Telugu shakunthalamuo yokka abhignatha - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

గ

. క ఇ క క నానన నాయకా. , వ్‌ శ ఖీ / ॥ న | సన న జట? అంటు నకల + ర్‌ న్‌. 1 ప! టు శీ ఖ్‌ ః ॥ శంకరా కం టి.

ఓ | ॥ గోస టట వట

ప ॥ _ న నవ? శ లస ం. | (2 య . *జశ న్‌ క. లీ , ॥ = ( అట్లే స ను?! నె కే ॥ కం లుల సో షట ఇ , న న స

| సక జ ః / ॥ (ర్వ ప్ర. నై న బి , ॥ ల లక. హి

వ ఖ్‌ క్త ల్‌ ల వ. ర “ " జ శే. తం.

1. ఇ విశ౭నాథ సత్యనారాయణ . ల...

|. కశ కనక స. స. న. అతు ॥ _ వ క్‌ సజు

(౯ - =ఫేల మట ల | ళన | శన న. సజ; /

1. క సన... యకం. న. న లే న ర్‌.

స హం ఎ న ల్‌ ద నాన (

1. ర వ. వు సో. నన. వ. వ్‌ న్‌ భా స చ బహ , క ల త మ ల క | 'ఈస + న కం లు నస సం వన. + ఇ శా ఇత చం త్ల. క. య భ్‌ ఆతరతం(. - వృళవతి సమిళళిత్వ్యున్ట నా తవ రే, ల కాలా న అట తం |

ఏ ఇ 2న చ. + “6 ఆ + . న ప కస.

1: /॥ న ర ( గ ః సమన న శ

1. న. లక. హాస్య ళ్‌ . న వ న వం! క య! న త కి 1. ల న టి మ్‌ , ణ్గ టం స . స్‌ | న. త. సు నే! న య చ ళు

కారుంతలముయొక్క అభిజ్ఞానత విశ్వనాథ సత్యనారాయణ ప్రచురణ కులపతి సమితి నర౦గల్‌,

నర్వస్వామ్యములు గంంథక రా జయంతి" (3958.59) నుండీ ఫునర్ముదితము. ప్రతులు 500, జనవరి 1900, గా | రగ మ) జై శని ౧౦ తలో లి వొాండు గూ వా శీ లు. ల్‌ ఇ ల | ల | ల (102% | ] ॥ ల ప్రచురణ (_/ కులపతి న మితి. ముద్తోణ ఆంధ్ర ప్రింటింగ్‌ వర్క్స్‌ (ఫవర్‌ ప్రెస్స్‌ వరంగల్‌,

న ఖు శ కో” ళ్ళి అన్ను ఇ జై ॥ ( (. నః స్ట్‌ | శ్‌ జ్‌ శ క్‌. సా చల్ళు జ ట్లో శో జ ల శ చ ॥ ష్‌ గ“ న్‌ న ల క జ శ క! క చ ల నం క్‌! మ (| శ్రే టీ - న న ప న న క = వా!

వివేదన థ్రీ విశ్వనాథ నఠ్యనారాయణగారు డచిఇచిన “* కాకుంతలముయొక్క అభిజానత *" ను ముద్రించి, షే ॥ (శ్రీమద్రామాయణ కల్చవృక్ష కావ్యపళన సందర్భమున వారికి వరంగల్లు సాపొతీపిియుల ఆదర పమర్చణగొ నమర్శ్చించుకోగల ఫదవకాశము *“కులవతి నమిళి' 8 అళించినదిం దీనికై తోడ్పడినవారందరికి ధన్యవాదములు. వరంగల్లు, కులపతి నమితి, శార్వరి పుష్య బహుళ పంచమి.

వురాతనైః ల్య్యాణికై। న నూచితా కథాగతిః తః రనలగ్న బుద్ధిఫిః కథాశరీళీ సుకపేంది నిల్పిల్ళి? నినూఢ విన్యాన రుచిః పుకల్ప్య తే. క్‌ స్యాశ్చిదుముశీమ జే నయనయోః కైక్ట్యుంచ నాసాగకా

గల్ల(శ్రీగత మాంనవీండ నియతిః

వో సాంతకుద్యద్భ్ర)మిా

నశ్వే గూఢతయాభ్ళళం (పకటయం త్యస్యాః జనుర్దౌరవం

శీలం సాధుమనోఇంతరస్థిత రహ శృంగార లీలారనకు,

మవోశ మే కావ్యగ తాశ్చ మై! శేచిక్కఖామర్మ భిడో భవంతి కాదృక్క_థానృష్టిపశ్తే నిశణాఢ మౌణిళ్యనోప్తా ఖలు క్షాళిదాసః, అన్యోఒన్య సంమర్శన వల్లు కాంధీ? శాకంతలే శ్‌ "ప్తగిరః సమిశ్ష్య వినిర్మితి పౌఢిమివో తనోమి. మహవోకవిః లోక శుభాభిక్రాంశ్రీ మంతీ్రవ గూథార్థమడి శృశ్రాస్తే పినన్నభారా మధురాభిభానీ.

బయం వాగ్యా గ్వేత్స్యపతతిమతినీ తా యది భవేత్‌

తదా యత్నోఒయం మే భవతి భవభార్యా మతి హితః

జగన్మాతుః తన్యాః పరము కరుణా నిర్యరపష్ఫషత్‌.

నమా'సేక శ్మ్రీమన్మధురతర జివ్వ్యాన్యచ కమి.

న్‌

మహాకవుల శిల్బమునుగూర్చి వేలయేండ్లు పండితులు భావుకులు విమర్శకులు చెప్పుచునే వచ్చుచుందురు మరియు నేదో కొత విష యము మరెన్న్వవికో స్ఫురించదను నియమము లేదు. ఈ యర్హము అన్నియు నా కవి యుద్దేశించలేదు, ఇతని న్వకపోల కల్పితములని చెస్పువారున్నారు, వారికి మహాకవుల వాక్కులోని రహన్యము తెలియ లేదనవలయును. వాక్కు వెలువడును. అది యర్ధసహితముగనే వెలు వడును. దానిలోనున్న నర్వార్హములును వెలువడినవేళ దానిలో నిమి డియే యుండును. వాక్కుయొక్క రమణీయత దాని వెలువడుటలోననే యున్నది. ఆ వాక్కు నుచ్చరించినవాడు దాని యర్హము భావించెనా యన్న సందేహము వాగర్థముల యవినాభావ,నంబంధ మెలుంగనివారి కుండూను. వాక్కు, వెలువడుటకు బూర్వము బపారాగమనము జరుప వలసిన స్టితిని భావించవలయును. వాక్కె౦దుకు వెలువడును? ఊర కున్నచో సరిపోదా? వాగ్య్యవహారములేకుండ లోకమునందు విరస్పర భాపగ9హణము జరుగుచున్నదని చె్పుచున్నారుకదా. ఈ వాక్కు లేపండ జరిగెడి వ్యవహారమునం దనంపూర్తియు వాక్సషాత వ్యవహా రమునం దాధిక్యమును కలిమిచేతనేకదా వాక్కునకు బ్రాధాన్యము వచ్చినది ?

వాగర్హము లవినాభావసంవింధము కలవి. _అర్ధమనగా నేమి? అ వాష్క. నుచ్చరించినవాని తత్కాల జీవస్టితిలో దద్వాక్సందంధిగా నెంత యర్థము పుట్టిగలదో యంత యర్హము వంగ౦హింపబడియుం డుట. ఈ సంగిహింపబడుట క9ిముళః వివృతమగును, వాగుద్భా

లీ శాకంతలనుయొక్క క రన! రణ నమయనుందు నది యుచ్చరింవబడుచున్నది. అఆ యుచ్చరించిన వాడు తదర్ధగతైకదేశ సమన్వయ వర్యాప్కబుద్ధియై యుచ్చరింపవచ్చును. అందుచేత బరిశిష్టార్థము దానియందు లేదనుటకు వీలున్నదా. ఒక డొక మాట నుచ్చరించును. వాడొక యర్ధమునుద్దేశించి చెప్పును. రెండవ వాడు తనకు గోన హేతువైన దానిలోని యింకొక యర్ధమును దీసి వాని నాక్షేసించును. వాడు నా యుద్ధే మదికాదనును. ఇద్దరును తర్కించు కొందురు. వాడు తన యుద్దేశ మదికాదనుట వావి యుద్దేశ్యము కొని రెండన యర్హమును దీసికొని వీడు వివాదపడుట లోకమునం దున్నది. దీని తాత్సర్యమేమనగా వాక్కు. బహ్వర్ధకము. ఆ వాక్కె వని నోటినుండి వచ్చినదో వాడు దాని నుద్దేశించకుండగనే యొకటి వాగ్గత శక్తి చేత, రెండు ఉచ్చరించినవావి జీవగతళక్రి చేత దానియందు ఐహ్వర్థ సంగ౦హణము జరిగియుండును. ఉద్దేశంచుట యవగానేమి? వాక్కచ్చటినుండి వచ్చుచున్నది? వాక్స్వరూపమేమి? ఐబహిరాగమన వాంఛాసపొత మైన జీవైక దేళశవృత్తివాక్కు. ఉద్దేశంచుటయనగా నేమి? వ్యవహారాషతితమై తత్కాల ప్రియోజనవాంఛ వ్యక్షీకరించుటయందలి భావము. వాక్కుయొక్క యర్ధమునకు వీ రెండు భాగములు కలవు. అన్యవవార దశయందు రెండవదానికి బ్రాధాన్యము. వాగర్హము వాగ రమని చెప్పుటకు రెండు భాగములు ప్రిధానములే.

కావ్యమునందు కావ్యగతవస్తు పురన్కృతమై ద్వితీయ భాగము నకు ప్రాధాన్య వివక్ష కలిగినను గావ్యమున కాత్మ*ధ్వని కనుక, ధ్వని యనగా _వాధ్యాతిశాయయయిన సర్వార్ధము కనుక, వాక్కుయొక్క [సర్వార్థము కాన్యమునందుండున్లు. దీనిని కవి యుద్దేశించినాడా లేదా యన్న ప్రశ్న యుండదు. ఉద్దేశమనగా తదర్హ్శగతాంశ యుచ్చారణ నమకాలమందు మనస్ఫ్సృష్టమై యున్నదా లేదా యన్నది. మవస్పృష్ణము

ఈలిజ్ఞానక, క్ర కానంతమాత౦ముచేత దద్గత వరిశిష్టారము తదుచ్చారణ వివర్తకమ యిన జీవసంకల్చమునందు లేదనుటకు వీలులేదు. తజ్జీవనంకల్చమం తయు దద్వాగర్భము, ఆ నంకల్పముయొక్క మహాపరిణాహము

బుషుల కండును. తత్తుల్యులైన మహాకవృలకు౦డును. మన పురాణముళయందు బుషుల కాప సందర్భములందు దీని

యర్థము సువివృతమై యున్నది. దీనినే భవభూతి ._

లౌకికొనాం పా సాధూనా మర్పంవా గనువర్త తే

బుషీణాం పునరాద్యానాం వాచ మర్థోనుధావతి. అన్నాడు. ఈ శ్లోకమునంద్దు వొక్కు.అర్హము అన్న రెండుమాట లున్నవి. ఈ రెండుమాటలును గలిసి 'రెండుదోట్లనున్నవి. రెండు చోట్ల నున్న వాక్కున కొకశే యర్ధముకాదు. రెండుచోట్లనున్న యర్హ మన్న శబమున కర్థమొకటికాదు. ఆ మాటలటో మొదటిది లౌకికులైన సాధువులకు సంబంధించినది. రెండవది ఆద్యులయిన బుషులకు నందింధించినది. లౌక్రికలయిన సాధువులు లౌకికమైన యర్హము నుద్దే శించి శబ్దమును బ్రియోగింతురు. ఆవాక్కు నా యర్హము నొక్కాట్‌. ఆ వాక్కునం దన్యార్దమునకు పా9ధాన్యములేదు. ఆద్యులయిన బుషులు వాక్కును ప్రయోగింతురు. ఆ వాక్కుయొక్క యర్థిము దాని సర్వా ర్ధమున్వై యుండును. లౌకిక పారలౌకికములును ఖై౨కాలికమునునైన సర్వార్ధ్థము వారి వాక్కునందుండును. లౌకికానాం హి సాధూనాం వాక్‌, ముషీనాం పునరాద్యానాం వాక్‌. ఆ వాక్యులు వారివారివి, వాక్త్య వియమము కలదు విశేషణలక్షణోపహితమై తద్వార్వము నియ మీళశ మగుచున్నది. పురాణములయందలి బుషుల శాపములు తీసికొ న్నచో దీని యర్ధ్హము మరింటు సువిస్పష్టమగును, దీవి విస్పష్టత థ్రీనాథ కవి రచించిన హరవిలాసానతారికలో చక్కగా గలదు,

ఖీ శాపంకలముయొక్క దుర్వాసుడు తవ యాళ9ిమము ముందల రాను పెంపుడులేడికి పచ్చి “గడ్డిపణకల 'వండించుచుండెను. మింటనేగు నొక గంధర్వుడు ముద్దు చచ్చి చిటికవేవెను.. దుర్వాసునకు కోపమువచ్చి యా గంధర్వుని మనుష్యజన్మ యెత్తుమని శపించెను. అతడువచ్చి మువి కొళ్ళ వేళ్ళ విడెను. దుర్వాసునకు జాలికలిగెను. “పొంద్దుననేలేచి యెవని మొగము జొచితివిరా నాయనా ఇంతమాట బడినావు. నీ భార్యను బిడ్గవలె నా యాశ9మములో నుంచికొని చూచుచుందును. నీవు పోయి యా తిట్టు ఫలమును దీర్చుకొని ర”మ్మవి వంపినాడు. దీవిలోవి వరమార్హ మిది. ఆది యా గంధర్వుని నొనట వ్రొసియున్నది. వానికర్మ యటువంటిదిం ఇది కాపముకాదు. ఆ గంధర్వునియొక్క కర్మానుభవము జరుగవల సిన నిముసము వచ్చినది. దుర్వాసుని నోటివెంట వచ్చిన యా మాట యా యనుభవవేశయొక్క సరమ సన్నిపాతత్వ ప్రదర్శక మైనది. తదనుభూతి పా9ిరంభించుటకు సద్యస్కారణ మైనది. ఒక్కాక్కం మాటయొక్క యర్ధమిట్లుండును. ఇంత చెప్పుట యెందుకనగా మహి కవుల కావ్యములలో నిట్టి వాకంము లుండును. వాక్కులుండును,. బుషులవాక్కు సాధువులవామ్కు అనుటచేత వాక్కున కర్ణము అచ్చట వేజయినట్ల, కవులయొక్క కౌవ్యములయందలి కొన్ని మాటలు సందర్భ ముచేత చితం విచిత9ిములైన యర్థము లిచ్చుచుండును.

ఒక నంగతి, మన సంస్కృత నాటక కర్తలు శద్రముయొక్క యీ మహార్ధపరిణాహము తెలిసినవారు. తమనాటక రచనా శిల్పములో సీ మహార్తమున కెక్కువ స్తానమునిచ్చినవారు. వాటకము _ అనగా రూవకము కావ్యవిశేషము. కొవ్యవిశేషమయిన యీ నాటకముయొక్క నాటకత్వము, అనగా అది నాటకమగుట కొన్ని లక్షణములను పురస్క రించికొవి, పూర్వ సంస్కృత నుహానాటక కర్తలు రూపకరచనావ్యగు9

అభిజ్ఞానళ, క్‌ లయిరి, వారీ నాటక రచనాశిల్పముయొక్క మూలస్తంభము ఏకావృళ మైన యర్థము, ఈ యర్తమునే వివరించి లక్షణకరృలుకూడ నాటకాం గములుగా చెప్పిరి. కాళిదాస భవభూతులు ఆ నాటకౌంగమ.లు చొాలవ న్నట్లు ఈమ మహానాటకములను సర్వత౦ యీ మహారముచేత నిండి యుండువశ్లే చేసినారు.

భారతీయ సంస్కృత నాటక మవగా నిది ఏ యర్ణము భూత భవిష్యద్వర్శమానములం దభివృాప్తమయి భిన్న పరిప్టితులయం దను స్యూతమై కర్మసూత్శిముచేత పరస్పర సందింధ లక్షణములు కలిగి యుండునో యా యర్ధముమీద నా మహాకవులు వాటకమును విర్మించిరి, ఇడి భారతీయ నంస్కృృత నాటక మూల రహన్యము.

ఈ రహన్యమును వివరించుటలో కాళిదాసు పోయిన మార్షము వేటు, భవభాతిపోయిన మార్గము వేజు. కొళిదాపింతకంచె మజియు పరమ రహస్యములను దన కొవ్వమునం దిమిడించినాడు. నా బుద్ధికి దోచినంతవలకు వానిని వివరించుటకే యీ గ౦ం0థ రచన యారంభిం చుట మైనది మటియు నింకొక్క విషయము కలదు, నా వహ్రొయు చున్న యీ వ్యాసములలోని పలు విషయములు పూర్వులయిన వ్యాఖ్యా తలు వా్రొపియుండవచ్చుమ. భాొవుకులు భావిం చియుండవమ్చును. “చాన లాయ విచోదితః', కాదేవి కొన్ని కొొత్తవిషయము లుండవచ్చును. ఉన్నను నవి ప్రిభువైన కాళిదాసు వాక్కులోనున్న యర్ధములే.

ఇంత మవోర్థము గాలిలో నుండదు. వస్తువు నాశియించి యుండును. వస్తువు లోకమునందున్నది. వస్తు వుదాతమైనచో దాని యందు బవ్వార్టములు నహజముగా విమిడియుండును. ఆ వస్తుపు వాశఏయించి మహాకవి కొన్ని కల్చనల జేసెవందుము. ఆ కల్చనల

శీ శొకంతలముయొక్క యొక్క రమ్యత వావి యెచిత్యమునందుండును గదా! బొచిత్యమపగా మచిత మైనవానియొక్కు భావము. ఉచితమనగా తగినది. దేవికి తగినది? ఆ కథకు దగినది అనగా సరిపోయివది. అనగా దాని యందున్న దే_అప్పుడు కొ9తృగా జూచినదవి యర్ధ్హము._ దానివి జూచు టకా మహాకవియొక్క_ బుద్ధి కావలసివచ్చినది. కనుక నొక మహా విష యములో నున్న సర్వారములు మహాబుద్ధికే స్ఫురించును. సర్వార్థము సర్వజనులకు స్ఫురించవలసిన యవసరములేదు. ఒకడు తనకా యర్థము పూర్వము స్ఫురించక మటతియొకడు దానిని జెప్పినప్పుడు వాడు దానిని కల్పించి చెప్పినాడనుటలో దాని యౌచిత్యము వాని కప్పుడు తెలిసినది. తనంతట దనకు తెలియలేదన్న మాత్సర్య మున్నది.

కవి యొక కథను దీసీకొని కావ్యమును వ్రయును. సామాన్య కవియొక్క కథావస్తువు ఆ కావ్యములోనున్న సామాన్యవస్తువే యగును. ఆ కథనే మహాకవి తీసికొన్నప్పుడు ఆకథలో నెన్ని యర్ధములుండునో యన్ని యర్థము లతనికి కాప్మవస్తువులే. _ వాగర్ధముల విషయములో పూర్వము. చెప్పిన విషయ మంతయు వతడు వాటకము వ్రాయు చున్నచో కావ్యవస్తువగును.

కవియనగా నేమి? ఈ మహార్థములను శిల్ప దృష్టితో కెన్సు వాడు. శిల్చదృష్టి బహుముఖముగాను౦డును. ఈ మహార్థములన్నియు దన కావ్యమునం దిమిడించుట యొక మహాశిల్బ్పము. వానివి సముచిత ముగ నెచ్చట నేదిచెప్పవలయును, ఎట్లు చెస్పవలయును, ఆద్యంతము లెట్లు, అభ్యాసమెట్లు_.. ఈ విచారణ యంతయుజేసి యా ప్రకారము చెప్పుట యొక శిల్చము,. ఇందులో ననేకములైన చిన్న చిన్న విష

అభిబ్టానతో, ఖ్‌ యము అుండును. అవి యా మహాసినాహములో " తీనము కొనల యును, వాని నెట్లు చెృనలయును? ఇది యొక శిల్పము.

ఇవి యిట్లుండగా దామ వొాయుచున్నది కావ్యము. కాన్యము కథాశధియము. కథా న్వరూపమెట్టిది? తన కథయొక్క న్వరూవ మెబ్టిది? తన కావ్యమునం డేరసము స్రిధానము? అ రసముయొక్క న్వరూప మెట్టిది? ఒక విచారణయా? అన్నిటీని గలిపి కొళిదాసొక్క మాటలో వ్రయును. ఒక్క పద్యములో నన్ని యర్ధములు గుమికూడి యుండును. చెప్పికొనవలసి వచ్చినపు డొక్కొాక్కదానినే, యొకదాని ఈరువాత నొకటిగా జెప్పికొనగలముగాని యన్నిటిని గలిపి చెప్ప లేము. _అన్నిట్‌వి గలిపి చెన్పగలిగినది కవి వాక్యము. విడివిడిగా _చెప్పునది విమర్శకుని వాక్యము. కవి వాక్కులోని యీ నర్వార్ధ్థము నొక్కపారి భావుకునకు స్ఫురించుము, విమర్శకుని రచన పాఠకులకు దెలియును.

ఒక విధముగా శాకుంతల నాటకము “గీ వాభంగా భిరామం” అన్న శ్లోకముతో పారంభించినదందము. ఈ ల్లోకములో ( గాళిదాను తన యీ సర్వకాన్య స్వరూసము చెస్పియుండవలయునుగదా.

అతవి కొన్యము నిజమునకు తత్పూర్వమే ప్రారంలింపబిడినది. "కృష్ణపారే దధచ్చతుః' అన్న ల్లోకముతోనే యారంభింపబడినది. మటియు మాటాడినచో “యా సృష్టి స్ప్రషు రాద్యా' యన్న శ్లోకము తోనే యారంఖింపబడినది. 'కృష్ణారే దధచ్చక్షుః లో నీ సర్వ వాగర్భముల కతీతములైన వరమార్ధ విషయమును కాళిదాను ఈన కావ్యా ర్థమునకు శిఖరాయమాణముగా జెప్పదలచిన మహా విషయమును సూచింసదలచినాడు. అఆ మవోానిషయమున కొలందిభూతుడైన యీశుని,

శ శాపంళలముయొక్కం పపలాతనతోరలలయ యయా యష్టకన్నవి “యూ వృష్టి స్ప్రస్తురాడ్యా'లో విక్షేపించినాడు.

కొంత కిందికి దిగి కొవ్యారంభము చూచినచో *గి9వాభంగాలి రామమ్‌” అన్న శ్లోకము కావ్యారంభము, సారంగము గీ9౨వాభంగాలి రామముగా న్యందనమునం౦దు. బద్ధదృష్టియె యమసరించి వరువెళ్తు చున్నది. శరపతనభీతిచేత నెక్కువగా పూర్వకాయము పళ్చార్థము చేత ప్రివిష్టమైనది. శ9మవివృతముఖభ0ంళు లయినవి, యర్హావలీ థములు నయిన దర్శ్భలచేత దారియంతయు వెదజల్లబిడి యున్నది. ఉదగ౦ప్లతములచేత నా లేడి యెక్కువగా వియశ్తునందును దక్కువగా భూమియందు బోవుచున్నది. ఇందులో పారంగము, గీఏవ, స్యంద నము, పళ్ళార్థము, కొయము, శరము, వియత్తు, ఉర్వి యీ శద్దిములు కలవ,

ఈశబ్దనులే యేలయుండవలయును? నంన్కృత భాషలో వర్యాయ సదములు కొల్లలుకొల్లలుగా నుండుమగదా, పంస్కృత భాషా శబ్దములు వ్యుత్పత్తి సహితములై నవి, ఎక్కువ శబ్దములు ధాతుజన్యములు. కొన్ని భిన్నానయవములయొక్క యర్థపోషకములు, అందుచేత పితి శద్దిమునకు యౌగికార్థము రూఢ్యర్థము రెండు నుండును. సామాన్య ముగా కవి తన కావ్యరచనకు రూఢ్యర్థమునే స్వీకరించవలయునుగదా. (యోగార్థములో శబ్దములను ప్రియోగించినచో వేటి కొందిణ విమర్శ కలు తిక్కన్నగారు వ్రానివమాటనే పా౦ఠతవడ్డ మాటను అన్నదానిని దెచ్చి హింసించుట కలదు. పా9ఠతవనడ్డ మాటలవి తిక్కన్నగారు. విరళాన్‌ 'పేచోషాదిక శస్దాన్‌ ఆవి నన్నయగారు. ఇది వేజేవిషయము.)

మహాకప్పలు సామాన్య పాఠకనకు న్థూలకథావస్తువునకు శబ్లి మును రూఢ్యర్థములో ప్పియోగించుచు దాముద్దేశించిన మహార్ధములను

అభిజ్ఞానళ, శి లోతుగా. దిగిచూచెడి పాఠకులకు వాని యొగిళార్హములలో సంతరోం కురు _కాళిదిసుయొక్క నర్వరచనయందు నీ పుయోగరహన్య మున్నది. నా చూచినన్నిచోట్ల ఆయన కావ్యములందు గనిపించినది. శాకుంతలమునందు లేనికాపులేదు. అతని కావ్యములన్నియు తత$ తత౦9 యీదృష్టితో జూచితినికొని వర్వంకషముగ జూడలేడు. కాకుం తలమునందు బెక్కుచోట్ల జూచితిని. నర్వత9 యీ వైచితి కవి పించుచునే యున్నది. సౌరంగ శబ్దమునకు రెండు వ్యుత్స త్యర్హములు కలపు. పొరమైన యంగములు కలది యని యొకటి, తన జాతివా వితో గలసి విహరించునది యని మతొకటి. తఈన కావ్యవస్తువు సొర మణణన యంగములు కలది. సజాతీయ భావములతో గలసి వ్యవహా రించునది. ఆతని కొవ్యవస్తువేదిః అతని వస్తువు బహుముఖములుగా గలదు. ఒకటి 4వ స్వరూపమును జెన్నుట. రెండు అంత?;కరణ లక్షణమును జెన్సుట. మూడు వళ్చురును డెట్టివోడో నిర్ణయించుట, నాల్లవడి శృంగార రసముయొక్క కట్టుదిట్టములు విరూపిరంచుట. ఐద, వది కళళుంఠలా కథ. ఆజవది వాటక న్వరూసము. సిధానముగా నివి కవివించుచున్నవి. సారళగమన్న శబ్దము. పీని యన్నింటికి బదులుసయోగింపదిడివది. గీ9వా__అన్నాదికములు దీవిచేత మి9ింగ విడును-. అవి ప్యుత్సత్తి, వ్యుత్సత్యర్థవళమున లక్షణ పాిపీంచి నచో స్ఫురణశక్తి యర్భమువచ్చును. న్యందనము.. రథము, వ్ర్ఫివిం చువది, కథ న్రివించును. రసము నివిరచును, జీవితము స్రవిం చును _ఏదిశాదు? శరము = పొంసించునది కనుక శరము. ఒక యోషధియందు జోణమునండు' సీ శబ్దము వర్తించుదున్నది. వ్యుత్పత్తి రెండుచోట్ల నొక్కటీయే. ఇచ్చట 'సీకావ్యమును విమ ర్శిచువార' అను నర్ధమును చెప్పవచ్చును. ఎందుకు వేస్పవలయు ననగా నీ కావ్య మి,ఫైందు కోరంధింపవలయును? పీ రీతగానో యొక

]0 శాకుంఠ లముయొక్క రీతిగా నారంభింపవలయునుగదా, ఇది రమ్యముగానే యున్నది యన్న సమాఢానము చాలదు శిల్చ్పముయొక్క ప్రధాన లక్షణము స్రియోజన సహితత్వము అధికార్థసంగ9హణము పాఠకుని గాఢభావనాశీలుని వేయు నది, కాయమ్‌.-అవయవములచేత గూర్చబడునది యని వ్యుత్చత్తి, కొవ్య మిటువంటిది దానికి మొదలున్నది, చివరయున్నది, నడుము న్నది అన్నీ యవయవములు కిలవు. బాణముసడునన్న భీతిచేత లేడి తన పూర్వకాయమునందు వెనుకటి శరీరమునుజొప్పించుకొన్నది, తన కావ్యము శీర్ణమైపోవునర తన శతుఏవులు కావ్యమునందు సంయోజన గుణము తక్కువ యందురని తరువాత కథ యంతయు కాళిదాసు నాట కముయొక్క పూర్వభాగమునందు దాను జొప్పించినాడు ఈ లేడి తన కావ్యవస్తువు. ళన కాష్యవస్తు వన్నివిధములు. ఈ మాటిచేత నాట కాంగములయిన సూచనాదులన్నియు దీనియందంఠ ర్ఫ్భూతము లై యున్నవి, ఈ లేడి వియత్తునం దెక్కువ యుర్వియందు దక్కువకదాః: వియత్తు నకు “ఎడతెగక యుండునది యవి” వ్యుత్సత్సి, ఉర్వికి బర్వతముల చేత గప్పబడినది యవి వ్యుత్చత్తి. తనకథ యధికమైనది యాకాశము నందున్నది. అంతటను వ్యాపించియున్నది. ఇది వట్టి శృంగార రస మయినను ననంతమైనదే అది కొక పరమేశ్వరుడు, జీవుడు, సర్వ జీవకోటియందు మేల్లానియన్న యంత॥4కరణము, ఇది యతని కావ్య వస్తువు. ఇవికొక తన కావ్యకథ మొదట చివణగూడ నరణ్యములలో గొండలలో జరిగినది. లేదా దుగ్గమార్థములు కలది.

మటియు నీ సారంగము మెడవంచి స్యందనమును జూచుచున్నది. చూచికొంచునే పరువెళ్తుచున్నది. ఈ కథ ఉంగరము కనిపించకపో వుటచేత వెనుకకు తిరిగినది కాని కఠనుజూచుట వదలిపెట్టలేదు. రకరకములుగా జూచుచున్నది. “బలవత్తుదూయనాన౦ ప్రత్యాయ

అఖిజ్ఞానర. [1 యతీవ మేహృదయమ్‌” మయ్యేవవిస్మరణ దారుణ చిశృపృత్తౌ. ఇట్టి యర్థములచేత వెనుకకు జూచుచున్నది కథావస్తు 'వెనచో నిది జీవలక్షణ మయినచో *సతాంహి సందేహపసదేషు వస్తుషు'. “కదాపి సత్పురుషా శోకపాతాత్మానో నభవంళి". “ననుపివాతేపి నిష్కంపాగిరయఃిం “యదాగజో నేతి నమక్షరూపే'. ఇక్యాది వాక్యములచేత నా యంత। కరణ పివృత్తియొక్క జీవగత లక్షణము సత్పురుషుని యందున్న యంత కరణము జీవస్యందన మార్గమును వెనుకకు తిరిగి చూచికొనుట మొదలైనవి చెప్పబడుచున్నవి.

అన్నీ రసములలో శృంగారరస నిర్వహణము క్లిస్టాతి క్రీష్టమయి నది. శృంగార రసమునం దుదాత్తత నిలువబెట్టుట కాళిదాస భవభూ తులకే తగునేమో. నిముసములో కచకచాది వర్ణనములకిిందికి దిగును ఈ శాకుంతల నాటకమును పిదర్శించుచు కాళిదాసుని యౌచిత్య మెలుగక బజారు శృంగారము చేయబడుటయు నే నెలుగు దును. ఇట్టి శృంగారరన పాంధాన్యముగల తన కావ్యమును నాయికొ నాయక ప్రథమ సమావేశ ధూత మైన ప్రిథమా౦కమును కాళిదాసు ఇన్ని విహ్వార్ధముల నుద్దేశించి రాజు లేడిని దజుముటతో పా9రంభించెను. ఆ లేడి కృష్ణసారము కృష్ణునియొక్క సారము, భగవంఠుడైన కృష్ణుని చేత జెప్పబడిన గీతోపనిషత్తుయొక్కసారమా? రాజెట్లున్నాడు? సూతున కతడు మృగానుసారిమైన పినాకివలె గనిపించుచున్నాడు. మృగమనగా వెడుకదడుచున్నది. ఏది వెదుకబడుచున్నది? తత్త్వము, అంతఃకర ణాంతర్గత సూత్ష్మభావ భూతజీవస్వరూపము, త త్చే9రేపకుడైన శివుడు.

కౌళిదాసుని అభిజ్ఞాన శాకుంతలము సర్వ వేద వేదాంతసారము,

శివావ్వైళ ప్రతిపావక గ౦ింథము

లీ

పడువెత్తుచున్న లేడి వట్టి లేడియేకాక, బాల యర్ణములకు నిరాన ముగ నూహింపబడుటలో నొక యర్థము కావ్యవస్తువనికూడ తెలిసికో బడసలయుట చెప్పబడినది, ఇందు రెండవ చరణము “పళ్ళార్ధేన ప్రివిష్ట శృరసతనభియా భూయసా పూర్వకాయం” అన్నదానిలో కథా గత తాత్పర్యము సువ్యక్తముగా కనిపించుచున్నది. శరవతన భీతిచేత వెనుకటి సగము ముందు సగములో జొచ్చుకొన్నది అవి. ఈ ళ్లోక మైనంతనే “కథ మనుపతత ఏవ మే పియత్న ప్రేకణీయ స్పంవృత్తః” అనుసరించుచునే యున్నాను ప్రయత్నము చేసినగావి కనిపించుటలేదు. అనగా చాల దూరము పోయినదని యర్థము. ఈ యర్హము లేడీ విష యములోకం౦ టె శకుంతలా విషయమున నెక్కున నిజముగా నున్నది. రొజు శకుంతలను చూచినాడు. ఆమెయం దనురక్రుడెనాడు. ప్రియం వదానసూయలు వివాహసంబంధి పిసంగము చేయువరకు నామెయందు బద్ధ మనస్కు=డైనాడు. ఇదం కిలావ్యాజమనోహరం వపుః 'సర పజ మనువిద్ధం ఎవలేనాపి రమ్యం'-_. *“అధరః కిసలయ రాగఃి ఈ మొదలయిన స్రివృత్సి చాలనరకు సాగినది అప్పుడు శకంతలతో ఆనసూయ వనజ్యోత్స్స్నా కథ ప్రారంభించినది. పియంవద *యథా వనజ్యోత్స్నానురూపేణ పాదపేన సంగతా ఏవం నామాఒహ మపి ఆత్మనోఒనురూపం వరం లభేయమితి ఈ యూహతో శకుంతల వన జో్యోత్సను అతి మాతిఎముగా చూచుచున్నదని ప్రియంవద చమత్క రించినది. ళకపంతల దానికి సమాధానముగ “*ఏష నూవం తవాత్మ గతో మనోరథః” ఇది నిజముగా నీ మనన్సులోనున్న కోరిక అవి "ఇతి

ఆభిజ్ఞానత. [క్రీ కలశమావర్జ్ణయతి'___ ఇదీ సీ మనస్సులోని కోరిక యవగా లోకసామా న్యముగా జూచినచో నీకు దగిన భర్తను సంపాదించుకొనవలెనని. నీవే కోరుచున్నావు, నాకట్టి కోరికలేదు. అని వ్యతిరేకొర్థము నిచ్చుమాట కొని శకుంతల అనురూపవరుని పొంచదనలయునని ప్రియంవద వాంఛిం చుటియు నిజమే. అట్టివాంఛ ప్రియంవదకు కలదని కకుంతలకు తెలి యును. శకుంతల మాటలన్నియు లజ్జచేతవలె, అసూయచేతవలె నన్నట్లు కనిపించి యామె హృదయగతవాంఛను తనయం దాచెలికత్తె లపగల యనురాగమును సూచించుచున్నది. ఈమాట యని శకుంతల ఘండెడు నీళ్ళు వనజ్యోత్సయొక్క యాలవాలమున నింసినది. కోపము వచ్చినపుడు మానవు లిళ్లే చేయుదురు. కొంచెము నీళ్ళు పోసివచో జాలునేమో, కుండెడు నీళ్ళచ్చటనే యొలికించినది. ఈ కి్రియచేత కవి శకుంతలయొక్క_ సర్వమనోభావమును వ్యక్షీకరించినాడు. ఆమె తన సర్వస్వము తన భర్త కర్పించు వన్నట్లుగా వీ కలశావర్జనము మహాధద్వవి నిచ్చుచున్నది.

అంతవరకు, తత్సౌొందర్యచర్చా నిమగ్నుడైన రాజునకు దాని లోని క్లీష్ణత తెలియలేదు. ఈ వివాహ పిసక్షీి వచ్చుటయు, కకం తల కలశాసర్దనము చేయటయు రాజునప జాగ౦9దవస్టా హేతుకము లైనవి. అప్పుడు “ోదుర్లభః ఖల్వేష మనోరథః. ఆపి నామ కులవతే రియ మసవర్శక్షత 9సంభవాస్యాత్‌” అన్న సందేహము పుట్టినది, ఇది విజముగా గడ్డు సమస్య. ఇంతవరకు పాగిన పివృక్తికి విచ్చిత్ని స్తానము. ఈ 'యర్రమునే ఈ ఘట్టమునే, ఈ సంళయమునే, “కథ మనుపతత ఏప మే ప్రియత్న పే్రేక్షణీయ స్పంవృత్తః”” అన్న వాక్యము చెప్పుచున్నది. “అనుపతత ఏవ మే” అవగా నా మనస్సు తదలిలాషో ష్రివర్షిత మగుముండగా నామె ప్రయత్న పే9క్షణీయురా లగుచున్నది,

14 శొఠంతలముయొక్క ఆమె జన్మవృత్తాంత రహన్యము తెలియక నేనామెను వివహమాడలేను. ఆమె కత౦ఎపరిగ్రిహయోగ్య గాదు, అన్న సంశయము పియత్న 'ప్రేక్షణీయముగా జెప్పబడినది.

