళకు అర్ధం అయితలేదు. "దున్నేవాడికి భూమి కావాలి” వందలు, వేలు, లక్షల ఎకరాల భూమి ఉన్న భూస్వాముల, జమీందార్ల భూమిని భూమిలేని పేదలకు కాంభైను వాళ్ళు పంచుతారా? ఆ కార్యక్రమమేది వాళ్ళ ఏజెండాలో లేదు. ఆ విషయమై వాళ్ళు ఏమి మాట్లాడడం లేదు”.

వీరమల్గు మాటలకు అడ్డుపోయిన వెంకటి.

"కాంగెసుపట్ల గాంధీగారి పట్ల మనవాళ్ళు కూడా కొందరు మొగ్గుతాం డు"

"ఎవరు మొగ్గుతాండ్లు? మధ్యతరగతి నుండి వచ్చిన వాళ్ళు చాల మంది గాంధీపట్ల ఆయన సిద్దొాంతంపట్ల కొన్ని భ్రమలు పెంచుకుంటాండ్లు, ప్రజలు ఎదుర్కుంటున్న అసలు సమస్య భూమి సమస్యను పరిష్కరించుండా ఎన్ని నీతివాక్యాలు చెప్పినా అచరణలో

250

అది బూటకమే అవుతుంది. ఈ భ్రమలు పటాపంచలు కావడానికి ఎక్కువ రోజులు పట్టయనే నాకు అన్పిస్తున్నది. "వీరమల్లు మొఖంలో దృడమైన అభిప్రాయం దోహదమైంది. 'గాంధీ గారి సిద్ధాంతాలు గాంధీతోని అంతరించిపోతాయి. ఎందుకంటే గాంధీని, రామానందతీర్థవంటి వాళ్ళను ముందు పెట్టుకొని లంగలు, దొంగలు, ప్రజాద్రోహులు కాంగైసు పంచన చేరిండ్లు.. వీళ్ళ చేతిలోకి స్వాతంత్రము వస్తే అది నిజమైన ప్రజల స్వాతంత్రము ఎలా అవుతుంది. ప్రజల సమస్యలు పరిష్కరించబ డనంతకాలము నా లెక్కన స్వాతంత్రము వచ్చినచ్చేకాదు.”

వీరమల్లు వెల్లబుచ్చిన అభిష్రాయాలపట్ల అక్కడి వారలకు కొంత గందరగోళం ఏర్పడ్డది. హన్మంతు అసంతృప్తి చెందిండు. బూట్ల వెంకటికి ఎటు తోచలేదు. మేదరినుల్లు ఆలోచనలో పడ్డాడు. తనకు తెలిసి తెలియనట్టున్న విషయాలను అర్ధం చేసుకోవడానికి పోషం ప్రయత్నిస్తున్నాడు. ఆంథోని మాత్రము వీరమల్లు అభిప్రాయాలను బలపరుస్రున్నట్టుగా తలాడించి "నిజమే అన్నా ప్రజలకు అన్యాయం ఎవరు చేసినా అది అ.్యాయినే అవుతుంది.అది కాంగ్రెసు అయినా, నిజాం అయినా ఒక్కటే. చూడబోతే వీరన్న చెప్పిందే జరుగుతుందేమో లేకుంటే నిజాంతోని కేంద్రము జరిపే చర్చలు ఎటు దారితీస్తాయి. నిజాం ఆంతరంగిక విషయాల్లో కేంద్రము జోక్యం చేసుకోదు అంటె అర్ధము ఏమిటి? ప్రజలను నట్టేట్లో ముంచినట్టేకదా? ”

వీరమల్లు ఏదో చెప్పబోయిండు. కాని అంతలోకే బూట్ల వెంకటి కల్పించుకొని "నెల్లిపాకలోని కస్తూరి రంగయ్య కాంగ్రెసు వొళ్ళతోని కల్సిండట నిన్న మొన్నటి దాక పార్టీ వాళ్ళతోని తిర్గెటోడు.. ఇప్పుడు కాంగ్రెసు మనిషైై పోయిండు. ఎవరిని నమ్మాలో ఎవరిని నమ్మద్దో తెలయకుండా ఉంది” అన్నాడు.

"కష్టకాతలము వచ్చినప్పుడే మనోడు అయింది, మందోడు అయ్యింది తెల్సేది "మేదరిమల్లు నిర్లిప్తంగా అన్నాడు.

,. వీళ్ళు ఇలా తర్జన భర్ణ్వనలో ఉండగానే సూర్యుడు పడమటి కొండల్లోకి కుంగిండు.

అయినా వాత్తావరణంలో వేడి తగ్గలేదు, ఒక కొమ్మ రెమక్రూడా కదలకుండా గాలి స్థంబించిపోయింది. ఒక్కటే ఉక్కపోతగా ఉంది.

ఇంతకు సారు రాకపాయే” అంటు పోషం వీధిలోకి దృష్టి సారించిండు. ___ "కాస్త చీకటి అయితేకాని మనోళ్ళు రారు. ఎంత సర్కారు ప్రాంతమైనా తీసుకోవల్సిన టెక్‌ జాగ్రత్తల్రన్నీ మనోళ్ళు ఖచ్చితంగా పొటిస్తారు. "వెంకటి.

బయట సంధ్య వెలుగులు పోయి మసకచీకటి ఆవరిస్తున్నది. ఆ సమయంలో ఒంటెద్దు రంగయ్య వచ్చిండు. ఆయన్ని చూసేసరికి అందర్లో ఉత్సాహంకమ్మింది. ఆయన వెనుకే శేషగిరి వచ్చిండో ఏమోనని ఆప్రయళ్నంగానే అందరూ వాకిటికేసి చూసిండ్లు. అది కనిపెట్టి రంగయ్య "సొరింకా రాలేదు, ఇక్కడ మనోళ్ళు వచ్చిండ్లో లేదో చూసిపోదా మని వచ్చాను. రావల్సిన వాళ్ళందరు వచ్చినట్టేక కదా? అంటు వెంకటికేసి వీరమల్లు కేసి అన్నడు,

"మధ్యాహ్నం వేళకే అందరు వచ్చిండ్లు మీదే అలన్యం "వెంకటి బదులిచ్చిండు. ” అయితే నేను పోయి సారును తీసుకొని వస్తానంటు” అతను వెనక్కి తిరిగి పోయిండు, చిక్కగా చీకటి అలుముకునే వేళు శేషగిరి, రంగయ్య పాపయ్య వెంటర్నాగా వెంకటి

25511

ఇంటికి చేరుకున్నారు.

చాల రోజుల తరువాత శేషగిరి సారును చూడటంతోనే తాళ్ళ పోషక ఒక్కసారిగా ఉద్వేగం ఆగలేదు. కళ్ళుచెమర్చాయి. చెమర్చిన కళ్ళతోనే అతను శేషగిరిని అణువణువు పరిక్షించినట్టుగా చూపిండు. "పెద్ద మార్ప్చేమి లేకున్నా, మనిషి సన్నబడ్డట్టుగా అన్పించింది. కలిసిన కనుబొమ్మల క్రీంద చురుకైన చూపులు చిర్నవ్వు చిందిస్తున్నాయి. వేసుకున్న పొడవాటి షర్టును మోచేతుల వయ మడుచుకొని ఉన్నడు. చిర్నవ్వుతోనే పలకరిస్తూ చాలరోజుల తరువాత మిమ్మల్ని చూడటం సంతోషం కల్గిస్తుంది. ” అంటు వరసగా అందరితో అలాయి బలాయి తీసుకున్నాడు. అటు తరువాత అందరు నేలమీద పరిచిన చాపల మీదదూచున్నారు. వారి మధ్యన చిన్న లాంతరు సన్నగా వెలుతురు చిమ్ముతు న్నది, గోడకు అనుకొని కుచున్నాడు మేదరిమల్లు, ఆయాసంతోకుడి కాలు మలుచుకున్నది కనిపెట్టిన శేషగిరి "నీ నొప్పింకా తగ్గలేదా?” అంటు మేదరిమల్లు మోకాలు మీద చెయ్యివేసి అప్వ్యాయతతో నిమిరిండు. మల్షుకు ఒక్కసారిగా ఏదో తెలియని మధురాను భూతి కల్గినట్టుగా మొఖం విప్పారింది.”

పోషక్క ఎలా ఉంది” అంటు పోషంను పలకరించిండు.

"తనూ వస్తానంది కాని వీలుపడలేదు” అన్నడు తాళ్ళ పోషం.

“మొన్నటిదాక కాషాయరంగు జెండాలు వట్టకొని తిర్గిన ఒకరిద్దరు ఇప్పుడు మూడురంగుల జెండా పట్టుకొని తిరుగుతున్నారు. పెద్ద బజార్ల ఆర్యసమాజం మందిరము ప్రక్కన ఆఫీసు పెట్టిండ్లు. వారం పదిరోజుల్లో ఆయ్యదేవర కాళేశ్వర్‌రావును పిలిపిస్తరట, మీటింగ్‌ పెడ్తరట.. ఇక వీళ్ళు చేసింది చాలక ఆయన వచ్చి చేస్తడట” ఆంథోని

శేషగిరి సాలోచనగా ఆంథోని మొఖంలోక చూసి మాట్లాడసాగిండు. "కేంద్రంలో కాంగైసు అధికారములోకి వచ్చిన తరువాత పోరాట ప్రాంతములో పరిస్థితి మారింది. నిన్న మొన్నటిదాక తెలంగాణలో ఏ దొరలకైతే వ్యతిరేకంగా ప్రజలు ఆయుధాలు పట్టారో, ఆ దొరలే ఇప్పుడు కాంగైసు ముసుగులో మళ్ళీ ముందుకు వస్తున్నారు. కాంగ్రెసుపట్ట, గాంధీపట్ల మధ్యతరగతిలో (భ్రమలు ఏర్పడ్డాయి. ఆ (భ్రమలు పార్టీ శ్రేణుల్లోకి కూడా చొచ్చుకొచ్చాయి. ఉన్నత కులాలనుండి, మధ్యతరగతినుండి పార్టీలోకి వచ్చి చేరిన వారిలో ఇప్పటికే కొంత ఊగిసలాట మొదలయింది. వారికి నిజాంపట్ట ఉన్న ద్వేషం, నిజాం రాజరికానికి మూల బీజమైైన వ్యూడల్‌ దోపిడి పట్ల లేదు. నిజాంపోతే అంతా చక్కబడుతుందనే భ్రమల్లో ఉన్నారు. తెలంగాణలోని అశేష జనావళి బాధలకు మూలమైన భూమి సమస్య గురించి ఆలోచించడములేదు. భూమి లేని పేదలకు దొరల భూములు పంచకుండా దాటవేయటమంటే, రోగాన్ని అట్టిపెట్టి పైపై పూతలు పూసినట్టే అవుతుంది. ముందుముందు సమస్య మరింత జటిలమౌతుంది. ఇంతవరకు ప్రజలు పోరాడి గుంజకున్న లక్షలాది ఎకరాల దొరల భూములను, ప్రజలకే పంచుతామనే కార్యక్రమం ఏదీ కాంగ్రైను వారి ఎజెండాలో లేదు. భూమిసమస్య పరిష్కఠించుండా చూపే ఏ పరిష్కారమైనా అంతిమంగా అది దోపిడిదారులకే లాభం చేమూర్చుతుంది.”

