Telugu saraswathe kantaabharanamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

జ్యో ఏకే లో శ నరన్వతీ కంఠాభరణము [ప్రవ సంపుటి] నంస్కృృత మూలము : ఛారాథీశ్వర "శ్రీ భోజదేవుకు ఆంద్రీక ర్త -- వ్యాధ్యాత : “స్ఫూ కి శ్రీ" శ్రీ టి. భాస్కరరావు, ఎం. ఏ, రార సాహిర్‌ అకిదమి న ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాపాత్స అకాడమి కళాణనన్‌ -ఫెఫాబాదు,

క54గ45ళ/47! గషగి7గ48 014కి సిడి గ! (151 ౪0[0గ6) = శీ 500% 0" నం06169 1౧ 5409674 9౪ గగ0ం 80008 (11060104%/ 4.0) ౪16" 61060 0914600 2౧6 ౧0[1గ౭౧(8౧/ 9౪ 5౯ 7. 8[8ట68 ౧80, గగ, 4, (9000471; 5గ), 560 07 ౬6016187. 4 6 0011668, 66౧౧౦౧ ఇనా భాతా నాకనా నాననా వాలినా భకాషులానున నానా నాతల న్యాన కూకూ నననా ననిన నానునానానా కునననినాకలా న ననా లను నాలను నానా నన పనన గానేసవనాయా మగధను కు ానా మననవ మినలలు మనసానునుతనషాలననా. ల మ స అం్భధ్యవబేశ్‌ నాహిత్య అకాడమా ఖీ పహూదనాబాదు - 500 004 ట్ర తి రష ౦ //1

(వచురణ : శీతి1

[వదధమ మ్ముదణ వ 1089

(ప్రతులు : 000

వెల; రూ. 16-00 నా. 7 మ జ ౮ (41 వ...

(6 స న.

వ్రవలప 1 న క్‌ు (| బ్‌

ఆం్భధ్మపబేశ్‌ సాహిత్య అశాడనివణయడడల్‌

కళాభవన్‌, మె ఫావాద్‌,

హైదరాబాదు - 500 004

ముద్రణ :

వికాస్‌ విన్‌, గుంటూరు 9 110 6౪91109101 18613 81 €౦౧695810౧81 68.

నరన్వతీ కంఠాభరణము తొలిపలుకు సాహిత్య స్వరూపాన్ని సాహిత్య పమాణాలనూ, విశేషించి భారతీయ సాహిత్యాత్మను తలస్పన్శిగా అవగతం చేసుకోవవాసికి సాహిత్య శాస్త్ర సపిచయం అవసరం, పరిశోధకులకళా, రచయిత లకూ, పండితులకూ సాహిత్య శాస్త్ర గంఛాలు కరదీపికలు. ఏటిని ష్టుకునే తీరునుబట్టి, చూసేవాని కనుదూవుకలిమిని బట్టి, ఇవి “వెలుసులను (గువ్యు సర స్తూజింటాము. ఇవి మాగ్దదర్శక సూ తాలు, రెచయితలకు సంకెళ్తుకావు; ఇాసనాలుకాొవు. సాహిత్య తత్యాన్ని పహృదెయ పండితులు. పరిశీలించిన తీరు తెన్నులు. తమ రచనలను మరెంత క క్తిమంతంగానూ, మరింత సర్దుష్టంగానూ, మరింత నూత్నం గానూ. రూపొందించుకునేందుకు. ఇవి తోడ్పడగలవనడంలో సంచేహం ఉండకూడదు. రచయితలకూ, సహృదయులకూ 'సేతువులనదగిన ఈ సాహిత్య శాత్రు ట్రంథాలు "తెలుగులో కూవా కొన్ని శతాభ్టాలనుంచి జు సున్నమాట నిజమే, అయినా సంస్కృత భాషలో వెలసిన పాహాత్య తూ గంభథాలే (పామాణీకమైనవిగా ఉంటూ ఉన్నవి. శె కారణఎచేత సాహిత్య అకాడమోా సంస్కృతభాపలోని నాహిత్య పాసు గంధాలకు సరళ మ్రైన పద్ధతిలో "తెలుగులో వ్యాఖ్యానాలు వాయించి. _పకటి స్తున్నది. ఇంతవరకు *కా ప స్వ రూపమ్‌, రసగంగాధరం, కావ్యాదఎ ౪” అకాడమి పఠిత్సిలోకానికి అందించింది. ఇప్పుడు భోదిబేవుషి “సరన సతీ కంఠాభరణాన్ని” అర్యధ వ్యాఖ్యాన ఓహాతంగా సమక్చి స్తున్న దిం

జ భోజేవుడు మహాకవి, అశేమ శముమీ సంపన్నుడు, బహు అ వ్డీ సవర న ఇస్తు. విజ్ఞాన నిష్ణాతుడు కవిత్వం, సాహిత్య సర్యాల్నోదనం న్ధాకరణం, జ్యోతిషం, యోగం, ధర్మశాస్త్రం: వె ద్యం, తుళ్వ శాస్రం ఇత్యాది విషయాల రచనలతో సంక్కృృత వాజ్మయాన్ని మనుష చేసిన సకలకళౌనిష్ణాతుకు, అతని “సరస్వతీ కంఠాభరణం” సమ్మగ మైన వి సృతేమైన సాహిత్య షూ త్రంధం. శృంగార (కాళము కూడ భోజుని (పతిభా పాండి త్యాలకూ, సహృదయ వివేచనకూ _పతీక, అయితే గీవ్యాణభామతో గట్టి పెచయం లేనివాళ్ల్ళకు “సరస్వతీ కంఠాభంణంి అంభేంచూదయమే. సాహిత్య సమాలోచనకు పరమ (వ్రనూణమైన ఈ గంధాన్ని చక్కని. తెలుగు వ్యాఖ్యతో నెలయించి రచయితలకూ, వి ద్యా ప లకూ, పరిశోధకులకూ తోడ్చవాలని సాహిత్య అకాడమి తలపెట్టింది. గుంటూరు. ఎ. సి, కాలేజీలో అఆ౦[ధోపన్యాసకు ఖై న శ్రీ టి. భావరకావు (స్ఫూకి శ్రీ గారు తమ చిరకాలాధ్యాప నానుభవాన్ని. ఉపయోగించుకొని భోజుని “సరస్వతీ కంతా భరణానిక సరళమైన తెలుగు వ్యాఖ్యను సమకూర్చి అకాడమిక్‌ (వచురంచే అవ కానాన్ని కల్పించి విద్యల్లో కానిక్కీ సపహృదయులకూ, వీద్యా్థ్థాలకూ కృతర్ణ తాప్మాతుళై నారు, ఇది మొదటి సంవుటం. " మొత్తం మూడు సంపుటాల్లో ఈ (గంథం రూవుదిద్దుకుంటుందిన ఈ టి. భాస్కరరావుగారికి అంధ వేళ్‌ / సాహిత్య అకాడమూ పవమాన ధన్య వాదాలను సమర్ప్చించుకుంటున్నాను,. _ మైదానాదు అరివెంటి కృష్ణమూర్తి 7-8-1989 ఇ ౨ కార్యదర్శి

కృత జ్ఞ త

నన్నయభట్టంయే నాకు చాలా ఇష్టం, ఆ యిష్టమే 'నన్నపోర్యుని నాటకీయత “నన్నపార్యుని ఛందోయోగం” అన్న వ్యాసాలుగా రూపుదిద్దుకుంది. ఆ తరువాత నా దృష్టి నాకర్షించినవాడు “ఉమరుఖయ్యాము, ఆతని రుబాయీలు చదివి చదివి కొన్నింటి నెన్నుకొని “మధుపాలికి గా అనువదించాను. (గంథమంత పీఠికనుకూడా సంతరించాను. అన్నటికిగాని నంతృ ప్తి కలుగలేదు, ఈ యిద్దరూ పదకొండో శతాద్దంవారే, అందువల్ల ఆ శతాబ్దంమీదనే ఒక అభిమానం ఏర్పడింది.

అలలకార శాస్త్ర[గంథాలు సపెక్కింటిలో భోజదేపుని పరామర్శ ఉండడమూ, అదికూడా ఎంతో (ప్రళంసాత్మకంగా ఉండడమూ గమనించాను. ఇతడుకూడా పదకొండో శతాబ్దంవాడే, ఆ శతాద్దింమీద ఏర్పడ్డ అభిమానం మరింత గట్టిపడింది, “సరప్వుతీ కంఠాభరణం” మా కళాళాలా (గంథాలయంలోనుంచి తెచ్చి చదివాను. థోజదేవుని విశిష్టత స్పష్టంగా విడమరిచి చెప్పగలిగినంతగా గోచరం కాకపోయినా, ఆ వెలుగులకొసలు నన్ను పులకితుణ్ణీ చేశాయి. “ఈ ంథాన్ని ఆంధరీకరించాలి? అని నిర్ణయం చేసుకున్నాను. కాని యింత పెద్ద (గంథాన్ని అనువదించడం మాటలా? అచ్చువెయ్యడం మాటలా? ఈ (ప్రశ్నలతో నిర్ణయంలో కొంత సడలింపు కలిగింది. కొంత పరుదుబాటు అవసరమయింది. పంచమ పరిచ్చేదం మాత్రమే ఆనువదించాలని అనుకున్నాను. దీనిక్‌ తగినట్లుగా మూల(గంథాన్ని కొంతవరకూ ఎత్తి (వాసుకున్నాను, అనువాదం ప్రారంభింపకముందే అక్షిరోగం తటస్టపడింది. దాడావు రెండు నెలలపాటు పఠనాదికానికి అవరోధమేర్పడింది. దానితో అప్పటి చా ప్రయత్నం కూడా అవరుద్దమయింది; కాలంతోపాటు కరిగిపోయింది. ఇది ఇరవైయేళ్ల క్రిందటి విషయం,

చం(ద్రాలోకంలోని పంచమ మయూథానికి “చంద్రాలోక నమున్మేషం” అన్న "పేరుతో వ్యాఖ్య (వ్రాశాను. అలంకారశాస్త్రక్షేత్రంలో తొలిసారిగా హస్తచాలనం చెయ్యడం ఈ (గ్రంథంతోనే జరిగింది. ఇది విద్యార్థుల అవసరాన్ని తీర్చడమే కాకుండా విద్వాంసుల ఆమోదాన్నికూడా నంపాదించుకుంది. (వ్రాసిన (గంథం

&

వాసికెక్కిందన్ను తృ వ్రికలిగి౦ంఒ, (గంకాన్ని నమ్యగంగా అనువాదం దెయైరాదు?!? ఇ మొదలుపెట్టారు. సరస్వతీ కంఠాళభరణం నా హృదయంలో (ప్రతిఫలిరిచిరిద్లి

“వ్రాయాలని అనుకున్న నమయంలో మొదలు పెట్టకుండా నే ముగివీపోయింది. అది నావల్ల కావలనిఉంటే అప్పుడే అయితందేది. ఇప్పుడుకూడా అళకీ' అనే వినృహ నా ఉత్సాహంమిద నీ్మ్‌ చిమ్ముతూనే ఉంది, (వాయాలన్న క! బలపడుతూనే ఉంది. ఆ ద్వంద్వడోలికలో కొన్నాళ్లు అటూ ఇటూ ఊ "నా, (ాధూలన్న సంకల్పమే గెల్బుపొందింది. శేవలమూ అనువాదం మాత్రమే కౌక, తగుమాత్రంగా వ్యాఖ్య కూడా చేర్చాలని నిర్ణయించుకున్నాను. వ్యాథ్యాతృశిరో మణి మల్లివాథసూరి 'నామూలం లిఖ్యతే కించిన్నాన పేక్షిత ముచ్యతే అని (ప్రతిజ్ఞపట్టి నిర్వహించాడు. ఆయన నీడలో మూలంలో లేనిది వ్రాయకూడదనీ, అపేక్షీతం విడువహూడదనీ, అనపేక్షితం తడువకూడదనీ (ప్రతిజ్ఞగా కాక్క ఆదర్శలిగా నిలుపు కున్నాను. ఆదర్శం ఉన్నతంగా ఉండడం అభిలషణీయ మేకదా।

మూలంలోని కారికలనూ, ఉదాహరణలనూ, వృ త్తినీ కూడా నచనంలోనికే అనువదించాను, చాలాచోట్ల మూలంలో ఉన్న పదాలనే యథాతథంగా ఉపయో గించాను. నా అనువాదాన్నిబట్టి మూలాన్ని ఆవగాహన చేసుకోవాలనుకునేవారికి, అది వీలుగా ఉంటుందని నా అభిప్రాయం. నంస్కృతానభిజ్ఞులకు సైతం ఈవిధంగా సౌకర్యం కలిగించవచ్చు నని నా అభిలాష, ఇట్టిచోల్ల (ప్రతిపదార్థం వాయడం మంచిదే, కాని (గంథవి స్తరణభఖీతి నాకు హెస్తనిగళమయింది. మరీ, తిప్పనిచోబ్ల వ్యాఖ్యలోనే ఆపని ఒకవిధంగా నిర్వహించాను. వివరణాపేక్స లేనిచోల్ల వ్యాఖ్య ్రాయలేదు. మూలాన్ని వివరించడమే లక్ష్యంగా ఉంచుకోవడంచేత, ంథస లక్ష్యెలకే లక్షణం సమన్వయంచేసి చూపించాను, లక్షణం సంస్కృత భాషకే పరిమిత మైనప్పుడు తెలుగుభాషకు సమన్వయింపదగిన సదృశలక్షణం చెప్పాను.

(వ్రాస్తున్నప్పుడు ఎన్నో సందేహాలు కలగడం సహజం. నేనేమీ సర్వజుడివి కాను. శ్రీనాధుడు చెప్పినట్లు “సర్వజ్ఞ నామధేయము శర్వునికే, ఎంతటిపండిచులూ సళ్వజ్ఞాలు కారు, అల్బజ్జుడి నైన నాకు చెప్పగల అధికజ్ఞాలు ఆంధ్రదేశంలో అధికంగానే ఉన్నారు, అందువల్ల ఆయా వసహ్శుడళ $రోమణుల సహకారంతో బహెజ్ఞత నావహింపజేసుకునే అవకాశాన్ని వినియోగంచుకున్నాను. చా నందేహాలు

ళా విని ఓపికగా నాళు సమాధానాలు చెన్పిన పండిత వరేణ్యులు జమ్ములమడక

తి _శ్లేస కంటి సీలకంరళి మి" *కంటి లే -రిక్టిస రాయిణ: ఫ్ర పబృకులకు నా భక్రిపూర్వక కృతజ్ఞత ల్కుు (ప్రథమ పరిచ్చేదం రచన పూర్తి అయింది. ద్వితీయ పరిచ్చేదం సాగుతూఉంది. ఆ సమయంలో డాక్టర్‌ లూమాట్‌ దొణస్పగారిని కలుసుకోవడం తటస్పించింది, ఆయన యథాలాపంా “చురిప్పుడేం (వ్రాస్తున్నారు? ఆని అతగారు నన్ను, నేను సమాధానం చెప్పేలోపానే నాకు మిితులూ, వాకికి పరిళోధక శిష్యులూ ఆయిన డాక్టర్‌ నేతి అనంతరామళాన్తారు “సరిస్వతీ కంరాఖభరణం౦ంి అని చెప్పారు, “సాహిత్య అకామవారు (ప్రచురించాలని నిర్ణయించారు, మీరు వాస్తే కొ తవారిని ఆఅడగడమెందుకుః” అన్నారు, “నేనింకా (వ్రాయడం పూర్తికాలేదు. మొదటి పరిచ్చేదం మాత్రమే (బ్రాకాను” అని చెప్పాను. “ఆయితే మ విషయం అకాడమి వారికి (వాస్తాను. మరు అకాడమీవారికి (ప్రచురణ కిసారా? అని అడిగారు, “అకాడమీవంటి ఆధికారిక సంస్థ (ప్రకటిస్తే ఆది నా లద్భ్వమనుకుంటాను, అయితే నా వ్రాతప్రతి మ్‌ కిస్తాను. మరు పూర్తిగా చూచి, మీకు నచ్చితే అప్పుడు అకాడమీ వారికి వ్రాయండి, లేకపోతే వద్దు" అని చెప్పాను. ఆ తరువాత నేనునా (వొాతటపకిని ఆచార్య వొణప్పారి కిచ్చాను.. దాదాపు నెలరోజుల తర్వాత నా (వ్రాతప్రతిని తెచ్చుకున్నాను, కొన్నాష్టపోయాక డాక్టర్‌ ఇరివెంటి కృష్ణమూర్తి గారి నుంచి ఒక ఉత్తరం వచ్చింది-నా వ్రాత(ప్రతిని పంపించుమని, అఆ తరువాత ఆఅకాడటపీువారు చా రచనను అంగీకరిస్తూ, మిగిలిన పరిచ్చేదాలను కూడా తొందరగా పూర్తిచేయ వలసిందని ఆదేశించారు. డాక్టర్‌ ఇరివెంటి తమ లేఖలద్వారా నిరంతరమూ అందిస్తున్న ఉత్సాహ (ఫోళ్సాహాలవల్ల “సరస్వతీ కంరాభరణంి సమగ్రతను సంపాదించుకుంది, నా కోరిక మేరకు నా పర్యవేక్షణలోనే (గంథము[్రణ జరిగే యేర్పాటు చేశారు _ స్నేహశళీలీ సంతత కార్యశాలీ అయిన కృష్ణమూ ర్షీగారు. డాక్టర్‌ కృష్ణమూర్తి గారికి నా పౌహార్దపూర్వక కృతజ్ఞతలు, అకాడమీ కార్యవర్ష సభ్యులకూ, అకాడమీతో నాకు సదనుబంధాన్ని సంధించిన డాక్టర్‌ దొణస్పగారికీ నా హృదయపూర్వక ధన్యవాదాలు. ముద్రణ కార్యక్రమాన్ని చేపట్టి, పట్టువిడువకులడా సంతృప్తిగా నిర్వహిస్తున్న వికాస్‌ (పెస్‌ (గుంటూరు వారికి, తత్సృహకారులకు సామోద సాధువాదాలు, గుంటూరు/5.8-42 శా స్ఫూ ర్తి శ్రీ

నరన్వతీ కంఠాభరణము మూడు సంపుటములు శ (ప్రథమ సంపుటి ; (ప్రధమ ద్వితీయ పరిచ్చేదములు ఫు ద్వితీయ సంపుటిః తృతీయ చతుగ్గ థి పరెచ్చేదములు న తృతీయ సంపుటి; పంచమ పరిచ్చేదముం

ప్వ య౦వభ (పీఠిక) “పాధితం ఏిపితం దత్తం జొళం తద్యన్న కేనచిత్‌ కి మన్యత్‌ కవిరాజన్య క్రీఖభోబన్య _పశన్యశే? ఆని ఉదయవుర(నళ స్రీ చేసిన (సశంస. కవిరాజయిన భోజుడు ఎవరును పొథింవవిది సాధించెన్కు విధింవనిది విధించెను: ఇయ్యనిది యిచ్చెను, ఎరు గవిది మయెరిగను. భోజదేపుడు గౌన్ప విజేత యనియు, గొప్ప కానకు డనియు, మహాదాత యవియు, మహాజ్ఞాని యనియు కానవకారుని యభ్శిపాయము. “కవిషు వాదిము ఖభోగివు దేపావు (దవిణవత్సు నా ముపకారివు ధవిషు ధన్విషు దర్మధనేష్వపి జీతితలే నవా భోజసమో నృపః” కవులంషందు, వాదులయందుు భోగనంతులందు, దేహధారులందు, వైభవ వంతులందు. సజ్జనోపకొరులందు? ధనవంతులందు, విలుకారడయందు, ధర్మధనుల యందు భోజసమానుడై వ నృసాలుడు భూలోకమున లేడు - అవి యొక కవి (పశం సించెను. ఎందరో కవులు ఎన్నోవిధముళుగా (పశంపించిరి, విల్లాలు డను కలి “థోజ్బవదింధి మనుజ్దేర నొక మనోహర (గంథమునే రచించెను, సంస్కృతము నందలి సర్వ కవులను బల్తాలుడు భోజుని యాస్టానకవులుగానో, ఛో నమ్మా వితులుగానో చ్వితించెను చారితకముగా కాళిదాస భవభూత్కి నాణ, హర్షం మయూరాదులు నమకొలికులు కార్చు అయినప్పటికివి భోజకీర్తిని పరివేష్టించి యున్న (_వభామండలము చరితను 'వైతము మర్రపింవజేసినది ఇళ్లే సింధులుని (పింధురాజు) అనంతరము ముంజరాజు పరిపాలన మొనరించెనవి, థోజుని చంపించు టకు యత్నించెనని? దై వపళమున భోజుడు రాజ్యాలిషిక్తు డయ్యెనని భోజ్బపదింధ కథనము. శాననములనుబట్లీ చూడగా ముంజురాజే ముందుగా పరిపొలించినట్లు తెలియు , చున్నది. అతనిని క్రై లప్పడు (కీ. శ, 884 _ 987 సంవత్సరముల నడిమిభాగ

గ!

మున సంహరించెను. అప్పుడు ముంజరాజు తమ్మురై న సింధులుడు రాజై పరిపా లించెమ. వరిమళ కవి రచించిన నవపాహసాంక చరితమువందు పింధురాజు విజయ గాధలే చ్చితితమురైవవి. (కీ. ౪. 1809 నాటి దింస్వరః బేశ్మా కాననములు, (కీ. 1856 వాటి ఆయపింసణ ని మాంధాతశాననము సింధురాజు వాక్చతి (ముంజ లాజ్రా మరణానంతరము వరిపాలించినట్లు (ధువనరుచులున్నవి. అ పిమ్మటనే లోజ తాజు నూలవారీశ్వరుడుగా ధారానగరసింవానవము వధిష్టించెను. డాక్టర్‌ భండార్కర్‌ భోజరాజు వదునొకండవ శతాబ్లి పూర్వార్హమున వర్తిల్లినట్లు విర్ణయించెన. డాక్తర్‌ బహ్హర్‌ (క4ఏ1ల) భోజకొలనును మరికొంచెనము ముందునకు నెపైన,. రాజ తరంగిజీయందు “వ చ థోజనరేందళ్చ దావోత్కరేణ వ్యిశుతొ । మారీ టిన్మిన్‌ తటే చల్యౌ । ద్వా నాప్తాం కవి బొందవౌ” అన్న శ్లోకము కలడు, అతడును భోజ నరేంయ్యదుడుము దానో క్కర్షచేత వి,శుతులు: వండితులు; ఆ క్షణమునందు సమా మలు; కవి బాంగవులు - అని యర్ణము. “అతడు” అవగా కలశభూవతి యవి [కీ శ. 1002 దాటివ తర్వాతనే అతవీ వవంగము వచ్చును కౌదిట్టీ లోజభూపతి కూడ అవ్పటివాడై యుండవలయునని; లౌరవంచాశిక యందలి శోకఠ్రముమ భోజు ఈదాహరించుటచేత నీర్ణిణువి కాలముమబట్టికూడ భోజూ డవంతరురై. యుండవలయు వవి - అతని నాదము. డాక్టర్‌ కాట “అతడు” అన్నది అనంతుని పూచించుచున్న దవి; చౌరవంచాళికా కర్తృత్వ విషయము విశ్చితము కాదని చెప్పెన. అయసిం

వాడు (కీ శ. 1868 పాంతమున వేసిన కశాననముకలదు, ఇతడు ఫోజువి ప్యుతుడై యందు నవి, భోజావంతరము. వారసుడుగా పింవావనవనము వరిష్టించెవని చార్నితకుల విర్ణయను, థోజువ కావనములు కీ. ళ. 101%, 1021, 1085 నంవత్పరమురిలో వివి లలించికఏ. భోజరాజు చాలకౌంము వరిపాలించినట్లు చరికకారులు అంగీక తించుళున్నార్సు. కాబట్టీ క, శ. 1618 - [056 భోజువి వఠిపాంనక్రాలముగా విర యము చేయవచ్చును, క్‌ లోజుడు వరిపాలవ కాలములో ఉ శ్రర దక్షిణ (పాంతములతో 'పెక్కువర్యాయ

ములు యుస్థముచే వెమ, అతడు వర్మాకమశాలియెన వభువుమాతవ్సే కొదుః వెలయ చిమ! కా. క స్‌ రాజ్యమువందు "పెక్కు. విద్యాలయములను న ఉనాయ. వం టీ ఒక నగరమువు విర్మించెపు అవే౯ము శ్రంఆ౨. రారావగరమువందు లోబశాలా వరవ్వతీ

ట్‌.

దేవాలయము నిర్మించి, వాగ్దేవివి (వతిష్టించెను ఎనుబది నాలుగు విరుదములను రరించెనము; ఎనుబది నాలుగు _గంతములను రచించెను “ఇహ మా శిష్టోరోమజీ విథల విరవద్య విద్యావిర్మాణాపూర్వ (వజావతి _వచండ భుజదండ వరాకమార్డిత చతురశీతి బరుద(పకాశిత న్వకృత్యగంత సమాజః శ్రీ భోజరాజు” అవి సరవ్వతీ కంఠతాళరణ వ్యాఖ్యా నదునందు “ఆజడి వక్కాజీంచెమ. ల్రోజునకు రొజమృగాంక నమరాంగణ స్యూకధారం నరన్వత్రీ కంఠాభరణ, శృంగార(వకొళ - మున్నగు బిరుద ములు గలవవి, అవియే త దచిత (గంథవామములుకూడ నవి న్పష్టమగురున్నదిం చం(ద(వభామారి గచించిన *వభావకచరిత' మందు -

“అపొ హీ మాలవారీశో విద్వచ్చక శిరోమణి

శబ్దాలంకార దైవజై తర్క-శాప్త్రాణి విర్మ మేం

చికిత్సా రాజపిద్దాంత్‌ తరువాప్తూదయావి చ

అంక కాకుని కొధ్యాత్మ స్వప్నసామ్ముదీకౌణ్యపిజ

ఆగంథా వ్నిమి త్త వ్యాఖ్యాన (వళ్న చూడామణీ విహ

వివృత్తిం చాయ సద్భావేఒర్టకాఫ్రం మేఘమాలయా॥

అవి భోజుడు రచించిన వివిధవిషయముల (వస్తావనము కలదు. మదరామ విశ్వవిద్యాలయము సర్‌న్వతీ కంఠాభరణము ( వ్యాకరణము) నందు ల్రోజువి _గంతము లను వర్గీకరించి (వదర్శించెను. “పాహిత్యము : పాలికథ శృంగారమంజరి? వి కాంతివిద్యావివోదము. పాహత్యవిమర్శ : నరన్వతీకంళాళలరణము, శృంగార వకొళము- వ్యాకరణమి : వరన్వతీ కంఠాభరణము. విఘంటువు ఏ అమరవాాఖ్య; నంయమివామమాలిక. ధర్మశాఫప్రము , రాజమారాండముం యు క్రి కల్పతరుప్పు వ్యవహార నముచ్చ యము రళ్నమాల జాతి షము ఏ _లాజమృగాంకము? విద్వజ్ఞనవర్తి ళము, భుజఐలి వివంధము (చళ్నచింతామజణి

యోగవణ £ యోగమ్మ్యాకవృ త్తి.

గతి

వెద్యము. : రాజనృగొంకము, చారుదర్యం ఆయర్వేద సర్వస్వము. వేజానశావ్రమ నమరాంగణ మూ తధారము, శాలిసళో కోన్నయమను ఇ వము | త్వ్వ(వకౌళ ముం వంగీఠతము 2 గీక్నాపకొశము, (కొందర భావము)”

డాక్టర్‌ కాణే భూపాలకృత్య ననుచ్చయము భుజబలలీమము రాజనొ క్రం తము - లక్న ధర్య్మశాప్ర (గంథములను; రాజమా ర్తండము -- అన్న 'పపేరుళో ఒక వై ద్యశాష్ర్రగంఠమును, ఒక యోగమ్యాత వివరణను 'పేర్కొనిరి. పై పట్టిక యందున్న ప్యవహారసముచ్చయమే భూపాల కృత్య సముచ్చయము కొనవచ్చును. ళుజిబల విదింధ మన్న జొతిషగంథము సట్లికలోమన్నది; భుజదబలఖీమము ధర్మ శావ్ర _గంథ మగుటఎత లిన్నము కానచ్చును పట్లికయందలి యోగసూ(తవృ త్రికే “రాజమా ర్తండము అవి శ్రేరుండి యుండవచ్చును. ఒకే సేరుతో వేర్వేరు విషయ ములపై వేర్వేరు [గళఠములు (వాయుట భ్రోజుని యల”ాటు. మొ _త్తముమీద ఇడవదియైదు _గంభనులు భ్రోజరచితములు తేలుచున్నవి. ఇవికాక చంపూరామా యణము నుపసిర్ధమే,. ఇంక మిగిలిన _గంథము లేనో, యేమైవవో కాలమే చెన్ప నలయును,

థోటెదేవుని అలంకౌర్శగంథములలో మొదటిది నరన్వతీ కంరాళృణము ఇది 'పేష్కు వర్యాయములు ముద్రికమయినది (కీ శ 1882వ సంవత్సరమున ్రీ ఆవందరామ్‌ బారువా పీశికతో వారణాసి నుండి (వకటిఠతమయినది 894లో శ్రీ జీవావంద చిద్యాసాగర్‌ కలకత్తా నుండి ద్వితీయ వంస్కరణమిను (వకటిం చెను ((పథమ సంస్కరణను శేదీ తెలియదు). ఇందు మెదటి మూడు పరిచ్చేదము లకు రత్నేళ్వర విరచితమైన రళ్నదర్చణ వ్యాఖ్య యన్నది. చతుర్ద సంచను పరిచ్చేదములకు శ్రీ జీవానందసాగర ఏిగ్రచిత వ్యాఖ్య యున్నది, (కీ.శ 1926లో విర్ణయసాగర మ_దజాలయము వారి వరన్వతీ క౦ఠాళభరణము ముదితమయినది. ఇందు మూడు సరిచ్చేద ములళు రత్నదర్పణ వ్యాఖ్య యున్నది, చతుర్జవరిచ్చేదము నకు జగద్ద్ధర విరచిత వ్యాఖ్య చేర్చబడినది “రామసీరవూ విరచితయా తృతీయ వరిచ్చేదాంతయా అగద్ధం విరచితయా చ చతుర్ణపరిచ్చే. టీకయా సవాఠకమ్స్‌” అని ముఠిషృళమునందు వ దిళఠము-. రామసింహుకు చుశోరాజు. కారయితయీ కాని కర్త కొడు, తృతీయసరిచ్చే దాంతమున్లందలి గద్య యా ఏషయమును స్పష్టముగాన్లే

లలి

వెల్ల డించుచున్నదీ. “ఇతి శ్రీమవ్మవారాజ (శ్రీలామసిం హీన మహామహోపాధ్యాయ మనీషి రత్నేశ్వరేణ విరచయ్య (వకాశికే దర్పణాల్యే నరన్వతీ కంళాలరణ వివ రజేఒర్జాలంకార _నృుతీయఃపరిచ్చేదః నమా వ్ర?” అనీ యున్నదీ, రామసింహుడు పదునాలుగవ శకాబ్రికి చెందీన వాడని చార్మితకుల విర్ణయము. రత్నేశ్వరుడు మూల (గంథఠము వెలువడిన మూడుశకాబ్దులకే వివరణము వెలయించిన విద్వన్మణి. సర న్వతీ కలాథభరణమువకు ఆజడ, భట్ట నృసింహ (పభృతులు వ్యాభాకలుగా వినిసించు చున్నారు; కొని వారి వ్యాఖ్యలు ముదితములు కాలేదు, (_వాత్యపతులుగానే మిగిలి పోయి (వవావము చేయుచున్నవి.

ఈ గౌరతై ప్రిగగంణ2ల! కర20ఫీ2ష0587202 16 ౧౯౦91519 +స6 5636 వికీంల0:1041 ౪0౯% 1౧ 5208121, 9:6 లం ౭196గ6౧ ౦ 19 61888101- 686102 &96 (పీం 41510116 68 ౦0116 2౧2౮౬86 ౧296 1012 రేం6ల66ే ౦0౪౯ అిషగిరే168 €0 86౫6? 1603%6[61]97”. అవి థ్రీ బారువా తనపీఠికయందు రచిం చెను అలంకార (_గంథములలో నర్వసమ్యగము; బృహ త్తమనుః సూక్ష్మవివేచనా కలితము? బహులక్ష్య సమవ్వితము - అయినది నరన్వతీ కంరాభరణ మొక్క-టియే. ఇంఠకం'టె పరిమాజమువందు. పెద్దది శృంగారసకాశము. అదియు భ్రోజరాజో వజ్జమే, అడి _పధావముగా (పష్టాన్నగంఠము. “శృంగార ఏవ రసఖి అన్న పట్టు దలతో శళృంగారమునకు పట్టము కట్టుటకు రచించిన గంత మది 18న (వక రణమునుండి 88న _(నకరణము వరకు, 24 _వకరణములలో రసవిషయము (వన క్త మయినది. తొలుతటి పం్యడెండు (వకరణములలోను శబ్దార్త సాహ త్య వ్యాకరణ శచ్దిళ_కీ దోషగుణనులును;, అలంకారనులునుు దృళజ్ఞశవ్యభేద రసావియోగ నంధ్యంగాదుణను సంగహముగా (పనక్తము లయినవి. కొవన సరస్వతీ కంఠా ళరణమునకే నర్వసాఎ-త్య్థి ఏషయ సమ,గత్వము లభించుచున్నది అయినను, వొబ్ధిథిరిలు విరళములుగా నుండుటకు భాషాక్తి షతయే కొారణనమయె్యెనేమో! చార్నితక శారణములు మరేమైన నుండె నేమో! ఏమయినన్కు ఆవంతరాలంకారికుు పెక్కంం డు భోజుని మహ మును గుర్తించి రనుటలో, అళని నమవర్తించి రనుటలో సందే హము లేడు సరస్వతీ కంరాళరణము వ్రందున్న నిశిత పరిశీలన, సూక్ష్మవివేచన, నర్వాంగీణత్వను? సంభ్యాన నమత్వవి. , అత్ష్య(పదర్శన లక్షణ నిర్రేశన విధానము వాన్యతో దర్శనీయములు సంస్కృత _పాకృిత సాహిత్యములనుండి యెన్నిక చేపి తెచ్చి (గుచ్చిన యెన్నో సూ_క్రిత్నముల సుందరహారమే వరన్వ్యతీ కంఠాభరణము,

ట్‌ (వ్రతమవరిచ్చేదమునందలి ద్వితీయళ్లోకము కావ్యలక్షణ (వయోజన విర్దేశకము- “విర్లో షం గుణవత్కాన్య మలంకారై రలంకృతమ్‌ రసౌన్వితం కమి కుర్వన్‌ కీర్తిం (పీతిం చ విందతి

కాస్యము 1. నిర్ణోషము ల. గుణవంతము 8 సాలంకౌరము 4 రసాన్వితము_ అయి యుండవలయును దోషవీనము, గుణోపాదానము, అలంకారయోగము, రసావియోగము - అవి కూడ ఈ నాల్లురక్షణములనే 'ేర్కొందురు,. గ్రోజుడు (వజా?కాదిద్ధముగా (వథమవరిచ్చేదమును దోషములను గుణములను వివేచన చేయు టకు వినవియోగించెను. అఆలంకొారములను మూడు విధములుగా విళజించి శబ్దాలంకొ రములను ద్వీతీయపరిచ్చేదమునందు; అర్థాలంకారములను తృతీయసరిచ్చేదమునందు, ఉభయాలంకారములను చతుర్దపరిచ్చేదనువందు వివేచన చేవెను పంచమ సరిచ్చే దమః రిసవివేచవకు వినియ క్రమయె్యను పె లోకమునకు పరిపూర్ణ్వమయిన విన రణమే మొత్తము _గంథము, అయిదు పరిచ్భేదములక్కో దాదాప ఆరువందల యేబది లక్షణ శ్లోకనులతో; నదునై దువందల డేబ్బది ఉదాహరణళ్లోకసులకో పొష్టవము గల నిర్మాణముకో నిళ్య విరనద్య సాహిత్య పభలు విరజిమ్ము కంళా ళరణమును సరస్వతీదేవికి వనమర్చించ్చి వరివన్య గావించిన వశ్యవాక్కు భ్రోజదేవుటు

ధమ్మ్యుడు. భోజదేవువి నాటికి అలంకారళాప్రము వహ్యపాధికవర్ష సరిణతిని సాధించు కొన్నది. అగ్నిపురాజఖము? భరతుని వొట్యశాఫ్రము, భామహుని కొవ్యాలంకారము, దండి కావ్యాదర్శము? వామనుని కావ్యాలంకార హూ్యతవృ త్తి, ర్ముదటుని కావ్యాలం కౌరమ్సు అనందవర్దనువి ధ్వన్యాలోకచు, రాజుకేలరుని కాన్యమీదూంసం కుంఠకువి వ్మకో క్రి జీవితము దరనంజయుని దళరూసకము, మహ్రామళట్టు వ్య క్రివివేకము (పసి ధ్రములియిన అలంకార (గంతములు పీవి నన్నింటిని భ్రోజదేవుడు అధ్యయనము చేసిడుండును; ఆయా విశేషములను తన సమీకైయణనొునండు సమన్వయించికొవి యుండును, క్యాజ్యములమ త్యజించి (గాహ్యములవు _గహించి, తన యవగాహవన కనుకూలముగా కానొక (పణాళ5ను సిద్ధముచేసికొ వియుండును. అట్లు సిద్దమెన గంఠమే సరవ్యతీ కంశాభరంము. కొందరు డీవివి కేవల సంకలన (గంథమగా (1౯ 18 ౧0౯6 0౯ 1693 2 6౦ణ౩౦112/4100) భావించిరి అరీ నమంజనము కాదు, కొష్ట్టగంథము లెప్పుతును న్వతఈః కల్సిఠములు కౌవు పూర్వపూర్వుల నాధారమ

త

భీసికొనియే (వవర్షిల్లును; (వవర్తిల్లును, పూర్వుల ననుసరించుటకోనే తృప్రిచెందక శాఫ్రకారుడు తానై అర్వాచీనుల కేమయిన నందింపగలిగి యుండవలయును. అప్లే బహుసుఖములుగా నున్న కాస్త్రోరములను సమన్వయించుటయు, మేలేర్చి తీర్చి దిద్దుటయు శాష్ర్రకారుని కర్తప్యమనుటలో వందేహను లేదు. ఈ దృష్టితో ఆలం కొరిక టోకమున భ్రోజదేవువి ప్థానముమ గుర్తించుకొవవలయును.

“ధ్వవి ర్వర్దాః వదం వాక్య మిత్యాన్సద చతుష్ణయమ్‌

యస్యాః సూత్మెదిభేదేన వాగ్లేవీం కాముపాస్మ హే” [వ కం. 1-1]

ఇది నాందీ _పాయము, నరన్వతీ స్వరూపకము; ఆశీర్నమ్మస్కియా నంకలి ఈము, అగ్నిపురాణమునందు *“ధ్వనిర్వర్జాః వదం వాక్ష్య మిత్యేరద్వాన్మయం మళమ్‌ి అవి యున్నది. ఇందలి ఒక పాదమును యథాతథముగా భోజదేవుడు 1గపాంచెను. వాజ్మయముగా చెప్పబడివ అంళశములమ వాగ్లేవికి అధిష్రానములుగా భ్రోజుడు మార్చెను అంకేకాక్ర, సూక్మెదిలేదనులతో ఉపాసింకుమన్న భావమును కలుపుట శీత భర్శహరి వాక్యవదీయమువందు తెల్పిన పరా పశనంతీ మధ్యమా వై అరీభేదము లమ జ్ఞాననము చేవెను,

తొలుదొ_ల్త దోష్యవవంగమునందు భోజుని స్థానమును చూతము.

“దోషా __. హేయాః కొవ్వే కవీందై 0ర్యే శానేవాదా _వచక్మ హే” ర్‌ కం 1.8). దోషములు హీేయనులు అన్న భానము నందు (పదర్శించెను.

యము ఆవి యవగా వర్ణింపదగిన నవి యర్థము, ఆనందవర్ధ మడు ధ్వన్యాలోకము

నందు (శతి దుష్టాదులను అవిత్య దోషములని చెప్పుచు “ధ్వన్యాత్మ న్యేవ శృంగారే శే హేయాః .” అవి యిదే పదమును వాడియున్నాడు. భామహుడు దోషయు క్త మైన కవిత్వము కుకవిత్వ మని అది పాక్షన్మరణమే యని విర్ణయించెను. దండి “సుందర మైవ శరీరము ఒకగా బొల్లి మచ్చతో చెడిపోవును. కొవున కొవ్యమున నెంత చిన్నదోషమువై న నుసేడింపరాదు' అని “తదల్పమపి నోపేక్యం కావ్యే దుష్టం కథంచవి అవి సలికమ, వామనుడుకూడ దోషహానము చేయవలయు వవియే శెలిపెను కావుననే భోజుడు “నిర్లోషం గుణనత్‌ మున్నగు విధముగా దోష (వనంగముతోనే కావ్యలక్షణవు సిర్దేశించెను అనంతరుడై న మమ్మటుడు తన కాన్య_పకాశమునందు *ఠదదోషా శబ్బార్తా సగుణావనలం కృతీ పునః క్వాపి అవి అదోషత్వమునే ముందుగా పరిగణించుటకు గ్రోజ్ననభావమే కారణము కావచ్చును.

ల్‌ు

అపే హేమచర్యదుడు తన కావ్యానుశాసనముందు “అదోషా శగుణౌ సాలంకారొ ఈ శన్దార్దా కావ్యమ్‌” (1-11) అవి అదోషత్వమునే ముందుగా ప్రిగణించెను.. అగ్ని వురాఖక_ర్త కావ్యలికణ ము వందు “కావ్యం స్ఫురదళింకారం గుజవద్దోనవర్డిశ మ్‌? అని దోష్యనసంగవన.ను చివరకు చేర్చుకొనెను అగ్నిపురాజముమండి కాప్యలక్ష ఇమునందే అదోషక్వము ఆవళ్యాంగమైన దనుట యథార్ధము చివరకు వరిగ జీంపదిడిన అంగము వెబదటికి వచ్చుటకు గ్రోజుడు కారణము.

వరన్వతీ కంఠాళర ణమువందు సదదోషములు? వాక్యదోషములు, వాక్యార్థదోవ ముణు - అనీ మూడు వర్గములుగా దోషములు విభక్తము లయినవి. ఇంతకు పూర్వుడై న వామనుడే దోషములను పర్గములుగా విభజించినవారిలో మొట్ట మొదటి వాడు, రెండవవాడు గ్రోజుడు వామనుడు పద పదార్థ _ వాక్య - వాక్యార్థదోషము లవి నాలుగు వర్గములు వరిగణించెను, గ్రోజుడు పదార్దపర్గమును పరిత్యజించి మిగి లిన మూడింటినే _గహించెను. (వ్రతినర్గమునందు పదునారు దోషములను వరిగ జీంచెను చివరిదోషను నందలి అవాంతరభేదములకో కూడినయెడల ఒక్కొక వర్ణ మున ఇరువదినాలుగు దోషను లగును.

వదదోషములు . 1. అపాధుపు 2, అప్రయుక్తము 8 కష్టము 4. అవర్డ కము 6 అవ్యార్థకము కీ అపుష్టార్దము 1. అనమర్జ్దము 8. అ్యపతీతము 8, క్రీము 18, గూఢార్థమ 11. నేయార్థనము. 12, పందిగ్ధము 18. విరుద్దము 14. అ(వయో కము ర దేశ్యము 16. ,గామ్యము, చివరి దోషము అనభ్యార్థము, అనభ్యార్థాం తరము అనభ్యన్మృతి హేతువు, అశ స్తారము, అళస్తార్ధాంతరము; అశ ఫ్ర స్కృతి హేవవు; ఘృణావదర్ధముః ఘృణావదర్దాంతరము, ఘృణావత్‌ స్మృతి హేతువు అని తొమ్మిది విధములు.

వాక్యదోషములు , 1. శద్దిహినము ౭ (క్రమృళన్ణము 8 వినంధీ 4, పవ ర్పుక్టీమంతము 6. వ్యాకీర్ణము ! వాఠసంకీర్ణము 7, అపదము 8, నాక్యగర్భితను శి భిన్నలింగము. [10 ఖిన్నవచనము [1 మ్యూనోనమము 12 అధికోంమము 13. తగ్నచ్భందమి 14 భగ్నయతి 15 అశీరము |8, అశీతిమంతము. చివరి దోషము శిథీలమ్సు విషమము; కతోరము; ఆఅవనన్నమ్యు నేయము; (గౌమ్మముః అనమస్తము అవిర్వ్యూఢప్వుు అనలంకారము - అవి తొమ్మిది విరములు.

వాక్యర్థదోషు.లు = 1, అపార్ధము 2 వ్యర్థము 8. ఏకార్థమి. 4. నవంశ యము క, అవకమము 6, భిన్నము ?, అతిమా,తము 8. పరుషము 8 విరసమఘము

తి) ణళ

10. హీనోసమము 11. అధికోపమము 12 అసద్భృకోనమము 13. అ(పనిద్దోనమము 14- విఠరలంకార్రము 15. అశ్లీలము 16, విరుద్ధము, చివరిదోషము దేశవిరోధమ్ము కొలవిరోధము? లోకవిరోధము; య _క్రివిరుద్దము బొచిత్యవిరుద్ధమ్ము (వతిజ్డా చిరుద్ధమ;ః ధర్మశాఫ్రవిరోధము, అర్హశాహ్రవిరోధము? కామళాస్రవిరోధము _ అని తొమ్మిది విధములు

అగ్నిపురాజము అపొధువు, ఆఅ_పయు క్రము? ఛాందనత్వము, గూఢార్థము, ఇవర్యప్తార్ధము: నంళయికార్ణము, కష్టత్వము? (గొమ్మ్యుత - అన్న దోషములను పరి తజీంచినది. ఛాందసత్వమే భోజుని అవతీఠము. విపర్యస్తార్ధమే అన్యార్థకము. (గామ్యుత్వమును అగ్నిపురాణము వచనాత్‌, న్మరణాళ్‌ , సౌమ్యార్‌ - అని మూడు విధములు చేయగా భోజుడు అళ్లీలము, అమంగళము? ఘృణావపంతము అన్న మూడు (పాతినదికలమీద వచనాత్‌ , న్మరణాత్‌, సామ్యాత్‌ - లక్షణములుగా మూడేసి భేద ములు పరిగణీంచెను. ఇచ్చట ట్రోజు డగ్నిపురాణము నాధారము చేసికొవి మ్య వేదములను పెంచి (వాసినట్లు వ్పష్టము. (కియ్యాభళంళము, విగంధ్సి పునరుక్తత, వ్య_స్తనందింధిత; విరుద్దత __ అన్న అగ్నిపురాణదోషమలను ఆశశీరము, వినింది, పునరుక్రిమంతము _ అని _(గపాంచెను,. వ్య స్తసంబంధితయే వ్యాకీర్ణ్య బాక్ష్యసంకీ కర్ణము లయ్యెను విరుద్దత 'పేరున కళ్లే నిలిచివను పత్యకనుమానాగమ సమాజము లను మూడింటి నాధారను చేసికొని తొమ్మిది భేదములు పొందినది. అవర్ధక, క్రిష్ప, నేయార్థములు భామహవామనాక్రరములు అపుష్టార్దము, అసమర్థమ్ము దేళశ్యము - ర్యుదటాకరములు ఆరీతిమంతము]భోజకల్పితము. గుణవిసపర్యయము డోష మగుననుట కిది జ్ఞాపకము 'శబ్ళివధావ విసర్యయములు - 1. శ్లేష), థి ల్య్యము 2. సమత) విషమళ 8, పొకుమార్యము౫కతోరత. అర్హ్యపధాన విసర్యయ ములు - 1. (వసాదము.(అ సన్నము ౭ ఆర్గవ్య క్రీ(నేయార్దము శి. కాంతి౫ (గామ్యుము తఉభేయ్యపఠోన వినర్యయమలు - 1. ఓజస్సు )( అసమ న్తము “2, మాధుర్యము ౫అని ర్య్యూరము 8 “ బొదార్యము )(అనలంకారము.

దండి కూడ వినర్యయమునలని దోషములను తెన్పెను. శై థిల్యము విషయ మువ తక్కు? తక్కిన అన్నియెడల లోజ్నసణాళిక లిన్నముగా సున్నది. భోజుని అపార్టం వ్యర్థ; ఏకొర్ద్య అప్మకమ దోషములకు భామహుకు దోహదము చేవెను. ఛిన్న పరుష దోషములు భోజకల్పితములు అతిమ్మ్నాతము; నిరలంక్రారము, విర శము ర్ముదటుని నుండ్రి గృహీఠతములు రుదటుడు అప్రస్తుత రనమును విరనముగా

లలో

పరిగజించుటకోసాటు (వక్సత రనమునకు అతివృద్ధివికూడ విరనదోషముగానే -పరి గణీంచెను, భోజుడు అపస్తుత రసత్వమునే విరనముగా _గపాంచెను-

ఇక్కడ ఇంకొక విషయమును రూడవలయును. అనుమాన విరోధమునందు బాచిత్యవిరోధము నొక (పలేదముగా వరిగణించెను,. విజమ నకు దోషములన్నియు విరోధము నాశయించుకొవియో, అనొచిత్యము నాశయించుకొనియో పుట్టుచున్నవిం అ విరోధము వరిహృఠమైనయెడల, ఆనౌచిత్యము తొలగినయెడల దోషము తొలగి పోపును, కొపవనే దోషములను నిత్యడోషము లవి; అవిత్యదోషము లని విభణిం చుట కొననగును. విజమున కే దోషముకూడ విత్యదోషము కాదు. ప్యాశాద్యాచి త్యముచేఠ దోషముకూత గుణమే యగును

పైవి చూచినట్లు గుణవిసర్యయము దోషమైనట్లు; దోషవివర్యయము గుణ మగునా ? ఈ (వ్రళ్న యొకటి తలయె శ్రక తన్పదు, భరతుడు నాట్యశాప్రము వందు “నాటకొశకయనములయిన యీ దోషములను వండితులు తెలిపికొనవలయును, వీవికి వివర్య న్హములయిన గుణనులు కావ్యసులండు కీ ర్తికములు” అవి వలికెను. (ఏకే దోషాస్తు విశ్లేయాః.... వివర్యస్తా గుణాః), వామనుడుకూడ “గుణవిసర్య యాక్మానో దోషాఃి అవి వచించెను పై విర్వచనములన్సువిట్టి గుణవిపర్యయమే దోషమని, దోషవివర్యయమే గుణమవి అవిపించును. కొన్నియెగడల అట్లగుట నత్యమేళావి అది సార్వశికము కొదు. కాన్యమునందు గుణదోషముల (వనృ త్తిని గుర్తించినప్పుడే వాని లక్షణము బోధవడును,

అగ్నిప్పరాణను “ఉద్వేగజనకో దోషః నభ్యానా”మ్మని నభ్యులప ఉద్విగ్న తను కలిగించునది దోషమని విర్ణయించెను. “యః కౌవ్యే మహతీం ఛాయా మను గృహ్హాశ్యపొ గుణ” అవి కావ్యమువందు గొన్న ఫొందర్యమును గలిగించునది గుణమని నృష్టముచేవెసు ఇంతేకాక *న చ వాచ్యం గుజో దోషాభాన ఏవ భవిష్యతి గుణాః శ్లేషాదయో దోషా గూఠార్జాద్యాః సృఠతక్కృతాఃి అవి సందేహ వినృష్తివి గావించినది, దోషము లేకపోవుటయే గుజమనవి చెప్పరాదు. శేషాదులు గుణములు గూఢార్హొదులు దోషములు, ఇవి భిన్నములు, ఇటనుటచేత గృణ ములును దోషములును వ్యతర్యితము లన్న విషయము స్పష్టమెనది.

దండి “దోషా వివ త్రయీ తత గుణాః నంవ త్రియే తథా అని “దోషములు

తొ హేళన స్త్యాగాయ దోషా క్రాతవ్యాః? అని “కాన్యసొందర్య వివత్తికి కారణములు దోషములు, వానివి విడిచి పెట్టుటకై తెలిసికొనవలయును” అని చెప్పెను, అనంత రులుకూడ ముఖ్యార్ధహతిని కలిగించునవి, అభిమకార్థ,పతీతి కవరోధమగునని, రసో త్పత్రి (పతిబంధక మని, కొవ్యావకర్ష హేతువని దోషముముగూర్చి తెల్పిరి. భోజుడు దోషము ప్రయమని చెప్పెనే కావి, దోషమువలని నష్టమును కంతోక్రిగా చెప్పుట కానరాదు, నాట్యశాథ్ర కర్త పది గుణములను పరిగణించెను, అవి యివి__ “శ్లేష (పసాదః సమాధి సృమకా _ మాధుర్య మోజః సదసౌకుమార్యమ్‌ అర్హస్య చ వ్యక్రి రుదాఠతాచ కౌంతిశ్చ కావ్యన్య గుణా దశై తే" భామహుడు మాధుర్యము? (వసాదమ్యు ఓజస్సు . అన్న మూడు గుణము లను మూ(ఠమే తెలిపెను. దండికూడ భరతుడు చెప్పిన పదిగుణములనే 'పేర్కొనెను. *క్లేషః వసాదః పమతా మాధుర్యం సుకుమారకా అర్ధవ్య క్రీ రుదారత్వ మోజః కొంతి నమాదయఃి వామనుడుకూడ పై నున్న వదిగుణములనే వరిగణీంచెను. “విశిష్టా సదరచనా రీతిః విశేషో గుజాత్మా” అని వానికి విశిష్టతను సంపాదించెను విశిష్టమైన వద రచనకు రీతి యని'పేరు. గుణములను కలిగియండుటయే విశిష్తత. “కావ్యాళ్మ రీతి” యవి పరిగణించిన వామనుడు గుణములను అవళ్యాంగములుగా నరిగణింగు చున్నాడనుట నృష్టము. అంతేకాక వీనిని కబ్లగుణ ములవి అర్ధగుణములని కూడ విభజీించెను గుణములకు ఒకవైపు రనముతోను;, మరొకవైపు పాఠముతోను ముడీ వేసె. అంతేకాక “కావ్యళోభాయాః కరారో ధర్మా గుణాః కొప్యశోళను కలి గించు ధర్మములు గుణములవి;, “తదతిశయహేతన_స్వ్వలంకారాః?. ఆళోభ అతిళ యిుంచుటకు హేతువులు అలంకారములన్మి గుణములకు అలంకొారనులకు నడుమ నున్న లేదమును తెల్సెను గుణనులు నిత్యనులని అవి లేనియెడల కొన్యమునకు శోల కిలుగదవికూడ విర్ణయించెను, అలంకాధముభలకం పె గుణనుల'కే (పాధాన్యము వొన్సగెను,

నో

అనందచర్దనుడు మాధుర్యము, (నసాదము; ఓణమ్స --అన్న మూడింటిని. రవగుణములుగాను;.. శ్లేషాదులను శట్లారగుణములుగాను సరిగణీంచెను, అభినవ గుపుడు గుణములను, అంంకౌరములను కూడ చ్యిఠతకర్మతో పోల్చి *చ్మితకర్మ ప్రతిమ..మలంకౌల గుణవివేశనమ్‌” అని పల్కెను ఆయినవ్పటికివి అర్రగుణను, వప రపాలివ్య క్రీ హీతుత్వము కలదని, “వదన స్యేవ చంద్రః” అన్నట్లుంన వ్వంశన (గహణము అలంకౌరమని తెల్చెను గుజకూన్యము కౌన్యము కౌదని అలంకారము లేకపోయినను కావ్యము కావచ్చు నని గుణ పాధాన్యము మగ్గడ్‌ంచెను

లోజదేవుడు గుణవివేచనా _పారంభమునందే “ఆలంకృత మపి శవ్యం న కావ్యం గుణవర్తితమ్‌ గుణయోగ స్తయోర్ముతలోో గుణాలంకార యోగయోటి (1-84) అవి గుణాలంకార యోగములలో గుఇయోగము యొక్క (పాధాన్యమును వెల్లడించెను. గుణవెందునలన ముఖ్యమైనదో సరవ్వతీ కంకాభరణమువందు కంతో కృముగా నస_క్లము కాలేదు, లక్షణలక్ష్యములనుబట్టి యూహించుకొనవలసివదే భోబదేవుడు గుణనుఅను బాహ్యగుణములు, ఆభ్యంతరగుణనులు, వె శేషికగుణ ములు-ఆొవి మూడు వర్ష్గములుగా విభజించెన్సు ఇవియే ళద్ది అర్ధ-కోషగుణము అని కూడ వాడుక నొందిసవి. ఇవి మరల ఒక్కొక్కటి యిరునది నాలుగు విధనులు,

వాహ్యగుణనులు * | శ్లీషషు 8: (వసాదము 8, నమఠ 1. మాధుర్యము ఓ పొకుమాద్యిము. క. అర్హన్య క్రి 7, కాంతి 8 ఉదారత్వము 9, ఉదా శ్ర 10. ఓజస్సు [11 బార్జిత్యము 1£ (పేయస్సు 18 సుకద్దిక 14 సమాధి 14 సూత్మళ 18. గాంలీర్యను 17. విన్తరము 18. నండేవము 19. సమ్మితత్వము 20. జావికత్వము 21. గతి 22. రీతి 28 ఉ కీ 24 పౌర,

అగ్నివురాణకర్త శబ్దగుణములుగా శ్లేషము? గాంభీర్యము, మకుమారత, ఉదారత _ అనునావివి; అర్థ్ధగుణములుగా మాధుర్యము (ఫొఢి - అనువావివి; ఉభయగుణముగా (వసారముసు తెచ్చెను. గ్రోజుని సణములలో ఏడు వురాజోక ములే కరతుడును దండియ చెప్పిన వది గుణములు కొక మిగిలినవావికి ఆకరమై లను అన్వేషింళము. గాంలీర్యము, (పొఢీ అగ్నిపురాణాకరములు,

బొర్పిక్యము = గాఢబంధముండుట, ఇవేలకృజమును నామమనరు “గాఢ వింధథ్వ మోజఃి అవి ఓటజోగుణమునకు చెప్ఫెమ భోజుడు దండి ననుసరించి “ఓజః శకూన

శిత

భూయ స్వ్వమ్‌' అవి విర్ణయించెను. కావృక నామనుని లక్షణమును _గపించి *టొరి ఈము? అను గుణమున్సు తాను స్వయముగా కల్చించెను, ఠి

'పేయస్సు . చాటో_ క్రియందుండెడి (పియశరాఖ్యానము దండి (సేయో2. లంక్రారమువకు “సేయ! (సియతరాఖ్యానమ్‌ అవి లక్షణము చెప్పెను. భ్రోజుడు దీవి వలంకారముగా కాక గుణముగా నిర్ణయించు నభ్నిపాయముకో ఇచ్చట చేర్చెను,

మళబ్దళ అ “వ్యుత్చ తిను వీజామ్‌* నామవాచక (కియావాచక్రముల వ్యుత్పత్తి యే మళద్దిత. వ్యాకరణానురూపవబలయ్యూను; (పహతములుకొక నన నవోన్మేషయుతములయిన కబ్దమల నుసయోగించు. నేర్చు సుళబ్దత, కావుననే భోజుడు దీవివి కాన్యగుజములలో చేర్చెను,

సూత్మత - “ఆంళన్సంజల్పరూసక్వం శబ్దానామ్‌' అని లక్షణము ఇది లోజాని సృష్టియే. అంఠస్సంవాదిత్వము గల పదములు నహో_శ్సమ భావమును వంగహముగా చెప్పగలిగియండును పైకి నిర్విశిష్టముగా తోచినస్పటికి భావుకుని ఛ్రాననకు పుష్టిని కూర్చు గుణముకలది సొక్ష్మ్య్యగుణము

విన్హరము - *వ్యాసేనో ్నక్తిఃి విస్తరించి చెప్పుట యవి యర్ద్హము, వామనుడు “అర్ధన్య,పొఢి రోజ” అని స్యూతించి *పదాన్టే వాక్యసచవం నాక్యార్టేచ పదాథిధా। (ప్రొధీ ర్వ్యాన నమాసొ చ సాభిపాయత్వ మన్య చ” అని వివరించెను. *“వదారే- వాక్యవచనం వ్యానః” అన్నది ఒక భాగము పదముయొక్క- అర్ధమును చెప్పు టకు ఓక వాక్యమునే చెప్పుట వ్యాసము, ఇచ్చటి వ్యాసళబ్దమునే _గహించి భోజ దేవుడు *వ్యాసేనో_క్రిం” అని విర్వచించెను తక్కువ విషయమును విస్తరించి చెప్పుటకూడ (పొఢియే. కావుననే భోజదేవుడు విన్హరగుణనమును కల్పించెను.

నండేపము _ “నమా సేనాభిధానమ్‌” సంగపహించి చెప్పుట యని యర్ణము, ఇది పై ఏన్తరమునకు పసర్యయమయ్యు గుణమే యగుచున్నది “వాక్యారైే చ పదాఖిధా వమాసః” అని వామనుడు వాక్యార్హమును సదముచేత చెప్పుట నమానముగా విర్ణయించెను. ఇట్లు చెప్పుట (బొఢియే. కావుననే బ్రోజదేవుడు దీవినికూడ గుణ వర్గమునందు పరిగణించెమ,

సమ్మితత్వము _ “యావదర్ద నదత్వమ్‌” అర్హమునకు తగినంతమా[,తమే నద ముండుట యవి యర్థము, “శచ్దార్థౌ సహితా” అన్నప్పుడే యీ నమ్మితత్వము

ల!

నంకావికము కొళదాసు “వాగాల్జావిన నంవృక్తై వాగర్జ (వతిన _శయే” అన్నప్పుడు సమ్మిళత్వము అంతర్నిహితమై యున్నది. (శామనందలి సిబ్బెలు సమావముగా తూగివట్లు శబ్దినుమ అర్ధముమ హెచ్చుతగ్గులు లేకుండ తూగుటయే యిది దీవిని గుర్తించి గుణముగా పరిగణీంచు _శ్రేయము భోజునికి దక్కినది

బ్రానికత్వము - “భానతో వాక్ష్యవృ తిః భావవివళత్వముతో నచించుట యని యగము గుణములు గ్రపాంగములు, ఆయా రనములకు భానములకు తగినట్లుగా వాక్యివృ శ్రి యండుటయే భానికత్వము. దీనివి బ్రోజుదేవుడే కల్పింవెను

గతి - *'కమో యః స్యాదారోహావరోహయోః” ఆరోహావరోహనుల్యకను మవి యర్లము నామనుడు *“ఆరోహావరోహనిమి త్తం వమాధి రాఖ్యాయతే అని మ్యాతింట్‌ “ఆరో వావరోహ (కమః నమారిః' అవి వృత్తి (వావెను. ల్రోజు డీ. శిక్షజమునే గహించి (కొ త్ర్తపేరు పెకైను. వామనుని శబ్దగుణమైన సమారియే “గత్రి”యై నరవ్వతీ కంఠాళఠణమునందు స్లితి కల్పించుకొన్నది,

రీతి - 'ఉస్యకమన్య విర్వాహఃి మొదలుపెట్టిన రీతి (పద్దతిని కొవ పాగించుట యని యర్థము వామనుడు “మార్గాలేదః ననకా” అవి స్యూతించి వృత్తి యందు “యేన మార్లేజోవ్యకమః తన్య అక్యాగః ఇత్యర్థః? అవి నృష్టముచేవెము. ఇచ్చటి ఉన్యకను సదమునే _గహించి భ్రోజుడు రీతిగుణనును కొ తగా నిర్మించెను

త్తి - “విశిష్టా భణీతిః? విశష్టమయిన వచోభంగి యని యర్దము. చెచ్చ వలసిన విషయనును స్పష్టముగా వాచ్యముచేయట సాధారణలంగి. అది నిర్య ప్యవహారమునందుమ కాన్యన్యవవోరమునందును వినవచ్చువదే ఇట్లుకౌక ఒక విశిష్టకకో కూడిన ళంగియే ఉక్రి యగుమ, కుంతకుని న్నకోక్రినే భోజరాజు ఉక్రి యమచ్వేర గుజములలో చేర్చెను.. *వకో 'క్రిరేవ వై దగ్ధ్యభళంగీభజీతి రిత్యు చ్యశ్రే' అన్న కుంఠకువి ముండి వై దగ్ధ్యళంగీ భజణీతిని _గహించి “విశిషాభణితిః? అని భోజుడు మార్చెను లి

(పొఢి = 'ఉక్తేః (పొఠః వరీపాకళి,. ఉకియొక్క [పొధమైన పరిపక్వత యవి యర్థము ఇచ్చటి పొఠ శద్దిము సాపాత్యశాఫ్ర (వసిద్దమైన నంజ. వాక్య వరిపాళకమువకు పొఢి యవిసేరు, ఈ (పొఢివి నారికేళ పహకార మృడ్వీకొ పాక చులలో దెవికేవి అన్సయింనవచ్చును. ఫాకము నమర్థముగా మండుటయే (ప్రొఢి,

శీ వామనుడు అర్ధగుణమైన ఓజస్సును కెల్పుచు (పొఢిళ బ్దమును వాదెను. దానికిని డీవికివి నంబంధము లేదు, ఇది భోజువి స్వఠం,త సృష్టి,

వామనుడు కాను మొదటచెప్పిన సపది గుజములనే శద్రిగుణములుగా? అర్థ గుణములుగా వేరువేరుగా పరిగణించెను భోజుడు తాను శబ్దిగుణములుగా చూపిన అరువది నాలుగింటినే వాక్యార్థగుణములుగా (కొ త్ర విర్వచనములతో (కొ త్త లక్ష్య ములకో (వదర్శించెను

శ్లేష - '“వంవిధానే సున్నూశతా” వంవిధానమునందలి నునూూతత యవి యర్దము, వంలవిధాన మనగా క్రార్యనిర్వహణ విధాన మవి భానము. వామనుడు “ఘటనా శ్లేషః” అవి స్యూశించి (కమకౌటిల్యానుల్బజత్వోపన త్రియోగో ఘటనా అవి వివరించెను. అదే భానమును కంతాభరణము వ్య క్రముచేయుచున్నది. అతణ రూపము నూరినను గుణసు (కొ త్తి కౌదు.

(వసాదము . *పాకట్య మర్టన్య" అర్హమునకు (వకటత్వము కలుగుట యవి యర్థము, వామనుడు “అర్హవె మల్యం (వసాదః” అవి స్యూతించెను. న్వచ్భత్వము (వకటత్వముకం పె ఖిన్నము- భోజుడు వృత్తియందు చెప్పినదావినిబట్టి “అను క్రన్య (పాకట్య మర్చస్య” అనికూడ (గహింపవలయును వాచ్యము కౌకపోయినస్పటికి ఇతర వర్ణననుబట్టి _సరట మగుటయే _ప్రసాదలక్షణము, ఇది థోజుని సృష్టి.

నమత) పొకుమార్యము, అర్థవ్య క్రి, కొంతి వామనుని లక్షణముల ననున రించినవి.

భోజుని ఉదారత. ఉదా త్తళ అన్న గుణములకు దండి ఉదాత్తాలంకొరము ఆకరము- దండి “ఆశ యస్య విభూతేర్వా యన్మహ త్వ మనుశ్రమమ్‌ ; ఉదాతం నామ తం (_పొహుం రలంకారం మవీషిణఃి అని లక్షణము తెన్సెను, “*విభూతేర్మ వాత్ర్యమ్‌” వేరుచేసి భోజుడు “భూక్యుత్కర్షః ఉదారతా” అని ఉదారతను గుణనుగా (వతిష్టించెను; “ఆళశయన్య నుహత్ర్వమ్‌” వేరుచేసి “ఆశళయన్య య ఉత్కంర్ష _వ్దదు దాత్రత్వ మిష్యకే అవి ఉదా _త్రరకు గుణ్యవతివ త్తి కల్పించెను,

మాధుర్యము - *ృకోధాదా వవ్యత్రీనకా కోధము మున్నగువానియందు కూడ త్నీవత్వము లేకపోవుట యని యర్థము. వామనుని మాధుర్యమునకు 'ఉక్రీవెచి (త్యము” లక్షణము. కొవున ఈ రెండింటికిని పోలిక లేదు వాట్యశావ్రము “వర్వా

పళ సీపొ విశేషేను దీపేషు లలిలేషు చ । అనుల్బణత్వం జేస్టాయాం మాధుర్య మితి కీస్తితమ్‌? అవి కెల్చినచి. తీవమైన దశయందుకొని మృదువైన దశయందుకానీ చేష్టారూనమున న్ముదేకమును చూవకుండుట షూధుర్యమని భావము. భోజుడు వాట్యకొఫ్ర _పభాపముతో మాధుర్యనును కల్పించఛియండును

ఓజస్సు - *స్వాధ్యవసాయన్య విశేషోఇ_ర్దేషు” కార్యములందు తక నిశ్చ యముయొక్కం విశేష మని యర్జము సాధారమయిన స్వాత్మవిశ్వాసమున కే ఓజన్పు అనిపేరు ఇది భ్రోజకల్పితను.

భార్టిత్యము - “రూఢాహంకార మౌర్దిక్యమ్‌? రూఢమైన అహంకారమే జొర్టిత్య మవి యర్థము భామహుడు “ఊర్జన్వి” యన్న యళంకారమునందు రూఢాహంకార మునే పొందుసరిచెను, లక్షణము సున్పషస్టముగాలేదు, ఉదాహరణమిది - “పార్టవి కొరకు తిరిగి వచ్చితివా? కర్ణుడు రెండుసార్లు (వయోగించునా; శల్యాః అని పాను తొలగింపబడినది.” _వాగాప్రమును పార్టునిపైకి విడునగా అది గురితప్పినడి. తిరిగి కర్టువి చేరుకొన్నది. ఒకే యహ్రమును రెండుమారులు (సయోగించుట కర్ణువి అహం శారమునకు ఆఘాతమే. కావుననే అతడు దావిని ప్వీకరింపలేదు, ఈ..యలలకా రమే భోజుని బార్జిక్య గుణము వికు ఆక్రరమై యుండవచ్చును, దండి కావ్యాచర్శను చందు “ఊర్జప్వి రూఢాహంకౌరమ్‌” అని యిదె లక్షణమును శెల్పెను,

(పేతున్సు - “అర్జేవ్వలీష్టకా” అర్ధములయందలి అభీస్టత యని యర్ణము. భ్రానుహంని _ప్రేయోలంకారమే యిచ్చట (_సేయోగుణిమయినది, భామహణవి న! మిది - “అద్య యా నుమ గోవింద జాతా త్వయి గృహాగతే కొలేనై షా భవేత్పీతి వ్నవె వాగమనాత్సునః” వీవు మాయింటికి వచ్చుటచేత ఈనాడు నాకు కలిగిన (పీతి మరల నీ యాగమవముచేత నాకు కలుగునుగాక _ అనీ (వీత్నిస్తాస్తియందలి అఖీష్ష శటే యిందు పిర్పితసు, క

మళబ్దళ “అదారుజార్డ వర్యాయో దారుణేవు” దారణములందు అదారుణార వల్యాయములను వాపట యని యర్థిము వామనుడు “అపారుష్యం హెబుమార్యవ్‌ ఆవి పొపమార్యముకు స్పేర్కొనెను. గ్రోజుడు “నుళబతి పేరుతో అడే గుజమము 'సేర్కొవెను, ఇ

నమాధి _ “౮్యిజాపలంజనమ్‌?, మిష యాధారముగా చేసికొనుట యని యర్థము, వమముగా ఆధానము చేయట నమాధీ జక వెపమును కప్పుకొని ఉక నని విర్వర్తించివట్లు చెప్పిన సమాధి యగుము, ఇది గ్రోజుని వృష్టి.

౪) వె గాంలీరళైము, విష్తరనూ నంకేసము? సమ్మితశ్వముు భావికత్వము, గళిా- రీతి, ఉక్రి (పొడి - పూర్తిగా భోజకల్పితములు, ఇప్పుడింక గుణములలో మూడవవర్గమెన వై "శీేషికగుణ ములను చూతము. భామవాద్యాలంకారికులు దోష్యవకరణమినందే కొన్ని దోషములు గుణములగుటసు వస్త్రావించి లత్యములు _పదర్శించిరి థోజుడు వానిగురించి అచ్చట చెన్సకుండ, గుణవివేచన యందు ఏప్పలముగా చర్చించెను దోషములే గుణము లై నప్పుడు వైశేషిక గుణము లగును పదదోషములు 24, వాక్యదోషములు 243 వాక్యార్థ దోషములు 24 వాని నన్నింటిని దోషదూరములను గావించి, ఇచ్చట వై శేషిక గుణములుుగా (పదర్శిం1ట జరిగినది. దోషములు దోషమువై నప్పుడు హేయమనులు, కొవి కవి తన _పతిభచేతు కొశలముచేత దోషములనుకూడ గుణములుగా మార్చు. కాని కావ్యపొందర్యము నినుమడింసదేయగలుగును. పాతవిశేషముమఐట్టి. అనస్తా విశేషఘునుబిట్టీ: ప్టావకాల దేశాదికమునుబట్టి, అమకృతివిబట్టిః మరి యెన్నో విధ ములుగా దోషములు విర్ణోషము లగును, బ్రోజువివల మరి యెస్వరు నింత విసృత ముగా దోషగుణనులను గురించి తెలుపలేదు భామహుడు; దండి, వామనుడు, ర్యుదటుడు మన్నగువారి నుండి రన కుసయోగపడు లక్షణములను, కొన్నియెడల లక్షణళ్లోకములను, ఉదాహరణ సద్యములను కూడ ధారాళముగా గహించెను, అయినప్పటికి భోజుడు _పదర్శించిన నిర్మాణసూర్మికత్వము శ్లాఘనీయము.. లక్షణ శ్లోకము (వాక్యము); లక్ష్యము, వృత్తి. ఆ (గంఠమంతయు ముప్పేటగా అల్లు కొవి యున్నపి. ఇక్కడ _పదర్శితము2 నన్ని (సాకృత పద్యములు మరి యే అలం కొర్నగంథము నందును కానరావు ఆకరములు తెలియని సంన్కృత (ప్రాకృత వద్యము లెన్నో యిచ్చట విక్షిన్తములై రడ్షితముల్లై యున్నవి. దండి వానునుల (గరఠనులలో పొదమో పాదాంశమో యుండగో - భోజుడు పూర్తి పద్యమునే పాధారణముగా (పదర్శించును,. వాగ్ర (గంథములకుబట్టి తానే పూర్తి పద్యములను రచింథెనోః మూల_గంథతములనుండి పూర్తిపద్యములను కా మద్ధరించెనో: ఆ (గంత మణ పెక్కుణు అలబ్ర్బములు. నరస్వతీ కంఠాభరణము తానిచ్చిన విర్వచనమున కనుగుణముగా దోషము లమ గుణములను వివేచన చేసిన పిమ్మట అలంకార వివేచనను (పారంభించినది, బాహ్యాములు ఆభ్యంతర ములు బాహ్యాభ్యంతరములు వైన అలంకొరములను శబ్దా

జీ లంశొరములని, అర్థాలంకారములని, ఉభయాలంకారములని నరిగజీంచెను. అందు భబ్దాంంకార వివేచనకు ద్వితీయసరిచ్చేదము పూర్తిగా వివియు _క్థృమయినదిం ళర్చ్సో వ్యుళ్చత్యాదినా శబ్ద మలంక ర్త మిహ తమాః శబ్దాలంకౌరనంజ్షా ప్రే వేయా జార్యాదయో బుధైః

అవి శబ్దాలంకొర విర్వచనముమ ల్రోజుడు ముందుగానే చెప్పెనుం శద్దిము వరంకరించుటకు సమర్ధములై నవి శబ్దాలంకారము లని భోజ నిర్దేశము శబ్దాలం కార మన్న నమానము '“శబ్దమూలమయిన అలంకారము అన్న వ్యుత్స త్తికోనే 'పెక్కుక వ్యవహారము నందున్నది, ఇందునల్ల నే శబ్దినరినృత్తివి సహింపవివి శబ్దా లంకారములప్లి, శద్దిపరివృత్తివి ససాంచునవి అర్ధాలంకార ములవి వివేచవచేయుట కొన్నియెడల జరిగినది “అవ్వయ వ్యతిరేక భానము” ఇచ్చట అనుసంధిత మగు చున్నది. ఇందు అలంకారము శద్దిమూలమై మరిదేనినో అలంకరించుచున్నది, ఇందున్న అసంబద్ధతను గుర్తించి కొందరు “ఆశయా,శయిభావముి న్నాశయిం చిరి. ఆ_శయను శబ్దమెనవుడు అది శబ్దాలంకార మగును; అర్థమైనపుడు అర్జాలం కార మగును ఇచ్చట అలంకారమే ఆశయి. దీవినిబట్టియే “యిదై్యైచి_త్యత్వము” పొడచూసివది కవి దేనికే తన (వతిళను (వదర్శించునో అదియే అలంకార భూమి వైచిఠ్యమే అలంకారము, ఇట్లు అలంకారళ ద్లి నిర్వచనము ఖిన్నళూమి కలను ధరించినది

భోజుని నిర్విచవము స్పష్టముగా నిర్హిష్మముగా నున్నది. “ళబ్దార్లా మూర్తి రాఖ్యాతా” అని విద్యానాథువి విర్ణయము. శబ్దారమురే తనువై నప్పుడు అలంకార ములు తనుపునుగారి మరి దేని వలంక్రరించును? ఈ విషయమును విస్నష్టమయిన దృష్టికో చూచి; నమ్మగముగా పమాలోచనముచేని చక్కని ఎర్జయము తీసికొవ్న వాడు భ్రోజదేవుడ్ను

వరస్వతీ కంతాళభరణమునందు 1. జాతి 2. గతి 3. రీతి 4. వృత్తి5, భాయ గీముద 7 ఉక్తి క్ర యుక్తి $ భణీతి 0. గుంఫన 11. శయ్య 12, పతిత 14 యమకము 14 శ్లేషము 15 అమ్వుపాపము [6. చ్చితమ 17. వాకోవాకజ్టిము 18 (వహేలిక ! గూఢము 20. (వళ్ళో త్తరము 2, అధ్యేయను 22. (శ్రవ్యము 23. (పేక్ష్యము 24 అఖినీకి- అవి యిరువదినాలుగు శబాలంకార లేదములు నిదూ పీఠము లయినవి, ది

అతీత

భరతుడు నాట్యశాప్రమునందు “'యమకము నొక్యందానినే 'పేర్కొనెను. అదియే సది (వలేదములతో _పదర్శింసబడినది. భామహుడు అన్ముపాసను యను కమునకు జోడించెను, “సొళబ్ల్య్యము” అను'పేర మరొక శబ్దాలంకారమును పేర్కొని “అత్రి శేతే హ్యూలంకౌర మన్యం వ్యంజవచారుతా అని వ్యంజనచారుత్వమే యితరాలం కారముల నతిశయించునని _పకటించెను. అంతేకాక రూపకాదులను బావ్యాలంకొ రము లని సొళబ్య్యమునే అంతరాలంకార మని (వకటించెను. (భోజుని వగ్గీకర అను దీనికి విరుద్ధము). మొత్తముమీద భామహండు శబ్దాలంకారములను మూడిం టీని మ్యాతమే పరిగణించె ననుట స్పష్టము దండి సొళబ్యమునుగురించి (పస్తా వింసలేదు అన్నుపాను యనుకము, చితము అన్న మ్లూడింటిని శవ్దాలంకారము లుగా పరిగణీంచెను ఉదృటుడు పునరు క్రవదాభాన మన్న శట్దాలంకారమును చేర్చెను. శ్లేషను ళబ్లాలంకారముగా కూడ వరిగణించెను. పూర్వులం దింత పరిమితముగా నున్న శజ్షాలంకౌరములు భోజుని నృష్టిలో పరిణళములై నంథఖ్యను పెంగుకొన్నవిం

భోజుడు చూసిన శబ్లాలంకార ముల "పేరులు కొన్ని పాపాత్యళాప్రమందు సరి చితములే. యమకము, శ్లేషము, అన్ముపానము, చ్చితము - అన్నవి పెని (వస్త ములయిన శబ్దాలంకౌరములే, జాతి స్వభావోక్రికి వర్యాయముగా కొందరి కిష్టము. రీతి, సృటత్తి కొవ్యాంగనులుగా పసిర్దములు గతి, ఉక్రి గుణములుగా ఇందే ఇెన్సబడినవి; ఉక్తి విర్వచనమ్హన భణీతీ (పయు_క్రము, పదిచ్చాయః పాదచ్చ్భాయ మున్నగు విధముగా అన్యకవుల అనుకరణమును చెప్పునప్పుడు ఛాయాళద్దిమునకు (వయోగమున్నది. వద్యమునందు కవి ఈన 'పేరునుగాని; వృత్తము 'పేరునుగాని కృతిళర్తసేరునుగాని యిముడ్బ్చును. ఇది ము,దాలంకార మనిసించుకొనుచున్నది. శయ్య నదముల అన్యోన్యమెతికి నంజ్ఞ కొని యిచ్చట జాత్యాది పదములు లిన్నా ర్హములలో, విశిష్టముగా ఉసయు_క్రము లయివవి, ఇప్పు డొక్కొాక యలంకార విశే షమును సరిశీరింతము

1. జాతి - ఇది భాషాచిత్యము. నాధారము చేసికొన్నది. శుద్ద, సాధారణీ? మి్మిళం సంకీర్ణ, అనన్యగామివి అవి ఆరువిధములు, శుద్ద నంన్కృత, (పాకృత మాగధ, పై ళాళ్కీ కొరసేన్యభంశములుగా ఆరుఖేదములు కలిగి సంస్కృత (పాకృ కాది భాషల కేకరూపత యున్నది సాధారణి, ఇది అనంత భేదములను కలిగి యుండవచ్చునని తెల్పి, నంస్కృతపాకృతములకునుు సంస్కృత పె ళాచికముల కును లక్ష్యములు (పదర్శించెను. భిన్నభాషభను ఒకే పద్యమునందు నరసింపూ

ఈతలో

డూశమువలె వాడిన మిశ. ఖిన్నభాషలను తిలతండులమలవనలి కలిపి వొడిన సంకీర్ణ సగము నంన్కృృతములో తెల్పి మిగిలిన నగనును (సాకృతములో పూరకమొగా చెప్పినయెడల అనన్యగామివి. అనళబ్దిములతో కూడిన భాష అవభన్ష. ఇది అను కరణమందు జాతిలేదముగా అలంకొరమగున్న, ఈ నందర్భముననే (_గంభకశ్త తిన్నర చనలకు, లిన్నదేశీయులకు) లిన్నావప్టలకు ఇష్టములియిన యోగ్యముంయిన్‌ కాషలను విర్ణయించెను

రి గతి - అర్జౌ చిక్యాదులనుబట్టీ సద్యగద్య మ్నిశమైన కొప్య_పకియ గత్య లంకొర మగును, ఆదిశబ్దిముచేక రూపొచిత్యను) ప్మాతొచిత్యము, విషయౌచిత్యము మున్నగు వావినికొుడ (గవంపవలయును. ఒక విషయమును పద్యమునందు తెల్పినపుడే శబ్దములు బొందికగానండి అందము నొందును. ఒక నంభాషణము గద్యమునందే పొంది కగానుండి ళబ్దిములకు సౌందర్యము నంధావించును, కొన్ని యెడల చంపువే యింపుగా నుండి శబ్ధిముంకు సొంపులు దిద్దును కావుననే “యథా మఠి యథాళ క్రి యధౌచిత్యం యథారుచి క్రవేః ప్కాఠతన్య బై తస్య (సయోగ ఉప వద్యశే? ఆవి భోజుడు నిర్ణయించెన్ను |

“గమనము అన్న అర్జమునుబట్టి భోజుడు గత్యలంకారమును. . (డత ఓ వింంనిత 8. మధ్య 4 (దుతమధ్య $. (దుతవిలంవిత 6, మరధ్యవిలంబిళ అవి ఆరువిఢధములుగా పరీగణించెను కొన్ని కొన్నా ఛందస్సులు కొన్ని గతుల యందే వడచును. కావువ ఛందటొచిత్యము నాధారము చేసకొనియే యీ విఖాగము సాగినది. గద్యమువందు చంపువునందుకూడ గతిని గమవింపవచ్చును కవి (వతిలా కుకూహలములే గతికి హేతువులు నందర్భముమ పురన్కరించుకొన్లి (గంథకర్త సృ్తజాతి బేదనులను, గద్యలేదములనుకూడ స్పృశించెను,

శి రీతి _ కావ్యాంగముగా (వసిద్ధమయిన రీతినే బ్రోజుడు శబ్రాలంకారముగా శరిగజించుచున్నాడు, “విశష్ణాపదరచవా రీతి; అన్న వామనులీ నిర్వచనము భోజు వికి సమ్మతమే, వైదర్శిి గౌడీయ పాంచాలి - అవి మూరు రీతులనే 'సీర్కొవెను, భోజుడు రృుదటులి మండి “లాటీయిను (గహించి అనంతి, చూగథి _ అవి మరి శెండు కాను కడ్చించెను, వామనుడు చూపిన విర్వడనమురినే తస _పణాళక కదు కూలముగా నవరించి (పధర్శించెను. మిగిలినవావి నిర్యభనములను శాను తళ్ళించెమ “

సో

4. వృత్తి - కోవ్యాంగముగా (ససిద్దమయిన వృత్తినే గ్రోజురు శట్దారింకార తుగా వరిగణించుచున్నాడు. మనస్పుయొక్క_ వికానమునందును, విక్షేసమునందును, చంకోచమునందును, వి స్తరమునందును వ _ర్రింపజేయునది వృత్తి ఆని భోజుని సర్వ చనము, “వర్తయకే ఇతి వృత్తి? అన్న వ్యుత్పత్తిని _గహంచినట్లు స్పష్టవక, శరతుడు రసోచితమైన ఆర్ధవ్యనహారమంను పృత్రియవి తెల్సి 38, ఆరభటి, శ్రారతి? సాత్ర్వతి అని నాలుగు నేదములను తెలుపగా భోజుడు మధ్యమాగభటి, జుధ్యమ 34కి అవి మరి రెంటిని చేర్చెను సుకుమారార్థ నందర్భము కలచి వైశికి. (పొఢార్థనందర్భచు కలడి ఆరభటి సుకుమారార్హము కలిగి కోమల్మపౌళ నందర్భముకలది భారతి (పొఢార్థము కలిగి కోరల (పౌఠకందర్భము గలది సా_త్త్వతి. నుకుమారార్థము కలిగి (పొఢనందర్భము కలది, _పొత్రార్హము కలిగి ముకుమార సంఏర్చము కలది _ ఏమి కావలయును? ఈ (_పళ్నకు నమాధానముగానే మధ్యమకై శక: మధ్య .- రథటీ నృక్తులు కల్పితనము లయినవి “అర్హసందర్భ*మని విర్వచనమునందు భోజుడే చెప్పుచుందుట త “అయినచో అర్హాలింకారములు కొవల యను కొని శబ్బాలంకారమ లగుట యెట్లు? అవి ఒక ్యవళ్న. అర్ధమువేరు వందర్భము వేరు. శద్దిరచనకే నందర్భమనిశ్తేరు ఆయా యర్ణము లాయ వందర్భముల నందగింపదేయుటచేతనే వృత్తి శబ్దాలంకొర మగుచున్నది

6 ఛాయ - “అన్నో క్రీోనా మనుకృతి శ్చాయా” అవి నిర్వచనము. అను కరణౌచిత్యమే దీని కాధారభూమి లోకో కులనగా సామెతలవి; జాతీయము లవి ఆర్బను. అట్టి లోకో క్తులను కావజ్ధమునం దనుకరించిక లోకో క్రీబ్బాయ యగును. ఆఅవంకఠరకాలన..న లోకో క్రియే యలంకార ముగా (పతిష్టనొందినది. కేకు లనగా వండితులు పాండిత్య సంసన్నమైన ఊక్రి చేకో క్తి, దావిని కొన్యమునం దనుక రించిన ఛేకోక్రిబ్బాయ యగును అనంతరకాలన)న ఛేకో క్రికూడ (పత్యేకముగా అళంకారము.గా (_పతిష్ట నౌందిసది. ఇంక మిగిలినవి అర్భకో క్రి ఉవ్మతో_క్ర, పోటో క్తి? మళ్లోక్రి అనువాని కనుకరణములు ఇవికూడ తరువాతికొలమున స్వభా వో కక్రిగా పమారూఢము లయినవి,

క ష్యద . “పొల్ళిపాయన్య నాకే యద్వచసో నివేశనమ్‌? అవి నిర్వ వము- వాక్యమునందు సాఖ్ళిపాయమైన వాక్కును వినివేశముచేయుట అని అర్ధము కవినామాది ఏనివేశమువకు ను.ద యన్న పేరు (పసిద్దముగా మన్నదే, అనంతర శాలనున అదీ నమ్యుదాలంకారముగా రూఢమయినడి భోజుడుకూడ అదే యల్కిపాయ

తం చుకో 'ముది అవి వాడెను,. కౌవి యచ్చట కవినామాదికము కౌక సాలిపాయ వచనము వివివిష్ణము కొవలయినని. చెప్పుట విశేషము, మ్యుదాలంకారముకూత పద వాక్యం వళక్రం వచమ నముదృయ, సంవృ త్రిలేదములచేత ఆరువిధములు, ఇచ్చట మ్యూదాలంకౌరము ధ్వనిలేదమి.లనే వెల్ల డించుచున్నదవి రత్నేశ్వరుడు తస వ్యాఖ్యయందు. తెల్చెను.. భ్రోజుడే తననృ త్రియందు “గొణపృ త్రీివ్యపా,క యేణి “పాఖ్మిపాయ నంవృతికరణాల్‌” మున్నగు విధముగా ధ్వని వందింధమును తెలియ జేసెను. అయినప్పటికి నింఠటి యభిప్రాయము నాక్యగర్భమినం దిమిడింసబడీ తద స్తీక్వనిలయనులై న పదవాక్యాదులకు పొందర్యమును సంధించుచున్నది కౌవున శబ్దాలంకార మే యవి భోజహృదయము 7 ఊక్తి- దీనికి “వాక్కు అవి మౌ్యఠమే యర్థము న్వభావో క్రి వకో క్రి గూఢో క్రి (పొఢోక్రి మొదలయిన యలంక్రారములలోని శద్ది మిదే భోజుడు ఏధి నిషేధము అధికారము? వికల్పము నియమమ్ము పరిసంఖ్య- అన్నవి (పాఠివదికలుగా ఉక్తివి ఆరువిధను లుగా పరిగణీంచెను విధి వియమ వరినం ఖ్యలు మీనూంసా కాఫ్రముసుండి గృహీతములు. వతిషేధము కరతుని షట్స్రిం శల్ల కణనులనుండి యిచట నిషేధముగా చేరినది అనంతరకాలమువ విధి 'వతిషేధము, వికల్పము, పరిసంల్య - అన్నవి స్వఠంతముగా అళింకారము లంినవి, , ఠి యుక్తి = ీయోజయశ్రితి యు క్రీం అన్న ప్యుత్చ త్రినిబట్టి కలుపనదీ య క్రి యగుచున్నది యోగములేనినావికి యోగము కల్పించుట యిచ్చట ఉద్ది నము. వదయు క్రి పదార్ధయు_క్రి వాక్యయు క్రి వాక్యార్థయు క్రి (వకరణవిషయ యు క్రి, (సవింధవిషయయుి క్రి _ అని ఆరు విధములు, పదయు క్రియందు యోగ రూఢీ పరంవర, పర్యాయపరంపర్య హేతువరంవర అంగాంగిభావవరంపర = అనీ నాలుగంగములు తెలుసదిడినవి. వదార్హయు _క్రియందు విరుద్దజాతి యోజన విరుద్ధ (కియా యోజన, విరుద్దగుణయోజన విరుద్ద్యదవ్యయోజన _ అవి నాలుగంగములు తెలువబడివవి. నాక్యయు_క్రియండు వాక్యగర్భము, వాక్యవిగర్భము? వాక్యసంవృ త్రి, వాక్యవముచ్చయము - అవి నాలుగంగములు గలవు, వాక్యార్థయు క్రియందు క్రియా నముచ్చయమ్సు (కియాభ్యానము, (క్రియానమభివారము, య శ్రదుపాదానము - అవి గ్రాలుగంగముళలు కలవు (నకరణ్యపబంధయు కులకు అంగములు థెలుసబడలేదు,

తీగ

9. లణితి - సాధారణముగా, ఊఉ క్రీ అన్నయర్థ మునందే భణీలతీ అవి వాడుట (వచురము. సంగీతమునందుకూడ భజీతిశబ్దిము ఏినిపించున్ను ల్రోజుడు “ఉంక్తి (వకారో భజీతి?” అవి విర్వచించెను. వచవళంగికి అనగా భంగ్యంతర మైన ఉక్రికే లణితి యని పేరు. ఇది సంభవభణితి, అనసంభవభణీతి, విశేషభళణితి: సంవృత్తి భణ్‌తిం ఆశ ఎర్‌ణితి, కల్పనాళజితి - అని ఆరువిధములు, అసంభవమును సంభవముగా చెప్పిన మొదటి దగును. అనంభవనును కల్చనము జోగ్రించి అనం భమమవి చెప్పిన రెండవ దగును. విశ్రేషపందర్భనునుబిట్టి విషిద్ధమును విహతము చేసిన మూడవదగును, విసృతనర్షన చేయవలసినచోట సంవృ _త్తీచేసిన నాలుగవ దగును విరుద్ధ కథనమున్నయెడల ఐదవదగువము. లేవిదానీవి కల్పించుకొని వల్కినయెడల ఆరవది యగును. ఇవన్నియు ఉ క్రి వ్యకతనే నూచించుచున్నవి

10. గుంఫన - వాక్యమునందు శబ్దారముల సమ్యగచన యని నిర్వచనముః రచన యవగా కూర్చు, ఇది శద్దగుంఫన అర్హగుంఫను (కమగుంఫవ; పలర్యాయ గుంఫన, వపదగుంఫన, వాక్యగుంభన -అని ఆరువిధములు, అవన్నింటియందు ఆయా విశేషములను కూర్చుటలోని నేర్పువల్ల నే అలంకారత్వము సిద్ధించుచున్నది

$ శయ్య - పదార్దముల ఘటనయందలి సందింధ మని నిర్వచనము,

(వ్యకాంతము, అన్మకొంతము, ఆతికాంతము వదము, వాక్యము, _వకీర్ణను -అని అరులేదములు. (వకరణానుగమైవ ఘటనను నిబద్ధముచేయుట (వ్మకౌంఠఘటనా శయశన్థి- (సకరణముతో సంబంధము లేనిది అ,వృకొంఠతము. ఎప్పుడో జరిగిపో యినది అతిికొంతము, లిన్నములయిన అక్షరముల వ్రనుసంధించుట పదఘటనా శయ్య. శాష్రవాక్యముతో ఏ సందింధనును లేం పకృృళార్థమునకు సంబంధమును వంఘటించుట వాక్యఘటనాశయ్య, ఒకచోట నుండుటకు వీలుకొన్సి ఒకకౌలమున మండుటకు వీలుక్రానివాని నొకచోట కల్పనాత్మకమిగా చేర్చి పలుకుట (వకీర్ణమటనా శ య్య శయ్య భూత భవిష్యద్వ ర్త “న నసంభుటనలను కొవ్యమువనందు పొందు వరిచెడి రీతీని మొదటి మూడు భేదవ లందును తెల్పుచున్నది. పదఘటనాశయ్య భిన్నవ్యి కుల భిన్నముగా వలికిన అక్షరములతో పదమును సాధించి సంఘటనోచిత నమన్వయమను సాధించుటను తెల్పుచున్నది. అది కొంత చ్వితకవికారీతిలో అంత రృవించునదే యైనను సంభాషణాదులలో సముపాదేయమై చమత్కారానహనుగుమ దృశ్యకావ్యములందు వదఘటనాళయ్య కవకాశము బెక్కుప సామాన్య వస్థవహారి

నకి మును కాష్రనాక్యస్తుతో నమర్దించుట ఒర చనుత్కారను, కొవుభ్రనేవాక్యఘటనా శయ్యయై ఆంంకౌరప్తానము నందుకొన్నడ్చి,

12. పఠితీ - “పాఠ ఏన పఠితిఃి ఫఠనమునకే పఠతితి యనిపేరు, ఇది. కొవ్వు, స్వరము? పదచ్చేదము; సదలేదము; అభినయని, కౌంతి అనవానికో కూడి ఆరులేధములగును ఇందలి కాకువు, న్వరము, సదచ్చేదము భరతువి నాలం వన్రముగా చేసికొన్నవ్కి అభివయను ర్నుదలాకరము ఒక యర్థమునందున్ను వాక్యము కాకులేదనుచేఠ అర్హాంతరము విచ్చునట్లు చదివిన కౌకుపతితి యగును, వ్వరము _హన్వము, దీర్చ మ్యు ప్తఠతము అని మూడువిధములు, దీర్జ మును ప్లథ ముగా కౌవిి _హవ్వమును దీర్డ్‌ మంగా కౌని మార్చి చదువ్సృటచేత అర్థాంతరము కలి గినయెడల స్వరపకితి యగును, వాక్యమునం దొకచోట వదచ్చేదము చేయవలసి యుండగా మరియొకచోట చేయుటచేత అర్జాంతరము కలిగినయెడల సదచ్శేదస్యతి యగును, ఇద్రి సభంగశ్లేషక్తూడ కానచ్చువు, పదచ్చేద , వండు వగద్రము పదను. గానే చేదించబడును. సభంగశ్లేషయందు సదాంశములుకూడ ఛిన్నముల్కు- కావచ్చును" ఇచ్చట అట్టి యసకౌశములేదు. పెగా శ్లేషయందు అనేకసదములు భిన్నముళు కావచ్చును. వశితియందు వాక్యాన్వ్యయమున్లకు వీలుగా ఏదో యొక మాటక్రడనే విరుచుట జరుగును, ఈ లేదములను బట్టియే పదచ్చేదప్వతి (వక్వేకతను పొదు చున్నది నాలుగవది నదలేదవఠిళి. వడచ్చేదమునందలి భేదదునల్ల వటలేదము కలిగి అర్జాంతరము నొవగినయెడల వదలేదప్కతి యగును. (గంఠక ర్తయే “ఇయం శ్లేషోవసర్జబాల్‌ పదభేదవలిత్రః” అవి తెలిపెను అవగా ఇందు శ్రేషయిన్న దని అంగీకరించుటయే, అయినప్పటికిని వశితితే (వధానత్వముందుటచేత సదభేద- పతతి యవి పరిగజించుచు గాడు

తరునాతిది ఆభినయప్యతి. అభినయ యు _క్రముగా చఛదివినప్పుడే. కొన్ని. వతముళ యర్ధ. వృష్టమగును, అట్లుకౌవయెడల న్పష్టమకాదు అప్పుడు అన్పష్టళ యన్న దోషము కలుగుము, ఇంకలు అంరలు - మున్నగు మాటలు... అకివయసాపేక్షకముణ. ఇందే 'అవదేశి చుశ్న అవాంతరలేదమును భోజుడు చెప్పుచున్నాడు. "అవరేశము అనగా మాటు పుచ్చుకొనుట యవి యర్దమ అన్మ చృ్దిమువత విదులు ? ఏతచృట్ద. నుగావి తక్తుల్యముగా “ఇత మొదలయినవానివి గొనివాడుట అవదేశటు. ఇట్టీమెడల.అలివయమే భావ గకాణమువ్షకు పహకరించృమ్ను

జి ఖత

చివరిది కౌంతి సశ్రతిః భిన్నపదములందరి నర్ణములు వినిమయమునొంది అర్హాంతో ఈమునకు నహకరించినప్పు డిది యగును, వినిమయనువల్ల కలిగి ఉజ్జ్వలత్వమే దీవి కీపేరు 'పెట్టుచున్నది-

కొందరు పద్య పాద్య వద్యార్థ, పాదృతయ, _భాషాలేవముచేత పూర్వపద్య మును మార్చుచేయుట'ే పల్రితి యసి "పేరు పెట్టిరి భోజుడు పదభేదమునందే విభ క్‌ భేదమునుకూడ చేర్చెను, కావున ఇదికూడ ఆరు లేదనులను పొందిన ట్రయివది, ఈ భేదములు చితకవితా విభాగమునక్సు చెంది చనుక్కారజనకము లగుచున్నమి

18. యమకము - *“విలిన్నమైన అర్హముకళిగి, ఒకే విధమైన రూపముగల వర్ణ్షనమూహముయొ %= ఆవృత్తి” యని లక్షణము నాట్యశాస్త్రమునందే యమకము పదిభేదములతో _పస్నక్తమయినది. దండి, వామనుడు మున్నగువారు యమకభఖేదము లను బొగుగానే _వదర్శించిరి. యఎయకము అవ్యపేత వ్యపేతభేదమునేత రెండు విధములు. స్రావయమకము, అస్టానయమకము అని మరల ెండువిధముళుం పాదముల నియమమునుబట్టి మరల వైవిధ్యము, స్తూలసూక్మములని స్వభేదాన్య లేదములని మరల వింగడింపు గలదు. ఇన్ని భేదములు వర్దిషము3 నప్పటికి అవ్యప్రేతయమకము, వ్యపేతయనుకము, అస్టానయమకము, పొాదయమకము3 సముద్దయమకమ్యు మహాయమక్రము _ అన్న యారింటిని _పధానభేదములుగా పరిగ జీంపనచ్చును. ఒక్కొక్క అవాంతరభేదమునకు ఒక ళ్లోకముచొప్పున అరువది యొక్క శ్లోకములమ ఈ ఘట్ధమునందు భ్రోజు డుదాహరించెను. వీనిలిబట్టి భోజుని విశ్లేషణ విశిష్టతను యమక నిష్టమెన ఆసక్రిని గమవింపవచ్చును

19. శ్లేష - “ఏకరూపమైన. వాక్యముచేత రెండర్హములను తం్యతముతో చెప్పుటి అవి లక్షణము. దండి శ్లేషాలంకారముమ పేర్కొని అలభిన్న పదశ్తేష ( అళంగశ్లేష) యవి లిన్నపదశ్లేష (నభంగశ్లేష) యవి రెండు విధములుగా పరిగ జీంచెను. శ్లేష యితరాలంకారములకు అంగభూతముగా వ _రించునవి తెల్పి ఉదా హరజనులు (వదర్శించెను, ర్కుదటుడు శబ్దాలంకారనులలో శేషము సరిగణించెన్ను అర్థాలంకారములందుకూడ పరిగణించెను. ఉదృటుడుకూడ అ'ప్లేచేవెను ర్ముదటుడు (వకృతి; _పత్యయము; విభ క్రి, నచనము? పదము, భాష వర్ణము; లింగము = అన్న యెనిమిదంశములనుబట్టి శ్లేషను విభాగించెను. భోజుడు లింగమును (పకృతి శ్లేషయందును, వర్ణముమ పదశ్లేషయందును అంకరృవింపదేకి తగ / భత్తాన్లిక

తళ

క్రనుదూసముగా ఆరు లేదనులనే సరిగణీంచెను. “లింగశ్లేషో&.పి (వకృతి శ్లేష ఏవ” యని “వర్ణ శ్లేషోఒఒపి వదశ్తేష ఏవీ యని భోజుడు వాచ్యముగానే తెల్పుటచేత రు డటుడే భ్రోజునికి స్ఫూర్తిదాత యనుటకు సందేహింపపలసిన అవసరములేదు. అయినవ్సటికి తన విశ్లేషణ విశిష్టతను కాను నిలుపుకొనెను. వదశ్లేషు (వకృతి శేష మా(శ్రమేకొక కక్కిననానికికూడ ఒక్కొక యవాంతర భేదమును చూపి చంభ్యాన పామ్యమునందు స్వామ్యము విలబెట్టుకొనెను. 1. (పకృతిశ్లేష ((వకృతి; లింగము) 2 (వత్యయశ్లేష (పోద్చేదము; విరుద్భేదము) 8. విభ_క్రీశ్రేష (ఫీన్న జాతి; అభిన్నళొతి) (4. వచవశ్లేష (పోద్చేదము; విరుదృేదముు 5 పదశ్లేష (వదము; వర్ణము) క భాషాశ్లేష (వంస్కలృత (ప్రాకృతములు, సంస్కృత పైళా చికములు)

15. అన్ముపాన - “ఆవృత్తిః వర్ణానాం వాతిదూరాంతరస్టితా*. వర్ణములకు మిక్కిలి దూరములేకుండ ఆవృ శ్రియండుట అని లక్షణము. దండి “వర్ణావృతత్తి రనుపానః పాదేవు చ సదేవు చ పూర్వానుళవ నంస్కారబోధినీ యద్యదూరతా అవి చెప్పెను అదూర్రళ, సర్దావృ త్రి శద్దినులు భోజనిర్వచనములో నెలకొన్నపి* దండి (శుత్యన్ముపాస్క వృ త్ర్యమృపానభేదములను తిన్పను వామనుడు వర్ణామ ప్రానం పాదాన్యపాస భేదములను పేర్కొనెను, భోజుడు 1 (శుత్యన్నుపానను ఓ వృ్యినుపాసము 8, నర్జాన్ముపానము 1 వదామ్మపానము 6, నామామ్మ పానము
16. లాటామ్మపానము _ అవి గణీంచెను ఇందలి మొదటి మూడుఖేదములు పూర్వపన శ్రమలు,

(శుక్యనుప్రానను భోజుడు అన్ముపాననాయక మవి అభివరించెను ఇది (్రామ్యము (మ్ఫృుణము) వర్షమసృణము, వర్గో ఠత్కటము; వర్దానుతటము) నాగ రము (లేదిమునం దేకత్వబుద్ధి; ఏకళ్వమునందు తన్నిరాకరణము) ఉపనాగరము - అని మూరు భేదములను కలిగియున్నది.

వృత్త్వన్నుపాసను భోజుడు దేళనామములశో వండెండు విధములుగా సేర్కొ నెను, అవియివి, 1, కర్హాటి (కవర్ణము) ఓ కౌంతలి (చవర్షముు 8 కౌంకి (టవర్గము) 4, కౌంకటీ (తవర్గము 5, బొజవాసిక్ష (పవర్షము) 6 దావిడి (ఆంకస్ట్ర) ₹. మాధురి (ఊష్మలు) 8, మాళ్చి (డ్వి(తివెర్షములు) $, మాగధి (ద్వివర్గాంతరి కైకవర్గము) 18. క్యామలి ప్రక (స్వాంత్యసంయోగివర్గమ] 11. బొం్యడి (ద్విశ్వమ)

తజ

18. పొండి (వంయు కము), దండి కాని వామనుడు కావి వృత్త్యను,పానము విన్నివిధములుగా గాని; యీపేరులకో గావి భావింపలేదు,. ఇదంతయు భోజుని వృష్టి.

భోజు డిశరులు పరిగణించిరని తెల్సి గంభీరం ఓజనస్వివి, (పొఢం మధుర నిష్టర్య శథ, కలోర్య క*ోమఠ, మి,శ; వరుష, లలిత అమిళ _ అవి నం డెండు వృ త్రిలేదములను సోదాహరణముగా _పదర్శించెను. చివరికి “ఇవి గుణములకంటె వృత్తులకం'పె ఖిన్నములుగా భాసించుటలేదు” అని వృత్త్యనుపాసమునందు పీనివి వరిగణింపపలసిన యవసరము లేదవి తిరన్కరించెను _

వర్జాన్ముపాన 1. _స్తఐవంతము (అవియతస్తానము) £. స్టాని (వియక స్థానము) 8. గర్భము (వర్షాంతరాయావృత్రి; 4- విసృతసంనృతళము (వికాసవం కోచములు) క. గృహీతముక్తము (చకవాళ కమము) క. (కమవంతము (రెండు మూడు హల్లుల (_కమావృత్తి)ి . విపర్యన్తము (వర్ణ్యకమ విపర్యయము) 8. సంపుటము (పూర్వస్వర నమేత వ్యింబనాపృ త్తి) 9. మిథునము (భిన్నపదిముల అంత్యాద్యముల నొకే యక్షరన్సు 10 వేణీక (తుదివరకు వర్జాన్నుపాన విర్వహ జము) 11. చ్చితము (లిన్నాముపాసయోగము) 12. విచితము (వర్ణాంతరితై క

ఇచ్చట యమకచ్చాయ ననుకరించునది చితమని వర్ణాన్ముపానవంత్రమైనది విచ్చిక మని యితరుల నిర్వచనములను తెల్పి ఉదాహరణములను (వదర్శించెను,

పదానృుపాసము |, మనృణము (అనంయు క్ష వర్జావృ త్తి) 2. దంళురము (నంయు క్రముల (పాదుర్యము) 3. శ్లక్షము స్వరసహితావృ త్తి) 4. సంపుటము (వదాంశవ్యనహతావృ త్రి) 6 సంపుటావ ,సంవుట సమాహమ్యు 8, థిన్నను (మొదలు పెట్టినరీతి నుజ్జగించుట)ి . _స్హంకవంతము (అనియకావృత్తి) 8. స్టావి (వియళస్తానావృ త్రి) $ మిభునము (రెండేసి వదాన్యుపానములు) 10 మిథునానళ (రెండేసి పాదానుపానముల విరంతరావృతత్తి) 11 గృహీతముక్తము (చకవాళ (కమము) 12 పునరుక్తి మంఠము (ఉక్రపదములే పవరు _క్తములగుట), *వర్డా వృత్తి రన్తుపాసః ' అవి మొదఠయిన దండిళోకము ఇచ్చట చూపబడినది.

వామాన్యుపానము |. న్వభావము 8 లేదోనచారము (గొణము) 3, వీప్ప శ ఆలీక్ష్యము 5. విమూలను 8 సం్యభనుము 7 కియానమళలివోరము 8. (కియా

ధట. భ్యాసము $. (కియాలీక్ష్యము - మున్నగువావివిబట్టీ నామము పునరుక్తమూ కాన చ్చును. అప్పుడది దోషము కొక అలంక్రార మగును.

లాటామప్రానము 1. ప్యన్తము 2. సమన్తము 8 సమ స్తవ్య న్ల్వము |. విప్ప నమఫ్టము 6. చకవాళమ కీ. గర్భము - అవి అరు విధనులు. మొ _త్తనుమీద అమ్మప్రాస సవతగమునందు తొంబిదినాలుగు శ్లోకములు ఉదాహరణములుగా చూస బడినవి. *“అన్నుపాసలేశమైన నివేతమైనయెడల ఉపమాడ్యలంకారముఅ లేక పోయివన్నటికిని కావ్యపద్దతి శోభించును, కుంకుమమనుచేత సర్వాంగీణముగా అంగ రాగము నమకూర్చబడ్రినయెడల, కర్ణాళరరణాదులు లేకపోయినప్పటికిని కొంత శోభించుచునే యుండును” అని భ్రోజురు అన్ముపాసాఅంకారముపట్ల తపకున్న అస క్రిని దియట'సెనైను,

16, చ్చితము - దండి చ్చీతాలంకారమునందు న్వరము, స్థానము; వర్ణము = అన్న అ్మశ్రయములను మూడింటివి తెల్చెమ. మరల వానిని ఏకన్వర, ద్వీన్వరం (తిన్వరొది లేదములుగా వింగడించెను అప్లే స్రానవర్షములనుకూడ వింగడించెను భోజుడు పె మూడింటికి ఆకారము? గతి? బంధము -- అని మూడింటిని చేర్చి ఆరు భేదములు పరిగణీంచెను, దండి చిితాలంకారమునందు చేర్చకయే ఈ మూడింటిని గూర్చి ముందే చెప్పెను. దండి నుండి _(గహించినప్పటికి భోజుడు అనేక (పఖే దములళో చి తాలంకారమును చ్వితించెను,

వర్ణచ్శితమున చ ఎర్వ్యంజనమ. _తివ్యంబనము, ద్వివ్యంజనమ్ము, ఏక్రవ్యంణి నము, సర్వవ్యంజనము మొదలయిన విధముగా ఎనిమిది లేదనులు లక్ష్యస మేత ముగా చూవబడినవ

ప్రానచితమునందు విష్కంరము విస్తాలవ్యము విర్షంత్యము? విరోష్టము మొదలయిన ఏధముగా తొమ్మిది భేదములు సోదాసరణముగా చూనదిడినవి.

కౌరచి.ఈము?

ఆకారచిఠముగండు అస్టదళము చతుర్ద్షశము? షోడళవ్యతము, చృకమా, వామాతికను మొదలయిన ఏిఛముగా ఎనిమిది భేదములు చూవబడినవ.

గతిచి ఈమునందు గఠ్పత్యాగతవ., తఠక్షరగళము, శోకాంతరగతదము? భాషాంళర గళము మొదలయిన విధముగా వడిలేదనులు చూపదిరివవి.

వింధచితమునందు ద్విచతుష్పుచ్యకబంధము, ద్విశృంగాటకబంధము? వివి చీళబంధను, కర్రయం్ళతబంధము మొదలఖువని ఇరువది భేదములుగలివు,

"లి

[7 వాకోవాక్యము =-*ఉ క్రి. సత్యు క్రిమద్వాక్యమ్‌” ఇరువురి నడును జరిగిన వంభాషణ మవి యర్థము, ఇది 1. ణుజూంక్రి (గామ, ఉపవాగరిక) 2. వ్యకోక్తి (విద్వ్యాఢ, అవి హ్వ్యఢ) ఠి వై యాళ్యోక్రి (స్వాఠావకి, నైమిత్తిక) 4 గూఢో క్రి (ముల్య, గౌణ) 6. వళ్ళో త్రరోక్రి (అభిధీయదావహృద్య (పతీ యమానహృద్య) 6, చ్చితోక్రి (చిత్త విచ్చి అం ఆరు విధములు, ఒక్కొ క్క-ట్‌ మరల రెండేసి అవాంశరభలేదముల నొందినది బుజూ_క్రియందలి మొదటి ఖేదనూువందు ఇణజుత్వము మతమే యున్నది రెంచవలేదమునంచు కొంతగొ కొకువు తోడ్పడినధి. అయినప్పటికిని బుజూ క్రియే. వ్యకోక్రియందు కాకువు చేతగాని, శశ్లేషచేతగాని వ్యకత సొధింసబడును ఆ స్యకత చెనరంట నున్నయెడల విర్వ్య్యూఢ యగును; వడుమనే ఆగినయెడల అనిర్వ్యూఢ యగును. రుదటుడు వకో_క్రివి (వత్యేకముగా ఒక యలంకారముగానే పరిగణించెను, దావికి శ్లేష వ్నకో క్రి కాకువ్నకో క్రి యచి రెండు భేదములు పరిగణించెను. అందుండి శ్లేష వ్యకో క్రివి అడ్షుళోకముతోపాటుగా భోజుడు (గపాంచి వాకోనాక్యలేదముగా నియ మించెను. భ్రోజుడు కాకువకతను తగుమ్మాశము బుజూ_క్రియం దంగికరించినట్లా చూచితిమి. రెండనభేదముకూడ శ్లేషవకో క్రియే ఇందలి వ్యకత పరిమితము. వై యాత్యో క్రియందు కొంచెతనముగాని సిగ్గిడితనముగావి నవిచేయును న్వభాన పిద్దమైన వై యాత్యమువల్ల స్వాభావికి అన్నభేదముః ఏదో కొరణముదేత తొక్కా తికముగా ఏర్పడిన వైయాత్యమువల్ల నైమిత్రికి అన్న భేదము కలుగును. గూఢోక్రియంచు గూఢత్వమే ముఖ్యము ఇరువురు మాటలాడునప్పుడు ఇడువుళకీ తెలియవలయును; తదన్యుల విషయమువనే గూఢత్వము. అక్షరలోపాదికమువల్త సొధింపదిడినది ముఖ్య పూర్వ్యపసంగము తెలియకపోవుటవల్ల అనంతర (వనం గము గూఢమైవయెడల గౌణ, అనంతరకాల?_.న గూఢో క్రి (పత్వేకమైన అలం కౌరముగా (పతిష్ట నార్జించుకొన్నది. (వళ్ళో త్తరో క్రియందు వాచ్యార్థముచేత నే వమాధానము నృచ్చళునికి హృద్య మైనయెడల మొదటిభేద... . _సతీయమానార్హము చత హృద్యమైనయెడల రెండవభేదము. అనంతరకాలనునందలి ఉ తరాలంకార మునకు (పళ్ళో తరోక్రియే మూలధాతువు. చ్మితో క్రియందు నస్వసంకల్పితములై న ఉ_క్రిపత్యు కులచేతనే సాధ్యము సిద్ధించినట్లు పలికిన మొదటి భేదము. ఉక్రి (వత్యుక్తులు చేష్ణారూఎ సరిణామమునొంది చమక్కాంము కలిగించిన రెండవలేద నగును, అన్నిభేదములలొను చమత్కార సున్నప్పుడె అలంకారత్వను,

నటీ

18. (వహేశక - “వళ్ళో తర (వవహ్హాదికం చ వాక్కేలిః అని నర న్వతీదేవి శ్రావ్యపురువువితో పలికినట్లు రాజశేఖరుడు కాన్యమీమాంస యందు తెలి "పెను. వాత్స్యాయనుడు అక్షరముస్టికొడులను చతుష్షష్టి కళలయందు చేర్చి నాగర కులు చతుష్షష్టి కళ్ళాపలీణులు కావవ నని ఆదేశించెను. విందుచ్యుతి?, విందుమతి మొదలయినవి వినోదగోష్టులలో వ సరించివవి. భోజుడు వినోదగోవ్ఞలందు ఏవి యోగపడుచు (పకీర్ణములై యున్న వాక్కేళులను వహేలికాలంకారమునందు అంఠ రృవింసజేపవెను _పహీేళిక పొడుపుకథవంటిది ఇదికూడ 1. చ్యుకాకర 2. దత్తా తర 3. చ్యుతదత్తాకగ్ర + అత్షరముష్టి 5 విందుమతి 6. అర్దవతఠి = అవి ఆరు విధ ములు 1కీడాగోష్టీ వినోదములందును, జనసంకుల్మ పదేశ ములందు తల్దాలు రహసాా లావమి.లు జరుష్పటకున్కు ఇతరులకు వ్యామాహమును కలిగించుటకును (వహేళిక ఉనయోగపడవని భోజుడు వయోజనముమ కూడ చెప్పెను. (వహేళిళ బుద్ధి సూత్మతకు, సద్యః స్ఫూల్తికి సమస్యాపరిష్కాం౦ శ కక్రికి పరీక్షవేదికం

19. గూఢము - గోపన ఎ న్నాశయించినదే గూఢము, (కియ, కారకము? వనంబంధమి పొదము, అభ్నిపాయము- వస్తువు-అనువానివి దాచిపెట్టుటచేత సమస్య యేర్చడును పరిశీలనచేసి దాగియున్న వానిని తెలిసికొన్నప్పుడు భావము న్పష్ష మగును, సమస్య పరిష్కారవు నొందును, ఇదికూడ వినోద కేళకి సంబంధించినదే గూఢ్తోక్రి!వి దీవికిని వంబంధములేదు.

20 (వళ్ళో త్రరము _ విదగ్గగోమలందలి (కీడావినోదమే. యిదికూడ రాజశేఖరుడు నాక్కేశిగా వర్రిగణించినవావిశో ఇదియొకటి. నమస్యారూవమయిన (వళ్నకు _వశళ్ననుండి సాధించుటచేత గాని అన్యవిదమునగాని పరిష్కారరూవమెన సమాధానము చెప్పుటయే (వళ్ళో త్రఎము, ఇదిహూడ అంతః (పళ్ళను, విపాః (వళ్శము, దిహిరంత।వశ్నమను, జాత్సివశ్నము, పృష్ట పశ్నము, ఉ త్తర_సళ్నము

21. అధ్యేయము - “విధియందును నిష్నేధమునందును వ్యుత్ప తికి కారణ క ధావమిు ల్రోజుని విర్వచనలు, అనగా వ న అన్న (వళ్నకు నమా కౌని వసుసితి నాధారము చేసిక్తొవలేదు పె ౧ రసము వాధారము చేసికొనెను

లలి - పై వ్యుర్చల్థి యనుమాటకూడ విశిష్ణముగా

ప

[(వయుక్తము. కేవలము *“ఐవుజ్జితి యన్న యర్ధమువకాక “ఉచిళానుచిత వివేకో వ్యుక్ప శః” అన్న రాజశేఖరుని యర్దమునే భోజుడు (గహంచెను. (_గంథాధ్యయ వమునకు _సయోజనము ఉచికానుచిత వివేకము. దీనివిశూడ కౌన్యము; శాష్రముః ఇతిహోనము? కావ్యశాఫ్రము, కొవ్యేతిహాసము? కా స్ట్రేతివాసము - అవి ఆరు విధ ములుగా పరిగణీంచెను కావ్యాదిపదములు ,పసిద్ధములు, నర్గదింధాది వియనుము గలవి, కావ్యమునందు కొప్యత్వముగల సంఘటన కావ్యాలంకారము్యు ఉ_క్రీపథధాన త్వము కాప్యత్వము కావ్యమునందు శాఫ్రవిషయము సంఘటిశత్రమగును. అది శాస్త్రాలంకొరము; శబ్దపాధాన్యము శాష్రత్వము. కొవ్యమునందు ఇతిహాసము వంభటితమగును ఇది ఇతిహాసాలంకొరము; అతీతార్ద,పాధాన్యము ఇతిహాసత్వము, శావ్రమునుకూడ కావ్యభణితిలో చెప్పిన కావ్యశాప్రనము; ఇతిహానమునట్లు చెప్పగా కాన్యేతివోసము, ఇతిహానమునందు శాష్ర్రపససంగముచేసిన కా స్రేతిహానము, క్రాహ్యాది వాబ్బయము (శవ్యము; అనగా అధ్యేయ మనవియే భావము. సాహిత్యము నందు ఆయా (పలఖేదములు (వవేశించి అలంకారము లగును.

22. శవ్యము : “తత్కావ్యమాహు ర్యన్నేశ్యతే నాభినీయతే”? అని విర్వ చనము. చూడబడవిది అఖినయింసబడనిది (శవ్యమనబడునవి తాత్పర్యము శ్రవణము, ఈక్షణను, అలినయము - ఇవి దృశ్యకావ్యవిషయనులు. (శ్రవణ యోగ్యము (శ్రవ్యము; ఈత్షణ యోగ్యము ,పేత్యము; అభినయోగ్యము అలినే యము. దృశ్యకావ్యములందు ఈ మూడు తత్తత్సన్నివేశములందు అలంకారములై శబ్రమునకు సౌందర్యమును వంధానించును. (పేత్యము అభినయము. ఈ వరున లోనే చూపబడీనవి.

(శవ్యము 1. ఆశీస్సు 2. నమ్మష్కియ $- వస్తువిర్దేశము 1. నాంది ర్‌ ఆత్షీ ప్పిక 8. (ధువ _ అని ఆరు భేదములను కలిగియున్నది ఇవన్నియు సంగిత నముసేతములు. కొవువనే శవణయో రేవ సుఖదం భవేత్‌” అని [శవణ సుఖ మునే ,వయోజనముగా చెప్పెను

29. (పేశ్యము - 'ఆంగికై క విర్వర్త్యమ్‌?. ఆంగికొాలినయమా(తముచేత (వదర్శితము లగునవి మా్యతమే (పేక్యుములు, నర్తకు లాంగికాఖినయమునూ, ఈమే శ్రీయుదురు; గాయకులు తత్‌,'పేరకమయివ గీఠమును పాడుదురు - ఆంగికాలినయ మే గితము నలంకరించుచున్నది. కౌవువు ఈ సన్నివేశము వాగలంకారమగుచున్నది,

న! (గ్రేశ్యము 1. లోస్యము 2. కాండవవబ 3. భలికము 4- శంవ 5. హలీ సకము 6. రానము . అని ఆలు విధములు.

2. అభినయము : ఇదికూడ దృళ్యకొవ్య విషయమే, 1. ఆంగికము ఏ9. వాచికము $8- సాత్వికము చీ, ఆహార్యకను ర్‌, సామాన్యము 6. చిితము _ అవి ఆరు భేదములు కలిగియున్నది. త_త్తదభినయా,శయమైన వాగచనము అలి వయముచేత భూషితమగుటచేఠనే వాగలంకారత్వము సిద్ధించుచున్నది,

భోజుడు చూపిన శబ్దాలంకొర ములను ఇరువది కాలుగింటివి పరామృశిందుటు మైనది... “ఇవి యన్నియు అలంకారములా? అళంళారము లవి అంగీక6ంచినస్ప టికి శబ్దాలంకొరము లెట్లు కౌగలవు,” అన్న _పక్నలు సండితలోకమునండు లేకలో లేదు. భోజహృదయాంభోబము సృుధులము; మరుర నకరందతుందిలను భోజ ధిషణ నర్వ,గాహకము, (శమైక (గాహ్యము పైవం క్తులలో అలంకారముల అలం" శ్రారత్వ (వదర్శనమునకు _వయత్నము సాగినది, శబ్దాలంకొరము లమటలోన్ష సామంజస్యము సహితము సమర్ధింసదిడినది.

వామనుడు “కాసజ్టిం (గాహ్యమలంకౌరాత్‌ 1 పొందరస్య మలంశాతః | న దోష గుణాలంకార వానాదానాభ్యామ్‌” అని మూడు సూశనులలో అలంళారశబారముషు

౧ విశదీకరించెను. పొందర్యమే అలంకొరమని, అదీ దోషములను తొలగించుటిన్‌ల వు గుజాలంకారములను కలిగించుటపల మ లభ్యమగునని, అలంకొరమునల నే కావ్యము (గౌవ్యమగుచున్నదని భాసను. ఈ దృష్టి భ్రోజువికి పుష్టినిచ్చినది. ఇంతకుముంే దండి “కావ్యళోభాకరాన్‌ ధర్మావలంకారాన్‌ _పచక్షతే” అని కాన్యమునకు భోభను కలిగించు ధర్మము లన్నియు అలంకౌరములే యవి చాటి యున్నాడు.

భోజుడు కావ్యాంగములయిన రీతి వృత్తి భాష ఛందస్సు; దృశ్యము, (శ్రవ్యమ్ముు అభివయరు, చ్వితము; (_పళ్ళోక్రరము మొదలయిన వాని వన్నింటివి. శబ్దాలంకారములుగా సం్యగహించి నమవ్వయద్భుష్టి సాధించెను. ఇది 0౫ంఠవరకు (వఠమ ద్వితీయ వరిచ్చేద (చనంగము,

యప

సరప్వుతీ కంఠాభరణము విషయసూచిక [ప్రథమ పరిచ్చేదము విపరీతము 18 మంగా చరణము కే అ,పయోజకము 19 శావ్యలనణము శతి దేళ్యము 20 దోవవివేచన తి=88 గౌమ్యము 22 సదదోవమూలు 8 వాకదోమములు | అసాధువు శ శబ్దిపీనము 92 అ్యపయుక్తము 5 శ్రమ్యభష్టము 33 కస్షము 6 వినంది కరి అనర్థకము 7 వునరు క్రిమంఠము 36 అన్యార్థకము త వ్యాకీర్ణము 88 అప్పష్టార్ధకము 10 నంకీర్ణము వం అనమర్హము 10 అపదము క! అఆనతీఠతము ల! వొక్యగర్భితము ఖే కము 19 భిన్నలింగము శై గూఢార్థనము 4 థిన్నవచనము శకి నేయార్జము కక న్యూనోననును ర! వందిగ్గము 17 అధికోవనుము శ్‌

(1 భగ్నత్భందను 47 మాధుర్యము 94 కగ్నయళి 48 పొకుమార్యము 9 అశశీరను 50 అర్థవ్య్థక్ర 96 ఆరీశిమంతము క్‌ కాంతి 97 చాళ్యార్థ దోమములు 68 శొదార్యము 9కి అపార్దము 64 ఉద్నాళ్తత 100 గ! వ ణ్దమ కక ఓజన్ను 101 ఫీకార్థము ఈఠ _ బొర్జిక్యము 102 వనంశయము 68 (ఫేదుస్సు 109 అవ్మక్రమము 69 మళద్దిత 104 ఫీన్నమ 70 వమారి 166 ఆశినూ(ళము గ్గ మూక్మత 40% వరుషము 72 గాంభీర్యము శయ విరసము 78 విన్తరమ 111 హీనోవమము శక నంక్షేసము 122 అధికోనమము 75 _ వమ్మిఠతత్వను 114 అనదృళోపమము 76 భ్రావికత్వము పే15్‌ అవసిద్దోనమము 77 గతి 116 విరలంకౌరము 79 రీతి 118 అళ్లీ లము 80 ఉ క్రీ కకం విరుద్ధము 81 ఆటొ 120 గుణవీవేచన 88=860 ఆళ్యుంతర గుణముల 198 బాజ్యాసణములు ఖత శ్లేషము 123 శ్లేషము 90 (వసాదము 124

• (వసాదమ న! నమళ 1265 వమళ 92 మాధుర్యము [27

14 పొకుమార్యము 1268 అపష్టార్ధగుణను 161 అర్ధవ్య క్రీ 1129 అసమర్థగుణము 16డై కొంతి 130 అపతీఠగుణము 69 ఉదారత 132 క్లిష్షగుణమ. 165 ఉదా _ర్తళ 133 గూఢార్దగుణము 166 ఓజస్సు [34 వేయార్హగుణము 168 కొర్జిత్యము కే3ె5 సందిగ్గగుణము 169 పేయన్ను; 136 విరుద్ధగుణము -- క్షై71 సుళద్దిత 137 అ,పయోజకగుణము 172 వమారి (438 'దేళ్యగుణము క్షే74 పౌత్యును 140 (గ్రొామ్యగుణము 173 గాంభీర్యము 141 ఆ(_శయౌ చిత్యము 186 విస్తరము కే42 వన్ని వేళొచిత్యము 187 నంకేసము ల! శబ్దవిహీనగుణము 189 నమ్మిఠతఠత్వము క్షేజీ5 (కమ్మకష్టగుణము క! భావికత్వను కతర్‌ వినంధిగుణము (9 గతి 147 పునరుక్రగుణము 196 రీతి 148 వ్యారీర్ణ గుణము కం ఉక్త 149 నంకీర్ణగుణము 198 పొఢీ [51 అసదగుణము 200 వె శేసిక గుణములు 13 వాక్యగర్భిరగుణను 202 ఆసాధుతాగుణను కక54 లిన్నలింగ లిన్నవచనగుణము20% అ(వయు_క్రగుణము 155 న్యూనోపమగుణము 208 కష్టగుణము క5థ అధికోపమగుణము 210 అనర్థకగుణము క57 ఛందోళంగగుణము 212 అన్యార్థగుణము $59 యతిళంగగుణము 7213

శ ళ

అళరీరగుణము 216 లోకవిరుద్దగుణము డైక1ఓ శై థల్యగుణను 217 య క్రవిరుద్దగుణము 252 వై షమ్యగుణను 218 బొచిత్యవిరుద్దగుణము 253 కళోరర్వగుణము 219 _ వచనవిరుద్ధగుణను 25ళీ అ(సనన్నగుజము 220 ధర్మవిరుద్ధగుణను 255 నేయార్ధగుణము 221 అర్దళా ఫ్రవిరుద్ధగుణము 256 ామ్యుగుణను 222 కామళా ఫ్రవిరుద్దగుణము 257 ఓజోవిపర్యయగుజము 228 అలంకాం్యపసంగము 858 అవి ర్వ్యూఢగుణము 226 ద్వితీయ పరిచ్చేదము

అనలంకారగుణను 226 శశ్లాలంకార వివేదన 261-780 అపార్టగుణమ 227 జూత్యలంకారము మ! వ్యర్థగుణకు 228 శుద్దాజాతి 267 ఏకార్థగుణము 291 పసాధారణీజాతి 274 నందిగ్ధగుణను 232 మి(శాజొతి 276 అన్నక్రమగుణము 234 వంకీర్ణాజాతి 277 థిన్నగుణము డ్జై5 అనన్యగొమినీజాతి 278 అకిమాాశగుణము 207 అప్మభష్టాజాతి 280 పరుషగుణము 240 గత్యలం కారము వరకే విరనగుణము 240 దుక 286 హీనోపమగుణము 242 ఏలంబిత 287 అధికోనమగృణము 24కి మధ్య 288 అనదృళోసమగుజము 2244 చుతఏలంవిళ 289 అ,పసిద్దోపమగుణను 245 (దుతమధ్య 230 విరలంకారగుణము 246 మధ్యివిలంవిళ 291 అశ్లీలగజ సు 248 రీత్యలంకాంము 998 దేళ విరుద్దగుణము 249 వై దర్శి_లక్షణము 299 కాలవిరుద్ధగుణము 250 పాంచాలి ,,. 799

ఖు గొడీయులక్షణమను 300 వదము[ద 23 ఆవంతిక 9, 300 వాక్య్యమ్ముద తెడెక్‌ లొటీయ 300 విభదక్త్రిముద 326 మాగధీ ౪% 3901 వచనము[ద 329 వై దర్శి-ఉదాహరణము 301 వనముచ్చయమ్ముద 330 పాంచాలి , 302 నంవృతిమ్ముద 3311 గొడీయ 303 ఉ క్యలంకారము తితివి అవంతిక 304 విధ్యుకక్తి 334 లాటీయ ౧, 305 విషేధోకక్రి 334 మాగధి ,; 306 అధికారో క్తి శతక వృ _తీలంకారము త్‌? వికల్పో క్తి 336 వృత్తులు - లక్షణముణ 308 వియమో క్రి 337 కైశికి - ఉదాహరణము ౫౮9 వరినంఖో్య క్రీ 338 ఆరళటి 99 310 యు_క్ష్య్రలంకాంము తతత భారతి ఖం వ. పదయుకక్తి = లడణము 340 పాత్త్వతి ,౩ 312 పదార్ధ 99 వి! మధ్యమకైశికి , వ[3 వాక్షద్ధ కి రశ మధ్యమారళటి ,9 314 వాక్యార్డ 39 342 ఇాయాలంకారము క్‌[5్‌ (పకరణవిషయ ,, 342 లోకో క్రిద్బాయ 316 (వదింధవిషయ , 343 ఛేకోక్రచ్చాయ 917 పదయు$్ర-ఉదాహరణము 343 అర్భకో క్రిచ్భాయ 318 పదార్థ $9 క్రిశీ5్‌ ఉన్మతో క్రిచ్చాయ 319 వాక్య $9 34ర పోటో క్రిబ్చాయ 320 వాక్యొర్థ 99 3408 మకోక్స్‌ ,9 321 (వకఠరణ 99 350 జషడాలంకారము తీ? (వబంధ కి ఫైక1

ళీ భణిశ్యలంశారము త$2 అలినయ పతికి కిరిర నంభవభణీతి 352 కాంతి 38కి అనంభవ 9? రిక్‌త్స వద క్రి 389 విశేష ౧ క్రికక షాద + క్ర్‌9 వంవృత్తి ౪ 35 వద్యార్థ- ౩4 392 ఆక రక ౫ క! పాద తయ), 393 కల్పనా ౪ న! భాషా ౪, 395 గం ఫనాలంకారము 860 యమకాలంకాందు లం6 శబ్దగుంనన కి61 అవ్య పేకయమళము $98 అర్ద * 362 వ్యపేతరయథమకము శ్ష౦ శమ , 363 అస్టానయమకము శ24ీ వర్యాయగుంఫన కర5. పాదయమకతు శశ? వద కి కి్‌6ర సముద్గయడుకము యో! వాక 967 మవీయమకము శ్త55్‌ శయ్య్యాలంకారము త09 శేషాలంకారము ఉ$్‌రి (వక్రాంతఘటనాశయ్య 369 _ (పకృతిశ్లేష తరి అషకొంత 9 370 (వ్రత్యయశ్లేన న! ఆకికొంళ + 971 విభ్తక్రిశ్లేష 463 వద క క్ర72 వచనశ్తేష శరష్‌- వాక్య 11 373 వదశ్తేష 468 వకీర్ట 374... భాషాశళ్లేష 471 పతిత్యలం కాంము 880 అన, పాసాలంకారదంం శ్ర కాకు సఠిఠి 380 (శుత్యన్నుపావము త79 వ్వర ,౩ 381 వృ క్రమ పానము 498 వదచ్చేద % 383 వర్జానుప్రావము 518 నదభేద ,, $84 వదానుుపానమ్సు వరెడై.

ఛీ శామాన్ముపానము క5॥ కారశగూఢము ఈ85 ఓ! లాటాన్మ పానము 554 నందం ౨ 6586 ఎ ఆాలంకారము $87 పొద కా 687 వర్ణచ్చితము 5్‌8్రి7 అలిపాయ ,? 688 ప్రానచ్చితము క్‌9॥ వస్తు క 689 న్వరచి_తము 598 |పతశ్నో త్తరాలంకారయు 690 ఆకారచి.,ఠతము 504 అంక; వ్రశ్నము 6591 గతిచిి ఈము రకర ఐహిఃవశ్నము 692 బింధచి,తఈము 625 విసారంఈః_వళ్నము 693 వాళోవాక్యాలంకారము 668 జొతి_నళ్నము 69% బుజా క్రీ 664 _ వృష్నవళ్నము రక వకో క్ర 665 ఉత్రర్యవళ్నము 696 వై యాత్యో క్రి 668 అభ్యేయాలంకారను 697 గూఢో కీ 6570 కావ్యము 698 (వళ్ళో కరో క్రి 672 శాస్త్రము 699 చిశో క్రి (74 ఇలివోనము ! ఉపహేలికాలంకారము 6౮76 కావ్యశాప్రము 700 చ్యుతాతర 677 కావ్యేతివోనము 701 దక్తాక్షర 678 _ళాస్త్రేతివోనము 702 చ్యుఠదత్తాక్షర 679 (శ వ్యాలంకారనుం 708 అతరముష్టిక 680 ఆశీస్సు 703 విందునుతి 681 వాంది 704 అర్థ్యవహేళిక 682 నమవ్క్బృతి 5 గూఢాలంకారము 688 _ వస్తువిరైళశము 705 [కియాగూఢము 688 అడి ప్రక 705

వ!

(తవ 702 అభినయాలంకారయము 714 టేయ్యూలంశార ము 708 ఆంగికొతివయము 714

లాన్యమను 709 వాచికా కిక

తాండనను 710 సొత్త్వికొ , 716

ఛలికము గం అవార్యా,, 717

శంస 1 సామాన్యా,, 718

హాల్లీ నకము 12 చితా ,9 719

శానము 4!

న

సరస్వతీ కం0ంఠాభరణము వథవం పదిచ్చేదవం మంగళాచతలఐ ము

1. ధ్వని ర్వర్లాః పదం వాక్య మిత్యాస్పద చత్యుయమ్‌

యన్యాః పూకన్శూదిభేదేన వాగేవిం తా ముపాస్టృహే.

అర్హము. చ్వమి సర్జనులు? పదము? వాక్యము. అను నాలుగధిష్టానము లను గలిగిన వాగ్లేవిని తూక్ష్మాది ఛేదబిుచేత నుపాసింతుము.

వ్యాఖ్య . ఇగంథికర్తమైన థోజదే వును శిష్టాచారము ననుసరించి యిష్ట దేవతను స్తుతిందుచున్నాడు. _పావంభించు న్న _గంథమునకు అవిఘ్న పరిసమా ప్తి నభిలషించి యిట్లు చేయ శష్టావాం. . "మంగళకొచీని మంగళటుధ్యాని మంగళాంతాని శాస్తాజి'అని అర్యోక్తి ఇష్ట దేవతా నవ స్మరణము మంగళారంభము *“ఆశీర్నమ (స్యాయా వస్తునిర్రేశో వాపి తన్ముఖమ్‌ * _గంధికర్త తాను నమస్కరించుట మ్యాతమే కాక బహువచనసారస్యము చేత నమస్కార ఫల".నకు పాఠకులను భాగస్వాములను చేయుచున్నాము. ఇది ఆశీర్వచనషి ఇం పస్తు నిర్దేశము సరస్వతీ స్వరూపము నావిష్కరించులయే _గంధ విషయము. ధ్వని; వర్ణనలు: పదము, వాక్యము - ఈ శాలుగును నరస్వతి కధిష్టాననులు ధ్వని యనగా ఉచ్చారణ మని యర్ధము. “ఢ్వననమేవ శ్వవిఃి పా హరూప్ట ఎ వాక్కునంద అల్బ ప వాణబిలుగా నిరూ షింపద. నవి ర ఆట “ంర్త్యన్తే నివావ్యన్తే ఇ3 పర్ణాః ఇవి అర్హవేవకములే కొని అరబజోధం ఎ కప్పు కావునచే బబు ఏన ఎయు ము విభక్తి సత్య యమును కాని, (కి-వా ప్రత్యయ'ిను. కాని క్రిరగి అర్హ ౦త మగునది పదము. యోగ్యతాకాంక్షసత్తి యుక్త పద సయిదాయము -క్య.ఎ.. వీవి నధిష్టానములుగా గల వాగ్రెవి నుపాసంతుము. ఎట్లు ? సూత్మెదివేదనుచేత.. వాక్కు పరాం పళ్యంతీ మధ్యమా? వెఖరీ - అని నాలుగు ఏవ...ట పరావక్కునకే సాక్క్మా? క్కు అని నామాంతరము. పరాజంక్కు మూలాధార చసన నుం-ను. ఇది నిర్వికారము, తక్కినవి తద్వికారములు పశ్యంతి నాభియందు, ...వ్యను హృదయమందు? వైఖరి

లి సరన్వతీ కంశాభరణను కంఠమునం దుంగును. వీవిలో మొదటి మూడును ఉవ్చారణ స్తితి నొందవు. వైఖరీ వాక్కు వక్తపిల్లి నుచ్చరింపదిడి _శోతకు శవణగోచర మగుచున్నది ద్వని తరంగ ములు కర్ణపహర మూలమున హృదయమునందలి మధ్యమా వాక్కును స్పందింన క్రేయను అప్పుడు మ్బాతమే అరావగమనము కలుగును. భాషాచూపపున వ్యవి హృత మగునది వైఖరి, అర్భావగతికి తోడ్పడునది లిప్యాది సంకేతాత్మకమైనది మధ్యమ ఈ రెండింటిని మృాతమే _కమముగా ప్రత్యక్షషుగాః పరోక్షముగా సామాన్యలోకము వివియోగించుకొనును సారస్వతోపాసకులకు చతుర్ముఖమైన సరస్వతీ స్వరూపము సమపాస్యము

ధ్వవి ఉచ్చారణను ధ్వవి స్ఫోటమ, ధ్వని వ్యంగ్యము శబ్బార్త స్వరూప మైన సాహిత్యమునందు ధ్వని కున్న సహ_త్త్వమునుబట్టియే (పాఠమ్యము

కా వ్య లక్షణము షీ, _నిరోషమం ణవత్‌ కావ్య ములంక్సార్తె లంకృతమ్‌

సాన్వితం కవిః కుర్వన్‌ కీర్తిం (వీతిం చ విన్తతి,

అర్ధము నిర్ణో షన? గుణవంతపు, అలంకారములచేత నలంకృతపి9 రసావ్వితిషి నైన కావ్యమును రచించినవార్రై కవి కీర్తిని ప్రతిని పొందును

వ్యాఖ్య దోషములు లేనిదీ, గుణములు కలది, అలంకారపులతో నలం కరింఎబడినది, రసవ.లచేత ఆస్వదనీయమైనది కావ్యము ఇంతవరకు కౌష్యెలక్ష ఇసి. ఇటువంటి కౌవ్యమను రచించినవాడు మా్యతమే కవి యనిపించుకొనును. ఇటుసంటి కవి వర్దిని వితిని పొందగలుగును ఇవి రెండును కావ్యనునకు (వయోజన ములు (పీతి యనగా ఆనంద మవియే భావఫు. వహృదయుకై న పాఠకుడు కావ్యా స్వాదన సమయమున పొందెడి యూనందమునే, కవితూడ కావ్యరచనాకాలిమున పొందును అంతే కాక, కౌవ్యరిచన ముగిసిన తర్వాత కాను పాఠకుడుగానే వరించి కౌవ్యానందమునొందును కిరి యనగా వనిద్ది లోకమునందు కౌవ్యకర్తగా (వసిద్దివి సంపాదించుకొను నని భావి. "కీర్తిం స్వర్గఫలా మాహుఃిఅని యందురు కౌవున “ర్కపిలన న్వర్దిమ లభించును ప్రత్యక్షముగా _ తియ, =ర్తియు కలుగును, పరిణామ పలమగా అలోక్తీటా స్వర్ణ కిలుగును ఇందు కవి. కౌవ్య. పయోజనం- అను మూడి విషయషులను ఆగంథకర నిఐంధించెను

దోష వివేచన ఠీ. దోసపూః పచానాం వాక్యానాం వాక్యా థ్ఞానాం చ బోడళ 'హేీయా; కావ్యే కవీండే )శ్యే తాజేవాడా పచత్మ్శుపే-, ఆరమ. పదముల యొక్కయు, వాక్యముల యొక్కయు, వాక్యార్థముల య యొక్కయు దోషములు పదునారేసి కలవు అవి కవీర్యదులు కౌవ్యమ.నందు పరి హరింపవలసినవి కొవున వావినే నుందుగా చెప్పుదుడు వ్యాఖ్య అభిమత ప్రతీతి కవరోధకసులుగా నుండునవి దోషములు వీని విలన ఒఎఖ్యార్ట.ఎనకు బాధ కటగును. కావునశే వీనిని హేయపులుగా పరిగణీం చుట జరిగినది సుందరమైన శరీరదు మీద బొల్లిమచ్చ యొకటి యున్నను సౌంద ర్య తతి నొందును. అప్లే కౌవ్యవంఎనందు దోషమొక్కంటి యున్నను కావ్యత్వ షింనకు హాని కలుగును. కావుననే ఆగంథిక ర్ర కాష్యలక్షణనఎనందు “విర్లోషి మను నదే షఒందుగా పరిగణించెను. తదనురూప.:...గా దొషషులనే మందుగా పరిగణించు పదదోషనులు, వాక్యదోషనులు, వాక్యార్ధదోషములు - అవి మూడు వర్గము లుగా దోష.లు విభ్నక్తసు లయినవి ఒక్కొక పర్ణనునందు. పదునారు చొప్పున మొత్తను నలువది యెనిమిది దోష ...లను _గంథకర్త సోదాహరణముగా. నిరూ పదదోషములు 4 అసాధు చాపయుక్కం చ కస్టం చానర్థకం చయత్‌ న ర మసమర ॥ అన్య్యార్థక మపుష్టా! మ మక్థం తశైవ చ క్‌ అ్నపతీత మథ క్లిష్టం గూఢం జీయార్థ మేవ చ సందిగ్ధం చ విరుద్ధం చ (పోక్తం యచ్బాప యోజకమ్‌, 0, "బేశ్యం మ్య మితీ స్పష్టా దోసాః స్యుః పదసం్నశయాః అ ఖెషాం లశణం సమ్యక్‌ సోదావభాంణ ముచ్యతే.

గ సరన్వతీ కంఠాభరణము అర్ధము. 1- అసాధువు 2 అప్రయుక్తరు 8 కష్టము 4 అనర్ధకము ర్‌ం అన్యార్రకను ॥ అపుస్టార్ధము శ అనమర్థవు &ఓ అప్రతీతము $- క్స్‌స్టము 10. గూఢారము 11. నేయారము 18 సందిగ్ధము. 18 విరుద్ధము 14. అవయోజ న! కము 15 చమ [8 (గామ్యము _ ఈ పదునారును పదదోషయులు. ఇంక వీని అకతజము పోదాహరణముగొ న్య్ర్రమముగా చెప్పబడుచున్నది. [(అసాధువు] 7... శబ్దశ్యాన్త్రు విరుద్ధం య_త్తీదసాధు (చకతే. ౬ యథా... ళ్‌ అత్య గ “భూరి భరాడా న్ల బాఫతి స్కన్ధ ఏను త్స తథా న బాధతే స్కో యథా బాధతి బాధతే క్షే అత బాధతే రాత్యనేపదిత్వాద్‌ “బాధతే ఇతి స్యాత్‌, న పునర్‌ *బౌధతి ఇలి, అర్ధము * శద్దికొస్త విరుద్ధ మగు పయోగమును -అసాధు దోష మని యందురు “భూరి భార భరాకాంకుడా నీ భుజ దావ పెట్టుదన్నదా? అని చ్శకీలో నున్న రాజు (ప్రశ్నించగా, పల్లికిని మోయు బోయీ “నీ *బాధతి బాప పెట్టుచు సంత గా భుజము బాధ పెట్టుట లేదు” అని బదులు పలి.ను ఇది ఉదాహరణను. ఇక్కడ ఆత్మనేపదిత్వ..... పల్ల *“బావతే' అని యగును అంతేకాని “బాధతి యని కాదుం వ్యాఖ్య శబ్దశొస్త్రమనగా వ్యాకరణమని యర్ధగు వ్యాకరణ" శాస్త్ర')నకు విరుద్ధముగా నున్న (ప్రయోగం అసాధు దోష గా పడిగణింపదిషను. నంప్కృడ ధాతువులు పరస్కైపదులు, ఆత్మ నదులు, ఉభయపదులు _ అని మూడు విధములు పర్మైసది ధాతువులకు చేరు పరుష వత్యయనంలు ఆత్మనే నదిధాశువులకు చేరవు ఆన్సగా పర్నప్మైనదులకు పరమైనది పత్యయ"ఎలును, ఆత్మ నేపదులకు ఆళ్యనేవది (వళత్యయములును మూతమే చేరకు ఇకదావికి మఠొ

పదదోషములు క్‌ కటి చేరుబ్సైదోషము. ఉభయపదిదాతువులకు. పర్మప్మైపది _సత్యయములతో ఒక'విఢ. ముగాను, ఆత్మ నేపది ప్రత్యయవులతో ఒక విధముగాను-రెండేసి థభూనను లుండును= “బాథ్‌” ఆత్మనేపది ధాతుపు కావున “బాధతే అని కావలయును. పై శ్లోకమునందు పర_ప్మెపది (ప్రత్యయమును చేర్చి *బాధతి అని దుష్టదూపము పయోగించుట జరిగి నది ఇది వ్యాకరణ విరుద్ధ; కావున అసాధుపు [తెలుగునందు ఉదాహరణ నిట్లు మార్చుకొనిన సులభముగా టోధవడును, “సీ భుజము భాదపెట్టుచున్నదా?” “నీ భాద బాధ పెట్టినంత భుజము బాధ'పెట్టాట లేదు శ ఇచ్చట. “బాధ” యనుటకు బదులుగా 'భాది యనుట అసాధువు-] (అఆ ,పయుక్తము] కఎభి ర్న ్యయయుక్తంయ వటయు కంత దుచ్యతే. యఖథా-- “శామచీకమథాః? శేఒమిా త్వా మ2హా్గయకీయిషన్‌ అధ అగ లి జు కే త్త ళం జగ జస ల! ం నసస్తీ కిం పచ్చ మే కమ్బః శమ్బం పురిష్యతి లి అత అచీకవమథాః, అజిహ్యాయకీయివన్‌, సన్సీ వచన్నీ ఇురిస్యుతి, కవ్బుః, శమ్బవా = క నస్గానుశాసన నీద్ధా న్యపి కపభి ర్న (నయుజ్య స్తే అరము , కవులదేత ప్రయుక్తము కాని దానిని అయుక్తమని యందురు. న్‌ ఇది లక్షణను ఏ నాయికను పేమించితివి? ఏరెఃరు నిన్ను పొందుట కిష్టపడిరి. అతడు నిద్రించుచున్నాడి. వీరేమి పలుకుచున్నారు? మేఘము జలాశయమును సేచ నము చేయగలదు _ అని యుదాహరణాంలు ఇచ్చట _పేమించితివి అన్న యర్ధ.. న "అచీకముఖాఃిః పొందుట కిష్టవడి రన్న యర్తవి.న '“అజిహ్వాయి.యి "" నిదింపుచున్నాడన్న యర్హమున 'నపస్తి”; ఇ, / 09 అవాలీ పలుకుచున్నా రన్నయర న :చన్తి, చనను చేయగల దన్న ళయర్ణదున ఘరిష్యతి", మేఘ “ఎన్న యర న కద్చఃి, జలాశయ మన్న యర్హమున (న. న! “శమృమ్‌” అన్న పదషి. లుపయుకక్త... అయినవి వ్యాకరణ నియమములను బటీ

6 నరన్వతీ కంఠాభరణము సై రూనసులు పిద్ధించును. కొని; కవులు వానివి ప్రయోగింసరు. అండునలన ఆ శబ్దము లన్నియు అ్యహయు క్తదోషము పాలయినవి.

వ్యాఖర్ధ లోకమున నున్నంఠ మాతమిన ఏ పద మునకును _సయోగార్హత కలుగదు; ల వ్యాకరణ లక్షణ _చేత సాధింపబడినప్పటికిని (పయోగార్హ తకలు గదు. దోషము లేకుండ నుండవ నన్న ద్యాకరణ సమ్మతముగా నుండి కవి _పయుక్త మైనది కావలయును. పై ని చూపినవద:ఎలను కృతిమ ఎగా ౯ ్యకరణ నియమ'యిల చేత విష్పన్న:ు చేయవచ్చును కొని; వావిని పూర్వకపు తెష్యరును (పయోగించ లేదు. (ప్రకృత గంథక ర్త ఉదాహరణ నిమి త్తనంగా వీనివి _వదర్శించుచున్నాడు.

జీజంత్నన కమి ధాశుపునకు లుజ్‌ చజ్‌ ప్రత్యయ ఎలు రాగా ద్విర్వచన నన్నంఠత్వము నొంది? దీర్జ్య..ను జిలోపనును కలుగగా “అచీకనుథాః? అను రూప మేర్చడును హ్వాయక శబ్బని. నకు క్యచ్‌, తరువాత సన్‌, తరువాత లజ్‌ (_వత్య యము రాగా 'అజివ్వాయరీయిషన్‌' అను రూపమేర్చడును “షన నప్తి స్వప్నే అను ధాశుపును బట్టి “స్పస్తి అను బాపము సం్యగహింపబడినది కం శం శబ్దయిలు జలవాచకషలు, వీనికి మళుదిర్ధ[ిన *బి ప్రత్యయము రాగా కంబ శంబ రూసము లేర్సడును “హృ” ధాతుపునకు “హరిష్యతి” యైనట్లు “ఘృ” ధాశువునకు “ఘరివ్యతి అవియు; *వద ని యనునట్లుగానే “వచి అనియు రూపము. లుదాహృతము లైనవిం

ఇఠర ధాతువుల సామ్యసిఎనుబట్టి, వ్యాకరణ నియమషులనుఐటి 'పె రూప ములు సాధుపులే యనిపించును. కొని; పూర్వ కవ్మిసయోగములు శేకుండుటచేత, అవి _వయోగార్హ ములు కౌజాలవు. అనగా సాధువులు కౌవనియే అరము. అందు చేతనే అట్టివి 'అ్యృపయు క్త” అను దోషమునకు లక్ష్యము లయినవి

[కష్టము] & పదం (ళుతే సుఖదం కస్ట పుత్యభిశబ్లితమ్‌. యధా-_ య “న్వార్డి జలదో య్యత యగ దుర్ధరి చాగకః లు శ4నీపః పోఫుల్లి కాలోఒయం చ్క్క ర హృదయం వమి శ్రి 'పోపుల్లి నీవ కాలోబయం'_ అని నికర్ణయసాగర మ్మదణ

పదదోషనులు 7 అ్మగ వర్వర్ష్యాదీని కీయాపచాని (శుత్యసుఖడాని,శూయ స్తే లు అరము (శోతినుఖసు కొని పదమును కష్టము అని యందురు ఇది థి లక్షణము ఎచ్చబ మేఘుడు మరల మరల వర్షించుచున్నాడో, ఎచ్చట చాతకను మిక్కిలి పాగల్భ్య ను మాపుచున్నదో, (ఎచ్చట) కడిమి పుష్కలముగా పూచు చున్నదో (అచ్చట) ఈ కాలటు హృదయమును ఛేదించుచున్నది ఇది ఉదా హరణము. ఇచ్చట శవ్లగ్ర నక్ష మొదలయిన కియాపదనులు చెవులకు కష్టమును కలిగిం లబ చునవై వినిపించుచున్నవి ఇట్టి వదములను వాడుట కష్ట మన్న దోష మగును. బి రూపము దుర్డ్డి ఫుల్ల్‌ ధాతురూపను పోపుల్లి కృతీ చేదనే? అను ధాతువునకు యజ్లు గంత రూపము చర్క_లర్డి అతిశయార్థ.ఎనందు గాని, పునఃపునరావృ త్తియందు గావి యీ రూపములు పచ్చును కాని, యివి యన్నియు నుచ్చరించుటకు కషము కలి స! గించును. వినుటకు వైళము కష్టము కలిగించును. (శుతికి అసుఖసును కలిగించు సట్టివి కౌవును ఇట్టీ పదములు “*కష్టనుి అను దోష.ఎనకు భాజనము లయినవి. (అన ర కము] వాదపూరణ మా[,కార్ధ మెనర్ధిక ముదాహృతమ్‌, యథా... “చిభ_ర్హి యశ్చ 'జేహానే (వియా మిన్షుం హీ మూర్ధని స వై బేవః ఖలు త్వాం తు పునాతు మదనా _న్తకశి శ్రీ అత చు హి, వై ఖలు తు - ఆల్యేతాని పదాని పాదాజీవ అర్ధము పాదపూరణమునకు మతమే _పయోగించబడుట అనర్థకము- ఇది లక్షణము శరీరార్థఎనంది ప్రియురాలివి:మూర్ణ మునందు చంద్రుని భరించుచున్న మదనాంతకుడైన ఆ దేపుశ నిన్ను పవ్వితీకరించును గాక _ అని యుదా హరణమసు

శ్ర సరన్వతీ కంఠాభరణము ఇచ్చట చంపా వై, ఖలు) ఈ _ అన్న పదనులు పాదసులను మాతమే పూరించుచున్నవి వ్యాఖ్య ఉదాహరణ శ్లోకమినందు శేవలవు పాదపూరణనుకొరకు చ, హిం వై ఖలు, కు - అను నవ్యయ ఎలు వాడుకొనబడినవి ఇవి అర్థ పుష్టి చెంతమాతనమును సహకరించుట లేచు అర్హసులేని వన్న భావనుతోనే యిట్టి పద ములు “అనర్థకము” అను దోషనునకు అంకితను లై నవి [అన్యా ర కము] 9. రూఢచ్యష్టతిం ఒదెం యత్తు తదన్యార్థ మితి శతమ్‌. యథా ఎభిజ స్తేన యే భూప మూలభ నేన "లే _శియకమ్‌ అనవా నిన తే దుఃఖం (పస్టుం నిన యే(దియామో 5 అ విభజతే ర్వజనే అలభతే రాణి, ఆవవాతేః కరచ్వే 1 స్టంతే ర్విస్మ్రంణే జాథి, న తు బశేషసివాయాం, అభితోలాభే సమన్తా బ్వవానే, (పక్య్వస్థాంశే చేతి. అరము దూఢీవి విడనాడి _వయోగించిన పదము అన్యార్హకము ఇది థి లక్షణనఎ ఎవరు రాజును విభజింపరో వారికి సంవద ఆలభింపదు ఎవరు (ప్రియ రాలిని _వస్మరింపరో వారు దుఃఖ... నావహింపరు - అని యుదాహరణను. విభజించుట యనా పంచుబ యని, ఆలభించు.. యనగా చంగ్పుట యని, ఆవహించుట యనగా చేయు. యని, _వన్మరింఘుం యనా " రచిపోబఎ యని వనిద్ధమురైన యర్ణనులు విశ్రేషున యని అన్ని యెడల లాభమవి, సముగమా వహించుట యవి; (పకృష్ణముగా స్మరించుం యని రూఢి లేదు వ్యాఖ్య రూఢి యనగా లోకపసిద్ధి. పదముల కూడికచేత నేర్చడిన యర్థము యౌగికార్థము... పెళ్క్ళు పదములు యౌగికమైన యర్హమును కలిగియు, మీకే వబ్తుపునకు వొచకములుగా వ్యపహరించును. పంకజము” అని యనగా “బురద యందు పుట్టినది అని యౌగికార్థము. రూఢ్యర్థము పద్మము బురదయందు పుట్టిన

బె వదదోషములు క! యితరనస్తువుల కది సంకేతను కాదు; అనడా ఆయా వస్రువులయందు రూరఢిలేదని భావము* ఇట్లు రూఢి లేనివోట ఒక సదను నుపయోగించిన యెడల ఇన్యార్థమన్న దోషమగును.

దాతువులకును, ధాళు విష్పన్నములగు. సదనములకుమ. పూర్వమందు. చేరునవి ఉపనర్గనులు “దాత్వర్థం బాధతే కశ్చిత్‌ కళ్చిత్త మనువర్తతే తమేవ విశనష్ట్యన్య ఉపసర్గ గతి స్త్రిధా అని యందురు. ఒకొనొళ ఉపనర్గ ధాత్వర్థమును బాధించును, మదొకటి ఢాత్వర్హ:ఘఖననునరించును, ఇంకొకటి దాత్వర్థసునకు విశేషతను సమ కూర్చును; ఉపసర్గ మూడు విధముఖూగా (వవ _క్టించును _ అవి యర్థము.

ఉణాహదఆమునందు మి, ఆ, (వ అని మూడు ఉపనర్మ లున్నవి “వికి సాధారణన్నుగా “విశేషముగా అన్న యర్హము కలుగును; కొన్ని యెడల “ఎడబాటు? అన్న యర్ధముతకూడ కలుగును పె శ్లోకదున *విభజ స్తే అనుచోట కవి విశేషార్డ మున వాడను కావి “భజ్‌” ధాతువుతో కూడినపు డా యర్ధనున దానికి రూఢి లేద్ద “విభజింతురు” అనగా *వేరువేరుగా పంచుదురు' ఆన్న యర్హదు న్యూతమే యేర్చ డును. “ఆ” అను నుపసర్గకు అభిముఖముగా సమ్యగదుగా మున్నగు నర్ధడులు కలుగును కౌని *లభ్‌” ధాతువునకు పూర్వమందుప యోగింపబడినప్పుడు ధాత్వర్థషిఎనే మార్చి “చంపుట? యన్న యర్థనును కలిగించును. అ్లే “వహ్‌” ధాతువుతో కూడి నపుడు “నిర్వహించుట” యన్న యర్ధమునే కలిగించును గాని “సమ్మగముగా మోయుటి యన్న యర్హయ నీయదు “పి యన్నది “పకృష్ణమైని అన్న యర్ణమున సాధారణముగా ఉవయుక్రమగును. కావి “%పస్మర_న్లి అన్నప్పుడు విరుద్ధార్రకమై “ఎక్కువగా స్మరింతురు” అన్న యర్ధమును గాక “దురచిపోవుదురు అన్న యర్జమును కలిగించును.

కౌవును ఒక పదమును తదంశముల అర్హమును బట్టియే కౌక రూఢివి బట్టీ కూడ ఉపయోగించుట ఆవశ్యకము అట్టు కౌనినాడు అన్యార్థమన్న దోషమునకు అర్చితము కావలసి వచ్చును

ఉదాహరణ ళ్లోకషు వానునుని కొవ్యాలంకార శూతవృత్తి నుండి (గహంఎ బడినది

10 నరన్వతీ కంఠాభరణము [అపుష్టార్ధ్థము]

యత్తు తుచ్భాభిధేయం స్యా దపుష్టార్థం తదుచ్య లే,

యథా--

“శశార్ధ ఇంభాంక ముజో ఉ్వాదశార్థార్థ లోచనః ,

వింశత్యర్థార్భ ష |ద్ధా వః పునోతు మదనా _న్త కః 6

అత దశభావాుః, (లతీలోచనః, పంచవ క్త ఇతి తుచ్చమేవో భీధేయ మతుచ్చపదై. రుక్త మితి అవుస్టార్థమ్‌,

అరము - అల్పపదములచేత చెప్పదగిన దానివి ( .తుచ్చ్భాలిధేయమును) అధీక పద$లచేత చెప్పుట అపుష్టార్హ ము ఇది లక్షణను శ తార వంచాంశభుజుడు, ద్వాదళార్థార్తలోచనుడు; వింశ త్యర్థార మూర్తుడు నగు మదనాంతకుడు (శివుడు మిమ్ము

అం లను పవ్నితీకరించునుగాక _ అని యుదాహరణ,.

ఇక్కడ దళబాహుడు, (త్రిలోచనుడు, పంచఎ క్తుండు - అను చిన్న పదఒ లతో చెప్పదగిన యర్హ'ుమ 'పెదపెద సమాసద.లతో చెప్పట జరిగినది కావుననే

| ఎ ౧

అప్పస్ట్రాము.

వ్యాఖ్య అరిక పదముల నుపయోగించుటచేత అర్జఎన కేమియు పృష్టి చేకూరుట లేదు. అందువల్లనే అపుష్టార్ధ _మన్న'ేరు సార్ధక మగుచున్నది శతార్థ పంచాంశభుజుడు _ కూటిలో సగము ఏబది? అందులో అయిదవ వంతు పది - పది భుజములు కలవాడని యర్థము. ద్వాదశార్జార్ధలోచనుడు - వండెండులో పగము ఆరు? దానిలో నగము మూడు-మూడు కన్నులు గలవాడవి యర్థము. వింశత్యర్థార్ర మూర్దడు._వింళతి అనగా ఇరువది? దానిలో సగము పది? దానిలో సగము అయిదు. అయిదు మొగములు గలవా తవి యర్థము. సంక్షిప్తముగా చెప్పుటకు తగినచోట విస్తరించి చెప్పుట దోషము, దానికి “అపుష్టార్దము అవి "పేరు

ళా [(అనమ రము]

10. అసంగతం పదం య త్తీదనమర్థ మితి స్మృతమ్‌,

యథా...

వదదోషములు క

“జలం జలధ-లే మూరమయం నర్షతి వారిధిః

ఇదం బృంపాత నశ్వానాం కకుద్యానేమ ఆహేీవశే 7

అత జలధగో -మేఘః, వారిధిః సముదః బృంహితం గజూ నామ్‌ (హేసిత మళ్వానా మితి లోకథపనీ ఏ తదివా సముద, మేఘ, అశ్వ, నృమభ విషయగయా (స “ుజ్యమాన మసంగ తార్టళ్వా దవాచక మిత్యసమర్షమ్‌.

థి ఖి అరము : అనంగళమెన వదనమును వాడుట అనమర్థను ఇది లక్షణము. ఠి మొ

జలధరనునందు జలము క్షరమయసు; పారిధి వర్షించుచున్నది; ఇది అశ్వముల బృంహితము. ఈ యెద్దు _హేష చేయుచున్నది. ఇది ఉదాహరణసు.

ఇచ్చట జలధర మనగా మేఘ మనియు, వరిధి యనగా నమ్ముదమనియు, ఏనుగుల ఘీంకారమునకు బృహితమనియు; గుట్ద:ఎల సకిలింపునకు (హేషిక మనియు లోక్టపసిద్ధమైన వ్యవవార.౨ (వకృతోదాహరణమునందు నమ్ముదార్థనునో జలధరదు; మేఘారగున వారిధి 'యేషార్టఎన బృంహితముః రవార్థమున (రంకె వేయుట) _హేష _పయోగింపబడినవి. ఈ అర్థములు సరిపడవు. ఇల్లు సంగత గులు కౌని అర్జములందు (పయోగింపబడిన పదము లగుటచేతనే “అసమర్దము" అన్నదోషమునకు లొంగినవి-

వ్యాఖ్య అన్యార్థనునందు యౌగికార్థనము కంటె రూఢ్యర్థనునకు (ప్రాబల్యము తెలుపబడినది కావుననే పదాంశముల యర్ణము సరిపోయినను. రూఢి లేవి యెడల అన్యార్ధదోష మగునని చెప్పబడినది అసమర్ధమందు యౌగికార్థము కంబ యోగరూడికి (ప్రాదిల్యను కలదు, అనగా యౌగికార్థమును నరివడ వలయును; రూఢ్యర్థ..ను సరిపడవలయును. అట్లు కానియెడల “అసమర్థము” అన్న దోషమగును.

[అప్రతీతము] అ్యపతీతం తదుద్దిష్టం (పనీద్ధం శా్యస్త్రు ఏవ యత్‌. యథా...

[2 సరస్వతీ కంఠాభరణము

కిం భామీ తేన బవానా చూపస గాన్ట్‌స్టి సన్హిమే న గుణాః

గుణనా న్తరీయకం చ (పేమేతి న లేఒ స్వుపాలంఛణి 8

అత రూపస్కస్థ నాంతరీయక శబ్బయోః శా ప్ర(పనిద్ధ త్వా జన్య (తాయతీయమానళయో: (ఫయోగా ద(్యపతీశమ్‌, _

అర్థము - శాస్రమేనందు మూతమే (పసిద్ధమైన వదసును వాడుట “అప సిద్దము” అన్న దోషమగును ఇది లక్షణము పెక్కు మాటలతో పని యేమి 1; రప స్కంంధుడ నైన నాకు గుణములు లేవు గుణనాంతరీయకము (పేమ. ఇది పీకు ఉపాళంళభము కౌదు..అని ఉదాహరణముం

ఇక్కడి దూపస్కంధ3 నాంతరీయక శబ్దములు శాస్త్రవసిద్ధములు" కక్కిన న్యవహారమునంటు వీవికి (ప్రసిద్ధి లేదు ఇట్టి వీని నునయోగించుటచేత అ(పతీఠమ అను దోషము కలుగును.

వ్యాఖ్య - కొవ్రమునందు. మ్యాతమే (వసిద్ధమైన పదమును కాస్ర్రమునం దువయోగింపవచ్చును, ఇతర వ్యవపోరమునం దువయోగెంచినయెడల అర్ధము టవతీళము కాదు, అనగా అలీష్టమైన అర్దము స్ఫుకింసదు. కావుననే దీనికి అప తీఠసు అన్నపేరు సార్ధక మగుచున్నది.

ఉదాహరణమనున రూపస్కంధు డను పద నున్నది. ఇది 'సొగతసనయవను” నకు చెందినది రూపము; వేదను సంజ్హం సంస్కారము, విజ్ఞాననఎ - అనునవి పంచస్కంధముఖ ఈ రూపన్కంభు డను పదను పంచేందియములు; పంచ విషయములు; విజ్ఞప్తి - అను పదునొక్కయంశములను స్ఫురింపజేయును ఇదంతయు సౌగతసమయ సిద్ధము. ఇప్లే గుణనాంతరీయక మనునది అంతరీయక మనగా వ్యాసక మని యర్ధను. “గుణనాంతరీయకము) గుణములచేత వ్యాప్తము కౌని దని యర్థము ఇదియు కాస్త్రసిద్ద మగుటచేత లోకవ్యవహారమునందు అర్థస్ఫూర్తిని కలిగొంపదు.

అ_పయు క్రమునందు వ్యాకరణసిద్ధమగు రూపమే అయనను కవుల ఫపమో గములందు లేకుండుటచేత దోషడుగా పరిగణింపబడివ్‌ది అపతీతసునందు శాస్త్ర న్యవహారమున (పసిద్ధవదమే యైనను సాహాత్యమునేందు అర్హస్ఫోరకను కాక పోవుటచేళ దోషముగా పరిగణీంపబడినద్ది ఇ

వదనోషములు ట్త్యీ

ఉదాహరజుళ్లోకము వామనుని కౌవాశ్థలంకోర నూ్యతవృ త్రినుండి. _గహింస

బడినది. [కిషము] ౧ల అద ఇళ్ళ జగ ఖై

11 దూశే యస్యార్థసంవి త్తిః క్లిష్టం నేష్టం హి తత్సశామ్‌.

యధా -

“విజతాళ్శభవద్వేపి. గురుపాదహతోే జనః

హిమాపహోమి_ తధ-ర ర్వాష్టప్తం వోఫ్టమాభినన్లతి రి

అంత వినా గరుత్తుతా జిత ఇంక స్తన్యాత్శభవోజర్లున స్తస్య 'జ్వేసీకర్ణ _స్తన్య శురో సూర్యు స్రత్చాజై. రభివాతో లోక ఆకాశ మభినన్షతి. కీరృశమ్‌? హిమాపహాోో వహ్ని _స్తస్యామితో జలం తద్ధారయ_న్ని య్‌ మేఘా స్కై రారా ప్రమతి వ్యవహి తాన్టి (ప్రత్యయం శిష్ట మేక్‌.

అరము * అర్థస్ఫురణము దూరముగా వ్యాపించియుండు నెడల శ్లీప మను

ళ్‌

చోష మగును, అది పండిళుల కిష్టము కాదు ఇది లత్షణసు విజితాత్మ భవద్వేషి గురుపాదహతమైన జనము హిమాపహామితధర వ్యాప్తమైన వ్యోమము నఖినందించు చున్నది ఇది ఉదాహరణము.

ఇక్కడ “వి యనగా గరుత్మంతునిచేత “జిఈః? ఓడింపబడినవాడు_ఇంటదుడు. అతకనీ ఆత్మభవుడు అర్జునుడు అతనికి (ద్వేషి) శ్య్యతువు కద్దుటు అతనికి (గురుడు తంయడి సూర్యుడు. అతని (పోదనులు) కిరణ'.ఎలచేత తాపము నొందినది లోకము, హిమావహుడు (మంచును తొలగించువాడు) అనగా అగ్ని. అతనికి శ_తువు జలము. దానిని ధరించియిందునవి మేఘసులు. వానిచేత వ్యాపింపబడినదీ (వ్యోమము) ఆకాశము. సూర్యునిచేత తాపమునొందిన లోకము మేఘవ్యాప్తహన ఆకాశము నఖినలటొంచుచున్నదని భావము. ఇట్లు వరునల నడుకుకొనుచు పచ్చి, అన్వయమును సుదూరము సాగదీయుటచేత ఇది క్సిష్టమను దోషముగా పరిగణింప బడుచున్నది.

ఓ వరన్వతీ కంళాభరణను

ఉదాహరణము దండి కొవ్యాదర్శమునుండి (గహింపబడినద్ది

[గూఢార్థము]

గూభార్థే మ్యోపనీద్ధార్థం (పయోగం (యువతే బుధ,

యథా

“నవ్య్యసనో రివానీకం భవతో దుస్సపహూం పరైః

వాలే రివ తవాభాన్ని నాన్య లేజాంని "లేజ్వన్సి 10

సవ్వాసగు శళ్లేన సవాసాత ఉక్త, నచ గోళబ్ద స్యాస్లీ భూయనీ (పనీద్ధి, హరి శబ్దేన చ సవాాసాంశి సోఒని న తేన నామ్నా బవాభిరుచ్యత ఇతి గూఢత్వమ్‌,

అరము అ(ప్రసిద్ధమైన అర్థమునందు వయోగించిన పదమును బుధులు

గ్‌ సలు

గూశార్ధమవి యందురు ఇది లక్షణము నీ సైన్యము (నహ్యన్రగువి ఇందువి వైన్యమువలె శ్యతులకు దున్సహమైనడి (హర్కి సూర్యుని తేజమునందువం ఫీ త్రేజమునందు ఇతరతేజములు వెలవెల టోవుచున్నవి ఇది ఉదాహరణము

ఇక్కడ సహ్మాసగు శద్దిముచేత సహ్మసాతుడు చెప్పబవెను కావి గోళబ్దము నకు అకీ యన్న అర్ధమున అధికమైన (ప్రసిద్ధి లేడు. హరి శబ్దముచేత సహ్యసాం శుడు చెన్సబదెను అతడుకూడ ఆ 'పేరుళో 'పెక్కురచేత పిలువదిడదు. ఇదియే గూఢత్వము.

వ్యాఖ్య ఒ'కే సదమునకు. అనేకార్లము లుండవచ్చును. అందొకటి రెండర ములు మిక్కి-లి _వసిద్ధమువై యండవచ్చును, తక్కినవాని కంశటి (పసిర్ధి లేకపో వచ్చును ఉన్న యర్ధమే అయినన్నటికినిః (ప్రసిద్ధము కాకపోవుటచేత పదమును సిన్నవెంటనే స్ఫురింందు. అందువల్లనే యిది గూఢార్థమన్న దోషమున కంకిత మనది _

“గొః 'శరా&ఓ వయః స్వర్గ వశులేద వచస్సు చి అని గోళశబమునకు బాణము, కన్న, నీరు; న్వర్షము ఆవు; మోట - అవి నానార్ధనులు కలవు. అయినప్పటికిని “కమ్ము అన్న యర్థసునందు నెక్కువగా వాడుక లేనందు వల “హ్షవ్లగుఃి అవి

ళా

నదదోషములు 18 యన్నప్పుడు “వేయి గోవులు కలవాడు అన్న యర్థము స్ఫురించినట్టు * చేయి కన్నులు కలవాడు అన్న యర్హము స్ఫురింపదు. “హరిః కృష్ణేచ సింహేచ లేకార్క

య ణి

భుజగేష చి అని హరి శబ్దమునకు విష్ణువు, సింహము? కప్ప సూర్యుడు? పాము - అని నానార్థములు కలవు. అయినప్పటికిని “సూర్యుడు అన్న యర్ధమున వాడుక తక్కువ. కావున వెంటనే స్ఫురింపదు. అందువల్లనే యిట్టి పదములు గూడార్థ దోషమున కొన్సదము లైనవి-

ఈ ల్లోకపూర్వార్థము వామనుని కావ్యాలంకార మా_తపృ్ఫత్తియం దున్నది*

[(నేయా ర్ద ము]

19, _స్వసంశేత (పక్షప్తార్భం జేయార్ధం మితి కథ్యతే,

యథా -

“ముఖాంశన_స్త మాస్థాయ విముకృ పళుపం కినా

పం_క్ర్యనేకజనామ్మధ తుకా జిత ఉలూకజిత్‌ " క్ష]

అత పం క్రీసల్లేన దశసంఖ్యాా, అనేకజనా మేత్యనేన చశమ్‌, తద ఇత్యనేన రథ స్తాభ్యాం దశరథ _స్తస్యతుక్‌ బాలో లకుణ స్తేన జిత ఉలూకజి దిందజిత్‌ కిం కృత్వా? ముఖాంశవ న మాస్తాయ పానుము న్త్వమ్‌. కిం దూతేని విముక్త పళుపం_క్రీనా వము శ్రేషు పంక్తినా. అత పశుశశ్దేన గోళబ్లో లన్యతే "కే సేమవ స్తదిదం స్వ సంశేత కల్పితార్హం నేయార్చ ముచ్యతే.

థి థి అరము న్వనంకేతము చేత కల్చించుకొన్న యర్జమునందు వయోగించీన థి

పదమును నేయార్దమని యందురు. ఇది లక్ష=ము. పంక్త్యనేకజ నామధరుని కుమారుని (లక్మణువి) చేత ముథాంశవంతుని (నవానముమంతుని) నధిప్పించి విముక్త వళుపంక్తి (విడువబడిన బాణనమూహము) చేత ఉలూక జితుడు (ఇం్యదజి త్ర) ఓడింపదడెసు _ అని ఉదాహరణము.

ఇక్కడ *పంక్రి శబ్దముచేత “దశి శ[ము సాధింపబడినది, *“అనేకబజి భబ్దముచేత ఏద్విజి శబ్దమును తద్ద్వా. మున నాద నొపమున చ్యకవాకమును సాధి తములు, దానికి ఏకదేశము చ్యకము. కావున ఎచేకజనామి యను రూపమునకు

గ సరస్వతీ కంశాళరణను 'చుళమి' అన్న శరము సాథింపదిడినది *ధ” అవి యనుటచేత చ_్యకములను

ధరించియుండు “రథను" సొరింపబడినది. ఈ రెండింటిని కలుపగా “దశలథి

యెనడి “కుక అని యనగా బాలకుడు, అనగా లక్ష్మణుడు అతనిచేత ఓడింప

సిడినవాడు ఉలూతజితుతు, అనూ ఇంగదజితుడు.. ఏమి చేసి ముఖమునందలి ఒక

యంశము వుధాంశను, అనగా హనుపు. హసువులు కలవడు హనుమంతుడు.

అతని నధిష్టించి. ఎట్లు? విడువబడిన పశువుల సమూహమువేత, అనగా ఇషువుల

(బాజఘుు సమాహముడేత ఇద్చట పకుశద్దిముచేత గోళబ్దను లక్షింసదిడినదిప గోళద్దిమినకు “పశులేదము అన్న యర్ణమే కౌక “శరము” అన్న యర్హము కూడ

కలదు పళుశబ్దముచేత గోళబ్రమును దానిచేత శరమును కల్చించుకొనుట యిచ్చట జరిగినది ఇట్లు స్వసంక్రేతమునందు కల్పించుకొన్న యర్థము నేయార్జము.

వ్యాఖ్య ఒక శబ్దమునకు రెండు మూడర్ధము లుండవచ్చును ఆట్టియెడల అందలి యొక యర్ధమును (గహించి దానికి వాచకమైన మరొకపదమును వాడినచో నేయార్థమగును. విజఎన కావదమున కీ యర్ధనుండదు. బలాత్కారముగా ఈ యర్జమును లాళ్తుట జరుగును “శరము అవి యనగా బాణన్సు; జలము? కాళము (రెల్లు అన్న యర్థనులు కలవు, “బాణము అన్న పదనునకు *శఠము అన్న యర్దము కలుగును. కావి జలన్సు కాళషు _ అన్న యర్ణములు కలుగవు. ఇట్టి యెడల బాణళబ్దముచేత శరమును భావించి తచ్చద్దిచేత ఇతరార్థములను (గహించుచో నేయార్థమగును పళు శబ్దమునకు గోవన్న యర్ధమున్నది గోళద్లిమునకు బాణము, కిరణము)

న్వర్ణము మొదలైన యర్థము లున్నవి. కౌని ఫళుశబ్దిముచేత బాణాదులు (వతీయ మానములు కావు. అట్లు క%వావివి (గహించి ఆ యాయర్థముల నంటగటుట యచ్చట జరుగుచున్నచి. దశరథ శబ్దమునకు పంక్రిరధశబ్దమీ (వ్రయోగములం దున్నది. ఇచ్చుట రతళద్ధిషును గూడ వేరుగా సాధించుట జరిగినది. “అనేకజము? ఆని యనగా “ద్విజము” అవి యర్థము; అనగా “పక్షి యని యరము. పక్షిపేరు చ్యకవాకము. ఇందు కొంతభాగము చ్యకము చ్మకములను ధ$ించి యుండునది రథము ఇప్లే ఒకదానినుండి మరొక స్వనంకేతితార్థసును సాధించుకొని అను స౦ధించుటచేత “దశరథి శబ్దమునకు కలుగవలసిన యరము కలిగినది. ఇజపీ పని ఎవందలి అంశషు హనుపు,. న్యేతపు; విక్త్రషుు దంతము ఫాలమూ.,

కి వదదోషములు 17 ఇట్టీ 'దేదీయనను ముఖంళమే. అఠటనను హనుపునందే సంకేతమును స్వయముగో కల్పించుకొనుట యిచ్చట జరిగినది. కావుననే పైవి నేయార్ధదోషమునకు లక్ష్యము

[స౦ందిగ్గము]

న యత్ప్సదం నిశ్చయకృత్‌. సందిగ్ధ మితి తదిర్షిదుః

యథా

“పీలలోహీతమూ_ర్రీ ర్యో దహాత్య నే జగ_త్త్ర్వియమ్‌,

స వన హి మహాజేవ శ్ర్రిషు లోశేషు పూజ్యతే

అత వహ్ని రర్కః శివో వేతి న నిశ్చీయతే.

అర్లము. విశ్చయకరయు కాని పదమును (ప్రయోగించిన సందిగ్భ నగును

ఛి

ఇది లక్షణము. అంత సమయ'.నందు మూడు లోకములను దగ్ధముచేయు నీల లోహితమూర్తియెన మహాదేవుడే మోడు లోకోములందును పూజింపబడుచున్నాడు_ అవి ఉదాహరణను

ఇచ్చట అగ్నియో, సూర్యుడో: శివుడో నిశృయనుగా లేదూ.

వ్యాఖ్ధ : మహాదేవుడు విశేష్యము- నీలలోహితమూల్తి విశేషణము. జగ _త్రుయదహనమను (పన క్రధర్మము. *వతానా న్నుత్తన్మువతమ్‌” అవి యేవతమున క్నావత్‌టునే ఉక్తదునుగా భావించుట సహజము అళ్లే *వ ౮ోదేవుడు” అని అన్న ప్పుడు తన కిష్ట్టన హరి హర _బహ్మేంద్ర వినాయక వాలర్పికేయ _పభృతులలో నెవ్వరైనను కావచ్చును విశే ,౪ము నీలలోహిశమూర్రి నీలత్వసును లోహితత్వ మును గలిగిన శరీరవర్ణము గలవాడు నలువును, ఎరుపును గలవాడు ఈ విశేషణము వలన పై అసంభ్యాకదేవతావర్ష మునుండి కొందరను తొలగింపవచ్చును అయినను అగ్ని సూర్యుడు, శివుడుఅను ముగ్గురికి నీలలోహితమూ ర్తి యన్న విశేషణము సమముగానే అన్వయించును. “జగత్త్రృయ దశానము అన్న ధర్మము (పస క్తమైనది అదియును ముగ్గురికి సమానమే, కాపున మహాదేవ శబ్దము ఎవరిని సంకేతించు చన్నదో నిశ్చయము కౌకున్నది. ఇట్లు విశృయించుటకు వీలులేనే పదములను

18 నరన్వతీ కంఠాభరణము (ప్రయోగించుట వలన సందేహము కలుగును. ఇది దోషము. కావుననే దీనికి సందిగ్ధ మను పేరు సార్ధక మగుచువ్నది (విజమునకు మవాదేవ) నీలలోపాత శచ్దిములు శివునియందు. రూఢములు' లయకారిత్వము కూడ శివునియందే _పతిష్టితను. కావున దీవిని సందిగ్ధమున కుదా హరణముగా 'పేర్కొనుట నరిసడదు వామనుడు కావ్యాలంకార సూతివృ త్తియందు చూపిన యుదాహరణనుము (గహింతము. *స మహాత్మా భాగ్యవశాన్‌ మహాసద మపాగతః? ఆ మహాళ్ళుడు భాగ్యవళ మున మవాపదమును ఫొందెను- అవి యర్ధను, ఇచ్చట భాగ్యమనగా అదృషమవి, మహాపదమను అని యనగా గొప్ప పదవి అవి ' జీ ప్రి ఏ యర్ధదులు. కాని ఆ మహాత్ముడు విధివశమున మహాపదను పొందెను. అనికూడ ఆ వాక్యమనకు అర్థము కలుగును ఇచ్చట భాగ్యము దురదృష్టము; మహాపద యనగా గొప్పయా పదం ఇంతకును ప్తి దేని సుద్దేశంచెనో స్పష్టసు కానందున, ఇది సందిగ్ధ మను దోష సుగుబున్నది ] [విపరీతము] 1, విపరీత రప పఠీతం ఏరుద్ధార్థ 'పకల్పన మిహోచ్యతే. యఖథా = “అనుత్తమానుభావస్య పనై రవిహితౌజసః అకార్య సువ్భాదోఒ సాక మఫూర్వా స్పృవకీర్వ యః 18 అత అమత్తేమా ఇరత్యనేన యథ తృృష్ట పృఠతాపక ్రహ్రోఒపీం త, అవీహీత మిర్యనేన యథా నౌచ్భాదితం తథాచ్చ్భాదిత మితి, అకార్య సువ్చాదిత్యనేన యథా కార్య మన్న లేణ సుహృ జేవ మకా"ర్యేజయః అర వం ణి స ఏల ఎఇప్యుచ్యతే. అపూర్వాః కీర్త్వయ ఇత్యనేన యథాద్భు తాః రయ ఏవ మక్షీర యోఒప్యుచ్య స్తే. అర్థము * విరుద్దార్ధమును కల్పించు పదమును _ప్రయోగించుట “విపరీతము: అనబడును, ఇది లక్షణము, అను త్తమానుభావుడవు, పరాపిపాత శేజూడవు, మాకు అకార్యమ్నికుడవు న్హైననీ కీ ర్తులు అపూర్వములు _ అని ఉదాహరణము

నదదోవములు 14

ఇచ్చట “అనుత్తమి మన్న విశేషణము ఉత్క్బృష్ణమని చెప్పినక్లు అపకృష్ణ మని కూడ చెప్పును. “అపిపాతి మన్నది అనాచ్చాదిత నవి; ఆచ్చాదిళమని 'రెండర్భములను తెల్పును. “అకార్యమ్మితు డన్నప్పుడు _పయోజన మేమియ నపే శీంసని మ్యితుడవి, చెడ్డపనులయందు మ్యాతమే మృిికుడని రెండర్హములు కలుగును. “అపూర్వకీర్తు లని యన్నప్పుడు అద్భుతమైన కీర్తులనియు అకీ ర్దులనియ రెండర్థ ములు కలుగును.

వ్యాఖ్య ఇది (వశంసాసరమైన ల్లోకము. మహో త్తమానుభావుడవు, శ్యతువుల చేఠ కన్పదిడని శకేజము గలవాడవు, విర్వ్య్యాజమ్మితుడపు నైన సీ కీర్తులు అద్భుతములు _ అన్న యర్ధమే యుద్రిష్టము. కాని, శ్లోకమునందు _పయుక్తమురైన అను_త్తమాది పదములచేత (పసక్తమైన (పశంసనముతోపాటు అ్నాపసక్తమగు అలి శంసనమునకు వైత మపకాశము కలుగుచున్నది. “న + ఉత్తమః” అని యన్న ప్పుడు ఉత్తమముకానిది?; అనగా హీనమని యర్థము. ఇది నణ్‌ తత్పురుషము. “ఉత్తమః న విద్యతే యస్మాత్‌ సః అనుత్తమః అని యన్నప్పుడు నజఖ్బఐహ,వీహి యగును దేవికంచ ఉత్తమములేదో అది అనుత్తమము? అనగా నర్వోత్తమ మవి యర్థము. ఈ రెందును పరస్పర విరుద్ధార్థములు- ౪ధ్రా ధాతువునకు “అపి అన్న ఉససర్గ చేరును. దాని భూతకాలిక (కియాజన్య విశేషణ రూసము “అపిహితమ్‌. ఇచ్చట “అ” వైకల్పికముగా లోపించును కౌపున '“అపిపితిమని యన్నప్పుడు ఆచ్చాదిత మవి; అనాచ్బాదిత మని రెండర్ధములు కలుగును. ఒకచోటి అనర్జము “ఆపి యన్న ఉపసర్గకు చెందినది; రెండనచోటిది నజ్జర్ద టోధకము “అకార్యేషు మిఈమ్‌” అన్నప్పుడు చెడ్డసనులయందు మ్యాతమే మ్మితుడన్న యర్థము వచ్చును. “కార్యం (వయోజనం నా'సపేక్షతే' స్వపయోజనము న'పేక్షింపని మ్వితుడవి యర్థము. ఇళ్లే “అపూర్వకీ రులు” అన్న పదము కూడ రెండు విరుద్ధార్హములను కలిగించును, ఇట్లు ఉద్రిష్టారమునకు విపరీతమైన యర్థమిను కల్పించు పదములను (ప్రయోగించుట చేఠనే; యిది విసరీత మన్న దోషసుగా పరిగణనము నొందినది. (దోషసంఖ్యా నమునందు *విరుద్దము” అని తెలుపబడినది]

[అపయోజకము] అపయో:కి మిత్యాహు రవికేవ విధాయకమ్‌* యథా-

ల నరన్యకతీ క్రంజాకరణము

“థమాలళ్యానములం మోర నుత్యచ్చ మతి ఫేనిబమ్స్‌

వాలేన ఇంఘయామాస వానూవ్లూా జీమ సాణరయి .1కీ

అక శమాల శ్యామల మిత్యాదీని సాగరవిశేషాణి తాని న హానూమతో లంఘనె౭_ తిశయం సూచయ న్ని.

అర్ధము : విశేషమును విధింనలేని పదమును _ప్రయోగించికచో అప్రఖెగా జకమని భుందుకు ఇది లక్షణము, చీకటి చెట్లనరె వ్లల్లనిది, ఉస్పనిదిః అతిన్వచ్చ ట్రైనది? మిక్కిలి నురుగు కలది మైన స్న్వమ్ముదనున్లు ఈ హన్సుమంతుడ్లు వాలనుతో దాబెస్సు జ్లని యదాహరణము

ఇక్కడ “జీకటి బెట్లవం ఇల్పవిది” మొదలయినవి ఛమ్ముదమునకు విశేషణ సుణగా వాడబడినవి వీనివలన హనునుంకుడు సముద్రమును దాటుటలో గల గొన్పడవము సూచిక మగుట లేదు

వ్యాఖ్య విశేషణము లెప్పుడును విశేష్యదుయొక్క విశేషములనే తెల్భును. ఇక్కడకూడ “ఠమాలళ్యామలం, శరం) మున్నగునవి నమ్ముద్రము యొక్క విశేషములనే తెల్చుచున్నవి కాని ప్రకృతవిషయను ఫూనుమంతుడు సమ్ముదమును దాటుట ఈ వర్ణ్షనమన హనుమంకుని కతిశయము కల్తుగవలయును. దాటుటకు శక్యముకాని సమ్ముదడును దాశే నన్నచో ఉద్దిష్టవయోజనము. సిద్ధిం చును, పైనున్న విశేషణములవల్ల లంఘనాసాధ్యమైన సమ్ముదమును హనుమంజీడు లంఘించె నన్న భావనునకు పుష్టి చేహరుటలేదు (పయోజనమున్స చేకూర్చలేని వదదుల _వయోగమును బట్టియే ఇది అ్యపయోజకమన్న దోషనుగా పరిగణీంపబడు చున్నది క్ట

(దే శ్య ము]

14 తళ్లేళ్య మితి నిర్షష్టం య దవ్యుత్న త్తిముత్‌ పదక,

యథా...

కల్లా లావణ్యశల్లా "కే లడవా మడవనా భువ్లా

జీతే వోసట్ట కన్షోట్ట మోట్టాయిత సఖే సజి 15

వధరోపములు జ తత్‌ నల్లాదయః శష్చౌ అవ్మ్యుత్సత్తిమనో జీశ్యా దృశ్య చే అరము ; అవ్యుళ్చన్నమయిన పదమును (ప్రయోగించిన “చేశబై ధుకు

దోషముగా నిర్ణయింతురు. ఇది లక్షణము. నీ చెంపలు అందాల కొలకులు; భుజ ములు మనోహరములును కృళములును కన్నులు వికసించిన నల్లిగలువల విలాన ములకు నెచ్చెలులు నా అఫి ఉదాహరణము,

ఇచ్చట అవ్యుత్సత్తి మంతముర్తైన గల్లాదిశబ్దిములు దేశ్యములుగా కనబడు

చున్నవి. 'దేశ్యములుగా పరిగణింతురు. అందు కొన్నింటికి ప్రకృతి (ప్రత్యయ వ్లిభ్రాగము చేసి వ్యుత్స త్త్యర్థమును తెల్పుటకు వీలుండును; కొన్నింటికి అట్లు విభాగము చేయుటకు వీలుకాదు; వ్యవహార్‌ రూఢమెన యర్థమే కాని వ్యుత్సత్త్యర్హ ముండదు. ఇచ్చట ఇట్లు విభాగము చేయటకు వీలు కాక్క, వ్యుత్స _త్యర్హమును ఇెప్పుబఖు వీలులేని పదమునే 'పేశ్యముగా వరిగజీంభ్రుట ఇత్సిగినడి అట్టి పగమును చభోగించుటచేత దేశ్య మను దోషను కలుగును,

'పై ళ్లోకమునందు గల్లి శబ్దిము కలదు కొందరు దీనిని గండ శబ్దవికృతిగా ఈలతురు, కాని సంస్కల్భత శబ్దముగా దీని కనేక (ప్రయోగములు కలవు, ఒకటి కావచ్చును. గండ శబ్దమునకు వికృతిగా దేశభాషయందు వ్యవవార(ష్రాభుక్యము నొంది; తిరిగి రూపాంతరముతో సంస్కృతములో (ప్రవేశించి యుండవచ్చును. *వచ్చు" నని యూహను తెల్పుటయే కాని, తేల్చిచెప్పుట కపకాశమి లేదు. ఇప్లే కల్లం లడహః మడహం వోసట్టిః కన్లోట్ట్ల, మోట్టాయిత శద్దిములకును వ్యుత్స త్తి గోతరము కాదు. అనగా? ఇవి అవ్యుత్చన్నము లని యర్జసు ఇట్లు ఇఅవ్వురృన్నములైన పద ములను (పయోగించుట *“దేళ్యము అను దోషమును కలిగించు,

(సంస్కృృతభాషయం దిట్టి పదములను వాడుట దోషము. దేశభాషలందు "పెక్కుసదము లవ్యుళ్సన్నములు. అందువలన అచ్చట అవ్యుక్సన్నత దోషముగా లెక్కకు రాదు ] -

గల్లము ఇ చెక్కిలి; తల్లను = కొలను: లడహము = మనోహరముః మడపూము = కృళమ; వోసట్టమ్తు = చిక్తసతస్టు; -క్షషోటము ఇ నర్జి గళావ్య

భ్సందంి లి కసా ఖా

లా జ

౮ తి గ ర.

టీ సరవ్వతీ కంళాళరణను మోటాయకము = విలొనము॥ ఇవి దేశ్యములయిన ఆ పదములకు వ్యవహారమున న! [((గమ్యము శ్రే తే. అక్లీలామంగల ఘృణావదర్థం టామ్య ముచ్య

1. అంశా్షీల మసభ్యార్థ మస భ్యాన్ధాన్తుం చ యత్‌ అసభ్య స్మృతిహేతుశ్చ (తివిధం పరిపర్య తే. 'శేవ్వసళ్యార్థం యథా " “భృళాకార శిరాః శిరాలస రసస్టూల (పకాణ్హో మవ+ న్మధ్యే భానుసుతా(భనీంధు విపులాభోగి" వటః పొతు వ శాయెశ్యే వికట్యవసారిత మవోజంఘం మహీసు_ప్త్పకెూూ ర్ట ఖండేస్టు కిరీట కైటభజితోః కాటశీయం కర్షతి 16 తేశచ్చ_తాకార శిరాః కాట ఇత్యాదే రస భ్యార్ధ త్వా దస భ్యార్థమ్‌, అరముః ఆశ్నీలము అమంగళముః అసహ్యము వైన యర్ధదును కలది థి లు “ఈ (గొమ్మ్య మనదబిగును. ఇచ్చట అనభ్యార్ధముః అనభ్యార్థాంతరము? ఆనభ్యస్మృతి హేతువు - అవి అశ్నీలము మూడువిధములు. అనభ్యార్థమనకు లక్ష్యము - నేలపైని విదించు. శివకేశవుల శరీర సంగ మమున వికటముగా చాపిన మహాజంఘలను కలిగిన కటిసౌభాగ్యమును శులకింప జేయుచు గొడుగువంటి ఆకారముగల అ్యగభాగమును; శిరాలము సరనము స్టూలము నైన (వకాండసును గలిగి యమునా గంగా మధ్య దేశముననున్న మహావట వృతము మమ్ములమ కాపాడుము గాకః

సదదోషములు జి

ఛతాకార శిరము? కాటము మొదలయిన పదముల అసభ్యార్థత్వమువల్ల అసనభ్యారము.

థి

వ్యాఖ్య ; టగౌమ్యమును రచయిత మరల మూడు విధములుగా విభాగించు చున్నాడు. అశ్లీలార్థము; అమంగశార్థ స అసహ్యార్థము అనునవి ఆ లేదసులు.

క ళ్‌ ఇందు మొదటిదెన అశీ లారనము అనభ్యార్హముః అస భ్యారాంతరము, అసభ్య రూ జే '[ై థి

న్మృతిహేతుపు అని మూడు విధములు

థ్రీ! యస్యాస్తి తత్‌ శ్లీలమ్‌. శ్రీ అనగా శోళ. శోభను కలది శ్రీలముః అదే శ్లీలము. న శ్లీలమ్‌ అశ్నీలమ్‌. శ్లీలముకౌనిది అశ్లీలము. శఛోభాకరము కాని దని యర్థము. సభాయాం సాధు రితి సభ్యమ్‌. సభయందు సాధువైనది సభ్యము- నభాన్యవహారార్హ మైన దని యర్హము అట్లు కానిది అనభ్యము అశ్లీల మన్నను

ము. (2! ఉరి యి

అసభ్యనున్నను తాత్పర్య మొక్కటే. కావి కళోస్త్రమునందు (పకృతము; అ(వకృతము, ఏకదేశస్థితము న్లై అది పైఏ చెప్పినట్లు మూడు విధము లగుచున్నది.

థి క్‌ యు ఛం

వకృతము అనభ్యార్హము. పైని చూపిన లక్యమునందు రెండు నమలకు మధ్య నున్న వటవృక్షము చెప్పబడినది. ఒక నడి యమున ._ నల్లిగా నుండును; రెండవది గంగ - తెల్లగా నుండును. విష్ణువు నల్లనివాడు, శివుడు తెల్లనివాడు ఆ నదులు నేలపైవి న్మిదించుచు వికటముగా చాపిన శివ విష్ణువుల కాళ్ళవలె నున్నవి. భాను సుతాభసింధువులకు వ్యత్య_స్త (క్రమములో ఖండేందుకిరీట శై టభజితులు చెప్పదిడిరి. దీవివిబట్టి వారి కొయైక్యము చేత ఒక్కొక్కరి “క్కాక్కు. కాలే కవిపించుచున్న దనవలయును. కొళ్ళను సదులు?* ౫ీల్చి తన్మర మెన వనటమును కొటథ్రీా” నిరూ

క్‌

ఫించుట జరిగినది కౌాటశ్రీ యినా కటిశోళల ని న్రూలమైన యర్ధకు కాబ్ళ ఛాచుకొనుట కటిశోభ - అను వి;,యములు అ భ్యములు.

ఇంక వటమున కుపయోగిం )న విశ్రేషణవ లు ఛతాకారశరము, శరా౨ పరవ మ్టాల్మవకాండము అనునవి పై వర్ణన కనుకూలను గా పురుష గుహ్యావయవ స్ఫోరక ములై యున్నవి. కావుననే యిది కనభ్యార్థమున ప లక్ష్యమైనది.

అస భ్యార్హాన్తరం యథా _

ఖీ సరహ్వోతీ కంళోళరణను

క్పుజ్తళ్ళు మభ్యసతో రా,తో వేతి యా భవతః (వయా

వనితా గువ్యూ శేశానాం కథం "తే చీలబంధనమ్‌ి [7

శజీశదో యా భొవతఖ్నవియా గుష్యాశేశానాం జీలబంధన శళ్రానా మసభ్యార్థా స్తంత్వో దస భ్యార్ధా నంమ్‌

ఆరము, తనభోగ్టరాంతరో మునకు ఉదాహరణము. ర్యాతియందు విద్య న్య సించుచున్న నీకడకు నీయొక్క (ప్రియురాలు వచ్చును. ఆ మెయక్షేశ్వరుల వనిత. ఇక నీకు ధనము తక్కునగుట యెట్లు ? (పుష్కులముగో ధనను లభించు నని థావము.)

ఇచ్చట “యా భవత పియా" “గుహ్యకేశానామి “పేలబంధనమ్‌' అను శబ్దిమేలకు అశల్య మైన అర్జాంతర ముంకుట చేత ఇది అనభ్యార్థాంతరము. టి కతా

వ్యాఖ్య. (ప్రకృళమైన యర్ధమా సభ్యమైఃం అ(ఫకృతమైన యర్థము అసల్యమైనపుడు అనభ్యార్థా౦ఠర మనూ డోష-మగును.

“యా కసఈ (పియా) ఎవతె నీయొక్క (పియురాలో అవి (ప్రకృతార్జము. శావి “యాధవతః (స్రియూ' అని యన్నప్పుతు “యాఖో మైథుసం కద్వతః పయో ఈని- అర్జాంతరము కలుగును. యాభము అనీ యనగా మైకున మని యర్థము; అదె తలివాడు- యూభసంయకుం అతవి (ప్రియ “యాళవత। పియా” ఇది అనభళ్యమెన అకొంతరము.

థి

“వవితా గుహ్య కేశాసామ్‌? గుహ్యాక వభువులయొక్క వవిత అని _వకృతా ర్హము. *వవితా గుహ్యమ్‌' అవి య్నోప్పుడు “మూలి యని యర్ధను. తన్యకేళా వామ? దానియొక్క కేళనులకు అని యవభ్యమెన యర్థము. ఇడి యర్దాంతరము.

ప! థి

“పేలబంధనమ్‌*అవి యన్నప్పుడు *ఎబయో రభేదః? అనుటమ దట్టి “పేలనం ధనమ్‌) అవి యగును, “పేలవ మనగా అల్పమైన యని; ధనమ్మనగా నంపద యని (వ్రకృళార్థము. కావి “పేల” శబ్దమునకు వృషణ మన్న యర్వము గలదు,

థి దింధనమ్మనగా కట్టియంచుట. “ఖ్లంర్ర వృషణబంధన ఒట్లు అన్న అసళ్యమైన యర్థాంతరము కలుగుచున్నది కావుననే యిదీ ఆస ధ్యార్యింతరముసకు లత్ష్యమైనది.

4 పదదోషములు జ్‌

అస భ్యస్మృతిహేతు ర్యథా _

“ఉత్కమ్పయన మాం వూన వీకవాక్కాటవేన కిమ్‌

కృతః కృశాటికాయాం తే పాదః _పాగణేన యాస్యతా

తదిదం కాటవ కృకాటికా పదయో రసభ్యస్మృతిపే+తుత్వా దసభ్య స్మృతిహేతుతా,

ఆరధరము : అనభ్యన్మృతి హేఠువున కుదొహరణను. చూతమాః కోకిల

థి

వాక్కుల కటుత్వగనుచేత నన్నేల శంపింపజేపెదవు? పోవుచున్న (ప్రాణముతో నేను వీ గొంతుక పె ని పాదమూవితిని గదా 1

ఇచ్చట కాటవ కృకాటికొ పదదుల అసభ్యస్మృతి హే కత్వమువల్ల అనళ్య న్మృతీహేతు నన్న దోషము కలుగుచున్నది

వ్యాఖ్య * పదమునందలి అంశమాతముచేత అసభ్యార్థము స్ఫురించిన యెడల అనభ్యస్మృతి హేకు వగును ఇచ్చట అర్జాంతరము చివరంట నన్వయము నొందదు. పదాంశముచేత అనభ్యార స్కృతిమాతమే కలుగును.

స

“పికవాక్కాట వేని అన్నచోట “కటుత్వ'మనుటకు బదులుగా “కాటవిశబ్దము (వయుక్రమెనది. వ్యాకరణమును బట్టియు అర్హనును బట్టియు దోషము లేదు. కాని తొలి రెండకరనములును వినబడినంతనే “కాటి” శబ్దస్ఫురణసు కలుగును “కట వంబంధమైని అన్న అర్జాంతరసు స్మరణకు వచ్చును. ఇది యింత మాళమే- తరువాతి పదములతో దీని కన్వయము లేదు. ఈపాొటి అసభ్యార్థస్మరణ'ు. కూడ దూష్యమే కొవుననే దీనివి దోషముగా పరిగణించుట జరిగినది.

అప్లే 'కృకాటికా శదినునకు “గొంతుకి యన్నది _పకృతార్తణు-

ళం ది న!

ఆద్యక్షరమును విడువగా "కాటికా యన్న శబ్దము. వినిపించును "కొటి శద్దిమువకే “ఇక” _పత్యయను రాగా 'కాటికా'అవి యగును "కాట ఏవ కాటికి. కాచిమన్నను “*కౌటిక” యన్నను అర్ధమొక్క"టే. కటి సందింధమైనది_మొల యవ్న ఆసభ్యార్థము న్మరణకు వచ్చును. కావుననే యిది దోషము

జి నగన్వతీ కంఠాభరణము 16. లోశేషు య దశస్తార్థ్‌ మళస్తార్హా_న్తంం చ యత్‌,

అశ స్త స్మృతిహేతు శ్బామంగలార్థిం త్నటైస తత్‌

ము, అశసారాంత

అర్లము అమంగళార్ణ మను (గ్రామ్యవిభాగము అశ స్తార్థముః అశస్తార్థ

రము, అశ స్తన్మృతి హేతువు అని తిరిగి మూడు విధములుగా నుండును ర ని

తేస్వుశస్తా ర్ధం యథా

“ఖీటశే భ క్తసూపస్య వలభథ్యాఃఒ ప తృనస్య చ

అతృపోఒహాం మంష్యామి హే వాలే భాషీతస్య చి. 18

అ్నోత మరిస్యా మోతీ పద మశస్తార్థమి.

అర్థము అమంగళార్థమనం దొక విభాగమైన ఆళస్తార్హమున కుదాహర అము. సూపాన్నమునకు, వలిలిపట్టణ.ఎనకు “హే హలే' యనెడి పలుకునకు తృ్పప్టి పొందని నేను (గామమునందు చచ్చిపో పుదును,

ఇచ్చట “చచ్చిపోవుదును అవి యనుట అళస్తార్ధము

వ్యాఖ్య . మంగళయు అవీ యనగా శుభ మని యర్ణను. అశుళను అమంగళము అది (వకృత్ననపుగు అశళస్తామంగళార్థ మగును.

(వకృతోదాహరణనునందు. *మరిష్యామి' అను సదము “చచ్చిపోవుదునూ అని భవిష్యదర్హమునందు సయోగింపదిడినది పట్టణమునందు సౌఖ్యము సమృద్ధిగా నున్నది సౌందర్యయి నం న్నమై యున్నది స్వాదువై న పప్పన్నము లభించును? అనగా భోజననమృద్ధి కలదని భావసు. “హే యని “హలే యని గ్రటసీ” యని కన్షఫ్టి? యని) రమణీమణు లెకరినొకరు పిలుచుకొనుచుందురు అటువంటి పిలుపు లకోో అటువంటి రమణిమణులతో నిండినది వలి పట్టణము. పట్టణమునందలి సొఖ్యవిదానములను చూచి చూచి, అనుభవించి అనుభవించి, అప్పటికిని తృప్రితీర వి వాడై “చచ్చిపోపవుదును అనుచున్నాడు. (గామజీవిత.నం దిష్టములేనివాడై పట్టణ జీవితమునందు తవివీ తీరవివదై వక్త యా విధముగా పలుకుచున్నాడు ఇది పలభఖి

“గదడోషమలు బా వట్టణము యొక్క అపార సాఖ్యమయ జీపిళమునే అవిష్కరించును. అయినను క ల! ఇ చచ్చిపోవుదును” అన్నమాట అశస్తార్రననే వెన్లడించుచున్నది.

అశస్తార్ధా. నరం యథా - “ఏవవాసయతి యా కాన్వం వసన్నేగ ఫవాసంస్థిగమ్‌ వినా శపథడానేన విశాచీ సాన ఇాంగనా” త అత సపవాసయతి, సంస్థికం, విశాశపథదాజీన, వీశాచీ పదానా మశస్తార్ధాన్త త్వమ్‌, అరము అమంగళార్థమున ద్వితీయవిఖాగమైన అశస్తార్థాంతర మునకు (వ ఉదాహరణను. ఇంటియందున్న భర్శను వసంఠకాలనమునందు శపథమువంటే నిర్బంధ 'మేమియు లేకుండగనే (ప్రవాసమినకు పంపించెడిది స్తీ కాదు - పికాచియే. (పిశాి వంటి దని భావము) ఇచ్చట (పవాసయతి? సంస్థితం; వినాశపథచానేనం పిశాచీ - అను పసదసి.లకు అశస్తారాంతరత్వము కలదు. న! వ్యాఖ్య పకృతమైన యర్థము సరియైన దైయుండి అ్యవకృతమైన యర్ధ ఎ అమంగళకర మైనచో అశస్తార్ధాంతరము అన్న దోష మగును. ఇచ్చట అకస్తార్థము శ్రేషజన్యము. (సవానమని యనగా 'దేశాంతరవానమనీ (పకృతార్త ఎ ఉచ్చాటన మని అరాంతర ము- ఉగృహనసంసితం కాంతమ్‌ గృహము అ ఉ ఖ నందు బుఖముగా నున్న భర్తను అని ప్రకృతార్థము; ఇంటియందు ఆవేశించి యన్న భూత్తమను అని అర్జాంతరను. *వినా శసథదానేని శపథదానము లేకుండ అవి (పకృతార్థము; వినాశపధనును కల్పించుటచేత అని అర్జాంతరము; “పిశాచి అనగా పిశాచనఎవంటిదని; దారుణ కర్మ చేయున దని _వ్రకృతార్ధ్హము. *పిశిత మళ్నాతీతి పిశాచి అన్న వ్యుత్సత్తిని బట్టి మాంసభక్షకురాలు అన్న యర్హాంతరను కలుగును. వావి ట్‌ ,; ఇచ్చటి అర్జాంతరషు అన్నియు అమంగళకర:?ఎలు. కౌవుననేః యిది అశ స్తారాంతర మన్న దోషనునకు లక్ష్యమైనది. అపరా 'ఇవా,

ణి వరన్వతీ కంళాళరణము

అశ స్త స్మృతిహేతు ర్యథా =

“వ్వూగీ.వోఒయం మునిర్యస్య కృత్యాః కాలాంతకాలయే

ప త్నాష్టం సంథందనాదీనాం సుతానొ మా_ప్తయేఒభవన్‌” 21

అత మారీచ, కృత్యా, కాలాన్తక, సం(కందన పదానొ మశస్తార్థ సృతిహేతుత్వమ్‌.

అర్లము: అమంగళార్థమునందు తృతీయ విభాగమైన అశ స్తవ్మృతి హేశుప్పష్మ కుదాహరణము.ఈయన మరీచినందనుదై న కళ్యపుడు ఈళ్వరాలయమునందు ఈయన చేసిన పూజలు ఆరాధనలు మున్నగునవి భార్యయందు ఇంటదాది నందనులను లొందుటకు తగియున్నవి.

ఇచ్చట మారీచ కృత్యా కొలాంతక నం్యకందన సదములకు అశస్తార్థ స్మృతి హేశుత్వము కలదు

వ్యాఖ్య + ఇచ్చట పదె కదేశముచేతనే అళస్తార్ధము స్మరణకు వచ్చును. చివరంట అర్భాంతర మన్వితము కాపలసిన యవనరము లేదు,

“మారీచ అని యన్నప్పుడు (వకృతార్దము కశ్యపుడు. ఇందు ఏకదేశవైన “మారి మారకవ్యాధి యన్న యర్ధాంతరమును స్మరింపజేయను. “కృత్యాఃి అన్నది “పూజాః' మున్నగు విశేష్యమునకు విశేషణనుగా (పయుక్రవెనది ఇది వకృతా రము. “కృత్యా' అను ఏకవచనపద స్ఫురణముచేత మారకళక్రి స్మృతికి వచ్చు చున్నది. “కాలస్య అంతకఃి అన్న యర్థనున ఈళ్వరుడు; ఇది (వకృతార్థము; యముని నాశనము గావించినవా డని యర్థము, "కాలే అంతకః? తల్‌ క్షణమే అంళము నొందించువా డన్నది అ(పకృతార్థము నంకందను డనగా ఇం్యదుడు. ఇది (పకృళము. ఇందు ఏకదేశము “(కందని రోదనార్థకము ఇది అ్యపకృతము*

ఇట్లు అమంగళకరముంైన అర్జాంతరములు వదై కదేశములచేత న్మరింన విడుట కారణముగా దీనిని అశ స్తస్మృతి హేతు వను దోషముగా పరిగణీంతురు. 17. పద మర్ధం భృణావ_న్తం యదా వాన్ధాన్తుం చ యద్‌

ఘృృణానత్‌ స్మృతిహేతు ర్యత్తద్‌ ఘృణానదివా (తిధా,

వదదగోషములు శ0 అర్ధము : ఏనగింపును గలిగించు నర్జముగల పదము ఘృణానంతము= అది ఘృణావదర్థనము; భృుణానదర్థాంతరము ఘృణావత్‌ న్మతి హీతువు..అని మూడు విధములుగా నుండును. కు ఘృుణావదర్థం యథా -_ “పర్షతే బూదలే _స్తన్యం వమల్యేష న్తనంధయః మువారుత్కొతి నివ్యీవత్యా త్తగర్భా పున్వుధూః లలి ప ర్దలే, వాదతే, వమతి, నివ్యీవతీతి శబ్లానాం ఘృంశావదర్భగ్వమ్‌, ఆరము ? వావియందు ఘృణావదర్భమున కుదాహరణము. పాలు (లాగెడి థి పిల్లవాడు గాలిని విడుచుచున్నాడు? విరేచనములు చేసికొనుచున్నాడు. పాలను (కక్కు కొనుచున్నాడు; తిరిగి గర్భవతి అయిన ఆయువతి నూటిమాటికి (తీన్బుచున్నది? ఉమియుచున్నది. ఇచ్చట వర్షే; హదతే; వనమతి? నిస్టీవతి అను శబ్రములకు ఘృణావదర్ద |! వ టి న త్వము కలదు= 7 వ్యాఖ్య ” (శేన్చుటా ఉమియుట యన్నవి అసహ్యతను కలిగించును. ఫిల్ల వాడు పాలను _కఠక్కుకొనుట మొదలయినవి కూడ జుగువ్చమ కలిగించునవే. గర్భ వతియొక్క- _స్తన్యమును (తాగరాదు. తత్‌ స్తన్యము జీర్ణము కౌకపోవుటచేత పిల్ల వానికి సహజముగా కలుగు వ్యాధిలక్షణములే యిందు వర్షితములు, ఇవి యెంఠ నహజనువ్తైనను చూచువారిక్‌ రోతను కలిగించును. కావుననే ఘృణావదర్భ మను దోషమునకు లక్ష్యమైనవి. స్య్యుణావదర్భాన్తుం యథా = “చావ్చుక్షిన్నా వివా గండా విఫభూయాపొండకా తవ (నీరరాజల గే పివ్విగ। పు త్రీ) న్మితవర్చోఖి రర్చతి వతి అంత క్లిన్నృగండ, విపూయా, వివ్యీత, వర్చః పదానాం ఘృణా వదర్థాన్తరత్వక్షూ

క నరన్వతీ కంళాభరణమను అరము : మఘృణావదర్దాంతర సన కుదాహరణమను. కుమారీ 1 -కన్నీటితో థి శఈడిసినవై మురజగడ్డినం తెల్లవివైన నీ కజోలనులను (చూచుచు సీ మెదుటనే శూర్చుండి నీ పియుడు స్మితకాంకులతో అర్బించుచున్నాడు రాంతరత్వము కలదు థి

వ్యాఖ్య * (ప్రకృతార్థమే జుగుఫ్పాకర మై యున్నచో మొదట్‌ భేదమాజ్ఞన్ష ఘృణావదర్హ మగును (ప్రకృతార్దమ సాధువేయైయుండి అహ్ఫృతార్థదు జుగుప్పా కరమై యున్నచో ద్వితీయ భేదమయిన యీ ఘృణావదరాంతర మగును. ఇచ్చటి అర్భాంతరను శ్లేషస్తాధ్యము.

గండము లవి యనగా కపోలయి అని (పకృతార్త "ఎ, పృండ్తని అ_వకృతా ర్హము- బాప్పక్సిన్నములు అని యనగా కన్నీటీతో తడిసిన వని (వకృతము, వేడిచేత గ్గ గ. మెత్తబడిన వవి అ_పకృతము. విపూయ మనగా 'మంజగగడ్డి యని 'పకృళను. వి. పూయ _..ఆపాండరో అని యనగా విశేషమైన రసిచేత మిక్కిలి తెల్పబడిఎవని

మ్‌ ఛి అ్యవకృఠము.

“విష్టి” అవి యనగా విశిష్టరూపిన నున్న" డవి (పకృతము *విషా సంజాతా అస్య” ప్తరీష మీతని నుండి పుట్టిన దని అ_పకృతసు “వర్చళి లని యనగా తేజస్సవని _ప్రకృతషు, పురీష నుని అ్యపకృతము

ఇట్లు చినరంట (_ప్రకృతార్ధముతో అప్రకృతమైన అసహ్యారము హూడ అన్వ

కూ థి యము కలిగియే యున్నది కావుననే దీనివి ఘృణావదర్థాంతర షునక్కు లక్ష్యుసుగా ఆవాంచుట జరిగినది

ఘ్బుశావత్‌ స్మృతిహేతుర్యథా అ

“పత్యాయరయనో కూఢాని మదనేషు (వణాని నః

అలలే చూడ, కణ, శ్ష పురీషణ్ణ పడానాం మృఃశానతో స్మృతి హేతుశ [న

వదడోషములు ప! ఆరము * ఘృణావత్‌ స్మృతి హేతువున కుదాహరణము సరన్బరాను ఠి రక్తులమైన యాకు మన్మథబాణపుల ధ్వనులు (పసిద్ధషులు, పట్టణమువందు గుంపుగా నున్న యీ మహావృక్షుంలు హృదయము న్నార్హము గావించుచున్నవి. ,

ఇచ్చట రూఢః (వ్రజ, క్లేదం పురీషండ పదసులకు ఘృణావత్‌ న్మృతి హేళు శ్వము కలదు

వ్యాఖ్య * ఇచ్చట వదైకదేశము చేతటే అసవ్యార్థము స్మరణకు వచ్చును. చివరంట అర్జాంళర మన్వయము నొందవలసిన యవసరచు లేదు.

“ఎజాని” అన్న పదషనకు “రూఢాని యన్నది విశేషణను ఈ రెండింటివి కలుపగా “మొనతేలిన కురుపులు” అన్న అర్జాంతరము స్ఫురించును. “క్లేదయ్తి" అన్నప్పుడు తడితడిగా చేయచున్న వన్న యర్హను కలుగును '“పురోషలడ” అన్న పదములు సమసించి *పురీషండ” అని కాగా అందేకదేశమెన *పురీషంి విషారకమె

మనా ఠి మ్‌ రోత జనింపడేయును ఇట్లు పదై కదేశఒఎలచేతి ఘృణావంతమెన యరము స్మరణకు మనా షూ ఇ వచ్చుదుంటుంవిల్లు ఇది ఘృణావతి న్మృతి 'హేఎవునకు లక్ష్యు మైనది.

ఇంతటితో పదదోషనులు సమా్తషిలు. ఇప్పుడింక చాక్యదోషములను

భోజదేపుడు _పదర్శ్మించుచున్నాడుం వాక్య దోషములు 18. శబహీ-నం (క్రమ్శభష్టం విసంధి ఫునరు_క్రీమత్‌ వ్యాశీర్థం వాక్యసంకీర్మీ మపదం వాక్య గర్భితమ్‌, 19. _జ్వే భిన్న లింగనచనే జ్వే చ న్యూనాోధికోపమే భగ్న చృందో యతీ చ శ్వ అశరీన మరీతిమణ్‌ , లిం, వాక్యమస్యె తే మిహాదోపాః = ేేడశెన కీ ర్త తాః

అవెపాం లవ సంశ్నేపాత్‌ సందర్శన ముచ్యతే.

అర్ధము వాక్యనోషఎులు పం నారు. అవి 1, శద్దిషానషు 2. (కమ (ష్టాఎ 3 ఏసంధి 4 పునరుక్తిమం€ -) 5. వ్యాకీర్తము 8. వాక్య సంకీర్తము

ణ చా

ర వరన్వతీ కంఠాభరణము ?. ఆపదము క వాక్యగర్భితసు 9. భిన్నలింగము 10. విన్నవచనను 11. న్యూనో వమము 12 అధికోపమము 18+ భగ్నచ్భందము 1|- భగ్నయతి 15. అశరీరము 16. ఆరీతిమంఠము ఇంక సంక్షేపముగా వీనికి లక్షణములును, లక్ష్యనులును చెప్పబడుచున్నవి. [శబ్ద హీనము] లేం ఉచ్యతే శబ్దహీ*నం తచ్వాళ్యం యదపశబ్దవత్‌ + యథా - “స్పిం్యధం గమిశవతి మయం సృషక్కై హ్యూతానా మధిపతినా శిలావతాణే గాళ్డీఏ కనకశిలానిభం భుజాభ్యా మాజఘ్కే విమమ విలోచనస్య నత్షుఃి విప్‌ అ్నోన గమిగ వఠీతి _కవతో; కర్ణుల అజఫఘ్న 89 అత్మజే పద స్యాస్వాంగ కర్మణి యోగా దపశళ్లొ, తౌ చ శిలావితాన (త్యవ. వథః! సంబంధాద్‌ వాక్యదోహే జాయమానౌ అసాధునామ్నః పద దోహాద్‌ భిజ్యేతే. అర్హ్వము - అపళబ్దిములము కలిగియున్న నాక్యము శబ్దిహీన మనబడుమ ఇది రోషమీ. భూతాధిసతిచేత బాణసులచేత శిలాసమూహము శ్రయమును పొందింప విడినది కౌగా గాండీవి విషమవిలోచనుని (శీవువి) యొక్క దట్టమైన వక్షమను తన రెండు చేతులకోను బాదెసు. ఇది లత్యముం ఇచ్చట *గమిళసతి” యని కర్మారకమున కవతు [పత్వయనుమ, ఎ శ్రర _కీవతు (ప్రత్య “ఆజఘ్నే' యని అస్వాంగకర్మార్థకమున ఆత్మనేసదిని వాడుట దోషములు, అవి అపళబ్దములు- అవి శిలావితాన _త్యక్షవత్షస్పంబంధము వల్లి వాక్య దోషము లగుచు అసాధు నన్న ఎదదోషముకం'టె భేదించుచున్నవి

ర హిక్యదోషములు 8్రీ వ్యాఖ్య = ఇచ్చటి యుదాహరణసు సంస్కృత వ్యాకరణ విశేషముల వాధారము చేసికొని (వవర్హిల్లిన్నది శోకమునందు “గమితవతి” యను స్తమీ విభక్త్యంతమైన శ్దిము కలదు. *ిలావితానే క్షయం గమితవతి” అన్న అన్వయము చేత 'శిలపమూహసు క్షయము పొందింపబిడగా” అన్న యర్ధను కలుగును. కాబట్టి యిచ్చటీ _క్రవతు నత్యయము కర్మార్థమునం దయ్యెననుట స్పష్టము. వ్యాకరణ సం్యనదాయమునుబట్టి “కర్తరి కృత్‌” క_ర్హ్రర్హముననే య్యిపత్యయము రావలయును, అల్లు కొకు కర్మార్ధమునందు వచ్చుటచేత ఇది దోషము.

“ఆజఘ్మి అనుచోట '*హన్‌” ధాతువు. “అజ్‌ ఉపనర్హ "టి అకర్మకమై నపుడు మ్యాతమే అత్మ నేషదిగా (ప్రయు_క్రమగును “స్వాంగకర్మకొచ్చ” అవి యను - చేత స్వాంగము కర్మ మైనప్పుడుకూడ ఆత్మనేపదిగా (పయోగించుట కవకాశ ౫ కలదు. (ప్రకృత లత్ష్యమునందు (క్రియ అకర్మకము కాదు _ సకర్మకము. ఇ యెడల స్వాంగము కర్మమైన ఆత్మనేపదిని వాడవచ్చును. అదియు. నిక్కడ పదురదు. ఇచ్చటి కర్మము విషమలోచనుని యొక్క వక్షను. కావున “ఆజఘ్నే” అన్న ఆతల్మనేపది ప్రయోగము దుష్షము.

ఇప్పు డింకొక (_పళ్న యున్నడి “గమితవతి” అనునదియ “ఆజఘ్నే అను నదియు పదదోషములు కౌరాదా? వహాఠక్యదోషములుగా పరిగణించుట యేల? దావికి సమాధాన మిది. * గమితవతి" అను పదము దుష్టముకొదు. క _క్రర్టమున నైవచో ఇది సాధువే- ఇతర పదములతో అన్వయమును పొందునప్పుడు ఇది కర్మార్ధకముగా' (వయు క్రమయ్యె నని తేలును. అప్పుడిది దోషమగును. కావుననే యిదోషడు వదగతము కాక వాక్యగతను కావలని వచ్చినడి. “అజఘ్మే అన్నదికూడ అకర్మ కమునందును, స్వాంగకర్మకమునందును సాధువే. “గాండీపీ విషమవిలోచనవ్య వశః ఆజఘ్నే' అని యనుటచేత పై వానికి భిన్నమై వాక్యదోష మగుచున్నది.

ఉదాహారణ ల్లోకము భారవి కిరాతార్జనీయము నందలిది.

[6మ(భష్టము)

(కమ (భస్టం భవే చార్థః శాబ్లో వా య్యత త్యత్కమః,

యఫా _.

“తురంగ మధ మాతంగం (పయచ్చామైశి మదాలసమ్‌

కాన్ని (పతాపా భవతః సూర్యా చం్యదమసోః సమా 26

లత మాతంగ మాథ్త తురంగ మితి, వక్రృష్యే తురంగ మథ మాతంగ మిత్యర్థు. కాన్తి వతాపొ వోక్సా సూర్యాచంందమజోఓ సమా వితి శాబ్ల్దః కమృభంళో లక్ష్య తే

కొని శబ కమను కౌవి (భష్వమెనపుడు ఆ వాక్యము.

(క్రమ్మశష్ట సున్న దోషమునకు లోనగును. (మూలమునందు లక్షణ వాక్యష్ము స్మక్ర, మముగా లేదు. 'య్యత త్యత్క్యంమః” అన్సటక్రు బదులుగా “థద్‌ గత్యకమః? అమే వట్లుగా నుండుట సమంజసము.)

మదాలనమెన తురంగమును? లేదా మాళంగము. నీతని కీస్ము. నీయొక్క కౌంతీ 'వ్రతాసములు సూర్యచం్యదులకో సమానములు __ ఇది ఉదాహరణము,

ఇక్కడ ఏనుగును కౌని గుట్టిమును కాని అని చెప్పపలసి యుండగా? గుల్ల మును కాని ఏనుగును కావి అనియనుట అర్థిక (కమ్మశ్రష్టదోషషుం . కౌంతి (ప్రతాష ములను చెప్పి సూర్యచర్యదులతో సమాన మని చెప్పుటయందు. శాన్టీక (క్రమ్యభష్ట దోషము లక్షిత మగుచున్నది*

వ్యాఖ్య " (కమ్మభష్ణము రెండు ఏధమ్లులు 1. ఆర్థము ఓ కాబ్దము. అర్ద నంబింధమెనది ఆరము, అదే అర్థికన.. శద్ది సంబంధమైనది శాబ్దిము, అదే

య్‌ ళా యా! శావీకిము.

చి ఉదాహరణసందలి మొదటి వాక్యము ఆర్రిక (కమ్మభ్రష్తదోషమునకు లక్ష్యము. థి గ

తురంగముకం'టె విలువైనది మాతంగము; కాపున తురంగనునే దానము చేయలేని వాడు మాతంగనును దానము చేయట మాటమ్మాతమున కైనను జరుగదు. కావున దానన్వభానము కలనాద. తన సామర్హ్యమునుబట్టి అతిమూల్య వస్తువు నీయలేనప్పుడు అంతకం'జ అల్బమూల్య వస్తువు నిచ్చుట కిస్పవడును. కావుననే “ఏనుగు నిమ్ము” అని చెప్పినను గాళృసమర్థత అంతటిది కాదని గుు్తించి “పోనిమ్ము గుజ్జిము విమ్ము* అనీ అంతకంట తక్కువైన దానివి చెప్పుట జరుగవచ్చును. ఇట్లు “మాతంగము తురంగదుి అను (క్రమషున చెప్పవలసిన దానిని తిప్పి చెప్పుటచేత ఆర్థిక (కమ్మభష్టదొషవు కలుగుచన్నడది. ఈ దోషము శద్దికమమును కాక సంద రము న్మాళయించుకొవి యున్నది

చాక్యదోషములు కక్‌ "ఇెరడవ పోక్నము. శాబిక (క్రొమ్మభష్తదోషమునకు లక్ష్యను నీయొక్క లి ౧ హల న్న శ్ర కాంతి సకాసముణు సూర్యూచం ద్రమస్పమానములు; కోంతి _పతావములను బట్టి చంద సూర్యు లవి యుండవలయును, చం్యదుడు కాంతి గలవాడు; సూర్యుడు త్మీవత శఠపాడు. కావున ధళ్మవాచకముల (_కషమామబట్టీ ధర్మివాచకముల (కమము నుండ వలయును. అట్లు కాఠరపోవుటచేత _కమము (కష్టమైనది ఇచ్చట శబ్దమురి (కమ భంగముచేత ఈ దోషసు కలిగినది కావుననే, యిడి శాబ్దిక కమ్ముభష్ణ దోనమునకు లళ్యుమగుచున్నచి. ఉదాహరణ శ్లోకము వామనుని కావ్యాలంకార స్యూతవృత్తి యందలిది. [విన౦ధి] ౨౨, _పినంహితో వీహూపో వా యస్యా సంధి ర్విసంధి తత్‌. యథా - “మేభూనిలేన అనునా వశన్మిన్నందికాననే 'మంజర్యుదమగర్భాసౌ తర్వాల్యుర్వీ ఏధభూయ కే వో అశ మేఖంానివేన అమునా పతన్నీన్నసంహితయా వివమొమా త్యభిసంధానం విసరధిః, మంజుర్యుగమ గర్భాసా ఇళ్యాదా రు వికూప సంధానం విసంధి. అరము * వినంధి కౌవి విరూపనంధీ కాని కలది విసంధి యగును, ఈ థి మేఘవాయువు చేత ఈ పర్వతారణ్యసు నందలి పూలగు త్తులను [పనవించు గర్భము గల యీ చెట్ల సమూహముతోడి భూమి కంపింపజేయబడుచున్నది .. ఇది అక్షుముం ఇక్కడ *మేఘానిగన _ అదునా __ ఏతస్మిన్‌ అనువానిని అనసంహితతో వివక్షింతు నన్న అభినంధానము విసంధి. “మంజర్యుద్గమగర్భాసా మొదలయిన వానీ యందు విరూపసంధానము విసంధి+ వ్యాఖ్య = “వంధానం సంధిః” చక్కగా కలసి యుండుటకే సంధి యవి'పేరు. *వి అన్న ఉపసర్ల్గ విగమత్వనునుగావి విరూవత్వనునుగాని సూచించును. ఇచ్చట వినంధిదోషను 'పై రెండర్ధములను కలుపుకొని సంధి లేకపోవుటను; విరూపమైన

88 వరన్వతీ కంళాభరణము నంధివి కలిగియండుటను గూడ సూచించును మొదటి దానివి “వినంహతి యవి రెండనదావిని “వరూపసంధి” యని స్పష్టతకొరకు పిలునవచ్చును. “ంహితై కదే నిత్యా. ఏకపదమునందు నంధి నిత్యము. దీనినిబట్టీ "పెర చోట్ల ఏకల్పమవి తేలుచున్నది కాబట్టి 'పయోలక్త వాక్యమునందలి వేర్వేరు వదను క! లకు సంధి చేయక విడున వచ్చును. వ్యాకరణమే యిచ్చుచున్న యీ అవకాళమవు చినియోగించు కొనదలచి _పకృత _గంథకర్త మేఘానిలేన _. అమునా + ఏతస్మిన్‌ అనుచోట్ల చేయవలసిన సంధులను చేయకుండ (పకృతి భావముతోనే (వయోగించెన కంక ఉల్తరార్థను విరూపసంధి కుదాహరణను. ఇందు “మంజరీ + ఉద్గమ గర్భా _. అసౌ'అను పదములు సంధి నొందినఏి. అప్లే “కరు + ఆలీ ఉర్వీ? అనునవియు నంధించినవి ఇవన్నియు వ్యాకరణ నమ్మళములైన నందులే. పూర్వార్థమందలి విసంహితకును వ్యాకరణ సమ్మతి యున్నదని చెవ్పు కొంటీమి. ఉత్తరార్థమరిదలి సంధులును వ్యాకరణ నమ్మళములే. నురి దోష మెక్కడ? వ్యాకరణ సమ్మతమే మైనప్పటికిని కుతి సుఖము కానిది భోజదేవుని యుదేశమున చి దోషమే మొదటిదైన విసంహిత వల్లి అనుస్యూతి, ధారాళత దెబ్బ తినుచుండగా రెండవదైన విళూససంధినల్ల శబ్దములు విక్యతమురై కటుత్వము నొందుచున్నథి. కావున శాస్త్రవియమము ననుసరించుట యవనర మైన్లే ఆశులిసుభగళ్వమును పాటించుటకూడ అవసరమే. అట్టు కొనిది దుషమవియే నిష్కార, గర నే లు ఈ ల్లోకపూర్వార్థము వామనుని కావ్యాలంకార సూతవృత్తి యందలిది. [పున రుక్తిమంతము | _ పదం పదార్థళ్చాళిన్నా యత తశ్‌ ఫునడు _కీమత్‌. యథా = కళ అ అజ ఉత్కా నున్నునయ న్య్యే తే గంభీరాః _స్తనయిత్నవః అంభోధరా _ప్రడిత్వనో గంభీరాః _స్తనయిత్నవ।ి లిం అత ఉత్కా నున్సనయన్న్‌ త్యర్థపునరు. క్తమ్‌. గంభీరాః స్తన యిత్నవ ఇతి శబ్దపునరు క్ష్‌,

వాక్థదోషమొలు శీ అరము ; వదము కావి అర్ధము కొని అభిన్నముగో (నయుక్తమైనచో, అది పునరు క్రిముత మన్న వాక్యదోష మగును, తడిత్వంతములు, గంఖీరనులు, స్తన యిళ్నువులు వైన యీ యంభోధరములు గంఖీరములును; వ్లవయిత్నువులున్తై ఉత్క-౦8తుల మన్మనస్కులను చేయుచున్నవి. ఇది లక్ష్యము. ఇక్కడ ఉత్కంఠితులను ఉన్మనన్కు.లను చేయుచున్నవసుట అర్హప్పనరుక్తము. గంభీరములు, స్తనయిత్నువులు ననుట శబ్ది పునరుక్తము, దులు. ఒకే శద్దిము తిరిగి అలిన్నముగా (వయ కృమైన యెడల అది ళద్ది పునడక్త మగును. ఒకే అర్ధము తిరిగి _సయుక్తమైన యెడల ఇది అర్హపునరుక్త మగును. =. లక్ష్యల్లోకము నందలి ఉక్కాన్‌, ఉన్మనయ్హి అను రెండు వదములు నొకే యర్ధమును తెలువును; అనగా ఉత్కంఠితుల నుత్కంఠిశులను గావించు నన్నదియే యర్థము. నదను భిన్నముగా నుపయోగింస బడినది. ఇచ్చట సదభేదమే కౌని అర్థ భేదము లేదు, కొవుననే, యిది అర్హపునరుక్తవఎనకు లక్ష్యము. గంలీరాః; _వ్తనయిత్నవః అను నదములు రెండేపసార్లు (వయ క్తము లయినవి. లిన్నము లయిన అర్హముల నొకవిధనుగా సాధింవ వచ్చుమ, అయినను నదములు- అలిన్నము లగుటచేత ఇచ్చట శబ్దిపునరుక్త దోషము కలదు. ఇచ్చట *స్తనయిత్నువులు” అన్నది విశేష్యనుః “అంభోధరములు” విశేష అములలో వొకటి. అప్పుడు _ జలములను ధరించునవియు, మెరుపులను కలవియు, దట్టముగా మన్నవియ నైనమేఘములు గంలీరముగా గర్హించుచున్నవై ఉక్క.ం8ళుల మన్మనస్కుంలను గావించుచున్నవి - అన్న యర్థమును చెప్పవచ్చును, కావుళ, పై వదములలో శవ్రిపునరు క్రయే కావి అరపునరు క్తి లేదు. ఉం వాన్‌ ళి ఇట ఇంకొక విషయము. లక్షణవాక్యమునందు *“అభిన్నముగా (నయుక్త మగుట అను దళనును గుర్తించు కొనుట యానళ్యకను. ఒకే పదము పునర్నుక్త మైనస్ప టికిని? తాత్సర్య లేదమును కలిగియన్నయెడల అది అాటాన్ముసాస మన్న యలంకొర మగును. అస్లే సారూవ్యము లఖిన్నపదముల కలయిక చేశ నేర్పడిని యొడల అది యమకాలంకార మగును, కొపున, పదము కావి పదార్థము కావి అభిన్న ముగా (ప్రయుక్త మయినప్పుడే పృనరుకక్తిమంఛ మన్న వాఠ్షదోషము కలుగును:

98 నరన్వతీ కళఠాభరణము ఈ యదాహరణను తండి కావ్యాదర్శనునుండి ఉగహింవబడినది= [వ్యాకీర్ట ము] యథా “దళ్లే చుంబతి వద్శిన్యా హంసః కర్కశకణైశే ముఖం వల్లుంవం కుళ్వుం స్తుక్తేనాంగాని సృట్టయన్‌” లం ఆకత కర్కెశ కళ్టశే దశ్లేఒరాని ఘట్టయన్‌ జూంసా వద్యిన్యా ముఖం చుంబకీతి వృకృవ్యే యథానిక్షస్టరాపే విఘుక్తీళ విభ_క్తీక యుశ్త త్వా చార్బాశీ ర్లమ్‌. అరము.. ఏల క్తులకు పరస్పరోను అనంగతీ యన్నయెడల అది హ్యాకీర్ల మన్న దోషమగును కర్కశ కం..కమైన డండగున్‌ందు అంగనులిను కొట్టు కొనును) వలరసము చేయతు హంస అన ముక్కు (తుఠడయుతో వర్మినీ ముఖ లి నమమ. ముదు'పెటుచున్నది. ఇది లచ్యము చి టి ఇచ్చట కరాళ కంబకమైన దండమునందు అంగపుళలను కొట్టుకొనుచు నంద పర్మీనియొక్క ముఖమును చుంబించుచున్నదవి చెన్నవలసియుంచగా పైవి కూసిన శూససన. విభుట్టిత విభక్తికములతో కూడియుండుట వల వ్యారీర్ణ మగుషవ్నది వాఖ్య | సాధారణరుగా సంస్కృతము నందు ఒకే చిళశ్రియందున్న నదములు విశేషణ విశేష్య నంబంఛయున్సు కలిగియంకును ఆధారవిభక్రి ఆరీయ ఫిభ్తక్రి నాకొంక్షింఛిను అప్పుడే అన్వయముతిమైన అర్థపతీతి చశుఖముగా కలు గును అట్లుకొనియెడలు సదనులు సుగమము౨ై యున్నను భానము సుగదుము కాదు. పరవ్చర శంగతములు కాని భివ్నవిభక్తులను (కమము లేకుండ కలలోసిణట్లు వాడ్తివ వ్యాశీర్ణ దోషుమగుమ, పై లక్ష్య ల్లోకమునంట్‌ “కండే అన్నది మొదటిమాదబ ఇదీ ఛ కమీ/-/యం దర్ష్నది? అధికళణ కారకము; అనేగా ఇద్రి ఆధారదు: ఆధేయము యొక్క ఆకాంక్ష

వాక్యడ్రోషములు. తా కలుగగా పె నున్నది “చుంబతి యన్న _కియాపదను కావున ఇది ఆకాంజెను రూసము కౌదు. తరువాత నున్న “*పద్మిన్యాః? అను సంబంనటోధకము తదను రూనము- అ'ప్లే 'కర్కశకంటకే? యమేసది “దండే' యను దానికి వెశేషణము. ఇట్లు పదములు. చెల్లాచెదురుగా. నుపయోగింపదిడుటచేత ఇది వ్యాశీర్ణామనిపించు కొనును గీవివల్లి అర్థటోధకు బాధ కలుగుచుంతుటచేత ఇళి దోషముగా పరిగ ణీ4నదిడుచున్నది- ఉదాహరణ శ్లోకము దండి కాహ్యాదర్శమునుండి (గహింవభిడినగ్మి (న౦కిర్ణము] వాక్యాంతరప'జై. ర్భిశం' సంకీన్ష మితి తద్విదుః, యఖూ = “కాఅం ఖాఇకి ఖహిట కూంం ఫేల్లకి-ణిబ్భరం దుట్టో _. సుణఅం శేణ్మాఖ కళ్ళే వాక్కే ఇఅ ఇత్సిఅం చేరో తి0 [ఛాయా - కాకం ఖాదతి శుధితః కూంం ెల్లతి నిర్భిరం రుష్టః ఇ్వానం గృఫ్లాతి కంఠే వాక్కాయతి నప్తాంం స్థవంః) అత కాకం వీపత్సీ కూంం ఖాదత్సి కంశే నప్తాంం గృహ్హాతి ఇ్వానం ఛీషయతే ఇక్యాదా వకృవ్యే యథో క్వృపదఎన్యాసః సంకీ్య్య తే, అరము * ఒక వాక్యమునందలి శదసులు వాక్యాంతరమునందలి పద థి ములళో మిశణసు చెందినయెడల' సంకీర్టి ఏన్న-బాక్యదోష మగును ఆకలిగొన్న వాడు. కాకిని తినును. మిక్కలి కోపిం ఎనవాడు అన్నమును విసరివేయను, కుక్కను కంరము పట్దుకొను,, మువళి, డు. మనుమని భయసెట్టును _ ఇడి ఉదాహరణము- ఇచ్చట కొశివి తోలును, అవ్నము ఏ తినును, మనుమని మెడమువట్లు కొనును (కౌగిలింధుకొనును, కుక్కను భయపెట్టును _ అనువిధముగా చెప్ప వలసి యుండగా పైని చూపిన రూపమువ : దవిన్యాస ముండుటవల్ల నంకీర్ణమగునుం

40 నరన్వతీ కంఠాళరణను [అపదము] విక విభిన్నంపక ట్రతిస్టాది పదయు_క్త్యపదం విదుః, యథా పూ “అిక్షల విట్టిలప జవా కుక్కులి శామ మృక్ట్ర భత్తాలే పీక్టన్నవా లాఉలకణ్ణింటా హో కస్స కన్దేమి తి [ఛాయ * “ఆవర్హ్రు వీడయతీ యథా కుర్కురో నామ నమ భర్తా వీననో రాజకుల కర్షకరా అవానా కస్య (కన్గామి] _ శజీరత్‌ (పశృతిస్థ ఛోమల కఠోరాణాం నాగరోపనోగశాణాం (ామ్యాశాం చా పచానొర యు శే రపదమ్‌ం అర్థము : ఏలిన్నములయిన (వ్రకృొతిస్టాది వదముల నొకచోటనే చేర్చి ఇెప్పుట అపద మన్న వాక్యదోష మగును. నా భర్త కుక్కవలె కమ్ముకోవి రాజ భటులు ఛూచుుండగనే నమ్న బాధించుచుండును. ఇంక నెవరికి మొర 'పెట్టుకొం దును? ఇది ఉదాహరణను. (చకృతీస్థ కోమల్‌ కఠోర వదములయొక్కయు, నాగరోవనాగర (గ్రామ్య వదముల యొక్కయు నంయోజనమునకు అసదము అని "పేరు. వ్యాఖ్య ! (వకృతిస్టములు, కోమరిములు) కతోరములు, నాగరములు, ఉశభ్రాగరమొలు, (గామ్మములు _ అవి పదములు ఆరు ఫఏధములు. ఇట్లు విలిన్నము అతివ పడముల నొతే వాకిమునందు చేద్చట రోషము- అనేక దీర్ధన్వరోముల గలి ఫదములు (ప్రకృతిస్థమలు. డిరప్యరమటఖ లేఫదయేం ఒకటో 3ంద దీర్చ వ్వరములను వరిమితముగా కలదియ కోమరిముం అమపస్వారములకో, దీర్చన్వర ములకో; నంయు _కృనులతో కూరుకొన్నది కళోరము. నగరోములలో మామే వాడుక నోందుచు తక్కినచోట్ల అ్నవసిద్ధములుగా నున్న

6] “౧వాక్యడోషములు క గ! వదములు నాగరములు. నాగరములకం'ప ఎక్కువ పొడుక గలవి ఉపనాగరములు. దేశీయుల న్యవహారమునందు _వసిదముల నవి (గామ్యములు.

గ మ్‌ ఉదాహృత (ప్రాకృత పద్యమునందు ._. ఆఉజ్జఅ అనునది (పకృతిస్థము; పిట్టీఅఏ కశోరము; జహ కోమలము; మజ్ఞ్మ ఉపనాగరము; భత్తాలే కఠోరము; కుక్కులి (గామ్యము; 'పేక్టన్నహ కరోరము; రాఉలకణ్ణిఆహ (గామ్యుముః హా కోమలము; కన్స ఉపనాగర ము; కన్లేమి (గామ్యము. ఒకే సన్నివేశమునందు, ఒకే వక్ష వాడుకయందు ఒకే విధమగు సదముల కూడిక యుండుట యుచితను. అట్లు కొక భిన్నముగా నుందుట అనౌచిత్యము. (వకృత లక్ష్యమునందు పెక్కు విధములయిన పదముల యోగము “అపదము అన్న దోషమునకు హేశువై నది [తెలుగున నైైనచో (గాంథిక వ్యానహారికనులను గాని; శిష్ట శిప్టేతర వ్యావ వోారికములను గాని కలియగలుపుట అసద మగును.] [వాక్యగర్భితము] వాక్యాంతం సగర్భుం యత్తదాహు ర్వాక్యగర్భితమ్‌. యథా - “యోగ్యో యన్వే పు త్తః సోఒయం దళశవదన లక్ష్ముణేన మయా రశ్మైనం యది శక్తి ర్కుత్యువశం సీయతే వివశః త్రి అత యోన్యో య స్తే పుత్తో లష్ముణేన మయా మృత్యువశం సీయర ఇత వాక్యస్య ౦శ్షైనం యది శక్తి రితి వాక్యాన్నకేణ సగర్భ 'క్వాద్‌ గర్భితమ్‌. అర్ధము : ఒక వాక్యమును రెండుగా విరిచి మధ్య భాగమునందు మరొక వాక్యము చొరదిడినచో నాక్యగర్భిత మన్న దోషమగును. ఓ రావణా! యోగ్యుదై న ఆ వీప్టతుడు వివకుడై లక్మణుడవైన నాచేత - క క్రి యున్నచో రడించుకొనుము - మృత్యువళ మునకు కొనిపోబడుచున్నాడు ఇది ఉదాహరణము.

శీ నరన్వ్యతీ కంశాళరణము వ్యాఖ్య : వ్యాకీర్ణ సంకీర్ణ దోషములందు నదములు మియతస్టానములి మండక పోవుటయే లక్షణము. న్యాకీర్ణనునండు ఒకే వాక్యమునందలి పడనులు ఛెల్లాచెదరుగా నుండును నంకీర్ణమునందు ఒక వాక్యము నందలి పదములు మరొక వాక్యము నందలి పదములకు సన్నిహితమునై అనుద్దిష్టమెన అన్వయమును పొందును. (వకృళమైన వాక్య గగ్భితమునందు రెండు వాక్యములు స్పష్టముగా నుండును. “మొదటి వాక్యము పెద్దది; రెండవది చిన్నది. మొదటి ఇాక్యము రెండు సుక్కలు కాగా ఆ రెండుముక్కలకును నడుమ రెండవ వాక్యసు పూర్తిగా ఇమిడి పోవును. మొదటి వాక్యమునందే రెండవది గర్భితమై యుండును కావుననే దీనికి వాక్యగర్భిత మన్నపేరు సార్దక మగుచున్నదిం ఓ రావణాః యోగ్యుడైన ఆ నీప్యుతుడు వివశుడ్తై లక్మణుడనైన నాచేత మృత్యువశమునకు కొనిపోబడుచున్నాడు _ ఇది ఒకవాక్యను శక్తి యున్నచో రషంచు కొనుడు ._ ఇది మరొక వాక్యము రెండవవాళ్యను మొదటీ వాక్యము యొక్క గర్భ ౨నం దిమిడియన్నది కౌవుననే యిది వాక్య గర్భితను- ఉద్దిష్షార్థ పతీతికి పద్మకమను నహకరించును కొన్నియొడల సద్యకమము కొంత మారినను అర్హ్యప్రతీతి కవరోధము కలుగదు. అట్టియెడల ఆమార్చు దోషము కాదు. కాపున వ్యాకీర్ణాదులిందు. అర్ధ్యవతీతి కవరోధను కలుగుట కొని, అన్యార్థ (వతీతి కలుగుట కొని యుండపలయును అప్పుడే వానిని దోషసులుగా పరిగ జీంచుట సమంజసము. [(లిన్నలింగము-భిన్నవచనము] 5. యతోపమా భిన్నలింగా భిన్నలింగం తముచ్యతే భ వేత్తద్భిన్నవచనం యద్భిన్నవచనోపమమ్‌, యథా __ “అవిశాహార్యేఒనీ నారీశా మనన్యవచసా మపి విమమోపల భిన్నోర్మి రాపశేవో త్తితీర్ష తి తి లఅతాపగేవ త్వ మవిగాహా్యో౭నీతి లింగభేదః. నారీశా ముత్తీ తీర్షిత ఇతి లింగభేదో నచనభేదళ్చ. తదిదం ద్వయో -ేకమే చోదావాంణమ్‌,

వొళ్యదోషములు ఖతి

*“అరము : ఉనమానము ఉనమేయముకం'బ భిన్నలింగనునం దున్నచో లిన్నలింగచేన్న దోషమగును; ఉవమాన మొకవచనమునం దుండగా ఉవమేయము మకొక వచనమునం దున్నచో ఖిన్నవచనమన్నతోషమగును. బాటసలయునన్న కోరిక గలవానికి విషమోపలభిన్నోర్మియైన ఆవగవరె ఉనన్యవచస్కలయిన -త్రీఐ కును నీవు అవి గాహ్యుడవు._.ఇది ఉదాహరణము.

ఇక్కండ ఆపగవం నీవు అవిగాహ్య్యుడ వనుట లింగభేదము, శ్హ్రీలకు దాట గోరువావికి వనుట లింగఖేదమున్లు వచనభఖేదమును రెండింటికి నొక్కుకు యుదా ఫహరణము.

వ్యాఖ్య : బొపమ్యమును (_పదర్శించునప్పుడు ఉపమానోవమేయములు సమాన వచనములును సమాన లింగములు నైయుండుట లక్షణము. అట్లు కాకుండుట దోషడు, ఉసమేయ మొకలింగమున నుండగా ఉపమానము మరొక లింగమున నున్నచో భిన్నలింగమన్న దోషమగును. పైయదాహరణనుందు *నదివలె నీవు మునుగరానివాడవుి అన్న యళత్తమ గలదు. ఇచ్చట శన్లీర్రం (అధ్యాహృతము) అన్నది ఉపమేయను “నది” ఉపమానము. '“అవిగాహ్యః? పుంలింగశబ్దము. *ఆవగా” శ్రీలింగ శన్దిము. “అవిగాహనమ్‌” నమానధర్మను- “ఇవి ఉపమా వాచకము. ఇచ్చట భిన్నలింగములందు ఉపమానోపమేయములను వొడుటచేత భిన్నలింగమన్న చోషను.

“ఉత్తితీర్ణతః” అనగా *“దాటగోరువానికి' అని యర్జము. ఉపమానము పుం శీంగనసు? ఏకవచనము. “వారీణామ్‌”' అనగా “న్టీలకు” అచి యర్ధము. ఉపమేయను శ్రీలింగను? బ్రహువచనము. ఇచ్చట ఉవమానోవనమేయములు లింగమునందును పచ వమువందును కూడ భీన్నములై యున్నవిః

[విన్నలింగము]

అథ భిన్నలింగ్వస్యైవ యథా __

“వావీవ విమలం వ్యోమ వాంనీవ ధవలః శశీ

ఛళ్తిలేఖీవ హొంసోఒయం వాంసాలి రివ తే యశః లీక

అర్ధము భిన్నలింగమున కుదాహరణము. బొవివరె ఆకాశము న్వచ్చముం ఆడుహంసపం చందుడు తెట్లనివాడు. ఈ పూంస చంర్యడలేఖవలె నున్నది* నీయశము హంసావళివరె నున్నది.

