Telugu senare kavitha layanthmakatha - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ప స కాల కం యో / మ త లు క | న తన. న ల క? మనసుపడి మక్కువతో సేకరించిన రం పంక వై జో మ. ర ఉక జ్ఞీ ఈ పుస్తకాన్ని సాహిత్యాభిమానుల కోసం | గ సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రానికి | 1 | 1, “్సా | ఆనందంతో బహూకరిస్తున్నాం, లూ -మల్లెమాలకుటుంబం న . నా శ - క _

త్తి

సినారె కీవిత-లయాత్మకత్‌ (గేయకాన్యాలు - లలిత గీతాలు, చలనచిత్ర గీతాలు)

ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం నుండి పి.హెచ్‌.డి. పట్టా పొందిన సిద్దాంతగ్రంథం స్పూ౭రంట్తు ఇల (౯.ఎశ్‌ ౭ డ్హ్ర స డా॥ ఎం.కె. రాము / హాసం ప్రచురణలు హైదరాబాదు

5101405 కగంగ గ! గ జ్చ2డ ర 1 ణే వం- నినో లం గడ నగల ల ప్రచురణ నెం, 20 ప్రతులు: 1100 వెల :ఈరూ॥ 80/- ప్రథమ ముద్రణ; మార్చి, 2008 అ ౨౫8%. ౧4౫4౮ 1-4-860/2/36/ 1, 623౧60102020 6౮౪2036 500 080 ప్రచురణకర్త ; వరప్రసాద్‌రెడ్డి (శాంతా బయోటెక్షిక్స్‌) చచళయ్య గ్రంధాలయ స్టో హాసం ప్రచురణలు వా 9రఎ; స్టా (సంచాలకుడు : ౫85 ప్రసాద్‌) న శత ఫాం క 101, 5208032203 వగా త్త ౮ [1201030606, స/6అ౭086 500 049 సొలి హైదరాబాద్‌లి 5|:040-23047638 |. విశాలాంధ్ర పబ్లిషింగ్‌ హౌస్‌, హైదరాబాద్‌ (౬ ముద్రణ: కళాజ్యోతి ప్రాసెస్‌ (ప్రైవేట్‌ లిమిటెడ్‌, 1-1-60/5, ఆర్‌.టి.సి. క్రాస్‌ రోడ్స్‌, హైదరాబాద్‌ - 600 020 ఫోన్‌ : 040-27645586 |

గమన ల న స వ... // (1 గ రానా మ 0 ! | స. త నో నా | న. = ప; స గ్‌ (0 ను సా గ 0 న. (శస స మం. య... ల్‌ (1 1 స స (| 1 ం | 1 ం. 1. [| వ. (ణీ 4 న. (4 . మహానటులే కాదు అడి మానవత పరిమళించే మహామనీషి మనుషు ర ల్లో శ్రమజీవన ప్రబోధం నింపే మహర్షి ప యే మానవ జీవన పరమార్హం తెలిపే మార్గదర్శి ఖు స శ దాదాసాహెబ్‌ ఫొల్మే అవార్డు గ్రీత పద్మభూషణ్‌ నటసష్రూట్‌

అంకితనుంటే దాదాసాహెబ్‌ ఫాల్కే అవార్డు గ్రహీత పద్మభూషణ్‌ డా॥ అక్కినేని నాగేశ్వరరావు “సినారె కవిత లయాత్మకత” అనే పేరుతో మహాకవి శ్రీ సినారెగారి కవితను శ్రీ యం.కె. రాముగారు చక్కగా విశ్లేషించి తద్వారా డాక్టరేట్‌ పొంది ఆ కృతిని నాకు అంకితమివ్వడమంటే నన్ను గౌరవించడమే! సన్మానించడమే! ఏమీ తెలియని నన్ను ఎంతో తెలుసుకోమని తెల్పడమే! అసలు సినారెగారి కవిత్వంలో ఎంత సృజనాత్మకత వుందో అందరికీ తెలుసు. వారి కవితామాధుర్యాన్ని గురించి చర్చించే శక్తి నాకు లేదని ఎంతోమందికి తెలుసు. ఇక “లయాత్మకత” అంటారా? అది సృష్టిలోనే వుంది. మానవుల నడకలో వుంది. పశువుల పరుగులో ఉంది - రైలు ప్రయాణంలో వుంది - నేలపై పడే నీటి బొట్టులో వుంది. మరి ఏ భావంలోనైనా అద్భుత పదజాలాన్ని సృష్టించే సినారెగారిలో ఎందుకుండదు? అందులో ఆయన దిట్ట, 1

ఉదాహరణకు- అమరశిల్పి జక్కన్న చిత్రంలో ఉపయోగించినది- పైన కఠినమనిపించును లోన వెన్న కనిపించును జీవమున్న మనిషి కన్న శిలలే నయమనిపించును ఈ నల్లని రాలలో ॥ యతి-ప్రాస-గణాలు అనేవి ఏమిటో నాకు తెలియవు కాని - వాడకంలోనూ - పద్యంలోనూ - పాటలోనూ లయ వుందని మాత్రం తెలుసు. ఆ లయను నటుడుగా ఎన్నో సంవత్సరాలుగా ఆస్వాదిస్తున్నాను గాబట్టి. ఏమైనా ఒక మహాకవి కవితను విశ్లేషించాలంటే విశ్లేషించేవారు కూడా ఘనులై ఉండాలి. ఆ ఘనతను ముమ్మూర్తులా మూటగట్టుకున్న యం.కె. రాముగార్ని ఎంతగానో అభినందిస్తూ నాకంకితమిస్తున్నందుకు కృతజ్ఞతలు తెలుపుతూ ఈ కృతి కన్యను స్వీకరిస్తున్నాను. |

స్పందన జ్ఞానపీఠ పురస్కార (గ్రహీత పద్మభూషణ్‌ డా॥ సి. నారాయణరెడ్డి “త్రుతిర్మాతా పితాలయః” అన్నారు మన ప్రాచీనులు. సంగీతావిర్భావానికి (శ్రుతిలయలు తల్లిదండ్రుల లాంటివి. అంటే అవి జన్మకారకులన్నమాట. నా దృష్టిలో గేయమే కాదు శ్లోకమైనా, పద్యమైనా లయాత్మకంగానే ఉంటాయి. అయితే చిన్నతేడా. శ్లోకాల్టోని పద్యాల్గోని లయ నిర్దిష్టగతిలో ఉండాలనే నిబంధన నా ల ల మస లేదు. అది ఆంతర్హయ అనిక్షిష్ట లయ. కొన్ని పద్యాల్లో న (ప్రత్యేకించి శ్రీనాథుని సీస పద్యాల్టో నిర్షష్టయ అగుపిస్తుంది. గేయాల్లో మాత్రం లయ ఏదో ఒక గతిలో అనివార్యం. (ప్రధానంగా లయగతులు నాలుగు. త్రిశ్రం, చతురస్రం, ఖండం, మిశ్రం, ఈ నాలుగు కాక సంక్షీర్షగతి అని మరొకటి ఉంది. అది నామ మాత్రమనే చెప్పాలి. నేను “తెలుగు కవిత - లయాత్మకత” అనే అంశం పైన సాహసించి పరిశోధన (గ్రంధం రచించాను. సాహసించి అని ఎందుకంటున్నానంటే - బుక్కుల్లో కూడా లయాత్మకత ఉందని ్రతిపాదించాను. తెలుగు గేయాల్లోని గతి చతుష్కం గురించి సోదాహరణంగా ఉల్లేఖించాను. ౪

ఆ ఒరవడిలోనే స్వయంగా గేయ రచయిత, రాగజ్ఞాడూ అయినా డా.ఎండె. రాము నా కవితల్లోని లయను గురించి విశేష పరిశోధనానంతరం ఈ (గ్రంథాన్ని రూపొందించాడు. నా గేయ కావ్యాల్టోని పంక్తులనే కాక నా సినీ గీతాల్టోని పంక్తులను కూడా ఆ నాలుగు రకాల లయ గతులకు ఉదాహరణలుగా పేర్కొన్నాడు. నేను రాసిన గేయ కావ్యాల్లో కొన్ని పంక్తులు త్రిశ్రంగా, చతురస్రంగా ఇదమిళ్హంగా విడిపోవు. ఒక గణం మరో గణంలోకి లయబద్ధంగా అల్టుకుపోతుంది. తాళజ్ఞుడు మాత్రమే ఆ మాత్రాగణాలను వింగడించి చూపగలుగుతాడు. డా. రాము తన కుశాగ్రమతిని ఈ దిశలో ప్రయోగించి ఆశించిన ఫలితాలు అందుకున్నాడు.

విద్వద్విమర్శకుడైన తెలుగు ఆచార్యుడు డా. ఎల్లూరి శివారెడ్డి సమర్థ పర్యవేక్షణలో ఈ సిద్ధాంత (గ్రంథం సమగ్రంగా రూపుదిద్దుకుంది. అందుకు (గ్రంథకర్త డా. ఎం.క.రాముక్తు, పర్యదేక్షకుడు ఆచార్య ఎల్లూరి శివారెడ్డికి నా హార్దికాభినందనలు.

ఈ (గ్రంథాన్ని అగ్రేసర చలనచిత్ర కాథానాయకులు, దాదాసాహెబ్‌ ఫాల్కే అవార్డు గ్రహీతలు, నాకు ఆత్మీయులు డా. అక్కినేని నాగేశ్చరరావు గారికి అంకితం చేయడం పసిడికి పరిమళమబ్బినట్టే. చాలా సంతోషం.

న.

మనసులోని మాట

• ఆచార్య ఎల్లూరి శివారెడ్డి ఆంధ్ర సారస్వతపరిషత్తు ప్రధాన కార్యదర్శి డా॥ ఎం.కె. రాముగారు సాంస్కృతిక రంగంలో లబ్బప్రతిష్టులు. గేయకవిగా, సినీగీత రచయితగా, లలితగీతకర్తగా రసమయ రచనలు చేశారు. సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలతో పాటు తెలుగు సాహిత్యానికి వారి “రసమయి' చేసిన సేవ విశిష్టమైనది, ప్రామాణికమైనది. తెలుగు ప్రబంధాల మీద వారు నిర్వహించిన ప్రసంగ పరంపర ఒక్కటిచాలు వారి సాహిత్య పిపాసను చాటడానికి. 'రసమయి' సంస్థ నిర్వహణ కోసం వారు రచనా వ్యాసంగాన్ని తగ్గించుకున్నారు. సాహిత్యపు విలువల్ని, సాంస్కృతిక మూల్యాలను అభిమానించే నిక్కమైన మనిషి రాముగారు. గీత, గేయ రచనల మీద ఏ వివరాలైనా సాధికారంగా చెప్పగలిగిన రసజ్ఞాుడు రాముగారు. పదేళ్లక్రితం 'ప్రాస్తావికంగా మీరు తెలుగులో లయాత్మకత మీద పరిశోధన చేయవచ్చు కదా అని ఆయనతో అన్నాను. ఆ సూచనను స్వీకరించి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం తెలుగు శాఖ నుంచి వారి కవితా మార్గనిర్దేశకులు సి.నా.రె." కవితలోని లయాత్మకత పరిశోధనాంశంగా తీసుకొని మాకున్న మైత్రీబంధాన్ని అధ్యయన బంధంగా మలచుకొని నా పర్యవేక్షణలో ఈ సిద్దాంత వ్యాసాన్ని రూపొందించి పి.హెచ్‌.డి పట్టా పొందారు. పరిశోధనను అభిమత సుందరంగా కొనసాగించానన్న తృప్తి ఆయనకూ, నాకే పర్యవేక్షకులైన సినారె కవితపై ౪1

నా పర్యవేక్షణ కొనసాగిందన్న సంతృప్తి నాకూ ప్రమోదాన్ని పంచిపెట్టాయి. జీవితంలో సంతృప్తి పొందగలిగిన ముఖ్య సన్నివేశాల్లో ఇది ఒకటి.

డా॥ రాముగారికి గేయగతుల మీద మంచి పట్టు ఉంది. (శ్రావ్యంగా పాడగలరు కూడా. అయితే రచనాగతులకు, సంగీతం సమకూర్చబడిన గతులకు ఒక్కోసారి పొంతన కుదరదు. గతి రచనలో ఒకవిధంగా పాటలో మరోవిధంగా సాగిపోయిన సందర్భాలుంటాయి. రాముగారు వాటినన్నింటిని సూక్ష్మంగా పరిశీలించి, రచనా గతులలోని సౌందర్యాన్ని విశ్లేషించి, లయాత్మకత జీవనాడిని ప్రస్ఫుటం చేశారు. నాకు తెలిసి గేయగతులపై ఇంత లోతైన పరిశోధన రావడం మృగ్యం. ఇంతకంటె ఎక్కువ చెప్పడం స్వోత్కర్హ (గ్రంధం తెరిస్తే మీరు అనుభవిస్తారు గేయచిత్ర కవితా రసలయోత్కర్హ్మ

౪111

అయమనూధురి

“స్తాహిత్రీ సుధానిధి” డా! తిరుమల శ్రీనివాసాచార్య డాః సి. నారాయణరెడ్డిగారు (ప్రతిభాశ్రీమంతులు; కవితాభాస్వంతులు. క్రాంతదర్భులు; కావ్యర్హులు; వారు వివిధ ప్రక్రియాభాసుర రమణీయ బహు(గ్రంథ నిర్మాతలు. అశేషాంద్ర భాషాసాహిత్య సహృదయ హృదయ విజేతలు; సమున్నత భారతీయ జ్ఞానపీఠ పురస్కార (గ్రహీతలు; నముజ్వుల “'వద్మభూమణ బిరుదాంచితులు; ఆం(ధ్ర కవితాభారతీ భూషణులు; వారు సంప్రదాయ విద్యాశాలురు; ప్రయోగ విజ్ఞానశీలురు. ప్రస్తుతం ఆచార్య నారాయణరెడ్డిగొరి వయస్సు డెబ్బైయేడేళ్ళు. వారి (గ్రంథ సంఖ్య కూడా ఇంచుమించు అంతే. అందుకే వారి బహుళాం(ద్రోక్తిమయ (ప్రపంచాన్ని గురించి మన దేశంలోని వివిధ విశ్వవిద్యాలయాల్లో పరిశోధనలు బహుళంగా జరిగాయి. 1980-1998 మధ్యకాలంలోనే ఇరవై మంది విమర్శకులు వారి (గ్రంథాలను గూర్చి పరిశోధన చేసి ఎం.ఫిల్‌ డాక్టరేటు పట్టాల నందుకున్నారు. ఇంకొ ఈ మధ్యకాలంలో అనేకులు వారి కృతులను గూర్చి పరిశోధనలు చేస్తూనే ఉన్నారు. అందుకే నారాయణరెడ్డిగారి వ్యక్తిత్వం సమున్నత హిమాలయం; వారి కవితా చైతన్యం గంగాప్రవాహం. వారు ఏనాడో ఆర్టంగా పలికిన - “అన్నా! నిత్యమ్మొక పద్యమాలికను సంధానించి

శాంతించెదన్‌” - అన్న మాటలు ఈనాటికీ అక్షరసత్యాలై నినదిస్తున్నాయి. సినారె జీవధాతువుల్లో సహజంగా సంగీతాంశ ఉంది. వారి పాటలో పద్యంలో వారి మధుర మంజులగానంలో ఉపన్యాసవచోధారలో ఒక రమణీయ లయ, రసిక

౫

హృదయ తంధత్రులను మీటి, వారిలో రాగతరంగాలను లేపుతుంది. ఈ సందర్భంలో విద్వద్విమర్శక శిరోమణి కీ॥శే॥ డా.జి.వి.నుబ్రహ్మణ్యం గారి మాటలు ఉదాహరింపదగినవి - “సినారె తాళబద్దమైన లయను తాను పలికిన కవితకు జీవవైతన్యంగా నిలుపగలిగిన స్రష్ట పద్యంలో అక్షరాలు పరుగెత్తనీ, గేయంలో మాత్రాగణాలు లాస్యం చేయనీ, పాటలో రాగతాళగతులు నృత్యం చెయ్యనీ, వచన కవితలో వాక్యలయ పరవళ్లు తొక్కనీ నారాయణరెడ్డి గారి కలంలో గళంలో తాళాత్మకలయ సహజసుందరంగా సహృదయ రంజకంగా అభినవ దర్శనీయంగా రాణించటం ఆయనదైన ఒక ప్రత్యేకత.” (తెలుగు కవిత లయాత్మకత - పుటలు ౪౪1 యువభారతి ప్రచురణ జూన్‌ 1992). అలా లయాత శక చైతన్య భాసురమైన సినారె కవితలోని లయాత శకతను గూర్చి ఉస్మానియా విశ్చవిద్యాలయాం(ధ్ర శాఖలో విద్వత్కవి విమర్శకులు ఆచార్య ఎల్లూరి శివారెడ్డిగారి పర్యవేక్షణలో పరిశోధన చేసి డాక్టరేటు పొంది, ఆ సిద్దాంత వ్యాసాన్ని, ఈనాడు, అందంగా ఈ (గ్రంథంగా ఇలా ఆకర్షణీయంగా ముఖపత్ర చిత్ర సుందరంగా రూపొందించి సహృదయ లోకానికి అందిస్తున్నారు డా॥ ఎం.కె.రాముగారు.

శ్రీ ఎంకెరాముగారు సాజంగా సంగీత కవితాహృదయులు. తమ తల్లి లక్ష్మమ్మ నుంచి లలితకవితా శీలాన్నీ, తండ్రి నాగయ్య నుంచి రాగనంవత్తినీ సం[గ్రహించినవారు. మంజులభావ మహితంగా మానవాభ్యుదయ మా ర్లనిర్దేశ సహితంగా గీత్రారామం, కవితాకల్దారం, హృదయరాగం, మనిషి ఎదిగితే అనే లలితగేతికా సంపుటాలనూ ఖండకావ్యాలనూ సృజించి, మంచి కావ్యకర్తగా మన్నన లందుకున్నారు. నాకు తెలిసిన రాముగారు మంచి గాయకులు కూడా. 1972-1977ల మధ్య శ్రీ రాముగారు స్వతంత్రబంగ్లా సహజీవనం, హంసదూత్యం, కృష్ణభక్తి గిరికాపరిణయం, మోహినీభస్మాసుర, శకుంతల, పొలికేక, తారకాసుర సంహారం

• అనే గేయనృత్య నాటికలను రచించి ఫలప్రదంగా వాటిని ప్రదర్శింపజేసి, సంగీత సాహిత్య నృత్యాభినయ కార్యక్రమ నిర్వహణదక్షతను చాటారు. వారి సహజీవనం" నృత్యనాటికకు సప్తగిరి దూరదర్శన్‌ వారు అరుదైన బహుమతిని అందించి వారిని అభినందించారు. ఇదంతా శ్రీ రాముగారు పొందిన లలితకళా సంసిద్దికి చక్కని

స్య

నిదర్శనం. అంతేకాదు వారు అనేక చలనచిత్ర గీతాలను కూడా (వ్రాశారు. క్షీ॥శే॥ శ్రీ సాలూరి రాజేశ్వరరావు గారి తోడి చిరమ్రైత్రి వారి సంగీత సౌరభ్య ప్రాప్తికి సహకరించింది. 'రసమయి' సంస్టా స్టాపక కార్యదర్శిగా రాముగారు సంగీతనృత్య సాహిత్య సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలను మహోన్నతంగా సముదాత్తంగా నిర్వహించి మహాకార్యకర్తగా లబ్బ (ప్రతిష్టులయ్యారు. ఇటీవల వారు సరస్వతీ స్వరూపులు డొ॥ వేడసాని మోహన్‌గారిచే విజయవంతంగా నిర్వహింవజేసిన '“అవూర్వ పంచసహ(స్రావధానం'” శ్రీ రాముగారి కార్య(క్రమ నిర్వహణ సామర్ధ్యానికి ఉదాహరణగా ఉగ్గడించవచ్చు.

1991 నవంబరు &4, 11, 18, 25 తేదీలలో సుప్రసిద్ద సాహిత్య సొంస్కృతిక సంస్థ 'యువభారతి' వారి రజతోత్సవ ఉపన్యాసలహరి కార్యశక్రమం జరిగింది. ఆ సందర్భంలో డా॥ సి.నారాయణరెడ్డిగారు - 'తెలుగు కవిత - లయాత్మకత' - అనే విషయాన్ని గూర్చి వరుసగా - 'కవిత-లయాత్మకతి, పద్యకవిత-లయాత్మకత', 'గేయకవిత-జానపద గేయకవిత-లయాత్మకత', 'వచనకవిత-లయాత్మకత' - అనే నాలుగు ఉపన్యాసాలు చేశారు. ఆ ఉపన్యాసాలు ఒక (గ్రంధంగా 1992 జూన్‌లో ప్రచురితమయ్యాయి. “ప్రపంచంలోని ఏ వాజ్బ్మయమైనా ఏ కవిత్వమైనా మొట్ట మొదట [ప్రాథమిక దశలో మాత్రాచ్చందస్సులోనే రూపొంది ఉండాలి. కాలఖండాల నియతిని బట్టి ఏర్పడే తాళాల అంతర్గతమైన కాలరూపలయ ఆ అభివ్యక్తికి ప్రాతిపదిక అయి ఉండాలి” - అనే ఒక నవ్యసాహిత్య సూత్రాన్ని, ఒక “అభినవ ఆలోకనాన్ని, ఒక విశ్వజనీన సత్యాన్ని ఈ ఉపన్యాసాల ద్వారా ప్రతిపాదించారు డా॥ సి.నారాయణరెడ్డి గారు. ఈ విధంగా, ఆనాడు సినారెగారు 'తెలుగుకవిత-లయాత్మకత' అనే అంశాన్ని గూర్చి పరిశోధనాత్మకంగా ఉపన్యసిస్తే దానిచే ప్రభావితులై ప్రేరితులై, ఈనాడు, డా॥ ఎం.కె.రాముగారు 'సినారె కవిత - లయాత్మకత' అనే అంశాన్ని గూర్చి పరిశోధన చేయాలని ఆకాంక్షించారు; పరిశోధన చేశారు; ఈ (గ్రంథం వెలువరించారు. ఇలా - డా॥ ఎం.కె.రాము గానాభినివేశం తోడి గేయ రచనానుభవం, సంగీత పరిజ్ఞానం, విశేషించి సినారెగారి 'తెలుగు కవిత-లయాత్మకత'ను గూర్చిన ఉపన్యాస పరంపర - ఈ మూడూ 'సినారె కవిత-లయాత్మకత'ను గూర్చి పరిశోధించటానికి హేతువులయ్యాయి.

శ

ఇప్పటదాకా సినారె కవిత్వంలోని లయాత్మకత అనే అంశాన్ని గూర్చి ఎవ్వరూ స్పృశించలేదు. స్పృశొస్తే కష్టం గూడా. విషయం ఛందఃప్రపంచానికి సంబంధించింది కాబట్టి. రాముగారికి ఇష్టమైనది సినారె కవిత. కావున కష్టంగా తోచలేదు. సినారె కవితలోని లయాత్మకతను పరిశోధించి, చక్కగా విశ్లేషించి నిరూపించారు ఈ (గ్రంథంలో డా రాముగారు. అయితే - సినారెగారికి సాహిత్య ప్రపంచంలో సమున్నత స్థానం సంపాదించి పెట్టింది ప్రధానంగా వారి గేయకావ్య సముదాయం కాబట్టి సినారె కవితలో లయాత్మకతను నిరూపించడానికి విషయాన్ని గేయకావ్యాలకూ లలిత-చలనచిత్ర-గీతాలకూ పరిమితం చేసుకున్నారు వారు.

ఈ (గ్రంథంలో ఐదు అధ్యాయాలున్నాయి. మొదటి అధ్యాయం - 'సినారె జీవితరేఖలు", సినారె జననం, రాగలయల పట్ట వారికిగల సహజానురాగం, పల్లెపదాలు, హరికథలు, జంగంకథలు వాటిలోని లయాత్మకమైన దరువులు, సినారె గారిపై వాటి (ప్రభావం మున్నగు అంశాలను పేర్కొనడం జరిగింది. సినారె కవిత్వంలో 'ప్రధాన గుణాలైన నాద రమ్యతను శ్రవణసుభగతను ప్రస్తావించారు రాముగారు. తెలుగు కవిత్వ ప్రపంచంలో, విశేషించి, గేయకావ్య నిర్మాణరంగంలో అడుగుమోపి, సాధించిన రససిద్ధులనూ, సాహిత్యంలో సమార్జించిన సమున్నతభడద్ర పీరాన్ని వివరించారు. ఉర్జూకవుల ముషాయిరాల గానఫక్కిక సినారె గళమాధురికి కొత్త రుచుల నిచ్చిందని చక్కగా చెప్పారు రాముగారు. సినారె కవిత్వంలో పద్యం గేయం వచన కవిత్వం - మూడున్నా, పద్యం వారి కవితా ప్రస్థానంలో కొంతదూరం వచ్చి ఆగిపోయిందనీ, తరువాతి కాలంలో చేయం వచనకవిత్వం - రెండూ ఆయన కవితా రధాన్ని మోసుకొని వచ్చాయి" - అని సినారె కవిత్వ పరిణామాన్ని స్థూలంగా వివరించారు (గ్రంథకర్త సినారె నిర్వహించిన ఉద్యోగ విశేషాలను, వారు పొందిన వివిధ గౌరవ పదవులను, వారు చేసిన స్వీయకావ్యగాన - సభావ్యాఖ్యాన మాధుర్యాన్నీ, వారందుకున్న ప్రతిష్టాత్మకమైన జాతీయ పురస్కారాలనూ, ఇంకా 1962 నుంచి చలనచిత్ర రంగంలో, వారు వ్రాసిన, త్రిసహస్రాధిక గీతరచనా విశేషాలనూ, వారి గజల్‌ గానాన్నీ, కర్పూర వసంతరాయల (ప్రపంచ పదుల కావ్యగానం రికార్డులుగా అవతరించడం వంటి అనేక విషయాలు వివరింపబడ్డాయి. పద్దెనిమిది సంపుటాలుగా వెలువడిన సినారె (గ్రంథాలనే గాక, వారి సప్తతి తర్వాత, రచింపబడిన కావ్యాలను పేర్కొనడం అనేవి ఈ 'ప్రథమాధ్యాయంలోని ముఖ్యాంశాలు.

త్య

రెండవ అధ్యాయం 'లయాత్మకత'కు సంబంధించింది. (ప్రామాణిక సంస్కృతాంగ నిఘంటువులూ ఛందోలక్షణ ((౦థాలూ చెప్పిన లయనిర్వచనాలు, ఇందులో వివరించబడ్డాయి. 'తాళాల అంతర్గతమైన కాలం' లయ కాబట్టి “లయకలిగి ఉండటమే లయాత్మకత”' అని నిర్వచించారు రాముగారు. ఇందుకు బలంగా, రాళ్లపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ, గిడుగు సీతాపతి వంటి ఛందళ్ళాస్త్ర పండితుల అభిప్రాయాలను ఉద్ధరించి 'లయ' అనేది ప్రకృతి ధర్మమనీ, ఛందోనిప్పన్నమనీ వివరించారు వారు.

పంచచామరం, మానిని, కవిరాజవిరాజితం, లయగ(గ్రాపొ, దండకం భుజంగప్రయాతం వంటి పద్యాల్లో నిక్షిప్తమై ఉన్న మాత్రాచ్చందోగతులను వివరించారు రాముగారు. నవవిధ రగడలనూ, మా(త్రాచ్చందన్సులను, అక్షరచ్చందస్సును, స్వరచ్చందస్సును - ఇలా త్రివిధచ్చందో రూపాలను పేర్కొని, వాటిలోని మాత్రాప్రస్తారాన్ని చూపారు. లయ అంటే తాళమే కాబట్టి సంగీత శాస్త్రంలోని సప్తతాళాల పట్టికను ఈ అధ్యాయం చివర చేర్చి లయాత్మకతా సమ(గ్రతకు ప్రయత్నించారు డా॥ రాముగారు.

'గేయకావ్యాలు-లయాత్మకత' అనే మూడవ అధ్యాయం ముఖ్యమైనది, విసతమైనది. నాగార్జున సాగరం, కర్పూర వసంతరాయలు, విశ్చనాథనాయడు బుతుచ(క్రం, జాతిరత్నం, భూమిక అనే గేయకావ్యాలలోని ప్రధాన కధాంశాలను సం(గ్రహించి, కథాసన్నివేశాల కనుగుణంగా పాత్రల మనఃస్థ్రితి సూచకంగా భావరసస్పోరకంగా వివిధ గేయగతుల్లో లయ పోషింపబడిన తీరుతెన్నులను సోదాహరణంగా విళ్షేషించి వివరించారు డా॥ ఎం.క.రాముగారు.

“నాగార్జున సాగరం'లో పాత్ర మనఃస్థితి వ్యంజకంగా లయాత్మకత' పోషింపబడిన తీరును చక్కగా ఎత్తిచూపారు (గ్రంథకర్త, అందుకు ఒక ఉదాహరణ- గురుదేవునికీ పద్మదేవునికీ మధ్య వాదం జరుగుతుంది. గురుదేవుడు పద్మదేవుణ్ని సంఘారామం నుంచి బహిష్కరిస్తాడు. ఆ సందర్భంలో -

౫1

“గురుదేవుం డయో బహి

షృరించెనా పద్మమ్మును” - అని శాంతిశ్రీ వాపోతుంది. త్రిశ్రగతిలో నడిచిన ఈ పంక్తులను - “అయో-బహి-ష్కరిం-చెనా” - ఇలా 'లగ'గా, విలోమ గణాలుగా, విరిచి, దాన్ని చక్కగా ఇలా వ్యాఖ్యానించారు - “విలోమగణాలు ఎదురునడక నడిచేవి. పద్మదేవుడు శాంతిశ్రీల ప్రణయం బౌద్ద సంఘారామ నియమాలకు విరుద్దమైనది. వారిద్దరు ఎదురునడక నడిచారు. అందుకే పద్మదేవుడు బహిష్కరణకు గురిఅయ్యాడు. ఆ బహిష్కరణను విలోమగణాల ప్రయోగంతో సూచించడం జరిగింది. మరో విషయం ఏమంటే - గురుదేవుడు బహిష్కరించినది 'పద్మమ్మును' (పద్మదేవుణ్ని). 'పద్మమ్మును” షణ్మాత్రా పదబంధాన్ని వాడటం జరిగింది. గురుదేవుడు అరిషడ్వర్లాన్ని జయించిన వ్యక్తి. గురుదేవుడు అరిషడ్వర్లాన్ని బహిష్కరించాడనే విషయాన్ని షణ్మాత్రా పదబంధంతో సూచించడం జరిగింది.” ఇలా విలోమ గణాలతో సాగిన లయను కధాపాత్రానుగుణంగా అన్వయించి వ్యాఖ్యానించడం వినూతనంగా ఉంది; విశిష్టంగా ఉంది.

అలాగే - గురుదేవుడు బోధించే సందర్భంలోని -

“విలాస జీవన పిపాస

విసర్దనీయమ్ము-సదా” - అని త్రిశ్రగతిలో నడిచే పంక్తులనుద్దరించి, మొదటి పంక్తిని - “విలాస-జీవన-పిపాస” అని చతురస్ర గతిగా చూపిస్తూ - “మానవుని జీవనం విలాసవంతమైన అలవాట్ల పిపాసకు బందీ అవుతుంది. అందుకే రెండు విలోమగణాల (జగణాల) మధ్య జీవనాన్ని బంధించడం జరిగింది. ఆ విధంగా బందీ అయినప్పుడు ఆ పిపాసను ఎదురుతిరిగి విసర్టించడం మంచిది. అది సదా అనుసరణీయం” అని వ్యాఖ్యానించారు రాముగారు, విలోమగణ ప్రయోగం వల్ల సిద్ధించిన లయ భావోన్నతిని ఎలా సూచిస్తుందో సమర్ధంగా అన్వయించి చెప్పారు వారు.

గేయంలో మాత్రల తగ్గింపు వలన కలిగిన లయ విశేషం పాత్ర చిత్తవృత్తిని వ్యక్తం చేన్హుందని నిరూపించారు రాముగారు. ఉదావారణకు- 'కర్చూరవసంతరాయలు' కావ్యంలోని ఈ పంక్తులను (గ్రహించవచ్చు. ౫1౪

“వట్టి-కనుబొను-లంత-గా నిల బెట్టి-నను ప్ర-చ్చి్ధంచు-నా? కుసుమ-బాణుని-ధనువు-లవి కా కున్న-నను వే-ధించునా?”

మి(శ్రగతిలో నడిచే చరణాలివి. ఈ గేయఖండంలో సరిపాదాల చివర రెండు మాత్రలు తగ్గాయి. ఈ విరామం వల్ల పాత్ర చిత్తవృత్తి వ్యక్తమవుతుంది. అంతేకాక సరిపాదాలు రెండూ ప్రశ్చార్హకాలు క్రియాంతాలు కావడం వల్ల, (ప్రశ్ష, సమాధానం, సమర్ధనం మూడూ ఉండడం వల్ల, అంత్యప్రాస (0చునా) కుదరడం వల్ల, యతి(ప్రాసల వల్ల - 'అయసౌష్టవం సౌందర్యం అభివ్యక్తమవుతున్నది" - అని నిర్దారించారు రాముగారు.

“ధరాపాలకులు చమూనాయకులు అరుదెంచిరి తమ అరదమ్ములసై శతాంగ తురంగ వితాన రింఖా హతిన్‌ కుతిలపడె ఘంటాధ్వమ్ములు”

'విశ్చనాథనాయడు” కావ్యంలోని ఈ పంక్తులనుద్దరించి ఆనందోత్సాహాల సన్నివేశాల సంకేతంగా సీనారెగారు చతురస్రగతిని వాడారని నిరూపిస్తూ ఇలా వ్యాఖ్య చేశారు రాముగారు- “మొదటి పాదంలో రెండు ఎనిమిది మాత్రల పదబంధాలుగా నడవడం వల్లను, రెండు పదబంధాలలో గురులఘుక్షర ఆవృత్తి సమత్వం వల్లను, మూడో పాదంలో వరుసగా మూడు జగణాల ఆవృత్తి వల్లను లయ వేగవంతంగానూ 'ప్రొాఢంగాను నడిచింది.”

'బుతుచక్రం' కావ్యంలోని గతులను గూర్చి ఎన్నో విశేషాలను తెలియజేశారు రాముగారు. వసంత శిశిర ఖండాలను రెంటినీ ఖండగతిలోనే నడిపించి సినారె, బుతుచ(క్ర భ్రమత్రెక తత్త్వాన్ని దర్శింపజేశారన్నారు. అయినా ఆరంభ ఖండాల ఎత్తుగడలలోని భిన్నత్వం బుతుభిన్నత్వానికి గుర్తు అని చక్కగా విషయ సమన్వయం చేశారు, రాముగారు. (గ్రీష్మశరత్‌ ఖండాలు మిశ్రగతిలో నడిచాయి. ఆయితే ఈ ఖండాలలో ఎక్కడ కూడా మాత్రల తగ్గింపు జరుగలేదు - ఒక్కచోట తప్ప. అది శరత్‌ ఖండంలో - జరిగిందంటూ-

ఎర/

“మసక-వడియెను-పసుల-మందలు

మరలె-నిండ్లకు-కన్నై-నన్నే

తిరిగి-చూచుచు-పోయె-గుండెలు

తరిగి-వేయుచు-పోయె....” అనే ఈ పంక్తుల నెతిచూపి వివరణ చేశారు- ఇలా- “పాదాద్యక్షరాలకు యతీ, 'ప్రాసయతీ (మొదటి పాదంలో), 2, 3, 4 పాదాలలో 'ప్రాసా, రెండోపాదం ఉత్తరార్హంలో స్వరవ్యంజన సామ్యం, 3, 4 పాదాల గురులఘువుల సామ్యం - వీటన్నింటి వల్ల లయ హృద్యాతి హృద్యంగా వ్యక్తమైంది. గ్రీష్మ-శరత్‌ ఖండాలలో ఎక్కడ కూడా మాత్రల తగ్గింపు జరగలేదు. ఇక్కడ మాత్రమే (నాలుగోపాదం చివర) నాలుగు మాత్రల తగ్గింపు జరిగింది. ఆ తగ్గింపు భావం ముగిసిన చోట జరిగినా, ఎంతో అర్ధవంతంగా జరిగింది. జొన్న చేలలో తారసపడ్డ పడుచు, ముగ్ద, మసక చీకటి రాతిరిలో నాయకుణ్ణో తిరిగి చూస్తూ అతని గుండెలు తరుక్కొనిపోగా దిక్కుతోచక మూగవోయిన స్థితి అది. గుండెలో నిండుకొన్న శూన్యాన్ని సూచించడానికి చతుర్మాత్రా గణం వేయలేదు భావానుగుణంగా.” ఈ వ్యాఖ్యానం కావ్యకర హృదయాన్ని సమర్ధంగా వ్యక్తం చేస్తున్నది.

పదమూడు (ప్రకరణాలుగా (భాగాలుగా), గేయ-వచనకవితా మి(శ్రంగా సాగింది

'జాతిరత్నం' కావ్యం. ఈ కావ్యంలో వచనకవిత గేయగతులకు దగ్గరగా నడిచిన తీరును [ప్రధానంగా భావించి, అందలి లయాత్మకతను విచారించారు డాఃరాముగారు. గేయంలో వలెనే సినారె వచనకవితలో కూడా యతి(్రాసలు అంత్యప్రాసలు యథావకాశం పాటించారు. ఈ కావ్యంలో గేయం తర్వాత వెంటనే (ప్రవేశించిన వచనకవితలో కూడా త్రిశ్రాది గతుల పరిమళాలు ఎలా ్రసరించాయో విశ్లేషించి లయాత్మకతను రుజువుపరిచారు. ఉదాహరణకు ఒకటి - రెండవ (ప్రకరణంలో జవహరుని జనన-బాల్య సన్నివేశాలలోని పంక్తులివి-

“అది స్వరూపారాణి హృదయమ్ములోని తా

మ్మిది నెలల స్వప్నాలు ఎదిగిపండిన వేళ అని ఖండగతిలో ఆరంభమైన జననవృత్తాంతం ఎనిమిది ఖండాలుగా సాగి-

౫!

“బాలజవహరుని రతనాలమూర్తిని గన్న వంగడము కనకా(ద్రి శృంగమై తళుకొత్తె” -అని ముగుస్తుంది. ఆ తర్వాత మొదలైన వచనకవిత పై ఖండగతి5 దగ్గరగా ఇలా సాగుతుంది. జవహరుని/బాల్యం ( )ఏ/ఇలాగ 5444వ 10 జాజితీ/వలా (ప్రా/కి పోయిం/ది క+5+ర్‌+1=16 'ప్రతిబుతువు/అతని బ్రతు/కులో (౫) 5+5+5+3=13 వసంతం/లాసాగి/పోయింది 5+5+5=15 గేయంలో వలె ఈ వచనకవితలో పాదాద్యక్షరాల యతిమైత్రి, అంత్యప్రాస సరిపోయింది. మొదటి పాదం 'బాల్యం' దగ్గర ఒక మాత్రకాలం ఆగి, “ఇలాగా” లోని “గి ను 'గా గా చదివితే ఖండగతి లయను సంతరించుకుంటుంది. రెండోపాదంలో 'జాజితీవలా' లోని 'లా' ను 'ల' అని స్వం చేసి చదివితే ఖండగతిలయ కుదురుకొంటుందని విడమరచి వచనకవితలోని లయాత్మకతను చూపారు డా॥ రాముగారు. మాత్రాచ్చందంలో సాగిన 'భూమిక' కావ్యంలోని త్రిశ్రాదిగతుల్లో లయ వైవిధ్యం అద్భుత మనోజ్ఞంగా లలితలాస్యంగా గంభీరతాండవంలా అభివ్యక్తమైన విధానాన్ని సనిదర్శనంగా వక్కాణించారు రాముగారు. ఉదాహరణకు ఒకటి. -నాల్గవ ఖండంలోని ఈ పంక్తులు. “మబ్బుకు-మనసు-న్నదనీ యలయ2ాభాంసశాస మబ్బుకు-కనులు-న్నవనీ మబ్బుకు-చెవులు-న్నవనీ మబ్బుకు-చవులు-న్నవనీ భావించిన ఒక-దయనీయ ప్రవాసి =క్షేరీ ప్రణయతీిర్హ్ణ-సంసేవన-చిరపిపాసి ఇతి ౮/11

కామార్హుడు కాడు; వాడు కవితాత్ముడు ౨కే8 అజ్ఞుడు కానేరడు; విరహరసజ్ఞాడు =|8

త్రిశ్రగతిలో సాగిన ఈ పంక్తులకు లయాత్మకత* దృష్టితో రాముగారు చేసిన సూక్ష్మమైన వ్మ్హేషణ, స్పష్టమైన వివరణ ఇలా ఉన్నాయి- “త్రిశ్రగతిలో రాసిన ఖండంలో 'హస్వపాదాలలో ఒక లయ, దీర్చపాదాలలో మరొకలయ కనిపిస్తున్నాయి. 'హస్వపాదాలలో చతుర'్రగతి లలితంగా లాస్యం చేసింది. దానికి కారణం అన్ని పాదాలలోను పాదం మొదటి చతుర్మాత్రాపదం (మబ్బుకు), చివరి చతుర్మాత్రాపదం (న్నవనీ) ఒకటే కావడం, చివరి అక్షరం ఒకే స్వరంతో (ఈ) కూడి ఉన్న ద్రుతస్వరం (నీ) ఉండటం వల్లను, అన్ని పాదాలలోను అవే గణాలు (భ+స+స) ఉండటం వల్లను, లలితాక్షరం సంయోజనం వల్లను, రెండు ద్విత్వాక్షరాలు, ఒక దీర్జాక్షరం తప్ప, మిగతావన్నీ (హస్యాక్షరాలే ఉండటం వల్లను లయ లలిత లలితంగా లాస్యం చేసింది. అన్ని పాదాలలో చివరి అక్షరం 'నీ' ఉండటం వల్ల లయలో చక్కటి తూగు వచ్చింది. తర్వాతి పాదాలలోని (త్రిశ్రగతిలోని లయలో ఒక జాజ్వల్యం కనిపిస్తుంది. దానికి కారణం షణ్మాత్రా పదబంధాలను ఎక్కువగా కూర్చడం. దీర్చాక్షరాల సంయోజనం, చివరి రెండు పాదాలలో ప్రథమా విభక్తి (డు) తో కూడుకొన్న పదాల ఆవృత్తి - వీటివల్ల ఒక ఉజ్జ్వలమైన లయ తొణికిసలాడింది. ప్రతి రెండు పాదాలకు సంఘటించిన అంత్యప్రాస ఆ 'లయ'కు మరింత (ప్రాథిమను చేకూర్చూయి.”

ఈ (గ్రంథంలో నాల్గవ అధ్యాయం సినారె లలితగీతాల-చలనచి(త్ర గీతాలలోని లయాత్మకతా పరిశీలనం. మొదట-లలితగీత నిర్వచనం, ఆరంభ దశలో లలితగీతాల భూమికగా - వెలువడిన దేశభక్తి - దైవభక్తి - ప్రణయ - జొనపదగీతాలూ, సినారెగారికి ముందు ఈ గీతాల పరివ్యాప్తికి దోహదం చేసిన (ప్రసిద్ధ కవులనూ రచయితలనూ వాటిని గానం చేసిన సుప్రసిద్ధ గాయనీ గాయకులనూ, లలితగీతాల పరిపుప్టికై పరివ్యాస్తికై ఆకాశవాణి చేసిన విశేష కృషినీ విశదీకరించారు డా॥ రాముగారు.

సినారె రచించిన మధుర మంజుల లలితగీతాలలోని లయను గూర్చి వ్లేషణాత్మకంగా వివేచించడం జరిగింది. ఖండగతిలో సాగిన- “సాగుమా! ఓ నీలమేఘమా - గగనవీణామృదుల రాగమా!” అనే గీతంలో చోటు చేసుకున్న లలితలయనూ, అలాగే, “మబ్బులో ఏముంది - నా - మనసులో ఏముంది” అనే

మ.

గీతంలోని లయలో ఊపు, తూగు తరగెత్తిన తీరుతెన్నులను నిరూపించారు రాముగారు. త్రిశ్రగతిలో సాగిన- “ఈ నల్లని రాలలో ఏ కన్నులు దాగెనో” అనే ప్రఖ్యాత గీతంలో నాదలయ నాట్యమాడిన వైఖరిని వివరించారు గ్రంధకర్త, అట్టాగే - జాతీయ సమైక్యాన్ని ప్రబోధించే - “గుండె గుండె కొక దీపం వెలిగింది శిరము శిరము కొక శిఖరం పెరిగింది”

• అనే గీతంలోని పల్లవిలో ద్రుతలయ పల్లవించిన తీరునూ, లయకు జౌద్దత్యం ఏర్పడిన వైనాన్నీ లయ హృదయోల్హాసంగా పురివిప్పిన సంవిధానాన్నీ వివరంగా విళ్లేషించి చూపడం జరిగింది. ఇక చతుర'్రగతిలో నడిచిన -

“బాపూజీ బతికే వుంటే

ఏం చేసేవాడు? ఏం చేసేవాడు? మి(శ్రగతిలో సాగిన -

“మంచు కొండలు పెరుగుతున్నవి

మహీరుహములు పెరుగుతున్నవి

పెరుగలేనిది ఒకే ఒక్కటి

పిరికిమానిసి జీవితం”

• అనే గీతాల్లోని లయలో ఒక నవ్యత, ఒక సమత ఎలా వికసించాయో విశదీకరించారు డాః ఎం!కె.రాము గారు. ఇలా - వివిధ గతుల్లో పూచిన సినారె లలితగీతాలలో లయాత్మకత ఎలా సురభిళించిందో స్థాలీపులాకన్యాయంగా రుజువు చేశారు రాముగారు.

డా॥ సి, నారాయణరెడ్డిగారు 1962 నుండి చలన చిత్ర గీతాలు (వ్రాస్తున్నారు. ఈ నలభైఏళ్ళలో దాదాపు మూడువేల పాటలు (వ్రాశారు. వారి పాటలన్నీ భావబంధురంగా రాగమధురంగా (శ్రుతిపేయంగా లయమనోజ్ఞంగా రసిక ప్రేక్షక (శ్రోతలను అలరించి, ఆ మహాకవికి మంచిపేరు తెచ్చిపెట్టాయి. రసవత్తమంగా గేయకావ్యాలు రచించిన (ప్రతిభావంతుడైన నారాయణరెడ్డి గారికి చలన చిత్రగీతాలు

3%

సంతరించడం నల్లేరుపై బండినడక, నిర్చంధాలెన్నున్నా సినారెగారు అరగంటలో అలవోకగా రమణీయగీతాలు రచించిన సందర్భాలు అనేకం. వారి పాటలను గూర్చిన, వారే రచించిన - 'పాటలో ఏముంది నా మాటలో ఏముంది" అనే రెండు సంపుటాలలో అనేకాంశాలు పొందుపరుచబడ్డాయి. సినారెగారు మొట్టమొదటి సారిగా పాటలు వ్రాసిన 'గులేబకావళి కథ" చిత్రంతోనే తెలిసిపోయింది వైవిధ్యమున్న పాటలు (బ్రాయడం వారికి కరతలామలకమని. నారాయణరెడ్డిగారు మధుర గాయకులు కూడా కావడం వల్ల వారు (వ్రాసిన పాట గాయకులకూ సంగీత దర్శకులకూ సౌలభ్యాన్ని సంతరించి పెట్టుతుంది. డా॥ ఎం.కె.రాముగారు ఈ (గ్రంధంలో సినారెగారు వివిధగతుల్లో వ్రాసిన విశ్రుత గీతాలను ఉదాహరించి, వాటిలోని లయాత్మకతను మ్లోషణాత్మకంగా ఆవిష్కరించారు. అంతేకాకుండా, ఆయాగతుల్లో సాగిన వివిధ చలనచిత్ర గీతాలను పల్లవిమాత్రంగా ఉట్టంకించి చూపారు. రచన, స్వరకల్పన ఏయే గతుల్లో సాగినవో కూడా తెలిపారు. విశేషించి, పాడిన గాయనీ గాయకుల సంగీత దర్శకుల పేర్లను కూడా పేర్కొని పాఠకులకు జ్ఞానానందాన్ని పంచారు,

భావసౌకుమార్యాన్నీ (శ్రుతి రమ్యతను పొదుగుకొని, ఖండగతిలో సాగిన 'ఏకవీర' చిత్రంలోని - “తోటలో నారాజు తొంగి చూసెనునాడు” - అనే పాటలో ఒకే రకమైన (ప్రమాణం గలిగిన పదాల ఆవృత్తి అనుప్రాస రమ్యత, లలితాక్షర సంయోజనం, బేసి సరిపాదాల గురు లఘ్వుక్షరాల (క్రమం, పాదాద్యక్షరాల యతిమైత్రి - వీటన్నింటి సరస సమ్మేళన ఫలితంగా లయాత్మకత ఎలా పురులు విప్పి నర్తించిందో విశ్లేషించి వివేచించారు. డా॥ రాము గారు, “నీ చరణ కమలాల నీడయే చాలు” - “ఆడవే జలకమ్ములాడవే” అనే పాటలు కూడా ఇలాగే ఖండగతిలో ఖండచాపులో స్వర పరుచబడ్డవని వివరించారు. అలాగే 'సతీ అనసూయ' చిత్రంలో మి(శ్రగతిలో సాగిన

• “ఎన్ని జన్మల ఎన్ని నోముల-పుణ్యమో ఈ నాడు కంటిని”- అనే గీతాన్ని, 'నిప్పులాంటి మనిషి చిత్రంలో - 'అల్లాయే దిగివచ్చి' అనే సాకీతో మొదలయ్యే - "స్నేహమే నా జీవితం - స్నేహమేరా శాశ్ళతం' గీతాన్నీ, త్రిశ్రగతిలో తీవెలు సాగిన
• "నన్ను దోచుకుందువటే వన్నెల దొరసాని” (గులేబకావళి కథ'-చిత్రం) అనే పాటనూ, 'పూజాఫలం' చిత్రంలోని - “పగలే వెన్నెల-జగమే ఊయల” - అనే

ఎ

పాటనూ, చతుర(్రగతిలో అతివేగంగా అలలెత్తిన - చరణకింకిణులు ఘల్టుఘల్టు మన' - కరకంకణములు గలగలలాడగ” అనే చెల్లెలి కాపురం' చిత్రగీతాన్నీ, 'నిర్ణోషి చిత్రంలోని - “మల్లియలారా! మాలిక లారా[” అనే పాటనూ, 'అమ శై మాటి చిత్రంలోని - “మాయదారి సిన్నోడు-మనసే లాగేసిండు” అనే గీతికనూ వి్లేషించి

• వీటన్నింటిలో శతపదత్ర సుందరంగా విరిసి పరిమళించిన లయాత్మకతను సుదీర్హంగా సునిశితంగా మాత్రాసంఖ్యా పరిగణనంతో పాటు విడమరచి వివరించారు డా॥ ఎం.కె.రాము గారు. ఈ విశ్లేషణను చూస్తే తెలుస్తుంది ఈ పరిశోధకునికి లయపట్ల ఎంత గాఢాధ్యయనం ఎంత గభీర పరిజ్ఞానం ఉన్నాయో. మొత్తం మీద, సినారె చలనచిత్ర గీతాలకు విసృత జనాదారణ కలుగడానికి 'మూలకారణం' అందలి లయాత్మకతే అని తమ అభిప్రాయాన్ని స్పష్టీకరించారు డా॥ రాముగారు.

ఇక- చివరిదీ అయిదవదీ అయిన 'లయావలోకనం' అనే అధ్యాయం 'సింహావలోకనం' వంటిది. చాలా చిన్నది; రెండు పుటలకు మించనిది. ఈ సిద్దాంత (గ్రంధంలోని అధ్యాయాలలోని (ప్రధాన విషయం సారభూతంగా రేఖామాత్రంగా అవలోకించబడింది ఇందులో. ఈ సిద్దాంత రచనలో ఉపకరించిన (గ్రంథాల పట్టికతో పాటు లయ నిర్ణ్మయంలో ఉపయోగపడ్డ ముఖ్యమైన చలన చిత్రాల ఆడియో క్యాసెట్లు కూడా పేర్కొనబడడం విశేషం,

కవితలో లయను గుర్తించడం, లయాత్మకతను విశ్లేషించి వివరించడం అంత సులభమైన పనికాదు. అందుకు విమర్శకునికి సువిశాల ఛందః పరిజ్ఞానం, సునిశిత ధిషణావైభవం, గీతరచనా వైశారద్యం ఉండాలి. గేయంలోని గతినియతి, యతుల బిగింపు, వివిధ ప్రాసల పోహళింపు, మాత్రాధిక్య మాత్రాలోపాలు, స్వరవ్యంజన సౌష్టవం, గురలఘ్వక్షర సంయోజనం, అనులోమ విలోమ మాత్రాగణ ప్రయోగం, సమాపక అసమాపక (క్రియారచన, భిన్నవాక్య సంకలనం, శైలీభేదం, దీర్దసమాస చాలనం, ద్విర్తుక్తపద, ద్విత్వసంయుక్త వర్ల్ణయుగక్షర విశేష వినియోగం, సబిందుపద విరచన - ఇలా గీతికా రచనలోని అనేకాంశాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది లయ. రసభావోద్దీపకంగా సన్నివేశానుగుణంగా విభిన్న పాత్రల విశేష మనఃస్థ్రితికి అనురూపంగా ప్రతిభావంతుని రచనలోని లయలో భేదాలేర్చడుతాయి. వాటి వల్ల లలితంగా ఉద్ద్ధతంగా ద్రుతంగా విలంబితంగా ఇలా-లయ, గేయంలో పలుపోకడలు

)౮1

పోతుంది. వెయ్యి సొగసులు వెదజల్టుతుంది. రసిక పాఠకుణ్ని తన విచిత్ర విలాస గమనంతో తనవైపు లాక్కుంటుంది. తన సౌందర్య సొగంధ్య మాధుర్యాలను అందిస్తుంది. వాటిని అనుభవించడానికి అర్హత అదృష్టమూ రెండూ ఉండాలి. ఈ రెండూ ఉన్న అదృష్టవంతుడు డా॥ ఎం.కె.రాముగారు.

ఈ సిద్దాంత (గ్రంథరచన చక్కని వ్యావహారిక భాషలో సాగింది. అక్కడక్కడ జంప్‌, ట్యూన్‌, రన్‌ఆన్‌, ఫోకస్‌ వంటి ఆంగ్లపదాలు (ప్రయుక్తమైనా అవి పాఠకుల అవగాహసౌలభ్యం కోసమే ఉద్దిష్టమైనాయి.

డా॥ ఎం.క.రాముగారు మంచి కవీ వక్తా కావడం వల్ల ఈ (గ్రంథంలోని రచన సరళలలితంగా ఉచ్చారణసులభంగా (శుతిసుభగంగా విషయ స్పష్టంగా వ్యాఖ్యామనోజ్ఞంగా తీవెలుసాగింది. ఇంత చక్కని పరిశోధన (గ్రంథాన్ని అందించిన ఆప్రమిత్రులు డా॥ ఎం.కె.రాముగారిని అభినందిస్తున్నాను.

తెలుగు చలనచిత్ర జగత్తులో అనేక రసరమ్య గీతాలకు తన గానాభినయ నైపుణ్యం ద్వారా ప్రాణం పోస, నటనకళా హిమాలయ శిఖరాల నధిరోహించి, అందరికీ నవానందసుధను పంచిపెట్టిన తెలుగుల కన్నుల పున్నమి వెన్నెల, నిత్య నవహరిత యువ కథానాయకుడు, మానవ జీవన పరమార్ధం తెలిసిన మహామనీషి నాట్యవేద మహర్షి నటస(మ్రాట్‌డా॥ అక్కినేని నాగేశ్వరరావు గారికి ఈ (గ్రంథాన్ని దాః ఎంకె. రాముగారు అంకితం చేయడం సుకృతవిశేషం. అందుకు శ్రీ రాముగారికి వలె నాకూ చాలా ఆనందంగా ఉంది. (గ్రంథ స్వీకర్తలు డా॥ అక్కినేని నాగేశ్వరరావు గారికి నా హార్దికాభినందనలు.

౫061

వరప్రసాద్‌ హృదయలేఖిని నుండి... పద్మభూషణ్‌ డా॥ కె.ఐ. వరప్రసాద్‌రెగ్ని య సంగీతం సకలహృదయ సమ్మోహనకరం ఈ రసస్పందనకు మూలకారణం నాదసుఖం ఈ నాదసుఖం భాషాతీతం, జీవసహజాతం నాదంలోయీ సౌఖ్యం ఎక్కడిది? సము(ద్రపుఘోష కావచ్చు, పక్షుల కిలకిలలు కావచ్చు పసిపాప కేరింతలు కావచ్చు, పైరగాలి రెపరెపలు కావచ్చు నియమిత కాలవ్యవధితో వెలువడే యీ శబ్దాలు ఒక రథిమ్‌ (లయకు లోబడడం చేతనే మన చెవుల కింపు, హృదయానికి హాయి చేకూరుస్తున్నాయి. సృష్టిలో తాలి నాదంగా చెప్పబడే (ప్రణవనాదం సైతం - ఉదాత్త, అనుదాత్త, స్ఫురితాలనే మూడు రూపాలుగా వెలువడి - సంగీతానికి (శ్రీకారం. ఓంకారం చుట్టింది. లయను నాలుగు గతులుగా - (త్రిశ చతురస్ర, మిశ్ర ఖండగతులుగా

• విభజించి భావాన్ని బట్టీ (శృంగార రసానికి (తిశ్రగతి అనువైనదట) స్వారస్యాన్ని పెంచవచ్చని కనుగొన్నారు ఆదికవులు. లయసమన్వితమైన శబ్దసమూహం కంఠవశం అవుతుందని, అతడి హృదిలో, మదిలో చిరాయువుగా నిలుస్తుందని (గ్రహించారు మన పూర్వీకులు. లయవిన్యాసం తెలిసిన కవులు వివిధగతుల గమనంతో లయను పోషించి కవితకు హొయలు ౫6111

కూర్చారు. అందుకే - నాటి వేదాల నుండి, నేటి గేయాల వరకు, నాటి మంత్రాల నుండి, నేటి నర్సరీ రైమ్స్‌ వరకు పాలల్లో మీగడలా అన్నిటిలోనూ అంతటా లయ అంతర్జ్నిహితంగా వుంది.

ఈ విషయాన్ని అనేకానేక కావ్యాల్లోని, కవితల్లోని ఉదాహరణల విశ్తేషణల ఆధారంగా లయాత్మకత లేని కవితల్లేవనే సిద్దాంతాన్ని (ప్రామాణికంగా ప్రతిష్టించారు 'జ్ఞానపీఠా'ధిపతులు 'పద్మభూషణులు'" ఆచార్య నారాయణరెడ్డిగారు. “లయ విశ్చనాడీ స్పందన. బుగ్వేదంలోని మొదటి మం(తం 'అగ్నిమీళే పురోహితం” కానీయండి, ఆదికావ్యం రామాయణంలోని “మానిషాద (పతిష్టాంత్వం” కానీయండి, (త్రిశగతిలో నడిచే మాత్రాఛందస్సులో పఠించవచ్చు.” అంటారాయన తన “తెలుగుకవిత-లయాత శ్రకత” (యువభారతి 1992నాటి ప్రచురణ) అనే (గంథంలో.

ఈ సిద్దాంతాన్ని ప్రతిపాదించిన సినారె కూడా తన కవితలలో, గేయకావ్యాలలో, లలిత గీతాలలో, సినీగీతాలలో లయాత్మకత (ప్రదర్శించారని నిరూపించారు డా॥ ఎం.కెరాము తన సిద్ధాంతవ్యాసం 'సినారె కవిత-లయాత్మకత'లో. ఒక్కొక్క రసాన్ని, సందర్భాన్ని, సన్నివేశాన్ని, పౌత్రాచిత్యాన్ని పండించడానికి లయలోని (త్రిశ్ర చతురస్ర, మిశ్ర ఖండగతుల్లోని ఒక్కొక్క గతిని సినారె ఎలా వాడుకున్నారో దానిలో సోదాహరణంగా వివరించారు డా॥ రాము. ఆ సిద్దాంత వ్యాసమే పుస్తకరూపంలో యిప్పుడు మీ చేతులను అలంకరిస్తోంది.