అప్పుడు సూతుడు “ఉర్ధాతినీ భూమిరితి మయా రళ్ళి సంయమనా చ9థస్య మందీకృతో వేగః; తేన మృగ ఏష విపికృష్ణాంతర స్పం వృతః. సంప9తి సమదేశవర్తినస్తే న దురాసదో భవిష్యతి.” భూమి మిబ్దపల్లములుగా నున్నది. అందుచేత రథ వేగమును తగ్గించినామ. మృగమునకు నీకు నడుమ దూర మెడమైనది. ఇప్పుడు నీవు సమదేశ మున నున్నావు. అది నీ కిపుడు దురాసదము గాదు. భూమి ఇచ్చట నుర్ధాతిని. ఈ వాక్యముయొక్క. యర్ధమే “అపినామ్‌ పలపతే రియ మనవర్డక్షత 9)సంభవా స్యాత్‌” అన్నది. తాను క్షత్రియుడు, ఆమె బ్రాహ్మణ స్తం ఇస్పెరి నడుమ వివాహము ధర్మముగాదు. ఇది మెట్టి పల్లములని చెప్పదిడుట, వొంహ్మణవర్షనము కొంచెము మెరక. క్షతియ వర్షము కొంచెము పల్లము శకుంతలాభిగ తాభిలాషారూపమైన శృంగార రసమునకు పిచలనము తగ్గినది. సూతుడు రశ్మినంయమము చేసినాడు. ఈ సూతుడు బిహ్మయా? నాటక గత వకనపేశయాధ్వని ప్రవ ల్పించవచ్చును. కాని “మయా మన్గీకృతో వేగః' నేను వేగమును తగ్గించినానవి సూత పాిధాన్య వివక్షచేత ధ్వని పివర్నించినను, దావి యందు కొంత వెనుకకు లాగుట జరుగవచ్చును. అందుచేత నూతు నకు గూడ కొంత పా౦ధాన్య మీయవలెను. ఆ పా9ధాన్య మెట్టిది ? ఈ పా9ధాన్వమీమాంస చమత్కారముగా నుండవచ్చును.

ఇక్కడ ధ్వనికిని కావ్యవస్తువునకును అభేద సితిసత్సి. పిస్తు తము రథవేగము; అపిస్తుతము శకుంతలా జన్మవిషయ వృత్తాంత

అలిక్థానర, [6 విదారణ, కొద్దిలో నదియ జరుగటో వుచున్నడి. దావికీ మాటలు వతి వీింబములుగా నున్నవి. దీనియందది ధ్వనిత మగుచున్నదని చెన్న టయే కావి వ్యంగ్య వ్యంజక పరమ సన్నిపాతత్వ సన్నికర్షలచేత నభేద . పిళిపత్సి భాంతి గల్లుచున్నది. ఇదిగో ఇప్పుడు సమ స్రదేశమును చేరినావు. నీకా మృగము దురానదముగాదు రళ్ళి సంయమనము చేసినది సూతుడు. సమ ప్రదేశము చేరినది దుష్యంతుడు. అది మృగము “*మృగ్యత ఇతి మృగఃొ. స్త్రీ వెదుకదగినది “న రత్న మన్విష్యతి మృగ్యతే పా తత్‌”, స్త్రీగతమైన యీ భానము కొళిదాసుని మనోనిష్టిత మైనది. మృగళద్దిముచేత శకుంతల సూచింసబడుచునే యున్నది. భూమియొక్క యుక్థాతినీత్వ లక్షణమునకు దుష్యంతునకు నందింధము లేదు. మృగము విప్రకృష్ణాంతరమైనది. రళ్ళి నంయ మన మనగా న్యంగ్యత। ఈమె క్షత౦ పరిగి హయోగ్య యగునా కాదా యన్న విచారణ కావలయును. అనగా శకుంతలా దుష్యంతుల భిన్న వర్షత్వము భూమియొక్క మెరక పల్లమ్ములైనచో మృగళబ్దిముచే శకుం తల సూచితమైనచో రశ్మిసంయమనము తద్గత మీమాంస కావలయును, సమపిదేశ వర్తిత్వము ఆమె విశ్వామిత9 సంభవ అవి తెలియట యగును. అప్పుడు మెరక పల్లములు లేవు. కొని రళ్ళిసంయమనము చేసినది సూతుడు. సమప్రిదేశవరియై నవాడురాజు. రథము సమవడేళ వర్తియని చెప్పరాదా? నేను పగ్గములు బిగపట్టితినని చెప్పుట యెందు లకు? పగ్గములు బిగబట్లబడినవి, అని వాక్యమును కర్తనపేక్షముగా వాడవచ్చును. అందుచే నిచ్చట నూతుడొకడున్నాడు, రాజొకడున్నాడు. ఆగామి కథ దీనియందు సూచ్యమైనచో సందేహము కలిగినది రాజునకే. సందేహము తీరునది రాజునకే. ఆక్కడ నిద్దరు రాజులులేరు, కాని యిద్దరు రాజులున్నారు,

[60 శాపంక లనుయొక్క ఈ వాటకమతకయు విద్దరు నుష్యంతురమీద నిర్మింపబడినది, ఒకడు సామాన్యుడె లోకమునందు పివర్తించువాడు. రెండనవా డసా మాన్యుడై యంఠ $కరణమున౦దు జాగృతుడై వ్రివర్సి౦చువాడు. రళ్ళి సంయమనము చేసినది సూళ స్టానీయు దైన రాజు. అనగా విచారణ శేలురైన రాజు, అనగా బ్ర)ిహ్మ. మనస్సువు సృష్టించినవాడు. సమ స్రదేశ వర్తిత్వ లక్షణ స్టాపకుడ్రైనరాజు శివుడు. ఆయనయునున్నాడు. ఆయన నర్వనియంత. ధర్మమార్లోపదేష్ట. ఈరీతిగా సూతుడు సూతుడు గాడు. సూతునప రాజునకు నభేదాధ్యవసాయము. అపుడు రాజన్నాడు, అందుచేత వగ్గములు వదలుము (కేన పా విముచ్యన్హా మలీశవః). శకుంతల విశ్వామిత౦) సంభవయని తెలిసినం తనే శృంగారరసము ప్రివర్తించుచున్నది. కథ సాగుచున్నది. ఆ కథ యెట్టిదిః సూతుడు రథవేగముగు నిరూపించుచున్నాడు, ముక్తేషు రళ్ళిషు నిరాయత పూర్వకాయోః విష్కుమృ్పచామర శిఖానిభృతోర్వకరా॥ అతోర్ధవైరప రజోథి ర్యా! ధావన్న్యమీ మృగజదాక్షమయేవర థ్యాః, రళ్ళులు వదలిపెట్టబడగా. రళ్ళి యనగో వ్యాసించువది అని వ్యుళ్పత్సి. ఈ భాగములోనున్న యర్ధ్భములు కావ్యమునందంతటను వ్యాపించుననీ యర్హమః. ఈ వ్యాసక శబ్ద సముదాయ నిక్షేప గ౦ంథాం తమున౦దు అని యర్హము, అనగో కళుంతల కళ 9పరిగిజబాయోగ్య యస్‌ దుష్యంతునకు దెలినిన తరువాత, రథ్యాః. గుజ్జములణ. రథ్యమా అనగా రథమునకు కట్టబడునవి, రముక్ర్రీడాయోర. ఆరథ్యము లిర్చట కర్త. అవి సగ్గములు నడలిన తరువాత నిరాయత పూర్యకాయము రై.

అలిల్టానళ, 1? ఇందొక లేడింపళ్చ్ళార్దేన ప్రివిష్ష శృరపఠన భియా భూయసా వూర్వకొ యం దాని కిది వ్యతరేకమైనమాట. నితరాం దీర్హన్య పూర్వాభాగాఖ ఏషాంతే. తత్సంశయ నివృత్తివరకు నన్నియు నిక్కశ్లు. ప్రతిదియు సందేహమే. తరువాతి క థయంతయు తీసికొనివచ్చి తొలుతటి కథలో చొప్పించవలసి వచ్చినది. ఇంక ముందటికథ దానియంతట నది యథే చృముగా సాగును. ముందటి కథలో వెనుకటి కథయొక్క చొప్పింపు లేదు. అందుచే యథేచ్చముగా పోవును. మరియు నంతియేగాదు. ఆ పూర్వకథను విస్తరించును. అనగా నాటకముయొక్క స్వరూవ మేమనగా పరభాగము పూర్వభాగమునందు జొచ్చియుండుటయు, ఆ పూర్వభాగముయొక్క విస్మృతియే పరభాగమగుటయు, ఈ రథ్యములు మరియు నిళృతోర్థ్వ్య కర్ణములు. కర్ణ మనగా శబ్దగం్శహణము చేయు వది. లేదా శబ్ధము దానియందుండును. అది ఆకాశ స్టానీయము గనుక. మరియు తమచేత లేపదిడిన రజములచేతగూడ నలంఘనీయములు. రజ శృద్దిమున్నది. రంజయతీతి రజః. రంజ రాగే-దీవిచేత మనుష్యు లను రక్త లగుదురు. ఈ రఠత్యములు-రథము రమ్‌ ధాతువునుండి పుట్టినది గదా. అవి క్రీడావాహకములు._. ప్రసకమై శృంగార రససంబంధి భావపరంపరయగుచున్నది. తమచేత లేపబడిన రజస్సులచే గూడ వవి యవిలంఘవీయము లగుచున్నవి. రజళ్ళబ్దము అనురాగ లక్షణము గలది. అది దుఃఖ హేతువు రథ్యములు రసభావస్టానీయములై నచో నవి అనురక్తదుఃభాదులను దాటి పోవుచున్నవని యర్థము. ఈ కథలో సే్రేమయున్నది. ఈ కథలో దుఃఖమున్నది. వావి నతికిమించి రస సాంతత్యము సాగుచున్నదని యర్దము. అనగా కథాభంగ మైనట్లు కన్పిం చినను రసభంగ మెచ్చటను గాలేదని తాత్పర్యము. ఆ రథ్యములు మృగజవము నోర్వవన్నట్లు పరుగెత్తుచున్నవి. ఇచ్చట రథ్యములు కావ్యగత రసస్టానీయములని చెప్పబడినవిగదా, మృగము శకుంళళో

[8 శాకంత లముయొక్క స్థానీయము. అనగా కొవ్యగతరనము శకుంతలా పరిక్యాగాదిజనిత రస థంగ భా్రాంత్యాది సర్వ విషయాతీళమై రసము పివర్రిల్లు చున్నదనీ యర్హము. లేదా కాళిదాసుయొక్క పియత్నము. ఈ యుత్తర కథను పూర్వ కథలో చొప్పించు స్రియత్నము చేసినంత మేర పరమకవితా భాననాపటిమయందు నియత మైయుండి తరువాత పలుమార్గముల పరమ రమణియమైన భావనాలక్షణముతో పివర్షించినదనియు వ్యంగ్యము. ఈ యర్హమునే “దర్చై రర్ధావలీరై శృ9మవివృత ముఠభ)ంళిలిః కీర్ష వర్మా" అని కొళిదాసు సూచించినాడు ఇన్ని యర్ధ్హము లిమిడించి వ్రాయుట శ్రమ. నడుమ నడుమ వట్టిభాగములు వదలిపెట్టి యూరక యా వర్షనలుచేయుచు పోవుచుండును. అట్టి భాగములు - అనగా ఈదృ _ క్కావ్యార్థగర్చిత వాక్యములు తత0ితత9 కావ్యమునందు గోచరించునని యర్ధము. నీవారా కృకగర్భ కోటరముల భిష్టాస్తరూణా మథః = మరియు పల్యాంభోభిః పవనచవలై శ్ళాఖినో ధౌతమూలాః - ద్వితీ యాంకములో గాహన్నాం మహిషా నిపాన నలిలం ళృంగై ర్ముహంస్తా డితం = మరియు మేదళశ్ళేదకృశోదరం లఘుభవ త్యుక్థానయోగ్యం వపుః = ఇట్టి వన్నియు నీ కాన్యమను లేడి పరువెత్తుచుండగా శ0మ వినృతి ముఖభ్రంళశులై న అర్ధావలీఢములైన దర్భలు, అఆర్థావలీఠమన్న శద్దిములోని ఆర్థళబ్బము వాని యౌచిత్యద్యోతనార్థము. అవి యింత బిగింపులోనికిరావు. కాని శిల్పములోని భాగములే. ఇట్లు వ్యుత్సత్యర్హములు చెప్పి లేవిపోని యర్ధములు కల్పించు చున్నా వనవచ్చును. ఆ పద్యమునుండి ఈ స్ఫూర్తి నిస్సందేహముగా వచ్చుచుండగా ఆ స్ఫూర్తి వట్టిస్ఫూలర్తిగాదు. సమూలకమైనదవి హేతు వులు చూపించుటగాని ప్రధానమైన స్ఫూర్తిని విర్మించుదగాదు, ఈ

అలీజానత. [0 టో వోవరచయయయయయలయయయతూలాలావరోపయాలయయూయాడాయాయాా స్ఫూర్తి యనివార్యము. ఎందుకనగా రాజు వెంటనే ఇట్లనుచున్నాడు. “సత్యం, ఆతీత్య హరితో హరీంశ్చ వర్తంతే వాజినః” యదాలోకే సూక్ష్యం వ్రిజతి సహసా తద్విపులతాం యదర్ధే విచ్చిన్నం భవతి కృతసంధాన మివ తత్‌ వికృత్యా యద్వక౦0 తదపి సమరేఖఅం నయనయో।ః న మే దూరే కించిత్‌ క్షణమసపి న పార్శ్వే రథజవాత్‌. ఏది తొలుత చూచుటకు సూక్మముగా కనుపించినదో అది విపు లత్వమును పొందినది. అంగుశీయక ప్రదాన మున్నది. దానిమీద నెన్ని యక్షరములు గలవో అన్ని దినములు గడవకమునుపే నీకు కబు రంపింతునని రాజన్నాడు. ఇది చాల సూక్ష్మ విషయము. ఇదీ యెంత విపులత్వమును భబించినది 1 “యదశ్హే విచ్చిన్నం భవతి కృతనంధాన మివత్‌'. ఏది సగములో విచ్చిన్నమైనడో ఆది యతుకదిడినట్లున్నదా యన్నట్లున్నది. శకుంతలా దున్యంకుల వివాహము విచ్చిన్నమైనట్లు గవ్చించుచున్నగి. అది విచ్చిత్తి కాలేదు. కలిసియే యున్నది. దీని కలయిక రసవిషయ పర్యాలోచనలోనను దుష్యంతుని సత్పురుష లక్షణమును విచారించినపు డును దెలియును. - “ప్రకృత్యా యద్వకఠిం తదపి సమరేఖం నయ నయోః' = ఏది పఏకృతిచేత వకఠిమో అది నయనములకు సమరేఖ గలది. దుష్యం తుడు కకుంతలను నేను నురచిపోయితి ననుటక౦క వకి మేమున్నది ? సంస్కృత భారతములోని శకుంతల కొడు కైదారేండ్తు పెరిగిన తరు వాత దుష్యంతుని యొద్దకు పోయినది. ఆయనయే మరచిపోలేదు. నెలలు నిండకముందు వెళ్ళిన శకుంతల నీ దుష్యంకు డెట్లు మరచిపో

లీ శాసంతలముయొక్క మెను? బది ప్రకృతిలో ననహజము, ప్రకృతిచేత నింతకం'ప వక౦మై వది యుండదు. అది నయనములకు సమరేఖముగా నున్నది. నీజ్‌ పా9పణే-నీయకే అనేన ఇతి నయనం. కన్నులు రెండు. ఈ దుష్యం తుని వక్రత రెండు విషయములచేత సమరేఖను దాల్చినది. ఈ రెండు విషయము లేవి? ఒకటి శాపము రెండు దుష్యంతుని యంతఃకరణ ప్రవృత్తి.

“నమేదూరే కించిత్‌ క్షణమపినపార్శ్వే రథజవాత్‌" మరల రథ శబ్దమును వాడినాడు, ఈ దూరపు దగ్గరలతనము సర్వకథా సంబంధి మైనది. ఆది కృిమముగా తెలియబడెను. *నూత ! సశ్య్యైనం వ్యాపా ద్యమానమ్‌' “*సూతుడా:! ఇదిగో చూడు చంపబడుచున్నదానిని.” సూతపశ్య్యైనం వ్యాపాదితం అనల్నేగు. వర్తమాన సామీప్యే వర్తమాన వద్వా ఇతర కవులు వాడవచ్చును. కాళిదాము తూచి వాడునుగదా. చంవబడటోవుచున్నది అనగా శకుంతల పరిత్యజింపదిడటోవుచున్నది, పరిత్యజింపబడలేదు. నే నామెను పరిత్యజించితినని రాజనలేదు. పురో హితుడు భంచమాంకిములో ఇట్లన్నాడు “అత౦0భవతీ శావదాస్రసవా, న్మమ గేహే తిష్టతు కుత ఇవ ముచ్వత ఇతిచేత్‌, త్వం సాధుఖి రాదిష్టపూర్వఏవ ప్రథమం చకివర్తినం జనయిష్యసీతి. నచే న్మువి రొహిత9ః తల్లక్షణోపపన్నో భవిష్యతి అభినన్మ్య, శుద్ధాన్త మేనాం పివేళశయిష్యసి. విసర్యయే పితు రస్యా నృమీసగమనం ఉపస్థిత మేవ,” నీకు చక్రవరియై న కొడుకు పుట్టునవి సాధువులు చెప్పిరిగదా. ఈమె కడుపున బుట్టినవాడు త ల్లక్షణోపపన్ను డెనచో నీమెను భార్యగా స్వీక రించ వచ్చును. లేదేసా తండిఏఎయింటికి బోవుట యుండనేయున్నది. అంఠవరకు నాయింట నుంచుకాందును అన్నాడు. రాబేమనవలయును? ఆమెకు మనకు సంబంధమేమి? ఛీయింట మండుటయేమి ? అ కొడుకు

ఆభీజ్ఞానళ. ఖీ చకివర్ని లక్షణోపపన్నుడైనంత మాతిమున వా కొడుకని నిర్ధారణ యేమున్నది? అని మృగస్త్టానీయురాలైన శకుంతలను వ్యాపాదింప వచ్చు. శకుంతలా స్టానీయమైన మృగమును వ్యాపాదింపవచ్చువు, ఆ మృగము వ్యాపాదితముకాలేదు. శకుంతల పరిత్యక్షృ కాలేదు, రాతే మన్నాడు, “యథా గురుభ్యో రోచతే.' గురువుల యిష్టము అన్నాడు. అవగా అబ్టీది జరిగినచో స్వీకరించునన్న మాటయేగదా అందుకవియే రాజూ “షళ్య్యెనం వ్యాపాద్యమానం' అని శానచ్చేవాడెనాడు. న్లాంతము వాడలేదు. ఈ విచారణ లేనిదో, క్తాంతము. వాడినను భాషాలక్షణ విర్యుమ.గాదు. ఈలేడిని చంపకపోవుటలోనే కథయంతయు నిక్షి ప్రమైయున్నది. "ఇతి ళరసంధానం నాటయకి' ఆ౨ బాణసందానము నటించుచున్నాడు, ఇది రూపకము గనుక ఇట్లు వ్రాయుట న్యాయమే. కావ్యము గనుకో ధ్వనిపుట్టుట న్యాయమే. అనగా శరసంధానమే చేయబడలేదు. దుష్యంతు డామెను పరిత్యవంచనేలేదు ఇది యేమిమాట యనవచ్చును. దుష్పంతు లిన్టరవి చెప్పితినిశడా మనోనిష్షుడెన దుష్యంతు డొకడు, అంత ఃకరణప్టుడై పినాకిభూత్నుడన దుష్కంతు డొకడు, రన విషయ మున విద్దరు నొక్క-టియే కథాభంగభాంక8ి హేతువున నిస్పరు విద్దరు, వెంటనే బుషులు వచ్చినారు. బాణ ముపనంహరింపుమన్నారు, శాజుససంహరించెను. ఎక్కుసెస్టిన బాణ ముససంహతించుట కత) లకణముగాదు. ఇది యాళ్చర్యమైన దుష్యంతు9 వినయ సంవత్తిని చెస్పుచున్నది. ఆందుకవి బుషులాశీర ప్రత్త డ నానా “జన్మయస్య పురోర్వం శేయీస్‌ రూప మదరాతదే_ ₹ _ పుత్రమేతం గుణో పే న జ €(కిర్రి ౮... ఆంలంల జ మ!

శీ శాఠంతలిముయొక్క

ఇక్కడితో నుత్తరకథ యంతయు పూర్వకథలో చొప్పించుట మైపోయినది. ఈ కథాపరమార్ధము దుష్వంతునకు భరతుడు సముత్ప మ్నడగుట. ఆయన శకుంతలను ప్రేమించిన దిందుకే. ఆమె గర్భ ముననే భరతు డుదయించనలయును. ఇది వేరు విషయము. ప్రస్తు ఈము మృగవ్యాపాదనమును నిషేధించుచు బుషులు వచ్చుట, చక్రవర్తి మైన కొడుకును కనుమని దీవించుట యీ సన్నివేశము. దుర్వాసుని శాపము, అది రాజునకు తెలియుట, ఆతని సంశయము నివారింవదిడుట, మరీచాశ్యిమములో పుత9దర్శన మగుట, ఈ మహార్బమున కంతకు నీ చిన్ని సన్నివేశము స్ఫోరకము, వ్యంజకము. ఇదియొక విచితమైన రచన,

లేడిని చంవవద్దని వచ్చినవారు మువ్వురు. *తఈత। ప్రివిశత్యా త్మనా తృతీయః వైభానసః'. వైభానసుడును మరి యిద్దరును వచ్చి రన్నమాట, మాటాడినది వైభానసు డొక్కడే. తక్కిన యిద్దరును మాటాడనేలేదు, వైఖానసుడు మరీచస్థానీయుడు. తక్కిన యిద్దరు కణ్యుడును, దుర్వాసుడును కావచ్చునుకి కొదా శార్లరవ శారద్వతులు కావచ్చును, ధ్వని యవివక్షిత మైన విషయము. పితిపతృ వ౦తిభా భాసమానము,

ఇందు వ్రోయబడిన ధ్వనులు ధ్వనులే. నా వివక్ష యొకదైనచో మరి యింకొక రసజ్ఞుని వివక్ష మరియొకడు కొవచ్చును. కాని *ోపళ్ళా ర్ధేన వివిష్ట శృరపతనలియాభూయపొ పూర్వకాయం” అన్న వాక్యము దీనికంతకు ప్రోరకళుదియ్లు, ఉత్తర కథయంతయు సారంగ దర్శనాది బుష్యాశీరంతము ఈ రీతిగా నిమిడింపబడి యున్నదనియు నన్న విష యము ధ్వనివేత్తలు మన్నింతురని యాళ,

తి “'ఇన్మ యన్య పురోర్వంశే యుక్తరూస మిదం తవ, పుతంఎమేనం గుణో పేతం చక్రివర్తిన మాప్ప్నపి'

అని వైభానసు డాశీర్వదించగా రాజు 'పరిగృహీత౦ బా్రహ్మణవచనం" అన్నాడు. నే ననుగంహింపబడినాననిగాని, మరియే మాటనైన యనవ చ్చును. బ్రాహ్మణవచనము పరిగ౦ిహింపబడినది అనుటచేత రాజు అన వత్యుడు. బహుభార్యాకుడు. కొంతవయసు దాటినవాడు ఈ వై భానసువి యాశీర్వచన మట్లున్నది. ఆ రాజువకు ఈన యభిలాష యెదురుగా వచ్చినట్లున్నది.

ఈరువాతఠ వైభానసుడు "కణ్వుడు తన దుహితమైన శకుంతలను అతిథి సత్కారముకొణకు నియోగించి యామె కనుకూలమైన దైవము నుపళమింప జేయుటకు సోమతీర్చము వెళ్ళినా" డని చెప్పెను. ఇచ్చట శకుంతలకు “దైవము ప్రతికూలముగా నున్నాడు" అన్నమాటలో కథ సూచింపబడుచున్నది. తత్ప్రశమనము కణ్వుడు చేసెను. అచ్చట చేయుచుండెను. ఇచ్చట నామె కనుకూలించెను. ఆమె రాజునకే భార్య యమ్యెను. ఆ దైవనముయొక్క పా్రతికూల్యము మిక్కిలి చెడ్డది, శమింసచేయబడియు మరల దుర్వాసళ్ళాపమున విజృంలించినది, ఈ మాటచేత, ఆ శాపముచేత, దైవముయొక్క. యపరిహార్యత్వము వ్యజ్య మాన మగుచున్నది. ఇచ్చట వ్యంగ్యము చెప్పుట యెందులకని విళ్నించవచ్చును. దైవముయొక్క పా్ర9తికూల్యమ కాళిదాసు సృష్టిం చివది. ఊరకే సృష్టించడుగదా ఆ మహాపిళువు, పితిదియు మసి పు లర్థవంతన్సుగనే కల్ఫింతురు,

శ శాకుంతలముయొక్కం

అప్పడు రాజేమనపలయును ? సరే, బుషిలేనిచో దిరిగిపోయెద ననవలయును, అతిథి సత్కారమువనకు నియోగింపదిడిన బాలిక యుక్త వయస్సు కలదియే కొవలయును. ఇంతకుముందు 'పరిగృహీతం బ్రొహ్మణవచనం” అన్నమాటలో నంతావా పేక కలదు. ఇప్పుడు రాజు: “(ఆత్మగతం) భవతు కాం ద్రక్ష్యామి (ప్రకాశం) నైవ విదితభక్తిం మాం మహర్షేః కరిష్యతి", కానీ ఆమెను చూతుము - ఇవి మనసులో ననుకొన్నమాటలు, ఈ మాటలు పెకెందుకనలేదు? ఇది యాత్మగత మెందులకు? ఇంతకుముందు కలిగిన సంతానాపేకు అమెను చూడగల నన్న యీమాట దగ్గర పెట్టి చూచినచో రాజు మనస్సు విదితమగును. ఇస్పుడు కథనంతయు జూచినచో పంచమాంకమున పురోహితుడు చెప్పి నాడు, తొలుత నీకు చక9వ ర్తి లక్షణోపహితుడైన కొడుకు గలుగునవి సాధువులు చెప్పిరని. అట్టి పుత్రాపేక్ష రాజు మనస్సులో నున్నది. భార్యలయందు ఆంతవరకును సంతానము లేదు. ఈ సంతాన మెప్పుడు గణగును? ఎచ్చట గల్గనన్న ప్రిత్యాశ రాజు మనస్సులో నిత్యముగొ నున్నది. బొహ్మణవచనము పరిగృహీత మన్న మాటలో మేల్కొ న్నది. 'భనతు, తాం దక్ష్యామి' అన్న మాటలో తదభిముఖముగా పివర్తించుచున్నది. ఇది అంతరాంతరమునందలి భావనాలక్షణము. లేవిచో *“ఆత్మగతము” అన్నమాట అక్కరలేదు

*వైవ విదితభక్తిం మాం మహర్తేః కరిష్యతి" ఆమెయే మహర్షికి నన్ను విదితభక్తునిగా చేయగలదు. ఇచ్చట ప్రయోగించిన కృజ్‌ ధాతు వులో రహనస్యమున్నది, వై భానసునకు సామాన్యపు మాటవలె నున్నది, నంప్కృత భాషయొక్క సౌగనుచేత వాక్యమిట్లు నుండవచ్చును. కొని విచారించినచో, తా నామెను వరించుట, కణ్వునియొక్క. పరోక్షమం దట్లు చేయుట ఈ యవినయమంతయు, బుషియండు తనకు భ క్రీ

ఆనిక్టానర. లిక్‌ లేకపోవుటగాదని చెప్పి బుషిని విసన్నుని చేయదగినది కుంతల. (చేయట కృ) ఈ కృ ధాతువులోని రమ్యత యిది,

ఎవడైన నింత యూహ చేయునా యవి ప్రిళ్న. వనిన్సందేహ ముగా జేయును. గాఢళీలు రిశ్లే చేయుదురు. వరమ భావనానిష్లు లిశ్లే చేయుదురు... మహాకవు లిక్లే వ్రయుదురు, రాజు మనన్పంతయు సంకానాఖిలాషయు, దాకి యోగ్యురాలైన స్త్రీ కొలకు పితీక్ష వేయు టయుగానే యున్నది.

“ఇ దమాశ9ిమద్వారం, యావత్ప్రవిశామీ” “శాంతమిద మాళి మనదం, స్ఫురతిచ బాహుః కుఠః ఫలమిహాన్య, అథవా భవితవ్యానాం ద్వారాణి భవన్ని నర్వత9”. ఆళ9ిమ ద్వారములో నున్న ద్వార శబ్దమే శోకములోగూడ ద్వారమని పెట్టినాడు. తనకు కుడిచేయి యదరినది. ఇది శాంతమైన యాళిమపదము. ఇక్కడ ఫలితమెట్లు? ఇది యౌళరిమ ద్వారము ఈద్వారమునం దీ ఫలితము పుట్టదు. భవిశవ్యమున కన్నియు ద్వారములే. అనగా నీ యాశ్రమద్వారముగూడ నా భవితవ్య మునకు ద్వారము గావచ్చును. ఆది యే ఫలితము? అది యాశిమ ములో జరుగరాని ఫలితమా? కుడిభుజ మదరినది. ఏదియో మంచి జరుగును. ఆ మంచి స్త్రీ లొభ మొక్కటియే యగునా? ధనము రాగూడదా? రాజ్యవిస్త్పృతి కాకూడదా? ఏ మహాక్యిత్యారంభమో కాకూ డదా? కాని రాజు మనస్సులో చక9వర్మియగు కొడుకు సంభవించ దగిన నూతన స్త్రీని గురించియే కోరిక గలదు. తా నది భావించుచున్నాడు. అ నమయమున కుడిళుజి మదరినది. అందుచేత నీ నిమిత్తము తత్సం ఐంధి. మరియు నందుచేతనే ఈ యాశ9ిమ నదము శాంత మనినాడు. ఈ సన్ని వేశమంచయు కలిపి రాజు మనస్సు పుళ్రాకొంక్షిగా నున్నదని,

ల$ శాకంఠ లముయొక్క ఈనాటకముయొక్కం వరను స్రయోజన మదియని చెప్పక చెప్పుచున్నది. “వహతి విధిహుతం యాహవిర్యాచహోత్ర” అను నాందీ ళోకములో నిరూపింపబడుచున్న బహు ధ్వనులలో నీ యర్ధమే యిమిడియున్నదడి.

మరియు కాంతమన్న శబ్దముచేత నాశ9నుము నందలి జనులు శనువంతులు. రాగద్వేషాది రహితత్వము సూచింపబడుచున్నది. ఈన కోరిక రాగానుబంధి. స్రీ యందలి కోరిక. దీనినే చెప్పుచున్నది శాంఠకమను కద్దిము, /

ఈ కథా విషయము వడలి యీ ళ్లోకమునందలి రచనా శిల్చ్పమును నుంత విసంగింతును. ఇది యార్యావృత్తము. చిన్నపద్యము. మొదటి సగములో పది మాటలు విడివిడిగా నున్నని. రెండవ పగములో అయిదు మాట లున్నవి. మొదటి సగములో మూడు వాక్యములున్నవి. రెండవ వగ మొక్కటియే వాక్యము. శాంతమీ యాశ్రిమపదము. స్ఫురించు చున్నది బాహువు. ఎట్లు ఫల మిక్కడ దీనికి? మొదటి రెండు వాక్య ములలో శాంత, స్ఫురతి శబ్దములు మొదటివి. తన కోరిక ఫలించుటకు రాగవంత మైన జన ముండవలయును, ఆ రాగముయొక్క సర్వరాహి త్యముకల స్థలమిది. తన వాంఛకు మిక్కిలి స్రతీసమైనచోటు. అచ్చట తనకోర్కె. ఫలించుట పరమాసనంభవము. తదసంభవళాపా9ధా న్యమే తొలుత బుద్ధికి తట్టును. ఆందుచేత శాంతమన్న శబ్దమే మొదట వచ్చినది. స్ఫురతిచ బాహుః బాహువున కపా్రాధాన్యము. స్ఫురణ మునకు పొొధాన్యము. ఆ స్ఫురణముయొక్క విలక్షణత్వ మెట్టిదో : సత్పురుషుడైన దుష్యంతుని పూర్వానుళూతి సమయములలో నతడు గుద్తవట్టినది కావలయును. "లేనిచో తత్సురణ విశేషమున నది శ్రీ లాభ సంబంధియని యెట్లు విర్ణయించగలడు ౩ "కఠ ఫలమిసాస్య"

అభిజ్ఞునళ. ల ఎట్లు ఫలము ఇక్కడ దీనికి ? గాఢశీలురు విచారణావ;గు9లై నప్పుడు వారికి తోచు మొదటిమాట “అసలెల్లా' ఎట్లు అన్నమాటయే వచ్చును. వైన అసంభవత్వము పం్రత్యక్షముగా కన్సించుచున్నప్పుడు, మొదటిమాట కుతః. 'ఫల'ిమన్న శబ్రము సహజాపతితమై అనుస్యూత మయ్యెడు మాట. తరువాత “ఇహ”, మరి తరువాత "అస్య'. ఇవి విచారణా దళ లోవీ కరిమస్టితులు. ఎట్లు? ఆది సంభవించరాని స్థలమును తరువాత విచారించును. చిట్ట చివరకు ఫలముయొక్క లక్షణమును వివక్షించును. ఈ కశిమము భావుకుడై నవాడు తనమనస్సును అట్టి సందర్భములో తాను వాడెడి వాక్య విన్యాస లక్షణమును జాగ్రత్తగా పరిశీలించుకొన్నచో వీ యర్థము సువ్యకృమగును. “అన్య' అన్న శబ్దముకూడ తన స్రీ గత వాంఛను నిరూపించుచున్నది. ఈ పద్యములోని మొదటి సగము చెప్పు వపుడు దుష్యంతుడు వరమాలోచనాపరుడై యున్నాడు, ఇచ్చటనున్న పది కద్దిములు, మూడు వాక్యముల విన్యాసము, త తృచ్భబ్రములయొక్క తత్తత్‌ స్థానమందలి నిక్షేసము, సర్వమును దుష్యంతుని సరమభావనా లక్షణమునకు వ్యంజకములుగా నున్నవి ఆ భావనను వదలి పెట్టినాడు పద్యములోని తెండవసగ. మొక్కటియే వాక్యము. రచనా శిల్పమువకీ వద్యము ప్రిథతమోడదాహరణీయమగుచున్నది.

ఈ వ్యాసమునందు తక్కిన విషయములు వదలిపెట్టి నమాపతిత మైన దుష్యంతుని పుత9వాంఛాగత మిద్దిని విస్తరించి చూపింతును.

ప్రియంవద శకుంతలతో. బిగిసిన వల్కలపు ముడి సడలించు మని యడిగినపుడు, పయోధర విస్తారయితృక మైన తన యౌవనమునే నిందించుకొనుమని యన్నది. అప్పుడు రొజు-

ఇద ముపనత సూక్ష్మగ౦ంధినా ప్కంధదేశే స్తృనయుగ పరిణాహాచ్చాదినా వల్కలేన

లకీ శాపంతలముయొక్క వపురతితఈథ మస్యాః పుష్యతి స్వాం నళోభామ్‌ కుసుమమివ పినన్ధం పొండుపతోంిదరేణ.

ఈ శ్లోకమును పిక్షిపముగా జెప్పుదురు ఒక శ్లోకము పక్షీ _ప్రమగుటకు కొన్ని కారణము లుండును కొన్ని ప్రతులలో లేకపో వచ్చును. బహుభాషలుకల భారత దేశములో, దిహుభాషాడేశముల యందు నెల్లెడ వందలు వందలు ప్రతులుండవచ్చును అది నిర్ణయము కాజాలదు ఇది ప్రక్షీప్త్వము కాదనుటకు ళ్లోకరిచనచేతగాని, తద్గత శిల్బదృష్టిచేతగాని పీలున్నది. వర్షింపదిడునది యామెయొక్క. పయో దర విస్తృతి. పి ్యియంవదగూడ దానికి పా9ధాన్యమీయక తద్ధేతుక మయిన యౌవనమునకు ప్రాధాన్య మిచ్చినది. రాజు పయోధర పర్ష నమునకు దిగలేదు. ఆమె యౌవనమునే చూచుచున్నాడు భుజము వందు నన్నని ముడివేయబడినది, వక్షస్థలమును గస్పుచున్నదియునైన వల్క-లముచేత పండుటాకులో నున్న పూవువలి నామె శరీర మున్న దన్నాడు. ఆమె శరీరమును రాజు పుష్పముగా జూచుచున్నాడు.