వ్యాఖ్య 2 (వత్యేకమగా ిన్నలింగమునకే యిందు నాలుగు లక్ష్యుములు (వ్రదర్శిరవబడినవి 1. వ్యోమ నప్పంనకము; వాసీ స్రీలింగము. 2. శశి పుంలింగమ? హాంసీ శ్రీలింగము. 8- హంసః ప్కంలింగముః శశిలేథా శ్రీలింగముం 8. యశః నవ్కంనకము; హంసాతలిః స్రీలింగము. నంస్క్యృళతనున లింగము శబ్దాశయమై యుండును. ఓకే యర్థ మును దిల్ను శబములు ఖిన్నలింగములం దుండవచ్చును స్పష్టతకు “పిచ్చివాడు రాక్షసివచె పట్టు కొనెను? *అది బకొసురునివలె తినును” మొదలయిన వానిని తెలుగునందు భిన్న లింగమున కుదాహరణమనులుగా (గహింపనచ్చును. (ఇిన్నవచనము] భిన్నవచన్నసెైవ యథా -- “సశాంనీవామలం' వ్యోమ కాశా ఇవ సితః గల్లీ శశీవ ధవలా హాంసా పాంసీవ ధవలా దిశళళి ర్‌ అర్హము * భిన్నవచనమున కుదాహరణము ఆకాళము సరస్సులవలె ధ్‌ స్వచ్చము. చం్యదుడు కెల్లుపువ్వులవలె కెల్లనివాడు. హంపలు చం్యదునివవె తెల్లవివి, దిక్కులు ఆడుహంసనలె తెల్లవివి వ్యాఖ్య : (వక్కేకముగా భిన్నవచననునకే యిందు నాలుగు లక్ష్యములు (వదర్శీంచదడినవి 1. న్యోమ ఏకవచనము; జరాంసి బహువచబీము. ౭. శి ఏకవచనము; కౌళశాః బహువచనము. 8. హంసాః బహువచనము; శశీ ఏకనచనముం శీ దిశః బహువచనము, వాంపీ ఏకవచనము. పై యన్నిచోట్ల ఉవమానోవమేయములికు పచనలేదము కలదు, ఇట్లుందుట తిన్ననచన మన్న వాక్యదోషము. [న్యూనోపమము] శకి న్యూనోపమ మిహ న్యూన ముపమాన విశేషళై:. యథా.

వాకజ్థదోషములు శరీ “సంవాల చక్కవాఅజుఆ విశనీఅకమలా ముణాలసంఛళణ్లా చావీ బవా వ్వ రోఅణవిలిత్తృథణ ఆ సువోవే కి తి [ఛాయా అ సంవత చ్యకవాశకయుగా వికనీతశమలా మృణాలసంఛన్నా వావీ కధూరిన గోచనా విలి ప్ల స్తనీ సుఖయతి] అత జీత బావవూపమా పదానాం నధూవిశేషణ ల్వే నాను _క్ర్షత్వా దిదం న్యూనోపమమ్‌. అరము * ఉపమాన విశేషణములచేత అల్బమైనది న్యూనోపనుము. ఇది గనే మ్‌ లక్షణము. కూడియున్న చ్యకవాకముల జంటను గలదియు, వికసించిన పద్మములను గలదియు; తామరతూడులను గలదియు నైన బావి గోరోచనముతో పూత పూయ చిడిన స్తనములు గల యువతివలె సుఖమును కలిగించుచున్నది. ఇది ఉదా హరణము. ఇక్కడ వధూ విశేషణముగా నే్నేతములు బాహుపులు ననెడి ఉసమావదము లను చెస్పకపోవుటచేత న్యూనోపమము. వ్యాఖ్య : ఉవమేయమున కున్న విశేషణనుల కనుగుణముై న విశేషణ ములను ఉపమానమునళు వాడినప్పుడే బొవమ్యుము నమాంతరముగా నుండును. అట్లు కాఫన్నచో న్యూనోసమ మన్న వాక్యదోషమగును. ఉదాహృత పద్యమునందు వాపి ఉపసమేయను; సంహత చ్యకవాకయుగ, వికసిత కమల) మృణాలసంఛన్న అను మూడు విశ్రేషణసు లున్నవి వధువు ఉప మౌనము; రోచనావిలవ్లస్తని అను నొక్క విశేషణము మాత్రమే యున్నది *సుఖ యతి” అన్నది సమానధర్మము. “ఇవి ఉపమావాచకము. కవులు నంపదాయమునుబట్టి చ్యకవాకనులను _స్రనములతోను; కమలదు లను న్నేతములతోను, తామరతూడులను బహువులతోను పోల్చు చుందురు ఇచ్చట ఉవమానమైన వధూశబ్ధిమునకు వాడిన విశేషణము స్తన శబ్రమును మ్యాతమే టగపాంచినది. నేఈ బాహుసదములు (_గపాంసబడలేదు. అందువల్ల ఉపమేయ్‌ విశే షణములకం'బ ఉపమాన విశేషణనులు సంఖ్యలో అల్బముైైనవి కావుననే యిది న్యూనోవము మన్న వాక్యదోషమునకు లక్మ్యమైనది+

[అధికోపమముశి అధికం యత్సున స్తెః స్యా తృమాహా రధికోపమమి, 'యథా:-- “అప్రిఇణవ మణహర వింళలు వలలవళూసా వివో ణనవవహాుుఠఆ న్‌ పతిణి శ భమథోణా త్రి కుస్తల వ్వ సముప్ఫుల్ల గుచ్చ తిణిశ్‌ భ (ఛాయా యా అభినవ మనోహాు విరచిత వలయవిభోషా విభాతి చవవధూః క్షున్షలతేవ సముత్క్ఫుల్ల చ్చ పరిణీయమాన 6భమరగణా] ఇవం (భమరగణ స్యోపమాన వి శేమణస్యాధిక్యా దధినోప వమానమ్‌. అరము : ఉపమాన విశేషణములచేత అధికమైనది అధికోవకుము. ఇది లక్షణను ర్‌ాస్పగా వికసించిన పుసష్స గుచ, సృములచేత ఆకర్షింపబడుచున్న శువ్మెదల గుణములను గల కుందలతవవ మనోహరముగా (కొ శ్తగా చేయబడిన వలయాకార ములచేక క్రొళ్త 'పెంగ్రికూకుళు భాసిల్లుచున్నది. ఇది లక్ష్యుము- ఉవమాన విశేషణమైన (భమరగణనుయొక్కం ఆధిక్యముచేళ ఇది -అధికోప మోసము. వ్యాఖ్య? ఇది వైవి చెప్పిన న్యూనోపమమునళు. విరుద్ధము. ఇచ్చట ఉనమాన విశేషణము లధిక నంఖ్యలో నుండును ఉవాహృత సద్యమునందు నవవధువు ఉవమేయము; అభినవ మనోహర విరచిత వలయ విభూష విశేషణము. కుందలత ఉపమానము; పముత్చుల్లి గుళ్ళ పరిజీయమాన (భ్రమరగణ ఏశేషణను. సంఖ్యయే పరిగణితమైన యెడల రెండింట నొక్కొక్క విశేషణమే యుంుటచే ఫమత్వమున్నప్లే. నంభ్యాసమత్వము శాక నదూంతరత్వ మిచ్చట అపేకీఠము కుందలళకు సనుళ్ళుల్ల గుచ్చములుండుట విశేషము ఏ తత్తుల్యమైన విశేషము ఉపమేయమైన నవవధుపున కుషయ్ముక్షము

వాక్య్యద్రోషములు ఉ కాలేడు. దీిచేశ ఉపనూన విశేషణమున కాధిక్యము కలిగినది. కావుననే యిది అధికోనమ మన్న వాక్యదోషముగా పరిగణిత మగుచున్నది.

[భగ్నచ్చ౦దము]

త. భగ్నచ్భంద ఇతి పాను ర్యచ్చ్భందోభంగవద్‌ వచ

యథా -

“యన్నిన్‌ పంచ పంచజనా అకాశశ్చ ఒపతిమ్టీతః

తమేవ ధీరో విజ్ఞాయ (పజ్ఞాం కుర్వీత బావ్మాణళ తిరి

అత పంచమ వర్ధ్శస్య లఘాః స్థానే గురోః కరణాచ్చుందో భంగః,

అరము : ళందోభంగము కలిగిన వాక్కునె (పద్యముము) భగ్నచ్చంద

థి చున్న వాక్యదోషముగా వరిగణీంతురు. ఇవి లక్షణము. షంచజనములును, ఆకాశ మును (ప్రతిష్టితమై యున్నవానివి తెలిసికొని ధీరుడైన (బాహ్మణుడు (_సకృష్ణమైన వా య్‌ స్‌

జ్ఞానమును (ప్రత్యక్షీకరించుకొనవలయును ఇది ఉదాహరణము.

ఇచ్చట వంచమపర్దమెన లఘువు సానమున గురువును వాడుటవల ఛందో

౬% థి ౮

ఛీంగముం

వ్యాఖ్య వద్యమునకు ఛందము _సధానము ఛందము గురులఘువులస్టితివి

థి

చిట్టీ యుండును పద్యగతికి ఛఇఎదమే అధారము ఛందము భంగమైనపుడు సద్య గతియు భంగమగును. కావు; ఛందోభంగమువల్ల భగ్నచ్చంద మన్న దోష 'మేర్పడును.

ఉదాహ్మత పద్యము ౨నుష్పప్పు. నికే శ్లోకమని నామాంతరము, “వంచమం లఘు సర్వత స మం ద్విచతుర్ధమోః శష్టం గురుం విజనీయా। చ్చేషా_న్వ్వనియతా పుతాఃి అని ఏక్షణము. అన్ని పాదము. ఎందును పంచమాడరము లఘువు. రెండన ;*ల్ల్వవన పాదవ లందున _పమాతరము ఎఘువు. అన్ని పాదము లందును ఆరనయ $రము గురుష . ఇది సామాన్య నియమము. ఇట్లులేని వన్నియు అనియళతములు .. అనిభావము.

శకి వరన్వతీ కంఠాభరణము ఉదాహృళ నద్యము మొదటిపొదమున ఐదవ యక్షరముగా “పం” అవి యున్నది ఇది గురుపు కౌవున ఛందోళంగ మేర్చడినది. అశ్లే మూడవ పాదము నందు “రో” అని గురుపున్నది. ఇచ్చటను ఛందము తప్పినది కావుననే యిది భగ్నచ్చందమునకు లత్ష్యమైనది ఈ శ్లోకము బృహదారణ్యకోనని షత్తు నందలిడి. - [భగ్నయతి ]] అస్థానే విరతి ర్యస్య తత్తు భగ్నయతీమ్యతే. యథా -- “బహ్మేంో పేందాది గీరార్ట్రణ వంద్యో భకానాం భూయాంచ్భియె చం,దదూడః తా సంగీతం సమాకర్ణ యన్‌ శ్ర తూదస్తాంభోదం సదధ్యా_స్త ఈశలి లం అత చతుర్ణస్థానే యతౌ క_ర్తవ్యాయాం తదన్యత్‌ యతికర శాద్‌ భగ్నయతీదమ్‌. అరము : స్థానముకొని స్థానమున విరతి యున్నయెడల భగ్నయతి యన్న న! దోషమగును స్త్రీలయొక్క సంగితనును వినుచు ధ్వజ స్తంభముచేత విక్షిప్రమెన మేఘముగల ఉన్నత సభాహర్మ్యవఎనందు అధ్యక్షించియన్న (బహ్మేందోపేం దాది గీర్వాణ వంద్యుకు చం్యదచూడుడు నైన ఈళ్వరురు భక్తులకు థ్రీని గూర్చును గోక ఇది ఉదాహరణము. ఇచ్చట చతుర్ధస్థానమున యతిని వేయవలసియుండగా మరొక స్థావమవ చేయట వత ఇది భగ్నరంతి యన్న దోషదు. వ్యొఖ్య : (ప్రతివద్యమునకు య3 నియతముగా నుండును సంస్కృతమున “యతి అనగా కేవలము '*విరతి” అనిమే కర్దమ (ప్రాతవదము అంతమైపోయి యతిస్టానము అడి (కొ _శ్టపదను ప్రారంభము కొపవలయును అట్లున్నప్పుడే పద్యము (శవజసుఖమై హృ్‌ద్యమై యుండును.

7 వాక్ష్యతోషన్తులుఏగ థః

ఉదాహృళత వద్యము శాలినీ వ్నత్తస్ను 1వేదచ్చేదా శాలినీ మోఒఠ తౌ గౌ” అని లక్షణము. మగణము, రెండు తగణములు, రెండు గురువులు కలది శాలిని. వేదములు నాలుగు. కావున “వేదచ్చేదా” అని "మనగా నాలుగవ యెశ్ష్తరము. విరత యవి యర్హదు, పై సద్యమునందు నాలుగన యక్షరముపై విరతి చేషాడమునందును లేదు. ఒక్క-సాదమునందు "తప్పినను యతి తప్పిన'స్లే+ స్పష్టతకారకు- అన్నిపాదము లందును యతి తప్విణ వడైమునే ఉదాహరీంచ్సుట జరిగినది.

లక్షణమునందు స్టానముకావి స్థానమున విరతి యన్నయెడలా? భగ్నయతి యగునవి చెప్పకొంటీమి. నిజమునకు "మరొకచోట “విరణి యున్నద్ధా ? లేదా ? అన్నది విచార్యముక్నాదు. ఉండవలసినచోట. విరతి లేకుండుటచేతనే భగ్నయతి యగును.

తెలుగునందు_ యతికి విరతి యను పదమును సైతము వాడుదురు. కాని, పదము ముగిసి (కొత్తపదము (ప్రారంభము కావలయునన్ను లక్షణము తెలుగునందు లేదు. యతిస్ట్థానమున పాదాద్యక్షరముతో సాజాత్యమిుగల యక్షరమున్న చోలును. అట్లు లేకున్న దోషము *భావనునందు. దోచిన భయంకరిదృశ్యములన్‌ భరింపగా అన్న ఉత్పలవమాలా పద్యపాద షున్న దీనుకొందనము పదవ యక్షరము యతీ స్టానముగా నుండవలయును.. మొదటి యక్షరము “భా అని యుండగా పదవస్థాన షన *'యంి అవి యున్యది. దానికి ముందర వర్ణను “భి అయినప్పటికిని యతి నియతస్టానమున లేకపోవుటచేత ఇచ్చట భగ్నయతి యన్న దోషము పట్టినది.

[ఇంకొక్క విషయము. సంస్క్యృతమునందు (పాననియమము లేదు... తెలుగున వృత్తనులకును; కందాది పద్యములకును సాసవియతి యున్నది. కౌవున (ప్రాన భంగమైన యెడల 'భగ్నప్రాసము అన్న దోషమును అంగీకరింప వలసి వచ్చును. సంస్కృతమున లేకుండుబచేత ఖభోజదేవునికి తన్నిరూపణావళ్యకము లేదు. తెలుగున నుండుటచేత దునము దానిని గూడ నిరూపించుకొనుట యవసరము. “సీరి తా వచ్చిన వచ్చును సలలితముగ నారికేళసలిల.... భంగిన్‌” అను పద్యార్థము నందు మొదటి పాదఎన “ర వర్ణము ప్రాన.కాగా ద్వితీయపాదమున “లి వర్ణము. (ప్రానమైవది- అనగా ప్రాన తప్పిన దవి యర్థము ఇది భగ్నపాసమన కుదో హరంఎము.]

ణి వరప్వతీ కంళాతరణ: (అశరీరము] ఏ (టకూసద ఏహీసం య దశరీరం తదుచ్య శే. ఈపథా " “ళనుఆరుదడం తఈదాణాబల భుద్దస నీలేఖమ్‌- థిఖ ళ్‌ థ థి నీసపరిటిల గంగ సంజ్ఞ పణఅం పమవాగాతామ్‌. శ్వ న! [ఇాయా * శె య ళారుస్థార్భం మూస్థాబద్ధ భుగ్న శశీతేలమ్‌ పణతం పమభథనోఛకు శీర్ష పరి్టితగంగం సరాధ్యాం మభథనోఛకు) ఉీయాపచా'భావా దశరీం మిదమ్‌, అరము : (శ్రీదూపద విహీనముగా నుండుటచేత అళరీర మన్న దోషము కటగువు.” పార్వతిచేర అడ్డగింనబడి న అర్భభాగను గలవానివి బొదలను విలున ఐడి కలకవడిన చంటదలేఖను గలిగానివిి తలమీద గంగను గలవానివి?; సంధ్యకు (్రజమిల్జిన వావివి? (ప్రమథనాథువి .. ఇది ఉదాహరణసు. ఇద్చబ కియాసదము లేళుండుదచేశ ఇది ఆశరీరము వ్యాఖ్య : వి క్యమునండు ఉద్దేశ్యము? విధేయేసు - అవీ రెండంశము లుంయను. వాచ్యడులు కానప్పుడు అధ్యాహ్యతమనులుగా నైన నుండును. అట్లు కావియెడల విషయము సుటోధము కాదు సాధారణముగా ఉద్దేశ్యము నోమవాచక నర్వోసామ విశేషణాదులకో కూడి యుండును. వధేయేసు క్రియను గాని, విశ్రేషణిమునుగావి; భావార్డకాదులనుగాని కలిగియేంటును. ్రకృతము _క్రియాపద దుమట ఉపలక్షణము. దీవిచేత విడియము కౌదగిన విశేషణాదులిను సైతము _గహించుట యవసరము. ఉదాహరణమునందు *సమథ నాధువి” అవి ద్వితీయావిభక్ష్యంతమైన విశ్రేష్యమువ్నది; తక్కిన వన్నియు. దాని విశేషణసిలు. “కర్మణి ద్వితీయా” అవి యనుటచేత ఇవన్నియు కర్మవును తద్వి శేషణములను తెలియకేయను. క్రియాపదము పద్యమునందు సీవిద్ధము కాలేదు.

-జౌక్యదోనముఅ ఖః కాపునం పై మాటలకు నాక్యత్వమే నంగళము కాదు. అందుచేతనే ఇధి అళరీర (కున్న వాక్యదోషఖుగా "జరిగ ణీళ మైనది.

[(ఆరీతిమంతము'-)] గుణానొం దృశ్యతే య్యత న్లేసూదీనాం విపర్యయః 99, అరీతిమ దితి (పావా _స్తత్తనై న (పచత శే భ్‌ స్రౌక్టోభయ కొూగస్య ఇతాధానా్థల్‌ ఫథనుం (తిధా శి. భూత్వా కేసాదిఆజాగోన భున _స్తేధోపజాయ తే, అరము : శ్లేషాదిగుణనులకు వివర్యయమను కనిసించునెడల దానిని అరీతి చుంతము వము దోషనుగా పరిగణింకురు. అడి శద్దిడు, అర్థసుః శబ్దిరోభయను అనువాని శ్యాశయించుకొని మూడు వివనులగుగు, అది శ్లేషాదియోగముచేత మల మూడు విధము లగును, అత యః శ్లేష సమతా సౌకువూర్య విప్య్యయః 81. _శబ్లపధావ నూహా _స్త మరీతి మతిదూవణమ్‌. అరము . శ్లేస సపకా సొకుమూర్యము లన్న గుణములకు వివర్యయకు థి ళం రైవ్‌ వానిని శబ్ద (నరానమైన అరీతిమంత మను దోషనుగా పరిగణీంతుడు. వ్యాఖ్య : ఇప్పుడు చెన్సటోవునవి ద క్యదోషములలో చివరిదైన అరీతి చుంఠములోని అంఠర్విబాగగుఇ, గుణములు వివర్యస్టను లగుటచేళత దోషము రేళ్ళటును. గుణను భగ్ననప్పుడు రీతికూడ భగ్నమగును కొవున గుజకంగను చేత ఏర్పడిన దోషముల వన్నింటివి నమాహారరూపముగా '“అరీతిమంఠతనము అవి "సేర్కొముట జరిగినది. శేష, సమక పొకుమార్యమ ... అను గుణనసులు వివర్య స్తము రైనపుడు కబ్మసదానమైన అరీఠిమద్దో షమేర్చడును అది మఠల మూడు విర ములు - 1. శథిలను 2. విషమము శ. కజటోరము- తత విపర్యయీణ కేవ ః ర్యరంణ శ్రమస్ట్తడంద్దర్శః శిరిలో, భ్లాజేల్‌ యథా త (4? వహ కనబ. శ్వ ల లా / ల [4 ౫౦2రక గర 1 |

గ్‌ా వన్వతీ కం్గకాతర అము “ఆరీయం వమూాలరీమూఅ లోలాలికలిలో మనః జీ నిహాగ్హలయతి మే మూలా_బేమూల మలిన వనే ఒకే అత భిన్నానా. మరి పదానో మేకపదతా (పతిధాసహేతు రనతి కోమలో బంధవిశ్రేవ్లః న్లేమః. తద్విపర్యయేణ శబ్ద్వపధానోఒ న్‌ మ టీ గ్రే యం 'శ్లేషవిపర్యయః ఆరము : శ్లేషవిపర్య్యయముచేత సందర్భభు +థిల మగును. సలీః చలించు (00 చున్న టీమ్మదలుగలి యీ మాలతీమాల తోమోలమలినమైన వనమునందు నా ఇమనసును మొదలంట కదలించుచున్నది- ఇది ఉదాహరణము. నదములు. భిన్నములై నను ఏకపదను న౩ (పతిభాసింపదేయునది, అతి కోమలయు కొనిది అయిన బంధవిశేషసు శ్లేషము తద్వివర్యయముచేత ఇది శట్ది (వఠానమై శ్లేషవిసర్యయ మగును. వ్యాఖ్య - ప్రనేకపదము లున్నస్పటికిని సంధిపలన ఏకవదమువవె భాసించు టయు, మొత్తము రచనము అతికోమలసుగా లేకుండుటయు శ్లేషగుణ లక్షణములు, జోనిక్‌ విసర్యయము (పతృతమైన అరీతిమంతము. ఏక్రపదమువలె (ప్రతిభాసింసక పోవుట; ఇతికోమలనుగా. నుండుట శ్లేష విసర్యయ లక్షణములు, పై రెండు వ్రశణముల వల్లనే యిందు ఇంధగు శిథిలమైనది ఉదాహృత ళ్లోకమునందు మొత్తను రచనమున కనీస మెనిమిది పదములు కనవచ్చుచున్నవి. కౌవున ఏకపద్యసతిథాసత్వము లేదన్నది తేలినది. దంత్యలకారము 'అశీతవర్ణసు అది "బహుర్ము హురుపొ త్త మగుటవలన రచనాబంధము అత్యంత ోషలమై పోయినది. అనతికోమలగుగా నుండదగిన శ్లేషలంధసున కిది వివర యముణకావుననే యీ లక్ష్యము శ్లేషవిపర్యయనునకు వరిపడినది. శ్లేషగుణను శబ్దప్రధానము." వేర్వేరు పదము 'రౌకదావితో సొకటి యదుకు కొని ఏకపదముగా ననిపించుట అచ్చటి లక్షణము. కావున, తద్విపర్యయమను కూడ శద్ది,పధానముగానే యాంఠును ఇచ్చ... నదను లౌకదానితో నొకటి గాఢబంధము కలిగియండక శిథిలబంధముథో నుండి వేర్వేరుగా కనిపించును, _-

“=వాక్యదోనములు- ణి

తీ. _భవేశ్స వవ విమమః సమతాయా విపర్యయాన్‌.

యథా __

“రోకిలాలాపవాబాలో మామేతీ మలయానిలః

ఉచ్చలచ్చీ న! రాచ్భాచ్చ ని వ్స్‌గాంభః కణోవ్నీతఃి క!

అత పూ ర్వార్ధ్థస్య మృదు బంధత్వాదు _త్తీరార్థ న్య చ గాఢ బంధత్వాత్‌ సమబంభేష విషమ మితి వివమో నామ శబ్ద పధానః సమతాఎపర్య యో దోవః,

అర్ధము : నమశా గుణనుయొక్క వివర్యయమువల్ల విషమ మన్నదోషము కలుగును పైకి లేచుచున్న శుంపురులు గలిగి మిక్కిలి స్వచ్చమైన (_పవాహము యొక్క నీటికణనులచేత తడుపబడిన నులయానిలను కోకిలాలావరూపమున వలు కుచు నన్ను పొందుచున్నది. ఇది ఉదాహరణగు-

"ఇక్కడ పూర్వార్థముయొక్క మృదుబంధత్వమునల్ల ఉత్తరార్థముయొక్క గాఢ చింధత్వమువల్ల సమదింధములందు నిషమళత కలిగినది. కౌవుననే, యిది నమళా విసర్యయమై విషమమన్న శద్వసధానమైన చోష మగుళున్నది.

-ం వ్యాఖ్య : వర్ణ ములు నృదువులు, మధ్యమములు; కఠోరనులు నని మూడు విధములు. ఆయాపర్ణములచేత మృదుబంధము దుధ్యనుబంధము; కలోరో బంధము అని రచన మూడు విధబులుగా నుండును. ఈ రచన ఒక సందర్భమున నొకే బింధమున నుండును. అబ్లుండుట సమత. దానికి విపర్యయమను? అనగా, ఒకే సందర్భమున లిన్నదింధము లందుండు ణ విషమ మగును.

ఉదాహృత పద్యనున పూర్వభాగను మృదుబంధము కలిగి యున్నది. ఉత్తరభాగము ద్విత్వసంయు కాకర బహుళమై కథోరమైన గాఢబంధమున నున్నది. ఇట్లు రెండు బంధసులు నొకే నన్నివేశమున నుండుటచే సనుత చెడిపోయినది; అనగా విషమత్వము (ప్పాప్పించిన దని యర్థము. కావుననే యిది విషమమన్న శబ్ద (వ్రరాన దోషమయినది.

ఈ యుదాహరణము దండీ కావ్యాదర్శము నందలిది.

సౌకుమార్య' విపర్యాసాత్‌ కళోర ఉపజాయతే.

యథా =.

టి నరన్వత్‌ కంకాశరణము రై ఫో ప “అన్సీశ _శీతుగథదిచ్చిర్సర్టిః మీ శొంపతొనద్విదృక్‌ , అమిద్భిః శుభద్భగ్‌ దృగెర్ష్యివో శేఘ్నీయిమీస్ట వలే కి అ(తాతికళోంళ్వా దసౌకుమార్యం సు(పతీత మేవ. ఓ అధరము : పౌకుమార్యవుయేక్కు వినర్యయమావల్లి కళోఠము అన్న " త దోషము పుట్టును జగ్నిప్న్టతుడును? ఫర్వతచ్చేదకుడును, స్వర్గవాసుల కధివాథుడును, అద్వినేేతుడును, (ద్వాదశ న్నేరుడును అగు కుమారస్వామి ఇప్నిగ్ధములైన ధవళ న్నేఠ విలోకన:..లకో మీ శ్యతుపులను నశింపజేయునుగాక ఇది ఉదాహరలముం ఇక్కడ అతి కథోరత్వమువల్ల అసౌకుమూర్యము సున్నష్టన్ను వ్యాఖ్య ౫ వ్యుడువర్ష రచవాబంధకు పొకుకూఢ్య మన్న గుణఘగుమను. దానికి విపరీత మగునది కఠోరము ఇచ్చట గచనాదిందగు. కళోరాతరనులకో కూడి యుండును. ఉదాహృత పద్యమునందలి పదములు వ్యస్తముగా మృదువులై యున్నను సంధి నొందిన పిమ్మట కళోర? ౨౨ _శపణకటుత్వ[మన కౌకరమురై నవి. క్‌ | క్‌ ఉదాహృళ పద్యసునందు “అసి + జుతి అను వదములు “అవిక శ్రీ అనియె కృష్ణవర్హ్శ్మి అను సద:.ఎతో సమానారకమై 'అగ్ని” కి టోధకమైనవి. ము ఇ = థి ఈ క్‌ “శుక్‌ అనగా అపత్యము “అసిత ల్ధితుక్‌” అవియనగా “అగ్నిప్యుతుడి. అని యర్ధము. 'అదిచ్చిద్‌” వర్యతభంజకుడ కౌంచపర్వతభేదన ముద్దిష్టము. “స్వః అ ౧ంట కీ రాంపతి?) స్వర్ణనులో సుంగునారికి నాధును “అద్విద్భక్‌” ద్యిన్నేతుడు కానివాడు; ఆరు మొగము లుంకుటచేత సండెండు కనులు గలవాడవి భావసు. “అముద్శిః అస్నిగ్ధనుై ని “దృమైః' చూపులతో “జేఘ్నీయిషీస్ట అత్యంతము వరించుకుగాక ఆచి య్‌ర్డ ఎలు. ఇచ్చట కొతిన్యము రఛన్నాశితనుం కావుననే దీనివి అరీతిమంతము అన్న వాక్యదోషమునం దంతర్భాగమైన కథోరనుగా పరిగణించుట జరిగినది. వద్నాశిత మైన “కష్టము అన్న దోషముకం'టె ఇది భిన్నమని గుర్తుంచుకొనుట శననరము* ఉదాహరణము భామహని కౌవ్యాలంకారము నుండి ప్వీకృతము- _ తీకి. యా తు కాత్తి (పసాదార్థ వ్యక్రీశా మన్యధా ౫ అర్థపధానః పోక స వాశ్యే గుణవిపర్యయో -

వొక్యుడోషవులు ౧ నే అర్హము : కౌంతి? (వసాదము; అర్ధవ్య క్తి ఈమగుణములు విసర్యయీమఃూ థి నాన్‌. లై నపుడు “అరీతిమంతము” అన్న వాక్యదోష మేర్పడును. ఈ గుణము లర్జ్వవధోనడు లగుటచేఠ తద్యిపర్యస్టమ్ముు న డోషనులు కూడ అర్జపధానములే యగుమ. లి అపనన్నం భ వేద్వాక్యం 6పసాదన్య విపర్యయాత్‌ * యథా = “అనంగకమలం ఉచ కే మయమానో మారాలికా. గయస్యానత్యర్దునాబ్దన సదృమ్లైంటో వలయము శ్క్త అత శశ్రానా మనత్మిపనద్ధ త్వా దనతి(పసన్నతరి షొతి సోఒయ మర్థ (పథాని పసౌదవిపర్య యో వ్లోమః, ఆరము * (వసాదగుణముయొక్క- విపర్యయమువల్ల అ్యవసన్నము అను ఠం ఠి

దోషము కలుగును.పోపుచున్న ఆడుహరన ఆకాశము నలంకరించెను. తెల్లగలునయు తత్సద్యశ కళంకము శతి చర్మదుడును దానికి కొకపోయిరి _ ఇధి ఉదాహరణము.

ఇచ్చట శబ్దనులకు అనతి_పసిద్దత్వమువల్త అ,పనన్నత్వ మన్న దోషము. ఇది (నపాదనువకు విపఠ్యయసనము; అర్ధ్యప్రడానపిఎ- (మూలవివరణమందు “అనతి (పనన్నత్వ మికి' అవి కాక *“అవసన్నత్వ మితి” అవి యుండుట సమంజసము),

వ్యాఖర్థి : ఆర్థ్యపధావములై న గుణములు (పసాదము, అర్హవ్య క్తి కౌంతి యమనని. వీనికి విసర్యయము కలిగినప్పుడు (కమముగా అ్యపసన్నము? నేయా ర్ధము? (గామ్యసు అని అర్హ్యపధానములు గుణవిసళ్యయములునై న వాక్యదోషముళు కలుగును, ఇవవ్నియు అరీతిమంతమునం దంతత్భాగములు.

(శవణమా_కముననే అర్ధము నృష్టగోచర మగుట (నసాదగుజలక్షణము. ఇందలి నదములు (పసిద్దముర్తై యాండీ ఇుడితిస్ఫూలిని కలుగజేయును. ఇట్లు కాకుండుట అ్యససన్నమన్న దోషమునక లక్షణము.

ఉదాహృత వద్యమున ఆకాశ్ళామున “అనంగకి శబ్దము వాడబడినది. పోవుచున్న యన్న యర్ధమున “మయవా నా” యవి, తెల్లగలువన యన్న యర్హమున “అద్దనాద్దిన్మ' యని, ఛం్యయడన్న యర్త ఐన *నలక్షగుఃి అని వాడబడినవి. ఇవి ఆయాయర్థములందు ప్రపిర్టనులు కా పోవుటచే సద్యఃస్ఫూర్థికి సహకరింసవు.

కక వరన్వతీ కంఠాభరణము అనగా (వ్రసాదగుణను భగ్నమైన. దవియే భావము. కొవుననే లూ పద్యవం

వాక్యం భవతి జేయార్భ మర్భివ్య శే ర్విపర్యయాశ్‌ .

యవా =

“వుప్ప మహానరాహేణ లోహీతా దుద్ధృుతో దే

ఇతీయ ర్యేవ నిరిశ్షే జీయా తాహిత్యహేతరవి కక్‌

తదిదం నిగజేన్తైన వ్యాఖ్యాత మీత్యర్థ్భ (వధానోఒయ మర్ధ వ్య క్ర విపర్యయః.

అర్లము : అర్ధప్య క్రి యొక్క విపర్యోయమువల్ల నేయార్డ మన్న దోషను కలుగును.” మహావరాహముచేత ఎబ్జిని నము(ద్రమునుండి భూమి ఉద్ధరింన బడినది అని యా మ్మాఠము విర్దేింపగా ఎజ్జిదనసునకు హేళువులు నేయనులగును. ఇడి ఉదాహరణము. (విజమునకు పూర్వార్థమునందే ఉదాహరణను పూర్తియెనది. ఉర్తరార్థము లక్ష్యలక్షణ సమన్వయమును బోధించుచున్నది.)

న్‌

ఉదాహరణజమందే యిదీ వ్యాభ్యాతమైనది. ఇది అర్జ్యవధానము; అర్ధవ్యక్త్‌ వివర్యయము.

వ్యాఖ్య £ విశేషణ విశేష్యభావనున తభినుతార్థ. (వతిపాదకమురైన వదములను వాదుటచేత సంపూర్ణవాక్యము నమ్మగభావమును వ్య క్తముచేయును. ఇది ఆర్థవ్య క్తి. దీవికి విపర్య న్హమైనది నేయార్ధము. నేయార్జ మనగా కృతకముగా కల్చింపదిడిన అర్హముమ కలదని భావము.

ఉదాహృతపద్యనునందు “ఎజ్జినినముదమునుండి? అన్న యర్ధము కను పట్టాను. సమ్ముదము ఎట్ట నగుట యేందువల్లనో చెన్పబడలేదు. దానికి హేతువుల నస్వాషింపవలయును. లేనియెడల నమ్మద మెట్టగా నుండు లోకవిరుద్దము కావలసి వచ్చును. కావున మవానరాహను శతుసంహారము చేయగా ఈద క్తముచేత నముదమెళ్టబడెనన్న కల్చనను జోడించుకొనపలయును. దీనిని నిర్వహించు అన ఒ ఆ ర పదములు వద్యగున వేవు, అందువల్ల విది నేయార్థము అన్న దోషముగా పరిగ ణీఠమగుచున్నది. ప్రై కల్చన లేవియెడల ఉదాహృత వాక్యము సమ్మగఖావ టోధక

8 వాకషదోషములు క్‌ సమర్థము కాదు. అనగా అర్హవ్య క్రి లేదని యర్ధము కావుననే యిది నేయార్థమన్న అరదోషమున కుదాహరణమైనది.

న! కూ ఈ శోకము దండి కావ్యాదర్శమునుండి _గహింసబడినది. యం తీ5. కాన్తే ర్విప్య్యయా చ్వాక్యం (గ్రామ్య మిత్యపదిశ్య తే. యథా = ళ్‌ మ్‌ విరహే తే విషేద నం నిసీద నం తవా_న్లి శే కన్యే కామయమానం మాం త్వం న కామయనే కథమ్‌ 46 ఇద ముశే నామ్యతయా కా _న్లిహీన మిన్యర్హపధానో ౬. యం కా న్ని ఏపర్యయో దోమః, | అరము * కౌంతియొక్క విపర్యయనువల్ల వాక్యము (గాన్యు మనిపిలువ థి చిడుము. ఓ కన్యాః విరహము నందు నీకై విచాశించుచు నీ సమీనమున కూర్చుండి విన్ను కామించుచున్న నన్ను నీవు కామింపవేల? ఇది ఉదాహరణము, ఇట్లు సలుకుటలోని (గౌమ్యతచేత కాంతిహీన మన్న అర్హ్యసధానమైన దోషను కలుగును. ఇది కౌంతికి విపర్యయము. (దోషముపేరు లక్షణ వాక్యము నందు (గామ్యమని చెప్పి వివరణ వాక్యమునందు కాంతిహీనమని చెప్పుట జరిగినది. (గామ్యమవి యనుటయే సమంజససు-) వ్యాఖ్య : గనమునకు దీప్టియే కాంత్‌ యన్నగుణనము. రసపోషకములై స అర్థములను నిబంధించుఎచేత కాంతి కలుగును. అట్లు కాకుండిన _గామ్యమగును. రనపోషణానుకూలను కాని ప్రసంగము విరస మగును. అదియే (గామ్య మన్న కాంతివిపర్యయమైన అర్థదోషము. ఉదాహృత పద్యమునందు *కామించుచున్న నన్ను నీవు కామింసవేల? అను

(వనసంగము రసపోవణకు కాక రసభంగమునకే సహకరించు చున్నది. సుకుమార

వసంగము కావలసినచోట విరస్తపసంగము చేయుటచేత అచట కాంతిగుణసు

తప్పిపోయినది. కాపుననే యిది (గామ్యమైనది.

కథ వరస్వతీ కంఠాభరణము ఈ శ్లోకమునందలి ఉత్తరార్థము దండి కావ్యాదర్శము సందలిది. ఓజో మాధుర్య మాదార్యం న (పకర్హాయ జాయతే. 86. యన్మిం స్త్రమావా రుభయంపధానం తద్విపర్యయాత్‌. వాశ్యే యః ఖండయన్‌ రీతిం భవత్యోజో విపష్యయః అసమ న్త మితి పాము ర్లోషం తమివా తద్విదఒ యథా -.- “స్మరః ఖరః ఖలః కా_న్తః కాయః కోపధనః క్చశః గత? 4? అ్యత సత్యమ_న్త పదాభిధానే సత్యవి ఛార్థసాకుమా శ్య శేషాది గుణసామ్మగ్య భావా న్న వైదర్భీ రీతొ, నావీ యథో కృలక్షణా భావాద్‌ గాడీయాదయ ఇతి ఖడ్జితరీవి త్వా దయ మోజోవిపర్యయః శ భ్రార్ధపధానో గుణనిపర్యయో దోసహో భవతి, యచావా లి, ఇత్యాది బంధపారుష్యం శే థిల్యం చ నీయచ్చతి అతో నైన మను_పానం దాశీశాత్యాః (పయుంఇతే, అర్ధము + ఓజస్సు, మారుర్యిము? బొదార్యము అను గుణములు వినర్య యసున్తనపుటు ఉత్కర్షను కలిగింపవు. అవి ఉభయ్య్మపధానములైన దోషము లగును వాక్యమునిందలి రీతిని ఒండించుచు ఓజోవిపర్యయము “అసమ సము అను దోషముగా విజులచేత వ్యవహృత మగును షో మన్మథుడు తీక్ణుడు; కొంఠుడు ఖలుడును కోసధనుడున్సు; శరీరము కృళించినచి; మానము జారిపోయివది. _పేమ యధికమైనది; మోహము పుట్టినది; (ప్రాణములు పోయినవి _ ఇది ఉదాహరణము. ఇచ్చట అవమ_న్ద పదదులనే వాడినప్పటికిని, అరసొకుమార్యమున) పటికి ని శ వలీ కాల థి శ్రజులల్ప! న్రేషాదిగుణసామ్మగి లేకపోపుటచేత ఇది వైదర్భీ రీతి కాదు. ఆయా లక్షణములు

వాక్యదోషముభ్తు ర్‌9 జేనందునల్ల గొడీయాదులును కాదు. ఖండిత రీతిత్వ:.ఎవల్ల ఇది ఓజోవిపర్యయమను శబ్రార్యపధానమునై న గుణవిపర్యయ దోషమగిచున్నది. అందువల్లనే యిట్లు చెప్ప కంర య్‌ ళం ఉం

దిడినది ..

ఇత్వాదులు బంధపారుష్య ఎను శై థిల్యనంను కలిగించును. అందువల్లనే దాడీణాత్యు లీ యన్నుపానసును (ప్రయోగింపరు.. వ్యాఖ్య : గుణనత్సద రచన రీతి యనబడును (ప్రకృత దోషములు గుణవిప ర్య్యయములగుటచేత గుణముతో పాటుగనే రీతిని గూడ భగ్నము చేయను, ఓజస్సు; మాధుర్యము? బొదార్యము అను గుణసులు శబ్దారోభయ (పధానములు. కాపును తద్విపర్యయమ్మ్యూన దోషములు కూడ శబ్దార్జోభయ (వధానము లగుట

“ఓజః సమానసభూయ స్త్వ్వమ్‌” అనీ లక్షణను. సమానము లధికనుగా నుండిన ఓజోగుణ మగును. తద్విపర్యయము నమానములు లేకుండుట. కావుననే “అసమ_స్టమ్లు అన్నది ఓజో విపర్యయమైన దోషముగా వరిగణితమెనది.

ఉదాహృతపద్య:.నందు *కోపథనః” అను చిన్నసమాసము తవ్ప ళక్కిన వన్నియు విడిసదములే. కావుననే అసమ_స్టదోషమున కుదాహరణమైనది.

రచయితయే ఒక విధదుగా శంకించుకొనెను - ఇచ్చట సమానములు లేవు గనుక ఓజోగుణము లేదు వేరువేరు సదము లుండుటయే మాధుర్య లక్షణము. కఠోర[సు లయిన అక్షరములు లేకుందుట సౌకుమార్యము కౌవున ఆ గుణములున్న వనియు? తదనుక్షూలమైన వై దర్శీరీతి యున్నదనియు ననరాదా? అని (పళ్నించుకొవ శ్లేషాది సాొమ్మగ్రి లేకపోవుటచేత అట్లనరా దని నిర్ణయించెను. ఇచ్చట రీతి భగ్న మైనది. గుణసునకును విరుద్దత యేర్చడినది కావున దీనిని దోషముగానే అంగీక రించవలయునన్నదీ విష్కంర్ష-

ఇంక తన నిష్కర్షకు _పోద్బలకముగా ఆలంకారిక వచనమును గూడ (పదర్శించుచున్నాడు. “స్మరః ఖరఃి మొదలుగా నున్న పద్యమునందు బంధము శిథిలమైన మాట వాస్తవమే. రీతియు భగ్నమెనది. కాని శద్దాలంకారమైన అను (ప్రొనచున్నది కదా: అది పయోగార్హమే కదాః అనువారికి సమాధానముగా “దాక్షిణాత్యు లీ యన్యుపాసము నాదరింపరు” ఇని చెప్పెను. ఆయన భావ

60 నరన్వతీ కంఠాభరణము మిది _ శీతి లేనివాక్యము. నిక్టీసము; శనప్రాయము. దావి కెవ్నియలం కారములు గూర్చినను హీయమురే కొని ఉపాదేయనులు కౌపు, రీతి యున్నప్పుడే ఆలంకారనులకును పరిగణనము కల్లును; అప్పుడే అవి చమత్కారావహములు కాగలవు. కావుననే అన్యుపాసమును విర్ణీనవాక్యమునందు (వమోగింప రవి దాషిణా శ్యుల అభిరుచిని రచయిత సమర్థించెను. ఉదాహరణళ్లోకము దండి కావ్యాదర్శమునుండి (గహింవచిడినది- 8. మాఘర్య వ్యత్యయో యను జాయతే రీతిఖండనాత్‌ త దనిర్వ్యూఢ మిత్యు _కృం కావ్య సర్వస్వ వేదిఖిః యథా - కనఖ్రవాం చ నదీనాం చ థృంగ్‌ణాం శస్త్రపాణినామ్‌ విశ్వాసో నైవ కర్తవ్యః శ్రీ రాజకులేషు చి శ్తరి అత నఖినాం చ నదీనాం చేతి మస్థ్యన్తా చ్చకాశేణ రీతే రుప కమే. శృంగిణాం శస్త్రపాణినా మితి చకారానిర్వావోత్‌ ఫ్రీ శాజకులేమ చేతి వవ్వీపరి త్యాగా దమధురార్థ త్వాచ్చ మాధుర్య విప ర్యయనొ మాయం శబ్ద (పథధానో గుణవిపర్యయో దోవః। యదాపహా. శీ9, _మధ్ధురం రసవచ్యాాచి వ స్తున్యవీ రసస్థిత యేన మౌద్య న్తి ధీమనో మధునజేవ మధు(వతాః 40. యయా కయాచియ్భ త్యా యత్సమాన మనుభూయ తే త్యదూపా హి పదాసత్తీ సాన్వుపాసా రసావహా. అర్ధము: రీతిండనమువల్ల జనించిన మాధుర్యవ్యత్యయమును నవే _్రలు అనిర్వ్యూఢ మన్న దోషముగా 'పేర్కొందురు. గోళ్ళ గలవావిని, నదులను, కొమ్ములు గలవానిని,ళ స్త్రపాణులను; స్త్రీలను, రాజవంశస్టులను విశ్వసించుట తగదు. ఇది ఉదాహరణను ఇచ్చట '“నభినాం చ నదీనాం చి అని షష్టీవిభ 'క్యంతముల'పై చకారమును వాడుటచేళ రీచి మొదలు కౌగా “శృంగిణాం శస్తషాణీనా” మని చకారనును విడుచుట

వాక్యదోషములు థి

వల్లను *స్తీవు రాజకులేషు చి అని వస్టీవిభ్తకిని విడిచి పెట్టుట వల్లను అమధురా ర్థత్వము చేతను (కీతిళగ్నమై) మాధుర్య విపర్యయ మను పేరుగల శబ్దార్థ వధాన మైన గుణవిపర్యయ దోషము కలుగుచున్నది. (లక్షణవాక్యమునందు అని ర్వ్యూఢము అని 'పేరుచెప్పి వివరణవాక్యమునందు మాధుర్య విపర్యయమునే 'పేరుగా చెప్పుట చెప్పుటలోని విసర్యయము మాఠమే. “అనిర్వ్యూరము అనునదియే దోష నామము)

ఇట్లు చెన్పబడినది ... మధురను రననంతము. వాక్కునందును వస్తువు నందునుగూడ రసమున్నది. కేనెచేత తుమ్మెదలు పరవశించునట్లు సరసులు మాధు ర్యముచేత (దానిచేత్స వరవశింతురు. ఏదో యొక ళబ్ధిశుతిచేత తత్సమాన మను భవమునకు నచ్చును. ఆవిధమైన వనదముల పొందికయే అను (పానము. అది రపా వహము.

హ్యఖ్య మాధుర్యగుణము శద్దారోభయ (పధానసు. శబ్దమాధుర్యము సృథక్పదములచేత కలుగును. అర్ధమాధుర్యము వస్తువు న్నాశయించుకొవియుండును. “శృంగార ఏవ మధురః పరః (పష్లాదనో రసు తన్మయం కావ్య మాశిత్య మాధు ర్యం (పతితిష్టతి. శృంగారమే మిక్కిలి ఆనందమును కలిగించు మధురమన రసము. తన్మయమైను అనగా శృంగారమైన కావ్యము న్వాశయించుకొని మాధు ర్యము వెలయును అశ్లే వ్విసలంభ శృంగారము నందుకూడ కొన్నియెడల మాధు ర్యము మిక్కిలి యుత్కంర్ష వహించి యుండును.

మాధుర్యము వ్యత్య _స్హమయినయెడల అవిర్వ్యూఢదు అన్నదోషముకలుగును* ఉదాహరణనునందు '“నఖినాం చ నదీనాం చి అన్నచోట ఒక రీతియున్నది. షష్టీ విభ_క్యంతములయిన విడిపదముల మీద ననుచ్చయార్దక్టున చ వర్ణము చేరినది. ఇది యిట్లు చివరంట విర్వహింసబడలేదు. కావుననే? రీతి భగ్నమైనది- చివరి రెండు సదములను షష్ట్యంతములుగా కాక సప్తద్యుంతములుగా “స్త్రీషు? రాజకులేవు” అని (చయోగించుట జరిగినది ఒకే అర్హవకారమునందు లీన్నకారకములను వాడుటచేత కూడ రీతి భగ్నమైనది. స్వప్తమ్యంతమువై న యీ రెండు సదములలో కడపటిదానికి మాళమే సముచ్చయార్థకమును చేర్చుట సొందర్యభంజకముగా నున్నది. మొదలు పెట్టబడిన రీతి చివరంట నిర్వపాంపబడ లేదు. కావ్యననే అనిర్య్యూఢ మన్న పేరు ఈ దోషమునకు అన్వర్హకముగానున్నది.

గ వరన్యతీ కంఠాభరణము పూర్వాలంకారికులను (ప్రమాణముగా చూప్తట తన విర్ణయమునక బలిసున శేటూర్చుకొనుటకే- పద(శవణముచేతనే అర్జానుభూతి కలుగును. అట్లు అనుభూతిని కలిగించు పదములపొందిక రసావహమై యుండును. అది దూష్యదు కాదు. కేవలము వజాతీయాకరములను పునఃపునరావృ త్రిచేయుటచేత అను,ప్రాసమగును. అది అర్జొను భ్రూతిని కలిగింపకపోయినచో రసావహను కాదు. అట్టిది దూష్యము. కావ్వననైే అవిర్వ్యూఢము గుణవిపర్యయమైన శబ్దార్దోభయా, శయ మైన దోషనుగా. నిరూపింస ఐడినది* ట్ల. యను రీతే రనిర్వాహా దౌడార్యస్య విపర్యయః వాక్ళం-త థనలంకార వనులంకార ఏదో ఏదుః, యథా - “దిర్ధ పుచ్చ శృతుస్పాదః కకుద్యాం ల్లంబ కంబలి ఇ రపత్టం బలీవర్స _స్శృణ మతత్తి ముఖేన సః) క్త తదిద మపుష్టార్ధ త్వా దనుత్కృష్ట విశేషణ మనుడారం నిరతం శాా మాచపషతే సోఒజయ మాదార్య విపర్యయో నోమ శక్రార్ధ ఆపధానో గుణ విపర్యయో దోమః. యదాపహా _ శశి. శ్లామ్యె ర్విశేషణై రుక్త ముదారం వాక్య మిష్యతే. యథా లీలాంబుజి (కీడాసరో పేమాంగజాదయి. ఉక, _ఉత్కర్ష వాన్‌ గుణః కిళ్చి దుశ్తే ర్యన్మిన్‌ (పతీయశే తదుదారాహ్వూయం "లేన సనాథా కావ్యపద్ధతిఒ అర్లము : రీతిని విర్వహింవక పోవుటవల్ల కలిగిన బొదార్యవినవర్యయ మైన వాక్యమును “అనలంకొరి మచి అలంకారవిదులు 'ేర్కొందురు ఇది దోషము. పొడవైన తోక గలది, నాలుగు కాబ్ళ గలది, మూపుగలది? (వేలాడు చున్న కంది? గలది? గోపునకు సంకానగునై న యెద్దు నోటితో గడ్డి తినుచున్నది. ఇది ఉదాహరణము. ౪

వాక్యచోషములు 8 అప్పష్టార్హత్వముఎల్ల అనుత్క్యృష్ట విశేషణను అనుదారను; నిరలంకారము ఠి ! నని యనబడును; ఇది జొదార్యవిసర్యయమనెడి శబ్దార్థవధానము, గుణవిపర్యయను వైన దోషము. (ఇచ్చటకూడ బౌదార్యవిపర్యయము "పేరుగా తెలుపబడినది. లక్షణ వాక్యమునందున్న “అలంకారము” అనునదియే దోషనోమము). ఇట్లు చెప్పబడినది __ క్లాఘ్యమువైన విశేషణనులతో చెన్నబడిన వాక్యము ళ్‌ లు మ్‌వా ఉదారము. లీలాంబుజము? (శ్రీడాసరస్సు; హేమాంగదము మొదలైనవి షొదార్యమున కుదాహరణములు. శబ్దమున కుత్కర్షను గలిగించు ఒకానొక గుణము వాక్యమునందు ద్యోతిత మగును. దానినే *ఉదారి మని యందురు. దానిచేత కావ్యపద్ధతి సనాధమై యుండును. వ్యాఖ్య : శ్లాఘ్యవిశేషణములతో కూడియుండుట జౌదారశ్చము. అట్లుకాని విశేషణము ఎన్ని యున్నను అర్జగసునకు పుష్టిని కూర్చువు. అట్టివి అలంకారము లును కొజాలపు. కావుననే జొ దార్యగుణవిపర్యయనును అనలంకార మన్న దోష ముగా వరిగణింతురు. ఉదొహృత పద్యపుఎనందు “బలీసర్దవి'అను వి'శేష్యమునకు అయిదు విశేషణ ములు వాడబడినవి. అన్నియు శుష్క'లే. అర్ధపుష్టి 'కెంతమ్మాతమును సహక రింపని వీవిని ళ్లాఘ్యవిశేషణములని యనుటకు వీలులేదు. కావుననే ఇచ్చట జౌదా ర్యము భగ్నమయినది రీతియు నష్టమయినది. అందువల్లనే యిది అనలంకారము నకు 'ఉదాహారణమైనది. (ప్రతిపాదింపబడిన విషయనుకూడ అనుదారమే- కావుననే “యిది శబారోభయ దోషము. ౧వ వాక్యార్థదోషములు 4&ఓ. అపారం వర్త మేకారం ససరశయ మష్మ్యకమమ్‌ థి ఖ థి ఐవన్నం వై వాతీమ్యాాశం చ పరుషం విసం తథాం 45. హీ-+నోపమం భవేచ్చాన్య దధికోపమ మేవ చ అసదృమోవమం చాన్య దంపనివ్థోపమం తథా,

| సరన్వతీ కంఠాభరణము ఉర నింలంకాం మళ్లీలం విరుద్ధ మితి భోడశ ఉకా వాక్యొర్భడా దోపూ _స్పేషాం వత్యామి లషమణమ్‌. అరము : నొక్యారదోషములు పదునారు. అవి 1 అపార్థము ఓ, వ్యర్థము థి శి ఏకారమే 4. సనసంళయము $ అస్యకవమము 8 ఖిన్నము ”- అతిమ్యాతము $. పరుషేము $. విరసము 10. పీనోవమము 11. అధికోవమము 12. అసదృకో నమమను 18. అ్యవసిద్దోసమము. 14 నిరలంకారము 15. అశ్నీలము "18. ఏిరుద్దము వావి లక్షణనును చెప్పుదును. [(అపార్హము] క్త, సముదాయార్ట శూన్యం య త్త దపార్థం వచః స్మృఠమ్‌. యథా శ జరద్దవఃిశంబల పాదుకా భ్యాం ఉ్వారి స్టీతో గాయలతి మంగలాని తం వాహ్మాణీ పృచ్చతి పుతరకామా రాజన్‌ రుమాయాం లళునస్య భోఒర్థఃి ర్‌0 వ్‌ అశ సముదాయార్జః వో2వి నా _భ్రత్యపార్థ మిదమ్‌, ఆరము : వాక్యమునకు సాముదాయికమైన యర్ధ మేమియు లేనిచో ఆది “అపారమీ అను దోషమగును. మ నలియెద్దు కంబళితో పాదుకలతో దారము న! నందు నిలిచి మంగళములను పాడుచ న్నది. అతవిని ప్కుతార్జిని యెన (బాహ్మః వనిత ఓ రాజా! రుమయందు ఉల్లిపాయకు (నయోజనమేమి?” ఆవి (పళ్నించు? న్నది ఇది ఉదాహరణము. ఇచ్చట ననుదాయార్ల మేమిము లేదు. అందువల్ల నిది అపార్రము. థి ఉం గ! వ్యాఖ్య ; వాక్య మనగా యోగ్యత, ఆకాంక్ష ఆనత్రిగల సదము€౯ నము దాయ మవి యర్హము. యోగ్యత యనగా అనురూపత. నీటిచే దహించుచు ్నాడు, నిప్పుచే తడుపుచున్నాడు - అను వాక్యములందు యోగ్యత లేదు. దహి. ఏటకు నిప్పు సమర్థము; తగుప్పటకు నీరు అనురూపమను, తొలివాక్యనున అనురు నమైన

॥ వాక్యార్థదోషనులు 8క్‌ “విప్పుచే” అని యనక “నీటిచే' అని యనుటచేత యోగ్యత భగ్ననయినది. తరువాతి వాక్యమున నక్షే యోగ్యమైన *సీటిచే” అనికాక “నిప్పుచే అవి యనుటచేత యోగ్యత భగ్నమయినది ఇట్లు యోగ్యత లేకపోపుటచేతనే అపార్థమన్న వాక్యొర్థదోషము కలుగును.

ఉదాహృతళ్లోకమునందు. “మునలియెద్దు మంగళములు పాడుచున్నది అన్నప్పుడు ఉద్దేశ్యవునకు విధేయనునకు ఆనురూస్యము లేదు. 'ముసలియెద్దును “రాజా” అని సంబోధించుట అర్ధహీనము. అడిగిన _పశ్నయు నటువంటిదే. మొత్తను మీద వాక్యమున కంళటికిని సమన్వయరూవమైన అర్ధము లేదు. అందువల్ల నే దీనికి “అసార్ధి మన్న'పేరు సార్ధక మగుచున్నది.

ఉదాహరణ శ్లోకను జ్రైమిని సూత్రవృషత్తి నుండి _గహింపబడినది=

[వ్యర్ధము]

వ్యర్ట్‌ మాహార్ల తార్థం యద్యచ్చ స్యా న్నిస్సుయోజకమ్‌.

యథా -

“ఆహీపా తాం రఘువ్యాయాోా శరభంగ్యాశమం_ తతః

స్వా మవొౌాక్షీ త్సనుం వవ్న్నా దృష్ట్వా తౌ రామలన్థశా న!

అృతాహిసాళాం దృక్ష్వుల్యేతాభ్యామేవ తావితి, రసు వ్యాఘా ఏన్యనేనైవ రామ లత్యుశా విత్సీ తను మిత్యనేనైవ స్వామితి, అవౌామీదిత్యనేనైవ వన్న వితి గమ్యుత ఇతి గతార్థీ త్వమ్‌. న చ శరభంగ్యాశమ గమనం తనుహోమో వా గతః కథా శరీరోపయోగీతి నియృమయోజకత్వమ్‌. అతోఒయం న్యర్థనామా వాక్యస్య మహావాక్యస్య చ దోహా భవతి. అర్భ్యా చ వృత్త్యా లభ్ధస్య శాం స్తేతిహాసాడా శబ్బవృ త్త్యాభణన మపొనరు క్యా యేత్యర్థ పునరు శ్తే ర్భిద్య తే.

అర్ధము : గశార్థము? న్యిష్పయోజనము నైనదానిని వ్యర్థమని యందురు రఘువ్యాఘుములు శరభంగ్భాశమమునకు వెళ్ళెను అంతట వారిని రొామలక్మణు లను చూచి, తన శరీరము నగ్నియందు ఆహాతి గావించెను. ఇది ఉదాహరణము

84 నరన్వతీ కంఠాభరణము

ఇక్కడ “వెళ్ళెను” “చూచి'అవి యమటవల్ల *దారిరువురిని అని “రఘువ్యాఘ ములు” అవి యనుటవల్స రామలక్ష్మణులని; కరీరవు నని యనుటచేతనే తనదని,

ళ్‌

ఆహాతిచే పె ననియను..పల్ల నే అగ్నియందని స్ఫురించుచుండుటయే గతార్దత్వపషు శర భంగ్భాశమ గమననును, తనుహోమనును. ...ందరి కథాశరీరబిన కుపయోగింపక పోపుట వ్విష్ఫయోజకత్వను అందువల్ల నే యిది ప్యర్హదునుపేర వాక్యదోషమును మహానొక్ష్యదోషమునుగూడ అగుచున్నది అర్థసుచేత కాని, వృత్తిచేత కాని లలించన దానిని కా స్ట్రేతిహాసాదుల_దు శద్దవృ త్రిచేత చెప్పుట పునరుక్తి లేకుంటే యని అనుటవల్స ఇది అర్హపునరుక్తి కంటె భిన్నగు (

లి అ జాకీ

వ్యాఖ్య పై శ్లోకన నందు “రఘువ్యా ఫోఅని చెప్పుటవల్ల రాచులత్మణులు (ద్వివచన సు) అవియే స్ఫురించుచున్నది అట్టియెడల మరల రామలక్ష్మణులని న్వళబ్దిముదేత చెప్పుట వ్యర్థ. శరీర ఎను” అని యన్నప్పుడు ఏకః చన్నపయోగ మునుబట్టి స్వీయళరీర*ఎ నవి స్పష్ట్రఎ. దానినీ మరల చెప్పట వ్యర్థ. “ఆహాతి చేవెను” అని యన్నప్పుడు *అగ్నియందు” అవియే యర్థము ఆహుతికర్మకు అగ్నికి అవినాభావసందింవ ... అటిమెడల మరల చెప్పుట వ్యర ఎ ఇటీవ చాక్యమునకు

బి ఖ లబ

నంబంధించిన దోష!.ఎలు, "

శరభంగాశమగమనసు కౌవీ, శరభంగతనుహోను ఎకెౌని (పబింధార్థనఎను పోషింనదు. రాడూయణకధాసష్టికి దోహద చేయదు చుహాగాక్య ననగా కావ్య మనియర్ధము. _వకృతవిషయము కానవ్యమునకు పయోజనకర[ు కాకపోపవుటచేత ఇది మహాఖాక్యదోషనుకూడ అగుచున్నది

[ఏకా ర ము] జ

శీర, ఉ_క్ష్యభినా యే మేక్క్యామ్‌.

యథా _

“పసాధితస్యాథ ము దిన్టిపోఒళా

దన్య్యైన లభి రితి యుక్త మేశమ్‌

వపుష్యశే పే ఒఖలలోక్రకాన్నా

సానన్యకాంతా హ్య్యు రీ శా తు రు

వాక్య్యారదోషములు 87 థె ఇత్యు్తై కార్థ వేవాపా _ “పాట విస్తీర్ణ వముకోంమోరః అఆగజం లి అర అగ స్థలస్థిత శీ లలనస్య తస్య అలింగి తా శేమబనౌ బనూవ సర్వాంగసంగిన్య పనై వ అప త రతి అన మయో, కో:మయో అభిన్నాన్త మేకం వాక్యం మహోవాశ్యే న్‌ థి దువ్యుతి, అర్ధము : చెప్పబడిన యర్థనుకంతె భిన్నమైన యర్హను కానిది ఏీకార్థము, థి మానా. అలంకరింపదిడిన విష్ణునకు అది మరొక లక్ష్మి యయ్యెను. నమ్మగమైన శరీరము నందు- సర్వతోకకౌంత; మరి వకఃస్థలసునందు అవన్యకాంతమైన యంకొకతె. ఇది ప్రథమ పద్యసు కవాటమువఎ విశాలమై మనోరనుమైన వక్షస్థలమందు లక్ష్మిని కలిగియున్న విష్ణునకు అది అ శ్రేషజనాలింగితయు, సర్వాంగసంగినియు నైన ణ వా మరొక లక్ష్మీ యయ్యెను. ఇది ద్వితీయ పద్యదు. ఈ రెండు శోకళఎలందలి అభిన్నారమిన యేకనాక్యము మహావాక్యమందు న్‌ తట శ్రి శ దోష మగుచున్నది. వ్యాఖ్య మొదిటి శ్లోకనునందు చెప్పిన భావమునే రెండన ళ్లోకను నందును చెప్పుట జరిగినది. చెప్పుటలో భేదమున్నది. ఉసయోగించిన మాటలలో శ్రేదమున్నది. కాని; కల్చనమందు భేదదు లేదు. ఏ శ్లోకమున కాళ్లోకము రమణీ యమే ఉపాదేయమే. కాని, కావ్యమునందు ఒకే భావముతో రెండు ళ్లోకములను చెప్పుటచేత ఏకార్థ మన్న దోషము కలుగును. విష్ణునికి సర్వావయవముల నలంక రించిరి? ఆ అలంకారళోభ అభిలలోకకొంతయై నురొక లక్ష్మీవ- నున్నది. అఖిల లోకకాంత యనగా సర్వలోక[ుల నాకర్షించున దని యర్హము. రెండనపద్యనునందు “ఆలింగికాశేషజనా” అన్నప్పుడు మాటలలో భేదమే కాని అర్హముగందు భేదము లేదు, వక్షగబనందున్న లక్ష్మీ యొకతె కాగా అలంకారళోభ బురొకలక్ష్మివ- నున్నదనుటయే కల్చనలోని కాసనీయకను ఇదియే పునరుక్త దుగుటచేత ఏకార్థమన్న దోషమైనది* ఉదాహరణ శ్లోకములు మాఘుని శిశుపాలవధమునందలివి

08 నరన్వతీ కంశాళరణను [ననంశయము)

సందిగ్ధార్థం ససంశయమ్‌,

యథా =

“మన్తోంథభ(వియాలోక రసలోలేశ తీ సఖి

ఆరాద్‌ వృ్తిియం మాతా న క్షనూ (దము మిదృశమ్‌.) క4ీ

అ్యతార్యాన ఎభ్ళతి శవ్హానా ముభయార్థ త్వా నాతా (దక్యతి నవేతి సందిగ్ధమ్‌ .

అర్ధము : సందేహమును కలిగించు నర్ధము గలది ససంశయను. కోరిన (ప్రియని చూచెడి యానందమున చంచలనురైన లోచననులు గల నెచ్బెలీ, అమ్మ (దూరముగా). దగ్గరగా నున్నది. ఇటునంటిదానిని చూటజాలదు._.ఇది ఉదాహరణను,

కీ ఇచ్చట ఆరార్‌ మొదలయిన మాటల ఉభయార్థముచేత “మూచునా? “మూడదా? అన్న నందేహము కలుగును.

వ్యాఖ్య : చెప్పదలచుకొన్న విషయము స్పష్టము కౌక “ఇదా? “అదా??

అని సంశయమున క్నాశయమైనయెడల సనంశయ మన్న దోష షగును. ఇచ్చట యీ సంశయము వాక్యగతములై న సదముల అనేకార్రత్వమునల్లనే కలుగును, ఆజా థి ల

అనేకార్థములు గల పదములు అనేకముగా నున్నవనుట తథ్యము. అన్ని చోట్ల *వనంశయము” అన్న దోషము కలుగనలనిన యవసరోను లేదు వందర్భము ఇతర సదముల సాహచర్యము మొద్ధన వావినిదిట్టీ అర్థనిర్ణయము. జరుగును అట్టియెడల ఈ దోషము ఈలయె త్తదు.

(వకృతోదాహరణమున నాయిక మాటిమాటికిని ఈన మనఃపియుని చూచు కొని యానందించుచున్నది. “తల్లి మారముగా నున్నది కావున ఈవిధమైన చేష్టను చూడజొలకున్నది అని యొక అర్ధము. దీనినిబల్టి “దగ్గరగానే యున్నయెడల నీ అ'పేక్షను తెలిసికొని ముచ్చటపడి మీ యిర్వురకును వివాహము గావించెడిది అన్న థానము న్యంజిత మగుచున్నది “ఆరాఠ్‌” అన్న సదనునకు *“చూరముగా” అన్న యర్ధముతోపాటు “దగ్గరగా” అన్న అర్ధముకూడ నున్నది. “ఆరార్దూర సమీసయో ;).

వాక్యార్థదోషములు 680 కావున “దగ్గరగా” అన్న యర్ణమును గహించినపుడు “మీ అమ్మ దగ్గరనే యన్నది. ఇటువంటి పనిని చూచి నపాంపదు” అన్న యర్థము కలుగును. దీవిని చిట్టి 6వ్లీ అమ్మకు తెలియకుండ ఇంఠవరకు చూచితివి గాని యిప్పుడింక చూచుట సాగదు? ఇల్లు నీవు చేయుచున్న పనిని చూచినచో మీ అమ్మ తప్పక నిన్ను శికించును అన్న యర్థము వ్యంజిళ మగును.

ఇట్లు విరుర్ధార్హములు కలుగుటకు *“ఆరాత్‌” అన్న పదను కొరణ మగు చున్నది. దీవి ననుసరించి “దమం న క్షమా అను మాటలకు సందర్భానుసారముగా 'రెండవిధనులయిన అర్ధములు కలుగుచున్నవి. మొ _త్తనఎమీద ఈల్లి “ఒప్పుకొనునా?” “ఒప్పుకొనక తప్పుపట్టునా? అన్న సందేహడు అన్తే యుండిపోయినది. కౌవుననే యిది సంశయ మన్న దోషమున కుదాహరణమైనది. ఉదాహరణళ్లోక ఎు దండి కావ్యాదర్శసునుండి _గహింపబడినది. [అప[క్రమము] వాక్యం యత్తు (క్రమ్యభష్టం తీదహ్యకమ ముద్యతే. యథా _ “కా రావిడోణ ఖఉరం గామడఉలో మజ్జీఓ అ జిమిఓ అ ణ [మ త్తిహి వాళశే జోయినీఅం పుచి ఉం చలిఓ ర్‌క్‌ [ఛాయా _ కారయిత్వా మెరంం (ావ్మవధానో మజ్జితశ్చ భు _కవాంశ్చ నత్ముత తిథివారాజ్‌ జ్య్యాతిప్‌కం (ప ద్రం చలితః) అత యురకర్ణణో ౬న _న్తంం నత్యు తాది పన్నా దిద మప ఆమమ్‌. అర్ధము ః (కమ్మభష్ట్రమైన వాక్యదును అవ్నకమ మని యందురు. ఆగొమాధి కారి కారసు చేయింయకొనిి స్నానను చేసి, నక్షత తిధివారముల నడగుటక్టై జ్యతిషుని కడకు వెళ్లిను. ఇది ఉదాహరణను,

70 నరన్వతీ' కంఠాభరణము

ఇక్కడ తురకర్మకు పిద్ము... నక్షతాది పళ్నచెన్సటచేత ఇచి అసకనము.

వ్యాఖ్య ముందు చేయవలసిన పనిని ముందుగను, తరువాత చేయనలసీన పనిని తరువాఠను చేయట _కమము. అట్లు కాకపోపుట అప్మకమము. పాంసదా యికులు నక్ష్యత'మ; తిథి; వారను తెలిసికొని అనుకూల నమయనఃనందే శురకర్మ చేయించుకొందురు ఇది లోకపద్దతి (సకృతోదాహరణనున ముందుగా తురకర్మ చేయంచుకొనుల జరిగిపోయినది దాని ననుసరించి మద్దనభోజనాదుఅను నిర్వర్తింస వడీనవి. ఆ పిమ్మట జ్యాతిషికుని కడరు వెళ + “తిథివారాచులను గురించి వళ్నించుట జరిగినది.

(వళ్నించి తథివారాదులను తెలిసికొనుట ముందు జరుగవలయును; క్షౌరము చేయించుకొనుట తరువాత జరుగనలయును. అ (కమము వెనుక ముందు లగుటచేత్ర ఇదీ అష్మకమము,

[ఖిన్నము) త్త జూ ల్యొదియుక్తా వనిహ్వ్యాఢం ఖిన్న మావా రశ్హ్రహాధియః. యథా _ సాసురఅం దోలి=ళ్స శిజ్ఞ స్‌ రోలళఇి దిఆరో తం సం గవేక పాన్సేణ నచ్చనో? కం [ఛాయా _

వవావ్యా నధూ+ః శ్య్వాళుంకం దోలికయా నీయదూనా

రోదితి చేవ స్తాం సంస్థా .యయల పాశ్ళ్వేన (వజన్‌.]

అంగ పధా_న్తన్య నవ గరిణ నువతీ స్వరూప భణనస్యాని హ్య్యాథ త్వాత్‌ ఖిన్నగ్వమ్‌,

అర్థము వి జాతి ..న్నగువావిని చెప్పునప్పుడు చివరరట విర్వహణ సాగని యెడల భిన్న మని సండికు లందురు 'పెండ్తి చేసికొని నూళన ? ధువు అ క్తగారింటి

వాక్యారదోసషములు (1 న!

డోలికపై వెళ్టచు ఏీక్చుచున్నధి. పక్కగే వెళ్లచున్న ఆప మరది యోదార్భు చున్నాడు __ ఇది ఉదాహరణను.

ఇచ్చట మొదలుపెట్టిన చూళన -వరిణయవతీ -న్వరూపకథీన ౨ చివరంట- విర్వహింసబిడక పోపుటవల్గ భిన్నత్వ .

వ్యాఖ్య ॥ దవ గుణ (కియాదులను న్వభాపఘందరనుగా తెలుపుటశే- స్వభావోక్తి యని 'పేరు. దానినే జాతి యనియు న్యవహరింకురు. లక్షణాక్యము నందలీ “జాత్యాది” అన్న ఆదిశబ్దపయోగ" ఎచేత ఉసమారూపకాద్యలంకారములను కూడ _గపాంప వచ్చును

స్వభావో_క్రి గొని, ఉగమగాని; దూపకమిగాని, యిట్టిదే యింకేదయిన గాని మొదలు పెట్టబడి చివరంట నిర్వహింపదిడకపోయినచో. ఖిన్నత్వ మన్న దోషి కలుగును. నిజదున కీ దోష నిర్వహణదందలి అసమర్థతచే వెల్లడించును.

(పకృతోదాహరణ ఎనంద కొ_ళపెండ్లికూ ఏరు పుట్టిల్లు వీ'పచున్నప్పుడు కలిగిన దుఃఖనుచేత కన్నీరు పెట్టుకొను వర్షించబడినది ఇది స్వభావర ష్య:ుగా నున్నది ఇంతవరకు జాతి నిర్వహింపబడినది _పక్కనే వచ్చుచున్న మరది ఆమె నోదార్చుచున్నాడనుట న్వభావ విరుద్ధ'-ఎ అంతేకాక, నవవధూ స్వభావచి_తణ[బుతో 'మొదలు పెట్టిన రచన ఆ ఎ మరదిని * ర్హించటలోనికి మరలినది అనగా, నిర్వహణ సడలిపోయి” దని యర్థ.ఎ.. కౌపుననే యిది ీన్నత్వ దోషనబన కుదాహరణ మైనది

[అళిమా్యత ము]

యత్సవ్వలోకాతీతార్ధ మతిమా్యశం తదమచ్య తే,

యథా =

“భృంగేణ కలికావోశ స్తథా భృశ మవీడ్యగ

వవర్ష ఏవీనోత్సంచే నీ్చుచ్యపం యథా ను ర్‌

అ్నత కలికావో కే గోమ్పుద్యప మధునర్ష స్యాసంభవా దతిహా్యత త్వమ్‌.

72 నరస్వతీ కంఠాభరణము

అర్ధము ॥ లోకాతీతమైన యర్హమును చెప్పినయెడల “అతిమాాతము" అన్న దోషముగా పరిగణింతురు. తుమ్మెద కలికాకోశనును మిక్కింలి పీడింపగా విపి నోత్సంగమునందు గోష్పద్యప్రమాణముగా మధుపు వర్షించెను. ఇది ఉదాహరణను.

ఇక్కడ కలికాకోశసునందు. గోష్పద్యనమాణను గల మధువు వర్షించుట అసంభవ మగుటచేత అతిన్శూతము.

వ్యాఖ్య ఏదయిన నొక విషయమును లోకమునందు లేనంత విపరీతముగా చెప్పినయెడల అకిమ్యూత మన్న దోష మగును. ఇచ్చట విషయము లోకవిరుద్ధము కాదు; లోకమునం దున్నదియే. దానిని అత్యిపమాణములో చెప్పుటచేత లోకాతీత మగుచున్నది. లోకాతీఠమైన దానిని లోకన్లమెనట్లు (వమాణదునుబట్టి చెప్పుటచేత

మైనా అఆ “౧ యు అగు, అర న

అకిమ్మాతను అన్నపేరు అర్ధవంళ మగుచున్నది*

పువ్వులలో తేనె యండును. ఆ తేనెను తుమ్మెదలు (శాగును. కొంత తేనె పైకి చిందినను చిందనచ్చును. ఇంతవరకు లోకమునం దున్నదే; కౌని పుప్వునందు గోష్పద్యవమాణముగల శ్రేనె యుండుట లోకవిరుద్ధము- పువ్వెంత 'పెద్దదయినను, అంకటి తేనె యుండదు. ఇక్కడి సరినూణము లోకను నతిశయించి యున్నది కావుననే, అతిమ్మాత మన్న దోషమైనది.

కలికొకోశదు అన్ని యనగా మొగ్గయొక్క గర్భము అని యర్థము. మొగ్గ యందు తేనె యండుననుట లోకవిరుద్దము. ఇది మరొక దోషము. (పకృతోదాహరణ మున అతిమా_ళ మన్న దోషసు మాఠమే కాక లోకవిరుద్ధ మన్న దోషము కూడ నున్నది.

ఉదాహరణళ్లోకము వామనుని కావ్యాలంకారస్తూతవృ_త్రినుండి (గహింస దిడినది.

(పరుషము]

50. యత్తు కూరార్థ మత్యర్థం పరుషం తు తదుచ్యతే.

యథా ఇ

14. వాక్యార్థదోషములు ?ఫ- “ఖాహి విసం వీఅ ముత్తం నిజ్జసు మారీఅ పడఉజే వజ్జమ్‌ ద్‌ న్మక్రణ్లీఅ థణఆ ఖవిళోణ సుఅం సనక మాఆి ర్‌8 [ఛాయా జ ఖాద విమం వీబ మూ,లతం సీయస్వ మార్యా పతతు తే వ్యజమ్‌ ద్రన్త ఖండిత _స్తనీ వీస్వా నుతేం శపతి మాతా.) అత ఖాద వివ మిత్యాదీనాం (కూరారక్దానా మభిధానోల్‌' పారువ్యమ్‌. - అర్ధము : ఆతిఠరమైన _కూరార్తము గలది పరుష మనబడును, పోలు ళు యూ ్యకాగుచు _స్దనమును కొరికిన కొడుకును నేలమీద విడిచిపెట్టి “నీవు విషము తిన, వీవు మూూతము (కాగ! నిన్ను మారి యె శ్తుకొవిపోమః నీమీద పిడుగు పడ!” అని తల్లి తిట్టుచున్నది. ఇది ఉదాహరణసు. ఇచ్చట విషముతిని మొదరైన (కూరార్జములను చెప్పుటవల్ల పారుష్యుము వ్యాఖ్య 2 పాలు (తాగుచు _న్తనము కొరకుట సొమాన్యవిషయము; శిశు నహజ లక్షణము. తల్లి బిడ్డల నల్లారుముద్దుగా చూచుకొనునే కాని పర్లెత్తి పరుష వాక్కు వలుకదు; ఇతరులు పలికిన నహింవదు అట్టి వాత్సల్యముండవలసివ చోట దారుణనులై న వాక్కులు పలుకుట కూడదు. ఇచ్చట “విషము తిని మొదలయినవి (కూరార్ణములై నందువల్ల నే పరుష మన్న దోషముగా వరిణమించినది. [విరనము] అ(పన్తుతరసం యత్‌ స్యాత్‌ విరసం తన్నిగద్య తే. యథా __

గ సరన్వతీ కంళాళటళణను “తవ వనవాసో౭-నుచితః పిరృమంణ శుచం జహిహే శిరి తేపసౌ సఫలయ రయకొవన మేరేత్‌ సమ మనుర ్రీన సును మయా కం అ్మోత వీతృమరణ సంతప్తాయాః సంభోగంపన రన ముపకృత రన త్వాద్వింసమ్‌. అరము : ఇ(ప్రస్తుతరవమును విరనను_అని యందురు. ఓ సుందరీ! పితృ ఇ మరోణ శోకమును ఏడిచిపెట్టుము. తపస్సునల్ని లాళమేమి? ఈ వనవాసము నీ కుచిళము కాదు. సమానురాగము గల నాకో కూడి యా యొౌవనమును నఫలిసు గావింయకొమ్ము. ఇది ఉదాహరణను. ఇక్కడ ఏకృనురణ దుఃభితరయొక్కం నంభోగ(వవ ర్రనము ఇ్యవకళరన శ్వము. కౌవుననే యిది సరసము. వ్యాఖ్య కొన్ని రవములు వరన్పరానుకూలను లై యుండును; కొన్ని వరన్సర విరుద్దమున్లై యుందును. అనుకూలరసముై నను ఒకటి అంగి (పథాన) రనదు కాగా తక్కినవి అంగరనము లగును, విరుద్ద రనముల నొకచోట చేర్చుట అనొవిత్యము. “అనొచిశ్యాదృతే నాన్య,దనభంగన్యు కారణమ్‌ (వసిద్దొచిత్య బంధస్తు అలీ రసస్యోపవిషక్పరా? అచి ఆలంకారికో క్రి -అనౌచిత్యను కొక రనభంగకారణసు మరొకటి లేదు. (పసిద్దమైన బౌచిత్యబంచమే (వళృష్ణమైన రసోపనిషక్తు - అవి యర్థము కౌపునం బౌచిత్య'. చెడుట యనగా రసము చెడుట యనియే అర్ధము. ఓక రనమును నిర్వహించుడు నడుమ నింకొక రనమును (ప్రవేశపెట్టుట ళల విరన మనిపించుకానును 'వకృత లత్ష్యమునందు యవ్రధానరనము కరుణము. నాయ కుడు చేయు శృంగార పసంగపు తద్విరుద్ధము. విరుద్దరనముల నొకచోట చెప్పుట చేత ఇది ఏరసము. కి లోకము ర్నుదటుని కావ్యాలంకొర సర్తగహము నుండి _గహింవ ది

వాక్యార్థదోషముల శ్‌ [(హీనోపమ మః]

61. హీసం య్యతోపమానం స్యా త్త త్తు హీనోపమం స్మ్మృతమ్‌,

యథా -

“కర్ణ్షచదంనే (పసం తా క్వచిడాప్లున్య నిఘ్నతా

శుజీవ సారంగకులం త్వయా భిన్నం ద్విమత్కు.లక్‌.) 60

ఆత శార్యశాలినః శునోపమితత్వా ద్ధీనోపమ మిదకు,

అరము : ఉపమానము హీనమైనప్పుడు హీనోపమను అని యందురు

న్నే య్‌

ఒకమాటు ముందునకు సాగుచు; ఒకమాటు దుమికి కొట్టుచు కుక్క_ లేళ్ళనమూహ మునునవ నీవు సీ శ్యతువుల నమూవాముగు. చెదరగొట్టితివి ఇది ఉదాహరణము.

ఇచ్చట శౌరశ్టినంతునకు క్వానముతో బౌసమ్యము చెప్పుటవల్ల ఇది పీనో సమము.

వ్యాఖ్య " హీనమనగా నీచమని, అవశ స్తమని యర్ధను. ఉనమానమను సీచమైనపుడు హీనోసమ మన్న దోషమేర్చడును. సాదృశ్య మున్నంతమాతమున సీచజాతికి చెందిన పస్తువు నుపమానముగా (గహించినయెడల సౌందర్యము ఖాసిం వదు.*సౌందర్య మలంకారః? అని యనుటచేత సుందరమైనప్పుడే అలంకారమగును ; అట్లుకౌనిది అలంకారను కాదు.

శౌర్యపంతుడు ఉసమేయము. ముందునకు సాగుట; దుమికి కొట్టుట: చెదర గొట్టు సమానధర్మములు. నఎ ఉవమావాచకము. ఉపమానముగా కుక్క చెప్ప బడినది. ఇది వానదు. అందువల్ల నే యిదీ హీనోపనునున కుదాహరణ మైనది.

[అధికోపమము] తజేవ యన్మున్నధికం తద్భు వే దధిలోపమమ్మ్‌ యథా -

4 నరన్వతీ కంఠోనరణము “అయం పదాగాసనౌొనీన శృ్యకవాకో విరాజతే యుగాజా భగవాన్‌ బహి వినిర్మిత్సు రివ (పజాి _ 61 అత చ(కవాకస్య జగ్యత్సష్టా (బవ్మాశోపమిత త్వా దధి కోపమ మిదమ్‌. అరము : ఉసమానము అధికమైన యెడల అది అధికోసమ మగును, థి వద్మాననసుం దాసీనమై యున్న యీ చ్యకవాకము యుగాదియందు _పజలను నిర్మించు కోరికళోనున్న భగవంకుడై న _బహ్మవలె విరాజిల్లుచున్నది. ఇది ఉదాహరణము ను ఉి ఇచ్చట చ్యక్రవాకమునకు జగ్యతృష్ణయెన (బహ్మతో బొవమ్యను చెప్పుటవల్లి ఇది అధికోపనును. వ్యాఖ్య : అధిక మనగా ఉన్నత మని? _పళ_స్టమని యర్థము. సద్మముపై నుండుటయన్న సామాన్యధర్మసిఎనుబట్టి చ్యకవాకమును నృష్టికర్హయైన (బిహ్మతో పోల్చుబ సొందర్య:. ను కలిగింపదు. కావుననే యిది అధికోసమ మన్న దోష మైనది. ఈ ల్లోకము. ర్నుదటుని _గంథిమునకు నమిసాధువు రచించిన వృత్తి యందలిది. [(అనదృశోపమము]

1. య దతుల్యోపమానం తద్వదంత్య సదృశోపవమ్‌. యథా __ “ణమహా పూరం రోసాణల ణిద్దద్ధముద్ధ మమ్మవా సకీరమ్‌ విశ్ధఅణి అంబణిగ్గఅ గంగాసో త్తం వ హిమవ నమ్‌.) 62 (ఛాయా - నమళ జరం రోషానల నిర్ద్యూ ముగ్ధమన్థుథ శశీరమ్‌ ఏ స్పృత నితంబ నిగ్ష్గత స్భళ బ నిర్షిత్‌ గంగ్యాసోతస మిన హిమవ న్లమ్‌?]

హాక్యార్థదోషములు గ్గా

అత కోపానల నిర్షర్థ ముగ్ధ వన్ధుధ “శరీంన్య జూరన్య నితంబ

నిర్గత సోతసా హిమవద్రిరిణా నవాసాదృ ళ్యా దిద మనదృశోపవమ్‌,

అర్హము : ఉనమానము తల్యనుకాని యెడల దానివి అనదృశోవమ మని

యందురు, విస్పృక నిళంబ నిరత గంగా (వవాహురైన పామపంతునికి నలె

శోషానల నిర్జర ముగ్ధ మన్మథ శరీరుడైన హారునికి నమన్కరింపుడు. ఇది ఉదా హరణమను.

ఇచ్చట కోపానల నిర్హగ్గముగ్ధ మన్మథ శరీరుడై న హరునికి నితంబ నిర్గత (ప్రవాహుడైన హిమవద్గిరికోడి ఆసాదృళ్యమువల్ల ఇది అసదృశోపమము,

వ్యాఖ్య . కుల్య మనగా నదృశ నుని యర్థము. ఉసమానోపమేయములు నమౌనధర్మమును కలిగి యున్నప్పుడే జొనమ్యము చెల్లును కొవ్నియెడల వ్టమాన ధర్మము లేకపోయినను సదృశధర్మమైన నుండనలయును. ఉపమానోపమేయనుల యొక్క వఏిశ్రేషణములకు బింబ (వతిబింబభావ మున్నయెడల ఆ రెండింటికి నద్భ శత్వసు నంగీకరింప వచ్చును. అట్లు కౌనప్పుడు అసదృళోపమ్యమన్న దోషము కలుగును.

(వకృత లక్ష్యమునందు శివుటు ఉసమేయము. హిమవంతుడు ఉపమానము= కోమలమైన మన్మథ శరీరమును రోషానలసుచేత దహించిననాడు శిపుడు. విశాలము లైన నెశ్సములనుండి గంగ్మాసవాహములను వెలువరించువాడు హిమనంతుడు. ఉభయ ధర్మములకును సామ్యను కౌని సాదృళ్యము కౌని లేదు. కావుననే యిది అసదృ శోపమ మన్న దోషదున కుదాహరణమైనది.

[౪అపసి ధో పమము]

అ(పనీద్ధోపమానం య ద(వనీద్ధోపమం హ్‌ రత్‌.

యథా --

కళ్ళవువ మివ ముఖం తేస్యా

గారివ మహివః శశీన కావ్య మిదమ్‌ ఫర దివ విభాతి తరుణీ వికనీత వులగోర్క గా సేయమ్‌్‌ (0

76 వరన్వతీ కంశాతకణము

అర. కుముదముఖకఘెకా గోధముహిమ రకా కావ్య కళినోశ్చ వతీయనాణీ శర త్సరుణ్యోశ్చ. ఏధీయనమాజీ సాద్భృ శ్యే ఉపమాకోప

జ 5 నమ్‌

మేయ స్యాంపనీద్ధత్వా ద(పనీద్ధోపమ మిదమ్‌ం

అర్ధము ః ఉవమానను (వసిద్దము కొనియెడల డానివీ అషవగిడ్తోనమ మవి యందురు. ఆను నుఖము కలుప నం మన్నది? ఎద్దు దున్నవఎ నున్నఠ్‌; ఈ కావ్యము చందునివవె నున్నది; ఈ తరుణి వికసితపులకోత్కర యె శక త్తుడలె భాసించుచున్నది. ఇది ఉదాహరణను.

ఇచ్చట కుసుద మఖిమురికు, గో మహిషములరు, కాప్యళర్మదులకు సాచ్భ శ్యము (వతీయమానను కాగా శరద్యువతులకు సాదృళ్యము విధీయమాన మగు చున్నది. అయినను; ఉసమానోవమేయ:.ల అపసిద్దత్వమువల్ల ఇది అప్రసిర్టో సమసు.

వ్యాఖ్య | (పసిద్ద మని యనగా కవుల _పయోగములందు (వశ స్తిని గాంచినదని యర్థము. కవి సమయ*౨లనుబట్టి కూడ కొన్నింటికి _పసిద్ది కలుగ వచ్చును. కవి సమయనులనుబట్టి కావి; కవుల (ప్రయోగములను ఐట్టికాని. అంప యపమేయసులకు ఉపమానములుగా (సిద్ధిని పొందవివి అపసిద్దములు. అటువంటి అవపిద్ధముల నుపమానములుగా హాడినచో అపసిద్దోపమ మన్న దోషము కలుగును.

ముఠమును కమలసుతో పోల్చుచ (పవిద్ధసు. ఇచ్చట కలువకో పోల్చుట జరిగినది. ఇది అ్యపసిద్దనము- ఇమే తక్కినవియు.

ధి ల

వేర్వేరు ధర్మనులనుబట్టి యచ్చట ఉనమానోస మేయములకు సాధర్మ్యము కలదు. ముఖమునకును కలువకును ఫొకుమార్యమునుబట్టి సాదృశ్యము కలదు, ఎద్దునకును మహిషనునకును బలనునుబట్టి సాదృశ్యము కలదు. కావ్యసునకును చర్మదునకును ఆనందదాయకత్వమునుబట్టి సాదృళ్యను కలదు. ఇచ్చటి సాదృళ్య ములు (ప్రతీయమానడురే కాని వాచ్యములు కాలేదు. సొదృశ్యమున్నప్పటికిని ఉప మానములు కవ్యివయోగారూఢములు కాకపోవుటచేత్స్వ ఇది అషఫ్రపిద్దోసను మన్న దోష మగుచున్నదిం ల

శరత్తునకును యువతికిని సాధర్మ్యమున్నడి. ఆ ధఠ్మము పూర్వోదాహృతు ఇందువవ _పతీయమానను కొక విధీయమానమైవది. వికసించిన మొగ్గలయెక్కం

వాక్యార్థదోషములు ఖ్గ్ర నముదాయను గలది కరకత్తు; స్ప్షమెన పులకల యొక్క సముదాయము గలది యువతి. ఇట్లు సాధర్మ్య మింత చక్కగా సరిపడినప్పటికిని కవిపయోగారూఢము కాకపోవుటచేత దీవినిగూడ అ్యవసిద్దోనమడోషముగానే వలిగణించుట జరుగు చువ్నది- (నిరబ౦కారము]

$8. యక దలంకారహీనం తన్నిరగంకార ముచ్యతే.

యథా -

కర్ధారేల్రా ఖణ న్తి మోళ్టం

గిదా ఖాలన్తి మఉఅ మంసాళం

ఉలుఆ వాణ ని కాఏ

కాఅ ఉలువ వి వాఅన్లి 64

[ఛాయా _

కోలాః ఖన న్లి మస్తాన్‌

గృంయాః ఖాద స్త మృతకమాంసాని

ఉలూకా స్నున్తి కాకాన్‌

కాకా ఉలూకా నవీ వాయి

అత వోలాబేః స్వరూపాద్భునభిధానా జ్ఞాత్యాద్యలంకారా సంభవే నిరలంకాం నామాయం వాక్యార్ధదోపః. సవిశేషమళ్లాద్‌ నోర పత్య మిత్యా బేర్వాక్యదోసాద్‌ భిద్యతే.

జరము : అలంకారహీనమైనది నిరలంకార మవబడును. పందులు ముప్తె లను తవ్వుచున్నవి; (గద్దలు శవమాంన.ిలను తినుచున్నవి; గుడ్రగూబలు కౌకు లను చంపుచున్నవి; కొకులు గుడ్డగూబలనుగూడ తినుచున్నవి. ఇది ఉదాహరణను,

ఇచ్చట పందులు మున్నగువాని యొక్క న్వరూపాదులను సర్హింపక పోవుట నల్త జాత్యాద్యలంకారములు నంభనములు కౌవు. కావుననే యిది విరలంకారో

ఠ0 నరన్వతీ కంఠాభరణము మన్న వాక్యార్థ దోషమగుచున్నది. నవిశేషణ మయిన “గోరవత్యమ్‌' మొదలయిన వాక్యదోషముతో భేదించుచున్నది- వ్యాఖ్య : ఉదాహృత పద్యమునందు కోలాదుల చేష్టలున్నవి. *దవ్య గుణ ్రీయాదులను వర్జించుటచేత జాత్యలంకౌర మగును; కావున, ఇచ్చట జాత్యలం కారము లేదా? అన్నచో లేదనియే సమాధావము. అలంకార మేదియెనను కవ్యిపతి భామౌ(ఠ (_పకాశమానము. అట్లు కౌవిది అలంకారము కాదు అందువల్ల? ఉదాహర అమునందు జాతియే కాదు, మరి యేయలంకారదును లేదు. అందువల్ల నే యిడి, విరలంకార దోషమున కుగాహరణ మైనది. వాక్యదోషములో *“అనలంకార మన్న దోషము కలదు. ఇది నిరలంకారసు" ఇది అర్ధవోషము. విశేషణములు భ్లాఘ్యములు కాకపోపుటచేత అనలంకార మన్న దోషము. కలుగును. ఇచ్చట వశ్రేషఖసుల (స్రవకక్తి లేదు. కౌవున ఇది ఖిన్నమని రచయితయే గుర్తు చేయుచున్నాడు. (అశ్సీలము] అశ్లీల మితి నిర్తిష్ట మళ్లీలార్థ (పతీతి కృత్‌" యథా = “ఉద్యగస్య పలీం వాన్తుం _సృప్టస్య ఏవరైపి.ణ, పతనం జాయ లేఒ వశ్యం ర్త చ్చేణ పునరున్నతిః 65 అంతోద్యతస్య పరం వా న్తుమితి సంభోగారంభవిషయా, స్త్వ స్య వివర వీణ ఇతి వరాంగవిమయా, పతనం జాయ లేఒవళ్య మిలీ ళీ శేతోవిసర్ల విమయా, కృరచ్చేణ పునరున్నతి రితి నష్టరాగంపత్యాన యనవిమయా అశ్లీల వాశ్యార్థివిమయా (పతీతిర్భవతి. అర్ధము : అశ్లీలార్డమును న్ఫురింపడేయు దావివి అశ్లీల మని యందురు ఇతరుని చంపుటకు లేచినవానిక్రి జడుడై నవానికి లోసములను వెదకువానికి శస్పక పతనము కలుగును; తిరిగి ఉన్నతి కలుగుట కష్టము. ఇది ఉదాహరణమ్ము 1: ఉదాహరటేంము ళు

11. • వాక్యార్థదోషములు తే

ఇచ్చట “ఉద్యతన్య పరం హన్తుమ్‌' అన్నప్పుడు నంభోగారంభవిషయ పతీతియు *స్లబన్య వివరైషిజః” అన్నప్పుడు నాయకాంగ వీిషయ్యప్రతీతియు, “పఠనం జూాయతేఒపళ్యమ్‌” అన్నప్పుడు వీర్యస్థలన _వతీతియు, “కృ్చేణ వున రున్నతిః అన్నప్పుడు పృనరుత్తాసన పతీతియు గలవు మొ త్తనుమీద అశ్లీల వాక్యార్త విషయ్యపతీతివల్ల ఇది అశ్నీలము.

[విరుద్ధము]

స్‌ళ విరుద్ధం నాము తద్య్యత విరోధ _న్తీవిధో భవేత్‌

(పత్యశే శానుమాజేన తద్వదాగమన_ర్ల్మినా, = 5న చూ చేశకాలళోకాది పతీపః ఫోఒవి దృశ్యతే

తమామన ని (పవ్య కనిరోధం శుద్ధబుద్ధయః.

ఆరము * విరోధ మున్నయెడల విరుద్ధ మను దోషముగా వరిగణింకురు.

న!

పత్యక్షముః అనుమానము, ఆగమము. అమవానిచే విరుద్దము మూడువిధనులుగా నగును దేశము? కాలము? లోకము మొదలయినవానికి విరుద్ధమెనదానిని “సత్యక్ష విరోధను” అని వండితులు వల్కుదురు.

తత జీశపరోథో యథా -_-

“సురాజశ్తేఏవ్వు న్తీ నగరీ మధురా నామ వ్విళుతా

అతీట నారికేరాఢ్యా యదుపాన్నాదిభూోమయః 66

అత సురా్ట్రేము మధురా నాన్సీ శత ఎర్యనౌది భూమిచు చావ్‌ోీట నారికేరాణశా మభావాత్‌. -దేశోఒంది వనూహఘ్లాఎది రిశస్భయం "జీశకృ్ళతః (పత్యక్షు విరోధః,

అరము ' వళ్యక్షవిరోధమునందు దేళవిరోధనున కుదాహరణమను.

చా

సురాష్ట్రిమందు మధుర అను (ప్రసిద్ధమైన నగరము కలదు. దాని సరినర పర్వత భూములు అతోటవంఎలకు నారికేళములకు పపిద్ధములు

ఇచ్చట సురాస్ట్రదేశమినందు మధుర లేదు. తత్పర్యంళ భూములండు అత్షోట ములున్ను నారికేళములును రేస్న దేశి అవి యనగా పర్వతారణ్య రాష్ట్రా్రాతు లని యర్థము. ఇది దేశకృత్నన పత్యక్షవిరోధము. కాలఏరోళ్‌ యథా _ “పద్మినీ నక్క మున్ని,ంచా స్ఫుటశ్యహ్న్ని కుకజున్వలీ మధు రుత్ఫుల్లనిచులో నిదా ఘో2. మేఘహుర్డి నః) 67 అంత పద్మిన్యా న_ కం కుముద్వ త్యా అహ్నిమగా నిచులానా మున్ని,దత్వాద్యఫావా ల్నడాఘస్య చామేసుదుర్తినత్వాత్‌ . కాలో నక్తం దిన్నర్హవ ఇతి కాలకృతోఒయం (పత్యశ పరోధః. అర్హము : కౌలవిరోధమున కుదాహరణను. ఫర్మివి ర్యతి వికసించి ఇ యన్నది. పగటీపూట కలున వికసించినది. వవంతనునందు రెల్ల పూచినది. టీష్మము మేఘములు లేకపోయినను ఏర్గించినది. ఇచ్చట పద్మఒు. రాత్రివేళ రెల్లు ససంతమున పూచుుయ, గీవ్మపు అమేఘదుర్హిన మగుటయు -- వనివల్ల కాలకృత మెన పత్యక్ష విరోధను. కాలు అని భునగా రాత్రి, వగలు, బువుపు మున్నగునవి, ఉదాహరణ ళ్లోకము దండ కొన్యాదర్శమినుండి _గహింపబడినది. లోకవిరోధో యథా __ “అధూత శేసరో వా స్తీ తీశ్ణశ్ళంగ స్తుంంగమః గురుసారోఒయ ముందో నిస్సాంః ఖదిర్యదుమఃి 63 అత వూ న్నీ వాయెంండ ఖదిగాశాం శేసరాది సచ్యావస్య ప త్యన్నే ణానుపలంభాత్‌ . జంగను స్ట్థానరో లోక ఇతిలోకక్ళతోఒయం పత్యవవిరోధః, అర్ధము : లోకవిరోడమున కుదాహరణము. ఏనుగు బాగుగా కదరించిన కేసరనలమ. కలిగియన్నడి. గుజ్జిము వాడియెన కొ“మ్మిలను కలిగి యున్నది ఈ మోాముదప్పచెట్టు చేవదేరి యున్నది మద్దిచెట్టు నిన్నారమెనది

వాక్యారదోవములు క8 థి ఇచ్చట ఏనుగు, గుజ్దను; ఆనుదప్పబెట్టు, మర్దిచెట్దు - మున్నగువావికి కేన శదులు మొదలగునవి (కొమ్ములు, చేవ, నీస్సారత) ఉండుట లోకన.నందు (వత్యశముగా లభ్యము కాదు అందువల్ల, ఇది లోకరృళమైన (సత్యకు విరోధము. జంగమగుిలును స్థావరములును లోక మనబడును. ఉదాహరణ శోకము దండి కొవ్యాదర్శమునుండి _గపాంపబడినడ్‌. గరి యు క్యాచగ్య (పతిజ్ఞాదికృతో యనీ్యవా కశ్చన అనుమాన వరోధః స కచిము క్యే ర్నిగద్య తే, ఒర్జ్హము - యు క్రి బాచిత్యయు, పతిజ్ఞ మున్నగువానికి విరుద్ధ మెనదానిని అనుమాన విరోధముగా మహాకవులు పరిగణీంతురు. గతీ యు కీ విరుద్ధం యథా _ “సురిహి మవాుపాణ లంపడ భమంగశాబద్ధ మణ్లలీబంధమ్‌ కస్స మణం అదాణన్ల శ కుమిత్తిపుటట్లిఅం కమలమ్‌ "* 6౮ 6 [ఛాయా _ సెతఖి మినుపానలంపట (భము గణాబద్ధ మండలీ బంధక్‌ ( శ + వ వ అత కూర్శీషృ స్వే కమలోదలే రయు క్సియు కత్వాద్‌ యుక్తి విరుద్ధ మిదమ్‌. అర్ధము "య _క్రివిరుద్దమన కుదాహరణను సువాననలతో కూడిన శేనెను త్రాగుట కానక్తమున్తై న తుమ్మెదల నమూహముచేత మట్టుకొనబడి బేటి వీపుపై మొలచిన పద్మ -.వవి మనస్సునకు ఆనందదాయకము కాకుండును 1 ఇచ్చట తాబేటివీపుపై ని పద్మ మొలచన దన్న అయుక్రి య క్రత్వము వల్ల యు కి విరుదను. గ జాలీ ధి

నీ వరన్వతీ కంశాభరణను

వ్యాఖ్య - అనుమాన మనగా ఊహ యవి యర్థము యేక్తి యనగా పేతు హేతుమద్భావము. _నత్యకము కౌకపోయినను, హేతుహేతుమద్భానముచేత నొకవిషయమును నిశ్చయింపనచ్చును. అట్లు నిశ్చయించుటకు సహకరించునది యుక్తి,

(ప్రకృతోదాహరణమున వద్మము చుట్టును తుమ్మెదలు చేరుటలలో అయుక్త్తి యేమియు లేదు. పద్మము పంకజిసు; బురదయందు పుట్టవలసిన పద్మము తాబేటి వీపుపై వి పుట్టినదనుట తర్కునంగతము కౌదు. అటువంటి విశిష్పసద్మ నున్నయెడల ఆ విశిస్తథను వెల్లడించుట ఆవళ్యకము.” అట్లు వెల్లడింపక పోవుటచేత యు క్రిలేక

బ్‌ గా న! పోయినది. అందువల్ల నే యు కక్రివిరుద్ధ మన్న దోషమునకు ప్యాతమైనది-

లోకవిరోధమునందు వ్యకి విశేష్యసదర్శనము జరిగినది. *ఈ యాముడప్ప చెట్టు మొదలగు విస్హేశమువల్ల విశిస్తములనే భావించుట న్నష్టము. యుక్తి విరోధ నందు అట్టి విశేష నిర్తేశను. లేచు. రెండింటికిని లిన్నత్వ మీ విషయమ.ను బట్టీయే

టి

జాచిత్యపిరుద్ధంు యథా -

“పట్టంసు ఉశ్రరిక్లేణ పాొమరో పామరీస పరిఫుసళ

అళిగరు అక్రూంకుంభీభ రేణ సేఉల్సి అం నఅణమ్‌్‌ 70

ఛాయా _

పట్టాంళుకో _తరీయీణ పామర్యాః (పోళ్ళృతి

అతిగురుక కూలి కుంభీభారేణ స్వేడార్సి శం వదనమ్‌.

అత పామర స్య పట్టాంళు కో తృరీయాభరణానాచిత్యా శాచత్య విఠుద ం .

త్య విరుద్ధ మిదమ్‌

అర్ధము : బొచిత్యవిరుద్దమున కుదాహరణసు. అతిభారము కలిగిన భోజన కుంభనఎను మోసికొని వచ్చుటచేత చెమట పట్టి తడిసిన పొమరీ వదననును పామరుడు పట్టు,కంయివాతో తుడుచుచున్నాడు. ఇక్కడ పామరుడు సట్టాంళుకోత్హరీయనును ధరించి యుండుట యన్న అనొచిత్యమువల్లి | జొచిత్యవిరుద్దు, ధి

వాక్యార్గదోషనులు త్‌ వ్యాఖ్య | ఏది యెట్లుండవలయునో అది యట్లుండుట పొచిత్యము, అట్లు కాకుండుట- అనొచిత్యము.

(ప్రకృతోదాహరణమునందు పానురువికి పట్టుబట్టలు కట్ట బెట్టుట అనొచిళ్యము. “పామరుడైనను పట్టుకండువా యెప్పుడై నను ఏరింపరాదా?” అను పళ్న రావచ్చును. ఇచ్చట పామరవనిత అన్నము మోసికొని వెళ్ళుట అన్న సందర్భమును బట్టి పామరుడు నిత్యకృత్యములలో నినుగ్నుడై యున్ననమయమే కొని; యిది విశిష్ట నమయము కొదన్నది న్నష్టము. పట్టుబట్ట పామరవేషమున కుచితను కాదు* అందునల్ల నే యిది బొచిత్యవిరుద్ద మన్న దోషమున కుదాహరణమైనది.

(పతిజ్ఞావిరుద్ధం యథా --

“యావజ్జీవ మతాం వమానీ

ఓబవ్మాచారీ చ మేవీతా

మాతా చ మను వంధ్యానీళ్‌

స్టరాభోఒనుప మో భవాన్‌” య!

అ్యతస్వ్వయం వ కురేన యూావజ్జీన నువాం మానీత్యాది పదానా ముక్తా పతిజ్ఞావిరోధాల్‌. (పజ్ఞావిరుద్ధ మిగమ్‌,

అర్ధము : (వతిజ్ఞా విరుద్దమున కుదాహరణను. నేను బీవిత మంతయు మౌనిని; నా తండి _బహ్మచారి; నా తల్లి వంధ్య: నీవు అనుపమానుడవు న్మరా భుడవు.

ఇచ్చట న్వయ:.గా వ క్రయే *'నేను జీవితమంళయు మౌనినిి మున్నగు మాటలను పలుకుటవేత పతిజ్లా విరోరనము. అందువల్లనే యిది (వళతిజ్ఞా విరుద్ధము.

వ్యాఖ్య : ఎవతిప్టైి యనగా సత్య(పతిపాదన మవి కౌవి క _ర్హవ్యదీక్ష యవి కౌని అర్థము ఆ పతిజ్ఞకు విరుద్ధమైనది వతిజ్ఞావిరుద్ధము.

వక్తయే *శేను జీవితమంతయు మౌవిని” అని చెప్పుట (పతిజ్ఞావిరుద్ధము- తనది సత్య_పతిపాదనయే యైనచో తాను నూటలాడుటకే వీలులేదు. మాటలాడిన వాగు మౌవి యనిపించుకొనగు. తండి బహ్మచారియైనను, ళల్తి గొడాలయినమ శనయు గుందుటశే,. వీలులేదు. కావున; ఫె (వశిపాగనములు కూడ నత్యములు

గా పరక్వతీ కంశాశకరణము శాన, తాను కనయు డగులచేతనీ మీదీ (వతిపాదనలకు విఠుద్దత్‌ యేర్వకుచున్నది. అే “నీవు అనుపమానుడపు అవి బెప్పుచునే తద్విరుద్దముగా “మన్యథకుల్యుడ వు) అవి బెవ్పట (వ్రతిజ్ఞారంగమే యగన. కాపుననేం ఉకది (వతిళ్ళా విరుద్ధసున ర్‌. ధర్మార్ధ శామ ఇాస్తా%దిఎ నోధః వోఒనీ ఈొూ భవేత్‌ శ మాగమపరోధాఖ్యం దోమ మాచత లే బుధోఃం అర్ధము = ధర్మకాఫ్రము, ఆర్థళాఫ్రసు; కొమకాఫ్రసు మువ్నగు దేనికో వె నను విరోధము కలిగినయెడల దానిని ఆగమవిరోధ మన్నదోషముగా పండిటలు వరిగణింతురు. "కే ధర్మిళా(స్ర్రుఏరోకో యభథా * “అసా వనుపనీతో౬వీ జీదా నధిజే. గురోః స్వభానళుద్ధసృృటికో న సంస్కార మపీక్ష కే గ్ల అ కానుపనీత స్య వేచాధ్యయ నొనథికారా ద రి న్‌ త్ర విరోధః, అరము అగమవిరోధనునం దొకభాగమైవ ధర్మశాష్త్ర విరోవ:ఎన న కుదాహరణము- ఉవనీఠుడు కాకపోయినస్పటికిని గురుపునల్ల నీఠతడు వేదముల నభ్య సించేను. స్వభాపళుద్దమన సృటికము సంస్కారము న'పేక్షింసదు. ఇచ్చట అనుపనీశునకు వేదాధ్యయనమునం దధికారను లేనందువల్ల ధర్మ శొట్ర విరోధము. ఇది దండి కావ్యాదర్శనునుండి _గహింపబడినది. అర్థశాస్ర్రవరోనో యథా = కర్రా మోక భోగ సొకల్యఫలో కాళకాం మప్పూజంయః ఇ అభారకాగోణ జీయ నే ద్వమన్సః కిం నయ(శియాా "18

వాక్షార్థదోషములు న! అయ మహీజయష్య ఫఅత్వేన కామోసఒభోగానా మర్థ్‌ శాస్త్ర కారె ఎననువుఎ త్వా. చృంత్రుంఎయు.. చావాంకాంస్యా పే-త్రుత్వా దర్ధశా(స్త్రువరోధః. అర్ధము ; అర్హశా ఫ్ర్రవీరోధమున కుచాహరణము రాజులు భూమిని జయించుట నర్వకామోపథోగముల ననుభివించుటకే. అహంకారముచేతనే శ్యతువులు ఐయింపబచుదురు ఇంక వీతిసౌభాగ్యముచేత నేమి లాభము ? ఇచ్చట మహీజయనునకు ఫలముగా కొమోవభోగముల శర్థశా ప్రశారు లమ మతింపక పోవుబవల్లను? శ_శువులను జయించుబకు అహంకారము సాధనము కాక పోపుటవల్లను ఇది అర్థళాష్ట్రరోధసు. ఉదాహధథణము వామనుని కావ్యాలంకౌర పూ తసృ శ్రి నుండీ _గపింస బడినది కామశా,స్ష్రపరోధో యథా - “శవ్లో త్తరోళు. ఎంబోషీ దశనాంవో విరాజతే ఫ్లూర్ణి స్పస్వంః సోఒయం భిన్నగామః ఏవ ర్తి "త్త నాం స కా - అంతో త్తరోపే వశనాంకస్య కామిశా్యస్త్రకారై రననుజ్ఞానాత్‌. కామిశాస్త్రపరోధః భిన్నగామాణాం చ పూర్ణ స ప్రస్వరానుపప త్తే కలావిరోభేఒవీ తదంశత్వాత్‌ కామా స్ర్రృవిరోధ ఏవం అరము : కౌమకాస్త్ర విరోదమున కుదాహర౭ము. ఓ వింబోష్టీ: నీ ళు " 'పై పెదవిపై దంతక్షతము పకొశించుచున్నది- ఈ భిన్న శమము పూర్తమగా నవ ను క్‌ లు వాజి న్వరటులను కలిగి సవరించ చున్నది ఇచ్చట సై పెదవిమీద దంతక్షతము చేయటను క ళా ఫ్రకారులు సమ్మతింవక పోవుటవల్ల కామశాస్త్ర విరోధము, భిన్నగామనులకు న ఏన్వరములును పూర్ణముగా ఉపఎన్నములు కౌపు. ఇది కళావిరోధము. అయినను తదంళత్వముచేత ఇదియు కామశాఫ్రవిరోధమే

80 నరోన్వతీ కంఠాళరణను వ్యాఖ్య కామశావ్రమునందు చుందిన దంశనములకు త్యాజ్యములైన అవ యవములిలో 'పె పెదవి యొకటి. ఇచ్చట పై 'పెదవియందు దంతత్షతమును చెప్పుట కామళాష్త్ర విరోధము. నంగీఠ కాప్రమునందు. ఖిన్న(గగామముున రాగములందు స_్రన్వరముల సమన యము నంపన్నము కౌదని యున్నది. ఖిన్నగామరాగమునందు నాలుగో, అయిదో న్వరములు మేళనను నొందవచ్చును గోవి; ఏడును మేళనము నొందుట జరుగదు. (వకృతోదాహరణనునందు న_ప్రన్వరములును సంపూర్ణముగా నున్నట్లు చెవ్ప్చుట శళావిరోధము. కళావిరోధమును వేరుగా పరిగణింపక యిందే. చేర్చుటకు _గంథకర్హయే కారణము చెప్పెను. కామశాఫ్రమునందే చతుస్టష్టి కళలును అంతర్భవించును. అందు చేతశే కళావిరోధనుకూడ కామశావ్రవిరోధమే యగుట సంభవించినది. య జ్య, చ 58. సవం పచానాం వాక్యానాం వాక్యార్థానాం చయీ కవిః దోషాన్‌ హేయకయా వేర్తి స కావ్యం కర్తు మర్మతి, ఎవి అవాలి టా అర్ధము = ఈ విధనుగా పదసుల యొక్కయు, వాక్యముల యొక్కయు, వాక్యార్థనుల యొక్కయు. దోషములను విడిచిపెట్టవలపిన నావినిగా ఎరిగిన కవి కౌస్యవిర్మాణమునకు అర్హు డగును. గుఖవివేచన 50, అలంకృత మవీ (శ గ్‌ (శవ్యం న కావ్యం "ణవర్జితమ్‌ గుణయోగ స్తశోకా రుస గుశాలంకారం మోగశమో. అర్హము = అలంకౌరముల చేత నలంకరింపబడినప్పటికిని గుణములు లేని కావ్యము శవ్యయు కాదు. గుణరెగము అలంకారయోగము _ అనువావిలో గుణ యోగసను ముఖ్యము. 60... తివిధాశ్చ గుణాః కావ్యే భనన్ని కఏసమ్మ తాః బాహ్య శ్చాభ్య _న్రర్శాశ్సెవ యే చ వై శేపికా ఇల.

గ! 1లి గుణ వివేచన ఠి అరము : బొహ్యములు; అభ్యంతరములు, వె శేషికనులు..అమి భూడు

థి ర్‌ూ

విధసువ్తైన గుణములు కవిసమ్మతములై కావ్యమునందు నెలకొనును.

61. పౌహ్యా! శట్దగుణా స్తే చాభ్యంత_స్తరా_స్వ్వసయ్యశయాః వై శేపీకాస్తు తే నూనం డోమ ల్వేఒవి ష్వాయీ గుణో అర్ధము - శబ్దాశయమురైనవి బాహ్యగుణములు; అర్థాాశయము5ై నేవి

అభ్యంతర గుణములు; దోషమున్నప్పటికివి గుణషిలుగా ప్రవ్మర్తించునని వై శేష్మిక్ష

గుణములు.

లలంకొారము లనియు అలంకారిక పచనము. గుణములు రసాశయము లనియాూ

రీతులు పద్యాశయము లవియు పూర్వుల కథనము. కొందరు చ్వూమ్లూ గుణములనే

చెప్పగాః కొందరు వది గుణములను చెప్పిరి. భోజదేవుడు శబ్దాశయనులైన గుణములనే యిరువది నాలుగింటీని దెళిపెను. 'పేర్లును లక్షణములును కొన్ని పొతవే యైనను _వణాళక యంతయు న్వతంతము. మో బాహ్యగుణములు

62. చతుర్వింశతి రాఖ్యాతా స్తేషుయే శబ్రసం(శయాః కే శావ దభిధీయ నే నామలకణ యోగతః.

63. "శ్లేష? (పపాదః సమతా మాధుర్యం సుకువూంతా ఆర్థవ్య క్రీ నథా కాన్తి రుదారత్వ ముదా త్తతా,

54 ఓజ _నథాన్యదెర్జిత్యం ఆపేయా నథ సుశబ్దతా తద్వత్‌ సమాధిః శౌక్య్యం చ గాంభీర్య మథ ఎస్తరః,

65. సంశ్నేపం సమ్మితీత్వం చ భావికత్వం గతి స్తథా న్‌తి కు క్తి స్తథా _పౌడి రద్నెనాం లక్ష్యులవశే,

టి వరన్వతీ కంఠాభరణము (క్రి అఆరము :* అందు శబ్దసంర్యశయనులైన వాహ్యగుణములు ఇరువది నాలుగు వరిగజీంప బడినవి. ఇప్పుడు వావి నామసులును; లక్షణములును చెప్పదడు చున్నవి 1, శ్లేషము 2, (ప్రసాదము 8. సమళ 4. మాధుర్యము 5. సొకుమార్యము 6. అరవ్యక్తి = కౌంతి 8. ఉదారత్వము 8. ఉదాత్తత 10. ఓజస్సు 11. బొరి ఖు ణు త్యసము 12 ప్రేయస్సు [8 సుళద్దిత 14, సమాధి 15. సూత్మత 16. గాంభీ ర్యము 17. పృస్టరదు 18. సంక్షేసము. [9. నమ్మితత్వము 20. భావకత్వను ₹1..గతి 22. రీతి 28. ఉ్తి 24. (ప్రొఢి - ఇంక వీని లక్షణసులును లక్ష్యము లును చెన్సబడును. [న్లేషము] 6% గుణః సుక్నిష్టపదతా శేష ఇత్యభిధీయ తే. యథా = “ఉ్తభా యది వ్యోమ్ని పృథం;క్పవాహో వాకాశ గంగా పయసః పతేశామ్‌- తదోపమియిత గమాల నీల మాము ముక్తాలగే మస్య వమ 75 అత భిన్నానా వవ పదానా మేకపదతా _పతిభాసహేతు ్వేన సంవర్భస్య సుళ్లీష్ట త్వా దయం శక్లేవో నామ శబ్దగుణః. అర్ధము : ఒకదానితో నొకటి కలసిన పదములను కలిగియున్న శ్లేషగుణ ముగా పిలునబడును. ఇది లశణము ఆకాళశగంగా జలములు రెండు భిన్నపవాహ ము ఆకౌశసునందు రెండువై పులను పడినట్లయిను తమాల నీలమై ముత్యాలహార మును వరించయున్న యితని వక్షుఃస్ధలమును పోల్చవచ్చును. ఇది ఉదాహరణము. ఇచ్చట వేరువేరు వదములే యెనప్పటికిని ఒకే వదమువవ కన్పట్టుటచేతము రచనకు సుళ్ళిష్టత్వపు (బిగింపు) కలుగుటచేతను; ఇది శ్లేషము అనెడి శబ్దగుణమొ.

బాహ్య గుణములు న! వ్యాఖ్య : మూలళ్లోకనునందు “నవావొ ఆకాశ? అని యున్నప్పుడు ఆవాదేశముచేత “వవాహావాకాశ' యెనది. “తదా .. ఉపమీయేళ) గుణసంధి కౌగా? “కదోసమీయేత” అవి యైనది. “నీలమ్‌ - ఆముక్త *“లఠమ్‌ (- అన్య అనుచోన్ల సన్నికర్షవల్ల “నీలమాము క్ష “అతమస్య” అని సుళ్షిష్టత కలిగినది. (ప్రారంభము నందే “'యదివ్యోమ్ని” అని యన్నసప్పుడు *ది” తరునాతిసంయు క్రాకరమువల్ల గురు వైనది; అనగా ఊనికనొందినదని యర్ణను. ఏపదము కాపదను భిన్నముగా నున్నచో రచనకు (నందర్భమునకు) శిథిలత యేర్సడును. అట్లాకాక ఒక సదము సంధివళ మునగాని? ఉచ్చారణవనశమునగావి తరువాతి పదముకో నన్నికర్షను పొందినయెడల ఒక (వవాహగుణ మేర్పగును అట్లుండుటయే శ్లేషగుణము. అది రచనకు పొంద ర్యమును నమకూర్చును. ఉదాహరణ లళ్లోకము మాఘుని శిశుపాలపధము నందలిది. [ప్రసాదము] 'పనీద్ధార్ధిపదత్వం యత్స (పసాదో నిగద్య తే. యఖథా -- “గాహన్తాం మహీసాూ నిపానసలిలం శృంగ్లై ర్మువాస్తాడితం ఇాయా బద్ధకదం బకం మృగకులం రోమంథ మభ్యస్య శు వ్రజ 'కీయలఠాం నరావాపతిభి ర్రుస్తామతిః పల్వలే వ్మిళశామం లభతా మిదం చ శిధిలజ్యాబన్థ మస్మద్ధనుః 76 ఆత “గావాన్తాం మహిపా నిపొనసలిలమ్‌ ఇత్యాది (పనీద్ధార పదోపాదానాత్‌ (పసాదః. అర్ధము ః (పసిద్దపురైన అర్జములను గల పదనులను కలిగియున్న వసాదగుణముగా పిలువబడును. ఇది లశ్షణము. (శాగెడినీటివి కొమ్ములతో మాటి మాటీకి కొట్టుచు మహిషములు కలచివేయునుగాకః కడిమిచెట్ల వీడలందు లేళ్ళ సమూహము నెమరువేయట నలవరించుకొనుగాక। కుంటయందలి ము'ప్తెలను వరాహ

రి వరన్వతీ కంఠాభరణము పతులు ధె ర్యముకో నాశనము చేయునుగాక? నడలిన నారిని గలి యీ మావిల్లు విశంతిన పౌందునుగోక: ఇది తిదాహరణము. ఇచ్చట '్యత్రాగెడి నీటిని మహిషనులు కలచివేయునుగాకి మొదలయిన (వ్రసిద్దారములీను గల పదములను వాడుటచేత _ససాదము. వ్యాఖ్య ణ్‌ ఇచ్చట అర్హమనగా విషయ మని భావము. (పసిద్దవిషయము అను తెలుపు పదములను గలది (పసాడగుణము. విషయము (వసిద్దమై యుండుట, ఫధముళు రుడితి భావస్ఫోరకమ్నులె యుండుట యిచ్చట అ'సపేకీతనులు. గి (వకృతోదాహరణమునందు మహిష హరిణ వరాహసుల స్వభావములు సుందరముగా వర్జితములై నవి. భయనమయమునందు మహిషాదులు (పాణ రక్షణ పరాయణను వ్రైయుండుట స్వాభావికము. వేటకు వెళ్ళిన రాజు తన వింటికి వ్మికాంతి విచ్చుటచేత భయము తొలగినది. ఇట్టియెడల మహిషములు నీటిని కలచి వేయును; హరిణనులు చెట్లనీడలలో నెమరువేయును; వరాహములు మువ్తేలను కబళించును. ఇవి వీని సహజచర్యలు; _పసిదములు. థి రాజు తన్నుగురించి శాను “అస్మద్దనుః” అని బహువచనమును వాడుకొనుట కూడ స్వభావసుందరముగానే యున్నడి. ఇతరులు గౌరవవాచకమును వాడవలయు నవి అపేకించుటయే కాక, తమ్ము తాము గౌరవవాచకములతో తెలుపకొనుట అలి జొకుల లక్షణము. అదికూడ ఇచ్చట ద్యోతితమగుచున్నది రాజు ఏలు విశ్రాంతిని గొనునంళవర కే 'ఆయా మృగముల కాధైర్యము. రాజు మరల నారినబీగించి వింటి నెిపట్టీ షేట కుద్యుక్షుడెనచో ఆయా మృగముల కాధైర్యము నిలువదు ఇఏ చెల్లాచెదరగుటయో: (సొణార్చణము గావిఇడణుటయో తప్పడు. దీవివల్లి రొజు వరా (తమ శౌండిమనుకూడ ద్యోతితమగుచున్నది. ఇట్లు _పసిద్ధారములు నద్యఃస్ఫురితము లగుటచేతోనే యది _పసాద సుటిమున కుదాహర౭ీణమెనది." ఉదాహరణ శ్లోకము కాళిదాముని అభిజ్ఞానశాకుంతలము నందలిద్ది. (నమత] న్‌ యన్నృదు (పవస్ఫుటోన్మి.శ వర్గ బంధవిధిం (పతి అవై మమ్యేణ భణనం సమళతో సాభిధీయతే, యథా స్వా,

బాహ్య గుణములు న!

“యచ్చం[ద కోటి కర వోంక భాం భాజి

బ్యభ్రామ బ్నభుణి జటాపటలే వాంస్య

తద్వః పునాభు హీనుశ్రెల ఖిలా నికుంజ

రూంకార డంబర విఠరావి సురాపగాంభణి 77

అ(తోపకమా చాసమౌా వ్లీ స్ఫుటబంధస్య నిర్వాహాత్‌. సమత్వమ్‌,

అరము : మృదుపులు, (పన్ఫుటనులు, ఉన్మి_.శములు అయిన వర్ణముల

థి

బంధవిధికి వై షమ్యము క లుగకుండునట్లు చెప్పుట సమత యనబడును. ఇది లక్షణము. చందకిరణము లను మొగ్గలభారమును వహించిన జేగురురంగు గల హరజటా సమూహముసందు నంచరించియన్న ఆ మందాకినీ నదీజలము పామవత్సర్వత శిలా నికుంజములలో రూంకౌర డందిరములతో ధ్వనిచేయుచు మిమ్ములను కాసాడునుగాక! ఇది ఉదాహరణము.

ఇచ్చట ఉపష్యకమము నుండి నన_ప్లి సర్యంతసు స్ఫుటబంధము నిర్వహింప బడుటచేత సమళ్తాగుణ మున్నది= ఆవి మూడు విధములుగా విభ క్రనులు. _హన్వస్వరవులును, అనునాసికములునుః దంఠత్యములును మృదువర్ణములు- దీర్జన్వరములును టరడ ఢరశషపహ వర్ణములును, అదంత్య సంయుక్రములును (పస్ఫుటములు. మిగిలిన హల్ధులును; దంత్యసంయు క్రములును ఉన్మి_శములు.

మొదటినుండి చిపరనరకు మృదువులనే వాడిన నమత యగును. అశ్షే (స్ఫుట వర్ణములను మ్యాతమే వాడినను సమత యగును ఉవ్మిశములను నాడి నను నమళ నిర్వపాంపదిడినళ్లే యగును అట్టు కాక మృదువర్దములకో మొదలు "పెట్టి నడువు (పస్ఫుటములను గావి, ఉవ్మిశములను గావి కలిపిన యెడల సమళ భగ్నమగును, అప్పు డది విషమమనెడి దోషముగా పరిణమించును.

ఇచ్చట “అవై షమ్యేణ భణనమ్‌' అన్నది గమనార్హము. పై వర్ణము లొక దావికో నొకటి కళిసినను సాముదాయికమైన రీతికి విరుద్ధము కాక పోయినచో

04 నరన్వతీ కంశాళరణము దోషము కౌదనియే తాత్పర్యము. (పకృళోదాహరణ"ఎనందు దీర్హాకరగులును సంయు కాతశరములును ఆదినుండి అంతమువరకు ఒకే పద్ధతిలో పంపకను నొంది యున్నవి అందుచేతనే దీనివి సమత యనెడి శ బ్లగుణనుగా 'గహించుట జరిగినదిం [మాధుర్యము] 68. యా పృథక్పదతా వాశ్యే తనానాఘ్యు మితి స్మృతమ్‌, యథా * “నిలో తమణం పమ్మను తాడితాధరాః పయోధరో క్సేధ నిపాత మార్మితాః లీము తస్వాాః సలితాః _పపేదిశే పలిమషు తస్యా ఫ్‌ ఓ చిశేణ నాభిం (పథ మోదచిందవి 78 అత పజేమ సంహితాభావాణ్‌ పృథక్పద ల్వేన మాధుర్యమ్‌. అరము : వాక్యమునందలి వదములు విడివిడిగా నన్నయెడల, అది థి మౌధుర్యగుణ మనబడును ఇది లక్షణము. తొలకరి సీటివిందువులు క్షణముసేపు ఆ- కనురెన్సలపై నిలిచి అధరములును తాడననము చేసి పయోధరముల యౌన్నత్యమునుండి వడుటచేత చూర్షితమురై, ఆమె వజులలోవికి జారి, చాల 'వేవటికి నాఖివి చేరుకొన్నవి. ఇది ఉదాహరణను. ఇచ్చట సదములయందు సంహితలేకపోపుటచేత నృథక్పదత్వము; అందు "వల్ల మాధుర్యగుణము. వాఖ్య: పృథక్చదత్వ మనగా పదములు విడివిడిగా సుండుటయని భావము. ఏ పదనున ౮ వదమే విడిగా నుండుట యపేకితము. నంధివశమున గాని? ఉచ్చా రణవళసునగానీ మీది సదముతో కలియకుండుటచేత మాధుర్యగుణము కలుగును. ఉగాహృత శ్లోకమునందు ద్వితీయ పాదమంతయు నొకపే నమానము. అశ్లే (పథమపాదము చివర, చశుర్ధపాదము చిపర చిన్ననమాసను లున్నవి. తక్కిన అన్నియెడలను పదములు విడీవిడిగా నుండి అర్భానుగుణముగా మన్నవి? “అపవ్మ త్తి

బాహ్య గుణములు క్‌

ర్మధ్యవృ_క్రిర్వా మాధుర్యే ఘటనా తథా అన్న ఆలంకారిక వచనము విచ్చట అను సంధించుకొనుట యవసరము. అసమాససుగా కొవి, పరిమిఈ నమాసముగా కెౌని యున్నషప్పటికిని ఆరచన మాధుర్యమున కొప్పి యుండును. ఆల్బ నమానము లుండుట అభ్యంతరము క్షా దనుకొన్నప్పుడు మా_తమే పై శ్లోకము ఉదాహరణనుగా తగియుండును. కొవున భోజదేపున కల్చననాసము లుండుట అంగీకారమే యనదగును

పూర్వపదమునందలి తుదివర్ణము పరపదమునందలి తొలి వర్ణముతో సంహిత నొందుట యిచ్చట నెంతమాతమును తగదు. ఉదాహృత శ్లోకమునందు అటి స్థల 'మొక్కంటియు లేదు, కావుననే యిది మాధుర్యగుణమున కుదాహరణమైనది*

ఉదాహృత శ్లోకము కాళిదాసుని కుమార సంభవము నందలిది.

[సౌకుమార్యము]

అనిమరాతుర,పాయం సౌకుమూార్య మితి సృతమ్‌,

యథా __

“మజ్ఞలీకృత్య బర్హాణి కంకైై ర్హధుర నృత్రిభిః

కలావినః (పన్ఫత్య న్లి కాలే జమూతమాలిని 79

అత సర్వవోమలల్వేఒసతి శ్లేమనిపర్యయదోమ తె థల్యాభా వాద్‌ బౌహుల్యా ద్వర్హానా మనై ష్రర్యాళ్‌. సౌకుమార్యమ్‌,

అరము : విష్టురనులు అనగా కఠోరము లని యర్హము; (శుతికటువు లవి

6

భానను. నీష్టురాక్షరనులు లేవిది అనిష్రరాకరము; త్యత్చాయమైవది సుకుమారత. ఇది లక్షణము. మేఘమాలలు గల కాలమునందు సింఛములను గుండ్రముగా చేషి మధురగీతులు గల కంఠములతో నెమళ్లు నృత్యము చేయుచున్నఏ. ఇది ఉదాహరణము-

ఇక్కడ సర్వకోమలత్వము లేకపోయినవ్పటికిని "క్తేషవినర్యయదోష మైన శ థల్యము లేకపోవుటనల్సను అనిమ్షరముబస వర్తముల యాధిక్యమువలను న. ళి అ మా న! శ సౌకుమార్య మగును.

వ్యాఖ్య ల మృదువర్థముల కే కోమల వర్ణదులు, లలితవర్షములు అనీ నామాంతరములు. తద్భిన్నములు పరుషవర్ణములు. వీనికి కఠోరవర్ణములు నిష్ణర వర్ణపిఎలు అని నామాంతరములు.

శ్రీకి నరన్వతీ కంఠాభరణము

లక్షణ వచన:మునందు “అవిస్టురాకర్యప్రాయ”మవి యున్నది. “విస్టురాక్షరము కానిది అని యనగా “కోమలాక్షరము” అవియే తాత్సర్యను. లోకవ్యవహారసన్తు నందును కోమలత్వనునకే సుకుమారత్వ మన్నది వామాంతరము. కొవున కోమల్లా తర (ప్రాయమైన రచనయందు సొళునూర్య మన్న గుణముంగు నవి యర్థమ్మ ఇప్రాయి మని యనుటచేత నూటికి నూరుపాళ్లును కోమలాక్షరములే యుండవలసిన యావళ్యకతకు సడలింపుకొనవచ్చును. కొలదిగా నిష్టురవర్ణము లున్నస్పటికివి కోమల వర్తాధిక్యమువల్ల గుణము పైకుమార్యమే యగును.

గ! శ

ఉదాహృత శ్లోకమునందు 'బ, త్యం ర్లార్మం (వు త్య అను సంయుక్త శ్షరము లున్నవి. దీర్జ్యవర్డ:.లును బహుళముగానే యున్నవి. అందువల్ల రచన సర్వ కోమలముగా నున్న దనుటకు వీలులేదు. అంతేకాక యీ వర్ణములవలనే రచన

ణి

1 థిల్యమను పాలుగాక పొష్టవమును కలిగియున్నది. అట్లు కొనియెడల శ్లేషవివర్యయ మైన శై థిల్యదోషదు. నర్మాకమించెడిది. నిష్టురవర్ణ్దములు. కొలదిగా నున్నను? మొక్టము రచన శ్రైథిల్యము లేక (శుతికటుత్వము లేక యుండుడుచేత ఇచ్చట పౌకమార్య మను గుణమున్నది.

ఉదాహరణ శ్లోకము దండి కావ్యాదర్శమునుండి _గహింపబడినది.

[అర్థవ్య క)

69, యత సంపూర్ణి వాళ్య్ళ్యత్వ మర్జవ్య క్రీం వద ని తామ్‌,

యథా _

ళ య్‌

వాగస్థా వివ సంపృ క్తా వాగర్థ్యపతిపత్రయే జగతః వితఠా వన్దే పార్వతీ పరమేశ్వరా 80 అత వాక్గపరిపూర్త త యార్త | స్రిపరిపూర్ణ్మ యార్థసమర్చకత్వా దర్భవ్య క్రి

అర్థము : సంపూర్ణ వాక్యత్వ మన్నయెడల దానిని అర్జవ్యక్రి యని యందురు. ఇది లక్షణము. శన్దారలాభను కొరకు శబ్దార్ధములనవె కలిసియున్న జగ ర థి త్చితరైంైన పార్యతీవర మేశ్వరులకు నమన్కరిలచుచున్నాను. ఇది ఉదాహరణము.

ఇక్కడ వాక్యపరిపూర్ణత్వముచేత అర్థసమర్చకత్వయువల్ల అర్జవ్య క్రి.

18] బాహ్య గుణములు రి వ్యాఖ్య : సంపూర్ణ వాక్యమై యుండి అపేక్షితమైన యర్జమును సమ్మగ్రముగా వ్యక్షదు చేయనెడల, అది అర్ధవ్య క్షి యన్న శద్దాశయగుణ మగునని భావము. పకృళోదాహరణమునందు “నవస్యంరించుచున్నాను” అన్నది (కియాపదము, ఉత్తమ పురుషైకవచనములో నుండుటచే “నేమ” అన్నది కర్త యని నృష్టమగు చున్నది. “ఎపరికి?” అను _పశ్నకు సమాధానము *“పార్వతీనర మేశ్వరులకు” అవి, “ఎటువంటి పార్వతీపరమేశ్వరులు?” అను _పశ్నకు “జగత్చితరులు” అన్నది సమూ ధానము. “మాతా చ పితా చ పితరౌ అని ఏకదేశవృ క్షి. ఒకే శద్దిముచేత ఉభయ బోధ జరుగుచున్నది. “ఇంక నెటుసంటివారు?” అని (ప్రళ్నింపగా “శబ్షారమురినలె కలిసియున్నవారు అని సమాధానము, ఇచ్చట కవికుల గురువు “వాగర్డా' అవి “వాక్‌” శబ్దమును (పయోగించెను. ఇడి శ్రీలింగ శబ్దము. “అర్హః” పుంలింగళబ్దను, వాగర్థములు అవినాభావ సంబంబంధను గలవి. అనగా ఒకదానిని విడిచి టకటీ యుంఢనని యర్హము. పార్వతీ పరమేళ్వరులు” కూడ ఇ ప్లే అవినాభావనందింధము గలవా రన్నది వ్యంగ్యము. “ఎందులకు? అను ప్రశ్నకు “వాగర్థలాభసుకొరకో అని సమాధానము. వాగర్థసాదృశ్య[బిండుటచేత వాగర్హదాన సమర్ధ కత్యము వ్యంజిత మగుచున్నది. కర్తృ కీచూ కర్మ సమ్మగత్వముండుట మ్య్నూతమే కొక అ'పేఉీళ మైన అర్హసర్వస్వ:ఎను వ్యకము చేయుచుండుటచేతు ఇది అర్థవ్య క్తికీ ఉదాహధణ మైనది. ఉదాహరణ శ్లోకము కాళిదాసువి రఘువంశము నందలిడి [క0౦తి] యదుజ్వలత్వం బన్ధ స్య కావ్యే సా కాని రుచ్యతే. యథా * “నిరానన్షః ఇాన్దే మధ్ధుని విధురో బాలవకులే న సాలే సాలంబో లవమపీ లవంగో న రమతే (వియంగా నాసంగం 5చయతి న భూతే విచంతి స్సృరంల్ష ఖీ శ్రైలీలాక మల మధుపొనం మదుకుఃి 1

ళ8 వరస్వతీ కంఠాభరణము

అత బంధస్య ఛాయావ ల్వే నెజ్జ్వల్యం తజేవచ కానని రుచ్య తే.

అరము :; కౌవ్యమునందలి రచనాబంధముయొక్క- ఉద్బ్వలత్వమునకు *క్రౌంత్రి యని'పేరు ఇది లక్షణము. చుధుకరము లక్మీలీలా కమల మధుపానమును స్మరించు కొనుచు వనంతకాలమునందు. కుందనునందు నిరానందమయ్యెను; బాలసకుళడు నందు విధురమయ్యెను; సౌొలమునందు ఆలంబము కౌంచదయ్యెను, లివంగమునందు లవమైనను రమింపదయ్యెను; 'పియంగుపునందు ఆసంగమును రచింపదయ్యెను। _ చూతమునందు సంచరింపదయ్యెను. ఇది ఉదాహరణము.

ఇచ్చక్ష బంధముయొక్క ఛాయావత్త్వము బొజ్ట్యల్య ము, అదియే కౌంతి యనబడును.

వ్యాఖ్య | ఉజ్జ్వలత్వమును కలిగియండుటయే కాంతికి లక్షణము. ఉజ్జ్వల శ్వమువకు విషరణ మిదమిత్హపుగా లేదు. శద్దిసయోగములోని నూతనత్వముచేతన్సు పొజొత్యముగల వర్ణముల సమీపానృల్తి చేతను రచన కుజ్జ్వృలత్వము కలుగును,

పకృతోదాహరణమునందు 'కుందే” అని యనుటకు బదులుగా *“కౌందే” ఉచసీ, “అనిష్షః మున్నగువిధ[ముగా అనుటకు బదులుగా *విధురః” అని చెప్పుట రచనాగత నూతనత్వ:మునకు నిదర్శనబులు ఇళ్లే తక్కిన చోట్లును. _పహతము లైన పదములను గాక అలినవము._న పదబులను వాడుట యిచ్చటి లక్షణము-

నందు కొంద;ః మధు, విధు; సాల, సాలమృ; లవు లపంగ;ః (పియంగు, వానంగం -- మున్నగువిధముగా నున్న వర్ణానృత్తి ఛాయారూపమున నుజ్బ్వలతను కలిగించుట యిచ్చటి లక్షణను.

అ_పహత పద పయోగ:ు, సజాతీయవృర్దావృ త్రి - యీరెండును నొక్కా చోట నుండినమెడల రచన కుడ్జలత్వము చేకూరును. అదియే కాంతి.

ఉదాహరణము వాచునుని కావ్యాలంకార సూ్యతవృత్రి నుండి (గహింప బడినది.

(జాదా ర్య ము]

70. వకటాక్షం బన్ధత్వ మార్ష్యై కౌదా్యా ముచ్యతే.

యథా __

బాహ్య గుణములు శిఖీ “ఆగోవాగ్యననీరువాం (పవిశతి శ్వంభం నగైైః స్పర్థ్‌తే స్వం వ్యాలేడి విచ్యేతే క్తి తితలే కుంజోదశే లీయళలే అ_న్నశ్యామ్యతి కోటంస్య విలస త్యాలంబ'తే వీరుధః కిం తద్యన్న కరోతి మారుగనశం యాతః కృళానుర్వశే.. 88 అగ ఎకటాతు బన త్వే నృత్యద్భిరివ పె ర్యద్వాక్యరచనా సా ఉచార తా. ఆరము : వికటాక్షర!ుల బంధదు నార్యులు కొదార్యమని 'పేర్కొందురు. ఠా ఇది లక్షణసు. పృక్ష'ను నెక్కుచున్నది; లోయలో (ప్రవేశించుచున్నది; నర్వళను లతో పోటీ పడుచున్నది: తన్ను తాను నాకుకొని భూమిపైని చైతన్యము తప్పి వడుచున్నది;ః పొదలో లీనమగుచున్నది; తొజ్జిలో చేరి సుడి తిరుగుచున్నది; లతల నాలంబనము చేసికొనుచున్నడి; అరణ్యనునందు మారుతవశమైన అగ్ని చేయని 'దేముండును? ఇది ఉదాహరణముం ఇచ్చట వికటాక్షర బంధత్వమునందలి న ర్రించుచున్నట్లుగా మన్న పదముల తోడి వాక్యరచనయే ఉదారత యగును. వ్యాఖ్య వికటాక్షరము లనగా విశాలమురైన యక్షరము లని యర్థముః పిశాలనసుగా నుండుటయే ఉదారముగా నుండుట. వికటములని యనగా వంకర టింకర మైనవన్న యర్ణదుకూడ నున్నది ఈ రెండు లక్షణములు నిచ్చట నానళ్యకములే అక్షరములు కొన్ని బాన్నత్యమును సూచించును; కొన్ని నిమ్నుత్వమును సూచిం చును; కొన్ని మధ్యస్థమువ్నై యుండుము. _హన్వముల కంటె దీర్ధములు ఆయాస్టితు లను స్పష్టతరసుగా సూచించును. ఇఈలు నిమ్న న్వరములు; ఎఏఐబఒటబొలు ఉన్నతస్వరములు; అఆఉఊలు మధ్యస్థములు. ఈ స్వరములను అర్జానుకూలముగా మేళనను చేయుటచేత ఏకటబంధ మేర్పడును. దీర్హ ముల నధీికముగా నుపయోగిం చుటచేత బాన్నత్య నిమ్నుత్వాదులు నృష్టములై విశాలములై కానవచ్చును. ఉదాహృత పద్యమునందు “ఆరో హత్యవవీరుహమ్‌” అనుచోట “ఆ” మధ్యమ స్థితిని “రో” బాన్నత్యమును “హి మధ్యసుస్థితిని “త్య” నిమ్నస్థితికి (పడుచుండగా నటుమనే పట్టియంచిన స్థితిని) _ ఈ విధముగా వేర్వేరు స్టిపలను అక్షర నివేశవము

180 సరన్వతీ కంఠాభరణము నేఠనే (వ్రదర్శించుట జరుగుచున్నది. ఈ విళిన్నస్టికులను సూచించెడి యక్షరములే వికటాకరములు. వికటాక్షరముల కూర్చు కలిగిన పదముల గమనను నర్హనము చేయుచున్నట్లుగా నుండును. సాధారణమైన పదచాలనము సమగతిలో నుండును. జాట్యనునందు కొన్నియెడల పాద్యపసారము, కొన్నియెడల పొదకుంచనము, కొన్నియెడల త్మీవగతిః; కొన్నియెడల మందగతి - యీ విధముగా భిన్నత్వ ముండును. రతనయందును ఖిన్నస్థితులను దెల్బ పదము లిట్లు (యు కమురై ఆరో హణావరోహణములను, ఆకుంచన (పసారములను అనుకరించినయెడల దానిని భొదార్యనువి యందురు. (ఛకృతోదాహరణమునందు అగ్నివసారమునందలి ఆయా ఖిన్నలిన్నస్టిశులు చిపరంట స్పష్టముగా నిరూపితసు లగుచున్నవి. కావుననే, యిది ఉదారత కుదాహరణమైనది. [ఉదాత్తత] శ్లామ్యె ర్యిశేవరై. ర్యోగో యస్తు సా స్యాదువా తతా, యథా “శుత్వాయం సవాసాగతం నిజపురా స్తసేన నిర్లచ సతాం శ్యతూళణా మనగోధనై ర్లలలవ (పస్యన్త తిన్యునత్పుటా: శుభే సద్దుని పల్ల విన్యుపవనే వాప్యాం నవాంభోరుహి శీడాతా చ సశాద్వలే ఏివలిత్యగీవ్నై ర్విముక్తా వృ 88 అత శశీ పల్లవిని నవాంభోరుహీ త్యాది శ్ఞాఘ్యువి'క్తేమ శోపొచానా దుదా త్తతా. అర్ధము : ల్లిఘ్యమరైన విశేషణములతో కూడియున్నయెడల, అడి ఉదా శ్రర యగును. ఇడి లక్షణము, ఈత డాకస్మిశముగా వచ్చుట వివి, భయసనుతో నిజ పురములను విడిచిపెట్టు విరోధుల యంతఃపురకాంతలు శుభమైన సదనమునందును, చిగురించిన యువవనమునందును;, నవాంభోరుహములతోడి దిగుడుబావియందును, శొద్వములకోడి _కీడాసర్వతమునందును వెనుదిరిగిన మెడలతో అ(శుజల లవము కారటచేర చెమ్మగొన్న చూపులను మరలించుకొనిర. ఇది ఉదాహరణను,

బాహ్య గుణసులు [01 ఇచ్చట శుభమైన చిగురించిన. నవాంభోరుహమనుల తోడి _ మొదలయిన క్లొఘ్యుములయిన విశేషణముల యపయోగసుచేత ఇది ఉదాత్తత.

హెర్ధఖ్య్టు 2 ఉక్కంర్షను కలిగి యండుటయే ఉదాత్తత. ఉదా త్తతయే ల్లాఘ్యత' లోకవ్యనహార:నండు వైతము ఉదాత్సత కలవానికే క్లాఘ్యత లలింగును. ఇచ్చట ల్లాఘ్యుములైన విశేషణనుల కూడికచేత విశేష్యములు విశిష్తముళ్తై రాణించుటచేత ఉదాత్తత కలుగుచున్నది. విశేష్యములయొక్కఒ విశేషనును తెలుప్పునవియే విశేషణ ములు; అవి ్లాఘ్యములుకొూడ నయినచో విశేష్యషుల శెంతో యుత్కర్ష లభించును. అదియే యుదాత్తత.

(ప్రకృత పద్యమునందు శతుపురముల సౌందర్యము వర్షిళమైనది. ఒకరాజు దండళ్తుకొని వెళ్ళి? ఆకస్మికముగా ఆ పురసుల న్నాకమించు కొనెను. ఆ వార్త వినుబతోడనే తప్పరవ నులు (పాణరక్షణక్రై కకావికలుగా పొరిపోయిరి, రాజులను పొరిపోవుచున్నారు. అంఈప్పర స్త్రీలును పారిపోవుట శస్పదు. వారి కన్నులు చెమ్మ గిల్లినవి, పారిపోవుటకు సన్నద్దలయిరి. కాని తలలను వెనుకకు (తిప్సి యింకను చూచుచున్నారు. ఇట్ట్‌ పాజాపాయదళలో కూడ వారివింతగా ఆకర్షించుచున్నవి _ అచ్చటి భవనము, ఉపవనము, దిగుడుబొమిః (కీడాపర్వతను. అంతటి ఆకర్షణ కలి గించుటకు అవి నవిశేషను లగుటయే కారణము. అదియేదో విధమెన హర్మ్యము కాదు; శ్చుభమైన హర్మ్యము, అచ్చటిది చిగురించియున్న ఉపవసము;, నవాంభోరు హములతోడి దిగుడుభావి; పచ్చగడ్డి పరుచుకొనియన్న _కీడాసర్వ్యతము. విశేషణ ముల యోగముచేత వీని లోభనీయత అమేయ మగుచున్నది. అందువల్లనే (ప్రాణా పాయస్టితిలో _పైతనము శ్యకురాజకాంతలు విడువలేక విడిచిరనుట. ఇట్టి క్లాభ్యువి'శేష ఇము లుండుటచేతనే యీ క్లోకదు ఉదాత్తత కుదాహరణ మైన. వాం

గ ఇళ షు "మె [ఓజస్సు న. స గు. 71, టె గచ నణాయ_న్వమ్‌ | ఖ్‌ (. క రుల ఇ ( ల “జంకుతి భుజగరజ్ఞుగస్థి నిషే ఎకిలేస్టు + నే (సవ దమృత నివృ శృ వేమభావై:ః కపాలైఖ్నూ 000 (గీ వించిత నుతీబన్లో మూర్ధ్ని సద్యః పురాేః పరిణత బవాకల్ప (బహ్మాశాం (అవ్మా ఘావమః వ

12 వరన్వతీ కంఠాభరణము ఆత భుజగరజ్ఞు (గంధథీ త్యాదినా సమాసభొాయస్వా దోజః. అరము : నమాౌసదిహుళముగా నుండుట ఓజోగుణము. ఇది లక్షణము. కుజగ రక్తావుల ముడి విగియటవలన నొ తుకొనబడిన చందువినుండి (నవించిన జ అవాదీ అన్బుళనుచేత పొందిన (పేమభావముగల అనేక కల్ప పరిణతమురైన (బిహ్మల కపారములు వెనువెంటనే ఈశ్వరునిన్తై రచించిన స్తోోతరూపమయిన (బహ్మ 'ఘోషము పర్టిల్లునుగాక! ఇది ఉదాహరణము. ఇచ్చట భుజగరజ్జాగంథి మొదలయిన సమాసాధిక్యమువల్ల ఓజస్సు వ్యాఖ్య : ఇందు “భుజగరజ్జుూగంథి నిష్పీడితేందు _సవ దమృత నివృత్త (పేమళావైః “విరచిత నుతి బన్టః” “పరిణత బహుకల్చ్పబిహ్మణామ్‌ి *బహ్మ 'ఘాషః” అను సమానములు గలవు. సమాసాధిక్యమే ఓజోగుణ లక్షణము. ఇచ్చట మొదటి సుదీర్దసమాసవు లోకో త్తరమైన పరమచనుత్కాంరిఈను, సర మేశ్వర మహిమోదా_క్రతను వ్యక్తము చేయుటకు సమర్హమెయున్నది. భావసొష్ట వమును (వతిపాదింపగల సమాసములకూర్చు _పకృతసద్యమున నున్నది. అందు నర్సినే ఓజోగుణమున కిది ఉదాహరణమైనది. (బార్జిత్య ము] శార్షిగ్యం గాఢబస్థ తా, యథా - “అన్మిస్నీమద్వలిత వరతస్తోక్ల విచ్చిన్నభుగ్నః కించిల్లీ లోపచిత వినతః పుంజితశ్ళ్చో(చ్భితశ్చ ధూమోల్సీడ స్తరుణ మహిమస్కన్ధనీలో దవాగ్న్నోః ఎస్వైంం సర్పన్‌ నృజతి గగజీ గ త్వరా న(భభంగాన్‌) 85 అత గాఢ బస్ధస్య స్పష్ట్రమేవ (పతిధానా జార్జిత్యమ్‌. అర్ధము : గౌఢదింధమును కలిగి యుంగుటకే టొరిత్య మని'పేరు. ఇది లక్షణను, దావాగ్ని ధూనుము కొంచెసుగా సుడి తిరిగి వి నృరించుకొవి; కొంచె

బొహ్య గుణములు 108 ముగా చెదరి? చుట్ట చుట్టుకొవి కొంచెము విలాసమును నంతరించుకొని వ్యాపించి గుమిగూడి పెకిలేచి కారెనుబటోతు మూస్పవ3 నల్ల నై; నస్వచ్చందముగ సంచరించుచు ఆకాశమునందు కదలుచిన్న మేఘళశకలములను నృజించుచున్నది. ఇది ఉదా హరణమను.

ఇచ్చట గాఢబంధము స్పష్టమిగానే కనిపించుచుండుటనల్ల జౌర్జిత్యము.

వ్యాఖ్య : ఊర్జితత్వ మనగా శ క్రిశాలిత్వమని యర్థము. రచనయందు శబ్ద

చి సంబంధమైన శ_క్రియంముటయే జార్జిత్యమి. అది గాఢబంధమువల్లనే సం్యక్ర మించును.

(వకృళోదాహరణనునందు. “అస్మిన్నీషడ్‌, ఈషద్వలితప్రోక, విచ్చిన్నం ళుగ్నః కించిల్లీ లా” బా మొదలయినచోట్ల నున్న వ్యాకరణ కార్యములవల్ల ఉచ్చారణ మునకు ఒక _దఢిమ యేర్చడుచున్నది. శ్లేషగుణనునందు న్వరనంధులవల్ల ఒక ధారాళత యేర్పడును. ఇచ్చట ఆవిధమైన ధారాళతకు స్టానము లేదు. కావుననే బార్జిత్యము దావికి భిన్నము. బొర్జిత్యమునందు. విసర్గ సంధులవల్లను నంయకాక్షర ములవల్లను ఒత్తి పలుకవలసిన యవసరము కలుగును. అదియే దార్యమును

ఛం కలిగించును. ఉదాహృతపద్యమునందలి నాలుగు పాదములందును పెని చెప్పిన మూ వర్ణము లుండి గాఢబంధముండుటచేత? ఇది బౌర్జిత్యమునకు లక్యమైనది.

[పయ స్సు]

౮వీయః (వియత రాఖ్యానం చాటూ కౌ యద్విధీయ తే,

యథా -

“సౌజన్యాంబునిభే బుధ(వియ గుణ_పాకాం ధర్భు(దుమ

పారోపా (పతిపన్న వత్సల మహాత్యాగిన్‌ వివేకాశయ

లమ్మ్యూవాస మనన్వినీ మసనీజ వ్యాపారదీతూ గురో టా మి జ + ఆధ వ్ర

శీమన్‌ ముంజ కీ త్యముంజముప(స్పష్టుం దృశా నార్హని ఈ

అత సౌజన్య్యాంబునిధ ఇత్యాదీనాం (వియార్థానాం పచానౌొ ముపాదానం _వేయః.

5! సరన్వతీ కంఠాభరణను

అరకు 2 పర్యప్రకంసా సందర్భమున సియతరముగా పలుకుటయే (ప్రేయప్సు అనబడును. ఇది లకజము- సౌజన్యసాగరా! బుధ్యసియా! గుణముబే (ప్రాకార మైనవాళాః ధర్మ్యయమాంకఠురా! శరణాగత వత్సలాః మవాత్యాగీః వివేకమువ కాశయమైనవాడా! లక్ష్మికి వివాసస్టానమైనవాడా! మనస్వినులకు మన్మథ వ్యాపార దీకాగురువె నవాడా! (శ్రీమంతుడాః ముంజ్యపభూ! ఈ జనువి చూపుతో నైనను నృశంసజాలవా? ఇది ఉదాహరణము.

ఇచ్చట “సొజన్యాంబునిధే మొదలయిన (పియార్హములయిన పదముల యపా దానమువల్ల ఇది పేమోగుణము.

వ్యాఖ్య : పర్యసశంసయందు పియార్ధ మెట్లు నుండనే యుండును. అంత శం (ప్రకర్ష నసపేషించుటచేచనే లక్షణవాక్యమునందు *పియతరాభథ్యానమ్‌” ఖవి జెప్పు జరిగినది

ఉదాహృత పద్యమునందు ముంజ్యపభ్ళుపళ_స్టి కలదు. అతడు సుజనత్వము నకు సమ్యుదము; అనగా అపారమైన సౌజన్యము కలవాడని యర్హము. పండితులనే (పియమిశులనుగా కలవాడనియు; పండితుల కిష్టమెనవాడనియు బుధ్యపియ శబ్దిము

సుల ది నకు రెండర్హనులు గలవు. అశ్లే గుణ్యప్రాకారా దిపదములవల్ల ముంజ్నపభుని పర మోత్కలర్ష (పళ _న్త మగుచున్నది. కావుననే యిది _పేయోగుణనున కుదాహరణ పైని. [మశబ్రత]

72. వ్యుత్పత్తి ను వ్రిడాం యాతు (పోచ్యతే సా సుశబ్దతా,

యథా =

“తస్యాజీవని ౩ న్గు మాతంవ మాజీవస్య మాజీవతో

ఘాయాద్యా జననిః కిమంబ జనుషపో జంతోర్వృథా జన్ఫునః

య స్వామేవన వన్స తేన యజతే కోపైతి నాలోకతే

నోపస్తాతి న మన్యవే న మనుతే నాధ్యేతి న ఛ్యాయతి 87

14. బాహ్య గుణములు 10% అత “అజీవనిఃి అజనని” ఇ త్యాదీనాం సుబన్తానాం “నన్ష- తే, యజతే' ఇ త్యాదీనాం తిజన్తానాం చ వ్యుత ఎత్తీః సుశబ్దతా. ఢి సుకవ్లిత అని యందురు. ఇడి అక్షణదు- జీవునకు జీవించియుండగా అవమానము కలుగరాదు. అమ్మాః అట్టివానికి జీవనమే లేకుండునుగాక। లేదా పుట్టుకయే కలుగ కుండునుగాక; అమ్మా! నీకు నమనస్కరింపక విన్ను పూజింపక నిన్ను పొందక విన్నుచూడక నీకు సోోతము చేయక? నిన్ను భావింపక్క నీ మంతములు వఠింపక నిన్ను గురించి అధ్యయనము చేయక, నిన్ను ధ్యానింపక యుండువాని వ్యర్ర జన్మము ఇ చేత నేమి లాభము? ఇది ఉదాహరణము. ఇక్కడ “అజీవనిః;, అజననిఃి మున్నగు సుబంతముల యొక్కయు, “వన్షతే కీ ఖగ య యజతే' సున్నగు తిజన్తములయొక్కయు వ్యుత్సక్షియే సుశబ్దత.. వాఖ్య: విశిష్టా ఉత్ప త్తిః వ్యుత్చత్తి. విశిష్ష్రమెన ఉత్పత్తినే వ్యుత్చత్తి అని యందురు మూలరూపములను, ఆయా యర్థవిశేషములను స్యకమముగా తెలిసికొని నరియైన విధముగా నుపయోగించనయెడల సుళబ్దత యన్న శద్దిగుణ మగును. శిజంతము లనగా (కియావదము లవి యర్థమ్యు సుబంతము లనగా ,కియే ఈరవదము అని యర్ధ్హము. నామవాచకములు? సర్వనామనులు, వి'శ్రేషణములు సుబంశపదముచే _గాహ్యములు. పదసామ్యగియందు విపాతములు; అవ్యయములు అనునవి కూడ కలవు. వానికి మూలరూపము, _సత్యయము అన్న విభాగము లేదు. అందువల్లనే ముఖ్యనులయిన స్సుప్తిజంతములే లక్షణనసునందు _గహింవబడినవి. ఉదాహృశ ల్లోకమునందలి అజీవనిః, అజననిః; అనమౌ; జన్తుః - మున్నగు (యోగములు రచయితయొక్క సుబంత పదవ్యుత్చ త్తికి సూచకములు. వన్గతే, యజతే, ఉపైతి? ఆలోకతే? ఉవస్తాతి - మున్నగు _సయోగసులు రచయిత యొక్క (కియాపద వ్యుత్స త్తికి సూచకములు. వ్యాకరణ సాధువుై న వదనుల నుపయో గించుటయే సుశబ్దత. కేవలము (వహతముగైన పదములను గాక అభినవములను గూడ తన ప్యుత్ప త్తికి నిదర్శనముగా రచయిత వాడినప్పుడే అది గుణమగా పరిగ జీంపదికును. _పకృతోదాహరణమున “అజీవని” _ప్రభృతు లట్టీవ. కౌవుననే; యచ్చట సుశచ్దితాగుణ మున్నది.

10క7- నరన్వతీ కంఠాభరణము [నమాధి]'

సమాధిః సోఒన్యధ ర్యాణాం యదన్య, తాధిరోపణమ్‌.

యఖథా -

“పతీచ్ళ త్యాతోకీం కిసలయ%రాన్ఫ త్తీ మధంః

కపోలః ఫొండుత్వా దవతరతి తాలీపరిణతిమ్‌

పరిమొన్యపాయా మనువదతి దృన్టీ! కమలినీ

మితీయం మాధు్యం స్పృళశతి చ తనుత్వం చ భజతే 88

అత (పతీచ గతి) అవత3రత్కీ అనువదతీ _ ఇత్యాది వచేశన్నకీయా ధర్మాశా మచేతజేవ్వధరాదిషపూపచానే ణాధ్యారోపణం సమాధిః,

అరము : అన్యధర్మములను తదన్యములందు ఆరోపించుటనే సమాధి

థి

యందురు. ఇది లక్షణను. అధరను అళోశకిసలయ సరావృత్రివి (ప్రతీక్షించు చున్నడి- కపోలము పాలిపోవుటవల్ల శాశీప్టత పరిణతికి దిగుచున్నది. దృష్టి పరి న్లూనసాయమైన పద్మినిని అనువదించుచున్నది ఈ విధముగా ఈమె మధురత్వ ముగు న్పృశించుచున్నది; ఈనుత్వమును భజించుచున్నది. ఇది ఉదాహరణను.

ఇచ్చట _పతీక్షించుచున్నధిః దిగుచున్నది? అనువదించుచున్నడి-మొదలయిన చేతన్యకియాధర్మ:.లను అచేతన:బ్లైన అధరాదులందు బౌపచారికముగా అధ్యాడో పించుటచేత సమాధి యగును.

వ్యాఖ్య : నమ్మ్యుగాధాన దూరోవణం సమాధిః). చక్కగా ఆధానము, అవగా ఆరోవణను చేయుట సమాధి యని వ్యుళ్చ _త్త్యర్హము- ఒకదాని ధర్మవుతను సురొక దానియందు ఆరోపించి చెప్పినచో నమాధి యగును.

పకృతోదాహరణ' నందు ఒక వియోగిని వర్షింపబిడినది. ఆఎ యొక్క వివిధాంగషులను సర్ణనచేసి ఆమ మాధుర్య తనుత్వములను పొందినట్లు చెప్పుట జరిగినది వియోగిని చై తన్యపతియే. తదవయవ.ిలకు చేతనత్వము లేదు; కౌపున అని అచేతన.ఎలే ఇచ్చ అచేతన: చన అధరాదులను వర్షించుపట్టున చేతన

వాహ్య గుణములు 197 దర్మదులయిన నిరీక్షించుటు అవతరించుట: అనునడించుట మున్నగునవి ఆరోజతము లైనవిం

అధరము అశోక కిసలయ పరావృ త్రిని _పతీక్షించుచున్నది. ఎజ్జదనమును కోల్పోయిన దనుటయే :ర్లితాంశను. కాని దానిని బొపచారికనుగా చెప్పుట ౫రిగి నది. కపోలములు పాలిపోయిన వనుటకు కాశీష్నతవరిణతికి డిగుచున్న వన్నవ్సుడు చేతన ధర్మ చూరోపితమెనది. ఆ" దృష్టి (చే్యఈము) పద్మము వంటిది. ఆమె వియోగకాతరయెనస్పడు కూడ పద్మసాదృళ్యమప్తే యున్నది. కాని; యిప్పటి షద్మము వాడిపోయినటువంటిది. “డిన వద్మ?బమను కన్ను అనుకరించుచున్నదనుట చేకఠ చేతన వర్మ మైన అనుకరణము ఆరోపితమైనచి. చిపరిపాదమున “ఇయం మాధు ర్యం స్పృశతి” అన్నదానిలో వైఈ. అధ్యారోవణ ;:.ఎన్నది. ఆమెకు స్పృశిండుట యన్న లక్షణ మున్నదనుటలో సందేహము లేదు. కాని; మాధుర్యదు ప్పర్శకు అందునది కాదు. నుధురత్వసు జిహ్వేందియసుచేత _గహింపదగినది. దానిని స్పర్శకు ఆందునట్లుగా చెప్పుట బౌవచారికగు. అనగా, అన్యధర్మమును తదన్యము నందు ఆరోపించుంయే కాపునశే యీ పద్యము సమాధికి ఉడాహరణ మైనది.

[నూక్ష్మత)]

8. అ నసం=ల్పరూపత్వం శ ఫైనాం సౌల్మ్య ముచ్య రే.

యఖా...

“శీవలం నధతి క్రర్షృవాచినః

(టత్యయి నివా న జూతు కర్మణి

ధాచవః సృజతి సంబ్భా ఇా_స్టయః

సౌత్రి త విపరీతకారకఃి 49

అశ కశుతానగగ వాక్యార్థ స్య సృజతి, సంవాంత్కీ శాన స్తూయతే -_ ఇతి కళ్లైానా మున్షి సంజల్న రూపేణ సూత్యుతయా సూత్ముత్వమ్‌.

అర్ధము ; శబ్దముల అంతస్పంనాదరూపమును సొక్మ్యమని యందురు. ఇధి లక్షణను. కర్షృవాచకనులు దూతమే _సత్యయములమ దాల్భును; కల్మార్థ

104 నరన్వతీ కంఠాభరణము మువం దెన్నడును దాల్బపు. నృజితి సంహృ శొస్తులు ధాతువులు: ఇచ్చట సాతి వీసరీతకారకము. ఇది ఉదాహరణము. ఇచ్చట ఏని (గహింపబిడిన వాక్యార్థమునకు సృజతి; సంహరతి, శాస్తి స్తాయకతే _ ఆను శబ్దములయొక్కం అంతస్పంజల్ప రూపముచేత సూక్ష్మళ ఏర్పడును, వ్యాఖ్య : అంఈః సంజల్స మని యనగా పరస్పర నంవాద మనియే శ్రావను. కొన్ని శబ్దములనుబట్టి మరికొన్ని శబ్దిములకు సం(కమించెడి వి'శేషార్ధ స్ఫురణమున కిది సూచకము. అంతన్సంవాదమువల్స నంక్షీస్తత్వముతోపొటు విగూ థత్వముకూడ కలుగును. వటవీజము సూక్మనయ్యును మహావృక్షమునకు మూల మైనట్లు, ఇచ్చటి సూక్ష్మత మహాభానమునకు మూలనగును. ఖాపుకుడు అంతన్సం వాదనుగల శబ్దముల యారధారనున విస్తృతమైన ఖావము ననగతము గౌవించు కొన గల్గును. ఉదాహృతశోకమున “క రృవాచకములు పత్యయమనులను దాల్బును గాని కర్మవాచకములు _వత్యయములను దాల్బపుఅని _పతిపాదనచేసి మూడు ధాతువులను తెల్బ్చట కౌన నగును. ఉన్నడి యున్నట్లుగా విది *“నమన్య” యనిపించునే కాని స్పష్టముగా నేమియు నవగళము కాదు. కీలకము తెలిసినప్పుడు తేలికగా నర్త మగు టయే కాక భావ్యవస్తారమనకు వెత మంఠో నహకరించును. ఇది భగవత్‌ స్తుతి వరము- మూడవపాదమునందు చెప్పిన ధాతువులు కర్త్రర్రమునందు మ్యాతమే యుప యోగవడును. ఎప్పుడు? భగవంతుడు విషయమైనప్పుడు. భగవాన్‌ సృజతి- భగవాన్‌ నంహరళతి _ భగవాన్‌ శాస్తి ఆను రూపములు కలుగును. భగవంతుడు నృజించును - భగవంతుడు సంహరించును _ భగవంతుడు కాసించును అని యరము, ఈ ధాతువు లప భగవచ్చబ్దము కర్మవాచక మెన్నడును కాదని ని'షేదను రేలదు. “గవ న్తం నృజతి” మొదలయిన _సయోగము లుండవవి యరము. దీనినిదిటి భగవంతుడు అనాదిమధ్యలయుడన్న భానము స్ఫూర్త మగుచున్నది. భగవంతుడే సృష్టికర్త; ఈనకు సృష్టికర్త లేడు. భగవంతుడే సంహారకుడు; తనకు సంహారకుడు లేడు. భగ వంతుడే శాసకుడు; తనకు శాసకుడు లేరు _ అన్న భావము తీగ సాగుచున్నది. " “పౌత్రి ర్యతి విపరీతకారకః). చై ని చెప్పిన ధాతువులు కర్త్రర్థమున నుండగా భోస్తాతి' " తద్వివరీఠకారకమై యుండును, అనగా కర్మార్హమున నుండునవి భావము,

బాహ్య గుణములు 109 ఇచ్చట భగనచ్చద్దిము కర్మార్ధకముకొగా “భగవ న్తం ప్రొతి”అవి యగును. భగవంతుని స్తోతముచేయ నని యర్హము- కర్త్రర్హకమే మైనయెడల *ళగవాన్‌ ప్రాతి భగ నంతుడు స్తో_తము చేయును - అని యగును. కొని, యిది నిషిద్ధము. భగవంతుడు నర్వవంద్యుడు. నర్వస్తో_తగానములకు భగవంతుడే లక్ష్యము. భగవంతుడు మరెవ్వ రిని స్రోతము చేయడు.

అంకఠన్పంవాదముగల శబ్దిములపల్ల అనేక భాననులు (పస్తారము నొందు చుండుటచేతనే దీవికి “సౌక్ష్మ్య్యను” అన్నపేరు తగియున్నది.

ఉదాహరణ శ్లోకము మాఘువి శిశుపాలవధను నందలిడి.

[గాంభీర్యము]

ధ్వనిమత్తా తు గాంభీర్యమ్‌.

యథా

“వనాలౌ ధారయ ుల్ణారీక మమిశం సన్వాత్మనో వ్యిక్రమం

చ4కాంకం వవా పొదయుగ్శామవనీం దోప్లా సమ భ్యుద్ధు

ల,ఖ్హం (భూనిక శు నివేశయ భన జ్యాయాన్‌ దివౌకస ఎతే

ర్విశ్వా నోఠంతైక చౌాం తదపి క్షం నాూరః ఖల్వనీ న

అత నాభ్యాం పుళ్ణరీకభారణం పరిమిగవి,కమశ్వం చటాం కితకరత్వం వసుధొ క్లారంణం వతఃస్థల నివేశిత ల షీగ్హకత్వ మిండొవర జత్వం చ ధ్వనయతీతి గాంభీర్యమ్‌.

అర్ధము : ధ్వనిని కలిగియుండుట గాంభీర్య నునబడును. ఇది లక్షణము, విశ్వాంతఃకరతై కచోరః కమలమును శిరసున ధరింపుము. నీ వ్మికమము నమిత ముగా విస్తరింన జేయును. పాదయుగళమున చ్యకచిహ్నమును వహింపుము. లక్ష్మీని బొమముడి నమీపఃమున విల్చకొనుము, ఇందువికి సీవు జ్య్యేష్ణుడ వగును, నీవు విష్ణుడవే కడా? అదియును తెలియును ఇది ఉదాహరణను,

110 నరన్యతీ కం్లకాభరణమను

ఇచ్చట నాభియందు పుండరీకము ధరించుట, పరిమి వ్మిక్షమత్వసు: చృక్రాం కితకరత్వము; కోరచేత వసుధ న్నర్ధగించుట వక్షఃస్థలమునందు లక్ష్మిని నిలుపుకొవి యుండుట, ఇం్నదుని కనుజుడై యుండుట - అను నిని ధ్వవించుటచేత గాంభీర్యము,

వ్యాఖ్య : “ధ్వనన మేవ ధ్వవిః.* ధ్వవించుటయే ధ్వని. ధ్వనించుట యనగా వాచ్యార్థ.ఎకంటె. భిన్నమయిన వ్యంగ్యార్హమును వెల్లడించుట యని యర్జము. వాచాంర్థ ఎవికు మించివ యర్శఎను వెల్ల డించెడి నరసయదాయసు గాంలీర్యనఎను గలిగియుండును.

(ప్రకృత పద్యమునందు *వివు విష్తుడపుకదా। అది తెలియును' అని యున్నది. ఇదొక రాజ్యపళంసావద్యమి. రాజు విష్ణుననుట యధార్ధను కాదు. ఇద్దరును భిన్న వ్యక్తులు. ఏకత్వమును సిరపరుప వనలయునన్న అందులకు తగిన లక్షణములను పదర్శింవవలయును. ఆ భాపస.తోనే “కనులను 3రసున దరింపుము' మొద లయిన విధఃఎుగా చెప్పుట జరిగినది ఏష్తువునకు పద్మధారణ లక్షణ సున్నది కవు ననే (పకృతరాజునకు పద్మధార౨త్వసు (వటోధింపబిడినది: ఇచ్చట మరల ఖేద మొన్నది _పకృతనాయకుడు శిరమున పద్మనును ధరింపవలయును; విష్ణువు నాఖి యందు పద్మమును ధరించెను ఇళ్లే వ్యిక్రమత్వ- . ఉభయుల కున్నది. విషున కున్న వ్నికమత్వను మూడమిగుల పమాణము మ్యాతమే కలది. రాజును అమితవ్మికమ మును పొందునునుటచేత భిన్నతయే వ్యంజితనుగుచున్నది. ఆతడు చకాయుధనును చేతియందు నరించెను; ఇళడు చ్యక్రస _కి చిహ్నామును పాదయుగ్మమునందు ధరింన వలయును. అతడు కోరలమీద భూమిని పై ౩ త్తెను; ఇతగు ఒక్కచేతీతో ఎత్త వలయును అతు) లక్ష్మిని గుంచలపైని కూర్చుండబెట్టు కొనెను; ఇత డై శ్వర్యమును (ూనికటమున విలుపకొనవలయును అత డిర్యదునికి తస్న్ముడు; ఇతడిం(దుని కంటె మిన్న కొనలయును అత డథోక్షజుడు; అనగా ఇం్యదియజన్యము రైవవావివి అధఃకరించినవాము. ఇతగు విశ్వవ.. యొక్క అంతఃకరణను నపహరించినవాడు, అనగా మనోజత్వము కలనాడని భావరు.

ఇట్లు హరికంటె భిన్నములయిన లక్షణ:ఎలు గలవనిని *“సీవు హరివే యనుట సంగత. . కాదు. సంగతగు కాదు కమకనే వ్యంగ్యము నాశయింపవలసి నచ్చుచున్నడి అట్లుచేయగా స్టూలరూసనున పద్మధారణాది విష్ణులక్షణసులను

బాహ్య గుణములు [1 పొందుమన్నట్లుగా ఉన్నదేకౌని విలోధరూపమూలమైన శబ్దధ్వనిచేత “హరికంటె వధి కుడవు నీపు) అన్న భావమే అభివ్య క్ర మగుచున్నది.

“పీన పూరివి అన్నమాట యాధారముగా హరిలక్షణ సాదృశ్యము? తద్వి రోధటు, తదాధిక్యము వ్యజ్యమానము లగుచున్నవి. ఇట్లు ధ్వనించుపదములను కలిగి యండుటవల్ల నే యీ పద్యను గాంభీర్యమన్న గుణనున కుదాహరణ మైనది,

[వినరము]

యఖథా' =

“జనః ఫుకై థ్రీ ర్య్ధాయాజ్ట్లలధి జలభావం జలకుచ

నథావస్థం _వెనం నిదధతు శులెః ళు కి వదనే తత సాం _కశేయోబభిః పరిణతి మసౌ వినతు యధా

రుచం శన్వ న్‌ వీన స్తని వ్యాది శవాయం ఏలు5తి 91

అట కథ మపూం త్యర్కుచగశు విలుశామిోత్యభిపాయస్య విస్తశేణ (కాళిత త్వా దయం వి స్తరః,

అరము : విస్తరించి చెప్పినయెడల విస్తర మగును. ఇది లక్షణము.

థి అటో యూత పీన ననీ: నీ హృదయమునందు అభిరుచిని 'పెంచుకొవి దొరలుచున్నట్లు ఈ మనుష్యుడు పూర్వపుణ్యములచేత -సము_దణలభావమును పొందవచ్చును: శుభములచేత జలదావస్థను పొందవచ్చును; శు_క్రివదనమునందు _శేయములచేత ఆ పరిణతివి పొందవచ్చును ఇది ఉదాహరణను.

ఇచ్చట “నేను సీ కచతటమున నెట్లు దొరలుదును అను భావమును విస్త రించి ప్రకాశంపదేయుబవల్లి ఇది వి_స్తరను.

పహ్యాఖ్యు ఒక యభ్యీపాయమునకు దీ స్రిని గాని చమత్కారమును గావి కలిగించులై విస్తరించి చెప్పుటకే విస్తర మని'పేరు,

112 వరన్వతీ కంళాభరణను (వకృతవద్యమునందు _పేయసీ కుచతట శయనము ఫలముగా వర్షింపబడినది ఇట్టీ మహ _క్టరఫలము లభించవలయునన్న మహ _త్రరపుణ్యమును చేసికొవి యుండ వలయును ఈ భానమునే సుందరముగా వి స్తరించి చెప్పుట యిచ్చట గలదు. సంయద్రజలఒగా నగుబకు అనేకజన్మలప్పుణ్యవు కారణము. అంతకంచె నధికప్పణ్య మున్నప్పుడే జలదస్థితి కలుగును. జలదష పయఃపానము చేయుటకు మ్యాతమే కొక ఆహారోత్స త్రిక విశ్వతాపోపళాంతికీ సహకరించును. కావున జలిస్టితి కంటె జలదప్టీతి గొప్పది. జలము విమ్నళూములలో నంచరింపగా జలదము ఉన్నతన్యోమమునందు సంచరించును. కావుననే అధికపుణ్యము కౌనలయును. అన్తే సుత్యపుచిన్నయందు వడి నుత్యసుగా నగుబ మరింత గొస్పవిషయము- కౌవున మరింళ పుణ్యము కొనలయును ఆ ముత్యముకూడ హారమునందు కూర్చబడి పేయసి కంఠమున నలంకరింపబడి తత్కుచతటమున శయవించియుందుట యన్న మరింత పుణ్యము కావలయును కావున అన్నింటికంటె గొప్ప స్థితి (పేయసీకుచతట శయ నము* నాయకుడి. తన కట్టి వృుణ్యవఎన్న ప్లే సంభావించుకొనుచు? అట్టి భాగ్యము న'పేడించుచున్నాడు. ఈ చివరి యభ్మిపాయమే యలీష్టము కావి; దానికి దీప్తి కలుగుటవ్లై అుతరములను చేర్చి పెంచి వ్రాయు జరిగినది. కావుననే యీపద్యము వి స్తరగుణమునకు లక్షుమైనది. [(స౦క్షేపమి] 74 సమాసేనాభిధానం యత్స సంవ్షేప ఉదావ్భాతః యఖా -- “స మారుతి సమానీఠత మవొవధి వృాగవ్యధః లంకా(స్త్రుణాం పునశ్చషశే విలాపొాచార్యకం సై.) రి అత కథావి_స్తర (పతిపాద్య స్యార్ద స్య పక్ళత సంట్రామరసన విచ్చేచాశంకయా శ్లోకార్ధమా, కేణో _క్షశ్వాత్‌ సంత్నేపః, అర్ధము * విసృతమైన విషయమును సంక్షేపించి చెప్పుటనే సంక్షేవ మని యందురు ఇది లక్షణను అతడ. మామళి సమానీశ మహొషధి హృతవ్యఠుడై

15 శకొహ్మ్య .గుణమ్మల్డు 110 వాణములచేత లంకాన్త్రీలకు మరల విలాపాచార్యకత్వషును నిర్వహించెను. ఇది ఉదాహరణను

ఇచ్చట కథావీ'న్తరమునందు (సతిపాద్యమగు నంశమును (వకృత నం(గామ సంబంధమైన రననునకు విచ్చేదము కలుగునన్న యఖ్నిపాయమున్చేత శ్ఞోకార్థ మ్యతముచేతనే చెప్పుటవిల్ల ఇది పంక్షేపము

వ్యాఖ్య. విస్తృతంగా నున్న కథాఖాగమును _పకృత సన్నివేశౌచిళ్య మును పురస్కరించుకొని చేసిన సంక్షి ప్రతకే సంక్షేస నువిపేరు. ఆ యౌచిత్య “మున్నప్పుడే అధి గుణము.

ఇంతకు పూర్వము. చెప్పుకొన్న వి_స్టరవంనకు ఇది విరుద్దము. పరన్పర ఫిరుద్ధర్సున్హై నవు, ఈ రెండును గుణనులేం చిన్న విషయమునే అవపళ్యకానుసార ముగా విస్పరింపజేసి చెప్పుటచేత ద్యాఫ్టి మ్యూతమే కాక దీప్రి కూడ కలుగవలయును. ఖట్లు కలిగినప్పుడే అది గుణమగును. అశ్లే ఆవళ్యకానుసారముగా వి_సృృతమైన కథే సంక్షేసించి; (సకృత నన్నివేళాచిత్యపోషకసుగా చెప్పినయెడల నిర్వహణను సరసముగా నుండును. అట్లయినప్పుడే యీ నం్యగహించుట గుణదుగును.

పకృతోదాహరణ:.ఎనందు ఇంగదజిల్ల క్షణ సం్యగామపవ్నివేశము వర్షితమ్ము, రామాయణకథను బట్టి ఇందజిద్చాణ్పపయోగముచేత లత్మణుషు మూర్భపోవుట థ్రీ రాము: వ్యథచెందుటః నానర-నెన్యము కలతనొందుట; హనుమంకుడు సంజీ వనిని కొవివచ్చుట లత్మణుది. మూర్చదేరుట) మరల యుద్దనుచేయుట - యిన్ని వీషయముళలు వి_స్పృతముగా పర్దితమురై యున్నవి. ఈ ఏషయములనవ్నింటిని విషు లముగా నిర్వహించుటచేత యుద్ధసందింధమైన వీరరననున కనరోధ మేర్పడునుం (పకృత రనము సముచితముగా వరిప్పష్ణము కాదు. కావుననే పకృతోదాహరణము నందు ఆయా ఫఘట్టిము లన్నియు ఓక్క సమాసముచేతనే సమాత్తము నవి. “మారుతిచేత తీపికొవి రాబడిన మహొషరధిచేత హరింపబడిన వ్యథకలవాడు” అవి లక్ష్మణునికి షిశేషణముగా పమాన రూపమున చెప్పుట కధాన్వయమున కవాంతరము రాకుండ _పకృతసంగామ (సనంగమునకు స్యవధానము కలుగకుండ తోడ్చడినది. కావుననే _పకృత సన్నివేశ సముచితమై రనపోషకమైన యీ సంక్షిప్రత సంక్షేప మన్న గుణనుగొ ఉదాహృతమెనది.

ఉదాహరణము కాళిదాసుని రఘువంశను నందలిది

114 సరస్వతీ కంఠాఠతరణను [నమ్మి త త్వ ము]

యావదిర్జ్‌ పదశ్యరిం చ సంమిగత్వ ముదావ్భాగమ్‌.

యథా -

“శీచిద్వ న్తుని నో వాచి శేచిజ్వాచిన వన్తుని

వాచి వన్తుని చాప్యన్యే నాన్యే వాచిన వన్తుని 9కి

అ, కార్య స్య పదానాం చ తులావిధృతవ తుల్య ల్వేన " సంమి తత్వమ్‌.

అర్ధము న ఎంత యర్ధమో అంత పదమే యుండుటను సమ్మితత్వ వని యందుకు, ఇది లక్షణము. కొందరు నస్తువునందు, మాటయందు కారు, కొందరు మాటయందు; వస్తువునందు కారు; కొందరు మాటయందును పస్తువునందును; కొందరు మాటయందును కొరు, ఎస్తువునందును కారు. ఇది ఉదాహరణషు

ఇచ్చట అర్ధమునకును పదములకును (తాసునందలి సిబ్బలకు వ3 తుల్యత్వ ముంప-చేత సమ్మితత్వము.

వ్యాఖ్య (వకృతార్థమును ఉగహించుటకు ఎన్ని వదములుండీన చాలునో, అన్ని పదములు మ్మాఠమే యున్న రచనయందు సమ్మితత్వ మన్న గుణ పింండునని ఖావము. ఇదియు, ఒక రకముగా నండి ప్రతయే. కవిత్వమే అల్బ్పపదముల నన ల్సార్హ రచన. కావుననే; కవి అనేకవిధములుగా సంక్షిప్రతను సాధించుటకు యత్నముచేయును దానివలన, తన రచనకు జిగివి; బిగిని పంపాదించుకొనును.

వాక్యమునందు కర్తం క్రియ కర్మ మున్నగువానిని అంశములుగా చెప్పు కొందుము మరల వానికి విశీషణములుగా వ్యవహరించు పదనులు కూడ త తత్‌ ఉొగమలందు. విల్చి అర్జ నమర్చకదులగును. ఇట్లుండుట అవళ్యకమే. కొని, యిది సాధారణ ధర్మము.

విశేష ధర్మమును దూతను. కొన్నియెడల పదమును చెన్ప కుండగనేః ఈత్సందర్భినునుబట్టి అర్దము స్ఫురించును. “ఎవరు వచ్చిరి? అన్న _వళశ్నకు “శేను' అన్న సమాధానము వినవచ్చిన దనుకొందము. ఇది నమ్మగవాక్యము కౌదు.

బాహ్య గుణములు [1క్‌

నందర్భసునుబట్టి నేను వచ్చితిని అని నమాధానము రానలసియున్నది. అయినను శోత ఆవిధముగానే _గపాంచును అనగా “వచ్చితిని” అన్న పదము _వనయుక్రము కాకపోయినప్పటికిని భావమును స్ఫురింపజేయుచున్నది- ఇట్టి పదముల నధ్యాహృృ ఈము అలవియందుము. ఇట్లు _ననక్రవిషయమును (గహించుటకు పదము లధ్యా హృళతములు శావచ్చును. ఆట్లగుటచేత రచనకు వింకము వచ్చునే కొని తగ్గదు.

ఎవకృతోదాహరణ సునందు “కేచిత్‌” క_ర్చువాచకముగా ఉపయు కను. దీవికి “కొందళు” అని యర్హము, ఇది అనిర్హిష్షసర్వనామము; విశేషణము. దీనీకి వి'శ్రేష్యము చెప్పబడలేదు. సందర్భమునుబట్లి 'కపులు” అన్నది విశేష్యమని? అధ్యా హృాతనుని తలపపలయును. మొత్త[ుమీద _కియాపద మెచ్చటను లేదు; త త్తుల్య మైన విధేయవిశేషణమేని లేదు అందువల్ల “అశరీర మన్న దోషము కలుగవల యున్న, కాని; సందర్భమునుబట్టి “నమర్దులు' అన్న విధేయవి'శేషణమను స్ఫురించు చున్నది “కేచిత్‌ కవయో వస్తువి; నోవాచి సమర్ధాశి. ఇప్లే తక్కింనచోట్లనుం అప్పుడు ఉద్దిష్ష్టమెన అర్ధన వరిమిళత పదములలోనే బింకముగా అభివ్య క్రమగును. కొవుననే యీ వదక్షము సమ్మితత్వమున కుదాహరణమైనది.

[భావికత్వము]

7, భావతో వాళ్యవృ_ీి ర్యా భావికం తదుదాజ్యాతమ్‌.

యథా -

“పహ్యేహి వత్స ఏఘునందన పూర్ణ చంద

చుం బామి మూర్ధని చుం చ పరిన్వుజే త్వామ్‌

అగోప్య వా త్చాది దివానిశ ముద్వహోమి

వంచేఒధవా చంణ పుమ్క్మరకద్వయం తే ల!

అత వార్ష వశాదనాచి త్యేనావీ “నంబేఒధవా చరణపుమ్కరక్ష ద్వయ మిత్యాదినా ము_క్తత్వాద్‌ భావికచ్వమ్‌.

అర్ధము ? భావమువల్ల కలిగిన వా క సృ త్తి కి భావిక మనిపేరు. ఇది లక్షణము. వక్నాః రఘునందనా! పూర్ణచంటదాః రా రమ్ము. సీ శిరన్నున ముద్ద

శశీ సరీన్వతీ కంళిథరటేము 'పటుకొందును. చోలనేపు విన్ను కోగిలించుకొందును. హృదయమున నెక్కిరడు టి వ్‌ కొని అహర్నిశము మోయుదును. పోనీ! నీ చరణ కమల యుగళమునకు (మొక్కు దును. ఇది ఉదాహరణము. ఇచ్చట హర్షముపల్ల “నీ చరణకమల అమగళమునకు (మొక్కుదుని మున్నగు విదఒగా ననుట యనొచిత్యమే యెనను భావిక మను గుణమగును. వాఖ్య : హర్ష శోకాడులు భావనులు. ఇవి వాసనావ్యా ప్రి జన్య్‌ములు. హార్షాది భావబులచేత అలలవలె అనేక వాక్యము లుత్సన్నము లగును. వానికి అన్నోన్య సంబంధ ముండిన నుండవచ్చును లేకుండిన లేకురండవచ్చును. అయినను అవిరత సల్సివితను లగు నా వాక్యములనల్న తద్భాన నిర్భరత్వము _వన్ఫుటముగా గోచరమగును భావితమైన అంతఈకరణమునుండి వెలువడిన వాక్యసముదోయను కనుకనే భావిక మన్న పేరు ఈగియున్నది. వకృతోదాహరణమునందు హర్జాతి రేక నిర్మరవాత్సల్యను వర్ణింసబడినది- జనకుని తమ్ముడైన కుళధ్వజుడు “వత్సా!” మున్నగు విధముగా రామచందువి సంటో ధించి; అహ్వానించి తన అభిలాషను సష్మిక్తము చేసెను. పెద్దలు సిన్నలను మూర్కొ నుట, కౌగిలించుకొనుటు యొ క్తుకొనుట నహజవులే; కాళ్ళకు నమస్కరించుట అనహజము. పిన్నలు పెద్దలకు నమస్కర్‌ంస వలయుషు; సద్దలు పన్నలను దీవిరప వలయును. ఇది ధర్మము. ఇచ్చట పితృనముడై నరాజు యువకునైన-రామునకు నమన్కరింకు ననుట ధర్మవిరుద్ధబు. కావున అనౌచిత్యము. అయినప్పటికిని హర్ష నిర్భరమైన కుళధ్వజ హృదయమునుండి పొంగి నపొంగులే ఆ వాక్యములు కావునీ వాత్సల్యాతిశయమును; హర్షపారవళ్యములను సరిగణించుటడు యిచ్చట కర్ణ ప్యిము. కౌవుననే, యీ నద్యసు లావికమున కుదాహరజమైనది. - ఈ ల్లోకము భవభూత్‌ మహావీరచరితము నుండి (గహెంపబడీనదీ. [గతి] గతిర్నామ (కమో యః స్యా దివోరోహానరోకా రగా యఖా _

సహ్య గుణములు 110

“వరావంః కల్యాణం విశరతు సవో యస్య శశభ్భాత్‌

కోలాకోటీకాంతం (క్రమ ఎగలద భ్యుద్ధృతిభియా

మిథః సమూగ్ష్యర్భృద్భి శృతురుదధి కల్లోల పటలై.

రినామృస్ట్రం చంష్టాశిఖం మధిశేతే వసుమతి 9

అత పూర్వాన్లే స్వరస్యారోవో ము తృరా ఛోచావరోవోడ ౫,

అరము ; ఆరోహాసరోవా(కచుమునకు గతి యనిసేరు. ఇది లక్షణము.

థి

(కమునుగా తన అభ్యుదయమునుంకి జారు నన్న భయనఎచేత భూదేవి పరన్పరము నురచివేసికొను చకుస్సముద తరంగ నమూహములచేత న్పృళింపబడని చర్మద కళశొ్శాగమువలె ఆకర్షణీయమైన ఎవని దంష్ట్రాశిలరను నందు వరుండియున్నదో అ కరాసామూర్థి మీకు శత్యాణమును కలిగించును గాకః ఇది ఉదావారణగు.

ఇచ్చట బూర్వార్హమునందు న్వరముయొక్క ఆరోహమువల్ల, ఉత్తీరార్థము నందు అవరోహమొు నల్ల గతి యన్న శదబగుణ మన్నది

ఛి న!

వ్యాఖ్య ఏ; ఎఏఐ ఒటటబొలు ఉన్నళస్వరమనుల ని, ఇఈలు నిమ్న న్వరములని, అఆఉ ఊలు మధ్యస్థములని * (్రదీవరకు చెప్పుకొంటిమీ. దీర్దములు విశాలము లగుటచేత బొన్నత్యమునుగావి నిమ్నుత్వమునుగావి కలిగించుట కవియే సమర్థము లగును

విమ్నములతో గాన్ని మధ్యస్థమలతోగాని పాఠరంభమైన వాక్యము ఉన్నత స్వరములకో ముగిసిన అడి ఆరోహణ్యుకమను. ఉన్నతస్వరములకో మొదలయిన పొకోస్టిము మధ్యస్థములతోగావి, నిమ్నవిఎలతో గాని ముగియట అవరోహణ్యకదును.

మొదటిపాదమనందు. *పరాహ, కల్యాటి ద్మును రెండు పద॥.ఎలందును మధ్థస్తమె శట్ర0 కారమున్నది. 'ళ్దన్రో యన్యి ఆనుచోటి “వో” ఉన్నతన్వరము. ద్వితీయపాదమునందలి *కలాకోటీకాంత” మన్న సదమున ఆ ఓ) ఈ, ఆ అన్న న్వరములున్నవి. ఇచ్చటి “ఓి ఉన్నతస్వరము ' పొదింతమ నందలి ఊకారము మధ్యమ న్వరము- పద్యాంతను నందలి “తీ నిమ్నను. దుధ్యసవర్తపుతో మొదల

9 ణ౫

9 చ్లూడుడు : ఉదాహరణ లోకము 82 వ్యాఖ్య

118 వరస్వశీ కంళాళరణను యిన శ్లోకము ఉన్నతపర్ణముల నొంది ఆరోహణ్మ్యకమనును, మరల అచ్చటనుండి మధ్యమన్వరములను నిమ్నన్వరములను పొందుటచేత అవరోహణ _కమను ననున రించెను. పూర్వార్హమన నారోహణ నుండగా ఉఊ _శ్తరార్థమున అవరోహణ మున్నది. | *కొదార్యమందు వికటాత్షర బంధ ముండుట లక్షణము. అచ్చట నిమ్న మధకి ప్రోన్నత స్వరములు ఒకదానివెంట నొకటి వచ్చుటచేత ఏికటత్వము కలుగును" థి అచ్చట వదములగతి నర్తనము చేయుచున్నట్లుగా నుండును, గతీయందు స్వరములు (శమానుసార ముగా నుంచును అందునల్త నే ఆరోహణముగాని అవరోహణముగాని స్పష్టముగా నిర్పిష్టడుగును. _ప్రకృళోదాహరణమున ఆరోహణ్ముకమ మధ్యమున ఆకౌర మును (కలా)? అవరోహణ్యకమ మధ్యమున వ కారమును (ఆఅరిశేతే) వచ్చినవి. అట్లు రాకుండిన బాగుండెడిది అయినను సాధాన్య[మునుబట్టియే. వివక్ష యుండంఘ గమక; ఇతరస్వరనుల ఆరోహణావరోహణ గతుఖనుఐట్టి _సకృతపద్యముతు “గత్రికి లత్ష్యుముగా స్వీకరించుట జరిగినది. (రత) 76, ఉప్యకమన్య నిర్వాహో రీతి రళ్యభిధీయ తే. యఖా “గాన్హా నానీ గః శతా న పయసా నార్తానీ న మూయితా న శ్వామైః ఫణెనోఒనీ న త్వదనుగా నాయానీతా శ్వాపీ న స్వం వేశ్శంపతిగ చృతో రితి మువాఃశ్రీ, కార్తి శః సస్కవాం సా (6పళ్ళ్నో త్తరయుగతపం _కి రుభ దూర త్యాయ తా పాతువః96 కత య్‌క్వే- పానంతరం నజఖోవిని వేశాత్‌ (కమాభేదో రీతిః, అర్ధము : ఉప్నకమించిన విధానమును విర్వహంచుటకే రీతియని. పేరు ఇది లక్షణను. “కొండరాతిచేత గాయసడలేదు కదా” "లేదు. “జలనుచేత ఆ రిని

• గూడును : ఉదాహరణ ల్లోకము 82

వొహ్యు గుణములు 110 పొందలేదు కదా? "లేదు. “పోను బునలచేత కమీలిపోలేదు కజా? 'లేదు” _ అనెడి న్వమందిరమునకు వెళ్లుచు మాటిమాటికి సాభిలాషముగా మాటలాడు కొనెడొ లత్మీ నారాయణుల విస్తారమైన (వళ్ళోత్తర యుగ్మపం క్రి మిన్ములను కాపొడునుగాక। ఇది ఉదాహరణము.

వ్యాఖ్య : మొదలుపెట్టిన పదసన్నివేళముతోనే సందర్భమును నిర్వహించు టకు రీతి యని'పేరు.

(వకృతోదాహరణమునందు. లక్ష్మీనారాయణుల సంధాషణ్యకమము పవర్షిత మైనది పాలసమ్ముదమునుండి యుదృవించిన లక్ష్మీని తీసికొవిఫోపుచు నారాయణుడు కుశల్యసళ్నలు వేయుట మొదలు 'పెట్టెను. మందర సర్వతమువల్శ గాయవడెనేమో యవి? జలసుచేత ఉక్కిరిబిక్కిరి యాయెనేమో యని; వాసుకి పూత్యారములచేత కమలెనేమోయని, చెలికత్తెలకు బొధకళిగెనేమో యని తెలిసికొనదలచెను. ఆమెచేత నమాధానణు చెప్పించి దానిని పఏినుట యాతని యఖిలాషము, అన్నింటికి నామె *ని యని యొక్కపే నమాధానము ఇది నూత్నవధూవరుల చి త్తనృత్తిని చక్కగా నిరూపించుచున్నది. ఈ విధముగా _పశ్నయు, సమాధానముగా “ని కారమును (పయోగించుటయు మొదటిరెంటు పాదసులందు మ్యాతమే గలదు; అనగా రీతిగుణము పూర్వార్థమునందు మ్యాతమే కలడవి యర్థము. అతిమా్యతనుగా రీతిని విర్వహించుట మొగము మొత్తినట్రయి విసుగు కలిగించును. ప్రకృత లక్ష్యముచేత తగుమా_తము గానే రీతి నిర్వహణవు జరుగపలయు నన్న విషయ ఎ కూడ భంగ్యంతరముగా టోధింపబడుచున్నది-

[ఉ క్తి] విశిష్టా భణితిర్యా స్యా దుక్రీం తాం కనమో ఏదు. యథా = “కుశలం తస్యా జీవతి కుశలం పృచ్భ్చామి జీవతీత్యుక్రమ్‌ ఫునంవీ తజీవ కథయని మృతాంను కధయామి యరా శ్వనతి. ర

శల వరవ్వతీ కంశవాటరజ్లము

అ్మ్నషకుశలం తస్యా ఇతి స్పళ్హ్రే. కుశల మకుశలం. వేతి వ క్లవ్యే ెళాలయం జీవలీత్యామ్య_శ్రీభంగ్యా జీవిత మాత కేమళా *పితిపొదన (పకారి స కాస్యే సబ్బగుణేషూ క్రీ సంజ్ఞాం అభ తే,

ఆరము విశిషమయిన వచోభంగికి ఉ కి యని'పేరు. ఇది లక్షణ? “ఆమె

థి బి ్‌

పశలమేనా?' “జీవించియున్నది.” “కుళశలకు నదుగుచున్నాను?. “జీవించి యున్నదని చెప్పితిని * “మరల అదేమాటను చెప్పుడదునా? “ఊసిరాడుచుండగా చచ్చిపోయినీదని బెప్పుదునా* ఇడి ఉడాహరణన్ను.

ఇచ్చట *ఆ-.. కుశలమేన్గా యనియనుగగా కుకలమనియో, అకుశలమనియో చెప్పపలసియండగా “జీవించియన్నది' మొద3 నవచోభంగి చేత జీవితమా_తశేషత్వము 'పతిపాదింపబప చున్నది ఇది కౌవ్యిమినందలి శబ్దగుణములలో ఉి యన్న సంజ్ఞను పొందును.

వ్యాఖ్య : పారార్వణముగా. (పళ్ననుబట్టియే సమాధానము (ప్రవ ర్తించువు. అట్టుగౌక భిన్నసుగా ప్రవ _శ్రించుటకుబట్టి సమాధానము విష సాపేశ నుని +గహింపవిచ్చును.

వకృత లక్ష్యమునందు “కుశలమేనా యన్న పళ్న యున్నది. శీవికి కళ లమే యని కౌ “ఏమి కశలములే' యని కావి యిశ్లేదో సమాధానము చెప్పుట సాధారణ విషయలు ఇట్లుకాక ఆ పఠతమునే పూర్తిగా విడిచిపెట్టి “జీనతి” యని యనుటచేత వక్త యుద్దేశించిన విశిష్ణత యేదో యున్నట్లు స్ఫురించుచున్నడి. ఆ విశష్ణతను వ్యక్తము చేయుట సూటిగా కాక భంగ్యంతరముగా జరుగుచున్నది. “జీవతి” యని యనుటవిల్ల “జీవించియే యున్నది, కొని జీవకళ యేమాతమును లేదు. మృతపాయతై యన్నది" అనియే భావసు. ఇట్లు విశిష్టమైన భణితి న్నాళ యంచుటచేతనే పకృత పద్యము 4 _కీ యన్న శద్దిగుణమున కుదాహరణమైనది.

[పాథి)] - ఉ శే పొఢః పరీపొకః (పోచ్యతే _పొకి సంజ్ఞయా. యకవా __

14] జొహ్యు గుణములు [21

ళ ర

అభ్యుద్ధ ఖలౌ వనుమతీ దలితం రిపూరః

కీ స్ప్వృకమం కబలితా బలిరాజ లనిన్రః

అతె )క జన్ముని కృతం యదజేన యానా

జన్న(తయే తదకరోత్పురువః పురాణః 908

అత (పకృతిస్థ వోమల కఠొ-ేభ్యో నాగరోపనాగర (గామ్యే భ్యోవా ప టేభ్యోఒభ్యుద్ధ తాదీనాం (గామ్యాదీనా ముభయీసాంవా పడానౌా మావాపోద్వాపాభ్యాం సన్ని వేశ ఇారు ల్వేన యోఒయ మా భ్యాసికో నాలిశేంశాళో మృద్వీకాపాక ఇత్యాది ర్వాక్యపరిపాకు సాంపౌథి రిత్యుచ్య తే. తథ్యాచెతచ్వాక్యం నాలికేంపొక ఇత్యుచ్య తే. వవం సబాకార పొక మృద్వీశాపాశే అప్యుదాహాంణీయీ ఇతి,

అరము : ఉకక్తి యొక్క (పొఢమెన పరీసాకమునే (పౌఢియని యందురు,

అ య్‌

ఇది లక్షణము. వసుమతి ఉద్ధరింపదిడినదిః శ(కువక్షము పగుల గొట్లబడినది? వదవేగ్యకమమున బలిరాజ్యలక్ష్మీ కబ(౦పబిడినది. పురాణపురుషుడు మూడు జన్మలలో చేసిన యీ సనులు యువకుడైన వీనిచేత ఒక్క జన్మలో చేయబడినవి. ఇది ఉదా హరణము.

ఇచ్చట (పకృతిస్త కోమల కఠోరములపల్సను; నాగరోవనాగర _గామ్య[మిల వల్ల ను అభ్యుద్భృతాది పదములయొక్కయు (గామ్యాది సదనులయొక్కయు రెండింటియొక్కయు. ఆవాహనోద్వాసనములవల్ల ను సన్నివేశ మనోహరత్వమ్మ చేశ ఆభ్యాసికమైన నారికేళపాకము మృద్వీకాపాకము మొదలయిన వాక్యపరి పాఠము కలుగుమ. దావిని (ప్రొఢి యని యందురు. అక్ష యీ వాక్యము నారిశ్రేళ పాకమున నున్న దనవడును. ఇస్లే సహకార మృద్వీకా పాకములందు నుదాహరింస దగును.

వ్యాఖ్య : వరివక్వతయే వరిపాకము. ళబ్దరచనా వరిపక్వ్యతనే (పొఢి యని యందురు. 'యత్సదావి త్యజ నేన పరివృత్తి నహిస్తుతామ్‌, తం శబ నాయ విష్ట్ణాతాః ళబ్దిపాకం (వచక్షతే* అని ఆలంకారికో కి. వరివృత్తి సిహిమ్టుతను త్యజించిన పదములను గలిగియుండిన రచన శబ్ధపాకమని శబ్దన్యాయ నిష్ణాతులు

1౫ సకన్వతీ కంళాభరణము చెప్పుదురు. ఇది యర్థము. ఒక వాక్యమునం దుషయు క్రమైన శే వదమును గాని తొలగించి పర్యాయపదమును నిలుపుటకు వీలు కాకుండ నుండుటయే పరివృత్త్య సపాస్తుత _పతివదమును సార్టకనుగ స్యకదుదముగ నుపయోగించినపుడే యిట్లు పరి వృత్తికి వీలు కాకుండ నుండును ఇది అభ్యాసవళమున చేటారెడి విద్య “పొనః పృన్యేన వృత్తి రభ్యాపః? మాటీమాటికి (పవ్నర్తించుటయే అభ్యాసను. కవిత్వరచన యం దఖిలాసష కలిగిన వ్యక్తి తద్వేత్తల కడ తగిన యుపదేశము నొంది? దాని కనుగుణనంగా రచన నలవాటు చేసికొనును ఇట్లు చేయుటవేత రచనాపాకిము సిద్ధించును. కేవలము పరివ్ఫిత్తికీ వీలు కౌకపోవుటచేతనే పాఠము సిద్దించినట్లు కాదు. రచనయందు చారుత్వముకూడ సిద్ధింపవలయును అప్పుడే దానిని పాకను అవి యందురు.

భోజదేవువి యభ్మిసాయమున నారిశేళపొకము), నహకారపాకము మృద్వీకొ పాకము .__ అవి పొక్రములు మూడు విధములు బయట కరినతరముగా మండి అంతరంగను ఆన్వదనీయమై యుండునది నారికేళపాకము బయట మృదువై యుండి అంతరంగము కతినమైయుండునది సహకారసాఠమి. సహకార మనగా మామిడి వంగు, ఐబయటమను లోవలను సర్వమృదువై ఆస్వదసీయవై యుండునది మృద్వీకా పాఠము. మృద్విక మసగా (ద్రాక్షపండు.

కవి పె పొకన.లకు అనుకూలముగా (పకృతిస్థముగైన నర్ణములను గాని కోమలవర్డ ములను గొని; కఠోరపిర్షములను గాని (పయోగించును అశ్లే గ్రామ్య పదములను గాని, నాగిరవదములను గాని, ఉపనాగరపదములను గాని అశయించును. ఇదంఠఈయు అభ్యాసవశముననే జరుగుటవేర స్వాభావికమై మనోపూరమై యుండుషుం

(వకృళోదాహరణమునందు నారికేళసాకము కలదు. వెలుపల గట్టిగా మండి లోపలి ముత్తగా నుండుట దీని రక్షణము. అభ్యుద్ధృ్యతా కీవ్నకమం, లక్ష్మీః అతైక జన్మని, జన్మ_తయే, తదకరోత్పురుషః. అను పదములందలి సంయు కవరములు- “ఈం రిపూరః, షం పురాణఃణి అనుచోటి సన్నికర్ష కరినతర వర్ణములకు ఆలంబ మైనది *వసువతీ, కబలితా? సిన్నగునవి మృదువర్ణఘటితములే. అయినను కఠ8వ వర్ణముల పాచుర్యనునుబట్టీ యిది నారికేశపాక మగుచున్నది. ఇట్లు ఒక పాక్షము పౌథనుా సంతరింసదిషటవల్ల శే 'ప్రికృతళైోం ను హౌఢికిలత్ష్య మైనది.

అభ్యంశర గుణనులు శ

• ఇప్తే ఫజాకారపాకము న్యాశయించుకొనియు. _దాష్షపాకము స్నాళయించు కొనవియు _పొధి యుండును ఇది శ ద్రిగుణము. ఆభ్య౦ంతరగుణములు ఉకో శబ్దగుణా వాశ్యే చతుర్వింశతి రిత్యమిా ధె న్‌ ప 78 అరై శానేవ వాక్యార్థి గుణ ల్వేన పచకుహే. ఆరము : వాక్యమునందు శబ్ద్బగుణములు ఇరువది నాలుగు ఇంతపరకు (వా జెస్పబడినవి ఇప్పుడు వావినే (శ్లేషటు: (నసాద?ఖు నమత "మున్నగు నిరువడి నాలుగింటిని) వాక్యారగుణములుగా చెప్పుదును. అ లి. (న్లేషము ] తేపాం శ్లేమ ఇతి (పోళక్టః సంవిధానే సుసూ(ర ఆతా. యథా - “బృడైాపకాసనసంస్తితె (వయ మే పళ్చా దుపేత్యాదరా 'బేకన్యా నయశే నిమోల్య ఏహిత(కీడానుబంధ చృఆః ఈవ.ద్వ(కికంధర! సపులకః పేమోల్ల నన్గాససా మంగర్హాస లసత్కపోలఫలకాం ధూర్లోఒపరాం చుంబతి. 99 అతై. కాసనసంస్థిశ యోః వియతమగశొకూ ర్విలానినా పేళ్చకా నయనమిలన శేలికర్ణిణా వంచితా అన్యా తు వదనచుంబనేన ౦జి తేతి వేయం సంవిఛానేన సుసూూత కేభో నామ వాక్యార్భగుణః అరము : సంవిధానమునందలి సుసూతతను శేష మవి యందురు ఇది థి ణా లక్షణను- నాయికతోపాటుగా తన _పియతమ ఏకాననమునం దుండగా చూచి, ధూర్తుడు వెనుకగావచ్చి ఎంతోయాదర సుతో కేశీచ్భలముతో ఒకామి(నాయిక యొక్క) రెండు కనులను మూసి, కొంచెసు వంచిన ఎడగలవాడ్డై వులకరింవృగలవాడ్డై

12 చరన్వతీ కంఠాభరణము (సేమోల్లానమాననయు మెరయుచున్న కపోలపులకనులు గలదియు నగు రెండవ యామె[(పియతమును చుంచించుచున్నాడు, ఇది ఉదాహరణము.

ఇచ్చట ఒకే యాననసునందున్న యిరుపురు పియతమలలో విలాసవంతుని చేఠ దాగుడుమూతలొట నెపసనుతో ఒకతె వంచింపబడినదిః; మరియొకతె వదనచుంబ నముచేత రంజింపబడినది అదియే నంవిధానమున సుస్కూతత, శ్లేష మను వ్యాక్యార్థగుణము.

వ్యాఖ్య : అర్ధగుణనులు ఇరువది నాలుగింటిలోను మొదటిది శ్తేషము. "పేరు శబ్దగుణమైన శ్లేషముతో సమానమే యైనను లక్షణసునందు ఖేద మున్నదన్న నంగతివి గమనించుట యవసరము.

నంవిధాన మనగా కౌర్యనిర్వాహణవిధాన మవి భావము: సుస్తూతత యనగా సుకర మైన యుపాయ మని యర్ధసు. కార్యనిర్వాహణ విధానమునందు నుకరమైన యపాయన పర్టీత మైనయెడల అడియే శేషము.

(వకృతోదాహరణమున ధూ ర్తనాయకు డొకడు నహాసనస్థితలై న యిరువురు నాయికలలో ఒకతెను వినోదింపదేయట కన్నట్లు కనులు మూవెను. అనంతర స్యవవార మామెకు తెలియకుండుట'కే నేత్రమీలనము జరిగినది. విజమున కౌనె మోసగింపబడినది రెండనయామె అళనికి (పియతను ఆమె కీ మోన మవగత మైనది. అందుచేతనే (పేమోల్త్ల సన్మానన మైనది; లోలోపలనే నవ్వు నాపుకొనుట చేత కపోలములలోవికి మెరపును తెచ్చుకొన్నది. ఆమెను కొంచెముగా మెడనంచి ముద్దు పెట్టుకొనెను. తాను పూల్ణిగా కదలినను; వంగినను వంచన బయట పడి పోవును. అట్లు కాకుండుటే యాషద్‌ వ్యకితకంథరు డగుట. (వియఠతమకో కాను రంజనము నొందుటకు నుకరమైన యుపాయము నవలంవిం మట యున్నది. కావుననే (వకృళళ్లోకము వాక్యార్థగుణమైన 'శ్లేషమున కుధాహరణ మైనది.

ఈ క్లోకను అమరుకమునుండి (గహింవబడినది.

[ప్రసాదము] 7౧9, యత్త్య పాళట్య మ్భ స్య (పసాదః సోజభిధీయ తే. యఖా _

అభ్యంతర గుణములు 1౯ “అయ ముదయతి మదొభంజనః పద్శినీనా ముదయగిరి వనాలీ బాల మంచాం పువ్నమ్‌ విరవావనిధుర వోకఠద్వంద్వ బంభు ర్విభిన్ష న్‌ కువీగ క్షవీకపోల (ఫోడత్యాను స్తమాంనీి 100 అత పద్మినీవికాసకంణీ ఉదయనెలాచతంణే కభోకనోకవాుగ్తే తమోవిచాంణీ :వానుకోఒవి సూర్యలపుణోఒర్థః (పకట మాప లక్యతే. అర్ధము : అర్జముయొక్కం స్పస్ట్ట్రపకటత్వమునే _వసాద మని యందురు. శా థి ఇది లక్షణము. పద్మినులకు న్ముదాభంజనుడును, ఉదయగిరివనములకు బాల మందారపుస్సమును; విరహముచేత విడిపోయిన చృకవాకదంసతులకు బంధువును, కోపించిన కపికటోలమువోర ఎట్జినివాడు నైన యీతడు చీకట్లను బేదించుచు ఉద ౧ఐంచుచున్నాడు. ఇది ఉదాహరణము. ఇచ్చట పడ్మినులకు వికొనసు కలిగించుటయందు? ఉదయతైలముపైకి దీగుటయందు; చృకవాకషుల శోకమును తొలగించుటయందు; చీకటులను చీల్చుట యందు _.. చెన్పబడక పోయినను - సూర్యలక్షణైన యర్థమే నృష్టముగా బయట వడుదున్నది. వ్యాఖ్య : చెప్పబడిన విషయమునుబట్టీ చెప్పబడని విపక్షీతార్థపి స్పష్ట ముగా మృరించినయెడల, దానిని _పసాద మన్న వాక్యార్థగుణనుగా పరిగణీంతురు. , (వకృతోదాహరణమునందు సూర్యశబముకొని, తత్సర్యాయశదిముకాని ల శళద్ది ఎర్యాయశద్ది (వయు_క్రము కాలేదు. అయినస్పటికిని 'అయ * ఎదయతి” అనుదానికి “సూర్యు ఉద యతి” అవియే భ్రానము పద్మినీస్నుదాభంజనత్వము పద్మినీవికసనయినే (పకో టించును. ఉదయగిరి ననాలీ బాలమందారపుస్పత్వము ఉదయపవర్వతావతరణమునే (వకటించును. విరహవిధురకోకద్వంద్వబంధుత్వు కోకళోకహరణ:ఎనే (పక టించును. కుపితకపికపోల (కోడత్నాఘుత్వము ఉదయత్పూర్య కషాయవర్ణనునే వక టీంచును. ఉక్రసామ్మగిచేత అమ క్తసొమ్మగివైతము. (పకటిత మగుచుండుటనల్ల నే (వ్రకృళ క్లోకము (ససాదమున తదాహరణ మైనషి.

వ నరన్వతీ కంఠాథత ణము (నమత]

అవై మమ్యుం (కువ కోఠ నమత్వో మింతి శే తమ్‌

యథా.

ఆటో 'ఊనఖపాటలం కురవకం శ్యామం ద్వ రార్భాగ ఈక

ర్చాలాకోక ముపోఢ రాగసుభగం ఛీదోన్ముఖం తిస్టతి

ఈమనృద్ధరజుకణ్యాగకవీజా వూలే నవా మంజకీ

సంచ స 1.

ముగ్ధత్వస్యచ యావనస్యచ సఖే మధ్యేమన్గు(శ్రీ౫స్థి తా త్త0

అ్నత మధ్య శిరా మౌగ్ధ్య త్యాగ యాననారంంభకృ తానాం విశేమశానా మవై మవమ్య్యాత్‌ సమతా,

అర్ధము : _కమవంతము 3 నవానికి వై షమ్యము కలుగకుండునట్లు చెవ్వు

థి ర్న |

టయే సమత్వము. ఇది లక్షణము కురవకము స్రీనఖమువవ ఎట్లనైన మొన కలిగి గెండు వ్రైప్పలను క్యామలముగా నున్నది. బాలాళోకము రాగమును పొందినదై సుభ గమై వికసించుటకు సిద్ధముగా నున్నది. మామిడిచెట్టుమీది (కొత్త పూగు_త్రి ఈనదృద్దమ్ను. న పరాగకణదులచేత అంచున కపిశనర్ణ్‌ మును దాల్చియున్నది. నథాః పసంత/్రీ బాల్యయౌవనముల నడుమ నున్నది. ఇది ఉదాహరణము,.

ఇచ్చట వనంతశ్రీయొక్కం ముగ్గత్వత్యాగము యౌవన్మపారంభము అను దళలను తెల్బ ఎశేషణములకు విషమత్వ:. లేకుండ చెప్పుటచేత నవత్వదు.

వ్యాఖ్య = సనుత్వము కౌవిది వఏిషమత్వను. విషమత్వను లేకుండ చెప్పుట యనగా నమత్వ:.తో చెప్పుట యనియే భావము. తొలుళ (గహించిన _కమనూవకు ఖ్నోమ కాకుండునట్లు నిర్వహణ సాగుటయే సమకాగుణ లక్షణము.

వవంతళోల న్రీగా రూపితమైనది. ఆమ ముగ్ధావస్థను దాటుచు యౌపినావస్థలా అడుగు పెట్టటోపుచునున్నది. ఇట్టియెడల ఉభయసామాన్యలక్షణములు చ్చిత్రికనఎలు కావలయును వనంశళోథ తనకు శాన వ్యక్తము కాడు; వసంతకాలమునందతి

ల ళయించుకొని నక (

పువ్వుల న్నాళయించుకొ శి_క్తమగును. కావున బాల్యయౌ్‌ సనమధ్యన్థమైన

అళ్యంకర గుణముల 12 వనంతతశ్రేని వక్టించుట యనగా కత్కాలమునందలి మమమనులయొక్క బాల్య యౌవన మధ్యస్థమయిన స్థితిని చెప్పుట యనియే యర్థము. వుస్పజొతికి ముకుళస్తితి బాల్యము; వికొనస్టితి యౌపనము. ఈ రెండింటికి మధ్యస్థమైన దళ వికననోన్ము ఖత్వము. కురపకసు, అళోక..ఎ) చూతమంజరి - వసంతమున వికానము నొందునవి, వీని వికసనోన్ముఖత్వమునే _వకృతళ్లోకము వర్ణించుచున్నది అందువల్ల నే ఇాల్య యౌననమధ్యస్థ యైన వసంతత్రీకి అనురూసముగా కురవకాదులు కూడ వర్ణితస్యు నమత్వసమర్థ్ధకము వైనవి. కావుననే _వకృతోదాహరణము నమశాగుణసంపన్న మైవది.

ఈ శ్లోకము కాళిదాసుని వ్యిక్రమోర్వశీయము వందలిది.

(మాధుర్యము)

86. మాధుర్య ముక్త మాచానర్యై! వభోధాదా వప్యత్క్నీవతా,. యథా “భూభీజీ సవాసోద్దలేఒవీ వదనం నీకం పరాం న్యమతా మిీషనా్గాం '(పతిభేదకారి వొనీతం నో కం వవో నిమురమ్‌ అంత ర్చామృజడీకృతం (పభుతయా చతు ర్న విస్సారితం వోషశ్చథంపకటీకృతో దయితళయా ము రక్చనో ప్యశయః॥ి 102 అంత వాసవదత్తా లక్షణస్యార్థ స్య వో చీవిక్యూఒయం వినయా వలంబజేన ఫోపచివ్నూనివ్నావ _ననాాధుర్యమ్‌. ఆర్ధము : (కోధాది త్మీవభావము కలిగినప్పుడు _వెైతము త్మీవతను (వదర్శింపకుండుటయే మాధుర్యము. ఇది లక్షణము. ఆకస్మికముగా బొమలు ముడి వడినప్పటికిని ముఖను మిక్కిలి వినయమును తెచ్చుకొన్నది; నాసట్ల మర్మచ్చేదక మైన నవ్వు కొంచెముగా నవ్వినను విష్టరమైన నాక్కును పలుకలేదు. లోలోపల కన్నీటితో జడీకృతమైన లోచనము అధికారముచేత విస్ఫారితము కాలేదు. (ప్రియ రాలిచేత కోసదు ఉపకటీకృత మయినది; అయినను వినయము విడువదిడలేదు. ఇడ ఉదాహరణను.

120 నరవన్వతీ కంఠాభరణము

ఇచ్చట వాసవదత్తాలక్షణ మైన అర్జమునకు, కోవమునందును వినయము నవలంచించుటచేక కోపచిహ్నవిహ్నవము జరిగినది. ఇదియే మాధుర్యము.

వ్యాఖ్య : శృంగార ఘట్టమునందు గో_కస్థలనాదికారణముచేత నాయకుని యెడల నాయిక కోసము నొందవచ్చును వెనువెంటనే కొందరు నాయికలు బావోట ముగా కోవమునే (సదర్శింశురు కొందరు నాయికలు కోపమును కవనిపింపవీయక, వినయగునే _పదర్శింశురు. ఇట్లియెడల దాచుకొనబడినకోవము? _పదర్శింపబడుచున్న ఏనయము -- ఈ రెండు భావనుల మ్మిశణము మధురనుగా నుండును. కావుననే? యీ గుణమును మాధుర్యము అని యందురు.

వకృతపద్యమునందు. నాయిక _ (భూలేదనును, భేదకారిహసితమును, అంతర్చాస్సజడీకృతమైన లోచనమును గోపననము గావించుకొన్నది. ఇవన్నియు కోపచిహ్నములే. వీవివి విహ్నవించి న్నమతను తెచ్చుకొనుట కతినో క్రిని పలుక కుండుట, కనులు పెద్దవి చేయకుండుట అను లక్షణములను (పదర్శించినది* ఇవన్నియు వినయచిహస్నములే- ఇట్లు రెండు రకములయిన ఖావములును మ్మిశణము చెందుటచేతనే యిడి మాధుర్యమున కుదాహరణ మెనది.

ఈ ల్లోకము శ్రీహర్లుని రత్నావళి యందలిది

[సౌకుమార్యము]

అనిష్టుత్వం య, త్చౌవాః సౌకుమార్యం తదుచ్య తే.

యఫథా __

కస్య శ టి ర

ద్యః పురీపరిస శేఒవీ శిరీమమృద్వీ

నీతా జవా 6 త్తీిచతురాణి పాని గత్వా

గ _న్తవ్య మృన్తీ కీయ దిత్యసకృద్చు వాలా

రామా,శుణః కృతవతీ (పథమావతాంమి 108

అగ నీతాయాః పుకీపరిసళే2పీ కీయన _న్తీ క న్తవ్య మితి వచనం శుణ్వతో శామస్య శిరీమమ్భృుదు పవంగావలోకజీ నాషభుశో2.నళొరః

17 ఆల్యంళళ గకణములు 4 ఆరము : అనిష్టురత్వమునే పొకుమార్య మని యందుకు. ఇది లక్షణము= రీషపుష్పము యొక్క మృదుత్వమునంటి మృదుత్వము గల సీత వేగముగా మూడు నాలుగడుగులు నడచి వట్టణసరిసరమునందే? అప్పుడే? వెళ్లవలసిన దూర మింకేంత మున్నదని మాటిమౌటి కదుగుభున్నదై రామా,శు _వథమావతారము చేసిన దైనది. పది ఉదాహరణను. ఇచ్చట నగరపరినరమునందే గంతస్య నంత యున్నదన్న సీఠావచనము విన్న రామునకు శిరీషమృదువుై న ఆము యవయవవులను గాంచుటచేత కన్నీళ్లు పొడమినవి అదియే సౌకుమార్యను కరగించు సవ్నివేశను నందు మనసు కరగుటయే సౌకుమార్యము. (వకృతోదాహారణగఎనందు సీలాసొాకుమార్యమును; తద్దర్శనమున రామువి చిత్త్యదుతిరూప మయిన అ్యశూదయమును వర్షితము లైనవి, అడవుల కవి వట్టు పట్టి వెంటవచ్చినడి సీత. ఇంకను నగరమును ప్పూర్తిగా వీడుబయే జరుగలేదు. అప్పుడే ఆమె బడలిపోయినది మూడు నాలుగడుగుల కొకసారి *యించెంత చూర మున్నది?” అవి అడుగుచున్నది ఈ సన్నివేశముచేత రాముని సుకుమారహృీద యము ద్రవించినది; కన్నులలో అశువులు పొటమరించినవి. ఇది రాముని హృదయసొకుమార్యమును వెల్లడించుచున్నది. కావుననే? యీ ళ్లోకము పొకుమా ర్యమున కుదాహరణ మైనది- ఈ శ్లోకము రాజశేఖరుని బాలరామాయణమునుండి _గహింపబిడినది. [అర్థ్హవ్యత్తి] 81. అర్బవ్య కః స్వరాపస్య సామోత్కథన ముచ్య శే. యథా * “పృషైేము శంఖశకల చ విషు చృదానాం ేఖాభి రంకిత మల క్షక లోహీ తాఖిః నోరోచనావారిత బ్యభుబహి?ఃపలాశి మూమోదతే కుమువ మంభన సల్వలస్య. [04

గ్‌! సరన్వతీ కంళాభరణము అత కుముదస్వకూపస్య సామోదివ (వతీయమాన ల్వేన యశ్‌ ఎప్రహాపాభిధాన మసా వర్థివ్య క్షీ.

అరము * న్వరూపముయొక్కం సాకిత్మంథనము అర్థవ్య _క్రి యనబడును. ॥ది లక్షణము. రేకులయొక్క- సృష్టభాగ లందు శంఖశకలచ్చవులు గలిగి, ) తుకవ3 ఎఅనె న రేఖలతో అంకితమై? గోరోచన వర్ణదును, ఆకువచ్చరంగును; అవనీ కకీలా మ్‌ ఖూడిద రంగును కల రక్షకన్నతవులు కలిగిన కలువ కుంటనీటియందు వసనల నీనుచున్నది-

ఇచ్చట కుముదస్వరూపవి. ప్రత్యక్షముగా నున్నట్లు _పతీయమాన మగుట చేత స్పష్టరూపాలిధానను. జరుగుచున్నది ఇదియే అర్హవ్యిక్తి

బి ఇ అవని

వ్యాఖ్య - న్వరూప మని యనగా స్వీయమైన రూప మని యర్ధము- ఐహిరంగగుగా కనిపించు. రూవకము గాక కవి పతిలై కగమ్యమై చమత్కారమైన ఠూనమే. యిచ్చట తఉద్దిష్ట. కవి తన (పతిభచేత సాక్షైత్కరించుకొనిన వస్తు న్వరూవమును పారకునికి _పత్యక్షీకరించ జేయగలిగినప్పుడు అర్ధవ్య క్తి యన్న గుణ మగును.

(వకృళోదాహరణమునందు వికసింపనున్న కలువయొక్క స్వరూపము వర్షితమైనది. అర్ధవికసిత పతములు ఎట్టిని రేఖలను గలిగి యున్నవి. వాని నందు లిలోనుండి శంఖశకలములవచె తెల్ల నికొంతి గల రేకులు గానవచ్చుచున్నవి. విచ్చు కానిన రత్షకపతములు గోరోచనాదివర్ణములలో నున్నవి. లిన్నవర్లత్వమునకు

ణ పర్షాతసాదులు కారణవం కానచ్చును ఈ స్టితిలోవైతసు; అనగా అర్జవికసితస్పితిలో రా థి పైక మమిఎదరదరు వాసనలు చిమ్ముచున్నది. ఇట్లు పూదరిరూపమును (సళత్యశ్ష్రము గావించిగట్లు వర్తించు ఒచేత నే, యిది అరవ్య కికి ఉదాహరణ మెనది.

ఈ లక్ష్యము వామనుని కావ్యాలంకార సూతవృత్తినుండి (గపింపబడినది+

[(కా0తి) కానన్తి ర్లీప్త రసత్వం స్యాత్‌ యథా =

అభ్యంతర గుణములు య! “మా గర్వ మువ్వవా కపోలతలే చకా స్తీ కాంత స్వవా_స్త లిఖ౪తా మమ మంజరీతి అన్యావి కింన సజ భావన మో దృళానాం వైరీ న చేద్భవతి వేపథు ర్వన్నరాయః. 103 అత నాయికాయాః సప త్న్చ్యామిార్చ్యానుబంభేన ఓపతిపొదిత్‌ స్య (నీయతమానురాగలనవ ణస్య శృంగార స్య దీ ప్పరసత్వం కాన్ని, ఆర్లము : దీవ్రరనత్వము కాంతి యగును, ఇది లక్షణను. సఖీ! నా థి కాట కటోలళలమునందే కొంతుడు స్వయముగా రచించిన మంజరి ప్రకొశించు. చున్నదని గర్వ వెనిందకుము. కంపము అంతరాయమై శ్యతుపుకాక యున్నయెడల ఇతర శ్రీ మాతము ఇటువంటి వానికి ప్మాతము కాకుండునా? ఇది ఉదాహరణము. ఇక్క.డ సవతి యందలి యూర్ష్యచేత నాయికచేత (వతిపాదింపబడిన (వియత మౌనురాగ లక్షణమైన శృంగారముయొక్క ద్నీపరసత్వమే కాంతి. వ్యాఖ్య : “విభావానుభావ సంచారి సంయోగ్నాదన నిస్ప _థిః అని భరకుని రన స్యూతమనము, విభావానుభావ సంచారి భావముల నంయోగముచేత రవము నిన్సన్నమగును. త శ్రద్భానముల సంయోగముచేత వాసనా రూవమైన స్తాయి రన త్వము నొందును. రనము ద్వీషమగుటయేః పరమోత్కర్లను, పొందుటమే దీవ వ్‌ త షష 1 కా రనత్వము. ఒక స్త్రీ తన (సియుడు తన కపోలమునందు చేసిన మంజరీ రచనముచేత గర్వించి యున్నది. ఆ భాగ్యము తన సవకులలో నెవ్వరికిని దక్కక; కనక మ్మాకఠమే దక్కుట ఆ గర్వనునకు కారణము. ఆనె సవతి ఆ గర్వమును నిలన సీయ లేదు తీరికగా కూర్చుండి నీకు మకరికాష్యతరచన చేసినను నాయకుడు శృంగారభావాపన్నుడు కాలేదు ఇతరస్త్రీలకును ఆతము మకరికాష్థతరచన చేయుటకు సిద్ధపడును. కాని సాత్త్వికభావమైన వేసథు వుదయించుటచేత, ఆ రచనను చేయలేక పోవును. కొపున భర్తమనస్సునందు సా త్ర్వికభావము నుదయింపజేయగలవారు గర్వ ఫడవలయున్ను గాని నీవు గర్యపడరాదు - అవి (పకృళళ్లోక శాళ్ళర్యము.

141 సరన్వతీ కంఠాభరణము ఇచ్చట శృంగారమునకు సాత్త్విక భావ వర్షనమచేత దీప్తి కలుగుటచేత డీ వరసత్వమున్నది ఇదియే కొంతి. కౌపుననే యీ శ్లోకమూశాంతీయన్న వాక్యార్థ గుణమున కుదాహరణ మైనదీి- ఈ లక్ష్యము ధనికుని దళశరూపకావలోకము నందున్నది. [ఉదారత] భూత్యుత్కర్ష ఉచారతా. “యథా -- గృ పౌళానా -మనిలేన వృత్తి రుచితా సత్కల్ప వృశే వే తోయీ కాంచనపద్ధుశేణుకవి కే పుణ్యాభిపేక (కియా థ్యానం రత్నుశిలాగృమైము ఏబుధం్తీ సన్ని్ళా సంయమో యచద్వాలథ న్లిత పోభింన్యమునయ సన్నం స్తపస్యంత్యమిా 106 అత " మాకీచ్యాశమస్య నత్కల్పచృతపదిపటె శ్వైచవోగ్క ర్లవ్యు (పఠీపొడన ముదా తా." అరము :; వెళవను యొక్క ఉత్కర్షయే ఉదారకళ. ఇది లక్షణము, 4 స్‌ నళ్కంల్చ సృక్షనులు గల వనమునందు ఉచితమైన పాణానిలసంచారము; బంగారు పద్మముల పృప్పొడిచేత కపీశమైన జలమునందు పృణ్యాఖిషేక కార్యము; రత్నశిలా కృహముబఇదు ధ్యానము; దేవతాత్త్రీల సవ్నిధానమునందు. సపంయమము ...ఈపముల చేన ఇతరమునులు వేవిని వాంఛింళురో, వానియందు -(ఆ సర్వకామితములసు కలిగి ఇండి) 'నీరు కసస్సు జేయుచున్నారు ఇది ఉదాహరణగు. ఇచ్చట సత్కల్చి సృక్షొిడి పదములచేత మారీచ్యాశమముయొక్క వైభవో త్కర్షను తిపొదననము చేయుటయే ఉదారత. వాఖ్య : ళూతి యనగా వైభవదువి యర్తను; ఉత్కర్షయనగా జొన్నత్య మవి యర్థగు, లోకాతీతమైన సంసదాన్నత్యమును పర్షించుటయే ఉదారళ,

ఆభస్థంకర గుణములు 14 (వకృతోదాహరణమునందు. మారీచ్చాకమము సర్జితమ. 'ఆందలికునుల్లు కల్పవృక్షవనమునరదు తవన్సు చేయుదురు. కల్పవృత్షములు బేవజాతవి. హానిసీ పొంద వలయునన్న బఐహుకౌల-ఠతసవఃప్ప్కణ్యము మాతమే సాదకచు. బంగాకువద్మము అన్న నరస్సులలో -వారు స్నానములు చేయుదురు. అట్టి సరస్సులు భోగ. భూమి యెన -డేవలోకమునందు. మ్మూరమే యుందును. రత్నశలాగృహములలో ధ్యానము చేయుట యన్నది కూడ వైభన మహదత్త్వముణే దాటుచున్నవి- దేవళా చఛ్రీలు తమ సన్నిధియందే యున్నారటః వారు నన్నిధి యందుండగానే. తసప్వుఖ- నంయనముకో తపస్సులు చేయుగున్నారటః తపస్సువలన సాధించు కొనదగన్‌ భోగనులును, కామితములును సన్నిధాననములోనే యున్నవనుట నంపదొన్నత్కి మునకు నర్వాపధి. కావుననే? యిది ఉదారతా గుణమున కుదాహరజ మైనది. ఉదాహరణ ల్లోళము కౌళిదానుని అక్షిజ్హాన శాకుంతలము నందలిది. [ఉదాత్తత] 89. ఆశయన్య య ఉత్కర్ష స్త్వమదా తత్వ మిష్యతే. యథా -- “పా.కే పుఠరోవ_ర్రిని విశ్వనాథ మోదీయని మ్మోవలయెఒవి జేయే (ఏడాన్థిశం తస్య తజా తడానీ చ్చముక్కృుతో యేన స పవ టబేవి 107 అత సకల తెష్మావలయ వచానే2.వీ జూతథడతయా బఖే శాక యోంత్కర్ష షతిపాదనా .దుడా త్తశ్వమ్‌. అరము : ఆశయనుయొక్క ఉల్క్‌ర్ల ఉదా త్తత్వ మనీఐడును. ఇదిలకతణమనా థి ప్పాళుడై విశ్వనాథుడై న-విమ్ణుపు ముందు నిల్వగా?- అల్పాల్పమైన - భూమరడలనన దేయము కాగా అతవికి పీగ్గుచేత చిరునవ్వు కలిగెను. దానిచేత చనమక్కృరుడ్రే న యాతడే దేవుడు, ఇది ఉదాహరణభు-

న! నర్గన్వకే. కంఠాభరణను

ఇచ్చట నర్వ భూమండలనును దానము చేయచున్నస్పటికిని సిగ్గునొందుట చేళ బలియొక్కు ఆక యోత్కటర్ష _పతిపాదింపబడినది. కౌవుననే; యిది ఉదాత్తత్వము*

వ్యొఖ్య ఉన్నళమైన ఆశయసును- వర్తించుటయే ఉదాత్తత్వము. బిల్‌ చ(కవర్థి కడకు హొమనుడ్రై విశ్వనాభుగు యాచనమునకు పచ్చెమ. బలి నర్వభూ మండలమును అతనికి ధారవోసెను అయినవ్పటికిని తాను తక్కున చేయుచున్నట్లు గనే దాఠమైన ఐలి తలపోపెను, అందువల్ల నే తాను చేయు దానన్సువట్ల తనశే సిగ్గో కలిగెను. "

విశ్వనాథుడనగా చ కుర్దశభువననులకును (వ్రభువవి యర్థము. అట్టివాడు యాచకుడై నపురు అతని అర్హ ఈకు తగునట్లో; మించునట్లో గానము చేయవలయును* ఇది బలిచకవర్తియొక్క- ఆశయము. కొని తాను అల్పాల్పమైన భూమండలమనును మ్యాళమే.. దానము చేయగలిగెను. ఆశయ సున్నతమైయుండి?; ఆచరణమందు అనవాయు డగుటచేత బలి సిగ్గుచేత చిరునప్వు నవ్వెను. ఈనవ్వు అతని ఉదారాశయ నునకు ప్రతీకను. కావుననే యీ శ్లోకము ఉదాఠత్వమున కుదాహరణమైనది.

[ఓజస్సు]

ఓజః స్వాధ్యవసాయస్య ఏిశేరోఒన్టేతు యో భవేశ్‌.

యఖా "=

“శాన్యేవ యది భూతాని తావవప యది. శ_క్రయః

గతః పరళురామన్య న (పతీమ పరాభవమ్‌ి. 108

అక పుకురామో విజయత ఏ వేతస్మిన్న కే స్వాధ్యవసాయ ఫిపలిపాదన మోజఃం

అర్ధము : స్వీయనిశ్చయముయొక్కం అర్ధవిశేషమినకు ఓజమని "పేరు. ఇద్‌ లక్షణను. అవియే భూళము లున్నయెడల) అవియే శక్తు లున్నయెడల ఇంక వరళురామునకు వరాభవనును భావింపలేము. ఇది ఉదాహరణను.

ఇచ్చట '“సరళుళానుడే గెలుచును” 'అన్నయీ విషయమున విశ్నృయమను (వ్రతిపాదింసబడినడి ఈ విళ్నయ 'పతిపాదవమే ఓజమ్ము,

ఆభళ్యంతర గుణములు చక్‌ వ్యాఖ్య - అధ్యవసాయ మనగా విశ్చయమనవి యర్థము. స్వాధ్యవసాయ మనగా వక్తయొక్క విశ్చయనని యర్థము. వక్త యొక చిశ్చయమును కలిగించు కొనుటకు అనేకకారణము లుండవచ్చును. అందలి విశిష్టముయిన కారణమునకు ఓజము అనిపేరు. ఉపకృతోదాహరణనఎనందు *వరళురాము డవేయుడు” అన్నది వక్త చేసికొన్న నిశ్చయము. అట్లు విశ్చృయించుటకు హేతువు లాతని కున్న అథప్రశస్త్రాదులును మంతతంతాదులును. అవన్నియు వాతనిని విువకుండ నున్నంతకాలము. సరళు రాముడు పరాభవమును పొందడు. వేయిచేతులుగల కా ర్త వీర్యార్డునుడుకూడ అతని వరశ్వాయుధమునకు బలియయ్యెను. పరశువు విశిష్షపాధనము దానివల్ల నే వరళు రాముడు అన్న పారుషనామఒు అతనికి లభించినది. కౌవున) అది యున్నరతవరకు నరశురామునకు ఆసజయము లేదన్నది వృక్త నిశ్చృయమను..ఇట్లు దశ్ర తన నిశ్చయ మును (వ్రతిపాదించుటచేతనే _పకృత శ్లోకము ఓజోగుణమున కుదాహరణమైవడీ- ఉదాహరణ శ్లోకము భవభూతి మివావీరచరితమునుండి (గఛాంపబడినది, [బార్జి త్యము] 88. గూఢాపాంకార మరి గ్యమ్‌, యథా _ “ఉమా వధూర్భవాన్‌ దాతా యాచితార ఇమే వయమ్‌ వరి శంభు రలం హ్యేష త్వత్కులోద్యూతయే విధిి 10% అలేమే వయమి (6 త్యాళతాాన్విత (వరచర్యాది సముక్థీ (పొఢా వాంకాంపతిపాదనా జార్చి త్యమ్‌. అర్ధము : రూఢమైన అహంకారమే బొర్జిత్య మవబడును, ఇదీ లక్షణము, ఉను వధువు; నీవు దాతవు; అడుగుచున్నవారమో ఈ మేమ్యువరుడు శంభుడు; నీకులి వైభవమునకు ఈ కార్యము చాలును. ఇది ఉదాహరణను ఇచ్చట “ఈ మేను” అనెడి ఆత్మాన్వీతవతచర్యాదులచేళ "పెరిగిన (పొథా హ,కౌర (పతిపాదనమువల్శ? ఇది బొర్జిత్య మగును.

ఇగకీ వరన్వతీ కంశాళ్తపణము వ్యాఖ్య : “అభిమానమునశే అహుంకౌరమని "ఫీరు, ఇది వానసనారూపమున శూండి కాళ్కాలిక విమిత్తమనులచేత సూక్షెవస్థనుండి ద్వితీయావస్థయెన ఆవిర్భావ కళళు శచ్చును, ఈ ఉవకటావవ్టయే దరూఢాపణకౌరత్వము. ఇది నిరూఢదూగా నన్నంతవరకు అభిమానము మ్యాతమే ఇది (సకాశము నొందినప్పుడే అహంకార మవిషించుకొనును ఇట్లు (నకటింపబడిన అహంకారమే బొర్జిత్యము. చకృకోదా హరణ సునంద సవ్రర్షులు పామవతకునితో సంభాషించుట వర్ణింప శవిడినడి- వాథుంఈళ్వడునికొత 3 ఉమను వధువుగా నడుగుటక్షై వచ్చిరి. ఆ వచ్చిన తతాతు ఇకరవిషళపములతోపాటుగా తమంవిశష్టతను తెలుపుకొనిరి” “ఈ మేము 4 ఆరుగుచున్నాము” ఆవియనుట అహంకార ద్యోశకము. తదు తవళ్శ కక్రికి మహత్త్య జమువతు అభొకీకఠళ్వమునకు, అనర్హ్‌త్వమునరు నిరూవకముఅుగా “ఈ మేము” అన్న ఎమౌటలు పయుక్రవనలు.. ఇట్లు పకటమైని అహంకారమును వర్ణించుటదేతనే, జది..టెర్టీక్యనున పదోహరణ మైనది తజాహరజ-ల్లోకను కాశిజోసు కుమారనంభవము లోనిది” (య య-స్ఫు ) (వేయ ్ష్వన్టేమ్వభీష్ట తా. యథా - "నవ దమృతం కః సంజేహో మధూన్యవి నాన్యథా మధుర మధికం చూతస్యావీ (పసన్నరసం ఫలమ్‌ సక్షృదసి 'పనర్మధ్యస్థః సన్‌ రసాంతరఎజ్జ నో వదతు యదిహోాన్య త్స్వాదు స్యాధతి ఎయాదశనచ్చదాత్‌ ఎం 110 ల తామృత (పభృతిభ్యః (వియాదళశన చృద స్యాళీస్టతా 'సివతిపాదనం (వేయ. -అర్ధమూ ఖర్ధమితి.. ద్రుందలి అఖీస్టతయే _పేయఘ్స ఇది లకణము- అమృకము రనవంతము, సందేహ మేమి? తేనెలు వవైళము అన్యవిధములు కొవు"

18. అభ్యంతర గుణము ఆ ష్‌ (గన్నరసమైన మామిఠ్రివండు కకూడ మిక్కిల మధురమైనచే. _పేయసి యధరము కళళ తియ్యనైన వస్తువు మరేదైన నున్నయెడల రసాంతరవిదుడై న జనురు మధ్య వ్షియె ఒకసారి చెప్పునుగాకః ఇది ఉదాహరణము-

ఇచ్చట-అనమృుతము మొదలంజన వావికంఠ (ప్రియాధరమి యొక్క ఆశీ వ్లఠతమ ,పతిపాదించుట పేదుస్పు.

వాఖ్య : ఐహికవస్తువు లందలి (పీకినే లోకవ్యవవారమువ (పేయస్సు అతి యందురు. పాఠళలౌకికవస్తువు లందలి _సితిని శ్రేయస్సు అని. యందురు, ఇచ్చట కూడు (పీఠ్యాధిక్యనును వతిపాదనము చేయుటయే విషయము. ఆనేకనిస్తువు లందొక వస్తువు నెన్నికచేసి వక్ర తన యశఖీష్టతను వెల్ల డించుచచేక _పేయోగుణ మగును.

(పకృళోదాబారణనఎనందు. అమృత: మధువు; చూతఫలము పియా ధతము - అను మధుర పదార్ధములలో వక్ర అత్యంత మధురమైనది (సయాధర మే. యని తన యలీష్షతను. అభివ్యక్తగ౧ు చేయుటచేత;ు ఇది వాక్యార్థగుణమైక్ష (పేయస్సున కుదాహరణ మైనది.

లక్ష్యశ్లో కన వామనుని కావ్యాలంకారసూతవృ _ఖి నుండి _గహాంవబడినడి

[నసుశబ్ధ్దత)]

అడారుణార్జ్య పర్యా రెవ ఊారుణేచు సుశబ్దతా.

యథా _

“జేవ్యవతే వాంధఛతి దీర [దాం

(దోణేచ కన్దేచ యశోఒవశే సే.

లీీ సహోయస్య తవాద్య వత్స

వాత్సల్య వాన్‌ (బాణి రయం సహాయఃి న!

అశ ముమూర్హా మరణాదీవాం చారుణార్థానాం దీర్హని,దాం వాంఛతి యశోఒవశేష ఇత్యాదిభిః సుగష్టై పర్యాయేణ భణనం సుశబ్దతా. సాచ ముఖ్యార్బ వ్యతిక్రవుస్య వాశ్యార్థ త్వాన్న కబ్దనుం$,

188 నరన్వతీ కంఠాభరణము చి “అర్ధము : దారుజళద్దిములి స్థానమున అదారుణార్హము లయిన పరాయ శ్రదినులను వాడుట సుళబ్దిత ఇది లక్షణము దేవ్యవళుడైన భీష్ముడు దీర్చన్నిదను చి సునా. వాంఛించు నుండగా, (దోణుడునుకర్ణుడును యళోవ శేవులుకాగా లక్మీసహాయుడపయిన స్లీఘు ఓ పత్సాః నేడు వాత్సృల్యసంఎడయిన యీ అశ్వత్థామ సహాయుడై యున్నాడు. ఇది ఉదాహరణము ఇక్కడ ముమూర్ష నరణము మొదలయిన దారుణార్థనులకు “దీర్చ న్నిదను వాంలించుచుండగా? యళోవశేషులు” మున్నగు సుళబ్దిసులను సర్యాయములుగా ష్య ం వాక్యారత్యమువల ప్రయోగించి చెప్పుట సుకబ్దత అది ముఖ్యార్థవ్యతి_కమమైన శర్త సము; శబ్దగుణము కాదు. హృదయులు అట్టి విషయనులు విననొల్ల రు; తమనోట నన నొల్లరు. కొని ఉన్న విషయమును చెప్పక తప్పని పరిస్టీతు లేర్చడినప్పుడు భంగ్యంఠతరముగా సుకు మూర పదములతోనే తమభానమును స్ఫురించజేయుటకు (వయత్నింతురు. దారుణవిషయ _ప్రతిగాదనసున చేపెడి సుకుషారశబ్ధ్ఞసయోగమునకే సుళద్దత యని పేరు, 'దేవ్మవతుడు మరణబునకు సిద్దమి యున్నాడు; _దోణకరులు అస్పటికే ధి్‌జా ర్‌ ణి ఎ మరణించిరి. కాని మరణమన్న విషయిం పరుషముగా నుంపుటచేత, ఆ పారుష్య మును తగ్గించుట “దీర్ణన్నిది యిన్న ఎదసును, 'యళోవ శేషులు” అన్న పదమును వాడుట జరిగినది. లోకగునందు 'పెక్కువిషయములలో నిట్టి మృదులీకరణ వయ త్నము వివిషంచును. ఇది నాగరక లక్షణవిలలో నొకటి శబ్దమునకు బదులుగా శబ్దసిఎనే వాడుటయని చెప్పుచున్నను సమ_గవాక్య వోధకత్వ ..నుబటియే యీ యర్ధను లేర్చమచున్నవి. కావుననే దీనిని శబ్దిగుణ ముగా కౌ3 వల్చార్థగుణముగానే గహింవవలసి యున్నది. నా! [నమాధి] ర్త సాళ్యజావలంబనం యత్తు స సమాధి రితీ స్మృతః, యధా _

ఆభ్యంతర గుణములు 39

“దర్భాంకురేణ చరణ తత ఇన్యనాండే

తన్వీ స్టీతా కతిచిజేవ పదాని గత్వా

ఆనీద్వివృ_త్తీనదనా చ పమోచయ=)

వాఖాను వల్క_.ల మసక_క్త మవీ మమాశామ్‌ి. పేలి

అృత గవుజే సతి (వీయజనా నలోకనా భిలావ్‌.ణ్యాః శకుంతలా యా వర్య్భాంపరచగణ కతి వల్కలవ్యాసంగాది వ్యాజావలంబనం సమాధిః.

అరము : మిషను ఆధారముగా చేసికొనుటను సమాధి యవి యందురు

థి ఇది లక్షణన. తన్వి (శకుంతల) కొన్ని యగుగులు మ్యాతమే నడచి దర్భాంకు రముచేత సాదు. గాయపడినట్లు అకారణనముగానే ఆగిపోయినది. చిక్కువడక పోయినను, నారచీర చెట్లకొమ్మలకు చిక్కువడగా వదలించుచున్నట్లు మొగమును ళం గా

వెనుకకు (తిప్పినది. ఇది ఉదాహరణను

ఇచ్చట వెళ్ళుచుండగా _పియుని చూడనలయునన్న కోరికగల శకుంతల దర్భాంకురముచేత గాయపచంట) నారచీర చిక్కువగుట మున్నగు నెవనుల నవ లంబిందుటయే సమాధి.

వ్యాఖ్య : వ్యాజము అనగా నెపము అని యర్ధను; అనగా మోసమనవియే శ్రావము. వ్యాజను నవలంబినడు చేసికొని తనపనిని సమర్జించుకొనుట యిచక్చీట నుండును. కావుననే దీనివి “సమాధి” యనెడి వాక్యార్థగుణముగా 'పేర్కొందురునా

ఉదాహృత శ్లోకమునందు ళకుంతలకు దుష్యంశునియందు గల అనురాగము పర్షి తఈమైనది పరస్పరాలోకనగ..? పరస్పరభాషణము మొదలయినవి అనురాగము నకు ఆదిమసోపానములు కాని ముగ్ధయగు కన్యకు _ఈన, సాధ్వసము మొదలయిన చిక్రవృత్తులు నహజన్యములు. సిగ్గునొందెడి ముగ్ధ నాయకుని యెదుట నుంగదేదు; అటైని యాకనిని చూడకుండ నుండలేదు కావుననే వ్యాజము నవలంవించుట అవ నరమగుచున్నది. శకుంతల అచ్చటనుండి వెళ్ళవలసి యున్నది వెళ్ళకుండనుండుట మర్యాద కాదు. వెళ్ళుటకు మనసొప్పుట లేదు. అందువల్ల నే కాలికి ముల్లు “గుభ్చు కొన్నట్లు అభినయించి కొంతసేపు ఆగి రాజును చూచినది, తేన చీరథాంగు ఫెట్ల

శ00 జరన్వుతీ కంశాభఠహాము కొమ్మలకు చిక్కునడగా తస్పించుకొామలున్నట్లు అభినయించి కొంతసేవు ఆగినది. ఇవి నెపములే కాని నిజనులు కావు. కొపుననే, ఈ సద్యము సమాధికి ఉదాహరణ మైనది. వ విడినది. [సౌక్ష్మ్య్యము ]

సొశ్ము మిశ్యుచ్య కే రత్తు యత్‌ సూకతూగ్తర్థాభిదర్శనక్‌.

యథా

“అన్యోన్య సంవలిత్‌ మాంసల ద_నకాన్తి

సోల్లాసమావి రలసం నలికార్ధకారమ్‌

లీలాగ్భహీ (పతికలం కిలికించితేవు

వ్యావ_ర్గమాన వినయం మిధునం చకా క్షి 118

అ తాన్యోన్య సంవలిత మాంసల దంతకాంతీత్యాది వాశ్యే దంపత్యో రనురాగలతణ స్యసూతమ్మార్ధ స్య దునాత్‌ సొత్ళ్యుమ్‌,

అర్ధము న్‌ నూత్మెర్ధనును స్పష్టముగా విరూపించినమెడల పొక్ష్మ్య్యమగును. “ఇది లికణము- వరస్పరము నల్లుకొవిన అధికమైన దంళకొంతి కలదియు, ఉత్తాన ముతో కూడియున్నదియు, అలసత్వము నొందినదియు, అర్ధమఘూర్దముై ని కనుపాపలు కలదియు, పరిహరింపబడుచున్న వినయము కలదియు నగు మిథునము కిలికించితుల చేఠ విలాసగ్భృహమునందు (పతిక్షణ ను (వకౌళించుచున్నది. ఇది ఉదాహరణము.

ఇచ్చట “అన్యోన్య సంవలిత మాంసలదంతకాంతి” మున్నగువాక్యముచేత దంపతులయొక్క అనురాగలక్షణమైన మాక్ష్మార్థమయొక్క దర్శనముచేత, ఇది

వ్యాఖ్య నూత్మెర్టము అని యనగా సర్వార సాళ రూపమని తరము.