హాసం, హాస్య-సంగీత ప(ిక' ద్వారా మూడేళ్లకు పైగా హాస్య, సంగీత (ప్రియులను అలరించిన అనుభవం ఆలంబనగా ఈ ప్రచురణల రూపంతో పాఠకుల ముందుకు తిరిగి వచ్చాం. హాస్యం, సంగీతం అనే అంశాలతో కూడిన పుస్తకాలను సాధ్యమైనంత తక్కువ ధరకు పాఠకులకు అందించాలన్న సదుద్దేశంతో (ప్రారంభించబడిన మా సంస్థ వెలువరిస్తున్న 20 వ (ప్రచురణ యిది. శాంతా

బయోటెక్సిక్స్‌ ద్యారా మేలైన బౌషధాలను, టీకాలను అందుబాటులో అందించి పలువురి (ప్రశంసలందిన అనుభవానికి యిది పొడిగింపు వంటిది. తగ!

2005 ఉగాది నుండి హాసం” ఇప్పటికి 19 పుస్తకాలు వెలువరించింది. ఈ పుస్తకంలో కనబడే మా ప్రకటన చూస్తే హాస్యం, సంగీతం అనే రెండే రెండు అంశాలపై మేము ఎన్ని తరహాల పుస్తకాలు ప్రచురించగలిగామో తెలుస్తుంది. 'హాసం' పాఠకులకు యిన్నాళ్ళూ సినీసంగీతపు మధురిమలను అందిస్తూ వచ్చాం. ఆ మధురిమల వెనుకనున్న మర్మాలను అందిస్తున్నాం యీ పుస్తకం ద్యారా.

పాఠకాదరణే మాకు యింధనం. ఇప్పటివరకూ వెలువడిన మా పుస్తకాలన్నీ (ప్రజాదరణ పొందాయని తెలియపరచడానికి సంతోషిస్తున్నాను. మొదటి ప్రచురణ వెలువడిన కొన్ని నెలల్లోనే మలి ప్రచురణకు సిద్ధమవుతున్నాయి. ఈ పుస్తకం కూడా మీ ఆదరాన్ని చూరగొంటుందని ఆశిస్తున్నాను. 'హాసం' పారకులలో రసజ్ఞులూ వున్నారు, సంగీతజ్ఞులూ వున్నారు, జొత్సాహిక గీత, సంగీతకారులూ వున్నారు, విషయ జిజ్ఞాసువులూ వున్నారు. పదికాలాలపాటు మనగలిగే పాట రూపుదిద్దుకునే కిటుకు లయ అనీ, దాన్ని కాపాడుకోలేని గీతం, రచన అర్జాయుష్కురాలేననీ హెచ్చరించే యీ పుస్తకం చదవాలి వారందరూ!

పాపాయికి జోలపాడే తల్లి కావచ్చు, వచనరచనకే పరిమితమయ్యే రచయిత కావచ్చు లయజ్ఞానం నేరిస్తేనే శ్రోతకు, పరితకు సాంత్వన కూర్చగలరు. ఆ గుట్టుమట్లను సరళమైన భాషలో 'హాసం' పారకుడికి అందిస్తున్నారు డాః రాముగారు. అవధరించండి.

“కొనడం మీ వంతు - ఆకట్టుకొనడం మా వంతు' అని 'హాసం' నినాదం. మీరీ పుస్తకాలు ఆదరించి, కొని, కొనిపించి మరిన్ని పుస్తకాలను అందించడానికి మమ్మల్ని ఉత్సాహపరుస్తున్నారు. ధన్యవాదాలు.

ప్రచురణకర్త ౫0/

నామాట = డొ॥ ఎం.క. రాము సంగీతంపట్ట సాహిత్యంపట్ల, మనసంస్కృతిపట్ల నాకు అంతులేని అభిమానం అందుకే రసమయి సంస్థను స్టాపించి దాదాపు గత నాలుగు దళాబ్దాలుగా సై రంగాలలో చాలా కృషి చేయడం జరిగింది. సంగీతంతో కూడుకొన్న సాహిత్య ప్రక్రియ గేయం-గీతం. గేయకర్తగా కవితా సంపుటాలు వెలువరించాను గీతకర్తగా ఆకాళవాణి దూరదర్శన్‌ల కోసం లలితగీతాలు, కొన్ని చలనచిత్ర గీతాలు, భక్తిగీతాలు అనేక క్యాసెట్లు రచించాను. (ప్రబంధాలను నృత్యనాటికలుగా రచించి రవీంద్రభారతి వంటి ప్రముఖ రంగస్థలాలపై ప్రదర్శింపజేశాను. సుప్రసిద్ద సంగీతదర్శకులు డా॥ సాలూరి రాజేశ్వరరావు గారి సాహచర్యంలో సంగీతంలోని రాగాల పట్ట లయపట్ల ఎన్నో మెళకువలు నేర్చుకున్నాను. వృత్తిరీత్యా అర్హగణాంక శాఖలో పనిచేసిన నేను ప్రవృత్తికిష్టమైన తెలుగుభాషా సాహిత్యాల పట్ట మక్కువతో ప్రముఖ సాహితీవేత్త ఆచార్య ఎల్లూరి శివారెడ్డి గారి ప్రోత్సాహంతో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో ఎం.ఏ (ప్రైవేటుగా పాసయ్యాను. అప్పుడు యువభారతి వారు డా! సి.నారాయణరెడ్డి గారిచే “తెలుగుకనవిత లయాత్మకత” పేరున నాలుగు ఉపన్యాసాలు యేర్పాటు చేయడం జరిగింది. అది (ప్రేరణగా ఆచార్య ఎల్లూరి శివారెడ్డిగారి పర్యవేక్షణలో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయానికి 'సినారె కవిత లయాత్మకత” పేరున పరిశోధనవ్యాసం సమర్పించి డాక్టరేట్‌ పట్టాను ఆంధ్రప్రదేశ్‌ గవర్నరు, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం కులపతులు శ్రీ సుర్‌జిత్‌సింగ్‌ బర్నాలా గారి నుండి స్వీకరించడం జరిగింది. ప.

కృతజ్ఞతలు

అనేక సాంస్కృతిక కార్యక్రమాల నిర్వహణలో వున్న నన్ను పరిశోధన పూర్తి చేయమని అడుగడుగునా ప్రోత్సహించి ఈ (గ్రంధాన్ని మనసారా అంకితం స్వీకరించడానికి అంగీకరించి అంకితమంటే అనే స్వీకృతిని అందించిన పూజ్యులు మహానటులు దాదాసాహెబ్‌ ఫాల్కేఅవార్డు (గ్రహీత పద శైభూషణ్‌ డా అక్కినేని నాగేశ్వరరావు గారికి,

సంగీత సాహిత్యాలను అమితంగా అభిమానించి ప్రోత్సహిస్తూ నా “మనిషి ఎదిగితే” కవితాసంపుటిని అంకితంగా స్వీకరించి ఈనాడు ఈ (గ్రంధాన్ని తమ “హాసం” సంస్థ పక్షాన ప్రచురణ బాధ్యతను కూడా సహృదయంగా స్వీకరించిన శాంతాబయోటెక్నిక్స్‌ అధినేతలు పద్మభూషణ్‌ డా॥ కె.ఐ. వరప్రసాదరెడ్డి గారికి,

“శెలుగు కవిత లయాత్మకత” ద్వారా 'యేరకులుగానే కాక .ఈ పరిశోధనాంశానికి మూలకారకులు నిండుమనసుతో ఈ (గ్రంథానికి తమ “స్పందనను అందించిన మహాకవులు జ్ఞానపీర పురస్కార (గ్రహీత పద్మభూపష్వజ్షా డాః సి.నారాయణరెడ్డి గారికి,

ఈ పరిశోధనాంశం మీద పర్యవేక్షణ భారం వహించి ప్రణాళికను సూచించి అనుక్షణం పిలిచిన వెంటనే పలికి “మనసులోని మాట” అందించిన ఆత్మీయులు (ప్రముఖకవి విద్వద్విమర్శకులు ఆంధ్రసారస్వత పరిషత్తు (ప్రధాన కార్యదర్శి ఆచార్య ఎల్లూరి శివారెడ్డి గారికి,

ఈ పరిశోధన విషయంలో గేయకావ్యాలపై లయాత్మకతపై అమూల్యమైన సలహాలు అందించిన ఆధునికాంధ్ర గేయకవిత్వంపై అద్వితీయ పరిశోధన చేసి (ప్రామాణిక సిద్దాంత (గ్రంథాన్ని ఆంధ్రులకు అందించినవారు (ప్రముఖ కవి ఆత్మీయ మిత్రులు ఆచార్య జి. చెన్నకేశవరెడ్డి గారికి,

04/11

ఈ సిద్దాంత (గ్రంథాన్ని ఆమూలా(గ్రం చదివి “లయమాధురి" శీర్షికన విపులమైన పీఠికను అందించిన ్రముఖ విద్వత్కవి సాహితీవేత్త “సాహితీ సుధానిధి” డా॥ తిరుమల శ్రీనివాసాచార్య గారికి,

పురాణ (ప్రబంధ కావ్యాలలోని వృత్తాలలోని లయాత్మకత విషయంలో సలహాలందించిన ఆత్మీయులు “అపూర్వ పంచసహ(స్రావధాన సార్వభౌమ” డా॥ మేడసాని మోహన్‌ గారికి,

లలితగీతాలు చలనచిత్ర గీతాలలోని లయాత్మకత నిర్ణయంలో సహకరించిన సంగీత గేయధార సృష్టికర్త డా! సాయికృష్ణయాచేంద్ర గారికి, ప్రముఖ చలనచిత్ర సంగీతదర్శకులు సోదరులు శ్రీ సాలూరి వాసూరావు గారికి,

ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం తెలుగుశాఖలో నాపట్ల అభిమానం చూపించి సహకరించిన ఆచార్య ఎస్‌.వి.రామారావు గారికి, ఆచార్య సుమతీ నరేంద్ర గారికి,

సిద్దాంత వ్యాసాన్ని ఆమూలా(గ్రం చదివి కొన్ని సూచనలందించిన

ఆం(ధ్రవిద్యాలయకళాశాల తెలుగుశాఖ పూర్వఅధ్యక్షులు డా॥ టి. ప్రభాకరరెడ్డి గారికి,

ఈ సిద్దాంత వ్యాసాన్ని డి.టిపి. చేయడంలో (గ్రంథరూపంలో అందంగా

ముద్రించడంలో పరిమిత సమయంలో సహకరించిన కళాజ్యోతి అధినేతలు ఆత్మీయులు శ్రీ బాపన్న గారికి, శ్రీ దేవేందర్‌ గారికి నా కుటుంబ సభ్యులు మా పెద్దమ్మాయి దంపతులు హిమబిందు, మహేశ్‌లు, చిన్నారి మనవరాలు మయీషా, చిన్నమ్మాయి దంపతులు అభినందన ప్రఫుల్‌, మా అబ్బాయి క్షీర్తేతన్‌ నా శ్రీమతి ఆశాలత అందరూ ఈ కృషిలో భాగస్వాములు అభినందనీయులు, రగ

అనుక్రమణిక పుటలు

1. మొదటి అధ్యాయం క-12 సినారె - జీవిత రేఖలు

2 రెండవ అధ్యాయం 13-24 లయాత గైకత

3... మూడవ అధ్యాయం 25-120 గేయకావ్యాలు - లయాత్మకత 25-26 నాగార్జున సాగరం 27-48 కర్పూర వసంతరాయలు 49-65 విశ్చనాధనాయడు 67-86 బుతుచక్రం 87-102 జాతిరత్నం 103-108 భూమిక 109-120 లలిత గీతాలు, చలన చిత్ర గీతాలు - లయాత్మకత లలిత గీతాలు 123-136 చలన చిత్ర గీతాలు 137-164

5. ఐదవ అధ్యాయం 165-166 లయావలోకనం

ఉపయుక్త (గ్రంథ సూచిక 169-173

20061

మొదటి అధ్యాయం సినారె - జీవితరేఖలు

సినారె - జీవితరఖలు

డా. నారాయణరెడ్డిగారు 29.7.1931 నిజ ఆషాఢపూర్షిమరోజు కరీంనగర్‌ జిల్లా సిరిసిల్ల మండలం హనుమాజిపేటలో జన్మించారు. వ్యవసాయ కుటుంబంలో పుట్టడం వల్ల, ఏటి ఒడ్డున పల్లెపట్టున పెరగటంవల్ల ప్రకృతి అందాలు వారి మనసును ఊయలలూపాయి. తల్లిదండ్రులైన బుచ్చమ్మ, మల్డారెడ్డి దంపతులు కన్న ఏకైక సంతానం కావడం వల్ల వారి సంపూర్ణ మమతా మాధుర్యాలను పొందిన అదృష్టశాలి సినారె. తల్లిదండ్రుల అనురాగం, పల్లెపదాల నిసర్ల రాగాలు చిన్ననాడే ఆయన పలుకులో సమతను, లయను పెంచి పోషించాయి. హరికధలు, జంగం కధలలోని దరువులు ఆయనకు పరోక్ష గురువులైనాయి. 'నడకనాతల్లి' అని అన్నారు సారాయణరెడ్డిగారు. మనిషికి నడక ఎంత ముఖ్యమో కవిత్వానికి లయ కూడా అంతే ముఖ్యం. లయ గతిని నిర్దేశిస్తుంది. గమనాన్ని నిర్ణయిస్తుంది. అన్ని ధర్మాల కంటే (శ్రావ్యతాధర్మం (ప్రధానంగా కవిత్వాని కుండాలని క్షేమేంద్రుడు భావించాడు. (శ్రవణ సుభగత, నాదరమ్యత నారాయకారెడ్డిగారి కవిత్వంలో పరాంకోటినందుకున్న విశిష్ట గుణాలు. ఇది వారికి సహజంగా అలవడిన గుణం. ఆయన జీవితం తీర్చిదిద్దిన ఉద్యానవనం. ఆయన కవిత్వమూ తీర్చిదిద్దిన “'హృద్యనందనం”. నారాయణరెడ్డిగారే చెప్పుకున్నట్టు పల్లె ఆయనకు పాటనిచ్చింది. పట్నం పలుకునిచ్చింది. “పొాటమాట నా రెండు కళ్లు, మాట పాటై మోగాలని పాట మాటై నిలిచిపోవాలని నా తపన.” అందుకే నా షష్టిపూర్తి ఉత్సవంలో లాలాాాలాాాాాాడ్తత యాలాల

మాటకు దండం పెడతా పాటకు దండం పెడతా మాటను సాటను నమ్మిన మనిషికి దండం పెదతా” “ఎన్ని తెన్నుల కైతకన్నై వివారించినను ను. సౌటలోనే నాదుప్రాణాలు గలనందు” నని అన్నా విద్యారి దశలోనే నారాయణరెడ్డిగారు చిన్ననాట పాటబాటలో న కత త్రివేణీ పద్యరూపానికి ప్రథమంగా స్వాగతం పలికారు. పద్యం, నిలో. తాలినాళలో రాసిన సంగమంలా సంగమించాయి ఆయన కవితావాహి లో అటు గేయం, ఇటు పద్యకవితా సరస్వతి రూపు మారింది. తదనంతర నాల ర సమాంతరంగా, వచనకవిత ఆయన కవితారథాన్ని నడిపించాయి ౬౯ అలన స్థూలంగా. ఇదీ వారి కవిత్రాలయ నిబద్దత. చేసి, మాధ్యమిక విద్యను పుట్టిన ఊరు హనుమాజపేటలో పాఠశాల విద్య పూర్తి ర ససరాబాదులో సిరిసిల్లలోన్సు, ఉన్నతవిద్యను కరీంనగర్‌లోను ముగించారు. బి.ఏ. వరకు ఉర్దూ చౌదర్‌ఘాట్‌ క్రాశ్రాలల్రో ఇంటర్మీడియెట్‌ను, ఆర్ట్స్‌ రలు వడం వల్ల ఉర్వూ మీడియంలోనే చదువుకున్నారు. ఉర్దూ మీడియంలో ఉర్తూకవుల ముషాయిరాల కవితా సౌకుమార్యం వారికి విద్యార్థి దశలోనే అలవడింది. న సాదించింది. విద్యార్ధి గొనఫక్కిక ఆయన గళమాధుర్యానికి కొత్త రుచులను ప కల మీద శ్రావ్యంగొ దశలోనే "నవ్వని పువ్వు” శేయనాటికను రచించి ఎన్నో గౌనం చేసి శ్రోతలను రంజింపచేళారు సినారె. కథలో ఎం.ఏ. ఆ గేయనాటిక ఆనాడే ఎన్నో ప్రదర్శనలకు నాచుకుంది. ప కళాశాలలో పట్టభద్రులయ్యారు. 1954 నుండి సికింద్రాబాదు ఆర్ట్‌ అండ్‌ సైన్స్‌ పార్ట్‌టైం లెక్చరర్‌గా పని చేశారు. పరచేకణలో 1957 నుంచి 1962 వరకు ఆచార్య ఖందవల్లి లక్ష్మీరంజనంగారి పరద నే “ఆధునికాంధ్ర కవిత్వం: సంప్రదాయములు - ప్రయోగములు” అ భి న న వయ న.

(గ్రంధాన్ని సమర్పించి డాక్టరేట్‌ పట్టా పొందారు. 1963లో రీడర్‌గా పదోన్నతి పొందారు. 1976లో ఆచార్య పదవిని అలంకరించారు.

ఆయన 50వ యేట అధికార భాషా సంఘం అధ్యక్షులైనారు. అప్పటి నుండి ఆయనకు ఒక్కొక్క పదవి పదపీరమై విరాజిల్లింది. తర్వాత ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సార్వత్రిక విశ్చవిద్యాలయ ఉపాధ్యక్షులుగా మూడేళ్ళు తెలుగు విశ్చవిద్యాలయం ఉపాధ్యక్షులుగా మూడేళ్లు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వ భాషా సంస్కృతుల సలహాదారుగా కొంతకాలం ఆ.ప్ర రాష్ట్ర సాంస్కృతిక మండలి అధ్యక్షులుగా కొన్నేళ్లు రాజ్యసభ సభ్యులుగా ఆరేళ్ళ ఆ పదవులను సమర్దవంతంగా నిర్వహించారు. పద్మశ్రీ పద్మభూషణ్‌: జాతీయ అవార్డులు వారిని కోరికోరి వరించాయి. కవితాప్రస్తానం:

విద్యార్ది దశలోరాసిన “నవ్వని పువ్వు”తో వారికి కవిగా గుర్తింపు వచ్చింది. కవితారచన సాగిస్తున్న కాలం తెలంగాణా రైతాంగ పోరాటం జరిగి ఆగిపోయిన సమయం. అభ్యుదయ కవిత్వం ఒక ఉద్యమంగా ఒక మహోధృత ప్రవాహంలా వచ్చి క్రమంగా వరదతీసిన కాలం. ఈ నేపధ్యంలో నారాయణరెడ్డిగారు కలంపట్టారు. వస్తు బలమున్న రచనలు, లయాత్మక కృతులు నాలుగు కాలాలపాటు నిలుస్తాయనే నమ్మకంతో ఆయన గేయ కావ్యరచన వైపు మొగ్గారు. ఆంధ్రుల చరిత్రలో ఒక ఉజ్బల ఘట్టమైన నాగార్జున కొండలోని బౌద్దమత నేపధ్యంలోని ఒక సంఘటనను ఇతివృత్తంగా (గ్రహించి నాగార్జున సొగర గేయకావ్యం రచించారు. ఆ తర్వాత కుమారగిరిరెడ్డిరాజు వసంతోత్సవ వైభవాలను లకుమాదేవి (ప్రాణ త్యాగాన్ని ఇతివృత్తంగా తీసుకొని కర్ఫూర వసంతరాయలు గేయకావ్యాన్ని రచించారు. తొలినాళ్లలో నారాయణరెడ్డిగారు తెలంగాణా ప్రాంతంలో దాదాపు ఉన్నత పారశాల ఉన్న ప్రతి తాలూకా కేంద్రంలోనూ ఈ రెండు కావ్యాలను గానంచేసి ఎంతో కవితా చైతన్యాన్ని, భాషాభిమానాన్ని కలిగించారు. ఉర్జూకు పట్టంకట్టిన నిజాంపాలనలో తెలుగుభాష పట్ల అభిమానం కలగడానికి దాశరధి, నారాయణరెడ్డిగార్ల కవితాగానాలు పరోక్షంగా దోహదం చేశాయనడం చారిత్రక యాథార్ష్యం. ఆ విధంగా పల్లెేపదాల లయాత్మకత, ఉరూ కవిత్వంలోని సౌకుమార్య సౌందర్యాలు, ముషాయిరాల ాాలాాాాాాాడుక యా

తుషారాలు తెలుగు కావ్య ప్రబంధాల సంస్కార పరిమళాలు ఆయన కవితా మార్గాన్ని తీర్చిదిద్దాయి. 'నవ్వనిపువ్వు' నుంచి “ఏవీ ఆ జీవనిధులు” దాకా 75 కవితా(గ్రంధాలు వెలువరించారు. సప్తతిపూర్తి సందర్భంగా నారాయణరెడ్డిగారి సమ[గ్ర సాహిత్యాన్ని 18 సంపుటాలుగా ప్రచురించారు. వారి జన్మదిన సందర్భంగా (ప్రతియేటా ఒక కవితాసంపుటిని వెలువరిస్తున్నారు. విద్యార్థి దశలోనే ఆంధ్రాభ్యుదయ ఉత్సవాల్లో వ్యాఖ్యాతగా ఆరంభమైంది వారి ఉపన్యాసకళ. ఆయన వ్యాఖ్యాన ప్రతిభవల్ల ఆ సభలెంతో రక్తికట్లాయి. వ్యాఖ్యానం చేసినా, ఉపన్యాసం చెప్పినా ఎంతో లయాత్మకమైన భాషలో కొనసాగి అవి శ్రోతలను మంత్రముగ్ధుల్ని చేస్తాయి ఆయన మూర్తీభవించిన లయ, మాట్లాడినా, పాట రచించినా వేదికమీద (ప్రసంగించినా, తరగతిలో బోధించినా, సదస్సులో ఉపన్యసించినా లయల సెలయేరులు కదలివస్తాయి, కలంవెంటా, గళంవెంటా. అందుకే ఆయన భారత దేశంలోనే కాదు అనేక ప్రపంచ రాజ్యాలలో విసృతంగా పర్యటించి తెలుగుభాష మాధుర్యాన్ని, తెలుగుపాట తియ్యదనాన్ని అమృతంలా పంచిపెట్టార్పు. సినారె పద్యం, గేయం, గేయనాటిక, సంగీతరూపకం, లలితగీతాలు, చలనచిత్ర గీతాలు, ద్విపదులు, మాకందాలు, (ప్రపంచపదులు, గజళ్చు చలన చి(త్రాల సంభాషణలు మొదలైన సాహిత్య ప్రక్రియలెన్నిటినో సుసంపన్నం చేశారు. నారాయణరెడ్డిగారికి సమతపట్ల మమత ఎక్కువ. అసమత్వం అంటే అసహనం వెల్లడిస్తారు. కవిత్వంలో వున్నా, సమాజంలో వున్నా. సామాజిక దురన్యాయాల పట్ట సమకాలీన సంఘటనల పట్ల ఎప్పటికప్పుడు స్పందిస్తూ యువకవులతో పోటీపడుతూ నిరంతరం కవితారవన చేస్తున్న మహాకవి ఆయన. అందుకే 'కవిత్వం నా శ్వాసి అని ఆత్మవిశ్యాసంతో అనగలిగారు. ఆయన కవిత్వంలో మానవతకు మకుటం తొడిగారు. (ప్రగతికి పట్టంకట్టారు. తెలుగువారి స్వరూప స్వభావాల్ని సహజసుందరంగా ఇలా చిత్రించారు. “పంచెకట్టుటలో ప్రపంచాన మొనగాడు లాడ కాయా

రండువాలేనిదే గడపదాటనివాడు పంచభిక్హ్వాలు తన వంచాన వడ్డించ గోంగూర కోసమై గుటకలేసేవాడు ఎవడయ్య ఎవడువాడు ఇంవెవడయ్య తెలుగువాడు” తెలుగుభాషకు ఒక గుడి తెలుగు కవితకు ఒక బడి తెలుగు సాంస్కృతిక తేజానికి ఒక ఒరవడి మవోకవి డా.ని. నారాయణరెడ్డిగారు. హనుమాజిపేట నుంచి వాన్తినావురం దాకా హస్తినాపురం నుండి అఖిల విళ్ళందాకా అంచులు ముట్టిన ప్రతిభామూర్తి డా॥ సి.నారె. 77 వసంతాల జీవితంలో 60 వీళ్ల సాహితీ ప్రస్ట్రానంలో 75 కవితా (గ్రంధాలు రాని నిత్యహరిత వైతనాన్లి నింపుకున్లు నృజనవసంతులు నారాయణరెడ్డిగారు. తన ముందు సంనస్కొరాన్ని పాదుగా చేసుకొని తన తరాన్సే గాక తన తర్వాతి తరాన్ని కూడా ప్రభావితం చేనిన సనమన్నయశీలి నీనారె. కాలం ఎన్లి మార్పులు చెందినా మానవత్త్సం చిగుళ్తేరుకునే కవితల తోటమాలి నారాయణ రెడ్డీగారు. ఇక కవితాప్రతిభా ప్రస్థానంలో ఎన్నెన్నో ప్రతిష్టాత్మకమైన మైలురాళ్లు రాష్ట్ర సాహిత్వఅకాడమీ అవార్జు కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు ముదరాసునారి రాజలక్ష్మీ అవార్డు సోవియట్‌ ల్వాండ్‌నెన్రూ అవార్డు కలకత్తావారి బిల్వారా అవార్డు కేరళవారి కుమరన్‌ ఆశాన్‌ అవార్డు ఢీల్లివారి నేషనల్‌ యూనిటీ అవార్డు భారతీయ భాషా పరిషత్‌ అవార్డు జాతీయస్తాయి సాహిత్యంలో అత్యంత (ప్రతిష్టాత్మకమైన జ్ఞానపీర్‌ అవార్డు ాలాలాాలాలాలాాడ్తై నాలా లా

వారి ప్రతిభకు అందిన నజరానాలు. పురస్కారాలే కాకుండా ఏ కవీ అందుకో లేనన్ని ఎన్నెన్నో సత్కారాలు అందుకున్నారు. యుగోస్తోవియాలో 40 దేశాలు పాల్గొన్ష విశ్చకవి సమ్మేళనంలో యావద్భారతానికి ప్రాతినిధ్యం వహించిన ఏకైక కవి డా.సి. నారాయణరెడ్డిగారు. మాౌజీ (ప్రధాని వి.పి.సింగ్‌ కాలంలో నేషనల్‌ ఇంటి(గ్రేషన్‌ కాన్సిల్‌ సభ్యులుగా ఉన్నారు. ఎనిమిదిసార్హు అమెరికాలోని అనేక సభల్లో పాల్గొన్నారు. అఖిల భారత తెలుగు సమ్మేళనాన్ని బెంగుళూరులో దిగ్విజయంగా నిర్వహించారు. యూరోపియన్‌ తెలుగు అసోసియేషన్‌ (07%) మహాసభలో ్రధానవక్షగా పాల్గొన్నారు. వారి విశ్చంభర మొదలైన కావ్యాలు హిందీ, కన్నడ, మళయాళం, తమిళం, ఇంగ్లీపు, (ఫ్రెంచి భాషల్టోకి అనూదితమైనాయి. వేలకొలదిమంది శిష్య ప్రశిష్యులకు గురుదేవులుగా, వందలకొలది సాహిత్య సాంస్కృతిక సంస్థలకు మార్గదర్శకులుగా విరాజిల్లుతున్న నిత్యనూతన చైతన్యమూర్తి డా.సి. నారాయణరెడ్డిగారు. మీరట్‌ విశ్చవిద్యాలయం గౌరవ డి లిట్‌ పట్టా, ఆంధ్ర, నాగార్జున, కాకతీయ సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయాల గౌరవ డాక్టరేట్‌లు నారాయణరెడ్డిగారు విశ్వవిద్యాలయాల స్థాయిలో అందుకున్న గౌరవాలు. విశ్వవిఖ్యాత నటసార్వభౌములు నటరత్న డా॥ ఎన్‌.టి. రామారావుగారి అవ్వోనంపై “గులేబకావళి కధ" చిత్రం ద్యారా 1962 జనవరిలో చలనచిత్ర గీతరచనా రంగ ప్రవేశం చేసిన డా.సి. నారాయణరెడ్డిగారు దిగ్విజయంగా ఐదు దశాబ్దాలు పూర్తిచేసి దాదాపు మూడువేల విలక్షణ గీతాలను రచించి పండిత పామర జనరంజకమైన గ్లామరస్‌ గీతకర్తగా యావదాంధ్రావనికి “అయ్యారే ఈ సినారె ఆత్మీయులయ్యారె" అని నారాయణరెడ్డిగారి అనుయాయులు ఆనందిస్తారు. గాయకుడుగా నారాయణరెడ్డి నారాయణరెడ్డిగారు 26-1-1984న హైదరాబాదులోని రవీంద్రభారతిలో రసమయ నిర్వహించిన సుశీలా నారాయణరెడ్డి సాహితీ అవార్డు కార్యక్రమానికి

ముందు ఒక గంటసేపు వాద్య సమ్మేళనంతో తెలుగు గజళ్లను అప్పటి ముఖ్యమంత్రి డా.ఎన్‌.టి. రామారావు గారి సమక్షంలో కర్ణపేయంగా గానం చేశారు. ఈ సిద్దాంత వ్యాసకర్త ఆ గజళ్లు ప్రముఖ చలనచిత్ర సంగీత దర్శకులు డా. సాలూరి రాజేశ్వరరావుగారి సంగీత పర్యవేక్షణలో మద్రాసులో రికార్డు చేయించి “తెలుగు గజత్హు” పేరున విడుదల చేయడం జరిగింది. ఎల్‌.పి. రికార్డుగా కూడా విడుదల కావడం విశేషం. అంతకుముందు అమెరికాలో నారాయణరెడ్డిగారు కావ్యగానం చేసిన కర్పూర వసంతరాయలు కూడా ఎల్‌.పి. రికార్డుగా విడుదలైంది. ఈ సిద్దాంత వ్యాసకర్త సారధ్యంలో డా.సి. నారాయణరెడ్డిగారు మరో రెండు క్యాసెట్టు “సినారె కవితాగాన లహరి “సినారె ప్రపంచ పదులు” గానం చేశారు. ఆ రెండు క్యాసెట్టకు (ప్రముఖ సంగీత దర్శకులు సాలూరి వాసూరావు సంగీతం సమకూర్చారు. నారాయణరెడ్డిగారే స్వయంగా స్వరకల్పర చేసుకొని గానం చేయడం అపురూపం. మామూలుగా గీతాలన్నీ వారు ఏదో ఒక ట్యూన్‌ మనసులో గానం చేసుకుంటూ రచిస్తారు. ఉపన్యాసాల్లో కూడా పొడవలసినప్పుడు శ్రావ్యంగా ఆలపిస్తారు. సినారె సమగ్ర సాహిత్యం

1. డా.సి. నారాయణరెడ్డి సమగ్ర సాహిత్యం మొదటి సంపుటం క్ష విశ్వగీతి 2. _నాగార్జునసాగరం 3 స్వపష్నభంగం జే కర్ఫూరవసంతరాయలు

2. ద్వితీయ సంపుటం

3. విశ్ళ్శనాధనాయడు 6. బుతుచ(క్రం

4. భూమిక 8. జాతిరత్నం

5. మూడో సంపుటం

6. జలపాతం 10. దివ్వెల మువ్వలు

7. నారాయణరెడ్డి గేయాలు ాలాలాలాలాలాాాాాాాడు కాయా

8. నాలుగొ సంపుటం కం, అక్షరాల గవాక్షాలు

9. మధ్యతరగతి మందహాసం 14 మరో హరివిల్టు

10. ఐదో సంపుటం

11. తేనెపాటలు 16. పగలేవెన్నెల

12. సినారె గీతాలు 6 ఆరో సంపుటం

13. సమదర్శనం 10. తెలుగు గజళ్లు

14. సినారె గజళ్లు 21. ప్రపంచపదులు

15. కలం సాక్షిగా

16. పాటలో ఏముంది నా మాటలో ఏముంది. (ప్రథమభాగం & ఎనిమిదో సంపుటం 2% పాటలో ఏముంది నా మాటలో ఏముంది. రెండో భాగం

17. తొమ్మిదో సంపుటం

18. మంటలూ మానవుడు 26. ముఖాముఖి

19. మనిషీ చిలక 28. ఉదయం నా హృదయం 29, మార్పునాా తీర్పు 30. తేజస్సు నా తపస్సు 31 ఇంటిపేరు చైతన్యం 32. మృత్యువు నుంచి

20. పదకొండో సంపుటం

21. రెక్కలు 33. నడక నా తల్లి

22. కాలం అంచు మీద్ర 35. కవిత నా చిరునామా న ాాాాాాడ్య్రర్ల లాలా

23. పం.[డైండో సంపుటం

24. ఆరోహణ 37. దృక్పధం

25. భూగోళమంత మనిషిబొమ్మ

26. గదిలో సము।(ద్రం

త్తం వ్యక్తిత్వం 41. దూరాలను దూసుకొచ్చి 13. పదమూడో సంపుటం

తీగ నవ్వని పువ్వు 4&3. అజంతా సుందరి

శత వెన్నెలవాడ 45. రామప్ప

46. తరతరాల తెలుగు వెలుగు 47. నారాయణరెడ్డి నాటికలు

47. అమరవీరుడు భగత్‌సింగ్‌ 49. జాతికి ఊపిరి స్వాతంత్ర్యం

48. పదునాలుగో సంపుటం

49. గాంధీయం 51. మీరాబాయి

50. శిఖరాలు లోయలు 53. ముత్యాల కోకిల

51. జాతీయ కవిసమ్మేళనంలోని వివిధ భాషా కవితల అనువాదాలు

52. పదహైదో సంపుటం

53. మధనం 56. విశ్చంభర

54. మట్టీ మనిషీ ఆకాశం

55. పదహరో సంపుటం

56. ఆధునికాంధ్ర కవిత్వము సంప్రదాయములు = ప్రయోగములు.

57. పదిహేడో సంపుటం

59, ముచ్చటగా మూడు వారాలు

60. సోవియట్‌ రష్యాలో పదిరోజులు

61. పాశ్చాత్య దేశాల్లో 50 రోజులు

62. నారాయణరెడ్డి గేయనాటికలు

63. వచననాటిక (సినీకవి మనస్పినీవాలీ)

లాయ

18. పద్దెనిమిదో సంపుటం 64, వ్యాసవాహిని
19. మందార మకరందాలు
20. మా ఊరు మాట్లాడింది
21. సమీక్షణం
22. తెలుగు కవిత - లయాత శ్రైకత 69, సప్తతి ఒకలిప్తగా
23. ౫10౪716 591% గ రెక్కల సంతకాలు
24. జ్యాలగా జీవించాలని
25. కొనగోటి మీద జీవితం
26. కలిసి నడిచే కలం
27. ఏవీ ఆ జీవనిధులు లాాాాాాాాాాడరూైాలాా

రెండన అధ్యాయం లయాత్మకత

అయూత్తకత కా “ఛందయతి ఆహ్హాయతీతి ఛందః' “అభిలషితార్ధ ప్రదమై అందరినీ ఆహ్లాదపరిచేది ఛందం'. అని ఛందః శబ్దనిరుక్తి, నాట్య శాస్త్రంలో భరతముని ఛందో రహితమైన శబ్దం కానీ, శబ్దమేలేని ఛందం కానీ ఉండదని అన్నాడు. “ందోహీనో న శబ్లో౭ స్తే నచ్చందః శబ్దవర్రితం ఏవం తూభయ నంయోగో నాట్యస్యోద్దోతకః న్మ్రతగే లయ ఛందోనిప్పన్నం. శ్రోత్రేంద్రియ గోచరమైన శబ్దం లయాన్వితమై రసాత్మగా మారి అనుభూతిజనక మవుతుంది. నిజంగా కవి అయినవాడు ఛంద;ః సహితం కాని పదాన్ని పలుకలేడు. సహజంగా ఛందః సహితమై కవి వాక్కు (ప్రసరిస్తుంది. “నాచ్చందసి వాగుచ్చరతి” అనడంలో అంతరార్హం ఇదే. అనంతామాత్యుడు 1 అమరకోశం, పు. 320 2 నాశాయ - డత 3. నిరుక్తం 7? ఆ.౭౩సా. లాలాాాాాాాాాాాడుక్‌ యా

“కవిత్సము ఛందోవేద్యము"” అని భావించాడు. “కావ్య చైతన్యము స్పందించు న్చానము ఛందము” అని డా. పాటిబండ మాధవళర్మగారి అభిప్రాయం. “14616 15 (116 006% 0 ౪6౧06 29 ఆ౧౧౦(౦౧౭| ంలంైగ౧ఈ 15 ₹06 50౪41 అని 15. 0౧౫౦౧౮ అభిప్రాయం. లయ (ప్రకృతి ధర్మం మనిషి ఉచ్చ్వాస నిశ్వాసాలలో, హస్తచాలనంలో, పాదగతిలో, కనురెప్పల కదలికలో, గుండెచప్పుళ్లలో, లయ ద్యోతక మవుతుంది. పూలు విచ్చుకున్నా, పులుగులు కూసినా, ఉరిమినా, మెరిసినా, వానకురిసినా (ప్రకృతిలో లయ గోచరిస్తుంది. భావావేశ పరవశుడైన కవి లయాత శైకంగానే భాషిస్తాడు. నవరసాలను లయాత్మకంగా అభివర్షించవచ్చు. ఆవర్షనలు భావామ్బుతాన్ని ప్రసవిస్తాయి. మార్గ సంగీతవాసన లేని జానపదుల గీతాలు మాత్రా చృందానికి అనుగుణంగా ఉంటాయి. విశేషమేమిటంటే వృత్తాల్లో అక్షరగణబద్ధంగా విరిగేభాష జానపద గీతాల్లో గతికి అనుకూలంగా కుదురుకొని ఉంటుంది. గతికి అనుకూలంగానే జానపదచ్చందస్సులు రాణించాయి అని విశ్హేషకుల అభిప్రాయం కూడా. నిజానికి కవిత్యానికి లయ సహజమైంది. లయను నిషేధించడం జీవితంలో చైతన్యస్పంద (క్రమగతిని నిరోధించటం లాగా అసహజమైనది. '॥42౧'5 ౧౪౪౦ 10 600౧౧౧౧౪౧|౦౭16 1/0౪ ౧)౮5102| 9064౧69 2౧౮ 4౧౧) ౧౭౩ ౧౧౦9౬0 1౧102166 9/౪1)6 ౧౧౮12౧౦౮౪9 ఇ 396౧064 ₹0గ) ౧౭6౧6 ఇ౧౮ 2౧ 1౧౧౪ ౪౧౩6 10% ౪౭166 ౫౦౧౭౪౩910౧. అని సంగీతం - మేధిను గురించి పరిశోధనచేసిన వైద్యశాస్త్ర పరిశోధకులు భావించారు. 16౧06 8064౧6 6069౧6౧౦౪9 ౧8 1౧€౧౭161/ ౦౦౧౧6౦66 ౧౦1 0౧1 ౪ 266100౧/ 56౧9260009 0641 2190 ౪/00 1201116 2౧౦ ౦౪016 56052600౧5 అన్నారు జి.ఎఫ్‌.స్టాట్‌. అందువల్ల గేయాల్లోను, గీతాల్లోను మాత్రాగతి 1 _ఛందోదర్చణము -1ఆ-5- ప. 2. ఛందః శిల్పము - 39 పు. 3. 4ఉ560ర0/0/%01616- ౧1. ఓ [44650200 (68/20 0౧ గగంగగ౭ [1040510189 2౧౮6 0 1 50002182౫4 ౧4౦(96 10౧) 6 2గ౦16 ౧ ౧1౧౮౮ 6౬196 3-8-97 5. శిగీ2గిం! 0 ౧5౫/౦౧౦|౦0౫౪ ౯౧ 634 న క

నిబద్దమైన లయను గుర్తించవలసి ఉంది. లయను కలిగి ఉండటమే లయాత్మకత, లయకు కొన్ని నిర్వచనాలు వ అప్టే సంస్కృతాంగ్ర నిఘంటువులో : లయః = 110610 116916 (01086 ౧6 ద్రుత - మధ్య 2౧6 విలంబిత 2 ౧2656 1౧ ౧౧౮51౦. మోనియర్‌ విలియమ్స్‌ సంస్కృతాంగ్ర నిఘంటువులో : లయః. (1% గ౪5|౦) 6౧౧9 (18846066 29 01౧౧86 14౧69, ౪2 ద్రుత - ౧౪౦% మధ్య ౧౪౭౧ 0 ౧౦6౮౭౧౭6 2౧6 విలంబిత 510౪ . ఇ 1106 01 ౧6౩5౮6 6 6౧1౦౧ 0190౧3, 62౧06 2౧6 1౧9040౧6౧2! ౧౧౮౩1౦. అమరకోశమ్‌ - నామలింగాను శాసనమ్‌లో : అయ; సామ్యమ్‌. లీయన్తే నృత్యగీతాదయో౬. స్మిన్నితి లయః. లీజ్‌ శ్లేషణే. (నృత్యగీతాదులు దీనియందు సమముగా గూడి యుండును). కోహలుడు “తాళాంతరీయ వర్తీయః కాలో౭౬ సౌ లయ నామకః” అన్నాడు. ఆంగ్లభాషలో లయకు సమానార్థక పదం గగ్స11గ౫ గ్రీకులో 1౧౧౧౮8 సత్యమే బుతం. బుతమే లయ. బుతమే (గ్రీకుభాషలో రిత్మస్‌గా మారింది. ఆంగ్ర నిఘంటువులు లయను వివరించిన తీరు:

1. తృ51[[0౧00 [68614౯/2062186 ౧౭గ6గ౫ 0 9064౧౮6 ౦ ౧౧౦౪౭౧౧౭౧5.
2. ౧61011 0౯౧౬6౧౧ 006 ౧880414గ౫/ ౧606866 569966 ఇ౧౮ 4౧585566 0! [0౧0 2౧౮ 9%0గ 5౫/120165 సంగీత సాహిత్యాలను మథించిన రాళ్లపల్లి అనంతకృష్ణశర్మగారు “ఏక్ర లాలా ప్రమాణము గల మాత్రల నడక లయి' అని చెప్పారు. 1 60516౧5 1164 ౪/06 0100[౧20/
3. అుగంగ6 గషర౪౭౧౦౭6 162౧1106౧5 0[600[౧2గ/ 3, నాగార్జున సాగరం పీరిక

ఉత్పల, చంపకమాల లాంటి పద్యాలు కూడ కొంతవరకు గతి (ప్రధానంగా నడచిన సందర్భాలు తెలుగు కావ్యాల్లో కోకొల్లలు. మరికొన్ని పద్యాలను పరిశీలిస్తే నడక బాగా ఉన్నవి ఏదో ఒక లయకో తాళానికో ముడివడి ఉంటాయని గిడుగు సీతాపతి గారు పేర్కొన్నారు. ఉత్సాహం, విచికిలిత వంటివి తిశ్రగతిలో నడుస్తాయి. ఉదా: సాహ] చర్య] పద్మ|మిత్ర। సప్త। కంబు[గురువు[ను /త్సా (ఉత్సాహం) ఉదా: మునుల[వలప్పు] నబల| బలము] ముదిమి] సాగసు[| కలసి రుల్‌ (విచికిలిత) వసుచరి(త్రలోని పద్యాలు అన్నీ గాన యోగ్యాలే. సీస పద్యాలు కొన్ని స్పష్టంగా ఇండగతిలో నడుస్తాయి. ఉదా: “లలనాజనాపాంగ వలనావసదనంగ తుల నాభికా భంగ దోః ప్రసంగ-ము” “మెజుగొప్తు నెటిగొప్తు నెజగప్తు తజీగప్తు జలద నూలిక్ర చొప్పు దెలుపలేదో”. లాక్షణికులు సుమారు రెండువందల వృత్తాలను మాత్రమే వివరించారు. కాని కవులలో చాలామంది 30 వృత్తాలకు మించి వాడలేదు. పరిశీలించి చూస్తే పద్యముల గణలక్షణాల్లు వేరు _ నడక వేరు. గణాలను అనుసరించే నడక సాగాలని అనుకుంటారు. నడ్రక్తన్సు బట్టీ గణనిర్మాణం జరిగితే కొత్తకొత్త ఛందస్సులు పుట్టే అవకాశం ఉంది, “నడకబట్టి గణవిభజన ఉంటేనే కాని గణవిభజన (ప్రయోజనము 792. కనబడదు”” అని భంద్షో రహస్య వేత్తల అభిమతం. 'అయితే లయకు సులువుగా విరిగేటట్టున్న పద్యము కంటె లయ ఉండీ కనబడకుండా ఉండే పద్యములు అప్రతిహతమైన నడక్షక్ర అనుకూలంగా ఉంటవి. ఇటువంటివి ఉత్పలమాల, లాలా అనుకూలంగా ఉంటవి. ఇటువంటివి ఉత్పలమాల, ఓ వసుచరిత్ర : 1-26; 3069 2. _ఛందోదర్పణం - ఉపో - పృ; ౩ నన వయ న

చంపకమాల, శూర్జూలము, మత్తేభము. ఇవి ఏదో ఒక తాళమునకు లొంగే ఉన్నవి అన్నారు గిడుగువారు.

సుకాంతి, పంచచామరం మొదలైనవి (త్రశ్రగతిలో ఎదురు నడక నడుస్తాయి. అంటే లఘువు తర్వాత గురువు ఉంటుంది. 'ఇదే యసిన్‌ మదాన్వితున్‌ సుదేవునిన్‌ వధించెదన్‌”

మానిని, కవిరాజవిరాజితము చతుర(స్రగతిలో నడుస్తాయి. మంజుభాషిణి చతురస్రగతిలో ఎదురు నడక నడుస్తుంది. లయగ్రాహి, దండకం ఖండగతిలో నడుస్తాయి. ఇందులో భుజంగ ప్రయాతంలో ఎదురు నడక కనిపిస్తుంది. ఇలాగా అక్షరగణ చృందస్సులో (త్రిశ్రాదిగతులు కుదరటం ఒక విధంగా ఛందోవతార సందర్భంలో మాత్రా చృందస్సులే ప్రధానంగా ఉండేవి అని సూచిస్తుంది. డా. సినారె అభిప్రాయం కూడా దీనిని బలపరుస్తున్నది. “ఏ మంటత్రమైనా సరే, ఏ శ్లోకమైనా సరే ఏ పద్యమైనా సరే, ఏ గేయమైనా సరే అది ఒకనాడు తాళబద్దంగానే ఉద్భవించి ఉండాలి. గానం చేయబడి ఉండాలి*' అని ఆయన భావించారు. వేదమంత్రాలు మొదలు వచన కవిత్వం వరకు కొన్ని సందర్భాల్లో లయాత్మకమైన నడక పరిశీలకులకు ఆశ్చర్యాన్ని కలిగిస్తున్నది. అయితే ఈ కోణంలో మరికొంత పరిశీలన అవసరం.

గేయం పాడదగింది - సంగీత స్పర్శ గేయానికి జవజీవాలను ప్రసాదిస్తుంది. “మానవానుభవాలలో ఇది అందుకోని ఎత్తులూ లోతులూ లేవు. మాటకు లొంగని అనుభవాలనీ, ఆవేశాలనీ సంగీతం అందుకుంటుంది; అందిస్తుంది. అందుకనే రుషులు ఛందములను గానం చేసేరు” అని గేయ సంగీతాలకు గల సామరస్యాన్ని ప్రస్తావించారు దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రిగారు.

సంగీత శాస్త్రంలోని కొన్ని పారిభాషిక పదాల స్టూలమైన వివరణ గేయకవితా (ప్రస్తావనలో అవసరం. 1 తెలుగు కవిత - లయాత్మకత. పు, 1 2. కృష్ణశాస్త్రి వ్యాసావళి, పుట: 93 - 94

సంగీతానికి నాదం ఆధారం.

నాదం లేకుంటే గీత స్వర రాగాలు లేవు.

(శ్రుతి : నాదం ఒకే విధంగా ఉండక అతి మందంగాను అత్యుచ్చముగాను ఉండవచ్చు. అతిమందమైన నాదం మొదలు అత్యుచ్చమైన నాదం దాకా వేర్ష్వరచదగిన నాదాలు అరవైఆరు విధాలు. వీటిలో మొదటి ఇరవై రెండు మంద్రభాగనాదాలు, రెండవ ఇరవైరెండు మధ్యభాగనాదాలు, మూడవ ఇరవైరెండు నాదాలు తారభాగనాదాలు. (శ్రుతి అనగా వినబడునది. “ళూయతే, శృణోత్యనయా-శ్రవణం చథశ్రుతిః శ్రు శ్రవణే వినబడునది, దీనిచేత విందురు, వినుటయును గనుక శ్రుత స్థాయి : స్వరాలు నిలిచేచోటు

మంద్రక్రుతులు ఇరవైరెండు హృదయమందు, మధ్య[త్రుతులు ఇరవైరెండు కంఠమందు, తారశ్రుతులు ఇరువది రెండు శిరస్సునందు ఉద్భవిస్తాయి. వీటినే మంద్రస్థాయి, మధ్యస్థాయి, తారస్థాయి అని అంటారు. మరొక విధంగా వరుసగా వీటిని తగ్గుస్థాయి, సమస్తాయి, హెచ్చుస్థాయి అని కూడా పిలుస్తారు. ఈ

| మూడింటిని 'త్రిస్టాయి అని అంటారు.

గ్‌తం, వాద్యం, నృత్తాలను సంగీతం అని పిలుస్తారు. “గీతం వాద్యం తధా నృత్తం త్రయం సంగీత ముచ్చతే.”

ఆదికవి వాల్మీకి రామాయణంలో శ్లోకాన్ని గురించి,

“పాద బద్దో ౬ క్షర సమస్తన్రీలయ సమన్వితః శోకార్తస్య (ప్రవృత్తోమే శ్లోకోభవతు నాన్యథా

శ్లోకాన్ని గురించి చెప్పిన ఈ లక్షణాల్ని గేయానికి కూడా అన్వయించుకోవచ్చు. పాదబద్దమై, సమాక్షరాలు కలిగి (ఇక్కడ మాత్రం మాత్రలుగా భావించాలి) తందత్రీలయానుగుణంగా ఉండడం గేయానికీ గీతానికీ వర్తిస్తుంది.

1. అమరకోశం 2, వాల్మీకి రామాయణమ్‌ - బాల : 11-16

తెలుగు కన్నడాల్లో ఐదు మాత్రలకు మించిన పదాలు మృగ్యం కనుక గేయకవులు ఖండగతిని ఎక్కువగా వినియోగించుకున్నారు అని అభిప్రాయపడ్డారు డా.జి. చెన్నకేశవరెడ్డిగారు.'

పాటకానీ, గేయం కానీ లయ లేకుండా ఉండవు. లయలోని భేదం గతిలోను స్ఫురిస్తుంది.

అక్షర గణ చృందస్సు కన్నా మాత్రాచ్చందస్సుల్లో సౌకర్యం ఎక్కువ. అక్షరగణ చృందస్సులో లఘువు ఉండవలసిన చోట లఘువే ఉండాలి. గురువున్న చోట గురువే ఉండాలి. గురువును లెండు లధలఎయవులుగా మార్చాలంటే కుదరదు. మాత్రాచ్చందస్సుల్లో మాత్రలు మాత్రం కుదిరితేచాలు. రెండు లఘువులకు మారుగా ఒక గురువును గానీ ఒక గురువుకు మారుగా రెండు లఘువులను గానీ వేసుకోవచ్చు. ఇలాంటి వెసలుబాటు గతిని పెంచటానికి దోహదం చేస్తుంది. ఇంగ్లీషు ఉచ్చారణలో 5655 (ఊనిక) ఈ పనిని నిర్వహిస్తుంది. నిదానించి చూస్తే దేశీయ చృందాల్లో తత్త్యతః మాత్రా గణాలకే ప్రాధాన్యం. వేదమం'త్రాల్లో అక్షర చృందస్సులు అనుకునే వాటిలో కొన్ని మాత్రా ఛృందస్సులు కూడా కాకపోలేదని చిలుకూరి నారాయణరావు గారు అభిప్రాయపడ్డారు. ఇందుకు ఉదాహరణలు ఆర్యా, వైతాళీయ చృందస్సులు.

మాత్రాచ్చందాలకు మూలం రగడలు. ఛందో(గ్రంధాల్లో మనకు నవవిధరగడలు కనిపిస్తాయి. హయ(ప్రచార రగడ 12 మాత్రలతో త్రిశ్రగతిలో నడుస్తుంది. ఇది 24 మాత్రల వరకు పెంచితే తురగవల్గనరగడ, 48 మాత్రలకు పెంచితే విజయ మంగళ రగడ అవుతుంది.

మధురగతి రగడలో 16 మాత్రలుంటాయి. ఇది చతురస్ర గతిలో నడుస్తుంది. 32 మాత్రల వరకు పెంచితే హరిగతి రగడ అవుతుంది. ఇందులో జగణాన్ని మాత్రం నిషేధించారు.

ఇక హరిణ గతిరగడ 14 మాత్రలలో మిశ్రగతిలో నడుస్తుంది. దీన్ని 28 మాత్రల వరకు రెట్టిస్తే వషభగతి రగడ అవుతుంది. 1 ఆధునికాంధ్ర గేయకవిత్వం. పుట : 12 లాడు మాయా

ఇక సంక్షీర్షగతి అనే మరోగతి ఉన్నా విద్యాంసులు దానిని కృత్రైిమత్వం దృష్టితో, సహజంగా ఉండదని భావించి ఎక్కువగా వినియోగించుకోలేదు. ఇది నవమాత్ర పరిమితి కలిగి నాలుగు + ఐదు మాత్రలతో ఏర్పడుతుంది. ఆరు, ఎనిమిది మాత్రా గణాలను కూడా గుర్తించాలని డా. కోవెల సంపత్కుమార గారి అభిప్రాయం! ఆదిని ఈ రగడల్టో 'ప్రాసనియమం లేదు. తదనంతర కవులు ద్విపదల్లో లాగా రగడల్లొను ప్రాసను పాటించారు. రగడల నుంచి ఆధునిక 'గేయకవిత్వం గతులను మలచుకొందని ఊహించటం వాస్తవం. ఆధునిక గేయ కావ్యాలు ప్రధానంగా త్రిస్రం, చతురస్రం, ఖండం, మి[శ్రగతుల్లో నడిచాయి. ఇక వీటిలోని తాళాలను గతులను ప్రస్తావిస్తూ “తాళభేదం వేరు. గతిభేదం వేరు. విలంబితంగా చదివితే ఒక తాళంలో నడుస్తుంది. ద్రుతగతిలో చదివితే మరోతాళం” అని సినారెగారు అభిప్రాయపడ్డారు. “కవి భావస్పందన కనుగుణంగా గేయం మాత్రా చృందస్సులో లాస్యం చేస్తుంది” అని విమర్శకుల అభి[ప్రాయం. కవులందరూ మాత్రలు సమంగా వేసిన పాదాలతోనే గేయాలు రచించలేదు. అవసరాన్ని బట్టి వీలును బట్టి పాదాలలో మాత్రలను తగ్గిస్తూ పెంచుతూ రచించిన సందర్భాలు అనేకం, కొన్ని సందర్భాల్లో గతిని నిర్ణయించడంలో సందేహం రావచ్చు. పాడుకుంటూ గతిని నిర్ణయించుకోవచ్చు. లేదా గేయంలో కానీ, గీతంలో కొనీ మొత్తం నడకను గమనించి గతిని నిర్ణయించుకోవచ్చు. ఈ కింది విధంగా గతుల్ని సూచించడం జరుగుతుంది. తకేట తకిట తకిట తకిట - (ిసగతిని తెలువుతుంది. తకిట తకకిట తకిట తకకేట - చతుర గతిని నూచిస్తుంది. తకతకిట తకతకిట తకతకిట తకలకేట - ఖండగతిని తెలువుతుంది. తకేట్‌ - తకకిట - తకిట తకిట మిశ్రగతిని నూచిన్తుంది. అన్ని పాదాల్టోనూ నాలుగు గణాలు ఉండవచ్చు. లేదా ఏకగణం నుంచి నాలుగు గణాలదాకా ఎన్ని గణాలైన ఉండవచ్చును. నడకలో వైవిధ్యం కోసం కవులు వీటి [తెలుగు ఛందస్సుపై కొన్ని వెచనటువు త 2. తెలుగు కవిత - లయాత్మకత్త, పుట: 42 3. సాహిత్య చరిత్రలో చర్చనీయాంశాలు, పుట. 37. నాడా 22 యాలాల

హెచ్చుత క్కువలతో ఎన్నో (ప్రయోగాలు చేశారు. వాటిని ఇటీవల వచ్చిన ఛందో[గ్రంధాలు వివరంగా తెలుపుతాయి. అందుచేత ఇక్కడ స్థూలంగా మాత్రమే వివరించడం జరిగింది. ఛందస్సులు మూడు విధాలు:

1. మాత్రల సంఖ్య నియతంగా పాటింపబడినవి మాత్రా చృందస్సులు. (444109) ఇందుకు 'ప్రమాణం మాత్ర. (మాజ్‌మానే అనివ్యుత్పత్తి చిటికె వేసినంత కాలాన్ని మాత్ర అంటారు. ఇంగ్షీషులో సమానపదం 410/2.
2. అక్షరగణం మీద ఆధారపడ్డవి అక్షర చృందస్సులు - వీటిలో గురులఘువుల స్తానం నిర్లీతమై ఉంటుంది. వృత్త ఠా శత ఊఉ చృందస్సులన్నీ అక్షరచ్చందస్సులే. '
3. ఉదాత్త - అనుదాత్త - స్వరితాల మీద ఆధారపడినవి స్వరచ్చందస్సులు. ఊనికను బట్టి ఇవి యేర్చడుతాయి. వైదిక చృందస్సు ఇందుకు ఉదాహరణ. గణాలు - మాత్రా ప్రస్తారం ఈ గణాలు గతులను నిర్ణయించడంలో సహకారులుగొ ఉంటాయి. వాటి వివరణ ౮-11 (గ-లల) - ద్విమాత్రాగణాలు 1౮-౮-11 (లగ - గల -న) త్రిమాత్రా గణాలు ౮౮-10౮ -1౮1-౮||-11 (గగ - స - జ - భ - నల) చతుర్మాత్రాగణాలు 1౮-౮౪-1౮ -౪౮1-1౮|-1౮॥[-౮|||- 111 (య-ర-నగ-త-సల-జల-భల - నలల) పంచమాత్రా గణాలు లాడ తాయాాాాాలాాాాా

ఆల౮-॥106౮-161౮ -౪||౮-1116-1౮౮|- ౮౮|| - 110! - ఆ౮॥- 1011-10౮1 - ౮|| - 11111 (మ - నగ - జగ - భగ - నలగ - యల - రల - నగల- తల - సలల - భలల - నను షణ్మాత్రాగణాలు. గేయ కావ్య పరిశీలనలో తాళాల పట్టిక ఉపకరిస్తుంది. అందలి త్రస్య (3) నాలుగు ఐదు ఏడు తొమ్మిది భాగములు | మూడుమాత్రలు మాత్రలు మాత్రలు మాత్రలు మాత్రలు వీకతాళము! 9 రూపకము 2+3 244 2+5 247 2+9 01 =ర్‌ =ర =? న =కే| (త్రిపుట 34242 తీశ242 5+2+2 74242 9+2+2 100 = =రీ = వే =13 మర్య 34243 ఢీ42+4 5+2+5 7+2+7 94249 శ01 =8ి ౨10 =12 =కేర ౨20 జంపె 3442 తీశ్షశ2 54142 74142 94142 100 =గ = =క్రి =10 [2 ఆట 3434242 శ్రశటల్లల2ై. |! 5శ5ం2+2 | 7474242 | 949+2+2 1100 వ్న0 =2 =1ే4ీ =18 =22 (ధ్రువ 3+24ప్రట్ర ఉం2భతంత. |. 5424545 | 7+2+7+7 | 9+2+9+9 1012 వ థీ =? =23 =29 సినారె గేయ కావ్యాలలో, లలిత చలన చి(త్రగీతాలలో లయ విస్పష్టంగా, నిర్దిష్టంగా ఉంది. లయాత్మకతను అనుశీలించడంలో ఈ లక్షణాల దృష్టి అవసరం. ఈ సిద్దాంత వ్యాసంలో లర్వన్సు విశ్లేషించి చూపడం (ప్రధానం. ఈ అనుశిలనంలో వెల్లడయిన విశేషాంశాలను అవసరానుగుణంగా ప్రస్తావించడం జరిగింది.