ఇదం కిలొవ్యాజ మనోహరం వప్పః తపఃక్షమం సాధయితుం య ఇచ్చతి ధు9వం న నీలోత్పల పత౦9ధారయా సమిల్ల శాం ఛేత్తు మృషి ర్వ్యృవస్యతి. ఇచ్చటగూడ నామె శరీరమును నల్లకలువ రేకువరె చూచినాడు. ఆధరః కినలయరాగ?ః కోమలవిటపానుకొరిజౌ బాహూ పసుమ మివ లోభనీయం యౌవన మంగేషు సన్నద్ధమ్‌,

అభిజ్ఞానల. ల

ఆమె పెదవి చివురాకువలె నున్నది, బాహువులు కొమ్మలవలె నున్నవి. భారతదేశములో నున్న యే కవిమైనను ఆమె పయోధర ములు పుష్పగుచృమువలె నున్నవనును కాళిదాసట్లనలేదు. కుసుమము వలె లోభనీయమైన యౌవన మామె యంగములయందు. సన్నద్ధమైన దన్నాడు అనగా దుష్యంతున కొమె పూవువలెనే కన్చించుచున్నది. ఎన్నిచోట్ల చూచినను రాజామెను పుష్పముగనే వర్ణించుచున్నాడు. ద్విల యాంకములో “సురియువతి సంధివంకిల మునే రపత్యం తదున్ష రాధిగతిం అర్కస్యోపరిపతితం చ్యుత మివ ననమాలికాకుసుమమ్‌" జిల్లేడు చెట్టు మీద పడిన నవమాలికా పుష్పమువలె నున్నదట.

మరియు నామెను గూర్చిన తన యాలోచనా సంతతి విదూషకు వితో వెప్పుచు తొలుదొల్తటి భావము “ఆనాఘాతం పుష్ప' మనియే చెప్పినాడు. రాజు ఆమె యౌవనమును పుష్పముగానే చూచినాడు. ఆ పుష్పము ఫలించి తనకు చక్ర)వరియైన కొడుకు గలుగవలయును, దుష్యంతుడు బయలుదేరినప్పటి నుండియు నతని సర్వభావనయు పుతాా కాంకొభరితముగ నున్నది. తద్యోగ్య కేత్రాన్వేషణా వ్యగు9డై నర్వధా యతడు పివర్తించెను. తాదృ్భక్‌క్షేతంము శకుంతల ఈ దేశ మెవని "పేర బరగినదో వాడు కలుగటోవు సంతానము.

ఇచట నొక చిన్న మీమాంస. న్ర్రీ యనగా కాళిదానుని భావ మేమి? ఈ భావమునందు కామదుష్టత లేదు. ఇదియొక పవిఠ9మైన భావన. వస్తువునందు వస్తున్వరూప దిదృక్షయే కొని యితరార్డ కల్చన కేయుటలేదు. ఇతర దృష్టిలేదు. “ప్రజాతన్తుం మాన్యవచ్చేత్సీః”__ తల్లక్షణమైన భావన. ఇది కాళిదాసు. ఆయనకం౦ంయటె పరమ రమణీయ మైన యథార్థమైన భావన గలవాడు సృష్టిలోనుండుట కష్టము,

శ్ర శవంతలముయొక్క హే న 1

ఇప్పుడా పిక్షిస్త క్లోకమునుగూర్చి విచారింతము. ఈ రీతిగా విధానభూశ మైన శకుంతలా వపుర్గత పుష్పపాదృశ్య లక్షణమును చెప్పు టయేకొక యా శ్లోకములో మరియొక యర్ధమున్నది. అది ప్రక్షిప్తము కొదనుట కీ యర్ధమే చాలును. శిల్పగత రహస్యమును స్పృశించు నర్థము గల యీ శ్లోకము వ్రక్షీప్త మెట్లగును?ః ఇంత శిల్పరహస్యమును చూచి యెవడో ఆ ల్లోకమును వ్రసినచో నా ళ్లోకమీ గ9ంథమునం దుండుటకు కవిపల గురువైన కాళదాసున్నకైన యభ్యంతర ముండదనుకొందును

ఇదియే కొక ఈ ల్లోకమన మరియొక చమక్కార మున్నది చివరి యంకములో శకుంతల కనిపించినది. రాజామెను చూచి యిట న్నాడు.

“వననే పరిధూసరే వసానా నియమకెమవతీ ధృతైకవేణీ అపి నిష్కరుణన్య" దుఃఖశీలా మమరదీర్హం విరహవ్యితం వబీభర్హిో

ఈ శ్లోకములో శకుంతల రెండు వసనములు ధరించియున్నట్లు చెప్పబడినది. పరిధూసరములైన రెండు వసనములను ధరించినదై _- ప్రక్షి ప్తమనబడు ళ్లోకములో, శకుంతల యొక్క_డే వస్త్రమును దాల్చినట్లు చెప్పబడినది. అవివాహిత లైన స్త్రీలు, వివాహితలైన స్త్రీలు, ధరించెడి దుస్తులలోనీ కశారతమ్యము సువ్యక్తముగా కనుపించుచున్నది. తత్త త్కులాచార పర్యవేక్షణా స్రిధాన దృష్టియగు నాథువిక విమర్శకునకు విట్టి యాచార నిరూపకమగు ళ్లోకము పరిత్యాజ్య మగువా ?

ఇట్టి యర్ధమును చెప్పుటకు కాళిదాసు రచవయందు ఏతాద్భగ్లక్ష ఇములు 'పెరచోట్లకూడ భాసించినపుడు దీనికి బలము చేకూరును. అట్టి స్థలములున్నవి. అందుచేత నిది కాళిదానుని శిల్పమార్గ బహార్విషయము గాదు.

అరిజ్ఞానత. శ్రి!

ఈ రాజుయొక్క పుళివాంఛానవిత యోగ్యమేజ్రాన్వేషణను మరియు నొక విషయముచేత తెలియుచున్నది. మధుకర నివారణము నకు కాను స్రవేశించుచు, “కః కోత0లోః* అనబోయి, అర్జోక్తియందో విచారించి, 'రాజభాప _న్వ్వలిక్ఞాతోభవేత్‌, భవతు. ఏవ మఖిడాస్యే అన్నాడు. నా రాజభావము తెలిసిపోవును. కాని. ఇట్లు చెప్పుదును. రాజభావ మఖిజ్ఞాత మైనరో వచ్చెడి దోషమేమి ? తాను రాజునని వారికి దెలిసినచో వారు కళవళపడుదురనియా? రాజుకాక తనయంతటి తేజ శ్శాలియగు పురుషుడు కనిపించినపుడు మాత౦ిము కళవళసడరా? రాత్తై నచో నెక్కువ గౌొరవింతురు. ఆది తన కనుకూలమేకదా,. రాజగుట వలన తన కతడు లభించుట సాధ్యముకాదని శకుంతల యనుకొనునా ? అడవిలోనున్న బ్రాహ్మణకన్యకు గొప్ప రాజోద్యోగి మాత9ఎము లభిం చునాః ఇవి యేవియుకొవు. రాజు తాను సామాన్య పురుషునివలె శళకు౦ తలకు కనుపించవలయును. సామాన్యురాలరైన యామె యౌవనమును కాను వాంఛించెను. రాజుకౌని సామాన్య పురుషుడైన తన పురుషత్వ మామెకు నచ్చవలయును. తనయందున్న రాజక్వేతరములైన గుణ ములచేత నామే తమ్ను ప్రేమించవలయును.

ఇది నాటకముయొక్క- వస్తువు, దాని తీర్చు, దాని ప్రథమ దళయు.

ళో

ఈ రీతిగా కావ్యాదియంతయు భావి సర్వకథా నూచనయు, నది మైనంతనే దుష్యంతుని పుత౦వాంఛాసమనుగత తద్యోగ్యక్షేతాాన్వేషణా నిబిరీసమళి లకణముగా సంయోజింపబడిన యీ పిథమాంకము శకుం తలా దర్శనము పరస్పరనివిస్టచితృత్వమునుంగా సమకూర్చదిడినదిం యథార్తమునకు కథయంతయు నైపోయినది. తక్కిన యంకములయం దీకథ సరచబడుట తప్ప మిగిలిన దేమియు లేదు కథ తావన్మాత)మే మైనచో నీ కథను ప్రిపంచించి తత్తత్కాల నమావతిత వర్ణనా చమ క్కారానుసంధాయిగా తక్కిన యంకములను పూరించుట కొళిదానుదాక నక్కఅలేదు. వర్ణనా నిపుణులైన కవులకు లోకమునందు కొరత లేదు.

మరియు వట్టి చిత్తవృత్తులచేతనేగాక వాచ్యతకు మిక్కిలి సన్ని పీఠముగానున్న వ్యంగ్యముచేతగూడ శకుంతల దుష్యంతున కర్పింప బడీనది. పి్రియం౦ంనదమీది కోపముతో నామె యనిన మాటలు గౌతమికి చెప్పుటకు తాను పోవుచున్నానని శకుంతల దియలుదేరినపుడు పిఆయం నద "*వృక్షసేచనే ద్వే మే ధారయసి ఈస్మా దేహి తావ దాళక్మానం మోచ యిశ్వా తతో గమిష్యసి, నాకు రెండు కుండల నీళ్ళు ఆప్పుపడి యున్నాపు. అప్పుతీర్చి మరియు కదలుము అన్నది. అపుడు రాజు అంగుశీయక మిచ్చెను, ప్రియంవద “మోచితా స్యనుకంపినార్యేణ” దయగల యీాయనచేత వదలింపబడినావు __ ఒకటి అస్పునుండి, వ్యంగ్యము కన్నెచెలనుండి, మరియు కణ్యునినుండి,

అభిక్ఞైానత, శి ఈ రీతిగా నర్వను విబద్ధమైనది. నాటకము వూరియైపోయి

నది. ఇంక నేమి మిగిలినది? అంకము పూర్తికావచ్చినది. తృతీ యాంకము చివర ఏ నంఘటనము జరిగినదో =. అనగా,

గాంధర్వేణ వివాహేన

అథరస్య పిసానతా మయా తే

సదయం సుందరి గృహ్యతే రసోఒన్య ఇత్యాది ఈ పిథమాంకొంతమందే జరుగవలయును అప్పడు రెండుమూ డంకములు వ్యర్తము. అయిదారంకము లనవసరము. ఏడం కములలో నాల్గ్లంకములు తీసివేసినవో శాకుంతలము మూడంకముల నాటక మగును. అపుడు నాటకమే లేదు. మరి యేమి కొవలయును ? ఈ యంక మెట్లు పూర్తిగావలయును ? తృతీయాంకము చివరనున్న వంయోగము ఈ యంకము చివర నెందుకుండగూడదు?: ఉన్నరో కథయే లేదు. ఒక రాజొక తాపసికన్యకను చూచెను. వారి పెండ యాడిరి. ఒక కుమారుడు కలిగెను. ఇది కథ కానేరదు. ఇక యొక వార్తం

ఆందుచేత ఈ యంకము నిచ్చట వాపివేసి కళను పెంచ నారం

రించినాడు. ఈ యం౦ంకము నెట్టాసవలయును ? అంక మారంభించుట కంత పియత్నము చేసినాడుగదా ? అంకమును చివరకు పుటుక్కున తెంంచివేయుటయా ? సరిగా నప్లే కన్పించుచున్నది.

తీవ్రొఘాతస౦్రతిహత తరుష్కంధల గ్రైకదన్న:ః

పాదాకృష్ణవ్ర)త తివలయాసంగసంజాత పాశ ః

మూర్లో విఘ్న స్తపన ఇవ నో భిన్నసారంగయూథో

ధర్మారణ్యం పివిశతి గజ సృ్యందనాలోక భీత 1,

$ి( శాపంళలముయొక్క

చెట్టుటోద పెల్లగింపబడినది ఒక దంతముమీద గలది, కాలికి తీగలు పెనవేసికొనినది, లేళ్ళను బెదరగొట్టునది, స్యందనాలోకలీత మైన గజము తఈవస్సుయొక్క- విఘ్నము మూర్తి కాల్చినట్లు ధర్మారణ్య మును ప్రవేశించుచున్నది.

అనసూయా పి్రియంవదా శకుంతలలు కొంచెము గాబరాపడి నారు. రాజువైనికులు తన్ను వెదకుచు తపోవనోపరోధము చేయు చున్నారనుకొనెను. అనసూయ ఆఅరణ్యగజ వృత్తాంతముచేత కాము వర్యాషలల మైతిమని చెప్పినది. ఇందొకదావి కొకటి సంబంధములేదు. పన్లు ధర్మారణ్యమున స్రివేశించుచున్నదనగా _పైనికులు తన్ను వెదకి కొంచు వచ్చుచున్నారని రాజమకొనుటయేమి ? ఆ యేన్లు రాజుసైన్యము లోనిదా ? అయినచో అనసూయ ఆరణ్యగజ వృత్తాంత మనునేమి ? ఆమెకు తెలియదా ? ఒకవేళ రాజు సైన్యములోనిదేయైనను అట్లు చెద రిన యేనుగు ఆపద్ధేతువే యగును,

ఈ రీతిగా గజవృత్తాంతమును తెచ్చి కాశిదానంకమును పూర్తి జేసెను. అంకమును పూర్తిచేయటకు తీసికొనివచ్చిన గజమైనచో నదియొక యసమర్థుడైన శిల్పి చేయవలసిన పవి. అంకము నెట్లో పూర్తి చేయవలయును గనుక నేనుగునకు మదమెక్కినదన్నాడు. బెదరిన దన్నాడు. స్త్రీలు చకితలైనారన్నాడు, ఆడఏి గనుక, ఏనుగు లుండ వచ్చును గనుక, అడవిలోని యేనుగులు స్య౦దనాదు లెరుగవు గనుక, చూచి బెదరవచ్చును గనుక, ఈ యకారణ సామగి9 స్థూలమైన యౌచి తిని సంపాదించి పెట్టును, కాని నాటకమును పెంచుకొని పోవలలోు నన్న తాత్పర్యముతో నక్కడి కంకము నాపనుద్దేశించి ఎట్లో ఒకట్లంక మును పూర్తి చేయటకు కల్పించిన కథాదృష్టితో నవవిస్తుతమైన కల్పనగా నధి నిన్సందేహముగా భాసించును, కథావస్తువు వేల్లు, దానిని ఫది

అభిజ్ఞానత. 806 యంకములుగా విఖొగించు విద్య వేణు కవియొరు గొప్పతనము, కల్చనా చాతుర్యము, నేర్చు, ఇట్టి విభాగము చేయుటలో వృథా కల్చ నలు లేకుండ నవపియోజనమైన కల్పనలు చేయుటలో నుండును. అంకము పూర్తిజేయుటయే తొశ్చర్యమై బాహిరములై యింతకుమున్ను చూపిన యౌచిత్యాభానములే కారణముగా నీ యేసు తీసికొని రాబడీనచో కాళదాసు శిల్చమున కిదియొక మచ్చమైయుండెడిది. కనీస మీ యంక మును పూర్తిచేయ విషయములో చాల సామాన్యుడైన నాటకకర్త యయమ్యెడీవాడు.

“మోచితా స్యనుకంపినార్యేణతో నాటకములోని కథ పూరియై నది. కావి కొలేదు. లోకములో వితర కథలు పూర్తియయ్యెడివి. ఈ కథ పూర్తికాదు. ఈ కథయొక్క పట్టంతయు తరువాతనే యున్నది, తృతీయాంకము చివరి వృత్తాంత మీ పిథమాంకాంతమున జరుగుటకు వీలులేదు. ఎందుచేత ననగా నేనుగు వచ్చినదిగనుక. అది యేనుగుకాదు గజము ఈ యేనుగనగా నేమియో విదారించవల ఈయును. కొళ€దాసు గజళద్దిమునే తప్ప మరియొకదానిని వాడలేదుగదా: దం$9, దంతావళము, అనేకవము, ద్విపము*, పింధురము, పామజము, కంభి, మాతంగము, మదావళము, కుంజరము, వారణము, కరి, ఇభము, న్తంభేరమము, పద్మి ఇన్ని పేరులుండగా గజకబ్దమే యెందుకు వాడ వలయును ? ఏదియో యొకటి వాడనవలయునుగదా అందుచేత వాడ వలయుననుట్నకైన వీలుండవలయును. ఇదే శద్దిమును మరియొక స్థల ములో నిచ్చట నే యుద్దేళ్యముతో పియోగించినాడో ఆ యుద్దేళ్యము స్పష్టముగా ప్రియోగించినచో యాదృచ్చికముగా ప్రయోగించిన శబ్దము గాదు అని తెలియను. మరల నీ శద్దిము నెక్కడ ప్రయోగించినాడు? ఆ యుద్ధేళ్య మేమి ?

శ్రీ శాపంతలముయొక్క నప్తమాంకము చివర భగవంతుడైన మారీచ మువి దగ్గర 'పెండ్లము బిడ్డలతో గూడుకొని కాను శకుంళలను మరచిపోవుట ఎట్లు జరిగినదో తనకు తెలియక దాని రహస్యము మారీచు నడిగెను, రాజా 2 భగవ న్నిమా మాజ్ఞాకరీం వో గాంధర్వేణ వివాహే వోపయన్యు కస్యచి త్కాలస్య బంధుఖి రా నీతాం స్మృతి వైకల్యాత్స) త్యాదిక న్నపరాద్దోస్మి ఈఠఈ9ిభవతో. యుష్మత్సగోత)౦స్య. కణ్వప్య పళ్చాదేనా మంగుళీయక దర్శనాదూఢపూర్వా మవగతోఒహం,. తచ్చిత9 మివ మే ప్రతిభాతి, యథా గబో నేతి సమక్షరూపే తస్మి న్నతికాామతి సంశయ స్యాత్‌ పదానీ దృష్ట్వాతు భవే త్ప్రతీతి న్తథావిధో మే మనసో వికారః. మాళలిః : వళ్స, అలమాకత్మాపఛారళశంకయా. సమ్మోహ స్త య్యుపసన్నఏన. శ్రొయతాం, రాజా * అవహితోలస్మి, మారీచ ; యడై వాప్సర స్తీర్చావతరణా త్ప్రత్యాదేశ విక్లబాం శపంతల' మాదాయ మేనకా దాశెయణీ ముపగతా, తదైవధ్యానా దవ గతోఒస్మి, దుర్వాన శ్మాపా దియం తపస్వినీ సహధర్మవారిణి త్వయా ప్రత్యాదిష్టా, నాన్యధేతి. సచాయ మంగుళీయకదర్శనావసాన ౭. రాజా. (సోద్భ్వానమ్‌్‌ ఏష వచనీయాన్ముక్షోఒస్మి,

_అభీజ్ఞానత, 1!

_--రాజు * భగవంతుడా; ఈ సీ సేవకురాలిని గోంధర్వమున వివా హమై కొన్నాళ్ళ కామె నామె బంధువులు తీసికొనిరాగా, స్మృతి వికలము కొగా, ఈమెను నే నెరుగనని తప్పుచేసితిని ఆ తస్పు పూజ్యుడైన" కణ్వునియందు. తరువాత ఉంగరమును చూచితిని, ఈమె నాభార్య యని తెలినికొంటిని ఇది నా బుద్ధికి చిత9ముగా నున్నది.

ఎదురుగా నుండగా ఇది ఏనుగు కాదని అది వెడలిపోయిన తరు వాత ఏనుగేమోనని, అడుగులు చూచి ఏనుగేనని. నా మనోవికార మట్లున్నది.

మారీచుడు : దీనిని ధ్యానమునందు దెలిసికొన్నాను. దుర్వాసుని శాపమువలన సీవట్లుచేసితివి. మరి యే కారణమును కాదు ఆ శాపము యొక్క బలము ఉంగరమును చూచువరశే.

రాజు . అమ్మయ్య, నాప నిందపోయినది, - ఇచట మరల గజము వచ్చినది విస్పష్టమైన యర్హములో వాడబడినది. దుష్యంతుడు తనకుగలిగిన మరుపుయొక్క లక్షణము గజశబ్దమును తీసి కొని విస్తరించినాడు. కనుక, ప్రిథమా౦కౌంత మందలి గజళర్వము దీనికి నంబంధిగా భాసించక తస్పదు. కాళిదాసు గనుక, ప్రియోజనరహిత మైన కల్పన చేయడు గనుక. గజమనగా వ్యుత్పత్తి యేమి? గజతి మాద్యతీతి గజః = గజమదే = మదించునది. మదమనగానేమి? మది హర్షగ్లేసనయో॥.. ఇది గజళద్దార్హము, మద మేమిచేయును? విస్మరింస జేయును మరచిపోవునట్లు చేయను. మవమనగా మరచిపోవుటదే స్మృతి బేకపోవుట, కన్నులు నెత్తికెష్కుట ఈ గజము అనగా ఈ మరపు ఈ కథ కాయువుసట్టు శకుంతలను దుష్యంతుడు వివాహమాడి

కీ శొకుంతలముయొక్క వంతలో సీ కథ పూర్తికాలేదు. విజముగ వీ కథ మొదలుపెట్టుచున్న దియే యక్కడ. అందుకనియే మోచితాస్యనుకంపేనార్యేణ - అన్న మాటతో సంపూర్ణమైన వారి సంయోగ వృత్తాంతము వెంటనే గజ వృత్తాంతము తీసికొనిరాబడివది.

ఈ గజ మెటునంటిది: “మూరోవిఘ్నస్తపస ఇవనఃకిం మా తపస్స్పుయొక్క విఘ్నముయొక్క మూర్తివలె - ఇది నేపథ్యోక్తి, నః. అనగా నెవరు? ఇది చూ₹5. ఎవనిచేత చెప్పబడినది? సూత మౌగ ధాదులచేత చెప్పబడును. వారు నాటకపియోగకుశలులు. నాటకకథా వప్వైకాకారులు. తదభిన్నులు. అందుచేత నః అన్నమాట శకుం తలా దుష్యంత ప్రియంవదానసూయా విదూషకాదులందర నాక9ిమించ చున్నది. అందరకు విన్మృతి కమ్మినది. అందరియొక్క తపస్సు వకు నిదియొక మహాంతరాయమైనది. ఆ యంతరాయము మూర్తికట్టి వట్లు వచ్చినది యీ యేనుగు. ఆ యంతరాయమే యీ యేనుగు. ఆ యంతరాయము విస్కృతి. వినతి యనగా మదము. మదమనగా గజము ఈ గజముతో స్రిథమాంకము పూరిమైనది ఈ గజకల్చ్పన అల్పబుర్ధిమైన శిల్పి చేసినదిగాదు. వరిణత ప౦ఏతిభావంతుడైని కవికుల గురువు చేసినది. అందుచేళత వైయర్ధ్యములేదు. శిల్ప ప్రయత్నమునం దనంయమతలేదు

ఈ గజము స్యందనాలోకభీతము. న్యందన శద్దముయొక్క యర్దము పఫిధమ వ్యానమునందు పొందుపరుపబడినది, స్యందనమనగా పట్టి రఠను గాదుగదా. బయటికి భాసించు సామాన్య కథకు రథము, లోన భాసించు భావలోకములలో నిది రననివణము.

ఈ యేను గెక్కడ ప్రవేశించుచున్నది? ధర్మారణ్యం పివిశతి,

అలిక్ఞానళ , శ్ర ధర్మారణ్యమును స్రివేశించుచున్నది. _దున్యంఠు జా శకుంతలను గాంధర్వ ధర్మమున వివాహమాదెను. వారి దాంపత్యము, వారి వివా హము నర్వము ధర్మమైనది. అ ధర్మము అఆరణ్యమువంటిది. ఎంద చేత ? ఆయన పెంక్షిచేసికొనెను. ఆమె గర్భవతి యయ్యెను. తోడనే తీసికొని పోలేదు. ఈ నంగతి అచ్చట నెవ్వరికిని తెలియదు. ఆరణ్య ములో నొకచోటివార్త యింకొకచోటి కందుట కష్టమైనట్లు వారి వివాహ సంబంధమైన ధర్మముగూడ కొంత యరణ పామ్యమును పొంది యున్నది. అందులోనికీ మరపు చొచ్చినది. అందుచేత వీ గజము “ధర్మారణ్యం వివిశతొ,. ఈ గజ మింకెటువంటిది? తీవ్రమైన దెబ్బ చేత భగ్నమైన చెట్టుబోద తగుల్కొాన్న యొక దంతము గలది. ఇచట స్కంధము, తరువు, దంతము మూడు శబ్దములు గలవు, స్కంధ మనగా నేమి? స్కంందిర్‌ గతి పోషణయోః. = పొందించునది. చెట్టు నకు వేరు క్రింద కొమ్మలు.పెన, నడిమి భాగము స్కంధము. వేరు వివాహము, దాని కెప్పుడును భంగములేదు. మొదటి మూడంకముల లోని వృత్తము. కాఖా పతి పుష్పములు సస్తమాంకము. అచ్చటి వృత్తమును దాగుగనే యున్నది. వడిమి స్కంధము పంచమా౦క ముం ఇందలి వృత్తమును ఏన్లు తీవ్రాఘాతముచేత కొట్టి తనయొక్కదంఠము నందు లగ్నపటణచినది. లగ్నమైన యేకదంతము కలది. రెండు దంత ములు కావు. దంతమనగా = దమ్‌ ఉసళ మే అన్న ధాతువునుండి పుట్టిన శబ్దము. ఈ విన్మృతి ఏమిచేసినది? వివాహ ధర్మమును సగమునం దుపళమింపజేసేనది. ఇడి ఏకదంత శబ్ద స్వారస్యము. పూర్తిగా నైనచో నాటక విచ్చిత్తి, రసవిచ్చిత్తి, సర్వ విచ్చేదమును. బలవళత్తు దూయ మానం ప్రత్యాయయతీవ మే హృదయం. మూఢ స్యా మహం ఏషా వా వడేన్మథధ్యా-మయ్యేవ విన్మరణ దారుణ చిత్తవృతౌకాస్వి దవగుంఠన నతీ నాతిపరిస్ఫుట ళరీర లావణ్యా ఈ సర్వమైన యర్ధములున్సు

! శాకుంతలముయొక్క మరచిపోయి. మరచిపోని స్పితిని, దీనినే స్కంధలగై్నైకదంతత్వముగా చెప్పినాడు కాళిదాసు. త రుశబ్బమున్నది. తృ ప్లవన తరణయోః. అని. దీవిచేళత నాఠపాదులను తరింతురు. ఇచట పున్నామసనరకాదులు ఆత పాదులు అందుచేత శకుంతాలా వివాహము తరుభూత మైన వస్తువు స్మంంధమనగా ఆ వివాహధర్మము కొనసాగుట. దాని నృృతి చెడిపో కుండ నుండుట. ఈ స్మృతి చెరిసగమై ఒక సగము శాపవశమున గజి దంతమునందు తగుల్కొన్నది

ఈ గజ మింక నెటువంటిది ? భిన్నసారంగ యూధము. సారంగయూధము భిన్నమైనది భేదింపబడినది. బెదరిపోయినది. సారరిగమనగా వ్యుత్సళక్తి యేమి? సంహత్య ఆరంగచ్చతీకిసారంగః. శేవిచో సారా ణ్యంగొని యస్య సః, రెండవ వ్యుత్చత్తి లేకి యన్న యర్హములో. మొదటి వ్వ్యుతృత్తిచాతకమన్న యర్హములో లింగంభట్టు వ్రాసెను. అది లోక దృష్టితో వ్రాసినది. ఉభయత9 సమన్వయ వరచవచ్చును. లేళ్లు గుంపులుగా దిరుగునుగదా. దానికేమి? మదము విస్మరణమన్న యీ గజమువలన నేమైనది? సారంగ యూరధము భిన్న మైనది. సామాన్యార్థము చెదరిపోయినది. విశేషార్థము భిన్నలక్షణ ములు కలదైనదని. రాజు కాను శకుంతల నెరుగనన్నపుడు శకుంతలా మనోలక్షణము వేరు. శార్డరవుని లక్షణము వేరు. శారద్వతుని లక్ష ఇము వేరు... గొతమియొక్క లక్షణము వేరు. కారద్వతు డేమియు మాటాడడు, శార్లరవుడు సోల్లుంరనముగా మాటాడును మరి గౌతమి? అయ్యో, నాయనా, బిడ్డ యేమైపోవునురా యని యామె గోల, ఇంక శకుంతల. భగవతి వసుధే దేహిమే వివరమ్‌. తల్లీ, భూదేవతా. నన్ను నీలోవికి తీసకొవవమ్మా. ఈ గజమిట్లు భిన్నసారంగయూథము. ఎవరితో9వ వారిదే, అనగా ఎవధి యభిప్రాయము వారిదే,

అలిక్థానళ, 41

'పాదాకృష్ణవ9తతివలయాసంగనంణాతపాళః'... పాదములచేత అకృష్ణమైన వితతులయొక్క వలయముయొక్క ఆసనంగముచేత నంజా తమైన పాళముగలది. ఈ పాళము పాదమునందు, నాల్గవంతులలో ఒకటవవంళు తక్కిన మూడువంతులు బంధింపబడలేదు. ఆ మూడు వంతులు అంత ;కరణప్ర)వృత్సి. విస్మృతి మాత9మే సాదము. కొల దిగా దొని స్వరూవమిది, 'సాచవృత్తి శృతుర్విధా, సంశయో నిశ్చయః గర్వః వ్మరణ మితి. ఏవంవిథఠ వృత్తిభేదేన ఏక మన్నఃకరణం మన ఇతి బుద్ధి రితి అహంకార ఇళీ చిత్త మితి చాభ్యాయతే. కదుక్యమ్‌. మనోబుద్ధి రహంకార శ్చిత్తం కర్షణ మాన్తరం సంశయో నిశ్చృయో “గర్వః స్మరణం విషయా ఇమే.'. ఈ వృత్తి నాల్గువిధములు. అందులో స్మరణము ఒకటి. దానియందు మదమేర్చడినది, అదియే గజము. ఏనుగు వితతి వలయాదులు అందుచేశ చతుర్దాభూతమైన యీ అంతఈ కరణ వృత్తియందు నాల్గవ భాగము. అనగా ఒక పొదము. కనుకనే పాదాకృష్ణవ్రితతివలయ మొదలైనది వొయబడినది. నాల్లవ భాగ మునందు తగుల్కౌాన్నది తక్కిన మూడుభాగములను గూడ నంత వాధించునా యనగా ఆందుచేతనే ఆనంగనున్న శద్దిము వాడవిడినది. ఆ-సమంతకాత్‌ .దీనికింతళ క్తి యెట్లు వచ్చినదనగా వల్రీతు వితతిర్లతాం అది ఈతి; తనూవిస్తారే. దానికి విస్తృతి కలదు, ఈరీతిగా ఇది వ్యాపిం చీవది. నడచుటకు భంగకరముగా నుద్నది. కాని ఏనుగు గనుక లెక్క సేయటలేదు,

ఈ రీతిగా వీ భోకమంతయు 'గీ9వాభంగాలిరామం' అన్న ల్లోక మును “యదాలో కేసూక్ష్మం” అన్న శ్లోకమును సర్వకథ నెట్లు వ్యజ్యమా నములు సేయచున్ననో కథకు పా9ిణభూత మైన విన్మృతియొక్క నర్వ

(1 శాకుంఠ లముయొక్క క్యరూవను సీ శ్లోకము వ్యజ్యమానముగా జేయుచున్నది.

ఈ గజవృర్తాంతమును కాళిదాసు యాదృచ్చికముగా తీసికొని రాలేదు. తన మహాశిల్స్బములో సరమమైన నాథిస్తానముగా జేసినాడు. అంక మెట్లు పూర్తిచేయుదుమూ అన్న అల్పురైన కవియొక్క దేవులా టకును దీనికిని సంబంధములేదు.

అందుకనియే రాజు ఆ యేన్గునుగూర్చి భావించలేదు. ఆయనకీ గజరహస్యము నాటకాంతమునందు తెలియును. 'యథఠా గజో వేతి సమక్షరూపే' అన్న సంశయము అణ్ధునకు గలిగినది నాటకావసానము నందు. అండుకనవియే ఆయన “పైనికా మదన్వేషిణ సృపోపన ముపరు నన్ని, భవతు గమిష్యామి తావత్‌” అని నేసథో;క్తములైన రెండు శ్లోకములలోని విథమళ్లోక తాత్సర్యామబిందధిగా వలికినాడు. గజ విష యకమైన రెండవ శళ్లోకార్థము అనసూయాదులకు పట్టినది. “అవే నాఠణ్య గజనృత్తాంతేన వర్యాకులాస్మః” అన్నది శకుంతలా సియం వదల యొక్క గూఢచికృవృత్తులను కలిపికొని అనసూయ. ఆమె యెందుకనవలయును ? నాటకము మొత్తముమీద దుర్వాసుని కాన మెరిగిన దిద్దరే. అనసూయా స్ర్తియంవదలు. ఈ శాపము విషయ మింకెవ్వరికిని తెలియదు. తక్కివవారందరును దాని ఫలితముల ననుభ వించినవారే. ఇది శాపమని వారినరికే తెలియును. ఈ విస్కృతిరూప మైన శాపమను గజవృత్తాంతముచేత పర్యాకులలైనది పి్రియంవదా నసూయలు. మరి కొళదా సామె చేతనే యా మాట యనిపించినాడు,

మరి వెంటనే రాజేమన్నారు? “గచృన్తు భవత్యః. వయమ ప్యాశంిమసఫీడా యథా న భవిష్యతి, తథా ప్రియతిష్యామ హే” , ఇచ్చట

అఖభిజ్జానత, శ్రి ఆశ 9మపీడా అన్న శబ్దము, జరుగునట్టి కథలో ముని యాశంమమని యర్ధము. ఆంతరమైన కథలో గృహస్థాశ్విమమని యర్హము.

మరియు, “గచ్చతి పురశ్శరీరంధావతి పళ్చాదసం సుతం చేతః". శరీరము ముందునకు పోవుచున్నది, అసంస్తుత మైన చేతము వెనుకకు పరుగెక్తుచున్నది. “శరీరం గచ్చకళి, చేతః ధావ౭ి'. న్మరణము నాల్గవ భాగము. తక్కినవి మూడుభాగములు, దీ౨కన్న దానివేగ మెక్కువ గదా! ఆసంస్తుత మనగా అపరిచితమైనది పరిచయము లేనిది. స్కృకిరాలేదు. పంచమాంకమునరాలేదు. షష్టాంకమున నంగుళీయక దర్శనము వరకు ఆ రాజు మనస్సెంత గుబ్బిసలాడినది ; స్మరణరాదు. అంత ఃకరణపివృత్తి జాగ్భద్భూత మేయున్న మహాసత్సురువుడు, ఆయనయొక్క చేతస్సు “పళ్ళాద్ధావ త్యేవ”,

న

కొళిదాసు భారత కథను మార్చినాడు. మార్చులు నాలుగైదుగా చూ పించవచ్చును భారతములోని శకుంతల రాజుకడకు పెరిగిన కొడు కుతో వెళ్ళినది కాళిదాసు శకుంతల గర్బగుర్విణి దీనివలన రాజొక వేళ నైదారేండ్లలో శపంతలా వృత్తాంతమును భారత కథావిషయములో మరచిపోయి యుండినను మరచిపోయి యుండవచ్చును. ఇచట మరచి పోవుటకు తగినంత వేళయేలేదు ఈ మార్చుగూడ కథఠలోవి పిధా నాంశమైన మకపునకు దోహద మిమ్చుచున్నదే కాని మరియొండు కాదు. తక్కిన మార్చులు మార్చులేకాదు

నాటకముయొక్క యాయువుపట్టు మూలకథలోని దుష్యంతుడు శకుంతలను తా నెరుగనన్న విషయమును తీసికొని నాటకమందు దానికి పా9ిముఖ్య మీచ్చుటకు నేర్చడుచున్నది

కథ యనగా నేమి? అతడామెను ప్రేమించెను అమెను ఫెండ్లాడెను. ఇందు కఠ యేమున్నది? వాడా పని చేయదలచెను. చేసెను, ఇందు కథ యేమున్నది ?! ఇవి వట్టి వార్తలు, వాడామెను సే్రమించెను, ఆమెయు తిరిగీ పేమించెను. వారి వివాహమగుటకు ఆమె తండి9) యంగీకరించలేదు. ఆటనుండి కష్టము లారంభించెను, ఇచ్చట కథ యారంభించుచున్నది. లేదా మరియొక డామెను వేేమించు చుండెను. వాడు పిచండుడు. వీరి వివాహమును జరుగనీయడు, అప్పుడు కథ యున్నది. వాడా కొార్యమును చేయదలచెను. ఆది క్లిష్ట మైన కార్యము, ఆ మార్గమున చాల యడ్గంకులు గలవు, ఆ యడ్డం

అఖిక్ఞానత, ఖ॥ి కులు తొలగించుటలో మిక్కిలి కష్టమున్నది. ఇతరులతో సంఘర్షణలు కలుగును. అప్పుడది కథయగుచున్నది ఇవి లేనిచో వార్త. ఉన్నచో కథ _ అది వార్తయేమి ? ఇది కథయేమి? ఒక వార్త విందుము. వినుటతో సరిపోయెను. విన్నప్పుడు ఓహో, ఇట్లు జరిగినదా అన్నంత మాత్రము మనస్సునకు అభిజ్ఞ గలుగును, ఆ వార్తయొక్క వినినవానికి గల యిష్టా నిష్టములో, లాభనష్పములో మొదలైన వానినిబట్టి యావార్హ స్వీకరించుటలో వాని మనోముదా్శ లక్షణములోని తారతమ్యము లుండును ఇది సంపూర్ణముగా లౌకికమైన వ్యవహారము. కథ లౌకిక మైనకిగాదు లౌకికమైనదానియందు కథలేదు. ఏమి జరిగినదో తెలిసి కొనవలయును పితికియ చేయవలయును. పితిక్రియా నిర్వహ ణము కొజకు ఎంత తొందరగా తెలిసికొన్నచో నంత మంచిది. అందుచే కథాప్రాణము వార్తలోలేదు. కథాపాాణమనగా నేమి? కథ యనగా వర్ణిత మైన వస్తువు. *కథయతి వర్షయతి". వర్షింంబడవలసినది యుండగా కధ పుట్టుమున్నది వర్ష్యమైన వస్తువు కథకుడు. ళో౦త ఈ యిన్దరిదృష్ట్యా రెండు విధములుగా నుండును. శో9త0పేశ్షయా కథ పుట్టుచున్నది. కవ్యపేకయా కథనములో శిల్ప మేర్చడుచున్నది. శోత0'పేక్షయా కథ పుట్టుట యనగా నేమి? మానవుడు తన లోక వృత్తాంతమునందు జీననముకొణకు పలు విషయములు తెలిసీకొమను ఆ తెలిపికొన్నవాని ననుసరించి తన జీవికకొణకు చేయు నృత్తము నంపూర్షముగా శరీర నంబంధము. జీవయాతా9 సందింధము, వాని మనస్సు తక్కాలమున సంపూర్ణముగా జీవయాతా? లక్షణము కలదిగా నుండును అతని మనన్సులో నింకొక లక్షణమున్నది, జీవయాతా9 సంబంధి కాక యూరకే యుబుసుపోకకు తనకు పట్టని విషయములను వినుట. ఈ యుబుసుపోక యన్న లక్షణము మానవుని ప్రవృత్తి బట్టి మిక్కిలి భేదించుచుండును. అఆల్బసంస్కార బుద్ధియం దది వట్టి

టీ శౌకుంతలముయొక్కం యుబుసుపోక, సంప్కి9యా లక్షణ మధికాధికమైనకొలది ఆదియొక రమణము. ళోతఏ'పేక్షయా కథ పుట్టుచున్న దనగా రమణశ+ీలమైన మానవుని ఈ మిద్ది త త్కథాశఫియమై యుండుచున్నది. ఈ రమణము యొక్క ప్రనృద్ధ స్వరూపము రసము. అది కథనుండి పుట్టుమున్నది దాని స్వరూపము ద్విధాభూత మైనది. మొదటిది కథాంశ గత వి స్ఫృతి పాపేతమైనది. రెండవది పూర్వ కథిత కథాశరీరగత భిన్నవిషయాను బంధి.