గ“ థి

పేతాగను? శ్వేఘ నిరూవణ్యపదణము నైన యర్ధమే సూక్ష్మెర్టము. కదభివర్తనమున శ్మేపొక్ళ్యనుని "పేరు. న ణి

ఆభ్యంతర గుణములు క! ఉదాహరణ శ్లోకమునందు దంపతుల యనురాగ (పనంగము కలదు. ఇచ్చట దంతకాంతి మొదలయిన పర్జనముచేత స్మితను? నల్లానముః అధరాస్వాదనము మొదలగునవి .నూచితము అగుచున్నవి. ఇక్షు సోల్లాన మనుటచేత హర్షము బొత్సక్యము మొదలయినవి వెల్లడి యగుచున్నవి అలవమని యనుటచేత శమము? అంగదౌర్బల్యము మొదలయినవి తెలియుచున్నవి. సలితార్హతార మనుట చేత పారవళ్యము _పకటిత మగుచున్నది కిలికించితమని యనుటచేత _వణయ కలపూముము తత్స్పందర్భజన్యములయిన గర్వ భయ కంప బాసష్పాదులును న్యక్తము లగుచున్నవి. *కోధ్యాకుహర్షలీత్యాదేః! సంకరఠః కిలికించితమ్‌' అనిద శరూవక లక్షణము. (కోధను? బౌప్పను; హర్షము;ః భయము మొదలయిన వాని మిశణమే కీలికించితము. ఇందు మిథునము ఆలంబన విఖావము. లీలాగ్భృహము. ఉద్దీపన విభావను అధరాస్వాదము? ఆంగక్ష మము? స్మితమ కంపము మొదలయినపి అను భ్రానములు- ఉల్లాసము? హర్షనఎ9 బొత్సుక్యము? వినయాపనయము మొదలయినవి సంచారిభావసులు. ఈ వివముగా రతిస్తాయికమైన సంభోగశ్ళంగార ము సారరూన "ముగా వర్ణిత మగుటచేళ వాక్యార్తగుణమైన సౌక్మ్యము అగుచున్నది. ఉదాహరణళ్లోకను వామనుని కావ్యాలంకార సూ_తప్మ త్రి యందలిది- [గాంభీర్యము] 85. శాస్తొర్స సవ్య పేషమత్వం గాంభ్యీ మభిధ్ధీయ తే. యథా - “మె త్యాది చి త్తపరికర్షివదో ఛాయ నేశచాణ మినా లబ్ధసబీజ రోగా: ఖ్యాతించ స_త్శ్వపురుపాన్యగ యాధిగమ్య వాంఛ_న్లి తాౌమపి సమాధి భృతో నిరోద్ధుమ. 115 గ్‌ ప శాసా జ్జ అృతవెళ త్యాదిపదానాం శా స్యాం ర్థ సవ్య పే త త్వా ద్‌ గాంభీర్యమ్‌ * అర్ధము 2 శాస్త్రార్హముయొక్క అపేక్షను గలిగియన్నయెడల గాంభీర్య మనవి యందురు ఇది లక్షణము మై.త్యాది చి త్తపరికర్మ విదువ] కేశ గహణ బా ఆతి న

142 సరన్వతీ కంఠాభరణము మును విధించి, సవీజయోగము నొందినవారై స_త్ర్వపురుషాన్యత్వముచేత ఖ్యాతిని పొందిన పమాధిళృకులు దానిని గూడ నిరోధింపగోరుదురు ఇది ఉదాహరణను.

ఇచ్చట మతి మున్నగు పదములకు శా స్త్రర్ధముయొక్క- ఆవళ్యకత్వము వల్లి? ఇడి గాంభీర్యము.

వ్యాఖ్య * (వతి కాప్రదునందును దానికి మాళమే పరిమితము లయన పారిభాషిక పదులు కొన్ని యుందును ఆ పదములు ఇతర ప్యనహారగునందు కాసవచ్చినను _పయోగవిధాన.ఎ నందును; అర్హబోధకత్వమునందును భేదము కలు గును. కావున సందర్భషునుబట్టి శాస్త్రార్ధదు అపే&ీఠత మైనచోట అన్యార్ధమును చెప్పుకొనరాదు అట్లు చెప్పుకొనుబకు యత్నించినను స్టకదుమైన అన్వయము పాధ్యను కాదు; ఉద్దిష్టార్రదు గోచర" ఎ కాదు ఇట్టియెడల శాస్త్రమునందు నిరూపిత మైన యర్షమునే చెప్పుకొనవిలయును అట్లు చెప్పుకొనపిలసిన యావశ్యకము కలుగు నట్లుగా రచనచేసిన యెడల, అది బాక్యార్థగుణమైన గాంలీర్య మగును.

(వకృతోదాహరణమునందు సాంఖ్యదర్శనానురూననము లయిన పదములు (వయ క్రము లయినవి. లోకవ్యవవోరమున మతి యనగా స్నేహమని యర్థము. శ్లేశసు అనగా కష్టమని యర్థము యోగము అని యనగా కలిసియుండగుట యని కౌని? కలిసివచ్చుట యని కావి యర్హము సత్యమునకు బలమని కావి మనసని కావి యర్థము ప్పరువుడని యనగా మగవాడని యర్థము ఈ లౌకికార్టములవల్ల నద్యము సుబోధకమి కొదు. సౌంఖ్యము ననుసరించి సాధకుల కియ యిందు వర్షితమయి నది. సొంఖ్వషును బట్టి మ్మెతి? కరుణ, ముదిత, ఉపేక్ష యను నాలుగును చి ఈ నమ్మార్జనన.లు అవిద్య స్మితము (గర్వము); రాగము ద్వేషము, అభివివేశమ - అనునైదును క్షేశములు వ్యుకాన హేచువుల చేత అనాన్క్మంందనీయమైన చి _త్రవృ త్రి విరోధము నవీజయోగ స్త్క్వ్వమునగా (ప్రధానమని, పురువుడనగా చ్మిదూప్పడని యర్తము ఇట్లీవిద గా శాష్త్రిసంబంధమైన యర్హము చెప్పుకొను .. యచ్చట ఆవళ్య కను కౌవు+నే, యిది గాంభీర్యనును వాక్యార్థగుణమున కుదాహరణమైనది.

[విన్తరము] ఎ స్థకో౭ర్థ వికాస; స్యాత్‌. యథా =

ఆభ్యంతర గుణములు న! “సంగ్రామాంగణ మాగలేన భవతా చావే సమారోనితే -జేవాకర్టయ యేన యేన సవాసా యద్యకృమాసాదితమ్‌ వోదంజేన శరాః శర్వై ౦8€ిం _సేనావి భూమండలమ్‌ తేన త్వం భవతా చ కీర్తీరనఘా కీర్యాచ సప్తాభ్ధయఃి 116 అత విపతునధాత్‌ సప్తాబ్ధి వ్యాక్సిన్‌ కీ రి రర్జితేల్యేతావ తో౭ర్థి స్య బవాఎుఎధం వికానీత త్వాద్వి_స్టంఃం అరము : అర్థవికానమే వి సర మగును. ఇది లక్షణసు. దేవాః సంగామ థి అనీ రంగమునకు నచ్చిన నీవు ధనుస్సు నెక్కుపెట్టుటకోడనే యేమేమి సాధింపబడినవో వినుము. కోదండముచేత వాణసులును, బాణములచేత శ్యతుశిరమునుి శ్యతుశిరము చేత భూమండలమును, భూమండలముచేత నీవును, నీచేత అనఘమైన కీ_ర్రియ, కీర్తిచేత స్పప్తసమ్ముదములును సాధింపబడినవి. ఇది ఉదాహరణము. ఇచ్చట శ్యతువధచేత న్తసముదవ్యాపక మైనకేర్తి ఆర్జింపబడె నన్న యీ మూ(తమైన యర్హమునకు బహువిధమైన వికాసమును కలుగుజేయుటనల్ల' ఇది విస్తరమను. వ్యాఖ్య ఒకే విషయమును సూక్ష్మెంశములతో వివరించి చెప్పినయెడల అది ఏస్తరమన్న వాక్యార్రగుణ మగును అన్‌ (= (పకృతోదాహరణపనందు ఒక రాజు శ్యతువిజయము చేసి విసొరమెన కీ రివి వంపాదించుట (ప్రస్తావింపబడినది. ఇంత మతమే చెప్పినను విషయమును విశదము గా చెప్పినక్లే యగును కాని రచయిత షరింత సూక్ష్మముగా దీనిని పరిశీలించి ఒక _కమమిను _గహించి చమత్కారావహముగా తన కథనమును నిర్వహించెను విల్లు బాణమును సంపాదించిన దవి యనగా శరసంధానము జరిగెగని భావము, శరములు శతు శిరవుఎను సంపొదించెనని యనగా శిరఃఖండనము చేవెనని భావను. శిరము భూ:ఏండల:ఎను సంపాదించెనని యనగా శిరఃవాతము జరిగెనని భావము, భూమండలను నిన్ను సంసాదించెననగా త_దాజ్యాషి క్తు డయ్యెనని భావము దావి నలన నళడు కీర్తిశాలి యయ్యెను. ఆకీర్తియు సర్వదిశలందున్సు వ్యాపించినదయ్యెమ. ఇంత విస్త్పృతసుగా విర్ణించినను మొదట ఒక్క చాక్యటంలో ననుకొన్న భావము

[48 పరన్వతీ కంఠాభరణము కంచె మిక్కుటముగా నేమియు లేదు. ఇట్లు ఒకవిషయమును వి స్తరింపడేసి చెప్పుట వల నే, యిది వి సరమున కుదాహరణ మెనది. ళ్‌ అతి చూ [సంక్షవము.] నంత్నేప స్తస్య సంవృత. యథా - | “శూయతాం ధర్మసర్వస్వం (_ళశుత్వామై వావధార్య తామ్‌ ఆతన (పతికూలాని పళేపాం న సమాచశేత్‌” 116 ఆ జా స్స వి_స్త్మపతిపొదితస్య ధర్మన్య శ్లోకాన్టేనో _కృత్వా దు మర్ధ సంకోచ! సంత్నేష?, అరము ' అరము యొక్క సంకోచమునకే నంక్షేపమవి పేరు. ఇదీ థి యణ న లక్షణ[ని. ధర్మ సర్వనస్వమును వినుము వివి అవధరింపుడు. తనకు విరుద్ధమురైన వావివి పరులయెడల చేయరాదు ఇది ఉదాహళణము. (విజమునకు ఉత్తలార్థము మ్యాళమే లక్ష్యము ) ఇచ్చట శాస్త్ర నందున విస్తరముగా _ప్రతిపాదింపబడిన ధర్మమునర్థ బ్రోకముచేత చెప్పు వల్ల అర్ధసంకోచము కలిగినది. ఈ అర్జసంకోచమే సంక్షేపము. వ్యాఖ్య = ఉదిష్షమెన విషయమును సం_గహించి క్లువముగా చెప్పుటకే సంక్షేసమని పేరు. ఇది విస్తరమన్న గుణమునకు సరిగా విరుద్ధమైనది. ఈక్కువ పదములలో చెన్పదగినవావి నెక్కున సదములలో చెప్పుట దోషము అశ్లే ఎక్కువ పదములలో చెప్పదగిన దానిని తక్కువ పదములలోవికి నంకుచింపజేయు ఎయు దోషమే. కాని నందర్భమును బిట్టివిస్పరణము కావి; సంగ హణవుకౌవి సొందర్యపోషక మైనయెడల గుణనుగానే వరిణమించును. పకృతోదాహధణమునందు ధర్మన్వరూవము వం్యగహింవబిడినది. “వీకు క్ష ముళైన వానిని పరులకు చేయకును" ఇది దధర్మసారము. ఎన్నో _గంథములతో

10] ఆళ్యంతర గుణములు కేశ్రర్‌ సిద్దాంతరాద్ధాంతములకో, వాదోసవాద..ఎలతో, లక్ష్యలక్షణములతో గహనముగా చెన్న ిడిన ధర్మస్వరూవము ఇచ్చట నగముళ్లోకములో చెప్పబడినది. ఈ విధమైన నర్యగ హణముండుట వల్ల నే; యిది సంక్షేపమున కుదాహరణమైనది.

[న మ్మిత త్వ ము]

86. శన్రాళ్ళ్టా యంత తుల్యా_స్త సమ్మితత్వం తదుచ్యతే.

యథా -

“ఇందుకూరి ష్‌ శీవస్య శై లనుహితుర్వథతో నఖాంకః స్తశే

"ేయాద్యో2.భ్యుదయం దయం శనుపమా మాలంబ

మానం మిథః సంవాదః (పణ వేన యస్య దలళతా కాయైకతాయాం తయో అధ శతి

కూర్ధ్వడ్వార విచింతికేన చ వాది ధ్యాతః స్వరూవేణి 117

అత పణనలక్షణ న్యార్ధ స్య తుల్య క్వేన యథాన ద్వి భజ్య వినివేశనం సంమితత్వమ్‌.

అర్హము = శబ్దార్హములు శుల్యముగా ప్రయుక్త మగునెడల దానిని సమ్మి

గానే అణాల

ఈత్వమని యందురు. ఇది లక్షణము. శివుని మూర్చమున చందుడు; పార్వతీ న్షన మున వ్యకనఖథాంకము. రెండును పరస్పరము ఉపమానత్వమును పొందుచున్నవి ఆ యిరువురి శరీర్రైక్యమునందు. వికసించుచున్న ఊర్జ్వద్వారమునందు. చింతింపబిడు చున్న ఓంకారముతోను, హృదయనునందు ధ్యానింపబడుచున్న స్వరూపముతోను బంవాదముగల ఆ జంట మీకు అభ్యుదయనును గూర్చునుగాక!। ఇది ఉదా హరజము.

ఇచ్చట _సణవలక్షణమును: అర్ధమును పై విధముగా విభజించి తుల్యత్వముకో (పయోగించుటయే సమ్మితత్వము. యోగించుటయే వాక్యార్థగుణమైన సమ్మితత్వము,

(వ్రకృశోదాహరణనునందు. (సణవిప్వరూనము. చితిళమైనది- (సణవము పార్వతీపర మేశ్వర సంయోగాత్మక రూపము. ప్రణవచింతసమును మూర్చము చేయాను. (వణవధ్యానమును హృదయము చేయును. శివుని శిరఘ్సవ నున్న చం్చదరేఖ (ప్రజన చింతనమునకు (ప్రతీకము? పార్వతీ _స్తనమున నున్న నఖ వ్యకరేఖ (వణవ ధ్యానము నకు (ప్రతీకము. ఇవి రెండును పరస్పరము సొమ్యము నొందుచున్నవి. ఓంకార న్వరూపమును తత్స్వభాపమును.. విభజించి తుల్యళద్దారములకో (పతిష్టించుటచేత, ఈ పద్యము సమ్మిఠత్వమున కుడదావారణ మైనది

[భావికత్వము] సాభిపొా యో_క్రీవన్యాసో భావికత్వం నిగద్య లే" యథా “బ్సపి౦ పే- పతీవేశిని వణమివోపష్లుస్సుద్పహే చాస్వని దృ్బం పె* (పలి పోని 6 ట్ర్‌ డల నీ పాయేశాస్య శిశోవితా న పిరసాః శాన్టీపః పాస్యతి వకాకిన్యపి యామీ తద్వంమితః సోత_స్తమాలాకులం సీంయధా_స్తను మాలిఖన్ను జంకచ్చేచా నల్గ్గంథభయ*ి 1186 అత తమాఆఅమాలావలయిత సరి త్రీంకృత సం కశేతాయాః కుఖటాయాః స్వత నె భావినాంపర పుకువన ఖథ,'శానొం నల్యగంథ్యా లేఖ న్యాజగోపనేన సాభ్యిపాయభణనం భావికమ్‌. అరము * సాల్మిపాయమైన ఉక్రివిన్యానమును భావికోత్వమని యందుళు" థి చూ న! ఇది లక్షణము. ఓనేస్తురాలా! (పొరుగింటిస్త్ర్రీ ఒక క్షణముసేపు నూయింటివె పు గూడ నీ మాపును రానీ: ఈవిడ్డతండి చప్పనైైన నూతినీటివి _తాగడు. ఒకతెనే యైనను చీకటి మాకులతో చీకాకుగానున్న యేటికే పోవుచున్నాను. అదేమంచిది. పాత కొయ్యలు దట్టముగానుండి నా శరీరసునందు గీసికొనవిమ్ము. ఇది ఉదాహరణము. ఇచ్చట చీకటిమాకుల వడుమనున్న సరి శ్తీరసును సంకేతస్తలముగా చేసి జాతీ గ్‌ కొనియున్న పలట యికముందు శన శగరీరముపె కనిపింపటోవు సరపస్పరుషరచిత

ఆక్యంకళ గుణములు" [క]

నఖికళసులమ గడ్డికొయ్యల గీతలన్నమిషతో దాచుటచేత సాఖ్మిపాయోక్తి ఈ సాభ్నిపాయమైన ఉక్తియే భావికత్వము.

వ్యాఖ్య : దిహిళంగముగా నున్న యభిపాయమును నూ ఠమేకాక వేరొక యభఖ్మ్శిసాయము నాంతరంగికముగా మంచుకొని చెప్పినవాక్యమును భావికత్వమని: యందురుం

(పకృళోదాహరణమునందు ఒకకులట పొరుగింటి శ్రీతో _వనంగించుట పర్డి తను. ఆ నమయ:ఎన తనభ_ర్హ యింటియందే యుండియుండును. తనభ_ర్హ నూతి సీటీని _కాగడు కావున భ ర్తకొరశే ఏటినీటి3ై తాను పోవుచున్నట్లు చెప్పుటచేతో ఆక డభ్యంకర'పెట్టుట కవకాశము లేదు. కాని తిరిగిపచ్చిన పిమ్మట శన శరీరము మీద నఖక్షతములును; దంఠతక్షృతముళలజను కానవచ్చును. ఆ విషయమునకు 'వెైతము ముందుగానే కల్పనము చేసి యుంచుట యవనరసు. కౌవుననే ఆ స్థలము చీకటి (మాకులతో విండియున్నదని; కోవలో దట్టముగా గుచ్చుకొను గడ్డికొయ్య లున్న వవి చెప్పుచున్నది. గడ్డీికొయ్యలు (గుచ్చుకొనుటవల్ల నైన గాయములే కాని నఖ

టి శం కా

క్షతసులు నఖక్షతములు కౌవని యనుటకు వీలు కల్పించుకొన్నది- ఇట్లు మనసులో నున్న యభిపాయము వేరై; పైకి వెల్లడియగు నల్మిపాయను వేరై యుండుట చేతనే యిచ్చట సాల్మిసాయమైన ఉ క్రివిన్యాన మున్నది. కొవుననే, యిది భావి కఠ్వమున కుదాహరణ మైనది.

ఉదాహరణ లళ్లోకము ధనంజయాని దశరూపకము నందలిది

(గతి)

5 గతి సా స్యా దవగమో కూ౭.ర్భాంతంస్య తు,

యథా -

“ళుభే కోఒయం నృద్ధో గృవాపరివృఢః కిం గన వీతా

స మే భర్తా రాతౌ వ్యవగతవృగన్యచ్చ బధిరః

వాుునాంవాుం (ఛాంతో=ఒవాం- శిశయివు 6షైావాసనర శే

క యూమిన్యాం యాన స్యవీహి నను నిర్దంశమశశ్తే 119

148 వరన్వతీ కంఠాభరణము

అత పళ్నా దర్శ మవగమ్యు ఉ త్‌రా దర్భాంతరావగ మో గతిః. "

అరము | అర్థమువల్ల అర్ధొంచరము శోచినయెడల, అది గళి యగును. ఇది లక్షణము. “కల్యాణీ! ఈ నృద్దుడెవరు?” “ఇంటియజమానుడు.) “మీ తరడియా? “ొదు; నా భర్త; ర్మాతి కనులు కౌనరావు; చెవిటివాడు కూడ. “అయ్యయ్యోః అలసి పోయితిని; ఇక్కడనే పండుకొనవలయునని యున్నది.” '*ర్యాతివేళశ ఎక్క డికి పోవుదువు? దోమలు కుట్టని లోపలిగదిలో పండుకొందువులే? ఇది ఉదా, హరణమను.

ఇచ్చట (వళ్నవనల్స అర్థము పొంచి, సమాధానమువల్ల అర్జాంతరనును అపగాహనము చేసికొనుట గతి యన్న వాక్యార్థగుణము.

వ్యాఖ్య | వాక్యశృంఖలవల్లి అర్హాంతరను పొడచూపుట యిచ్చట విష యను.

భావికత్వమునందు వైఠకము అర్హాంతరము పొడచూపుట కలదు. కావి, అచ్చట అర్జాంతరమే ఉద్దిషము. ఆ యభ్మిపాయనును మనసులో నుంచుకొవియే. వక్ష పసంగించుట జరుగును గతియందు (పళ్ళ్నోత్తర రూపమున కొంత నంభాషణ ముండును. మొదటి (సశ లలో అర్ధము సూటిగానే యుండును, అర్జాంతర స్ఫురణ ముండదు. (క్రమముగా సంభాషణము చిగురు తొడుగు నరికి అర్థాంతరను. తల యె ్రను. _సళ్నోత్తర శృంఖలారూపమున నుండుట గతికి సుఖ్యము.

(పకృతోదాహరణమునందు ఓక బాటసారికి ఒక యువతికి జరిగిననంభా షణము (వ్రదర్శితను. వృద్దుడెవరు? నీ తం్యడియా? అను పశ్నలపరకు అర్జాంతరమున కవకౌళను లేదు, యువతి అతడు కతన భ _ర్హయవి, రేజీకటియు బధిరత్వము నతనికి కలవని చెప్పినవ్చటినుండి సంభాషణ్యకమము అర్ధాంతరసును పొదువుకొన్నదడి. ఇట్లు సంభాషణ గతి నిఐట్టి అర్థాంళరము కలుగుటచేత గతియన్న పేరు ఈ గుణమునకు సార్దకముగా నున్నది.

[రీతి] రీతిః సా య స్వీహోర్థానా ముత ఎత్యాది (కియ్యాశమః, యభథా

ఆభ్యంతర గుణములు 145 “పథమ మరుణచ్చ్భాయ స్తాన త్తతః కనక్యపభ _న్తదను విరహోత్ర్తామ్యు త్తస్వీ కపోలతలద్యుతిః (పభవతి పునన్ధ్వాంత ధ్వంసత్షమః తణదాముజే సరస బినీనీ కంద చేదచ్చవి ర్మాగలాంఛనః, కేవ0 ఆ్యతోదయాచార భ్య చం(దస్యోత్స త్యాదిికియా(క మో రీతి, అర్ధము ॥ అర్ధముల (వర్ష్యముల) యొక్క ఉత్పత్త్యాది ,కియాకమమును వర్షించునెడల రీతియని యందురు ఇది లక్షణను. మొదట ఎజ్జని రంగు కలిగి? ఆ పమ్మట బంగారు రంగును కలిగి; ఆ పిమ్మట విరహత_స్తయెన తన్వికపోలకాంతి వంటి కాంతిని కలిగి; చీకట్లను ధ్వంసము చేయగల సామర్ధ్యమును కలిగి నరన మైన తామరదుంవను కోయగా ఏర్పడిన రంగువంటి రంగుతో నిశాముఖమున మృగ లాంఛనుడై న చం్యదుడు ఉదయించుచున్నాడు. ఇది ఉదాహరణము.

ఇచ్చట ఉదయారంభము నుండి ఉత్స త్తిపర్యంతము (కియా(క్రమముమ వరిం

ల! ణి చుట చేత ఇది రీతి.

వ్యాఖ్య (కనమునకే రీతి యని'ేరు. నర్ష్యవిషయమును _కమసరిణామ ముగా నర్తించినయెడల రీతియన్న వాక్యారగుణ మగును.

ణి న!

(వకృతోదాహరణసున చందోదయము వర్ణితము చం్యదుడు తొలుళ ఎట్టిగా నుండును. క్రమముగా రంగులు మార్చుకొని మార్చుకొని తామరదుంపలోపలి రంగు వంటి రంగును పొందును. అప్పటికి మృగచిహ్ననుకూడ స్పష్టముగా కానవచ్చును. ఈ దళల నన్నింటిని _కమముగా వర్ణి,చుటచేతనే యీ శ్లోకము రీతికి ఉదాహరణ

ళ మైనకి. [ఉక్త] 858. ఉ కీర్నామయది స్వార్థో భంగ్యా భవ్యోఒభిధీయ తే, యఖా *

18 నరన్వతీ కంఠాభరణము.

“త్వ మేవం సౌందర్యా న చా రుచింతాయాల పరిచిళః

కలానాం సీమానం పరమివా"- యువాకీవ భజథః

ఆళ్ళ జ నా

అవీ ద్వరిన్వం దిష్ట్యా తదితి సుభగే సంవదతి ,

మతః కేమం చేత్‌ న్యాజ్జిమివా తదానీం గుణితయా? 121

అ తాళీష్టస్య నాయక నాయికా సంగమస్య భంగ్యా భణన ము కః.

వాడో అరము ఉచిషము మనోహరము నెన యర్జము భంగ్యంతరమనుగా చెప్ప దబ మూ

బడిన ఉ క్రాయనబడును ఇది లక్షణము నీ విటువంటి అందగ_తైెపు, అతడు మనో హరత్వమునందు (పసిద్దుడు. కళలయొక్క వరమసీమను మీ యిరువురే. భజించు చున్నారు. మీ యరువురి జంట భాగ్యవశమున సదృశమై యున్నది. ఇంక మిగిలినది కూడనై నచో అప్పుడు గుణత్వ:ఎచేత ఈ లోకము జయింపదిడినళ్లు. ఇది ఉదా హరణమను,

ఇచ్చట అభీష్షమైన నాయికౌనాయేక సంగమమును మార్గొంతరమున చెప్పు టయే ఉక్తి. -

వ్యాఖ్య _ చెప్పదలచిన విషయమును భంగ్యంతరముగా సౌందర్య పోష కముగా చెప్పిన యెడల, దావివి ఉక్రియవి యందురు. ఉక్రిచమక్కారమే ఉక్తి యని థభావముం

నాయికౌనాయకుల యోగ్యతను గూర్చి (ప్రస్తుతసద్యము (ప్రస క్త్రము. “మీ రిర్వురును పెండ్లి చేసికొనుడు అని చెప్పుటయే (పకృతాంళశము. అయినను దాని నట్లు చెన్పక మార్గాంతరవున చెప్పుట యిందు కాన నగును. మొదట 'సీవు” “అశడు? అని వేరువేరుగానే వలికి, పిమ్మట “మీ యిరుపురు” అవి కలిపి పలుకుట యొకనేద్పు. ఆ పిమ్మట 'మీ జంటి యని యనుట ఏకత్వమునకే విరూవకము- ఈ విధమైన (వయోగయుల చేతనే ఉద్దిషభావము ఉదారముగా వెల్లడి యగుచున్నది. చివరిపాదమున 'మిగిలినదికూడ నైనచో' అవి యనుట పరమ (నయోజనమైన పరిణయమునకు (పోత్సపాంచుటయే. అయినను, ఆ మాటను వాడకుండ వ్యంజింప జేయుటయే జరిగినది. ఇట్లు భంగ్యంతరముగా మనోహరార్థమును చెప్పుట చేత (వకృళ పద్యము ఉ _క్రికి ఉదాహరణ మనది

ఆభ్యంకర గుణములు న! ఉదావరణవడద్యము భవభూతి మాలతీమాధవషునుండి (గహింవ బడినది. [పొాఢ) వివశీ, కార్ట్‌ నిర్వావః కావ్యే (పొఢి 6తి సృతాం యథా = “తద్వ క్త్రేందు విలోకనాకులథియా ధాతా త్వదీయాం,శియి నితీష్య (పతిరాజ'కేభు విదుసాం లక్ష్మ్యా త్వమావూరీతః లేన కే నియతం దరిదతి గృహేహ్వేసామియం దృశ్యతే నైనా మా[దియ సేత్వమిచ్న గృనీను తాం త్వా మేవ సా ఛావతి1292 అత త్వద్వ క్ర) విలోకనాకులేన ధఛ్యాతా త్వదీయా లఖ్మీః శతుషు. నిశ్నిష్య విదుసాం చ లక్కీ స్వయ్యారోవితా. అత స్వం విపయలశీగ మా్యదియసే సా చ త్వా మనుధావతి. యా చ విదుపాం అన్నీ శ.సళూ త్వమాపూరిగ నేన తే దర్వదాః అతవవ త్వమేనాం నొదియ'నే. ఇయం చ విద్వధేహేప్వేవ దృశ్యతే ఇల్యేతావతః ఆభూతస్యార్ద స్యాబేన వాళ్యేన (పతిపాదిత త్వా ద్వివథ్నీ తార చిర్వణాణం 'పొఢి!. “అర్ధము : కౌవ్యమునందు. వివక్షికార్థవిర్వహణమునే (పౌఢి యని థి యందురు. ఇది లక్షణము. సీ దుఖ చందదర్శనముచేత కలతపడిన బుద్దితో విధాతనీ లక్ష్మీ శ్యతురాజులందుంచి, సండితలమ్మీచేత నిన్ను వింపి యున్నాడు అందుచేశనే పండితులు విత్యదర్శిదుల్తై యున్నారు వీరి యిండ్రయందు ఈమె కనబడుచున్నది. నీ వీమె నొదరింపవు. నీ వాసునే కోరుదువు, ఆమయు నీ వెంటనే బడుచున్నది. ఇది ఉవాహరణము- ఇచ్చట నీ ముఖవిలోకనాకులుడై న ధాతచేత వీ లత్మీ ఏరోధులందు నిక్ని మై సండితలక్ష్మి నీయందారోపిత యమెనది. అందువల్ల నే నీవు శృతులక్ష్మి నాదరించు చున్నావు. అది హూడ నీ వెంట సడుచున్నడి- ఇంక పండితలక్ష్మీ చేత నీవు పూరింవ బడితివి. ఆందువల్హ వారు దర్శిడులయిరి. అందుచేతనే నీవు దీని నాదరించుట లేదు.

152 వరన్వతీ కంఠాభరణము ఇది విద్వద్ధేహములందే కనదిడుచున్నది ...అన్న యింతటి అధికమైన యర్భమును ఈ వాక్యముచేత (వతిపొదించుటవల్ల వివక్షితార్థ నిర్వహణము జరిగినది. కావుననే ఇది (సొరి.

వ్యాఖ్య కవి కానుద్దేశించిన వి_స్రృతమైన యర్జమునుః స్వల్చవాక్య ముకో సమరముగా అభివ్య క్రము చేయుటకే (పొఢి యని పేరు. “అల్బపదముల

వ! లి ॥ ణము.

నవల్పార్దరచనయేక్ని వొఢి. ఇది వాక్యార్థగుణము

(పకృళోదాహరణమునందు. ఒకరాజు (వశంసింప దిడుచున్నాడు. ఆతవి ఫైందర్యమును, శౌర్యమును; జయశీలమును; సంపదను; పండితపక్షపాతమును, దాతృత్వమును _వశంసించుట ఉద్ధిష్టవిషయము. దీనిని? మార్గాంతరమున తక్కువ

ఎట గి

మాటలలో నిర్వపాంచుట యిచ్చట కాననగును. ళన్సీ ముఖవిలోకనాకులత్వము” అవి యనుటచేతనే అతని అనుసమాన సౌందర్యము వ్య క్తమగుచున్నది. సృష్టికర్తయగు (బ్రహ్మయే కలతసడినట్లు చెప్పుట తత్సాందర్యము అనిదంపూర్వమని ధ్వనింప జేయటయే.. ఆ కలతపడిన బుద్ధినల్శి _బహ్మ పొరపాటు చేసెనట! ఈతనిని వృజించుటనై. యేర్చరచుకొన్న “లక్ష్మి” యను (దవ్యమును శ(తురాజులండు విషే ఫించెను ఆ లోపమును గు ర్తించుకొని తత్పూరణమునకై పండితుల లక్మ్మేవి తీపి కొని ఆతనిని పూరించెను. పండితులు లక్ష్మిని కోలుపోవుటచేత దర్శిదులైరి. కావున రాజునకు పండితుల లక్ష్మియం దాసక్రి లేదు. కౌవుననే ఆ లక్ష్మీ వారి గృహ ములకే సంపబడినది. అందేయున్నది. దీనివలన రాజుయొక్క వండిళవక్షపాళఠమును దాఠృత్నమును వెల్లడి యగుచున్నవి. రాజు తనదై తనకు చెందక: శ్ర్యతురాజు లందున్న లఅత్మీయందు ఆని కలిగి యున్నాడు. ఆమెయు నాతని వెంటబడు చున్నద్‌- దీనివల్ల రాజు శ్యతువులను జయించుటయు వారి సంపదలను స్వాధీనము చేసికొనుటయు వెల్లడి యగుచున్నవి ఇట్లు అనల్బమైన యర్ధమును అల్బనదము లలో నిమిడించి సమర్థషుగా చెప్పుబచేత ఈ ళ్లోకము (పొఢికి ఉదాహరణమైనది.

ఇప్పుడింక రచయిత వై 'శేషిక గుణములను తెలుపుచున్నాడు.

(వైశేషికగుణములు]

8, పదాద్యాణశిత దోపాణాం యే ఇచానుక్రరణాదియ

గుణత్వావ త్తయే నిత్యం తేఒజ్యత దోమగుణా స్మృతాః

ణి వై శేషిక గుణములు 158

90. థతివిఛా అవితే నూయశ్నతుశ్వింకతిధా బుఢ్రైః

(పోక్తా యథా -ణశ్వేన (పవిభజ్య తథోచ్యతే.

అరనము పదా స్మశిత దోషములకు అనుకరణాదులందు నిత్యముగా

థి

గుణమును కలిగించుటశై వచ్చువానిని దోషగుణనములని యందురు. ఇవి మూగు విధములేయెనను గుణత్వమునుబట్టి విభజించి వానిని విబుధులు ఇరువదినాలుగు విధములుగా చెప్పు దుదు.

వ్యాఖ్య : దోషములను పదము; వాక్యము, _ అనువాని ఆశయముచేత మూడు వర్గనులుగా విభజించితిమి అందు ఒక్కొక్క వర్షమును మరల పదునారు విభాగములు చేసితిమి. పద దోషములలో చీవరిదెన (గామ్యము అశ్లీలార్టముం అనభ్యార్థము ఆమంగళార్థము అని మరల మూడువిధములు. కాబట్టి పద దోషముల మొదట్‌ వదునై దును, చివరి తొమ్మిదియు కలియగా ఇరువది నాలుగగును

నాక్య డోషములు పదునారు చెప్పుకొంటిమి. అందు చిపరిదైన అరీతిమంతము మరల తొమ్మిది విధములుగా నగును, కావున మొత్తముమీద నివియ, ఇరుపది నాలుగు విధములగును.

వాక్యార్త దోషములు కూడ పదునారే. అందును చివరిదెన విరుద్దము మరత తొమ్మిది విధనులగును మొ త్తముమీన ఇవియు ఇరువది నాలుగే యగును.

(గంధకర్త గుణములను బాహ్యములు, ఆంతరములు వై శేషికసులు అవీ మూడు వర్గములుగా విభజించి; మరల ఒక్కొక్కటి ఇరువది నాలుగు విధసులని సరిగణీంచెను. (పకృతను దోషనులే గుణనులుగా పరిగణింసదిడుట విషయము. ఆట్టీవానినే దోషగుణనులని కాని వై శేషిక గుణములని కాని యందురు. గుణసంఖ్యా నము నందుతన (పణా€5 కనుకూలముగా తక్కిన వానితో పాటుగా? వై శేషిక గుణములను కూడ ఇరువదినాలుగుగా పరిగణించెను. అందువల్ల నే గదోషనంభ్యానము నందు నత్యేక పరిగణనను లేవి అవాంతరభేదములను గూడ గుణనంథ్యానము నందు _పత్యేకముగా పరిగణించుట ఆవశ్యకమైనది

1654 నరన్వత్‌ కంఠాభరణము [అసాధుతాగుణము] $1. యామి కుచ్చి తాదీనాం పదదో ఓ.మ్వసాధుతా ఉం ా”ాం

నికూవితానుకరణే గుణత్వం సా (ఎపద్యతే.

యథా _

“ఉన్నమయ్య సకచంగవా మాస్యం

చుంబతి (వీయత మే వాళకవృత్యా

వుుంహు ముంచ మమమేతీ చ మందం

జల్పితం జయతి మానవవాతీనామ్‌ 19కి

అంతు వుంవాు మమ మేశ్యసావ్యోంవి మి మేచ్చిత శా రనుకరణ త్వాద్‌ గుణత్వమ్‌,

అర్షము : మ్లిష్రమేచ్చితాదులను పదదోషములలో అసాధుక యను దోష

నో ౮

ముగా పరిగణించుట జరిగినది. అది అనుకరణమందు గుణత్వసును పొందును ఇది లక్షణసు _పియతముటు మొండితనముగా జుట్టు పట్టుకొని మొగగసును పై వత్తి ముద్దు పెట్టుకొనుచుండగా “హుంహు” “ఎంచ” *సుముమ' అని -ల్మగా ననెడి మానవతుల జల్బనసు జయించును - ఇది ఉదాహరణను.

ఇచ్చట హుంహు; మమమ అను మ్లిష్టమేచ్చితములు అసాధువులే అయినప్పటికి అనుకరణమువల్ల గుణత్వషి. కలిగినది

వ్యాఖ్య ' శల పైక దేశం మ్లిష్షమ్‌” పదమునందలి కొన్ని వర్ణములు లోపం చినయెడల దానిని మ్లిషసని యందురు “అన్య క్తరూసం మేచ్చితమ్‌” చెన్చదలచిన దానిని స్పష్టముగా చెప్పనియెడల దానివి మేచ్చితమని యందురు ఈ రెండును అసాధుత యన్న దోషముగా పరిగణీంపదికును అనుకరణమునందు వీనిని (పయో గించినచో అవి దోషభాజనములు కౌపు పైగా న్వభావసుందరను లగుటచే గుణ నింత? లగును అసాధుత దోష మయ్యును అనుకరణనునందు సాధువగుటచేతనే వై శేషికగుణముగా గణన శెక్కినది

వె శేషిక గుణములు ($5 మ్‌

(వకృళోదాహరణసునందు మానవతీచుంబన్యపసంగము కలదు “మానవతీ వామ్‌' అని యమటచేత తాత్కాలికముగా (ప్రియుని సవ్నిధాన.ఎనందే వియోగము నందుచున్న వ్త్రీలు భొవింపదిడుచున్నారు భర్హకు వినుఖముగా నుంబుటచేతనే బలా త్కారముగా చుంచించుట సంభవించినది అట్టియెడల ఆ-ఎ “విడిచిపెట్టు మని యడుగుట స్వాభావికను. కౌని కృృతిమికోపనుచేత కలిగిన విముఖత్వ మగుటచేత (ప్రియు డట్టుచేయుట తన కిష్టమే ఇట్టియెడ వెలువడు నూటలు అరకొరగా; అస్పస్షలు ముగా నుండుటయే అందము. *“హుంహుంి అన్నప్పుడు తిరస్కారభానము ద్యోతిత మగును కౌని యిక్కడ రెండవయక్షరమున బిందువు లోపించి పోయినది.- పదైక జేళమునకే వయోగపిఎ కాబట్టి యిది మ్లిష్ట:. *వ.0చి అనగా విడిచి వెట్టు మని యర్ధము ఇది న్పష్టముగానే యున్నది. 'నుమను' అన్న యక్షరములు అన్పష్టములు, “ముంచ మామ్‌” నన్ను వఏడుపునున్న యర్థనున వాడబడినవోః “ముంచ మా” నన్ను విడుసపద్దు అన్న యర్ధమున వాడబడినవో” “మంచ మమి నాయొక్కం అని చెప్పి యింకేమేవి అనదలచినట్లు _పయు కృములో చెప్పుటకు పీలుకౌదు. ఈ విధమైన అన్యక్తతనల్ల నే యివి మ్లేచ్చితములుగా సరిగణింపబడును. ఈ రెండును మాన పళుల విలాసనందర్భషము. నందలివిగా అనుకరింవబడుటచేళత గుణత్వమునే పొందు చున్నవి. అందువల్ల నే వకృతళ్లోకము అసాధుతాగుణనున కుదాహరణమైనది.

ఉదాహృతళ్లోకము సుభాషితావశియందు విజ్జిక రచనగా గుర్తంపబడినది.

([(అపపముక్త గుణము]

గుణత్వ మ్యపయు_క్తస్య తథానుకంణే భవేత్‌,

యథా "=

“దివం పళ్కాషిణో యా న్ని యేఒచీకమత భాషీణ!

పత్కొౌపీణోఒని నో యాని యే వచ న్తిఫపయుంజతే 124

అకా చీకమత వచ స్రీత్యాది పదానాం కవిభి ర్యఫసయుకానా మ్యనుకరణ త్వాద్‌ గుణత్వమ్‌.

156 పరన్వతీ కంఠాళభరణను

అర్ధము ః అ(పయు క్రదోషమునకు అనుకరణమందు గుణత్వమను కలుగును. ఇచి లక్షణము. అచీకదుతభాషువై న వత్కాషులు న్వర్గనమునకు పోవుదురు. పత్కా మలయినను వచ న్ని పయోగించువారు పోరు. ఇది ఉదాహరణను.

ఇచ్చట కవులచేత అసయుక్తను వ నప్పటికిని అచీకమత వచన్తి మొదల అఐన వనదములకు అనుకరణత్వనువల్ల గుణత్వము కలుగును. యందురు. అది దోషమే. అనుకరణమునందు ఆపయు క్రవదనులను వాడుట గుణమే యగును.

(వకృతోదాహరణనునందు. పరిహానకుశలు డొకడు అపయు కపయోక్త లను సరిహసించుట కానవచ్చును. “పత్కాషిణః? అన్నది “పాదములను (తొక్కు కొనువారు అను నర్ధమున సూత్నకల్పనము. *పాదం కషన్తీతి సత్కాషిణః” అవి కల్చిళము. పూర్వకవ్మిపయోగారూఢము కదు “అచీకమతి అన్నది కమిధాతువునకు (వ్రఠళమప్పరుష బహువచనరూపముగా కల్సితము *సేమించిరి” అన్నది. యర్థము. “వద్న్తి” అన్న రూపము సామ్యమున వచ్చి; అను రూపము. “చెప్పుచున్నారు అన్న యర్దమున కల్చితము. పై రూపములు పూర్వకవ్యిపయోగారూఢములు కాక పోవుటచేఠ అపయుక్రము అన్న దోషమునకు ప్యాతసులు కాని (వకృతోదాహర అమునందు అ,సయు క్ర్రపయోక్రలననుకరించుచు సమరుగణు న క గడుటచేత వ్వభావానుగుణత్వముచేత గుణత్వమునే పొందుచున్నవి. కావుననే సకృళశోకము అ్యపయు_క్రగుణమున కుదాహరణ మెవద్సి

టీ [కష్ట గుణము] కలి య౦చ్చుతే ర్విరసం కష్టం తస్య దుర్వచకాదిను ౭

గుణత్వ మనుమన్య నే సాన్కుసాసస్య సూరయః.

యథా __

ళ్‌

శ్వాష్ట్రా స్వాహ్రాంరి రాశ్ట్ర) నాదంస్లిన్విశో జనాః ధా ర్హరాష్ట్రాా సురాశ్ట్ర) న మహారాళే).చ నో స్టింయి కల్లి

వైశేషిక గుణములు “గగ?

అత _శుతివింస త్వాత్‌ కష్ట ల్వే2-.వీ దుర్వచక శ్వాముణత్వమ్‌.

అర్ధము : చెవికి విరనముగా నున్న శబ్దిమువల్స కష్టమన్న దోషము కలు

గును. కాని అదియే దూషణాది వాక్యములందు అన్ముపానయు క్రమె గుణత్వము

నొందునని పండితు లందురు. ఇది లక్షణము. రాక్షసులు రాశ్షసవిరోధియైన

యిం్యదుని రాజ్యమున లేరు. భాష్ట్రము (వెనగలు మొదలగువానిని తినెడిచోటు)

నందు దంతహీనులయిన జనులు లేరు సురాష్ట్రమునందు ధా ర్తరాష్ట్రలు లేరు మహా రాష్ట్రమునందు ఒంటెలను గలవారు లేరు. ఇది ఉదాహరణము.

ఇచ్చట (శ్రుతివిరసత్వముచేత కష్టళ్వమునందును దుర్వచకత్వమువల్ని గుణత్వము కలదు.

వ్యాఖ్య _ దుర్వచనను అని యనగా వరుష్తసయత్నముగల పచనమని యర్హము దుర్వచకుడు అవి యనగా కృతిమభాషాభాషణము చేయువాడు. కృతిమ నస్వభావునియొక్క- స్వభావచ్చితణమ నందు (శుతివిరసను.న పదములు గుణత్వ మునే సంధానించును. కటువులయిన ఆ శబ్దములు అన్తుపాసయు_క్రపు లయియున్న మరింత యందముగా నుండును.

“దుర్వచకాదిషు” అని ఆది శబ్దిమును వడుటచేత రౌదాదిరసములందు వైళను (శ్రుతివిరసాక్షర్యపయోగము గుణమే యె రసపోషక మగును సందర్భౌ చిత్యమునుఐట్టి దోషము పైతను గుణ మగునన్నది సారాంశము.

(పకృతోదాహరణమునందు షకార టకార రకార సంయోగము ముహుర్ముహు రావృ త్త మైనది- ఆ సంయు క్రాక్షరను కుతిహితము కాదు. అయినను; దుర్భొషాభాషి వ్యాగతికి నిదర్శనముగా అది (పయుదక్తను. అందువల అది గుణమే పెగా ముహుర్ముహురానృత్తినల్లి అన్ముపాససౌందర్యము కూడ అలవడినది కౌవుననే (గ్రకృతళశ్లోకము కష్టగుణమున కుదాహరణ మైనది.

(అనరక గుణము] న! 98. యతా ఎదపూరణాద్యర్థ్భ మనర్ధ క ముదాన్బాతమ్‌ గుణత్వ మనుమన్య స్తే తస్యావి యమకాదిసు, యథా _

158 చరన్వతీ కంఠాభరణము

“జానీ తా మరీఠరాం నఖలూనం

ణ్యాత ముజ్వ్వలతయా న ఖలూనమ్‌ి 196

“బభొా ముఖీ నొ(ఫతిమేన కాచన

ఆియాధికానాం (పలిచమేనకా చని కల్లా?

అధు ఆశ, వి ఖర

అత ఖలుశబ్లస్య చశబ్బ్దస్య చ సాదపూరణమా జే్రఒని వశమా జనే యమకత్యాద్‌ గుణత్వమ్‌.

అర్ధము ? పాదపూరణాదులకొరకు _ప్రయోగింపబడిన పదము అనర్హక మను దోషముగా చెప్పబడినది దానికి కూడ పండితులు యమకాదులందు గుజత్వము నంగీకరించుచున్నారు ఇది లక్షణము. మిక్కిలిగా గోళ్ళ చేత చీల్చబడిన శ్రీల శరీరము ఉల్హ్వలత్వముచేశ తక్కువది కాదు. ఇది మొదటి ఉదాహరణము. అ(పతిమమైన ముఖముచేత ఒకానొకస్ట్రీ ్రకాశించెను భాగ్యాధికలయెడల మేనక (అట్లు) కాదు, ఇది రెండవ ఉగాహరణము.

ఇచ్చట “ఖలుళబ్దమునకును “చి శబ్బమునకును సొదపూరణము మా_తమే వమోజన మైనవ్పటికిని యనుకత;నువల గుణత్వము కలుగుచున్నది.

క్‌ వ ళం

వ్యాఖ్య = అర్ధరహితముగా పయ క్రమైవది అనర్థకము. అట్లు వయో గించుట దోష'ు. కొని అర్జరహితముగా _పయోగింపదిడిన శబ్దమే యైనను యమ కాద్యలంకారమునకు దోహదము చేసినయెడల గుణముగానే పరిగణీంపబడును.

మొదటి ఉదాహరణమునందు, మొదటిపాదమునందలి “నఖలూనం?' అను వర్ణనముదాయమే ద్వితీయపాదమునందుకూడ వచ్చుటచేత యమకాలంకార మగును. మొదటిపాదమునందలి *నఖ+ లూనమ్‌” అనుదానికి “గోళ్ళచేత చీల్చబడినది” అని యర్థము. ద్వితీయపాదసునందలి “న+ఖలు _. ఊనమ్‌' అనుదావికి “తక్కువడి కాదు” అని యర్ధయ. “ఖలు "శబ్దార్థ నునకు ఇచ్చట _పయోజననులేదు. అనగా నిరర కముగా ప్రయుక్త మయ్యెనవి యర్థము. అట్టియెగడల అనర్హక మన్న దోషనుగా పరిగణింపబడపలయును కాని యమకమినకు ఏనియు క్తమగుటచేత గుణముగానే నరిగణనకు వచ్చినది.

వె శేషక గుణములు 160 హూ

రెండవ యుదోహరణమునందు మొదటిపాదమునందున్న “*%(పతి మేన కొ చ ని యన్న వాక్యాంలశమంతయు ద్వితీయసాదనువందు ఆవృత్తమైనది. అందునల్స యమకౌలంకారము సిద్ధించినది. మొదటి పొదసునందలిది “(అ)౫వతి మేన .కాచన” అవి విభక్తమగును రెండవ పాదమునందలిది *పతి _. మేనకా చ.,ని అవి విభక్తమగును ఇందున్న “చిళద్దిము అనర్థకమి. అయినను యమక నహకారకమై సౌందర్యసంధాయక మగుటనల్ల గుణమే యగుచున్నది. కాపుననే, యీ రెండును అనర్జక గుణమునకు ఉదాహరణను నవి.

(అన్యా ర గుణము]

94, యత్తు రూఢిచ్యుత ల్వేన (పో_క్త మన్యార్థ సంజ్ఞ గమ్‌

టపహేలికాదిషు పా యోగుణత్వం తస్య యుజ్యతే

యఖథా =

“ఇాతయః కని కాలే తే స్ఫాశయః స్ఫార్ట వన్లీవః

చం4జే నాతొద్భువంత్యత వాయవో మముభారిణః” 1౨8ి

అ్యత ఖూాకతయ ఇ త్యాదీనాం సుర్భ్యరికాజా ధృజ శ్చానవస్టాజే న రూడి. గూఢాన్టేతు (పహేలికాగా కన్న దువ్యతీతి తేషాం దోమ గుణత్వమ్‌.

అరము : రూఢినుండి జారుటచేత అన్యార్థమన్న దోషముగా పర్‌గణింస

థి

ఐడుదావికి _పహేలికొాదులయందు సాధారణముగా గుణత్వను కలుగును. ఇడి అక్షణను. ఓ కన్వాః అందమైన నీ పొాదమునందు బద్ధన్లు మనోహరధ్వనుల సీనుచున్న మువ్వలు సాక్షిత్కరించుచున్నవి. నా ప్రాణములు అనళ... లగుచున్నవి. ఇది ఉదాహణసు.

ఇచ్చట “భొాతయా? షున్నగువానికి మువ్వలు మున్నగు నరమునందును

ర్‌ స్‌ న్‌ ్నగు నర్జ

“ధృ*ధాశువునకు అననస్థాన:మనందను రూఢి లేదు గూఢార్జమునందును (సహేలిక మున్నగువానియందును దోషను కాదు అందువల్ల నే వానికి దోషగుణత్వము-

180 నరన్వతీ శంఠాభరణనము

వ్యోఖ్య మూలధాతువునుబట్టీయుం _ప్రత్యయమునుబట్టియు కొన్ని వదము లకు కొన్ని యర్థము లేర్పడును. ఇటువంటి నానినీ యౌగికార్థములని యందురు" వ్యవహారరూఢమురై నవానిని యోగరూఢములని యందురు. కొన్నింటికి యౌగికార్థమూో సరిపడియు, వ్యవహార్యస్రసిద్ధియుండదు అట్టివావినే రూఢిచ్యుతము లని యందురు.. వీనిని పయోగించుటవల్సి అన్యార్థమన్న దోషము కలుగును. అయినను సమస్యలు, పొడుపుకథలు చిక్కు.వశ్నలు సున్నగు విద్యావినోదములందు. రూఢిచ్యుతములను 'వయోగించుటచేత గుణత్వమే కలుగును.

(ప్రకృతోదాహరణమునందు. “ాతయః* అను శబ్దమునకు మువ్వలు అన్న యర్ధనున రూఢి లేదు. గొయ్యి? గవి; కందకము మొదలయిన యర్హములందు ఖాతి” శబ్దము గలదు. “ఖన్‌) అను ధ్వన్యనుకరణమునుబట్టి “ఖన న్తీతి థాతయః” అన్న వ్యుత్చత్తివి కల్పించి “మువ్వలు” అన్న యర్హమును చెప్పుకొనుట జరిగినది. “కని? యనగా “కన్య" యన్న యర్హము కల్ప్చింపబడినది మూలధాకువునందు భేదను లేదు. (ప్రత్యయము మారినది ఈ రూవమునకు వాడుక లేదు “కాలః” అనగా పాద మని ప్రయో క్రయభ్శిపాయసు. “కల్‌” ధాతువునకు గణించు; పొందు మున్నగు నర్ధనులు గలవు. “కల్యరే అనేన ఇతి కాలః" అన్న వ్యుత్పత్తి *“పద్యతే అనేన ఇతి పాద” అన్న పామ్యుమున కల్పింపబడినది “దీనిచేత పొందబడును” అన్నదియే వ్యుత్సత్త్య ర్హహైనవ్పటికివి పాదళబ్దిమునకు పయోగరూఢి యున్నది. కాలళబ్దిము కృత్రిమ కల్పనము- అయినను (ప్రయోక్త దానినే _సయోగించెను. చం్చదశబ్దనునకు “చందన మివ అఫ్లాదయతి” అని వ్యుత్స_త్రి ఈ వ్యుత్చత్తివల్ల నే శీతాంకుని చందు డనుట జరుగుచున్నది. (ప్రకృతవ క్త దానిని తల్యకిందులు చేసి “ఆహ్షాదకరమైని అన్న యర్ధములో చందశబ్దమును వాడెను.. “ధృ” ధాతుపునకు ధరించు; కలిగియండు మున్నగు నర్జములు కలపు. “అవళము లగు అన్న యర్థమున “ధర న్తీతి ధారిణణి అన్న ప్యుత్చత్తి కల్పితమైనది ఇట్లు యోగసాధ్యసు 5 నను రూఢిసిద్ధనులు కాని యర్ధములను తెల్చుటచేత ఈ సదములు అన్యార్థదోషముసకు పాల్పడుచున్న వినవలయును కాని వక్ష తనకు నచ్చిన కన్యను మెచ్చుకొనుచు గూఢార్హనుతో చేసిన పసంగ మగుటచే, ఈ పదములు సందర్భసనుచితమువై గుణవంతము లగుచున్నవి కావుననే ఈ ల్లోకను అన్యార్థగుణమున కుదాహరణ మైనది.

£1) నై శేష గుణము 161 జ్యే [(అపుష్టార్ణ గుణము] క్లిక్స్‌ తుచ్చవాచ్య మపుష్టార మిలి యశ్‌ ,పా,క్పుకాశితమ్‌

తస్య చృందోఒనురోధాదా గుణత్వ మవధార్య తే.

యథా -

ళ్‌ చ

ద్వింష్టవర్షాకృతి "మేన మర్చి నా

ముక ని కల్పోపపదం మహీరువామ్‌

య మిం(దశ కౌర్భనిషూదనం వాూశే

ర్హింణ్యపూర్వం కశిపుం పచథక తే 1

"అగ ద్విరనర్హాకృతి మిరి కబల్చోపసదం మసీ+రునూ మితి హీరణ్యపూర్వ్రం కశళిపు మిత్యస్య తుచ్భార్చ క్వేఒకి చృందోఒను రోధాద్దుణశ్వమ్‌.

అరము : తుచ్చవాచ్వుము అపుష్టారముగా పూర్వము చెప్పబడినది. ఛందో

థి బిఇ

నిర్భంధాదులనల్ల అదియు గుణత్వమును పొందును. ఇది లక్షణము. పదునారేండ్లు వనయసు గల యీతవిని యాచకులు కల్చనహీరుహూ మని కోరుచున్నారు: హరి యొక్క ఇం్యదళబ్దార్ధనాశకునిగా హిరణ్యకళశిపుని పేర్కొనుచున్నారు. ఇడి ఉదాహరణను.

ఇచ్చట “ద్విరష్టవర్షాకృతి” యని “కల్పోపనదం మహీరుహి మ్మని “హిరణ్య పూర్వం కళిపవు” న్ముని యున్నవి తుచ్చార్థమునందే యున్నను చందోనురోధమువల గుణత్వము కలుగును.

వ్యాఖ్య న అల్పపదములకోడ చెప్పదగినదానిని అధికపదసులకో చెప్పుట శుచ్చవాచ్యము. అదియే అపుష్టార్థదోషము ఛందోనిర్భంధాడి హేకువులవల్న శబ్ద వి_సరము న్యాశయించినయెడల అది గుణమే కౌని దోషగు కొదు. *ఆదులవల్లి అని యనుటచేత శబ్దవై చితి మున్నగువానిని గూడ _గహంపనలసి యుండును.

“ద్విరష్టవర్షాకృతి” అవి యనగా పదునారేండ్త పియనుగలవా డని యర్థము. “షోడళ పర్షాకృతి” అను విధముగా పప్రయోగించుబ సమంజనను. తాం సంస్థ

శథీలీ సరవ్వలీ కంఠాశరణము వృ త్తమునందు ఈ సమాసము యథాఠతధముగా.ఇముడదు. “క్రల్పోవపదం మహీరు హమ్‌” అనుదానికి బదులుగా "కల్పమహీరుహమ్‌” అవి యనుట సమంజనము దీని కీ వృత్తముగూడ అనుకూలమే “పారణ్యకశిపుమ్‌” అని యనుటకు బదులుగా “హిరణ్యపూర్వం కళిపుమ్‌” అని విన్తరించి చెప్పుట జకిగినడి- దీవికిని ఛందోవిర్చం ధమే కారణము కొన్నియెడల ళందోనిర్బంధమే కారణ మసుట .వవంజనముగానే యంండును. కొన్నియెడల అది కవి అనమర్ధతకు సూచకముగా సరిణమించును- *క్రల్పోపపదం మహీరుహమ్‌” మున్నగుచోట్ల “కల్చ” అనుదావి నుపపదనుగా కలిగిన “'మహీరుహమ్‌' అవి యనుటచేత కల్పశబ్ధిమునకు మిరింత _పాధాన్యమును కల్పిం చుట జరుగుచున్నది. అశ్షే “*ద్విరోష్టు అవి యనుటచేళ అల్పిష్టమెన వయస్సు ట్యోతిత మగుచున్నది షోడళళబ్దిషుచేత విషయకథనమే కావి అల్పిష్టత.ద్యోతకము శాడదు. ఛందోనురోధముతోపాటు శద్దివై చ్యిత్యాదులు కూడ హేేశుపులుగా నమ కూడీనప్పడే అపుష్టార్హము గుణను కాగలదు. _ప్రకృతళ్లోకమున నీ లక్షణదు లుండుట చేతనే అపు్టార్దగుణమున కుదాహరణ మైనది [అనమర్థ గుణము]

95. సతిపొదిరం మాజా యదసమర్థృ మజాచకమ్‌

తస్య్యావి ఖలు మిన్యన్దే శుణశ్వమ్‌ నీత తాదితు.

యథా -

“ఆళ్ళ లంఘీతవతిష్టకరా, ₹

సీఏ మర్ధిముకులీకృన వృహ్ష్యై

౩ క్షనెణక కరావాన చెంతీ

మండల కస్పణిత ఇారు చుకూజే 180

అన కూజితస్య ప షీణోఒన్య్య కావాచక ర్వేఒసి శామళా స్తే ఒనువుశ త్వాద్గుణ న్వమ్‌, , అర్ధము | అవాచకమే అసమర్ధ మని పూర్వము (తిపొదింసబడినది. సిత్కృశాదులందు దానికి కూడ గుణత్వము నంగీకరించుచున్నారు. ఇది. లక్షణము.

వై శేష గుటముజు 1౯ ప్రయుని కరాాగము వేగముగా సోకముడిని దాటుచుండగా నగము ముడుచుకొన్న చూపుకో అనురక్తుడైన వై ణికుని చేతితో తాకబడిన తం తీమండల -.ఎనుఇడి పుట్టేన క్వణితసువం మనోహరదుగా (ఆమె వలి3ను. ఇది ఉదాహరణను.

ఇచ్చట సక్షీయొక్క కూజిత::ఎనకు సురొకచోట అవాచకత్వమే మైనను కామళాస్తా్రానుమళత్వముచేశ గుణత్వమే.

వ్యాఖ్య +, వాచకదు కౌనిదానిని నాచకముగా నవయోగించుట అవాచకము, నంగళను కావిపదము నుసయోగించుట యని భావము. ఇది దోషము. కావి సీక్కారాదులందు ఇది కూడ గుణముగానే _గపాంపబడును.

(వకృతోదాహరణనునందు “చుకూడే” అన్న (కియాసద ముపసయు క్ర మైనగి- దీవికి *కూ పెను అని యర్హము. ఇది పకి చేయవలసిన పని. *ఒకన్తీ వీణా నాదము స మనోహలనుగా కూనెను! అన్నచో అసంగళముగా మండును. కాని నంభోగ ననయమున చాయికాగళగునరి దుండి అనేకద్వనులు వెలువడు నని అవి కోకిలా కౌజిళను ల నర, పారావళారానముల వరె;, మయాూర్శ కేంకారముల వలె ఇంక విళ్లే యెన్నో విధములుగా సుంచునని కొమళాస్రము చెప్పుచున్నది. కావున (సకృతనందర్భ మునందు *చుకూజే?' అని వాడుటచేశ “సకిసం జాసెిను' అన్న యర్ధము. కలిగి శాస్త్రానుకూలగగా నుందును. ఇది సౌందర్యసంధాయకమే కావి పొందర్యభంజకకను కొద్దు అందువల్ల నే _ప్రకృతళ్లోకము అసనర్హగుణమున కుదాహరణ మెనది.

ళా గా థె గూ ఉదావారణళ్లోక ను ఘాఘుని శిశుపాలనధమునుంచి _గహింవబరీనచి- ([(అప్రతీత గుణము]

97 శాత్రునూత (పకతీతత్వా దంపతీళం యదుచ్యకే

శణత్వం గన్య తద్విద్యనంభాకా విదుర్చుధో.

యథా =

“సర్వకార్య శరలేము ముక్వాంగ స్కంధ పంచకట్‌ు

సాళళానా నివాత్యాన్యోనా _న్తీముంతో మహీళ్ళా కామ్‌) 181

గ్‌ వళన్వతీ కంఠాళర్‌ జను

అ శాంగన్కంధపంచక మిగ్యస్య శా్ర్రమాంత్‌ (వనిద్ధసావి తద్వీద్యసంసా భాయాం గుణగ్వమ్‌,

అరము : కొఫ్త్రములందు మామే వకతీతి గల శబ్దములను వాడినచో అవతీత చేను దోషమగును అ యా శాస్రవేత్తల నంభాషణాదులందు అది గుల్ల శ్వము నొందును. ఇది లక్షణసు. సౌగతులకు సర్వకార్యశరీర ములందును అంగ వ్కంంధవంచకపిు తప్ప వేరుగా ఆత్మ రేనట్లు; రాజులకు (కార్యారంభాధి సంచాంగ ములు తప్ప) వేరుగా మంతకషి లేదు, ఇది ఉదాహరణము.

ఇచ్చట అంగస్కంధ పంచకము అను కాస్త్రమాళ (వసిద్ధ మైనదానికీకూడ తద్విద్యానంఠుల నంభాషణ'సునందు గుజణత్వము.

వ్యాఖ్య : శాప్రములందు మ్యాతమే _వసిద్దములై న వదములు దైనందిన న్యసహారమున అర్హ్యపతీతిని కలిగింపలేపు. కావుననే అ్యస్రతీతనఎ అను దోషమిగా ఫరిగణీంగుట జరిగినది. కౌని శాష్రజ్ఞు రైనవారు తమ (వవంగగులలో కాఫప్రమాత వసిద్ధముల నే వాడుకొన్నప్పటికిని అర్హపతీతికి అసరోవము కలుగదు. ఆందునలన జోషము తొలగిపోయి, సంభాషణ నహజత్వసంపోషకముగా పరిణమించి గుణమే యగును,

వకృతోదాహరణమునందు “సౌగతవమయి (వసిద్ధము లైన సదములు (వయు కము లై నవి, అవి ఠత్సం_వదాయజ్ఞారకు సువరిచితములే కాపున అర్థథవతీతిని కలిగించును. కార్య మనగా వినియోగ మనవి యర్ణము. విని యోగ్యనకార సర్వన్వము వకు శరీర మని నంజ. ఆత్మ యనగా సారభూతమైనది యని యర్ధము- పురుష (ద్రవ్య నంప ధే కాల విభాగములే పంచాంగములు. రూవము, సంజు సంస్కారము; వేదన విజ్ఞానము _. అనునవి సంచ స్కందములు- మం్యతము అవి యనగా ఆలోచన మని యర్థము. ఈ యర్ధనులు తెలిసినపుడు మొ త్తము భావము నృష్టముగానే అవగతమగుచున్నది. కావుననే ఈద్వేత్తల (ననంగమునందలి (నకృత ళ్లోకము అవ్వితీఠగుణమున కుదాహరణఅమెనది. ఉదాహరణళ్లోకము మాఘుని శివపాలనధను నుండి (గహిఇవబడినది.

వె శేషక గుణముల 1% గ్‌ా [క్రి ష్ష గుణము] 98 ఆర (పతీతికృద్దూ లే క్రిస్తం నామ యదుచ్యశే రుటిత్యర్థృ (పతీతౌ తద్దుణత్వ మనుగచ్చతి. యథా = “అధాత్శనిః శుబ్బగుణం గుణ! పదం విమాసనీన వణాహమాని వీతు! పదం మధ్యమ ముక్చత క్‌ కాంచీగుణస్థాన మనింది తాయాః;, 189 అ తాక్మని పదం శబ్దగుణమితి వితుు పదం మధ్యమ మితి చాకాళవమయాం కాంచీగుణస్థానం నిశంబవివమయ మితి సర్వ(పనిడ్లే ర్చి త్యేవ (వతీతిం కఠోతీతి క్లిస్తస్యాస్య గుణగ్విమ్‌, అరము : దూరముగా ఆర్హ్యపతీతి యున్నయెడల క్తిస్టమవి యనబడును. థ జి వేగముగా అర్థ్యపతీతి కలుగునెడల అదియు గుణత్వను నొందును, ఇది లక్షణము, అంఠట గుణజ్ఞుడు శద్దిగుణమైన ఆత్మపదమును విమానముచేత దాటుచున్నవా డయ్యెను. (ఆ) పితృస్తానమైన మధ్యమున =గురుచున్న దయ్యెకు. అనిందిత (వాయిక్ర యొక్క కాంచీగుణస్టానను. - ఇది ఉదాహరణము [సౌకర్యముకొల్‌ కుదాహరణవాక్యములు సమాపకకియాంతములుగా అనూదితములు.)] ఇచ్చట ఆత్మస్టానము శద్దిగుణమని “సిత్సవదము మధ్యమను అన్నవి ఆకొశవిషయకములని, కాంచీగుణస్టాన మన్నది వనితంబవిషయనుని యెల్త్లరకును (వసిద్ధమై యుండుటనల్లి వెనువెంటనే అర్థపతీతిని కలిగించుచున్నది. అందువల్ల ఇది క్తిషమునకు గుణత్వము. లాట వ్యాఖ్య: మూరాన్వయమువల్ల అర్థ్యవతీతేతికి అంతరాయము కలిగినయెడం క్హిన్షమన్న దోష మగును. అబ్లు అంతరాయసు లేకుండ అర్హ్యవతితి కలిగినయెడల ఛోషము నరిహృ్మళమైపోయి గుణమగున,

1అ వరవ్వతీ కంఠాభరణము

దీనికి లక్యములు మూరు (నదర్శితములు- పూర్వార్థమునందు “ఆత్మనఃపదం శబగుణమ్‌” అని సన్నిపాతముగా నుండవలసియుండగా “పదం ద్వితీయపాదమున విపిషమెనది “శబగుణమ్‌' అను ఏశేషణము వల్ల '“ఆఠ్మవఃసదమ్‌ి ఆఅకుదావికే

బిజూ చి తః

“ఆకౌశము” అన్న యర్దము (వ్రతీళ నగుచున్నది- ఇట్లు క్లిష్టత తొలగిపోయి? “విమాననుచేత ఆకాశమును దాటుచున్నవాడు' అన్న యర్థము స్పష్టమగుచున్నది"

ఉశ్రరార్థమినందు రెండు లక్ష్యువఎలు గలవు. “పితుః పదం మధ్యమనుత్పళత స్రీ? పిళృస్టానమయిన మధ్యమమున _శగురుచున్నదై అని యర్ధసు- ఇచ్చట ఊర్వశి నాయిక. ఊర్వశీకి పితృస్థానని, దేపెలోకమిం. అదియే - మన్యన లోకము. వామనుడు ఉతివ్మికముడై మూడడుగులు కొలిచినప్పుు. భూమి ఒక అడుగునకు అకొళశ మింకొక యడుగునకు సరిపోయినవి. ఆ నుధ్యనున్నదెల్ల మద్యమమే. అనగా ఊర్జ్వలోక మనియే భానము. ఇంక రెండవ లక్ష్యము. “కౌంచీగుణస్తాన మనింది కాయా?” అన్నది కౌంచిని ధరించు స్థానము నితందిదు. ఇది (వ్రసిద్ధవిషయమే. “వితందిము అని సూటిగా చెప్పకుండ “కాంచీగుణస్టానిమని చెప్పుట ఉక్తిస్యకత్క

ఆకొశము, వితందిను అన్న యర్ణములనూ తెల్పుటకు భ్యంగ్యంకరను న్నా యుంచుట యిచ్చట జరిగినది. ఇందుపల్లి క్రిష్టమన్న దోషను కలుగవలసియున్నను, రుటిత్కివతీతి యుండుటవల్ల ఆ దోషము సరిహృత మగుటయే కాక ఉ క్రీన్నకతచేత గుణముకూడ నగుచున్నది. కౌపుననే? యీ శ్లోకము క్లిష్టగుణసున కుదాహరణా మైనది.

ఈ లోకషున వూర్వార్థము కౌళీదానుని రఘువంశమునుండియ), మూడవ పాదము వికమోర్వశీయమునుండియు _గవాంవబడినవి.

[గూథార్హ గుణము]

క్‌ అపనీద్దార్థ సంబంధం యదూభిర్త మితి సక్‌

తణార్థ్రట్యానాదిము (పా యోగుణ ల్వేన *దిమ్య తే.

యథా __

“అమ్షారిసా ఏ కళిశో కఇణో వాలిబుడ్ధసాలి పముహో వి

మడ్దుక్క మక్కడా వి వుహోన్లి వూరిసస్పసింహో వి 188.

(ఛాయా _

వై శేషక గుణములు శి? “అస్థాదృశా అవీ కవయః న / శస యో వారివృద్ధశాలి ఎముఖాలఅి మండూకశ మ్క్టటా అవీ ఖలు భవ న్తి పారసర్పనీంహాఅపీి] అ్యత మంఢూక మర్కట సర్ప నింహే వ్వ(పనీద్ధయ మూగ ఆ్వాద్‌ గూఢస్యాపీ వారిశబ్లస్య స్వయం వ్యాఖ్యాశ త్వాద్దుణత్వమ్‌. అరము : ఇ్యవసిద్దారనంబంధము గల శబ్దమునల్ల గాతార్థ చున్న దోష 6 ఇ -ఘేర్చడును. వ్యాభ్యానాదుబందు అదిగూడ గుణత్వమునే పొందును. ఇది లక్షణము, మావంటి వొధమువు కవులమే హరి వృద్ద కాలిపముఖులును కవులే. మండూకము, మర్కటము; నర్చవల సింహముకూడ హరి శబ్దవాచ్యములే. ఇది ఉదాహరణను. ఇచ్చట మండూక మర్కట సర్ప సింహములందు హరిశద్దిముయొక్కం (అవృసిద్ధ్యవ యోగమువల్ల గూఢార్హమే అయినను న్వయముగా అది వ్యాఖ్యాత మగుటవల గుణత్వము నొందుచున్నది న వ్యాఖ్య అ(వసీద్ధమెన యర్ధము నుద్దేశించి ఒక శబ్దమును _వయోగింవగా "ట్‌సీదార మే న్ఫురించి ఉద్రిషమెన అవసిద్దారము న్ఫురింపక పోపుటవల్త గూఢార్హము చథి దిటు ఇథి లం థి దోష మగుచున్నది. వ్యాఖ్యానమువల్ల కొని కవి కల్చ్పనమువల్లి కాని అపసిద్రార్త లి క వ! సృరణమే కలిగినయెడల, డోషను సరిహృతమై ఆడి గుణత్వము నొందును. (వకృళోదాహరణమున హరిశబ్దిమును (సయోగించుటవల్ల గూఢార్త దోషము. హరి యనగా (సనిద్దార£ విష్ణపు ఆప్రసిద్దారములు, అనగా విఘందువునందుండి వాడుకయందు (సచారములో లేనివి కస్ప3 కోతి మొదలయినవి కవి తన కల్చనము. చేత “అల్పబుడ్డులమైన మేసును కవులమే, (ఫాజ్ఞైైన హరినృద్ధకాలి పముఖులువు కవులే” యని చెప్పి 'హరికి కస్ప కోతి మున్నగు నర్జమిులును కలవు విషు వన్న యర్థమును గలదు? అవి విదర్శన ఎగా నుపయోగించుకొనుబ జరిగినది. కల్పన విర్సంధమువల్ల నే అ_పసిద్దార్ధదులు ఆవళ్యకము లగుచుంపుబచేత (పకృతపద్యను గూతార్థిగుణనున కుదాహరణమైనది-

188 వరవన్వతీ కంఠాభరణము [నేయార్థ గుణము].

100. జీయార్భం యత్‌ స్వనం శేత క్ల_ప్రవాచ్యం నిరూవితమ

వహేలిశాదిము పొజ్జై _స్లధుణక్వేన గణ్య లే,

యథా --

మోరు కలావేణ పవాఖ గబా గామపా సరికాడ

ఉన్సీసా పొలి న్తిగఓ *అయిణ త్రీహీం జణుణాడి కేశ

[ఛాయ =

“మయూంః కలావేన వవాతి తస్య నొమ్నః పదృశనానకా

ఉచ్చీక్షాత్పాదాంతగతోఇఒనున క్తం యథా నెకా]

అత మయూరి బర్హ చంయదక నంశేజేన కల్పిరఠవ్య చర్యధ నామ్నో జీయార్థ ల్వేఒవి (వహే-లికా శ్వాద్గుణర్వమ్‌.

అరము. న్వనం కేతకల్పితార్థము గలది నేయార్దముగా విరూపింనబడినది.

థి

ఇది (నహేలికాములందు గుణత్వముతో (పాజ్టాలచేత గణీంపదిడుచున్నది. ఇది లక్షణము. నెమలిప్పరిచేత వహింపబడుచున్న వానితో నదృశనామము గలవాడు నొక మాదిరిగా ఉచ్చీర్షమునుండి పాదాంతమువరకు (పతిర్వాతియు వెళ్లుచున్నానాడు. ఇడి ఉదాహరణము.

ఇక్కడ మయూర బర్హ చం్యదక నంకేతముచేత కల్పింబడిన చందనామము నకు నేయార్థత్వమే మైనను (వహేలికాత్వముచేత గుణత్వమే-

వ్యాఖ్య - న్వవంకేతముచేత కల్పింపబడిన కృషతిమార్ధమునకే నేయార్డ మవి'పేరు. కాను కల్పించుకొనుటచేత వ_క్రకు అర్థను _పతీత మగుననుటలో సందే ఛాము లేదు. కొని కోతకు ఉద్దిష్టారము ప్రతీతము కొడు. అందువల్ల నే ఇది దోష మైవది- అయినప్పటికిని సమస్య, పొడుపుకథ చిక్కు_వళ్న మొదలై న విద్యావినో దములందు నేయార్ధముకూడ గుణమే యగును. 4 అబణుణేన్తి ఆజీణణాఉ __ పాఠాంతరఘు.

ణా వెశేషిక్‌ గుణముల 14 క్‌ (వకృతోదాహరణనునందు చం్యదుడు నౌకవవె (పతిర్యాతియు తూర్పునుండి పడమరకు వెళ్లుచున్నాడు- అన్నది తాత్పర్యము చంద్రశబనును చం్యదకశబము యి చి చి నుండి సాధించుబ జరిగినది నెమలి మోయునది నెమలిపురి (బిర్హము; అది మోయునది నెమలికన్ను (చందకము); “చం్యదక ఏవ చందః) అని కవర్ణ సు నిరరక మన్నట్టు నిరయించి చందశబనమును సాధించుట జరిగినది. “పొక్కిరాః ళు ఉం ణి చి శయీతి అన్న పచనమునుబట్టి ఉచ్చీర్షదున్న పదమునకు *తూర్చు' అన్న అర్ధము సంకేతింపబడినది. దీవికి విరుద్ధముగా పాదాంత నున్న పదమునకు “సడమర” సంకే తిళ మైనది. ఇట్లు ఏదో యేదో దూరనంబంధముచేత సంకేతనును కల్పించుకొని వాడుటచేత ఇది నేయార్ద నుగుచున్నది. కాని యిది పొడుపుకథగా -ఉద్రేశింపబడుట చేత వినోదస్తానికమై గుణమే యగుచున్నది ... పాఠాంతరముగా “అణుణేన్తి అజిణణాఉ” అని కనిపించుచున్నది. దీవికి, “అనునయంత్యా మయా జాతః అన్నది సంస్క్యృతచ్చాయ. అప్పుడు ఈ _పసంగ మును ఖండితనాయికా ముఖోద్గతముగా స్వీకరింపువల్లసి యుండును. “చంగదుడు తూర్పునుండి పడమరకు వెళ్లెను. నిన్ను బతిమాలుచున్న నా కీ విషయను తెలియును అన్న భావము కలుగును. వినోదసానికమైన యీ పద్యము నేయార్లగుణనున కుదాహరణమను. న మ్‌ గ! [స౦దిగ్గ గుణము] 101. య దనిశృయకృత్‌ (పయో_క్తం సందిగ్ధం తద్దుణీభ వేత్‌. భవే ద్విశేపావగమో యది (పకరణాదిభిః, యథా “మహీభ్ళతః ప్యుతవతో పి దృష్టి _నన్నీ న్నపల్యే న జగామ తృ ్లిమ్‌ స ఇార్ణచంకానీగ దా బ్ల పాణ ళ్‌ ర్మఘచ్చవః పాతు జగ _న్లి శౌరి) కథ

120 వనరన్వలీ కంశాకరణము

అగ గోన్నిన్నప ్యే ఇర్యనిశ్ళి తస్యా స్యవిశేమస్య సందిద్ధల్వేఒవి గౌర్యామితి (పకరణేన గమ్యతే, మేసూచ్భవిరిగ్యస్యచ నవశ్యామాది పచానుపాజానేఒ.వ శౌరిసంబద్ధత్వాన్నవమేఘచ్చవి రితి వా ఏ ేషో నిశ్చీయగ ఇతి నస్యానీ గుణత్వమ్‌. _

అర్ధము : నిశ్చయమునకు వీలులేకుండ చెప్పినచో సందిగ్స మన్న దోషే మగును. (వకరణాదులచేత విశేషానగమను కలుగునెడల అది గుణవంఠతమే యగును, ఇది లక్షణము. ప్కతవపంకు డె నప్పటికిని హిమవంకునీదృష్టి ఆ అనత్యను మునందు తృప్రిని పొందలేదు శార్ణచ్యకఖడ్ల గ దాబ్బపాణీయు మేఘచ్చవియు నైన

లి శౌరి జగములను కాపాడును గాకః ఇవి ఉదాహరణము.అ ్రా

ఇచ్చటీఅ అపత్యమునందు” అవి అవిళ్చతమైన అసత్య విశే షమునకు నంది గ్జత్వ సున్నప్పటికి _పకారణముమబట్టి “గౌరియందు” అని గయ్యపాన దుగుముం “మేఘచ్చవి” అనుదానికి నవ శ్యామ (పభ్ళతిపదసులను ముందు చేర్చక పోయిన స్పటికివి శౌరికి పంబంథిలచుటవ ల్హ నవమేఘచ్చవియో మేఘశ్యామచ్భవియో నిశ్చ యింపబడ.ను అందువల్సి వృష్టికిగూడ గుణత్వమే

వ్యాఖ్య " సందేహమునకు వీ లగునట్లుగా పద్వపయోగషు చేయుటచేత సందిగ్ధ మన్న దోషము కలుగున ఉద్దిష్టమెన యర్థము సతీతను కాకుండ అవ రోధము కలుగుటపిల్ల నే దోషట పుట్టుచున్నది సందర్భపింనుబట్టి ఉద్దిష్టారి ము స్పష్ట్రమనయెడల దోషసు సరిహృత మిగును; గృణముకూడ నగును.

(వకృత పద్యమునందు రెం డదాహరణములు కలవు. మొదటిదానిలో “వ్యుత నంళు డై నప్పటికి” అని చెప్పి "అపి శబ్దపయోగము చేయుటచేత ప్వతసంకానమును గూర్చి హిమనంబని దృష్టి _పసరింపలేదవి స్పష్ట బుగుచున్నది. సరిహారన్యాయమున వ్యుతికొసంకానముకందు దృష్టి తృప్తిని పొందలే దని యర్థము విరనధికమైన ఆప్యాయతను కలిగియున్నాడని జాత్సర్యము అవత్య మను పదము. ప్మతప్ప్యతికా సామాన్యము తొలుతటి "ప్పతవంకు డై నప్పటికిని” అన్నదే ప్యుతిక్నాగపూణమునకు (పేరక నగుళున్నది కావున సందిగ్దత _త్రాగుచున్నది. రెండవ దానిలో శొరికి విశేషణగులు రెండి. _ప్రయు క్రీం వ్వునవి. శార్షచకఖడ్షగదాపద్మపాణి అనునది యొకటి. మేఘచ్చవి యనునది యొకటి ఇక్కడ మేవు మనగా కారదమేపుమా?

వైశేషిక గుజముణ ఓక (శ్రావణమేఘమా? యన్న సందేహమున కవకాశమున్నదడి. శారదమేఘము దూదిపిం జలన” తెల్ల తెల్ల గా నుండును. _కానజమేఘము నల్సగా నుండును. కొరి యవగా విష్ణు వని యర్ధగఎ.. తొలి విశేషణము అన్యసరిహరణమునకు సహకరించునుం అప్పుడు విష్ణువే ఉద్దిషవ్య క్రి యగుటచే తద్వర్ణము నీలవర్షముగా స్కువసిద్ధ మగుటచే మ్వేఘుచ్చవి' యనుదానికి “మేభనీలచ్భవి యన్న భానమే (వ్రభావవంతనుణి (వతీయమాన మగును. కొపున నందిగ్గకకు అవకాళము లేదు. ఇట్లు నందిగతకు కావున్నను సందర్భనునుబట్ట్‌ స్పష్టతయు, విశ్చయత్వమను ళా వ నహ! టు! కేణగుచుండుటచేతనే యీ వద్యము నందిగ్ధగుణనున కుదాహరణ మైనది, ఉదాహణళ్లోక:.ఎనందలి పూర్వర్థము. కౌళిదాసుని కుమారసంభవమునుండీ ఉగహాంవబడిన ది. [విరుద్ధ గుణము ]] 109. య త్తద్విరుద్ధ మిగ్యు_క్రం విపరీత, పకల్పనమ్‌ శథాభూతాభిధానేన గుణతంం (వతిపద్య తే. యథా = “అభిధాయ గజా శ దృవీయమ్‌ శిశుపాలో2.నుశయం పరంగతః భనతో2.భిమనా! సమూవానే ,నరువః క ర్తుముపేగ్య మాననామ్‌ి 18 అగ విప రీతార్డ కల్ల నంఎరుద్ధ త్వేఒవి సంధ్యర్శ్య విిగవోర్థ ₹మాః స్ఫుటభిన్నార్జి త్తే నాభిఛానాదుణత్వమ్‌. అరము : పూర్వోక్తమునకు విరుద్దముగా కల్చనము చేసినయెడల దానిని వ! విరుదదోష మని యందురు ఆ విధముగా చెన్పపలసి చెప్పినపుడు అది గుణత్వమును పొందును ఇది లక్షణము అప్పుడ పియమును పలికి, మిక్కిలి 'ద్వేషమును పొందిన శిశుపాలుడు వీయందు అభిమాన గలవాడై, యిచ్చటికి నచ్చి రోషముగల నీకు గౌరవమును చేయ నఖిలషించుచున్నాడు. ఇది ఉదాహరణము.

12 వరన్వతీ కంఠాభరణము ఇచ్చట వివరీశార్థకల్పనము విరుద్ధత్వమే యైనప్పుటికి సంధ్యర్థవ్యిగహార్థము లందు స్ఫుటమైన ఖిన్నార్ధనులళో పలుకుటవల్ల ఇది గుణత్వము. వ్యాఖ్య శ అృపియము పలికినవాడు 'ద్వేషపూరితు డైనవాడు శ్యశతువునకు వన్మూనను చేయుడు ననుట విరుద్దము నంధ్యర్థమునందు ఒక యర్హముషు, విగవో ర్హనునందు మరొక యర్తమును కలుగునట్లుగా మాటలాడుట యవసరమే. ఆ యవ వరసును పురస్కరించుకొని, శ్లేష న్నాశయించి విపరీతనురై న యర్థములను జోడించి చెప్పుట గుణమే వాని దోషను కాదు అట్లు చెప్పగలుగుట కవ్శిపతిలొ (వకర్షను (వకాశింపదేయును. శిశుపాలుని దూత కృష్ణునితో చేయు _పసంగ మిది. “అనుశయము అను వదనునకు ద్వేషసు? సళ్ళాత్తాపము అన్న విరుద్ధారము లున్నవి. అపియమను లాడిన శికుపాలుడు పళ్చాత్తాపము నొందినయెడల సమ్మానము చేయుటలో విరుద్దత లేదు. ఇది సంధ్యనుకూలమైన నచనము. ద్వేషము నొందినవాడు నమ్మానము చేయుట యన్నది ఏరుద్ధము కౌని యిచ్చటకూడ “నమ్మానము” అను దానికి వ్యతిరేకలక్షణను బట్టే “అవమానము” అని (గహింపవలసి యుంసునుల“మాననాహననే మానే? కేశన నిఘంటువు. దీనినిబట్టి “మాననిపదమునకు సమ్మాన మన్న యర్యృము మ్యాతమే శొక సంహార మన్న యర్ధముకూడ కలుగును ఇది ప్యిగహానుకూలమెన వచనము అనగా? కలహమునకు కొలు ద్రవ్వుట యనియే యర్ధము. దూతవాక్యమునందు రెండు ధోరణులు నుండుటచే విరుద్ధ మన్న దోషము పరిహృరమై గుణనుగా పరిణమించును. కావుననే యిది విరుద్దగుణమున కుదాహరణ మైనది (వకృళళ్లోకము నూఘుని శళుపాలవధమునుండి (గహింపదిడినది. [(ఆపయోజక గుణము] 108. అపయొోజక మిత్యు క్ల మవిశేమవిధాయకమ్‌ న్వరూపమా,లే వక్ష వ్యే తస్యాకి గుణ లేవ్యతే. యథా =

వై శేషక గుణములు శల లేఇస్యాకాశ మనీజ్యామ ముత్పుశ్య సంమర్ష యః

సాంగం వర్ష సవాస్రం స తప_స్టేపే మహామనాః? 187

అ, తానళ్యామ మి త్యాకాశం్యపతి సాగమిత్యనేన చ వర్ష్షస వా(సం (పతి వికేహానభిధాజీఒవీ దూరోశ్చతన చింతపశ్చరణ ఈక రుపయోగ ఏవతైయాం ఎణత్వమ్‌,

ఆరము : విశ్రేషవిధాయకము కొని పదమును (పయోగించిన యెడల అవయోజన మగునని చెప్పదిడినడి. న్వరూవమ్మాతమే వదక్తవ్య మగుచుండగా అదియు గుణత్వమును పొందును. ఇదిలక్షణము. పరమబుషులు అసిశ్యామ మైన అకాశము నందు ఎగిరి వచ్చిరి. మహాత్ముడు సమ్మగముగా వేయి యేండ్లు తపస్సు చేసెను. ఇవి ఉదాహరణను.

ఇచ్చట అసిశ్యామ మని ఆకాశమునకు; సమ్మగముగా నని వేయియేండ్లను దానికిని చేర్చుటనల్లి విశేషమును చెప్పకపోయి నప్పటికిని దూరోత్పతన చిరతస శృరణనులకు ఉపయోగవివక్షయందు గుణత్వపెు

వ్యాఖ్య విశేస్యముయొక్కం విశేషవంను తెల్పునది విశేషణము. అటు వంటి విశేషణము _సకృతార్హమునకు పవికివచ్చు విశేషదును చెస్పవియెడల అన యోజకమన్న దోషము కలుగును. కేవలవస్తుస్టితిని దెల్ప్చుటయందును; యధావ ద్వర్ణ్శనమందును స్వభావసౌందర్యపోషణమువల గుణమే యగును కావి దోషము కొదు.

(వకృతోదాహరణపద్యమునందు రెందు లక్ష్యవులు కలవు. మొదటిదానిలో ఆకొశమునకు అసిశ్యామమన్న విశేషణను (పయు_క్రమెనది దీనివల్ల (వక్ళృతార్తము నకు (ప్రకర్ష 'మేమియు లేదు. అందువల్ల దోషమే ఐనస్పటికివి ఆకాశ ముయొక్క నీలవర్ణము దూరచూరమునకు చిక్కబడి యుండును. “అసిళ్యామయు” శడ్లనైల్యము గలది యని యనుటచేత మిక్కిలి దూరము సూచిత మగుచున్నది కొవున, ఇది (వక్కతోపయాగమైన గుణ మగుచున్నది. రెండవ లక్ష్యమునందు “వర్షనహంవి మనుదావికి “సాగ” మనునది విశేషణము. 'పూర్తిగా వేయియేండ్లు” అవి యర్థము ఏమ్మాతను తక్కువైనను వేయియేండ్లు అనుట సరిపడదు. అయినప్పటికిని

శ సరస్వతీ కంఠాభరణము “పూర్తిగా వేయియేండ్లు' అని యనుటచేత కాలదీర్హ త్వము సూచిక నుగుచున్నది. కౌవుననే _ప్రకృతపద్యము అ్యసయోజకగుణనున కుదాహరణ మైనది. ఉదాహరణశ్లోకనునందలి పూర్వార్త్లము కాళిదాసుని కుమారసంభవము నుండి _గహింపబడినది; ఏ త్తరార్థము వ్యాసుని (్రీమద్భాగవతమునుండి _గహింప బడినది. [దే శ్వ గుణము] 104 య దవ్యుత్చ త్రీమ శ్లేళ్యమితి పూర్వం నిరూవిగమ్‌ దుబోకఏనిబద్ధం స త్తదప్యత గుణీభవేత్‌ = యథా = మండే షూద్దండపిండీశగరగరలవః (పావికే యేన వేలా మాలంబ్యో త్తాలతెల్ల స్ఫుటిత పుట కిీనీబంధవోగంధ వావ) 186 అ రై జ్య మి “పాతాల _పతిమల్ల గల్ల వివయపవ్నీ ప్త సప్తార్థ నమ్‌ 18 “కిరంతః కావేరీ లడహా లవారీ గీకరక్రణాన్‌ 1త్త0 అత తల్ల గల్ల లడవా లవాగ్కిపభృతీనా మవ్యుత్ప త్తిమ శ్స్వేన 'జీళ్య త్వేఒపి మవాకవిభి రంగీకృత త్వాన్లుణత్వమ్‌. ఆరము : ప్యుర్చ త్రిలేని పదములను దేశ్యముగా పరిగణించుట జరిగినది- ర్‌ మ్‌ మవోకవులచేత విబద్దమయిన దేళ్యము కూడ గుణనుగును. ఇది లక్షణము గంధ వాహనులు జొంసములందు ఉద్దండహులును సొం్యదరులునై నందివర్ధనములను చలింపజేయున వై, గట్టు నాలంబనముగా చేసికొని ఉత్తాలమైన నరస్పనెడి పూలగంపకు విధుంపుచై యున్నవి పాఠాళ (పతి మానముైన కపోల రం్యధ్రములందు (_సేరేపింప విడిన సప్రసమ్యుదదులను గలడి కావేరీ మనోహర (ప్రవాహశీకరకణములను వెదజల్లుచున్నవి ఇవి ఉదాహరణనులు. ఇచ్చట తల్ల గల్గ లడహ లహరీ (సభృతిపదముల అవ్యుత్చ త్తిను తము చేత దేళ్యత్వమే యెనటికిని నహాకవులచేత అంగీకరింపదిడుటనల్ల గుణత్వము. 1౧ ఖండేవు _ పాఠాంతరమ్ను

వైశేషిక గుణములు న!

వ్యాఖ్య : వ్యుత్పత్తిని తెలుపుటకు పీలుకౌని వదములను [_పయోగించుట చేత దేశ్యమన్న దోషగు కలుగును మవికవులు ఆయా పదముల నాదరింటి వానివి తమ కావ్యనులందు _వయోగించినవో, వాని దోషము పరిహృతమగును అంతేకాక అనుపాసాదులకు సహకరించి సౌందర్యసంధాయకము లగుటచేత గుణ వంతములుగానే పరిగణింపబడును.

సంస్కృత భాషయందు సంస్కృృతేతర పదములను వఐడుట దోషమని, మహా కవుల యంగీకౌర ముచేత అ దోషము తొలగునని తాత్పర్యము. తెలుగు మున్నగు భాషలందు _సకృత ఏషయ సామ్యసును బటి ఆంధేతరపదములను వాడుట దోష మవియు; మహాకవి (సయు క్తను లయినచో దోషము తొలగిపోయి: గుణమగుననియ నమర్హించు కొనవచ్చును. ఒకభాషయందు ఇతరభాషాపదములు _పయుక్తము లగుటకు తత్పద:.౨ల _సయోగ ప్రాచుర్యమే కారణము. (వయోగ ప్రాచుర్యము న్నప్పుడు అర్హవతీతి కంతరాయము కలుగదు. మహాకవులు తమ కౌన్యములంగు అట్టి పదములను సౌందర్య సంధాయకములుగాా రననిర్వాహకిములుగా వాడు కొందురు. వాడుటలోని జొచిత్య:.ఎచేతనే అవి స్వీకారపాాతము లగును

(వకృతోదాహరణ..ఎలు మూడు మొదటి యుదాహరణ:ఎనందలి “తల్ల ” శబ్దము దేశ్యము. “సరస్సు అని యర్హష నమాస పవ్యస్థమె రచనకు సౌష్టవ ముమ సాందర్యమును సపకూర్చినది రెండవయుదాహరణము భపబూతి రచించిన మాలతీమాఢవను నందలిది. ఇందున్న “గల్ల” శద్దిషు దేశ్యము. "చెక్కిలి యని యర్హము- *పతిమల్లి గల్ప * మున్నగు విధముగా నుండి అమ ప్రాససాందర్యమున కాలంబన మైనది మూడవయుదాహరణమసునందలి “లడహిశబ్దిమి దేశ్యము. వవ్చన్లో వారము అని యర్థము. “లహరీ శబ్ద ఎగూడ దేశ్యమనియే భోజదేపుని నిష్కర్ష మైనట్లు పృ త్తినిఐట్టి తెలియుమన్నది చెనిక్‌ పవాహము” అని యగము “లడహ లహరీ యన్నపుడ. లదర్హపానటు _క్యమిుచేత అన్నుపాసపౌందర్వ:ఎ అనుభూత మగుచున్నది.-

భౌమ్య గుణము _ 05. గామ్యం ఫఘ్యృుణావపక్సీ లామంగలార్షిం యవరి ౩వ ఉత్నంబితెళు 'ఏప్తేను లఫీతెషు వ సఎుమనతి

శ78 నరన్వతీ కంశాళరణము

అరము : ఘృణానంతమ. (అస హ్యార్ధము), అశీలార్థము? అమంగళార్హము జైనది (గోమ్యమని యిదిసరకు చెప్పబడినది. అది సంవీతములందును; గు ప్తము లంధును లక్షితము లందును దోషముకాదు. ఇది లక్షణనిం

త్యత సంవీకే యథా -

“గమె్మై హిమా[టజే?: (భయతాం శనూజూం

యతాగ్భునే "తరాబజయినుం యతస్వ

'ఇూసిత్సు తద్వీ్య్య నిపేక మూమిః

సెవత మేత్యాశ్శభువోపదిస్టమ్‌ కేశ

అత గద్వీర్య నిపేకభూమి రిశ్యర్లీ లస్యావి సంవీత త్వాద్‌ గుణర్వమ్‌ ॥

యదావా *

“సంవీశస్య హీ లో శేషు నదోషాన్వేవణం శ మమ్‌

శివలింగస్య సంస్థానే కస్యాస భ్యాత్వ భావనా

అర్లము : సంవీతికి ఉదాహరణను. హిమ్యాదిప్మతికయై న పార్వతిని

ఠి మ్‌

న్యిగహనుగల శివునితో కలుపుటకు యత్నింపుము. న్రీలయందు అతని రేతస్సును వపాంపగల స్థాననుగా ఆమె మ్యూతమే నమర్థరాలని (బహ్మచేత ఉవదేశింప బడినది.

ఇచ్చట 'అతని రేతస్సును నహింపగలస్థానః ఎ అనునది అక్షీలమే యమైవస్పటికిని నంవీఠత్వనిఎచేత గుణత్వమే. *నంవీత నకు లోకమునందు దోషా న్వేషణను గదు. శివలింగ సంస్థానమున ౦దు అనభ్యభావన ఎవని కుండును?ి అనీ పూర్వాచార్యుల వచనము.

వ్యాఖ్య : నంవీఠతము అవి యనగా సాముదాయిక వ్యవవారము అనియే థావము. సార్యనదాయిక వచనమునందు సాముదాయికమైన యరనును మాత్రమే

రా థఏ

(గ్రహింపవలయును. అట్లుకాక _సతినదార్హమును _గహించుటజరిగినచో కొన్నియెడల

జ వైశేషిక గుణములు [77 అశ్లీలమన్న దోషను తోవవచ్చును ప్రతిపదార్థముచేత అశ్నీలమే యైనవ్చటికిని సాం్యవదాయికమైన సముదాయార్థముచేత అశీలము తొలగి గుణత్వము కలుగును.

సకృతోదాహరణ....నందు “తద్వీర్య నిషేకభూమిః అనుచోట అనభ్యత కలదు వీర్యము అని యనగా రేతస్సు; (స్రకృతార్థము కూడ నదియే. కొని సాము దాయికమైన యర్థము “శివునికి భార్యయగుటకు యోగ్యురాలు పార్వతి" అవి యను టయే. అందువల్ల నే అశ్సీ లగు పరిసృతమై గుణత్వమి పరిగణనకు వచ్చుచున్నది, ఈ యుధాహరణళ్లోకము కాళిదాసుని కుమారసంభవమునుండి _గపాంవబడినది. పై లక్షణ శ్లోకమునందలి (క్రమనును తప్పించి లత్య్యములను ముందుగా అక్షీల గుణహునకు చూపుట జరుగుచున్నది ఇచ్చట సంవీతము, గు _ప్తముః లక్షితము అనువానికి కమానుసార?.గానే లక్ష్యములు సంతరింపదిడినవి. ఇది అనభ్యదోషము నంవీతిచేత గుణత్వమునొందుట కుదాహరణము. ఇట్లు సంవీతియందు శీవలింగాది వదనులకు అనభ్యార్థభానన _యొవ్వనికీ నుండదని నిష్కర్షముగా తెలిపిన పూర్వాచార్యవచనమును తనవాదప.న కుపబలక ముగా రచయిత (వదర్శించెను. “సుదు_స్య్యజా యద్యవపీ జన్మభూమి వ్లజె రసం బాధయాంబబో వే సతేఒనునేయః సుభగి*ోఒభిమానీ భగిన్యయం నః _పథమాఖి సంధిఃి 14వ అశ జన్మభూమి సంబాధ సుభగ భగినీ కళ్తానా మళ్లీలా శాంచంల్వేఒకి. పథమ్య్యాంంబావభావ నాగుప్తత్వాద్దుణమ్‌. యదాసహా - “వన్తు మాహాత్మ్యుగుక్తస్య పచార్చ న్య విభావనాత్‌ భగినీ భగవత్యాది నాసభ్య ల్వేన భావ్య తే ఆరము : గు్రమున కుదాహరణము-. విడువరానిదే యైనను జన్మభూమి ఏనుగులచేక అసంబాధముగా విడువబడినది. అతడు నీకు అనునయింపదగినవా డు సుభగుడు; అభిమానవంతుడు. నూకు మొట్ల మొదటి విషయము ఈ భగిని

178 వరన్వతీ కంఠాభరణము ఇచ్చట జన్మభూమి నంబార నుభగ లగినీ శబ్దములకు అర్జాంతరము అ శేలమైనస్పటికిని _సథమార్థపభావి భావనా గు _ప్రత్వమొచేత గుణత్వవం.. వస్తు య మాహాత్మ్యగు_స్తమగు సదముయొక్క విభావన (విశిష్ణభావన) వల్లి భగిని భగపతి మున్నగునవి అసభ్యవులుగా భావింపబడవు .. అని పూర్వాచార్యుల విష్కర్షపిఎ. వ్యాఖ్య గుష్తమనగా గూఢనుగా ఉంచబడినదని యర్ధము- అనగా అప సిదమెన దవియే భానము. ఒకి పదను లోకవ్యవహారమునుబట్టీ ఒక యర్థమున ధూ ఎ రూఢమగును. అదియే _పసిద్ధమై (పతీతమగును. (ప్రాతిపదిక పత్యయాదులచేత ఏర్పడు యౌగికార్హవం అప్రసిద్ధ:. గానే యుం:.ను అట్లు అంపసిద్ధముగానున్న థి ళం యర్త మసళ్యమైనపురు ఆ పద?ఎ గుప్రమనిపించుకొ నును. అప్పుడిది _గామ్యదోషము అ అణాత్‌ కాక గుణముగానే పరిగణీతమగును వకృతోదాహరణమునందు మూడు లక్ష్యములు గలవు. మొదటి గాని యందు జన్మభూమి సంబాధ పద:ఎలు గలపు వీనికి (పసిద్ధారమొలు మాతృ దేశము; కష్టము అనునవి. ఈ యర్శములందు అసభ్యత లేదు కాని “జన్మకు ఆశ యమైన సొనము” అన్నవ్యుత్స_క్రివేత “యోవి” యన్నయసభ్యార్థాంతరవు కలదు. సంబాధశబ్దమున కిదియే యర్ధాంతరను కలదు ఈ యర్థము లప్రసిద్దములును, అఫశీఠనులును అగుటచేత గుప్తములు. తరువాతి లక్ష్యసునందు సుభగ శబ్దము కలదు. సౌందర్యవంతు డన్నది (పసిద్దారము “అభిమాని” యన్నదానికి “ఆత్మగొరవము కలవాడు” అవి యరము., థి తరువాతి లక్ష్యమునందు *భగిని' యని కలదు. దీనికి సోదరి యని యర్హము. కావి ల! వీనియందలి భగం మాన శబ్ది:ఎలను బట్టిఅసభ్యార్థము కలుగవచ్చును. అది అపసిద్ధము- - యౌగికమెన యరఘు గుపమె రూఢమెన యర్తము మృాళమే. _పతీయ వ. ౬౫ అట మోనా. య్‌ ఖ మానమైనచో. _గాట్యుదోషము. తొలగిపోయి గుణ మేర్చడును. కావుననే _వకృత శోకము గు పున కుదాహరణినది ర్‌! ఆటీ కా లవీ లే యథా - “బహా్టండకాాణం యోఒప్సు నిదభే బీజమాగ్భునః ఉపస్థ్రానం కరోమ్యేవ తసైగ్సి శేసాహిళాయినే 14తి

వై శేషిక గుణములు 174 అత బవుండోపస్టాన శబ్దరొూ రసభ్య స్మృతిహేతు త్వేఒవి థి ౧

అన్యత లఖీ.ఈ త్వాధుణత్వమ్‌,

జ రము: లక్షితమున కుదాహరణము. (బివ్మాండ కారణమెన తనలీజమును

థి య్‌

సీళ్ల యందు నిధానము చేసిన శేషసర్పళాయికి? నేను ఉపస్టానము చేయుదును.

ఇచ్చట (బహ్మాండోసస్టాన శబ్దిములకు అనభ్య స్మృతి హేతుత్వమున్నన్సటికిని అవి యిళరార్థమునందు లక్షీతమగుటవల్లి గుణత్వమే. సిద్దమై లక్షణానురోధము చేతఏర్పడిన దనియే భావము. కొన్ని యెడల అనభ్య మైన లాక్షణికార్లమునకే (ప్రసిద్ది కలుగ వచ్చును. దానినిబట్టి కలిగెడి యౌగికార్థను కూడ అసభ్యార్థ స్మృతి 'హేలువు కావచ్చును. అయిననృటికిని అసభ్యత లాక్షణీ కొర్రమువల్ని ఏర్పడినదే కాని న్రైఘంటుకను కాదు; విత్య వ్యవహార సిద్ధము కాదు అందువల్ల లక్షితారము అసభ్యశ్కితి హేశుకమేయైనప్పటికిని సాముదాయిక

ఉరి ల! చ్‌

మెన యరమువల్ల ఇటిది గుణమే యగును. చనా న! లం టబ

(పకృతోదాహరణమునందు (బహ్మాండను ఉపస్టానము అను రెండు వదనులు చర్చనీయములు. _బిహ్మాండము అను పదమునకు విశ్వము" అనునది _పసిద్ధారము “బిహ్మ యొక్క అండము అని విగహగును చెప్పి “అండ” సదనునకు అర్ధాం తర॥[ు చెప్పవచ్చును అండము అనగా గుడ్డు అన్నది (వసిద్దారము- “నృషణము అన్నది లక్షతార్థము. ఇది అశ్లీల స్మారకము. లక్షితమైన అనభ్యార్థను గుర్తవచ్చు చున్నప్పటికిని _పసిద్ధార్ధదునందు అసభ్యత లేకపోవుటచేతనుః సాముదాయికమైన యర్హమే _పకృత్‌ మగుటచేతను దోషము ఎరిహృతమై గుణ మగుచున్నది. “ఉపస్టా నము" అన్న పదమునకు *సొమీపష్యమి” అని కాని “పరిచర్య అవి కాని సాము దాయికమైన యర్థము. ఇందలి మొదటి మూడక్షరనఎలు స్త్రీ గుహ్యావయవమును లక్షించును లోకమున లక్షీతార్హఎనకే (పసిద్ధి లభించినది. కౌవున అసభ్యార్హమే తొందరగా స్ఫురించును. అయినప్పటికిని అసభ్యార్లను లక్షికమే కాని వాచ్యను కౌదు కనుక , ఇటియెడల దోషవి లేదని తాత్సర్యను. కావుననే _పకృతళ్లోకము

బి ళా బగొమ్ము గుణమున కుదాహరణ మైనది స్‌ు

(80 నరన్వతీ కంఠాళలరణము

ఏవ మశస్తాదీనా మవి గుణర్వమ్‌,. యథా - “భట్‌ మారి!పశ_స్తంవద సదసీ ముదా నృత్యకృ త్యేమువూ ర్తం మృత్యో రృత్నెశ్చతువ్కంవించయ రచయాశా(తికం కాలరా౮తి ఇచాముండే ముండనూలా ముసనయ వినయస్వాయ తాం భైరఏర్ల్యా మేవం జేవే భవానీం వదతి పరిజనవ్యావ్య్భాతి స్త్రాయతాంవి 144

అత మారీ కృ త్యాదీనొ మశస్తార్థానా మవీ పదానాంసమ న్ష మంగలాయతనస్య భగవతో వి శ్వేన్వంస్య సంబంభేనో క్రత్వాద్‌ గుణత్వమ్‌.

అరము ఈ విధముగానే అశస్తాదులకును గుణత్వము-. ఉదాహరణము: భ్సాః మారీ నభయందు _సళ_స్టబుగా మాటాగును. కృత్యా! క్షణ:ఎిసేపు నంతో షమ తో నృత్యము సేయుము. మృత్యువా! రత్నములతో వేదికను సిద్దము చేయము. కౌళ్లర్యాతీః హారతి నేర్చాటు చేయము. చానుండాః పృనుకల దండను తీసికొని రమ్ము. లైరవీ! ఈర్ష్యాధిక్యమును తగ్గించుకొనుడు _ ఆని దేపుకు భవానికి చెప్పు చుండగా సలికిన సరిజనుల పలుకులు మిమ్ములను రక్షించుగాక:

ఇచ్చట దూరి, కృత్య మున్నగుపదమలు అమంగళకరసుై న యరసములను కలవే మైనప్పటికిని నమ్నస్టమంగళ లకు నెలవైన విశ్వేశ్వరదేవునికి సంబం రించునట్లుగా చెప్పదిడుటవల్ల గుణత్వము.

వ్యాఖ్య : అళ_న్రము లనగా అమంగళకరము లని యర్హము. వేరువేరుగా ఆపదనులు అశ_న్రములే యెనప్పటికి ని నన్నివేశనంబంధమునుబట్టియ, సారు దొయికమైన తాత్సర్యమునుబట్టియ దోషము తొలగిపోగా గుణనునే పొదుపు కొనును.

(వకృతోదాహరణనునందు శివసదస్యదును గూర్చిన (పసంగము వర్తితము శివువి సరిజనములోనివారు మూరి, కృత్య, మృష్యవు, కాళర్శాతి? చాముండ భైరవి

వైశేషిక గుణములు 1థ1

అనువారు. భవాని సర్వమంగళాపతి సనమ _స్థకల్యాణవిలయుడు విశ్వేశ్వరుడు. తత్స భాలంకరణ సన్నాహ నందర్భమున పరిజనను సరస్పరము పిలుచుకొనుట, హెచ్చ ఢికలు చేసికొనుట స్వాభావికములు- సర్వ్యమంగళాయతనుళైై న పార్వతీపర మేశ్వరుల యొక్క సరిజనముగా మార్యాదులను పేర్కొనుటచేత; నన్నివేశముకూడ మంగళ కరమే యగుటచేత అమంగళార్హము తొలగిపోయి గుణదునకే (పాధాన్యగి కలుసు చున్నది. ఇది అళస్తార్థ:నకు సంవీతినల్ల గుణము కలిగిన సన్నివేశము.

యథావా -*

“సత్పశ్రూమధుంగింః (పసాధితాశా మవోధ్ధ తాంంభా”

జ్య ళ లై ర్‌ం |

నిపతంతి ఛా_ర్తరాష్ట్రా॥ కాలవళాన్నేదిని పృ మే కతర్‌

అత ధా ర్రెరాాష్టాః కాలవశాన్నేదినిప్ప పే నిపతంతీత్యస్యా మంగలార్దాంతం త్వేఒవి “వాంసానహాం ఛా ర్రరాష్ర్రా నితివ్యపది ఇామిఇతి వషమ్యుసూణ వాక్యగు_ప్తత్వాద్‌ గుణశ్వము.

అరము : ఇంకొక యుదాహరణను. సత్పక్షులు మధుర: క్కులు,

థి

(వసాధికాశులు మదోద్ధతారంభులునై న ధార్తరాష్ట్రలు కాలవశనున మేదినీవృష్టము నందు పడుచున్నారు.

ఇచ్చట '*దార్తరాష్ట్రులు కాలవళమున మేదినీస్పష్టమున వడుచున్నారు” అను దానికి అమంగళమైన అర్జాంతర మున్నప్పటికిని *“హంసలను ధార్తరాస్ట్రులని సంకే తించుచున్నా'నని రాటోవు వాక్యమున చెప్పుటచేత గుస్తత్వము ఆ గు వ్రత్వముచేత గుణత్వము.

వ్యాఖ్య అర్జాంతరము అశ స్తమైనయెడల (గాద్యులేద మగును. సన్నివేశ మునుబళ్జి అర్జాంతరము గుప్తమై (పకృతార మే (పకృతారమే (పతీయమానమగు నెడల ఆ దోషసు తొలగిపోవును. (_పకృతోదాహరణ నందు అశసారాంతరదు

అవా ర్లై

గోపనముచేక గుణమగుట విరూపితమెనది.

(పకృతలక్ష్యుశ్లోకము భట్రనారాయణుని వేణీనంహారను నందలిది. 'ధార్త రాష్ట్ర శబ్దమునకు “ధృతరాష్ట్ర నందను2] వ కౌరవులు” అని ఒక యర్థము; “ముక్కులును కొజ్లను నల్షగా నుంపస హంసలు అని మరొక యర్థను నిజనునకు

182 నరన్వతీ కంకాలర ణము మొదటిదే _వసిద్దార్లము. అయినస్పటికి స్యూూకధారుడు “హంనలన్న యర్థమున నున | యోగించితి” నవి చెప్పుకొనుటచేత పసిద్దారము గువత్వమునొంది అవసిద్దార్దము నకే (పకటత్వము కలుగుచున్నది తొలుత అళ_స్హమెన అర్హాంతరమే స్సురించి నప్పటికిని స్యూతధార వివరణ వచనముచేత ఉద్దిష్షార్హమే ఉద్ద్యోతిత మగుచున్నది- కావున అరాంతరగు పినల అమంగళార్థను తొలగి, గుణత్వమే పరిగణీంపబడువల్ల ఖై అతి ౧౧ ౯) ఈ ల్లోకను లత్య్యసుగా తగియన్నది కౌరవార్థమున - సత్సతులు మంచి సాధనములు గలవారు; (వసాధితాకులు సాధించుకొన్నకోర్కులు గలవారు; మదోద్ధతారంభులు దర్భ్చించి పనులు చే పవెడివారు, పడుచున్నారు శృతువులచేత సంహరింపబడుచున్నారు ।అని యర్ధను- హంసార్దమున - సత్పక్షములు మంచి రెక్కంలుగలవి;ః (వసాధికాశనులు అలంకరింపదిడిన దిక్కుగలవి; మదోద్దకారంభగులు మధువు (శ్రాగుటచేత ఉద్ధతము లయిన సనులను గలవి; సడుచున్నవి ఆకాశమునుండి దిగుచున్నవి అని యర్థము. హంసార్థమున అమంగళత్వము లేనే లేదు కౌఠవారమున అమంగళత్వ థి నున్నది. ఐనస్పటికిని గోపనముచేత అది అపాస్త మగుచున్నది. యథావా - క జీ, అధ కా + వో౭ భి పేతః సుసంస్థాన స్రస్యా ఇతిన నిశ్నయః ఆశాపిశాచి క్లైపా తు కుమారీ మాం వరివ్యతి 186 అం తాభింవేత సునంస్థానాశా వీశాచికా. కుమారీతి పదానా మశ _స్తస్బృతిహేతూనా మవీ లోనై రన్య్మత లషీ గ త్వాదుణత్వమ్‌,. లీ అర్ధము ః ఇంకొక యుదాహరణము. ఆవెకు సునంస్తానమైన ఆభ్మీపాయ ఖి మేమో నిశ్చయము లేదు; కుమారి నన్ను (పేమింవగలదు; ఇది ఆశాపికాచిక. ఇచ్చట అభ్నిపేతః, సుసంస్టానః ఆళాపిశాచికొ, కుమారీ అన్న పదములు అళ స్తన్మృతి హేతువులు అయినప్పటికి వానికి అన్యారములు లక్షితసు లగుటచేత గుణత్వము శ్‌ వ్యాఖ్య పదైైకదేళసుచేత అమంగళార్థము. వ్మరణకు వచ్చునెడల అళ స్తార్ధన్మృతి హేరువన్న దోషము కలుగును. అప్పుడుకూడ అళస్తార్థనులు లక్షి

వై శేషిక గుణములు 188 ఈములే కాని; వాచ్యములు (రూఢములుు కానియెడల ఆ దోషము. తొలగి పోవును.

(వకృతోదాహరణమునందు. “అఖ్మిపేఈ' అనుచోట *పేఈః' అమంగ శార్హము నొనగును. _పేత మనగా శవ మని యర్హము. ఇది లక్షితార్థవఎ *సునం ఠి జ ల్‌ శ క స్టానజి చక్కగా నెలకొన్న దనియే _వకృతార్థదు. ఏకదేశమైన “నంస్తానః? అను దానికి “సాపనముి అన్న యర్తను కలుగును. “ఆళాపిశాచికా' యన్నప్పుు పిశా థి (వా! చీకవలె దారుణమైన ఆశ యని యర్హము. కాని *పిశాచికా పదమునకు *పిశత మళ్ళ్నాతి అన్న వ్యుత్ప _త్రినిబట్టి “మాంనభక్షకురాలు” అన్న లక్షితారను కలుగును. “కుమారీ” అనగా “యువతి' యని యర్హము- ఏకదేశమైన “మారి నూరకవ్యాధికి లక్షీతము. ఇట్లు ఏకదేశపులచేత అశస్తారములు కలుగుచున్నను; ఇవి లక్షి తార్జములేకాని _పసిద్ధార్థములు కాక్రపోవుటచేత, దోషము తొలగి గుణమే కలుగునని థి కాత్సర్యమను. కాపుననే _ప్రకృతళ్లోకషు _గామ్యగుణ:..న కుదాహరణమైనది. ఏవం ఘృశావదర్దాదీనా మీ గుణశ్వమ్‌ చత స్ఫృుణావతో యథా __ కయ్య ద్‌ పదాగ్సిన్యర్కాంళు నిష్య్యూతాః వీత్వా పాొనకవి,ఫువః భూయో వవ న్‌వ ముఖే రుదీర్హారుణ -జేయిభిఃి కత్తి అత _ ళ్‌ నిష్వ్య్యూతో ద్లీర్ణ వాం తాది గాణవృ త్రీవ్యపా(శయమ్‌ అతిసుందర మన్య త్తు (గామ్యకతైం విగాహాతే, ఆర్లము : ఇజ్లే ఘృణావదర్ధాదులకును గుణత్వము కలుగును. అందు థి క నో ఘృణావదర్హమున కుదాహరణము. పద్మములు సూర్యకిరణములచే నుమియబడిన అగ్నిబిందుపులను _శ్రాగి _కక్క-దిడిన అరుణరేణువులు గల ముఖములకో మాటి మాటికి వాంతి చేసికొనుచున్నట్లున్నవి- ఇచ్చట విష్ట్యాశః ఉద్గీర్ల; వాంళ _పళ్ళతిపదములు గొణవృ త్రి నాశయిం చుట మిక్కిలి సుందరముగా నున్నది. మరొకటి యెనచో _గామ్యమునందు గణిం్య బడెడిది.

(84 సరస్వతీ కంఠాభరణము వ్యాఖ్య అనహ్యతను గలిగించు. నర్ధముగల పదము ఘృణావంతము. అది దోషము అసహ్యకరమైన యర్శమునందు కౌక అ్యపధానమైన అన్యార్థమునం దుసయోగించివయెడల ఘృణావంత మన్న దోషము తొలగిపోవు నని భానము. ఉదాహరణళ్లోకమునందు ని మ్ర్యాతాః” (ఉమియదిడినవి) “వమన” (కక్కు ళం ఠి చున్నవి) “ఉగ్లీర్ణ” ((కక్కంబిడిన్స అను పదములు కలవు. ఇవి జుగుప్సాకరములు- ఇప గొణవృ_్రి న్నాశయించుటచేత అనహ్యములు కాకపోవుటయే కాక అందమును గూడ నంపాదించుకొన్నవి. గొణవృతి యనగా స్వార్ధమును విడిచిపెట్టి పరార్థము న్నాశయించుట. ఉమియుట _కక్కుట మొదలంణినఎ ,(పాణిధర్మములు, ఇవి సూర్యపద్మాదుల కారోపితము లగుట చేతనే స్వార్ధమును గోల్పోయి? అన్యార్థము నాాశయింపవలసి వచ్చుచున్నది. వెలువడిన; బయటవడిన3 విడువబడిన మున్నగు పదములతో చెప్పనలసీన యర్ణనును నిష్ట్యూతాది పదములచేత చెవ్పుట ఉకక్తి వైచ్చితి. అది గొణనృ్రిమూలమున నిచ్చట సిద్ధించినది. ఇట్లు కౌక స్వార్హము నందే విమ్యాతాది పదముల సుపయోగించుట జరిగినయెడల ఫఘృణావంత మన్న ఛి దోషము కలిగి _గామ్యకత్యులోవికి చేరును. _పకృళోదాహరణము గౌణవృ త్తి న్యాళ యించుటచేత (గ్రామ్యగుణముగా పరిగణిత మైనది. స్ఫుశావదన్థాంతం స్య యథా = “కామినీగండ నిమ్యందబిందు రిందు రితో మమ ర అన్యథా కథ మేతస్య జగదుద్యోతిసీ ద్యుతిః 148 అన రాగాతిశయ పే+తుభూత యో కామినీకపోల చంద మసోః స్వరాపభావనా మాహాత్మ్యే నాన్ధాతరభావనా గు వేతి గండ వె ఐ నిమ్యందబింను రిత్యస్య ఘృశావద క్రాంతరస్యాపి న దోమత్వమ్‌. *ర్ధము ఘృణావదర్హాంతరమున కుదాహరణము చందుడు కామినీ గండ నిష్యందబిందు వని నా యల్నిపాయము అట్లు కౌనియెడల; _పపంచమునంతటిని వకాశింవజేసెడి కౌంతి యీతని కెట్లు లభించును? ఇది ఉదాహరణము, ఇచ్చఏ రాగాతిశయహేశుభూతమురై న కౌమినీకపోల చందవిందిముల స్వరూవథాననా మావాత్మ్యముచేత అర్థాంతరభావన గు వమెపోవును. అందునల

న టైశేషక గుణముటు 15 క్‌ గ “ఈ ఇండచిమ్యందవిండు పన్నదావికి అసభ్యమైన అర్జాంతర మనున్నప్పట్‌కి దోషము కొదు.

వ్యాఖ్య - (పకృతార్ధమి రమజీయమై యుండియు అవకృతార్ణ ము జుగుప్పా కరమై యున్నచో భఘృణావదర్ధాంతర మన్న దోషము కలుగునని చెప్పుకొంటిమ్మి గుణత్యవఎచేత అర్హాంతర మ్యపరానమై రమజీయమైన _ప్రకృతార్హమే పతీయనాన మగునప్పుడు దోషని. తొలగిపోవును.

(పకృతోదాహరణనున చందుడు కామినీగండని ష్యందవిందువుగా భావింప బిడెను. గండ మన్న నూటకు కపోలమనవి, పండు అని 'రెండర్హములు కలవు. కపోలము (పకృతార్తగయి. పుండు అసకృతార్థము. దీనినిబట్టి యెనచో. “చందుతు శ్రీ యొక్క పుండునుండి కొరుచున్న చీము అన్న జుగుప్పాకరమైన యర్హను కలుగును- కౌని సపవంచసి నంతటిని _పకాశింపదేయు కాంతి” చందుని కున్నట్లు భరువాక చెప్పదిడినది. పూర్వాపరములు బొచిత్యవంతముగా అన్వయము నొంద వలయు నన్న ఆ(సకృతమైన అసభ్యార్దము గు_ప్త్రము కావలయును, _పకటనము నొందుట సంతన్యూతమును వీలు లేదు. (_పకృతార్హమునందు కొమినీకపోలనులు లావణ్యినిధానములు కావుననే అందుండి _సమించునవి లావణ్యబిందువులే కొని అన్యనులు కావు. చర్మాదుడుకూడ లాపణ్యవిందువే కావుననే జగదుద్దోతక మైన కౌంతిని గలిగియున్నాడు - అన్నది తాత్సర్యము ఇచ్చట అసహ్యమైన అపకృతా ర్ధ్‌ు గుప్తమైపోవుటచేత దోషము తొలగి గుణత్వము కలిగినది. కాపుననే ఘృణా వదర్ధాంతరి గుణమున కిది యుదాహరణ మైనది

సబ్బుణావత్‌. స్కృతిహేతు ర్యథా _

“పపఫూయ రశనొవ నః పలాశాపాఢ ధారిణః

(బువ్మావర్చన్వినో యా_న్లి ద్విజపోగండకా ఇమే 1త్త9

అ్నత వివాూాయ పలాశ (బవాువ్పుస పోగండ ౫ బ్ధానాం ఫఘృణావణ్‌ స్మ్మృతిహేతుత్వే ఒప్యన్యత లవ్నీత త్వా దవోషత్వమ్‌.

ఆఅఆరము: మృుణావత్‌ న్మృతి హేశువున కుదాహరణము ముంజగడిని థి (డా మొల్మకాట్లగా ధరించినవారును: కింశుకదండములను ధరించినవారును, (బిహ్మ శ్రేజస్పు గలవారును వైన యీ ద్విజబాలకులు వెళ్ళుచున్నారు.

టో! నరన్వశీ కంళాళరణము ఇచ్చట విపూయ నలొళ (నిహ్మవర్చన పోగండ శబ్లములకు అవల్యన్మృతి "హీశుక్వ మున్నష్పటికిని; నావికి ఇతరార్థములందు లక్షితత్వమువల్ల దోషము లేదు. వ్యాఖ్య : పదై కదేశముచేథనే అనభ్యమైన అర్ధము స్మరణకు వళ్చునెడల ఘృణా వత్‌ న్మ్మతిహేతు నన్న దోషము కలుగు నవి చెప్పుకొరటిమి. అనభ్యార్థములు (వపిద్దార్థములు కొక లక్షీతార్థను లగుచో ఆ దోషము తొలగిపోవును. వకృతోదాహరణమునందు వివూయ మనవి యనగా పుంజగరడ్డీ యవి (పకృ శార్జము. వి. పూయము అవి యనగా ఎక్కుపగా రసి కలది యన్నది లవీకార్దను* వలాశము అని యనగా మోదుగు అవి పెసిద్రార్ధము “పల [ ఆశము” అనీ యనగా మాంసావోరమని యౌగికౌర్హము. ఎర్చస్వులు అవి యనగా వర్చస్సుకలవా రవి యర్ణము. వర్చస్సు అనగా తేజ మని పకృతార్థముః పురీషమని లకికార్ధము, పోగండకులు అని యనగాబాలకు లని _సకృతార్హము: కురూప్పలు అని లక్షితార్థ'., &తార్హమవి యనగ్యాతిమ మైన యర్ధ మనియే యర్థము. కొవున అవహ్యార్థము లవ్నియు ఇకిశార్థము లగుటచేత వానిని పరిత్యజించి _నకృతముైన నభ్యార్లములనే రా థు (గ్రహించు. టనముచితమిు. అప్పుడు దోషము నరిహృతమై గుణమే _వతీతి నౌందును. కొవువనే _సకృతోదాహరణని. అస హ్యన్మృతి హేచు గుణమినకు దాహరణ మైనది. [అ,శయాచిత్యము] నవ మన్యదపి _దష్టన్యమ. అ(త్మచ 106. కించి జాశయసంబంధా ద్ధ్‌శ్సే శోభా మనాధ్వవి కాంతా ఏలోచన న్య న్తం ములీమన మివాంజనమ్‌. తద్యథా యా “అంటగ్యపోత బృవాశ్కపాల నలక(కూర క్యణత్కంకణ పాయ్మ్శపేంజ 1 భూరిధూమణ)ం వె రాఘోమయత్యం బరమ్‌ వీఠచ్చర్జీ త ర క్తకర్ష మ ఘనంపాళ్ళార ఘోరోల్ల సద్‌ వ్యాలోల స్తనభార క్రై వవపుర్ద ర్పోద్ధ తం ఛావతి 150 అంకాశయన్య వీభశ్చ రపోచిత'త్వా దదోమత్వమ్‌.

వై శేషక గుణములు 18

• అరము :? ఈ విధముగానే యింకొకటి కూడ కనబడుచున్నది. కౌంతాలోచ నములకు మా కాటుక మనియే యైనప్పటికిని శోభను గూర్చును. అశ్తే అసాధు వై నది కూడ ఆ_శయసందింధమునుఐబట్టి భోభను సమకూర్చును. ఇది లక్షణము. సేగులకు కూర్చబడిన పెద్ద పునుకలును, ఎముకలును (కూరముగా ధ్వని చేయు చున్న కంకణ్యపాయములు కాగాః చలించుచున్న అధికమైన భూషణముల రవము లతో అకౌశనునంతన్గు _పతిధ్వవింపద జేయుచున్నదై - (త్రాగి వాంతి చేసికొనిన బురదవింటి రక్టమును కలిగి గొప్ప భారసుతో ఘోరముగా మొరయుచు నూగు లాడుచున్న _స్తనభారనుతోడి భయంకరశరీర :. దర్పోద్ధతనుగా పరుగె కచున్నది. ఇది ఉదాహరణము-

ఇచ్చట ఆ్యశయముయొక్క- నీళత్సరసోచితత్వమువల్ల అదోవత్వము

వ్యాఖ్య : గౌమ్యుసునందు అంతర్భాగమయిన ఘృణానదర్హ మునకు నంవీతి?; గు_ఫ్రత్వను, లక్షితత్వ'ము అను మూడింటివల్ల గుణత్వము కలుగుట ముందుగా (పస్తావింపబడినడి. ఆక యసంబంధమునుబట్టీ కూడ అసాధువు (దోష యు క్తమైనది) దోషపరిహారము కాగా గుణముగా పరిణమించును. ఇది ఘృణా వదర్ధ గుణత్వసునందు నురొక అంఠర్భాగము.

(వకృతోదాహరణమున తాటకారూపవ... వర్ణితఈము. పునుకలను, ఎముకలను అలంకారమనులుగా ధరించుట - రక్రమున్ముతాగుట, వాంతిచేసికొనుట, అదంతయు ఊగులాడుచున్న _స్రననులపైవి బురదవా నంటుకొని యుండుట - అనహ్యకర మైన విషయములు ఇది కాటకావర్ణ్గన మగుటచేత, పీభత్సరసోచిత మగుటచేత (వకృళనందర్భషఎనుబట్టీ గుటమే కాని దోషము కాదు. ఆ(శయౌచిక్యముచేత .(వకృృతళ్లోకము పౌందర్యసంధాయకమై గుణవంతమగుచున్నది.

ఉదాహరణళ్లోకము భవభూతి రచించిన మహావీరచరిఈమునుండి _గపాంన విడినది. లక్షణళ్లోక.... భామహాకృతము

[సన్నివేశాచిత్య ము] 107. నన్నివేశవశాత్‌. కించి ద్వారుద్ధ మవీ నోళతే నీలం పలాశ, మాబద్ధ మంతరాలే (సజూమివ,

తద్యథా ఆ

146 వరవ్వతీ' కళలాథరముము

“అంత! కల్పిగ మంగల (వతిసరాః క్రీవూ_స్త రకోగ్సల

వ్యకో ర్థంస భృతీ వినవ్యూ సవాసా వార్పుండరీక్యసజః

ఏతాః శోణితసంక కుంకుముజువః సంభూయ కాంతైే*ః వీబ

_న్యస్థీస్నేవాసురాః కపాలచప.ైై? చీతాఃవిశాచాంగనా* 35]

అత శృంగారిశోహి జగదవి శృంగారమయం పశ్యంతీతి బీభా త్సరనేఒవీి మాధవే నాంతాదిపదొనా మంగేరాలేళు నివేశితానాం మంగల్నసతిసరాది పదానా మగోవః,

అర్ధము , కూర్చునకు లొంగుటవల్సి కొంచెము విరుద్ధ మైనది కూడ

పూలమాలలో మధ్యలో కూర్చవిడిన నల్ల ని ఆకువం అందమునే చేకూర్చును. ఇది లక్షణము. పిశాదాంగనలు _పేగులే మంగళకరసులయిన తోరములుగా, శ్రీల హ స్త్‌ ములే అవతంన ర_క్రకమలమనులుగా, హృదయపండరీక'..ల దండలే పుష్పమాల లుగా? శోణీతపంకమే కుంకుమముగా ధరించి తమ భర్తలతో కూడుకొని యిష్టః.ఎతో మజ్జారనమద్య". ను (తౌగుచున్నారు. ఇది ఉదాహరణదు. ఇ... ఇచ్చట కృంగారులు లోకమును శృంగారమయనుగా చూతు రను-కు నిదర్శనముగా బీభత్సరనమునందు సైతము మాధపునిచేత *'పేగులు మొదలయిన పదములకు నిడుము కూర్చబడిన *మంగళకరమునై న తోరములు” మొదలయిన వదనులకు దోషము లేదు.

వ్యాఖ్య ౫ సన్నివేశ మనగా రచన యనియే భావము. విజాతీయమువ న పదముల కూర్చు విరుద్దతనే చేకూర్చువలయును; కౌని బొచిత్యవళమయిన వదరచన వల్ల విరుద్ధత తొలగిపోయి; సౌందర్యము నళబప్తాత్త మగును కావుననే యిచ్చట వృతప్పస్పసమ్మి_8తమైన వారమును సాదృశ్యసందరృనమునకు _గహించుట జరిగినది.

(వకృతోదాహరణనున పీళాచాంగనలు పర్డ్‌ ౦పదిడిరి శనముల (పేగులు, శిన్న వా_స్షములు, కోపి వేరుచేసిన గుండెలు, బురదగా నైన ర_క్తసు _ వారికి అలంకారములు. ఇపన్న్వియు జుగువ్వను కలిగించునవే. పిశాచాంగనల ఏసోదవ.నకు యోగ్యములే ఆ పిశాచాంగనలను దర్శించి ప్యర్థించుడు స్నవాడు మూధవుడు ఇతడు

వైశేషిక గుజముణ [8 శృంగారోన్ముఖమైన (_పవృత్తి గలవాడు, అందుపల్ల పిశాదాంగనల జుగుప్పావహ మైన వేషమునందు కూడ, మంగళాన్స్నదములయిన హ_వ్రసూ(తములు, కమలాస్‌తఈం నములు, కుంకుమధారణ మున్నగునవియే వర్ణితము లయినవి. అమంగళకరమైన పిశాచాంగనల ఆలంకర్రణిసునందు మంగళకరమైన హ_స్టస్మూశాది వర్ణనము విజాతీ యమే. అయినప్పటికిని వక్తయొక్కం శృంగారాభిముఖ్యమున కిది పోషకమై కొచిత్యమును (పతిష్టించుచున్నది. కావువనే యిచ్చట దోషము లేదు.

ఉదాహరణశ్లోకము భవభూతి రచించిన మాలతీమారవముమండి (గపాంవ విదినది. లత్షణళ్లోకము భామహకృతము- 106. అశ్లీలాజే రమీా చేజా భివ్యస్తే యశశ్ర్రిధా 'తిధా

భవన్తి నవ లేనై తే పూర్వోకా దశ పంచ చ. 109, చతుర్వింశతి రిల్యేసా (పోక్తా పదసమ్మాశయా

సమానాత్‌ ఫపూర్వనిర్హి దోపాళాం గుణక్ష_ప్తయేం 110. ఇ ల్యేతత్పదదోపా.ణశా మదోమత్వ ముసీరితమ్‌

ఇదానీం వాక్టదోషా?శాం గుణత్వ మిభిధీయ తే.

అరము : అశీలసు మొదలయిన వానికి మూగేసి వేదములు కలవు.

ఠి ళం అందువల్ల అవితొమ్మిది భేదములగును పూర్వసు బెప్పినవి వదునైదు. వీవిని;వానివి కలుపగా మొత్తముమీద పదవమా(శయదోషము ఇరువది నాలుగు విధము బై వది వూర్వము చెప్పిన పదదోష:.ఎలకు అదోషత్వము నిరూపిత మైనది. ఇప్పుడింక వాక్యదోషములకు గుణత్వను చెప్పబడును. (శబ్ధ్దఎహీన పుణము]

111. తలగ శబఏహీనస్య వివమైవనకనః క్వచిత్‌.

నిసర్హసుందం ల్వేన గుణ స్వం పరికల్ప్య తే.

యథా __

అమీపన్త్వరవించా. మో తవ ముఖఛ్ళపక్‌

వోళదండ సమ్మూగాణాం కి పేపాం ఖలు దుమవ్కరమ్‌ 1కి

ఖం నరష్వతీ కంకాళగణము

అత *నలోకావ్యయ నిష్టాఖలర్భ తృనామ్‌ి ఇతికర్హృ కర్శతిగా నేమీ(పతిపే. భీ కొమేనాం దుమ్మం మిశ్యవ శామతేఒకి నంబంధనూ,ళ వివశకవేనో గుణ స్వమ్‌.

యీిధావా

“ఇప౦ంహి ఇకా వ్రుమాహాగ్ట్యే ద్వ ఇనౌలసచేతసామ్‌

అ..బ్టామణ..చ్భాతీ న చ సౌభాగ్య ముద్ధృతి.

అర్ధము వివక్షివశ బున కొన్నియెడల విసర్గసుందరత్వముచేత శద్దివిహీన మన్న దోష _నకు గుణత్వము కల్పింపబడును. ఇది లక్షణము... అమాయికురాలొాః నీ ముఖకౌంతిన అరవిన నఎలు నిర్రసించుచున్నవి. కోశదండవనమ్మగుళు లగువారికి ఇది దుష్కరము కాదుకదా: ఇది ఉదాహరణము-

ఇచ్చట 1న లోకౌస్యయ నిష్టా ఇలర్థతృనామ్‌' అని క_ర్భ్రకర్యలకు షష్టీ (వతిషేధ ఎండగా "కిమేషాం దుష్కరిమ్మన్నది అపభాషణమే యైనప్పటికిని నంబంధమ్మాత ఏం క్షవల్ల కీక్రుణత్వమే.

శాస్త్రమాహాత్మ్య్యమును దర్శించటయందు అలనచేతన్కులయిన వారికి అవ భాషణదిపం అనిపించును గాని ఇది పొభాగ్యమును వీడదు___ అని పూర్వుల అలిభాషణను _

హ్యఖగ అపశబము గల హొక్యమును శబహీన మన్న దోషముగా వరిగ

వ్‌ రి చి శి ది ఏ

జంతు రని యిదినరకు చెప్పబిడినది నహజసుందరత్వముచేత ఆ దోషముకూడ గుణనుగానే పరిణమించు నని యిచ్చట విరూపిత మగుచున్నది. (|

వ్యాకరణనునుబట్టి ఖలర్ధయోగవిఎనందు షష్టీవిళ్నక్రి పతి షేధింపబడినడి. కొని ప్రకృతసయో? ఎునందు *కిమేషాం ఖలు దుష్కరమ్‌ిఅని (షష్టీవిత కంత

క్‌ అట మైన “ఏషామ్‌” పయోగింనబిడినది. వ్యాకరణము విష్నేధించినదావినే_ప్రయోగించుట జరిగినది అనశబ్దమును (వయోగించుటచేత ఇచ్చట శబవిహీన మన్నదడోష మున్న చ దనవలయును ఈ విధమైన దర్శనమునుఐటి యిది నిజమే. ర్‌ు ల యజ్న షష్టీ! అను నియమ: ఎమబిక్షీ నంబంధమువందు షష్టి వచ్చునతి

వె శేషక గుణమాలు క! కష్‌ ములు. జన్యజనకౌది సంబంధమ. విశేషనంబంగము అట్లు కౌనీది సోమాన్యనందిం ధము, దీనినే శేష మని యందురు *నలోక ” మొదలుగా గలది విశేవనంబంధ విషయము శేషనంబంధమునకు ఆ నిషేధసు అన్వయింసదు కౌవుననే యిచ్చట దోషము వరిహృత మయినది (పకృతోదాహరణమునందు కోశదండ సమగాణామ్‌ అనుచోట శ్లేష యున్నది. అరవిందములకు అండకోశ ను, దండము అనువావిపల్ల షమ్మగత కలదు. రాజులకు దుష్కరషు చేదు “రత్నహారీ ) పార్తివః? మున్నగు విచముగా ఎచ్చట మీలున్నను వాగు సొంతము చేసికొందురు అరవిందములున్లే కోశదంటసమ్యగము లగుటచేత మేలయిన నీ సుఖకాంతిని అపహరించు చున్నపని భావయి. ఇచ్చట భానము' నినర్గరదుణీయ షైయున్నది అరవిందనులకు ముఖనునకు గల సాదృ్శ్య మున (సంబంధమును) సుందరముగా ఉక్రివె చితి నా్యశయించి వెల్ల డించుచున్నది, కావుననే యిచ్చట అపళబ్దిపరమైన దోషసుకాక నహజమైన సౌందర్యమే పరిగణిత మగుచున్నవి. దీవి కుపబలక నగా రచయిత్‌ పూర్వృపమాణః ఎనుకూడ _సవర్శించుచున్నాడు, శాప్రమాహాత్మ్యమును న్వకమముగాః సమ్మగ" ౧గా ఎరుగనివారు మాతమే యిట్లీ యెడల దోషనును దర్శింతురనియు, ఎళిగినవారు పొందర్యమునే దర్శింతురనియు (వ్రమాజవచనతాత్పర్యము. సౌందర్యను భగ్నము కౌనంతపరకు శబ్దవిహీనము కూడ దోషము కాదు. అది పౌందర్యపోషకవుగూడ నై నచో గుణమేయగును ఉదాహరణళ్లోకను దండి కొవ్యాదర్శము నందలిది. [ఠకమభష్త గుణము]. 119. యశ్నః సంబంధనిర్దానహేతుః వోఒవి కృతో యది ౬5 అ (కమలంఘన మప్యాహు ర్నెటోమం సూరయో యధ్తా, “బంధుత్యాగ _స్తనుత్యానో "చేశ త్యాగ ఇతి (తిషు ఆద్యంతా వాయత శ్షేశౌ మిధ్యమః శ తకజ్వం?ి 158 ఆద్యంతౌ మధ్యమ ఇతి సంబంధనిర్తానహేతో ర్విధానా శ ఎ స్‌ు స్నశాబ్దకమలంఘునం దోవమః వక్తుశ్చ బంధుత్యాగ ేశత్యాగయో

102 నరస్వతీ కంశాథర ణము _ప్తను త్యాగాద్గరీయ స్వే నాభిమగ త్వా దిత్యర్హె (కమలంఘన స్యావి గుణత్వమ్‌,

అర్హము : వంబంధనిర్ద్ణయను కౌరణనుగా ఏదయిన యత్నసు జరిగిన యెశల, దనిని పండితులు _కమలంఘన మున్నప్పటికిని దోషముగా వచింపవరు, ఇది లక్షణము బంధుత్యాగము? తనుత్యాగము దేశత్యాగము అను మూడింటియందు ఆద్యంతము లాయత క్లేశములు, మధ్యమము క్షణికజ్వరను. ఇది ఉదాహరణము.

అద్యంతసు లవి మధ్యషు మని పందింధనిర్ణయ హేకుపును విధించుటవల్లి శాబ్బికమలంఘనము దోషము కాదు. ౬ క్త బంధుత్యాగ దేశత్యాగములకం'బ తను శార్టిగసునే గొప్పదిగా అభిమతించుటపల్న అర్హకమలంఘనమనునకును గుణత్వమే.

వ్యాఖ్య శబ్దికనుషు తౌఏ అర్థకమము కొని భగ్నమైనయెడల (కను (వష్ట్ర మన్న దోషమగును. నంబంధనిర్ణయము నుద్దేశించి (వయత్నపూర్వకముగా (కమమును తప్పించినయెడల అది దోషము కాదు. వేర్వేరు వస్తువులను కొని, అభ్మిపాయములను కావి సమీకశించుటలో సొలభళ్య నున్నప్పుడు క్రమమును పొటింప ఫలసిన విర్చంఏము లేదనియే తాత్చర్యను.

(వకృతోదాహరణ:ునందు మూడువిషయములు చెప్పబడినవి బంధుత్యాగము మీక్కి-లి కష్టకరమి; తనుత్యాగను క్షణికమైన బాధను కలిగించును; దేళత్యాగ మును మిక్కిలి కష్షకరము _ అవి సరుస తప,కుండచెపి,నయెడల (కిము భషము

ల ఎ ఏ శ్‌ ప అన్న దోషము ఈప్పును. కౌని వినుట కింపుగా నుండకపోవుటయే కాదు; అన్య దోషముకూడ చొరబడుట కనకాశము కలదు. ఈ యలిిపాయముతోనే వ్ర ఆ చ్యంతములు” మున్నగు విధముగా చెప్పుట జరిగినది. మధ్యమమును చివర చెప్పుట చేత _కమము ఈస్పినన్లూట వా స్తసమే. కౌవి, చెప్పుటతో ఒక సౌష్టవము చేకూరి వది. ఆ సొష్టనమును, విర్ణయాత్మక మైన సమీకరణము నుద్దేశించియే క్రమము మార్చుట జరిగినది. కౌవున, ఇది గుణమే కావి దోషము కాదు.

ఇచ్చట అర్హకమముకూడ మారినది ఇదియు స క్త్రకు అలీమత మగుటవిల్లి , విర్ణారణకు అవకాశము కల్గించు సౌకర్య ముండుటవిల్లి గుణమే కాని దోషము కాదు,

ఉదాహరణిశ్లో కము దండి కాన్యాదర్శ్మమునుండి (గహింపదిడినడి.

జ వైశేషిక గుజవబఈ 18 (విసంఛీ గుణము] 118. ఎహాపసంధి యతూ ఎన్వుం వసంధి చ నిహావితక్‌ నచ దుర్వచ కే అపాయః (పగ్భవ్యోడా చ దుమ్యతి. ౪ర్రము : విరూవనంధి యని పూర్వము విరూపితమైన దోషము సాధార థు అమొగా దుర్వచక£ఎనందును;, _సగృవ్వాదులందును దోషము కాదు. తత దుర్వుచే వళూపసంధి ర్యథా “జయ ని నర్హాన్వతి భగ్గనుర్ల ఈ: సు ఏర్వుచా మర్వు్రచక (పయు_క్రయః అభేశ్నగేడ్డేఖమపోంగభోగరు 'స్తు.డృమా(ంబు:ఖుఖి స్యధ్యేధిని పశీశ

• అన జావ ల్ల అత్‌ గరార్థ స్య వహాపసంధి త్వేఒవీ దుర్వుచక శ్వేనకలొవిడ్శి రాచ్భ * త్వాద్దుణగ్వమ్‌. యచాహు?ః _ “శుక శ్రీ చాల మూా-?ా9 ముఖసంస్కాఎ సిద్ధయే ఆపపోసాయ చ ఇష్ట వాచ్యా దముర్వచకాదయః అరము * దుర్వచకమునండదు విరూపనంధి గుణమగుట కుదొహరణము? థి “ఓ పర్వతరాజప్ప్కుతీ! తొలగిపోయిన ఉగకాంతి యగు సూర్యునికి శ (కువైవ మేఘము తోడి ఆకాశనగఎ తారాపతి పరహితొ యున్నది. నడువుము. అట్లగుచో సహచరు డవె మమ్ము అనుసరింపు:..” - అవి వర్షాసమయములందు శిపపొర ్యకుల అనను కరణీయము. న దుర్వచక్యసయు_క్రములు విలసిల్లునుగాక. ఇచి ఉదాఖారణమొ, ఇచ్చట ఉత్తరార్థనున విరూననంధిత్వమే అయినను దుర్వుచకత్వమువేత కళావే త్తల యాదరమును పొందుటవల్ల గుణత్వమే యగును. చిలుకలయొక్కయు న్త్రీలయొక్కయు బాలుర యొక్కయు మూర్ధుల యొక్కయు నృష్టోచ్చారణసిద్ధికొరకునుం పరిహాస్యవపంగములందును గోష్టంలో దుర్వచకాదులు (పయోగార్హము. లని పెద్దల యఖ్శిపాయము-

(94 వరస్వతీ కంళాళరణము భాషణ మని యర్థము. విరూససంధి యవి యనగా పదస్వరూప:..ను మార్చి ఉచ్బారణక్తిష్టతను కలిగించు సంధి యని యర్థము విరూపనంధి దోషమే యైనను దుర్వచకమునందు గుణత్వము నొందుట యిచ్చట సరూపిత నుగుచున్నది.

(వకృకోదాహరణళశ్లోకమునందలి ఉత్తరారవఎనందు ఏిరూవనంధి మిక్కుట ముగా (సయుక్షమెనది. దండాన్వయ్మకమమన ఆ ఐక్యము లివి “*నగేడ్డే! అపో(_గభో(_గర్యుగ్దుట్‌ అం అభేట్‌. అ్యబుణ్ములీః _భమః” అవి ఈశ్వరు డనగా పార్వతి *న్యధ్యగ్‌ ఏధి నఃఅవి యన్నది నగ, ఈట్‌ __ జా = నగేడ్డా. నంటోద మునందు వగేడ్డే అవ. ఉగభ+ఉ్యగరుక్‌ ఛటదుట్‌ -అపో_గథోలగర్నుగ్దుట్‌ . న + ఖా+ఈట్‌ = అలేట్‌. అవ్‌+రుట్‌ +ముఖి = అ_బుణ్ముఖి- ఇట్లు సంధివశమిన కృ(తిమముగా పదములను క్లిష్టములుగా మార్చు... యిచ్చల జరిగినది. ఇది పార్వతీ నర్వమేశ్యరుల పరివోస్యపనంగము లోవిది. పంన్పరకుతూహల వశంవదు[ైన పార్వతీపరమేశ్వరుల వంభాషణ మగుటచేత ఇది చమత్కారివర్థక మే కాని చమతాగ్రా రభంజకము కాదు.

పరివాసవసంగ?బలలో దుర్వచకాదులు గాచ్య: _లే యన్న పెదల యను

టి

మతినిగూడ _గంథకర్త యిచ్చట _ప్రదర్శించుట తన _వతిపాదనని... పూర్వ(పతిష్టిత మవి తెలుపుటకే.

ఉసగ్భవ్యూడా ఎకనసంధి ర్యథా

“కమలే ఇవ లోచజీ ఇసు

అనుబధ్నాశి విలాసపద్ధతీః

న ఇతో౭బ్బ బుతావృత(వి యో

న బుచ స్వంన యజూంని ఊవాసి 145 అంతి ఎనంధేః పగృహ్యాది పే-తుక త్వాద్దుణచ్విమ్‌. యచావా _

“న సంహితాం ఏనికోమిోత్యసంఛానం పజేషు యత్‌

చేద్విసంధితి నిర్షిష్టం న (పగృవ్యాది హేతుకన్‌.

వైశేషిక గుణము "16

*ర్రము. & _పగృహ్యాదులందు వినంధి దోషము కాదనుట కుదాహరణమను. ఈ లోచనములను కమలములను వె విలొసపద్ధతి అనుబంధించుచున్నది. అళ డిప్పుడు మేఘణుటువునందు _పియావిరహుడు. నీవు ముక్కుల నూపాంచుట లేదు యజుపుల నూపాంచుట లేదు. ఇది ఉదాహరణము. ల

ఇచ్చట విసంధికి వగృవహ్వాది హేతుకత్వమువల్ల గుణత్వను. నేను చంపి తను చేయ నవి పదములయందు. సంధానము చేయకుండిన విసంధి యగుషని నిర్దేశంపబడినది _పగ్భవ్వ్యాదికారణమువల్స సంధి చేయకుండుట విసంధి కాడు - అని "పెద్దల వచనము.

వ్యాఖ్య సంస్కృృతవ్యాకరణమనునందు _పగృహ్య మనునది యొకనంజ్ఞ వగృహ్యముగా పేర్కొనబడిన యచ్చు మీదియచ్చుతో నంధి నాందదు. “ఈచూద్ద్వి వచనం (పగృహ్యమ్‌' మున్నగువిధనుగా కొవ్నియెడల (పగృహ్యనంజ్ఞ వివాతమై యుచ్నది. ద్వివచననునందు కలుగు ఈ, ఊ ఏ అనునవి _వగృహ్యునులు కొవున వీనికి పరమందున్న అచ్చుతో సంధి జరుగదు.

ఉదాహరణళ్లోక -.ఎనందు పూర్వార్ధ యొకలక్ష్యము కమలే, లోచనే, ఇమే - అను మూడు పదములును ద్వివచనవంనం దున్నవి కౌవుననే చివరి “ఏ సర్ణము తరువాతి యచ్చులతో సంధి నొందలేదు. ఇచ్చటి “ఏ” (ప్రగృహ్య మగుటయే దీవికి “హేతువు.

మూడవపొదను మరొక లక్ష్యము ఇచ్చట (వగృవ్యానంజ్ఞ వరించు స్థాన ములు లేవు. అయినను _పకృతిభావము కలిగిన స్రానదులు రెండు కలవు “సః + ఇకః?' అని యున్నప్పుడు *“సశియందలి విసర్గకు లోపము కలుగును అప్పుడు “న+ ఇతః” అని యుండి గుణనంధికి స్రానముగా (తమ కలిగించును, కాని యిట్టి యెడల _వకృతిభానము కలుగును అనగా? ఉన్నది యున్నట్లుగానే యుండిపోవును, ఇట్టియెడల సంధి చేయుట దోషము కాని సంధి చేయకుండుట దోషము కారు అక్ధి

• ముతా అని యున్నప్పుమును గుణనంధి కొనలసిన స్థానమే “బుత్యకః' అని అఇఉ బు లకు బు సరమైనపుడు వికల్చ్పమగా వకృతిభావము విధింపబడినది. అందువల్ల “అద్దిర్తొ” అవి సంధియెన రూపను కాకోఅద్దిబుతొ అని (నకృతిభావనము ళోగి ధూపము వాడుట దోషము కాదు అ

(1 ప్రభన్వశీ శంఠాళ్తర అను శాలుగవ పాఠము మరొక లత్ష్యగు. “న బుఛః! అనుచోట పెని చెప్ప .శొన్నట్లు సకృతిభావసేే కలిగినది. “యజూంషి+ ఊహసే అవి యన్నప్పుడు “యజూంప్యూహసే' అవి యణాదేశసంధి కావలయును. అయినప్పటికిని “ఇకోఒ వవర్హే శాకల్యస్య _హన్వళశ్చి అను స్పూతసునుబట్టి పూర్వవర్ణసులు దీర్ధనునై నచో (ఛాన్వము లగును. _హస్వనురళై నచో అశ్సే (పకృతిభావనుతో నుండిపోవును. కావుననే “యజూంపి ఊహాసే' యన్నది _పకృతిభావమునకే యుదాహరణ:. కానీ వినంశితోషమున కుహదాహరణను కాదు. (వగృహా్యాదు లని ఆదిళబ్దిమును పయోగించుటచేత సకృతిభావరు కూడ గహింపబడినది- (పునరుక్త ుణము] 11%. ఆనుకంపాద్యలికశొరూ యది కళ్చిద్వివశ్యు తే న కోనీ పునరు శ్తేఒని (పత్యు తేయమలంరకియా, యథా - “వాన్యలే సౌ వరారోహా స్మ శేశాకాండవై. రికా భాన్య లే భారుసర్వాంగీ వాన్యతే మంజుభామిణీ 156 అంత వాన్య శే వాన్యత ఇతి శబ్దపునరు_క్తం ఛారునర్యాంగీ శశారోహీత్యర్థ పునరు కం చనముభయ మిప్యనుక్రం పాద్యుతిశయువ తిియా మడోతు ఇత గుణత్వమ్‌. అర్ధము ; _అమకంపాద్యతిశయము ఎక్కడనేని వివక్షింపబడునెడల చృనర్గుక్సము దోషను కాదు; పైగా అలంకారసుకూడ నగును. ఇది లక్షణను ఆకారణళ్యతువై న మన్నథునిచేత ఆ వరవర్శిని చంపబకుచున్నడి; సర్వమనోహ లొంగి చంనబడుచున్నదైి; మంజుభాషిణ్‌ చంపబడగుచున్నది ఇది ఉదాహరణము. ఇక్ఫట హన్యశే హన్యతే అని శనబ్దిపునరుక్రి; చారునర్వాంగి, వరారోహ ఇవి, ఇర్ధపునర్ను కి... శ్వ రెండును అనుకంపాద్యతిశ యవినక్షయందు. అదోష ము? అవగా గుజత్వము నొందునవి భావమ్ము. _

వైశేషిక గుణముణ న!

వ్యాఖ్యి : చెప్పిన శబ్దమును గాని, అర్ధమును గాని మరల చెప్పుట పున

లుక మన్న దోష మగును. దయాదిభావముల- అతిశయమును అభివ్య క్రవుచేయ

నెంచినపుడు శబ్దిపునరు కిగావి అర్హపునరు క్రిగాని దోషము కొక గుణమే యగును.

పునరుక్రియే అతిశయిత్వనునకు అభివ్యంజక సుగుటవల్ల అది సొందర్యసంధాయకమై ఆలంకార మగును.

కృతోదాహరణనున “హన్యకే' అను కియాపదషు మూడుసారులు

(ప్రయుక్షమెనది. దీనివల్ల ఆ స్రీయొక్క దయనీయస్టితి అతిశయితముగా స్యక్ష

మగుచున్నది. వరారోహం చారునర్వాంగి మున్నగు సమానార్థకపదముల పునరుక్తి

వలన ఆజ సౌందర్యాతిశయము వెల్లడి యగుచున్నది. ఇట్లు వనరు క్రివల్ల దయ సేయత అధికముగా నావిష్కృత నుగుటచేతనే యీ సద్య ముదాహరణమైనది. ఉదాహరణపద్యము దండి కావ్యాదర్శమునుండి _గహింపబిడినది. (వ్యాకీర్ణ గుణము)

115. పదానాం వ్యు త్కమో య(౮ే కమేణ స్య్రుంత్కు మేణ వా తద్‌ వ్యాకీర్ణం ఎను_స్తస్య న వోవః రపి తద్యథా, “జుగుప్పత సెన్షైన మదుష్టభావం మైనం భవా నకుతసాఘవృ త్త ఇతీవ వాచో నిగృహీత కంతై! €పాతై ఎపధ్య న్హ్స మహార్షిసూనో * 157 అంత “మాసు జుగుప్పతి ఇతి నక్తవ్యే “జుగుప్పగమైగ్లన

మగుష్ట్ర భావం మైవమ్‌” ఇతి పదన్యత్మికమస్య “వ్య _న్తేఒవీచ్చ న్లిశేచిత్‌”

ఇతి. లజ్లుజోర్వ చేవణ లజ. ణ త్వాదుణగ్వ మ్‌, అరము: (కవముచేత కాని వ్యు_త్కమముచేత కాని పదములకు వ్య్యుత్క- థి

మము కలిగినయెడల దానివి వ్యాకీర్ణ మని యందురు. కొన్నియెడల అది దోషము

కాదు. ఇది లక్షణము. అదుస్షభావుడైన వీని నీ విధముగా నసహ్యించుకొనవద్దు

నీవు అక్షతసాధుప్రవ_ర్ధనము కలవాడవు ఆను శుహక్షిప్ప యని మాఎలు నిగృహీ కంళదులయిన ప్రాణస్సులచేత రుద్ధము లయినవి. ఇని ఉదాహరణను,

18 వరన్వతీ కంఠాభరణము ఇచ్చట *మాన్మ జుగుస్పతి అవి చెన్సవలసి యుండగా “జుగుస్పత స్మైన మదుష్టభానం 'మెవమ్‌” అనెడి పదవ్యతి_కమమునకు వ్య_స్టమునందును కొందరిన్ష పడుదురు” అన్న లబ్లిజ్తాల విశ్లేషలక్షణత్వమువల్న గుణత్వము. వ్యాఖ్య వ్యుత్కుమను అవి యనగా ప్యతి_కమ మనవి యర్ధముం ఉండ పలసిన పదములు ఉండవలసిన (కవమములో నుండకుండుట కే వుర్ఞత్క్మమము అవి “పీరు. వ్యాకీర్ణమఅని యనగా విశేషముగా వి స్తరించుకొని యుండుట యవి యర్భము ఒకచోట నుండవలసిన పదములు _కమము మార్చుకొనుటయే కాక దూరదూరనుగా , చెదరి యుండుటకూడ ఇచ్చట భావింసబడుచున్నది. అందుచేతనే _కమముచేత కౌని వ్యుత్కమమనుచేత కొని దూరస్టములై న పదము లున్నచో అది వ్యాకీర్ణదోష మగు నని నిర్ణయను కాని, అదికూడ కొన్నియెడల, అనగా లక్షణసమ్మత మైనపురు డోషము కాక గుణమే యగును. పకృతోదాహరణనునందు 'మాన్మ జుగుస్పత” అని యుండవలసిన పద (క్రమము మారిపోయినది *“జుగుప్పత స్మి యని ముందుగా (సయుక్రమై *మా యన్న వి'షేధార్రకము మూరముగా (వయు_క్షమెనది. ఇబ్లుండుబల వ్యాకరణసమ్మత రు అలయ రి మగుటచేత ఇది దోషము కాదు. సందర్భమునుబట్టి యిట్లు వ్యాహతమైన వాక్య ముండుటయే యుచిత:.. కాపుననేః యిది గుణమున కుదాహరణమెనది. [సంక ర్హగుణము] 116. సపశ్యాయేణ వ్వ యో రగ వాక్యం పశ్నో చరాదిము సెంకీర్మేం గన్న దోపాయా వాహో వాక్యవిదో యి సికిం యథా - “బాలే నాథ ఎముంచ మానిని రుమం రోహెన్మయా కిం కృతం శీదోఒస్మావు న మేఒప రాధ్యతి భవాన్‌ స్వేఒ- రాభానుయి త్కిం రోదిమి ౫గవచేనవచసా కస్య్యాగతో రుని జే శ్వగన్మమి "ఇా వానిని వలయుతొా నాన్నీశ్యతో రుద్య చే 15 అట సంకీర్ష త్వేఒ వి వాళోవాళ్య త్వా న్న దోవమః,

వై శేషిక గుణములు 190

అరము : పర్యాయ్యకమమున ఇర్వురి _పళ్నో త్రరరూపమయిన వాక్యము నంకీర్షముయనను, అది దోషను కాదని ఐకోవాక్యవిదు లరుగుదురు. ఇది లక్షణము. “ఐాలా:” నాథః” “మానినీః రోషము విడిచిపెట్టుము. రోషమువల్ల నేమయినది? “మాయందు దుఃఖగు” “వాసట్ల నీ పపరాధము చేయలేదా? “అన్ని యపరాధములును నాయందే యున్నవి మరి; గద్గ్దదమైన వాక్యములతో ఎందుల కేడ్చుచుంటివి) “ఎపవిముందర ఏడ్చీతివిః? “నా£ుందర శే” “నేను నీకు ఏమవుదునుః *పియురాలవు” “కాను. కనుకనే యేడ్చుచున్నాను.” ఇది ఉదాహరణము.

ఇచ్చట సంర్టత్వ మున్నప్పటికిని పకోవాక్య్యయునల్ల దోషను కాదు.

వ్యాఖ్య ఒక వాక్యనఎనందలి పదములు వాక్యాంతరమునందలి పదను లతో సమ్మి_శణము చెందినయెడల సంకీర్ణ సున్న దోష మగునవి చెప్పుకొంటిమి. వాకోవాక్యగుఎనందు అట్లు నమ్మి శణను కలిగినప్పటికిని దోషదు కాదు. సంభాషజౌ చిత్యమునుబట్టి గుణమే యగును. వాకోవాక్య మవి యనగా నంధాషణ మవి యర్లము.

అ

సంభాషణమునందు క_ర్ట కర్మ _కియల _కమము కౌనరాదు.అధ్యాహృతము లగు వద... -క్కుపగా నుండును. దౌక్యము నమ్ముగసుగా లక్షీతను కౌదు. ఇట్లు వాక్యభాగములచేతచే వరస్పరనఎ తదు యభ్మిపాయములను _పకటించుకొనుట పంథా షణమునందు సాధ్యమే. సాధ్య మగుట యొక్కటియే కాదు, నండి ప్రతకు వైళయి సహకరించును కౌపున: ఇట్టిచోట్ర నంకీర్ణ్షమన్న దోషము పట్టదు,

(పకృతోదాహరణమునందు రోష:.ఎనొందిన _పియురాలిని సొంత సనవరుచుటకు (ప్రియుడు చేయు (వయత్న:.ఎను; తత్సందర్భమున _ విరువురకు నడువ నడచిన (వనంగమును వరి తములు. “రోషనఎఏల్ల నేమయినది? అన్న (ప్రశ్నకు “'మాయందు దుఃఖమ* అన్నది సమాధానము. నిజమునకు *దోషమువల్ల మాయందు దుఃఖము కలిగినది” అవి చెప్పినప్పుడు కాని సమాధానవాక్యము సర్వాంగసమవ్వితము కాదు. పశ్నవునం దున్న పదగులు కొన్ని నమాధానమునందు పునరా త్తములు కొక పోయినను భావగహణసందర్భమున నూహింపబడును కొవుననే సంభాషణసొష్టవము నాశించు సద వావి నన్నింటివి పనరా_క్రము చేయకుండుటయే నమంజనము. కావుననే యిది దోషగుణమున కుదాహరణమైనది

ఉదాహరణళ్లోకను అమరుక్రమునుండి గహింవద్రిడినది.

ఖ0 సరస్వతీ కంతాభరణము [అ పదగుణుమ.] 117, పకృతిస్ణాది ఛజేన (ామ్యూదిభి ఖాసి యా

అబదం తస్య ఇానుజ్ఞా ఛాపాచతే ఎధియ లే.

యథా --

“పం శో జో జలటేఉ నైన మదని సాథమైదయా భూతలే

తత్సిం దీసఇ సచ్చమౌా వాగవవుః కామః కీల శూయతే

ఐదూవఏ కిఅలేఉ భూచపతీనా గారీ విచాహోత్సవే

ఐసేం సచ్చజిబొల్లు వా స్తకటకః కిం దర్చిణే చజీక్యులే. 159

అత 'ామ్యః (పష్టా నగరి మాగళో శాజూనం దృష్ట్వా ౮ామ్మైః టళృతిసై "కేవ వా-'పరైః (వాళ్ళ లేన పృచ్చతి ఎ హో తో జోజ్జల బేఉ”ఇతి.నాగరశ్నత మనుజిఘృుతురుపనాగ రై ॥ ఫోమలే_ ర్వా పథైః స నథోక్రీ (ఫత్యాచస్తే --- “నైవ మదనః సామైోదయం భూతలే ఇతి. అథ (ావ్యుః అఆహీత(పతి భః పూర్వపడానురోధా దర (పొక్ళతేన న టామో్యోసనాగనై:ః (సకృతిస్థకోమలై,శ్వా పటై స్తవము పాలభశే _ “శత్కిం డీనత సచ్చమా జబూతసపు కామః శిల ఆకూయ కి ఇతి. అథ నాగఠో జ్ఞాతతతా ఏవీణ్యః పొదానురోధాబేవ అ పాక్ళ లేన భామ్యోసనొగనైః (సకృతిస్థభోమలకళో రై ర్వా పటై* సమాధ కే “ఐదూవకిఉలేఉ బూసపతినా గారీఎ వాహోత్స వే ఇల. అభ (ామ్యుశ్లోకసమూ స్తే పావస్య తదుత్తంస్య ఛానురోధాత్‌. (గాన్యూణి (ుకృతిస్టాని వా (తిచతురాణి పదాని పొక్ళ కేనోక్వా సొడార్థ ఏవ తీఫైతి _ “ఐనేం సచ్చజి బాలు ఇతి. అథ నాగగో జిత కాశీ (ామో్యోఒనాగరనాగ రై, పకృతిస్థదోమలకళ రై ర్యా పదైః శ్లోక ము_త్తుం చ పూఎఖయయతి - “జూ స్తకటకః కిం దర్చకే జీక్యుతే'

జి వె శేషిక గుణములు క ఇతి. చన చ ఓపాకృ తానాం సశ్వేహావిపి (గావ్యుశ్వము (పష్టోః సంస్కృతప'చేషు వపు రిత్యుషనాగంం శేపాణి (గామ్యాణి. పత్తి వక్తుక్చు వాస్త పివావా గౌరీపదాన టామ్యాణి, భూతిపలనేతి నాగంమ్‌, శేపాణ్యుపనా గరాణి తదిబమిీనృళి పమేయే తఖైవోప (కమాటేత న్న దువ్యతి.

అర్ధము ; (పకృతిస్తాది వేదముచేతను (గామ్యాదులచేతను అపద మైనది* భొషాచితమునందు అనుమతి నొందుచున్నది. ఇది లక్షణము. 'అతడేనా ఈ జన దర్శనీయుడు? “భూలోకమున నీతడు సాజెన్మదనుడుకదా!? “ఏమీ: నిజయిగా కవిపించునాః కొమునకు శరీరము లేదని వింటినే!” “థూతపతియైన శంకరునిచేత గారీ విహహోత్సవపిమునందు ఏదో వ్యాజమున కృతదేహు డయ్యెను ” “ఓహో: నీవు చెస్సినది సత్యమేనాః” “ముంజేతి కంకణను నద్దనులో చూచుకొందునాః ఇది ఉదాహరణము.

ఇచ్చట నగరము వచ్చిన లౌమీణుడు పృచ్ళకుడు అతడు రాజును మాచి “వీ తో జోజ్జలదేఉ అని (గామ్యసదములతోడను (వకృతిస్తపదములతోడను (పాకృ్ళతమున నడుగును నాగరకుడు అతనిని అనుగహింపదలచినవాడ్రై ఏనైవ మదనః సాక్షిదయం భూతలే అని ఉపనాగరపదములతోడను కోమలపదనులతోడను వ్యకోక్రిసపాతముగా బదులు పలుకును అప్పుదు ఆహితృప్రతిభుడ్రైన (శిక్షణచేత సంస్కారవంతు కైయన్న) ఛౌమీణుడు “తత్కిం దీసఇ సచ్చమా హతవపుః కౌనుః కీల కూయకే”' అని పూర్వపదనిర్బ్చంధ వల్ల అర్హపాకృతమున (పూర్వభాగము ఇపాకృతము; ఉత్తరభాగము సంస్కృతము) ామ్యాపనాగర పదములతోడను (వకృతిస్తకోమల పదదలతోడను నాగరకుని ముదలకించును అప్పుడు నాగరుదు తఈతశ్సావీణ్యను నెరిగినవాడ్రై *“ఐదూఏ కిఅలేత భూతపతినా గౌరీవివాహోత్సవే” అవి పాదానురోధమువల్స అర్థప్రాకృతమున (గామ్యోపనాగర నాగరపదములుతోడను (వకృక్షిస్ట కోమల కఠోరపదములతోడను సమాధానము నొనగును అప్పుడు లామీ ణుడు లళ్లోకసమా_ప్లి పాదముయొక్క తదుత్తరముయొక్కం నిర్చంధమువల్ల *ఐసేం నచ్చజి బొల్లు” అని _గామ్యషులును (ప్రకృతిస్థములునైన మూడు నాలుగు పదము లతో _ప్రాకృతమున పాదార్థమును మ్మాతమే పలికి విలిచిపోవుసు. అప్పుడు జితకా్య మౌన నా గరుడు *'హస్టకలకః కిం దర్చణే నేక్యుతే అని _గగామ్యోపనాగర నాగర పదనులతోడను (పకృతిస్థ కోమల కఠోరపదనఎలతోడను శ్లోకమును సమాధాననును

ఏలీ నరన్వతీ కంఠాభరణము గూడ సమా సము గావించును. అచ్చట (పాకృతపదముల కన్నింటికి (గామ్యత్వము. జనో వృచ్చకుని సంస్కృతపదములందు *నిపుశ అనునది మ్యాతమే ఉపనాగర్రము తక్కిన వన్నియు (గ్రామ్యములు. _పతివక్ష మాటలలో హస్త వివాహ గౌరీ పదములు టగౌమ్యుములు; భూతిపతి యన్నది నాగరము; మిగిలినవి ఉపనాగరములు. ఈ విధమెన _(పమేయము (సన్నివేశ ము)నందు, అటువంటి _పపారంథ మున్నప్పుడు, ఇది దోషము కాదు. వ్యాఖ్య “చిత్తం రంజయతీతి చ్చితమ్‌” చిత్తమును రంజింపజేయునది చ్వికము. భాషామూలనున చిత్త:.ను రంజింపజేయునది భాషాచ్చితము. (గామ్య నాగరోపనాగర్రములను గాని, పకృతిస్తతోమలకలోర ౬ఎలను గావి కలిపి చెప్పుటచేత అనద మన్న దోషము కలుగును కాని భాషాచ్వితమునందు అది దోషము కొక వందర్భొచిత్యమునుబట్టి చిత్రరంజకను గూడ నగును. (పకృతోదాహరణమునందు (గౌమ్యాదులును (వకృతిస్టాదులును సమ్మి_శణను చెందుటయే కాక సంన్కలృతము లును సమ్మి_శణను చెందినవి _గామీణవ్య కీ (పాకృతనునుంు. నాగర్రవ్య క్ర నంస్కృతయిను వాడుట సహజమే ఇచ్చట అంతటితో ఆగిపోలేదు. _గామీణుడు కొంచెము శిక్షణ నొందినవాడగుటచేత ఆ సంప్కారబలనున కొంచెముగా సంస్కృత మును వాడగలను. నాగరుదు (గామీణునియందు అన్నుగహము కలవా డగుటచేత, ఆతనికి నన్నిహితమైన పాకృతమును వాడుటకు యత్నము చేయను స్నాశ్రౌచిత్య మునుబట్టీ భాషాసమ్మి కణము వెఠను చి _త్తరంజక మై సారన్యమునే నంధానించు చున్నది. కావుననే యీ శ్లోకము అపదగుణమున కుదాహరణ మైనది. [వాక్యగర్భిత గుణము) 118, వాక్యాంతం సగర్భం యజ్వాక్యం తద్వాక్యగర్భితమ్‌ రసాంతుం తిస్కా శీ తదిష్టం నేష్ట మన్యధా. యథా _ “దికాాతంగఘటా విభ _క్త్‌ చతురాఫఖూటా మప్పీ- సాధ్యతే నద్ధా సా చ వదంత నన హీ కయం గోమాంచితాః పశ్యత ప్యిపాయ (సతిపాద్య చే కి మపంం రామాయ తసెగ్టి నమో యనా్తదాఎంభూత్‌ కధాచ్ళుతమిదంయ,( తై వచా _న్తంగతమ్‌ి160

వైశేషక గుణములు ణు

అత *“యధోకా నహీ సాధ్య తేవిద్ధా సాౌచ వి(పాయ (పతి పొద్య లే ఇతి వ_క్రవ్యె, యేయం పీరాద్భుతరి స్యపవృ త్రేన “వద స్త ఏవ హి వయం రోమాంచితాః పశ్యతి ఇతి వాశ్యేన (పవృ త్తవా ఫ్యో కే రసమాప్తావేన “పాయి ఇత్యాది పదవిచ్చిత్హః సా సాంతం తిరస్కృతి రిత్యుచ్య తే. తయా చేదం వాక్యాంతంసగర్భిమవీ వాక్యం న దోహాయ భవతి.

అరము * గాక్యాంతరనును గర్భమునందు ధరించిన వాక్యమును వాక్య గర్భిత మన్‌ యందురు అది రసాంతరమును తిరన్కరించునప్పు డిష్టమే యగును. అట్లు కొనియెడల ఇష్టను కాదు ఇది లక్షణము దిగ్గజఘటా విళల్తక్షమె చతుర నుగా నున్న భూమి జయింపబిడుచున్నది. అది సిద్ధించినది. చెప్పుచుండగనే మేము రోమాంచితుల మగుచున్నాము చూడుడు వి్యిపునికి దానము చేయబడుచున్నది. ఇంత కంటె నేనున్నది: ఎవనివలన ఈ కథాద్భుతము పుట్టినదో, యెవనియందు అ_ప్ట మించినదో ఆ (సరళు) రామునకు నమస్కారము.

ఇచ్చట “పైని చెప్పినటుసంటి భూమి జయింపబడుచున్నది. అది సిద్ధించినది- మవ్మిపునికి దానము చేయబడుచున్నది” అని చెప్పవలసియుండగా *చెప్పుచుండగనే మేము రోమాంచితుల మగుచున్నాము" అన్న వీరాద్భుతరసప్రవృత్తమైన వాక్యము చేత _పకృతవాక్యము పరిసమాప్తి నాందకుండగనే “*వ్మిపువికి మున్నగు పదముల ఏచ్చిత్తి రసాంఠరతింస్కృతి యని యనబడుచున్నది. దానిచేత ఇది వాక్యాంతర సగర్భమే (వాక్యగర్భితమేే అయినప్పటికిని దోషము కాదు.

వ్యాఖర్ణ : రసాంతర మని యనగా అన్యరస మని యర్థము. అన్యరన నును తిరస్కరించుట యనగాఅభీష్టరసమును అవ్యాహతముగా పోషించుట యనియే భావము. _సకృతవాక్యము పరినమా పము కాకుండగనే రెండుగా విరిగి, వాక్యాంతర నును తనయందు ధరించుట వాక్యగర్భితదోషము. కౌని వాక్యార్హ పతీతికి అంత రాయము లేకపోపుటయే కాక, ఉద్ధిషరసమునకు పృష్టికూడ చేకూరునెడల వాక్యగర్భి తము దోషదు కాదు అన్యరసతిరస్కారముచేత అలీష్టరనపుర స్కాంరము జరుగుట చేశ ఇది గుణమే యగునని శాత్పర్యము

ఖః సరన్నతీ కంఠాభరణము (ప్రకృళోదాహరణనునందు పరశురాముని యుద్ధవీరత్వ దానవీరత్వములు వర్షితములు అభీస్టరసను వీరను. సర్వభూమండలను.ను సాధింపవలయు నన్న సంకల్పము కలిగినది. వెనువెంటనే అది సాధింపబడినది. _వయత్నవ్యవరానము కాని; కాలవ్యవధానము కౌని లేదని యర్దము. అట్టిది పరశురోనుని వీరత్వము లోకో త్తరమైన యీ వీర్వతవు అద్భుతావహము ఇట్లు గెల్చిన యీ సర్వభూనుం తలము నొకానాక వ్విపువికి హేలగా దానము చేవెను ఈ దానపీరత్వనుకూడ అద్భుతావహమే కావుననే వక్ర తాను చెప్పదలచుకొన్న విషయమును సాంతము చెప్పపండగనేః నడుమ వీరాద్భుత ంననిష్పన్నమయిన తన హర్షవిర్భర రోమాంచ (వనంగమును చేయుచున్నాడు. ఇది ౯ క్యగర్భితమే అయినను (సకృతరన పోషణ ఖమర్థమే యగుటచేత, ఇది డోషము కోక గుణమే యగుచున్నది. తఉదాహరణల్లోకము భట్టసభాకరుని రచనగా క్షేమేం్చదుని బౌచిత్యవిచారచర్చ యందు ప్రదర్శింపబడినది. భీన్నలింగ భిన్నవచన గుణము) 9. యద్భిన్నలింగ మిత్యు క్తం ఎభిన్ననచనం చ యశ్‌ ఉసమాదూవణం గన్న యతో జ్వేనో న ధీమతామ్‌. యథా _ అన్యదాభూమణం పఫుంనః శమో లబేవ యోపీగః పరా్యక్రమః పరిభవే వై యాళ్యం సుఎలేష్వివి 161 అగ “ఫుంసో మొోూవీగ ఇవి ఇతి లింగభేది *పరిభవే సురతే వీని ఇతీ తు లింగభేదో వచనభేదశ్చ దృశ్య తే. స వచ్రైసామేవ పర స్పృం ముపమానోపమేయఫావఎవత్తూయాం పర్యాయాంతరాభావా డన్యధాకర్తుం న శక్య్యత ఇత్ర సవ్భాదయాను జ్వేజక త్వా న్న దుమ్యతీతి శవోమస్యాపి గుణత్వమ్‌. తదిదం ద్వయో ర వ్యేక ముదాహుణమ్‌, అర్ధము వండికుల కుంద్వేగమును కలిగింపనియెడల భిన్నలింగ మవియు లిన్నవచన మనియు చెప్పబడినవి ఉసమాదోషులు కాపు. ఇది లక్షణము. వధాభ

వై శేషక గుణములు శీర్‌

వమునందు నర్గాకనుమును నురతనులందు దిట్టఠనమునునల, ఇతరనమయమందు పురుషునకు శాంతమునం శ్రీకి సిగ్గు భూషణము. ఇది ఉదాహరణము.

ఇచ్చట “పురుషునకు న్త్రీకివలె” “శాంతము లజ్జనవెో “సగ్యాక్రమము దిట్టకనము వళి అవి లింగభేదము; *నరాభవమునందు _సురతములందు వ3” అని లింగభేద మును వచనలేదముము కనబడుచున్నది. వీనికి పరన్సరము ఉనమానోవమేయ భాసవివక్షయందు నర్యాయాంతరము లేకటోవుటచేత మరొక విధముగా చేయు టకు వీలు లేదు. కావున విది నసహృదయులకు ఉద్వేజనము (కలఠపెట్టునది) కాదు. అందువల్ల దోసను కాక గుణమే యగుచున్నది. ఇచ్చట _ రెండింటికి నొక్కే యదాహరణసు

వ్యాఖ్య : ఉసమానోపమేయములకు లింగభేద మున్నయెడల ఖిన్నలింగ మన్న దోషన కలుగును; వచనఖేద పంన్నయెడల ఖిన్నవచన మన్న దోషము కలుగును. కాని భిన్నలింగ భిన్నవచనములు నసహృదయులను కలత వెట్టవియెడల వానిని దోషములుగా పరిగణింపసవలసిన యవసరములే దవి నిష్కర్లము.

తి

(వకృతోదాహరణమున శ్ర్రీపురుష్టులనే ఉపసమేయోవమానములుగా వివక్షించుట జరిగినది. ఇచ్చట లింగభేదము తనదు, మార్గాంతరవి లేదు. పైగా ఉద్దిషమే యిది కౌపున ఉద్వేగకరమ్ముుకూడ కాదు. తక్కిన చోట్ల నున్న లింగలేదను సంస్క్యృతభాషా_శయము. *“శమః) పుంలింగళబ్దము; “లజ్హా శ్రీలింగళబ్ధిము ఎీపరా మః పృంలింగము; “వై యాత్యమ్‌” నప్పంసకము. సెచోట్ల భిన్నలింగములకు బొపద్యుము వివక్షితమైనది. “పరిభవే” పుంలింగము ఏకవచనడు స పమ్యంతము; “సురతేషి నపుంసకము?' బహువచనము; సప్పమ్యంతము. కొవున "కచట లన్న "లింగ "లకును ఖిన్న వచవములకును కొసమ్య:. వివక్షితమైనది.

• ఉదాహరణళ్లోకము మాఘువి శిశుపాలనధముకుండి _గహింపబడినదిం

అథ భిన్నలింగస్యైవ యథా

“యస్య (3వర్గ శళూన్య్యాని దినాన్యాయాంతి యాంతి చ

స లోవాశార భస్తేన శ్వసన్నవి న జీవతి 169

అత _పాగ్వబేవ పగ్వాయాంతరాఛావాత్‌ “స లోళాశాం ఖ్‌ సేవ కలి లింగభేదస్య న దోవః,

జ వరొన్వతీ కంఠాభరణము అరము . జప్పుడు భిన్నలింగములకు మామే యుదాహరణ:ఎి. (తివర్గ ళు శూవ్యనున్వై దినము రెనవికి వచ్చుచు పోవుచుండునో వాడు గాలి పీల్చుచున్న వృటికిని కమ్మరితి త్తివవె జీనము కలవాడు క్రాడు. ఇచ్చట పూర్వోదాహరణమునందు వ3నే సరా(యాంతరము లేకపోవుటవల్లి “వ లోహకౌర భ స్ట్రేవి అన్నలింగభేదము దోషము కాదు. వ్యాఖ్య : ఉవమేయము “ని (వాడు - పుంలింగను? ఏకవచనము, ఉపమానము 'లోహకారభస్తా9” (కమ్మరితి త్తి) - శ్రీలింగము. ఏకవచనము. ఇచ్చట మరొక శద్దిము మపయోగించుటకు వీలులేదు. కావుననే ఉద్వేగకరము కౌక సహృ్మదయసమ్మత మైనది. భిన్నవచన మైసథవ యథా-- “పొజ్యంపభావః టుభవో ధంగ్షస్యాన్తంజ_న్లమాః ముక్తా తానః శివం నేమి ౦న్యేఒవి దదతాం జినా" 16కి అవ “జీమి ౦జ్యేఒవి' ఇతి వచనభేదదోపే.2. *'దదతామ్‌” ఇతీ శీయాపచాబే ర్వ చన శ్రే మావా తస్యాద్దుణత్వమ్‌. న చేదం వాచ్య మ్మతేవాది ర్న విద్యత ఇతినోపమాత్వమ్‌. ఇవస్యాపి నాసము చ్చయా శే తుల్యధర్మాణాం తు “ధర్మస్య (పభవి' ఇత్యాదిఖి ర్విచనకేమై ర్విమయాపవోరాణ్‌ . యథా అంగతో ద్యోతకలోప ఉపమాయామ్‌ “కోమల సాటలౌ తన్వి ఫల్లవశ్చాధరశ్చ తే నన్వేహోఒవి శ్లేమః కసా న్న భనతి? ఉచ్యశే_ “యత ద్వమయోః సదృశయో రభిధానం స కేమి. యంత సదృశాత్‌ సద్భృశ్యపతిప త్తి స్తదుపమానమ్‌, యత ద్వయోః సాదృశ్య మభిధీయ తే (పతీయతే వా సోపమాి ఇతి పబంభే నాంగతో వయ్యూమః. ఉపలక్షణం వైగత్‌. యమపమాయా మేవ లింగవచనభేవో న దూమణమితి. తస్య సర్వాలంకార సాధారణ త్వాత్‌ శీలత సాదృశ్య నులంశార ఇతి దర్శనే ఉపమాయా ముదా,హియ లే,

వై శేషక గుణములు లి?

అర్లము: లిన్నవచనమున కుదాహరణము _వసిద్ధవభా వుడునుం ధర్మమున కాలవాలమదీను; పోగొట్టబడిన రజ_స్తమోగుణములు కలవాడును ము క్రాళ్ముడునైన నేమియు? ఇతర జినులును మనకు మంగళమనుల విత్తురుగాక। దీవికి శేష మూలమున మరొక యర్ధను కలుగుచున్నది అది యిది (వసిద్ధమెన '(వళలు కలవారుమ్ము దర్మ(వళుపులును, గతరజస్కులలో (శేష్టులునుు ముక్రాళ్ములు నైన యితర జీనులును నేమియును మీకు మంగళము ని త్తురుగాక |

ఇచ్చట “నేమి “ర న్యేఒప” అని వచనలేద దోష మున్నప్పటికివి “దదతామ్‌” అన్న ,కియాపదాదియైన వచనశ్లేషమా హాత్మ్యనువల్న గుణత్వము. ఇచ్చట “ఇని మొదలయిన సదము లేదు కౌబట్టి ఉపనూత్వము లేదని యనరాదు. “ఇవ 'శబ్దమునకు “అపి శబ్దినుచేత నముచ్చయార్ధఃుచేత తుల్యధర్మషులకు “ధర్మస్య (ప్రభవః మున్నగు వచనశ్లేషలచేత విషయాపహారను జరుగుచున్నది. ఉనమయందు. ద్యోతక లోపమునకు “తన్వీః నీపల్ల మును నధరమును కోమలాపాటలములు” అన్నిది ఉదా పూరణము. ఇది మాత్రము శ్లేష యేల కాదు? “సదృశనువై న రెండింటిని చెప్పుట శ్లేష. నదృశమువల్ల సద్భశ_ప్రతిప త్తి జరిగినయెడల అది ఉపమానము, రెండింటికి సాదృశ్యము చెప్పబడుట కాని సూచింపబడుట కాని జరిగినయెడల అది ఉపమి అని (వదింధముచేత నుందు వివరింపగలపు ఉపమయందు మ్యాతమే లింగవచనలేదము దూష్యము కా దన్నది ఉపలక్షణనఎ. దానికి సర్వాలంకార సాధారణత్వమువల్ల పాదృశ్యమే ఆలంకార్ర మని పదర్శించుటకు ఉపమయం దుదాహరింనబడినది.

వ్యాఖ్య. (వకృళోదాహరణమను నందలి (కియాపదము '*దదతామ్‌” (ఇక్తురు గౌక అని యర్థము) లోడూపము? (వథమపురుషబహువచనము క _రువద మేక వచన మైనయెడల నమస్వయము సమర్థనీయము కొదు. “*నేమిః? అనునది క ర్త పదము, ఏకవచనాంతము. పాజ్య(సభావః, ధర్మస్య వభపః, అన్తరజ స్థమాః ముక్తాక్మా - అన్న విశేషణము లేకవచనాంతము వై క_ర్ష్పపదముతో నన్వయముమ కలిగియన్నవి “దదతామ్‌” అన్న బహునచనాంత్యకియారూసము క రృవదనున కమరూపముగా లేదు. “అన్యేఒపి జీనాః అన్నవికూడ క ర్తుస్తానీయములే.. *నేమిః శివం దత్తామ్‌” అన్న యేకవచనరూపము '*అన్యేఒపి బినాః శనం దదతామ్‌? అన్న బహువచనరూపము సముచ్చితము గై నప్పుడు ఏకవచన బహువచనకర్తల కుభయ సామాన్యముగా దిహువచనాంతకియయే యుండవలయును. అప్పుడు “దదతామ్‌ అని యుండుట దోషము కాక గుణమే యగును.

జ నరన్వతీ కంఠాభరణము

పైవి చెప్పినట్లు కాక *జనాః? అనునదే సధాసకరృృపదము కావచ్చును. తప్పుడు “పాజ్యపభాః అస్తరజస్తమాః, ము క్తాత్మానః అన్యేఒపి బీనాః వః శవం (దదతామ్‌) నేమిః దత్తామ్‌” అన్న అన్వయము కలుగును. ఇప్పుడుకూడ కన్నీపచనత్వము తస్ప లేదు. అయినప్పటికిని నందర్భమునుబట్లి (కియావాచకముమ నరుడుబాటుతో _గహింసవలయును. కౌవును ఇచ్చట నికి విన్నవచనము దోషము కా దనుటకే యుదాహృతమైనది.

భోజదేపుడు తన నృత్తియందు. మరొక విషయము నెత్తుకొనుచున్నాడు. లక్ష్యముగా. చూపిన సద్యమునందలి యలంకౌరము శ్లేషయా? ఉపమా? యన్నది వశ్న ఉసమయే యైనచో “వర మున్నగు ఉపమావాచకము ఉండవఎను. అది లేదు. కొవుని బొనమ్యు'ఎ లేదీవి యనరాదు. లుప్రోపమయందు వాచకాదులకు లోపము నమ్మతమేకదాః కాని “ధర్మస్య (పభవః? మున్నగుచోట్లు శ్లేష నాశ్లేషంచుకొన్నవి ధర్మమునకు _పభువులు' అవి బహునచనార్హమై యుండగా “ధర్మమునకు ఉత్పత్తి స్థానము” ఆవి ఏకవచనార్థము. ఇట్లు విశేషణము లన్నియి రెండర్హములకు నమ కూలముగా విరుగుచున్నవి. కావున శ్లేషాలంకారమే (పాధాన్యము వహించుచున్న దొనుట వాస్తవము.

ఇప్పు డింక మరొక (ప్రశ్న తల యెత్రినది. ఇచ్చట నున్నది శ్లేషాలంకార మైనయెడల ఉపమాదోషముగా దీని నేల ఉదాహరింపవలయును? సాదృశ్యమే అలం కౌరవీజము సాదృశ్యగు సర్వాలంకొర సాధారణవఎ. కౌవున సాదృశ్య_ప్రధాన మైన ఉవమాలంకౌరి మని యనుట ఉపలక్షణను మాతమే. పచనలేదము, లింగభఖేదము

• అన్నవి సాదృశ్య సున్న యెచ్చటనై నను దోష:ఎలే శ్లేషాలంకారనిఎను ఉపమా లక్ష్యముగా _పదర్శించుటచేత ఉసమకు చెప్పిన దోషములు సర్వాలంకార విషయనున దోషగులే యన్న విషయమును క్ఞాపనము వేయాటకే అశ్లే సహృదయులకు ఉద్వేజ కోత్వమును కలిగింపనియెడల, అవి దోషములు కొక గుణములే యగు నన్నదికూడ వేర్వారింకారవిషయనమునను సమన్వయము నొందవలసిన సిద్ధాంతమే

[న్యూనోపమగుఖము]

1లి0. యంతోపమానధ ర్మాః స్యు ర్నోపమేయీన సంమీతాః

శన్న్యూనోసమ హ్‌ళ్యాహా స్త్‌ (పనిస్ధా న మవ్వతి,

యఖథా -_

న వైశేషిక గుణముఅు వలీ “స మారుతాకంవిత వీతివాసా భ్నిభత్సలీలం శళిభాస మబ్దమ్‌ యను(పపీంః యగ్భహి-గ శార్జ శై ౯ సెంయండాయువో మేఘ ఇవావభాసి 144 -.. అ సేంందాయుధ ఇల కారుకమా,తస్యోపాదానం వాసః శంఖయో_స్వనుపాడానా దూనోఎమన్వమ్‌, త్య తేంచవిద్యుతో రత్రి న! (పనిద్ధత్వా దదోమత్వమ్‌, యదాపా _ “సర్వం సశ్వేణ సాకూఖ్యం నాన్సీ భావస్య కస్యచిత్‌. యఫోపపత్తి క ఇతిలి రుపమానం (పయుజ్య తే, “అఖ్రండవుండలి శ్వీందుః క్ట కాంతానన మగ్యుతీ యత్కించిత్‌. కాంతిసామ్య్యూత్తు శశనై వోపమియ తే, అరము * ఉపమానధర్మదులు ఉపమేయఃతో నమ్మితములు కొనియెడల దానిని ఘూగ్గనోపమ మని యందురు. అది (ప్రసిద్ధియందు దోషము కొదు. ఇది లక్షణసు, వాయువుచేత కదలింపదబిడిన పచ్చని వస్త్రము కలవాడై చం్యదునినల, ధాసించు శంఖమును సలీలముగా ఛరించినవాడై ధనుస్సును _గహించియున్న యదు (వవీరుడు ఇందాయుధసపితమైన మేఘముపచ ప్రకాశించుచున్నాడ్ము

ఇచ్చట “సేం దాయుధి అని కార్ముకమా్శాతమును (గపాొంచి పస్త్రశంఖములను (గహింవక పోఎటవల్ల న్యూనోపమత్వము. చందుడు, మెరపృతీగ - అను వీప్‌ యొక్క అత్వ పసిద్ధిపల్ల అదోషత్వము.

ఏ భావమునకును సమ్యగమైన సారూప్య మెచ్చటను లేదు. లభించినంతవరకు కౌవ్యములందు ఉపమానపు (పయోగింపబడమును. అఖండనుండలము కలిగన చందు డెక్కడ? కాంతిరహితమైన కాంతా ముఖ మెక్కడ? ఏదో కొంచెము కాంతి సామ్యము వల చందునితో ఉపమింపబడుచున్నది - అని 'పెదల వచస్సు.

ళం చి

వ్యాఖ్య * ఉపమాదోషములలోనే క్యూనోపమ యొక్కంటి. ఉపమానము,

ఉపమేయము - అను రెండింటికి సమూనధర్మము ళుల్యముగా నున్నప్పుడే ఉపమా

నం కరన్వతీ కంశాశరణము

లఅంకారము ననుచితముగా నుండును. (_పకృతోదోహరణమునండు ఉసమేయము యద్యుప్రవీరుడు; ఉపమానము మేఘను. యద్యుపవీరుడు పీతవస్త్రుడు, శంలరారి? పగృహీతళార్ణుడు. మేఘము ఇం_దాయుధసపాతన. . ఉపమేయమున కున్న చివరి

లి

ధర్మము (కార్ముకధారణనుుతో మా_తమే ఉనమూనమునకు సాధర్మ్యము కలదు. పీతవప్రశంఖధారణ తుల్యధర్మము ఉపదానమునకు ఉపాదానము కాలేదు అనగా పీఠవస్రధారణ, శంఖధారణ అను రెండు ధర్మములచేత ఉపమానము న్యూనతను పొందుచున్నదవియర్థము కావుననే యిది న్యూనోవమ మయినది.

అయినప్పటికిని చర్మదుడు, ఒరప్పతీగ అనునవి (పసిద్దములు. కవి కంతోక్తి గా చెన్సకపోయినప్పటికివి “మేఘము” (ఉపమానము) నకు చంద్రధారణ విద్యుద్దా ఠణ అను ధర్మములున్నట్లు (పసితిద్ధిచేతనే _సతీయమానమగును. (ప్రపిద్ధివల్ల ప్రతీతి గనుక అనుపాదానత్వసు నాధారము గావించుకొని న్యూనోపమ మన్న దోషముగా వరిగణీంపపవలసిన యాపశ్థకము లేదు.

ఈ విషయమును పెద్దల వాక్యమును _వమాణముగా చూపి భోజదేవుడు బల పరుచుచున్నాడు ఏ పెస్తువును నృష్టిలో మరొక వస్తుపుతో సర్వవినముల సామ్య మును కలిగియండదు. కౌపున; కావవ్మా_తమైన సొమ్య:.ఎచేతనే నంతృప్టి వహిం చుట సహృదయ లక్షణము.

ఉదాహరణళ్లోకము ర్యుదటువి కావ్యాలంకార మువకు నమిసాధువు రచించిన టీక యందలిది.

[అధికోపమగుఖణము] 121. (కమేశాజేన కృతిభి శేస్టవ్య మధిఖోపమమ్‌

వీ శిమస్తూ.. మేయాం% వనుమూనాత్‌ (ఫతీంయతే.

యథా =

ళ్‌, త న ఆ,

స వీతవానాః (పగృహీత శార్జో

మనోజ భీమం వపురాప కృష్ణః

శతవాబేందచాయుధవనా న్నిశాయాం

సంసృజ్యమానః శిళిజీన మేఘ?) 16

వైశేషిక గుణములు ల

అక కళినో _గబూణా దధికోపమ క్వేఒప్యుపమాన క్వేనా వివమీత శ్వార్గుణత్వమ్‌. యది వోపమానే ధర్మోద్దాటనానుమానాత్‌. శంఖచ(కగచాధరో విను" ఇలి (పనిథ్జేః నంటోఒనుమేయః.

అర్ధము : ఇదే _కమమున అధికోనమను కూడ సహృదయనన్మఠము కాదగినది. విశేష మేసునగా ఉపమేయాంగసు అనుమాననుచేత _వతీయనూన మగును. ఇది లక్షణము. ర్మాఠివేశ మెరప్పతీగతో, హరివింటికో కూడుకొని చందువి చేత విడువబడిన మేఘమువం కృష్ణుడు పచ్చనివ ప్రముగలవాడై దనుష్సును దరించిన వాడ్డై మనోహరభయంకరమైన శరీరమును పొందెను, ఇది ఉదాహరణను.

ఇచ్చట చందుని (గహించుటపల్ల అధికోవనుత్వమే అయినస్సటికిని ఉన మానత్వముచేత వివక్షీతము కాౌనందువల్ల గుణత్వమే యగును. ఉపమానమునందు ధర్మోద్దాటనము జరిగెనేని అనుమానసువల్ల శంతచ్యకగదాధరుడు అను _ప్రసిద్ధిని బట్టే “శంఖము. ' ఊపహంపదగియున్నది.

వ్యాఖ్య ఉవమానమునందు అధికధర్మమును చెప్పినయెడల అధికోపమ మన్న ఉసమాదోష మగును. (సకృతోదాహరణమనునందు ఉనమేయము విమ్లుపు, ఉసమానను మేఘము;విన్దుపుపీతవష్త్రధారణ కౌర్ముకధారణ _అనుధర్మములు గలవాడు మేఘము శత హదధారణ ఇందాయుధధారణ అను ధర్మములను కలిగి యున్నది. అదనముగాచందువిచే విడువబడుట అను ధర్మనునుకూడ కలిగి యున్నది. కొపున ఇది అధికోనమ మన్న దోషము కౌనలయును.

ఉవమాననునకు చర్యదవియోగమువల్స అధికముగా కలిగిన శోభ యేమియు లేడు చెప్పినను చెన్చకున్న నొక్కే కావున ఇచ్చటి అధికధర్మము కొపమ్యము నకు అవర్‌ ధము కాదు “ఉనమానమునందు అధికధర్మముచెన్స్పబడినదికదాః దోషము కాదా” అన్న _పశ్న కలుగవచ్చును అప్పుడు (వసిద్ధి న్నాశయింసనలయును. విన్ణువు శంఖచ్యకములను గదాధనువులను ధరించియుంగుట (వసిద్ధ్దము. ఉపమానములందలి *“చలద? పదముచేత ఠఈత్తుల్యధర్మము గల ళంఖము నూహింపవలసి యుండును. చంద్రుతు. వీడిన మేఘము శంఖను వీడిన విస్తువుళో పామ్యము గలిగియున్నది- అనునమాము అనగా ఊహ యని యర్థము. అనుమేయము ఊహింవదగివది.

71 వగవ్వతీ -శళిఠొభర్‌ అము ఇటు అనుమేయసుగా శంఖము (సతీయమాన మగుటచే ఉవమానోపమే ళా యనులకు ధర్మసామ్యును న్నకమముగా లఖించినక్లే యైనడి. కొవున దీనియందు దోషము నెన్నుటకు వీలు లేదు. అలంకారసొందర్యముచేత; ఇది గుణమే యగ్గు [ఛందోభంగ గుణము] 129, యడా తీవ (పయన్నేన సంయోగాజే రగాంవమ్‌ నచ్చందో భంగ ఇత్యాహు స్తదా దోపషాయ సూరయః. యథా -_ “జవార్హాడం ఓళిజ్లో అబ్భ _న్త్వము ల్హానీ అమంసు అద్ధంతమ్‌ | తవా అర్హా ఆ నీతుమం సచ్చే షీ లాణ ఈ తూపేళి 166 (భాయ యథా స్నాతు మనతీన్లే అర్జీ) భూత ముల్లానిత మంళు కాన్ధాంతమ్‌ తథా చ-స్నాతా భవస- ఆగ వల్‌, థ్‌ త్వం స్వచ్శే నోచావదీ త్రీన్దే] అక ద్వితీయెకాదశ (త తకహూఎంకతి వర్ణానాం సంకోూగ పర్వా ద్గురుల్వేఒవి ల్లాల్హాదీ సంకకూగ స్య తీవ _పయత్నో చ్చాంజీన పూర్వ లఘుత్వే న ఛంగోభంగ ఇతి గుణత్వమ్‌ . అరము : తీవ(పయత్నముచేత సంయు క్త పూర్వవర్థమునకు అగౌరవము (ఊవికలేమీ) కలుగునప్పుడు ఛందోళంగము దోషము కాదని బీండితులందురు. ఇది లశణము. నీవు స్వచ్చమైన గోదావరీజలనునందు స్నానము చేయుటకై దిగి ఉల్లాసిత మైన అంశుకొర్ణాంతము ఆర్ట్రమగునట్లుగా స్నానము చేసితివి ఇది ఉదాహరణము. [| శిచ్చట రెండవ పదునాకండన; యిరువడిమూడవ పర్ణములకు సంయోగము వరమందుండుటవల్ల గురుత్వమే అయినప్పటికివి ఇ ల మున్నగు సంయోగమునకు త్నీన్ననయత్నోద్చారణముచేత పూర్వమందు లఘుత్వమే యుండును. ఛందోభ- "ము కాడు గమక గుజత్వమే,

వై 'శేషిక గుణములు £1కి

వ్యాఖ్య : ఛందోనియమమునుబట్టి గణములురడును. అట్లుకాక ఉండరాని చోట నేదయిన గణమున్నయెడల ఛందోభంగదోషము కలుగును. ఇది పరిహరణీ యమే. కాని '“రహొన్యంజన సంయోగే' మున్నగు స్యూతములనుఇట్టి వ్యంజననం యుక్తమైన రహవర్షములు తేలికగా ఉచ్చరింపదిడుట కవకాశముకలదు. అట్ర్లగుట చేక తత్పూర్వవర్ణము గురువుకావలసిన నిర్బ్భంధములేదు. అట్టీనిర్భంధము లేనప్పుడు గురువుగా నెంచి ఛందోభంగదోషము కలిగెనని తలచుట యుచితను కౌదు.

(వకృతోదాహరణనమునందు “జహక్షా” అని యున్న యగణ మగును. ఆర్య యందు తొలిగణనుగా యగణను రాదు. ఇచ్చట వచ్చినది కావున ఛందోళంగము కలిగెనని యవిపించును. కాని ణఇనర్జము హకౌరముతో సంయోగము చెందుటచేత, కేల్చికూడ నలుకవచ్చును. అట్లు సలికినయెడల సనగణముగా వరిణమించును. ఇది నమ్మఠమే- ఇట్లే “నుల్హాసి” “కహ అత్హాదా” అనుచోటకూడ “లణ” లకు హవర్ణము తోడి సంయోగము కలదు. అవియును కేళ్చిపలుకదగిన స్థానములే యగుటచేత ఛందోభంగదోషసు తనంతట తానే తొలగిపోవుచున్నది.

[(యతిభ౦ంగ గుణము]

128. వాక్య మస్తానవిరతి పొగ్‌ భగ్నయత సంజ్ఞయా

సమూుద్దిస్టం యదఘనా గుణచ్వం గస్య కల్చ్యతే.

యథా __

“శోభాంపుమ్యశ్యయ మభినవః సుందరీణాం[ పబోధః

కించిద్భావాలస మసరల వేవ్నీతం శామినీనాం

కార్యా కార్యాణ్యయ మవికలాన్యాగ మేనై వ స్య

న్వ శ్యాముర్వీం వపహాతి నృవ ఇచ్య విచాయంటబయోాగ? 167

అశ పాద్యతయీ చతుర్జ స్టానే యతౌ క_ర్రవ్యాయాం*పంచమ స్థానే కృగత్వాదపర్యత చ పావస్య మధ్యభాణే నివిష్ట్రకేవల స్వరత్వా ద్యతి,భం శేఒవి స్వంసంధికృత త్వా దవభిన్ననా మధాతుశఠీ త్వాచ్చ

• ఉదాహరణమునుబట్లి యిది సరికాదు వ్యాఖ్య చూడుడు

తః నగవ్వతీ కంఠాభరణము

న దోమగ్వమ్‌. యదావా --

“స్వర సంధ్యకృతే పాశా ధాతుభేబే తదివ్య తే

నామభేజే చ శేషుకు న తోవ ఇతి సూరయఃి,

“లు శే పదాంతే శేమస్య సదళణ్వం నిశ్చితం యథా

గభా నంధి వకారాంతం పదమేవేతి వర్జ్య దే

అర్ధము = స్టానముకొని స్థానమున విఠరతి యున్న వాక్యము యతిభంగము అన్న'పేరుస ముందు ని ర్దేశింపబడినది; దాని కిప్పుడు గుణత్వము కల్సింపదిడు చున్నది. ఇది లక్షణము సుందరీమణుల యీ అఖినవ _ప్రబోధము, కామినీమణుల కించిద్భావ్‌ లసమైన వ్యక్య'పేకితము శోభను పోషించును కార్యాకార్యములమ అవి కలమైన అన్యాగమముచేత చూముచు రాజు భూమివి వకీకరించుకొని వహించు చున్నాడి. ఇది ఉదాహరణము

ఇచ్చట మూడు పాదనులందు చతుర్ధస్తానమున యతిని వేయనలసియుండగా పంచమస్థానమున వేయుటవల్ల ను 'పెరచోట పాదముయొక్క మధ్యభాగమునందు శేపలము స్వరమును నివిష్ణము చేయుటవల్త ను యతిభంగమే అయినప్పటికిని స్వర సంధి కృతత్వమువల్ల ను, అవిలిన్ననామధాకుశరీరత్వమునల్ల నుదోషత్వము లేదు.

న్వరసంధి కానప్పుడు ధాతుభేదమునందును వామఖేదమునందును అది అలీ ప్టము మిగిలినవానియందు దోషముకాదని పండితులందురు సదాంతము లోపింవగొ మిగిలినదానికి సదత్వము నిళ్చితమైనట్లుగా సంధివికారాంతను పదమైనట్లుగానే వర్ణింపదిడును_ అనీ "పెద్దల విర్ణయము.

వ్యాఖ్య ఒక్కొక్క వమ్‌ోమునకు ఒక్కొక్కు. విధముగా యతి యుండును. కొన్ని సృత్రనంలకు పాదమున నొక్కచోటనే యుండును; కొన్ని వృ్రములకు పొాదగన రెండుమూడు చోట్ల నుండ ను, వియమానుసారముగా యతి భేకన్నయెడల యతిళంగమన్న దోషము కలుగును

(వకృతోదాహరంణను మంద్యాకాంతనృ_త్‌:ఎ. “మంద్యాకాంతాంబుధి రన నగై ర్మోభనౌతాగయుగ్మమ్‌” అనిలశ్షణ:ఎ ఇందు మభున,తుత, గగములుండును. యతి నాలుగవ; ఆరవ ఏడవ యచరనులమీద నుండును. చివరిది పాదాంఠమేం

వై శేషిక గుణములు ౭16 పాదాంళమున విరుపు (యతి) న్నకనుముగానే యున్నది మొదటినుండి వదవ యక్షరము (4+8)మీద వైతము న్యకమముగానే యున్నది ఇంక మొదటి మూడు పొదములందును నాలుగవ యకతరముమీద నుండవలసిన విరుపు సృకవమముగా లేదు. మొదటిపాదదున నాలుగవ యక్షరనఃమీద, ఆరవయక్షరముమీద విరుపులు గలవు. రెండవ మూడవ పొాదములందు ఆరవ యక్షరముమీద మాతమే విరుపు గలదు. కావున ఈ మూడు పాదములందును రచయిత మొదటినుండి ఆరవదెన యత్షరము మీదనే యతిని వేవెనని యనవలయును. నాలుగవ పాదమున విధ్యనుళూపముగా నాలుగవ యక్షరముమీదనే యతివే'వెను. (రచయితవ్చ _శ్తియందు “చతుర్ధస్టా నే యతౌ క_ర్టవ్యాయాం సంచమస్టా నే కృతత్వాత్‌ ,... మున్నగు విధనుగా నున్నది. లక్ష్య మునుబట్టి “వంచమస్తానే' యనుటకు బదులుగా “షష్టస్తానే యని యుండుట నమంజనము.)

(వకృతోదాహరణమను సె నిచేసిన వ్యాఖ్యనుబట్టి యతిభంగ దోషమునకు పాలు కౌవలయును కాని, యిచ్చట దానికి గుణత్వము కల్పింపబడుచున్నది. న్వర సంధి లేనప్పుడు ధాతువుకాని నామగబకాని యతిస్టానమున ఏరుగకుండ నున్నచో యతిభంగమగుట సత్యమే కావి అది విరససు కానియెడల దోషము కాదు. (పథమ పాదమునందు. “శోభాంపృష్యతి 1. అయమ్‌” అనుచోట “తి” అయిదవ స్థానమున నున్నది. ఇది ధాతుభాగము కౌవున దోషమే కోనలయును. కాని పై నున్న 'ఆయమ్‌” తోడి స్వరసంధివల్ల దోషము తొలగిపోవుచున్నది రెండవ పాదమునందలి "కించి ద్భాప +*అలని అన్న సమాసమును విభాగముచేయగా ఐదపస్థానమునంద్యుకొ క్ర వదమే మొదలగుచున్నది. సంధికార్యమువల్ల వెనుకటి వర్ణముతో కలిసి దీర్చ మైనది. ఇదియు విరనము కొకపోపుటచేత దోషము కాదు. “కార్యాకార్యాణీ+ అయమ్‌” అన్న తృతీయపాదము తొలినమానమున నొమాంశము యతిస్తానము నతి_కమించినది. దోషమే అయినప్పటికిని న్వరనంధి నొందుటచేత విరనత్వమును తప్పించుకొన్నది. కౌవున గుణిమేయై నడి. చతుర్ధపాదమున నృపః + ఇతి =నృపఇతి అనియెనది. పాడ మధ్యమున అచ్చువచ్చుట దోషమే యైనప్పటికి విసర్షసంధి నిర్భంధమువల్ల వచ్చుట చేత ఇది దోషముకౌక గుణమే యగుచున్నది.

నామాంశముకౌని (కీయాంశముకొవి యతిస్థానము నుల్ణంఘించినయెడల దోషమగునని? అట్లు ఉల్ల ంఘించినప్పటికిని స్వరసందధి మున్నగువానివల్స్లి విరసత్వము తొలగినయెడల, అది దోషముకాక గుణమే యగునని నిష్కంర్షను.

౭16 సరస్వతీ కంఠాభరణము ఉదాహరణ పూర్వార్థము వామనుని కావ్యాలంకార సూతవృత్తి యందలిది. [అశరీర గుణము]

124. అశఠీంం (కియాహీనం కియాపేశూ నయ,తతు య్శ,తాన్వ్యాజే రపేమో వాన దోమ స్తత తద్యథాం “కియన్నా(తం జలం వ్య జూనుదఘ్నం నరాధిస తథావీయ మవస్తా తే నహి సశ్వే భవాదృకాఃి 165 అత ్కతిషు పాజేషు పదాని (కియాపదం నావేతస్త

సావేశంచాసమర్చిం భవతి. చతుశ్టేతునహీ త్యాదిభిఃస గ్రీత్య వేక్య తే

నవై తావతా మాపా మసామర్థ్య్యం భవతి. యదాహా-'య(_తాన్యత్‌. శీయాపదం నా స్తీ శతా నీ భనతీతి పదం (వథమపురు షే (పయు జ్యే" ఇల, ఆరము * క్రియాహీన మగు వాక్యము అశరీరము క్రియా పేక్ష లేనియెడల థి

“అగును ఉండును” మున్నగువావి అపేక్ష యున్నయెడల అది దోషవు కాదు. ఇది

లక్షణను. *వ్నిపాః జల మెంతమాతసు?” *నరాధివః మోకాళ్ళ వరకు). “అంత

మ్మాతమునకే నీకీయవస్థయా? “అందరును భవాద్భశులు కారు.” ఇది ఉదాహరణము-

ఇచ్చట మూడు పాదపషులందలి వదపషులును (కియాపదమును అ'పేక్షించుట లేదు. సాపేక్షమయినది అసమర్థ మగును. నాలుగవ పాదమునందు “నహి మున్నగు వొనివల్ల *నన్తి” అవి అ'పేక్షింపబడుచున్నది. ఇటువంటివాని అపేక్షవల్స అసా మర్ధ్యము కలుగదు. ఎందులకనగా “ఎక్కడ ఇతర్యకియాపదము లేదో అక్కడ

“అ స్త్రి ఖినతి” అన్న వదము _ప్రథమప్వరుషయందు _ప్రయోగింపబడు” నవి చెప్పిరి. వ్యాఖ్య : అపేక్షిళమయిన _కియావదము.. లేకుండుట అశరీర మన్న

దోషము, _కియాపదము లేకపోయినను వాక్యార్థము సమ్మగమైయున్నచో అచ్చట

దోషము కాదు

జ వైశేషిక గుణములు " ౭11

ఉదావ్యూతసద్యమునరము “జల ఒంతమాతము” అని యన్నప్పుడు పరిమితినే యగుగుళున్న విషయము విశదముగానే యున్నది. మ్మాఠళబ్దముచేతోనే తదాకొంతీ పూరింపబడుచున్నది రెండవ మూడవ వాక్యమలయండు ఈసాటి అపేక్షయు లేదు. నాలుగవ వ క్యమునందు వ్యతి రేకజోధక మైన “నికాఢ ముండుట చేత (కియాపేక యున్నదనుట వ_స్తపమి. కౌని యచ్చట *నవ్లీ యని అధ్యాత్యు తము చేసికొన్న సరిపోవును. -దీనికి లాక్షణీకుల సమ్మతి కూడ కలదు.

అ'ేశ యున్నచోట అ'పేక్షితవదము లేకన్నయెడల ఆ వాక్యమును అన మర్థము అని యందురు *అప్పుడు మాతమే అళరీరదోషము కలుగును.

ఉదాహరణల్లోకను భ్రోజదేవువి శార్థధంచద్దతినుండి _గహింసబిడినది .

లి [శైథిల్య గుణము]

185. శ్లిస్త మస్పృప్టశి థిల్యం శిథిలం తద్విపర్యయః

ణాడీమై రిమ్య తే తత్తు బంధంపాక_స్త్యగాం వాల్‌,

యథా -

“లీలా విలోల లలనా లలికాలక లాసకా।

విలు ప మాలతీ మాలా జలకాలానిలా వపు 169

అత కై ధిల్యభేదో౬ఒపి బంధంపాశ మేన కాజీ రాదృత త్వాద్‌ గణత్వమ్‌..

ఆఅరము: శై థల్యన్పర్శ లేనిది నీష్రము- దీనికి ఏిరుద్దము శిథిలము- ఇతి దోనము. ఫీయినను చింధగొరవ్యపాళ స్త్యమపిల్ల ఇది గౌడీయలకు నమ్మళ మగు చున్నది. ఇది లక్షణము. విలాననులకేత చంచల:ముగా నున్న వ్రీలను గలవి మృదురిములైై న ముంగురులయందు కీడించునవి? లోపింపదేయబడినమాలతీమాలలను గలివియు నైన నర్షాకాలవాయువులు వీచుచున్నవి. ఇది ఉదాహరణము.

ఇచ్చట శై థిల్యదోష మున్నప్పటికిని దింధ్యపాశ_స్య్యముచేతను గౌడియొక్కం ఆదృతత్వమునల్ల ను గుణత్వము.

£18 వరస్వతీ కంఠాభరణము వాఖ్య : మక్లిస్లమునైన పదములను కలిగియుండుట శ్లేషగుణము- వేరు టు మ్‌ క వద్రములే మైనస్పటికిని ఒకే పద£.వ - కన్పట్టుంయే రచనాగతమైని సుక్టిష్టత... మ తం దీవికి విరుద్ధనడి శిథిల '(పకృళోదాహరణమునందు స్పష్టముగా ఐదు పదను లున్నవి. ఇట్లుంయటయే శిఫలత. ఇది దోషమే. అయినస్పటికిని లకొరను అచేక పర్యాయములు పునరుకక్త మగుటచేశ రచన కొంతిమంత మ ఆకర్షణీయమైనది గొడీరీతియందు అన కక్రిగలవారు ఇటీ సాన్నుప్రాసరచనయందు సాఖిలావు లగుదురు. కౌవున బంధ్యపాళ న్యగౌరవము శ్రే దోషము తొలగిపోపుటయే కాం గుణనఎకూడ కలిగినది. [వైషమ్య గుణము ]] 196, వోవః క్వాని వై మమ్యేఒస్య థ్ఞాలంకారకారణాత్‌. పొరస్త్యె నానృత త్వాచ్చ శ బాడంబంతోజఒవీ వా. రా యథా -- “చందసంపణ హోద్గంధిగ్షందో మలయవమాగరుచిః సర తేఒరుదవుబివోనం వురానమూా “నిల? 170 స వి ఒరుర్ధి: టైర్‌ కి ముఖానిల అత సత్యపి వై మమ్యదో పే. శబాలంకారగుణా. వర్దాలంకార గుణాల్‌ పొర స్ప్యెరాదృత త్వాచ్చ గుణత్వమ్‌. ఓ... ఆరము * కొన్ని యెడల వె షమ్య మున్నస్పటికిని అరాలంకార కారణము న! ఘా థి వల్ల ను, పాగ్గేశేయల ఆచృతివల్ల ను, శబ్దాడందిరమువల్ల ను అది దోషదు కాదు. ఇది లక్షణము. చంద గాననావాసికుదై మందమలయమారుకుడు రుద్ధముకావి ర్రైర్యము కలవాడై రమణిముఖానీలములతో స్పర్థించుచున్నాడు. ఇది ఉదాహరణము. ఇచ్చట వై షన్య దోష మన్నప్పటికిని శబ్దాలంకొర గుణమువల ను, అర్హా లంకొర గుణమువల ను, పొగేశీయల ఆదృతతఖమువల ను గుణతగముం. ద సే లలవాాంన వ వ్యాఖగ : సమత లేకుండుట వై షమ్యము నమత యనగా మృదువర్ణము లనగాని; కలోరవర్షములనుగాని. మిశవర్థములనుగాని ఒకే రీతిగా వాడుట.

వై శేషక గుజములు బం వకృతోదాహరణమునందున్సర్తకే, అరదనుదెన్యః” మన్నగుపదములు కథోరో ఆ ఏం ౧ ద్మ్వి '' పర్ణములను కలిగియన్నవి. “మలయమారుతః; ఫరరామానుథాని3 8? మున్నగు పదములు మృదువర్ణ, ఎలను కలిగియన్నవి _ మిగిలినవి మి_ళవర్షములను కలిగి యున్నవి. ఇట్లు ఏకరీతి లేని రచన యగుటచేతనే యిది వై షమ్యదోషమునకు పాలయినది. అయినప్పటికిని చందన - మంద; మలయ - మారుత; రుద్ద - మద్ధ మున్నగు నెడల నన్న శబ్దాలంకారమును, అర్హాశతఈమైన ఉత్చే9క్షెలంకారమును గుణత్వమును కల్చించుటచేత దోషము తొలగిపోవుచున్నది ఇంతేకాక (ప్రొగ్దేశేయలకు భిన్నవర్త ణి నమ్మి,4త్నన (లాటీ) రీతి అభీస్టమగుటచేత కూడ గుణముగానే యిది పరిగణింప దగియున్నది- | [కఠోరత్వ గుణము] 187, కళోంమవీ బధ్నని దీప్త మిశ్యపారీ పునః "లేపాం మేన తస్యావీ దూవణం నైవ విద్యతే, యథా _ “న్యశేణ పకః కవిత శ్వ _త్తీయాణాం తశాదయమ్‌” తత కఠోర ల్వేఇఒవీ దీప్త త్వాద్గుణత్వమ్‌ . ఆరము : మరికొందరు దీ వమవి కళోరవర్గములతోడి రచన చేయుదురు. థి టీ వారి మతమున దానికి దోషము లేదు, ఇది లక్షణము, పూ 'రిగా ఈ కతియుల వక్షము క్షణములో నాశనమైనది ఇది ఉదాహరణము. ఇచ్చట కఠోరత్వ మున్నస్పటికిని దీ వ్రత్వమువల్ల గుణత్వము. వ్యాఖ్య్ధః కఠోరవర్డనుల కూర్చు పొకుమార్యగుణమునకు విరుద్ధము కొవున్‌ దానివి దోషముగానే పరిగణింపవలయును. కాని కొందరు దానిని *దీ _వ్రత్వముిగా భావింకురు. దీ _వ్దల్వ్‌ మనగా కాంతియే. ఉజ్జ్వలమైన బందముంగుట కౌంతి ఉద్జ్వైల దింధ మనగా సాజాత్యముగల వర్ణముల నమీపొప్పత్తి యని మ్రాలనిర్ణయము. (పకృకోదాహరణమునందు క్షనర్ణము కతినవర్షము. కాని అదియే మాటిమాటికీ (వయు క్షమై యమకపొందర్యమును సమకూర్చినది; రచనమున కుజ్యలవింధమును

౧ వరవ్వతీ. కంళాశరణము ఎకూర్చినది. కావుననే కొందరు దావిని కఠోరవర్షనిదిద్ధ మైవస్పటికివి దోషముగా వరిగణీంపక, కౌంతివలన. అనగా బందనొజ్జ్వల్యమువలన గుణముగానే గణీంతురు, శ్రోజదే పునకుము దోషత్వను తొలగి గుణత్వదు కలిగిన దనుబయే సమ్మతము [అప్రనన్న గుణము ] 129. అవిద్య దంగనా బాల పనీద్ధార్ధం (పసాడవట్‌ వీపల్య ఇళూజస్యా(పసన్నం చితాజాతన్న దుషఖ్యుతి, యథా యాశితా పావనరయా యాతనాచ్చిద సీచయా యాచసీయాధియామూయాయామారోసం న్తుతా(శియా) 171 అం కాపసాదదో షే.ఒ5 చిత తక్వాధుణత్వమ్‌. అరము : అసండితులకు, అంగనబణకు, బాలురకు పై ఈము (వసిద్ధముగా థి శెలియనది _పసాదవంతము. దీవికి విపర్యయము అ్యపనన్నము. - ఇది దోషము. చి్నకకవిత్వాధులందు ఇది దోషను కాదు. ఇది లక్షణసు- పావనత్వముచేత ఆక యింపవిడినదియు; ఉన్నతమైన బుద్ధిచేక మాయయందలి ఆయాసమును (మాయా వాళమునుు యాచింపదగినదియు, లక్ష్మిచేతో పై తనము నంస్తుతింవదిడినదియు నరక్రాది తారజమేన యాకనను నాళము చేయును. ఉఇది ఉదాహరణను. ఇచ్చట అ్యవసాదదోష మున్నస్పటికిని చ్నితత్వమునల్ల గుణత్వము. వ్యాఖ్య _రుడితిస్ఫూ ర్తి కలుగునట్లుగా, నర్వ(ప్రసిద్ధమైన యర్థము గలది (వపాదగుణము, దానికి విరుద్దమెనది అ్యవసన్నదోషము (ప్రకృళోదాహరణమునందు 1కన్నత లేదు. “యా” 'ఇెళ్కుమూరు. లానృ త్తి చెంటటచత సడవిభాగవిషయము ఇతనే క్లిష్టత * నాపాించుచున్నది. ఆయినస్పటికిని:అప్పదళ పద్మ ఐబంధనువకు అజినువుగా-ఈ శ్లోకము రచింపబడినది. అచ్చట కొన్ని వర్ణములకు పునఃవునరా వృత్తి ఆవళ్యకము. “అట్లుండియు;. ధారాళముగా, లలిళముగా, సుకుమాఠతాన శీనమవ్వితమై వద్య ముండుట విశేషము. కౌపుననే యచ్చట ధోవము లేదని, వై” సఖ మ్మున్నదవి కెప్పట.

వై శేషిక.గుజములు ఇళిలి! [నేయార్థ గుణము] 190. అధ్యావోరాది గమ్మ్యార్చ్‌ జీయార్జ 0 (పాసదావ్చాతక్‌ న గమ్యుతే (పనీద్ధ ళ్చే న్న తద్దోమవ దివ్య తే* యిఖొా - “మూ భవన్త మనలః పవనో చా చవారణో మదళలః పరశుర్వా చవాహీసీజలభర! కులిశం వా స్వన్నీ నేఒ స్తు లతయాసవా వృతి .శ7ఏ అత దవాత్విత్యాడినా మభ్యాహార్యతయా -జీయాలేఒువ్యతి ట్రునక్ఞ్యా పశతీయమాన త్వాదుణత్వమ్‌. అరము : అధ్యావి రాదులచేత అర్ధము గమ్యమాశన మగునెడల నేయార్డ మగునవి తొలుత చెప్పవిడినది. (సిద్ధ మయివది. గమ్యమాన మగునెడల డాలినీ దోషవంఠతముగా _పరిగణింవరు. ఇది లక్షణము. ఓ లరళోడి వృకమాః విన్ను అగ్ని కౌని గాలి కాని మదించినయేనుగు కావి గండగొడ్డలి కాని నద్మీపవాహను కావి పడుగు కొని - వలదు - వీకు శుభమగుగొకః ఇది ఉదాహరణము. ఇచ్చట *దప్టూత్తు? మున్నగు శీమూపదముల అధ్యాహా ర్యతచేత నేయత్వమే యైనను, అతి_పసిద్ధిచేత _ప్రతీయమానము లగుచుండుటవల్స గుణత్వమే. వ్యాఖ్య " నేయార్దమునకు “న్వనం కేత్యపక్ష ప్రారము” లక్షణముగా చెన్న విడినది. అందు అధ్యాహారాదుల యవసరము లేదు. అర్యాహారాదుల యవపసరము కలది అశరీరను. *కియాపదవిహీనం య దళరీరం తదుచ్యశతే” అని . లక్షణము, కొవున (సకృతలక్షణను ను, లక్ష్యమను గూడ నేయార్దగుణమునకు కాక అళరీర గుణమున కన్వయించు ననుట నమంజసను మూలమునందు కొరికయు, వృ్త్తీయు నేయార్ల మున్న ళద్రిమునే యపయోగించుట చింత్యము. ఇ చి (వ్రకృతోదాహారణనున పృత్ష్తమునకు వీలయిన కష్టములవ్నియు తొలగి పోవలయు నవియుు శుభను కలుగవలయు ననియు దగీవించుట కదు, కభము

| ఫాల వరన్వతీ కంఠాభరణము కలు గవలయునన్న విషయము నమ్మగముగా, స్పష్టముగా చెప్పజడినది అరిష్టముల విషయమున కర్తృపదము లుపాళత్తము చై నవి; [కియాపదములు అధ్యాహార్యనులు* “మా భసస్తమనలః” అని యున్నప్పుడు (కియాకాంక్ష యున్నది. తదనుగుణముగా “దహతుఅను (కిమాసదమును వాడకున్న వాక్యము పమ్మ్యగముకాదు అయినప్పటికిని అనలమునకు దహన్మకియ స్వాభావికమును (పసిద్దము నగుటచేత _శోతయే (కియా వదనము నూహిలచుకొన గలుగును. కావున అర్ధ్యపతీతికి అంతరాయము కలుగుట లేదు. అందుచేతనే యిచ్చట దోషము లేదని; గుణమే యున్నదని చెప్పుట జరిగినది. తక్కి.నచోట్ల కూడ నిళ్లే 'గాలి నిన్ను వడగొట్టకుండునుగాకః నుదించిన యేనుగు విన్ను పడగొట్టకుంపునుగాక। గొడ్డలి నరకకుంగునుగాక। వాహినీజల్యసవాహము కూల్యదోయకుండునుగాక! పిడుగు నిన్ను దపాంపళుండునుగాక[? అను విధముగా ఆీయూవదను లధ్యాహార్యము లగును. నిజమునకు అతి_పసిద్ధివలన _కియాపదములు లోపించినను అర్ర(వతీతి ఠి కలుగుట దోషరహితత్వమునే నిరూపించును. మాంగల్యకౌంకెసమయమున అమంగల వదనులను వాడకుండుట యన్నది గుణము. పె యుదాహరణసనునందు దోషము నరిహృళ మగుటయే కాక గుణము నముపాత్తమైనది. ఉదాహరణళ్లోకము వామనుని కావ్యాలంకార సూతవృత్తి యందలిది. [గ్రామ్య షణము] 180, సభ్య్వారం మ త్ర అస భ్యార్ధం మతం టగామ్యుం తద్తాామో్యో క్యైవ దువ్యుతి వివ్ధక్తా తు తస్యావా గ్లుణవ్నత్త్వం మనీషిణః. యథా __ “కామం కంచరి చండాలో వముయి వామాన్నీ, నిర్వయః త్వయి సిర్థ్యత్సరో దిష్ట్యా సోఒయ మస్తాస్వన్ముగవాః) 178 త్‌ న్న అరి (మ్య న్వెఒపి (ఆామ్యూర్ట స్య వి్శ్ఞోక్యా తిరస్కృృత కాద్‌ గుణత్వమ్‌.

వైశేషిక గుణములు క! అరము అనభ్యార్థము (గామ్య మవి సిద్ధాంతము అది _గామ్యో క్రీయందు థి మామే దూష్యున్సు, విదగ్లోక్రియందు సండికులు దానిని గుణవంతనుగానే పరిగ ణీంతురు. ఇది లక్షణము, ఓ వామాడీ! కందర్చచండాలుడు బొత్తిగా నాయందు నిర్ణ యుడై యున్నాడు. అదృష్షనుచేత నీయందు నిర్మత్సరుద్లై యున్నాడు. ఇదియు మూ లబ ఘ్‌వా

మావట్ల అన్నుగహమే. ఇది ఉదాహరణము.

ఇచ్చట (గ్రామ్యత్వమే అయినప్పటికిని విదగ్లోక్తిచేత (గామ్యార్ధమునకు తిర స్కృతత్వమువల్ల గుణత్వము*

వ్యాఖ్య ౫ సభయండు వాడుటకు వీలు కానిది అసభ్యము వండితు న వారు తమ చాతుర్యమువల్ల అనభ్యార్థమును కూడ సభ్యముగానే మార్చి చెప్పగలుగు దురు. ఉక్తివె చ్చితివల్ల (గామ్మోలక్రి కూడ (గామ్యత్వమును మరుగుపరిచి నభ్యోక్తి గానే సంభావిత మగును.

(వకృతోదాహరణమునందు విషయము _గామ్యకోటికి చెందినదే. అయిన ప్పటికిని ప్వక్ట విదగ్గు డగుటచేతః దానికి సభ్యతను సమకూర్చుట జరిగినది. +నేమ నిన్ను (పేమించుచున్నామ; నీవు నన్నేల _పేమింసవు” మున్నగువిధనుగా _ప్రనం గింపక భంగ్యంతరము న్యాశయించుట యే యిచ్చట దోషసరిహారమునకు దోహదము చేసినది, అదియే ఉక్షివె చితికి సహకరించి గుణవత్త్వనును సమకూర్చుచున్నది.

ఉదాహరణశ్లోకమునందలి మొదటి మూడు పాదములును దండికావ్యాదర్శము నుండి ,గపాంపబడినవి.

[ఓజో విపర్యయ గుణము]

181. ఓజి సమాసభాయ_స్వ్వం తద్దీప్తా నేము బధ్యతే

విపర్య ూూ2-స్యాసమ్నస్తం తద్దీప్తం చే న్న వోమభాళక్‌.

యథా” “కూ యః శస్త్రం బిభ_ర్రిస్వభుజగురుమదః పాండవీనాంచనమూనోం ఇఊూ య. పాంచాల లే శిశు అధికవయా గర్భశయ్య్యం గతోచా ఇఊూ య _స్తత్కైసాతీ చుతి మయి ణే యశ్చ యశ్చ ్యపతిపః తోభధాంధ _స్తస్యశ స్యస్వయమిహాజగ తామంతకస్యాంగవోఒ పాను క్షే74

ణు నరన్వతీ కంఠాభరణము

అళాసమ వ్ర ల్వేఒకి (పౌఢ బంధ త్వాద్గుణత్వమ్‌ .

అరము . సమాసభూయిష్టమై యుండుట ఓజస్సు. అది దీప్తార్థములంద్ను విఇత్హమై యేండును.. దానికి విపర్యయముగా సమాసములు లేకుండ నున్నప్పటికివి... దీ *మె యున్నమెడల దోషదూషితము కౌదు. ఇది లక్షణను. పాండవవైన్యము . లద్గు ఎవషవతు స్వీయలుజాణబాధిక్యషుదముచేతశ ప్ర: పట్టునోః పాంచాల వంశమునందు. గర్భశయ్యాగతుడు కావి అధికవయస్కుడు కౌని ఏ యే శిశువు కలడో, నేమ రణనునందు సంచరించుచుండగా ఆ యా కర్మలకు సాక్షియె యెపడెవ డుండునో, యెవడెవడు నాకు ఏరోధియో, ఆ యెల్ల వావికిని, స్వయఃబుగా జగ దింతకునకును (కోధాంధుడ నైననేను అంతకుడ -నయ్యొదను ఇది. ఉదాహరతయు,

ఇచ్చట సమాసభూయ_స్ట్వము లేకపోయినవ్పటికివి గౌఢదింధత్వమువల్సి గుఅత్వమే.

వ్యాఖ్య : పీరళ్ళొదాది౮సముభకు ఓజోగుణవు అనుగుటముగా నుండును. వ వానబంధురమైన రచనాబంవమునే ఓజోగుణమని యందురు నమానదింధు రత్యమువల్స రచనా బంధమునకు బిగు వేర్పడి తత్త్సదసపోషక మగును.

కొన్నియెడలి రచన సమాసదింరుగము. కౌకపోయినను; మార్గాంతరనున రచనకు చిగుపు సౌధింపబడినయెడల, అదియు. రసానుగుణమై రనపోషకమై (వప్నర్డించును, అట్టీయెడల దోషలతణము తొలగిపోయి, గుణత్వము. విలసిల్లు నుంఐ

(వకృతోదాహర జమునందు “న్వభుజగురునుదఃి . అన్నదొక్క'ే కొంచెము 'పెద్ద నమానము. తక్కిననన్నియు *“పాంచాలగో_తే, అధికనయాః, గర్భశయ్యాః కర్మసాడీ” మున్నగువిరముగా రెండేసి పదముల వరిమాణము కలవి మొతమే, శొవున నమానబంధురత్వము కానరా దనియే నిర్ణయము. అయినప్పటికిని “వర్ధరా పృత్తము అగుటచేతనే ఒక ఉజ్వలమైన గతి యేర్చడినది. యత్తదరకములమ

అత్‌ ధ్ర

రెండేసి చొవ్పున వాడుట; హల్ప్సంధివశమున నొక బింకమును పొందుట, బొర్జిత్య , చును గలిగియుంగుట యను లక్షణసులచేత రనపోషక మైన ఉజ్జ్వలత్వము చేకూరి చది, కొపుననే యిది వై శేషికగుణన.గా వరిగణింపబడుచున్నద,

తదాహరణళ్లోకము.. భట్టనారాయణుడు. రచించిన వేణీసంవోరమునుండి (గహింపబడినది.

జ వై శేషక గుణములు కఫ [ అనిర్వ్యూఢ గుణము]

182, సమస్త మసమస్తం వా న ని్వ్వివాతి యద్వచః

తీదనిహార్ట్యెఢ మస్యావీ న దోవమః కవీ తద్యథా,

యథా --

“పనీద చండి త్యజ మన్యు మంజసా

జన స్తవాయం పుంతః కృతాంజలిః

కినుర్చ ముత్క_ంపిత వీవ స్తన

ద్వయం త్వయా లుప్తవిలాస మాస్య తే 1176

అ, తాసమ_స్తరీత్యనిర్వాహో దనిక్వ్యూఢ ల్వేఒవి రసాంతరి పఠి తపే+?ణ తీళ్యంగరపరిగహాట్‌. గుణత్వమ్‌.

+అరము * రచన నమస్తముగా కావి అనను స్టముగా కొని చివరంట నిర్వ

"మే అతో

హింపబకుట రీతి కొవ్నియెడల అట్లు నిర్వహింసబడక పోయినన్నటికిని దోషము కాదు ఇది లక్షణము చండీ: (పసన్నురాల వగుము, వెంటనే కోపమును విడ నాడుము నీవాడు నీరుందు అంజలి పట్టి యున్నా డిడిగో! ఉత్క-ంపిత పీవర స్తవ ద్వయము నీచేత లుప్త్రవిలాసనుగా నుంచబడిన దేల? ఇది ఉదాహరణము,

ఇచ్చట అనమ_నరీతి నిర్వహింనదడకపోవుటవల్ల అనిర్వ్యూఢత్వమే అయిన ప్పటికివి రసాంతరపరి గహణముచేత రీత్యంశరసర్శిగహణ దుగుటనల్ల గుణత్వమే.

వ్యాఖ్య. సమాసనబంధురనుగా కాని, సమాసవిరహితముగా కొని, యెట్రయి నను) రచన చేయవచ్చును మొదలు సెట్టిన రీతిని చివరంట నిర్వపాంచుట అవసరము, అట్లు చేయకుండుట దోషసు. కాని రసము మారినప్పుడు రీతి మారుట దోషము కౌదు; పైగా రసానుగుణత్వముచేత గుణమే యగును

(వకృతోదాహరణమున (వియుడు _పణయకుపిత నోదార్చుట విషయము మొదటి రెండు పాదనులందును విిపలంథ శృంగారము చిత్రితము రచన నమాస రహితముగా విర్వహింపదిడినది. తరువాతి రెండు పాదములందును నంభో గళ్ళంగార పౌసుఖ్యము చితితను. రచన సనూనదింధురముగా నిర్వహింపబడినది. పూర్వార్థము

ఇ0 సరన్వతీ కంశాళరణను నందు కర్భృపదము “నీవు అనునది; “చండి అను సంబుద్దిని కలిగియున్నది. ఉ త్తరార్తమునందు *స్తనద్వయమ్‌” కర్పృస్థానను న్యాకమించుకొన్నది. దాన కను త ధి ళో వ గుణము. గానే కియాపదలబు “ఆన్యతే' అని _పయు క్తమయినది ఈమార్చునకు “పెళతము రసము మారుటయే కౌరణము. రీతి నిర్వహణము ఏకరీతిగా లేకపోయినను, రసానుగుణముగా సుండుటచేత, ఇది గుణమే యవి నిష్కంర్షము. ఉదాహరణశ్లోకము వామనుని కౌవ్యాలంకారసూతవృ త్తిలోనిడి. (అనలంకార గుణము] 1శి8. అనలంకార మిత్యావు రలంశారో యే తం వచః పూర్వో తేరానుసంధానే గస్య సాధుత్వ మిమ్య తే, యథా _ “నిశమ్య ఆః "శేమగవి ౦భిధాతు మధోవు జః | ల శ చనా) .! చిపు ఖ్ట్‌య బృవాళాం పత్యుః పస్తావమదిశెద్ద ఫొ క! అస్యానలంకాం ల్వే వి పూర్వావ రానుసంధాన పయోజన జాత త్వాద్దుణచ్వమ్‌. అర్ధము అలంకౌరవిరహిత మైన వాక్కును అనలంకౌరమని యందురు. పూర్వో త్తరములను అనునంధించునిప్పడు దీనికి సాధుత్వము నమ్మతింపబడును. ఇది లక్షణము. శేషుని (బలరాముని) మాటలను విని కృష్ణుడు బృహస్పతిశ+మ్యువికి (ఉద్దవునికి కనుసైగతో మాటాడుట కవకాళమును సూచించెను ఇది ఉదాహరణము. ఇచ్చట అనలంకారత్వమే అయినప్పటికి వి పూర్వావరానుసంధానభూతత్వము వల గుణత్వము- ళం వ్యాఖ్య : నిఠలంకారసుగా కవితావాక్యమును చెప్పుట డోనను. దీనివిఐట్లే . కవిత్వమునందు అలంకౌరనుల (_పాధాన్యము వ్య క్త మగుచున్నది. పూర్వనందర్భ మును తరువాతి సందర్భముతో, ముడి పెట్టనప్పుడు అలంకారవిరహితముగా వాడుట దోషము కాదు తక్కిన అన్నియెడలను అలంకార్రయోజన ముండియే తీరవలయును.

వైశేషిక గుణముల ఖా ఉదాహరణశ్లోకము పూర్వాసరపందర్భనుల ననునంధించుట కే యేర్పడినదే- అంఠనరకు బలరాముడు _పసంగించెను. ఇంక ఉద్ధవుడు వసంగింవవలయును, అందులకు కృష్ణుని నంకేతము అవసరము. కృష్ణుని సంకేతమునుఐట్రి ఉద్దపుడు (వనంగింపబోవుచున్నా డని చెప్పుటయే యిచ్చట పరమార్థము, ఆ సవివి న్యక్రమ ముగా నిర్వ్తించటయే యీ శ్లోకనువకు సార్ధక్యము ఏ విధమైన అలంకారము నకు నిందు చోటు లేదు అయినప్పటికిని అనుసంధానకర్మచణ సుగుటచేతనే యీ శ్లోకము అనలంకారగుణమున కుదాహరణ మైనది. ఉదాహరణళ్లోకము మౌఘుని శిశుపాలవధము నందలిది. 184. వాక్యాశయాణాం దోపాణదాం గుణీభావో2య మీారితః అథ వాక్యార్భదోపా/ణశా మదోమః కథ్య తేఒభనా” అరము : ఇంతవరకు వాక్సాాశయమనులె న దోషములకు గుణీభావను థి లా శెలుపదిడినది ఇప్పు డింక వాక్యారదోషములకు అదోషత్వము తెలుపబడుచున్నదిం గ! [అపార్థ గుణము] 186. సముడాయార్భశూన్యం య త్తీ దపార్షం ువచమశకే తన్మత్తోన్న త్త చాలానా ము శ్షే రన్యత దువ్యతి, యథా - ళ్‌ కాాశార్యం శశలక్ముణః క్వ చ కులం భూరొరా2.వీ దృశ్యేత సౌ దోప్తాశా ముపశాంతయీ (గున మవో వోవీే౭5ీ కాంతం ముజమ్‌ " కం కత్యుంత్యపకల్టుసాః కృగధియో నేటి న సాన్యాదృకీ చేగఃస్వాస్ట్య మువేహి కః ఖలు యువా ధనోక్టఒధరం ధాస్యత్‌ి 177 శస అ ముదాయార్థ్య శూన్య ల్వే నాపార్ట స్యాప్యున్న త్ర వచన 'త్వాద్‌ గుణత్వమ్‌. అర్ధము : సముదాయార్థశూన్యమైన వాక్యమును అపార్థ మని యందురు. అది నుత్తుల, ఉన్మత్తుల బాలుర వాక్కులయందు దోషము కాదు. తక్కినచోట్ల దోషము, ఇచి లక్షణము. అకార్య -..క్కండ? చంద్రవంశ ఎక్కడ? ఆమె యొక్క సారి కనిపించిన బాగుండును. దోషముల కుపళాంతి కలిగించుటకే విద్య, ఆహా!

ఖం సరవ్వతీ కంఠాభరణము

కోవమునందు కూడ ఆమె ముఖమెంతో అందముగా నుండును.సండితులును మాలిన్య ఠహితులును నన్నేమందురు? ఆమెకు రేఖభామ్మాతమే అన్యాదృశత్వము. చి త్తమాః నెమ్మదినొందుము. ఆమె యధరము నాస్వాదింపగల ధన్యతరుణు డెవడో కదాః ఇరి ఉదాహరణను.

ఇచ్చట సనముదాయార్దకూన్యత్వముచేత అపార్ధమే అయినప్పటికిని, ఉన్మ క్త

థి అ జాకి వచన మగుటనల్ల గుణత్వమే

వ్యాఖ్య ఏ వాక్యదున కా వాక్యము అర్ధసంతముగా నుండుటయే కాక, సాముదాయికముగా సమన్వితమైన యర్ధముండుట అపేక్షితము. అప్పుడే అది భాష యనిపించుకొనును. కావి, మానసికస్థితి స్వకనముగా లేనివారును, బాలురును సర స్ప విరుద్దవాక్యములను పలుకుదురు అది నారి మనఃస్తితికి అనుగుణముగా నుండుట వల్ల అట్లు పలుకుట గుణమే కాని దోషము కాదు.

(వకృతోదాహరణమునందలి వ క్త చంద వంశజుడు. పండితుడు; పండిత సంనర్గనంళో భితుడు ఈ లక్షణదుల కనుకూలముగా శాంతము వెల్లడి యగుచున్నది. అతడు (సియావిరహితుడు ఆమె సొందర్యరా. ఆమను పోలినవారు లేరు ఈ లక్ష ఇజముల కనుకూలముగా శృంగారము వెల్లడి యగుచున్నది ఈ రెంగు రసములును పరన్పర విరుద్దములు ప్క్ట [వ్రతిపాదమున పూర్వభాగమునందు శాంతానుకూలము గను; ఉశరభాగమునందు శృంగారానుకూలముగను (పనంగించును. ఈతడు (ప్రయావిరహముచేక ఉన్మ క్రుడగుటవల్స ఈ విధమైన చాంచల్యను సమ్మతమే. సాముదాయికముగా శాంతము గానీ శృంగారము కాని (పతీఠము గాక దైె్యధీభావము వల్సి ఉన్మత్తతయే _ప్రతీత మగున్నది అదియే అభిలషణీయము కౌవుననే అపార

ఠి గుజమున కీ భోకము లక్ష్య మైయున్నది. [వ్యర్థ గుణుము] 186. యద(ప ఊమోూజనం యచ్చగ తార్బ ౦ వ్యర్డృ మేవ తత్‌ వి అశ వలి ఆ త్‌స్యావి కావి నిర్తోమః (సమోగో దృశ్య నే యథా. గీతా వదుర వాక్యాని ధర్మాః ఇఆాంవన వేరి తాః న (కుళా భారతే యేన తస్య జన్మ నిరర్ధకమ్‌ ” 178

వైశేషిక గుణములు జా అంత గీతా విదురవాక్యాదీనాం కథాయా మ్మపరౌకాజక త్వే ఇఒవీతిహాస వ్యా జేన చతుర్వర్గ (పతిపాదన స్యారంభ వవ (పతిజ్ఞానాద్‌. గుణత్వమ్‌. తదిద మప చమొోబకమ్‌ . అర్ధము : ఆకపయోజన మైనదియు, గతార్థమైనదియు వ్యర్థమే దావికి పైఠను కొన్ని యెడల విరోషమయిన _పయోగము కొనవచ్చును. ఇది లక్షణము. భారతమునందలి గీతను, విదురవా క్యములను, భీష్మ (పోక్రములయిన ధర్మము లను విననివాని జన్మము ని,ష్పయోజనము-. ఇది ఉదాహరణను ఇచ్చట గీతా విదుర వాక్యొదికములకు కళయందు అప యోజకత్వమేయైనను, ఇతి హోసవ్యాజనున చతుర్వర్ల్యపతిపాదనవిషయిక మైన (పతిజనల్ల గుణత్వమే- ఇది అ,పసయోజనమునకు ఉదాహరణ. వ్యాఖ్య : (పదింధార్థమును పరిపోషింపనేరని వర్షనముకాని సంభాషణము కొని స్యర్థమే అళక్లే పూర్వము చెప్పిన విషయముశే చురల చెప్పుట వ్యర్థమే దీనివి బట్టి కాస్య నిర్మాత అవసరములేవి యేవర్జనమును గాని సంభాషణనును గాని? విషయమును గాని; ప్యాతమును గాని _పవేశపెట్టరాదన్న వియమను మార్గాంతర మున విదింధింపదిడుచున్నది (వకృతలక్ష్యము అ్యపయోజన రూపమైన వ్యర్దదోషము గుణమగుటను (వ్రదర్శించుచున్నది - గీతవల్ల కావి; ఖీష్మధర్మో, క్తులవల్ల కాని, భారతకథయందు మేలు జరుగలేదు. ఆయావాక్యముల పరమార్ధన.ను తత్తద్‌వ్యక్తులు న్నకమముగా గుర్తింపలేదు. అయినప్పు డాయాధర్మ_పనంగములను అ్యపయోజకములనియే అన వలయును. అట్లయినప్పుడు వ్యర్ధము అన్న దోషమునకు పాల్పడినళ్లే. కాని; భార తము ఇతిహాసము. ఇతివోనము చతుర్వర్గఫల్నపా_పిని కలిగించును ధర్మార్ధకామ మోక్షములందు విచక్షణత్వమును కలిగించును. కావున కథాగతప్మాత ముల విషయము నందు తతర్పిసంగములు వ్యర్థము స. నప్పటికిని పాఠకులకు అవి సముపాదేయములే,. పాఠకుల విషయమున వావికి వ్యర్థత్వము లేదు. అంతేగాక వావిని కూర్చినప్పుడే ఇతివోనకర్త తన క_ర్తవ్యనును సమ్యగముగా, సర్వాంగీణముగా నిర్వహించినవా డగును అందుపెల్లనే (పకృతళ్లోకము వ్యరగుణమునకు లక్ష్యమైనది.

ణం వరస్వతీ కంఠాభరణము వదం గతార్థ మీ యథా -- “వ్భృూత్కంగ వక్ష శోంలేము కస్య నా వస్థీతం తవ శ్రీఖండ హోర కర్చూం దంత హ్నృత్యపభం యశః 1/9 అతె )శేవై వోపమానేన శౌక్ట్యంపతీతౌ శ్వాపసమాన పచా నాం వ్యర్థ క్వేఒవి యశసః స్మ్య్యమాణశ్వ గీయమానశ్వ స్తూయ మానత్వ (కశకూయమాణ తైర్హృదయాదిను (శ్రీఖంథాదివ దవస్థానస్థ (పతీయమాన త్వార్గుణన్వమ్‌.

అర్రము ఇస్డే గతార్హ రూపమైన వ్యర్రదోషడు గుణ మగుట కుదాహర అము నీయొక్క చందన (ముక్తా హార కర్పూర కుందపుష్ప నన్నిళమైన యశము ఎవని హృదయ, కంర: వక్షః కర్ణములందు నెలకానకుండ నున్నది?(సర్వత నెల కొన్నదని భావము)

ఇచ్చట ఒక్క యుసహానముచేతనే తెల్లదనము వెల్లడి యగుచుండగా మిగిలిన యుపమానపదనులకు వ్యర్హత్వమేయైనన్నటికిని స్మర్యమాణత్వము స్తూయ మౌనత్వవు (శూయమాణత్వము ననువానిచేత హృదయను మొదలయిన వాని యందు టపతిష్ట నొందుట యన్నది _పతీయమాన మగుచుండుటవల్ల గుణత్వము.

వ్యాఖ్య : పూర్వము చెప్పిన విషయమునే మరల చెప్పినయెడల గతార్థ మగును. ఇది ఒ్యర్ధదోషమునందు ఒక విభాగను.

(వకృతోదాహరణగున ఒక రాజుయొక్క కర్ణి (ప్రళంసింపబడినది కీ బి తెల్లగా నుండు ననుట కవి సంప్రదాయము. అందుచేత (పకృతకవి ౨ _థిని చంద నముతోను, ముత్యాలమాలకోను, కర్ఫూరముతోను, కుందపప్ప రోను, పోల్పు చున్నాడు వీని యన్నింటిచేతను రాజుకీర్ధి న్వచ్చముగా తెల్లగా నున్నదనుటయే ఉద్దీషకం చందనవఎతో పోల్చినప్పుడే కెల్లి దనము వెల్ల డియైనది ఇంగ హారాదులు. గతార్థములనే తెలుప్పచున్నవి కాని (కొ _లదనమును ఇతచేయపు. కౌబున, ఈ విధ ముగా ఇది వ్యర్థదోషమే.

ఇచి యింఠటితో ననూ _ప్లి పొందలేడు. హృదయ కంర వ క్త కర్ణముల యందు నెలకొని యున్నదన్న భావము జోడింపబడినడి. చందనాదులు నాలుగింటికి

వైశేషిక గుణములు సు. హృాదయాదుటి. నోలుగిరటీని యథాసంఖ్యముగో చెప్పుటచేత హృదయా_కయమైన స్మారణనము: కంళ్యాశయమైన గాయనను. ముఖ్యాశయమైన స్తవనను, కర్ణ్మాశయ మైన (శ్రవణము సూచింపబడినవి. దీనివల్ల ఆ కీర్హి న్మరణాది ధర్మనంయు క్రమై యున్న దన్న విషయముకూడ. వ్యజ్యమాన మగుచున్నది. ఇటు ఉపమానములను నాలుగింటిని వాడుటచేత స్మరణాదిధర్మములుకూడ వ్యంజితపులగుట సంఠవించినది, కావుననే గతార్థమును దోషముగా గోక యిచ్చట గుణముగానే పరిగణించి ప్రకృత శ్లోకమును లక్ష్యముగా (ప్రదర్శించుట జరిగినది. (వకార్థ గుణము]

187. అవిశేపేణణ పూర్వం కం యది భూయోఒవి కీ తే

త జేకారం రసాథ_ప్తచేతసాం తన్న దుమ్యతి.

యథా

అసారం సంసారం పరిముపీతరత్నం (,తిభువనం

నిరాలోకం లోకం మరణశరణం బొంధవజనమ్‌

అదర్పం కందర్పం జననయనని ర్మాణ మఫలం

జగజ్జీర్లారణ్యం కభథమవీ పధాతుం న్యననిత* 180

అంత “*అసారం సంసోరి మిత్యుక్త్వా “పరిముపీశరత్నం (తిభువనం నిరాలోకం లోకం *జగజీర్రారణ్యమితి యను కం తస్య విశేషానభిధాయక ల్వేఒవి రసాథీ. ్టేన వక్తాలిహిత త్వాద్గుణత్వమ్‌ .