మూడవ అధ్యాయం గేయ కావ్యాలు - లయాత్మకత

నాగార్జున సాగరం

డా.సి. నారాయణరెడ్డిగారు కవిగా వెలుగులోకి వచ్చింది “నవ్వని పువ్వు” గేయ నాటిక ద్వారా. అటు పద్యాన్నీ, ఇటు గేయాన్నీ సమానంగా సాధన చేసి, సిద్దహస్తులై ఉన్నా ఆయన మొగ్గు గేయరూపం మీదే. తనకు కవిగా గుర్తింపు తెచ్చింది గేయమే. అభ్యుదయ కవిత్వం ఒక ఉద్యమంగా వచ్చి, తగ్గుముఖం పట్టిన దశలో నారాయణరెడ్డిగారు కలం పట్టారు. అల్ప పరిమాణమున్న గేయ నాటికలు, పద్య ఖండికా రచనలు కవిగా తనకు శాశ్వతమైన కీర్తి తెచ్చిపెట్టినవనీ, వస్తుబలమున్న రచనలే కవిగా నిలబెడుతాయనీ, అందునా పద్యకావ్య రచయితలలో విశ్వనాధ, గడియారం, తుమ్మల వంటి ఉద్దండ కవులుండగా తనకామార్గంలో భద్రమైన స్టానం లభించదని గుర్తించి గేయ కావ్య రచనకు పూనుకొన్నారు. కవిగా తాను రాణించాలంటే గేయ కావ్యమే తనకు ప్రాణం పోస్తుందనే ఉద్దేశంతో 'నేను జీవించి ఉన్నానంచు భావించి గేయ కావ్యా ' న్ని పలికించాడు. ఆ పలుకే 'నాగొర్జున సాగరమై పరవశించింది, పరవళ్ళు తొక్కింది. వై.బి. యీట్సు “10856 $/103... 619012౫ ౧ (౧61 0౪81౧1 2 ౪౦గ6 |! ౧౭౪6 61/692గ౧6౦ 02|| ౧౫౪ 146 [0౧3 అన్నాడు. “నారాయణరెడ్డి గేయానికి ఇదివరకు లేని విశిష్ట పీఠం వేశాడు” అన్నారు - దాశరథి." 1 0060606040 ౪010గఅ 1961 2. నారాయణరెడ్డి సాహితీమూర్తి పీరిక లాడ యా

నాగార్జున సాగరం నారాయణరెడ్డిగారి మొట్టమొదటి కధా గేయ కావ్యం.అంతకు ముందు నారాయణరెడ్డిగారు 'విశ్శగీతి' అనే సుదీర్హ గీతి కావ్యం రచించారు. అయితే ఆ కావ్యంలో కధా స్పర్శలేదు. కేవలం ఒక ఆలోచనాధార మాత్రమే ఉంది. నారాయణరెడ్డిగారి కంటె ముందు గురజాడ, విశ్వనాధ, కృష్ణశాస్త్రి, పుట్టపర్తి వంటివారు గేయకావ్యాలు రాయకపోలేదు. అయితే అవి సమగ కధాకావ్యాలు కావు.

గురజాడ గేయకావ్యాలు పూర్ణమ ఖై అవణరాజుకల, డామన్‌ పితియస్‌, కన్యక వంటివి స్వల్చకథా పరిమాణమున్న లఘు గేయకావ్యాలు. పైగా గురజాడ కధాకధనం కోసమో, కావ్యంగా మలచాలనే ఉద్దేశంతోనో ఆ ఇతివృత్తాలను స్వీకరించలేదు. తన దృక్పథానికి అనుగుణంగా, తన సందేశాని కనుగుణంగా వాటిని మలుచుకున్నారు. జాతీయోద్యమ (ప్రభావంగా వచ్చిన శివపురాణం, రాణాప్రతాప చరిత్ర చారిత్రక పద్య కావ్యాలు. అప్పటికే పద్య కావ్యాలు (వ్రాసి సాహిత్య లోకంలో లబ్ద్బ'ప్రతిష్టులైన వారి సరసన తన స్థానాన్ని నిలుపుకోవాలంటే విభిన్న రీతిలో అభినవంగా గేయ రూప కావ్యరచన సముచితంగా ఉంటుందని భావించారు. ఆ సంకల్ప బలమే నారాయణరెడ్డిగారిని సమున్నత స్టానంలో నిలబెట్టింది. కనుక సమగ్ర గేయ కావ్య నిర్మాణం నారాయణరెడ్డిగారితోనే మొదలైందని చెప్పాలి. నారాయణరెడ్డిగారు గేయంలో మొటమొదటి కధాకావ్యాన్ని (నాగార్జున సాగరం), మొట్టమొదటి చారిత్రక కావ్యాన్ని (కర్పూర వసంతరాయలు), మొట్టమొదటి జీవిత చరిత్ర కావ్యాన్ని (జాతిరత్నం), మొట్టమొదటి కధారహిత, ఆలోచనాత్మక తాత్విక కావ్యాన్ని (భూమిక) రచించారు. నాగార్జున సాగరం నారాయణరెడ్డిగారి మొట్టమొదటి కావ్యం. నాగార్జున సాగర్రంల్రో చారిత్రక వాతావరణం ఉంది కాని, చారిత్రక కావ్యం రం కాదు. ప్రధాన పాత్రలైన పద్మదేవుడు, శాంతిశ్రీ, గురుదేవుడు చారిత్రక

[లు కారు. నాగార్జునకొండ లోయలలో బౌద్ధమతం వెల్లివిరిసిందని, బౌద్దులు న + 'ప్రణయానికీ మధ్య జరిగిన సంఘర్షణ ఈ కావ్యంలో ప్రధాన

వస్తువు.

ఐదు తరంగాలుగా సాగిన నాగారున సాగరం కావ్యంలో ఇక్ష్యాకుల కాలంలో నాగార్జునుడు శ్రీ పర్వతం మీద (ఇప్పటి నాగార్జునకొండ) స్టాపించిన విశ్వవిద్యాలయం

బౌద్దమత ధర్మాభ్యాస పీరం. ఆ విశ్వవిద్యాలయంలో విద్యార్థిని శాంతిశ్రీ. శ్రీపర్వతం మీద బౌద్దమత ప్రబోధ శిల్పాలను చెక్కడానికి నియుక్తుడైన శిల్సి పద్మదేవుడు. ఒకనాటి సంధ్యా సమయంలో యశోధరా గౌతముల (ప్రణయ సన్నివేశాన్ని పద్మదేవుడు చిత్రిస్తున్స సమయంలో శాంతిశ్రీ అక్కడికి వస్తుంది. పద్మదేవుని శిల్పకళా నైపుణ్యాన్ని మనసులో మెచ్చుకొంటున్న సమయంలో పద్మదేవుడు శాంతిశ్రీని చూడడం జరిగింది. అనుకోకుండా ఇరువురిలో ప్రేమ అంకురిస్తుంది. ఇంతటితో ప్రథమ తరంగం ముగుస్తుంది. మరోసారి శాంతిశ్రీ పద్మదేవుడి చిత్రాలను చూడటానికి వెళ్ళినప్పుడు ఆ చిత్రాలలో తన వర్తచిత్రాన్ని చూసి ఆశ్చర్యపడుతుంది. వారిద్దరూ పరస్పరం తమ తమ మత, కళా ధర్మాలను తెలుపుకొంటారు. శాంతిశ్రీ బౌద్ద మతావలంబిని. పద్మదేవుడు మతం కంటె కళకే (ప్రాధాన్యమిచ్చే వ్యక్తి పద్మదేవుడు శాంతిశ్రీకి ఆమె చిత్ర ఫలకాన్ని కానుకగా ఇస్తాడు. ఇది ద్వితీయ తరంగంలోని విషయం. ఒకనాడు విశ్శవిద్యాలయంలో బౌద్ద మతాచార్యుని బోధనలను ఆలకిస్తున్న శాంతిశ్రీ వేణుగానం వింటుంది. గురుదేవుని బోధనలను వదిలిపెట్టి ఆ వేణుగానం వచ్చిన వైపు వెళ్ళుతుంది. ఆ వేణుగానం పద దేవుని సన్నిధికి తీసుకొని పోతుంది. ఇద్దరూ కొంతసేపు ప్రణయానుభూతిలో తేలిపోతారు. చివరికి శాంతిశ్రీ సంఘారామానికీ, పద్మదేవుడు తన మందిరానికీ వెళ్ళిపోతారు. ఇది తృతీయ తరంగంలోని విషయం. పద్మదేవుని తోడి తన ప్రణయోదంతం గురుదేవునికి తెలిసిపోయిందని సుజాత అనే సఖి ద్వారా తెలుసుకొని శాంతిశ్రీ బాధపడుతుంది. పద్మదేవుడు శాంతిశ్రీ బాధకు కారణం తెలుసుకొని, మత వాసనలంటకుండా మనుగడ సాగిద్దామని ఉద్బోధిస్తాడు. కాని శాంతిశ్రీ గురుదేవుని బోధనల వైపు మొగ్గుచూపి, పద్మదేవుని సాన్నిధ్యం నుంచి దూరంగా వెళ్ళిపోతుంది. శాంతిశ్రీ మతాభిమానానికి పద ]దేవుడు చింతిస్తాడు - ఇది చతుర్ద తరంగంలోని విషయం. తనకు పద్మదేవునితో సాన్నిహిత్యం వల్ల లోకం తనను పతితగా భావించి చిన్నచూపు చూస్తుందనే తలంపుతో శాంతిశ్రీ బుద్దజయంతి నాడు గురుదేవుని

ప్రార్ధించి శాశ్వత బ్రహ్మచర్య దీక్షను పొందుతుంది. పద్మదేవుడు శాంతిశ్రీ కోసం రాగా గురుదేవుడు అడ్డుపడతాడు. మానవత్వం లేని మతం మతం కాదని పద్మదేవుడు, మతమే గొప్పదని గురుదేవుడు ఇద్దరూ వాదులాడుకొంటారు. గురుదేవుడు పద్మదేవుణ్మి బహిష్కరిస్తాడు. పద్మదేవుడు మతం కన్న దీనమానవ సేవ చేయడం మేలని నిశ్చయించుకుని, శాంతిశ్రీని కడసారిగా చూని, మౌట్టాడాలనుకొని ఆమెను ఎలుగెత్తి పిలిచి, ఆమె రాకపోవడంతో అక్కడి నుంచి వెళ్ళిపోతాడు. తర్వాత శాంతిశ్రీ బయటికి వచ్చి, గురుదేవుడు వారిస్తున్నా వినకుండా వద్మదేవుని కలుసుకొనే నిమిత్తం పరుగుతీస్తుంది. అయినా పద్మదేవుని కలుసుకోలేకపోత్రుంది. ఆ రాత్రి శాంతిశ్రీ ఒక కలగంటుంది. కలలో సంఘారామం ఉన్నచోట వెలసిన నాగార్జున సాగర తరంగాలపై పద్మదేవుడు వడివడిగా నడిచిషోవటం చూసి, అతని ఉత్తరీయం అందుకోవాలని (ప్రయత్నించి, విఫలమవుతుంది. ఈ పంచమతరంగంతో కావ్యం పూర్తవుతుంది. బౌద్ద కావ్యంలో నాయకుడు పద్మదేవుడు. శిల్పి, చిత్రకారుడు. అతడు కళ తాన్ని ప్రబోధించే శిల్పాలు చెక్కుతున్నా, చిత్రాలు చి(త్రిస్తున్నా మతాల ౯ పాగాన్యమిచ్చిన వ్యక్తి, మతానికీ, కళకూ ఘర్షణ తలెత్తినప్పుడు న్న కాదని, కళనే వరించిన వ్యక్తి పద్మదేవుడు. అహ్మా నాయిక. బౌద్ధ్దమతానుయాయి. అటు పద్మదేవుని (ప్రేమకూ, ఇటు శాంత ఖీ క్షకూ మధ్య నలిగిన వ్యక్తి ఈ కావ్యంలో ప్రధాన రసం శృంగారం. జరిగంది రసాలకు జరిగిన ఘర్షణను పరమోదాత్తంగా చి(త్రీకరించడం సన్ని వేశంలో తరంగంలో పద్మదేవుడు వెళ్ళిపోతుండగా శాంతిశ్రీ ఆ(క్రందించిన రుణరసం అలలెత్తింది. లేకు లో అన్ని గతులూ తరగెత్తినా ప్రధానగతి ఖండగతి. పాదనియమం గేయపంక్షులు బ్రో పద్ధతిలో కావ్యం నడిచింది. త్రిశ్ర మిశ్ర గతుల్లో నడిచిన ఒక్క చతుర్య్వ డా పాదనియమం లేకుండా గగ 0౧ పద్దతిలోనే నడిచాయి. గతిమాత్రం ఎనిమిది పంక్తులలో నడిచింది.

ఖండగతి: నాగార్జున సాగరంలో ఖండగతిని ఎక్కువగా కథాకధనానికి

వినియోగించుకోవడం జరిగింది*. (ప్రధమ తరంగంలో “ఆ నాగార్జున గిరీంద్ర, మంతకంతకలరారెను” నుంచి “అతనికి కన్పించును, (ప్రత్యణువున నాక సురపురమ్ము” వరకు సుమారు 3'/్మ పుటలను త్రిశ్రగతిలో నడపడం జరిగింది. మిగతా తరంగ మంతా ఖండగతిలోనే నడిచింది. పాదానికి పదిమాత్రల 'ప్రమాణంతో రెండైదు మాత్రల గణాల దళాలతో గ౮౧ 0౧ పద్దతిలో సాగింది. అయితే సాధారణంగా నాలుగేసి పంక్తులకు గాని, రెండేసి పంక్తులకు గాని భావ పరిపూర్తి జరుగుతుంది. ఉదాహరణకు,

అదెగౌ క్సష్ణమ శైన

వ్వాప్త్పురోంగన భంగి

నడయాడె నాంధ భూ

నందనోద్యానమున

అల్లదుగా కృష్ణనే

అమ్మ విద్రావ దూ

సము దాల్చినట్టి బౌ

ద్ధమువోలె కదలాడె.

ఈ విధంగా నాలుగు పాదాలకు భావం పూర్తి అవుతుంది. ఈ కావ్యంలో ఖండగతిలో నడిచిన చోట్ల పాదానికి పదిమాత్రల ప్రమాణాన్నే పాటించడం జరిగింది. ప్రధమ తరంగంలో ఒకటి రెండు చోట్ల మాత్రం పాదానికి పది మాత్రల ప్రమాణంలో సాగి చివరి రెండు పంక్తులలో 14 మాత్రలు పాటించడం జరిగింది.

ఆ పద్మ దేవుడు 'మ వోచైత్వ* మునకు న ల్కెలకులందున శిల్ప 1 “ఖండం ఉత్సాహాన్ని, ఉద్వేగాన్ని పరిహారాన్ని, వివిధ మానసికోద్రేకాలను చూపగలదు”

• డా॥ జి. చెన్నకేశవరెడ్డి 'కిన్నెరసాని పాటలు - రచనా రామణీయకత' తెలుగు పత్రికలోని

వ్యాసం. పు. 44. లాాలాలాలాలాాాాాాాడక యా

కళికలను మొలిపించి నాగార్జున గరీంద్ర భాగమును నెలిగించె ఒక అజంతా కందరముగా ఒక్‌ ఎలోరా మందిరముగా చివరి రెండు పంక్తులలో 14 మాత్రలున్నవి. పది మాత్రల ప్రమాణం పాటిస్తూ గొలగి 0౧ పద్ధతిలో వ్రాసిన ఖండగతి భాగంలో రెండు పంక్తులు మాత్రమే 14 మాత్రల ప్రమాణం ఆ తర్వాతి పంక్తులు కూడా పది పంక్తుల (ప్రమాణం పాటించడం జరిగింది. ఈ రెండు సంక్షులలో ప్రత్యేకంగా పాద ధైర్యాన్ని పాటించడంలో ఉద్దేశం ప్రత్యేకతను 'ప్రటించడానికే. పద్మదేవుడి శిల్పకళానైపుణి మీద కాంతి (100౪49) 'ప్రసరించడానికే. నిజానికి పాదాల చివర ఉన్న దీర్జాక్షరాలను మరో మాత్రాకాలం సాగదీస్తే చివరి చతుర్మాత్రా గణాలు పంచమాత్రా గణాలై ఖండగతిలో నడుస్తాయి! నారాయణరెడ్డిగారు భావం ముగిసినప్పుడు కూడా విశ్రాంతికి చోటీయకుండా అఖిండంగా గేయాన్ని నడుపుకొంటూ పోయారు. పై రెండు పాదాలలో ఏకమాత్రా విరామం వల్ల భావపరిపూర్తి జరిగినప్పుడు ఆభావం బలంగా మనస్సు మీద ముద్రితమవుతుంది. అప్పుడు పద్మదేవుని శిల్పకళానైపుణి మన హృదయానికి హత్తుకొంటుంది. ఇండగతిలోనే ఎనిమిది సందర్భాలలో నడక ఈ కింది విధంగా ఉంటుంది. అతనిలో - కదలు చం - చలలు (తక శిలలందు మ ఆకార = మును దాల్టు - కలలు (ోక్స అదనంగా కరాళ. చలలు, కలలు అని మూడు మాత్రల పదాలను అందంగా ముడివే్య్య ది ఆ రెండు పదాలను అంత్య (ప్రాసతంతువుతో పదబంధాన్ని వేయడం శ వల్ల, మధ్యపాదంలో శిలలందు' అని ఐదు మాత్రల చూపడం వల్ల అయ ల్లు అది మెట్టులాగా తోడ్పడి మరో పాదభావానికి తోవ జ జట ఆ “దంగా ఆవిష్కృతమైంది. ఈ రకమైన రచనా పద్దతి జానపద గేయాలలో ఉన్నం, ఎ ాాాాాాయైతడ్రైయాలాాా

ఉదాహరణకి నానోము నీకిన్తు నే (తకిట) గౌరమ్మ నీనోము నాకియ్యనే (తక)

నారాయణరెడ్డిగారు మిగతా ఏడు సందర్భాలలోను ఇదే నిర్మాణ శిల్పాన్ని పాటించారు. అంటే పది మాత్రల తర్వాత మూడు మాత్రల పదాన్ని అదనంగా కూర్చడం, అదనంగా కూర్చిన పదాలకు అంత్యప్రాస ఘటించడం, దీర్హపాదాల మధ్య ఐదు మాత్రల పదాన్ని మెట్టులాగా నిలపడం ఇలాంటి నిర్మాణశిల్పం వల్ల ఏకగతినే భిన్న విధాలుగా నడిపి లయవైవిధ్యాన్ని పోషించడం జరిగింది. ఒకే రకమైన గతిలో ఒకే రకమైన నడక (లయ) వల్ల కలిగే విసుగును తప్పించడం జరిగింది. ద్వితీయ తరంగం

ద్వితియ తరంగంలో మొదటి మూడు పుటలు మాత్రమే ఖఇండగతిలో నడిచాయి. మిగతా తరంగమంతా త్రిశ్రగతిలోనే నడిచింది. దీన్నిబట్టి ద్వితీయ తరంగంలో త్రిశ్రగతి ఆధిక్యం అగుపిస్తుంది. ద్వితీయ తరంగం మొదట వసంత కాలప ప్రభాత వర్షన, శాంతిశ్రీ కృష్ణలో స్నానం చేయడం, ఆ తర్వాత పద్మదేవుని చిత్రలయానికి వెళ్ళడం ఇదంతా ఖండగతిలోనే సాగింది. అంటే ఖండగతిని వర్ణనకు, కధాకథనానికి వినియోగించుకోవడం జరిగింది. ఆ తర్వాత శాంతిశ్రీ పద్మదేవుల ('ప్రణయాన్ని, సంభాషణలను, మనఃస్టితి చిత్రణను (అంటే నాలుగు త్రిమాత్రా గణాలు) పాటిస్తూ పాద నియమం లేకుండా ౧6౧ ౦౧ పద్దతిలోనే రచించడం జరిగింది. అయినా ఈ గతిలో కూడా నాలుగేసీ పాదాలకో, రెండేసి పాదాలకో, కొన్నిచోట్ల ఏకపాదంలో కూడా భావపరిపూర్తి జరుగుతున్నది. త్రిశ్రగతిని నాలుగు 'త్రిమాత్రా గణాలతోను, నాలుగు చతుర్మాత్రా గణాలతోను, రెండు షణ్మాత్రొ గణాలతోను లేదా ఈ మూడింటి కలగలుపుతోను నడపవచ్చును. ఏ విధంగా నడిచినా త్రిశ్రగతిలో నడిచిన గేయంగానే భావించాలి. మూడు మాత్రలకు విరుగుతూ నడిచిన పంక్తులు. లాడు యా

అతడు - కనులు - మూసీ - నాడు

ఆమె - అతని - కభిము - ఖియే

అతడు - కనులు - విప్తి = నాడు

ఆమె - అతని - కభిము - ఖియే పాదానికి మూడు చతుర్మాత్రా గణాలు వేసి నడిపిన దానికి ఉదాహరణ.

అంతటి - న్తిస్త - బ్దనముయ్యె

అతడ - పుడు కిం - చిబ్ద

జ్ఞావన - తనిటా - లుడయ్యె

అతనికి - గతరా - (తచ

(తౌకల్ప - నన్ఫుర - అమయ్యె రెండు షణ్మాత్రా గణాలు వేసి నడిపిన దానికి ఉదాహరణ

అచంచల - ద్ధుగంచలను

లాకుంచిత - సుుభూలత

లాళ్ఫృతి దా - ల్చిన చ్యితము (లు) 'త్రిమాత్రా, చతుర్మాత్రా, షణ్మాత్రల కలగలుపుతో రచించిన పంక్తులు.

నున్నన - సేయుచు - నుందురు మ.

కరుణా - మయుడగు - బుద్దుని త్తశిత్త శా డీ

గౌధ - లన్ని - మా దృష్టికి (ఈ 3+3+6

కోలాఖైంద్ల _ ములరూవ (65+ ర6ు

మ్ములలోక్ర _ న్చించు - చుండు (6 +3+ ౩) నాయికొ నాయక్సుల మ్వన్యస్టితి చిత్రణకు ట్రిశ్రగతి నెంత చక్కగా

ఉపయోగించుక్షొ, న్నారో ఈకింది పంక్తుల ద్వారా గమనించవచ్చు.

ఆమె గుండెలోన వీణి - యలు కదలినయట్టుదోచె

అతని మనసు లోన మల్లి - యలు నవ్విన యట్లు దోచె

అతడు ముందు కడుగువేయడు - అమె వెన్క కడుగువేయదు

ఆతడు ముందు కడుగు వేయ - డామె వెన్కకడుగువేయ

దిర్వురిలో కదలసాగె - నేదో అవ్యక్త బాధ

ఆ బాధకు పేరు లేదు - ఆ బాధకు నోరు లేదు

ఆ బాధకు మించిన తి - య్యని బాధయె వేరు లేదు.

పై పంక్తులలో చాలావరకు మూడు మాత్రలకు సరిగా తెగుతూ నడవడం వల్ల లయ అందంగా ఆవిష్ఫృతం కావడమే కాక, నాయికా నాయకుల హృదయలయ చక్కగా అభివ్యంజితమవుతున్నది. చిట్టిపొట్టి మాటలతో ఆ యువ హృదయాలలో 'ప్రణయమంకురించిన తీరును మనస్సుకు హత్తుకొనేలా చిత్రీకరించడం జరిగింది. శృంగార రస పోషణకు (త్రిశ్రగతి నడకను చాలా సమర్థంగా ఉపయోగించుకున్నారు కవి, తృతీయ తరంగం ఒక్క తృతీయ తరంగంలోనే నాలుగు గతులనూ (త్రిశ్ర చతురస్ర, మిశ్ర

ఖండ) పోషించడం జరిగింది. ఐదు తరంగాలుగా సాగిన ఈ కావ్యంలో తృతీయ తరంగం మధ్యదే కాక, మణివంటిది కూడా. ఇది వివిధ సన్నివేశాల, వివిధ భావ సంఘర్షణల కూడలి. తృతీయ తరంగం మొదట మిశ్రగతిలో ఆరంభమవుతుంది. మి(శ్రభావ సంఘర్షణ మొక సూచికగా ఆరంభమౌతుంది. “విశ్చవిద్యానలయమదుగో' నుంచి 'నా ఘనస్వనమున వచించెను" వరకు (సుమారు రెండు పుటలు) మిశ్రగతిలో పాదానికి పద్నాలుగు మాత్రల ్రమాణంతో సాగింది. మిశ్రగతిని కూడా వర్షనకు, కథాకధనానికి వినియోగించుకోవడం జరిగింది. ఆ తర్వాత గురుదేవుని బోధన 'త్రిశ్రగతిలో నడిచింది. త్రిశ్రగతిలో గురుదేవుని బోధన సాగుతుండగా, దూరంగా వేణుగానం శాంతిశ్రీకి విన్సించిన సన్నివేశం, శాంతిశ్రీ వేణుగానం వింటుండగా ఆమెలో కలిగిన అలజడి వర్షన అంతా ఖండగతిలో సాగింది. మళ్ళీ గురుదేవుని లాడు తయా

బోధన త్రిశ్రగతిలోనే నడిచింది. ఆ తర్వాత గురుదేవుని బోధనకూ, ఆమెలో కలిగిన అలజడికీ మధ్య నలిగిన స్థితిని, చివరికామె వేణుగానం వచ్చే దిశవైపు పరుగుతీసే సన్నివేశాన్ని త్రిగ్రగతిళ్షనే కొనసాగించారు. వేణుగానం విన్పించిన కృష్ణానదీ సైకతతీరంలో తిరుగుతున్నప్పటి శాంతిశ్రీ మనశ్చాంచల్యాన్ని చతురస్ర గతిలో వర్తించడం జరిగింది. చతురస్రగతి ఈ కావ్యంలో ఇదొక్కచోటే 8 పంక్తులలో నడపడం జరిగింది. అలాగే మిశ్రగతిని కూడా ఈ తృతీయ తరంగంలో మొదటి రెండు పుటల వరకు పాటించడం జరిగింది. చతురస్రగతిలో కూడా పాదానికి నాలుగు చతుర్మాత్రా గణాలతో పదహారు మాత్రల (ప్రమాణాన్ని పాటిస్తూ రచించారు.శాంతిశ్రీ మనఃస్థితిని ప్రత్యేకించి చతురస్రగతిలో కేవలం ఎనిమిది పంక్తులలో ప్రత్యేక ఖండంగా ప్రత్యేక లయలో నడిపించారు. మళ్ళీ పద్మదేవుని సన్నిధిలో శాంతిశ్రీ పద్మదేవుల కలయికను ఫండగతిలో నడిపించారు. గురుదేవుని బోధనకు (్రిశ్రగతి) పద శబేవుని సాన్నిధ్యానికి (ఖండగతి) నడుమ నలిగిన శాంతిశ్రీ మనఃస్టితిని ప్రత్యేక గతి (చతుర'స్రగతి)లో రచించారు! ఆమె చ - లించెను - ఆమని - పోలిక ఆమె చ - లించెను - అబ్ద్బము - పోలిక ఆమె చ - లించెను - అతిశీ - తసమీ రాహృత - నదీ త - రంగము - పోలిక ఆమె వి - కచనయ - నాంబుజ - సీమల లోమెర - 'సెను సుక - ళామృత - రూపము ఆమె వి - మలక - ర్లాంతర - వీధుల లోమొర - సెను వం - శీమ్చదు - రాగము ల ఓ సత్తుర్య్యగ్థ సమతను మాధుర్యాన్ని సూచిస్తుంది” డాఃజి. చెన్నకేశవరెడ్డి - కిన్నెరసాని పౌటల్సు రచనా రామణీయకత తెలుగు పత్రికలోని వ్యాసం - పుట: ఉక

ఆమె చలించెను అని మూడు పంక్తులలో అవే మాటలు ఆవృత్తం కావడం వల్లను,1,2, 4పాదాల చివర 'పోలిక' అనేమాట ఆవృత్తం కావడం వల్లను,'అతిశీత సమీరాహృత నదీతరంగము' అనే సమాసంలోని గురులఘ్వుక్షరాల సమాన సంయోజనం వల్లను శాంతిశ్రీ హృదయ చలన తీవ్రతను చలనచిత్ర రీతిలో గతివిన్యాసం ద్యారా కనులకు కట్టించడం జరిగింది. మొదటి నాలుగు పాదాలలో వరుసగా పది 'భి గణాల తర్వాత రెండు 'స' గణాలు నాలుగో గణం 'జ' గణం తర్వాత మళ్ళీ రెండు 'భ' గణాలను వాడటం జరిగింది. చివరి నాలుగు పాదాలలో చతుర్మాత్రా గణాలలో విలోమ గణమైన జగణాన్ని నారాయణరెడ్డిగారు సకృత్తుగా వాడతారు. నదీతరంగం అని జగణాన్ని వాడటంవల్ల బౌద్ద మతావలంబిగా ఉండి నిశ్చలంగా సాగిపోతున్న ఆమె జీవన వాహినిలోకి పద్మదేవుని, వేణుగానస్వనం చొరబడటం వల్ల ఆమె మనస్సు ఉవ్వెత్తున కెరటంలా లేచి, అలజడికి గురైన స్థితిని జగణ (ప్రయోగం వ్యంజిత మొనర్చింది. చివరి నాల్లు పాదాలలో చతుర్మాత్రా గణాలలో 12 భగణాలను, రెండు నలలను, రెండు సగణాలను వాడటం జరిగింది. భ గణాల అవృత్తివల్ల చతురస్రగతి వేగవంతంగా నడిచింది. మధ్యలో 'నలి' 'సి గణాల వల్ల అవేగానికి అడ్డు తగిలి కాస్త మందగతిలో సాగింది. వేగవంతమైన నడక ద్వారా శాంతిశ్రీ హృదయగతిని పట్టి చూపడం జరిగింది. అంతేకాదు 5, 7 పాదాల చివరి పదాలకు (సీమల, వీధుల) 6, 8 పాదాల చివరి పదాలకూ (రూపము

• రాగము) అంత్యప్రాసను ఏకాంతరంగా పాటించి, ఆమె హృదయంలోని ధ్యైధీభావం వల్ల కలిగిన చలనాన్ని కూడా పరోక్షంగా ఈ చతురస్రగతిలో అనుప్రాస రమ్యత కలిగిన లయ ద్యారా ఆవిష్కరించారు కవి,

సాయం సంధ్యా వేళలో పద్మదేవుడు, శాంతిశ్రీలు ఎలా ప్రణయబంధంలో ఉన్నారో వర్షించిన తీరు అతి సౌందర్య శోభితం మధురమంజుల లయాన్వితం

“అతడు చంద్రుండాయె - ఆమె చంద్రిక యాయె”

ఇలా ఇరవై పాదాలు ఏకవాక్యాలుగా రచించి లయను లాస్యరీతిలో విన్యాసం చేయించడం జరిగింది. ఆ తర్వాత లాడ యాలాల

“నేలపై కదలువె - న్షైల నురుంగులవోలె నింగిలో మెదలు న - న్ఫైల సీంగిణుల వోలె మబ్బుసీంజెల వోలె - మధులివామ్ముల వోలె అలల నలె కలలవలె - కలలవలె కళలవలె ఎగసీ పోయిరి వారు - సాగసీ పోయిరి వారు తేలి పోయిరి నారు - తూలి పోయిరివారు” పైగేయఖండంలో లయ వివిధ రీతుల లాస్యం చేసింది. మొదటి నాలుగు పాదాలలో సాదృశ్య వాచకమైన “వోలె అనే పదం రెండేసి పాదాల కొకసారి కూర్చడం, 5, 6 పాదాలలో సాదృశ్య వాచకం 'వలోను 7, 8 పాదాలలో సర్వలఫ్వుక్షర సంయోజనం వల్లను లయ దద్రుతగతిలో విన్యాసం చేసింది. 9,10,112 పాదాలలో మొదటి అక్షరాలను మాత్రమే మార్చి అర్ధ భేదాన్ని కల్పించడం జరిగింది. అవే అక్షరాల ఆవృత్తి వల్లను, 'పోయిరి' అనే పదాన్ని నాలుగు సార్టు ప్రయోగించడం వల్ల కలిగిన ఓత్వ దీర్షక్రుతి వల్లను లయ వేగంగా సాగింది. ఆ తర్వాతి పంక్తులు భిన్నంగా నడిచాయి. హే ఆ యమూల్య మధు (24442) రాను భూతిలో (3+5) ఆయపూర్వరా (2+4+2) గొర్ర గతిలో (3+5) 2 ఆ ఆలౌక్సిక మ (24442) వోనురక్తిచాం (3+5) (ద్రీనిగూఢ రే (2+4+2) ఖానిశీథినిన్‌ (3+5) ఆ దినాంత సం (24442) ధ్యామరుత్‌ గరుత్‌ (2+6)

చాలితోర్మికా (3+5) సరిద్వీ ధికన్‌ (3+5)

3. ఎన్ని గడియలో (3+4+1 -* 3+5)

తించి పోయెనో (3+5) ఎంత వెన్నెల (ద్ర (3+4 -* 3+5) వించి పోయెనో (3+5)

పై గేయిఖండంలోని లయావిష్కరణను గురించి డా॥ జి. చెన్నకేశవరెడ్డి 'సినారె కవితా రీతి - గేయాత్మకత' అనే వ్యాసంలో చక్కగా వివరించారు. వారి వివరణ ఇది.

“ఈ గేయ ఖండంలో ఎత్తు గడ - ముగింపు (ఆరోహణ-అవరోహణ) ఒకే పద్దతిని పాటించడం జరిగింది. మొదటి ఖండంలో రెండేసి పాదాలకు పాదాన 'ఆ' అనే నిర్దేశార్డకం, అదే విభక్తి (లో అర్హమిచ్చే నిశీధి - నిన్‌, వీధి - కన్‌) ప్రయోగించడం వల్లను మూడో ఖండంలో రెండేసి పాదాలకు మొదలు ప్రశ్నార్థబోధక పదాలు (ఎన్ని, ఎంతు, చివర ఆశ్చర్యార్థకమైన ఒకే క్రియను ప్రయోగించడం వల్లను లయను లావణ్యంగా పోషించడం జరిగింది. అంతే కాదు పొదారంభ స్వరం మీద ఊనికా, రెండు పాదాల తర్వాత వచ్చే విభక్తి (లో) స్వరం మీద ఊనికా ఉంది. విభక్తి స్ప్వరంతో (ఓ) సంవదించేలా క్రియా పదాల స్వరం (పోయెనో) కూర్చడం వల్ల మొత్తం గేయానికే చక్కని సౌష్టవం, తూగూ వచ్చి లయ చక్కగా ఆవిషృతమయింది. ముఖ్యంగా స్వరం ద్వారా లయను సాధించడం జరిగింది.

అంతేకాదు మొదటి రెండు పాదాలలోని లయకు, తరువాతి పాదంలోని లయకు భేదం ఉంది. మొదటి రెండు ఖండాలలో ఉద్దతలయ ఉరకలు వేస్తే చివరి ఖండంలో లలితలయ లాస్యం చేసింది. దానికి కారణం మొదటి రెండు ఖండాలలో అన్నీ సంస్కృత పదాలే (నిర్దేశార్థకం 'ఆ' విభక్తులు 'లో', 'నిన్‌, 'కనో లు తప్ప). దీర్జాక్షర, మహా ప్రాణాక్షర బాహుళ్యం వల్లను, పాదారంభంలో మొదటి అక్షరాలన్నీ 'ఆ' స్వనం (ఒక్క 'ద్రీ' లో “ఈ' స్వరం) ఉండటం వల్లను, పాదారంభంలో నిర్దేశార్థ కాక్షరం 1 డాఃజి. చెన్నకేశవరెడ్డి “తీరం వెంబడి” (వ్యాస సంపుటి), పుటలు: 52 - 53.

ఉన్నచోట దీర్చం తర్వాత జగణం నిర్దేశార్టకాక్షరం లేనిచోట దీర్హంతర్వాత జగణం (ఆభాసగా) ఉన్నాయి. (అంటే నిర్దేశార్హక అక్షరం 'ఆ' తర్వాత విరామం ఉంటుంది. విరామం తర్వాత పదం ఎత్తుకొన్నప్పుడు జగణగతి (విలోమగతి) స్ఫురిస్తుంది. నిర్దేశాక్షరం లేనిచోట దీర్హం తర్వాత లఘువు మీద ఊనిక పడకుండా లఘువు తర్వాతి దీర్హం మీద ఊనిక పడటం వల్ల ఇక్కడ జగణం ఆభాసగా ఉంటుంది). నాలుగు అయిదు అక్షరాల వరకు గురు లఘువుల (క్రమం 11 పాదాల వరకు ఒకే రకంగా ఉండటం వల్ల ఉద్ధతమైన ద్రుతలయ విన్యాసం చేస్తుంది. మూడో ఖండంలో అన్నీ తెలుగు పదాలు (గతించి - ద్రవించి మాత్రం తత్ప్సమాలు) ఉండడం వల్లను, గురులఘువుల సమత్వం వల్లను, లలితాక్షర సంయోజనం వల్లను లలితమైన లయ లాస్యం చేస్తున్నది, వేగవంతమైన 'లయ'కు అనుబంధంగా అందమైన మందలయ జోడించడం వల్ల ఎంతో మనోజ్ఞంగాను వైవిధ్యంగాను ఉంది. ఈ గేయ ఖండంలో పాదానికి ఎనిమిదేసి మాత్రలు పాటించడం జరిగింది. విరుపులు వివిధంగా ప్ర మవుతున్నందు వల్ల ఖండగతి స్ఫురించడం లేదు. నిల్లేశార్థక అక్షరమైన 'ఆ' వీ కాలంలో (061016 940 వచ్చిన అక్షరంగా ఎత్తుకొని ఒక మాత్రాకాలం ఇది వ ఇచ్చి, తిరిగి పదాన్ని ఎత్తుకొన్నప్పుడు ఖఇండగతి స్ఫురిస్తుంది. లయ దృష్ట్యా అన్ని గి ప్రయోగం” నారాయణరెడ్డిగారు నాగార్జున సాగర కావ్యమంతటా ఇక్కడ సత్ననా ఎక్కడా విశ్రాంతి కడమీయక అవిరామంగా గేయాన్ని నడిపారు. ఘుధురాను 'త్రమే విశ్రాంతి కెడమిచ్చారు. ఆ వెన్నెల రాత్రిలో ఆ (ప్రేమికుల అనువుగా ని ఆవిష్కరించడానికి, మాత్రల జాగా ఇచ్చి పాడుకోవడానికి ౦చారు. ఈ కావ్యంలో ఈ పంక్తులలోని లయ పతాక ప్రాయమైనది.

డాజ్సి చెన్నకేశవరెడ్డి ఇచ్చిన వివరణ ఎంతో సమంజసంగా ఉంది. (13 ఇకగలో శాంతిశ్రీ, ఆమె సఖి సుజాతల సంభాషణను ఖండగతిలోను నడప్రడ్ర్య క శాంతిశ్రీ పద్మదేవుల సంభాషణను (5, పుటలో) తత్రిశ్రగతిలోను పంచమ శ్రర ని తర్వాత మరొక గతిని మాత్రమే పోషించడం జరిగింది. జరిగే ఉత్ర ౦ల వైశాఖ శుద్ధ పూర్ణిమ (బుద్ద జయంతి) రోజు నాగార్జునాద్రిలో ఎవాన్ని ఆ సందర్భంగా విద్యార్దులందరు గురుదేవుని మైల ఉన్న రాడు కరా

సన్నివేశాన్ని ఖండగతిలో రచించడం జరిగింది. ఆ తర్వాత గురుదేవుని బోధను 'త్రిశ్రగతిలో రచించడం జరిగింది. తృతీయ తరంగంలో గురుదేవుని బోధను, పంచమ తరంగంలో గురుదేవుని బోధను గతి మార్పు లేకుండా రచించడంలో నారాయణరెడ్డిగారు ఏకలయ ద్వారా చక్కటి వస్రైక్యాన్ని సూచించడం ఉదాత్త చందః శిల్పం. గురుదేవుని బోధన విన్న శాంతిశ్రీ తాను “పరిపూర్ణమత దీక్షను పాందదలచినాను” - ఆవిధంగా తనను కరుణించమని వేడుకొన్న సన్నివేశమూ, పద్మదేవుని హృదయంలో చెలరేగిన సంఘర్షణా ఇండగతిలోనే సాగాయి. పద్మదేవుడు శాంతిశ్రీ, బ్రహ్మచర్య దీక్షను తీసుకొన్నదని తెలుసుకొని, ఒకసారైనా చూసి, ఒకటి రెండు మాటలైనా మాట్టాడుదామని సంఘారామానికి వస్తాడు. అప్పుడు బౌద్ద భిక్షువులతో సాగిన సంభాషణ (త్రిశ్రగతిలో సాగింది. 22 పంక్తులుగా నడిచిన ఈ సంభాషణలు పంక్తికి పదేహేను మాత్రల ప్రమాణాన్ని పాటించారు. నారాయణరెడ్డిగారు నాగార్జునసాగరంలో ఖండగతిలో పాదానికి పదిమాత్రల ప్రమాణాన్ని (అంటే (2౫5) ఐదు మాత్రల గణాలను రెండు, 'త్రిశగతిలో పన్నెండు మాత్రల ప్రమాణాన్ని అంటే (4:3) మూడు మాత్రల గణాలు నాలుగు), చతురస్ర గతిలో పదహారు మాత్రల (ప్రమాణాన్ని (శశ) నాలుగు మాత్రల గణాలు నాలుగింటిని ప్రయోగించారు. అంటే సరిసంఖ్యలో గణాలను ప్రయోగించారు, పద్మదేవునికి బౌద్ద భిక్షువులకు జరిగిన సంభాషణలో త్రిమాత్రా గణాలను ఐదింటిని ప్రయోగించారు. అంటే బేసిసంఖ్యలో సాగింది. ఆ వెంటనే గురుదేవునితో జరిగిన సంభాషణ త్రిశగతిలోనే జరిగినా నాలుగు త్రిమాత్రా గణాలలో అంటే సరిసంఖ్య గణాలలో జరిగింది. బౌద్ద భిక్షువులు వెడలిపొమ్ము శాంతిశ్రీ రాదు, విడువదామె మతదీిక్షను నేడు అని మెండు గాంతుకలతో సమాధానమిచ్చారు. మెండు గొంతుకలతో ఇచ్చిన మొండి సమాధానం నిండైన మాత్రలతో బేసి గణాలలో జరగడం ఒక విశేషంగా చెప్పుకోవచ్చు. గురుదేవుడు, పద్మదేవుని మధ్య వాదన జరిగిన అనంతరం గురుదేవుడు పద్మ దేవుబ్హి సంఘారామం నుంచి బహిష్కరిస్తాడు.

ఆ సందర్భంలో శాంతి టా గురుదేవుండయో బపహి వ్కరించెనా పద శ్రైమ్మును అని వా పోతుంది. పై గేయ ఖండ పంక్తులలోని లయను గురించి డాక్టరు జి. చెన్నకేశవరెడ్డి వ్యాఖ్యానించిన తీరు చాలా ఆసక్తిదాయకంగా ఉంది. దానిని తిరిగి ఇక్కడ ఉదాహరిస్తాను. “గురు దేవునిక, పద్మదేవునికీ మధ్య నలిగిన మనః స్థితిని రెండు షణ్మాత్రా పదబంధాల (గురుదేవుండు - పద్మమ్మును), మధ్య వరసగా లగలే (అయో-బహి-ష్కరిం-చెనా) వేసి విలోమ గణాల ద్వారావ్యంజింపజేశారు.” అని వ్యాఖ్యానించారు.! పైవ్యాఖ్యానానికి నా వివరణ ఇది. విలోమ గణాలు ఎదురు నడక నడిచేవి. పద్మ దేవుడు, శాంతిశ్రీల ప్రఇయం బౌద సంఘారామ నియమాలకు విరుద్దమైనది, వారిద్దరూ ఎదురు నడక నడిచారు. అందుకే పద్మదేవుడు బహిష్కరణకు గురి అయ్యాడు. ఆ బహష్కరణను విలోమ గణాల ప్రయోగంతో సూచించడం జరిగింది. మరొ విషయం ఏమంటే గురుదేవుడు బహిష్కరించినది పద్మమును (పద్మదేవుణ్ణి) టో ఎద్మమును అని షణ్మత్రా పదబంధాన్ని వాడటం జరిగింది. గురు దేవుడు మేన శయించిన వ్యక్తి గురు దేవుడు అరిషడ్వర్లాన్ని బహిష్కరించాడనే న్న షణ్మాత్రా పద బంధంతో సూచించడం జరిగింది. “లగిను, చతురస్ర న ఇలా అన్నారు. నారాయణరెడ్డి గారు 'త్రిశ్రగతిలో అధికంగా వాడలే దు. ల అవసరాన్ని బట్టి వాడారే కాని, వాటివైనా అంత (యగణం, జగణం మీదల్వో ఖండ గతిలో మాత్రం ఎక్కడా విలోమగణాలను వ్రాశారు. వీరి పరిశీలన చాలా. వాడినట్టు నా పరిశీలనలో కనిపించలేదు” అని చే పంకులలో విలో వరకు సరి అయినదేనని చెప్పాలి. అయితే (త్రిశ్రగతిలో నడి యి మ్‌ గణాలన్స మరికొన్ని సందర్భాల్లో అరవంతంగా వాడారు. ఉదాహరణకు గురుదేవున్సి బోధన సందర్భంలో. హ్‌ 2 డొ బీ, చెన్నకేశవరెడ్డి, తీరం వెంబక్షి* (వాసే సంపుటి). పుట: 51

విలాన - జీవన - పిపాన (శశ +డ్స) (తిశ్రగతిలో ఇలా ఉంటుంది విలా-నజీ-వనపి - పాన (అగ*లగ+న+గలు విన - కనీ - యమ్ము - సదా (లగు లగ, గల లగు విన - ర్హనీ - యమ్ము త్ర - సదా (ఉ+శర+3 0” శ+శశత్సు అని గురుదేవుడు చెప్పిన సందర్భంలో త్రిశ్రగతిలో నడిచిన పంక్తులలో చతురస్ర గతి స్ఫురిస్తుంది. 'విలాస - జీవన - పిపాస - విసర్జ- నీయమ్ము - సదా' అని ఈ విధంగా ఊనికను బట్టి, అర్జాన్ని బట్టి, లయ చతుర'్రగతిలో నడుస్తుంది. ఊనిక దీర్జాక్షరాల మీద పడుతుంది. చతురస్రగతి నడకలో పాదాదిలోను, పాదాంతంలోను విలోమగణమైన జగణం స్ఫురిస్తుంది. మానవుని జీవనం విలాసవంతమైన అలవాట్ల పిపాసకు బందీ అవుతుంది. అందుకే రెండు విలోమగణాల (జగణాల) మధ్య జీవనాన్ని బంధించడం జరిగింది. ఆ విధంగా బందీ అయినప్పుడు ఆ పిపాసను ఎదురు తిరిగి విసర్జించడం మంచిది. అది సదా అనుసరణీయం, విలోమ గణాల ప్రయోగం వల్ల సిద్దించిన లయకు ఒక ళొద్దత్యం, భావానికి ఒక జొన్నత్యం రా 6ు లా చేకూరాయి. డాక్టరు జి. చెన్నకేశవరెడ్డి నాగార్జున సాగరంలో వివిధ రకాల వాక్యవిన్యాసాల వల్ల లయ వైవిధ్యాన్ని పోషించారని సోదాహరణంగా చక్కటి ప్రతిపాదన చేశారు. వారిచ్చిన ఉదాహరణలు ఇవి. “ఇక్షాకు సంశక్షే - తీంద్ర చంద్రుల క్షీర్తి కౌముదులు నట్లడల - కలయ విరినిన నాడు కృష్ణవేణీ తరం - గిణి పయః కింకిణులు (తిశరణ క్యాణాల - దెనల నింపిన నాడు నేను బీవించియు - న్లానంచు భానించి సలికింతు గేయకా - వ్యమును వ్రాదయము పెంచి

ఈ విధంగా నాలుగేసి పాదాలకు ఒక అసమాపక (క్రియను వాడి ఉపవాక్యంగా రచించి, మొత్తం ఇరవై పాదాల తర్వాత సమాపక (క్రియా పదాన్ని వాడి ఏకవాక్యంగా రచిస్తే మరొక చోట పాదానికొక వాక్యంగా వరుసగా ఇరవై పాదాల వరకు రచించడం జరిగింది. ఉదాహరణకు...

“అతడు చందుండాయె - ఆమె చందిక యాయె అతడు హుదయన్యూయె = ఆమె భావమ్మాయె

పై ఉదాహరణంలో వాక్యం ఒక్కటే. ఉపమాన పదం ప్రతి వాక్యానికీ మారుతుంటుంది. ఇది జానపద గేయనిరా శొ పద్ధతి. జానపద గేయ నిర్మాణంలో

మూసకట్టు పద్దతి ఉంటుంది. కరపదాలు మాత్రమే మారుతూ ఉంటాయి. పునరుక్తి ఎక్కువ, మరొక ఉదాహరణకు ;

ఆమె అల్లనసాగె - ఆమె మెల్లన సాగ్గె

అల్ల నల్లన గుండె - జుల్టు జుల్లన సాగౌ

మెల్లి మెల్లన మనసు - పల్హవించగ సాగ్గె

మొదటి రెండు వాక్యాలను పాదానికొక్కటిగా, తర్వాతి రెండు వాకా స్‌లను

రెండు పాదాల కొక్రటిగా రచించడం జరిగింది. సై రెండు ఉదాహరణలలో ఒకే (క్రీయను (సాగె అన్ని వాక్యాల్లోనూ వాడటం జరిగింది. ద్విత్వ 'ల' కారవృత్త్యనుప్రాస 'అయ' అందాన్ని మరింత పెంచింది. మరొక ఉదాహర్రబ్న్ల

“వేను ముండిత ళిరస్కుడగాను,

కౌను కొాషాయ్రాంబర ధారిని

కొలేన్సు (తి-శరణమ్ములు నల్లించెడు

సన్యస్తాభిల భోడ

కొన్‌ నేన్స బౌద్దుండను

14 వాక్యాలు క్రియాంత వాక్యాలు. మధ్యనున్న 2,3 వాక్యాలు (క్రియతో ఆరంభమైన వాక్యాలు. ఈ రకమైన రచనా విధానం వల్ల నడకలో వేగం పెరిగింది. ఇట్లా ఒకచోట పాదానికో వాక్యం, రెండేసి పాదాలకొక వాక్యం, క్రియ ఒకటే అయినా 'స్రియవొన్నావాలసు 'షవారవన్నూ రనింపి అయుసు "పావన చిక్‌నాడి...

నారాయణరెడ్డిగారు వివిధ గతుల గమనం వల్త లయను పొషంఎజానో ౨2 నాగార్జున సాగరంలో ముఖ్యంగా ఒకే అక్షరం తేడా ఉన్న నామవాచక పదాలను గాని, (క్రియా పదాలను గాని వెంట వెంట ప్రయోగించడం ద్వారా లయకు రుటితి స్సూర్తి కలిగించారు. నామవాచక పదాలు

1. పదివేల కిన్నరులు

పదివేల కిన్నెరల 2. జాము రాత్రియు దాటె సాము రాత్రియు దాటి 3. ఆమె పల్లవియయ్యె ళా ఆమె వల్లవి యయ్యె న! 4&. ఆమె వల్లకి యయ్యె లా ఆమె పల్లకి యయ్యె ళు శ్రీయా పదాలు 1 తూలి పోయిరి వారు తేలి పోయిరి వారు 2, ఎగసి పోయిరి వారు సౌగసి పోయిరి వారు ఈ రకమైన రచనా రీతిని నాగార్జున సాగరంలో అధికంగా పాటించడం వల్ల లయ వింతహొయలు పోయింది.

యతి ప్రాసలు నాగార్జున సాగరంలో యతి (ప్రాసలను నియతంగా పాటించలేదు. కాని చాలా చోట్ల అవి సహజంగా చోటు చేసుకొన్నాయి. ఖండగతిలో కొన్నిచోట్ల పాదాద్యక్షర సామ్యాన్ని పాటించడం జరిగింది. ఖండగతిలో పది మాత్రల ప్రమాణంతో రాసినది కాబట్టి పాదాద్యక్షరాలకు అక్షరమై(త్రి పాటించడం జరిగింది. కొన్నిచోట్ల మొద మాత్రకు, ఆరోమాత్రకు యతికూడా కుదిరింది. ఉదావారణకు 2. తోట్రలోపలిపుష్ప కోటనే నొల్లనని నీటిలోపలి పద్మ వాటి కేతెంచితిని (స్రాసకు ఉదావారణ గొలిలో చిరుతరం గౌలడోలలు వీచె అల్లంత దూరాన అంగనామణి దోచె కదలి వచ్చిన మల్లి కావల్లిక యనంగ 'ప్రతి రెండు పాదాల పాదాద్యక్షరాలకు అక్షర సామ్యం పాటించడం జరిగింది. (తిశగతి నిస్తరంగ నీరాకర నిర్విష్టాంభోో మట్టు నిగూఢ నిర్హిప్త ఖ్వా నిస్టిత మాతనిమ్సుఖమ్ము

పాదాద్యక్షరాలకు అక్షర (స్వరంతో కూడా) సామ్యమేకాక (ప్రతిపాదంలో పాద మధ్యంలో మొదటి మాత్రకు, ఏడో మాత్రకు యతి పడింది. (ప్రాస సౌందర్యమె మాదుకళా మందిర మూల స్తంభము సౌందర్యాన్వేషణలో స్వప్న మధుర పరిరంభము హృదయ కంపనలలోనే ఉదయించును చిత్రమ్ములు పై పంక్తులలో ఒక పాదంలో తప్ప అంతటా 'ద' ప్రాసను పాటించడం జరిగింది. మిశ్రగతి మతాచార్వుడు బౌద్ద మతస మ్మత మహా సిద్దాంతముల ను న్నత మహళ్శిఖరముల నుండి ఘ నా ఘనస్వనమున వచించెను రెండేసి పాదాలకు పాదాద్యక్షర మైత్రిని పాటించడం జరిగింది. మొదటి మూడు పాదాలలో ప్రాసను పాటించడం జరిగింది. చతురస్ర గతి ఆమె చలించెను ఆమని పోలిక ఆమె చలించెను అబ్బము పోలిక ఆమె చలించెను అతిశీత సమీ రాహృత నదీత ర్రంగము పోలిక

పాదానికి పదహారు మాత్రల 'ప్రమాణమున్న దీర్చపాదం కాబట్టి రెండు చతుర్మాత్రా గణాల తర్వాతి మొదటి అక్షరానికి మూడో గణాద్యక్షరానికి యతిని పాటించడం జరిగింది. మొదటి మూడు పాదాలకు ప్రాస, 1,2,4 పాదాలకు రుబాయీ పద్దతిలో అంత్య 'ప్రాసను పాటించడం జరిగింది. వృత్త్యను ప్రాస కడలి కెరటము దాక వడకి పోయెడు చిరుత పడన వలె సుడి వడుచు నుడివె శాంతిశ్రీ ఇక్కడ “డి అక్షరం ప్రాసగాను, వృత్త్యను ్రాసగాను (శ్రుతమై శాంతిశ్రీ, హృదయంలోని తత్తరపాటును వ్యంజింపడేస్తుంది. అంత్య ప్రాసను, వృత్త్యనుప్రాసను అంత్య ్రాసన్సు, వృత్త్యను ప్రాసను నియతంగా పాటించకపోయినా చాలా చోట్ల అవి సహజంగా కుదురుకొన్నాయి. ఉదొహర్ర్యృక్షృ ఉన్నత విద్యా ప్లీర్రిక్ట సన్నయ లతిక్రా వాటిక ॥ చర పాదాలలో ప్రాస, అంత్య ప్రాసలతో లయ చక్కగా అభివ్యక్తమైనది. న అముల కడంగూర్చు (ప్రాసములకెల్ల నన్నియు సమస్వరంబులై అమరవలయు” అ ఇ రమ్యతాష్రాద లక్షణాన్ని సినారె అనేక పర్యాయాలు పాటించారు.

కర్పూర వసంతరాయలు

“కర్పూర వసంతరాయలు" నారాయణరెడ్డిగారి రెండో కథాకావ్యం. మొదటి చారిత్రక కావ్యం 'నాగార్జున సాగరం'లో చారిత్రక వాతావరణం మాత్రమే ఉన్నది. నాయికా నాయకులు చారిత్రక వ్యక్తులు కారు. ఇతివృత్తం కల్పితం. “కర్పూర వసంతరాయలు” కుమారగిరి రెడ్డి ప్రభువుకున్న బిరుదు. ఆయన కొండవీడును పరిపాలించిన రెడ్డిరాజు ఆయన బావ కాటయవేమారెడ్డి కూడా చారిత్రక పురుషుడే. ఆయన రాజమహేం(ద్రవరాన్ని పాలించిన వ్యక్తి ఈ కావ్యంలో ప్రధాన పాత్ర అయిన “లకుమికు ఆధారం “ప్రియా సదృశీప్రియా' అని ఒక శాసనంలోని చాటు శ్లోకం. రేఖా మాత్రమైన చారిత్రకాధారానికి కమ్మని కల్పనను జోడించి కావ్యంగా మలిచారు సినారె, కనుక “కర్పూర వసంతరాయల' కావ్యాన్నే తెలుగులో మొదటి గేయ చారిత్రక కావ్యంగా పరిగణించాలి. నాగార్జున సాగరాన్ని మొదటి గేయ కథా కావ్యంగా పరిగణించవచ్చు.

'నాగార్జున సాగరం' కావ్యం ఐదు తరంగాలుగా సాగినట్టే ఈ కావ్యం ఇతివృత్తం కూడా ఐదు ఆశ్వాసాలుగా నడిచింది. కుమారగిరిరెడ్డి ప్రతి ఏటా చైత్ర శుద్ధ (తయోదశినాడు వసంతోత్సవాలు నిర్వహించేవాడు. అందుకే “కర్పూర వసంతరాయలు” అనే బిరుదు వచ్చింది. ఒక ఏడు తన రాణితోనూ, తన బావ కాటయవేమునితోను కలిసి నగరోద్యానవనంలో వసంతోత్సవాలు జరుపుతున్న సందర్భంలో 'లకుమ' నాట్యాన్ని వీక్షిస్తాడు. ఆమె నాట్య విన్యాసానికి, ఆమె తనూ

విలాసానికి కొమరగిరిరెడ్డి రసహృదయం పులకించిపోతుంది. తన కంఠ హారం తీసి లకుమ గళ సీమలో అలంకరిస్తాడు. ఇదీ 'ప్రధమాశ్వాసంలోని కధ.

లకుమ, కొమరగిరుల ప్రధమ వీక్షణం తరవాత ఇరువురిలోనూ విరహం అతిశయిస్తుంది. ఇరువురికీ నిదురపట్టదు. కలలు కంటారు. కలత చెందుతారు. లకుమను రాజనర్తకిని చేయాలనే తన హృదయంలోని కోరికను తన బావ కాటయవేమునికి తెలుపుతాడు. కాటయ వేముడు తనకు వ్యక్తిగతంగా ఇష్టం లేక పోయినా, రాజు మాటను కాదనలేకపోతాడు. ఈ వార్త లకుమకు సంతోషం కలిగించగా, రాణికి సంతాపం కలిగిస్తుంది. ఇదీ ద్వితీయాశ్వాసం లోని కధ.

కొమరగిరిరెడ్డి లకుమను రాజనర్తకిగా నియమిస్తాడు. లకుమను వెంటబెట్టుకొని అహోబిలం, దాక్షారామం వంటి క్షేత్రాలను దర్శిస్తూ ఆమె నాట్య విన్యాసాలను తిలకిస్తూ ఆమె సౌందర్య వారాశిలో మునిగితేలుతాడు. కొండవీట మహారాణికి అది ఒక వికృత్ర స్వప్నం, ఇదీ తృతీయాశ్వాసంలోని ఇతి వృత్తం.

తీరయాత్రలు చేసివచ్చిన తర్వాత కుమారగిరి రెడ్డి లకుమ కోసం కేళిమందిరం నిర్మిస్తాడు. కుమారిగిరి రెడ్డి కాటయవేమునితో యాత్రకు వెళ్లడానికి నిరాకరిస్తాడు కాటయవేముడు. రెండవ హరిహర రాయలపై దండెత్తి అతనిని ఓడించి, ఆతని పుత్రికను భార్యగా స్వీకరిస్తాడు. ఇక్కడ కుమారగిరి రెడ్డి నాట్యమందిరంలో లకుమ నాట్యాన్ని ప్రతిరోజూ వీక్షిస్తూ వసంత రాజీయ' మనే నాట్యశాస్త్ర, గ్రంథాన్ని రచిస్తాడు. జైత్రయాత్రలక్షు వెళ్ళి ఉంటే, ఒక రాజు నెత్తురు పంటనో, ఒక సతి కన్నీటిమంటనో పొంది ఉండే వాడిని, ఇంతటి అపురూప (గంధం రచించి ఉండేవాడిని కాదని,” కుమారగిర్రిరెడ్డి భావిస్తాడు. జైత్రయాత్ర నుంచి కాటయవేముడు తిరిగి రాగొనేః ఇరువురూ తమ తమ రంగాలలో సాధించిన కృషిని సమీక్షించుకొంటారు. కుమారగిగ్రిరెడ్డి అహోరాత్రాలు లకుమ సన్నిధిలోనే ఉంటూ, రాజ్య వ్యవహారాలను నిర్లక్ష్యం చేస్తున్నాడని, మహారాజ్ఞి బాధపడుతుండగ్యా ఆమె బాధను కాటయవేముడు ఆర్థం చేసుక్రాని, ప్రభువును ఒకసారి కొలువుకూటానికి రమ్మని ఒప్పిస్తాడు. ఇదీ వతుర్దాశ్వాసంలోని కధ.