కథాశరీరము రెండవ లక్షణమును పురస్యరించుకొనయుండును. ఈ కథా శరీరగత వైలక్షణ్యాతిశయముచేత కథాంశగత వర్ణనారమణీ యత హృదయన్పర్శియగును. అందుచేత కథాగత చమత్కారము కథకు ప్రాణము, శకుంతలా కథయం దొక్క శే చమక్కారమున్నది. దుష్యంతుడు నిన్నెరుగనని శకుంతలతోననుట, భారతిమునందలి దుష్యం ఈుడు ప్రకృతి జనులయందలి భీతిచేతి నట్లనెను. కాళిదాసు దుష్యం తుడు నిజముగా మంచిపోయెను. నాటక కథా నాయకుడు నిజముగా మరచిపోవలయును. లేవిచో నతని శీలమునకు లోసమేదో యేర్చ్పడి నంపూర్ణమైన రసనిద్ధియందొక కళంక మేర్ప్చడును. ఏ రమణ శీలత శోంతయందు పరమచిత్స నంస్కార పరిణత మనోలక్షణమునందు సంపూర్ణమైన రసాకృతి పొందవలయునో ఆ రసాకృతి కొావ్యనాయకువి యొక్క పరమోదాత్తతా సాసేకకమైనది, ఇది కొంచెము పిషంచించ వలసియున్నది. రమణముడాత్త విషయమునందు జరుగును. ఉదాత్త విషయమునందు జరిగెగిడే రమణము. అనగా తొలుత ద్విధావిభక్త మైన మనస్సు చూపించబడినది । ఒకటి లౌకిక సొపేక్షము. రెండవది లౌకిక నిరపేశము. ఈ ద్విధా భూతలక్షణము మానపునియందున్నది. ఉన్నది కముకనే జీవుడని చెన్పబడుగున్నాడు దీనిని ప్రవంచించిన

అలిజ్ఞానత . ళ కొలది వేదాంతములోనికి పోవును. -వేదాంతవు లేతంజంమాకన జీని ఈము లేగు. మానన జీవితములోని చిశితత్వములేడు,. సౌళుచూర్యకు లేడు. దయాదాకి ణ్యములని అహింనయని విపంచళాంకియని చెవ్ప్వుటి యెల్ల జీవుని యునికి నంగీకరించుట, తదంగీకారముళో మనోరనుణ మంగీకృత మైనది. ఈదంగీకృతిలో నిస్పంశయముగా చాని యందలి యుత్త్నమ మధ్యమాధమత్వములు సమాపతిత ములగుచున్నవి. అంచుడే రన పా్రిప్తికి పరమ న్వచృమైన వస్తునంయోజనము. తదకఅలక శాన వయు వలరాుచున్నవి. లోకమునందుగూడ ఒక జాతీయనాయకుడో ఒక మహావీరుడో, ఒక మహాకవియో కావలసివచ్చుచున్నాడు. జన్మ దినోత్సవములు పేయుటకుగూడ. అందుచే ఉత్తమ చాయకుడు, తదాళి యమైన కథయే రనమును సంపాదించగలదు

కనుక దుష్యంతురు మృషాశాదికారాదు. అయినచో తగ్గక భావన రసస్పృశము కాకపోవచ్చును. దగుష్యంకునియందు చాని శీలము నందు లోవమే యుండరాడు. ఇట్లు పాళ్చాత్య నాటకకథా వస్తువులకు పార్తచ్యనాటక కథావస్తువులకు సముదిమంత భేదము సమాత్తమగు చున్నది. పాళ్ళాత్యుల మహానాటకములు కథానాయక గత నిగూఠ మైన్‌ యొక పాపభావనయో, వారి శీలములోవి యొక బంముఖమైనకళంక మో, ఆధారముతేసికొని ఏర్పడుచున్నవి. వారికి కథాపరమార్దము తక్వాన కళంకాదులలో ఇతర సన్నివేశ సన్నికర్షజలిత కథాపసానము సరమార్థ ముగా గలవి. పా్రాచ్యనాటకములు నిష్కళంకుడై న కథానాయకుని జీవి తములో అనూపాతమై, దైవ సే్రేరితమె, కత్మ సమాత్తమైన యొక సరి ప్టీతియందు వాని ధర్మానుబంధియైన వ్రినర్తన నిరూపించుట పరమార్థ ముగా గలవి. ఇచట నొక ప్రశ్న పుట్టవచ్చును. ఆ పొళ్ళ్చాత్య నాటక కథానాయకులయందు పాఠకునకు సానుభూతి కలుగును, ఈ పా్రంచ్య

టి కశాపంతలముయొక్కం అరవాలి నాటకకలా నాయతనీయందు సానుభూతి గలుగదని, సానుభూతి యనగా నేమి? అయ్యో పాపము, వాడును మనవంటివాడే అనుకొను టయేనా ! దీనివి కొంచెము పొడిగించినచో ఆ యొక్క దోషము వాని యందు లేనిచో నెంతబాగు౦డెడిది ? ఇట్లు జరిగెడిది కాదే. అనిపించు టయు మానవనహజమేగదడ. ఆ యనిపించునదేమి? ఇహలోకమందు దోషవరిపూర్ణమై దుఃఖభాజనమై కవిసించుచున్న పరిస్పితులకు మించి వీవినుండి వివర్షిత మైన యొక నిర్దుష్ట న్లీతియందలి యనురాగమే కదా అట్రనిపించుచున్నది,. ఆ యనురాగ మెందుకున్నది? అడి జీవలక్ష ణము. అట్టి స్తితిని జీవుడు వాంఛించుచుండును. ఆందుకనియే పాచ్య నాటక కథానాయకుడు సర్వసద్గుణవంతుడు. వాడైనను మానవళ క్ర్యతీత మైన యొక దైవికమైన కర్మవాగురయందు తగుల్కొానుట గలదు. ఈ యతని జీవితము ఆ కర్మవాగుర, దాని అనథిగతత్వము- ఇది యంతయు పా9చ్యదేశ నాటకముల నాటకత్వము. భారతీయ మహానాటక్‌ కర్తల యొక్క నాటకమన్న భావము దీనియందున్నది. స్రధానముగ పా౦చ్య పాశ్ళాత్య నాటకముల భేద మిది, భారతీయ నాటకములయందు నికే పింపదిడునది రసము. ఎప్పుడు రసము నాటక ప్రధానలక్షణ మగు చున్నదో మనుజుల శీలములలోని భేదములకు, ఇహలోక చిత్తవృత్తము లకు ప్రాధాన్యము పోవుచున్నది. వాని కంగిత్వములేదు. అంగత్వ మున కెప్పు డభ్యంతరములేదు. రాజభటులు నీవీ యుంగరమును దొంగిలించి తెచ్చితివా యేమని పళ్లెవానిని బాధించిరి. వావి దగ్గర నేడో గుంజుకొనుటకు ప్రయత్నించినట్లు కన్చించుచున్నది, ఈ కథ అప్పుడు ఇప్పుడు ఎప్పుడు నొక్క పే. ఆంగములయం దిట్టి లక్ష చమత్కారము లుండవచ్చును. అంగి నిర్ణషముగా నున్నచో పారఠువి రమణశీలత వరాకాష్ట పొంది రసముగా మూర్తికట్టును. ఆది పరమోదాత్త చిత్త సంస్కార లక్షణవంతుడైన భావుకుని నిత్యోసితి, జీవుడు తన జీవత్య

అలిక్ఞానతో. (9 విద్ధిని కనుట. దాని పేరు రనము. “రసోవైనః రనగ్‌ హ్యాహాయం లబ్బ్వావందీ భవతి'- ఇది కట్టి పెట్టి దుష్యంతుడు మృషావాది కాకూడదు, ఛలవాదియు కాకూడదు. దుష్యంతుడు ఛలవాదియే యని కొంద రనవచ్చును. “*క్వ్రనయం క్వపరోక్ష మన్మథో మృగశాదై స్పమమేదితో జనః పరిహాస విజల్చితం సళే పరమాక్టేన న గృహ్యతాం వచః”

ఇది దుష్యంతుడు మృషావాదనము చేయునప్పుడు చెప్పుదురు. ఇది మృషావాదిన మైనచో ద్వితీయాంకముదాక రానక్కరలేదు. స్రిథ మాంకములోననే యున్నది.

“రాజా (న్వగతంం అవసరోయ నూత్మానం దర్శయితుం. కః కోఒత9భోః (ఇత్యర్దో క్షే విచార్య) రాజభావ స్త్వభిజ్ఞాతో భవేడ్‌. భవతు ఏవ మలిధాస్యే” అఆవియును, ఉంగరమిచ్చి, వారనుమానపడు చుండగా “ఆలమన్యధా మాం సంభావ్య, రాజ్ఞఃపరిగ9౦ిహో ఒయం” అని యును అన్నాడు. “అనేన రాజరాజకీయయోస్సామాన్యేన వచనేన పిచ్చ్భాదనం కృతం అ వ్యాఖ్య, ఈ పి)చ్చ్భాదనము మృషావాద నమా? కాకపోవచ్చును. ఇచ్చట ప౦చ్చ్భాదన మే. “క్వవయం ..” దగ్గర ప౦ిచ్చాదవమనుటకు వీలు లేదందురా ? “రాజ్ఞః ప్రతిగంిహోఒ యం” అన్నప్పుడు తవకది రాజునుండి సంకఏమించినదవియేగదా, రాజత్వ మనునది సంక9మించిన దుష్యంతుడను నొక వ్యక్తి. ఇద్దరు వ్యక్తులు రాజు, దుష్యంతుడు ఒస్పుకొందము *అలంమా మన్యథా సంభావ్య" నన్నింకొకరుగా ననుకొనకుడు. నేను రాజునే, యింకొ

$0 కాకంఠలముయొక్క శరుకొను అను నర్ధమేల కారాదు? నేను రాజునుకొను అన్న ఆర్ధమెట్లు సమాక్షిస్తమగుచున్నదో నేను రాజునే అన్న యర్ధమళ్లే సమాతీప్తముగు చున్నది. ఇదియే పిచ్చ్భాదనము. నిజమేమో చెప్పుటయున్నడి. అన్యార్థ మితరులు స్వీకరింతురు. చెప్పినమాట న్వీకరించుటకు వీలుగా నుండును. మహా ఠపస్వులుగూడ లోక దృష్ట్యా ఇళ్లే మాటాదురు. కనుక ప్రచ్భాదనము, మృషయు రెండు రెండుగా కేలినవి. అయినచో “క్వవయ౦ క్వపరోక్ష మన్మథః” అన్న ళ్లోకములో గూడ నిట్టి పిచ్చా దన మున్నదా యన్న పిళ్న పుట్టును. ఉన్నది. ఎందుకవగా దుష్యం తుడు శకుంతలను గూర్చి తన యభిలాషయంతయు విదూషకునితో పలు విధముల వర్షించి చెప్పి యీ మాటతో కాదిన్నచో పోవునా ? మరియు రాజేమనుకొని యిట్లు చెప్పును? రాజిట్లనుకొనెను. *“చపలోఒలయం వటుః కదాచి దన్మత్చాార్ధనా మంతః పురేభ్యః కళయేత్‌ విభవత్వేన మేవం వక్ష్యే'_. ఇతనికి మనస్సు నిలువదు. నాయీ కోరిక ఆ౦త?పుర ములో చెప్పునేమో ? ఇతనితో నిట్లు చెప్పుదును. అని యనుకొని, మనమెక్కుడోయి లేళ్ళ్గతో సమముగా బెరిగి శృంగారపు వాననలేని అ పల్ల యెక్కడ ? అన్నాడు. అనగా ఆమెయందు మన ప్రార్థన ఫల వంతముగాదు. అగియేగదా యర్హము, అంత మాఠత్రముచేత తన పారిర్థన లేకండపోయినదా ? ఫలవంతముగాని పా౦ర్దన యుండి యేమి? లేకయేమి? అని విదూషకు డనుకొనవలయుననియేగద, అట్లనుకొను వాడవియేగదా ! అనగా విదూషకుడు యదార్ధ విషయమునందు పట్టించు కొనువాడుగాని తక్కినవి పట్టించుకోనివాడని యర్థము,

మరియు నీమాట పరిహాన విజల్పితము. విజముగా తీసికొనకు. అని యుత్తరార్థము. వచః_మాట. ఇది యంతయు నూరశే చెప్పితి ననలేదు. వరిహాన విజల్సితమైన వచస్సును సరమార్థముగా తీసికొవక్రు,

అభీజ్తావేతో: $1 ంటరరయాయయయయాయావావవయనావవాాాలాాాాా ఆ వచస్సేమిటి? “సురయువతి నంభవంకిల .. చిత్రేనివేశ్య. అనా ఘాతం పుష్పం ... అభిముఖే మయి ... దర్భాంకురేణ” ... ఇవవ్నియు కలివి ఆ ఒక్కమాటయా? అతడు మాతిము నమ్మునా? కనుక ఆతడు నమ్మదగిన దొక్క పే విషయము రాజుయొక్క ప్రొర్దన ఫలవంతము గాదు అందుచేత నీవార్త చెప్పి అంతఃపుర స్త్రీల నుడికించ నక్కటి లేదు.

అయినచో 'పరిహాస విజల్పితం సఖే పరమార్దేన నగృహ్యకాం వచ' అన్నదాని కన్వయ మెట్లు ? పరిహోన విజల్చిత మైన మాటయేద వగా ళ్లోక పూర్వార్హమందలి విషయము, మన మెక్కడ? పరోక్ష మన్మథమైన యా జనమెక్కడ ? అన్న మాటలోని యర్హము పరిహా నముగా చెప్పినాను. ఆమెయందు నాకు ప్రేమ గలదు. నా ప్రొర్తన ఫలవంత మే కాదవి నీతో చెప్పుచున్నానే అది పరిహాసము. ఈ రీతిగా పిచ్చావనము పొనగుచున్నది.

కనుక ఈ రీతిగ దుష్యంతుని శీలము సిర్చుష్టమైనది ఆయన మహానుభావుడు ఇంకొక విషయ మేమనగా భారతీయ కావ్యనులందు కథానాయకుడు కులీనుడు, శౌర్యవంతుడు అవికత్సనుడు, దయావ౦తుడు ఇత్యాది సర్వగుణ సంపన్నుడై యుండవలెను. దుర్గుణవంతుడు కారాదు. దుర్గుణములు వితినాయకునియం దుండవలెను. కావ్య మేమగుచున్నది? దేవాసుర యున్ధమువంటి దగుచున్నది, శృంగారరస మైనచో వితినాయకుడే లేడు. అంతటి సర్గుణవంతుడైన నాయకుడు స్త్రీని వివహమాతి నేను నిన్నెరుగను పొమ్మనుటలేదు. విడాకులిచ్చుట లేదు. కథ యెట్లు నడునవవలయును? కథ లకాఆవర్వు సద్దుణ ననాథు దైన కథానాయకుడు, లీ మార్పులే యొుపెళ మేలే కభానాయళుడు మూనలో పోసివవాడు వోవ్‌ కళ్చించదగివ, దేమియి?

ల ం ఈం శీ 1981 శ

ర్‌ి కాపంకలముయొక్క కల్పించుట లేదు. పాశ్చాత్య కొవృముల యంగలి కథలన్నియు సర్వ సద్గుణ సంపన్నుడైన కథానాయకు? కివతల నున్నవి. భారతీయ కవుల యొక్క రధలన్నియు సర్వసద్దుణ సంపన్ను డెన కథానాయకువ కవతల మున్నవి, వారి వీరి కావ్యముల వస్తువుల కే సందింధము లేనట్లున్నది.

ఇప్పుడు దుష్యంతుగట్టివాడు. తరువాత కథ యేమున్నది? కల్పనయంతయు విపిలంభి సంయోగ శృంగార విషయిక వ్యభిచార్యాది భావసమాశ్శియమై యుండవలెను. లేదా మాళవికాగ్నిమితంములో వలె నాయికానాయక సంయోగమునకు వే ప్రతికూలములైన శక్తు లేర్చడి ప్రితిలోధము లేర్పరుపవలయును. అప్పుడది నిజమైన కథ యగునో కాదో? ఆ కథా విసృతి వీరరససంబంధి కథా విసృతి వంటిది. అనగా వీరరసములో నాయకుడొక మహాకార్యమును చేయ టోగా స్రితినాయక ముఖమున నడ్డంకులు కలుగుచుండును. ఇదే వీర రససందింధి కథావిస్పృతి లక్షణము. శృంగార రనములో నాయికా నాయక సంయోగము జరుగుటకు ఇతర రాజభార్యల కారణముగ తత్స మాగమము దూరమై కథావిస్పృతి జరుగుట సరిగా వీరరస కథావిసృతి వంటిది గదా. ఆందుచేతనే అట్టి శృంగారరస కథ నాటికగా చెప్ప బడినది. మాళవికాగ్నిమిత్రము, రత్నావళియు నిట్టివే. అచ్చట కథలు లేవు. సన్ని వేశములు కలవు.

శాషంతలమునందు కథ గలదు. ఏ సందర్భృములున్నచో కథ యగును ? ఎట్టి యంళములు కలిగినచో కఠళయగునో, యెప్పుడు కథ గాదో ఈ విభాగముచేత పూర్వులు విస్పష్టము చేసిరి. శృంగార రసము నంధ్కతళ-కళొనొదాకప్టమైన విషము బహు విషయములు, సన్ని "మోయులు, - వరిస్పితులు మారుటయుగానై, సామాన్య శృంగార రసము నందు కథయేర్చడదు. ఇది కఠథయని చెప్పదగిన శృంగారరస సంబంధ

అభిజ్ఞాన్‌ఠ. శి కథ యుండుట కష్టము శకుంతలో నృఠ్తాంతమునందు ళృంగారరన ముండి కథ యనిపించుకోదగిన సితి యున్నది ఇది చాల -నుకుమార మైన విషయము. సరమసూక్ష్మమైన విషయము. నిశితాదరముతో పరిశీలించినగాని యపగతి కొగ్గ౦ది. అయినచో దీనియందలి కథాత్వ మెన్రైది? దీనియంవలి కథాత్వ మిట్టిదని విరూపించినచో తక్కినవాని యందలి కథలేనితనము కూడ తెలియును.

శృంగారరన మనగా నాయికా నాయకుల పరస్పర నిలిష్టచిక్త లక్షణము కలది. ఈ పరస్పరానురాగమునుండి యెడబాటు, కోపము, కలహము, దూరదేశ గమనము, పితీక్షొది విషయములచేత రనమునకు భంగ మెప్పుడును గలుగును. అందుచేత కథ యేమున్నది? మనో నృళత్తులయం౦ందు, భావనావిశేషములయందు మార్చున్నది. కథ యెప్పుడు సంగతమగును ? రసభంగభీతి కలిగినప్పుడు జరుగును. ఎందుచేత? వర్ష్యము రసాళశ9౦ియ మైయుండునుగముక. వీరాది రసములయందలి కథ పతి నిమేష రసభంగ భీత8జనకము. ఇది యింకను వరమ సూక్ష్మ మగు విచారణమీవ నాధారపడియున్న విషయము, మానవుని ప్రవృత్తి మైన కొలుతచెప్పిన మనోరమణము కథాశఫియమై యుండుననగా కథా గత రసాశఎియమై యుండునన యర్హ్వము. కథ రసాశ్యంియమైయుం డును. రసము కథాశథియమైయుండును. అ రనము వ్యభిచార సాత్వి కౌది భావాశ్వియమై యుండును. ఈ సృలిచార్యాదులచేత పివృద్ధమా నమై స్ప్టాయి రసమగును, అనగా స్థాయియందు రసముయొక్క_ బీజ మున్నదని యర్థము. ఆ రనబీజము మానవ మనోగత మైన తద్భిన్న రసములయొక్క_ స్టాయి సంతతియందు నిత్యమై, మానవ మనోగతమై యున్నది. అది రమణశీలమైయుండుము. కథ అచ్చట పుట్టుచున్నది. కథ అచ్చట తగుల్కొనుచున్నది దుష్యంతుని కథయందు కథాత్వ

టీ శొపంతలముయుక్క మెందుకున్నదనగా, శృంగారరనము పృువహించుట యారంభించివది విస్యృళిచేత రనభంగము పాప్పించినది. కథ భిన్నమేపోయినది. కథ లేదు కాని తరువాత కథజరిగినది. ఇవి రెండు కథలు గావలయును. రెంఈ రెండు భాగములైనచో. రెండు, రెండు కథలు కొనలపివచ్చును.

ఆస్ప్బుడు కథలుకావు. సన్నివేళములు కావలెను. ఈ రెండు భాగములను కలిపి కథగా తీర్చవలయును. ఎట్లు కథ యగును? కఠకు పాణ మేమి? ఏకరసత్వము. ఆ యేకరసత్వమును ఈ విస్మృతితో జోడించి నంధానపరచుటలో కథాత్వము సిద్ధించుచున్నది. ఆ యేక రపత్వ సద్ధిసంధాయకముగా విన్మృతిని కలిగించుటలో కాళిదాసుని జగ న్నాథత్వ మున్నది. కథారహన్య పరిజ్ఞాన మున్నది కథా స్వరూస వేర్సృత్వ మున్నది. ఆటు మాళవికాగ్నిమిత0ము వ్రాసి, ఇటు కాకుం తలము వొయుటలో శృంగారరన సంబంధమైన కథ యొట్లుండునో, యెట్లుండదో తెలిసికొనిన లేద పరిజ్ఞాన మున్నది.

ఈ కథాగత తత్వము చాల నిగూఢమైన విషయము. సుళిష తమై. మసంస్కృత మైన చిత్తవృత్తియొక్క- రమణలక్షణములోవి వర మౌచిత్యమునందు కూడియున్న విషయము. ఈ సరమ రహన్యము మీదనే రసభంగాదులు వివడీంపబడినవి. విరోధిరసములు, మితంరన ములు అన్న వివక్ష యేర్చాహైనది. రనవృత్తితో నేకీకృతి పొందిన విజద్ధమైన యంతఃకరణము నందలి రహస్య మిది. ళథ యందలి శథాత్వ మచట నిర్షీతమగుచున్నది.

కాళిదాసు ఆ వట్టు తెలిసినవాడు. దాని వెరుుట యనగా రన విహ్మ నెరుగుట. ఈ విస్మృతి యట్టేది.

ళ్‌

భారతములోని కథను కాళిదాను మార్చుటనుగూర్చి మున్ను చెన్ప విడినది. ఇందు ప్రఢానమైన మార్పు దుర్వానుని కావము. ఈ ఒక్క శాపముతోడనే కాళిదాసుని కథయం౦తయు మారిపోయినది. భారతములో వలె దుష్యంతు రెచ్చట నబద్ధమాడినవాడు గాలేదు. తన మనస్సులో ఠతనప తెలిసిన విషయమును పికృతిజనులవలని భయమువలన దాచి కొని వృధావిడందినము చేయలేదు. ధీరోదాత్తుడైన నాయకుడై నాడు, కాళిదాసుని దుష్యంతుడు ప్రికృతిజనులవలన భయపడువారు కొడు. ఆయన రాజర్షి. అంతఃకరణ పవివృత్తి విత్యజాగ9దపస్టయందున్న వాడు, ఆయనకట్టీ భయములేదు. అతడు నుహర్షిళల్చుడు, అందు కవియే “సాక్షి తృళ్యా మీవ పినాకినమ్‌' అవి సూతుడనుట, ఈ భావమే నర్వజమలయంటు వ్యాపించియున్నది,

భారతకథలో వైదారేండ్లు దాటిన సర్వదమనుని వెంటబెట్టుకొని శకుంతల లర్తృదర్శనార్థము వెళ్ళినది, ఆరేండ్ల కాలములో దుష్యంతు డీ కఠను మరచిపోయినను మరచిపోయియుండవచ్చును. ఇచ్చట నట్లు కాదు. శకుంతల భర్తయొద్దప పోవువరకు నెలలుకూడ నిండరేదు. నాలుగైదు నెలల గర్భవతి కావచ్చునేమో. ఈ యయిడదు నెలలలోనే మరచిబోవుట కెక్కున సొవకాశములేదు.

మొదటి కారణము నాయకుని ధీరోడాత్త లక్షణము. అనృషావా దీఠత్వము వంషాదించుటకు కల్పింపబడిన కావము... రెండవ విషయము నేక శాసముయొక్కం గాఢ లక్షణము వమర్థింవదిదీవది,

క్‌కీ శాకుంతలముయొక్క

ఈ కావము హలళాత్తుగా సంభవించినదా? ఆకాశమునుండి యూడి పడినదా ? ఒక మహాకవి యెప్పుడువు హరాళ్తుగా బేనివి ప్రవేశ పెట్టడు, అట్లు స్రవేశపెట్టుటచేత వేజ ప్రయోజన మున్నచో జేయవచ్చును. ప్రయోజనముకం పె బొచిత్య ముంగవలయును. ఇచ్చట నట్లుగాదు. శపంఠలప దైవము సితికూలముగ నున్నది. ఆ ప్రతికూల దైవమే ఈ కాసముగా పరిణమించెను. ఈ సంగతినే రాజుచేత “అసి సన్ని హితోలత) కులపతిః” అని ప్రల్నింపదిడి, వైభానసుడు “ఇదానీమేవ దుహితరం శకుంతలాం అతిథి సత్క్యారాయ సందిళ్య చైవ మస్యాః స9ితికూలం శమయితు౦ సోమతీరం గతః” అని చెప్పినాడు. ఈ రీతిగా ఆ శాప కథకు ప౦ిథమాంకమునందే, దుష్యంతుడు శకుంతలా దర్శనము చేయకముందే బీజ నిక్షేసము చేసినాడు.

నరే. ఆమె వితికూల దైవమును శమింపజేయుటకు సోమతీర్ధ మునకు కణ్వుడు వెళ్లెను. పితికూల దైవము శమించునదేగాని పూర్తిగా నివర్తితమగునది కాదు. ఇది దైవముయొక్క లక్షణము. దానజపాది శాంతికర్మల చేత స్రితికూలదైవముయొక్క తీవ్రతను తగ్గించవచ్చును. చైవమును పరిహర్శించరాదు. కణ్వునంతటి మహర్షి దాని నుపళమి౦ప జేయుటకు మాత9మే సమర్జుడయినాడు.

అ వితికూల దైవముయొక్క లక్షణ మెట్టిది $ి

ఈ నడుమ నొకానొకరు అభిజ్ఞాన శాథంతలములోవి శకుంతలా దుష్యంతుల వివాహమును గూర్చి యొక యాకేపము చేసినారట, “దుష్యంతుడు వయసుమళ్ళినవాడు. శకుంతల చిన్నది, ఇది అసమ నయస్కుల నడుమ వివాహము. ఆధునికులకు రుచించదు" అని. మన చూధునికులకు వూర్వ గ౦ంథభములలో నున్నది ఏది రుచించుచున్నది

అభిజ్ఞానళ _ ధ్‌? గనుక ఇది రుచించలేదన్న విచారము? మన డేశములో నొక నానుడి గలడు. 'ముప్పదియేండ్ల పురుషుడు, మూడేండ్ల యాడుది” అని. ఇది పూర్వుల భావము. దీనిలోని యాదార్థ్య మిచట చెప్పుట యనవసరము. లోకమును చక్కగా పరిశీలించినవారి కిదియే సమంజసమని తెలియ గలదు. కౌంట్‌ టాల్‌స్టాయ్‌ కొన్ని చిన్న నవలలుగూడ వా్రొసినాడు, వారిలో “ఫామిలీ హాపినెస్‌” అను నొక చిన్న నవలగలదు ఆ కధలో ఈండి9 చనిపోయిన యొక పదునారు పదునేడేండ్త బాలిక తానే నంసార మునకు పెద్దవై తన తంది) స్నషహితు దొకడు తన్ను చూడరాగా నత నిని ప్రేమించి వివాహము చేసికొనెను. ఇట్టి సంయోగమునందు కుటుంబసౌఖ్య మున్నదని టాల్‌ స్టాయయొక్క యుద్ధేశ్యముగదా! ఆయన మహాత్మునకు గురువువంటి వాడు. అట్టి పరిణత మేధావంతుల యభి పాఠియముల నర్థము చేసికొనవలయును. దీనిని వదలిపెట్టి మరియొక రీతిగా విచారణ చేసినచో, శకుంతల వయస్సు విబారణియమగు చున్నది. ఆమె మేనకా విశ్వామితు్రుల సంతానము, మేనకొ విశ్వామిశ్రుల కథ యేనాటిది ౯ ఈ కథ రామాయణమునందున్నది. దుష్యంతుడు రామచందు)నక గూడ పూర్వుడా।: శకుంతల వయస్పెంత ? యెన్వ రికిని తెలియదు. ఆమె పూర్వయుగమునాటి స్త్రీ. రేవతీ బలరాముల సందింధమువంటి సంబంధమిది. ఆధునిక చరిత్రకారుల లెక్కలను బట్టి సర్టినచో సర్దవచ్చునేమో గాని, పురాణములయందున్న కథాకిమ మును బట్టి, కాలకఫిమమునుదిట్టి, నర్హుటకు ఇది వీలులేవి విషయము. దుష్యంతువి వివాహము చేపికొనువణకు నామెయొక్క బాల్యావస్థ బాల్యా వస్టగానే యుండునన్న వరము నామె కెనరైన ననుగిహించిరో, దుష్యంతు డామెమ చూచునాటికి నామెకు సుమారు వదునారేండ్లున్నవను కొన్నచో ఐదునారేండ్లప పూర్వమే కణ్వుడు పసిబిడ్దగానున్న కకంత

థ్‌ శాసంకలనుయొక్కం లను మేనకచేత వరిత్యక్తయై న స్థలమునందు చూచెను. అనగా కొన్ని వేల యేండ్లు = వేలయేంగ్లేమి, లక్షల యేండ్లు శకుంతల శిశువుగానే అచ్చట పడియుండెనని యర్థము చెప్పుకొనవలయును. ఇదంతయు విట్లున్నను, శకుంళలయొక్క_ ప్రకికూలదైవము చక్కగా కవ్చించు చున్నది. వెనుకటి యుగములో జన్మించి యొక బుషికి దొరికీ యెన్ని వేల యేండ్లో కన్యగానుండి వివొహముకొాకయున్న విచిత9మేన యొక జీవి శకుంతల ఆమె గర్భమున నొక మహాపురుషుడు పుటవలయును. అతనిపేర నీదేశము పీలువబడవలయును, అమె కారణజన్మురాలు.

ఇన్ని యేండ్లనుండి తన యాశఎమముననున్న శకుంతలయొక్క ప్రతికూల దైవము నుపళమింపదేయుటకు కణ్వుడు సోమతీర్థమవ కిప్పుడే యేల వెళ్ళినాడు ?

ఆమెకు దైవము ప్రతికూల మిస్పటినుండియా? వేల యేండ్ల నుండి. కణ్వుడు మహర్షి, భగవంతుడు. అనగా ఆగశానాగతాదుల పరిజ్ఞానము గలవాడు. శకుంతల కిప్పటికి దైవ మనుకూలమైనది, వివాహము జరుగువేళ వచ్చినది. కాని కొంత సా౦తికూల్యమున్నది. ఆ పా9తికూల్య ముపళమింపజేసినచో నామె సంసారము సులిముగొ నుండును. కణ్వుడు తొందరపడినాడేమో చెప్పలేము. మరి యైదేం డ్లాగినచో సీ పా్రతికూల్యముగూడ నుండెడిది గాదేమో. ఉపళమింప చేయ నక్కరయే యుండెడిదిగాదేమో. శకుంతలా జాతకముతో కలిసి మరియొకని జాతకమున్నది. అతడు జన్మించటోవు భరతుడు, ఆతడు తొమ్మది నెలలలో జన్మి౦చితీరవలయును. ఆతని క్రై దేండ్లు వచ్చువజ కును తల్లి జాతకము బాగుగా లేదు. అవృటిశ్రైనను బాగువడదేమో.

అభీకోవళ, రి టయలరరలరలలయ యును వలవల లలయయయయయ వయా కణ్వుడు సోమతీర్హమునకు వెళ్ళి దాని "మసళమింపదేసెను.. అందు చేత నై దేండ్లలో బాగుపడినది.

ఇప్పుడు కాపప్రవక్సి. ఆపద లనేక విధములుగా వచ్చును. ఆవి యిట్లు వచ్చునని యెవ్వరికిని తెలియదు ఇ;ృహచారము నెన్న డును మార్చలేడు. శపంతలయొక్క జాతక మట్టిది. ఆమెకు మంచి దినములు వివాహమై గర్భవతి కాపలసిన రోజులు. వెంటనే భర్హృ విరహము. అయిదారు నెలలైన తరువాత సంబంధమే విచ్చిన్న మైనదా అన్న స్టితి నాలుగై దేండ్లు, ఆప్పటినుండి యదార్థముగ మంచి దినములు.

ఇది యామే జాతకము. కొడుకైన భరతునకు సుమారు నాలు గ్లై దేండ్లు వచ్చిన తరువాత నామెకు మంచిదినములు. కణ్వుడు సోమ తీర్థమున త సైవముయొక్క_ పా9ితికూల్యము నుపళమింపజేయుటచేత జరిగినది 'లేఎచో నా పా౦తికూల్య మెట్లు బాదించెడిదో తెలియదు. శకుంతల సన్యాసిని కావచ్చును. ఆమె మరణించవచ్చును. భూ వివ రమునందు ప్రివేశించవచ్చును. మనకు తెలియదు భరతుడు దుష్యం తునకు దొరుకుట వేరువార్త. శకుంతల చనిపోయినతరువ్నాత మారీచ మహర్షి భరతుని దుష్యంతునిపద్దకు పంపించి 'వీడు నీ కొడుకు, కుం తలను పీవు తిరన్కరించితివి' అని చెప్పి పంపించియుండవచ్చును. అప్పుడు దుష్యంతునకు బ్థిప్తీ కలుగవచ్చును. దుష్యంతుడు భరతుని వినృందేహముగా స్వీకరించెడివాడు. భరతుడు చకివర్తిలక్షణోప వన్నుడు గనుక. దీని కీ కిి౦ది వాళ్యముఎ సాక్ష్యములు, శకుంతలా తిరస్కారము జరిగిన తరువాత పురోహితు డిట్లన్నాడు గ్‌జా,

[లీ శాంత లముయొక్క

*“ఆత9 భవతీ తావ దాస నవా న్మమ గృహేతిష్టతు. కుత ఇద ముచ్యత ఇతిచేత్‌ త్వం సాధుఖి రాదిష్ష పూర్వ ఏన, పథమం చక వర్తినం జనయిష్య సీతి. నచేన్ముని దౌహిత9ిః, తల్లక్షణోపపన్నో భవత్‌, తతః ప్ఫితినన్ల్య శుద్ధాంత మేనాం ప్రివేశయిష్యసి = విసర్యదే పితు రస్యా స్సమీసగమన ముపస్టిత మేప,”

ఈ మాటలకు రొజు “యథా గురుభ్యో రోచకే' అన్నాడు.