ఆంథోని చెవులు రిక్కించిండు. మేదరిమల్లు సాలోచనగా దృష్టి సారించి దీర్ధంగా అలోచిస్తున్నడు. తాళ్ళ పోషయ కొంత అర్హమై కానట్బగా అన్పించింది. జక్కపల్లి వీరమల్యకు

252

ఉత్సాహంగా ఉంది తను ఏదైతే అలోచించాడో సరిగ్గా శేషగిరి సారు కూడా అదే చెప్పేసరికి సంతోషమైంది. హన్మంతుకు, బూట్ల వెంకటికి ఈ పరిస్థితి ఇలా కొనసాగితే ముందుముందు ఏం చెయ్యాలో అర్థం కావటం లేదు ఒంటేద్దు రంగయ్య ముఖంలో ఏ భావం స్సష్టం కావడంలేదు ఇదంతా విని విని అతనో నిశ్చిత అభిప్రాయానికి వచ్చి ఉన్నడు ఇంటి ముందు వసారాలో నిలబడి వీథిలోకి దృష్టి సారించిన కంగాల పాపయ్య వీధిలో వచ్చిపోయే వారిని గమనిన్తు తన పనిలో తానుండి పోయిండు. చిక్కటి చీకటి అలుముకున్నా వాతావరణంలోకి వేడింకా తగ్గలేదు. వీధిలో జనం పలచబడటంతో దుకాణాదారులు దుకాణాలు మూసేసుకునే ప్రయత్నంలో ఉన్నారు. అప్పుడప్పుడు దూరం నుండి గుళ్ళో గంటలమోత లీలగా వినిపిస్తుంది.

మరోసారి శేషగిరి గొంతు కంగున మోగింది.. "ఒక తెలంగాణాలోనే కాదు. దేశ వ్యా ప్తంగా దాదాపుగా ఇదే పరిస్థితి కొనసాగుతన్నది. నిన్నమొన్నటిదాక బ్రిటిష్‌ వారి వంచన చేరినవారు ఎప్పుడైతే ప్రజల్లో స్వాతంత్ర కాంక్ష రగిలి వీధుల్లోకి వచ్చి స్వాతంత్ర్యంకోసం ఉద్యమించారొ, అంతవరదాక బ్రెటిష్‌వాడి మోచేతులనీళ్ళు తాగి బతికినవాళ్ళే, ప్రజల అకాంక్షలకు ఉవ్వెత్తున లేచిన ఉద్యమాలను చూసి ఇక లాభంలేదనుకొని వచ్చి ఉద్యమంలో కలిసి నాయకత్వ స్థానంలోకి ఎగబాకి ఇప్పుడు అధికార పీరాన్ని కూడా అధిష్టించారు. ఇలా అవకాశవాదుల చేతుల్లోకి అదికార మార్పిడి జరిగినంత మాత్రాన ప్రజలకు ఒరిగేది ఏమీ ఉండదు ప్రజల సమస్యలను చిత్తశుద్దితో పరిష్కరించే ప్రభుత్వాల ఏర్చడనంత కాలము గావణకాష్టంలా సమస్యలు రగులుతూనే ఉంటాయి. మనం కోరీ నిజమైన స్వాతంత్ర్యము ప్రజలందరికీ సమానమైన అవకాశాలు ఉండే సమసమాజం, ఒకరు దోచుకునేవాడు, మరొకడు దాపిడికి గురయ్యేవాడు ఉన్నంతకాలం ప్రజలకు స్వాతంత్ర్యము రానట్టే లెక్క. సమాజంలో దోపిడి ఉన్నంతకాలం మనం పోరాటాన్ని కొనసాగిస్తునే ఉంటాం ”

సుదూర భవిష్యత్తును అవలోకన చేసుకున్నట్టు ముఖం కాంతివంతమైంది. చురుకైన అతని చూపుల్లో దీపు కాంతి ప్రతిఫలిస్తున్నది.

"బ్రిటిష్‌ వాడి అస్తులకేమి భంగము కల్గకుండా, దేశమంతా ప్రాకిపోయిన సంస్తానా ధీశుల ప్యూడల్‌లిజమ్‌ చక్కుచెదయుండా, కొత్తగా తల ఎత్తిన స్వదేశి పారిశ్రామిక వేత్తల శ్రమదోపిడి పద్దతులకు భంగము కల్గించుండా ఏర్పడిన స్వాతంత్ర్యము సామాన్యులకు ఎలా స్వతంత్రము అవుతుదంది ? ఇంతదాక పరాయి పాలనలో దోపిడీకి గురయిన ప్రజలు ఇప్పుడు స్వదేశి పీడకులు, ముందు ముందు జనాన్ని పీడించుక తినరనే గ్యారంటీ ఏది కన్చించడములేదు. ఇంకా చెప్పాలంటే ఇప్పుడుపాలనలో వచ్చిన పీడకులు రేపు జనాన్ని మరింత పీడించుకతినరనే గ్యారంటి ఏమీలేదు. ఇప్పటికే వారి వర్గ స్వభావము బీజ రూపంలో కనిపిస్తునే ఉంది. గాంధీగారి సిద్దాంతం ఆధారంగా జరిపిన ఆహ్మదాబాద్‌ మిల్లు కారికుల అనుభవం ఏం చెప్పింది, పరిశ్రమాధిపతుల దోపిడీని శాంతియుత పరివర్తన పేర, సంప్రదింపుల పేర, జరిపిన ప్రయోగం అంతిమంగా దోపిడిదారులకే ఉపయోగపడింది. ఇటువంటి ప్రయోగాలతో రేపుముందుకు వస్తున్న కాంగ్రెసు భవిష్యత్తులో కార్మిక వర్గానికి

ఒరగబెట్టేదేముండదని స్పష్టం చేస్తున్నది. దోపిడి పీడన ఉన్నంతకాలం పీడిత వర్గాలు

253

తాము ఎత్తిన ఆయుధాలను దించేదెలేదని స్పష్టం చేయాలి. ఒక దోపిడి దారుడు పోయి మరో దోపిడి దారుడు రావటానికి కాదు మనం పోరాటం చేసేది. అందుకోసమైతే మనం ఆయుధాలు పట్టవలసిన అవసరంలేదు. ” న

గాలి చొరని ఆ చిన్న గదిలో భవిష్యత్తు చిత్రపటాన్ని ఆవలోకన చేస్తున్నరు. తాము అమితంగా గ్రుమించే తమ ప్రియతమ నాయకుడు పథనిర్దేశన చేస్తుండగా, ఊపిరి బిగబట్టి వింటున్నారు. ఏకాగ్రతతో వాళ్ళు ఆయన మాటలను ఆలకించ సాగారు

"సమసమాజ లక్ష్యంగా జరిగే ఈ పోరాటంలో అగ్ర భాగాన నిలిచే కార్మిక వర్గంనుండి మనం వచ్చాము. ఈ పోరాటాన్ని ముందుకు తీసుకుపోవాల్సిన చారిత్రక కర్తవ్యము మన మీదున్నది. మనం ఈ పోరాటము నుండి వైదొలగడమంటే మనకు మనమే అన్యాయం చేసుకున్నట్టు. మన ముందు తరాలకు మన పిల్లల భవిష్యత్తుకు అన్యాయం చేసినట్టే అవుతుంది. ఈ చారిత్రక కర్తవ్యాన్ని మనం నెరవేర్చాలి. మన మార్గమమి పూలబాట కాదు. కష్టాలు, కన్నీళ్లు త్యాగాలతో కలగలిసి పోయిన సుదీర్ధపోరాటమార్గమిది.”