కుమారగిరిరెడ్డి కాటయవేముని బలవంతం మీద ఎట్టకేలకు కొలువు కూటానికి వచ్చినా, సింహాసనా సీనుడైన వెంటనే, లకుమకు కాలు బెణికిందనే వార్తవిని, సభను వదిలిపెట్టి హుటాహుటిని ఆమెను చేరుతాడు. ఒక నర్తకి కాలుబెణికినంతనే కొలువుకూటాన్ని వదిలిపెట్టడం సభామర్వాద కాదని అటు (ప్రజలు, ఇటు మహారాణి వాపోతారు. మహారాణి ఆ దిగులుతో మంచం పడుతుంది. కాటయవేముడు రాణి అనారోగ్యాన్ని, దుఃఖాన్ని చూడలేక ఆమెను చూడటానికైనా రాణి మందిరానికి రమ్మని కుమారగిరిని ప్రార్ధిస్తాడు. కాని కుమారగిరిరెడ్డి లకుమను వదిలి వెళ్ళడానికి ఇష్టపడడు. చివరికి మహారాజ్డి దేశక్షేమం కోరి, లకుమ దగ్గరికి వెళ్లి దేశం కోసం రాజును త్యాగం చేయవలసిందిగా వాగ్దానం తీసుకొంటుంది. లకుమ రాణికి ఇచ్చిన మాటను నెరవేర్చడానికి కుమారగిరిరెడ్డి సన్నిధిలో నాట్యం చేస్తూ చేస్తూ బాకుతో పొడుచుకొని మరణిస్తుంది. బాకు పిడికి కట్టి ఉన్న లకుమ సందేశాన్ని ప్రభువు చదువుకొని జాగృతుడ్డె దేశాన్నీ, మవారాణిని ఏలుకొంటాడు. ఇదీ పంచమాశ్వాసంలోని కథ. లయ నిర్వహణ

నాగార్జున సాగరంలో పాదనియతి లేకుండా 1% 01 పద్దతిలో పాదాలను పేర్చుకొాంటూపోతే, కర్పూర వసంతరాయలు, విశ్చనాథనాయడు కావ్యాలలో నాలుగేసి పాదాలను, రెండేసి పాదాలను ఒక ఖండంగా రచించారు. ముఖ్యంగా ఖండగతిలో నడిచే పాదాలను రెండేసి పంక్తుల నాక ఖండంగా రచించారు. బుతుచక్రం కావ్యంలో అన్నిగతులలో పాదాలు చతుష్పాదాలుగా నడిచాయి. భూమిక కావ్యంలో పాదనియతి లేదు. కొన్ని ఆశ్వాసాలకు పొదనియతిని పాటించడం, మరికొన్ని ఆశ్వాసాలకు పాదనియతిని పాటించక పోవడం జరిగింది.

నారాయణరెడ్డి రచించిన గేయకావ్యాలన్నింటిలోకి 'కర్పూర వసంతరాయలు, “భూమిక' కావ్యాలలో ఎక్కువగా ఛందోవైవిధ్యం, ఫ్రాఢ ప్రయోగాధిక్యం కనిపిస్తాయి. నాగార్జున సాగరంలో ఖండగతిని ఎక్కువగా వాడితే, కర్పూర వసంతరాయలు కావ్యంలో ఖండగతితో పాటు మిశ్రగతిని అధికంగా వాడటం జరిగింది. ఆ తర్వాత 'త్రిశ్రగతిని వాడటం జరిగింది. దాదాపు ఈ మూడు గతులు సమానంగానే వాడటం

వం ల

జరిగింది. నాగార్జున సాగరంలోను, విశ్వనాధనాయడులోను ఒక్కొక్క సందర్భంలో మాత్రమే చతురస్రగతిని పరిమితంగా వాడటం జరిగింది. కర్పూర వసంతరాయలు" కావ్యంలో 5, 6 సందర్భాలలో చతుర(్రగతిని వాడినా దానిని అంత ఎక్కువగా వాడలేదు. కర్పూర వసంతరాయలు గతి వైవిధ్యానికి కారణం సన్నివేశాలు అధికంగా ఉండటమే. సన్నివేశం మారినప్పుడల్లా గతి మారుస్తూ రచించడం జరిగింది. ఖలడగతి కర్పూర వసంతరాయలు కావ్యంలో కూడా ఖండగతిని ఎక్కువగా కధాకధనానికి ఉపయోగించుకోవడం జరిగింది. కర్పూర వసంతరాయలు కావ్యం ఖండగతిలో ఆరంభమై ఇండగతిలోనే ముగుస్తుంది. ఆ విధంగా ఆద్యంతాలకు గతి ఐక్యం పాటించడం జరిగింది. ఖండగతిని సాధారణంగా నాలుగు పాదాలనొక ఖండంగా, రెండు పాదాలనొక ఖండంగా రచించడం జరిగింది. రెండు పాదాల నొక ఖండంగా రాసినప్పుడు పాదానికి ఇరవై మాత్రల ప్రమాణాన్ని పాటించడం జరిగింది. మాత్రల పెంపుదల, తగ్గుదల జరగలేదు. యతిని చాలా వరకు పాటించడం జరిగింది. ప్రాస, అంత్య [ప్రాసను ఐచ్చికంగా పాటించడం జరిగింది. నాలుగు పాదాల నొక ఖఇండంగా రచించినప్పుడు మాత్రల పెంపుదల, తగ్గుదల యధేచ్చగా జరిగినవి. ఆంత్యప్రాసను, ప్రాసను ఐచ్చికంగా పాటించడం జరిగింది. ఈ గతిని _ విననయ్యె - మాగధుల - కైవార - ముల్‌ కైవార - ములు గావు - గౌనాన్సు - తా సార - ముల్‌ పుష్కలా - వర్త జల - ము జ్ముంద్ర - నిిస్తంద్ర వార్టీర - న్లుల్ర్‌ వార్ధి - భావనా - గంభీర - ముల్‌ (౧ 196)

ఓ 3, 4 పాదాలలో అంత్యప్రాసతో పాటు రెండు మాత్రలు(ములొో అదనంగా కూర్చడం జరిగింది. ప్రాసను పాటించక పోయినా యతిని పాటించడం జరిగింది. మొదటి పాదం 'భలిను (ఈగతిని - మాగధుల) ఏకాంతరంగా (ప్రయోగించడం వల్లను, రెండో పాదంలో మూడు 'త' గణాల ప్రయోగం వల్లను, మూడో పాదంలో వెంట వెంటనే 'త” గణాలను (ప్రయోగించడం, అవికూడా బిందు పూర్వక '0ద్ర' అయి ఉండి, అనుప్రాసరమ్యత కలిగి ఉండటం, నాలుగో పాదంలో మొదటి లాడ

గణం, నాలుగో గణం 'త' గణాలే అయి ఉండి, స్వరవ్యంజన మై(ితో అనుప్రాసరమ్యత కలిగి ఉండటం నాలుగు పాదాలలోని గురువులు సంయుక్తాక్షరాల మీది అక్షరాల కంటె దీర్జాక్షరాలే ఎక్కువగా ఉండటం. వీటన్నిటివల్ల లయ అందంగా అభివ్యక్తమైంది. స్తుతి రవ-మ్ములు జనంతి పుట-మ్ముల సోకె-నో లేదొ 515 = 25 స్తోతగీ-తులు సౌధ - చూడాళి - నెగ బ్రాకె-నోలేదొా.. 55 = 25 కొండ నీ టి పురాన నుండు బండలు గూడ తుం = 20 గుండె గల గల లాడ “కో యంచు పీట్టినని ర్‌నడీ = 20 మొదటి రెండు పాదాలలో ఐదు మాత్రల గణాన్ని అధికంగా కూర్చడం జరిగింది. రెండు పాదాలలోను ఆ అధిక గణం అక్షరాలు ఒకటే (నో లేదొ). కనుక అంత్య ప్రాస పడింది. మొదటి పాదంలో స్తుతి రవమ్ములు - శ్రుతి పుటమ్ములు పదాలలోని గురులఘ్వక్షర సమత్వం. అను ప్రాసరమ్యతా, ('ప్రాసయతీ, ఇవన్నీ కలిసివచ్చాయి. 3, ఉ పాదాలలో బిందు పూర్వక డవర్ధా వృత్తీ గల గల లాడ' లోని ద్విరుక్తతా, మొదటి రెండు పాదాలలోని సోకెనో లేదొ, (బ్రాకెనో - లేదొ అనే పదాలలోని ఓత్వ దీర్చ స్వరంతో సంవదించడం = వీటన్నిటివల్ల లయ హృద్యంగా ఆవిష్కృతమైంది. ప్రభువు త / న్మయుడయ్యె ప్రభువు చి / న్మయుడ య్యె ప్రభువు లకు మాలస్దు పంచ (సా ణుండయ్యొ మొదటి మూడు పాదాలలోను కర్ష పాదం ఒకటే 'ప్రభువు' అవృత్తిగా రావడం 1 2, 4 పాదాల చివర ఉన్న క్రియా పదాలు కూడా ఒకటే కావడం 'అయ్యె' (డయ్యె), దానికి అంత్య ప్రాస చేకూరడం, మొదటి రెండు పాదాలో ఒకే అక్షరం తప్ప (త,చి) మిగతావన్నీ అవే అక్షరాలు కావడం వల్లి చేకూరిన ఆవృత్తి వల్ల కలిగిన (శ్రుతి, 'లకుమాలగన్న" పదంలోని 'ల' కార ఆవృత్తి నాలుగో పాదంలో అనుస్వారయుత పదాల కూర్చూ, వీటన్నిటి వల్ల 'లయ' హృదయలగ్నమైంది. లాడ ాాాోాాోాోా

నిటల నే/త్రమ్ము మెరి/సె 545 -11 = ఓ తనమేను 5్‌ నిలువెల్టు / నిప్పులు మి/సె' 5 +5శ1 = 11 పళ్ళకు పై గేయ ఖండంలో రెండు పొడుగు పాదాల మధ్య ఒక పొట్టి వార లో జరిగింది. పొట్టి పాదం ఒక మెట్టులాగా ఉండి తర్వాతి పాదాన్ని అ (నిస తోడ్పడుతుంది. పొడుగు పాదాల (ప్రధమాక్షరాలు చివరి అక్షరాలు [అ అధిక ఓ 3 పాదాల చివర పది మాత్రల చివర అధిక మాత్రను కూర్చ కండు మాత్ర(సెక్స అంత్య (ప్రాసై అందగించడం వల్లను చివరి రు గణాద్యక్షరాలకు మైత్రి (ని-ని కుదరడం వల్లను లయ చిందులు 1 తన శిరో / లంకరణ / మౌ నాగమత్రి ఫణివోలె / బస్స కొట్టె / ను 2 ప్రాకెనా - పాము మెడ -పై లకుమ ఒడ్ర _ లెల్ల జడు / సై కిన్వుమని = కేక్షనిడై న ఉవ్వెత్తు - ఎగిసి పడ్రై నా మ మొదటి ఖండంలో మ్సైద్రట్ట పాదం చివర రెండు మాత్రలు, మూడో 3 చివర ఒక్ష మౌత్ర, రెండో ఖఇండ్రంత్రో 1 2 పాదాల చివర రెండు మాత్రలు టం

• పాదాల చిర ఒక మాత్రను (ను) అధికంగా వేయడం జరిగింది. అ వేసిన మౌత్రలల్రో సమత్వం లేదు జ విషయాన్ని గురించి డాక్టరు జి. చెన్నకేశవరెడ కస్తూరి రంగ రంగ మాయన్న కావేటి రంగ రంగ “అనే సంప్రదాయ గేయగతిని* వ్య ఉన్నది, ద్‌ జే, చెన్నకేశవాడ్డి ఆధునికాంధ్ర గేర్స కవిత్వం", - పుటలు : 472 - 473

తమ సిద్దాంత వ్యాసం'లో లకుమ స్వప్నవృత్తాంతాన్ని వివరించడానికి ఎన్నుకొన్న ఖండగతిలోని మాత్రా సంఖ్యలోను, పాద సంఖ్యలోను విషమత్వాన్ని పాటించడం జరిగిందని, అంతకు ముందు రాజుకు వచ్చిన కలలను వివరించడానికి రచించిన గేయఖండాలు పాదాలలోను, మాత్రా సంఖ్యలోను సమత్వమున్నదని, రాజుకు వచ్చిన కలలు దుస్వ్యష్నాలు కావని, మనో విజ్ఞాన శాస్తం ఆధారంగా చక్కగా వివరించారు. ఆ ప్రతిపాదన ఎంతో ఆసక్తికరంగా ఉన్నది.

అకుమ బరు/వగు రెప్పు / లను విప్ప = 54545 = 25

రాయనికి పోవు ప్రాణము వచ్చె ౨ 5ళర్‌*2 = 22. (పు, 326

ఈ ఖండంలో పాదానికి మూడు పంచ మౌత్రగణాలే (15 సూత్రలు) ఉన్నాయి. మొదటి పాదంలో ఏడు లఘ్వుక్షరాల తర్వాత, ద్విత్వాక్షరం (ప్పి) మీది అక్షరం (5) మీద ఊనిక్క, ఆ తర్వాత మూడు లఘ్వుక్షరాలు, మళ్ళీ అదే ద్విత్వాక్షరం (ప్పె) మీద అక్షరం (వి) మీద ఊనికా-వీటివల్ల ప్రధమ పాదంలో 'లయి' విలంబితంగా అలసత్వంతో లాస్యం చేసి, లకుమ తన బరువైన కనురెప్పలను విప్పి చూసిన తీరు దృశ్యమాన మవుతుంది. రెండో పాదంలోని నాలుగు గురువులలో మూడు దీర్జాక్షరాలే కావడం వసంత రాయని ఆతురత వ్యక్తమైంది.

“ఏమేమి” యని రాయడామె కురులను దువ్వు

ఏమి లేదని సల్కి, ఆమె పొడిగా నవ్వె (౧ 325)

పాదాద్యక్షరాల సామ్యం (ఏ). పాదాల చివరి అక్షరాల సొమ్యం (వ్వా-అంత్య (ప్రాస), ప్రాస (మేమి) ప్రాసయతి (మె-మె) - వీటన్నిటి వల్ల చక్కగా వ్యక్తమైంది లయ,

టైత్ర వూ/్ణిమ నాడు - జాను వె/న్నైల రేడు - రఈళనల+రశసల

ఉదయించి/నాదదో-మదనునకు/సైదోడు - నలశరశినల + త (౧ 208)

మొదటి పాదంలో పూర్యోత్తరార్డాలలో లఘు గుర్వక్షరాల (క్రమం ఒకటే కావడం వల్ల చక్కటి సామ్యం ఉంది. రెండో పాదంలో భిన్న గణాలైన 'ద' వర్షావృత్తికి తోడు కన న ననన వ ఓ డాబా చెన్నకేశవరెడ్డి, 'ఆధునికాంధ్ర గేయ కవిత్వం, - పుటలు : 472 = 473

పూర్వార్హం చివర 'దో' అక్షరం - ఉత్తరార్థంలో ఉపధాక్షరం 'దో' అక్షరాలలోని సామ్యం

• ఈ రెండు పాదాలలోను పూర్వోత్తరార్జాలలోని (నాడు - రేడు - నాడు + అదో
• సైదోడు) 'డు' వర్ణావృత్తి వీటన్నిటి వల్ల లయ కడు రమ్యంగా వ్యక్తమైంది. మిశ్రగతి

మిశ్రగతిలో చాలా వరకు 14 మాత్రల ప్రమాణాన్ని పాటిస్తూ నాలుగు పాదాల నాక ఖండంగా రచించారు.

చంద్రు - డొక్కడు - అతని - చుట్టుగ వతశిత్తశ3శత్త

చంద్రో - మించును - వేల - చుక్కలు తాశిడ్త శాత త్త

లకుమ - ఒక్కతె - ఆమె - చుట్టుగ పాశ్రాత్తశాతా శాక

లాస్య - మాడెను - లక్ష - ఊనాలు శిత శం +4 (౧224)

పైగేయఖండంలో ప్రతి మూడు, నాలుగు మాత్రలకు పదాలు చక్కగా తెగడం వల్లను, త్రిమాత్రా గణాలు వేరు వేరుగా ఉన్నా (6 'గల' లు రెండు 'ని గణాలు, చతుర్మాత్రా గణాలు అన్నీ ఒకే గణాలు (ఎనిమిది కూడా భగణాలు) కావడం వల్లను, ప్రతి రెండు పాదాద్యక్షరాలకు యతిమైత్రి (చం-చం-, ల-లా) 1, 3౩ పాదాలకు, 2 4 పాదాలకు చివరి పాదంలో కూడా మొదటి గణాద్యక్షరానికి తర్వాత సప్రమాత్రా గణాద్యక్షరానికి యతిమైత్రి కుదరడం - వీటన్నిటి వల్ల లయ (శ్రవణ సుభగంగా వ్యక్తమైంది. న

చనువు - మించుల - చోళ - మదీ -నశ+భ+శిగల + గగ

పసడీ - యంచుల - చేల - వేడ -న+భ+శిగల + గగ

క్‌్గ్‌- తాటం - కమ్ము - లేవీ - గల + గగ + గల + గగ

కొంచ - నౌఢ్యా - అమ్మ - దేదీ - గల +*గగ+గల + గగ

పైగేయ ఇండంలో మొదటి రెండు పాదాలలోను, తర్వాతి రెండు పాదాలలోను గణాల (క్రమం ఒక్క తీరుగా ఉన్నది. ముఖ్యంగా చివరి గణాలన్నీ 'గగిలే. అవి కూడా ఒకే స్వరంతో (ఏ, ఈ) కూడుకొన్నవి మొదటి రెండు పాదాలలోను అను(ప్రాస రమ్యత దట్టంగా వుంది. ప్రతి రెండు పాదాద్యక్షరాలకు యతి సామ్యం ఉంది.

మూడో పాదంలోను, నాలుగో పాదంలోను మొదటి అక్షరానికీ, ఉత్తరార్హంలోని మొదటి అక్షరానికీ యతిమైత్రి (కర్ష-కమ్ము, కాంచ - ణమ్ము) ఆ తర్వాతి ద్విత్వమకారాలు - ఇన్ని సామ్యాలు కలిసిరాగా లయ హొయలు వోయినది సుందరాతి సుందరంగా, మాత్రల పెంపుకు ఉదాహరణ. నడిచె-ఖందిత-నాయికగ ఆ-రాధిక త్రశిత్తశ3+త్త+4=ా15 ముడిచె-మోవిని-ముదిచె-మోమును-రాధిక ద్రాశిశ్తశర+4ీశడడా18 గోప-బాలుం-డేమి-చేయును-సాపము ప్రశడశి34డ4డీ=[ర చూసె తన స-ర్వ్యాంగ-నుందర-రూసము శశ +3+4ీచత్తవా15 పై గేయ ఇండంలో అన్ని పాదాల చివరా & మాత్రల పదాలను కూర్చడం జరిగింది. అవి కూడా ఏకగణాలుగా (భగణాలై) ఉండి, అంత్య ప్రాసను కలిగి ఉన్నాయి. (రాధిక - రాధిక - పాపము - రూపము) పాదాద్యక్షరాలకు యతిమైత్రీ, 'ప్రాసా ఉండడటమే మొదటి పాదంలోను, రెండో పాదంలోను పాదాది అక్షరానికి, ఉత్తరార్హంలోని గణాద్యక్షరానికి యతిమైత్రి కుదిరినది. శెండో పాదంలో ఏకగణాల ఆవృత్తి ఏకాంతర గణాలకు యతిమైత్రి - వీటన్నిటి వల్ల లయ అందంగా అభివ్యక్తమైంది. వట్టే - కను బొమ లం తగా నిల ప్రశత్తం3ళ4 బెట్టి - నను ప్ర-ల్నించు-నా? ౩+డ శంక కుసుమ - బాణుని = ధనువు - అవికా ౩44చం+4 (072) కున్న - నను వే - ధించు-నా? ప్రశితం3 42 పైగేయ ఖండంలో సరిపాదాల చివర రెండు మాత్రలు తగ్గాయి. చివర దీర్జాక్షర మున్నందు వల్ల రెండు మాత్రల కాలం సాగదీయడం వల్ల గాని, విరామంగాని పాటించడం వల్ల గణావృత్తి పూర్తికావడమే కాక, పాత్ర చిత్తవృత్తి వ్యక్తమవుతుంది. సరిపాదాలు రెండూ ప్రశ్నార్ధకాలే - ఒకే అక్షరాలున్నవి(0చునా). కావడం వల్ల అంత్యప్రాస కుదిరింది. ప్రతి రెండు పాదాద్యక్షరాలకు యతిమైత్రి, మొదటి రెండు పాదాలకు ప్రాస - వీటన్నిటి వల్ల లయా సౌష్టవం అభివ్యక్త మవుతున్నది. ఆడుతా యా

సరిపాదాలు రెండూ ప్రశ్నార్హకాలే. [క్రియాంతాలే. ప్రశ్నించునా? వేధించునా? ప్ర్నించేవీ, వేధించేవి రెండిటికీ కర్త 'కనుబొమలే'. అవి వట్టి కనుగొమలైతే ప్రల్నించవు, వేధించవు. మొదటి (ప్రశ్నకు సమాధానాన్ని మూడో పాదంలో చెప్పుకోవడం జరిగింది. ఆ చెప్పుకొన్న సమాధానానికి సమర్ధనగా మరో ప్రశ్నను నాలుగో పాదంలో సంధించడం జరిగింది. ఆ సంధించిన ప్రశ్న సమాధానం ఎక్కడ పూర్తి అయిందో (మూడో పాదంలో) అక్కడి నుంచి అనుసంధించుకొని, నాలుగో పాదంగా చెప్పడం వల్ల సమాధానానిక్తీ, సమర్థన పూర్వక ప్రశ్నకూ చక్కటి సమన్వయం కుదిరింది. సంతృప్తికరమైన సమాధానం లభించింది. దీనినంతటినీ కా - కున్న ఆ విరుపుద్వారా సాధించడం జరిగింది. రాణీ - మేను - తపించె - నిప్తున రగులు - పసిడి - సలాక - పోలిక రాణి - ఆత్మ - వెలింగె - నొకని ర్వాత - ద్రీప - జ్యోతి - పోలిక (౧318) పైగేయ ఖండం మిశ్రగతిలో ఉన్నా అర్హగతి ననుసరించి మొదటి మూడు పాదాల పూర్వార్జాలలో త్రిశ్రగతి, తర్వాతి ఉత్తరార్దాలలో చతుర్రగతి స్ఫురిస్తుంది. మొదటి పాదాలలోని మొదటి చతుర్మాత్రా గణాలన్నిటిలోను జగణపు నడక స్ఫురిస్తుంది. గణగతి, ననుసరించి పక్కన చూపినట్లుగా విరిచి చదువుకొన్నప్పుడే మెశ్రగతి నడక స్ఫురిస్తుంది. పాదాది రేఫాక్షరాల అవృత్తి లయను సృజిస్తున్నది. పాల - సంపు - నురుగు - తరగలు సరిమ - లించిన - నురగ - జముపై స్వారి - వెడలు శచీ ద్వి-తీయుని స్మరిం-సీంచె వ - సంత రాయడు కర్పూర వసంతరాయలు కావ్యంలో మిశ్రగతిలో నడిపిన గేయ ఖండాలలో ఎక్కడా కూడా త్రిశ్రగతి గణాలు వేయవలసిన చోట విలోమగణాన్ని (లగ) ప్రసాద్‌, పు: 15.

వేయలేదు. ఈ గేయ ఖండంలో నాలుగో పాదం మొదటి గణం విలోమగణం (స్మరిం). మొదటి 2'/ పాదాలు చక్కగా 3,4 మాత్రలకు పదంగా కాని, పదాంశంగా కాని విరుగుతున్నది. రెండో పాదంలో 'పరిమ-ళించిన-సురగ-జముపై' అనే పాదంలో పరి-మళించిన అనే చోట 'మ' అక్షరం గణ పూర్తికోసం (త్రిశగతి గణంలో చేరింది. 'ఇించిన గుర్వక్షరంతో చతుర్మాత్రాగణం ఆరంభం కావడం వల్ల ఊనిక'ళిం' మీద పడింది. 'సురగ-జముపై' - గజము పదం లోని 'గ' అక్షరం పూర్వగణంలో చేరింది. 'సురగజము' అన్ని లఘ్వుక్షరాలు కావడం నడక సాఫీగా జరిగింది. కాని మూడోపాదం ఉత్తరార్హ భాగం నుంచి నాలుగో పాదం పూర్వార్హం వరకు మిశ్రగతినడక ప్రయత్న పూర్వకంగా సాధించుకోవాలే తప్ప సహజంగా చెవికి వినిపించదు - దానికి కారణం పదంకాని, పదాంశం కాని విరగకపోవడమే, నాలుగో పాదంలో విలోమ గణం రావడం (స్మరిం), త్రిశ్రగతిలోని 'లగ' గణం అనుస్వారయుతమై ఆ తర్వాతి గణంలో కూడా వెంటనే అనుస్వారం రాగా మిశ్రగతిలో ఒకరకమైన ఫ్లుతి కలగడం వల్ల నడక గొంతినట్టున్నది. 'తిశ్రగతి: రాజు కనులు విప్పి చూచె లకును లేదు రాణి తోచె (క్రుంగి చేతి లోని రాణి కొంగు నంత జార విడిచె (౧, 232) పై గేయ ఖండం చక్కగా ప్రతి మూడు మాత్రలకు పదంగా కాని, పదాంశంగా కాని విరుగుతున్నందువల్ల త్రిశ్రగతి లయ ఎంతో స్ఫుటంగా శ్రుతమవుతుంది. 1, 3, & పాదాలకు అంత్య(ప్రాస కుదిరింది. మొదటి రెండు పాదాద్యక్షరాలకు యతిమైత్రిని, తర్వాతి రెండక్షరాలకు 'ప్రాసను హిటించడం జరిగింది. గతికి తగినట్టు గణాలను కూర్చడం వల్ల రాజు దీనగతిని చక్కగా దర్శించవచ్చును. రాజు కలలో లకుమ చేలాంచలాన్ని పట్టుకొంటాడు. కల కరిగిపోగా తన చేతిలో నున్నది రాణి కొంగు కావడంతో (కలలోని పొంగు ఒక్కసారి చల్చారగా) ఖంగు తిని రాణి కొంగు జారవిడిచాడు అతిదీనంగా. పై త్రిశ్రగతి లయవల్ల రాజు మనోగతి చక్కగా అభివ్యక్షమైంది.

సాగిపోవ సాగిసోవ 3+3+3+3 ఆగి పోయె రాచ బాట 3+3+3+3 అగి పోయె రాచబాట తా+త+3 43 అటనిల్బెను నగరితోట ౩434343 ట్‌ శ్‌ గలలే) పదా పై గేయ ఖండంలో మొదటి మూడు పాదాలలో గలా ను క్రియ ఒక్కటే. సాగిపోగా, సాగి పోగా రాచబాట ఆగిపోయింది. రెండో ప్రాస కొడొ మొదట చెప్పడంలో చమత్కారమే క్రాక్ర అర్ధవంతంగా కూడా ప మూడో కుదురుకొంది. సాగిపోగా సాగిపోగా ఆగిపోయింది ఏమిటి? రాచబాట. పోయింది. పాదంలో కూడా రెండో పాదాన్నే తిరిగి చెప్పడంతో 'లయ' స్థాణువై కూర్చు ॥ ల రాచబాట ఆగిపోయిన చోట 'ఆటనిల్చెను - నగరితోట' అని నో లో భిన్న ౮ 0 వల్ల (షణ్మాత్రాగణం + నగణం గల) 'గల' లగతి నుంచి తప్పించ దృ్య్య సందర్శనం చేయించడం జరిగింది. పాస త్యప్రా మూసకట్టు 'లయ'* నుం్చి తప్పించడం వల్లను - బాట - తోట ర షు పడటం వల్లను ఒక్కసారి గత్రిల్రో భిన్నత్వం స్ఫురించి చైతన్య జగత్తు విదిలించినట్టనిపిస్తుంద్ర. రా చావి బీ డొ! ఇంతకంటె ఆర్హవంతంగా 'తిశ్రగతిని ప్రయోగించిన తీరును తధంగో చెన్నకేశవడ్డి తమ ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంలో చూపించారు.' దాన్ని యధా ఉదాహరించ్రక్ర తప్పడం లేదు, నేల నిదుర వోద్చు నింగి నిదుర వ్‌ొద్చు గౌలి నిదురో వోర్చూ గ్రా రొండె అద్రిర్రి పోద్చా తనో వలౌసానికి విరజ ర్న కా నాటీ రేయి నిదుర పట్టని స్టితిని వర్లిం నాడ

ఖండం ఇది. నేలా నింగీ చివరికి గాలి సైతం నిదురపోయాయి. నిదుర పట్టని జీవి (రేడు)ను సూచించడానికి మూడో పాదాన్ని 12 మాత్రల (ప్రమాణంతో నడిపి, రేడొ-కండె అనే విరుపు ద్వారా రాయని హృదయంలో, ని అలజడిని అదరిపాటును సూచించి రాజు హృదయ స్టితిని చిత్రీకరించడం జరిగిందని డాక్టరు జి. చెన్నకేశవరెడ్డి (ప్రతిపాదించారు. ఈ ప్రతిపాదన ఎంతో హేతుబద్దంగా ఉందనడానికి ఆ తర్వాత పాదాలు కూడా సాక్ష్య మిస్తున్నాయి. వీట సద్దు మణగె తోట అణగి పెణగె ఒక చకోరి ఆర్భె ఒడయుడు నిట్టూర్చె అందె ఘల్టు మనెను - పతియె డంద జల్లు మనెను పాట రవళి తోచె; రేడు పాన్సు నుండి లేచె. చతురస్ర గతి: నారాయణరెడ్డి గారు గేయ కధా కావ్యాలలో చతురస్రగతిని చాలా తక్కువగా వాడ్లార్చ. నాగార్జున సాగరం, విశ్చనాధనాయడు కావ్యంలో కొన్ని సందర్భాలలి వనియోగించుకొన్నారు. ఈ రెండు కావ్యాలలోను ఉత్సాహం ఉరకలు వబ సందర్భంలోనే వేగవంతంగా నడిపారు, ఆహ్లాదాన్ని, ఆనందోత్సాహాలను వ్యక్తం చేయడానికే కర్పూర వసంతరాయలు కావ్యంలో కూడా చతుర(స్రగతిని వనియోగించుకొన్నారు. వసంతోత్సవంలో ప్రజల ఆనందోత్సాహాలను వ్యక్తం చేయడానికి చతురస్రగతి ఎలా చెంగు. లేసిందో గమనార్హం. తుమ్మెద - పదములు - వెన్నెల - పదములు కమ్ముగ - గానము - చేసెడు - వారలు ఏలలు - పాడుచు - ఈలలు - వేయుచు సోలుచు - తూలుచు - సాగెడు - వారలు

పదములు' (నల) తప్ప అన్నీ 'భ గణాలే వేశారు. ఏక గణావృత్తి వల్ల, లలితొక్షర సంయోజనం వల్ల లయ అందంగా ఆహ్హాదకరంగా వ్యక్తమైంది. లకుమను రాజ నరక్తిగ చేయాలనే తలంపు కలిగిన సన్నివేశంలో చతురస్రగతి చాలా వేగంగా ఉత్సాహవంతంగా నడిచింది. కాటయ - వేముని రప్పిం - చుట కై - కాలే - దొక గడి - యయును కాటయ - వేముడు - వీతెం - చుట కై - కాలే - దరగడి - యయును దీర్చాక్షరాల సంయోజనం, కవర్ధావృత్తి కాటయవేముడు అనే పదం రెండు సార్టు, 'రప్పించుట, వీతెంచుట' అనే క్రియా పదాలలో అను(ప్రాస పాదాద్యక్షరాలకు యతిమై్రీ - ఇవన్నీ లయ వేగంగాను, ఉత్సాహ వంతంగాను వ్యక్తం కావడానికి దోహదం మొనరించాయి. ఆ సందర్భంలోనే మరో గేయ ఖండం. మొన - మొన్నటి పున్నమ - రాతిరి ముగ్దా- భినయ - మ్మును గూ - రిచి న - యభిమత - మేము - న్నది బా వా - యనిప్ర - శ్నించెను - రాయడు | నుకార్క నకార వర్ణాల ఆవృత్తీ వాటి ద్విత్వాల ఆవృత్తి - వీటి వల్ల కలిగిన లయ లకుమ రాజ నరక్తిగా చేయాలని రాజు హృదయంలో కలిగిన కౌతుకాన్ని వన్తీకరిస్తున్నద హృదయ స్పందంగా. ఈ సన్నివేశంలో అన్ని పాదాలలోను 14 మూతలు వాడి అంటే చతురస్రగతిలో రెండు మాత్రలు అదనంగా వాడి విభిన్న లయను పోష్టిద్వడ్రం జరిగింది. కూ లకుమ కోసం శ్రేళిమందిర నిర్మాణం జరిగిన సన్నివేశ వర్ణన సందర్భంలో డ్రా యు చతురస్ర గత్తి సడ్ర్విన్స తీరు ఇలా ఉంది. ననన

1. డౌ జి. చెన్నక్షవ్హాద్డ 'ఆధ్రునకాంధ్ర గేయ కవిత్వం, - పుటలు : 476 - 477

పడతుల నోవుల పరిహసి -యించెడు నల+భ+నల+శభ పగడపు - చూరులు - పాలిచినని నల+భ+నల+ల ముదితల - నవ్వుల - చులకన - చేసెడు నల+ భ+నల+భ ముత్యవు - వాకిళు - లమరిననవి భ+శభ+నల+ల సరిపాదాల చివర మూడు మాత్రల తగ్గింపు జరిగింది. మొదటి మూడు పాదాలలో నల, భ గణాలు ఏకాంతరంగా రావడం, లఘ్వక్షర బాహుళ్యం, లలితాక్షర సంయోజనం - వీటి వల్ల 'లయ' సూటిగా వ్యక్తమైంది. కర్పూర వసంతరాయల కావ్యంలో కూడా భిన్న వాక్యాల సంయోజనం వల్ల లయను పోషిస్తూ తద్ద్వారా పాత్రల మనఃస్టితినీ, సన్నివేశాన్నీ చిత్రీకరించడం జరిగింది. ఇదే నా ఘనకార్వ? మని భా వింతు వేమో! ఇన్లి నాళ్ళు త నమ్ము పల్కిన దోయి నాజు న్మమ్ము పండిన బోయి బావా అనుచు ఆనందాతిరేకో మ్య్మున ననుస్తము మరిచి 'అకునూ" యనుచు పిలిచెను; లకుమ నిలిచెను అబ్రసడి నేముండు చూచెను వసంతరాజీయమనే నాట్య శాస్త్ర (గ్రంథాన్ని రచించిన సంగతిని జైత్రయాత్ర చేసి వచ్చిన కాటయవేముని కెరిగించే సందర్భంలోనిది. పై గేయ ఖండంలో వ్యక్తమైన లయను గురించి డా! జి. చెన్నకేశవరెడ్డి తమ సిద్దాంత (గ్రంథంలో ఇట్టా వివరించారు. “నాలుగు పాదాల కొకవాక్యం రచించిడమో, ఆెండేసి పాదాల కొక వాక్యం రచించబడమో నారాయణరెడ్డి గేయ రచనలో సాధారణంగా అనుసరించే పద్దతి. ఈ రెండు ఖండాలలో ఒక్కొక్క ఖండంలో మూడేసి, నాలుగేసి, చిన్న చిన్న వాక్యాలై తన మ ఆ

1. డా॥ జి. చెన్నకేశవరెడ్డి, 'ఆధునికాంధ్ర గేయ కవిత్వం", - పుటలు : శ్తీ7ర = శీ

ఉండటం అవి కూడా భిన్నార్జబోధక వాక్యసంయోజనం ఉండటం నడక కొక వేగం చేకూరడమే కాక, రాజు ఆనందాతిరేకం చక్కగా అభివ్యక్తమైంది. ముఖ్యంగా “ఇన్ని నాళ్ళ తపమ్ము పల్కిన దోయి, నా జన్మమ్ము పండిన దబోయి' అనే వాక్యాలలో ద్విత్వాక్షర సంయోజనం 'త-పమ్ము”, 'జ-న్మమ్ము' అనే పదాలలోని విరుపు, పల్కినదోయి - పండినదోయి" అనే క్రియా పదాలలో అమం(త్రణార్హక పదాన్ని రెండుసార్లు కూర్చడం వీటి వల్ల రాజు మనఃస్టితి అభివ్యంజితమైంది. 'పల్కిన దోయి = పండినదోయి" అనే క్రియాపదాలు రెండు పాదాలలోను ఒకే న్టానంలో వచ్చి కనుదోయికి, వీనులదోయికి విందొనరించాయి. రెండో పాదంలో పిలిచెను, నిలిచెను, చూచెను! - అని అక్షర సామ్యమున్న క్రియలను వెంట వెంటనే (స్వల్ప వ్యవధిలో) ప్రయోగించడం వల్ల కూడా నడక అందం పెరిగింది. అట్లాగే వాక్యార్థం కూడా చక్కగా ఆవిష్కృతమైంది” అని అభిప్రాయపడ్డారు. కాటవేముడు మరల వచ్చెను క్‌నుల నిండుగ నీరు తెచ్చెను కాటవేముడు తిరిగి పోయెను కనులు జలజల కురిసి పోయెను అదమ్న శనారోగ్యంతో ఉన్నదని రాజుకు విన్నవించడానికి కాటయవేముడు పోర్బునస్త సమారు వచ్చినా ప్రయోజనం లేకపోగా, మూడోసారి వచ్చి తిరిగి ఉండట స బరీ నిది పాదానికో వాక్యం కూర్చడం. వాక్య నిర్మాణం ఒకే విధంగొ ఆవృత్తి వల్ల 'లయ' చక్కగా వ్యక్తమై సన్నివేశాన్ని ఉద్దీప్తం చేసింది. అంత కల్లోలము లుబికెను అణగార్బెను కాటయ వేముడు మవోరాజ్ఞీ నుంచము సట్టెను మనోవ్యాధి మూన్స్యు నెవ్వడు? న. వాక్యాన్ని ఒక్కొక్క పాదంలో రచించడం జరిగింది. ప్రతి రెండు దె యతిసైత్రి, బేసి పాదాల (క్రియాపదాలకు), సరిపాదాల చివరి

అక్షరాలకు అంత్యప్రాసను కూర్చడంలో అందంతో పాటు అర్హం కూడా కుదురుకొన్నది. ఉబికెను - పట్టెను; వేముడు - ఎవ్వడు? (రాజ్యంలో) అంతః కల్గోలాలు ఉబికెను - మొదటి వాక్యం మహారాజ్ఞి మంచం పట్టెను - రెండో వాక్యం ఈ రెండు క్రియాపదాలకు అంత్యప్రాస కుదిరినది. రాజ్యంలో అంతః కలహాలు, చెలరేగితె కాటయవేముడు అణచి వేశాడు. కాని మహారాణి మనోవ్యాధి వల్ల మంచం పడితే, ఆ మనోవ్యాధిని మానిపే దెవ్వడు? అనే ప్రశ్నగత పదం చివరి అక్షరానికి(డు) మొదటి (క్రియకు కర్త అయిన కాటవేముడు పదంలోని “డు” వర్గానికి అంత్యప్రాస వేయడం జరిగింది. అంటే అంతటి కాటయవేముడే, రాణి అనుంగు సోదరుడే మంచం పట్టిన మహారాణి మనోవ్యాధిని మానుప లేనప్పుడు మరెవ్వడు మాన్సగలడు అనే అంతరార్జాన్ని అంత్య(ప్రాసల కూర్పువల్ల కలిగిన లయద్వారా చక్కగా వ్యక్తీకరించడం జరిగింది. ఈ విధంగా కర్పూర వసంతరాయలు కావ్యంలో వివిధ గతులు వివిధ భంగుల లయను పోషించడం జరిగింది.

విశ్వనాథ నాయడు

విశ్వనాథనాయడు నారాయణరెడ్డి గారి రెండవ చారి[ఆతక కావ్యం, “తంజాపురాం(ధ్ర రాజుల చరిత్ర' అనే గ్రంథం నుంచి ఈ కావ్యానికి ఇతివృత్తాన్ని (గ్రహించడం జరిగింది. నారాయణరెడ్డి గారి నాగార్జునసాగరం, కర్పూర వసంతరాయలు రెండు కావ్యాలలో కూడా ప్రణయం ప్రధానం. అవి రెండూ శృంగార రస్రాధాన్యమున్నవే. ఈ రెండు కావ్యాల వల్ల నారాయణరెడ్డి గౌరికి శృంగార రసాభిమాన కవిగా ముద్ర పడింది. నిరంతర ప్రయోగ శీలి అయిన నారాయణరెడ్డి గారు అముద్ర నుంచి తప్పించుకోవడానికి శృంగార రస స్పర్శ లేకుండా, వీర రస'ప్రధానంగా ఈ కావ్యాన్ని రచించారు. ఈ కావ్యంలో మిగతా రెండు కావ్యాలలో కంటె కల్పనలు తక్కువ. ఆకల్ప్చనలు కూడా కాచిత్యాన్ని అనుసరించి చేసినవే. ఈ కావ్యంలో నారాయణరెడ్డి గారు చేసిన కల్పనలు విశ్చ్వనాథనాయని జన్మవృత్తాంతం, విశ్సనాధనాయని తల్లి పాత్ర. విశ్చనాథనాయని తల్లి 'మల్లికాంబ' అని పేరు కల్పించింది నారాయణరెడ్డి గారే. ఇతర ప్రధాన పాత్రలైన నాగమునాయడు, విశ్చ్శనాథ నాయడు, శ్రీ, కృష్ణదేవరాయలు చారిత్రక పురుషులే.

ఈ కావ్యంలో ఆరుఖండాలున్నాయి. (ప్రధమ ఖండంలో నాగమనాయడు, మల్లికాంబ తమకు సంతానం లేదని పరితపించడం, ధైవాన్ని ప్రార్దించడం, ఆలయంలో శుభశకునాలు తటస్థ్రించడం, కార్తాంతికులు “జగదేకవీరుడు జననమొందు' నని ఆ శకునాలను వ్యాఖ్యానించడం, చక్రవర్తి కృష్ణదేవరాయలు

స్వయంగా నాగమనాయని ఇంటికి వచ్చి, 'బాలచం(ద్రుని వంటి కొడుకును బడసెదవు" అని శుభాకాంక్షలు తెలియజేయడం, చివరికి వారి ఇంట నోముల పంటగా పుత్రోదయం కలగడం, ఆ విశ్శనాధుని వరప్రసాదంగా భావించి ఆ శిశువుకు విశ్వనాథుడని నామకరణం చేయడం వంటి సన్నివేశాలున్నాయి. ద్వితీయ ఖండంలో విశ్వనాధుని బాల్య చేష్టలు, విద్యాభ్యాసం, కృష్ణదేవరాయలు విశ్వనాధుని తన సేనాపతిగా నియమించడం, విశ్వనాధుని కీర్తి ప్రతిష్టలకు తండ్రి మురిసి పోవడం, తన తనయుడెప్పటికీ ఒకరి నీడలో పడి ఉండవలిందేనా, అంతటి యోధాగ్రేసరుడు రాజు అయితే ఎంత బాగుంటుందనే కోరిక కలగడం, ఇంతలో కృష్ణదేవరాయల సొమంతుడైన పాండ్య భూపతిని చోళ భూపతి పారదోలగా, పాండ్య భూపతి కృష్ణదేవరాయల కడకు వచ్చి మొరపెట్టుకోవడం, ఆ చోళ భూపతి మీద దండెత్త వలసిన బాధ్యతను నాగమనాయని మీద మోపడం, నాగమనాయడు ఆ బాధ్యతను సంతోషంగా స్వీకరించడం వంటి సన్నివేశాలున్నాయి. తృతీయ ఖండంలో కృష్ణదేవరాయలు తన కొలువు కూటంలో కవులతో కలిసి కవితా గోష్టి జరుపుతున్న సమయంలో పాండ్య భూపతి అప్పాజీతో కలిసి వచ్చి, నాగమనాయడు చోళ భూపతిని తరిమి, ఆ గద్దెపై తానే కూర్చున్నాడనే వార్తను రాయలకి తెలుపగా, రాయలు నాగమనాయని కోసం కబురు పెట్టగా రాకపోవడం, రాయలు క్రుద్దుడై నాగమనాయని బంధించి తెచ్చే వారెవరని సభలో ప్రశ్నించగా విశ్చనాథనాయడు తన సంసిద్దతను తెలియజేయడం, రాయలు విశ్శనాధనాయని 'ప్రభుభక్తికి మెచ్చి ఆశీర్వదించి యుద్దరంగానికి పంపడం వంటి సన్నివేశాలున్నాయి. __ చతుర్ధ ఖండంలో విశ్చనాధుడు తండ్రిని పట్టి బంధించి తీసుకొని రావడానికి ఏన్యంతో మధురకు వెళ్ళడం, తండ్రికి తాను వచ్చిన కారణాన్ని దూతతో తెలియజేయడం, కొడుకు కోసమే రాయలకు ఎదురు తీరిగితే తన మీదే కొడుకు దండెత్తడానికి వచ్చిన విషయం తెలిసి నాగమునాయడు బాధపడటం, కొడుకుతో యుద్దానికి సిద్ధమేనని తెలియజేయడం వంటి సన్నివేశాలున్నాయి. పంచమ ఖండంలో విశ్చనాథునికి తల్లి మల్లికాంబ ఉత్తరం రాయడం, తల్లిని కలుసుకోడానికి విశ్శనాధుడు వెళ్ళడం, తండ్రితో యుద్దం చేయవలసినందుకు

తల్లి ఎదుట విశ్వనాధుడు దుఃఖించడం, తల్లీ కొడుకుల సంభాషణ సమయంలో నాగమనాయడు అక్కడికి రావడం, ఇరువురూ కత్తులు దూసుకోవడం, మల్లికాంబ వారి మధ్యకు వెళ్ళి వారించడం, "కలకాలం రాయలు కాళ్ళొత్తుతూ బతికదవా, ఏలికవయ్యే అవకాశం పోగొట్టుకొంటావా' అని నాగమనాయడంటే 'అక్రమముగా గడించిన అమృతమైనా హేయమే, స్వధర్మ నిర్వహణలో నిధనమ్మైనా (శ్రేయమే'” అని విశ్వనాధుడు బదులుపలికి, తన శిబిరానికి పోవడం వంటి సన్నివేశాలున్నాయి. షష్ట ఖండంలో విశ్వనాధుడు తండ్రిని యుద్దంలో గెలిచి, ఇనుప గొలుసులతో బంధించి రాయల కొలువుకు తీసుకొని రావడం, విశ్శనాధుని ధర్మనిరతికి రాయలు మెచ్చుకొని తన సింహాసనం మీద కూర్చోబెట్టుకోవడం, విశ్శనాథునిచూసి నాగమనాయని శిక్షించకుండా వదిలిపెట్టడం, పాండ్యరాజు విశ్చనాథుని శౌర్యానికి, ధర్మ వీరానికి అంజలిఘటిస్తూ అటువంటి సమర్దుడైన ధర్మాత్ముడి పరిపాలనలో తన రాజ్యమూ, ప్రజలూ సుఖశాంతులతో ఉండగలరని, భావించి విశ్శనాథునికే తన రాజ్యాన్ని అప్పగించమని కృష్ణదేవరాయలను కోరడం, పాండ్యరాజు కోరిక మేరకు, విశ్వనాధుడు తనకు రాజ్యం వద్దన్నా, కృష్ణదేవరాయలు విశ్చనాధుని పాండ్య రాజ్యపట్టాభిషిన్తుని చేయడం వంటి సన్నివేశాలున్నాయి. లయ నిర్వహణ:

విశ్వనాధనాయడు కావ్యంలో కూడా సన్నివేశం మారినప్పుడు గతిని మార్చుకొంటూ రచించడం జరిగింది. ఈ కావ్యంలో ఖండ, త్రిశ్ర మిశ్రగతులను దాదాపు సమానంగా వాడుకోవడం జరిగింది. చతురస్ర గతిని చాలా తక్కువగా ఉపయోగించడం జరిగింది. ఖండగతి:

“విశ్వవాథనాయడు'” కావ్యంలో కూడా ఖండగతిని కధా కధనానికి వినియోగించుకోవడం జరిగింది. పాదానికి 20 మాత్రల ప్రమాణాన్ని పాటిస్తూ నాలుగు ఐదు మాత్రల గణాలతో రెండేసి పాదాల నొకఖండంగా రచించడం జరిగింది. అంటే రెండేసి పాదాలకు భావ పరిపూర్తి జరుగుతుంది. ఈ కావ్యంలో

ఇండగతినంతా ఈ విధంగానే నిర్వహించడం జరిగింది. ఎక్కడా మాత్రలుగొని. గణాలుగాని, పాదంగాని పెంచడం, తగ్గించడం జరగలేదు. ఈ కావ్యంలో ఇండగతిలో లయ అనేక విధాలుగా విన్యాసం చేసింది.

1. ఉదాహరణకు : విశ్వనాధుడు జన్మించినప్పుడు తొట్టెలో ఉన్న బాలుల్లే వర్షించు సందర్భంలో తూగాడు తొట్లెలో లొణకొడ డొక్కింత సంసార చక్రమున సమదర్భి చందమున పై పాదాలలో ఐదేసి మాత్రలకు పదాలు చక్కగా తెగడం వల్లను, గణం ఏడిలి గణం మొదటి అక్షరాలకు స్వరవ్యంజన మైత్రి కూర్చడం వల్లను లయ అందంగోనే కాక, అర్ధవంతంగా ఆవిష్కృతమైంది. విశ్వనాధుడు తనను చూడవచ్చిన వారి మీదో బోసినవ్వులు వెదజల్లి తూగాడు తొట్టెలో తొణకకుండా పడుకున్నాడు. * పడుకొన్నతీరు సంసారచ[క్రంలో డోలాందోళనలున్నా సమదర్శి ఎలౌ నిశ్చలంగ్‌ ఉంటాడో ఆవిధంగా ఉన్నాడని వర్ణన. వర్షనలోని భావానికి తగినట్టు విశ్చేన ధుని సమదర్శిత్వాన్ని దర్శింపజేయడానికి సరిగ్గా ఐదేసి మాత్రలకు విరిగేలొ పదాలను కూర్చడం గణం విడిచి గణం మొదటి అక్షరాలకు స్వరవ్యంజన మైత్రి ఘటించడం మొదటి పాదం తగణంతో (తూగాడు) ఆరంభమై తగణంతో ముగియడే (డొక్కింత) రెండవ పాదం కూడా తగణంతో ఆరంభం (సంసార) కావడం రండో పాదంలో మూడు నాలుగు గణాలు చక్రమున - చందమున - (భల” లేకొవడం ః ప కూడా కుదురుకోవడం) మొదటి పాదం మూడో గణం (తల

• సలు, రెం ల లి లి మూడో గణం (సమదర్శి = సల) కావడం ఇన్ని సొ మా ల్ల ్కటి సౌష్టవం చేకూరింది, ఆ సౌష్టవం విశ్వనాథుని సమదర్శిల'2 చక్కగా అభివ్యంజిత మొనరించింది. పై గేయ ఖండం తర్వాతి పాదాలు ఇలా ఉన్నాయి. కొల్ఫేతు లెట్టట్టు కదలించు చిట్టెము శై శ్‌ గట్టిన అధర్మమును నెట్టివేసిన యట్లు

కేరింత లిడుచు పిడికిళ్లు పట్టును భవి ప్యద్రైరి లక్ష్మి వాస్తగ్రహణ నూచనగ , మొదటి రెండు పాదాలలో సంయుక్తాక్షరాల బాహుళ్యం వల్ల ముఖ్యంగా ద్విత్వ టికారం వల్ల తొట్టెలో చిన్న పిల్లవాడు కాల్సేతులు విదిలించిన దృశ్యాన్ని కనులకు కట్టించడం జరిగింది. తర్వాతి రెండు పాదాలలో గతి ననుసరించి పదాలు ఇట్టా విరుగుతాయి. “కేరింత - లిడుచు పిడి-కిళ్ళుప-ట్టును బవి-ష్యద్వైరి - లక్ష్మిహ-స్తగ్రహణ - సూచనగ, పిడికిళ్ళు పట్టును అని పదగతంగా గతికి తగినట్టు విరగక్ర పోవడం వల్లను, 'భవిష్యర్వెరి లక్ష్మీహస్త గ్రహణ సూచన అని దీర్హ సమాసం వల్ల విశ్యనాధుని పిడికిళ్ళ పట్టు ఎంత గట్టిగా ఉందో, ఎంత దీర్హంగా ఉందో వ్యక్తమవుతుంది. ఖండగతిలో పాదానికి ఇరవై మాత్రల 'ప్రమాణంతో శెండేసి పాదాల నొకవాక్యంగా ఈ కావ్యమంతా రాయడం వల్ల ఎక్కడా అంత్యప్రాసను పాటించలేదు. ఒక్కొక్క పాదాన్ని ఒక వాక్యంగా రాసినప్పుడే అంత్యశ్రాస నియమం పాటించవచ్చు. కర్పూర వసంతరాయలు కావ్యాంతంలో ఖండగతిలో అంత్య ('ప్రాసను నియతంగా పాటించడం జరిగింది. దానికి కారణం పాదానికి ఒక వాక్యంగా రచించడమే అంత్యప్రాసను పాటించనప్పటికీ చాలా సందర్భాలలో యతినో, ప్రాసనో, 'పాసయతినో పాటించడం జరిగింది. గౌలి కల్లల నాడు ఆలయధ్వజఘంటి కల నుండీ సైత మోంకారనేు ధ్యనియింబె పై రెండు పాదాలలో రెండో పాదం మొదటీ అక్షరానికి మూడో గణం మొదటి అక్షరానికి (అంటే పాదమధ్యంలో) యతిని పొటించడం జరిగింది. ేయాలలో పాద మధ్యంలో యతిని పాటించడం పరిపాటి. మొదటి పాదంలో ప్రాసయతి నియమం కూడా కనిపిస్తుంది. తుంగభద్రా జల తరంగ జోలల నూగు బుడుత గాడువుల నన్వుడులు దన్వుల దోబె పై రెండు పాదాలలో ప్రాసయతిని పాటించడం జరిగింది. నవ

త్రిశ్రగతి :

ఈ కావ్యంలో 'త్రిశగతిని ఎక్కువగా వాడటం జరిగింది, ఆరు ఖండాలలో ఒక సన్నివేశంలోనైనా '్రిశ్రగతిని తప్పక వినియోగించుకోవడం జరిగింది. మిగతౌ గతులలో ఖఇండగతి తృతీయ ఖండంలో లేదు. మిశ్రగతి చతుర్ధ ఖండంలో లేదు: చతురస్రగతి ప్రధమ ఖండంలో మిగతా ఖండాలలో లేదు. ఈ కావ్యంలో పొదానికీ పన్నెండు మాత్రల ప్రమాణంతో ్రిశ్రగతిని నడపడం జరిగింది. నాలుగు పాదాల ఒక ఖండంగాను, నాలుగేసి పాదాలు ఒక వాక్యంగానో, రెండేసి పాదాలు ఒకే వాక్యంగానో, కొన్ని సందర్భాలలో ఒక్కొక్క పాదం ఒక వాక్యంగొనో నడపడ౦ జరిగింది. ఈ కావ్యంలో త్రిశ్రగతిని ఎక్కువగా సంభాషణలకు ఉపయోగించుకోవడం

విశేషం. ఈ కావ్యంలో త్రిశ్రగతి నాలుగు త్రిమాత్రా గణాలుగాను లేదొ నొ లుగు చతుర్మాత్రా గణాలుగాను లేదా రెండు షణ్మాత్రాగణాలు గాను లేదా వీటి కలగలుణ గాను నడపడం జరిగింది. నీవు పెంచినట్టి పూల తీవె యింత కాల మయ్యె ఒక్క సందె మైన వేయ దెక్కడీ అన్యాయమ్మిది ః పై గేయ ఖండం నాగమనాయని భార్య మల్లికాంబ తనకు సంబ నం వ సందర్భంలోనిది. ఈ గేయ ఖండంలో మెర పాదం నాలుగు మాత్రలకు న్‌ ంసు అర్ధవంతంగా తెగుతు వ నిన్న పదాలతో పాదాలను నడపడం వ న్నది. సరిగ్గా గతిని అనుసరిం పక్కగో అభివ్యక్త మయింది. మల్లికా లయ లంబిత గతిలో సాగి, భార ున్నపి. అలాగే ప్రతి రెండు పాదాద న్‌ ₹ వారని ఆర్తీ ఆర్టతా చక్కగా వెల్లి చక్కగొ (క్షరాలకు పాటించిన యతీ, ప్రాసా వాక్యగతార్హం అభివ్యక్తం కావడంతో ఎంత్రో దోహదం చేశాయని చె ప్పవచ్చును. లావై పాలా

గుప్త్పుంచితి వైదువులను నొప్పించితి రిపున్చువులను మెప్పించితి కృష్ణరాయ మేదినీంద్ర మూర్తన్వుని పై గేయ ఖండం నాగమనాయడు సంతానం కోసం చేసిన దైవ (ప్రార్దనలోనిది. నాగమనాయడు వంటి వీరుడు చేసిన ప్రార్దనకు చెందిన ఈ గేయ ఖండమంతటా షణ్మ్యాత్రా పద బంధాలతో కూర్చడం వల్లను ప్రతిపాదం క్రియలతో ఆరంభం కావడం వల్లను, ఆ క్రియలు కూడా మొదటి అక్షరం తప్పు మిగతా అవే అక్షరాలుగా అనుశ్రుతం కావడం వల్లను, ప్రతి రెండు పాదాద్యక్షరాలలో యతళిమైత్రి ఘటించడం వల్లను వేగవంతమైన లయ తొణికిసలాడి, ఆయన వీరత్వాన్ని చక్కగా వ్యక్తీకరించింది. అంతటి వీరుడు కూడా దైవం ఎదుట వాపోయిన సందర్భంలో, ఇన్ఫియుండీ ఒక్క పుతు డన్లవాడు లేని నాడు బూడిదలో పన్నీరై పోయెగదా నా నర్వము పై గేయ ఖండంలో 3, 4 పాదాలలో ద్వితీయార్హ భాగాలు (పన్నీరై నా సర్వము) తప్ప మిగతా గణాలన్నీ మూడు మాత్రలకు తెగడం వల్లిను దాదాపు అన్నీ తెలుగు మాటలే కూర్చడం వల్లను నాగమనాయని వంటి వీరుని హృదయంలో సంతానాపేక్ష ఆర్తి చాలా చక్కగా వ్యక్తమైంది. నాగమనాయడు చేసిన ప్రార్జనలోని గేయఖండాలలో ఎక్కువగా షణా శతా పదాలను, సంస్కృత పదాలను కూర్చడం జరిగింది. మల్లికాంబ చేసిన ప్రార్షనకు సంబంధించిన గేయ ఖండాలలో ఎక్కువగా (త్రిమాత్రా పదాలను, తెలుగు మాటలను కూర్చడం జరిగింది. ఈ రకమైన శైలీ భేదం వల్ల, లయ భేదం వల్ల వారిద్దరి మనః ప్రవృత్తికి అద్దం పట్టడం జరిగింది. అయితే ఇరువురి ప్రార్ధనను త్రిశ్రగతిలోనే రచించడం వల్ల వారిరువురి ఆర్తి ఒకే విధంగా ఉన్నదని దృనిమంతంగా సూచించడమే కాక. ॥ న

దంపతుల వుల నంతానార్హి ద్యిముఖమ్ము గాలేచి చివరి కేకముఖమ్ముగా వీచె అనే పంక్తులలో కవి చేసిన వ్యాఖ్యానం ద్వారా వాచ్యంచేయడం జరిగింది. అంతదాక యెందుకు రా జమ్ము వీర భోజ్యమ్మని తమకు తెలియనట్టి రాజు నారాయణరెడ్డి గారు త్రిశ్రగతిలో పన్నెండు మాత్రల 'ప్రమాణంతో పాదాలను నడిపారు కావ్యమంతటా. ఈ సందర్భంలోను, మరో సందర్భంలొను మాత్రల తగ్గింపు జరిగింది. ఈ తగ్గింపు ఎంతో భావగర్భితంగా జరిగింది. 'ధర్మమ్మా..... అని షణ్మాత్రా పద బంధాన్ని, మిగతా ఆరు మాత్రల కాలాన్ని భావ పరిపూర్తి కోసం వదిలి వేయడం జరిగింది. 'ధర్మమ్మా' అని చివరి ద్విత్వాక్షరాన్ని దీర్జాక్షరాన్ని వీ మరి ఆరు మాత్రల కాలం సాగద్‌స్తే ఆవ్యంగ్యోక్తి కాకు స్వరమై ఎంతగా సాగదీసి ఎత్తి పొంచినట్టవుతుందో కదా! 'రాజ్యమ్ము' వీర భోజ్యమ శ్రైనే పాదంలోని సంయుక్త దృెత్సాక్షరాలు పై వ్యంగ్యోక్తిలోని భావాన్ని ఉద్దీపింప జేస్తున్నాయి. అలాగే మరో సందర్భంలో మాత్రల తగ్గింపుకు ఉదాహరణలు:

1. జేనెడు కుర్రడు యుద్ధము చేయగ తలపడెనా? తాటాకుల చప్పుళ్ళకు దడిసెద ననుక్షొనెనా? 2 నాపంజా దెబ్బలకెదు రైపోరంగలడా? నా కత్తుల తళత్ర్తళల కాక కోర్వగలడా?