అరము : పూర్వము చెప్పదిడిన గావినే మరల మరల కీర్తించినచో అది

థి

యేకొర మగును. రసాక్షీ ప్త్రచేతసులకు అది దోషము కాదు ఇది లక్షణము. సంసా రము నసారముగాను, మూడు లోకములను రత్నమును గోల్పోయినవానిగాను; లోక మును _సకాశహీనముగాను, బాంధవజనమును మరణము న్నాశయించు నట్టుగానుం మన్మధుని దర్పోహీనునిగాను; జననే_తనిర్మాణమును ఫళిరహిత:ఎగాను, (పపంచ మును పాడుబడిన అరణ్యముగాను; చేయుటకు నీవేల సిద్దపడితివి? ఇది ఉదాహ ఠణము.

జః నరన్వతీ కంఠాభరణము

ఇచ్చట 'అసారం నంసార*నువి చెప్పి *సరిముషితరత్నం (శిభువనం, నిరా లోకం లోకం) జగజణ్జీర్ణారణ్య" మని చెప్పినందువలన విశేషనుగా చెప్పుట యేమియు లేకపోయినస్పటికిని రసావేగముతో వ క్తచేత చెవ్పదిడుటవల్స గుణత్వము.

వార్థఖ్య * చెప్పిన విషయమునే రూపాంతరమున మరల చెప్పుట యేకౌా రము, ఇది దోషము- రసావిస్తుడెన వక్త చెప్పునప్పుడు సహృదయులకు ఏకౌరము న! గూడ గుణవంఠముగానే తోచును. అనగా నహృదయహృదయ స్పందన సమర్థమై యుండునని భొవము*

మాలతి నంసారమునకు సారము వంటి దనియు, మూడు లోకములందును రత్నను వంటిదనియు? లోకమునకు వెలుగు వంటిదనియు, బాంధవజనమునకు ఏ3 కశరణమనియు, ఆషెనల్ల నే కందర్పునకు దర్పము చెల్లుచున్నదనియు, జను లప్‌ కన్నులున్న ఫలి మామెను చూచుటయే యనియు, అమె లేనియెడల జగ_త్రం ఈయు ఆకులు రాలి పూలు వాడిన జీర్ణో ద్యానమునవె నగుననియు మాధవుని రసాక్షీ _ప్రహృదయభారము. ఇది సహృదయులకు ర్రంజకముగానే యుండును.

“అసారము పంసారనుః అపహృతరత్నము తిభువననము మొదలుగా చెప్పిన మాటలలో అపేకితషు, సారభూళతమను నై న వస్తువుయొక్క లేమియే వర్ణితమైనది, చివరంట నిడి యొక్కళే తాత్సర్య మగుటచేత ఏకౌర్ట మన్న దోషము

య్‌ ఠి కావలయును. అయినప్పటికిని మాధవువి (పణయహృదయ మావిష్కృత మగుట చేతను; మాలతి అనర్హత్వసు దిహువిధములుగా అభిహిత మగుటచేతనుుసహృదయ హృదయావర్జక మగుటచేతను _ప్రకృతళ్లోకము ఏకార్థగుణమున కుదాహరణమైనది.

ఉదాహరణళ్లోకము భవభూతి మాలతీమాధవము నందలిది- [సందిగ గుణము] ఛి 188. _సంశయామైవ సందిగ్ధం యది జాతు పయుజ్యతే గ

స్యాదలంకార ఏవాసౌ న దోవ సంత తద్యథా,

“కత్తో లంభఃఇ పంధిఅ సత్ధరఅం పళ్ళే గామణిఘరిమ్మి

ఉల్లి అప ఓవాశే పేశ్నీ ఊణ జి నననీ శా వససు 181,

[ఛాయా _

88. వే శేషిక గుణములు ణీ “కుతో లభ్య తే పధక (సన్దంక వ్యత ట్రామణీగ్భుహే ఉన్నతప యోధ రాన్‌ (వేశ్య యది వసనీ తదా వసి అ(త శేనావీ పధకయకానా (పానృడారంళే టామణీవధూః

ళ్‌ శీ ఆధ ల వీవోన్నత _స్తనీ *సత్టరలో మితి (స_స్తంకవ్యాజేన శ సరతం యాచితో, తం (పత్యాచమౌణీవ యథో_క్షం ,బూతే _ *కుతోఒ్యత టామణీ గృహే (సస్తుకి, కుతో వాశ స్తం ౦తమ్‌, ఉన్నతౌ పయోధకామమ వ్చాదయే నభనీ వా పయోధరాన్‌ వృష్ట్వైా యది వసన తడా వసి ఊగ నాకీ: ఇ ఖా

ఇల తజీశస్య వోపనొయ వ్వ్యర్థైలేవ టేకి ఘసయు శక్త మితి సందిద్ధ స్యాష్యస్య గుణత్వమ్‌.

అర్ధము : సంళశయమనుకొలకే సందిగ్గము _పయోగింసబడి నట్టయిన, అదీ యలంకారమే యగును కాని దోషము కొదు. ఇదీ లక్షణము. ఓయి బాటసారీ, ఇచ్చట _గామణి యింటియందు నీకు స_సరక (శ_స్టరత) బుట్లు లభించును ఉన్నతపయోధరములను చూచి యుందువేని యుందుదు. ఇది ఉదాహరణము.

ఇచ్చట వర్షారంభకాలనున ఒకానొక పథకయువకుడు పీనోన్నత_స్రనయైన (గౌమాధికారికోడలిని చూచి _ప్రస్తరకము (పరుపు కావంనన్న మిషతో శ_స్టరతము (వంభోగముమ యాచించెను అప్పుడాల సమాధానము చెప్పుచున్నట్లుగా విట్లు చెప్పెను _ ఇక్కడ (_గామణీగృహమున సరుపెట్లు లభించును? లేదా సంభోగ మెట్లు లభించును? వక్షస్థలమున నున్న ఉన్నతస్తనములను చూచి లేదా నభఈస్తల

ణా అటో నో మున నున్న ఉన్నఠమేఘములను చూచి, ఇచ్చట నుండదలచినచో నుండుము. ఇట్లు గోవనము కొరకే రెండర్దముల పదములు _స్రయుక్తమైనఏ, అందుచేతనే నందిగ్గము నకు పెఠను గుణత్వము కలుగుచున్నది. మ

వ్యాఖ్య : నక్త యుద్దేశించిన యర్దముఅదియా? ఇదియా? యన్న సం యమును కలిగించినయెడల, అది సందిగ్గదోషమగును అట్టి సంశయమును కలిగిం చుటయే వ్ర యుగద్దేశ్య మైనపుడు అది గుణమే కావి దోషము కాదు.

నకృతోదాహరణమున బాటసారి “సత్తర అం” అనుదానిని యాచించెను. వస్తరక శస్సరత శబ్దములకు రెండింటికిని పాకృతరూస మిదియే. కావున బాటసారి

ణః వరన్వతీ కంఠాళరణము (న్రస్తరకరము (వరుపు)నే యడిగెనో శస్తరతము (సంభోగసు)నే యడిగెనో నిశ్చిత ముగా చెప్పుటకు వీలులేదు. కౌవున వే? “మింట మబ్బులు పట్టియున్నవి గాన విర్షము కురియనన్న భయముచేత విలువ దలచుకొన్న నిచ్చట నిలువుము. మాయింట వగుపు వచ్చట నున్నవి?” అన్న భావనుతోనే చెప్పినదో “ఇది గామాధికొరి యిల్లు. ఈ యింట నీకు సంభోగ ఒట్లు లభించును?. ఉన్నత స్తనములను చూచి సంతృప్రి పడుదువేవి యిచ్చట నిలువుము అన్న భావనుతోనే చెప్పినదో వృష్తటుగా లేదు. సంశయాత్మక మైన యీ నమాధానము సంశయాత్మకమైన యా యుసకుని యాచన మునకు తగినట్లున్నది. కౌవున ఇచ్చట సందిగ్ధ మున్నను దోషము కాక సంభాషణ చాతుర్యసంపర్థక మగుటచేత గుణమే యగుచున్నది. [అపక్రమ గుణము] ల, వాశ్యే పబంధే చార్థానాం పొర్వాపర్య పపర్యియః వోవః సోఒష(కమో నావు చ్చినహేతొ న దుమ్యతీ. యథా - “పళ్చాత్పర్యస్య కింణానుదీర్శి ౦ చంయవమండలమ్‌ పాగేవ వారిగా షీనా ముదీర్డో రాగనాగంణ. 182. లత పౌర్వాపర్యవిపర్యయూా దపష్యకమదోవమస్య శందోదయం తతి రా భోద్దీపన్యపకర్ష (ుకాశన త్వా దదోమ:. అర్ధము = వాక్యమునందును _ప్రబింధమునందును అర్ధములు పౌర్వాసర్యము వ్యత్యస్త మైనయెడల అది అప్మకమ మన్న దోష మగును. అది చితహేరుపునందు దోషము కౌదు. ఇది లక్షణము కిరణములను వెదజల్లి చం్యదమండలము తరువాత నుదయించెను. షుందే మృగాక్తుల అనురాగసాగరము పొంగెను. ఇది ఉదాహరణము. ఇచ్చట పొర్వాపర్యషువల్ల అప్యకమదోషము. అయినప్పటికిని చం్మడో దయముయొక్క రాగోర్దీపన (పకర్ష్యపకౌశనత్వమువల్ల దోషము కాదు. వ్యాజ్య * ముందు జరిగిన పనిని షుందు చెప్పుటయు;.. వెనుక జరిగిన పవిని వెనుక చెప్పుటయు స్యక్రచుము. అట్లు కానిది అష్మకమము. అపే కారణము ణు లి

వైశేషక గుణములు జో ముందు పుట్టి కోస్యిను ఠఈరువాళ పుట్టినట్లు చెప్పుట స్యకమసు, అట్లు కాక కార్యమే ముందు పట్టినట్లు చెప్పి కారణము తరువాత పట్టినట్లు చెప్పినయెడల అస్యకమ మగును. అయినప్పటికిని చిత్తరంజకమెన 'హేళువున్నప్పుడు అప్యకమము డోషము కాక అలంకార మగును, వకృతోదాహరణమినందు ననము_ద్రము పొంగినట్లును, చం్యదుడు తరుపాత నుదయించినట్లును వర్ణింపదిడినచి. _సకృతియందు చందోదయను కారణము, సమ్మూద ముత్తరంగిత మగుట కార్య:ము కావున చంద్రు డుదయించిన పిమ్మటనే సమ్ముదడము పొంగు త్తును. ఇచ్చట కవి కారణకార్యములను వ్యత్య_న్రముగా నిరూ పంచెను ఇచ్చట చం్యదుడు వకృతియందలి చందుడే కాని సాగరము మాతము (వకృతియందలి సాగరము కాదు. ఇది అనురాగసాగరను. చందు రుదయింసక ముందేఅనురాగసాగరమి పొంగురె త్తి ననుటచేత చం్యదగతమైన రా గోద్దీవనాభిక్యమే వెల్లడి యగుచున్నది. ఉదయింపక పూర్వమే యింత కాగా, ఉదయించిన పిమ్మట మరెంత వృద్ధినొందునో యన్న సంభావన కిది యనకాశమును కల్పించుచున్నది. ఈ విపర్యాసముపెల్ల విశిష్టతయే వెల్లడి యగుచున్నది. అందువల్లనే యిడి గుణమే కాని దోషము కాదని నిశ్ళయించుట జరుగుచున్నది. ఉదాహరణల్లోకము దండి కావ్యాదర్శమునుండి _గహింపబడినడి. (థిన్న గుణము] 140. యన్నిన్‌ రీ్‌లే రనిర్వావా! ఖన్నం తదభిధియ తే న దోమ స్తస్య తు క్వావీ య(త చ్భాయా న పీయతే. యథా __ “అభినవ వధూరోవస్వాదుఃకరీమతనూనపా నరల జనా శ్తేమ్యకూర _స్తుపారసమిరణః జలిన విభనస్యాళ్లే వాద్య న్యుతిర్హసృృణా 0వే ర్విరహి ననితావ_క్టంశ్హ బ్యం బిభర్తి నిశాకరి 18. లు

ఖ్శ వరన్వతీ కంఠాళర జము

అ్యతోపమానాొని సామాన్యవచనై । సమస్యంత ఇతి పష్యకాంత రీతే రనిర్వాహేఒకి సమాసవ్యాఖ్యాపం ల్వేనై వ ఇవ శబ్దతద్ధిత తౌరా! పయో గే (పత్యుత ఇ్భా రొళాత్కర్ష ఇరి సుణత్వమ్‌, ళ్‌

అరము : రీతి చినరంట నిర్వహింసబిడనియెడల, ఆది విన్న మన్న దోష నుగువు లౌయకు నష్టము కలుగనియెడల దానికికూడ కొన్నియెడల దోషత్వము లేదు. ఇది లక్షణము. పిడకల పెగ నవవధూరోషమువలె ఇంపు గొల్పుచున్నది" మంచుతో తడిసిన చలిగాలి కపటచిలత్తువి కౌగిలింతన2 (కూరముగా కున్నది. సూర్యుని తేజము పేదవడిన భాగ్యసంతుని అజ్జవర మృదువుగా నున్నది. చందుక్షు విరహిణీ ముఖసామ్యమును పొందుచున్నాడు. ఇది ఉదాహరణము-

౬ ఇచ్చట ఉపమానములు సామాన్యవచనములతో సమసీంచుట యన్న రీతి ్రారళథింపదిడినది. అది కుడి వరకు నిఠ్వహింనబడక పోయినప్పటికి నమాన హ్యాభ్యాసరత్వముచేతనే “ఇన” శబ్దనుయొక్కయు, ఈద్రిత నుయొక్కయు (పయో గమినందు ఛాయోత్కర్షము అన్న గుణము కలుగును.

వ్యాఖ్య : మొదలుపెట్టిన విధానమును చివరఎట నీర్వహీ6చుట రీతీ యగును. దానికి ఏరుద్దము భిన్నము. ఇది దోషము. అయినప్పటికిని రచనాచ్చాయకు సౌందర్యము తగ్గినయెడలు దానికి దోషత్వము లేదు. ఇంక పౌందర్యముకూడ 'పెరు గుట జరిగినయెడల అది గుణమే యగును.

(వకృళోదాహరణనున “అభినవవధూరో వస్వాదు?) “అనరలజనా శ్లేష కూరణి అను రెండు చోట్లను నమానధర్మము నమ_సరూసమున నున్నది అనగా స్వాదు? రోష శబ్దములు సమానధర్మబోధకములు; ఉనమానవాచకొముళతో - నమసీంచి యున్నవి. అందువల్ల నే ఉవమావాచకమైన *ఇన' శబ్దము లోపంచినడి. తరువాతి యుపమానము “గలిఠవిభవస్య ఆజ్ఞా” ఇచ్చట నిది వ్యస్టరూసమున నున్నది. అశ్లే ఇవ శబ్దము కూడ ఉపా_త్రమెనది నాలుగవ యుపమానమునందు తద్దిళక్సనయోగము చేత నమానఠ్వము తీయ మగుచున్నడి. మొదటి 'శండు(ప్రయోగము తొక విధము గాను; మూడవది యింకొక విధముగాను; నాలుగవది మవొక విధముగాను ఉండుట చేత “ఫిన్నము” అన్న గోషము కావలయును. కాని యీ రీతి భిన్నత్వముచేత వంధనునకు సౌందర్యమే యినుమడించుచున్నది ఈ సౌందర్య వక్ష మునుబట్టి దీనివ గఖముగానే సరిగజీింపనలయును.

వె శేషిక గుణములు న! కూ (వకృతోదాపారణల్లోకము. మూళపర్ముదుని రచనగా కొచిత్యవిచారచర్శ యందు _పదర్శింపబడీనది- [అతిమాత్రగుణము] 1ట. లోకాతీత ఇవాస్టే యః సోఒతిమా్యక ఇహేన్య శే వార్తాడా నేన త్రుమ్య _న్గి విదగ్గా జీనళే జనాః. శక. తచ్చ వార్తాభిధానేము వర్శనాస్వవీ విద్యతే కాంతం జగతి తత్కాంతం లౌకీకా ర్థానుదూయి యత్‌ . 148. _తాకిశార్భ మత్కికమ్యు (పస్థానం యంత ఎవ ర్లతే త దత్యు _కీ రితి (పోక్తం జాడానాం మనసో ముబే. అరము : లోకొతీతమెనటుగా రచింవబడినచో దావిని అతిమాతము గానే ఊవూ గి అవి యందురు.వా ర్హాదులయందు నేర్సరులు దానికి నంతోషింతురు; ఇతరులు సంతోష వణకు, అది వార్తాకథనమండును సర్షనమందును గూడ నుండును. లౌకికాళ్తము నను సరించి లోకమున మనోహరమై యున్నదావిని “కాంత*మని యందురు. లౌకికార్హము నత్మికమించి(కవుల్యువస్థానమునందు _ప్రపర్థించుదానికి “అళ్యు _క్రియని యందురు. అళ్యుకక్తీ గొటుల మనస్సులకు చమోూదమును కలిగించును. ఈయఖా “జీవధిష్ట్యమివారాధ్య మద్య (సభృతి నో గృవామ్‌ యువ్శి త్చాదర ఇ౯పా గళాళే ని శ్మేమకల్ము పమ్‌.] 184. అ కొతిమా(తాఖ్యే వోపేఒ5ీ వార్తాభిధానేభిధేయస్య కాంతినుణ స్యాభిజ్ఞానాద్‌ గుణత్వమ్‌. అర్ధము 2 అతిమాత్రదోషమునందు వా ర్తాభిధానగుణమున కుదాహఠణను. మ్‌. పాదళూళి పముటచేత నర్వపాసములును తొలగిఫోయిన మా గృహము నేటి నంగి దేనిమంతిరమువవ అరాధనీయ మైనడి.

క! వరన్వతీ కంఠాళరణను ఇచ్చట అతిమ్మాళ మన్న దోష మున్నప్పటికిని వార్తాలిధానమునందు అలి ధేయనుయొక్క కాంతిగుణమును గు ర్తించుటనల్ల గుణత్వము. అరము వారొలిధాన మని యనగా కుశల్యపశ్నను? (వియాలాపము థి మొదలయిన వని భావము, కొందరు వార్త యనగా ఇతిహాన మన్న యర్ణము చెప్పుదురు ఉదాహర ణమునుబట్టి భోజదేవుడు ఇతిహాసార్హమును గహించుట కిష్టపడ డనుట స్పష్టము. ఇందున్న 'కోంతి" అర్హ్గగుణము. అర్హసంబింధ మైన బొజ్జ్వల్యమున కే బి య గ! ళ్‌ జ కాంతి యని పేరు. పియాలాపరూసమైన పసంగషునందు స్తామాన్యగృహమ్మును దేనమందిర నునుట అతిమా_తమే అయినప్పటికిని కాంతిగుణనఎవల్స ,పసంగము నకు ఉజ్జ్వలత్వము కలుగుటచేతం అది గుణమే కాన్మిదోషము కాదు. ఉదాహరణశోకము దండీ కావ్యాదర్శమునుండి గహింపబడినది. ల యఫా నవా “అల్పనర్హిశస మాకా? మనాలోచైన వేధసా ఇవదమేకం పథం భావి భవత్య్యాః _స్తనజ్బంభణమ్‌.” 185, అం తాతిమా(త త్వేఒవి నర్శనార్భ త్వాద్దుణశ్వమ్‌ ం అర్హము : మరొక యదాహరణము ఈవిధముగా కొనున్న వీయొక్క _న్తన విజృంభణమునుగురించి ఆలోచింపకయే _దిహ్మ ఆకాశమును మిక్కిలి తక్కు వగా నిర్మించెను. ఇచ్చం అతివూ_కత్వమే అయినప్పటికి పర్ణనార్థ త్వముపెల్ల గుణత్వము- వ్యాఖ్య _అతినూత దోషమునందు వర్ణన్నాశతగుణమున కుదాహరణముగా ఈ శ్లోకము (పవర్థించును. బాహువులమధ్య మన్న అవకాశము చాలనంతగా _వ్తనదములు విబృంభింముచున్న వవి వర్ణనార్థము. ఇట్లు చెప్పుటకు బదులుగా వక్ష తన చాతుర్యసుకో _బహ్మను పరిహసించుట యిందు క్రాననగును ఇదీ అతినూ(క దోషమే అయినప్పటికిని వర్షనార్దగుణను యొక్కం కాంతివల్ల, ఇది దోషము కాక గుణమే యగును అనగా అతిమా_ఠత్వషునకు బాధకము కాదని శాత్సర్య్యముం =

వైశేషిక గుణములు ఏ

అథానతిమా(తం కీదృక్‌ ? ఉచ్యతే.

వార్తాయాూం తావద్యథా --,

“న్బహోణి నామ "తాన్యేవ శేపోరాళి రి వాదృశః

సంభావయంతి యాజ్యీవం పావన్వైః పాదపాంసుఖి) 186.

_అథ వర్శనాయాం యథా *

“అన'ొరా రనవడ్య్యాంగి స్తన ఠా రృంభమాణ హోః

బ్య అధ అ వు న్స్‌ అవకాశో న పర్యాఫ్ర _స్తవ బౌవులతాంతశే 187. అరము ; ఇంక అతి న్యూతము కాకుండ నుండుట యెట్టిది? చెన్సబడు రు

చున్నది. వార్ధయం దిట్లుండును. నీవంటి తపోరాశి యీ విధనుగా పావనమ్ముైైన పాదఠజఃకణములచేత వేనివి సంభావించునో అవియే నిజమైన గృహములు వర్ణన యం దిట్లుండుసు. ఓ స్వచ్చాంగీ! నీ బాహులతామధ్యమున 'పెరుగుచున్న _స్తన[ిలకు బాలినంత యెడము లేదు.

వ్యాఖ్య _ వార్తాకథనమునందు అతిమా_తత్వము లేకుండ చెప్పినను కొంతి గుణస్నునకు లోపము లేదు “గృహములు సార్దకముైైన గృహములు” మున్నగు విధముగా చెప్పుట వాస్టవమును ఇెప్పుటయే. మానవవానయోగ్యమయిన గృహ మును దేవమందిర మనుట అత్యుకక్రి అశ్లు పర్ణనమందు బహ్మ ఆలోచనారాపాత్య మును, అసమర్థత్వమును తీసికొని వచ్చి _ప్రసంగించుట అతిమ్మాళత్వము. అట్లుగాక వ్రవజృంభణమును, వ్యవధానము తగినంత లేకపోవుటను చెప్పుట న్నాన్తవనును చెప్పుటయే. విదగ్దులు వా_స్టవమును మ్మాతమేగాక కవికల్పనాచాతురిని కూడ వాంఛింతురు కొవున వారు అతిమ్శాతమునకు ఆనందింతురు అరాశయమెన కాంతి

ఇ ళ్‌

గుణము దోషమును కనిపింప నీయదు అవిదగ్దులు మృాతమే వాస్తవమునో, వా స్తవసన్నిహితమునో వాంఛింతురు. వారి దృష్టి వస్తుపరానముగా నుండుమ అంతకు మించినది వారికి భారముగానే యనిపించును భావుకుల దృష్టి భావపధాన ముగా నుండును. అందువల్ల నే అతిమాత మెనప్పటికివి, దానినిడోషముగా పరిగణీం వకః కవి ప్రదర్శించిన కల్పన కామనీయకమునందే కాంక్షమ నిల్చుకొందుర్హు

ఇచ్చటి ఉదాహరణళ్లోకనులు దండి కావ్యాదర్శమునుండి _గహింపబిడినవి.

(0 వరన్వతీ కంళాకరణము [పరుష గుణము]

144, పరుషం నివమురార్హం తుయ దతీవ విగర్హితమ్‌

విరుద్ధలత్ష శాణ్యాసు తదు_క్రీగు శ దువ్యుతి.

యథా _

“హాలాపాలం పమం భుంత్వు సఖి మా త్యత విశ్వన్నీః

అర ణల! కీ

యచ్వా న దవ్యానే కామె స్వలైఎ_స్వ్వమితి మే మతిః 188,

అత పారు క్యేఒవి ఏరుద్ధల కణయారన్థాంతం స్య లవీ.త త్వాద్‌ గుణశ్వమ్‌ ॥

అరము విఘ్రరమైన అర్హము కలది పరుషము అది మిక్కిలి దూష్యును.

థి ౬ చా

ఏిరుద్ధలక్షణమువల్ల తపత్తదు క్తులయందు దూష్యము కాదు. ఇది లక్షణము. నలః హాలాహలవిషము తిన్సము-. అయినను దానిని కూడ నమ్మకుము ఇంక న్వల్పమయిన కళైలు విన్ను తగులబెట్టలే వని నా యభ్శిపాయము ఇది ఉదాహరణము- |

ఇచ్చట సారుష్యు మున్నప్పటికిని ఏిరుద్ధలక్షణదేత అర్హాంతరమి. లెక్షిళ నగుటనల్త గుణత్వము -

క!

వ్యాఖ్య విష్ణురార్థమెనచో పరుషమన్న _నాక్యార్హదోషము. కళుగున. విరుద్ధలక్షణ యగుటచేక పైకి నివ్దరముగా ననిపించినను, తద్విరుద్ధమైన యర్ధమే

న!

యుద్దిష్టమైనపుడు సరుషమన్న దోషము పరిహృతమగును

(పకృతోదాహరణనునందు కచ్హైలు పేర్చుకొని మరణయక్నము సాగించు చున్న ఒక సభివి చూచి పలుకుచున్న పలుకు లున్నవి. ఇచ్చట “విషము శతనుమూో అని యన్నవి. విరుద్దలక్షణ చేత మరణ్యపయత్నమునుండి విరమింపుము”అన్న యర్థ మునే బోధించును. కావున పైకి సరుషముగా అనిషంచినను తాత్సర్యముచేత తద్వి రుద్ధమే _వతీత మగుటవల్ల , ఇది దోషము కొదు.

[విరస గుణము]

14ళ. అప స్తుతింసం పావార్వినసం వన్తు సూూయి

అపాధాన్యే తజేస్చేవ్యం శై? స్యా(దసవ స్తునోః,

యా యఖా =

81] వై శేషిక గుణములు వ “ఖీ ప్లో వాస్తావలన్నః (పస ఛవిభివాతో ఒప్యాధదానోంళుకాంతం గృక్తాన్‌ కేశేవ్వుపా స్తశ్చంణనిపతితో జీశ్సీతః సంభ మేణ అలింగన్‌ కొదూఒవధూత స్రీ పుుయువలిభిః సాంకునే(తోత్ప్సలాభి! కామివార్ద్రాపరాధి స దవాతు దురితం శాంభవో వి శరాగ్నిః?160

అంత కరుణే శృంగాంస్యాపక త్‌ త్వేఒవి శంభ్యుపభావ వర్ణ నాంగనూత త్వేన ద్వయో ౦ప్య(పాధాన్యా దవైన్యేన గుణత్వమ్‌.

ఆరము * పండితులు అవ సుతమెన రసముగల వస్తువును విరన మవి

ఠ అలీ యము అనీ

యందురు. రసవ స్తువులకు _పాధాన్యము లేనపుడు పండితుల కది నమ్మతమే. ఇది లక్షణము. స్నాశ్రునేతోత్సలవె న _తిపరయువతుల కర్టగహణను చేసి విదలింపబడి? చజేలాంచలముల వంటి వినరికొట్టబడి3 శిరోజములను పట్టుకొని గిరవాటు నొంది, పాదనులమీద పడి తిరస్కరింపబడి, కౌగిలించుకొని నెట్టివేయబడి కాముకునివరె ఆర్హ్రాపరాధమైన శాంభవశరాగ్ని మీ పాపమును దహించునుగాకః ఇది ఉదా హరణము.

ఇచ్చట కరుణమునందు శృంగారమునకు అ్యపకృతత్వమే అయినస్పటికిని శంభు_పభావవర్ణనమునకు అంగభూతటు లగుటచేత రెండింటికి న్యపాధావ్య మేం అందువల్లవె రస్యము కలుగదు. కావున గుణత్వము

వ్యాఖ్య : (వకృతరనమునకు_ విరుద్దమైన రసమును పోషించినయెడల వరస మని యందురు. అది దోషము. అ_పధానము లయిన రెండు విరుద్దరనములను వర్షించినయెడల వై రన్యము కలుగదు, కావున అది దోషము కాదు. అనగా, రెండు రఈవనులును మరియొక రసనునకు అంగభూతములై యుండుటవేతు అంగిరనము నకు (ప్రాధాన్యమును కలిగించుటయందే అవి (సవరించు నని భావము.

(వకృతోదాహరణమునందు (తిపరయువతుల కరుణావస్థ వర్ణితమైనది. తమ భ_ర్టలు నశించి తమ వైభవ నంతయు నశించి తాము మిక్కిలి దయనీయస్టితిలో మన్నారు. ఇట్టి నమయమున కవి విరుద్ధరసమైన శృంగారమును పోషించు కౌన పచ్చును. శాంభవాగ్నికి కాముకలత్షణము నాపాదించుట కానవచ్చును. ఇది యింత టితో సర్యవసానము నొందుట కేదుం ఇళ్లు యైనచో అృపకృతరనపోషణముచేత

జి నరన్వశతి శంఠతాళర జము 'వెరన్యను కలుగుచున్నది? కోవున ఏఠరనమన్న వాక్యార్థదోష మున్నదవీ చెప్పవలస వచ్చెడిది. అటు కరుణరనము కౌవి? యిటు శృంగారరనమను కౌని తమంతట 'ఫోము నిలుసక (పధానమైన శిపషమహత్త్వవర్ణనమున కంగములుగా పరిణామము చెందు చున్నవి. కావుననే _పకృతళ్లోకము ఏరసదోషమునకు లక్ష్యము కాక; గుణమునకు అక్యమైవది,

ఉదాహరేణక్లోకము అమరుకమునుండి (గహింసవిడినది-

[హీనోపమ గుణము]

146. హీనం య(తోపమానం స్యాదుప మేయం గుణాధికమ్‌

పీనోపమం తదన్యాహుః కోవయః కారష్య్యమస్ష తామ్‌ .

యథా _

*గ్రనః కుక్షుదనా నేన కామినీగండ పొండునొ

నే_ళానంబేన చంటబేణ మాహేంటవ్‌ దిగలంక ఏతా. 190.

అ(తోపమానస్య కన తాయామవీ రాగాతీశయ పే+తు త్వాద్‌' గుణత్వమ్‌

అర్ధము : ఉపమానను హీనమై ఉపయేయమను గుణాధిక మైవయెడల హీనోసమ మని యందురు కొన్నియెడల కవులు దానికివి అదుష్టత్వమును తెల్ళు దురు ఇది లక్షణము అప్పుడ. కుముదనాథు పమ, కామినీగండపాండువును, న్నేరా నందుడు నైన చందునిచేత మిహేందదిశయెన తూర్పు ఆలంకరింపదిడినది ఇది ఉదాహరణను

ఇచ్చట ఉసమానదనకు హీనత్వ మున్నప్పటికిని రాగాతిశయ్‌ 'హేశుత్వము సెల గుణత్వపు ళా

వ్యాఖ్య ఉపమానము హీ్‌నమై యున్నపుడు హీనోపమ మన్న దోషము కలుగును. కాని సన్నివేళమును బట్టియు, వ_క్రనుదిట్టియుః కొన్నియెడల హీనోపను కూడ గుణనంతమే యగును.

వైశేషిక గుజనుల వణ

(వకృతోదావారణమునందు. 'దందుడు” ఉవపీయము; కౌమినీగంశము. (కపోలము) ఉపమానము? చం్నదుడు ఉన్నతకోటికి చెందినవాడు; కామినీకపోలము నిమ్నకోటికి చెందినది అయినప్పటికివి? (వణయవివళుడైన స్ట వలుకునప్పుడు కామినీకపోలమే సర్వో త్తమస్తాయికమై యుండుట స్వాభావికము. వ క్ర్రచిత్యమువు బట్టీ. _వజయ్యపకర్ష నిరూవణాఖివాషమునుబట్టి నకృతళ్లోకమునందు. దోషము తొలగిపోయి గుణమే వెలయుచున్నది ఇచ్చట వనక్తయొక్కు అమరాగాతికశయమే (పాధాన్యము వపొంచుచున్నది.

పకృతళ్లోకసు మవోాభారతము దోణవర్వమునుండీ (గహింపబడినడి-

[అధికోపమ గుణము]

147. య(తోపమాన ముర్కృష్ట ముప మేయం నికృమ్య కే

శ్లేయం తదధికాపమ్య మస్యావీ క్వాష్యదోవమ తా

యథా -_

“కాంత్యా చం,వమసం ఛావ్నూ సూర్యం కై శ్యేణ చార వక్‌

రాజన్ననుకరోషి త్వం సౌభాగ్యోనావి మన్ధుథమ్‌. 191,

అ తాధికాప మ్యేఒఒవి రాజ్లో లోకపాలాంక త్వేన శరై రాదృ త త్వాదుణర్వమ్‌ .

అరము : ఉపమాన మున్నఠమై ఉనమేయము తక్కువ దెనచో అధి

ఠి కు తూ

కౌపమ్యు మను దోషమగును అదియు కొన్నియెడల దోషము కాదు. ఇది లక్షణము. రాజూః నీవు కాంతిచేత చర్చదుని, తేజ:బచేత సూర్యుని, వై ర్యనుచేత సముదుని, సొందర్యముచేత నమున్నథుని అనుకరించుచున్నాపు. ఇది ఉదాహరణను.

ఇచ్చట అధికోపమ్యుమే అయినస్పటికిని రాజుయొక్క. లోకపాలాంళశత్వము చేత శిన్టులచేత ఆదరింవబడుటవల్ల గుణత్వమే.

వ్యాఖ్య ఏ ఉషమేయమునకంచె ఉపమాన మువ్నతముగా నుండుటయే ఉమామాలంకాఢనునందు స్వాభావికము. అయినవ్పటికిని, ఉపమానోపమేయనుణి

ని వరన్వతీ కంఠాభరణము ఉన్న అంతరము మరింళ విడ్ష్దూరముగా నుండి సహృదయుల నమ్మతికి దూర మెన్‌ ప్పుడు మృాఠమే దోషమగును.

(వకృతోదాహరణమునందు ఒకరాజు చంద్రసార్యాదులతో పోల్చదడెను.రాజు మానవుడు. చందసూర్యాదులు దిన్యలక్షణలక్షీతులు ఇట్టగుటచేత ఉపమేయ మగు “రొజా” నికృష్తముగను, ఉవమానములగు చం్చదసూర్యాదులు ఉన్నతముగను కొన

బటి వచ్చును, కాబట్టి అధికోపమమన్న దోషనున్న దనిపించును “నావిష్ణుః పృథివీపతిః” మున్నగు సూ_క్రములనుబట్లి *విస్తుపు కావివాడు రాజు కొడు అనియు, రాజు సర్వ లోకపాలకుల అంశనులను కలిగియుండు ననియు పెద్దల నిశ్చయము. ఇందువల్ల రాజునకు నికృష్ణత్వము తొలగిపోవుచున్నది అధికౌవమ్యదోషముకూడ తొలగిపోవు చున్నది. సహృదయసమ్మతిచేతనే యిచ్చటి దోషము పరిహృతమై గుణ మగు చున్నది,

"మోదటి మూగు పాదములును దండి కావ్యాదర్శమునుండి _గహింపబడినవి.

(అసదృశోపమ గుణము]

145. ఉవమానస్య వై మమ్యాద్భ వే దసదృశోపమమ్‌

తస్యా భ్యనుజ్ఞా మిచ్ళంతి వ్యతిశేళోపమాదిషు,

యథా

“పహీతః (పథనాయ మాధవానవామాకాంయతుంమహీభుజూ

న పంేేవు మవోజన శ ృలాదపకుర్వంతి మలిషుచా ఇవ 199,

అస్యాసదృశోపమ ల్వేఒవీ వ్యతిశేవోపపాదక త్వాద్‌ గుణత్వమ్‌.

అర్ధము 2 ఉపమానముయొక్కం వై షమ్యమువల్ల అనద్యశోవమ మగును. ఇది దోషము వ్యతి రేకోనమాదులందు దావిని పండితు లంగీకరింతురు. ఇది లక్ష అము నేను మహీపాలునిచేత మాధపులను (యాదవులను యుద్ధమున కౌహ్వా వించుటక్రై పంపబడితిని (పకాపళాలులు దొంగలవవ 'మోనమువల్లి శృళువృల ౩గ్గు చేయరు. ఇది ఉదాహరణను. ఎ

ఇచ్చట అవదృశోపమత్వమే అయినవ్పటికి వ్యతి రేకోసపాదకత్వమువల్ల గజత్వమే. +

చెశేషక గుణములు ష్‌

వ్యాఖ్య. ఉపమేయమునకు విరుద్ధమైన యువమానమువల్ల అనద్భృశోనమ

మన్న దోషము కలుగును. నక్త విరుద్ధత్వమునే ఉద్దేశించినప్పుడు అది దోషము కాదు. అది అలంకారమే యగును.

(వకృతోదాహరణమునందు ఉపమేయము _సతాపళాలులు; ఉపమానము మలిన్లుచులు. (వతాపళాలులు యుద్ధరంగమునండు విలిచి శతువుల నెదుర్కొవి జయము చేకొందురు. మలిస్లుచు లనగా డొంగలు పర్యాకమహీనులు. ఏరు చాటుగా వచ్చి కవటురై ధనము దోచుకొందురు కావున ఉసమానోసమేయములు పరన్నర విరుద్ధములు) ధర్మమునందు నద్భశత్వము కాక విరుద్ధత్వ మున్నది. నదృశత్వము లేకపోవుటచేత అపదృశోసమ మన్న దోష మెనప్పటికివిః నిరుద్ధత్వముచేత వ్యత్ఞిరే కోసమ మన్న యలంకౌర మగును. ఇది గుణమే కాని దోసను కాదు.

(కృతోదాహరణళ్లో కము మాఘుని శిశుపాలవధము నందలిది.

బక, టీ [అపసిద్ధోపమ గుణము] కశరి. యస్యోపమానం లోశేషు నట నీద్ధం గదిమ్యతే న్‌ సమ చల్‌ చె ల 8 /

అ,పనిద్గో మం నామ శత్‌ క్వచినైవ దువ్యతి

యథా _

“ఉద్గ్భు వ్యూణ రమణీ మణోపమర్హ

భుఇగ్నీన్నత _స్తన నివేశనిభం హిమాంశోః

బింబం కళోంబిసకాండ కడారగానై

ర్విష్లోః పదం పథమ మ్మూగక నై రన క్రి 198.

అస్యాంపసిద్ధోపమి న్వేవ దూమణ త్వేఒవీ ద్వయోరవి శృంగా రోద్తీపకత ససామ్యాదుణ శ్వమ్‌,

అర్లము : లోకమునందు (వసిద్దడు కావి యుపమానము నుపయోగించిన

ఠి ఎ యెడల అప్రపిద్దోపమ మగును. అది దోషము అదియు కొన్నియెడల దోషత్వ'సు నొందదు ఇది లక్షణము? ధనుణోపమర్దనముఏల్ల భుగ్నోన్నళమైన ఉద్గర్భహూణ

తీ వరవ్వతీ కంఠాభరణము రమణీ _స్తనమండలమువవ చం్యదమండలను కఠోరబిసకాండ గోరోచనగొర మలై న కాంతులకో ఏష్ణుపదమును వెల్ళడించుచున్నది. ఉడి ఉదాహరణము. అపసిద్దోసమత్వముచేత దూషణత్వము కలుగుచున్నప్పటికివి? రెండింటికిని శృంగారోద్దీపకత్వమునందు సొమ్యు ముండుటవల్లి గుణత్వమే వ్యాఖ్య " లోకయునందు _పసిద్దమైన యుపమానమును గాడుటచే ఉపమే యముయొక్కం విశిష్టత వెనువెంటనే వ్యక్త దుగును కవికల్పితమైన యుసమానము నందు కృత్రిమత్వను చోటు చేసికొనును అందువలన సామ్యము తొందరగా సాక్షి త్కరింపదు కావుననే, యిటువంటిదానిని;, అవసిదోపమ పన్న దోషముగా పవర్ష్శిగ ణా ట్‌! డై బ్యల్ట్రచుట జరిగినది. పకృతోగాహరణనునందు గర్భపతియెన హూణయువతి యున్నత_సైనము (ప్రియుని కౌగిలింతచేత ఒత్తుకొనబడి ఉన్నతిని కోల్పోయి పరుదుకొన్నది. ఇట్లున్న _ఫ్టనము ఉపమానమై చందుడు ఉపమేయమగుట యిచ్చట కలదు. ఈ యుప మానము కవికల్పితమే కాని లోరమున సహజలభ్యము కౌదు; (వసిర్ధమును కాదు. (విజమున కిది అవసిద్ధమైన యుపమానము సంగతి యట్లుండగా? (పతీప మన్న అలంకార మగును ) కావున నేఅపసిద్ధమైన యుపమానమును కలిగి యుండుటవల్ల దోషజుస్షమెనది కావి చర్యదోదయపర్ష ని మన్మరోద్దీపక మైనళ్షే? రమణీయరమణీ సరిష్వంగకథనవర్ణనము కూడ మన్మధోద్దీపక మే. మన్మధోద్దీపకత్వ కున్న ధర్మము యొక్క సామ్యమువల్ల ఏనంవిధ_స్టసమందల చం్యదమండలములకు ఉపమానోపవ మేయత్వను నహృదయులకు సౌందర్యసంధాయకమై సమ్మతమే యగును. కావుననే? అ్యవసిద్దోవమ గుణత్వమున కిది ఉదాహరణ మైనది. ఉధాహరణళ్లోకము వామనుని కావ్యాలంకార సూ_తప్ఫ_త్రినుండి (గహింప విడీనది. [నిరల౦కార గుణము] 150. నిరలంకార మిత్యావాు రలంకారోక్సి తం వచః అర్హార్డి త్యేశు తస్యాపి క్వచిన్నిర్దోవతా మళా. యథా =

వై శేషిక గుణములు జ? “యాళ్లాం టై న్యపరాభవ(సణయినీం జేమ్వూక వః ళివ్నీ తాః నేవాసంపలితః కడా రఘుకులే మాలా నిబద్ధోఒంజలిః సర్వం తద్విహితం తధాప్యుదధినా నై వోపరోధః కృతః పాణిః సంతి మే వాఠాత్‌ కిమపంం (స ఎహ్తోం ధను ర్వాంఛతి. 194, అత నిరలంకార త్యేఒవి అగ్థార్డి త్యాక్షుణత్వమ్‌. ఆర్ధ్హము : ఆలంకొరవిరహాతమైన వచనమును నిరలంకాఠ మని యందురు, దానికికూడ అర్హౌర్జి తృముగల సన్నివేశములందు కొన్నియెడల నిర్ణోషత్వము సమ్మతము ఇది లక్షణము. ఇక్ష్వైకువంశజులు దై న్యపరాలళవపియమైన యాచనము నందు శక్షితులు కారు. రఘువంశమునందు సేవాభావముతో శిరసున నంజలి కూర్చో దిడీన దెప్పుడు? అయినప్పటికిని; అది యంతయు నిప్పుడు చేయబడినది. కాని నము (ముడు దానికి అవరోధము తెలుపలేదు. ఇంక నాచేయి. హతా త్తుగా ధనువును నృృళశింపగోరుచున్నది, ఇది ఉదాహరణను. ఇచ్చట నిరలంకార్వమే ఆయినస్పటికి అర్జౌర్జి త్యమునల్స గుజిత్వము. వ్యాఖ్య : అర్థాలంకారనమవ్వితము కాని వచనము నిరలంకారము. ఇది దోషము కవిత్వమునందు అలంకారమున కున్న (ప్రాధాన్యము నీదోషము నిరూపించు చున్నది. వకృశోదాహరణమునందు ఆర్జాలంకారముగా పేర్కొనదగిన దేదియ న్పష్టమగా లేదు. అందువలన ఇచ్చట నిరలంకార మన్న దోష మున్న దనవలెను. అయినప్పటికిని, ఇచ్చట భింగ్యంతరకథనము లేకపోలేదు “రఘువంశజులు యాచిం చుట కౌని? దోసివి యొగ్గుబ కాని చేయరు అయినను నేను చేసితిని. నమ్ముచు డడ్డు కొన లేదు.” అన్న భావఓఎ భంగ్యంతరదు వ్నాశయించినది అనగా చెప్పెడి రీతిలో కొంత వ్యకత యున్నది. *సమ్ముదు డడ్డుకొనలేదు” అని యనుట “తన కోరికను మన్నించి తన కనుకూలముగా _పనర్దింపలే' దవియనుటయే కావున అర్హమునందలి యూర్జితత్వముచేతు కథనవుఎనందఎ వృకతచేత ఇది దోషమును తొలగించుకొని గుణమే యగుచున్నది

వః నరన్వతీ కంకాభరణను [అశ్లీల గుణము] 151. అస భ్యార్భం య దకీలం తదర్హాంతం వాచి వా జ పయోనో తన్యెవా దృశ్యతే భూమ్న్నూ (పయోగో నావీ దువ్యతి. యథా -_ “అజ్యావీ తత్కనకకుండలఘృప్టగండ మాస్యం స్మరామి ఎపరీతుం తాభి కెకూగే అందోలన (,శవుజల స్ఫుటఘర్మబిందు ముకాఇల్నపక రపిచ్చురితేం వఉయాయాాి 195. అ తాళ్లీ లాస్టేఒవి కవభి రఏగీత త్వాద్గుణత్వమ్‌. అరము : అనల్యమెన యర్హము కాని అనభ్యమైక యర్హాంతరము కొవి థి చా యున్నయెడల అశ్లీల మన్న దోష మగును. దానికిని పెక్కు (ప్రయోగములు కలవ్వు అక్కడ దోషత్వము లేదు. ఇది లక్షణము. ప్పరుషాయితమనందలి పట్టుదలచేత, నరళపత్వముచేత కలిగిన స్ఫుటమైన (శమఘర్మవిందువు లనెడి ముత్యాలవల్ల శోలించుచుం స్వర్ణకుండలము లొరసికొను గండ భాగము గల పియురాలి ముఖమును నేడుకూడ తలచుచున్నాము ఇది ఉదాహరణము. ఇచ్చట అశ్లీలార్రమే అయినప్పటికివిక వులచేత స్తుతింపదిడుటపెల్ల గుణత్వము అ నాట్‌ ళా కలుగుచున్నది వ్యాఖ్య వకృతోదాహరణమునందు. వివరీతరతి వర్ణితము. ఇది అవ ఖ్యార్థము గండాది పదములు అనభ్యార్థాంతర దులు, అయినప్పటికిని కవులు కావి శాఫ్రజ్తాలు కావి రతి వర్ణనవిషయమును హేయనుగా కౌని, అపభ్యముగా కొవి బ్రావింపలేదు. రతిని. విపరీతరతిని శృంగారోద్దీపనముఖ్యసాధనముగా వంభావించి వర్తించిరి. కావున కవినహృదయసమ్మతినల ఇది గుణత్వము నొందుచున్నది. లి లు ఉదాహరణశ్లోకము బిలణువి చౌరసంచాశిక యందలిది. 152. చేశోఒ్యది వనరాష్టాదిః కాలో రాతిందివ రవః లు న! నృత్యగీత్యవ భ శోయః కలాః కామార్జీ సంగశయా?,

4. వై శేషక గుణములు ఒం

8. చిరాచరాణాం భూతానాం (పవృ్తి ర్లోకసంజ్హి తా హేతుఎదాత్మళో న్యాయః సస్మ్యుతిః (ళుతి రాగమః- అరము ; “కొండలు, అడవులు, రాజ్యము మొదలయినవి 'దేళము. ర్యా? వగలు బవ్‌ఈువులు మున్నగునవి కాలము. కామార్థసంయనులై న నృత్యము చీఠము మొదలయినవి కళలు సావకజంగమముల _పవృత్రియే లోకము. హేతు చిద్యతో శూడినది న్యాయము (శుతి స్మృశులకో కూడినది ఆగమము, 154 లేము 'కేవ్య్వయథారూఢం యది కించిత్సవ ల్తితే కవే (పమాడా ేళాదివరో ధిల్యేత దుచ్యతే.
9. విరోధః సకలోఒ వ్యేష కదాచిత్కవికాశలాత్‌ ఉత్కమ్యు దోమగణనాం గుణవీధీం విశావాతే, అరము 2 కవియొక్క అజాగరూకతవల అఆ యా నావియందు యథా థి ళం స్టీతికి భిన్నముగా నేరైన నువ్నయెడల- దేశవిరోధి మున్నగువిధనుగా దోషముగా 'పేర్కొనబడును. కవియొక్క కౌశలమువల్న ఒక్కొక్కప్పుడు పర్వవిరోధమును చోషగణనము నత్నికమించి గుణముగానే పరిగణనము నొందును. (దేశవిరుద్ధ గుణము) రత బేశవిరుద్ధస్య గుణీ భావో యథా _ “తస్య రాజ్ఞ! (వభావేణ గదుచ్యానాని జజ్ఞిరే ఆ$ర్హాంళుకళవవాలానా మాస్ప్సదం సురశాఖినామ్‌ 19 అత బేశవిరుద్ధ క్వేఒవి శస్య రాజ్డః (పభావేలేతి కారణోప శ్యాసాద్దుణత్వమ్‌. అరము : దేళవిరోధి దోషము గుణ మగుట కుదాహరణము. ఆ రొజు థి (వకావముచేత ఆ యుద్యానవనములు ఆర్ద్రకువైన వప్రములనే చిగురాకులుగా కళలిగివ కల్పతరువురి కాస్పదముగా నయ్యెను.

వ నరన్వతీ కంఠాభరణము ఇచ్చట దేళవిరుద్దత్వ మున్నవ్పటికివి; “అఆ రాజు యొక్క (నధావముచేశి నని కౌారణను చెప్పుట జరుగుటవల్శి గుణత్వము- వ్యాఖ్య : కల్పవృక్షములు నందనవనమున దేవలోకమునందు మాతమే యుండును. అవి భూలోక మందున్నట్లు చెప్పుట దేశవిరుద్దము. అయినవ్పటికిని రాజుయొక్క గొప్పదనమును చెప్పుటక్లై యిట్ల చెప్పుట జరిగినది. రాజుయొక్క మవావిభూతిమ_త్ర్వము నిది నృష్టీకరించుచున్నది. ఉదా శ్రాలంకౌరముగా పరిణమించి నది. చమక్కారసంవర్థక మగుచుండుటచే దీనికి దోషత్వము తొలగిపోయి గుణత్వమను కలుగుచున్నది. ఉదాహరణము దండి కావ్యాదర్శము నందలిది. [కాల విరుద్ధ గుణుము] 'కాలవరుద్ధస్య యథా -__ “రాజ్ఞాం వినాశవిళున శృచార ఖరమారుతః చుంబన్‌ కదంబకుసుమో సవా స _పచ్చ్భదోద్గమాన్‌.” 197. అ్మన కాలఏరుద్ధ ల్వేఒవీ రాజ్ఞుం వనాశపిళున ఇత్యనిష్టసూచ వోతా ఎతరూప త్వాద్ద్గుణత సమ్‌, అర్ధము : కొలవిరోధిదోషము గుణ మగుట కుదాహరణము. రాజులకు థి వినాశసూచకమైన త్మీవమారుతము కడిమిపూలకోపాటు న _వ్రపర్డిపుస్పములను ముద్దు 'పెట్టుకొనుచు వీచెను. ఇచ్చట కాలవిరుద్దత్వ మున్నస్పటికిని “రాజులకు వినాశమూ చకమైని అవి అరిష్టసూచకోత్సాతమును తెలుపుటపల్మ గుణత్వము. వ్యాఖ్య * రాజులు సాధారణముగా శరక్కాలమందు దండయాతలకు వియలు దేరుదురు. నస్తపర్డి శరత్కాలమునందే పూచును. కొవి కడిమిచెట్ట వర్షాకాల మునందు పూచును. వర్షాకాలమునందలి కదంబమును, శరత్కాలమునందలి వవ వర్గియు ఒకే కాలమునందు పూచినట్లు చెప్పుట కాలవిరుద్ధ్దము. ఆయినస్పటికి ఏ

'వెశేషేక గుణములు జః స్‌

శ్యతురాజులకు హానివి సూచించు శకునముగా త్యీపచూరుతము వీచుట అుచ్చటీ విషయము. అనగా అరీన్షమును సూచించెడి అపళకునమును వర్ణించుట యుద్దిషము. “అకాలే వలపుష్పాణి దేశోస్తదన కారణమ్‌” అనీ యనుటచేత కాలము కౌనీ కాలి మున కడిమి పూచినట్లు చెప్పట అరిష్టసూచనమునకు బలము చేకూర్చుచున్నశి, కావున ఇది దోషము కౌకపోవుటయే కాక వర్ష్యమైన రాజమహిమాతిశయమును వ్య_క్రము చేయుచుండుటచేత గుణమే యగుచున్నది. *రాజ్ఞామ్‌ అవి విహు వచనము వాడి కవి తన కౌశలనిుచేత అరిష్టము శ్యతురాజులకే యనియు? వర్జ్య మానుడైన రాజు దండయ్యాళకు దియలుదేరినంతటిలో నే శ్యతుపరాభవసూచనలు గోచరించె ననియు ధ్వనింపదేయుచున్నాడు.

ఉదాహరణము దండి కావ్యాదఠర్శము నందలిది.

[లోకవిరుద్ధ గుణము]

లోళల్‌కుద్ధస్య యథా -

“బఐందవాదర్భ్చివః కామా శిశిర వాన్యవాపానమ్‌

అబలావింవా'క్షేశవివ్వాలో గణయత్యయమ్‌ి 198,

ఆత లోకవిరుద్ధ ల్వేఒవి కామిభి స్తథా నం వేద్యమానత్వాద్‌' గుణత్వమ్‌,

అరము : లోకవిరోధీ దోషము గుణ మగుట కుదాహరణమను. అబలా

థి

వియోగదుఃఅఖముచేత కలత నొందిన యీ కాముకుడు చం్యదసంబంధమైన అగ్ని కం హవ్వ్యవాహనము (అగ్ని చల్లగా మండునవి తలచుచున్నాడు.

ఇచ్చట లోకవిరుద్ధత్వ మున్నస్పటికిని కాముకులచేత ఆ విధముగా తలన బడుచుండుదివల్సి గుణఠ్వము.

వ్యాఖ్య : చందుని వెన్నెల చల్లదననును; హాయిని గలిగించును. ఇడి లోకసామాన్యమున కున్న యనుభనము, చం్యదునియందు తాసము కాని, అగ్ని కౌవి యుండదు. కావి విరహముచేత దహ్యమాను డగుచున్న కానుకుడు చంద

కలి వరన్వతీ కంఠాభరణము జ్లూమమ్‌ విస్పలకుప్పగను; వెన్నెలను అగ్ని నమ్ముదడుగను తలపోయును ఇది లోకవిరుదమే మెనను కాముకులకు స్వాధావికము ఇటు చెప్పుటచేత చందకిరణ ధి ఊఉ గా ముల శృంగారోదీపనసామర్య్యము వ్య_క్ర మగుచున్నది కావున, లోకవిరోధిదోషము ది ఐ ఆన్‌ తొలగిపోయి గుణనమునకే పరిగణన కలుగుచున్నది ఉద్రాహరణళ్లోకను దండీ కావ్యాదర్శానునుండి గహీంపదిడినది [యుక్తివిరుద్ధ గుణము] యు_క్రీవిరుద్ధస్య యథా -_ “స సంధోచ శృందాదిన కవంనరా నే రనరణ- - - స సూర్యాత్‌ ఫోకానాం విరవా ఇవ లుం_ష్హ్మపతివిధిః గుతేభ్య సే బేదంపశమన కళేభ్యోఒవీ యదయం ఖలానా ముద్వేగ _స్తదిద మమృతాజీవ మరణమ్‌. 199, కి ని చే జడ అచ అ్నత యు _క్రీవిరుద్ధ భ్వే వి ఛేకోక్యా సం భావ్యమా కోపమయా తథా (పతీతే ర్లుణత్వమ్‌. _ అరము : యు కివిరోధి దోషము గుణ మగుట కుదాహరణము చందువి థి ట్‌ వల్లి నే కలునల సముదాయమనకు సంకోచనువం రక్షణహీనము, సూర్యుని వల్ల నే చృకవాకములకు విరహనసుపం ప్రతీకారహీనమునై దుఃఖమును తొలగించు గుణనులవల్స నే దుర్మార్గుల పద్వేగము కలుగుట యన్నది అమృతమువల్ల నే మర ళం గి ళా ణము కలుగుట ఇచ్చట యుక్రివిరుద్దర్వ మున్నప్పటికిని ఛేకోక్రిచేత, నంభాస్యమానమైన యసమచేత ఆ విథమైన పతీతిపల్ల గుణత్వము. మూ ళ్‌ వాఖ్య చందునివల్ల కలుపులు వికసించును. పగటిపూట చ్యకవాకములు జంటకట్టి యుండును గుణనంలవేత దుఃఖములు తొలగును; అమృతమువల్త మర అము తొలగును కాని సకృతోదాహరణసునందు ఇవి యన్నియు విపరీతీముగో విన్యస్తము 3 నవి, కౌపున; యుక్రివిరోధము అన్న దోష మున్న దనవచ్చును. కౌని దినిని పళికినవారు వేకులు) అనగా మాటలాగుటయందు నిపుణత్వషు కల

వెశేషక గుణములు £ని వారు. అట్టివారు అనంగళముగా మాటవాడుదు రనుట నంగతము కొదు. కౌపవున పైకి కవ్చించెడి అసమంజసత్వముకంకె అంతర్బూత మెయున్న సమంజసత్వమును గుర్తించుట ఆవళ్యకటఎ. గుణవంతు డ్రైనవాడు కష్టములు పొందరాదు; సుఖములు పొందనలయును కాని దుర్మార్గులు గుణవంతుల గుణమైన సాధుత్వనునే లోకువగా శ్రమించి బాధించు జరుగుచున్నది. -సౌఖ్యకరములు కొపలసిన గుణములే తద్వి రుద్ధ్యం లగుచున్నవి. చంిదుడు కలువలను ముకుళింపజేయుట, సూర్యుడు చ్యక వాకములను విడదీయుట, జ్ఞబ్బిత ౨ మరణ..ఎను కలిగించుట - యిట్టి వరుద్ధధర్మ మునే సూచించుచున్నమి, కావ్లన విరుద్దిధర్మవిఎనుబట్టి వీని కన్నింటికిని పోలిక సిద్దించుచున్నది ఈ విరుద్ధతపల్ల నే ధర్ర్యైక్యషు లభించి విదర్శనాలంకారనూు నిరూపిత మగుచున్నది. కౌవునః _పకృతోదాహరణము యు కక్రివిరోధి దోషమును తొలగించుకొని గుణత్వము నొండుచున్నది- (బొచిత్యవిరుద్ధ గుణము] జఇాచిత్యపరుద్రస్య యథా -. “శే నాథనాధ దురుదావాంళాత పేన సౌమ్య్యూవీ నామ పరువత్వ మభి్యవపన్నా జజ్వాల తీళ్లవశడా! సవాసోద్దింంతీ - వాగర్చిమ స్తపన కాం కిలేవ నీతా" 200. అత సృ త్వా చా శ్వ వరోధేఒపి శత్సమయోచిత త్వాద్‌ 'ఏణత్వమ్‌. అరము : బొచిత్యవిరోధి దోషము గుణ మగుట కుదాహరణము. ఓ_పభూః పొ్యురాలయిశప్పటికిని సిత దురుదాహరణాతప:.చేత పరుషత్వమును పొందినర్లై తీక్షనలును స్పష్టములునైన వాగగ్నుల నొక్కం మాటుగా వెలిగక్కుచు సూరట్ర కౌంతశిలవఐ జ్వలించెను నా ఇచ్చట వ్రీత్సమువల్ల బొచిత్య విరోధమే అయినప్పటికిని తత్సమయోచిళ త్వముపల్డ గుణక్వము,

క నకన్వలి కంఠాఠరణము వ్యాఖ్య : కొమ్యురాలగు శ్రీ సరుషత్వమును బొండుటయని, నేరుషభాష తము చేయటయ బొచిత్య ఏరుద్ధము. అయినప్పటికిని, సీఠ యొక్క ఆత్మగౌరవము సీఘటిను వ్యక్తము చేయుచున్నది. ఎదుటివారు పల్కు విందా వాక్యములను త తూర వవ రన మందు సపాంచి యూరకుండుట సొమ్యత్వ మనిపించుకొనదు దై నందిన (వవర్త పైకనూర్యమును కలిగియుండుట సొన్యుత్వమే. ఆవనర మైనప్పుడు, అవమాన మెదు శ్చ నప్పుడు ఆగహమును చూపుటయు అగ్ని కురిపించుటయు అభిమానవంతుల అక్షణము. ఇట్టీయెడల వ్రీలుకూడ పరుషత్వము న్నాశయింనకతప్పదు. పాాక్రౌచిత్య మునుబటి దోషమున్నట్లు కన్సట్టినను; సమయౌ చిత్యమునుబట్లి ఆత్యావత సమర్థనీయ టి మేకాక సొండర్య నంవర్దకము కూత నగుచున్నది- (వచనవిరుద్ద గుణము) వచన విరుద్ధన్య యథా - “పరచారాభిలాబో మే కథ వమార్యస్య యుజ్యతే సిబామి తలం ఠన్యాః కజాను 3వనచ్చ్భదమి. వ01, అత వచన విరోభేఒపి వక్తు _న్రథావిధావస్థాద్గుణత్వమ్‌. ఆరము : వచన(ఉక్రివిరోరి దోషము. గుణమగుట కుదాహరణమను. ళు ఇర్యుగ నైన నాకు సరదారాఖిలాష యోగ్యము కాద్దు; తరళ మగు వామె యధరము వెప డాస్వాదింతునో కదాః ఇచ్చట వచనవిరోధ మున్నప్పటికిని వక్తయొక్క- ఆ విధమైన ప్టితీవల్ల గుణత్వము, గోచరించుచున్నది. తనకు వరదారాభిలాష యోగ్యము కాదని సద్దర్మమును వ్యక్తము ళీసిన వ్య క్రి తరువాతి (వసంగమును కూడ ఠదనురూసముగానే చేయవలయును. ఇచ్చట తద్విరుద్దమగా చేయుట జరిగినడి. ఉక్రిసామంజన్యము చెడినది. కావుననే శచనవిరుద్ద మన్న దోషమైనది. అయివస్పటికిని వక్ష _పేమోన్మత్తు డగుట చేళ స్థరశ్వమును కోల్ప్సోయెను. అట్టివాడు అనంగళనబగా మాటలాడుటయే. బౌచిత్యము.

వై 'శేషక గుజముల ణః అది యాతని అవస్థ నావిష్కరించును. (_పకృతోదాహారణమునందు వచనమున పూర్వాపరవిరోధ మొున్నప్పటికిని అపస్టాచి త్యమునుబట్టి గుణమే యున్న దనుట సమంజసము. ఉదాహరణళ్లోకము దండి కావ్యాదర్శమునుండి _గపాంపదిడినది. (ధర్మవిరుద్ధ గుణము] ధర్ధువిరోధన్య యథా “పంచానాం పాండుప్సు తాణాం పత్నీ పాంచాలకన్యకా కి బై సతీనా మ్ముగణీ స్వానీద్లైవో హీ విథి రీదృశః ల౦ అత ధర్మవిరోభేఒవి బైవో విధిరిత్యజేనాభిహిత త్వాగుణగ్వమ్‌, అరము : ధర్మవిరోధి దోషను గుణ మగుట కుదాహరణము. షాళడు ళు వ్యుతుల 3 దుగురికిని పత్నియైన పాంచాలకన్యక (ౌపడ్సి పతివతలలో అగ గణ్యురాలు. దేవుడే యిటువంటివావికి విధాయకు ప, ఇచ్చట ధర్మవిరోధ మున్నస్పటికిని “దేవుడే విధాయకు* డని చెప్పుటవనల్ల అడోషము. వ్యాఖ్య : ౬కే భ్వర్తయందు నిశ్చలబుద్ది కలది పత్సివత. (దౌపది పంచ భ_ర్హృక. ఆమెను పత్వినత యనుటకే వీలు లేదు. కాని పతినతలలో ఆు అగ గణ్యురా లని _వకృళము (వతిపన్నమైనది ఇది ధర్మవిరుద్ధమి అయినప్పటికిని “దేవుడే విధాయకు” డని చెప్పుటచేత ఆ-.కు ఐదుగురు భర్తలను చేకూర్చినవాడును వతివతలలో ఉత్తమస్తానవును కల్పించినదాడును దేవుడే యగుగున్నాు అనగా వరవ్వ్ముతిక యగుటవల్ల (దౌపది యు త్తమపతి_వతాత్వమును శంకించవలసిన పని లేదు. వర్యపసాదముగానే ఐదుగురు భర్తలను పొందినట్లు ఆగమమే సాక మిచ్చు చున్నది కావున దై పెనిర్ణయమే యిచ్చట బలీయను కావుననే ధర్మవిరోధిదోషము తొలగిపోయి విశష్టధర్మమునకు దై వనిర్ణయమువలన విలువ పెరిగినది. ఉదాహరణళ్లోకను ఢండి కావ్యాదళ్శములోనిది.

జ పరవ్వతీ కంఠాభరణము ఆలి (అర్థకా స్త్రవిరుద్ద గుణము] అగ్జ సౌ విర్గుదస్య యథా _ “నీత్రి రాపది యదమ్యః పర_న్తన్‌ మానినో (హియే విధుర్విధుంతుద స్యేవ పూర్మ స్తస్యోత్సవాయ సి ౨08 అ్కతాపన్నః శ్యత్రుంభియాతవ్య ఇలి నీర, తచ్చ నూనినో (హీయే భవతీతి ఎర్జుధమకి ఉద్ధత పురుష థాషితశ్వా న్న గువ్యతీతి గుణత మ్‌ శ అరము : అరళాఫ్త విరోధిదోషము గుణమగుట కుదాహర్‌ణను. ఆపద థి థి యం దున్న శ్యతువును నుట్టడింపనలయు నని రాజనీతి. కౌవి అది మానవంతువికి సిగ్గు కలిగించును చం్యదుడు పూర్దుడె యుండుటయే. రాహువున కుత్సనమును కలిగించును. ఇచ్చట “ఆసన్నుడైన శ్యతుషు ముట్టడింప దగినవాడు అన్నది న్లీతె. అది ఆఅభిమాననంతునకు లక్ఞాస్పద మని యనుట విరుద్ధమే అయినప్పటికిని ఉద్దతపురుష భౌషిల మగుటవల్ల దోషత్వము నొందక గుణత్వమునే పొందును. వ్యాఖ్య : శతు వానదలో నున్నప్పుడు, అనహాయుడ్లై యున్నప్పుడు, అనవనరానుడై యున్నప్పుడు సులభముగా లొంగిపోవును. కావున అర్హళాస్త్రము “ఆవన్నుడైన శతు డలియాతవ్యుడు అని ఒక అపద్దర్మమును తెల్పినది. కావి దీనివలన పొరుషవంతుని పౌరుషము వెల్ల డి కాదు. పైగా విజయము పొందినవావికి పొరుషహీమ డన్న అ్యపతిష్టకూడ కలుగును. శ్యతువుకూడ సమృద్దు డై యుండి? సర్వసన్నద్దుడె యుండి తనతోడి యుద్దనమున నోడిపోయినప్పుడు అది వీరునికి అత్యంఠ గౌరసకారణము కాగలదు. _ప్రకృతసద్యము రాజనీతివిరుద్దమే అయిన వ్పటికిని పక్త పారుషముహత్త్యమును వ్య క్తీకరించుచున్నది. కాబట్టి యిది గుణమే కొని దోషము కాదు. ఉదాహరణళ్లోకము మాఘువి శిళ్మపాలనధము నందలిది.

వై శేషక గుణములు వ! [కామశాస్త్ర విరుద్ధ గుణము] కామశాస్త్ర విరుద్ధ స్య యథా -_ “దోలాతి (వేంణ,త స్త వధూజన ముశోద్గశమ్‌ 'కామినాం లయ'నె మమ్య్యూజేయం రాగ మవర్ధ యత్‌. 20, అంత _(తాసతో లయవై మమ్యేణ చోయస్య $ రాగహేతుత్వే 2ఒవి కామినీ ముద్లీర్ల త్వాండాగవివర్థ నత్వేన గుణత్వమ్‌. అరము : కౌమశాప్త ఏరోధిదోషముగుణ మగుట కుదాహంణము ఊయెల నుద్శృతముగా నూపుటన్నల్ల భీతి నొందిన యుపతులనోటినుండి వెలువడు గేయము లయవై షమ్యమువల్ల కాముకులకు రాగమును వృద్ధి పొందించెను. ఇచ్చట భయవడుచున్న న్రీజనముయొక్క గేయమునకు రాగవిరుద్ధత్వమే మైనప్పటికివి కామినీముఖో న్లీర్ణత్వమువల్న రాగవృద్ధివి కలిగించును. అందువల్ల గుణత్వము. వ్యాఖ్య వి ఉయ్యాల యూగుచు భయము నొందుదున్న యువకులు లయ బద్దముగా పాడలేరు లయ భగ్నమైనపుడు రాగముకూడ భగ్నమై పోపును. ఇది సంగీతకళా విషయము, నృత్యగీతాదికళలను కామార్ధనర్యశయమను లని పేర్కొని యుండుటచేత పరిణామరూపముగా ఇది కౌమళాస్త్రవిషయ మగుచున్నది. _పకృత శ్లోకమునందు లయ భగ్నమైనప్పటికిని రాగము భగ్నము కాలేదని, వృద్ధి చెందినదని యనుట కామళా స్త్రవిరుద్ధము. కానుకు లుయ్య్యాల లూపుచుండగా కామిను లూగు చుండిరి. వారిని భయపెట్టుటలోనే కొముకులకు వినోదము కలదు. ఉద్భృతి "పెరిగిన కొలది కౌమినులకు భయము 'పెరుదును; కౌముకులకు వినోదము 'పెరుగును. ఇచ్చటి వినోదము అనురాగాతిశయమునకు దోహదము చేయును, నంగితళా స్రసంబంధియెైన రాగము భగ్న మైనప్పటికివి? స్రీపురుషుల పరస్పరాకర్షణ రూపమైన యనురాగము అయలేవి పాటనల్ల వైతము వృద్ధి పొందవచ్చును. రాగ శబ్దమునకు 'రెండర్హసులను చెప్పుకొనుటవల్ల దోషము. పరిహృత మగుచున్నది

• విరుద్ధత్వేఒప్‌ _ అవి యుంటుట తగును.

జః వళన్వతీ కంళాళరజము శృంగారమున కుద్దీసనమును. కలిగించు నీ సన్నివేశము గుజవంఠమైః సహ్మదయే రంజక మగుచున్నది-

ఉగాహరణశ్లోకము దండి కొవ్యాదర్శమునుండి _గహింపబడినది.

[అలంకార ప్రసంగము]

156. ఇత్థం గుణాశ్చ దోపాశ్చ కావ్యే దోవమగుశోక్చ యీ

అఖ్యాతా స్తే స్ఫుటం సయపత్యలంశోరాన్‌ మ

అరమ. : ఈ విధముగా కావ్యమునందలి గుణములును, దోషములును

థి దోషగుణనులును స్పష్టముగా చెప్పబడినవి.ఇప్పుడింక అలంకారములను చెప్పుదును. న!

157. యువతేరివ రూప మంగ శావ్యుం

స్వదతే శుద్ధగుణలి తదప్యతీవ

విహిత(పణయం నిరంత రాఖి

సదలంకారి వికల్ప కల్పనాభి

అరము : ఆహాః కోస్యము యుసతియొక్క- రూవమువలి) శుద్దగుణమై

న! చమ్‌నో

యుండియు (గుణములు మతమే కలిగియుండియు) ఆస్వాదింవబడును. అయిన్‌ ప్పటికిని మిక్కిలిగా నిరంతరము. న విశేషాలంకారముల కల్పనలయందు (పీతినీ కలిగియుండును.

వ్యాఖ్య ఇంతపరకును గుజదోషాది వివేచన చేసిన రచయిత యిప్పుడింక అలంకొరములనుగూర్చి చెప్పుడు ననెను “కాస్యమునకు గుణములు చాలవొ? ఆలం కారము లేలః” అని యెపిర్రైన _పశ్నింవవచ్చును. అందుచేత తరువాతి పరచ్చేగములో చెప్పబోయెడి ఆలంకారములకు పూర్వపీతిక విచ్చటనే ముచ్చటించుచున్నాడు, కావ్యమును కాంతాసమ్మితముగా భావించుట ఆలంకారికుల పరిపాటి కాంతకు గుణము లే విధముగా ఆంతరంగిక ధర్మములో కావ్యమునకు గుణను లా విధముగా ఆంత రంగిక ధర్మములే. శుద్దగుణము గల కౌంత (పశ స్తిని గాంచునప్లే గుజనంతమైన

వైశేషక గుణముణ త్ర కాప్యముకూడ వశ టివి గాంచును. అయినవ్పటికి బఐహాబ్బొందర్యపోషకములై న భూవణములపైని న్త్రీజనమునకు విపరీతమైన (ప్రీతి కలదు కథాః అశ్లే కావ్యముల కును అలంకారములపై అత్యధికమైన (సీతి కలదు. ఇడి స్వాభావికమే. ౨8, యది భవతి వచ ళ్చ్యుతం గుకేభోక్ట " వపురివ యొావనబంధ మంగనాయాః అవీ జనదయిఠతాని దుర్చుగ త్వం నియత మలంకరణాని నంశయం తే. అరము : కొంతయొక్క యౌవనబంధఘు గల శరీరము గుణములనుండి | వళనము నొంది దుర్భగత్వము నొందినప్పటికిని జన్నపియములయిన భూషణసు ల్యాశయించియే యుండును అ్సే వాక్కు గుణములనుండి చ్యుతమై దుర్భగత్వము నొందినప్పటికిని జన్నపియము లయిన అలంకారము ల్యాశయించియే యుండగున.. వ్యాఖ్య : గుణములు ముఖ్యములే యైనను, వానిని విడిచి కూడ వాక్యము లుండవచ్చును. అట్టియెడల ఆవాక్యము లాస్వాద్యమానములు కాకపోవచ్చును. అయినప్పటికిని అలంకొరములచే భూషితము రైనమెడల ఆ వాక్యములు జన్నపియ ముల్లై యొప్పును. కావున; కవులు అలంకారని వేశనమునందు తీసికొన వలసిన (శద్ధనగూర్భ్చి భోజదేవుడు ఈ రూసముగా జ్ఞాపనము చేయుచున్నాడు. 1569, దీర్ధాపాంగం నయనయుగలం భూమయత్యంజన శ్రీ, సుంగాభోగా (పభవతీ కుచావర్చితుం హోరయప్టీః మభ్యే యౌమే వపుషి. లభతే *స్థానకూరా ఎనల కీ శః ఉశోణీవించే గురుణి రశనాదామ శోభాం చిభ ర్తి. ఆరము : అంజనకోభళ విశాలకటాక్షములను గల నయనయుగళము నలం థి కరించినది- ఉన్నతములు గుండములు నై న కుచసుల నర్చించుటకు కంఠహాగము వ స్థాయి - అనియుండుట తగున్లు.

ఫో పరన్వతీ కంఠాళర జము నమర్దమైయున్నది శశీరమునందు కృశించిన మధ్యభాగము (నడుము) నందు అవిక యందను (కూర్చాన శ్రీ స్పాయిని పొందినది. పెద్దదయిన (శోణీవింబమునంతు మొలనూలు ళోభను నింపురున్నది. వ్యాఖ్య : కాంకాశరీళల మునందలి వేద్వేరలిగములు 'నేర్వేరు భూషణముల్‌ చేళ అలంకరింపబడి ళోభించును. అశ్లే కాన్యశరీరముకూడ వేర్వేరు అలంకారములచే భూషిఠమై శోభించును. ఈ యధ్యిపాయనును సూచించెడి యుద్దేశముతో. ప్రకృత శ్లోకమును రచయిత యిచ్చట నువయోగించుకొనుచున్నాడు. ఇతి (శ్రీమహారాజూధిరాజ భోజబేవేన విరచితే సరస్వతీ కం లాభరణనామ్ని అలంకారళా స్తే గుణవివేచనో నామ (వలమః। పరిచ్భేదః శ

పరస్వతీ కంఠాభరణవంు ద్వితీయ పది బ్భే దము _ శబ్హాలింకార వివేచన క్షే శ బార్జోభయ నంజ్హాభి ఆంకారా॥ కవీకర్టిరా? చాపళ్ళ నాభ్ధ_నరాన బావ్యోభ్య నరాంశ్చానుశానతి, అరీము కవీశ్వరులు బాహ్యునులు; ఆభ్యంతరములు) బాహ్యాభ్యంతర ములు నై నవానిని శబ్దాలంకారములని, అర్జాలంకోర ములని, ఉభయాలంకొరనములని అను శాసించుచున్నారు వి యే వ్యుగ్చ త్త్యాదినా శబ్ద వలంకి రుమివా తమాః శ భ్రాలంకాం సంజ్ఞా స్టే క్లేయా జ-త్యావయోా బుధైః అర్ధము : వ్యుక్చ _శ్తీ మున్నగుదానిచేత శబ్దము నలంకరించుటకు నమ ర్ధులగు జాతి మున్నగువ నిని శబ్రాలంకారములుగా బుధులు _గహింపవలయును. వ్యాఖ్య వాహ, మొలయిన అలంకారములు శబ్దాలంకార్రములు పీనిచేత అలంకరింపబడునది శద్దిను. శబ్దమునకు సొందర్య[ును సమకూర్చుటయే _వీవి (ప్రయోజనము. వ్యుత్చ త్తి :.న్నగునవి అందులకు సాధనములు. వ్యుత్పత్తి అనగా విశిష్టమైన యుతృత్రి అని యర్ధను నున్నగునవి యని యనుటచేత (_హస్వరీర్హాది సన్నివేశములను, గద్య పద్యాదిభేదములను - ఇంక నిటువంటి వానిని (గహింస నగును. బహిరంగమైన రూవమునకు సౌందర్యమును కల్పించునవి కబ్లాలంకారము లని సారాంశము వీనిని పండితులు _గపాంసవలయును. కావ్యలక్షణమునందే “అలంకౌరై రలంకృతమ్‌” అని నిక్షేవమై యున్నది. కావున అలంకార యోజనము అవశ్యధర్మమవి, కపులును పండితులును వానివి _గహీించుట ఆవళ్యకమని _గంథ కర్త యల్నిపాయను ఠి. జాతీ ర్లతీ వీత్రి వృ త్తీబ్భాయా మదో క్రి యు_క్రయః భణితి ర్లుంఫనా శయ్యా పఠతి ర్యమకాని చ

కో నరన్వతీ కంశాళరణము త ేపాను(పానచితాణి వావో వాక్యం పహేలికా గూఢ(పళ్ళో త్తీరా భ్యేయ (శవ్య (పేత్యూభినీతయ' క, చతుర్వింశతి రిత్యుక్రాః శ ట్రాలంకారిజూతీయః అథాసాం లక్షణం సమ్యహ్సోదావారణ ముచ్యతే. అరము. 1 జాతి 2. గతి 8. రీతి 4, వృత్తి 5, ఛాయ 8. ముద 7. ఉక్త ఖ్‌ యుక్తి $. భణితి 10. గుంఫన 11. శయ్య 12. పఠితి 18. యమ కము 14 శ్లేసను. 15. అన్నుపానము 18. చ్మితము 17. వాకోవాక్యము 18. (వహేలిక 19. గూఢము 20. (వళ్ళోత్తరము 21. అర్యేయము 22. శవ్యము బి. సేశ్యము 24. అఖినీతి - ఈ యిర్వదినాల్లును శబ్దాలంకారలేదములు. ఇంక వీవికి సరియైన లక్షణములును; ఉదాహరణములును చెప్పబడును. జాత్యలంకారము 6. తతి సంస్కృత మిత్యాదిర్భారతీ జాతి రిన్యుతే సా త్వౌచిత్యాదిఖి ర్వాచా మలంకారాయ జాయతే. అర్ధము : అందు సంస్కృతభాషమున్నగువది జాతి యవిపించుకొనును, అది బౌచిత్యము మొదలయినవి కారణముగా వాక్కులకు అలంకారము (శబ్దొ అలంకారము) గా నగును. క్‌ వార్థాఖ్య ఏ ఒకచోట సంస్కృృతనును వాడవలయునా ? సంస్కృతేతర మును వాడవలయునా ? మ్మిశమును వాడవలయునా ? ఇటువంటి పశ్న లుత్చ న్నవము 2 నప్పుడు బౌచిత్యము మ్మాతమే కవికి మార్గని రేశకము కాగలద్కు అటు కొచిత్య సంపన్నమైనప్పుడే వాక్యము శోఖించునుు అప్పుడు మాతమే తద్భాషారచవ మును శద్దాలంకారముగా పరిగణించుట జరుగును. ఈ యౌచిత్యము అనేక ఏషయ మొల న్నాశయించికొని యుండును. వావిని భోజదేవుడే కొంత సూచించుచున్నాడు. 7 సంస్కృృతేనై వ శేఒప్యాహాుః ఓపాక్ళ తేనైవ కేచన సాధాంణ్యాదిభిః కేచిత్‌ శేచిన కేచ్చభామయీ,

శబ్దాలంకార వివేచన వకీకి

అరము;: కొందరు నంస్కృతముతోనే మాటలాడుదురు; కొందరు (పాక్ళళ నుకోనే మాటలాడుదురు. కొందరు సాధారణీ (మి_శభాష) మున్నగువానికో మాట లాడుదురు. కొందరు మ్లేచ్ళభాషతో మాటలాడుదురు.

8 న న్రేుచ్చితవ్యం యజ్ఞాదా ఈ నా(పాకృతం నజేణ్‌

నంకీర్ల్‌ ౦ నొభిజాలేషు నా(పబున్దేము సంస్కృతమ్‌.

అర్ధము 2 యజ్ఞాదులందు మేచ్చభాషను వాడరాదు. శ్రీలయందు (పాకృతే తరమును పలుకరాదు. ఆభిజాత్యము గలవారియందు సంకీర్ణభాషను వాడరాదు. (వ్రబుద్దులు (విడ్యానంటులు) కానివారియందు సంస్కృత మును పలుకరాదు

వ్యాఖ్య ; కొషణనువి యన్నప్పుడు వక్రయు, (శోతయు, వక్రఫ్యమగు విషయము నుండవలయును. ఇది సాధారణ నియమము. నమయము స్టానము మొదలైనవి కూడ కొచ్చి యెడల పరిగజనకు వచ్చును. (పకృతళ్లోకమున సమ యౌ చిత్యముప్యాతౌచిత్యము అనునవి తెలుసబడినవి. యజ్ఞసమయమునందు మేచ్ళ భాషను వాడరాదు. ఇది నమయౌచిత్యము. తక్కినమూడును పా(త్రాచిత్యమును తెలుపుచున్నవి యజ్ఞాదులందు మేచ్చభాషను కవి కాని కవి నిబద్ధప్వాతలు కావి వాడరాదు. అశ్లే స్త్రీలు భాషించునప్పుడు ప్రాకృతమును మామే (నయోగించినట్లు కవి రచింపవలయును (పాకృృతేతరమును వారిచేత వలికింపరాదు. అళ్లే ఉన్నత వంశీయులు మాటలాడుట సంగీర్షభాషలో జరుగరాదు. విద్యావిహీనులు సంస్కృత మును మాటలాడుచున్నట్లు రచించినయెడల, ఆది అనొచిత్యమగును. కాపునం కవి తాను వాడవలసినభాషను పాతౌచిత్యము?; నమయౌచిత్యము మున్నగువానినిబట్టి విర్ణయించుకొననలయును, ఇదేవిషయమును పురస్యారించుకొవి కవి తరువాతి శ్లోకమున ఆయాభాషలకు ఆయాప్యాతలను స్పష్టనుగా విర్ణయించుచున్నాడు,

ర్తి ీవాద్యాః సంస్కృృళం(వావాః (పాకృతం కీన్నరాదయః

పై శాచాద్యం వీశాచాచ్యా మాగధం హీనజాశయః.

అర్ధము దేవ్యవభృతులు సంస్కృతమును, కిన్నరాదులు (పాకృత మును? పిశాచ వతృలతులు పె శాచి నున్నగు భాషలసు హీనజ్లాతులకు చెందినవారు మూగథీభాషను సలుకుదురు.

శో నరస్వతీ కంజళతణము శం సంస్కృృతేనై న కో౭ప్యర్థః న! ఫ్రకేనైన వాసర

శక్యో రచయితుం కళ్చిదప(భం కేన జూయతే. క. పెళాచ్యా శం సేన్యాన్యో మాగభ్యాన్యో నిబధ్య'తే

అరము : ఒకవిషయము సంన్కృకముననే (వాయుటకు వీలుగొనుండునుం మరొక ఏనీయము 1పాకృతముననే, యింకొకటి అష్మభంశముననే పవీలుగానుండుమ, 'పెళాచీ భాషలో నొకటి? శౌరసేవిలో మరొకటీ; మాగధిలో వింకొకటి విబంధింప విడును. రెండు మూడు భాషలలో _వాయుటకు ఒక విషయము వీలుగా నుండును. అన్నిభాషలలోను _వాయుటకు మరొక విషయము వీలుగా నుండును. వింద తెలుపుచున్నాడు. కొన్ని విషయములు కొన్నిభాషలయందు మామే బొచిత్యనంపన్నమురై సంళోభించును. అప్పుడుమ్మాతమే. తద్భాషారచన ము వాగణం కొరఠ్రమై జాతియను ఖేదముగా పరిగణితనునును. - 19, నాత్యన్తం సంప్కృతేనై + నాత్య నృం జేశభామయా

కథాం గోఫ్టీషు కభయంల్లోశే బవుమశతో భవేత్‌.

అర్ధము : గోష్టులయందు పూర్తిగా పంస్కృతములోనావి, పా ర్తిగా దేశ థొషలోగాని కథను చెప్పక లోకమునంగు కథకుడు నమ్మావితుడగును _

వాగ్గఖ్య : క భాసందర్భమున ప్యాతొచిత్యమునుదిట్టీయ, విషయొచిత్యయను బిట్టియ, సమయౌ చిత్యమునుబట్తేయు కథకుడు భాషను మార్చుకొనవలయును అట్లయినప్పుడు అది _ళోతలను మిక్కిలిగా ఆకరించుకొనును అటి కఠవడే నమ్మానికుడు కాగలడు న్‌ క కళ శృణ న్ని అటథాం లాటాః టపాక్ళనం సంస్కృృతద్రిమః

అపభం కేన తుమ్య ని స్వెన నాన్యేన గుర్దరాః,

అర్ధము : సంస్కృృతశక్రువులయిన లాటదేశీయులు మనోజ్ఞమైన (పాక్ళత మునే ఏందురు గుర్జరదేశీయులు స్వీయమైన అపళంశముచేతనే తుష్టినొందుదురు: అన్యభాషచేత తుష్టి నొందరు. న

శబ్దాలంకార వివేచన వ్‌

వాఖ్య న ఇది దేశౌచిత్యమునకు సందింధించినడిం నన్నయకభట్లా రకుడు ఆం్యధశబ్దచింతామణియందు “వ్వస్టాన వేషభాషాలిమకా సృన్తో రవ్యపలుబ్రధియః లోకే బహుమన్యన్నే వె కృతకావ్యని చాన్య దసహాయ” అని వచించెను. రస్మవలో ళముకల సజ్జనులు న్వస్టాన వేషభాషలందు అభిమానము కలవారై అన్యము నుజ్జ గించి వై కృళ కాస్యములనే అలిమానింతురవి యర్హను. భోజదేపవుడుకూడ ఆ వ్వస్తానవేషభాషాభిమానమును గూర్చియే యిచ్చట (వసంగించుచున్నాడు. స్టానిక ఖాషాఖీిమూనముచేత .ఒక్కొక్కు-దేశ మువారు ఒక్కొంక్కంభాషనే అభిమానింతురు. ఉడి సహజధిక్షణము.

య కే వత

క్షైఫ (టబవ్నాన్‌ విజ్ఞాన యామి త్వం న్వాధికాంజివోసయా

గాశ స్యాతు వా గాథా వున్యా వాస్తు సంస్వతీ.

ఆరవ క(దివ్మా? నా వదవిని నదలవవెనన్న కోరికతో మనవిచేసికొను

థి

చున్నాను. గౌడదేశీయుడు గాథనై న విడుచునుగాక! లేదా మరొకతెయైన సరస్వతి యగును గాక |

వ్యాఖ్య : ఈ శోకయు గౌడదేశీయులను _పాకృతభాషావిషయనున పరిహ సించుచున్నది. గొడదేశీయులు సహజముగా సంస్కృత_షియులు; నరన్కృృతపరనము నందు సొషపదు క్రలవారు. అట్టివారు (పాళ్ళతముందలి గాథలను పరించుటయు, రచించుటయు మొదలు సెట్టినచో కృృతిమత్వనఎచేతు అవి అశావ్యనులుగా పరిణ మించును.

కల్పనాచతురుడై వ కవి సరస్తతియే (బహ్మకు విజ విచేయుచున్నట్లు ఈశోక

యమ్‌ మి జాలి ళం లొ

మును సంతరించెను. కా నధికారనులో నుండగా తన యిష్టమునకు నియమమునకు తగినట్లుగా సాహిత్యముండపలయును అది యింకొకరకముగానున్నయెడల తాను పదవిని పదలుకొనవలయును; తానే పదవిగో నుండవలయునన్న ఆ సాపాత్య మనువైన విదముగా మారవలయును ఈ విషయమును సరస్వతి (బహ్మకు విన్న ఖించినట్లు కల్పితమైనది.

ఈ ల్లోకను రొజశే్యేరుని కావ్యమీమాంననుండి (గహింపబిడినది

1. ప్వాధికారాజిహానయా - పాఠాంతరము

తం సరస్వతి కంఠాభరణము కర్ర, "శీఒ భూవన్నాఢ్య రాజన్య రాజ్యే (పాకృత భాపీ.ణి

శాలే (శ్రీసావాసాంకస్య శే న సంస్కృతవాదిని.

అరము : ఆఢ్యరాజు అను (వసిద్ధిగల కాలివాహనువి రాజ్యమునందు (ప్రాకృతభోషులు కొనివారెవరు ? సాహసాంకుడు అను (పసిద్ధిగల వ్శికమార్కులవి కాలమునందు సంస్కృృతథాషులు కానివారెవరు ?

వ్యాఖ్య : ఇది సమయౌచిత్య నకు సంబంధించినది. రాజానుమళమే ధర్మము. (పాకృతభాష శాలివాహనున కిష్ణమెనది (పభువిష్ణము ననుసర్రించి తా అ్యమునందలి _వజిలుకూడ (సాకృళా భిమానుై న (పాకృళభాషు లయిరి ఆకాలమున (ప్రాకృతమునకు రాజసభాగొరవము లభించినది. తద'పేక్షకలవారు తదలిజ్ఞాలు కౌక తస్పదు. అప్తేయెరి వికమార్కుడు సంస్క్కృతభాష్మాపియుడు. రాజానుమతమును బట్టి పజలును సంస్కృతభాషులుగా నే పరిణమించిరి. ఒక్కొక్క కొలమునందు ఒక్కొాక్కంధాషకు ఆదరమును వ్యా ప్రియు లభింపవచ్చును. 16 గిర 1శవ్యా దివ్యాః (పకృతిమధురాః (పాకృతేభురాః

సుభవ్యోఒహుభంనః సరసరచనం భూతవచనమ్‌

విదగ్ధానా మిస్తే. మగధమభథురావానీ భణితి

ర్నిబద్గా యన్నేసాం న ఇసహా కవిరాజో విజయతే.

అర్గము : దివ్యవాక్కులు _శవ్యములు, (పాకృతవాక్కులు (వకృతి మధు

(థి

రములు; అషభంశను సుభవ్యము; భూతవాక్కులు సరసరచనములు; మగధ మధురావాసుల వాక్కులు విదగ్గుల కిష్పములు య ఇట్టి సర్వభాషలందును రచనము చేయగల సమర్దుడగు కవిరాజు వర్ధిల్లున్ను

వ్యాఖ్య : దివ్యవాక్కులు అని యనగా సంస్కృతభాషయని థావము. భూతవాక్కులు అవి అనగా పై శాచికమనియు?,. ;2.గధమధురావాసుల వాక్కులు అవి యనగా శౌర సేని యనియు భావను. ఏదో యొకభాష న్నాశయించి (వాయ వానికంచె భావానుగుణముగా, వస్త్వనుగుణముగాా ప్యాతానుగుణముగా వేర్వేరు భాషలలో _వాయుకవి _వళంసార్హుడు. “సంస్కృృతేనై వ కోఒవ్యర్థః? మొదలయిన విధముగా చెప్పిన (19, 1) లోకముల విచ్చట అనుసంధించు కొనవలయును,

శన్హాలంకౌర వివేచన ప! ఇట్లు బహుభాషలలో (వాయగల శబ్రసంపద గలవాడే కవిరాజు కాగలడు. అట్టే వాడే నమానులలో అధికుడు కాగలడు.

జాతిఖోదములు

17. కుద్ధా సాధాంణీ మిశ్రా సంకీర్లా నాన్యగామినీ

అప(భేతి సాచానరై్యార్దాతి బోధ" నిగద్య తే.

థి అనన్యగామిని, అప్మళష్ట-యని ఆరు విధములుగా ఆచార్యులచే పరిగణింసబడు చున్నది. [శుద్ర్ధాజాతి-నంన్క్సృతము]

తాసూ త్త మపాాత (పయోజ్యా సంస్కృృతజాతిః శుద్దాయథా-

“ఉన్నమితై కభూలత మాసన మస్యాః పదాని రచయన్వాః

కంటకీ లేన _పథయతి మయ్యనురాగం కపోలేని కై

అరము : వావియందు ఉత్తమప్నాత (_సయోగింవదగిన శుద్ద సంస్కృత

థి

జొతి కుదాహరణము.

పదములను రచించుచున్న యీమెయొక్క- ఉన్నమిత_భూలతమైన యాన నము పులకరించిన కపోలముచేత నాయందలి యనురాగనును (పకటించుచున్నది.

వ్యాఖ్య : జొతి సంస్కృతము: (పాకృతము? అస భంశము మొదలయిన లేదములతో శబ్దాలంకారమై యొప్పును. ఫై ని చెప్పినట్లు వతిభాషాజాతియ శుద్ద సంకీర్ణ మున్నగు విధనుగా వేర్వేరు భేదములతో విలసిల్తును.

ణి ఉం

సంస్కృతమునకు మువ్మీతయము నిరూపించిన నియమములు గలవు. అశ్లే (పాకృతమునకు నాల్మీకి హేమచంద్రాదులు నిరూపించిన నియమములు గలవు. ఆయానియదమముల ననుసరించి ఆయాభాషలు _స్రవర్తించును. అప్పుడు వావిని శుద్ధ సంస్కృత జాతి? శుద్దపాకృత జాతి - మున్నగువిధముగా పరిగణింతురు.

ఇతర లక్షణము న్నాశయించి స్వీయలక్షణ సంపాతనము నొందినయెడల సాధారణీ యని యందురు. ఇది కీర నీర న్యాయముగా నుంతును. రెండ భాషల

ణః సరన్వతీ కంఠాభరణము నొళచోట నేజేర్చ్‌ చెప్పినచో మ్యిశయగును ఇది నరసింహరూపమువకె నుండును లిన్నభాషారూపములను కలబోసినయెడల సంకీర్ణయగును. ఇది తిలతండుల స్యాయ ముగా మండును (వకృతిభాపముతోనే యున్నస్పటికిని? భా షాంతర సంవర్క_మున కవకాశను వీయనిచో అది అనన్యగామివి యవిపించుకొనును. సంస్కాఠచ్యుత 'మెనది అప్యభస్త యనిపించుకొనును

'పై వానిలో సంస్కతజాతిలో శుద్ద యనుభేదమునకు లక్ష్యము చూపబడినది. కాళిదాను రచించిన అలిబ్ఞాన శాకుంతలనునుండి (గహింపణడినది.

నృతలేఖన నన్నీవేశమునందు. పదములను గ్రచించుచు;, ఆలోచనాధీనమైన” మనస్సుతో కనురెప్పలను కొంచెను పై వెత్తినది శకుంతల. తాను భాఏంచువిషయా మునుబట్టి ఆసు కపోలములు పులకరించినవి. ఆమె మనసులో దుష్యంతునిపట్ల నున్న యనురాగము క్రపోలముల పులకరింపుచేత వెల్ల డియగుచున్నది- చాటున నుండీ దీని నంతటిని గనువించుచున్న దుష్యంతుడు శకుంతలకు తనయందు అను రాగము క్రలిదన్న విషయవును దీవినిబట్టీ _ధువీకరించుకొనుచున్నాడు.

నంస్కారవంతులు సంస్కారవంతమైన భాషనే ఉపయోగింతురు. అదియే యేదితము. ఇచ్చట ఉఊత్తమనాయకుడైన దుష్యంతునికై _పయోగింపబడిన భాష నంస్కృతము నియమదిదమగుటచే శుద్ర కావుననే శుద్రసంస్కృతజొతియను శబా

లా ఛి న చి లలకొారమునకు లత్ష్యుమెనది. [పొకృతిక) మపొత్యప రో పాక్సతజూతిః శుద్తా

మధ్య తీ జ్యా పాకృ ర్టైా యథా-

“తుక్బ్భ ణ ఆణీ హిఅఅం మమ ఉణ నుఅణో అఆ అరత్తిం

ణిక్కిన తవేఇ నలిఅం తుపా జుత్తమనోంహళ అంగాళఖ, 59

(ఛాయా -

“శవ న జానే వృూాదయం మమ పునర్శుచకో దివా చ ర్యా్యతించ

నిమ్మ్బృప తేపతి బలవత్హ్వీయి యు_క్షమనోరథాన్యంగాని”]

అర్ధము మధ్యమప్మాత _ప్రయోగింపదగిన శుద్ధ్యపాక, ఛరజాతి కుదా హరణ:ను.

శ భబ్దాలంక్రార వివేచన ణీ సీ హృదయమును నే నెరుగను నాహృదయము నీయందు గాఢమైయున్నది. ఓయి దయారపొతుడాః నీయందు యు క్తమనోరథములయిన నా అంగములను ర్మాతిందివములు మదనుడు తపింపజేయుచున్నాడు. వ్యాఖ్య ఏ రూపకమర్యాద ననుసరించి పురుషపాతలు ఉర్హమ మధ్యమా ధమ లేదములను కలిగియుండును. స్రీ పాాఠలలో ఇట్టి లేదములను వరిగణీంనక అన్నింటిని అధమములుగానే యెంచుట పరిపాటి కావుననే న్త్రీపాతలకు పాక్ళ తను నుపయోగించుట జరుగును కొన్నియెడల సర్శివాజికు కుట్టిని మున్నగు వారు సంస్కృత మునుగూడ నుపయోగింతురు భోజదే వుడు సకృతసందర్భమున శకుంతలను మధ్యమపా(తగా సగిగ ణీించు చున్నాడు. అయినప్పటికిని _పొకృతమునే _పయోగించుచున్నాడు. ఈయన యలి (ప్రాయమునుబట్లి స్రీపాతలను యోగ్యతనుబిట్టి మద్యమమనులుగా కౌని;, అధమములు గా కొవి పరిగణింపనగునవని కేలుచున్నది. మధ్యమపాాతలు _పాకృతమును వాడగా? అధమప్మాతలు మాగధికను వాడుదురు. ఈయన ప్మ్నాతలను ఆరువిధము లుగా? మరింత సూళ్మముగా విభాగించుటచేత ఈ మార్చు కానవచ్చును ఉదాహరణ పద్యము కౌళిదాసు రచించిన అఖిజ్ఞానకాకుంతము వందలిది. శకుంఠల రచించిన _పేమలేఖయది. శకుంతల మధ్యవప్నాత కావుననే _సాకృళము నా్యశయించినది ఇది శుద్ధ పాకృతజాతి యను శబ్దాలంకారమున కుదాహరణము. (మాగధిక] పీ+నపా(తపరొకళూజ్యూ మాగధికా యథా = “కద మాణశమంగఛాల'కే కుంభశవాక్ళ వశాహి శంచిజే అణిశంచ వీఆమి శోణిబే వలిశశదం శమలే హుఏవీఅది తీ [ఛాయా జూ “సనం మానువమాంస భారి కాః కుంభసవా(సం వసాఖి సంచితమ్‌ అనిశం చ వీవామి శోశితం న్‌ ఆధ స! వర్ష శతం సమరో భవిమ్యతి]

ల సరస్వతీ కంకాభరణను అరము : హీనప్మాళ [పయోగింపదగు శుద్ధమాగధికాజాతి కుదాహరణమను. థి మనుష్య మాంనముతో నిండివవి నూరుకుండలు? సవతోనిండినవి వేయికుండలు వంచితమువై నవి. రక్తమును (ప్రతిదినమును పానముచేయుదును. నూరేండ్లు నమరము కొనసాగును. వ్యాఖ్య ఉదాహరణ పద్యము భట్టనారాయణుని వేణీసంహార మునందలిది అరున 'పెంధవుల యుద్ధసందర్భమున జరిగిన ర కపాతమునకు వంతోషించుచు న్న! చా అవాట్‌ రాత్షసి యనుచున్న మాటలివి. రాక్షసి యగుటచేత నీచప్వాత. ఇచ్చట ఉపయో గింపదిడినది మాగధికొొపాకృళము ఇతర సౌంకర్యము లేకపోపుటచేత శుద్ధ కాపుననే ఇది శుద్దమాగధికొజాతి యను శబ్దాలంకౌర మున శుదాహరణ మైనది మాగధియందు “షసోః శశియని యనుటచే “మానుష” “మాణశ” యనియు, “మాంని *'మంశ' యనియు *సహ్మసి *శహళ్శ” యనియు “వసాభిః? “వళాపాి యనియు 'సంచితమ్‌” శంచిదే' యనియు “వర్ష' +వలిక యనియు “సమరఃి *శనులే యనియు నయ్యెను *అత ఏత్‌ సౌ పుంసి మాగధ్యామ్‌” అని యనుటచే (వ్రథమైక వచనమునందు *ఏి యను ప్రత్యయము చేరును. *“భారకః యనుటకు *భ్రాలకే' యని సంచితమ్‌ అనుటకు *శంచిదే' యవి ళోణితమ్‌' అనుటకు 4శ్రోణీదే' యని “సమరిః అనుటకు “శమలే' యవి యగుట దీవికి నిదర్శనము- [పైశాచి] నాత్యు_గమపా,త(ప కొూజ్యా పైశాచీ శుద్ధా యథా “పనమశ సనఅపకుప్పితగోలీ చలనగ్గలగ్గపడిబింబమ్‌ దససు నవాదప్పనేవు వఆదస తీనుధలం లుద్దమ్‌” [ఛాయా = “పణమత పణయ(పకువిత గారీచంణ్యాగ లన్నపతిబింబమ్‌ వసు నఖదర్పశే ష్వేకాదళ తనుధరం రుుదమ్‌ి] అర్థము : అనత్యుత్తమప్యాత _పయోగింపదగిన శుద్ధ పైశాచీఇాతి కుదాహ కఈశణము.

శబ్దాలంకొర వివేచన క్‌

(వణయ కుపితయైన గొరీదేవియొక్క. చరణా_గములందలి (పతివింబముల రూపమున నథదర్పణములందు సదీ మూర్తులును ఎట్టఎదుట నొక మూర్తియినై యున్న ఏకాదశతనుధరుడై న ర్ముదునకు _వణమిల్లాడు.

వ్యాఖ్య ఉ త్తమస్మాతకం* తక్కుపయై, మధ్యమప్కాతకం'కె నున్నత మైన ప్యాఠ అనత్యుత్తమ పాత

ఏకాదళ ర్యుదులనుట సిద్దము కవి తత్పసిద్దిని పురన్కరించుకొవి ఉక్సేకీంచుట ఉదాహరణ పద్యమునందు మధురముగా గోచరించును. _వణయ కుపితయెన గౌరీ పాదములపె ఈశ్వరుడు క్షమాయాచకుడ్రై మోకరిల్లైను. అప్పుడు పొదనఅ ములందు (పతిఫలించిన వచిరూస్తలునుం విజముగా మోకరిల్లిన ఈశ్వరు దొపమును కలిసి వదునొకండు రూపులయినవి. ర్యుదుడు సమ్మగరూపధారణచేసి (వణయకుపితయైన పార్వతిని శాంతింసదేయునున్నాడని కవి సంభాననము.

ఉదాహరణ పద్యము పై శాచ్యీసాకృతనులో నిబద్ధమైనది. పై శాచియందు “ఖో నః యనుటచేత వణమతికు “సనదుతి యవి *పణయికు *'సనయి యవి “చరణికు “చలన' అని “దర్పణేషికు *దస్పనేసు” అని రూపములు కలిగినవిం శస్షోః సః? అవి యనుటచే *“దశసు” రూపము '*దససు అని *దర్పణేషుి రూసము “దపస్పనేసు” అవి “ఏకాదశ” రూపము *ఏఆలసి అని యయ్యెను

[శారసేని] నాతిమధ్గమప్కాత (పయోజ్యా శౌరనేనీ శుదా యథా ధ్యమప్కాత (ప యోూజ్యా ళుర్ణె ఖా

“తం నీ మవ ఇరాఅంకుం దిణ్లో కామస్స గహిదధణుతాస్స

జువజవుణ మోవాణసహోో పంచబ్బుహిఓ సరోహోహి $

[ఛాయా-=

“త్వమనీ మయా చూతాంకున ద త్త కామస్య గృహీతధనుమః

యువతి మనోమోవాన సవాిపంచాభ్యధికః శరో భవి]

అర్ధము : అనతి మధ్యమప్వాక _పయోగింపదగిన శుద్ధ శౌంసేనీ జాథి కశుదాహధణము,

లా సరన్వతీ- కంఠాభరణము ఓ చూతాంకురమాః ధనుస్నును (గహించియున్న కామునకు నిన్నా దొననము చేసితివి. యువతి మనోమోహన సామర్థ్యమును కలిగి, ఐదు శరములలో నాధిక్య మును పొందియుండుము. వ్యాఖ్య : వీచప్వాతకం'చె' సున్నళతము మధ్యమపాతకం'బ నిమ్నము నైనది అనతి మధ్యమప్యాత. ఉదాహృతపద్యము రాజొంతఃపుర వరిచారికచేత పలుకబడినది. శ్రీని అధమప్యాతగానే పరిగణించుట నాట్యసర్యపదాయము. ఆవారి తరభేదసులనుగూడ కల్పించి భోజదేవుడు అనతి మధ్యమపాతగా పరిగణించెను. ఇట్టీ స్వాతలకు శౌరసేని యుచితము. ఇది కౌశిడాసు రచించిన అలిక్ఞాన శాకుంతలమునందలిది. యుష్మచృబ్దము నకు తం, శుమం) తుం - అను రూపములు _,పథమావిళక్తి యందగును *“ఠంసి అనునది “త్వమసి నుండి యేర్చడినది. “జౌ చ మజ దుఏ' అను సూతను చొప్పున “మయా” యనునది *నుఏ) మైనది. *క్తేన దిణాదయః” అను సూతము చొప్పున “ద త్తః? అనుటకు "దిజ్లో” అని యైనది *“భువో హోహువో” అను స్యూూకపిఎ చొప్పున “భవి అనుటకు *హోపా” యెనది “*గహేదీరోవా అను కా లు టచే “గృహీతి అనుటకు *గపిద” మైనది. “ఆదే ర్యో జః అనుటచే 'యువతి' శబ్దము “జువఇి మైనది. “నో ఇః సర్వ్యతి యనుటచే “ధనుషఃి “ధణుహస్పి యని *'మనోమోహన” “మణమోహన” యని యెనవి [ఇంకపరకు చెప్పుకొన్నవన్నియు మాహారాష్ట్రీ పాఠకృతలక్షణములు. ఇదియే (పాకృతమనుపేర పసిద్ధివపాంచినది. శౌర సేనీ పాకృతలక్షణనులు (వత్యేకనుగా ఇందులేవు ఖోజదేవుడు దీనిని కౌరేని కుదాహరణటుగా గు _ల్థించుట చింత్యము.] [ఆపభ౦శ] నొళలిహీనప్వాత వమోాళ్యోఒ పరభంకః శుద్ధో యథా-= ళ లఖ నప్పుల వీఅ దుద్ధం కత్తో అవమాణవాం౦ ఛానీ పుత్తవాశుతే వాతో జల వహి జమ్మేవి జఅ ఆని (6 [ఛాయా

శబ్దాలంకౌర వివేచన లః

“గ్భతవోణానుకంపాం పిబ దుద్ధం కుతో౭ఒసాగ్థకం త్యకమ్‌

ప్యుతకము స్త కే వాస్తో యది దధి జన్ముస్యవీ జాతమానీత్‌ ”)

పొయికం వైశత్‌, తేన కవే రఖ్యిపాయ శక్య్యాది భ్యః సర్వా

అవి సర్వ్యపయోజ్యా భవన్ని, తా ఇమాః శుద్దాః మడేవ.

అర్ధము 2 అనతిహీనప్వాత _సయోగింపదగిన శుద్ధాప్థభంళ జాతి కుదా హరణము.

వశ్చాః దయచేసి పాల్యుతాగు. మనకు మజ్జిగయెక్కడిది? ఆన్మమంళటిలోను పెరుగున్నయెడల కొడుకు నెత్తి ని చేయి పెట్టినకే.

ఇది (పాయికను దానిచేత క్రవియొక్క_ం అభ్నిపాయములకొరకు శక్యా విష్కరణము కొరకు అన్నియు నందరకును _ప్రయోగింపదగియే యుండును. శుద్ద ముర్హైన విభాగములు జాతి యను శబ్దాలంకారమున కీ యారు మాతమే.

వ్యాఖ్య : అధమప్యాతకం'టెకూడ కించిదల్బమైనది అనతిహీనపాత- ఇచ్చటి శ్రీ పరిచా౦కాసృ త్తీలో నున్నది యజమాని బిడ్డకు పాలు వట్టుటకు (యయతళ్నించుచున్నది. ఆ కుణ్తివాష. అవి నాలు కావని, మజిగయనవి9 శాగనని అద్దుచెప్పుచున్నాడు అందుపలన నవిని నమ్మించుటకై తమయింటియందు పెరుగు లేనే లేదనియు; మక్షిగయుండుట కవకాశమే లేదనియు తెల్పి తన కొడుకుపై ఒట్టు వేసికొనుబున్నది చిన్నచిన్న విషయములకు పైతము ఒట్టువేసికొనుట అల్పత్వ లక్షణము. పరిచారిక మాటలును, _పవృత్తియ. హీనత్వమునకు పూచక్రముల్లై యున్నవి అనతిహీన నుని యనగా అంతకంటె హీనము లేనిదనియే? అత్యంత హీనమనియే భావము

ఉదాహరణను అవభంళభాషాపద్యను లఖఇ;, ఛాస మొదలయిన రూప ములు చూహారాష్టిి మున్నగు (పాకృతములందు కౌనరావు, ఇని అప భంశభాషా రూపదులు. పి అ, దుద్ధం, కత్తో, జఖ, దహి- మొదలయినవి (పాకృత సామాన్య రూసమిలు అప్మభంశనునందుకూడ అవి యశ్లే యుండవచ్చును. “అమ్లాణహుం” అన్నది అస్మచ్చబ్దనముయొక్క- షష్టీబహువచనరూపము. “న్మ” అనునది “న్లు” అని మారుటయు, చివర “హూురిచేరుటయు అప్యభంశ భాషాలక్షణనులు, ఇక్షే “ప్మ్రతక” ధూపము _ప్రథమాద్వితయైకవచనము “ప్పత్రహు అని యుండుట అప్యళంశము

బ్య సరస్వతీ కంఠాభరణము నందు మ్మాతమే జరుగును. “అన్నభంశే అకారన్య స్యమోః సరయోరుకారో భవతి" అనునది దీని కాకరము. (ప్రకృత సద్యముగందు (ప్రొతిసదిక్షకే ఉకారము చేరినది మొత్తనుమీద ఇంతవరకు చెప్పుకొన్న ఆరు విభాగములును శుద్దములై జొతి యను శబ్దాలంకౌరమునకు అశయమువ్లు యొప్పును, సృత్తియందు భోజదేవుడు *ఉపాయికం వైతర్‌” అని చెప్పిన విషయము గమనార్హను రూపకాదులందు పొతౌచిత్య:..నుబట్టి భిన్నభాషా పయోగమునకు ఐబఛాంళముగా వీలు లభించును. సర్గబంధము మొదలయిన కావ్యములందు సంస్కృత మనోః (ప్రాకృతమునో, యేదోయొక భాషనే యుపయోగించుట గోచరించును. అంతేకాని భిన్నభిన్నభాషలను _సయోగించుట గోచరముకాదు అయినను కవి శక్రినిబట్టి జాతి యన్న శబ్దాలంకారము నుపయోగించుటవల్ల వాచక సౌందర్యము తస్పక సిద్ధించును ఇంఠకును అలంకార యోజనము సౌందర్యాపేకతో నొనరించు శిల్పమేకాని అవశ్యము నిర్వహింపవలసిన లక్షణము కొదు. కావుననే భోజదేవుడు దీనిని ప్రాయికమని తెల్చుట జరిగినది [(సాధారణీజాతి)] సాధారణ్యాదయః పున ౦)నఎతాః తాసు మధ్యమపా,తమొమికా స్టోత్తమపా్యత (పరెటోజ్యా సంస్కృత _పాకృత కూ సాధారణి యథా = “సంలే సాసాసరాగం పరివా. ౦ంభోరు ముంచ సంంంభమ్‌ మిిసం విరవోయాసం సోఢంం తవ చిత్త మసజూం మే ॥7 అర్ధము : సాధారణి మున్నగునవి మరల ననంతములు. వావియందు మధ్యమపాాత భూమికయందున్న ఉ త్తమప్యాత _పయోగింపదగిన సంస్కృత (పాక్కళముల సాధారణీజాతి శుదాహరణము.

శబ్దాలంకార వివేచన జ్‌ నరళాః ఆకస్మికమైన (కోధమును విడిచిపెట్టుగు రంభోరు! నంరంభమును మానును. నీయొక్క విరసమయిన విరవోయాసమును సహించుటకు నా చిత్తము నమర్థము కాదు. వాఖ్య 2 శుద్ధొజాతి నంస్కృృతాది భేదముచేత ఆరువిధములుమ్మాతమే యగును. కాని సాధారణీజాతి అనేక భేదములను పొందును. నంస్కృతమునకు (ఫొకృతాది సాధారణ్యముచేత ఐడు _పాకృతమునకు శౌర సేన్యాది సాదారణ్యముజేత నాలుగు; శౌరసేనికి పె శాచ్యాది సాధారణ్యముచేత మూడు, పెళాచికి మాగధ్యాది సాధారణ్యముచేత రెండు, మాగధికి అష్టభంశ సాధారణ్యముచేత ఒకటి - అటు 'సెష్కు భేదములు కలుగును వీవి నన్నింటిని గుర్తించుట శ్లేళసాధ్యమ. కావుననే [గంథకర్త దిజ్మాశముగా (పదర్శించుట జరుగుచున్నది ఉత్తమప్వాత సంస్కృృతమును; మధ్యమప్మాత _పాకృతమును మాటలాడును. మధ్యమప్యాతగా నటించుచున్న ఉ _త్తమప్మాత ప్యాత్రాచిత్యమునుబట్టి (పొక గతమును, ఆత్మాచిత్యవ.. నుబట్టి సంస్కృృతమును మాటలాఢవలయును ఇట్టియెడల కవి పంస్కృృతమునే వాడినప్పటికిని, (పాకృతమునందుకూడ సరినర్తనము పొందని శబ్దిములకోనే రచన సాగించినయెడలః అది ఉఠభయసామాన్యమై సాధారణి యగును, ఇందు రెండు భాషలును క్షీరనీర న్యాయమున కలిసియే యుందును. ఉదాహరణమునందు “సాహనరాగం పరిహార” అని యన్నప్పుడు “సాహన ముకో కూడిన యనురాగమును పరిహరింపుము' అన్న యర్థము నంస్కృృతా న్వయముచేత నేర్పడును *“నహసా కృతం ఆక్రస్మికం రాగం (కోధం పరిహర” అని (పాకృతభాషాన్వయముచేత ఏర్పడెడి యర్జము. ఇచ్చట శబ్దిపరివృ త్తి యెంత మాాతదును లేదు. సంస్కృతమునందు “అనురాగి మన్న యర్జమే ఉవసిద్దము. (పాక్సళమునందు *కోధి మన్న యర్థమున కే వసిద్ధి యెక్కువ. ఇట్లు రెండు భాషలకు తగినట్లు; ఉభయసాధారణముగా రచనముండుటచేత శే యిది శబాలంకౌర్ర మగుచున్నది. న్‌ నౌత్యు త్తృమ భూమికాస్థ్రోత్త్సమపొంత సయోజ్యా సంస్కృత పె శాచ్యోః సాభారణీ యథా = “చంపక కలిశా కోమల కాంతికలావాథ దీపవీతానంగ్‌ ఇచ గతి గజపతి గవమనా చపలాయతలోచనా లవీతుమి

ల్లగ వరన్వతీ కంఠాభరణము వీవం సంస్కృతౌొపభంశాది. నాధారణ్యః (పాకృళతాది భాసూంతర సాధారణ్యశ్చ (ద్వ వ్యాః అర్ధము. ; అనత్యు త్తమ భూమికయందున్న ఉత్తమప్తాత (వయోగింపదగిన సంస్కృత పై శాచీభాషల సాధారణీకి ఉదాహరణను. సంపంగి మొగ్గవలె కోమల మైన కాంతియే అలంకారముగా నున్నదియు; ఉజ్జ్వ్యలమయిన మన్మథుని గలదియు, గజపతి యొక్క- గమనమువంటి గమనముగలదియు, చంచలములును విశాలములు నయిన కన్నులు కలదియునైన యీబు సలుక్రనెంచుచున్నది. ఇప్లే సంస్కృతాప్యభ్రంశాది సాధారణీజాతిభేదములును, ప్రాకృతాది భొషాం తర సాధారణీ జాతీలేదములును (_దషస్టవ్యములు వ్యాఖ్య : వకృతవద్యము ఉత్తమప్యాత అనళ్యుత్తమప్వాతను. ధరించి నప్పుడు పల్కినది ఉత్తమప్వాతత్వముచేత సంస్కృతము; అనత్యు శ్రమత్వము చేత పైశాచికము; ఈ రెండింటికి ననురూపమైయుండుటచేత ఇది సాధారణీ- సంస్కృతముతో (ప్రాకృృతము కలిసినళ్లే ప్రాక్సృతముతో పై శాచ్యాదిభాషలు నమీకృతములు కౌపచ్చును. అప్పుడు సాధారణ? మొదట చెప్పినట్లు, అనేక భేదనులను పొందును. (గంథవి స్తరఖీతిచేత (గంథక ర్త ఆయాఖేదములను గమ నించు పర్మిశమను పారకులకే వదలుచున్నాడు. [మిశ్రాజాతి] వ క్సృపిమథయాచిత్యాది (వరొచూజ్యా మిళశా యథా - *జంగుతి జనతాభి వాంభధిత ఫల్నపదః కల్చ్పపాదపో గిరిశః జఅ ఇల శమిల్ల అంతీ గిరితనయా పణకికపష్పలఅి 9 వవం భాపాంతరాణా మవి మ్నిశీథధావో _దష్టవ్యః. అర్ధము ; వక్తృవిషయౌచిత్యాది సయోజ్యమైన మ్మిశకు ఉదాహరణము- జనులచేత కోరబడిన ఫలముల నిచ్చు కల్పవృక్షమయిన శంకరుడు పర్టిల్లునుగాక 1 ఆయనను అల్లుకొనియున్న _సణయకల్పలతయెన పార్వతీదేవియు వర్టిల్లునుగాక 1

85. శబ్దాలరికార వివేచన క! ఈ విధనుగానే యితరభాషల మి(శీభాననుకూడ ౧దస్టవ్యము, వాఖ్య ౩ మ్మిశజాతీయందు. రెండు భిన్నభాషలు నరసింహరూనమువలె నుండును ఉదాహరణ శ్లోకనునందు పూర్వార్హము సంస్కృృతము- ఉత్తరార్హము పాకృళము. ఇట్లు నక్తనుబట్టికొవి విషయమునుబట్టికాని లిన్నధాషల న్నాశయించి సలుకుట జరుగవచ్చును పూళ్వార్థమునందు ఈశ్వరస్తుతి యున్నది ఇది వురుషపో క్షమై యుండును. కావున నంస్కృృతఘటితమై యున్నది. ఉత్తరార్థము నందు పార్వతీస్తుతి యున్నది ఇది న్రీపోక్తమై యుందును కావున పాకృత ఘటితమై యున్నది. ఇట్లు రెండు భాషలును ఓకే శోకపినందు _పయుక్రమగుట చేత; ఇది మిశ యగుచున్నడి. ఉత్రరార్థవునకు “జయతి చ తమాలింగంతీ గిరి తనయా (సణయకల్పలతా' యనునది ఛాయ ("జయతి చ తమాలీయమానా' అని పూర్వ మి (దణనులు శ] [న౦కర్ణాజాతి] మర్వివద్ధాది పాప తెచాజ్యా సంకీర్తా యథా = “అకట గమటీ చంయవజ్యోో త్స్నా *లం కిల ఫోఇలో లవక అ ముసాుర్యాన్యూ వాయు ర్నివాలు వాళి అ అవి సఖి “లా 5కౌనో$ స్తవాపీ మనోముబే నకజన కజం మానేనాద్య వయం _సపతిజాహుడా'” 10 సోఒయం సంస్కృత మహారాష్రాొపంభంశ యోగ _న్తీలతిండుల వల్‌ సంకీర్హా జూతి. ఏనం పాకృ తాపషభంశ సంక రోఒవి ఉదప్టువ్యః. అర్ధము : దుర్విదగ్ధాది ప్వాతలు _పయోగింపదగిన సంకేర్ణజాతికి ఉదాహర ణము. చం్యదుని వెన్నెల సాశ్చర్యమనో జము. కోకిల అవ్య క్తమనోహరముగా మాటిమాటికి కూయుచున్నది. గక్షణవాయువు నిర్వంచక్ను వీదుచున్నది ఓ సఖీః ర క్తాశోకముకూడ నీకు మనోమోదము కలిగించుటక్తై పూచినది ఈనాడు మానము నూనుట యెంతమ్మాతము తగదు. (ప్రీతిపురస్పరుల మగుదము. ఇది సంస్కృతమునకు మహారాష్ట్రాాస్యభంశ మునకు తిలతండులములవభె ఏర్పడిన సంకీర్ణాజాతి. ఈ విధముగానే (_పాకృతాప్థభంళక సంకరముకూడ (దష్టవ్యము.

లశ నరవన్వతీ కంఠాభరణము వార్గఖర్ధ 2. దుర్విదగ్గు డవి యనగా పండితంమన్యుడని యర్థము; తామ పండితుడు కాకపోయినప్పటికిని పండితుడై నట్లు తలచి గర్వించెడివాడని భావము. (పకృతోదాహరణమునందు నాయకుడు దుర్విదగ్గుడు _ప్రణయకుపితయైన పియు రాలిని సాంత్వనవరుచుటన్నై చేయు పసంగగు వర్ణితము. నంస్క్యృతమును; మహా రాష్ట్రుపాకృతమును కలబోసి పలుకుట యిందు కనబకును నువ్వులును వీియ్య మును కలిసి పోయినప్పుడు అవి కంటికి వేరువేరూ కనిపించుచునే యుండును; విడదీయుట కష్టసాధ్యము డ్‌ అకటం 2 ఆశ్చర్యము; గుచుటీ మనోజ్ఞ; కోఇలో = కోకిల; లవఇ-ద ఖాయుచున్నది ఆఅ మరియు; నినఆర = అవరోధము లేకుండ; వాఖ+ అ వీచు చున్నదికూడ: అవి. ఓ; అలా--ఏక్రసించినది (వచ్చినది); నకజ నకజం=కర్తో వ్యముకాదు కర్తవ్య కొదు; జాహుదా పోవుదమి (పాకృతపదములకు అర్హములు చూపబడినవి. మిగిలినవి సంస్కృృతనద ములు ఇచ్చట నాగరకత్వము నారోపించుకొని, ఆడంబరమును (వదర్శించెడిప్నాత వక్త యగుటచేతచే నంస్క్బృత మహారాష్ట్రభాషలు తిలతండులములవఎ కలిసినవి* కౌపుననే; యిది జాతీ యన్న శబ్దాలంకార ఎనందు “సంకిర్ణ” అన్న లేదమునకు లత్మువగుచున్నది. (ఆనన్యగామిని] (కీడానోన్టీ వనోడాద్యర్థానన్యగామి న్యనాధాంణీ యథా- “ఛీమ్మ (పోక్తాని వాక్యాని విద్వద్వ క్తే9షు శంతే గోనె తివిఛి వ్యోలీ తల్ల తూహే వివల్సిదా” 11 అత వూర్వార్థ పదాని సంస్కృత వవ, ఉత్తరాస్థదాని (పొాతీ ఏవ. నేయ మిసాధాా ణ్యనన్యగామినీ చ జూతిరుచ్య తే, న రె రై నీ ఛాపాంచశేరాణాం పున ౩౨నాభా ణ్యం నాన్త, అర్ధము ; (కీడాగోష్టీ వినోదాదులయం దువయోగపడెడి అవన్యగామివి మైని అసాధారణికి ఉదాహరణమ్ము, లీష్మపో క్త లయిన వాక్యములు పండికుల వస్తి ములందు శయనించియున్నవి, (పభాతకాలమున పద్మవల పుప్పొడి సరో వఠ జలమిునంది వెద్ధఎంచియిన్నధి.

కబ్హారంకొర వవేచవ విగ | ఇచ్చట పూర్వార్తపదములు సంస్కృతమే; ఉ త్రరారవదములు 'పాకృతమే. ఇది అసాధారణియై అనవ్యాగామిని యన్న జొతి యనబడును. భాషాంతరముల కింక అసాధారణ్యము లేదు. వ్యాఖ్య : సాహత్యకీడలందును, సాఠరనస్వతగోష్టులందుముః విద్యావినోదను లందును లిన్నభాషలతో ఎద్యమిను పూస్తిచేయొట జరుగుచుండును. ఇట్టియెడల లిన్నభాషలు నమీకృతమున్నై నప్పటికివి దీనిని సాధారణీజాతికి చెందినట్లు వరిగ జీంపరాదు. కావుననే దీవివి “అసాధారణి యన్న విశేషణనుకో _గంథకర్త మాచించుచున్నాడు ఇది *“అనన్యగామిని” యన్న జాతిభేదముగా వేరుగా వరిగణింప బడుచున్నది. ఉదాహృత పద్యమునందలి పూర్వార్థను నంన్కృతభాషామయమను; ఉత్తరా ర్హము (ప్రాకృతభాషానుయము పూర్వో త్తరభాగమలకు యథాతథముగా అన్వయము లేదు. ఏభాగమున కాభాగమే మిగిలిపోవును కాని నరసులు పూర్వార్హము నుపమే యముగా _గహించి, ఉత్రరార్థము నుపమానమనుగా _గపాంపవచ్చును అట్లు _(గపాం పగా *వభాతకౌాలమున పద్మముల పుప్పొడి నరోవంజలమునందు వ్యాపించినట్లు భీష్మ(పోక్తము.న వాక్యములు పండితుల వ్యక్త౦:ఎలందు శయనించి ళోలీంచు చున్నవి అన్న యర్హము లభించును. అనఫ్వితములయిన వాక్యములను సమన్విత ముగావించుట విద్యావినోదఒు భిన్నభాషా వాక్యములకు ఉపమేయోపమానత్వమును సందించుట సాహిత్య_డ ఇదియు శబ్దసౌందర్య సంపాదకమే. కావుననే జాతి యన్న శబ్రాలంకార మగుచున్నది - ఉత్తరార్హద. నందలి _పాకృతపదముల క్రర్ధములు - గోసే ._పభాతమందు; = వధం 9 న్‌ భమ వాక్స్‌ తివింఛిరిచ్చోలే = పద్మరజన్సమూహను: తల్ల _ పరోనర్రముయొక్క. తూహే= జిలిమునందు; వివల్తిదా ఇ వ్యాపించినది. సాధారణీలేదమునందువవ (సొకృళాదులరో శౌరేన్యాదులు అనన్యగామివీ యందు చేరుటకు వీలులేదు. అట్లుచేరినప్పుడు అవి సాధారణీణాతికే చెందును ఇల్లు ఇతరభాషలందు వ్యాప్తి లేని దగుటచేతనే అనన్యగామివి యన్న నామము గీవి కన్వరమగుచున్న ది- సర్ధోమగుచున్న

ల నరన్వతీ కంకాతరరణము సాధారణియందు బాచిత్యనునుబటి ఖిన్నభాషలు _వయుక్రములగును. అనన్యగామివియందు వినోదమే థిన్నభాషల _పయోగమునకు ఏశై క నయోజనము. ల్యే ఉలి [అపభష్ట] అప్యభష్టా యథా * శ ముడ్డే గవాణల శేబ్హాడ తం ధరి ముద్దం ణివ వాశ్దే ణిచ గ్‌ నుందరి తువాఉవరి మమ నుంఅప్పహో అట్టి కవి [ఛాయా అ “మ్లూో (న వాణకం గృహాణ శరం ఛాయ ముదాం నిజేవా స్తే నిశ్సయః సుందరి తవ్లోపరి మమ సుు స్పృబో న్తీి] నేయ మంకబ్ల? కౌదాళతో ఒప భస్రాన్యఏవ్వద్భి! (శోతియా టై్యైచయుజ్యగ. ఇస్యపభష్టై. జాతః అస్యా ఆవి చానుకరణే సాధుత్వ మిమ్య వే, అర్ధము : అపష్యభష్ణ్ట కుదాహరణను. ఓ ముద్దరాలా! ర్రతమూల్యమును థి (గపాంపుము నాణెనును నీచేతియందే వట్టుకొనుము సుందరీ । నిశ్చయనుగా నీమీద నాకు సురఠవాంఛ గలదు. ఇది. అసళద్ది పయోగమువల్త అస్న్మభష్ట్రమైనప్పటికివిి అవండితులయిన శోతియాదులచేత పయోగింపబిడదున్నది. కావున, ఇది అప్యళష్ణ యన్న జాతి. డీవికికూడ అనుకరణమునందు సాధుక్వము సమ్మతమగుచున్నది. వ్యాఖ్య లక్షణవిరుద్ధమెనది అవ్యభష్టము ఇచ్చటి అప్యభష్టళద్దిము అపభంశ మన్న భాషాలేదగునకు సూచకచు) కాదు ఉదాహరణ పద్యము (సాకృత భాషా ఘటిళథము. ఇందు శద్దగతనులయిన వార్థక రణ దొషములు; ఆర్ధగతమైన థి

శబ్దాలంకార వివేచన న!

(గౌమ్యత్వ దోషము, వృక్రగతమైన ఛందోదోషముకూడ నున్నవి. అవభస్టత్వము నకు ఓక దోషము చాలును. ఇన్ని దోషములతో అనభష్టత్వమును (గంథక్రర్త విబంధించుట స్పష్టత కొరకే.

దీనిని దోష్టపకరణములో చేర్చి నిరసింపక యిచ్చట చెప్పుకొనుట యెందు లకు? ఈ _వశ్న రావచ్చును. ఈ పద్యము న్వతం_తమెనప్పుడు దోషమే. అను కృతమైనప్పుడు సాధుత్వము నొందును. అప్పుకు హేయము కొక ఉసాదేయమే యగును,

వృత్సికొరకు కొంచెముగా వేదమును చదువుకొని జీవనోపాధిని సంపా దించుకొను _శోతియులు కొందరున్నారు. అట్టివారికి పాండిత్యము చుక్కెదురు అట్టి అపండికుడై న _శోోతియుని అనుకరించునప్పుడు అనుకార్య గతదోషనములు కూడ అనుక ర్తవిషయమున అలంకారమే యగును అనుకరణ సందర్భమును విట్టీయ అభినయ విశేషమును బట్టియు జాతియనెడి శబ్దాలంకార మందు అవ్యభష్ట ఒక భేద మగుచున్నది

“నీమీద+*నాకు సురతవాంఛ గలదు" అని యనుట అర్హగతమైన అశ్లీలత్వ మును వెల్ల డించుచున్నది ఇచ్చట 'మీద' (ఉపరి అని (పయోగించుట కారకనును తప్పుగా (వయోగించుట. ఇది వ్యాకరణదోషము- రెండవ పాదమునందు గణ భంగము కలిగినది. మూడవపాదమునందు ఒక గణదు ఠక్కువయెనది. ఇట్లగుట ఛందోదోషము ఇన్ని దోషములకు నిథానమైన వ్య క్రివి అనుక్రరించెడి నటుడు వీని నన్నింటిని విడువకుండ అనుక్రరించినయెడల సాఫల్యగు పొందినక్లే అట్లు వాచక్రమును రచింసవలసినవాడు కవి ఇది శబ్దరచనకు చెందినదగుటచేతనే శబ్దా లంకారముగా పరిగణింపబడుచున్నది.

గత్యల౦కారము

18. పద్యం గద్యంచ మి([శంచ కావ్యం యత్సాగతి స్మృతా

అన్టాచిత్యాదిభిః సావి వాగలంకార ఇవ్య తే.

అరము వద్యము గద్యము మిశమను నని కౌవ్యను మూడు విధసులు దానినే (కోవ్యరేదమునే) గతి యని తలంకురు. అర్హౌచిత్యము మొదలయినవాని చేఠ ఆ గతియే వాగలంకారముగా ఇష్టమగుచున్నది.

మ! నరవ్యతీ కంశాళలరణము

వ్యాఖ్య : శాష్యమును రూపముసుబట్టి వద్యుకావ్యము, శద్యళౌవ్యము? మ్మోశకావ్యము నని మూజు విధములుగా పరిగణింతురు. మ్మిశకాన్యమునకే చంపూకావ్యమని నామాంతరము *పద్‌” ధాతువుపై “యి _పత్యయము కలుగగా “పధ్య” రూషమేర్చడును “పద్యకే గచ్చ తీతి పద్యమ్‌' అను వ్యుత్చ త్రినిబట్టి గమన్నకియను రలది సద్యమని యర్గ , “పాదేషు భపం సద్యమ్‌"అన్ని వ్యుతృత్తిని ఖట్టీ పాదదు.ల రూపములలో ఉదృ్భవించునది పద్యము పొదనియమమును కలది

ఇ

పద్యమని భావ.

లే వ్యక్తాయాం వాచి అను ధాళువుపై “యి (_ప్రత్యయను కలుగగా “గద్యమ్‌” అని యేర్చడును. “గద్యతే ఉచ్యతే ఇతి గద్యమ్‌” అన్న వ్యుత్పత్తిని బట్టీ నచన్యకియను గలది గద్య మని యర్థము పాదవియమాదులు లేనిది గద్యము.

వద్శ గద్య మ్మిశమునకే మి్యిశమని "పేరు అర్హ మని యనగా విషయను. విషయవ. యొక్క, అనగా కాప్యవస్తువుయొక్కం బౌచిత్యము మొదలయిన చెవిని బిట్టి కావ్యభేదము శబ్దాలంకారమై “గతి” యని వ్యవహృత మగును. _ 19. కళ్ళిద్గ జ్యేన ప్యేన కళ్చిని. శేణ శక్యతే |

కఎతుం కన్చన డ్వా్యాం "కా వ్యేఒర్డ 1 కశ్చన ,తిబిః

అరమ. : కౌవ్యమునందు ఒకానొకవిషయము గద్యముతో రళించుటకు శక్యమగును; ఒకానొక విషయము వద్యముతో రచించుటకు ళక్ర్యమగును; ఒకానొక విషయము గద్యపద్యమికమైన చంపూరూపముకో రచించుటకు కక్యమగును. ఒకానొక యర్థము రెండు రూఫములలోమ ఒకానొక యర్థము ఘూడురూపనుల లోను రోచించుబకు అనుకూలమై యుంగును ఏ0, యావ్య్భగ్గవ్య ఫా నాణః సద్యబంభేఒవి తాద్భశః

గళ్యాం గత్యామియం కేఏ ఏచ్చితా హీ సరస్వతీ,

అధరము * బాణును గద్యవిధానమువం దెటువంటివాడో పద్యుబంధమునందు

ఉ

నటువంటిగాడే ఒక్కొక్క గతియంధును సరస్వతీదేవి విచితయై యుండును కదాః

వ్యాఖ్య 2 కౌదలబరీ హర్షచరితలమబట్లి బాణుడు గద్యకవిగావే (వసిద్దుడు. అయినను పద్యరచసమునందుకూడ అతడు (సాగల్భ్యము కలవాడే. షద్యకాగందిరి

శబ్దాలంకార వివేచన £$ యను _గంథమే తత్‌సాగల్భ్యమునకు విదర్శనము. నరన్వతీదేవి గద్యగతియందు విచ్చితయై యున్నళ్లే పద్యగతియందు విచ్చితయై యున్నది- “విశేషం చిత్తం రంజయతీతి ఏచ్చితా యవి వ్యుతృతి విశేషముగా చిత్తమును రంజింసజేయున దని యర్ధయు. కొన్ని యర్ధములకు గద్యరూపమున సారన్వతము చిత్త్రరంజకమై యొప్పును కొన్నియర్దములకు పద్యరూపమున చి త్సరంజకమై యొప్పును, ఠి ఇటీ ఘూ అశ్లే కొన్ని యర్హదులకు చంపూరూపమే చి త్తరంజకమగును. ల1. యథావమతి యథాశక్తి యఫాెచిత్యం యథారుచి కవే పౌతస్య చెతన్య్యాః (పకమాగ ఉపపద్య తే గన ల అతి టి భొచిత్యమునుఐబట్టీ, రుచినిబటీ గతియొక్క (ప్రయోగము జరుగును. య్‌ బి వ్యాఖ్య మతి యనగా వ్యుత్పత్తి యని యర్ధనసు. శక్తీయనగా (ప్రతిభ యవి యర్గనఎ కవి తనయొక్క వ్యుర్చ త్రివిబట్రియు, తనకున్న 'వతిళనుబటియు అ అజాత క! స! .... పద్యగద్యాది వూపముసు వివియోగించుకొనును పూర్వము చెప్పినట్లు ఆరౌచిత్య లు థి మున గవనింసవలయును ఏవిషయ మేరూనములో యోగ్యముగా నుండునో గమనించి, దానివిబట్టి నిర్ణయము చేసికొనవలయును. రుచి యనగా అఖీస్టమని? మనోనుకూలత యని యర్దనులు. కవి అలీష్టమునుబట్టీయు, పాత మనోనుకూల తనుబట్టియు గతిని విర్ణయించుకొనవలయును. వద్యమా? గద్యమా? చంపువా? అనునది అర్హౌచిత్యమును బట్టియే కౌక కవి వ్యుత్పత్తి _పతిభలను బట్టియు ప్వాత సన్నివేశాది సమిచితత్వప...నుబట్రియు, ప్యాత మనోనురూపతనుబట్టియు నిర్ణయము కావలయునవి సారాంశషు.. కొవుననే లక్షణ శ్లోకమునందు (18) '“అర్హౌచిత్యాదిభి” అవి “ఆది” శబ్దవు వాడబడినది. ౮ ఉ ఏ ౨). (ఉదుతా విలంచితా మధ్యా సాథ దయళతవిలంవితా (దుతమధ్యా చ పిజ్లేయా తథా మధ్యవిఅంబిళా. అర్ధము 2 గతి యన్న శబ్దాలంకారము |. (దుత్‌ 1. విలంవీత 3. మధ్య 4 _దుతవిలందిత 5, దుతమధ్య 6. మధ్యఏిలంపబీిత యని ఆరు ఖేదనులను కలిగి యుందాను

! నరన్వతీ కంఠాభరణము ౨8, సా లఘూనొం గురూణాంచ చాహుల్యాల్పత్వమి్మిశణై : పబ్యే గ్యే చముశేచ మృట్పకారోపజాయ తే. ఆరము. £ గకియన్న శబ్దాలంకారము పద్యమునందును గద్యమునందును, మిశమునందను లఘువులయొక్కయు.. గురువులయొక్కయు బాహుల్యాల్పత్వ మి(శణసులచేత ఆరు భేదములను క్రలిగియుండును, వ్యాఖ్య పద్య గద్య మిశములు కావ్యభేదములు. అఏ గతి యన్న శబాలంకారమునకు ఆధారగులు మాతమే గాని నాశంబంచుకొని గురులఘు వివి ౧ యోగముసుఇట్టీ గతి _పవర్తించును పూర్వ (18) శోకనునుబట్టి కావ్యభేదమునే *గత్రి” యని పరిగణించినట్లు తోచును (ప్రకృత ళ్లోకమువల్ల తదంతర్గతమైయున్న కూర్చునకే గతి యని 'పేరన్న విషయ. విశదమగుచున్నది. ఇది ఆ కూర్చు లోని భేదమునుబట్టి ఆరు విధవంలుగా నగును (దుత గతిః విలంవితగతి, మద్య గతి - అన్న మూషును. శుద్ధభేదములు (దుతవిలంవితగతి?; _దుతమధ్యగతిం మధ్యవిలంవితగతి - అనునవి సంకర్ణభేదములు వత, తంత వృత్తం చ జాతి చ పద్యమాహాుంథోఇప్పథక్‌ సమం ఇార్చి సమం చ్రైతద్విమమం చ (సచతుతే. ఆరయి పద్యము వృత్తము: జాతి యను రెండు విధములు, పషృత్తము థి మరల సమము అర్హసమము? విషమము - అని మూడు విధములు, వ్యాఖ్య : అక్షరవీయమవిు గల పద్యము వృ _త్తము మొా్యతానియమము గల పద్యదు జొతి- వృత్తము నాలుగు పొదములందు సమాన నియమము కలిగి యున్నచో నిమవృత్తమగును (ప్రథమ తృతీయపాదము లొకవిధముగను, ద్వితీయ చళుర్దసాదములు మరొక విధముగను నున్నయెడల అర్ధసమవృత్తమగును. నాలుగు పాదములును భిన్నవిధనములుగా నున్నయెడల విషసవృ త్తమగును; కొవ్నియెడల మూడుపాదములు సదృశళమున్లై ఒక పాదము భిన్నముగా నుండును ఇర్యదవ్మజ ఉపేరదవజః రథోద్దత, శాలివి; తోటకము; మందా, కౌంత శిఖరిణి మున్నగునవి సమవృత్తములు. వియోగిని, పుష్పిత్యాగ, వేగవతి మున్నగు నవి అర్హసమవ్ఫ త్తములు ఉపజాతి ఉద్గత మొదలయినవి విషమవృ త్తములు, ఆర్యః గీతి మొదలయినవి జాతికి చెందిన పద్యములు.

శీ] శబ్ఞాలంక్రార వివేచన ణీ త్త గద్య మొత్కలికాాపాయం సద్య గంధీతి చ ద్విధా ద్విశై వ గద్యపడ్యాది భేజా న్మిశమనీమ్య నే. అరము : గద్యము ఉత్కంలికా పాయమని; పద్యగంధి యని రెండువిధ థి ములు. మ్మిశముకూడ గద్యపద్యాది భేదమువల్ల రెండు విధను అగును. వాఖ్య *- పద్య భాగమువరె నడచునది పద్యగంధి “శ్రీరామా రము రామ రామ యని సంసేవా పరాధీనుసై భక్తులు సాగుచుండ్‌రి' మున్నగు విధముగా నున్న వాక్యము పద్య్శంధి ఇందు శార్దూలవృ త్రపాద 'మొకటి యధాతథముగా వీలిచినది. కొన్నియెడల పూర్తిపాదము నిలువకపోవచ్చును; కొన్నియెడల యతి మైతి లేకపోవచ్చును అయినను గతినిబట్టియే ఇట్లి వచనమునకు *“సద్యగంది” యన్న పేరు చెలును. ఉం “కలికి యనగా మొగ్గ యని యర్థము. 'జల్ససస్తీం కలీకొం రుహరుహి కౌం పైఫఎతి _పపాప్నోతీత్యులిక్నాపాయి మన్న వ్యుత్సత్రినిబట్ల్‌ మొగ్గతొడిగినట్టుగా . మాటలను పేర్చుకొనుచు పోవుటయే ఉక్కలికాపాయ మనవచ్చును “అయ్యవ నరంబున నతులకేజోవిరాజితుందై న హిరణ్యకళిపుండు హిరణ్యగర్భపరదాన గర్వం బునను దుర్వార పరిపంధిగర్వ నిర్వాపణాఖర్వ భుజావిబంభణంబునను నిథిలలోక పాలాదుల జయించి న్వవశంబొనర్చి నంతుష్టాంతరంగుందై యెందునుం దనకు మృళ్యుభయంబు లేక నిర్భయుండై సుఖంబుండె. ఇది ఉదాహరణము. 86. లలితం నిష్టుం చూూర్శ మావిద్ధం చేతి ఈొదా౭.పరః విశేమః స తం గద్యస్య రీతివృత్య్యో ర్భృవివ్యతి. అరము : లలిఠము: విష్టఠరముః చూర్ణము, అవిద్ధము - అని గద్యము వ నకు చెప్పిన యితరవిశేషము రీతులయందును, వృత్తులయందును న్యవహృతమగును. వ్యాఖ్య : దండి గద్యవిశేషములుగా ఉత్కలిక్యాపాయను; వృత్త గంధి యనువానితోపాటుగా చూర్ణకము;: ముక్తక్రము అను వావినికూడ తెలిపెను. ఇక లలితము; నిష్టరము? ఆవిద్ధము అను వానిని మరికొందరు ఆలంకారికులు పేర్కొ విరి తదనంతరుడై న తాను వానిని గద్యభేదములుగా పరిగణీంపకుండుటకు హేతు వును భోజదేవుడు తానే యిట్లు చెప్పుకొనుచున్నాడు. ఇతరులు చెప్పిన లలితము,

బ6 నరన్వతీ కంఠాభరణము విషురముః చూర్ణము; ఆవిద్దము అనువావిని "గద్యభేదములుగా వగిగణింపపలసిన ఠి యపసరము లేదు. ఇవి సందర్భము (రచనా సంఘటననఎ) నాాశయిలచుకొని యుండును. కావున వీనిని రీతులను వృత్తులను పరిగణీందునపుడు పేర్కొనుట యవసరము- శై శికీవృత్తి మున్నగునానియందు లలితమునుం ఆరభటీవృ త్రి మన్నగువావియందు నిష్ణురనును, వైదర్భీరీతి మున్నగువానియందు చూర్ణమును గౌడీరీతి మున్నగువానియందు ఆవిద్దమును సహకరించును. సుకుమార సందర్భము లలితను ఉద్ధతసందర్భపి విష్టరము. అనుల్లి థిళ సమానము చూర్ణము. ఉదృట వమాసము అవిద్ధ్దము. పదరచనారీతిని; తదర్ధవృత్తిని ప్యాక్కము చేయుటచేతనే లలితాదులను భోజడేవుడు గద్యభేదములుగా పరిగణింపలేదు. లలితాదులు గద్య పద్యములు రెండింటియందును వ్యవహృతములగును. త్యత పద్యభేబేషు సమవృత్తే (దుతా గతి ర్యథా- “అయి విజహీహీ దృథోపగూవానం త్యజ నవసంగమళీరు వల్ల భం అరుణ కరోదము వవ వరే ళ్‌ వాలీ వరితను సం్యపవద న్తి కుక్కుటాఃి [తీ సేయం సమవృ్తే లఘుసంయుక్తాకుంు భూయస్వాద్దు తాగతిః, ఆరము పద్యభేదములలో నమనృ త్రమునందు (దుతగతికి ఉదాహర | అత్‌ ఇసు ఓ నవిసంగదుఖీరూ! దృఢ పరిష్వంగమును విడిచిపెట్టుము. వల్సభుని వద లుము శోభనాంగీ: అవిశేః సూర్యకిరణములు వెలునడుచున్నవి. కుక్కుటములు కూయుచున్నవి. నమవృ క్రమునందు లఘువులయొక్కయు సంయుకాక్తరములయొక్కయు ఆరి క్యము:ల్ల ఇది (యతగతి. వ్యాఖ్య - ఉదాహృత పద్యము సమవృ తములలోనిది. జగతీ చృందస్ప్సు నకు చెందిన మాలతీవృ త్తమిది “భవతి న జావథ మాలతీ జరౌ” అని లక్షణము. 'పతిపాదమునందు న జ జరి' యను నాల్లుగణములు వరుసగా నుండును నాలుగు పాదములును సమానషులుగా నుంషుటచే ఇది సనువృ త్రమ్ము న!

శబ్దాలంకార వివేచన జ లఘువు లరికనంథ్యాకముళవై? నంయుకాక్షరనులుకూడ అధిక నంభ్యాక దులై యున్నచో (_దుతగతి యగునని లక్షణము. పె పద్యమునందు మొదటి పాదమున మొదటి నాలుగకరములును లఘువులు ఆరవ యేడవ తొమ్మిదవ పదునొకండవన యక్షరములు లఘువులు. అనగా పండెం డకరముల నిడివిగల పాదములో ఎవిమిదక్షరములు లఘువు లన్నమాట. గురువులు కౌదగిన నాలుగక్ష రములును చీర్ద ము లగుఎవలన గురువులగుటకాక ద్విత్వసంయు క్తములు వరమగుట చేతనో బిందువిసర్ణములను పొందియుండ.టచేతనో గురువులగుటయే యెక్కువగా నున్నది. అందువల్ల నే గమన'.ఎనకు _దుతత్వము కలుగుచున్నది. ఉదాహృళ వపద్యవఎనందలి నాలుగు పాదమిలందును వై లక్షణము స్పష్టము ఇది కుమారదాసు రచనగా బౌచిత్యవిచారచర్చయం దుదాహృతము. సమవృత్తే వలంబతా యథా-= “యపణమ్య సే-తు మిోశ్వరం మునిం కణాద మన్వతః పచార్థి ధర్మ సంగవాః (పవత్య్యుతే మహోదయః” 14 నేయం స్థానే స్థానే గుర్తుతంకెకాగా ద్విలంబితా గతిః అరము : నమవృ త్రమునందు విలంబితగతికి ఉదాహరణము. హేతు ళు వత నయిన ఈశ్వరునికి _సణమిల్లి ? ఆపిమ్మట మునియెన కణాదునికి మోకరిల్లి మహో దయుడు పదార్థ ధర్మసంగహమును _సవచించుచున్నాడు, ప్రావస్టానమునను గుర్వక్షర యోగమువల్స ఇది విలంవితగతి. వ్యాఖ్య : ఉదాహృతనద్యము సమన్ఫ శ్రములలోనిది. అనుష్టుష్ఫందస్ప్సు నకు చెందిన _ప్రమాజణీకొవృత్తమిది “(పమాణీకా జరౌ లగొ” అని లక్షణము. (వతిపాదనునందు జగణగను, రగణము లఘువు, గురువు - వరునగా నుండును. నాలుగు పాదములును నమానములుగా నుండుటచే ఇది ననువృత్రము, గుర్వక్షరముల సంఖ్య యధికముగా నున్నయెడల విలంవిత గతి యగునని ఇక్షణము "సై పద్యమునందు లఘువు, గురువు, లఘువు, గురువు - ఈ (మ

భల సరన్వతీ కంఠాభరణము ములో (ప్రత్షిపాదమునకు ఎవిమిదేసి యక్షరములు గలవు. సరిస్టానములందు గురువు తప్పనినరిగా నుండుటచే గమనము మండగింపక తస్పదు- కొవుననేః యిది విలంభితగతికి ఉదాహరణమైనది. తె వ మధ్యా యథా" “ఆనీటైత్యో వాయ(గీవః సువ్చూ బ్వేశ్శసు యస్య తాః వదన్సి స్మ బలం కాప? నితచ్చంతే న్‌ా శలియ?ి కక్‌ శేయం నాతిలభ్వుత ౨ త్వా న్మధ్యా గతిః, అరము : నమవృ త్తమునందు మధ్యగతికి ఉదాహరణము- స్నేహితుల థి ఎాఖీ యిండ యందు సితచ ఛలీస్మితమై న సంపదళలు ఎవని భుజబలనును _వశంసించు చుండెడివోో ఆహయ్యగీవు డను దై శ్యుడుండెను. అనతి లఘ్వక్షరములవల్త ఇది మధ్యగతి. వ్యాఖ్య : ఉదాహృతవద్యము అనుష్టుస్పందన్నునకు చెందిన శ్లోకమ్ము “ళ్లో'కే షష్షం గురు జేయం సర్వత లఘు సంచమమ్‌। ద్విచతుః పాదయో ర్ల 9)స్వం శ 0 షా టౌ సప్తమం దీర్చ మన్యయోో” అవి లక్షణము. ళ్లోకమువందలి నాలుగుపొదములం దును ఆరవ యక్షరము గురువై; ఐదవ యక్షరము అఘువై యుండవలయును. రెండవ నాలుగవ పొదములందు ఏడవ యక్షరము లఘువు. అన్యపొదములందు ఏడవ యక్షరము గురువు. న్పష్టము చెప్పిన నియమమునుబట్టి నరిపాదను లొక విధముగా, బేసిపాదము లొకవిధముగా నుండునని కేలుచున్నది. ఇట్లుండుటచేత దీవివి అర్హ సమన్ఫ శ్ర దునవలయుననిపించును కావి సార్యవదాయికముగా దానిని నమవృ త్తనులలోనే పఠించుట జరుగుచున్నది. భోటిడే వుడుకూడ సమన్ఫత్త ములలో పఠించుట సమంజనమన్న రృష్వితోనే “ఈతై9వ” (అక్కుడనే) యవి విర్దేశించు చున్నాడు, మాలతీ _వమాణికాది వృత్తములవలె శ్లోకము గణబద్దము కాదు. ఇంకళు ముందు చెప్పిన లక్షణములకోపాటు _పతిపాదమునకు ఎనిమిదక్షరము లుండుట యొక్కటి చేర్చుకొననలయును అక్షర నంభ్యానియమమునుబట్టి అన్ని సాడము

శబ్దాలంకొర వివేచన ణు అను నమౌనములుగానే యుండును. ఇదియే దీవిని సమనృత్తములలో సరిగణీం చుటకు నమంజనమైన కారణము. లఘువులయిన యక్షరములు _పచురముగా లేకపోపుటచేత మధ్యగతియగు నవి లక్షణము. మొదటి పాదమున ఐదవయడర మొక్కటియే లఘువు రెండవ పాదమున నాలుగు లఘువులు కలవు. మూడవపాదమున మూడు లఘువులు, నాలుగవపాదమున రెండు లఘువులు గలవు, ముప్పదిరెండక్షర ములలో సదియక్ష రమ లు మాత్రమే లఘుపులు గురువుల నంఖ్య రెట్టింపుకం పె నెక్కువగా నున్న దవి యర్ధను. అట్టియెడల “దీనిని ఏలంవితగతి” యనక “మధ్యగతి యనుట యెట్లు? అన్న (పశ్న యుదయింపవచ్చును. ఇచ్చట గురువులు దీర్హత్వముచేతనే గురువుల నయెడల అశ్లే యనవలయును కాని అట్టుకాదు సంయుక్తాక్షరములును ద్విత్వాకరములును పరమందుండుట చేతను, వీందువిసర్గ ములను పొందియుండుట చేతను గురువులుగా పరిణతనఎ౨వైన (_హన్వములే ఉదాహరణమునందు మిక్కిలిగా సున్ని. అందుపల్ల గమనము దీర్ధ్హ ములపల్లి విలంవితమైనంతగా ఇప్పుడు కాదు, లఘువుల సంఖ్య తక్కు-వగానుండుటచే (దకత్వమిుకూడ లేదు. కౌవుననే యిది మధ్యగతికి ఉదాహరణమైనది. ఈ పద్యము భరృమేంరుని రచనగా క్షేమేం్యదువి సువృత్తతిలకనునం దుదాహృతము. (దుతవలంవీతా యఖభా- “అవతు ని సవితం న్తుంగావలీ స్ఫురిత మధ్యగ తారుణ నాయకా సమభిలంఘీత* తుంగ పయోధరా మంకతిగలలేవ నభః (శియో 164 నేయం (దుుతాయా విలంవి తాయాశ్చ గతే రంత రానుపవేశా ద్ద్రతవిలంబితా గత్‌ః అర్ధము = _ నమవృత్తమునందు (దుతవిలంవిత గతికి ఉదాహరణము. ఆకౌశలక్మీయొక్క మరి కతలతనుటోలి నృష్టముగా దుధ్యభాగమున అరుణుని నాయ

• సమపిలంఘిళ - పాఠాంతరము

ణి వరన్వతీ కంఠాభరణము కోమణీగా కలిగి ఉత్తుంగపయోధరములను చక్కగా లంఘించిన సూర్యశురగావళి మిమ్ములను రక్షించునుగాక £ (దుత గతియు విలంవితగతియు ఒకదానివెంట నొకటిగా అన్నుపవేశము చేయుటవల్ల ఇది దుత విలంవితగతి. వ్యాఖ్య ఉదాహృతపద్యను నమవృ త్తనులలోనిది* జగతీచ్చందస్సు నకు చెండిన (దుతవిలంబిత వృత్తనము *_దుత విలంలితమాహ నభౌ జరౌ యని లక్షణము _పతిపాదనునందు “*న, భ, జ, రి గణములు వరుసగా నుండును, నాలుగు పాదములును సమానములుగ్గా నుండుటచే ఇది సనుషృత్తము. (పతిపాదమునందును మొదటి మూడకరములును లఘువులు. నాలుగవ యతీరము గురువు. తరువాతి రెండక్షరములును లఘువులు మరల నొక గురువు; మరల రెండు లఘువులు; మరల గురువు లఘువు గురువు - ఈ _కమములో సాగి నది. పండెం డక్షరముల నిడివి గలిగిన పాదములో ఎనిమిది లఘువు లున్నవి. కౌవున (దుతగతి విసర్గతోనుండి? సంయుక్తాక్షరమునకు ముందుండి (హన్వములు గురువురై నస్పటికిని దుతగతికే సహకరించును. దీర్చ త్వముచేత గురువుళైనవి మా(కఠఈమే విలంబితగతికి సహకరించును అట్టివి మొదటిపొదమునందు. రెండును, రెండనపాదనున మూడును, తరువతి పాదసులందు. రెండేసి చొప్పునను మ్యాతమే కలవు. కావుననే ప్రధానము దుతగతియే యైనను, విలంబితగతి అను _పవేశము చేయటపల్ల దుతవిలంవితగతి యను పేర సంకీర్ణత నొందిన్‌ది. ఉదాహృతనృ తము'పేరుకూడ _దుతవిలంబితమే- దీవికీపేరు గతినిబట్టి యేర్చడిన దగుటచేత సార్దకను- నున్నది. ఠి యగమధ్యా యథా-= “అపి నుంగసరూపా దుత్చత నం మయూరం సస రుచింళలాపం వాణలశ్న్యీచకార సపది గతమనస్కశ్చి,న మాల్యానుకీ నే రత్తివిగలి బం ధే 'కేశపాకే (వీయాయాః) క? నేయం (దుతాయో మధ్యాయాశ్చ గతే రుశరాను.సవేశా దుషవ “ ద్ద ర మధ్యా గ్ర

శబ్దాలంకార వివేచన ! ఆరము : నమవృుత్రనునందు దుత మధ్యగతికి ఉదాహరణము. తురగము నే అణాలీ నకు నమీపముననే యెగురుచున్నప్పటికిని చ్మితపుష్పమాలికలచేత అలంకరింపబడి? రశిసమయమున విగళిత బంధమైన (ప్రియురాలి కేశపాశమునందు లగ్నమనస్కు డైన అతడు (దశరథుడు) మనోహరమైన పించముగల నెమలివి బాణమునకు లక్ష్య మును గావింపలేదు యతగతియు మధ్యగతియు ఒకదావివెంట నొకటిణా అన్ముపవేశముచేయుట వల్డి (యతమధ్యగతి వ్యాఖ్య ఉదాహృతపద్య:ము సమవృ త్తములలోనిది. అతిశక్వరీళందన్సు నకు చెందిన మాలినీనృత ము. న న మయయయుకేయం మాలినీ భోగి లోకై 8 అవి లక్షణము, (_పతిసాదమునందు “నన మయయి గణములు వరునగా నుండును ఎనిమిదవ యక్షర?ఎనకు మీదట యతి. నాలుగు పాదము లును సమానములుగ్రా నుండుటచే సదుషృ త్రము న (వతిపాదమునందును మొదట వరున* ఆరులఘువులు గలవు. తరువాత మూడు గురువులు గలవు ఆపిమ్మట ఒక లఘువు, రెండు గురువులు, మరల నొక లఘువు రెండు గురువులు, మొదటి ఆరు లఘువులనల్ల (దుతగతికే _పాధా న్యము లభించును. కాని అచ్చిటనుండి గురువుల యీధిక్యము పొడచూపును. కేసలదీర్హత్వమువల్ల నై న గురువులేకాక బింద్వాది నంపర్క_ముచేతనై న గురువులు కూడ హెచ్చుగానే యున్నవి. కొవుననే ఇది (దుత మధ్యగతికి ఉదాహరణమైనది. ఉదాహృత పద్యము కాళిదాసుని రఘువంశము నందలిది. మధ్య విలంవితా యథా-= “దుందుభి యో దివి దధ్వను రుచ్చ్చై రుచ్చ॥ రాః కపయశ్చ వవల్లంః వదనికాయకరాబ పము కం థి న్త ఆ మాల్ను మథాంగద ద్ని పపాత శేరి ల్య మథాం మూర్ధ్ని నేయం మధ్యాయా ఏజంవి తాయాక్చ గతే రంతరాను పవేశా న్హైధ్యపలంచిళా గతో,

జో సరన్వతీ కంఠాభరణము ఆరము : నమవృ శ్రమునందు మధ్యవిలీవితగళికి ఉదోహరణము- థి నాటీ స్వర్గదునందు దుందుభులు బిగ్గరగా _మోగినవి చేశులను పె కెతుకొని కోరులు గి టు పి గొంతులు వేసినవి సిద్ధగమూహ కరాబ్దములనుండి విడువబడిన పూలమాల అకిగో డుని తలిపైని పడినది. మధ్యగతియు విలంబితగతియు ఒకదావివెంట నొకటిగ్గా అను,_పవేశము జేయుబవల్ల ఇది మద్యవిలంవితగతి వాఖ్య ఉదాహృతసద్యదు సపపృ్ఫత్తములలోనిది. తిస్తువ్‌ ఛందస్సు సతు చెందిన దోదకనృ త్రము “దోధక మిచ్చతి భ్యతితయార్గా” అవి లక్షణమను- (కిపాదమునందు మూడు భగణన. లును రెండు గురువులును వరుసగా నుండును, నాలుగు పాదములును సమౌనములుగా నుండుటచేత సపువృ త్తము. ఒక గురువు రెండు లఘువులు చొప్పున మూడుమారులు వచ్చిన పిమ్మట 'రెండు గురువులతో పొదవు ముగియుచున్నది మొదటి మూడు భగణములును మధ్యగతివి కలిగించుచుండగా చివరి రెండు గురువులును గతిని మందగింపజేయు చున్నవి కొవుననే ణుది మధ్యవిలంబితగతికి ఉదొహరణమైనదె. వ్‌న మర్దిసమ విమమయో ర్యా. తాచ గ్భందఃసు గ ద్యమి్మిశ రౌకా ర్ల ఘుగుకూన్‌ విశ వర్ధ విన్యాసవి శేమఘాయ_స్ట్యేన (దుతాది గత రౌొవూ గవీవణీయా?. అరము : ఈవిరముగ్గానే అర్జనమనృ శత్రములందును, విషమవృ త్రములం గానే ణన ణన దును, మా(తాబద్ధములయిన జాతులందును, గద్యరచనమందును;, మిశరచన మందును లఘు గురుమ్మిశ వర్ణవిన్యాస వి'శేషాధిక్యనుచేత (ద్రుతాడిగతులను గుర్ధింప వలయును. తత విషమవృ త్తచ్చందసీ రుతాయథాా “అథ వానవస్య వచసనేన రుచిరవదన (స్రీలోచనమ్‌ "కాంతిరహిత మభిరాధయితుం విధివ త్తపొంనీ విదబే ధనంజయళి 10

శక) శబ్దాలంక్రార వివేచన ళో అరము ; విషమనృత్తచృందస్సునందు (గుతగతికి ఉదాహరణను. అసంకరవు వానవుని నచనమునుబట్టి రుచిరవదనుడై న ధనంజయుడు క్షాంతిరపాళు డైవ ఆీలోచనువి వనన్నుని గావించుకొనుటక్రై వియమపూర్వకనుగా తపముల వాచరించెను.

• వ్యాఖ్య : ఉదాహరణపద్యము విషమప్శత్తములలోనిది మొదటిపాదము నందుస జన గణములు నొక లఘువు నున్నవి ఇది పది యక్షరముల _పమా జముగల వంక్తి చృందమునకు చెందినది రెండవపాొద ముకూడ పంక్తి చృందను నకు చెందినదే. నసజ గణములు నొక గురువు నున్నవి మూడనపాదము వందు భ న జగణనులు నొక లగము నున్నవి ఇది పదునొకం డతర్రముగల (తిష్టస్ఫందదునకు చెందినది నాలుగవపాదమునందు స జస జ గణములు నొక గురువు నున్నవి. ఇది పదమూడక్షంనుల _సమాణ.ఎగల అతిజగతీ చ్చందము నకు చెందినది? ఏ పొదనున కా పొదము వేరుగా నుంగుటచేతనే ఇది విషమ వృళ్ఞ ముగా పత్‌గణింపదిడినది. డీనికి *ఉద్గ్షత' అని పేరు *పథమే సజాయది సలౌచ నన జ గురుకాణ్యనంతరమ్‌ యద్యథ భనజలగాః స్యురథో సజసా జగొ చ భపతీయ ముద్గతా” అని లక్షణము. ఇందు మొదటిపాదసునందలి పది యక్షరములలో ఏడు లఘువులు గలవ్పు అఫ్లే రెండవపాదద. నందలీ వదియక్షరనఎలలో ఏడు లఘువులు గలవు. మూడవ పాదమునందలి పదునొకయక్షరనులలో ఎనిమిది లఘువులు గలవు నాలుగవ పాదమునందలి పదుమూడక్షర:సులలో ఎనిమిది లఘువులు గలవు. ఇట్లు లఘ్వక్షర ములు (వచురనుగా నుండుటచేతనే ఇది _దుతగతికి ఉదాహరణ మైనది. ఉదాహృళపద్యము భారవి కీరాతార్డునీయమునుండి (గహింపబడినది. అర్థ సమచ్చంవనీ వలంబితా యథధా- “వఎహీతాం (వీయయా మనఖ్యవీయా మథ నిశ్చిత్య గరం గఠరీయనీమ్‌ ఉపప _త్తీమరూర్జి తా_శయం నృప మూచే నచనం నృహోదరి లం

| నరన్వతి కంతాళరణము అరము : అరనమవృ తమునందు విలలబితగతికి ఉదాహరణము, (పియు రు జై అక్‌ రాలయిన (ద్రౌపది చెప్పిన మాటను గొప్పడిగను మనః (వియముగను విశ్చయింతు కొవి వృకోదియిు ఛర్మరాజుతో యుక్తియిక్త ము నాధారనంపన్నమునైన వాక్యము పలి3ను. వ్యాఖ్య : ఉదాహృతవద్యము అర్థనమవృ శ్రములలోనిది. మొదటిపొదము నందు స స జ గణనలు నొకగురువు నున్నవి, నది యక్షరముల (వమాణముగల వం క్రి చృందమునకు చెందిన దిది. శెండవపాదమునందు నర గణగులు నొక ఆశీ కే లఅగము నున్నవి, ఇది పదునొాకయక్షరఓఒుల ప్రమాణము గల (తివ్లుషృందమునకు బెందినడి పూర్వార్హముపంనే ఉత్తరార్థముకూడ నున్నది- కొవుననే దీవికి అర్ధ వమప్ఫృత్త మన్న పరిగణనము అ న్వర్ధమగుచున్నది ఈ నృత్తముపేరు వియోగివి. “ఎషమేస న జా గురుస్పమే సళ రా లోఒథ గురు ర్వియోగినీ అవి లక్షణము 'మొదటిపాదమునందు నాలుగు, రెండవ పాదమునందు ఐదుగురువులున్నవి. ఇప్లే ఉత్తరార్తవునందుకూడ నున్నవి. గుర్వక్షరముల (ప్రాచుర్యముపల్ల గతి శా అవి ళా మందగించును కావుననే? యిది విలంటిత గతికి ఉదాహరణమైనది. ఈపద్యము భారవి కిరాతార్డువీయమునుండి _గహింసబడినది. ఉత్కలికా_పాయగ జ్యే దుతా మధ్యా చ యథా- “వ్యపగతే ఘనపటల మవిలజలనిధి సదృశ మంబంశలం విలోక్య తే? ళ్‌ అభ - క జ 'ళ కి త్త అంజన చూళ్చి పుంజ శ్యామం శార్వంం తమోస్త్యాయ లే = జై|ే లర్థము = ఉత్క-లిక్కాపాయ గద్యనునందు (దుతిగతికివి మధ్యగతికిని ' ఉదాహరి ఆములు స్వచ్చమయిన సము_దముతో నదృశమయిన, తొలగింపదడిన జలద సముదాయముగల ఆకాశము అపలోకింపదిగుచున్నది. అంజన చూర్తపుంజమునత న! శ్యామమైన నిశాసంబంధఛసైన చీకటి చిక్కబడుచున్నది. వ్యాఖ్య = శబ్దములకూర్చు మొ్యుతొడిగినట్లుగా నున్న యెడల ఉత్క-లికౌ (ప్రాు వన్న గద్యభేదముగా లక్షణము చెప్పుకొంటిమి. ఇచ్చటి లశ్యములు

శజ్దాలంకార వివేచన ణక

శెండును ఉక్కలిక్సాపాయ. మన్న గద్యవేదమునే విరూవంచుచున్నవి మొదటి లత్య మునవిదు పరునగా లముప్పులనే పోహళించుటచేత ఇది (దుతగతి.

రెండవ లక్ష్యు:ఎనందు పదు శేడక్షరముల వందక్తిలో ఆరు మాఠమే లఘువులు కలవు గుళువులలో ఐదు మా ఠమే ఎర్హములు కొవుననే లఘువుల సంఖ్య తక్కువ గానే యున్నప్వటికిని విలంబితగతిని పొందక యిది నర్యగతిని పొందుట జరిగినది

పద్యగంధిగ జ్యే వృత్సేగంధావుధ్యా, జాతి గంధెంయఆా

యథా --

“పళాల కాలుగల వానీను జాన వేకు”

“వాం ఇన జి*మిన్త్ణవ గువా ఇవా, తినాగ ఇక్లీి కివి

అరము: వద్యగంధి గద్యమునకు రెండు లత్యుములు, వృ శ్తగంధియందు

లి

మధ్యగతికి:; జాతిగంధియందు దుతగతికి ఉదాహరణఘులు '“పొతాళఠాలు కలము నందు వసించుచున్న దానవులయందు”; 'ఈశ్వరునిని _ జితమన్మథుడు కుమారస్వామి వవ అ్యవతిహతమైన శ క్రికలవారు'

వ్యాఖ్య దండి పైల్యములు గద్యలేదమును వృళతగంధియని యనగా భోజదేవుడు పద్యగంధియనియనెను ఇట్లనుటచేత సద్యవును సొమాన్యవాచకముగా పాంచి వృత్తమును జూతిని తదంతర్విభాగములుగా _గహించుటకు వీలయినది- కావుననే పద్యగంధివి వ్యత్తగంధి యనియు జాతిగంధి యనియు రెందురకములుగా నిరూపించుటకు వీలయినద్కి ఈ రెండింటియందు _దుతాది గతిలేదముల నన్నింటిని (పదిర్శింపపచ్చును ఉదాహరణ:.. నకును సృ తగంధీయందు మధ్యగతిని, జాతి గంధియందు _దుతగతిని మ్యాతమే రచయితి పదిర్శించుచున్నాడు.

మొదటి యదాహరణమందు ఈక, భజ, జ గణములు నొక లగమి నున్నవి, ఇది గద్యవఎనందు కొంతఠభాగము. దీని నింతవరకు చూడగా వసంత తిలకాప్పిత్త ప్వారమగుము, “ఉక్తా వసంఠతిలకా తభజాఃజగొగః) అని లతణను-

వదునాలుగక్షరమిుల _పమాణముగల పంక్రిలో ఏడు లఘువులు కలవు తనతిలము వర్ణముల యుసికేనిబిట్టి యిది మర్యగతి యెనది ఈ యుదాహరణనం వామనుని కావ్యాలంకార స్యూతపృత్తినుండి గహింపబడినది,

న! నరవ్వతీ కంఠాభరణము శెంచన లక్షసము బాణుని కొదంబరి నుండి _గహింసబడినది. “హర ఇది మున్నగు విధముగా నాలుగేసి మ్యాతల (సమాణనుగల గణముల కూర్చు వఏనిపిం చును. జాతి యందలి ఆర్య, గీతి, ఉపగీతి మున్నగువాని గమనమునే యిది కలిగి యున్నది గమనమును ఐట్టి స్యూతమే జాతితో సాదృశ్యము కొని తక్కిన ఛండో లక్షజణనులు దీనికి పటవు అటు పట్టవలసిన యవనరవులేదు అట్లు పట్రినియెడల బి గా ఇది పద్యమే యగును కాని గద్యము కౌదుకదాః ఇందు లఘ్వక్షరములు అధిక సంఖ్యాకములై యుండుటవల్ల ఇది దుతగతికి ఉదాహ) ణమైనది- గడ్యాదా మికేగ వ్యపద్య యోర్దుంత మధ్యా యథా- “వా న. పుణ్యవానన్ని, యదనామ ర్కితోపనత దర్శి కోల్తానీత నయనయానతయాం _ అసుల మీవ జొవ్నూ పౌండరీశేణ నద్ధః స్నవీశ ఇవ చ దుగ్మసోతసాం న్స్‌ రేణ గ్‌ కబలిత ఇవ శృత్స్నచశుచా స్ఫారితేన | పనభ మమృశవశేణై వ సా (టేణన్‌ క్షణ లత ఆర్రము గద్యముతో మొద్వన మి_శకావ్యమునందు గద్యపద్యసులలో థి మ్‌ యతకుధ్యగతికి ఉదాహరణను. ఆహా! పుణ్యవంకుడ నైతివి ఎందువల్లననగొ? అనుకొనకుండ లలించిన దర్శనడుచేత ఉల్లానమునొందివ కన్నులుగల యీమెచేత పద్మమాలికచేత అంతటను కట్టబడినట్లుగా, దుగ్గసవంతి (పహాహముచేత స్నాతుడ నైైనట్లుగా? విశాలమిలయన నేతములచేత కదిళింపబిడినట్లుగా, దట్హమెన అమృత వర్షనుచేత హఠాత్తుగా తడిపదడినట్లుగా నయితిని నును కలుపుకొనవచ్చుశు గద్యముతో _పారంభమై పద్యమును కలుపుకొనవచ్చును వద్యముకో పారంభన్నన వాకళ్థము గద్యముతో ముగియవచ్చును అ'ఫ్లే గడ్యముకో (పారంళమై పద్యసుకో ఎగియవచ్చును _పకృకోదాహఠణము గద్య ముతో _ఫారం భమై సద్యముతో ముగియుచున్నది. వాక్యముకూడ అఫే యగుఖున్నరి. ఆ గా

శబ్దాలంకార వివేచన ఖతి? ఇచ్చటి గద్యము ఉత్క-లికపాయము. మొదట మధ్యగతియు పదవ (దుఠ గతియు కాననగును. కౌవుననే (దుతమధ్యగతికి ఉదాహరణచము.. పద్యము మాలినీ పృత్తము. ఇదియు _దుతనధ్యగతినే కలిగియున్నది. ఉచ్య్యాజామ్మ శే ఆయతవలంవితా యఖా-- “అసౌ విజ్యాధాంః శిశుంపి ఎనిర్లన్య భవనా దిహాయాతః సంపత్యపిశిల శరచ్చం[ద మధురః యదాలోకస్థాజీ భవతి పుర మునా్తాదతంలె శటానై. శ్నారీణాం కునలయిత వాతాంయకన మిని అంత బాలనువ్భూదా మళంంజేన సవా ఏచ్యా మాన్వీమీకీ మధీలే స ఏవ మాధవో నామి లెత ఆఅరము ;ః పద్యాదియెన మి(శను.నందు 'చుఠవిలంవితగతికి ఉదాహరణను. థి మ్‌వా అకడు శశువేయెనను విద్యాధారుడు. భవనమునులడి అవికల శరచ్చం(ద్రమధురుడై న ఆకడిటు వచ్చినాజ. అతడు కనిపించుచోటు వ్రీల యున్మాద తరళములైన కటాక్ష ములతో పురము కునలయములు కూర్చిన వాతాయనముపవ నగుమున్నది. ఇక్కడ వాలమ్మిళుడై న మకరందునితోకాడి ఆన్వీ&&కి విద్య నధ్యయనము చేయుచున్నాడు అథదే యీ మాధపుడసువాడు నుండి _గపాంపబడినది. ఇది కామందకి వాక్యగ? ఆ పద్యమునందు “అపొ ఏద్యా దారణ అవి మొదలు పెట్టిన వాక్యము వచనక.నందలి “స ఏష మాధవో నామి అసు టతో ముగిసినది. కౌవున పద్యగద్యములను కలిపి ఒకే వాక్యముగానే _గపాంప వలయును వద్యదు శిఅరిణీవృ త్రము: సమవృ త్రములలోనిది. వదునేడక్షరముల _వనూ అనుగల అత్యష్టిచృందమునకు చెందినది. పతిపాదమున యమనపభ గణములు నొక అలగము నుండును. “రవై రుర్రైళ్ళిన్నా యమననభలాగః శిఅరిణి అవి ఛక్షణము”.

ఖ$ నరన్వతీ కంఠాభరణము (వతిపాదమునందు తొమ్మిది లఘుపులున్నపి.. ఎవిమిదక్షర ములు గురుపులు, కాపుననే యిది (ద్రుత విలంవితగతిని కలిగియున్నది వచనమునందుకూడ లఘువు లును గురువులును దరిదాపుగా నమానగు+ నే యుండుటచేత (ద్రుతవిలంవిత గతియే యునృది. ఇచ్చటి వచనము ఉత్క-లికా _పాయము. బాలసుహృదా-మకరందేన సహ; విద్యామ్‌...ఆన్వీతీకేమ్‌ స_ఏష_మాధపః॥ అచు జంటలలో పూర్వసదములు విశేష ఇఅమువె సర్రసదములకు (ప్రళపిస్థానవు లగుచున్నవి. ఇట్లు కూర్చ్పునొందుటయే మొగతొడుగుట ఇదియే ఉత్కలిక్నాపాయత్వము- ణి య రీ త్య లంకారము లగ వై దర్భాది కృగః పంథాః శావ్యే మార్ల కతి సతః రిజ్‌ గ తాఏతి ఛాతోః సావ్యుత్చత్య్యా రీతి రుచ్య తే. అరము : కౌవ్యమునందు విదర్భదేశస్టులు మున్నగువారు. వేసిన బాట “మూర్గము'“అని స్మరింపబడినది. “రీజ్‌ గతౌ” అన్న ఛాకువువలని వ్యుత్పత్తిని బట్టి అది రీతి యనబడు చున్నది వ్యాఖ్య దండి మున్నగువారు మార్గమవి సిలిచిన దానినే వాపునాదుణు శీతి యని పేర్కొనిరి దండి నిస్దేశము కారము. విదర్శదేశస్టులచే వేయబడిన మార్గము వైదర్భమార్గము అనగా ఈ నామము తీ శ్రద్దేశపజలతో సంబంధమును కలిగియన్నదన్నమాట. వామనుడు తత్ప్సందింధము నంగికతించెను. కాని 'రీతియే కావ్యాత్మి” యని దానికి నమున్నతస్థానమును కల్చించెను. భోజదేపుడు రీతి యన్న పదము నంగీకరించినప్పట్‌కివి దాని కంతటి సను న్నతస్తానము వంగేకరించుటలేదు కొవుననే శబ్దాలంకొారములలో జొతి? గతి వచెన్నే రీతి కూడ ఒక యలంకారముగా పరిగణీంచుచున్నాడు 9, _వ్రైదర్భీ సాధ పాంచాలీ గాడీయానంతికా తథా లాటీయా మూగధి వేలి భోడా రీతి ర్నిగద్య తే. అర్ధము: 1. వైదర్భి 2.పాంచాలి ౩ గొడీయ 4. ఆపంతిక క, భాటీయ 8. మాగధి_అని రీతి ఆరువిధములుగా చెవ్ఫబడుచున్నది.

శబ్హాలంకొర వివేచన ణం వై దర్చీరీతి అక్షణుము ౨9. తతాసమాసా ని" కేవ క్తేపాదిగుణగుంఫీ తా విపంచీస్వంసాభాగ్యా వై దర్భీరీతి రివ్య తే. జరము ; అందు వమానములు లేవిదియు, శేషాది సర్వగుజములతోను న్లో! శం నిండినదియు, విసంచీస్వర సౌభాగ్యము కలదియు వై దర్ఫీరీతి యనబడును వాఖ్య వె దిశ్ళీరీతికి లతణమిది ఇందు సమానము లుండరాదు. శ్లేషాది గుణములు భోజదేపువిచేత ఇరువదినాలుగు పరిగణీతనువై నవి తత్ప్సర్వగుణముల తోను నిండియుండపలయును. విపంచియనగా వీణ యని యర్హము. విపంచీ స్వరము లవి యనగా (ళో తృమనోరంజకములయిన సషడ్డాడి న్వరములని యర్థము. వీణను వినుచున్నప్పుడు సమకాలనున ఆనందము కలుగుటయే కౌక్ర తత్పందన నంజాత మాధుర్యముచే మరికొంతకాలము ఆ యానందము విలిచియుండును. అదియే విపంచీ స్వరసౌభాగ్యవు. అట్టి సౌభాగ్యషును కలిగించునది వై దల్భీరీతి. ఉదాహరణము తరువాత 'పదర్శింపబడును. [పాంచాలీరీతి లక్షణము] 80. సమస్త పంచమపదా మోజః కాంతి వివర్షితామ్‌ మధురాం సుకుమూరాం చ పొంచాలీం కవఠెమో వదు, అరము : నమసించిద ఐదారు పదములు గలదియు, ఓజస్సు కాంతి యను థి గుణములను విడిచినదియు, మధురము సుకుమారము నైనడియు నైన పాందాలివి కవురరుగుదురు వ్యాఖ్య 1 ఇది పాంచాలీ రీతికి లక్షణనఎ ఇందు ఐదుపదములో ఆరుసద ములో కలిసిన సమానము లుండవలయును. ఓజోగుణము కౌని, కౌంతి గుణము కావి యుండరాదు. తద్విరుద్దములయిన మాధుర్యము, సౌకుమార్యము అమగుణ: లుండనలయును

ర పరస్వతీ కంళాళభరణము (గౌడీయారీతి లక్షణము] తే. సమస్తాత్యుద్భటపదా మోజి కాంతిగుణాన్వి తామ్‌ ఇాడీయేతీ ఎజూన న్లి రీతిం రీతి పచత్షణాా. అరమ. : సమసించిన యుదృటములైన పదములను గలదియు, ఓజోగుణ కమళోను "కంతిగుణముతోను హూడినదియు. గౌడీయారీతి యని రీతివిచకణులు ఎరుగుదురు. వ్యాఖ్య ది గౌడీయారీతికి లక్షణము. ఇందు ఉదృటమువైన సమావి వదము లుండవలయును. ఉద్భట:. లనుటచేత సుడీర్డ నులును సుకుమాలేతర ములునైన సవమానసు లని భాపషు అట్లుండుటయే ఓజః కొంతి గుజనుల క్రను గుణము. (ఆవ-తికారీతి లక్షణము] $2, అంచరాలే తు పాంచాలీ వై దర్య్శ్యో ర్యావతిష్టు తే సావంళికా సమ స్తై స్యాద్ద్వితై) స్త్రిచతురైః పటం, ఆరము. * పాంచాలీ వై దళ్ళీరీళులకు నడుమ నుండునది ఆవంతిక. ఇది (గో మ్‌బూ రెండు మూడు పదముల నమాసములవల్ల గాని, మూడు నాలుగుపదముల నమాస ములవల గావి యేర్పడును ను! వ్యాఖ్య : ఇది ఆవంతిశా రీతికి లక్షణము ఇందు వైదర్ఫీలక్షణనులు కొంతవరకు పొంచాలీ లక్షణసులు కొంతవరకు నుండును. వైదర్భీరీతిలో నమాన ములే యుండరాదు సాంచాలిలో ఐగారుపదముల విడివి గల నమాసము లుండ వచ్చును. ఆవంతిక యందు రెండు మూడు పదములో మూడు నాలుగు పదములో కలిసిన నమావము లుండనచ్చును. అనగా అల్బపమాణముగల నమానములతో నేర్చడునది ఆవంతిక యని భావము. . శలాటీయారీతి లక్షణము) 88. సమ సకీతి వ్యామ్మిశా లోటీయాో రీతి రుచ్యతే. అర్ధము : రీతులన్నింటితోను కలిసియుండునది లాటీయారీతి యనబడును,

88] శబ్దాలింక్రార వివేచన 801 వ్యాఖ్య " ఇది లాటీయారీతికి లక్షణము. పెవి చెప్పిన రీతులలో వెదర్శి, పాంచాలి? గౌడీయ అనునవి శుద్ధరీతులు. ఆమూడురీతులును వ్యామ్మిశణము చెందుట చేశ ఏర్సడువది లాటీయారీతి. ఒకే వాక్యము (వాక్యసముదాయము) నందు కొంత వై, దర్శీ లక్షణము, కొంత పాంచాలీలక్షణము; కొంత గౌడీయాలక్షణము నున్నచో దానిని లాటీయారీతి యని యనవలయును. (మాగధీరీతిలక్షణము)] పూర్వరీలే నిర్వాహే ఖండరీతి సు మాగథీ. అరము పూర్వరీతి నిర్వహింసదిడక యేర్చడిన ఇఅండరీతి మాగధి. ళా వ్యాఖ్య ఇది మాగరీరీతి లక్షణము ఏదోరీతిని మొదలుపెట్టి తుదివరకు విర్వవారపక నడుమ విడిచి పెట్టినయెడల ఖండరీతి యగును. అదియే మాగతీ శీతి. లాటీయయందుకూడ మొదట పెట్టిన రీతినే చివరంట నిర్వహించుట జరుగదు. కొంతవరకు ఒకరీతిని పాటించి దానివి ఏడుచుటయే జరుగును, అయినప్పటికి ఆ విడిచినచోటునుండి మరొకరీతి మొదలగును. ఇట్లు న్పష్టముగా రెంఎ మూడు రీళులు కలిసిపోయినప్పుడు; లాటీయారీతి యేర్చదును. మాగభియందు తొలుక యమొదటపెట్టిన రీతి ఇండితముగుటయేకాని యేరీతియు దానిని స్పష్టముగా అనుసరిం వేదు. ఆప్పుడు మ్యాళమే అది మాగరీ రీతిగా పరిగణింపదిడును, (వైదర్భి- ఉదాహర ణుము] అాను వై దర్భీ యథా-- “మనీపై తాః సన్తి గృపే+షు చేవతా _స్తపః క్వ వక్సే కృ చ తావకం వపుః పదం సహేత (భముస్య పేలవం శిరీవపువ్చుం న పునః పతే_త్తిిణః లిప్ట్‌ సేయ మసమ_స్తపదా నమ్మ గ ్తేపాదిగుణనతీ వై దర్భీరీతిః. అరము . పెశీకులయందు వె దర్శ్భికి ఉదాహరణ- ఇంటియందు కోరిన ఠి క్‌ కూ దేవతలు కలరు. వత్సాః తప మెక్కడ? వీ వపు వెక్కడ? శిరీషప్పష్పము పేలవ మైన (భమరపాదమును సహింపగల్లునుగాని పక్షీపాదమును సహాంపలేదు.

$02 నరవ్వతీ కళితాభరణము ఇది సమాసపదములు లేవిడియు. శ్లేషాది వర్వగుణములు క్రలదియునైన వె దల్ళీరీతి- వ్యాఖ్య ఉదాహృతపద్యము కాళిడాసువి కునూరసంభవమునుండి (గహారవ బడినది. ఈ సద్యమునందు శిరీషపుప్పు” మన్న దొక్కటియే వమవ్హపదము. తక్కిన నిన్నియు న్యస్త పదములే కావున “అసమ న్తపద' యను లక్షణము సరి పోయినది. ఇంత శ్లేషాది గుణప త్ర్వ్రమును దూతముం *సంవిధానే సుసూతతా అన్నది శ్లేష యన్న అర్హగుణమునకు లక్షణము చెప్పెడి విషయనును యు క్రి యుక్త ముగా చెప్పుట యిచ్చటి ుస్నూతత. దేవతా (పీతికొరకో అభీష్తమును సాధించుకొరకో తవస్సు చేయవలయును. ఎటుైనను మనస్సునకు నచ్చిన దేవ తలు ఇంటియందే యున్నారు. అట్టి యెడల అడవులకు పోవలపిశ: యవసరము లేదు. ఇక పార్వతి శరీరపు సుకుమారము; తపస్సు త్మీనము త్మీనమగు తపస్సును షుకమారమగు_ శరీరము భరించుట కష్టము. మొదటి యు క్రివేరు. దావివేత పర్లి వితమైనదే రెండవయు క్రి. ఆ రెండనయు క్రికి సమర్ధ్హనను. తరువాతి రెండు పాదషిలును. ఇట్లు యుక్తియుక్త ముగా చెప్పుట శ్లేషగుణము. “పదం నఘహేత....” మొదలయిన (ప్రసంగము (పసాదగుణమునకు లక్ష్యము. ఎచ్చటను నిష్టురాత్షర పుల (ప్రయోగవ లేకుండుటచేత ఫొకుమార్యము. ని'ష్నేధనునందును ప్రసన్నతను వీడకుండుట మాధుర్య ఇట్లు అనేక గుణసమంచితమగుటచేత ఇది వైదర్శీరీత్సి [పాంచాలి- ఉదాహరణను] సాంచాలీ యథా “గా తావఘాక్‌ దలిళాంగద జర్దరాణారి గెండస్టలీ లులిశకుండల తాడితానామ్‌ రో వ్‌ భన్ఫుటమ్ముకుట కోటి విఘట్టితానాం నౌవోఒ భవజ్బ్భృణరు శాముఖరో మణీనామ్‌ి లిం సేయ మోజః కాంచ్యభావా జాచ్లి వే పురాణచ్భాయా మూభుర్య సౌకుమార్యవతీ సమ నసంచటడా పొంచాలీరీలి!, అర్ధము పాంచాలీకీతికి ఉదాహరణ. శరీరముల ఘర్ష్మణచేత దశీతము లయిన బాహువురులయంవలి ఎర్జరిత మణుల యొక్కయు, గండస్థలులయందు వేలు

శజ్దాలంకార వివేచన 80 చున్న కండలములందలి కాడిత మణలయొక్కం, చోభన్ఫుటత్కిరీట కోటియందలి అను. విఘట్టేక మణుల యొక్కయు. రుణజ్ఞృణనుమ (పతిధ్వనులరోడి నాదము పుఖైను. _ ఇది ఓజః కాంతి గుణములు లేకుండుటవల్లి శ థల్యమును పురాణచ్భాయను మాధుర్యమును సౌకుమార్యషఎను కలిగి? ఐదారు సమస్తపదములతోనున్న పాంచాలీ రీతి.

వాఖ్య : ఉదాహరణ పద్యమునందు మొదటి మూడు పొాదములందును మూడు స్యస్టవదనులును ఒక సమస్తపదమును గలవు. ఇట్లుండుటచేత *“నమ్నస్త పంచష వద” అశ్ర- లక్షణమునకు సరిపోయినది.

“ఓజః నమాన భూయస్ట్వమ్‌” అను లక్షణమునుబట్టి సుదీర్దసమానములు గలది ఓజోగుణము. ఇచ్చటి నమాససులు వరిమితధైర ్యము గలవి. కావుననే యిచ్చట ఓజోగుఇము లేదు “కాంతి” యనగా *ఐంధస్య ఉజ్వలత్వమ్‌?. ఉజ్వలత్వ మవగా సాజాత్యముగల సర్జముం సమీపొనృత్తివి, శబ్ద సయోగనులోని నవ్యతను (గపొంపవలసియుండును. అట్టిది యీ పద్యమునందు గోచరము కాదు, కావుననే కాంతిగుణముకూడ ఇచ్చటలేదు. ఏపాదమున కొపాదమే స్పష్టముగా తెగిపోవుటచేత ఆక్లీ ష్లళ్శథత్వము కానవచ్చుచున్నడి. విష్ణరమ్నున యక్షరములు లేకుండుటచేత పొకుమార్య గుణమును, పృథకృదత్వముచేత మాధుర్యమును వెలయుచున్నవి. ఖొవుననే _పకృతపద్యము పాంచాలీరీతికి ఉదాహరణజమైనది-

[(గౌడీయ-ఉదాహరణము]

ఇాడీయా యథా “యస్యానస్కంద లీలావలిత్‌ బలపరిస ్పందచణఖర్వీ కృతోర్వీ సంరంభో శృంభనా శకూన్నమిత భంనమ %_ంధరాసంధి రాన్సీత్‌ బో విస్సాఫుల్ల న్ఫుట పృథులఫశాఫూత్కృ తాన్ని స్ఫులింగ న్ఫూర్ణగ్సందోవా సంజేహిక ఏిశ్రటశిఖామండలీ రన్నఖండు) ౨7

సేయ నూజిశాంతిముతీ సమస్తోద్భటభూరిపదాచ గానీ యా

ర8,

804 వరవ్వతీ కంఠాభరణము అర్లము : గౌడీయా రీతికి ఉదాహరణను. ఎవనియొక్క .దండయ్యాళ థి యందు విలాసముతో కదలిన పెన్యములయొక్క- కదలికచేత మొక్కనోయిన భూమియొక్క సంరంభము నాపుటకె ఎ త్రబడిన బరువుచేత వంగిన శిరసుల నడువ పంధిలేనివాడ్పైన 'శేవుడు విశాలములై వికసించినవై (పకటములై పెద్దవెన పడగల చేత పూత్క్యృతములయిన అగ్నికణనముల బరపుల నమూహమువల్ల సందేపాంప ఐడిన ఏకటజ్వాలా సమూహనుగల రత్నఖండనుగా నయ్యెను. [వద్యమునందు తదర్భకములేదు, తరువాతి సద్యములోనుండి యుండుము ॥] ఇది ఓజస్సును కొంతివి గలదియే? సమసించిన నముద్ధత సుదేర్చవదము అను గళదియు నైన గొడీయారీతి. వ్యాఖ్య : ఉదాహృత పద్యము సముద్ధండశతై లీ సమన్వితము మొ త్రను సద్యమంఠయు ఒక్కటే సమానమైనట్లు తోచును నిజమునకు “యన్యి యని (పాఠరంభసుననే వ్యన్తపదము కలదు. “అవస్కంంధ....నాయి” అన్నంతపరకు నొక సమాసను;ః ఇరువదియేడక్షరముల నిడివి యున్నది. “ఉన్నమితభరనమత్కం ధరా నందధిః? అనుసది సదుమూడక్షరముల నిడివిగల సమాసము. “ఆసీత్‌” (క్రియా పదము "శేషః క_రృృపదము. *విస్సార.... రత్నఖండః” అన్నది నలువది యక్ష రముల నిడివి గల సమాసము. ఇంఠటి నుదీర్హ సమానములను3 ఉద్ధతముై న ష్‌ వర్ణముల కూర్పును కలిగియుంగుటచేతనే ౦ఐదీ గాడీయారీతికి లక్ష్యమైనది. సమాన భూయ స్త్వమువల్న ఓజోగుణమును బంధౌబ్బ్వల్యముచేత కౌంతి గుణమును నెలకొని యున్నసనుట సృష్టము, ( అవంతిక - ఉదాహరణను |] ఆవంతికా యథా. “వతాని నిస్సజాతనో రసమంజసాని శూన్యం మనః వీశునయంతి పడాని4త స్యాః వలేచ మార్షతరివి(పథయంతి కాప నూలంబితోక్ళి త పరిగ్గవితెః పవాళై షి

శబ్దాలంకార వివేచన 805 నేయం సమ_స్తద్వి,తి* చతువ్చుడా వై దర్భీపాంచాల్యో రంత రాల వర్తిన్యావంతికా నామరీతి,. అరము : 'ఆవంతికారీతికి ఉదాహరణము. నిస్సహ శరీరయైన ఆమె ఠి మ్‌ యొక్క ఈ అసమంజసముైైన పదములు కూన్యమనస్సును వెల్ల డించుచున్నవి (వేలాడుచున్న రాలిన వాడిన _పవాళములచేత ఈ మార్షతరువులు శాపమును (పక టించుచున్నవి. ఇది రిండు మూడు నాలుగు సనునస్తవదదులు గలిగి వై దర్శీపొంచాలులకు వశుమ వర్షిల్లుచున్న ఆవంతిక యను పేరుగల రీతి. న్యస్తవదములే అధికముగా కలవు్య, ఇట్లుండుట వై దర్ఫీలక్షణము. “విస్పహతనోః? “అనమంజసాని” *మార్గతరవః? అన్నవి రెండేసి పదముల నిడివి గల సమాసములు. “ఆలంబి. ..పరిగ్గపితై 1” మూడు సదముల నమాసము _ఇట్లుండుట పాంచాలీరీతి లక్షణము. కావున రెంగు రీతులను కలిగియుండుటచేతు అనగా రెండు రీడులకు మధ్యస్థముగా సుండుటచేత ఇది ఆవంతికారీతియెనది. [ లాటీయ - ఉదాహరణము | “అయ ముదయతి ము(దాభంజనః పద్మినీనా ముదయగిగివనాలీ బాల మంచార పున్నుమ్‌ విరవా విధుంవోగ ద్వంద్యబంభు ర్విభిందన్‌ కవిత కవీకపోల (వోడ తామ _స్తమాంనీి లి నేయం సమ స్పరీతిమి శా లాటీయా నామ రీతిః. ళ్‌ ఆరము : లాటీయారీతికి ఉదాహరణము పద్మినులకు న్యుదాభంజనుడును, న! ఉదయగిరివనమునకు బాలమందార పుష్పనును, విరహముచేత విడిపోయిన చక

• చతురపదా _ పాఠాంతరము.

క్రిస్టకి నరన్వతీ కంఠాళరణము వాకదంపతులకు బంధువును కోపించిన కపికపోలమువఎ ఎజ్జవివాడు నైన యాతరు చీక్రట్లను ఛేదించుచు ఉదయించుచున్నాడు. ఇది సమ స్తరీరులును మిశణను చెందిన లాటీయ యనుపేరు గలరీతి. వ్యాక్యు : ఉదాహరణ పద్యమునందు “అయమ్‌' ఉదయతి” మొదలయిన వజ్శిస్తపదములు గలవు. ఇవి వైదర్ఫీరీతిని నూచించుడున్నవి. “మ్యుదాళంజనకి శెండపదముల నదూనగు- ఇది ఆవంతికారీతిని సూచించుచున్నది. “ఉదయ పృష్పమ్‌' అన్న నమాసమునందు ఐదు సదములు గలవు. “విరహ బంధు” కూడ ఐదు పదముల సమానమే *కుపిత తా్యమః” ఇదియు వట్టిదే. ఇని పాంచాలీరీతిఫి స్య_క్రముచేయుచున్నవి మొత్తముమీద బంధనము గాఢముగా ఉజ్వ్వలముగా నుండు టచే ఓజః కాంతి గుణములు కలిగి గొడీయారీతివి సూచించుచున్నవి ఇట్లు సర్వ రీతి నమ్మి,శణముచేత ఇడి లొాటీయ యగుచున్నది, [ మాగధి - ఉదాహరణము ) మాగధీ యథా -- “కరకబలన శిపైః ఇాఖి శాటెంగపతి ) రుణ సంణశకాఒమిా సర్వతో భీమయ_్లే చలిత శబరనేనా దత్తనో శృంగ చండ తాక ధ్వని చకిగర వరాహా వ్యాకులా వింధ్యపొదా? తి సేయ మాంిబ్ధరీ తే రినిర్వాహోత్‌ ఖండరితి రార్రగధీ, రము - చూగరీరీతికి ఉదొహరణము. ఏనుగులు కబళింపగా మిగిలిన న! నృక్షశావ్యాగపఠషంలచేత సాగివెళ్ళిన శదిర సేనలు కొమ్ముబూరలకో చేసిన చండ ధ్వనులకు భయము నొందిన వరాహములచేత వ్యాకులములయిన వఏంధ్యపర్వత పోదదేశనులు, సూర్యకాంతి మార్గములు కలవై భయ 'పెట్టుచున్నవి. ఇది ఆరంభింపబడిన రీతిని తుదముట్ట నిర్వహింపక్ర పోవుటచేత అంగరీతి. కావున మాగధి

శబ్దాలంకార వివేచన న! వాఖ్య : ఉదాహరణసద్యము. “కరికబలనళిషై? “శాభికాఖాగవతై 9; మున్నగు నమాసములతో (పొరంభమైనది. మొదటి సమానమునందు మూడు పద ములు గలవు. రెండవ సమానమునందు నాలుగు పదములు గలవు, కావున లే గొ ళు కి కళ ఠి స అవంతికారీతి యని నిర్ణయింపవచ్చును "మైః పత్రై 98 అను తృతీయా పిభక్ర్యం తముకూడ శబగుణమెనరీతి నిర్వహణమునకు తోడ్చడుచున్నది. కౌని యిది యింత చి చా టీతో ఆగిపోయినది. రెండవపాదముశందు రెండు పదముల సమాన మొకటియు, వ్యాన్రపదములు మూడు నున్నవి. మూడు నాలుగు పాదనులందు సుడీర్చ సమాస మొకటియు,. రెండు పదముల నమానమొకటియు నున్నవి ఒకరీతి ముగియగా 'ఆెండప రీతిని మొదలుపెట్టి నిర్వపాంచుట యిందు లేదు కావుననే అండరీతిగా (గపాయించి దీవిని మాగధీరీతిగా వరిగణించుట జరుగుచున్నది. వృత్తలంకారము తీక్ష. యా పికాసేఒథ విన్నేపి సంకోచే వసే తథా చేశసో ప రృయింతీ స్యాత్సా వృ_్హిః నావి మడ్విధా, ఆరము : మనస్సుయొక్క వికొసమునందును;, విక్షేషమునందును, సంకో థి చమువందును; విస్తారమునందును వ ర్తింపజేయునది వృత్తి. ఇదియు ఆరు విధములు, వ్యాఖ్య : శబ్దాలంకారములలో నాలుగవది వృత్తి శబ్దిమునలంకరించుట చేతనే శబ్దాలంకార మన్న "సేద చెల్లుచున్నది. ఇంతవరకు చెప్పుకొన్న జాతి, గతి? రీతి యన్నవి ముఖ్యముగా శబ్దము న్నాశయించుకొనియే యున్నట్లు గమ వించితిమి. వృత్తి విషయమున భోజదేవుడే ముందుగా మనలను హెచ్చరించుట కొన వద్చుచున్నది. మనస్సునకు నాలుగు స్టేతులు కలవు. అవి 1. వికాసము £. విక్షే వము 3౩ సంకోచము 4. విస్తారము _ అనునవి. సత్వావిర్భావము వికాసము. న_త్వ్వరజస్తమో గుణములలో రజ్సస్తమములు అప్యకౌంతమువై మనస్సునందు సత్వ గుణము ఆవిర్భాఎము నొందుటయే చిత్తవికాసము. ఈ వికాసమునకు రౌదాదుల వలన చ్యుతి కలుగుటయే చి త్తవిక్షేపము. ఇది రజోగుణ సంనర్గ్శముచేత కలుగును. సత్త్వ.౨ను తమన..ను అప్మకాంతనుచేసి కేవలము రజోగుణము (పతిష్ట నాందు

త$8ి సరన్వతీ కంఠాభరణము నపుడు చిత్తవిస్తారము కలుగును. సత్త్వరణోగుణము లప్యకౌంతముైై ఈమో గుణము (పతిష్ట నొందినప్పుడు చి _త్తసంకోచము కలుగును. చిత్తవికాసముః చిత్త వికేపము? చి త్తవిస్తారము? చిత్తసంకోచము - అనువానియందు నహృదయులను (ప్రవర్షింపజేయనదియే వృత్తి యని భోజదేవుని విష్కర్ష. పాఠకులకు వృద్తులు చిత వికాసాదులను కలుగజేయునని తాత్పర్యము

శృంగార హాన్యములు చి త్తవికాసమును; రొ దికరుణ రులు చిత్ర విక్షేవమును, ఏీరాద్భుతములు చి త్రవి సృృతివి, వీభతృభయానకనులు చిత్రసంకోచమును కలుగ జేయను ఆయారసముల కాయాచిత్రస్టితులు ఆశ్రయనులు. వృత్తులుకూడ ఆయాచిత్ర సితులయందు (పవర్తింపజేయునని చెప్పుటచేత వృత్తులు రసధర్మములని చెప్పినట్లే మైనది. ఒక వంక ఇవి శబ్దముల నలంకరించుచుు పురొకనంక గుణ నంఘటనాది సంనర్గముచేత రసపోషకముై (స్రవర్తించును,

(వృత్తులు - లక్షణములు]

తిక. కై శిశ్యాంభటీ వెన భాంతీ సాత్య్వతీ పరా

మధ్యమారభటీ వైవ తథా మధ్యమకై_శికీ,

అర్హమ. : కై శకి ఆరభటి? భారతి? పాత్వతిః మధ్యమారభటి? మధ్యమ కై 48 అవి వృత్తి ఆరు విధనులు. 8. _నుకుమారార్చ సందగ్శా కై శికీ తాను కధ్యతే

యాశు పౌడార్చ సందశ్భా వృ త్సి రారభటీతి సా.

అర్ధము 2 సుకుమారమైన అర్ధమును, సుకుమారమైన సందర్భము (వద రచనమ్యృ)ను కలది కై శికీవృత్తి (పౌఠమైన అర్థమును; _పౌఢమైన నందర్భమును గలది ఆరభటీ పృత్తి. లి”, వోమల్యపౌఢ సందర్భా వోమలార్థాథ భారతీ

పౌథార్దా ఫోమల్కపాఢ సందర్భా సా_త్ట్వతీ విదుః,

అర్ధము వ సుకుమారమైన అర్ధము కలిగి కోమల _పొఠమెన నందర్భము కలది భారతీవృత్తి. _పొర్వైన అర్హము కలిగి కోమల్యపొఢ్యమెన నందర్భము కలది సాత్వతీవృ త్తి. సం

80] శబ్దాలంక్రార వివేచన 801 88. కోమలే (పొథసందర్భా త్వన్దే మధ్యమకైై నిక (పౌభార్ధా వోమలే బంఛే మధ్యమాం భటీమ్య తే. ఆర్ధము : సుకుమారమైన అర్థము కలిగి (పొఠ్వమన నందర్భము కలది మధ్యమకై శికీవృ త్రి. (_పౌఢమైన అర్హముకలిగి సుకుమారమైన నందర్భము కలది మధ్యమారభటీవృ త్తి. [ కైశికవృత్తి - ఉదాహరణము ) త్త కై శికీ యథా- కనన్థిక్ర్రచిను దలేము నొగవల్ల్యా విచకిలదామని చందనే చ వ్యాబ్యే కువలయిని పురాణనీధుపా(తే తరలదృ శా మపతన్‌ దృశః చయ్‌ చి త్రి చీ సః జ ఆధ నేయ మర్థస్య చ సందర్భస్య చ సౌకుమార్యాత్‌ కైళికీ నామ వృ ట్టి ఆరము. : 3 +కీవృ తికి ఉదాహరణము చం్గదకాంచులయందును, తముల గమ కూ ణాతి పాకులయతదును మల్లి కాహారమునందును; మనోహరమైన చందనమందును, కువల యముల సమూహమునందును, _ప్రాచీనమద్యపా_తమునందును, (పియునియందును తర శీక్షణల చూపులు పడినవి. ఇది అర్హముయొక్కంయు సందర్భనుయొక్కయు. సౌకుమార్యమువల్ల శై శికి యను వృ ర్తి వ్యాఖ్య . శృంగారమన కుద్దీసక ములయిన వెన్నెల, మల్లి కొమాల, చంద నము? కలువలసమూహము? మద్యపా_త వంన్నగునవి వర్షితములు, శృంగారమున కాలంబన విభావమయిన _పియుడును 'పేర్కొనబడెను. తరశేక్షణలచూపులు ఆయా పదార్ధములమీద పడెననుట సుకుమారార్థము. ఇళ్తే పదరచనమునందు విష్టురాక్షరముల వియోగము లేదు. కొవున సొకు మార్య మన్న శబిగుణము వెలయుచున్నది. ఇట్లు సుకుమారమైన యరమును యి ళా రాం థి

$10 వరన్వతీ కంఠాభరణము సుకునూర మైన రచనాబంధమును కలిగి కై శికీవృత్తి యగుచున్నది. ఇది యిచ్చట శృంగారమునకు పుప్పిసి గూర్చుచున్నది. [ ఆరభటివృత్తి - ఉదాహరణము ] ఆరభటీ యథా- “కోయ! శస్త్రంబిభ రి స్వమజగురుమవః పొండపీనాం చమూసౌం శజాయః పాంఛాలనో, తే శిళుంధికవయా గర్భాశయ్య్యాం గతోవా కదూ య_స్తశ్కిర్థిసాత్సీ చరతి మయిణే యశ్చయశ్చథపతీపః 6ళోధాంధ _స్టస్య తస్య స్వయమినా జగ తా మంతిక స్యాంతవోఒవామ్‌ సేయం (పౌథార్జి సందర్భారి భటీ నౌామవృ త్తి 1. అరము ; ఆరభటీవృత్తికి ఉదాహరణము. పాండన _వైన్యములంటు థ మ్‌ ఎవడెపడు స్వీయభుజాబలాధిక్యమదముచేత శస్త్రము పట్టునో; పొంచాలవంశమునందు గర్భశయ్య్యాగళుడు కావి అధికవయస్కుండు కాని యేయేశిశువు కలడో, నేను రణము నందు సంచరించురుండగా ఆయా కర్మలకు సాక్షియె యెవడెవడుండునో, యెవ డెవడ. నాకు విరోధియో ఆ యెల్త వానికిని, స్వయముగా జగదంతకునకును _కోధాం ధుడనైన నేను అంతకుడ నయ్యెదను. ఇది (ప్రొఢమైన అర్ధమును సందర్భమును కలిగియుండుటచేత ఆరభటి యనెడి వృత్తి వ్యాఖ్య : ఉదాహరణళ్లోకము భట్టనారాయణుడు రచించిన వేణీసంహారము నుండి _గహింపబడినది ఇందు ఓజోగుణమను కలదు. సమానభూయిషమె యుండుట న , ఓజల్బు దీప్తార్ధ సమన్విత గౌఢమైన బంధమును క్రలిగియున్నది. రణోత్సాహ నముస్పప్తుడై న అశ్వత్థామ యిచ్చట వక్త. వీరర్శాదముల క్రనుగుణమెన (పౌడార్హ ములు కూర్చుబడినవి సంయు కౌకర్రముల పొదిల్యము? నిషురాక్షరముల పునః ఠి పునరావృత్తి, శ థిల్యములేని రచనాబంధము - ఇవన్నియు అరానుగుణమైన బంధ య్‌ థి మూ (పొథఢిని వ్యక్త ముచేయుచున్నవి. ఇట్లు అర్ధమునందును; బంధ ఎనందునుగల గాఢత్వమునుబటి యిది ఆరభటీ పృెత్తికి ఉదాహరణ్నూనది.

శబ్దాలంకార వివేచన 811 [ భారతివృత్తి - ఉదాహరణము )]

భారతీ యథా _ ళ జ అద ఉత్తి సన్యా రతాంతే భత మురగపతౌ పాణినై శేన కృత్వా ధృత్వా చాజ్యేన వాసో విగలిశకబరీభార మంనే వవాం త్యాః భూయ సతా,_లకాంతి ద్విగుణిత నుంత్యవీతినా శౌర్రిణా వః శయ్యా మాలింగ్య నీశం వపు రలలసలసడ్చాహు లశన్మ్యా'పునాతుకికి

సేయ మతినుకుమారాస్టే నాతి సుకుమార సందర్భా భాంతీ నామవృ త్తం

ఆరము : భారతీవృత్తికి ఉదాహరణను, రతాంతమునందు శేషునియందు

థి

ఒకచేతీపై భారమును మోపి, మరొకచేతిళో వస్త్రమును పట్టుకొని, విడివడిన కదిరీ భారనును మూపులపై మోయుచు లేచుచున్న లక్ష్మీదేవిని అవ్పటి కౌంతిచేత ద్విగు ణీత ఘరత్యసతికలవాదై న విష్ణువు మరల కౌగిలించుకొని శయ్యకు తార్చెను. అట్టి లక్ష్మీ దేవియొక్కు అలనలసద్బాహువు మిమ్ములను సవ్వితీకరించును గాక్ర £

ఇది అతి సుకుమారమైన అర్హమునందు అనతిసుకుమార నందర్భృముగల భారతీ యనెడీ వృత్తి

వ్యాఖ్య - ఉదాహృతపద్యము భట్టనారాయణుడు రచించిన వేణీసంహారను నుండి _గహాంపబడీనిది-

ఇచ్చటి రనయు సంభోగళ్ళంగారము ఇది చిత్త వికానకరము; చిక్ర వికొన అన్యము. మిక్కిలి సుకుమారము హృద్యమయునైన విషయము. ఇట్టియెడల బంధము కూడ సుకుమారముగానే యున్నయెడల కై శీవృత్తి యయెడిది ఇచ్చటి బంధము సుకుమారముగా లేదు. కలోరపర్ణములును సంయు క్తపర్షములును _పచురముగా (వయుక్తనములయినవి. “*విగలిత కబరీభారమ్‌? “తల్కాలకాంతి ద్విగుణీఠ సురత పీతినా” “అలసలసద్భాహు” మొదలయిన సమానములుకూడ నున్నవి. అట్లని ఓజో గుణ్యవధానముగా ఉద్దండముగా లేదు. కావుననే దీనివి కోమల _పొఠబంధ ముగా 'పేర్కొనుట జరిగినది కోమల _పొఢ మధ్యస్థమైన బంధమును కలిగి?

శం వరస్వతీ కంశాళరణమను సుకుమార (కోమలి మైన అర్ధమును కలదగుటచే ఇది భారతీనృత్తికి ఉదాహరణ మ్‌ థి మైనది. [ సాత్త్వతీవృత్తి- ఉదాహరణము | సా_త్వ్యతీ యథా “నంజ్యా జ్వావవీ తా వనార్య-చరితపా పప తాపోదయా భీమో భీిమపరా(కచుః వచ మునిర్భాస్వత్కు. ౯ రాయుథః వశే నామృతవద్విదార్య కంజై:ః వీతాన్యసృజ్లు ద్విబో మన్యేనాపి వా తాహి తాఆససరసీ స్నాతం (కధ! ఇాంతయీి సేయం (పౌథార్ధా నాతిపొఢసందర్భా సా త సతీనామవృత్తి శి అరము : సొ శ్ర్వశతీవృత్తికి ఉదాహరణను. ఫీమవర్శొకముడై న లీము డును కుతారాయుధుడె న ఆ మువియు (పరళురాముడును వందనీయులే. అయినప్పటి కిని అనార్యచరిత (పాస్త్వసతాపోదయులు. ఒకకు చేతిగోళ్ళతో చీల్చి శకువుల రక్రము నమృతమువలే (తాగను. ఇంకొకడు హళతులైన శ్యతుపుల రక్తపు మడు గులో (కోధశాంతికొరకై స్నానముచేపెను ఇది _పొఢారముకలిగి అనతి ,పొఠసందర్శముగల సా త్ర్వతియనెడి వృత్తి. యి అాటీ వ్యాఖ్య వ ఇచ్చట రౌాదరసము వర్ణితమైనది. ఇడి చిత్తవిక్షోభజన్యము? చీళ్షవికోభకరము. అందువలన నిచి సొకుమార్యమునకు విరుద్దము, శ్యతువు లను గోళ్ళతో చీల్చుటః రక్తము (శాగుట (కోధళాంతికై ర_క్రసరనులో స్నాన మాడుట దుస్పహములు కావుననే అనార్యములు. ఇటుసంటి దుస్పహమైన విషయమును _పౌఠబంధములో చెప్పినయెడల ఆరభటీవృ తి యయ్యెడిది. పకృత సద్యమునందు అర్హములోమన్న ఉద్దండత రచనాబంధమునందు లేదు *వంద్య్యౌ? ద్వౌ, అపి? భీమః: న, చం ఏకేన, విదార్య+ కరజై॥$? మొదలయిన వ్య స్తసదములు సమృ ద్ధముగా నున్నవి రేఫముః హకొరము మొదలయిన వర్ణములు పొకునూర్యవ్యంజ కములు ఈ విధముగా ఇంతవరకు కోమలబంధమే. కొని “ద్వావపి “తా వనాఠ్య” మొదలయిన విధముగా సంధివశమున నేర్పడినరూపములు అఖండములవర భాసిం చుటచేతను) “మనిర్భాస్యత్కుళారాయుధి “అమృతపద్విదార్య” మొదలయిన విధ

శద్దాలంకొర వివేచన 818 మగా హళ్లులు సన్నికర్షము నొందుటచేతను బంధమున కొక పొడి కలుగు చున్నది. ఏ పాదమున కాపాదమే విరుగుచుండుటచేత బంధనున నొక _శెథిల్యము చోటుచేసికొన్నది ఇట్లు సొౌకుమార్యము కొంత _పౌఢి కొంత యుండుటచేత కోమల (పొఢనందర్భముగలదైై ఇది సా త్వతి పృృికి ఉదాహరణమైనది.

( మధ్యమ కైశికీవృత్తి - ఉదాహరణము ] మధ్యమకెశికీ యథా “కిం చ్వారి చెనవాత కే సవాకానేణ సంవర్సి "తేన పమపాదప ఏవ పాపః అన్మీన్ననాగపి ఏకాసఎకారి భాజి భీమా భవ ని మదనజ్వం సన్నిపాతాః త్‌ సేయం సుకుమా ేఒ్టే (పౌఢ వందర్భా మధ్యమకె శికీ నామ వృత్తి. అరము: మధ్యముకై శికీవృ తికి ఉదాహరణము ఓసిః దురదృష్టవంతురాలా థి మ్‌ అబన ద్వారమునం దీసహకార నృక్షను నేల పెంచితివి? ఇది పాపము; విషవృకము. వికానవికారములుగల దీనియందు అల్బ్పములేయైనను వమదనజ్వర నన్నిపాతములు భయంకరములుగా నగును, ఇపి సుకుమారమెన అరమునందు _పొఢరచనాబంధ...గల మధ్యమత్తైశికీి : ము షు స్‌ యనెడి వృత్తి. వ్యాఖ్య * ఇచ్చటి రసము విపలంభశృంగారము ్రయునికో నెడబొటు పొందిన నాయిక యొకితె సహకారద్భక్షమును 'పెంచినది ఉర్లీపన విభావములలో నహకార మొకటి దుసన్సహమెన విరహతాపమును దురింత దుర్చరము చేయుట కొరకే తియ్యమామిడిచెట్లు సహకరించును ఈ విషయను నెరిగిన వృద్ధవయన్క నాయికను మందలించుచున్నది ఇచ్చట మందలింపువకు కాక వ్మిసలంభమునకే (పాధాన్యము కావుననే అర్హనునందు సౌకుమార్యము గలదనుట

కి14 వరస్వతీ కంఠాభరణము ఈ అర్ధమును వెల్లడించుట భంగ్యంతరముగానున్నది కౌవి సూటిగా లేదు. ఖై న! టైగా వృక్షమునకు సంబంభించిన నర్వవిశేషణములును పురుషవ్యక్తిని స్ఫురింప జేయుచున్నవి ఇట్లు అర్థాంకర నం్యకమణదుచేత అర్హకల్పనమునందు. (పొడీ యేర్చరుచున్నది _'వికానవికారభాజి” “మదనజ్వర నన్నిపాళాఃి అన్నవి. రెండు మా_తమే మూడువదముల నమాసనులు కావున పదరచనాబంధమునందు (పొఢి యున్నదనుట పనుంజసము కొదు సుకుమారమైన భావమును కవి తనకల్పనతో భంగ్యంతరమున వెల్తడించుటచేత కల్పన(పౌొఢి యిచ్చట నెలకొన్నది. ఇట్లు సుకు మారార్థము? _పొథకల్చనము నుండుటచేతనే యిది మధ్యమకై శికీన్ఫ త్తికి ఉదాహరణ మైనది. [ మధ్యమారభటివృత్తి - ఉదాహరణము )] మధ్యమారభటీ యథా-= “గం నాగరాజ బహుమస్య నిశంబభాగం భోశేన గాధ ముపవేష్టయ మందరా,జేః సోఢాపమవ్యూ వృషవానాన కూగలీలా పర్యంకబంధనవిభే స్తవ కోఒతిభారి లి6 నేయం 6పౌథేఒన్టే సుకుమారసందర్భా మధ్యమాం భటీనా మ వృ్త్తోం అర్గము : మధ్యమారభటీవృ త్రికి ఉదాహరణము. ఓ నాగరాజా: ఈ ర అజాన్‌ మందరా(దియొక్క నితంబభాగము నధికముగా గట్టిగా నీభోగముకో చుట్టుకొనుము. నహాంపళక్యముకాని నృషవాహనువి (ఈశ్వరుని) యోగలీలాపర్యంక వింధన విధికి నమర్దుడవు. నీకు అలవికాని భారమేమున్నది 1 ఇవి _పొఢమైన అర్హమునందు సుకుమార సందర్భముగల మధ్యమారళటి యనెడి వృత్తి. వ్యాఖ్య్ధ : (పకృతపద్యము నమ్ముదమథన విషయమును వర్తించుచున్నది- అది అసామాన్య కార్యము ఫాలనము[దమే దధిభాండమె, మందరాది కన్వమె కూ 'రనా.

శబ్దాలంకార వివేచన 8165 వానుకీ కప్వమునకు కట్లు _శాదై, దేవదానవులు చిలివెడువారై, అమృతలల్ని వయోజ నముగా ఆ మహాకొర్యుము సాగినది తద్వర్ణన సందర్భసంబంధముచేత తదర్హము

య నుద్ధతార్థముగానే పరిగణింప వలయును. నాగరాజు వృషవాహనుని యోగలీలా థి సందర్భమున పర్యంకబంధముగా ఉపయోగించుబ 1 అది అత్యంత దుష్క్కరము, నమ్ముదమథన నమయమున మందర్శాదిని గట్టిగా చుట్టుకొవి యుండుటయు దుష్క రమే. కాని వై మత్యన్యాయమున శివపర్యంకబంధనకార్యము నిర్వహించెడి సమరు కా న! నకు మందర్శాది పరివేష్టనము సులభసాధ్యమే అందువల్ల నే “తవ కో౭ఒతిారశి అవి యనుట. ఉద్దతమైన విషయమును వర్డించుటచేత ఇది (ఫైఢార్లము. య్‌ థి మొదటి. రెండు పాదములందును రచనాబింధము పరమసుకుమారముగ్లా నున్నది. మూడవపాదమునుండి “అవిషహ్యూ బంధనవిధేః అన్నంతవరకు సుదీర్ల న! సమాసము సాగినది. అయినమ హు రః యః ల (ప్రభృతివర్ణముల (యోగము చేత లాలిత్యమే నెలకొని యున్నదనవలయును ఇట్లు (పౌఢమైన విషయఃఎను అృపొౌఢమెన పదరచనా బంధముము కలిగి యుండుటచేత ఇది మధ్యమారభటీవృ త్తికి ఉదాహరణ మెనది. 'అణనీ యూ ఛాయాలంకారము 89. _అన్యో క్షీనా మనుకృతిశ్చాయా సావీవా మడ్విధా లోక చృేకార్భి వోన్టత్త పోటా మత్తో క్షి భేదతః. అరము : అన్యోక్తులయొక్క అనుకరణము ఛాయ. లోకో కి, ఛేకోకి, థి అలన అనాకొ అర్భకో క్రి; ఉన్మత్తోక్తి, పోటోక్తి, మత్తోక్తి అను నుక్తి భేదములవల్ల ఇది ఆరు విధవులు. వ్యాఖ్య : శబ్దాలంకొారములలో ఐదవది భాయ. అనగా అనుకరణ మనియే యర్ధము. కవి లోకకొవ్యావేక్షణము చేయవలయునని, అదియే వ్యుత్పత్తి యని ఆలంకారికుల వచనము. ఆ వ్యుత్పత్తిని కవి తన _పతిభాగరిమనుబటి యసయో లబ గించుకొనును. “అవిస్టానుకృతిర్తి నాట్య'మ్మని నిర్వచనము. అవస యసగా (ప్రవృత్తి యని సూలసుగా. నర్జము. చెప్పుకొనవచ్చును. నాట్యమునందున ఎనే కాస్యచునందును _పప్ఫత్త ్యనుకరజనఎనకు _పాధాన్యమున్నది అహపే ఆయాప్యాతల ళా య

816 సరన్వతీ కంఠాభరణము సంభాషణాదికము ననుకరించుబయు. కవికి ఆవళ్యక్నన లక్షణము కావలయును. అట్లయినప్పు బమ్యాతమే. క్రవి తన కావ్యమునందు లోకమును యథాతథముగను యథోచితముగను _స్రతిఫలింపజేయగలదు. కావున అమకృతి అలంకృతియేకాని అపకృతి కాదని సృష్టమగుచున్నది |. లోకోక్సు ల ననుకరించుట లోకో క్రిద్భాయ ౨. శ్‌ లనగా నిపుణులవి యరము, కౌవున వాజ్నిపుణుల ఉక్తుల ననుకరించుట ఛేకో క్రిచ్చాయ.. 8. అర్భక థి వాల్‌. అట డనగా వివేకము చాలని బాలుడని యరము. మాటలు పలుకుళ క్తిళూడ తగినంత లేనినాడు బాలుడు అట్టివాని మాటల ననుకరించుట ఆర్భకో క్రిచ్చాయ 4. ఉన్మర్తు అనగా మతి స్తి మితశ్వములేవివారు. వారి పలుకుబడుల ననుకరించుట ఉన్మత్తో క చ్భాయ. పోట యవి యనగా పురుషలక్షణసులు గల స్త్రీ యవి యర్థము. అట్టి వారి మాటల ననుకరించుట పోటో క్తిచ్చాయ. 6. మళ్తుడనగా మద్యపానముచేసిన వాడని యర్థనబ. ధనబల పరివారాదికముచేత గర్వితుదై న వాడును మత్తుడే. అట్టి వారి నచోవిధానము ననుకరించుట మత్తో క్తిచ్భాయ. భోజదేవుడు ఈన (_పణాళికొనురోధముచేత ఆరువిధములే యన చెప్పినను? ఈత్తత్సందర్భ నముచితవుగా ఈ సంఖ్య యెక్కువ కావచ్చును. ఇది మార్ష్యవదర్శ నమేకావి సర్వన్వసాక్షెత్కరణమి కాదు. [లోకో క్తిచ్చ్భా య] కాను లోకో కిచ్భాయా యథా- “శాపాంతో మే భుజళశయనాదుద్ధి తే శారపాశొ గొ మాసానేతానమయ చతురో లోచనే మిలయిత్వా పశ్చాదావాం వంవాగుణితం తం తమా త్మాభిలామం నిశ్వేత్య్యూవః పరిణత శరచ్చంథదికాను శపాని త? సేయం లోచజీ మిలయిత్వేతి లోవోక్సే రనుకృతి ర్లోకోక్సి

40. భల్దాలంక్రార వివేచన శ్ర? అరము : శాయాలేదనులందు లోకో క్షి చ్భాయ కుజాహరణము. విమ్ణుపు థి భుజగశయనమునుండి బేచునరికి నాకు శాప... ౨తీరిపోవును. కనులు మూసికొని యూ నాలుగు మాసములమ గడపీవేయుము. ఆ పిష్మట మన మిర్వురము పరిణత శరచ్చం్యదికలుగల రాకులయందు వరహగుణీకము.2ైన ఈ శ్రదాత్మాఖిలాషములను నెర వేర్చుకొందము- ఇది (లోచనే మీలయిక్వా) “కనులు మూసికొని'అన్న లోకో క్తి కి అనుకృతి. కావున లోకో క్రిచ్చాయ వ్యాఖ్య : ఉదాహరణళ్లోకను కాళిదాసు మేఘదూతనుముండి గహింస బడినది “కనులుమూసికొని గడపుట”ి యన్నది లోకో క్రి కష్టముగానున్న విషయ మును గాని, యిష్షులేని విషయమును శ్రాని చేయనిలసివచ్చినప్పుడు ఈవిధముగా *క్రన్సులుమూసికొనిి చేయుమనుట యలవాటు మనసార చేయుటకు పూ ల్తిగా విరుద్ద మైన దిది. లతోకమునందుకూడ ఇష్టములినప్పుదు కనులు మూసికొనుట స్వాభావిక (వత్సికియయే దావి ననునరించియే యీ వాడుక యేర్చడియుండును. ఇట్టి పదదుల చేతను, పదబంధములచేతను ఉక్తార్హమినకు జిగియు;. విగియు నేర్పడును, ఇట్లు లోకమునందు. (ససిద్దములయిన దాదుక్రలే లోకోక్తులు. వీని ననుకరించుటచేత క్క క్రీచా ల డును. లోక్‌ క్రిబ ఎ య యన్న శబ్దాలంకార 'మేర్చ్పడును ( ఛేకోక్తిచ్చాయ )] “జాహీ దీర్హాన తాతుస్య ఎలాస లలిశ్యభుణ; కాంతా ముఖస్యావశగ_స్తసెశ్తి నృపశవే నమః €8 వ్‌ నె అ వ్‌ నేయం చెతి నృపశ వే నమ ఇతి విద్ధోక్లే రనుళృతి కేవో క్రీ ఆఅరము: శేకోక్రిచ్చాయ కుదాహరణము. నల వి విడువాలుచూపులు గలిగి థి ౮ విలాసలలితమువైన కనుబొమలు కలిగిన కొంతాముఖమునకు వళుడుగాని ఆ వరరూస సశువునకు నమస్కారము

816 సరన్వతీ కంశాళరణము “ఆ వ్రరరూపపళువునకు నమస్కారము” అన్న పండితో క్ర్యసనుకరణము హ్యాఖ్య , ఇదియొక శృంగారనాయకుడు వలికినవాక్యము. లక్కి పూర్వక ముగా నమస్కరించు సార్వ్యతికము- కొందరు నిపుణులు తిరస్కారమును సుకు మారసుగా (పదర్శించుటకు నమస్కారమును సాధనముగా చేసికొందురు కఠర్రామాయ రామభ్యగాయ రామచం్యదాయ వేధసే ।; రఘునాథాయ నాథాయ సీతాయాః పతయే నమః” అని యన్నప్పుడు వక్ర భ_క్రిభరితుడై యనుచున్నాడనుట న్పష్టము. “మారీచాయ నమోనమః” అని యన్నప్పుడు భక్తిపూర్వక నమస్కారము కాక విగూఢతిరస్కార మే యుద్దిష్ర మనుట స్పష్టము. మారీచుడు రామినిబేతిలో శెండ.సారులు బాణహతికి సాలయ్యెను ఆరెండు దూరులను సూచించుటకే “నమక శబ్దనుకూడ రెండుసార్లు “సయు_క్షమెనది ఇది సన్నివేశ మునుబట్టి కొకు వునుబట్లి గమవింపవలసిన విషయము ఇది వాజ్నీపుణులయిన విద్వాంసులకు వెన్నతో పెట్టిన విద్య- వారి ననుకరించుట జరిగినయెడల ఛేకో క్ర్చాయ యన్న శబ్దాలంకార మగును. ఉదాహరణమున మొదటి మూడు పాదములను ముముక్షువు; జ్రొనవంకుడు సలుకవచ్చును. అప్పుడాతడు సగొరవముగానే సలుకును శృంగారపురుషునకు కొంకాముఖ మే సర్వస్వమగుటవల్స తదాకర్షణకు లొంగనివారు విరసులుగను పళు వులుగను కనిపింతురు. కావుననే విద్వాంసులరీతినే యనుసరించుచు “నృపశవే? అన్న పదమును తిరస్కార సూచకముగా నుపయోగించుట జరిగినది. ఇచ్చట విద్వదుక్తి యనుసరింపదడుటచేతనే యిది ఛేకోక్రిచ్బాయ యొనది. ( ఆర్భకోక్తిచబ్బాయ ] అల్భకో _క్రీచ్భాయా యథా-- శక్షిం స స్వర్షితరుః వో2 వీ యస్య పున్నుం నిశాకరః వె వృతయైః కీదృళా మాత శ్యేసాం ముకాఫలం ఫలమ్‌ 89 సేయ మవ్యుత్పన్న శిశుజనో శ్వే రెనుకృతి రెర్భకో క వ్యాయా. అర్ధము : అర్భకోక్తి చ్చాయ కుదాహరణము- విశాకరుని పుస్పముగా కలిగిన ఆ స్వర్గతరువేది? అమ్మా! ముక్తాఫలమును కాయు చెట్లు రటులుండును? నీ టీ మి ఇ

శబ్దాలంకార వివేచన 119 ఇది అవ్యుళ్చన్ను.ైన శిశుజనుల మాటకు అనుకృతి. కావున అర్భకోక్తి చాయ. వాఖ్య థి ఆర్భకుడనగా అవప్యుక్పన్నుడని యర్హము= తోకానుభవము కౌవి కావ్యానుభవము కౌని లేనివాడవి భావము, కాని వావిసరిధిలో వానికిని అనుళన ముండును; యుక్తియుంగును.. విశాలమైన అనుళవసరిధి లేకపోవుటచేత యుక్తి అయు క్రవుగా పరిణమించును. బాలకులు పరినఠర్రములందలి చెట్లను చూచుచున్నారు. చెట్లకు పూవులు పూయుచున్నవి; కాయలు కౌయుచున్నవి; పండ్లు పండుచున్నవి. వావినికూడ చూచుచున్నారు కాబట్టి పూవులు; కౌయలు, ఫలనులు చెట్లపల్లనే లభించునన్న నిశ్చయ మేర్చరుచుకొందురు తెల్లని గుండ్రని చంటదుడు చక్కంగా విచ్చిన పువ్వువా గోచరించినప్పుడు దాని కాశయమైన వృక్షమును యుక్తి చేత భావించుకొందురు “కల్పతరువు” అన్న మాట వారు వినియుందురు. ఇది న్వర్గ తరువు, కనిపించుఒలేదు చీన్నవెట్లు చిన్న పువ్వులను పూయుచుండగ్గా స్వర్గతరుపు పెద్దపువ్వును పూయును అ బాలుర మనుస్టితికి అది యుక్రియు క్త ముగా గోచ రించునము దుక్తాఫలను అనగా ముత్యమని యర్హము. “వలను” అని విన్న ప్పుడు దీనికికూడ చెళ్లు ఆ,శయమని బొలురబుద్దికి భాసించును. అనుభవవిశేషము కలవాడు చం్యదుకు పువ్వు కాడనియు, చు క్తాఫలను ఫలఘువాదనియు గు ర్మించును. బాలకులు గురింపలేరు. స్వాభావికమైన బాలకుల భ్రాపన కవులకు 'పెట్టుబడియసుట విర్వివాదము, కొన్నియెడల అమాయికమైన బాలకభావనమును, తదుక్తు లను అనుకరించుట రుచిర ముగా నుండును ఇటు బాలకో క్రి ననుకరించుబయే అర్భకో క్ర్చాయ యన్న శబాలంకౌరము. ( ఉన్మత్తోక్షిచ్చాయ ] “దృ్య్య కథం సుతమ కిం కురు తే కిమస్థు ఉజ్వార్హాం స సృచ్చతీ శృణోతి నివేద్యమానామ్‌ ఆస్తాం కీమస్య కధయా కథయాశు తావ ద్యతాగమిమ్యతి న వా ఖలు సోఒభిమాసీి శ్ర

ణం సరన్వతీ కంఠాభరణము

సేయ మసమంజసాయా ఉన్నత్తోత్తే రనుకృతి రున్గుత్తో $ వ్యాయా,

అరము : ఉన్మల్తో క్రిబ్బాయ కుదోహరణము. సుందరాంగీ: అతడు క్రనిపిం సనో ఏమి చేయుచున్నాడు? నన్నుగురించి అతడు పళ్నించెనా? సీపు వివేదించు దానివి ఏనెనా? అది అటులుండనీః అతని కథతో నాకేమి పని? తొందరగా చెప్పు. అతడిక్కడకు వర్చునా? రాడా? అతడు అభిమానవంతురు.

అసమంజసమైన ఉన్మత్తో క్రికి అనుకృతి యగుటవల్ల ఇది ఉన్మఠోక్రిచబ్చాయ.

వ్యాఖ్య : ఉదాహరణ పద్యమునందు నాయికయొక్క యున్మ త్తపసంగము అనుకృళమైనది నాయకుని కడకు దూతికను పంపిన నాయిక, ఆ౬ రాకశ్రై యెదురు తెన్నులు చూచుచున్నది. దూతిక వచ్చినది. వచ్చినవెంటనే నాయిక నాయకునిగురించి 'అతడు కనిపించెనా?... వినెనా?” అన్నంతవరకు (పశ్నపై పళ్న వేయుచు తన అతము నావిష్కంరించెను ఇంతవరకు స్వకమముగానే యున్నది, “ఆది యటులుండనీ! ఆకథళో నాకేమి పని? అవి యనుటతో _క్రమము తప్పినది. ఎంకయో యుత్కంరతో మొదలు పెట్టిన నాయిక సమతలేనట్లుగా? తన కేమియు పట్ట నట్లుగా మాటలాడుట సమంజసపంగా లేదు. దూతిక మొగము చూచి విః।న్ఫృహ చెందినదనుకొందమన్న; తరువాతి _సళ్నలలో మరింత ఆన క్రి కొనవచ్చును. చివరికి “పో2ఒ ఖిమానీఖలు' అని యనుట నాయక(పశంసయా ? నాయికానిఃనృృహయా 1? న్పష్టము కామ. రెండు ఏధముల అది ఆ(వస్తుతమే పూర్వవాక్యములతో అతుక్రని

ఇట్లు సామంజన్యములేని వాక్యసముదాయమును పలుకుట ఉన్మక్తులుచేయు పవి నాయిక విరహావేశనుచేత తత్ప్సితికి చేరుకొన్నది. కావుననే కవి ఉన్మలో కి ననుకరించుచు నాయికా పసంగమును విర్వషాంచుచున్నాడు కావుననే, యిది ఉన్మతో క్రచ్చాయ యన్న శన్దాలంకర మైనది.

[(పోటోక్తి చ్భాయ]

పోటోక్సీ వ్యాయా యథా-_

కర్పిలక్ష మవహోన్మ సోఫం ఘునసాశేశాతిసారదోపవో మే

అంభయతి చ గార్చల్యం కుంకుమురాగో మమాంగాని 1

శబ్దాలంకార వివేచన ! నేయ ముత్తమపడారోవిత నీచయువత్యుశ్తే రనుకృతిః ఆరమ. : పోటో క్రిచ్బాయ కుదాహరణను. తిలకమును ధరించుట కోపిక్ర [1 లేకున్నది కస్తూరినల్ల నాకు అతిసారదోషము క్రలుగుచున్నది కుంకుమరాగము నా అంగములకు దౌర్బల్యమును కలిగించుచున్నది ఇది ఉత్రమపదమును పొందిన సీచయువతియొక్క- మాటలకు అనుకృతి, కొవున పోటో క్రిచ్భాయ వ్యాఖ్య “పోట' యనగా పురుషలక్షణములుగల న్త్రీయని చెప్పుకొంటిమి- తదు_క్యనుకరణము పోటో క్రిబ్చాయ యుగును _సకృతోదాహరణ మునందు దళా? తరారోసణమునొందిన యువతి యొక్క- వచోరీతి అనుకృతమెనది నీచన్ర్రీమొక్కంతే ఉత్రమస్తానమును పొందినది సాధాంణగిగా సంపన్నయువకులు సుకుమారముగా నుందురు; శరీర్నశమ కోర్వజాలరు ఈభావను మనసు_నున్న పేదరాలు సంపన్న యువతివ- నుండుటవై సైకుమార్యను నభినయింఎఎలయును ఇది సహజ సౌకు మార్యుముకౌక అభినయమగుటచేత కృత్రిమంు/ ననిపించును; అతిశయఘుగా నని పించును తిలకము దిద్దుకొనుట కస్తూరిపూసికొనుట, కుంకుమ్మద్రవము నద్దుకొనుట మొదలయిన అలంకరణ విశ్రేషమిలుకూడ భౌరనులే యనుట సంభవించినది నడు మంగతపు సిరినొందిన నీచత్త్రీ యుక్రలకు అనుకరణ మగుటచే ఇది పోటో క్రిచ్భాయ అరు యన్న శబ్దాలంకారమగుచున్నది. [మత్తోక్తిచ్చాయ మత్తో కిచ్భాయా యథా- “విపి(నియసస స్వయం ము ము ముఖాసవం బేహి మే తత శ్య౪దుగు (దుతం భ భ భ భాజనం శాంచనమ్‌ ఇలి స్టలిగజలి తం మదనతాత్కు_రం గీద్యశ? (పే వానినే 1వే సవాచరీభి ౦్రై ట్టియగి శ్ర నేయం స్టలంంత్యా మత్తోశే రనుశృతి రగ్మత్లో కిచ్భాయా,

828 నరన్వతీ కంఠాభరణము

అరము శో క్రిద్భాయ కుదాహరణము. (పియాః స్వయముగా వీముథానవ

ళు

మునే నాకిమ్ము. వేగముగా కొంచన ప్యాతమును విడిచిపెట్టుము _ అని కురంగీ లోచన మెకముతో అక్షరములను జార్చుకొనుచు పలికిన సలుకులను, ఆమె నఖులు నవ్వుకొనుటశై వెలువల నధ్యయనము చేయుచున్నారు.

ఇది స్థలితమగుచున్న మత్తో క్తి కి అనుకృతి యగుటచేత మత్తో క్రిచ్బాయ-

వ్యాఖ్య " మద్యముచేత మెకమునొందిన నాయిక మాటలలో తడబాటు పడుచున్నది. “పియ” యనుటకు *పి పి (పియ” అవి “స్వయమ్‌ అనుటకు నన స్వయమ్‌” అవి 'ముఖాసవమ్‌” అనుటకు “ముము:.: థానవమ్‌అని యీవిధముగా పలి కినది. ఇది మతోక్తి, సన్నిపాతముగా నున్న చెలికత్ళెలు నాయిక మాటలను వినిరి. కౌని నాయకుని సన్నిధానములో నేమి యనుటకును వారి కవకాశములేదు. కావున శయ్యామందిరమునుండి తాను 'వెలువలికి వచ్చిన పిమ్మట నాయిక్రమాటల ననుకరించుచు తాము మాటలాడుకొనుచు నవ్వుకొనుచున్నారు. ఇట్లు మతో క్రీ ననుకరించుటచేత ఇది మళ్తోక్రిచ్చాయ యన్న శబ్లాలంకార మగుచున్నది.

ముదాలంకారము

40. సాభ,పాయస్య వాశ్యే యద్వచసో వినివేశనమ్‌

ము_చాం తాం ము,శ్పడాయిత్వా క్కావ్యముందావిదో విదుః 41. _సాన్మీన్‌ పదస్య వాక్యస్య విభశ్తే ర్వెచనన్య చ

సముచ్చయస్య సంవృత్యా బోభా న్యానేన జూయతే.

అర్థము ముుదాలంకారనునకు లక్షణము. వాక్యమునందు పసాఖ్నిపాయ మైన వాక్కును వివివేశనము చేసినయెడల ము_త్పదాయకత్వమువల్ల దానివి ముద యని ము(దావేత్తలు గుర్తించిరి

1. దమ్ముద 2 వాక్యమ్ముద 8. విభక్తిముద శ4. వచనముద [ నము చ్చయము్యుద క. సంవృతిముద - ఈ యారును ముదాలంకొరము నందలి లేదములు.

వ్యాఖ్య * శబ్దాలంకారములలో ఆరపది ముద. *ముదమ్‌ రాతి దదాతీతి ముదా అని వ్యుత్సత్తి. మదమును క్రలిగించునది ముద అవి యరము, అంగు

థి

శబ్దాలంకౌర వివేచన య! శియకము మొదలయినవానికి మ్యుద యను వాడుక కలదు (వేలిని మొత్తము చేతిని శోఖింపజేయబకు అళరణరూవమైన ముద కారణమైనశ్లే వాక్యమును శోలింపజేయుటకు ఆలంకొారరూపమైన యీమ్యుద కారణమగును. అందుచేత దీనికి మ్యుదయన్నపేరు అన్వర్ధక మగుచున్నది-

“కావ్యము సర్వస్వము కవిభావమునే ఆవిష్కరించునుగదా! మరి; నడుమ ము(దయేమి? అన్న _వశ్న యుదయింనవపచ్చును. అట్టి ,వశ్న యుదయించుట నమంజసమే నాక్యముకొని వాక్యసముదాయముకౌని ఒక భావమును _పకటించు చుండగా తద్దతమైన ఒకపదమో, ఒకివిభక్తి యో నచనమో ఒక విశిష్టతను సూచింప వచ్చును వాచ్యమైన యర్ధముకంటె ఈ పదాదికనుచేత సూచ్యమైన యర్ధమే సురుచిరమై స్యుపతిష్టితమగును అప్పుడే సహృదయులకు ఆనందసంధాయక మగును.

విజమునకు భోజదేవుడు ధ్వవివాదముమ ముదాలంకొాఠమునందే కొంత యంతర్భవింపజేయుటకు యత్నించుచున్నాడు.

[పదము(,ద - ఉదాహరణము]

తాసు పదము,దచా యథా

“నిర్శాల్య నయన(శియ!కువలయం న_క్ర్రన్యచాసః శశీ

(థభూయుగ్గిస్య సనాభి మన్మథధను ర్యో త్సాన్ని శప్యాంచలః

సంగీతస్య చ మ త్తకోకిలరు తాన్యుచ్చిష్ట మేణీవృళః

సరార్పంగీణ మహో విధేః పరిణతం విజ్ఞానచిినం చిశాళత్‌” 48

ఆత నిరాశల్యం, చాస? సనాభి, అంచలి, ఉచ్చిష్ల మితి పదానాం గౌణవృ _త్తీన్య పషశయేణ ముత్చదాయినాం సాభ్యిపాయ నివేశా దియం పదముదాం

ఆరము : ముదాలంకారభేదములలోవి పదము[ద కుదాహరణము మృగ

09 లోచనయొక్క నయనలక్ష్మికి కువలయము నిర్మాల్యము, ముఖనునకు చందు ) దాసుడు: కనుబొములఖు మురునివిల్లు దగ్గర .ఏబ్దము; చిరునవ్వు చివరిరేఖ వెస్నెలః

ఘః పరవ్వతీ కంఠాళరణము పంశ్రీతమునకు నుత్రకోకిలాలాసము. ఉచ్చిష్టము ఆహాః చాలకాలమునకు విథి యొక్క విజ్హానచి_తఈము నర్వాంగీణ పరిణతిని సాధించుకొన్నది-

ఇచ్చట విర్మాల్యమ దొసుడు; దగ్గరచుట్టన చివరిరేఖ9 ఉచ్చిష్టము అనెడి మోద్యసదాయకములయిన పదవులను గౌణనృత్తి నాంారముగా చేసికొని సాలి (ప్రాయ నివేశనము చేయటవల్ల ఇది పదమ్ముద.

వార్థిషం సాలిప్రాయమ్ములెన వదిములను వాక్యమునందు కూర్చుటచేత విశిషమెన భావము కలిగి నహృదయులకు ఆనందమును కలిగించునెడల పదన్యూడ యన్న శ బ్ఞాలలికొర ముగా పరిగజీింపబడును

(ఫకృతోదాహరణమునందు ఒక నాయిక సౌందర్యము వర్షితమైనది. “ఆమె కన్నులు అందసుగా నున్నవి అన్న భావమును ఉపమౌాలంకారషు నాాశయించి “ఆమ కన్నుల కలువలవం నున్నవి యనుట కుణ్ణమైన మార్గమే “ఆ-ఎ నయన లక్ష్మికి కుపులయము నిర్మాల్యము అన్న చిక్యవునందు “నిర్మాల్యము అన్న పదము సాభ్మిపాయనుగా (ప్రయుక్షమెనది. దేవతలు ధరించి విడిచిన పూలదం డకు *విర్మాల్య” మని వ్య్ఞవహారసు “నయనలక్ష్మి ధరించి విడిచినది కలువి యవి యనుటచేత సంగతమైన అర్ధము సమకూరుటలేదు. “లక్ష్మి” యని యనుట చేత *నిర్మాల్య' మవి యనుట పూజొవిషయకఒను, పవ్మితతను ధ్వనింపజేయుటకు అనువుగా నున్నది. అంతమా_తమే వెనుకటి ఉపమాలంకౌరముతోడి వాక్యము నందలి అర్ధమే యిచ్చట నుద్దిషటి కొని తావన్మాాతముచేత తృప్తికలుగక్ర వక్త ఒక విశిష్టతను సంభాఏంచి రుట్లి పదములను నంధానించును ఈ పదములు వాచ్యార్థ మును గోల్పోయినప్పుడే అర్హము సంగతమగును కౌవుననే యిట్టి _వయోగమును ధ్వనివాదులు “అత్యంత తిరస్కృృత వాచ్యధ్వని” యని పేర్కొవిరి.

భోజదేవురు తన _వణాళిక ననుసరించి దీనివి పదమ్యుద్రగానే నియమించు చున్నాడు “ముఖమునకు చంద్రుడు దాసుడు అన్నచోట దాసత్వము చందువి కంటగట్టబదుచున్నది చందుని మించిన సౌందర్యము ముఖమునకు గల దనుటయే యుద్రైషభావము దాస శబ్దము స్వార్ధము నపాక్రరించుకొని గొణవృ త్తి నాశయించి తదఖ్నిపాయ్యప్రకాశక మగుచున్నది. ఇళ్లు తక్కిన పదములుకూడ గౌణనృత్తి న్యాశయించుఎచేతనే విళిష్టార్ధవ్యంజకమువ్లై సరనహృదయావర్ద కము లగుచున్నవి.

41. శట్టోలంకార వివేచన $£క [వాక్యముద్ర = ఉదాహరణము!

వాక్య్ళముుడా యథా.

“యత్స్వచ్చే సలిలాగ్భైని (సతిఫలజ్తే వే తియామాపతౌ

వీయూపాకృతి పర్యవస్యతి కిల జ్యో ల్స్నేతి తత్త్వ్యాంతరమ్‌

తిగ్గం భామ చరం చకా న్తీదివిియ_త్త్స్మ తాకి దివ్యఃపుమౌన్‌

యం విజ్ఞానవతాం(త్రుటంతి నిజఇలా భూతోూూభవ్యగం భయి”1క్తీ

అత “తృతానస్త్రీ దివ్యః పుమాన్‌ + ఇ త్యాదేర్వాక్యాంతంస్య వూర్వవావ్యోపకారి త్వేన ముశృడాయకస్యాభిపాయపూర్వ నివేశా దయం వాక్ళముదొా.

అరము; వాక్యమ్ముద కుదాహరణము. స్వచ్చమె సలిలామ్మడై (వతిఫలించు

(వ చాలా భా

చున్న చందునియందు వెన్నెల యన్న- అమృతాకార్నన తత్త్వాంతరము పరవ సించును గదా: అకాశమునందు సుస్టిర మై త్మీవమైన కాంతి _పకొశించును. అచ్చట నొక దివ్యపురుషుడున్నాడు. ఆతని నెరిగిన వారి సర్వవంసార (గంథులును పూర్తిగా తెగిపోవును.

ఇచ్చట “అచ్చట నొక డివ్యపురుషుడున్నాడు" అని మొదలయిన మ్నుత్చ దాయక మైన వాక్యాంతరమును పూర్వవాక్యమున కుపకౌరకముగా సాభ్నిపాయముగా వివేశనము చేయుటనల్ల ఇది వాక్యముద,

వ్యాఖ్య : సాఖ్మిసాయమైన వాక్యాంతరముచేత వాక్యము విశిష్ట థావసంస న్నమై సహృదయ సంతర్సకమైనయెడల వాక్ర్యమ్యుద యగునని భావము.

(వ్రకృతోదాహరణమునందు చందవర్ణనముః జ్యోత్సా వర్ణనము పూర్వార్తము నందున్నపి, చం్మదుడు (వకౌశించుచున్నప్పుడు వెన్నెల వ్యాపించును. ఇది తత్త్వాంత రముగా పీయూషాకృతిగా పర్యపసించును. ఉత్తరార్థమునందు సూర్యవర్జనము? తదంతర్వర్తి నారాయణనర్షనము నున్నవి. ఆ నారాయణుడు సర్వసంసారబంధము లను సమూలముగా శేదించును. ఇవి వరన్పరము సంబంధములేవి వాక్యములుగొా అగపడుచున్నవి కొవి యిందు కవి ఉపవిషదర్ధముల నుపబృంపాతను చేయు చున్నాడు.

శ సరస్వతీ కంశాళరణము ర్మాశివేశ మార్యునికాంచియే చం్యదునియందు _సవేశించి తమస్సును హరించు చున్నది. అట్లు పవేశించిన సూర్యకాంతియే వెన్నెలరూసమన అమృతమయమై విశ్వమున వ్యాపించుచున్నది చండకిరణుడు సూర్యుడు; శీతకిరణుడు చం్యదుడు. సూర్యకాంతి వెన్నెలగా రూపాంళరను నొందుచున్నది, అమృతమయమై ళత్త్వము వందు పవైతము వార్పు నాందుచున్నదడి ఇంక, ఆ సూర్యమండలాంతర్వర్రి మైన నారాయణుని (ప్రసంగము. సూర్యుడు సూర్యనారాయణుడు; అంతర్వలి యైనవాడు ఆదినారాయణుడు ఆదినారాయణుడే పర్యబహ్మము. (నిహ్మాజ్ఞానులు సంసారది౦ంధ ఏముక్తులు, ఆదినారాయణునివలన సూర్యనారాయణునకును, సూర్యునారాయణువి వలన చందు నకును తళ్టత్కార్య నిర్వహణసామర్థ్యము కలుగుచున్నది. ఇది యంతయ “అచ్చట నొక దిన్యపురుషుడున్నాడు? అని మొదలుగా చెప్పిన పాకొస్థింతర సువల్ల పౌష్టవమును పంతరించుకొనుచున్నది. అతడు సర్వాంతర్యామి? సర్వవ్యాసకుడు, సర్వళ కక్రిశాలి సర్వదష్ట పర్వనియో_క్ర అన్న విశిష్టార్ధము వ్యజ్యమానమగు చున్నది కౌవుననే, యిది వాక్యమ్ముద కుదాహరణ మైనది. ( విభక్త్రిము,ద - ఉదాహరణము ] ఏభ_క్రీముదా యథా- “శియః (మరో పేపవో రుణద్ధి యశాంనీ సూతే మలినం (పమౌర్షి లట సంస్కార శౌవేన పరం పునీతే శుద్ధా హో బుద్ధిః కిల కామభేనుఃి కీఫ్‌ అ_త (పమగ్ధే, రుణద్ధి, సూతే, (పమ్మర్షి , పునీతే ఇతి తిజ్వీ లి భక్టీనాం. *గుహి ప వ్యోర్చవాులఏ సకర్శకశాా రుపసంఖ్యానమ్‌ి (8-1-87 వా.), “రుఢధాదిభ్యః శ్నమ్‌'. (8-1-78) ఇత్యాదిి ర్విశేవ లక్షణ కవూగరైై: పరమై శ్రపదాత్శనేపద పర్యాయేణ నివేశో దృశ్య లే ఆశియః!, విఒవి, యశాంన్సీ మలినం, సంన్కారకౌచేన ఇతి చ సుబ్వి భీనామ్‌ “అచి శ్నుభాత్నువమువాం 'య్య్వోరియజు నజౌ (6-శా7/)

శబ్దిలంకార్‌ వివేచన 827 ఇళ్యాది విశేవలక్షణవతీనా మవిక్ళతవిశ్ళళానాం మంగలామంగలార్థ్‌ పరిన్వేన మంగలాద్యస్థానా మభ్యిపాయ॥! (పఠోూగో లక్యతే. కేజీయం విభ _శకీముుడా భవతి.