అందుచేత శకుంతలకే దైవము ప్రతికూలముగా నున్నది. భవచునకుగాదు. దానినే కణ్వుడుపళమింప కేసినాడు. అదే కణ్వుని తపళ్ళక్షి. పైగా ఆ కణ్వునకు శకుంతలమీద ఎంత ప్రేమ; ఆమె నత్నవారింటికి పంపించుచు కన్నులకు వీళ్ళుతెచ్చుకొన్నవాడు. నోట మాట రానివాడు, కడుపున కన్న తండు) లెట్టి తవయావిశ్లేష దుఃఖ ముల ననుధివింతువో అంత యనుభవించినవాడు,

ఆ చైవముయొక్క పాఫతికూల్యము చాల చెడ్డది. హరాదాపతిత మైనది. మరియు శకుంతలా స్వభావ సముద్గతమైనది. పరమేశ్వరు కైన కాళిదాసు దైవమునకు వ్యాఖ్యానము చేసెను. భాస్యమును విర చించెను చైవపాతికూల్యమనగా మనయంతట మనము చేసికొన్నది. శకుంతల దుష్యంత నివిష్టబుద్ధియె, వాకిటి ముంగిలికి వచ్చిన దుర్వాసుని చూడలేదు. నీ కొమము ధర్యానుబంధిగా నుండనలయును ఆమె యొక్క దుష్యంతగత చిత్తవృత్తి శృంగారరసమునకు దోహవముగాని తత్కాల సమాసకిత ధర్మాచరణ పితిబంధకమైనది. ఇది నృష్టిలోని రహస్యము. ఇది ధర్మములోని రహస్యము దైవముయొక్క రహ న్యము, ఇవన్నియు నొకదానియం దొకటి యనుస్యూతముళై యుండును. వానిని విడబజచి చూచుటయు నాచరించుటయు. బుషులు చేయుదురు,

జ శ! తదితరులు కర్మారీనులగుదురు. ఆ కర్యయేవైపిమ ఇప్‌ 'వెదధర్క్‌ రహస్యము దీ05౨ కొళిదాను వ్యంగ్యముగా తన కథాంశఛములయందు నిక్షేపించినాడు.

మరియు నిందింకొక్కం విశేషము గలచు:. శకుంఠతలయొక్క పెరిధ్యానము, తతృలిత మైన శాపము, వావి యంతట నవి యప్పుతే సమువృవించలేదుం శకుంతల పుట్రిననాటనుండియు నున్నవి, ఇది యంతయు ననాదినుండీయు పూర్వ పూర్వోద్దిష్ణమెన వై యుత్ర్తరోత్సిర కొల పికృతిముల్తై యుండును అందుచేతనే, ప్రితికూలదైనము నువ శమింపజేయుట, కణ్యుడు సోమతీర్చమువకు వెళ్ళుట, మొదలయినవి పూర్వోక్నములై నవి, కొళిదాసు సర్వ వేదగత ధర్మకర్మ సమూహ రహన్య పరిష్కార సిద్ధాంత వేత్త. ఆందుచేత వీ కథ విట్లు కల్పించి నాడు

ఈ దైవపారితకూల్యముయొక్క బలవత్త యెద్దిడి?.. దాని కు శమ మెంతవరకు జరిగినది ? దాని లక్షణమేమి?

దొని లక్షణ 'మెట్టిదనగా నది హశాత్సంభవము కొదగినది. మిక్కిలి బలవత్తరమైనది. అందుచేతనే సులభకోపుడైన దుర్వాసు డతిథిగా వచ్చెను. ఆది యెంత బలవత్తరమైనదనగా, ప్రియంవద ఇట్లన్నది. “యదామనీతోపి నివర్తితుం నేచ్ళతి తదా విజ్ఞాతోమయా” అనువీతుడై గూడ తిరిగి రానన్నాడు. దైవ పా9తికూల్య మంతటిది, శాసము శాపముగా నుండిపోవలసినదే. ఆ దైవ పా్రతికూల్య మంత టిది. కావి. కణ్వుడు దాని కుపళమనము చేస్‌నాడు. ఆ దైవ పా్రితి కూల్యమును ఆ యుపశమనమును కాళదాసెంత విచిత్రమైన వ్యంగ్య ముతో నిరూపించినాడు! ఆ దైనముయొక్క పా్రతహల్యముయొక్క

థీ కోపంతో లముయుక్కం యవరివోర్యత్య మెంథ విచిక9ముగా నిరూపించినాడు: అవమాయ త్తుర్వాసుని వినన్నువి చేసికొనుటకు పూలగిన్నె తీనికొవిపోవుచున్నది. ఆమె కాలుజారి పూలగిన్నె కిందబడివది. పూలన్నియు విరియజల్ల బడినవి మరల వామె పూవులన్నియు పోఫగుచేసివది. పూలు విరీయ అల్లఐబడుటతో ళకాపానుభవము తస్పదనియు, మరల పోంగుచేయటతో శాపమునకు నీష్కృతి లభించుననియా నరములు. ప్రియంవద దుర్వా మవి వగ్గణపపోయి. మరల తిగిగివచ్చినది. అమె యిట్లన్నదిం ఇఏకృతివకురై నవాడు ఎవరు బతిమాళినను ఒస్పుకొవడు. కొని కొంచెము మెత్తబడినాడు” అన్నది. అవు డనసూయ “ఆయన విష యములో ఏదే గొప్బ్చ. తరువాత చెన్సుము, జెన్సుము' అని!

ఈ పినంగముచేత శకుంతలయొక్క ప్రతికూల దైవము కణ్వువి యొక్క పోమతీర్ణ గతోవశమన తపః స్రభావముచేత కొంత తగ్గిన లక్ష అము తెలియుచున్నది. అంతటి పా్రతికూల్యమేదో కొంత తగ్గినది. అంతవరకే వరిపెట్టకొనవలయునన్నమాట,

దుర్వాసు డనుగ౦ిహించివాడు. “న మే వచనమన్యభా లవికు మర్హతి = కింత్వలిజ్ఞానాభరణ దర్శనేన కాపో నివర్తిష్యకే” అని. కాని యా యనుగ్శిహలక్షణ మెట్లున్నది ! “ఇతిమన్తయన్నే వాన్తర్హితళా ఇచట రెండు విషయములున్నవి, అభిక్ఞానాభరణ మొకటి యున్నదని దుర్వాసున కెట్లు తెలియును? ఆత డెందుకవెను? అతడువు బుషియే. అ వితికూత దైవమే దుర్వాపోబిషిరూపమువ వచ్చివది. ఈ యలి జ్ఞావాధరణ మా దైవమునకు తస్పకుంత దెలియను, ఇదియెంక విచిత మైన నృష్టి. ఈ వివరిచకము గిజీగావి గూడు. ఆ గూటి లతణము శెలిసికొని విరచించుబ మహాకవిళ క్షీ.

అవిక్థానళ, జ అ ంరాలాలాడాననారోరనారుననానారుదాలున ననా నారాళగానాయరారారావలావులాయరలనానానునా తాలాలు

అనుచునే అంఠర్థానము ఫొందినారు, మరల వీ యంఠర్థానను బొందుటలో నర్ధమున్నది. అంతర్జానము పొందినాడు గనుక సిరియం. వద నురల నేదియో యడుగుటకు లీలులేదు. మాటలమదునే యం రాన మగుటలో నా యంగుకీయకము రాజునకు చూపించుటకు నులథ ముగానుండి, శకొంవతార తీర్థమున కన్చించకుండ పోయినది. హళా శ్తుగా పోయినది. తెలిసికోలేకుండ పోయినది, “మన్తయన్నేవాన్త ర్హిళఈః” అన్నదావిలో నీ యర్ధము

కొందరు కేరళ ప్రశ్నను దెన్పుదురు. ముఖ విళ్నలు చెపు దరు. పృదృచేయువాడు నిలుచున్న వైఆరివిబట్టి, అడిగిన అతణముము ఖిట్టీ. వ్వరమునుబట్టి, ముఖాది వికారములనుబట్టి విశ్నబకు నమాధా వము చెవ్ప్చుదురు. ఆవేళయందు గంిహనంపుటివి గుణించినవు ఫలిక మదియే వచ్చును, ఇవి యన్నియు నొకదాని కొకటి సెవవేసికొన్న విషయములు. ఈ సృష్టిగత మైన, ఈ విలక్షణమైన వరిస్టికులను కాన్య నసలయందు రనదృస్తులెన నువో శిల్పులు విరచింతురు,

ఇది కకంఠలారై వసా్రతికూల్యకత.

ట్ర లి

ఈ నాటకమునందు సర్వస౦ిధానమైనది శాపమవి చెప్పబడినది. ఈ శాప విషయము కొంత విచారణ చేయవలపియున్నది. శాపము వలన రాజు మనస్సు మారివది. దావిచేత కథ ఏర్పడినది. పా9చ్య నాటకములలో కథానాయకుడు రీరోదాత్తుడై యుండవలయును. అన్ని యుత్తమ గుణముల కత డువికిపట్టు, వావి స్వభాఎమునండు దోష మేలేదు. ఆ. చోషమునుబట్టి కథ పెంపొందుటలేరు.. అందుచేత పారిచ్య దేశవాటకములు రసమార్గము వవలంబించినవి. పాఠకువియొక్క రమణము అమభాన వ్యథిచారిభావ పాత్వికభావాశ్వియమై జరుగు చున్నది. కథాగమనముకంటె రసనసందింధ బుద్ధి యెక్కు వైవది. నాటక కర్తలు రపభావాదుల కధికపా9ధాన్యము విచ్చిరి.

కొళిదాసుని గొప్పఠతన మెక్కడనున్న దనగా నిట్టి భారతదేశ కావ్యపరమార్ద్హభూత మైన రసముము పరిత్యజించలేదు. దోషరసాత మైవ ధీరోదాత్తనాయకుని పరిహరించలేదు. కథను నిర్మించినాడు.

ఈ శాపము దుష్యంతుని న్వభావమును మార్చలేదు. కథను మార్చివది. ళాసము కానిచో నది స్వభావమే యనవచ్చును. ఇచ్చట శాపమును తీసివేసి రవపా9ధాన్యమును, సూచ్యార్థసూచనాది పా౦చ్య నాటకొంగ పరికరములను తొలగించివచో నభిజ్ఞాన శాకుంతలము నొక మహాపాళ్చాత్య నాటకముగా పరిగణించవచ్చును. శకుంతలా దుష్యంత పువనన్స్నమాగమమునుగూడ తొలగించిననో మహా విషాదాంత నాటక మగును.

అలిజ్ఞానత. 66 మణజచిపోవుట న్మరణమను నంత:ఃకరణ లక్షణమువనకు వంటిం ధించినది. ఈ వ్మరణమును గూర్చిన విచారణలో దిహువివికిపత్తులు గలవు. పస్మృరణమువకు పూర్వానుభవము కారణము. ఇచట కొంత శాస్త్రీయమైవ విచారణ సూచింతును. ఈ విచారణ శాపవిచారణ చేయు నపుడు కొంత పనికి వచ్చును. విభు ర్ఫుద్దా:దిగుణవాన్‌ , బుద్దిస్తు ద్వివిధా మతా అనుభూతి: న్కృతి శృ స్యాత్‌ అనుభూతి శృళుర్విధా”

, కొందరు న్మృతికి ఆనుభవము కారణముకాదు. జ్ఞానము కారణ మందురు. అనుభవము .కౌారణ మెనచో న్మరణము పుట్టదని. నమాన న౦ికారమైన లక్షణముగల రెండు స్మరణములు ఉత్తరమైవది పూర్వ మును నాశవము చేయుమగనుక. అందుచేత ఇంకొక సంస్కారము వలనగావి వేతొక న్మరణము గలుగదవి చెప్పుదురు. ఇది కాదని మాత్న తార్కికుల సిద్దాంతము. ఏలయనగా, నమూహాలందినోత్తర మైన ఘటవపటాడదులయొక్క కిమవ్మరణమువలన నకల విషయిక న్మర ణము జరుగుట లేదమటకు వీలులేదు. క9ిమస్మరణము దృళ్యమావ మగుచునే యున్నది. అయినను ఫలితమైనడి దృఢముగానున్నది. ఇచట క9మికస్మరణానుపపత్సిలేదు. తిరిగి తిరిగి కలుగుచున్న స్మర ఇముచేత దృఢమైన సంస్కారముయొక్క ఉపపత్తి లేదనుటకు లేదు. అవగా దృథతర నంస్కార మున్నదవి యర్థము. ఈ విచారణలో శకుంతలాకథాగత దుష్యంత విసృతి యన్న పదార్హములో క౦మికస్మర ఇమునుగూర్చి కొంత పందింధము గలదు. అంగుకవి ఈ సుంత విచా రణ చేయబడినది.

ఈ వ్మరణము లేకపోవుట అన్న దోషము దుష్యంతువి బుర్ది యందు పివేశపెట్టి ఈ వాటకకథ విర్మింపబడినది. ఆ విస్కృతికి

టి శాఘంతలముయొక్క హేతువు కాననుగా చెన్సబడినది. విన్మృృతిలక్షణము దుష్యంతుని బుద్ధికి లేదు. మానవ బుద్ధిలో నదియొక లక్షణమే. దానియంతట నది సంఘటిల్లును. జనులు పలు విషయములు మఅచిపోవుట గలదు. ఈ మజచిపోవుట యన్న లక్షణము మజచిపోవువాని బుద్ధి లక్షణము మీద, మఖఅచిపోబడు విషయనుల ప్రయోజన తారతమ్యముమీద, నాధారపడియుండును. తాను వివాహమాడిన స్త్రీని మజచిపోవుట యసంభవమైన విషయము, దుష్యంతునివంటి సత్చురుషుడు__ “సతాం పి సందేహపదేషువన్తుషు"” ఈ “సత్‌ యొక్క లక్షణము మరియొక వ్యాసమందు వివరింపబడును___ మర చిపోవుట మరియు నసంభపవీ్‌ము. ఇట్టి కథ పాళ్ళాత్యదేశములయందు వెలసినచో, నీ దుష్యంతునకొక పరి స్థీతియందు శరీరమున కొక వ్యాఘాతము గలిగి స్మృతి నశించి వైద్యశా లలయందు చికిత్సితుడై పునస్ప్కృతి గలిగినట్లు చేయవలయును. అపుడు వాటకముయొక్క నాటకత్వములేదు

దుష్యంతుడు సరమవివేకి, పరమసత్పురుషుడు. ఆయన మెద డునకు మోపైన దెబ్బ తగులలేదు. ఈ పరిస్టితిలో ఆయనకు శకుంతలా విన్మృతి జరుగవలయును. విన్ఫృతియనగా నెట్టిది ౩? ఎట్లు జరుగ వచ్చును? ఒక యనుభవము జరిగి జరుగనట్లు భాసించుట విస్కృతి, జరిగినవెంటనే మరుశిముసమునం దట్లు తోచదుగదా. కొంతకాలము జరుగవలయును. ఆ కౌలమునందు తదనుభవముయొక్క పునఃపున న్సంస్మరణ జరిగినచో సంస్కారము దృఢమగును. జరుగనిచో దానికి దార్థ్యము గలుగదు. అప్పుడు విస్కృతి కలుగవచ్చును. ప9త్యభి జ్డానము హరాత్తుగా కలుగును, అనగా పూర్వానుభూతి యంతయు నొక్కపారి యుటితిగా స్ఫురించును. ఈ రుటితిన్ఫురణమున కవలం బిము మిక్కిలి గట్టిదై యుండపలయును ఆ యవలంది మీ నాటకము

అభిక్ఞానత. 8? నందు రాశాంగుకీయకమై యున్నది. ఈ యంగుఠతీయకము యొక్క యవలంబత్వములోని గాఢత్వము శకుంతలాదర్శనముకం అగూడ గొప్ప దియా? రాజు విషయములో గొప్పదియే, ఆందుకనియే శాకుంతల వృాఖ్కాతమెన శ్రీ వాసాచార్యులు “అభినవ మధులోలుపస్వ౦' అన్న చూళిరాళ్లోక వృాఖ్యానమునందు "అభినవపదేన రత్నిహారీతు పార్రివ ఇతి న్యాయేని ఉపర్వుపరి తతోఒధికాననుభూత దృష్టాశు్రంత పూర్వలోకోత్తర యువ 3వంఠోగలంపటత్వం ప్రికాళ్యతే' అని వాసినాడు. కనుక శకుం తలకంటె గూడ ఉంగరమే గొప్పది.

ఈ యుంగరము రాజముదిికయా ? వట్టి హస్తాంగుళీయకమా? ఇది రాజముద్రికకొదు. అయిననో బహు వ్యవహార సమాపన్నావన రత్వముచేత విస్మృతీకి వీలులేదు ఈ యంగుళీయకము పోయినదని గూడ గుర్తులేదు. కనిపించినప్పుడే ఆది పోయినదని తెలియట. అందుచేత విస్కృళతికి నవకాశము కలదు.

ఈ విస్కృతి యెస్పుడు జరిగినది ? రాజు ళకుంతల కంగుశీయక మిచ్చి* “ఏవ్రైక మత్రి దివసే దివసే మదీయం నామాక్షరం గణయ గచ్చతి యౌవ దంతం, తావత్చిియే మదవరోధ గృహపుివేశం నేతాజనస్తవ సమీప ముపైష్యతి” ఇది గడువు ఆ యుంగరముమీద దుష్యంతుని "పేరు వొయబడియున్నది. అవి యెన్ని యక్షరములో అన్ని దినము లలో దుష్యంతుడు శళకుంతలకొణకు మనుష్యులను పంపించును ఎన్ని యక్షరము లున్నవో మనప తెలియదు “దుష్యంత ।ః” అన్న మూడక్ష రములే మాత౦ముగావు. ఆయినగో కుదురదు “దుష్యంత మహారాజ” అన్న యేడక్షరములు గావచ్చును సంఖకూడ ఫలితమునకు యోగ్య ముగా నున్నది గనుక ఈ శాస మీ డేకు దినములలో జరిగినవై యుండవలయును,

న! శాకుంతలముయొక్క

శకుంతలాస్తం్రిగమపృృత్తాంతము కొంత ౨ణ్వాళ9ిమమునండే పా9తబడినది. ఏలయనగా కణ్వాశ9మమందు బుషులు “మహర్షే రపొన్నిధ్యాత్‌ రక్షంసి నః ఇష్టివిఘ్న ముత్పాదయంతి తత్కతిపయ రాశ్రం సారథిద్వితీయేన ఆయుధసధీఏచా భవతా సనాథీక్రియతా మాష్రమఃి అ౨ యడిగినారు. ఆయన ఒప్పుకొన్నాడు ఆయన కొన్నాళ్ళాశ9మ ములో నున్నాడు. శకుంతలా ప్రథమ సమాగమ సర్వోత్సుకత్వము వారియందు తగ్గినది. ఆమెను వదలి నిముస ముండలేనన్న యుత్క౦ఠా మహో దేేకము తగ్గినది. ఆమె గర్భవతి యని తెలిసికొనిగూడ వెళ్ళి నాడేమో ఆ వెళ్ళిడు చివర రోజులలో శకుంతలను వదలిపెట్టి వెళ్లుట మిక్కిలి కష్టముగా నతడు భావించినట్లువూడ పి్రియంవదానసూయలకు భాసించలేదు. ఆమె తనకు భార్య. ఇంటికి సిలిపించుకొందునన్న నిలుకడ పొందిన మనోలక్షణమే అప్పుడు దుష్యంతునియందు చృళ్య మానమై యుందెను అందుకనియే చతుర్దాంకమునందలి మొదటి విష్కంభములో అనసూయ యిబ్లన్నది

“సఖి । ప్రియంవదే. గాంధర్వేణ వివాహ విధినా నిర్బృత్మ కిల్యాడా శకుంతలా అనురూపభరక్ష్యృగామినీ సంవృతక్తా ఇతి నిర్బృతం మే హృదయమ్‌. తదాప్వేత చ్చింతనీయమ్‌. అవ్య స రాజర్షి రిష్టిం పరిసమాప్య బుషిభి ర్విసర్జితః ఆత్మనో నగరం ప్రవిశ్య ఆంతఃపుర సమాగతః ఇతోగతం వృత్తాన్తం స్మరతి వా నవేతి”"

రాజు వెళ్ళి రెండు మూడు దినములై యుండవచ్చును. కాదా నాలుగ్రేదు దినములు వెళ్ళెడు నప్పుడు రాజునకు శకుంతల మీద తొలుతటి యుత్కంరా సముద్వేగము కన్పించలేదు. కన్చించినచో అనసూయ యిప్పు డిట్లు భయపడదు,

అభిజ్ఞాన్‌త. టీ

రాజింటికి పోయినాడు. ఇన్నాళ్లు రాజధానియందు లేడు. అనే కములైన రాజకొర్యము లాతనికొరప వేచియుండియుండును. మనస్సు వానియందు ప్రవేశించి యుంకయుండును. ఈ విస్కృతి ఆ సమయ ములో ఆయన మనస్సు నావరించి యుండవలెను. ఆయన సహజముగా మజిచిపోవువాడు కాడు. శాపమాకొలమునకు అదికినది. తరువాత నాలు గ్రెదు నెలలు గడచినవి. ఈ విన్మృతి బలపడినది.

ఈ శాపము అంగుళీయకగత నామాక్షర సంఖ్భా దినములు గడు వకముందే జరిగినది, ఏలయనగా ఈ శాపము ఏతద్విష్కంభమను తోనిదే. అననూయ ఈ అనుమానము వడుటయు, వెంటనే శాసము సంభవించుటయు జరిగినది. ఆన్నాప్లు రాజధానియందులేక దుష్యంకుడు రాజధానికి తరిగివెళ్ళిన దినములు పేరుకొనియున్న రాచరికపు పనుల యొక్తిడి, అప్పు డీ శాపము దెబ్బదీసినది

ఈ విసృతియొక్క- న్వరూపమెట్టిది ? ఆద్యంతము దీని స్వరూవ మిస్టది.

యథా గజో నేతి సమక్షరూపే తస్మి న్నతిక్రామతి సంశయస్య్యాడ్‌ పదాని దృష్ట్వాతు భ వేత్ప్రతీతి4 తథా విధో మే మనసో వికారః.

ఇది అటువంటి విస్కృతి. ళకుంతలయు అంగుశీయకమును, శకుంతలను చూచినవెంటనే వివాహస్మరణము కలుగవలయునని. అ న్మరణ మంగుశీయకముతో జరిగినది. శకుంతలాదర్శనవేళ తత్స్యర ఇము జరుగకపోవుటకు "అభినవమధులోలుపః” అన్న ళ్లోక వ్యాఖ్యానము చూపింపబిడినది. ఆ వ్యాఖ్యానము హూంసపదికొ తాత్పర్యము. యథార్థ కొరణము కొపము.

ఖగ శకుంత లముయుక్కా “బుద్దిస్తు ద్వివిధామళో అనుభూ౭ః స్మృ3జ్చ స్యాత్‌"

అనుభూతియు స్కృతియు రెండును కలిసిబుద్ధి. ఆందుకరియే పంచమాంకములో శకుంతల రాజును తృణచ్భన్న కూపోపమునగా వర్తించినపుడు రాజిట్లనెను. 'సందిన్పబుద్ధిం మాం కుర్వఖ అక్రైతవ ఇవాస్యాః కోపః ఉపలక్ష్యుతే' అన్నాడు ఈ బుస్థియొక్క సందిగ్ధత్వ మెట్టిది? ఆనుభవమున్నది న్మృతిలేదు అనుభవముండుట యెట్లు? స్కృతిలేకుండుట మెట్లు ?

ఇక్కడ బుద్ధి దెబ్బతినలేదు. అనుభూతి దెబ్బతినలేదు. ఒక్క న్మతి దెబ్బ తిన్నది. మరల నొకసారి యంత।ఃకరణ లక్షణము చెప్పక తప్పదు. ఆ యంతఃకరణము మనోబున్భ్యహంకార చిత్తలక్ష ఇము కలది. అంతఃకరణమున్నది అది యీ నాల్గు విధములుగా విసరించుచున్నది. గరిష్ష్రమెనది చిత్తము. కనిష్టమైనది మనస్సు. ఈ ప్రిసరణమునకు వృత్తియని పేరు బుస్ట్రహంకార చిత్త్వములు అంత ః:కరణమునకు మిక్కిలి దగ్గణవి, మనస్సు నిక్యేందిియ సన్ని కర్షము గలది. మనస్సులో తొంబదిపాళ్ళు లౌక్రికము మనస్సు లోక మునకు సంబంధించివది. _

బుషులయొక్క శాసము లెట్టివి ? పురాణము లెన్నియైనను పరిశీ లించవచ్చును. నీవు రాతివికమ్ము- వేయిజన్మలు కుక్కజన్మలెత్తుము. వీ సంతానము కిరాతులగుదురుగాక _ వీ వంధుడవగుదువుగాక _. నీకు సంతానము లేకపోవుగాక _. ఎన్ని శాపములైనను జీవుని కర్మానుభవ మునకు సందింధించినవి. వాని బహుజన్మల శరీరములు తర్గత సుఖ దుఃవానుభవములకు సంబంధించినవి.

సీ కెప్పుడును పుణ్యపుటూహ రాకుండుగాకం నీ యంతఃకర ణము వళించుగాకం నీలో చైతన్యము నశించుగాక = ఇట్టి శాపము లెచ్చటను లేవు, ఉండవు, ఉండుటకు వీలులేదు.

అలిక్ఞానత. య! ఏలయనగా బుద్ధ్యహంకార చిత్త్వములు అంత4శరణ స్రధాన లక్షణములు గలవి. అతఃకరణమనగా జీవదైతన్యము. మాయా పిసాతమైన బ్ర)ిహ్మ గ్రైతన్యము. దానికి శాపము లేదు. నాశము లేదు. కనుక లౌకికమంతయు, కర్మానుభూతియంతయు, కష్ట సుఖము లన్నియు మనో నిషములు మనస్సునకు కర్మలకు లంక. _ అనుభవమునకు మనస్సునకు లంకె కనుక మనస్సునకు సంబంధించిన స్మరణము లోక సంబంధమైనది. కాపమందులో గలిగినది. శాపము దానియందు పివర్తించును, బుద్య్యహంకార చిత్తములయందు ప్రవర్తించదు.. నీవు దీవి; మజచిపోవుదువుగాక అన్న శాపము మరి యింకిచ్చ టను కన్చించుటలేదు. శాఫ మిచ్చునది దుర్వాసుడు, ఈ దుర్వాసుడు యతి. ముష్టలలో యతి మైనవా డీయన యొక్కడే. ఇతర బుషుల శాసము లిట్లుండవు, ఈయన యతిగనుక యీయన శాపము మనస్సుమ నృృశించినది. యతియొక్క ప్రిధానకర్మ మనోవిగరిహము గనుక, “విచిన్నయన్నీయ మనన్యమానసా తపోనిధిం వేత్సిన మా ముపసితమ్‌ స్మరిష్యతి త్వాం న స బోధితోపీసన్‌ కథా పిమత్తః ప్రథమం కృతామివ ఈ ల్లోకములో “మా౦' అన్న శబ్దమునకు “న్వన్య ఇతర బుషి వైలక్షణ్యేన శీఘ9 కోపోదయత్వం, ఆవమానాసపాప్తుత్వం చ వ్యజ్యతే” అవి పూర్వ వ్యాఖ్యానము కాని యిట్లు వ్రాయవచ్చును వ్‌ “అహంతావత్‌ తపోరూప మనోనియమసాకల్య పరిక్ఞాతా, మమ మన స్యధికారోఒస్నీ. యత) మమాధికారో వర్తతే తత్రాహ మవ మానితః. యం దుష్యంతం త్వం భావయసి తస్యాపిమనః మనాూధి కారేఒస్మి యదహం సర్వస్య మనసః స్వరూపావ గతిమాన్‌”

72 శాకుంతలముయొక్క అవకులాలకనుత ననా నాటటోటనోకుోగోనినారానాన్యుకాుతపతోనుంతపుతోుుోనుమూనాతోనునోకునాునోటోుగోుోపుతోనోముతా డారు తంతాను తాతుాడుతానుావాయమ కోడాక.

ఇట్లుగూడ- వ్యాఖ్యానము చేయవచ్చును. అనగా దుర్వాసుడు మనోనియమ సర్వలక్షణ పరిజ్ఞాతయేశాక దానిపై నధికారము గలవాడు గూడ నైయుండెను. ఎవని మనస్రైనను సర్వజీవసమాహారభూతుడు బర మేళశ్వరుడైనట్లు, సర్వ మనస్సమాహారభూత దివ్యము మీద దొర్వా సుని విలక్షణమైన మనోనియమలక్షణముచేత నధికారము గలదు, అని యర్థము.

ఇది కాళిదాసునియొక్కం వ్యాఖ్యానము. ఆంత ।కరణముయొక్క నాల్లన భాగమైన మనస్సులోని స్మృతి బుషిశాసమున కధీనమైయుండ వచ్చును. అది బుషులయొక్క శాపపరిథిలోనిదే. ఎందుచేత ? లోక మునకు సంబంధించినది గనుక-__ లోకము కర్మయొక్క. సమాహారభూ తము. సుఖ దుఃఖములు మనస్సున కధీనములు. లోకమునందలి సర్వ సుఖముయొక్క_ సారము స్కృతిజన్యము. అనుభవము సుఖము. స్కృతి సుఖసారము. అందుకనియే సంథోగ శృంగారముకం చె విస్రలంభ శృంగార ముత్తరము,

కౌళిదాసు శాపము నిట్లు కల్పించెను. శాపము వెనుకనున్న తత్వ్వమిది. ఈ శాపము ఒక్క. మనస్సునే బారించుచున్నది. స్మరణ మును మాతిమునే బాధించుచున్నది. తక్కిన వేనిని బాధించలేదు. ఇట్టి యేకదేశమునందలి బాధచేతనే ఈ నాటకమునందలి తక్కిన కథ జరిగినది. దుష్యంతుడు నత్పురుషు డగుటచేత నాతని స్వభావము చెడ లేదు. అంతఃకరణము నందలి తదితర భాగము లబాధీతము లగుటచేత నాటకమున రనము భంగము కాలేదు,

కౌళిదాసు బుషికల్చుడు. అంతఃకరణ స్వరూవ విర్లేత.

లా

కథానాయకుడు సర్వసద్గుణ సంపన్నుడై యుండవలయును. తరు వాఠ కవి యేమి సేయవలయును ? వానియం దేవో కొన్ని దోషము లున్నగదా కథకు దారితీయుట పూర్వము చెప్పినట్లు అనుభావ వ్యథఖి చార్యాది భావములను పురస్కరించుకొని రనదృష్టితో కఠనునిర్మించుకొ న వలయును. కాక రసమును 'పెంపుచేసికొనవలయును. లేదా పలు సన్ని చేళములు లోకమునందు జరుగుచునే యుండునుకదా. అట్టివేవో జరి గించవలయును. రామచందు)ని భార్యను రావణు డెత్తికొనిపోయినట్లు, సుగీశివాది సమాగమము జరిగినట్లు, దైవము నంఘటించిన కీళ్లు మేళ్లు పురస్కరించుకొని కథ నడువవలయును. నాయకు డుత్తముడు, సత్కు లీనుడు, అవికత్తనుడు, శౌర్యవంతుడు చలిచీమ నేనియు చాదొ్రక్కజొ అడు, ఆ నాయకు గెప్పుడు నక్ష, సర్వపాంచ్య మహానాటకము లండు నాయకుని శీలమునందు విశేషము పుట్టుటకు వీలులేదు,

కాళిదాసుని నాయకురైన దుష్యంతుడుకూడ వట్టివాడేనా ? అంత మాఠఏ౦ముతో కాదా సూరకుండునా ? రసము మాళఠ)ము నిక్షేపించి యూరకయుండు కవులు సంతృప్తులు కావచ్చును. కాళదా సంతకంటె నధికుడు,. తన నాయకునిలో మరి యేదో గొప్పఠనమును నికేపించి తీరును. అ గొప్పతనమునకు కథాసాంణమునకు లంకె పెట్టును. సత్కులీనతాది లక్షణములతో నంతృషప్పిపడి యూరకుండడు,

అందుకనియే సృష్టిలో నే గ్యొంథమునందు చూడరాని యొక కథానాయక లక్షణము దుష్యంతునియందు వికేషించినాడు. తొలుళనే “నళాంహి వందేహ పదేషు వస్తుషు సిమాణమంత ఃకరణ స్రివృత్మయః” అవి దుష్యంతుడు తన్ను గూర్చి తాను చెప్పికొనినాడు,

4! కావంఠ లముయొక్క వదతాం యయా

ఈన మవస్సు క్షత్రవరిగిహయోగ? కొని స్ర్రీయండు పినరిం చదు అని దుష్యంతుడు చెప్పినాడు శకుంతల కత 9పరిగగిహయోగ్య యని నిరయింపబడీనది. అందుకనియే రాజు *“మానుషీమ కథంవా స్యాత్‌ తస్య రూసన్య సంభవః అనియు 'లబ్ధావకాళో మే మనోరథః' అనియు “భవహృదయ సాభిలాషం సంపితి సందేహ నిర్ణయో జాతః, ఆశంక'ససే యదిగ్ని త దిదం న్నర్శక్షమం రత్నం' అనియు చెప్పినాడు, కనుక దుష్యంతుడు తాను సత్చురుషుడనని చెప్పిన మాట పొగడికోలు కాదు. వికళ్సనర్వము కాదు. మరియు నాయకగత సచ్చ్ళీలత లోపించ లేదు. ఆయన ధీరోదాత్తతకు భంగము కలుగలేదు.

మరియు సద్విషయమున చెప్పినమాట పొగడికోలు కాదు, పొగడికోలనునది యసద్విషయమున నుండును. నేనంతచేయుదును, ఇంత చేయుదును అన్న మాటలలో వికత్తనత్వ ముండును గొని నా యాంళఠర లక్షణ మిట్టి దిట్టిది అని సద్విషయమున చెప్పినప్పుడు దానిని పొగడికోలుతనమనవి చెప్పుటకు వీలులేదు. ప్రస్తుతము దుష్యంతుడు తాను సత్పురుషుడ నని చెప్పినాడు. ఆ సత్పురుషుని లక్షణ మెట్టిదనగా సందేహపదమ్ములైన వస్తువులందు వాని యంత ॥$కరణ మతనికి ప్రమాణ భళూతముగా నుండును

ఈ నాటకముయొక్క యాయువుపట్టంతయు నీ వాక్యములో నున్నది. ఈ వాక్యములోని యర్హము నాటకముయొక్క కథను, సన్ని వేళమును, రసమును పాలించుచున్నది. ఇస్పుడు ఈ సత్‌ అన్న శబ్దము యొక్కం- విచారణ తొలుత జరుగవలయును.

సత్‌ అనగా ఉనికికలది ఆని యర్హము. సత్‌ చిత్‌ అఆ మాటల లోనిది. అది ఉన్నది. నత్చురుషు డనగా ఉన్నదని చెప్పడగినదాని యందు పివర్తించువాడు,

ఆభీజ్రానర 75 నన

ఏది ఉన్నది? బఏంహ్మవదార్హమున్నది. తత్సాధకమైన ధర్మ మున్నిది. సత్తు, అసక్తు అన్న రెండు మాటలయొక్క అర్హము లోకమునందు సర్వదా ప్రయోగింపదిడుచునే యున్నది. అక్కడి యర్హము నిదియే. నత్పురుషుడనగా ధర్మమునందు స్రవర్తించువాడు, ధర్మము నిత్యమైనది. దానికి భంగములేదు. అదియేయున్నది. తదను బంధి ప్రవర్తనకలవాడు సత్ఫురుషుడు, ఒక దృష్టితో సదసత్తులనగా _.ధర్మాధర్మములని చెప్పవచ్చును.

నసర్షవివాహము ధర్మమైసనది. ఇది సద్విషయమను. 'పెలలు సద్విషయములు కొవని యర్హము.