3. గుహ లోపలి సింగమ్మును కుదిలించిన వాడు (ప్రాణమ్ములతో నెట్టుల బయటికి పోగలడు విశ్వనాధుడు తనపై దండెత్తడానికి వచ్చిన వార్తను అందుకొన్న సందర్భంలో నాగమనాయుడు తన మనస్సులో అనుకొన్న మాటలివి. పై మూడు గేయఖండాలలో సరిపాదాలలో మాత్రల తగ్గింపు జరిగింది. మొదటి రెండు ఖండాలలో రెండు మాత్రలు, చివరి ఖండంలో మూడు మాత్రల తగ్గింపు జరిగింది. మొదటి రెండు ఖండాలలో సరిపాదాలు ప్రశ్నార్ధకాలు, దీర్హాంతాలు, దీర్జాన్నీ మరి రెండు మాత్రల కాలం సాగదీసినా లేదా విశ్రాంతి తీసుకొన్నా త్రిశ్రగతి పూర్తి అవుతుంది. మూడో ఖండంలో సరిపాదాలలోని చివరి హ్రస్వాక్షరమైన 'డు' మీద ఊనిక పడి దీర్హంగానే ఉచ్చరిస్తాము. ఎందుకంటే నాగమునాయని మనఃస్థితి కోపోద్రేకాలతో ఊగిపోతున్నటువంటి స్థితి. కనుక (హ్రస్వాక్షరాన్ని దీర్హంగా ఉచ్చరించి రెండు మాత్రలు సాగదీయడం వల్లను, రెండు మాత్రల కాలం విశ్రాంతి తీసుకొని తర్వాతి పాదం అందుకోవడం వల్లను కోపావేశాలు చక్కగా అభివ్యక్తం కాగలవు. ముఖ్యంగా రెండో ఖండంలో దీర్జాక్షరాలు నాగమనాయని కోపోద్రేకాన్ని ద్విగుణీకృతం చేస్తున్నాయి. పోరం గలడా, ఓర్వగలడా అనే పదాలలోని స్వరవ్యంజన సామ్యం, 'నాకత్తుల తళత్తళల కాకకు' అనే పదంలోని అనుప్రాసరమ్యత - వీటివల్ల లయ వేగవంతంగా ఆవిష్కృతమైంది. మూడో ఖండంలో మాత్రల విశ్రాంతి ఆయన కోవ తీవ్రత తగ్గి గుండెలో గుడుసుళ్ళు పడినట్టున్నది. ఆ రెండు సందర్భాలలో తప్పు, విశ్చనాథ నాయడు కావ్యంలో ఏగతిలో కూడా మాత్రల తగ్గింపు జరగలేదు. ఇట్టి తలంవులతో రే యెల్ల ముండ్రపై సరున్దు యట్లు గడసె విశ్చనాధు డధర్మ భీత స్వాంతుడు ాాాాలాాాాాడైక యా

ఈ గేయ ఖండం విశ్వనాథుడు తన తండ్రి రాయలపట్ల చేసిన (ద్రోహాన్ని గురించి తలపోస్తూ చింతిస్తున్న సందర్భంలోనిది. ఈ గేయఖండం అర్జాన్ని అనుసరించి ఈ విధంగా విరుగుతూ నడుస్తుంది.

ఇట్టి - తలంపులతో - రేయెల్ల - ముండ్రపై - పరున్నయట్టు - గడపె - విశ్శనాధు - డధర్మ - భీత - స్వాంతుడు. త్రిశ్రగతిలో నడిచే ఈ గేయ ఖండంలో (తిశ్రగతి ననుసరించి పదాలను కూర్చడం జరగలేదు. విభిన్న గతులకు చెందిన పదాలతో కూర్చడం వల్ల (త్రిశ్రగతి చదివిన వెంటనే స్ఫురించడం లేదు. విశ్చనాధుడు అ ధర్మ భీత స్వాంతుడు కాబట్టి అధర్మం చేసినవాడు తన తండ్రే కదా అని

బాధపడే సందర్భాలలో ఆయన హృదయ గతి విభిన్న గతుల గణాల్లో సందడించిన తీరు కడు హృద్యంగా ఉంది. ఈ గేయ ఖండంలో చతుర్మాత్రా గణాలు (శ్రుతమైన రెండు చోట్ల (పరున్న - అధర్మ) విలోమ గణాలు (జగణాలు) పడటం వల్లను చివరి పాదంలో కూడా 'అధ-ర్మభీ-తస్వాంతుడు 'గతి ననుసరించి పదాలను విరిచినప్పుడు విలోమగణం నడక (శ్రుతం కావడం వల్లను ధర్మబద్దం కానిదాని పట్ల విశ్చనాథునికి గల వ్యతిరేకతా, భీతి ఎదురు నడకవల్ల వ్యక్తమైనాయని చెప్పవచ్చు. మనసు వణకె కనులు వణకె -3+3+3+3

తనువు సమస్తమ్ము వణకె -3+6+3

వణకెను కుడిచేయి - జారి -డ్తీశర్‌+3

పడిపోయెను విచ్చు కత్తి _ర+3+3 ఈ గేయ ఖండం విశ్చనాధుడు తన తల్లి పిలుపు మేరకు తల్లిని చూడటానికి వెళ్ళినప్పుడు తండ్రి తటస్టపడి, కొడుకు మీద కోపంతో కత్తి ఎత్తిన సందర్భంలోనిది. ఈ గేయ ఖండంలో వాక్యాలు ఇలా ఉన్నాయి. 1. మనసు వణకె 2. కనులు వణకి 3. తనువు సమస్తమ్ము వణకె 4. వణకెను కుడిచేయి 5. జారి (కుడిచేయి లేదా విచ్చుకత్తి) 6. పడిపోయెను విచ్చుకత్తి, ఇట్లా చిన్నచిన్న వాక్యాల ద్వారా, మొదట పాదంలో సర్వలఘ్వుక్షరాల ద్వారా, రెండో పాదంలో తనువు సమస్తమ్ము వణకే అని ఏక పాదంగా రాసి, 'సమస్తమ్ము' అని సంయుక్త ద్విత్వాక్షర సంయోగ సమాసం ద్యారా, షణ్మాత్రా పదబంధం ద్వారా, తనువు ఆపాద మస్తకం వణికిన తీరును

కనులకు కట్టించడం జరిగింది. తనువు నిలువెల్టా వణకగా, కుడిచేయి వణికింది. కుడిచేయి వణకగా విచ్చుకత్తి జారిపడి పోయింది. 'పడిపోయెను విచ్చుకత్తి' అని నాలుగో పాదం షణ్మాత్రా పదబంధాలను కూర్చడం వల్ల వేగవంతమైన లయ చేకూరి విచ్చుకత్తి ఎంత వేగంగా పడిపోయిందో దృశ్యమాన మవుతున్నది. ఆయువు పట్టన్ని కడలి కీ+ర5+3 నట్టె; కీళ్ళూడిపోయి ఉ+ర5+3 నటైై; పెను బాధ తోడ ఉ+ర్‌ (2+3) +3 పెట్టి పోయె నతని గుండి 3+3+3+3 ఈ గేయ ఖండం కూడా పై సందర్భంలోనిదే. తండ్రిపైన ధృజమెత్తగా 'కృతష్నూ! నిన్నిపుడు తెగటార్చిన దిక్కెవ్వరురా?' అని నాగమనాయడు పలుకగా విశ్వనాధుడు “అయ్యా నాకన్న తండ్రి అంతటి భీరువు కాడు" అని నర్మ గర్భంగా పలికినమాట ఈటెలాగా గుచ్చుకోగా నాగమనాయని స్థితిని వర్ణించిన సందర్భంలోనివి. పైగేయ ఖండంలో మాత్రాగణాల విరుపులు పక్కనే చూపినట్లుగా ఉన్నాయి. విశ్శనాథుడు పల్కిన నరో గకికి నాగమనాయని “ఆయువు పట్టన్ని పెట్టి పోయినవి." ఆ స్టితిని చిత్రించడానికి ప్రతి పాదంలోనూ “ట్ల' సంయుక్తాక్షరాన్ని తిరిగి తిరిగి వాడటం జరిగింది. అంతేకాక మొదటి పాదంలో తప్ప చివరి మూడు పాదాలలో ప్రాసాక్షరంలాగా కుదురుకొన్నది. చివరి పాదం సరిగా మూడేసి మా(త్రలకు తెగడం వల్ల అతని గుండె చిద్రుపలు చి(ద్రుపలుగా ముక్కలైన తీరు వ్యక్తమైంది. యతి (ప్రాసలు వృత్త్యనుప్రాస : పన్నెండు మాత్రల ప్రమాణంలో నడిచే చిన్న పాదాలలో యతి ప్రాసలు, (ప్రాసయతులను పాటించినప్పుడు వృత్త్యను (ప్రాస లాగా భాసించి శ్రవణ పేయంగా ఉంటాయి. 1 నా కారాజ్యమ్ము? గరిక కా కిరీటమున స్థానము? మీరు నడుచు దారుల ఈ మేను పరచుకొన్న చాలు లాడు కాయా

టి అన్ని పాదాల్లో పాదాద్యక్షరాలకు యతిని పాటించడం జరిగింది. మొదట పాదాలకు (ప్రాస మూడు నాలుగు పాదాలలో ప్రాసయతిని పాటించడం జరిగింది. 2. ట్రీడా తాడిత చేతో విక్రియుడై నేల బొటన వేల రాయుచు నిలంబడె ఓలగమ్ము గలగలమనె సింది. ఈ ఇండంలో 'డ, త, ల' వర్ణాల ఆవృత్తి శ్రుతి రమ్యతకు దోహదం చేసిం ప ల అలాగే మొదటి పాదంలో దీర్జాక్షరాలు, నేల బొటన (వేల వంటి విరుపుల (1 ల ళ్‌ వంటి ప్రాస, నాలుగో పాదంలో ప్రాసయతి ఇవన్నీ అందమైన లయ ఆవిష్కరించాయి. స చలేదు. (త్రిశ్రగతిలో నడిచే ేయఖండాలలో అంత్యప్రాస అంతగా పాటిం గరు. స 0 అప్రయత్నంగా ఎక్కడైన సామ్య(క్రియలున్న చోట సరిపాదాలకు అం పాదాలకు వాక్యం ముగిసిన చోట అంత్యప్రాస సహజంగా కుదురుకొన్నది. ఉదాహరబ్ల ; రత్నస్థగితములగు హ _ ర్యశ్రేణులు కట్టించితి గౌదెలలో బంగరుటం కములు నిల్వ బోయించితి మరో ఉదావారణ “సంపదలకు పొంగుదునా సంతుకొరక్తు (క్రుంగుదునా" రెండు పాదాలలో వరుసగా అంత్యప్రాస,

మి(శగతి

నారాయణరెడ్డి గారు తమ గేయ కావ్యాలలో మిశ్రగతిని నాగార్జున సాగర కావ్యంలో చాలా తక్కువగాను, కర్పూర వసంతరాయలు కావ్యంలో చాలా ఎక్కువగాను, ఆ తర్వాత విశ్వనాధనాయడు కావ్యంలో కూడా, ఎక్కువగా (త్రిశ్రగతి తర్వాత) ఉపయోగించుకోవడం జరిగింది. ఒక్క చతుర్ద ఖండంలో తప్ప మిగతా అన్ని ఖండాలలో మిశ్రగతి ఉన్నది. విశ్వనాధనాయడు కావ్యంలో పాదానికి రెండు సప్తమాత్రా గణాలతో అంటే పద్నాలుగు మాత్రల ప్రమాణంతో, నాలుగు పాదాలు ఒక ఖండంగా రచించారు. మి(శ్రగతిలో నాలుగో పాదంలో మాత్రలు తగ్గిస్తే అది “ముత్యాల సరం” అవుతుంది. నారాయణరెడ్డిగారు గేయకావ్యాలలో మిశ్రగతిలో రాసిన గేయ ఖండాలలో నాలుగో పాదంలో ఎక్కడా మాత్రలు తగ్గించలేదు. నాలుగు పాదాలూ సమమాత్రా సంఖ్య (14తో నిండుగా నడుస్తాయి. గేయాలలో గతిని అనుసరించి పదాలు తెగుతూ నడిస్తే ఆ గతి చక్కగా (శ్రుతమవుతుంది. అలాగే ఏ పాదానికా పాదం తెగేలా రచిస్తే ేయగతి బాగుంటుంది. కాని గేయ కావ్యాలలో కథానుగుణంగా సన్నివేశానుగుణంగా పదాల కూర్పు జరుగుతుంది కాబట్టి ఏ పాదాని కాపాదం తెగేలా, ప్రతి పదం గతికి తగినట్టు తెగేలా అతకడం కష్టం, అంతేకాదు నారాయణరెడ్డిగారు మాత్రాచ్చందస్సులో మహాకావ్యాలు రాయాలనే తలంపుతో, పద్య ప్రాఢిమను గేయ చృందస్సులలో కూడా చూపెట్టాలనే తలంపుతో ప్రాబంధిక శైలిలో (గ్రాంధిక భాషలో గేయ కావ్యాలు రాయడం వల్ల గేయాన్ని ఏ పాదానికి ఆ పాదం తెగేలా (అంటే గేయంలో పాదం చివరి అక్షరం తర్వాతి పాదాది సంయుక్తాక్షరంతో కూడుకోకుండా) రాయలేదు. కాని కర్పూర వసంత రాయలు కావ్యంలోను, విశ్చనాధనాయడు కావ్యంలోను మి[శ్రగతిలో రచించిన గేయ ఖండాలలో కొన్ని సందర్భాలలో ఏ పాదానికా పాదం తెగేలా (అంటే పదం కూడా కనీసం వీలైనంత వరకు పాదాంత్యక్షరము తర్వాతి పాదాది సంయుక్తాక్షరం మీది ఊనికతో గురువయ్యే విధంగా) రాయలేదు. అలా రాసినవి చాలా తక్కువ

ఇటుల - గడ చెను - దివస - బహుళము ఏ+4ీ+3+4

ఎగసి - పోయెను - పక్ష - యుగళము 3+క్ష+3+4

తిరిగి - పోయెను - రెండు - నెలలు అ టల. తీంద్రి- యత్వర - ఇప్ర - వణమై 3+4+3+4 పైగేయ ఖండంలో మొదటి మూడు పాదాలలో మూడు, నాలుగు మాత్రలకు పదాలు తెగడమే కాక, ప్రతి పాదంలో భావ పరిపూర్తి జరుగుతున్నది. నాలుగో పాదం ఆ విధంగా నడపక పోవడానికి ప్రతి మూడు నాలుగు మాత్రలకు పదాలు తెగకపోవడమే. మూడో పాదం చివరి అక్షరం 'అ' - లఘ్వక్షరమే. అయితే పద పరిపూర్తి జరగలేదు. తర్వాతి పాదంలోని 'తీంద్రియ' పదంతో కలిపి చదవవలసి వస్తున్నది. అయినా 'తి - సంయుక్తాక్షరం కాదు. నాలుగో పాదాన్ని ఛందస్సు ననుసరించి ఇలా విరుచుకొని చదవాలి - 'తీంద్రి - యత్వర - ణప్ర - వణమై'. ఈ విధంగా చదివితేనే మిశ్రగతి స్ఫురిస్తుంది. అర్జాన్ని అనుసరించి '(అ)తీంద్రియ

• త్వరణ - ప్రవణమై' అని చదివితే మిశ్రగతి స్పురించదు. అపుడె నాయని వక్షమున వా ర్వాశుమాల తళుక్కు మనియును అవుడె దాసీకరాగ్రములము త్వాలదండ జిగేలు మనియెను. పై గేయ ఖండంలో మొదటి పాదం చివరి అక్షరమైన 'హ' (లఘువు) తర్వాతి పాదాది సంయుక్షాక్షరం 'ర్జుతో కలిసి గురువైనది. అలాగే మూడో పాదం చివరి లఘువు 'ము" నాలుగో పాదాద్యక్షరమైన 'త్యా'తో కలిసి గురువైనది. పదం కాని, పాదం కాని విరగలేదు. మిశ్రగతిలో ఈ రకంగా రాసిన గేయ ఖండాలు చాలా తక్కువ. ముఖ్యంగా విశ్చనాథనాయడు కావ్యంలో నారాయణ రెడ్డిగారు మిశ్రగతిలో (విశ్చనాధ నాయడు కావ్యంలోనే కాదు ఇతర గేయ కావ్యాలలో - ఇతర గేయ రచనలలో) విలోమ గణాలను వాడలేదు, మూడు మాత్రలు వాడవలసిన చోట విలోమ గణమైన 'లగ'ను వాడిన సందర్భాలు కొన్ని ఉన్నాయి కాని, చతుర్మాత్రలు వాడవలసిన చోట విలోమ గణమైన జగణాన్ని ఎక్కడా వాడలేదు. నిజానికి విలోమ 1 శ్రీత్రీగారు "లగ ప్రయోగం వల్ల ప్రొాఢగమనం సిద్దిస్తున్నది” అన్నారు. సారస్వత వ్యాసములు =జీసం ముత్యాల సరం, పుట: 322.

గణాల ప్రయోగం వల్ల మిశ్రగతి కుంటు పడుతుంది. తప్పనిసరి పరిస్థితిలో మాత్రమే 'త్రిమాత్రా గణాలలో విలోమ గణం (లగ)ను ప్రయోగించడం జరిగింది. ఎక్కువగా అనులోమ గణాలనీ (గల, నగణాలను) వాడటం జరిగింది. మిశ్రగతిలో 'లగ'ను 'ప్రయోగించిన సందర్భాలు ఉదాహరణకు. ఫలా - స్తక్తిని - వీడి - బుజుక ర్మలను - చేయుట - ఛిష్ట - మార్గము మొదటి పాదం మొదటి గణమే 'లగ'తో ప్రారంభమైనది. మరో ఉదాహరణ వెడలి పోయిరి - నభా - స్తారుల ఎడం - దలుబరు - వెక్కి _ పోనవగ ఈ రెండు పాదాలలోను 'లగ" (ఫభా - ఎడం) ప్రయోగం జరిగింది. ఈ విధంగా మిశ్రగతిలో 'లగ' ప్రయోగం చాలా సకృత్తుగా జరిగింది. మిశ్రగతిలో చతుర్మాత్రా గణాలలో 'జగణం' ఎక్కడా మచ్చుకైనా కనిపించదు. నారాయణ రెడ్డిగారు మిశ్రగతిని కూడా భావోద్దీపకంగా నడిపిన సందర్భాలు లేకపోలేదు. ఉదాహరణకు, అమ్మ = తనక - జ్ఞలిత వ బాప్పము 3+4+3+4 లద్ది - (వ్రాసెను - కమ్మ - రమ్మని 3డీ +3+4 పోదునా - వలదా - యనుచు + తల ర5+త్త+3+2 పోయ - సాగెను - విశ్వ - నాథుడు 3+ఉఛ3+4 పై గేయ ఖండం మల్లికాంబ విశ్వనాధుని ఒకసారి తనకడకు వచ్చి పొమ్మని వార్త పంపగా విశ్వనాధుడు అనుకొన్న సందర్భంలోనిది. పైగేయ ఖండం మూడో పాదం తప్ప మిగతా మూడు పాదాలలోని పదాలు దాదాపు అన్నీ కూడా మూడు, నాలుగు మాత్రలకు విరుగుతున్నాయి ఒక్క 'కజ్జలిత బాప్పము” లో 'క' ముందుగణంలో చేరినా తర్వాతి గణాది సంయుక్షాక్షరంతో అంటుకొన్నది గణగతి కోసం.

కజ్జలిత బాష్పములు కదా (అలా ముందు గణంతో అంటుకొని ఉండటంలొ అబ్బురమేమి) “అమ్మ - కమ్మ - రమ్మని" అనే పదాలలో ద్విత్వమకారం తల్లీ బిడ్డల మమకారాన్ని హెచ్చ వేస్తున్నది. 'అమ్మ రమ్మని కమ్మ వ్రాసెను" అన్నది సాధారణ వాక్యం. ఆ కమ్మ ఎటువంటిది, కజ్జలిత బాష్పము లద్ది వ్రాసినది. ఆ కన్నీళ్ళ వెనకాల ఉన్న కారణమే విశ్శనాధుణ్ణే 'పోదునా! వలదా?" అనే ఊగిసలాటకు గురి చేసినది. ఆ కన్నీళ్లే తన సంకల్పానికి సంకెళ్ళు వేస్తే తానిచ్చిన మాట ఎలా? అయినా అది అమ్మ కన్నీటి పిలుపు, కాదనలేడు. సుప్త చేతనలోని పొరలలో మనస్సు ఎక్కడో 'పో పొ మ్మని చెబుతున్నది. దానిని ధ్వని మంతంగా సూచించడానికా అన్నట్టు 3,4 పాదాల మొదటి అక్షరాలు 'పో పో” అనే అక్షరాలు పదాలతో కుదురుకున్నాయి. బుషి అయిన కవి వాక్కు వెంట అర్హం పరుగు తీస్తుంది కదా? అందుకే తర్వాతి ఖండంలో “కన్న తల్లియె చూడగోరిన కాదనుచు నేనెట్లు పల్కుదు?" అని అనుకొని, వస్తానని వర్తమానం పంపుతాడు. మూడో పాదం అర్హగతిని అనుసరించి దీర్జాక్షరాల మీద ఊనికను అనుసరించి పోదునా (5), వలదా (4), అనుచు (3) తల (2) పోయ (5) - ఈ విధంగా మాత్రల తగ్గింపు క్రమం అవరోహణను సూచిస్తున్నది. అవరోహణ (క్రమంలో విరగడం వల్ల విశ్వనాథుని ఆలోచనాధారా, ఊగిసలాట కడు లయాత్మకంగా అభివ్యక్తమైనాయి. మరో ఉదాహరణ మనిషి - గానే యేల - జన్మ -3+4 (గగ) +3+4 మ్మంది - తిని? ఏ - పుట్ట - గానో -3+క43+4 (గగు చెట్టు - గానో - పుట్టి - యుండిన -3+4 (గ గు +3+4 చిక్కు - లుండక - పోవు - నమ్మా -3+4+3+4 (గగు ఇది విశ్చనాధుడు తన సంకట స్థితిని తల్లితో విన్నవించుకొన్న సందర్భంలోనిది. ఈ గేయ ఖండంలో ఐదు గిల (ప్రయోగం జరిగింది. అవికూడా ఒక్క (జన్మ

• మ్మంది) అనే పదం తప్ప మిగతావన్నీ దీర్జాక్షరాలతో కూడుకొన్న 'గ గ' లే 'గగ' గణాల ఆవృత్తి వల్లను దీర్జాక్షరాల (ప్రయోగ ఆవృత్తి వల్లను విశ్చనాధనాయని దైన్యస్టితి ద్విగుణీకృత రీతిలో వెల్లడైనది.

కొలువులో అపుడపుడె ముసిరిన

కలకలములో “విశ్వనాధుడు

విశ్వనాధుంిడనెడు శబ్దము

విన్సడియె నవ్యక్త రుతిలో!

కృష్ణదేవరాయలు సభలో 'నాగమనాయని పట్టి తెచ్చే వారెవరూ లేరా” అని

'ప్రల్నించినప్పుడు నాగమనాయని కుమారుడైన విశ్చనాధుడే లేచి "నేనున్నాను ప్రభూ” అని అన్నప్పుడు సభాసదుల మనఃస్తితికి అద్దం పట్టిం దీ ఖండం. ఎత్తుకొన్న పదవిభక్తి (లో)కి సంవదించేలా గేయ ఖండం చివరి పాదాంతం కూడా అదే విభక్తి (లో) తో ముగించడం వల్ల లయలో వచ్చిన తూగు వల్ల ఆద్యంతాల భావానికి బిగింపు వచ్చింది. రెండో పాదం మొదటి పదానికి కూడా అదే విభక్తిని జోడించడం వల్లకూడా లయతూగు అందం ఇనుమడించింది. “కొలువులో - అపుడపుడె ముసిరిన కలకలములో” అన్నప్పుడు సర్వ లఘ్వక్షరాలు ఉండటం ఒక్క విభక్తి 'లో రెండుసార్లు రాగా దీర్మాక్షరం మీద ఊనిక పడటం వల్ల లయకు చక్కటి తూగు అబ్బినది. సభాసదుల అలజడి, ఆశ్చర్యం సర్వలఘ్వుక్షరాలలో అలలెత్తినవి. యతి ప్రాసలు

నివులను వుకీలించు ట్రీష్మము

నీడ పోలిక జారి పోయెను

చలబ్లబడియెను లోక మట్టుల

మలికాంబా తప్త వృదయము

సినారె యతి ప్రాసలను నియతిగా పాటించారు. సహజంగా కుదురుకున్న

చోట లయ అందాన్ని పెంచారు. పాదాద్యక్షరాలకు యతి మైత్రి, 3,4 పాదాలలో ప్రాస ఘటించడం జరిగింది.

1. _డాఃజి. చెన్నకేశవ రెడ్డి 'తీరం వెంబడి' (వ్యాస సంపుటి, పుట: 57

మరొ ఉదావారణ : కన్న తండ్రి యటన్న ఎవ్వడు కరగి పోవడుకాని స్వామీ ధర్మ దండము బూని నప్పుడు తండ్రీ యొవ్వడు తనయుడెనవ్వడు పాదాద్యక్షరాలకు యతి సామ్యము చక్కగా కుదిరింది. మరో ఉదావారణ : నాన్హు పన్ఫిన ట్రోనాచింతన నాకు తెలిసీన నాట గోలను గుండెపై కూర్చుండె నొక్షపెన్తు గొండ నేడది తేలిక య్యెను పాదాద్యక్షర సామ్యంతో పాదమధ్యంలో కూడా యతి, ప్రాస యతి, ప్రాస, అంత్య ప్రాస కూడా కుదిరినవి. అంత్య ప్రాసలు : ఈ క్రింది గేయంలో రెండవ, నాల్గవ చరణాల చివర అంత్య ప్రాస సహజంగొ కుదిరింది. నాగమా! నీ వెంతలో ఎం తటి కటుస్థితి దెచ్చు కొంటివి గత చర్విత సుధా పధమ్మున గరళమును పాంగించు కొంటిని

చతురస్రగతి

నారాయణరెడ్డిగారు గేయ కావ్యాలలో చతురస్రగతిని చాలా తక్కువగా వాడారు. నాగార్జున సాగరంలోను, ఈ కావ్యంలోను ఒక్కొక్క సందర్భంలోనే చతురస్రగతిని వాడటం జరిగింది. ఈ రెండు కధా కావ్యాలలోను చతురస్రగతి ఉరవళ్ళు పరవళ్ళలో లయ తాణికిసలాడినది. నాగార్జున సాగరంలో “ఆమె చలించెను ఆమని పోలిక అని ఎనిమిది పంక్తులలోను చతుర(స్రగతి కనిపిస్తుంది.

ఈ కావ్యంలో వెఎందటి ఖండంలో విశ్వనాధుడు జన్మించిన (పుత్రోదయోత్సాహం) సంబరం సన్నివేశంలో చతురస్రగతి ప్రజల, సామంతుల ఆనందోత్సాహాలకు అద్దం పట్టేలా లయ ఉరకలు వేసినది. ఉదావారణకు .

ముత్యమ్ములతో ముగ్గులు పెట్టిరి ముకురతోరణము లెల్లెడగట్టిరి

పై పాదాలలో యతి ప్రాసలు, అంత్య ప్రాసలు, వృత్త్య్యను ప్రాస లయను తాణికిసలాడింప జేశాయి.

ధరాపాలకులు చమూనాయకులు అరుదెంచిరి తనము అరదమ్ములపై శతాంగ తురంగ నితాన రింఖా వాతిన్‌ కుతిల నడె ఘంటా ధృమ్ములు

మొదటి పాదంలో రెండు ఎనిమిది మాత్రల పదబంధాలుగా నడపడం వల్లను, రెండు పద బంధాలలో గురులఘ్వుక్షర ఆవృత్తి సమత్వం వల్లను, మూడో పాదంలో వరుసగా మూడు జగణాల ఆవృత్తి వల్లను లయ వేగవంతంగాను ్రాఢంగాను నడిచింది.

శ్రీమంతులు కాన్కలు చదివించిరి సామంతులు కట్టములను ప్రంపీరి

డప్పుల చప్తుడు డమురు ధ్వనులు కుస్తుల వీనుల (త్రుప్పును డుల్టెను సటవామ్వుదంగ స్ఫుటప్రణాదా ర్ధటుల్‌నభమ్మున పెరిల్లు మనియెను మొదటి రెండు పాదాలలో (ముఖ్యంగా రెండో పాదంలో ఏక గణాల (భగణాల) ఆధిక్యం వల్లను, యతి'ప్రాసలు, ప్రాసయతుల వల్లను లయ వేగవంతంగా చిందులు వేసింది. చివరి రెండు పాదాలలో 'ట' కార ఆ వృత్తి వల్లను, మహా (ప్రాణాక్షరాల ఆవృత్తి వల్లను, గుర్వక్షరాల ఆవృత్తి వల్లను, చివరి పదం (మనియెను) సర్వం లఘువులతో అంతం కావడం వల్ల లయ చిందులు వేసి అందంగా ముగిసినది. చతురస్ర గేయ ఖండాల చివరి పాదాలలో రాయలు వేడుక లందున విజయము చేయగ ఉత్సన శోభలు మించెను అని ఉత్సవ శోభలు మించిన కారణాన్ని వివరిస్తూ భావ గర్భితంగా ముగించడం జరిగింది. ఈ విధంగా విశ్శనాధనాయడు కావ్యంలో నాలుగు గతుల్లోను భావానుగుణంగా లయను పోషించిన తీరును సోదాహరణంగా చూపించడం జరిగింది.

బుతు చక్రం

నారాయణరెడ్డిగారి 'బుతుచ(క్రం' గేయకావ్యం ప్రత్యేకమైనది. నాగార్జున సాగరం, కర్పూర వసంతరాయలు, విశ్వనాథనాయడు - ఈ మూడు కావ్యాలు కధాకావ్యాలు, కాళిదాసు, విశ్వనాధ సత్యనారాయణ వంటి వారు (ప్రధానంగా బుతువులను వర్లిస్తూ రాసిన కావ్యాలు కేవల బుతువర్షన కావ్యాలు. నారాయణరెడ్డి గారు బుతువులను గేయంలో వర్లించడం ఒక ప్రత్యేకత అయితే, తన స్వీయ జీవితంలోని కొన్ని ఘటనలను జోడించి రాయడం మరో ప్రత్యేకత. అందుకే 'బుతు చక్రం గేయకావ్యం వర్షనాత్మక ఆత్మకథాత్మక కావ్యం. తెలంగాణ పల్లెపట్టుల ప్రకృతి వర్షనలకు, తెలంగాణా పలుకుబడులకు గేయ కావ్యంలో చోటు కల్పించడం మరో విశిష్టతను సంతరించుకొన్న ప్రత్యేక కావ్యం. ఆచార్య బి. రామరాజుగారు ఈ కావ్యం పీరికలో చెప్పిన విధంగా “ఆధునిక యువకవులందగ్రేసరుడు మిత్రుడు సి. నారాయణరెడ్డి కూడ కాలమహాస్రవంతిలో ఒక్కయేటిని మాత్రము తన కవితాచక్షువున కందిన దాని నీ బుతుచక్రమున (ప్రదర్శించినాడు. ఇది యాత్మాశ్రయ కవిత్వమైనంత మాత్రమున ఈ యనుభూతు లితరులకు చెందనివి కావు. ఇది నారాయణ రెడ్డి స్వీయ చరిత్రము కాదు; కాకను పోదు. ఉత్తమ కవులకు స్వపరమను నెల్లలుండవు. సాధారణీకరణమున వారియనుభూతులు లోకమున కంతటికి నాస్యాదయోగ్యములగును” అన్న వాక్యాలు అక్షర సత్యాలు. ౧/9. *6265

కూడా "౧656 1/09. .615012౪ 1౧ 1౧6164౧008౧[2 ౪౦౧6 |! ౧౭౪6 6820066 02! ౧౫౫/ 116 10౧8 అని భావించారు. నారాయణరెడ్డిగారే ఈ కావ్యాంతంలో ఈ విధంగా చెప్పుకొన్నారు. “షద్దుతు చ (మణ సంచాలితమైన నొాబ్రతుకు లోని ఘటనము లేరి ఈవ్పుతిగ నిలిపితిని; దీని లోతులలోన ఒక రసా త్మకుడైన తనబతుకు దర్భించినంజాలు” మొదట ఈ కావ్యం 'యువ' మాసపత్రికలో ధారావాహికంగా వెలువడటం కూడా మరో ప్రత్యేకత, -ఈ కావ్యం 1964 లో పుస్తక రూపంలో ప్రచురితమైంది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమి అవార్డును అందుకొన్న కావ్యం. ఆరు బుతువుం వర్ణనను ఆరు ఖండాలుగా రచించారు. ఒక్కొక్క ఖండాన్ని ఒక్కొక్క గతి రచించారు. మధ్యలో గతిని మార్చలేదు. వసంత, శిశిర ఖండాలను (మొదటి, చివరి ఖండాలను) ఖండగతిలోను, గ్రీష్మ శరత్‌ ఖండాలు మి(శ్రగతిలోను, వర్షా హేమంత ఖండాలు త్రిశ్రగతిలోను రచించడం జరిగింది. ఖండగతి - లయ నిర్వహణ వసంత ఖండం - పాదానికి ఇరవై మాత్రల ప్రమాణం (నాలుగు పంచ మాత్రా గణాలు) పాటిస్తూ నాలుగు పాదాలు ఒక ఖండంగా మొత్తం 55 ఖండాలుగా రచించడం జరిగింది. వసంత ఖండం ఇలా ఆరంభమవుతుంది. చిగురు చిగురున రాగ శీకరము లొలికించి అకు నాకున మరకతాక్పుతులు సలికించి వూవు వూవున మధువు పుకిలింత లొనరించి నె కునుమాన్త్ర భాస్తుంతము వననంతమ్ము లాలా త ఎ ంంంలటై 1 120018 06౧(౪౧2౧/ [10 1961- పు. - 151

ఇరవై మాత్రల ప్రమాణంతో దీర పాదాలుగా నాల్గు పాదాలను రాయడం, పాద మధ్యంలో యతిని చాలావరకు నియతిగా పాటించడం వీటివల్ల వసంతం ఫండమంతటా వృత్తాల నడక స్పురిస్తుంది.

పై గేయ ఖండం మూడు పాదాలలో “చివర అంత్య (ప్రాసను పొటించడం,చివరి పాదార్టంలో (భ్రాస్వంతము వసంతమ్ము అనే అనుప్రాస రమ్మత వల్ల లయ అందంగా ఆవిష్కృతమైంది. ప్రతిపాదం అసమాపక (క్రియతో ముగించినా భావపరిపూర్తి అవుతున్నది. (ప్రతిపాదంలో కొత్త భావం మొదలవుతున్నది. “చిగురు చిగురున రాగ శీకరము లొలికించి'అనేపాదంలో మొదటి ఏడు అక్షరాలు లఘువులు కాగా ఆ తర్వాత దీర్జాక్షరం 'రాగ' 'రాగాపాద మధ్యంలోని శీకరం' అనే పదంలోని దీర్ణమూ *లయ' (గ్రా్‌ను సూచిస్తున్నది. విలంబితలయనుంచి (క్రమంగా (ద్రుతలయలోకి ఎగసిన తీరు హృదయానికి హత్తుకొంటుంది. విమానం రన్‌వే. మీదుగా కొంతదూరం వెళ్ళి టేకాఫ్‌ చేసినట్టుగా ఉన్నది. పాదాద్యక్షరంలోని చి 'హస్వ ఇకారానికి, పాదమధ్యం(శీలోని దీర్హ “ఈ” కారానికి యతిమైత్రి చెల్లినది. పాదాదిలోని'” - పాద మధ్యంలో *ఈ'గా వృద్ది చెందడం వల్ల స్వరవృద్ది లయవేగవృద్దిని సూచిస్తున్నది. రెండోపాదం దీర్హంతో ఆరంభమై, యతిస్టానంలో కూడా, దీర్షం (అదే స్వరం)తో ఉండటం లయ సమతలంలో సంచరించినట్టున్నది. ఈ గేయఖండం మూడు పాదాలలోను ప్రతిపాదారంభం అఆదమ్రేడితంతో ఆరంభించి (చిగురు చిగురున - ఆకునాక్షున - పూవు పూవున) అసమాపక క్రియలతో ముగించి (ఒలికించి - పలికించి - ఒనరించి), ఆ తర్వాత నాలుగోపాదం ఆరంభంలో అసలు క్రియను “వచ్చె” (సమాపక (క్రియను) అని చెప్పడం జరిగింది. ఆ వచ్చినదెవరో? ఏమిటో కర్ష పదాన్ని వెంటనే చెప్పలేదు - మరికొంత సాగదీసి పాదం చివర చెప్పడం జరిగింది. దాచి దాచి ఒక్కసారి ప్రియమైన దానిని చూపి ఆనందంలో ముంచెత్తినట్టు

• వర్షించి, వర్షించి ఒక్కసారి వసంతాన్ని ఆవిష్కరించడం జరిగింది. క్రియాపదం (వచ్చె) కర పదం, (వసంతమ్ము) 'ప్రధమాక్షరాల సామ్యం, చివరి అక్షరాలు ద్విత్వాక్షరాలు కావడం - వీటన్నిటి వల్ల లయ అందాలు ఒలకపోయడమే గాక. వసంతొగమనంలోని ఆనందాన్ని ఆవిష్కరిస్తున్నది. తరువాతి ఖండం కూడా మూడు

అసమాపక క్రియలతో ముగించి, చివరి పాదార్దాన్ని వసంతమ్ము మాటతో తూగేలా “దిశాంతము' అని రాయడం జరిగింది. మూడో ఖండం చివరి పాదం కూడా వసంతమ్ము మాటతో తూగేలా సామంతము అని రచించడం జరిగింది. దృష్ట పూర్వమ్ము జగతీ రధమ్మిది యేమి (కొత్త నడకల నేర్చుకొన్హు దీ సమయాన అనుభూతో పూర్వ మీ అఖిల ్రక్పుతినీమ (కొత్త జిలుగులు కూర్చుకొను దీ నిమిషాన రెండు నాలుగు పాదాలలో గురువు లఫ్వుక్షరాల సమత్వం వల్లను, అంత్య ప్రాస బిగింపు వల్లను 'లయి'లో సౌష్టవం చేకూరినది. ఈ కొమ్మ - వులకమ్ము - లెగదట్ట - చూచినది ఆరెమ్మ - కనురెన్సు - లార్బిచెయి - సాచినది ఇటు పూచె - నొక్ష తీగ - అటువూచె - నొాకతరువు భరియింప - జాలనీ - పరిమల - ముల బరువు ఐదేసి మాత్రలకు సరిగా పదాలు తెగడం వల్లను, యతి (ప్రాసల వల్లను, 'పానయతుల వల్లను, అంత్య్యప్రానల వల్లను లయ చాలా అందంగొ ఆవిష్ఫృతమైనది. కేరింత లిడితిమి; కువూరనమె నినిపించె చపుట్టు గొట్టీతిమి? స్వర మదే వినిసించె రాళ్ళు వినరితి మదేరవ మొకేనూటుగా సది గును మామిళ్ళ పై నుండి వినిసించె మొదటి రెండు పాదాలలో పాదానికి రెండు వాక్యాలు రచించడం వల్లను, యతి, ప్రాసయతుల వల్లను, మూడు పాదాలలో (1, 2, 4) అంత్య ప్రాస (ఒకేశ్రియ వినిపించె) వల్లను లయ చక్కగా అభివ్యంజితమైనది'.

ఓ చెలీ! మృదు కోప వీచీచలత్‌ (భూల తాద్విగుణితాత్మ సౌందర్వ కుల్వాక్పుతి ఓ నీలికురుల దొరసాని? ఎచ్చుట దాచి తివి నీ నిసర్గచాంద్రీముందనోసము |]

ఖండగతిలో సమాస చాలన సౌందర్యం లయ సుందరంగా గంభీరంగా వ్యక్తం కావడానికి తోడ్పడింది.

'ఒ చెలీ" అనే తెలుగు మాట చివరి అక్షరం (లీ) తూగుకు సరిపోయేలా రెండు పాదాల వరకు సాగిన దీర్చ సంస్కృత సమాసానంతరం చివరి అక్షరం (తీ) తో సంవదిస్తున్నది. రెండింటి స్వరం ఒక్కటే కాబట్టి లయలో చక్కటి తూగు వచ్చినది. ఓ చెలీ... అని దీర్హ సమాసం తర్వాత మళ్ళీ మూడో పాదాన్ని 'ఓ నీలి' కురుల అని ఎత్తుకోవడం వల్ల లయ అందం ఇనుమడించింది.

నడి లేదు ఊర్పు సం - దడిలేదు, ప్రక్క మూ ర్భుట లేదు - ఉరిమి చూచుట లేదు - చిత్రమని అలనాటి సత్య పాలయల్క స్మరణకు వచ్చి

ఆమె నోదార్చి వర్యంకమును దిగినాను

చిన్న చిన్న వాక్యాలుగా లయ తెగుతూ నడవడం వల్లను నాలుగు సార్టు 'లేదు' అనేమాట అ వృత్తి కావడం వల్లను, యతి, (ప్రాస యతుల వల్లను ఆయ అందంగా ఆవిష్కృతి నందడమే కాక, నాయిక పొాలయల్క వల్ల నాయకుని హృదయంలో కలిగిన తత్తరపాటు, తొందరపాటు చక్కగా వ్యక్తమవుతున్నాయి. శిశిర ఖండం ;:

వసంత, శిశిరఖండాలు రెండూ ఖండగతిలోనే సాగాయి. బుతువుల ఆద్యంతాలను ఏకగతిలో నడిపి, బుతుచక్రభ్రమ బ్రైక్యతత్తాన్ని దర్శింపజేయడం జరిగింది. వసంతమూ - శిశిరమూ ఏకగతిలో నడిచినా, ఆరెండు ఖండాల ఆరంభ

లాాాాలాలాాాాడుకయాాాాాాాాాాాాాా

గేయఖండాలలో ఎత్తుగడలలోని లయ కూర్పులో భిన్నత్వమే ఆ బుతువుల భిన్నత్వాన్ని హృద్గతం చేస్తున్నది.

శిశిరమ్ము వచ్చా వచ్చా; పొనుర్తు చండ శా

సనమింక రెండు మాసములు పొడిగిన యట్లు

తుపొనాద్రి శిఖరపంక్తులు లఘువులైపోయి

తెరలుగ ధరత్రిపై తెప్పుదేలినయట్లు

శిశిరఖండం ఎత్తుకోవడం ఎత్తుకోవడమే కరపదంతో ఎత్తుకోవడం జరిగింది. వెంటనే క్రియాపదాన్ని ద్విర్తుక్తం చేయడం జరిగింది. క్రియాపదం ద్విరుక్తత శిశిర బుతువు రాకడలోని తీవ్రతా - అనిష్టతా రెండు వ్యక్తమైనాయి. దీనికి తోడు లయ కూడా జోడైనది. శశిరమ్ము' అని ఏకపదంతో ఖండగతిలో లయ ఆరంభమై “వచ్చె వచ్చె' అని త్రిశ్రగతిలోకి తునిగిపోయినది. ఖండగతిలోని లయ దృఢత్వం (శిశిరమ్ము) తర్వాత 'వచ్చె వచ్చె' అని రెండు పదాలుగా (త్రిమాత్రా గణాలుగొ విరిగి లయ శిధిలమైనది. 'వచ్చె - వచ్చె" లోని లయ శైధిల్యమే ఆ కరృపదం రాకడపట్ట అనిష్టతను తెలియజేస్తున్నది. శిశిరమ్ములో “రమ్ము” ఉన్నా, రమ్ము అన్నంతలోనే ఏ మాత్రం ఎడతెరిపి లేకుండా వచ్చి పడింది; రెండింతలుగా శిరమ్ము పైన. అందుకే రెండుసార్లు 'వచ్చె - వచ్చె" అని అనవలసి వచ్చింది. 'వచ్చె - వచ్చె" అని రెండు (క్రియాపదాలు రెండో, నాలుగో పాదాలలోని “అట్టు - అట్టు" అనే సాదృళ్య వాచకాలలోని సంయుక్షాక్షరాలు శిశిరాగమన భీతిని ద్విగుణీకృతం చేస్తున్నాయి. “చండశా' సనమింక, అని శాసన పదాన్ని రెండో పాదంలోకి విరిచి రాయడంలోని సాగసు రెండు మాసాలు పొడిగించిన దానికి సాక్ష్యంగా నిలుస్తున్నది. ఆ తర్వాతి ఖండంలో కూడా 'శిశిరమ్ము వచ్చె వచ్చె" అనే పదాలను మూడో

పాదారంభంలో చెప్పినా ఇదే నిర్మాణ శిల్పాన్ని పాటించడం వల్ల పై ప్రతిపాదన బలపడినట్టున్నది,

ఎంత మెత్తందన మ్మైంత తీయందన

మ్మేకమై మాయమ్మ ఎడద రూపాందెనో?

ఆమె వాత్సల్య దిన్యావతారమె కాన మేము కన్పుడితి మామెకు చంటిబిడ్డలుగ యతి, (ప్రాసలూ మకార, తకార వర్ణాల ఆవృత్తీ ఆ మాతృమూర్తి మమతాన్పర్శను గుండెను తట్టుతున్నాయి. తడుపుతున్నాయి. అమ్మ మెత్తందనమ్ము, తీయందనమ్ము ఒకసారి కాదు, రెండుసార్లు కాదు మూడుసార్జు వచ్చిన ఆ మాముడిలో ఎంతగా మమతానురాగాలు ముడివేసుకొన్నాయో వివరించడానికి మాటపెగలదు. కన్నీరే ఉబికి వస్తుంది ధారలు ధారలుగా, తెరలు తెరలుగా. ఛిశిరమ్ములో విక్పుతి చెంది నిరికారులో చిగురు పోసీకొని నిల్ఫెడు వుక్ష సంతతుల్‌ మానవుని లయ న్పష్టి మర్వాదలకు (కృతి అచ్చ తెనుగున తెల్పినట్టి భాష్యము లౌను వసంత శిశిర ఖండాలను ఏకగతిలో నడిపిన నారాయణరెడ్డిగారు, ఈ ఖండంలో ఏకపాదంలో ఇమిడ్చారు. అలా శిశిర, వసంతాలు ఏక్రపాదంలో ఇముడటంలో ఎంతో అర్ధవంతంగా కుదురుకొన్నట్టు ఉన్నవి. మొదటి పాదం గణగతి ననుసరించి ఈ విధంగా విరుగుతుంది. శిశిరమ్ము - లో వికృతి - చెంది విరి - కారులో రెండు బుతువుల నామబంధాలు విభక్తి (లో) యుతాలు. శిశిరంతో అనుసక్తం కావలసిన విభక్తి అనుసక్తం కాలేదు. తర్వాతి గణంలో (ప్రథమాక్షరంగా నిలిచింది. 'శిశిరమ్ములో వికృతి చెంది' అని అసమాపక (క్రియతో అసంపూర్తిగా ముగిసింది. 'చెంది' తర్వాత గణపూర్తి కోసం మరి రెండు మాత్రలు కావలసిరాగా 'విరి' చేరగా గణపూర్తి జరిగినది. గణపూర్తి కొరకు “విరి చేరగా, ఆ బుతువు (కారుకు విభక్తి (లో?) చేరినది. అంటే శిశిరం వికృతి చెందగా ఇముడని 'లో' విరి చేరగా అరుదెంచిన బుతువు (కారుతో 'లో' చేరినది. శిశిరంలో రాలిన ఆకు వసంతంలో మారాకు తొడిగినట్టు ఆ విధంగా రెండు బుతువులు ఏకపాదంలో ఇమిడి ఏకత్వమందాయి. భిన్న

'ప్రకృతుల, భిన్న ప్రవృత్తుల ఏకత్వమే కదా సృష్టి మర్యాద. మానవ జీవన మర్యాద. అటువంటి మర్యాదాయుతమైన మనుగడలోనే 'లయ' సమత్వం చెందుతుంది. సౌష్ట్రయుతమైన '“లయిలోనే సౌందర్యం ఉంది. ప్రకృతి అందాలు చిమ్ముతుంది. షడృతుచక్ర భ్రమణ రహస్యం ఇదే. మిశ్రగతి (గ్రీష్మ - శరత్‌ ఖండాలు గ్రీష్మ - శరత్‌ ఖండాలు రెండూ మిశ్రగతిలో నడిచాయి. పాదానికి పద్నాలుగు మాత్రల ప్రమాణంతో, నాలుగు పాదులు ఒక ఖండంగా నడుస్తాయి. యక్ష - గానము - లోని - రాక్షసు 3+4+3+4 (గల+భ+గల+భ) నట్టు - హుమ్మని - వచ్చె - గ్రష్మము 3+4+3+4 (గల+భ+గల+భ) కోటి - దివిటీల్‌ - భగ్గు - మన; జన 3+4+3+4 (గల+స+గల+నల) కోటి - గుండెలు - దిగ్గు - రసగా 3+4+3-4 (గల+భ+గల+సు) యక్షగాన నాటకంలో రాక్షసుని పాత్ర ఎంత దగద్దగలతో, తళత్తళలతో చండప్రచండంగా రంగప్రవేశం చేసిందో ఆ విధంగా (శ్రీష్మము ప్రకృతి రంగం మీద అడుగు మోపింది. పై గేయ ఖండంలో (త్రిమాత్రా గణాలన్నీ ఒకటే (గల లే). గుర్వాది గలవి. చతుర్మాత్రా గణాలలో 'భగణాలు” ఎక్కువ (5 గణాలు). భగణాలు కూడా గుర్వాది కలవి. (గ్రష్మము కూడ భగణమవడం గమనార్హం). గణం విడిచి గణం ఆద్యక్షరం గురువు రాగా మిశ్రగతి లయ చక్కగా వ్యక్తమైంది. ముఖ్యంగా ఉత్తరార్జంలో వచ్చె (గ్రీష్మము) ప్రయోగం (గ్రీష్మం తీవ్రతను తెలియజేస్తున్నాయి. పిండి - వెన్ళైల - గంద - వాడి మెయి నిండ - నలది వి - యద్దు - నీ సిక తా వి - త్థిక - పైన - సాక్షా త్కార - మొందెను - శార - దేందిర

(త్రిమాత్రాగణాలన్నీ 'గల' లే అయినా మొదటి మూడు బిందుయుతాలు (పిండి

• గంద - నిండ), తర్వాతి మూడు (తావి - త్కార - శార), దీర్జాక్షరం ('ఆ' స్వరయుతం) తో కూడుకొన్నవి. చివరి పాదంలోని భగణాలు మొందెను, దేందిర, బిందుపూర్వక దవర్షయుతాలు, ఇంతటి అను[ప్రాన రమ్యత శరత్తును వియద్దునీసికతా వితర్షిక మీద సొక్షాత్కరింప జేసింది కడురమ్యాతి రమ్యంగా. చాలు - మీస్టుగ - తాలు - ఎండకు తాళ - జూలక - తపము - చేతుర ఇంత క్షీ చలి - వేంద్ర పై చూ పెవుడు - పడెసెల - వీయ - గలరా గ్రీష్మ - శరత్‌ ఖండాలలోని మిశ్రగతిని నారాయణరెడ్డిగారు సాధారణంగా (ప్రతిరెండు పాదాద్యక్షరాలకు యతిమైత్రిని, ఏ రెండు పాదాలకైనా (ప్రాసను నియతంగా పాటించారు. (తిమాత్రాగణాలలో ఎక్కువగా “గలను, చతుర్మాత్రాగణాలలో 'భగణాన్ని' ఎక్కువగా వాడటం జరిగింది. పై సేయ ఖండాలలో పాదాద్యక్షరాలకు యతి మ్రైత్రితో పాటు, పాద మధ్యాక్షరాలకు కూడా యతిమైత్రిని, బేసి పాదాలలో (1, 3) బేసి పాదాలలో అంత్య్యప్రాసను ప్రాస యతిని వేయడం జరిగింది. 'చాలు - తాలు' పదాలలోని స్వరవ్యంజన సామ్యం, త, ల వర్జాల అవృత్తీ బేసి పాదాల అంత్యప్రాసలోని అంతరార్థమూ, చివరి పాదంలో వరుసగా ఏడు లఘ్వుక్షరాలూ ఆలఘ్వక్షరాలలో కూడా 'ఎ' త్వ స్వర బాహుళ్యం వల్ల కలిగిన కాకుస్వరంలో వ్యక్తమైన లయ విన్యాసం ద్వారా అర్జాంగి మెత్తమెత్తగా ఎకసక్కెమాడిన తీరు దృశ్యమానమవుతున్నది. ఆ ఎత్తిపాడుపులనొక్కుల్లో చిక్కుకున్న నాయకుడు హతోస్మి అనుకొన్నాడు ఆ తర్వాతి ఖండంలో కూడా ఎత్తిపొడుపు మరో తీరుగనున్నది. పడుచు = కన్ఫైలు - నీరు - వోసెడు రర భ పంచ - లో మీ - తప - మ్మేమిటి (పంచలో - మీతప - మ్మేమిట్సి

కొంత - కొంతగ - మీత - పమ్మది కొంగ - జపమును - బోలి యున్హుది.

1 3, 4 పాదాలలో మిశ్రగతి లయ శ్రుత మవుతుంటే ద్వితీయ పాదంలో మిశ్రగతిలో లయ (శ్రుతం కావటంలేదు - అర్హగతిననుసరించి భిన్నగతి (ఖండగతి) లయ (శ్రుతమవుతున్నది. (గ్రీష్మ. శరత్‌ ఖండాలలో ఎక్కడా త్రిమాత్రా గణం స్థానంలో విలోమ గణాన్ని (లగ) వేయలేదు. రెడోపాదం ఉత్తరార్హంలో విలోమ గణం పడింది విపరీతంగా. శృంగారి అయిన సంసారి తాపభారమోపలేక తపమ్ము చేయాలనుకోవడం విపరీతం కాదా. అందుకే మూడు నాలుగు పాదాలలో ఒత్త, ఓత్వ (కొంత - కొంతగ - కొంగ - పోలి) స్వరాల మాటలతో మెత్తని కొరడాను రుళిపించిన దా అర్జాంగి.

అంబ - రళ్యా - మాల - లామత -ఎగల+గగ+శగల+శభ

లంటు - న్నానము - లాడె - నేమో -గల+*అభ+*గల + గగ

పైకి - దేలిన - వవిగౌ - కుంకుడు -గల+భ+శనశ+శిభ పండ్త - నురుగులు - తెలి మొ - యిళ్ళు గ -గల+*శనల+న+భ సాధారణంగా మి(శ్రగతిలో ఏకగణాల ఆవృత్తి వల్ల లయ స్పుటంగా వ్యక్తమవుతుంది. త్రి, చతుర్మాత్రా గణాలలో భిన్న గణాల కూర్పు వల్ల (పక్కన చూపిన విధంగా) మిశ్రగతిలయ స్ఫుటంగా శ్రుతం కావడం లేదు. 3, 4 పాదాలు మిశ్రగతి స్ఫుటంగా శ్రుతమైనా మొదటి రెండు పాదాలు అర్హగతిననుసరించి మొదట ఇలా నడుస్తాయి. “అంబర - శ్యామా - లలామ - తలంటు - స్నానము - లాడె - నేమో." పై రెండు పాదాలలో చతుర'స్రగతి (శ్రుతమవుతున్నది. 3, & పాదాలకు పదమో పదాంశమో విరిగినప్పుడే మిశ్రగతి లయ స్పురిస్తుంది. గణాలు సరిపోయినా మిశ్రగతి లయ గుణం స్ఫురించకపోవడానికి ఇదాక ఉదాహరణ. మసక - వడియెను = పనుల - మందలు మరలె - నిండ్హకు - కన్నె - నన్సే

తిరిగ - చూచుచు - పోయె: గుండెలు తరిగి - వేయుచు - పోయె.....

పాదాద్యక్షరాలకు యతీ, ప్రాసయతీ (మొతటి పాదంలో), 2, 3, 4 పాదాలలో 'ప్రాసా, రెండోపాదం ఉత్తరార్హంలో స్వరవ్యంజనసొమ్యం, 3, 4 పాదాల గురులఘువుల సామ్యం. వీటన్నిటి వల్ల లయ హృద్యాతి హృద్యంగా వ్యక్తమైంది. (గ్రీష్మ - శరత్‌ ఖండాలలో ఎక్కడాకూడా మాత్రల తగ్గింపు జరగలేదు. ఇక్కడ మాత్రమే (నాలుగోపాదం చివర) నాలుగు మాత్రల తగ్గింపు జరిగింది. ఆ తగ్గింపు భావం ముగిసినచోట జరిగినా, ఎంతో అర్హవంతంగా జరిగింది. జొన్నచేలలో తారసపడ్డ పడుచు ముష్ట. మసక చీకటిలో నాయకుజ తిరిగి చూస్తూ ఆతని గుండెలు తరుక్కొని పోగా దిక్కుతోచక మూగవోయిన స్టితి అది. గుండెలో నిండుకొన్న శూన్యాన్ని సూచించడానికి చతుర్మాత్రా గణం వేయలేదు, భావానుగుణంగా.