"మనం మన లక్ష్యాన్ని చేరుకోవటానికి మార్గాన్ని ఎన్నుకున్నట్టుగానే ప్రజాపీడులు తమను తాము కాపాడుకోవడానికి, తమను తాము రక్షించుకోవడానికి మార్గాలు వెతుక్కుంటున్నరు. ప్రజాపోరాటాలను అణచడానికి ఎంతటి దుర్మార్గానికైనా వెనుకొడరు. ఈ రోజు మనముందు నిరయశుడైన నిజాం రాజు నరమాంసానికి రుచి మరిగిన పెద్దపులిలా ఉన్నాడు. కాని ఉవ్వెత్తున లేచిన తెలంగాణా రైతాంగ పోరాట జ్వాలల ముందు ఈ పెద్ద పూలి కాస్త కాగితపు పులేనని రుజువైంది. ఈ కాగితపు పులి రేపో మాపో రగిలిన పోరాట జ్వాలల్లో మసిగాక తప్పదు. ఆ సుదినము ఎంతో దూరంలోలేదు. కాని మనం ఈ క్లిష్ట సమయంలో మన పోరాటం నుండి ఏ మాత్రం వైదొలగినా, మన ఆయుధాలను ఏ మాత్రం ప్రక్కన పెట్టినా మరో ప్రమాదం పొంచి ఉన్నది. భారతదేశంలో బ్రిటిష్‌ వాడి నుండి దేశస్వాతంత్ర్యము పేర అధికారము బూర్జువా, భూస్వామ్య వర్గంల చేతిలోకి మార్చిడి జరిగింది. అశేష జనాలను పీడించే ఈ వర్గాలు అధికారములోకి రావడము ద్వారా ప్రజలకు వారిగేది ఏమీలేదు. దేశ సమగ్రత పేర, సంస్థానాల విలీనం 'పేర, అఖండ భారతం పేర అధికారంలోకి వచ్చి దోపిడి వర్గాలు ముందుకు వస్తున్నాయి. మనం దేశసమగ్రతకు, అఖండభారతానికి వ్యతిీయలంకాదు. కాని ఈ నినాదాలు మాటున పొంచిఉన్న ప్రమాదాన్ని మనం గమనించాలి. పెట్టుబడిదారులకు, భూస్వాములకు పెద్దపీట వేస్తున్న పాలకవర్గాల ద్వారా పీడిత ప్రజలకు వొరిగేదేమీ ఉండదని మనం తెలియజేస్తున్నాం. ప్రజలు ఎదుర్కుంటున్న సమస్యలపట్ల, ముఖ్యంగా భూమిలేని పేదలకు భూమి పంపకానికి సంబంధించిన సమన్యను దాటవేస్తున్న కాంగ్రెసు అంతిమంగా ప్రజావ్యతిరేక స్వభావాన్ని సంతరించుకోకమానదు. ప్రజల సమస్యలను పరిష్కరించటములో నిర్మాణాత్మకమైన కొార్యత్రమము, చిత్తశుద్ధిలేని కాంగ్రెసు ప్రజలకు వొరగబెట్టేదేమీ ఉండదు. భవిష్యత్తులో నిజాం పోయి కాంగ్రెసు అధికారములోకి వచ్చినా ఇప్పుడున్న అహింస, శాంతి ముసుగును చించుకొని ప్రజా పోరాటాలను అణచడానికి మరింత దుర్మార్గంగా ముందుకు రావచ్చు. ఎందుకంటే వారి లక్ష్యం ఒక దోపిడి వ్యవస్థ స్థానంలో మరో దోపిడి వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయడం. కాని మనలక్ష్యం సమాజంలో మొత్తం దోపిడి వ్యవస్థ లేకుండా చేయడం.

254

అందువలన భవిష్యత్తులో మన పోరాటం మరింత కష్టం కావచ్చు. ఎందుకంటే నూతనంగా అధికారములోకి వచ్చిన ఈ దోపిడి వర్గాలు ప్యూడల్‌ నిజాం కంటే తెలివైన వారు వీళ్ళు ప్రజలను రకరకాల భ్రనులకు గురిచేస్తారు ప్రజలకు కాంగ్రెసు మీద భ్రమలు పోతే మరో ముసుగులో మరో పార్టీని ఏర్పాటు చేసి ప్రజలను నమ్మింపచూస్తారు. ప్రజల్లో ఉన్న అంతరాలను, మతాలను, కులాలను, ప్రాంతాలను ఆలంబనగా చేసుకుంటూ అసలు సమస్యల జోలికి పోకుండా భ్రమలకు గురి చేస్తూ ప్రజలను ప్రధాన పోరాటము నుండి ప్రక్క దారి పట్టించి తమలో తాము చంపుకుంటుంట్నే తాము మాత్రము అధికార పీఠము ఎక్కి తమదోపిడిని మరింత పదునుగా దుర్మార్గంగా సాగించుతారు. %?

• "అందుకే మన మార్గం సుదీర్ధమైైంది. అన్ని రకాల దోపిడిలను వ్యతిరేకిస్తూ ముందుకు సాగేది. సమాజంలో దోపిడి ఉన్నంతకాలము మన పోరాటం కొనసాగుతూనే ఉంటుంది. దుర్మార్గమైన దోపిడి పీడనకు వ్యతిరేకంగా సాగే ఈ పోరాటములో మనం ప్రాణాలే శోల్పోవచ్చు. కాని సమాజంలో దోపిడి ఉన్నంతకాలము మన పోరాటం ఆగదు. ఒక వీరుడు మరణిస్తే. అతని స్థానాన్ని భర్రిచేయడానికి మరో వీరుడు ముందుకొస్తూనే ఉంటాడు. ఒక శేషగిరి చనిపోతే మరో శేషగిరి పోరాటంలోకి వస్తాడు. ఈసారి మరింత కృతనిశ్చయంతో వోటవిి అనుబావలనుండి నేన్నుకొన్న గుణపాఠాలతో మరింత రాటుదేలిన పోరాటయోధుడిగా ప్రజల్లోకి వస్తాడు. ”

ఆ మాటలు అంటుంటే భావావేశంతో అతని గొంతు వణికింది. రంగయ్య ఆవేశ పూరితమైన శేషగిరి మొఖంలోకి తదేకంగా దృష్టిసారించాడు. వీరమల్లు గంభీరమైపో యిండు. గోడకు చేరగిలబడి కూచున్న మేదరిమల్గ్లుకు అలౌకిక ఆనందము ఆవరించి నొప్పి తెలియకుండా పోయింది. జంధోని ఆవేశము అపుకోలేక హన్మంతు చేతిని వడిసి పట్టుకున్నాడు. తొళ్ళ పోషయ ఎందుకో ఎడమకన్ను అదరసాగింది. ఒక్కసారిగా విచినగాలికి రెపరెపలాడుతున్న దీపానికి రెండు చేతులు అడ్డం పెట్టిన బూట్ల వెంకటి ప్రయత్నం విఫలమై దీపం ఆరిపోయి చీకటి కముత్రున్నది. దాంతో అతను లేచి పోయి అగ్గివెట్టె తెచ్చి దీపాన్ని మళ్ళీ వెలిగించిండు.

దాదాపుగా రాత్రి ఎనిమిది గంటల వయు వారి సమావేశము కొనసాగింది. అంతకు ముందే శేషగిరి వాళ్ళ అన్న సుబ్బయ్యకు కలుస్తానని మాట ఇచ్చి ఉండటము వలన సుబ్బయ్య ఇంటికి బయలు దేరడానికి సిదమయిండు. అదే రోజు రాత్రి మళ్ళీ దళంతో అపాయింటుమెంటు ఉండటము వలన అతను అందరి దగ్గర సెలవు తీసుకొని తొందరగా బయలుదేరాడు.

0౦౦౦

రామాలయానికి వెళ్ళే ప్రధాన వీధిలో పటాల సీతయ్య దుకాణము ఉంది. అది చిన్న దుకాణము, రోడ్డు మీదకంటు దుకాణము పరుచుకొని ఉంది. దేవాలయానికి వచ్చే యాఠ్రికులు దైవదర్శనాన్ని చేసుకొని, తాము వచ్చిన యాత్రకు గుర్తుగా ఏదైనా దేవుని బొమ్మను కాని, రుద్రాక్షలు, విభూది, బొట్టు కుంకుమలు, ప్యాలాలు పవుట్నాలు తీసుకపోవటము రివాజు, కొన్ని పటాలు వేలాడదీసి, మరికొన్నింటిని తంకెలుతంతెలుగా పరిచిన చెక్కబల్లమీద (ఫ్రేమ్‌లో చిగించిన సీతారాములు, అంజనేయస్వామి, విష్ణువు,

255

మార్కండేయులు తదితర దేవుల్ల పటాలున్నాయి.వేడినీళ్ళకు చన్నీళ్ళు తోడన్నట్టుగా పటాలతోపాటు కుంకుమ, ప్యాలాలు పుటాలు వంటి సొమాన్లు ఉన్నాయి. సీతారాముల కళ్యాణమహోత్సవము జరిగి రెండు నెలలు గడిచిపోయినా ఎండకాలము కావటము వలన పని పాటలులేని జనం మొక్కుబడులు తీర్చుకోవటానికి వచ్చే కాలము కావట ముతో ఎండకాలమన్ని రోజులు కొంచెము గిరొకిగౌనే ఉంటుంది.కాని ఆ రోజు మాత్రము సీతయ్య సాయంత్రము ఎనిమిది గంటలకే దుకాణము కట్టేసిండు. అందుకు కారణములేక పోలేదు. కొత్తగూడెంనుండి సుబ్బయ్య భద్రాచలయ బ్రతకవచ్చిన తరువాత సీతయణ్రు సుబ్బయ్యకు దోస్తానికుదిరింది. సుబ్యయ్య నడిపించే హోటల్‌ సీతయ్య దుకాణానికి దగ్గరనే ఉండటం వల్లనైలేనేమి, సుబ్బయ్య మంచితనం వల్లనైతేనేమి ఇద్దరి మధ్య స్నేహంకుదిరింది. అంతకు ముందురోజున సుబ్బయ్య, సీతయ్యను చాటుగా పిలిచి విషయం చెప్పినప్పుడు క్షణకాలం సీతయ్య నిర్భాంతపోయిండు. శేషగిరి గరించి క్రొత్తగూడెంల ఆయనకున్న పలమబడి గురించి కర్ణాకర్ణిగా విన్న సంగతులు ఆయనకు తెలియందికాదు. చుట్టుపక్కల ఊళ్ళ థ్‌ జరుగుతున్న లాొల్గుల గురించి ఎప్పటికప్పుడు ఏదో రూపంలో ఆయన చెవిన పడుతూని ఉన్నాయి. సీతయ్యది స్వంత ఊరు గార్ల. అతనెప్పుడో పద్నాలుగు సంవత్సరాల వో బ్రతకుదెరువును వెదుక్కుంటూ ఈ వూరు వచ్చిపడ్డడు. ఆయనకివ్పటికి వుట్టిన ఊరు పేగు సంబంధము తెగిపోలేదు. ఊళ్ళలో దొరల పెత్తనం ఆయన అనుభ ౦ రాకపోయినవ్పటికి దొరల దౌర్జన్యము గురించి ఆయన కళ్ళచు వా సంఘటనలున్నాయి. అయితే కోమట్లకుటుంబం నుండి వచ్చినవాడు కావున స్వభాష. త్యా

యే లౌకికత కొంత అబ్బింది. నల్గురు అంటిముట్టనట్టుగా తన పనిని తాను చేనుకొని పో త అలి అన్నదమ్ములలో చివరివాడు కావడము, తను తెలిసిన వ్యాపారము ఊళ్ళో వడంతో భద్రాచలం వచ్చి చేరిండు. న నట శేషగిరి ప్రన్తైవన తెచ్చినపుడు మనసులో కాస్త భయమనిపించినా, అంతకు మించిన ఉత్సాహం ఆయనలో చోటు చేనుకున్నది. భద్రాచలం సర్కారు (ప్రాంతం కావడం వలన నిజాం పోలీసుల వేధింపులు లేకపోడం కూడా అయనకు కొంత దైర్యాన్ని ఇచ్చింది. దాంతో” అదేమంత భాగ్యము అంత గొప్ప వ్యక్తి మా ఇంటికి వస్తాడంటే అది నేను చేసుకున్న పూర్వజన్మ సుకృతము” అంటూ నిండుగా నవ్విండు. అలా నవ్వినప్పుడు అతని గుండ్రటి నల్లటి మొఖం విప్పారింది. “ఆ నవ్వు చూసి సుబ్బయ్య మనసు తేలికయింది.