సత్పురుషునకు బుద్ధి ధర్మ్య్యమైన విషయమునందే స్రవర్షించును. ఇదియే నత్పురుష శబ్దము. ధర్మ్యమైనదేదో వేదళాస్త్రములు నిరూపించి యిదివరకే చెప్పినవి,

నలు కొవ్వ్యములలోని కథానాయకులు సళక్చురుసులే. అప్పుడు దుష్యంతుని విశేషమేమి? వారికి దుషృంతునకుగల భేద మిది. వారు సత్పురుషులై కర్మమార్గమునందు సంచరింతురు. మేము కర్మమార్గము నందు సంచరిందుచున్నామని వారు చెప్పగలరుగాని నేను చేయుచున్నదే ధర్మమం౦ి చేప్పలేరు. ఇది ధర్మము, ఇది యధర్మమని నా యంతః కరణము చెప్పుచున్నదని యనలేరు, ఇదియే దుష్యంతుని విశేషము. ఈ విశేష మేమనగా ఆయనయందు ఆంత ।కరణము జాగ౦దవస్తాగత మై యున్నది. ఇతర సజ్జనులయందు తాదృగ్గాగ౦దవస్థాగత మై యుండదు, శాస్త్రము లిట్లు చెప్పుచున్నవి గనుక నేనిట్లు చేయుచున్నాను అనెడువాడు శాస్రపుమాణధీషణుడు సత్పురుషుడు. నా యంతఃకరణ మిట్లు చెప్పు చున్నది. నేను సత్చురుషుడను, అందుచేత నా యంతఃకరణ మన్యథా చెప్పదు అనెడివాడు సత్పురుషులకంటె అతీతుడు. ళఈనలోని యంతః కరణమును తాను తెలిసికొన్నవాడు,

[గీ శాపంతలిముయొక్క

అంతఃకరణము చతుర్తావిభక్వమై యుండునని చెప్పబడినది, దాని వృత్తి పిధానమైన యంత:ఃకరణస్వరూపము కౌదు. ప9వానమైన యంత ఃకరణ స్వరూప మేమనగా వృత్తి విరహితమై ఏ వైతనృముచేత జీవభావము కలుగుచున్నదో, ఏచైతన్యము జీవుడుగా చెప్పబడుచున్నాడో ఆ వైతన్యముయొక్క జీవలక్షణమైన స్వరూపము ఆ జీవుడే అంతః కరణము, సుంత భేదమున్నది. జీవుడు పా9గ్గత బహుసంస్కార సంపుటి. అంతఃకరణము తత్సంపుటిరి, శరీరగత మైన జీవుని, ప్రకా శింపజేయగల లక్షణముగల చైళన్యముయొక్క- వెలుగు. ఈ యంతః కరణము శరీరగతజీవభావమును ప్రకాళింపజేయునదియు, వృత్తిగా ప్రిసరించగలదియునైన వెలుగు ఒక విద్యుత్కేందం) మున్నది, ఆందున్న విద్యుచ్భక్త వెనుకనున్న కొన్ని యంత౦ములనుండి సమావి రృవింపజేయబడినది, ఈ శక్షినుంకి విద్యుత్కుల్యలు స్రవహింప జేయబడును. ఆ విద్యుచ్భక్తి నిలవయున్న చోజటువంటిదో ఈ యంత ఃకరణ మస్టిదని చెప్పవచ్చును జీవగత మైన చైతన్యము వృత్య 'పేకయా తన అచ్చమైన 2తనము నొక దోట ఉండుకొన్నది అది యంత $కరణము.

ఈ యంత ః:కరణము సర్వ జీవరాబులయండు గలదు. ఈ సర్వాం తఃకరణ సమాహారభూత మైన వస్తువు కలదు, దానినే పరమ శివుడుగా చెవుదురు అదియే లింగము,

సూతుడు రాజును 'మృగామసారిణం సొ£ెత్సశ్యామీవ పినాకినమ్‌" అన్న మాటలోని దుష్యంతుడు శివునితో పోల్చబడుటకు కారణము దుష్యంతుని యంత ః$కరణమునందు మేల్కని యుండుటయే. దుష్యం ఈుడు సాక్షెత్తు శివుడు, శవాంక సిజ్వలిత మైన జీవుడు. కొని సర్వాం ఈ $కరణ సమాహారభూత మైనవారు కొడు. తత్సమాహారమునం దేక

ఆలీజానతీ, (1 ఎల రలరయరలలా అ వలయు వలవలవాం లలా దేశమైనవాడు. సమువ్రిములోనున్న వీటివిందువు సమువిములో:ది. చెబువులోని నీఎదిందువు చెటువులోంది. ఒక చెంబుతో చెటువులోని సీళ్ళు తెచ్చి ఇఎ చెబువు సీళ్ళందుము. సముదిపు నీళ్ళుతెచ్చి ఇపి నమువిపు నీళ్ళందుము. అఆ రీతిగా దుష్యంతు5లోని యంత ఃకరణము పరమశివ సమాహార భూతొంత ॥8కరణములోనిది. 'పళ్యామీవ సివాకినమ్‌” అన్నమాట కర్షమిది.

అవగా ఈ దుష్పంతుడు__ అటు నిత్యజాగిదవస్తాభూత మైన యంత ఃకరణమునందు మేల్కవియున్నాడు. ఇటు పర్వ జీవులవలే సంసావమునందున్నాడు, వృత్తి సమృద్ధిగో నున్నది. సత్సురుషునకు అసక్చురుషునకు భేదమిట్లుండును, వృవృవేత యసత్చురువువి అంతః కరణ ప౦9వృత్సి పిపాతమైపోవును. ఆది వ్యయముకాదు. వ్యయమగు లక్షణము దా౦యండు లేదు, నత్పురుమరియందు తదంతఃకరణ స్రవృప్నై పిహితముకాధు. అది వెలుగుగదా, వెలుగు అన్న పదార్డ మునప తదితర పదారమునకు భేదమున్నది. తదితరమైన యే పదార్థ మైనను వృష్ణియందు తన మూర్తిం వ్యయపెపైవానును. తానే అదిగా పరిణామము పొందును వెలు గట్లు కాదు. దాని పిసారమువలన నది వ్యయముకాదు. తాను కొంత మేర వ్యాపించినచో యెచ్చటనుండి ఆది వ్యాపించినదో అచ్చటి వస్తువునకు ఛంగములేదు ఉదాహరణగా నొక దీవముశు తీసికొందము. దానినుండి వెలుగు వచ్చుచున్నది. దీవ మ్లే యున్నది. తక్కిన పదార్హము లిట్లుగాదు. ఇంత మన్నుతీసి కొంత మేర చల్లినచో ఆ మన్నక్కడలేదు. ఇంత వాయువును కొంత మేర విసరినదో అచట వాయువులేదు. ఇంత వెలుగునుతీసి మరొక చోట చల్లుట కాదు. ఆ వెలుగు పిసరించును, పిసరించదు. నచ్చట నుండును తోడ్తోన పిసరించును,

ఖీ శాకుంతలముయొక్క

ఇది అంత ఃకరణముయొక్క. లక్షణము, దుష్యంతువియం దిట్లు న్ని. అతని యంతఃకరణమున్నది. వృత్తియు నున్నది. ఆ వృత్తి ధర్మానుబంధిగా నుండుటచేత అంతఃకరణము పిహితము కాలేదు, కాదు. దుష్యంకుడు వై కదేళమని చెప్పిన తరువాత యోగివంటివాడని శెన్ప నక్కరరేదు.

ఈ రెండు లక్షణములు దుష్యంతునియందు. విడివిడిగా ప్రవ పాంచుచున్నవి. ఈ జంట సపివాహములమీద నాధారపెట్టీ కాళిదాసు నాటకము వ్రాసెను.

ఈ స్రివాహములక్‌ చమత్కారముగా నొకొక్కచోట సమై క్యము భాసించును. ఒకొక్కచోట రెండును విస్పష్టముగా విడివిడిగా నడచును. మటియొకచోట అదియే యిదియేమో యన్నట్లుండును, ఇవి మూడు దశలు. అదియే యిదియేమో అన్న దశకు నీ యుదాహ రణము చూడుడు. “అనుయాస్యన్‌ మునితనయాం, సహసా, వినయేన వారితప్రసరః, స్టానా దనుచ్చల న్నపి గత్వేవ పునః స్రితినివృత్తః" మునికనయ వెంట పోదమనుకొనుచు వినయముచేత నడ్డగింపబడిన కదలిక గలవాడనై ఉన్నచోటునుంచి కదలకపోయినను, వెళ్ళి తిరిగి వచ్చిన్లే యున్నది. ఇది దీని యర్హము. దీనికి సజాతియైన యిట్టిదే యన్న భా9ంతి కొలిపెడు ననుభూతిలేశము లోకమునందు. పెక్కు రవుభవింతురు. *ఆ వని చేయకపోయినను చేసినళ్లు యున్నదిరా?" అని లోకమునం దనుకొనుట కలదు. ఇన్లుందు కనుకొందురు? తత్కా ర్యమునందలి గాఢభాననచేత ననుకొందురు,. గాఢభావన యనగానేమి?ః మనోవృత్మిగావి, చిత్తవృత్తిగాని యంతఃకరణమునకు తాకుట, అప్పుడే గాఢభావన యందురు, దానినే ఫ్రై శంకర భగవత్పాదులు రూక్షచింఠన మన్నారు,

అలిక్దానక. న!

శాత్సర్య మేమనగా దుష్యంతుడు కకుంఠలాగతమైన భావన భేయటలో నతని యంఠత$కరణమును దాని నృత్తియు రెండును కలిని పోయినంత తీవ్రమైన యనుభూతి పొందినాడు. అ యనుభూతి విశే షమును వృత్తి దళయందృ గుర్తించి చెప్పినాడు. అనుభూతి యంతః కరణమునం దున్నది. ఈ రెంటియొక్క యానుష౦గికత్వము విడి విడిగా, సమైక్యముగా, విన్నష్టముగా నా మహానుభావువికి గోచరించు చున్నది.

దుష్యంతు డిట్టివాడని దుష్యంతునకు మాత్రమే తెలియుటకాడు ఇది దాలమందికి తెలయును, తెలిసిన వారిద్దజీనాటకములో నున్నారు, "పశ్యామీవ పినాకివమ్‌” అన్న సూతువకు తెలియుమగదా. మరియు విదూషకునికికూడ తెలియును. 'లోః క మేతత్‌ ఆనుపపన్నం అల్వీ దృశం త్వయి. కదాపి నత్చురుషాః ళోకపాతాత్మానో న భనంతి. వను వ)వాతేఒపీ నిష్కంపా గిరయః” ఇదేమిటయ్యా 1 సీవంటివానియం దిల్లు కూడదు. సత్పురుషులు శోకపాతా్రాత్ములు కారు. ఎంత పెద్ద గాలికైనము కొండలు కదలునా? షష్టాంకములో రాజుయొక్క. పరమ వీరహదైవ్యమును చూచి విదూోషకు డన్నమాట లివి. సత్చురునులు దుఃఖమును పొందుదురా ? అనుట లోకిమునందున్నడా ? నీవన్నియు తెలిసినవాడవు నీవు దుఃఖసడవచ్చునా అందురు. వీవంటివాడే దుఃఖ వడినచో తక్కినవారేమి కానలయు ననవచ్చును. నీవు ధైర్యనంతు డవు ఇట్లు కారాదు అనవచ్చును. నీవు సత్పురువుడవు దుఃఖవడ వచ్చునా అని యెవరందురు ? కనుక దుష్యంతుని ఈ వై కడేశత్వము తెలిసినవారు కలరన్నమాట. సూతుడును విదూషకుడును కనిపించు చునే యున్నారు. ఇది దుష్యంతుని లక్షణము. ఇతర కావ్యవాయళుల వంటివాడు కాడు. కొళిదాసుని గొప్పతన మెచ్చట మన్నదనగా దుష్యం

(1 కాకుంళ లముయొక్క ఈుని ఈ- అకజములో నురడి కథానిర్మాణము చేయుటమీద నున్నది. ఈ అక్షణమునుబట్టి రసభంగదోషము రాకుండ చేయుటలో నున్నది,

• ఇంకొక్క చిన్న విషయ మిచ్చట చెప్పవలయును. *ఆఅనుయా వ్యన్ముని తనయాం” అన్న లళ్లోకములో మానవునియొక్క మానసిక వ్రవృత్తిని చెప్పుచున్నట్లు నటించి పరమమైన యంత కరణ విషయము చెప్పినాడు. అన్నియు నిశ్లే కథాగత విషయములవలె కనుపించును. వెనుకనున్న జ్యోతి ధగధగ లాడుచుండును. ఇళ్లే చెస్పటోవు విషయ ములుకూడ పరిశీలించవలయును, షష్టాంకమునండు పితీహారి వచ్చి కొన్ని రాజకీయ విషయములు వ్రాసిన పతి9కను రాజునకిచ్చెను. ధవ మిత్రుడను సముదివ్యవహారియైన సార్ధవాహుడు నావ్యసనమునండు వివన్నుడెనాడు, అత డనపత్యుడు. అతని యర్ధనంచయము రాజగామి యగును. ఈ సంగతిని చదివి రాజు “పిత9ర్ధము సంతానమునకు పోవును. ఆ ధనమిత్రునకు మరే కళత9మునందైన సరే సంతానము కలిగినచో నతని కీ ధనము పొందించు' మని చెప్పినాడు. ఇచట రాజు శకుంతలా పిత్యాభ్యానముచేత తనయొక్క నిరపత్యత్వము భావించి చెప్పినట్లు కని పించును, కాని దుష్యంతుడు సహజముగా పరమ సత్పురుషుడు. కాళి జాను దానిని గోపనముచేసి రాజా సందర్భమునం దట్లు పివర్తించుటకు అ సందర్భముయొక్క బలము హేతువన్నట్లుగా వ్రయును. ఇదియొక విశిష్టమైన రచనాశక్షీ. సర్‌ అను పదార్థ మెవని యంతరమునందుం డదో వాడు సక్కార్యములు చేయనేలేడు, ఒత్సిడినలన చేసినచో నది బలవ౦తప్ప బ్రాహ్మణార్థముగ కనిపించుచునే యుండును. ఇచట దుష్యం శుడా సన్నివేశ బలముచేత నట్లు చేసినాడనుకొనుట తప్పు. నన్నివేశ మట్లు కల్పించుట కవి నెరపిన శిల్పము, ఈ శిల్పము వెనుక దుష్యం శునియొక్క- స్వచ్చమైన యంత కరణము ఖాసించుచునే యున్నది,

దా “*క్రావ్యేషునాటకం రమ్యం నాటశేషు శకుంతలా తతార్తిపిచ చతుర్జోంకః తత౦ ల్లోక చతుష్టయమ్‌”

అన్న యభియువోక్తి గలదు. శాకంతలమును గూర్చి అవిటి శ్లోకములు పెక్కు గలవు. మరియు “ఉసమా కాళిదాసన్య' మొదలైన చాటూప్త లెన్నో కలవు. ఆంగ్లేయ విద్యావేత్తలు తిళిగితిరిగి జర్మన్‌ కవి గెథే చెప్పిన *శాకంతలము స్వర్గమర్శ్యములకు ముడి" అను నర్థము గల వాక్యముల నుదాహరించుచుందురు,. ఎంళమంది కైనను కాబ్యమును పఠించుటయనగా మధురమైన శబ్రసంయోజనమును వర్యాలోచించుటయు, ఉ క్రి వై చిత్ర్య్యమును పరిశీలించుటయు, ఉపమాద్యలంకార రమణీయతా పరామర్శచేయుటయు, పికృతివర్షనము, పాతఠత్శ౦ిపోషణము తత్కాల విషయ పరిగిహణము మొదలైన విషయములను సమాలోచించుటతో డవే సరిపోవుచున్నది. నిజానికి వైన చెప్పిన విషయము లన్నియు లేకుండ నుత్త్నమ కవిత్వము లేదు,

శాషంఠకలము విషయమున వీని యన్నింటికి మించిన మహా విష యము కలదు. వైన చెప్పిన విషయములలో కొన్నిరటును, శోకగత దిహంధ్వనులును, సర్యాలోచించి మొదట చెస్పిన శ్లోకము చతుర్తాంకము నకు, అందలి నాల్గు శోకములకు పాంధాన్య మిచ్చినది. లోతునకు దిగి విచారించినచో శాకుంతలమునకు కిరటాయమాన మైనది పంచమాంకము. ఇందలి రచనను దాటి నృష్టిలో నే కవియును చేయలేడు. సాధ్యము కొడు. ఏలయనగా దీనికి వెనుకటి వ్యానమున నీరూపింపదిడిన దుష్యం

థి? శాపంళలదుయొక్క ఈుని న్వరూవము వందగమాంకమునం దే వండియున్నది. ఆశని యంళ; కరజజొగ9త్త కథ కొదిగింపబిడినది. కాపముదేత గెబ్బదిన్న సగము విదిపోని యంత;కరణము, రెండును జంట ప్రివాహములవలె పంచ మాంకమునందే ప్రివహించుచున్నవి, ఆంకొరంభమునందే హంసపదిక సంగీతముతో నీ విషయము పారిరంభింపబడినది, ఆ గీతిక వివి రాజు “ఆహో! రాగ పరివాపినీ గితిః' అనుచున్నాడు. స్టూలదృష్టికి రాగశబ్దముచేత సంగీతరాగ మవి యవిపించును. మరికొంత విచారించినచో శ్లేషళక్తిచేత హంసపదిక యొక్క ప్రేమయని యర్దమిచ్చుచున్నది. మజియు నధికముగ హంన పదికొ దుష్యంతోళభయగత రాగాఖివ్యక్తి ఈ గీతిక చేయుచున్నదని యూసహించనచ్చును. రాజు చిరునప్వునవ్వి ఇట్లనుచున్నాడు, “నకృ ఈ్కృత స్రిణయోఒయం జనః. ఈదస్మాదేపం వసుమతీ మన్తరేణ మ దుపాలంభ మవగతోఒస్మి సభేమాఢవ్య . మద్వచనా దుచ్యకాం హంస పదికౌ నిపుణ ముపాలబ్టోస్మీతి” ఈమెతో నా కొకనాటి పరిచయము గలడు, వనుమతినిగూర్చి యీ గీతితో సన్నుపాలంభించుచున్నది. మితుమ। హంసపదికతో నేను చెప్పితినని, నేర్పుగా నుపాలంధించె నన్నానని చెప్పుము. హంసపదికయందు రాజునకు ప్రేమ ఫోలేదు. కృతపిణయ మైన జనమునం దాత దెప్పుడు విరాదరణ వహించడు. ఆందువేత “హం౦సవదికా దుష్యంతోభయగతరాగ” మని చెప్పినది. అట్లు కబురు పంపించెననగా "నిమ్న మరచిపోలేదు. మరల నెప్పుడో నిమ్నజూతు'" వని వ్యంగ్యము, ఈ సన్ని వేశమువందే పంచమాంకకథయంతయు సప్త మాంకములోని శకుంతలా సంయోగముతోపాటు సూచితమగుచున్నది. “రాగ పరివాహినీ గతిః” అన్న మాటలోని “రాగ” శబ్దము హంసపదికా

అభిక్ఞానత. క్రీ గతమైన యనురాగమేకాదు. తరువాత వచ్చు *“రచ్యూబీ వీక్య' మొద లైన పద్యములలో నూచింపబడిన జ్ఞాపకమురాని, అవ్యకమే న, జీవగత మైన, అ౨త కిరణ నిష్టమైన, రాగముహాడ నభివ్యజ్యమానమగుచున్నది.

“*సకృత్క్యాతపంఏజయోఒయం జనః”"అన్న మాటలో శకుంతలా లక్షణమున్నది. అమెయు సకృత్క్బృత ప్రణయయే. హంసపదిక శకుం తలా స్తానీయురాలుగా కల్పింపబడినది,. “నిపుణ ముపాలట్టోఒస్మి” లో నీ యంకాంతమునందు శకుంతలచేసిన “క ఇదావీ మన్యో ధర్మ కంచుక ప9వేశినః తృణచ్భన్న కూపోపమన్య తవానుకృతిం ప్రవిశతి” అను ను హాలంధిములోని నిపుణత్వము సూచితమగుచున్నది.

విదూషకుడు “గృహీతస్య తయా పరకీయైక్షపైః శిఖండతే ఆస్ప రోభిరివ వీతరాగన్య నాన్ని మే మోక్షః” అన్నాడు. ఆమె ఇతరులచేత నా జుట్టు పట్టుకొని లాగిందను. వీతరాగుడై నవానికి అస్సరనలచేతవలె నాకు మోషములేదు ఇవి మాధవ్యుని మాటలు, కొంచెము శాఖా చంక9ిమణమైనను, విదూషకు? స్వరూప మిచట ప్రస్తావింతును, పూర్వ వ్యాసములయందు. దుష్వంకుని సత్చురుష లక్షణము తెలిసినవారిలో విదూషకుడు ప్రధానముగా జెప్పబవినది. మౌంవ్యుడు కొన్ని సంస్కృత నాటకములయందువలె మూఢుడుకాడు. ప్రిగల్బ్భుడుగాడు అతడు మహా వివేకి. ఎంత వివేకి యనగా సషష్టాంకమందు ప్రిత్యభిజ్ఞ కలిగిన తరు వాత రాజు మిక్కిలి దైన్య మవలంవించగా ఉన్మాదస్టి 3ని పొందుచుఠ డగా తదున్మాదస్తితిని తెలిసికొన్నవాడై రాజుయొక్క. యున్మాదమును పరిహరించుటకు రాజునందు హాస్యరసమును గల్గించినాడు రాజు రపాల కీపలయములము జూచి యున్మత్తుడుకాగా తాను కల్దనెప్తై యా చివురాకు లను కొట్టటోయినాడు దాంతో రాజునకు నవ్వువచ్చినది. ఉన్యావము చెడినది, ఈ విదూషకుడు సర్వథా రాజ రక్షణ తత్పరుడు 'ల౦ఘిళ

శీ శాకంతలముయొక్క ఏష భూయోపి శమంతలావ్యాధినా నజానే కథం చికిత్సితవ్యో భవిష్య తీథ' ఆన్నంత ఆదుర్దా పడగలవాడు. మతజియును శకుంతలా చిత) దర్శన సమయమున ఇతడు నవ్వి మనస్సులో నిటనుకొనును,. “ఏష ఇదానీ నున్మత్తః. ఆహ మ ప్యేతస్య సంసర్లేణ ఈదృశోస్మి సంవృర్తః" “ఇతడిప్పు డున్మత్తుడైనాడు. ఇతని సంసముచేత నేనును పిచ్చివాడనై పోవుచున్నాను."

అచ్చట అప్సరసలచేత గంహింపదిడిస వీతరాశునకు మోక్షము లేదనుటచేత, ఇచ్చట నేనుగూడ పిచ్చివాడనై పోవుచున్నాననుటచేత రాజుయొక్క జాగ౦ిద్భ్చూతాంత ఃకర ణావస్తాపరిజ్ఞాత యగుటచేత విదూష కడు మహా వివేకి, వీతరాగుడుగా తెలియబడుచున్నాడు. మరియు రాజు యొక్క యున్మాదము పరిహరించుటకు హాస్యకిఆయాజటిలుడగుటచేత = రసభావపరిక్ఞాత యగుచున్నాడు,

రాజు “సఖే సర్వ మిదానీం స్మరామీ శకుంతలాయాః పంధమ వృక్తాన్నమ్‌ కథీతవా నస్మి భవతేచ. స భవాా పిత్యాదేశ వేలాయాం మత్సమీప ముపగతోనాసీత్‌ =. పూర్వ మపి న త్వయా కదాచిత్సు కథాసు సంకీర్మితం తత౦) భవత్యానామ. కి మహ మివ విస్కృతవా నసిత్వ మపి' సఖుగా ! శకుంతలా విథమ వృర్తాంతము సర్వము నాకిపుడు జ్ఞావకము వచ్చినది. నీతో చెప్పినాను. ఆమె వ్ర)త్యాదేశసమయము నందు మీరు లేరు. పూర్వ మెప్పుడు నీవు ఆమె పేరైన నెత్తలేదు. నావలె సీవుకూడ మజచిపోయితశివా ? అన్నాడు,

రాజు ఇచ్చట రెండుదోట్ల భవచ్చృబ్దము వాకీనాడు రెండుచోట్ల త్వచృబ్దము వాడినాడు. త్వచ్చ్భబ్దము పరిచయాధిక్కమును సూచించును. భవచ్చ్యము సరిచయముతోగూడిన గౌరవమును సూచించును. విదూష

అభిజ్ఞావతం శ్రీక్‌ కుడన్నచో రాజునకు పే్రమయేగాడుం బాల గౌరవము కఠిదు. అస్పుడు విదూపకు డిట్లన్నాడు. న *విస్మరామి' కింతు నర్వ కఠంబణక్వా ఆన సానే త్వయా పరిహాన విజల్బ ఏషః, న భూతార్థ ఇత్యాభ్యాతిష్‌, మయాపె మృక్చిండ బుద్దినా తధ్రైవ గృహీతమ్‌. అథవా భవితవ్యతా బలవతీ " నేను మరచిపోను, కొవి నీవు వరిహాన విజల్బ్పమన్నావుం మృళ్చిండ బుప్పిని నేనళ్ల గగిహించినాను. కారిగరో భవితవ్యత దిలవతి' ఇదా ఇవి యతడన్నమాటలు, 'నేను మజచిపోను' అనుటచేత విదూ షమడు తాను శెలివితక్కువ వాడననుకొనువాడు కొడు, మృత్సిండబుద్ధి యసుమాట స్వోపాలంభనముగాని వాని మనోలక్షణముగాదు. మరియును రాజుతో, అన్టై దుఃఖగతువితో థివితవ్యత బలవతి ఆనదగినవా డెంత చొడు? వీడో అనవలయునుగాని దైవ మపరిహార్య మన:గనవాడు సమానుడు, తన మనోదార్థ్య మవతలివానికి తెలిసి చరించువడు

మరియును రొజునకు తీవికోపము రావలయునసగా మాఢవ్యుం బొాధించవలయున9 మాతలి యనుకొనెను. మాధవ్యుడనగ రాజున కంత గౌరవము అంత పేమ. ఇది దేవతలకుకూడ తెరిసిన విష యము ఆతడు వన్జ్‌ నర్మసచివుడుగా డు సర్వథా రాజువస్ట నుండు వాడు గాడు అతనికిస్తము వచ్చినచో నుండును, ఇష్టము లేనిచో నుండడు. వట్టి నర్మ సచివుడైనచో ప్రిథమాంకమునం దుండితీరవల యును. పిత్యాదేశ సమయమునందు కూడ నుండవలయును. ఇది కొంత విదూషపనవి. వత్తాంతము.

ఇళనిగూర్చి మరియొకమాట. రాజతనితో, “సఖే: త్వనుమ్బాటః పుత్శ) ఇతి పితిగృహీతః న భవా నిత ఃప్రతినివృత్య తపస్వి కార్యవ్య గర్పితాం నివేద్య తత౦ భవతీనాం పుత9కృత్య నునుష్టాతు మర్హసి.”

ఠీ శాపంతలముయుక్క

“చెలికొడా ।! అమ్మగారు విన్ను కొడుకువనలెనే చూచును, నీవు తిరిగివెళ్ళి యీ బుషుల సంిచెప్పి, వారికి నేనెళ్లో అట్లు చేయటకు తగు దవు' అన్నాడు. దీనినిబస్ట్‌ పిదూషకుడు వెకిలివాడుకాడు, విదూషకుడు వివేకియని, పరమ యోగ్యుడవి, సముదాచారవేత్తయఏ రాజమాతకు తెలి యును. అంతేకాదు అతడంత మర్యాడతో, అధికారముతో స్రవ ర్హింప గలడని రాజునకు తెలియును.

నాటకము జాగ9త్తగా చదివినచో, లోకము చక్కగా తెలిసినవో నొక విషయము తెలియగలదు ఇద్దరు స్నహితు లుందురు. ఇద్దరును మర్కాదస్థులు, వ్యవహారములయందు పరస్పర గౌరవము దెడకుండ మాటాడుకొనుచుందురు. నడుమ నడుము నొక్కాక్కసారి స్నేహ గాతత్వమును పురస్కరించుకొని “ఏరా. ఏరా” యని హోన్యమాడుకొం దురు, దుష్యంత -.నూఢవ్యుల పరిస్టి3 యిది. ఇద్దరును మర్యాదగా మాటాడుచు విదూషకు డేదియో కొంచెమాట యనును. రాజును వోస్య ముగనే సమాధానము చెప్పును,

అందుకనిమే అప్పుడు విదూషకుడు “నేను రొక్షసు లన్నచో భయపడుచున్నా ననుకొంటివేమి ౩?” ఆని చమక్కార మాడినాడు. రాజు దానికి “ఎబ్బె, నీ విషయములో నట్లనుకొమటయే” అవి పరాచిక మాడినాడు,

వై విషయ మందుకొన్నచో హంనపదికాగీతము శకుంతలాతి సంధానమునకు చూళకాపాంయముగా నిజేపింవబడినది అప్పడు రాజు “కిన్ను ఖలు గీత మేవంవిథార్థ మాకర్ష్య ఇష్టజన విరహాదృతేపి బలవ దుఠ్కంఠితోస్మి" ఇట్టి యర్ధముగల సాటను విని ఇష్ట్ణజన విరహము రేషండగనే మిక్కిలి యావేగమును బొందుచున్నానేమి ? అనుకొనెను,

అశిక్ఞానళ , ల! ఇస్టజన విరహము లేదు. హంసవదిక ఇష్టజనము కాదా. హంనవదిక వసుమకి నుద్దేశించి యాపాట పాడినది. వసుమతి యెవరు? రొజు యొక్క పట్టమహిషియా ? అయినచో హంసపదిక అలట్రనలేదు, కొను వచ్చును. *కమలవసతి మాఠత9 నిరత అన్నమాటచేత పట్టమపొషి కూడ గానచ్చును. కొదా! వనుమకి యనగా భూదేవియుగూడ కావ చ్చును ఎవరైన నేమి? ప్రిన్తుతము రాజున కామె యిష్టజనము. రాజు యొక్క కోరిక యామెయందున్నది. శకుంతలయందు లేదు. శకుం తల విన్నృతి సథమునందు సడిపోయిన్టది అన్న విషయము ఇష్టజన విరహాదృతేపి” అన్న మాటలో తెలిసిపోయినది. సరే దానితో కథ తునిగిపోయినది, కొని “బలవదుత్కంకితోస్మి” అన్నాడు. కథా విష యికమైన యాశాంపర మేర్చడినది రాజు శకుంతలను మరచిపోయి నాడు. కొని యీ పాటను వినుటచే నతనిలో నొక గగ్గోలు బయలుదేరి సది. ఈ గగ్గోలు సామాజికలయందు మునిగిపోవుచున్న రనభావ ములను సముద్ధరించుచున్నది. వెంటనే రాజు నే నెవరినైనను మరచి పోయికినా?: అన్న యూహ చేపినచో పామాజికునియొక్క రసభావము మజల బితికెడిది. రాజట్లసక *రమ్యాణి వీచ్య' మొదలైన సద్యముల చేత హేత్వంతరము కల్పించి కథ మునుగకుండ తేలకుండ నల్టిపెట్టి నాడు.

ఈ రీతిగా మునిగిపోవుచున్న కథను, రనమును కాళదాను “రమ్యాణి వీక్ష్య" అన్న శ్లోకముతో పముద్ధరించినాడు. ఈ ల్లోకము రన సిద్ధాంతమునకు మహాభాష్యమువంటిది. రసస్వరూపమంతయు దీనియం గున్నడి. దీవి రహస్యమును అభినవగుప్తఫాదుడు వాట్యళావ్తమున, రసనూత09 వ్యాఖ్యాన సందర్భమున నిట్లు వ్యాఖ్యానించినాడు,

కి శాకుంత లముయొక్క

శోవస్తు- శతాతి కొవ్యార్చితానాంద దేళకాల పిమాళ్రదీనాం నీయమ హేతూనాం అన్యోన్య పితిబంరబలాఠ్‌ అత్యంత మపసరణే శ ఏవ పొధారణీ భావః సుతరాం పుష్యతి. అత ఏవ సర్వ సొమాజి శానా? ఏక ఘనళా ఇన ప్రతిసత్తేః సుతరాం పరిపోషాయ సర్వేషాం అనాదివాసకా చిత్రీకృత శేతసా౦ వాసనా సంవాదాత్‌, సా చ అవిళభ్నూ పంవిత్‌ ।”

వస్తురూపముగా దేశము, కాలము, స్రిమాత అనగా గంహీత_ వీరు కౌర్యమునం దర్చింపబడోదురు. ఇవి నియమహేతువులు. అవి యొకదావికొకటి ప్రతిబింధ హేతువులు. అవి పూర్తిగా తొలగినపుడు సాధారణీ భావము పోషింపబడును. అందుచేత సర్వసామాజికులకు పఏకఘనత పాప్పించును, అందరి చేతస్సులు అనాదివాసనచేత చితి కృతము లగును, అదియే అవిఘ్నమైన సంవిత్తు.

సామాజిక హృదయములయందు కొళిదాసు హంసపదికా, వసు మతీ, శకంతలాది నర్వనాయికా భావాపసర్పణము దుష్యంత భావాన సర్పణము, తగద్దేశకాలావసర్పణము చేసి విస్కృతిపాత3మైన మనస్సును తొలగించి, చిరంతనమైన యా సంవిత్తు, ఆంత ః$కరణ నిష్టమైనది, జీవసహజ మైనది, '“రసోవై సః అన్నదానికి లక్ష్యమైనది__ ఆ సంవి త్తును సామాజిపలయందు నెలకొల్పినాడు. అచట నా సంవిజ్ఞ్యోతి వెలుగుచుండగా, అది ప్రధాన రసస్వరూపమగుచుండగా రసభంగ మెట్లు వచ్చును ? కథాభంగ మెట్లు గలుగును ? ఇదియే చమత్కారము. ఈ చమక్కార స్వభావము మనసాధ్యవసాయము కౌని, సంకల్పము కాని, న్మృతికాని కావచ్చును. అని యభినవగుప్తుడు. ఇచ్చటనే ఆయన ఈ శోకము నుదాహరించుచున్నాడు,

అలిజ్ఞానత , న!

“ళమ్యాణి వీశ్య మధురాంళ్చ నిళబ్వా ళళ్దానో "

పర్యుత్సుకో భవతి య త్ప్సుఖితోపి జంతు?

ళ్‌ చ్చేతసా స్మరతి నూన మబోధపూర్వం

భావస్టిరాణ్‌ జననాంతర సొహృదాని,

ఇత్యాది. ఆత9 స్మరతీతి యా స్మృతిరువదర్శితా, సొ నతార్కిక ప్రిసిద్దా ! పూర్వ మేత స్కార్టస్యా ననుభూతత్వార్‌. అపితు, ప్రశిభానా పరపర్భాయ సావిత్కారస్య భావేయ మిళి, సర్వతావఠ్‌ ఏషాస్తి ప్రతీతి: ఆస్వాదాత్మాయస్యాం ర3రేవభాతి.. తతఏవ విశేషాంతరానుపపిత శ్వాల్‌ సా రసనీయాసతీ న లౌకికీ న మిథ్యా, న అనిర్వాచ్యా, న లౌకిక తుల్యా, న తదారోపాదిరూపా 1” రమ్యములైన వానివి చూచి, మధురములైన శబ్దములను విని

సుఖితుడై నవాడుగూడ పర్యుత్సుళకుడగుచున్నాడు. ఇది యేది యగుననగా ఆది యిది. భావస్టిరము లైన జననాంతర సొహృదములైన వానిని, పూర్వము తెలిసికొనని వానిని నిశ్చయముగా మనస్సుతో న్మరించు చున్నాడు..మొదలైనది. ఇచ్చట “వ్మరించుచున్నాడు” అని ఏది స్కృతి రూనముగా చూపింపదిరినదో ఆది తార్కిక పిసిద్ధము కాదు. ఈ విష యము పూర్వ మనుభవములో లేదు గనుక, మరి యేమనవలయును ? స్రతిభానమున్నది ప౦9తిభాన మనగా సాకొక్కార స్వభావ నందింధ మైన విషయము అది యిచ్చట నున్నదని యర్ధము. ఇది యెట్టిది ? ఇది ఆస్వాదాత్మయైన పితీతి. దీనియందు రతి భాసించును. సితీతి యనగా ఒక విధముగా స్ఫురణ యని చెప్పవచ్చును. *ఇ' గతౌ అన్న ధాకువుమీవ తిప్‌ విత్యయముచేర్చి ప్రతి యన్న ఉవనర్ల కలుపదిడినది, తాశ్సర్యముగా దానినిగూర్చి గమనము. దేనిని గూర్చి? ఆ తెలినికో నలసియున్నది, దానివిగూర్చి, అది తెలియబడినది. దానిపేరు పితీతి,

టి శాకంఠలముయొక్క దానియందు రతియున్నది. రతి యనగా రమణము. అందుచేత నది యాస్వాదాత్మ. తరువాతి మాటలవలన డీని స్వరూపము మరియు నవ గతమగును,. ఈ ప్రతీతి, ఈ రతిస్టానము, ఈ చమత్కారము, విశే షాంఠరమును వాంఛించదు. అదియే రననీయ, ఇది లౌకికమైనది శొదు. దేశకాలాద్యవచ్చిన్నమైనడి గనుక ఇది మిథ్యకాదు. దానియందు భాంతిలేదు గనుక. ఇది అనిర్వాచ్యముకాదు అనుభవింపదిడుచున్నది,. పొందిన యనుభవము తరువాత చెప్పబడుచున్నది, రసస్వరూపను స౦ిపంచింపబికినడిగనుక, ఒకానొక లౌకీకభావనముతో నిది సమానమై నది కాదు. లౌకికభావము ఆస్వాదాత్మకాదు. అనగా మనఃపరిథులను దాటిపోదు. ఇంద్రియ సన్నికర్షమును పరిహరించలేదు. మరియును ఇది ఈదారోపాదిరూస కాదు. అనగా పీ యనుభవమునందు రసాద్యా రోపము జరుగలేదు, అచ్చమైన పదార్థము పదార్థముగా ననుభవింప ఐడీనద్సి,

ఈ శ్లోకమునందు కాళిదాసు రసముయొక్క పరమ స్వరూపమును నిక్షేపించినాడు. ఏ చమత్కారము, ఏ సితీతి, ఏ స్రతిభానము శన యందు రతి నిమిడ్చుకొని జీవలక్షణము కలదై యంతఃకరణ రూపమున భాసించుచున్నదో, ఏది రసళబ్దార్హమునకు పర్యాయభూత మైనదో ఆ స్పికిక్సి ఈ సద్యము వ్యాఖ్యానము ఈ పద్యములో మూడు విషయములున్నని. సుఖితుడు.... ఆతని కింకొకదానియందు వాంఛలేదు. రెండవది పర్యు త్సుకుడు... ఈ పర్యుత్సుకత్వము వాంఛాలక్షణము. వాంఛ కలదు. మూడు ఈ రెంటిని సంయోజనపరచు వస్తువు మూడవది. అది స్మరణ. స్మరణ యనినంతనే కార్కికముగా పూర్వానుభూతి కానలయును ఇచట నదిలేదు పూర్వానుభూతి లేని స్మరణ ఇది ఆలౌకికము. అందుచేతనే “న లౌకిక తుల్యా' అని చెప్పబడినది,

అలీజ్ఞావళ. 01

ఈ ప్రికియందు సామాజికులను విలీవి పో విసలగురువు పంచ మాంకము నంతయు నకిపినాడు ఇందుకనియే కవికులగురువు. *నావృషిః కురుతే కావ్వమ్‌' అన్నమాట ఇస్టి రచనను గురించి పుట్టినది. గణ యతి పాంనలు, ఏదోయొక గుణాధానముచేసి పవ్యరిచన చేపెడు పితి వాశవి గూర్చి చెప్పినదిగాదు. “బుషిర్ష్రస్టా" ద౦ష్ట యనగా ధర్మము బ9హ్మాపదార్థిము, చైతన్యము, మోక్షము మొదలైన మహావిషయముల లోని యొకాశొక రహస్యమును దర్శించినవాడు, దానివి దర్శించి జగ క్తునందలి మంవబుద్ధుల కుపదేశించినవాడు దీవికి, సజ్జనులు దానివి గ౦హించి తదనుకూలముగా ప్రవర్మించుట పియోజనము, లేడి యడ విలో పెలయేట నీరు త్రొవుచుండును. ఒక చేవి రిక్కించి యడవి లోవి సవ్వడి వినుచుండును. ఈ సంగతి వేటకాండు) గుర్మింతురు, దీవిని తక్కినవా రెరుగరు. ఇది చేప్పిన వేటకొడు దుష్ట కాడు, మానవ ప్రకృతిలో, పిపర్త్హనలో, చాల రహస్యములుండును. వానిని మహాకవులు చెప్పుదురు వారు విష్పలుకారు మొదటివి కవి, రెండవది సుకవి. మూడవది మహాకవి నాల్గపది బుషి ఈ నార్ల లక్ష౫ములు సంపూర్ణముగా కలవాడు కాళిదాసు,

ఈ పృనాదిమీద వంచమాంకమునందలి శకుంతలా ప్రత్యాభ్యానము సరామర్శింపబడవలయును.