అరము : చిళ క్రిమ్ముద కుదాహరణను. శ్రీలను పిదుకును; విపత్తాలను

థి రోధించును; కీర్తులను (పనవించును! మలినమును తుడిచివేయును, సంస్కార శౌచముచేత మిక్కిలి పవ్నితీక్రరించును __ శుద్లమెన బుది కామధేనువుకదా £ లకూ ఛి

హులం సకర్మకయో రుపసంఖ్యానమ్‌” “రుధాదిళ్యః శ్నమ్‌” అవి మొదలయిన విశేష లక్షణయోగములచేత కియా ఏభక్తులను పర-వ్కెపదాత్మనేపద పర్యాయ కమమున కూర్చుట కౌనబదుము. 'అచి శ్నుధాతు భువాం య్వోరియజు నిజా” మొదలయిన విశేషలకణపంతముై మంగళామంగకార్థసరమువైన స%శియః, విపదః, యళాంనీ, మలినం: సంస్వారళౌచేన” అను నామ విభ క్తులను మంగళార్హదుల యఖ్శిపాయ ముతో _పయోగించుట కౌనబడును దానిచేత ఇది విభక్తిముద యగుచున్నది.

వ్యాఖ్య: విళక్రివయోగముచేత విశేషార్ధమును సూచించుట జరిగినయెడల అది విభక్రిమ్ముద ఉన్న శబ్దాలంకారభేద మగును,

విభక్తులు నానువిభక్తులు; _కియావిభక్తులు అని రెండు విధములు. నామ విభక్తులనే సువ్విభక్తులవి, కియా విభక్తులనే తిజ్విభ క్తులని కూడ స్యవహరింతురు*

(పదుగ్గే? రుణద్ధి, సూతే, (వ్రమాక్థి పునీకే - అన్నవి వర్తమానకాలము నందలి (కియాపదములు సంస్కృత (కియాధాతుపులు సర_వ్యైపదములు, ఆత్మనే పదములు _ అవి రెండు విదములు పర్మైపద ధాతువులకు పరమ్మె వద్యవత్యయదులునుం ఆత్మనేసద ధాకువులకు ఆత్మనేనద (సత్యయములును మా,తమే చేరవలయును కొన్ని ఉభయపదము లుంగును. వానికి పరపైైపద (వత్యయములు కాని, ఆత్మనేసద (పత్యయములు కొని చేరవచ్చును. “దుహొి ధాతువు ఉలయనది, కావున “దుగ్దే'యన్న అత్మ నేపదరూపదుతోను, “దోగ్టి” యన్న వరవై్మైవద రూవముతోను కూడ _(పయోగింపవచ్చును నుందుచేరిన “పి ఉసనర్థం

రుధ్‌” ధాతువుకూడ ఉభయసదియే కావున “రుంద్రే'యన్న ఆత్మనే పద

థి

ధొపము, *రుణద్ధి” యన్న సరపైైపదరూపనుకూడ వయోగార్హములే యగుము,

8028 నరన్వతీ కంఠాభరణము ,

“సూ ధాతువు ఆత్మనేవదిమాతమే. కావున ఆత్మనేపద ప్రత్యయము. చేరుటచేత “సూడే” యన్న వర్తమాన్నకియ యేర్పడును *మృజ్‌ి నరప్యైవడి మా_తమే. కాబట్టి “మారి” యన్నదే రూసము-

॥£

“పూ” ధాతువు ఉభయసది. కొబట్టి “పునీకే యన్న ఆత్మనేవద రూపము “పునాతి” యన్న సరపై్కైనదరూసముకూడ నుండుము.

పె యుదాహరణమునందు ఆత్మ నేపదమును, వరవై శపదమును పర్యాయ (క్రమమున నంధానించుట కలదు, ఇట్టి కూర్చు మణులను సగడములను కూర్చిన హారమువతె సహృదయులకు ముద్గమును సంధించును.

ఇంక నామవిళక్రులను చూతము. “*శియః, విపదః, యళాంసి, మలినం, సంస్కొరళాచేని అన్నవి నామవాచకములు. “శ్రీ” అన్న (ప్రాతిపదిక ద్వీతీయా విభక్తి బహువచనమునందు *శియః” అని యగును. ఇచ్చట (పాతిసదిక కొంఠ మాద్చ నొందినది. *విపద్‌” “విపదః” అనియైనది ఇచ్చట మార్పులేదు *యశన్‌” అన్న (ప్రాతిపదిక 'యశాంసి” అన్న రూపమునొందినది ఇచ్చట (వత్యయములో మార్చుకలదు. “మలినమ్‌” అన్నది ఏకవచనరూసము. *నంసాారశొచేని తృతీయా విభక్తి యేకవచనరూసము. మార్చునొందిన (ప్రాతివదికలను, మార్చ్పునొందవి (పాతిపదికలను? మార్పునొందిన _సత్యయములను; మార్పునొందని _పత్యయము లను, బహువచనరూపములతో ఏకవచనరూపములను, ద్వితీయా విభక్తు లతో తృతీయా విభక్తిని - ఇట్లు భిన్నభిన్నరూసము నై మంగళార్థ కొమంగళార్థక పదదులను కలు పుటచేత అనేక నర్ణసమ్మి,శణసొౌందర్యము నసుత్పన్నమగుచున్నది.

"ఇదంతయు నామవిభకులను, (కియావిళ క్తులను విశిష్టార్ధస్ఫ్సోరకములుగా (వేయోగించుటచేత సిద్ధించుచున్నది, కొవుననే ఇది విభక్తి ముద కుదాహరోణ మైనది.

ఇంకొక విషయము. ఇచ్చట కర్పృవదము “బుద్ధి”, బుద్దికి దోహన సామర్థ్య ములేదు. అది గోవు చేయగల పని. కావుననే గోవుతో బౌనమ్యమును చెప్పుట అవనరమయ్యెను. అప్పుడైనను మిద్దికి దోహనశ క్రి నారోపించుటకు వీలుకాదు. “కలిగించుటి యన్న యర్ధమున మ్యాతమే *దుహ్‌” ధాతువు (పయు _కృమయ్యెను. నాదారర్థము పొనగ గనుట నష్టము. తక్కిన (క్రియాపదము నిషయముకూడ

శల్లాలంకార వివేచన 88కి అట్టేదే. ధ్వవివాదుల అక్యంత తిరన్కృత వాచ్యధ్వవి కిది లక్ష్యము ధ్వవి (శీచూవిభక్తుల న్నాశయించుకొని యున్నది, దీనివి థోజదేపుడు ము. దాలంకార ములో నిమిడించుటలోనే మోదను నొందుచున్నాడు. ( వచనము(,ద - ఉదాహరణము ] వచనము(,దా యథా- “విశ్వంభరా భగవతే భవతీ మసూత రాజూ (ప్రజాపతి సమో జనక! వీతా శే 'కేపాం వధూ_స్వ్వమని నందిని పార్టీ వానాం యీసాం కులేషు సవితా చ గురుర్వయం చ” 46 అత వయమిత్యాత్మని బవాుుఎవచజీన సవితాచేతి సవిత శ్యేక వచజేన సవితు రప్యవాం బహుమ* ఇగ్యభిపాయో వక్కు రితీయం వచన ముదా. ఆరము ;: నచనము.ద కుదాహరణము నందినీ! భగవతియెన భూదేవి థి విన్ను కన్నది. (వజావతి సమానుడై న జనకమవారాజు నీతండి. నీవు సూర్యు డును మేనును గురువులమైన రాజుల యింటి కోడలివైతివి ఇచ్చట “మేము” అని తన విషయమును బహువచనముజేత “సూర్యుడుఅని సూర్యుని విషయము నేకవచనముచేత చెప్పుట “సూర్యునికంట నేను మాన్యుడ* నవి స్త యొక్క యఖ్యిపాయమైనట్లు వెల్ల డించుటనల్ల ఇది వచనము వ్యాఖ్య : ఉదాహరణ శోకము భవభూతి రచించిన ఉత్తరరామచరితము నందలిది. ఇందు వక్ర వశిష్టుడు. “వయం గురుః) అని చెప్పుటచేత ఇచ్చట వచనమ్ముద యన్న శబ్దాలంకారమున్నది. ఏకత్వసంఖ్యను బోధించునది ఏకవచనము; బిహుత్వనంఖ్యను బోధించునది బిహుసచనము. “సవితా” అవి యనగా సూర్యుడని యర్దనుఎ సూర్యు డొక్కండే యగుటచే ఏకవచనమును వాడుట సమంజసమే. సూర్యుడు రఘుకులమునకు మూ

$83 నరన్వతీ కంఠాభరణము పురుషుడు; కావున గురుడు. మరి? వశిష్టుడు సర్వశుభాశుళకర్మలకు విర్వాహకుడు; శిక్షకుడు. అందువల్ల వశిష్టుడు గురుడు. మూలప్పరుషుడైన సూర్యునివిషయమున టి య్‌నా నేకనచనమును వాడి, తన ఏషయమున బహువచనమును వాడుకొనుట యిచ్చట కాననగును. బహుత్వసంఖ్యను బోధించునప్పుడే కాక బహుమతత్వమును బోధించు నప్పుడుకూడ బహూవచనమును వాడుట నంపదాయమను. ఇట్లు వచనమునందు చేసిన సరినర్తనము మూలమున వళిష్టుం విశిష్రయు, _పభావాన్నత్యమును ధ్వని [సముచ్చయము[ద - ఉదాహరణను]

సముచ్చయము(దా యఖథా-

“జూశశ్చాయం ముఖేందు స్టే _భుకుట్యిపణయిా పురః

గతం చ వసుజేనన్య కులం నామావశేష తామ్‌ శ్ర

అత *“ఆశంసాయూాం: భూగ వచ్చి(8-8- 182) ఇలీ భూత వద్భా వస్య వూయ,్క,గీవ (పభావాతిశయశగంనినః సముచ్చయద్వా రేణ నివేశా దయం సముచ్చయము._దా.

ఆరము. : సముచ్చయమన్న్ముద కుదాహరణము నీ యీ ముఖచందుడు

ఈ

బొమముడి వేయుటయంది (వణఇయము కలిగియుండెను. ఇకముందు, మరి వపు దేవుని కులము నామావ శేషత్వమును పొందెను.

ఇచ్చట “ఆశంసాయాం భూతవచ్చ'" ఆని భూతవద్భానమును హయ్యగీవ (పభావాతిశయ _పళంసనమును సముచ్చయద్వారవమున వివేశనమునేయుటచేత నము చృ్చయమ్ముద.

వ్యాఖ్య చు తు కిల, అలు మొదలయినవి నిపాతములు. ఇందు “ద యనునది సముచ్చయముకూడ. పూర్వపర పదములమ గాని, పూర్వపరవాక్యము- అనుగాని కలుపుటచేత దీవికి సముచ్చయ మను'పేరు తగియున్నది

(వకృతోదాహరణనునందు. రెండు చాక్యములు గలపు. రెండు వాక్యము లందును ఏరేయ విశేషణములు భూళశార్థకమున్నై యున్నవి. “ఆశంసాయాళి

శబ్దాలంకౌర వివేచన $81 భూతనచ్చ” అన్న వ్యాకరణ నియమ మిచ్చట అనునంధేయము. *“ఆశంసన" యనగా “ఆశించుటి యని యర్ధషు “వానలు కురివెనేని పంటలు పండుని మొదలైన వాక్యదునందు. చేదర్ధకమునకు ముందున్న భూత్యకియ యిట్టేదే. కావి వనమాసక 1కియ తద్దర్మార్థకమునం. దున్నది; భవిష్యదర్ధమును సూచించుచున్నది. మీడి యుదాహరణమందు రెంక్షవ హాక్యమునందలి భూతార్థకవ నిశ్చయార్థమును ధ్వవింవ వేయును భావ్మికియను గాక భూత్మకియను వాడుట అవశ్యంభావిత్వమును తెలియ జేయును. ఇది యొక విషయము. మరొక విషయము. పూర్వపర వాక్యముల నడుమ ఇచ్చట “చేత్‌” అవి లేదు. కార్యకారణ సంబంధసాధకమెన నిపాతదును దేనినో వాడవలయును. ఇచ్చబ ఆ నంబంధమును “చి యన్న నముచ్చయార్దకమే సాధించుచున్నది “నీవు కోపము వొందినయెడల వసుదేవవఠిశము నాశనమగును” అన్నదియే భావము అయినను విశ్చయత్వమును, దానిమూలమున (శోతయైన హయ్యగీవుని (ప్రభావతి శయమును ధ్వవించజేయుటకే ననుచ్చయము _ప్రయుక్షమెనది. ఇట్లు నముచ్చయమునల్ల (వకర్ష వ్యంజితనుగుచుండుటచేత ఇది నముచ్చయమ్ము.ద యన్న శజ్షాలంకార నుగు చున్నది (సంవృతిముద - ఉదాహరణము] సంవృతిముదా యథా “మణింత్నం (వసెనస్య తచ్చానా క్యేణ ఏన్లునా ల క్ర లబ్ధం యేనాద్య 3ొో గేన వేన కిం కీర్తిలే వి 4 అత *కథావి ఖలు పాపానా మలమ్మ శేయసే యశతుి తనః కిం తేన ని శీర్తితేని ఇతి సాభ్యపాయ సంవృతి కరంణా దియం నంవృతిము,డా. అర్ధము వ సంపృతిన్నుద కుదాహరణము. (పసేనునియొక్క మణీఠత్నము ఆఅదృష్టవశవఎన నీనాడు ఆ అనార్యుడై న విష్ణువుచేత పొందబడినది. మీకు దానిని చెప్పుకొనుటతో నేమి వని?

$$2 వనరన్వతీ కంఠాభరణము

ఇచ్చట *పొప్పలయొక్కం కఠథకూడ అమంగళమునకు చాలు” నవి యుండుట వల్ల “మీకు దానిని చెప్పుకొనుటలో నేమిపని?” అన్న సాల్మిపాయ సంవృతికరణము వల్లి ఇది సంవృతిముుద.

వ్యాఖ్య : నేంవృతి యనగా దూసియుంచుట యవి యర్థము. భావమును స్పష్టముగా వ్య _క్తముచేయక విగూఢనుగా దాచియుంచుట యని యర్థము.

ఇచ్చట “తేన కిం కేర్తితేన వః” అనుచోట నంవృతి యున్నది. *దావిని కీర్తించుటతో నేమిపని?” యని యర్ధ్హము 'కీర్సని మని యవగా చెప్పుట యని పొగడుట యని రెండర్దములు గలవు. “తేని అని యన్నప్పుడు “ఆవృత్తాంతను అన్నదియే ఈచ్చ్షారము సాధారణముగా ఒకడొక మంచిసవినో చెడ్డపనినో చేసి నప్పుడు నలుగురును చెప్పుకొందురు; ఇది సహజము మంచివిగూర్చి చెప్పుకొన్న ప్పుడు నష్టములేదు. పక్ష యుద్దేశమున కృష్ణుడు అనార్యుడుగా వ్యవహరించెను. (వసేనువి సంహరించి శ్యమంతకమణి నపహరించెను ఈవిషయమునిట్లుగ్లా తెలిసి కొన్న కొందరు మరికొందరతో చెప్పుచున్నారు. దానిని వారించుచు న్మతాజిత్తు పలి3డి పలుకు లివి

కృష్ణుడు హంత యని చోరు డని స,తాజిత్తు భానము- కావున వారట్లు చెప్పుకొనుట తన క్రనుకూలమే. కావి “ఇఖలుల కథలను వినుటచేత వైఠతము క్రీడ్తు కిలుగును” అవి 'పెద్దల నమ్మకము. దానిని మనస్సులో నుంచుకొనియే “శ్యమంఠత కాసహరణ (పసంగమును విడనాడు మనుచున్నాడు. మనస్సులో నుంచుకొన్న భానమే కృష్ణునియందు మరింత ఖలత్వమును స్టాపింపదగియున్నది. అది వాచ్యను కాక అనంతర వాక్యనుచేత ఊహ్యమగుటవల్ల నే మరింత పుష్టిని పుంజుకొను చున్నది. ఇట్లు సంవృతిచేతనే సమర్థముగా వ్యంజితమగుటనిల్లి ఇది సంసృతి మ్ముద యన్న శబ్దాలంకారముగా సార్ధకమగుచున్నది.

ఉ క్వలంకారము

శీల విధిద్వారేణ వాయ,త నిపే. ధేనాథ వా పునః

'పతీయశే విశిష్టోఒర్జ : సోకీ ర్నతాభిధీయతే, 49. ఏిభే ౦ఫ నిషేధాత స్యా దధికారా ద్వికల్పత

నియమాళ్‌ పరిసంఖ్యాయా ఉపాధే సవా వడ్విధాం

42. శన్దాలంక్రార ఏవేచన 333 అరము ; ఉక్రి యన్న అలంకారమునకు లక్షణహపు విధి ద్వారమున కాని) ని'ఘద్వారమున గాని విశిష్ణమగు నర్థము (పతీఠమగునెడల; అది యచ్చట ఉక్రి యనబడును. ఉక్రి ఏధి, నిషేధ: అధికొరను? వికల్చ్పపషు; వియమము) పరిదంఖ్య అన్న ఉపాధిభేదములనుబట్టి ఆరు విధసులు వ్యాఖ్య : “ఉచ్యతే ఇతి ఉక్రి చెప్పబడునది ఉక్తియని ప్యుత్చ త్రి- “ఉచ్యతే అనయా ఇతి ఉక్రి దీవిచేత చెన్సబడును కావున ఉక్తియనికూడ వ్యుక్సత్తి చెప్పపచ్చును. కర్మార్హమును; కరణార్హమునుగూడ స్వీక్రరింపవచ్చును, ఉక్రియందు ఉదేశ్యను, విధేయము - అని రెండంగము. లుండును, విధేయను భావాత్మకముగ్గాని; అభావాత్మకమికాని కావచ్చును. భావాత్మకవిధేయ మున్నచో విధియని; అభావాత్మక వధేయ నున్నచో నిషేధమవి యందురు. ఇది స్సూల విభాగము. ఇంకను సూక్ష్మము? [. విధ్యుక్తి 2 నిషేధో క్రీ క. అధికారో క్తి 4 విక ల్పో్ర్‌ 5, నియమోదక్రి 8. పరినంభ్యోక్తి యవి ఆరు విధనఎలుగా విభక్త మగును, అ(ప్రాపవ్తపాపణము విధిః లేవిదానిని క్రలుగశేయుటయని యర్థము (పనక్త (వతిషేధము నిషేధము; కలిగినదానిని వారించుట యని యర్ధము (కియాఫల యోగ్యత అధికారము; విథిరూపమునందో నిషేధరూపమునందో యున్న (కియ యొక్క ఫలమునకు ఆర్ధతను కలిగియుండుట యని యర్హము. అన్యకరసంబంవము వికల్పము; తుల్యకక్షకు చెందిన రెండింటియందు ఒకదానిని విడిచి రెండవదానివి ఆోపాంచుట యని యర్థము. _వ్యావృత్తిఫలకవిధి నియమము, ఇత రేతరనులకు వ్యవచ్చేదవము కలిగించి ఒక్కందావి విర్ణయించుట యని యర్హము- పరిసంఖ్యయనగా ఉభయ్య్మపా_ప్రియందు ఒకగావితో వ్యావృ తత్తివి కలిగించుట. విధిచేత నిషేధమును గాని? నిషేధనుచేత విధినిగావి బోధించుట యని యర్థము. పె వానియందు విధ్యు క్తి, అధికారో క్రి యన్నవి రెండును భావాత్మక్రముల్లు నిషేధో క్రి నియమోచక్రి అన్నవి రెందును అభావాత్మకములు. వికల్పోక్రి పరి నంభ్యో_క్తి యన్నవి రెండును భావాభావహాత్మకములు. ఏ ఉక్రియెనను విశష్టార్ద స్ఫోరకమెనప్పుడు మాతమే శబ్దాలంకొర మగును. ఇది గమనింపదగిన విషయము.

334 నరన్వతీ కంఠాభరణము ( విధ్యుక్తి- ఉదాహరణము ]

ళాసు విధ్య క్తి ర్యథా-=

“థు (శూమస్వ గురూక్‌ కురు (వియసఖీవృ త్తిం సపత్నీ జనే

అతాాపాపా _పాపణవచపం విధి.

అరము :* ఉ_క్ర్యలంకారభేదములలో విధ్యు_క్రికి ఉదాహరణను. 'పెద్దలమ

గే 'అాటీ

"సేవింపుము. నవతులయెడల (సియసఖివై (నవ్నర్రింపుము.

ఇచ్చట (ప్రాిలేనిచోట పాపణపచనము కొవున విధి, ఇందు మొదటిది విధ్యుక్రి-

ఉదాహరణ సద్యము కొళిదాసువి అలిజ్ఞాన శాకుంతలము నందలిది. వరుసగా ఒక్కొక్క. పందక్రివి ఒక్కొక్క. ఉక్తికి లక్ష్యముగా భోటిదేవుడు (_పదర్శించు చున్నా:... కణ్యును శకుంతలను అ_ల్రవారింటికి పంపుచు హితబోధ చేయచున్న సందర్భములో నిది. శకుంతల దుష్యంతుని గాంధర్వవిధిని వివాహము చేసికొన్నది దుష్యంతుడు రాజధానికి వెళ్ళిపోయెను. శకుంతల అచ్చటికి వెళ్ళలేదు. కావున, అచ్చటి షైపబలనుగావి సవతులనుగావి తానెరుగదు. అట్టియెడల శ్యుశూషచేయుట, సభీభావను వెరప్పుట అనువావి కింతనరకు అనకొశము లేనేలేదు అనగా అవి అపా ప్రము చన్నమాట. అ్యపాప్ట్రములను లభఖింపదేయుటకై (ప్రసరించిన సచన

అవవ తో అత ఘూ మగుటచేతనే యిది విధ్యు క్తి యగుచున్నది, ( నిషేధోక్తి = ఉదాహరణము ]

సిపీదో క్షి ర్యథా.

“భర్తు ర్విపకృతావి రోమణతయా మా స్థ ఆపతీపం గమూి

అృత పాపా నివాాణం నిపేధః.

అర్ధము ౫ నిషేధో_క్రికి ఉదాహరణఘు- భర్తయెడల కోపమునొందినప్పట్‌ కిని రోషషుచేత _పతికూలవుగా ఆచరింపవలదు,.

శబ్దాలంకౌర వివేచన 335

ఇచ్చట (ప్రాప్పియందు వివారణము నిషేధము.

వ్యాఖ్య : ఇచ్చట (పాప్త యనగా _పాష్తవ్య మవియే భావము నంసారము నందు భార్యాభర్తలకు ఎన్నడేవి భేదభావను కలుగకపోదు. అట్టియెడల దానినే పెద్దగా చేసి భార్య భర్తకు విరుద్ధముగా పస్పర్థించుట కూడదు, ఇదే విషయమును కణ్వమహర్షి శకుంతలకు చెప్పుచున్నాడు భేదభాపను కలిగినప్పుడు విరుద్దముగా నడవివలయునన్న బుద్ధి పొడమును. అదియే పాస్తి. 'అట్లు చేయవద్దు? అని నిషేధించుట యిచ్చట కలదు. కాపుననే యిది నిషేరో_క్రికి ఉదాహరణ మైనది.

( అధికారోక్తి - ఉదాహరణము ] అధికారో కి రృథా" “ఊొయిషఘుం భవన దత్నీ:ణా పరిజిణే భో శేవ్వనుక్సేకిసీ యా _న్మ్యేనం గృహిణీసదం యువత యో వామాకులస్యాధయః" అత విధిని మేధజ్ఞానా ద్విధినిపేధ ఆూూగ్య తాధికారి. అరము : అరికారోక్రికి ఉదాహరణను. పరిజనమునందు అధికముగా గనే అవన

దాతీణ్యమువు పపహాంపుము భోగములయందు గర్వము నొందకుము ఈ విధ ముగా యువతులు గృహిణీపదమును పొందుదురు భిన్నమగానుండువారు కులము వకు దుఃఖమును కలిగింకురు.

ఇచ్చట విధిని షేధజ్ఞానమువల్లి విధిని షేధయోగ్యళ అరికారను.

శా ళ్‌

వాాఖ్య 3 విధినిషేధములను రెండింటిని గుర్తించి విధుల నాచరించుటకుము నిషేధములను పరిహరించుటకును సామర్థ్యమును కలుగజేయునది అరధికారో క్రి. “వంజనమునందు అధికముగా దాక్షిణ్యమును వహింపుము” అన్నది విధ్యుక్రి “లోగ ములయందు గర్వము నొందకుము” అన్నది నిషేధోక్రి ఇళ్ల “గృహిణీసదమును పొందుదురు” అన్నది ఏధ్యు_కి “దుఃఖమును కలిగింతురు. అనుటచేత “అట్లు (వవర్షి ంసవద్దు” అన్న నిషేధోక్తియే _పతీయమానమగుచున్నది. ఇట్లు విధి నిషే ధములను రెండింటిని తెల్పి “యిట్లు చేసినచో ఈ లాభము కలదు; చేయకున్నచో ఈ నష్టము కలదు” అని చెప్పుటచేత ఇది అధికారో క్రి యన్న శబ్దాలంకార మగు

336 సరస్వతీ కంళాకరణము [ వికల్పోక్రి-ఉదాహరణము )' విశకల్పో క్రి ర్యథా= “వో నేతా శమతియో వాద్విజో వా ఏకా విజ్యాధ్యాత్మికీ వా ,తయీ వా వకా భార్యా వంశజూ వా [వీయా వా చకం౦ం మితం భూబతిర్యా యతిరార్రిం 50 సోయం జాతి కియాగుణందవ్యావలంబీ చతుర్విథో విశల్పః. ఆరము : వికల్పో క్రికి ఉదాహరణము. క్ష్మృతియుడుకావి ద్విజుడు కొని న వాలి ఒక్కడే నాయకుడు. ఆధ్యాత్మికము కావి వెదికము కొని ఒకే విద్య, ఉత్తమ వంశమునందు పుట్టినదికాని మనసుకు నచ్చినది కొని ఒక్క-తెయే భార్య. భూపతి కాని యతి కా) ఒక్కడే మితుడు

ఇది జాతి _కీయా గుణ దివ్యము లవలంబములుగా కల చతుర్విధదమైన వికల్పము.

వ్యాఖ్య అన్యతర సంబంధము వికల్చము ఈ వికల్చ్పము జాతినిబట్టి? (క్రియనుబట్టి, గుణమునుబట్టి? _దవ్యమునుబట్టి నాలుగువిధములుగా నుండునుం తమతియ, ద్విజళబ్రినలు జాతినాచకములు. ఈ రెండు జాకులలో ఒక్క- జాతితో సందింధమును కలిగించునది వికల్పో క్రిం నాయకుడు క్ష్మ్యత్రియుడె న కాపలయును; (వాహ్మణుడైన కావలయును ఇట్లు రెండుజాతులలో ఒకజాతికి _గహించుట అన్య తర (_గహణను.

(కియావలంబసున కుదాహరణమను. భూపాలనముచేయువాడు భూపతి చంయమము కలవాడు యతి ఈ యిర్వురు నాయా ీయానంబంధము కలవారు. అందు ఒక్కవిని _గహించుట వికల్పముం

గుణావలంబమున కుదహరణము ఊఉ శ్రమవంశమ.నందు పుటి స్రీ ఉతమ గుణములు కలదని; మనసుకు నచ్చినది _పేమాధి గుణవ.లు కలదని భావము. కావున ఆలిజాత్యము గలస్ట్రీ కాని ఆపేమభావముగల త్రీ కాని భార్య కావలయును. ఇట్లు ఇర్వురలో ఒకరిని గవాంచుట వికల్బము.

శబ్దాలంకార వివేచన 337 మైన పదార్ధము. వేదవిద్య యొకటి? ఆధ్యాత్మిక విద్య యొకటి ఈ రెండింటిలో నొక్క-దానిని విద్యగా స్వీకరింపవలయును

ఇట్లు “కాని, కాని” అని తెల్పి రెండేసి వస్తువులలో ఒక్కందావిని (గహించు టకు ('పేరేపించుటచేత ఇది వికల్పో_క్రి యన్న శబ్దాలంకార మగుచున్నది.

[నియమోక్తి - ఉదాహరణము]

నియమో కి ర్యఖా-

“ఎవాదోఒపార్ట ఏవాయం పార్ట ఏవ ధనుర్ధః

ఇూ న శేవల మాళ్ళుయెః సరై ంష్యభినంద్య తే ఫ్‌1

సోఒయ మయోగాన్య యోగాళత్యం లా తొదూగ వ్యవచ్చ్శేద లతణ శ్రి ఆసకాదరో నియమ.

అరము : వియమో క్రికి ఉదాహరణము. వివాదసు అపార్ధము మ్యాతమే.

ఇ అతో ఆత్మీయులచేత మ్మాతమేకాక యితరులచెత _పైఠతను అభినందింపదిడు పార్టుడు మొాళశ్రమే ధనురరుడు.

ఇది అయోగవు? అన్యయోగను; అత్యంతా యోగము - అన్న మూడు న్యవచ్చేదములను లక్షణహుగా కలిగి మూడువిధ:యిలయినది వనియమను

వ్యాఖ్య వ్యావృ_తి ఫలక విధి నియసు మని చెప్పుకొంటిమి ఈ వియ మమ అయోగము, అన్యయోగము, అత్యంతా యోగము అను మూడు విధములంయిన

-వ్యవచ్చేదనులను (పతిఫలింపజేయును.

“వివ దోఒ పార్ట్‌ ఏవాయమ్‌” అని యన్నప్పుడు “*వివాదఃి విశేష్యము “అపా రః విశేషణవ.. ఇచట ఏవకారము విశేషణనుతో సంగతమె యున్నది కేవల విశేషణవుకో ఏవకారమునకు సంబింధను కలుగదు. అందువల్ల వ్యుత్చ త్రివిఐట్టి

ళా వాతో బి తదభాననును వ్యవచ్చేదము గావించి యోగవ్యావ్ఫి త్తివి క్ఞాపించుచున్నది వ్యాసృత్తి యనగా వ్య్థవచ్చేదములను పరిహరించి నిర్ణయించుట యని యర్థను న!

336 వరస్వతీ కంకాళరణను *ష్పార్ర పప ధమర్ధరః? అన్నప్పుడు అన్యయోగవ్యనచ్చేదకత్వమున్నది. థి ఇచ్చట ఏవకారము '*పార్టల అన్నవిశే ష్యముతో సంగతమై యున్నది. ఇది ధను రరః” అన్నవిశేషణమునకు వ్యావ ర్తించి అన్యయోగ ప్యవచ్చేదక మగుచున్నడి. ఉ అన్యులకు ధనుర్ధరత్వమును నిషేధించుచున్న దని యర్థము “యో వ కేల నంద్యతే అనుచోట “కేవలమ్‌” అనుటచేత అయోగమును కావి అన్యయోగమును కావి వ్యవచ్చేదము చేయుటలేదు. పయిగా తతృందింధ వ్యావృ త్తిచేత అత్యంకాయోగ వ్యవచ్చేదకత్వమే విధింపబడుచున్నదీ ఇట్లు అయోగమునుకాని? అన్యయోగమునుకావి అళ్యంకా యోగమునుకావి ని'షేధించుటవల్ల నియమ మన్న శబ్దాలంకారమగును ఇచ్చటి విషేధమువల్ల వ్యానృత్తి (నిర్జారణరూపమైన యోగము) (పతిఫలింపనలయును. అట్లు (వ్రతిఫలించి నప్పుడే యిది అలంకార మగును. (పరినంఖ్యోక్తి - ఉదాహరణము] పరిసంఖ్యో క్రీ ర్యధా- “పంచ పంచనఖా భత్వ్యూ వామేనాళ్లై న సశ్యతి కాతిన్య మస్య్యాః కుచరొరూః కిమసద్య న్న రోచతే కక తదిదం విధినిపేధాభ్యాం శేసూ భ్యనుజ్ఞానం పరివంఖ్యేత్యు చ్యనే. అర్ధమి. . పరినంభోనక్రికి ఉదాహరణము ఐదుగోళ్ళను గలవి ఐదు భక్యునులు ఎడమకంటితో చూడడు ఆమె కుచములయందు కాశిన్యము కలదు. ఇషము కొనిది చెడది- న! ణం ఇది విధినిప్నేధ శేషము నెరిగించుటచేత సరిసంల్య యనబడుచున్నది. విధములు. సరినంఖథ్యాపధి నాధారముచేసికొని పరిసంఖో క్రి _సవర్థిందచున్నది- “పంచ పంచనథా భత్వ్యాః? ఐదుగోళ్లుగల జంతువులును, పకులును పంచనఖ ములు. ఇవి సక్కులు గలవు. పీవిలో ఐదు మా_తమే భడీంపదగినవి. ఇది

శబ్దాలంకార వివేచన 339 విధియే. పరిశేషన్యాయముచేత *ఐదింటిని కాక తక్కిన పంచనభఖిములను భక్షీంప రాదు అన్న నిషేధము స్ఫురించుచున్నది

“వామేనాళ్డై న పశ్యతి" ఎడమకంటితో చూడడు. మరి మనుమ్మవికి రెండు కన్నులున్నవికదా! “ఎడమకంటికో చూడడు అని యన్నప్పుడు వరిశేష న్యాయము బేఠ *కుడికంటికో చూచును” అన్న భావము స్ఫురించుచున్నది.

“కారిన్య మస్యాాః కుచయోోః' అమె కుచములయందు కొరిన్యము కలదుం ఇది భావార్థకము. నరిశ్రేషన్యాయనుచేత “ఆమె మనసునందుము, మాటలందును చేషలందును కౌతిన్యములేదు” అన్న అభావార్హము ద్యోతితమగుచున్నశి.

బి థు

“అపత్‌ కిమ్‌? ఏది చెడ్డది? “యన్నరోచతే ఏది యిష్టముకొదో అదిం ఇష్టము కావిది చెడ్డది. పరిశేష న్యాయనుచేత “ఇష్టమైనది మంచిది” అన్న భావమే (వతీఠతమగుచున్నది-

ఇట్లు భావమును చెప్పుటనేత అభావముకాని; అభానమును చెప్పటచేత ఖావముకాని? వరిని చెప్పుటఐత నిషేధముకాన్మి విషేధమును చెప్పుటచేత విధికాని పరిశేష నా్య్థాయమునుబట్టి స్ఫురించినయెడల పరిసంభ్యో క్రి యన్న శబ్దాలంకౌర మగును.

యు క్ర్యలంకారము ఉక. _అయుజ్యమానస్య మిధః శబ్దస్యార్సి స్య వా పునః

యోజనా కియతే యాసౌ యు క్తీరత్యుచ్యతే బుభై' శీ5. పదం వెవ పణార్చ శ్చ వాక్యం వాక్యార్భ నవచ

వివ యో2స్యాః ఉపకరణం (వంధళ్చాభిథీయ తే.

అరము: ఆయుజ్యమానమైన శ ద్రిమునకు గాని అర్హమునకు గాని, శబ్ధార్ధము

“నో యమ్‌వా లకు పరస్పరము గాని యోగమును గూర్చినయెడల) దానిని బుధులు యుక్రి యని థి రణము, _పబంధము - అన్నవి వ్యపహరించును.

వాఖ్య : యోగములేని వానికి యోగమును కల్పించుటకే యుక్తి యని

"పేరు యు క్రియన్నను యోగమన్నను కలయిక యని యర్థము. ఇచ్చట “శబ్దము” న! టం

340 సరస్వతీ కంఠాభరణము అను పదము “వాచక మన్న వి నృృతార్థమున ఉపసయుక్రము, అశ్లే “అర్ధముిఅన్న సదము “వాచ్యము అన్న విస్పృతార్థమున ఉపయు క్త్‌ము వాచకములకు యోగ ముమగాని, వాచ్యములకు యోగమునుగాని, హచకవాచ్యములకు పరస్పరయోగ మునుగావి కలిగించినయెడల యుక్రియన్న శబ్దాలంకారమగును.

ఈ యలంకార ప పదాదుల న్నాశయించి ఆరు విధములుగా నగును. అవి

1. పదయుకి 2. పదారయు క 1. వాక్యయుక్రి 4. వాక్యారయు క్రి 5. (సకరణ

వాత థి వాటి అనా గ అట్‌ యు క్రి 8 (పదింధయు కి. [1పదయుక్షి లక్షణము]

త్తం శీ. చూూగ కారణ పర్యాయోంగాంగిభాన పరంపఠాః

పదయుశే ర్నిమి త్తం స్యు ర్నిరూభాః పదనిద్ధయే.

ఆరవు నిటొఢథములయిన యోగకారణ పర్యాయాంగాంగిభాపపరంసరలు

(థి

పదసిద్ధికారకు పద యోజనయొక్క- విమి_క్రముగా ప్యవహరించును, అంగాంగిభావము .. అనునవి పరంసరా రూపమున పంయోగము నొందినప్పుడు పదయు క్తి యన్న యలంకౌర 'మేర్పడును

యోగమనగా (ప్రకృతి (పత్యయమేళనము కాని, అనేక పదమేళనము కొని కావచ్చును కృదంత, తద్ధితరూపములనుగాని సమాసరూపములనుగాని యిందుచేర్చు కోనగును. నిరూఢమైన యోగము అని యనుటచేత యోగరూఢి యనీ భావము అట్టి సదముల పరంసరకు యోజన కలిగించుట ఒక విఫవవయిన పదయుక్రి ఇశ్తే కారణ కార్యసంబంధ: ఎను సూచించు పదముల పఠంపరకు యోజన కలిగించుట మరొక విధమయిన పదయు క్రి ఇచ్చట కొరణమనగా కౌర్యకారణభాన మని శాత్పర్యము- సర్యాయమనగా పర్యాయశబ్దిము. ఒకే అర్ధమును తెలుపు పెక్కుపదము లున్న ప్పుడు ఒకదాని కొకటి పర్యాయపద మగును, సర్యాయపదముల సరంసరకు యోజన కలిగించుట మరొక విధ్వున పదయు కక్రి. అంగాంగి భావమనగా సమ్ముగ రూవమునకును, అందొక్కు భాగమునకును గల సంబంధను, ఇట్టి సంబంధముగళల పదముల పరంపర చేత ఇంకొకవిధ మెన పదయు క్రిం

43. శబ్తాలంక్రార వివేచన 341 ఇట్లు యుక్రియందు మొదటి వకార మైన సదయు క్తి యోగరూఢి సరంపర, కౌరణవరంపరు వర్యాయపరంపర, అంగాంగిభావపరంపర - అను వానినిబట్టీ ఏర్పడు చున్నది. వదముల నంబంధము సాధారణముగా అర్థము నాాశయించియే. యేర్పడును. అయినప్పటికి విచ్చి అన్వయౌపయిక రంజక విశేష నివేశనముచేత పదములకు నందింధ 'మేర్చడును అదియే సదయు క్రి. [పదార్థయుక్తి లక్షణము] శ్రే వరుద్దానాం పడార్ధానాం జూత్యాదీనాం పరస్వుష్‌ యోజనా యేవా తాంయుక్రిం సడార్థ్‌ విమయాం విదుః. అర్ధము విరుద్దములయిన జొత్వాది పదార్హములకు పరన్పరము యోజన కలిగించుట వదార్థయు క్రి. వ్యాఖ్య : జాతి (కీయా గుణ (దన్యములు జార్యాదులు. విరుద్దజాతులను టోధించు పదములను యోజన చేసినయెడల ఒక విధమైన పదార్హయు క్రి యగును. ఇస్లే భిన్నములయిన (క్రియలను గావి, భిన్నములయిన గుణములను గాని, లిన్నము లయిన (_దవ్యములను గాని యోజన చేసినయెడల పదార్దయు క్రియె నహృదయ హృదయరంజక మగును. [వాక్యయుక్తి లక్షణము] శీర, గర్భః సవా నిగక్ఫేణ సంవృషత్తిః స సముచ్చయా పే+తవో వాక్యయు_క్రీనాం కియా మేన మాదయః. అర్ధము : విగర్భముకోడి గర్భము) నముచ్చయముతోడి సంవృత్రి యిటు థి వంటివానిని వాక్యయు కులకు హేతువులుగా చేయనగును. వ్యాఖ్య (ప్రధానవిషయటోధక మైన వాక్యసముదాయమునకు నడుమనున్న వాక్యాంతరము గర్భము. వాక్యాంతరములో ఏకదేశభూతమైన వాక్యఖంకము నిగర్భము. ఉక్తియొక్క- ఉపేనంహారవచనము సంనృ త్తి. తుల్య ప్రధానభానములకు

కేశ సరస్వతీ కంఠాభరణము యుగపదేకార సంబంధము సముచ్చయము. పెని చెప్పికొన్న గర్భవాక్యను థి నిగర్భవాక్యము మొదలయినవావికి యోజన కలిగిన వాక్యయు క్రి యన్న శబ్దాలలి కౌర మగును. [వాళ్యార్థయుకక్తి లక్షణము) 48. య_త్తదాటే రుపాదానం (కియా భ్యాస సముచ్చయకొ 6కీయాసమభిహోాంశ్చ వాక్యార్ధా న్యుజ్య తే మిథః. అరము : య_తశ్రదాదుల యుపాదానను; (కియాభ్యాసము, (కియా నముచ్చ ళి యము: (కియాసమఖిహారము వేర్వేరుగా వాక్యార్థములను కూడియుండును ఒకటి ఉద్దేశ్యమునంటి యుండగా రెండవది విధేయము నంటియుండును. ఆదిపద వమోగముచేత యథా తథాః య్యత తత; యః, సః _ మున్నగువానివిగూడ జ్లాపనముచేయుట జరుగుచున్నది. (క్రియను పునరావృత్తి చేయట (కియాభ్యాసము. ఇచ్చట సాధారణముగా పునరావృ త్తమైన పదము అన్యపదవ్యనహితమై యుండును. విజాతియసులయిన (కియల నొకేచోట ఒకేమాటు చెప్పుట నసముచ్చయము. భృశార్థ మునందు పదము ప్పనరుక్తనుగుట సమభిహారసు. ఇచ్చట పునరు క్రపదము వ్యవ పాతఠతమనుకాదు ఇట్లు పైని చెప్పికొన్న యత్తదాదులను, (కియాభ్యాననును కీయా సమిచ్చయమనును; [కియా నమభిహారమును కూర్చుటచేత వాక్యార్థయు క్రి యన్న శబ్దాలంకార మగును [పకరణవిషయయుక్తి లక్షణము] 0. య ద0౫జ్రేయ కె లాదివర్శనా భ్యుపప త్రయే వాక్యం నెహూ _పకంణవిమయా యు క్రీ రిషవ్య తే. అర్ధము ; అ్యశద్దేయనులయిన శ] లాదులను వర్తించుటకొరశై. చేసిన వాక్యరచనము పకరణ విషయమయిన యుక్తిగా పరిగణింవబడును. వ్యాఖ్య : (శద్దేయ మని యనగా (శ్రద్ధా పూర్వకముగా గమనింపదగినదవి యర్థము, అశ ద్రేయమని యనగా అట్లుకౌనిదని యరము. లోకమునందు నదీసమ్నుద ణు ఇ

శబ్దాలంకార వివేచన ర్రెశీ _ వర్వతారణ్య( పభృతులు పెక్కులు దర్శనీయములు కలవు. కాని, వానిని దర్శిం చుటకు అందరకు నవకాశనులు కలుగవు. కావ్యము వ్యవహారవేత్త్సృత్వమును గూడ కలిగించును. కావుననే పకృత్యంగములయిన నదీసమ్ముదాదులను వర్జిం చును అష్టాదళపర్షనములను కావ్యమునందు గావింపవలయుననుబ కిడియే హేతువు. దీనివలన నై సర్గికస్టితి తెలియుటయే కాక పాఠకువిలో నై నగ్గిక సౌందర్య నమ్దీ “వనము కూడ జరుగును, అనకాళ ములున్నవారు (నకృతిలోనే ంబట్టివానివి చూడ గలరు, అయినప్పటికిని, అతిమాత పరిమాణముగల పర్వతాదులను సమ్మ గముగొా ఏకకాలములో దర్శింపగలుగుట సాధ్యము కాదు కవి తన సామర్థ్యముచేత నమ (గత్వ దర్శనము కలుగజేయును కావుననే బాహ్యలోచనములకో (శద్దా పూర్వక ముగా చూడజాలని వర్వతాదులను వర్జించి రచనచేసినచో; అది _పకరణయు క్రి -యన్న శబాలంకౌర మగును. ది [ పబంధవిషయయుక్రి లక్షణము )]

క్‌. (పబంధఏిమయిా జ్యేవం యు కి రుక్తా మనీసీ.భిః

ఉచాజారణమాలాసాం రూపవ్యనై్య నిదర్శ తే.

అర్లము : పండితవర్యులచేత ఈవిధముగానే (వబంధవిషయముకూడ

యి

యు క్రిభేదనుగా చెప్పజడినది. పె విచెస్పిన యు క్రిభేదములకు రూపము స్పష్ట మగుటకై ఉదాహరణములు చూవబడుచున్నవి.

మ్‌

( పదయుకక్రి - ఉదాహరణము ]

త్యత కౌదాగరూడి పంంపరాదినిమిత్తా పదయు క్రీ ర్యఖాం

“పాచ్యాం నిర్ణిత జం భజిద్దిపశింః నీందూరశోభం దిళి

(ప త్యాఖ్యాతవాయాంగనా స్యవాుత భు న్యోతిః (పతీచ్యర్థ్మ వే

పాతన్రాత మవోన్మిమత్కమలినీ కింజల్ప_ కలో ద్భటం

ఛానోః పూర్ణ వభోకటావా కుజూర(వోడం మజా, పాతువఃి కలీ

అత జంభజిద్ది ప ఇతి తదూగచూఢి పరంపరా, జాయాంగ నా స్యవాత భుగిత్తి పర్యాయపరంపరా, (పాతన్హాతమదోన్మిమత్మ్క

రెళ్తీత వనరవ్వతీ కంఠాళరణను మలినీ కింజల్క కల్కోద్భుట మితిపేతుపరంపరా, నభఃకటాపహా కుహూ రళ్రోడ మిత్యంగాంగిభావ పసంంపరా చ పరిస్ఫుచ్త్‌ దృశ్య లే.

అరము ; యోగరూకి ఫరంసరాది నిమి _శ్టమయిన పదయుక్రికి ఉదాహర ఇసు.

తూర్పుదిక్కున ఓడింసబడిన ఐరావత శిఠస్పిందూరళోభను గలదియు, పడ మటి సమ్ముదమునందు నిరాకరింవబడిన బడబాముఖానలజ్యోతిని గలదియు; ఉదయ మున నుదృవించిన మదముచేత వికసించిన కమలనమూహముల కేసరముల కల్కి మున కుదృటమైనదియు, పూర్ణనభః కటాహకుహరమును _కోడముగా కలదియవై న భానుని మహస్సు మిమ్ములను రక్షించుము గాక ।

ఇచ్చట '“జంభజిద్ద్విపః? అనుటచే యోగరూఢి వరంపర “హ యాంగణాన్య హంతభుక్‌” అనుటచే పర్యాయ పరంపర, “పాతర్జాత మదోన్మి షత్కమలినీ కింజల్క- కల్కోద్భట'మ్మని యనుటచే హేతు పరంపరం “నభః కటాహకుహర(కోడిమ్మని యనుటచే అంగాంగి భావపరంపర పరిస్ఫురితముల్లై కనిపించుచున్నవి

వ్యాఖర్ధి : ఇది పదయు_క్రి అన్న శబ్దాలంకారలేదమున క్షుదాహరణము. ఇందు యోగరూఢి పరంపర, పర్యాయపరంపర, హేతుపరంపర, అంగాంగిభావపరం సర (వదర్శితములై నవి ఇవి యన్నియు వదముల యోగనుచేతనే సిద్ధించుట చేత పదయు క్రి యన్న పేరు అన్వర్దమగుచున్నది

జంభుడను రాక్షసుని జయించినవాడు “జంభజిత్‌*. ఇది కృదంతసదము:ః కావున యౌగికము. జంభజిత్తయొక్కం ద్విసము జంభజీద్రిపము. ఇది సమానము. ఇదియు యౌగికమే జంభజిత్తనగా ఇందుడని రూఢి ఇందువి యేన్గు ఐరా వతమని రూఢి క్రావుననే యిది యోగరూఢి పరంపరకు లక్ష్యమ్ను

• హయాంగన *బడబికు పర్యాయసదదు హుళళుక్కు “అగ్నికి పర్యాయ

పదమ్ము. “హయాంగనాన్యహుంతభుగ్‌ జ్యోతిః అని పర్యాయసదములతో చెప్పినప్ప టికి “ఐడబాగ్ని కౌంతి” యే యుద్ధిష'.. అదియే _పతీత మగురున్నది కావుననే యిది సర్యాయపరంపరకు లక్ష్యము.

మదము - కింజల్కము -- కిల్మంయు - ఉదృటత్వము - ఈ పరంవనరయందు పూర్యములు తదు శ్రరములకు హేపవు లగుచున్నవి. అన్నింటికిని హేతువు

శబ్దాలంకార వివేచన క్రిళక్‌

భానుకాంతి. మదము కింజల్కముల ఉన్మేషమువకు; అది కల్కమనునకు, అది ఉదృటత్వమునకు హేశువు లగుచున్నవి కావుననే; యిది హేతు వరంపరకు లక్ష్యము.

నభఃకటాహమవి యనగా ఆకాశమనెడి వర్వకమని యర్ణ్దము ఇది అంగి. ఇందొక యంగము కుహరము; ఇందొక యంగము (కోడము. ఆకొశవర్వతమను - ఈద్దుహ -- తన్మధ్యలాగము. ఈ పరంపరలో అంగాంగిభావనము (వ్రదర్శింసదిడినది- కొవునవే, యిది అంగాంగిభాన సరంసరకు లక్ష్యుము.

ఇట్లు కవిసామర్థ్యముచేత నహృదయహృదయములందు పై విధములయిన వరంపర్రలు సరిస్ఫురితములగుచున్నవి. ఇవి పదముల నలంకరించుటచేత పద యు క్రీ శబ్దాలంకారముగా వరిగణింపబడుచున్నది

( పదార్థయుక్తి - ఉదాహరణము ]

విరుద్ధజా త్యాది యోగ నిమిత్తా పజార్జ్‌ యుక్రీ ర్యథా...

“తన్నా శగేంటనకరోరుదోః కరి శింః వీన్నస్తనాంసం వపు

పీపుంసాక్ళతి యత్పికు_స్తవ ముఖీ ర మ్యోంగ మోితమామహే

వారాహ్యా ఇతి నర్శాణీభవదనః పశ్యన్యదాస్యా ముఖం

నాభిహ్టైతి పవాసన్న నిందతి వనజా శ్చిష్టోఒంబయా పాతు వి

వ శీహంసాక గతీతి ఏరుద్ధజాతి యోజనా, నాభిప్రైతి న నిందతీతి విరుద్ధం కియా రొకాజనా, రమోగ మితి విరుద్ధగుణ యోజనా, ముఖే వపురీమూమహే జరీ విరుద్ధ (దవ్యమమోవనా చ లష్యుతే

అర్లము. విరుద్దజొత్యాదియోగ నిమిత్త మమున పదార్ధయు క్రికీ ఉదాహర జఅను- ఠి

ఏనుగుతుండములవంటీ యూరువులును, బాహంపులును కలిగి, ఏనుగు కుంభ స్టలమువలె పీనములయిన న్తనములను మూప్పలను కలిగియుండి స్త్రీపురుష రూపము గల వీ తం్యడియొక్కం రమ్యోోగమెన శరీరమును నీముఖమునందు. చూచుచున్నా మని వారాసాచేశ వరిహాసింవబడిన గజాననుడు ఆమె ముఖనును చూచుచు స్తుతిం

కర వరన్వతీ కంళశాభరణము చుటగావిం నిందించుటగావి చేయలేదు. అప్పుడు నవ్వుచు అంబ అతనిని కౌగిలించు కొనెను. అట్టి గజాననుడు మిమ్ములను రక్షించునుగాక!

ఇచ్చట స్రీపుంసాకృతి యనునది వఏిరుద్దజాతియోజన స్తుతించుట గావి విందించుట గాని చేయలేదు అన్నది విరుద్ద (కియాయోజనః రమ్యో_గ మనునది విరుద్దగుణయోజన నుఖమునందు శరీరమును చూచుచున్నామన్నది విరుద్ధదవ్య యోజన.

వ్యాఖ్య: ఇది వదార్థయు క్రి యన్న శబ్దాలంకార భేదమున కుదాహరణము ఇందు విరుద్దములయిన జుతులు, విరుద్దములయిన శీయలు, ఏరుద్దములయిన గుణ ములు; విరుద్దములయిన _ద్రష్యములు యోజన నొంది కవ్పించుచున్నవి. ఇది విరుద్ధనదార్ధముల కూడికచేత నేర్చడి సహృదయ రంజక్ర మగుచున్నడి. కావుననే వదార్హయు క్రి యన్న పేరు అన్వరమగుచున్నది.

ఇ జాట్‌ స

శ్తీ పురుషులు భిన్నజాతులు. ఈళ్వరువి శరీరమునందు ఈవిరుద్దణాతుల వలోగన యన్నది కావుననే న్ర్రీషంసాకృతి విరుద్ధజాతి యోజనకు లక్ష్యము,

స్తుతియు నిందయు పరస్పరము వఏిరుద్దకియలు. ఈ రెండింటి నొక్కచోట చేర్చుటచేత ఇది విరుద్ధ కియాయోజనకు లక్ష్యము

రమ్యుము ఉఊ్యగము పరన్సరము విరుద్దగుణసులు. శివశరీరము న్యాశయించి యున్నట్లు చెప్పుటచేత ఇడి ఏరుద్దగుణయోజనకు లక్ష్యము

ముఖము శరీర్రము విరుద్ధదవ్యములు. శరీరమునం దేకదేశము ముఖము. కౌవుననే రెండింటిని తుల్యకోటికి చెందినట్లు చూచుట సంగతము కాదు, కావున విరుద్ధదవ్యను లనియే యనపలయును. అందువల్ల నే, యిది విరుద (దవ్యయోజి నకు లక్ష్య మైనది ౦

ఇట్లు పరస్పర విరుద్ధములయిన జాత్యాది పదార్థములను యోజనచేయుట చేతనే యిది పదార్థయు క్రి యెనది

[ వాక్యయుక్తి - యుదాహరణము ]

వాక్యగర్భాదివివయా వాాక్య్యయు క్రి ర్యథా ఇ “దిడాాతంగ ఘటావిభ కృ చతురాఖరాటా మహీ సాధ్యతే నీద్టా సా చ వదంత ఏవ హి నయం రోమాంచిశాః పశ్యత

ళబ్దాలంకార వివేచన తత్స?

విపాయ (పతిపొద్య లే కి మపరం రామాయ తమైశ్సనమో యసాా డావిరభూత్క ఖాద్భుతమిదం య,తే వచా స్తంగతమ్‌) $5్‌

ఆత వదంత వవ హీ వయం రోమాంచితాః పశ్య రేతి వాక్య గర్భుః. తృతవ పశ్య నేతి వాశ్యాంత కే భావావిప్కార వాచా నిగర్భి, శిమసం౦ం రామాయ శతిసెన్హి నమ ఇతి వాక్యసంవృత్తిః యస్యాజావిర భూత్కాన్భుతిమిదం యై )నచా స్తంగత మితి వాక్యసముచ్చయి, సేయ మేతేసాం కంూజనాచ్వాక్యవివయా యు_క్రిర్భవతి.

అరము : వాశ్యగర్భాది విషయమెన వాక్యయు క్రికి ఉదాహరణను,

థి లా న్‌

దిగ్గజ ఘటావిళ | కమైె చతుర్యసముగానున్న భూమి అయింపబడుచున్నదిం అది సిద్ధించినది చెప్పుచుండగనే మేము రోమాంచితుల మగుచున్నాము చూడుడు, మవ్యిపునికి దానము చేయబడుచున్నది ఇంతకంటె నేమున్నది? ఎవనిసలన ఈ కథా ద్భృుతము పుట్టినదో, యెవనియందు అస్తమించినదో ఆ (పరళశ్వురామునకు నమ స్కారము.

ఇచ్చట “చెప్పుచుండగనే మేము రోమాంచితుల మగుచున్నాము అన్నది వాక్యగర్భము అచ్చటనే “చూడుడు అని వాక్యాంతరమునందలి భావావిష్కార వచనముచేత విగర్భదము “ఇంతకంటె నేనున్నది? ఆ రామునికి నమస్కారము అన్నది వాక్యసంసృత్తి. *ఎవనివల్ల ఈ కథాద్భుతమావిర్భూతమయ్యెనో; ఎవని యందు అ స్తమించెనో” యన్నది వాక్యసముచ్చయము వీని యన్నింటి యోజన వల్సం ఇది వాక్యవిషయమైన యు క్రి యగుచున్నది

ళ్‌ న! అనక

వ్యాఖ్య - ఇది వాక్యయు క్రీయన్న శబ్దాలంకారభేదమున కుదాహరణము, ఇందు వాక్యగర్భము? విగర్భవబం సంవృత్తిం సముచ్చయము - అనువావికి ఒకే యెడల యోజన యుందుటచేత ఇది వాక్ర్యయు క్రి యన్న పేరునకు తగియున్నద్ని

ఉదాహరణపద్యము భట్టసభాకరుని రచనగా క్షేమేం్యదుని బొచిత్యవిచార చర్చయందు (పదర్శింపదిడినది.

కళత్ర నరన్వతీ కంశాభరణము ( వాక్యార్థ్హయుక్రి = ఉదాహరణము ] య_త్తడాద్యుపాదాన నిమిత్తా వాక్యార్థయు_కీ ర్యథో- “తిల చ్వారి భవాంగణే (వజ బహిః సటబ్మేతి వక్తేషుతే ఇొలామంచ తమంగమంచ వలభీమంచేతి వేశ్యాంచతి దూతీం సందిశ సందిశేతి బవాుశ! శందిశ్య సా స్తే తథా తల్చే కల్చ్పమయీవ నిర్హ్యణ యధా నాంతం నిళా గచ్చతి ఫ్‌ఫ అ (పథమపాజే (కియానముచ్చయి; ద్వితీయే కియా భ్యాసః తృతీయే దూతీం సందిశ సంది శేతి యావత్కి ౨యాసమభిహారః, శేపే తు కథా సానేయథా నిశాంతంన గచ్చతీతి య_త్తదోరు పాడానం వాశ్యార్థియున్తే సేతు 'పతీయతే. సేయ ముక్రలకణా వాక్యార్భీయు_క్రీ రృవతి. - అర్ధము 2 యత్తదాద్యుపాదాన నిమిత్తనయిన వాక్యొర్ధయు క్తి కీ ఉదావార జము ఓయిః విర్ణయుడా: ద్వారమునందు నిలిచి, వాకిటనుండి;, యింటి బయటికి వెడలి; తెన్ను చూచుచున్నది శాలాగృహము నధిరోహించి, ఆట్టాలకము నధిరోపించి; విలఖి నధిరోహించి?; గృహోపరిభాగము నధిరోహించుచున్నది. దూతికను సందేశించి సందేశించి సందేశించి కల్చసద్భిశముగానెన ర్యాతి గడచు నంతవరకు ఆబు తల్పమనం దక్షే యున్నది. ఇచ్చట థథమపాదమునండు (కియానముచ్చయము; ద్వితీయమునండు (కిచూళ్యాసను, తృతీయమునందు దూతికను సందేశించి సందేశించి అన్నంతవరకు (కియానమభిహారము; మిగిలినదావియందు “ఎంతవరకు ర్యాతి గడవదో అంతవరకు అస్ల్హే యన్నది” అని య_శ్రచృద్దిముల యుపాదానము వాక్యార్థయు క్రికి హేతువుగ్గా (వతీతమగుచున్నది. ఇది పైని చెప్పిన అక్షణములుగల వాక్యొర్థయు క్రి యగు చున్నది. వ్యాఖ్య : ఇది వాక్యార్థయు క్రి యన్న శబ్దాలంకారభేదమున కుదాహర ణము, ఇందు (కియా నసముచ్చయము, (కియాభ్యాసము, (కియాసమభిహారము,

44. శబ్దాలంక్రార వివేచన శ్రేత్మ9 యక్ష్యతృయోగము - అనువానికి యోజన కలదు. కావుననే దీవికి వాక్యార్థయు క్రి యన్నపేరు అన్వర్థమగుచున్నది.

ఒక దూతిక నాయికనుగూర్చి నాయకునితో చెప్పుచున్న _వనంగము లక్ష్యము, నాయిక మొదట ఇంటిలోనే _పియువికొరకు వేచియుండదెను. సమయము దాటు చున్నది. అతడు రాలేదు. ఆమెకు తొందర కలిగినది. కావున మరికొంత నుందు నకు వచ్చినడి. ఇల్లు _ వాకిలి _ బయలు - వీధి - ఈ విధముగా ముందుముందు నకు వచ్చినది. ఇక్కడి _కియాపదములు 'పెక్కులు? భిన్నలిన్నములు కావుననే యిది (కియాసముచ్చయమునకు లక్ష్యము. “నముచ్చయేఒ౬న్యతర స్యామ్‌? (3-4-8) అను స్తూతమువలన పూర్వ,కియల కన్నింటికివి 6లోట్‌ (పయుక్తమెనది. (తెలుగునందు కౌ వర్సకమును వాడినచోట్ల సంస్కృృతమునందు మధ్యిమపురు షైకవచ నము వాడదిడినది. తెలుగువం దిట్టి వాడుకలేదు, సంస్క్కృతమునందు విశిష్టముగా కలదు. కావుననే తిష్ట భవ; వజ - అవి మధ్యమపుర్నుషెకవచనరూపములు (పయు_క్రములయినవి. “సముచ్చయే సామాన్యవచనప్య” (34%) అను సూతము సలన చివర్శికియ వ ర్తమానార్థక మైన ల్మట్బత్యయమును పొంది “ఈక్షతే” అని యున్నది.

'రెండవపాదమునందు (కియాభ్యాసము కలదు. అభ్యాసమనగా ఒకే _కియ పునఃపునరు క్రమగుట. “అంచతి” అను క్రియ యిచ్చట పునరుక్తి నొందినది. ఇచ్చటకూడ చివరి రూసము న్యూతమే వ_ర్ధనానార్ధక్యసత్యయమును కలిగి యున్నది; పూర్వపూర్వములు లోోట్పత్యయముతోనే యున్నవి.

మూడవపాదమునందు (కియానమఖిహారము కలదు. భృళార్హమునందు వదము పునరుక్త మగుట సమభిహారము. “*నందిశ సందిశ” అని యిచట వెంట వెంటనే పదము పునరుక్షమెనది, ఇదియు లోోట్పత్యయముతోనే యున్నది, (కిచూ నమళిహారే లోట్‌? లోటో పాప్వా వా చ తధ్వమోః? (8-4-2 అను స్తూతము విర్వాహకము. *“యథావిధ్యను _(పయోగః పూర్వస్మిన్‌” (8-4) అని యనుటవల్త అదేధాతువు అనుపయుక్తము కావలయును. “బహుశః నందిశ్యి అవి మరల ఆదే ధాతువు మపయోగిచుట అందుకొర కే.

ఇట్లు పె లక్షణనులన్నియు నొక్కచోట యోజననొందుటచేత ఇది వాక్యార్థ యు క్తి యన్న శన్దాలంకౌరనునకు లక్ష్యమయినది.

కక0 సరస్వతీ కంశాభరణను ( పకరణయుక్తి = ఉదాహరణము ] అ్యశద్దేయ పర్వ తాదివర్శ నోపప త్రీహేతుః (పకరణవివమయా యథా = “న్వుజీ మురాే రమళైః సుమేరో రానీయ యస్యోపచిగస్య శృంగ్లైః భవంతి నోద్దామగిరాం కఏనా ము(చ్భాయ సౌంద్య్యగుణా మృెబోద్య్యా?ః” నీ ఆరము ' అ్యశద్దేయ పర్వత ఎర్షనోపప త్రికి హేతువైన (ప్రకరణ విషయ మైన య కిక ఉదాహరణము. శ్రీకృష్ణుని సంతోషమునకై చేవఠలచేత తీసికొ నిరాబడిన సుమేరుళశృ్ళంగముల చేఠ సేవింపబడిన (రై వతకనర్వతముయొక్క) దానియొక్క బొన్నత్య సౌందర్య గుణములు ఉద్దామవాక్కులయిన కపులకు మిథ్యాపయత్నము లఅగుటలేదు. వ్యాఖ్య * ఇది (పకరణయు క్రియన్న శబ్దాలంకారభేదమున కుదాహరణము. ఇందు పర్వతవర్థన కలదు. కవి తన భావుకత్వముచేత కొన్ని కల్పనలు చేయును అవి కొన్నియెడల వనస్తుత త్వ్వమును గోచర్రింపచేయును, కొన్ని యెడల వస్తుస్టితికీ ఉత్క-ర్షను కలుగజేయును; కొన్ని కథాగతికి సౌందర్యమును, సముజ్యలత్వమును కలుగజేయును కొన్నియెడల పాతల శీలసంపదను (పతిఫలింపజేయును. కాపున వర్ణన తన్మాాత్యసయోజన పర్యససితము కాదు. ఆయా (సకరణమునుబట్టి అనేక (పయోజన:.లు అలంవితమున్లై యుండును, ద్వారకయందలిది రై వతకపర్వతము- _ ద్వారకయందు కృష్ణు డుండుటచేత దేవతలు కృష్ణుని కొనందమును కలిగింపగోరిరి అందువలన దేవతాసర్వత మైన సుమేరుప్పయొక్క- శృంగములను తీసికొనివచ్చి దీని ఇిభరములను దిద్ధిరి. ఇట్లు జేయుటచేత సుమేరుపుయొక్క- బొన్నఠ్యము: సౌందర్యము, ఇంకను మిగిలినగుణము లన్నియు రైఎళకనునకు సర్యకమించినవి. ఇది నిజమనుటకు ఠార్క్యాణమేమి ? ఏ పర్వతమును చూచినమ అత్యంతోన్నతము; అత్యంత సుందరము అని కవులు వర్ణించుట సహజము అట్టిమెడల వారి వాక్కులు అతిశయోక్తులు; అనృతఠము నందు మ్మాతమే వారి ప్రయత్న:సులు _పవ్వరించును ఇచ్చట రై వఠకపర్వతము

శబ్దాలంకార వివేచన 351 సర్వగుణ నమున్నత మగుటచేత సౌందర్య సముజ్యల మగుటచేత కవుల వాక్కులు మృషోద్యమములు కావు. అనగా స్వభావోక్తు లనియే యర్దము. ఇట్లు భంగ్యంతో రము న్నాశయించి పర్వకాన్నత్య సౌందర్యములను పర్షించుట యిచ్చట కాననగునుం దీవికి వరమ (సయోజనమేమి ? కృష్ణువి యుత్తదునాయకత్వమును దైవత్వమును నిరూపించుటయే. దేవతలే కృష్ణునికి సంకోషము కలిగించుటవై యిట్లు చేసిరనుట చేశ కృష్ణుని ఉ శ్రమిత్వము? ఉపాస్యత్వము వెల్లి డి యగుచున్నవి.

లోకమునందు అ్యశద్దేయగులయిన సర్వతాదులు కవుల నర్ణనమునందు (వకరణోచితముంై బహువిధపయోజన నంసన్నము లగును, కావుననే, యిది (వకరణయు కక్రికి లక్ష్యమైనది.

ఉదాహరణళ్లో కము మాఘుని శిశుపాలవధమునుండి _గపొంపబిడినది.

[ ప్రబంధయుక్తి - ఉదాహరణము ]

(వబంధవ్యావి నస్తూపపత్తే గ్షోతుస్తు (పబంధఏమయాయు క్రీ రృవతి సా యథా =

“ధూమణ్యోోతిః సలిల మరుతాం సన్నిపాతః కం మేఘ

సంజేశార్హాః కర పటుకరతై * పాశిభి! పొాపణీయా!

ఇత్వ్వాత్సుళశ్యాగపరగణయనువ్య్యూక స్తం యయావే

శామారా హీ (పకృతి కృపణా క్చేతనా వేతజీషు” ర్‌8ి

అర్ధము = (నబందమునంతను వ్యాపించియుండు వస్తువుయొక్క ఉప పత్తికి హేపవైనడి _పదించవిషయమైన యు_క్రి యగును "దానికి ఉదాహరణను

పొగ నిప్పు? నీరు? గాలి - వీని కలయికయైన మేఘ ముక్కడ ? సమర్దము లయిన యిందియములు గల _పాణులచేత _పాపణీయ-ఎలయిన నందేశారము

ఖి

లెక్కుడ ? అవి యాలోచింపక్ర బొక్స్పుక్యనువిల్ల యక్తుడు దానివి (మేఘనును యాచించెను. కొమ్బార్దులు చేతనాచేతనముల విషయమున స్వాభావికముగనే దీనులు కదా:

352 వరన్వతీ కంఠాభరణము

వ్యాఖ్య : ఇది (వదింధయఃక్రి యన్న శబ్దాలంకారలేదమున కుదాహర అము, (పదింధవస్తువు (ఇతివృ త్రమా)నకు సారభూతమైన విషయము యోజన పొందుటచేత ఈ 'పేరు దీవికి సార్ధకమగును

ఉదాహరణ పద్యము కౌళిదాసువి మేఘసందేశమునందలిది

మేఘమునందు నాలుగు పదార్ధములు గలవు. అందు ఓక్కంటికూడ సచేత నము కొదు. అట్టీయెడల దై తన్యవంతులు సమర్దములయిన యిందియములుకల వారు మాతమే చేయదగిన సందేశవాహకత్వమును మేఘమేట్లు చేయగలదు ఇట్లు అననురూపముల నొకచోట చేర్చుటచేత విషమాలంకార మగుచున్నది. ఈ విషమత్వమునే ఆధారముగా చేసికొని మేఘనందేశ కథ సర్వస్వము నిలిచినది. కావుననే కవి అర్జాంతరన్యాసముచేత ఈ విశిష్ణవిషయమును సమర్ధించుచున్నాడు. కామార్తులయిననారు స్వాభావికనుగనే దీనులగుదురు; కొపుననే వారికి శ్రేతనము లవి; అచేతనసులని గుర్రింపగల జ్లానముకూడ నశించును. ఇది లోకసామాన్య విషయము కఠథయందలి యత్తుడు కూడ అట్టివాడు. కావుననే చేతనములు, ఉందును సమర్దములయిన యింియములు గల _పాణులు చశ్రేయదగిన సందేశ వాహకకృత్యమునకు మేఘమును యాచించెను ఇట్లనుటచేత కొవ్యకధాసంబంధ మయిన విషమత్వము నమర్థింపబడి? సమంజసముగా (ప్రదర్శింపబడినది కావుననే యిది _పబంధయు క్రికి లక్ష్య మెనది

భణి క్యలంకారము

51. ఉ కీపకారో భణితిః సంభవేఒసంభవేచసా

విశేష సంవృ త్త్యాశ్చర్య కల్పనాసు చ కల్చ్య తే.

అర్ధము : ఉకివకారమునకు. భజీతి యవి'పేరు ఇది సంభవభణీతి, అసంభవభణిత్కి ఏశేషభణితి, సంచృ త్తిధణితి, ఆశ్చర్యభణితి, కల్పనాభణీతి -- అవి ఆరు విధములుగా నుండున్ను

[ నసంభవభణితి - ఉదాహరణము ) అగ సంభవ భణితి ర్యథా =

శద్దాలంకార వివేచన క్రి “సద్యో[,చావిత శేగకోదం దలసోతః శీయం చి్విిభతీ యేయం వూ_క్రీడామ గుంఫనవధే ర్యోగచ్చపిః వాగభూత్‌ ఉల్పెక్యా కలశీభి ంజలిపుకై! ఉయా మృణాలాంకునై ర్యాతవ్యా చ శశిన్నముగ్గవి వర్తతే చం(దికా 59 శత వ్యా స్రమాగ్ధ భవేసావర్తలె చం అత జ్యోత్సాయాః సద్యో, దావిత కేతవోదందల్నసోతః సాదృ శ్యాది సంభవా దియం సంభవభణితి ర్విరూపా. అరము : ఇచ్చట నంభనభణితీకి ఉదాహరణను ళు ఏది వఎత్యాలహారమును (గుచ్చుట యందు ముందుగా యోగచ్చనవి యయ్యెనో? అప్పుడే _ద్రవించుచున్న మొగలిపొట్టలయందలి (పవాహనుయొక్కం శోభను నింపుచున్నదై కలశములచేత తోడవలసినదియు? దోసిళ్ళతో (_తాగపలసిన దియు, తామరతూండ్ల తో కొలునవలసినదియు నయ్యెనో ఆ వెన్నెల అనుగ్ధవిభవ మైన చందబింబమునందు వ ర్తించుచున్నది. ఇచ్చట వెన్నెలకు అప్పుడే (దవించుచున్న మొగలిపొట్టలయందలి _ప్రవా హము మొదలయిన ౯ నితో సాదృశ్యను సంభవించుటవల్ల ఇది రెండు రూపములు గల సంభవభణితి. హ్యఖ్య ॥ ఉ కక్రిభంగికి భళలోతి యనిపేరు అనగా సర్వసామాన్య మైన వచనరీతికి గాక; భంగ్యంతరమనుగా నున్న వచనరీతికి భణితియన్న పేరు చెల్లును, అప్పుడే యిది శబ్షాలంకారమగును ఇది పైని చెప్పుకొన్న శబ్తాలంకారములలో చి మా న! తొమ్మిదపది. భణితి ఆరువిధములుగా నుండును అందు మొదటిది సంభవభణీతి. ఇది చితతురగమునంటిది. చిితమునందలి గుజ్జిము వాస్తవమైన గుజ్జవు కాదు. కౌని చిిఠకారుని రచనా దాతుర్యమువేత వాస్తవమే యనిపించును అట్లే లోకమునందు అనంభప మేయైనస్పటికిని కవి తన్యప్రతిభచేత సంభవమని వర్ణించునెడల అది సంభపె భణీతి యగును, (వకృతోదాహరణమునందు జ్యోత్స్నా వర్ణనము గలదు. “జ్యోత్స్న సద్యో (దొవితకేతకోదర (సోళస్స్పువం నున్నది” మొదలయిన విధనుగా చెప్పినయెడల

3కథ్సీ సరస్వతీ కంఠాభరణము ఉపమాలంకారగణు మ్యాతమే అయ్యెడిది. అట్లు కాక (సోతథ్రీవి నింపుట గుంఫన విధికి యోగచ్చవినిగూర్చుట మొదలయిన విధముగా సాదృశ్యము భంగ్యంతర మున సముపాత్తమగుటచేత ఇదీ భణితి యన్న శబ్దాలంకార మయ్యెను. ఇంకొక విష యము. నిజమునకు కేతకోదరదళ గులు కరగు - లేదు; అక _ప్రవాహమేర్ప్చడుటయు లేదు, లేనిదానిని విధించుట జరిగినది. కావుననే ఇది సంభవభణితి. మౌక్తిక దామగుంఫనవిధికిని వెన్నెలకును సంబంచము లేదు. అయినను కల్పింపబడినది. కావుననే సంభవభణితి మైనది. ఇళ్లే వెన్నెలను కలశ ములతో తోడుట, దోసిళ్ళతో (శాగుట కామరతూడులతో కొలుచుట అసంభవములు అసంభవత్వమును నిషే ధించి సంభవత్వమును విధించుట ఇచ్చట జరిగినది. కావుననే యిది సంభవభణితి టైనది. విషేదించుబయు, విధించుటయు._రెండు నుండుటవల్ల నే యిది (ద్విరూప) రెండు రూనములు గలదై సద్ది, (అసంభవభబణితి - ఉదాహరణము]

అసంభనభణితి ర్యథా -

“శ్వ పీయం జ్యో క్స్నాంభో వదనబిసవల్నీ సరణిఖి

రన్మ్రణాలీతంతుభ్యః నీచయరచనా క్కుత భవతి

కర వా పారీమేయో బత వకులదామ్నాాం పరినులి

కథం స్వపష్నిసామోత్‌ కునలయదృశం కల్పయతు తామి 60

అగ జ్యో త్స్బాదీనాం మృణాలాదిభి వేయత్యాదే రనంభవా దియ వాసంభవభణితి ర్ని పేధరూపా.

ఆర్ధము ; _ అనంభవభణీతికి ఉదాహరణము, నోటియందుంచుకొన్న తానురతూడురం ధనల వెంబడి వెన్నెలనీరు ఎక్కడనై న _కాగబడునా, కామర తూండ్తలోని దారములచేత ఎక్కుడనై న వస్త్రములు నేయబడునా ? పొగడదండల పరిమళము ఎక్కడనై న కుండలతో కొలువబడునా ? న్వస్నము కునలయన్నేతను కన్నులమెదురుగా కల్పించుట యెట్లు ఖ్గి

ఇచ్చట జ్యోత్స్నను సృణాళనుకో (తాగుట మొదలై నవావియొక్క అనం భవత్వమువల్ల ఇది వి'షేధరూనమైన అసంభవభణితి.

శబ్దాలంకొౌర వివేచన వక

వ్యాఖర్ధి : లోకవ్యపహారమునందు. వాస్తవముగా లేవిది అసంభవము. అసంభననును క్రవికూడ కంఠతోక్తముగా అనంభవమవి తెల్పుటయే అసంభవభణితి, ఇది యలంకార మగుటచేత భంగ్యంతరము న్యాశయించుటయే కొని సూటిగా చెప్పుట జరుగరాదు

స్వప్నమునందు కవిపించిన వ్యక్రిని కన్నులయెదుట చూడగల్డుట అసంభ వము కలలో విషయము ఇలలో జరుగదు” అని లోకో క్తి, దీనికి మూడు విదర్శన ములు చూపబడినవి వెన్నెల నీటిని తామరతూడుతో _తాగుట, తామరతూండ్త దార ములతో వస్త్రములు నేయుట, పొగడదండల వాసనను కుండలతో కొలుచుట - ఇవియు అసంభవములే ఇట్లు అసంభవముై నవానిని ఉపమానములుగా చేసి ఉవ మేయముయొక్క అసంభవత్వమును విరూపించుట యిచ్చట జరిగినది వస్తుగత మైన అసంభవత్వమే కాక ఉక్తిగతమైన అనంభవత్వముకూడ ఇచ్చట కలదు కవియే "క్వ కుత క్వ కథమ్‌ అను పశ్న్వవాచకములచేత అసంభవత్వమును కంఠో కృముగా చెప్పుచున్నాడు; అనగా నిషేరకల్పనము చేయుచున్నాడు. కావుననే యిది నిషేధరూపమైన అసంభవభణితికి లక్ష్య్యమైనది.

([ విశేషభణితి - ఉదాహరణము ]

వికేమభణతి ర్యథా -

-జీవర్రీ దశ కోచ్చిష్ట పరిపూశపుశు దృశౌ

వవాన్‌ వాలీ మదశ్హీ బః పోసగోష్ట్యాం పునాతు వి 61

అత శేవతీ ఎకినోచ్చిష్ట మో రవి వాలిదృశోర్యత్‌ పూతత్వం, నుద కీ బన్యావి వూలినో య్బొావనత్వ వాసా విశ్తేమ ఇతీయం వి శేమ భణితి ర్నిపీ. ధే పధిహూసా.

అర్ధము : విశేషలణితికి ఉదాహరణము రేవతి ముద్దుపెట్టుటచేత సరి పూతమ్నున రెప్పలనుగల న్నేతములు ఎహించి? పానగోష్టియందు మద్యముచే మత్తుడ్డై న బలరాముడు మిమ్ములను పమ్మితీకరించునుగాక ః

ఇచ్చట రేవతీ దశనోచ్చిష్టములయిన బలరాముని నేతములకు పూతత్వ:. మద్యనుచే మత్తుడై న బలరావ-నికి పావినత్వను. విశేషములు కావుననే యిది నిషేధసనందు విధిరూపపైన పిశేషభణితి.

3కి6 నరస్వతీ కంకాభర ణము వ్యాఖ్య : విషేధింపనలసినచోట కవి ఒక విశిష్టమైన ఆశయముతో విధిం చుటయే ఏశేషము. ఇట్టియెడల భంగ్యంతర కథనము సహజముగానే సముత్పన్న మగును బలరామువి కన్నులను రేపతి ముద్దు పెట్టుకొన్నది. కొవున అతవి కన్నులకు ఉచ్చిషస్టనుంటినది, అనగా పవ్శితతను కోల్పోయిన వని యర్థము, కౌని కవి అందువల్ల నే ఆ కన్నులు పవ్నితువ నవనుచున్నాడు పవ్మితత లేదవి నిషేధింప పలసీనచోట పవితతను విధించుచున్నాడు అక్షే _తాగుటోతునకు సవ్మితత లేదని స్పష్టమగుచుండగా పవ్మితఠను విధించు జరుగుచున్నది ఇట్లు బలరాముడు రెండు విధములుగా అపవ్వికుదై యుండగా? సమ్మితతను విధించుట విశేషము “ఆ బల రాముడు మిమ్ములను ఫవ్విశులను చేయునుగాకి యవి యనుట మరింత విశేషము. శాపుననే యిది విశేషభణితికి లక్ష్యుమైనది ఉదాహరజళ్లోకమునందలి పూర్వార్హము మాఘువి శిశుపాలవధమువందలిది [ సంవృత్తిభణితి- ఉదాహరణము ] సంవృత్తీభణితి ర్యథా - “ఆ భంణన్యాభంణం పసాధనవిభే ఉపసాధన విశేవః ఉపమానస్యావి సఖే (పత్యుపమానం వపు స్తస్యాః 69 అత థపనీద్ధవరనా (పపంచవిభే రాభరణస్యాభరణం వపు రిత్యాదివావై్య్యుః సంవుణాదియం సంవృ త్తిభణితిర్విఫా నిపేధరూపాం అర్థము సంవృత్తిభజీతికి ఉదాహరణము ఆమె తనువు ఆభరణమున కౌళరణను; అలంక్రరణవిధానమున కలంకరణవిశేషము; వఖుడాః ఉపమానమునకు వైతము _ప్రక్యుషమానము. ఇచ్చట (పసిద్దవర్ష నావిస్తారఏధికి “ఆభరణనున కాభరణముి మొదలయిన వాకగమలచేత సంవరణమగుటపల్ల ఇది విధియందు. విషేధరూపమయిన సంవృత్తి భజణీతి, -ై

తక] = శవ్దాలంకార వివేచన - త్రిక?

వ్యాఖ్య చంవృత్తియథగా నమాప్సి యని యర్ధము. ఇది వ్యాప్తికి విరుద్ధము విస్తరించి చెప్పుటకు వీలయినదానినవి సంగహముగా చెప్పి ముగించుట -సంపృ త్తిళణితి,

శ్రీ శరీరవర్ణన విషయమున కవులు _ప్రైరవిహారముగావించుట సాధారణ ముగా కనిపించు లక్షణము. ఉపమానము లనుపమానము.ై గోచరించును. అట్టి యెడల (వత్యంగపర్జనమునతును? విపులవర్ణనమునకుమ చొరబడక సంయమ న్వభా వుడె కవి సంగహముగా ఏర్దించినయెడల ఆది నంసృత్తిభణితి యగును. అట్లవి శనహీనముగాను, పౌందర్యహీనముగాను సాగినయెడల అది యలంకారమే కాదు. (పకృతపద్యనునందు *ఆ.. తనువు ఆభరణమున కాభరణము” మొదలగువిధముగా .నున్నది. శరీరమునకు శోభను కలిగించుటకు ఆభరణము నలంకరించుకొందురు. .అమె శరీరమే ఆభరణము నలంకరించుచున్నదనుటచే ఆమె శరీరసొందర్యవి శేషము (పతీఠమగుచున్నడి ఎన్ని యసమానములు వాడినను దీనిని మించి చెప్పుటకు వీలుకాదు ఇళ్లు తక్కి.నవియ్యను. సంగహాముగా చెప్పినను, _ ఇంక చెప్పపలసినది లేదన్నంత సమ్మగముగా చెప్పుటచేతనే ఇది సంవృ త్తిభణితికి లక్ష్యమయినది.

ఉదాహరణ సద్య క్షాళిదాసువి వికమోర్యశీయమునుండి (గహింపబడివదిం

నర్షనమును 'పెక్కువిరములుగా పల్తవింపదేయుటకును, వి స్తరింపదేయుట కును వీలున్నస్పటికిని తద్విధానమును నిషేధించి సంర్యగహముగా ముగించుటచేత విధియందు నిషేధరూపమయిన సంసృ త్రిభణీతి యెనది,

[ ఆశ్చర్యభణితి - ఉదాహరణము ]

వ] గ్బర్య భణితి రష్టళూ “శ్యోతిర్భ్య న్తదిదం తమః సముదితం జూతోఒయ మద్భ్యః శిఖీ వీయూపా దిదము్యచ్భితం విమమయం చ్భాయా_ప్త జనాాతపః వో నామాస్య పధిః (పశాంతిషు భవేద్చాఢం (దఢీయానయం గంధి ర్యంతి ఎయతో2వి వమ్యవీయమిదం సఖ్యః క్‌ ఖతం సాంత్వనై తి (తీ

ఆత క్యోతో_పభృతిభ్య స్వ మఃపభృతీనా ముత్పత్తే రాశ్చర్య 8 కూపత్వా దియ మాశ్చర్యభణితి ర్నిపేధవిథధా విధినిపేధరూపాం

కేశీ8 నరన్వతీ కంశాభరణను

ఆరము : ఆశ్చర్యలణీతికి ఉదాహరణసు... నఖులారాః జ్యోతులనుండి

ళా

యీ చీకటి వెలుపడినది జలములనుండి యా యగ్ని జనించినది అమృతము నుండి యీ విషనఎ ఆవిర్భవించినది ఛాయనుండి యీ యెండ జన్మను _గహించి నది (పశాంయలయందుకూడ ఎంతో దృఢమైన యీ పడి యేర్చడుచున్నది దీని విధానమేమో కదా! సాంత్వనములచేత (పియునివల్ల ఈ అ్యపియను చేయబడినది,

ఇచ్చట జ్యోతిః _పభృకులనుండి తడుః _పలృతుల యుత్పత్తి ఆశ్చర్య కరము, అందువిల్ల ఇది ని షేధవిధియందు విధినిషేధరూసనుయిన ఆళ్చర్యలణితి.

వ్యాఖ్య వెలుగు - చీకటి? నీరు - విప్పు అమృతము - విషము? నీడ- ఎండ ఈజంటలు విరుద్దపదార్హములవల్ల ఏర్పడినవి ఒకటి రెండవదానికి శతు వుగా వ్యవహరించును. వెలుగు చీకటిని తరిమివేయును; నీరు విప్పు నార్చి వేయును. విషము అన్ముతమునుగూడ విషనుయము చేయును. వాస్తవ మిట్లుండగా వెలుగు నుండి చీకటి, నీటి నుండి నిప్పు అమృతను నుండి విషము - ఉదయించెననుట ఆశ్చర్యమును కలిగింపక తప్పదు ఇట్టి ఉఊక్షి నిషేధింసవలసినది కౌని _పకృత పద్యనునందు తదుక్తి వి నిషేధించుట కొక నిషేధరూపమైన విధిని విషేధించుట జరుగుచున్నది ఇదియు నాశ్చర్యమునే కలిగించును గదా ః

అతడు _పియుకట ః అనగా [పీతికలవాడవి యర్థము ఆమె సొంత్వనములు పలివెనటః అనగా శాంతముతోడి నచనముచే పలి౩ నని యర్ధము. అయినప్పటికిని ఆతడు అృపియమునే చేసపెచు.. (వియుడు (పియముచేయుట ప్వాభావికము, ఆకొం క్షితము. (పియుడు అసియపషిు చేయట అస్వాభావిక£ఎ; అశ్చర్యజనకము, కౌవు ననే “కో నామాస్యవిధిః” అని నాయిక్ర అశ్చర్యము నొందుచున్నది.

(పకృతవిషయను (పియస. అృపియముచేయుట; అ(ప్రకృతములు వెలుగు నుండి చీకటి పుట్టుట షున్నగునవి అసంలవత్వవం అను ఛర్మసామ్యుముచేత ఇచట దొపమ్యు.ి సాధింపబడినది ఇందుకొరకే నిషేధింపడగిన వ్యతి కమమును నిషేధింపకు నిషేవఒ.నే నిషేధించుబ జరిగినది కావుననే యిది విక్నేధవిధి యందు విధినిషేధరూవమయిన ఆశ్చర్యభణితికి లత్యమయినది.

[కల్చనాభణితి - ఉదాహరణము] కల్చ్బనా భణతి ర్యథా =

శబ్దాలంకౌర వివేచన తెలి “దృశ్యం దృశాం సనాసై 9 రనసా మయ్యుతే ర్విఛావనీయం చ నుకృత శతవోటిభోగ్యం కిమవి నయీ ను(భువి న్వదతే 64 అత వయోరామణియకాతిశయస్య దృకృవా,సాదిఖిరే. వావ లోకనీయ'త్వాది కొూగ్యతా కల్పనా దియం కల్పనా భణితిర్వధి నిషేభే ని పేధపధిచూపాం ఆర్రము : కల్పనాభణితికి ఉదాహరణను. వేయి కన్నులతో చూడదగిన 6 దియు, సదివేల మనస్సులకో భావింపదగినదియు, శతకోటి పుణ్యములబేత లోగింస చగినదియునై న కోమలియొక్క. యొకానొక వయస్సు (ప్రీతికరమైయున్నది. ఇచ్చట వయోరాదుణీయకొతిశయమునకు దృశ్సహ_సాద్యవలోకనీయత్వాది యోగ్యశాకల్పనపల్ల ఇది విధినిష్నేధమునందు ని షేధవిధిరూనమయిన కల్చనాభణీతిం వ్యాఖ్య : కళ్చినమవి యనగా లేనిదానిని విధించటయని యర్థము. ఉన్న దానివి కాదని నిషేధించి లేవిదావని విధించుట జరిగినయెడల, అది కల్పనాభణితి యగును.

(పకృతోదాహరణనఎనందు ఒక సుందరి వయోరామజీయకడు (సనక్తమయి నది. ఆ నయస్సౌందర్యనును మాచుటకు వేయికన్నులు కావలయునట _ దానిని భావించుటకు పదివేల మనస్సులు కావలయునట । దాని ననుభవించుటకు శతకోటి పుణ్యములు కావలయునట: లోకసామాన్యముగా మానవునకు రెండు కన్నులుంగును, ఒక మనస్సుండును, ఏవో కొన్ని పుణ్యములుకూడ నుండును. కాని ఆమె సౌంద ర్యమును దర్శించుట కివి చాలవటః వేయికన్నులుండవలసినచోట రెండు కన్నులు మా్నాతమే యున్నప్పుడు అల్పాల్ప సొందర్య:ఎమాూతమే కనిపించును; నమ్మగ పౌందర్యము కనిపింపదని భావము ఇళ్లే తక్కినవియును.

ఇట్లు మానవునకున్న రెండు కన్నులవిదానగును నిషేధించుట జరుగుచున్నది; ఇంఠటికో ఇగిపోక లేవి నేయికన్నుఅన్లు విధించుట జరుగుచున్నది. ఇదియే నిస్మేధ

366" నరన్వతీ కంళాళరణను విధి. ఇట్లు కల్పించుట వర్ణ్యమునకు సొందఠ్యాతిశయను ననుసంధించుటకే. కావు ననే యిది కల్చనాభణితికి లక్ష్యమెనదిం గుంఫనాలంకారము క్‌ి. ఎఐాశ్యే శభ్రార్ధయొోః సమ్యగచనా గుంఫనా స్మృతా

శ భ్రర్థకమ పర్యాయపద వాక్యకృతా చ సాం

అర్ధము : వాక్యమువందు శబ్దారములయొక్క నమక్షగచనకు గుంఫనయని పేర. అది శద్దిగుంపను అర్హగుంఫనః _కమగుంఫను నర్యాయగుంఫను వద్ర గుంఫన వాక్యగుంఫన _ అవీ ఆరు విధములుగా నగును

వ్యాఖ్య : వాక్యము విషయ్యవధానము. విషయము ఉద్దేశ్యము విధేయము వని రెండు భాగదులు, ఈ రెండు భాగములకు అవిచ్చిన్నమయిన అర్హాన్వయ మును కలిగించు శబ్దనముదాయమే వాక్యము. కాక్స్‌న వాక్యమునందు శద్రిములు, అర్ధములు రెండు నుందును శబ్దములు వాచక్రములు; అర్హములు వాచ్యములు.- అనగా శబ్దములను సాధనకులుగా చేసికొని అర్హములను బోధించుట జరుగును. (వతి నాక్యమనందును శబ్దారములుండియే తీరును మరి? గుంఫనయొక్క_ విశిష్టత యేమి ?

“బార యోః సమ్మ్య,గచనా” అని నిర్వ్రచనము- శబముయొక్కయు అర్ధము యొక్కయు సౌస్టవపూర్వకమైన రచనయని తాత్సర్యడు. కొన్నియెడల శబ్దము ఉపాధిమ్యాతముగానే వ్యవహృతమగును; కొన్నియెడల అర్ధమును సమర్థముగా వ్యక్త ముచేయును; కొన్నియెడల ఒక (కమము ననునరించుటచే ఒక ఏిశిష్ణతను వెలుపరించును: కొన్నియెడల సర్యాయపదములకు పదము కల్పించును; కొన్ని యెడల శబ్దములు న్వతస్పిద్ధముగానే సొందర్యబద్ద్ధమ్ము. సం్యపయు క్రము లగును; కొన్నియెడల అల్పపదములు అనల్బార్థము విమిడించుకొని నం్యగహవాక్ర్యముగా

, సాక్షత్కంరించును. ఇట్లు పదములు లిన్నరీకులలో భిన్నపయోజనముల3ై గుంపి తము లగుటవల్ల నే గుంఫన యన్న శబ్దాలంకౌర మేర్చడినది. ఇది శబ్దాలంకార ములలో పదవది,

శబ్దాలంకార వివేచన 361 [శబగుంఫన = ఉదాహరణము] తాసు ఫబ్బక్ష ఏల యథా -_ “రావాలి పే. శీ మదవిహ్వూలాయొః కరాచ్చ్యుతో హేమసుట స్తరుణ్యా+ సోపొన మాసాద్య చశాం శబ్దం కం రం ఠ ఠళంఠిం రఠ ర0ఠ8రంజకి 6౮% సేయం కంఠ మిత్యా'జే ర్నిరర్భకస్య శ్లోకపాదస్యా ర్రానుగుణ్యేన వాశ్యేంచి, తత్వాచ సబ్దం చనా. అర్ధము : వానియందు శబ్దికృతమున కుదాహరణమను. రామాలిషేకము నందు మదవిహ్వలయైన తరుణి చేతినుండి జాంన బంగారుకుండ మెట్లను శేరి ఈంఠంక రంళంర అవి ధ్వని చేపెను. ఠంఠం మొదలయిన విధముగా మన్న నిరర్తకశ్లోకపాదము. వాక్యనునందు అర్భానుగుణ్యముగా రచింపబడుటవల్ల ఇదీ శద్దిరచన వ్యాఖ్య గుంఫనాభేదమ. లో శబ్దగుంఫన కిది యుదాహరణము. శబ్ద మన్నప్పుడు మాట యవి చప్పుడవి 'రెండర్హములు గలవు. శబ్దగుంఫనయందిలి శబ్దము “చప్పుడు అన్న యర్ధనుననే యుక్తము, మాట యన్న యర్ధముకో “పదము” మరొక గుంఫనాలేదమునందు (వనయు క్తమగుట దీవికి సూచకడరు “రంరంఠ....” మొదలయినది ద్వన్యనుకరణము ఏదైన వస్తువు (కింద వడి డొర్లుచు; పడుచు, దొర్తుచు నున్నప్పుడు ఇట్టి ధ్వవి కలుగును కావున ఉదా హరణ శ్లోక్రమునందలి నాలు గవపాదమంతయు తద్ద్వనిని అనుక్రరించుటయందే అవ సన్నమయినది ఇంతకు మించిన అర్ధసంపద యిందేమియు లేదు కావుననే దీనివి భోజదేపురు నిరర్దకమైన పాదమనియే _పకటించుచున్నాడు శోకార్హబుయొక్క- నమ్మ గత్వమ.నకు సానుకూలమై యిదియు సహకరించుచున్నదనుట వాస్తవము అట్లగుటచేతనే రచనకు సౌష్టపిము చేకూరుచున్నది అర్ధస 'పర్చకముకాని చప్పుడే యిచ్చటి రచనకు బీజమగుటచేత నే. తదమగుణముగా పదములహర్చు సాగుటచేతనే యుది శద్దిగుంఫనకు లక్ష్య్వ్యమయినది,

362 వరన్వతీ కంఠాభరణము

ఈ ల్లోకను *“మవానాటకము నుండి _గహింపదిడినది.

(అర్ధగుంఫన = ఉదాహరణము]

అగ్ధకృళా యథా = “దిశ్కాలాత్మసమైవ యస్యఇిభుశా య_న్హృత విద్యోత కే య,ళామువ్యు సుధీభన ని కంణా రాక స యాసా మభూత్‌ య స్తత్సి త్తే ముమః స యస్య వాపపే యస్తస్య జీనారవే వోఢా యదుణ మేమ మన్ముథరిపా స్తో పాంతు వో నూూర్తియః” 66

సేయం వ్యోమాదీనా మహ్రైానానువీ మహేశమూ _రిలక శానా మౌార్ధానా ముచేరో త్తం సంకలనయా రచిత త్వా దర్భరచనా.

అరము : అర్హకృతనున కువాహరణము. దేవియొక్క విభుత్వను

(౦

దిక్కాలాత్మసమమో? దానియందు ఎవడు _ప్రకౌళించుచున్నాడో, అతని కిరణము లెచ్చట సుథీభూతము లగుచున్నవో అతడ. వేనిరాశియందు పుకైనో, వా౭ికి నేది పిత్తమో; అది ఉషఃకశాలమునలదు ఎవని హవిస్సున కగునో, వానికి జీనధాతుపుగా నెవ్వడగునో, వేనిగుణమును వాడు భరించుచున్నాడో - మన్మథవైరియొక్క ఆ మూర్తులు మిమ్ములను కాపాదును గాకః

అది మహేశమూర్తిలక్షణములయిన వ్యోమాదు ఎెనిమిదింటియొక్క అర్జ ముల యు త్తరోత్తర సంక్రలనముతోడి రచితత్వమునల్ల అర్థరచన-

వ్యాఖ్య : గుంఫనాభేదములలో అర్హగుంఫన కీది యుదాహరణను, ఇచ్చటి యర్థములు ఒక్కదానినుండి మరియొక్షటి పల్ల వించుచు శృంఖలారూపమున నుండును ఇట్లు అర:.లు పరంసరా కమమున నన్వయించుటకు సమర్థములయిన పదముల గుంఫనయే కారణ.) కావుననే యిది శబ్దాలంకార మగుచున్నది

ఈశ్వరుడు అష్టమూ_ర్థి పంచభూతములు: సూర్యుడు, చందుడు, యజమా నుడు - ఈ యమెవిమిదింటిని శివుని మూర్తులుగా పరిగణింతురు (పకృతోదాహరణ లోకమునందు. ఎవిమిది ఆవళ్నలున్నవి. (నత్విపశ్నకు సమాధానము కలదు. అందుండి మరల _వశ్న, అందుండి మరల సమాధానము - ఇట్లుగా ఈ కనుము సాగగా ఊశ్యరుని ఎనిమిది మూర్తులును మూ “క్రీకట్టును.

శబ్దాలంకార వివేచన 363

1. దేవి ఏిభుత్వము దిక్కాలాత్మనమము? ఆకాశముయొక్కం విభుత్వము*
2. దానియందు ఎవడు వకాశించుచున్నాడు? సూర్యుడు 8, అతని కిరణము లెచ్చట సుధీభూత సం లగుచున్నవి ? చం్యదునియందు. 4. అతడు వేనిరాశియందు పుకైను? జలముల రాశియందు (సమ్ముదమునందు. 5. వానికి నేది పిత్తము? అగ్ని. 8. అది ఉసఃకొాలమున ఎవని హవిస్సున కగును? యజమానుని హావిస్సునకు. '?. వావికి జీసిధాతు వెపడు? వాయువు. 8. దేనిగుణమును వాడు భరించుచున్నాడు? వృధ్వీగుణము (గంధవట)ను. ఇట్లు ఆకొశము; సూర్యుడు, చందుడు, జలము? అగ్ని? యజమానుడు, వాయువు, పృధ్వి - అనెడి యెనిమిది మూర్తులును సంగ తములయినవి కౌవుననే యిది అర్ధగుంఫనకు లక్ష్య మైనది [కమగుంఫన = ఉదాహరణుము] తమక అల యథా = “నిలాళకైానాం నయనయుగల_దామీమా దత్తప తః కుంభావేభౌ కుచపరికంః ఫూర్వపశీ చకార (భూ విభాంతి ర్మవనధనుపో వి,భమానన్వ వాదీ ద్వ క్ర్రజ్యోత్సా్నా శశధంకుచం దూమయూనమూాస యస్యా? 67 అగ సతక్నిపచాన పూర్వాపవమోపన్యాసానువాద దూమణో ఉ్యావనానాం బుధజన ఓపనిద్ధథ మేణ రచిత త్వా దియం (క్రమ రచనా. అరము (కచముకృతమన కుదాహరణము. అయి నయనయుగళ దీర్ద త్వము సీలాద్దినులకు దత్తపష్యతము ఆమె కుచసరికరము ఇభకుంభములను పూర్వ పక్ష చావించెను అఎ _భూవ్యిభమము మదన ధనుర్విభమములను అనువదిం చెను. ఆ. వక్ర్రజ్యోత్స్న చంగదకాంతిని దూషించెను. ఇచ్చట ప _త్త౦_పదాసము? పూర్వపక్షము ఉపన్యాసానువాదము, దూషజణసు మొదలయిం యుద్భానినములను పండిత (పసిద్ధ్యాకమమున రచించుటవల్ల, ఇది కరు రచన,

364 పరప్వతీ కంఠాభరణము

వ్యాఖ్య : గుంఫనాలేదములలో _(కమగుంఫన కిది యుదాహరణమను. ఇందు ఫండిత వివదములలో అనుసరించు విధాన:ఎ _కమోపాత్తమయినది- మొదట చాదమినకు ఆహ్వావించుచు పృత్యపదానము చేయుట జరుగును. (పతిపాదనమునకు విరుద్దముగా బాదించుటు. అనగా పూర్వపజేను చేయుట జరుగును, వాది చేసిన (పసంగము నంళటిని తిరిగి చెప్పుచు ఖండింపవలయును దీవి నే అనువాదము చేయట యందురు ఖండించుట యనగా వాది వాదమునందలి దోషములను (పద ర్మించుట అదిమే చూషణమిు ఈ క్రమము ననునరించియే యివి జరుగును.

నయనయుగళ వీర్చత్వము నీీలాబ్దిములకు వ్యతమునొనగెను. ఇట్టనుటచేత సాద్భశ్యమే _పతీయమానమగుచున్నది. కావున (ప్రతీయమానోపమ మన్న ఆర్జా లంకౌరమగును. “ప్మతము నొసగుటి” అను పదమును _(పయోగించుట ఒక విశిష్ట రీతిలో జరిగినది. తరువాతి పొాదములందలి పూర్వపకము; అనువాదము, దూష ణము - ఇవి యన్నియు తశ్తత్చాదములలో సాదృశ్యవ్యంజకములై యున్నవి అంతమా్యఠమేకాక పండితవివాద (ప్రసిద్ధమైన చర్యాకమమునకు సూచకము లగు చున్నవి. వద్యపసిద్దియే పకృతవిషయమను. ఇచ్చట ఒక (కమము ననుసరించి ఆయా పదములు గుంఫితము లగుటచేత ఇది కమగుంఫనకు లత్యుమైనది.

దత్త్రసత్తాది పదములచేత సాదృశ్య్యపతీతియు? విజిగీషా చర్యా కమములు వెల్ల డియగుటచేతనే శద్దాలంకారము సంధానింపదిడుచున్నది. కాని దత్ధపత్తాంది నదములు శ్నిష్టములగుటచేత మరొకయర్థముకూడి మరింత యందము కలుగు చున్నది. నీలాబ్దిములకు స్త్వతము లిచ్చుట యనగా రేకులను కల్పించుట: కుంభము లను పూర్వపక్షము చేయుట యనగా ముందరిభాగమున నిల్పుట: మదనధనువు ననువాదను చేయుట యనగా నార్మిమోత కలుగునట్లుగా చేయట; చందకొంతిని దూషించుట యనగా లోపలి కళంకమును _పకటించుట. ఇవి యన్నియు ఆయా వస్తువులకున్న సహజలక్షణములే ఇవి యుండుట దోషమైనట్లు వ్యంజితమగుచున్నది అట్లగుటచేతనే ఉపమేయసామ్యగిమైన న్మేతయుగళము? కుచ పరికరము, (భ్రూవి (భమము? వ_క్ర్రజ్యోత్స్న ఉన్నత స్థానమున విల్చుచున్నవి.

ఈ యర్దవిశేషమునకు వైతను వదగుంఫనయే కారణము. కావుననే యిది కమగుంఫన యన్న శబ్దాలంకారమునకు లత్మ్యమయినది-

శీర] ళబ్హాలంక్రార వివేచన 365 [పర్యాయగుంఫన - ఉదాహరణము]

పర్యాయక్యృ తా యథా =

“కణఇల్సి చ్చిల జాణ కుంతపలస్సాఖ కీర సంలవఈ

వూసఅభాసం ముంచను ణ వాుశే వాం ధద్దవా ఆడి 66

[ఛాయా అ

“శుశ్యీవ జూనాతి శుక్యపలవితాని శ్రీరీసంలావిసీ

శీరళాపూం ముంచ న ఖలు 2.వాం ధృష్ట ళుకి)

య్‌

సేయం శుకనామసర్యాయాణా మర్దానుగుక్యేన రచిత త్వాత్‌ పర్యాయ రచనా.

అరము ; వర్యాయకృతమున కుదాహరణము. ఓ కీరసంలాపినీ! శుక

థి

(పలావములను శుకియే యెరుగును.. ఓయి ధృష్టుడా! కీరభాషను విడిచిపెట్టుము. నేను ళుకిని కొదురాః

శుకనామ పర్యాయమనులను అర్జానుగుణ్యముతో రచించుటవల్త పర్యాయ రచన.

వ్యాఖ్య : గుంఫనాభేదములలో పర్యాయగుంఫన కిది యుదాహరణమ్ను ఒకే యర్లముగల వేర్వేరు పదములను పర్యాయపదము లని యందురు.

ఠి

(వకృతోదాహరణము నాయికా నాయక సంభాషణ (_పనంగము. “చిలుకవలు కులు మొదలు పెట్టితివా? యని నాయిక ధృష్తుడయిన నాయకుడు తన యవసరాధ మును" కప్పిపుచ్చుకొనుటక్షై పలుకుచున్నప్పుడు వార్రించుటక్రై పలికినది; అతడు మాటలలో గడుసరి అందువలన ఆమెను 'కీరసంలాపినీ యని సంబోధించెన్ను “వీవు సా చిలుకవు నీపలుకులు చిలుకసలుకులు” అని భావను. *చిలుక్రపలుకులు అని నాయిక “అర్ధరహితములు, పునఃపునడ క్రములయిన మాటలు) అన్న యర మున వాడెను, నాయకుడు *“మధురనులయిన మాటలు అన్న యర్థమున నాయికొ విషయమున "”డుచు “నీవు చిలుకవు కావున చిలుకపలుకులను (గపింపగలవు అని యనెను. ఆమెకు కోపము పెరుగుచున్నది. *నేను చిలుక నెంతమ్మాతనును

తరత వరస్వతీ కంళాళరణము కాదు నీ చిలుకపలుకులు విడిచిపెట్టు” అన్నది. పైగా నాయకుని “వంచకుడా!? అని సంటోధించినది. ఇచ్చట *చిలుకి యన్న యర్థము 'పెక్కుసర్యాయము లావృ త్త మయినది" కవియీ యర్థనును బోధించుటై కుంళ, 35, పూస శద్దిములను వాడెను. ఇవి శుకశద్ధిమునకు సర్యాయశళబ్దనులు. ఇందు కీరళబ్దిము సంస్కృతము కంత, పూస శబ్దములు దేశ్యనులు. ఇచ్లే శుకీ శబ్దమునకు బదులుగా కణిఇల్లి? వా ఆడి అను సర్యాయ శబ్దములను వాడెను. ఇవికూడ దీశభాషనుండి సర్యగపాంప బఐదినవే. ఒకే యర్ణమైనస్పటికివి ళబ్దిమునందు మార్పు చూవినచో కొంత వైచితి యుండును. అట్లు కానియెడల శబ్దదార్మిద్యము వెల్లడియై వెగటు పుట్టించును. అర్జానుగుణసుగా పర్యాయఫదములను పయోగించి రచించుటవిల్ల నే యిది సర్యాయ గుంఫనకు లక్ష్యమైనది- (పదగుంఫన - ఉదాహరణము] పదక లౌ యథా = “లోలల్లాంగూలవల్లీ వలయిత వకులానోశకచాస్కంధలోలై ర్లోలాంగూలై. న్నదద్భిః 'పతింనీత జంత్కందరామందిేవు ఖం డేషూదండపిండీత గంతరలనాః వొావీలే యేన వేలా మాలంబ్యోత్తాల తల్ల స్ఫుటిత పుటకినీ బంధవో గంధవాహో?ి 69 అత లాంగూలవల్లీ వలయితవకులై ర్నదద్భి రోలాంగూలై ఆపత్‌ంనీత్‌ జంత్కందరామందిరేషు ఖండేషు ఉద్దండవిండీ తగం తరల నాః పుటకిసీిబంధ కో గంధవాపహో వేలామాలంబ్యయేన పానీచే ఇత్య తోఒధికానా మపుష్టార్భానామవీ పదానా మన్నుపాసాయ చృందః పూంణాయ ఇార్చానుగుణ్యేన ౦చితతాా దియం పదంచనా. అర్ధము పదకృతమున కుదాహరణము. చలించుచున్న తీగలవంటి తోకల చేత చుట్టఐడిన పొగడ_మాకులయందు _వేలాడుచు నాదములుచేయచున్న కోకులచేత (వతిరసికములగుచున్న జర్‌ శ్యంంచఠామంచిరము లందలి ఖండములందు ఉదండము టి

శబ్దాలంకార వివేచన కర? అగు సార్గాదముటునై నందిపర్దనములను చలింసజేయునవియై గంధవాహాములు3గట్టు వాలంబనసముగా చేసికొని ఉత్తాలమైన సరస్సనెడి పూలగంపకు బంధువులై యున్నవి. ఇచ్చట “లాంగూలనల్నీ వలయితనకులై $? మొదలయిన అపుష్టార్థములయిన పదము లధికముగా నున్నప్పటికిని అన్ముపాసముకొరకును ఛందఃపూరణముకొర కను అర్థ్జానుగుణముగా పదముఖమ రచించుటనల్ల * ఇది పదరచన, ॥ వ్యాఖ్య : గుంఫనాఖేదములలో సదగుంఫన కిది యదాహరణము. అరీ సౌందర్యమును మించి సదముల సొందర్యమున్నయెడల సదగుంళన చుగును. పద ఫొంచర్యము అన్ముపానమువల్ల ను, ఛందన్సొష్పనమువల్లను నం్యకమించునుు (పకృతపద్యమునందు వాయువుల వర్ణన కలదు. ఈ వాయుపులు గువి మందిరఖండములందును నందివర్ధన వనములందును? సరస్సునళదును విహరించు చున్నవి. ఏతన్మా_తమైన భాపమును విస్తరింపజేయటయే యిచ్చట జరిగినదిం ఆ విస్తరణను అర్హమున కేమ్యాతమును పృష్టికూర్చుటలేదు. అయినప్పటికిని అను (పొనస్టితివల్ల ను భందోగతివల్ల ను _శుతిసుభగమై యున్నదనుట వాస్తవము (పథమ పాదమునందు ల వర్జము పెక్కు సర్యాయము లావృత్తమయినది. ద్వితీయపాద మున ర వర్షమును, త వర్షమును, విందుపూర్వక డ వర్ణము నాన్ఫత్తము లయినవిం మూడవపాదమునందు బిందుపూర్వక డ నర్ణమును, త వర్ణము: ర పర్ణము నావృత్తి నొందివవి. నాల్గపపాదమునందు అ పర్ణమును ట నర్ణమును? వ వర్షమును, బిందువు కోడి ధ పర్ణము నానృత్తినొంధినవి. ఇట్లు అన్నుసాసము అమరియుంగుట ఒక యందము, దీవికి వీలుగా నుపషయోగపడు పదములను కూర్చుటవల్ల, ఇడి సద గుంఫనయన్న శబ్దాలంకార మునకు లక్ష్యమయినది. ఉదాహరణ ల్లోకము రాజశేఖరుని కొవ్యమీమాంసనుండి గృహీతము- [వాక్యగుంఫన - ఉదాహరణము)] = వాక్ళకృతా యభా = " “ “పతి క్వశురతా జ్యేవే. పతి జేవరతానుజే మధ్య మేషు చ పొంఛాల్యాక్ర్రితయం ఉతీశయం (తిషు* 70

366 నరన్వతీ కంఠాళర ణము

ఇనా మవాతోఒర్థ స్యాల్చీయసా _గంథేనాభిధాన వింతి వ్యు,త్కమేణావి (గంథలాఘవాయ వాక్యార్థో రచిత ఇలీయం వాళ్ళ రచనా.

అర్ధము ? వాక్యకృతమ్సన కుదాహరణమను, పాొంచాలికి వ్యేవ్టవియందు భర్తయు బానయు, కనిన్తునియందు భర్తయు మరదియు, మధ్యములు ముగ్గురయందు మూడు మూడు లక్షణములు నున్నవి.

ఇచట గొప్పదైన యర్ధమును మిక్కిలి అల్బమైన (గంథముచేత చెప్పుట యున్నది. (కమభంశమే అయిసన్పటికి ని (గంథలాఘవమునకై వాక్యార్థ మిట్లా రచిత మైయుండుటనల్డ ? ఇది వాక్యరచన,

వ్యాఖ్య : గుంఫనాభేదములలో వాక్యగుంఫన కిది యుదాహరణము. ఎంతో విసృృతముగా చెప్పదగిన యర్ధమును మిక్కిలి క్లుప్తముగా చెప్పుట యిచ్చట లక్ష ణము, “అల్పపదముల ననల్బార్ధరచని యన్న దిట్టి రచనయే. దీవివల్ల కవితకు జీగియు విగియు లఖించును. ఇట్టీయెడల (కమము (ళష్టమెనను అంగికార్య మే. (క్రమ్మభంశమువర్సి కలుగు నష్టముకంటె (గంథలాఘవమువల్సి కలుగు లాభము గొవ్పది; సహృదయ లోభవీయము. కావుననే యిది యలంకార మగుచున్నది

(దౌవదికి భర్త లై దుగురు. ఈవిషయమును చెప్పి? ఎవరెవ రేయే నంబంధ మును కలిగియన్నారో వరునగా చెస్పవలయునన్న (గంథము "పెరుగును. అట్లు (గంథగౌారవమును 'పెంచుట దోషము. గౌరవము అవి యనగా ఇచ్చట విరర్ధకమైన వారమని యర్హము. కావున నమర్జుడగు కవి (గంథలాఘవమునకే (వయత్నించును లాఘవ మనగా కౌశలమని యర్హము; ఇది సంగహముగా చెప్పుట న్నాశయించు కొని యున్నది. జ్యేస్టుడు భర్త యగును; బావ యగును. ఈ తరువాత రెండవ వానిని గురించి చెన్పనలయున్ను అట్లుకాక ఐదవవావిని చెప్పుటచేత _కమము తప్పినది. ఐనప్పటికివి అతడు భర్తయు మరడియు నగునని చెప్పిన పిమ్మట నడుమ నున్న ముగ్గురికి మూడు రకములయిన సంబంధమును గలదనుట సనం్యగహణమున శెంతో నహకరించినది, శావుననే, ఇది వాక్యగుంఫనకు లక్ష్యమైనది,

శబ్దాలంకార వివేచన 39 శయ్యాలంకారము సశ. శయ్యి త్యాహుః పచార్థానాం ఘటనాయాం పరస్పఠిమ్‌ సా ఫపలడాంవేన కన్మింళ్చి ద(థ,కాం లేన కుతచిత్‌-. 55. అత్మకాంలతేన క తావి పదార్థం వర్మ ఈక! క్వచిత్‌ వాక్యాన్టే వాక్య ఈమాః క్వావి పకీర్ణానాం చ దృశ్యతే. అరము : పదార్దముల ఘటనయందలి సంబంధమును శయ్య యని థి యందురు. ఆది ్యకాంతఘటన అ_షకాంతఘటన, అఆతికాంతఘటను సద ఘటన, వాక్యఘటన (పకీర్ణఘటన _ అని ఆరు విధనులయిన ఘటనల న్నాశ యించుకొని యుండును [(వక్రాంతఘటనాశయ్య - ఉదాహరణము] తాసు (పటకాంతఘటనా యథా = ళ స తథేతీ (పతిజ్ఞాయ విసృజ్య కథ మఫ్యుమామ్‌ బుమీన్‌ జ్యోతిర్హయాన్‌ సప్త సస్మార స్మరశాసని గ వేయం స _స్త్తీ శా మాగమనన్య ,ష్యకాంతస్యైవ ఘటనా, ఆరము : వావియందు _వ్యకాంత ఘటన కుదాహరణము. న్మరళాసను థు డైన శివుడు “అశ్లే* యవి పల్కి ఎట్లో ఉమను విడిచిపెట్టి జ్యోతిర్మయులయిన న వ్రరులను న్మరించెను. జాత్కా ఇది న్‌్తర్దుల ఆగమని మనెడి _(పకొంతముయొక్క ఘటన. వ్యాఖ్య : శబ్దాలంకారములలో పదునొక్రండవదిగా శయ్యసరిగణీంపబడినది" ఈ శయ్య శబ్దార్ధముల ఘటన న్నాశయించుకొ నియుండును. _ప్మకాంతము, అ్యవ్మకాం ఈము: అతి.50తము? పదము, వాక్యము? పీర్ణము - అని ఘటన ఆరు విధములు, ఈ భేదనులనుబట్టీయే శయ్య్యాభేదము లేర్సడును. శయా్యభేదనులలో 'మొదటిది _షకాంతఘటనాశ య్య - ఇచ్చట పాం థము అని యనగా పకరణ మని యర్థము; ఇతిసృ్తవునకు నందింధించిన సన్ని

కం వరన్వతీ కంఠాభరణము వేళ మని భావము. శబ్దార్హముల ఘటన (వబంధేతిన్స తమునకు ఆనశ్యకమైన ఏ! వాత నన్నివేశమును తెల్పినయెడల అది షకాంతఘటనాశయ్య యగును. ఉదాహర ణపద్యము కొళిదాసు కుమారసంభవములోనిది. 'పెద్దలను అడుగ వలసినదిగా పొర్వతి చెప్పినప్పుడు శివుడు “అసప్లే యని చెప్పి న _ప్రర్గులను స్మరిం చెను. ఈ (_సకరణమను గౌరీశంకరుల క్రల్యాణనిర్వహణమునకు అత్యంతావశ్యకము, స పరులే పెండ్లి పెద్దలుగా వ్యవహరించి హిమపంకునిచేత వివాహనిశృయము చేయిం తురు. కావుననే యీ ఘటన కథానన్నివేశమున కవనరమై (ష్మకొంతఘటనాశయ్య అన్న శబ్దాలంకార మగుచున్నది. [అప(కాంతఘటనాశయ్య - ఉదాహరణుము) అపటడాంత భుటనా యథా = “అ తాప్యుడాహాంంతీమ మితిహాసం పురాశనమ్‌ నిషాదస్య చ నంనాద్‌ మృే: సంవరిణన్య చి 72 నేయ మృపకాంత స్య నిసాదసంనరణ సంవాదస్య ఫఘటనొ డ(పటకాంతఘటనా. అరము : అృపష్యకాంతఘటన కుదాహారణము. నిషాదునకును బుషియగు (థి సంవరణునకును జరిగిన పంవాదము అనెడి పురాతనమైన యితిహానము నిప్పుడు కూడ చెప్పుకొనుచున్నారు అవ్యక్రాంతమైన నిషాదనంనరణ సంవాదముయొక్క- మటనవల్ల ఇది అస శొంతఘటన. అ_సకరణ మని యర్హను; కావ్యేతివృ త్తముకో నంబంధములేని నన్నివేశమని భావము. దీవివలన పూర్వకథాఘట్టి మునకు గాని; అనంతర కథాఘట్టమునకు గాని 1పయోజనముకూడ నేమియు లేదు. అయినప్పటికిని ఇతిహాన నిబద్ద సన్నివేశము లను అనంతరకాప్యములందు నివేశింపజేయు.. యొక పరిపాటి. ఇటగుటచేత ఇది ళా ప్యార్థముకాని దోషనుకొని కొదు. అయినను (పకృతకథానందర్భమున కుపకరింప దనుట వాస్తవము.

శబ్దాలంకార వివేచన వ్ర

'పకృతోదాహరణమునందు పురాతనమై యితిహానమెన విషాదనంవరణ సంవాద్నససంగము కలదు. అది _సకృత కథాసందర్భమునకు సహకౌరకము కౌదని; అందువల్స అ(ప్మకొంతఘటన కుదాహరణ మగునవి భోజదేవుడు తెల్పు చున్నాడి.

(జతికాంతఘటనాశయ్య - ఉచాహరణము]

అతి(శాంతభఘటనా యథా

“తన్య చంకు శృమత్కారం వ్యతీతసమయా అవి

స్మ్‌ళార్చ 0 ముకులో ద్భేదాః కదంబ వనరాజయఃి 1!

ఇయ మతి,కాంతస్యాపి కదంబవనరాజీనా మౌర్చ ముకు లోజ్భేదస్య వింహి మనశ్చమత్కార కారిణో రామస్య స్మృతిచ్వా “-శీణ పుటనా దత్ని్శాాంతఘటనా,.

అరము : అతి_కాంఠఘటన కుదాహరణము. చిరునవ్వుల ఆర్షతచేత

ఉం న!

మొగ్గ తొడిగిన కదంబవనపంక్తులు, ఎంతో కాలము గడచినప్పటికిని అతనికి (రామివిక్రి చమతక్కారమను కలిగించెను.

కదంబవనపంక్షులు ఆర్ష్భ్రములయిన మొగ్గలను ధరించుట యన్న విరహిజన చమత్కా-రకరమైన అతి,కాంత మన ఘటన రామునియొక్క న్మృతిద్వారమువ జరిగినట్లు చెప్పుటచే ఇది అత్నికొంత ఘటన.

వ్యాఖ్య : శయ్యాలేదములలో మూడవ దిది. అతి[కౌంత నవి యనగా గడచిపోయిన దని యర్ధము- ఎప్పుడో జరిగిన సన్నివేశ మనవి భావఘు. ఆ నవ్నివేశము మరల అశ్లే జరుగుట కవకాశము లేదు. అయినప్పటికిని స్మరణ శక్తివల్బ గడచిన సన్నివేశమును కన్నులకు కట్టించుకొన వచ్చును. ఇట్లయి నప్పుడు కొంఠసేపు తత్పన్నివేశ సొందర్యమగ్నుడు మన్నసృృప్తని పొందవచ్చును.

(పకృతోదాహరణమునందు కదంబములు మొన్గతొడుగుట (పస్తావింపబడినది, అకౌలములో కదంబములు పూయవలయునన్న సుందరి చిరునవ్వులు దోహదము లుగా ప్థవహరింపవపలయును, ఒకానొకప్పుడు, అయోధ్యలో నుండగా జానకి తన చిరునప్వులతో కదందిములను పుష్పింపకేసినది ఆద్భృశ్యను రాముని కానందమును

క్రగ2 వరన్వతీ కంఠాభరణము కలిగించినది. అది గడచిపోయిన విషయము. వియోగ నంతప్తడెన రాముడు అరణ్యములో సంచరించునప్పుడు తద్విషయమును జప్తికి తెచ్చుకొనెనుు అందు నర్షి తాక్కాలికముగాన్నై నను సంయోగావస్టయందలి సంతృ ప్తి అనుభూతమైనది-* ఇట్లు అతి_కాంతమైన విషయమును న్మరణళ జి ద్వారమున వ _ర్తృమానమున నను భూత మైనట్లు ఘటవచేయుటచేతనే, యిది అతికొంత ఘటనాశయ్యకు లక్ష్య మైనది" ఉదాహరణము అభినందుని రామచరితమువనుండి గృహీతము. [పదఘటనాశయ్య = ఉదాహరణము] పదఘటనా యథా * “ధిశ్నీన పతళా వవ్నూ యన్ముఖేన వాళాత్‌ కృతా స్వేతి సతి వారేశ క్షే స్వాహోసీత్‌. సెవ రావణః 7త్త ఇయం స్వేతిపేంతి వక్థాభ్యాం స్వాహేతి పదస్య సుటితి త్వా త్చీద ఘటనా. అరము : వదఘటన కుదాహరణము. ఛిన్నమై అగ్నిలో వడుచున్న | ఏముఖఇమునుండి “స్వా” యని హఠార్తాగా ఉచ్చరింపబడి హరునిచేత “హి యని ఉక్తమై స్వాహి యమ్యెనో ఆ రావణు డీతడు చానీమేనా. “స్వా” అని “హా” అని రెండు వర్ణములచేత “స్వాహా” అన్నపదము ఘటిత మైనందువల్ల ఇది సదఘటన. వ్యాఖ్య : శయ్యాలేదసులలో నాలుగవ దిది వేర్వేరుగా నున్న యక్షర ములు సష్ళ” తముళ్తై వదముగా ఏర్చమఎయే పదఘటన్న (వకృళోదాహరణమునందు. రావలుని యుద్దండభక్రి _పస_క్రమయినది హవిర్ద్ర్యవ్యములను హోమాగ్నిలో వేయునవ్పుడు “స్వాహా” యని చెప్పవలయును. రావణుడు తన శిరములనే శివునికి సమర్చించుచుండెిను. స్వయముగా తన చంద వానముతో తలలను నరకుకొనెను. సంపదాయజుడు కావున “స్వాహా యన బోయెను “స్వా” యనుసరికే తలలు తెగిపోయెను ఆ ఘోరమైన వీర నతమును చూచి ఈశ్వరుడు జాలితో ఆశ్చర్యముతో “హా యస యనెను. ఇది అనుర్థిష్టమే.

47. శవ్హాలంక్రార వివేచన 373 అయినప్పటికిని రావణుని “స్వా” వర్షమును హరువి “వీ” వర్ణమును కలిసి “ప్య్యాహా యన్న పదమై హోమ్మకియకు నహకరించినవి ఇట్లయినట్లు కూర్చుట చేతు ఇది సదఘటనాశయ్యకు లత్ష్యునుయినది.

( వాక్యమఓ నాశయ్య - ఉదాహరణము ] వాకష్టఘటనా యథా -

ళ 4!

జూంస (పయచ్చమే కాంతాం గతి న్తస్యా స్త్వయా వ్చాతా

విభాపతై కబేశేన _స్తేయం యదభియుజ్య తే” 7

ఇయం పూర శా తని బద్ధ తృరార్థ స్య తవర్హాననుయూయి నావీ (ప స్థుతార్థాఎరుద్టైన పూర్వాన్దేనెన వాక్యతయైవ ఘటిత త్వా జ్యాక్యఘటనా. "

అరమ. : వాక్య్ళఘటన కుదాహరణము. ఓ హంసాః నా కాంతనునా

౮ / కిమ్ము. ఆము నడక నీచేత దొంగిలిం:బడినది. లక్షితమైన ఏకదేశనుచేత'నే చొర్యము నిరూపితమగుచున్నది,

పూర్వశా వ్రవిదిద్ధమైన ఉత్తరార్థము స్వీయార్హము ననుసరింపకపోయినప్పటి కిని పస్తుతార్తమునకు విరుద్ధముకాకుండను పూర్వభాగముతో నేకవాక్యత పొందు నటును కూర్చబడుటవల్ల ఇది వాక్యఘటన.

ళా లా

వ్యాఖ్య వి శయ్యాభేదములలో అయిదవ దిది. పూర్వశా స్త మునందలి ఒక వాక్యము శ్లోకవి.నందు సగముభాగము .నాాకమించుకొనియున్నది. _సకృతార్థ ముతో సంగత మగునట్లుగా మిగిలిన శ్లోరభాగముతో కలిసి ఒకే నాక్యముగా నేర్ప డుటచేతనే యిది వాక్యఘటన యొనది.

“అక్షితవ్రైున ఏకదేశముచేతనే చౌర్యము విరూసితనుగుచున్నడి'. ఇది శిడె స్మృళ కి రంబంధించిన వాక్యము. _దొంగిలింపబడిన వస్తువులలో ఒకవస్తువు కొన వచ్చినచో ఆపస్తువునుబట్టియే దొంగను నిర్ణయింతురు. హంసనడకను చూచిన పురూరవుడు అది తన _పియురాలయిన ఊర్వశి నకకయే యవి నిర్ణయించెను, “ఆమె నడక దీవిదగ్గర్‌ లభించినది. కావున ఆమె నిదియే అపహరించియుండు” నవి పురూరవుడు విర్ణయించుచున్నాడు. కావుననే “వా కాంతనునా కిమ్ము” అని

ప?4 వరవన్వతీ కంఠాథరణము అడగుచున్నాడు. నిజమునకు చౌర్యవిర్ణయ విధానమునకు (వకృతకథాలశనునకు సంబవిధము లేదు. అయినప్పటికిని కవి తన (పతిభచేత (ప్రస్తుతాంళమును శిక్ష వ్మృతి యండలి వాక్యముతో సమర్థించుచున్నాడు; కావున ఒక సంబంధ మేర్చడివ'్లే' కదా! ఇట్లు ఏఠవాక్యత యేర్చడుటవల్ల నే; యిది వాక్యఘటనాశయ్యకు లక్ష్య మయినది. ఉదాహరణ శ్లోకము కాళిదాసుని వ్యిక్రమోర్వశ్రీయమునుండి _గహింపబిడినది (పకీర్ణఘటనాశయ్య - ఉదాహరణఖము] (పకీర్ణసుటనా యథా = ళ్‌ ది వక్కింహిం అచ్చిహిం సావణు అణ్జహిం భద్దవటి మావాఉ మహిఅలసత్థరి గజ్జత్థేల సరథి అంగిహిం గిమ్ము సువాచి స ఇ తిలవణ మగ్గనీరు ముద్ధిహిం నుువాపంకలినరి అవానిఉ నీనీరు 76 [ఛాయా అ “వకన్మీన్న్షీ. (శావణోఒన్యన్మిన్‌ భాందపదో మాధవో మహీతల్మస_న్తశే గండస్థలే గంత్‌ అంశ 6గీమ్ముః సుఖానీకా తిలవశే మార్షశీర్లో ముగ్గాయా ముఖపంకజసరని ఆవానీతః శిశిరఃి) అత 6శావణాదీనా మయుగ పద్యావి త్వేన విపకీర్ల్ణానాం ఫటనా దియం (పకీర్ణిఘటనా. అరము : (పకీర్ణఘటన కుదాహరణము. ముగ్గయొక్కం ఒక కంటియండు థి (శావణమును; మరొక కంటియందు థ్యాదపదసునుం మహీఠల (ప్రస్తరమునందు మాధపమున్ము గండస్థలము నందు శరత్తును, అంగమునందు (గీష్మమును; సుఖ స్థితియన్న తిలవనమందు మార్గశీర్షముము ముఖసంకజ నరస్సునందు. శిరమును నెలకొని యున్నవి, ఇచ్చట శ్రావణాదులు సమసమయనున సుండవివగుటచేత వ్యిపకీర్ణ:ల ఘటన యగుటవల్లి ఇది పకీర్ణమటన

శబ్దాలంకార వివేచన క్ర5 వాఖ్య : శయ్యాలేదములలో ఆరవ దిది (పకీర్ణము అని యవగా చెల్లా చెదరుగా నున్నదని యర్హము. ఒక్కచోట నుండక సెక్కుచోట్ల వివ్తరించుకొని యున్నవానివి (పకీర్ణములని యందురు. అట్లు వేరువేరై విస్తరించుకొని యన్న వాని నొకిచోట ననుసంధించుటయే (పకీర్ణభుటన. దాని న్నాశయించుకొన్న శబ్దార రచన (పకీరఠ్రఘటనాశయ్య- న!

(పకృతోదాహరణమునందు విరహత_వయయిన ఒకముర్దానాయిక్ర వర్షింపఖడి వది. ఆ వర్ణనమువందు కవి మాసములను బుతువులను యథేచ్భముగా వాడు కొనెను ఒకమానమున్న నమయమున మరొక మానముండదు. ఒక బుతువున్న సమయమున మరొక బుళుపుండదు. అయినప్పటికిని కవి తన (పతిభాబలముకో (వకీర్ణముల నొక్కంచోటనే ఘటించుటచేత ఇది సకీర్టఘటనాశయ్యకు లక్ష్మ్యుమైనది, (భోజదేవుడే విసృృతముగా విపరించియున్నాడు; కావున దీవి వివృతిని నక్ష్యుమాణ 1(పనంగమునందు గు _ర్తించుకొననగును.)

పకీర్షి శబ్దజ్బాయం శేమవాచీ. 'కేనాన్యాసా నవి (పకీర్ణ ఫటనానా మిహావకాశో భవతి, తేన యా ఇవమూ మవోకవి(పబంభేషు ముఖ్యా గౌణీ లక్షశా _స్తద్భావాప త్తి రుపచరితా లథీతలక్షణేతి శబ్ద వృత్తయ స్తా అవీవా (శూయంతే.

ఆఅరము ;ఈ (వకీర్ణళద్రిము మిగిలినవావికి వెతము టోధకము. దానిచేత

థి కా

ఇతరములయిన (పకీర్ణఘటనలకు నవకాశము కలుగుచున్నది. అందుచేత మవా కవుల (సజంధమ.లందు ముఖ్యయవి గౌణియని లక్రణయవి, భావాపత్రియని, ఉపచరికయని, లక్షిళలక్షణ యవి యున్న శ ద్దవృక్తులుకూడ ఇచ్చట వినఐడును.

య$(కాదితః మట్స్వాధారివచ'నేచయు మయా ఇతి సంబంధి పజేచ ముఖ్యా. శేనయో ర్విళోూ. రాధాావచనరెనా క్లౌణీ, (శావణాదిషు చతుర్దు మాసవచనేషు లక్షా. మట్స్వవీ చాధేంయవచ "ఆము వర్హాదిము లథీ, కాభిహి తేవ్వవి యుగప దసంభవత్సు (శుతార్హా పత్తీలభ్యా తావద్భావాప త్త. ఆవానిత ఇతి _కీయాపదం వోప చగ౧తావ్యక్తమేవ (పతీయ తే, లవ్నీతలశ్రశావి నె తాస్వేవ వ్యాఖ్యా

376 నరవ్వతీ కంఠాభరణము

నత ఉన్నివతి. తథాహ్యావానినశబ్లోఒయ మభిమత్యపజేశ నివేశిత మవోపరిచ్చటే మవోరాజూరా నిరూఢాభిఛానశ క్రీ, స ఉపచా౭ేణ (శావశాదిము (పయుజ్యమాన సేపూ మవీ మవా త్వ మభిలక్ష్య్య మహో పరిచ్చద తాం మహాసంభవత్వం చ లశ్రయన్‌ (పస్తుతాయా అవి పపృత్తే ర్హహాంత మనుబంధం లశ్రయతి.

అరము : మొదటినుండి ఆధారవచనములయన (కన్నాలు రింగు, మహీతఠల న!

(స్రస్తరము గండస్థలములు రెండు; అంగము) ఆరింటియందును “ఘుగ్ధయొక్కం" యన్న సంబంధి పదమునందును ముఖ్యవృత్తి మిగిలిన ఆధారవచనములు (తిల వనము, ముఖపంకజ సరస్సు) రెండింటియందును గౌణీవృత్తి. (శావణాదులయిన మానవచనములు శాపణము, భాదపద ఎ, మావవము, మార్గశిరము). నాలుగింటి యందును లక్షణావృత్తి పర్షాదులబున ఆధేయపచనను లారింటియందును, లక్షీ శాభిహితములయినస్పటికివిి యుగపదసంభవట్వమువల్ల (శుతార్హమునకు ఆపతి కలుగుటచేత భావాపత్తి. “ఆగాసిఈః? అన్న _కియాపద ముపచరికావ్య క్తమునే ప్రతీ ఈము గావించుచున్నది. లక్షితలక్షణకూడ వీనియందు వ్యాభ్యానముపల్ల ఏికసించు చున్నది అ్లే ఆగాసితశబ్లము మహారాజు మొదలయినవారియందు నిరూఢమైన అభఖిధానశ క్రి కలది. అది బొపచారికముగా (శ్రావణాదులందు (వయుజ్యమానమగుట చేళ వారియొక్క. మహత్త్వ్వము నఖిలక్షీంచి మహాసరివరసును; వ.హాసాభవిమును లక్షించుచు _సస్తుతమయిన (ప్రవృత్తికి పెతము మహృ్త్వము ననుబంధించుట కని పించుచున్నది.

లే చ యుపల్లోచనాడా చానుపపద్యమానస్థితయః శబ్ద కక్తీత స్మరతీ గచ నివేశ్యమానాః స్వధర్శాసంపదః (ప త్యాసన్నా యాం తద్ధర్శిసంపద ముపలశ్షయ ని. అసావసౌ వివూన క్యా అవీ వియోగ వేదనాతిశయం లక్షయంతీ కమితరి స్నెహాతిశయం అతయతి. త్యత శావణో భాద్రపద ఇల్యేతాభ్యా మవయవాభ్యాం వర్షిర్తు ర్త త్యుతే, స చ లోచనరకవూూ ంనుపపవ్యమాన స్ఫీతి వి విభక్తీ ౧” థి ఎంటీ (శుళ్యా నివేళితః సయిపృవ(,త్స వావాలక్ష.?శాయాః స్యధర్మానంపద।

శద్దాలంకార వివేచన త్ర?

(వత్యాసన్నా మవిచ్చిన్నా_ళుసంసద ముపలయయన్‌ నమాగమో త్కాయూా ఉత్కంశా తిశయం లపషయతి.

అర్ధము. ; అవి నమకొలమున లోచనాదులందు సముపపన్నములగు స్టితు లను లేవివేయైనను న్వశళద్దిశ క్రివలన అచ్చటచ్చట నివేశింపదిడినవై స్వధర్మసంస దకు సవ్నిహిత మెయున్న తద్దర్మ సంపదను ఉపలకించుచున్నవి (ఛావణాదులు విరంతరపర్షణా దిధర్మములు గలవి. స్వార్ధవఎను విడువకుండగనే లోచనాదులకు అ_శపాకాదులందు లక్షితమగుచున్నవి ) అయ్యవి వఏిరహిజణియొక్క వఏియోగవేద నాతిశయనును చూపుచున్నవై (పియనియందలి స్నేహాతిశయమును సూచించు చున్నవి అచ్చట _శావణము భాదపదము నన్న రెండవయవములవల్ల వర్షర్తువు లక్షీతమగుచున్నది. అది లోచనములయందు _పఠవించు స్టితికలది కాకపోయి వప్పటికివి విభ_క్రిశుతిచేత వివేశత్వు నయః పృష్మతృవాహ లక్షణను గలిగి స్వధర్మ నంపదకు నన్సిపాతము నవిచ్చిన్నము నైన అ్యళుసంపద నుసలక్షించుచు నమాగమోత్కంఠిత యగు నాయికయొక్క- ఉత్కంకాతిశయనును లకించు చున్నది.

మాధవ ఇత్యు త్తేరావయ వేన వసంతో లక్ష్య తే. సోఒవీ మహీ చల్మన స్తేఒనుపపద్యమానస్థితిః (పొగ్య బేవ థబ్దశ క్యా నివేశితః కుసుమ కీసలయ మృణాల క్తమలినీవలాదికాయాః స్వధం్హిసంపద! సమాసన్నాం శిళిరోపకంణ సామ్ముగ్‌ ముపలపయన్‌ కావునత్యాః వర్రీ కశాంగసాపం అక్షయతి.

అరము " మౌధవ మన్న ఉత్తరావయపముచేత వసంతము (వై(త మాసచు) 'అక్షింపదిడుచున్నది మహీళల్ననస్తరమునందు ఉపస్తితమైయుందు ఏతి దావికిపొ లేదు. అయినప్పటికిని పూర్యమువవనే శబళ క్రిచేత నివేశింవబడి? కుసుమ కినలయ పసృణాళ పద్మసటతాది స్వదర్మసంసదకు సమానన్నమయిన శీతలోపదార స్రామ్మగి నుపలడ్షించుచు కౌదువతియైన నాయికయొక్క శరీరాంతర్గత తాపనును సూచించుచున్నది.

శందిత్యజేన బుతువికేబోఒభిధీయ లే సా గండళకూ ౧నుస పద్యమానస్థితః పశంసావచనస్యాపి స్టలశబ్తప్యాను స్తంణశ క్యా సమా

378 వరస్వతీ కంఠాతరణము శ్యృమ్యమాణ కానకునుము శంసాగమున కుముద నరః,పసాద చంషజా తపాదికాయాః స్వధర్మిసంపదో సమాసన్నం గండశమాః. పాండు భావం లక్షయక్‌ మృ గేక్షణాయా పిరవాకార్మ్య్థ ముపలక్షయతి- అరము : శర_ళని యనుటచేత బుళువిశేషము చెన్పబడుచున్నది- ఇెక్కికలందుండు స్టితి దానికి లేదు. (పశంసావచనమే అయినప్పటికిని న్ల్హలళబ్దిను యొక్క అనుస్మరణశ క్రిచేత ఆకగ్షింపబడుచున్న రెల్లుపూలు, హంవలరాక, కలు వలు, శేటయైన సరస్సులు, తెల్ల నివెన్నెల మొదలయిన స్వధర్మనంపదలకు చూ సన్నమైన చెక్కిశుల తెల్పిదనమును లక్షించుచు' మృగేక్షణయొక్కం వియోగకృళ త్వము నుపలక్షించుచున్నది. ఉగీమ్మ ఇత్యనేనావి బుతువిశేమ. వవోచ్యతే. సోఒప్యంగ నాంగేఒ.నుపపద్యమానః నూర్యాంశు కార్కశ్య (పత_ప్త పొంసుతాప పరుబోప్మూవిలత్వ చావాగ్ని కాలుప్యాబేః న్వధర్మ పంపదః సమొా నానీక బూతాభూత పూర్వానంగజ్వం లింగ సంపద ముపషయన్నష్టమిం కామావస్థా ముపలమ్షయతి. ౬రము '(ీష్మము' అను దీనిచేత వైతము బుకువికేషమే చెప్పబడు చున్నది ఢ్‌నికి వైతము అంగనాంగమునండ్ను సముపస్టిత మైయుండు స్పితిలేదు. అయి నప్పటికిని మార్యకిరణమ.ల కర్కశత్వము; (వత పపాంసులత్వము: తాన తీవో సష్మము; చండానిలత్వము, దావానలత్వము మొదలయిన కౌాలుష్యములుగల స్వధర్మ సంపదకు సమానానీకభూతమై అభూతపూర్వ మైన మన్మధజ్వర చిహ్న సనంవద నుపలక్షీంచుచు ఎనిమిదవదైన కామావస్థ (ఉన్మాదస్పును సూచించుచున్నది. నూర్షశీర్ష ఇత్యజీన తు వూర్వానయ'వేన హేమంతో లక్ష్యతే. కేన చయథా హేమంతలే తిలవనం లూయతే తథా తస్యాః! నుఖా నీకా సాయ్యపతం లూయత ఇతి లశ్షీ కే గాతిళాయినీ మనివీడో పలక తా భవతి. కా పుని సుఖానకా తిలవనరౌవో సమానధర్శాతా యేయం స్నబానిర్భరతా నామ అభీసారికాణాం చ పాయీణ తిలవనాన్లిసీ ఖండథరూ లేవ బవాుమానపనిద్ధి యదిళ్ణే వమూపవహాఃా

శబ్దాలంకొౌర వివేచన 379

“_ వంత జారమణిజ్జం అమ్మం గామస్స మండణీవూ అమ్‌

లుఅతిల వాడి సరిచ్చం నినీశేణ కఅం భినీణిసండమి 77

[ఛాయా ల

“అత్యంతరి మణీయ మసాన్హ్రకం (గామస్య మండనీభూతమ్‌

లూన తిలవాటీ సదృశం శిశిలేణ కృత మబ్దినీఖండమ్‌”]

అత ఏవాయ ముత్తంవా్యే కమలసరః శభ్లేనాబిసిఖండమప్‌ నిర్జి శతి. తద్యథా “ముద్ధిహి మువాపంకఅసరి అవానీ ఉనినరు

అర్ధము ॥ మార్గశీర్ష మను పూర్వానయేనముచేత హేమంతము లక్షింస బరుచున్నది. దీవిచేత హేమంతమునందు. ఏవిధముగా నువ్వుచేను కోయదిడునో ఆవిధముగానే (ప్రస్తుతము ఆమె సుఖస్టితి కోయబడుచున్న దనెడి లక్షీకముచేత ఆళి శయమైన మనఃపీడ ఊపలక్షిత మగుచున్నది. మరి; సుఖస్టితికిని తిలవనమునకు సమానదర్మత్వ మేమి? యన్నచో స్నేహనిర్భరత్వ మన్నదే యని సమాధానము. అభిసారికలకు నువ్వుచేనును, పద్మసర స్తీర మును బహుమానప్వాతములుగా వపిద్ధ ములు *'మన (గామమున కలంకారభూతమైనదియు మికిింలి రమణీయమైవదియు వైన వద్మసరస్సు శిశిరబుళువునల్ల కోయబడిన మువ్వు చేనువలె నైనది అవి యనిరి. అందువల్ల నే యీ తరువాతి వాక్యనునందు కమలసరశ్శచ్ధిముచేత అబ్లినీ అండనముమకూడ. విల్లేశించుచున్నాడు.. “ముగ్ధాయాః ముఖఫంకజసరని ఆవాసిఈ శిశరః? అవీ ఆ వాక్యము. (పాకృత పద్యభ్భాయయందు చివరిపొదము “కృతం విసివీ షండమ్‌” అవి యుండుట సచుంజసము.)

త్వత ిళిర ఇత్యనేన బుతుఏశేకే.ణ నుగ్ధాముఖే2-వి పదుసర నీవ శబ్దశ క్యా నివేళి తేన కమలవనోపప్ల వాటేః స్వధర్శసంపవో లోక 1పతీతాయాః ప త్యాసన్నా ముగ్ధాముఖాంభోరునా లోచనోశ్చల న్మీతకుసుమ దశన కేసరా'జే జ్భాయాసరిమ్లాని ర్లక్ష్యమాణా వ్యిపలం భానుభావ పకర్ష ముపల్మయతి. శిళిం లవీవర్ష్య న (పస్తావాచ్చ “ముఖ మర్ధ ౦ శరీంస్య సర్వం వా ముఖముచ్య రే) ఇ8 (_పస్థాసృపాధాన్య లక్ష ణహూ స్యుర్తు భః శశి; వవ (పథాన మిత్యవి లన్నీశం భవతి,

380 సరన్వతీ 56ఠాభరణము అరము _ అక్కడ శిశిరమన్న మబూతువిశేషముచేత పద్మనరస్సు నందు థి పలెనే దుగ్దా:ఎఖమునందును కమలననోసప్త వాదులయిన న్వధర్మసంవదకు సన్ని హితమైన ముగ్దాముఖపద్మము యొక్కయు, లోచనోత్పలములయొక్కయు; మంద హాస కుసుమ:.ఎలయొక్కయుం దళన కేనరములు మొదలగువాని యొక్కయు సర్ణము వాడిపోవుట లక్షీతమై విప్రలంభానుభావ (ప్రకర్ష ఉపలకీత మగుచున్నది శిశరలక్ష్మీ పెర్ణన (పస్తావమువల్ల “శరీరములో సగముకావి శరీరము సర్వము కాని ముఖ మన దిడును” అవి యనుటచేత (పస్టాన (ప్రాధాన్యలక్షజచేత సర్వబుశువులకం'టె శిశిర మే (వరధాన మనికూడ లక్షీక మగుచున్నది. పఠిత్యలం౦కారము 6... కాకు స్వర పదచ్శేద భీదాభినయ కాంతిఖి? పాథో యోజ్టి పి శేపూాయ పఠితిః నేవా వడ్విధా, అర్ధము ! కౌకువు;, న్వరము? పదచ్చేదను; వదభేదము, అఖినియము, కొంతి - అనువావితో కూర్చి? అర్జవి'కేషముకొరశై పశించినచో అది *నఠితి యను శబ్దాలంకారమై ఆరు ఛలేదముల నొందును. (కాకుపఠితి - ఉదాహరణము] సా ాశ్వా యథా = “యది మే వల్లభా దూతీ తడాబూ మవి వల్స భా యది తస్యాః (నియా వాచ _స్తన్తృమాపి _వీయ (వీయాల ?8 అతై శయా కాకార్థ విధి రన్యయా నిషేధః 'పతీయతే. అరము కౌకువుకోడి పరితి కుదాహరణము. నా దూతిక వలభయెన న వ ప్పుడు నేనుకూడ వల్ల భనే. ప్రియా! ఆమె పూటలు (పియమురై నపుడు నామాటలు కూడ (పియములే. ఇక్కడ ఒక కాకువునేత విధియు, మరొక కౌకువుచేత విషేధమును (వతీత మగుచున్నవి.

48. శబ్లిలంక్రార వివేచన 381 _వ్యాఖ్ధ : పరనవఎనే పఠితి యనవచ్చును. ఇచ్చట పఠనవిశేషమును *వత్షితిి యసుపేర న్యవహరించుబ జరిగినచి ఒక విధముగా పఠింపగా ఒక యర్థము కలుగగా? మరొక విధముగా పఠించుటచేత దురొకయర్థము కలుగునెతల, దావిని పతిశియన్న శబ్దాలంకార సుగా వర్మిగహించురు. ఇది కాకువు మొదలయిన భేదములచేత ఆరువిధములుగా నగును శబ్దాలంకారములలో పం(డెండవది పఠితి. అందు మొదటి _పలేదము కొకు వతిత్యి కొకు ననగా ఖిన్నకంళధ్వని యవి యర్ధము కోకువునందలి మార్చు వళన అర్థ మునందు మార్చు కలిగినయెడల కౌకు పరితి యగును (వకృతోదాహరణనున ఒక (పియురాలు పియునితో విధిరూనమున (వనరి' గించుచున్నది. “*నా దూతిక నీకు పియురాలు; కౌబట్టి నేనుకూడ నీకు (వపియురా లిన. ఆమె మూటలు నీకు పియముగా నుండును; కాబట్టి నా మాటలుకూడ నీక్రు (పియములే అని యొకభావము. *నీకు నాయందు (ప్రీతి యున్నది కాబట్టీయే నీవు నాదూతిక నాదరించుచున్నావన్న భావము విధిరూపమున వెల్త డియగుచున్నది కాకు వును మార్చి సలికినప్పుడు దీవికి విరుద్దమైన యర్ధమే కలుగును, "నా చూతిక సీకు_పయురాలణునప్పుడు ఇంక నేమ నీకు _పియరాలినగుట యెట్లు?) ఆమె మాటలు నీకు పియములై నపుడు నామాటలు నీకు (పియము లగుటయెట్లు ? నీకు (ఏియురాలు దూతికయేకాఏ నేను కొను” అన్న అర్హాంతరము వెల్లడి యగుచున్నడి, ఇట్లు కాకుభేదముచేశ అర్ధభేదము నొందుటవల్లి నే; ఇది కౌకు పరితికి లశ్యమైనది, [స్వరపరఠితి - ఉదాహరణము)] స్వ శేణ యధా = కన్య భూ స్వం కవి తేత్యపొ_న్త మళనం త్యక్తా కథా చూపి. తాం దూరాటబేవ మయొోక్షి ౫ నుర భయః (సగ్గంధధూపాదయి! రాగం రాగిణి ముంచ మయ్యవనతే దృశే. (పనీదాధునా నత్యం త్వద్విరహాద్భువంతి దయికే సర్వా మమాంధఛా దిశ?) ?9 అత దృశే ఇత్యత పుత్ర స్వరకరణా త్కువితకాంతా పసా దన పరి మవీవం వాళ్ళ ముత్కువిత దృష్టిపసాదన పరతాం (పతి పద్యతే.

382 వరన్వతీ కంశాభరణము

అరము : స్వరముతోడి పళతితి కుదాహరణము. మంచి కనుటొనులు

థి కలదానాః సీపు కోపించితి వని నేను భోజనమును విడీచితిని; న్రీలకథను విడిచితిని; పుష్ప చందనధూపాది సౌరభములను దూరమునుండియే వఏిడిచితిని. అవనతుడనై కనబడుచున్న నన్ను అన్ముగహింప్తము; కోపనురాలా! ఇప్పుడు నాయందు కోప మొను విడిచిపెట్లుము. (పియురాలా । నీవఏరహమునల్ల నాకు సర్వదిక్కులును. బి ళ్‌

(గుడ్డివె యున్నవి, విజము

ఇచ్చట “దృశ్నే' అవి ప్లతస్వరమును చేర్చుటనల్స కుపితకొంతను శాంతింప

ట్‌ ఉం లి కేయుసదేయైనను, ఈవాక్ర్య:ఎ ఉత్కుపితదృష్షిని శాంతింపదేయుటకై _ప్రవర్థించు నూ. బి పు! నానీ నటు (పతిపాదించును. ళా

వ్యాఖ్య * స్వరములు _హన్వములు దీర్హ ములు ప్తతములు అని మూడు విధములు. _హస్వములకు దీర్జములకు లిపియందు న్పృష్టమయిన భేదము కలదు. దీర్ణములకు ప్లతములకు లిపియందు ఖేదము లేదు. కావున దీర్చమును ప్లతముగా కొని? ప్తతపిను దీర్హ ముగా కాని పలుకుట క్రవకాశ మధికముగా క్రలదు

గాన రోదన చూరాహ్వాన నంటోధనాదులందు సాధారణముగా ప్తతము (పయు క

ఉగ అట్‌

మగును. దీర్ట్హ ముగా నుచ్చరించుటవిల్ల ; ఒక యర్థము కలుగుచుండగ్నా ప్లతముగా మచ్చరించుటనల్ల మరొక్ర యర్ధను కలుగునెడల ఆది స్వరపఠితి యగును,

వకృతోదాహరణమునందు కోపనయైన పియురాలివి _పనన్నురాలివి చేసి కొనుటరై (సియుడు చేయ (పనంగము కలదు. *“మయ్యననతే దృశే _పసీది అని యన్నప్పుడు “అవనతుడనై కనిపించుచున్న నాయందు (_పసన్నురాలవగుము” అస్‌ యర్శ్హము _ఇట్టియెడల “దృక్నే, యందలి “ఏ” దీర్జము. దీవిని స్లతముగా వరించినడో “దృస్టే యిన్నది నంటోధ్యవాచకముగా మారిపోవును, అట్రయినప్పుడు “రాగిణీ: రాగమును ఏడిచిపెట్టుము. ఓ దృష్టీ! అవనతుడనైన నాయందు ప్రస న్నమ వగుము” అన్న యర్హమేర్చడును ఇట్రగుటచేత నాయకుడు కాంతాన్ముగహ మును "క్ర దృష్టి'పసాదమును గాంకీంచుచున్నా డన్న భావమేర్చడును ఇటు స్వరమొునందలి దూర్చువల్హ అర్హమునందు మార్చు కలుగుచుంగుటవల్ల నే యిది

ల లి

స్వరపరితికి లక్ష్యవయివదీ, ఉవాహరణపద్యవు శార్లధరవద్ధతినుండి ఆహింపదిడి నది. విద్యాసతి రచనను. న

శబ్దాలంకార వివేచన 383 [పడచ్చ్భేదపరితి - ఉదాహరణము]

పదచ్భేబేన యథా =

“సర్వతీతిళృతాం నాథ దృష్రా సర్వాాంగనుందరీ

రామా రమ్యే వనాం తేఒన్ధీన్నయా విహితా త్వయా" 80

అత మయా విరహి తే త్యావతి పదచ్చేటే పురూరివన_స్వయే 'క్యేశానతి తు చర్వతస్య వాళ్యభేదో భవతి.

అరము : వదచ్చేదవిఎతోడి సతితి కుదాహరణను. నర్వభూధరవతీ:

థి

నర్వాంగసుందరియు: మనోహరయు) ఈ రన్యువనాంతమున నాచేఠత విరహితయు వైన శ్రీ నీచేత చూడబడినదా ? -

ఇచ్చట *“మయావిరహితా” అన్నంతవరకు సదచ్చేదముచేయగా పురూరనః (పోక్త ముగాను, *ఠత్వయా” అన్నంతవరకు వదచ్చేదముచేయగా వర్వత(పోక్త ము గాను వాక్యలేదము కలుగును.

వ్యాఖ్య : పదచ్చేదము అవి యనగా పదముల విరుపు అని యర్థము. వాక్యము నొకచోట విరిచి పఠించుటచేత నొక యర్ధమును, మరొకచోట విరిచి పఠిం చుటచేత మరొక యర్రమును కలుగు నెడల పదచ్చేద పఠితి యగును ఒక యర్ధము మా(తమే (ప్రకృత నందర్భమునకు నరిసడును; రెండవది అ్యవకృతమే. అయిన పృ్పటికీని ఆర్హ్ధద్వయ దాయకమగుటచేతనే ఇది సహృదయరంజకమై ఆలంకారమగు చున్నది పదచ్చేదముచేత కలుగుటచేత ఇది పదచ్చేద పతితి యగుచున్నది.

(వకృతోదాహరణము కౌళిదాసు వ్యికమోర్వ్యశ్రీయములోనిది. పురూరవుడు (పియురాలయిన యూర్వశికొరవై అ శ్వేషిందుదు చెట్లను, లతలను, కొంకలను; దిండలనుగూడ అడుగుట (పారంభలించును. “నాచేత విరపాతయైన సర్వాంగసుందరి యైన రామ నీచేత చూడబడినదా?” అని _పశ్నించును. క్షితిళ్ళ త్తని యనగా పర్వత మనియు, రాజనియుకూడ నర్ధములు గలవు పురూరవుడు వక్త్యయెనపుడు “వర్వత నాథా అని సంబుద్ది. ఇదీ _పశ్నవాక్యము ఇదియే సర్వతగుహలనుండి పతి ధ్వవిగా వెలువడినప్పుడు అర్జాంతరమునొందుట కవకాశము కలదు, దీనికీ పదచ్శే గమే శారణము, “రాజేందాః నీచేశ విడుపబడిన సర్యాంగసుందరి యైన రామ

384 సరన్వతీ కంఠాభరణము మనోహరమైన పనాంఠమున నాచేత చూడబడినది”. ఇది సమాధానవాకజ్థము: వర్వళ (పోక్తము. “దృష్టా మూ - త్వయా విరహితా” అని పదచ్చేదను చేయుటనల్ల ఈ యర్థము కలుగును. ఇట్లు పదచ్చేదమువల్ల అర్థభేదము కభుగుటచ్రేతు ఇది వదచ్చేద సఠితికి లక్ష్యమయినది. (పదభేదపఠితి = ఉదాహరణము] పదభీబేన యథా “యేన ధ్వ_స్తమనో భవేన బలిజ త్కాయః పురా శ్రీకృతో అరా సంగాం చ దభేఒంధకతశయకరో రకా బర్షిప త్తవియ! 'యస్యావానో శశిమచ్చిరోవాం ఇలి న్తుత్యం చ నావూమగరా? సో౭_వ్యాదిస్ట మజంగహోారినలయ స్వాం సర్వదోమాధవః వ! అన యేన ధ్వ స్తమనోభవేజీ త్యాజీ శ్యేన ధ్వ స్తమనో౭ భవీజీ త్యాబేశ్చ పదభేజూ దుమాధవో మభూధవ ఇక్యర్భి దయం పతీ యే. తశొకాశ్చ ద్వ శూంవి పాధాన్యే కోపపాదనా దంగాంగిభా జేన ఉపకృతాపకృతమాపతయా ఇానవస్థానా స్పెరస్పర మనంబం ధేన వాయం కేవ. పదభేబేన తు పాశే పర్యాయతో2-ర్జ ద్యయ(పతీతే రియం శ్రేజోపసర్జనాణ్‌'పదభేద పఠితో. అర్ధము : పదలేదముతోడి స్యతి కుదాహరణము ఏ ధ్వ స్తమవ్మథువి చేళ పూర్వము. విమ్ణుశరీరము శరదుగా నయ్యెనోః ఎవడు గంగను ధరించెనో, ఎవడు అంధకొసుర్ర నాశకుడో, ఎవడు నెమలివాహనముగా గల కుమారస్వామి కిస్తుడో, ఎవనికి చం్యదశీర్షుడవి హరుడని స్తుత్యనామముపెట్టి దేవతలు ఏిలుతురో ఆ భుజంగహారపలయురై న ఉమాధవుడు సర్వదా నిన్ను రకించును గాకః ఇది శినవరమైన యర్దము ఏ అభవునిచేత శకటము (అన) ధ్వస్తమయ్యెనో. పూర్వము బలిని జయిం చిన ఎవని శరీరము న్తీరూపమును ధరించెనో, ఎవడు అగనును (గోవర్టనపర్వత మును భూమిని (వరహావితారమునందు), ధరించెనో, అంధకులకు ఆశయము (శతయకరః)గా నెవ్వడుండెనో, నెమలిపింఛమునం దిష్టముక్రల వాడెవ్వడో) శశిమధు

శబ్దాలంకార వివేచన పత్రిక డైన రాహూవి శిరస్సును హరించినవాడవి స్తుత్యనామముతో దేవతలెవ్వనిని పిలు తరో, గరుడునియం దిష్టముగల్లి (ఇష్టభుజంగవా) శబ్ధిబిహ్మమునందు. లీనమొం దెడ్‌ (రవలయః) కోరినకోరికల నన్నింటి నిచ్చెడి (సర్వదః) ఆ మాధవుడు నిన్ను కాపాడునుగాకః ఇది విష్దువరమైన యర్హము.

ఇచ్చట “యేన ధ్వస్టమనోభళవేన”ి మొదలయిన విధనముగాను “యేన ద్వన్త మనః అభవేన? మొదలయిన విధముగాను పదభేదనునల్త ఉమూధవుడవి మాధవు డని అర్ధద్వయము స్ఫురించుచున్నది. ఆ రెండింటిని (పాధాన్యముతో నుపపాదిం చుటపల్ల , అంగాంగిభావముకో గావి | పకృతాసకృతరూపముకో గాని (వతిపాదిం సకపోవుటనల్ల * వరన్పరము సంబంధము లేకపోవుటవల్ల ఇది శ్లేషము కాదు. పద భేదముతో స్కంచునపుడు పర్యాయ్యకమమున ఒకమారొక యర్ధమునకు; మరొక మారు మరొక యర్హమునకు (వతీతి కలుగుటవల్ల ఇది శ్లేషోపసర్జనపల్ల నయిన పదభేదపత్రితియే యగును

వ్యాఖ్య : పదచ్చేదముచేతనే పదభేదము కలుగుచున్నది ఈ పదభేదను కలుగుటపల్ల నే అర్జాంతరము కలుగుచున్నది కావుననే యిది పదభేదసలితి యను 'సేరు నాందుచున్నది. "

“నానార్హసర్మశయ 8 శ్లేష. అనేకార్థముల కాధారము శ్లేషాలంకొరము వద చ్చేగమి వలన పదభఖేదము కలిగినయెడల నళంగశ్తేషనుగును ఇట్టియెడల *సభంగ శేషమునకును, పదభేదవ్వతికిని భేదమేమి?” అని భోజదేవుడే _వళ్నవేసికొని నమారానము చెప్పుచున్నాడు. శ్లేషయందలి రెండర్లములకు అంగాంగిభావము కాని, (వకృళా పకృతరూపత్వము కొని యుండును జఒక్రటి (పరానమైః రెండవది అప రానమై యుండును. ప్యృతియందు రెండర్థములును (పధానములే అయినవ్చటికివి ఓక యర్ధగు (వత్రీతమగు సప్పుడు 'రెండవదానికి పతీతి యుండదు ఒకమారు ఒక ఇకచుమున చదివినప్పుడు ఒకయర్హముమ్మాతమే. భాసించునని భావము. సభంగశ్లేష మునందు వైతము (పలీతి యిశ్లే యుండును ఆయినప్పటికి? ఒక యర్దము రెండవ దానిని ఉపసర్జనీకరించుకొనును. అందువల్ల నే అది శ్లేషాలంకారముగా. వేరుగా పరిగణన తెక్కినది. పదభేదపఠితికి శ్లేష సహకారమున్నది: కాని అది పధానము ' కౌక్క పరితియే (పధానమగుచున్నది అందువల్ల నే భోజదేవుడు తన విసృతి యందు “శ్లేషోపనర్జనాత్‌ పదభేద పతిః” అని స్పష్టము చేయుచున్నాడు

386 నరన్వతీ కంఠాభరణము ఉదాహృత పద్యమునందు ఒక విధముగా ప్ర్రించినపుడు శివస్తుతియు; మరొక విధముగా పఠించినపుడు విమ్ణుస్తుతియు ప్రతీతము లగుచున్నవి, ఈ సద్యము ధ్యన్యాలోక నువుండి (గహింవబిడినది= [(అభినయపరఠితి - ఉదాహరణము] అభినయేన యథా - “వద్దవామే_తృల్టేశిఆ వద్దవామేత్మేహిం అచ్చ్భివత్నే హిమ్‌ వదహామేతావళా వదపామేలే హిం దిఅహేహిమ్‌ి 82 యె తి ఉ ౧ వాతి [ఛాయా _ “వతావనా్యాత స్తనీ వతాననాన్ష్యకా ధ్యా మఖ్నీపత్తభ్యామ్‌ న ల! వ తావనాాంతానస్థా ఏఆావనాగ్హి తో ర్లివమై ౪7) అర ఇయనౌగ్హ్హగ _స్తనాదీనాం తధాభాతవాస్తాభినమయైో సవా పశళనా త్తధావిధార్థవి'శేవో గమ్య తే, ఆరము : అలినయముతోడి పఠితి కుదాహరణమను, ఇన్నిదినములలో థి ఇంఠన; సులో ఇంతింత కన్నులును ఇంతింత _స్తనములు, ఇచ్చట “ఇంతింత _సనములు' మొదలయినవావికి ఆవిధమైన అభినయము శోడ్‌ పరనమునల్స ఆవినమైన అర్ధవిశేషము గోచరించును. వ్యాఖ్య : భావానుగుణమైన కరచర ణాద్యంగచలన మే అభినయము. అలి నయనువల నే ఉచ్చరించిన వాక్యమునకు అరసృషత యేర్శడును. ఇటు అభినయ ణు బి శి థి “ఎట ఎ' జ్‌ పూర్వకముగా పరించుట అవసరమైన వాక్యమునందు *“అఖినయపరితి” అన్న శబా లంకార ముండును ఉదాహృళతపద్యనులో *“ఏకావత్‌ి అన్న పదదు నాలుగు పర్యాయము లావృక్తమైనది, మొదటి వపర్యాయసు “పెద్ది యన్న యర్హమను, రెండవ పర్యా యము “*విశాల' మన్న యర్హమునుః కడపటి రెందుపర్యాయములు “చిన్న యన్న యర్హమును కలుగునట్లుగా అలినయడు చేసినపుడే భావము రమణీయముగా నుండును,

శబ్దాలంకార వివేచవ 3త్రి? ఉదాహృతపద్యను దండి కావ్యాదర్శ్గమునుండి _గహింవఐడినది-

[ మనుచరి తమునంది ౨ “ఇంతలు కన్నులుండి నవి మొదలయిన పద్యము అభినయపరఠితి కుదాహరణము. సాధారణముగా “ఇంతలు” చిన్నవానిని “అంతలు” పెదవానిని సూచించును. ఇచ్చట “ఇంతలు” అన్నసదము సువిశాల న్మేతములకే

ది సూచకరు. వరూధిని నాట్యవవీణ యగుటచేత ఆం విశాలత్వమును అఠినయ పురన్సరముగా సూచించిన దనుకొనవలయును. “ఇంతింతై వటుడింతయై మణియు, దానింతి నభోవీధిపె నంతి , కోయదమండలా.గమున కల౦తె ” మొదలయిన భాగ (కూ నూ. చలు గ షా వత పద్యము (కమౌన్ఫత్య సూచకమైన అభినయము నసేక్షించును. “ఇటు పెట్టిన, అటు పెట్టిన: ఇటుపెట్టక ముక్తిలేద అవి మొదలుగా నున్న వేదున సద్యము పూర్తిగా అభలినయా'పేకకము “*విలువుబొట్టు పెటుకొన్నను) ఆగటౌటు పెటు అతి న! చి ౧ బట న! కొన్నను ముక్తి లభ్యముకాదు; దానము చేసినపుడు మ్యాతమే ము _క్రీ లభ్యమగు” నన్న భావముతో అభినయము చేసినపుడు వాక్యము భావసంపన్నమై సహృదయ మజా. రంజక మగును. ]

అపేశోఒ-ప్యభినయ పికేమవ వవ యథా =

కఇశ్ర్య స వైగ్యః పాస్మశ్రీ శ్చ = వార్చాతీ శతయను

ఇ త్యా తాన మసదిశ్య యూకే.

అరము : అపదేశముకూడ అభినయవిశేషమే; దాని కుదాహరణము.

థి ఇక్క-డనుండియే ఆదైత్యుడై శ్వర్యమును పొందెను అతడిక్రడనుండియే నాశనము నొందుట కర్షుడు కాడు ఖ్‌ ఈ విధముగా తన్ను మాటుపుచ్చుకొని చెప్పుచున్నాడు వ్యాఖ్య ణి అస్మచ్చ్భబ్దము నముపయోగింపక దావికి బదులుగా ఏతచ్చబ్రమును థా వాడుట అపదేశము. “నేను అని యన్నప్పుడు అభినయము చేసినను చేయకున్నమ అర్ధము స్పష్టముగానే యుండును “*మీము అని తన్నుగురించి (పయోగించుకొన్న ప్పుడు అభినయ మసేక్షితకము ఇదియు అభినయ ప్యతిలోనే అంతర్భవించుమ; న్పష్టతర్సై వేరుగా ఉదాహరించినప్పటికిని వేరుగా పర్రగణింసల దనుట గమనార్హ ము. ఉదాహృత పద్యభాగము కౌళదాసుని కుమారసంభవమునుండి (గహింపబడి నది, తారకాసురుని దౌష్ట్యమునుగురించి దేవతలు చెప్పుకొన్నప్పుడు ఇబహ్మచెప్పిన

388 నరన్వతీ కంఠాభరణము వాక్యనులలో విదియొకటి. "నేనే వావికి వరమిచ్చితిని; నేనే వానినీ నాశము చేయరాదు” అన్న భావముతో పె వాక్యమును పలిశను అచ్చట “ఇక్కడనుండియే ఆప్న పదమునకు “నావల్ల నే'అవి యర్హనఎ. అట్రనకుండ రూపొంతరమ.న పలుకుట చేత అఫినయపూర్వకనుగా తన్ను మూపించుకొనుటకూడ అవసరము, అట్లు హ్మ్‌ చేసియేయుండును నాటకీయళ యున్న (వసంగములందెల్ల అలినయపకితి కషకౌశ నుండుట ఆవశ్యకము.

. (కాంతిపరితి - ఉదాహరణము]

ఇాంత్యా యథా =

“యస్యారిజాతెం నృపతే రిపశ్య దెివలంబనమ్‌

యయా నిరం సంభోగ్గె రపశ్య దబలం వనమ.” త్ర

ఆఅ_తానలంబన మబలం వనమితి పజే పదద్వయే వా ద్వితీయ చతుర్ధస్థాన యో క్యా వకాంబకారా తరమూ రంతఃస్థ పవర్లాభ్యాం పవర్గాంతఃస్థాభ్యాం చ కాంతిమతి పాకేఒర్ధ భేదో జాయతే.

అరమ. కౌంతితోడి పఠితి కుదాహరణనము నృపతియొక్క శ్యతునమూ

వ!

హము అవలందినమును గాంచెను. నిర్జ్య, రనంభోగములుకూడ లేవిదై _తాగుటకు సీరును? విదయ, భోజనమును రేక దుర్చలమై వనమున చ్రేరెను-

ఇచ్చట “అవలంబనిమనవి *“అబలం పనిమ్మని పదమునందును, సదద్వ్యయము నందును ద్వితీయ చతుర్ధస్రానములందలి వకౌర దికారనులు గ'వియొక్క- అంతస

, సవర్షములతోను, పవర్షాంతస్థదులతోను కొంతిమంత మెన పాఠనునందు అరభఖేదము మల ఖ

పుట్టుచున్నది.

వ్యాఖ్య వ కాంతియనగా పదమునందలి, సన్నిహితపదనులందలి వర్ణ ములు స్టానవివిమయము గావించుకొనుట. కాంతితోడి పఠనమువల్లి అర్జాంతరము

గ!

లఖించునెడల దానివి కాంతిపరితి యని యందుర్హు

ఉదాహృతపద్యమనందు పూర్వార్థమున “అపశ్య దవలంబనమ్‌”' అవి యున్నది దీనికి 'అవలంబనమును గాంచెను” అవి యర్హము- ఇదే ఉత్తరార్థమున “దివి ల ఏపర్యయముతో పునః (ప్రయుక్తమె “అపళ్య దబలం వనమ్‌” అవి

శ్రి) శబ్దోలంక్రార వివేచన 389 మైనది '“అసళ్యత్‌ అన్నది (కియాపదము కాక్ర విశేషణముగా మారినది “యయౌ” అన్న (కియ “వెళ్లాను అన్న యర్దమున విచ్చట వేరుగా (పయు కృమయి వది, *“అ.1.పా. శ ఆర్‌” అన్న విభాగమువల్ల పావము, శయనము, అన్నము లేవిదై అన్నయర్ధ్హము కలుగుచున్నది. అట్లగుటచేతనే “అబిలమ్‌” అన్న ఏశేషణము నమర్దితమగుచున్నది. కేవలము రెండుపర్ణములు వినిమయము (పరస్పరము ప్రాన ములు మార్చుకొనుట) పొందుటచేత ఇంతటి అర్హవిశేషము కలుగుచున్నది. కావు వనే యిది “కాంతిసితి యన్న శబ్దాలంకాగ్రలేదముగా గణనశెక్కి నహృదయ రంజక మగుచున్నది.

అపశే పుని పతితి మన్యథా కథయంతి - క్‌. పదపాదార్థ భాపాణా మన్యఛాకర కేన యః పార! పూర్వోక్త స్తూక్తస్య పిితిం తాం (పచత్షతే. అరము : కొందరు పతిని మరొకవిధముగా చెప్పుచున్నారు. పూర్వో క గే | అజటి. మాక్రముయొక్క- పదమును గాని, పాదమును గాని, అర్ధపద్యమును గాని, మూడు పాదములను గావి;, భాషనుగావి అన్యధాకరించి చదువుటయే ప్రతి యవి వారు చెప్పుచున్నారు. వ్యాఖ్య *- పఠనమునకే సతి యవిపే రని చెప్పుకొంటిమి. ఇంతకు ముందు చెప్పుకొన్న పథితిలో ఉచ్చారణ గతములయిన భేదములు మ్యాతమే (పన కము లయినవి. ముందుగా వానినే చెప్పుటచేత భోజదేవునికి తత్పరిగణనము నందున్న ఆనక్తి వెల్లడి యగుచున్నది. ఇతరాలంకారికులు మరొకవిధమెన పరి గణనము గాఏంచిరి. ఇందు ఉచ్చారణమునకు గాక పరివ ర నమునకే _పాధాన్యము. పూర్వమున్న పద్యమునందలి సదమును మార్చుటయో, అర్ధపద్యమును మార్చు టయో; పాదమును మార్చుటయో, మూడు పాదములను మార్చి చదువుటయో జరు గును. ఇప్పుడుకూడ చీనికి “సఠితి” యన్నపేరే చెల్లును. ఇదియు శబ్దాలంకౌరను గానే సంభావిత మగును. [పదపరితి = ఉదాహరణము] తత పదాన్యధాకరణం ద్విధా = (పకృతితశ విభ_క్రీతశృ, తత _పకృతితో యథా =

390 సరవన్వతే కంఠాభరణము అసకలవానీత త్వాత్‌ భూలితానీవ కాం్యా ముకులితి నయన త్వాజ్ఞాతి కర్లోత్చిలాని విజతు మధునుగంధీనా్థననాని వీయాణాం త్తయి వినిహిత భాంః కుంతలానా మదధ్ధిశఃి. గిత్త అంత త్వయీత్యస్య స్థానీ మయీతి యదా పగ్య'లేే తదైతత్‌ టపా నా వాళ్ళ మష్యనుమతివాక్యం భవతి.

అర్ధము 2 అక్కడ పదాన్యధాకరణము (ప్రకృతివల్ల విభక్తి వల్ల - అవి 'రెండు విధములు అందు (సకృత్యన్యధాకరణమున కుదాహరణము నీయందుభారను సుంచిన కుంఠతలాదరీళ రుడు మందస్మితములవల్ల కౌంతికిళితఘ్సులుము, ముకుళిథక నయనత్వమువల్ల జ్ఞాత కర్టోత్పలములును మధుపానషుపల్ల సుగంధిలములునయిన (పియురాండ ముఖనులను (తాగును గాకః

ఇక్కడ “నీయందు” అనుదానికి బదులుగా “నాయందు యని చదువబడిన యెడల అప్పుడు ఇది _పార్ధనావాళ్యమే అయినను అనునుతి వాక్యముగా నగును

వ్యాఖ్య + పదమును మార్చుట రెండువిధములు పకృిని మార్చుట మొదటి వధను; _పత్యయమును మార్చుట రెండనవిధము,. ఇది (ప్రకృతిని మౌర్పుట యన్న మొదటి విధమున కుదాహరణను.

“త్వయి* యుష్మద్వాచకము;ః నప్తమ్యేకవచనము. దీవి స్థానమున “నుయి' అస్మద్వాచకిము? నప్తమ్యేకవచనము పక్రింపబడినది, అనగా ఇచ్చట అస్మత్‌ (_ప్రకృ తికి బదులుగా యుష్మత్‌ (పకృతి వాడబడినది; (ప్రత్యయము రెండుచోట్ల నొక్కటిదే, మారలేదు. “*నీద్సుందు అని యనుటవనల్ల వక్రయు; రాజుమ) _పియురాం డును స్యూతమే కొక సంటోధింపబడుచున్న మరొకవ్యక్తి యుండవలయును సదక్త ఆ వ్యక్తిని పార్టించుట జరుగుచున్నది. “నాయందు అవి మార్చి యుపయోగించుట వల్గ్వ ఆ వ్యక్తి కవకొశము లేకుండ పోయినది. వాచ్యముగా కాకపోయిన్నను పరి విత వాక్యపఎనందు. '“కుంతలారీశుడు” సంటోధ్యమానుడగుదున్నాడు కావున ఇచ్చఎబ రాజునకు _పియాంమణనబనెడల అనుమతి నిచ్చుట జరుగుచున్నది. ఇట్లు ఒక పదమునందు పరిషర్ధనము. కలుగుటచేత అర్థవిశేషము కలుగుచుండుటవల్ల ఇది సదసరితీకి లజ్యమయినది.

శబ్దాలంకోర వివేచన ఫ్రం]

విభ కళతో యథా - సజ భృత్యగ ణం సబౌంధవం సజూమిిశం ననుతం సహోానుజమ్‌ స్వబలేన నిజాంతి సంయుగే నచిరాత్పాండుసుతః నుతొోధనమ్‌”. 8$

అత యచా పాండునుతః సుయోధన మిత్యస్య స్థానే పొండు నుం నుమయోధన ఇతి పశ్య లే, తజీత దమంగలార్థ మవి నురళోధనే మంగలార్జం భవతి.

అరము : విభక్తి మూర్పువల్స పదపత్రతి కుదాహరణము. సేవకగణతము

| వ!

అకోపాటు) బాంధవులకోపాటు, మ్మిశులతోపొటు, ప్యతులకోపాటు, తమ్ములతోపాటు ఆఅచిరకౌలనిుననే పాండుసుతుద్తై న ధర్మరాజు తన బలముచేత యుద్ధమునందు మయోధనువి సంహరించును.

ఇచ్చట “పాంయుసుతః? “సుయోధరనమ్‌” అనువానీకి బదులుగా *“పొండునుతరి సుయోధన అవి ప్రింపబడినచో అది అమంగళకర మే అయినప్పటికిని సుయోధ మనికి మంగళార్థముగా పరిణమించును,

వ్యాఖ్య విభక్తిని మార్చి అర్థలేదనిపను సాధించుట వదవఠితియందొక అరతర్భోగము. పయి పద్యనునందు క_ర్చృవదము “పాండుసుఈ”;: _నఠమైకవచ నము. కర్మవదము “నుయోదనమ్‌"; ద్వీతయైకవచనము అర్జాంతరా పేక్షతో మార్చు చేయగా “పొండుసుతమ్‌' “సుయోధనః” అని యెనవి “పొండునుతమ్‌” ద్వితీయా విళక్రి - కర్మపదముగా మారినది. “సుయోధనః” _పథమావిభ_క్రి - కర్ప్రపదముగో మారినది ఇచ్చట ప్రాతిపదికలు మారలేదు; _పత్యయముల్ను మ్యాతమే మారినన్ని ఇట్రగుటచేత తొలుతనున్న యర్హము తల్మకిందులయినది. కౌవుననే ఇది పదపశితికి లక్ష్యమయినది.

[పొదపరితి = ఉదాహరళణము]

పాజాన్యధాక జీన యథా =

“వకాంతే విజనే రా,(తావాంత శ్వేశ్శని సాబూసే

న్యాసాపవ్నూవనే చైవ దివ్యా సంభవతి (కియా 84

392 నరన్వతీ కంతాల్సిరణము అత తృతీయపాదస్థానే “తన్వంగీ యది లభ్యేతు. ఇతి పాఠో భవతి, తటై తత్పరీకైోపయికమశీ కావకాపయికం భవతి. అరము : పాదాన్యధాకరణమున కుదాహరణము. ఏకాంతమునందు, విర్ణన (వ్రదేశమదందు, అంతర హమ ౮ సాహనముతో న్యానమును మరుగుషచ్చుట యందు దివ్యమైన అనుభవము క్రలుగును. ఇచ్చట తృతీయపాదము స్థానమున *తన్వంగి యది లభ్యేతి అన్న పాఠమును చేర్చినయెడల అప్పుడు సరీక్షెనంబంధియైనప్పటికి నిది కామనంధి యగును. వ్యాఖ్య : ఒక సాదమును తొలగించి ఈత్చానమున నొక్రపాదము నుంచుట నీక అర్జాంతరము లభించునడల, అది పొదసఠితి యగును. ఉదాహృతపద్యము సాహనముతో కూడిన పందెమునకు సంబంధించినది ఇచ్చిన వస్తువును దాచి రావల యును. అట్లు దాచినచ్చుట దివ్యకియ. ఏకాంతము, విజనము మొదలయిన వన్నియు అట్లుచేయుట క్రవరోధములు. ఈ వద్యమునందలి మూడవపాదమును “ఠన్వంగి యది లభ్యేకి అని మార్చివచో అర్ధమునందు మార్చు కలుగును. “ఠన్వంగి లభించినచో' అని యర్హము అప్పుడు మొత్తము పద్యమునకు “ఏకొంతము నందు, నిర్ణనృసదేశమునందు, అంతర హనులోః సాహనముతో అందమైన యువతి లభించినచో దివ్యమైన అనుభవము కలుగును” అన్న యర్ధ మేర్చడును. ఇట్లు పాద మును మార్చుటచేత అర్థాంతరము కలుగుటవల్ల నే యుది పాదపతికి లత్య్యు మయినది [పద్యార్ధపఠితి - ఉదాహరణము] అన్ధాన్యభాకి జీన యథా - “తత్తావజేవ శళినః న్ఫురితం మహీళెకా రరావన్న తిగగ్గకుచిమండల మ్య్యుటేతి అభ్యుద్యతే సకలధామనిథా తు తన్ని న్నిందోః ని తాంభశకలస్య చ ఖో విశేమలి $7

శబ్దాలంకౌర వివేచన న! అత యడా మధ్యమపాద మోః స్టానే “యావన్న తాః కీ మనీ గౌరితరా జాసంతి, ఆాభిః పునరిబానీతాననపంకజాభి?ి ఇతి పఠ్య తే, తట తద్వీరార్థో కీరూప మది శృంగారో క్రిరాపం సంపద్య తే. ఆఅరము ; అర్జాన్యధాకరణమున కుదాహరణము. సూర్యమండల ముద ఠి యించునరకే చం్యదునియొక్కూ మహ _త్తర(పకొశము- నర్వలౌంతి నమ్మగుడంబన సూర్యు డుదయింసగా ఆ చర్యదున్తకు, తెల్ల మేఘశకలముకం'బ విశేషమేమి కలదు? ఇచ్చట నడుమనున్న _'రెండుపాదముల స్థానమున *యావన్నతాః గొరితరా హనంతి కాభిః పునర్హ సితానన పంకజాఖిః? అవి పతింపబడినచో, అప్పుడు వీరా ర్టోక్రిరూపమైనప్పటికిని శృంగారో క్తి రూపముగా సంపన్నమగుమ. వ్యాఖ్య : వద్యార్థ మనగా 'రెండుపొదము అనియర్ధము. వద్యార్థమును మార్చుటచేత ఆర్జోంతరము కలిగినచో అదియు వతితి_పభేదమే యగున్తు ఉదాహృత పద్యమునందు వీరత్వవకటన కలదు. ఇది అ్యవస్తుతపళంసయన్న అర్జాలంకా "రము, విజమున కిచ్చట చం్యదసూర్యుల (వసంగము కాక మరొక (ప్రసంగము కలదు. ఒకడు విద్వాంసుడుగనో; వీరుడుగనో వెలుగుచున్నాడు. మరొకడు అంతక్రంచ సమర్హుడిప్పుడు వచ్చెను ఈ (కొత్తవాని వెలుగునుందు సాతగాని వెలుగు పోవలసినదే ఇట్టియెడల రెండన మూడనపాదములను మార్చినచో (కొత్త యర్దమేర్చడును. అప్పుడు మొత్తము పద్యమునకు 'ఆ స్త్రీలు స్వచ్చ్భముగా నవ్వు వరకే చందునియొక్క- మహత్తర_పకౌశనము. వికసితానన పద్మలయిన వారిచేత చం్యదునికి గావి తెల్ల నిమేఘశకలమునకు గావి విశేష మేమి యుండును” అన్న యర్థము కలుగును. దీనితో శృంగారానుకూల సొందర్యపర్గనము జరిగినది పూర్వో కృ మునందున్న వీరత్వ_పకటనమునుం అప్రస్తుత వశంసయు నదృశ్యము లయినవి. 4 ఇట్లు రెండుపాదములను నూర్చుటవల్ల అర్ధ్థొంతరము. కలుగుటచేత ఇది పద్యార్ధసతితికి లత్ష్యమయినది. [పాద్య(తతయపఠితి - ఉదాహరణము] ఫొద్యతయన్య చాన్యధాకరణేన యథా

ల! నరవ్వతీ కంఠాభరణము “త్ర్యీన యుక్తా దివ ముశ్చరంతి 'త్యాశేన హీనా నరశం (వజంతి న త్యాగినాం దుష్క_ర మన్గీ కించి త్యాగో పా సర్వవ్యసనాని వాంతి 88 అత ఈరీయపాదమేవోవాదొయ పాదతయస్య ఇాన్యధాకర జేన వమ్టమాణ: పాళో భవతి. తదై త్య్యాగయపళంసార్థ మపి త్యాగ నిందార్థం జాయలే. యథా “శ్య్యాగో హి సర్వవ్యసనాని బాంతీ త్యలీక మేతద్‌ భువి సం్యపతీదమ్‌ జూతాని సర్వవ్యసనాని తస్యా స్యాగేన మే ముగ్ధవిలో చనాయాః” 89 ఆరము : పాద్యతయము నవ్యధాకరిందుట కుడోహరణను. క్యాగయు కులు న్వర్గమునట పోవుదురు క్యాగహీనులు నరకమునకు పోవుదురు. అ్యాగులకు దుష్కళ మనునదియే లేదు. త్యాగము సర్వదుఃఖములను నశింపజేయును. ఇచ్చట నాలుగవపాదగును మాతమే తీసికొని మూడుపాదముల నన్యధా కరించుటచేత ఈ చెప్పటోవు పాఠమేర్పడును అప్పుడు త్యాగ్యపశంసార్థమెనప్ప టికి విది క్యాగవిందార్థము పరిణమించును ఉదాహరణను - త్యాగము సర్వదుఃఖ ములను హరింపజేయు నన్నది భూమియం దీనాడు వట్టి యబద్ధము. ముగ్గవిలోచవ యొక్క క్యాగముచేత నాకు సర్వదుఃఖములును కలిగినవి.. హ్యఖ్య : సద్యమునందలి ఒక్క పొదమును మాతొమే యథాశథమనుగా నుంచి మిగిలిన మూడుపాదములను మార్చి పఠించినచో, అది పాద్యతయ సతితి అను'పేర శబ్దాలంకారమై అర్థాంతరబోధము గావించును. _పకృకోదాహరణమునందు పూర్వోక్రవద్యమునందలి నాలుగవపాదము మొదటి పాదముగా యథాతథముగా నిలిచినది మిగిలిన మూడుపాదములును (కొత్తగా సంతరింపడినవి. పూర్వోక్త పద్యమునందు త్యాగము స్వర్గదాయకముగాను; నర్వవ్యనన సంవారకముగ్గాను _పళం సింపవిడినది అచ్చట దయాదానాది గుణనమన్విళమైన (వసిద్ధారమునందు త్యాగ

శబ్దాలంకౌర వివేచన షక సదము (సయు_క్రమయినది- అన్యధాకృత పద్యమునందు త్యాగపదమున కర్టము సంకుచిత మెనది. (ియురాలుకోడి మెడబొటునే త్యాగమవి వక్ష చెప్పుచున్నారు, ఇందువల్ల తనకు సర్వవ్యసనములును _ప్రాప్టించెనటః ఇచ్చట ఉదా స్థితిలో నున్న త్యాగము సంకుచితస్థితికి దిగజారినది. _పశంసార్హ మైన త్యాగము విందార్హ మైనది- మూడుసాదములను మార్చి పఠించుటనల్ల నే అర్ధమునం దింతటిమార్చు ఛలభవించిసది. ఇట్లగుటచేతనే ఇచి పాద్యతయపతితికి లక్ష్య మయిసది. (భాషాపఠితి - ఉదాహరణము]

భాషాన్యధాకరణేన యథా =

“కిం తాబేణ నశేందసేవారనిహాలీఢగ్గపా బేణ మే

కిం వా మే సనుేేణ వాసనసహోనీహాసణర్ధానీణా

కే జేసా గరిణో అ లే వణమహీ సక్లేలమే వల్లనో

శో సల్లాతణఅస్స జళ్టే చలనే వందామి ణంచావిం అ తిం

అత యది భాసాంతశేణ పర్యతే తటై త చార నేసనీభామయా సీతావాక్యం సంస్కృత భాపాయాం సుమం, తేణ దశరథాయ నివేది తము. తద్యఖా =

“కిం శ్రాకేన న౭ేేందకేఖర శిఖాలీభాగపొజేన మే

కింవామే థ్వథురేణ వాసవస భానీంహాసనా ధ్యానినా

తే జీళా గంయశ్చ తే వనమహీ సా వైవమే వల్లభా

శాసల్యాతనయస్య యుత చంశొా వండామి నండామి చి 91

శయ మేవం _పకారా పఠతి

అరము : భొషాన్యధాకరణనున కుదాహరణము. నరేందశేఅర శిఖాలీఢా ఎగపాదుడై ర పితృపాదునివల్ల నేమ్మినయోజనము? ఇంద సభాసింహాసనాసీనుడై న మామగారివల్న వేమ్మిసయోజనము? ఆ కౌనల్యాతనయుని చరణము లెచ్చటనుండునో ఆ దేశములు: ఆ కొండలు; ఆ అరణ్యభూములు నాకు _పియములు. ఆ చరణము లకే వేమ సమస్కంరింటున్వుు ఆ చరణములనే నేను వళంసింతును.

396 వరస్వతీ కంఠాభరణము

ఇచ్చట భాషాంతరముచే వఠింపదిడినచో అప్పుడు శౌరసేనీభాషలోవి సీతా వాక్యము సంస్క్యృతభాషయందు సునుం్యకునిచేత దశరథునికి వివేదితమయినది- ఇడి యీవిధమైన పరితి.

వ్యాఖ్య * భాషను మార్చుటవల్సి మార్చు కలిగినయెడల అది భాషాపతితి యగును, ఇచ్చట అర్హమున్గందు మార్చు కలుగదు. కావి భాషాధేదమువల్లి నక్ష భేదము ప్యజ్యమాన మగును.

పూర్వో_క్రనద్యము శౌర సేనీభాషా_గథితము. దృశ్యకావ్యములందు శౌర'సేనీ (పాకృతము న్రీపాాతల కుపయోగించుట సాధారణలక్షణను. సందర్భమునుబట్రియు, విషయమునుదిట్రియు అది సీతాకథిత మని స్పష్టమగుచున్నది. ఇదే విషయమును పురుషప్మాత చెప్పవలసివచ్చినప్పుడు సంస్కృృతభాష న్నాశయించుట సాధారణ లక్ష ఇను. కౌవుననే సీఠాకథితమైన సద్యము సుమం్యతునినోట వెలువడినప్పుడు సంస్కృత భాషామయముగా పరివర్హన మొందినది- భాషాన్యథాకరణము వ_క్రన్య భాకరణనునకు హేతువయినది, ఒకరు ఒకభాషలో చెప్పిన విషయమును ఇతరౌచి తమునుబటీ వేరొకరు మరొకభాషలో చెప్పవచ్చును. అటు చెప్పినప్పుడు అది భాషా పత్రితి యన్న శబ్దాలంకారమై నహృదయరంజక మగును.

ఇట్లు “పఠితిని రెండవవిధముగా పరిగణించినప్పుడు పదవ8ితి? పాదప్కతి) నద్యార్థపఠిత , పాద్యతయప్మతి? భాషాప్యతి - అని అయిదు విధములుగా నగుమ, పదము (పకృతి? విళక్థి యని రెండు విధములుగా నుండుటచేత;, మొత్తముమీద ఈ సరితికూడ కక్కిన _సణాశికకు తగినట్లుగా ఆరు _పభేదములనే పొందుచున్నది.

ళం యమకాలంకారము

క. విభిన్సాన్టకరూపాయా యా నృత్తిర్వర్ధ సంజాతేః

అవ్య పిత వ్యపేతాతాగ్హ యమకం తన్నిగద్య చే.

అరము : విభిన్నమైన అర్జ్హము కలిగి ఒకే విధమెన రూపము గలి వర్ణ

థి యు

వమూహముయొక్క- ఆవృత్తి అవ్యపేతమును, వ్యపేతమునె యమకము అని పిలుఏబడును.

50, కబ్దాలంక్రార వివేచన వ్ర? "వ్యాఖ్య: ఆవృత్తి నాధారముగా చేసికొన్న యలంకారములలో (వధానమయి నది యమకము. వర్ణ్షసమూహముయొక్కం ఆవృత్తి యవి యనుటవేతు ఒక్క వర్షముమాాతమే పునఃపునకపయు_క్రమెనయెడల దానివి యమకమనుటకు వీలులేదు. ఒకే రూపముగల వర్ణసమూహ మని యనుటచేత ఒకే పదము పునరు.క్రమయిన యన్లుక మగునా? పర్షనమూహమునకు ఏకత్వముండవలయును గ్లాని అర్జమునందు భిన్నత్వముంకసలయును. అందువల్ల, అక్షరసాన్నిపాత్యమువల్ల ఒకే పదము పునరుక్రమయినట్లు భాసించుటయే కాని ఒకేపదవు పునరుక్రమగుట యిందుండదు* ఈ యమకము అవ్యపేత మవి; వ్యపేతనువి లెండువిదములు, ఆవృత్తి నొందు వర్ణనమూహమునకు నడుమ వ్యవధానములేకుండ నున్నయెడల అవ్యపేతయనకము,; వ్యవధాన మున్నయెడల వ్యపేతయమక్రము. ఒక వర్ణగుచ్చము ఒకసారి (వయుకక్తమై వెనువెంటనే తిరిగి _పయు_క్రమెనయెడల అప్య'పేతము; ఓక వర్ణగుచ్చము ఒక సారి (వయుక్షమె యితరపదములు కాన్ని వచ్చినపదప మరల (పయుక్రమయినచో, అది వ్యపేతము 50. ఈ దవ్య వేత యమకం వ్యవేసయమికం తథా స్థానాస్థ్రాన విభాగాబ్యాం పొదభేదాచ్చ భిద్య తే. 60. యత పాచాది మభధ్యాం తాః స్దానం 'వేషూపకల్ప్య తే య దవ్యపేత మన్యడ్వా తత్‌. స్థానయనుకం విధు,

• అర్ధము : అవ్యపేత యమకమును; అక్షే వ్యపేతయమకమును స్టానా ష్టాన విభాగములవల్ల ను, పాదలేదమువల్ల ను భేదమునొందును. అవ్య పేతమైనప్పటే కివి స్యపేతమైనప్పటికిని పాదాది యని, పాదమధ్యమని, పాదాంతమని స్థానము వియమింపబడీనపుడు దానివి స్టానయమక్ర మని యందురు.

61. చతు శ్రి జ్వ్యేకపాబేషము యమకానాం విశల్పనాః

అది మధ్యాంత మధ్యాంత మధ్యాద్యం తాశ్చ సర్వతః, రడ, అత్యంత బవావ న్నేపాం భేదాః సంభేదళకూనయః

సుకరా దుమృరాక్క్చైవ దర్శ్యంతే తత శకేచన.

అరము ; నాలుగుపాదములందును, మూడుపాదములందును, ఇండుపాదము లందును, టక్కపాదమునందును ఆదియందు గానీ మధ్యమందుగాని అంతనుందు

398 నరన్వతీ కంశాళభరణము గావీ మధ్యాంతమునందు గాని ఆదిమధ్యమునందు గావి ఆద్యంత నులందు గావి ఎల్ల యెడల యమకములు కల్చనీయములు- సంభేదహేశువువల్ల వానియొక్క భేదములు 'సెక్కువిధములుగా నుండును. అందు సుకరములును దుష్కరములును వైన కొన్ని యిచ్చట చూసింపబడుచున్నవి (అవ్య పేతయమకము)] తృత చతుపష్పాదయమ శేషు అవ్యపేశ మాదియనకం యథా “రాజీవ రాజీవశలోల భృంగం ముస్గంత ముప్తం తతిఖి _స్తభూశామ్‌ కాం తాలకాం తా లలనా సురాణాం రి రత్షోభి రవోభిత ముద్వవా_నమ్‌. 9్రి అరము ; అచ్చట చతుష్పాదయమకములందు అవ్యపేతసున కౌదియమక థి మున కుదాహరణము- రాజీపముల సమూహమునకు వళమె చలించుచున్న తుమ్మెద , లను గలది; వృక్షముల సమూహములచేత ఎండవేడిమివి హరించుచున్నది; అంద మైన ముంగురులుగల 'దేపితాస్త్రీలను రాక్షసులచేత కోభనొందకుండ భరించుచున్నది వ్యాఖ్య - వర్షనంహతి వెంటవెంటనే ఆవృత్రినొందుట అప్యపేత యమకముయొక్క- లక్షణము. ఈ యమకము నాలుగుపాదములందు నున్నయెడల చతుష్పాదయమక్ర మగును, (పతిపాదమునను ఆదియం దున్నయెడల ఆదియనుక మగును. వకృతలక్ష్యము మాఘుని శిళుపాలవధమునుండి _గహింపబిడినది. ర వఠ కాది సర్ణన సందర్భమునందలిది. మొదటిపాదమున “రాజీవ_రాజీవ” యవి? రెండవ పాదదున “దష్టంత-ముష్టంతి యని, మూడవపాదమున 'కాంతాల-కాంతాలియనవి, నాలుగవపాదమున “రక్షోలి._రతోభి” యని ఆదియందే మూడేసియకరము లావ్య తృములైనవి అక్షరనమూహము ఏకరూపముగా నున్నది కాని అరమునం దేక ల! మ్‌ ఠి రూపత లేదు. రాజీవ శబ్దమునకు పద్మమవి యర్థమ్ము రాజీ శబ్దమునకు సమూహ మని యర్హముం తరువాతిదైన “వి పిమ్మట నున్న వర్ణవిఎలలో మొదటిది. వర్ణ ముల సావ్నిపాత్యమువల్లి “రాజీవ” పదమువఎ నగుపదునే కాని అచ్చట ఆ పదము

శబ్దాలంకార వివేచన 399 లేదు; కావుననే ఆ యర్ధమును లేదు. అళ్లే తరువాతి పాదనుందు “ముష్టంతమ్‌ ఉష్ణం, త_ * అనువావి సావ్నిహిత్యమువిల్ల నేర్పడినవి మూడవపాదమున “కాంత+ అలక్ర+ అంతా(॥)+ ల... అనునవియు, నాలుగవపాదమున “రడోఖిః __ అకోలి. ఈ)” అనునవియు సన్నిపాతమైనఏి. ఇట్లు ఒకే పదమువఎ ననిపించు అక్షరసముదాయము (_పతిపాదమునందు ఆదియందు అవ్యనహితముగా ఆవృత్తి నొందుటవల్ల అవ్య'పేతాదిచతుష్పాదయమకమున కిది లక్ష్యుమైనది*

తీవ మధ్యయమకం యథా “దధత మాకరిభఖి కరిఖి శరైః సమవతారసమై రసమి స్తమెః వివధకామహి తా మహి తాంభనః స్ఫుట సరోజవనా జవనా సదీఃి 98 ఆరము : అందే మధ్యయమక్రమున కుదాహరణము, గనులచేతను, ఏను థి గుంచేత _తొక్కంబడివ సాటిలేవి సమానములైన రేవులుగల తటములచేతను; అనేక వాంఛలను తీర్చెడి _పశన్హములయిన జలసులచేతను? వికసించిన సద్మవనముల చేళఠను వేగవంతములయిన నదులను ధరించినది. వ్యాఖ్య =... ఇదికూడ అవ్య'పేత చతుష్పాదయమక మే. (వతిపాదమున మధ్యభాగమున అక్షరసముదాయమను అవృత్తి నొందును. కొవుననే యిది “మధ్య యమకసు అనుపేరు నొందినది ఉదాహరణపద్యము భారవి కిరాతార్డునీయనునుండి _గహింపబిడినది" సందర్భము పామవద్వర్షనము. _వథమపాదమున “*కరిభిః ఆనృ_త్రి నొందినది, ద్వితీయమున “రనమై” తృతీయమున *“మహితా” చళుర్దమున “జవనా” ఆవృత్తి నొంది నవి. అర్ధమునందు (_సతిపాదమునందును వేదము క్రలదు. కావుననే యిది మధి యమకమునకు లక్ష్యమయినది. తజేవ మంత్యయమకం యథా = “వ్యథిత సింధుమనీరశనై ః శనై రమరలోకవధూజఘనై. ర్స్‌ నః

400 వనరస్వతీ కంశాభరణము_ ఫణ-తా మభితో వితతం తతం దయిత రమ్యలతా వకులై! కులై* రికీ అరము : అందే ఆంత్యయమకమున కుదాహరణము. రశనములు (మొల న నూవ్త్ర గల్గి ఘనములయిన దేవతాస్త్రీల జఘనములచేత మందమందముగా వ్యథిత మయిన సింధువును గలది: (పియములై మనోహరములయిన పొగడలళలు గలది; పర్పముల కులములచేత చుట్టుకొనబడినది: పకులచేత ద్యాప్రినొందినది. వ్యాఖ్య ? ఇదిళాడ అవ్యపేఠ చతుష్పాదయమక్రమే. (పతిపాదనంయవందు తుదియందు అక్షరసముదాయము ఆవృ త్రినొందును- కాపుననే యిది “అంచ్యయను కము అనుపేరు నొందినది. ఉదాహరణ పద్యము భారవి కిరాతార్డుసీయమునుండి (గహపింపబడినది. సంద రృము పామవద్వర్షనము. _పథమపాదమున “శనై రెండవపాదమున *ఘనెః” మూడవపాదమున “తతం” నాలుగపపాదమున “కై ి ఆవృత్తి నొందినవి. ఇవి పాదాంఠమునం దున్నవి. కావుననే యిది ఆఅంత్యయమకమునకు లత్ష్యునుయివది ఆది మధ్యయమకం యథా = “ఫానాఘనా భన్య మహీమహీయసః సురాసురాణాం దయితేస్య తస్య సా ధరాధరాకారగృహో గృహోర్థి నో బభఘోొవ భూమేర్నాగరీ గరీయనీ ంక్‌ ఆఅరము: ఆదిమధ్యయమకమున కుదాహరణము. ఘనాఘనము (మేఘము) ఢు యొక్క కాంతి గలిగి? లోకమునందు మహత్తరుడై, దేవతలకు రాక్షసులకు నిష్ణు డైన ఆ గృహార్థియొక్క పర్వతాకార గృహములు గల నగరము భూమికి గొప్ప దిగా నయినది, వాాఖ్య వ ఇదికూడ అవ్యపేతలయమకమే. ఇందు (పతిపాదను.నందును శెండుచోట్ల యమకము గలడు ఆది యందగొక్రచోటు మధ్యభాగమం దొకచోట యమకసుండుటవల్ల దీవికి “ఆదిమధ్యయమకఘు” అను సేరు చెల్లుచున్నది-

శద్దాలలికౌర వివేచన 401 ఉదాహృళ వద్యమునందు మొదటిసాదమున ఆదియందలి “ఘనా అనెడి రెండతరములు అప్యపహితముగా ఆవ్బిత్రి నొందినవి. అప్లే మధ్యభాగమునందలి “మహీ” యన్న రెండక్షరములు వెనువెంటనే పునర్తుక్రములయినవి, ఇళ్లే తక్కిన పాదములందును *సురా? తస్య *ధరా? గృహా” “ఐభూ గరి యన్న అతర యుగ్మ ములు క్రమముగా మొగటను, నడుమను ఆవృత్రినొందినవి కావుననే 'ఆదిమధ్య యమకము'నకు ఈ వద్యము లక్ష్యమయినది. నాలుగవపాదమునందు మొదట “బభూ అని యుండగా దానివెంట *వభూ అవి యున్నది. ఇచ్చట అక్షరము మారిన దనిపించును, “వబయో.రఖేదః” అన్న వియమ మిచ్చట అవలందినీయము. ఆద్యంత యమకం యథా = “దుతం (దుశం వహ్నిసమాగతం గతం మహీ మహీనగ్యుతిరోచితం చితమ్‌ సమం సమంతా దపనోఫురం పురం పరైః పర్షై ంప్యనిరాకృతం కృతమ్‌ రగ అఆరము : ఆద్యంఠయనుకమున కుదాహరణము అగ్నిళోడి సంబంధము నల్తి కరగింవదిడినది, వేగముగా భూమియందు వ్యాపించినది. అంతటను సమ ముగా విబిడముగా అధిక్రమైన కాంతి శోభతో స్టాపింపదిడినది శశుప్పలచేత పురము ద్వారములు తెరువబడినవి. (శేమ్తులచేత వైఠతసు నిరాకాఠముగా చేయబడలేదు పా్ధఖ్యి : అవ్య'పేతయమకమునందలి నాలుగు పాదములందును అది యందును అంత మునందును సర్షనంహతి ఆవృత్రినొందుట కుదాహరణ మిద్ది, దీనికి ఆద్యంతయమక మనిపేరు ఉరాహరణఫద్యము భట్టికావ్యసునుండి (_గహింసబడినది _పథమపాద మున ఆదియందు *_దుతం” అంఠమునందు “గతం” అవృ తముఎనవి. అశ్లే ద్వితీయమునందు “మహీ, చితం? అనునవియు? తృతీయమునందు వమం, పరం" అనునవియు; చతుర్ధమునందు *పరైః: కృతమ్‌” అనునవియు ఆవృ త్తినొందినవి “దుతం” అన్నప్పుగు మొదటిది “వేగముగా అన్న యర్ధమున (పయు_క్రము. రెండ వది “కరగింపదిడినది” అన్న యర్ధమందు పయుక్షము. ఒకేసదమైనప్పటికి అర్థ భేదము చాల కలడు. ఇప్లే తక్కీనచోట్ల మహీమ్‌( అహీన; రోచితం - చిఈం;

402 పరప్వతీ కంలాళరణము నమం_ననంతాత్‌ ; గోపురం_పురం అన్న విభాగమువల్త లిన్నపదము లనుట స్పష్టము. మొదటిపాదమున “సమాగతం-గతం” అనియు తుదిపాదనున “నిరా కృతం-కృతం” అనియు తుదియందున్నవి ఏకధాతు నిషస్పన్నమురే మైనను విన్నార్హ కసులు అక్ష నాలుగవపాదము తొలుతనున్న “పరైః అర్హభేదముతో అవృత్తి నొందినది. కౌవుననే ఆద్యంతయమక్ష:ఎన కీ పద్యము లక్ష్యమైనది మధ్యాంత యమకం యథా = “ఉదయి కే దయితే జఘనం ఘనం ననవతీ నవతీర్త తను స్తనుః | ఎవి అ ఎవాకీ సుమనసా మనసా సదృశౌ దృశౌ ద్యుకురు మే కురు మే2౭భిముఖం ముఖమ్‌ ” 87 అరము మధ్యాంతయమకమున కుదాహరణము- ఓ _పియురాలా : క్‌ క అభ్యుదయసంపన్నమయిన నీ జఘనము ఘనము; వీ తమవు _స్రనవతీనపతీర్థముల చేత పలుచబడినది నీ చూపులు పువ్వుతోను మనస్సుతోను సాటియెనవి ప్వర్లోక భూలోక సౌందర్యావరీః నీను మును నా కఖిముఖము గొవింపుము. వ్యాఖ్య : అవ్యపేత చతుష్పాదయమకమునందు పాదమధ్యమునందును పొదాంతమునందును రెండుచోట్ల యమకమున కుదాహరణ మిది కౌవుననే దుధ్యాంత యమకమన్న పేరునకు తగియున్నది. ఉదాహరణపద్యమున (పతిపాదమధ్యవందును వర్ష్యతయము ఆవృత్తి నొంది నది (వథమపాదమున *దయితే', ద్వితియమున *నవత్రీి? తృతీయమున “మనసా”? చతుర్ధమున “కురుమే”. (పతిపాదాంతమునందు వర్ణయుగళము ఆవృత్తి నొందినది. (వథమమున “ఘనం”? ద్వితీయమున '“తనుణి తృశీయమున *“దృళా” చతుర్దమున “ముఖం”. ఇచ్చట పెర్ణ్వములలోనే ఏకత్వము కౌవి అర్ధములలో ఏకత్వము లేదు. కావుననే మధ్యాంతయమక మున కీ పద్యము లక్ష్యమయినది. ఠీ అది మధ్య్యాంత యమకం యథా = “నీమూనీ మానభూొమిః ఫణిబలవలనో జ్యాపిరాజీ విరాజీ పోరీ హోరీతనద్భిః పరిసరసరశ్రావ _స్త్రమాలైై _స్త్రమాలై'

శబ్దాలంకార వివేచన 403 జేవాజేనాప్తరతః కృతభవ భనతోఒ(ో న దీకో నదీకో ముక్తాముకాచ్చంత్నః నీతరుచిరుచిరోల్లాసము[ది నము ది” అరము : ఆదిమధ్యాంతయమక్రమున కుదాహరణము. హద్దులయందు

థి నిలిచెడివాడు, గౌరవస్టాన మైనవాడు, పాముల సమూహములు (పొకుటచేత ఏర్పడిన చాలులచేత విరాజిల్లువాడు; వారీతము లను పక్షులచేత సరిసరమార్గములందు వివర బడిన మాలా సన్నివేశములు గలిగిన తమాలవృక్షములచేత మనోహర మైనవాడు, దేవతలకు రొక్షసులకు రక్షణను గలిగించినవాడు, ముత్యములుగాక మిగిలిన స్వచ్చ రత్నములను గలిగినవాడు, చందునియొక్క_ కాంతిచేత ఉల్లాసమ్ముద కలవాడు అయిన సమ్ముదుడు నదీపతి నీయెదుట దీనుడు కాడు. వ్యాఖ్య : అవ్యపేత చతుష్పాదయమకమునందు పతిపాదమున మూడు చోట్ల యమక ముండునది ఆదిమధ్యాంతయమక్రము ఉదాహరణ పద్యమున (పతి పాదమునందు పారంఠమున “సీమా? హారీ, దేవా ముక్తా” అను నక్షరగుచ్చములు (కమముగా అవృ త్తినొందినవి. అశ్లే మధ్యభాగమున “ఐల నరం భవ రుచి” అన్న అతరగుచ్చములును - కుదిభాగమున “*విరాజీ, న్తృమాలై, నదీనో, నమ్ముదఃి అన్న అక్షరగుచ్చములును (క్రమముగా ఆప్ఫత్తినొౌందినవి. ఇట్లు _పతిపాదమున ఆది మధ్యాంతములందు అనృత్తి కలుగుట వల్ల నే ఆదిమధ్యాంత యమక మన్న పేరు అన్వర్థ మగుచున్నది- (తివాదయమ కేవ్వవ్య వేత మాదియమకం యభథా = “వినడా విశజామ త్త కురుతే కురు జేశీయం వాంనీ మాముళకామివమ్‌” 99 నాస్య చతురః (పయోగ ఇతి శేయభేడదా సోచాపహీయంతే. అరము : 1తిపాదయమకములందు అశఫేతవుయిన ఆదియమక్రమున థి కుదాహరణమను. మదించిన బెస్తరులు (పవేశించుచున్న సలోవర జలమునందుండి ధవళమైన హంసి కాను చేయుచున్న కుత్సితమైన అతముచేత నన్ను యముని కౌహా రముగా చేయుచున్నది.

“శ్రీ04 వరన్వతీ కంశాభరణను దీవికి చతురమైన (వయోగము లేనందువల్ల మిగిలిన శేదముల నుదాహరిం చుట లేదు వ్యాఖ్య : అవ్యపేతయమక్షమే యిదికూడ. కావి యందు మూడు పొద ములకో మతమే యమకము పయు_క్రమగును కౌవుననే (తిపాదయమక్రమని "పేరు ఇదీకూడ ఆదియందు, మధ్యమునందు; అంతమునందు _పయుక్రము కావ చ్చును. (పకృతోదాహరణము ఆదియమకము. మొదటిపాదదున “విశదా”యని? రెండవపాదమున *నారి్శయని; మూడవపాదమున "కురుతే యవి మూడక్షరవబల గుచ్చములు అవ్యపహితముగా పునరుక్షము లయినవి, నాలుగవ పాదమునందు యమకము లేదు. ఈ పద్యము దండి కావ్యాదర్శమునుండి _గహింపదిడినది- ఇట్లు మూడుపాదపులం దుండుట లక్షణ సమ్మతమే. కొవి కవుల _వయో గములందు మనోహరములయిన (తిపొాదయ మకపద్యములు ఎక్కువగా కానవచ్చుట లేదు. అందువలన భోజదేవుడు మిగిలిన భేదములను పారకుల యూహబలమునకే విడిచిపెట్టి ద్విపాదయమక్రమును గురించి పసంగించుచున్నాడు. యఖ ద్విపాద యమ'కేవ్యవ్యపేత మాదియమకం యథా - “కరోతి నవాశాాస్య మన్ధునో మన్శునో౭ ప్యేమ మ త్తకోకిల నిస్స్వనః 100 జరము :; ద్విపాదయమకములందు అవ్య'పేతమయిన ఆదియమకమున థి కుదొహరణము అవ్య క్త మధురమైన యీ మఠ్టకోకిల కూతయు, తియ్యమామిడి పూతరయునా మనస్సును ఉత్క=౦ఠతము గోవించుచున్నవి. వ్యాఖ్య : అవ్యపేతయమకమునందే ద్విపాదయమక మంతఠృవించును సద్యమునందలి నాలుగు పాదములలోను రెండు పాదములందు మ్మాతమే యమక వియమము పాటింపబడును ఆ పాదనులం దాదియందు యమక మున్నచో ఆది యమక మందురు ఉదాహృతపద్యమునందలి రెండవపాదమున '*కలికోత్‌” అని, మూడవ పాద మున *మన్మనో” అని పునరుక్తము లయినవి మిగిలిన రెండుపాదములందు నిట్టి

అ! /| శబ్దాలంక్రార వివేచన 403 పునరుక్తి లేదు, కొవుననే యిది అవ్యపేతద్విపాదాదియమకమునకు లక్ష్యమయినది. ఈ సద్యము దండి కావ్యాదర్శమునుండి _గహింపబడినది.

శజీవ మధ్యయమకం యథా “తులయతి స్మ విలోచన తారకాః కురవక _స్తవక వ్యతివమంగిణి అతో గుణవదా్యశయలబ్ధ గుణోదయీ మలిని మాలిని మాధనయోనీ.ళామ్‌ి్‌ _ 101 అరము అందే మధ్యయనమక్రమున కుదాహరణము- కురవకస్తబకను థు లందు చొచ్చి, గుణవంతుల ఆ్యశయముచేత పొందదిడిన స్వగుణాభ్యుదయను గల తుమ్మెద యందలి మాలిన్యము (నల్లదనము) కృవ్ణుని ధార్యలయొక్క- కనీనికలను బోలి యున్నది వ్యాఖ్య * అవ్య'పేతనునందు ద్విపాదనుధ్యయనుకనున కుదాహరణ మిది. ఉదాహృతపసద్యమునందలి రెండవపాదమున “నక” పునరుక్తమైనది; నాలుగవపాద మున "లివి పువరుక్తమైనది ఇవి ఆదియందుగావి; అంతమునందుగాని లేవు. కౌవు ననే మధ్యస్టానీయములుగా పరిగణింపబడుచున్నవి. అందువల్లనే యీ పద్యము మధ్యయమకమునకు లక్ష్యమయినది. ఈ పద్యము మాఘుని శిశుపాలనధనుండి గహింవబడివది, అంత్యయమకం యభఖా ఖండ తాశంసయా తేసాం పరాబ్ముఖతయా తయా ఆవివేశ కృపా శేతూకృతోమె్చైర్వానరం నరమ్‌ి 102 వవ మాదిమధ్యాన్యపి (దష్టవ్యాని వకపాదయమ'కేవ్వవ్య'పేత మాద్యంత ఈొమూ రనుల్లేఖతి నోదా(పాయతే. అరము కఅంత్యయమకమున కుదాహరణము, వారియొక్క జయాళ థి అండిత మగుటచేత వారు సరాజ్మాఖులు కౌగా వానర_శేష్టువి ధ్వజముగా నిల్చుకొన్న అర్జనువికి జాలి కలిగెను,

శీభక్ష నరన్వతీ కంఠాథరణము ఈ ఏవిధముగా ఆదిమధ్యములనుగూడ చూడనగును. ఏకపాదయమకము లందు ఆద్యంతములవలన అన్య'పేతము రచింపదిడదు. కావున ఉదాహరించుటలేదు. వ్యాఖ్య : అస్యపేతమునందు ద్విపాదాంత్యయమకమున కిది యుదాహర అను రెండవపాదను చిపరనున్న “తయా” నాలుగవపొదము చివరనున్న “నరం అనునవి పునరుక్తగు లయినవి ఈ పద్యము భారవి కిరాతార్డునీయమునుండి గహింపబడినది, భోజదేవుడు తక్కిన యుదాహరణమనులను కాను (పదర్శింపక పారకువి యాహకే ఏడిచిపెళ్తును పైని చూపిన పద్దతిలోనే, ఆదిమధ్యముఅను; మధ్యాంత ములమ: అద్యంతములను గూడ యమక్రనియమవుతో (వాయవచ్చును. మూడు పాదములలో యసుకము లేకుండ ఒక్క-పాదములో మృాతమే యమకము గలవి ఏక్ష పాడయచదుక్రములు అవ్యపేతనంలయిన వీనియందు ఆదియమక్రములును, అంత్య యమకములును రమణీయములు గావు. అందుచేత కవులు వానిని సాధారణముగా (వాయరు అందువల్ల నే భోజదేవుడుకూడ వాని నుదాహరించుట మానుకొనెను, మధ్యయమికం తు చతుర్చ పొద వవో ల్లిఖత, యథా “విలులితాలక సంవాతి రామృశన్‌ మృగద్భృశాం (శమవారి లలాటజమ్‌ తను తంంగ తతీ సరసాం దలత్‌ కువలయం వలయం మకుజావవాొ 108 అర్ధము : మధ్యయచుకము చతుర్దపాదమునందే (వసిద్ధమెయన్నది ఉదా హరణపషు ముంగురుల సమూహమిను కదలించినవాడె , హరిణన్నేతల ఫాల భాగ:.ఎనందలి ససదజలమును తుడుచుచు, వికసించుచున్న కలువలుగల సరఘ్స్బల అలల సమూహములను కదలించుచు వాయువు వీచెను వ్యాఖ్య : ఏకపాదయమకమునందు ఆద్యంతయమకములు రమణీయమనులు కౌవు. ఇది ముందే _పన క్తమయినది- మధ్యయమకమయినను, ఏదో పాదమున గాకు నాలుగవపాదమునం దున్నప్పుడే రమణీయముగా నుండును. కవుల (పయో గములువూడ అట్లే యున్నవి. ఉదాహృత పద్యమనందు గాలుగవపాదమువ “వలయంి పునరుకక్త మైనది. ఇది ఆదియందుగాని అంళనునందుగాని లేకుండుట

శబ్హాలంకోర వివేచన న! వెళ్లి నే మధ్యస్తానీయముగా పరిగణింవబడుచున్నడి. ఈ నద్యము మాఘుని శళు పాలవధమునుండి _(గపాంపబడినది

వన మావృ త్యాధి క్యే2-ప్యవ్య పేత ముదాహా్య్యమ్‌. యథా = “వంక ద్వియద్వృవి పరిం పరం పరం ఘనాసఫఘునాలీ రనీతానళా నీతా సం స్సరస్యః సంసార సారసా సభా సభా రాతి రతాంతారళా 104 'ఆరమ. : ఈ విధముగానే అవ్యపేఠమును ఆధెకానృత్తులతో నుదాహరింన గ్గ వళ్ళును. ఉదాహరణము. తొలగిపోవుచున్న వానల పఠరపర గల ఆకౌశము మనో హరముగా నున్నది. మేఘముల సమూహము గర్జనల న్నాశయించుకొన్నదై తెల్లగా నున్నది. _వవాహముళలును సరోవరములును న్వరమే సారముగా గలి (కూజితగులు చేయుచున్న) జలసక్షులను గలిగి యున్నవి. గృహము కౌంతి మంతమై యున్నది రాతి తారకల (పకొశము కొంచెము తక్కువగా నున్నది వ్యాఖ్య వ యమక మనగా ఆవృత్తి యనియే నిర్వచనను ద్విరావృత్తియా, (తీరాప్ఫత్తియా? పునఃపునరావృత్తియా అన్న _పశ్న యింతవరకు రాలేదు ఇంళ పరకు చూపిన యుదాహరణనులనుబిట్టి ద్విరావృత్తియే యమక మన్న యఖి (పాయను కలుగునేమో యని యనుమావించి _గంథకర్హ యిట్లు చెప్పుచున్నాడు. ఆవృత్త లధికముగా నున్నప్పటికిని అది మమకమే యగును. అది అవ్యపేళమే యగును,

ఉదాహృతపద్యము అవ్య'పేతము; అధికొప్ఫత్తులను గలది. చతుష్పాద యనుకము; ఆద్యంత యమకము.

'వథమపొదము మొదట *వియడ్‌” రెండవసాదబు మొదట “ఘనా” మూడవ పొదము మొదట “నరస్‌” నాల్గపిపాదము మొదట “సభా అన్న అక్షర గుచృముళలు వునరుక్రము లయినవి. ఇది ఆదియమళము. అంళమునందు మొదటీసొగమున “పరం” రెండవపాదమన “సీతా” మూడవపాదమున “రసా” నాల్లవసాదమున “రకా అన్న అక్షరగుచ్చములు మూడేసిమారులు (వయు_క్రములయినవి. అధికనంఖ్యలో (పయు క్రమైనప్పటికివి యమకాలంకాధమే యగును. ఇది ఆంథమందుండుటచే ఇంథ

శ0$ వరస్వతీ కంఠాభరణము యమకము, ఆదియందు, అంతమందుకూడ యమకమున్నది కొవున ఇది ఆద్యంత యమకమువనకు లక్యమయినది

అవృ తేక రూపతాయా మి. త తాదియమకం యథా =

“యాను యామ్మ్శతయాధీనా

యామయా మరణం నిళా

యామయామ ధియా స్వర్యా

యామయా మధితెవ సా 105

అరము * అనృక్ర్యేకరూపతయందును అవ్యపేతము అందు ఆదియమక్ర

మున కుదోహరణము - మూడుజొములకు అధీనమయిన వ్యా_ప్రిగల ర్నాతిచేత మర ణము పొందుదుము గాక! దిద్దిచేత పేయసిని పొందుదును గొకః (పాజమునకు పఫీడక లిగించునట్టిదయిన రాత్రిచేత ఆమె (పియురాలు) నలిగిపోయినడి 4 వ్యాఖ్య | ఆవృత్తి అనేకపర్యాయము లున్నట్లుగానే అదిశుండీ అంతము వరకు ఒకే సర్ణగుచ్చముకూడ నుండవచ్చును, అదికూడ మరల స్టాననియతిని కలిగియండసచ్చును ఇట్టి అవ్యపేతమెన ఏీకరూసమైన ఆదిమావృత్తికి ఉదా హరణమిది.

(వకృతోదాహరణమునందు “'యామిఅన్న అత్షరగుచ్చము (_పతిసాదమునందు (పొరంథభమున ఆవృ త్తినొందినది, ఇది పాదపాదమునకు ఖేదబునొందక యేక రూసముగానే యుండుట యిచ్చటి విశేషము. _పథమపాదమునందలి “యామి ద్వితీయపాదమునందలి *మరణరంితో అన్వయించి “మరణమును పొందుదునుగాక” అన్న యర్తమువిచ్చును. ఇది కియావదమను. దానిని వెన్నంటి వచ్చిన యామి శద్దిము “జాము అన్న అర్హముగల నామవాచకము రెండపాదమున “(ఆృాయామ యామ. " ర్మాత్రికి విశేషణము “'యాన్యతయాధీనాయానముి అనునది, పైను న్నది తృతీయైకవచనరూపము. తరువాతి పదమునందలి తొలివర్దముమ” క్రలియుట వల్ల “'యామయామి అవియెనది మూడనపాదమునందు “యామ్‌ 1. అయామి అవి ఏభాగము. “యామ్‌” అనగా (_పేయసిని *ఆయామి అనగా పొందుదున్ను అని యర్ధము. చనిపోవుటచేత శరీరదూర:సు నశించునవి భానము- నాల్లవపాద ఘున “ర్యాతిచేత్‌ అన్న యర్ధమున “యామయ్లా” అవి పయు ము. దానివంటిటే

శబ్దాలంకార "వివేచన 409 “మధిత్రి శబ్దము (వయీ క్రమైసందువల్ల “యామయాౌమి అని సిద్ధించినది- ఇట్లు వద్యమున యామి అన్న అక్షరగుచ్చము ఎనిమిది మారులు (వయుక్షమె వతి పొదము వాదియందు యమకమును సంపాదించి పెట్టినది. ఉదాహరణవద్యము దండి కొవ్యాదర్శమునుండి _గపింపబడినది. త్శెవ మధ్యయమకం యథా “= “స్టిరాయతే య లేం(దిరొోూ న హీయనే యలేర్భవాన్‌ అమాయళలే య లేఇ-ప్యభూత్‌ నుఖాయ లతేఒయలే శయమ్‌ి 106 అర్ధము అశ్లే మధ్యయమకమున కుదాహరణమ్ను స్థిరమైన తవితవ్య మును గల వాడాః నియతేర్యిదియుడవెన నీవు యతికి తీసిపోవు ఇంతయని చెప్ప రానినీ ఆమాయికత్వము అక్షయమైన సుఖయిను నీకు కలిగించినది. వ్యాఖ్య : అవ్య పేతమైన ఏకరూసమైన మధ్యయమకమున కుదాహరణ:పు ఇది దండి కావ్యాదర్శమునుండి _గహింపబడినది. (పతిపాదమున “'యకే యన్న అకరగుచ్చము పునరుక్తమయినది పాదమునకు ఆదియందుగాని, అంత మునందు గాని లేకుండుటచే ఇది మధ్యయమకమయినది. తజేవాంశయవుకం యథా = “భవాదృళా నాథ! జీజూనతే ననే రసం వీరుబ్దే ఖలు సన్నశే నతే య ఏవ దీనా! శళింసా నలేన తే చరంత్యలం ై న్యంసేన లేన కే 107 తజీతశ్సర్వ మప్యన్యనహీతావృ త్తే రివ్య పతయనుకం భవతి. అరము : అక్షే అంతయమక మున కుదాహరణము, నాథాః నీవంటివారు నమస్కార ముయొక్క అస్వాదము నెరుగరు. నతత్వమును; ఇనత్వము ((పభు త్వము,ను విరుద్దములుకదా: దీనులు మాతమే తలవంచి నమన్యారించి, ఆ దైన్య రనముకో నిమ్న వెంబడించుచున్నారు

తేంి నరన్వతీ కంశాళరణము ఇంఠనరకు విదియంతయు అవ్యవహితావృ త్రివలన అవ్య పేతయమక్రమగును, ప్యాఖ్య 2 అవ్య'పేత మైన ఏకరూసమైన అంతయమకమున కుడా హరణము. ఈ సద్యను దండి కావ్యాదర్శమునుండి _గహింపదిడినది ఇందు పతిపాదాంతము నందు “నే యన్న అక్షరగుచ్చము ఆవృత్తమయినది ఇంతవరకు అవ్య'పేక యమకమున కుదాహరణములు చూపబడినప్కి [ వ్యపేతయమకము ] అథ చతుర్దు పాబేగు వ్యపేత మాది యమిం యథా = “కాంచ్మిపతోలీ మనుకామినీం తాం కాంచి (సవంతీవనమాతరిశ్వా కాంచి (స శోజ్లి తానాం యభ్య త్యాభ డ్స్సే కాంచిల్లునితే సుంత్నెశ మా రిమ్‌ 168 అరము ఇంక నాలుగుపాదములందును వ్యపేతమయిన ఆదియమకమున థి “కుదాహరణము కొంచీనగర _రాచబాట ననుసరించెడి మొలనూలు మొదలయిన అభరణనులను విడిచిపెట్టిన కామినుల యొక్క సురత్యళనూర్రిని జలములజే నొవ్చు చున్న _వవాహముగల వశమందలి దాయువు పోగొట్టుచున్నది. యర్హను ఉదాహరణ పద్యనఎనందు (పతిపాదముయొక్క ఆదియందు “కాంచి” యన్న ఆక్షరగుచ్చము కలదు (వ్రతీిపాదమున నాదియందు. ఇట్లుండుటడే ఆది యమక మగుచున్నది. మొదటి *“కాంచికి రెండవ *కాంచికి నడుమ మిక్కింలి యెడ ముండుటచేత స్యపేతయనమక్ర మగుచున్నది. తచీన మధ్యయమకం యథా - “మవన దారుణ ఉద్ధిత ఉచ్చినో మధువుడారుణ నవూణముఎచ్చహి తరుణి దారుణ ఏవ దిశః సమం మను వృాదాగుణదా(మవశానా౪ి 109 ఇ _కొమినీనాం _ అని యుండదిగును

ళబ్దాలంకార వివేచన తే అఆరము :? నాలుగు పాదములందును వ్యసేతమయిన మధ్యయమకమున థి కుదాహరణము తరుణీ: మామిడితోట యనెడి అగ్ని మదనుడన్న దారువు (5స్హై) నుండి పుట్టినదై ఉన్నతమయిన శిఖలను (చిగుళ్ళు: జ్వాలలు) గలదై మద్యమదము చేత మిక్కిలి ఎజ్జినై న హూణజాతీయుని ముఖముయొక్క కౌంతివింటి కొంతిగలదె మిక్కిలి దారుణమై నాహృదయముతో సమముగా దిక్కులను బంధించెను వ్యాఖ్య ం ఉగాహృతపద్యమునందు “దారుణ” యన్న అక్షరగుచ్చము (పళతిపాదమునందును నడిమిభాగమువ నున్నది. నాలుగు పర్యాయములు యయుక మగుటచే ఇది యమకము ఆదియందు గాని, అంతమునందుగాని కౌముండుటవల్లి మధ్యయమకమ్ని. మొదటి “దారుణికు రెండవ దారుణికు నడుము మిక్కిలి యెడము కలదు అ్లే తక్కినచోట్లను వ్యవధానమున్నడి. కావుననే యిది వ్య'సేతయమకమునకు లక్ష్య్యమైనది- అంత యనుకం యథా = “ద్రవ _వియా సచ్చరితా_పమ త్త యా విజబోషణం ఛార్యమిహోంశుమ త్త్‌యా రితోత్సవామోద విశేవమ త్తయా న మే ఫలం కించన కాంతిమ త్తయా” 110 అరము : అంతయమకమున కదాహరణము. ఓయి (అ) (పమ థి త్తుడాః సీ పియురాలు సౌశీల్యవంకురాలు. రళకోత్సవ సంతోషవిశేషముచేత మదిం చిన ఆఎ చందకాంత మణీభూషణమును ధరింపపలయును నేను కాంతిని పొందియుండుటవల్స నా'క్రేమియు ఫలము లేదు, (కావున నాకు మణీభూషణములతో పనిలేదు). వ్యాఖ్య వి ఒక నాయిక తన్నుపేక్షచేసి మరొకతెచందు మరులుగొన్న నాయకునితో అనుచున్నమాట లివి. ఇచ్చట “అ్యవమ_క” యన్నది సంటోధనాం ఈము వెనుకనున్న “నచ్చరితా” వేర్దాంతశదిము. కావున సంధివళమున “నచ్చ రిత్నాసమతత్త అని యగును అట్లు కౌక “నచ్చరితా” అని వేరుపడి “వమతి అని మాతమే సంబోధ్యవాచక్రముకూడ కావచ్చును. ఇట్లే “సచ్చరితా” యవి శం

తే2 వనరన్వతీ కంఠాభర ణము యనుటలో కౌకువునుఐట్టి హౌశీల్యవతి యన్న యర్ధమే కాక పఫౌశీల్యవతి కా దన్న యర్ణముకూడ కలుగవచ్చును, నాయకుడు _వమద్తుడు కావుననే ఆవిషయనును తెలిసికొనలేకపోవుచున్నా డన్నది తాత్సర్యమి. ఇంక ఆమెకు మణీవోర నున్న ప్పుడు మ్మాతమే కాంతి కలుగును; లేవియెడల కాంతిహీనయే యవి భావము. కా నయినచో స్వయముగానే కౌంతీమంతురాలు- కావున కౌంతికొరకు అలంకరించు కొనవలసిన ఆవళ్యకము లేదని భావము. మరొకవిషయము. కాళదాను చెప్పి నట్లు 'ఫియేమ సౌభాగ్యఫలా పా ఛారుతా” స్త్రీ సౌందర్యము (పియుని మెప్పించుట కొరకే యుద్దిష్టము. ఈన నాయకుడు మరొక తెకు (పియుడయినాడు. అందువల్ల ఆమె యందములకే కౌని తన యందమనులకు గు _ర్థింపులేదు కావుననే కొంతిమ త్త వల్సి తనకు ఫలము లేదని యనుట. ఇదంతయు భావసౌందర్యము. ఇప్పుడింక _పకృఠమొను పరిశీలింతము. ఇది కూడ నాలుగుపాదములందును వ్య'పేతయమకమున కుదాహరణమే. ఇచ్చటి యమకము పాదాంతప్టితమై యున్నది “కయా” అన్న అక్షర గుచ్చము (_ప్రతిపాదముయొక్క అంతమునందును గలదు. నాలుగు పర్యాయములు (పయుక్రము లగుటచేత యమకము. అంతమునందుండుట చేత అంతయమకము. గుచృగుచ్చమునకు నడుమ వ్యవధానముండుటవల్ల స్యపేఠము, ఉదాహరణవద్యము దండి కావ్యాదర్శమునుండి ఆహింపబడినది. అది మధ్య యమకం యథా = “స్పానగిరీం్య్యద ఏలంఫన ఇాలినా వనగ తా వనజద్యుతిలోచనా జనమతా దదృశే జనకాతజూ తరు మృశేణ తరుస్థలశాయిసీ" కై అరము . ఆదిమధ్యయమకమున కుదాహరణము, పద్మముల కౌంతివంటి కౌంతిగల లోచనములు గలదియు; వనమునందున్నదియు, జనముల గొరవమున కాాశయమైనదియు? వృక్షచ్చాయయందు పరుండియున్నదియునై న జానకిని మహా పర్వతలంఘన స్వభావనముగల శాఖామృగ మైన హమమంతుడు దర్శించెను.

52] శబ్దాలంకారి వివేచన 413 వ్యాఖ్య : నాలుగు పాదములందును వ్య పేతమయిన ఆదిమధ్యయమకమున కుదాహరణ మిది. ఆదియమక్రమునందును పాదమున కొకమారుచొప్పున ఆక్షఠత గుచ్చము నాలుగు పర్యాయములు (వయుక్రమయ్యెను అశ్షై మధ్యయనుకము నందును; అంతయమకమునందును ఏకరూప మైన అక్షరగుచ్చము నాలుగేసి మారలే (వయుక్రమయ్యెమ, ఆదిమధ్యయమకమునందు ఏ పాదమున కా పాదముకందే యమకము వేరుగా నున్నది. మొదటిపొదము మొదట “ఘని యున్నది '“అంఘని లోవి *థునితో యమకము విర్వపాంపబడినది రెండవపాదము మొదటనన్న “వనితో నడుమనున్న వవజి యందలి “ఎన” యమకమునకు హేళువైనది. ఇస్లే మూడవపాదమున 'జని నాలుగవపాదమున '“తరు' యమకధర్మ్శ్మచును సాధించు చున్నవి. ఇట్లు ప్యపేత యమకమునందు ఏపాదమున కాపాదమే యమక్రమే నొందుమ-. ఆదియందలి అక్షరగుచ్చమే మధ్యస్టితమై యుండుటచేత ఆదినుధ్య యమకమయినది. ఉదావృతపద్యము భట్టి రచించిన రానణవధ కావ్యమునందలిది. ఆద్యంత యమకం యథా - “వివాగాః కదంబ సుం భాపవా 7: కలయం త్యనుక్షిణ మనేకలయమ్‌ అభమయన్ను పై తి మువాు ర్యెభమయం పవనశ్చ ధూతనవనీపవన 112 అరము : ఆద్యంతయమక్రమున కుదాహరణను, విహగములు కడిమి పూల సువాసనలు విండిన యీ పర్వతమునందు' _పతికణము బహంలయాత్మకము లయిన కూజితదులను చేయుచున్నవి. కడిమితోటలను కదలించిన సవనము మేఘ మున (ళమింసజేయుచున్నది. వ్యాఖ్య * వ్యపేతమయన ఆద్యంతయమక్రమున కుదాహరణ మిది, (పతి పాదమునందు మొదటనున్న మూడక్షరముల గుచ్చమే తుదిని ఆవృ త్తమగుచున్నది. 'మొదటిపాదమున *విహగ్గాః రెండవపాదమున “కలయంి మూడవపాదమున “భమయం” నాలుగవపాదమున “పవనః” అన్న అత్షరగుచ్చములు ఆయాపాడ ముల కుదిని ఆనృత్తములయివవి. కొవుననే ఆద్యంఠయమక మన్న 'పేరు అన్వర్థ

తీ1ేశీ వరప్వతీ కంఠాభరణము మగుచున్నది-* తొలిగుచ్చమునకు ఆవృ త్తగుచ్చమునకు నడువు వ్య్థవధానముండుట జేత “వ్యసేతముగా గణీంపదిడుచున్నది.

'మొదటిపొదనున మొదటిపదము *విహగాః?. తుదియందలిది *“సురభౌ_[ ఇహ + గాః” అను పదముల కూడికచే ఏర్పడినరూనము. ఇది ఏకవదము కాదు. 'శెండవపాదమున “కలయంతి” అన్నది _కియాపదను. తుది నున్నది “అనేక. అయమ్‌” అను రూపముల సన్నికర్షవల్ల నేర్చడినది. మూశవపాదమున,భమయన్‌” అన్నది పిర్తమానార్ధకాసమాసక_కియ “అ,ళ+-మయంి అన్న రూపముల సన్ని శర్షవల్ల తుది 'దేర్పడినది అపే నాలుగవపొదమున *పవనః” అని మొదటనుండగా “వీవ+వనః? అవి నవ్నికర్షపిల్ల నేర్పడిన రూపము తుది నున్నది. కాబట్టి అక్షర గుళచ్ళములకు రూపమునందు మతమే సాదృశ్యమున్నది కొని ఆర్ధమునందు సాద్భ శ్యముకాని సామ్యముకావి లేదనుట స్పష్టము, ఇట్లు అభిన్నరూపముై. భిన్నార్ధను లయిన అక్షరనముదాయము లావృత్తి చెందినప్పుడు మా_తమే యమశాలంకార 'మేర్చడును ఇంతవరకు చెప్పికొన్న లక్ష్యము లన్నింట విదే లక్షణమున్నదనవి న్మరించుకొనుట యవసరము

ఉదాహృతపద్యము మాఘువి శిశువాలనధన.ఎ నందలిది

మధ్యాంతి యవుకం యథా =

“మిశ మవద దుజాం౦ం తాం వానూమాన్ముదారం

రఘు వృమభ నకాశం జీవి యామి _పకాశమ్‌

తీవ విదిశవిపాదో దృష్టకృ త్స్నామిషాదః

(శియ మనిన మవంతం పర్వతం మాల్యవంతమి [తి

అర్ధము : మధ్యాంతయమకమున కుదాహరణము. హనుమంకుడు సంతో

షదుతో వేగముతో మితము సర్ధవంతమునై న యీ వాక్యములను ఆమెకు (సీఠకు) చెప్పెను, టఓదీవీః నీవిషాదమును తెలిసికొంటిని; రాక్షసుల నందరను చూచితిని ఎల్లప్పుచును మాంగల్యమును కలిగించు మాల్యవంతముమీదుగా (వకొాళముగా రఘు నృషభిడియిన రామువి చెంతకు వెళ్ళుదును.

వ్యాఖ్య ః వ్యపేతమయిన మధ్యాంతయమక్రమిన కిది యుదాహరణము,

'మొదటిపాదమున ఏడెనిమిదకరములు కలియా “దారం” అని యగును. పాదాం

ళబ్దాలంకార వివేచన శక్‌ తమున “దారం” అని కలదు. రెండవపాదమున నిక్తే *కొశం” పునరుక్రమంయినది, మూడవపాదమున *షాదళి నాలుగవపాదమున వంఠం” పునరుక్రము లయినవి. తొలిసదమునకు పునరు_క్రపదమునకు నడుమ వ్యవధాన ముండుటచేత స్యపేఠ విభా గమునకు చెందుచున్నది. (_పతిపాదమున మొదటి గుచ్చము నుధ్యనుండి పునరుక్ర గుచ్చ మంతమున నుండుటచేత మధ్యాంతయమక మగుచున్నది ఉదాహృతపద్యము భట్టికృత్వున రాపిణవధమునుండి గహింనబడినది. ఆది మధ్యాంత యమకం యథా = “నవమం స పై జ్యేన సమంతతః సమం పురందర్శశ్రీ? పుర ముచ్చగోవురమ్‌ మజాలసాం తాం (పమచాం సుసమ్ముజాం యయా నిధాయాషయ యావనాం యయా 114 అరము' ఆ దినుధ్యాంతయనముక మున కుదాహరణను అతయయౌననయాు, రు హర్షనిర్భరయు, మదాలస యను'పేరు గలదియునై న ఆ_పమదను యజ్ఞాశ్వముకత నుంచి ఇం్యదవిభవుడయిన ఆతడు సర్వ వై న్యముతోపాటుగా లక్ష్మీసంపన్నము సము న్నతగోపురమునయిన నగరమునకు వెళిను, జము మొదటిపాదమున *నమంి రెండవపాదమున *పరంి మూడవపాదమున “మదా” నాలుగపపాదమున “యయౌ” మూడదేసిమారులు _పయి_క్రము లయినవి ఒకేపదము (అక్షరగుచ్చము) ఆదియందు, మధ్యమునం అంతనుందు న్యపహితమై పునరు_క్తమగుటచేత ఆదిమధ్యాంత న్యపేత యమకమున కిది యుదాహరణమైనది. ఇంఠటికో వ్యపేతవిభాగమునందు నాలుగుపాదములందుండెడి యమకము పూర్తి మైనది (తిపాద్యయమ కేషు వ్య పేత మూదియమకం యథా =

తేర వరన్వతీ కంశాళకణన్ను_ “కశీణ తే రణేవ్వంత కశేణ ద్విమతాం వాతాః స! కరేణవి శ్తర్యదక్తా భానన్తి సంధ్యాఘనా ఇద 15 "అస్యావీ నాతపచురః (వకమోగ కలీ వెశేవళభేదా నోడా(హీ ౮4 నే.

ళర్హము : (తిపాదయమక్రములందు ప్యపేతమయిన ఆదియమకమున కుదా

ఖు

హరణము- నాశనకఠమెన నీచేతితో శ్యతువుల యేనుగులు కొట్టిబడినవి కారుచున్న రక్తముతో అవి సంధ్యాకాలపు మేఘములవ3 తోచుచున్నవి

దీనికికూడ కవుల రచనలందు _పచుర్నపయోగములేదు కావున ఏవిశేషలేద ముల నుదాహరించుట లేదు, ముండెడి లక్ష్యములిను చూచితిమి. అళ్లే మూగుపాదములందు నూ(ఈమే యమక మృంతునట్లుగా _వాయవచ్చును. కొని, అది అంత అందవూగా నుండదు అందు వల్ల నే కవులు వ్యపేతతిపాదయమకము నధిక్రముగా ఆదరింపలేదు. కొవుననే భోజబేవుడు ఇట్టిభేదముకూడ నుందుననుట కే యన్నట్లు ఒకేయొక యుదాహరణ ముతో (తిపాద్రయమకమును ముగించుచున్నాడు.

(పకృత పద్యమునందు మొదటి మూడుపాదఘులందును *“కరేణి అను పదము (పయుక్షమనది. ఆదియందు _పయొక్రదమగుటచే ఆదియనకను; అన్యపదవ్యవ హిత మగుటచే వ్యపేతము. ఉదాహరణను దండి కావ్యాదర్శమునుండి (గమింస దిడినది

ఇళ్లే మధ్యయమకముః అంతయమక్రము అనువావినికూడ (పదర్శింప వచ్చును రుచిరమున్నుః _పచురమును కాకుండుటచేత థోజదేవుడు అన్యభేద (వదర్శనోత్చాహము నరిక్రట్టుకొనెను.

ద్విపాదయమ శేషు న్యకేత మాదియమకం యథా -

“క్వుడ్రా ఎమణ మన్వీత ముదారమణిభూవ శ్లాః

మద(భమవ్ఫుశః కర్రు మదభజఫఘనాః శ్షమా?ి 16

శబ్దాలంకౌర "వివేచన తేగా మధ్యయమశం వునరనుల్లేఖితి పరిహియ తే. అరము : ద్విపాద యమకనులందు వ్యపేతమయిన ఆదియమకమున న! కుదాహరణము. ఉత్క్బృష్టములయిన మణీభూషణనులు గలవారును, మదముచేత (శమించుచున్న చూపులు గలవారును, విపులములై న జఘనముళలు గలవారు నైన శ్రీలు వల్లభులకు సంతోషమును కలిగించుటలో సమర్థలు. మధ్యయమక ము (వాయబడదవి పరిహరింపబడుచున్నది వ్యాఖ్య : వ్య'పేతయమక విభాగమునందు ద్విపాదయమకమున కీది యుదా హరణము. మొదటిపాదము మొదట *“ముదారమి అన్న అక్షర గుచ్చ ముండి 'రెండోనపాదము మొదట పునరుక్రమయినది ఇంతవరకు నిదియొక ద్విపాద యమ కము, మూడవపాదము మొదట *మద్యభి యని యుండి నాల్లవపాదము మొదట పునరుక్ష్మమెనద్సి ఇది మరొక ద్విపాదయమకము.- ఉదాహరణఘు దండికౌవ్యా దర్శమునందలిది. ఇళ్లే బేసిపాదములండు మాాతమే కాని, సరిపాదములందు మాతమే కాని? బేసిపాదములం దొక యమకమును నరిపాదములందు మరొక యమకమును గావి (వయోగింపవడ్చును యమకము శబ్దాలంకారము కదాః సొౌందిర్యముండి సహృదయు లమ ఆకర్షించినప్పుడే అలంకారమన్వర్థమగును. క్రానియెడల అన్వర్థము కాదు. అందువల్ల నే భోజదేవుడు తదితరభేదములను వరిహరించెను. అళ్షే “మధ్యయమ కము” అనునది కనువట్టదు; కౌవున ఉదాహరించుట యన్న (పనంగమునకే అవకా శము లేదు. అంతయమకం యథా = కళ్లూ ముహార్వుది తె ॥ కలై రవః (పతిదిశం (కీయతే కలై్రైరవః స్ఫురతి చానువనం చమరీచయి! కనకరత్నభువాం చ మరీచయి” 117 ఆర్రము : అంతయమకమున కుదాహరణము ఇచ్చట సంతోషము నొందిన థి పిల్ల యేనుగులచేత _పతిదిశయందును అన్య_క్రమనోహరమును ఖీకరనునెన గర్భా

తకేరి వరన్వతీ కంశాళరణము రవము చేయబగుచున్నది. _పతివవమినందును కనకరత్న భూములయొక్కం కాంతు లును చమరీమృగముల సమూహమును స్ఫురించుచున్నవి-

వాఖ్య " వ్య'సేతఠతయమకవిభాగమునందు ద్విపాదయమకమున కిది యుదా హరణము మొదటి రెండుపొదములందును తుడియందు “కలలై రవః” అన్న ఐద క్షరముల గుచ్చసు లున్నవి మొదటిపాదమునందు “కలఖైః _,. రవఃి అని విభా గము; రెండపిపాదమునందు “కల. ఖైరనః” అని విభాగము. తుది రెండుపాదము లందును తుదియందు “చమరీచయః” అన్న ఐదక్షరముల గుచ్చములున్నవి. మూడవ పాదమునందు *చమరీ __ చయః” అని నాలుగవపాదమునందు *చ+ామరీచయఃి అని విభాగము- పూర్వార్హఘునందు ఒక ద్విపాదయమకము? ఉత్తరార్థమునందు మరొక ద్విపాదయమకము కలవు

వకపాదయమక్ష మివాళుద్ధం న భవతి, తస్య స్థానే ద్విపాద యమక మేవోదా[హీయలే రదాది యమకం యథా =

“మధుళేణ దృశాం గానం మధుశేణ సుగంధినా

సపాకారోద్గ నేనైన శబ్దకేమం కరివ్యతి" 118

ఇహావీ మధ్యయమక మనులే ఖీతి ఫర్యిహియ చే,

అరము : ఇచ్చట శుద్ధమైన ఏకపాదయమకము నంభవము కౌదు. దావి

థి చనా.