భద్రాచలం వచ్చి చేరినప్పటికి నిజాం పోలీసుల నిఘా ఇంకా తనమీదున్నదేమోనన్న అనుమానం మాత్రం సుబ్బయణు వీడిపోలేదు. ఎటుపోయి ఎటు వస్తుందో ఏమోనని శేషగిరిని కలును కోవడానికి తన మనసు ఎరిగిన పటాలసీతయ్య ఇంటిని ఎంచుకు న్నాడు. సీతయ్యతో పాటు ఆయన భార్య మహా లక్ష్మితో కుటుంబపరంగా "స్నేహంగా ఉండటము కూడా అందుకు తోడయింది. సుబ్బయ్య ఉండే ఇంటికి నాల్గిండ్గ అవతల సీతయ్య ఇల్లు ఉంది. సీతయళణ్లు పిల్లలు లేకపోవడము వల్ల మహాలక్ష్మి సుబ్బయ్య పిల్లలను ట్రేమగా చూసేది. దాంతో ఆ ఇద్దరు పిల్లలు ఆ ఇంట్లో బాగా మాలిమికుదిరింది. వారింట్లో పిల్లలు ఎంత గారాబము చేస్తారంటే చూసేవారికి వారి పిల్లలేమో నన్నంత భ్రమ

256 కల్గుతుంది

కామమ్మ మధ్యాహ్నం వరకే భద్రాచలం చేరింది. కాని రాత్రి అయితే కాని శేషగిరి రాడని తెలిసి నిరుత్సాహం కమ్మింది ఆ రోజు సాయంత్రం కావటము కోసం ఆమె ఎంతగా ఎదురు చూసిందంటే, అనలు పొద్దు ఎంత గడవదేమని పదేపదే మునసులో అనుకుంది. తాము ప్రేమించే వారి కోసము ఎదురు చూసినప్పుడు కాలము ఎంత నిర్ణయగా ముందకు కదులుతుందో ఆమెకు అనుభంలోకి వచ్చింది.

సూర్యుడు పడమటికి గ్రుంకి, సంధ?వేళలు కముక్రునే వేళు ఇంటిల్లిపాది సీతయ్య ఇంటికి చేరుకున్నారు. సీతయ్య ఉండేది రెండుగదులుండే చిన్న ఇల్లు ముందు కాస్త వాకిలి, తడకలు కట్టిన ఫెన్సింగ్‌ వల్ల ఇంట్లో మనిషి బయటికి కన్చించడు. ముందు గదిలో పరచిన మంచంమీద సీతయ్య కూచోని ఉంటే, ఆయనకు ఎదురుగా సుబ్బయ్య తట్టకుర్చీలోకూచోని ఉన్నాడు. లోపలి గదిలో కామమ్మ మాటిమాటికి వాకిలివైపు చూడటం కనిపెట్టిన జానకమ్మ "వచ్చేవారు లోపలిదాక రాకుండా పోరు” అంటూ వదిన గారిని ఉడికించింది. దాంతో కామమ్మ కాస్త సిగ్గుపడి పోయి చిన్నగా నవ్వి ఊరుకున్నది.

'మా మరిది మా అత్తమక్రు కడపటివాడు కావటము, అప్పటకి ఆమె ఆరోగ్యము అంతంత మాత్రంగా ఉండటము వలన మా వదినె గారే చిన్నప్పటి నుండి సాది సవరించింది ” జానకమ్మ మహాలక్ష్మితో అంది

మహాలక్ష్మి తల పంకించి ” కన్న (ప్రేమకన్న సాదిన (ప్రేమ గొప్పది.” అంది.

ముందుగదిలో వాలుకుర్చీలో చేరగిలబడిపోయిన సుబ్బయ్య దీర్ధంగా దృష్టి సారించి సీతయ్యతో చెప్పుకొచ్చిండు. "మొదటినుండి వాడు ఇంతే వాడికి ఏదీ మంచి అనిపిస్తే అది చేసేవాడు. మొండి ఘటం, కాని ఒక్కటి మాత్రము నిజం వాడు ఏది చేసినా మంచి చేసేవాడు. మద్రాసులో చదువుకొమ్మని తోలితే అక్కడ కాంగ్రెసు వాళ్ళతో కలిపిపోయి సత్యాగ్రహాలని తిరిగిండు పోలీసులు పట్టుకొని వాన్ని ఎక్కడ జైళ్ళో తోస్తరేమోనని మానాన్న ఎంతో భయపడ్డడు. ఇక అక్కడ ఉంటే చేతికిరాడని భావించి, కొత్తగూడెయక తీసుకొని వస్తే ఇక్కడ ఇదే లొల్లి. "భారంగా నిట్టూర్చిండు.

సీతయ్య వేదాంత ధోరణిలో సుబ్బయ్యశకేసి దృష్టిసారించి. "మనం ఒకటి అనుకుంటే దైవము ఒకటి అనుకుంటుంది మనచేతుల్లో ఏముంది. ఎట్లా వ్రాసిపెట్టీ ఉంటే అట్లా జరుగు తుంది. భగవంతుడు ఆయన చేత ఈ పని చేయాలని వ్రాసి పెట్టి ఉన్నాడేమో. అన్ని అనుకున్నట్టుగా జరిగితే మనుష్యులకు ఇన్ని కష్టాలు ఎందుకు ఎదురైతవి. మనం నిమిత్త మాత్రులం.” అన్నాడు.

సుబ్బయ్య సాలోచనగా సీతయ్య ముఖంలోకిచూసి” అసలు మావోన్ని కొత్తగూడెయ తీసుకరావటములో నేను పొరపొటు చేసానేమోనని నాకు అప్పుడప్పుడనిపిస్తుంది.

సీతయ్య తల అడ్డంగా తిపస్పి"అలా ఎందుకు అనుకోవాలి. అలా చేయాలని వ్రాసి పేట్టి ఉంది కాబట్టీ అలా జరిగింది అయినా ఇందులో మీ వోడు చేసిన తప్పేమీ నాకు కన్ఫించడంలేదు. నల్గురి మంచి కోసము పని చేయటంలోఉన్న ఆనందము మరో దాంట్లో లేదంటారు. పెద్దలు . జగత్‌ కళ్యాణము కోసము జీవితాన్ని త్యాగము చేయటం అందరికి సాధ్యం అవుతుందా? అతనా నిర్ణయం తీసుకున్నాడంటే అది అతని పూర్వజన్మ సుకృళమే

257

అయివుంటుంది.”

అతని మాటలకు అడ్డుపోయి సుబ్బయ్య. "కాని పరిస్థితి ఎంత దారుణంగా ఉందో చూడు. ఎప్పుడు ఏమి జరుగుతుందో ఏ చెడువార్త వినవలసి వస్తుందోనని మేము ఎంతగా హడలిపోతున్నామో ఆదేవునికే ఎరుక.” సుబ్బయ్య ముఖంలో విచారం కముక్రున్నది.

సీతయ్య క్షణ కాలం ఏమీ మాట్లాడలేక పోయిండు. సుబ్బయ్య బాధను అతను అర్థం చేసుకోగలడు. చెజువులో మునిగి పోయేవాడి ఆలోచనకు గట్టుమీదుండే వాడి ఆలోచనలకు తేడా ఉంటుంది. నిజానికి ఇది అటువంటి బాదేనా? ఎన్నెన్ని తరాల నరకయాతన భరించలేక జనాలు ఈ రోజు ఆయుధాలు పట్టిండ్లు. తెలంగాణా జిల్లాలో ప్రజల బాధలు తను కళ్ళారా చూసిండు.. కాని సుబ్బయు ఇదంతా తెలిసే అవకాశము లేదు. మనిషైనవాడు ఎవడన్న ఇంత దుర్మార్గము జరుగుతుంటే సహించగలడా? ఊళ్ళల్లకు సంఘము వచ్చిన తరువాత అణిగిమణిగి ఉండే జనాలే అగ్గి కణాలు అయిండ్లు.ఇదంతా కేవలం యాదృచ్చికంగా జరిగిందా? అదేమికాదు. అనివార్యంగా జరగల్సిందే జరుగుతున్నది. ” అని తనలో తానే సమాధాన పడి సుబ్బయ్య ను వోదార్చు తున్నట్టుగా అయన భుజంమీద చెయ్యివేసి.” జరగాల్సింది జరగక మానదు. మనం అనవసరంగా 'హైరానాపడ్లే జరుగాల్సింది జరుగక మానుతుందా అంతా ఆ దైవేచ్చ” అంటూ కనిపించని అ దేవున్ని ప్రార్థిస్తున్నట్టుగా రెండు చేతులు గాల్లోకి పైకిలేపిండు.

వీరిట్లా మాటల్లో మునిగి ఉండగానే సంధ్య వెలుగులు పోయి చిక్కటి చీకటి అలుముకున్నది. అంతవరదాక మిణుగురు పురుగుల్లా వెలిగిన దీపాలకాంతి, కాంతివంతం అయ్యింది.

అందరి మనసుల్లో గూడు కట్నకున్న ఆలోచన ఒక్కటే, అతను ఎప్పుడు వస్తాడు అని ఎదురు చూడ సాగారు. ఆ ఆతృత, నిరీక్షణలో మాటలు బారంగా సాగుతున్నాయి. చిన్న పిల్ల అయిన సరస్వతి అప్పటికే నిదుర ముంచుకురాగా లోవలి గదిలో మంచములో నిదురలోకి జారుకున్నది. పెద్ద పిల్ల సత్యవతి పెద్దవాళ్ళ మాటలేమి అర్థం కళున్నా గంభీరమైన వాళ్ళ వదనాలకేసి పులుకు పులుకున చూస్తూ ఉండిపోయింది.