ఠం

దుష్యంతునియం దంళఃకరణము నిత్యజాగ9దవస్తాభూత మై యున్నది. ఈ యంత ఃకరణము నాల్గు ఏధములుగా నుండును, అందులో నోకటి మనస్సు. బుషి శాసమునకు మనస్సు జగ్గమగును గాని తక్కిన యంత।ఃకరణముమీవ నా శాపము పంిచేయదు. ఆ యంత।ఃకరణము మేల్క9ిమేయున్నరి ఈ శాపబలమున రాజు శకుంతలను మరిచిపోయి నాడు. ఈ సందిగ్గమైన వృత్తియే యీ వాటకమునందు రనభంగము కొకుండ దుష్యంతు? శీలభంగముకోకుండ, నాటకమునందలి నాటరత్వము చెడిపోపండ రక్షించుచున్నదని పూర్వము చెప్పబడినది. దాని స్వరూ పము పిపంచింపబడును,

మువిశీష్యులు, గొతమియు శకుంతలయు వచ్చిరి. రాజు శకుం తలను చూచెను. తక్కినవారిని చూచెను. వారెందుకు వచ్చిరో తెలి యదు. మునిశిమ్యు లెందునే వచ్చిరి గౌతమి ఎందుకు వచ్చినది ? ఆ వృద్దురాలు రావలసిన యవసరములేడే! మరియు వారివెంట శపంతల యున్నది. రాజనుకొన్నచో నీ వృద్దురా లెందుకు వచ్చినది యని కూడ ననుకొనవలయును. ఆ పిసక్తలేదు. శఠుంతలను చూచినోడు, ఆమెనుగూర్చి యనుకొన్నాడు ఈమె యెవరు? ఈమె యెందుకు వచ్చి నది? అని సామాన్యముగా ననుకొన్నచో సంగతమయిన మాటయే యగును. ఆట్లనుకొనలేదు. ఇట్లనుకొనెను. “అథాత9భవతీ. కాస్వి దవకుంఠనవతీ నాతిపరిస్ఫుట శరీర లావణ్యా, మధ్యే తపోధనానాం కినలయమివ పాండు పకాాకామ్‌.” *మటి యీ పూజ్యారాలు పాండు పతఠిముల మధ్య కినలయమువలె తపోధనులమధ్య నాతిపరిస్ఫుట శరీర

అీజ్ఞైన్‌ళ. లికి లావణ్యమై యవకుంఠనవతియైన్‌ జెజ్వళు ?' - (నిజముగా నీ పద్యము *అత౦9భవతీ” తో గలిపి తెనుగుచేయుట సాధ్యముకాదు.) జఇదియొక విచిక9ిమయిన ల్లోకము. ఈ క్లోకమునందలి భిన్నభాగముల ఉొకదా నితో నొకటి సమన్వయపరచుట క్లేశ మనిపించును. ఆమె కరీత్‌ లొవ జ్యము అతిపరిస్కుటముగా లేదు. కారణమేమిటి ? అవకుంఠనవళి యగుటచేతనా ? తపోధనులమధ్య నుండుటచేతనా? ఏలయనగా పండు టాకుల నడుమనున్న చిగురుటాకు కనిపించును, కనిపించదు. ఆ చిత రాకమయొక్క సొగసు పరిస్ఫుటముగా నుండదు, పైగా హొ శరీర లొవ ణ్యము నాతిసరిస్ఫుటము. పరిస్ఫుట మగుచునేయున్నడి. ఆతిపరిన్యుటి మగుటలేదు. అంతఃకరణమునం దామె స్తితి పరిస్ఫుటముగానేయున్నదీ. మనస్సునకు తగులుటలేడు. అందుచేత నాతిపరిస్ఫుటము, ఆమె యన పంఠనవతి. సహజమే. తానీ యవకుంఠనము లక్షణతః కాపముచేత కలిగిన మవస్సుయొక్క కిమ్మికకూడను ఈమె తపోధనులమధ్య నున్నది. ఆమె తపోధనురాలుకాదు. వారియందు కోరికలు నశించి యున్నవి. వాంఛ లస్తమించినవి. ఈమెయం డట్లుకొడదు అందుచేత వారు పండుటాకులు; ఈమె చివురాకు వారికి కర్మ పరిపాామయినది;ః ఈ'మెప కాలేదు. ఈమెకు కర్మ పరిపాఠకముకాలేదు కనుక నిమె కేదో యాపద రాబోవుచున్నదా ! తా నీమెను పరిత్యవింపసవోవుటచేత నామెకు కలుగబోవు దుఃఖము దీనియందు నూ చితమగుచున్నదా:

ఇదీ యంతయు నటులుంచి సామాన్యముగా నీమె యెవ్వరన్న పిళ్నపోయి యామె లావణ్యవతి యన్న విషయము తనకేందుకు ? ఆమె యవ్యకృసొందర్యమును వర్ణించవలపిన స్పితి తవ కేమి పట్టినది ? అథధాఒక్రభవతీ. ఇచ్చట *“అథ' యన్న యన్యయమున్నది. “మంగళా నంతరారంభ ప్రశ్నకా ర్త్నేష్వతో అతి, ఈ *అథ” యన్న యన్య

84 మంత లముయుక్క యము మంగళార్థమువందు, తరువాత నన్న యర్రమందు, పాంరంఖిం చుట యను వర్హమునందు, పిశ్నయందు, సమస్తమునను నర్థము నందు వచ్చును. ఇచట ననంతిరార్థము పట్టదు, దేవి తరువాత ? ఏదియు మొదలు పెట్టటడలేదు కనుక తరువాత లేదు. ఆరంభార్థము మిక్కి లియ పొనగదు. 'కాస్విత్‌ 'ఆని యండుటచేత ప్రళ్నార్ధకముగాడు కార్త్న్యా ర్థము కూడ పొసగదు. మిగిలినది మంగళార్థము ఇచ్చటనున్న రహస్య మిది. పైకి వాక్యాలంకారమువలె భాసిరచును. ఆమెయందు రాజు యొక్క యంతిఃకరణము ప్రవర్తించుచున్నది. మనస్సు కాదనినచో వచ్చిన నష్టములేదు. నడుము కొంతికాల మీ వియోగము జరుగునేకావి చీనలకు రాజామెను స్వీకరించుట నిస్సంళయముగాజరుగును. ఏతిన్మం గళావసాదకమైనది యీ *ఆథీ యవ్యయము

ఇది వట్టి శబ్దప్రియోగ రమణీయత మాత్రమేకాదు. ఏ స్త్రీ యందు మానవుని కఖిలాష కలుగునో యా స్త్రీయొక్క సౌందర్యమునే మానవుడు వర్షించును. వెగా దుష్పంతునియొక్క శకుంతలాగత మైన వాంఛ మొదటినుండియు. నిట్టి యూహవైఖరినే యాలంబించినది. “అర్కస్యోపరిపతిత౦ం చ్యుతమివ నవమాలికా కసుమహమ్‌' మొదలయిన యూహసామగి9 దుష్యంతుని వాంఛాప్రకటన లక్షణమయియున్నది, ఆయన మనస్సు చొచ్చినచోట అతని యూహ యశ్లే యుండును. అందు చేత నిచట శకుంతలాగతాఖిలాషము సువ్యక్తము. మన మాయన నేలు గుదుము. ఆయన కోరిక అఆ'ప్లే యుండును. లోకమునగూడ “ఎవ రురా యీ యమ్మాయి, ఇంత యందముగానున్నది యన్న మాటలో హృదయగతాభిలాషాలేశము లేకపోలేదు.

లాజు పొందిన యీ యభిలాష యభిలాషకాదు. వట్టి ప్రిఖ్న యనుకొందమా, యనుకొనుటకు వీలు లేదు రాజామెయం దభిలాష

అలిక్ఞానక. రిక పొండుచున్నాడని వితీహారి గహించికాడు. అతడన్నాడుగతా “దేవ | కుళూహలగర్భోమేతర్కః పిపీదతి దర్శనీయా పునరస్యా ఆకృతిర్ల కృతే” కుతూహల గర్భమయిన వా తర్కము పిపన్నమగుచున్నది. ఈ మెయొక్క యాకృతి దర్శనీయముగా నున్నది. అనగా స్పృహఖణీ యముగా నున్నది యరి యర్దము. దర్శనీయమనగా సృహణియమ్క వాంఛనీయము.

ఈ నాటకమున సలుచోట్ల స్థూలముగా చూచినచో నర్ధములు పొన గింపబడవు. నాయొక్క కుతూహల గర్భమయిన తర్కము ప్రసన్న మగుచున్నది అన్నదావికిని ఈమెయొక్క యాకృతి దర్శనీయముగా నున్నది యన్నమాటకు నేమి సందింధము? వ్యాఖ్యాత ఆతని తర్కము యొకథ కుతూహల గర్భత్వమునకు కొరణముగా నిట్లు వ్రాసినాడు. అరణ్యమునందు పరిమితాహారములచేత క్లిష్షకుయిన తసస్వులకు విట్టి రూవలావణ్యాది లక్షణములు కలిగిన స్త్రీతో కలసివచ్చుట యాళ్చర్యము. అని వ్యాఖ్యానము వ్రాసెను. ఇది యతని తర్కము. ఈ తర్కము పిసన్న మగుచున్నది. ప్రసన్నమగుచున్నదనగా కలుగుచున్నదని కాదుగదా యర్థము దానియందు పొసగుదల కనిపించుచున్నదని యర్థము. అ పొసగుదల యెబ్టిది? రాజామెయందు పే్రేమైకదృష్టితో చూచుచుండుట పొనగుదల యగునాః ఆ పొనగుదల యెట్టిదనగా నామె విప్పంశయముగా సృృహణీయురాలగు నన్న విషయమునందలిది కొని యతని తర్కవిషయము కాదు.

అపుడు రాజిబ్లన్నాడు. *“భవకు. అనిర్వర్హ్యమ్‌ పరకళత)మ్‌" ఇందుచేత రాజునకామెయం దభిలాష కలిగినదని, దానిని నునసా పరిహూ రించుటకు పొయత్నించుచున్నాడని విస్పష్టమగుచున్నది,

థి శాపంక లముయొక్క

ఇళ్ళట నొళ వ$ీక్నం. తొలుత శపకంతలా దర్శన ననుయమున ఈశ శువస్సు శకుంతలమీద పుసరించగా నయోగ్యమైనవోట తవ మనకు విసరించదని "అసంశయం క్షృత9వరిగగిహక్షమా' మొదల జుశ ల్లోళముచేత తన్నుతాసమర్థించుకొన్నాడు ఆ యాసక్తి యిచ్చటను శళిదు. పరకళత)9మవి యిష్పుడు పరిహరించుకొనవచ్చును కాని సహ జముగానే ఆర్యమయిన యాతని యంతఃకరణపివృత్తి పరకళత౦ము మీదికి పోదుకదా ఇప్పుడు శకుంతలమీద నా బుద్ధి పిసరించుట తనకే శాదు పితీహోారికిగూడ తెలిసినదికదా ఆయన యేమాలోచించవల యును? నా యంఠఃకరణ మీమె సౌందర్యము మీది కిప్పుడే పోయి వది. నా మనస్సులో కొంళఠభాగ మీమెయొక్క సౌందర్యము నెందులకు వర్షించినది యని చర్చచేసికొనపలయును. కాని శాపపరిచ్చన్నమయిన మనస్సున కాళక్త పోయినది. ఈ రీతిగా నతని యంతఃకరణము మేల్కానియున్నది. మనస్సు పిహిత మైనది.

దుష్యంతుడు శకుంతలాగతాలిలాషాథిశయవంతుడు. రసము చావలేదు. శృంగారరనము జీవంతముగా నున్నది. అతని యంత। కరణము మేల్కనియే యున్నది.

ఇబ్టీ క్రీష్టముయిన ద్విధాభూతమయిన తన యాంతర లక్షణము నందు రాజు వ్యగు్రడ్రెయున్నాడు పురోహితుడు “దేవ; ఈ ఈప స్వులు విధివికార మర్చితులయినారు. వారి యుపాధ్యాయులు వంపించిన నందేశ మేదియో కలదట. తమరు వినవలయుమ.' ఆనగా రాజు “ఆప పొతోఒస్మి' యన్నాడు. నే నవహితుడనయి యున్నాను, ఈమాటకు సొమాన్యార్హ మేమవగా చెప్పుమనుము విందునని. నేను వినుటకు సిద్ద ముగా శంద్ధానంతుడనయి యున్నాను. కొని ఈ మాట వెనుక, తత్పూ ర్వము పొందిన కలవరమునుండి తేలుకొని యున్నానవికూడ అర్హము,

అభిక్ఞానఠ , లజ రి? దానిని గురించి విచారించుట కిప్పుడు వ్యవధిలేదు. కావి శప్పకుండ వారియందలి గొరవముచేత దానిని వదలిపెట్టి దీనియందు వ్యగు9డనంఐ యున్నాన౦ యర్థము. ఈ యర్ధ్థమంతయు మనన్సులోని పొరలు, వొచి మెలికలు, లోన వేయి మెలికలుండగా నొక ప్రధాన విషయమండ్శు తక్కాల వ్యగత కాంచు మనోలక్షణము భావించినవారికే తెలియును. ఇచ్చటినుండి కాళిదాసు ప్రసంగము చాలచమత్కారముగా నకిపి నాడు. రాజుయొక్క మనస్సు నిదపోవుచున్నది. స్రమాదము పొంది యున్నది ఒకడు పొరపాటు పడినాడు వాని పొరపాటును సుకుమా రములయిన వాక్యములచేత లాలనచేత అభ్యర్దనచేత నది పొరపాటని నిరూపించుటకు యత్నించినచో వాడది పొరపాటని యొప్పుకొనినచో నొప్పుకొనును. వానిని నిందించినచో, వానిమీద ఢార్ష్యము నెబపినచో వాడు మళియును బిగియను. తనది పొరపాటని యంతరాంతరమున ననుకొనుచున్నను పెకి ససేమిరాయని యొప్పుకొననే యొప్పుకొనడు. ఇది లోకమునందలి మానవలక్షణము. కొను శకుంతలను పెండ్రిచేసి కొన్న వృత్తాంతము వాని యంత ః$కరణములో. ఆర్ధారముగానుండి రాజు పొరపడి, తాను పొరపాటు పడితినవి శాపవళమున గట్టిగా తెలియని విషయములో శార్ణరవ శారద్వతులు రిక్కారోపన్యాసములచేత వ్యవహ రించగా శాపముచేత రాజు మనస్సులో గలిగిన ముడి మజియు బిగిసినది, ఇది కాళిదాసునియొక్కు మాననహృదయ రహస్య పరిజ్ఞాన సంజపిత రచనాశిల్పముయొక్క లక్షణము. దుర్వాసుడు బుషి. వీరు బుషుణ, శార్ణరవు డేమియు తక్కునవాడు కాడుగదా. ఆయన తక్కువవాడు కాడని దుష్యంతుడే గ్యిహించెనే. “తత స్విష్టేత్యువ్చైర్వదతి రుశిస్యే గురుసమే” యని శార్ణరవునిగూర్శ్చి దుష్యంతుడే యనినాడు, ఆ కార్డర ళల య

$$ి శాషంఠ లముయొక్క వుడు గురునముతట, ' ఆయన కణ్వునంఠవాడు, అత దెంఠవాడు? ఈమవెంట వచ్చుచున్న శకుంతలను “ఓసి! దోషములను మాతను తెళిసకొనగలదాన ! ఏమి స్వాత 0తర్యి మవలంబించుచున్నాపు' అని శకుంతల ననగలిగినంఠత వాడు. ఆమె యాశ9ిమమందుండగా సల్లెత్తీ యొకమాట యనగలిగెనా? ఆమె కణునకు పరమపి్రియదుహిత. తనుకు గొరవనీయురాలు. కాని సమయము వచ్చినప్పుడు తానట్లనగల్లివ యధికారము కార్ణరవున కాశ9్యిమమున గలదు. ఇంత వ్రాయుట యెందు లకనగా నా దుర్వాసుడును బుషియే.. ఈ శార్ణరవుడును బుషియే. ముషులనగా నేమి ? వారికిగల యైహిక నందిరిధములు కించితర ములు. వారి యాత్మలు వారికి తెలియకుండ, వారి మాటలు వారికి తెలి యకుండ, దైవము ననుసరించును. రాజుకొలువులో రాజుతో మాటా డుచు వారు స్వీకరించిన వాక్యోసన్యానవెఖరి పైకి లోకవృత్తమువలె నుండును పైకి ధర్మాంగజనితకోపలక్షణముగా నుండును పైకి వారు పట్టణ నాగరకత నేవగించికొన్నట్లు కనిపించును.

కొని వైన జెప్పిన నిగూఢమయిన మానవుని యీ మనస్సుపవడిన పొరపాటు తీనివాక్యములచేత తన్నుదా నంగీకరింపచేయని మానవ వ్వభావగత విచిత్రలక్షణమును కాళిదాసుని శిల్పమయిన కావచ్చును. దానివెనుకకూడ నున్న పరమ రహన్యమేమనగా వారందరును బుషు లగుటచేళ దైవ మెట్లున్నదడో యట్లు జరుగుటకే వారి వాక;థముల ధోరణి సవోయపడును, ఇది ఈ యంకమునందలి ప్రసంగ కల్పనాచాతుర్యము నందలి సరమరహస్యము,

ఈ శిల్చరహస్యము మార్గాంతరోపన్యాసముచేత మజియు సువ్యక్త మగును. "అ వచ్చిన మునిశిష్యులు శమదమాది సంపసత్తికలవారు. వారు

అభిక్టావథ ఠి వచ్చుచునే రాజరానియండలి పరిస్టీతులకు వేవగించుకొన్నారు. “అభ్యక్ష మివస్నాతః శుచిరళుచిమిన పిబుద్ద ఇవ సుప్తష్‌, ఐద్ధమివస్వైరగతి జనఇపసుఖసంగినమవై మి * వారు సమభావముతో చూడలేడు. ఖేద భాసముతోడనే చూచిరి. దానితో రాజుతో విపరీతముగా మాటాడుట జరిగినది. రాజూ శకుంతలయందు పిసన్నుడగుట జరుగలేదు. డాని చేత శకుంతలా వ)త్యాఖ్యానము మిక్కిలి దుఃఖ హేతువైనది. ఇట్లగుట భవిష్యత్తులో జరుగటోవు శకుంతలా స్రత్యలిజ్ఞాన జనిత మైన రాజూ యొక్క యనుక పాదులు తదనంతరమైన వారి నంగమము పరమ మధు రములయినవి. ఈ ముిశిష్యులు సామమార్గము నవలంబించినచో రొజుకూడ సామమార్షమున 'ఆయ్యా! తమవంటివారు చెప్పుచుండగా నేను కొదనలేను, కాని నా మనస్సు స్మరించుటలేదు. ఆమె విచ్చటనుంచి పొండు నాకు షృృతికలుగునేమో చూతును. లేదా మీరు మీవెంట తీవికొవిపొండు. నాకు స్రత్యభిజ్ఞ కలిగిననో నేనే యామెను తోడి తెత్తను నన్నీవిషయమున క్షమింపుమని మహార్షితో చెప్పుడు. మీరింత గట్టిగా చెప్పుచున్న విషయము నేను మజచిపోయినదియే యైయుండవల యును. ఇట్టి విషయము నేను మణచిపోవుట జరిగినచో నెట్లు జరిగి నదో నాకే తెలియకుండ నున్నది మీరు తికాలవేదులు మీరు చూచి నాక చెప్పవలసినది" యిట్టి ప్రసంగము రాజు చేసియుండవచ్చును. చేసినచో ప్రిక్యాభ్యానమువలన జరిగిన దుఃఖము సగానికి నగములేదు. విత్యలభిజ్ఞానమువలన జరిగిన యనుకంపాదులవలన కలిగిన సస్తమాం కములోని రమణియతలేదు, సంగమమువలన కలిగిన సుఖములో నాధి క్యములేదు. ఇవియన్నియు నట్లుకొక కొన్యమునందున్నట్లు జరుగుటకు మునిశిష్యుల వీ పట్టణవాసమునందలి లోగములయందలి ముఖ్యము, వారు రాజును తిరస్కరించి మాటాడుటయు, హేతువయినది. ఇది ఈ యంకములో కాళిదాసు చేసిన పరను రసానుకూలనముయిన కల్చన,

100 శామంతలముయొక్క నస క న “ఈమె నీభార్య" మొదఅయిన యుసన్యాసము జరుగగా, రాజునకు

నమ్మకము లేకపోగా, గౌతమి యామె యవకుంఠనమును తొలగించగా తాజు శకుంతలను నిర్వర్జించిచూచి తనలో విట్లనుకొన్నాడు.

ఇద ముపవత మేనం రూప మక్లీష్టకాంతి

ప్రిథమసరిగృహీతం స్యాన్న వేత్యవ్యవస్యన్‌

భఫిమర ఇవ విభాతే కుందముంతస్తుషారం

నచ ఖలు పరిభోక్తుం నైవ శక్నోమి హాతుమ్‌ ॥

ఈ రీతిగా నుపస్టితమయినది; ఇంత ప్రళంసింప తగిన పొంద ర్యము కలదియైన యీ రూసము ఇదివటకు నాచే గొహింపబడినదా లేదాః: యని నిశ్చయింసలేకున్నవాడనై పా9త ః:కొలమునందు వానమంచు గల మొల్లపూవును భిమరమువలె అనుభవించుటకుగాని వదలిపెట్టుటకు గొని శప్తడవను గాపన్నాను.

ఈళ్లోకమునందుకూడ “కొస్విచవకుంరనవతీ'త్యాది శ్లోకమునందు చెప్పబడిన సర్వమయిన వ్యాఖ్యయు అనుసంధితమగును. అగుచుండగా నంతకంటె నామెను జూచినస్పటి వేళయందుకంబ నధికముగా రాజు యొక్క యంతఃకరణము ప్రబోధ మింవధికముగా విస్కృతిమనస్సం బంధిం అంత ఃకరణళక్రీ మనళ్ళ్శక్తికన్న నధికమయినది. ఆ మన స్పంతఃకరణనులోని యొక భాగము. దానికున్నబలము దీనవికుండదు.

మనస్సుయొక్క బిలమేమిటి? దానిబల మెచ్చటనుండి వచ్చినది? లోకవృత్తమునుండి వచ్చినది. మనస్సుయొక్క సంపూర్ణమైన దిలము లోకమునందలి అనంతములయిన విషయములయొక్క వరిజ్ఞానముచేత లౌకికములరై న ధర్మాధర్మ విషయములయొక్క వరిక్ఞానముచేత వచ్చినది,

అభీజ్ఞాటీత . [01 నన లౌకికురియందు. మనన్సుయొక్క బలమే మెష్కవ సనిచేయును. యోగికి అంతఃకరణ పివృత్సియే అధికముగా పనిచేయును. రాజు పరమలౌకికుడు. యోగికాదు. కాని యాయన నత్పురుషుడు. సామా న్యులయిన లౌకికులయందు అంతఃకరణము పిబుద్దమయి యుండదు. సళ్చురుషులయందు అంతఃకరణము పిబుద్దమైయుండును. యోగులప నత్చురుషులత భేదమేమనగా యోగులంతఃకరణమునందు పిణుద్దు లయి యుందురు. నత్పురుషులయం దంతఃకరణము పిబుద్ధమై యుండును. అంతఃకరణము పిబుద్ధమైన సత్పురుషులు యోగులకు లౌకిపలప నశిమవారు అంతఃకరణము ప౦బుద్ధమైన సత్పురుషు అధర్మమునందు సంచరింపరు,. ధర్మాధర్మములను చెప్పునది మనస్సు. దుష్యంతు డీవిధమయిన వ్యూహములో తగుల్కొాని యున్నాడు, అంతఃకరణ మిది పిథమ పరిగృహీతమవి చెప్పుచున్నది, ధర్మా ధర్మ విచారణవ్యగిమయిన మనస్సు ధర్మ నిర్ణయము చేయలేకుండ నున్నది. రౌకికముగా చేసినది. ఇది యధర్మమ౨ చెప్పుచున్నది. ఈ మనస్సుతో గూతియున్న యంతఃకరణము భ్రిమరమువంటిది. మనస్సు పనిచేయని యంతఃకరణమునప భిమర లక్షణము లేదు. దానియందు. రెండు రేఫములు కలవు. భ్రిమణశీల మయినది యన్నమాట వట్లుంచి భిమరమన్నను ద్విరేఫమన్నను నొకటే, దానియందు. రెండు రేఫములుండుట. “రఃపుమా౯ా పావకే కామే క్షయే వజేి కయే రుతౌ' అని నానార్థ రత్నమాల, *రి అను నక్షర మునకు నిన్ని యర్థములు కలవు. ఇది యగ్నియందును మన్మధుని యందును వర్తించును. రెండు రకొరములలోని యొక రకారము మన్మథు డన్నది తెలియచునే యున్నదికదా, .శమీణశీలమయిన మనస్సును జో్యోతీరూసమయిన యంతఃకరణమును సీ రేంటియొక్క దయుకత్శిస్తివి భర్తిమరళబ్ధముచేత సూచితమగుచున్నది, _ కాళదాసా శస్దీము వచ్చటై +

102 శకుంత లముయుక్క నందుకొరకే వినియోగించెనము. మటియు 'విభాతే' యన్న శబ్దమునప వ౦9భాతకాలమువందు వవి యర్ధ్హము. ఈ పిత్యలిజ్ఞాన మహావిషయము వందీ సన్నివేశము ప్రభాత వేళ వంటిది. పాఏదైెక్కును; మొల్లపూవు యొక్క అంతస్తుషారలక్షణము పోవును. ఆ మొల్లపూవు పరిలోగ యోగ్యమగును. ఆది అంతస్తుషారము. తుషార మనగా *తప్పమ్‌ తోషయతీశి తుషారః' తపించినవానివి పంతోషపెట్టునది. ఐనచో భ)ిమరము తప్తముకాలేదు కనుక, అళ్లే రాజును దానధర్మ భావముచేత తప్పుడు కొలేదు. ఆందుచేత తుషారము పనిచేయుటలేదు కావి యది శుషారమే. సంతోషింపజేయునదియే. తుషారమవగా మంచు. వీటి తుంపురులు. ఈ శబ్దముచేత శకుంతల గర్భవతి యన్న యర్హమున్నది. శేపు పొద్దున వీ గర్భమే, యీ తుషారబిందువే, భరతుడుగా సాక్షత్క రించి ఆవపత్యతచే తప్తుడయిన దుష్యంతుని సంతోషపెట్టగలుగుటయే, అందుచేత నది 'తుషారమే.”

ఆ కొళిదా సౌక్కమాట వేసినచో నది యిట్లుండును.

శ్లోకాదియందు నామెయొక్క రూపము 'అక్లిష్టకాంతి' యని చెన్న బడినది, ఆ మాటలో చమక్కారమున్నడి. కాంతి యనగా కోరబడు చున్నది యని యర్థము, ఆమె రూపము శ్లేళములేకండ కోరతగినది. ఆ రూపమునందలి వాంఛా లక్షణము అక్లిష్టముగా నున్నది. వాంచ కౌనుకూల్యమున్నది. ఆమె తన భార్యయే లేనిగో నామె రూపము తన్నట్లాకర్షించదు. సామాన్యముగా అక్షీిష్టపుకొంతియనగా అననద్య మయిన సౌందర్యమని పాహిత్యవిషయికమయిన యర్థ మే, ఆంతర్వర్తి మైన యీ విశ్రేషార్దము భాసించుటకే “అక్తిష్ట' శబ్ద మసయోగింవబడినది. లేనిచో కొండియవ్న శబ్దిమునక ఆక్లిస్తమన్న విశేషణ మెన్వడు వేయును?

అభిజ్ఞానళ, 18 నావం భాలాలడా నున నాంటోసువోసునస్రప్తమ్వోయా రాలవు యల రానూ లాన్యనా డాం నునన టోరలోపుతరంగొటటోయరాకుతన్వయామునాప పవన పొరటానుా..నసునొతానసననుతోపాయానానాంకొప్పుతటనునావంనావకాన్యకాని.

“వచ అలు సరిలోక్తుమ్‌" = *వరిభోక్తమి అన్న క్రియ వాడుట చేత రాజుయొక్క వాంఛాధిక్యము భాపించుచున్నది.

అన్నిటికం ఇ *పంద' మన్న శబమున్నది. *కు' భూమివి “ధ్యశి చీల్చునది. మొన్లతీగ పుట్టునపుడు భూమివి జీల్చుకొని వచ్చుచున్నడవి వ్యుత్సత్త్యర్థము. శకుంతలను కుందముగా చెప్పినాడు. ఆమె తన ఆయంత ;$కరణమునుండి మనస్సును చీల్చికొని వచ్చుచున్నది. ఆమె తన పరిగగిహ మగుటయొక్క లక్షణ మట్టిది. కాని యీ మనస్సుయొక్క విష్కృతి యంతస్తుషారమయి వారించుచున్నది.

ఈ తుషార మంతర్వ ర్రియగుటలో విశేషమున్నది. ఆ ళుషా రము భరతపష్థానీయమని చెప్పబడినదికదా, దానినే పురోపాతుడు తరు వాఠ “తొలుత నీవు చక్రవర్తిని కందువని సాధువులు చెప్పిరి కదా: ఈ మువి దొహితుడు తన్లక్షణోపపన్నుడయినచో నీమెను స్వీకరింస వచ్చు”నన్నాడు. ఇప్పుడు తుషారను కుందముయొక్క అంతర్భాగము లోవ నున్నదనుటలోవి సౌందర్యము చూడవచ్చును.

ఈ రీతిగా రసభంగము కాకపోవుటకాదు, ళృంగారరనము మిక్కిలి పరిపుస్తమగుచున్నది. వీనిచేత ప0త్యాభఖ్యానమున౦దు. బాధ యధికమగుచున్నది.

రాజెంత బాధపడుచున్నాడో యీకి9ంంది యాయన యుసన్యానము చేత తెలియగలదు. ఈ యుసన్యాసము, మరి తరువాత వచ్చు లోకము రెండును చాల విచితిముగా మన్నవి. “కిమిదం జోషమాన్యత్సే ఏమయ్యా మాటలాడవు అని కార్డరవుడనగా రాజు “భోన్నపోధన! చింళ

ళ్‌ యన్నపినఖలు స్వీకరణ మఠ9ఎభవక్యాః న్కరామి, తత్కథమినూ

104 శాపంతలనముయొక్క మభివ్యక్త సత్స్వలతణ్యాం స$ితి ఆత్మానం వేశిిణమాళంకమానః పితి పత్స్యే” అయ్యా: తపోధనుడా।; ఎంత యాలోచించినను ఈ పూజ్య రాలిం నేను గ్రహించుట నాకు జ్ఞాసకమునకు వచ్చుటలేదు. అభివ్యక్త నత్వలక్షణయైన యీమెను గుజించి, నేను ఈమెకు భర్తను అన్న విష యమును భావించెడివాడ నెట్లు కొాగలను. లేదా దానిని గుజించి సందేహ వరెడువాడునుగా నెట్లు కాగలను ?

_ _ “*ఆఅత౦)భవక్యాః స్వీకరణమ్‌ నస్మరామి.” ఈమెను నేను స్వీక తించుట నాప జ్ఞాపకములేదు. “అత౦9భవతీ మయా స్వీకృతేతి నపితి వత్స్యే.” ఈమె నాదేత పరిగరిహింపబడినదన్న విషయము నాకుతట్టుట లేదు. అనీ చెన్సటవేటు. ఇచ్చటనున్న “స్వీకరణ మతిభవత్యా నన్మరామి” యన్నదాని యర్థము వేణు. ఆ విషయము నాకు తట్టుటలేదు. అన్నదానిలో నున్నంత మూలవిచ్చేదము, “ఆమెను నేను స్వీకరించుట నాకు క్ఞాపకములేదు'.. అన్నదానిలో లేదు. స్వీకరించినమాట నిజమే కావచ్చును. కావచ్చునుగాదు నిజమే అని నా యంతరాంతరములో *ఎచ్చ టనో ఉన్నది, ఆని నా యంఠత।కరణము చెప్పుచున్నది, కాని నా మనస్సునప తగులుటలేదు.

ఆ వొక్యములోని గడుసుదనమిది. తత్కథమిమాంి మొద అగు వాక్యము డొంకతిరుగుడు వాక్యము. సూటిగా చెప్పునది కాదు, *విజమేనయ్యా, ఆమె యేమో గర్భవతియాయెను. నేనీమెను భార్యగా చేసికొంటినియవి నే ననుమూనసడెడి వాడనగుట యే రీతిగా పొందగలను, అన్న వాక్యము ఇష్టమా యనిష్టమా. లోన వాయన యెంత బాధపడు చున్నాడు. గట్టిగా జెప్పలేకుండనున్నాడే; విచిత్రముగానున్నది ఈ రచన. ళార్ణరవుడు శారద్వతుడు తూలనాడిరి, శకుంతల నీకిది

లి

అభిక్ఞానక. 106 న్యాయము కాదన్నది. రాజిట్లన్నాడు, “వ్యవదేశ మావిలయితుం కి మీహసే జనమిమంచ పాతయితుం కూలంక'షేవ సింధుః సిసన్నమంథభ స్తృటరుహంచి

“నా కులప్విసిద్ధిని పాడుచేయుట కెందుకు కోరుచున్నాపు? నన్ను వతితుని చేయుట కెందుకు కోరుచున్నావు ? ఒడ్డు లొరసికొని వివ పించు ప్రివాహము తేశిననీటిని ఆఏిలము చేయునట్లు, ఒడ్డుననున్న చెట్టును పడదో9సినట్లు,"

ఇది యేమినమాధానము; ఆమెయందు తనకుగల కోరికను రాజు దాచుటలేదే! ఆమె మహాసౌందర్యమునకు తాను ముగ్గుడయినట్లు రాజూ చెప్పవేయుచున్నాడే!: ఆమె శీలమునందు తనకు అనుమానమన్న వ్రపక్తియే లేదే. మొదటినుండియు 'నామె “అత్రభవతీ”- పూజ్యురాలని చెవ్సచున్నాడు. చినణ కామెను కూలంకషయైన సింధుననుచున్నాడు. అమె యొక మహా స్రవాహము. పరను పవిత్శమయినది. జగదుద్దారక మయినది. కెలని భూములప పస్యదాయినియైనది. కాలుస్యమును కడిగి వేయనది. మహాపర్వతములమీది జన్మించినది. తవ కేమిభయము? తన కులవిసిద్ధిపోవునని, తానామెను స్వీకరించుటచేత ఆధర్మమాచరిం చినవా డగుడునని, కూలంకషమైన సింధువుచేత స్రిసన్నమైన జల మావిలమగును. మజికొంత సేపటికి తేణికొనును. ఈతనవంళమునకు వచ్చిన నష్షములేదు. తన వంశమునకువచ్చెడి అపిసిద్ది కాత్కాలికము. వడిపోయిన చెట్టు మరల బిదుకడు, నిలువదు. ఆయన కెక్కున భయము కాను పతితుడనగుదునం. అనగా అధర్మముచేసినవాడ వగుదునవి, ధర్మాధర్మములు లోకవిషయములు. తతృలితము పార భౌొకికమయినచో కావచ్చును. తద్విదారణయు,చర్యయు లౌకికనుయినవి,

100 శాపంతలముయుక్క వలదు రావ వరారరయలావ వంక ఇది మనోవిషయమని పూర్వమే చెప్పబిడినదిగదా, తన విస్మరణ మనోవిషయము.