త్రిశగతి

నర్షాహేమంత ఖండాలు:

వర్షా హేమంత ఖండాలు త్రిశ్రగతిలో ఉన్నా వాటి పాదాలలో మాత్రల ప్రమాణం వేరు. పాద్రాన్సిక్ర ఇరవై నాలుగు మాత్రల ('ప్రమాణంతో వర్షాఖండం నడవగా, కూమంత ఖండం పాదాలు పన్నెండు మాత్రల (ప్రమాణంతో నడిచాయి.రెండింటిలోను నాలుగు పాదాలొక ఖండంగా నడిచాయి.పాద సంఖ్య సమానమైనా మాత్రల సంఖ్య (ప్రమాణం వేరు. వర్షాఖండమొక్కటే అన్నిటి కంటె దీర్హ పాదాలు కలది. (24 మాద్రోలు). వర్ష బుతువు నదులు ఒడ్డులొరుసుకొని నిండుగా పారినట్టు దీర్హ పాదాలతా వర్షా ఖండం సాగింది ఆ తర్వాత వసంత, శిశిరఖండాలు (20 మౌ 'త్రలు) గ్రీష్మ

త్‌! ఆక్‌ 2 మాత్రలు) పొద దైర్హ్యమున్న శరత్‌ఖండాలు (14 మాత్రలు) హేమంత ఖండం (12 మాం లో ఖండాలలో బుతువుల వర్తన అధికంగా జరిగింది. పాద దైర్హ్యం లేని ఖలడాల బుతువుల వర్ణన కంటె ఆయా బుతువులలో జనజీవన చిత్రణ ఎక్కువగా

జరిగింది. ఇది స్టూల పరిశీలన మాత్రమే. వర్షాఖండాన్ని హేమంత ఖండాన్ని పరికించి చూస్తే ఈ తేడా కనిపిస్తుంది. వర్షాఖండంలో ప్రకృతి వర్షన ఎక్కువ. హేమంత ఖండంలో ప్రకృతి వర్షన కంటె (మన) ప్రవృత్తి వర్షన ఎక్కువ. అవిగో అనిగో మబ్బులు; ఆత్మొరస్టిత భాస్తుత్‌ చంచలా ప్రియములు; రమేశ్వర గ్యాత నవర్హమ్ములు ఇవిగో ఇవిగో మబ్బులు; వద్దమి తేరమ్మదాగ్డి శిఖాచ్చుటా గభీరములు, శితికంఠ సవోదరములు బుతు చక్రంలో చతురస్ర గతిలో ఏఖండాన్నీ రాయకపోయినా (త్రిశ్రగతిలోనే అక్కడక్కడా చతుర(స్రగతి నడకలు (శుతమవుతాయి. పై గేయఖండంలో 1, ౩ పాదాలలో చతుర(స్రగతి స్ఫుటంగా వినిపిస్తుంది. “అవిగో అవిగో మబ్బులు - ఇవిగో ఇవిగో మబ్బులు” అనే పదాలు తప్పు, మిగతాదంతా సంస్కృత పదాడంబరమయం, దీర్ధ సమాసాల చాలనం కన్పిస్తుంది. ముఖ్యంగా “హృద్దమితేరమ్మ దాగ్ని శిఖాచ్చటా గభీరములు” అనే దీర్చ సమాసంలోని మహాప్రాణాక్షరాలు, శిఖాచ్చటా గభీ' అని వరుసగా విలోమగణాల (లగ) ప్రయోగం వీటివల్ల లయకొక జౌద్డ్దత్యం చేకూరడవే గాక, ఉరుముల మెరుపుల ఫెళపెళార్భటులు దృళ్యమానమవుతున్నాయి. నాలుగో పాదం పూర్వార్హం (త్రిశ్రగతిలోను, ఉత్తరార్హం చతురస్ర గతిలోను స్ఫుటంగా నడుస్తున్నది. పై గేయఖండంలో పాదాద్యక్షరానికి, పాదం మధ్యలోని 10వ అక్షరానికి అంటే పదమూడవ మాత్రకు యతిమైత్రిని చెల్లించడం జరిగింది. మిగతా అన్ని ఖండాలలో యతిని పాద మధ్యంలో నియతంగా (యతి లేనిచోట 'ప్రాసయతినైనా) పాటించడం జరిగింది. (ప్రాసను ఐచ్చికంగా, ఎక్కడోగాని వాడలేదు. పై గేయఖండం నాలుగు పాదాలను రెండు పాదాలుగా వ్రాస్తే యతి, ప్రాస, అంత్యప్రాస అన్ని లక్షణాలతో విజయమంగళ రగడ (16 త్రిమాత్రా గణాలు, 5, 9, 13వ గణాద్యక్షరాలు యతి అవుతుంది.

మిన్ను - విరిగి - మీద - బడ్త - కన్ను - గల్పు - నట్టి - వాని తెన్సు - దోప - తిష్ట - వేసి - కొన్లు - దొక్క - నీలాభ్రము పై పాదాలలో చివరిపదం (నీలాభ్రము - 6 మాత్రల పదబంధం) తప్ప అన్నీ త్రిశ్రగతిలో చక్కగా విరుగుతున్నాయి. ప్రాస, ప్రాసయతి రెండింటినీ పాటించడం జరిగింది. పగటి వూట నేమొ రోళ్ళు నగుల గొట్టు బీరెండలు నడిరాతిరి నింగి మెడకు నల్లగల్వ పూదండలు యతిని, అంత్యప్రాసను పాటించడం జరిగింది. బీరెండలు, పూదండలు, నడిరాతిరి - ఈ మూడూ షణ్మాత్రాగణాలు. మిగతావన్నీ త్రిమాత్రాగణాలై చక్కగా 'త్రిశగతిలో నడుస్తున్నది. ఫెళ ఫెళమను ఉరుములతో విరుచుకపడి ఒక్క బట్ట తడువు” జల్లు వంటియింటి తడకలన్లి చెదర గొట్ట. మొదటి పాదంలో మూడు మాత్రమే గురువులు (తో, బ, బ,) రెండు ద్విత్వాక్షరాలు. మిగతావన్నీ లఘు అక్షరాలే (18) ఊనిక గుర్చక్షరాల మీద (తో, బ, బ) పడుతుంది. దానివల్ల వేగవంతమైన నడక చేకూరింది. మొదటి పాదం నడకకూ, రెండో పాదం నడకకూ తేడా కన్పిస్తుంది. రెండో పాదంలో ఐదు గుర్వక్షరాలున్నాయి. “న + గల + గల + గల + న + గల +న + గలో - ఈ విధంగా నడుస్తున్నది. ఏకాంతర గణాల 'ప్రధమాక్షరాలలో గురువులు రావడం, 'వంటయింటి' అనే పదబంధంలో బిందు పూర్వక 'ట' వర్ణావృత్తి - వీటివల్ల నడక అందంగా వ్యక్తమైంది.

బుతుచక్రంలో ఆయా బుతువుల పేరును మొదటి ఖండంలోనే చెప్పడం జరిగింది: వర్షాఖండంలో వర్షముతు వర్షనే. వర్షబుతువు పేరు చెప్పలేదు. హేమంత ఖండంలో మాత్రం మూడు ఖండాల తర్వాత నాలుగో ఖండంలో హేమంతం పేరు చెప్పడం జరిగింది. చూపుతోనే ప్రాణమ్ముల జుమ్మని పించెడు హేమం తమ్ము వచ్చి పడెరాయని దద్దరిల్లై లోకమ్ములు పాదాలు 12 మాత్రల ప్రమాణం కల హ్రస్వపాదాలు కాబట్టి పాదాద్యక్షరాలకు మాత్రమే చాలావరకు యతి పాటించడం జరిగింది. (ప్రాసను మాత్రం ఐచ్చికంగా పాటించడం జరిగింది. ఒకనాడు జ్ఞాలముగ భువి 6 (244) “6 (1+2) నూగించిన - రవిచం(ద్రులు రశర పదవీచ్యుతు - లైనమంతత్రి ర+3+3 వర్యులట్టులైరి నేడు 3+3+43+3 హేమంత ఇండంలో ఎక్కువగా (త్రిమాత్రా గణాలు వేసి త్రిశ్రగతిలోనే నడపడం జరిగింది - షణ్మాత్రాగణాలను అక్కడక్కడా వేసినా, వరుసగా గుప్పించిన సందర్భాలు తక్కువ, పై ేయఖండంలో వరుసగా ఐదు షణ్మాత్రాగణాలను ప్రయోగించడం జరిగింది. దీనివల్ల భావానుగుణంగా నడకొక కౌద్దత్యం చేకూరింది. ఎల్లెట్లో వేడి యన్హ మింత దిగెను కాని నీళ్ళు గొంతు నుండి దిగ జారుట కొరకు ప్రళయ మైపోయెను

పై గేయఖండంలో మూడు షణ్మాత్రాగణ పదబంధాలున్నా వెంట వెంటనే (ప్రయోగించనందువల్ల ఇంతకు పూర్వపు గేయఖండంలో ఉన్నంత ఉద్దత లయ లేదు. పై భావానికి ఉద్దత లయ అవసరం లేదు. గూడు గూడులో దివ్వెలు న. మేడ మేడలో దివ్వెలు _తె-ర్‌శక పాగ పట్టిన (బతుకులలో రర పూచిన రన్వల వువ్వులు అల్తీ-త్త (ట్ల ' పై గేయఖండంలో త్రిశ్రగతి స్ఫురించడం లేదు. మొదటి రెండు పాదాలలో ఆమేడిత పదానికి 'లో' విభక్తి అనుబంధం కావడం వల్ల ఊనిక 'లో' మీద పడటం వల్ల పంచమాత్రా గణం అవుతుంది. ఆ తర్వాత “దివ్వెలు” అని చతుర్మాత్రా గణం పండింది. మూడో పాదంగా షణ్మాత్రా పదబంధాల నడక నాలుగో పాదంలో చతురస్రగతి నడక - స్పుటంగా స్ఫురిస్తాయి. పొనవు నిద్దుర నాచిటి శశిడ్తేశిడ్ల సాసకంటి సాపలపై తశపశత ఎపుడు పొంచి దూకొనొ! తూ కక ర. లిపడె నుంటలో కెన్వని ౩+45+4 లేదా ౩+43+6 (442) మొదటి పాదంలో చతురస్రగతి, రెండో పాదంలో త్రిశ్రగతి నడకలు స్ఫురించగా, మూడో పాదంలో త్రిశ్రగతిలో సగంవరకు నడిచి 'దూకెనొ' అనే చతుర్మాత్రాగణంలో 'దూ' మీద ఊనిక వచ్చి, 'నొ' అక్షరంతో అర్హ విరామం (ఆశ్చర్యార్థకం) రాగా, 'తూ

• లి పడి అని విరిచి 'లిపడి' అని మరోపాదంలోకి విరిచి రాయగా, 'తూ' మీద ఊనిక పడి ఆ లయలో తూలిపడిన తీరు అభివ్యక్తమైనది. కాకర - పుల్లల - వెల్తురు శ్షశిత్ష శత కాకలతో - చలి భురచుర కాలి - చిట్లి - పోయి - నదన గాచి-ట వట - రవము - పుట్టె

చిన్న చిన్న పాదాలు కాబట్టి సాధారణంగా రెండేసి పాదాల ప్రథమాక్షరాలకు యతిని, ఏవైనా రెండు పాదాలకు (1, 2 లేదా 3, 4) ప్రాస, పాటిస్తారు. 2, 4 పాదాలకు అంత్యప్రైస ఐచ్చికంగా పాటిస్తారు. ఇక్కడ పాదాల (ప్రధమాక్షరాలకు యతి మైత్రిని, మొదటి రెండు పాదాలకు ప్రాసను పాటించడమే కాక, పాదమధ్య అక్షరాలకు యతిమైత్రి కుదరడం ఐచ్చికం, యాదృచ్చికం.

జాతి రత్సం

'జాతి రత్నం" కూడా చారిత్రక కావ్యం. అయితే అది ఆధునిక చారిత్రక కావ్యం. సమకాలిక చారిత్రక కావ్యం. మిగతా చారిత్రక కావ్యాలలో కల్పన పా లెక్కువ. జరిగిన చరిత్ర తక్కువ. కవి కల్పనలకు, వర్ణనలకు, లయ పోషణకు స్వేచ్చ ఎక్కువ. 'బుతుచ(క్రం' కావ్యం ఆత్మకధాత్మక కావ్యమే అయినా, ఆ సంఘటలలో కల్పనలేవో, వాస్తవికాలేవో కవికే తెలుసు. 'జాతిరత్నం' అలా కాదు, అది ఆధునిక భారత నిర్మాత, స్వతంత్ర భారత (ప్రథమ ప్రధాని నెహ్రూ జీవిత కావ్యం. నెహ్రూ జీవితం తెరిచిన గ్రంథం. అందులో చరిత్రే తప్ప, కల్పనలుండవు.

'జాతిరత్నం' కంటె ముందుగా జాతీయ నాయకులైన గాంధీజీ, నేతాజీ సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ వంటి వారిమీద కావ్యాలు వచ్చాయి. అయితే అవి పద్యకావ్యాలు. వాటిలో ఎన్నదగినది తుమ్మల సీతారామమూర్తి చౌదరి మహాత్మాగాంధి మీద రాసిన కావ్యం. ఆయన గాంధీ ఆస్టాన కవిగా (ప్రసిద్దుడు. నెహ్రూ వంటి మహాపురుషుని జీవిత చరిత్రను మహాకావ్యంగా మలచడానికి నారాయణరెడ్డిగారు మా(త్రాచ్చందస్సుతో పాటు, వచన కవితా రూపాన్ని కూడా సంగమింపజేశారు. క్షీరనీరంలా ఆ రెండూ అంత చక్కగా కలగలసిపోయాయి. పడుగుపేకల్టా. వచనకవితను కూడా గేయ గతులతో నడిపారు. మిగతా కావ్యాలలో లయ నిర్వహణకు అనుసరించిన సంవిధానాన్ని ఈ కావ్యంలో కూడా అనుసరించారు. వాటిని ఆయా కావ్యాల లయ పోషణను విశ్తేషించే సందర్భంలో వివరంగా చెప్పడం జరిగింది, కాబట్టి ఈ కావ్యంలో గేయ గతుల్లోని లయను విశ్లేషించి చూపడం కంటె వచన కవితను గేయగతికి దగ్గరగా నడిపిన తీరును వివరించడం జరుగుతుంది.

నారాయణరెడ్డిగారి అన్ని కావ్యాలు ఖండగతిలో ఆరంభమవుతాయి. ఈ కావ్యం త్రిశ్రగతిలో ఆరంభమవుతుంది. అయితే అసలు కధ ఖండగతిలో ఆరంభనువుతుంది. నారాయణరెడ్డిగారు నెహ్రూ మరణానంతరం, నెహ్రూ సమాధిని సందర్శించి ఆ సమాధి మీద ఆయనకు ప్రియమైన గులాబీలను దోసెడన్ని పోయగా అందులో ఓ గులాబి నెహ్రూ జీవితచరిత్రను కవికి చెబుతుంది. గులాబి చెప్పిన చరిత్ర ఖండగతిలో ఆరంభమైంది. అంతకు పూర్వం పూర్వరంగంలా ఉన్న ఈ సన్నివేశం త్రిశ్రగతిలో ఉన్నది. గులాబి చెప్పిన నెహ్రూ జీవిత చరిత్ర 13 ప్రకరణాలలో సాగినా, చివర నెహ్రా మరణశాసనం గులాబి చెప్పలేకపోగా, నెహ్రూ మాటల్లోనే రచించారు. రెండవ (ప్రకరణం ఎెన్రూ జననం 'అది స్వరూ/పొరాణి/న్చాదయమ్ము/లోని తొ మ్మిది నెలల/స్వస్టాలు/ఎదిగిసం/డిన వేళొ అని.ఖండగతిలో ఆరంభమైన జనన వృత్తాంతం తొమ్మిది ఖండాలుగా సాగి. “బాల జవవారుని రతనాల మూర్తిని గన్లు వంగడము కనకాద్రి శృంగమై తళుకొత్తె” అని ముగుస్తుంది. ఆ తర్వాత సాగిన వచన కవిత పై ఖండగతికి దగ్గరగా ఇలా నడుస్తుంది. శ జనహరుని/బాల్యం()/ఇలాగా వార్‌ శత్తశర్‌=1త్త జాబితీ/వలాప్రా/కి పోయిం/ది =ర్‌+ర్‌+ర5412=26 (ప్రతి బుతువు/అతని (బ్రతు/కులోగట) =ర్‌+8+3వ=28 వనంతం/లాసాగ/పోయింది =ద్‌+ర్‌+5్‌జు2ర5్‌ 2. నారికే/ళంలో దాగిన నీ/రు లాంటి వుర్‌+20+ర5=20 నాన్సమన/నసును సంగ్ర/హించి =ర్‌+ర్‌+3వ=23 అందరికీ తలలో/నాల్కగా/ఉన్నాడు ద. గ+ర్‌ 452200 అందరి/డెందాల/లో దాగు/న్నాడు వాత్తే+ర్‌+9(ధ్ర+4ప)జ18

గేయగతులు చక్కగా లయాత్మకంగా నడవడానికి అనుసరించిన శిల్పసంవిధానాన్నే వచన కవితలో కూడా పాటించడం జరిగింది. మొదటి ఖండంలో పాదాద్యక్షరాలకు యతిమైత్రి, సరిపాదాలకు అంత్యప్రాస (పోయింది). ఈ రకంగా నడిచింది. మొదటి పాదం 'బాల్యం' దగ్గర ఒక మాత్రాకాలం ఆగి, 'ఇలాగ' అనే పదంలోని చివరి 'గ" అక్షరాన్ని దీర్షం తీస్తే చక్కగా ఇఖఇండగతి లయను సంతరించుకొంటుంది. రెండో పాదాన్ని “జాజితీ-వల్రాకి-పోయింది' అని 'లా' అక్షరాన్ని హ్రస్వంగా చేసి చదివితే ఖండగతి లయ కుదురుకొంటుంది. రెండో ఖండంలో కూడా పాదాద్యక్షరాలకు యతిమైత్రిని, పాదాంత్య పదాలకు అంత్యప్రాసను పాటించడం జరిగింది. మొదటిపాదం చక్కగా ఖండగతిలోనే ఉన్నది. రెండోపాదం చివర తగ్గిన రెండు మాత్రల కాలం విశ్రాంతి తీసుకొంటే ఖండగతి కుదురుతుంది. చివరిపాదం కూడా 'అందరి......ఉన్నాడు' అని క్రియతో ముగిసింది. కాబట్టి, క్రియానంతర విశ్రాంతిగా రెండు మాత్రల కాలం విశ్రాంతి తీసుకొంటే ఖండగతి లయ స్ఫురిస్తుంది. ఇలా చిన్న చిన్న మార్పులు చేసుకొని దరువు వేసుకొంటూ చదివితే ఈ వచన కవిత కూడా ఖండగతి లయ (శ్రుతమవుతుంది. ఖండగతితో ముగించిన గేయం తర్వాత ఎత్తుకొన్న వచన కవితను కూడా అదే గతికి దగ్గరగా నడిపిన తీరు లయాత్మకంగా ఉన్నది. మూడో ప్రకరణమంతా త్రిశ్రగతిలో నడిచింది. నాలుగో ప్రకరణం అంతా వచన కవితలో నడిచింది. ఆ వచన కవిత ఇలా ఆరంభమైంది. బుజువాక్కు/ను నొక్కి వేయాలని =ర+20(44+ర)=15 నిజాయితీ/ని తొక్కి వేయాలని =ర్ర+20(4+6)=26 మొగ్గ తొడి/గే స్వరా/జ్య కాంక్షను వర్‌+ర్‌+ర్‌జు1ేర్‌ మొక్కలో/నే చెక్కి/వేయాలని వార్‌+ర5+62=]26 రాచరికం/కల్పి ంచింది/“రౌలటు/చట్టాలు” =రళి7శతశల్‌ ౯22 రక్కాస-నీతి-బిగించింది-రంపపు-చట్రాలు.. =443+6+4405222 మొదటి నాలుగు పాదాలలో ఒకే రకమైన నిర్మాణం, 5,6 పాదాలలో ఒకే రకమైన నిర్మాణం కనిపిస్తుంది. మొదటి నాలుగు పాదాలు చక్కగా ఖండగతిలో

నడుస్తాయి. నాలుగో పాదంలోని 'మొక్కలోనే' అనే పదాన్ని మొక్కలోనె' అని నేను (హస్వంగా చదివితే ఆ అధిక మాత్ర (శ్రుతి తగ్గి సంపూర్తంగా ఖండగతి కుదురుకొంటుంది. పాదాద్యక్షరాలకు యతిమై(త్రి, ప్రాస, అంత్యప్రాస (1,2,4 పాదాలకు) - ఇవన్నీ వచన కవితను గేయగతి లయకు దగ్గరగా తీసుకొని వెళ్ళాయి. 5,6 పాదాల మాత్రా సంఖ్య (ప్రమాణం ఒక్కటే (22 మాత్రలు). మొదటి పాదం (5వ పాదం), రాచరికంలోని 'రా' దీర్జాన్ని అనాహతం (06103 0820 గా మనసులో అనుకొని 'చరికం' దగ్గరి నుంచి చదువుకొని, క్రియాంతంలోని అక్షరాలు (ది)ని దీర్చంగా ఉచ్చరించుకొంటూ చదివితే చక్కటి తూగువచ్చి, ఖండగతిలో లయాత్మకంగా నడుస్తుంది. అలాగే ఆరోపాదంలోని 'రక్కెస” పదంలోని “రను 060/6 0641 అక్షరంగా చదువుకొని పై పాదంలా చదివితే ఖండగతి లయ చక్కగా కుదురుతుంది. ఆ తర్వాత ఈ ప్రకరణంలో వచన కవిత కొంతదూరం ఖండగతిలో సాగి, (త్రిశగతిలోకి వెళ్ళుతుంది. త్రిశ్రగతిలోకి వెళ్ళిన పంక్తులు ఇలా ఉంటాయి, కటిక-నిషం-మింగ-వలసి-వస్తుందని వత్ర+3+3+3+రడా2రి కటకటాల్లో-క్రుంగ-నలసి-వన్తుందని =7(ర)+3+3+6=19 లెక్క-చేయ-లేదు-జవవారుడు[) =3+3+343+42వ2=4 దిక్కులు చూడ లేదు-ధీర-వరుడు =ళ+3+3+343=23 పై పాదాల్టో త్రిశ్రతి స్ఫుటంగా శ్రుతమవుతున్నదనేది స్పష్టమే. పాదాద్యక్షరాలకు యతిమైత్రి, ప్రాస, అంత్యప్రాసలూ వీటితో పాటు 1మింగవలసి వస్తుందని- 'క్రుంగవలసి వస్తుందని”, చేయలేదు-చూడలేదు' అనే క్రియలలో మొదటి అక్షరాలు తప్ప, మిగతా అక్షరాలన్నీ అవే అయి ఉండటం, చివరి పదాలైన *(జ)వహరుడు ధీరవరుడు" అనే పదాలలోని మొదటి అక్షరం తప్పు, అన్నీ లఘ్వక్షరాలు, అవే స్వరయుతాలై నందువల్ల అంత్యప్రాస అఆందం మరింత అందగించింది. ఇవన్నీ వచన కవిత్వం నుంచి గేయగతి లయలోకి తీసుకొని వెళ్ళడం తమతమ వంతు పాత్రను నిర్వహించాయి.

ఖండగతిలో ఆరంభమైన ఈ వచన కవితా ప్రకరణం ఇలా త్రిశ్రగతిలో ముగిసినా పాడుకొన్నప్పుడు ఖండగతిలోకి లయ సాగుతుంది. వీరభా-రతంలో/-ఈ ఘట్టం =త్‌+ర్‌+6వ=16 ఆరని రక్తా/క్షరాలు/లిఖించింది =శేశత్త+డఓరవ28 జవవార్‌-జీవితంలో-ఈ ఘట్టం వాడ్లేశ?4ర్ర=2ై/ జ్యాలాముఖియై/సజ్వాలించింది =తిశతిైేర “వీరభారతంలో(..' తర్వాత రెండు మాత్రల కాలం, ఈ ఘట్టం ()' మళ్ళీ రెండు మాత్రల కాలం వరకు (ద్రుతస్వరాన్ని ఉచ్చరిస్తే లయలో చక్కటి తూగువస్తుంది. అలాగే పాదాద్యక్షరంలో 'ఆరని' అనే పదంలో 'ఆ' దీర్జాన్ని ఫ్లతంగా సాగదీసి, పాదం చివరి క్రియాపదంలోని 'ది' అక్షరాన్ని దీర్ణంగా ఉచ్చరిస్తే. అలాగే మూడో పాదంలో 'జీవితంలో' పదంలోని 'లో' దీర్జాక్షరాన్ని ఫ్ట్థతంగా ఉచ్చరించి, మళ్ళీ “ఈ ఘట్టం' అనే పదంలోని ద్రుతస్వరాన్ని రెండు మాత్రల కాలంపాటు ఉచ్చరిస్తే నాలుగో పాదంలో 'జ్వాలా ముఖియై' అనే పదం తర్వాత రెండు మాత్రల కాలం ఆగి, 'ప్రజ్బలించింది" అనే క్రియాపదాన్ని ఎత్తుకొని, ఆ పదంలోని చివరి 'ది అక్షరాన్ని రెండు మాత్రల కాలంపాటు సాగదీయడం కాని, విశ్రాంతి తీసుకోవడం కాని చేస్తే త్రిశ్రగతికి దగ్గరగా నడిచిన ఈ వచన కవితాఖండం ఖఇండగతిలో పాటగా పరిమళిస్తుంది. చతురస్రగతి ఆరో ప్రకరణం త్రిశ్రగతి ేయంలో ఆరంభమై 12 ఖండాల తర్వాత రాసిన వచన కవితా పంక్తులలో చతురస్రగతి చవుకలిస్తుంది. ఉదాహరణకు వేసిన-పాచిక-లనీ-వెల్లకీలబడు-తుంటే డ్రోశడ యడ +74డీ= సన్చిన-సన్నా-గాలన్నీ ను-న్నుగరిచి-పోతుం/టే డ్తశశ్తంరిండ చడ ం2 తెల్లప్ర-భుత్వం-నురింత-తెల్లబోయి చూసింది శ్రశకశడశతిశ3() కుళ్ళిపోయిన-నునస్తత్వం-కుక్కగొండుగులు వేసింది. 747+44+8=

పైన ఉదాహరించిన పాదాలలో మొదటి రెండు పాదాలలో చతురస్రగతి స్ఫుటంగా వినబడుతున్నదనేది స్పష్టం. వెల్లకిలబడు” అనే పదబంధం ఏడుమాత్రల పదబంధం. 'వెల్లకిలాబడు' అని 'ల' అక్షరాన్ని దీర్హంతీసి చదివితే చతురస్రగతిలోకి వస్తుంది. మూడోపాదం చివర 'ది' అక్షరాన్ని దీర్హంతీస్తే మొత్తం పాదంలో చతుర(స్రగతి సరిపోతుంది. నాలుగోపాదం, 'మనస్తత్వం' ఏడు మాత్రల పదబంధంలోని చివరి ద్రుతస్వరాన్ని మరో మాత్రాకాలం ఉచ్చరిస్తే చతురస్రగతి నడక సరిపోతుంది. మరో ఉదావారణ పూ/లన్నా()బాలల/న్హా జన/హారునికి మ24డీశార్‌ ల డ్తేశత్తీడు పుట్టుక-తోనే-ఇష్టం డెత్తశుడ్తంత్త పాస సంకమం/టని పా/పలా జావిళిడ్తేశాడ్త (బ్రతకడం-అతని అ-భీష్టం కార్‌+డ్త శత ఒకటో పాదంలోని 'పూ' (పూలన్నా, అక్షరాన్ని, మూడో పాదంలోని పా (పాప) అక్షరాన్ని, నాలుగో పాదంలో “బ్ర (బ్రతకడం) అక్షరాన్ని అనాహత అక్షరం (06108 620గా దిగమింగి పాడితే లయలో మంచి తూగు వచ్చి చతురస్ర గతిలో లయ వేగవంతంగా చిందులు వేస్తుంది. మిశ్రగతి 'జాతిరత్నం'లో రచించిన వచన కవితా ఖండాల్లో మిశ్రగతి కనిపించదు. మూడు, నాలుగు మాత్రల ఆవృత్తితో నడిచే మిశ్రగతి వచన కవితా పంక్తుల్లో అక్కడక్కడ తప్ప, అదే గతి అంతటా 'శ్రుతమయ్యేలా రచించడం కష్టం. మిశ్రగతి పూర్తిగేయ చృందస్సు. ఈ విధంగా 'జాతిరత్నం' కావ్యంలో వచన కవితా పంక్తులలో గేయ గంధం సాంద్రంగా గుబాళించింది. గేయమూ, వచన కవితా రూపమూ చెట్టపట్టాలు వేసుకొని ఎంతో లయాత్మకంగా సాగిపోయాయి సహజరమ్యంగా.

భూమిక

మా(త్రాచ్చందస్సులో (వ్రాసిన మహాకావ్యం భూమిక. అయితే ఇది కధారహిత సుదీర్హ గేయకావ్యం. మానవుడే నాయకుడు. మానవతే ఇతివృత్తం. పద్దెనిమిది భాగాలుగా సాగిన ఈ కావ్యంలో సృష్ట్యాదినుంచి జరిగిన మానవ క్రమపరిణామానికి నాగరికతా సంస్కృతుల వికాసానికి దోహదం చేసిన మహితాత్ముల కృషిని స్తుతిస్తూ పరమోదాత్తంగా గానం చేసిన కవిత 'భూమికి. (భూమిక మానవత్వానికి ఎత్తిన పతాక. మానవోజ్జుల చరిత్రను ఎత్తి చూపిన మణిదీపిక.

ఈ కావ్యాన్ని మాత్రాచ్చందస్సులో రాసినా, మిగతా కావ్యాలలో మాదిరిగా పాదంలో మాత్రాసంఖ్యనియతిని, పాదనియతిని పాటించకుండా పొట్టి పాదాలు, పొడుగు పాదాలుగా, మాత్రలను పెంచుతూ, తగ్గిస్తూ యథేచ్చగా ౧4౧ ౦౧ పద్దతిలో రాసుకొంటూ పోయారు. అయితే ఎక్కడా గతినియతిని తప్పలేదు. కనుక గతి మాత్రా ప్రాధాన్యమున్న కావ్యం భూమిక. పాదంలో మాత్రా నియతిని, పాద నియతిని పాటించండం వల్ల లయకు ఒక సమత్వమూ, సౌష్టవమూ చేకూరుతాయి. దానివల్ల లయ చక్కగా అభివ్యంజితమవుతుంది. కాని “భూమిక కావ్యం ఇతివృత్తం

1. _“కాన్నిచోట్ట సందర్భమును బట్టి మాత్రలను పెంచి, మరికొన్నిచోట్ల తగ్గించి పాదములను

దీర్ణములుగా, (హన్వములుగా చేసినాడు. దీనివలన పాఠకులకు విసుగు

కలుగకుండుటయేగాక పరించుటకు ఉత్సుకత కలుగును:

• నారాయణరెడ్డి కవిత్వము,సంప్రదాయము - ప్రయోగము, (పుట: 351) .డా.జి.గోవర్దన్‌

కేన్వాసు చాలాపెద్దది. ఆ ఇతివృత్తం మిగతా కావ్యాలలో అనుసరించిన పరిమిత చట్రంలోకి ఇముడదు. అందుకే చట్రం లేకుండ పరవళ్ళు తాక్కే గతుల్టో, పంక్తులు, పంక్తులుగా రాసుకొంటూ పోయారు. అందుకే 'భూమిక' లో వైవిధ్యవంతమైన లయ పరమాద్భుతంగా తరగెత్తింది; తాండవించింది.

ఈ కావ్యంలో త్రిశ్ర, ఖండ, మిశ్రగతులను వాడుకొన్నా, ముఖ్యంగా త్రిశ్రగతినే ఎక్కువగా వాడుకొన్నారు. కావ్యంలో దాదాపు సగం భాగం. అంటే తొమ్మిది ఖండాలు

• 'త్రిశ్రగతిలోనే నడిచాయి. ఆ తర్వాతి సగాన్ని ఖండ, మిశ్ర గతులు చెరిసగం పంచుకొన్నాయి.అంతేకాదు (గ్రాంధిక, వ్యావహారిక భాషల సమ్మిశ్రమం కనిపిస్తుంది ఈ కావ్యంలో.

పద్దెనిమిది ఖండాలుగా సాగిన ఈ కావ్యం ఒక్కొక్క ఖండం ఒక్కొక్క గతిలో నడిచింది. 14, 16 ఖండాలు మాత్రం భిన్నగతుల్లో నడిచాయి. వ్యాసరచనలో ఒక్కొక్క విషయాన్ని ఒక్కొక్క పేరాలో చెప్పినట్టు ఒక భావశకలాన్ని కొన్ని పంక్తుల ఖండంగా చెప్పుకొంటూ పోయారు." ఆ ఖండం నాలుగు పంక్తులైనా కావచ్చు నలభై పంక్తులదైనా కావచ్చు. పాద పరిమితి లేదు.

(తిశ్రగతి - లయనిర్వహణ

ఈ కావ్యంలో త్రిశ్రగతిలో లయ తీండ్రించిన సందర్భాలూ ఉన్నాయి. పరమలాస్యంగా పచ్చిక తివాచీ మీద మెత్తమెత్తగా మధుర మధురంగా నడుచుకొంటూ పోయిన సందర్భాలూ ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు - నాలుగవ ఖండంలోని ఈ పంక్తులు

మబ్బుకు - మనసు - న్హుదనీ 22-భ+స+న నుబ్బుకు - కనులు - న్హువనీ మబ్బుకు - చెవులు - న్దవనీ మనుబ్బుకు - చవులు - న్ధవనీ

1. “భావములనా(శ్రయించి పాదాలను విభజించుట” ఆధునిక ఛందో లక్షణమని - సంపత్కుమార - తెలుగు ఛందో వికాసము, పుట: 311

భావించిన ఒక - దయనీయ (వాసి వేతి

ప్రణయ త్‌ర్జ - సంసేవన - చిరసిపాసి =1ేతి

కామార్తుడు కాడు; వాడు కని తాత్ముడు వ1తీ

అజ్జుడు కానేరడు; విరహరసజ్జుడు ౨18

'త్రిశ్రగతిలో రాసిన ఖండంలో (హ్రస్వ పాదాలలో ఒక లయ, దీర్హ పాదాలలో మరొక లయ కనిపిస్తున్నాయి. హ్రస్వ పాదాలలో చతురస్రగతి లలితంగా లాస్యం చేసింది. దానికి కారణం అన్ని సాదాలలోను పాదం మొదటి చతుర్మాత్రా పదం (మబ్బుకు), చివరి చతుర్మాత్రా పదం (న్నవనీ) ఒకటే కావడం, చివరి పదంలో 'ద్రుతస్వరం ఇబ్బడి ముబ్బడిగా (న్న నీ) శ్రుతం కావడం, చివరి అక్షరం ఒకే స్వరంతో (ఈ) కూడి ఉన్న ద్రుతస్వరం (నీ) ఉండటం వల్లను, అన్ని పాదాలలోను అవేగణాలు (భ+స+స) ఉండటం వల్లను, లలితాక్షర సంయోజనం వల్లను, రెండు ద్విత్వాక్షరాలు ఒక దీర్దాక్షరం తప్ప, మిగతావన్నీ (హ్రస్వాక్షరాలే ఉండటం లయ లలితలలితంగా లాస్యం చేసింది. అన్ని పాదాలలో చివరి అక్షరం 'ని ఉండటం వల్ల లయలో చక్కటి తూగు వచ్చింది. తర్వాతి పాదాలలోని త్రిశ్రగతిలోని లయలో ఒక జాజ్జల్యం కనిపిస్తుంది. దానికి

కారణం షణ్మాత్రా పదబంధాలను ఎక్కువగా కూర్చడం; దీర్జాక్షరాల సంయోజనం, చివరి రెండు పాదాలలో ప్రధమావిభక్తి (డు)తో కూడుకొన్న పదాల ఆవృత్తి - వీటివల్ల ఒక ఉజ్జ్వలమైన లయ తొణికిసలాడింది. ప్రతి రెండు పాదాలకు సంఘటించిన అంత్యప్రాస ఆ 'లయికు మరింత (ప్రొఢిమను చేకూర్చాయి.

మజబ్బేమిటి? ర

మానేమిటి? ర

గిరులేమిటి? ర్‌

దరులేమిటి? 6

అన్నీ - కనితాత్మలోని 22

అంళలే మహాంచువులే కో

ఏ ప్రజ్ఞా - చక్షుద్వయి 2 లాడ

హీమగిరినే - ధరకు మాన 22 దండంగా 6-శీ దర్భించెనొ రాలే పై గేయ ఖండంలో మొదటి నాలుగు పాదాలు, చివరి రెండు పాదాలు హ్రస్వ పాదాలు (6 మాత్రలు), మధ్యలోనున్న పాదాలు నాలుగూ దీర్హపాదాలు (12 మాత్రలు. మొదటి నాలుగు పాదాలలోను ఒక నామవాచకం, ఒక (ప్రశ్నవాచకం ఉన్నాయి - ప్రశ్శవాచకం నాలుగు పాదాలలోను ఒకటే (ఏమిటి), ప్రతి రెండు నామవాచకాలు (మబ్బు - మాను, గిరులు - దరులు) అక్షర, గణ సామ్యమున్నవి, వీటివల్ల నడక వేగం పుంజుకొన్నది, ఆ పుంజుకొన్న వేగానికి తగ్గట్టుగా దీర్హ పాదంలోని మొదటి పదమైన సర్వనామక వాచకం 'అన్నీ' అనేపదం ద్విత్వయుతమూ, దీర్ణయుతమూ కావడం వల్ల పుంజుకొన్న వేగవంతమైన లయకు చక్కటి తూగు వచ్చింది. ఆ తర్వాత పై ఖండంలోని ప్రశ్నలకు సమాధానంగా చెప్పిన పదాల చివరి అక్షర స్వరం కూడా 'ఏ” (లే) కావడం. ప్రశ్నావాచకంలోని 'ఏ” అక్షరంతో చక్కగా సంవదించి, లయ సామ్యం జరిగింది. తర్వాతి పాదాన్ని కూడా అదే అక్షరంతో ఎత్తుకోవడం (ఏ), ఆ తర్వాత ద్విత్స్వయుత దీర్జాక్షరాలను (జ్ఞా క్షూ) ప్రయోగించడం = చివరి రెండు షణ్మాత్రా పదబంధాలలో ఆద్యక్షరమై(త్రి. అనుస్వార రమ్యత - వీటన్నిటి వల్ల లయకొక ్రాఢిమ, (ద్రథిమ చేకూరాయి. వీ సుమనమ భాననక ౬12 న్యాసుముర్థ - సుందరతను వ22 చితించెనొ - గోరానని 2=కే2ై చిగురాకని =ర అను(ప్రాస రమ్యత వల్ల, లలితాక్షర సంయోజనం వల్ల మెత్తని పచ్చని పచ్చిక తివాచీని పరిచింది త్రిశ్రగతిలయకు 'గోరానని - చిగురాకని' అనే పదబంధాలలో “రానని - రాకని" అనే పదంలో స్వరవ్యంజన సంయోజన సామ్యం వల్ల కలిగిన సౌందర్యం భావనా సౌకుమార్యాన్ని దర్శింపజేయగలిగింది. లారా

అది అనంత రసని తాంత గురుమనీష ఇ18 ఆ పలుకే ధ్వన్వ్యధ్వగ - కావ్యాభాష ఇశతీ ఏమని - వాగర్జాలా? వ=[2 హైమవతీ - పరమేళ్షర =2ై2 కామిత-యోగోట్టితపరమార్జాలా? వత వీమనవి మందాన్రాంతా 2.2 లామరి? ఛందస్పృరస్వ ౨22 తీ మంజుల నూవుర్‌ ళింజూానాలా? 210

షణ్మాత్రా బంధాల, చతుర్మాత్రా పదబంధాల కూర్పువల్ల లయలో ఒక మణి(ప్రవాళత చోటుచేసుకొన్నది. దీర్హాక్షరాల సంయోజనం ప్రశ్నార్థకాల, ఆళశ్చర్యార్హకాల భావాన్ని ద్విగుణీకృతం చేస్తున్నది. యతి, ప్రాసయతి, అనుప్రాసల, అంత్యప్రాసల కూర్చు లయ సౌందర్యాన్ని ఇనుమడింపజేసింది.

జాలి - జాలు - వారి - నపుడు ౨22 (3+3+3+3) (శౌవణ - మాసం - భోరున - ఏడ్డే - సె =1త్‌ (జశడశడశిడలటై గుండె - కుదుట - పడినప్పుడు ౨22 (3+3+6) వండు - వెన్సైలలు - నిండుగ - నవ్వే - సె. ౨18 (44444441) బేసి (హ్రస్వ) పాదాలలో త్రిశ్రగతి, సరి (దీర్హు పాదాలలో చతురస్రగతి శ్రతమై లయ వింత హొయలు పోయింది. బేసి పాదాలకు, సరి పాదాలకు అంత్యప్రాస, చివరి రెండు పొదాలకు (ప్రాస కూర్చడం జరిగింది.

'ఏడ్చేసె - నవ్వేసె' అనే క్రియలోని గురులఘ్వుక్షరాల సామ్యత, రెండు గుర్వక్షరాల తర్వాత, ఒక సంయుక్తాక్షరం తర్వాత - రెండు లఘువులు అవే రావడం వల్ల భావగత లయకు చక్కటి బిగింపు చేకూరి రసష్టావితం అయింది.

మనను - లోన - కమ్ము - కొన్న - పొరలు - ఆ =1542 సారల - లోన - మునురు - కును - ఇరులు - ఆ ౨1542 ఇరుల - ముళ్ళ - జొంకల్లో - నంకల్లో ౨శేతీ (3+3+46+6) తరుము - తున్లు - పిశాచాల - నురులు వైర్‌ (3%) 1 డబి చెన్నకేశవరెడ్డి, “తీరం వెంబడి" (వ్యాస సంపుటి), పుట: 59 లాడ యా

అయిదవ ఖండంలోని ఈ మొదటి రెండు పాదాలలో ఐదు త్రిమాత్రా గణాల తర్వాత 'ఆ' అనే దీర్హాక్షరం (నిర్దేశార్థకం) వేయడం వల్ల లయ చిత్రమైన మలుపులు తిరిగింది. మొదటి రెండు పాదాలలో 'ప్రతిపాదం చివర అంతకు పూర్వమున్న పదంతోనే తర్వాతి పాదాన్ని ఆరంభించడం వల్లను (ముక్తపద(గ్రస్తంలో) (పొరలు = ఇరులు) మూడో పాదంలో చివర వరుసగా రెండు షణ్మాత్రా పదబంధాలను కూర్చడం వల్లను - ఆ షణ్మాత్రా పదబంధాలు కూడా అనుస్వార, ద్విత్వయుతాలై ఉండటం వల్లను (డొంకల్లో - వంకల్లో), నాలుగోపాదం మొదటి పదం చివరి పదం, మొదటి రెండు పాదాలలోని చివరి పదాలతో సామ్యం కలిగి ఉండటం వల్లను. వీటన్నిటి వల్ల లయ సౌందర్యానికి అతిశయం అబ్బింది. ఎనిమిదవ భాగంలోని ఈ క్రింది పంక్తులను గమనించండి. చీకటిలో ఆకాశం 646 వాకిటిలో రజనిరమణీ రశా3+3 రచియించిన ముగ్గుల్లో 6/6 రవలకవిత ధనళక్రవిత త+3+343 “చీకటిలో - అకాశం - వాకిటిలో' అని వరుసగా ప్రయోగించిన షణ్మాత్రా పదబంధాలలోని 1, 3 పదబంధాలలో గురులఘ్వుక్షరాలు ఒక్షటై ఉండటం అంటే గురువుతో మొదలై గురువుతో అంతం కావడం, రెండు పదాల చివర ఉన్న గురువు అదే అక్షరమై (లో) ఉండటం, మధ్యనున్న పదం మగణమై ఉండటం - వీటన్నిటి వల్ల ఊనిక దీర్జాక్షరాల మీద పడి, ముఖ్యంగా మొదటి పదం, చివరి పదం విభక్తి అక్షరం 'లో' మీద పడుతుంది. ఈ 'లో' మీది తూగు మూడో పదం చివరి “లో తూగుతో సంవదిస్తుంది. ఆ తర్వాత 'రజని రమణి రచియించిన' అనే పదాలలో (ప్రతి పదం 'రి తో మొదలు కావడం వల్ల అను'ప్రాస రమ్యతతో లయ సామ్యం చేకూరుతుంది. సర్వ లఫ్వక్షరాల తర్వాత (రజని రమణి రచియించిన), “ముగ్గుల్లో అనే సర్వ గుర్వక్షర పదబంధం వేయడం వల్ల గతిలో ఒక రకమైన ౮6౧౫౧ వచ్చింది. ఆ తర్వాత నాలుగో పాదంలో మళ్ళీ అన్నీ లఘ్వుక్షరాలే. లయలో ఒక గె౭|6| వచ్చింది. 'రవల కవిత ధవళ కవిత నాలుగు పదాలు పాదంలో 2, 4 పదాలు

ఒకటే (కవిత) 1, 8 పదాలలో మొదటి అక్షరాలు తప్ప (ర - ధ) మిగతా అక్షరాలన్నీ “అ” స్వరయుతాలై ఉండటం వల్ల కూడా లయ అందం అతిశయించింది.

ఈ (భమణానికి - ఏదీ - తొలి తేదీ? వేతి

ఉన్నది - దానికి - ఒకతుది ]2

అన్లుది - లేని - అనాది ల!

పై పాదాలలో చతురస్రగతి శ్రుతమవుతున్నది. మొదటి పాదం *“ఈ' తో

ఆరంభమై, “ఈ+' స్వరంతో ముగిసింది. అంతేకాదు అన్ని పాదాలలోని పదాల చివరి అక్షరాలు (హ్రస్వ 'ఇ' స్వరయుతాలై ఉండటం వల్లను, ప్రశ్నార్ధక పదాలైన ఏదీ? (తాలి) తేదీ? అనే పదాల చివరి అక్షరాలు కూడా అదే స్వరం (ఈ) స్వరం రావడం వల్ల పదం చివరి అక్షరం మీద పడ్డ ఊనిక స్వరం (అర్ధవళ విరామం వల్ల కలిగిన ఊనిక) ఒకటే కావడం వల్ల లయ సౌందర్యం ఇనుమడించింది. మరో అర్ధగతమైన విశేషమేమంటే, మొదటి పాదంలోని (ప్రశ్నార్హకానికి (ఏదీ తొలి తేదీ) సమాధానంగా రాసిన పదాలలో రెండో పాదంలోని భావాన్ని విరిచి మూడో పాదంలోకి రాయడం వల్ల అర్దగతమైన చమత్కృతి కలిగింది. “ఉన్నది దానికి తుది” అన్నప్పుడు ఒక అర్హమూ, 'తుది అన్నది లేని అనాది" అని కలుపుకొని చదివితే మరో అర్హం స్ఫురించి, భావం చమత్కారవంతంగా వెలువడుతుంది. ఖండగతి - లయ నిర్వహణ

అది తమన త్‌

అది తామన విదారణాంచుమలత్‌ శ్రే్‌

నృుదులోర్మికా భరిత 10

నత్ప్యమే వ్రసరణ [0

స్థాయిగా నోయిగా [0

పొడిచింది తొలి పొద్దు శం

రెండవ భాగంలోని శేయఖండమిది సర్వ అఘ్వక్షరాలతో ఏక పాదంతో

మందమందంగా ఎత్తుకొన్న ఖండగతి లయ పోను పోను దీర్జాక్షరాల సంయోజనంతో లాయ

వేగం పుంజుకొన్నది. మళ్ళీ *చరిత' అనే 'హస్వాక్షర పదంతో లయకొక కుదుపు రాగా ఆ తర్వాత గుర్వక్షరాల బహుళ ప్రయోగం వల్ల ఖండగతి వేగం మళ్ళీ పుంజుకొన్నది. ఎన్ని ప / క్షులు / కలును / కోవు వప్రశిశ్తశప్ర3ెవ=23 ఎంత మో /నాం / ఒలికి / పోదు వ=3+క్తశంచిత=13 ఎందరు కి / రాతకులు / లేరు వళ్తేశిర్‌+3=23 ఎన్ని హీం / నలు జరగ / లేదు =్ర్రశత+3+3=23 కొంచ పీ /ట్టల లోన / ఒకటి 8444373223 కూల్చి నా/డంట ఆ / కటికి ఇత+ీర్‌+5=3 అది చూసి /కవిఅ/య్యెనాబుషి? =ర5+ర5+42=14ే అమ్హుడె/౮మొ లి/చెనాశే/ముసషి? =ర్‌+ర్‌+4జు24 కాదు కా/ దీ ఘటన / యాదృ్భచ్చి / కం. =ర్‌+545+2౯=27 ఆదికవి / సంనృష్టి / కది (పేర / కం డాల్‌ శార్‌ +ర్‌+22=27 మొదటి ఆరు పాదాలలో రెండైదు మాత్రాగణాల తర్వాత త్రిమాత్రా గణ పదాన్ని, తర్వాతి రెండు పాదాలలో రెండైదు మాత్రాగణాల తర్వాత చతుర్మాత్రా గణపదాన్ని, తర్వాతి రెండు పాదాలలో మూడైదు మాత్రాగణాల తర్వాత ఒక గుర్వక్షరాన్ని (కం) వేయడం జరిగింది. ఇక్కడ గమనించవలసిన విషయం ఏమంటే గేయగతి ఎప్పుడూ సమత్వాన్నీ, సౌష్టవాన్నీ కోరుకొంటుంది. దానివల్లనే లయ నిష్పన్నమవుతుంది. సమత్వమూ, సౌష్టవమూ అనేవి ఒక దానివల్ల చేకూరవు. కనీసం రెండు (జంట) అవసరం. అంటే ఏకపాదంలో కంటె ద్విపాదాలలో ఒక నియతిని పాటించినప్పుడు గతిలో ఒక సమత్వం, ఒక సౌష్టవం కుదురుతాయి. పై గేయఖండంలో ప్రతి రెండు పాదాల నిర్మాణంలో ఒక నియతి, ఒక సామ్యం కనిపిస్తున్నాయి. మొదటి నాలుగు పాదాలలో మొదటి పదాలు అన్నీ పరిమాణార్హ సూచక పదాలే, చివరి పదాలన్నీ క్రియాంతాలు, ఏకస్వర (ఉ) యుతాలు. మళ్ళీ ప్రతి రెండు పాదాంత శ్రియలు అందునా అధిక గణపదాలు ఏకస్వరయుతాలు (కోవు - పోదు; లేరు - లేదు) తర్వాతి రెండు పాదాలలో (5, 6) ఆద్యంత్యాక్షరాలకు

వ్యంజన (కొ - కూ), స్వర (టి - కి స్వామ్యమున్నది. ఆ తర్వాతి రెండు పాదాలలో (7, 8 కూడా ఆద్యంత్వాక్షరాలు అవే (ఆ,*షి కావడం, మధ్యనున్న క్రియలు రెండూ (అయ్యెనా! = మొలిచినా) ఆశ్చర్యార్థకాలే కావడం. ఆ తర్వాతి రెండు పాదాలలో కూడా ఆద్యంత్యాక్షరాలు ఒకటే కావడం, (ప్రాస కూడా ఉండటం - వీటన్నిటి వల్ల కలిగిన సౌష్టవం లయ సౌందర్యాన్ని ఇనుమడింపజేస్తున్నది.

1. నేను విసి / రిందొకే పై చూపు ఇకేర్‌

2. కానీ అ/ ది సహస్ర / కిరణుని స / మీపించి =20

3. (ప్రతి నిత్య / మృత్యు వె / న్నాళ్ళనీ / ప్రట్టించి =20

4 పదహారు - కళలున్న - చెందురుని - చేరుకుని =20

5. ఈ క్షయ - వ్యాధి ఇంకెపుడు నయ / మౌననీ 220

6. 'ఏమిచు / క్కలు మీరు =10

7. ఆముదపు దివ్వెలా? =10

8. 'మీకంటె - మిణుగురులు =10

9. మేలుకా-దా' అనీ =క0

10. బదులేది - రాక అం =10

11 బరవీధి దిగవీడి =10

12. చొర బారె - వెలుగు లా - నా కంటి - లోన =15+3

13. మెరిసెనొక - పొగతీగ - ఆ మింటి - లోన =15+3

పదకొండో భాగంలో వచన కవితా ఖండికలా కనిపించే పై ఖండికలో ఖండగతి ఒదిగి ఉన్నది. చివరి రెండు పాదాలలో (13, 14) ఖండగతిలో 'లయ' స్ఫుటంగా వ్యక్తమవుతున్నంతగా మిగతా పాదాలు వ్యక్తం కాకపోవడానికి కారణం, (ప్రతి రెండు పాదాల నిర్మాణంలో సమత్వమూ, సౌస్టవమూ అంతగా కనిపించక పోవడమే. గతి ప్రాధాన్యమున్న పంక్తులే అవి 13, 14 పాదాలు క్రియలతో ఆరంభమై (చారబారె - మెరిసె), విభక్తియుత పదాలతో (నా కంటిలోన - ఆ మింటిలోన) అంతమవుతాయి. ప్రాస, అంత్యప్రాస, గురులఘ్వుక్షర సామ్యమూ లయ అందాన్ని పెంచాయి. ఇంతటి సౌష్టవయుత నిర్మాణం, సమతా, మిగతా పాదాలలో అంతగా కనిపించవు. 2, 3 లాాాాాాాాాడయయాాాాాాాాాాాాాా

పాదాలు చివరి అసమాపక (క్రియాంతాలలో అంత్య(ప్రాస ఉన్నది. రెండో పాదంలో ఖండగతి అంత స్పుటంగా శ్రుతంకాదు. దానికి కారణం గతికి తగినట్టు పదం కాని, పదాంశం కాని తెగకపోవడమే. మిశగతి సత్య ఆ దర్భన = మంగ = ఇంగా సర్వ - సుందర్‌ - తోపు - అంగా సల్ల - వించిన - (ప్రధమ - కనితయె ప్రకృతి - సలికిన - మాత్ప - భాష మొదటి భాగంలోని పై గేయఖండం నాలుగు పాదాలుగా ఉండి, ప్రతి మూడు నాలుగు మాత్రలకు చక్కగా పదాలు కాని, పదాంశాలు గాని తెగుతున్నాయి. పాదాద్యక్షరాలకు యతి మైత్రి, మొదటి పాదాంత పదాలు ఒకే గణయుతా (గగులై, అంత్యప్రాసతో కుదురుకొని ఉండటం వల్లను, పంక్తుల్లో మిశ్రగతి లయ చాలా స్పుటంగా (శ్రుతమవుతున్నది. నాదమో ఉన్మాదమో ఆ నంద కుండంలో జనించిన వేదమో? ఏదో మరేదో? స్వరంగా అక్షరంగా బు గృరంగా ననిలో ధ్వనించిన కవిత అది; ఆ అనతరణతో సనిత్స శక్తులు ద్వాదశాత్మక జాగ్భతాత్మలుగా జ్వలించెను ఎనిమిది పాదాలుగా ఉన్న ఈ గేయఖండం మిశ్రగతిలో ఉన్న అర్హగతమైన విరుపులు వివిధంగా (శ్రుతమవుతున్నాయి. మొదటి మూడు పాదాలలో ఊనిక దీర్జాక్షరాల మీద, అందునా ఓత్స దీర్హం మీద (మో - లో - దో - దో) ఉన్నది. ఆ తర్వాత రెండు పొదాలలో అనుస్వారయుత అక్షరాల (రం, నింద) మీదను, “ఆ

1. డాః జి. చెన్న కేశవరెడ్డి, 'తీరం వెంబడి" (వ్యాస సంపుటి), పుట: 58 - 59

స్వరం మీద (గా) ఉన్నది. ఈ విధమైన విరుపుల వల్లను గుర్వక్షరాల మీద ఊనిక వల్ల చక్కటి వేగవంతమైన లయ చేకూరి (శ్రుతి సుభగంగా సాగిపోతుం దీ గేయఖండం.

ఎప్పుటిది - ఆ సనన్మువూర్తం ?

ఎక్కడిది - ఆ రెక్క లెత్తిన

ముక్క - విత? ఏ

జటలలో పుట్టిందా - అల్లి

చృుటలలో పుట్టిందా? వీమో?

ఏ గణాలను పేర్చుకోగా

ఏ గుణాలను కూర్చుకోగా

రూవు - దిద్ధిన - కవిత - అది

రేపు - దిద్దిన - నవత - అది

తొమ్మిది పంక్తులుగా ఉన్న గేయఖండంలో మూడో పాదం హ్రస్వపాదం, అయినా మిశ్రగతిలోని అర్హపాదం (7 మాత్రలు) ఆ హ్రస్వపాదానికి, మరో హ్రస్వపాదం జోడించి ఉంటే సౌష్టవం చేకూరేది. అయినా హ్రస్వ పాదాలవల్ల కవి ప్రయోగ వైచిత్రి ద్యోతకమౌతుంది. ఆ పంక్తిజోడు లేక ఒంటరిగా మిగిలిపోయింది. మిగతా పాదాలన్నీ ప్రతి రెండు పాదాలలోను నిర్మాణంలోనో, యతి, (ప్రాస, అంత్యప్రాసలలోనో ఏదో ఒక సామ్యం కన్పడి సౌష్టవయుతమైన లయ వెల్లడవుతున్నది. ముత్యాల సరాలు :; ముత్యాల సరాల ఛందస్సు మిశ్రగతి ఛందస్సే. నాలుగో పాదంలో మాత్రమే

మాత్రల నియతి ఉండదు. నారాయణరెడ్డిగారు కథా కావ్యాలలో మిశ్రగతిని నాలుగు పాదాలూ నిండుగా నడిపారు. 'భూమిక' కావ్యం పాదనియతి గాని, మాత్రా నియతిగాని లేకుండా రాసిన కావ్యం కాబట్టి గతి మాత్రమే చూసుకోవాలి. కాని ఈ కావ్యంలో సప్రమ ప్రకరణంలో 16 ముత్యాల సరాలు రచించారు. సమాజంలోని హెచ్చు తగ్గులను, అవకతవకలను ఆట వెలదుల్లో (ప్రశ్నించిన వేమన్నను

'ప్రస్తుతించడానికి, గురజాడ సామాజిక ప్రగతిని కోరి ప్రబోధాత్మక సందేశాన్ని అందించిన ముత్యాలసరం ఛందస్సును చేపట్టడం బాచితీమంతంగా ఉంది, భూమికలో రాసిన ముత్యాల సరాలలో రెండు తప్ప మిగతావన్నీ చివరి పాదాలన్నీ దీర్చాంతాలుగా ఉండటం వల్ల చక్కటి తూగు వచ్చింది. ఆ దీర్జాలు కూడా ఓ, ఏ స్వరయుతాలు (వో -వే-టే - లే) మేడిపండును మేలి మంటివి పొట్ట విప్పిన పురుగు లంటివి పండు పేరున మానవుని తల సండు నొలిచితినే. వ3+డ్త+2 చివరి పాదం నవమాత్రా ప్రమాణంలో ఉండి, దీర్దాక్షరంతో ముగుస్తుంది. నారాయణరెడ్డిగారే కాదు, ఇతరకవులురాసిన ముత్యాలసరాలలో ఎక్కువగా చివరి పాదం నవమాత్రా (ప్రమాణంలో అంత్యాక్షరం గురువై ఉండటం గమనార్హం. చతురస్రగతి : ప్రత్యేకంగా చతురస్రగతిలో ఒక ప్రకరణం రాయకపోయినా, త్రిశ్రగతిలో రాసిన 'ప్రకరణాలలో అక్కడక్కడా కొన్ని పంక్తులలో చతురస్రగతి నడకలు పారకులకు స్ఫురించే అవకాశముంది కాని తాళబద్దంగా చదివితే త్రిశ్రగతి కనిపిస్తుంది. ఆశా - వాదం - మనిషికి - ఆరో - ప్రాణం అది లే - నిది చీకటీ బ్రతు - కేమిటి - నరక = (ప్రాయం ఆనం-దంని - త్వంటై - తన్యముఖి అందుక - నేనా - శాంతం - బడబా - ఇిఖి ఈ విధంగా 'భూమికి కావ్యంలో లయ వివిధ గతుల్లో వివిధ భంగుల్లో నాట్యమాడింది. అది కొన్ని చోట్ల లలిత లలిత లాస్యమూ కావొచ్చు. ద్రుత గంభీర తాండవమూ కావొచ్చు. గతి వైవిధ్యానికి, విభిన్న లయ దర్శనానికి భూమిక కావ్యం ఉత్తమోదాహరణం.

నాల్గవ అధ్యాయం లలిత గీతాలు, చలన చిత్రగీతాలు - లయాత్మకత

లలిత గీతాలు - లయాత్మకత

నారాయణరెడ్డి గారికి పాట, మాట రెండు కళ్ళు. మాట పాటై మోగాలని, పాట మాటై నిలిచి పోవాలని ఆయన తపన. ఆయన మాటను, పాటను నమ్మిన మనిషి ఆయన కవిత ఎన్ని తెన్నుల విహరించినా, పాటలోనే ప్రాణాలున్లువని భావించే మనిషి 'పల్లైనాకు పాట నిచ్చింది, పట్నం నాకు మాట నిచ్చింది" అని ఎంతో పరవశంతో, సగౌరవంగా చెప్పుకొన్నారు జ్ఞానపీర అవార్డు అందుకొన్న సందర్భంలో!