దాదాపుగా ఎనిమిది గంటల సమయానికి రంగయ్య ఆ ఇంటిని చేరుకున్నడు. రంగయ్య అందరికి ఒకేసారి నమస్కరిస్తూ చిరునవ్వు నవ్వుతూ లోపలికి చేరుకున్నాడు. అతను సుబ్బయ్యనుద్దేశించి "ఇక్కడ అంతా బాగేకదా! మరి కాసేపట్లో సారును తీసుకు వస్తాను.” అంటూ అందరిని మరోసారి పరికించి చూసిండు. దొదాపుగా అందరి దృష్టి అతనిమీద నిలిచి ఉంది. నూనూగు మీసాల యువకుడికేసి మహాలక్ష్మి ఆశ్చర్యంగా చూస్తుండిపోయింది. కమ్యూనిస్టు వాళ్లంటే బారు తుపాకులు వేసుకొని ఇంతింత ఎత్తుండి నిర్దాక్షిణ్యంగా పీకలు కోసేస్తారని భావన కర్షాకర్ణిగా ఆమెను చేరుకొని తన మనసులో ఏదో ఒక రూపాన్ని చిత్రించుకున్నది. తీరా చూస్తే అమాయకంగా కనిసించే అ యువకున్ని చూసి ఆమె ఆశ్చర్యపోయింది.

రంగయ్య ఎంత హాడావుడిగా వచ్చాడో అంత హాడావుడిగా వెళ్లిపోయాడు. ఏదో గంభీరత వాతావరణములో అలుముకున్నది. రెవరెవలాడే సన్నటి దీపప్పు కాంతిలో ఎవరు ఏమి మాట్లాడుండా ఒకరు మొఖాలు ఒకరు చూసుకున్నారు. కామమ్మ మననులో తీవ్ర ఉద్రిక్తత

258 చోటు చేసుకున్నది. ఆమెకు క్షణాలు యుగాలుగా అనిపించి మాటికి మాటికి వీధికేసి దృష్టిసారించింది.

రంగయ్య వెళ్ళిన మరోపావుగంటకు శేషగిరి, రంగయ్య పాపయ్య వెంటరాగా పనగడతీసుకొనిలోనికి వాచ్చాడు. అతను ఆత్రంగా ఇంటిలోనికి దృష్టి సారించాడు సుబ్బయ్య కుర్చీలోనుండి లేచి ఎదురొచ్చిండు. సీతయ్య ఆయన్ను ఆనుసరించిండు కామమ్మ గబ గబ ముందుగిలోకి వచ్చి, ఆ మసక చీకట్లోనే తమ్మున్ని పొల్చుకున్నది. అమె మనసు తీవ్రమైన భావావేశానికి గురయింది. ్రేమ, ఆతృత, ఆందోళన కలగలిసిపోయి ఆమె కళ్ళలో నీళ్ళూరినయి సుబ్బయ్య ఎదురొచ్చి తమ్మున్ని కావలించుకున్నడు. క్షణకాలము అలా ఉండిపోయి దు భాన్ని అపుకోలేక ఎక్కి ఎక్కి పడ్డడు. కామమ్మకూడా ఒక్కసారిగా దుఃఖము కమ్ముక్రున్నది. కాని బిగ్గరగా బయటకు ఏడ్వలేక తన కొంగును నోటికి అడ్డంపెట్టుకొని బలవంతంగా అపుకున్నది

ఒక్కసారిగా వాతావరణం గంభీరమైపోయింది. దు:ఖము నుండి తేరుకొని సుబ్బయ్య “ఎలా ఉన్నావురా? అంటూ తమ్మున్ని పరీక్షగా చూసిండు. శేషగిరి బలవంతంగా చిర్నవ్వును మొఖంమీదు తెచ్చుకొని "బాగానే ఉన్నాను.” అంటూ పోయి కామమక్రు పాదాభివందనం చేసిండు. అమె తమ్ముని భుజాలు పట్టుకొని లేపి గుండెలకు హత్తుకున్నది తల్లివొడిలో చేరిన పిల్లవాడిలా అతను ఆమెను కరుచుకున్నడు. కామమ్మ కాసేపు ఎక్కి ఎక్కి పడ్డది.

శేషగిరి ఆమె కౌగిలినుండి విడివడి తేరుకొని చిర్నవ్వు చిందిన్తూ "ఇందులో బాధపడాల్సిందేమి లేదు. ” అంటూ వోదార్పుగా పలికి వదిన జానకమ్మకేసి చూస్తూ 'ఎలా ఉన్నారు వదినా?' అంటూ అడిగాడు.

జానకమక్రు కూడా కళ్ళలోనీళ్ళురినయి. అయినా మొఖంమీడకు నవ్వుతెచ్చుకుంటూ "మాకేం మేమంత బాగానే ఉన్నాం. మా బెంగంత నీమీదే ” అంది.

ఆమె మాటలకు ఏం సమాధానం చెప్పకుండానే వాళ్ళందరికేసి కళ్లింతచేసుకొని తల్లిచాటునుండి బీరిపోయి చూస్తున్న సత్యవతిని చూసి "ఎంత పెద్దపెరిగావే తల్లి... రా అమ్మా నన్ను గుర్తుపట్టలే” అంటు రెండు చేతులతో శేషగిరి ఎత్తి పట్టుకొని గుండెలకు హత్తుకున్నడు. "చిన్నాన్న అంది సత్యవతి శేషగిరి ముఖంలోకి చూస్తూ "తొందరలో వచ్చానమ్మానీ కేమీ బిస్కట్లు తీసుకరాలేదు. ” అంటూ శేషగిరి పాప చెంపలను మృదువుగో ముద్దాడి "సరస్వతేది వదినా” అంటు పరికించి చూసిండు.

'చిన్నాన్న వస్తాడని చూసి నిదురపోయింది.” అంటు జానకమ్మ మంచంలో పడుకున్న సరస్వతి చూయించింది 'నీవు వస్తావని చూసి చూసి మాకే నిదుర ముంచు కొచ్చిం దయ్య' అంటు సీతయ్య గలగల నవ్విండు. వాతావరణంలో గంభీరతపోయి తేలిక పడ్డట్టయ్యింది అందరు మనసు పూర్తిగా నవ్వారు.

కామమ్మ శేషగిరిని అణువు పర్‌క్షిస్తున్నట్వగా పరిశీలనగా అబగా చూసింది. అప్పుడెప్పుడో జైల్లో ఉన్నప్పుడు ఒక్కసారి ములాఖతుకు పోయినప్పుడు చూసిన తరువాత మళ్ళీ ఇప్పుడే చూడటం. మనిషి కాస్త బక్కచిక్కినట్టుగా అనిపించింది, వేలాది మంది బొగ్గుగని కారిక్టుల ప్రియతమ నాయకుడు, నిజాం ప్రభుత్వానికి నిదుర పట్టకుండా చేసిన తీవ్రవాది, ఆమెకు మాత్రము చిన్నపిల్లవాడిలాగే కనిపించసాగిండు.

259

శేషగిరి లోపలి గదిలో మంచము మీద కూచొని సత్యవతిని తోడలమీద కూచుండ బెట్టకున్నాడు. సుబ్బయ్య మంచము కొసనకూచున్నడు. మరో యన సీతయ్య కూచొని ఉన్నాడు

"నాన్న పోయిన సంగతి నకు తెల్స్బనకుంటాను , కర్మక్షాంయ అందరము పోయినము నీవే రాలేదు .” సుబ్బయ్య

నిజమే అన్నట్టుగా తలాడించిండు శేషగిరి. తండ్రిగారైన చంగయ్య చనిపోయిన సంగతి అతనికి చాలా ఆలస్యంగా తెలిసింది. ఒకవేళ సమయానికి తెలిసినా పోలేని పరిస్థితి.

"మామగారు పోతూ పోతూ నీ గురించే కలువరించిండు” జానకమ్మ చెప్పుకొచ్చిది.

తండ్రి చావు గురించి వింటుంటే అయన కళ్ళు చెమ్మగిల్లాయి పోరాటములో ఉన్న వారికి ఇదంత మాములే. కుటుంఒచావులు, విజయాలు ఆపజయాలు అంత కలగలిసి పోతయి.

"శ్రీరాములన్న తమ్ముడు సుబ్రమణ్యం ఇంటి పట్టున్సేఉంటున్నరు. ఖమ్మంమెట్టలో రమణ హోటలు ఫర్వాలేదు. బాగానే నడుస్తున్నది. భద్రాచలం వచ్చిన తరువాత భగవంతుని దయ వలన తిండికి బట్టకు లోటులేకుండా ఉంది. "సుబ్బయ్య చెప్పుకొచ్చిండు.

"అక్కడ ఉండలేక పోయాము. ఎప్పుడు ఏం జరుగుతుంతో తలియకపాయే.. ఆయన్ని తీసుకుపోయి. రానాల వేసినప్పుడు మా పంచ ప్రాణాలు లేచిపోయినయంటే నమ్ము ఇక వాళ్ళు వీళ్ళు చూసి ఇక్కడుంటే లాభము లేదమ్మా అంటే. అదే బాగుందని భద్రాఛభలయ వచ్చినము. ఇక్కడి సీతన్న వాళ్ళు దగ్గరికి తీసి మాకు ఇంత వ్యవహారం చూయించిండ్లు. "జానకమ్మ

"ఇందులో నేను చేసింది ఏముందమ్మ అంతా పైవాడి దయ ఉండాలి సుబ్బయ్య మంచితనము ఆయన్ని కాపాడుతుంది. "సీతయ్య, జొనకీమ్మ మాటలకు అడ్డుపాయ అన్నడు.

"నీవెలా ఉన్నావు అక్కా” కామమ్మను ఉద్దేశించి అన్నడు శేషగిరి.

తీవ్ర ఉద్విగ్నతకి లోనయి ఆమెకు ఒక్క మాట కూడా పెకలడమ్ములేదు. శేషగిరి వచ్చినప్పటి నుండి ఆమె కన్నార్చకుండా అతన్నే చూస్తుండిపోయింది.. శేషగిరి అలా అడిగేసరికి ఆమె ఒక్కసారి తేరుకుని ”నాకేమైందిరా బాగానే ఉన్నాను” అంది కాని. ఆమె మనసులో ఎన్నో ఆలోచనలు మునురుకొని మాట్లాడకుండా చేసినాయి.