ప్రానమున ద్విపాదయమకమే ఉదాహరింపబడుచున్నది ఆదియమకమున కుదాహ రణను వనంతుడు హరిణలోచనల మానమును మధురనును సురఖిశమునైన నహకౌరవల్స వముచేతనే శబ్దశేషము చేయును

ఇచ్చటకూడ మధ్యయమక్రము ఉల్లి భితము కౌదవి సరిహరింపదిడుచున్నది-

వ్యాఖ్య : న్య'పేతయనమక విభాగమునందు _కమమునుబట్లి యిప్పుడు ఏక పాదయమకమును (పదర్శింసవలయును. అవ్య'పేతయమక్రమువందయినచో మొదటి గుచ్చమును వెన్నంటియే పునరు క్రగుచ్భము _పయు_క్రమగును. వ్యపేత యమకము నందు అట్లుకాదు మొదటిపదమునందలి అక్షరగుచ్చము రెండవపాదమునందు ప్సనరు క్త మగుచున్నడి. అట్లు పునర కృమయినప్పుడుమాతమే యమకము సిద్ధిం

శబ్దాలంకార వివేచన తి చును. ఈ వివేచననుబట్టి యమకసిద్దికి రెండుపాదమునైన నుండుట యవనరమని తేలినది. కాబట్టి వ్యపేత విభాగమునందు ఏకపాదయనమకమున కవకాశము లేదు. అయినప్పటికిని భోజదేవుడు ద్విపాదయమకమునే ఏకపాదయమకమునకు బదులుగా ఉదాహరించుచున్నాడి. ఒక విధముగా దాని సామంజస్యమును సమర్థింపవచ్చును. లక్షణమునందు స్పష్టముగా చెప్పకపోయినప్పటికివి లక్ష్యసామర్థ్యమునుబట్టి యొక నిర్ణయము చేయ లబ థి స! జ వచ్చును ద్విపాదయమక్రమునందు పూర్వార్థమునం దొక యమకమును, ఉ త్రరార్థ మునం దొక యమకమును వాడుట కలదు. అట్లు శెందేసిపాదదుల కొకయమకము చొప్పున రెండుయమకములను వాడిన కది శుద్ధమైన వ్య'పేతద్విపాదయమకము. అట్లు కౌక 'శెందుపొదనులకు మాృాాతమే యమకమును వాడినయెడల దానిని ఏక పొదయమకస్తానీయముగానే (గహింపవిచ్చును. ఒక్కపదము (అకరగుచ్చము ళు మా_తమే పునరు క్తమగుట దీవికి హీతువు. మొదటిపాదము మొదట “మధుః _[ ఏణదృళాం” అవి విభాగము, రెండవ పాదము మొదట “మధురేణి అని తృతీయావిళ_క్ష్యంతమైన పదము, ఇట్లు “మధు శేజ” అన్న అక్షరగుచ్చము రెండుపర్యాయములు ఖిన్నార్ధములలో (సయు_క్రమగుట చేత యమకము సిద్రించుచున్నది- వా వ్య'పేతయమకమునందు మధ్యయమకము (యుక్తము కాదు, కొవుననే భ్రోజదేవుడు ఉదాహరణ్యపదర్శనము చేయలేదు. అంత యమకం యథా = “యస్యాహా రతిగంభీరి గల ద(పతిమంగలమ్‌ స వః కరోతు నిస్సంగ ముదయం (పతి మంగలమ్‌” 119 అరము : అంతయమకమున కుదాహరణనము ఎవనికి అతిగంలీరముగా థి ధ్వవించు సాటిలేవి కంరము గలదో అతడు మీకు శుభవిషయమున అవరోధ ముబేని అభ్యుదయమును కలిగించును గాక్రః వ్యాఖ్య వ్య'పేతవిభాగ:సునందు ద్విపొదాంతయమకమున కుదాహరణి మిది. రెండపపాదము చిట్టచివర “అ(పతిమం-[- గలహమ్‌) అను పదములు కలవు,

420 వనరజ్వతీ కంఠాళలరణము నాణగవపపొదము చిట్టచివర “పతి _. మంగలమ్‌” అను పదములు గలవు. ఇచ్చట ఇప్రతిమంగలమ్‌”' అన్న అక్షరగుచ్చము పునరుక్రమెనది- ఇచ్చట సరిపాదముల తుదినిమా_తమే యమకము పొటింపబడినది. వవమావృ త్య్యాధి శ్యేఒవి యథా = *బవనీతం వాూనితం _పనితం ముదా పిలనీతం (వానీతం సుం భానీశమ్‌ న సమజాః _పమదా వాశసన్ముడాః పఫుంహితం విహితం న సమిీహాతమ్‌ 1280 ఆరము : ఇళ్లే ఆవృత్త్యాధిక్యనునందలి యమకమున కుదాహరణము, థి నంకోషసంస క్రమయిన వానము ముగిసిపోయినది; మన్నథభావముచేత భాసించిన విలాసము తుదముట్టినది: హర్షము నళించిపోగా యువతులు నమదమును విడనాడిరి; నమీవాతమై వురమునకు వాఠమును గలిగించు నిత్యకర్మము నిర్వ _ర్థిరపదిడలేదు వ్యాఖ్య వ వ్యపేత విభాగమునందే రెండు పర్యాయములకం'పె ఎక్కున యౌవృత్తులు గత యమకమున కిడి యుదాహరణము- (పథము ద్వితీయపాదము లండు '“సిఠం” అన్న అక్షరగుచ్చము ఆరువర్యాయము లాన్ఫ_కమయినది. తృతీయ పాడమునందు *మదా మూడుపర్యాయనులును; చతుర్దపాదమునందు “హితం మూడు వర్యాయములును అవృత్తము లయినవి, వీనికి స్థాననీయమ మేమియు లేదు, అక్షరగుచ్చములకు నడుమ వ్యవధానము క్రలదు. కావుననే న్యపేతయసుకమునందు ఆవృత్త్యాధిక్యమున కిది లత్యమయినది. ఈ సద్యము భట్టి రచించిన రావణవధమునుండి _గహింపబడినదిం అవృ త్యేకహాపతాయా మవ, తఆాదిమధ్యయమకం యథాా “సారయంత మురసా రమయంతీ సాంభూత మురుసారధరా తమ్‌ సారసానుకృత సారనకాంచీ సా నాయన మసార మవైతి [వే

53. శద్దాలంకార వివేచన ల. అరము : ఏకరూవమయిన ఆపృ్ఫత్తియందును వన్య'పేతయమక్రము అనేకా వృత్తల నోందును. అందు ఆది మధ్యయమకమున కుదాహరణము. ఆత్మకు సమీ ముగా ఆకర్షించువానిని (సారయంతం) తనకు జీవన నర్వన్వమైనవావివి (సార భూళం) సువర్ణభూషణములు ధరించి (ఉరుసారధర్వా, దెగ్గురుసకత్షుల హజితముల ననుకరించు ధ్వనిగల మొలనూలు కలిగిన యాల (నాయిక) వతఃస్థలముతో క్రీడించి ఆనంద'పెట్టుచు రసాయనమును సారహీనముగా పరిగణీంచుచున్నదిం వ్యాఖ్య = అ నేకావృత్తు లుండునప్పుడు భిన్నములయిన అక్షర్రగుచ్భమనులు (కిందటి లక్ష్యమునందు చూపబడినవి. అశ్లే ఆ లక్ష్యమునందు స్థాననియమను కూడ పరిగణింపబకలేదు. ఒకే అకరగుచ్చము పద్యమునందంతట ననేకపర్యా యము లావృత్తి నొందవచ్చును. అంతేకాక అది స్టాననియమమును పైతము పాటింనవచ్చును. స్తారు యను రెండతరములగుచ్చును పద్యము మొత్తముమీద ఎవిమిదీ పర్యాయములు _ప్రయుక్రమయినది రెంగుసారులు _పయుక్రమైనంతటిశో యమ కము సిద్ధించును అధికొవృత్తి యన్నది అదనపు లక్షణము. పైగా దానికి స్టానవియమముకూడ నుండుట మరొక విశేషము. (పతిపాదమునందు మొట్ల మొద టను మధ్యను *సారి ,పయు_క్రమయినది. కొవుననే యిది ఆదిమధ్యయమకముగా గణీంపదడుచున్నది ఉదాహరణసద్యము దండి కావ్యాదర్శము నందలిది. మధ్యాంత యమకం యఖథా = “లీలాన్మీ తేన శుచినా మృదుకోదిలేన వ్యాలోకి తేన లఘునా గురుణా గలేన వ్యాజ్బంభి తేన ఉఘునేన ఛ దర్శితేన సా వాంతి తేన గలికం మమ జీఏతేని 12వ అరము : మధ్యాంతయమకమున కుదాహరణము. పరిశ్ళుళమైన లీలాన్మి తముచేతమ దృుదువై న భాషణసుచేతను, ఇష్షమెన దృష్టిచేతను, భారమయిన గమ నముచేతను; విరుచుకొన్న శరీరముచేతను, కొంచెముగా (పదర్శింపదిడిన జఘనము చేతను; ఆమె నన్ను చంపుచున్నది అందువల్ల నేను నా జీవితమును కోల్పోయితిని

త్రై వరన్వతీ కంశాళలఠ ణము

వ్యాఖ్య : *క్రేని అన్న అతరగుచ్చము (పతిపాదమునందును మధ్యభాగ మున అంతభాగమున నుపయుక్రమయినది ఇట్రగుటచేత మొ్రము పద్యము నందు ఎవిమిదినర్యాయము లావ్ఫత్తి నొందినది. గుచ్చగుచ్చమునకు నడుమ వితర సదముల ప్యపధానము కలదు. కావుననే యిది స్యసేతవిభాగమున ఏకరూపమయివ మధ్యాంతయమకమునకు లక్ష్యమయినది.

ఈ సద్యము దండి కావ్యాదర్శము నుండి _గపింపబడినది.

అఆద్యంతయమక మాదిమధ్యాంతయమకం చేహోస్టానయమకత్వ (వసంగా న్న సంగచ్చేతే. అదిమధ్యాంతయమకాని తు (పథమ మేవో జాన్చాళాని.

అర్ధము న. ఇక్కడ అస్టానయనమకత్వ్పసరిగమువల్లి ఆద్యంతయమక మును; ఆదిమధ్యాంతయమకమును సంగతములు కాపు. ఆది మధ్యాంతయనుక ములు ముందుగానే ఉదాహరింపదిడినవి.

వ్యాఖ్య : ఆడి మధ్యయమక మని; మధ్యాంతయమక మని లోజదేవుడు శానే చెప్పుచు? వానికి లక్ష్యములు ,చూపుచు దీవిని “అస్టానయమకత్వ్యపవంగము" అవి యనుట నంగతమనము కొదు. పూర్వలక్షీతములే కారి అనంతర నిత్యుమా ఇలక్ష్యము కూడ *“మధ్యయమకముగా ప్రాననియమముతోడ నే (వదర్శింపబడనున్నది. కౌవునం “ఆస్టాన యమకత్వపనంగాత్‌” అనునది తప్పుపాఠమై యుండవలయును. అట్లు నమ్మతింపనియెడల థోజదేవునికి న్వవచోవ్యాఘాతవఎము నమ్మతింపవలసియుండువు. అది భాన్యషుకాదు. “పద్టపేతయమక్రత్వ._ప్రనంగాత్‌ ” అని యుండుట నమంజనము- ఇట్లయినప్పుడు “వ్య పతయమకత్యసనంగమువల్ల ఇచ్చట ఆద్యంఠతయనకమును ఆదీమధ్యాంతయమక్రమును నంగతములు కౌవుి అన్న యర్థము కలుగును. మొదటి అక్షరగుచ్చమునకును సృనరు కమైన అక్షరగుచ్చమునకును నడుమ వ్యవధాన మున్న వ్పుడే “వ్యపేత యమకపు” అన్న వ్యవహారము కలుగును. అఆద్యంతయమకిము నంగీక్రరించినయెడల _పథమపాదిమి. శుదినున్న పదమే అవ్యవిహితముగా ద్వితీయ పాదము మొదటికి రానలయును. ఇళ్లే తక్కిన పాదములందు నగును అట్రయి నప్పుడు వ్యపేతత్వసు తొలగిపోవును. కావుననే వ్యపేతయమకమునందు ఆద్యంత యమకముకౌని; ఆదిమధ్యాంతయమకముకాని యుండుటకు వీలులేదు. మరొక

శబ్దాలంకార ఏవేచన త239 వినయము. “అది నుధ్యాంతయనుకములు ముందుగానే ఉదాహరింసబడినవి' అను చోటీ ముందరి వననూసను కొంత యిబృ్బందివి కలుగజేయుచున్నది తానేవి కూడవి వనుచున్నాడో వావినే చెప్పుచున్నా డవిపించును. ఉద్దిష్ణ్ట మది కౌదు ఆది యమ కములును; మధ్యయమకములును, అంతయమకములును ముందుగానే ఉదాహరింస బడినవి చెప్పుటయే యుద్దిషము. బహువచన సారస్యముచేతనే దీని విట్లు గపాం వవలసి యున్నది. అట్లు కానియెడల పై నిచెప్పినళ్లే 'ఆదిమధ్యాంతయమకం తు వఠథమ మేవోదాహృతమ్‌” అన్న విధముగా ఏకవచనమునే విబంధించెడివాడు, అవ్య ్యేకహూపతాయా మానృత్త్యాధిశ్యే చ మధ్యయమకం యథా = *సభాసు రాజన్నసురావా త్రై ర్యుటై ర్శిహీసురాణాం నసురాజ్ళితెన స్తుత న భానురా యాన్తి సురాన్నతే గుణా ఆపజూను రాగాత్మను రాళితాం గతా 198 తజేత తృర్వి మని న్యవపా తావృ తే రర్థ్యై పేతయమకం భవతి. అరము : ఆవృత్ర్యేకరూసతయందలి అవృజ్వాధిక్యమునందు మధదయనుక న! మున కుదాహరణము టరాజాః వళలయందు నీగుణనులు (బొహ్మణులయొక్క మద్యపానవరాభూత ములుకాని కాంతినీపితములయిన ముఖములచేత స్తుతింపబడినవ్కి భాసురమురైన ఆ నీ గుణములు దేవతలను చేరకుండునా? రాగాళ్ళురైన (పజల యందు రాశీభూతను లయినవి. ఇదంతయు న్యవహికాసృ త్తినలన న్యపేఠయమక నుగును, భాగమునందు వ్యపపాతమై రెండేసి మారులు _సయుక్త మయినది. మొత్తనుమీద ఎవిమిదిమారు లాన్ఫత్తి నొందినది. ఏకవిధమైన రూపనుళకో? పెకళ్కుపర్యాయ ములు పాదమధ్యమున _పయు_క్రనుగుటవల్న ఇది స్యపేతవిభాగమునందలి ఏకరూపా పృత్తికిచెంది ఆవృత్త్యాధిక్యమును కలిగి మధ్యయమకనమునకు లక్యునుగుచున్నది+ ఉదాహరణను దండి కొన్యాదర్శ్గము నందలిది.

త్స వరన్వతీ కంఠాభరణము - (అస్టాన యమకము] 68. నాజా న మభ్యే నాంతే యర్సంధా వా య(త్సకాశతే అవ్య పేత వ్యపేతం తదస్టాన యమకం విద, ఆరము ;: ఆడదియని గావ; మధ్యయవి గావ అంతమనవి గాని, సంధియని థి గొవి వర్తిష్టమెన స్తానములేక భాసించునది అస్టానయమకము ఇది అవ్యపేతమై వ్యసేతమె రెండు విధముల నుండును, 6. పాణీ శ్లోశే చ కృత్చాయి పాదసంధా చ బధ్యశే స్వభేదే చాన్యభేజే చ స్తూలం సూక్ష్మం చ సూరిభి. అరము అస్టానయమకము తరుచుగా పాదమునందును) క్లోకమునందును థి పాదసంధియందును బంధింపబడియుంద.ను అది స్వభేదముః అన్వ్యభేదము? స్టూలు; సూక్ష్మము - అన్న భేదనులను కలిగియుందును అత పొజే స్టూలావ్య పేతం యథా - “వినాం బృందం వైశకత్కూశు సమకుతి నుతరుణి సమరుతి సుతరుణి చిత్తం వా "కేన (కోజేఒన్మన్‌ సుుమణి గుణరుచి సురమణి గుణరుచి కీబెకీ అంత స్టూలేనై వాన్ఫ_త్తిద్వయేన శ్లోకపొదరెరూ ర్యా ప్తత్వా డాదిమధ్యాంతతా న సం భవతీత్యస్టానయమశ వించం స్టూలావ్య వేత ముచ్యతే. అరమ. : ఇచ్చట పొదమునందు మూలావ్య పేతమున కుదాహరణము. ఓ థి చక్కని తరుణీ! మరుత్సమేతనుయి చక్కనిచెట్లు గల యా గిరిశ్ళంగమునందు వత్తుల సమూహము సమరుతిని కలిగియున్నది. అందువల్ల, చక్కజనిరమణీ: ఈ మధ్యభాగమునందుండి గుణములయం దాసక్తి గల నాచి త్తము ఇం్యదవీలమణులతో కూర్చిన హాధనును ధరించినట్లు ఛోభించుచున్నది,

శబ్దాలంకార వివేచన న! ఇచ్చట స్టూలమయిన అవృ త్రిద్వయముచేత శ్లోకముయొక్క రెండుపాదను లందును పూర్తిగా న్యాపించియుండుటవల్ల ౩ ఆది యని మధ్య యని అంత మని విభాగించుటకు వీలుకాదు, కనుక, ఇది అస్టాన యమకముగా స్రూలావ్య'పేతముగా వరిగణీంపదడుచున్నది. వ్యాఖ్య అస్టాన యమకమునందు పాదస్తూలావ్యపేతసున కిది యుదాహర అము, అస్పాన మవి యనగా స్టాననిర్ణయముచేయుటకు వీలుకాస్‌ దని యర్థము. పాదమంతయు వ్యాపించియున్న దానికి ఆదిమధ్యాంతవిభాగను సాధ్యముకాదు స్టూల మని యనగా అధికవర్త ముల ఆవృత్తి యని యర్థము 'రెండశర ములక్రంచె నెక్కున యక్షరమలుగల గుచ్చము ఆవృత్తి నొందిన సూల యమకము- మొదటి గుచ్చము నకును అవృ త్తినొందిన గుచ్చమునకు వ్యవధానము లేకపోవుటయే అవ్య పేతత్వము* కృత పద్యమునందు రెండసపాదమున నొక యమకమును, నాలుగవ పాదమున నొక యమకము నున్నవి *నవరుతి సుతరుణి అన్న ఎనీమిదక్షర ముల గుచ్చమే అవ్యవహితముగా ఆవృత్తమయినది అవ్యపపాతమనుగా అన్ఫత్త మగుటచేత అప్యపేఠము. ఎవిమిదక్షరముల (_పమాణమును క్రలిగియంగుటచఏ స్టూలము. పాదమంతయు వ్యాపించి ఆదిమధ్యాంతవిభాగ టినకు వీలుకొకుండుట చేక అస్పానము, “సమరుతి” అన్నప్పుడ- “మరుక్తుకో కూడిన” అని యర్థము ఇది “కూపే” అనుదానికి విశేషణమగుటచేత స్రమీవిభక్రి నొందియున్నది అఆవృత్త మయిన *“సమరుతి” “బృందం” అన్న పదమునకు విశేషణము. “సమానమయిన కూజితములను గలది” అవి యరను ఇది నసంసకరూపము? (_తఠమావిభ క్రీ నొండియున్నది. కావున నివి యొ కేరూపమును కలిగియున్నప్పటికిని ఆర్హమునుబట్లి భిన్నములవి స్పష్టదు దీనివెంటనే *సుతరుణి” అని నాలుగక్షరములు గలవు, “సుందరమైన తరుణి అని యర్ధి. ఇది నంబోధనాంత్న. యున్నది. ఆపృత్త మైన *సుతరుణి” శబ్దిము “కూపే అనుదానికి విశేషణము కౌవుననే విశేష్యను నకు నంనే సప్తమీవిభ కి నొంది యున్నది *సుతరుణికూపే' అని యనగా “చక్కంపి వృక్షములు గల కూటమునందు అని యర్హము శూపము అభిన్నముగా నున్నప్పటికి, ఇవి భిన్నపదములన్నది న్స్షము ఇంతవరకు ఇది ద్వితీయపాదచు విషయము. వాలుగవపాదమున *సురమజీగుణరుచి' అన్న యెనిమిదక్షరముల గుచ్చము అవృత్తమయినది. *సు-రమణీ” సుందరమైనరమణీ ఇది సంటోధనాంభము

426 వరన్వతీ కంఠాభరణము “గుజరుచి” గుణములయందు రుచికలది; ఇది చిత్తమునకు విశేషణను : నప్పంస కము; పథమాంతము. అన్ఫత్తమైన ఎనిమిదక్షరనముల గుచ్ళము ఏకసమానము, సురలయొక్కం మణులనగా ఇందనీలములని యర్థము. ఠన్మాల సురమణీగుణను? అనగా ఇం్యదనీలమణులహారము; దానియొక్క. శోభవంటి శోళకలది సుఠమణి గుణరుచి. ఇది చిత్తమునకు విశేషణము. ఇచ్చట రూసము సమానమే కొని పదములు లిన్నములు. సాదమునంతటిని ఆవరించియుండుటనే అస్తానయనుక మున కిది యుదాహరణ మయినది. వాద వవ సూశ[ఘైైూవ్య పేతం యథా = “స్వన్ధః శ తే పళ్యాస్తే ఒసౌ రురు రురు రతి రతి తను తను మతినుతీ లోకో యద్వ్లే త్యానీకం గురు గురు మయి మయి తరితరి సతి సతి 125 అత పునః సూత్షేణావృ _త్త్సృష్టశేన శ్లోకపాణడా వ్యాప్తావితి అస్థానయనుళ మిదం సూశైవ్మువ్య పేత ముచ్యతే. అరము - పొదమునందే సూత్యిన్యపేతమున కుదాహరణము. ఓ సతీః ఖు మతినఠీ: అత్యల్పతనూ। పెద్దదియు, శ్శుకునికోను మయానికోను కూడినడియు నయిన దైత్యసమూహమును జయించిన నాయందు లోకము న్వస్థమంయనట్లుగా పర్వతనునందు ఆ మృగము వ్వస్ధమె యున్నది. చూడు ఇచ్చట సూత్మమైన ఎనిమిదావృత్తులచేత శ్లోకమునందలి రెండుపాదములు వార్థివ్లములు. అందువల్ల ఈ అసానయమకము నూక్మెవ్యపేళ నుసదిడును. టీ గన. ఏ అనగా రెండక్షరములకు మించని నిడివిగల గుచ్చము ఆనృత్తి నొందిన సూక్ష్మ యమకము- _పకృతోదాహరణనునందు రెండేసి యకరనుల గుచ్చములు మొత్త మెనిమిది కలవు. ద్వితీయపాదమున నాలుగు గుచ్చములు అవ్యనపితముగా అవృత్తినౌంది పాదము నంతటి న్యాకమించుకొన్నవి. అక్ష చతుర్థపాథమున

శల్దాలంకొౌర “వివేచన 4ీడై? నాలుగు గుచ్చము అన్నవి. కావుననే అస్టాన యమక మవి?; అవ్యపేత మని, మాత్మమవి పేర్కొనవిడుచున్నది- ద్వితీయపాదమునందు *రురుః (. ఉరురతిః , అతితను+ తను” అను పదములు నన్నిపాఠతమువ్లై యున్నవి. “*రురుఃి అని యనగా 'పెక్కుకొమ్ములు గల లేడి యని యర్తము. “ఉరురతి?” మిక్కిలి యావక్తి కలదని యర్హము. “ఆతి తను తను” అని యనగా 'మిక్కిలి యల్బమైన శరీరము గలదానాః” అవి నంటోధనాం తము. “మతిమతిఅని యన్నప్పుగు “బుద్ది” అన్న అర్ధముగల శబ్దముపై మళు (స్పృత్యయము చేరి న్హ్ర్మీపత్యయము చేరినది ఇది సంటోధనాంతమగుటచేత తుది చర్జము _హన్వమైనది చతుర్ధపాదమునందలి “గురు శబ్దము నపుంనకము; “దై త్యానీకమ్‌” యొక్క విశేషణము. “పెద్దదె ని అని యర్హను అశ్లే “గురుమయి” కూడ దానికి ఏశేష ఇమే గురువైవ ళ్ళుకువి, రాక్షపశిల్పియైన మయుని గలది యవి యర్ధము. “మయి” అవ్మచ్చబ్రముయొక్క- న్నప్తమ్యేకవచనము. “నతి” సత్‌ యొక్క ప _ప్రమ్యేకవచ నము. చివరిది *నతీ” శబ్దిము; నంటోధనమునందు. దీర్హము _హస్వమయినది. “శరితరి? ఏక్రపదము; నప్త్రమ్మేకపచనము. 'తరితృ” అనగా దాటినవాడు; “జేతృ” (జయించినవాడ్సు అన్న భావమున నుపయు క్రమయినది పతిన _వ్రమివల్ల "పె రూప మేర్పడినరి. పై విశ్లేషణమునుబట్టి “రురు. రురు మున్నగు వర్జగుచ్చములు వమరూపను కలవియే కానీ అర్ధమువిందు భిన్నములన్నది వృష్టము. ఉదాహృతపద్యమువకు నందర్భను ఇం్యదువ. శచీదేవితో చేసిన పనంగము, వ్లో్త స్థూలావ్య'వేతిం యథా - కనగజా నగజా దయితాొ ఏయితా ఏ౫ శం విగతం లలిశం లలితమ్‌ ఆపవుజణా _పవుజా వువాతా మసాతా మకణం మరణం సమయూత్సమయాత్‌ ” 126 అ; తాన్ఫ త్యష్టశేన న్లోవో2 వి వ్యాప్త ఇత్యస్థానయమక మిదం నో్చ స్థూలాన్య వేత ముచ్యతే. ళల ఢు

428 వరవ్వతీ కంఠాభరణము

అర్ధము న శ్లోకమునందు స్టూలావ్యపేతమున కుదాహరణము.: పర్వళము లందు పుట్టిన ఏనుగులు _పియములే అయినప్పటికిని రక్షితములు కొవు. పతల యొక్క పర్షిభమణము తొలగిపోయినది. లమవ్యాధిచేత బాధితయైన శ్రీ _పమోద శూన్య యయినది. గొప్పవారికి దుర్విధిచేత సంగా మేతర మైన మరణను సంభ వించినది.

ఇచ్చట ఎనిమిదావృ క్తులచేశ శ్లోకము పూ్ధిగా వ్యా ప్రమయినది. కొవున శ్లోకమునందు స్తూలమును; అవ్యి'పేతమును అయిన అస్టానయమక్ష మిది

వ్యాఖ్య : ఉదాహరణమునందు మూడేసి యక్షరములుగల గుచ్చములు ఎనిమిది గలవు కావున విచ్చటి గుచ్చనులు స్తూలనులు (పతిపాదమునందు రెండేసి గుచ్చములు పునరుక్రవు లయినపి ఇట్లు శ్లోకమంతయు నిండియుండుట చేతః ఇది శ్లోకమునందలి అస్థానయమకము, పునరుక్రి ఆన్యవహితముగా జరు గుటచేత అవ్యపేతము "

(వళమపాదమునందు *నగ | జాకి న__ గజాః' అని విభాగము. ఆవృత్త్‌ గుచ్చమునందలి *“దయితాః' అన్న పదముతో అన్వయించి “*రకితములు కౌవు అన్న యర్థము కొపగును “దయితా ” అన్న తొలిగుచ్చమునకు “ఇష్టమిలయి నవి” అని యర్థము '*గజ్లాః? అనుదానికి తక్కిన పదములు విశేషణములు. 'రెండవపాదమునందు *వి, గతం) అనియనగా 'పక్షులయొక్క- చంకమణి మనవి యర్ధము (విగతంి అన్న అవృత్తికి “తొలగిపోయినది అని యర్థమ్ము మొదటి పదమున్‌ కిది విధేయవిశేషణము. “*లలితి మనవి యనగా సౌకుమార్య మని యర్హము, దీనికి “జారిపోయినది” అన్న అర్ధముగల “లలితం” విధేయవి శేషణము. మూడవపాదమునందు (సమదా" అన్నది విశ్రేష్యము. “అ_పమదా” అన్నది విశేణ జము సన్నిహితమగుటచేత “అకారము సవర్జ దీర్చనంధి చాటున నొదిగిపోయి నది. దీనికి “సంతోషము లేవిది” అని యర్థము. దీవికి హేతువు “ఆమహళత'యగుట. చీవర నున్నది *“నుహతామ్‌” అన్నది షష్టీ విభక్ర్యంతము, “గొప్పవారికి అని యర్ధ్హము. తరువాతి పాదముతో అన్వయము, *అరణం మరణం” యుద్ధసంబం ధములేని మరణ మని యర్హము. “సమయాత్‌” అనగా “కొలమువల్ల ” అని యర్భము, ఆన్న త్తగాచ్చము కియాసది: =. వీనికి “వచ్చెను” అని యర్హము.

మొత్తము శ్లోకము యమకముచేత వ్యా ప్తమయినది.

54] శబ్హాలంకార వివేచన 429 శ్లో వవ నూత్యైూవ్య పేతం యథా - “వివి ధధ వవ నానా గగ ర్‌ నానా వివి తత గగ నానా మమ జ్జ నానా రురు శశ అల నానా వవం ధుంధు నానా మమ హిహీ తత వానా నన స్వన్వ నానా” 11 అత సూకగ్శతరాభి రష్టావిశత్యావృ త్తిభిః శ్లోవో వ్యాప్త ఇత్యస్థానయమక మిదం శ్లోకే సూయో్మూవ్యవేత ముచ్యశ్తే _ అరము శ్లోకమునందే సూక్మెివ్యపేతమున కుదాహరణము. వివిధను లైన అర్దసవృక్షములకోడి వనములను గలది, ఏనుగులను (నర్పములను) కాంషీం చుచు అఖివృద్దములయిన నానా పక్షులతో వినృతమైన గగనమును గలది; వంగ కయే మునుగుచున్న జనములను గలది; (విష్తువుయొక్క నామము ననుచు మునుక లిడుచున్న జనములను గలది); లేళ్ల యొక్క కుందేళ్ల యొక్క. (క్రీడలను గలది; ననయొక్క- శ్యకువును సంతాపింపజేయునది; నాకు హితనును గలుగజేయునది, ముఖము లేకున్నను న్వకీయ నిన్వనముచేతనే పాణములు నిల్పునది; స్రీరూపమున నున్నది (ఈ నమ్ముదతీరమునందలి (వదేశము), ఇచ్చట సూక్ష్మతరమువైన యిరువది యెనిమిది ఆవృత్తులచేత శ్లోకను నిండియున్నది. అందువలన శోకమునందు సూక్మమును అవ్యపేఠమును అయిన ఆస్టానయమక మిది, వారఖ్య * (శ్రీకృష్ణుడు బలరామునికి సమ్ముదతీరభూమిని వర్ణించుచున్న (వసంగనునందలివి ఉదాహరణపద్యము. ఒక్కొాక్యం- యకరమే యెడములేకుండ ఆవృత్రినొందినది. అట్టి ఆవృ్తులు మొ_శ్రము పద్యములో ఇరువది యెనిమిదీ గలవు. ఇచ్చట ఒక్క యక్షరమే ఒక గుచ్చముయినది. సూక్ష్మముకంటె సూక్మ మగుటచేత దీనిని సూత్మతశర మని భోజదేపుడు తన వివరణమందు చెప్పుచున్నాడు. అయినప్పటికిని దావికి వేరుగా మరొక విభాగమును కల్పింసక “నూక్మి మన్న విభాగము- “నే ఆంతర్భవింపజేయుచున్నాడు. విఏివ+ధవ[వనా. ధవ వృక్షము లన్లగా మద్ధిచెట్లని యర్హము. నాగ 4 గర్థ+ణుస్థ - అమనవి గుణసంధివల్ల “నాగగర్భర్ధి అని యెనది. నానాగావి

4౦ సరవ్వతీ కంఠాభరణము (వతలచేత) 1 తత + గగనా. అనామ+మబజ్జిత్‌ + జనా - మొదటి శద్దిమునకు “వంగకుండ” అని కౌని “అ == విష్ణువు కౌబిట్టి “విష్ణునామముతో” అవి కౌవి అర్ధము. అనాణు వ్తీం రురు+శశ+లలనా. నౌ (మనయొక్కం)+ అవంధుం (శతువును+-ధునానా (కంపింపజేయునది) హి (కాబట్టి; మమ (నాయొక్క) +హిత + తనా (హితమును కలుగవేయునద్రి; అనానన (నాఆనన ఇ ముఖమురేకున్నను) - వ్వ (తవ యొక్క+న్వన (రవముచేత)/+అనా (జీవించజేయునది). లేకుండ పునరుక్రమైనది పద్యమంతయు నిళ్లు యున్నది. కావుననే యిది శోకనునందు సూత్మమైన అవ్య'పేతమెన అసొనయమకమున కుదొహరణమయినడి. న! గజా యో | ఉదాహరణసద్యవు వామనుని కావ్యాలంకార సూూతపృత్తి యందలిది పొదసంధావన్యభేదోచ్చే బేన న్టూలం యథా = ఉపోథి రాగాప్యబలా మజీన సా మబేన నా మన్యుుర సేన ఇొకాజితా నయోజలతా తన మనంగ తావీతాం గతావీ తాపాయ మమాన జీయనే [ఏ8 అ(తాంతాది సందంశా దవ్య పేతం (పన _రృలే. వ్యపఠరం తు వాదనంధిను. నివ ర ౫ ఇత్యస్థానయమక మిదం స్టైలావృ _శేః. నంధి న్థాలావ్య పే ముచ్వ చే. అరము పాదనంధియందు అన్యభేదోచ్చేదముతోడి ఘూలమున కుదానార 6 ఇను ఆ (నాయిక అదిల యయ్యును తారుణ్యమదముచేత భరింపబడిన అను రాగమును గల దయ్యును, తన్ను తాను న్నిగహించుకొన్నదై: వా పానముచేత (కోధరనముతో కూడుకొన్నదై మన్మథునికే తాసము కలిగించినదై నప్పటికిని నాకు తానింత లాపను కలిగించునది కాలేదు (గ0కయని చెప్పుటకు వీలు లేనంత తాప మును కలిగించె నని భావమృు

శబ్దాలంకొర వివేచన శిక్షే ఇచ్చట అంతాది సంధానదునల్ల అన్య'సేతము (స్రన_ర్రించుచున్నది, వ్యపే ఈము పొదనంధులయందు నివృత్తి నొందును కావున స్తూలావృ త్రియైొక్క. అస్టాష యమక మిడి. దీవిని నంధిస్టూలావ్యపేత మని యందురు. వ్యాఖ్య : పాదనంధి యనగా తొలిపాదముయొక్క తుదికి మలిపాదను యొక్క మొదటికి నడుమనున్న భాగమవి యర్ధము న్వలేదము? అన్యలేదము అని అంఠరలిన్నత్వము రెండు విధములుగా ప్యవహరించును వ్యపేతగుచ్చములు వ్య'పేఠగుచ్చములచేత వ్యవహితము లగుట న్వలేదము- వ్యపేతము లన్య'పేతముల చేత గావి అవ్యపేతములు ప్యపేతమొలచేత గాని ఖిన్నము లగుట అన్యలేదము, అన్యలేదములేకుండుట అన్యభేదోచ్చేదము, అన్యభేదముండుట అన్యభే దానుచ్చేదము. (పకృతపద్యమునందు _వథవపాదాంతదున *మదేన సా” అని నాలుగతర ముల గుచ్చము కలదు ఇది స్టూలము *మదనుచేత అమి అని యర్థము ద్వితీయపాద్యపారంభమున ఆస్ఫత్తి గలదు దీనికి “నాయొక్యం పావముచేత” అవీ యర్ణము. రెండవపాదము చిపర “నయోజితా” అన్న గుచ్చడు కలదు, రపేవ యోజికా” రసముతో కూడియున్నదని యర్హనము మూడవపాదము మొదట “న+ యోజీతా+ ఆత్మానమ్‌” “తన్నుతాను విగపాంచుకొన్నదై” అవి యర్దము- ఇచ్చట “వ వర్ణము '“ఆనితో కూడి “కాలేదు అన్న యర్థము విచ్చుము మూడవపాదము నాలుగవపొదముల నంధియందు “అనంగతాపితాం గకాపి కాపాయ” అన్నచోద “9గభ్రాపితా, ంగరాపితా అన్న పునరుక్తి కలదు. ఇట్లు (పతిగుచ్చము అవ్యనపహిళ ముగా పాదనంధి యందు పునరుక్రమగుటవల్త ఇది ఆపష్యపేఠతము? అస్టానయమ కము ష్టూలము. కావుననే దీవిని సంధి సూలావ్య'పేత మని యందురు. ఉదాహరణ ల్లోకను దండి కొవ్యాదర్శమునుండి (గహింపదిడినది అన్యభేదానుచ్భే జేన సూతం యఖా = “మతాం ధునానారమతావుకామళతా మతాపలఫ్ధై్య్యగి మతానులోమళతా మతావయత్యు త్తమతా విలోమతా మతామ్యత_స్టే నమభా న వావముతా

తః వరన్వతి కంఠాభరణము

అ(త వ్యవేతానుచ్భేజేనై వ పాదసంధి వ్వవ్యవేత ముద్బద్య శే ఇర్యస్థానయనుక మిదం సూశ్ర్యూవృత్న్తే. సంధి నూత్మోవ్య వేత ముచ్యతే.

అర్లము ; అన్యభేదానుచ్చేదముతోడి సూత్మమున కుదాహరణము. ఆత్మా రాములయిన్‌ యోగులయొక్క అనలిలాషిత్వమును చెదరగొట్టునదియు? అనాయా సముగా లభించినదియు? _శేష్టత్వమున కనుకూలమైనదియు? ఉశ్రమత్వముయొక్క విలోమత్వమును బుద్ధియందు చేరనీయనిదియు నైన సమతయే అతామ్యుడవైన (చి శగ్గాని మెదగవి) నీప సమ్మతము. విషమత్వము (వామత) నమ్మతము కాదు.

ఇచ్చట వ్య'పేతానుచ్చేదముచేతనే పాదసంధులయందు అవ్య పేతము పుట్దా చున్నది, కావును ఇది సూక్ష్మొనృ త్రియొక్క అస్థానయమకము, దీవిని నంధి సూక్మివ్య'పేత మని యందురు.

వ్యాఖ్య : “మతా అను 'రెండకరముల గుచ్చము (పతిపాదమున ఆది యందు, మధ్యయందు, అంతనుందు మూడుమూరులు చొప్పున (వయుక్రమయినది. నడుమ వితరాక్షరనుల వ్యవధానము క్రలదు. క్రాపున విది ఆది మధ్యాంత వ్య'పేఠ యమక మగును. ఏ పాదమున కౌ పాదమునే (గపాంచినప్పుడు దీని విళ్లే వరిగ జణీంపవలయును పూర్వపాదాంతగుచ్చము అనంతరపాదాదిగుచ్చ మగుచుండుట వల్ల పాదసంధులయందు అవ్యపేతత్వము నంగీకరించనలయును. విజమునకు (వకృతోదాహరణమునందు. వ్యసేతమెైన అక్షరగుచ్చములచేతనే అవ్య పేతయను కము నంభవించుచున్నది. కౌవున వీవివి విరుద్దములుగా _గహించుటకు వీలుకాదు. కొవుననే దీనిని అన్యలేదానుచ్చేదముతోడి అన్య'పేతయమకముగా పేర్కొనుట జరి గినది. అన్యభేదము అని యనగా వ్యపేతము, వ్యపేతము నంగీకరించుచున్న అవ్యపేత మిది. అప్యపేఠమునకే (పాఠాన్యము; కావుననే అస్టానయమకముగా పరిగణిందుట జరుగుచున్నది.

శోకమంతటిలోను “మతా” అన్న రెండక్షరనుల గుచ్చము పండెండు పర్యా యములు పునరుక్రమయినది. రెండక్షరముల నిడివి గల గుచ్చ మగుటచేత సూ్యుము- పద విభాగ మిది _ మకాం, ధునానాా ఆరమకాం, అక్రామకాం; అతావ లబ్దాా అ_గిమకానులోపుతా; మఠౌ, అయతీ, ఉ మకా విలోమకాం, అతామ్యఈః: శ్రే నమశా? నం వామణా,

శబ్దాలంకార విజేచన శక్రిత్రి ఉదాహరణసద్యము దండి కావ్యాదర్శ్గమునుండి (గహింపవిడినడి- న్వభేజే పఫూర్వభేచానుచ్చేజేన * స్థూలం యథా = “సతవమూః సరమాలో యి పారా పారాయతః స దావోఒడానః లోకాలోకానుకృతిః సవ్యాః సవ్యాయమన(భకూమై & కూమైః 180 అత విమమపాదరొంో నమపొచాంచేఒవతిస్ట మానా వాది యమకాద్యంక యమక ఈొోూ రాదిమధ్యాంత యమకళతా మాపాదగ యకంతః సారఠరాపసాశేతి సన్యా సవ్యా ఇ ల్యావృ త్తీ స్టూలే వచాదిమధ్య యనుకవ్యపజేశం చ లభేతే ఇత్యస్థానయమక మిదమ్‌. స్వభేజే పూర్వ భేదానుచ్చ్భేది * సూలావ్య వేత ముచ్యతే.

అర్హము . న్వలేదమునందు పూర్వలేదానుచ్చేదముతోడి స్థూలమున కుదా

ళు హరణము. పారానదీతీర మువరకు విరించి తమాలనృక్షములను గలిగి అం కౌరబంధుర మై దావాగ్ని స్పర్శలేని వనముగల సహ్యపర్వతను మేఘసముదాయ ములు లేని శిఖరనములతో లోకాలోక్రపర్వతము ననుకరించుచున్నది.

ఇచ్చట విషమపాదవ.లందును నమపాదాంతమునందును అవతిష్రమావము లయిన ఆదియమకమునకును ఆద్యంతయమక మునకును ఆదిమధ్యాంతయమకత్వమా నాపాదించుచున్నవై “పారాపారి అని *“నహ్యః సహ్య” యన్న ఆవృత్తులు రెండును స్టూరిమునందే ఆడి మధ్యయమక స్యసదేశమును పొందుచున్నవి కావున నిడి అస్టావయమకము, దీవిని స్వభేదమునందు పూర్వలేదానుచ్చేది హ్టూలాప్యెపేత మవి యందురు.

(ఇచ్చట మూలనునందును తద్వివరణమందును *“స్టూలి శబ్దమున్నచోటుఅం దెల్హి *సూక్ష్మ్రళబ్దముండవలయును, విర్ణయసాగర మ్యుదిళృపతి పాఠము యథా తథనుగా స్వీకరింసవిడినది లిభిళ్వపతియందో ముదణనమయమనునండో యీ దోషము దొరలియుండును. దానివి సవరించుకొనకున్న అల్నిపాయము వంగతము కాదు ఇంతవరకు అర్ధము మూలము ననునరించియే (వాయబడినది- కావల ఆర్హమునందుమ సూలశద్రిమున్న చోటులందెల సూత్మశబిముమ చదువనలయను,]

ధి నే టి ల చి శ

శీవేతీ వరన్వ్యతీ కంళాకకణకు

వ్యాఖ్య : ఇది స్వలేదమునందు పూర్వలేడానుచ్చేదముకోడి మాక్ష్మమున కుదాహరణము. స్వలేదము. అని యనగా అవ్యపేత-మవి యర్ధను- పూర్వభేదము అని యనగా పూర్వ్యపన_క్రమయిన అక్షరగుచ్భము కంబ భిన్నమయిన అక్షరగుచ్చ మని యర్థము.

ఉదాహృతళ్లోకమునందు _వథమపాదాది యందు నఠమాః” అన్న అక్షర గుచ్చము స్రూలను. ఇది అవ్యనహితముగా పునరుక్రమయినది. కృతీయుపాద మునందు “లోకా అన్న అకరగుచ్చము పునరుక్రమయినది. ఇది సూక్ష్మము. ఈ రెండింటివిబట్టి విషమపాదములందు అవ్య'పేతమైన ఆదియనుకమున్న దన వచ్చును, రెండవపాదము తుదియందు “దానో యన్న నూద్మమైన అక్షరగుచ్ళము నాల్గవపాదము తుదను “కూమైః' అన్న సూక్మమైన అకరగుచ్చము అవ్యపహిళ ముగా పునరుక్తము లయినవి కాబట్టి సమపాదములందు అవ్యపేతమైన అంత యనుక మున్న దనవచ్చును. కావున నింతవరకు ఆద్యంతయమక్ర మున్నదనుటకు వీలున్నది (పథను పాదాంతనున “షపాగ్రా” త్రన్లి యున్న సూక్ష్మగుచ్చము ద్వితీయ పొదాదిని పునరు క్త్రమయినదిం ఇప్లే తృకీయపొదాంతమునందలి “నహ్యః” చతుర్ద పాదాదియందు పునరుక్తమయినది ఇట్లగుటచేక పొదనసంధియందు యమకము నంగీకరింపనలయును. ఇట్లు పాదసంధియందలిది అస్థ్టానయమకముగానే యింత పరకు పరిగణింపబిడివది. కావుననే యివ్పుడుకూడ దీవివి అస్టానయమకముగానే పరిగణించుట సమంజనను.

అన్నియెడలను అవ్య'పేత యమకమే యున్నది. పూర్వ,వవక్రమయివ గుచ్చమే అవ్నియెడలను పునరుక్రను కాలేదు అది యొకమారు పునరు_క్షమెనది? తరువాత మరొక్ట గుచ్చము పృనరుక్త మైనది. పూర్వభేదమును అనగా పూర్వగుచ్చ మును అనుమోదించుటయే యిచ్చట జరుగుచున్నది, కాపుననే యిది పూర్వలేదాను చ్చేది యని "పేర్కొనబడినది. (సథమపొదాది గుచ్చను తక్క తరువాతి గుచ్చము అవ్నియు సూక్ష్మవులే. పాదనంధియందలి యమకమునుబట్టి అస్టానయమక మన్న్లే సూత్ష్మయమక మని యనుటయు భాన్యము-

తేవ స్వాన్యభేవోచ్చేది సూతకం యథా -

“పనాకననితం నితంబరుచిరం చిం నునినదైై ర్న ర్వృత మముమ్‌

ళబ్దాలంకార ఏవేచన శ్రిత మవోఫణవతో=ఒవతో రసపరా పరా_స్తవసుధా నుధాధివసతి అ,త పాడాంతాదిము వ్యపేతం యదా మధ్యేవ్వవ్య పేతం తిదుభయమవి పొడాంతాది సంపా తాయా మవ్య వేత మభిన్నజాతీయం జాయతే. న చ (పాచీనాం మధ్యయమక తాం జహాతిత్యెస్థానయమక మిదం సూమోవృత్తే ంన్యతో భేబేన స్వభేదానుచ్చేది సూయ్యై వ్యపెతి ముచ్యతే. ఉభయ మవి వైతబేనం విధేష్వేన ఛందఃను ఓదష్ట్రవ్యమ్‌. “ ఆఅరము : అందే స్వాన్యథేదోచ్చేది సూళ్మమున కుదాహరణము. దేవతా చ్తీలతో కోడినదియు, నె త్త.ఎలచెత మనోహర మైవదియు;. ఎల్లప్పుడును చక్కని ధ్వనులుచేయు నదములచేత చుట్టుకొనబడినదియునై న దీవి (పామా(ద్రి యందు (పాళఠాళమును) రత్షీంచువాడైన మహాసర్చమునకు మిక్కిలి (పీతిప్యాత మైనదియు, థూమండలమం దెక్కడను లేనిదియు వైన సుధ యున్నది. ఇచ్చట పాదాంతాదులయందు వ్యపేతము అశ్లే మధ్యభాగ ములందు అవ్వి పేఠము. కాబట్టీ ఆ రెండును పాదాంతాది సంహిాశయందు అభిన్నజాతీయమైన. అవ్య'పేతముగా నగును, పూర్వమున్న మధ్యయమకము విది విడిచిపెట్టదు కావున సూక్ష్మెవృత్రియొక్క అస్టావయమక మిది, అన్యకోభేదనబతోడి న్వభేదామచ్చేది ఘాక్ష్మివ్యపేతముగా ఇది పరిగణింపదడును ఈ విధమైన భందస్సులందే యా యుభయదుమ కస్పట్టుమ. . వ్యాఖ్య : (ప్రతిపాదమునందును రెండేసి యకరములగుచ్చము అవ్యవహిత ముగా పునరుక్రమయినది, ఏతం, నదైర్‌, వళోః సుధా _ అన్నవి సూక్ష్మగుచ్చ ములు కావున నిచ్చట అవ్యపేత సూక్ష్మమధ్యయమక మున్నదనవలయుమ. 'మొదటిపాదము చినరనున్న “*చిరం” రెండవిపాదము మొదట పునరు.క్రమయినది. అశ్లే మూడనపాదము చివరి “సరా” నాలుగవపాదము మొదట పునరుక్తమయినది. ఏ పాధమున కౌ పాదమునే వేరుగా పరిగణీంచినయెడల ఇది వ్యపేతయమకమే యగును. కని పాదసంధి యగుటచేత అనగా ఆవ్యాహత పరితినల్ల నివృత్తి రేశకపోవుటచేత ఇదికోడ అవ్యపేతయనుకమే అనగా మధ్యయమకమువళలెనే?

తతర నరన్వతీ కంశాళరణము అుదియు అవ్య'పేతకయమక్రముగానే అలిన్నజాతీయముగానే _గహింవబడును. దీవి చేత వ్య'పేతత్వము ఉచ్చిన్నమయినది. కొబట్టియే యిది అన్యలేదోచ్చేది సూత్మ మువ కుదాహరణమైనది, *వితం” మున్నగు వానినల్వ మధ్యయనుకమళ్లే యున్నదిం ఇది అవర్షిపేరయమకమగుటవల్త స్వభేదానుచ్చేది యగుచున్నది. వరలేదోచ్చేదము? న్వభేదానుచ్చేదము అను రెండు లక్షణములు విచ్చట గళిపు, ఆయా సద్యములం దిట్లుండుట అక్షేసజీయము కాదు. ఉదాహరణ పద్యము భారవి కిరాతార్డనీయమునందలిది. పాదే స్థూలవ్య పేతం యధా = “ఆఖిద్య తాసన్న ముద్నగ తాపం రవిం దధాజేఒస్యంవిందధానే భ్యంగావలి ర్యస్య తశే నివీత రసా నమత్తామరసా న మత్త 1కి అత మా భా దవ్యవేతపసంగ ఇల్యేక మేవాశుుం విహాయ థఫౌొలావృ్తి ద్వ్యయేన శ్లోకపాద యో ర్వా ప్తత్వా చాదిమధ్యాంతత్రా న సంభవతీ త్యస్థానయమక మిదం స్టూలవ్య పేత ముచ్యతే. థ (న అర్ధము ః పొదమునందు ఘ్రైలవ్య'పేతమున కుదాహరణము,. ఆనన్నము గామ? తీవతాసముతోను సూర్యుడున్నప్పటికిని ఆ పర్వతము (రై వతకొద్రి యొక్క కతఖమునందలి పద్మాకరమునందు వంచబడిన తామగలను గలదియు బాగుగా వధు వకు సకాగినదియు మత్తిల్లినదియ నైన భృంగసమూహము ఖేదసు నొందలేద్దు ఇచ్చట “అవ్య'పేత _పసంగ ముండరాదు” అని ఓక యక్షరమును మ్యాఠమే విడిచి మూలమైన రెండావృత్తులతో శ్రోకపాదములను రెండింటిని వ్యాపించియండుట వళ్ళి, ఆదిమధ్యాంతత్వను సంభవము కాదు. క్రనుకి, ఇది స్థూలవ్య'పేతమైన అస్టాన ఇఆయథయమళముగా పరిగణింపదిడును. వ్యాఖ్య ః _రెంకనపాదమునందు “రవిందధానే అన్న అయిదక్షరములి ుచ్ళము పునరుక్తమైనది. మొదటి గుచ్చమునకు ఆవృత్త గుచ్చమునకు నడుము

క్‌5్‌ శ బ్దాలంక్రార వివేచన శ3? ఒక్క యక్షరము మ్యాతమే యున్నది. ఒప్క య్యరమే యమైశప్పటికివి వ్యవ హీతత్వము కలుగుటచేత, ఇది స్యపేత ౧౦మక మగును పాదమునంతటి నిది య్యాకమించియుండుటవల్ల ఆదియని మధ్యయని సాననిరేశమునకు వీలు కౌదు కావుననే అస్టానయమకమ్ను “రవిం -దధానే” రివిని ధరించుచున్న దవి యర్ధనుం ఇది “ఠ'పే' యనుదానికి విశేషణ.ఎగుటచేతి స్వప్రమఎభక్తీ యందమిన్నది “అరవిందశ ధానే” పద్మములకు నెలవ్వైన దని యర్హము, ఇదియు సస్త్రమియందే యున్నది. ఐదక్షరముల పరిమితివల్త్ల ఇది స్రూలయమిక [ఎ నాలుగవపాదగ.నందు “రసా నమత్తాా అన్న ఐదక్షరములు పువరుక్తము లయినవి ఇచ్చటి పదవిభాగము - ని.తరిసా; నయక్తామరనాః నః మత్తా. ఇందలి “న'వర్జవఎ (కియాపదమైన “అఖిద్యత'తో అన్వయించును తొలగుచ్భృమునకు ఆ వృ తమునకు నదుమ “మివిర్ణముండి ప్యెనిధాని.ఎను కలిగించుచున్నది. కొవుననే అస్టానయమక్రవఎనందలి పాదస్టూలప్య పేతమున కిది లక్ష్యమయినది* ఉదాహరణము మాఘుని శిశుపాలవధమునుండి _గహింపబడినది. పొద వీవ సూత్తుగ్తవ్య వేం యధా - కళ్టక్రేచ్స పన్టితోఒనేలో "లేలు ర్ధంటో సవా_సనః కైత2 ఇుః లీకరో జజ్జే "శణు స్తేన శమం యయొ క9$ి అత విమమపాదళొోః క౭ేణు.. క₹ళేఒణు రిత్యాదా వావృ తమ్‌. సమ పొాదయోస్తు శేణు. కఆేబుంతి తత్తు స్వాపేశనయా న జ | క శ ష్‌ జ్‌ మధ్యమన్య్యా చేకషయా నాది రిగ్యాస్టాన యమక మిం సూక్ష్మన్య చ్చేత ముచ్య లే. ఆరము * పాదమునందే సూక్ష్మవ్య'పేతదున కుదాహరణము, అనేక థి గజములు బయలుదేరినవి, అశేకవిధవులుగా గంటలు (_మోగినవి, తుండము నందు. చిన్నవుంపురులు పట్లినవి వానిచేత ధూళికణసులు ళాంతినొందినవి. (మూలళ్లోక మునందు జాత్యేరవచనచంను వాడగా ఇచ్చట స్పష్టతకొరకు దబిహువచ నవును వాదుట జరిగినది ))

శీ38ి వరన్వతీ కంఠాభరణము

ఇచ్చట విషమపాదములండు “కరేణుః కరేఒణుఃిఅని ఆదియందు అవృ త్తి గలదు. సమపాదములందు *రేణుః రేణుః” అని. అది స్వాపేకచేత మభథ్యస్థావి కము కొదు; అన్యా పేక్షచేత ఆదిస్టావికము కాదు; కౌవున ౦ది అస్టానయమక్రమ. సూక్మవ్యపేత నవి పిలువబడును,

వ్యాఖ్య * బేసిపాదములందు *కరేణుః” అన్న గుచ్చము ఆదియందున్నగి, (వథమపాదాది కరేణు శబ్దమునకు “ఏనుగు” అని యర్హము. తృతీయపాదాది నున్న క్రరేఒణుః? ఏక్రపదము కౌదు, "కరే, అణుఃి అని విధాగము. “కరే అవి యనగా “తుండమునందు” అని యర్థము *ల్రల్స్య? అల్బార్థకము; తరువాతనున్న శీకరశచ్దిమునకు విశేషణము. ఇచ్చట 'మెొదటిపొదములోవి గుచ్చము మూడవ పాదమునందు ఆసృత్తమయినది దీనినిబట్టి ఆది న్యపేతంఏ,ఏక మని అనవచ్చును. కొని రెండవపాదము మొదటను నాలుగవపొదము మొదఎను *రేణుః” అన్న గుచ్ళము _సయుక్రము సరిపాదములందు దీనిని ఆదివ్య ఎత యమక వని అన వచ్చును కౌని;, యీ రెండు గుచ్చములును పూరి” భిన్నములు కావు. మొదటి గుచ్చమున నొకవర్షము లోపించుటచేత రెండవగుచ్చ మేవ్చడుచున్నది. “రేణుఃి అన్న గుచ్చమునే పరిగణీంచినయెడల అది మధ్యస్థము కాదు; అనగా ద్విఆయ పాదమునందును చళుర్దపాదమునందును ఆదియందే యుష్నది. *“కరేణుః” అన్న గుచ్చమునే పరిగణించినయెడల “రేణుకిఅన్నది మవ్యమమే కాని ఆదిమము కొదు ఇదమిత్చనని నిర్ణయించుటకు వీలుకాని విధముగా నుండుఎవిల్ల నేం యిది అస్తాన యమకముగా పరిగణింపదిఊచున్నది సూత్మస్యపేత ఏభాగమునకు చెందినది.

'రెండవపాదను మొదట నున్న “రేణుఃి (క్రియాపదము, కమోగినవి” అవి యర్హము_ నాలుగవపాదము మొదటనున్నది నామవాచకము. “ధూ+కణములు అన్న యర్హము క్రలది. జ్రొక్యేకపచనము _(సయుక్రమయినది. ఇట్లగుటవల్ద్య, ఇది సూక్ష్మము వ్యపేతమునైన అస్టానయమకము.

గ్రగంథకర్త యల్నిపాయసుపై ని వ్యాభ్యాతమయినది. *కరేణుఃి అన్న ప్పుడు స్టూలసచ్చును... కౌవున దీనిని *రేణు?ః” అన్న సూక్ష్మమునకే పరిమితవు చేయుట సరికాదు. అన్తే యెనస్పటికిని పూర్వభేదానుచ్చేది వ్యపేతాది సూక్ష్మ యమక మనవిచ్చును. స్టూలమునందలి అంశమే యిచ్చటి సూక్ష్మము కావున దీనిని మైల తదంశ న్యపేతాదియమక మనియైన ననవచ్చును. మధ్యయమక

శబ్దాలంకార వివేచన శ39

మన్న (వనంగముతో ని౭మునకు పనిలేదు, కావున, దీవిని అసానయమకముగా పరిగజణింపవలసిన యవసరి ము కానరాదు ]

త్లోశ స్ట్థూలవ్య వేతం యథా-=

“జయంతి తే ; చాచేహూం నమస్యంతి జయంతి శే

భవాన్యతో నమిస్యంతి సదాబేవాం భవాన్యతః కేతిక్ష

అంత స్థూలన్య పేతావృ త్తి చకతుప్టయేన శ్లోఫోజవి వ్యాప్త

ల? “కీ,

ఇ ల్యాదిమధ్యాం ఆ* బ*వా దస్థానయమక్ష మిదం స్తూలవ్య చేత ముచ్య లే.

అరము : శ్లోకవఎనందు స్టూలవ్యపేతమున కుదాహరణము, ఓ జయంతీః

గో ళో

నీయొక్క శరీరమునకు నమస్కంరెంచు వారు సదా వరిల్లుదురు అందువల్ల సంసార చింధములను, భవునికంకె నన్యువివల్ల (శేయస్సును పొందవలయునన్న కోరికను తింస్క-రింతురు.

ఇచ్చట స్టూలడును వ్యపేఠమునై న ఆవృత్తి చతుషయముతో శ్లోకము విండియున్నది కావున ఆదిమధ్యాంతముల అభావముచేత ఇది అస్త్టానయమకము సూలవ్యపేతము అవి పెప్పదిడును. వ!

వ్యాఖ్య ?్‌ ఇచ్చట జయంతితే, నదాదేహం, నమస్యంతి, భవాన్యతో = అనీ నాలుగక్షరముల గుచ్చనులు నాలుగున్నవి ఇవి స్టూలములు- ఇవియే పునరుక్ర మువై శ్లోకమున వ్యాం_నొందినవి. కావుననే ఆదిమధ్యాంతములని విభజించుటకు వీలుకాక అస్టానయమకమైనది ప్రై గుచ్చముల ఆవృ క్రగుచ్చములు వానిని వెన్నంటి లేపు; అనగా ఇతరగుచ్చసులవల్ల్న వ్యవహితముర్తై యున్నవి. కొవుననే వ్యపేత త్వము నొందినవి. ఇట్లగుటచేతనే యీ పద్యము స్టూలవ్య పేతమైన అస్టానయను కణునకు లక్ష్యమయినది.

త్లోక్ట వీవ సూ కశ్తవ్య పేతం యథా =

“యామా నీతా సీతా యామా

ఉం వరస్వతీ కంఠాభరణము "సేనా సన్నా సన్నా సేనా సారం వాత్వావా త్వా సామ్‌ లీస్‌ అత యద్యవీ యామాయా మేత్యాదా న్య వేత మాద్యంత యమకం నీతానీకేత్యాచా చ మధ్యయమక _ మన్య పేతం విద్వ తే. తథావి మండూకపుత్యా గశ్యప త్యాగతే ర్య లేశ్చ నైత కల్లి ఖతి, అవీ తు శ్లోవోఒక ద్వాభ్యాం చ్వాఖ్యా మశరాభ్యాం సూమై వృతా వ్యాప్త ఇవ లన్వతే. 'బేనాస్టానయమక మిన మాదివమధ్యాం తానా మభావాత్‌ సూమో్గైనృత్తేః సూప్మైన్యపేత ముచ్యతే. అరము : శోకమునందే సూక్ష్మవ్యపేతమున కుదాహరణను ఏది అలి థు ళ్‌ మానవంతులచే నడిపించబడినదియు, తీసికొని రాబడిన వి_స్పృతిని కలదియు, లోకను యొక్క మనోవ్యాధిని తొలగించి వేయునదియు* ధైర్యవంకులచేత దర్శింపబిడు నదియు, "సేనా నాయకునితో కూడియున్నదియు, నాళనగ.లేనిదియునె యున్నదో ఆ సేన శ్యతుసముదాయమును సంహరించి నీకు సారభూతమైన ఫలితార్హమును చెప్పెను, ఇచ్చట “యాదూయామా మొదలయినచోట న్య్యపేతమెన ఆద్యంతయమక మున్నప్పటికిని, *నికానీతా మొదలయినచోట ముధ్యయముకము అవ, పేతముగా నున్నది. అక్లే అయినప్పటికిని మండూకస్తతి (కస్పగంత్పుచేత గత (పత్యాగత మైన యతి నుండి యిది యుల్తిఖితము కాదు అయినప్పటికిని శ్లోకముంతయు రెండేసి రెండేసి యక్షరముల మూత్మెవృ త్రిచేత వ్యా ప్రబనటు గోచరించుచున్నది అందుచేత ఆదిషమధ్యాంతముల అభా: మువల్ల, సూక్ష్మెన్ఫిత్తివిల్వ ఇది నూక్ష్మవ్య'పేత నో తల వణ స్‌ మైన అస్టానయమక మని పిలువబదును వ్యాఖ్య * పథమపొదవ.నందు యామా+ నీతా అను రెండు సూక్మగుచ్చము లున్నవి. పాదాంతమున *యామొ పునరు_క్రమయినది. దీనినిబట్టి ఆద్యంఠ వ్య'పేత సూక్కయనుక మనవచ్చును. ఈ నియమము (పతిపాదమనిం దిళ్లే యున్నది. రెండవ గుచ్చుంన *నీతా' అప్యపహితముగా పునరుక్త మయినది దీనిని బట్టి యిచ్చట సూక్ష్యావ్య పేతపవ్యయు. 5 "ఎన్నదనవచ్చును కొని మొక్రము పద్యము నంతటిని రెండేసి య్యరముల గుచ్చమునే ఆకమించుకొని యున్నవి శొవున ఒక దాని విషయమున ఆద్యంతయమకదుని, ఒకదాని విషయమున మధి

శల్దాలంకార వివేచన న! యమకమని, ఒకటి వ్యపేత మని, ఒకటి అవ్యపేత మని చెప్పట కాక సామూహిక ముగా అస్ప్టానయమకముగానే పరిగణించుట యుచితము కావుననే దీనిని సూక్ష్మము వ్యపేశమునెన అస్టానయమకముగా పరిగణించుట జరిగినది.

(ఇక్కడి గుచ్చములు (వతిపాదడునందును _వతిలోమ్ముకమమున పునరు క్షృము లయినవి కౌవున (పతిలోమ సూక్మవ్యపేతాస్తాన యమక మనపచ్చును. కాని భోజదేవు డిట్టి సూచన చేయలేదు ]

పాదసంభా స్టూలవ్య పేతిం యథా =

“వారవీన్‌ మహారావ్లీ) వశనచ్చద పాటలా

వాటలా కలికానీ? శై కా లిలిషాఒలిభి” 184

అ తావి 6పాగ్వచేన యతినిచ్భేజాత్చూర్యో తృరార్థ అనూ రిసంహితాయాం. పాటలా పాటలేత్యావృత్తే గ్నాన్యపే* యమక

న! త్వమ్‌. న వె శి తృాదయో రాదావంతే వా శక్య లే వకుమ్‌, అపి జగ క్‌ జ

'త్వేకస్యాడానన్యస్య వాంచ్యిస్టానే యమక మిదం స్ట్థూలాన్య శ్మేః న్పూలవ్య సేత ముచ్యతే. న వైతర్వాచ్య ముహాఢరాగేత్యాడా శాంచీయమ కేఒ:క్రయం న్యాయ ఇతి సస్కెన భి ఘా లక్షణ త్వాత్‌ .

ఆరము ; పొదసంధియందు స్రూలవ్య'పేతమున కుదాహరణము, బలాత్యా-

ళు

రముగా సతాగబడిన దుహారాష్ట్రి వవితయొక్క పెదవివలె ఎజ్జనయిన ఒకేయొక పాటల కోరకము అనేకములయిన శుచ్మెదలచేత (తాగబిడినది.

ఇచ్చట పూర్వమువ=నే యతివిచ్చేదదువల్న పూర్వో త్రరార్హదులకు అనం హితయందు “పాటలా పాటలా” అన్న అఆవృ త్రికి అపష్యపేత యమక్రత్వము లేదు. ఇచి రెంగుపాదములయొక్కం- ఆదియందు నంతమునందు నున్నదవి ఇెప్పుటకు వీలు కాదు. ఒకదానికి మొదటను, ఇంకొకదానికి తుదను నున్నప్పటికిని సూలావృ త్రి యొక్క యీ యమకమసు స్రూలవ్య పేత మనిపించుకొనును దీనివి *'ఉపోఢరాగి (్రభృమలందు చెప్పరాదు కాంచీయమక దుందును ఇదే న్యాయ మని యవరాదు దాని కావిధమైనదే లకతణమ్ము

త్త్య2 నరన్వతీ కంఠాభరణము

వాఖ్య : ఈ పద్యమున్తందు ద్వితీయపాదము చివరనున్న *పాటలా శద్దిము తృతియపాదాదియందు పునరు క్రమయినది- కొబిట్టి దీవిని అంతాది యమక మని? అవ్య'పేత మని పిలువవవె ననీ ఎంచును. అట్లు పిలుచుటకు వీలు? ఎని భోజదేపుడు తన విపషృతియందు తెలుపచున్నాడు. సంస్కృతమున (పతిపద్యః -ను పూర్వార్థము; ఉత్రరార్థము = అవి రె. ఎ భాగములుగా విశియుండును అందు: ల్త (వథమద్వితీయపాదములకు సంహిత యుండును. తృతీయ చతుర్ణపాదను ఎకు సంహిత యుండును. కాని పూర్వా! ములో చివరిదయిన 'రెండనపాదము' కం ఉత్తరార్థములో మొదటిదయిన మూడ ఏాదమునకు సంహిత యుండదు కౌ నం చూచుటకు సవ్నిహితములుగానే యుష్నను; ఈ గుచ్చములు వ్యపేళదులు నే పరిగణితము లగును, అవ్య'పేతను ఎనుటకు అవకాశము లేదు.

“పూర్వము చెప్పిన *ఉపోఢరాగా శ్యదిలా మొదలయినచోట పాదసంధిర..ందే ఆవృత్తియున్నది. (ఉడా ప 128, అట్టియెడల “అవ్యపేతముగా పరిగణి దిరి కదాః” అని యెవరైన సందేహించి పశ్నింపవచ్చును. దానికి సమాధాన గా “తథాభూతలక్షణత్వమువల్ల ” అని థో దేవుడు చెప్పెను ఏ యర్దభాగమున కా యర్ధభాగము నివృ త్తినొందుటయే ఏ నుతలక్షణము. కావి పూర్వో క్ర పద్యము నందు ఆవృత్తి (పతిపాదమునందు నున్నది. అట్లగుటచేత పూర్వార్హమునందలి అవ్య'పేతత్వమును; అళ్లే ఉత్హరార్థవ నందలి అవ్య'పేతత్వమునుఐట్లి పూర్చోత్త రార్టములకు కూడ అవ్యపేతత్వము లంగీకృత మగుచున్నది. కాంచీయముము నికనుందు చెప్పటోవుచున్నాడు. అక్క కూడ ప్య'పేతత్వమునకు సరిహారమున్నది, (ఊఉ ప, 187)

పై వివేచనవల్ల ఇది స్టూల సపేతమునకు లక్ష్య్యమైనది. ఆద్యంతాది లేదను తిరస్కృృత మైనందువల్హ అస్థావయమక మనిపించుకొనున్ను

కాంచీయమక వవావ్య పే తాస్థాన యమకభేబే సూతృవ్య పేతం యథా"

“ధరాధరా కారధరా ధరాభుజూం

భుజూ మహీం పాప మహీనవికమాః (శమాత్సవాంతే సవాసా వాతాంగూ

రి తొకూద్ధురా మానభురావలంభిని. 4కి

శబ్దలంకార వికేచన తశ

అ(.కాంత్యపాబే ధురాధు₹ేలి సూత్షన్దవ్య పేతం వ రే,

అరము . కౌంచీయమకమునందే ఆన్యపేశాస్తాన యమకభేదమునందు నూ గ్మృవ్యపేతమున కుదాహరణము- భూః ని మోయునట్టి ఆదిశేషుని యాకార ముని దాల్చినవియ అనల్బమైన శౌర్యము” 9వియు; సత్వర శ్యతునంవారకము లున , వేగముచేత త్మీవమునై నవియు; స గ్మానభారమున కౌలంబనము 2 నవియు వైన ధరాధీశ్వరుల బాహువులు భూమిని చండయా,(తనుండి రక్షించుటకు దక్షము లై దున్నవి,

ఇచ్చట అంత్యపాదమునందు “ధురా మరా అని సూత్ష్యవ్య'పేతము వర్థించు చువ్నదిం

వ్యాఖ్య : [వఠమపాదమునందు “ధరా యన్న 'రెండక్షరముల గుచ్చము నాలుగు పర్యాయములు _పయుక్తమైనది మొదటి గుచ్చమునకును మొదటి ఆ వృత్రమునకు నడుమ నెడము లేదు అళ్లే రెండవ యాపష్ఫత్తికి మూడప యావృత్తికి నడిమి నెడము లేదు. కావి మొదటి యావృ త్రికి రెండవయావృత్తికి మధ్య “కారి యన్న రెండక్షరములు వ్యవధానము కలిగించుచున్నవి కాబట్టి మొదటి జంట నొకి యమకముగను, రెండవజంటను మరొక యమకముగను భావించిన నవ్యపేత ములుగనే యగును పాదనంధియందు *భుడాం-భుజా అని యున్నవి. ద్వితీయ పాదమున “మహీ” అను గుచ్చము “ంపాతు” అన్న వ్యవధానముతో పునరు క్త మయి వది ద్వితీయ తృతీయ పాదనంధియందు *కమాః-కమా” యని యున్నవి మూడవ పొదిమునందు “నహి అన్న గుచ్చము అవ్యవహితముగా పునరుక్త మయినది. తృతీయ చతుర్ధపాదసంధియందు “రయో” అన్నది రెండుపర్యాయను లావృ త్రినొంది నడి అందే “ధురా యన్నది '*మాని అన్న రెండక్షరముల వ్యవధానముతో పున ర్తుకిమయినది-

దీవిని _గంథకర్త కొంచీయమక మని సేర్కొనుగున్నాడు. అనేకములయిన యః )కగుచ్చములతోపాటు: అల్పసంఖ్యాక: ఎలయిన యమకశ్రేతరాశ్షరములు కూడ వింటి గలవు ఇబ్లుండుటచేతనే దీవికి కొంటీయమక్ర మన్న పేరు చెల్లుచున్నది- కాం. యందు అందమునశై చిరుమువ్వలో? :౮మిడి పిందెలో: అట్టి వేవియో యుప యో ంచుచు అకుకుపెట్టుటకై నడును నడుః పూసలను (గుచ్చినట్లున్న రచనసున కీ "పేరు సార్దకమే యగును. నలువది యె. ఎమిదక్షరముల (_స్రమాణముగల ళ్లోక

టీశ్షీత్స వరవ్వతీ కంతాళరణము ములో నుప్పదిరెండక్షరములు యమకసంబంధులు, పదువారక్షరములు యమక్ర సంబంధము లేవివి

(భోజదేవుడు విషృతివాక్యమునందు అంత్యపాదమునందు మ్మాతమే “ధురా- ధురా యని సూక్ష్మవ్యపేతనున్నదని చెప్పుచున్నాడు. తక్కిన యవన్నియెడల అవ్యపేతమే యున్నదన్నది అభిపాయము కావలయును అది యధార్ధ ముకాద్దు ద్వితీయపాదమునంచలి “మహీ” ప్య'పేతము. తృరీయపాదమునందలి “సహో వ్యపే తము, అపే చతుర్ధపాదమునందలి *ద్ధర్రా? వ్యపేతము.]

(వథమపాదమునందలి *“ధరా” గుచ్చములు రెండును అవ్యపేతములు పొద నసంధియందు *భుటా” అవ్యపేతము; “కమౌొ” అవ్య'పేతము; ఈరయో అవ్యపేతము. ఇచ్చటకూడ శేవల హల్వర్థమునుగాని, బిందువునుగాని, విసరమునుగాని వ్యవధాన ముగా గజీంపరాదు. అట్లు కొనియెడల “భుజాం-భుజా” అనీ యన్నషప్పుడు బిందువు చేశ ప్యవహితమైనట్లు చెప్పవలసివచ్బును. మొక్తసుమీద వ్యపేతగుచ్భదులతో అవ్యపేత గుచ్చములును కలిసినవి అట్రగుటచేతనే అవ్యప్రేతాస్తానయమకము నందు సూక్ష్మవ్యప్రేతముగా పరిగణించుట జరుగుచున్నది ఇందలి గుచ్చము అన్నియు సూత్మములే. ఈ కూర్పులో యమకత్వము నొందిన వివిధగుచ్చములతో పాటుగా? యమకత్వము నొందని కొన్ని యక్షరములుకూడ నున్నవి అట్రగుట చేఠనే, కాంచీయమక మనిపించుకొన్నది.

ఉదోహరణ పద్యము దండి కావ్యాదర్శనునుండి గపాంపబడినది.

స్వభేదాన్య భేద యో: సూలం సూకగం చ యభథా -

“సలం వవాంతీ సుంతాపనీయం

సాలం తడిద్భాసుం తాపనీయమ్‌

రమోభంచో భం సతికూటా

లంకా కలంకా కలిశ్శాది కూటా 188

అత సాలం సాల మితి స్వభేచే నుర తాపనీయం నుం తాపనీయ

మితి స్టూలి, రత్షోభుకేభ లంకాకలంకాశేతి అన్యభేదే కూటా కూ శతి సూత్మన్యపేతో భేదో న్నర్హతే. తదిద మస్థానయమకం అ, స్థూలనూవ్శు ముచ్యతే.

క్‌ర శబ్దాలంకాం ౧వస్తేచవి అర్హమ్సు..: వ్వలేదాన్యధేదములయందు ప్రూలమువకు సూత్మమునకు ఉదా హరణము, విద్యుల్లి తవిం _పకొళశమానమైన బంగారముతో నిర్మింసబడి -తగినంచగా దేవతలకు తాసమును కలిగించునదై న _పాకారమును ధరించుచున్నదై రాక్షనబృం దముయొక్క- కోలాహలకనముతో వీండిన నువేలనర్వతనును గలదై; కలహ ములు లేవి అ్యద్రికూటముఅను గలదై అకఅంకయైన ల౦క యొప్పియున్నది ఇచ్చట “సాలం సాల” మున్న న్వలేదమునందు *సురతాసనీయం సురతాప నీయ”మవి మూలము. “రకోళరమోలి “లంకోకలంకాకి యన్న అన్యభేదమునందు “కూటా కూటా” అవి సూక్ష్మప్యపేతరుగు లేదమిు నరించుచున్నది. అందువల్ల ఈ అస్తానయమకము మ్రైూలసూత్ష్మిమని పిల వబడును వాఖ్య : కదికూడ కౌంచీయమకభేదమే. (కిందటి యదావారణనవనందు విపేతములు నవ్య 'పేతములును చూతములే ఇందు మ్రోలిబులును సూక్ష్మము లును గూడ ఆవ్బ తను లయినవి ఇది యొక్కటియే మారేరడింటికి సున్న భేదము. ఇచ్చట స్వభేదమనగా న్యిపేతమివి? అన్యభేదనువగా అవ్య'పేతమని (గహింప నలయును,. _వథమపాదాదినున్న “సాలం” ద్వితీయసాదాదివి పునరుక్ష మయినది. ఇది సూక్మవ్యపేతము. _పథిమపొదాంతమున నున్న “సురతాపనీయం”. ద్వితీయ పొదాంత బున పునరు _క్షమెనది. ఇది స్రూలవ్య'పేతము, విశ్చిపేతత్వము రెండింటి యందును సమానమే తృతీయపొదారంభమనున “జ్ర క్షోభ్ర? అన్న స్టూలగుచ్చము అప్యవహితముగా _పునరుక్రమయిగది ఇది స్థూలావ్య'పేతము, చతుర్దపొదొారంభమున “లంకౌక” కాఅవ్యవహాతముగా పునరుక్రమయినది. ఇదియు మ్రైూలావ్యిపేతమే శృతీయపాదాంత మందలి *“హూటా” యన్న నూక్ష్మగుచ్చము చతుర్ధపాదాంతమువ పునరుక్రము. ఇడి హాచ్మవ్య'పేఠము. నడుమ “వహంతీ” మున్నగు పరిమకాకర మణ యమకదూరముళై యున్నవి. అందువల్ల నే[యిది కొంచీయనుకము స్థాన నియమము లేకుండ ఆదినధ్యాంత ముల నాాకమించుకొవియుండుటచేత ఇది అస్టానయమకము. ఫ్రైూలసూక్ష్మ్యములు కలీసియుండ.టచేత సూలనూత్మ్యము.

“తీర నరన్వతీ కఠకాలర జము యత్ఫూతుం భాగం బహ్వాన్మ త్తి నది న్ధూలసూతగ్హమేనం యథా“ “మ్వధురయా మధుజబోధిత మాధఏ మధుసమృద్ధి సమేధిత మేధయా పథక రాంగనయా మువారున్ధుగ ధ్వనిభృతా నిభ్శృ తాత్ష్నం ముద్ద గే” 180 అరము ; స్మ్క్య్యూధాగము అనేకాపృత్తులను పొందినయెడల, అదికూక చి సూలసూక్ష్మమే- దాని కుదాహరణమను, పనంతమిచేత మేల్కొాలుపబడిన అతి ఇ ముక్రలతా పుష్పములందలి మకరంద పౌష్కుల్యముపల్లి పృద్ధిపొందిన (పతిళకలిగి మనోహర మైన మధుకరాంగనచేత మాటిమాటికి మన్మాదకర మైన ధ్వనితోతాడి అన్య _క్రమనోహర మైన వాదము పాడదిడినది- గుచ్చము నాలుగు పర్యాయనులు _సయు_క్రదుయినది ఇది వపేళము. 'ధిళ శెంతుపర్యాయ..ఎలు _సయు క్రమయినది ఇదియు వ్యపేతమే. చమిర్దపాదదున “విళ్ళృతా* అన్న స్రూరిగుచృము వ్థివహితపై పునరు _క్థ్‌ మయినది ఆద్యుంతాది నియమము లేకపోవుటచేత ఇది అస్థానయనుకము. స్టూలముసు వూక్ష్మమును కలిసియుండుటచేత స్తూలసూక్ష్మ మనపవచ్చును. ల్కఎపఎనుబట్టి సూచ్మమే బహు థి క్‌ బి పర్యాయము లావ శ్తినొందినయెడల దానికి వైతషి “సూలసూట్మిసు' అన్న పేరే విలుపబడినది ఇచ్చట +మధ్రు” అన్న స్య్య్యూగుచ్చను అనేక్రవర్యాయము లాపష్మక్త మగుటచేతనే స్టూలసూక్మృడుగా ఇది పరిగణింవబదుచున్నది. ఉదోవారణనద్యమ్మ మాఘుని శిశుపసాలవధమునుండి _గహింవదడినది. 6$్‌. స్పానాస్టాన విభానోఒయ మవ్యపేత వ్య పెత రొ: 'కమేణో _క్ష్సస్తశకారేవ పాదభేదోఒభథ కథ్యతే. అరము : అన్య'పేత ప్యపేతములకు స్టానాస్టానవిభాగము ఈమముగా థి (ఇంతవరకు) చెప్పబడినది. ఇప్పుడీంక వావికే పాదలేదసు చెవ్నబడును,

శవ్రాల్వరొడ. వివేచన శక? [పొదయమకము] త్య ళోవ్య పేశభ'జేము ఆవథమ ద్వితీయపాద రోకో రాన్ఫ త్తి ర్యథా = ౬ "న ముదయావర్షి తే మానసాత్మయా నమం దయావర్సి త్‌ మానసాత్ముయా ఉంస్యుపా న్తీర్ళ పతమాధర వ్యయం మయా సమాలింగ్యతి జీవి లేశ్వరి 140 అరము : అందలి * అవ్యపేతభేదములందు (వథమడ్వితీయపాదములం రు దాన్ఫ త్తికి ఉదాహరఅము. జీవితేశ్వరుడు వంగి నమన్కరించియు దయలేవి మాన నమును ఆత్మను గలిగి? వికుపినీ మానముచేత ఇష్టములేని _సయత్నముచేయు మూఢురాలినై న నాచేళ బాగుగా ఉరనున వి న్రరించియన్న పయోధరములతో కౌగి లింపబడలేదు. వ్యాఖ్య : అస్యపేత భేదమునందు పాదయమకమున కుదాహరజము- పూూర్రిపాదము పునరు _క్రమగుటయే పాదయమక లక్షణము, ఇచ్చట _వథమపాదము పూర్తిగా ద్వితీయపాదముగా పునరుక్తమయినది, ఇచ్చట రూసమునందు అభేద మును, అర్ధమునందు భేదమును అప్తేషిత మన్న ఏషయమును మఠ్రచిపోరాదు. వథమపొదమునందు *న, దుందయా, ఆవర్జితమౌన సాత్మయా” అని విభాగవఎ. ద్వితీయపాదవఐనందు *నమన్‌, దయాసర్డితు మానసాత్మయా” అని విభాగము. ఇఛ్చట మొదటిపాదమును వెన్నంటియే ఆవృ_త్రియందుటనర్హి అవ్య'పేఠము, ప్పూర్ణిపాదమే పునరు క్రమగుటవల్ల పొాదయమకను. ఉదాహృళపద్యము దండి కావ్యాదర్శము నందలిది. తై 9వ ద్వితీయ తృతీయయెోూ ర్యథా “దృశ్య న్వుయాయం శురతః పయస్వా నానాశలాలీ రుచికేణ జీ(కా నానాకలాలీ రుచికేణ జ, తా జె "జీవీ యదసాశ్షి దజని స్వయం శ్రీ” 41

త్త నరన్యతీ శంఠాతరణచు' అర్హము - అందే ద్విక్రియ తృతీయముల -కుదాహరణను, నర్వవిధ కళా సంసన్నయి, మన్టోహరయు, హరిణనేేశయు, దేవియ నయిన లక్ష్మి స్వయముగా నెందుండి యుదృవించినడో ఆ స్వర్గమువరకు లాఅనముచేయు న్వభావముగల సము (యడు మనోహర నాయకుడవైన నీచేత ఎట్టయెదుట రూడఐడుచున్నాడు, వ్యాఖ్య : ఇచ్చట ద్వితీయపాదను తృతీయపాదముగా పునరుక్రినొండినది, అవ్యవహితత్వమువల్ల ఇది అవ్యప్పితపాదయమక్రను- ద్వితీయపాదమునకు వద విభాగము 'అనాక్రలాలీ, రుచిరేజ, నేతా” అని. మొదటిసదమునకు *“నాకమువరకు అాలనము గలవాడు అని యర్ణను. ఇది దమ్ముదునకు విశేషణము. 'సయస్వాన్‌” నమ్ముదుడు. ఈ తుది నకొౌరము తరుజాతి-వదముళో సంపిత నొందగా '“నానాకి అలీ యయినది “నేతా యనగా “నాయకువిచేత' అవి యర్థము. “రుచి రేజ? సుందరుడవైన యని యర్థను; నేతృశబ్దమునకు విశేషణము. కౌవువనే తృతీయాం తమై యున్నది మూడనపాదమునళు పదవిభాగము *“వావాకలాలీ, రుబిరా, ఏజ నేకా'అని నానావిధసుైవైన కళల సముదాయమును కలది “నానాకలాలీ?. 'రుచిరా” మనోవారిణి “ఏణనేతా హరిణలోచన. ఈ మూడును “థ్రీ” కి విశేషణనులు కావుననే (పథమాంతనుంై యున్నవి వనం తృతీయ చతుర్ధ రెజూ రవీ యథా = “వ్శైరానలో మౌనవివర్ధితో య న నిర్వృతిం తే శమసాకరోతి "సమం తత స్తామరిసే ష్షకేన నమం తత స్తామరసేశణ్తే ని 16! అర్ధము * ఇస్సే తృతీయచతుర్ధముల కుదాహరణము. ఓ పద్మలోచనా అరసికురాలా ; ఉత్సవముకోపాటుగా నుఖవిశేషమును నీ యొక్క మానముచేత వృద్ధినొందినదై వి_స్తరించినదై న/ మన్మభానలచు పూర్తిగా తొలగజేయుటలేదా ? (అధికముగా మానము వపాంచుట అ౮సికక్వవని;. అందువల్ల ౩ (ప్రా_ప్రించిన సుల విశేషముకూడ నష్టమగునని అఖ్మిపార్లుముఎ) వ్యాఖ్య : ఇచ్చట తృథతంయపావమే చతుర్థపాదదుగా వునరుక్రినొందినది. అశ్యుపహిళత్వమువల్ల ఇగి.అవ్య పేళ సాగయడుక్షను. .కృతీయపాగమునకు వగ

శద్ధారింకాఠ. వివేచన " శో వితాగము- 'నమం,-ఈఠః? తామ్‌? అగ్రపే, క్షణేన! అవి. “*షజేన నమం అని- యనగా “ఉత్సవసపాతముగా అవి అర్హము. *“ఠళఃి విసృత మనీ యర్ధకు? ఇది (పథమపాదమునందలి *స్మరానలః” అనుదావికి విశేషణము. “*శాష్‌ దానిని అని యర్హము ఇది ద్వితీయపాదమునందలి నిర్వృతిమ్‌” అను దానికి విశేషణను, “అరసే? “అరనికురాలా' యని యర్ధమ్యు పంటోధనాంతము. నాలుగవపాదమునకు పదవిభాగము “నమంతతః, కామరపేకణే) ని అవి. “సనుంతఈ” అనగా 'నన్ముగ ముగా అవి యర్థము; అవ్యయము “తామరస్మేణే “పద్మన్నేశాా యని సంబో ధనమ. "ని వ్యతి రేక్రత్వటోధకము. ద్వితీయపాదమునందలి “కిమ్‌, అపాకరోచి” అనుచోట నన్వయించుచు “తొలగింసదా? ఏమి?” అవి యర్థము విచ్చును. “అపాకరో శ్యేవ “తప్పక తొలగించును” అన్నది భానిన్ను ఉదాహృతపద్యము దండి కావ్యాదర్శముసుండి గృహీతను. వ్య వేతభేచేషు దథమత తీయ మో ర్యథా = “నభా సురాణా మబలా విభూసీ.తా గుళై _సవారోహి మృణాల నిర్మలైః స భానురాణా మబలా విబూషిఆా వివోరయన్నిర్విశ సంపవః కురామ్‌ూి 1త్తకే అరము : వ్యపేతలేదములందు పథమ తృతీయవల కుదాహరణము. ఐలదై త్యుడేలేవి దేవతలనభు విభుడైన యిందునిచేత నసింనదిడినదై మృణాల నిర్మలములయిన నీ గుణములచేత ఆరూఢమై యన్నది. భాసురములయిన పర ములయొక్క- అలంకృఠతలయిన అదిలాజనములను విహరింసదేసి సంపదల ననుళ వింపుము. వ్యాఖ్య : పాదయెమకమునందలి న్యప్రేతయమకలేదములను _పదర్శంటే' చున్నాడు. ఇచ్చట _సథమపాదమే తృతీయపాదముగా పునరుక్ష దుగుచున్నది. (వళమ తృతీయపాదములకు నడుమనుండి ద్వితీయపాదను వ్యసధానమును కల్పిం చుటచేత ఇది వ్యప్రేతయమక మగుచున్నది. (వళషపాదమునందలి వద విభాగము “సభా? సురాణాం) అబలో, ఏలూ షిళు' అవి; అదిలయు విభూషిశంయు నంబన -సురసభ యవి యర్థమి, బలుడన్న

తర్‌టి నరవ్వతీ కంఠాభరణము 'దైశ్యుడులేనిది కొవున అబల. బలురు నిర్ణింపబడుటచేత ఇంగదుడే సింహానవము నరి ప్థించియున్నాడు. క్రాపున (విభు+ఉషిత)] విభూషిత. తృతీయపాదమునందలి సదవిభాగదు “న, భాసురాణా౦? అబలా: విభూషిళా” అని. *నః”ఐలుని నిర్ణిందుటకు హేతువైన ఆ నీవు అని భావము, '“భాసురాణామ్‌) భాసురములయిన ఆవి అరము ఇది తరువాతి పొదసునందలి “పరామ్‌” అను దానికీ విశేషణము. కావుననే షష్షీ బహువచనాంతమై యున్నది. 'అదిలాః గిన్నే మ్‌ శ్రీలను అని యర్ధ్దము దీనికి 'అలంకరింసబడినవారిని” అన్న అర్థనుగల “విభూ షిళాః' అన్నది విశేషణను; ద్వితీయాబహంపచనాంతను, ఉదాహరణను దండి కావ్యాదర్శమునుండి స్వీకృళము- తత్ర 9వ పథమ చతుర్శ మూ ర్యథా = “కలం కముక్తం గనునుధ్యనామికా _స్తనద్వయీ చ త్వదృతే న వాంగ్యెగః న యూలి భూతం ౫ణశే భవన్నుఅే జలంకము కం తనుమధ్య నౌమికా” 1త్త4 అరము : అందే _పథమ చతుర్దముల కుదాహరణము వ్యక్రావ్య క్ర ఖు అటో నాతో మధురమైన మాటయు, తనుమధ్యముగా 'పేర్కొనబడు _స్సనద్వ్యయము నిన్ను తస మరి యెవనిని బాధింపకుండును. అందువల్లనే నీవంటినారిని ఎక్కించుటయందు అనామిక ((చిటిచెన్నవేలికి పక్కనున్న (వేలు కలంకముక్త నయిన శరీరము ధరించిన (పాణిని పొందకున్నది

వ్యాఖ్య : వ్యపేతలేదములందలి (నథమ చళుర్పపాదయమకమున కిది యుదాహరణను (థమ చళుర్ణపాదములకు నగును 'రెంగుపొదముల వ్యవధాన ముంఆఎటనేత ఇది స్యపేతము.

_పథమసాదమునందు వదవిఖాగము “కలం కం: ఉక్రం, తనుమద్య నామికౌ” అని “కలం+-ఉక్రం? మధురమైన భొషిత మని యర్దము నందర్భముముబట్టి యువ తులయొక్క. “తియ్యని మాటి యని యర్దము- ఆశే శరీరమధ్యము న్యాక్రమించు కొవి యున్నది _స్తనద్వయముశ కౌబట్టియే “'తనుమధ్యనామిక” అంఖనగి. ఇది

శబ్దాలంకార్మావివేచన శ్‌! తరువాతిపాదమునందలి *_ సనద్వయీ” పదమునకు విశేషణము; చ్రీలిఆగముః _వథ మైకనచనము. చతుర్తపాదమునందు. పదవిభాగము 'కలంకం ముక్రం, తనుం అధి, అనా మిక” అన్ని ఇచ్చట “అనామకొ 5_ర్భవదము *కళంకము_క్రమయిన శరీరము వధిష్టించియన్న'” అవి తక్కిన వదములు వెనుక్రటిపాదములోని “భూతంితో అవ్వ యించుచున్నవి. భూతపువి అనగా మనుమ్యుడనియే భావము, _పకృళనాయళుడు జితేర్యదియుడు కొవుననే యుపతుల భాషణమి కొని పొందర్యము కాని ఆతనిని వశీకరించుకొనలేవు. అందుచేత ఆతడు. పరిళుద్దుడు. అట్టి పరిశుద్దులను లెక్కింప నెంచి పక్ష మొదటినానివిగా నాయకుని ఎక్కించి కవిష్టికను ముడిచెను, రెండవవా డెవ్వడును; అంతటి పరిశుద్దుడు కాడు. అందువల్ల నే అనామిక మరియెవ్వరిని పొందలేక్రపోయినద్సి ఇది ఖావము ఉదాహరణము దండి కొవ్యాదర్శషునుండి గృహీతము. వవం ద్వితీయ చతుర్చ ఆకూ రపి యథా - “యా బిభ్నర్తి కలవల్ల, కీగుణ స్వానమానమతి “ఇాలిమాలయా న్యాతళ్గికాంత ముపగ్‌తయిాక్టితయా స్వానమా నమతి కాలిమాలయా.” [కల్‌ అరము ; *కే ద్వితియచతుర్ద ములకు నుదాహరణము మిక్కిలి నల్ల థి ళం న! ళ్‌ చనమును కలిగి లయలేనిదైన తుమ్మెదల బారు మధురవీణా తంటతీనాద:మిను నింపు చున్నది. సమీపముననుండి పాడిన యీ తుమ్మెదల నమూహముచేత సుఖముగా వంచుకొనదగిన యే కాంత యిచ్చట కౌంతునకు వంగకుండ ను &.సు? (ఆళరుం కారము శృంగార భావపోషకమై శ్రీలను న్వయముగా పురువులకు వళలను ావించు నని భానము.) వ్యాఖ్య : ఇచ్చట రెండనపాదము నాలుగనపాదముగా పునరుక్షమైవది. మూడవపాదము నడుమనుండ్‌ వ్యవధానము క =గించుటచేత పవ్య'పేత యమకము. ద్వితీయపాదము పదవిభాగము “స్వానమానం, అళికాలిమా, అలయా” అవి. “స్వావమాన మనునది వె పకటిపొదములోని నమానమున నుశ్తరభాగము. /వీణా”

శ్త్‌2 వరప్వతీ 50అఆథర ఇషు ధ్వవితో నుపమిల్సిసదగిన దవి యర్థము. “అలిమాలా' అమ. జదమునకు * “అతికా లిమా” (మిక్కింలి నల్ల నిడి)? “అలయా” (లయలేనిద్రి అనునవి విశేషణములు, చతుద్దపొదము వదవిభాగము “స్వానమా: నమతిం-శౌ, అలిమాలయా” అవి, ఉప్య్వావ్రమా” సులముగా వంచుకొవదగిన దని యర్థము. “కా శ్రీవచకము; (పళ్నార్థ శము.. సై పాడనులోవి “న్యాత” లోని *ని యిచ్చట నన్వయించును *నం నమతి” వతగకంతును అవి యర్దము. “అలిమాలయా” -శకువ్మదల నమూహముచేత అని ఉదాహరణను మాఘుని శిశుపాలవధమునుండి స్వీకృతము. [నముద్దయమ కము] 6% ఆర్థాభ్యాసి సముద్గః స్యా త్తస్య భేదా తయో నుతాః వ్య పేత శ్చావ్యపేతశ్చ ఉభయాళ్మా చ నూరిఖి. ఆరము : అర్హాభ్వావను నముద్దమగును దావికి వ్యసేతనము; అవ్య ఠథు ఛి ల 'సేకము; ఉభయాత్మకము - అవి మూడఖేడనులు పండితులచే సమ్మచింసబడినవి. వ్యాఖ్య 4 అభ్యాసమని యనగా పునరు క్రి యనీ యర్హము అర్హమవి యనగా వద్య్యమునందు సగముఖాగము, అనగా రెండు పాదము లవి యర్హము. పైవి చెప్పుకొన్న పాదయమకమునందు వ్యపేతమునందు అవ్య'పేతమునందుకూడ ఒక్క పాదము మూతమే పున్గరుక్త మగుట చూచితిమి సముద్గమునందు రెండు పాద ములు పుసరుక్రము లగును కే వ్యపేతో యథా -" “ళీ సాద్య భమద్నృభసాలం మాన్యే దృశాభీరు పళ త్తికూటమ్‌ అనేక పొద్యభమ ద్యభసాలం మాన్యే దృశా భీరు పత _త్రీకూటమ్‌.” 146 అధరము : సముద్గ యమకభేదములందు వ్యపేతమున కుదాహరణము- అ అవేక పాదసులకో (భమించుచున్న మేభుములనే ప్రాకారముగా కలదియు? ఈవిధ

57. బ్దాలంకార ఏవేచన శక్ర ముగా భయరసితములళై మాన్యములయిన ఫథలనమూహములమ కలదియు, ఏమ గులయొక్కం అతిశయమైన మదమును భరించు వృక్షములను గలదియు వైన (శీకూట పర్వతమును మాన్యురాలా! ఖీరురాళా! చూగుము.

వ్యాఖ్య : (వకృళోదాహరణమునంధదు మొదటిపాదము మూడనపాదము గమః రెండనపాదము నాలుగవపాదముగను పునరుక్రములయినవి. ఇట్లు రెండు పాదములు పువరుక్తను లగుటచేత సముద్గ్దయమకము. త్షొలిపాగదమునకును పున రుక్రమునకును మధ్య రెండవపాదము వ్యవధానము కల్పించుచున్నది. అ'్షే రెండవ షాదమునకును పునరుక్రమునకును మధ్య మూడఢవసపాదము వ్యవిధావము కల్పించు చున్నది. అందువల్ల నే వ్యపేళము. పాదమున 'అనేకవ, ఆద్యభ మద, (భః సాలం”) అవి ఫదవిభాగము. రెండవ పౌదమున “మాన్యం ఈదృళ, అఖీరు, పతతి, కూటమ్‌ అని నాలుగవపాదమున్ల ఆవ్యవేతో యథా = “ఘనం విడార్యార్టువ బాణపూగం ఘనం విజార్యార్డున వాణపూగమ్‌ ససార చాశో2ఒయుగలోచనస్య సస్తార్‌ వాశోఒయుగలోచవస్య' 1శ్త? ఆఅరము : అవ్యపేతమున కుదాహరణము. అలోచనుడె న (తిలోచవుని గనే య్‌వా యొక్క సారమును శబ్దమును గల బాణము అర్హునుని ఘనమైన శరసమూవహామును చీల్చి (కిక్కిరిసియున్న నేలగుమ్మడులను, నల్లి గోరంటలను, మద్దులను; గంగరావు లిమ దూశెను, వ్యాఖ్య : నముడ్గ యమకభేదములందు అవ్య'పేతమున కుదాహరజణము. 'మొదటిపాదము రెండనపాదముగానుు మూడవిపాదము నాలుగవపాదముగాను వ్యవపడానము లేకుండ పునర్లుక్రము లగుటచేత అవ్య'పేఠరములు మొదటిపాదమువ “ఘనం, అర్థునబాణపూగం, విదార్యి అవి పదవిభాగముం “గొవ్నదైన అర్జన శరవమూహమును చీల్చి” అని యర్జము. _గ్వితీయపాదమున

ర! వరన్వతీ కంఠాభరణము “ఘనం, ఏదార్య అర్జవ బాజు పూగంి అవి వదవిభాగము, “దట్టముగా మన్న నేలగుమ్మడులను) మద్దులను: నల్లి గోరంటలను, గంగరావులమి అవి యర్థము. “వసారి అన్న (కియాపదముతో అన్వయము. మూడవపాదమునందు “వసార, బాణః, అయుగలోచనన్యి అని విభాగము. ఇచ్చటి *“నసారి (క్రియాపదము. నాలుగవపాదమువందు *“ససారబాతః, అయుక్‌) ఆఅలోచనన్య అని విభాగము. సారముతోను శబ్దిముతోను కూడినదని మొదటి వమానమున కర్ణము. “అయుక్‌” అవి యనగా సాటిలేనిదవి యర్హము. +ఆల్రోచ్చ వన్య" అని యనగా లక్ష్యమునందు దృష్టిలేనివాడవి యర్థము. “రలయో రలేదః? అని యమటచేత '“అరోచనుడు” అవి యనగా ఇష్టముకొనివా డనియెన నర్హము చెప్పవచ్చును, ఇది ఆయుగలోచమవిప్ర ఏశేషణముగా ఉపయు_క్ష మయినది. ఉదాహరణము భారవి కిరాతార్డునీయమునుండి గృహీఠము, వ్యపేళావ్యపేతో యథా = “కలావీనాం చారుత కరవూపయా న్తి బృండాని లాపోఢ ఘనాగమానామ్‌ బృంచాని లాపోఢ ఘనాగమానాం కలావీనాం ఇారుత ఈకకా2.పయా న్లి 1468 పాద(ంతయా భ్యాస స్తు నాతిసుందం ఇతి తద్భేదా నోచాంహి య న్దే. అర్ధము ఏ వ్యపేతావ్యపేతమున కుదాహరణము. వరప్పర సల్లావనము చేత _పా_ప్రించెడి విరంతర సమాగమము గల హంనలయొక్క బృందములు మనో హరముగా సంగతము లగుచున్నవి. త్యవవాయువుచేత చెదరగొట్టబడిన మేఘము లను గల నెమిళ్ల యొక్క ధ్వనులు అపయాతము లగుచున్నవి. పాద్యతయాఖ్యాసము అతి సుందరము కౌదవి తద్భేదము లుదాహృతము లగుట లేదు, వ్యాఖ్య మొదటిపొదము నాణుగవపాదముగా పవరు కమయివది. కొవున

శబ్దాలంకార వివేచన త్తక్‌క్‌ అన్య'సేళము. ఉఠయను విట్లొక్క నద్యమునందే యుండుటచేత స్యసేఠా వ్యపేతము, మొదటిపొదనున “కలాపినాం, చారుకయా, ఉవయాంతి”' అని పదవిభాగము, జలిమునందు ఆలాపించెడి న్వభావదుగలవి హంసలు. “కలాపినాం అవి యనగా వాంనలయొక్క- అని యర్ధము, నాలుగవపాదమున *కలాపినాం, చు ఆరుతయః, అవయాంతి”' అని పదవిభాగము, కలాపములని యనగా పింఛను లని యేర్ణము వొవివి గలవి నెమళ్లు. “అరుతి” అనగా (క్రేంకార మని యర్దము, ఇంఠనరకు ఏకపాదను పునరుక్రమగుట చెన్సబడినది. పాదద్వయము వువరు క్తమగుట చెప్పదిడినది, అదే వరునలో “పాద్యతయము పునరుక్రమగుట చెవ్పవలదా? అని (నశ్నించుకొవి “అది సుందరము కాదు కాపున చెప్పుటలేది అవి (గంథకర్ష వివరించియున్నాడు. పద్యము చతుష్పాద పరిమితము. మూడు పాదములు పునరుక్తములు కానలయునన్న ఒక సద్యము దాలదు; నద్వాంతర మావళ్యకము. అట్లు కాకున్న పాదములసంఖ్యను పెంచుకొని మాలికగా (వాయ వలయును? ఎట్లా చేసినను నుందరత్యము తరుగునే కొని పెరుగదు. అలంకార మవి యన్నప్పుడు సుందరత్వమును పోషించుటయే దాని లక్ష్యము, అందువలనే లోజదేవుడు అసుందరములను అపాకరించుచున్నాడు. (మహాయమకము)] 67. వకాకార చతుప్పాదం మహాయమక ముచ్యశే త్లోశా భ్యాసశ్చ తతాద్యం పునరభ్యాస మర్హతి. అరము ; ఒకే యాకొరముగల నాలుగుపొదనములను గలది మవాయమక ఖి మవిపించుకొనును ల్లోకాభ్యానముకూడ మహవాయనుకమే. అచట మొదటిది తిరిగి అన్న త్తి నొందును. తళావ్యపేతభ టే మవోాయవమకం యథా = “నళాసమానా నసవాసాపరాగాత్‌ నభాసమానా నవాసాపరాగాల్‌ వభాసమానా సవాసాపరాగాత్‌ నభాసమానా నవాసాఫరాగాత్‌ " టి

త్‌ో వరవ్వతి కంశోకరజును

• అరము $ అవ్వ'పేఠ భేదమునందు మహాయమకమున కుదాహరణము, కాంతికోడన్‌ గొరవముకోడను శశువిక్షేపషముతోడను హాననుతోడను రాగహీనత్వ మును తినివేయుచున్నది; (పకాశముతో శోలించుచున్నదై యుండి మార్గశిర్షముచేక పరాగకణములను పొందుచున్నది; శ్యతువులను నంహరించువారికో కూడినదై కాంతికి సరూపములైన వానిని కలిగియున్నది; ఈవిధమైన అసమానమయిన సక్‌ ఒక కొండనుండి ఆకస్మికముగా మరొకచోటికి వెళ్లి పోయినది.

వాఖ్య ; ఇది మహాయమకమసున కుదాహరణము. నాలుగుపొదనులు నొకే రూపములో నుండుటచేత, మరి దేవికిని ప్యపదానము లేకుండుటవల్స అన్య "పీఠము.

"మొచటిపొదమున పదవిభాగను *న, భానం మోన, అనం హన ఊవరాగార్‌” అవి. “అసరాగమును తినుదున్న” దని యిచ్చటి కృదంతమనున కర్టను, రెండవ పొడమున “ను భానమానా, నహసా, వరాగ, ఆర్‌” అవి. ఇచ్చటి చివరివదము నళు “పొండుచున్ని దని యర్హము. మూడవపాదమున వ, భా? సమానా, నహః సొ అని. ఇందలి చివరి పదము “పర, అగాత్‌' అవి “మరొక కొండనుండి అన్న యర్ణము నొసగును. నాలుగవపాదమున “నభా? అసమానా? సహసా? సరా గాత్‌ అని. చివరి కియాపదమునకు 'తిరిగివెళ్లైమ” అని యర్థము.

నాలుగుపాదములును రూపమున నొక్రేవిధముగా నున్నప్పటికిని, అర్హము నందు ఖీిన్నముర్లై యున్నవి మొదటి మూడుపాదనులును నాలుగవపాదసులోని “అనమానా? సభా” అను దానికి విశేషణములుగానే ఏ_సరించుకొనియున్నవి

వ్య పేతభేదే ద్వితీయం మహాయమకం యథా = “పవణ మద్య(భ మద చల ద్విపరాజిశ్‌ మూఢ విమల మహితత ౦౦గమ్‌ విరసం సదాతి మి్మినిత మచ్యుత ధామ తీత శించంత్‌ వనమ్‌. .. వవణ ముద్యభమదచల దొర్రపరాజిత్‌ మూఢ విహాల మహిని తరంగమ్‌ వింసం నజాతిమి (శిత మచ్యుత్‌ థాను (సతీత శిఖ చరిగవనమ్‌ $క్ర0

ళబ్దాలంకార వివేచన శక? ఆరము . వ్యపేతలేదమునందు ద్వితీయ మగు మహాయమకమ.న కుదా హరణమను" (వకృష్ణమైన జలనును గలదియు, అధికమైన మదముచేత చలించు చున్న వక్షులశ్రేత సరాబజితములయిన బాలవిహంగముల కొక యమైన గొప్ప ళఈరంగ ములను గలదియు, రసాతలము కానరానిదియు, ఎల్తప్పుడు తిమితిమింగిలషలచేత ఆ్యశయింపబడినదియు, మవావిష్ణుపునకు నెలవై నదియు, (పతీఠమైన అగ్ని (విడ బాగ్ని? చేత మేయబడిన జలసీడనము గలడియు (నయిన సమ్ముదమును దూడిము ,. మదానక్రిచేత దర్పించి నంచరించుచున్న కొండలవంటి యేనుగులచేత ళోఖించు నదియు, గాఢమై న్వచ్భమైనడియు; పాముల వి_స్ఫృతికి రంగ మైనదియు) జలకూన్య మైనదియు: శోభనకరములయిన పక్షులతో కూడినదియు, కాంతిని గోల్పోవనిదియు? తిరిగివచ్చిన నెమిళ్ల చేత సంచరింపబడుచున్న వవమును (చూడుము). వ్యాఖ్య : మవాయమకమునందు రెండు భేదములు తెలుపబడినవి మొద టీది ఏకాకొర చతుష్పాదము. క్రిందటి సద్యము దానికి లక్ష ము, రెండవది శ్లోకొ భ్యానము పకాకార చతుష్పాద మహాయమకను అవ్యపేతము ళ్లోకాభ్యాసము వ్యపేశతము. ఒక శ్లోకము. నాలుగుపాదసులకో పరిసమా_ప్ర మగును. అది పునరుక్తమైనపుడు శోకాంతర మే యగును ల్లోకము శ్లోకాంతరముతో అన్యసేత నంబంధనును పొందజాలదు; నడుమ మరేమియు వ్యవహిఠత్వనును కలిగింసక బోయినప్పటికిని శ్లోక ద్వ్యయమున కున్న సంబంధమును వ్య'పేతముగానే పరిగణింప వలయును. ఉందు 'మొదటిళ్లోకము సను(దపర్షనము ఇదే శ్లోకము పునరుక్తమై అర్ధాం తరమును _గహించి వనవర్ణనమైనది- ఇట్లు శ్లోకమంతయు అభ్య_స్టమగుబచేతనే యిది మవాయమక మయినది అవ్య పేతభేజీ అఆద్యన్య పునర భ్యాసో యఖా = కనవ్వూన యాసమానయా స మానయా సనమానయా సమానయా సమానయా సమొనయా సమానయా' 1కర్‌ ఆరము : అవ్యప్రేత భేదమునందలి మొదటిలేదమువకు తిరిగి అభ్యానమీ థఖణుగుట పీదాహరణను. ఓయి మ్యికుడాః: ఆయాసపడు నటుపంటిగియు, నమా

తత్ర వరవన్వతీ కంఠాభరణము నములయిన (వయత్నమును మానమును గలదియు, పూజానపారురాలును, పాటీ లేనిదియ వైన ఆపుకో నన్ను కలుపును,

వ్యాఖ్య : మహాయమకము నందలి మొదటి లేదను ఏకాకార చతుష్టా దము. దానియం దంతర్శేద మిది- మొదటి భేదమునందు నాలుగే ఆనృత్తులుండగా? ఇందు ఎనిమిదావృక్తు లున్నవి “*త్నతాద్యం పునరభ్కాస మర్హతి” అని లక్షణము నందే తెలుపుట జరిగిన. పాదము నగమువరకే యుండి అదే ఆవృత్తి నొందిన యెడల ఎవిమిదాసృత్తులు కలుగును. ఇట్లు ఆవృ శ్త్యష్టకముకోడి మహాయమక మున కిది యదాహరణము.

శ్రేషాలంకారము

6% వకరూచేణ వాశ్యేన ద్వ యోర్ళణన మర్డో రా

తం_కేణ యళత్స కబ్బలైం "శ్రే ఇన్యభిగబ్లితః.

అరము : ఏకరూపమైన వాక్యముచేత 'రెండర్థములను ఠంతముకో చెప్పుట

గో మోనా శబ్దజాలచేత "శ్లేష యని పిలువదిడుచున్నది- చనా క

69, (పకృతింపత్య యాత్మ జ్వా విభ క్తి వచనా,శయా

పదభాబోదృవా చేతి శబ్దన్లేషూ భవంతి మట్‌.

అధరము : శద్దిశ్లేష 1. పకృతిశ్రేష 8. ,వత్యయశ్లేష 8. విభక్రిశ్లేష

రు గా న! ళా ల శ వచనశ్లేష 5 వదశ్తేష 8. భాషాశ్లేష _ యని ఆరు విధములు, [ ప్రకృతిశ్లేష )

'కేషు (పకృతిత్తేవో యథా -

“ఆత్మనశ్చ పెీపాం చ (వతాపస్తవ కీ ర్తినుత్‌

భయకృదూప లే. బౌవాలర్లి్యిపాం చ నుజ్చాడాం చకే 162

అత క్రీర్తిను దిత్యత నాతి నుదతో్యో ర్భృయకృ దిత్యంత శేరోతి ఈ .నత్యోః క త్య! క్విపి తుల్యం హాపమితి (పకృతి న్తేబోఒ రయసమ్‌.

శబ్దాలంకౌర విడేచన శక అరము : వావియందు (పకృతిశ్రేష కుదాహరణము. ఓరాజాః: నీయొక్క అ ళా [వకావము నీయొక్కంయు శశువపులయొక్కయు కీర్రినుక్తు, వీ బాహంపు శ్యతులకును మి్మితులపను భయకృత్తు. ఇచ్చట 'కీర్ధినుత్తు' అను చోట నొతి, మదతి అను ధాతువులకును *భయ క ర్తు అనుచోట కరోతి, కృనతి అను ధాతువులకును క్వివ్‌ పరమగునప్పుడు రూపము తుల్యమే. కావున ఇది _పకృతిశ్రేష. వ్యాఖ్య : (వకృతి న్నాశయించుకొని రెండర్భములు కలిగినయెడల (పకృతి శ్లేష యగును. (వకృతోదాహరణమున 'కీర్రినుత్‌” అను పదము కలదు ఇది ఈనకు శతువులకు సమానముగా నొక్కట్‌యే యువయు క్ష దుయ్యెను తన విషయ మైనప్పుడు *కీర్ధిం నొతి అవి యర్థము. తనయొక్క కీర్తిని _పళంసించునని భావము. పరులవిషయమైనప్పుడి *కీ రిం నుదతి అని యక్హము, వరులయొక్కం కీర్థివి చెదళగొటై నని భావము. *మి ధాతువునకునుు *నుదో ధాతువునకును కృదంతరూవము నమానముగా “మత్‌” అనియే యేర్పడును. అళ్లే “భయకృర్‌” అన్న రూపము రెండర్భమలలో నుపయుక్రము. శళ్యకువులకు భయకృత్తు, ఇచ్చట “భయం కరోతి” భయనును కలిగించునని యర్థము. మి_తులకు లయకృత్తు. ఇచ్చట “భయంకృ నతి” భయముమ ఖండించు నవి యర్హము. “క్ర” ధాతువునకును “కృత్‌” ఛాతుపునకును కృదంతరూసము సమావముగా “కృత్‌” అనియే యేర్చడును. ఇచ్చట క్విప్‌ (ప్రత్యయము రెండింటియందును సమానమే. _పకృతిభూత మైన ధాకువునందు భేదము కలదు. దావినిఐట్టియే అర్హమునందు. భేదము కలుగు చున్నది. అయినప్పటికిని ఒక్కమారే (పసయుక్తమె ఒకే రూపమున నుండుటదేతు ఇది శ్లేషాలంకార మగుచున్నది. (పకృతి న్యాశయించి అర్థలేదము కలుగుటచేళ (వకృళిక్లేష యగుచున్నది. లింగన్లేబో2.5 (పకృతిత్తేమ వవ. స యథా = “కువలయ దల ద్యుతాసా దృశాచ వపుపాచ కంన దర్శ్మయతే డు అధరీశృత ఓపవాల శియాం(మి:శాస్యేన చ నత్యభూి 168

460 వరన్వతీ కంఠాభరణము

అ, త వృగ్వవులో రాస్యచంణయోక్చ కువలయడల ద్యుతే త్యధరీక, ఎ (పవాలశియేతి చ లింగభేజేఒవీ తుల్యకాపే విశేవణే ఇతి లింగ శ్రేహేఒయమ్‌ .

ఆరము. లింగళ్లేష కూడ (సకృతిశ్లేషయే. దాని కుదాహరణము, కువ

థు క!

లయదళద్యుతి గల చూపుచేతను రూపుచేతను, అధరీకృత (వవాశశోభగల పాదము చేతను ముఖముచేతను కనుబొమలు వంగిన యీ రమణీ యెపనికి దర్శనీయ కొకుం డును ?

ఇచ్చట చూపు రూపులకు పాదముఖములకు కువలయదళద్యుతిగల యవి అధరీకృత_పవాళశోభ గల యవి లింగభేద మున్నప్పటికిని తుల్యరూవమైవ విశేషణ మునే వాగడుటవల ఇది లింగశేష,

ళం ళా

వార్గభ : లింగలేదము నామనులకు వియతము. కొవువ లింగలేదము కూశ్ర నామభేదమునందే అంతర్భవించును. పూర్వోదాహరజనునందు. ధాతురూస మయిన _పకృతిభేదము (పదర్శింపబడినది. ఇందు నామరూపమయిన (సకృతిఖేదము (వదర్శింపబఢుచున్నది

విశేషణ విశేస్యములు లింగవిభక్రి వచనములందు ననూనములరై యుండ వలయును '“దృక్‌' శబ్దము చ్రీలింగము. దీవి తృత్రి యైకవచనము *“దృళా?. “వపు శృబ్దము నప్పంసకలింగము దీని తృతీయెకవచనము “వపుషా”. కాబట్టి “దృక్‌” శచద్దిమునకు న్రీలింగ ఏ'శేషణముమ “వపుళ్ళబ్దిమునకు నపుంసకలింగ విశే షణమును తృతీయెకవచనాంతములుగా (ప్రయుదక్తము కొపలయును, ఇచ్చట “ఠువల యదలద్యుత్‌” అనునది విశేషణము. ఇది క్విస్పత్యయాంతము. అది సర్వ లింగములం ఎన్లే యుండును, “కువలయదలద్యుకా” అని తృతీయా విభక్తి నొంది వది. ఇట్లగుటచేత ఇది రెండింటికి విశేషణముగా నుపయు_క్ర మయినది. “ఠునల యదళద్యుత్‌ 'అని యనగా వద్మవ్యతముయొక్క- కౌంతివంటి కాంతిగల దని యర్ధము, నాయిక కన్నులలో ఆ కాంతి యున్నది; ఆమె శరీరమునందును ఆకాంతి యున్నది ఇచ్చట అర్ధమునందు భేదము లేదు. ఒకే ఫదము లిన్నలింగములందలి విశేష్యము లకు విశేషణనుగా నగుటయే యిచ్చటి విశేషము. కాబట్టియే దీవిని లింగశ్తేష యని జ్పిర్కానుట జరిగినది.

58] శట్లాలంకార వివేచన న! ఇళ్లే “అధరీకృత్యసవాళ్ళశియా” అన్న విశేషణము “అంఘణా” అన్న పుంలింగళబ్లమునకు? “ఆ స్యేన” అన్న నప్కంనకలింగ శబ్దమునకు నమావముగానే అన్వయించుచున్నది. ఇచ్చట అర్ధలేదముకూడ కలదు. పాదను విషయమున *కిందుచేయబడిన తలిరాకుల శోభచేత” అని యర్థము. ముఖము విషయమున “పెదవులుగా చేయబడిన తలిరాకుల శోభచేత” అవి యర్ణము. ఇట్లు లింగలేదమున్నస్పటికిని నమానరూవమయిన విశేషణము సాధక మగుటచేత ఇది లింగశ్లేష యగుచున్నది. [ ప్రత్యయశ్షేష ) (పత్యయ క్షేమః సోబ్భేదో నిరుజ్ఫేదశ్చం తకఃూ రాద్యో యఖథా = “తస్యా ఏనావీ వోరేణ నిసన్హాజేవ వోరిశ జనయామాసతుః కన్య వినయం న పయోధరా కేక్‌ క అత హాోరిణావితి ఇలిణిని పత్యయ తమో శేకహాప త్వా ద్వినాకి చారేగతి చ మత్వీర్శీ యో ద్భేదాతో ఎ జ్భేదంపత్యయ శేపోఒయమ్‌. అరము : (పత్యయశ్లేష సోద్భేదము విరుద్భేదము అని రెండు విధములు. థి ళం అందు మొదటిదాని కుదాహరణము,. హారము లేకపోయినప్పటికిని స్వభావసిద్దము గవే వారులయిన ఆమె పయోధరరములు ఎవనికి విన్మయము కలిగింపకుండును? ఇచ్చట *హిరిణొ” అని ఇనిణీని (వత్యయముల యేక్రరూవత్వమువల్ల “హారము లేకటోయినస్పటికిని అన్న మత్వర్థీయోద్భేదమువల్లి ఇది ఉద్భేద (నత్యయశ్లేష. వ్యాఖ్య : (నత్యయము వ్యాశయించుకొని రెండర్హములు కలిగినయెడల దానిని (సత్యయశ్లేషాలంకారనవి యందురు. అది సోద్చ్భేద మని, నిరుద్భేద మని రెండు విధములు. ఆదే వాక్యమునందలి మరొక శన్దిముచేత ప్యక్రమయ్యెడిచి స్రోద్భేదము; అట్లు కౌవిడి విరుద్భేదమ్ను

శీత2 వరన్వతే కఠశాభరణము వ్రార్ర” శబ్దమునకు మత్వర్టీయమైన “ఇని _పత్యయమురాగా శన్వారీ అవి ద్వివచనమునందు వారిణౌ” అని యగును దీవికి “హారమునుగలవి” అని యర్థము. ఆవళ్యకొర్తమున “జీవి _సత్యయన రాగా “హూరతః ఇతీహారిణొ” ఠి అసి యగును. “నసరసహృదయుల మనసును హరించునవి యవి భావము, “ఇని (పత్యయము వచ్చినప్పుడును “జీవి (పత్యయము నచ్చినప్పుడును “హారిణౌ అన్న రూపమే యేర్చడుచున్నది. _ప్రత్యయః ఎలు భిన్నములేః అందువల్ల కలుగు చున్న ఆర్ధములును ఖిన్నములే, అయినను రూపము ఒకే విధనుగా నున్నది. కావుననే దీనికి _పత్యయశ్త్లేష యను 'పేరు చెల్లుచున్నదిం “వినాపి హారేణ” అని యనగా “వారము లేకపోయినప్పటికి” నవి యర్ధము= “హారిజౌ” అని యన్నప్పుడు “హారము కలవి యన్న యర్హము కలుగుచుండగా “వినాపీ వారేణి అన్నది విరోధమును వ్యంజింపజేయుచున్నది- కొవుననే విన్మయ ఆసకత్వ సామర్హ్యము కలుగుచున్నది ఇట్లు శబ్లాంతర నంస్ఫురణము గావించుట ళు ళం ల! వల్లి నే యిది సోద్భేద _వత్యయశ్లేషమున కుదాహరణమెవది- ళని ళం మ్‌ ద్వితీయో యథా - ళ్‌ తుద్ధ ల శలౌమయస్టాన కూాఢ (వణ కీఃకాక లత విభాతి వూంణీభూళా వ్ధినో లాంఛనచ్చవిఃి 1$్‌క్‌ అత బారిణీభూ చేరి చ్వే్డీ పశ్చ _తుల్యరూపళాయాం తజు 'బ్ఫీదో నా న్లీత్యనుబ్భేదః _.త్యయ న్లేగో2.యమ్‌. అర్ధము ద్వితియమున కుదాహరణము. నీచేత దాల్బదడిన గాయముల కాయల యాకొరము చం_దలాంఛనచ్చవివి కలిగి హరిణీ భూతమై వెలయుచున్నది- ఇచ్చట “హరిణీభూతా” యని చ్వివత్యయముయొక్కయు. జీ ప్పత్యయము యొక్కయు. తుల్యరూసత్వమునండు ఉద్భేదము లేదు కొవున అనుద్భేద _పత్యయ శ్లేష యిది.

శబ్దాలంకార వివేచన ఛక3

వ్యాఖ్య : జెది కూడ (వత్యయశ్లేషమునకే ఉదాహరణను. “పారిఖీి శద్దిమునకు “తెల్లని” అని కొవి “వినర్గమయిన అవి కాని యర్థము. హరిణ శన్ది మునకు జీస్పృత్యయను రాగా ఇది యేర్చడినది. *వారిణీభ్రూతా” అవి యన్న ప్పుడు “తెలి గా వయినది” అవి కాని “పాలిపోయినది అవి కాని యర్భము. హారి అను కౌకపోయినను హరిణత్వముము పొందిన దన్న యర్దమున చ్వి[వత్యయము నొంది “హరిణీభూతా” అన్న తూస మేర్సడినది అర్ధమునం దంతర నున్నప్పటి కివి రెండింటికి నొకే రూసను కలిగివది, ఇచ్చట (పకృతులును ఖిన్నములే; (సత్య యములును ఖిన్నములేః అర్ధములును ఖిన్నములే. అయినప్పటికిని దావ మొక్కం టియే. కౌవననే యిది (పత్యయశ్లేష కుదాహరణమైనది.

ఇందు భేదసాధక మైన శబ్దాంతరము (వయు క్తము కాలేదు. కొవుననే ంఐిచి విరుద్భేగ (వఠ్యయశ్లేష మయినది.

[ విభక్తిశ్లేష ]

విభ శశీ ద్విధా జా భిన్నజాతీయ ₹ౌొరా:, అభిన్న జాతీయ ఆూశ్చ, తకః రాన్యో యథా -

విషం నిజగలే యేన బ(భీ చ భుజగ(పభుి

జీహీే యీనాంగజో దభ జాయా చన జయఠర్యజి 156

అత యేన విమం నిజగలే, భుజగ రాజశ్చ నిజగలే బీ, అంగజో జీేహే, జూయా చదంభీ ఇతి తిజ్‌ సుబ్‌ విభళ్యో! లిడా తనే పద(పథ మపురు.పెకవచన స_్తమ్యేకవచనాంత రూ “శీకరూప శ్వాద్విభిన్నార్టకత్వా ద్భిన్నజాతీయ సు విజ్విభకీశ్లేవోఒయమ్‌.

అరము : విభక్రిశ్లేష రెండు విధములు! భిన్నజాతీయ వభ క్రిశ్లేష,

లైన లా

ఓ. అలిన్నజాతీయ విభ క్రిశ్లేష. అందు మొదటినానికి ఉదాహరణను, ఎనని చేత విషము (కక్కదిడినదో ఆ భుజగ్యసభువు ఎవనిచేత స్వీయగళమునందు భరింవ ఐడినాడో, ఎవనిచేత అంగజాడయిన మన్మథుడు దహింపబడెనో? ఎనవిచేత భారక్ష చేహఘమునందు ధరింపబడినడగో ఆ శివుడు వర్ధిల్లాను గాకః

న! నరన్వతి కంఠాళరణము

ఇచ్చట “ఎవనిచేత విషము (కక్కబడినదో *“భుజగరాజు స్వీయగళ మువనందు భరింపబరినాడో' “అంగజుడు దహింపబడినాడో” “భార్యయు ధరింసబడెనో” అని ీయా నామవిభక్తులకును లిడాత్మనేపద _పథమప్పరుైకపచనములకును స_ప్టమ్యేక వచనాంతములకును ఏక్రరూపత్వమునల్ల విఖిన్నార్ధకత్వమువల్ల ఇది ఖిన్నజాతీయ సుప్తజ్విల క్తి శ్లేష.

వ్యాఖ్య : విభక్తులు (కియావిభక్తులని నామ్సవిళ క్తులని రెండు విధములు" (క్రీయావిభ క్తులకు నామవిభక్తులకు ఏకరూనర్వమును సాధించుటచేత శ్లేష సిద్ధించు వెడల అది భిన్నజాతీయ విభక్రిశ్లేష యగును అట్లు కాక కేవల (క్రియావిభకు లకు గాని, కేనల నాసు విభక్తులకు గావి యేకరూసత్వమును పాధించుటచేత శ్లేష విద్ధించునెడల అది అభిన్నజాతీయ విభక్రిశ్లేష యగును.

(వకృతపద్యము లిన్నజాతీయవిభ క్షి శేషకు లక్ష్యము. *విజగలే' అనునది 1కీయావదముగను నామవాచకముగను కూడ ఉపయు _కమయినది. *జణ్యల్ర్‌” ధ్రారువు, ఉపసర్గోని”. దీవికి కర్మార్టమున లిట్‌ (వథమపురుషైక వచనరూపము “*విజగలే" అవి యగును. ఇది [కియాసదము శకక్కబడినది” అని యర్థము, “ఆత్మనః గలే తనయొక్క గళమునందు అన్న యర్శమున ప_ప్రమ్యేకవచనమైన నామవాచక్రము అ'ప్లే “దేహే' యనునద్మి'దహ్‌” ధాతువునకు కర్మార్హదున లిట్‌ _సథమపురుషైక వచనరూవము. ఇది (కియాపదము. “దేహ” శద్దివునకు సృ్పమ్యేకనచనరూపము “దేహే”, ఇది నామవాచకము. (కియాపదమునకు *“దహంపదిడె” నవి యర్దము, నామహచకమునకు “దేహమునందు' అని యర్థము. మూలరూపములు ఖిన్నములు:ః వీళక్రిసత్యయములు లిన్నములు, అయినప్పటికిని విజాతీయములయిన విభ క్తుల నల్లి నే ఏకరూపత్వము. క్రలుగుటచేతను, నానార్ధత్వము కలుగుటచేతను ఇది భిన్న జాతీయ విభక్షిశేష కుదాహరణమైనది-

ద్వితీమొో రకుఖా =

“ఠ్వమేవ ఛాతుఃపూర్యోఇఒని త్వమేవ (పత్రయః పరః

అనాఖ్యాతం న తే కించిన్నాథ శేనోపమియసే 157

అత ధాతురితి (పథమాంతస్య వమష్ట్యంతస్య చై కయాప త్వాద్‌ భిన్నార్జ క త్వాచ్చాభిన్నజాతీయ సుబ్విభ _క్రీకేవోఒయమ్‌,

శబ్దాలంకొర వివేచన 4రక్‌ అరము : ద్వితీయమున కుదాహరణను. నాథాః నీవే ధాతకంయటె ముందు డీ

న్నావు; నీవే వరాత్సరుడవు; ఆ,శయింవ దగినవాడవు. కొంచెముకూడ నిన్ను గురించి చెప్పబడనిది లేదు. ఎవవితో నుపమింవదిడగలవు? (అమపమానుడ వని భ్రానము), మరొక యర్హము - సీవే ధాశువవు, పూర్వమున మంటివి నీవే పత్య యమవు; పరమందుంటివి ఆభ్యాతమవు కాకపోలేదు. ఇం3ెనరితో నుపమింస ఐరుదువు ?

ఇచ్చట “ధాతు” అని _సథమాంతముయొక్కయు, షష్ట్యంతముయొక్కంయి ఏకరూపత్వమువల్ల ను ఖిన్నార్ధకత్వమువల్ల ను ఇది అలిన్నజాతీయ సుల్విళక్రీశ్లేషం

వ్యాఖ్య * విళ్నక్తిశ్లేషయందు రెండనవిభాగమైన అభిన్నజాతీయ విభక్తి శ్లేష కిది యుదాహరణము-. “ధాతృ” ళబ్లమునకు షష్యేకవచనరూపము “ధాతుఃి; నామ వాచకము. “నృష్టిక_ర్హయొక్క యని యర్ధము- (పథమైకవచనరూనము “*ధాతుక అని యనగా (కియాపసదమందలి మూలరూప మని యర్ణము. ఇదికూడ నానువాచ కమే. దీనినిదిట్రీయే పూర్వఃః (వత్యయః, పరః, ఆభ్యాతమ్‌ - అన్న పదనులకును అర్జాంతరము సిద్ధించినది. ధాతువువైని _సత్యయను చేరి కియాసదము నేర్ప రుచును, క్ఞావున (కియాపదమునందు పూర్వస్టావికము ధాతువు; సరస్టావికము (వఠత్యయము. (కియాసదమునకే ఆఖ్యాత మని 'పేరు. ఒక (కియాపదమును మరొక (కియాపదముకో పోల్చుటకు వీలులేద్యు దేవి కదియే స్వతంతము.

నామవిభక్తుల నాధారముగా చేసికొవియే శ్లేషను సాధించుటవల్ల ఇది సువ్వి భక్రిశ్లేష యనిపించుకొన్నది. ఇది అలిన్నజాతీయ విళక్రిశ్తేషవుం దగొక భాగము, ఇచ్లే కేవల తిజ్విభ్యక్తుల నాధారముగా చేసికొవికళూడ శ్లేషను సాధింవనచ్చును అట్ల యివప్పుడు అలిన్నజాతీయ తిజ్విభకిశ్లేష సిద్రించున్ను

[ వచనశ్లేష ]

వచనశ్లేబో ద్విధా = సోజ్ళేది నిరుబ్భేదశ్చ. తకం సోబ్భేదో యథా "=

“పొజ్యంప భావః తపభవో ధర్మస్యా స్తరజ సమాః

ముక్తాతాస్హై ని భివం నేమి ౦న్యేఒవీ దదతాం జనాః 158

శరత వరన్వతీ కంశాళరణము అత నేమి రిళ్వన్యేఒవీతి ఏకవచన బవుువచనా భ్యాం దదళా మిత్య్యత తిజ్నన్దే (పాజ్యట భావః పభవ ఇత్యాదిను చ సుబంతే చ్వేకవచన బవాువచన కో రుచ్భేద ఇస్యయం సోచ్య్భేవో నొమ వచన శ్తేమ!, ఆఅరము :; వచనశ్లేష సోద్భేద మవి విరుద్భేగద మని రెండు విధములు వానియందు సోద్చేదమున కుదాహరణము, (వసిద్దపభావుడునుం ధర్మనమున కాల వాలమును పోగొట్టిబడిన రజ స్తమోగుణనులు కలవాడును; ముక్తాష్ముడునై న నేమియు ఇతర జినులును మనకు మంగళ ముల నిత్తురుగాక। అర్హాంతరము - (వసిద్ధ మయిన (పభలు కలవారును, ధర్య్మ(పభువులును, గత రజస్కులలో (శేస్టులును? ముక్రాత్ములు వైన యితర జీనులును నేమియును మీకు మంగళము విత్తురుగాకః ఇచ్చట “నేమి యవి “ఇతరులును అని ఏకవచన బహువచననులతో “కదఠామ్‌” అని తిజంఠమునందును, “పొజక్టపభాపుడు *వభువులు” మున్నగు సుదింతముల యేకవిచన ఐహువచనములందును ఉద్భేదమగుటచేత ఇది సోద్చ్భేద వచనశ్లేషము వ్యాఖ్య : వచనము న్యాశయించుకొని యేర్పడిన శ్లేషకు నచనశ్లేష యవి సరు. ఇది సోద్భేదవడనశ్లేషస యని; నిరుద్చేదనచనశ్లేష యని 'రెండు విధములు. పదాంతరముచేత విన్నార్హ స్ఫురణము కలిగినయెడల స్రోద్భేద మవిః అట్లు కొని యెడల విరుద్భేద మని పరిగణింసదిడును. ఉదాహరణమునందు *పాజ్యవభావః? మున్నగు నేకవచన విశేషణనులు గలవు. “నేమి” యన్నది కర్సృపదము? విశేష్యము. ఇది ఏక్రవచనమే, కాని (కియాపదము 'దదకామ్‌” అని బహుంపచనమునం మన్నది. కర్త యేకపచనము నందును (కియ బహువచనసునం దుండుటకు వీలుకాదు. ఇట్లగుటచేత “ఆనేల “వభవఃి మున్నగు బహువచనాంతములే (ప్రాధాన్యము నసాంచి (కియాపదముతో అన్వయంచుచున్నవన వలయున్స ఇట్రనుటకు శ్రీయాపదమునందలి ఐహుత్వమే కార ణము. ఇదియే ఉద్భేద సాధకము. కొవుననే యిది పోద్చేద వచనశ్షేషగా పరిగ ణీంసబడుచున్నది. (పాజ్య(వథావుడు, (వభువులు, ముక్తాత్ముడు, అన్యులు - మున్నగు విధ ముగా ఏకవచన బిహువచనరూపములు కలటోళ నొందినవి. కాని (కియాపదగము

శబ్దాలంకార వివేచన శర

వలవి స్ఫురణముఐట్లి (పాజ్యవభాః) ధర్మస్య_వభవః; అన్వరజ_నైమౌః ము క్తాత్మా నిం నేమిశ్చ అన్యేఒపి జీనాశ్చం వః, శివం, దదకతామ్‌ - అన్న విధముగా అన్వ యము నొందును ఇదంకయు దిహునచనమును కర్టగా (గపొంచి: విశేషణము లమ దాని కన్వయించినప్పు దుండెడి అన్వయము. “నేమి” యే విశేష్యమైనప్పుడు (పాజ్యపళావః) ధర్మన్య (_పభవః ిన్మస్టానము, అ_స్టరజ_సనూః ముక్తాత్మా నేమిః అవి అన్వయించును, ఇట్టి విశేషములు గల నేమియు, అన్యేచ జినాః (ఇఠళపలబిన జినులును), నః (మనకు; శివం దదతామ్‌. (శులదు విష్తరుగాకు అవి అన్వయము.

ఏకరూపత్వము కలిగియన్నప్పటికివి భిన్నపచనత్వమును కలిగియుండుట వల్సి ఇది వచనశ్షేష యగుచున్నది వాక్యగత శబ్దాంతరమవల్స నే భేదస్ఫురణము కలుగుచుండుటవల్ల ఇది పోద్చేదను

నిరుద్భుదో యథా

“తనుత్వంమణీ యన్య మధ్యస్య చ భుజన్య చ

క

అభవన్నితరాం తస్యా వలయి కాంతివృద్ధయే 159

అతాభవన్నితీ వలయ ఇతి పదయో _వీిజన్త నుబంతమో "శకశవచన బవావచనే అనుద్భిన్నే వవశ్శిప్యేతే ఇత్యయం నిరు జృీదో నామ వచన/ేమి.

అరము ; విరుద్భేదమున కుదాహరణవు. ఆఅమెయొక్కు భుజమునకు కంకణము కౌంతివృద్దివి కలిగింపకపోగా, ఈనుఠక్వరమణీయమైన ఆమె యుదరము నకు వళులు అర్యధిక్రముగా కొంతివృద్ధి కొర కై నవి.

ఇచ్చట “అభవన్‌” అవి*వలయః” అని రెండువదములకు తిజంఠనుబంతము లకు ఏకవచన బహుసచనములు భేదకను లేకుండగనే శ్లేషించుచున్నవి. అందు వల్లి? ఇది విరుద్భేదవచనశ్షేష

వ్యాఖ్య : వచనశ్లేషయందలి రెండవవిభాగము విరుద్భేదము- శబ్దాంతరము చేత భేదమును న్ఫృురింపజేయుట సోద్చేదము; అబ్లు కావిది నిరుద్చేదము. (సకృతో వాహరణనునందు “అభవన్‌ “వలయః” అను రెండు వడదులు శ్లేషకు (పాజభూత

468 వరన్వతీ కంఠాభరణము ములు. '“అభవన్‌” అనునది భూధాతుపుయొక్క లృజూవము;ః (సథమప్పరుష బహు వచనము. ఇదియే శతృక్‌_పత్యయాంతమై యేకవచనమున “భవన్‌” అవి యగును, దీవికి పూర్వమందున్న “ఆివర్దము ని'షేధార్థక మైన అవ్యయము. *వలయః) అను నది వామవాచకము; క_ర్చృపదము. ఏకవచన మైనప్పుడు పృంలింగళబ్దిమె “కంక్రణను” అన్న అర్ధము నొసగును. అప్పుడు “తస్యా భుజన్య నలయః కాంతివృద్ధయే అభ వన్‌” ఆవి అన్వయించును ఇచ్చటి (కియాపదము అనమాపకము వి షేధార్థకముం “వలయః” అనునది “వలిః” అమ శబ్దముయొక్క. దిహంవచనరూపము* ఇప్పుడిది “త్రస్యాః తనుత్వరమణీయన్య మధ్యన్య వలయః నితరాం కాంతివృద్దయే అభపన్‌” అని బహువచన నమాపక్యకియతో అన్వయించును.

ఇటు నామవాచకము ఏకవచన బహువచనములలో జఒశ్రేవిధముగా మండి భిన్నార్థములను కలిగించుటవిల్ల ను _కియాపదము ఏకవచన బహుపచనములలో ఒకే విధముగానుండి లిన్నార్హసులను కలిగించుటపల్లను వచనశ్లేషస కుదాహరణ ముగా ఇది తగియున్నది లేదసాధక్రముగా శబ్దాంతరము నువయోగించుట జరుగ లేదు. కావున నిరుద్భేదనచనశ్లీషము.

[ పదశ్తేష )

పదన్హేబో యథా =

“అరీమేదః పలాశశ్చ చావా కల్ప(దుమళ్చ తే

'బాలేవోఛ్యానమా లేయం సాలకానన శోఖినీి 100

అత (పకృతి పత్యయ విభ శి వచనానాం పృథగభిధానా దభిధాన మాలోక్తాని (పాతిపదికాస్యేవ పద శళ్లేకోచ్యంతే. కేన వూర్వాన్దే శంతుమేవో మాంసాద _నే బాహా రిస్య్టేనారిమేన పలా ఇాఖ్య వృశనామ్నిి శ్లిప్యేలే. ఉ _త్తరాన్ణే చ సాలానాం కాననేన శోభత ఇల్యేవం శీలయముద్యానమాలేవ ద్వ్యన్టేన సాలశీనాననేన శోభత ఇల్యేవం లీలా చాలేత్యుపమానార్థ ః శ్లి వే. స ఏమ పద ఖే నామ శబ్దన్లేషః.

అర్ధము పదశ్శేష కుదాహరణము- వీ బాహుపు వెలిశుమ్మ, మోదుగు? కల్ధవృక్షము. అర్థాంతరము - నీ బాహువు శ్యతుపుల మేదో మూంసములను తినును,

కం) శద్దాలలికార వివేచన శర శృజిద్ధలతు): కల్ప్వతమము. ఈ యిుద్యావవనమాల నలకాననముగు శ్రలిగి అలకలు ఎక్‌ల అవవముతో నున్న బాలవలె శోఖించుచున్నది- ఇచ్చట (పకృతి ప్రత్యయ విభ_క్రివచననులను వేరుగా పరిగణించుటనల్ల “తోళిదొనమాలయందు - చెప్పబిడిన _పాతివదికలు మాఠమే. పదశబినుదేత చెప్పబడు చున్నవి. . ఆందుచేత పూర్వార్థమందు. !నీజాహువు శ్యతుమేదోమాంసాశి అన్న

• కుద్ధమునందు జఅరిమేద ,వలాళాఖ్య వృక్షనానుములు శ్లేషింవదిడుచున్నవి. ఉత్త రారమందు “ఫాలినూలయొక్క కొననముచేఠ శోభించుచున్నది” అని యీ విధమైన లక్షణముగల ఉద్యానమాలవలె రెండవయర్ధముచేత “అలకలుగల అఆననముచేత శోలించుచున్నది' అవి ఈ విధమైన శ్రీలముగల బాలయని ఉసమానార్ధము.. శ్లేషింప విడుచున్నది. ఇది సదశ్లేష యసుప్రేరు గల శష్ధిశ్లేష, వ్యాఖ్య శ “మ _ప్రిజంఠం పదమ్‌” అని నిర్వచనము. నామధాతువుపై నామ (వత్యయము చేరగా నేర్పడునది నానుపదము. [కియాధాతువుపై (కియ్యాపత్యయము చేరగా నేర్చడునది (కియాపదము. ఇంతకువంందే ప్రకృతి? _పత్యయము, విభ క్రి? వచనము - ఇన్న జృంకముల నాధ్సారఘుూగా చేసికొని శ్లేషభేడములను వివరించి? తల్ల క్యములనుపదర్శించియుండ.టదేత ఖభోజదేవుడు పకృతి _పత్యయాత్మకము వపధము అన్న నిర్వచనముమదిట్ర కాక నిఘంటువులయందు న్పష్టముగా (వదర్శింవ ఐడిన పదములనే పదము లుగా వ్యవహరించుచున్నట్లు వివరించియున్నాడు. డ్‌నివి బట్టి యిచ్చట సిద్ధమెయున్న పదరూపమునే యథాతథముగా (గహించుచున్నాడని, సంగాంగ విభాగమువకు అన్తుమతించుటలేదని స్పష్టము, "౯. భోకపూర్వార్థమన నొక్ర యుదాహరణదును; ఉత్తరార్ణమున మరొక యుదా హరణమును నిబద్దము లయివవి. సీ బాహువు అరిమేదను (వెలితుమ్మ); వలాశను (మోదుగు); కల్చవృక్షము. చివరి క్రల్బవృక్షళద్దిమునుబట్టి. మొదటనున్న దెండుళబ్దిను లను నృక్షవాచక్రములుగానే _(గపాంపవలయు ననిసించును విఘంటువులందు ఆ వద ములు వృక్షవాచక్షములుగా (పసిద్దములు. రాజ్యసశంనక్రై ఒక దాటుకాయిడు చెప్పిన వాక్యమిది. కావున కేనల నృత్షునామములను గుదిగుచ్చుట అ'పేక్షితముకాదు. పైకి ఒక యర్ధమునుబట్రి అట్లు తోచుచుసట్లు చేసినను, అర్థాంతరమువల్ల (వళంన బేయవలయుసు 'అరిమేదః వలాశః తీ బాహుః) అవి అన్వయము. *శ్యతుపుల యొక్క (కొవ్వును మారిసములు తినునది సీ భుజము” అవి యర్థము, *ళ్యకు

శ70 సరవ్వశీ కంఠాభరణము మాన,పాణహరణ భయంకరమైనది” అని భావము. మి్యితుల విషయనునండు కల్పదుమముపంటిది, అడిగిన కోరికల నన్నింటిని తీర్చునదస్‌ భావము. ఈణ కౌళశలనును వితరణకౌళశలమును పశ _న్లనులయినవి.

ఇంక రెండన యుదాహరణము. ఉద్యానముల వమూహమను బాలికళో పోల్చ బడినది. ఉపనానోనమేయములకు సమానధర్మము సాలకానన శోభాధారణను. వాల (స+ అలక+-అనవ) ముంగురులతో కూడిన ముఖముతో శోభించుచున్నడి. ఉద్యానమాల (పాల+కావన) పాలపృక్షముల కౌొననముతో శోభించుచున్నది*

ఇట్లు పదములను శ్లేషించుటనల్సి ఇది పదశ్లేష కుదాహరణమైనది

వర్శ.శేపోఒవీ పదశ్తేమ వవ స యథా-

“త్వమేవ బేవ పాతాల మాశానొం త్యం నిబంధనమ్‌

త్వం చామర మరుద్యూమి “కో లోక(తయాతకః 166

అ(త త్వమేవ పాతాల మిత్యకారః పొళ్చ్ళాల్యే, త్వంచ అమరమరుద్‌ భొూమి రితి చకారః పౌర వస్యేజవ శే శ్లిపపాతాలం చామళే ఇతి చ పదం ౮చయతి. సోఒయం _పదశ్లేమ నీవ వర్జ్మ-శ్లేమ ఇత్యుచ్య తే.

అరము : వర్ణశ్లేషకూడ వదశ్రేషయే. దావి కుదాహరణమను. దేనాః వీవే

థి ళా

పాతాళమవు; నీవే దిక్కులను ముడివేయువాడపు (మర్ర్యలోకమవు); మరి నీపు అమరులైన దేవతలలోకమవు; లోక్ట(తయాత్మకుడవైన యొక్కడవు.

ఇచ్చట “తఠ్వమేవపాతాలమ్‌” అవి అకాళము వెనుకటిదానియందు “త్వంచ అమరమరుద్భూమిః? అని చకారము ముందరి యక్షరముతోను కూడినవై పాఠాల బామర పదములను ఏర్పరుచుచున్నవి, ఈ వదశ్లేషయే వర్ణశ్లేషయని పిలువబడు చున్నది

వ్యాఖ్య : వదశ్లేషమువం దంతర్చాగమే వర్డశ్లేషము. పదము నముదాయ రూపము; వర్షము అవయవర్లూపము. అవయవభేదనువల్ల సముదాయలేదము నంభళ

శల్దాలంశౌర వివేచన త్న వించును. అవగా పర్దలేదముచేత నదభేదను నంభవించునని భాను. కావుననే వర్జశ్లేషను వేరుగా వరిగజింపక వదశ్రేషయందే అంతర్భవింపదేయుట జరిగినది ఉదాహరణ పద్యమునందు (పనక్రవిషయము రాజ్నపళంస, ఓక కవి “దేవాః నీవే పాతాళమవు; వీవే ముర్ద్యరోకమపు; నీవే అమరలోకమవు వీవు మూడులోకముల కేకరూపుడబు” అని _పభుపును (వశంసిందెను, పాతాళొది పద ముజిగ్రేత (వకర్ష వెల్లడి కాదు అందువల్ల అర్భాంతరము నన్వేషింపవలయును. “త్వం అలం పాకా' అవీ యన్నప్పుడు +స్రీవ్ర నమర్హుడవై న రక్షకుడపుి అన్న యర్హము కలుగును. పదముల కమమును మార్చి “అలం'లోని అత్వనమును “పాభ్రా అను పదము తుదిఆకొరమునకు నంధింసగా “పాజాలం” అని యేర్పడినది. అ్లే “చామరమరుద్భూమిః” అనుచోట నున్న తొలి చవర్జమును నముచ్చయార్థక కముగా విడదీయగా “అనమరమరుద్భూమిః” అని యేర్చడినది. అనగా నముచ్చ యార్దకావ్యయమైన చవర్షము మీదిరపచ్చుకో కలిసినదన్నమాటః ఇట్లు ఒకవర్షను కలియటయోం ఒక వర్ణము విడుటయో జరుగుటచేత వచ్చిని శ్లేష యగుటవల్లి నే అజిది పర్ణశ్లే యగుచున్నది. అగా “దేవా 1 వీవే నమర్దుడవైన రక్షకుడవు ఆశలను (మనోరథములను పూరించువాడవు చ్రామరదులనుండి వచ్చు చల్తవిగాలివలె వోయికి జన్మస్తానమవుం సీవొక్కండవేయైనను ముజ్జగనులకు ఆత్మపంటివాడవు” అని అర్భాంతరము. [భాషాశ్లేష) భాహాక్లేవో యథా- “కృజ్ర లాలన భూళలేహీ మహిమోనావారే తువోరి ఏచ్చిన్నే తారీశారిసార జేహే వళేవరం శూర ఉమే భావమో 162 ౨ (ప్రాకృత సద్యమైనపుడు వంవ్కృత చ్భాయ - కుటిలాలన్నభూలేఖే । మహి మోహగృహే తనహారి విచ్చిన్నేః హరివారీసారదేహ్తే! వరే నరం ఫూరతు సే భానమ్‌,

తీ శస వరగశ్రక్‌ కంకోభగ్రజయు అగ్రవ “ధ్యానాసీతాం చ రు(దాణీం కాంతాం చ వురతఃన్థి తామ్‌ రిలేచ్చుః కళ్చిడానర్జో దివ్యు[పాళ్ళతయా "గిరా" " 16కి. తత రు;జూాశిపనే! హే ఉమేు, నాశీ ఛజీ వరం ష్టం: భావరి కురు కిం భూతే) లాలనఘాలేహే లాలసభూః కామి స్తం లేకి య _స్తన్మీన్‌. తథా మహిమ్న (పభావేశోశాం వితర్శ మపణారతి య_స్తన్మిన్‌ మహీమోవానా శే మహే+శ్వర సన్నిధా పా సర్వజ్ఞానాఖి భన*ఇలి ,ళూయతే. అఆతవన తోజూం4 అర్షయంతి తువో అరయ సె ర్విచ్భిజ్నీ విఠహిలే. ఆఅపం మప్యరీళాం విళ్ళీదకారణమావో వారిశారిసార దేహే జారిణారః నింబా సన్య సారోబలం న జేహే యన్య తన్మిన్‌. చలే పరిశణేతరీతి. ఉమాయా వవ ఇమాని సంబోఖన : విశేషణాని. కాంతాపకేతు హే కాంలే, తవ రకా2.కం- వశం. నార్యాః ,శియాః సార ఉత్క్బృష్లోజేవూ _న్హ్వత యద్వరం కేవ్ఫం విలో చనానన _స్తనజఘనాది తజ్ళే భావ మభిలావం జారతు,. కామాన్‌ వూరయత్విత్యర్థ. కిం భూతలే జేహే? కుటిలాలస (భూలేటే నముహీి మోవావారే గృహే హరిణి విచ్చిన్నే చ తనుమధ్య త్వాదిఖి రితి. ఆర్ధ్హము బొషాన్లేష కుదాహరణదు (నంవ్కృతభాషయై నప్పుడు) ఓ పార్వతీ: మన్మథుని నళింపజేసినవాడును, మహిమచ్రేత 'కళ్కమును నశింపజేయు వాడును ((విశ్చయజ్లానము గలిగించువాడని: తావము), బాధించు శ్యతువులకు విచ్చేద కుడుము, హరిణళతువై న సింహముయొక్కం బఐలమువంటి బలముగల శరీరముగల వాడును) నీభ_ర్హయునై న హరువియందు వీశేస్టథానమును నిబ్బము. [ప్రాకృత భాషమైనప్పుడు, ఓ కాంతాః కుంకలములు పారాడు (ళూసపౌందర్య్యము గలిగి భూ జనములకు మోహగృహమైః మనోపారమణో విప్పారిన అంగములను గలిగి, విష్ణునిభార్యయైన లక్ష్మీదేవివలె శోఖించుచున్న దేహమునండలి (శేష్టమెనయంగము వా అలభిలాషమును హరించును గాకః (అభూ యంగముల పషౌందర్య్యముచేత అక్షర్ణించు కొనవలయు నని భావము

శబ్దాలంకార వివేచన" శక్ర సి

ఇచ్చట ధ్యానానీతయై ముందర నిలిచియన్న ర్న్యుదాణిని రణేచ్చునొక్కడు దిదళ్ఞభాషతో ఆర్బించెన్తు ధ్యానమగ్నయై.ముందఠనున్న యునతి నొకానొకడు (పాకృతభాషతకో అర్జించెను-

అక్కడ క్యుడాణీవక్షమునందు - హీ ఉమే-ఓ ఉమా? హ'రే=ఈళ్వరుని యేందు?-వరం . (శేషమెన? భావంకురు=భ్రావమును నిల్చుము. కింభూతే--ఎటువంటి వోనియందూ; లాలసభూలేహే లాలనభూః -= వన్మథుడు, తం లేడి యంః=అళవి నెన్వడు నాకివేసెనో, తస్మిన్‌ =అతనియందు (కాసూంతకుని యందు అనిభావమ్భుు, అప్లే! మపామ్నా జ(ఫభావనముచేక, ఊవాం ఇ వితర్కమును, అవపహరతీ యః= ఎవడు అపహరించునో, తస్మిన్‌ = వావియందు, మపామోహహరునవియందు/ మహే శ్వర నన్నిధియందు సర్వజ్ఞానాభిభవ మగునవి చెప్పుదురుకదాః అందువల్లి? తోహంతి =బాధించువారు, తువోః, అరయః = శ్యతువులు, వారిచేత విచ్చిన్నేజ విరపాతుడై వవానియందు (శ_తుపీడలేనివావియందు), అరివిచ్చేదకారణము మరొకటి కూడ-వెప్పుచున్నాడు. హరిశారి సారదేహే, హంణారిః ఇ సింవాము, తన్య సారఃజడానియొక్క. బలము, దేహే యప్య =ఎవని దేహమునందున్నడోః తస్మి?= అకవియందు వరే _ప్రైణయముచేసికొన్న భర్ధయందు ఉమకై నను పె సంటోదవ విశేషణము లన్వయించును. [ఇంతవరకు నిది సంస్క్కృతభాషాళ్లోకనునళకు వివ రతను])

ఇరిక కౌంతాపక్షమునందు __ హే కాంతే=ఓ కౌరఠా; తవ ఇ నీయొక్క; యోఒయం, హరిణార్యాః=లమ్మీదేవియొక్క; సారఉత్యుషమెన, దేహః శరీరము? త్యత:==ఆ ల యద్వర = ఏద్నిశస్టమో చేరోవానన జఘ వాది= కన్నులు, ముఖము? నడుము మొదలయినది? తశ్ర్‌ =అది, మే=నాయొక్క, అలిలాషం హరతు కోరికను హరించునుగాక; కౌమములకు వింపును గాక యని యర్థము ఎటువంటి దేహావి...నంధు? కుటితాలన (భ్రూరేఖే =వంకర కలిగి అలవ మైన్‌ కనుబొమల వృంపుగలదావియందు, పహమోహహరే గృహే = భూ జనులను మోహముతో హరించు గృహమునందు, వారిణీ =. మనోహరమైనదావియందు, విచ్చిన్నేడ- విస్ఫార పనడావియండును, తను మధ్యత్వాదిఖిః = శరీరమధ్యత్వము (వడుము) మొదలయినవావిచేత, ఇతి == అన్ని (ఈవిధముగా అన్వయించునని ఈ భావము. [ఇంతవరకు నిది (సాకృతభాషా సద్యనునకు వివరణము.)

శశ సరన్వతీ కంఠాభరణము వ్యాఖ్య : కాషాశ్లే యనగా ఒశ్రేవాక్యిముగ్గావి వాక్యవముదాయముగాని ఒకభాషలో నొక యర్ధముమ; మరొకభాషలో మరొకయర్థము విచ్చుట యని యర్థము. ఉదాహరణళ్లోకము నంస్కృృతభాషలో నున్నది. అప్పు తది ఒక రణేచ్చు వైన భక్తుడు ర్యుదాణికి చేయ స్తోత్రము భోజదేవుడే _పతిపసద ఏవరణముమ (వదర్శించియున్నాడు అదే శ్లోకమును ఒక్క యక్షరమునందై నను మార్చులేకుండ (ప్రాకృళభాష్యాగథితముగా (గహింపవచ్చును, అట్లయినప్పుడు (సియుడు (పియురాలి సౌందర్యమును పొగడి వేడుకొనుట విషయము. దీవివి కూడ మూలరచయితయే వినరించియున్నాడు ఉమేః లాలసభూలేహే మహిమోహహరే కువారి విచ్చిన్నే హరిజారి సార దేహీ వరే హరే వరం భావం కురు_అవి సంష్క్యృత పద్యమునకు అండాన్వయము. (పాక్ళతమునందు. *కురులాలన భూలేహే” అని యన్నప్పుడు *కుటిలాలన (ళూరేఖే' యవి నంస్కృతచ్చ్బాయ కుటిల” శద్దిము (ప్రాకృతమునందు *“కురులి అవియెనది, '*భూలేఖ అన్న సంస్కృృతరూపము రేఫమును గోల్పోయి? అస్టొన మున హవర్ణము నొందినది 'మహిమోహగృహే అన్న నంన్కృతనమానములోని చివరియంగము “హరే యని మార్చునొందినది, “తవి అమదావికి “తు (పాకృత రూపము. ““హరినారి యన్న సంస్కృృతరూనము ఇత్వము నొంది _పొకృతమయి నది “హరతు” అన్న సంస్కృతరూపములోని “తు లోని వ్యంజనవర్జము లోపము నొందగా *హరఉ” అవి _పాకృతమైనది ఈ మార్చు లన్నియు సుండుటచేతనే యిది మవాోరాష్ట్రీ (పాక్ళత మైనది కురులాలనభూదే హే మపామోహహరే తు హారివిచ్చిన్నే వరే హరిజారిసార దేహే వరం మే భావం హరఉ - అని పొకృత నద్యమునకు ఖండావ్వ్యయము. ఇబ్లు ఓ కేవాక్యము (నద్యము) రెండు భాషలందును సమానముగా స్యవహ రించి ఖిన్నార్ధములను కెల్పుటచేతనే యిది భాషాశ్లేషయన్న శబ్దాలంకార భేదనున కుధాహరణమైనది.

శబ్దాలంకార వివేచన శాక్‌ యథా వా... “క్రచిరంజితారి హీతీం జననమితం సామకాయ మశలంకమ్‌ సంత మమితం చ మానం కమలాసన మఖి విరాజంతముి* 14క “ాూతసంస్కృత భాపా భ్యాం ద్విర్నమస్కృృత్య మాధవమ్‌ జగామ సమం౦ కళోజవి కస్య శ్ర్రేయనీ తృ ప్తయః 15ఫ త్యత భూతభాపాయాం యథా "* రుచిరం మనోవాంం జితారి చాతిం భగ్ననపత్నాయుధం జనై రృమితం శ్యామకాయ మకళలంశం శాంతం ఇాంతళూపం అమిత మనంకమ్‌ చి సముచ్చయే. కమలా సనం (బవ్యుణ మభిల;ీ కృత్య విరాజంతం శోభమానం మానయ పూజయీతి. ః సంస్కృృతభాషాయాం యథా - రుచిళీ రంజితా అఆరిహేశయ శ్చ్యకదీ ప్రయో యేన తమ్‌, జననై ర్లృశభి రవతార్తై ర్శితం పరి చ్భిన్నం, సాొమాని కాయతి గగయతీయః స సామకాయ సమ్‌, న విద్యతే శలా యస్య సోఒకల స్తమ్‌, కం నంతం (బవ్మోణం అం విష్ణు "మితం గచతమ్‌, అభివిరాజం గరుత్గుంతమఖి తం పఏనీద్ధం కమలాసనం (శియాసంస క్తం మా మాం నయ పాపయేతి. అరము '* మరొక యుదాహరణము [(భూతభాషగా (గహించినప్పుడు] మనోహరుడును, ఓడింపదిడిన శ్యఠుశప్రములసను గలవాడును, జనులచ్రేత నమస్క భూతభాషా వద్యమునకు నంప్కృృతచ్చాయ - రుచిరం జితారిహేతిం జన నమితం శ్వ్యామకొయ మకలంకమ్‌। శాంత మమితం చ మానయ కమలాసనమలఖి విరాజంతమ్‌॥

కిం వరన్వతీ కంఠాథతరణము రింపబడువాడును, నీలదేహుడును? కళంకరపాతుడును, కాంతుడుము, 2,శమలాసనా పీమరై న (దిహ్మ వఖిలకిందుచు విరాజిల్లుచున్నన డువైన అనంటువి నర్చింపుము, [వంన్కృతభాషగా (గహించినప్పుడు] కౌంతులచేత రంజితములైన చృకాంచలములు గలవాడును, జవ్మలకు మితి గలవాడును (దశానకారమి.లు దాల్చినవాడని భావమ్యు ప్రామము.లను గానముచేయు వాడును, విష్కలుడును 4వరిపూర్తుడని భావము), అప్రి *త్ర్యము గలవాడును, _బహ్మదను పొందినవాడును (ఓబిహ్మకు జనకుడని భొవమృు, లక్ష్మీదేవికి సవ్నిపాతుడును; సక్షిరాజయిన గరుడు నధిష్టించువాడును, అకారనాము డై న విష్టపును నన్ను చేర్చుము, (విష్ణునియందు చేర్చు మనిభావమూ, భూక సంస్క్య్భృతభాషలు రెండింటియందు మాధవునికి రెండునూరులు నమ వ్కరించి. బకొనొక్రడు నమరమునకు వెళ్ళను. (శ్రేయస్సునందు;: ఎవవిక తృప్పులు శలుగును ? (నమస్వారముచ్రేథ _శ్రేయస్సు చేకూరును. ... దాని కింతమ్మాథకే "యని అపధిలేదు. కావుననే భక్తుడు లభించిన (కేయస్సుతో తృ_ప్రినొందక్ర నుర్గింత యధికముగా నభిలషించును కొవుననే రెండు మారులు నమపష్కరించె నని కార్చ ర్యసు,) అందు భూతభాషయందలి పద్యమున కన్వయ్యక్రమము - రుచిరం= మనోజ మైనవానిని, జితారిహేతిం .= జయింసబడిన శ్యతువుల శస్రములుగలవానిని, జన నమితం:జనులడేత నమన్కగ్రింపబడినవావిని, శ్యామకాయమ్‌ = నీఆవర్ణ శరీరముగల 'చోవివి, అకల౦0క6==కళంక గ్రహితుని? కోంతం:=శాంఠరూపుని;' జమితం=మితిలేవి “వానిని చవర్ణము' సముచ్చయార్ధకము? కమలావనం=బహ్మమః అఖిలక్షీకృథ్య = లక్ష్యముగా చేసికొన, విరాజంతంళోభించుచున్నవావిని, మావయ ఇ పూజింప్పన్లుం ఇతి _ ఈవిధముగా అన్వయము. సంస్కృత భాషయందలి పద్యమున గ్రన్వయ్యకమము. రుచిరంజితొః:= కాంతులచ్రేత రంజితములయిను అరిహేతయః :2 చ్యకముయొక్క దీప్తులు, యేన తమ్‌ =ఎన్వనిచేతనో వానిని, రుచిరంజితారి హేశం, జనవై 8 దశఖిః = పది జన్మల (అవశారముల) చ్రతః మితం == పరిచ్చిన్నుడంునవావిని, సామావి == సామవేద మంగతనములను, కౌయతి =గాయతి =పాడునున్నవ డు యః:,ఎవ్వడో, సః =అతడు, సామకౌయః, తమ్‌ = అతనివి; న విద్యతే కలా యస్య=ఎవవికి కళ (విభాగమ్యు లేదో సః _ ఆతడు, అక్రలః 2నిష్క-లుడు, తమ్‌ =అకవివి, కం:=(బహ్మాను?

రర] శబ్దాలంకార వివేచన ఖ్గఖి ఇరస్‌.. పొందిన వానివి, వంఠమ్‌ _ ఆప్విత్వము గలవనౌనివి అం=విమ్షువును, అలి విరాజం జు పడీరాజయిన గరుత్మంతుని యందున్న వావివి, తం=(వసిద్దువి? కమలా ననం=లక్మీ దేవితో సంస క్లుడై న వావివి, మా -నన్ను,ు నయ=వనడిపింపుము ఇతి ఆని యా విధముగా అన్వయము

వ్యాఖ్య : భూతళాష యనగా పైశాచీ భాషయని యర్ధము, అది ఆగు (ప్రొకృతములలో నొకటి. ఒకే సద్యము ఒక విధముగా అన్వయించినప్పుడు పె శాచీ భాషాపద్యముగను మరొక విధముగా అన్వయించినప్పుడు నంస్క్యృతక భాషావగ్ష్యచ్తు గమ (వ్రనర్హించును. ఇట్లగుటచేశనే యిడి భాష్తాశ్షేషకు లక్ష్యమైనడ్ని.

మూలరదయికయే మొదట భూళభాషా వద్యముగామ్మ పిదన నంన్కృృత భాషా పద్యముగ్గాను విశదముగా వివరించి _వదలఠ్శించియున్నాడు,

భూత భాషయందు - రుచిరం జికారిహేతిం జన నమితం సామకొయం అక్ష అంకం నంఠతం అమితంచ కమలాసన మఖి విరాజంతం మానయ, అవి ఖండా న్వయము.

వంస్కృృత భాషయందు - గుచిరంజికారిహేతిం జననమితం సామకొాయం అకలం అం సంతం కం ఇతం కమలాసనం చ అభివిరాజం తం మా (మాం) నయ, అవి అండాన్వయము.

'పై శాచికమునందు నంస్కృతమునందలి శ వర్ణము వ వర్ణముగా మారినది కొన్నియెడల దీర్హము _హస్వమయినది క్యామకౌయం - సామకౌయం, కాంతం - సంతం; ఈ మార్పులే గవిని భూతభాషా పద్యముగా (వతిస్టిందుచున్నని

ఒకే పద్యము లిన్న భాషలలో భిన్న విధములుగా అన్వయించి ఖిన్నార దాయకమగుట యిచ్చట కలదు కౌొవుననే యిది భాషాశ్లేష యన్న శబ్దాలంకొర ముప కుదాహరణమైనది-

అనుపాసాల౦కారము 70. అవృతీ ర్యా తు వక్తానాం నాతదూరాంతరన్థితా అలంకారః స పద్వద్భా ఏన్నుపానః (వదర్శ్య తే.

ఖగ వరవ్వశ్రి కంఠాభరణము 1... అర్హము : వర్ణములకు మిక్కిలి దూర ప్యవధానము లేకుండ ఆవృ శ్రి థి ఉహున్న యొడల, అది పండితులచే అన్నుపాసాలంకారముగా (పదర్శింపదడు చున్నది. వ్యాఖ్య శి శబ్దాలంకొరములలో వదునై దవది అన్నుపాసము. ఒక వర్ణము గని, అనేక వర్ణములు గాని దగ్గర దగ్గరగా పునరు క్రిని పొందినయెడల అను ఉపౌసాలంకౌర మగును, దగ్గర దగ్గరగా ననుటచే వెనువెంటనే అని యర్థము కాదు, వువరుక్రములై న వర్ణముల నడుమ నెడమున్నప్పుడే తదావృ తి ఆకర్షణీయముగా నుండును వర్ణముల నడుము వ్యవధానము మరింత యెక్కువై న యెడల అవృతత్తి యున్నష్లే ,శోతకు స్ఫూర్హము కాదు. కొవుననే లక్షణ వాక్యమునందు “నాతిదూ రారఠరస్థతా” యవి యమట ఆవశ్యకమయినది, యమకమునందు నర్దగుచ్చమున కొన్ఫ త్రి కలుగును; తొలిగృచ్చము కంపె అన్ఫ_క్రగుచ్చము. భీన్నార్థకమై యుండును, అన్ముపాసమునందు ఒక వర్ణము పన రుుక్త్సము కావచ్చును; అనేక వర్ణములు వేరువేరుగా పునరిక్రము కానవచ్చును వర్ణనము న్నాళశయించి యుండుటచేత అర్థసన క్తి కచ్చట అవకాశమే లేదు, అమ (ఉపొనమందలి అవృ త్రి యమకమందలి ఆవృ్ఫ త్తికంబె లిన్నమన్నది స్పష్టము. అస్బ_త్రినేత పూర్వజాతి _పతివిందినము కలిగి బంధగత మైన పౌందర్యము నంపన్న మగుచున్నది. కౌవున; దీనిని శబ్హాలంకారముగా పరిగణీంచుట జర్రిగినద్కి 71. (తతిి రృ తిళి ర్వన్లై పద్రై ర్నామద్విరు_క్రీభిః లాటానా ము_కీఖిక్బాయం మ్యట్పకారః (పకాశతే. అర్ధము శ (శ్రుతుల గ్రతను; వృత్తుల చేతను వర్ణముల చేతను; వదనుల చేతను, నామద్విరుక్రుల వ్రతను, లాటదేశీయుల మాటలగ్రేతను ఆరు విధములుగా ఇది _సకాశింగుచున్నది వ్యాఖ్య : అను్యసావము ఆయా వి'శేషములగ్రేత ! (శ్రుత్యను పానము 2. వృ త్త్యన్నుపాసము $8 వర్ణానమ్ముపానము 4 పదాన్ముపాసము $. నామాను.ప్రాసము క. లాటాన్ముపాసమి _ అవి ఆరు విధములగృచున్నది,

శబ్హాలంకొర వివేచన శ [శ్రత్యనుప్రానఘు]

7ళ్తి పాయేణ 1కుత్యను,పాన _నేమ్యను,పాసనాయకః

ననాకైవ హివైదర్భీ ధాతి తేన విచి,.త తా. 78, నివేసయతి వార్లోవీ పతిఖభానవతః కవేః

వుత్య్యై రము మను(పానం నసమాధిని వేతనీ,

అరము ' కరుచుగా _కత్యమ,పానమే అన్ముపాననాయక కఈగుచున్నది,

న!

వైదర్భీ రీతి దీనిచేతనే ననాద యగుచున్నది, దీనిచేతనే విచితళ లాసెంచుచున్నది, వాగ్గేవియైన నరస్వతి ,వచిభానంతుడై న కవియొక్క పుణ్యములచేత, ఆతని సమాధి నివిష్టమైన మనమృ్బనందు అన్ముపొనముము నివేశింపదేయును

వ్యాఖ్య "సె ని చెప్పిన ఆరువిధనులయిన అను పానములలోను (శుత్యమే (పొనమే నాయకస్పానము నొందుచున్నది. (_శుత్యన,పానమువల్ల వైదర్భీ రీతికి శోభ కలుగుచున్నది విచ్చితత (నగా విశిష్ణమెన చి త్తరంజకత్వ మవి యర్ణము, కాపునం (శుత్యన్మ_సానము స్వభావనుమదిట్టి శబ్దమును న్యూతమే అలంకరింపవలపీ యున్నను, శదతిరి క్తముగా కూడ (పవర్ధించి రీతి సౌందర్యమును నమకూర్చువవి9 మనస్సున కొవ్లోదక మగువని చెప్పుటచేత రసప్రోషక మగుశవి చెప్పినక్షే యెనడి+ దీనిని బట్టి శబ్దాలంకారమైన అన్నుపానము కేవల _శవణ సుఖమునే కాక రనపరి పోషకక్వమును కూడ లక్ష్యముగా పెట్టుకొనవలయునని భంగ్యంఠరనుగా (గంత కర్ణ సూచన చేయుచున్నాడు. తరువాతి శ్లోకము దానిని బలపరుచుటకే (వనక్త మయినది అమ్ముపాసము పృఠ్యకృయత్న సాధ్యముకాదని? వాగ్దేవియే (వతిభావంతఠు డైన కవి యొక్క నమాధి విష్టమెన మనస్సునందు అన్నుపానమును _పవేశ పెట్టునవి యనుటచేత అన పాస్మపాధాన్యము అఖివ్య క్రమగుచున్నది. అమ,సాసాదులు చిక కవితార్హ ములని? ఉత్తమకోటికి చెందినవి కానని విరసించువారికి సమాధానముగానే యూ క్లోకము (నన క్ర్తమయినది. న (తథా - (ామ్య', నాగరః ఉపనాగరశ్చ. క్వే గామ్యశ్చతుర్హా? మస్ఫృణః, వర్శమనృణ, వర్ణోత్క టి, వర్లానుత్కటశ్ళ.

న! నరన్యతి కంఠాళరణను

ఆరము : (శుత్యమ్మ పానము (గామ్యము, నాగరము, ఉపనాగరము... అవి మూడు విధములు. వానిలో (గొమ్యుము మనృణము, వర్థమనృణము; వర్గోత్కంటను, పరానుక్కటము _ అని నాలుగు విధములు,

ణి

కేసాం మనృణో యథా =

“వీవు రాజూ యచాల కీ గం (పాప్తవాన్‌ (లజ్యూణ (వీయః

తజా (వృతి ధర్ధుస్య లో శేఒన్మీన్నుక్సపో2. భవత్‌ ' 16.

ఆత స్టానఈ సనమాన(శుతీనాం మూర్థన్య శాలవ్య దంత్యౌవ్మ్యు కంక్యివర్థానాం పథమ తృతీయ పాదరఠొకా ర్నిరంతరా ద్వితియ చతుర్ధ ఇొూాశ్చ సాంతరా పట ఇవ ఓసగ్గౌమ్నోన వా వర్ణ శడానాన్మ నృలై వావృ్తిః. సోజ.ళకుం (కశుత్యను,పొసో మస్యణ ఇక్యుచ్య శే. ఉఊ 'అరము : వావియందు మన్ఫృణమున కుదాహరణము (బాొహ్మణ (పియరైన

(ర!

యూ లాజు ఎప్పుడు లక్ష్మీవి పొందెనో అప్పటి మండి యీ లోకమునందు ధర్మముత కుక్సవనము కలిగెను.

ఇచ్చట స్తానమునుబట్టి నమానోద్చ్భారణముగల మూర్చ న్యతాలప్య దంత్యాష్ట్య కలళ్య వర్ణములకు (పథమ తృతీయ పొడముల యందు వషస్ర్రమునందువల వర్డ్‌ (వ్రజొ నమ దేయుటవల్ల నిరంతరమైన మనృజఖావృష్రి: ద్వితీయ చతుర్ధపోకముల యందు వూరనూలలో వలె వర్ష్యవదానము చేయుటవల సాంతరమైన మనృణావృత్తి; ఇది మశనృణమయిన (_శుళ్యనుపానముగా చెన్పబడుచున్నది

వ్యాఖ్య : ఆవృత్తి నర్ణమ్యాత గోచర; నముదాయ గోచర - అని రెండు విధములు. అందు మ్పదటిది నమానత్వమును బట్టీ; నదృశత్వమును బట్టి మరల రెండు వధనులు సామాన్య నర్ణమ్మాతగోచర మరల స్టావదునుబట్టి వ్యాపారమును ఐట్డి లెండు విధములుగా వింగడింనదిడును

స్థానమనగా వర్ణోత్పత్తి స్పానమవియే యర్థము. కఠర్యములు - అ అక గఘజహః, తాలవ్యములు - ఇ ఈచఛజరు ఇయ శ, మూర్చన్యములు- జుజాూటకశఢణర షష; దంత్యమలు- ఇళాతథదధవనలన; ఓస్థ్యములు - ఉ ఈ వఫవఐభమ ; ఇనునోసికముళఖు - జ ఇ ణనమను; కంక

శబ్దాంంశార వొవేచన కర్రి అఅన్యములు - ఏఐ; కంలోస్ట్యములు -ఓ లొ; దంతోష్ట్యము -_ వః ఇట్లు చెప్పి కొవిన ఏకస్తాన జన్యత్వవఎన కే (శుతి యవి "పేరు అనగా కింళమను లన్నియు ఉత్స త్రి స్థానమునుబట్టి ఒకే కుతి కలవిగా వరిగణింపబడునవి అర్ధము. అప్తే ఆయా వర్ణములలోని వర్జములకు (శుతి సమానత్వము చెల్లును కాపుననే ఒక వర్గములోని ఖిన్ననర్ణము లావృత్తము లైనప్పటికివి దానీవి (శుత్యనుపానముగా వరిగణింతురు.

(శుత్యన్నుప్రానము (గామ్యము: నాగరము; ఉపనాగరము-అవి రల మూడు విధములు అతి (వపిద్ధత్వమే (గొమ్యుత్వము సర్వజన సామాన్యమై మిక్కింలీ వాడుక యందుండుటయే (గామ్యము యొక్క లక్షణము.

ఈ (గామ్యము కూడ మనృణము? సర్ణమసృణము, వర్జోత్కుటముః వర్ణాను క్కటము - అని నాలుగు విధదులు

“ఏక వద (పతిభాన మృాళానుమేయో మన్ఫణః” అని లక్షణము. మనృణత్వ మనగా మృదుత్వమవి యర్దముః ఒక పదమునందు (పతిభాసిందుట చేతనే ఊపాంప దగినది మనృణము,

(వకృతోదాహరణమునందు మనృణమైన (శుత్యన్నుపానవ.. కలదు _పఠమ పాదమునందు షర వర్ణములు నిరంతరము గా _పదదత్తమ.లు ఇవి మూర్టన్యమ లు. జయ వర్ణములు తాలవ్యములు. దల వర్ణములు దంత్యములు మూడన పాొద్‌ మునందు ఈ ద పర్ణములు అన్యవహితములు, ఇవి దంత్యముల్హు వ థ వర్ణనల ఓస్ట్యములు; వానితో నంయు క్రముఏ[యున్న ర ణు వర్ణములు మూర్చన్యములు. ఈ ధ వర్ణములు దంఠత్యములు, నవర్దదు దంత్యము ఇట్లు ,నఠతమ తృతీయపాదము లందు మూర్ధన్యాదులు అప్యివహితములై పద త్తములయినవి. అనగా ఇవి విరంత్‌ ఠములై వస్రమునందు సగుగు, పేక యున్నట్లు? నున్నవన్ననూట కావుననే యిది చిరంతర మన్యణరూపమయిన (శుత్యనుసానమున కుదాహరణ మగుచున్నది.

ద్వితీయపాదమునందు వు వది మ వర్ణములు ,వయు_క్రములు. ఇవి ఓస్ట్య చులు. తున వర్జ్‌ములు దంత్యమలు. 5 పెర్జనఎ పునిపునరు క్తము;ః మూర్చ నథ్ధిము * చతుర్దపాదమునందు లస, 7,తఈన వర్ణములు దంత్యములు మఉ ఉల వర్ణ ములు ఓప్ట్యములు ఇవి యితర వపర్ణ...లచేత న్యవహితనురై నవి కావుననే సాంక ళముళలు. వీని కూర్చు పూలమాలలో 'వేరువన్నెల పూలకూర్చుజలె మన్నదన్నమాట-

శీ8్రి2 నరన్వతీ కంఠాళలరణము ఈ రెండు విధములయిన్మకూర్పును (శుత్యనృపానమునందలి మన్ఫణ విభాగమునశే చెందును, కొపుననే యీ పద్యము మనృణమైన (శుత్యస్ముపాసమున కుదాహరణ మైనది.

ఉదాహరణము భవభూతి రచితమైన మాలతీమాధపను నుండి (గహింప విడినది,

వర్ష మసృణో యథా -

“న్టిళాః తణం పత్హసు తాడితాధరాః

పశొధరోక్సేధ నిపాత భూరక్తి తాః

వలీష తస్యాః స్టలిళాః (పపేదిశే

చిశీణ నాభిం _ఎథ మోదచిందవ*ి 16

అత దంత్యా మూర్ధ్‌ న్యా వోప్యా డలళయోనై. క్యేన దంత్య పంచకం మూర్థ న్య ఇత్యాఐనా _౩మేణ యద్యవి వూర్వవత్‌ స్థానతః నమాన(_శుతితయా మసృణై వావృ త్తి, తథావి చ్నితపట ఇవ మాల్య ఓఉగథన ఇవ వా యోఒయం శణం పతుగసు 'తాడితాధర్యా పరః ధరః వలీః స్టలితాః (పవేదిేే చిశేణ నాభిం పథ మోదబిందని ఇతి నొనావర్థాత్శకః సూ(_తాంకరిన్యేవ ఫుష్పాంతర స్యేవ వా స్థానభేటేన మనృణ వవనివేశ _స్లేనె మ (శుత్యను,పాసో వర్మ మసృణ ఇత్యుచ్య తే.

అర్ధము ఏ వర్ణమసృజనున కుదాహరణము. తొలక్రరి నీటి తిందువులు కణము సేపు ఆమె కమరెప్పలపై నిలిచి. అధరములను తాడనము చేసి, వయోధర ముల యౌన్నత్యము నుండి పడుటచేత చూర్ధితముళై ? ఆమె వళులలోవికి జారి, చాల సేపటికి నాభిని చేరుకొన్నవి

ఇచ్చట రెండు దంత్యనులు, రెండు మూర్చన్యములు3 రెండు ఓప్ట్యములు? డలల యెక్యముచేత ఐదు దంత్యములు ఒక మూర్దన్యము - ఈ విధమైన (కమము చేత పూర్వముసలెనే స్థానమునుబట్టి సమాన (శుతిత్వముచేత మవృణావృ తియే అయినవ్పటికిని చిత వస్రమునందు వలె గాని మాలా (గథనము నందువలె గాని

శబ్దాలంకార వివేచన 483 క్షణం నత్మసు కాడితారరాః సయోధరః వరీః స్థలికాః (వపేదిరే ఛచిరేణ నాభిం (వత మోద విందపః అని సూకాంతరము యొక్క నివేశము వలెనో పష్పాంతరము యొక్క వివేశము వలెనో స్టానభేదముచేత నానావర్జాత్మక మైన మసృణ వివేశమే యుండుటవల్ల వర్ణ నున్ఫణమైస (శుత్యన్ను పాన మనవి పిలువబడుచున్నది

వ్యాఖ్య 2 (గ్రామ్యుమునందు రెండవలేదము వర్ణమనృణము, “రూవసాజా శ్రేఒపి మస్ఫణతా న్యగ్భూకో వర్ణ మన్ఫణః * అని లక్షణము రూవసాజాత్యమును గలిగియండియు మస్ఫణత్వమును తింవ్క-రించునది పర్ణమసృణము,

ఒక పర్గమునందు పుట్టీన వర్షము లావృ_్రములయిన యెడల మనృణమను అని చెప్పికొంటిమి అవి న్యవహితమువై యున్నను అవ్యవహితములై యున్నను మనృజత్వము చెల్లును, నర్జమసృణము నందు ఒక వర్గమునకు చెందిన వర్ణము లావ్ఫల్రములగును; వానికి పిమ్మట మరొక పర్గమునకు చెందిన వర్ణము లావృ శృము లగును; ఆ పిమ్మట పరల వింకొక వర్గము ఇట్లు వేర్వేరు వర్గము లావృ త్తము లగృచుు మొదట అ వృత్తములైన వర్షములు పునరావృత్తములు కాస చ్చుము.. నడుమ నడుమ ఒక యక్షరమే పునరుక్తనుగును అట్లు స్టానీయ సంబంధము వలని మసృణత్వము కంటె భిన్నమయిన మనృణత్వము దీవి వన కలుగుసు, రంగు రంగుల వస్త్రమును నేయువాడు వేరు వేరు రంగుల దారములను వివేశను చేయును, పూలమాలను (గృుచ్చువాడు వేరు వేరు పూలను గుత్తులు గుత్తులుగా (గుచ్చును. ఇట్లగుటచేత పూర్వమున్న మనృజళ్వను భంగింపబడును, అయినను వర్ణపాజాత్యముచేత (కొత్త మనృణత్వము కలుగును ఇట్లుండుటకే వర్ణమసృణ మవిప్తేరు.

ఉదాహరణ పద్యమునందు క్షణం పత్మసు” అన్నప్పుడు కకారను ఆవృ యతి నాందినది. *“తాడితాధరాః పయోధరః' అన్నప్పుడు ధరవర్షములును “వలీస్థలి తాః” అన్నప్పుడు ల వర్జిమును “పపేదిరే చిరేణి అన్నప్పుడు ర వర్షమును “నాఖిం _వథ మోద విందనః? అన్నప్పుడు ఐ వర్షమును మీది యచ్చులతో కూడి పునరు కము అయినవి వర్ణమసృజత్వమును వేరుగా వరిగణిందుటకు (నధాన వీజములీ పన రుక్తులే.

“స్టితాః? అన్నప్పుడు *“థత” లు రెండును దంత్యములే. (వవర్ట ము కూడ దంఠత్యమే). *క్షణం” అన్నప్పుడు షణలు మూర్ధన్యములు.. “సత్మ” సమలు ఓప్ట్య

శీరిత్లీ నరన్వతీ కంఠాభరణము ములు. “డలయోగఖేదఃలి అన్న వియమనును బట్టి “వ్రాలిజాధరాఃి అవి యన కొన్నచో మొదటి వాలుగు వర్ద ములును దంత్యము లగును. వెనుకటి వదమున మిగిలిన “సు దంఠత్యము అనగా వరునగా ఐదు దంత్యములు కూర్చదిడిన వన్న మాట రవర్జము మూర్ధన్యము. ఇళ్లే షతిపాదమునండును. వర్గ సాజాత్యము గల వర్ష ముల ఆవృత్రిచేత మసృణళ్వము కలుగుచున్నది. పెని చెప్పికొన్నట్లు [గ ఆత యో (య పీవికి నడుమ అతీరమే పునరుక్ర మగుటచేత మసృణత్వము తిరన్కృతమై వర్జ మసృణత్వము _పాధాన్యము పహించుచున్నది, కాపుననే యీ పద్యము వర్డ్మ మనృణ రూపమైన (శుత్యనమప్రాసమున కుదాహరణమై? ది ఉదాహృత పద్యము కౌళిదానుని కుమారనంభవము నుండి స్వీకృతమను. “ఎముచ్య సా వోరి మవోర్యనిశ్చయా విలోల దృష్టిః (పవిలుప్త చందనా బబంధ బెౌలారుణ బ,భు వల్కలం పయోధరో త్సేధ పశీర్ణి సంచాతి 188 అత సర్వం ఫూర్వవత్‌. కింతు తృతీయపాజే బబంధ బాలా రుణ బభువల్కల మితి సవర్థాధిక్య రౌరాగ! సోఒయం వర్షోత్కటో నావ కుత్యమపాసః, అరము - వర్ష్ణోత్కంటముల కుదాహర ణము, చంచలములె న చూపులు గల "స మా దియు, తొలగింపబడిన గంధపు పూత గలదియు, వారింసళశశ్యముగ్లాని నిశ్చయము గలదియునై న యామె (పార్వతి) హారము నుద్జగించి పయోధరముల యౌన్నత్యము చేత విఘటిత మన అవయననముదాయమునందు బాల సూర్యునివలె బ్యభువర్ణము గం వల్కలమును ధరించెను. ఇచ్చట సర్వము పూర్వము వలెనే. కావి తృతీయపాదమునందు *బబంధ బాలారుణ బ్యభువల్కలి మని బవర్లాధిక్యయోగను కలదు. ఇది వర్ణోత్కట నుమ (శుత్యస్నుప్రాపను.

6] శబ్దాలంకార వివేచన శీకికీ

6 వ్యాఖ్య: ఏదేని యొక వర్షము పెక్కు వర్యాయము లాన్ఫ త్రమెనయెడల వర్ణోత్కంటముగును. ఇది (శుత్యను,పానములో నొకలేదము. అట్లగుటచేత కంకణ ముందు చెప్పుకొన్న వర్ణమనృణక్వమును, మస్కజత్వమును పూర్వమువలెనే దీవె యందు మండవచ్చును. అదనముగా అధికాన్ఫత్తి యోగముండుటచేత దావికే ప్రాధా వ్యము విచ్చుట జరుగుచున్నది

ఉదాహరణమునందు మొదటి పాదమున *వీ” రెండేవ పాదమున “వి” వాలు గౌవన పాదమున-“ధి యన్న యక్షరములు పునరూక్తము లయినవి. వీనినిబట్టి వర్ణ మవ్యతత్వము గలవి నిర్ణయింపవచ్చును, (పథమపాదమున వ మ హ నర్షములణ ఓస్ట్యములు; చం య శ వర్ణములు తాలవ్యములు, ర మూర్గన్యము, ద్వాతీయపాద మునవుల,దుాన వర్థములు దంత్యములు; బు; ష్యట:ర - మూర్చన్యముళలు, న ఓష్ట్యను ఇస్తే తక్కిన పాదములందును వనర్గసంబంది సాజాత్యముండుటచేత మనృజత్వము గలదని విశ్చయింపవచ్చును ఇంతవరకు నీ లక్షణములు పూర్వో చోహృకులయందున్నవియే, ఇచ్చట అదనముగానున్న లక్షణము వర్ణోత్కుటత్వము. తృతీయపాదమునందు బి వర్ణము పెక్కు పర్యాయములు (సయు క్రమెనది. ఒకే వర్ణము 'పెక్కుపర్యాయము లానృతమగుటయే వర్జోత్కుటత్వము కావుననే యిది వర్ణోత్కటమను _శ్రుత్యమ్మసాసమున కుదాహరణమైనది

= ఉడాహరఅపద్యము కొళదాసుని కుమారనంభవము నుండి స్వీకృతము,

వర్హానుత్క్టటో యథా =

కగ్రగ్ర్య పభృ్ళత్యున్నుదనా వితుర్లృ హే

లలాటికా చందన ధూసరాలకా

న జూతు బాలా లభతే స్మ నిర్మితం

తుపాం సంఘాత శిలాత లేవ్వపి 100

అత దంత్యపర్శ (పాయతయాతిమనృణ ర్వ శిలాత లేవ్వ్‌తి దరత్యవర్ణా భ్యామేవ వర్శసోభో దత్తః, సోఒయం వర్లానుత్కటో నామ (శుగ్యనుుపానః. లేఒమి చత్వారోఒపుతి (పనీద్దతయా టామ్యూా ఉచ్య నే. ఇ

శీరీర నరన్వతీ కంఠాభరణము

ఆరము : వర్ణానుత్కటమున కుదాహరణము, అప్పటి నుండియు మన్మత

ఠి

ఖావాతశయను గల బాల (పార్వతి లలాటికా చందనముజేత ధూనరవర్ణము వొందిన ముంగురులు గలదై పితృగృహమున పిమసమూహములచే నేర్పడిన శిలాతలములందు వై తము ఎంతమాాతమును సుఖమును పొందలేకున్నది-

ఇచ్చట దంత్యసర్ణముల ఆధిక్యముచేత కలిగిన అతిమసృణత్వమునందు “శిలాఠలేషు” అని రెండు దంఠ్యపర్దములయొక్కం వర్శస్తోభము కూర్చబడినది. ఇడి వర్ణానుత్కట మను పేరుగల (శుత్యన్ము ప్రాసము ఈ నాలుగును ఆతి (పసిద్ధత్వము వల్లి గాొమ్మములుగా 'పేర్కొనబడుచున్నవి,

వ్యాఖ్య * వెనుక. చెప్పిన వర్గోత్కంటమునకు విరుద్దమైనది యూ వర్ణా నుత్కంట మన్న ,శుత్యన్నుపాస భేదము. ఒకే వర్ణము పునఃపునరాషృృ త్రి నధిక పర్యాయము లొందినయెడల వర్ణో త్కటమగును. అట్లు కాక ఒకటి రెండు సర్యాయ ములు మ్యాతమే ఆసృ త్రి నొందినయెకల సర్షానుత్కట మగును.

ఉదాహరణ శ్లోకనువందు మొదటినుండి తుదివరకు పెక్కు. దంఠ్యనర్దములు గలవు. ఈ లక్షణముచేత ఇచ్చట మనృణత్వ మున్నదని విర్ణయింపవచ్చును ఓష్ట్యి ములు) కంఠ్య్యములు మొదలయినవి కొంతవరకు పునరు_క్రము లయినవి. కౌవున వర్ణమనృణత్వముకూడ ఇచ్చట నున్నది. నాలుగన పాదమునందు “ిలాతలేషు అని యన్నప్పుడు దంత్యమైన ల కారము రెండు సారులు (సయుక్రమయినది- అంతకు ముందు _పయుక్రములయిన వర్షములకంపె దీవి కొక ఏశిష్టత యున్నది- పూర్వ వర్ణములు యధాలాపముగా (పయుక్రను లయినవి; అనగా స్వచ్చందముగా (నయు క్తముల్దె నవే కాని ఒక విర్షిష్ణమెన (శ్రుతికై యుద్దిస్మములు కావు. శిలా? తలే - అవి యన్నప్పుడు లఘువుమీద దీర్డ ముతోడి ల కారము పునరుక్షమెనది. దీనినే భోజదేవుడు “వర్ష స్తోళము' అని సేర్కొనుచున్నాడు. ఇది పూర్వగతికి అడ్డు తగిలి (కొ తగతివి కలిగించుచున్నాడు, అట్లని పుసఃపునరుక్రము కాలేదు. కొవుననే యిది _శుత్యన్యుప్రాస మన్న శబ్దాలంకారమునందు. పర్దానుత్కట మను లేదముగా పరిగణిత మగుచున్నది.

ఉదాహృతళ్లోకను కాళిదాసుని కుమారసంభవము నుండి స్వీకృతము.

శబ్దాలంకార వివేచన కరి

ఇంతవరకు చెప్పుకొన్న మసృణము? పర్ణమవృణము నర్గోత్యటము) వర్ణా మత్కటము - అను నాలుగును (శుగ్యమ్మపానము నందలి (గౌమ్మ్యువిభాగమునకు చెందినవి. (గామ్యుము అవి యనగా అతి (పసిద్ధమవి మాత్రమే లక్షణము,

భావ్యువై పరీత్యేన నాతిపనడ్ధో నాగరః యథోచ్యశే ఇ గొక్తీ వకత్వబుద్ధి కే దేఒవి త ల్వేఒజ్యుకత్వ నిన్నావః

యస్య వర్మ్యస్య తం (పావా రను,పానన్య జీవితమ్‌.

అర్ధము ఇ (గౌమ్యవై పరీత్యముచ్రేత అతి (వసిద్దము నాగరము*, దాని లక్షణ మిది, ఏ వర్ణమునకు లేదమున్నప్పటికి ఏకత్వబుద్దికో (గహింశురో, ఏక్రత్వ మున్నవృటికివి ఏకత్వమును తిరవ్కంరింతురో ఆ వర్ణము నన్ముపానమునకు జీవిత మని చెప్పుదురు

వ్యాఖ్య : (శత్యమపానమునందలి రెండన ఖేగదము నాగరము, ఆతి (వసిద్ధము (గామ్యుడువి పూర్వము. చెప్పుకొంటిమి. దానికి విరుద్ధమైనది నాగరము; అవగా అతి _పసిద్దముకొని దని యర్దము. (గ్రామ్యము నర్వజననంభావితము కాగా వాగరము కతిసయ వండిత సంభావితమై (ప్రసిద్ధి నొందుచున్నది. నాతి (వసిద్ధమని ఇకనగా అ,వసిద్ధమని యర్జను కాదు. విసృృతమైన (ప్రసిద్ది లేకపోయినను: నాగర మైవ (శుత్యనుపానకు వై తము పర్యా ప్రమయిన (పసిద్ధి కలదు శావుననే దీనికి ఘటక మైన వర్ణమును “అన్ముపానస్వజీవితి మని యనుట జరిగినది.

ఇందు [పధానముగా 'రెంగు భేదములు క్రలవు. 'మొదటీ భేదము-కించిద్భి న్ననులయిన నర్ణములను ఏక్రవర్ణముగా _గవాంచుట అనగా? (శుతిసాజాత్యము లేనిచోట (_శుతీసాజాఠత్యము నాపాదించుకొనుట యని యర్థము రెండవ భేదము - వాన్గనముగా ఏకత్వయున్నప్పటికివి; తదేకత్వమును విరాకరించుట అనగా భిన్న ప్రావీయములయిన పర్ణము లేదోయొక యంళశమున ((సయళత్నాదికము నందు సామ్యము కలిగి యుండవచ్చును. ఈ సామ్యమునుబట్టి ఏకత్వమును చెవ్పవలపి యున్నను భిన్నత్వమునే పరిగణీంచుట యిచ్చట జరుగును. అయినసృటికిని అదియ$ (శుఠ్యమ్మృపాసము నందలి నాగర భేదముగానే ఎన్నిక కెక్కును,

ణి శరన్వతీ శఈంశాళరఖను శ త్మత భబీఒస్యకత్వబుద్ధ్యా సమానస్టాన తొళూర్యథా - “జూశీ గ్లంపీత ఘరాాంళు ర్యోన్టిమి దీన్లేణ రంబూసా బలిబంధన ఘోరో20,ఘి రంవాస్సంఘం నివూంతు వః 170 ఆఅ,త జాకారస్య తుల్యస్యాతుల్యస్టానేన ఫఘకాళశేణ సవా తీ భజే వ్యకత్వబు్ధే న్తుల్య (కుతిత్వ మితి భేదేఒ వ్యకత్వబుద్ధ్యా నాగరాను, పాసోఇఒయమ్‌ం ఆఅఆరము : అందు నమానస్టానములందు భఖేదమునందు ఏకత్వబుద్ధికి ఉదా థి హరణము. అత్యంతఠతవేగనుతో ఆక్రాశమునందు స్తూర్యమండలనము నతికమించి ఖలిబంరధన "ఘోరమయిన విష్ణుమూర్తి పాదము మీ పాప సమూహమును నశింన జియును గాక : ఇచ్చట తుల్యమగు హ కొరమునికు అతుల్యస్థానమగు ఘ_ కొరముతో టీవమే యెనప్పటికివి? ఏక్రత(మిదికి తుల్నశుతిత మని భేదమునందేకత్యబుదికోడి శాగళాను పానముగా (గహింవబడుచున్నది. వ్యాఖ్య ః నాగరాన్ముపానమునందు భేదమునందలి ఏకత్వబుద్దికి ఉదాహ రణమ్లు. ఇది కూడ 'రెండు విధమలై యున్నది, సమానస్ట్థాన జన్యములయిన అిన్నవర్షనులను ఏకనర్జముగానే భావించి _గవాంద్రుట మొదటి విధము. లిన్నస్టాన తివ్యిములయిన భిన్నవర్ణములను ఏఠవర్హముగా భావించి (గపాంచుట రెండవవిధము- ఈ శ్లోకము మొదటి విధమున కుదాహరణము. హకార ఘకొారములు కంర్యనులుగా సరిగణింసబడినవి. కాని ఫపూకొఠము ఫఊష్మవర్ణము. ఉచ్చారణ సననమయమున ముఖయం్యతమునందు ఏవిధమైన అవరో రము నొందదు. ఘ వర్ణము స్పర్శము. జీవ్వామూలము కంఠవిలమును స్పృశిం చుటనలన విది వెలువడును. ఒకే స్థానమునందు పుట్టినవ్పటికివి హకార ఫకౌర ముఖా లిన్నవర్షను లు; విజాతీయములు. అయినప్పటికిని వానికి కొంత సాదృశ్య మున్న దనుట అనుభవవేద్యము. నీంహము సింగమవిః సగము నహమవి వ్యన వ్బూతి నొందుట కీ సాదృళ్యమే హేతువు కావుననే ఖిన్నవర్ణములే యెనవు? నమస్థాన జన్యమ లయిన హకారఘకారనులు (కుతి సాజాత్యమును కలిగి ఒకేసళ్ట

శట్హాలంకౌర వివేచన శీతి9 చువలె భావించబడుచున్నవి ఘకారమునందలి మవి(పాణత్వమువలని స్ఫోటము, 'వూకారోచ్చారణము ననుగమించుచున్నదనుట వాస్టవము. ఇది యంతయు పలిడీ శె కవేద్యము, కాపుననే, యిది నాగరాన్ముపానముగా వరిగణీంస బడుచున్నది ఉదాహరణమునందు హవర్డ ము నాలుగు సర్యాయములు ఘవర్జను ఆరు వర్యాయములు (సయు_క్రమయినవి. ఈ రెండు వర్జములును తుల్యముై నే (కుతి పాతాత్వమును కలిగియున్నవి. థి ఎ తశ్రై నాసమానస్థాన తొకూ ర్యథా = “ఉచ్భలన్థుక్స్యృ పుచ్చా. దండపాతలాజబూతాంభని జగదుజ్యాన మంభోధావున్సృమజ్జ మమ చి క్ష? అతో చృలన్మత్స్య పుచ్భాయోత్యంత త్స శ్రచ్భకార మొోరివ కీ, త్య కార స్యావి తుల్య(శుతిత్వ మిర్యనమానస్టాన ల్వేన ఛేజేఒ వ్యకత్వ బుద్ధ్యా నొగరాన్నుపొాసోఒయమ్‌. అరము : అకే? అనమానస్పా నజన్యముల కుదాహరణము పైకీ లేశ్ర ! చున్న మఠ్స్యముయొక్కం పుచ్చా,గమను దండముచ్రేత ఆహతమయిన జలముగల వము్శుుదనమునందు జగదుద్యానము లేచెను; మునిగెను. ఇచ్చట “ఉచ్చలవ్మత్ప్యపుచ్చా.గి” అనసుచోటి తృ్యకారచ్చకారములకువలె శృ్యకారమునకును తుల్య_శుతిత్వము అసమానస్థానత్వముచ్చేత భేదమునందు సకత్వ ఖుద్దితోడి వాగరాముపాన మిది. వ్యాఖ్య ? లిన్నసాన అన్యములయిన లిన్నవర్ణములను ఒ కేనర్ణముగా శావంచి (గహించుట కుదాహరణ మిది, ఇందు చృ త్స్య _. వర్ణములు అన్ముపాన ఘటకములు. ఇవి భిన్నస్తానజన్యములు. చం ఛలు కాలవ్యములు? తనలు నంత్యములు. కౌవున పీనికి స్థానీయమయిన సాజాత్యము లేదు. అయినప్పటికివి అనుభవమునందు వీవియందు [శుతిసామ్యుము గోచరించును. కొందరు తెలుగునందు దంఠ్య చపర్ణము ప్పానమువ “త్స” (వాయుట కాళస్యత్యగంథములందు. వైతము కాననగును, మత్స్యశద్దిము వికృతియందు 'మచ్చెము” అని మారుట నమాన్నకుతి శత్యమునే నమర్దించును,. “తృ”వర్షము దంత్యచనర్హముతోను, “త్ప్యవర్షము తాలవ్య న! ణి ణి ణి

శతం0 వరన్వతీ కంఠాభరణము చవర్ణముకోను వన్నిహితమైన ఉబ్బారణము కలిగియన్నవి. కావుననే లివ్నస్పాని కము లై నప్పటికివి ఉబ్బారణ సాదృశ్యమునువిట్టి ఏకత్వమును పరిగణించి _గహిం చుట జరుగుచున్నది. ఇది నాగరాముసావనమునందు అంతర్బేదనుం తకేేఒచ్యేక నివ్నా_వేన డకార వకార యకారాణాం యథా- ౪ోజీ మా డింభ మాదాయ చండి వీడయ వతసా కళ్ళే జాహీ వయస్యాయా యువా యదయ ముచ్యతే” 178 అత డకారాదీనా మోావత్‌ స ఎప్‌ లౌదిభి -శీకల్వేఒవి భజావ భాస ఇతి త క్వేఒ్యేకత్వ న్నూవేన నాగరాన్కుపాసోఒయన్‌. అరము : త_క్వముగందు ఏకనిహ్నవముతోడి డకార నకార యకౌర థి అఖాతి ముల కుదాహరణము టఓ (పింూ! పిల్ల వాని నొడిలోనుంచుకొని గృండెల కొత్తు కొని బాధింపకుము ఈ యువకు ] ఏమి చెప్పుచున్నాడో చెలికత్తె చేవిలో చెప్పుము. ఇచ్చట డకారాదులకు ఈషక్‌ స్పృష్టత మున్నగువానిచేత ఏకత్వమున్నవ్పటికిని భేదమే భాసించుగ్రున్నడి అందు..ల్ల తత్త్వమునందు ఏకత్వ నిహ్నవమతోడి నాగ లాన్ముపాన మిది. వ్యాఖ్య డకొారము న్నర్శము, మూర్థన్యము. యవర్జము అంతస్థము. దివి నర్దొచ్చుగా పరగణించుటకూడ కలదు కకొరాదులను పలుకునప్పుడ కరణము (నాలుకు స్థానమును స్పృశించునట్లు ఇచ్చటి నృశింపదు. కావుననే దీనిని స్పర్శ ముగా పరిగణీంపరు. అచ్చువః ఏమాతమును స్పర్శలేకుండ నుండదు, కావున దీవివి ఈషత్‌ నృష్టము అవి యందురు, వకారముకూడ ఇట్టిదే. పెదంతము లకు (కిందుగా కిందిపెదవిని "ర్చి పలుకుటచేత వకారము పుట్టును ఇదికూడ ఈసషఠ్‌స్పృష్టమే డకారముకూడ కొన్నీ సానములందు ఈషత్‌స్పృష్వముగావే బ థి టె న్యవహరించును ఈవిఎముగా ఈ మూడు వర్ణములకును (పయత్నమునుబట్టే పామ్యుము నంగికరింపనలయును. జన్మస్టానమునుబట్టి ఈ మూడును మూడుభిన్నవర్థములు. డవర్ణమునకు జవ్మ స్థానము మూర్జము; యవర్షమునకు తాలువు; వనర్షమునకు దంతోస్ట్యములు- ఈసషత్‌ నృృష్టత్వమన్న _ఏకత్వ్యమున్నప్పటికిని విలిన్నస్టానికములయిన యా పర్ణములను

బ్దాలంకౌర వివేచన ను!

థిన్నములుగానే భావించుట జరుగుచున్నది. అయినప్పటికిని (శుతిసాజాత్యము వంనన్నమై వాగరాన్మప్రానభేదముగా పరిగణీంనబడుడ్రున్నది ,

తశెవ ఢకార వకాం లకారాణాం యథా =

“నవోథే త్వం కుచాఖ్యావి నోపగూథాయ గౌకనే

వవాన్‌ గౌవాులతే ,హీశో వరి పులకలంఘితే 178

ఆత ఢకారాదీనా మివత్‌ స్పృ ృళాదిభి -శీక ల్వేఒవి భజొవ భాస ఇతి తల్ష్వే2స్యేకర్వ నివ్నావేన నాగరాను, పొసోఒ.-యమ్‌ం

ఆరము : అటే ఢకార నకార లకారముల కుదాహరణను. పలకలు

థి ళల

విండిన బాహులతలను క్రలిగియు నరుడు సిగ్గిలియున్నాడు ఓ ,కొ _ఈసెండ్లి కూతురాః పీవు కుంఢ్యవై యుండియు కౌగిలించుటకు ముందునకు పోవుట లేదు

ఇచ్చట ఢఠకారాదులయొక్క ఈషత్‌ స్పృష్టత్వాదులవల్త ఏకక్వమునందు భేదావభానము. అందువల్ల ఏకత్వమున్నప్పటికిని ఏకత్వనిహ్నవముతోడి నాగ రామ్ముపాన మిది

వ్యాఖ్య ఇ ఇదియు పై దానివంటిదే. ఇచ్చట ఢల వర్ణములకోపాటు పూర్వము చెప్పిన వకారమును కలిపెమ. జన్మస్టానమునుబట్టి ఖిన్నత్వ మున్నది- అదియే (శోతకు కొని; ప్షకు కాని భాసించునది అయినప్పటికిని; ఈషత్‌ నృృష్ట శ్వము అన్న సయత్నము ఈమూడు వర్ణములకును సమత్వము విచ్చుచున్నది ఈ సమత్వమున్నవ్పటికిని భిన్నత్వమే పైకి కనిపించుచుండుటచేత, వీనిని అమ (పాసభటకములుగా వాడుటగ్లేత) ఇది నాగరాన్ము సాస మగుచున్నది- ఉభయగుణ యోగా న్నాత్య_పసీద్ధ ఉపనాగరః, యథోచ్య నే- 76. డలయో నై క్యమిత్యాదివాక్యై 6 స్యానుమియ తే

సమాన్యశుతి తాన్యోన్యం సోఒను, పొసి పళస్యతే.

అర్థము : ఉభయగ్సణయోగమువల్స మిక్కలి అ్యపసిద్దముకావిది తవవాగ రము దావి లక్షణమిది. “డలయోరైక్యమ్‌” మొదలయిన వాక్యములచేత అనో్య[ో

తీభ్రుప. నరన్వశ్రీ కంఠాభరణము న్యము' దేవియొక్కు నమాన (శుతిత్వము భావింపబడుచున్నదో ఆ ఆను(పాసచుని (ఉపవాగర ము (వశంసింవదిడుచున్నది.

వ్యాఖ్య వి (గ్రామ్యలత్షణను కొంఠతయు నాగరలక్షణము కొంతయు కలది ఉవనాగరము. [(గామ్యమువలె అతి_పసిద్ధము కాదు: నాగరమువలె పండితమ్మాత పరిమిత (పసిద్ధము కాదు. (గామ్యముకంబ తక్కువయెననుః నాగరముకంపె ఎక్కువ (వసిద్ది గలది ఉపనాగర్రము,

• “డలయోరై గ్యమ్‌” డలనర్హముల కేక్రత్వము మొదలయిన వాక్యములు వ్యాక రణమునండు వినిపించును,. ఇఏ కేవల పండితులలోనే కొక, తదనుకరళశీలుర యందు _పైతము వివిపించును,. అట్టివాక్యనులతో సమర్థవీయమైన భిన్నవరములి

ల!

అన్ముపాపముకూడ శపనాగరానుప్రాన మనవి (ప్రసిద్ధి *క్కినది.

న డలయొో నై శ్యేన యథా =

“శయనే యస్య "శీేసూపా+ నసీడే బడచానలః

మహాసానానినా మ్మొగ్యం తమిోడే జడఇకాయినమ్‌” క7ట

సోఒయ ముపనాగరః కుత్యను, పాసి,

అర్ధము * డలల క్రైక్యముగల ఉవనాగరమున కుదాహరణము. శయ నమునందు శేషాపొవి, సమీపమునందు దిడబాగ్నిని క్రలిగి జలములందు వి(దించు చున్న మవాసాహసికులలో అగగణ్యుడై న వానివి (విష్దవును) _పళంసింతును.

లూ యణ ఇది ఉపనాగర మన్న (శుత్యను పానము. వ్యాఖ్య ౯ డవర్జము మూర్చన్యము: లవర్తము దంత్యము. జన్మ సానమును అ విట్లి యీ రెండును భిన్నవర్షము లనుట వ్నాస్టవము, వెనుక చెప్పికొవినట్లు డవర్త ళం

అవర్షములు ఈషత్‌ స్పృష్టములు. ఈ లక్షణమునుబట్టి గణించినయెడల:' దీవిపీ నాగరాన్యుపానముగానే వరిగణింపవలయును, (స్రకృతమునందు 'డలయోరలేదఃి అన్న వియమము ననునరించియే యీ వరిగణనము జరుగుచున్నది. “నవీడే ఐడబానలః” అన్న పాదమున్గందు డ వర్ణము. రెండు పర్యాయములును;, లవరము ఒక పర్యాయగు వచ్చినవి. “క్రమ్సీడే జడశాయినమ్‌” అన్న తుదిపాదమునోందు డనర్జము రెండు పర్యాయములు వచ్చినది. ఇట్లు నాలుగు పర్యాయములు (పయు క

ఈ ఛబ్దాలంకార చోవేచన త్రి మఠవదడ వర్షమును, ఒక -పర్యాయము మా(శమే (నయు_క్షమయిన ల వర్ణమిను ఓకే (శులిని కలిగియన్నటు (గహించుట జరుగుచున్నది కొవుననే యిది ఉన వాగర మన్న _శుత్యన్ము_పానఖేద మగుచున్నది

[ఉదాహృత పద్యము విర్ణయసాగర (వతియందును జ్రీహానంద విద్యాసాగర (ళియందును సమానముగానే యున్నది* లక్షణము .లత్షజ్రమునందు మరింత నమర్ధ ముగా వమన్వితము కావలయునన్న చళుర్ధపాదమునందు చిన్నననరణ చేయుట అన నరము, లేఖకు లెవ్వరో లక్షణమును గుంర్తింపక మూలనును మార్చియుందురు, కావున “ఠమీశే జలశాయినమ్‌” అవి సఠించుట సమంజసముగా నుండును. “ఈడే” అనుశోటి దుఃస్పృష్ట డకొరము ళకారముగా మారును *“జలమూనకు రూపాంతరము “జడము” ఇట్టున్నప్పుడే డల(శ) వర్ణములను అభిన్నములుగా అన్యుపానఘటకము లుగా (గహింపనగును. యథాస్టితముగానై నచో ఒక్కచోటనే ల వర్ణము కలదు. దోనిని పెడిచి డ వర్జనునే అన్ముపానమటకముగా అనుమానింప వచ్చును, కొవున లిన్నవర్థమైన “లికూడ అన్ఫత్తి నొందుట లక్షణమునకు బలము చేకూర్చునుం అప్పుడే దీనిని వర్ణామ్మపొసముకంటె భిన్నముగా ఉసనాగరాను.పానముగ్గా _గపాంప వీలగునుం

“జలనిధి యను తెరమజుంగటు | వెడలి విలిచినట్టి యాటవెలందియ పోలెన్‌” అము ఏధముగా ల డ లకు పాస నుపయోగించుట యీ లక్షణనమునే నమరింవును. అప్పుడే యిది అభఖేదసాస మవిపించుకొనునము ఇట్లుకాక “జలనిధిని “ఆడవిధి”గా మార్చి పఠించిన యెడల _పాసవైశిష్ట్యము తొలగిపోవును. _ప్రకృతోదాహరణము సందు అభేదము న్నాశయించిన అన్నుపొసముండుట అపే&ీఠతము. కౌవున “ఠమీశే జలకాయినమ్‌” అన్నదియే సమంజనమైన పాఠము.)

న ణ మయో 5 శ్యేన యథా =

“చాజై ౩ క్షుల్లేషు పై న్యేషు త్వయా జేవ రణాంగణే

పాత కేసా!' (శయ మే ళూన్యారశ్యాని విద్వివ 175

ఆత యుణ్షేషు సె న్యేమ కూన్య్యార ణ్యానీతి నకారం ణకాం శె5ాః స్వల్ప శుతిత్వ మేకత్వం వా భాసతచ ఇతి ఉపనాగవోఒయం (శుత్యను,పాసి,

తఫశ వరవ్వతీ కంఠాళరణను

అరము : నజల యేకత్వముతోడి ఉదాహరణను, దేవాః వం్యగామరంగము నందు వీ బొజములచేత కొట్టదిడిన ,_వెన్యములయందు చానగా మిగిలిన శ్యతుపులు ఈ కూన్యారణ్యముల న్మాశయించుచున్నారు.

ఇచ్చట *తృుడ్జేషు వె న్యేషు” “ళూన్యారణ్యాని” అని నకార ఇకారములకు న్వల్ప (శుతిత్వముకొని వీకత్వముకావి భాసించుచున్నది, కావున, ఇది ఉపనాగర మన్న (శుత్యన్ముపాసము.

వ్యాఖ్య : వవర్ణము దంత్యానునాసికము; ఇవర్ణము మూర్జన్యామ నాసికను, నణలు లిన్నవర్షములు; భిన్నస్టావికములు. అయినను ఆమన్తాసిక్యము రెండింటి యందును సమానము- కావి “డ లిలకు చెప్పినట్లు *న జ”లకు అలిన్నఠ్వము నెన్వరును చెప్పలేదు. కావున వావి కవి అన్నుపాసఘటకములు కాలేవు. ఖవి యితర హల్లులతో సంయోగముచెందినప్పుడు న్వల్ప్యశుతిని మాాతమే కలిగి యుండును. అట్టియెడల అనునాసిక్రత్వము +వివిపించినంత న్పష్టముగా భేదకధ్వవి వివిపింపదు క్రావును ఇతర వర్ణనంయు కను లయిన వణలు ఆనవృత్తినొందిన ఉవనాగరామ్ముపాస మేర్పడును,

ఉదాహరణనునందు “క్షుడ్జేవు అనుచోట ణ కారద్విత్వమున్నది; “వె న్యేష” అనుచోట నకార యకార నంయు _క్రమున్నది, *'శూన్య” అన్నప్పుడు నయసంయు కము; “అరణ్యావి” అన్నప్పుడు ణయసంయు క్రము. వీవియందు నణలు అర్థ మాతలుగానే యున్నవి, వానితో శ్రీరిన యక్షరములే సమ్మగమెన యుచ్చారణము కలిగియున్నవి, కావుననే స్వల్చశుతికల నణలు అలిన్నములుగానే భావింవ బడుట జరుగ్సచున్నది. తెలుగున “అన్యము అను పదము “అన్నెము అని “పుణ్యము” అను పదము “పున్నెము” అని మారుట సర్వవిదితము ఇట్లు మారుటకు (శతి సమత్వమే కౌరణము, అల్పలేద మేమయిన నున్నప్పటికిని? దావివి గ్పుర్రింద్రు నంళఠటి అవధానత వక్రకుగాని _శోతకుగాని సాధారణముగా నుండదు. అందు వల్సినే న ణ లకు అన్యోన్యము అనుపానయోగ్యత సిద్ధించుచున్నది.

రల యో లై శ్యేన యథా =

“విఖిన్నవర్లా గరుడా్యాగజేన సూర్యస్య రిథ్యా' పరితః స్ఫురంత్యా

శబ్దాలంకొర వివేచన తక రత్ర్రైః పునర్య(త రుచా రుచం స్వా మానిన్యిలీ వంశశరీం సీలై* 176 అత కరీరనీలై 88 ేఫలకాం కతా నె శ్యేన తుల్య,శుత్యా చతుర్ష్యవీ పాజేవ్వను,పొసనిర్వవా మిత్యుపనా గరోఒయం (శుత్య నపాసి, అరము :రలల కేకఠ్వముతోడి యుదాహరణము, గరుడుని అన్న ళ్‌ మైన అనూరునిచ్రేత భిన్నవర్ణము (ఎజ్జ్బదనము)ను- పొందిన సూర్యరథాశ్వములు తిరిగి (ర్రైవతకాదిి యందలి సంళాంకుర శ్యామలములై న రత్ననుల (మరకత ముల్పచ్రేత చుట్టు పక్కలకు చూపట్టునట్టి కాంతిచేత స్వీయమైన కాంతికి (హరిళ వర్ణమునకు) తీసికొని రాబడుచున్నవి తి ఇచ్చట *కరీరనీలై ౪ అని రేవ లకొరముల కై క్యముచేత తులక్ట కుతిచేత బాలుగు పాదనులందును అను.పొన విర్వహణము జరిగినది. కౌవునం ఇడి ఉస నాగర మన్న ,(శుత్యన్మపావము- వ్యాఖ్య : 6ఠల యో రలేదః? అను వాక్యము (వపిద్దమే, రవర్ణము మూర్దన్యము; లవర్జము దంఠత్యసు, ఈ రెండును భిన్నవర్జములే అయినప్పటికిని అకొరము రకొర్రముకో వినిమయము నొందుట కొన్నియెడల కనుపట్ట్లును. 6ష్టర్ర అయనను” ఒక యర్ధ మున *“పరాయణము కాగా మరొక యర్ధమున “వపలాయనమనము? అగుమ. ఇట్టి వినిమయమువల్ల నే సమ్మక్రుతిత్వము వమర్థింపబడుచున్నది ఉ.. (వకృతోదాహరణమున “రి మొదటి మూడు పాదములందు పృనఃపునళా వృతి నొందినది, కొవ్నియెడల ఇతర హల్పంయోగము నొండినది. కొన్నియెడల శ్రవల న్వరయోగముతోనే సంతృప్రినొందినది. చతుర్పపాదమునందు రే్యరీీర - అవి మూడుసార్లు రేవము ఆనృత్తినొందినది *సీలై; అనుచోటి లకార్రముకూడ కేఫముతో సమ్మశుతికలదే. అందువల్ల దానినికూడ అన్యుపానమటకమనుగ్లా తీపి కొన్నయెడల ర ల వర్ణముల ఏకత్వముచేత అన్ముపానము సిద్దించినట్లగును అప్పు డిది _శుత్యన్ముపానమునందలి ఉపనాగరభఖేద మగును ఉదాహరణము నూఘువి శిశుపాలనధనునుండి స్వీకృతను,

శతక నలళన్వతీ కంళాశకతుణము దంత్య శాఅవ్యానా మై శ్యేన యథా = “విడద్యాస్యందో వాగ్విదాం యః'(పసన్నః పుణ్యాం. వాచ 'బీవళాం తాం గనూనుఃః యాం. (బహా్ముణ శ్చింతయం తే విశోకాః అంత దంత్య తాలవ్యానా మైశ్యేన తుల్యకుతినేత్యుపనాగ రోజఒయం (క్రుత్యన్మ్నుషానః, సన్వేఒవి చాన్కుపాసాః పాయేణ మిన దృశ వర్తాంతకతా వవ స్వదంతే ఇత్యోస్య్య, కంళ్యాదీనా మివోశు ఓపవేశో భవతి అరము దంత్యత్రాలవ్యముల కై క్యముకోడి యదాహరణను. ఏడ్వాం ర ట్‌ నులక విద్యావనాహరూవమువ' (పనన్నమైన పుణసైదేవతయైన అ వాక్కునకు నమస్కరించుచున్నాము. శోకరపాతులైై (బహ్మజ్జానులుకూడ చింతిండు-చ్లటే మాన్ఫత మాకు సూనృతవాక్కులను (ప్రసాదించునుగాక 1 ఇచ్చట డవిక్యతాలన్యముల యేకఠ్వముచేత తులజ్టశుతీ. దీనిచేత, ఇది ఉనా గర మన్న (శుత్యన్నుపానము. అమ్మపానము లన్నియు సాధారణముగా నద్యతో ములు కాని నర్ణములకో కూడినవే రుచిరమాల్తై యుండుస్మ్సు కావుననే ఓప్టర్థిములు కంళ్యములు: మొదలయినవాని అన్మువవేశము జరుగుచున్నది. ఆ వ్యాఖ్య ? దొంత్యములును, తాలన్యములును స్ట్థానమునబట్టి లిన్నములు. వీనికి శుతినిఐట్టి వెకచు సాొమ్యుము లేదు, శ; షన వా- అనునవి ఊస్మ ములు. సొ నమునుఐట్లి శవర్ణచు శాలన్యము? ష మూర్ధన్యము; సన దంళ్యము; హూ కంర్యము. స్థానదునుబట్టి ఖిన్ననులై నస్పటికి. ఊ స్మత్వముమవిట్రి వీవికి +తుళ్యత్వము కలడు. ముఖ్యముగా శషవనలు (శుతిపామ్యునునుగూడ కత యున్నవి కావున దంత్యశాయవ్యముల కేకఠత్వమమపేర స శ లు మాాతమే (గహాం పబడుచున్నవి, స్పర్శముణ కిచ్చట (వన క్రిలేదు. “విద్యాస్యంద' అనుచోట “న్య” యున్నది. '*(పనన్న” అనుచోటి *వి యున్నది తృతీయపాధమండు “బవ్మాజళ్ళింతయంవే” అమచోది నంధివశమున

ఛన్హాలంకార వివేరనః తక్‌

“ళో యీర్పడినది. “విశోకాళ- అనునోట “శూ యున్నది. ఇట్లు దంత్యమైన నచర్జము వకు కాలవ్యమైన శవర్ణమువకు అన్వ్యుపానమును ఘటించుటచేత ఇది ఉననాగర్రమైన (చత్యస్కుపాన మగుచున్నద్ది.

ఏపర్షమున కావర్షమే అన్వుపాన ఘటకమైన యెడల నర్షనమత్యముజిత వనుందఠముగా నే యుండును. ఇది నహజరర్మ మే. అసదృశ నరములలో అంతరత మ్యాతనుగా నున్న _శుతినమానత్వమునుబట్టీ అన్ముపానమునం దనుజద్దముగ్తయుట శండితుల కొక ముచ్చట, ఈతదనుకరణశీలు రై న. ఉపనాగరులయందు పెతము శొంచెము రూపుమార్చుకొని యీ లక్షణము కనుపట్టును, ఇందువల్ల నే ఓష్ట్యములుు కంఠళ్యములు మొదలయినవి కూడ అన్ముపాసఘటకములకు నడువనుండి సాదృశ్య నంజాత మైన సొందర్యమును తమ విజాతియత్వముచేత వికసింనదేయును. ఎండ యెక్కువగా మన్నప్పుడు ఏపాటి నీడయెనను పాంథునకు చలిగా ననిపించినట్లు విలిన్నవర్ణముల నడుమ ఏపాట్‌ సాన్యుముగల వర్ణములై నను నజాతీయములుగానే కోచి సౌందర్యసంధానము చేయును. 76%" యథా జ్యోత్స్నా చం,దమసం యథా లావణ్య మంగనామ్‌

అను,పాస స్తథా కావ్య మలంకర్తు మయం శమి.

అరము , చందమామను వెన్నెలయు, యువతివి లావజణ్యమును శోభింస

థి కేయనట్లు; ఉననాగరమన్న_ యీ అన్ముపానము కొవ్యమును ళోఖింసదేయటకు శీమర్హను, ఖి

77. అను(పాసి కవిగిరాం పదవర్శ్‌మశైంళూఒవీ యః

సోఒ.పష్యనేన _స్తబకతః శియం కామవీ పువ్యతి.

అరము కవినాష్కులళో నదవక్టమయమయిన- అను. సాసము కావ్యముతో

థి

బొంది" పౌసగి ఒక్రానొక పొందర్యమును పోషించుము

వ్యాఖ్య : వెన్నెల చందునికం-చి వేరుకాదు; చంటదువి నాాశయించు కొనిశ- వెన్నెలయున్నది. అయినన్పటికిని చందువికే అది యలంకార మగు చన్నడి- అంగన న్నాశయించుకొని అందమున్నది, అందమువల్ని నే అంగనకు శోఠ కలుగురున్నది. వడనర్ణరూపమయిన క్రవివాక్కు.లచేతనే అను పానముంశబంతు

49కి వరన్వత్రి కంఠాభరణను చున్నది. కవి కర్మ కాన్యను-. తక్కాన్యము వాశయించుకొన్నది అన్మప్రానము, కావ్యము నలంకరించుటకు సమర్ధమై యున్నది. కావ్యము న్యాశయించుకొన్నప్పుదే? బొచిత్యవంఠతముగా అనరియన్నవ్పుడే అన్యుపానము అర్ధవంఠతమగును అశ్లే అన్ముపాసముతో కూడియున్నప్పుడే కాస్యము పొందర్యనముజ్ఞ్వలమగును. భోజదేవు డీవిధముగా అను్యు.పాన (సాధాన్యమును వి రేశించుచున్నాడు. న! ఇంతవరకు [శుత్యన్ముపానభేదములు చెప్పబడినవి ఇప్పుడింక (కమాను ణగఅముగా వృ _త్ర్యన్మ్నుపాసము (పారంభమగుచున్నది, [ వృళత్తునుప్రానము ] 78. మువాురాన_ర్రృమానేషు యి స్వవ్శ్యేషు వర్తతే శావ్యవ్యావీ న సందర్శ్భో వృత్తి రిత్యభిధీయ తే, అర్గము : మాటిమాటికి నావృత్రిచెందుచున్న న్వవర్గజములయిన వర్జనుల థి యందు స్పరించుచు, కాన్యమునందు వ్యాపించియున్న నన్నివేశము వృ త్యమసాన మవి పేర్కొ.ననబడుచున్నది 79, శార్థాటీ కాంలీ కాంకీ కాంకణీ బాణవానికా ఆావిడీ మాథుకీ మా్సో మాగభీ తా్నామలి వీకాం 80. కాండీ పొండీలి విద్వద్భి' సా డ్య్వాదళవిధేమ్య తే అథ లతణ కేతాసాం సోదాహారణ ముచ్యశే. అరము : వృ త్త్యన్ముపాసము పండెండు విధములవి పండితులు (గపాం ర్‌ . శఈరు. 1. కార్తాటి ౭ కౌంఠలి $ కౌంకి 4. కౌంకణీ 5 బాణవాసిక క. (దావిడి 7, మాథురి 8. మాత్సి 8. మాగధీ 10. త్నామలిప్రిక 11 లొం(డి 12. పొండి - అసనువవి ఆభఖేదములు. వీని లతణము ఉదాహరణ పూర్వకముగా చెప్పబడును, వ్యాఖ్య : వృ శ్త్యన్ముపాసఖేదములు దేశనామములనుఐటి శీరు పొందినవి, ఇచ్చట ఈ సంజ్ఞలు కేవల సంకేతములే కాని ఆయాదేశములకో కావి? దేశవాసుల భొాషానర్గపదాయముతో కొని ఎంతమ్మాతమును నంబంధము క్రలని క్రావు.

శబ్దాలంకార వివేచవ శంక. శాను కవర్షాను,పాసవతీ కార్షాటీ యథా = “శాంతే కుటిల మాలోక్య సర్ణకండూయ'నేన కిమ్‌ శామం కథయ కల్యాణి కంకరః కరవాణి కిమ్‌ 78 ఆర్గము : వావియందు కవర్థానుపాసము గల కార్జాటికి ఉదాహరణము. థి కాంతా! కుటిలముగా చూచి చెవి గోకుకొనుటచేత ఏమిలాభము? కల్యాణీ! వీ కోరి కమ చెప్పుము, కింకరుడ వైన నేమ ఏమిచేయనలయును ? వ్యాఖ్య : * కవర్ణము పునపునరావృత్తి నొందినయెడల దావిని కార్డాటీ వృత్త్యన్యుపాన మని యందురు. ఇది లక్షణము, ఉదాహరణమునందు కనర్దము "సెక్కు వర్యాయము లావృత్తి నొందియున్నది. ఇచ్చట హల్వర్థమునకే _పాధా న్యము+ అది యేస్వరముళో నయిన సంయోగము నొందవచ్చును. వద్యమునం దళశటను వ్యా ప్రనొంది యుండపలయున్ను ఇట్లుండుటచేత నే (పకృళపద్యము కార్డాటికి లక్ష్యమయివది చవర్గాను(పొసవతీ కాంతలీ యథా - “జ్వలక్టటిల డీప్తార్చి రంజనోచ్చయ ఇారవః చంపశేసు చకోరావీ, చంచరీకా శృకాసతి 179 అరము : చవర్గాన్ముపానము గల కౌంతలికి ఉదాహరణమి, ఓ చకోరాశీః ళా వంపెంగలయందు జ్వలించుచున్న జడలు కలిగిన _నకాశమానమయిన అగ్నలవలె అత్యంత రంజనమనోహరములయివ తుమ్మెదలు విలసిల్లుచున్నవి. వ్యాఖ్య : చవర్గము పువఃపువరావృత్తి నొందినయెడల- దానివి కౌంతలీ వృ _త్యన్నుపాస మవి యందురు. ఇది లక్షణము, ఉదాహరణనునందు చ, జ ఇ వర్ణములు సెక్కువర్యాయము లావృ త్రినౌందినవి. ఇవి యవ్నియు చ వర్గమునకు చెందినవి. కావుననే; యిది కౌంతలీవృ త్యన్ముపాసమునకు లక్ష్యమయినడి. (రంజన చంచకీక శబ్దములందు పూర్ణబిందువున్నది. నాగరలిపి యండు సాధారణముగా “రజ్జనం చజ్బరీకి అని “జి వర్ణమునే _వాయుదురు, పూర్ణవిండు

క్‌ం0 వరన్వశి కంఠాకరణము వునే _వాతయందు వాడినవ్పటికివి:చ-వర్గమునకు నుందు అది “ఇ వర్ణముయొక్కం ఉద్చ్భారణమునే కలిగి యుండును ]

టవర్లానుపానవతీ కాంకీ యథా-

“కుం భకూటాట్ట కుట్లాళ కుటిలోత్కట పాణిరుట్‌

వార: కరటిపేళేన న షదష్టుమవి చేష్ట తే 19

అరము ౫ టవర్షాన్ను పానము -గల కొంకికి ఉదాహరజణము. తంఠర్ధలమ

థి

ఇిన్న_.హర్మ్యా_గములమ పడగొట్టుటలో (పావీణ్యము గబ దారుణమైన సంజా గల పింహమును ఎనుగులు చూచుటకుకూడ (సయత్నించుట లేదు.

వ్యాఖ్య ః టవర్గజమువై న వర్ణములు పెక్కు వర్యాయము : : లాన్యత్తి ఉొండిన యెడలు దానివి కొంకీ వృత్త్యను। పానమని యందురు, ఇది లక్షణము ఉదాపారణమునందు ట్ర) అ వర్ణములు పునఃపునరావృ శ్తములై వద్యమునంళటే "శాన రించుకొవి యున్నవి కొవుననే యిది కౌంకికి లక్ష్యమయినడ్ది

తవర్తాను(పానవతీ కాంకణీ యథా

“మధు రుధూని కాంధర్వ మందిరం మదిశేషయణా

ఇందు రె౦దీవరలం చామ కామ మానందయన్తిన*ి 181

ఉర్ధమ. వ -ఈవర్గామ్యుపాసముగల కౌంకణికి శదాహరజణము. వనంళత శమిశువ్పుంు మధువులు, సంగీతమందిరము, మదిరేకజ, చందుడు, నల్ల కజునలి వారము మాకు పూల్చిగా ఆనందమును కలుగజేయును.

వ్యాఖ్య:;ళథదధ న అను వర్గములు పెక్కునర్యాయను లాన్నత్తి నొందినయెడల; దావిని కౌంకణీవృ త్త్యన్నుప'న మనవి యందురు. ఇది లక్షణము అక్యమునందు దరన వర్ణములు పునఃపునః పయు క్రము లయినవి. తనర్డ మొక్క చోటనే వచ్చినది. శ్రోకమునందున్న పూర్ణ ఎందువు లన్నియు తవర్గమునకు పూర్వ మందే యుండుటచే నకారోచ్చారణమునే "లిగి యుండును. *మదిరేక్షణా” అమ శచమునకు పూర్వనుంచున్న విందువుమ్మూత ౬ “మికారోచ్చారణను కలది తవర్గణ పౌనోపున్యముడ్రేతనే యీళ్లోకము కౌంక్రణీకి లత్యృనుయినది,

63] శబ్దాలంకౌర వివేచన క్‌01

పవరాను_పానవతీ బౌణవానీకా యథా-

క వీయా పగ ల్భా తాంజూలం పరి_సుత్ఫుల్ల ముత్చలమ్‌

పసృవమత్కాః పంచబాణన్య పంచమి పంచమధ్వనిః 183

అర్లము : వవర్షొన్యుపానము గల బాణవాసిక కుదాహరణము. _పాగల్భ్యము

థి

గలి _పియురాలును, కాంబూలమును; మద్యముమ వికసించిన యుత్చలనును, వంచమన్వరమును సంచబాణుడై న పున్మథువి బాణములు,

వ్యాఖ్య ;:పవపఫదిళమ అమ వర్ణములు 'పెక్కు.సర్యాయను లావ్ఫ త్రి వొందినయెడల, దానిని బాజువాపికా వృ_త్యమ్మ(పానమవి యందురు. ఇది లక్షణము ఉదాహరణమునందు పవర్ష్గ మునందలి వర్ణ ములవ్నియు బహుపర్యాయను లావృ త్తు లైవవి, “తాంబూలం” అమచోటి పూర్ణవిందువులు రెండును మకారోచ్చారణముగలవి. కావుననే యీ లళ్లోకము బాజనాసికకు లక్ష్యుమయినది-

అంతస్థానుపాసవతీ (జావీడీ యథా-

*వియాల లవలీ తాల తమాలై లావనౌవలీ

భాతిప _త్త్రల హింకాల కృత ఫుం,డా వధూరివి 18కీ

అర్ధము : అంఠస్టానుప్రానముగల (దావిడికి ఉదాహరణము, (పియాలమ్ము లవలి, కాలము, తమాలము, ఏలకి అను పనముల నముదాయము సాంయ్యడపష్యతములు గల పాంతాలముచేత తిలకము దిద్దదిడిన వధువువలె భాసించుచున్నది.

వ్యాఖ్య వి యరలన - అను నాలుగు వర్ణములు నంతస్థములు. అంతస్ట వర్ణములు అన్ముపానభుటక ములుగా వ్యవహరించిన యెడల, అది (దావిడీ వృ్తత్త్యను (పాన మగును. ఉదాహృళత సద్యమునందు లవలు , అధిక ముగాను, రివర్ణము అల్పముగాను ఆవృత్తి నొందినది. యవర్ణము ఒక్కనారుమాతమే పయుక్త మయివది. అంతస్టవర్ణముల ఆసృత్తివిబట్టియే యీ ళ్లోకము (దావిడీవృ త్యను

4 ణి అవత ల ల! వాతి

(పాసమునకు లక్ష్యమయినది,

502 నరన్వతీ కంశాభరణను

ఊప్మాాను,పాసవతీ మాభురీ. యథా =

“పుష్ణతి పుమ్చధనుమం మున్లతీ ప్లోమవి_వువః

మివ న్నీ నిర్నిమేపేణ చముషపా మూనువీ. నసా 184

అర్ధము * ఊష్మామ్యుపానము గల మాథురికి ఉదాహరణము, పుష్పధవ్వి మైన మన్మథుని పోషిందుచున్నది; విరహదాహకణములను విరజిమ్ముచున్నది. విర్నిమేష నేశముతో చూచుచున్నది. ఆమె మనుష్యల్రీ కాదు. చియందురు. ఊష్మవర్ణముణ అన్ముపానఘటక్రములుగా న్యవహరించినయెడల, అడి మాథుకీ వృత్త్యృన్నుపాసమగును, ఉదాహరణమునందు షవర్షము 'పెక్కునరాగ్రయము లావృత్రినొందినది ఇళ్లే తక్కిన పర్ణములుకూడ ఆవృత్తినౌందవచ్చును. -వవల్డా వృషత్తిచేతనే యీ శ్లోకము. మాథురీనత్త్యన్నుపావమునకు లక్ష్యమయినది. ॥

ద్వి(తివర్తాన్కుపాసవతీ మాల్సీ యథా =

“కోకీలాలాపవాచాలో మమేతి మలయానిలః

ర శ) 18

ఉచ్భలచ్చీకరాచ్చాచ్చ నిర్షరాంభః కణోథ్మీత

అర్ధము ః “రెండు మూడు వర్షముల అన్ముపొనముగల మాళత్చికి ఉదాహర అము. కోకిలాలాపవాచాలమును, పే కేగురుచున్న తుంపురులు గల. వ్వదృ మైన (వవాహమునందలి జలవిందువుంచేత తడువబడినదియు అయిన మలయానిలమ నన్ను పొందుచున్నది ములు. మాత్సి మండి పొండి వరకు నున్న ఐదును సంకరాన్యుపావముల్లు

మాత్సీవృ _క్యన్ముపానమునందు 'రెండువర్గములకు చెందిన వర్ణములు గాని మూడు వర్గనులకు చెందిన వర్షములు కాని సాంకర్యము నొంది అమ్మపావ ఘటక ములుగా న్యవహరించును ఉదాహరణ శ్లోకము నందు కవర్ణము; చవర్గము? వవ ర్గము = పెక్కు పర్యాయను లాన్ఫత్తము లయినవి అంతస్టనుల ఆవృ త్తికూడ అధికముగానే యున్నది, కొవున లక్షణమునందు “ద్వి(తివర్ణాన్నుపాసవతీ” అని

శద్దాలంకాం వివేరన- 8503 "

యనుట అ నేక్రవర్గాముపాదవతీ అన్న భావముళోనే కావచ్చును, అట్రయినవ్పుడే (వతృళళ్లోకము మాత్సికి లక్ష్యము కౌగలదు ఉదాహరణము దండి కావ్యాదర్శము నండి (గపాంవబరినది.

జ్వాభ్యాం ఏదర్శి తై కవన్ల్యా మాగధీ యథా =

“అభం నో నృనించాన్య ఘనాసునఘనధ్వనిః

దుష ళ జ ల ల కి

అర్ధము 'రెండువర్లములచేత విదర్భిత మైన ఏకవర్గము గల మాగరికి ఉడా వారణము నరసింహువియొక్క. ఘురుఘురాఘోర.ఎను, సుదీర్హ మును ఘోర ఘర్ధముము అయిన మేఘ గంభఖీరధ్వవి మా పాపముల పమూహమును నాశము శయ గాక:

వ్యాఖ్య నంకరములయిన అను పానములలో మాత్సివి పై నిచూచితిమి- అందు అనేకపర్గముఅ వర్షములు అమ్మపాన ఘటకదు లగ్సనని చెప్పుకొంటిమి మాగధి యందు మూడువర్గనులు అన్ముపాసఘటకము లగును. ఒక వర్షము (వరానమై ఆద్యంతము నిర్వహింసవిడును. నడుమ హరిరెండు వర్షములు చేరి ఒక రకమైనవి విచ్చిత్తివి కలిగించుమ. ఇట్లు చేయటచేత వైదర్భీ సహజమైన పొంద ర్యము నముతృన్న మగుమ్మ

ఉడాహరణమనునందు కవర్షము (వధానము. అది ద్వితీయపొద మైన శ్హనా ఘనఘనర్వవిః? అనుశోట ఈవిర్గముచేతను, మూడవ నాలుగవ పాదములందు య ర వర్ణములవేతను విదర్భితు యున్నది, అనగా _పధానమై యున్న కవర్గము కొంఠదూరము తవర్గముతో జంట కలిసినది; తరువాత దానిని విడిచి మరి కొంత దూరము అంళస్టపిలకో జంట క్రలిపీవది ఇలట్లగుటవల్ల నే యిది మాగరీసృ క్రమ (ప్రౌనమునకు లక్ష్మ్యమెనది.

స్వాంత్య సంరూగినర్య్యా తా(మలి్రి కా యథా-

“ల్ళిబ్లాన మష్టో మజ్లీరా ఇ్బారు కాఖ్బన కాఖ్బయి

కబ్కణాబ్కభుజా భావన్తి ఉళానిజబ్ల తవాజనా* 18

504 నరన్వతీ కంఠాభరణము

అర్ధము ప్వాంత్యసం యోగి పర్ష్యమైన క్నానలి పిక కుదాహరణమను. ఓ జీఠతమన్మథాః నీ (పియురాం్యడు చక్కని సన్వడులుగల మంజీరములను కలిగి, మనోహరములయిన బంగారు మొలనూళ్ళను కలిగి; కంకణములు గల బాహువులను కలిగి (వకొశించుచున్నారు,

వ్యాఖ్య : వర్గాక్షరములు తమ యనునాసికౌక్షరములతో నంయుకములై అన్ముపాసఘటకము లైనయెకల, అది క్యామలిస్తిక యగును ఉదాహరణ శోకము నందు పూర్వభాగమును చపర్గ మా(కమించినది; ఉ కరభాగమును కవర్ల మా(కమిం చీనది. శిజ్ణాని మొదలయిన విధముగా జవర్ణము తద్వర్గీయానునాసిక్ర మైన “జికో కలిసి మూడుసారులు (పయు_క్రమయినది “జ'తో సంయోగమునొంది చవర్షము రెండు వర్యాయములు వయ _క్తమంినది. అనగా కాలన్యవర్గము తదంత్యవర్డ్‌ ముతో నంయోగము నొందిన దన్నమాట ః +

ఉ _క్‌రార్ర్తమ నందు “కబ్కంణి “అక్క” అనుచోట్ల క వర్ణముతో అనునాసిక మైన “జి సంయు క్రమయినది- “అన్గి “అబన” అనుచోట్ల గవర్ణ్యము సంయుక్త మయినది. అనగా కంర్యవర్గము తదంత్యవర్ణముతో నంయోగమున్సాందిన దన్న మాట:

“శిస్ణాని మున్నగు రూపములను ంజాని మున్నగు విధముగా (వాయ వచ్చును. *కజ్యణి మున్నగు రూపములను “కంకణ నున్నగు విధముగా (వాయ వచ్చును, తెనుగునందు పూర్ణవిందువులకో _వాయుటయే సరిసాటి. కావున పూర్ణవిందుపూర్వకములయిన వర్గొక్షరములు అమ్మపానఘటకములై వయెడల, అదీ జ్నామలి వ్తిక యగునవి తెనునృలేఖనమువన కనుగుణముగ్గా (గహింపవచ్చును.

సరూప సంగమోూగి (గధితౌం,డీ యథా - _

“సల్ల తా పల్లవోల్త్లానీ చి త్తవి తజారో నృణామ్‌

మజ్జతీజ్ఞల సజ్జ్ఞాను నదీష మలయానిలళి 188

అరము : నరూావ నంయు క్రములకో రచింపబడిన కొంగడికి ఉదాహరణను. చక్కని లఫ్‌ల పల్ల వములందు ఉల్లానము నొందువాడును, మానవుల చిత్రవిత్రము అను హరించ్చువాడును అయిన మలయ నమీరణుడు నిచుల వన్నద్ధములయిన నదుల యందు మునుగుచున్నాడు,

కజబ్తాలంకౌర వివేచన క్‌0క్‌

వ్యాఖ్య : త్నామలి_ప్రికయందు వైఠము నంయుక్రవర్ణములు పునర కము లగుటయే లక్షణము, అందు, అనునాసికములు త త్త్‌ వర్గాక్షరములతో నంయు కము లగును. (నకృతమైన బొర్మిడి యందు నరూవములయిన వర్ణములకో నంయో గము నొందుట (సస క్తము. అనగా ద్విత్వాతరములే యిచ్చట అన్ముపానఘటక ములుగా వ్యసహరించునవి యర్థము.

ఉదాహృళత శోకమునందు లకారద్విత్వమి తకౌర ద్విత్వము, జకొరద్విత్వము ఆసన, సాసఘటక్రములుగా వ్యవహరించుచున్నవి. కాపుననే యిది కొంగీవృ త్త్యను (పానమునకు లత్మ్య్యమయినది-

అనరూప సంయోగ గధితా పౌం,డీ యథా

*“అన్తమన్తక పర్యస్త సమస్తార్కాంళు సంస్తరా

వీన_న్సన న్ట్‌ళా తామక్యమవ_సేేవ వారుణి 13

అరము ' అనరూపనంయు_క్రములకో రచింపబడిన పొండికి ఉదాహర

ళు

అమ్ము అప్తాచల శిఖరము నావరించియున్న సూర్యకిరణముల సమూహముచ్రేత శన్నబడిన వశ్చిమదిళశ పీన స్తనములయందు ఎజ్జని మనోహరమయిన వథ్రమును కప్పుకొన్నట్లున్నది.

వ్యాఖ్య 2 పొం డియందు లిన్నవర్ణనులు నంయోగమనునొంది వనిపన ఈుళ్సము లగును. ఉదాహృతళ్లోకమునందు సకార తకొరములు సంయుక్రములై 'పెక్కువర్యాయను లావృత్తినౌండినవి, ఇవి రెండును ఖిన్నవర్ణములు. ఇట్లు లిన్నములయిన వర్ణములు నంయుక్రములై నప్పుడే పొండి యగును కామ; క్ళమ- అన్నప్పుడు మర నంయోగము 'రెంగుసారులు కలిగినది ఇదియు పొండికి లక్ష్యముగానే ప్యవహరించును. 81. ఆకళోరాతరాడానం నొతినిర్వవాతై పి.తా

అశ థల్యం చ నత్క_ర్తుం వృ త్యను,పాస మిాళతే. 83. క్వచిద న్తీక్యచిన్నా క్తి క్యచిదన్తీచనాన్తిచ

వర్లాను,పాస వపాతు స్య్యతోఒ న్తీతి భిద్య తే.

క€8ిరి నరన్వతి. కంళాథథతిము

ఆరమను ? కలోరములు కానిగిఅచరముల' నాటబానను చేయుట, అతిగా విళహేంపదలయునన్న కోరెళ లేకుండుట, శై థిల్యము కలుగకుండుబ - అమనవి వ్య త్తమ, పాదమును నత్యరించుటాన సమర్థములు*

వర్ణాన్మప్రావనము ఒకచోట నుండును; ఒకచోట నుండదు; ఒకచోటే నురడియ ముండదు కొని యా నృ త్త్యన్నుపాసము ఎల్ల చోట్ల నుండును. కావుననే యిది' వర్జాన్నుపానముకం'పె లిశ్నవుగుచున్నది.'

వ్యాఖ్య : [గంథకర్త వృత్త్యమ్మపాన లక్షణలక్ష్యములను చెప్పిన పిమ్మట జాగరూకతకై మరొకవిషయమును జ్ఞాసనముచేయుచున్నాడు. అకలో రాక్షరాదానము? అవగా పరుషములయిన అకరములను అను(పానఘటళములుగా - విలుపకుండుట యని యర్థము వరుషత్వమువలన సరసత్వమునకు హానికలుగును. అశ్లే “అకతోర ముణ” అవి యనగా? మృదువులయిన అతరములనే నిలుపుటచేత శై థిల్యము కలి గడీ అవకాశమున్నది. కావున రచయిత పరుషత్వమును, శిథిలత్వమును కలుగ కుండ -జాగరూకుడ్లై యుండఫలయును. ఇంకొక ముఖ్య విషయము, కవికి వియం (ళణముండుట చాల యవసరము. కావునవే అతివిర్వహణముము పరిహరింపవల. యును, సంయమనము కలిగి, పరుషబంధము కాని శిథిలబంధము కాని కాకుండు. నట్లు రచించినయెడల సృ త్త్యన్నుసానము సుందరమై యొప్పునవి భావము.

“క్వచిద_స్లీ మొదలయిన ల్లోకమునందు వర్ణానపాసమునకు వృ శ్ర్యన్యపాన మునకు భేదము వివరింసబడినది. వృ త్యము(,_ప్రానమునందుకూడ అమ పాసఘటక. ములు వర్ణమ్లులే వర్ణాన్ను పొనఘునందుమ (ఆన్ముపానఘటకములు వర్షములే, కావువ- భేదమును గుుల్రించుకొనుట యవనరము. వర్ణామ్మపానము పద్యము సర్వము మ్బుకమించి యుండదు. కొన్నియెడల నున్నయెడల నరిపోవును. వృ త్యను. (పానము పద్యము మొదటినుండి చివరివరకు వ్యాపించి యుండును. ఈ వేదము వల్ల నే రెండింటిని వేర్వేరుగా గులర్తించి పేర్కొమట జరిగినది,

అశ్యీ, పునరన్యథా వృ _త్తిం వ్యాచత తే - 88. _స్పర్శాదీనా మసంబంధః సంబందో వావీ కౌతా మిథః

న్ఫుటాది బంధ నంనిస్థ్యై నేడూ వృతి ర్నగద్యతే..

:తర్టాలతకార నివేతన ర! అరము ౫ ఇకరులు మశొక 'విర్షముగా వృగత్తివి వ్యాభ్యావించుదున్నారు, ళా

ఎయ్మకకొదియాదడ -వళిఫిద్దికొరకు స్పర్శాడులయొక్కఒ వరస్పర చందిందము కొివ్రం బంధము కొనీ వృ త్తి యవఐడుము. లక్ర్క _కావ్యవ్యావీ చ ఇనందర్శ్భోంవృ -తి రిళ్యభిధీయ తే

సౌకుమూర్య మథ పౌఢి ర్హధ్యమత్వం చ రద్దుశో.

అరము ; కావ్యమునందు వ్యాపించియున్న నందర్భమును వృత్తి యని యందురు.” సౌకుమార్యము? (ఫొఢీ? మధ్యమత్వము - అనునవి దాని గుణముటుం ౨5 గంభీకాజస్విసీ (పొథా మధురా నిష్టురా కథా

కశథోరా కోమలా మిిళా పరుపా లలి తామితా. ఉ్యర్ణ ఇతి ద్వాదశధా ఛీన్నా కవిభిః పరిపక్యతే

శారణం పునరుత ఏతే న వవాసాం విజానలే,

థి

కోమల, మిక వరుషు లలిత అమిత- ఆవి. నృత్తి: కవుఇవ్రేత - వండెండు విరము లుగా వరిగణీంసబడుచువ్నది. ఇన్రావి యుత్ప్రికి కాధఅమును వారే యెరుగుదురు,

శాను గంభీరా యథా =

“అప్ఫుందం తేణ ణవాం మహీం చ తడి ఉద్ధమాఇలదినేణ

దుందుభిగంభీరరవం దుందభిఅం అంబువాహేణి 190

(ఛాయా ణు

“ఆస్పందతా నభో మహీం చ తడిదుధ్మాడిత దిశా

నుందుఖి గంళీరరవం -దుందుభిత చుంబువాహేన”]

మైసా పాయ _స్తవర్గ వవర్గికెకా _సృృతీయ చతుర్హానాం పకార ఫకార కశ్చి స్వసం కమూగ బిందు కెూళాగాధ్యాం జాయతే,

ను! నరన్వతీ కంతాళరణము అరము : వానీయందు గంలీరానృ త్తికి ఉదాహరణసు, ఆకాశమును థి ఛూమిని కంపింసజేయుగు, మెరపులతో దిక్కులను (వకాశింవజేయుచు మేఘము దుందులి గంఫీరరవమును కలుగజే వెను, ఇది తవర్గ పవర్గములయొక్కం తృతీయ చతుర్దములకును; వకార ఫకొరము లకును స్వపంయోగమువల్ల మ విందయోగమువల్లన అవింద్రుచున్నది. వ్యాఖ్య - పృ్తియొక్క- పండెండు భేదములలో మొదటిదయిన గంఖీరా వృత్తికి ఉదాహరణ మిడి. తవర్గమునందలి తృతీయ చతుర్దములు *ద ధి”. నవర్షము నందలి తృతీయ చతుర్ధములు *ఐ భి. *అపవ్ఫుందంకేణి - అని అన్నప్పుడు దవ ర్హము బిందునంయోగము నొందియున్నది “దుందులి” - అవి అన్నప్పుడు సళ్లే యున్నది. గంభీర అంబు - అనుచోట్ల విభవర్షములు బిందు సంయోగమునొంది యున్నవి, *“ప్ఫు” “ద్ధి - అన్నవి స్వనంయోగము నొందిన స్థానములు ఇట్లా ఈ విధముగా నంయు క్తవర్షములు (సయుకక్తము లగుటవల్ల నే దీవివి గంఖీరావ్యత్రికీ లక్ష్యముగ్గా _(గహించుట జరుగుచున్నది ఓజన్వనీ యథా = “పతాల నీకరానాఅ ధాఉ నిలా అలణిసజ్జ్ణ రాఇఖల జలఅమ్‌ స కి ౦ ఓజ్ఞుం పవానిద దరిముజూ ణిముహిలఅ వఉల మళకరామోలమ్‌ి 191 (ఛాయా య క పాప్తాళ్చ లీకరానాత ధాతుళిలా జలనివమణ్ణ రాజిత జలదమ్‌ సవ్యం నిర్హర వ్యా ర్స 'పజీ?నీత దరీముఖ నిర్శథిత వకిళమది రా మోదమ్‌ నేయం మూర్చన్యానాం (పథి మ చతుర్చ పంచమ ద్వితి 9 స్తదా వృత్యా చ (పాఠళూ జాయతే.

ఈ4) ళట్దాలంకౌర వివేచన ర్‌ఖు అర్హము : ఓజస్వినీవృ్తికి ఉదాహరణము. వీటితుంపురుల చేత కొట్టఇడిన నప! అవత

ధాశుశిలలందలి జలములందుండి కూర్చుండి రంజితములయిన మేఘములను కలిగి, "'సెలయేళ్ళరూపమున నవ్వుచున్న గువాముఖములనుండి వెలుపడుచున్న మదిరా మోదమువంటి పొగడపూల వావనలను గలిగియన్న సహ్యవర్యతమును వారు (వానరవీరులు) చేరిగ్రి

ఇది మూర్చన్యములయొక్కం (వథమ చతుర్ద సంచమవర్జనములు రెండు మూడు వర్యాయములు ఆవృ త్తినొందుటచేత జవితచుచుళ్నది.

వ్యాఖ్య ;టిఠతడఢ అమిరష సర్ణములు మూర్థన్యములు. మూర్థ వ్యములు రెండో మూడో ఆవృత్తుల నొందినయెడల ఓజస్వినీవృత్తి కొవచ్చు నవి ఇక్షణము.

వివరణయందు *వథమ చతుర్ద” వర్ణముల పునర్వుక్తినిగూర్చి _వన_క్తమయి నది. ఉదాహృత సద్యమునందు (పథమ చకుర్భఏర్ణములు _వయు_క్రములు కౌలేదు. రవర్షము జదుసారులు (పయు_క్రమయినది; అపర్జము మూడుసారులు (పయుక్త మయినది. ఇలట్లగుటవల్ల నే ఇది ఓజస్వినీ వృత్తికి లక్ష్యముగా (పదర్శింపబడినడి.