నారాయణరెడ్డిగారి కవిత్వపు మూలాలు జానపద గీతాల్టోను, పాటలపాదుల్లోను ఉన్నాయి. ఆయన (ప్రధానంగా గేయకవి. వేదికల మీద మాట మాటాడినా లయాత్మకంగా పాటలాగా పదివుళించి శోతలను ఉ(రూతలూగించి మంత్రముగ్దులను చేస్తుంది ఆయన ఉపన్యాసం. మామూలుగా మాట్లాడే మాటల్లోనే లయ జాలువారుతుంటుంది. నారాయణరెడ్డిగారికి నిలువెల్లా లయే. ఆయన కలంలో లయాత్మకంగా పదాలు పరవళ్ళు తాక్కుతూ ప్రవహిస్తుంటాయి. ఆయన ఎంత మధురంగా రాస్తారో, అంత కమ్మగా పాడతారు. తాను రాసిన గజళ్ళను గానం చేసి, కేసెట్లుగా రూపొందించిన కవీ, గాయకుడు. యావదాంధ్ర దేశంలోనే కాదు యావద్భారతంలోనే నాగార్జునసాగరం, కర్పూర వసంతరాయలు వంటి కావ్యాలను సభల్లో గానం చేసి కవితా చైతన్యం కలిగించిన కవితామూర్తి మరొకరు లేరు. ఆయన గానం చేసిన 'కర్నూర వసంతరాయల' కేసెట్‌ను అవురూపంగా దాచుకొన్న లాలాాాాాాాాాాడతయాాాాాాాాాాాాా

సాహితీప్రియులెందరో ఉన్నారు. అందువల్ల అంతటి కవిగాయకుడి కలమూ గళమూ ఎంతో మధుర మంజులమైనవి. నారాయణరెడ్డి గారు రేడియో కోసం ఎన్నో వందల లలిత గీతాలను, చలన చిత్రాల కోసం ఎన్నో వేల పాటలను రచించి ప్రపంచాంధ్రుల హృదయాలను దోచుకొన్న వ్యక్తి కనుక లయ విళ్లేషణకు ఆయన రాసిన లలిత గీతాలను, చలన చిత్ర గీతాలను కూడా పరిశీలించడం ఆవశ్యకం. లలిత గీతాలు లలిత గీతం - నిర్వచనం "పల్లవి - చరణాల గేయత్వం, లాలిత్యంతో - తాళ - లయ సమన్వితమై పరమార్ధ లక్ష్యము గలది లలిత గీతం” అని స్టూలంగా నిర్వచించవచ్చునని లలిత గీతాల మీద పరిశోధన చేసిన డా! వడ్డేపల్లి కృష్ణ అభిప్రాయపడ్డారు. లలిత గీతమంటే (ప్రథమంగా వినపడే పేరు దేవలపల్లి కృష్ణశాస్త్రిగారు. “లలిత సంగీతం అనేది ఇటీవల ఏనబడుతున్న పేరు. శాస్త్రీయ సంగీతం పాడే విద్వాంసుల ప్రదర్శనల్లో సామాన్య జనానికి అంతగా అర్హం కాని పాండిత్య (ప్రకర్ష వల్ల శాస్త్రీయ సంగీతం పట్ట ఈ శతాబ్దపు తొలి రోజుల్లోనే జనాదరణ తగ్గింది. రంగస్టల సంగీతంలోను, సినిమా సంగీతంలోన్సు, ఇతర రాష్ట్రాల నుంచి వచ్చిన తేలిక బాణీలపైన జనానికి వ్యామోహం పెరగడంతో శాస్త్రీయ సంగీతంకంటె వేరుగా, తేలికగా విని ఆనందించడానికి వీలయ్యే పాటలు కావలసి వచ్చాయి. ఆధునిక కవులు వ్రాసిన దేశభక్తి గీతాలు, ప్రణయ గీతాలు, భక్తి గేయాలు, జానపద సంగీత రీతులలో కూర్చిన పాటలు ఈ కొరతను తీర్చాయి. ఇవే నాటి లలిత సంగీతానికి జీవగర్రలు.” అని ప్రసిద్ధ వాగ్గేయకారులు మంచాళ జగన్నాధరావు అభిప్రాయపడ్డారు. త్యాగయ్య క్షేత్రయ్య మొదలైన వాగ్గేయకారులు రాసిన కృతులను, వారు వీ రాగంలో పాడుకోవడానికి నిర్దేశించారో, అదే రాగంలో పాడుకోవాలి తప్ప వేరే రాగంలో పాడకూడదు. పాడితే అది అశాస్త్రీయం. అవన్నీ సంగీత ప్రధానమైన శాస్త్రీయ కృతులు. లలిత గీతాల దారి వేరు. కేవలం (శ్రుతి - లయ బద్ధంగా పాడుకోగల గీతాలను

1. డా వడల్లి కృష్ణ తెలుగులో లలత కాదు వా
2. ఆధునిక సంగీతము - ఆశీస్సులు

లలిత గీతాలనవచ్చు. లలిత గీతాల వ్యాప్తికి ఆకాశవాణి ఎంతో దోహదం చేసింది. తొలినాళ్ళలో సాలూరి రాజేశ్వరరావు, ఎం.ఎస్‌. రామారావు, బాలాంత్రపు రజనీకాంతరావు, ఘంటసాల వెంకటేశ్ళరరావు, రావు బాల సరస్వతీదేవి, టంగుటూరి సూర్యకుమారి, శ్రీరంగం గోపాలరత్నం, మొదలైనవారు రేడియోలోను, [గ్రామఫోను రికార్డులలోను పాటలుపాడి లలిత గీతాలకు ఎనలేని ప్రాచుర్యం కల్పించారు.

సాలూరి రాజేశ్ళంరావు గారి ఓహో యాత్రికుడా, ఘంటసాల 'బహుదూరపు బాటసారి," వేములపల్లి శ్రీకృష్ణ రచించిన 'చేయెత్తి జైకొట్టు తెలుగోడా? త్రిపురనేని రామస్వామి చౌదరి రచించిన “వీరగంధం తెచ్చినారము, వీరు లెవ్వరో తెల్పుడీ' శంకరంబాడి సుందరాచారి రచించగా టంగుటూరి సూర్యకుమారి పాడిన 'మా తెలుగు తల్లికి మల్లెపూదండ," జాతీయోద్యమ గీతాలైన 'స్వాతంత్రమె మా జన్మహక్కని చాటండి గరిమెళ్ళ రచించిన 'మా కొద్ది తెల్ల దొరతనము” బసవరాజు అప్పారావు రాసిన "కొల్లాయి జుట్టితే నేమి - మాగాంధి - కోమటై పుట్టితేనేమి,” ఘంటసాల పాడిన 'అమ్మా సరోజినీదేవి వంటి పాటలు ఎన్నో విశేష ప్రాచుర్యం పొందాయి. జాతీయోద్యమం, ఆంధధ్రోద్యమం, నాటకాలలో ఎన్నో వేష (ప్రాచుర్యం పొందాయి. జాతీయోద్యమం, ఆంధ్రోద్యమం, నాటకాలలో పాటలకున్న ఆదరణ, ఇవన్నీ లలిత గీతాల వ్యాప్తికి దోహదం చేశాయి.సుప్రసిద్ద నటుడు బందా కనకలింగేశ్వరరావు నాటకం తర్వాతో, ముందో బసవరాజు అప్పారావు రాసిన 'గుత్తాంకాయ్‌ కూరోయ్‌ బావా! కూరలోన నావలపునంతా కూరి వండినానోయ్‌ బావా” అనే పాటను ప్రత్యేకంగా పాడి వినిపించేవారట. దానివల్లనే ఆ పాటకంత ప్రశస్తి వచ్చింది. వింజమూరి సీత, అనసూయలు కొనకళ్ళవారి మొక్కజొన్న తోటలో ముసిరిన చీకట్లలో సందెకాండ కలుసుకో మరవకు మామయ్యా” వంటి జానపద గీతాలకు ఎనలేని (ప్రాశస్త్యాన్ని కల్పించారు.

డొ॥ సి. నారాయణరెడ్డి గారి కంటె ముందు రేడియోలో బాలాంత్రపు రజనీకాంతారావు, దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి వింజమూరి శివరామారావు మొదలైన వారు లలిత గీతాలు రాశారు. బాలాంత్రపు రజనీకాంతరావు గారి శతపత్ర సుందరీ! కృష్ణ శాస్తి గారి నారాయణ నారాయణ అల్లా అల్లా, 'కమ్మగా బతికితే గాంధీ యుగం, 'శివ శివ యనరాదా శివనామమే చేదా,' కొత్తకోవెల' వంటి లలిత గీతాలు లాడ

రేడియోలో ప్రసారమై ప్రచారం పొందిన సుప్రసిద్ద గీతాలు. అలాగే దాశరథి గారి “తలనిండ పూదండ” అనే లలిత గీతాన్ని ఘంటసాల గారు (ప్రైవేట్‌ గ్రాంఫోను రికార్డుగా పాడారు. నారాయణ రెడ్డిగారు గేయనాటికలు, గేయ కావ్యాలు, విడివిడి గేయరచనలు చేస్తూనే, రేడియోవారు కోరినప్పుడు లలిత గీతాలు రాశారు. ముఖ్యంగా రేడియో కోసం రాసిన 'రామప్పు' సంగీత రూపకానికి ఎంతో ప్రశస్తి వచ్చి, అది 14 భాషలలోకి అనువాదమయ్యింది. ఆ “రామప్ప” సంగీత రూపకంలోని పాటలు అన్నీ చాలా (ప్రాచుర్యం పొందాయి. వాటిని విడిగా రేడియోలో పాలగుమి శై విశ్వనాధం, చిత్తరంజన్‌ వంటి వాళ్ళు పాడటం జరిగేది. 'రాలలోపల పూలు పూచిన రామ మందిర లీల, “ఈ నల్లని రాలలో ఏ కన్నులు దాగెనో' అనే పాటలు గానప్రియులను ఎంతగానో అలరించాయి. చైనా, పాకిస్తాన్‌ యుద్దాల సందర్భంలోను జాతీయ సమైక్యాన్ని, ఆంధ్రుల సమైక్యాన్ని కోరుతూ ఎన్నో లలిత గీతాలు రాశారు. (ప్రత్యేకంగా ఆయన మనసు కదిలినప్పుడు కమ్మని లలిత గీతం రాసి రేడియోకు పంపేవారు. గేయ కావ్య రచనలోను, గేయ నాటికా రచనలోను నారాయణరెడ్డి గారు ఎంతటి సిద్ధ హస్తులో, లలిత గీతాల రచనలోను అంతటి సిద్ద హస్తులే. అందుకే సినిమా రంగంనుంచి ఆయనకు నలభై ఆరేళ్ల క్రితమే పాటలు రాయమని పిలుపు వచ్చింది. ఎంతో సగౌరవంగా, ఆనాటి నుంచి ఈనాటి వరకు కొన్ని వేల చలన చిత్ర గీతాలు రాసి ఉంటారు. ఆయన రాసిన ప్రతి లలిత గీతంలోను, ప్రతి చలన చిత్ర గీతంలోను ఏదో మాధుర్యం, మంజుల నాదం శ్రుతమవుతుంటాయి. లలిత గీతాలలో కృతులు, కీర్తనలు, పదాలలో మాదిరిగా పల్లవి, అనుపల్లవి,

చరణాలు విధిగా వుండాల్సిన పనిలేదు. కాని గీతంలోని ప్రథమ పాదాలనే పల్లవిగా పాడుకోవచ్చు. రెండు నుండి ఎన్ని చరణాలనైనా చేర్చుకోవచ్చు. కాని సాధారణంగా ప్రతి గీతానికి రెండు, మూడు చరణాలే వుంటాయి. ప్రతి చరణంలో నాలుగు పంక్తులుగాని లేదా అంతకు మించిగాని ఉండవచ్చు. పల్లవి ఒక గతిలో, చరణాలన్నీ మరొక గతిలో సాగవచ్చు.

లలిత గీతాలు - లయ విశ్లేషణ ఖండగతి సాగుమా ఓ నీల మేఘమా గగన వీణా మృదుల రాగమా బీటనారినచేల సీయూషములురాల గరికలేని పాలాల మరకతమ్ములు దేల శసాగుమూ॥ నెనులి పాదాల కిం కిణులు ఘల్టున (మోయ (ప్రియురాలి వలవు ను ల్లాయలు జిల్టున వూయ ॥సాగుమాః కవిరాజు నినుచూచి నవనీతమైపోవ నవనీతమైపోన నవగీతమైలేవ /సాగుమా॥ నినుచూచి విరహిణులు నిట్టూరువులు నింన నిట్టూరువులు నింప నిలువెల్ల పులకింస గసాగుమూ॥ గుండె లోతుల సాదు కొన్దో పసాతదనాలు నీ సదమ్ములు తాకి నీరు నీరై పోవ ॥సొగుమా॥ పై లలిత గీతంలో పల్లవి, ఐదు చరణాలూ ఉన్నవి. లాడ

“సాగుమా ఓ నీలమేఘమూ గగనవీణా మృదుల రాగమా” *

అనే పంక్తులు పల్లవి. పల్లవి, చరణాలు రెండూ కూడా ఖండగతిలో పదిమాత్రల 'ప్రమాణంతో నడుస్తున్నాయి. మొదటి చరణంలో ప్రతి రెండు పాదాద్యక్షరాలకు యతి, 3, 4 పాదాలలో (ప్రాస, నాలుగు పాదాల చివర (వేల - రాల - పొ - లాల, దేల) అంత్యప్రాసను ఘటించడం జరిగింది. రెండో చరణంలో రెండు, నాలుగు పాదాలకు అంత్య'్రాస (మైోయ - పూయ), కింకిణులు ఘల్టున - మల్లియలు జిల్టున అనే పదాలలో ఉన్న గురులఘ్వుక్షర సామ్యత, అను ప్రాసరమ్యత (సమాన కొలతలున్న పదాలు) లలిత లయను పెంచడంలో సహకరించాయి. అలాగే మూడో చరణంలో నాలుగు పాదాల అద్యక్షరాలకు యతిమైత్రి, (ప్రాస 2, 3, 4 పొదాంత పదాలకు అంత్య'్రాస (ప్రోవ. పోవ, లేవ) ఘటించడం జరిగింది. అంతేకాదు 2, 3 పాదాలు పునరుక్తి కాగా, నాలుగో పాదంలో రెండు అక్షరాల తేడాతో (నవనీతమై పోవ - నవగీతమై లేవ) అర్జానికి రుటితి స్పూర్తి కలిగించడం జరిగింది. అలాగే నాలుగో చరణంలో పాదాద్యక్షరాలకు యతిమైత్రి, 2, ౩ పాదాలు పునరుక్తి కావడం, నాలుగో పాదంలో మూడో పాదానికి కొద్దిపాటి తేడాలతో (నిట్టూర్పులు నింప - నిలువెల్ల పులకింప) అర్జభేదాన్ని కల్పించడం 2, 3, 4 పాదాంత పదాలకు అంత్య ప్రాస ఘటించడం వల్ల (నింప - నింప - కింప) వీటన్నిటివల్ల లయ లలితంగా వ్యక్తమైంది. ఐదో చరణ నిర్మాణంలో అంతటి సామ్యాలు లేకపోయినా భావరమ్యత వల్ల హృదయానికి హత్తుకొంటుంది. కేవల ప్రకృతి వర్షన గీతంలో సహితం (పాతదనాలు నీరు నీరైపోవ) ఆధునికతను అభిలషించారు కవిగారు. మొత్తంమీద లలిత భావనను (గ్రహించి, లలితాక్షర సంయోజనంతో లలితాతిలలితమైన లయను పోషించారు నారాయణరెడ్డి గారు. ఈ గీతం ఆయన విద్యార్థి దశలో రాసినది.

1. డా॥ వడ్డేపల్లి కృష్ణ 'తెలుగులో లలిత గీతాలు,' పుట : 19

పల్లవి ఫ్‌ ఆమె :; మబ్బులో ఏముంది? నా మనసులో ఏముంది? అతడు : మబ్బులో కన్నీరు - నీ మనసులో పన్నీరు చరణం; ఆమె : తోటలో ఏముంది? - నా మాటలో ఏముంది? అతడు : తోటలో మల్లియలు - నీ మాటలో తేనియలు మబ్బులో! ఆమె : చేనులో ఏముంది? - నా మేనులో ఏముంది? అతడు ఏ చేనులో బంగారం - నీ మేనులో సింగారం. మబ్బులో! చరణం: ఆమె ; ఏటిలో ఏముంది? - నా పాటలో ఏముంది? అతడు : ఏటిలో గలగలలు - నీ పాటలో సరిగమలు. ఆమె ; నేనులో ఏముంది? - నీవులో ఏముంది? అతడు : నేనులో నీవుంది - నీవులో నేనుంది 1మబ్బులో॥ పై లలితగీతం రేడియోలో చాలా (ప్రాచుర్యమై శ్రోతలను అలరించిన పాట. ఇదే లలిత గీతాన్ని “లక్షాధికారి” సినిమాలో ఉపయోగించుకోవడం జరిగింది యధాతథంగా. మొదటి పంక్తే పల్లవిగా ఉంటుంది. ఈ గీతం 'ఫ్రశ్న-జవాబు' పద్దతిలో తయారయింది. నామ వాచకం, విభక్తి ప్రశ్నార్హక పదం, నామ వాచకం, విభక్తి జవాబు సంబంధబోధకపదం (నానీ) ఈ పద్దతిలో నిర్మాణం జరిగింది. రెండు (ప్రశ్నలు, రెండు జవాబులు కలిసి ఒక చరణం అవుతాయి. ప్రళ్షలోని పూర్వార్హపదాలే జవాబులో కూడా పునరుక్తం అయి 'ఏముంది' అనే ప్రశ్నలకు సమాధానంగా చెప్పిన జవాబులు రెండూ కూడా ఈషద్భేదంతో అవే కొలతల (గణాల) పదాలతో (కన్నీరు

• పన్నీరు) చెప్పడం జరిగింది. ఖండగతిలో నడిచే చరణాల్గ్లో అధికంగా వేసిన గురువు (నా - నీ) అక్షరాల ప్రయోగం వల్ల (ఆ గురువు అనాహతంగా (06106 0920 ఉచ్చరిస్తే లయలో కాస్త ఊపు, తూగు వచ్చాయి.

మిగతా ్రశ్చలలోని మాటలు తోట - మాట; చేను - మేను; ఏటి - పాట; నేను - నీవు - జవాబులుగా చెప్పిన మాటలు - వరుసగా మల్లియలు - తేనియలు (భల - గణం); బంగారం - సింగారం (మగణం); గలగలలు - సరిగమలు (నలలగణం); నీవుంది - నేనుంది (తగణం), గీత నిర్మాణంలోని క్రమత సమతను పెంచింది, భావంలో మమతను పెంచింది. ప్రశ్న ఆరోహణ స్టాయిలోను, జవాబు అవరోహణ స్టాయిలోను నడవడం వల్ల సరళమైన నిర్మాణం వల్లను, లలితాక్షర సంయోజనం వల్లను ఈ లలిత గీతంలోని లయ సరళాతి సరళం. ఎక్కడా కుదుపులు లేని చక్కని, తిన్నని సిమెంటు రోడ్డు మీద హాయిగా, మెల్లగా కారునడుపుకొంటూ వెళ్ళినట్టుంటుంది పాటలో లయ. త్రిశ్రగతి పల్లవి: ఈ నల్లని రాలలో 24445 (గు+భారు వీ కన్గులు దాగెనో 24445 ు+భ+ారు ఈ బండల మాటునా 2444ల టుభంభారు ఏ గుండెలు (మైోగెనో 2444ల (గు+భ+రు చరణం; పాపాలకు తాపాలకు బహుదూరములో నున్హువి మునుల వోలె కారడవుల మూలలందు పడియున్లవి /ఈ నల్లని/ చరణం; కదలలేవు మెదలలేపు పెదవి విప్పి పలుకలేవు ఉలియలికిడి విన్నంతనే ఉఊలజలమని పొంగిపారలు (ఈ నల్లని॥

చరణం;

పైన కరినమనిపించును

లోన వెన్షు కనిపించును

జీవమున్లు మనిషికన్హు

శిలలే నయమనిపించును (ఈ నల్లని

పై లలితగీతంలో పల్లవి, మూడు చరణాలు ఉన్నాయి. పల్లవి నాలుగు పాదాలతోను త్రిశ్రగతిలోను, నడిస్తే చరణాలు కూడా నాలుగు పాదాలతోను త్రిశగతిలోను నడుస్తాయి. పల్లవిలో పాదాద్యక్షరాలలో (బేసి పాదాలలో) నిర్దేశార్థక ఏకాక్షర పదం (ఈ) (సరిపాదాలలో) ప్రశ్నార్హక ఏకాక్షర పదం (ఈ) ఉండగా బేసి పాదాలు ఆశ్చర్యార్థక క్రియలతో, ఒకే గణాలతో, అంత్య (ప్రాస పదాలతో (దాగెనో

• 'మోగెనో) ఉన్నాయి. నాలుగు పాదాలలో గురు, లఫఘక్షర క్రమం (గు+భ+రు ఒక్కటే. పల్లవిలో రెండు ప్రశ్నార్హక లేదా ఆశ్చర్యార్థక వాక్యాలు ఉండగా, చరణాలలో వాటికి సూటి అయిన సమాధానాలు ఉండవు. వర్షనాత్మకమైన వివరణ ఉంటుంది. కవి శిల్పాలను చూసినప్పుడు అతనిలో ఆశ్చర్యపూర్వకంగా కలిగిన ప్రశ్నలకే చరణాలలో వర్షనాత్మకమైన అనుభూతి పరమైన వివరణ ఇవ్వడం జరిగింది.

మొదటి చరణంలో, మొదటి పాదంలోని రెండు పదాలూ ఒకే కొలత ఉన్నవి. అంటే గురులఘ్వుక్షర (క్రమం ఒక్కటే (పాపాలకు - తాపాలకు, రెండు పదాలలోను ఆద్యక్షరం మాత్రమే తేడా (పా - తా) బేసి పాదాలలో చివరి పదాలు ఒకటే. (ఉన్నవి) అది కూడా (క్రియ). ప్రతి రెండు పాదాద్యక్షరాలకు యతిమైత్రి ఉన్నది.

రెండో చరణంలో కూడా మొదటి పాదంలో రెండు పదాలూ ఒకే కొలత ఉన్నవి (కదలలేవు - మెదలలేవు), రెండు పదాలలోను మొదటి అక్షరం మాత్రమే తేడా (క

• మె), రెండో పాదంలోని రెండు పదాలు కూడా ఒకే కొలత ఉన్నవి, అంటే గురు, లఘ్వక్షర క్రమం ఒక్కటే (పెదవి-విప్పి; పలుక - లేవు), మూడు నాలుగు పాదాలలోని షణ్మాత్రా పద బంధాలు కూడా ఒకే కొలత ఉన్నవి. అవి సర్వ లఘ్వక్షరాలు (ఉలియలికిడి - జల జలమని) రెండో చరణంలో యతి, ప్రాసలతో పొటు దృల లాయ యా

వర్షాల వృత్త్యను (ప్రాస, మొదటి పాదాలలోని అంత్యప్రాస - వీటన్నిటి వల్ల ఈ చరణంలో లయ మరింతగా లలిత లలితంగా లాస్యం చేసింది. నాలుగో చరణంలో మొదటి రెండు పాదాలలో ప్రాస (పైన - లోను, 1 3, 4 పాదాలలో అంత్యప్రాస చేకూరిన చివరి షణ్మాత్రా పదాల కొలత ఒక్కటే. ఒక్క అక్షరం తప్ప అన్నీ అనే అక్షరాలు (మ (అ)నిపించును - కనిపించును - మ (అ) నిపించును) 2-3 పాదాలలో 'వెన్న - ఉన్న - కన్న" అని ద్విత్వనకారయుత ప్రయోగాల వల్లను, క్రియలలోని ఇతర పదాలలోని నకారా వర్షవృత్తి వల్లను ద్రుతస్వరం అధికంగా 'శ్రుతమై నాదలయ నాట్యమాడింది. ఈ లలిత గీతాన్ని తర్వాత 'అమర శిల్పి జక్కన్న' చిత్రంలో యధాతధంగా తీసుకోవడం జరిగింది. పల్లవి: గుండె గుండె కొక దీపం వెలిగింది శిరము శిరము కొక శిఖరం పెరిగింది ॥ గళము గళము కొక గర్జన మోగింది జాతి మేలుకుని ముందుకు సాగింది ॥ చరణం 1: ఉత్తరాన హిమాచలం ఉరిమింది దక్షిణాన ప్రతినాదం పలికింది । నలువైపుల కోటికోటి నవయువజన చైతన్యం నదులవోలె పొంగిపొంగి పొరలింది ॥ చరణం 2: ఎవడు హిందువెవడు ముస్లి మెవడురా కిరస్తాని ఎవనిది తెలు గెవని దరవ మెవనిది హిందుస్తాని । ఒకేచోట వికసించిన రకరకాల పువ్వులురా ఒకేవాణి గుడిలో వెలుగొందిన మణిదివ్వైలురా ॥ లాడ

చరణం 3:

గతకాలం మంచు వోలె కరిగింది

భవితవ్యం భానుని వలె మెరినింది ॥

-ఈ దేశం యువకులదే ఈ దేశం యువతులదే

విజయేందిర మీ ముందర నిలిచింది

పై లలిత గీతంలో పల్లవి, మూడు చరణాలు ఉన్నాయి. రెండింటిలోనూ త్రిశ్రగతే ఉన్నది. పల్లవిలో మొదటి మూడు పాదాలలో ఆమ్రేడిత పదాలు, ఆపైన సంఖ్యా వాచక పదాల ఆవృత్తి (గుండె గుండెకొక - శిరము శిరముకొక - గళము గళము కాక్ర, రెండిటిలో నామ వాచక పదాలు, మూడో దానిలో చివరి పదాలు (క్రియాంతాలు. అసలు నాలుగు పాదాలు కూడా క్రియాంతాలు - ప్రతి రెండు పాదాల క్రియలూ ఒకే కొలత ఉన్నవి (వెలిగింది - పెరిగింది, మోగింది - సాగింది), నాలుగు పొదాలకూ అంత్యప్రాస - వీటన్నిటివల్ల పల్లవిలోనే భావం పరుగులు తీసింది ద్రుతలయలో. రెండో చరణంలో మొదటి రెండు పాదాలలోని మొదటి పదాలు (ఉత్తరాన - దక్షిణాన), తర్వాతి రెండు పాదాలలోని మొదటి పదాలు (నలువైపుల - నదులవోలి), 1 3, 4 పాదాలలోని క్రియలు (ఉరిమింది - పలికింది - పొరలింది) ఒకే కొలత ఉన్నవి. పాదాది పదాలు షణ్మాత్రా పదబంధాలు, పాదాంత (క్రియాపదాలు పంచమాళత్రా పదాలు. 1, 2 పాదాలలో అనుస్వార యుత పదాలలో (హిమాచలం - (ప్రతినాదం) (ద్రుతస్వరం (శ్రుతంకావడం వల్లను మూడు నాలుగు పాదాలలో ఆ(మ్రేడిత పదాల ప్రయోగం (కోటి కోటి - పొంగి పొంగి) వల్లను లయకొక జొద్దత్యం చేకూరింది. రెండో చరణంలో ఒకే ప్రశ్నార్థక వాచకం ఏకాంతరంగా ఆవృత్తి అవుతుంది.

మూడు భిన్న జాతి (నాము) వాచక పదాలతో కూడి (ఎవడు హిందువు - ఎవడు ముస్తిము - ఎవడు (రా) కిరస్తాని) రెండో పాదం కూడా ఇలాగే నిర్మితమైనది. అది భాషా వాచక పదాలతో కూడి (ఎవనిది తెలుగు - ఎవనిది అరవము - ఎవనిది హిందుస్తాని), మొదటి పొదాంత్య పదాలకు అంత్యప్రాస (స్తాని - స్తాన) మొదటి రెండు పాదాలలో వరుసగా గుప్పించిన ఆరు ప్రశ్నలకు వివరణాత్మక సమాధానమే డయా

తర్వాత రెండు పాదాలు. ఆ రెండు పాదాలలో ఆద్యంత్య పదాలు (ఒకేచోట - ఒకేవాణి; పువ్వులురా - దివ్వెలురా) ఒకే కొలత ఉన్నవి. గురు లఘ్వుక్షరాలు ఒకటే. ఇంతటి నిర్మాణక్రమతవల్ల సమత చేకూరి లయ పురివిప్పింది హృదయోల్హాసంగా. మూడోచరణంలో పాదాంత్య పదాలు ఒకే కొలత ఉన్నవి (గత కాలం - భవితవ్యం; కలిగింది = మెరిసింది) మధ్యపదాలు సాదృశ్యవాచకయుతాలు (మంచువోలె - భానునివలి, మూడోచరణం ఒకే పదం ఏకాంతరంగా ఆవృత్తి అయింది. (ఈ దేశం) అలాగే 2, 4 పదాలు ఒకే కొలత ఉన్నవే కాక నిశ్చయార్దకంతో కూడుకొన్నవి (యువకులదే - యువతులదే). నాలుగోపాదాలలోని 'ఇందిర - ముందర" పదాలలోని అనుప్రాస రమ్యత - చివరి క్రియాపదం కూడా మొదటి రెండు పాదాలలోని క్రియాపదాలలోని తూకంతో సరితూగడం - వీటన్నిటివల్ల లయ చక్కగా వ్యక్తమైంది. ఈ ్రబోధాత్మక గీతం పాకిస్తాన్‌ యుద్దం జరిగినప్పుడు జాతి సమైక్యాన్ని కోరుతూ రాసినది. చతురస్రగతి పల్లవి; బాపూజీ బతికే వుంటే ఏం చేసేవాడు? ఏం చేసేవాడు? చరణం 1: జాతిని నడిపే రాజనీతిలో నీతిని చంపే నేతల చూసీ ఏం చేసేవాడు | జాలిగ నవ్వేసేవాడు ॥ చరణం 2: స్వజాతి పరువును బజారుకీడ్నే సంఘ(ద్రోహుల యెత్తులు చూసీ ఏంచేసేవాడు । తన తల దించేసేవాడు ॥ చరణం 3: గమ్యం తెలియని ఉన్మాదంలో గతి తప్పిన యువశక్తుల చూసీ ఏం చేసేవాడు | కర్రను విసిరేసేవాడు ॥

చరణం: జాతిగుండెనే చీల్చేసే క్తి

రాతక ఘాతుక చర్యలు చూసీ

ఏంచేసేవాడు | భోరున ఏడ్చేసేవాడు ॥

పై లలిత గీతంలో పల్లవి, మూడు చరణాలు ఉన్నాయి. రెండూ ఒకే గతి

(చతురస్రగత్రిలో ఉన్నాయి. పల్లవిలో రెండు పాదాలు, చరణంలో మూడు పాదాలు ఉన్నాయి. సాధారణంగా చరణంలో నాలుగు పాదాలు ఉంటాయి. పల్లవిలో రెండో పాదంలోని (ప్రశ్నార్థక వాక్యం ద్విరుక్తమయింది. దానివల్ల ప్రశ్నార్హకంలోని భావం రెట్టించడం జరిగింది. చరణాలలో కూడా ప్రతి రెండు పాదాల తర్వాత పల్లవిలో ఉన్న అదే ప్రశ్నను అనుసంధానించుకొని, వెంటనే ఒకేవాక్యంలో సమాధానం చెప్పుకోవడం జరిగింది. ఇదీ మూడు చరణాలలోని నిర్మాణ రీతి. మూడు చరణాలలోని రెండోపాదాంతంలోని అసమాపక (క్రియాపదం ఒక్కటే (చూసీ) చరణాంతపదాలకు అంత్య (ప్రాస ఘటించడం జరిగింది. ఈ అంత్య(ప్రాస ఉరూ రుబాయీలకు, గజళ్ళకు వేసే ప్రాస వంటిది. అంటే స్వరసహితంగా అంత్య ప్రాసను ఘటించడం. 'నవ్వు - దించు - విసరు - ఏడ్చు” అనే క్రియాధాతువులకు 'ఏసేవాడు" అని 'ఏ' స్వరసహితంగా అంత్య(ప్రాసను కూర్చడం జరిగింది. ఈ రకమైన అంత్య(ప్రాస నిర్మాణం వల్ల ఈ గీతం లయలో కొత్తదనం అలలెత్తింది. మిశ్రగతి పల్లవి; మంచు కొండలు పెరుగుతున్నవి

మహీరుహములు పెరుగుతున్నవి.

పెరుగలేనిది ఒకే ఒక్కటి

పిరికిమానిసి జీవితం 1 చరణం 1: కడలితరగలు కదులుతున్నవి

కాంతి నురగలు కదులుతున్నవి

కదలలేనిది ఒకే ఒక్కటి

కలుషమతి ఆలోచనం ॥ డోకా

చరణం 2: ఉక్కు తీగలు పాడుతున్నవి ఉత్త వెదురులు పాడుతున్నవి పాడలేనిది ఒకే ఒక్కటి పరుషబుద్ది హృదంతరం ॥

ఈ లలిత గీతంలో పల్లవి, రెండు చరణాలు ఉన్నాయి. రెండూ ఒకే గతి

(మి(శ్రగతి)ిలో ఉన్నాయి. పల్లవి నిర్మాణం, చరణాల నిర్మాణం ఒకేరీతిగా ఉన్నాయి. మొదటి రెండు పాదాలు క్రియాంచాలు, అవికూడా ఒకేరకమైన పదాలు. అంటే పై పాదంలోని క్రియాపదమే పునర్తుక్తం చేయడం జరిగింది పల్లవిలోనూ, చరణాలలోనూ (పెరుగుతున్నవి - కదులుతున్నవి, పాడుతున్నవి), మూడోపాదం రెండోపాదంలోని (క్రియాపదానికే వ్యతిరేకార్టక పదాన్ని కూర్చడం జరిగింది. (ెరగలేనిది, కదలలేనిది, పాడలేనిది). ఆ తర్వాత 'ఒకేఒక్కటి' అనే నిశ్చయాత్మక పదాన్ని మూడింటిలోను (పల్లవి, చరణాలు) పునరుక్తం చేయడం జరిగింది. దానికి సమాధానాన్ని మూడోపాదంలో చెప్పడం జరిగింది. సమాధాన పూర్వకంగా వాక్యాంత పదాలన్నీ ఆనుస్వారయుతాలై అంత్యప్రాస చేకూరింది (జీవితం - ఆలోచనం - హృదంతరం). పల్లవిలోనూ రెండు చరణాల్గోనూ, ప్రతి రెండు పాదాద్యక్షరాలకు యతిమైత్రి, మొదటి చరణంలో అన్ని పాదాది అక్షరాలూ ఒకటే (క) కావడం, నిర్మాణంలో (క్రమత, లయ సమతను అతిశయింపజేశాయి. పల్లవి, చరణాలు మి(శ్రగతిలో ఉన్న ముత్యాల సరాలు.

చలన చిత్ర గీతాలు - లయాత్మకత

నారాయణరెడ్డిగారి చలన చిత్ర గీత రచన “గులేబకావళి కథ” చిత్రంతో (ప్రారంభమైంది. మొదటి చిత్రం “గుళేబకావళి కధ”లోనే ఎంతో వైవిధ్యవంతమైన గీతాలు రచించారు. యుగళగీతం, జావళీ, సోలో గీతం, హాస్య గీతం, నేపధ్య గీతం ఇలా అన్నిరకాల గీతాలు మొదటి చిత్రంలోనే రచించడం విశేషం. ఈ నలభైఆరేళ్ళ కాలంలో సుమారు మూడువేల పాటలకుపైగా రాసి ఉంటారు. ఇన్ని వేల పాటలు రాసినా వాటిలో భావమూ, లయా శ్రుతిపేయంగా సుమధురంగా సాగాయి. ఎంతో లయబంధురమైన, సాహిత్య గంధభరితమైన పాటలెన్నో రాశారు. వాటిలో ఏ కొన్నిటినో ఏరి లయను విశ్లేషంచడం అంటే అభిరుచి అంగీకరించదు. అయినా (గ్రంధవిస్తరణ భీతితో గతికి మూడు నాలుగింటిని మాత్రమే సీమితం చేసుకోవలసి వస్తున్నది.

లలిత గీతాలు రాయడంలో కవికున్న స్వేచ్చ చలనచిత్ర గీతాలలో ఉండదు. ఇచ్చిన సన్నివేశాని కనుగుణంగా రాయాలి. కొన్ని సందర్భాలలో సన్నివేశంతో పొటు, ఇచ్చిన ట్యూన్‌కు అనుగుణంగా రాయాలి. సన్నివేశాని కనుగుణంగా రాసినప్పుడు ఏవైనా నచ్చని మాటలు (రాగ రీత్యా గాని, భావంఠీత్యా గాని, తాళరీత్యా గాని) ఉంటే తీసివేయమంటే తీసివేయాలి. ఇన్ని ఇబ్బందులున్నా, నారాయణరెడ్డిగారు (ప్రతిభావంతుడైన గేయ కవి, సినిమా పాటలను అలవోకగా రాశారు. ఆనందంగా హాయిగా రాశారు. లాలాలాలాలాాాాాాడైియాాాాాాాాాాాాాా

నారాయణరెడ్డిగారు గీత రచయితగా చలన చిత్ర రంగంలో అడుగుపెట్టినప్పుడు ఆ రంగంలో కాకలుతీరిన కవి్రేష్టులు వున్నారు. ఒక దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి ఒక శ్రీశ్రీ ఒక ఆరుర్ర, ఒక దాశరథి తెలుగు సాహితీలోకంలో సుప్రసిడ్దులైన వారే. నారాయణరెడ్డిగారు వారి సరసన చేరడమే కాదు తనదైన ఆకర్షణీయమైన శైలితో పదబంధ ప్రయోగాలతో అందరికన్నా పలుకుబడి సంపాదించారు. అనేక కల్పనలతో చారిత్రక నేపధ్యంతో విభిన్న గతుల్ల్టో గేయకావ్యాలు అలవోకగా రచించిన నారాయణరెడ్డిగారికి చలనచిత్ర గీతం రచించడం నల్లేరుపై నడకలా సాగింది. అరగంటలో రాసినవి కూడా ఎన్నో ఉన్నాయి. సంగీత దర్శకుడు కొన్నిసార్డు ఇరుకులు పెట్టినా ఆ ఇరుకులను లెక్క చేయకుండా సవ్యసాచిలా రాసుకొంటూ పోయారు. అంటే కలాన్నీ, గళాన్నీ జోడించి రాశారు. తాను రాసిన పాటకు ట్యూన్‌ నచ్చినప్పుడు పాడి వినిపించేవారు. దాన్ని బట్టి సంగీత దర్శకుడు ట్యూన్‌ను సరిచేసుకొనేవారు. ఇలాంటి సందర్భాలెన్నిటినో ఆయన 'పాటలో ఏముంది నా మాటలో ఏముంది అనే (రెండు సంపుటాలు) గ్రంధాలలో వివరించారు కూడా. చలన చిత్రాలలో ఒకగతిలో (వ్రాసిన పాటలను మరో గతిలో ట్యూన్‌ కట్టించి, పాడించే సందర్భాలు ఉంటాయి. త్రిశ్రతిలో ఉన్నపాటను చతురస్రగతిలోన, ఖండగతిలో ఉన్నపాటను చతురస్ర, (త్రిశ్రగతిలోను పాడిన పాటలు ఉన్నాయి. ఇటువంటి మార్పులు ట్యూను కోసం (శ్రుతి సుభగతకోసం, చేసుకోవడం సర్వసాధారణం. ఉదాహరణకు ఈ కింది ప్రసిద్దమైన పాట రచనాపరంగా ఇండగతిలో రచితమైనా, సినిమాలో చతురస్రగతిలో 'తకధిమి' ఆవృత్తిలో ఆదితాళంలో ట్యూన్‌ కట్టి పాడించడం జరిగింది. ఖండగతి ఏ్‌క్తవ్లీ్య్‌ చిత్రం పల్లవి; ఆమె ; తోటలో నారాజు

తొంగిచూసెను నాడు

నీటిలో ఆరాజు

నీడ నవ్వెను నేడు.

చరణం: నవ్వులా అవి కావు నవపారిజాతాలు రవ్వంత సడిలేని రసరమ్య గీతాలు ఆరాజు ఈ రోజు అరుదెంచునా అపరంజి కలలన్ని చివురించునా. ॥తోటలో॥ చరణం: అతడు : చాటుగా పొదరింటి మాటుగా వున్నాను పాటలాధర రాగ భావనలు కన్నాను ఎలనాగ నయనాల కమలాలలో దాగి ఎదలోన కదలే తుమ్మెదపాట విన్నాను ఆపాట నాలో తీయగ (మోగనీ అనురాగ మధుధారభై సాగనీ. ॥తోటలో॥ పాట అంటే చెవికోసుకొనే తెలుగు వారి హృదయాలన్నిటినీ ఏకంగా దోచుకొన్న ఏకైక గీతం అన్నంత గొప్పగా రాసిన పాట ఇది. ఎంతో (శ్రుతి రమ్యతను, భావసౌకుమార్యాన్ని పాదుగుకొన్న పాట ఇది. అందుకు ప్రధాన కారణం ఈ పాటలో ఒకేరకమైన కొలతలున్న పదాల (ఒకేరకమైన గణాల) ఆవృత్తి అధికంగా ఉండటమే; దానికితోడు అనుపప్రాన రమ్యత, లలితాక్షరు నంయోజనం “లయ'ను అతిశయింపజేశాయి. బేసిపాదాలలోని పదాలు - తోటలో - నీటిలో (రగణాలు,; నా రాజు - ఆ రాజు (తగణాలు), సరి పాదాలలోని పదాలు తొంగిచూ - సెను నాడు (రఈ+సలు, నీడ న-వ్వెనునేడు (ఈ+సల) ఒక్కటే. అంటే బేసి, సరిపొదాల గురులఘ్వుక్షరాల (క్రమం ఒక్కటే. పల్లవిలో పాదాద్యక్షరాలకు యతిమైత్రి. (తోట - తొంగి - నీటి - నీడ); బేసి పాదాంత, సరిపాదాంతపదాలకు అంత్యప్రాస (నా రాజు - ఆ రాజు (నాడు - నేడు) ఘటించడం జరిగింది. మొదటి చరణంలో మొదటి రెండు పాదాలలో మొదటి గణం తప్ప (నవ్వులా

• రగణం; రవ్వంత - తగణం) మిగతా పదాలన్నీ ఏక గణయుతాలు (సల+సల+తు)గా నడుస్తాయి. చివరి గణపదాలకు అంత్యప్రాస (జాతాలు - గీతాలు) చివరి రెండు చరణాలలో మొదటి పాదం వరుసగా రెండు తగణాలు (ఆరోజు -

ఆరోజు), తర్వాత 'సల' (అరుదెంచు) తర్వాత గురువు (నా కూర్చుగా, తర్వాతి చివరి పాదం వరుసగా మూడు 'సల'ల తర్వాత గురువు (నాను కూర్చడం జరిగింది. ఈ రెండు పాదాలలోని క్రియాపదాలు ఒకే కొలత ఉన్నవి. (అరుదెంచునా - చివురించునా).

రెండో చరణం ఆరు పాదాలు కలది. మొదటి రెండు పాదాలలో మొదటి పాదం రగణం (చాటుగా) + సల (పాదరింటి) + మళ్ళీ రగణం (మాటుగా) + భగణం (వున్నాను); రెండో పాదం రగణం (పాటలా) + సల (ధర రాగ) + భల (భావనలు) + భగణం (కన్నాను). పాదాల చివరి రెండు పదాలు ఏక గణయుతాలై అంత్య(ప్రాస అందాన్ని పొదుగుకొన్నాయి.

ఆ తర్వాత మూడు నాలుగు పాదాలలో 'సలి' ల గణాతిశయం వల్ల లయ సౌందర్యం సర్వాతిశాయి అయినది. మూడోపాదంలో వరసగా మూడు 'సలిలే ఎలనాగ - నయనాల - కమలాల - మొదటి అక్షరం 'ఎ' తప్ప మిగతా అక్షరాలన్నీ ఏకస్వర (అ, ఆ) యుతాలే; నాలుగో పాదంలో కూడా 'సలిలు వరుసగా వచ్చాయి (సల+సల+సల), ఎదలోన - కదలేతు-మ్మెద పొట - విన్నాను; (కదలే తు(మ్మె

• అనే ఆరు మాత్రల పదబంధాన్ని ఐదు మాత్రలుగా పాడుకోవాలి.) పాదాంతంలో చివరి గణాలు ఒకటి (తగణాలు), కాని ఏక పదాలు కావు (లోదాగి - విన్నాను) - 5,6 పాదాలు చివరి క్రియాంత పదాలు ఏకగణ (రగణ) యుతాలు అంత్యప్రాసతో కూడుకొన్నవి ((మోగనీ - సాగనీ); ఆరోపాదంలో కూడా వరుసగా రెండు 'సలి'లు (అనురాగ - మధుధార) ఉన్నాయి. ఈ పాటలో ముఖ్యంగా 'సల' లగణ 'ప్రయోగాధిక్యం వల్ల (శ్రుతి సుభగత్వం, లయ సౌందర్యం ఇనుమడించాయి. ఏకవీర సినిమా లోని దీ పాట. ఈ సినిమాలోనే కృష్ణశాస్త్రి రచించిన “ప్రతిరాత్రి వసంతరాత్రి' అనే పాటను నారాయణరెడ్డిగారు రచించినదిగాను, ఈ పాటను కృష్ణశాస్త్రి రచించినదిగాను గీతాభిమానులు అనేకులు అనుకొని, నారాయణరెడ్డి గారిని అడిగారట కూడా.' అందుకు కారణం కృష్ణశా(స్తిగారి గేయ రచనలలో ఎక్కువగా 'సలిల గలగలలు (శ్రుతమవుతుంటాయి. ఉదాహరణకు పగడాల, చిగురాకు,

1. సినారె 'పొటలో ఏముంది, నా మాటలో ఏముంది' (మొ.భా) పుట. 216

తెరచాటు - తేటి నై' (ఎలనాగ నయనాల కమలాల - లోదాగి). ఇద్దరు కవులలోను భావనా సౌకుమార్యం, లలితాక్షర వరణమూ దాదాపు ఒక్కటిగానే ఉన్నాయి.

ఈ పాటలో సినారె ఎంతటి సుతిమెత్తని పదాలు పొదిగారో, అంతటి సున్నితమైన స్వరశయ్యను చతురస్ర గతిలో నడిపించడం విశేషం. సున్నితమైన స్వరశయ్యను చతుర(్రగతిలో నడిపించడం విశేషం."నీ చరణ కమలాల నీడ యే చాలు ఎందుకో నా స్వామి బృందావనాలు” (శ్రీకృష్ణావతారం), “ఆడవే ఆడవే జలకమ్ములాడవే' (విచిత్ర కుటుంబం) వంటి పాటలు ఇండగతిలో రచితమైనవే. ఖండగతిలో, ఖండచాపులో స్వరపరుచబడినవి.

మిశ్రగతి సతీ అనసూయ పల్లవి: ఆమె: ఎన్ని జన్మల - ఎన్ని నోముల పుణ్యమో ఈ నాడు కంటిని జగములూపే ముగురు మూర్తులే చంటిపాపలుకాగ - మా యింటవూయల లూగ బృందం: లాలీ - లాలీ లాలీ - లాలీ _ చరణం; ఆమె: నొసటి వ్రాతలు (వ్రాసి వ్రాసీ విసిగినావో నిదురపో బృందం: బ్రహ్మయ్య తాతా నిదురపో ఎన్ని జన్మల! ఆమె: అసురకోటుల తునిమి తునిమీ అలసినావో నిదురపో

| బృందం: నారయ్య నాన్నా నిదురపో ఆమె: ప్రళభయతాండవమాడి ఆడీ సాలసినావో నిదురపో బృందం; శివయ్య బాబూ! నిదురపో చరణం; ఆమె: లలితకళలకు నిలయమైన వాణియే నా కోడలాయె బృందం: లాలీ జయలాలీ ఆమె: లాలితముగ సిరుల నొసగే లక్ష్మియే నా కోడలాయె బృందం: లాలీ శుభలాలీ ఆమె: పతినిగొలిచిన భాగ్యమేమో పార్వతియె నా కొడలాయె బృందం లాలీ ప్రియలాలీ ఎన్ని జన్మల॥ సతీ అనసూయ చిత్రంలో త్రిమూర్తులను చంటిపాపలుగా చేసి పాడిన లాలి పాట ఇది. చక్కగా మిశ్రగతిలో నడిచింది. 'ఎన్ని జన్మల ఎన్ని నోముల' అనే ఎత్తుగడతో ఆరంభమైన పల్లవి మొదటి పాదంలోనే ఏక గణాల ఆవృత్తి (గల + భు ఎన్ని” అని ద్విత్వ 'ని కారయుత పదావృత్తి వల్ల కలిగిన ఊనిక వల్ల ఆ మాతృమూర్తి గుండెలోని సంతోషం వ్యక్తమవుతున్నది. పుణ్యమో ఈనాడు కంటిని' అనే పాదంలో వరసగా ఉన్న దీర్జాక్షరాలు ఆ తల్లి ఆశ్చర్యాన్ని దీర్జీకరిస్తున్నాయి. మూడు గురువులు వరుసగా పడటం త్రిమూర్తులను సంకేతించినట్టున్నది. “మో” అనే అక్షరం నలుమోముల వాడిని, “ఈ” ఈశ్వరుడిని, 'నా' నారాయణుడిని సంకేతిస్తున్నాయి. ఈ విధంగా పల్లవిలోనే త్రిమూర్తులు కుదురుకొన్నారు. పరమసాధ్వి సతీ అనసూయ ఊయలలో పవ్వళించిన విధంగా 'జగము లూపే -

ముగురు మూర్తులే' అనే పాదంలో “జగము - ముగురు" ఏక గణాలు (న) (లూ) ఊపే - మూర్తులే అనే పదాలలోని చివరి అక్షరాలలోని ఏక స్వరా (ఏ) వృత్తీ - వీటి వల్లను “చంటి పాపలు - ఇంట ఊయల' అనే పదాలలో ఉన్న ఒకే కొలత వల్లను పల్లవిలోనే 'లయ' డోలలూగింది.

మూడు చరణాల నిర్మాణం ఒక్కటే ఏకగణాలతోను, (న+భ+గల+గగ, క్ష్యార్దక (క్రియా పదాల ఆవృత్తితోను వ్రాసీ వ్రాసీ తునిమి తునిమీ, ఆడి ఆడీ) ఆశ్చర్యార్థక సమాపక (క్రియలతోను (విసిగినావో, అలసినావో, సొలసినావో), “నిదురపో అనే పదం మూడు చరణాల చివరా సమానంగా కూర్చడం వల్లను చరణాలలోని పాదాల నిర్మాణం ఒక్కటిగానే ఉంది. ఇది లాలి పాట. లయలో ఎగుడు దిగుడులు ఉండకూడదు. సాఫీగా సరళంగా సాగిపోవాలి. అపుడే నిదురపడుతుంది కమ్మగా. “బృందగానం” వాక్యాల (పాదాల)ులో మి(శ్రగతి శ్రుతం కాకపోయినా ఖండగతి స్ఫురిస్తుంది. అయినా బృందగానం వాక్యాలు కూడా ఒకే కొలత ఉన్న పదాలతో కూర్పు జరిగింది.

(బ్రహ్మయ్య - తాతా - (నిదురపో - నారయ్య నాన్నా నిదురపో - శివయ్య - బాబూ - నిదురపో' (త + గగ + నగ) గణాలతో నడుస్తుంది బృందగానం. తల్లిపాడిన పాటలోని గతికీ బృందగానం గతికీ తేడా చూపించారు ఆ విధంగా. (త్రిమూర్తులే పసిపాపలై ఆమె ఇంట ఊయలు లూగుతుంటే, ఆ త్రిమూర్తుల భార్యలు, లలితకళలకు నిలయమైన వాణి, లాలితముగా సిరుల నొసగే లక్ష్మీపతిని గొల్బిన భాగ్యంవల్లనేమో (సౌభాగ్యాన్నిచ్చే) గౌరీ ఆ సతీ అనసూయకు కోడళ్ళయి ఆమెను కొలవకుండా ఉంటారా? భక్తినీ, వాత్సల్యాన్నీ రంగరించి రాసిన పాట ఇది.

ఈ పాట రచనాపరంగానే కాక, మి(శ్రగతిలోనే పాడటం జరిగింది. నిప్పులాంటి నునిషి

సాకీ: అల్లాయే దిగివచ్చీ ఆయ్‌మియా! ఏమి కావాలంటే మిద్దెలొద్దూ మేడలొద్దూ

పెద్దలెక్కీ గద్దెలొద్దంటాను ఉన్ననాడూ లేనినాడూ ఒకే'ప్రాణమై నిలిచే ఒక్కదోస్తే చాలంటాను ఒక్క నేస్తం కావాలంటాను. పల్లవి: స్నేహమే నా జీవితం స్నేహమేరా శాశ్ళతం! స్నేహమే నాకున్నది స్నేహమేరా పెన్నిధి! చరణం: గుండెనే పలికించితే కోటిపాటలు పలుకుతాయి మమతనే పండించితే మణుల పంటలు దొరుకుతాయి బాధలను (ప్రేమించు భాయీ! లేదు అంతకుమించి హాయి. ॥స్నేహమే॥ చరణం: కత్తిలా పదునైన చురుకైన మావాడు మెత్తబడిపోయాడు ఎందుకో ఈనాడు ఏమిటో నీబాధ నాకైన చెప్పు భాయీ! ఆ రహస్యం కాస్త ఇకనైన విప్పవోయీ! నిండుగా నువు నేడు నవ్వాలి అందుకు నేనేమి ఇవ్వాలి? చుక్కలను కోసుకొని తెమ్ముంటావా! దిక్కులను కలిపషేయమంటావా! దింపమంటావా ఆ చం(ద్రుబ్ని!

తుంచమంటావా ఆ సూర్యుణ్ణి! ఏమి చేయాలన్నా చేస్తాను కోరితే (ప్రాణమైనా ఇస్తాను. దోస్తీకి నజరానా

చిరునవ్వురా నాన్నా!

ఒక్క నవ్వే చాలు

వద్దులే వరహాలు

నవ్వెరా మావాడు

నవ్వెరా నిండుగా

నవ్వెరా నాముందు

రంజాను పండుగ. ॥ స్నేహమే॥

ఈ పాట 'జంజీరో హిందీ సినిమాను తెలుగులో నిప్పులాంటి మనిషి పేరుతో తిరిగి కొత్తగా తీయగా, అందులోని పాట ట్యూన్‌కు అనుగుణంగా, భావానికి అనుగుణంగా మాటలను పొదిగిన ఒక మంచి పాట. స్నేహమాధుర్యాన్ని అనిర్వచనీయమైన రీతిలో వర్షించిన పాట ఇది. నాయకుడు, ప్రతినాయకుడు కొన్ని కారణాల వల్ల మంచి స్నేహితులు కాగా, నాయకుడు విషాదంగా ఉన్నప్పుడు ప్రతి నాయకుడు నాయకుడి విషాదాన్ని పోగొట్టి హుషారెత్తించడానికి ఎంతో హుషారైన రీతిలో రాసిన పాట. ఇది ఖవ్వాళీ తరహాలో రాసిన గీతంలో మొదటి రెండు చరణాలు లయరహితంగా సాగే సాకీతో ఉన్నా, దాన్ని చిత్రంలో గాయకుడు యస్‌.పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం మసీదు అజా పాడే రీతిలో ఒక్క ఊపుతో ఉచ్చస్వరంతో ఎత్తుకోవడం జరిగింది. ఆ తర్వాత పదాలు 'మిద్దెలొద్దూ; మేడలొద్దూ' అంటూ మిశ్రగతిలో నడుస్తుంది. దానిని పునరుక్తం చేసినప్పుడు చతుర'్రగతిలో పరవళ్ళు తొక్కుతుంది. రెండు తాళగతుల్లోనూ సరిపోయే విధంగా పై పాటలో పదజాలం కూర్చు ఉండటం గమనించదగిన విశేషం. ఎనిమిది పాదాల 'సాకీ' తర్వాత 'పల్లవి" వస్తుంది.

1... సినారె 'పాటలో ఏముంది నా మాటలో ఏముంది'. (2వ భాగం), పుటలు: 92 - 93.

స్నేవా - మేనా - జీవి- తం =గల + గగ శిగల+శిగ స్పేహ - మేరా - శాళ్ళు - తం =గల +గగ+శగల+4ల స్టేవా - మేనా - కున్ల -ది =గల +గగ +గల+ల స్టేనా - మేనా - సెన్టి -ధి =గల +గగ+గల+గ పల్లవి కూడా “మిశ్రగతిలో నడుస్తుంది. "స్నేహ (0) అనే మాట నాలుగు పాదాలలో పునరుక్తమవుతుంది. తర్వాత పదాలన్నీ “గగ లే. (మేనా - మేరా - మేనా - మేరా), ఏకస్వర (ఏ, ఆ) యుతాలే. తర్వాతి గణం 'గల” ఆ తర్వాత మొదటి రెండు పాదాలలో “చివర' గురువు, తర్వాతి రెండు పాదాలలో చివర 'లఘువు కూర్చడం జరిగింది. ఈ విధంగా ఏక గణాల ఆవృత్తివల్ల అంటే ఒకే కొలత ఉన్న పదాల కూర్చు వల్ల, "స్నేహమే” అనే పదం పునఃపునః ఆవృత్తి వల్ల 'లయ'లో మంచి వేగం కుదురుకొన్నది. పల్లవి తర్వాత మొదటి చరణంలో 6 పాదాలు, తర్వాతి చివరి రెండో చరణంలో 20 పాదాలు ఉన్నాయి. గుండె - నే పలి - కించి -తే కోటి - పాటలు - పలుకు - తాయి మమత - నే పండించి -తే మణుల = వంటలు - దొరుకు - తాయి. బేసి పాదాలలో ఖండగతి పదాల కూర్చు జరిగినా 'గణగతి' (మిశ్రగతి) ననుసరించి పై విధంగా విరిస్తే 'మిశ్రగతి" సరిపోతుంది. సరిపాదాలలో “'మిశ్రగతి" స్పష్టమే. బేసి పాదాలలోని పదాలు సరిపాదాల్లోని పదాలు ఒకే కొలత ఉన్నవి. (గుండెనె

• మమతనే; పలికించితే - పండించితే) (కోటి పాటలు - మణుల పంటలు; పలుకుతాయి - దొరుకుతాయి). ఆ తర్వాత ఉన్న రెండు పాదాలలో బాధ - లను (పే - మించు - భాయి () లేదు - అంతకు - మించి - నోయి () మి(శ్రగతి స్పష్టంగా ఉంది. 'మించు భాయి - మించి హాయి” పదాలలో కుదురుకొన్న అంత్యప్రాస గంధం గుప్పుమని 'లయి” అందాన్ని పెంచింది.

ఆ తర్వాత మూడో చరణంలో 20 పాదాలున్నాయి. (ప్రతి రెండు పాదాలకూ అంత్య (ప్రాసను ఘటించడం జరిగింది. ప్రతి రెండు పాదాలలోను దాదాపు ఒకే రకమైన నిర్మాణ సామ్యాన్ని పాటించడం జరిగింది.

మొదటి రెండు పాదాలలో ప్రాస (కత్తి - మెత్త) అంత్యప్రాస (మాటాడు - ఈనాడు), మొదటి పాదంలో “పదునైన, చురుకైన అని ఒకే కొలత (సల) ఉన్న పదాలను వెంట వెంట ప్రయోగించి 'అయ'” వేగాన్ని పెంచడం జరిగింది. తర్వాతి రెండు పాదాలలో చివరి భాగంలో కూర్చిన పదాలు ఒకే కొలత ఉన్నవి (నాకైన చెప్పు భాయీ - ఇకనైన విప్పవోయీ). తర్వాతి రెండు పాదాలలోని క్రియాంత పదాలకు అంత్యప్రాస (నవ్వాలి - ఇవ్వాలి), ఆ తర్వాత రెండు పాదాలలోని మొదటి పదాలు, చివరి పదాలు (చుక్కలను - దిక్కులను) (మంటావా - మంటావా) ఒకే కొలత ఉన్నవే. వాక్యనిర్మాణం ఒకటే. ఆశ్చర్యార్థక క్రియలవల్ల - దీర్జాక్షరాల వల్ల మంచి వేగం వచ్చింది. ఆ తర్వాతి రెండు పాదాలలో పూర్తిగా ఒకే కొలత ఉన్న పదాలను కూర్చడం జరిగింది. సమాన వాక్య నిర్మాణం వల్ల దీర్జాక్షరాలవల్ల 'సూర్యుణ్ణీ చంద్రుణ్ణి అనే పదాలలోని ద్విత్వాక్షరాలలో (ద్రుతలయకు చక్కటి కుదుపు వచ్చింది. ఆ తర్వాతి రెండు పాదాలలో చివర ఉన్న క్రియలు నిశ్చయార్థకమైనవి (చేస్తాను - ఇస్తాను); ఆ క్రియలలోని అర్జాన్ని ఇనుమడింప జేయడానికి పాదాలలో మొదటి పదాలలో “ఏ” వార్హకాన్ని (ఏమి - కోరితే) ప్రయోగించడం జరిగింది. ఆ తర్వాతి నాలుగు పొదాలూ చిన్నవి కావడం వల్ల లయలో వేగం పుంజుకొంది. ఆ తర్వాత మూడు పాదాలలో మొదటి పదం 'నవ్వెరా' అని తిరిగి తిరిగి అనడం వల్ల ఆ లయ వేగం పప్రచండత్యాన్ని పొందింది. మంచి హుషారైన రీతిలో 'లయ' చిందులు వేసి హోరెత్తించింది. గాన ప్రియులను గంగవె[్రు లెత్తించింది కలకాలం జ్ఞాపకం ఉంచుకొనేలా. ఈ పాటలో మిశ్ర చతురస్రగతులు చక్కగా సమ్మిశ్రితమైనాయి.