మహాలక్ష్మికి ఇదంతా వింతగాను గంభీరంగాను అనిపించి పులుకు పులుఃన చూస్తు ఓమూలన నిలబడిఉంది. బయట ముందు గదిలో రంగయ్య షాపయ్యలు కూచోని దళ జీవితంలో అలవాటయిన అప్రమత్తతతోటి మౌనంగా పరిసరాలను పరిక్సించి చూస్తున్నారు.

పఠాల సీతయ్యకు మాత్రము ఇదంతా కలగాను వింతగాను అన్పించింది. నిజానికి అతను ఊహించింది వేరు. శేషగిరి అంటే ప్రజల్లో ఉన్న పఠతుకుబడి గురించి ఒక పేరు గురించి అతనికి తెల్సింది య్కవే దాంతో అతని గురించి ఒక ఊహ చిత్రాన్ని మనసులోనే ఊహించుకున్నాడు. కాని చూస్తే ఆత్యంత్త సాదా సీదొ అయిన ఒక నవయుముడు ఆయన ముందు సాక్షాత్యరము అయ్యేసరికి అతనికి నమ్మశక్యంగా లేదు. ఈనూనూగు మీసాల నవయువకుడే వేలాది మందీ కారిక్రులను తన చిటీకెన వేలుతో నడిపించుకపోయేది ?

260 అబ్బురంగా శేషగిరికేసి చూస్తుంటే అస్తికవాది అయిన ఇతని దృష్టికి మేరు పర్వతాన్ని ఎత్తిన శ్రీకృష్ణున్ని చూసినంత సంబరము అయింది "వాళ్ళ మేనత్త బిడ్డను ఈయనకు చేస్తే ఇద్దరు పిల్లల తండ్రి అయ్యేటోడు. పాపం అపిల్ల చూసి.చూసి కండ్లుకాయలు కాసీ మరొకరిని కట్టుకున్నది.” జానకమ్మ ఉడికిస్తూ మహాలక్ష్మితో అన్నది. మహాలక్ష్మి చిన్నగా నవ్వి ఊరుకున్నది కామమ్మ మనసులో కూడా ఏమూలో ఆ భావన లేకపోలేదు. కాని తన తమ్ముడు తన మాటవినే పరిస్థితి లేదని తెలుసుకోవడము ఎప్పుడో జరిగిపోయింది, అతను చేస్తున్న పని తప్పని ఆమె ఎప్పుడు భావించలేదు. అతనికి నచ్చచెప్పి తన మార్గంలోకి రప్పించే అవకాశము ఎన్నడో అడుగంటి పోయింది. తన మార్గంలో తను వెళ్ళి పోనియ్‌ అనే నిశ్చితాభిప్రాయానికి ఎప్పుడో వచ్చింది అయినా ఏమూలో ఒక ఆశ, సుబ్బయ్య కొత్తగూడెం సంగతులు చెప్పుకొచ్చిండు. శేషగిరి అన్నగా అతనికి కొత్తగూడెంలో ప్రత్యేక గౌరవము ఉండేది, దాంతో అతన్ని అందరు గౌరవించేవాళ్ళు "అక్కడి నుండి రావడము కొంత కష్టమనిషిరిచినా-తపృ్ఫలేదు. ఇక్కడికి వచ్చినా కాని మనోళ్ళు గుడికి వచ్చినపుఢు వచ్చి కలిసిపోతుంటారు. అడపదడపా చాటుమాటుగానైనా నీ గురించి ఏదో కబురు తెలుస్తూనే ఉంటుంది మేము ఇక్కడికి బయలుదేరివచ్చినపుడు మాకు తెలువకుండానే వచ్చి సామాను సర్దిపెట్టిండ్డు. నేను కాదన్నా వినకుండా ఇక్కడదాక వచ్చి ఏర్పాట్ట్లన్ని చూసి పోయిండ్డు. అంతమందిని, వాళ్ళ (ప్రేమను వదులుకొని రావటము కష్టమనిపించినా తప్పలేదు.” సుబ్బయ్య మాటలను ఆలకిస్తూ శేషగిరి ఆలోచన్లోపడ్డాడు కొత్తగూడెంలో జరిగే ప్రతి సంగతి అతనికి తెలియకుండాపోదు. సుబ్బయ్యను పోలీసులు వేధించిన సంగతి, ఒకసారి రానాకు తీసుకపోయిన సంగతి అంతా అతనికి తెల్సిందే. ఆ నేపధ్యంలో సుబ్బ య్య అక్కడ ఉంటే బాగుండదని నిర్ణయానికి వచ్చి స్థానిక పార్టీ యూనియన్‌తో మాట్లాడ డము జరిగింది. పార్టీ వాళ్ళు నేరుగా సుబ్బయ్యను సంప్రదించున్నా సుబ్బయ్య భద్రాచలం పోవటానికి అనువైన పరిస్థితిని కల్పించారు. "రుణానుబంధము ఎంత వయ ఉంటే అంతవరకే కొనసాగుతుంది. ” సుబ్బయ్య మాటల మధ్య సీతయ్య కల్పించుకొని అన్నడు. కామమక్టు ఎన్నో అడగాలని ఉంది కాని ఏమి అడగాలో ఎలా అడగాలో అర్ధంకాలేదు. "తిండి తిప్పలు సరిగా చూసుకో. ఎలాంటి మనిషివి ఎలా అయ్యావురా” అంది. "వాకేమైందక్కా మునుపటికంటే బాగున్నాను. ఇక తిండి విషయమంటావా జనం ఏది తింటే అది తింటాము. అ బాధలేమి లేవు, జనం మధ్య జనం కోసము బ్రతికినప్పుడు అవేమంత పెద్దసమస్యలు కావు” అంటు అక్కను వోదార్చిండు. మరికాసేపు కామమ్మ ఇంటి విషయాలు, కొత్తగూడెంలో తాను విన్నవి, కుటుంబ విషయాలు మాట్టాడింది. "మీరు ఇలా మాటల్లో పడిపోయి తిండి విషయము మరిచిపోయిండ్లు ఇప్పటికే చాల కాలాతీతమైంది ” అంటు సీతయ్య శేషగిరో కేసి దృష్టి సారించి 'మ్షీరు వస్తారని మీకోసము ప్రత్యేకంగా వంటలు చేసాము, మా అతిభ్యము స్వీకరిస్తే మాకు చాల

263

సంతోషంగా ఉంటుంది. ' అని భార్య మహాలక్ష్మి కేసి తిర్గి 'ఇక ఆలస్యమెందుకు ఆ ఏర్పాట్లు ఏవో చూడుమరి' అన్నడు ప్రసన్నంగా. మ

నిజానికి అప్పటికే చాల సమయమైంది. మాటల్లో పడిపోయి కాలాన్ని గమనించలేదు. అదే రోజు దళంతో అపాయింట్‌మెంట్‌ కూడా ఉంది. అపాయింట్‌మెంట్‌ తప్పితే ఎంత కష్టమౌతుందో దళంలో తిర్గవారికి అనుభవమే, /

మహాలక్ష్మి భోజనాలకు ఏర్పాట్లు చేసింది. ఆమెకు జానకమ్మ సహాయపడింది.

"మీరందరుకూచోండి, ఆడవాళ్ళము మేము తరువాత తింటాము””అంది జానకమ్మ కామమ్మ వచ్చేటప్పుడు తమ్ముడికి ఇష్టమని మీగడ పెరుగు, నెయ్యి తెచ్చింది.

సీతయ్య, రంగయ్య, పాపయ్యలను కూడా పిలిచారు. అందరు వచ్చి పరిచిన చాపలో వరుసగా కూచున్నారు. నిజానికి ఆ రోజు భోజనము ఏర్పాటు ్రత్యేకంగా జరిగింది. ముద్దపప్పు, చాటే? వంకాయవేవుడు, అల్లంపచ్చడి, పెరుగు, నెయ్యి... చాల రోజుల తరువాత సుష్టుగా తిన్నట్టు అనిపించింది. రంగయ్యక్రు, పాపయ్య పరిస్థితి చాదావుగా అలాగే ఉంది. కామమ్మ కొసిరి కొసిరి వడ్డించింది. "నీకోసము వదినగారు ప్రత్యేంగా తెచ్చింది. అంటు గరిటతో నెయ్యి వంపింది. అటు తరువాత మీగడ పెరుగు... నిజానికి శేషగిరికి వారు చూపే ఆదరణవల్ల కడుపు నిండిపోయింది. ఇక ఆకలికి చోటెక్కడిది అయినా బలవంతంగానే తినాల్సిన దానికంటే ఎక్కువే తిన్నాడ్డు.

భోజనాలు అయిన తరువాత బయలుదేరడానికి తయారైనారు. బయలు దేరుళుంటే ఎందుకో కామమ్మకు దుఃఖం ఆగలేదు. ఆమె తమ్ముని కౌగిలించుకొని కాసేపు విలపించింది. శేషగిరి హృాదయములో ఆగత చోటు చేనుకున్నది. ఆవెను వోదార్చుతున్నట్టుగా తలమీద చెయ్యివేసి నిమిరిండు "ఇందులో బాధపడాల్సిందేమి లేదక్కా. నీవు దైర్యంగా ఉండాలి. ఈ కష్టాలకు మనకు ఎల్ల కాలము ఉర్తీడవు, మంచి రోజులు వస్తాయి” అన్నప్పుడు అప్రయళ్నంగానే అతని కళ్ళు చెమర్చాయి

ఎంత విప్లకారుడైనా ఏమూలో పప్రేమానుబంధాలు అంతర్లీనంగా కొట్టుమిట్టాడు తాయి. అతను తేరుకొని సుబ్బయ్యను కౌగిలించుకున్నాడు. సుబ్బయథు దుఃఖము ఆగలేదు... అతన్ని వోదార్చి, సీతయ్యను సమీపించి అతన్ని క్రేమ పూర్వకంగా ఆలింగ నము చేనుకు న్నాడు.”మీ ఆతిథ్యానికి కృతజ్ఞున్ని" అన్నాడు బరువుగా. ఎందుకోకాని సీతయ్య కళ్ళు కూడా చెమర్చాయి. 'ఇందులో మేను చేసింది ఏముంది మీరు మా ఇంటికి రావడము నా పూర్వజన్మ సుకృతంగా భావిస్తున్నాను' అన్నాడు ఆనందముతో కళ్ళు చెమర్చాయి. ఎత్తు మలో మహాలక్ష్మికి నమస్కరించి "వెళ్ళోస్తానమ్మా” అని సత్యవతిని మరోసారి తిసకువసా వస్తాతల్లి మళ్ళీసారి వచ్చినప్పుడు నీకు తప్పకుండా బిస్కట్లు బహుమతి

వాను అంటు ముద్దాడిండు. మంచములో నిదురలో ఉన్న సరన్వతి చెంపలు తొకి తలనిమిరిండు..