ఈ రీతిగా సర్వము సువ్యక్తముగా నున్నది, రసభంగములేదు. కథావిచ్చిత్తి లేదు.

ఈ మాటలను శకుంతల యెంత చక్కగా అర్ధముచేసేకొన్నది। ఆమె అన్నదిగదా “యది పరమార్ధతః పరపరిగిహ శంకినా త్వయేదం న్రవృత్తమ్‌, అభిజ్ఞానే నానేన తవసందేహ మపనేష్యామి” విజముగా నీకు నేను పరభార్యనని యనుమానమున్నచో, ఇదిగో, యీ గుర్తు చూపించి నీయనుమానము తీర్తును. అపుడు రాజు “ఉదారఃకల్పః” భేషయినపవి, అంతకన్న కావలసిన దేమున్నది అన్నాడు.

ఇంతనణకు కథ న్యాయముగా జరిగినది ఇచ్చటినుంది యడ్డము తిరిగినది, ఇత।పూర్వము శాపముయొక్క. లక్షణమే; ఇచ్చటినుండి శొపము పనిచేయ నారంభించినది.

ఈ అంకముయొక్క సరాకాష

తి “మయ్యేవ విన్మరణదారుణ చిత్తవృత్తౌ వృత్తం రహః పిణయ మప౦తిపద్యమానే. కోపాద్భు9వో। కుటిలయోః ఆతి లోపాతామ్యః భగ్నం శరాసనమినాతిరుషా స్మరవ్వ్య”

ఈ శ్లోకములో నున్నది.

ఇంఈవరక్‌ రాజు తనకు తెలియకుండ తన యంతఃరరణ స్రవృత్తి లక్షణమైనవియు, సహజముగా శకంళలయందు తవకుగల

అభిజ్ఞానక 107 యనురాగము తనకు తెలియకుండ జేయువవియు నైన వాక్యములతోడనే మాటాడెను. ఈ ళ్లోకార్తము వా౨కంటె భిన్నమైనది. దీని తాత్పర్య మిది * విన్న్మయదారుణ చిత్తవృత్తినైన నేశు, రహః ప్రణయ వృత్త ముకు తెలిసికొనలేక యుండగా ఆతిలోహితాడీయైన ఈమెయొక్క వంకరలైన కనుబొమలయొక్క_ భేదముచేత మిక్కిలి కోపము కలిగిన మన్మథునియొక్క ధనుస్సు భగ్నమైనదా అన్నట్లుండెను. ఇది దీవి యయర్తము. ళ్లోకమునందలి పూర్వారమున “విన్మరణ దారుణ చిత్తవృత్తినై వేను ఈ రహః విణయవృ త్తమును తెలిసికొనలేక యుండగా" అన్న విషయమ చమక్కారముగా నున్నది "నేను విస్మరణ దారుణ చిత్త వృక్తిని. అందుచేత నాకు జ్ఞాసపకమువచ్చుటలేదు" అను నర్ధ మిందులో మన్నదిగదా। అనగా నేను మరచిపోయితిని అని యర్ధ్హము, మరచి పోయినవాడు కానా విషయనును మరచిపోయితిననుట యెట్లు? ఇది పొసగుటలేదు. కాదా, ఇక్కడ ప్రయోగించిన నకినప్తమికి ఇంత యర్థమువచ్చునా యని ప్రశ్న. ఈ వాక్య మిట్లుండునా ? ఈమె కోప మును చూచినచో నిజముగా నీ రహఃపిణయమును నేను మరచిపో యిశినేమో అన్నట్లున్నది అన్న వాక్య మధిక సమంజసము. ఇట్టి వొక్యముచేత ఆమెయొక్క కోపప్రికటనమునందలి యాదార్థ్యము వ్యజ్య మానమగును. మరి స్ర)స్తుతమున్న వాక్యమున కర్టమేమి ? ఎట్లును పొసగునట్లు కన్పించదు. అప్పుడు సతినప్తమికి విశేషార్రము చెప్పవలసి యుండును, సోమాన్యముగా సంస్కృృతభాషలో నతిసప్తమిని తత్పూ క్వమునందు గతించిన విషయమును చెప్పుబయం దుపయోగించుటి గలదు. కొార్యకారణములందు కొరణము సతిసప్తమియందు చెప్ప వచ్చుమ. అవి యట్లు జరుగుచుండగా, నిది యిట్లు జరిగినదని యను నర్ధమువం దే దీనియొక్క బాహుళ్ళ వియోగము కలదు. ఇచ్చట నట్లు శాదే? ఇచ్చటగూడ పూర్వమువలెనే ఇతని యంత కర కా భిజ్ఞానము

108 శౌపంతలముయొక్క వేరు మనస్సుయొక్క ఆదేశము వేరు. డాని యఖిజ్ఞ వేరుగా విన్న ప్టముగా భాసించుచున్నది. సామాన్యమైన వాక్యోపన్యాస వైఖరి ఇట్లుం డనే కూడదు. దీనివలన తాను తద్రిహః పిణయమును విస్మరించితి నని కా నొప్పుకొనుగున్నాడు. కొని పారకుని ళోోతను మరియొక విధముగా నీ పదార్థమును ఖావింపుడని చెప్పినట్లున్నది, పరంపరగా గరింథము చదువుకొని వచ్చుచు, కథాంశములు విస్పష్టములైనవిగా కని పించుటచేత, పొఠకులు తత్సందర్భోచితమైన ఆర్హమునే చూతురు. అచ్చటనున్న వాక్యమున కెంత యర్హమని విచారించరు. ఆక్కడనున్న వాక్యార్థమువేరు. కథా సందర్భమునుబట్టి పాఠకుడు భావించెడి యర్థము వేరు. దీనిని కా్యదోషములందు నేయార్దమని చెన్సుదురు. ఆ నేయా రము మహాకవుల విషయములో జరుగదు. ఇక్కడ జరుగుచున్నదిం ఇది కొళిదాసువి దోషముకాదు. బహునంఖ్య గల పాఠకుల దోషము. ఈ సద్యముయొక్క యర్థము యదార్థముగా చెప్పికొనినచో ఈ విమర్శ మొదటినుండియు, మరియు సీ పంచమాంకముయొక్క మొదటినుండి. ద్విధాభూత మై అంతకరణ ప్రతిపాదనశీలమును, విస్కృతిపాత9మైవ మనోలక్షణమును, భాసింపజేయుచునే యున్నడి. ఆ దృష్టితో చూచి వచో ఈ ల్లోకమునందలి కాళిదాసుయొక్క శిల్పము, సద్యరచనాగత శిల్పము, సరమ నిగూఢార్థ ఘటనా సామర్థ్యము వ్యక్తమగును. ఇది సర్వధా మహాకవుల లక్షణము. వారు సామాన్యముగా కథాగమనామ బంధిగా లోకగతాభిపా్ర9ంయానుసారముగా పద్యమునందలి భావమును పెట్టినట్లు కనిపింషచేసి, గాఢముగా నాలోచించువానికి దాని వెమకనున్న నీదో పరమరహస్యమును గర్భిత వృత్తితో ఆనుసంధింతురు. మరియు నీ యర్హమునే ల్లోకముయొక్క యుత్తరార్థమునందలి యుక్చే)క్షచేత మరల సాధించుచున్నాడు. ఆమెయొక్క భూ)భంగ మెట్లున్నది ? మిక్కిలి కోపముచేత మన్మథునియొక్క ధనుస్సు భగ్నమైనదా యన్న

అభిక్టానత, 100 ట్లున్నది. వగ్నమైనదా ఛఈగ్నమైనదా యన్నట్లున్నదా? ఈ రెంటి కివి భలేదమున్నది. భగ్నమైవ దన్నచో ఇంకేమియున్నది? కథయే పోయినది. మన్మథునియొక్క ధనస్సు భగ్నమైనదవగా ఇతడు భర్త కాడు, ఆమె భార్యగాదు. శృంగారరనధార విచ్చిన్నమైనది. రన భంగమైనది కథావిచ్చిత్తి జరిగినది. కాని ఇచ్చటి యుక్చ్రేషఅం కార వశమున ఆ విచ్చిత్తి జరుగలేదు. స్ట్థూఅబురద్ధికి విచ్చిత్తి జరిగిన దవిపించవచ్చును. సూక్ష్మబుద్ధికి జరుగలేదు. రససాంతత్య పరమా లిజ్ఞరా లక్షణము సూక్ష్మబుద్దికి సందిందించిన విషయము. ఉత్పేకి లంకార మెట్టిది ? అన్యమైనదానియొక్క ధర్మము నవ్యమైనదాని ధర్మ మునం దారోపించుట, వస్తుపులకు పాదృశ్యముకాదు. వస్తుధర్మముఅ యందు సాద్భృళ్యము. ఆతిలోహి తాకి యైన శకుంతలయొక్క. కుటిల భు్ర9వునకును, కోపించినటువంటి మన్మథువియొక్క ధనుస్పనకుగల సాదృశ్యము కొదిచ్చట చెప్పినది, ఆ భు్రవులయొక్క భదమునకు ధనుస్సుయొక్క భంగమునకు సాదృశ్యము. ఇది మాత) విచ్చట సరి పోవునా యవి విచారింపదగియున్నది. స్మరునియొక్క (రాసనము విరువబడినదా యన్నట్లున్నది ? ఎవరిచేత ? ఎవరిచేతనులేదు,. ఎవరి చేతనైన వెనచో నది శకుంతలచేత. మన్మథునియొక్క. దనుస్సును విరిచినది శపంఠల కావలయును. అతికోపముచేత ఆమెదే విరిచి వదా యన్నట్లున్నది. కాత్సర్యత॥ శకుంతల రాజునందున్న వలపును తుడిచి వేసినది. అతవియందలి భర్హృభావమును వదలిపెట్టినది. అతని యందున్న తన ళృంగార వాంచకు స్వవన్నీ చెప్పినది అని యర్థము రావల యును, అప్పుడును రసవిచ్చిత్తియే. అప్పుడును కథాభంగ మేం

కాని ఆమె స్రకటించినకోపము మన్మథుని ధనుస్సును ఎరిచినవా యన్నట్లున్నది, కాని నిజముగా విరువలేదు.

110 శౌపంఠతలముయుక్క ఈ ళ్లోక పూర్వార్హమున ౦టో రాజుయొక్క యంత:ఃకరణ మనో వృత్తులయొక్క యేకత౦స్పితి జోడింవబడి యెట్లు రసవిచ్చిత్తి కొలేదో, ఉక్సరార్థమునందలి యామె కోవభూ)భంగలక్షణము వర్ణించుటయందు కూడ వామెయందు పైతము రనవిచ్చిత్తి కలుగలేదు. ఆమెకు వచ్చిన కోప మెటువరటిదనగా, భర్త తన్ను నిరాకరింవగా వానియందలి వలపు కలిగి, వాని దుష్టత్వముచేత కోపించిన స్త్రీయొక్క లక్షణముగాని, తర్పీ వీనిశో నాకేమిపని? వీనిని నేను పరిత్యజించితిని” అన్నట్టి లక్షణము కొడు. ఇచ్చట ఉక్సేేక్షలంకారమునం దీయర్ధ్హమంఠయు. నిమిడి యున్నది. ఈ యొక్క ళ్లోకముచేత కాళిదాసు పంచమాంకగత కథా పైత సియొక్క మహోచ్చదళ నిరూపించి, తన్నిరూవణయందు దుష్యం తువి యంత ఃకరణము మేల్కొని యున్నదని నిరూపణచేయుటచేతను, శకుంతలకు మిక్కిలి కోపము వచ్చెనుగావి. వానియందు భర్మృభానమును త్యజించలేదనుటచేతను, సరమ విచిత౦ిముగా రసభంగము కొనీయకుండ, కథాభంగము కానీయకుండ రక్షించెను. పోషించెను. ఇంతకోవము శకుంతలకు కలుగుట కేమి కొరణము? అంకాది చుండి అమెను కానెరుగనన్నక్లు దుష్యంతుడు నివర్తించుచుం డెను గబా: నీవు నన్ను ెండ్రియాడితివనగా “శాంతం పాపి మన్నాడు తదా! అలిజ్జానము చూపింతుననగా “ఆమాట బాగున్న"దని యశికే పించినాడుగదా : “ళశోతవ్యమిడానీం సంనృత్తమ్‌” అని కూడ వెక్కి శించినాడు. “ళృజ్వప్తావత్‌ * అన్నదానితోకూడ వెక్కిరింపే యున్నది. ఇన్నింటి కూరకుండి శకుంతల చిపరకు ఈమాటలన్నది. “అనార్య : అర్మనో హృదయానుమానేన సర్వం పళ్యసి. క ఇదానీం అన్యః, ధర్మ కంచుక పివేశిన? శృణచృన్న కూపొనమన్య తవానుకృతిం పశ్యతి “అనార్యుడా ; నీయొక్క ప్యాదయమునందలి అనుమూనముచేశనే

అలిక్జానథ, 111 అంతయు చూచుచున్నావు, -ఠర్మగును చొక్కాయండు దూరినటునంటి, గడ్డిచేత కప్పబడిన నూతితో సాటువ కలిగినటువంటి నీయొక్క అమరృ శిని ఇప్పుగెవడు అన్యుడు చూచుచున్నాడు?'. ఆవి నరిగా గామాటల శర్ణము. కాత్సర్యముగా “నీపు ధర్మకంచుక వివేశివి, తృణళ్ళన్న కూపోవముడవు”, అన్న వూటలతో శకుంతల గుష్యంథు నూటాడదె ననుపించునే కాని జాగ౦త్తగా చూచినవో వచ్చటి కర్త 'అన్యః'- క 9; *“పళ్యతి'. కర్మ “అనుకృతి'. ఎవడు వీయొక్క యనుకృతిమి చూళు తున్నాడవి యర్థము. ఆతని అనుకృతిని చూచుట యేమిటి? ఇచ్చట అనుకృతి యనగా, విజనుగా ధర్మియైనవా డొకడున్నాడు ఉన్నళో వానిని దుష్యంతు డనుకరించుచున్నాడు. అందుచేత దుష్యంతుడు ధత్మ కంచుక ప్రివేశికావి ధర్మికొడు. సీ యనుకృతిని యెవ డిక్కడ చూచు చున్నాడు ? అవగా, సీవు చేనెడి యా యన్యాయమును కతెలినినవా డిచ్చట లేడు అవి యర్హము కొనవచ్చును. నాకే తెలియును నీకుకూడ తెలియు వని యర్థము. నీకుకూడ తెలియననగా శతుంతల విన్సంశయముగా దుష్యంతునియొక్క యాథార్ధ్యముము శంకించెను. అతత తెలినియే దాచుచున్నాడని యామె గట్టిగానమ్మెను. అందుచేత నామెకంత కోపము వచ్చివది. ఎందుకు శకుంతల అట్లమకొనివది ? ఎండుకనణా రాజు గొత

మీతో "అయి తాసస వృద్ధే'_

• స్రీణా మళిక్షిత పటుత్వ మమానుషీషు

వందృళ్యతే కిముళ యాః ప్రతిటోధవత్య?,

పాఠిగంత రిక్షగ మనార్‌ స్వమవపథ్య జాతం

అ వ్వైర్ధ్వి జె పరభృకాః అలు పోషయండి”

111 శావంతలముయొక్క పలవన ఈ మాటలన్నాడు. ఎవరితో నన్నాడు? శకుంఠలతో కాడు, గొతమితో. -ముందర ఈ శ్లోకార్థమును విచారించి, గౌతమితో ననుట లోని గడుసుదనమును విచారింతము. *స్త్రీలయొక్క అశిఓీతపటు శ్వము ఆమానుషల యందుకూడ కనుపించుచున్నది. ఎవరు పితిబజోధ వతులో వారి విషయము చెప్పవలెనా? ఆంతరిక్షగమనమునకు పూర్వము వరభృతలు ఈమ ఆపత్యజాతమునకు అన్యద్విజ పోషణము కలిగించు చున్నవి.” ఇది లోకమునందు కనిపించుచున్నది. ఇది సామాన్యార్థము. "ఇందులో నేదియో యొక స౦త్యేకార్ల్వము శకుంతల కంత కోసము *శైస్సంచియండవలయును. ఆ యర్ధమేమిటి ? 'అమానుషీవు' అవగా ఇకోకిలను చెప్పికొని తిర్యగ్ధంతుపుల యందు అవి యర్హము. చెప్పికొను చున్నాము. అమానుషి యవగా అప్పరన్తీ యెందుకు కాకూడదు? అగుచున్నది. మానవ స్త్రీలు పితిటోధవతులు. అనగా, ఆలోచన చేతనో, శిక్షచేతనో, తెలిపికొనెడివారు. దేవతలో, పుట్టి పెరుగుటలేదు, పెరిగి పుట్టుచున్నారు. వారెన్పుడును ముప్పదియేంగ్లవారే. లోగము కొరకు జన్మయెత్సిరి. వహజముగానే వారియందు భోగలక్షణము కలదు. దానిపేరే ఆశక్షితవటుత్వము. అంతరిక్ష గమసముసకు పూర్వము అనగా మేనక శకుంతలను వదలిపెట్టి తనదారిని తా నాకాశమునపరిపోక పూర్వము. 'వరల్ళకాఃి చవ్పున కోకిలలని మన కర్ణము. శకుంత అకో? తన తల్లియు తల్లివంటివారును. వారిందిభృతలు. తమమీద తను కధికారములేదు. బుషుల తపస్సు భంగించుటకు దేవేందుడు సంపెనుగాని కన్నవిడ్డలను వ్వర్గమునకు తీసికొని రమ్మనిగాదు. అందు చేళనీ వరభృమైన మేనకగా?9, బుషులచేత సంతానము కన్న ఇతర అప్పరసస్త్రీలుగావి. ఏమిచేయుచున్నారు? కామొక ద్విజునియందీ సంతానముకని. విశ్వామితాదులయందు. ఇతర ద్విజులచేత. కణ్వా దులచేతం పోషింపజేయుచున్నారు. ఈ యర్థము శపంతల మనస్సుకు

అభీజానతో, 113 అలరలతలతరయు తగులుట చాల నహజమైన విషయము. ఎవరు బాధపడుచుందురో, ఆ బాధ ఎవరివలన పడుచుందురో, వారి మాటలలోని గూఢార్ధములు ఆ బాధ పడుచున్నవారికి తెలిసినంతగా ఇతరులకు తెలియవు. ఇస్పుడు రాజు గడుసుదనము చూడవలయును. ఆతిడీమాటలు ముఖాముఖిగా శకుంతలతో చెప్పినచో ఆమాటలలోని చురుకుదన మంత యుండదు ప్రక్కంవారితో చెప్పునప్పటికి, నఖశిభాపర్యంతము మండి పోవును ఇదీ కొళిదాసుని గడుసువననము. పాపము! శకుంతల నిజ ముగా నమ్మినది నిజముగా దుష్యంతు డదిద్ధమాడుచున్నాడు. తెలివి ఈన్ను పంచించుచున్నాడు. అందుకని ఆమెకంఠత కోపము వచ్చినది. కాని దుష్యంతుడు నిజముగా మరచిపోయినాడు. ఆమెకోపముచేత తత్స రిగ్శూహ విషయమును న్మరించలేదు, కొని యతని మనస్సునకు సహజ మైన సరిశీలనాదక్షత చేత ఆమెయొక్క యాథార్ద్యమునందు. విశ్వాసము కలవాడైనాడు. తరువాత శకుంతలను శార్లరవుడు కోవించుట, తన్ను ళ్‌ తిట్టుట, మొదలైనవన్నియు జరిగినవి, చివరకు శార్ధర వుడు “పూర్వ నృత్త మన్యాసంగాత్‌ విన్ఫృతో భవాకా తత్కథ మధర్మలీరుః” అన్నాడు. “ఇతర స్త్రీ సంగమమువలన పూర్వ వృత్త్వమును మరచిపోయితివి. సీవధర్మలీరుడ వెట్లగుదువు?? అన్న శార్లరవుని మాటలలో రాజు మరచి లి పోయినాడని యున్నది. విస్పంళయముగా నున్నది. పాపము శార్డ ల రవుడు రాజు మరచిపోయినాడని విశ్వసించెను, కొని యతడు మరచి పోవుటకు కారణము మూత్రము లోకసామావ్యముగా నందరు ఊపొంచు నప్లే యూహించినాడు. ఈమాట శార్ణరవుడనునంతకు రాజునకు మరి లి కొంత మెలకువ వచ్చినది. అప్పుడు పురోహితునితోం

114 కాంత లముయొక్క “మూఢ స్యా మహ మేషావా వదే వ్మిథ్యేతి సంశయే దారత్యాగీ భవా మ్యాహో పరస్త్రీ స్పర్శసాంసులః”

“నేను మూఢుడనగుచున్నానా ? అమె యబద్ధమాడుచున్నదా ? అని నేను సంశయపడుచున్నాను” అవి చెప్పినాడు. దీనికి కారణము శార్థరవుడు సీవు మరచిపోతివని గట్టిగా చెప్పుట.

ఈ యంకమంతయు నిశ్లేయైనది. కథా విచ్చిత్తి జరుగలేదు, రనభంగము జరుగలేదు. అయినను ఆ మహాకవికి భయమే, ఈ అంకమునందలి చిపరి ళ్లోకము=

“కామం ప్ర9క్యాదిష్టా స్మరామి న పరిగరిహం మునే స్త్రనయాం, వలవత్తు దూయమానం ప్రత్యాయ యతీవ మే హృదయం”

“ఆమెను కాదన్నాను. ఆమెను భార్యయని నేను స్మరించలేకు న్నాను, కాని నాగుండె బాధపడుచున్నది. ఈ బార నన్ను నమ్మించు చున్నదా యన్నట్లున్నది”. ఈ ల్లి కముచేతగూడ పూర్వ మేవిషయ మును కాళిదాసు స్థాపించెనో దానినే స్థాపించుచున్నాడు, అంతఃకరణ మనస్సులయొక్క సహస్ప్టికిని నిరూపించచున్నాడు. కొంచెము వెను కకు పోయినచో పిధమాంకము చివర గజమును వర్షించుచు “తీర్రాఘాత ప్రితిహత తరుస్కంధ లగ్రైకదంతః' మొదలైన శోకమునకు వాసిన వ్యాఖ్యానము చూచినచో నిచ్చట సమన్వయ పరచుకొనవచ్చును. “పాదా కృష్ణో యన్న శబ్దములో పాదమనగా నంత ।ఃకరణ చతుర్దభాగమని చెప్ప బడినదిగదాః!: ఆంత।కరణ చతుర్ధభాగము మనస్సు. ఆ మనస్పేమన్నదిః “వ్మరామి నపరిగరిహం మునేస్తనయాం” అన్నది. అంతఃకరణ మైనటు వంటి హృదయ మేమి చేయుచున్నది? “విశ్యాయతొం నమ్మించు

ఠది

ఈ విమర్శనము శాకుంతలమునందలి కొళిదాసుని శిల్పము దేని చుట్టు తిరిగినదో, ఆ పత్ప్సదార్థ్హము దుష్యంతునియం దెట్లు నిరూపింపబడి నదో, తదేక వ్యాఖ్యానము. పాఏస్తావికముగా ఇతర విషయములు కొన్ని ముచ్చటింపబడినను ప్రధానముగా నిది నద్వ్యాఖ్య, తదితరములైవ విషయములు చెన్సటకు సంకల్పించి కేబేడు, ఈ సద్విషయిక వ్యాఖ్య పూర్వ వ్యాసముకోడనే పూర్తిమైనది. కొవి దానిలోని భాగము కాద న్నట్లుండి, దానిలోని భా "మైన యొక విషయము మిగిలినది. అ విష యము కాఘుంతలము నందలి విదూషకుడు

ఈ విదూషకుని నృష్టి విలకణముగా నున్నది. ఇతడు దుష్యం తునియొక్కం డ్రైధీభూత మైన మనస్సులో నొక అంశ. మనస్సుకంజ భిన్నమైన అంతఃకరణమునకు దుష్యంకుడు లక్ష్యముగా, మనస్సునకు విదూషకుడు లక్ష్ర్వముగా సీ నాటకమును కాదాసు నిర్మించినట్లు కనబడు చున్నిది. మనస్సు చంచలమైనది తదితరమైన యంత ।$కరణము చంచలమైనది కొదు. ఈ నాటకమునందు ప౦ిధానమైనది శృంగార రనము. శృంగారరస సంబంధమైన చునక్చాంచల్యమునకు విదూషకుడు లక్ష్యభూతుడుగా నిర్మింపబడకినలట్లు కనిపించుచున్నది. దుష్యంతుని కొమము ధర్మకొమము కాని అతడు బహుభార్యాకుడు. దక్షిణ నాయ పడు ఎంత ధక్క్మకొమమైనను దక్షిణనాయక గత శృంగారము చెరుస్ప చుండును. ఈ నాటకమునందు వసుమ3. హంసపడి3 పీ రిద్దరు కని వించుచున్నారు. మూడవది శకుంతల ర. మువ్వుం నాయికిల మధ్య దుష్యంతునియొక్క శృంగారభావము విభ ".పబడుఒన్నది విదూష

116 శాషంతలముయొక్క వలవలా ాయాయాలోోయోవవయయయోయూరోయోవరావోవయోయోయయోయాయాయాయాయాయాడాయయారయాయాయాయాయావ నాలం కడు దుష్యంళుని మనస్సునకు పతాకగా నున్నాడనగా, ఆ మనస్స్నుకూడ ధర్మానుబంధిమై దానికున్న చాంచల్యము మువ్వురి భార్యల నడుమ సంచ రించుచున్న దుష్యంతుని మనస్సును ప్రతివింబించుట.

ఇది యేడంకముల నాటకము. శృంగారరస ప్రధానమైన నాట కవణ నాల్గవ యంకము మినహాయించినచో తక్కిన సర్వాంకముల- యందు రాజుయొక్క శృంగార లక్షణమున్నది. న్యాయముగా సీ యారంకములయందు విచూషకు డుండవలయును అట్లు లేడు. పథమ థనాగమమునందు లేడు. పంచమాంకమునందు మొదటి పదిమాటలప తప్ప లేడు, షష్టాంకమునం దున్నాడు. సప్తమాంకమునందు లేడు, అనగా పంచమాంకమునందు మొదట కొంచెము, మరిరెం డంకముల యందును.

తొలుత సంచమాంకము మొదట విదూషకుని పిస్తావన గురించి విచారింతము. పంచమాంకమీ నాటకమున కాయువుపస్రైనది. ఈ యంకములోననే శకుంతలా స్రత్యాభ్యానము జరిగినది. కథకీ యంకము నాభిళూత మైనది. ఈ యంకమునందు మొదటి తొమ్మిది వాక్యముల లోని ప్రిసంగములందు మాత్రమే విదూషకుడున్నాడు. ఆ ప్రిపంగ మేమి? విదూషకుడు రాజుతో “సంగీత శాలాంతరమునందు శ్ర0న్ధ వహించుము, కలవిశుద్ధగీతియందు నస్వరయోగము వినబడుచున్నది. పూజ్యురాలైన హంసపదిక వర్ణపరిచయము చేయుచున్నది. హంసపదిక పొకిన గీతిక వివిపించినది. అందులోని యక్షరార్థము నీకు తెలిసినదా?” యని యడీగినాడు. రాజు హంసపదికను సమౌళ్వసించినట్టి మాటలు చెప్పునుని విదూషకుని పంపించినాడు. విదూషకుడు వెళ్ళినాడు. ఇంతే కథ. ఇందులోని యర్థ మేమి ?

అలిజ్ఞానళ. 111 హొంనపదిక పాడిన గీతి ఇదిం అభినవ మధులోలున న్వ్వం తథా వరిచుంబ్య చూతమంజరీం కమలవనతి మాత) నిర్వృతో మధుకర । విస్కృతోఒస్యేనాం కథమ్‌,

“ఓయి మధుకరా। నీవు అభినవ మధులోలుపుడవు. ఆ రీతిగా చూతమంజరి నెట్లు మరచి పోయితివి?” ఈ గీతిక సామాన్య కథాగతమై రాజుయొక్క దక్షణ నాయకత్వమును నిరూపించుచున్నను, ప్రధానముగా రాబోవు కథను సూచించుచున్నది. ఈ యంకములోననే శకుంతలను వెంటబెట్టుకొవి కణ్వశిస్యులు వత్తురు కదాః ఆ శకుంతల నితడు మరచిపోయినట్లు నిరూపింపబడటో వుచున్నది గదా: దాని కిది సూచన, శకుంతలను మరచిపోవుట యన్నది హంసపదికమీద పెట్టి ఇది వ్రాయబడినది. రాజుయొక్క విస్కృతి లక్షణ మిందు పితిపాదింప విడినది. ఈ విన్మరణమును తొలగించువాడెవడు? విదూషకుడు, ఇతడు రాజుయొక్క మనస్టానీయుడు, అందుకనియే తక్కినయంకమునందు విదూషకుడు లేడు. రాజు ళపంతలను మరచిపోయిన ఏతత్సంవింధమైన మనస్సు రాజునకు లేదు. అమనస్సునకు పతాకాభూతుడైన విదూషకుడు లేడు. రాజు మరచిపోవుటయు విదూషకుడు లేకపోవుటయు నొక్త టియే,

విదూషకుడు రాజుయొక్క మనస్సులో నేభాగమును ఆక్రమించు కొనుచున్నాడు ? నాయికా పిథమౌనురాగ తీవితా లత్షణమున కతడు మూర్తి. మరియు విస్తియోగకాలిక పరమతీవ్శి చింతనా లక్షణమున కతడు మూర్తి. అనగా రాజుయొక్క స్త్రీ సంబంధమైన భావనా లక్షణమునకు విదూషకుడు ప్రతివింబముగా కనిపించుచున్నాడు. ద్వితీ

111 శాపంతలముయొక్క యాంకములో రాజు శకుంతలనుగూర్చి తీవంఏముగా నాలోచించెను. ఆ యాలోచన యంతయు రాజ విదూషకుల నడుమ పిళ్న సమాధాన ములుగా భాసించుచున్నదేకాని, శకుంతలా సంబంధి సంకల్ప వికల్ప ముల విస్తృతియే ద్వితీయాంకము. షష్టాంకము నందలి విదూషకుడు రాజుయొక్క తీవ) వియోగభావ చిహ్నము.

ఈ విదూషకునకు రాజునకు భేదమేమియు లేదు. మాతలి రాజునకు కోసము తెప్పించుటకు విదూషకుని పొంసించినాడు. ఎండు శిట్లు చేసితివని రాజడుగగా, మాతలి ఇట్లనెను, “ఎందుకో తెలియదు గావి, మనస్పంతాపము వలన మనోవై క్షబ్యము సీవు పొందినట్లు నేను చూచినాను. నిన్ను కోపింపచేయుట కిట్లు చేసినాను. ఎందుచేతననగా, కసైలు కదలించినగాని నిస్పు మండదు. కోపింపజేసినగాని పాము పడగ విస్పదు. కోభవలనగాని తన మహిమ పురుషుడు తాను తెలిసి కొనలేడు.. ఈ యర్హమునకు లక్ష్యభూతమైన కోసము. రాజునకు రానలయుననగా రాజు మనస్సు తీవికోప మవలంబించవలయునన్న మాట. విదూషకుని పెట్టిన బాధవలన రాజున 30తో కోపము వచ్చు వవి యర్షము. ఎందుచేత రావలయును ? కోపము వచ్చినది దేవికి ? మనస్సునకు. మనస్టానీయుడైన విదూషకునియందు చేయబడిన యవ కృతి మనస్సునకు కోపము సచ్చుటయే.

• మరియు రాజు చపలుడుకాడు, నృక్చురుషుడు,. నత్పురుషుని యొక్క నునన్సు సంచలించదు, శకుంతలా విషయక విస్కృృతి చాంచ ల్యము, మనోలక్షణము. ఇచి సత్పురుషుదైన రాజున శెట్లుండును ? కొని అతని మనస్సునకీ చపలత్వమున్నదే ? చవలత్వ మేకదేశ విష యము కోనచ్చును. కాని యున్నది, రాజునందుండుటకు వీలులేదే ?

అలిర్ఞానత, [10 అందుచేత రాజులో నొక -భాగమైన. ఏదూషకుడా దచలుడు, రాజున కంకి విడిగా నున్నాడు. కొని రాజులో భాగమే. - అందుకనియే “"దవలోఒయరి వటుః కదాచిదన్మత్సా9ిర్ధనా మంళ ఃపురేభ్యః కథయేళ్‌ో అన్నమాట, ”

ఈ రాజునకు విదూషకన కంతటి యవినాభాన నంఠింళ మున్నదా ? అన్నచో, ఉన్నది. దానిని కాళిదాసు చితంచిత0వఖిలొ నిరూపించినాడు. పలు వాక్యములు దీని కుదాహరణములు కివుం మరియు గాఢార్థములు కలవానినే చూసింతును. తల్లిదగ్గరకు విదూషకని పొమ్మన్నప్పు డతడిట్లన్నాడు. '"తేనవా యథా రాబానుజేన గంతవ్యం తథాగమిష్యామి* అనుజుడన్న శబ్దమునళు ఈమ్ముడనియు, వ్యుత్పత్య రృముచేత అనుసరించి పుట్టినవాడనియు నర్హము అనునరించి పుట్టుట యనగా శృంగారరససంబంధ మైన రాజుయొక్క మనోలక్షణము ననుస రించి పుట్టినవాడు.

ఆదియేమి చమక్కారమో. కతుంతలా ప్రస్తావన విదూషకునికో జరిగినదిగావి, విదూషకుడు కకుంతలను చూడనుకూడలేడు, ఇది యాళ్చర్యము: విదూషకుంియొక్క సంపూర్ణమైన స్వరూపము పషష్టాం కమునందు ప్రిపంచింపబకినది. రాజు విదూషకువితో విబ్లన్నాతు. “ఓయీ . ఇవ్పుడు నేను శకుంతలా పథమ వృర్తాంతమును స్మరించు చున్నాను. ఇది వీతో చెప్పినాను. నేను శకుంతలను తిరుగగొట్టి వస్పుడు నీవు లేవు పూర్వము వొకప్పుడును కథలం$ం దామెపేరే యెత్తలేదగు వావలె నీవుకూడ మరచిపోయితినా ?” అని యగిగినాడు. విదూషకుడు “నేను మళచిపోలేదు. వీనంతయు చెప్పి, ఇది పరివోన విజల్సిత మన్నావు. మృళ్సిండబుద్ధిని రేనశ్లు గొహించిళివి” అని

క. శాపంతలముయొక్క న రర విదూషకుడు సమాధానము చెన్న, తరువాత ఆన్నాడు గదా 'అథవా భవి ఈస్యతా విభినతీ*- రైవము బలమైనదన్నాడు. విదూసకుడు సేవళుడు రాజు నాశ్వసించవలసినవాడు. దైవము బలమైనది. - మన్లమేమి చేయ గలుగుదుమన్న తాకత్తు వానికి కలదా. ఉన్నది. ఎందుచేత ? రాజు మనస్సులో నత దేకదేశ మగుటచేత,. అయినచో నతడు కాను మృత్పిండ ఇచ్చి నన్నాడు. నునస్సు వేరు, బుర్దివేరు. మన ప్పెప్పుడును మిద్ధికాదు, నిశ్చయాత్మక మైనది మిద్ది. సంకల్చ వికల్పాత్మకమేనటి మనస్సు. మనస్టానీయమైనవాని విషయములో బుద్ధిప్రిస్తావన లేదు, ఆది తృుత్చిండ సదృశ మే. కొని ఈతడు రాజుయొక్క మనస్టానీయుడై యుండుటయే కొక వేరయొక పాతఠతిగా నిర్మింపబడినాడుకదా ! నాటకమునందలి యేతత్క థాంశమునకు వెలిగా విదూషకు డొక పాతఠతంయే. ఆ పాతి దృష్ట్యా చూచినచో నతడు మృత్చిండబుద్ధికాడు. ఆతడు పరమవివేకి, ఎట్లగును? మన స్పాక వ్యక్తికుండును. ఆ వ్యక్తియొక్క సర్వలక్షణము మనస్సు నందు ప్రతిబించించుచుండును, ఆవ్యక్తీ నత్పురుషుడైనచో మనస్సునం దొక నియనముండును. నియమము కలిగినను, మనస్సునకున్న చాంచ ల్యము మనస్ప్సునకుండును. ఆ మనస్సునకున్న సదూహలన్నియు దాని కుండును, రాజుయొక్క మనస్సుకున్న దోష మొక్కటియే. శకుంతలా విషయిక విన్కృతి, అంతమాత9ముచేత ఆ మనస్సు సత్పురుషుడైన రాజుయొక్క సర్వ నద్భావములను స్రితిబింబించదా ? వితిబిందించును. పూర్వ వ్యాసములలో రాజుయొక్క ఈ సత్తు తేలిసినవా రిద్దరే యని చెప్పబడినది. రథచోదకుడు, విదూషకుడును, విదూషళున శెట్లు తెలి యును ? అతడు రాజు మనస్సులో నేకదేశము, ఎట్లు తెలియకుండ నుండును ? రథచోధకున శెట్లుతెలియును? ఈ నాటకములో రథ