పల్లవి 3+4 మాత్రలతోసాగే మిశ్రగతిలో నడుస్తుంది. దానిని పునర్తుక్తం చేసినప్పుడు చతురస్రగతిలో పరవళ్ళు తొక్కుతుంది. రెండు తాళగతుల్టోనూ సరిపోయేట్టుగా ఒకే పదజాలం ఉండటం ఇక్కడ గమనించదగిన అంశం. ఈ పాటలో సామాన్యంగా గీతాల్లో ఉండే చరణ సంవిధానం ఉండదు. చరణంలా ఉండేది ఒక్కటే.

1. సినారె పాటలో ఏముంది - నా మాటలో ఏముంది. (రెండవ భాగం) పుట 93-94.

గుణసుందరి కథలో 'చెలీ నీ కోరిక - గులాబీ మాలిక" అన్నపాట మిశ్రగతిలో రచితమైన పాట. నారాయణరెడ్డిగారు మిశ్రగతిలో రాసిన పాటలు చాలా తక్కువ. ఆయన రాసిన పాటలు ఎక్కువగా చతురస్ర, త్రిశ్ర గతిలో ఉన్నాయి. ఆ తర్వాత ఖఇండగతిలో ఉన్నాయి. మి(శ్రగతిలో రాసిన పాటలు నారాయణరెడ్డిగారివే కాదు, మిగతా కవులవి కూడా తక్కువగా కనిపిస్తాయి. మిశ్రగతి గేయానికి పనికివచ్చినంతగా గానానికి పనికి రాదేమో! ఇది పరిశీలించవలసిన అంశమే. త్రిశ్రగతి అతడు: నన్నుదోచుకుందువటే వన్నైల దొరసానీ ఆమె: కన్నులలో దాచుకొందు నిన్నే నా స్వామీ చరణం: ఆమె: తరియింతును నీ చల్లని చరణమ్ముల నీడలోన పూలదండవోలె-కర్పూరకళికవోలె అతడు; ఎంతటి నెరజాణనా నా అంతరంగమందు నీవు కలకాలము వీడని సం కెలలు వేసినావు నన్ను॥ చరణం: ఆమె; నామదియే మందిరమై నీవే ఒక దేవతవై వెలసినావు నాలో నే-కలసిపోదు నీలో అతడు: ఏనాటిదొ మనబంధం ఎరుగరాని అనుబంధం ఎన్నియుగాలైనా యిది యిగిరిపోని గంధం నన్ను! (గులేబకావళి కథ)

ఈ పాట నారాయణరెడ్డిగారు వ్రాసిన మొదటి పాట. మొదటి పాటే యుగళగీతం, ప్రణయగీతం. ఆ తర్వాత కూడా ప్రణయ యుగళ గీతాలే ఎక్కువగా రాశారు. అంటే తొలినాళ్ళలో (ప్రణయ గీతాల కవిగా ఆయన మీద ముద్రపడింది. పాటలో పల్లవి, రెండు చరణాలు ఉన్నాయి. పల్లవిలో మొదటి రెండు పాదాలను నాయకుడు పాడితే, తర్వాతి రెండు పాదాలను నాయిక పాడుతుంది. చరణాలు రెండింటిలో కూడా ఇదే (క్రమాన్ని (అయితే నాయిక మొదట, నాయకుడు తర్వాత) అనుసరించి రచించడం జరిగింది. పల్లవి అన్ని పదాలు దాదాపు (త్రిశ్రగతి మాత్రాపదాలు - చివర 'నిన్నేనా' అనే షణ్మాత్రా పదబంధం కూర్చడం జరిగింది. పల్లవిలో నిన్ను, వన్నెల, కన్నుల, నిన్నే అనే పదాలలో నకార ద్విత్వం; దోచుకొందు

• దాచుకొందు అనే (క్రియలలోని కొలతా 'ది, మరియు '0ద' వర్ణాల ఆవృత్తి - వీటివల్ల పల్లవి కుసుమ కోమలంగా పల్లవించింది.

మొదటి చరణంలో నాయిక పాడిన పాదాలలో 'తరియింతును - చరణమ్ముల', న్సీ చల్లని - నీడలోని - అని షణ్మాత్రాపదబంధాలలో (ప్రాస, యతిరమ్యత చోటు చేసుకొన్నాయి. అలాగే రెండో ఖండ భాగంలో కూడా 'వోలె' అనే సాదృశ్యవాచక పదాల అవృత్రికి, అంత్య ప్రాసమైత్రిని ఘటించడం జరిగింది. (కర్పూర అనే పదంలోని “క” అక్షరాన్ని అనాహతంగా (06108 0620) ఉచ్చరించాలి. అప్పుడే గతి కుదురుతుంది. ఈ మొత్తం ఖండంలో 'లి వర్ణావృత్తి లయ లావణ్యాన్ని పెంచుతున్నది. నాయకుడు పొడిన ఖండంలో మొదటి పాదంలో ఎంతటి? అంతరంగ" అనే పదాలలో '0త' వర్ల ప్రాస, తర్వాతి పాదాలలో కూడ 'కల - కల (ప్రాస కుదురుకోవడం వల్లను ఎక్కువగా అనుస్వారయుత పదాలకూర్చు జరగడం వల్లను నాదరమ్యత అతిశయించింది.

రెండో చరణంలో నాయిక పాడిన ఖండంలో 'నామదియే మందిరమై-నీవే ఒక దేవతవై' అనే పొదాలలోని 'న, మ, ద'ల వర్ణావృత్తి వల్లను 'మందిరమై - దేవతవై' అనే పదాలలోని ఒకే కొలత “వెలసినావు నాలో - కలసిపోదు నీలో' అనే పదాలలోని కొలతా, 'ల” వర్ణావృత్తి - వీటన్నిటి వల్ల నాదరమ్యతా, లయ సౌందర్యమూ అతిశయించాయి.

నాయకుడు పాడిన ఖండంలో మూడు పాదాలలో యతిమై(త్రి (ఎ), చివరి పదాలలో 'మనబంధం - అనుబంధం” అనే ఒకే కొలత పదాల ప్రయోగమే కాక చివరి పాదాంత పదంలో 'గంధం' పదంతో కూడి అంత్య 'ప్రాసను పొదగడం వల్లా “0ధ' వర్ధావృత్తి వల్ల లయలో నాదగంధం పెల్టుబికింది. పూజా ఫలం పల్లవి: పగలే వెన్నెల - జగమే ఊయల కదలే ఊహలకే కన్నులుంటే. చరణం: నింగిలోన చందమామ - తొంగిచూచె నీటిలోన కలువభామ - పొంగిపూచె ఈ యనురాగమే జీవనరాగమై ఎదలో తేనెజల్టు కురిసిపోదా ॥1పగలే॥ చరణం: కడలి పిలువ కన్నెవాగు - పరుగుదీసె మురళిపాట విన్న నాగు - శిరసునూపె ఈ యనుబంధమే మధురానంద మై ఇలపై నందనాలు నిలిపిపోదా. ॥పగలే॥ చరణం: నీలిమబ్బు నీడలేచి - నెమలి అడె పూలబుతువు 'సైగచూచి - పికము పాడె మనసే వీణగా - రముణరుణ (మైయగా (బ్రచుకే పున్నమిగా - విరిసిపోదా. ॥పగలే॥ ఈ పాట ఎంతో పాపులర్‌ అయిన పాట. పద సౌందర్యాన్ని, నాద మాధుర్యాన్నీ పొదుగుకొన్న పాట ఇది. పల్లవి రచన చతుర్మాత్రా గణాలతో సాగినా, చరణాలు (మూడూ) త్రిశ్రగతిలో నడిచాయి. కనుక ఇది త్రిశ్రగతిలో నడిచేపాట, పల్లవిలో వరసగా 'స, భి గణాల ఆవృత్తి మూడుసార్లు జరిగింది. పగలే - వెన్నెల, - జగమే ఊయల; కదలే - ఊహల'. సగణాలన్నీ (పగలే - జగమే - కదలే) ఏకస్వర (అ, ఏ) యుతాలు

భగణాలన్నీ (ఎన్నెల - ఊయల - ఊహల) చివరి అక్షరం (ల) ఒక్కటే; మొదటి పదం తప్పు; మిగతా రెండు పదాలకు స్వరసామ్యం (ఊ, అ) ఉన్నది.

మూడు చరణాలలోని మొదటి రెండు పాదాలలో అన్ని పదాలు సరిగ్గా మూడు మాత్రలకు తెగుతున్నాయి. అంటే అన్నీ (త్రిమాత్రా గణ పదాల కూర్చుతో ఆరుపాదాల నిర్మాణం జరిగింది. సరిపాదాలలోని పదాలన్నీ సమాపక క్రియా పదాలే. భూతార్హకాలే. అంత్య 'ప్రాసయుతాలే (చూచె - పూచి; దీసె - సూపె; ఆడె - పాడె, ఈ ఆరు పాదాలలోను మొదటి రెండు పాదాద్యక్షరా లకు యతిగాని, ప్రాసగాని పాటించడం జరిగింది. మొదటి రెండు చరణాల లోని పాదాలలోని నాలుగో 'త్రిమాత్రా గణాలలో గణసామ్యంతో పాటు స్వరవ్యంజన సామ్యం (మామ - భామ; వాగు - నాగు), కనిపిస్తాయి. మొదటి రెండు చరణాలలోని చివరి రెండు పాదాలలో కూడా ఒకే రకమైన నిర్మాణ సామ్యం ఉన్నది. పదాల, పదబంధాల కొలతలు దాదాపు ఒక్కటే. ఈ యనురాగమే - ఈ యనుబంధమే; జీవనరాగమై - మధురానందమై; ఎదలో తేనెజల్టు - ఇలపై నందనాలు; కురిసిపోదా - విరిసిపోదా.

మూడో చరణంలోని మూడో పాదంలో “రి గణ అవృత్తి (వీణగా - మైయగా) మూడో పాదం మొదటి గణం, నాలుగో పాదం మొదటి గణం సగణమే (మనసే - బ్రతుకే). మూడు చరణాలలోని చివరి క్రియా పదాలన్నిటికీ చక్కటి అంత్యప్రాస రమ్యత అత్యంత సుందరంగా కుదురుకొన్నది. 'క్సురిసిపోదా - నిలిపిపోదా - విరిసిపోదా' అంటే స్వరంతో సహా పడ్డ అంత్య ప్రాస. ఇదీ రుబాయీళల్లోను, గజళ్ళలోను పాటించే అంత్య'ప్రాస. రచనలో ఇన్ని సామ్యాలు కలిసి రాగా 'లయ' ఎంతో అందంగా పరుగులు తీసింది. రచన దీటుగా సాలూరు వారు రసాలూరు స్వరరచన చేయగా జానకి కోకిల కంరమెత్తి పాడింది. ఈ మువ్వురి కృషివల్ల ఈ పాట రతనాల మూటగా నిలిచిపోయింది రసిక హృదయాల పేటికలలో. తిశగతిలో ఇతర గీతాలు

“చిలికి చిలికి చిలిపి వయసు” (ప్రేమలు, పెళ్ళిళ్ళు), 'విన్నావా విన్నావా మనుసులోన దాగియున్న మధురగీతి' (వివాహ బంధం), 'చదువు రాని వాడవనీ దిగులు చెందకు” (ఆత్మ బంధువు), 'నువ్యూ నేనూ-నడిచేదీ ఒకేబాట! ఒకేపాట' లాడ

(డబ్బుకు లోకం దాసోహం) వంటి మంచి పాటలెన్నో (త్రిశ్రగతిలో నడిచేవి సినిమాలోకూడా త్రిశ్రగతిలోనే పాడటం జరిగింది. ఎన్నో ్రిశ్రగతిలో రచితమైన పాటలు సంగీతపరంగా చతుర్రగతిలో స్వరపరుచబడినవి. 'నిన్న లేని అందమేదొ నిదుర లేచె నెందుకో' (పూజాఫలం), 'కనులముందు నీవుంటే కవిత పొంగి పారదా (చెల్లెలికాపురం), 'తెలుగు జాతి మనది, నిండుగ వెలుగు జాతి మనది". (తల్లా పెళ్ళామా) మొదలైనవి. చతురస్రగతి చెల్లెలి కాపురం సాకి: చరణ కింకిణులు ఘల్దుఘల్లుమన _ 8+8

కరకంకణములు గలగలలాడగ 8+8

అడుగులందు కలహంసలాడగా 6+2+7 (1)

నడుములో తరంగమ్ములూగగా 5+5+6 = 16

వినీలకచభర విలాసబంధుర

తనూలతిక చంచలించిపోగా

పల్లవి; ఆడవే మయూరి! నటన

మాడవే మయూరి!

నీ కులుకును గని - నా పలుకు విరియ

నీ నటనను గని - నవ కవిత వెలయగా

చరణం: అది యమునాసుందర తీరము 2+4+4డ44

ఆది రమణీయ బృందావనము 24547

అది విరిసిన పున్నమి వెన్నైల 244444

అది వీచిన తెమ్మెర ఊయల 244 +డీ/4

అది చల్లని సైకత వేదిక 2444444

అట సాగెను విరహిణి రాధిక ర ఫడ్తీ+క్సభడ్త

అది రాధమనసులో మాధవుడూదిన 24444444

ాాాాాాడుకయాాలాాాాాాాా

రసమయ మురలళీిగీతిక. శ్వీసార్వసాడీ ఆడవే మయూరీ! నటన మాడచవే మయూరి! నా పలుకుల కనయగు కులుకుచూపి 244+4+3+3 నా కవితకు సరియగునటన చూపి - ఇక 24+4+4+3+3+2 ఆడవే మమూరీ! నటన మాడవే మయూరీ! చరణం: పాలనేత్ర సంప్రభవత్‌ జ్యాలలు 3+3+3+3+4 ప్రసవశరుని దహియింపగా 3437 పతినికోలుపడి రతీదేవి - దుః 84+6+2 ఖితమతిలై రోదించగా 6+7 హిమగిరీంద్ర శిఖరాగ్ర తాండవత్‌ ర6+ర5+ర్‌ 'ప్రమథగణము కనిపించగా 647 ('ప్రమధనాధ కరపంకజభాంకృత 84444 డమరుధ్వని వినిపించగా శ్రీఉ+డీ (ప్రళయకాల సంచలిత భయంకర 6+5+5 జలధరార్భటుల - చలితదిక్తటుల 8+8 చకిత దిక్కరుల - వికృత ఘీంకృతుల 8+8 సహ(స్రఫణ సంజనిత పూత్కృతుల శీ+శీ+8 కనులలోన - కనుబొమల లోన 3+3+5+3 అధరమ్ములోన - వదనమ్ములోన 5+3+5+3 గళసీమలోన - కటిసీమలోన 5+3+5+3 కరయుగములోన - పదయుగములోన _ 5+3+5+3 నీ తనువులోని అణువణువులోన 543+5+3 అనంత విధముల అభినయించి - ఇక ఉడీ+6+2 ఆడవే - ఆడవే - ఆడవే. త్తీగాడ్వీధక్వీ ల.

ఇది మామూలు పాటకాదు. ఒక [ప్రాఢనర్తకి కళాప్రతిభకు పరీక్ష పెట్టే పాట ఆ నర్తకిని ఆటకట్టించడానికి మాటలను పరువులెత్తించీ, తరగలెత్తించీ, నురగలెత్తించీ పోహళించిన రవ్వల జడివాన. మామూలుగా పాట పల్లవితో మొదలవుతుంది. ఇది చరణంతో మొదలై, చివర చిన్న చిన్న మాటల పల్లవి ఆ చరణాల వెంట పల్లవిస్తుంది. మామూలుగా పాటలలో చరణాలకు పాదాలు నాలుగుంటాయి. ఈ పాటలో ఉన్న నాలుగు చరణాలలో మొదటి దానిలో 6 పాదాలు, రెండోదానిలో 8 పాదాలు, మూడోదానిలో రెండు పాదాలు, నాలుగో దానిలో 18 పాదాలు - ఇలా పాదనియతి లేని చరణాలు ఉన్నాయి - అందుకే ఇది మామూలు పాట కాదు. మహో(ద్రేకంతో మహోద్వేగంతో, మహోధృతంగా సాగిన మహాప్రవాహం.

మొదటి చరణంలో మొదటి రెండు పాదాలలో వరుసగా నాలుగు అష్టమాత్రా పదబంధాలను (పాదానికి రెండు) వేయడం జరిగింది.

చరణ కీంకీణులు - ఘల్లు ఘల్టుమన త+8 కరకంకణములు = గల గల లాడగ8+8

రెండు పాదాలలోని మొదటి పదాలలో లఘ్వుక్షరాలు అధికం. మధ్యలో అనుస్యారం ఉండటం, ఒకే అక్షరాల ఆవృత్తి (కగు ఆ లఘ్వుక్షరాలను పరుగెత్తిస్తాయి. చివరి పదాలు ధ్వన్యనుకరణ పదాలు - అవికూడా ఏకస్వర వ్యంజన యుతాలు (ఘల్టు ఘల్టు - గల గల). మొదటి ధ్వన్యనుకరణ పదంలో మహాప్రాణా క్షరంతో, ద్విత్వాక్షరం (ఘల్లు ఘల్టు) కూర్చడం జరిగింది. రెండోపాదం ధ్వన్యను కరణ పదం (గలగల), మొదటి పదం ముందు ఇది తేలిపోయింది. అయినా మొదటి పదం తూకంతో సరిపోయేలా ధ్వన్యనుకరణ పదంలో చివరి అక్షరాన్ని (ల) దీర్జాక్షరంగా సాగదీసి ధ్వన్యనుకరణ పదాదిలో ఉన్న అక్షరంతో (గ) నే ముగించడం వల్ల (గల గల లాడగ) ఆ పదబంధానికి చక్కటి బిగువు వచ్చి పై పదం కొలతతో సరిగ్గా తూగి "సై అని ఆటకత్తెను ఆడమని సవాలు చేసింది. మిగతా నాలుగు పాదాలలో కూడా ఎక్కువగా అష్టమాత్రా పదబంధాలనే కూర్చడం జరిగింది. మూడోపాదం (అంటే ఆరుపాదాల చరణంలో ఐదోది) లోని అష్టమా(తౌ పదబంధాలలో జగణాలతో ఆరంభించడం వల్లను ఎత్తుకొన్న అక్షరంతో, తర్వాతి

పదబంధాన్ని ఎత్తుకోవడం, ముగించిన అక్షరంతో ముగించడం (ఏసీల కవ భర - విలాసబంధుర) వల్ల లయకు ఉధృతమైన గతి అబ్బింది చంణంలలి వలి అక్షరాలన్నీ (ఐదో పాదంలో తప్పు 'గ' తో అంతమై, చివరి పాదంలో చివరి అక్షరం “గా” దీర్తంతో ముగించడం మొత్తం చరణంలో పరుగులెత్తిన లయ, చివరి దీర్దాక్షరంతో మరింత శివమెత్తింది. ఈ సుదీర్హ చరణంలో ఆరు పాదాల చరణం తర్వాత పల్లవి మొదటిసారి పలుకుతుంది. 'ఆడవే మయూరీ - నటన - మాడవే మయూరీ” అని ఆ పల్లవి తర్వాత మళ్ళీ 8 పాదాల చరణం ఉంటుంది. పై ఆరు పాదాల చరణంలో లయ తాండవిస్తే ఈ కింది పాదాలలో లయ లాస్యమాడింది. చరణం: అది యమునాసుందర తీరము 2ఛడశతళ

అది రమణీయ బృందాననము 245+

అది విరిసిన వున్హుమి వెన్నెల 2+కలిటపడీ

అది వీచిన తెమ్మెర ఊయల 2ైఛైళశిటీలడీ

అది చల్లని సైకత వేదిక 2ైటకశడీ లక

అట సాగాను విరహిణి రాధిక చైశిత్తశకడ

అది రాధమననసులో మాధవుడూదిన 2ఛకీచటీలడలడ

రసమయ మురళీగీతికు ల!

ప్రతి వదమూ 'అది' అనే నిర్దేశక పదంతో మొదలవుతుంది. (ఆరు పాదాలలో)

• ఏడో పాదంలో 'అట'. 'అది" ఆట గతిలో అధిక పదాలు. తర్వాత పొదాలలో (రెండో పాదంలో తప్ప) అన్నీ చతుర్మాత్రా గణాలే చెంగలిస్తాయి. చతుర్మాత్రా గణ పదాల పోహళింపు వల్లను, (ప్రతి రెండు పాదాద్యక్షరాలకు, పాదాంత్యక్షరాలకు మైత్రి ఘటించడం వల్లను లయ లాస్యం చేసింది కోభాతిశయంగా. ఈ చరణంలో యమునా తీరంలోని రాధ వర్షన ఆ తర్వాత మళ్లీ పల్లవి, పల్లవికి అతుకుగా మరి రెండు పాదాలు, ఆ తర్వాత పల్లవి ఉంటాయి. ఆ తర్వాత సుదీర్హ చరణం (18 పాదాలలో) తాండవగతిలో సాగుతుంది. వర్షన శివతాండవమే. ఈ 18 పాదాలలో కూడా ఎక్కువగా అష్టమాత్రా పదబంధాలనే కూర్చడం జరిగింది. 6 పాదాల మొదటి చరణంలో (ప్రతిపాదంలోను చివర హ్రస్వ 'గ అక్షరాన్ని కురిపించగొ, ఇక్కడ 8 పొదాల వరకు రెండేసి పాదాల చివర దీర్హ 'గా' అక్షరాన్ని గుప్పించడం జరిగింది, లాడ యాలాల

అంటే. రెండేసి పాదాల దీర్హ సమాసాలకి అనంతరం వచ్చిన (క్రియా పదానికి దీర్జాక్షరం 'గా'ను జోడించడం జరిగింది. ప్రతి రెండు పాదాలలో పాదాద్యక్షరానికి యతిని గాని, (ప్రాసను గాని పాటించడం జరిగింది. మహాప్రాణాక్షరాలు, ఓష్ట్యాలు (ఫ, భ), దంత్యాలు (త, థఠ, ధ్ర), మూర్తన్యాలు (ట, డ), రేఫయుత పదాలు (నేత్ర, ప్రభవత్‌, ప్రమథ, శిఖరాగ్ర, ప్రళయ) - వీటి ఆవృత్తి వల్లను, దీర్చ సమాస చాలనం వల్లను, సంప్రభవత్‌, శిఖరా[గ తాండవత్‌; జలధరార్భటుల - చలితదిక్తటుల - చకిత దిక్కరుల - వికృత ఘీంకృతుల - సంజనిత పూత్కృతుల వంటి విరుపుల వల్లను, 12 పాదాల తర్వాత కడమ 6 పాదాలలో ప్రతి అర్ధ భాగ పదానికి 'లోని అనే విభక్తిని అనుసంధించడం వల్ల కలిగిన లయ మహోధృతంగా, చండప్రచండంగా నాట్యమాడగా, - ఇంత వేగవంతమైన పదాల కూర్పులోని గతికి ఉధృతికి తట్టుకోలేక నాట్యకత్తె పదాలు గతి తప్పుతాయి. ఇంతటి ఉదాత్తమైన శైలిలో రచించిన చలనచిత్ర గీతం మరొకటి లేదు. నిర్గోష్ని పల్లవి: మల్లియలారా! మాలికలారా! మౌనముగా ఉన్నారా! మా కథయే విన్నారా! చరణం: _ జాబిలిలోనే - జ్యాలలురేగె వెన్నెలలోనే - చీకటి మూగె పలుకగ లేక - పదములురాక బ్రతుకే తానే - బరువై సాగె ॥మల్లైయ॥ చరణం: చెదరిన వీణ - రవళించేనా జీవనరాగం - చివురించేనా కలతలు పోయి - వలపులు పొంగి మనసే లోలో - పులకించేనా ॥మల్లియ॥

ఈ పాట ట్యూను కట్టిన తర్వాత ట్యూనుకు అనుగుణంగా రాసిన పాట. సంగీత దర్శకుడు ఘంటసాల కట్టిన ట్యూను ఇది. తానన తానా తొనన తానా అంటే చతుర(స్రగతిలో భగణం + గగ రావాలి, అవే గణాల పదాలు మళ్ళీ పునరుక్తం కావాలి. ట్యూనుకు అనుగుణంగా ఎంత అలవోకగా హాయిగా మాటలు పొదిగారో చూడండి. (తాననతానా తాననతానా) మళల్లియలారా - మాలిక లారా మానము గౌ ౧.) - ఉన్నారా (౬. మాూకధ యే (౬. - విన్నారా ౬)

ఆ విధంగా పల్లవి తయారయింది. ఉన్నారా - విన్నారా, (క్రియా పదాలలో ద్వితాక్షరాలు - దీర్జాక్షరాలు నాదరమ్యతను పెంచాయి. చరణాలు రెండూ కూడా చాలావరకు భ+గగ గణాలతో తయారు కావడం విశేషం. భ+గగ తోవచ్చిన పంక్తుల మొదటి చరణంలో 1, 2 పాదాలు రెండో చరణంలో రెండో పొదం సగం. చరణాలలోని పాదాలలో మొదటి గణం విభిన్న గణాలు (నల-స) వచ్చినా రెండో గణం మాత్రం అంతటా 'గగ' పడింది. కొన్నిచోట్ల పలకగ - లేక - పదములు - రాక' “లేక - రాకి వంటి చోట్ల 'గల' పడినా వాటిని దీర్హంగానే ఉచ్చరించాలి. చతురస్రగతి ఎంతో శ్రుతి రమ్యంగా ఇచ్చిన ట్యూన్‌కు అనుగుణంగా గతిమంతంగా రాసిన పాట ఇది. అమ శ్రమాట

పల్లవి: మాయదారి సిన్నోడు మనసే లాగేసిండు -నా మనసే లాగేసిండు లగ్గమెప్పుడురా - మావా అంటె మాగమాసం యొల్లేదాకా తా

మంచిరోజు లేదన్నాడే ఆగేదెట్టాగా? అందాకా ఏగేదెట్టాగా? రత్తమ్మ! సెప్పవే అత్తమ్మ సెప్పవే! కాంవమ్మ సెప్పవె! - రావమ్మ సెప్పవే! అగేదెట్టాగా - అందాకా ఏగేదెట్టాగా చరణం: సింతసెట్టెక్కి - సిగురులు కోస్తుంటే సిట్టి సిట్టి - గాజుల్లూ - తాలం యేస్తుంటే సిగురుల్లో - సిగురుల్లో సిగురుల్జో మాటేసి కన్ను గీటిండే జివ్వున పానాలు తోడేసిండే లగ్గమెప్పుడురా మాంవా అంటే సంకురాతిరి పాయ్యేదాకా మంచిగడియేలేదన్నాడే ఆగేదెట్టాగా? అందాకా ఏగేదెట్టాగా? యెల్లమ్మ సెప్పవే! మల్లమ్మ సెప్పవే పుల్లమ్మ సెప్పవే! బుల్లెమ్మ 'సెప్పవే! 1 ఆగే! చరణం: ఊరి సెరువులో - నేనీదులాడుతుంటే నీటినురగల్లో - తేలి తేలి పోతుంటే బుడుంగున = బుడుంగున బుడుంగున మీదికి తేలిండే తడికొంగు పట్టుకొనిలాగిండే ఎప్పుడురా మాంవా అంటే శివరాతిరి యెల్లేదాకా సుబలగ్గం లేదన్నాడే ఆగేదెట్టాగా? అందాకా ఏగేదెట్టాగా?

పున్నమ్మ సెప్పవే! గున్నమ్మ నెప్పవే! కన్నమ్మ 'సెప్పవే! సిన్నమ్మ సెప్పవే! ॥అగేః చరణం: కందిసేలల్లో కావలి కాసేసి

సందెకాడ ఒంటరిగా - డొంకదారి నొస్తుంటే

గబుక్కున - గబుక్కున

గబుక్కున - కళ్ళు రెండు మూసిండే

రివ్వున వాటేసి నవ్వేసిండే

ఏందిరా మాా అంటే

కోడి కూసి కూయంగానే

తాళి కడతానన్నాడే

ఆగేదెట్టాగా యీ రాతిరి

యేగేదెట్టాగా?

అమ్మమ్మ సెప్పవే! అయ్యమ్మ సెప్పవే!

పెద్దమ్మ సెప్పవే! పిన్నమ్మ సెప్పవే! 1మాయః

నారాయణరెడ్డిగారిని ేయపధం వైపు మళ్ళించింది పల్లెపదమే. పల్లెటూరి

వ్యవసాయ కుటుంబం నుంచి వచ్చిన నారాయణరెడ్డిగారు ఎన్నో జానపద గీతాలు విన్నారు. ఆ పాటల చవులకు చెవికోసుకొన్నారు. హరికథలలోని దరువులూ, పల్లెపదాలు ఆయనలో సరిగమలు నింపాయి. అందుకే ఆయన కలం గేయ మధురిమలను ఒలకబోసింది. “నాగార్జున సాగరం" “కర్పూర వసంతరాయలు వంటి [ప్రాఢ గేయ కావ్యాలు రాసిన నారాయణరెడ్డిగారు సినిమాలో ప్రవేశించిన తొలినాళ్ళలో మంచి సాహిత్యపు విలువలున్న, కావ్యాలలో వాడే బరువైన పదాలతో పాటలు రాశారు. ఆయన ముద్ర చాలా రోజుల వరకు జానపద గీతాలవైపు పడలేదు. జానపద గీతం రాయాలంటే ఏ కొసరాజు వంటి వారితోనే రాయించుకొనేవారు. ఏ కవితో ఏ రకమైన పాటలు రాయించుకొంటెే సినిమా విజయవంతమవుతుందో దర్శక నిర్మాతలకు తెలుసు. వారు అలాంటి పాటలే రాయించుకోవడమే వారికి అలవాటు, ప్రతిభావంతుడైన కవి అన్ని రకాల పాటలూ రాయగలడనడానికి ఇదొక

ఉదాహరణ. ఈ పాట జనాన్ని ఎంతగానో ఉర్రూతలూగించింది. అటు పాట రాసిన నారాయణరెడ్డి ఇటు పాట పాడిన ఎల్‌.ఆర్‌. ఈశ్వరీ - ఇద్దరూ (ప్రశంసా పాత్రులయ్యారు. ఈ పాట ద్వారా ట్యూను కట్టిన రమేశ్‌ నాయుడి కృషి కూడా స్మరించదగినదే.

ఈ పాట చాలా క్లిష్టమైన పాట, పల్లవీ పెద్దదే, చరణాలూ పెద్దవే. పల్లవిలో మొదటి పాదాలకంటె (మాయదారి సిన్నోాడు మనసే లాగేసిండు) పల్లవిలో ఒక భాగమైన 'ఆగేదెట్టాగా, అందాకా ఏగేదెట్టాగా" అనే పాదాలే ఎక్కువగా పునరావృత్తమవుతుంటాయి. ఆ తర్వాత అనుపల్లవిలాంటి పాదాలు ఒకేరకమైన, ఒకే కొలత ఉన్న పాదాలు (కాంవమ్మ సెప్పవే - రాంవమ శ సెప్పవే” - ఇలా పన్నెండు రకాల “అమ్మలను గుమ రించాడు అదే పనిగా, సెప్పవే అనే క్రియాపదాన్ని చేర్చి.

ఇది చతుర(స్రగతిలో మాంచి ఊపులో (ద్రుతగతిలో) నడిచిన పాట. చాలాపాదాలలో త్రిశ్రగతి పదాల కూర్చు జరిగినా చతుర'్రగతిలో గంతులేయించడం జరిగింది. (ప్రేక్షకులు ఈలలు వేసి గంతులేసేలా.

మాయ - దారి - సిన్నోడు, మనసే లాగేసిండు; సిన్నోడు - గేసిండు - చివర పంచ మాత్రా పదాలున్నా పాటలో హ్రస్వాక్షరం 'డు' ను సాగదీసి పాడటం జరిగింది. కొన్ని పాటల్లో సాహిత్యాక్షరాలకు, పాట పాడిన దానికీ హ్రస్వ దీర్హాక్షరాలను గతి కనుగుణంగా కట్టించి పాడటం ఉంటుంది, ముఖ్యంగా జానపద గీతాల్లో.

ఈ చలన చిత్రం (అమ్మ మాట)లో ఒక పడుచుపిల్ల ఒక పడుచువాణ్ణి ప్రేమిస్తుంది. పెళ్ళికి తొందరపెట్టినా, ఎప్పటికప్పుడు అతగాడు పెళ్ళి విషయాన్ని దాటవేస్తుంటాడు. ఈ సన్నివేశాన్ని తీసుకొని లేడి పిల్లగంతులేసే రీతిలో కన్నెపిల్ల పెళ్ళి తొందరను ఎంతో వేడి పుట్టించేలా పాట రచన చేయడం జరిగింది. పాట రచనలో ఎంతగమ్మత్తు ఉందో, ఎల్‌.ఆర్‌. -ఈశ్చరి పాడటంలో కూడా అంత మత్తు ఉంది. ఇక పాట రచన ద్వారా పాట పరుగులెత్తిన తీరును పరికిద్దాం.

పల్లవి నిర్మాణం, చరణాల నిర్మాణం దాదాపు ఒకటిగానే ఉన్నాయి. పల్లవి పదిపాదాలు ఉంటే, ఒక్కొక్క చరణంలో 12 పాదాలు ఉన్నాయి.

మాయదారి సిన్నోడు (ఆమె) మనసే లాగేయగా, “లగ్గమెప్పుడురా మాధవా" అని పల్లవిలో అడిగిన ప్రశ్న ప్రతి చరణంలోనూ అడుగుతుంటుంది. ఆతురతగా, దానికా మాయదారి సిన్నోడు ఎప్పటికి ఏ మాట చెప్పాలో చెప్పి తప్పుకొంటుంటాడు. ఈ విధంగా 'మూగమాసం యొల్లేదాకా మంచి రోజు లేదన్నాడు (డే) అని పల్లవిలో చెప్పిన సమాధానం లాంటిదాన్నే కాలాన్ని మార్చి మార్చి అవే కొలత ఉన్న మాటలతో 'సంకురాతిరి పొయ్యేదాకా, మంచి గడియలేదన్నాడు (డే), శివరాతిరి యెల్లేదాకా మంచి లగ్గం లేదన్నాడు (డే, అని దాటవేసి చివరికి కోడికూసి కూయంగానే తాళికడతానన్నాడు (డే), ఆ పడుచువాడు ఎప్పటికప్పుడు పెళ్ళిని పొడిగిస్తూ ఉంటే అమాయకంగా ఆగలేక 'ఆగేదెట్టాగా - అందాకా - ఏగేదెట్టాగా' అని కనిపించిన ప్రతి అమ్మనూ 'సెప్పవే" అని అడుగుతుంది. 'అగే....దెట్టాగా' అనే పాదంలో అన్నీ గురువులే, ఒక్క అక్షరం (దె) తప్ప దీర్దాక్షరాలే, ఈ దీర్జాక్షరాలు 'ట్టా' ద్విత్వాక్షరాలూ అనుపల్లవిలోని కాంవమ్మ, రాంవమ్మ, రత్తమ్మ, అత్తమ్మ అనే పదాలలోని ద్విత్వ “మ'కారాలు, "సెప్పవే' అని నాలుగు సార్టు నలుగురు అమ్మలను అడిగిన తీరూ, ఆ పడుచు పిల్ల పెళ్ళి కోసం పడే తొందరా ఎంతో లయాత్మకంగా వ్యక్తమైనాయి అతి చోద్యంగా.

అట్లాగే చరణాల్లో మూడు సన్నివేశాలను వర్షించడం జరిగింది. ఒకటి ఆ పడుచుపిల్ల 'సింతసెట్టెక్కీ - సిగురులు కోస్తుంటే, సిట్టి సిట్టి గాజులూ - తాలం యేస్తుంటే, సిగురుల్టో - సిగురుల్లో -సిగురుల్లో మాటేసి కన్ను గీటిండే, జివ్వున పానాలు తోడేసిండే,"

రెండో దానిలో “ఊరిసెరువులో నేనీదులాడుతుంటే నీటి నురగల్లో - తేలి తేలి పోతుంటే, బుడుంగున - బుడుంగున - బుడుంగున - మీదికి తేలిండే - నా

• తడి కొంగు పట్టుకొని లాగిండే.”

మూడో దానిలో 'కందిసేలల్లో కావలికాసేసి, సందెకాడ ఒంటరిగా - డొంకదారి నాస్తుంటే, గబుక్కున - గబుక్కున గబుక్కున - కళ్ళు రెండు మూసిండే - రివ్వున వాటేసి నవ్వేసిండే' అని మాయదారి సిన్నోడు సేసిన చేష్టలు నలుగురమ్మలకూ వివరించి చెబుతుంది ఏమాత్రం సిగ్గూ, సంకోచమూ లేకుండా ఎంతటి ముగ్ద ఎంతటి విరహ ద్ర, అందుకే 'ఆగలేక పోతున్నది," ఆ విరహంతో ఏగలేకపోతున్నది.

పై మూడు సన్నివేశాలలోని పదాల కూర్పు దాదాపు ఒకే కొలతలో ఉన్నది. యతులూ, (ప్రాసలూ, అంత్య ప్రాసలూ, అను(ప్రాసలూ, ధ్వన్యనుకరణ, పదాల పునఃపునః ఆవృత్తి (బుడుంగున (నా) - గబుక్కున (నా) - వరసగా మూడు సార్జు వస్తాయి). మొదటిదానిలో సరిగ్గా ఇలాంటి కొలత ఉన్న (షణ్మాత్రా) పదమే (సిగురుల్లో, మూడు సొర్జు వస్తుంది. ప్రతి చరణంలో మొదటి రెండు పాదాలలో (క్రియాంతాలు అన్నీ ఒకే కొలత ఉన్నవి. ఒకే కాలానికి చెందినవి. (కోస్తుంటే - యేస్తుంటే): (ఈదులాడు) తుంటే - (పో) తుంటే - (వొస్తుంటే), ఆ సిన్నోడు చేసిన చేష్టలను చెప్పే క్రియా పదాలు కూడా ఒకే కొలత ఉన్నవి. (కన్ను గీటిండే - (పానాలు) తోడేసిండే, - తేలిండే - లాగిండే; మూసిండే - నవ్వేసిండే). ఇన్ని సామ్యాలున్న నిర్మాణంతో పాట పక్షిలాగా రివ్వున పరుగులు తీసింది. పలు విధాలుగా పల్లటీలు కొట్టి పరవశింప జేసింది.

ఈ పాటలో తెలంగాణ యాస ఉన్న క్రియా పదాలు - 'లాగేసిండు, మూసిండు' వంటి వాటిని 'మాంవా”, “అందాకా వంటి కోస్తా యాస ఉన్న పదాలను కలగలపి కమ్మని, కొత్త జానపద గీతం రాశారు.

ఈ జానపద గీతం ఎంతో (ప్రజాదరణ పొందినందువల్ల ఆ తర్వాత “గోగులు పూచె గోగులు పూచె ఓలచ్చ గుమ్మడి', బతుకమ్మ బతుకమ్మ ఉయ్యాలా! వంటి పల్లెపదాల పరిమళం గుబాళించే పాటలెన్నో రాయవలసి వచ్చింది. అంతవరకు ఆయన మీదున్న ముద్ర చెరిగి పోయింది. ఏప్పాటైనా అవలీలగా, అలవోకగా రాస్తారనే పేరు వచ్చింది. చతురస్రగతిలో ఇతర గీతాలు

అలకలు తీరిన కన్నులు ఏమనె ప్రియా (మా నాన్ష నిర్దోషి, కిలకిల నవ్వులు చిలికిన (చదువుకున్న అమ్మాయిలు), చిగురులు వేసిన కలలన్నీ - సిగలో పూలుగ మారినవి (పూల రంగడు), దాచాలంటే దాగదులే దాగుడు మూతలు సాగవులే (లక్షాధికారి), పూజకు వేళాయెరా - రంగ (భక్తతుకారాం), ఎదురుగా నీవుంటే ఎన్నాన్ని రాగాలో (మహాత్ముడు), ఎవరన్నారివి కన్నులని (దొరికితే దొంగలు), ప్రియా

ప్రియా మధురం (శ్రీకృష్ణ సత్య), ఓదేవి ఏమి కన్నులునీవి (విజయం మనదే), ఎవరికి తెలియదులే ఇంతుల సంగతి (దొరికితే దొంగలు), కృష్ణవేణీ - కృష్ణ వేణీ (కృష్ణ వేణి), ఎంతటి రసికుడవో తెలిసెరా (ముత్యాలముగ్గు), అణువూ అణువున వెలిసిన దేవా! (మానవుడు - దానవుడు), ఓరామా శ్రీరామా నీ నామ మొకటే నిత్యంరా (పల్లెటూరి చిన్నోడు), దీపానికి కిరణం ఆభరణం, రూపానికి హృదయం ఆభరణం (చదువు సంస్కారం), తూర్పు పడమర ఎదురెదురు, నింగీనేలా ఎదురెదురు (తూర్పు - పడమర), స్వరములు ఏడైనా రాగాలెన్నో (తూర్పు - పడమర), మంచిని సమాధి చేస్తారా! అది మనుషులు చేసే పనియేనా (నేరం నాది కాదు ఆకలిది), పారే నీటికి పరుగే అందం, పాడే పాటకు స్వరమే అందం (ఓ సీతకధ), మాటలకందని భావాలు మంచి మనసులు చెబుతాయి (నీతి నిజాయితి): ఆడది కోరుకునే వరాలు - రెండే రెండు, చల్లని సంసారం, చక్కని సంతానం (రాధమ్మ పెళ్ళి, పారే గోదావరిలా - పరుగెత్తేదే వయసు (రాధమ్మ పెళ్ళి, కలల అలలపై తేలెను మనసు మల్లెపూవై (గులేబకావళి కధ), మల్లెకన్న తెల్లన, వెన్నెలంత చల్లన (ఓ సీతకధు, అడగాలని ఉంది. ఒకటడగాలని ఉంది (చిన్ననాటి స్నేహితులు), ఊరంతా అనుకుంటున్నారు (రైతు కుటుంబం), శారదా ననుచేరగా (శారద), సరిలేరు నీ క్రెవ్వరు నరపాల సుధాకర (కంచుకోట), ఒక దీపం వెలిగింది, ఒక రూపం వెలసింది (ఏకవీర), నందామయా, గురుడ నందామయా (జీవన తరంగాలు), గున్నమామిడ్వీ కొమ్మమీద గూళ్ళు రెండున్నాయి (బాలమిత్రుల కథ), అన్నయ్య సన్నిధి, అదే నాక్సు పెన్నిధి, కనిపించని దైవమే ఆ కనులలోన ఉన్నది (బంగారు గాజులు) వంటి మంచి పాటలెన్నో చతురస్ర గతిలో స్వరపరిచినవే.

ఇవన్నీ పరిశీలిస్తే ఒక్క విషయం ప్రస్ఫుటంగా గోచరిస్తుంది - నారాయణరెడ్డి గారి కలంలో లయ హొయలు చిలికిందని, తాళ మర్మజ్ఞుడైన కవి గళంలో కవిత వివిధ గమనాలలో వైవిధ్యం చూపిందని.

చలనచిత్ర గీతాలు, లలిత గీతాలు మాత్రాచ్చందోబద్దమైనవి, త్రిశ్ర చతురస్ర, ఖండ, మిశ్ర సుక్షీర్ణ గతులు మాత్రా చృందోరీతులు వీనిలో కర్ణాటక సంగీతంలో తప్ప సంక్షీర్షగతి (9 మాత్రలు) లలిత సినీ గీతాలలో కనిపించదు. దానికి కారణం

ఆ గతిలోని సంక్లిష్ట లక్షణం. ఒక గతిలో వ్రాసిన పాటను మరో గతిలోనికి సంగీతకారులు మలచుకునే పద్ధతి ఉంది. త్రిశ్రగతిలోని పాటను చతుర'స్రగతిలోనికి ఖండగతిలోని పాటను చతురస్రగతిలోనికి గాని, త్రిశ్రగతిలోనికి గాని శ్రుతి సుభగత కోసం మార్పు చేసే విధానం ఉంది. ఇలాగే తక్కిన గతులను కూడ ఒక మాత్ర పెంచడం వలన, కుదించడం వలన గతి మార్పు సంభవిస్తుంది. అంతేకాదు ఒకే పాటలో రెండు గతులు ప్రవేశపెట్టిన రచనా విధానం కూడ డొ! సినారె గారి రచనలలో కనిపిస్తుంది.

ఏది ఏమైనా ఈ వ్యాసంలోని సారాంశం నారాయణెడ్డి గారి రచన ఏ గతిలో ఉన్నదన్నది వివరించడమే కాకుండా సంగీత దర్శకులు దానిని ఏ గతిలో వినిపించారన్నది కూడా వివరించడం జరిగింది. ఇది వారి కవితలోని లయాత్మకత,

ఈ విధంగా నారాయణరెడ్డి గారు ప్రతి పాటనూ ఒక రత్నంగా తీర్చిదిద్దడానికి, ఒక శిల్పంగా మలచడానికి ఎన్నో రకాల నిరా శైణ సమతలను పాటించి రచిస్తారు. కనుకనే సౌష్ట్రయుతమైన లయ ఆ పాటలో సాక్షాత్కరిస్తుంది. ఆ పాట సంగీత దర్శకులు ట్యూన్‌ కట్టడానికి, గాయకులు, పాడటానికి ఎంతో అనువుగా ఉంటాయి. (ప్రణయ గీతమైనా, యుగళ గీతమైనా, ఏకగళ గీతమైనా (సోలో), జావళి అయినా, క్షబ్బు డాన్స్‌ పాట అయినా, హాస్యపు పాట అయినా, జానపద గీతమైనా వారు రాస్తేనే జనంలోకి వెళ్తుందనే నమ్మకం దర్శక నిర్మాతలకు, సంగీత దర్శకులకు ఉన్నది. సాహిత్యపు విలువలతో పాటు, జనరంజకమైన, రాగమయమైన, రస రమ్యమైన, పాటలు సహస్రాధికంగా రాశారు వారు. అందుకే డాక్టరు జి. చెన్నకేశవరెడ్డి “గగనవాణికి గడియ గడవదు వారి పాట వినిపించకపోతే. తెలుగు చెవికి పూటగడవదు వారి పాట వినకపోతే” అన్నమాటలు అక్షరసత్యాలు.

ఐదన అధ్యాయం లయావలోకనం

లఅలయావలోకనం

మొదటి అధ్యాయంలో నారాయణరెడ్డి గారి జీవిత రేఖల్ని స్పృశించడం జరిగింది. ఆయన లయ పట్ట ఆకర్షితులై పాటబాటలో పయనించిన తీరును వివరించడం జరిగింది. ప్రజ్ఞావంతుడైన కవి కవితారంగంలో తన స్టానమేమిటో తెలుసుకొని ఆ దిశగా తన గమ్యాన్ని తన గతిని మలుచుకున్న తీరును వివరించడం జరిగింది. సప్తతి సంవత్సర సందర్భంగా ఆయన రచనల సంపూర్ల సంకలనాన్ని 18 సంపుటాలుగా వెలువరించడం జరిగింది. ఆ సంపుటాలు ఆధారంగా ఈ పరిశోధన విశ్తేషణ కొనసాగింది.

ఈ పరిశోధన ప్రధాన శీర్షిక “సినారె కవిత - లయాత్మకత.” నారాయణరెడ్డి గారు గేయ కవితా సంపుటాలు వచన, కవితా సంపుటాలు సమానంగా వెలువరించినా ఆయనకు ప్రధానంగా పేరు వచ్చింది గేయ కావ్యాలవల్లే. ఆయన వచన కవితా సంపుటాల్లో కూడా చేయ గతులను ఏరుకోవచ్చు. కనుక సినారె కవితలో లయాత్మకతను నిరూపించడానికి దానిని గేయ కావ్యాలకు, లలిత చలనచిత్ర గీతాలకు పరిమితం చేసుకోవడం జరిగింది. గేయ కావ్యాలలో జాతిరత్నం కా, వ్యంలో గేయం, వచన కవిత సమాంతరంగా సాగాయి. కనుక జాతిరత్నం కావ్యంలో వచన కవిత్వంలోని గేయగతిని ప్రధానీకరించి చెప్పడం జరిగింది. దీనిని బట్టీ ఆయన మిగతా వచన కవితా సంపుటాల్లో కూడా వచన కవిత్వంలో గేయ గతులను పరిశీలించడానికి ఈ పరిశీలన ఒక మాదిరిగా పనికి వస్తుంది. గేయకావ్యాల్లో లయ

కధాసన్నివేశాల కనుగుణంగా పాత్రల మనఃస్టితి ప్రదర్శ్భ్శనకనుగుణంగా పోషించిన తీరును విశదీకరించడం జరిగింది.

నాలుగో అధ్యాయమైన 'లలిత గీతాలు - లయాత్మకత'లో లలితగీతమంటే ఏమిటో నిర్వచించి నారాయణరెడ్డి లలిత గీతాల్లో గతికి ఒకటి రెండు లలిత గీతాలు తీసుకొని వాటిలో లయ నిప్పన్నమైన తీరును వి్షేషించడం జరిగింది. లలిత గీతాలలో ప్రాచుర్యం పొందిన వాటిలో కొన్ని తదనంతర కాలంలో చలన చి(త్రాల్లో చోటు చేసుకొన్నాయి. లలిత గీతాల రచన నారాయణరెడ్డి గారికి సినిమా కవిగా చక్కటి నేపథ్యాన్ని సమకూర్చిన తీరును వివరించడం జరిగింది.

నారాయణరెడ్డి గారు నాలుగు దశాబ్దాలుగా కొన్ని వేల సంఖ్యలో బహుళ జనాదరణ పొందిన పాటలు రాశారు. వాటిలో గతికి మూడింటిని ఎన్నుకొని లయ నిర్వహణ పద్దతులు, సంవిధానాలు సవివరంగా పరిశీలించడం జరిగింది. ఈ పరిశీలన వల్ల నారాయణరెడ్డి గారి పాటలకు అంతటి (ప్రజాదరణ కలగడానికి మూలకారణం లయాత శకతే అనే విషయం స్పష్టీకరించడం జరిగింది.

ఉపయుక్త గ్రంథ సూచిక

ఉపయుక్త గ్రంథాలు (సినారం రచనలు)

1. బుతుచ(క్రం ద్ద కర్పూర వసంతరాయలు ర జాతిరత్నం ఉ*ఉ,.. తెలుగు కవిత - లయాత్మకత

2. _ నాగార్జున సాగరం - (రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మగారి పీరిక) 6, నారాయణరెడ్డి గేయాలు 7... పగలే వెన్నెల (యువతి భారతి ప్రచురణ)

3. _ పాటలో ఏముంది నా మాటలో ఏముంది (ప్రథమ భాగం)

4. _ పాటలో ఏముంది నా మాటలో ఏముంది (రెండవ భాగం)

5. భూమిక 11 రామప్ప 12, విశ్చనాధనాయడు

6. సమీక్షణం

7. సినారె గీతాలు ఉపయుక్త (గ్రంథాలు

8. అమరకోశం

9. _ఆధునికాంధ్రగేయ కవిత్వం - డాః జి. చెన్నకేళవరెడ్డీ

10. కృష్ణశాస్త్రి వ్యాసావళి - దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి

11. ఛందః శిల్పం - డా పొటిబండ మాధవ శర్మ పకలో

12. ఛందో దర్పణం - అనంతామాత్యులు (గిడుగువారి పరిక

13. తీరం వెంబడి - డా॥ బి. చెన్లకేశవరెడ్డి లారా

14. తెలుగు ఛందో వికాసము - డాః కోవెల సంపత్కుమారాచార్య చొర్య్‌

15. తెలుగు ఛందస్సుపై కొన్ని వెలుగులు - డా॥ కోవెల సంపత్కుమారొ

16. తెలుగు ప(త్రిక

17. తెలుగులో లలిత గీతాలు - డా॥ వడ్డేపల్లి కృష్ణ

18. నారాయణరెడ్డి కవిత్వము సంప్రదాయము - డా॥ జి. గో వర్దన్‌

19. నారాయణరెడ్డి సాహితీ మూర్తి - డా తిరుమల శ్రీనివా సొచార్య 27... నాట్య శాస్త్రం - భరతుడు

20. నిరుక్తం - యాస్కుడు

21. వాల్మీకి రామాయణం

22. సారస్వత వ్యాసములు (నాలుగ్‌ సంపుటం) జం, నట్రూణో 31 సాహిత్య చరిత్రలో చర్చనీయాంశాలు - డా జి.వి. సుబ్రహ్మణ్యం

23. మాత్రిక ఛందో వికాస్‌ (హిందీ) - డాః శివానంద ప్రసాద్‌

24. గీగీ30లడ! 01 ౧౩౪౦౧౦1౦౮౪ - ౮4౬ 5/04

25. &ి51164/ 01016168 - 76. అగా౭గర 3ఉ (1౧60 (౧౭1 రష(66 3-8-1997

26. 05% [౧౦౧౧ తీర2౧066 ఓ62గ౪౩ ల|౦౮00౧2౧%/

27. 28016 0౭౧16౧4౧/ ౪014016 - 1961

28. ౪1/ఆ09165 (1164 ౧/06 1౦40౧2౧ రారారా

అయ నిర్ణయంలో ఉపకరించిన ముఖ్యమైన చలన చిత్రాల ఆడియో క్యాసెట్లు స అర

అమ్మమాట

చెల్లెలి కాపురం

ఏకవీర

విచిత్రకుటుంబం

సతీ అనసూయ

గులేబకావళికథ

పూజాఫలం

బందిసోటు

నిప్పులాంటి మనిషి

నిర్దోషి

తూర్పు - పడమర

హాసం ప్రచురణలు ఎందరో మహానుభావులు - అద్భుత సంగీత విద్వాంసుల అజ్ఞాత జీవిత చిత్రాలురచన: తనికెళ్ళ భరణి పేజీలు: 176 వెల: 70 రూ॥లు. అచలపతి కధలు - 18 ఉద్‌హొస్‌ తరహా హాస్య కధలు రచన: ఎమ్బీయస్‌ ప్రసాద్‌ పేజీలు: 1386 వెల: 50 రూ॥లు. జంధ్యామారుతం-1&2, జంధ్యాల సినిమావలోకనం రచన: పులగం చిన్నారాయణ పేజీలు: 186, 144 వెల: ఒక్కొక్కటి 60 రూ11లు- హ్యూమరథం-1&2, సినిమా నిర్మాణంలో చమత్కార ఉదంతాలు రచన; రావి కొండలరావు పేజీలు: 120, 120 వెల: ఒక్కొక్కటి 50 దూః॥లు. కిశోర్‌ జీవనర్వురి - నట గాయకుడు కిశోర్‌కుమార్‌ నవరసభరిత జీవిత చిత్రణం రచన; ఎమ్బీయస్‌ ప్రసాద్‌ పేజీలు: 144 వెల: 60 రూ!(లు. కోమలిగాంధారం - పురుష సమాజం పోకడలపై నేటి మహిళ సన్నాయి నొక్కులు రచన: మృణాళిని పేజీలు: 152 వెల: 50 రూ॥లు. నవ్వుటద్దాలు - చమత్కార పద్యాల అందాలు చూపే అడ్డాలు రచన: ఆచార్య తిరుమల పేజీలు: 152 వెల: 60 రూ॥లు. పద్మనాభం ఆత్మకథ - వోస్తనటుడు, నిర్మాత దర్శకుడు పద్మనాభం ఆత్మకధ పేజీలు: 48 వెల: 20 రూలు మా మామయ్య ఘంటసాల - సావిత్రీ ఘంటసాల స్మృతితరంగాలు సేజీలు: 48 వెల: 25 రూలు టామ్‌సాయర్‌ సపంచయాత్ర - మార్క్‌ట్వేన్‌ అనువాడం॥ నందూరి రామ్మోహనరావు ఆ శ్లేజేలు: 72 వెల: 35 రూలు డాక్టర్‌ దూలిటిల్‌ - అంగ్లసినిమా వెండితెర నవల - ఎమ్బీయస్‌ ప్రసాద్‌ పేజీలు: 56 వెల: 25 రూ|లు అనుపమ గీతాల తిలక్‌ - దర్శకనిర్మాత తిలక్‌ జ్ఞాపకాలు రచన; వనం జ్వాలా నరసింహారావు పేజీలు: 92 వెల: 45 రూ॥లు చమాయాబడార్‌ - సినిమా తీసేవాళ్లపై సెటైర్‌ రచన: స్వామి చిత్రానంద పేజీలు: 96 వెల: 40 రూలు హిందీగేయవైభవం - 1 - రఫీ పాడిన 16 పాటల అర్థాలు, సందర్భాలు రచన: పి.వి.సత్యనారాయణ రాజు గ్రాంఫోన్‌ రికార్డులపే ముందుమాట: దా॥కెవి.రావు పేజీలు: 96 వెల:క0 రూ॥లు విద విజయావారి సినిమాలలోని పాటల కధా-కమామీషూ రచన: యస్‌.వి.రామారావు పేజీలు: 156 వెల: 75 రూ1లు పొగబోతు భార్య - అలూమగలీయంపై హాస్యకథలు రచన: ఎమ్బీయస్‌ ప్రసాద్‌ పేజీలు: 88 వెల: 40 రూ॥లు సినీ గీతవైభవం - తెలుగు సినిమాపాటను సుసంపన్నంచేసిన వారి జీవనచిత్రాలు రచన; యస్‌.వి.రామారావు పేజీలు: 156 వెల: 75 రూలు త్వరలో స్వర సామ్రాజ్జి - లతామంగేష్కర్‌ జీవితగాధ ___బందూకతకితలు - హాస్యకధా సంపుటి ఇ స్ట గూ, హే మీలా ఎ. ర్‌ం శమ థ్‌

. ఇతర రచనలు ; - గీతా రామం ల్ల కవితాకల్హారం ను. . హృదయ రాగం న్‌్‌ శ్‌ మనిషి ఎటిగితే , , స్వతంత్ర బంగ్లా - య. సహజీవనం డా ॥ఎం.3.రాము హంసదూత్యం మొ॥ నవి “రసమయి వ్యవస్థాపకులు అధ్యక్షులు జవహర్‌ బాలభవన్‌ పూర్వ సంచాలకులు శ్‌ తో టలో నా రాజు తొంగి చూసెను నాడు' (“ఏకవీర”)

• ఈపాట. శ్రుతి రమ్యతను, భావసొకుమార్యాన్ని పాదుగుకోవడానికి - ఒకే రకమైన కొల్లతలున్న పదాల (ఒకే రకమైన. గణాల) అవృత్తి అధికంగా వుండడమే! “నన్ను దోచుకుందువటే వన్నెల దొరసానీ' (“గులేబకావళి కథ”) పల్లవిలో అన్ని పదాలు దాదాపు త్రిశ్రగతి మాత్రాపదాలు-చివర “నిన్నే నా అనే షణ్మాత్రాపదబంధం కూర్చడం జరిగింది. (క)ర్బూర అనే పదంలోని “కి అక్షరాన్ని అనాహతంగా (06016 0620 ఉచ్చరించాలి. అప్పుడే గతి కుదురుతుంది. “పగలే వెన్నెల - జగమే వూయల' (“పూజాఫలం”) పల్లవి రచన చతుర్మాత్రా గణాలతో సాగినా, చరణాలు త్రిశ్రగతిలో - నడిచాయి. మూడు చరణాలలోని మొదటి. రెండు పాదాలలో అన్ని పదాలు , సరిగ్గా మూడుమాత్రలకు తెగుతున్నాయి. “స్నేహమే నా జీవితం, స్నేహమేరా జీవితం” (“నిప్పులాంటి మనిషి”) ఖవ్వాళీ తరహాలో రాసిన యీ గీతంలో మొదటి రెండు చరణాలు లయరహితంగా సాగే సాకీతో వున్నా దాన్ని గాయకుడు మసీదు ఆజా(పాడే)రీతిలో ఒక్క వూపుతో ఉచ్చస్వరంతో ఎత్తుకోవడం జరిగింది. ఆ తర్వాత పదాలు 'మిద్దెలొద్దూ మేడలొద్దూ” అంటూ మిశ్రగతిలో నడుస్తుంది. దానిని పునరుక్తం చేసినప్పుడు చతురస్రగతిలో పరవళ్లు తొక్కుతుంది. రెండు తాళగతుల్లోనూ సరిపోయే విధంగా పై పాటలో పదజాలం కూర్చు వుండటం గమనించదగిన విశేషం! , ఇలాంటి విశేషాలెన్నో! = ప్రచురణ కర్త ]