"ఇక మనం బయలుదేరుదామా” రంగయ్య పాసయ్యలను ఉద్దేశించి అన్నడు. వాళ్ళు బయలు దేరి వెలుతుంటే అశ్రనయనాలతో వీడ్కోలు పలికారు. సన్నటి దీసవు కాంతిలో వారు ముగ్గురు పనుగడ దాటి వీధిలోకి వెళ్ళవయ వాళ్ళు అలా గమనిస్తూనే ఉండిపోయారు, (ప్రేమతో ఆర్థతతో అందరి హృదయాలు నిండిపోయాయి.

262 ౦౦౦

అక్కడ వారి దగ్గర సెలవు తీసుకొని వాళ్ళు ముగ్గురు ప్రధానవీధి నుండి కాస్త దూరం నడిచి, ఎడమ వైళున్న అడ్డదారిగుండా ప్రయాణం సాగించారు. రాత్రి తొమ్మిది గంటలు దాటింది. ఎండకాలము కానటం వట్లన ఊోరింకా సద్దుమణగలేదు, వారు ఊరి చివరికి చేరుకొని అట్లునుండి గోదావర్తినది తీరాన్ని సమీపించారు. చిక్కటి చీకటిలో దారి కానరాకున్నా అలవాటయిన దారికావడము వల్ల వార్రు చకాచకా ముందుకు సాగి అడివి దారి పట్టారు. . ముందుకు పోయిన కొలది అడివి దీట్టమైపోయి చీకటి మరింత చిక్కబడింది. మరొకరు 'అధ్యుతే ఆ చీకట్లో ముందుకు' సాగడం కష్టముయ్యేది. అలా గంటన్నర సేపు నడిచి వెల్లిపాక చేరుకున్నారు. అక్కడి నుండి మరికాస్త ముండుకు పోయి చాపలమడుగు కాడికి చేరుకున్నారు. పైన చుక్కలు ప్రకాశవంతంగా మెరుస్తున్నాయి. అప్పుడప్పుడే చల్లగాలి మెల్లగా వీస్తున్నది. చాపలమడుగు కాడ గోదావరి'దాటి అక్కడినుండి "తుమ్మల ఛైజువు” కు చేరుకోవల్సిఉంది. అక్కడే దళంతో అపాయింటుమెంటు ఉంది...

రంగయ్య ముందు నదిలోకి కాలుపెట్టాడు. ఆయన వెంట శేషగిర పాపయ్య అనుసరిరచోరు. అక్కడ గోదావరి పలుచగా పారుతుంది. ఎండకాలము కావడము వలన నీళ్ళుతుంటివరు వస్తాయి. చీకట్లోనే అయినప్పటికి రంగయ్య గోదావరి బాగా ఎరిగి ఉన్నవాడు కావడము వలన అదే దారిలో ముదుకు కదిలారు. గోదావరి దాటేసరికి మొలపంచెలు కాస్తతడిసాయి. కాసేపు సేదతీరి తుమ్మల చెలువు కేసి దారి పట్టారు గోదావరిన్లి ఆనుకొని మళ్ళీ అడివి మొదలయింది.

నమ్మకమైన సమాచారంతో సర్కిల్‌ రహీం అడివిలో మకాం వేసిండు. అప్పటికి అర్థరాత్రి దాటింది చూసి చూసి కండ్లు కాయలు కాస్తున్నాయి. ఇన్‌ఫార్మర్‌ ద్వారా ఎప్పుడైతే నమాచారము అందిందో, ఆవిషయం వెంటనే నర్కిల్‌, డిస్ట్రిక్ట్‌ హెడ్‌ క్వార్టర్‌కు తెలియచేసిండు. హెడ్‌క్వార్టర్‌ నుండి అదనపు బలగాలు సాయంత్రము వరకే రప్పించబెడ్డాయి. రాత్రి అయ్యే వయ వేచి ఉండి ఏ'దారి గుండా వస్తారో ముందే ఇన్‌ఫార్మర్‌ ద్వారా తెలిసికొని ఉండటము వలన ఆ దారిలో అడివిలో కాపు వేసిండ్లు. అప్పటికి ఐదారు గంటల నుండి వాళ్ళు కాచుకొని కూచున్నారు.

సర్కిల్స్‌ రహీం అసహసంగా ఉంది. తెల్సిన ఇన్‌ఫర్‌మేషన్‌ తప్పుకాదు కదా అని అనుమానం వేసి ఆ ప్రక్కనే ఉన్న ఇన్‌ఫార్మర్‌ను పిలిచి నిజంగా వాళ్ళు ఇదే దారి గుండా తప్పక వస్తారంటావా ? అంటు మరోమారు అడీగిండు.

చీకట్లో ఇన్‌ఫార్మర్‌ మొఖం కన్పించడములేదు. అయినా అతని మాటలు స్పష్టంగా వినిపిస్తున్నాయి. "నిజం సారు ఇదే దారి గుండా వస్తారు. "అంటు చీకట్లోకి చృష్టి సౌరించి పలికీండు.

“లేకుంటే బిడ్డా మమ్ముల్ని ఇలా పరేషాన్‌ చేసినందుకు నీపన్లి పడ్డాము” అసహనంగా గొనిగిండు రహీం. కాని ఆ మాటలను అతను పట్టించుకోలేదు.

"తప్పకుండా ఇవ్వాల రావాలి. రాకపోవడమను ప్రశ్నలేదు ” అంటూ నమ్మకంగా పలికిండు. చెట్ల మాటున నక్కి ఉన్న మిగతా పోలీసులు ఆ 'ప్రమత్తంగా చీకట్లోకి పరికించి చూస్తున్నారు. పోరాటము ఉధృతము ఆయ్యేకొలది వాళ్ళకు ఈ తిప్పలు అలవాటయింది.

263

సర్కిల్‌ రహిం మనసులో పరిపరి విధాలుగా ఆలోచనలు చుట్టుముట్ట సాగాయి. "అదే జరిగితే తాను డీయస్పీ కావడము ఫొాయం అనే భావన అతన్ని ఉక్కిరో బిక్కిరి చేసింది. తనకంటే తక్కువ సీనియార్టీ ఉన్న వాళ్ళు తన కండ్ల ముందే నిన్న మొన్న జాయిన్‌ అయిన వాళ్ళు బారాఖూన్‌ మాఫీగాండ్డు, తీన్‌ మార్‌ఖాన్‌లూత్వర త్వరగా ప్రమోషన్లు సంపాదించిన సంగతి ఆయన మదిలో మెదలింది. పట్టక పట్టక తాను పెద్ద చేపనే పట్టబోతున్నాడు. అనుకున్నది జరిగితే తన రొట్టెనేతిలో పడ్డట్టే .. శేషగిరి మదిలో మేదిలే సరికి అతనికి అప్రయత్నంగానే వెన్నుషాంటి వణుకు వచ్చింది. శేషగిరి అంటే మామూలు వ్యక్తికాదు. ప్రజల్లో ఆయనకున్న పలుకుబడి తెలియంది కాదు. దళాల ఆక్టివిటి పెరిగిన తరువాత, ఆయనే గురించి ఆయన వీరోచిత “కార్యకలాపాల గురించి కథలుకథలుగా ప్రచారం జరిగింది. ఇక్కడ కన్పించి అక్కడ తేలుతాడని చిటికెలో మాయం అయిపోయి మరోకాడ ప్రత్యక్షం అవుతాడని అనేక పుకార్లతో పోలీసు అధికారు లనుకునకు మ్టుముండా చేసాడు. ఒకటి రెండుసార్లు దొధికినట్టే దొరికి చిటిలో మాయం అయిండు. గతంలో తుమ్మల చెలువు రజాకార్ల క్యాంపుమీద దొడి జర్గినప్పుడు ఎంత భీభత్సను, జరిగింది. తలుచుకుంటేనే వెన్నుపొంటి వణుకు మొదలయింది. గుంపెన సంఘటనలో చిటికెలో చావు తేప్పి బయట పడింది. గుర్తుకొచ్చి చనుటలు పట్టాంం ఆపయత్నంగా అతని చేతిలోని ఆయుధాన్ని వొడిసి పట్టుకున్నాడు.

చిన్నీగా ఏదో అలికిడి. చెవులురిక్కిరించిండు. పొదళతమాటునుండి నరనర మంటు ప్రాకిపాయే శబ్దం. అలోచనకట్టిపెట్టి ఒక్కసారిగా ఫైడ్‌ అంటూ ఆరిచిండు. పట్‌ పట్‌ మంటు తుపాకులు పేలాయి. కాని ఎక్కడ ఏ అలికిడిలేదు. చీకట్లో ఎవరు కన్పించ టములేదు. సరనర మంటు చెవుల పిల్లి అతని ముందునుండే పారిపాయింది. భయం పొయి మనసు తేలికయింది భారంగా నిట్టుర్చిండు. అసహనంగా స్వాప్‌ అని అరిచి తేరుకొని మళ్ళీ కాపుకాయసాగారు,

అడీవి దారిగుండ్ఞా తుమ్మల చెజవు గ్రామాన్ని సమీపించే సమయంలో శేషగిరి బృందానికి కాల్పుల శబ్దం వినపడింది. ముందుగా విన్నది పాపయ్య ఒక్కక్షణం అగి శేషగిరి సారు చెయ్యిపట్టుకొని మెల్లగా లోగొంతుకతో.”సారు ఏదో తుపాకి చప్పుడు అన్నాడు.

"అవును నిజమే నాకు వినబడ్డాయి "బదులుపలికి శేషగిరి చుట్టు పరికించిండు. రంగయ్య ఆగిపోము ఏం చేద్దాన్సట్టుగొ శేషగిరి ముఖంలోకి చూసిండు. చెట్ల చాటున మాటు. వేసుకొని పొజిషన్‌ తీసుకొని చీకట్లో పరికించారు. ఎక్కడ ఏ అలికీడి విన్నించ డములేదు. "మనము ఏీనున్నా పారపడ్డామా? రంగయ్య తనలో తానే అన్నట్టుగా మెల్లగా బయటికే అన్నాడు.