ఉదాహరణపద్యము (సవరసేనుని 'సేతుబంధమవికొవ్యమునుండి స్వీకరింవ వడీనది,

టపొఢధ' యథా =

“కృత్వా పుంవత్పాశముచై ర్భృగుఖ్యాం

మూర్ధ్ని (ాన్లాం జర్లరా నిర్చ కాఘాః

కురు ని జ్యా ముర్పతంతః స్ణుర్వాలర్త

ద్‌ క్‌

స్వర్లోక ఊగౌశే నిర్వాణ మృత 199

సెషా (పాయేణ మూర్థ న్యానా మంతఃస్థానాం సం శజాగాల్‌ వూర్వగురు ల్వేన జాయే

అరము : (పొఠావృత్తికి ఉదాహరణను ఇచ్చటి వెలయేటి _సవాహ

న!

ములు ఎ _త్రయిన తటములనుండి శిలల మూర్ణముపై ఏ భృగుపాత వేెబనరించు

510 వరన్వతీ కంఠాభరణము పురువులపలె దుమికి +థలీభూతములై స్వర్గమునకు ఎగురుచున్నవై న్మరా ర్తలెన 'దేవకావ్రీలకు గాత విర్వ్యృతిని కలిగించుచున్నవి. మూర్థన్యములయొక్క అంతస్థములయొక్కం నంయోగమువల్ల , పూర్వగ్సరు త్వముచేత ఇది యేర్పడుచున్నది, వ్యాఖ్య మూర్థన్యములు కాని అంతస్టములు కొని యితరవర్థములకో వంయోగము నొందినయెడల (పొభావృత్తి యగునని లక్షణము. నంయు_క్రవర్జము లకు పూర్వమందున్న వర్ణములు గురిత్వము నొందును. సహజముగా గురువు లయిన వర్ణములకం'చి సంయు_క్రపరకత్వముచేత గురువులయిన వర్ణములవల్ల గతికి గాంభీర్య మలనడు ననుటలో సందేహము లేదు. త్వాార్భృం ర్రింర్దా,ర్హు ర్ష ర్వ- ద్యా - మున్నగు సంయు_క్తములందు మూర్చన్యములు కావి, అంతస్తులు కొని శీరి యున్నవి, ఈ వర్ణములతో నేర్చడిన సంయు _క్షవర్జము లున్నప్పుడు మృాఠమే గంలీర యగును. ఉదాహ్యళత ల్లోక్రము మాఘువి శిశుపాలవధమునుండి స్వీకృతము. మధురా యథా “కింజల్క. సంగి శింజాన భ్‌ ఫంగలాంభిత చంపకః అయం మధు రువైతిత్వాం చండి పంకజదంతురి 198 సై పా (పొళూఒనుస్వార పురోవ_ర్హి స్పర్శతయా జాయతే. ఆరము ; మభురా వృత్తి కుదాహరణము. 'కేసరముల సాంగత్యము థి నొంది రొదచేయు తుమ్మెదలచేత లాంఛితములయిన సంపెంగలను గల యీ వసం ళుడు సంకజదంతురుదై చండి: నిన్ను సమీపించుచున్నాడు. ఇది సాధారణముగా అనుస్వార నుమీద స్ప +రచేఈ జనింద్రుచున్నదడి- వ్యాఖ్య : పూర్ణవిందుపూర్వకములై న స్పర్శముల (నయోగమువల్లి మధు రొన్ఫ త్తి యేర్చడు నని లక్షణము, ఉదాహృత ల్లోకనునందు “కింజల్క” అను చోట పూర్ణవిందుపుమీద జపర్ణమున్నది. అజ్లే తక్కినచోట్లను స్పర్శములే నిల్ఫి

శల్లాలంకౌర వివేచన ల! యున్నవి కవర్ణము మండి మనర్జమువరకుగిల హళ్లులను న్పర్గము లవి యందురు. అనుస్వార పురోవ_ల్రిన్స్పర్శ్మముల యావృత్తిని కలిగియండుటవల్ల నే యిది మధురా వృత్తికి ఉదాహరణమైవది.

నిష్టురా యథా - కళ బధ సార్టింగ శిప్పాంది జనొగనం జే. లార్చిః పష్టమన్ముథమ్‌ న నా కి సామి (ర్యశం ద్యావ. జ్ర్యేఘ్టం చె శ్య( కేణ్యర్చి కాం,మీకమ్‌ 94 సెసూ (పాయి సం కూూగభూయ_న్వే నోత ఎద్య తే హా అర్లము : విష్టురాపృత్తి కుదాహరణము తన శరీరముతో పార్వతిని న! కొగిలించుకొన్నవాడును, వ్వేతాగ్నిచేత మవ్మధువి భస్మికరించిన వాడును, దేవతలలో జేమ్టచును, రాక్షన్నకేణులచ్రేత అర్చింపబజిన పాదములు గలవాడును అయిన ముక్కంటిని న్తవము చేయుచున్నాను. పవంయు క్తీవర్టముల ఆధీక్యమునల్లి ఇది జనించుచున్నది. వ్యాఖ్య : వంయు క్షవర్జముల ఆధిక్యమువల్ల విస్టురానృత్తి యేర్పడునవి లక్షణము. మధురావృ త్తియందు అమస్వారములమీది స్పర్శ్గముల యావృత్తిని చెప్పుకొంటిమి. విజమునకు *“కింజల్క నంగి మొదలయిన వానివి “క్కిల్క వళ్ల” మొదలయిన విధముగా (వాయుట నంస్కృృత సంపదాయము, కావున, అచ్చటనున్నవికూడ నంయు_క్రమిలే అచ్చట పవ్పర్శ్గములు తమ ఠతమ వర్గాన వాసికములతో సంయోగము నొందుచున్నవి అందువల్ల నేం అచ్చటి నాదము మధు మై మధురావృత్తిని కలిగించుచున్నది. _వకృతమైన విష్టరావృ త్తియందు తద్భిన్న వర్ణములు సంక్షి ప్రముచర్రైయుండును. ఈ సంయు _కవర్డ ముల పునఃపునః (పయు క్రి ధారాళతకు అడ్డుతగులుటయే కాక (శతి పౌొఖ్యమునకును అసకర్షను కలిగింమనుం అందువల్ల నే; యిది విష్టరావృత్తి యని పేర్కొనదిరుచున్నది, ఉదాహృత పద్యమునందు “శిష్టా ది న్మా?ః ,తార్చిః, ప్త న్మ మొదలయిన విధముగా సంయి _క్షవిర్ణము లధికసంథ్యాకి ను వై యున్నవి. కావుననే, యిది వివ్థరా వ్శ తికి లక్ష్యుమెనది. తీ న!

క్‌ 12 వరన్వతీ కంఠాభకణను శథా యథా = “దయిత జన విరజా విగలిత నయనోదక వీత జూరణ మదతిలకమ్‌ వదన మపగతే మృగమద శశికరణిం వవాతి లోలదృశఃి 19క సేయం (పారొళా వ్యంజనానా మసం కెళాశేన జన్య తే, ఆరము : శ్నథావృత్తి కుదాఘరణను (పియుని యెడబాటుచేత కారిన కన్నీటిచ్రేతతాగబడిన కస్తూకీతిలకముగల వదనము తొలగింవవిడిన మృగమదము గల చందవిందిమునలే చంచల దృ్దులను ధరించున్చున్నది.

ఇది సాధారణముగా వ్యంజననర్ద ములకు సంయోజనము లేక్రపోవుటచే జవించు చున్నది,

వ్యాఖ్య : శ్రళమయిన వృత్తిని కలిగియున్నది శృథానృత్రి. శథము అని యనగా విగృవులేని దని యర్థము వజింబనవర్ణముళల. సంయోగమునల్ల రచనకు విగుపు వద్చును. శ్లభమునందు హల్లుల సంయోగము సాధారణముగా కౌనరాదు ఇది లక్షణము. ఉదాహృత శ్లోకమున సంయుకాత్షరము లేదు. క్రాపుననే యిది లక్షఉమునకు నరీపోయినది.

[మూడన పాదము “వదన మపాగత మృగపదిఅవి యుండీియుండుట నమ జసము, లేనియెడల ఛందస్సు తప్పుచున్నది. “మృగమదము అవి యనగా “కస్తూరి యని యర్ధను. చం్యదువికి *కస్తూరి” తొలగిపోవుటచేత కాక “మృగ వదము” తొలగుటడ్రైత విహ్వలత్వము కలుగుట రమజీయము- మృగవదగము అని యనగా హరిణ ముండెడి స్తానము చందుడు హరిణలాంఛనుడు కదాః]

కళిరా యథా =

కళ ౮ అవ క

నిసర్ల నిర్గ ళానర్ధ్ప సుర్ధృరధ్వని వో న్తీకమ్‌

చంకే చకం యుధి (శామన్నఅర్కః కర్కశార్కరుక్‌” 196

మైనా (పాయ! కంర్య-కేఫాది సంగొకూగా దుత ఎద్య తే.

భజ్దిలథికార వివేచన 513 అరము : కళోరావృత్తి కుదాహరణము. కర్క.ళ మార్యకిరణుడైన థి అలర్కుుడు యుద్ధమునండు. సంచరించుచు సేవానమూహమును స్వాభావిక్రముగానే వెలువడుచున్న అనర్హ మైన ఘర్టరధ్వవి గల గజవమూవానుగా చేసెను, ఇది సాధారణముగా కంఠ్యము? రేఫము మొదలయిననాని నంయోగమువల్ల జవించుచున్నది- వ్యాఖ్య : కంఠ్యముతో కొని 'కేఫముతో కాని నంయు క్తములయిన వర్ణ ముల అవృ త్తీివలన కతోరానృ త్తి జనించ్రునవి లక్షణము. నివ్రురాన్ఫశ్రియందు నంయుక్రవర్ణము లధికముగా నుండును, కఠోరావృత్తి యందు వైతము సంయు క్రవర్హముల (వయోగమే యెక్కువగా నుండును. ఇంక రెడింటికి భేద మేమి ? ఏహల్లు మరి యే హల్గుకోనైన సంయోగమచెంది నిష్ట రావ్ఫ త్రి కావచ్చును. దీవికి వ్యాప్తి యెక్కున. కఠోరావృ త్రియందు కవర్గమును శేఫమును నంయోగము నొందును. లక్షణవాక్య:"ఎనందు *రేఫాది” అవి ఆదిళన్దిము మన యోగించుటనల్ల క్ర్వాచిత్కముగా నితర వర్ణసంయోగముకూడ సమ్మతమే. కాని అది (పధానము క్రారాదు. అదే _వధానమైనచో నివరావృత్తిగా పరిగణన కెక్కును గాని కఠోరాపృత్తిగా పరిగణవకు రాదు ఉదాహరణ ల్లోకమునందు ర్లంర్హ, (కః ర్క మున్నగునవి కంఠళ్యరేఫ వంయుక్రములు, వీవి సంఖ్యయే యధికము. ధ్వః పిన్న - అన్నవి అవ్య వంయుక్రములు వీవి నంఖ్య యల్బము కొవుననే? యిది కళోరావృ శికి లక్ష్య మయినది. కోమలా యఖా “ “జాగరణ రణే రణంతం కరీదారణ కారణం కృపాణం శ్ర రమణకృ తే రణరణకీ పళ్యితి తరుణీ జనో దివ్యఃి [97 సేయం "ేఫస ణకారాద్యసంయు క్ష కోమల వర్శవంచవయా నిమృద్య తే.

ర్‌]4 వరవ్వశ్రీ కంఠాభరణము ఆరము : కోఎలానృత్తి కుదాహరణము.” దారుణిమెన నంగిమమందు థి వవాకి ఈ ధ్వవిచేయుచు ఏనుగులను అండించుటకు కారణమైన నీఐడ్గమును రమణుల విమి శృమై (సేమకో దివ్యతరుణీజనము చూచుచున్నది. ఇది రేఫము? ఇకౌరము మొదలయిన అసంయు క్ర కోమలవర్జముల రచన చేఠ సిద్రించుచున్నది. ౮ వ్యాఖ్య ? కోమలవర్ణములు అవపంయు_క్రముతుగా రచింపబడిన యెడల కోమలావృ త్తి యేర్చడునవి లక్షణము. లక్ష్యమునందు రేఫమును, ఇఅవర్జమును అనేక పర్యాయము లావృత్తమువై యున్నవి ము వ. ద - మున్నగు నాదవర్షములు “ఆది” పదముచ్రేత _గహింపబ'పచుస్నావి, ఇవి పునరుక్తములు కాలేదు; కాన వీనివలన కోనులత్వము కలుగునా? లేదా? యన్న [సళ్న తలయెత్తదు. కావని, వీవి (వయో గమువలన కోడ.లాస్ఫత్తికి భంగము కలుగకుండ మండుటయీ ఫలము. వి, శా యథా - “విన్టీవ తరంణాళై 9 రుదధిః ఫేనచందనమ్‌ి తచాడాయ కె రిందుర్శింపతీవన దిగంగనాళి 198 సెపా పాయః కఠోరాశా మోస్య్య కంజ్య ముూార్థ న్యానాం బావాల్యాదిభి రుత్సద్య తే. అరము ము శావృత్తి కుదాహరణము. సమ్ముదము తరంగ్రాాగములచేత థి నురుగుగంధమును తీయుచున్నటున్నది దానిని తీసికొనివచ్చి చం్యదుడు తన కఠ ములళో దిశాకాంతలకు పూయుచున్నల్లున్నది. ఇది సాధారణముగా కతోరములైన ఉప్పు కంఠ్య మూర్దన్యముల బాహు య్‌ ఠి భి ల్యాదులచేశత ఉత్పన్న మగుచున్నది. , వ్యాఖ్య : ఓష్టుకంఠ్యమూర్చన్యములలో ని కళోరవర్ణములను కొన్నియెడల అధికనుగను, కొన్నియెడల అల్పమగను మి,శణముచేసి (పయోగించుటచేత మి(ళావృత్తి యేర్పడు నవి లక్షణము సఫలు కళోరముైన ఓష్ష్యములు కఅలు కథోరములయిన కంఠథ్ధిములు, ట థ లు కళోరముళైన మూర్ధన్యములు. ఇవి

శబ్ఞాలంకార వివేచవ కిక

యితరవర్ణములకో నంయోగము నొందియు, నవంయోగము నొందకయు. (గథితము లైన యెఢల మ్మిశానృత్తి యగును, ఉదాహరణమునందలి “పినెష్టి” “ఠతరంగాగై 9౪ ఇఫీన” “ఇందుర్తింపతి” మున్నగు రూపములముఐిట్టియే మి,శావృత్తిగా దీవివి పరిగ జీంచుట జరుగుచున్నది.

పరుపషా యథా *

“జపే నిబోది.హోదోఒసొ కచోరాన్లోదిత (శూదః

త్తి

వపసవ్య్యూ మహ్య గర్హ్హ్యత్వ మర్షణార్హః శరన్థురుత్‌. 199

మైపా పాయేశోవ్మణా మంతఃస్థాది సంచ రివస్థాష్ర లే.

ఆరము : వరుషానృత్తికి ఉదాహరణము వీరవనరోవరమునకు నంబం

థి

రించి తెల్ల గలువలశ్రత ఆనంద పెట్టదిడీన నరన్సు గల శరద్వాయువు భూమీ గర్డ్య త్వము నోర్చుకొవి పూజార్హ ముగా (గహింవదిదెను;

ఇది (సాయికముగా ఊవ్మనులకు అంత దుల నంయోగముద్లేత నేర్పడు మున్నది- లైన యెకల పరుషావృత్తి యేర్పడునని లక్షణము. ఉదొహృత సద్యమునందు హకొరముతో రేఫము నాలుగుచోట్ల సంయోగము న్లాందినది. రేఫముతో హకౌారము మూడుచోట్ల సంయోగము నొందినది హకారముతో లకారము 'రెండుచోట్లను, యకౌారము మూడుచోట్లను సంయోగము నొందినది హవర్ణము ఊప్మము. యర లవ లు అంతస్టములు. ఆది కద్దిముచేత ఇతరము లయిన (సపుత్వంన్మ మున్నగు నంయుక్ష వర్ణములకును పవేళము కలుగవచ్చును; కొని వానికి ప్రాధా న్యము కలుగదు.

లలితా యథా *

“దావిడీనాం (ధువం లీలాశేచిక (భూలలతే ముఖే

అసజ్య రాజ్యభారం స్వం సుఖం స్వపితి మన్యథ 200

త్‌సీ్‌ వరన్వతీ కంతాఠతరణము సెషూ పోయేణ డంత్యౌాఫ్య కాలవ్యానాం మభ్యే౭-౦6ః స్థాదీ నంయోూగై: స్థాప్యతే అరము ' లిలికావృత్తికి ఉదాహరణము (దావిడ చ్రీలు నవిలాపముణ 6 వి తిన కనుబొమలు గల ముఖమునందు తన రాజ్యభారమును విల్చి మన్మథుడు నిశ ఎయముగా సుఖముగా విడించుచున్నాడు ఇది పాయికమ గా దంత్యాష్ట్యతాలవ్యములకు నడుము అంతజ్ఞా దుల నంయో గముజేత సంపన్నమగ్సచున్నది, వ్యాఖ్య ? అంతస్థసులును దంఠత్యకాలవ్యాష్టములును సంయు _కృములై పునిపునః (పయు క్రనులైనయెడల లలికాపృ త్తి యగునవి లక్షణము. ఉదాహర అమునందు రేఫఘము ద ధ థ లతో సంయోగము నొందినది యకొరము జవర్డ ముళో రెండుచోట్ల, వకారను వకార: శో రెండుచోట్ల సంయోగము వొందినవి. అమితా యథా = "వకుల కలిళూ లలామని కలకంఠీ కలకలాకులే కాలే కలయా శకలావతోజఒవి హీ కశకలయలి కలిళాయ్ర్ర తాం మదనఃణి ప! నీయ మమితశమాశేవ కకార లకార బంధకెజూ రన్నుపాసేన వనూయతశే. అర్హము : అమితావృత్తి కుదాహరణము పొగడ 'మొగ్గలతో (ేషమె థి నదియుః కలకంఠీ కలక్రలాకలమైనదియు నైన గాలమున చం్గదుని కళను కూడ మన్మథుడు తన కష్రముగా విని యోగించుకొనును ఇది అమితములైన కకొర లకార ఐంనములయెొక్క. అన్ముపావనుచేత వ్యాఖ్య * కవర్ష లనర్జములు జంటకట్ట్‌ పునఃపునః _పయుక్రమువై నయెడల అమితాపృత్తి యగునని లక్షణము, ఉదాహరణవునం౦దు కుల కలి, కొల, కలక్రల

రక్‌] శబ్దాలంకొర వివేచన క్షా

కులే) కాలే మున్నగు విధముగా కకారో లక్రారమిులు వెంటవెంట ముహుర్ముహు ఈుక్రములైనవి. వావిపైవి చేరిన న్వరముల ఖేదముచేత పదభఖేదము కలిగినది. ఇట్లు రెండే వర్ణములు అమితమైన ఆవృత్తులను పొందుటచేశ ఇది అమితావృ శ్రీకి లక్ష్యమయినది. 87. ఇతి జ్వాదళశధా వృత్తి శై శ్చీద్యా కథితేవా సా

న గులేభ్యో న వృ త్తిభ్యః పృథ కే్యనావభాస తే,

అర్ధము : ఈ విధముగా కొందరచేత పం్యడెండు విధములుగా చెన్పబడిన వృ త్తి గుజముల కంజను వృత్తులకం'పెను భిన్నముగా భాసించుట లేదు.

వ్యాఖ్య : ఇతరులు కొందరు నృ త్త్యన్నుపానమును గంభీరావృ త్తి మొద లయిన స్తేరులకో సండెండు విధములుగా పరిగణీంచుచున్నా రని తెల్సి వానిని లక్షణ లశత్ష్యనమవ్వితముగా భోజదేవుడు (వదర్శించియున్నాడ్ము ఇది అన్యుల మఠమే కావి తనకు నమ్మతము కాదు. అందువల్ల నే (పారంభమునందు (లక్షణ శ్లోకము 88) “వావి యుత్ప తికి కొరణమును వారే యెరుగుదురుి అవి తెలిపెనుం ఆయన యల్నిపాయమునుబట్టి గంఖీరాదివృత్యన్నుపానలేదములను వేరుగా పరిగణిం చుటకు తగిన కౌరణను లేదు. అదే విషయమును తిరిగియిచ్చట ఉద్దాటించుట జరుగు చున్నది సమకఠా పౌకుమార్యాది గుణముల కంజెను;, భారతీ వైదర్భీ (వళృ్ఫతి నృత్తులకం'బెను పైని చూపిన వృత్త్యమ్మపాన విభాగము భిన్నముగా లేదు. ఒకే భూమిక నాధారముచేసికొవి రెండు విధములుగా విభాగము గావించుట నరియెనపద్దతి కాదు. అందువల్ల నే భోజదేవుడు దీవిని సమర్చించుటలేదు. అయినను పూర్వపూర్వు లము విడిచి శాసప్రము వనర్తిందదు. కావుననే; వావి మతమునుకూడ (పదర్శించి ఈన యఖిమతఠమును వ్య_క్రమగ్రేయుచున్నాడు, ఇంకొక విషయము. గంఖీరా వృత్త్యాది భేదములకు లక్షణమును చెప్పినప్పుడు ్నపాయేణి అన్న పదము నుపయో గించుట కూడ థోజదేవుని అసమ్మతికే నూచకముగా మన్నది. విభాగ విధానము నందే అంగికొారము లేనప్పుడు లక్షణ విర్ణయము గావించుట వీలుకౌగు. అయినను, పూర్వాల్షిపాయమును పునరుక్తము గావించుటయే ఆయన చేసిన పని, -జాను చెప్పిన కార్జాటీ నృ త్య్యన్మ్నుపాసాది భేదములలో గంలీరాదులకు చూపిన లక్ష్యములు ఇమిడిపోవును. కావున వీవిని వేరుగా పరిగణీంచుట (సయోజనవంతము కౌదు

క్ర నరన్వతీ కంఠాభరణన్ను ఇ, (శుత్యను,సాన వర్ణాన్నుపాస రకా రవీ దువ్క.రా

శ్వచిజ్భేడాః వృథక్కర్ను మస్యా _స్తేనేవా జీవ్య తే.

అర్ధము * (శత్యన్నుపానకంటెను? వర్ణాన్యుపాపకం'అెను కూడ దీవి తేద ములు సృథక్కరణమునకు దుష్కరములు అందువల్ల ఇచ్చట అ'పే&ీళను కాదు.

వ్యాఖ్య : పూర్వము చెప్పిన _శుత్యమ్యప్రానమునకుమ, ఇకమునిదు చెన్ప బోపు వర్ణాన్ముపావమునకును ఘటకనులు వర్షనులే అళ్లు బూ 'ెంటికివి నడుమ చెప్పిన వృ త్త్యను_పాన ఘటకములుకూడ పెర్ణములే. అందువల్ల (శుక్యమ్మపాస భేదములతోను? వర్ణాన్ముపాసభేదములతోను వృ తను, పానలేదములు కొన్ని యెడల సాదృళ్యమును కలిగియుండును, వానిని వేరుచేసి చెన్పట కష్టసాధ్యము. కొవు ననే? ఆ (స్రయత్నను విచ్చట చేయుటలేదు.

[వర్హాన ప్రాసము]

౨9. యథా,మాతక ఫపుస్పాది (నగాజే ర్వర్ణ ఉచ్యతే

వర్ణావృత్తి స్తథా వాచాం వక్షాన్యుపాస ఉచ్యతే.

అర్ధము పూలమాలకు నడుమ నటనట గూర్చిన ఆ్యమాతకాది పున్పము లను వర్షమని యందురు. అ'ప్లే వాక్కులలో సున్న వరానృత్రివి వర్తానుపాన

ణి ళం న! 'అాటీ ణి మవి యందురు. 14. స తు స్రబకవాన్‌ స్టానీ గర్భో వివృతనంవృతఈ

గృహీత ముక్తః (కమవాన్‌ విపర్యసోఒథ సంపుటః, ౪1. _మిఖునం వేణికా చితో వఏిచితశ్ళ్చేతి వర్ణ ఫ్‌లే

వర్హావృత్తీ (పయోగేభ్య _స్పేభ్య _స్తేభ్యో మనీషి.

అర్ధము : ఆయా నర్జావృ త్తి సయోగములమబట్టి పండితులు వర్ణామ్మపావ మును 1. స్తబకవంతము € స్టావి 8. గర్భము 4- వివృతసంవృతను 5. గృహీత ముక్తను 6. _(కమవనంతము ?. విపర్యన్తము 8. నంపుటము $ మిళునము 18, 'పేజీక 11. చిికము 1£. విచ్వికము - అవి నండెండు విధములుగా వరిగటీందు చున్నారు.

శద్దాతంకొర వివేచన కం కేవ స్ట్రాజీ స్టానేఒన్వుపాన విన్యానతః _న్తబకవాన్‌ యథా “యస్యా వానీక త్‌ హిమగి శేరుంజతాం కుంజరాణా మౌవిశ్చ( కే వనగజ మజా, ఖకాణ ఫెళ రాయికాని దర్పోన్ఫుల్ల న్ఫురణ వికటా కాండ కండూల గండ న్వేచా స శావ (వణిత నరలాకోకజూస్కం౦ధ గంధి 9039 అత గుంజళతాం కుంజరాణా మిర్యాచే ర్వర్థ్మ_స్తబకన్య స్టానే స్థానీ విన్యాసాదయం వర్లాను.పాన!_స్తబకవా నిత్యుచ్య తే. అర్ధము : వావిలో ప్రానప్పానమునందు నన్ముపాన విన్యానమునఠివి స్తవబక నంతమున కుదాహరణము, అతని కావానముగా నయిన వామగిరియందు ఘీంక రించుచున్న యేనుగులు అకారణ ముగా త్మీవముూ దురద పెట్టుకున్న తమ గండ స్థలములను దర్పాఠిశ యస్ఫోరకముగా "స్వేచ్చగా అచ్చటి చెట్లకు రుదుకొను చున్నవి. అట్లు రుత్తుకొనుటవేత సరళనృశ్షముల న్కంంధములు (వజీతముల్తై గంధమును వెలార్చుచున్నవి ఆ గంధము(పనములను వనగజమద వాసనా'ఘోర్ఫా యికములుగా చేసేనది ఇచ్చట “గుంజకాం కుంజరాణాం” అచి వెెదలయిన వర్ష స్తబకమునకు ప్టాన ప్రానమునందును విన్యానముండుటవల్ల , ఈ వర్ణాన్నుపానవః స్తబకవంతము అని పిలువవిడుచున్నది, వ్యాఖ్య : వర్ణములయొక్క ఆవృ త్రివిఐట్టియే వర్ణామ్యసాన మగుచున్నది స్త్యవికమనగా గుత్తియవి యర్ధము, వర్జస్తంకము అని యనగా వర్ణముల సమూ హదఖ అని యర్ధము, రెండు మూడు వర్ణములు ఒక _స్తణకముగా ఏర్పడి పున ర్పుక్తి వొందిన యెడల _స్తబకవంత మన్న యన్నుపాన మేర్పడును. లిన్నఖిన్న. స్త్రవకములు లిన్నభిన్న స్టానములందు పునరు క్తములై పద్యము నంతటి నావరించి యున్నప్పుడు లక్షణము నమ్మగముగా నమన్విత మగుమ్మ ఉదాహరణమునందు “గుంజతాం కుంజరాణాంి అన్నచోట పూర్ణవిందుపూర్వో- కమైన అకారను పునర్లుక్సమై అనుపావ ఘటకమగుడున్నది. మూడవపాదము నందు “అకొండ కండూం గండ) అనుచోట పూర్ణవీందు పూర్వకమైన డనర్థము వృ్గ

కం నరన్వథ్రి కళఠాభరణము రుక్రమగుచున్నది. చతుర్ణపాదమునందు 'న్మంంధ గంధం అనుచోట పూర్ణవిండ పూర్వకమైన ధపర్ణము పునరుక్రమగుచున్నది, ఈ పునరుక్తి మూడు స్తబకము లకు విర్వహింవదిడి?; పద్యమునంతటి నావరించియండుటచేళ్క ఇది _స్తబకవంఠము అనుపేరుగల వర్ణామ్యపానమునకు లక్ష్యుమగుచున్నదిం నియత వివశ్నీత స్టానవిశేమ! స్థానీ యథా - “కాలే మాలేయ నువ్చ్చైర్న భవతి గగనవ్యావినీ సీరణానాం కిం త్యం పతాగాంతరాల్రై రలినయనీ ముధాన_క్ర్రమ,ళు,పవాఘహోః వపా ,పోద్వృ త్త మత్తద్విప కట కమణ యణ్ణవంధ్యోపలాభా ఉజావాగ్నో రో ్రమలగ్నా మలినయతి దిశాం మండలం ధూమళేఖా అత (పథమ (తిభాగ స్టాజీవు బాలే మాలేయ మిత్యాది నియమేన వృష్తో. సో౭ఒయం వర్లాన్యుపాసః స్థానీత్యుచ్య తే. అర్ధము-£ వియళత్‌ ఏవక్షిత స్పానవిశేషము గల స్టానికి ఉదాహరణను* ఓ బాలాః ఆకాశనునందు మేఘముల సమూహము వ్యాపింపలేదు. సీవు కను రెన్సల నడిమి కన్నీటిధారలకో ముఖము నేల కలుషితము చేసికొనుచున్నావు? ఇదిగో! ఇదీ డుర్నివారములై న మత్తగజములు తమ గండస్టలములతో రాయటచేత అరగి మనుపుదేరిన వింధ్యపర్వత శిలవలె నున్న దావాగ్ని ధూమరేఖ ఆకాశమున వ్యాపించి దిబ్బండలమును మలినవరుచుచున్నదిం ఇచ్చట (వథమ (తిభాగస్టానములందు “వాలా మాలేయం? మొదలయిన నియ మనుచేశ్ర వృత్తి ఇది సావి యను వర్ణాన్ముపావముగా పర్ణితమగుచున్నది. “వ్యాఖ్య ; ప్రాన వియననుగల వర్ణానుపానమునకు ప్రావి యవి పేరు స్హృదికవంతమునకు స్టాననియనమము లేదు. ఏ పాదమునం దెచ్చటనైన నావృత్తీ యుండవచ్చును ఈ స్టావియందును వర్ణ న్తృబకమే ఆవృ త్రి నొందును; కావి యిది నర్వ(_త స్టానవియనుము ననుసరించి (సవర్తించును,. ఈ రెండింటికి నున్న లేద మిది- (వతిపాదమును ఆది మధ్యాంతము లని మూడు భాగములుగా భావింవవల యును ఇందు ఆదియందు అవృ క్రియన్న (వతిసాదమందళ్లు యుండవలయును.

ళబ్దాలంకౌర వివేచన కైక మధ్యమందున్న మధ్యమందే, అంఠమందున్న అంతమందే ఆవృత్తి యండనల యను. అప్పుడే ప్రావియన్న వర్ణాన్ముపాన ఖ్రేదమగును, (వకృకోదాహరణమునందు ఏడేసి యక్షరనములకు ఒక భాగముగా (వతిపాధ ముమ మూడు భాగములు చేసకోవలయును. ఆ మూడు భాగనులలో మొదటి భాగమునందే పర్ణ న్తబకము అవృ త్తి నొందినది, ఆదిమభాగమే యిచ్చట వ్యనస్పిత మైన స్టానను. *వాలొామాలేయ” మనుచోట అకొారనుకో లకారము అన్ముపాన ఘటకమ్ము ఇది (నథమపాదము నందున్నది. ద్వితీయపాదము తొలిభాగమునందు “కింఠత్వం పడ్మొంతి అనువోట పూర్షవిందు వుతోడి తకారను అమ, పానఘటకము, తృతీయపాదాది సున్న “పోద్వృ త్ర మత్త అనుచోట ఠకౌార ద్విత్వము అన్ముపాన భుటకము, చతుర్ధ పాదాది మన్న “దావాగ్నే ర్వో్యోమలగ్నాి అనుచోట గకొరో నకౌర నంయుక్తము అమన్ముపొన ఘటకమను. ఇట్లు లతణామగుణముగా పాననియ తిఠో సర్జప్తబకము ఆవృత్తి నొందుటచేతనే యీ పద్యము స్థావికి లక్య్యనుయినది, ఈ పద్యమునందు (వథమపాద తృతియభాగమునందు. *నీ పునరుక్రమయి నది ద్వితీయపాదమున *మి - తృతీయపాదమున “కి, *పి - ఛతుర్దపొదమున “మి పునరుక్రములయినవి. ఇవి యాదృచ్చికములు సమవర్షములే కొని స్తవక ములు కొవనుట గమనార్హ ము కావుననే ప్రస్తు స్టావి విషయమున పరిగణసీయ ములు కొవ్వు. అవృత్తే ర్వర్హాంతరాయేణ గర్భో యథా = “జాలం క్రపాలమాలాంక మేక మంధకసూదనమ్‌ వంజే వరద మిశానం శాసనం పుమవృధన్వని వి04 అత కాలం కపాలమాలేతి, అంక మేకమితి, వంజీ వరదమిీ శానం శాసన వింత్యాదిషవి పకార ేఫ కకాం గర్యాధానాదయం వర్లాన్కుపాసో గర్భ ఇత్యుచ్య లే. 4 వకార వకార మకార రేఫ కకొర గర్భాధానాదయం - ఫ్రీ జీవానంద సాగర వళి=

క్‌ నగవ్వతీ కంఠాలరణము

అర్ధము : అవృ ఉతికి సర్ణాంతరాయమనుచేత కలిగెడి గర్భమున కచాహక అము, కాలస్వరూపుడును, కపాలమాల ధరించినవాడును? ఆద్వితీయుడును, ఆలిక కాసుర సంహారకుడును;, సర్యవదాయకుడును) మన్మథ శాసకుడును నైన ఈళ్వరు వికి నమస్కరించుచున్నాను.

ఇచ్చట *కొలం క్రపాలమాలా అని “అంక మేకిమవి “వ్వందే వళద మీశాన్లం క్లాసన' మవి మున్నగువానియందు పకారమును, రేఫమును -శ్రకారమును గర్భతయి నందు నెలకొల్పుటనల్ల ఈ. వర్ణామ్య పానము గర్భము ఆవి షిలువవడుచున్నది.

వ్యాఖ్య : _స్తదికములయిన వర్ణముల నడుమ అన్యవర్ణమును శ్రేర్చి అన్మ త్రము గావించినయెడల గర ఫ్రనర్జాన్ముపాన మగునవి లక్షణము,

శోకపూర్వార్ధమునందు కాల, అంక - అనునవి ప్రదికములు, అశ్షే ఉక్తో రార్టమునందు నందే? |ఈ)ళానం - అనునని న్తబకములు- కక్రాలి పదము అవి వపాతముగా ఉక్తనుయిన 'కపాలమాలాో* యందలి “కపాలి అను విధముగ్లా అవృ క్తి నొందినది తొలివదము గర్భమునందు సనర్జము నిపాతమైనదిం “అంక అవుపదము “అంధక సూదనమ్‌ అను సమానమువందలి పూర్వపదముగా “ఆంధక” అని ఆవృత్తి నొంగవది. “అంక” యనునది “అంధకి యవి యగుటకు ధవర్జ మును నడుము నిమడ్భుకొన్నది. ఉత్తరార్థమునందు “వందే* అన్నప్తవికము “వరది రూపమున నావృత్తినొందినది. తొలిస్తదికమునందలి పూర్ణవిందువు తొలగి పోయినది. రపర్ణము అదనముగా జేరినది. అట్లు కొగా *వంద్‌” అను వర్ణ్షనమూ హము *వరద్‌” అను నిర్జసమూహముగా పరినర్తితమయినది. చివరి _స్తదికము “శానం) అమనది. ఇది నగుమ సకారమును చేర్చుకొని “శాసనం” అని ఆవృత్తి నొందినది. ఇట్లు గర్భమునందు అన్యవర్ణము నాధానముచ్చేసికొన్న అవృత్తియగుట చేతనే దీనికి గర్భము అన్న 'పేరు సార్ధక్రమగుచున్నది.

(వృత్తియందు గర్భితవర్ణములుగా పంరంక వర్ణములు శెలువదతీనవిల 'పైళ్లోకమునందు కవర్షము పనంగము కానరాదు. నసక్రములయిన ధ స-వర్ణమాణు వృ శ్రియందు 'పేర్కొనబడలేదు; ఇది నిర్ణయసాగర (పతివిషయము. శ్రీ జీవా నంవసాగర (వతియందు వవ-మః ర క వర్ణములు తెలుపబడినవి ఇచ్చట న మ వర్ణములు అదనముగా చేధినవి, కౌని ఉదాహృత ళ్లోకమువందు వాని (పని

కత్చాలంశార ఏవేదత $్‌23ి కొనరాదు. కావున వృత్తి భాగముగు '“వకార ధకార రేఫ నకొర గత్సాధానా దయం) ఇని వవరిలనకొనుట నమంజసము,) స్థానే స్థానే వికాససంకోఛాభ్యాం వివృతనంవృతో యథా = “న మాలతీదామ వికుర్ల కెకాగ్యం న (పేమ నవ్యం సవా లేఒపరాధాన్‌ వూనావీ న స్లూయతళి శేనర్ననశ్‌ జీవీ న ఖండ,పణయా కభంచిత్‌ " కక్‌ ఆత (పథమపాజే న మాలతీదా మేత్యాదభి ర్వికాసి; ద్వితీయ పాయ (వీమేల్యేశావృత్యా సంకోచ; తృతీయపాజే మూనావీ న న్లూయతీత్యేకాభ్యాం చ వికాస; చతుశ్చే నేతి సంకోచః. సోఒయం వర్షాన్కుపాసో వివృతనంవృత ఇత్యుచ్య లే అరము : వేర్వేరు స్టలములందు వికాన నంకోచములవల్ల నేర్పడు వివృత నంవృతమువ శుదాహరతసు. మాలతీ పుష్పమాల నలుపుటకు యోగ్యము కాడుం నవ్య,_ప్రేమ అవరాధములను నపాంపదు. కేసర పుషస్పములమాల వాడియు వాదు, దేవి ఎట్లో ('పేమను తగ్గించుకానలేదు. ఇచ్చట (వథమపాదమందు “నమాలళీదామి మున్నగువొనిచేత వీకానము; ద్వితీయపాదమందు “పేమి యవి ఒకే-ఆవృ త్రీచేత సంకోచము; తృతీయసాద మందు *న్టూనాప్‌ న మూయతి” అమువావిచేత వికానము; చతుర్ధమందు “నియనుటచేత వంళోచము. ఈ నర్జాన్ముపాసము విస్మృత సంవృతము అని పిలునబడుగున్నది. వ్యాఖ్య : వికాసమునకే వినృతమవి సంకోచమునకే సంవృతనుని నామాం తరములు వఏికాన పంకోచములు కారణముగా ఏర్పడెడి వర్ణానుపాన మగుటచ్చేత దీవికి వివృత సంవృతమన్న "పేరు సార్ధక్రముగా నున్నది. వశృదానృ త్తి సంకోచము; అనకృదానృ త్తి ఏక్రానము. ఉదాహృత సద్యము వందు అస్ముపాన ఘటకము మవర్ణము, ఇది (పథనుపాదగు వందు మూడు పర్యా యముళలు (వ్రవృ్తమయినది. క్ఞావును వికానమునొందినది. ద్వితీయపాద ము

క్‌24ీ నకన్వశతి కంఠతాళకళలణను నందు “పేమ యన్న యొక్కచోటనే మసర్జ మున్నది. కౌవువ విచ్చట వంకో చము నొందినది, మూడవపాదమునందు *మ్లా” యని రెండు పర్యాయములు చయు_క్రమయినది. కావున వికాసము నాలు గనపాదమునందు ఒక్క-మారుకాడ (వ్రయు_క్రము కాలేదు. క్రావున సంకోచము. ఇట్లు వఏికొసము సంకోచము, మరల వికొానము సంకోచము ఉదాహరణ వద్యమునందు కౌవనగును. కొవుననే, యిది వినృతసంవృత మునకు లక్ష్యనయినది.

భోజదేపువి వృత్తి ననుసరించి పై వాఖ్యానము (నవృత్తమయినది, ఉదా వారణమునందు “న” వర్ణముకూఢ బహుపర్యాయము లాన్ఫ త్తమయినది. కొవునం దానిని కూడ అన్నుపాన ఘటకముగా స్వీకరింపసద్చుము. అట్రయినప్పుడు పథమ పాదమందు “ని నర్ణమొక్కచోటనే యుండి పంకోచనును కలిగించుచున్నది, ద్వితీయపాదనుందు రెండుచోట్ల నుండుటచేత వికానము. తృత్రియపాదమందు రెండు చోట్ల నుండుటచే వికాసము. చతుర్ణపాదమందు ఒక్కచోట నుండుటచే సంకోచము. ఇట్లు సంకోచ వికొాన సంకోచమిలచ్రేత సంవృత వివృత సంవృత మన్న పేరున మరొక భేదమును వరిగణింపవచ్చును. అట్లు కాకున్న వివృత సంవృతములోనే ఆంతర్భవింపజేయవచ్చును ఇదే కాక, నంకోచ వికావములున్నప్పుడు నంవృత వినృఠ మనుభేదసుకూడ నేర్పశవచ్చును. దానికి నిదియే యుపలకణము.

చ(కవాలవ ద్ధానోపాదానా భ్యాం గృహీతముకో యథా =

“లోల ల్నవంగ అవలీ వలయూ నికుంజ

కూజత్‌ కవీంజల కులా ముకులాసనధద్ధాో

అభ్య్యూపి.శే కనక చంపక రాజళక'"ంతా

యేనాపరాంత విజయీ జలభేరుపాంత) 2906

అత చ,కవాల(కమః సువ్య క్త )వ సోఒయం వర్హాను,పాసో గృహీతము క్త ఇత్యుచ్య లే.

ఆరము ; చ్మకవాశమువలతె హానోపాదా కములల్ల నేర్పడెడి గృహీతముక్ష మున కుదోహరణము అతవి అపరాంతదేశ విజయమునందు సమ్ముద నమీప భూమియందు కదలాడున్సన్న లనంగనల్లి కలక్రీలను లపలీవల్లి కలచేతను చుట్టుకొన

67. శబ్దాలకొర వివేచన కిక్‌ ఐడినవియు? మొగ్గలచ్రేత కన్పవిడినవియు? వలాళనృక్షముల యొక్కయు. సంపంగ వృక్షముల యొక్కయు వరునలలో నన్నవియునై పొదరిండ్లలోనుండి కూయుచున్న కపింజల వక్షుల సమూహములు వినసించుచున్నవి.

ఇచ్చట చ్యకవాళ్యకమము సువ్యక్రమే ఈ సరాన్నుపానము గృహీత ముక్ష్తము అని పిలువబడుచున్నది.

వ్యాఖ్య : పూర్వవలనముచేత వరమును (గహించుట చ్యకవాళము ముళ్ల మయిన వర్ణ్షనమూహమును తిరిగి (గహించినయెడల చ్యకవాళశ మగ్వను, ఇదియే గృహీత ముక్తము, హానము అని యనగా విడిచిపెట్టుట యని, ఉపాదానను అని యనగా స్వీకరించుట యని అర్హ్జములు. 'ముక్సము గృహీఠమగ్సట లక్షణముగా గృహీతముక్తము అన్న పేరు సార్థక మగుచున్నది,

(వథమపాదమందు “అనంగ లవలీిఅవి యన్నప్పుడు “లవి ముక్షమె వనరు పొత్తమయినది అశ్లే “లవలీ వలయా” అని యన్నప్పుడు “లని ము ్క్త్‌మె లల్రీన్ల? రూపమున మపా_త్రమెవది. “వికుంజ రూబజత్‌” అవి యన్నప్పుడు “కఠకుంజ' ముక్తమై “కూజత్‌” రూపమున గృహీతమయినది- *కపింజలకులా” లోని చివరి యంశను ముక్షమె “ముకులా అన్నప్పుడు _గపాంవబడినది, ఇట్లు రెండో మూడో హల్వ శ్హములు న్వరనహితముగా కవి; స్వరలేదముతో క్రాని పునరుక్తములై నయెడల గృహీఠ ముక్త మగును. ఉదాహృత పద్యమునందు పూర్వభాగమునందే యీ

-ఇితణము నమవ్విత మగును ఉత్తరభాగమునందు విందుపూర్వక త్రనర్జమున శొన్ఫ త్రి యున్నది. దానిని చక్రవాళ్ళకమ మనుట సమంజసము కొదు.

(వ్రతాపర్ముదీయనునందు ఛేకొన్నుపానమునకు చూపిన యుదాహరణము గృహీఠతము _క్రలక్షణమునకు సరిపడి యున్నది. దానిని _గహింఠము-

“మహీ మహీన విభవే దశ్తే శేమంకరే కరే

రాజన్యజన్య ఏజయీ రాజా రాజదుణోదయః” ఈ ల్లోకమునందు *'మహీమహీ” యని *కరేకరే' యవి “జన్యజన్యి యని “రాజా రాజత్‌” అని యున్నవి అన్ముపాన స్రానములు అందు మొదటిసదము ముక్తమై పునర్భుహీత మగుచున్నది. అన్నిచోట్లను సస్వరముగానే న్యంజన సమూహము పునరుక్తమెైనది. చివరి స్టలనునందు 'రాజా అనునది ముకక్తమై “రాజత్‌ ” అని

క26 .వరన్వత్రీ కంకాభరణను గృహీళమైనది, ఇచ్చటి చివరి న్వరము భిన్నముగా నున్నది. నరింజనముల ఆన్న త్తియే యిచ్చట (ప్రధానముగా సరిగణవీయము, శమేణ ద్వి.తాణాం (తిచతురాణాం వర్లానా మసం కౌకాగ స్వరవర్హానా మావృ త్తి (కమవాన్యథా = “నితంబగుర్వీ గురుణా (పయుకా వధూ రి్రిధాతృ (వలీమేన లేన చకార సా మ త్తచకోరజే,తా లబ్షావళ్నీ లాజవిమోక మగా ల? అత గుర్వీ గురుణాపయుశే తీ వధూ ర్విధాతృ ఇతి, చకోర బి చిలోశేల, లజ్ఞావతీ లాజపవెోాక మితి ద్వ రకా ప్ర[ూణాం చ న్వరా సం రొకాగపరన్లానాం. (కయేశావృ త్తి సోఒయం వర్హాన్ముపాసః (కమనా నిత్యుచ్య తే. అర్ధము : (కవునుగా రెండేపి మూడేసి కాని మూడేసి నాలుగేసి కొని ఆనంయోగ న్వరతములయిన హల్వర్దముల ఆప్ఫృ త్రికల (కమవంతఠతమునకు ఉదాహర శము. విధాతృసమానుడై న గురువుచేత _పటోధింపబడి గృరువితందియు,- ము త్‌ చకోర నేతయు, లక్షాపతియునై న పధుపు (ఇందుమతి) అగ్నియందు. ఈొజిఖు (పేలాలు) విడిచిపెసైను - ఇచ్చట కగ్వర్వీ గుళుణా (పయ క్రా అని *వధూర్విధాత్య” అవి, *చకొర చకోరి అని “లజ్ఞావతీ లాజవిమోకి మన రెండేసి మూడేసి స్వరాసంయోగ వర్షము లకు క్రమముగా ఆవృత్తి. ఈ పర్జాన్నుపాసము _కమవంతము అని పిలువదిడు చున్నది. వ్యాఖ్య ౫ రెండు క్రావి మూడు క్రావి హల్లులు ఆన్ఫ త్రి నొందుట గృహ్‌త ము_క్రమునందున్న లక్షణమే. దానికి ఒక క్రమమునుకూడ జోడించుట యిచ్చటి అధిక లక్షణను, రిండు వర్ణముల _స్తబకము తొలుదొల్త ఆవృత్తి శొందును. (మమి.గా విర్ణనంఖ్యను పెంచుకొనుచు సాగును. ఇట్లు ఒక (కమము ననువరించి

శబ్దాలంకార వివేచన క్‌27 వర్షనంఖ్యను "పెంచుట జరుగుచున్నది కావుననే దీనీకీ(కమవంఠము అన్నపేరు అన్వర్థ మగుచున్నది. ఉదాహృత శ్లోకమున “గుర్వీ, గురుణా” అను ఫదనులందు గరవర్ణములు ఆవృ్తగ లయినవి, రెండవపాదమ వందు “వధూ విధాతృ* అను పదములు గలవు, ఇచ్చట వధవర్ణములు అమ్మపాసఘటకములు ఈ రెండుచోట్లను రెండేసి వర్ణములు మాఠతమే అవృ త్తము లయినవి, మూడవపాదమునందు “చకార, చకోర) పదములు అమ పాన స్థానములు, ఇచ్చట చ క్రృర - అన్న హల్లులు పునరుక్ర ములు చళుర్పపాదమునందలి “లజ్ఞావతీ, లాజవిమాక్రమ్‌* అనునవి అన్ముపాన ప్రానములు. ఇచ్చట జవ - అన్న హలులు పునరు కములు, ఈ రెండు చోట్లను మూడేసి వర్ణములు ఆన్ఫ_త్రము లయినవి రెండేసి వర్ణముల అవృ తితో- ఆరంభించి? మూడేసి వర్ణముల ఆన్ఫత్రికో ముగించుటచేత ఇది (కమనంతమునకు లత్ష్యనుగుచున్నది, ఇళ్లే మూడేసి పర్షములతో ఆరంభించి, నాజగేసి వర్ణముల వరకు ఆవృత్తిని పెంచినప్పుడుకూడ _కమపంతము అన్న నర్హాన్ముసానమేయగును ఆనంయోగ స్వరవర్ణము లవి లక్షణనమునందును. స్వరానంయోగవర్ణ ముల వి వృశ్రియందు నున్న విషయము గుర్తింపడగినద్‌. అసంయోగము అవి యనుట చేళ హల్లులు స్వరసంయోగము నౌందవవి అర్జమఃు కౌదు; నాల్గులు మ్యొఠమే వరి గణనీయము లవి, వానితో కూడియున్న వ్వరములు వరిగణనీయములు కౌవవి భావము 'గుర్వీ గురుణా” అనుచోట గరవర్ణములే కౌక్ర గకారముమీది స్వరము (ఉ) కూడ పను క్రమయినది. ఇట్లు కొరాదన్న నిషేధము లేదు. *వధూ, విధాతృ? అమచోట్ల స్వరసులు పూర్తిగా లేదించినవి. హల్లులు మతమే వునరుక్తములు, ఇట్లే తక్కిన రెండుచోట్లనుకూడ _(గహింపవలయువ. ఉదాహృత పద్యము క్రాశిదామవి రఘువంశమునుండి స్వీకృతము (కమవతాం విపర్య కొళాపన్యాసా ద్విపర్య తయా యథా = “పణవః ఓపవణో యత (పథమః (పమకేము యః రిణవా న్వారణముఖః స నః పాను వినాయకి 208 అంక వ్యంక్కమో వ్యక్త వవ సోఒయం వర్థానుపాసో విపర్థ్యయ ఇత్యుచ్య రే.

528, వరన్వతీ కంళాళరణమను.

అరము £ [కమవంతములకు విసర్యయము మవన్యసించుటనల్ల నేర్చ రెడి వినరథయమున కుదాహరణము, టఓంక్రారమునకు ఆన క్రిసానమైనవాడును, (వమథులలో (నథముడును, రణవంతుడువు, వారణముఖుడు వైన వినాయకుడు మీమ్ములను రజించును గాక :

ఇచ్చట వ్యు,త్కమము నష్టమే. ఈ వర్జాన్యపానము న్యత్యయను అని పిలువబడుచున్నది

వ్యాఖ్య : ఒక _కమము కలిగిన పదమునందలి వర్ణములు వ్యత్యయనణ నొండి పనరు కము లయినయెడల) విపర్యయ మన్న సర్ణామ్మపాన మగునని లక్షణము,

ఉదాహృత క్లోకమునందు _వణన, _వఠథమ రణవా = అన్న న్తబకములు అన్యుపాన ఘటకమను లగుచున్నవి మొదట్‌ శద్దిమునందలి “విలు స్టానములు మార్చుకొనగా ఉపవణి అనియైనడి, ఇట్లు సానములు నూర్చుకొనుటనే వ్యత్య యము? వుళ్టత్యమము, విసర్యయము - అన్న పదములు వెల్ల డించుచున్నఏ, “వథమి అన్న వర్ణములు *పమథఠి అవి యెనప్పుడును “రణవా” అన్న వర్ణముల “వారణ అవి యెనప్పుడును వర్షన్యత్యయమే వర్తించుచున్నది కొవుననేయీ శ్లోకము విసర్యయము అన్న వర్జామ్యపానమునకు లత్ష్యమయినది.

స్వాద్యవర్శ వర్తినా న్వశేణ సబా పొాదమధ్యాంత రౌశా రను

పాసి సంపుటో యఖా

“న్టీరాపాయః శాయి (పణయిము నుఖం ఫ్రలనిమాఖం

మవోరోగా భోగాః కువలయదృశః సర ఎనదృశః

గృవో వేళ! శ్లేశో పకృతి చపలా ,శ్రీరవీ ఖలా

యమః మెర్పరీ వైరీ తదవీ న హీతం కర్మ విహితమి 209

తీ స్ట

బేత ల్ల కణ్గేనై వ వ్యాఖ్యాతమ్‌. సోఒయం. వర్లాన్యుపాసి

నంపుట ఇత్యుచ్య తే.

శబ్దాలంకౌర వివేచన 529

అర్ధము : స్వాద్యములై న వర్జనులతోకూడి పర్తించెడి న్వరముతోపాటుగా పాదముయొక్క. మధ్యాంతములందుండెడి అమ్మపానమైన సంపుటమున కుదాహర అము. శరీరమునకు అపాయము (ఎడబాటు) తప్పనిది. (సణజయవంతులయందలి మఅమువకు స్టిరత్వము లేదు... థోగములు మహవారోగములు కువలయనే, తలు వర్ప్సోములవంటివారు. గృవావేశము క్రేశము. న్వభావమున్రేతనే చపలత్వముగల లవి దుర్మార్గరాల్డు వై వర(వవృ _శీగల యముడు శ(తువు. విసాతమైన కర్మము కూడ పాఠము కొడు

ఇది లక్షణనుచేతనే వ్యాఖ్యాతము ఈ వర్జాన్యుపానము సంపుటము అని పలునవిడుదున్నది,

వ్యాఖ్య : ఒక పదము తనయొక్క మొదటి అచ్చుకోపాటుగా పునరుక్ట మగుట యిచ్చట ముఖ్యము. ఇట్లు పునరుక్రమగుట _పతిపాదమునకు నడుమ నొక మారు; చివర న్లాకమారు. వేరువేరుగా జరుగును. ఇట్లు జరిగినయెడల; దీవిని నంపుట మని యందురు.

ఉదాహృత క్లోక్రమునందు. “స్టిరాపాయః? అన్న సమానమునందలి చివరి 'రెండక్షరముల _న్హబక్రము అను,పానస్టానము, “పాయఃి అను దావిలో తొలియచ్చు మండి మిగిలిన వర్షము లావృ త్తి నొందవలయును. “ఆయః” అని యేర్పరును, దీవికి పూర్వమందు హల్వర్ణము సనర్జలిన్నమ చేరవలయును. ఇచ్చట కవర్ణము చేరి 'కాయః” అనియెనది. కావున 'పాయః? అనునది “కాయః” అను రూవనున ఆవృత్తి చెందిన దన్నమాట. ఇది పాదమధ్యాను్యు.పాసము. *సుఖం” అన్న పదము “ వైర్యవిములంి అన్న నమాసములో తుది యంశముగా ఆవృత్తి నొందినది, "మలం లోవి ఆదిమ న్వరముమండి పునరా_త్తము కాగా “ఉం” అని యగుమ్మ దావికి ముందు మకౌరముచేరి “ముఖం” అనియై అన్ముపానస ఘటకమైనది ఇది పాదాంతము వందున్నది. ఇళ్లే (పతిపాదమునందును రోగాః, లోగా; దృశః, దృశః; వేశః) క్లేశం; పలా? అలా; వైరీ, వెరీ; పాఠం, పాతమ్‌-అను విధముగా అన్ముపానను నంపుటీకరింపదిడినది ఇట్లగుటచేతనే యీ పద్యము నంపుట మన్న వర్గానపానమునకు లత్మమయివది, ॥

530 వరన్వతీ కంశాళభరణము

అంతపాద ముపసంపహోరోపష్క కమ ఈమ ర్వివథీతః సస్వరాను

టపాసో మినునం యథా =

“త్యజ మననీ సచాహే హే స్మర స్టాన మన్న

న్నను కింనీ శరీళే శే కిమిందో మయూబాని

అవీ పరివాం వాయో మూగ మంగ్లై రగదీయెః

(పణయిని సమవేతే తే భవంత! సఖాయఃి వగ

తజేత న్నిగజీనై వ వ్యాఖ్యాతమ్‌. సోఒయం వర్హాన్యుపాసో మిధున మిత్యుచ్య తే.

అరము : పొదనుధ్యనున ఉనసంహారోసక్రమములందు వివక్షీతమైన నస్వ

థి

రాన్ముపానమైన మిథునమున కుదాహరంము. ఓయీ మన్మథుడాః తపించుచున్న యీ మనస్సునందలి స్థానమును విడిచి పెట్టును. ఓరీ చందుడాః శరీరమునందు కిరణనులను విరజిన్ముదవేల ? వాయువాః నా యంగనములకో సాంగత్యము నుజ్జ గింపమ్హు ఓ _పణయినీ। వారందరును నీకు మి_ళులగుచు నొక్కసారిగా కలిపి వచ్చుచున్నారు.

ఇది పైని చెప్పిన వాక్యముచేతనే వ్యాభ్యాశతము. ఈ నర్జాన్ముపానచుమే మిథున మని యందుర్హు మధ్యమున ఒక పదమునకు తుదినున్న యక్షరమే పరవనదమునకు ఆద క్షరముగా కావి, పరపదమనుగ్లా కొని ఆవృ్రి నొందినయెడల దావివ మిథున మన్న వర్ణాను (పానముగా పరిగణీంళురు లక్షణయునందు సస్వరాన్మపానమన్న విశేషణము గమనార్హ ము, అన్నుపొసమునందు సాధారణముగా హల్వర్షమునకే (పాధాన్యము. అయినప్పటికిని; 'వెనుకటి సంపుటన నందువలనే మిభునమునందుకూడ న్వరను గహింపబడుచున్నది. న ఎ్వరచుయిన హళల్లు-ావి, హల్పముదాయముగాని అక్షర మనివించుకొనును. కొవును పూర్వవదము తుదినున్న యక్షరము పునరుక్ష మగు టయే _పనక్థ విషయమ్మ,

భీబ్దాలలకొర ఏవేచన త31 ఉదాహృత శ్లోకమునందు _పథమపాదనున “నదాహే” అన్న పదము గలదు. తుది యక్షరము “హే. ఇది వెనువెంటనే “హేస్మరి అన్నప్పుడు పునరుక్తమై వది. ఉపనంహారోవ్యకమ భటితములైన యీ వర్షములు అవ్యపహితములై అహున్నవి? అవగా వెనువెంట జంటగా నున్నవవి యర్థము = కావుననే, దీవికి *మిథు “నము” అన్నపేరు నమర్ధక మగుచున్నది ద్వితీయపాదముసందు *రేే.. కృతీయ పాదమనందు “యో చతుర్ధపాదమునందు “క్ర? పూర్వసదాంతమై పునరు_క్రమకూడ

చగుటచేత మిథున మన్న వర్జామ్యపానమువకు _సకృతళశ్లోకము లత్యమయినది.

తవాక్టపరిసమా స్తే ర్వర్హానుంపాస నిర్వాహో వేగా యథా =

“వ్మిదాణీ ర,దబృంబే సవితరి తరలే వజిణి ధ్వ స్తవ జే జాతాశింశే శశాంశే వింమతి మరుతి త్య కవె కే కుబేశే

వై కుంఠే కుంఠతాస్తే ) మహిమ మతిరుమం పౌరుబోపభ్నునిఘ్నుం నిర్విఘ్నం నిష్నులీ వః శమయతు దురి॥ం భూరిభావా భవాని 211 తబేతన్నాతి దుర్చోధమ్‌. సోయం వర్తానుపాసో వేణికేత్యు

చ్యశే అర్ధము ణ్‌ మొదలు పెట్టినది మొదలుగా వాక్యమును నుగించువరకు పరాను న! పాన నిర్వహణను గల వేణీక కుదాహరణను. ర్యుదబృందము పలాయనము చేయగా? మార్యుడు చలనమునొందగా, ఇందుని వ్యజాయుధము నాశము కాగా ఛత్నదుడు జంకునొందగా? వాయువు విరమింపగా, కుబేరుడు వైరమును చాలింపగా, విష్ణుని యఫ్రము మొక్కంవోగా పొరుషమునే ఆ్యశయముగా శ్రీసికొని పరవశించి అళతిరోషపు కో నన్న మపాషరాక్షసువి విర్విఘ్నముగా నోడించిన భూరిభానయెన భవాని మీ దురితిముమ శమింపదేయుము గాకః న

ఇది అతిదుర్చోధము కౌదు, ఈ వర్ణాన్యుపానముమ వేణికయని యందురు. వ్యాఖ్య * థిన్నలిన్నములయిన వర్ణాన్ముపానము ఎ వాక్యము (పారంభళము నుండి వరిమా్రి పర్యంతము నిర్వహించిన యెడల వేళక యవి యందురు. వేణీక యని యనగా జడ యవి యర్థము. వికర్ణములయిన 'కేశములనము పాయలుగా చేని

క32 వళన్వతీ కంఠతాళరణను 'ఆపాంఠము జడ యల్తినట్లుగా ఖిన్నములయిన అన్యుప్రాసములను ఆసాంతము విర్వ హించుటనుబట్టి యీ'పేరు దీవికి అన్వర్థ మగుచున్నద్ని

(వథమపాదమునందు *విదాణే” “రుద” అమచోట “(ది అనృ త్తినౌందినది అందే “సవితరి” “తరలే” ఆఅనుచోట “*ఠర” వర్ణములు ఆవృత్తి నొందిసవి, అందే “వీజీ” *“ధ్వ _న్తష(జే” అనుచోట *వజి ఆవృ త్రీ నొందినవి, ఇస్లే అన్నిపాదను లందును కొవ్నియెడల ఒకే వర్ణము; కొన్నియెడల రెండు నర్ణములు; కొన్ని యెడల మూడు వర్ణములు కొవ్నియెడల ద్విరుక్తములై కొన్నియెడల ,త్రిరుక ములైై వద్యమునంఠటి నావలించియున్నవి కావుననే? యీ శ్లోకము వేణికకు శక్ష్య మయినది

ఉదాహరణను బాణుని చండీశతకమునుండి స్వీకృతము.

ఉ_కృలన జేభ్యోఒన్య శ్చితో యథా = శన్సి జే నిర్వాాజదీన్లా మఘవతి మఘవద్వ(జి ని,డానిడానే నిాా (చాగేవ "జీవద్విని. మునీ,తరువః సం స్మరం త్యాః స్వభావమ్‌ "జీవ్యా దృగ్భ్య న్తీనృ భ్యన్హ్రయ ఇవ గలిళా రాశయో ర కతాయా రతంతు త్వాం [తిళూలకతి కుతూరభువో లోహితాంభః సముందా”

వవ మన్యేఒవీ దసష్టవ్యా'.

ఆర్వము : పైవి చెప్పిన లక్షణములకం'పి భిన్నమైన చి,తనమున కదాహర

థి

అము, ఇందుని నజాయుధము నిదపోవుటకు మూల కారణమైన పొవియైన దేనద్వేషికి (మహిషాసురునిక్రి విర్వ్యాజమైన /ర్హృవిదము కలుగజేసిన వెంటనే కోపమును విడిచినదై? న్వభావమైన ,_వనన్నతను స్వీకరించినదైన దేవియొక్కా మూడు కన్నులసుండి వెలువతీన యనురాగపు రాశులవలె నున్న ముమ్మొనవాణు (తహలము) చేత కలిగిన గాయపు గంటులనుండి వెలువడిన ర_క్రనము[దనులు మూడు నిమ్న కాపాడును గాక

ఇప్రే యితరములను చూచునది,

హ్యాఖ్య : వాక్టాన్నుపాన విషయమున వింతవరకు నెన్నో లక్షణనులు వసక్తము లయినవి, ఆయా లక్షణనులనుబట్టి ? నివి వార్జాన్నుపాన భ్రేదములుగొ

6?) కజ్దాలంకొథ వివేచన 833 వరిగజించుట -జంగినది. కావను వూర్వోక్ర అక్షణసు పృనరుక్రమగుటకు వీలు కాదు, ఇట్లు వునరుక్షమెనయెతల, పూర్వలేదము కంపి అన్యలేరముగా వరిగ జీంచుట కొని, దావికి *చ్చిళము” అని ఒక ప్లరు పెట్టుటకాని అదుగడు. కొని వైవి చెప్పిన అక్షజను లవ్నియోః అందు కొన్నియో యొక్కశోట మన్నచ్ళో అవ్పుడు దానిని వేరుగా నరిగణీంవనలనియే యుండును. అప్లేర్పడినదే ది(తముం ఇందు పూర్వోక్త లతణము లుండకలోపు. కాని వెనువెంటనే తద్భిన్నలక్షణముల వాడ నుండుటవల్ల వూర్వలేదములలో నొదిగించుటకు వీలుకాదు. అందువల్ల నే 'జేరుగా వరిగజించుటయు,.. వేరుగా “పేరు పెట్టటయ. జరిగినవి, 'చిళ్తం రంత ఈతి” అన్న వ్యుక్స త్రినిఐట్టీ చిత్తమున అను_పాన శబలితము గావించి ర0జింవ చేయు లక్షణనుగా “ర్నీళము” అన్నపేరు అన్వర్థమగుచున్నది-

(తమ పాదమునందు నవర్ణను 'పెక్కుపర్యాయము లాన్న త్రినొందినడి, 'గీర్హామ్‌+అమవతి” అనునవి “దీర్హా మమవళి”అని నంధి నొందగా, ఇందలి “మభ” తరువాత నచ్చిన *మఖవథ్‌” అనుచోట పునరుక్రమయినది. ఇది గృహీత ముక్ష్సము. త్యితీయపాదమున "నిదా *దాగేవి ఆని యన్నప్పుడు మిఠునము, “నేవద్విషి ముషికరుషు” అనుశోట _స్తవకము. *దాగేప దేవి అనుడోట వంక టము: ట్రంకు పెక్కు లక్షణములు గలవు. అఆయినస్పటీకీని ఈ వర్ణాను (పానము పై వానియం దొక్కంటీయు కాక; వావి నన్నింటిని గలిగియంతుటవల్ల “ఉఠము” అన్న వేరొక వర్ణానుపానలేదముగా (వకిష్టిత మయినది.

ఉదావారణ క్లోకము బాణుని చండీశళకమునుండి నంగృహీళము.

వక వన్లావృ శ్రే ర్వ త్మ్యను_పౌసస్య వర్లాంతర వె చ్మిక్యేణ

విచితో తథా =

_కచంచళ్కాంచన కాంచరెనా లయవలగ్చేలాంచలై. ర్వంచికా శ్చారీ సంచరతై క 'చారుచరణాః నీంచంతి చిత్తం మమ లీలాచంచుర చంచరీక రుచిఖి శ్చూలాలైై సర్పి ఈా! కించిచ్చంవన చం,దచంపకరుచాం చార్యో మృగీలోచనా? 18 అరము పీకవర్ణాసృ త్రీగల వృ _క్యను_పానమువకు వర్ణాంతర వై చ్మిక్యము చేక వేర్పడేడి విచ్శితమున కుదాహఠణము. చలించుచున్న బంగారు మొలనూలు

కీసే4ీ వరనసే కఠళోాకరటమే

ధరించిన వారును లరసశేత చుట్టుకొనుచున్న చేలాంచలములగేత 'విరోధమునొందు చున్నవరును, బారీ (నర్తన విశేషము) నందరణనునందు మనోహారమురైన షపాతములు గలవారును, విలానసుందరములై న (భమరకాంతులు గల ముంగురులీ చేళక అలంకరించనడినవారును; చందన చంద చంనకరుచులము టోరించినవారున్న వైన మృగీలోచనలు చా చిత్తము వార్జ్రీకరెంచుచున్నారు

బ్యూఖ్య = ఒకే వరమ ఆ్ఫీ త్రినోతమేట సృ తన పావఖేదము, 'అదిమో (వరానముగా మండి యిళరవర్దముల ఆపృ త్రి నడుము నడును మండె వై చితిని కలి గిలచు నెథల *విచితము అన్న నర్జాన్నుపాన మగును.

(వకృతోదాహరణమునందు “చంచత్కాంచన్‌ కొంచ యో మొదలయినచోట్లి పూర్ణవిందుపూర్యక చవర్డము పునఃపునరావృషత్తి నొందినది విందు విరహిళమైన చవర్ణనుకూత "సెక్కు. పర్యాయము లావ్య త్రినాందీనది. చనర్దమునే శను,పాన ఘటికముగా. గ్రగపారచి వృ క్ర్యన్ముపోనముగా 'ేర్కొనవచ్చుకు, *లయపలి చ్చేలొంచలై ర్వంచికా” 'యున్నగుచోట్ల లవర్దమును వకొరమును వృవరావృశ్తమీ లైవవి; “చారీనంచరతై క చారుచరణాః? మున్నగుచోట్ల రవర్షమేము అవర్జమును అమపానీఘటకము లయినవి" 'లిలా....చూజాలకై ౪ అనుతోట మరల లళ్లారమ ఆకృత్రినొందినది ఇట్లు.చధానమైన చపర్జాన్యు పాన భబిత వృల్ర్యముపానము నందు ఇతరవర్ణములు కూడ అన్మూపానమటకను లగుట విచ్చితము. కావుననే దీవికి “విచితము” అమజచ్సీరు-సరివడుచున్నది. “*విచి తము అని యనగా విశేషముగా చిత్తమును రంజిననజేయునది అనియే యర్థము.

ఉదాహరణ శ్లోకము వంచ స్తవి నుండి నంగృహీతను.

అశ్యే పున:న్యథా చ్చితవిచ్చిత కా ర్యతయణలి బ్యాచత రే, తత యమక చా 'ఎసానుకారీ చ్చితః. న ఏవ వర్షాన్నుపాన వాన విచ్చిత్త: ఇల్లి, తృతచిితో యథా -

“సర్వాశారుధి దగ్ధపీరుధి సచా సారంగ బద్ధ్యకుధి

తశయైూమత్మ్యూరుపి మందమ్మున్మధులిహి స్వచ్చంద కందటుహి

శువ్యుత్‌ సోతీనీ తప్తమారి రజని జ్యాలాయమానాంభని

“జ్యే సేమాని ఖరార్కె లేజనీ కథం పొంథ్యవజన్‌ జీవని* 2[4

శజ్దాలధకొథ్ర వివేచన కక అరము : అమ్ములు క్టీఅన్యవిధముగా చ్నీఠవిచితములకు లక్షణమును థి

వలుకుదున్నారు. అచ్చట యమకచ్చ్బాయానుకారి చితము. అదియే వర్ణానుపాన్క వంఠము విచితము. అందు చ్మీతమున కుదాహరణము సర్వదిక్కులను (వాంళ లను) విరోధించునదియు, దగ్గములయిన రీకలను గలదియు, ఏల్లప్పుడును సారం గముల యందు షకోధము కలదియు? ఎండిన చెట్లను గలదియు, మందమోదముగల థమ్మెదలను గలదియు, వ్వచ్చంధముగా మొలచు కందమూలనులకు )(దోహాము చేయునదియు? ఇంకిపోవుచున్న (నవాహములను కలదియు, ఘండుకున్న య్బునుకను గలదియు జ్వాలలవలె నున్న జలములు గలదియు, త్మీవమైన నూర్యుని కేజస్సు గలదియా సయిన జ్యేషస్టమానమునందు వెళ్ళిపోయి పొంథుడాః: యొట్లు(బతుకుదువు?

వ్యాఖ్య +ఖోజదేవుడు పర్ణానుపాన భేదములుగ దిితము? వివ్శిళదు” ఆమవావికి లక్షణము చెల్చి లత్యములమగూక (పదర్శించియున్నాడు. ఈ "సేరుల తోనే యితరాళంకారికులు లక్షణము వింకొతవిధముగా చెప్పిరని తెల్పి ఖోజదేవు డా లక్షణమును దెల్పి; తదనుగుణముగా లక్ష్యుములను (నదర్శించుచున్నాడ్డు

యమకచ్చాయానుక్రారి చ్మితము. యమకచ్చాయ అని యన్నప్పుడు విత్తి న్నార్ధకములకు ఏకరూపత్వకిల్పనము? స్టాననిర్ణయము నువ్నగు నంశమలన్ను గపాంపవలసి యుండును.

(వకృతోదాహరణమునందు రి, రుధి, (కుధి - అను నర్జగుచ్చమ. అన్యం త్త ము లయినవి “వర్వాళారురి అని యన్నషప్పుడు శర్షృద్రి? ధ్రాతు విష్పన్నరూవము (వయ క్రము, “పీగ్ధవీరుధి? అని యన్నప్పుడు “పీరుధ్‌” అన్న నానువాచకము (వయు_క్రము. “*క్రుధి అన్నప్పుడు నామవాచకమే (నయుక్రము. అశ్లే తక్కింవ పాదములందును నమాన రూపాంతములయిన పదములు మూడేసిమారు లాన్నతశ్తము లబినవి ఆదిమరధ్యాంత్రములందు _పతిపాదమున నన్యుపాస ఘటక్రములు (వవ్ళ త్రము లయినవి వున ప్రానవిస్దేశముకూడ పాటింసదిడివది, ఇట్లుండుటయే యమకద్బాయానుకారిత్వము, కావునన యిది “చితము” అన్న నర్దాన్ముసానము నకు లత్యమయినద్‌,

ఉదాహ్మాళల్లో కము సుభాషితానథియండ్లు. నాణునీ రచనగా (వదర్శింసబడినది?

క్‌ఏెర్ష వరన్వకి కఠాళరరణము విచితో యభఖా - “శ్తద్యదృర్హి మీ దర్షురారవపుకీ. (పశ్నీణ పొంథాయుని. చ్యోతద్విన్లుపి. చం(దరుబ్యు ని, నఖే జాంనద్విమీ ఫొవృమి మా ముంచోచ్చకుచాంత సంనత గలచ్బాప్పాకులాం బాలికాం శాలే శాలకరాలనీఅ జలదన్యాలు ప్త భాన్న త్తిషి). వక అర్ధము £ విచ్చితమున కుదాహరణము. మొలకెత్తుదున్న తృణాంకురము లదు గలదియు క్రస్పల చప్పుళ్ళను పోషించునదియ, పాంథుల జీవమును క్షీజింన జేయునదియు? జలవిందువులను కార్చునదియు) చం(దకిరణములను మరుగువుర్చు నదియు? నాంనలకు క్యకువైనదియు, కొలకరాళ నీలజలదములవేత లోపింపచేయ ఐడిన మార్యకాంతులను గలదియు వై వ పావృట్కాఅమునందు, ఓ నముడాః ఉన్నత: ములంజవ కుచములమీదుణా కొరుచున్న కన్నీళ్ళతో కలతచెందుచున్న బాలికను? విడిచి పెట్టకును,

వ్యాఖ్య క యమకచ్చాయానుకారియె వర్ణామపానమునుకూడ కలిగియన్న

యెడల విచ్చికమగునవి ల్వజము. చిితమునందు యమకచ్భాయామకారిత్వమే (వన క్రము, వర్ణాన్ముపాన బాహుళ్యమున కచ్చట కావులేదు. విచితమువందు యమకచ్చాయతోపాటుగా వర్ణాన్యుపానముకూడ నమన్కంధముగా విర్వపాంన ఐకును.

(వకృతోదాహరణమునందు విఠిన్నార్థములకు ఏకరూసత్వ కల్పనము, స్టాన విర్ణయము కొంతవరకు జరిగినవి. శ్లోక పూర్వార్ధమందు విర్తీషి, పుషి? ఆయుషి వివ్లషి; ముషి? ద్విషి (పావ్మషీ - అని నదృశాంతములయిన వదములు (వయ కృము అయినవి, ఇవన్నియు నస్తమీవిభ_ క్యంతములు. ఇందు వష ముషి ద్విషి - అన్నవి కియాధాతువ్నలవల్ల నేర్చడిన థొవములు, తక్కివని నామవాళ_ కములు, ఇట్లు భీన్నార్ధముల శేకవిధ రూసకల్పన్నము జరిగినది. (వథమపాదము నందు మూడు వర్యాయములు, ఆదిమధ్యాంతములందు ఆవృత్రీయన్నతి ద్వితీయ పాదమునందు నాలుగు పర్యాయములు అవృ _శీయిన్నది. ప్రానవిర్ణయాత్మికమణము అరిగినడి-. తృతీయ ఛతుద్థపాతనులంతు. “స? నర్గాంతవడములు నయ క్రముణ

శజ్దాలంకార వివేకన క్ర? కాఖీడు. నద్యాంతమునందు “శ్వషి” అవి (సయ _క్షమై వూర్వావృ త్తి ననుకంధించు చున్నది. ఇదంఠతయు. యమకచ్చాయామక్రాడిత్వము.

(వశమపాదమునందు “ఉద్యద్భృర్తిషి దర్దురావవృషి” అవి యన్నప్పుడు దవర్ణ మును; రవర్జమును అన్ముపాన ఘటకము లగుచున్నవి ఇందలి వవర్ణ్యము *వక్షిణ పౌంథాయుషి' అని యన్నప్పుడు రెండు మార్షుణు పునరుక్రమగుచున్నది- ద్వితీయ పాదమున *“స్తషి” ్నృపావృషి” యన్నప్పుడును పునరు _కృమెనది,. తృతీయపాదమున మళుత, కశ వర్ణములు అన్ముపాన ఘటకము లగుచున్నవి. చతుర్ధపాదము నందు కు అ వర్ణములు వువఃవుడరు క్రము లగుచున్నవి. ఇవన్నియు వర్ణానుపొన లేదములలో అంళర్భవించుము.

యమక ల్యఅదుకోపాటుగా అమ సాన. లకజమునుగూడ ఉజోడించుటచేక చి_శ్తరంజకఠ్వము విశేషనుణా కణుగునవి యభ్మిపాయగు. తదనుసాళముగానే (వకృతలళ్లోకము “విదిత మన్న వర్జానుసానభేదనమునకు లత్యమైనది.

ఉదాహరణలళ్లో కము శార్ధ దర వద్ధతియందు బాణుని ద్రచనగా (దర్శింప అరీనది.

98. _వర్హావృ్తి రన్కుపొన ఇతి యిఃకృరలక్షణః సోషిరకుం చార్షదశధా ఛే్రైః (పవిళఖ్య ఓవదర్శిత. అర్హము : “వర్ణాన్ని అమ్మసానము” అని చేసిన ల్యణమునకు అనుగుణ థి ముగా అది వం్యడెండు లేదన్సులుగా విభజింపబడి (వ్రదర్శించబడినది,

వ్యాఖ్య : అమ్మ పాపాలంకొరము ఆరు విధములుగా విభ _క్హ్‌ము, అందు (తత్యమ్యసానము? వృ త్త్యమ్యపామము, వర్జాన్నుపానము - అను వావి వింతవరకు నల్మణముగా (వదర్శించుట జరిగినది వర్జ్ణాశు,పానమునకు ఉవవంవార వాక్యము ఈ క్లోకము. ఇకముందు వదాస్యపాసము (పదర్శించబడుము,

[ పదానుపపానము |) 98. సమ్మగ మనమ్ముగం వా యన్మిన్నావ ర్వ తే పదమ్‌ ఫదాాశయేణ స (సాయిపచాను,పాన ఉచ్య రే.

కక్ష వకవ్వగీ కంకాకనణకు

ఆరము ; నమ్యగముణ అలి: అనమ్య గమన కాది వజన్సం దేనింయంర

న!

ఆవృ త్తిచెందునో దానివి (పొయిశముణా నద్యాశయత్వముచ్రేత వదాను(_పాన మనీ యందురు, 9 విసర్గ చిందు నంకకాగ స్వర స్టానానివక్షయా

అనిర్యావోచ్చ స పాళొో యమ"ీభ్యో విభిద్యశే

ఆర్థము 2 అచ్చట వినర్గమృ విందువు, వియోగము, న్వరఘు, ఫ్రొానమ- అన్నవాని వివకు లేషండుటచేతను, విర్వషాంతకుండణచేశను సదామ్మపానము యమక్రములక్రం'టె భిన్నముగా నుండును. 9క్ల్ల వునృణో దంథురని క్ల త్ల, సంపుటి: వంవుటావరలీ.

ఇన్ని _స్త్రబకవాన్‌ స్థానీ మిథునం షనునొ వలీ 96. గృహీతము కనామాన్య _స్తతోజన్యః వునరు_క్రీిమూన్‌

ఇతి ద్వాదశ భేదోఒయం మనీసి.భిరిహీమ్య రే.

అరము : 1. మన్మణము లి. దంతురము కి శ్రమ 4, నంపుటము క. వంప్పటోవ€ కి. ఖిన్నము ?. _నలకోవంతము 8 స్టాని $, మిభునము 10. మికు వానళి 11, గృహీతముక్రము 18 పువర్దుక్రిభుంతము - అవి యీ నదామ్మపాపము వండెండు విధములుగా నండిళుల కిష్టము.

"కేవు మసృణో యథా -

“న రణీ వారణాస్యస్య దశశేఒకని నన్నిఖీ

చకార వలయాశకారం భుజం భుజగభీవణమి

సోఒయ మసంయు_క్రవర్హావృత్సే! పదాను(పాలో మనృణా ఇత్యుచ్య రే.

అర్ధము : వావియందు మవృజణమున కుదాహరణమ్ముు అతడు యిద్దము వంళు గజముఖముయొక్క. పిడుగువిటి దంఠతమువండు భుజగఖీషసణమైన తన కాహువును వలయాకాగముగా చేన్పిను,

శద్ధాలంకొక వివేదన శ్రి ఇది ఆవంయు_క్ల వర్చానృ శ్తి గల.వదాన్యపానము యవృణమని యందురు. వాష్థఖ్య : చదావృ త్రికౌవి .వజాంశాన్న శ్రకాని 'యనుకళంకను ఆలిగించును, యమకలేదములందు వినర్గము? బిందువు; నంయోగము - సున్నగు పషయములు వరిగణవీయములు కౌవు, కొచి వదామపానమువందు ఆయా యంశములమబట్టియే శేద వరికల్పనము జరుణృచున్నది, కావున పైకి ఒకే విధముగా కమవట్టీనషు త_త్స్వమునుబట్టి సదాన్నపానమువకును; యమకమునకుము భేదము కలదవి (గ్రహాంజే వరలియుమ్మ, పారూవ్యముతల వదము (వదాతకము) ఆబ్భ్‌ శినాందినయెడల పదామ్మ పాన మము, అందు అవంయు క్రనర్షములకు మూకమే ఆవృత్తి యెనయెడల దానివి వనృజపనాన్యుపొట మనీ యందుకు ఇది లక్షణము (వకృళోదాహరణనునందు రటీ, రజా; ళనే, ళవి; కార కొరం; భుజం ఈల - అను జంటలు అమ్ముపానస్టానముఖ, వానితో వెచ్చటను సంయ _క్రవర్డ ములు లేవు, కొవుననే యీ శ్లోకము మనృణ వదాను సానముథకు లత్మ్యమైవది, దంతురో యభథా = “వనైమధస్యార్ట పతే నుశాయా ముత్చాదయామాన నిష్మిథ సతః అనూనసారం నివభా న్నశేం(దాత్‌ పుత్త్రం యమావాు ర్నిమధాఖ్య మేవి శే? ఆంత నిమ్మీధ శతు రితి పజే సం కజాగాధిళ్యేన దంకురళా సోఒయం పజాను_పాసో దంతుర ఇత్యుచ్య రే,

క అర్ధము ? దంతురమున కదాహరణను- విషిద్ధళకువై న (ఆతిఫె కతు విషరేశుడై న అర్ధపతియొక్కం వ్యుతికయందు నీషధవజ్య్రతముకన్న మిక్కిలి క కీ శాలిటైన పే్యకువి పృట్టించెవు, అకనిని నిషధాఖ్యుడవియే ఏలుతురు.

ఇక్క-డ “నిషిద్దళ్యతుః? అన్న వదమునండు నంయోగాధిక్యమువల్ల దంతుర తము. ఈ .వదానపానమును దంతుర మని యందురు. "7

త4లి వరన్వరీ కరకాఠగ్రణను వ్యాఖ్య అనమ్మగవదముకూడ వృనీరుక్రిసౌందనయెడల్‌” పదోమ్య పాన మగువ. అట్టి వదములలో ఒకటి నంయోగాధిక్యమును క లిగియన్నయెతల ద్రంతుర మని యందురు ఇది లక్షణము. ఉదావారణమునందు నై షధ? వీషిద్ధం నిషధాత్‌ విషధాత్య - అన్నే వాలునే నమ(పొనస్టాననులు, అసు_పానమునందు వ్యంజననర్జ్దముల'కే _సాధాన్యషు, కావున సైవావిలో దష ధ వర్జములనే అనుపోోన ఘటకము లనవలయును సదర్తూన పిద్ది కొరకు వేర్వేరు స్వరములు చేరవచ్చును అవి (వకృతము సరిగణనీయములు కావు, ఇట్లు ఫైల్లులను (మూడింటేవి) బట్టే వదానమ్ముపాథమువు గృ/స్తావవచ్చునుం 'కెండన స్థానమునందు “నిషిద్ధ అవి యుండుటచేత “ద వర్ణమునకు దవర్ధముళో వంయోగమేర్చడినది. ఈ సంయోగముచేతనే బది దంతురవదానమ్యపావమునకు లక్ష్య మైనది, చ ల్లోకను థాళిదాసుని రమునంశమునుండి స్వీకృళము, కళ్ల యథా - “ఆవ్యహి శాంతే వై జేహి జేహి పతివచో మమ ఆరవిందావీ. దాతీణ్య మలింకారో హి శెజూవి.తామ. 118 ఆక స్వశీణ సవోవృక్తేః గ్ల్డ తా. పోఒయం పజాను,పాసః శళ్ణ ఇత్యుచ్యతే. ఆర్హము : క్షష్తమున తదాహరణను, ఓ కొంకాః వై దేహీ వరే। వెళ్లము, వాట్‌ ఐదుర్‌ పలుకుడము, అరవిందాకీ: స్రీలకు దాకీణ్య మలంక్రారము కదాః ఇచ్చట న్వరముకోడి ఆనృత్తివల్ల శ్లక్షత. ఈ వదామ్మప్రానమును శృత్షము అవి అకుందురు. " న్యోఖ్య ! న్వరనహిఠముగా వ్యంజన నముదాయము అవృశ్తినొంచిన చమ్‌డల శ క్జ్వము అన్న పదాన్ముపాస మగును ఇది లక్షణము. ఉదాహరణ శ్లోకమునందు “దేహి” అను వదాంశము అన్యవపాతనుగా వునర్తుక్లమయినది, అప్లే 'అరపింతాడిలోవి చినరి రెండక్షరములును “దాడిణ్య'

68] శబ్దాలంకొర వివేచన క్‌శ్సకే లోవి తొలి రెండకరములుగా అస్యనపాతముగా పునరు క్రము లయినవి, కొవుననే? యిది శశతమునకు లక్ష్య్యమయినది.

ణి నసంపుటో యథా = “నదర్చ ఇన కందర్ప _న్తరలా వనూదృశాం మతిః అసార ఇవ సంసారి కురువ్వు మదను[గవామ్‌” 219 అ లేవ శబ్దస్యాపవాద క్వే నావ్యవధాయక త్వా దనుంపాసోఒ యం సంపుట ఇత్యుచ్య తే. మన్నాడు. ౨ మూవంటివారి బుద్ది చంచలమైనది నంసారమేమో సారహీనము, నన్ను అమ్ముగపహింపుము. ఇచ్చట “ఇవి శబ్దముయొక్క- అపవాదత్వముచ్రేత అవ్యవధాయకత్వమువ ల్ల ఈ అన్ముపాసము నంపుటము అని పిలువబడుచున్నది వ్యాఖ్య | ఏకరూవమయిన అనమ్మగపదముయొక్క- అవ్యవహితానృలత్తి సంపుట మన్న పదాన్యపాస మగును, ఇది లక్షణము. ॥ ఉదాహరణమునందు (సథమపొదమున నున్న నదర్ప? కందర్ప - సదము లుషృు తృతీయపాదమున నున్న అసార పంసార - పదములును అన్నుపాన ఘట కములు నిజమున కీ సదములు అవ్యవపాతముగా ఆవృత్తి నొందలేదు “ఇవి శద్దిము వీనికి నడుమనుండి యెడము కలిగించుచున్నది. ఇట్లు “ఇవి _పభృతి విపాతములకు అపవాదత్వము కలదు, అనగా అవి నడును పచ్చివను వచ్చినట్లు పరిగజీంపరాదని వృత్తివాక్యనునుబట్టి బోధపడుచున్నది. అట్లు (గహించినస్పటికివి మరొక వర్ణము వ్యవధానముగా నిలుచుచున్నట్లు మ ణి ణా గోచరించుచున్నది. సదర్పః కందర్చ - అని యున్నప్పుడు “దర్శి అన్న వద అండమే ఆవృత్తి నొందినది. అప్పుడు “కం అన్న అక్షరము వ్యసధానమును కలిగించుచున్న దనవలయును. అపార, సంసార - అని యన్నప్పుడు *నరంి న్యవధానక్రారణ మగుచున్న దనవలయున్సు, కొదిట్టి అన్యవధాయకత్వము అన్న లక్షణము సమవ్వితము కొద్దు

కీడే నరన్వతీ కంఠాభరణము సాదృశ్యముగల రెండు నదములు నిరంతరము (అవ్యవపాఠతము)లె నమాన పదఖండములవల్ల అన్ముపానఘటకము లైనయెడల సంపుటము అన్న సదాన్ముపాన మగునవి లక్షణమును విపరించుకొనుట యనసరము. ఇప్పుడును ఇవాది విపాఠము లకు అపదేశత్వము నంగీకరింపవలయును ఈ విధముగా సదర్ప కందర్ప - సాద్మ శ్యము గల పదములు; విరంతర్రములు; రెండింటియందున్న అంతిమ ఖండము “దర” అన్నపాన ఘటకను, ఇ'స్లే అసారః సంసార - అన్నవియు సమన్వితము లసృమ, సంవుటావలీ యథా * కళగ్రోత్రి కిం కిరాతోఒ.యం సమాశ్ళమ్య శిలీముఖాన్‌ శిలీముఖాన్‌ సమాళ్ళవ్య కిం కిరాతః కరోతీ యత్‌” ల్ర0 అత కరోతి కరోతీత్యేవం నంపుటమ్‌, కిం కీరాతః కింకిరాత ఇతి ద్వితీయమ్‌, సమాకృవ్య సమాకృ స్యేతి తృతీయమ్‌, ళిలీముఖాన్‌ ఛిలీముఖానితి చతుర్శమ్‌. సోఒయం పజాన్నుపాసః సంపుటావలీత్యు చ్యతే. అరము ; వంపుటావళికి ఉదాహరణము. ఈ బోయవాడు బాణములను లాగి యేమ చేయుచున్నాడు? మన్మతుడు తుమ్మెదలను ఆకర్షించి ఏమి చేయునో అదే. ఇచ్చట “కరోతి? కరోతి అవి ఒక సంపుటము. "కిం కిరాత, కింకిరాతః అని రెండవది. “సమాకృష్యః సమాకృష్య” అని మూడవది ఈ+లీముఖిన్‌? శీముఖాన్‌” అవి నాలుగవది. ఈ పదాన్ముపానమును సంపుటావళి అవి యందురు, వ్యాఖ్య వ్‌ నంపుటమునకున్న పదథఠండత్వము3 అవ్యవపాతత్వము = అను లక్షణములు నంపుటావళి విషయమున (వనములు కావు. నమత్వముగల వర్ణ వముదాయను (కమబిద్ధమై పునరు క్రము కావలయును, ఇట్టి వర్ణన ముదాయములే నంపుటములు. వీనితో లోకమంతయు వనిండిపోవలయును. ఒకటి కాని రెండు కావి వర్ణములు సంపుటీకృతి నాందక మిగిలినప్పటికివి సరిగణనీయములు కొవు.

శద్దాలంకౌర వివేడన కథకి ఉదాహరణనునందు కరోతి, కిం కిరాత, నమాకృష్య అీముఖాన్‌ - అవి పూర్వార్ణమున నున్న వదములు, ఊఉ _క్సరార్హమునం దివి విలోమ (క్రమమున శలీము ఖాన్‌, సమాకృష్యం కింకిరాతఈః; కరోతి - అవి పునరుక్తము లయినవి, ఇట్లు నాలుగు వదములు అన్ఫత్తి నొందుటచేత సంపుటావశి యన్న వదాను(పాన మగు చున్నది, పూర్వార్ణమున “అయం” అన్న వదమును ఉ_శ్తరార్హమున “యఠ్‌” అన్న వదమును మిగిలిపోయినవి. ఇవి కూడ విపాతములనలె అపదేళతార్హ ములు- ఖన్నో యథా = “కులజూతి సమాకులీ కృతానాం నుఖద సుఖాశయమూఢ చేతనానామ్‌ అభవ విభవ లాభలోలుభానాం భవ భవబంధ విభేదనాయ భూయః ల! అంత రతే రనిర్వాహోత్‌ ఖన్నశా. సోఒయం పడాన్నుపాసః అరము : ఖిన్నమన కుదాహరణమను. కులముగేఠమ, జాతిచేరను కలత థి నొందిన వారికి, సుఠదములై న సుఖాశయనులచేళత మూఢచేతను లయిననారికి భవరపాతమైన వైభవమును పొందుటకై పేరానపడువారికి భవబంధనములను (తెంచి వేయను. ఇచ్చట రీతి నిర్వపాంపబడకపోవుట వల్ల థిన్నత. ఈ పదాన్మపానముము “భిన్నము” అవి యందురు, వ్యాఖ్య ; రీతి స్మృకమముగా విర్వహణమనునొందనియెడల భిన్నమగును, ఇది లక్షణము, ఇచ్చట రీతి యనగా అన్ముపాన నిర్వహణమునందు పాటించెతీ విధానమని యర్థము. అవిధావ మేఠరీతిగా నున్నయెడల రీతి యున్నట్లు ఆ విధా నము ఖిన్నలిన్నముగా నున్నయెడల రీతి చెడినట్లు (గపాంపసలయును. రీతిభంగము నొందుట దోషము, కొని యిచ్చట అదియే లకణముగా అన్ముపాసలేద మేర్చడు చున్నది. కావున; అన్ముపావప విషయమున అరీథి ఇమునది దోషము కొడు,

కతన" వరవ్వథ్రీ కంఠాభరణను

(వథమపాదమున “కులి అన్న పదథండము (పారంభముననే యన్నది, నాలుగక్షరనులకు తరువాత “కులీ యన్న ఫదఖండ మాసృ త్రినొందినది- చివరి యచ్చుకౌక మిగిలిన భాగము నమముగానుండి పదాన్నుపాస మగుచున్నది, ద్వితీయ పాదమున *నుఖద సుభాశయి అని యన్నప్పుడు “సుఖియన్న పదథఖండము నడుమ “దియన్న యక్షరముంఢగా పునరుక్త మయినది తృత్రియపాదమున “అభవ విభవి యవి అన్నప్పుడు “భవి శబ్దము పునరుక్రమయినది. “వి యన్న యక్షరము వ్యవ ధానమును కలిగించుచున్నది. చతుర్దపాదమున “భవి శబ్దము అవ్యవహితముగా పనరుక్రమయినదీ,. _(వథమపాదమున నాలుగక్షరవి.ల వ్యవధానముతోను, ద్వితీయ తృతీయ సపాదములందు ఏక్రాకీర వ్యవధానముతోను, చతుర్ధపాదమున వ్యవధానరపి తముగాసు పదాన్నుపానము నిర్వహపింపబిడినది. వ్యవధాన విషయమున ఏకవిధ మైన వ్యవస్థ లేదు. కొవుననేః యిది భిన్న మన్న పదానుపాసమునకు లక్ష్య మయినది.

_స్రబకవాన్‌ యథా =

“భాసయత్యవీ భాసాణా కవివ్వే జగ _త్రీయీమ్‌

"శీ న యాన్తి నిబంఛారః కాలిజానన్య చాసతామ్‌? 333

సో2.యం -వర్హాన్యుపానవత్‌ పదాను_పాసో౭వీ స్టాజే స్టానే వినివేళాత్‌ _స్తబకవా నిత్యుచ్య తే.

అర్హము ; _స్తవికవంతమున కుదాహరణమ్ను భాసాదులయిన కవులవరము

లి

మూడులోకముళను (వకాశింపజేసినస్పటికిని కాళిదాసుని దానత్వమును పొందని రచ యిత లెనరు ?

వర్ణాన్ముపానమువలెనే నదాన్యుపానముకూడ వేర్వేరు స్థానములందు వివివే శము నొందుటవల్ల _స్తవికవంత మనిపించుకొనుము.

వ్యాఖ్య : 'పెప్కుచోట్ల వేర్వేరు వదములు గావి వదఖండనులు గాని పునరుక్రములయిన యెడల న్హబకవంత నున్న వచాన్ముపాన మగును. ఇది లక ణము. భిన్నమునందుకూడ వేర్వేరు నదములే అన్ముపానస ఘటకము లయినవి అయినప్పటికిని. అచ్చట నొకరీఠి ఆరంభింవదిడి భగ్నమయినది, _న్గదికవంఛము

కబ్దాలథికౌర్ర వివేచన క్‌క్ష్‌ నందు శీత్మిపసంగము లేనేలేదు. అయినను నదము వ్యవవాతమై పునరు క్త మగు టయే యిచ్చట శాననగున, భిన్నమునందు వలె (పతిపాదమునందు అన్ముపొన మమరియుండవలయు నన్న నియమము _స్పదికవంతమునకు లేదు. ఉదాహరణ.మనందు _(వథమపాదమున “ఖాని మూడక్షరనుల న్యవధాన ముతో ఆవృ త్రినొందినది. చతుర్ణపాదమున “దాని ఒకే యతరము వ్యవధానముతో ఆవృత్తి నొందినది. మొ్తముమీద అన్ముపాన సానములు రెండు న్యూతమే, కావుననే, యిది _న్దవికవంతమునకు లక్ష్యమయినది. స్టానీ యథా = “పరం జోణ్తా ఉతణ్తా గరలసరిసో చందణరసో ఖదన్టైరో వోరో మలఅపవణా బేశజూతవణా ముగాలీ వౌణాలీ జలది అ జలథధ్రా తణయలదా వరిట్టా జం దిట్టా కమలణఅణా సా సువలిణా లకి [ఛాయా - “పరం జ్యోత్స్నా ఉపా గరలసదృశ శృందనరనః తతశత్రూరో బోరో మలయపవనా ేవాతపనా!ః మృణాలీ బాణాలీ జ్వలతి చ జలార్షాా తనులతా వరీహై యద్భృష్టా కమలనయనా సా నువదనా”)] సోఒయం పదాను(పాసి స్థాననియమాత్‌ స్థానీత్యుచ్య తే. అర్లము స్టావికి ఉదాహరణను. చక్కని నుఖమును, కమలమఃాలపంటి థి కన్నులును గల ఆ యు ఈమురాలిని చూచినప్పటిమండి వెన్నెల మిక్కిలి వెచ్చ వయ్యెను; చందనరసము గరళసదృశమయెను; హారము గాయముపైవి కార మయ్యెను; మలయవాయువులు దేహదాహకము లయను: తామరతూగులు బాణము అయ్యెను; నీటిలో తడిసినప్పటికివి శరీగ్రవల్లి క్ర మండుచుండెను, ఈ పదగాన్నుపానము స్థాననియమమువల్లి స్టావి యవి పిలువదిరుచున్నది.

క4ీర నఠస్వతీ కంఠాకఠణము వ్యాఖ్య స్థానవియమము నమసరించి వవృత్రమయిన పడాన్ముపానమూ- నకు ప్తావి యనిసీరు. ఉదాహరణమునందు (పతిసదమునను రెండేసి అనుపాన స్టానములు కలవ్పు [(వథమపాదమునందు “జోత్తా, ఉత్హా” అనుచోట జకౌర హకౌర సంయుక్రవర్షము మీదిదీర్దస్వరముకోపాటుగా అన్నుపాస ఘటకమైనది. అదే పాదమున తుదిభాగ మున “గరల సరిసో; చందణరసో' అనుచోట ర, న వర్ణములు మీడి న్వరమైన “టి తో పునరు _కములై అనుపాస ఘటకము లయినపిం ద్వితీయపాదమున ఆచి యందు “ఖారో, వీరో” అని అంతమందు “సవణా, తవణా” అని అనుపాన స్టాన ములు దీర్చముకోడి “రో” మొదటి అనుపాన ఘటకము. *“వణా” చినరి అమ (పాన ఘటకములు, తృతియపాదమునందు *“ముణాలీ, బాణాల *జలద్దా? లదా” అనునవియ చతుర్దపాదమునందు “వరిట్టా జం దిట్టా” “ఇఅణా, నఅణా” అనునవియు అన్ముపాన ప్రావములు. ఇట్లు స్రాననియమపూర్వకముగా పాడామ్మపానము (పవర్హించుటవల్త నే యీ వద్యము సావికి లక్యమయినది న! ఉదాహరణ పద్యము రాజశేఅరుని కర్ప్చూరమంజరి నుండి గృహీఈము. మిధునం యథా = “పురః పొరాపారాతటభువి వివోరః వురవరం తఈ నీంధుః నింధుి ఫణిపతివనం పొవనమతః తద(ో! తూద(గో గిరిరితి గిల స్తస్య పురతో విశాలా శాలాభి ర్లలితలలనాభి ర్విజయతే. త జేత,త్పతిపాదం ద్వ ఇర్గ రొదాః పదాను_పాస ఆకూ ర్విన్యా సాన్మిథునమ్‌. అరము : మిథునమున కుదాహరణను ఎదురుగా అపారమెన పారానది; థి లు తీరభూమియందు విహారన); ఆ పిమ్మట పురవరము, వది సము(దమే;ః నాగరాజు వనము పావనమైనది; దావికి అృగభాగమున ఉద్నగమైన గిరి; ఆ గిరికి ముందర ఇలిళలలనలతోను కాలలథోమ కూడిన విశాలానగరము వర్ధిల్లాచున్నది,

శబ్దాలంశార వివేచవ కక?

ఇట్లు సతిపాదమునను రెండు రెండు వదాన.సావములకు విన్యానముండుట

వ్యాఖ్య 2 (వత్రపాదమునందును రెండేసి వదామ్ముపావము లుండినయెడల మిభున మగును. ఇడి లక్షణము.

వర్ణాన్నుపానమైన మిళునమునకును, వదాన్నుపానమైన మిథునమునకు లక్షణ మునం దెట్టి సాన్యుమును లేదు. మిథున మని యనగా జరంటియని యర్థము, ఇచ్చట “జంట” కు “రెండు” అవి మ్యాఠతమే యర్థము, నెంట నంటియుండుట యన్న తపర్జము వివక్షను కొదు.

ఉదాహరణమునందు _వథమపాదము మొదటనన్న *వురి చిపరనున్న “వర వరం'లోవి “పురికో అన్ముపాన ఘటకమగ్వచున్నది, ఈ పాదమునందే. “పారా? అప్యసపాతముగా నున్న “షార్రాకో అన్మ్నుపాసమును ఘటించుగ్రున్నది, ఇట్లు ఈ పాదమున రెండు పదాన్ముపాసములు (పవర్తించినవి. ద్వితియపాదమునందు “సింధు? సింధు అని “వనం పావనం) అని రెండు అన్నుపానములున్నవి. తృతీయపాదమున “ఠద(గే తూద్య గో” అనుచోటి “గ్యగ్‌” అన్ముపాస ఘటకములు, అదే పాదమున “గిరి గిరే అమ్మపాన భుటకమలు. చతుర్ధపాదమందు “శాలా, శాలా” అని “లలి; లల” అని రెండుచోట్ల వదామ్యుపాసములు

ఇట్లు రెండేసిచోట్ల పదాన్ముపానము (పతిపాదమున నుండుటచేతనే యిది మీభునమునకు లత్యునుయినది,

మిభు నావలీ యథా =

“భిరని శరభి (కోజే (తోడ కరీ కరశు రట

న్నురని చ రురుర్ముర్శ జ్యేణః శిఖ ముఖరో ముఖే

కవి రవీ త్చూది (వోదీ దూరాద్ధ!ర్లి వ్రపజిద్ధతో

ధనువీ లఘుళతా లన్న్యేఒపూ నే జయోఒస్య యశన్వీనః 225

నేయం ద్వరెోళో ర్వ్వరెకో పదానుు,పానరమో ర్నిర౦ తర మావృ్తీ రుఘనా వలీత్యుచ్య తే.

అరము : మిథునాపళికి ఉదాహరణను శరభమృగము శిరస్పునందును,

థి

వరాహదను పార్శ్యమునందును, గజము గండస్థల మునందును, రురువు వతఃస్థలము

క్‌4రి వరవ్వతీ కంఠాలరణను

నందును? లేడి మర్మభాగమునందును; నెమలి ముఠమునందుసు;, వానరము హృద యము నందును; గజివైరియా గర్జాధారియవై న సింహము దూరముసుండియ హతఠములై నవి. కీర్తికాలియెన యీతవనికి ధనువువందు లాఘనము, లత్ష్యమునందు అపూర్వజయము నున్నవి,

రెండు రెండు పదాన్యుసాసములకు నిరంతరమైన ఆవృత్తి. కొవుననే దీనివి మిళునావ యవి యందురు,

వ్యాఖ్య : రెండేసి సదాన్యప్రాసములు నిరంతరముగా అన్ఫత్తి నొందిన యెడల మిభునావళి యగును, ఇది లక్షణము, నిరంతరమని యనగా అవ్యనపాత ముగా నని యర్ధము- మిళునమునందు (సతిపాదనున రెండేసి సదాన్యసాననులు వ్యవహితములై కాని; అవ్యనహితనులై. కాని యుండవలయును. మొత్రముమీద అచ్చట అన్ముపాసస్టానములు ఎనిమిది మాఠతమే యుండును. మిళునావళియందు (వతిపాదమునందు అన్యుపాపస్టానములు రెంటి కధికముగా నుండును, అందు రెండేసి నిరంతరముగా నుండవలయును. ఈ లేదముమబట్టి మిథునముకం'కె ఇది వేరుగా వరిగణింసబడుచున్నది,

(వథమపాదమునందు “శిరసి, శరభః? అన్న రెండు పదములు గలవు, ఇవి నిరంతరములు, వీనియందలి తొలియంశనులు “శిర శరి యనునవి, పదఖండ ములు వదనందింధి నర్ష్వములచేత వ్యపహతములయినప్పటికిని అవ్యవవాతను లవియే వరిగణింపవలయున్తు సంపుటమునందు ఈ విషయము (వన క్రమయినది+

శిరు శర; (కోడే, [కోడ-ఇవి రెండు విరంతరావృ శీనొందినవి, కరీ? కరొపే; రే రటన్‌ - ఇవి రెండు నిరంతరములు ద్విత్రీయపాదమునందు. ఉర రురు; రురు రర - అవ్యవహపితానుప్రొసములు. చివరనున్న ముఖ ముఖే; కపి రపి; హృది? (హాదీ; దూరా, ద్ధరి = అనునవి జంటలుగా అన్యవపాతములయిన అమ (పానములు. క్రావుననే (పకృతళ్లోకము మిథునావళికి లక్ష్యమయినది.

గృహీతముకో యథా =

“పుం నాగ నాగ శీసర శేసర పతివాన వాసనానుంఖిః

నుంభి రఘుర మధు(వియ మట్బవణాచరణవాన్‌ (పాప్తి 286 సోఒయం చ(క్రవాలవదనుంపాసో గృహీతము క్ష ఇన్యుచ్య రే.

6కి) ఖబ్దాలంకొర వివేచన క్ర అరము : గృహీఠతము_క్రమున కుదాహరణము పున్నాగిముర్వే వాగకేశర ముల) కేనరముల గృహములకు వాననలంచించు కౌమధేమువై న ననంతము తేనెల యందిష్టముగల (భ్రమరముల మధుర (భ్రమణములమ గలదై (ప్రాప్తంచెను. చృకవాళమువంటి యీ అన్న్ముపొసము గృహీతము క్రము అవి పిలునఐడును. వ్యాఖ్య : ముక్త్రమయిన వదలండమును (గపాంచి?; తరువాతి పదము 1పారంళమగును, ముక్తము పునఃవయు క్ర మగుటయే చ్యకవాళకమము-, చక వాళ్ళక్రమను గల వదాన్సుపాసము గృహీఈముక్రము. ఇది లక్షణను, పూర్వము చెప్పికొన్న మిథునావిశి యందలి నిరంతరావృత్తి వలన కొన్నీ తడల గృహీఠము_క్రముపలెనే యనిపింపవచ్చును; కొని రెండింటికిని స్పష్ట మయిన ఖేదమున్నది మిభునావళియందు పదమునందలి పూర్వఖంశము కాని ఉత్తర ఖండము కొవి పునరుక్రము క్రానచ్చును, గృహీళ ము_క్షమునందు ఉత్తరఖండము మాాతమే పునరుక్తము కావలయును, మిళునావశియందు వ్యంజననర్ణములు పున రుక్రము లయినంతమా,తమున వదాన్యుపాసత్వము సిద్ధించును గృహీత్రము క్రము నందు పదఠండను అచ్చులతోపాటుగా పుఇరు క్తము కావలయును. వస్తుతోదాహరణమునందు పుంనాగ నాగకేనరః కేవర - శద్దిసులు వృత విశేషటోధకదులు. *పుంనాగి” లోవి ఉత్తరఖండము “నాగ కేనర” లోవి పూర్వ వండముగా ఆన్ఫ్రి నొందినది. అందలి ఉత్తర ఇండమైన *కశేసర” తరువాతిపద మైన “కేనరవరివాసి లోని _ప్రథమభఖండమెనది. ఇందు తుదిదై న “వాసి “వాసనా మరఫఖిః” శబ్దమునకు పూర్వభాగమయినది- ఇందలి తుదిఖండను *సురఖిః?? అని వ్య స్తముగా పునరుక్తమయినది, ఇట్లు “మధుర” లోని “మరు” తరునాతి సమాసము నందు పూర్వఖండ మైనది “చరణ” ముక్తమై 'ఆచరణవాన్‌” లోని పూర్వభాగముగా వునరాశ్తమెనది, ఇట్లు హానోపదానములచేత చ్యక్రవాళ్యకమమును పొటించుటచేఠనే యీ పద్యము గృహీతము క్రమునకు లత్ష్యమయినది, వునరు_క్రీమాన్‌ యథా = “ధూమాజ ధూమకలుసే. జలజ జలంతా త్త వాష్టజీఆబంధే పడిరల పడిఉణ్ల దిసే రెసఖ ంనంతినీవాే ధణుమ్మి ణవాఅలమి లిల్లి”

కక0 వరన్వతీ కంశాళరణను [ఛాయా ణు “ధూమాయ లే ధూమకలు పే. జ్గలతి జ్వలచా త వాన జీవాబంభే (పతిరవ (పతిపూర్ణ దిళి రవతి రసచ్చిఖ"ే ధనుసీ నభ_స్తలమ్‌ి)]

అత ధూమాదీనాం పుసర్వచనా దన్యుపాసోఒయం వునరు క మానుచ్యతే.

ఆరము ; పునరు క్రిమంతమున కుదాహరణము, ధనుస్సుమండి వెణవడీన

ళా ధూనముచేత ఆకాశము ధూమకలుష మగుచున్నది. మంటలు వెలువరుచుచున్న వాణ్యాగముదేత ఆకొశము మండుచున్నది. జ్యారవను (వతి దిశయందును (పతి ధ్వవించుచున్నది-

ఇచ్చట ధూమాదులయొక్క పునర్వచనమునల్ల ఈ యన్ముపాసను పునరుక్తి మంఠము అని పిలునబడును.

వ్యాఖ్య : ఒకేవదము అర్జభేదము లేకుండ పునజపయు క్రమెన యెడల పునరుక్తి యగును. అట్టి పునరుక్రిని గలడి పునరుక్తి నంతము ఇది లక్షణము

పునరుక్తి యన్నది దోషముగా!వరిగణీంవబడినది దోషము న్మాశయించుకొని అలంకౌరము (ప్రవర్తించుననుట సమంజనముకాదు. అర్థమునందు భేదము లేకు న్నప్పటికిని వాచ్యమునందు భేదముండుట యాసళ్యకము. అట్రయినప్పుడే అలం కార మగును.

(వకృతపద్యము _పవర'సేనువి సేతుబంధ మహాకావ్యములోవిది. రామువి మవోావీరత్వమునకు స్ఫోరక్రముణ్లా ఈ రచన సాగినది. ధమస్సు రానువిబ్లేతిలో నున్నది అయినప్పటికిని ఆకాశమునందు దాని (వభాసము అవ్యవహితముగా కనదిడుచున్నది, రాముడు విలే త్తునరికి దావినుండి పొగలు వెలువడి ఆకాశమే ధూమ ముగా నై పోయినది. అగ్నిబాణమును సంధించునరికి ఆకాశమున మంటలు లేచినవ్కి వారి ధ్వవియగుసరికి సర్వదిశలనుండి _పతిధ్వనులు మార్ముమోగినవి ఇచ్చట ధూమ, ధూమ; జలఖ) జలంత్యా పడి, పడి, రను రన - అనునవి అను ప్రాస ప్రాన

భబ్దాలథికొర వివేదన కకక

మలు. పునరుక్తులే అయినన్పటికి దరనుఃవకర్షమునకు? తద్ద్వారమున రాముని వీరత్వ చ్మికణమునకు వృష్టిని చేకూర్చుటశ్షై ఉద్దిషములు. కావుననే యిది దోషము కాక పువరుక్రిమంతమన్న పదాన్ముపానమునకు లత్యమయినది. 97. _వర్లావృ్తి రను,పాని పాజీవు చ పజేష చ

పఫూర్వానుభవ నంస్కారబోధినీ పద్యదూర త

అరము : పాదములండు కొని పదములందు కొని వర్జానృ త్రీ అన్ముపొన

థి

మగును. పూర్వానుళవ నంస్కాంర టోధక్రము వద్యదూరత్వమన్సు 98. లాటాను,పాన వర్షస్య యావడ్యా లక్యుతే గతః

పదాన్యుపాసవ్యే2-వీ తావజీవ (పపంచ్య తే.

అరము : లాటాన్యుపాన వర్గమునకు ఎన్ని వకారనుల నూహింవనగునో

(థి

వదానప్రానవర్గమునందుకూడ అన్ని (వకొరముల నూహీించి (వసంచింనపచ్చును,

వ్యాఖ్య : నర్ణావృ త్తి రమ్మపాసః మొకలుగానున్న విషయము ఐహు పర్యాయములు (వన కమే పదానుపాసమును నుగించుచు సింవావలోకన నంద రృమున ముక్తాయింపుగా చెప్పుట జరుగుచున్నది. “పదానుసానమునలనే, పాదాను (పానము వలెనే పద్యాను,పానముండునా?” అన్న (_నశ్నము నూవాంచుకొవి పూర్వ పంస్కార మునుబట్టి: అనుభవమునుబట్టి పద్యాన్నుపాస ముండునని సమాధానము చెప్పుచున్నాడు పాదామ్మపసొసమునే భోజదేవుడు "పేర్కొనలేదు. ఇంక పద్యాను (పానము మాట యెక్కడ ? పాదను పునరుక్తమెనపుడు సాదయమకముగాను, వద్యము పునరుక్షమైనపుడు సదక్యయమకముగాను యమకఏవేచననునందు (వనక్త మయినది. క్రాపుననే తిరిగి “లాటాన్ముపాసవర్గన్య” మొదలయిన విధముగా వదాను [పానముమ లాటాన్ముపాసమువలెనే పెక్కువిధములుగా విభజించుటకు వీలు కల దవి సూచించి ముగించుచున్నాడు.

( నామానుప్రానము ]

99, న్వభావతశ్చ గాణ్యాచ వీప్సాళీళ్లైదిభిశ్చ సా

నౌొమ్నూం ద్విరు క్సిభి ర్వాశ్యే తదను,పాస ఉచ్యతే,

క్‌క్‌డై వరన్వథి కంశాభరణము

థి చేతను వాక్యమునందు నామములయొక్క- ద్విరు క్తులచేత నామాన్నుపావ మేర్చడునుూ

వ్యాఖ్య : పదాన్ముపానమునందలి పువరు_క్రిమంతనమువంటిదే నామాము (పాననుకూడ _ పునరుక్రిమంతనునందు వర్ణ్షసముదాయము కాని, వదఖండను కాని పునరు క్రమగును. నామామ్యప్రానమునందు వదము పూర్తిగా పునరు క్రమగును ఈ పునరుక్రి న్వభావమునుబట్టి; గౌణారమునుదిట్టి వీస్పనుబట్టి అఖీక్తనుబట్లి

ఆలి బి థి ల ల ణి బి

నాలుగు విధములుగా నుండును ఆదిళద్దిముచేత నిమూలమునుబట్టి; సర్యభమమును బట్టీ మరిరెండు విధనూలు సూచిఠనులు, మొత్తముమీద నొమాన్యుపానము ఆరు విధములుగా విభ్నక్ష మగును.

సా స్వభావతో యథా =

“కుర్వంతోఒమిా కలకలం మారులేన చలాచలాః

(పాతర్గులుగులాయం కే గజా ఇవ ఘునాపునాఃి 298

అంత కలకల మిళత్యాదిషు స్వాభావికీ పునరు_క్రీ రుపదిశ్యతే,

అర్ధము + వ్వభావమునుదిట్టీ అయిన నామావృత్తికి ఉదాహరణము. గాలి భేత చలాచలములయిన యివి కలకలమును చేయుచున్నవి; ఉదయముననే యేను గులవలె ఘనాఘనములు (మేఘమ.లుు గులగుల శద్దిములు చేయుచున్నవి

ఇచ్చట “కలకలము మున్నగువానియందు స్వాభావికమైన పువరుక్రి యువ దేశింపదడుచున్నది, కొన్ని నామములు న్వభావసిద్ధముగానే పునరుక్తముళై యుండును; అశ్లే కొన్ని ధ్వన్యనుకరణ శబ్దన..లును పునరుక్సములరై యుండును. ఇచ్చట పునరుక్రము లైన యంశములే నామమును సిద్ధింపజేయును. కావున ఇచ్చటి పునరుక్తి సహజ పిద్ధము; స్వాభావికము, అట్టి నామమువల్లి కలిగిన అమ్ముసొస మగుటచేత నే, ఇుది నామాన్ముపసానమగుశ్లు.

శబ్దాలంకార వివేరస ఠ్‌53

ఉదాహరణనుందు. “కలకలం” *“చలాచలా?” *గులుగులి “ఘనాఘని అను వాళ్లు నన్నుపానప్టానములు, “కల కలం” ధ్వన్యనుకరణశళబ్ధిను. ఒక్కం “కలము మ్యాతమే [వయోగించినం ఇది యీ యర్దమునకు వాచకము కొదు, పునరుక్తమై నప్పుడు మ్మాఠమే ధ్వవ్యనుకరణ నాచక నగును “గులుగులి కబ్దిముకూడ ఇట్టిదే. “వ్రలాచలాః?' అన్న పదముకూడ పునరుక్తి గతనే యేర్చడుచున్నది. “అత్యంఠక చంచలములు” అన్న యర్హమున నహజముగనే పునరుక్తి యగుచున్నది.- “ఘవా ఘనాః” అవగా మేఘములవి యర్థము, *మనాః? అని యన్నస్పటికి నిదే యర్ధను, అయినప్పటికిని ముందున్న “ఘనా” అన్నది. విశేషార్ధము నేమియు బోధింపకయే అదనముగా చేరీనది కావున ఇది యేకపదమే యెనది ఇట్లు పునరుక్స కాగ ములన్రేళ నేర్పడిన నామములకు కలిగిన అన్యుప్రానమగుటవల్త నే యీ సద్యము నామాన్ముపాన భేదనులలో స్వభాన నామాన్ముపాసమునకు లక్ష్యనుయినది.

గాశ్యా యథా =

“అమృక మన్ఫుతం చం(దశ్చం[,ద _స్తథాంబుజ మంబుజం

రతి రవీ రతీః కామః కామో మధూని మధూన్యపవి

ఇలిన భజలే వస్తు (పాయః పరస్పం సంకరం

తదియ మబలా కాంతిం ధత్తే కుతః సకలాత్శికామి 299

అ(తామృత మమృత మిత్యాదివ్యభబేఒవీ భీదోపచాేణ విశేమణ సేమ్య భావి సామాన్యఏ కేవ భావాదృవన్‌ పునరు క్రీ వద్‌ భాస నే,

అర్ధము శి గొజార్థ ముమదిట్టీ అయిన నామావృ తికి ఉదాహరణను. అమృ శము అమృతమే: చందుడు చందుడే; అంబుజనము అంబుజమే, రతికూడ రతియీ: కానుడు కానుడేః కేనెలు రేనెలే - అవి సాధారణముగా వరస్పర సంకరమైన పదా ర్జము నామె భణింపదు అయినవ్నటికి నీమె సకలాత్మికమైన కాంతి నెట్లు ధరించు చున్నది ?

ఇచ్చట “అమృతము అమృతమే” మొదలయినవానియందు అభేదమే'అయిన వ్పటికిని భేదోపచార వచేత పామాన్య విశేషభానమువల్ల విశేషణ విశేష్యభావ మగ్స్గుచు పునరుక్రివలె భాసించుచున్నది.

క్‌క్‌థ నఠన్వతీ కంఠాభకణను

వ్యాఖ్య : గొజార్ధమనగా (అముఖ్యార్థము. అముఖ్యార్దనునే పునరుక్తి ఆవిష్కరించు నెడల అది గొణీనామానుపాన మగును. ఇది లక్షణము. ఒకే వదమును రెండుసార్లు పలికినయెడల మొదటిపదము అభిధార్డమునే కలిగియుండున్ను దీవినే ముఖ్యార్థమని యందురు; ఇదే సామాన్యార్థము. రెంశవసారి పలికిన పదము గొణార్ధమును కలిగియుండును: దీనినే అముఖ్యార్థమని యందురు: ఇదే విశేషా ర్థము. సామాన్య విశేషార్ధములవల్ల పునరుక్తనదములు విశేషణ విశేష్యముబణుగా వ్యవహరించును, కావున అభిన్నములుగా నున్న వదములు విశేషణ విశేస్యత్వము చేశ భిన్నముగా వ్యపహరించును. పునరుక్తి యున్నట్లు భాసించుటయే కాని, యిచ్చట విజముగా పునరు క్రి లేదు,

ఉదాహరణ ళ్లోకమునందు “అమృతము అమృతమే” అని యన్నప్పుడు రెండవ వదమునకు “అమృతమా(తమే, అంతకుమించి యెక్కువకాదు” అన్న నిర వనము కానవచ్చుచున్నది. ఇది వి'శేషార్హము. తక్కిన యన్నిచోట్లను గూడ విశే షార్ధమే స్ఫురించుచున్నది కావుననే నాయిక నిరసించుట జరిగినది,

ఇట్లు హాబ్యార్లమును కౌక తదన్యారమును టోధించుటచేతనే ఈ పద్యము

క ఖు ష్‌

గౌణీనామానుపానమునకు లత్ష్యమయినది.

ఉదాహరణ పద్యము రు.ద్రటువి కావ్యాలంకారమునకు నమిసాధువు రచించిన వృ త్త యందలిది

వీసష్పయా యథా-

“శెలీ వైలేన మాణిక్యం మాక్సీకం న గజే గజే

జీశ జేశేన విజ్వాంన శృందనం న వశే వనే కితి0

'నేయం ఉదవ్యవీప్సా నామ ద్విరు_క్రీః వవం గుణజూతి ,కీయా వీప్సాయా మవీ ఉదష్టవ్యమ్‌.

అర్ధము శ వీస్పనుబట్టి అయిన నామావృ త్తికి ఉదాహరణము, శ్రైల శ్రాలము నందును మాణీక్యము లేదు గజగజమునందు ముత్యము లేదు. దేశదేశమునందు నండ్తిశులు లేరు. ననవనమువందు మంచి గంధము లేదు

శబ్దిలంకౌర వివేచన 55కి ఇది _దన్యవీస్స యనెడి నామద్విరు క్రి. ఈ విధముగానే గుణజొతి (కియా వీనృ్వయందును (దష్టన్యము. వ్యాఖ్య * పీప్ప యనగా ఒకదావిని విడిచి మరొకదాని మీదికి _పసరించు విచ్చ- విశేషనుగానున్న యీవ్సనే వీస్స యవి యందురు, వీస్పయందు సాధారణ ముగా ద్విరుక్రి యుండును ఆ ద్విరు క్తి కూడ నామామ్ముపాసమే. ఇది లక్షణము (వతి శై లమునందును మణలుండపు. రోహణ పర్వతము పంటి విశిష్ట వర్వతములందు మ్యాతమే యుండును, అశ్సే (వతి గజము కుంళస్థలమునందును ముళ్యసు అండవు. కొన్ని విశిష్టలకణములు గల ఏనుగుల కుంభస్థలనులలో మాత్రమే ముత్యము లుండును, లోక సాధారణములయిన పర్వతములు ఏనుగులు, దేశములు, ననములు- అనువానివి పునరుక్తములుగా తెలుపుటచ్రేత లృశార్థమే ఆపాంప బడుచున్నది, విశిష్టలక్షణ లక్షితములు కొలదిగానే యుందును. శదన్య ములు బహుసంభ్యాకములు. పునరు కక్తిచేత వీస్పయే టోధింన బడుచున్నది; అనగ్గా అధిక నంభా్యగహణము నందలి ఆస_క్రియే టోధింపబడుచున్నదవి భావము, ప్టానములు. వీస్పచేత నామములు ఆవృత్తి నొందుటచేత ఈ ఫద్యము నామాన్ముపాన మునకు లత్షుమగుచున్నది. శై లముః గజము మొదలయినపఏ (చవ్యవాచకములు, _దస్యవాచకములకు వలెనే గుణవాచకములకు, జాతివాచకములకు; (కియావాచకములకు కూడ వీస్ప యందు పునరు క్రి కలుగును. అవికూడ నామాన్ముపాసములుగానే న్యవహృతము లగును. వానివి కూడ గుర్రించుకొనవలయును. “పకాశే గుణవచనన్యి [8-1-18] ఇ౭్యెదిరవి ఏప్సా(పకార వవ యథా “మ్హూనిసీజన వీలోచనపాఠా నూవమ్మ బౌమ ఏ కలుపాన్‌ పతగ ఏక్షన్‌ మంద మంద ముదిశః [పయయా ఖం ఛీతభీత ఇవ శీతమయూాఖి బ్రతి

కక్‌ వరన్వతీ కంఠాభరణము

ఆరము : *'వకారే గుజవచనన్టి అవి మొదలయినది. కూడ వీప్పా (వ్రకొరమే. ఉదాహరణము - మానినీ జనుల కన్నులనుండి పడిన నిట్రూర్చులకోడి బాష్పములను _పతిగహించి మెల్ల మెల్లగా మదయించిన చందుడు ఆకాశమునందు థయముచెందినవావివతె _వయాణీంచెను.

వ్యాఖ్య : గుణవాచకముకూడ వీస్సృయందు పృనరుక్తిని చెందును, అదీ వీస్స్పయం దొక (పక్రారము,

“మందమందమ్‌” మెల్ల మెల్లగా నని యర్హము చం్యదుడు ఉదయించిన (పకొ రము నిది చెప్పుచున్నది. ఇది [కియావిశేషణనుగా వ్యసహరించుచున్నది. మంద త్వము యొక్క అధికత్వమును తెల్పుటయే యిక్కడ ఉద్దిషము, “ఖీతఖీతఇవ శీత ములః' అని యున్నప్పుడు 'లీఠలీకునివలె చందుడున్నాడని యర్జము. ఇడి చం్యదునికి విశేషణము. భయముయొక్క. అధీకత్వమును కెల్పుటయే యిక్కడ ఉద్దిషము, కావుననే పునరుక్తి నొందినవి, ఇవి రెండును గుణవాచకములే. గుణ వాచకములైన నామము వీనృయందు ఆవృత్తిని పొందుటచేతనే యీ వద్యము గుణ వాచక నామాన్నుపాసమునకు లక్ష్యమయినది.

అళభీశ్ల్యేన యథా =

“శేషం శేమం మృగదృళా దత్తమానన పంకజమ్‌

మయా ముకులితాశ్నేణ పాయం పాయ మరమ్యత) లకిజి సోఒయ మాళీక్ష్యై ణములీ. స ఇవాను(పయుజ్యత ఇతి వునరు శ్రీః

అర్ధము : అఆలీక్ష్యముకోడి నామావృ త్తి కుదాహరణము. ఆలింగనము చేసికొని చేపికొని కాంత ముఖపంకజము విచ్చినది. ముకులికాకుడవైన నేను (మధువును) (కాగి (తాగి రమించితిని.

ఇదీ ఆలీక్ష్యమునందు అముల్‌ (వత్యయమను. ఇది అన్ముభయు_క్రముకూడ నగును, కౌవుననే పునరు క్రి.

వ్యాఖ్య : ఆలీక్ష్యుము అవి యనగా నిత్యక్వమని; నిరంతరత్వ మని యర్థము. ఒకే (కియ ఆవ్యవపాతముగ్లా తిరిగి తిరిగి జరిగినయెడల అలీష్ట్యమగుసు, [కియాపౌనఃపున్యమును బట్టియే తద్వాచకముకూడ పునరుక్తి నొందును.

76. శబ్దాలంకార వివేచన మ్‌క్స్‌7 (వకృతోదాహరణమునందు. *శ్లేషం శ్రేషం అవియు, “పాయం పాయం అవియు అను_ప్రాసస్ట్థానములు 'రెండున్నవి. ఆలీక్ష్యమునందు ళ్శి ష్‌ ధాతుపునకు ణమనుల్‌ _సత్యయము కలిగి ంశ్లేషం? అవియెనది. ఆలీక్ష్యముసందు పునరుక్తి నొండుటకూడ అవళ్యలక్షణము. అందువల్లనే 'శ్లేషం శ్లేషమ్‌” అని యెనది. దీవికి “నిరంతరముగా (ఎడములేకుండ "పెక్కు సర్యాయములు కౌగిలించుకొని” అని యర్హము. ఇళ్లు “పా” ధాతువు అముల్‌ (సత్యయాంతమై పునరుక్తమైనప్పడు “పాయం పాయమ్‌” అవి యగును, దీవికి *విడువకుండ పెక్కు పర్యాయములు (తాగి అవి యర్థము. ఆలీక్ట్యమునందు ఇముల్‌ (పత్యయాంత నామములు ఆవృ త్రిచెందుట చేతనే యీ పద్యము ఆలీక్ట్యముతోడి నామాన్యుపాసమునకు లక్ష్యమయినది. +కిటూపచాళీక్ష్యూ ద్ల్వైరుకా తు వునరుశ్షే రవీ పునరు క్రీ, యభఖా “జయతి జయతి దేహా క్యామకంఠః వినొకీ జయతి జయతి ఏ లోకమాతా భవానీ జయతి జయతి ధన్యః సోఒవి భ్‌ నయోర్యః కిమపం మినా ధన్యం వర్ధ్యతే తావజేవి 288 అర్హము : (క్రియావదాఖీక్ట్యమువలని ద్విరుక్రియందు పునరుక్రికి కూడ పుస రుక్తి. విదాహరణము = వీల్యగీవు పమ పినాకపాణియు వైన దేవునికి జయము. లోకమాతయు, భవావియు నగు దేవికి జయము. ఆ యిర్వురికి భక్తుడె ధన్యుడయిన వానికి జయము. అంశక్రమా_తము పర్తించుటను మించి ధస్యమయిస దేమున్నది? వ్యాఖ్య : ఆలీక్ట్యమునందు పునరుక్తి ఆవళ్యకమనవి పూర్వము (వ్రస_క్రము. ఇంఈనరకు ద్విరుక్రికి మాతమే లత్యములు చూసదిడినవి. కాని అంతకు మించి కూడ పునరుక్తి యుండుట కవకాశములు కలవు. గకియాపదాలీక్ష్యాత్‌” అన్న లక్ష అమువల్ల (కియాసదము మా_ఠమే అధికావృత్తులకు అర్హమున్న విషయము సూచిత మగుచున్నది. వెనుకటి _ససంగమునందలి “శేషం శ్లేషంి మొదలయిన అముల్‌ (వత్యయాంతములు అధికొవృత్తులకు అర్హములు కావు. సమాపక్యకియల నుపయో గించివప్పుడే ఆవృత్త్యాధిక్యమునకు అవకౌశము కలదు. (పకృతోదాహరణమునందు *“జయత్రి అన్న (కియాపదము పునరుక్షమెనదిం మొత్తము పద్యమునందు ఆరుసారులు పయు_క్రమయినది. అలీక్ష్యమువల్ల నే యీ

తీకీటీ నరన్వత్రీ కంఠాభరణము పునఃపునః పునరుక్రి ఆంగీకృతమయినది. కొవుననే యిది నామానుపానమువకు లత్ష్యమయివది. అది (గవాణేన నిమూల సం(భమాదయః పరిగ ఎన్యాంతే, "ేషు నిమూలాదిర్యథా = “నిషూలకావం కమలతి స్వాంత మంఈస్థృరజ్వ కే లాజస్ఫోటం న్ఫుటంక్యాళు వృూదయే నోర యష్టయి” 3కి అరము : ఆది_గహణముచేత నిమూల నర్గభమాదులు పర్విగహింపదిడు చున్నవి. “లోనున్న మదనజ్వరమునందు.. స్వాంతము మూలముట్టుగా. ఒత్తుకొను చున్నది. హృదయముపైవి మక్యాలహారములు పేలాలు చిట్లినట్లు చిట్లుచున్నవి, వ్యాఖ్య : విమూల నామానుపాసమున కిది యుదాహరణము. కొన్ని వదబంధములలో ఇమిడియున్న పదమే పునరుక్తమైనపుడు విమూలనామాన్నుపాన మగునవి లక్షణము. 'విమూలం కషతీతి నిమూల కాషహమ్‌' మూలములకు ఒరపీ కొనునట్లు _ అస్ప యర్దమే యీ పదబంధమున కున్నది. అయినప్పటికిని, (కియా రూసమును పునర్వుక్టము చేసినప్పుడుగావి భావము పూర్తిగా వ్యక్తము కాదు. తెనుగు నందు తన్ను తన్నెను, (గుద్దు _గుదైన్సు వలుకు పలికెను _ మొదలయినవానిలో మన్న పునరు క్రిపంటిదే యిచ్చటను గలదు. (ప్రవాహము విండుగా _పవపాంచు చున్నది; భోజనమును భుజించుచున్నాడు - మొదలయిన న్యవహారమువంటిదే యిరీ కూడ. *నిమూలకౌషం కషళశి” అవి యన్నప్పుడు *“కషతి” పునరుక్రరూవము, అఫ్లే “లాజస్ఫోటం స్ఫుటంతి” అవి యన్నప్పుడు “స్ఫుటంతి” పునరుక్రరూసము. తత్పూర్వమున్న కౌషం, స్ఫోటం _ అనునవి ఆయా ధాతువులనుండి నిష్పన్నము లయిన నామవాచక రూపములే. నామవాచకముగా నున్నరూసమే, (కియాసదముగా పునరు_క్షమె అర్హవ్య క్తికి తోడ్సడుచున్నది. కౌవుననే, "యిది దోషముకౌక అలంకారముగా (గహింపదిడు చున్నది. వామాన్నుపాన ఖేదములం దిది ఐదవది. సంభమేణ యథా = శ రీ అన్టీ న్య్థ న్యజిన మజినం భస్మ భాస్మేందు రిందు ర్షంగా గంగోరగ ఉంగ ఇల్యాకులా! సం్యభమేణ

శబ్దాలంకార వివేచన క్‌క్‌9

భూపా జేసోపకరణగణ (పాపణ వ్యాషృళానొం

నృ త్యారంభ(పణయిని శివే పాంతు వచో గణానామ్‌ి 385

అరము : నంభమముకోడి నామాన్ముపానమున కుదాహరణము, శివుడు

థి

నృత్యారంభమునం దిన్లుడు కాగా “ఎముకలు ఎముకలు _ చర్మము చర్మము విభూతి విభూతి _ చందుడు చందుడు _ గంగ గంగ _ నర్పము నర్పము అవి త్వరావేగము నొందీ భూషణ వేషోపకరణ సంధానమునందు వ ర్తించుచున్న గణముల మాటలు రకించును గాక

వ్యాఖ్య : సర్యభమ మనగా ఆవేగమవి యర్జము. అది భయముతో కూడి వది కౌవి, సంతోషముతో కూడినది కాని కొవచ్చును. ఇతరభావములతో _వెళము కూడియుండనచ్చును. నం్యభమమునందు నూటలు స్తనరుక్తము లగుట స్వాలా వికము.

(వకృళ వద్యము శివుడు నృత్యమునకు వెళ్ళుచుండగా, తదుచితముగా శివు సలంక్షరించు నన్నివేశమునందలిది. _వనథగణములు శివుని కావోర్యమును గూర్చు చున్నవి. కొందరు ఒక నన్తువును కోరుచుండగా, దురికొందరు మరొక వస్తువును కోరుచుండుట ఇట్టీయెడల సాధారణము. ఈ సందడిలో ఒకరిమాట యొకరికి విన విరుటి కష్టము. స్పష్టముగా వివిపించుటకై అన్నమాటనే తిరిగి యనుట అవి వార్యము. ఇచ్చట పునరుక్తి దోషము కౌదు; నం్యభమనుము నంస్ఫురింవజేయు చున్నది. కావుననే, యీ వద్యము నం్యభమ నామాన్ముపానముసకు లత్మనగు చున్నది.

బార్లావేగ విస్తయాద యొోఒఒవి సం(భమస్యోపాధ ఈ భవంతి క జార్ష సం్యభమేణ యథా =

“రురుధుః కాతుళోత్తాలా స్తత స్తా మమరావతీమ్‌

క్వార్టుని క్వార్టున ఇతి (బువంత్యో నాక[ోూపీత? 986

అర్ధము ; హర్షము, ఆవేగము్కు విష్మయను మొదలయినవి కూడ నం మమునకు ఉపాధు లగును, వానియందు హర్షసంళ్రమముతోడి నాషాన్ఫశ్రికి ఉడా

క0 నకన్వతీ కరఠాళలణము హరణము _ అంకట కౌతూహలము పరాకాష్ట నందుకొన్న స్వర్గ యవకణ “అర్జును డెక్కుడ? అర్జును దెక్కండ? అని యనుచు అమరావతి నడ్డగించిరి, వ్యాఖ్య : హర్షము, ఆవేగను, ఆశ్చర్యము _ అనువానివల్హకూడ వంక మము కలుగును. నందడి, తొటుపాటు, ఉత్సాహము మొదలయినవి సంభమమ నకు ఆర్ధచ్భాయణు, (కిందటి శోకము అలంకరణ సం్గభమమును మాచించుచున్నడీ (కృత శ్లోకము హర్షనం్యభ్రమమునకు లక్ష్యము. అర్జునుడు 'దేవలోకమునకు వెళ్ళినప్పుడు, ఆ విషయము నెరింగిన స్వర్గత్రీణు అతవిని చూచుటకై ఆకొంక్షతో వెళ్ళిరి. జననముదాయము 'పెరుగు సరికి కావల పిన వ్యక్తి కానరాడయ్యెము. అందువల్ల నే తామే ముందు చూడవలయునన్న కుతూ హలనుతో “అర్జును డెక్కుడ? అని యడుగుట జరుగుచున్నది. ఎవరికి వారే యిట్లిడుగుటిచేత సందడి యెక్కువై నది, కావున, ఒకరిమాట ఒకరికి ఏివిపించుట కష్టము, అట్టియెడల పునరుచ్చారణము చేయట యొక్కకే మార్గము. ఈ పవ రృక్సి హర్షముతోడి సర్యభమనమును సూచించి సహృదయ రంజక మగుచున్నది, అఆవేగ సం భమేణ యథా = “కంచుకం కంచుకం ముంచ వోరం హారం పరిత్యజ హో వో దవాతి దావాగ్ని ర్వ్యస్త్రం వ(న్హ్రు మపాకురు 187 అత “ముంచ పరిత్యజ దవాతి అపాకురు” ఇతి (కీయాప జేస్యో వేగ సంభభమా న్న ద్విరు_కి. తథాహి, అరణ్యానీంప వేశే ఏజిగేవు ద్విషాం యోషిద్దావాగ్ని సం్యభమా వేశాశ్మయావ్యేవ ముచ్యతే, తత (పథమం కంచుక వవావేగ సం్యభమి. న వ్యోగ తే డావాగ్నా వుత్తరాయితు మశక్యి, తత _న్తద్వ్య్యాసంగ హేతా వో, అనంతరం పరావపతిత దావాగ్ని దీవ్తే వాససీతి, అర్గము : ఆవేగ నంర్మభమముతోడి నామానృ త్తి కుదాహరజము. కంచు | కము కంచుకమను విడిచిపెట్టును. వారము హారమును వదలివేయును. అయ్యయ్యో దావాగ్ని దహించుచున్నది, వస్రమను తొలగింపుము

శబ్దాలంకార వివేచన కళ్‌ ఇక్కడ “విడిచిపెట్టుము వదలివేయుము; దహించుచున్నది? తొలగింపుము అన్న (కియాసదములందు ఆవేగసం్యభమమువల్ల ద్విరుక్రి లేదు. అశ్లే దట్టమంణన అరణ్య,పదేశమునందు శ్యతున్ధ్రీ _పవేశించినపుడు దావాగ్ని సంభమావేశమువల్ల మరొక న్రీ యెవ్వతెయో ఆమె నిట్లు హెచ్చరించుచున్నది. అచ్చట _నథమముగా ఆవేగసం్యభమమునకు కంచుకము స్టానమయినది. అడి వచ్చినంతటిలో దావాగ్నిని దాటుట శక్యము కొదు. అందువల్ల నేం దానితో నందింధము గళ వోరసు, ఆ పిమ్మట దావాగ్ని? మిక్కిలి నన్నిపితము కాగా వస్రము నర్యభమమునకు స్థానము లయినవి. వాఖ్య : ఆవేగ నం్యభమము అవియనగా భయాందోళనమవి యర్థము భయాందోళనము వలన కలిగిన నామావృత్తి మరొక విధమయిన నం(లమ నామాను పాన మగుమ దావాగ్నిలో చిక్కుకొన్న శ్రీని చూచి మరొక్షన్రీ చేయుచున్న హెచ్చరికయే ఉబాహరణసద్యము. కంచుకము శరీరమునకు పె లాగముననున్న వప్రవశేషము- కొపుననే దావాగ్ని ముట్టుకొనునన్న భయముతో దానివి తొలగించు మనుట జరిగినది. ఆవలి పక్థిక్తికి దృష్టిలోనున్నడి కంచుకమే కావున దానినే పునరుక్తము చేయుట జరిగినది ఇట్టియెడల (కియాసదమును ద్విరుక్తము చేయవచ్చును. కొవి న_క్తకు లక్ష్యమయినదే ద్విరుక్రమగుట నహజము. కంచుకము విగుదుటకు వారము అడ్డు వచ్చుచున్నది. కావుననే వారమును వదలివేయు మనుట జరిగినది, ఇచ్చట ల4 తము వారము, కొవుశనే పునరుక్రమంణనది. ఇంతలో దావాగ్ని మరింత దీప్త మయినది. కోవున వస్రము లక్షితమై పునరుక్రమయినది భయావేగముచేళ వామసు ఆవృత్తి నొందుటవల్త నేం యీ పద్యము నంళమ నామాన్ముపాసమున నొక భేదమున్తకు లక్ష్యమయినది విన్స్మయసం(భమేణ యథా = “ఆహ్రకో రూప మహోరూప మహో ఊఈజఖ మహోముఖమ్‌ అసో మధ్య మహో మధ్య మస్యాః సారంగచత్రువః 288 ఏళేషు సమ _స్తేమ్వవి సంభ మేషు యావద్యోధమితి ద్విరు క్రిం,

క్‌ర2 నరవ్వతీ కంఠాభరణము ఆరము : విస్మయవంభమముకోడి నామావృతత్తి కుదాహరణము. ఈ థి సారంగనేతకు ఓహో। రూపము ఓహో! రూవము; ఓహో! ముఖము? ఓహో; ముఖము; ఓహోః నడుము, ఓహో: నడుము,

ఈ ననున్త నం్గభమములందును (గహణళ_క్రి పరిమితి పూచకముగా ద్విరుక్రి,

వాఖ్య ఫి ఆళ్చర్యనుతోడి ఆవేగము విన్మయనం,భమము లోక సాధా రణము కొనటుసంట్సి అపూర్వములై నటువంటి వస్తువులను దర్శించుటచేతను వార్త లను వినుటచేతను ఆళ్చర్యము కలుగును. అటువంటి ఆశ్చర్యము అవిర్వచవీ యను, ఆ సమయమున నటువంటి ఆశ్చర్యమునకు ఆశయములైన వాచకళద్ది ములు దిరు _క్తములగుట స్వాథావిక్రము-

(వకృతోదాహరణమునందు ఖికానొక వ్రీయొక్క అపురూనమైన అందము వలివర్తించుట జరిగినది, వక్ష రూనము (సౌందర్యమృును చూచి ట్లీప్తకో ర్రూసము ఓహో రూపము” అవి మెచ్చుకొనుచున్నాడుు ఇచ్చట “ఓహో” అన్న ఆశ్ళరి బోధకమైన అప్యయముము చేర్చుట తప్ప, చేసిన వర్ణన మేమియులేదు, అశ్లే ముఖ మును, నరుమునుగూడ అన్యయమును ముందు జేర్చి పునరుక్రము చేయుటతోనే నరిపెట్టుచున్నాడు, దీవివలన అది మాటల కందని అందమవియు, ఎంతవరకు భావించుటకు శక్రి యున్నదో అంతవరకు ఖావింపవలసిన దవియు వళ్థిక్రమగు: చున్నది. ఈ పునరుక్తి న్నక పొందిన ఆళ్చర్య సం్యభమమునకు న్య క్రీకరణము, ఇదే వర్ణితయువతి సౌందర్యవి శేషమునకు వ్యంజక మగుచున్నది.

వవం (తిరు కి ౫వ (దష్టవ్యా యథా =

“జంకు జయ జయ శ్రీమక్ళోజ! వభాతి విభావరీ

వద వద నద (1శవ్యం విద్వన్నిదం వ్యావధీయ తే

శృణు శృ శృణు త్వద్వ్యత్సూరో్యోఒ.నుర జ్యతి మండలం

నహి నహి నహి తై మా_ర్షండః శ్రణేన విజ్యతే 389

అరము : ఈ విధముగా తిరు కికూడ మనండును. ఉదాహరణము.

థి బాట (శ్రీమంతుడా! భోజమహారాజా! జయము జయము జయము, ర్యాతి తెల్ల వారుచున్నది?

శజ్ఞులంకార వివేతన 563

ఓ విద్వాంనుడాః వినవలసినది చెప్పుము చెప్పును చెప్పుము; (శద్ధగా వినుచున్నాను. వినుము విమము విమముః వీవలెనే మూర్యుడు మండలమును అనురంజింసనేయు చున్నాడు. కాదు కౌదు కాదు; భూమార్తాండుడు క్షణములో విర_క్తుడు కౌడు.

వ్యాఖ్య ' విన్మయ సంభమమునందు రెండు మారులు (వయుక్రమలైన నామములను చూచితిమి. మూడు మారులుకూడ (పయ క్రములు కొవచ్చును. అట్టీ వావికి వై తము లత్య్యములు సాహిత్యమునందు కానవచ్చును

(వకృతోదాహరణమున ఒక పండితుడు వై తాళికుదై భోజదేవుని విదలేస్ప చున్నాడు. “జయి శద్దిముతో (వవంగము మొదలుపెట్టి _తిరోన్స్ఫ త్తము చేపెను. థోజుడుకూడ తన సొవధానతను నృష్టముచేయుటకై *వద” శబ్దమును (తిరావృశ్తము చేపెను. *నీవలెనే సూర్యుడు క్మెమండలమును అనురంజనము చేయుచున్నాడు ఇది పండితుని (పళంసావాకజ్థము. భఖోజువితో సూర్యునికి పోలిక చెప్పబడినది. మార్యువికంటె భోజునికే గొప్పతనము ఆపావింపబడినది. కౌవుననే “శృణు శబ్దమును మూడు పర్యాయములు అవ్యసహితమ:గా వయోగించెను. భోజుడు సర మడు మ్మాతమే కౌదు; మహాకవికూడ, అందువల మరొక మెట్టుపె3క్కి “నావలె కాదు అన్న భావముతో తక్కిన విషయము చెప్పెను. “అనురంజనసు అవి యనగా ఎల్జదిరుచుట అనియు, అనురాగనును కలిగించుట యనియు ఆఅర్ధము.లు. “మండల మమరజ్యతి” అవి యనగా దిక్కు! ను ఎజ్బబరుచుచున్నాడనియే కవి యర్థము. భోజుడు మరొళ యర్శమును సంపాదించి “క్మొమండలనును నృథ్వీ మూర్యుడై న భోజుడు ఎల్లప్పుడును అనురంజింపికేయునే కావి క్షణములో విరక్తుడు కాడు” ఆని చెప్పెను. సూర్యని ఎజదనము కొలదీసేవటిలో తొలగిపోవుటడే విరకుగగుము, తాను విరక్తుడు కాడు. ఇచ్చట తనకును, సూర్యునకును లేద మున్నదని తెల్పి భోజుడు పండితునికి వంకలు దిద్దినాడు.

వండితువికిని భోజునికివి నడచిన సంభాషణములో ఇరువురును (కియాపదము లను, అవ్యయములను (నహీ) (తిరావృత్తీము :”వించిరి. ఈ ఆవృత్తి తతృమయ విస్మయ సంభమమునకు సూచకమిు. కౌవుననే, యీసద్యము విస్మయ సంభ్రమము తోడి నామాన్యుపానమునకు లక్ష్యుమయివది. 100. (కియానమభిహోరశళ్చ (కియా భ్యాసశ్చ యః పురా

యుక్తా వుడావ్చాతః సోఒపీ నాహాన్యుపొస ఇమ్య చే,

564 వకళన్వతీ కంళాతతణము అరము : యుక్రియందు లక్యములుగా చూవబడీన (కియాసమకథివారమ్సు

థి

(శీయాభ్యానము కూడ నామాన్యపాసమునందు సమ్ముతములే.

101. జాయతే న చ దోపాయ కావ్యేఒలంకార సంకరం విభామయతి హోరోఒవీ స్తనౌ ఆీ్‌వాం మృగీదృళామ్‌ ఆఅరము : కౌవ్యమునందు అలంకార సాంకర్యము దోషమును కలిగింపదు,

ఠి

హారము శ్రీల వకోజములను, (గీవాభాగములను గూడ అలంకరించును.

ముగించుచ్చు _గంథక_ర్హ యందు చేరుటకు యోగ్యములయిన వానిని పర్యాలోకించు

చున్నాడు. పూర్వము చెప్పిన “యు క్రి యన్న శబ్చాలంకొరము పదయు_క్రి, పజార్భ ళు క్రి, వాక్యయు క్రీ వాక్యార్థయు కి (పకరణయు క్రీ, _పదింధయు క్రి - అవి ఆరు విధములుగా సరిగణిఠత మైనది. అందలి నాక్యార్థయు క్రియందు (కియానమఖిహారము,

(్రీయాఖ్యాసము సంగృహీతములైైనవి, ద్వి, వ, లక్షణళ్లోకము 18). వావిని

నామానుపానమునందు వైతము చేద్చకొనవచ్చునని (గంథకర్త యాశయము,

“అలంకౌర సంకరత్వము కలుగదా? అని యెవ్వరేని (పళ్నింతురని సందేహించి

దావికిళూడ సనూధానము చెప్పుచున్నాడు. అలంకార సంకరత్వము దోషము కాదు.

పెగా దానివలన అంద మినుమడించును. శ్రీలు మెడలో హారములను ధరింపగొా మెడకే కౌక _స్తవనులకును సౌందర్యము కలుగుచున్నది. అశ్లే యుక్రియందు సరిగణింపదిడిన (కియా సమభఖిహార (కియాభ్యాసములు నామాన్ముపాసమునందును వరిగణీతములు కావచ్చును. నామామప్రాసనునందు నామనులు అవ్యవపాతను లుగా ఆవృ _రమలగువు, అట్లున్నప్పుడు యు _కిలకష్యములు అన్నుపాసమునందు నంతర్గతములు కావచ్చును. ఇది (గంథకర్తకు సమ్మతము. ([ లాటానుప్రానము ]

102. అన్ధాభేచే పదావృద్తీ! పవృత్య్యా భిన్నయేవా యా

స నూరిభి రనుపొసో లాటీయ ఇతి గీయలె.

ఆర్థము ణ్‌ అర్జమునందు అలిన్నమై (వవృ శ్రిచేత లిన్నమైన పదావృత్తిని పండితులు లాటాన్మ్నుపాసమవి (పశంసింతురు.

7] శబ్హాలంకార ఏవేచవ కక్‌ 108. న చావ్యవపాతో వ్య స్త సమస్త ఉభయి వునః ఉభయం చ(కవాలం చ గర్భశ్తై ఎవాళిధీయతే. 104 యను వ్యవహితో నామ జేయతా తన్య శక్యతే కర్తు మేకాది గణనా పద వృత్యాది భంగిఖో. అరము : వ్యవహితమైవ లాటాన్యపానము 1. వ్యన్తము £ నమన్తము ళా య్‌ ' అక అవకో శి. ఉళయను (సమస్త వ్యవ్తను) 4. ఉళఠయము (వ్యస్త నమన్తము) $ చక -వాళము క. గర్భము - అవి ఆరు విధములుగా పిలునబడును, ఇంక న్యవపహితమైన లాటాన్యుపావము వదనృత్తాది భంగులచేత ఏకొది గణనము చేయుటకును; అనేక విధములుగా విర్వహించుటకును శక్యమై యుండును. 'శ్రేవ్వన్యవహిరఠభేబేము వ్యసో యథా - “ఉఅహిస్ప జనేణ జనం ధీరం ధీలేణ గరుఇఖఆజ ఏ గరుఅమ్‌ రామో ఠివఆ వ్‌ శతం భణళ రవేణ అ రవం సముప్పృందంతో 240 [ఛాయా అ “త్తదభీ ర్యశసా యశో శ్రైార్యం కై శ్యేణ గురుతయావి గురు తామ్‌ రామః న్ట్‌ళ్యావి స్టీం భణతి రవేణ చ గవం సమభి (_కామన్‌”] ఆ తావ్యయానాం ద్యోతకాది శ్వా దివాదిఖి రర్రవధానం నా(శ్రీయతే. న హీవాటే! (పకృతేఒవి పృథక్పగత్వ మృస్తీ. అరము : అవ్యవపొతలేదములందు ప్యస్తమున కుదాహరణసు. రాముడు నమ్ముదుని యశస్సును యిశస్సుచేతను;, ధైర్యమును దై ర్యముచేతమ గురుత్వ

ర్‌ వరన్వత్రి కంఠాభరణము మును గురుత్వముచేతను, స్థితిని స్టితినేతను? శబ్దమును శబ్దముచ్రేతను అత్వికమించి పలుకుచున్నాడు,

ఇచ్చట అవ్యయనులయొక్క- ద్యోతకొదిత్వమువల్ల “ఇని మున్నగు నాని చేత న్యవధాన మాశయింసబడుటలేదు. “ఇవి మున్నగువావికి (ప్రకృతమునందు కూడ పృథక్పదత్వము భేదు.

వ్యాఖ్య : ఒకే పదము అర్హమన లేదము లేవిదై _వవృ త్రియందు ఖేదను కలదై ఆప్బల్తి నాందినచో దీనిని లాటాన్మ్నుపాన మని యందురు. “వృత్తి యందు భేదము” అవి యనగా తాత్సర్యభేద మవియే భానబు. లాటదేశీయుల కలి మానస్నాత మగుటచేత, వాని 'పేరువనే యా యన్ముపాన భేదము లాటామ్ముప్రొప మని వ్యవహృత మగుచున్నది

లాటాన్ముపాసము అవ్యవహితము? వ్యవహితము -- అని ఘ్రైలముగా రెండ విధములు. అవ్యవసిత లాటాన్ముపావము వ్య్తము; సమస్తము = మొదలయిన "సీరులతో ఆరు విధములుగా పేర్కొనబడివది. అందు మొదటిదైస న్య _స్తమును గురించి చూతము

అవ్యవహితము అని యనగా జీదమునకును తదోనృ త్తమునకును నడుమ స్యవధానము లేవి దని యర్ధమ వ్య స్తమని యనగా జ్వతంత మనవి యర్ణను, నమస్తమునకు విరుద్ధముగా ఇది (వయు క్తము. వమానమునందలి అంగములు అన్వతం్యతములు.

(వకృితోదాహరణమునంమ యళ; ధైర్యమ్‌, గురుతా, స్టీతిః: రవః _ అను పదను లన్నుపాస ఘటకములు యశసాయళో: ధైర్యం 'ధై ర్యేణ _ మున్నగు విధవ గా అవ్యవహితమ. లుగా అనువయు_క్రము లగుటచేత అవ్యహిత విభాగము నకు చెందుచున్నవి "యళను - అని యన్నప్పుడు '*కీర్తి అవియే. రెంగుచోల్లి నున్న యర్థము. ధ్రైర్యమునకు రెండుచోట్లను ధీరత్వమనియే యర్దము ద్వితీ యాంతపదములు సమ్నుదునికి చెందినవ్వి తృతీయాంతసదములు (శ్రీరామునికి చెంది నవి. భిన్నవ్య క్తులతోడి అన్వియముచేతనే, యీ పదముల ప్రవృత్తి ిన్నత్వము నొందుచున్నది కావుననే లాటాన్ముపాసమునకు లక్ష్యము అయినవి,

అన్యవపాఠత్వము, న్వతంతత్వము; కాత్పర్యభేదవు - అనువనిచేతీ దీనిని అవ్యెవహాత వ్యస్త లొటాన్నుపాన మని యందురు. కావి, యిచ్చట నింకొక

శబ్దాలంకార వివేచన క్‌ళ7 నందియము కలుగుట కవకాళమున్నది-. “యశసా యళో* అవి యన్నప్పుడు “త్రుటి అన్న రెండతరములలోనే సామ్యమున్నది తొలివదము చివరనున్న “సా వ్యవధానమును కలిగించుటనేదా? అని. విత కి (పత్యయములు ద్యోతకములు, వావివల్సి నే అన్వయము ద్యోతితమగును. కావున విఠ _కీ (నత్యయముల వ్యవధాన ముమ ప్యనధానముగా వరిగణీంపరాదు. అశ్షే “ఇవ” మున్నగు ఉపమావాచకములు కౌనీ; *చ్య తు, అపి” మున్నగు అవ్యయములు కొని వ్యవదానమును కలిగింపలేవుం వావికి పృథక్‌ పదత్యమును శా ప్రజాలు అంగికరింవరు కొబట్టి ఏనో పదముల సంటుకొనియే _వవర్ధించునుు అపరిహార్యములళైన వావి నంగికరించుటయే బొచి శమ. యజ్యేవ మివ విహోదచాజారణం యుజ్యరే = “ర్వన్ముఖం త్వనుగ్గుఖమివన త్వద్దృశో త్వద్భృశావివ త్వనూగ్హర్ధి రివ మూల_రిన్తే త్వమివ త్వం కృశోదరి త! ఇతి, అ_సేవైతత్‌ కింతుయఖా “అమృత నుమృతం చంద శ్చృం[దఃి ఇత్యాదిక మభేజే2వీ ఖభీదోసచారా న్నామ ద్విరుక్రీ అరము : ఈ విధముగా నయినచో ఈ యుదాహరణఅము తగియుండున్ను థి ఓ కృళోదరీః నీవఎఅము నీముతనువలె నీచూపుణ నీచూపులవలి, నీమూ లర్తివీ మ్నూర్థివలెం వీవు వీవునలె మన్నారు _ అని. ఇది యుండనే యున్నది. కొని యేవిధముగా “అమృత మమృ్మతం చంద శృందః? అని అభేదమువందు ఖేదోవచా రమువల్ల నామద్విరు క్రియో అదేవిధముగా ఇదికూడ భావింసబడుచున్నది. అంఠరమును కలిగించుచున్న పనుకొన్నచో అట్లు అంళరమును కలిగింసని లిక్ష్య ముగా గంథకలర్త _వకృత శ్లోకమును చూప్పచున్నాడు, “త్వమ్మభఖం త్వన్ములం” అను విధముగా వ్యపధానము లేకుండగనే అనృత్తి జరిగినది. తృతీయ చతుర్ద పాదములందు “ఇవ” అంతరముమ కలిగించుచున్నది. అది గణనీయము కౌదని పైని వ్యాభ్యాశము. నిజమునకు రెండసదైన యీ లత్యము అస్తఉఓతను కొదు.

56కి నఠన్వతీ కంఠాళభరణను విళ్త$ి _వళ్యయనులు వ్యవధానకొరకములు కావని పైవి చెప్పకొంటిమి, (గంకఠ క_ర్టయే వృశ్తియందు దానిని తెలిపెను,

-ఇ౦క్ష ఇచ్చట చెప్పకొనవలసిన దొకటి యున్నది. “నీమ్సుబ్రము నీమలతమ వలె” మొదలయిన విధముగా చెప్పినప్పుడు నుఖళబ్లమునకు అర్ధలేదము కొనరాదు, కాఠ్సర్యభేద మేమైన నున్నదా? అన్వయమునందు ఖభేదములేదు కొన; అదియే రేదు, మరి, దీనిని లాటాన్ముపానమమనుట యెట్లు? ఈ (నశ్నకు సమాధానముగా నామాసు [పానమునందలి “అనృుత మమృతం చం్యదళ్చం(ద్రః? అని మొదలయినచోట ఠేద మును కల్పించుకొన్నళ్లే యిక్కడను కల్పించుకొనవలయునని (గంథక_ర్ణ వాక్యమం పై నున్న అమ్మప్రానస్టానములందు పూర్వోక్రము ఉపమేయముః, పునరుక్తము ఉవ మానము ఇచ్చట ఒకే నదవు ఉనమేయమై పునరుక్రినొంది ఉపమానత్వము నొందుచున్నది ఇట్లు ఉపమేయోనమాన్నవస్ఫత్తులనుబట్టి తాత్పర్యలేదము ఈం యెత్తుచున్నది. కావుననే యిది లాటామ్యపానమునకు లక్ష్యమైనది. _

సమసో యథా = “అపతా క్రితాన్య కీసలయ కిసలయశోభం విలోశయాశోకమ్‌ సఖి విజతాపర సుమనః నుమనః నుభగం చ మధుతిలకమి అత *కిసలయ కినలయి ఇతి “సుమని సుమని ఇతిచ నమాస్తానా మేవావ్యవధానా దయం లాటీ కొదూఒను, పాసోజవ్యవ హిత నమ్మస్తి. పూర్వ! పున రవ్యవహితవ్య _న్గ ఇత్యుచ్య నే. అర్లము ; నమస్తమున కుదాహరణమను, అన్యకినలయములందు హృన్తము ళు మోసవి సఖీః చిగుళ్ళతో ళోలించుచున్న అశోతమును చూడుము. ఇతర పుష్పముల వనోడించి పుష్పమందరమయిన మధుతిలకముము దర్శింపుమ్కు ఇక్కడ “కినలయ కినలయి” అవి “సుమనః సుమవఃి అని నమన్హవదములి యొక్క అస్యవధానమువల్ల అవ్యవపాత సమన్తమెన లాటీయాన్యుప్రాసము. మరి; పూర్వము చెప్పినది అవ్యవహత న్య న్హ మనిపించుకొనుముం

ళబ్దాలలకౌర వివేచన 569 అమ(పొస మటకమైన నదము నమానఘటితమై యుండును. అందువల్ల నే నమన మన్న అభిధరానము అన్వర్ధమగుచున్నది. ఒకే సమాసమునందు మధ్యస్థమై వదము పునరుక్తము కొనవచ్చును. కాని, ఏకార్థకమైన పదము అట్లు వనరు క్రినొందుట కనకొళశము అత్యల్బము, వపూర్వనమాసమునందు ఉ_శ్తరాంగముగను, తరువాతి వమాననునందు పూర్వాంగముగను ఒకే పదము అవ్యనపాతనుగా పునరు క్రము కావచ్చుమ, రెండుచోట్లను పదము నమానభటిత మ యుండుటవల్స ఇది అవ్యవ పాఠ నమన్హ మగును.

(వళృ్ళతోదాహరణమునందు *అవ....కినలయి” అన్న శమానము వందలి తుదియంగమును '*కినలయళోళం? అన్న నమావనులోవి తొలి యంగనుమ సమాన ములు; నమానార్థకములు రెండుచోట్లను బహ్మువీపా నమావములే యున్నవిక్థి కొవి మొదటి నమానము నథికి విశేషణము: రెండవది అళోకమునకు విశేషణము, అన్వయలేదముచేతనే కాత్సర్య్యభేదను కలుగుచున్నది కావుననే లాటాన్ముపానము వకు లశ్ష్య్యమైనది రెండు వదములణును వెంటవెంటనే ఆవృ్తము లగులచే అవ్యవ పీఠళ్వము. నమాసాంతర్షతములగుటచేత సమ న్తత్వమి.

పూర్వము చెప్పకొన్న రెండు లక్ష్యములును అవ్యవపాతనులే, న్వకంళ వదము లావృ త్రి నొందుటచేత వర్శస్తములు. కావుననే అన్యవపాత వ్య న్తలాటాను (ప్రానమున కుదాహరణములుగా ఉపాత్తములై నవి (కమమును తప్పించి _గంథ కర్త వమృన్తముము ముందుగాను, న్యన్హమును ఠరువాతను వృ త్తియం దెత్తుకొనెమ, వ్య న్వపసంగసింనందు ఇతరేతర విపరణము కొవలసివచ్చినడి కావున, సమస్త మును వివరించిన పిమ్మట వ్య_్రమును వివరించి తన మార్గమున మగమము చేసి కొనెను

ఉభయ సు ద్విధా. (ప్రథమః సమస్తో౭,పరో వ్య స్త. (ప్రథమో వ్యసో2.పర* సమన్త ఇతి చ. తశ (ప్రథమో యథా

“జత లాటాంగనా వక్త్రం తస్యా మృగీదృళః

కస్య న మో భిజనకం జనకం పువ్పధన్వన*ి కిక్షరి

తదిదం లక్షణేనై వ వ్యాశ్యరమ్‌.

570 నరన్వతీ కంఠాభరణము

అర్జము 2 ఉభయము రెండువిధములు. మొదటిది నమన్త్సము, తరువ్యది వ్యస్తము;ః మొదటిది న్య స్తము, తరువాతిది ననుస్తము, ఆ 'రిండింటియందు (పథమ మున కుదాహరణము. లోటదేశస్స్‌ న్రీమభఖమును జయించిన ఆ మ్యగీలోచన ముఖము ఎవవికి కోభను కలిగింపకుండును? ఎవనికి మదనుని కలిగింపకుండును?

ఇది లకణముచేశ నే వ్యా్యాత మైనది.

వ్యాఖ్య : అప్యవహితలాటాను, పాసమునందు మూడపలేదమును ఉతయమని

యందురు, దీవికి పూర్వము పరీగణజీతములై న వ్య నైనను స్తభేదములే ఉళయమన్న వదముచేత ఉద్దిస్తములు. వమాసమునందలి తుదిపదమే అవ్యవహితముగా న్య వ్ల ముగా పునరుక్తమనచో ఉభయమునందలి తొలిభేద మగును. దీనివి నమస్తవ్యపో భయము అని సిలువవచ్చును. లాటాను_పానలేదములలో ఇదీ మూడవది. తొలుత వ్య స్తపదముండి అదియే అవ్యవప ఈము పునరు కమైె వమాసమున వూర్వాంగ మెనయెడల ఉళయమునందలి మలిభేదమగును. దీనిని వ్యష్టవమహోభయము అని పిణనవచ్చును.

ఉదాహరణమునందు *వక్ర్రం, జనకం”? అన్న పదములు అను (పానప్టాన ములు. _పథమపాదనంతయు నొకకే సమానము. అందు చిపరిపదము “వ క్రింి, ద్వితీయపాదము మొదటినే “వక్రం వ్యస్తముగా పునరుక్రమయినది. ఇది చతుర్ద పాొదాదిని వ్యస్తముగా పునరుక్రమెనది. అన్వయలేదముచేతనే తాత్పర్యలేదము కలుగుచున్నది. తొలుత సమస్తము, తరువాత స్య న్హము నున్నవి. కావున సనన్త వ్యప్రోభయమున కిది లత్యమయినది.

ద్వితీయో యథా -

“నలినీ నలినీనాథ కంసంతతి సంగమాత్‌

వికభా వికచాస్యానాం కాం తానాం వాతి (శియమ్‌ి. 1కక

గ్‌

అప్యావి లశ తే నై వోళోఒర్టః.

అరము * ద్వితీయమున కుదాహరణము. వద్మము వద్మవాంధప కిరణ

థి నమూహ నంగమమువల్ల వికసించినదై వికసించిన ముఖములుగల కౌంతలయొక్కం థోలను హరించుచున్నది.

శల్టంంకార వివేచన క్‌71

దీవికి కూడ లక్షణముచేతనే అర్హము న్పష్టముచేయబడినది. వ్యాఖ్య 1: ఉళయముసందలి ద్విక్రియలేదమువకు, అనగా స్య _స్తనమహ్తోళయ మున కిది యదాహరణము. (పఠమపాదము (_పారంభమునందు వ్యస్తముగా “వలినీ" అన్న పదము (తయుక్రమయినని. .అవ్యపపాతముగా సమానము (ప్రారంభమైనది. అందలి తొలివదము- 'నలిమీ, ఈ రెండింటికి అల్టభేదములేదు. కాని మొదటిది వద్మముగానే మిగులగా శెండవది నమాసాంతర్గతమై మార్యబోధక మగుచున్నది. మూడవపావము మొదటనున్న *వికచా” గ్య స్తము. *నలినీ” పదముసకు విశేషణము. అవ్యవహిళమ.గా మొదలయిన '“వికచాస్యానామిలో తొలియంగనుగా పువరుక్తము, దమొత్రదు నమావము “కొంతానామ్‌ అనుదావికి ఏిశేషణను. అన్వయలేదమువల్లి తార్పర్యభేదను.;కలుగుచున్నది. మొదట వ్య స్త-మ తరువాథ సమస్తము నుండుట చేత ఇది వ్య స్తవమసోలయమునకు లక్షుమయినది. ఇది లాటానుపాసములలో

అస్యవహితమువందలి నాలుగపభేదము.

న్వాపేశసయ్నా వ్య్యస్తోబన్యావేళయా చ్చ సమస్తో ద్వితీరొకా వ్య న్తసమస్త ఇతిస ద్వతీ యో భయ శబ్బ్దవాచ్యః. సోజఒవీ ద్విధా

ఓ(పతిపాద మం తాద్యో ర్ల ఇవాను,పాస విశ్యాసాత్‌ = అర్థము :. తసకు తాను స్యస్తమై యుండి అన్యాపేక్షచేత సమమన్హమె యుండునది న్యస్త నమన్తమునందు రెండవది. అది ద్వితీయోళయ శబ్దనాచ్యను. ఆదికూడ _పతిపాదమునందు అంతాద్యములకు అను. పాస విన్యానమువలన, (వతి పాదమునందు గర్భమునందువలె అమ్మపాన విన్యావము వలన _ లెండు విధములు, వ్యాఖ్య 1 ఉళయమునకు 'రెండవభేదము వ్య స్తసమస్తము. పూర్వలత్యుము వందు పు ర్వపదము న్య స్తమెయుండి పునరుక్తన సమ_స్తమైయుండుట చూచితిమి. ఇప్పుడీిం! ను స్యస్తపసమ _స్తమునే మరి రెంగు విధబులుగా విభజీంచుట జరుగు చున్నది. ఇచ్చట పూర్వసదమును సమాన ఘటితమే; ఉక్తరపదమును నమాన ఘటిఠమే. “అశ్లే అయినప్పుడు *“సమన్తనఎి ము భేదముగా పరిగణీంపఠాదాి

అన్న (వశ్న సుదయించును. దానికి సచూధానమే యీ నృత్తి, “ఫ్య పేక్షయా వ్య స్తఃి తనకు తాను న్యస్తము అనగా పునడ_క్ర పదముతో సమాసము నొంగక విడిగా నున్నదని యర్ధము. '“అన్యాపేకయిసనున్తశి ఇతర

క్‌72 నరన్వతీ కంఠాళరణము వదములసుబట్టి నమ స్తము, అనగా అమ్మ పాసఘటకములు కొవివి యతరవదములు. వానికో నమానము నొంది పూర్వమందు కాని పరమందుకాని నిలిచియండుట చేఠ వమన్తము, ఇట్లు వ్యస్తృపమ_న్త లక్షణనులను రెండింటిని గలిగియండుటపల్లనే వ్య స్తసమపోళభయము అని పిలిపించుకొముచున్నది-

ఇది మరల రెండు విధనులు. మొదటిది చ్యకవాళము- రెండవది గర్భము. చ(కవాళశమునందు (వతిపాదమువందు అంత్యాద్యనులకు అను, పానము చెల్లును, అనగా _వథనుపాదము తుదినున్న పదమే ద్వితయపాదను మొదట ముండును, ద్వితీయపాదనము చివరనున్నదే తృత్రియపాదము మొదటను తృతీయపాదము చివర నున్నదే చతుర్ధపాదము మొదట నుండును, ఇట్లు గృహీతము_క్తములోవలె నుండుట వల్లినే చక్రవాళము అనుపేరు సార్దకమగుచున్నడి గర్భనునందు పునరు క్రి పొద మధ్యనునందు జరుగును. ఇచ్చట కూడ రెండు పదనులును సమావగర్భితములే కొవలయుమ.

తయోః (పథమ శ్చథకవాలం యథా

“జయతి ముణ్ణతీమిర _న్తీమిరాంై క వల్ల భః

వల్ల భీకృత వూర్వాశిః వూర్వాశాతిలనో రవిశి విక్తర్‌

అత తిమిర వల్లభ పూర్వా కేతి శట్లా న్తీమిరాది శక్రా పేతు యావ్యస్తా యథా స్వపూరో్షి త్తర పదా వేశయా చ సమస్తాః పొదాం 'శాద్యో ర్వినివేశితా ఇతి యథఖోక్త లక్షణానుగమా ల్లాటీయాను (పాసోఒయ నువ్యవహితో వ్య స్తసమస్త శృ్యకవాల మిత్యుచ్య రే.

అరము : వావిలో మొదటిద న చ్యకవాశమున కుదాహరణము. చీకటులను

ఠి యో

నలుగగొట్టిన వాడును, చ్యక్రవాకముల కే3ై క వల్లభుడును పూర్వదిశను వల్లభగా చేసికొన్నవాడును, పూర్వదిక్కాంతకు తిలకమైనవాడు నైన సూర్యుడు జయించును.

ఇచ్చట తిమర వల్తిభ. పూర్వాశ - అన్న శద్దినులు. తిమిరాది శద్లాపేక్ష చేఠ వ్యస్తములై నకే తమకు ముందు వెనుకల నున్న పదముల అ'పేక్షచేత సమస్త ములు. పాదాంతాద్యములందు వినివేశితము లని చెన్పబడిన లక్షణము ననునరించుట వల్ల ఈ లాటీయాను ప్రాసము అవ్యవహితము వ్థిస్తసమ ్తమునై చ్యక్రవాళశ మన ఐడుచున్నది*

72. శబ్దాలంకార. విపేచన క్‌73

వ్యాఖ్య : ఉదాహరణమునందు మొదటీపొౌదము చిచర్ర “శుజ్ణలిమిరః'అన్న వచూనమున్నది. చివరివదమైన “తిమిర? అన్నది ద్వితీయపాదమైన “తిమరాంధైక వల్సభః” అను సమావమున తొలిపదముగా అవ్యవపాతముగా ఆవృ త్తనయినది, ఇప్లే ద్వితీయపాదాంతమందలి “వల్లభ తృత్రియపాదాదిని పునరుక్తమయినదిం తృతీయపాదాంతము నందలి “పూర్వాళః” చతుర్హపాదాదిని పునరుక్తమయినది ఇట్లు ఏశార్థకమైన పదములు శాశ్చర్యలేదముతో ఆవ్యనపాతముగా గృహీత ముక్రవద్ధతిలో పువరుక్తిము లగుటచేత, ఇది చృకవాళమునకు లక్ష్యమైనది, వలేన పాదమధ్యేఒను,పాసవి న్యాసాన్గర్యోఒవి వ్యాఖ్యాత యఖా-

“నవ్వ్తూభధవా మాూధవద _త్తదృష్టిః

నకాతుకా కోతుకమందశే స్తాణ్‌

సనవి_(భమా వి_(భమదాయినీ వః

సపంకజా పంకజలోచనా శ్రీ?' వ్క౦

అరము ; దీవిచేతనే పాదమధ్యమునందు అన్ముపాన విస్యానమువల్ల నేర్పడు గ్స్‌ము వైరము వ్యాఖ్యాతను. ఉదాహరణము-మాధవువితో నుండి మాధ వుని యందు దృష్టి నిల్చి? విభమబుకో కూడినదై? మీకు వ్విభనుమును కలిగించు వదై, పద్మములు గలదైన పద్మలోచనయైన లక్ష్మీ వేడుకతో వేడుక మందిరము వందున్నది.

వ్యాఖ్య : చ్యకవాళము నందునలెనే సమానఘటితములై వ పదములే ఇచ్చట కూడ ఆవృ త్తినొందును, ఇచ్చట ఆవృత్తి పాదమధ్యమున నుండును. చ్యకవాళము వకు పాదాంతాద్యములందుండును. ఈ రెండింటికి నున్నభేద్నమిదియే,

ఉదోహరణమునందు (నథమపాదమున మాధవ, ద్వితీయపాదమున కౌతుక తృతీయపాదమున విభమ్క చతుర్ధపాదమున సంకజ-అన్నపదములు అన్యవహితము లుగా సాదమధ్యమున పునరుక్తము లగుచున్నవి. కొవుననే యీ పద్యము గర్భము నకు లక్ష్య్యమయినకి.

వ్యవహితభేదేషు వృస్తో యథా-

క్‌14 వరన్వతీ కంళాళభరణను

కపశాశో యశసా ేవః (పకాశో మబాసా రవిః

దుఃసవళో విద్విషాం స్వామి దుస్సవా_ స్తమసాంచ నః కిక్తక్‌

తజేతన్నాతి దుర్చోధ మితి న వ్యాకీయలే. సోఒయ మేక గుణో వ్య స్తశ్చ లాటీయాన్నుపాసో వ్యవహిత ఇత్యుచ్య తే.

అరము : వ్యవహూత భేదములందు ప్యన్తమున కుదాహరణము. (వభువ్వ

నో

కీర్ధిచేత పకాశము; సూర్యుడు మహస్సుచేత (వకాశము; స్వామి శృతువులకు దున్నహుడు; మార్యుడు తమస్సులకు దున్నహుడు,

ఇది అతిదుర్చోధము కాదవి విపరించుటలేదు. ఇది ఏకగుణమ. వ్యసష్టము వ్యవహితము వయివ లాటీయామ్మపానముగా పిలు వదిడుచున్నదిం

వ్యాఖ్య ల లాటాన్ముపాసమును ఘ్రైలముగా అవ్యవపితము, వ్యవపాతము అవి రెండు విధమ.లుగా వరిగణీంచుట జరిగినది. ఇంతవరకు అవ్యవపాతలేదము లను లక్ష్యపూర్వకమగా దర్శించితిమి. ఇప్పుడింక వ్యవపాతభేదమును గురించి తెలిసికొనవలయును. నియతముగా ఇవి యిన్ని యని చెప్పుటకు వీలులేదు. విభజన పామర్ధ్యమునుబట్టి 'పెక్కువిధములుగ్రా పరిగణీంచుట కవకాశము గలదు. (గంశ్ర కర్త అవ్యవహశముసందునలెవే వ్యవహితమునందు కూడ న్యన్తముు వమృస్తమి, వ్య ససమ స్తము-అస్నభేదములను _పదర్శించుచున్నాడు. వీని కింకను కొన్ని అవాం తర భేదములను కూడ జోడించుచున్నాడు,

వష్ధవహితము అని యనగా అన్ముపానఘటక మైన పదమునకు పునరుక్రమెస పదమునకు నడుమ వ్యవధానము కల దని యర్రను. అటువంటి వావిలో వ్య స్తము లయిన వదములు అన్నుపాస ఘటకములయిన యెడల ఆది వ్యవపాత వ్య స్తమగును. పదము ఒక్కమారు మ్యాతమే ఆవృత్తి నొందినయెడల్క, అది ఏక గుణము.

(వకృతోదాహరణమునందు "ప్రకాశము అన్న వర్ధిస్త వదము వ్యవపాతమై (వళమ ద్వితీయ పొదములందు _(పయుక్తమైనది. అళ్లే “దుస్సహుడు అన్న వ్యన్త పదము తృతీయ చతుర్చపాదములందు వ్యనహితమై _పయుక్రమైనది. ఒకపదము ఒకమారు మాతమే ఆవృత్తి నొందుటవల్ల ఏక్ర గుణ మన్ని లక్షణనునకు వరిపోయినదిం

శబ్దాంంకౌర వివేచన క్‌75క వ్య స్తళ్చానేకగుణో యథా “కించిద్వచ్చి న వచ్చి వచ్చియది వా కిం వచ్చి వచ్చీదృశం దృశ్యంతే న భవాదృ శేషు పతిమ న్వేపా మదోపే. దమాః కే కిం నంతి న సంతి నంతియది వా శీ సంతి సంతీదృళాః నర్వ _న్టేషు గుతై రృహీతవ్చూద కొకూలోకః కుతో వర్తతే” 248 అంక వచ్చీతి నంతీ క్యేత కదూ రనేకగుణావృ త్తిః, అరము : వ్యస్తానేక గుణమున కుదాహరణము. కొంచెము చెప్పుదును; థి ఇెప్పమ; ఒకవేళ చెప్పినచో నేమి చెప్పుదును? నీవంటి రాజులయందు ఆత్మీయులకు అదోషమునందు దండనములు కనిసింపవని చెప్పుదును, అటువంటి వారు ఉన్నారా? లేరా? ఉన్నట్టయినచో వా రెవరు? గుణములచేత గపాంనదిడిన హృదయముగల దై లోకమంతయు వారియందెందుల కని నర్రించుచున్నదో అణినంటి వారున్నారు. ఇచ్చట వచ్మి నంతి అను రెండింటికి అనేక గుణావృ త్తి. వ్యాఖ్య * ఒకే పదము అనేక నర్యాయము లావ త్తి నొందినయెడల అనేక గుణ మగును. ఉదాహరణమునందు పతమపాదమున *వచ్మి” యన్న (కియా వదము ఐదు పర్యాయములు (పయు_క్రమయినది. అక్లే తృతీయపాదనున “నంతి యన్న [(కియానదము ఐదుసర్యాయములు (నయుక్రమయినది. కొవుననే యిది వ్యవనపాత ప్యష్తానేకగుణమెన లాటాను పానమునకు లక్ష్యనుయినది. (ప్రాదమధ్యమునందు *న వచ్చి వచ్మియది" “వచ్మివచ్మీదృశం) అనుచోట్ల పునరు_క్రి అవ్యవవాతముగానే యున్నది. తృతీయపాదమునందుకూడ ఇట్లే రెండు చోట్ల అన్యెవవా తత్వమున్నది. కొబట్టి దీవిని వ్యిపహతాస్యనహితానేకగుణమైన వజ్ఞివ్లలాటాన్నుపాసమున కుదాహరణముగా (వదర్శించుట యోగ్యము.] నమస్త వకగుణో యథా =

శ్‌గత శరన్వథి కంఠాభరణము “చం(చానన చం(దదినం మృగలోచన మృగళిరశ్చ నత్య్నతమ్‌ తిధి రతీథివయదశమిా పరత స్వేశాదళీ పబారాత్‌” క్తి నన్వినా తిథి రిత్యసమస్తమ్‌. న "కేపల మసమ_స్తం ఛిన్నార్ట్‌ తయా లాటీయాను,పొసేఒవీ న సంగచ్చతే. నంగచ్భతే చ శీనచిక్‌ పదాను(పొసేన, న చ లాటీయోీన్ముపాసో వా నామూాన్నుపాసో వా పదాను,పాసాద్భిద్యత ఇతి అర్ధము : సమ్మవైక గుణమున కుదాహరణము. చందముఖీ! ఇది చంద ధినము (సోమవారము), మృగలోచనాః మృగశిరా నక్మతము.. తిథి అతిథులకు (పియమైైన దశమి, జాము దాటీవ సిన్ముట ఏకాదళి. ఇక్క_.ఢ “తిథి అనన్నస్థృముకదాః ఆఅనమస్త మగుటయేకాదు, భిన్నార్ధత్వము చేత లాటీయాన్ముపానమునందు చేరదు. ఒకానొక పదాన్ముపానములో చేరును. లాటీయానుపానముకొవి నామాన్ముపాసనుకావి పదాన్ముపొనముకం'అె ఖిన్నముకౌవు. వ్యాఖ్య $ వ్యవవాళ నమ ప్రైకగుణ లాటీయామ్మపాసమునకు లత్య్యుమిది. “చం్యదానన; చం్యదదినం” అనుచోట్ల చందళబ్దము సమాసమటితమై యున్నడి. వ్రడుమ వితరపర్ణములు వచ్చి రెండుచోట్ల నున్న పదమునకు వ్యవధానమును కలి గించుచున్నవి. ఇ్లీ 'మృగబోచపిమృగశిరళ్చ అనుచోల్ల మృగళబ్ధము నమాసఘటి ఈమై వ్యవవాతమై యున్నది. ఒక్కొాక్కంమారు మాత్రమే అనవృత్తివి చెందుటచేత ఏకగుణ మగుచున్నది, ఈ రెండే లాటాను (ప్రానస్టావములు తృతీయ పాదమునందు "తిథి రతిథి మున్నగు విధముగా “తిథి యన్న శదిము పునరుక్తమెనడి, మొదటనున్న 'తిథి” వ్యస్తముగా నున్నది. కొవున లక్షణ మునకు వరిపోలేదని అవిపించును, అట్టి భ్రాంతి కలుగుట కవకాశము కలదని గుర్తించి (గంథకర్త “ఇక్కడ తిథి వ్యన్తముగా మండుట చూత మేకాదు; తరువాత నున్న అతిథి శబ్దము కంటె అర్ధమునందు భిన్నముకూడ నై యున్నది, ఇది లాటాను (పాన విషయము కాదు” అని వృత్తియందు స్పష్టము చేప్పిన, పదానుపానసను

కబ్దాలథికొర వివేచన క్‌

వందువలెనే నామాన్ముపాన లాటాన్ముపానములందు కూడ పదము వ్యాశయించియే అన్ముపాసము (వవర్తించును, 'ధి.ఆతిథ' అని యన్నప్పుడు వదామ్మపాన భేద మయిన నంప్పట నుగును

నమసో౭జీకగుణో యథా “బవ్ళ్ళిండ చృ(తదండః శశధృతిభువనాంభోరుహో నాలదండః చోణీనాకూపదండ। శందమం సరిత్పట్టికా "కేతు దండః ఉజ్యోశిశ్చ( కాత దండ (శ్రీ భువనవిజయ _స్తంభదం డోఒ(మీదండః టశేయ స్ప వ్యకమ స్తే ఏితరతు విబుధజ్వేపిణాం కాలదండ॥? 150

అ కాజీకశశళో దండ ఇర్యస్యావృ త్తి.

అరము : నమస్తానేక గుణమున కుదాహరణము. (దివ్మాిండమన్న గొడుగు

థి

నకు కొమయు, (_బహ్మ పుట్టీన పద్మమనకు కాడయు, భూమి యన్న వడనకు 'శెరచాపకందిముము జారుచున్న మందాకిని యన్న ధ్వజమవకు స్తంభమును, జ్యోతి శృషకమవకు అకదండమును;) (తిభువనవిజయనిను చాటు విజయ్తంభ మును దేనతావిరోధులకు యమదండమునయిన _తివ్మికమదేవుని పాదదండము నీకు (శేయముమ (పసాదించును గొక్ర:ః

ఇచ్చట అనేక పర్యాయములు దండళబమున కౌప్ఫ త్రి-

వ్యాఖ్య : వ్యవపా తభేదనులలో నమస్తానేక గుణమైన లాటీయాన్యుపాన మున కుదాహరణజ మిది. *దండః” అను పదము (ప్రతి నమావనమువందును చివరి యంగమై నిలిచి అనేక వర్యాయము లావృత్తి నొందినది అన్నిచోట్ల ఒకేయర మున మసయు క్రమెనది, ఒక యావృత్తికి నడుమ వ్యవధావన మున్నది, కావుననే యిది లక్షణమునకు సరిపోయి లక్ష్యముగా స్వీకృతమెవది.

ఉదాహరణ సద్యము దండిరచించిన దశకుమారచరి_ తమునుండి (గం 9వ ఖడినది,

ఇఅభ్యాం వ్య న్తసమ_న్తభేదో౭౬వీ వ్యాంశ్యతః యథా...

క78 వళన్వతీ కంఠాళళణను

“దళ రళ్ళి శతోపమద్యుతిం

యనసా దిశ దశ స్వవి శరమ్‌

దశ పఫూర్వరథం యమాఖ్యయా

దశకంతారి గురుం విదు రృ్చుధా కిక

అతాజేకధా దశశబ్ద ఆవ ర్తతే.

అరము : వీవికి (ఆవన్యవహిత వ్యవహితములకు) వశిస్త సమ _వ్రలేదము

థి

కూడ వ్యాఖ్యాత మైనది. ఉదాహరణము .. దశరళ్ములయొక్క- శత్రము (వహ'(వకిర అములు) గల సూర్యువికో సాటియైన దీప్తి గలవాడుమ, కీ ర్థిచేత దశదిశల యందును స్వుపసిద్ధుడును. "పేరుచేత దళపూర్వరథశబ్ద (దశరథ) వాచ్యుడును, దళ కంథునికి శ్యతువైన రామునికి తం్యడ్రియని దేవత లరుంగుదురు,

ఇచ్చట దళశబ్దము అనేక ఏధములుగా ఆన్ఫ_క్రమయినది. నమ న్తము, వ్యస్త సమస్తము _ అన్నభేదము లున్నవవి ముందే తెలుపబడినది. తదనుగుణముగా వ్య స్తసమ_స్తమునకు లక్ష్యమును చూపుట జరుగుచున్నది.

ఉదాహరణమునందు “దశ శబ్దము పెక్కు. పర్యాయములు (వయ క్రమయి నది. *దితుదశసు” అని యన్నప్పుడు మాతమే వ్యస్త రూవమున్త తక్కిన మూడు చోట్ల సమన్దరూపమున నున్నది. దశశబ్దిము దూరదూరముగా అనృటత్తి నొందిన దనుటయు స్పష్టమే, కావుననే, యిది వ్యనవాతభేదములలో వ్య స్తనను _స్తమవకు లత్ష్యమగుచున్నది. దశశబ్దిన న కనేకావృత్తులుండుటవల్ల అనేక గుణమగుచున్నద్ని

అవ్యవహి తేఒవి చ్వైగుణ్యాజే ర్నవిరోధి యథా- “వస్త్రాయం తే నదీనాం నీతకునువమధరా శ్యకనంకాశకాశాః శాశాభా భాంతి తాసాం నవపులినచరా శ్రీ, నదీవాంన జూంసాః జూంసాభాంభోదము కృశుర దమృతకుచి ళుదినీ చంద చంద శృం,చాంకః శారద_స్టే జయకృ్ళదుపనతో విద్విషాం కాలకాలొ జక

శబ్దలంకౌర వివేచన కొం

అరము : అవ్యవపాతమునందుకూడ దై్యైగుణ్యాదులకు విరోధము లేదు ట దేచేం్యదీనన్నిభుడా: తెల్లని పువ్వులు ధరించిన కౌళశములు (రెల్లుమొక్కలు) నదులకు వష్రములగుచున్నవి, సంపద యన్న నదికి హంసయెనవాడాః కాశాభము లయిన హంనలు ఆ నదీసవపులినములందు సంచరించుచు (సకొశించుచున, వి. ఓ 'మేదినీచర్యద। హంవలవలె తెల వెన మేఘములనుండి వెలువడి చం్యదుడు అమృత కాంతులను వెదజల్లుచున్నాడ. ఓ ళకుకాలుడాః చంద్రాంకమైన శరత్కాలము జయ కరమై సమీసించినది,

వ్యాఖ్య : వ్యవహితలాటాన్మ్నుపాన భేదములందుమ్మాతమే. ఏకగుణమ్ము అనేక గుణము-అన్న విభాగము వన క్రమెనది దీనివి ఐట్టీ అవ్యవహితము లందు ఒక్కమారు పునరుక్తమగుట ((ఏకగుణము) మ్మాతమే కలదని, పెక్కుమారులు పునరుక్తమగుట (అనేక గుణము) లేదని (భదమవడుట కవకాళశను కలదు. ఆ (కాంతివి వారించుటకొరళ్త్రే ప్యవహితస౦ిసంగమునందు వైతము అనవ్యవపాతానేక గుజ్యవసంగము చేయుటకు _గంథకర్త సంకోచించుటలేదు. (క్రమము తప్పెడి మాట యథార్థమే కావి చెప్పెడినూట నృష్టార్హమై యుండవలయునన్న సట్టుదలయే దీని విక్కడ చెప్పించుచున్నది.

ఉదాహరణమునందు (వథమపాదాంశమున “శ(క్రనంకాశకొళాః అనియు ద్వీతీయపాదారంభనమున “కౌళాభాః) అవియు “కాశ? శ చ్దిము మూడువర్యాయము లువ యుక్తమెవది. కావున, దీనివి ద్ర్వైగుణ్య మవి యనవచ్చు వనిపించును. లాటాను (ఫానమువందు అర్ధలేదము లేవి పదము తాత్పర్యభఖేదముతో పునరు_క్రము కొవలయు వన్న విషయముము గమవింపవలయును, “శ కనంకాశి అవి యన్నప్పుడు సంకాశ శబ్దము సాదృళ్యార్థకము. కౌబట్టి యిది అన్నుగ”ొస ఫఘటకము కాదు. 'కొళాః) కౌాళాభాః? అనుచోట్లనున్న కొశశద్దిము సమానార్థకము; అమ్మపాన ఘటకను; వళ గుణము; అవ్యనపాఠము.

చివరిపాదము చివరనున్న *కాలకౌలః) (వి యన్నప్పుడు మొదటి పదము వకు “యముడు అని యర్థము, రెండవది బుతుసూచకము. కొవవవన లాటాను 'పానమువ కిదికూడ ప్టావము కాదు. *వంకాళకాశాల్‌ “కొలకాలః? అమునావివి యమకముగానే _(గహింపవలసియుండుము.

580 నకొన్వకీ కరఠాభరణను ద్వీతీయపాజొంళమునము, తృతీయపాదారంతమునను- వాంనళబ్దము మూడు పాళుణు (నయుక్తమెనది. అన్నిచోటను సమానార్ధకము, అవ్యవిహితము; నను _వ్రను ద్విగుజను, అశ్లే తృతీయపాదాంతచు వన్కు చతుర్దపాదాఠరంభము నను చంద శబ్దనఐ మూడుసారులు (సయు_క్ర్తమైనది. అన్నిచోట్ల నర్థము సమానము; అవ్యస పాఠము; సమస్తము; ద్విగుణను, కౌవున లాటాన్ముపానమవందలి అప్యవహిత వమనన్త ద్విగుణమునకు హంస; చంద శబ్దిములను బట్టియే (వకృళ పద్యమును లక్ష్యముగా _(గపాంచుట జరిగినది. ఉదాహరణ పద్యము వామనుని కౌవ్యాలంకొర సూతవృ త్తినుండి పంగృపహి తను. వ్యవహి తావ్యవహితభేచేఒనీ దృశ్యతే. యథా క న్‌4 ఢనై ప్రష్కులీనాః కులీనాః (శీయంతే థనై శవ పాపౌన్నరా ని స్తంంతి ధజీభ్యో హీ కళ్చిత్సుత్ళూన్నా న్తీ లోశే ధనాన్యర్ణయధ్వం ధనాన్యర్ట్మయధ్వమి విఫ్‌రీ అరము :; వ్యవపి శాన్యవస్తాతలేదమునందుకూడ (అనేక గుణము) థి కన్సడుచున్నది. ఉదాహరణము _ ధనములచేత దుష్కులీనులు కులీనులగుచున్నార్ము ధవములచేతనే నరులు పావములను దాటుచున్నారు. లోకమునందు ధనములను మించిన స్నేపొతు డెన్వడును లేడు. ధనముల నార్జింపుడు; ధవముల నార్డింపుడు వ్యాఖ్య 2 (కశమానుసార్రముగా అనేకగుణమును (గపొంచి, వ్యవపాతను వందు అవ్యవహితమునందుకూడ దావి యునికిని _పదర్శించిన పిమ్మట న్యవహితా వ్యవహితమునందు (_పదర్శించుటకు _(గంథక_ర్ధ పూనుకొనుచున్నాడు. ఉదాహరణమున మొదటి మూడుపాదములందును (పారంభముననే ధనశబ్దిము (వయు_క్తమైనది*- నాలుగవపాదమునందు రెండు పర్యాయములు (వనయుక్తమైనది- అన్నియెడల నున్న అర్ధమొక్క-'పే, అన్నియెడల ధనళబ్దము వ్య స్తముగనే యున్నది. స్యవపాతముగనే యన్నది, ఈ విధముగా భావించినప్పుడు దీనిని న్యవపితవ్య స్త లాటాన్ముసానమువందు అనేక్రగుణ మవి అననలయును, కొని

73. శబ్దాలంకార వివేచన కత్రక్ష చివరిపాదము రెండు విరుపులు విరిగినది. మొదటి విరుసే పునరుక్తమె పాదమును పూూ్రిచేసినది.. దీనివి పాదార్హాన్యాన మని యందురు, దీనివిఐట్లి పునరు_క్రి అవ్యన వాఠతముగా పరిగణిత మగుచున్నది. విజమున కిచ్చట ధనళబ్దముకాక “ధనాన్య ర్హయధ్వం” అన్న వాక్యమే అన్నుపాన ఘటకమగుచున్నది. అయినను ధవశట్లోవ ప్టితివిఐట్టీ మొత్తము పద్యమును స్యవహితావ్యపహితముగావే (గంథకర్త లక్షించ్చి అనేక గుణమున కుధాహరజముగా (వదర్శించుచున్నాడు

చ ని 'శొకావ.నీ ఇాన్ధాధ్యాసి సోజవీ వ్యనహి తావ్యవహిత భేదవవం యథా = “యె స్వం సాతైత్క్బృతో నాథ లేపూం కామేమషు కో (౫జాః మై స్వం సాషొత్కృతో నాథ తేసాం కామేము ళో (గవాళలి 25క అత పాడావేశ్షుయా వ్యవహితత్వ మర్ధావేశ్షుయా వునరవ్యవ హితత్వం భవతి. అరము : అర్హాభ్యానముకూడ స్యావహితావ్యసిహితలేద మే. ఉదాహరణము. న! నాథాః ఎవరికి నీవు సాకత్కరించితినో వారికింక కొమములందు సట్టుదల యేమి, నాథాః ఎవరికి నీవు సాక్షత్కరించితినో వారి కింక కొౌముములందు వట్టైదల యేమి ః ఇచ్చట పాదా పేక్షచేత న్యవహితత్వము; అర్బాపేక్షచేత అవ్యనపాతత్వము, వ్యాఖ్య | అర్దాభ్యానము అవి యవగా శోకార్టము అభ్యాసను నొందుట యవి యర్థము శ్లోకమువందలి నగముభాగము (పూర్వార్ధము) మార్చేమియు లేకుండ పునరుక్తమై (ఉత్తరార్హము) శ్లోకముమ పూర్తిచేసినయెడల డీనివి అర్హా అరీల్మెు అతి 0 న! జాతా ఛం భ్యానమని యందురు. దీనిని _గంథకలర్త వ్యవహిళ న్యవపాత ఖేదనుగా వరిగ జించుచున్నాడు. దానికి హేతు విది యని వృత్తియండు తానే తెల్చుచున్నాడు, (వథమపాదమును ద్విత్రీయపాదమును కలియగా ల్లోకపూర్వార్ధమగును. ఇదే ఉత్తరార్థముగా పువరుక్తమైనప్పుడు, మరేమియు వ్యవ వానము లేనందువలన్య అవవ పాఠమే యగును. _పఠమపాదనును వేరుగసు, ద్వితియపాదమును వేరుగను సరి గజణీంచివప్పుడు _పథమపాదము తృతీయపాదముగా పునరు_క్రమగును. అప్పుడు ద్వితీయపాదము ఆ రెండింటివి న్యవహిఠము. గావించుచున్నది. అన్తే ద్వితీయ

కద్రీవై వడన్వవీ. కంళాతరణము పౌదము చతుర్దపాదనుగా పునరుక్షమైనపుడు తృతీయపాదము ఆ లెండింటీవి వ్యన హితము గావించుచున్నది. అందువల్ల, పాదమును అన్ముపాన ఘటకముగా (గహిం చివ యెడల అమ్మపాస స్థానములు 'రెండనవియు వ్యసహితము లవియు చెప్పుకొవ పలయును. అట్లు కాక ఖ్లోకార్థమునే అమ్మపాన ఘటకనుగా (గ) ౦చిన యెడల, అన్ముషాన సాన మొక్కటే యనియు అవ్యసపాత మనియు చెప్పకొనవలయును, ఈ రెండు వధనఎలుగామ _గహంచుటకు వీలుండుటచేతనే భోజదేప్పురు రెండింటీని కలిపి వ్యవహితాప్యవహితభేదమవి 'పేర్కొనుచున్నాడు.

వీవు సాజెత్కరించినపుడు నర్వకామములును సంనన్నములగును; కావ్వన వారికి పట్టుదల యుండ: లసిన యనసరదు. లేదు. నీవు కాకైత్కరించుటయే వారి కోరిక. అది జరిగినప్పుడు మరొక కోరిక యేమి యుండును ? _ ఈ విధమి.గా ఓకే యర్ధ్థమును కలిగి తాత్పర్యలేదమ.ను (పసాదించుటచేత ఇది లాటాన్ముపానమయి. నది “మె స్వం సాకెత్కృతో నాఠిఅన్న _(పథమపొదము తృతీయపాదముగా పున రృుక్తమైనది. అప్పుడు “తేషాం కామేషు కో _గహః అన్న ద్వితీయపాదము న్యన దానమును కలుగబేయుచున్నది. అక్షే ద్వితీయ చతుర్దపాదముల నడుమ తృతీయము వ్యవధానమును కలుగజేయుచున్నది. 'యైస్ప్వ్యం , (గహః” అన్నంతవరకు ఒకే యంశ:మిగా గహ ంచివపుడు మిగిలిన శ్రోకమునందు అవక్చపహతనుగా అదే పున రుక్త మగుచున్నది. కావుననే అర్ధ్జాఖ్యాసము వ్యవహాతావ్యవపాతల్సేద మగువనుటకు లక్ష్యముగా _సకృత ళ్లోకము _పదర్శింపబడినది.

ద్విభాగాభ్యాస న్తు వ్యవహిత ఏవ న్వదతే. యథా - షి. నాయత్నౌ యచి స్యాతాం మేధయా కిం (పయొోోజనమ్‌ ఈ వుఖాయది న వ్యాతాం మేధయా కిం పఠకకూజనమ్‌ి 2$్‌ల్‌ ఉదాహరణము - ,శద్దా యత్నము లున్నయెడల బుద్ధితో -నేమి పవి? ఆ రెండును లేనియెడల బుద్దితో నేమి పవి ?

వ్యాఖ్య : అర్ధాభ్యాసముకం'పె వ్యవహితమైన ద్విభాగాభ్యాపమే. రమణీయ ముగా నుండును, ఇచ్చట “ద్విభాగాభ్యాసము” అనియే యసయు కమెనది ఓక పాదము పూ్తిగను; రెండవపాదమునందు. దరిదాపుగా సగముభాగమను వునరు క్ర

శజ్దలంకోర వవేచన ఈ83 మైనవురు మూడుసంతు లని వరిగణించుట నమంజనముగా నుండును. కొబట్టీ దీవిని ధ్విభాగాభ్యాన మనుటకం"టె (తిభాగాభ్యాన దనుట మోగ్యశరము ఉదాహరణమునందు పూర్వార్త మునందలి “శద్ధాయత్నొ యది స్యాఠాంఅన్న (వథను పాదము "తావు లౌ యదిన స్యాకాం” అన్న తృతీయపొదముగా పునరు క్ర మైవది ద్వితీయము యథాతథముగా చళుర్ధమైనది ఓక సందర్భమున ఒక వస్తువు వకు [పయోజనము లేదు; దావికి ఏరుద్ద సందర్భమున ఆ పస్తువునకు (వయోజన ముండును. కావి యిచ్చట అస్పుడొకూడ (సయోజనము లేదనియే అభ్య న్తపాదము వ్యకరించుచున్నది. ఇట్లుండుటవల్సి చమత్కా=ర ముత్పన్న మగుచున్నది. “జ్రానవ్పల్లా ని అనునవి పూర్వార్థమునకు పువరు _క్తమెన ఉ _ల్తరార్డ భాగమునకు నవ్యవధాన కొర కను లగుచున్నవి కావుననే యిది ద్వి((తి )భా -భ్యాసమునందు వ్యవహితము నకు లక్ష్యమయినది పాదా భ్యాసః పునరవ్యవహితో వ్యవహితశ్చ దృశ్యతే. తరొోూ రవ్యవహితో యథా = సంగ్ర (ళశుణుధ్వం వ్య్చోదయే నిధద్ధ్వ మాత్‌ వీప్య బౌవాం పరిరారటీమి న స్కుభువాం తుల్య మివహో న్తీ రమ్యం న సు(భువాం తుల్య మివో స్తీ రమ్యుమో వ్‌ అరము - సాదాభ్యానవ. తిరిగి అవ్యవపాతముగా వ్యనపాళముగా కని పెంచచున్నది వావియందు అవ్యవపాఈశమున కుదాహరణము _ పండితులారా £ వనుడు. హృదయవ...నందు భదపరుచుకొనుడు, చ్రేయె త్రి మరి మరి చెప్పుచున్నాన్ను మందరాంగులతో సమానమైన రమ్మ్యుము మరొంటి లేదు, సుందరాంగులకో సమాన మైన రమ్యము మరొకటి లేదు పాాఖ్య : ఒక్కపాదము మ్యాతమే పునరుక్తమైన యెడల పాదాభ్యానమవి యందురు. ఉదాహరణమందు మూడవపొదము వాలుగవపాదముగా పువకళుక్ర మయి నది రెంగు పాదములకును అర్హము సమానమే ఏదయిన విషయను నొ త్రిచెప్పు నప్పుడు ద్విడు క్రనుగ, త్రిరుక్రముగా చెప్పుట స్య్వాభావికను, ఇచ్చట నళ్లే పున రుక్లి వన క్రమంయివది.

క్‌ర్‌4ీ వఠన్వతీ కంఠాభరణము “స్ముభూః? అవి యనగా “చక్కంని కనుళొమలుగల నీ యవి యర్ధము- అటుసంటి వ్రీంతో సాటియైన పొందర్యము మరొంచోట లేదవి చాటుటయే పక్ష పటుదల,. అ ఇచ్చట మూడు నాలుగు పాదములు అవ్యవపితములుగా నున్నవి. కావుననే ఇన అవ్యపపిత పాదాభ్యానముగల లాటాసుపాననునకు లత్ష్యమయినద్ని వ్యవహితో యథా = “కులేన లఖ్షీిగ్టయతి ఫుల పంకజ ఇారుణా దత్నీణేన కశేణావి ఫుల్ల సంకజ ారుణా” వక్‌? అరము : పొదాభ్యానమునందు వ్యవపాతమున కుదాహరణము - ఫుల్ల ఢి నంకణ సుందరమైన సుఖముతో లత్మీవి జయించుచున్నది పులి పంకజ సుందర మైన దతీణహ _న్తముతోకూడ (లక్మీవి జయించుళున్నది)- వ్యాఖ్య : ఉదాహరణమువందు ద్వితీయపొదము చతుర్దపాదముగా పున రుక్తమెనది; తృతీయపాదముచేశ ప్యవహితమైనది కొపున పొదాధ్యాసనునందు వ్యినపాతమున కిది లక్ష్యమయినదిం ద్వితీయపాదము *మఖేన' అన్న వదమునకు విశేషణము, '*పుల్లివంకణి మివ చారు” అన్న విగహముమబట్టి “వికసించిన వద్మముపలె సుందర మైన ముఖి ముళో' అన్న అవ్వయార్ధ్హము కలుగుచున్నది చతుర్ణపాదను *కరేణ) అన్నదావికి విశేషణము. “ఫుల్ల ౦ పంకజం ఫుల్ల పంకజం శేన పుల్ల వంకజేన చారుః పుల్తవంకణి చారుఖి అన్న వ్యిగహమునుబట్టి “వికసించిన వద్మముచ్రేత సుందరమైన చేతీళో అన్న అన్వయార్థ్హము కలుగుచున్నది. నదములు నమానార్ధకములే యైనను (వవృ త్రి లిన్నమై యున్నది. కావుననే ఇదీ లోటాను_ప్రాన మగుచున్నది. ఇవాద్యానృ త్త రొరాఒఒపి చ్యాకిన దస్టవ్యాా. యథా = “లీళ్లివ _పతిభింబితేవ లిఖి చేవోత్కీర్సరూపేవ చ (వత్యు వ్తేన చ వ్యజలేపఘుటి కే వాంతర్నిఖా లేవ చ

శబ్దాలంకౌర వివేచన త్‌ఖీ5్‌ సౌ నక్ఫేతనీ కీలిలేవ విశిఖై శ్చీతోభువి పంచభి శ్చింకానంతతి తంతుజాల నిబిడ న్యూరేన లగ్నా(వియా' 158 అర్హము : ఇవ (వలృతుల యావృత్తులుగూడ ఇచ్చటనే దర్శనీయములుం థి ఉదాహరణము _ లీనమైనట్లుగా? _వతిబింబించినట్లుగా (వాయవబడీనట్లుగా చెక్కబడి నట్లుగా? కావడము చేసినట్లుగా? వృజలేవనముతో సిద్ధముచేసినట్లుగ్కా లోపలికీ తవ్వ విడినట్లుగా? మన్మథువి అయిదుబాణమాలనెడి మేకులతో పృాదయమునందు దిగగొట్టి బడినటుగా? చింతానంతతి యనెడి కఠంతుజాలముతో మనస్సునకు కుట్టబడినట్లుగా (వయురాలు లగ్నమై యున్నది

వ్యాఖ్య : ఇంతవరకు పదములకు పునరు_క్రిమ్మాతమే నూచితము. అవ్య యములుహడ పదములుగానే వరిగణితములు, కౌని ఇనాదులకు సృథక్పదత్వ మంగీకార్యము కొదని అవ్యవహితత్వ విషయమున నిర్ణయము జరిగినది. అయినను ఇవాదలచేతకూడ వాక్కులు మందరత్వము నొందినప్పుడు, వానివికూడ అన్ముపాన ఘటకములుగా అంగీకరించుటయే బాచిత్యము.

(వకృతోదాహరణమునందు. “వక వన్న యర్ధముగల ఇవళబ్లము "సెక్కు పర్యాయము లావృ _త్త్‌మెనది అటు ఆపృ తినాందుట చేత శ దిపొందర్యము నంవన్న మగుచున్నది. ఇవ శద్ధిము వ్యవహితమై పెక్కు పర్యాయము లానృతత్తి నొందినది. కౌవున దీనిని వ్యవు-త నమస్తానేక గుణలాటాన్నుపొసముగా చెప్పుకొనవచ్చుమ,

ఉదాహృళ శ్లోకము భవభూతి రచించిన మాలతీ మాధరవమునుండి స్వీకృరము.

106. యమకానాం పా యావంతో్యో వర్ధయంతే భేదభ_ కయ! " అను(పాసన్య లాటానాం భిదాస్తావంత్య వవ హీ. అరము * యమకమున కెవ్ని అవాంఠతరలేదము లున్ననో లాటాను పానము థి నప కూడ అన్ని అవాంతరభేదము లున్నవి.

వ్యాఖ్య : లాటాన్యప్రాసమునకు తాను చూపిన భేదనులు మా,ఠమేకొక

యింకమ 'పెక్కు లేదము లుండునని చెప్పుచున్నాడు, దీవినిఐట్టే శాను ఛూపిన

కికెర వరన్వతీ కంళాళరణము వేదములు సమ్మగము కొవవి (న్రభాశాలియైన 'కవి యింక *ననేకవిధములయిన అశాటామ్మపాసములను _సయోగింపవద్చునని గళథతక ర్త సూచించుచున్నాడు. 106. ఉపమాది చిముకావి గాజలే కావ్యపద్ధతో యదను్కపొసలేశో౭_౬ బాంత '_త ని వేళ్ళ తే. 107. కుండలాది విముక్తావీ కాంతా కిమవి శోభతే కుంకు మేనాంగ రాగ క్చేత్‌ సరార్షింగేణః (పయుజ్య రే. అర్హము : అన్న పాన లేశమైనను విపేశతమైనయెతల ఉసనూద్యలంక్రార /నే గా జా ములు లేకబోయినప్పటికిని కాన్యపద్ధితి శోలించును. కుంకుమముచేత సర్వాంగము లకు అంగరాగము. సమకూర్చబడివయెడల కర్ణాభరణాదులు లేశ్రపోయినవ్పటికి కొంత కొంత ళోలించుచునే యుండును. వ్యాఖ్య ౫ అలంకొరములు సౌందర్య జనకము లని "పెక్కురు అంగీకరిం చిన విషయమే, అయినను ఉసమాద్యలంకొారముల కున్న (పాధాన్యమును అను (పాసాద్యలంకారముల కిచ్చుట కితరు లంగీకరింపరు. ఖోజదేవురు ఉపమాదులు లేకపోయినను కాన్యగుు అందమిగానే యుండును కాని అన్ముపానము లేనియెడల అందముగా నుండదని చెవ్పుచుంగుటచేత శబ్దాలంకొర ములకు అర్థాద్యలంకార ముల కంశె నెక్కున బొన్నత్యము నంగీకంంచుచున్నాడనుట తథ్యము, 108. (ళుతి వర్లానుపాసా వేశవిధా కుంతలేవు గౌడేషు పదరెకాని రన్వుపాసో జ్వేధా (కేధా చ లాశుము, అర్గము . (శుత్యన్ముపాస సర్హాన్ముపావనుఅను రెండింటిని కుంతల దేశీ థి గి యులును గొడదేశీయులు నేఠ్రవిధముగానే వరిగణింతురు. లాటదేశీయులు వద _జన్యమైన అను పానయును రెండు మూడు విధములుగా పరిగణీంకతురు. లైన అలిరుచులనుబట్టి పరిగణనములో నున్న లేదమును కెల్పి (గంథకర్త యా (వనంగమును ముగించి, (క్రమమునుబట్టి యీ సిమ్మటిర్తైన చి_శాభంకాధమును గురించి (పాఠంభించుచున్నాడు

ళబ్దాలనికౌగ్త ఏవేచన్న క్‌ చి(శాలంకారము 109. వర్ణ స్టాన న్వరాకారి గతి బంఛాన్‌ (సలీవా యకః నియమ _స్తద్బుత్లై: బోడా చిత మిత్యభిధీయ లే. ఆరము : శట్దాలంకార ఖేదనులలో పదునారవది చి, తాలంకాగము, కం వర్షము ఓ ఫ్రొవము &. న్వరము ఓ ఆకారము 8, గతి 6. బంధము _ అమవాన్ని కున్న నియమమును బుధులు చి(శ్రనమవి యందురు ఇది ఆరు విధములు. వ్యాఖ్య : *చ్చితం రంజర్యుతీతి చృితమ్‌”. చిత్తమును రంజ్షింపకజేయునది కొవ్సవు చిఠను _ అని వ్యుత్చ _త్త్యర్హ 2. అవన్ని యలంకారములును చి త్తరంజ క్షష్యుల్వే పొందర్య పంధాయకములే- అయినను పెర్పాదినియమమివల్న చ్చితము ఆశృర్యాపాదక మై చిత్తమును మరింత యెక్కువగా రంజింపకేయును. తక్కిన యలంకౌర్రములకు వానికున్న వేర్వేరు లక్షణవ..లనుఇట్లి నాషనిర్ణయము అన్వర్థ ముగా జరిగినది. దీవికి చిత్తరంజకత్వమే పధాన లక్షణము, కొవున దానిని విట్టియే “చితము” అన్న నావధేయము సమంజనముగా విర్డీతమైవది. వర్ణము అని యనగా వ్యంబనమవియే యర్ధము. మూడన లేదముగా స్వరము "పేర్కొనబడినడి. వ్యింజబన నియమముసుదిట్రి ఒక భేదము; స్వర వియమమునుబఐట్టీ మరియొకిలేదము; కంఠము మొదచైన వాని పియమము స్టాననియమము; పద్మాది రూపచు కల్గునట్లుగా రళనచేయుట ఆకొరవియసుము; ముందువకు చదువుట వెను కకు చదువుట మున్నగు లేదములతో రచనచేయుట గతివియమము; మురణొది రూవమువ అత్‌ర విన్యాస్న క్రమమును విబంధించుట దింధనియమము ఈ ఆరువిధము లైవ వియమములచేత చిత్రాలంకార మేర్చడును. ఇందు మరల అవాంతర లేద ములు పెక్కులు గలవు. [వర్హచిలము] వర్గ్‌ శబ్దేన. చాత స్వరాశాం పృథజ్నీ క్రేశాద్‌ వ్యంజనాజ్యేవ 6పగ్భవ్యూం తె తత వర్మ చ్ని తేషు చలుర్వ్యంజనం యథా = “జ శ్రా జో జూ జి జీజాజీ శం తతో౭ఈ రతాతితుత్‌ భాభోఒళీ భాభి భూభా భూ రార రిరరి రీరరణి 258

588 వరన్వవీ కంఠలాఠరణను

అర్హము ః వర్ణశద్దిముచేత ఇచ్చట అచ్చులన్ను వేరుగా వి ర్రేశంచుటవల్ల, హల్లులు మ్యూఠమే (గదాంనదిడుచున్నవి. అందు వర్ణచి,_తములందు చతుర్వ్యంజ నమున కుదాహరణము. యుద్ధకీలుడును, రణకోపదుల శౌర్యముచేత నంభవించిన సంగామదులను జయించు వాడున్సు శత్రువును మిక్కిలి విస్తరించి చేరవచ్చుచున్న శ్యతుపెన్యసును బాధించువాడును, శుకాదితారల కాంతినంటి కౌంతి గలవాడై, భయమెరుగవి యేముగుల నోడింపగల పొరుషమున క్యౌశయమైనవాడు నైన శ్యకువు (చిలభ్యదుడు) అధికుడ్డై శ్యకువైన వేజుదారివి సమీసించెను,

వ్యాఖ్య : వాలుగు న్యంజనములకో రచితమెప పర్ణచి.తమున కుదాహరణ మిది. [పథమపాదమునందు జవర్జము, ద్వితీయపాదమునందు తవర్షము? తృతీయ పాదమునందు భవర్ణము, చతుర్దపాదమునందు రేఫము - ఈ నాలుగు వ్యంజనముణు మామే మొత్తము శ్లోకమునం దుపషయు క్రములై నవి. కౌవుననే, యిది చతుర్వ్యం అన పర్ణచ్వితమునకు లక్ష్యమైనది

బొటీ (యుద్ధమే శీల మయినవాడు, జజా+-ఓజః జా (రణవిపుణుల ఓజస్సు చేత పుట్టిన), ఆజి+జిత్‌ (యుద్ధములను జయించువాడుు; ఈమ్‌ (అతవిని = వేణు దారీని,) తఈఠఈః (ఆ పిమ్మట), అతి తత (మిక్కిలి వి సరించి; ఆతి (నంచలనకీల మైన వెన్యముము, తుద్‌ (బాధించువాడుు, భా+ ఆభః (మిక్కిలి కౌంతిగల కారల యొక్క కొంతినంటి కాంతి గలవాడు), అలీ+ఇళ+-అలిభూ (భయములేవి యేనుగు లను పరాభవించు) భా+భూః (తేజస్పువకు ఆశ్రయమైనవాడు); అరిః (శ,తువు= ఐలిభ్యదుడు) ఆరిరీ రఠః (రథికుడై ); ఆర / వెళ్ళెను) _ ఇది పె నాలుగు పాద ముల అన్వయ్మకమము,

ఉదాహరణ శ్లోకము మాఘుని శిశుపాలపధమునుండి గృహీతము.

(తివ్యంజనం యథా =

“జీవానాం నందనో జీవో నోదనో వేదనిందినామ్‌

దివం దుజావ నాబేన దానే డొనవనందిని 860

ఆరము : (తివ్యంజనవువ కుదాహరణము _ దేవళలకు ఆనందమును కలి

థి

గించువాడున్కు వేదవిందకులకు ఆ(కోశమును కలిగించువాడు నయిన థిగవానుడు

+4 శబ్దాలలికార వివేచన కఈతి9 ఎలాచవ (మళంనకుడై న హిరణ్యకళిపుని శీల్చునప్పుడు చేసన గర్దవచేత దేసలోక ముత్తానము నొందెమ. వ్యాఖ్య : మూడు వ్యజపములవు మ్యాతమే యువయోగించి రచించిన వర్ణ చ్నితమున కుదాహరణము. ఇందు దవన - అను మూడు హల్తులు మాఠమే వయుక్తములు, ద్వితీయపాొదము తుదినున్ని మవర్దము వీందుతుఖ్యమ . కావున వాల్వర్ణముగా పరిగణవీయము కొద. దేవానాం (దేవళలక్కు, నండచః (ఆనందము కలిగించువాడు, వేద+ వింది నాం (వేదవిందకులకు +, నోదనః (బాధను కలిగించువాడు అయిన), దేవః (నృసింహ దేవుడ, దానవనందినః (దానవులను మెచ్చుకోము పారణ్యకశిపుని)? దానే (చీల్చుట యందలి,, నాదేవ (ధ్వవిచేఠ) దివం (స్వర్గము, దుదావ (ఉత్తాసము నొందెను - “ఇది అన్వయృక్రమము, ఇచ్చటి ఉత్తావమువకు హేతువు ఆకస్మిక సం్యభమావేశను. ఉదాహరణ శ్లోకము దండి కౌవ్యాదర్శమునుండి ప్వీకృతముం ళా ద్వివ్యంజనం యథా = “భూరిళిర్భారిభిర్భీరై ర్య్బూ భార రభిీభికే ఛరీశభిభి రభాక్రై రభీరుభి 83 రభాి ల! అర్ధము వ ద్వివ్యంజవనున కుదాహకణము - అధికములై, భారమును కలిగినవై ; లయము కలిగించువవై , భూమికి భారమును (మహాకౌయత్వముచేత శలిగించున వై, ఖేరీనాద్యములపలె ధ్వవిచేయనవై , మేఘములవలె నల్తనివై నిర్భీక్ష ములయిన యేమగులచేత విరోధి గజములు ఎదుర్కొనబడినవ, వ్యాఖ్య * రెండు న్యంజనములమ మాఠమే యుసయోగించి? రచించిన వర ణి చ్నికముస కుదాహరణము ఇందు భర - అన్న రెండు హల్లులు మ్మాతమే (వయు_[ములు. భూరికీః (అధికముర్రై, భారి (భారమును మోయగున్నవై), ఖీరైః (ళయము కలిగంచువవై ౩, భూ భారైైః (ళూమికి భారమైనవె ), భేరీ + శేలిఖః (లేరులవం _మోగుచున్నవై ) అల + ఆభైః (మేఘముల కొంతినంటి కొంతి

కథీ0 వరవ్వతీ కంఠాభగ్రణము గలవై ౩, అఖీరులిః (భయము లేవివయిన), ఇఖెః (ఏమగులచేత), ఇభాః (శతు గజములు), అలిరేలిరే (అలియుక్రముళైవఏ) - ఇది అన్వయ్యకమము, ఉదాహరణ శ్లోకము నూఘువి శిశుపాలవధమువండి గృహీతము. వకవ్యంజనం యథా - “న నోననున్నో నున్నేనో నానా నానాననా నను నున్నోజ-నున్నో ననుశ్నేనో నానేనా నున్ననున్ననుత్‌” 262 ఆరము : ఏక వ్థంజనమున కుదాహరణను _ ఓ నానాముఖులారా ః థి వికృష్ణువిచేతిలో గాయపడినవాడు పురుషుడు కొడు _ అక్షే అల్పుడై నవావిని గాయ పరిచిన పురువుడుమ పురుషుడు కాడుక్రదాః తన _వభువు గాయపడనియెడల, తామ గాయసడినప్పటికివి గాయపడవివాడే. మిక్కిలి గాయపడి బాధనొందెడి పురువుని గాయపరిచెడివాడు దోషరపాతుడు కాడు, వాాఖ్య : ఒక్క- వర్ధంజనమును మాత్రమే యుపయోగించి రచించిన వర్ణ చిళమున కుదాహరణము. ఇందు వవర్ష మొక్కటియే యుసయుక్తము. “నాంత్య వర్జస్తు లేదకః” అన్న నిర్ణయమునుబట్టి తుదినున్న తఈపర్షము పృథక్సరిగణసము వనొందదు. అనున్నః ననున్నేనః, నా, అనేనాః? నున్న నున్ననుత్‌ - అని పదవిభాగము. నానాననాః ఓ నానా ముఖులారా, ఊన (వికృష్ణువిచేత)? నున్న (గాయపడిన వాదు; నా (పురుషుడు, న (కౌడు; నున్నోనః (అల్బువి గాయపరిచినవాడై న) నా (పురుషుడు); అవా ( అపురుషుడ్చే, సను (కదా, నున్న+ఇన। (గాయపడిన (వళువును గలవాడు, న (రౌడో). నున్నః (గాయపడినప్పటికిని), అమన్నః (గాయపడనిదాడే), నున్న నున్న నుత్‌ (మిక్కిలి గాయపడిన వానిని బాధించెడి); నా (పురుషుడు అ నేనొః (విర్ణోషికాడు) = అని అన్వయ్యకమము, ఉదాహరణ ళోకము భారవి కిరాతార్డునీ యమునుండి గృహీతము. ఉమస్థ సర్వవ్యం౫నం యథా =

శబ్దాలలికార్ర వివేచన క్‌ఫ1 కళ్ళు ఖగా భూజ చిజ్ళా జూ రూం జ్లో2 'బారీడడంఢ ణః తథోదధీ న ఫరా భీర్మ యూ ఒరిల్వాశిపాం సజ? క్లింకి అరము : [(5మన సర్వవ్యంజనమున కుదాహరణమను _ దేవతల నమూ థి లు హముచేత పూజింపబడువాడును, అక్ఞానమును భేదించెడి ఓజస్సు గలవాడును కతు దిలముల నారగించువాడును, సండితురును యుద్ధభటులను బాధించువారికి _వభువును, అచంచలుడును, అంబుధులను పూరగించినవాడును;ు భయములేనివాడు నెవ్వడు ? శ్యతునంహారకనులై న ఆశీస్సులను భరించెడి మయుడు. వ్యాఖ్య : (కమముగొ కవర్జనునుండి హవర్ణనువరకు మన్న అన్నిహాల్లాల మపయోగించి రచించిన వర్ణచి.తమున కుదాహరణను. కః; అగొఘాబ్‌ , అచిచ్చొజాః రూన్‌, జః అటొలీట్‌, అడంఢణః; తథా ఉదరీన్‌, పథర్వ, అఖీః, మయః, అరిల్వాశషాంం నహః - అని వదవిభాగముం అగొమాజ్‌ (దేనతల సమూహను.చేత పూజింపబదువాడు)? అచిల్భొజాః (అక్షావ మును లేదించెడి ఓఅస్సు గలవాడు, రూన్‌ (శ్యతుబలములను క్రబళించువాడు), జ్ఞః (వండికుడు, అట + ఓతీ + ఈట్‌ (నర్యగామరంగ నంచారముచేయు భటులను బాధించువారికీశ్వరుడు ) అడంఢణః (చపలత్వ ము లేవివాడ్సు; తథా (అమే); ఉదధీన్‌ (వమ్ముదములను,; వఫర్వ (పూరించినవాడు), అఖీః (భయము లేనివాడు ఈ (ఎవడు?) అరిల్వా శిషాం (శు నాళశకముైైవ ఆశీస్సులకు; సహః (ఓర్చు క్రానెడీనాడ్రు మయః (మయు డనెడి దై త్యరాజా) - ఇది అన్వయ్మకమము రూన్‌ 4-జిః అని యున్నపుడు 'పోళ్ళునా ళ్చుః? (440) అన్న వియ మమునుబట్టి దంత్నమైన ననర్జ్హము నదృళ కాలవ్యమైన ఇానర్జముా మారినది. (థర్వ) అన్న _కియారూపమునందు వకారమే సంయు క్రమై యున్నప్పటికిని “వదియో రలేదః” అన్న వియనుమును బట్టీ బవర్జసామ్యుము నొంది తత్‌ సానము వ్నాకమించుకొన్నది. మొదటి మూడుపాదనులును కలిసీ _వశ్నకొగా? నాలుగవ పాదము నమూధానమైనది. ఇట్లు క వర్ణమునుండి హ వర్ణము వరకు _కమము తప్పకుండ కూర్చు నొందీన వర్ణచి,తఈమున కిది లక్ష్యమగుచున్నది-

59; నరన్వతి కంఠాకక ణమ ఛంవోజఒవమర వ్యంజనం యథా * - “జగత రారాతి భయా జగతో జగత్యలం సోతృజనస్య జాయ తామ్‌ స్థితం సరాశే ర్లిరిజాస్య సింజే సమేత న్నేత్యతితయస్య భూతయే" ష్‌ ఆరము : ళందోత్షర ప్యం్యనమున కుదాజారణము - పార్వతీ మూఖవద్మను నందలి మష్మీళ్యళకువై న శివుని చిరువప్వు మేలకానియన్న సోతృజనముల క్రై శ్వర్యమును గూర్చునుగాక। (తి న్నేకుని యొక్క ష్మితము కదలుచున్న రాక్షసు లకు భయమును కలుగజేయును గాకః వారఖ : ఛండోక్షరములుగా పరిగణింసబడెడి వది హళ్లుల నుపయోగించి చేసిన రచనము ఛందోక్షర న్యంజనము. “మ్యర స్త జళ్సగా లాంశాళ్ళందో విచితి వదిలి । దశ్రైవ వర్జా విర్తీతా శృందోరూన (వసిద్దయే* అవి ఛందోక్షరముల నిర్ణ యము. మృయ,రవు తు జభ, న, గ, ల - అన్న వదియగ్షరములే ఛందో రూస్యవసిద్ధికి నరిపడునని శందోవివేకుల నిర్ణయము. (పకృళోదాహరణనునండు ఈ పదిహల్లులకు మాఠమే వినియోగము కలదు, కొవుననే యిది లకణాను గుజమై ఛందోక్షరవ్యంజనమునకు లక్ష్యుమయినది- వడ్డాది సర్పరవ్యంజనం యథా “సా మమారిధవనసీ నిధానినీ సపామధామ ధనిధామ సాధినీ- మానినీ నగరిమూ పపాపపొ సాపగా సనమనమాగమాసమాి వక్‌ అర్ధము : వడ్డాది న్వర వ్యంజవమున కుదాహరణను _ నదీతుల్యమైన తణీక సమాగమము కలదియు, సాటిలేవిదియు, నవవిధులమ కలుగజేయునదియు శాంతికి నెలవై నదియు, ధవికులకు తేజర్పును సంతరించునదియు, అర్భన యోగ్యయు, గొరవవంితురాలును, పావరవ్హతులను పాలించునదియ వైవ లక్ష్మీదేవి నాకు అరి ఛమని (శ్యశునంవారిణి) యగుగాక।

శద్దాలంకొర్ర వివేచన కం వ్యాఖ్య వంగీకమునండు నరిగ మవరధవి - అని స_వ్రన్వరములు గలవు, ఇందు మొదటిది షడ్డను, షడ్డాది స్వరములకు వినియోగవడు వ్యంజన ములళో చేసిన రచనము సషడ్డాది స్వరవ్యంజనము, (వకృతోదాహరణమువందు పైని చూపిన ఏడు హళ్లిులు మ్యఠమే (వయు_క్రము లయినరి. మొదటి నదమైన “సా” ఆమె యన్న యర్హమునందు కౌక్ట లక్మి యన్న యర్ధ్థమున ఏవియు క్తమెనది. “నవా ఏన ఏిన్తునా సర్తతే ఇతి సా లక్మీః) అని వ్యుక్పతి. న+అ=సా... విష్ణువుతో కూడియున్నదని యర్థము, “ఆిపక్టము? విష్ణుటోధక్ష్రమిం మురజూక్షర వ్యంజనం యథా - “ఖర గర కాలిత కంఠం మధిత గదం మశరశేశు మరణకంమ్‌ తడిదితి రుకుముండజూరం జూర మంఠరవాం దభధే ఘోరమ్‌ ” జో అర్ధము : మురణాక్షర వ్యంజననున కుదాహరణము _ త్మీవమైన విషము చేళ నల్లి బడిన కంఠము గలవానివి, గదుని మర్పించినవానివి; మకరధ్యజువికి 'మర అము గలిగించిననావివి మెరుపునరె మృగశిరమును అండించినవానిని, ఘోరమైన హరుని హృదయనునందు ధరింతును, వ్యాఖ్య ॥; మురణొకతరముల గువయోగించి చేసన రచనము మురణాతర వశ్థింణనము. “పాఠాక్షరాణీ మురజే | లహకారౌ తథదధాచ్చవౌ రేఫ , నణక అగ ఘ జొంక్చేళ్తం । షోడళ భరతాది కథికాని” అని నిర్ణయము, లహకతథత దఊధరాతమరనణక అగ ఘ ఇ. ఈ పదునారును మురజూక్షరములు. (వకృతో దాహారణమునందు ఈ వ్యంజన వర్ణములకు మాాతమే వివియోగము కలదు. కొళ్వు వనే యిది మురశాక్షర వప్యంజవ చితమునకు లత్యమయివది. ఇంఛటీతో నర్జచ్చిక లక్ష్యములను ముగింది (గంథకర్త స్థొవచ్విక వదర్శన ముగ్గ వహ్యకమించుదున్నాడు,

క943 నఠన్వతీ కంఠాథకణను [స్టానచి,తము]

చతుస్థాన చి కేషు నిమృంఠ్యం యథా =

“భూంభూతిం పృథు(వీతి మురుమూ రిం పురుస్థీతిమ్‌

విరంచిం సూచిరుచిధీ! శుచిఖి ర్నుతిఖి ర్ధి ని క౮7

అర్హము 2 చతుఃస్టాన చితములందు నిష్కంఠ్యమున కుదాహరణము _ విపారమైన నంవదను, విస్తారమెన (పేమను? విస్తారమైన ఆకారమును, విస్తారమైన స్టితిని కలిగిన _బహ్మను ఓ నిశతధీశాలీ ; పరిశుర్దములై న నుతులతో తృ ప్రపొం దింవుము,

వ్యాఖ్య : కంళము, కాలువ; మూర్ధము, దంఠను, ఓష్టము _ అనునవి అయిదును వర్ణోత్ప తి స్పానములు, కంరమునందు జవించునవి కంఠ్యములు. “అకు హ ఏిసర్దనీయాః కంఠ్యాః). అకొరమును, కవర్గమునుం హకారమును, విసర్జ వీయమును కంఠ్యములు. వీనిని విడిచి మిగిలిన హల్లులతో రచనము విర్వహాంచిన యెదల విష్కంళమైన చతుఃస్టా నచ్చిత మగును,

• . టవకృతోదాహరణమునందు తాలన్యములును, మూర్దవ్యములును;, దంత్యము లును, ఓప్ట్యములును మాత్రమె వినియు క్రముై నవి. కొవుననే యిది చతుఃస్తాన చితమువనకు లక్ష్యమయినది.

నిస్తాలవ్యం యథా =

“న్ఫురత్కుండల రత్నొను మఘవద్ధను కర్చురో

మేఘనాదో2.థ నంట్రామే (పొవృట్కాలవదాబభా 346

అర్ధము : విప్తాలవ్యమున కుదాహరణము - (పకాశించుచున్న కర్ష్ణభూషణ ఠత్న సమూహ మనెడి హరివిల్తుచేత పొడలుగలిగినవారై నం(గామమునండు మేఘ వాడుడు (ఇందజిక్తు) (ప్రొవృట్కా.లము నలె (వకాశించెను.

వ్యాఖ్య : విప్తాలవస్థమైన " చతుఃస్టానచ్చితమునకు లక్ష్యమిది: “ఇదు యళా ప్తాలవ్యాః), ఇవర్ణమును) చవర్గమును, యకొారమును, శకారమును శాథన$్థా

ఇద్దాలంకార ఏవేచన 95 మూజ- వీనిని విడిచి మిగిలిన కంఠ్య దంఠత్య మూర్జన్యాష్యవర్గములకో రచన నిర్వే పాంచుట (_పకృతోదాహరణమునందు కలదు.

నిర్ణంత్యం యథా - “పాప్మాపవోరీ రణక ర్శ్రశౌండ చండీశమిశో మమ చక పాణిః భూయా(చ్భియాహశమయేత్యమాణో మోమౌయ నుఖ్యామం పూగ వూజ్యఃి 869 అరము : విర్ణంత్యమున కుదాహరణము _ సానముల వ్రవహరించువాడును థి యుద్ధనిపుణుడును పార్వతీశ్వరునితో అభిన్నుడున్సు (బ్రవ్మాది ముఖ్యదేవతా నమూ హమునకు పూజనీయుగువు, లక్మీదేవిచేత అ్యశమముగా చూడబడువాడుము నైవ చృకపాణీ నాకు మోక్షప.వన కగుగాక్ర ౫ లసా దంత్యాఃి. శక్రారమును, తవర్గముస్కు అవర్ణమును, సవర్థమును దంఠత్యములు. వీనిని విడిచి పెట్టీ మిగిలిన హల్లులను వివియోగించి చేసిన రచనము విర్ణంత్య చతుః స్టావచ్చితము. (వకృతోదాహరణమునందు దంఠత్యములు అ్యసయుక్రసులు, కౌవు వనే యిది లక్షణామగుజమై లక్ష్యమైనది. నిరోస్ట్యం యథాా “నయనానందజననే నక(తగణశాలిని అభనే గగనే దృష్టి రంగనే దీయతాం సకృత్‌ ” వ70 ఆఅరము : విరోష్ట్యమున కుదాహరణము . అంగనా ।! నయనానంద జనక థి మును, నక్షత సమూహ. సుందరమును, మేభురపాతమను వైన ఆకాళమునందు ఒకసారి దృష్టి విల్బము వ్యాఖ్య : చతుఃస్టానచితములందు విరోష్ట్యనున కిది లక్ష్యము. “ఉపూ వధ్మావీయా ఓష్ట్యాల, ఉకారమున్సు పసర్గముము, ఉపధ్మానీయమును ఓష్టకిములు.

ష్‌ఫీక వరవ్వతీ కంకాథిరణము షీనిని విడిచిపెట్టి చేసిన రచనను విరోన్ట్యము. ఉదాహరణ శోరము అక్షణమువకు వరిపోయినది,

నిర్మూర్ధ న్యం యథా-=

“శల్రభా ఇవ ధావంతః పాయకా _వ్ల్రన్య మాభుజః

నిపేతః సాయకచ్చ్ళిన్నా సేన సంయుగ నీమని" త్తి

అర్ధము : విద్మూర్ధన్యమున కుదాహరజమను - ఆరాజుయొక్క- బాణముల మిడుకలనలె వరుగులు తీయుచు క(తురాజుచేత కాణఅండికముళై నంగరరంగము వందు పతవన్ను నొందివవి.

'జ్యాఖ్య : కతుస్టాన చ్వితములందు విర్మూర్ధన్యమున కీది లక్ష్యము, ఉీయ ఊ ర షా భూర్చన్యాః?. బుకొారముసు, టవర్గమున్సు రేఫమును, షవర్జమును మూర్చన్యములు. (వకృతలక్ష్యమునందు మూర్జన్యములు వినియ _క్తములు కాలేదు కొవ్సననే, యిది నిర్మూర్ధన్యమున కుదాహరణ మెనది.

ఉతిస్టానచ్చి లేమ నిరోఘ్యుదంత్యం యథాా “జయాజ్జగ జ్ష్యేఘ్ర గరిష్ట చార శృ(కార్చిషా కృష్ణశడార కొం! కారి ర్చిరణ్యాతు శరీర వశీ ఖగేగగః (శ్రీ/శయణీయశయ్యః” వం అర్ధము ? (తిస్థానచితములందు విగోష్ట్రదంత్యమున కుదాహరణము -- జగబ్జ్యేష్ట గరిష్ట చారుడునుు చకాగ్నులచే? వర్తి విడిన శరీరము గలవాడున్సు పారణ్యాతవి శరీరమును హారించినవాడును, వక్షీరాడ్వాహనుడుము, శ్రీకే ఆఅ్యళ యింవదగిన్ష శయ్య అయినవాడుతు అయిన విఫవు జయించును గాకః వ్యాఖ్య : చతుస్ట్రానచ్చితములందు. ఒక వర్గముమ్మాతమే వరిహృతము. (తిస్టానచి తములండు రెండు వర్గములు పరీహృతములు. (వకృళ లక్ష్యమునందు ఓస్ట్యములును దంత్యనులును విశియుక్తము బు కౌలేదు.. కంఠత్యములు, శాలవ్య

16. తద్దాలంకాలి ఏపేచన య! ములు మూర్ధన్యములు - అను మూడు నర్గములికు చెందిన చల్టఅనములకోనే రచనముమ విర్వపాంచుటచేత గీనికి తిపానచి.తము అను'సేరు సారకమగుచున్నదిం

థి న!

నిరోన్య మూర్ధ న్యం యఖా-

“ఆలినీలాలకలకర "కరి న బూంతి ఘన స్తని

అననం నలిబచ్య్యాయం నయనం శళికాంలి ఫ్ర క్రితి

అర్హమం నీరోష్టుమూర్థన్యమున కదాహరణయు . ఓ ఘన న్తపీః ఈుమ్మె దలవతె షీలములై న చుంగురుల భల్పరులను గలిగి వద్మచ్చాయను గల నీ మఖను చళ్ళని కొలతివంటి కొంతిగల నీ కన్నులును ఎవరివి చంనకుంగును ?

వ్యాఖ్య ః ఓష్టుములమ మూర్ధ న్యములమే విడిచిపెట్టి కంఠ్యదంత్య కాల వ్య్యిములతో రచించుటచేశ (వకృత శ్లోకము విరోస్ట్యు మూర్చన్యమైవ (త్రిస్టావచ్చికము నకు లక్ష్యమయివ్రది.

ద్వాస్థాన చి కేషు డంత్యకంక్యై ర్యథా-

“ఆనంగ లంఘునాలగ్న నొనారంకా సదంగనా

సచానఘ సజానంద నళతాంగీ సంగ సంగతి ప్రశ్న

అర్హము : ద్విస్టానచితములందు దంత్యకంఠ్యములకోడి చితమున కుదా

ఛి

హరణము _ ఓయి విశ్చింతుడాః: సంకకానందుడా ! సరాంగనా నంగ మగ్నుడా ॥ వప_వళర్రైన నీ భార్య మవ్మథాతకిమణము (విరహము) చేత అనేక వేదనలను బొందుచున్నిదిం

వ్యాఖ్య * ఐదు పర్గ్షములండు మూతింటిని వరిహరించిి రెండింటిని మాళఠతమే పర్మిగ2 0చి జేసిన రచనము ద్వీస్టానచ్చికము. (వకృతోదాహరణము నందు దంఠ్యములును, కంఠ్యములును (పయుక్రములు. ఓప్ట్యములును కాలన్య ములుము, మూర్జస్యములును త్యక్రములు, వెనుకటిపద్ధతి ననుసరించి “ద్విసాన

న!

చి.కేవు నిరో ష్యళాలవ్య మూర్పన్యం యథా" అవి యననచ్చును కావి పొలభ్యము నపేకీంచి గంథకర్త అ్యకమమును మార్చి సయుక్రవర్గములనే పేర్కొమ చున్నాడు.

ర వరన్వతీ కంఠాశరణము ఉదాహరణ శ్లోకము దండి కావ్యాదర్శమునుండి గృహీఠము. వకస్థాన చ్చి తేషు కంక్యై ర్యథా. “అగా గాం గాంగకాకాంక “గాజాకాఫుక కాకవో అవోవాోంగఖగాం కాగగ కలకాగ ఖగాంకగి కాక ఆరము: ఏికస్టాన చ్నితములందు కం శృములలోడి చిితమున కుదాహర థి అము, హానిలేవి అంగముగల మార్యువి (గరుడువీ) గుర్తుగా ధరించిన నవర్వతము (మేరువు )నందు సంచరించు కంఅములవెడి వర్వళపతులచేత (వస్తుతిగొన్న గమనము కలవాడాః గంగాజలము వందలి కుటిలమైన అంక్రమునందు (వేలాడుచున్న కుత్పిత పావ మవెడి కొకమును (చంపినవాడవేవ్సి చంపి న్వర్గమువకు పోయిలని. వ్యాఖ్య : కంఠ్యవర్గమున్లకు చెందిన వర్ణములకో రచించిన చి్యతము ఏక ప్లావ చితము. ఇచ్చట నాలుగుపర్గములు ప్పూర్తిగా నరిహృతములు, (వకృతోదాహరణ శ్లోకమువందు అగా, గాం; గాంగకా కాంకగాహకం అఘ కొకొకవా, అవావాింగ ఇగాంగాకగ కంథాగ ఇగాంకగ - అని పదవిభాగము. అవా+వా+-అంగ (అవినమును పొందిన అవయవములు గలు అగ అంక (సూర్యుని [గరుడువి] గుర్తుగా గలిగిన, అగ+గ (పర్వతమునకు వెళ్లు), కంల +- అగ + అగ + అంకగ (కంఖములనెడి వర్వతవతుల గుర్తింపువాందివ గమ వము గలవాడా; గాంగక+ అక + అంక +గాహక (గంగాజలమువందలి కుటిలగతీ యొక్క. అంకమునందు ముమగుదున్న), అఘక+కొక+ హా (కుత్పిళమైవ పావ మనెడి కౌకీవి చంసినవి డు (అయితివేని - అవి అధ్యాహార్యము)ు గామ్‌ (న్వర్ణము నక్కు అగాః (వెళ్ళితివ) - అవి అన్వయ, క్రమము ఉదాహరణ శ్లోకము దండి కొవ్యాదర్శముముండి గృహీతము ప్పానచ్చిత్యసదర్శనిమి. వింతటితో ముగించి _గంథక _ర్త్‌ (కమాపతితమైన స్వరచ్యితలేదములను _పదిర్శించుటకు ప్రారంభము చేయుచున్నాడు [న్వరచి,తము] న్వంచి తేషు (తాహ్వైకన్వంం యథా-

ళజ్దిలంకార వివేచన త్‌ “ఉరుగుం ద్యుగురుం యుత్సు చు,కుళు నుమ్హువుః పురు లులుభో పుపుర్ణుర్థుత్సు ముముహుర్ను మువార్మువాు?.376 అరము '* వ్వరచి_ఠతములందు _హవ్వైక స్వరమున కుదాహరణను. ఏలు థి య్‌ టయిన వాక్కులు గల దేవకా గురువైన బృహన్నతివి యుద్దమలందు భటులు శరణు కోరిరి, మి%్కంలి స్తుతించిరి; మోదములందు లోభమును పొందిరి? పుష్టి నొందిరి; మరి మాటి మాటికిని మోహము నొందిరి. వ్యాఖ్య : ఆరు విధములయిన చి, కాలంకొరమునందు వర్ణచి_కములును ఫ్థానచి_తములును ముగిసిన పిమ్మట మూడవలేదమయిన న్వరచ్నితముణ నము పాళ్సము లయినవి. వర్ణచ్చితములందు స్యంజనములకు మ్మాతమే నియమమున్నది; న్వరముల కేవిధమైన నియమము లేదు. (పకృళమైన న్వరచి.తములందు అచ్చులకు మ్మాతమే వియమము; హలళ్లులేవియెన నుపయు_క్రములు కొవచ్చును. ఉదాహరణమువందు _హన్వమైన ఉకార మొక్కటియే మొదటినుండి చినరి వరకు (పయు_క్రమయినది. ఒకే న్వరము, అదియు _హన్వము, (పయోగింపబడుట చేత ఇదీ _(హవై్వైక న్వరమైన న్వరచ్నితమునకు లత్యమయినది. దీర్సైక న్వరం యథా “వభ నెనె ౨3. 030 5కె కలె కైన నెద్ధె "జు, జ! జ అథి కతి) కె3 కై 3% కె దె మో ప్పెకె. శేవె చో అర్లము : దీర్తైక న్వరవన కుదాహరణను. _బహ్మ, విమ్తవు, ఈశ్వరుడు, థి ళా గా ఇందుడు మన్మథుగి, భూమి, జినుడొ, సిద్దులు, నూర్యుడు, కుబేరుడు అనువారికి వంబంధించినవారిచేతను, అనేక దేపతలచేతను సుష్టుగా ఒవగబడిన వారివారి ధైర్య 1 ములచ్రేత [నమ్మగముగా నమృద్ధి నొండుదును.] వ్యాఖ్య : వద్యమంళటి దీర్సన్వరము నొక్కదానినే యువయోగించి చేసిన రచనము దీర్హెకన్వరచ్చితము, సా

శం నకన్వవ్రి కలికాభరణను ఉదాహరణ సడ్యమంతట బత్వసు నూశమే ఉపాత్తమెైనడి. మరొక న్వర మేమియు నెచ్చటను వాడుక నొందలేదు. *విధి'కి నంబంధించినవారు *వై ధా, శృతీయా విభ_క్రియందు వై రై. “ఈయవగా లక్ష్మీ, లడ్మీకి సందంధించిన వాడు ల? వినువు, ఇన సంబంధులు “బని, తృత్రియరాగా “అనై 8, ఈ ఏధముగా నర్వళర్దిములుసు సర్వవర్ణనుఅను లకారయుతముతగా వరిణానువ- నొంది (మయం కృమలజుగవి, న!

• ఒకే దీర్ధవ్వరను చినరోంచి నుండుట చేతనే యిది దీర్లైక న్వరచ్చికమునీకు అక్యమయినది. ఉదాహరజమునందు వనూపకకియానదము లేదు. కౌవ్పననే “అహం నమృద్దో భవాని అను వదములను అధ్యాహృఠళము గావించుకొనుట జరిగివదిం అర్థమునందు ఆ భాగము చతుర్యసికలందు సూచిఠము. ఇ ఓడాస్వ ద్య్ధ్‌స్వంం యఖాా శిబి నీతి మతితీ, కీ విధివిన్నిధి నిద్ధి లిట్‌ మమ ఓత్యతు శమదక్షు వూర స్మంజూర నరం మ! అర్ధము 2 (హన్వ ద్వి న్వరమువ కుదాహరజము- భూమి యొక్క స్టితిమితి నాళవిధుల నెరిగినవాడాః విధులను సిద్దులను ఆస్వాదించెడివాడాః (తిన్నేకుడాః దతని వినతువి జేసిన్రవాడా: మన్మథుని హరింటినవాడాః హలాః నన్న గుర్తుపెట్టుకొకుము వ్యాఖ్య ! శెండు (కొన్వస్వరములకోడి రళనముకకు ₹చాన్వర్వివ్వకలి కళ మని'పేరు. ఉదాహరణ శ్లోకము పూర్వార్థమ నందంతటను ఇత్వము మాతమే కలడు? ఉ_త్త్రరార్థము నందంతటను అత్వము మాశమే కందు. ఇ అ_ అను రెండు (హన్వనులై క యచ్చుల యునయోగముచేశవే యిదీ (వాన్వ ద్వీ వ్వరచ్విత మనకు లత్యమయినని . ద్‌ర్ధ ద్వి న్వరం యథా- " “శీ, దికీహీ కీ ఢినీలతీ సీ శే వచేతే జ్వేజ్వే నేయ శేమే జీవేశే ౩70

ళజ్దాలంకార వివేచన 601 ఆర్రము : డీర్చ్సీ ద్వి న్వరమున కదాహరణడు - దేవేర్చదువి యందుకూడ థి లేవి భోభాదిప్తు ఆ, లజ్లాకీ రఆ్క బుద్దిసీతులు, వ్యాక్సేమలు రెంగు కండు నీకు వృద్దినొందుచున్నవి. వ్యాఖ్య! రెండు దీర్చ న్వంములకోడి రచనమువకు దీర్ద ద్వి న్వరచ్యిక మని పేరు. ఉదాహరణ ళ్లోకమ పూర్వార్థమ నందంఠతట ఈనర్ణము, ఉ _శ్రరార్హమ నందంఠట ఏవర్ణము ఉపయు క్రముళరైనవి ఈ, ఏ - అను రెండు దీర్జాచ్చుల యుప యోగముచేతనే యిది దీర్జద్విన్వరచితమునకు లక్ష్యమయినది. ఉదాహరణను దండి కొవ్యాదర్శ్గము నుండి గృహీతము. (తీన్వ రేషు జాస్వంతిన్వరం యథా- “క్షి ద్రి ఏజితీ స్థితి విహితి (వతరతయః పరగతయః ఉరు. రురుభుర్లురు దుధువః స్వమరికులం యుధి కురవి? 180 ఆర్థము (తిన్వరచి_తములందు (చాన్వంతిన్వరమున కదాహరణమను _ తూవిజయమునుు వియతి విదానమునన్స (వతములం దానళ్తులై ఉ _శ్రమమార్ల స్పితు లైన కురురాజులు యుద్దమునందు పెద్దదైన తను శ్యతుసమూహమును నిరోరించిరి? అధికముగా కంపితము గావించిరి. వాల్గఖ్య 1 మూడు (హన్వన్వధములుగల రచనము (హన్వ (తిన్వర చిళము. (_వనథమపాదము వందంతట *జో _ ద్వితీయపాదము నందంఠట “అ” - తృతీయపాదము నందంతట *ఉ అను (హాన్వన్వరము లువయు కము లైనవి. చికుర్ణపాదమునందుకూడ (కమవిరచ్తేక్షనుగా ఈ మూడు (వాస్వ న్వరములే వాడుక నొందినవి, కొపునన్సే యిది (హన్వ (తి న్వరచిఈమునకు అడ్యమయినది, దండి కావ్యాదర్శము మండి గృపాతము, చతుఃన్వ-లేము దీర్ధ్రృన్వరం యథా “అవ్య్నూయా నామావోం క్యా వాగ్గీతీ రీప్తో (కీతీ ర్చీతః ఇోనో రోకో మోహో మోడో ధ్యయే 'వేచ్ళేత్‌ వేమే శశి ౩8|

602 వతన్వశీ కంఠాళకణను

అరము చతున్న్వరములందు డీర్చస్వరమున కుదాహరణను - వేదను

థి

లకు తుదినున్న వాక్కు. (వేదాంతము) గీతులను ఈతిబాధలని, ఇష్టములమ భయములవిః ఖోగమే రోగనువి? మోదమే మోహమవని కౌవున కేనుకరమైన క్షేతమువందు ధ్యానమునందు ధ్యేయుడై న సరమాత్మయందు మనస్సు నిల్చు మనవి చెప్పెను.