"లేదు త్థుపాకి శబ్దము విన్నది మాత్రము వాస్తవం "అన్నాడు దృడంగా శేషగిరి. మరి ఏమిటి కర్తవర్న ముందుకు పోవడమా చెనక్కి*మల్లడమా నిజింగా శత్రువు చుబ్బముట్టి ఉంటే తక్షణమే తప్పుకునే ప్రయత్నం చేయాలి.

"సార్‌ ఒకవేళ అడివి జంతువు కోసము షికారుకు వచ్చిన వాళ్ళెమో” అనుమానం వ్యక్తం చేసిండు పాపయ్య,

264 "అది నిజమేకావచ్చు. తరుచుగా అడివి (ప్రాంతములోకి షికారు రావడమన్నది కొంతమంది అధికారులకు, దొరలకు అలవాటు. అదే నిజమైతే ప్రమాదం'ఏమి లేకపోవచ్చు, కాని శత్రువు చుట్టు ముట్టితే... ఏమైనా ఇక్కడి నుండి తప్పుకోవాలి.. వెనక్కి రిట్రీట్‌ కావడమే మంచిది. ఒక్కవేళ శత్రువే ఎదురైతే చావో బ్రతుకో తేల్చుకోవాలి” అతని కంఠం దృఢంగా పలికింది. మెల్లగా వెనక్కి తిగ్గి రిట్రీట్‌ కాసాగారు.. మరికాసేపట్లో వాళ్ళు ఒక ఎత్తైన బోరును చేరుకున్నారు. అక్కడి నుండి ముందుకు కదిలి కుడివైపు నడక సాగించారు. "ఇది మనం వచ్చిన దారి కాదుగదా!” శేషగిరి చీకట్లో పరికించి చూసాడు. "నిజమే దారితప్పాము” అని నిర్ధారణకు వచ్చారు. ఆకొశములోని చుక్కలను పరికించి చూసి రంగయ్య మనము "ఎడమవైపుకు పోవల్సి ఉండే” అన్నాడు. "సరే పద ఏదో వైపుకు ముందుకు పోవాలి. ఆలస్యం చేయవద్దు” శేషగిరి. సరసరా ముగ్గురు చీకట్లో అడివిలోకి దారిపట్టారు. కాన్మివాళ్ళు' తేలియకుండానే శత్రువు పన్నిన వలలోకి చిక్కిపోయారు... అసృష్టంగా కనిపించే ఆకారాలకేసి రహీం ఊపిరి బిగబెట్టి చూసిండు.. ఇక ఆలస్యం చేయదల్బుకోలేద్దు. ఫైర్‌ అంటు మరోసారి బిగ్గరగా అరిచిండు.. పటపట మంటు చీకట్లో తుపాకులు నిప్పులు చిమ్మాయి. విష్ణవం వర్ధిల్లాలి... ఎఫ్లవం వర్ధిల్లాలి "విన్లవంవర్ధిల్లాలి” అనే నినాదాలు అడివిలో హోరెత్తించాయి. ఆకాశములో మూడు చుక్కలు నేలరాలాయి. నేల తల్లి విముక్తి కోసము (ప్రాణాలు అర్చించిన ఆ ముగ్గురు వీరులను అక్కున చేర్చుకువేందుకు నేల తల్లి ఎర్రకొంగు పరిచింది. హాజ్తాం అనవడ్తు ముగింపు మాటలు కామ్రేడ్‌ శేషగిరిరావును అతని ఇద్దరి అనుచరులైన ఒంటెద్దు రంగయ్య, పాపయ్యలను 1948 మే 15న నిజాం పోలీసులు తుమ్మల చెజువు అడివి ప్రాంతములో కాల్చి చంపిన తరువాత ఆ విషయం కొన్ని రోజుల వయ బయటికి పొక్కకుండా జాగ్రత్త పడ్డారు. ఆ విషయం బయటికి పొక్కితే కాలరీ ప్రాంతములోజనం పెద్ద ఎత్తున ఆందోళనకు దిగుతారని భానించడము వలన ఆ విషయం బయట పడనీయలేదు, ఆ రోజుల్లో కాలరీ ప్రొంతములో శేషగిరికి ఉన్న పలుకుబడి అటువంటిది. తుమ్మలచెజువు అడివి ప్రాంతముతో ఎవరో ముగ్గురు కార్యకర్తలసో పోలీసులు కాల్చివేశారు అనే వార్త పొక్కింది. ఎవర్రైంది ఇదమిద్దరగా తెలియరాలేదు. దాంతో శేషగిరి చనిపోయీడనే వార్తహినం నఘ్మలేక్షపోయారు. దానికితోడు కాలరీ 1పాంతములో శేషగిరి పాతిన విప్లవ బీజం మొలకెత్తిన్లవిధ సమస్యల మీడ్త నిర్చ్భందములో కూడా పోరాటాలు

265

చేయడం, వివిధ సమన్యల మీద యూనియన్‌, పార్టీ కార్యకర్తలు రహన్యంగా కార్యకలాపాలు కొనసాగిస్తూ వివిధ సందర్చములో వాల్‌ పోస్టర్లు వేయడం బ్రెగికేది. ఎర్రటి ఆ వాల్‌పోస్టర్లను చూసి ఓనం ”మాదేవుడు బ్రతికే ఉన్నడని” చెప్పుకునేవాళ్ళు. అది వాస్తవము ఆ నమ్మకము ఇప్పటికింకా చాలామందిలో ఉన్నది. కాకపోయినా శేషగిరి చావుకు కారణమైన ఇన్‌ఫార్మర్‌ గ్నురించి భిన్న కథనాలున్నాయి.

శేషగిరి చావుకు కారణమిని భావించిన నెల్లిపాకు చెందిన కస్తూరి రంగయ్య ఇంటి మీద దళం దాడిచేసి ఇల్లును నేలమట్టము చేసింది. కస్తూరి రంగయ్య పారిపోయిండు.

కాంగైసులో చేరిన చలపతి శేషగిరికి సంబంధించిన సమాచారము ఇచ్చాడని బూట్ల వెంకటి కొత్తగూడెం పార్టీకి పంపిన లేఖలో పేర్కొన్నాడు. అయితే తనపై వచ్చిన అభాండము వాస్తవ విరుద్దమని, తాను ఎన్నటికి అటువంటి దుర్మార్గానికి ఒడిగట్టలేదని చలపతి పత్రికలో ప్రకటన ఇచ్చాడు.

ఒంటెద్దు రంగయ్య శవాన్ని గుర్తించటానికి పోలీసులు రంగయ్య తల్లిని పిలిపించుకొని నీకొడుకు ఎటు పోయాడని అడిగారు. ఆమె ఏమో తీలియదు చాలా రోజులనుండి ఇంటికి రావడం లేదంది. కొన్హి బట్టలు గుర్తులు చ్యూయించి కన్‌ఫర్మ్‌ చేసుకొని వదిలేసారు:

కొన్ని రోజులకు కాని శేషగిరి రంగయ్య, పాపయ్యలను పోలీసులు చంపీవేసినిసంగతి పార్టీ ధృవీకరించుకోలేకపోయింది.

ఏ అస్థవ్యస్థ సామాజిక పరిస్థితి అయితే సామాన్య మానవుడైన శేషగ్గిరిని, అసమాన పోరాటయోధుడుగా, గని కోరికల ఆశాజ్యోతిగ్గా జిర్చిదిద్దిందో, అదే అసమాన అన్థవ్యస్థ సామాజిక పరిస్థితి ఇంకా దారుణంగా కొనసాగుతూనే ఉంది ఆ అమరవీరుని త్యాగం నుండి గుణపారాలు నేర్చుకురిటూ మళ్ళీ మళ్ళీ అనేక మంది పోరాటయోధులు, ఆయన వేసిన మార్గంలో ప్రజలకోసం తమ అమూల్యమైన (ప్రాణాలను తృణం ప్రాయంగా అర్పిస్తూ ముందుకు సాగుతూనే ఉన్నారు. అందుకే శేషగిరి మళ్ళీ మళ్ళీ మున మధ్యణ్రు పుట్టుకొస్తూనే ఉన్నాడు.

అస్థవ్యస్థ సమాజం ఉన్నంతకాలము, నమాజంలో దోపిడి పిడనలు కొనసాగెనరత కాలము శేషగిరి పోరాటయోధులకు స్పూర్తినిస్తూనే ఊంటాడు.

'శేషనరి అనుర్‌ రహో ఉట శో గ్గ హే నావా ద్‌

, 35౧6902614 (14/0౪/61) 5/ కి౦ంగ2గ౧64 “క ఆతను బొగ్గుగని కార్మికుల జీవితాల్లో వెలుగు రేఖలు || (పసరింపచేసినవాడు. తానే ఒక వెలుగై వెలిగినవాడు. " అన్ని రకాల అణిచివేతలకు, దోపిడికి వ్యతిరేకం్ణాలన స్వసమ్నుష్యు[ న... రాజీలేని పోరాటం చేసిన సాయుధ పోరాట యోధుడతన్ను-. || - న అతను బొగ్గుగని కార్మికుల గుండె చప్పుడు, . వాళ్ల ఆళల దీపం, ఆశయాలసౌధం. - ॥ భయం భయంగా బ్రతికే బొగ్గు గని కార్మికులను తెలంగాణా ( రైతాంగ సాయుధ పోరాటంలో అసమాన త్యాగాలు చేసిన | యోధులుగా తీర్చిదిద్దింది అతను. సింగరేణిలో కార్మికోద్యవు నిర్మాత అతను. అతని జీవితం నాటి నుండీ నేటి వరకు పోరాట యోధులకు స్పూర్తిదాయకం. _ అతనే శేషగిరి. ఆ చర్చ ఈ నవల కార్మికులు చదివితే ప్రతి అత్షరములో తవు అనుభవాలను సరిపోల్చుకోగలరు. ం | , ఈనవల సింగరేణి కార్మికుల గత వర్తమాన భవిష్యత్‌ చరిత్ర. కార్మికుల గుండెల్లో నిత్యం నిరంతరం కదలాడే | వందలాది అవుర వీరుల సర్వనావుం శేషగిరి? | రగులుకునే ప్రతి బొగ్గు పెళ్ల పేరు శేషగిరే. - . శేషగిరి అవుురత్వము కార్మిక పోరాటాల కాగడా. చా అల్లం రాజయ్య