వ్యాఖ్య : నొళ్లి దీర స్వరములకోడి రచనమునకు చతుర్తీర్ద స్వరచి_తనువి "పీరు. *“ఆమ్మ్నాయానామ్‌ 1 అంత్యానాక్‌ + ఆహ” అవి మొదటిపాదను విభాగము, దీనియందు *ఆ'ియున్నది ద్వితియపాదమునందు 'గీతీః, రీతీః? మున్నగు విధముగా ద్వితీయా బహువచన రూపము లుసయు క్తములు, 'ఈివర్ణమున్నది, తృతీయము నందు (సథమైక వచనరూపములు; అన్నింట “ఓ” వర్ణమున్నది. చతుర్ధమునందు “ఇచ్చేత్‌” కియారూవము? తక్కినవన్నియు న ప్రమ్యేకవచనరూనములు; అన్నింట “ఫీ వర్ణమున్నది. ఇట్లు ఆ ఈ ఓ, ఏ . అన్న నాలు దీర్హాచ్చులను (శమముగా నాలుగు పాదములందును వాడుటచేత, ఇది చతుర్దీర్శన్వర చ్వితమునకు అక్ష మయినది,

ఉదాహరణ శ్లోకము దండి కొవ్యాదర్శమునుండి గృహీఠము-

తి వ్యంజిన విన్య_స్త న్వరం యథా

“శాచనోంనో2ఒ. ను జేహే నో హేయ్‌ే విల్లోభినిందినా

జారే హి గుణిపపే హితోఒశేపోఒమృతోవీ,ణి 888

అర్ధము : (వతివ్యంజన విన్యస్త న్వరమున కుదాహరణము. హేయమైన 'చేహమునందు లాభము కలదనెడి లోభమును విందించుటచేత కలిగిన తాపసముచేత నా దేహమునందు ఉగ్రుడు విలుచుగాక । (శరీరహేయత్వమును గుర్తించుటచేత నమరయోగ్యమైన ఉఊగత్వము కలుగవలయునని ఆకాంక్ష) అమృతఠన,0దివియు, గుణోన్నకయునయిన కౌంత (నర్యగామమందరిి సన్నిధానమున పాఠము ఆల న్యము కాకుండు గాకః

వ్యాఖ్య : (వతిహళ్లును స్వరయుక్తమై యుండునట్లు చేసిన రచనమునకు వతిన్యంజన విన్యన్త న్వరచ్వితమని పేరు, పంయు క్రాక్షరమని యన్నప్పుడు “పూలో ఒనంతరాః నంయోగః? అన్న వివరణముబట్టి అస్యసహళమురైన హళ్లి

శబ్దాలలకొర విపేళవ ళం లుండుట తప్పదు. కావున నసంయుకాత్షరమునందలి పూర్వవర్థము న్వరవిరహిత ముగా సుండుట ఆక్షేపణీయము కొదు. కేపల హలంత శబ్దములమ వాడకుండుటయే యిందు వాంఛనీయము అప్లే పాదాంత పదారంతములు హలంతనులు కాకుండ మండవలయును. ఉదొహరణ పద్యమునందు. ఒక వీరుడు యుద్దనన్నద్దు డగుచు, తన్ను కాను (ప్రోళ్సపాంచుకొనుచు తన్ను తాను దీవించుకొనుచున్నాడు. తజీవాపాస్త సమస స్వరం యథా- శిపన 4(గ_సదవాన వాయపవల్ల భనందన జయ(గబా గణ(పవ్ఫ వారేత్తు ణి ఏ8) అర్ధము ; అస్తాస్త నమస్త న్వరమైన (పతివ్యంజన విన్యన్త న్వరమున కుదాహరణమను - ఓయీ తపనాః సరాభూతదహనా! అళ్వపాలకనందనాః జయ (గహుడాః గణ్బశేష్టుడాః అవహృలవిళాః నమ్మతోత్సనా। వ్యాఖ్య : (ప్రతివ్యంజన విన్య స్త స్వరమునందే యిదియొక (వకారము. దీవికి అపా స్తనమృన్త స్వరమని థోజదేవుడు పేరుపెళ్టును. సమన్త న్వంములు అపా స్తములై నప్పుడు ఈ "పేరు వమంజనముగానే యుండును. కాని ఉదాహరణము వందు ఆత్వము సముపా_త్తమైనది. సర్వవ్యంజనవర్షములు నత్వము నాశ్లేషించి యున్నవి. వతి వర్థంజన విన్యప్తెకన్వరము అని యనుట యోగ్యముగా నుండును. సంటోధనాంతములకోనే నాయిక తన భావమును వెళ్ల డించుట ఉదాహరణము నందు గోచరించును, “అపహృతవిశా" అనగా నీమీది ("'పేమచేత నాకు ర్యాళులు మ్మిదపట్టుటరేదు = అని భావము అశ్లే “సన్ముతోత్సవా అవగా నాతో నమ్మోదించు టకు సమ్మతింపును - అని భావము, ఏక స్వరచ్చితమునందు పాదాంత సద్యాంతములందు హల్మాాతసితి క్రవకా వ శము కలదు. (ప్రతివ్యంజన విన్యవ్రైక స్వరమనందు. అట్లుండుటకు వీలు లేదు ఇది యొక్కటియే యీ రెండింటి కున్న భేదము. ఇంతటితో చ్యికాలంకౌరమునందు మూడనదైన న్వరచ్విత భేదము ముగిసీ నది, నాలుగనదయిన ఆకొరచ్చితలేదమును _ప్రదర్శించుట _పారంభమగుచున్నది.

తరత వరన్యతీ కంఠాతరణము (ఆఅకారచిత్రము] అకారచ్చితేమ్వష్టదలం యథా “ర్య శితా పొవనతయా యాతనచ్చద నీ్‌చయా యాచసీయా ధియా మాయాయా మూయాసం సుతా ఉశియాి. 286. అరము ! ఆకౌరచ్చొతములందు అస్టదళమున కుదాహరణము _ పావనీ ఠి త్వముచేత ఆశయింవబడివదియు, ఉన్నతమైన బుద్ధిచేత మాయాకందలతి ఆయాన మును (మాయావాశముము) యాచింపదగినడియు, లత్మీచేత వై తము నంస్తుతింన ఐడినదియు? వరకొదికొరణమైన యాతనను నాశము చేయును, అత = 10. శర్ణిశాయాం న్యవేజేకం జ్వేజ్వే దిశు వపదిము చ వే నిగ్గమా దిము కుర్యాదష్ట దలాంబు కేశి అర్లము : దుద్దునందు ఒక యకరము నంచవలయును దిక్కులందును, థి విదిక్కులందును రెండేసి యక్షరమల చొప్పున మంచ వలయుమ-. దిళ్కులందు (వవేశమును వ్విష్కమణమును చేయవలయును. ఇడి అష్టదళ వద్మమువందలి విధానము. రెండు అక్షరములు నిల్పితిమి. ఇది ని_ష్క్రమణము. తరువతి రెండకరములును శెండవదళమునందు (కిందనుండి వైకి వాసితిమి. మూడసదళమునందు సె నుండి తర్షికి వై పునకు రెండక్షర ములను (వాసితిమి. కి ర్లికలోవి యతరముతో మూడయినవి+ ఇది వవేశనము కర్షికయందలి యక్షరముతో మొదలుపెట్టి మూడవదళము కొనకు చదువవలయును. ఇది నిర్ణమనము. రెండనసావమునందు మూడకతరసులు మరల (ాయపండనే ముగిసినఏి. నాలుగదళమునందు కర్షికవెపునుండి బయటికి రెండతర ములు (వాసితిమి. ఐదవదళనుసందు బయటనుండి కర్షికవై పుసకు రెండకరముఅు వరువగా (వాసితిమి. కర్ణికతోడి యక్షరముకో మూడయినవి, ఇది (వవేశము, శెండనపాదము ముగిసినడి. ఇప్లే తక్కిన యర్భిభాగమునందుహడ అక్షర విస్యానము

76. శబ్దాలయతార. వివేచన శి ఇవేళసవుయును. 4-3, ఈ 7 అంకెలున్నవి దిగ్రళములు, ఇచ్చట (వవేళ నిష్క మణములు చేయవలయును

ఇట్లగుటచేత కర్షికయందు విల్పిన ఒకే యశత్సరను మొత్తముమీద ఎవిమిది వత్యాయములు (పయు_క్రమగుచున్నది. (పారంభమునందలి 'యా(4ఠా” వద్యాంఠ మందు “కా,శియా” అని నస్యత్యయమునొంది పునరుక్తము లగుచున్నవి. పొదాంతము చందలి మూరు అక్షరములు ఈరువాతిపాదము మొదట వ్యతశ్యయనునొంది వనరు కము అగుట అవ్నిపాదములందు అనునృతమెన లక్షణన్సు దిగ్రశమాలందలి (వవేశ ని్నిష్కమజములవల్ల వేం మరల (వాయవలసిన యవసరము లేకుండగనే -యివి లక్షీఠకము లయినవి.

ద్వితీయ మష్టదలం యథా-

“చరస్ఫ్భార వరత్తవర వరకార గరజ్వర

చలస్ఫాల వలమైల వల కాల గల జ్వల కీరఫ్‌

606 నఠన్వతీ కంఠాథరటిను

ఆర్తము : ద్వితీయవిదమైన అష్టదళ వద్మిమున కుదాహరణము. నంచరణ

గ్‌ నా.

శీలుడాః అధిక్రములయిన వరముల నిచ్చువాడాః (శేష్టకరుడాః విషజ్వరుడాః కాండవ శేఖ యందు నృందవములు గలవాడా! ధవళశరీరుడాః నీలగళుడా! (వకౌశింపుము 111. అష్టథా కర్మికావర్మ్యః ప(కేమ్వపై తథాపశే

'కేషాం సంధిష ఛాప్యష్టావష్టప త్తి) సరోరుహే॥

అర్ధము : అప్షపష_క నరోరుహమునందు కర్షికావర్డ మొక్క-టియే ఎవిమిది విధములు. ఎనిమిది దళములందు మిగిలిన అతరములు. వావియొక్క నంధుల యందు మఠల ఎనిమిది.

వ్యాఖ్య : అస్షదళపద్మమున కిది రెండవఖేదము, కర్ణికయందు రెండవ యక్షరమును నిల్పవలయును. ఇదే యక్ష్వరను శ్లోకిపూర్వార్థమందు. ఎనిమిది పర్యాయములు (వయు క్రమయివది. మొదటి యక్షరమును మొదటిదళమునందు, మూడవయతరమును రెండవదళమువందు, ఐదనయత్షరమును మూడనదళమునందు, ఏడవ యతరమును నాలుగవదళమువందు- విలువవలయును. ఇస్తే ఒక్కొక్క యక్షరన..ను విడుచుచు తక్కివ యక్షరములను తరువాతి దళములందు నిలుసనల యును, ఎనిమిది దళములును పూరియగుసరికి శ్లోకపూర్వార్థము పూర్రియగును. ఇక్కండి కిది యొక అపష్షదళ పద్మము.

పై పద్మమువ దళవ.ల నందులందు ఉపదిళములుకూడ మన్నవ. ఉపదళ ములం దన్నింట “అ”వర్ష మును (ఛాయవలయును. మొదటి దళములోని అక్షరమును

శబ్దాలంకొర వివేచన ఈ0? ఉవదళములోని అక్షరమును? ఇళ్లే దశోవదళాశ్షరములను కలుపగా శ్లోకమునందలి ఉ_త్తరార్థమేర్పడును, దీవిని షోడళదళవద్మమని యనవలయు ననిపించుమ. కొవి పూర్వ పద్యమువందలి యెనిమిది యక్షరములే యిందు పునరా_త్తముల్తై అష్టనంఖ్య వపే నిలబెట్టుచున్నవి, మొట్టమొదట కర్షికయందు నిల్చిన యకరమున్త కింద్ర వినియోగము లేదు. తృతీయ మష్టప త్తం యథా- “న ఫశ్రీశ నవే భావే ననముతక్కామ నర(నత నమామి వూననమన నను ారినునయంనయమ్‌ి 236 అరము : తృఠీయవిధమైన అప్పదళ వద్మమువ కుదాహరణము, ఓ ళశీ న! శ్వరాః భగ్నకౌమాః సిద్ద్యవతాః భ_క్రిభానము నొందినవాడవై , వివయనంకుడవై నేను దర్శదళనము చేయు నీకు నమపష్కరింన కుందునా 1? అంత = - 118. పాక్కర్మికాం పుని పర్షం పర్లా_గం పర్గకర్షి కే (పతిపర్థం (వజే ద్ధీమానిజా త్వష్ట దలాంబు జే! అర్లము :? ఇక్కడ, అసన్షదళ నద్మమునందు మొదట కర్ణికకు, పిమ్మట థి దళమువకు, అసిమ్మల దళ్లాగమునకు, మరల దళమునకు కర్షికళు - ఇట్లు వండీ తడు _పతిదళమునకు వెళ్ళవలయును. లలా టి, వే రం .[ (గార “|

కళల వకఠన్వత్‌? కఠళకరకనము వ్యాఖ్య : ఇదీ నూడవ విధమైన" అస్షదళ పద్మము; ఇందు వదళీ యత్షరమును దుద్దుపె నుంచనలయును. ఠకునాతి రెండక్షర ములక్సు మొడటి” దళము నకదు _నాయవలయేను, చదువునప్పుడు కర్షిక, దళము, దళ్యాగమ్ము దశమి = ఈ' వరుకలో రాగా వెజదటీదళము పూ_ర్థియగునలికి నాలుగతరము అగును. అండ ఓక యశ్షరము ద్విర్తుక్తము, మరల కర్తికమండి బయలుదేరి ద్వితీయడళముని వింపసలయును కర్టికయందలి యశత్షరము మారదు. దళారంళమున ఆరవ యతరమున్కు దళ్నాగమున ఏడనయతరమును (వాయనలయను చడువునప్పుడు దళారంభమునందలి యక్షరతము పృనరుక్ర నగును. ఇప్పటికి ఎవీమిదేశరములు, అవగా ఒక పాదతనంగపూర్ధియగునుం. ఇప్తే తక్కిన దళములుం ఇచట -కర్షికయంతున్న “న ఎవిమిడి పర్యాయములు (గహింసబడును తవారంత వర్దముల్ను రెండేసి నూరులు _(గహిందబడును, వవం చతువ్చు త్రీ) హోడశప శ్రే) అవి _దష్ట్రవ్యే. త కాశ్చతు వ్ప త్తం యఖా- “సాసజా-త్వా నుమనసా సా నతా వీవరోరసా సార థ్షామైతి నుకూసా సాకంసర్భ సూ్లానసా" $87 అత్చము : ఈవిధముగానే చతృష్ప్యుత పోడళస్యకములుకూడ (దస్టవ్య ములుం వానియండు చతుస్ప్యతమ.వ కుదాహరణమ్మ., ఓయీ సాహసికుడా! వరి రన సేవించి చక్కంవి కొంతివి కలిగి) హసించుచు చక్కని మనన్సుతో, పీస్టర మైన యురన్సుకో సుందర నత్త్రములు ధరించి ఆమె నిన్ను నమీసించుచున్నది. 118. కర్గీకాతో నయే దూర్ధ్వం పత్త్రాకారాశరావలీమ్‌ 6పవేశయేక్కర్ణీ కాయూాం పద్మ మేత చ్చతుర్ల లమ్‌॥ అర్ధము : కర్తికనుండి వత్తకారమున నతంసనమూహమును మీదికి నడి పింననలయును; క్షికయందు (వవేశపెట్టనలయును. ఇది నాలుగు దళములుగం వద్మమను, వ్యాఖ్య : నాలుగు దళములు గలది చతుర్షశఎద్మము, మొదటి యక్షరో మును కర్ణికయందుంచి _వథను చతుర్ధదళముల సంధియందు రెండవ యక్షర ముంచ

రజ్హాలలకార వివేచన. ఈలి వలయణసు తరువాతి నాలుగళం ములను డళముయొక్కం అంచున వాయవలయున్వు శరువాతి యశలళమువు.వథను ద్వితీళు దళముల, నంధియందు (వాయవలయును. ట్‌ గధ వా న స ) గ్‌ ఓ ఇ ద్ద (తర యి తి బోలి గ కర్ణికయందలి యశక్షరముతో జలిసి ఎవిమిదగ్షరము లైనవి. ద్వితీయపాదమునందలి 'రెండక్షరములు విష్పటికే న్యన్తములె యున్నవి, కావున మూడవ యక్షరమునుండి వాలుగత్షరములను రెండవ స్యృతముయొక్క అందున (వాయవలయును. ద్వితీయ తృతీయదళముల వంరింనీందు తరువాతి యక్షరమును (_వాయగా కర్షికొకరముతో కలిని ద్వితీయపొదము పూలర్ణీయగుము. ఇక్లీ తృతీయ చతుర్ధపాదములు తృతీయ చతుర్థదళము లగును, (పతిపాదము కర్షికనుండి పారంభళమై నిస్య్వమణమను సాగించి దళాంతమునందు కర్పికయందు _సవేశించును. ఇట్లగుటచేత మొదటి యడ రము ఎనిమిది పర్యాయములు పృనరా త్తమయినది. దళసంధుల యందలి యక్షర ముల రెంచేసి పొడులు విియో గవడీనది హోడశప శృం యఖాా కళ, నమస్తే మహిమ, వమ నమస్యామతిమద్దమ శయోమసోము నమత్కామ ఛామభీమ నమఫషమి 880 అర్ధము + మపామతోడి (పేమగలదాడాః వీకు నమస్కారము. ఏివరీతరీకు లమ దమిందువాడాః కృశించిన చందువి ధరించినవాడాః లొంగిన కొముని గలవాడాః కొంతలచేక లీతిని గరిగించువాడాః నమమైన యోర్భుగలవాడాః ంకరా। నమస్యాం థ్‌ము,

ళ10 వరన్వతీ కంఠాభరణము 114. గోముా(.లికా (కచేణ న్యూర్వ ర్లాః స్వీ నవకా?ః సవా మభ్యే మనర్డ్‌ విన్యాసాతే ఎదోశ్త్రఒయం జోడశచ గదికి త అరము : వడిమిభాగమున మవర్ణమును విల్బటవల్స గోమూ,తికొకమ థి మున సర్వవర్షములును నమనులు నమము లగును. (పమములని యనగా మవర్డ ముతో కూడిన వని యర్హము,) ఇది షోడశదళ సద్మము. వ్యాఖ్య గోమూ(తికా (కనమమవి యనగా వంకరటింకరగా నుండుట. మొదటి దళములోని యక్షరముతో కర్షికాక్షరమును కలుపుకొని, రెంకవ దళములోని యక్షరముము మరల కర్షికొక్షర మును _గహాంసవలయును. ఇట్లు పదునారు రేకులను స్ట్‌ | లో చుట్టి రాగ్భా పద్యము పూర్తియగును. అవరముము విడిచి అతరముచొప్పువ మకౌ రము వనదునారు మారులు (వయు_క్షమయినది- అకొరచి్యితమువందు. క్రర్తికయందు ఒక్కసారి విన్య్థిసించుటచేతనే ఆన్నియెడల వినియు_క్రమంణనది అష్ట ప _త్త్రంమేవ కవీనామాంకం యథా “రాళా వచ్యాధిరాజ్యూ విసరరరన విజ్వ్య్యాజవాక్‌ య్యూపకారా రాకా పతమ్శాభకేపా నయనననయనస్వా ఖయా_నవ్యమారా రామూ వ్య స్త స్థీరత్వా తుహినననహితు! శ్రీ! కరయైరధారా రాధా రఘాన్తు మవ్యాం ఛివ మమమ వశివ్యాల విద్యావతారా” తం

శబ్దాలంకౌర వివేచన ఈగ1

ఆరము : కవినావమాంకము గల అష్ట్మకమున కుదాహరణను, ఇయ్యలిడిన విందనీయమేన వ్యాధుల రాజ్యము గలదియు (రాక, అవద్య, ఆధిరాజ్యా) వ్యా పివీ గలిగించు వీరరనమును పొందునదియు (వినర ర, రవ, విద్‌)? భూమికి అవకార మును గలిగించునదియ (కె, అపకారా), సం,డెండేండ్త బాలయు (రాక్సా, శరీర అగ్నములయిన సర్పములు గలదియు (పత్మ్య, ఆభ శేషా, నీతివి నడిసించెడి నేత మయిన జ్ఞానమనెడి ఆత్మను గలదియు (నయన్క నృ నయన, ఖా) ఆకాశమునందు వంచరించునదియు (అ, యా పొగడదగిన మారణకర్మగలదియు (వ్రవ్యం మారా నించిన స్థిరత్వము గలదియు (వ్యన్త, స్టిరత్వా), మంచుకురియ చందువి తల యందు బంధించిన యీళ్వరునియొక్కం ళ_క్రియ (కుహిన, న నపాతుః, (శ్రీకి మఖనులమ గలిగించు. చేతికి పదునైన అగ్గధారవంటిదియు (క ర తరం ధారా), శివునియందును నుమతలేని నళచిత్తులకు వ్యాళవిద్యయై అవతరించునదియు (శివ మమ, మ, వళి, వ్యాలవిద్యా, అవతారాా మాయయు వాగూపసయు (వ్యాజవాక్‌ స రమజీయ (రామాయెన ఆరాధాదేవి నాకురక్ష యగుగాకః (యుద్ధమునక్షగుచు నొక “పెనికడు మారజోత్సాహముమ, రక్షణనును కోరుకొనుచు రణాధిదేవఠను ప్రార్థించుచున్న నవ్నివేళను,) 115. నివిష్రాష్టదల న్యాస మిదం పొదార్భ భ_క్రీథిః

అస ష్ర్రఫ్ట కర్ణికం కోల 8 కవినామాంక మంబుజమ్‌॥

త తాంకః “రాజశేఖర కవులి వకేన చ(కమవీ వ్యాఖ్యాతమ్‌ం

అర్ధము ఆర్ధపాదములచేత అస్టదళములును వింపబడును. మూలలు కర్తికొవర్ణమును స్పృశింపవు దళ్ళాగములందలి అక్షరములు కవినామాంకమును తెల్చును. ఇదీ కవి నానమూాంకముం

వ్యాఖ్య 1 ఇది అష్టదళవద్మము మొదటియక్షరమును కర్షికయందు నిల్చి మూడశ్షరములను దళనంధి యందు విల్పితిమి. దళమునందు నాల్గివయశరమును దళ్ళాగమునందు బదవయక్షర్రమును నిల్పితిమి. ఇది ఆరోహణము అవరగోహణము సందు ఆరవయతరమును, దళపంధియందు నాలుగతరములను నిల్చితిమి,. ఇక్క డికి అర్భపాదము పూర్తియెనది, ఇటనుండి ఆరోహణను చేయగా వెనుఃటి నాలు గక్షరములే యథ్శాకమముగా విచియుక్రము లగును. ద్విన్రియదళము విడిన పిమ్మట ఐదవ యకరమును ద్రళాగన.నందు ఆరన యక్షరముము, అనవరోహణమునందు

న! వరవ్వతీ కఠకాథరణము వ్సీడవ “పతర ౨-ను దళనందియందు వరునగా మూ డక్షరములను నిల్చగా, కర్టీకొతర ముతో కలిసి మొదటిపాదముయొక్క ఉత్తరార్హము ప్పూర్తియగును. ఇస్లే మిగిలిన మూడు పాదములును నగము సపగముచొప్పున తక్కిన యారు దళములందు విని యుక్తము లగును, సాదాద్యంఠనులు నూతమే కర్ణికొడరనుము .కలుప్తకొనును. శ గ ; చీ? చి ఆ వీ రో యే పే న గల శ /౮ గ్రే ర కలం ఎత్త క ం లి కసా గో మగ్షి హే ఓ ళు వ ఏం ఖే నేటి ర తాం మీ (ల ళ్శి 'కొవువనే వద్యమునందు. రా” వర్జను-ఎవిమిదీసారులు (పయు_క్రమయినది (వతి పొదార్థమునందలి తుది పర్ణమువకు పూర్వవర్థి ములు మూడును, పరఎర్జములుగా స్యతి (మమునొంది పునరుక్రము లయినవి. ఆశే పాదాంతవర్ణములు నాలుగును ఠరు వాతి పాదమున నాద్యపర్థ ములుగా వ్యతి, 9మమునొంది ప్వవరు ర్త్‌ము లయినవిం (వథమదళాాగమునుండి (్రతిదశా_గమందలి వర్ణములను కలుపగా “రాజశేఖర కమల) అని యేర్చడినది. ఇదియే కవి నామాంకమి. చ(కం యథా “సత్వం మౌానవిళిస్టు మాజి ! భసా ఉజలంబ్య భన్యఃపురో ల బ్టాఘత్షయకళుద్ధిరుద్ధ రతర క్హివత్సభూమి ర్గుణా

1 ళట్టాలంకొర వివేచవ 6513 ముకాగ కామ మపా_స్తభీః పరమృగవ్యాధ! న నాదం వాలే శకామో సమకాల మ్ముభ ముదయీ రోపె స్టచాత న్తం౭ే।290 ఆరము . చ(కమువ కుదాహరణము. అప్పుడు మానవిశిష్ణమెన స్త్ర్వము

న! నాలంబనముగా చేసికొవి;, పూర్వము లలించిన పాపము వశించుటచేత శుద్దినాందిన వాడు మన్నతమయిన వక్షఃసలము గలవాడు నై న భవుడు సంతోషముతో కొమ

స! ఎ ఠి ఇాా

ముమ విడిచి లీతి తొలగినవాడ్రై శ్యతువులనెడి మృగములకు వ్యాధుడై నంగామ నంరంభమువల్ల అభ్యుదయము నొందిషవాడై సమకొలమువ ఏక్టపవాహమైన బాణ ములకో, సింహనాదముతో ఆకాశమును కప్పివేవెమ. 116. పురపురో లిఖీగ్‌ పాదానత (తీన్‌ వడరీకృ తాన్‌ తుర్యం తు (భమయే న్నేమా నామాంక శ్చథంక సంవిధి॥ ఆ తాంకః “మూఫకావ్య మిదం శిళుపొలవధణి "మ్‌ ? స్ట) సా క రై (్ర్‌ జ యో!

త్‌1ే4ీ వరన్వతీ కంఠాభరణము

అరము : ఇక్కడ మూడు పాదములను ఆరాకులుగా చేసి ముందుముందు నకు (వ్రాయీపలయును, వాలుగవపాదమును నేమిమీద చుట్టుతిస్టవలయుమ. ఇది నామాంకచ్న్మక్ర విధానము.

వ్యాఖ్య : ఇది చ్యకదింధము. ఈ చ్యకమునకు ఆకులారు గలవు, మొదటి యాకు నేమినుండి ఇరుసువరకు _వథమపాదము వరుసగా సగమెనది. మిగిలివ వనగము నచ్చటమండి _వాయగా నాలుగపయాకు నిండి చివరి యక్షరము నేమిపై విల్చినది రెండవ పాదముతో రెండ యాకును, ఐవవ యాకును విండినవి. మూడవ పౌదనుకో మూడవ యాకును, ఆరవ యాకు నిండినవి ఇరుసునందున్న ర వర్షము మూడు పాదములకు సరిపోయినది. ఆరవ యాకు నేమిపై నిల్చిన యక్షరమును చతుర్గపాద _పారంభాక్షరమును సమానమే. కొవువ అచ్చటనుండి ఆకుల నకీన స్యనధానమునందు రెండేసి యతరముల చొప్పున విల్సితిమి ఆకు మొదట నేమిపై నిల్చిన యతరములు యథాస్టితములై పొదమును పూ 'ర్రిచేసినవిం ఇప్పటికి షడార చృకము పూూర్తియెవది.

(వతిపాదమున నువ్న యాద్యంతాతరములు చతుర్దపొదమునందు వియత స్థానములందు కూర్చునొందిసప్పుడు మ్మాతమే చ్యకబంధము సరిపోవును, ఇరును నందలి రవర్జము వియతస్టానమువ వినద్ధస్తము

ఇంక నామాంకము. (వతి యాకు నందలి మూడవ యతరమునము మొదటి యాకనుండి కలుపుకొని రాగా “మాఫకావ్య మిదం” అని యగును. ఇందు కవి నామము విన్య_స్తము. ఆరవ యకరమును కలుపుకొవి రాగా “ఉిశుపాల వధః” అలి యగువు ఇది (గంథనామను. ఇచ్చట అక్షరముల లెక్క నేమిమండి యిరుసు వైపునకు సాగవలయును.

ఉదాహరణ శ్లోకము మాఘువి శికుపాలవధమునుండి స్వీకృతము.

ఏవం చతుం౦క మవీ యథా “శుద్ధం బద్ధసురాస్ట్రి సార వివమమ త్వం రుస్టయాతిన్టిం 6ళి హ్రోద్దు రిజోపదం గవి గవాశీ శేన చంచంద్భువా తథ్యం చింతిత గు_క్రిం న్తవిధి దిగ్ళేదం న చకం శుచా చారో2,పాంళు రద్యభ ముగ తను మే రమో్యోభవానీరుచా 931

శబ్దాలతికౌర వివేశచవ 6515 అ తాంకః “భుుభతరవాచా బద్ధచితిచంకం రాజగురు చేదం స్తాదరమవాది. అరము : జుక్లే చతురంకమున కుదాహరణమీ-. ఆలంకొరనులుగా ధరిం చ్‌ అమటీం కపాలాస్టిన ఓక్రిలచేత భయంకరుడాః (విద్ధం నుర అస్టిసార; విషమ): టి స్థం సి త్ట్యి క్ట షి కా ర ఖ్‌ సా టం ఆ యు 9. ల ట్ర టం గ్‌ రః ష్‌ లై లి ఫ్లా స ణ్స 1 1 న. కి గ ఛి లీ ట్ర క్షా

ళ16 వరన్వథీ కంఠాభరణము రోగములను జయించి మిక్కిలి ప్లిరముగా నున్న వాడాః (రుక్‌, జయం అతిస్టిర్సు చక్కగా పోషింపదిడి సానందముగా కనురెప్పలను కదలించుచున్న వృవషభనుకో కనిపించువాడా। (గవా, ఆక్షీజేను చంచత్‌ (భువా (పాణిరకణమునుగూర్చి తల పోయువాడాః (చింతితః గుం) మనోహరమైనవాడాః (చారః) ఉ్యగుడా (ఊగ వీవు (త్వం వర్వోన్నతుడపు (ఈపాంశః ); వామదేహమునందున్న పార్వతీకొంతి చేత (భవానీ, రుచా), రమ్యమైనవాడవు (రమ్యః); నాయొక్క (మే? వాక్కునందు (గవి, ధర్మాతి కమణముచేయ రజస్టానముమ నష్టపుచ్చినదియు. ((భన్హ్ర ఉద్ధర్మ3 రజః పదం దుఃఖనుచేత వ్యకీభానము పొందవిదియు (వ, చృకం; కశుచా వైన కల్యాణము (అద్యభం)ను ఏ _స్పరింవదేయును,. -. ఇక్కడ అంకము _ శుభ తరవాబా, దిద్దచితిచకం, రాజగురుణోదం సాదరో మవాది. . వ్యాఖ్య : వెనుక్రటి చృక్రమునందు వలెనే యీ చ్యకమునందుకూడ వివ్యా వము చేయవలయును ఇదికూడ షడారచ్యకమే వెనుకటి చక్రమునందు అంక ములు రెండు మ్మాతమే కలవు. ఇందు నాలుగు కలవు. కావుననే దీవికి చఠు రంకను అన్నపేరు అన్వర్హమగుచున్నది. (వతి ఆకునందు నేమిపై నున్న యక్షర ములను కలుపగా '“శ్ళుళతర హచా. అవి యేర్పడుచున్నది. మూడవ వలయము నందలి నర్ణములమ కలునగా *బిద్ద చితి చ్యకం” అవి యేర్పడుచున్నది. ఆరవ వలయమునందలి యక్షంనులను శక్రలుపగా “రాజగురుణేదం” అవి ఎనిమిదన వలి యమునందిలి యక్షరములను కలుపగా *పాదర మవాది అని యేర్పడుచున్నరి ఇట్లు నాలుగంకములుగా పూ _ర్తివాక్యము విన్య_స్పమయినది- అతి స్వచ్చమైన వాక్కుతో బంధరూవము నొందిన క్రొనచ్యకము రాజగురువ్సచేత ఆదరపూర్వక ముగా చెన్పవిడిన దని యర్టము. (గతి చిత్రము ) గతిచ్చిలేషు గతి (పత్యాగతం యఖా- “వారణాగ గభీరా సా సారాభీగ గణారచా శారితారివధా సేనా నాసేధావరితారి కా క! అకాయుక్సాద రొవూ ర్లతి; యుకా ఎద యో? (వత్యాగతిః,

శబ్దాలంకార్ర వివేచన 617 అరము : గఠి చ్మీతముఅందు గత (వఠ్యాగతమున కుదాహరణము, ఏనుగు థి లవెడి వర్వతములతో గంలీరమైనదియు, సారమైనదియు, భయంకర వివిక నమూ వాముల ధ్వనులు గలదియు, శ్యతువులను నంహరించినదియు, అవరోధము లేని దియు శతు వైనికులనము యుద్ధమునకై ఏరించునదియు నైన సేవ

ఇచ్చట బేసిపదములయందు గతి; సరిపాదములందు _పక్యాగతి.

వ్యాఖ్య ఏ గతిచిళము అక్షళ గమనమునుబట్టి యేర్చడిన చ్నికము చ్నికా అంకౌర భేవములలో గతి చ్వితము ఐదవది. ఇది కూడ అవాంతర భేదములను “పెక్కింటిని కలిగియున్నది.

అందు మొదటిది గత _పత్యాగతము, ఓక పాదమునందు ఒక (కమమున నక్షరముల విన్యానము జరుగును, ఇది అనులోమ_కమము, ఇదే గతము, అవే యతక్షరములు రెండవపాదమునందు వెనుకనుండి ముందునకు విన్య న్తములగును. ఇది (వతిలోముకమము. ఇదే నక్యాగతము. ఇళ్లే మూడన పాదము (పతిలోమ (తమమున నాలుగవ పాదమగును.

(వకృళోదాహరజమునందు “వార ణాగ గ ఖలీరా సొ అన్న _వథమపాద మును వెనుకనుండి ముందునకు చదుసగా '*సారాలీగ గ ణారవా అవి మైనది. ఇదే ద్వితీయ పాదము, “కారి తారినధా సేనా అన్న తృతీయ పాదము (వతిలోమ్యకమమునొండి నా సేభావరి జారి కా” అని చతుర్ద పాద ముగా రూబొందినది, (పథమ తృతీయపాదముల గతియే _వత్యాగతమై (కమముగా ద్వితీయ చతుర్ధపాదములుగా అయినది. ఒక యర్హమునం దుపయుక్షములయిన వర్ణములే (కమమును మార్చుకొవి అర్జాంతరము నన్ముగహాంచుచున్నవి. ఇట్లు చిళ్టరంజనమును గావించుట చేతనే చ్మితము. ఇచ్చట నర్జముల న్నాళయించుకొని మార్చు చెందినడియు, పొందర్యమును సంపాదించుకొన్నదియు శబ్దమే కొవుననే? యిది శద్దాలంకారముగా వంగృహీఠతమయినది.

తదక్షరగతం యథా

కన్పిళిత్రానిరతో ౬ భీోో జ్యీజ లేఒ.మరణా రుచా

ఛారుణా రమతే జన్యే వోళీతో రని తాళిని” కిరి

61కే వరన్వఫి కంఠాభరోణము అ(తే గత వళ్యాగళొభ్యాం నీవ జ్లోోళ ఆరము : అతరగతమున కుదాహరణము, ఓ అమరులారాః వాడియైన థి అగ్గమునందు అన_క్రి కలవాడును, భయములేవివాడును, తేజస్సుతో మిక్కిలి (వకౌ శించును. ఆస్వాదింపబడిన ఆహారముగల (పిశాచాదులకో విండివ) యుద్ధమువందు లీకుడై న వాడెన్వడు మనోహరముగా (కీడించును ? ఇచ్చట గత (పక్యాగఠతములందు అదే శ్లోకము. వ్యాఖ్య : అకరగతమైన చితమున కుదొహరణము గత _పత్యాగతను నందు పాదము (_పమాణము. అకరగతమునందు అర్ధపద్యము (వమాణము* వూర్వార్హము అనులోను (కమము? గతము; అదే.అకర సమూహము (వతిలోమ (కతామున విన్యస్తమై ఉత్తరార్హ మగును ఇందు గతము నొక్కటియే, (వత్యో గక్రము నొక్కబియే బీవిచేకనే పూర్వార్థమును? ఊత్తరార్థమును విండిబోయి శ్లోకము పూర్తి యగుస్‌ (వకృతోదాహంణమునందు *ని శి తాసిర తో” మున్నగు విదముగా మొద ఆయన పూర్వార్థిము కర్చచ్చాత్రో ముగియుచున్నది. ఉ_త్తరార్థము “ద్దారు,... మున్నగు విరముగా పారంభమై 'రసితాశి వి తో ముగియుచున్నది. ఇదె పూర్వార్హము' నరడలి అక్షరాతరము (పతిలోమ్యకనుమున విన్య స్త మగుటద్రేతనే యేర్పడ్తినది: ఒక్‌ శోకమునందే గత (వత్యాగళములు పూర్వో త్తరార్థముళం దిమిగిబటోయినవి. శ్లోశాంతర(గత )౦ యథా- “వాజానొజని మానాసే సారాజూవనమా తతి మ త్తసారగశాజేభే భోరీ హోవబ్దిన ధ్వని" పైని అత (పాతిలోమ్యే నౌాపరెః శ్లోఖో భవతి యథా “నిధ్వనజ్షివవోరీ భా ఛీజే రాగాసా _త్తమః ఈత మానవజూరాసా సేనా మానిజనాజావా 995 అర్లము : శ్రోకొంతరమున కుదాహరణము, ఆపిమ్మట మదించిన సామ థి ర్థ్యము గలిగిన భృదగజముభను గలదియు, భారము నపాంచి ళదగనుకూల కార్య

శబ్దాంంకార వివేచన ళం (వచ్చ త్తిగణ అనుల ధ్వవి గలదియు, శ్యతువుల మానముమ చెదరగొట్టువదీియ వైన సాఠరవంతమయిన యుద్దమువంధు సేవ స్ననము కావి దయ్యెను.

ఇచ్చట (షాతిలోమ్యునుచేత మరొళ శ్లోకమగును, డగ్షావి యర్డ మిది+

పెద్ద ర్వవిచేయుగు వేగముచేత మనోహరముకై యున్న యేసుగులను గల దియు, విస్తారమైన _వైవికసంజాత మెన కోలాహలము గలదియు, పొరుషవంళు లయిన వీరవరుల నంగరము గలదియు వైన సేన (కోధరనమువల్ల (వకరాజ్యలడత్మీ యందలి అనురాగ రనమువల ్స తమమును పొందినది.

వ్యాఖ్య : అనులోమ కముముచేత ఒక ల్లోకమును, (షతిలోమ,కమముచేత యరొక లోకము తగుక్షది శోకాంతరము. వాహనా, అటవి, మానాసే, పారాజం అనవా) ఠళ;, మత్త సారగ, రాబేలే?; లారీ ఈహావత్‌, జవధ్వవి _ అని _(వతమ శ్రోకమునకు పదవిభాగము. విధ్వనత్‌, జన హాతి, ఇభా, లేజే, రాగరపాఠ్‌, ఠమః తతా మూనవజారాపా సేవా? మానిజన, ఆహనా - అని ద్వితీయళ్లోకమునకు పదవిభాగము,

(వథమళ్లోకమే _వతిలోన్ముకమమువల్ల ద్వితీయళ్లోక మయినది. మొదటిది గతము; రెండవది (్రజ్యాగతమ, రెండుకు సంన్కృత భాషాళోకములే. [శీర్షిక యందు “శ్లోకాంతర గతం” అవి యుండుట సమంజనము; అట్లుండిన పూర్వాపర శీరికలకో పాదృశ్యము నొందును. ]

తై

భాపాంతగగతం యథా

“ఇక శీ బతూలా లాసే బాలా రావా మలీమసా

సాలకా రసలీలా సా తుంణాలాలి కలారఠతి 806

అకు (పాతిలో కీళ్ళ నాపరః పాకృ్ళతక్లోళో భవతి యథా-

“తగలా కలిలా గాతుం సాలాలీ సగకాల సా

సామలీ మవాుగాలావా నేలాలా వాన బాలి క్‌ఫ్ర7

అర్ధము : భాషాంకర గతమున కుదాహరణము. ఓయీః కళాంతుడాః చెదరిన ముంగురులు గలదై, రా హుమలీమసయైన (చరద రేఖవంటి) బాల ల్వ్వా

రజ వఠన్వతీ కంజాభకణను మనెడి నృత్యమునందు నిన్సంకోచముగా నర్హించి, రనజాతమైన విలానము నొంది నదై, ఉన్నత (వనృత్తిగలదై యిచ్చట నీచేత లాలింపబడివది. ఇచ్చట (పాతిలోమ్యనుచేత మరొక (పాకృతళ్లోక మగుచున్నది. (ప్రాకృళ శోకమున కర్ణము - ఓ నాథాః కళలయందు సామర్ధ్యము గలదియు, పాడవరలెననెడి త్వరగలదియు: అనేక వృక్షములనుండి తీసిన నరువు (కాగుటచేత అలనత్వము నొందినదియు; చామనచాయ గలదియు? మధురమైన యాలావనము గలదియు వైన యుత్తమనారి ఏిలసిల్లుచున్నది. వ్యాఖ్య : క్లోకొంతర గతమునందు (పతిలోమము మరొకళ్లోకముగా వగు టయే కలదు, భాషాంతరగతమునందు మరొకళశ్లోకముగా మారుటయే కాక, ఫొషను మార్చుకొముటకూడ జరుగును. అనులోమ కమమున నంస్కృృతళ్లోకముః అదియే (వతిలోమ్మకమమున (పాకృతళ్లోక మయినది. తదర్హానుగ తం యథా “నిద్రకే దివి శీఒసీశే తం యాంతం నిజితాజిని విగదం గవి రోద్ధారో 'యొోద్ధా రూ నతిమేతి ని 998 అత (సాతిలోమ్యేన సవవ పడార్డః, అర్హము * అర్జానుగతమున కుదాహరణము. స్వర్గమునందు 'వైతము (వపిద్ధ థి కూ మైన అనేక యుద్ధములందు. గెలిచిన _వెన్యము నంగామమునకు పిలుపు వీయగా లొంగిపోకుండ జ్వరరహితుడై నిలిచిన యోధుని వడ్డగించునా రెవరు? ఇచ్చట (ప్రాతిలోమ్యముచేత అదే పదార్థము. వ్యాఖ్య : అర్థానుగతమైన గత _వఠత్యాగతమున కిది యుదాహరణము. ఇందు అనులోమ్యకమమున మొదటమండి చివరవరకు నొక శ్లోకము; (పతిలోమ (కమమువ చదివివప్పటికి అదే శ్లోక మేర్పడను. అదే యర్హము విచ్చున్ను వికట కవి, మడమ, మందారదామం కడకు వటఫ _. మొదలియవ పదములు అనులోమ (వతిలోమ్యక్రమములందు రెండింట నొశేవిధ యిగా మండుటయు, సొపాత్య(కీడలందు అట్టి పదముల నుపయోగించి చమత్కరించ టయు (వసిద్ధమే. (వకృతళ్లోకమునందు

18] శట్దాలంకౌర. వివేచన ళ్తి। విదితేదివి, కేసీక్కే తం యాంతం, నిజికాజిని విగదంగపి, రోద్దారో యోర్డాయో, నతిమేతిన... ఆని యెనిమిది వర్ణగుచ్భములు వాడుక నొందినవి. ఎటుముండి చదివి నవ్పటికి, ఇవి.రూసమునందు గాని అర్ధమునందు గావి మార్పు నొందవు, ఇందలి వర్జ్ణగుచ్చములన్నియు గఠ (వత్యాగతములందు యథాస్టితములై యుపకరించును, అట్రగుటచేత నే శ్లోకరూపము మారినప్పటికిని శోకార్హమునందు మార్పు కలుగుట లేదు. ఖండవులుగా చూచినప్పుడు గత (వత్యాగతములేక రూఎములు, అఖండ ముగా చూచినప్పుడు విన్నరూపములు. అయినప్పటికిని అర్హము రెండింటీయందు అనుగతముగా నొక్కటియే యున్నది. కౌవుననే, యిది అర్ధానుగతమైన గత (సత్యా గతముగా "పేర్కొనబడినది

తురంంగపదం యఖథా-= *ఖ్రాలా నుకాలవాలాకా కాంతిలాలకలాలి తా సఖా నుతనతీ సారా దర్పికా 6వతగర్థి తి పం అరము : తురంగ వదమున కుదాహరణము చక్కవి నలవి కేశపాశము థి ళం గలదియు, కాంతిగల ముంగురులకో శోలించునదియు, 'స్నేహపూర్ణయు, ప్యతవతియు, ఉన్నతురాలును, దర్పము గలదియు, (చశానుస్టానము గలదియు నైన బాలయీమె, ఈమెను నీవు సేవింపుము. 117. (మాత్‌ పాదచతుష్కేఒన్య పం క్రీశః పరిలేఖతే తురంగపదయా లేన శ్లోవోజ_న్య ఉపజాయలే। యథా “వాలా లలితత్నీవఖా నుకలా రాగతర్చికా సుదంతికా వర్ధి ఆచాసా కాలా తలలానకా త్‌00 అరము : (కమముగా దీనియొక్క నాలుగు పాదములను పం కుల (కమ ఠి అనాన్‌ ములో _వాయగా తురంగపదగమనమువంటి గమనముచేత మరొక శోకము పుట్టును, శ్లోకారము - లలిత త్నీవమైన ఆత్మ (స్వభావము గలదియు, మంచి కళ గలదియు. రాగముచేత తృ్య్వ్పగలిగించునదియు చక్కని పలువరుస గలదియు,

ళడ్తిడ్తి నరన్వత్రి కంశాలరణము గృహము నఖివృద్ది పరిచినదియు? నల్ల విదియ, నాట్యమునందు పరాకాష్ట నందు కొన్నదియు నైన బాల. వాలా, ఫఘ|కా్కట వొ |లా | నా థి వెల ఉ|| 26 3 అ " శ 26 తతి! లా ౪ఆ | కే ళ|ఆ౪ (తా 161, 2 2 16 27 ఇ, 2వ న జ తశ, స్తారకా డ ర|కా(వ్ర (శ 90|| ఈ ఇ స్య ఇ 29 మక్‌ వ్యాఖ్య : మొదట విచ్చిన శ్లోకమునందలి నాలుగు పాదములను వరుసగా నాలుగు పం క్తులుగా (వాసితిమి. గుజ్జిము నడచువప్పుడు. నాలుగు కాళ్లను రెండు వరునలుగా కౌని; నాలుగు పరునలుగా కావి నియతముగా పాదనఒుదలను వేయవ్స ఓకప్పుడు ఒక కాలు ముందునకు వేసి మరియొక కాలు వెనుకకు వేయవచ్చును. ఆ పాదమ్ముదలపు కలుపుకొనుచు పోయినచో వంకరటంకర గీత లేర్పడుము వావిలో వైళము పొందర్యము లేదన్సుటకు వీలులేదు (పకృతళ్లోకము నుండి తురంగ చల నానుకరణముతో అక్షరములను (గహాంపగా మరొక శ్లోక మేర్చడినది. ఈల్లోకిము రూపమునందును లిన్నమే; అర్ధమినందును ఖిన్నిమే. అయినస్పటికి ద్వితీయ శ్లోకము వందలి వర్ణము లన్నియు _పథమ శ్లోకములో నున్నవే. అందుండి ఒక్క. యక్షర మును కూడ విడు..లేదు; అదనముగా ఒళ్ళయక్షరవ. నుకూడ కలుపలేదు. చ్నితను నందు అత్షరముల వగ్గర సూచించిన అంపలు (కొ _త్తళ్లోక్రమునందు ఆ యక్షరచిల స్టానముము నిర్ధేశంచును. కంటితో ఒక్కసారి ఒకటినుండి మువ్న్పదిలెండు వరకు గల అంకెలను కలుపుకొనగలిగిన యెడల తురంగ గతి నృష్టగోచరవు కొగలదు 118, అవాుంర్థ ధవమం నామ త్లోళార్జి (భమణం యది తదిదం సర్వతో భదం సరుతో,భమణం యద. అరము : శోకముయొక్క నగముభాగివ.. తిరిగబడినయెడల దానివి అర థి లు ౦

శల్లాలంకొగ వివేచన ల (మణ మవి యందురు, అదియే అన్నియెడలను తిరుగబడినయెడల దానిలీ నర్వతోళదమవి యందురు తో ర్ట భమం యథా “సనత్వకతెీ త్యం సదరామ్మ్న నాొళిని గ్పిరాధికళసం నాజీ రమక్షగ్య మర్ష తి త1 “నరము : వానియందు అర్హ భమ5-. న కుదాహరణము, నిత్యము విల వంతుల కానక్రిదాయళ నును భయస్తుల (కోధనుడు హర్రిందునదియు, ఉత్పావాము చేత అధికముగా పీరవాద సులు గలదియు? రంజకత్వ స్ఫోరకను (నయిన యుద్ధము వందు). క్‌ కుక వక లక మకరి జ లజమివిిన॥ రాశి కునకతలలా కమ క త్వ చు శీ ఈ గ కానా: రాకా గా కో గ వం కాకా బా లాం గకార కంలో క కకక వ్యాఖర్ధ : ల్లోకపాదములు నాలుగింటివి వరునగా నాలుగు పం క్తలలో అ గా ఆటీ (ౌాయపలయును. అప్పుడు కోష్టకమును తలకిందులు చేసి వర్రనగా వాలుగు వంక్తులలో మరల నాలుగుళాదవంలను _(వాయవలయును, ఇట్లు వాయగా, ఎటు వై పునుండి హూచినవ్పటికి ఎవిమిదేసి యక్షరదులుగల శ్లోకపాదము లేర్పడును, పైనుండి కిందికి చదుు” నగమౌ నరికి (నాలుగు పంక్తు లగునరిక్రి శోకము పూర్ణి యగును తల్బకిందులు చేసి చదుపగా దుధల నదేవిధముగా నాలుగు నం క్తం

6% వరన్వతీ కంఠాభరణము ళ్లోక 'మేర్చడును. అశ్లే విలువుగా నున్న సందక్తులసు పెనుండి ్రీందికి చదువగా కుడివైపు నాలుగు పంక్తు లగుసరి శ్లోకము ప్పూర్తియగును, చతుస్కమును తల (కిందులుచేసీ యిదే విధముగా చదువగా నాలుగు పం క్తులగువరికి శ్లోకము పూర్తి యగును నిలువుపం క్తులకు చదివినప్పుడు, అడ్డపం క్తులను చదివినప్పుడు నగము వంక్తులలోనే శ్లోకము పూూర్తియగును. మరల తల్యకిందులు చేసి చదివినప్పుడుకూడ ఇ్లే యగుచున్నది. ఎట్లు చదినినను వచ్చెడి శ్లోక మొక్కటియే.. చతుష్కము వందలి గడులలో సగము గడచుసరికే శోకము పూర్తి యగుచున్నది, తక్కిన సగము తల్మకిందులుచేసి చదువవలసివచ్చుచున్నది. కౌవుననే దీవికి “అర్ధభమము” అన్నపేరు అన్వర్థమగుచున్నది.

• ఉదాహరణము భారవి “కిరాతార్డునీయము”నుండి గృహీతము,

సర్వతోభ్యదం యథా...

“జీవా కానిని కావాజే వాహికా స్వస్వకాహి వా

కాకాలే భభ కాకా నిస్వభవ్య న్యభస్వని త0క్తి

అర్ధము * సర్వతోళ్నదమున కుదాహరణన్సు, దేపతల కత్చాహనును కలిగించునదియు, వాక్క్రలహమును గలదియు? _కమ్మపా_ప్రమయిన వమరమునకు న్వవైన్యములను పరవైన్యములను మోహరింపజేయువదియు, మదము (నవించెడి యేనుగులతో విండినదియు, కాకా విన్వనములు చేయుచు నుత్సాహను చూపుచున్న వారిచేత భాసించుచున్నదియు (నయిన యుద్ధరంగమునందు)

వ్యాఖ్య : అన్నివైపులనుండియ భదనుగునది వర్వతోళ్ళదము, ఎటు వైపునుండి చదివినను నాఎగు పంక్తు లగుపరికి శోకము పూర్తియగును. నిలువు పం కలను కుడివె పునకు చదువగా వరునగా నాలుగు పాదము లేర్పుడును. తుది వం క్రీినుండి ఎడమవైపునకు (వెనుకకు) నాలుగు వం కులము చదువగా శ్లోకము పూలర్తియగును. అడ్డ సంక్తులను నాలుగింటిని వరుసగా చదువగా ఇవే యగును. (కిందమండి మీదికి నాలుగు వం క్తులను చదివినప్పుడు కూడ ఇళ్లే యగును,

అర్ధభమమునంమ చతుష్కటమును కొన్ని సర్యాయములు తల్కకిందులుచేసి చదువుట యవనరమగును ఇచ్చట అట్టి యవనరము లేదు, కాౌవి ఒకవై వృనుండి

శబ్దాలలకార వివేచన బట చకా స్వస్వ నా మావా కక శే భయే నాకా కాక లామిఐ ఖల 25555555 కాకా శే కదరా ంనన5క శ వాకా[న క కానా! శే చదివినప్పుడు అనులోమ్మక్రమమును, మరొకవై పునుండి చదివినప్పుడు వీలోమ్మకమ మును పాటించుట యవనర మగును. కావున సర్వతోభళ్నదమును “నర్వళో[భమము? అవి యన్నస్పటికి దోషము కాదు. ఇల్లు చదివినస్ఫటికి ఒక శ్లోకమే యేర్పడును. భిన్నళ్లోక మేర్చడదు. ఉదాహరణము భారవి కిరాతార్డునీయమునుండి గృహీతము. ( బంధచిత్రము ] బంధచి,కేషు ద్విచతున్ము. చంకబంధో యథా “జయజీవ నలేంఎదాజేవ లంబోదర వినాయక జగయేధన చం(దాభాలంపీ దన్న విభాయశే తి08 అర్ధము 2 దింధచి_కములందు ద్విచతుష్క. చృకబంధమున కుదాహరణము. దేవాః నతులయిన యిర్యదాదులను కలవాడా। లంబోదరాః వినాయకాః లోకమును వడి పించ్లువాడాః చం్యదకాంతి వత్వికమించు ంకకాంతి గల నీకు జయమగుగాక।

ర్‌ర్సె్రీ వరవ్వతీ కఠఠాళలరణము 119. ఇపా శిఖర సంధి మాలాం బిభఛభ్ళయాదర్ధ౦ సమా(శి తై ర్వ్లైః ద్విచతుమ్క_ చ(కబంభీ జీమివిధా చాపరం (భమయీత్‌ . అర్ధము శ్లోక్‌ర్దమునందున్న వర్ణములతో శిభరములను, తొజ్మేర్య సంధు లను నింపవ-యుసు చుట్టునున్న చేమిపై _ మీగిలిన భాగముకు చుష్టవలయును, ఇది ద్విచతుష్కు చ_కబంధమువందలి హ్యానవిధోనను. వ్యాఖ్య చి తాలంకౌారములో వర్ణ పాన స్వర్‌, ఆతకార్తో స్‌తి వియమ మునుబట్టి యేర్చడిన భేదములు చెప్పుకొంటిమీ ఇిప్పుడింకీ తరవిదైన బంధ చిళఈమును గార్చి చెప్పుకొందము. క్ష ఊజక్‌య్‌ో | ఫి | ఎనీ ద్విచతుష్కం చ్యకదింధ మని యనగా రెండు చతుష్కమలమగల్లి చకొ కోరముగల బంద మని యర్హము రెండు చతుష్కము లనుటచేత్ర, ఎనిమిది శృంగమే లేర్సడును శృంగమునకు శృంగమునకు నడుము లోయ (ఎడిము) కలుగును,

శబ్దాలంకార వివేచన రడి?

శ్రోకమునందలి తొలి సగమును ఒక్కొక్క యక్షరమ్సు చొప్పున వరుసగా శృంగము లందును లోయలందును _హయవలయును ల్లోకమునందలి రెండవ నగనును చృకనేమిపై వి విన్యసింపవలయుసు. రెండని యక్షరమును మొదటి శృంగమువకు మీద నాలుగన యక్షరమును రెండవ శృంగమునకు మీద ఆరవ యక్షరమును మూడవ శృంగమునకు మీద - ఈ విధముగా ఒక్కొక్క యక్షరమును విడుచుచు, ఎనిమిది శృంగముల మీద నేమియందు ఉత్తరార్థమును విలుపవలయును. ఇట్లు చేయగా ద్విచతుష్క చ్యక్రబంధ మేర్పడును, చదువునప్పుడు మొదట శృంగము లందును లోయలందును గల యక్షరములన్లు వరుసగా చదువనలయును, అప్పటికి వగము శ్లోక మేర్పడును. తరువాత మొదటి శృంగమునుండి మొదలు పెట్ట, శృంగా క్షరముకో నేమ్యుకరమును కలుపుకొనుచు చదువవలయును. ఇట్లు చదువగా శోకము నందు మీడిసగము ప్పూర్తియగును. నేమ్యుక్షరములను క్రలుపునపుడు లోయలందీ్‌లి యక్షరళ్లు లుపే&ీఠకము లగునవి గమనింప వలయును.

ట్వ్‌శ ఖంగాటకబంధో యథా

“శరాసంజ వక్షం ఖగాంనస్య కలాంసమ్‌

సంధాయ, నలషూం సనంశా వుగారీం మే ననా శక &0శ్తీ

అరము ; ద్విశృంగాటక దింధనమున క దొహరణము. ఓయీః జలాత్మ

థి

కుడాః అకొశమువకు గొరనమైవవాడాః కిరంణపోషకుడాః శివువి వశము చేసికొన్న కళారవమును సంధావించి నల్లవి వలయ మనెడి శంకను నాకు తొలగింపుము. 120. 9 అంగాద్గ్రుంథం పునః శృంగం గంధిం శృంగం (వజేదితి

ద్వళృంగాటకబం ధేఒన్మిన్నేమిః శేమాత రై ర్ఫ వేత్‌ ః

అర్ధము: శృంగమునుండి _గంథివి, మరల ళృంగముము, _గంధివి, శృంగ మును = ఈవిధముగా వెళ్ళగా ఈ ద్వీశ్చ్ళంగాటక దింధని నందు మిగిలిన యక్షరము లకో నేమి యేర్చరును.

అ తాంక్షఃి = రాజశేఖంస్య

అర్థము : “రాజశేఖరన్య” యని యిచ్చటి అంకనం (ముదు

628 వఠన్వతీ కంఠాభకణసు

వ్యాఖ్య : 'రెండు (తిభుజములను గల్గి చకాకారము గల దిలిధము ద్విళ్ళం గాటక చ్యకబింధము. న్యాన ల్లోకమునందు ద్విశృంగాటక బంధ మనియే యన్న వ్పటికిని, నేమి (నసంగముకూడ అందే యుండుటచ్రేత చ్యకాకారముండుట ఆవళ్యక మవి స్పష్టమగుచున్నది.

త్తి లా ల్‌ శి ౮ సత్ర ట్వ నో

రెండు (త్రీభుజములను విరుద్ద్యక్రమమున విలిపినప్పుడు ఆరు భృంగము లేర్చ డును, శృంగమునకు శృంగమునకు నడిమి భాగము (గంధి, దానినే లోయ యని పూర్వ(వనంగమునందు చెప్పుకొంటిమి. ఈ గోయలు కూడ ఆరే యుండును, కొవన శ్లోకమునందలి యక్షరములను మొదటి శృం గమునుండి వరునగా శృంగములందును లో యలందును నిలుపుకొనుచు రాగ్యా పూర్వా! మునందు నాలుగక్షర ములు మిగులును ఉత్తిరార్హమంతయు మిగులును. ఈ మిగిలిన మక్షరములను నేమిపై ని నర్దవలయును. మొదటి యకరమును విడిచి, తరువాతి రెండి క్షరములను _వ్రథమ ద్వితీయశ్ళంగము అను కలుపు నేమిపై విలుపవలయును. చివరి యకరమును విడువ వలయుమ. ద్వితీయార్హమునందుకూడ నిళ్ల మొదటి (మక్షరమును విడిచి రెండతరములను ద్వితియ తృతీయ శృంగములను కలుపు నేంఎపై విలిప్కి మరల ఒక యక్షరము

79. శబ్దాలంకొర వివేచన రం విడిచి తరువాతి రెండక్షరముఅను తృతీయ చతుర్ధ శృంగములను కలువు నేమిపై నిలపవలయును. ఇట్లు విలుపుకొమచు పోగా నేమి మొదటి శృంగమును చేరు కొమనరికి తుగ్రి యక్షర మొక్కటియే మిగిలి యుండును. ఇది న్యానవిధానము.

పాఠకుడు మొదటి శృంగమునందలి యకరముతో మొదలుపెట్టి శృంగము లందలి లోయలందలి వర్ణములను నరునగా చదునవలయును, ఆసిమ్మట మొదటి శృంగమునందలి వర్ణముతో నేమిపై నున్న వర్ణములను కలిపి ద్వితియ శృంగాకర మను చదువవలయును ఇన్పటికి పూర్వార్ధము పూలర్తియగును ద్వితీయ శృంగము నందలి యతరమును మరల (గపహాంచి నేమ్యుకరములను ళృంగాత్షరములను వరు వగా చదువుకొనుచు రావలయును. (నథను శృంగముమీది వర్ణముతో ద్వితీయార్ధము పూర్తియగును. రెండవ శృంగమునందలి యతరముతో శ్లోకపూర్వార్థము ప్పూ్తి యగుచున్నది ఉ_త్తరార్హము మరల అ యశరముకోనే _పారంభ మగుచున్నది, కౌవువు దానిని వెనువెంటనే తిరిగి చదుసవలయును. నేమ్యక్షరములమను (గపాంచు నప్పుడు (గంథ్యత్షరము లు'పేకీఠము లగునని గమనింపవలయును.

(గంథ్యక్షరమ.లను వరునగా కలుపగా “రాజ కేలరస్య” అని యగును, ఇది వామాంక్రము. ఇట్లుండుట అవశ్యలశణము కాదు. నామాంకముకూడ నుండుట చేత దీవిని రోద్విశ్ళంగాటక చక నామాంక బంధము” అని యనవచ్చును. “రాజ 'శేలరునిది” అని నామాంకముయొక్కం అర్ధము-

వివిడితబంథో యఖథా-

“సా సతీ జయళతా ద్యత సరంతీ యమితా తసా

సాంం పారం న చ జయీ శమితాస్యందనేనసా తి0$్‌

ఆర్తము : వివిడితదింధమున కుదాహరణము. భయము లేనిదియు, నిరర్శళ

థి

(వపారము గలదియు, స్థిరమైన మాలిన్యనులు నశించినదియు నైన అ పార్వతి జగత్తునకు పరమసారమైన ఎవవివి చేరుకొనెనో ఆ జయశీలుడు జయము వొందును గాక ః 121. ళిఖరా దన్యతరస్యాత్‌

(పతిపర్వ (6భమతి కేఖయాద్యర్భ మ్‌

ళా నకన్వతీ కఠఠాభరణము జశీమూ తదితర మర్ధ్‌ 0 వివిడిత చ4ంకాభిభధే బంధ! అరము అవ్యకరమైన శిఖరమునుండి ఆద్యర్థము 'రేభాకారమున పర్వ గనే సనా వర్వమును _భ్రమించును, నేమియందు మిగిలిన .సగము (కమించును. వివిడిత చ్నకిబింధమునకు న్యాసవిధాన మిది గ్య జ ౦ య నీ గ్య ॥ 4 + ళ్‌ €ం త్‌ రి స లో వ్యాఖ్య : అయిదు కోణములు గల బంధము వివిడికబంధము. దీవికి చుట్టును నేమికూడ మంగుటచేత వివిడిత చక్రబంధము, దేవీస్తుతియందు “కర్పూర కుందగొరీం తను మతనుం కార్ముక (భూక్రాం । వరదాన సుందరకరాం । వివిడిత చృకస్టితాం సందె” అని కలదు దేవి ఫివిడిత చకమునందు నిలిచియుండు నన్న సందర్భమున ఈ 'పేరు కివబడుచున్నది. ఐదు శృంగమలు గల తారను చుట్టుకొని ఒక చకముండీన వివిడిత చక బంధ మగునవి చెప్పుకొంటిమి. మొదటి శృంగము నృళించుచోట నేమిపై మొదటి యక్షరము విలుసపవలయును. తరువాతి రెండథరన.లను వరుసగా తరువాతి రండు

ళబ్దిలంక్కా వివేకన య! లోయలందు నిణపవలయును, నాలుగవ యక్షరమును మూడవ శృంగము కా3డి చోట నేమిపై నిలుపవలయును. తరువాతి రెండక్షరములు తరువాతి రెండు లోయ లందు నిలనవలయును,. ఐదవ శృంగము కా3డిచోట నేమిపై ఏడవ యక్షరమును విణసవలయును, తరువాతి యక్షరములు లోయలందు విలుచును, ఇట్లు చుట్టుతిరిగి వచ్చునరికి పూర్వార్హము ప్పూర్తియగును. చివరియక్షరము మొదటి భృంగనుపై విలిచివద్హి ఆ యికరమే ద్వితీయార్తమున మొదట మవ్నది. తరువాతి రెండక్ష రములును నేమిపై వి; నాలుగవ యక్షరమును శృంగము తాకెడిచోటికి వచ్చునట్లుగా 4వాయవలయును ఇట్లు చేయుచు రాగా పథము శృంగముమీది అతరముకో శోకము ప్పూర్తి యగును,

హింబ్బడు శృంగమును విడిచి శృంగమును (గహించుచు నడుమనున్న లోయ అను స్వీకరించనలయుమ. ఇట్లా రెంకు చుట్లు తిరుగునప్పటేకి పూర్వార్ధము పూర్తి యగును, ఉ _త్రరార్థము నేమిపై మన్న అశరములను వరునగా చదువుటచేతనే శసీర్ప్చడును, అనగా ఉ_క్రరార్థమునందు లోయలయందలి యక్షరములు త్యాజ్యము న! శరయం[తబందో యథా- “నమస్తే జగతాం గాత సజానవకుల కయ నమ స్తే-జ నతాం నా_త ముదామవన లశషయి 806 అరము : నర్వలోకములకు గ్యాతమువంటివాడాః రాక్షనకుల వినాశము కల థి వాడాః నంతోషనులను నంరతీంచువాడాః నీకు నమస్కారము అభవాః ఇక్కడి నజ్జమలలో నీకు సమానుడు లేతు, అన్వుగపహింపుము, 124 చతుర్ష్వవీ చ పాజేషు పం_కికో లిలలేష్వినా అజే రాజే స్తుంంగస్య పామై! పాదః నమాప్య లే॥ అరము : నాలుగు పొదములందును బంతులుగా _వాయగా, మొదటినుండీ థి మొదటికి తురంగపాదములతో పాదము నమాప్రి నొందును వ్యాఖ్య ; నాలుగు పొదములను నాలుగు పంక్తులుగా (చాయవలమ. అట్టు శేయగా (వఠతిపాగమునందు పరి నము న్ల్గందు రెండేసి వర్షములు స్మనరు క్రము

132 నరన్వతి కంఠాఠరణము 3 మ]. [2 [1 నాగా] ఈ కకదుకవ మకా మిలా రమ జన తానా ఈ వరాననే ల చేదా లైనట్లు స్పష్ట మగును. మూడవ పాదము చదువ్వట (పారంలించినస్పటినుండియు మనచూపు తురంగగతివలె (కిందు మీదు లగుచు ముందునకు సాగృనే కాని సూటీగా ముందునకు బోదు. పచ్చిన వర్ణములే మరల వచ్చి మన చూపు నాకట్టుకొమటయే దీనికి కొరణము. ఇది యిశ్లేయెనపుడు గతిచితమునందు చేరవలయుము. గతి చిత మువంద్యుశతురంగగమన మన్న భేదము పూర్వోక్రము- కొవి అచ్చట అక్షర ములు వెసుకముందు లగుట, (కిందు మీదు లగుట ప్రైరముగా జరుగును నకృళ బఐంధమునందు తురంగ గమనమువంటి గమన మున్నప్పటికివి దీనికి నియతి కలదు, సరిస్టానములందు మా_తమే తురంగ గతి నియతమై యుండుటచే దానికంపె నిదీ భిన్నమై బంధచిత భేదముగా శరయర్యత బంధమగు చున్నది* ఆలీ గయానా కలవ క్‌ సఫాముగడున శరయం[త ఐబంధమును పై విృిగంఠక ర చెప్పిన; విన్యాన కమమున£ిదర్శింటి శీమి. ఈ లోకము శరబంధమునందు శీవిన్యసింవదగి యున్నది. దాని న్యానవిధా నమును పైచితమునుబట్టి గుర్తింపపచ్చును. వ్యోమబంఫో యథా- “కమలావలివోరి వికాన విశేమవజూం జనకాంళ న నగామికరం దివి సార మనారనుణం జరళాం గ

శబ్దాలంకార వివేచన క్రి

తనముసా వలబోని విలాన వశీన వరం జనకాంత

న నమామి చిరం సవితార మాది మజాం జగతాం ని 807

అరము : వ్యోమబంధమున కుదాహరణనమ్స. జనులకు శిరోభూషణమైన వాడాః అను నాకర్షించువాడాః పద్మనముదాయములకు మనోహరమైన వికానవిశేష మును కలిగించువాడవును, (వసారశిలముగల కిరణములు గలవాడవును; ఆకాశము నకు సారభూత మైన వాడవుము పరిణామకాలమునుకూడ ఆనందింపదేయువాడపున్కు చీకట్లయొక్క బలమునకు హావికలిగించు విలాసము వళమునందుండీన (శేస్టుడవున్సు జగత్తుల కన్నింటికి ఆదియైనవాడపును, అయిన నీకు సూర్యునికి నేను బహుకాలము నమస్క-రింపకుందునా ? (నమస్కరింతు నని భావము. 188. అషహ్టాదళ శిఖర చరీం

గోమూ(తికయా చతువ్చదం పశ్యే్‌

య, అాద్యం తై రృష్టాం

న కేమో వ్యోమబంధ ఇరీ॥

ఆరము : పదునెనిమిది శృంగములయందు చరించు చతుప్పదివి గోమూ (తిక విధాన్‌మున చూడవలయును ఆద్యంతములచేత చూడబడు దీనిని వ్యోమ బంధ మని యెరుగవలయుము,

వ్యాఖ్య £ వదునెనిమిది విభాగములు గల మూడు వృత్తములు గలది వ్యోనుబంధము మొట్టమొదటి (దిహిరంగ) నృ శ్తమున మొదటి విభాగమునందు (వథమపాదమువందలి మొదటి యశ్షరమును నిలుపవలయును; రెంకవన నృత్తము నందలి రెండవ గడియందు రెండవ యక్షరమును నిలుపవలయును, మూడవ యక రమును మొదటి సృత్తవ.వందలి మూడపగది యందు నిలుసనలయును. నాలు గవ యక్షరమును రెండన వృత్తమునందలి నాలుగవ గడియందు నిలుపపలయును, ఇట్లు మొదటీపాదమునంతటివి విస్యసించుసరికి చివరి యక్షరము మొదటి యకరమే యగును, ఇప్పుడు మొదటి వృత్తము రెండనగడిలో ద్వితీయపాద (_వథమాక్షర మును విలుననలయున్సు ద్వితీయాక్షరమును ద్వితీయపృత్తము మూడవ గడియంద్భు కృతియాక్షరనమును (పథమ వృ త్తమున నాలుగవ గడియందు, చతుర్దాక్షరమును ద్యితీయవృ త్తమున ఐదవ గడియందు విలువవలయును ఈ (కమమును పాటిం

కళ వరన్వథ్రి కంఠాఠరణను

చుచు రాగా ద్వితీయపాదము _వథమాక్షరమే అంమాశ్షగ మగును. ఇప్పటికి మొదటి రెండున్న శ్రములును ప్పూర్తిగా నిండీపోవను మూడన (అంకరంగ)

గ్‌ అ న్‌ా

వృ్తిమ నందలి మొదటిగడిలో మూడవపాదము నందలి మొదటి యక్షరమునుంచ వలయును. రెండన వృ తమునందలి 'రెండవగడి [యందున్న యక్షరమేస్టియీ పాదమునందలి రెండవ యక్షరము. అంతరంగ వృ _శ్త్సమునందు మూడవగడిలో మూడవ యక్షరమును, ఐదవ గడిలో అయిదవ యక్షరమున్కు ఏడవగడిలో ఏడవ యత్షరమును - ఈ _కమమున (వాయుచు రాగా మొదటి యక్షరమే తుది యక్షరమై 'పాదము మగియను అఆ పిమ్మట అంతరంగ పృ శమునందు రెండవ గడియందు మొదటి యక్షరను, నాలుగవ గడియందు మూడవ యక్షరము, ఆరన గడియందు బదవ యక్షరము - ఈ _కమమున ఒకొక్క వర్ణమున్కు ఒక్కొక్క గడిని నద

శబ్దాలంకౌర వివేచన కశక

లుచు నాలుగవ పొదమును విలువవలయుమ, ఇట్లు చేయగా మూడు న్న కుల లోనే నాలుగు పాదములును విన్య స్త్వము లగును,

చదుపునప్పుడు మ్చైదటివృ త్తము మొదటిగడి నుండి గోమూ(తికా రీతిలో రెండవ వృళ్తమును కలుపుకొనుచు చదువగా, రెండు చుట్లు చుట్టునరికి రెండు పాద ములు పూర్తియగుము. అసప్లే అంతరంగ వృత్తమునందలి మొదటి గడినుండి గోమ్యూతికొ రీతిలో రెండస నృ త్తమును కలుపుకొముచు. రెండు చుట్లు పూలర్తిచేయ వరికి చిపరి రెండుపాదములు కూడ పూర్తియగును,

మూురజబంథో యథా--

స్తా సేనా గమనారంఖీ రసేనాసీ దనారతా

శారనాద జనా మ త్తధీరనాగ మనామంథూ” 808

అరము * ఉన్నళనాదములు చేయు జనములతో కూడినదియు, ఆమయము

థు

లేవిదియ; మదించి ఢీరములై న యేనుగులను గలదియనై న ఆ సైన్యము విక మముచేత గమన కార్య్యమునందు విరంతరాయమయెను ఇది నురణజంధమున కథాహరఅము, 194. అత పాదచతుప్కేఒని కమళః పరిలేఖతే

త్లోకపాద(కచేణ స్య్టాంచేఖాను మురజ్నతయి॥

అరము : శ్లోకపాద్గములి (శమమున నాలుగు పాదములను (క్రమముగా (వాయగా శంయందు మూడు మురజములు ఏర్పడుము.

వ్యాఖ్య £ వ్యానళ్లోకములో సూచించివట్లుగా మురజాకొర చితమువందు 'మొదటిపాదము నొకొక్కం యక్షరషు చొప్పున గడులలో విలువవలయును. రెండవ వరువలో రెండన పాదమును, మూడవవరునలో మూడవపొదమును, నాలుగవ వరు నలో నాలుగవ పాదమును విలవనలయును. ఇట్లు చేయగా నాలుగు పాదములును యథ్శాకమములో నుండి శోకము పూర్తియగును, సురణాకారమునందు రెండు చతుష్కునులు గలవు, వావిని కలుపుచు, అక (పక్కనుండి రెండవ (వక్కంవరకు అధోముఖముగా ఒక (_తిభుజమును, ఊర్థ్వముఖనుగా మరొక ,తిభుజనును గలవు ఈ చతుష్కములును, 'శీభుజములును ముర జవాద్య మునకు పై వి వీగించిన చర్మ

ఈకీథ వకస్వతీ కంఠాభరణము రజ్టావులు, ఆధోముఖ మైన (తిభుజమునందు మొదటిపాదము వివ్య స్తమె యుండున్సు మొదటి చతుష్కమునందు _వదక్షిణ్యకమమ న ద్వితీయపాదముము, రెండవ చళు ష్కమునందు అ,వదకిణ కమమున తృతీయ పాదమును, ఊర్ధ్వముఖ మైన (తిభుణ మునందు చతుర్దపాదమును విన్య న్తముళ్తై యుండును, (క్రమానుసారముగా మనము విన్యసించిన పాదములే కాక్క చతుష్కాదులందు అదనముగా అవే పాదములు యధో_క్రముగా (ప్రాప్తించుట యిచ్చటి విశేషము. రెండు చతుష్క-ములను; రెడు (తిభుజముల క్రలయికవల్హ ఏర్పడిన చతు ష్కమును కలిపి చతుష్క,_తయి అన్న యర్ధమున *మురజ_ఠయి యని న్యావ శ్లోకమునందు (సయ _క్రమయినది వకాతర మురజబంధో యథా “సురానన త్వాం న న హననష్టయే పునః స్తువేఒనర్ధృ ఘనప్ల వా ననమ్‌ మనస్యనూన వ్యసన్మ(పధూ ననం నకాననస్థాన నదీన నర్జ నమ్‌” త09 అరము :; ఏకాతుర మురజబంధమున గుదాహరణము, ఓ సురాననా 1 థి (దేనతలకు ముఖమైన అగ్నివోకుడా[) అనర్హము లయిన మేఘములు తేలుటకు

8. శట్దాలంకొర ఏపేషన మీ క కస్యాము విచ్చువాడవును, ననసువందలి అధీకమయిన వేదనను తొలగించువాడ వును? అడవులందు వైఠము అంటోధి కలళలమును కలిగించునాడవును అగు పన్ను వోనిసాశము గావించుటకే కదా? మళి స్తుతించుగున్నాను.

135 శ్లోకస్యైతన్య పాటేమ లిఖనేషు చతుర్హ్వవి (తిమృదంగకతివో స్యాచ్చతుళీకాశ రావలీ॥ అర్హమ్ముః ఈ శోక మయొక్కటక్టిపాదములుక్టినాలుగింటిన్‌ (వాయగాక్టిమూడు మురజను లేర్పడును, చతురముగా ఒకే యక్షరము పునరుక్ర మగును+స్థి క్ష పగ య! ౯ సట చుర శతు వ్యాఖ్య : మురజమువందు వాదనస్థలము నుండి మొదలిడి ఒక్కొక్క యక్షరము చొప్పున మొదటి పాదనుమ. మొదటి సంక్రిగాను; రెండన పాదమును శెండప పం క్రిగాను (వాసికొమచు రాగా నాలుగు వరుసలలో ళ్లోకము పూర్తియగును. చతుష్కములు రెండింటియందును? అన్నియెడల నవర్ణము మ్యాళమే నిల్చును మధ్యమము దీర్చ వృత్తాకారము నొంది ఊర్జ్వభాగమునందు అధోభాగమునందు వవర్హమునే కలిగియుండును. నడిమిభాగము (ఎక్కనున్న చతుష్కములకో కలిసి పోవుట్వత సివర్ణమే యుండును. ఇట్లు ఒకే యకరము పలుచోట్ల వచ్చున్లట్లుగా చతురముగా ఎన్య స్త మగుటచేతనే యిది ఏకాక్షర వ.రజబంధ నుయినది. ముంజ(పసారో యథా-= “శాలసార్యపభారాకా తాంకాపతిదంళి తా మారధామ రమాధీతా వలయానూస సాగరమ్‌ త10

6$ీకీ వకన్వతీ కంఠాళత అము అర్లము . మురజ (వస్తారమున కుదాహరణము- తాటిమొవ్వు యొక్క వ! కాంతినంటి కాంతి గలదియు, చందువిచేత కబళింపదడినదియు, మన్మథునికి నెల వైన లడ్మీని వైఠము మించినదియునై న పూర్ణిమ పాగరువికి ఐలము .చేళూర్చెనుం (చుట్టు వావపరించి యుండెను) 186. (శ్రమళై వాన్య పాజేషు (పస్ఫృ తేషు చతుర్ష్వ్వవి తుర్యానుణ్తం జమా శ్రేణ శ్లోకోజయ ముపజాయలే॥ “వరకార(పదం థీరం తారథధామా సమానీకా సా లతా మాలయామాస తారాభాతిరసాగతాిం తిక్షే! అరము ; పై శోకమునందలి పాదములు నాలుగును (కమమనుగా (నృత గ్‌ క! ములు కాగా నాలుగవదాని మండి మురజనూర్గముచేత ఈ శ్లోకము (ల్లో కాంతరము) పుట్టును, న్వచ్చమయిన కౌంతి గలదియు ( తారధామా), సాటిలేని పతి గలదియు (అస మాసిక్సొ? ముత్యములచేత (పకాశించునదియు. (తారాభా)- మిక్కిలి యానందము వొందినదియు (అతిరసాగతా) అయిన ఆమె (నాయిక) లతామండసమును చేరినది- ఇదీ క్లోకొంకరమున కర్ణము,

శబ్దాలంకౌర వివేచన 6%9 వ్యాఖ్య 1 న్యాస శ్లోకమువందు. చెప్పినట్లు శ్లోకపాదములను వరునగా (వాయగా నాలుగు వరున లేర్చడును. నాలుగవ వరునయందలి (వఠమాక్షరము మండి (తిభుజాకారము మీది యక్షరముకో శోకాంతర (_సథమపాద మేర్పడును, మొదటి వరునయంటలి _పథమాక్షరము నుండి (తిభుజాశొరనును పఠింవగా ద్వితీయ పొదిమేర్పడును. _పథమ చతుష్కమును అ్యపదక్షిణముగా పళతింసగా తృతీయ పాదము, ద్వితీయ చతుష్కమును అ్యపదక్షిణవ..గా పశింపగా చతుర్దపాదము కలు గుమ ఇట్లు శోకమునుండి శోకాంతరము లభించుట యిచ్చటి విశేషము, ఉచాబారగణమూా(తం వె తత్‌. లేన గతివిచి, కాది గోమూత) కాదరెోో*.న్యేఒవి చ్నిత,పకారా భనంతి. అరము : ఉదాహరణ న్హూతమే యిది దానిచేత గతి విచికాదులన గే స్‌ గోమూ(తికాదులు చ్నిఠతఖేదములు కలుగును. 127. గతి రుచ్భావచా యంత మానే మూ,తస్య గోరివ నోమూతి శేతి తత్‌ ,పాహాగ్లుమ్మరం చ్చిత జేదిని, ఊో అరము : చితవేశత్రలయిన పండితులు మార్గమునందు గోమూ,ఠమువలె థి వంకరటింకరయైన ఆ దుష్కురమైన గతిని గోదూ,తిక యవి యందురు, శేషు పాదనోమూ[,తికా యథా- “కాంథన్‌ పులోమతనయా స్తన వీడితాని వత్షఃన్దలోత్థిత రయాంచన వీడితాని పాయా దపాయభయతో నకుచి.పపోకరీ మాయా మపాన్య భవతోఒం౦బుముచాం (వసారీి శి13 నేయ మయుగ్థతీః పొాదనగోమూ,తికాం అరము : వావియందు పొదగోమూ,[తిక కుదాహరణము. శచీ న్రవపీడిత ములను, వశమై వేగముతోకూడి ఒప్పిదమైన నక్షఃస్టలపీడితములను కోరుచున్న వారై మాయను తొలగించి నముచిసూదనుడును జలదచోదనుడునై న యింధదుడు వియోగ భయమునుండి మిమ్ములను కాపాడు గాకః ఇది అయుగ్మ సొదగో మ్యూతిక*

శాం న్గరన్వతీ కంఠాళగ్లణను] 0!

ఎగుడు దిగుడుగా నుండుటయే ఉచ్చావచగతి. _ప్రథమపాదముశ్రందలి ,బేసి యశ్సర ముల నన్నింటిని మొదటి వం క్రిలోనుు నరియక్షరముల నన్నింటిని రెండవ నంక్తి "తోను వాయవలయుఫు, చ్వితీయ పొదముగంతలి బేసి యశరములను తృతీయ పాదములో _[వాయవలయును. ఇందలి-సరియత్షరములను _వాయవలసిన ఉపకనరమయు లేదు, మొదటి బంతిలోవి మొదటి వర్షము? రెండవ బంతిలోని మొదటి నర్ధముః మరల మొదటి బంతిలోని రెండవ వర్ణము, రెండవ బంతిలోవి రెండన వర్ణము, ఈ (కమములో చదువగా శ్లోక్కపథమసాదము ప్పూర్తియగును పిమ్మట మూడవ ఇింఠిలోవి మొదటి యకరసుం "రెండవబంతిలోని మొడటి యక్షరము _, ఈ (కను మున చదువగా న్వితీయసాదను పూర్తి ఆపగును. ,ఇచ్చట మధ్యభునం క్రి (పథమ పాదమునందువ్సు ద్వితీయపాదమునందును ఒకే విరఘుగా ఉపయు _క్షమెనది. ఇట్లు చేయుటకు చదువరి తన చూపులను 'పె నుండి కిందికి (కిందినుండి పెకి మార్చు చుండనలయును. ఇదియే ఉచ్చావచగతి. మూడు దింతులలో శ్లోకపూర్వార్ధము పూల్తియగును, మరి మూడు బంకుల .న్నిక్లే (హాళ్లగా .ఉత్తవార్థము ఫూన్తీయగును.

దీనికి అయుగ్మపాద గోమ్యూఅిక యది పేరు అరయయగ్మ పాద మని యనగా వేసిపసాద మనవి యర్దము. _పథమపాదముము మొదటి రెండు బంశులలోను (వాయణ్ఞ, ద్వితీయపాదమునందలి కొంత భాగము చాని కదియే ేర్ప్చడుచున్నది. జేనపాదవణ వుండి నరిపాధము పుట్టుగువ్నది. బేసి స్థానమురిందలి -వర్జముణు మారుచుండుట వల్సనే దీవికి అయుగ్మపాద గోమ్యూతిక యన్న పేరు అన్వర్హము. శం. “మగ్తతో యధా

“జీవః శశాంక శకలాభరణః వీనాకీ "జీయః శనైక వికలే భరణ! సనాగః

క్షబ్దాలంకార నివేచన న! చిత్తే చువానురజకేన శుభం విధత్తాం చిత్తం మవోనురజనానత భంగధనారి తి[8 అర్ధము ? యగ్మపాద గోమూతిక కుదాహరణము మర(శేస్ట జననము చేశ మనసున ధరింవబడువాడును, నువానురజనానత భంగధన్వియు; చందక్రళా శూషణుడుసు, పినాక ధారియ వర్చనపాతుడును; శమముచేతనే వికలము గావించిన 'శజయుద్దముగలవాడువై న దేవుడు కుళచిక్తమును _పసాదించునుగాక ॥ వ్యాఖ్య : మెముకటివలెనే _షథతమపాదనును మొదటి -రెండుబంళులలోను లాయకలయును. ద్వితీయపాదము నందలి నమాక్ష్తరములను మూడసబంతిలో చౌయనలయును; విషమాకరములను (వాయవలసిన యవనరము లేదు. తటిచలి మొదటి బంిలిని?; రెండవవింతిని _పత్యక్షరకమమున కలుపుకొనుచు తాగా మొదటి ఫౌదము పూర్తి యగును. అపీ మొదటిబంతిని మూడవబంతిని కలునగా కెండన పొదిము పూర్తియగును. ఉ్తరార్హముకూడ ఇ'పే మూరుబంచులలో విన్య_న్తమగుగు, ఇచ్చటకాడ _పథతమపాదమునుండియే ద్వితీయపాదము పల వించుచున్నది అయి నమ నమాత్‌రములు చూరుటవల్ల నే ద్వితీయపాద మేర్ప్చడుదున్నది. కావుననే దీవికి యుగ్మపాద గోమూతిక యన్న పేరు చెల్లుచున్నది, ఉ_క్రరార్హముకూడ విస్త. అర్థక్లోక నోమూ[(తికా యథా... “దరాడా(పో కేంరు భాగద్యుతి దలిత తమస్క_౦దలీ చవాలో "జీనళో జేయా దుజారం శమమరజన తానందనో 2 నన్యథామా శీచాధూ లేశ భామా ద్యునదనతనిమచ్చేదనీ చ (భువానో జీహీ జేవీ దురరందమమరతన తా నందినోమాన్యధామా

శత నరన్వతి కంఠాభరణము ఆర్గము : జటాజూటమునందు కూర్పబక్షిన చం దభిండకాంతి చేత ఛేదింవ ఠి బడిన చీకటి మొలకల చ(కవాళము గలవాడును, ఏకైక శరణ మైనవాడును, దేవక్రా జనమున కౌనందమును గలిగించువాడు వైన దేవుడు (ఈశ్వరుడు ఉదారముగా శమమును (_పసాదించును గాక £ (క్రీడా ధూతయు, _భూచలనము చేతనే దేవశ్రల అల్పత్వమును ఛేదించు నదియు, వందిచేత ఎల్లప్పుడు _మొక్కంబిడునదియు, అపూర్వ తేజస్సు గలదియు, ఈశ్వర నత్నియునైన ఉమ దురీరమెన దమమును మాదేహమునందు (వసాదించును గాక; వ్యాఖ్య : పాదగోమూ,తికయందు (వథమపొద విన్యాసమువల్ల ద్వితీయ పొదము కొంతవరకు పల్ల వించినట్లు చూచితిమి అర్హక్లోక గోమూ,తిక యందు పూర్వార్హమును విన్యసించుటచేత; ఉత్తరార్తమున కొంతభాగము సల్ల వించును. (వథమపాదమునందలి విషమాక్షరములను మొదటి బంతియందు, నమాక్షరనులను 'రెండవవింతియందు (వాయగా ద్వితీయపాద (_పథమాక్షరము రెండనబంతియందే 'మొదలగృను, బేసిపాదములందు విషమాత్షరములు మారుచున్నవి; సమపాదము లందు సమాత్షరములు నూరుచున్నవి ఇట్లు బేసపాదములనుఐట్టీి అయుగ్మమని? నమపాదములనుబట్టి యుగ్మమని అవవలయును కావుననే (గంథకర్త యుగ్మాయుగ్మ విభాగము విచ్చట ముచ్చటింపలేదు. శ్లోకనోమూతికాయాం (పథమళక్లోకో యథాా “పాయాద్వ శృం,దఛారీ సకలనుర ళిరోలీఢ పొజారవిందో 'జీనవ్యా దద్దాంగభాగః వుందనుజదవస్యానసంవిన్ని దానమ్‌ కందర్చ మోదపక్ష! సరససుంవధూమండలీ గీతగర్యో టె శ్యాధిశాంధ కే నానత చరణనఖః శంకరో భవ్య భావ్యః లి15 ద్వితీయో యథా- “జీయాన్న శ్చృండధామూ సలిల వారకరో రూఢకందారవిందో జ్‌హే రుగ్భుంగరాగః సురమనుజదమం త్యాగ సంపన్నిధానమ్‌

శబ్దాలంకౌర వివేచన 654

భందం దిక్‌ మోళభద,శ్రీః సదసదరవధూ ఖండనా గీరగ మ్యో వై .త్యెధీ బంధహా నావతతరననయి శంపరో దివ్య సేవ్య 8016

అరము : క్లోకగోమూ(తిక కుదాహరణము. మొదటి శోకము _ చంద ధారియ, “వకలామర $రోలీఢ పాదారవిందుడుము, భ్రార్యచేత రుద్దము చేయబడిన (ఆ;కమింపవిడిన)ుఅంగభాగము గలవాడును, _తివురాసురులకు డావాగ్నియెననాడును, ఘనమైన జ్ఞానమున కొొశయమైనవాడును; మన్మథుని చూర్ణము గావించినవాడును, సరవరధూమండలీ నరనగీతములకు గర్వించువాడుమ, దై శ్యాధివతియెన అంధకుని చేఠత ఆ(కయింపబడిన చరణనఖ ములను గలవాడును, ఉత్తములకు భాననవీయుడై న వాడు నైన శంకరుడు మిమ్ములను కౌపాడును గాకః

రెండవ శ్లోకము - జలములను హరించు కిరణములు గలవాడును, అరవింద కరిద్రముల వరిరోహించినవాడును, రోగములను నశింసజేయు రాగము గలవాడును, దేవతలకు మనుజులకు దమమును గలిగించువాడును, త్యాగనంసదకు ఆశయమైన వాడును, దిక్కులకు షోభను గలిగించు శ్రీగలవాడునుం ఉవవనములందు భయము చందిన (వమదల అండన వచనములకు పాల్చడవివాడును, దై త్యులను నశింసజేయు వాడును సంసారబంధములను నశింపదేయుటలో మిక్కిలి వేగముగల మార్గముగల వాడును? సుఖమును వింపునాడును, దివ్య సేవ్యుడు నయన చండధాముడు (సూర్యుడు) దేహమునకు శుభమును (పసాదించునుగాక 1

వ్యాఖ్య : మొదటి శ్లోకమునంకటిని గోమూ తికౌ (కమమున రెండు బంకు అలో (వాయవనలయును. రెండవ శ్లోకమును మొదటి యక్షరముతో మొదలు'పెటి ఒక్కొక్క యత్షరము విడిచిపెట్టును మూడనబంతిలో _వాయవలయును. పాఠకుడ్‌ ఒక్కొక్క యక్షరమును ఉచ్చావచ్యకమమున మొదటి రెండుబంతులను కలిపి చదువనగా మొదటి శ్లోకము పూర్తియగును. అప్లే మూడవబంతినిి రెండవదింతిని ఉచ్చావచ్యకమమున చదునగా రెండవ శోకము పూర్తియగుమ. విషమపాదము లందు విషమాతరములుము, సమపాదములందు వమాకరములుమ మార్చునొందినట్లూ గమవింపగలము.

విపరీత గోమూ(తి కాయాం (సథమళ్ల్తోవో యథా-

న! నరన్వతీ కంఠాలిరణుము వినాయక ఉస్‌ నుగంధి వ్యకం న్మీ కాననం మందచరం కథాను నమామి విఖ్నూవలి హోరిసారం సతీనుతం శంకంవల్ల భం చి 817 వవరీతక్ల్తోనో యథా* “చలల్లి తారజ్ధ శమం నుభాసం సంసారబోరిం బవాు విపమౌాన్యమ్‌ సుధాకరం చం్యదమనం నతో న్న. సవర్డ్మ గర్భం నవకంబునాఢ్యమ్‌” 818 ఆరము : విపరీత గోఘూ[తిక కుదాహరణము. (సథమళశోకము - మడ థి ళా అలముచేశ పరిమశించు వక్ర్రముగలవాడును, దరహాస వదనుడుస్కు- కథలయతిదు మందగననము గలవాడును, విఘ్ననముదాయమును నశింపజేయు శ _కిగలవాడును పొర్వతీ సుతుడును)ు శంకర్మపియుడును అయిన వినాయకునికి నమస్కరించు చున్నాను. వినరీఠ శ్లోకము - చలించు తీగలకు శాంతిని గలిగిందువోడుడు/! చక్కగా (వకొౌశించువాడును, నంసారకాపమును హరించుచొడును బహం(జోహ్మజఅమాన్యు డును, అన్బుతమునకు నెలవై నవాడున్సు నవర్జగర్భుడును; నవళంఖ సంపన్నుడ వయిన చందునికి నమన్కరించుచున్నాను టం స గటు ముడడుడడా వ్యోఖ్య : విపరీత గోమూ. ఈక యనగా విలోమ్యక్రముమున నడిచిన గోమూ (తిక యని యర్ధము. ఇంతకు ముందున్న గోమూ తికోదాహరణ ములు అనులోమ (శ్రమమునే కలిగియున్నవి. ఎడమ నుండి కుడికి సాగుటయే అమలోమ,కమము. దానికి విరుద్దము విలోమ్యుకమము, ఇది కుడినుండి యెడమకు సాగును,

ఖ) శబ్దాలంకార. వివేచన ఈ43 ఉదాహరణ శ్లోకములలో మొదటిదానిని గోమూ్యత్రికొగతిలో విన్యసింపగా రెండు బంతు లేర్పడుకు. ఇంతవరకు పూర్వపరిచితమే రెండవది వివరీత శోక ముగా గురర్తింపబడినది. దీవి మొదటియక్షంమును చిసరి యకరమిగా (నొస్పి ఒక్కొంక యక్షరము విడుచుచు చివరివరకు వెనుకకు (విగ్రోమ్యకమమున (వాసి కొనుచు రాగా విపరీత శ్లోకమేర్చడును, ఇందు రెండవబంతి అనులోమ,కమనువన (వథమళ్లోకమ.నందును, విలోమ్మకిమమున ద్వితీయ శ్లోకముసందును భాగస్వా మ్యము నొందును. పై చ్మితమునందు (సభమళ్లోకమునందలి _ల్తరార్థము _గహింప బడినది; పథమ ద్వితీయ సంక్ర్తులలో విన్యస్తమయినది. తృతీయ ద్వితీయ పంక లమ విలోమ్మక్రమమున చదువగా ద్వితీయళ్లోకమునందలి పూర్వార్థ మేర్పడుచున్నది వమ్యగళ్లోకము నిట్లు విన్యసించి చూడవచ్చును. (పూర్ణానుస్వారము ఒకప్పుడు పూర్వాక్షరముతోన్సు ఒకప్పుడు పరాక్షరముతోమ కలియుచున్నది. “బహు” అను చోట “వబయో రలేదః” అన్న వియమను నాాశయింసవలసి వచ్చుచున్నది ) భిన్నచ గ్భందో నగోమూ._తికాయాం (వథమళ్లోళో యథా “నమత చం[దకలామయ మండనం నగనుళతా భుజ సంగత కంధంమ్‌ జార మభాగ్యరదం _నస్తవసాదరం సమితి రావణ శానన వి,కమమ్‌ి 819 | ద్వితీయళ్లోకో యఖా- “కామదం చండకళమం మడామర్షి నో నాగదం తాజ్యజయ్యం గడా కర్చుంమ్‌ ధీం శోభాభర వ్య స్త కంసాసురం నౌమి నారాయణస్యాసమం వి_భమమ్‌ ” త్ర్రి0 అర్ధము : లిన్నచ్చందో గోమూ,త్రిక కుదాహరణను. (పథమ శ్లోకము. చందికళాభూషణుడును, పార్వతీ భుజలగ్న కంధరుడును, అభాగ్యవిచ్చేదకుడును స్తోత నత్సలుడును, యుద్ధమునందు రావణువి శాసించిన వికమను గలవాడునైన శివువికి నమస్కరింప్పడు,

ఈట్‌ వరన్వథీ కంఠాఠరణము

ద్వీతీయ శ్లోకము - కోతికల విచ్చునదియు? దారుణమై సుకునూరమైవదియు, నాగడంతముల (కువలయాపీడ మన్న యయేనుగుదంతముల: కాళియఫణీ కోరల) తోడి కమద్దమందు ఓతింస శక్యము కొవిదియు, నదాయుధనువలని చితవర్షములకో నొప్పునదియు, థీరళోభౌన్నత్వముచేత కంనదానపువి కలత పెట్టిననీయునై న మద మును సమ్మగముగా మర్దించు నారాయణువి విభమమును స్తుతించుచున్నాను,

వ్యాఖ్య * గోమూత్రికొగతి గలిగి లిన్నవృత్తినులు _(సయుక్రము లయిన యెడల లిన్నచృందో గోమ్యూతిక యని యందురు. విజనున కిది లిన్నవృల్త గోమ్మూతిక మృాతమే ఉదాహృళత శ్లోకములు రెండును సం డెండక్షరములు (వమాణము గల ఆగతీచ్చందమునకు చెందినవే; కావున లిన్నచృందస్కళ లేదు. మొదటి శ్లోకము *న భభ రి గణనులు గల (దుతవిలంవిత సృ్తము, రెండవ శ్లోకము నాలుగు రగణములు గల టప్రగ్విజీ వృత్తము. పృ శ్తములు లిన్నము లై నవ్పటికివి అసులోమ్మకమమ.వ గోమ్యూతికౌ చితము నేర్పరుచును, (లిన్న చృందమైవప్పుడ కూడ కొంత సరుదిబాటుతో గోమూ్యతికారచన చేయవచ్చుము, భోజదేవుడు పేలచేళనే సూచించుచున్నాడు కౌవి ఉదాహరణను చూసలేదు.)

సంస్కృత (పాక్ళత గోముూ(తికాయాం నంస్కృృతళ్లోవో యథా “స్కండో రుందర్భి మిష్టాం వితంతు సరలో చారితారాతిపన్లే సన్సందో మిందసజ్లో భవభయకలనీ సంగీ శేలికాతీ సందోహోల్లాఘలాసీ జన ఇనా బలిహో చండతాభూంఖర్యో "జీనాజో రాజజేహే మహిమని నిరతో వ్యృకమాడంబచశేిణి తి2[ (పాళ్ళగళ్లోవో యథా-_

*చందో కందిప్పమి త్తం వివపాంణసవాలో వోరితారాపబంవో నచ్చందో వందణిజ్లో కునలయదలనో సంక రే మేలికారీ కందో దోల్తాసలానీ జలకి సీవనిపోామండనీభూతఖండో "బీంతాజోర్డా జలోవో పిహి అణిలు ఈ పబ్బమాణంబలేని తీడీల్లె

శజ్దాలంకార వివేచన రథ! గాయ

“చందః కందర్పమితం విజారణనఫలో వారి తారా(పబంధః న్వచ్చందో వందనీయ!* కునవలయదలనః శంక లీ కులికారీ కందోదోల్లానసలానీ జయతి శివశిఖామండనీభూత ఖం డో దత్తజ్యో త్స్బ్నా జలౌమో విహితనిజరతి ర్వి_,భమాశాం బలేన]

అరము నంస్కృళ [పొకృతిగోమూతిక కుదాహరణము. నంస్క్భృళ శ్లోకము -“వరళన్వభా పుడును, సుందర న్వరూపుడుచు, అనతి భూషణుడును, చీల్చ బడిన శతువుల సమూహముగందు భవభయమును తొలగించు వంగామమునందు వినోదించు వాడును, ఇహలోకమునందు పందోహరూవమున లంఘింపజేసి (వకాశించు వాడును నిలవంతులను నాశముచేయువాడును త్మీవత కాాశయమైనవాడును, మొక్క వోవివాడును, దేవ క్రిగల రాజులను ఖండించెడి కోరికకోడి మహిమయందు విరతి గలవాడును అయిన కుమారస్వామి వ్నికమాడంబరముకో అఖీన్షమెన వృద్దిని కలి గించునుగాక ః =... పొకృతళ్లోకము _ మవ్మఠమి.త్రుడును, సఫలమైన విహారము కలవాడును, మనోహరమురై న చుక్కల యేర్చాటు గలవాడును న్వతంతుడున్సు వందనీయు డును కువలయ వికొన కౌరకుడును, శంకరునియెడ సన్నిహితత్వము గలవాడును, కణువల కుల్లా..ము గలిగించి _పకౌశించువాడును, శివువి జటాజూటమునందు అలం కారమైన అండము గలవాడు వెన్నెలల జల్యనవాహమనుల నిచ్చువాడును, వ్విభమ ఐంముచేత తనయందు తాను మోదించువాడువై న చందుడు నర్ధిల్లునుగాక।

వ్యాఖ్య : ఇదికూడ ల్లోక గోమూ,శికయే. (వథఠమ శోకమి సంస్కృ తము దీవిని ఉచ్చావచ్నకనుమున రెండు ఇంతులుగా (వాయనలయును ద్వితీయ శ్లోకము (పాకృతము.. దీవిని మొదటి యశ్షరముతో మొదలుపెట్టి ఒక్కొక్కం యక్షరమును విడుచుచు మూడవదింతిగా (వాయవలయునుః పాఠకుడు మొదటి 'రెంయ బంతులను గోమూ,తికా _కమమున చదువగా నంస్క్యృతళ్లోక మేర్చడును; మూడవబ:తితో మొదలుపెట్టి గోమ్యతికా (క్రమమున రెండనబంతిని కలువు కొనుచు చదువగా (ప్రాకృత క్లోకమేర్పడును. రెండన బంతియందు వివ సము లయిన వర్ణములు మొదటిదింతితో సింన్క్బృతవర్ణ ములుగానుు మూడవదింతితో (ప్రాకృతనర్ణములుగాను - రెండు విధములుగా స్యపహ్మాళము లగుచున్నవి. ఇదియ్మే

648 వరన్వతి కంశాశరఅను యిచ్చటి విశేషము. కావుననే, దీవికి సంస్కృత (ప్రాకృత గోమూూతక యన్న వర్థవహాఠళము అన్వర్థ మగుచున్నది. సమసంస్కృృత (పాకృ్ళ తేన పొదగోమూతికా యభథా- “ఇళాలా విలాసావలివోరి వోసా లోలా మలా భావసహో సహావా "జీవం జూంంతీ సరసా నురామా గాం చరంతీ సవాసాభిరామాి తై] అరము : నమనంస్కృతే (పాకృతముకోడి పొాదగోమూతిక కుదాహరో థి అము. విలాసములను హరించునట్లి హానను గలదియు; చంచలత్న్వము గలదియు, వరసత్వము గలదియు, చక్కని మనోహరత్వము గలదియు వగు బాల హఠాత్తుగా గృహమునందు చరించుచునుందెను వొర్థఖ్య ః వంస్క్యృతమునందును | ప్రాక్కతమునందును మార్చులేకుండ ఒకే మాదిరిగా మండు భాష నమసంనస్క్యృత _పాొకృతము. గోమ్యూశీకొ చిత (పొరంభమువ.దు చెప్పుకొన్న సాదగోమ్స్యతికకును దీపికిని విన్యాసవిధావమునందు వేదములేదు, పఠన విధాసమునందు భేదము లేదు. ఉపయోగించిన శబిములు సంస్కృత మైనకే పాకృతముకూశ అగుట యొక్కటియే దీనిని వేరుగా వరిగణీం చుటకు కారణమైనది. అర్ధగోమూతికా (పస్తారో యథా- నమో దివనవూరాయ ను తామరన భానీజీ నత భవ్యారిణారాయ నుసారలయ భావజీి త్‌ైెశీ అక నోమూ,తికా తోకోజయ ము త్తిష్టతి- “నతదివ్యానణా రాయ సుసామలస భానిజే నమో భవరిపూరాయ నుతాన రయ ఛావినే శిర

కబ్దాలశికార ఏవేచన 649

అరము : అర్ధగోమూ(తికా _వప్రారనువ కుదాహరణమను- మంచి నద్మమ లందు లాసిచు వాడును, ఆశితులై న భవ్వుల శ(తువులను చీల్చువాడును, మంచి పాఠము (వమ్ముుదము) నందు లయమొందుట కపేశీంచువాడు నయిన దివాకరువకు వనమస్కారము.

ఇచ్చట ఈ గోన్స్యూతికా శ్లోక మేర్చడుచున్నది. నతులైన దివ్యులకు శతు వమూహము లేకుండ జేయువాడును (అసత్‌ + ఆరః); మంగళకరములయిన సామ ములు విలసిల్లుటచేత భాసించువాడును;, నక్ష్మతముల నావరించియున్న ఆకాశమున (ళవర్సి వ్యాపించువాడును, అత్యున్నతమైన వేగమును భావించువాడు నైన (చర్మదు వికి) వావికి నమస్కారము.

గటతయంంలలు

21 ప్యయరగ రట

వ్యాఖ్య : గోమూ(లికా చ్మితముమ రెండు సమభాగవ.లుగా చేసి తదను పొరముగా విన్యాసము చ్రేయటచేత అర్భగోమూ[తిక యన్న పేరు అన్వర్థ మగు చున్నది. శ్లోక గోమూ[తికయందు చ్చితించినక్లే ఆకారఒ.మర్గ్‌చ్చితింపనలయును, దానిని సరిగా వడిమికి అండించి రెండు భాగనదులు చేయవలయును, శ్లోకము వందలి మొదటి యశతరమును ఖండన రేకు మొదటను, తుదియక్షరమును తుదను (వాయవలయును. ఆ పిమ్మట మిగిలిన (నఠతనుపాదమును ఊర్ధ్యభాగమునందు ఉచ్చావచ(కమమున (వాయవలయును. రెండవపాదను నందలి మొదటి యక్షరో మును ఖండన రేఖపై నిల్పి తరువాతి యక్షరములను ఉద్చావచ్నకనుములో వాయ వలయును. ఇళ్లే ఉ _శ్తరార్థమును అధోభాగమునందు _వాయవలయును. పాదా ద్థిక్షరములు పూర్వస్టితములే, అళ్లే శ్లోకాంతవర్దముకూడ పూర్వసితమే ఈ అర్ధగోమూ(శకొ శోకమునే గోమ్యూతికౌ _(కమము ననునంంచి వఠించినయెడల శ్లోకొాంతర మేర్చడుచున్నది. వ వర్ణముతో మొదలు పెట్టి ఆధోభాగమునను, ఊర్థ్వ ఛాగమునమ గల అధోనర్జములను కలుపుకొనుడు రాగా పూర్వార్థ మేర్చడును. మల వవర్ణముకోనే మొదలుపెట్టి ఊర్భ్వాధోభాగములందలి ఊర్థ్వ పర్ణములను కల్పు

కళక్‌ఏ సకన్వతీ కంఠాఠకణము వగా ఉత్తరార్ధ మేర్ప్చడును. అఇండనరేఖమీది వర్జనుణు రెండింట సమానముగా వ రించును. లనీ

ఇేమ్యతికా భేనుర్యథా-

కవుమ స్ఫురతు చిద్ద్షశః నతత చింత్యర శ్రూమతిః

సమాన్స రవిచ్వితిత న్తుతరుచి న్మర వే మళ్ళత్‌

సమర్డీ రతచింళితః కృతవిచ్విత రత్యామరోకూ

సమన్మరణ చిహ్నిత న్మీతరుచిర్హరి సొమరణి తిం

అరము ; గోమూ[తికా రేనువున కుదాహరణము- చిదాకొళము నారో!

థి

హీంచినవాడును. నంళత చింఠనీయమైన రక్షణమతి కలవాడును, నర్వహార్యుల చేతను చి,తింనబడిన వళ స్తపకాశము గలవాడును? మన్మథుని తేమమును ఇండీం చినవాడును, అణీమాది సీద్దులం దావ_క్రి గలవారిచేళ చింతింపదిడినవాడును, రతికి విచితమైన వ్యాధిని కలిగించిపవాడును, నమస్కార చిహ్నముగల దరహానకౌంతి గలవాడును దేవతలకో కూడినవాడు వై న వారుడు నాకు గోచరించుమగాక 1 శేపిరిం చకుర్లా మకీ పాొచానౌం (క్రమేణ వ్యుంగ్కే మేణ చ

ఇయం మూలికా భేను న్ర్వైపరీత్యవ కేన చ-

అర్ధము : వాలుగుపొదములకును _కమముకో, వ్యు[త్కవమముకో) వై పరీ త్యముతో ఇది గోమ్స్యూతికా ధేనువు,

వ్యాఖ్య : గోమూ(తీకౌధేనువునందు గోమూ(తికొ లకణమును ధేనులక్షణ మును 5లిపియుండును, ఇది పొదగోమ్మూతికయు, ఏపరీఠత గోమూ(,తికయు. కూడ. నగును సాదముఅ. _కమమును మార్చివన్పటికిని గోమూ,తికా లక్షణము భృదముగా గృువ్లమైయుందును. (వ్రతిపాదమునందు మ, రచి, తత, చి; ఈ మ అన్నవి నమనర్హములుగా వివ్యన్తము లయినవి, పాదము పూర్వార్ధమువ విన్య న్త్రమురంయవత. వర్ణములే ఉత్తరార్హమున విలోమ [క8ిమమున వన్య న్తము లయినమి కావుననే విక రీఠత గోమూ(తికా లత్రణను చెల్తుచున్నదిం

ఇంక ధేనులక్షణము. తెనుగునందున్న గర్భకవిత్వమువంటిదే యిది ఒక ధేవవు అనేక తర్జక్రములను _స్రసవించినట్లు ఒక శ్లోకము ఆనేక శ్లోకములను (నన

కబ్దాంంకార నివేదన ౮61 వించును.. కావుననే దీవికి “ధేమద” అన్న "పేరు అన్వళ్ట మగుచున్నడి. పె నున్న విధముగా (పథమ ద్వితీయ తృతీయ చళుర్ద పాదములుండుట (కమము. అటుకౌళ శ 3 £ 1 (కమములో పాదములు విలిచినయెడల విపరీళ్యకమము, (క్రమవ్వక్సి [కృమమునందు 2841-34 1£-4।| ఓ ౩ అన్న పరునలో మూడుళ్లోక ములు విపరీళక వున్మత్కంమమునందు 8214-82 148. 1482 అన్న పఢునలో మూడు శ్లోకము లేర్చతును ఇప్పటికి ఎనిమిది లోకములై నవి, వ్యతికర జన్మముచేతు అనగా నియమరసితముగా పొదములను క్రలియగలుపుటదే ఇరువది రెండు ళ్లోకము లేర్చడును. ఓక శ్లోకము ముప్పది ళ్లోకములను _సనవించుటచేతనే ఇది ధేనువగుచున్నది అన్నింటి యందును గోమూతికొలక్షణము అనులోమ. క్రమము వను (పతిలోమ్యకమమువ కూడ అన్వయించును. కొవుననే ఇది గోమూత్రికొ ధేనువు,

శత ధీనుర్యథా = “వంద్యా'జేఏ బర్వత ప్యుతీ నిత్యం మభుమధుర కమలవనదనా పురం(ధ్యధిబేవ తా 'జీతై? న్వుత్యా కిన్నర గేయా. భె వరచరిత మహిమమథనీ జగ_త్త్రృయనాయికా నిన్టైన్టేయా "శీసరియానా కామ్యా రణచతుం ౦నికజ్య్చూాదయా (తిలోచన వల్ల భౌ ధీరై * వూజ్యా దర్పణపొణి ర్నూనం గుణ నిలయ లటభలలిళా సతీవధురంధశా తికి? అరము : *ఠధేనువువన కుదాహరణజదు. పర్వతపు తియ మధుమథుగ్ర వద్మముఖియే, నతిివతల కధిదేవతయు, దేనతలచేళ స్తుతింపబడునదియు, భక్రితో కిన్నరులదేత గానముచేయబడునదియు, సరముచేత నిరంకుళుడై వవర్థించిన మపా షాసురుని మర్చించినదియు; మూడులోకములకు నాయకురాలును, సిద్దులచేత ధ్యానింన బడుసదియు, సింహవాసానయు, కోరదగినదియు, రణనిపుణులై న రసికులకు హృద యమునందుండునదియు, (తినేతుని (పియురాలును;, పండితులచేత పూజింసబకు నదియు, దర్పణము హస్తమునందు గలదియు? గుజనులక నిలయమై మనోజ్ఞ

ఈీ2 నరన్వథత్రి కంఠాభరణము మయిన విలాసము గలదియు, నతులయండు మేటియు వైన దేవి నిత్యము నమన్య రింవదగినది. 129. యతి ఏచ్చ్ళేదినీ హ్యేషా శ్లోకధేను రను త్తమా

ఛందోభేడా చృతమియం వనూతే శ్లోక తర్ధ శాన్‌ ॥

అరము యతివిచ్చేదివియెన యీ శ్లోకధేనువు సరమో_త్తనుమైనది. ఇరి శందోళేదమేవల్ల వంద శ్లోకవత్సములను (ననవించును,

వ్యాఖ్య గోమూ(తికాదేను (పసంగమునుబిట్టీ _గంథకర్హ ధేనున్వరూస మును (స్రదర్శించుటకు అవకాశమును కలిగించుకొనుచున్నాడు. శతధేనువునందు గోమూ(తికౌ లక్షణము లేదు. అయినప్పటికివి చ్యితమునందు చేరుటప్త యోగ్య మయిన దగుటచేతనే, యిది యిక్కడ విరూపీత మగుచున్నది.

ఉదాహృత శోకమునందు నతిపాదము ఇరువది తొమ్మిదక్షరముల _వమౌ ఇము గలది, ఇది ఉక్తీ నుండి ఉత్కృతి వరకు నున్న యిరువదియారు ళందో శ్రేదములలో చేరదు. ఇరుపదియారతరనులకంట పాద్యవమాణ మెక్కుపసయిన యెడల ఉద్దరమాలావృ _త్రమని యందుర్హు ఇదీ సామూపాక నామము. ఉదాహర అము ఉద్ధరమాలా వృ త్తు వతిపాదనున ఏడుచోట్ల యతియున్నది. యతి యనగా విరతి యని మ్యాతమే యర్ధము, తెలుగులో నున్నట్లు సంస్కృతమున అక్షరమ్మైతి యుండవలసిన అవసరము లేదు. నంన్కృతమునందు పావవియమము లేదన్నది న్మరింపదగినది

యతిస్టానములందు తెగగొట్టి నాలుగు పాదములతోను వేర్వేరు వృత్రములను విర్మింపవచ్చును. అట్లుచేయగా ఏడు వృ త్తము ేర్పడును. వంద్యా । దేవై! । సిద్ధె ॥ ధీరే; ఇది మొదటి వృత్తము. దేవీ । స్తుక్యా। ధ్యేయా | పూజ్యా! ఇడి రెండన సృత్తము. (3) పర్వళశప్యుతీ । కిన్నరగేయా ? కేసరియానా | దర్చణ పాణీః॥ (4) విత్యం భక్త్యా | కొమ్యా ః నూవప్‌, (6 మధుమధుర |, వరచరిత। రణచతుర । గుబవిలయ। (6, కమలవదనా । వుహిషమథవీ | రసికహృదయా | లటభలలితా॥ 7) పురం్యధ్యధిదేవకా | జగ _త్త్రంయనాయికా । తిలోచన వల్లభా | నతీషు ధరంధరా॥ మొదటి రెండున్సు నాలుగవి శ్లోకమును అత్యుకాచ్చందమునకు చెందినవి, పేరు మధ్యమానృ శ్తను. మూడవనళ్లోకము సుపతిష్టాఛందమువకు

82. శబ్దాలంకార వివేచవ రీ$ీ చెందినది; నుందరీన్న కము. జదవది కూడ న్యుపతిష్టయే.. ఆరవది గాయత్రీ ఛందము. ఏడవది ఉష్టికృందము,

ఇ'ప్లే రెండేసి యతులను కలుపగా ఇరువదియొక్క. నృషత్తిము లేర్పడును. మూ దేసి యకులను కలువగా ముప్పదియైదు; నాలుగేసి యతలను కలుసగా ముప్పదీ మైదు; ఐదేసి యకులను కలువగా ఇరునది యొక్క-టి; ఆరేసి యతులను కలునగా ఏీడు - (7+21 +85+85+211+7= 124) మొత్తము నూట యిరువదియారు భేదములు కలుగుము కావుననే యిది శతధేనుపుగా పేర్కొనబడినది నబా(సభేను ర్యథా- “నఖ ముఖ పాణి కంఠ చికునై గ్లతిఫి సవాసా న్నీ లేన లలి తేసుదృళా మణి కల్తి పద్థుకంబు చమరా కరిణి సుతనోః నుధాచవాని తాబాంళణాః ఫణిగణ నీద్ధసాధ్యదయితా న సమాసకలా స్వయా చ ఖభువశ్ళలిత్మా తవ బల దర్చరూప విజితా నితరాం విబుధాశ్చిరాయ చతురై శృరితెః అరము : నహ్యవ్రధేమవున కుదాహరణను, ఓ లలికా। సీ నథ ములచేత థి మణులు, ముఖముదేత చందుడు, చేతులచేత పద్మములు, శ్టీకంఠ ముచేత్మశంఖము, కురులచేక చమరముళలు; వడకంచేశ ఏనుగులు; ఆక్రస్మికస్మితముచేత అమృతము, చక్కని చూప్పలచేత హరిణమెలు పరిహసింపబడినవి (నాగ సిద్ధ సాధ్యగణములకు చెందిన యువతు లెన్వరును నీకు సాటికారు. నీ చేతనే _గహకారకాదులు చలించు చున్నవి. చాలకాలమునుండి వీ బలదర్చరూప విజితులైన ఏబుధులు నీ చతురచరి తలచేత పూర్తిగా ఓడిపోయిరి, 180. పదవిచ్శేదినీ హ్యేహా శోక భేను రను త్తమా ఛందోభేదా ద్దశ శతం (పనూతే శ్లోకతర్శకాన్‌ ॥ అరము ; వదవిచ్చేదివియైవ యీ శ్లోకధేనువు పరమో_త్తమము. ఇది ళంటో థి య న్‌ భేదమునల్ల వెయ్యి శ్లోకవత్సములను (వ్రసవిలపను, వ్యాఖ్య నహ(నధేనువువల్త్ల శ్లోకాంతరములు వెయ్యి పుట్టును, ఉదాహర అను ఇరువదియారత్షరములు పాద్యసమాణము గల ఉత్క్యృతిచ్భంటదము. (పతి

శ్రకిశీ వఠన్వతీ కంజాభరణము పాదమువందు అరు పదముణ గలవు. మొడటి పదము (నమావము) నలిన - 1 నఖముఖపాణీ కం "చికురైక మణీశశిపద్మ కంబుచమలాశక ఫణీగణ సిద్ధసాధ్య దయితాః: తవ ఐబలదర్చరూప విజీతాః ఇది తిష్తుష్ఫృందమి. ఒక్కొక పదము చొప్పున విడదీయగా ఆరు వృళ్తనులు పుట్టును; రెండేసి పదములు కలుపగా ముప్పది? మూడేసి కలుపగా నూటయిరువది; నాలుగేసి కలుపగా రెండువందల నలు వది; ఐదేసి కలువగా నూటయెనుఐది ఆరేసి కలుపగా ఆరు - మొత్తము ఐదువం దల ఎనుబదిరెండు నృ _ల్స్‌ము లగును ఇందలి మొదటి నదము సమానము; ఐదు పదములు గలపు. ఇట్లు రెక్కించివపుడు _పతిపాదమునందు వదిపదము లున్ననన సలయును. ఈ వెక్కనుబట్టి పదివందల యిరువదిమూడు వృత్తములు పుట్టును అందు కొన్ని అర్ధవంతములు కౌపు ఉదాహరణమునకు - నఖ) మణీ, ఫణీ; తవ॥ అన్నది. ఇందలి సతిపదము సమాసాంత్యపదముతో కలసి అర్ధవత్పద్యముల నేర్చరు చును. ఉదాహరణమనునకు _, నఖ చికురై?, మణీచమరాః, ఫణిదయికాః, తవ విజితాః॥ ముఖచికురై*, కశిచమలాః గణదయికాః, విలవిజీరాః॥ ఇస్తే తరువాతి వదములతోను కలియుటచేళ; మరిరెండు సృల్తములు పుట్టును. ఇవి అన్నియు స్యుపతిష్టాచ్చందమునకు చెందినవి. శిండేసి పదములను సమాసాంత్య సదముతో కలుపుటచేత సథ వంథఖ చికురైకః మణీ కశి చమరాః ఫణీ గణ దయితాః ఈన బిల విజితాః మున్నగు విధముగా "పెక్కు వృళ్రము లేర్పడును ఇవి ఉప్టి కృందమనకు చెందినవి. అక్షే మూడేసి పదములను సమాసాంత్యమ కో కలుపగా బృహతీ ఛందమువకు చెందిన వృత్తము లేర్చడును సమాసొంళ్య పదము నొక్క దానినే _,గపాంపగా _ చికురైః, చమరాఖ, దయితాః విజితాః॥ అని నుధ్యాచ్చండను నకు చెందిన పృత్తమేర్చడును. ఇక్తేర్సడిన ఈ నృత్తముల నన్నింటిని పూర్వ 'మేర్చడిన పృత్తములతో చేర్చగా మరల భిన్నభిన్న వృ త్తము లేర్చుడును. అర్ధరపాత ములైనవావిని (కియ హీనత్పముచేతమ; కారకహీనత్వముచేశను) తొలగింపగా ఉదాహృత ళ్లోళమునుండి సహృన ళ్లోక సత్సములు పుట్టుచున్నవని గమవింప గలము (చన _ అవ్న అవ్యయములు ద్వితియ తృతీయపాదములం దున్నఏ. వావి కిచ్చట (ప్రత్యేక పదస్టితిలేదు; పూర్వవదావయవములుగానే వవ ర్తించును).

అయుతి భేన్యుథా న

“కియీ జయన జృంభనే సృజని జాయసే ఒతాయసే

న్తుపే. మిమని మృవ్యసే వ్చామనీ వీయసే (వీయసే

శబ్దాలంకొర వివేశ 655. నుప మృడని హోడనే కుడనీ గల్భసే క్లీబవే వు్ను పే. వారని రజ్యసే ౦జనీ రాజనే (భాజసేి లై అర్ధము అయుత దేనువున కదాహరణము, ఉ (కియాః జయము, జృం భణ) సృజన, జన్మ? (కాసాను) సోోతము నర ఈర్షథం హర్షము పానము, పీతి, (వకంప సుఖము, అనాదృతి? సతహారము, (పగల్ఫతో? క్షీ బత బాపరికము హర అము రంజనము, రంజకత, కోథ, ప్రకాశము , అనువానిని కలిగియన్నావు- తీఓ£ వపాశతు పదవిచ్చేది'జ్యీవ "భీనుః (కీియోాపటె: సంబోధనా_గరై. రృష్టాసాగ్తభిః శ్లోకాయుత (వనూి। ఆరము : పంబోరవముకో కూడియున్న కియాపదములతోడి యీ ధేను హూడ వద్రవీచ్ళేదివియై వదివేల శ్లోకములను _పనవించునని మేము చూచితిమి. వ్యాఖ్య = ఓక శ్లోకమే సదివేల ల్లోకనుంకు జన్మస్టావమైన యెడల దానివి అఈయుతధేను నని యందురు ఉచాహరజణమందు “కియే” అనునది. యొక్కటియే నంటోధనాంతము, త్క్కన వదనులన్నియు మధ్యమ పురుషెక వచనకియలు. జక్కొ-క్క.. పదము చొప్పున - ,కియే? స్తుష్కే స్తుషే, హ్నషే; అని యనగా అక్యుకా ఛంద మగును. జయని, మిషని, మృడసి హరసిః అవి యనగా మధ్యా ఛంద మగుమ. జృంభళే మున్నగు వదము నొక్కొాకదానిని (గహంచుటచేత మరధ్యాఛందమే యేర్పదుము (కియే జయసి? స్తుషే మిషసి, స్తుషే నృుడపి హ్నుషే షారనీ॥ అని రెండేషి పతములన్రత సుపతిష్ట పుట్టును ఆెండేసి _కీయలను కలు పుటచేత గాయ్యతీ ఛందము కలుగును. మొదటి మూడు పదనులను కలుపగా అనునవ్టుప్పు;ు తరువాతి మూడింటిని కలుపగా దృహతి కలుగును, ఉదాహృత వృ త్రము అత్యష్టిచ్చందమునకు చెందిన నృర్వీ వృత్తము. జట్లు అయా సడము లను నంథ్యామగుణముగా కలుపగా ఆరుపదడ.ల పొద్యవమాణముగా గల యీ వృత్తము (వెనక చెప్పినటు ) అయివవందల యెనుబదిరెండు వృ త్తు లగును, ఇప్రేర్పడిన సృత్తములను పిలోమ్మకమని న, వుర్రత్కిమమున, విలోమవ్యు_తృ్కమ మువ (వాయగా పదివేల ల్లోకనులు పుట్టును, కావుననే యిగి ఇఆయుతధేను వగు చున్నది

కళ సఠన్వతీ కంిఠకాథతణము లత జ్రను ర్యథా = “దుగ భజే నుభంజీఒదితి సురభి దితే సెంహిశే గాం పజ్ళే నిల్యే నవృూజ్యే వళీణ్యే కలి కమలి కలే కాలిశే చండి చంజే ధశజ్యీ పుణ్యే శరణ్య శచి శబరి శివే భెరవే రాళ్డి సంధ్యే ఛాయే మాయే మనోశ్లేఒవని జనని జయే మంగలే జేహి శంనోకి80 అరము : (జందన్నియు భవావి నామములు నంటోధనాంతములుగా వయ థు కము అయినవి ్స దుర్గాః భదాః,,.. మాకు కాంతి విమ్ము. 188. నంబోధనై. రీయం భీనుః క్లప్తా మెకకియాపటై: లశ్యతయం సజా(సాణి మష్టి క్లోశాన్‌ (పసూయ తే॥ అరమ. * ఒకే (కియాపదముతో కూడి నంటోధనాంత వనదములతో వన్న ఠి యీ ధేనువు మూడు అక్షల అరువది వేల శ్లోకములను _పనవించును వదము లన్నియు నంబోధనాంతములు: అన్నియు దుర్గాదేవి నామరేయములే.. ఉదా హరణము కృతిచ్చందమునకు చెందిన (వగ్ధరావృ త్రము. ఇందు _పతిపాదమునకు తొమ్మిది సదమి. లుండుటనల్సి [29(_1)] ఐదువందల సదునొక్క వృత్తము లేర్చ డును ఆయా వదములను నంఖ్యానుగుణనుగా కలణువగా - దుర్గే, నిత్యే ధనే ఛాయే!॥ అవి ఒక వృత్తము . భదేే సృాద్యే పుణ్యే మాయే॥ అని మరొకటి - మల్ళదే, వరేణ్యేః శరణ్యే, మనోజ్దేః అవి యింకొకటి; ఈ విధముగా తొమ్మిదీ వృత్తములు వచ్చును. ఇస్లే రెండేసి మూడేసి వనదములచొప్పున ఆరుసదముల వరకు కలపుకొనుచు రాగా నహ్మసాధికముగా శ్లోకములు సంభవించును వావిని మరల వున్ధిత్యంనుమును విలోముకమమునం విలోమవు్ఞ తృమమున (వాయగా మూదు లక్షల అరువదివేల శ్లోకములు పుట్టును. దీనివి లక్షధేను వని యనుట ఉపలక్షణము మా్య_ళఈమే. 188. వపాంత్యపదభేజేన నం్యభమాది ద్విరు_కీఫో యావద్భోధం వున! సూతే ,పయుతం శ్లోకతర్శకాన్‌॥

శబ్ద లంకొర వివేచన క! అర్ధము : ఇది (ఉదాహృత శ్లోకము) చిపరిసదమును మార్చుటగేతను; వంభమాదులవల్ల ద్విరుకక్రివి (పయోగించుటచేతను అర్ధవంతము లగునట్లుగా వద్రి లక్షల శ్లోకములను మరల (వసవించును, దీనిని (వయుతధేను వని పరిగణించ వచ్చును. ఫోటిఖీను ర్య ఖా= “స్థూలం దన్సే సూక్ణుం ధళ్సే భువి భవనీ నళనీ ౦మసనే రమే దివి మోదసే చింక్సే చాఢం భింక్సే శాశం రుపీ, వింయమనీ ధనుషీ మనుపే. జయే వురి జృంభనే స్వల్పం "కేసీ కల్పం (వపేఒచితి చరనీ యకనీ యతసే చలే యుధి గల్ఫ్భసే (జాసే. వామం నూసపీ. కామం వ్బాది విశనీ వచనీ సచసే రుచే దృశి దీష్యనేి కికి1 అరము : కోటిధేనువున కుదాహరణను, స్టూలము విచ్చుున్నావు, థి మాత్మమును ధరించుచున్నావు. భూమియందు పుట్టుచున్నావు. ఆకాళమునందు (కీడించుచున్నావు, ఓ రమాః న్వర్గమునందు సంతోషించుచున్నావు, మిక్కిలిగా ఛేదించుచున్నావు గొఢముగా భేదించుచున్నావు రోషనువందు పొంగుచున్నావు, రనుస్పునందు ఏళ్వసించుచున్నావు, జయమునందు పురమున ఏజృంభించుచున్నావు. 'శీషమునందు స్వల్పమగా దుఃఖమునందు అధికముగా అక్టినమునందు. చరించు చున్నావు. కీర్రియందు యత్నించుచున్నాపు. చలించు నంగామనుందు నేర్పు చూపుచున్నాపు వ్యతిరి క్తము వలుకుచున్నావు; కోరిక పుట్టించుచున్నావు. హృదయ మందు _పవేశించుచున్నావు. ఓ సచసాః వచప్పునందు, కాంతిగల దృష్టియందు (యకొశించుచున్నావు 184. నంబోధనై ర్ల్వితీయాంతైః స ప్తమ్యంతై! (కయాపదై:ః శోకవోటీరియం తిసి సాస్ధా భేనుః పనూయశే।

ళశ్‌6 వరన్వతీ కంఠాభరణము

ఆఅరము ' సంటోధనలచెతను, ద్వితియాంతములచేఠకు, నృనమ్యంతముల

థి అట్‌

భీఠను, [కియావదములవెఠన్సు ఈ ధేనువు మూడున్నర కోట్ల శ్లోకములను వన లియుమ,

వ్యాఖ్య * ఉదాహరణ వద్యము ఇరువది యెనిమిదక్షరములు పాద వమా ఇనముగల ఉద్దరనమాలా వృత్తి. ఇందు నంబోధనములు, ద్వితీయాంతముల్సు స్తమ్యంఠములు, (కియాపదములు కలిసి నలువదియైదు కలవు కొన్ని (కియా పదములను స _వమ్యంఠములను గూడీ సంబుర్ధులుగా టగహింవవచ్చును. అట్లు అర్జభేదముచేశను కారకలేదమచేతను పదములు దిహుక్యనయోజనవంతములై (నన ర్హించును ఇట్లగుటద్రేత పె నున్న యుదాహరణ శోకము మూడున్నరకోట్ల ళ్లోక ముల నముత్సన్నము చేయను, కోటి ధేను పసనుట ఉపలక్షణము 1353, యదారగు సం,_భమాదిభ్యో భవంత్యస్యా ద్వరుక్తయి

స్థూలాదినా తచా వైపా దశికోటీి పసూయ లే॥

అర్ధము = ఫం[భమాదులచేత దీనికి ద్వీరుక్తులు సంభవిండుము. అప్పుడు ష్టూలాదులచేత పదికోట్ల శోకష.లను ్యవ్రసవించును దీవిని దశకోటిధేన్లు పని పరి గణీంవవచ్చును,

శామభేను లష్టిథాా ళీ | యాన, శ్రీః శీ కీ ఊహ్‌ ర్ఫీ రూ రూ న్తూ సూస్ధః పూర్మూః టను.క్సగ్యుంగుక్‌. శుక్చృట్‌. ద్విమ్యుంత్కుత్‌ చిద్వన్నుగ్గి గ్యూః బుగ్భృగ్వావూామృత్కృద్భా మాముత్‌ ముక్కా. ఒ.మాద్వా న్యాన్‌ః సామాసాసా యామా మేహేధా మేనామాతే త్వం మే నె. లఠీ&ీ

యానం యాతీతీ యా, కాచిచ్చ యా గిరణం గిరతీతి వాళ్ళ గ, శరణం ఈ శృణాలీతి శ, _శయతీతి శోభా లీశశ్చ ్రీో ఛ్యానం ఛ్యాయతీతి బుద్ధి క్థీః _స్ట్య్యేవ స్పృణాతి మం,తాశరం స్రీ హ్‌చ గ్ఫతీతి మాయా లజ్ఞా చ (హీః బిభీతీతి భయకామో భయం చ భః జ్వరో గతిర్షరా చ జూ, మూర్చా మోనా నమాచ్భా

శజ్దాలలకొర్ర వివేచన ఈం 'యయకరెమో రృంధనం -చ మూః. త్వరా హీంసా త్వరలే చతూః, సూ ఇరూతే సవనం సుష్టు ఉశ్చసూః. “శే ఛాశో భాంం ధుంం వవాతీళి థూ. పురీ పాలనం చ పూంణం చ వూ భూమి ర్భృవనం లోకశ్చ భూః. యజ్ఞ పాతం ఓసవతీతి (సవణం _నుక్‌. పువ్పమూాలా వం_క్రిళ్చే సృజ్యత ఇధి సక. మూగి సమాధి సమశ్చ యుక్‌. భోజనం పొలనం కాటిల్యం చ భుక్‌. రోగో దీప్తి ర్భృంగశ్చ రుక్‌. కోక ళుచి త్వం దీ పిశ్చ ళుక్‌. అభిలావః నీపొసా హింసాచ తృట్‌. 'బ్వేమః క్యరతుబల మభిలావమశ్చ ద్విట్‌. = శుద్ధం మ్మృగణ మమిశణంచ యుల్‌. తోధః (కుధ్యతీతి రుుదశ క్నిశ్చ (కుత్‌ చేతనా చినోతి చయనంచ చిత్‌. జ్ఞానం సత్తా విభవలాభశ్చ ఏిత్‌. మోషో మోహో ముంచ తీతి ముక్‌. అా ఆతిపర్ల ఉప జేశళ్చి దిక్‌. (కీడా విజిగీసా చ్యవనో రశ్చ ద్య్యూః (శుతివాక్యం వివేచనం చ హింసా చ బుక్‌. దృష్టీ క్జానం పళ్యతీతి దృక్‌. గతి ర్లలధనం వికల్పశ్చ నా. లక్మీరాానం శ చాఎయవశ్చ మా, మృత్తికా మరణం మృద్నాతీతి మృత్‌ . కం తతి కరోతి కరణం చ కృత్‌. దీప్తి ర్భానం భాతీతి భాం శబ్ద శూ వయవశ్చ్చ (పతి షేధశ్చ మాం వూర్లో మోద అమోదశ్చ ముల్‌. బుభుతూ త&ుత్‌ మోదశళ్చ శముత్‌ . 1పశ్ని నుఖం కాననం చ శా. అమతీత్యమా వీడాన్దేఒలశ్నీశ బ్రౌనయవశ్చ అమా చ్వారం ద్యాస్ట ఉపాయశ్చ డ్య్వా. స్వర్గ ఆకాశో చేననం చ చ్యాః. వాగ్యూమి స్ఞేనుశ్చ గః.. సవా ఏన అశకా౭ిణ పన్టునా వర్తతే ఇతి సా లకీ, మామానం. తవో భటూపం చ సా (పతిడానం శ బహైవయవశ్చ సర్వ నాను చ సా. ఇస్టా అయత ఇలీ శశ్లైవయవశ్చ యా. చందకలా మవాదర్థ శ్చ మా. ల క్మీసంబోధనం చతుర్హ్యంశం మష్టంతం చ మే. ఛాంణం పోవమణం శశ్రైవయవళశ్చ వే థా,తీ పోమయ్యితీ శశట్రైవయ వశ్చ ధా. శహైవయవో౭స్ఫృదర్జో లకీ సంబోధనం చ మే. (సతి పషేధ* ఫపురుమవాచీ శబ్లౌపయనశ్ళ్చి నా. మిమేలే మాతేతి కబ్దావక

కళ వరన్వతీ కంఠాభరణము చశ్చ మా. తదర్జో యుమ్మదర్శశ్చ లక్షీశ్రసంబోధనం చ తే యువ్థ దర్గో భావ(పత్యయ! శబ్రైావయవశ్చ త్వమ్‌ శశ్రావయవాస్థదర్థౌ చ మే. జలయూనం చ విద్యతే కౌర్ష్యినచనం యస్యాం సా ఆద్వితీయే త్యర్ద 8 శకైవయవళశ్ళ్చ నా, అర్ధము * యా - (నయాణము, వాహనము; పోవునది (వాగు; ఒకొ నొకతె. గీః - పచించుట, వ _క్తు వక్తి? వాక్కు, శీ , శరణము, శరణార్ది(మ్సి శ్రీ - ఆ(శయించువాడు(నది), కోథు లత్మీ. ధీ _ ధ్యానము, ధ్యావించువాడు (వది) బుద్ధి, ఫ్రీ _ మహిళ; వివ్తరించునది; మంతాతరము. హీః - కోరువాడు (వది మాయ, లజ్జ. ఈ - భయవడువాడు(నదిి లయకామము, భయము, జః - జ్వరము? గతి? మునలితనము మూః _ మూర్చ మోహము నమున్నతి? వంధ నము, ఠఈూః - త్వర పొంస వేగరి సూః - నమ్మితి) యజ్ఞము, సరియైన ఉకొ ఈము, ధూ - అ_గభాగము్యు భారవాహకుడు, పూః - పరము, పాలన పూరణ. భూః - భూమి? పుట్టుట లోకము. (నుక్‌ - యజ్ఞపాత _పవపాంచునది? (వనమాం చుట [నక్‌ - పూలమాల, వరన నృజింసదిడునది యుక్‌ _, యోగము, సమాధి, సమము, భుక్‌ - భోజనము, పాలనము, వ్యకత రుక్‌ - రోగము దీ ప్తి భంగము శక్‌ _ ళోకము, శుభ, దీప్తి తృట్‌- కోరిక్క దప్పిక, పాంస, ద్విట్‌-ద్వేషము శ(తుబలము; అభిలాష. యుఠ్‌ - శుద్ధము. మ్మిశణము? అమ్మిశణము, (కుర్‌ - కోనన. కోప రదళ క్రి, చిత్‌ - చైతన్యము? వం_గహించెడివాడు/ది చయ వము, విత్‌ - జ్లానము, ఉనిక్సి వైభవలాభము ముక్‌ -- మోకమ్సు మోహము విడుచువాడు(నది). దిక్‌ - ఆళ, అతినర్గము ఉపదేశము, దూజ - (కీక్క విజయ కౌంక్షంు న్యవవోరము. మక్‌ - వేదవాక్యము. )వేచవు పాంప దృక్‌ - దృష్టి, జ్ఞానము? చూచునది( వాడు వా _ గతి; వాసింవడే ముట్క వికల్పము, మా లక్ష్మీ మానము, శబ్దానయనము, మృత్‌ _ మట్టి, చావ, మర్షించెడి(ద్రివాడు, కృత్‌ = ఖ౦డించెడీ( ది)వాడు) చేయు( నది) వాడ్కు చేయట. భా - కాంతి, అనిపించుట్క, (_వకొ శించు(నదీ)వాడు. మా - శబ్దము, శబ్దావయవనము, (వతిషేధము. ముఠ్‌ - హర్షము, మోదము ఆమోదము గుత్‌- భోజసచ్చః ఆకలి అచువు. కొ- (వళ్న, సుఖము, అడవి అమా - ఎదురువెళ్ళు(నది)వాడు పీడ అలక్మీశబ్దావయవము, ద్వాః. ద్వారము; ద్వారస్టుడుు ఉపాయము. ద్యాః_స ర్లము, ఆకౌశము? (వకౌశించుట,

83. శబ్దాలంికారి వివేచన 661 గొ - పొక్కు, భూమి, గోవు సా - వినమ్దువు(అ)తో కలిసి వ్తించునది, లక్మీం మా - మానము, సా _ తచ్చద్దిముయొక్క- వ్రీలింగరూసము(ఆమె. సా = (వ్రతి దానము శబ్దావయవము? నర్వనామము, యా _ యజ్రముచేయబడినది, పొందునది (వాడ్కుు శబ్దావయపము, మా - చంద్రకళ; మహదర్భకము, మే - లక్ష్మిసంటోధను అన్మచ్చద్దిము యొక్క చతుర్జీరూనము (వాకొబక్సు, షష్టీరూపము (నాయొక్క) వే - ధారణ, పోషణ, శబ్దావయవము. ధా - ధ్యాతి? పోషించునది? శబ్టావయనము, మే - శబ్దావయపము? అవ్మదర్హకము, లక్ష్మీసంబోధన. నా - (పతిషేరము; నరుడు, శబ్దావయవము, మా __ కొలుచువాడు మితియొనర్చువాడు; శబ్దానయవను, శ్రే వారు, నీకొలక్కు నీయొక్క లక్ష్మీసంటోధన. త్వం - వీవు, భావనప్రత్యయము, శబ్దావయవము- మే శబ్రానయనము, నాకొటక్కు నాయొక్క- నొః _ నావ, ద్వివచ వము లేనిది (వ+కొః = అద్వితియమ్యుు శబ్దావయనము.

వ్యాఖ్య : ఉదాహరణ శోకమునందలి (వతిపదమునకున్న నానార్హములను లోజదేవుడే అన్వయ్మకమమున తెలిపియున్నాడు. భఖిన్నార్ధకములయిన పదముల యోగముచేత లిన్నలిన్ననృ త్తనము లసంఖ్యాకముగా ఉత్పన్నము లగును. కొవువనే దీవికి కామధేను వన్న పేరు అన్వర్థ మగుచున్నది 186. పద(థాహాద్యథాకామం శానుధేనురియం డు నః పరాన్థానాం పరార్థాని (వసూతే శ్లోశతర్ష కాన్‌. 187. వకాతురాది చృందోభి గ్లతిబంధాది భేదతఈః ఉక్తానుకాని చి,తాణి సర్వాణ్యేషా (పసూయ తే. అరము : కోరికకు తగివపటుగా సదములను (గహించుటవల్తి ఈ కౌను థి ళం ళం శ్రీమవు పరార్ధనులకు సరార్థనలుగా శ్లోకవత్స్పములను మన కిచ్చును. ఏకాక్షరాది చృందోభేదములచేత్క గతి ఒంధాదిలేదములనల్ల ఉక్రములును, అను క్రములును అయిన నర్వచ్వితములను. ఇచ (పసవించును. 188. _సకృదుచ్భాంణే కాస్యా గచ్చ ల్యేకా వనాడికా చిత్‌, వష్ట్యా నాఓ₹ా తాభిః మష్ట్యాహో ౮౮6 మృచ్చృతి. అరము ; ఓక్యంమ రుచ్చరించిన ఓక వినాడిక (గడియలో అరువదన అ

త్క2 వకఠవ్వకీ కంఠాతరణను వంతు) నడచును అటువంటి అరువడింటిచేత నాడిక (గడీయ , అటువంటి అఢున దింటిచేత అహోరాతము (£4 గంటలు) గడచుము. 189. (పణవాది నమో౭౦౩ాని పదాన్యస్యా జపంతి యే సర్వ భాషాను వాక్తేషా మవిచ్చిన్నా (పవ_గతే. జ్‌ 40. నై రగ్హం(తపజిః సేయం కాస్తాశ్యాలోచ్య నిర్హితా జసతాం జవ్వూ తాం -జీఏ సర్వాన్‌ కామాన్‌ (పయచ్చృతి. అరము : ఓం కౌరముతో మొదలుపెట్టి నమః శబ్దముతో ముగించుచు థి ఇందలి సదములను జపించువారికి సర్వభాషలందును వాక్కు. అవిచ్చిన్నముగా (భక ర్హించును. సిద్దములయివ మంతవదములచేత శాశ్స్ర9లోచన -పురస్సరముగా ఇత్తి (ధేనువు) విర్మింపబడినది. జపింపుడు; హవనముచేయుడు; దేవి (సరస్వతి) వర్వ వాంఛలను _పసాదించును. 141. స్థితే నాగంతుకం జాన్యా దీప్సిలేన విభాజయేత్‌ తజ్ఫేదా సే భవం ల్యేవ మశ్యేమ్వచి హీ శోూబయేల్‌ అరము. స్టైతముచేత ఆగంతుకమును గుజింపవలయును; ఆ ఏమ్మట థి ఈప్ప్సితముచేత విభజింపవలయును ఆ వచ్చిన నంఖ్య దావిభేదములన్సు తెల్పును- ఇతరనులందు _వైతము దీవినే అన్వయింపవలయును, వ్యాఖ్య ధేను కల్చనము భోజరాజీయము కౌవుననే కద్విశష్టతను స్వయ ముగా _గంథక_ర్హయే చెప్పుచున్నాడు. శాస్త్రములను సమీత్షంచి సిద్దమం్యతసదము లలో వీనిని సంవానించినట్లు చెప్పుటచేత, ధేనుళ్లోకములందు _గంథక_ర్హ కున్న ఆస క్రికూడ ఆవిష్కృత మగుచున్నది. శతధేనువుు నహ్మనధేనువు మొదలయిన వానికి తత్సంథాా సాధనోపాయమును తెఎవలేదు కామధేనువుఃడ నిచ్చట దానిని వెల్ల డింగుచున్నాడు ఇదియే తక్కినవానియెడల _వైత మనుసరణీయము. స్టేత మనగా _పతిలోమ మని యర్లము అఆగంతుక్ర మనగా (కమ విన్యస్త మని యర్థము, (వతిలోమము ననులోమముచేత హెచ్చవేయనలయును. అట్లు వచ్చిన మొ త్రమువు ఈస్పితముచేత భాగింంవలయును,. ఈప్సి ఈ మని యనగా

శజ్దాలంకొర్ర ఏవేచన శకి శీతిలోమ కమఫలము. ఇట్లు చేయగా ఏర్పడిన నంఖ్య (వసూత తర్జకనంఖ్యను శెయవునుం కశత. దుమ్మరత్వాా తృళోర త్వా దుర్చోధత్వా ద్వినావధే దిజ్శాాతం దర్శితం చి_లే శేషమమూవన్యూం మవోతసభిః, అరము : దుష్కరత్వమువల్ల ను, కతోరత్వమువల్త మ దుర్చోధత్వము థి ళ్‌ ళ్‌ వర్త కు అవధి లేక్రటోవుటవల్ల మ చ్యితమునందు దిబ్మా_తము (అల్బము)గానే (వద ర్మింవబడినది. మిగిలిన వానివి మహాత్ము లూవాంచుకొనవలయును వ్యాఖ్య ? చ్మికకవిత్వమువందలి _(పయోజవమునే కొక్క పర్శిశమనుకూడ భోజదేవుడు బాగుగనే గుర్ధించెను. కొవువనే చితాలంకారమునందు కొన్ని అేద ములను మా్యతమే తెలిపెను. అట్లని తక్కినవావియండు తనకు విముఖత్వములేదు. కంకణబఐంధము, అగ్గబంధము, మణీవారదింధము మొదలయిననానివి; గర్భకవిళా విశేషములను ఖభోజదేవుడు మవాత్ములక్రై విడిచి పెశైనుు అనగా తద్వే తలగువారు వానియందు సర్నిశమించి సరన్వతి నారాథింపవలయు ననియే కన నంకల్పము. వాకోవాక్యాలంకారము 148. ఉ_కి ,పత్యు క్రమద్యాక్యం వాళోవాక్యం విదుర్చుధాః ద్వశళూ ర్వవోం _సదిచ్చంతి బదబూనామవి నంగమే, అరము వండితులు ఉ క్రి పత్యుకులు గల వాక్యముతు వాకోవాక్యమని థి యందురు. 'పెక్కుర గనూనేశమునతిదుకూడ ఇర్వురు న_క్రల వాకోవాక్యమును చండిళు లభిలషింతురు, 144. బుజూ కీరథ వకో కి ర,యాత్యో క$ సభెవ చ గూఢ (పశ్చోత్తరోక్రీ చ చ్చితో_కిక్చేం తద్భిదా,. అర్ధము: 1. బుజూక్రి2ి వ్యకోక్తి 1. వైయాత్యోక్రి 4. గూడోి ఓ క్రళ్నోత్రరో క 8 చిికోక్రి. ఆవి వాకోవాక్యము ఆరు లేదనులను కలిగి యిన్నమీ

664 నరన్వతి కంఠాభరణము వ్యాఖ్య : శద్దాంంకారము లిరునది నాలుగింటిలో వదునేడవది వాకో వాక్యము. ఇందు బుజూ_క్రి మొదలయిన విధముగా ఆరు భేదములు కలవు ఒక్కొంక్కం భేదమునందును (వలేదములు గలవు, వానివి వరుసగా పోదాహరణ ముగా _గంథకర్త నిరూపించుచున్నాడు, ([బుజూ క్రి] ాను బుజూక్సీ ర్ష్వధా ఛామో్యోపనాగరికా చ టభామ్యా యథా = “జంత్రీ మణురుంధుం రుచు కువుతుండ ఉష్ణ ఉళో వివాంసణ హోమి మహోమి భారుంచులే మేల్లాసతో వికిణకు ఉవాణఉ జ్జ అఫ్ట కబాహిి ప! “వాణట ఉజ్జ్దు మాళిగహిల్ల ఉలణ్జివి కోమప్తాణ ఉ వారిజ్షంతు బ్ఞాట్టాఇ కరఖ వలినవం ఉఉ చ వక్క మచ్చలు అహిమునాం హి తరుణిహిం అఅచ్చ్భానకి దుక్కమ్‌ి సేయ ముభయతోఒవి బుజునైవ మారేశో క (పత్యుక్యో సనా (పవృ త్తి రితీయం బుజూ_క్రి ర్నామ వాళో వాక్యమ్‌. అర్హము : వావియందు బుజూ క్రీ _గామ్య యని ఉపనాగరిక యని రెండు విధములు (గ్రామ్య కుదాహరణ మిది. ఉభయవిదముల బుజుమాగ్గముననే ఉ క్రీ (వళ్ళు క్తులకు నమమయిన (వ్రవృతత్తి యున్నది. కొవువ;, ఇది బుజూక్రి యనెడి వాకోవాక్యము సెనోపనాగరికా యథా- తశ్రాల్రే! నాథ! నిముంచ మానిని రువం, రోపాన్సయా కిం కృతం? ఖీదోజస్మాను, నమేఒపరాధ్యతి భవాన్‌, నళ్వేఒపరాధా మయ్యి

శబ్దాలంకొర వివేదన 66 ఈత్కిం రోదిషి గద్దజేన వచసా? కస్యా(గతో రుద్యమే? నక్వేతన్మమ, కా తవాన్మి? దయికా, నాన్మీత్యతో రుద్య తే? 8కిక

సేయ మేకతః శాళ్వా కుటిలేతి విమమేయమృజూ కీ ర్నాను వాళో వాక్యమ్‌.

అరము ; అదే (బుజూ క్రియే మైవ ఉవనాగరికకు ఉదాహరణము =

థి క్‌జా

*వ్రాలాః? “నాథాః' *మావివీః! రోషము విడిచిపెట్టుము” “రోషమువల్ల నేమయినది? “మాయందు దుఃఖము” “*నావల్ల నీ వపరారము చేయలేదా,” “అన్ని యపరాధమను లును నాయందే యున్నవి మరి, గద్గదమైన వాక్కములకో ఎందుల కేడ్చుచుంటివి?” “ఎవనిముందర ఏడ్చితివి?” “వాముందరనే?. “*నేను నీకు ఏమవుదును?”? *పియు రాలనవ్సి “కాను. కనుక్రనే ఏడ్చుచున్నాను.

ఇది ఒక పక్షమునందు కాకువుచేత కుటిల), అనగా యేవిషమయయినను బుజూ క్రి యనెడి వాకోవాక్యము. ఓకరు కౌకువు న్నాశయించి వకఠ ననుసంధించినప్పడు ఉవనాగరిక బుజూ క్రి యగునవి ఉదాహరణములనుబట్టీ ఊహింవనగుచున్నది ఇర్వురియందును వకత యున్నయెడల అది వేరుభేదమై వ్యకోక్రి యగును. ఉదాహరణను అమరుక శతక్రమునుండ్రి గృహీఠము

[ వక్రోక్తి ]

న(కో క్తి ర్ష్విథా నిర్వ్యూథా అఆనికూ్య్యా చ రక ర్నిద్వా్యథఢా యథా-=

“క్రిం గారి మాం (పతి రుషా నను గసారబూం కిం

కుప్యామి కాం పతి మయిీత్యనుమానతో 2 జూమ్‌

జూనావిం సత్య మనుమూనత ఏవస త్వ

మిర్టం గిరో గికభువి కుటిలా జయంతి, 8ట

కర నకన్వథ్రి కంఠాభరణము

సేయ మావాళ్యపరినమాప్తే ర్నిర్వాహో న్నిర్వ్యూథేతి వో కీ

ఆరని : వ్యకోక్రి విర్వ్యూడ యవి ఆవిర్వ్యూఢ యని రెండు విధములు అందు విర్వ్యూర కుదాహరణమ్ను *“గొలీః నాయెడ రోషమేల?” “నేను గోవును కదా! ఎవతె పట్ల కోపంతును?” “నాపట్ల నని అనుమాసము”ఊఈహ) “అది నేనెరుగుదును కీ విజమే అనుమానతుడవే మరి నీవు” - ఈ విధమైన గిరిజయొక్క- కుటిల వాక్య ములు అయించును గాకః

ఇది వాక్యము మొదటినుండి ముగింపుపరకు మిర్వహింపబడుటవల్ల విర్వ్యూఢ యన్న వ్యక్రో_క్షి వాకోవాక్యము.

వ్యాఖ్య : కాకువుచేత గావి, శ్లేషచేత గావి వ_క్రృలిన్నార్హపాధవచేసి యవం గించుట వకో క్రి _వకృళోదాహరణమునందు వకోక్రి తుదిపరకు విర్వపాంవ విగుటచేత నిర్వ్యూంూఢ వ్యకో క్రి యన్న ఎకోవాక్యభేద మగుచున్నది. “కిం గౌరి మాం (వతిరుషా” అని శివువివాక్యము 'గొరీః నా యెడలరోషమేల” అవి యర్థము, ార్వ&ి “గొః + ఇమాం” ఆవి విభాగముచేత *నను గౌ రహం కం? అవి వళశ్నించు చున్నది. “మరి, నేను గోవుమ కదాఃి అని యర్దము. గోపు సాధారణముగా పాధున్వభావమునే కలిగియుండుసు కోపించుట యన్న (వన కక్రికి తావు కలుగదు. అయినప్పటికి “కుప్యామి కాం పతి” ఆవి మరొక (_పళ్న వేయుళున్నది. “ఎవ యెడల కోపింకును? అవి యర్ధము శివువి మాట “ఎవతె అన్న (వశ్నకే అవ కాళము లేదు. కాని పార్వతి “గౌః+ ఇమాం” అవి విడగీయుటచేత “దీనివి” అన్న అర్హ మేర్పడీ యీ (వళ్నకు అవకాశ హేర్పడినది దీనికి నమాధానముగా *“మయీ త్యనుమానతఈ” అని శివుడు చెప్పెను, “అనుమానమునల్ల నా యందవి అని అర్జము ఇచ్చటి అనునూన శద్దిమునళు ఊహ యవి యర్హము. “నాయందే కోవ మని ఊపొంచుచున్నాను” అవి శివుని భానను. పార్వతి దీనివి కూడ “న+ఉమా+ నతఈః” అవి పదవిభాగము చేపి విన్నార్హమును సాధించినది. “నత్యమే. నాకు తెలియన. నీవు అనుమావతుడవే” అని చెప్పినడి *ఉమకుకాక;, మరొక యామెకు లొంగిన వాడి వని భావము, శివునికి అన్యచ్తీ విడయత్వమును స్ఫురింవజేయుట యందు పార్వతీ వచోన్నక్రత సరిణమించినది. తన కోవమురకు హేకువుకూడ అదియే. ఇట్లు శివుని భావమునకు లిన్నముగా పార్వతి నళంగశ్లీన సొధననుగా

శజ్పులంకార ఏవేళన కన?

అర్షకల్పన చేయుబపల్స, ఇది వ్యకళ యగుమున్నది నంభాషణరూవముకు చివ శం విర్వపాంవబడుటనల్లి విర్య్య్యూఢ వ్మకో క్రి వాకోవాక్ర్యము

ఉదాహరణము ళుదటువి కావ్యాలంకొరమునుండి గృహీతము.

అనివ్వ్యూఢా యథా కాష్టం మూర్ధ న్‌ ట్రంధకాశే తిమింమివా కుతః నుషభుకాం తేందయు త్తే శాంశాప్యతె )వ కామిన్నను భవతీ మయా పృష్టమేతావటేన నాతాం ద్వంద్వం కరోమి వ్యపనయ శింసస్తూర్జ కనా మితానీ మేవం (పోళో భవాన్యా (పతివచనజడః పాతువో మన్మిథారో” 87

సేయ మనిర్వావో దనిరూర్తణేతి వ (వో కీ ర్నామ ఇవాళో వాక్యమ్‌. లే ఇమే ఉభే అవి శ్రేమవళో క్రీర్నామ వాళోవాళ్యమ్‌.

ఆఅరము : అవిర్వ్యూఢ కుదాహరణము “అంధకార! తఈళమిడ ఇది

థి

యెవరు? *స్నుభూ!ః (చక్కవి కమబౌొదులు గలదాన్సా (వకాశమానుడైన చందు వితో కూడి యుండగా ఇక్కడ చీకటి యెక్కడ?” '“కాముకుడా! కౌంతకూడ ఇక్క డనే? “భవతీః నే నింఠవరశకే కదా అడిగితివిః? “నేదు ద్వంద్వము చేయను. ఇప్పుడే వెంటనే దానిని శిరనునుండి తొలగించు' అవి భవావిజేత చెన్నదిడి _పతినచన జడు శయిన మన్మథారి మిమ్ములను కాపాడునుగాక ః

ఇది అవిర్వాహమునల్ల 'అవిర్వ్యూఢ శకో క్రి యనెడి వాకోవాక్యము. ఈ రెండునుకూడ 'శ్లేషవ్యకో క్రి యనెడి వాకోవాత్ర్యను,

వ్యాఖ్య ఏ “అంధకొరే కేయం మూర్చి త అని భవాని (పశ్ను “అంధక వైర! ళలమీద ఇది యెవరు? అవి అర్ధము శివుడు “ఆంధకారే అన్న నంటోధ "వాంళమును వప్రమ్యంతనుగా మార్చుకొవి “బీకటియందు” అన్నయర్లముకో ఎదురు

న!

(వశ్న వేవెను. “కాంతేందయుకే తిమిగ్రమిహ కుతఈః? (వకౌశించుచున్న చందుడు యాడీయుండగా చీకటి యెక్కడ? _ అని యర్తము. భవాని “కాంతా? ఇందు. యబ_శ్రం అన్న ఏభాగముతో కాంతతోమ చందువితోను కూడిన శిరనన్న యర్త మును సాధించి కామిన్‌ః కొంతాప్యతై 9వ” అని అడిగినది. “కౌంతకూడ శిరన్ము

౮కి నళన్వతీ కంఠాథరణము మీదనేవా? అవి (ప్రశ్నించి, అట్టివాడు కాముకుడే యవి నిర్దారణ చేయుచున్నది, శివుడు “నేను (పళ్నించితిని; సమాధానము చెన్నలేదు. ఇంకే” అని తప్పించుకొవ జూచెను, భవాని “నాహం ద్వంద్వం కరోమి” అవి యన్నది నేన్స ద్వంద్వార్థ యు_క్రముగా పలుకను అని ఒక యర్థము. “నేము మరొక్షన్హీతో జంట కట్టీ నవ త్నివై యుండను అని మరొక యర్థము. ఇంతవరకు శ్లేషవల్మ వ్యకత సిద్ధించినదిం పార్వతి వ్మకఠతను ఏడిచి “తలనుండి వెంటనే ఆమెను తొలగింపుము అని సూటిగా ఆదేశించుచున్నది. శ్లోకమునందు సగముఖాగమువరకు మ్యాతమే వ్యకత విర్వ హింవబడుటనల్ల ఇది అనిర్వ్యూడ వ(కోట్షి, శ్లేష న్యాళయింద్షటవల్తి శ్లేష వ్మకో_క్రి, ఇరువురి నంభాషత యగుటవల్ల వాకోవాక్యము. [ వైయాత్యోక్రి ]

వైయాత్యో కి ర్ష్వీధా స్వాభావికీ నైమి_్రికీ చేతి తరొంాః జ్వాభావికీ యథా “నా-జేయం కిమిదం జలం ఘటగతం నాజేయ మేనోచ్యతే నత్యం నామ వీలామి కఠర్యపతృవమః వీలేన నామ్నూభవన్‌ కిం వర్లా అవీ సంతి నాన్ని రహితం $0 తైరలం త్వంకుతో యసాగబేవ భవాన్‌ భగిన్యనీ తత స్తేనై వ మమ బాధసి 888

అత స్వైరిణ్యా" సజాజాదే ్యయాత్యాత్‌ స్వాభావికీయం వై యాత్యో ర్నామ వాకోవాక్య ప్‌.

అరము : వైయాత్యోో క్రి స్వాభావి! అవి, వైమిత్తికి అని రెండు విధ

గ మ్‌ జతి మెనూ అటి

ములు, అందు స్వాఖావికి కిగాహరణము “ఈ జలము వాదేయ మా? *కుండ లోవిది; నాదేయమే అని చెవ్పబడుచున్నది. “నిజమా: (తాగుదుము.” “ఎంతో మంది (కాగి దప్పిక తీర్చుకొనిఏ,” “వావి మునందు పర్ణములుకూడ నున్నవి “ఈరహిత్రమా?” “వావి సంగతి ?*లుి. *సీవెక్కడనుండి?” *నీపు వచ్చినచోటు మండియే” “అయిన సీవు 1గివి వవుదువి “దావిచ్రేతనే నీవు నన్ను బాధించు చున్నావు

తథ] శ టాలంకార వివేచస ౮ ఇచ్చట పైైరిణియొక్క. నహజవై యాత్యమువల్లి ఇచ్‌ ప్వాభావికీ వైయా శో క్తి యనెడి వాకోహాక్యము, వ్యాఖ్య : వై యాత్యము అని యనగా చొరవ అనికాన్సి సిగ్గులేకపోవుట అని కాని అర్ధము. కొందరు నహజముగానే సిగ్గుమాలివవారు; కొందరు కొన్ని వనళదర్భములలో సిగ్గు మాలివట్లు (వ్రవర్తింతురు.. మొదటి వారి మాట స్వాఖావికీ వై యాత్యోక్రి కొగ్భా రెండనవారి మాట నైమిత్తికీ వై యాత్యోక్రి యగుమ. నాదేయ మని యనగా ప్లదీనంజందమైన దవి యర్దము. స్నక్త “ఇది సదీ అలమా'' అవి యడిగెను. (వపాపాలిక *ఘటగత” మని సమాధానము చెప్పెను. అంఠకో ఆగక (న+అదేయమ్‌) ఈయరానిది కా దని చెప్పెను కుంకలో నుంచి వదీజలమే యవి మరొక యర్థము. 'ఠ్యమేనా? అయిన (కోగుదును” అని బాట పారి పలి౩3ను బాటసారికి నదీజలమే యిష్టము కావువనే? తన సమ్మతివి తెలి పెను. “ఇంతకు ముందెందరో దప్పిక తీర్చుకొనిరి అన్న భాననున “పీతేన నామ్నా అభవన్‌” అని ఉపయోగించెను. *పనుపువచ్చవి పేరుళో” అన్న యర్హము సాధించి ప్పీరులో వర్ణనులున్నవనా?” అని బాటసోరి (ప్రశ్నించెను ఈ విధవ.గా ఘటళబ్దను మొదలు భగివీశ బ్లమువరకు “వ్వైరిజీ విర్లజ్ఞముగా అసభ్యార్థ ప్ళోరకముగానే (వయో గించెను.. ఇట్లు (పయోగించుట వై 3రజీకి నహజలక్షణము. కావుననే యిది స్వాభావికీ వైయాళ్యో క్రి యనెడి వాకో వాక్య మగుచున్నది, సెమి త్తికీ యథా “కుశలం రాధే నుఖతో2_ నికంస, కంసః కర్టను క్వ సా రాధా: ఇతి పొర్నీపతివచనై. ర్విలతు వోసో ఉారిర్ణయతి.” 899 అ్నోశ గొ ంతస్థలితే ఎవతనావ్నైవ వై యాల్యేనో త్తంం దత్త అరము : వెమిత్తికి కుదాహరణము, “రాధా! కుళకలనూః శహో కంసాః థి జు

610 వరన్వతీ కంఠాథరణమను సుఖమే కదాః” “ఇక్కడ కంసు డెక్కుడ?” ఆ రాధమా(త మెక్కడ?” ఇట్లు పారీ (వతివచనములచేత విలక్షణహాసము చేయుచున్న హరి సర్ధిల్లును గాకః ఇక్కడ గో_తస్థలితముచేత శ(తునామముచేతనే వై యాత్యముకో బదులు షెప్పబడినది. కౌవున ఇది వైమిత్తికీ వై యాతో క్రి అనెడి నాకోవాక్యము. వ్యాఖ్య " కృష్ణుడు సత్యభామను సమీపించి పొరపాటున “రాధా అవి సంటోధించెను. ఇటు పొరపాటున నోరుజ్లారి యితరనామమును పల్కుటను గోత స్టలన మవి యందురు, సత్యభామకు రాధ శ్యతువర్గములోవిడి కొవున, సత్య భామ కొంపెతవము (వై యాత్యము)తో కృష్ణువి తద్విరోధియెన కంనువిసేర సంబో ధించుచున్నది. ఈ సంబోధనలోవి ఆసంగతి ఆవగతమెైనంతనే తన గో(తస్టలన విషయము జాడ కృష్ణుని కవగతమైనది కావుననే విలక్షహాసు డయ్యెను. ఒక కొర్యమున్లు విమి_త్తముగా చేసికొవి కొంచెతనము (_పదర్శించుట జరిగినది. కౌవు ననే యిది వైమిత్తికీ వైయాత్యో క్రి అన్న వాకోవాక్య మగుచున్నదిం ( గూఢోక్తి ] గూఢో కీ ర్వైధా ముఖ్య గౌణీ చ తయో ర్యుఖ్యాయథాా “శీశవ యమునాతీరే వ్యావ్భాూతవా నువసీ వాంనీకాం వోజద్య శాంతా వంజూ భయాతుర బ్బాదయః (పాయి [వీయేఒవాం సి తీక0 అత *వియీ వాంని ఇత్య(, తావర్ష లోపే “వియే అవాంసి ఇత్యర్ధస్య ముఖ్యమైన వృత్త్యా గూఢ త్వాదియం ముఖ్యా గూఢో క్రీ 'ర్నామ వాళోవాక్యమ్‌. అగ్గము * ముఖ్య యవి, గౌణి యని గూఢో క్రి రెండు విధములు, వావి గ! అవనొ యందు ముఖ్య కుదొహరణను - “కేశవా । నేటి యదయము యమువాతీరమున హంసికను పిలుచుచున్నా రెవరు?” “పియాః కౌంతావిరహ భయాతుర హృదయమైన పురుషహంనయై యుండును.” ఇచ్చట *పియేహంసః” అనుచోట అవర్షలోవము

కజ్దాలంకార వివేచన 691 నందు '(పియే అహం సః? అన్న అర్హమునకు ముఖ్యవృ త్రిచేత గూఢక్వమువల్లి, ఇది ముభ్యాగూడో_కీ అన్న వాకోవాక్యము-.

. వార్లఖ్య : గొఢమైన వాక్కు. గలది గూఢో క్రి. అందు ముఖ్యాగూరో క్రి కిది యుదాహరణనుఎ. (_పియురాలు *శేశవాః పాంనికను ఎవరు పిలిచిరి? అవి యడిగెను. హంసిక అనగా ఆపేరు కలిగిన ఒక యువతి, ఆడుహంన యని మరొక యర్ణము కృష్ణుడు ఈ (వళ్నకు సమాధానముగా *(పియే హంసః” అని పలికెను మగహంన పిలిచియుండు నవి సమాధానము చెప్పెను, ఇచ్చట (సియే+ అహం+-సః” అని యుండగా నంబుద్దియందలి ఏత్వమునందు “అ” లీనము కాగా “వియే హంసః” అవి యన్నట్లు వినిపించును. నిజమునకు *పియురాలాః పిలిచిన వాడను నేన” అన్నదియే గూఢమైన సమాధానము. ఇట్లు వాక్యమునందే సంధి పాధనముగా గూఢత నంపన్నమయినది. కొవుననే యిది ముఖ్యాగూఢో క్రి అన్న వాకోవాక్యభేద మగుచున్నది.

ాణీ యథా “నిరర్భకం జన్మ గతం నలిన్యా యయా న దృష్టం తుహినాంళుబింబమ్‌ ఉత్పత్తి రందో రవీ నివృలై వ కృతా వినిచా నలినీ న యేని న! కావమా వూర్వో త్తరార్ధ శకా రన్యోన్యోక్యా. గూఢకామ లేఖా వితీయం సౌణీగూడో క్రీ ర్నామ వావోవాశ్యమ్‌, అరము : గొణికి ఉదాహరణము - *చం్యదబవింబమును చూడని పద్మము జన్మము “సరర్ధక మైపోయివది.” “పద్మమును ని్యదలేపని చందుని పుట్టుకకూడ నిష్ఫృలమే అయినది.) ఈ రెండును పూర్వోత్తరార్థములు సరన్సరో క్తులతోడి గూ ఢకొమలేఖలు; కావుననే యిది గొజణీగూఢో క్రి యనెడి వాకోనాక్యము. వ్యాఖ్య : వాక్యమున నివిష్టమెయున్న గూఢత్వమును ముఖ్య యన్న

ఉం. నవ్వని కఠలాతరఖణము శేదమునండు కూచితిమె; అది నలధి నా, శయించికొన్నది. (వకృతమెన గౌజీలేదము వందు గూఢత్వము నంధ్యాదుల నా,శయించుకొని లేదు, అ్యవస్తుత విషయ (వస్తా వమే యిందు జగిగినది, ఒకరు లేఖను గూఢముగా _వాయగా? దానికి నమాధాక మును లేఖా రూపనబన గూఢముగానే వచ్చినది. ఇచ్చట, ఇవి లేఖలలోని వాక్యము అవి ('పేయసీ _పియులు (నావికొన్న నవి తెలిపినప్పుతు గూఢత్వము తొలగిపోయి ఖానము స్పష్టము కాగళచు, ఇచ్చటి గూఢత్వము నందర్భము నాాశయించుకొచి-. శాత యగుచున్నది, (పియుడు వచ్చుసరికి _ఏయురాలు నిదపోపుచున్నది: ఆమెను లేపకుండ ఆతడు వెళ్ళిపోయెను. తరువాశ *విరర్హకం తుహానాంకు వింబిమవి లేఖ (వాస్‌ వందించెను. ఒకరిదే తప్పు కాదు; అశే నషస్టముకూడ ఒక రిదే కొదు. కావుననే, “వచ్చియ లేసళుండ వెళ్హటచేత వీవు వచ్చుటకూత చివృ అమేయెనది' అన్న భానముతో “ఉత్పత్తి రిందో రఏ.... యేన” అవి ఆమె సమాధా ఇచ్చట వైతమ ఇరువురు వర్థిక్తులు, వారి ఉక్షీవత్యు కులు ఉండుటవల్లి ఇది గొణీగూడో క్తి వాకోవాకథ్థి మగుచున్నది. [ పశ్చోత్తరో 3 ] పక్నో త్తరో_క్రీ ర్ల్వైధా. అభిధీయమానత్శాద్యా _పతీయ మాన వృాద్యా చ. తరెా రాద్యా యథా- “క టపన్టితానీ శభోట్‌ ఘజీ నిలీభ €పాగేశ్వరో వసతి యత మన%విరమూ మే వకాకనీ వద కథం న బిళేపీ కాలే నన్వ న్తీ పుంజితశరో మదని సపోయఃి తై 'నీయం వ్చాద్దత,పష్టవ్యస్యైవ స్నష్టమభిధమై వాభిధానా దఖి ధీయమానన్భాద్యా నామ (పశ్నో త్తరో క్రీ ర్వాళో వాక్యమ్‌ = అర్ధము : (వళ్ళో ళరో క్రి రెండు విధములు, అభిధీయ మాన హృద్య యవి (పతీయమాన హృద్య యవి. ఆ రెండింటటియందు మొదటివాని కుదాహర ఇను - “కరభోరధూ! దట్ధిమైన చీకటిలో ఎక్కండి3 వబయలుదేరితివి? “నా మన$

శల్దాలంకొర వివేచన ళం

(వ్రియడు ్రాణేళ్వరుడు వవించుచున్న తిప్పునకు ' “*వాలాః ఒక్కతెవుకదా? కర వడకుండుటకు హేతువేమి? చెప్పు” “బాణము నంధించి మదనుడు నవాయాడై యున్నాడు కదాఃి

ఇది హృదయగతమైన (వష్టవ్యమువకే న్పష్టముగా అభిధచేశనే (నమాధా నము) చెప్పుటనల్ల అభిథీయమాన హృద్య యనెడి (వళ్ళో త్తరో క్రి యైన వాళో వాళ్ళము.

వ్యాఖ్య : నాకోవాక్యమునందు నంభాషణరూవమువ గౌవి; (వళ్ళో శ్రర రూపమున గావి నక్రన్యము ఆవిష్కృత మగును ఇరువురు వక్త లుండుటకూడ ఆవళ్యకమే, స్లూలముగా చూచివప్పుడు (వకృతభేదమునందు విశిష్టత గోచరింవదు. వరిశీలించి చూడగా (పాళ్నికుడు ఎదుటి వ్య _క్రియొక్యు హృదయగతమైన భావ మును చెప్పించుట కే వశ్న వేయు నన్నది గోచరించును అంతేకాదు; తద్భానము తామాపాంచివదే? ఆయినమ వ_క్రచెత చెప్పించుఐ ఆకాంక్ష

వక న్నష్టముథా (వాచ్యముగ్రా తన మనోభాపనును తెల్పినయెడల, అది అభిధీయనూన హృద్య యగును. (పకృకోదాహరణమునందు సంకేతస్టానమునకు బ్రేరుకొవిన (పియురాలిని _ప్య్వుడు (పళ్నించుచున్నాడు. అమెచేత “మన$(పియుడ్కు (పాణేశ్వరుడు” అవి అనిసించుకొనుట అతవి అభిలాష. అశ్లే “మదమడు నవా యుడు” అని యనగా *_పేమ వివళి నవి చెప్పించుకొనుట అతని కోరిక, తదను గుణముగానే ఆమె న్పష్టముగా హృద్యమ్లుగా బదులుపలికినది. కౌవుననే, యిడి అలిధీయమాన హృద్య పళ్నో కరో క్రి యగుచున్నది ఉదాహరణను అమరుక శతకము నండలిది.

ద్వితీయా యఖా-

“శీయనాగ్థ్యతం జలం విప! జూనుదన్నిం నరాధిప!

తథావీయ మవస్థా తే నహి సశ్వే భవాదృశా" తికి

సేయం. శబ్దవిజ్యావై శారద్యస్య సన్చూద్యన్య (పతీయమాన శ్వాల్‌ (పతీయమాన వాద్య (పశ్ళోత్తరో క్షీ ర్వాహోవాక్యమ్‌ .

అర్ధము . ద్వితీయ కుదాహరణను - *వ్మిపాః జల మెంఠచూ తము 1

674 నరన్వతీ కంఠాళరణము “కరాధినః మోకొళ్ళవరకు” “అంతమా(తనువకే నీకీ యవస్టయా? “అందరును భవా దృళులు కారు, ఇది శబ్రవిద్యావై శారద్యమునకు హృద్యమునకు (వతీయమానత్వమునల్లి (వతీయమాన హృద్య (వళ్ళో తరో$్రి యైన వాకోవాక్యము, వ్యాఖ్య శి విద్వాం ఎడు శబ్దవిద్యామహ_్వ్వముచేత హృదయగత ఖాన మున హృద్యముగా భంగ్యంత: ముగా స్ఫురింపజేసివ యెడల _పతీయమావ (వళ్ళో కృరోక్రి యగును. ఇచ్చట శబ్లము నాచకము కౌక్క వ్యంజక మగుచున్నది ఇట్టి ఉ క్రి సామర్ధ్యము సామాన్యులకు సాధ్యము కాదు. ఉదాహృత శోకము రాజునకును సండితునకును జరిగిన _పనంగము; _పళ్ళ్నో_తరరూపము. రాజు జలమును గురించి అడుగలేదు; సండికుడు జలమును గురించి చెన్పలేదు, రాజు పండితుని దారి ద్య మును గురించి భంగ్యంతరముగా (పళ్ళించెను. పండితుడు తదనురూసనుగానే సమా థానము చెప్పెను. “అందరును నీవంటి వారు కారు” అమట రాజును ళ్లాఘించుటయ్యే నంవన్నత్వము విషయమువ, దాతృక్వము విషయమున రాజున కున్న ఫ్ధాన మున్న ఈము; అదియే వంకితో క్రిచేత _ప్రత్రీతమయివది కావుననే, యిది (పతీయమాన హృద్య,పళ్ళో క్రిరో క్రి యగుచున్నది. ఉదాహరణ సద్యము భోజరాజు శార్ణదరపద్ధతినుండి గృహీతము. ళ్‌ [ చిత్రోక్తి ) చ్చితో కి ర్వైధా చి.కా విచితా చం తరెకా శ్చి,కాయథాా “లభ్యంతే యది వాంధికాని యమునా భాగీరథీ నంగమే "జీవ (వేమ్యజన _స్తదేమ భవతో భ రృవ్యతాం వాంఛతి నన్వేత న్మంణేన కిం ను మరణం కాయాన్థునోఏచ్యుతి క్‌ ర్డీ ర్ద 0 జీవ మన _న్తవాం్యఘిశమలే కాకొంూఒ(త న ిన్ఫతి) రీకత తదిదం సంకల్పితో కి (పత్యు_క్రీ భ్యాం జీవితోఒవీి జనాశ్తిం తరావ్నావ్లి సాధనేవాశ్చర్యహేతు 689 చ్వికా నామ చ్చితో క్రి

శబ్దాలలికొర్ర వివేచన ళో

అరము ; చితో కి చ్చిత యని విచిత యని రెండు విధములు. అందు చిక కదాహీరణము _ “దేవః యమునా. భాగీరథీ సంగమమునందు నాంఛితములు లభించు నెడల ఈ సేనకు డీ మరణముకో “నీయొక్క భర్తవ్యత( స్పామిత్వము)నే కోరుచున్నాడు” “మరణ మనగా శరీరము నుండి మనిస్సు వేరుపడుటయే కదాఃి “దీర్ర జీవి వగుము. నా మవస్సు వీ పాదపద్మమువందుమ్కు శరీర మిచ్చట నున్నవి”

ఖు

వంకల్సితమువకు చెందిన ఉ_క్రివత్యు క్తులచేత జీఏితుడై యుండియు జన్మాం తరముచేత పొందదగిన దానివి సాధించుటచేత ఆశ్చర్యమును కలిగించునదై చిక యనెడి చిశో_క్రి వాకోవాక్య మగుచున్నది-

వ్యాఖ్య : పంకల్పమున కమగుజముగా ఉక్రీవత్యుకులను సాగించి ఆళశ్చ ర్యమును కలిగించు నెడల చితా చ్వికోక్రి యగును. ఆశ్చర్య జనకత్వము చిత యందు అసశ్య లక్షణము. ఒకడు మరుజన్మమునందు కూడ తన _వభువునే కొలిచి యుండనలయు నని నంకల్పము చేసికొనును కోరికలు తీరుట కుపాయము గంగా థాగీరథీ సంగమ స్టానమున మరణము, మరణ మవగా దేహనునుండి మనస్సు వేరు వడుటయీ అది మరణము నొందకుండనే అతనికి సిద్ధించినది. శరీగ్ర మెచ్చట నున్నప్పటికి అతని సనస్సు మాతము (ప్రభుని పాదపద్మములమీదనే లగ్నమై యుండును. ఇది యంతయు సేవకువి మనస్సునందు ఉ_క్షిపత్యు క్రీరూవము నొందిన నంకల్పిత సంవాదమ్మే ఇచ్చట న్యక్తు లిరువురు లేరు ఇరువుర పక్ష మున మ క్రిసత్యుక్తుల నొక్క వ్యక్రియే భావించుకొనెను జన్మాంతరమున పొంద వలయునని వాంఛించుచున్న “భర్తవ్యత” యిప్పుడుకూడ సిద్ధమై యున్నదే. సిద్ధమె యున్నదానిని సాధించుటకు యత్నించుట ఆళ్చర్య హేఠువు,. కావుననే యిది చితా చితో క్రి యగుచున్నదిం

ద్వితీయా యథా “హో2 ఆం భామిని భూవణం కితవ జే శోణ! కథం కుంకుమాశత్‌ కూర్పాసాంతరితః (వియే వినిమయః పశ్యాపరం క్వాన్తీ మే పశ్యామిత్యభిధాయ సాంఖపులవో మృద్నన్యృడాన్యాః సనా వా స్తేన (వతినిర్జి తేందు రివళా ద్యూతే బాసన్వో జారి 9శ్మర్ట

నిర వళవ్వతీ కంతాథకణను అతో కీ (పత్యు్యో నంతరం _న్దన్‌ మర్షన వె చిత్యాదినా పరిసజూ స్తే ర్విచ్విత సంజ్ఞమిదం వాళోవాళ్యమ్‌ , అరము * ద్వితీయ కుదాహరణము. “భామినీ! అదియేమి?) 'జూదగాడాః థి ఫీ అలంకారను “ఎట్టిగా మన్నదేమి ? _కక్టుంక్రుపు వల్ల ” *“రవికలో దాచితినొ 4 (విచూః మార్చలేదుగదాః? “చూడు, నాకు మరొకటి యెక్కడ నున్నది? “చూచె దను” అవి సలికి చేతితో పార్వతీ ననములన్సు మళ్చించుచు చవ్వుచు దట్టమెన పురి కల పొంది? చందుని జూదమునందు తిరిగి గెలుచుకొవిన హరుడు మిమ్ములను రతించును గాకః లీ ఇచ్చట ఉక్రి పత్యు కులకు పిమ్మట _స్తనమర్దన వై చితి మున్నగు వావిచేత పరినమ్నాప్తి యగుటవల్స ఇది విచిత అన్నపేరుగల వాకోవాక్యము. వ్యాఖ్య : ఉంక్తి వక్యుక్తులతోనే కాక్క _కిచూరూనమునకూడ అళ్ళర్య మును కలిగించునెడల అది విచితా చిికోక్రి యగ్వను, (సకృతోదాహరణము వండు పొర్వతీపర మేశ్వరుల డ్యూతనన్నివేశము నర్తితకము జూదమునర రోకీ శివుడు చం్చదకళను కోల్పోయెను. పార్వతి కాను గెలుచుకొన్న చందకళను రవికలో దాచుకొన్నది స్తనలేపనమైన కుంకుమ వంకముచేత చంద్రకళ ఎట్టిగా వైనడి. ఈళ్వథుడు కాను గెలుచుకొన్నప్పుడు కాను చం(దక్రళను తఈర్‌గి తీసికొన వలయును. పార్వతి చూపిన చందకళ ఎజ్జగా నుండుటచే? ఆది ఠవది కాదని శివుని యనుమావము "నాదగ్గర మరొకటిలేదు. నీవే వెదకికొనుము అని పార్వతి అనుమాన నివృ త్తికై వలికినది. శివుడు పట్టుదలతో “వెద3ెదను అని పలికి స్తన న్పర్శముచేత పులకించి _న్హనమర్దనము చేవెను (వసంగమునుండీ (సకరణము చేస్టారూవమును (గపహించెను. ఇదియు చమక్కారదాయకమే కౌవ్పననే విచ్చిళా చ్నితో క్రి యన్న వాకోవాకథ మగుచున్నది. ప్రహేలికాలంకాంము 146. (పహేలికా సకృథంత్పశ్నః సావి బాఢా చ్యుతాతరా దత్తాత్షరోభయం ముప్టీ రృందువ.త్యర్భృ వత్యసిం అరము ః ఒకమాదిరి _పళ్న (వహేళక్క, అది ఆరు విధములు. 1, చ్యుకా థి క

83. శబ్దాలంక్షార వివేచన కణ తర £, దత్తాకర 3- చ్యుతదత్తాకర (ఉఠలయమను) 4, ముష్టీ $- విందుమతి

8. అరవతి.

థి 146. (కీడా గోస్టీ వినోచేము తజ్లెరాక్రీర్స మం్యతణే హె పంవ్యామోవానే ఇాది సోపరమూగా (పపే-లికా, ఆరము: క్రీడాగోష్ట వినోదములందును, జననంకుల (వదేశము (ఆకీర్ణము) థి

లందు తజ్హాలు రహస్యాలానములు జరుపుటకును, ఇతరులకు వ్యామోహము (అక్షా నమ్ఫుమ కలిగించుబకును (పహేళిక ఉవయోగపడుస్కు ఎ

వ్యాఖ్య గ్‌ శబ్దాలంకారములలో వదునెవిమిదవదిగా (వహేలిక "సీర్కాన బడినది. ఇది ద్యుకాకరాది లేదముల నారింటిని కలిగి యున్నది. (సహేశిక (కీడాగోన్టులందు వివోదముకొరకు మా(తమే కాకు రహస్యాలాపములకున్స, అవ్య వంచనమునకును కూడ ఉవయోగించునవి దండి చెప్పిన (వయోజన ల్లోకమునే భోజు డుద్ధరించి (వదర్శించెను- (వహేళిక “శబ్దము నలంకరించుటి యన్న లక్ష అముము ఐట్టియే శబ్దాలంకారముగా గణవీయమగుచున్నది. (వహేశిక తెలగునం దున్న “పొడుప్పకథి ఏంటిదిం

[ చ్యుతాక్షర |]

శాను చ్యురాతరా యథా

“పశకాధరభరా(కాంతా సంనమంతీ పేపజే

పదమేకం న కాయాతి యది హోరేణ వర్షితా తకం

అక విబాంగికా కాహళలేణ వరితా న యాతీతి వక్తవ్యే వోకీణ వర్గీ లేత్యు క్రమ్‌. అతః కా ఇత్యక్షరన్య చ్యుతత్వా చ్చ్యుతా తశెేేయమ్‌.

అరము : వానియందు చ్యుతాతర కుదాహరణమను. పయోధరముల భారను

థి

చేఠత ఆక్రమింపదిడినదియు, గిఅడుగడుగునకు వంగుచున్నదియు నైవ యేది హార వర్ణితయైనయెడల ఒక్క యడుగుకూడ కదలకుండును ?

శోక వళన్యలీ కంఠాథకణను

ఇచ్చట (విహంగిక్సా కోవడిబఐద్ద (్రౌనోరేజ పరిక యమో చెడివాడు లేవి యెడల వెళ్ళదవి చెస్పవలసియుండగా, వోరములేవి యెడల అవి చెప్పుట జరికిననీ ఇచ్చట కౌ” అన్న అక్షరము చ్యుతినొందుటవల్ల ఇది చ్యుతాతర.

వ్యాఖ్య: ఉండవలసిన అకరముమ విడిచి పెట్టి చెప్పినయెడల గ్య్యకాతరా (వహేశిక యగును, ఉదాహరజము ఒక వ్రవిగురించి చెప్పుచున్నటుగా. (కాంతి కలిగించును. వయోధరశబ్దము ఆ(భాంతికి మూలహేతువు; వారళబ్రము దానినే బోషించుచున్నది, పైగా అచ్చటి విశేషణము లన్నియు వ్రీలింగమునంనే యున్నవి. “హారములేవియెడల న్రీ ఒక్క అడుగుకూడ నడవలేదు అవి అన్నప్పుడు సనస్య యుత్పన్నమైనదీ. దీవికి పరిష్కారమును కమగొనవలయును. “హార” శబ్దిమును 6క్రాహార” శద్దిముగా మార్పుకొనవలయును. “కావారుడు” అనగా “దరువులు మోయ హడు* అని యర్థము, “బరువులు మోయు వాడు పళోధరభలొ కాంతను నడిషించునా? మోయునా"? ఎటులయినను రుచిరము కొడు. కొబట్టిపె విశీషణనులకతు ఆధార మెన విశేష్యమును తెలిసికొనవలయును మోయువాడున్నాడు కనుశత్ర మో-వెడివస్తువు సల్లకియో, కావడియోో మరియేదియో కావలయును. నయోధరములు అనగా కుండలు, కుండలిభారము కలది? అతుగడుగువకు వంగునది కొవడిఐద్ద నలన్క్య్బృత మున కొవడిబద్దమ “ఏిహంగిక? అవి యందురు. విహంగిక "వె బక్షణములను కలిగి యుండు ననుట వాస్తవము “కాహారవర్తిత యైనయెడల కదలదు. ఇచ్చట 6జ్రాంి అన్న తొలివర్జము తొలగిపోవుటవల్ల ౩ ఇది చ్యుతాతర యగుచున్నది.

[ దత్తాక్షర )

దత్తాతరా యథా-

“ళాంతయానుగత; ఫోఒయం వీనన్కంథో మదోద్ధతః

మ్బ్‌గాణాం పృష్టతో యాతి శంబరో రూఢయౌాననణి శీక?

అంత శబం ఇతి శంబర ఇత్యనుస్వారాతరన్య ద త్తత్వాద్దలా శ శేయమ్‌.

ఆరము * దగత్తాక్షర కుదాహరణము. “బలిసిన మూపులు గలవాడు; మదము చేక ఉద్దతుడై నవాడు; కొంతచేత అనువరింపబడినవాడు మృగములవెంట వెళ్ళు చున్నాడు, అతడెనడు? 'యౌవసవంతుడై న శంబరుడు”.

శద్దాలంకౌర ఎవేదడ ఈ

ఇచ్చట *శబఠి అని యనుటకు “శంబర'అవి- అసనుస్వారాక్షరము మహార్చుబ చేఠ, ఇది దశ్తాకరం

వ్యాఖ్య ” అవనరములేనిచోట అదనముగా అక్షరమును చేర్చినయెడల దత్తాశర యగును. *శంబరుడు ఒక రాక్షసుడు. అతడు శివువిచేతిలో మరణీం చెను మృగములవెంట వెళ్ళువానివి శంబరు డనుట నంగతము కొదు. “శఐబరుడుి అని యనగా ఆటవికుడని యర్దము వేటగాడు మృగములవెంట వెళ్ళుటకుగాని, కాంఠచేత అనుగమింపబడుటకుగాని, మదోద్దతు డగుటకు గాని ఆకేనముండదు. కావున ఇచ్చట “*శదిర” శబ్దమును వాడుటిక్సు ఐిదులుగా అనుస్వారము వదనముగా చేర్చి వాడుట జరిగెను, కావుననే గీనివి దత్తాక్షరా నహేశిక యని పేర్కొమట నముచిళ మగుచున్నది.

( చ్యుత దత్తాక్షర ]

చ్యుత దక్తావరా యథా

“విదగ్ధః సరిసో కాగ్గీ నితంబోపరి సంస్థిత!

తన్వంగ్యాలింగితః శంకే కఅం కూజతి ళో ఏటి ఠం

అత విట ఇత్యస్నీన్‌ పజీ వికాశీ చ్యుతే ఘకాశే దక్తే ఘటీ కూజలీతి ద్వితీరొకూఒర్టో భవతీతి సేయం చ్యుత దత్తాషమరాం

ఆరము : చ్యుఠదళ్తాక్షగ కుదాహరణము, “విదగ్గుడున్ను వరసుడును, ర్థాగవంకుడువు, వికంబను నాధారముచేసికొన్నవాదువు, ఛ్రీచేత 5ంళము కొగిలింన ఐడివవాడునుం మనోహరముగా కూయుచున్నాడు ” “ఎవరు? విటుడా?

ఇట విటశబిమువందు వికొరము చ్యుళము కొగా ఘకారము దత్తము కొగా (ఘటః కూజతి) ఘటము శన్లించుచున్నడవి మరొక యర్ణమేర్పడును, కావృవ ఇది చ్యుళదకాక్షర.

వ్యాఖ్య : ఉన్నయక్షరముమ. తొంగింఛి లేవియతరమును నెలకొల్పిన యెతల చ్యుకదత్తాశర యగును (వకృళోదాహరణ మునందలి “విదగ్గ” (వళృతి విశేషణము లవ్నియు పుంలింగమున్గందు శూళ్ళవిడి పురుషస్య క్రివి టోధించుచువ్నవి.

ళం వకన్వశ్రి కంఠాథర ణము కావుననే యీ పర్ణనమును విన్న వ్యక్రి *వటుడా? అని (పశ్నించుట క్రనకొశము కలిగినది. ఇచ్చటి *వి స్రానమున *ఘ” విలుపగా మటః” అని అగుము. సై! విశేషణము లన్నియు ఘటశబ్దమున కనుకూలనుయిన అర్ధము నౌనగును. 'విదగ్ధ) అనగా పండితుడని ఒక యర్థము; బాగుగా కొల్బబడినది అవి ఘటవిషయమువ (గహింవదగిన యర్థము. రాగి” అనురాగము గల పురుషుడని, ఎజ్జివి రంగుగల దవి అర్ధములు. ఒక యక్షరమును తొలగించి, తత్‌స్టానమునందు మరొక యక్షరము నిల్పుటచేత ఖిన్నమెన యర్హము మనోహరమై వాక్యము సంళటివి దీప్తి మంత్రము గావించుచున్నది. కావుననే యిది చ్యుఠదక్తాక్షరా (వహే+క యన్న శజ్ర్ఞాలంకొర మగుచున్నది. చి [ అక్షర ముష్టి ) అతుముప్టీకా యథా “అర్ర అత్సిః అన్ఫుఅలం (వీద్య రద్య జద్య ఫద్య మేలా మేలా మేలం మేలం ఫన ఫస ఫస ఫసి శ్త0 సేయ మత్తరాణాం ముష్టి రిత్యశరమున్షికా. అత పొదశః చతు'పం_క్రిలిఖత చతుర్భి ర్యురజబంగ్రై శ్లోక ఉ్తిష్థతి. త్ర ద్యథా= “అద్య కే నఫలా (వీతి రద్య మే నఫలా రతి అద్య మే నఫలం జన్మ అద్య మే సఫలం ఫలమ్‌ 8క0 అర్ధము : అక్షరముష్టిక కుదాహరణము ,_ ఇది అక్షరముల నుష్టి కొవున అతరముష్టిక. ఇక్కడ పాదముల పరునలో నాలుగు సంక్తులను (వాయటచేత ఏర్పడిన నాలుగు మురజదింధనులతో శ్లోక మేర్పడును. అదియిరి _ నేడు నా పేమ నఫలమంబనదిః నేడు నా రతి నఫలత చెందినది; నేడు నా జన్మ సభల మయినది; నేడు వా ఫలము కృృతార్థ మయినది, ముష్టి” అని యవగా అత్షరములను దొంగిలింపగా ఏర్భడిన దని అర్థము. “అథి

భీబ్దాలంకార వివేచన 681 అతి; అన్మ అలం మున్నగు విధముగా ఉదాహరణగా చూనబడిన శోకనునకు అర్ధము లేదు. రెండవపాదమునందలి *పీద్య రద్య” మున్నగు రచనకూడ అట్టిదే. కాని తొలిపాదములోని “అతిః? రెండనసాదములోవి *పీద్య” ఒక విధముగా కలిపి వప్పుడు “అద్య, (సీతిః? అని రెండు పదములు స్పష్టముగా ఏర్పడును అవగా తొలుత న్పష్టమ.గా _కమవిద్ధముగా నున్న ల్లోకమునుండి అక్షరముల నవహారించి యరేచ్చముగా కలటోయుటచేత ఉదాహృత పద్య మేర్చడినది. ఎంతటి పండితువి కైనను డీవిని భేదించి, అర్ధము నవగాహవము చేసికొనుట శక్యము కాదు కాని (వహేశికానిపుణులకు దీనివి మురజబంధనుగా విన్యసించినయెడల అసలు శోక మేర్చడు నన్న రహన్యము తెలియును. వారు మ్మృాతమే దీనిని (గహింవగలరు. (వహేశకా ,పయోజనమునందు పేర్కొన్న సరవ్యామోహనము అక్షరముష్టికయందు (వఠ్యక్షముగా అనుభనమునకు వచ్చుచున్నది.

[ విందుమతి ] బిందుమతీ యథా “త చానవాదః (పత్యన్థి పతాకా (పతిసంగరమ్‌ ఫలం (సత్యద్భుతోపాయం యశాంనీ నతు న క్వచిత్‌) 851 ఇర్యనేన శ్లో శేనోకార్సన్య యభాన్టిత న్వరానుస్వార వినర్జనీయ నంకొళూగన్య క్లోవో త్తంస్య బిందుభిలీవ సూచనౌ(మ ఇతి బిందు మతీ, తద్యథా- ( త్త శ్‌ అం౦రొ 6 ౦ర్షా రారా ౦౦0560 ర9ర0ర ౮60? రాంఠత కాంశే ఠి 0౯00 00 లీళ౯ం0ళి నిక్చేధి-= ఉదభా.వుదధా వాడ్డా నంయుేే నంయుగో జయి సాఠాసే సావాసే నిద్ధి సర్వత తన క్రీ రయి” తక్‌ అర్ధము : బిందుమళి కుదాహరణను, (ప్రతిసముుదముమీదను నీ అధి ధి

682 వరన్వలతీ కంఠాభరణను కారమే; (గ్రతియుద్దమునందుమ నీ సతాకమే, (వతి కార్యమునందును సీకు విజయమే: మరియెక్కడను (నీకు తప్పించి కీర్తులు లేవు.

ఈ శోకమునందలి అర్ధముతో న్వరములు? అనస్వార ములు, వినర్జనీయ ములు యథాస్టికముల్తై నంయోగచు చెందిన వించుపులతోనే మరొక ల్లోక మేర్చడిన మాచన్నాకనుమే విందుమతి.

వ్యాఖ్య * విందుపులను కలది విందుమతి. కేవల స్వరముల స్పానమును వజ్ఞిళజనాక్షరముల స్టావమున బిందువులను న్యూకమే యువయోగించుటచేత విందు మతి యన్న పేరు సార్ధకమగుచున్నది. వ్యంజనములమీది స్వరములు, అనుస్వార ములు, విసర్గలు సున్నలమీదనే చేరును. అర్ధమును వ్యంజింపజేయు ధర్మనును ఐటీయే హల్లులకు స్యంజనములన్న నంఖి యేర్చడినది విందుమతి యందు న్యంజ

టి న! షా

నముల స్టానమున సువ్నలే నిలుచుచున్నవి, అర్ధటోధకత్వమునకు నహకరించు వర్ణము లదృశ్యము లగుటచేత అవగాహనము చేసికొనుట కష్టము. అందువల్సి నే యిది (వహేశకయైనది ఉదాహృఠళోకముయొక్కం అర్హమునే యిమడ్చుకొని “ఉదధావుదధా వాజ్టా” మున్నగు శ్లోక మేర్పడినది. ఇది యిశ్లేయెవచో (గహించుట యందు కష్టములేదు, దావితోపాశే వహేళకొరూవముకూడ లేదు.

“ఉఊ తొలియచ్చు; దీని స్తానమున ఉత్వముతోడి విందువు నిలునవిడినది- తరువాతిది “ది. దీనికి బదులు విందువుమాతమే తరువాతిది “ధా- దీనికి బదులు దీర్చ ముతోడి విందువు. ఇట్లు చిపరంట విందువులకే చుణింతమును చేర్చు కొనుచు రచించనలయును అప్పు డిది విందుమతి యనెడి _వహేశిక యగును. ఇదికూడ సరనంచనము (వయోజనముగా (పపర్తించును.

( అర్ధ(పహేళిక ]] అర్జీ టభహేలికా యథా- “త్త త్త ప్త కాంచనాభానం సందష్ట దశన చృదమ్‌ సరనం చుంబ్య లే చ్చాప్రై, ర్వృ్ధైంవి కిముడ్జ ్వలమ్‌ శిక్‌కి సేయమవీ నూచితమ్యైవ పక్వాం;యఫల మిక్యస్య ద్వ్యర్భ పద పయోగేశాము కే రిర్థృ నహేలికా,

శజ్దాంంకార వివేరన ఛ$ి3 అరమ. * అర్హ్వవహేశక కుదాహరణము. కరగిన వింగారు కాంతి గలది? థి

కొరకిన 'పెదవి కలది; సరనమైనడి, ఉజ్జ్వలమయినద్కి హర్షముపొందిన నృద్ధులు కూడ చుంచించునది. ఏది?

ఇది కూడ సూచితమైన వక్వా,ామఫలమువకు ద్వ్యర్థవద (వయోగముచేత అపగతివల అర(సహీళిక.

ళా ళు

వ్యాఖ్య * అర్హనంబంధమైన నమన్య కలది అర్హవహే€క. ఇది 'రెండర్జ ములు గల పదములను (వయోగించుటచేత నమస్యయై, నరియెన అర్ధము నవగా బానము చేసికొన్నప్పుడు వరిష్కారము నొందును (పకృతోదాహరణను “చంబ్యకే దున్నగు వదచులచేత ఆధరచుంవివమును న్ఫురింవజేయును, (వయుక్త విశేషణము దావివి బలిపరుచును. కొని “నృద్ధెరపి (వృద్దులచేత సపాతము) అను మాటలు సందేహ కారణము లగును, మ9కొంత ఆల్రోచింపగా “వక్వమైన మామిడి చండు క_ర్హృస్టానమువందు కనవిడును దీవిని వృద్దులుకూడ హర్షముతో ఆస్వా దీించుటలో ఆక్షేపము లేదు. *ఉత్త_ప కాంచనాభాసం” మొదలయిన వఏిశేషణనులు “మామిడిపండు” నకే అన్వయించును అర్హమునుబట్టి యేర్చడిన నమస్యయగుట వెల్లి నే దీవికి అర్జనహే€క అన్నపేరు అన్వర్హ మగుచున్నది-

4 గూఢాలరకారము ]

శక? (ఉకీయా కారక సంబంధెః పొదాభి_పసాయ వన్తుభి

-ోవికై? మక్విధం (పొవా గ్లూఢం గూాఢార్చ 'వేదినఃం

అరము * దాచిన (కియా కౌరక నంబంధములచేతన్సు పొదాల్నిపాయ

థి

వస్తువులచేతను గూఢనుము ఆరు విధములుగా గూఢార్థవే_ర్తలు 'పేర్కొనుచున్నారు.

చ్యాఖ్య : శబ్దాలంకారము లిరువది నాలుగింటిలో (క్రమ్ముపావమైన పందొ మ్మిదవ యలంకారము గూఢము, గోవవము చేయుట (గూఢముగా దాచియుం చుట్సయే గూభాలంకారము యొక్క- (వధావ లక్షణము. ఈ గోపనము ఆలు విష యములలో జరుగవచ్చును. బానిని బట్టియే గూఢాలంకారము 1. (కియాగు.ప్తము శ. కొాకకగువము 3. నందింధగు.వ్రము (. పాదగు సము 5, అల్నిపాయగు వము శ. వస్తుగు వము - అని ఆరు విధములుగా వరిగణింవబడుచున్నది

684 నరన్వరి కంఠాళలరణము క్రియాగూఢము ] కేము (కియోగుప్తం యథా “న్త న జఘన భరాభిరానము మందం గమన మిదం మదిరారునకేశ ణాయాః కథమివ నవాసా విలోకయంతో మదనశర జ్వరజర్చే శాయువాని ఠీ5్‌కీ అత జఘనభరాభిరామ మందం మదిశేశణాయా గమన మవ లోకయంతో హే యువానౌః, కథమిన యూయం మదనశర జ్వర జర్షరా నశెస్తేతి కయాపదన్య _న్తన శళ్లేన జఘనసాన్నిధ్యాద్లోవి లేన 'శకీయాగాఢ మిదమ్‌ అరము : వావియందు (కియాగు వనమున కుదాహరణము. ఓ యువళు థి లారాః నుదిరారుజేక్షణయొక్క- నన అఘనలార మనోహర మందమైన నడకను హళాక్తుగా చూచుచున్నవార్రయ్యు మవ్మథవాణ జ్వరజర్థరులు ఎట్లు ...? ఇక్కడ “జఘనభరాఖభిరామ మందం _.. మదన శరజ్వరజర్దరా న ని అని (కియావదిమైన్‌ _న్తనశబ్దమునకు జఘనసావ్నిధ్యమునల్ల గోవనముచేత ఇది (కియా గూఢము. వ్యాఖ్య : (కియావదమును క్ట్‌గోవనము చేసినయెడల (కియాగూఠమన్న అలంక్రార మగును. (గూఢ గుప్రములు పర్యాయనులుగా (నయు క్రములు). (వకృతోదాహరణమునందు *నృనజఘనభరి మున్నగు విధముగా మొదలు పెట్టి చదు వగా [కియాహీన మయిన వాక్య మేర్చడున్స. వాక్యమునందు (కియగాని, విరేయ విశే షణముగాని యుండవలయును అట్లు లేవిరపడల ఉద్దిషము న్పష్టముకాదు. దావివి “అశశీరను” అన్న వాక్యదోషముగా పరిగణింతురు. ఉదాహరణ శ్లోకముకూడ ఆ దోషమున కగ్గమయ్యె నవి అవిపించుమ. కొని జాగరూకతతో సరిశీలింనగా *న్తనజఘవ ...” అనుచోటి *న్తన” కచవాచకము కాదని *వ; వ్ల అన్న రెండు వదములు (క్రమము మార్చుకొనగా ఏర్పడె నవి న్పష్టమగును. “వ్ల లోట్‌ (వత్య యము; మధ్యమ వృరుష వఐహువచనను. ఇక్కడ “యువానః అన్నది (వఠమా

తిం) శబ్దాలంకార. ఏవేచన 685 విళకి బహుసచనము కౌదు; సంబుద్ధి బహువచనము. కావుననే “హీ యువావ యూయం కథం న మదనజ్వర పీడితాః _వ్ది అవి యగును, “ఓ యువకులారా | మీరు మదనజ్వరపీడితులు ఎట్లు కాకుందురు?” అన్న యర్థము కలుగును. జఘన భారము, _స్తనభారము మొదలయిన విధముగా చెప్పెడి అభ్యాసమువల్ల జఘన పావ్నిధ్యమ నందున్న * నన” నమాసములో భాగమైపోయినది. ఇది (కాంతివల్స ఏర్పడినది *న” వ్యతి రేకొర్టకము “స్త” అస్‌ ధాతుపుయొక్కలో _డూసము, కొబట్టే యిచ్చట (కియావదము లేకపోలేదు; లే దనిపించునట్లు గూఢముగా నున్నది, కావు ననే యిది (కియా గూఢమునకు లక్ష్యమగృచున్నది,

(కారక గూఢము]

శారకగు పం యథా

“విబత్‌ సే శరావేణ వారి కప్లోర శ్రీతలమ్‌

శేజీమా దుర్విదథ్లేన వ్బాదయే ఏని వేళితౌ” త్క్‌క్‌

అత భగావితి కర కారకస్య గూఢ త్వా త్కారకణూఢ మిదమ్‌,

అరము : కౌరకగు వ్రమున కుదాహరణము జలజ శికలమైన జలమును మూకుడుకో (కాగుచున్న నీ హృదయమునందు; ఏ దుర్విదగ్గువిచేత ఇవి (స్రవి ష్ట్వము లయినవి ?

ఇచ్చట “శరౌ” అన్న కర్మకారకమునకు గూఢత్వమువల్ల, ఇది కారక గూొఢము-. కరణ విభాగ మచే ఆరు విధములు ఏ కారకనువ గూఢముగా రచించినప్పటికి అది కారకగూఢమే అగును, (పకృతోదాహరణమునందు కర్మకొరకము గోపనము బెందినగి. *శరావేణ” అవి యనగా “మూకుగుతకో) అని యర్థము. ఇది కరణ కారకము. జలపానము (పవ_క్రవిషయము కబట్టి యది యుచితముగానే యున్నది. కాని, ఉత్తరార్థమునందు “ఇమౌ వఏవివేశతో (ఇవి (వవేశపెట్టబడిసవి) అవి యున్నది. నర్వనామమే కొని నామవాచకము (నయు_క్రము కౌలేదు. కర్మవాచ కము విర్షిష్టము కాలేదని అనిసించుచున్నది అభినయపూర్వకముగా వచించునప్పుడు,

కకీర వళన్వథి కంఠాభరణము అభినయమే (గహణమునకు నహకరించి సొందర్యముషు పోషించును. కక్కిన యెడల అస్సష్షత వలవ్య అది దోషమే యగును, తిరిగి పరిశీలించి చూచినచో “సిఐఠస్తే శరావేణి అన్నచోట “శరౌ+ఏజ” అన్న విభాగమునకు అవకాశ మున్నది “రొ” ఇమౌ వివివేశితా అనువావికి ఏశేష్యము “ఇవ _సయోగింపబిడినవి” అవి కొక “ఈ బాణములు _పయోగింపబడీనవి అవియే యర్థము నిగూఢముగా దాగి యన్న కర్మ యిప్పుడు పట్టావడిసది. ఇంతేకాదు. “శరావేజ” ఇవి యన్నప్నడు శ_ర్భృనాచకము “కే” (నీయొక్క) అవియే తెలియును యుష్మద్వాచకము ఎసరి కుద్దిషమో తెలియదు. *శరౌ+-ఏణ) అని యన్నప్పుడు ఏణమి (లేడీ సంబోఢింన బడుట స్పష్టముగా నున్నది. ఈ విధముగా కర్మకారకమే కౌదు; కర్రృకొారకసు కూడ ఉదాహృళతి యందు గువమె యున్నది కౌరకగూఢ నని యన్నప్పుడు 'శెండును సంగృహీతము లగును (నంబంధ గూఢము] నంబంధగాఢం యథా “న మయాగోరసాభిజ్షం చేతి కసాగ్హిత్‌ (పకుష్యని అస్తాన రుదితై భి ౮౮ మాలోహి లేశ జ తథ అతన మే ఆగో రసాభిజ్ఞృం చేత ఇది సంబంధ్రిపదస్య మళేీంతి తృతీయా భాం త్యా గోవిత త్వాదిదం సంబంధగూఢమ్‌, అర్ధము 2 సంబంరగూఢమున తదాహరణను. అరుణలోచనాః అస్టావము లయిన రోదనములు చాలింపుము, మనస్సు గోరసము నెరుగవిది. ఎందులకు కోపించుచున్నాపు? (మయా- అను దానికి సెవి చెప్పిన అర్హమునందు వివియోగము లేదు. కిం కృతం?” అవి అధ్యాహృతము చేసికొన్నచో *నేనేమి చేసితివి?” అన్న యరము కలుగును ) న! ఇచ్చట *వమే ఆగో రసాఖిజ్జం చేత; అన్న నంబంధి వడమునక “మయా అన్న తృతీయ్యా భాంతితోడి గోపితత్వమువల్లి పవంవింధగూఢము. వ్యాఖ్య * (కియతోడి నంబంధను కారకము, అన్యపద సంబంధము శేషము. వందింధగూఢమునందు. శేషపందింధమే _గాహ్యము *“శేషే షష్టియని

శబ్దాంంకార వివేచన 687 యగుటచేత 'శేషసంబంధమునందు షష్టీవిభ_క్రి యగును. వకృతోదాహరణమునందు మయా, గోరసాఖిజ్జం చేత న - అవి విభాగము చెసికొవి వై యర్థము చెప్పు కొంటిమి. ఓకటి రెండు పదముల నధ్యాహృతము చేసికొనుట ఆనళ్యకమైవది. పాలరుచికి, (సియురాలి కోపమునకు ముడిపెట్లుటకూడ సగసముగా లేదు. తిరిగి వరిశీలింవగా “వ ప 9 ఆగోరసాభిజ్జర) చేతః) అన్న విభాగము అనుకూలమై గోచ రికచుచు, మే (జాక్కు ఆగోరపాభిజ్ఞం (పావరనము నెరిగిన), చే (మనస్పు న్‌ (లేదు, అనగ్కా “*నేను దోషము చేయలేదు” ఆచి తాత్పరర్టము. “దోషము చేయనివాని యెడల కోపగించుళఅయేల ? ఏడ్చుటచేత కన్న లెజ్జదిడినవి ఏడుక వణనినచోటు కొనిచోట ఏడ్చుట మానుము.” అన్న భానము నరసనమై, నముటితమై కనువట్టును “మే అస్మచృబ్దిముయొక్క- షష్టీవిళక్రి రూపము. “పాపము అన్న అర్హముగల ఆగళ్ళ్శబ్ద. పరము కొగా ఆయాదేశముచేత “మయాగఃి అన్న రూవ మేర్చడినది ఇందరి “మయా” తృతీయా ఏభ_కి యన్న ,భాంతివి కలిగించినది, అనుసరించియున్న *“గోరసాలిజ్ఞం” అన్న సముచ్చయము దీవికి సహకరించివది నిజ మునకు ఇచ్చట తృతీయా విభ_క్రిరూపము లేదనియు షష్టీవిభక్రిరూవమే యున్న చవియు తెలిసినప్పుడు అన్వయార్తము నులభళమగును ఇట్లు శేషసందింధను గుుప్తమె యుంగుటవిల్ల నే ఇది సందింధగూఢమునకు లత్ష్యమయినది.

(పాదగూఢము]

పాదగసాఢం యథా

“ద్యువియగ్లామినీ కార నంరావ విబాతశుతిః

మోమిీమష మాలా కుకుఖీ (విగ్యుళా మివ సంజాత), 857

అయత వూర్వార్థన్టైతె ర్ల్వితీయ (పథమ సప్తమ పంచమికాదళ నవమ (తశోదక బోడశాక్ర రై ళ్ళ గ్చతుర్థ్‌ పొదో గూఢ ఉశ్రాప్యి, యథా “విద్యుతామివ నంబాతి ఇతి. ఇదం పొదణూఢమ్‌ .

అరము :' పాదగూ ఢమున కుదాహరణము, న్వర్షన్యోమమునకు పోవు నదియు, ఉన్నేత ధ్వవిచేత విహతమెన (శుతిగలదియువై న మాల హేమంఠ నమయ నుళందు శోలించెను, ( మెర్రపుతీగల నమూహను వనల్పె.

686 వకన్వలీ కంఠాభతణను ఇచ్చట పూర్వార్హము నందున్న రెండవ; మొదటి, యేడవ, అయిదవ, పదు నొకండవ తొమ్మిదవ, పదుమూడవ, సదునారవ అక్షరములచేశ గూఢమైన నాలు గవపొదము ఆవిష్కృతము కావలయును. “విద్యుతా మీవ సంహతిః) అవీ. ఇది పొదగూఢము, వ్యాఖ్య : శోకమువకు నాలుగు పాదము లుండును. అందు మూడు పాదములను మూ,ఠమే చెప్పి, వావిలోనే గూరముగా నాలుగవపాదము నిమిడ్చి యుంచిన యెడల, అది పాదగూఢ మగును. (వకృతళ్లోకమునందు మొదటి రెండు పాదముల (పూర్వార్హములోనున్న వర్ణములే అపేతినుసారముగా గృహీళమురై వాలుగవపాదమైనవి, (గంథకర్తయే వినవరణమునందు అయా వర్ణస్టానవు లమ వివరించి చతుర్ధపాదనును _సదర్శించి యున్నాడు. (అభిప్రాయ గూఢము] అభ్మిపాయగణాఢం యథా “జల్ల జేీఅ౭ంేణ భణిఆ ఖగ్గం పుత్తూణ రాఉలం వచ్చ ఆతా కం సేవఅవవాువ వానిడఊోణ వలోఇఖఆఅం సఆణమ్‌” 8$8 [ఛాయా= “యచాబేవేేణ భణికా ఖడ్లం గృహీత్వా రాజకులం [వజ తేత్కిం సేవక వధ్వా వానీ త్వావలోకీఠరం శయనమ్‌ ] అత నిరీఖ్లీన: మజీన వురుపాయితలక్షగి పొదలాతైదికం, "కేన నియుశ్తే మాంన॥క రణీత్యభి, పాయేణ వధ్వ్యాః శయనా నలోకన, మిత్యభి,పాయ గూఢమ్‌ ,

శబ్దాలంకార వివేళన 689 అరము : ఆభ్షిపాయగూఢమున కుదాశారణము. కత్తిపట్టుకొని రాజ ఠి

భననమువకు వెళ్ల మవి మరది చెప్పినప్పుడు సేనకవరువు నవ్వి యెందులకవి శయ్య వవలోకించెను ?

ఇచ్చట పాదమునకున్న లత్తుక మొదలయిన పురుషాయిళపు గుర్తులుచూచి “వన్ను పనియందు నియోగించుట లేదు? అన్న అభ్నిపాయముతో నధువు శయ్య వవలోకించినది ఇది అభిపాయగూఢము గుర్తించవచ్చును వాక్కు అభ్సిపాయమును కలుగజేయును; చేష్టకు చోదనము నందిచ్చును. కొన్నియెడల వాక్కునల్ల వెల్తడియెన యల్శిపాయముకంటె (వతి 1క్రియ ఖిన్నముగా నుండవచ్చునుః అవగా అప్పటి _పతి,కియ భిన్నమైన ఆలిపాయ ముతో జరిగిన దనియే అర్హము. (వకృతోదాహరణమునందు. పురుషుడు పురుషా యితోచిత వేషరచనతోనున్న నాయికను చూచెను, అయినను “ఖగ్గమును తీసికొవి రాజగృహమునకు పొమ్ము” అవి ఆదేశించెను, *సేవాకార్యమునకై పొమ్ము” అని ఇెప్పిసళ్లే యైనది కావి, నాయిక అతవి అభ్నిపాయమును (గహించియే హస మ్మభియైె శయ్య నవలోకించెను, వాచకమునకు విరుద్దమయిన కార్యాచరణమే యుచ్చట కౌవిపించును. కాని; ఆచరణము అల్నిపాయోచితముగానే యున్నది వాయకుడు *ఇంటి సనులను మావి శయనమందిరమునకు రమ్ము” అన్న అభ్నిపాయ ముతోనే పలి3మ. దానివి _గహించుటచేతనే ఆమె సంతోషముతో కయ్యవైపు చూచుట జరిగెను, నాయకుడు వాచ్యము చెయ్యలేదు; నాయిక నోరువిప్పి పలుకలేదు, కావుననే యిది అభ్షిపాయగూఢము

[వన్తు గూఢము]

నన్తుగణూఢం యథా

“పానీయం పాతు మిచ్భామి త్వ త్తః కమలలోచనే

యది జాన్యనీ చేచ్చామి నో చాన్యన్‌ వీబామ్యవామ్‌ ” 459

ఆత చాస్యనీతి చానీల్షణస్య వన్తునో గూఢ త్వా దిదం వన్వు గూఢమ్‌.

ళం నరన్వతీ కంఠాలరణము

అర్హము : వస్తుగూఢమున కుదాహరణము, ఓ కమలలోచనా! నీవల్ల

థి

పౌసీయమును _కాగగోరుచుళ్నాను.. వీ విచ్చినట్లయిన నేను (తాగను (కోరను); సీ వియ్యవియెడల నేను _కాగుదును.

ఇచ్చట *దోన్యసి' అవి దాసీలక్షణమెన వస్తువునప గూఢత్వమువల్ల, ఇది వస్తుగూఢము,

అల్‌

వ్యాఖ్య * వస్తువును గోవనముచ్చేసి పలికినయెడల వస్తుగూఢ మన్న ట్దా లంకౌర మగును, “ఇచ్చినయెడల (తాగను; ఇయ్యవి యెడల (_కాగుదును అను మాటలు అర్ధనంతమనులు కావు. “ఇచ్చిన యెడల _తాగుదును; ఇయ్యవి యెడల (తాగను అవి యున్నయెడల అర్థనంతము లనిపించుకొనును, కొవి, యిచ్చట విరుద్ధముగానే యుక్తము లయినవి విశేషార్ధ మేమయిన నుండవలయును “దాస్యసి అన్నది [కియావదము; *దా” ధాతువుయొక్క- భవిష్టదూపము; మధ్యను పురుషైకవచనము ఈ రూసము విళ్లే (గహంచి పైయర్హము చెప్పుకొంటిమి కొని ఇది సంగళము కాదు “దాసీ + అసి” అను పదములుకూడ యణాదేశము వల్లి *దాన్యపి' అవి యగును “యది దాస్యసి నేచ్చామి” దాసి వగుదువేని నేను (శాగను, *నో దాస్యసి పిబామి దాసివి కావేని _తాగుదును, ఇప్పు డర్టము మనం గతమైనది “దాన్యసి అనుచోట దాసీత్వము గూఢముగా నున్నది కావుననే ఇది వస్తుగూఢఠ మన్న యలంకారమునకు లక్ష్యమగుచున్నది

(పశ్నోత్తరాలంకారము

148. యన్తు పర్యనుకమాగస్య ని్ళేదః ,కియతే పటైః

విదగ్ధగోష్ట్యాం వాక్ష్యైర్యా తం హి (వళ్ళో త్తరం విదుః।

అరము పండిఠతగోష్టియందు వదములచేత కాని, వాకశ్థిములచేత కౌవి

థి

సర్యను యోగమునకు పరిష్కారము చేయబడినయెడల, అది (సళ్నో క్తర మగును. చుటకు గాని, సవరింకుటకు గాని చేయు నాద మవి యర్ధము- (ప్రతిపాదిత విష భయము (వళ్నరూపమున గాని నమసాారూావమున గాని యుండును దానికి థగినే

శట్దాలలకార వివేచన ప! చమారావ నగుషట్లుగా వదములను గావి, వాక్యములను గాని (ప్రయోగించుట విర్చే దము, అది _పళ్నకు వమాధానముః నమవ్యకు పరిష్కారము. శక9, అఆకః,పశ్న బహిః(పళ్న బహిం౦ంతఈః సమాజ్వాయెొో

జూతి పృష్టో క్త రాభితి ్యః ప్రక స్తదవీ మడ్విధమ్‌ | అరము : 1. అంతః, పళ్నము £ బహాళ్ననశ్నను 3. బహరంతఈ,_పశ్నము లు శం జాత్నిసశ్నము ర్‌, వృష్టపశ్నమను ప! ఉ శ్రర,సళ్నము = ని (వళ్ళో_శ్రరాలంకా రము ఆరు భేదములు కలిగియున్నది.

[అంతః _ప॥ ల్స్‌ ము]

కేవ్వుంతపశ్నం యథా-

“కాజా మన్నీ గువో వీ (పళ్నే౭మున్మిన్‌ 8! ముత్తరమ్‌

కథ ముక్తం న జూనానీ కదర్భయనీ యత్సథే' 0

అశ “కదర్భ యని ఇతి పదం కథము_క్తం శేఫయకారయు క్తం ధర్యన్సీతి స్యాత్‌. అతేే వాక్యాంతళే (ఫశ్ళో త్తంస్యో శ శ్వా దంతః (_వశ్న మిదమ్‌.

అరము : వానియందు అంతఠఈఃవళ్నడున కుదాహరణను - “గుహ “నే

ఠి నెపరివి?” అని అడుగుదున్నది. ఈ _పశ్నలో ననూధాన మేమి “మ్మిళఈమా : ఈష్టపెళైదవేల? చెప్పినదావినే యెరుగవా?” ఇ ద

ఇచ్చట “కదర్ట్భయసి' అన్న వదము కఠము_క్షమె రేవ యకారయు క్రమె “డర్యసి' అని యగును. అందువలన; వాక్యాంతరమునందే (వళ్నో_త్తరములు చెప్పబడుటపల్ల , ఇది అంళఈ_వళ్నము.

వ్యాఖ్య : (వశ్నమువందే సమాధానము లీనమై యండినయెడల అంతఈ (వళ్ళి మగు నవి లక్షణము, "కాహ మసి; (నే నెవరిని%)ి ఇదొక పళ్న. ఈ (వళ్నకు మరొక _వళ్న సమాధానమైనది. కథముక్తం 3 జూవాపి? (చెప్పినదావినే యెరుగవా?) కదర్భయసి (బాధ పెట్టచున్నావు). ఈ (_సళ్న “ఎరుగవ్యా? అన్నంఠ

692 వరన్వతీ కంఠాలరణసు వరకే (పశ్న- ఠక్కినదంఠతయు నమాధానము, “5దర్హయసి అన్న వదమునందలి *కథ్రి అన్న నర్ష్ణములను తొలగింపగా *దర్యపి” అవి యగును. “దరీ + అసి గుహపు నీవు - అవి యర్ధము, కథము క్రమ్‌ _ అన్నప్పుడు “కథం+-ఉక్రమ్‌” అవి ఒక మారును, 'క్ర్శథ+-ముక్తమి” అని దురొకమారును ఏిరుగును. ఇట్లగుటనల్ల (వశ్నయందే సమాధానము అంతర్నిపహితమై యున్నది. కొవుననే యిది ఆంత (వళ్నమునకు లక్ష్యమగుచున్నది [బహిః పశ్నము] బహి,పశ్నం యథా “ళ(ద మాణవకాఖ్యాహి కీదృశః ఖలు తే వీళా 'వేలాందోలిత కల్లోలః శీదృశశ్చ మవహోోదధికి 861 అత “మజ్జన్మకరళ ఇర్యస్యో త్తరస్య _పళ్నాదృహిరు_క్షత్వా దృహిః,పశ్న మిదమ్‌ . అరము ఏిహికపళ్నమున కుదాహరణను _ “భదుడాః (దిహ్మచారీ! వీ థి తండి యెటువంటివాడో చెప్పు.” “చెలియలికట్ట పెకోచెల రేగుచున్న కెరటములు గల మహాసమ్ముదము వంటివాడు ” ఇక్క-డ “మజ్జన్మకరుడు” అన్న సమాధానము (ప్రశ్నకు బఐంసట నుక్రమగుట వల్ల, ఇది ఐబహిః్యవశ్నము. వ్యాఖ్య వ (పళ్నకు చెప్పిన నమా'నము తత్పరిధిని దాటి (పన_క్షమెన పుడు, అది బపాః పశ్న మగునని లక్షణము “నీ తండి యెటువంటివాడు” అన్న (వశ్నళు “సము_దమువంటివాడు” అముటతో న మాధానము చెప్పినళ్త్షే, ఇందు (పశ్నకు నమాధాన మున్నది కాని చమక్కారమును క ౫గించు శబ్లాలంక్రారము లేదు. విశేష అము నాధారము చేసికొని నమాధావలాగము మరికొంత కల్పించుకొనవలయును. అదియే ఉద్దిష _వతివచనము సనమ్ముదవువకు విశాలత్వము, గంఖీరత్వము? భయంకరత్వను, రత్నగర్భత్వము మొదల ఎన లక్షణములు గలవు. ఇక్కడ “వేలాందోళత క్రల్లోలః” అన్న విశేషణదునర్షి భయంకరత్వమే న్ఫురించుచున్నది. మకరాదులు మునిగియుండుటయే దీనికి "సేతువు. *“మజ్జన్మకరః? అని యనగా

87] శట్దాలంకార వివేచన శం “ఖా జన్మకు కారణ మెనవాడు” అవి యనగా “ఠం(డి” యని యర్థము, నము[దుని వక్షమున మజ్జత్‌ = మువిగియున్న, మకరః=మొనళ్ళు గలవాడుః అని యర్థము, “క్రీదృళ్క మజన్‌ మకరఠరః నమ్ముదః తాదృశః మజన్మకరః” అన్సది కాత్సర్యము,

సళః మక్ఞ సళ మజ్జన్మ ్స రథ మొనళ్ళువిండిన నముదమువలె నా తండి భయంక్రరుడు - అనియే భావము. ఇది నమాధావమునందు స్పష్టముగా వాచ్యము కొలేదు; విశేషణాదికమునుఐటి అభ్యూహి

స |! తము. కౌవుననేే యిది ఐపి 1(వళ్నమునకు లక్ష్యమగుచున్నది [బహిరంతః పశ్నము]

బహిరంతిపశ్నం యథా

“సుఖభందాం క ఉపాయం న్త (పక్నేఒముస్మీన్‌ య ఉత్తం:

స కీదృక్కవీ మాచే. వ్యోమ్ని పర్ధన్ధితిః కుతః 44కి

అత “వాయు తరి ఇిత్యుత్తేేణ _పశ్నాదృహీరు కేన వాయుతో నరో వానరో భవతీతి సుభందోపయం కాప్యుచ్య రే. నేనె తద్‌ బహింంతః _పశ్నం భవతి.

ఆఅరము . వహరంతఈః _పళ్నమున కుదాహరణము - సుళ్ళడ నెవడు 'సెండ్రి

న!

యాడెను? ఈ _సళ్నకు సమాధానమైనవాడు ఎటునంటి కోతి (కేతనము, నెన్ను కొనెను? ఆకొళమునందు అకు ఎందువలన విలుచుచున్నది?

ఇచ్చట “నాయుఠః” అవి _వళ్నకు వియటనున్న నమాధానముచేత వాయుకః, నరః, వాపరః అవి యగును. సుళదను సపెండ్రియాడినవాడు కూడ చెప్పబడుస్సు అందునేక్క ఇది ఐవహారంతః_నళ్న మగుచున్నది.

వ్యాఖ్య * (వశ్నకు చిప్రాఃస్టిత మైన నమాధానము బపాః,పళ్నము; (పళ్న యందే విపి ఠమైయున్న సమ ధావము అంతఃపశ్నము; రెండును గలది దిహిరంతః (వశ్నము, (పకృఠలక్ష్యమువందు “వ్యోమ్ని పర్షస్టితిః కుతః” అన్న (పళ్న కలదు, దీవికి సమాధానము “వాయుతః” అని “ఆకాశమునందు ఆకు ఎట్లు వీలుచుచున్నది!” “వాయ పునల్లి అవి అర్ధము. *కీదృక్కపి మాచే అని యన్నప్పుడుకూడ “వాయుతః” అన్నది సమాధానము. “*వా తో కూడిన” అని యర్ణము. “కపి అన్న

శే ఈ9క వరన్వతీ కంఠాభరణము] యర్త్షమున వాయుతమెన సదము “వానరః? అన్నది, “వో ను విడునగా *నరళి అవి

అ యో మిగులును అది మొదటి (నళ్నకు సమాధానము. *నరుడుి అని యనగా “అర్హు మడు) అవి యర్హము. కవాయృత$” అన్నదొక్య'పే బహి౭స్టితము; తక్కిన రెండు నంఈస్టితములు. కావుననే యిచి బహిర౦ంతఈ,పశ్నమునకు లక్ష్యమగుచున్నది. [ జాతి ,పశ్నము ]

జూతింపశ్న్వం యథా

“కీద్భృళా భూమిభాగేన రాజూ స్నాతో ఒనుమోయ తే

(పాంగణం కురు లేత్యుకాః కిమాహాు _వ్రదనిచ్చవళి 808

ళీ

“మైమవారక రంజినా” *నాజింం కరవామమహో ఇత్కులర్త శాభ్యాం గత(ప త్యాగ తాభ్యాం. (పత్ళ్చోత్తంజాతి రిళ్షిధీయతే. తేన జాతి_పశ్నమిదమ్‌.

అరము : జాతి పశ్నమున కదాహరణము - ఎటువంటి భూమిథాగమాన

థి రాజు స్నానముగావించిన ట్రూహింపబడుచున్నది? (పొంగణముసూ నిర్మింపు డని చెవ్పగ్యా అవిష్తు లేమని యందురు?

“హైమవారక రంఖీనా” "*నాజిరం కరవామహె” అన్న గతః (పశ్యాగతము వ్లైన సమాధానములచేత _పళ్నో_త్తరజాతి చెప్పబడుగున్నదీ. కావున ఇది-జాతి (వళ్నము.

వ్యాఖ్య రెండు పళ్న లున్నపుడు ఒక్కపళ్నకు అనులోమ కమమునః మరొకవళ్నకు _పతిలోమ్ముకమమువ ఒకే నమాధానము చెప్పగా అది జాత్నిపళ్న మగునని లక్షణము “ఎటువంటి భూమియందు రాజు స్నానముచేయును,” దీవికి నమాధానము *హైమవారక రంజినా”అవి. “బంగారు గోడలతో మనోహరమైని అని యర్గము. పై నమాధానమునే _వతిలోమముగా చదువగా “*నాజీరం కరవామమహే అవి యగును. 'పాంగణం కురుత అన్న ఆదేశమున కిది నమాధానము. “న + ఆఅజీరం+- కరవామహై' అని యనగా *పాంగణమును నిర్మింపము” అని యర్జముం రెండు _సళ్నలకు అనులోమ _పతిలోముకమన.లదేత ఒకే వాక్యము సమాధాన మగుటచేత ఇది జాతిసశ్నమునకు లక్ష్యమగుచున్నది.

ళబ్దాలంకార వివేచన న! [ వృష్ట ప్రశ్నము ] షృష్ట్యపశ్నం యథా “కో బో జోఅణవాఓ ళో దండాణం దువే నజాస్సాఖం ఇ కోలీ కామధురా కిం భుక స ఎకుశౌననచ్భాయమ్‌” శంక అతయ ఏవ (పళ్నాః ఈ స రకంాజనపొద కః స ₹మా దండానాం స్వే సవా,నే ఇత్యాదయ' & నీవ కోనో రఇెరాజనపొది “హోదలడ్రానాం జ్వీ సవ్యాసే ఇత్యాదీన్యు చేరాణి భవంతి. వవం కళజ్టా శాలి “కా మధురా “కిం శుకప్ఫృథుకాననచఛ్భాయమ్‌” ఇత్యు తృరం శీ మభిహిరత కేమన్య (వష్టవ్యమితి పృష్ట్యపశ్నమ్‌. ఆఅఆరము : వృష్ట్రపళ్నమున కదాహరణము _. యోజనపాదు డెవడు? రెండు థి చేల దండములకు ((వళువ్ప) ఎవడు? నల్ల విదేది, ఏది మధుర? శుకళావిక నర్జము గలది యేది? ఇచ్చట *కః స యోశనపాదః” *కఈః న యో దండానాం ద్వే నహ్మసే మొద లుగా గల _పళ్నలే *కోశో యోజనపాదః” 'కోదండానాం ద్వే సహ్మసే మొద అయిన నమాధానమను లగును, ఇళ్లే “కా కారీ ” అవి మొదలయిన నమాధానను కిమభిపాత శేషమునకు _వష్టవ్యము. కావున సృన్ష_సశ్నము. (వళ్నింవబడిన _పళ్నను కలది అవి కౌని అర్హము _పళ్నవాచకనుతోడి శేషవాక్యమె “తశ్నళు వమారావమైనపుడు సృష్ట్రపళ్నమన్న శబ్దాలంకార మగుమ. ఇది లక్షణము, కీర శద్దిము (వళ్నవాచక్రను, పుంలింగము “కి అన్పి, చ్రీలంగము “కొ అవి యగును. కో సో వోఅజవాటి అన్నడి మొదట్‌ పశ్న. “కః సన యోజన పాదః? అని సంనస్కృతచ్చాయ *క్రూజన్షపాదు డెవడు? అవి అర్ధము. పై దానికి కకోళో యోజవపాదః” అవియు సంన్కృతచ్చాయ యుండ.చ్చును “యోజనము (ఎవిమిదిమైళ్ళు) లో నాలుగవవంతు [కోశవిఎ * ఆవి యర్హము, దీనివిబట్టీ “యోజన పొది మేమి;' అని (పశ్నను ఆంరీకరించుకొనవలయును రెండప్యవళ్న వేరుగా కనిపించివస్పటికి: అది మొదటి(పళ్నకే నమాధానను, “ళోదంగానాం ద్వే నహ్యవే”

ఈక వ్‌ర్‌న్వతి కంఠాలరణము “కోదండములయొక్క- రెండువేలు అవి యర్ధ్హము కోదండ మనగా “ధనుస్సు”. నాలుగు హస్తముల పరిమాణము గలది ధనుస్సు రెండువేల ధనుస్సుల సరిమా ణము గలది (కోశము; (వళ్నవాచకమైవ “కః” తరువాతి వాక్యభాగముతో కలియగా ఇది యేర్చడీనది ఇళ్లే కాఏద్రి కాలీ (నల్లనిది అన్న (వళ్నకు 'కాకాలీ (కాకుల వమూహము) అన్నదియే సమాధానము కొ (ఏది) మధురా (తియ్యనిది) అన్న (వళ్నకు “కామధురా” (వాంఛాభారను) అన్నది ననూరానము, అళ్లే చివరి (వళ్నళు *కింశుక పృథు కానన చ్భాయమ్‌” (మోదుగుపూలు నిండిన విశాలమైన అడవియొక్క- చాయ) అవి యర్థము. ఇట్లు _సళ్నవాచకమయిన కిం శద్దిమే అకి హీఠశేషముకో కూడి నమాధాన మగుటచేత, ఇది సృష్షపశ్నమునకు లక్ష్యమగు లి 1 ఉత్తర ప్రశ్నము] ఉ త్తరపశ్నం యథా “కిం వసంతసమయే ననభశః పృష్టవాన్‌ న పృథులోమ విలేఖి ఉత్తరం చ కిమవాపతు ఆీకౌ శాననాద తిమింరాదవి కాలి శిరీఫ్‌ అంత (పశ్నన్య పే శాననాద హే తీమిరాద వీకాలీ ల్యేత 'జేవోత్తంం భవతీత్యు త్రర్యపశ్న మిదమ్‌. అరము : ఉక్తిర్శనశ్నమున కుదాహరణము . “కొననమును (మింగు తిమి థి రముకంటె వసంత నమయమువందు నల నిదేది?” అని వవభతు డడిగెను; వృళులో చుడు కూడ అడిగెను. వీ రిరువ్సురు పొందిన నమాధాన మేమి ? ఇచ్చట (_పశ్నకు “హీ కాననాద హే తిమిరాద పికారి అనునదియే నమా ధానము కొవున) ఇది ఉత్తర పశ్నము వ్యాఖ్య వ్‌ (వశ్నయే నమాదాన మైవప్పుడు ఉత్రర్యపశ్న మగువవి అడ్‌ అను ఇచ్చట (వశళ్నవాచక్రమును విగిచి నమాధానమ (వనర్తించుము నృద్ధ

శబ్దాలంకార వివేచన ళం

(భళ్నమునందు (ఎశ్నవాచకమి కూడ కలిసియే నమాదాన మగును రెండింటికున్న లేదమిది

“వనంళఠ నమయీ కాననాదతిమిరా దపి కారీ 3మ్‌,” అని (వళ్నం ఇచ్చట (వశ్నవాచకమైన “కిర్‌ ఏడువబడినది *కొననాద” అని వనభతునికి సంబుద్దియెనది “తిమిరాది అవి నృధులోమ విలేఖనికి నంబుద్ది యైనడి. “అపి శబ్లశేషమైన *పి వర్ణముతో కలిసి “ఏళాలి అవి నమాధాన మేర్పడినది, “నల్లనిది కోకిలల నమూ హము” అవని భావము, (పశ్నయందే ఉత్తరముండుటవల్ల, ఇది ఉత్తర్యపశ్నము నకు లక్ష్యమగుచువ్నది

అధ్యేయాలంకారము 50. యద్నిథా చ నిపేభే చ వ్యుత్పత్తేశేవ కాంణమ్‌ తదధభ్యయం విదు న్తేన లోకయా,తా పవ ర్తతేః అరము * విధియందున్కు నిషేధమునందును వ్యుత్ప త్రికి కారణమయిన రు

దానివి అర్యేయ మని యందురు దానిచేతనే లోకయా.త సాగుచున్నది- 151. కావ్యం శా స్రేతివోసౌ చ కావ్యశా్యన్ర్రం తకెవ చ

శా వ్యేతిోసః శా సేతిహోస _స్తదవి మడ్విధమ్‌॥

అఆరము ? 1! కావ్యము £ ళాఫ్రము ౮. ఇతిలోనము 4 కొౌప్యకాఫప్రము

థి

5. క్రావ్యేతివోనము € కాస్త్రేతిహాసము - అవి అధ్యేయముకూడ ఆరు విధములు.

వ్యాఖ్య : అర్యేయము అనగా “అధ్యయనము చేయదగినది” అని యర్జము. క్రాష్యము, శకాఫప్రము మొదలయిన యారింటివి లోజదేవుడు అధ్యేయలేదములుగా వరిగణీంచి _వదర్శించుచున్నాడు ఇతరాలంకొరికులు వీనిని కొన్యభేదములుగా వరి గణించిరే కావి అలంక్రారభేదములుగా పరిగణించలేదు “శబ్దము వలంకరించునది శబ్దాలంకౌరన...* అన్న విర్వ్చచనమున కముకూలముగానే భోజదేపురు అధ్యేయాలంళా రమును (వదర్శించుట జరుగుచున్నది శబ్దారమ.లే సాహిత్యశరీరము శబ్దము కాస్యమువం దొక్రవిధనుగా? శాష్రమునం దొకవిధముగా - లిన్నలిన్న రూననులలో లివ్నలిన్న విధములుగా అలంకృత మగును. కొపుననే కావ్యాదులుకూడ అలంకాగ

ళం వరన్వత్రీ కంఠాఠరణము పాచ్యము అగుచున్నవి విన్యాస వెధానములోని విశేషమే ఆలంకారత్వ పోషక మగుచున్న దనుట గమనార్హమ్ము ( కావ్యము ) కేకు కావ్యం యథా - “యది సైరామి తాం తన్వీం జీవితాశా కుతో మమ అభ విస్మృత్య జీవామి జీఎతవ్యసశేన కిమ్‌” తిం6 తదిద ము_కీఎపాధాన్యాత్‌ కావ్యమిత్యుచ్య లే. అరమ. ' వానియందు కాప్యమున కుదాహరణను _ ఆయువతిని న్మరిం థి చిన యెడల నా కింక జీవికాశ యెక్కడిది? మరి, 'విన్మరించి (బకుకుదునేవి జీవిత వ్యననమునలన నేమి లాభము? ఉ క్రీపాధాన్యమువల్ల దీవిని కొవ్యమని యందురు వ్యాఖ్య " ₹బ్దాలంకార ఎ లలో ఇరువదియొకటవది అధ్యేయము అర్యేయా లంకౌర భేదములలో మొదటిది కావ్యము; ఇది ఉకినధానము భబెప్పెడి రీతిని బట్టియే శ ద్లిము అలంకృతమగును శచ్దిముకొని అర్హముకావి యచ్చట (వధానము కౌదు చెప్పవలసిన అర్హమునకు తగిన శద్దిమును చెప్పవలసిన భణితిలో చెప్పుటయే ఉక్సి అది యున్నప్పుడే కొప్యము జంపన్నమగును (వకృతోదాహరణవ..నందు నాయకుడు నాయికా విరహతప్త డై యున్నాడు. ఆమెము స్మరించుకొనుచు క్రాలయాపసము చేయుచున్నాడు స్మరణచేత తానము "సెరుగుచున్నది పాణ"లు పోవునన్న భయము కణగుచున్నది అట్లయిక, “న్మరించుట మానుకొనరాదా? మరచిపోరాదా? అవి (వశ్నింపవచ్చును అప్పు డింక (బళుకున కర్టమేమున్నది? (చితుకు విష్పయోజనము అంతేళాదు. చాయకళడు “జీవితప్యన నేని అవి ఉనయోగించుచున్నాడు *జీవితమునందలి లంపటత్వముచేత?” అనికాని *జీవంచుట యనెడి దుఃఖముచేతి అవీ శావి అర్దము చెప్పవచ్చును (పేయసియే ఠన జీవిక సర్వస్వ మని తాత్పర్యము, ఇట్లు చెప్పుటచేతనే యిగ్గి కొవ్యాలంకొర మగుచువ్నది.

శబ్దాలంకౌర వివేచన ఆం [శాస్త్రము )

శాస్రం యథా-

“న్నిోన్నకా(౫ తను తాంయ నౌ కుమార్యాః

పాదా సమోపచిశ చారు నిగూఢ పల్చా

శ్లిప్లాంగులీ కమలకాంతికలౌ చ యస్యా

సా ముద్వ హేద్యది భువోఒధిపతత్వ మిచ్చేత్‌ ? తం?

అశ న్నిగ్ధత్వా టేః శబ్బస్య పాధాన్య మితి శాసనా చ్భాన్హు మిదమ్‌ . ”

అర్ధము, 2 శాఫ్రమున కుదాహగణము __ స్నిగ్ధములు?. ఉన్నకా[గముళు, శన్నములునై రాగికంగుగల గోచ్ళుగలిగి వమముగా ఉపచితములె అందములె శ చీలమండలు గలిగి శిష్టములయిన [వేళ్ళను కలిగి; పద్మకాంతినంటి కౌంతిగల పైఠాగము కలిడిన పాదములుగల కన్యకను భువనాధిపత్యము నఖిలషించువాడు పరిణయము చేసకొనవలయును

ఇచ్చట స్నిగ్ధత్వము మొదలయిన శబ్దమునకు (ప్రాధాన్య మన్న కాసవము వల్ల ఇది కాషప్రను-

వ్యాఖ్య | “శొన్లవాత్‌ కాఫ్రమ్‌” అని వ్యుత్చ శీ, శాషప్రమునందు శబ్దము వకే పాధాన్యము. ఉదాహరణమువందు స్నిగ్ధ; నమోపచిత, శ్లిషాంగులీ - మున్నగు విధమగా నువయు_క్రమువై న పదములను యథాతథముగా _గహింసనలయును. ఇదే యర్ధమున మరొక శబ్దము మపయోగించుటకు శాస్త్రము అంగీకరింపదు. ఇంకొక విషయము. ఉద్వహేత్‌ ఇచ్చేత్‌ _అన్న (కియారూవములు విధిలిబ్హానం దుపయః కము లలుసవి, వీనివిబట్రికూడ శాసించుటయే జరుగుచున్నది. కొపుననేః యిది శాష్రము అన్న అధ్యేయాలంకార భేదమునకు లత్యమగుచున్నది.

[(ఇతిహానము ]

ఇలిహోసో యథా-

“హిరణ్యకళిపు నెతో యాం యాం స్మిత్వాప్యులై మత

భలూాద్‌ ,భాం తై: నువైశ్చ(శే తస్య తమ్మె దిశే నమః

శి్‌ం0 సకన్వతీ కంఠాకకణను సోఒయ మతీతారీ (పొధాన్యా దితివోసి, అరము . ఇతిహానమున కుదాహరణను - దైత్యుడైన హిరణ్యకళిపుడు థి కా స్మితపూర్వకముగా వై నవ్పటికి ఏయే దిక్కును చూచెనోో భయ భాంతులయిన దేవన తలు ఆయా దిక్కునకు నమస్కరించిరి. అతీకార్డ (ప్రాధావ్యమువలి , ఇది యితివాసము, వ్యాఖ్య ; “ఇతి+హ-+- ఆన' ఈవిధముగా వయె వన్న వ్యుత్ప త్తినల్ల ఇతిహాసము గతవృత్రాంతమునకు టోధకము. హిరణ్యకళిపుడు పురాజస్నాతము. అతడు దేవతలపై దండెత్తుటయు, వారు భయముతో వజణకిపోపుటయు జరిగిపోయిన విషయములు; (ప్రాచీనములు ఆతీఠమెన అర్హమునకు (విషయమునకు) (ప్రాధా న్యము గలది ఇతిహాసము ఇచ్చటి [కియానదము “చ| కే కర్మార్థకను; పరోక్ష భూతము (లిట్‌ )నందు (సయుక్తము, ఈ _పయోగము దానిని ఐలపరుచుచున్నది. కొవువన్సే ఇది యితిహాస నున్న అధ్యేయాలంకార భేదమువకు లక్ష్య మగుచున్నది, ( కావ్య శాస్త్రము ) కావ్యశాత్రుం యథా- “నాందీపదాని రతనాటక విఘ్నఇాంళా వాజ్ఞావ.రాణి పరమాణ్యథవా న్మన్య దశేఒధ-కీ 'పణయినౌా వధు త్యాగపాతి నీత్కారం ఛుమ్కకుదితౌని జయంతి నార్యాా 869 అత కా వ్యేన శాన మభిశ్‌ంత మితీదం కాన్యశాన్రుమ్‌. అరము ' కౌవ్యశాస్తమున కుదావ"*రణము _ (పియుడు అధరదంళనము థి చేయగా ముంజేతిని ఏదలించి సీత్కారము చేయుచు శుష్కముగా రోదించిన నాకీ రోదనములుు రతనాటక విఘ్నోసళాంతికి నాందీపదములు; లేదా మన్మథుని వరమ శాసనాదరములు. అవి జయించును గాక! ఇచ్చట కొన్యముచేత శాస్త్రము చెన్నదడినది. కొవును ఇదీ కౌన్యశావ్రము.

88. శబ్దాలంధ్గాం. వివేచవ తః వ్యాఖ్య : కావ్యమునందు శాఫ్రభంబ్రలు కొని; శావ్రవరిభాషలు కాని _పయ కృములై నయెడల ఇది కాన్యకాఫ్త్ర మగును నాంది దృశ్యకావ్యమునంధు యుక మగును; లేదా అలంకార శాఫ్త్రమునందు (పస్త్కక్రమగుము. నాటక విఘ్నకాంతి3ై వ్లాంద్రి వవర్తించునవి కాష్త్రము నిర్హేశించుచున్నదడి. అదే విషయము కొన్యమువందు స్థానము గడించుకొవి సౌందర్య సంవర్థక మైవయెడల, ఇది అలంకార మే యగును, (వకృళోదాహరణమునందు నాంద్మీపనంగము సాధర్మ్య_పదర్శనమువకై (వన రిల వది. నాంది నాటకమునందలి విఘ్నములను తొలగించును; నాయికా సీత్కారాదులు రతనాటక్రమునందలి విఘ్నములను తొలగించును నాటకాగభాగమున నాంది యుంగును; రతనాటకా-గభాగమున సీక్కారాదులుండును ఇట్లు సాధర్మ్యము చమ త్కా-రావహమై యున్నది కావువనే ఇది కావ్యశా స్రమన్న శబ్దాలయకౌర లేదము నకు లత్యమగుచున్నది. ఉదాహరణము దశరూసకముమండి సంగృహీతము (కావ్యేతిహానము శా వ్యేలిహాసో యథా- “స సంచరిష్లు ర్ఫువనాంతీ రేవు యాం యదృచ గయా శ్నిశయ జా(శయిః _శియామ్‌ అకారి 3స్యై ముకుటోపలస్థలత్‌. కరై స్ర్రీసంధ్యం (తిదకై ర్పి శే నమ తి70 అత (పాగు కస్య వేతివోసార్భ స్య కావ్యే నాభిధానాత్‌ శ్లావ్యేతినోసో2.యమహ్‌. అరము కొవ్యేతివోసమున కుదాహరణము. అతడు (హిరణ్యంశిపుడు థి లోకమలందు సంచరించువాడై యాదృచ్చికముగా ఏదిక్కును సంపదల కా_శయ ముగా ఇశయించెనో, ఆదిక్కు.నకు కిీటములందలి రత్నములనుండి జారుచున్న చేతులు $ల దేవతలు మూడు సంధ్యలందును నమస్కరించిరి. ఇచ్చట పూర్వో _క్షమెవ యితివాసార్థమే కావ్యద్వారమున చప్పబడుటవల్ల ? ఇది కొ వ్యేతిహాసము,

164 నరన్వతీ కంశాభలరణను

వ్యాఖ్య : కౌవ్యమునందు వురాణ సన్నివేశము నివేశంపబడినయెడల కావ్యే తిహాన మగుమ. ఇది లక్షణము. ఇచ్చట కావ్యము _నధావము; వరిమితపరిధిలో ఇతిహాసము (పయు_క్రమగును మాఘకృతమైన శిశుసాలపధ కౌవ్యమునుండి _వకృ కోదాహరజను సంగృహీతము కొన్యస్తమయిన యితిహాన్యపసంగలేశ మగుట చేతనే; యిది కొవ్యేతిహాసమునకు లక్ష్యమగుచున్నది.

( శాస్త్రేతిహానము )

శా స్టేతివోసో యథా

“ధశ్మ చాన్టేచ కామేచ మోనశ్నేచ భరతర్ష భో

యదిహో_న్తీ తదన్యత యన్నేవో న్తీ న తత్‌ క్వచిత్‌” త్ర]

అత ధరాం శామమోయాళా మితీహాస నివేశిత త్వా దయం శా స్త్రేతివోని,

అర్ధము 2 శాప్తేేతివోనమువన కుదాసారణము - ఓ భరత శేష్టుడాః ధర్మము నందును, అర్హమునందుము, కామమునందున్కు మోక్షమునందును ఇచ్చట నేమికలదో అది యింకొకచోట (ఉండవచ్చును, ఇక్కడ లేనిది మరెక్కడను లేదు,

ఇక్కడ ధర్మార్థ కామమోశ్స్షములకు ఇతివానమునందు వ్రివేశితత్వమువల్ల , ఇది కాస్తేంతివానము.

వ్యాఖ్య : ధర్మార్ధకామమోక్షములు పురుషార్థములు. ఇవి ఆధ్యాత్మిక శాస్త్రమునకు నంబంధించిన విషయములు [పకృతోదాహరణము భారతమునందలిది. భారతము ఇతిహాసము, ఇతిహానమునందు శాస్త్ర ప్రసంగము చొప్పింపబడినది* కావుననే యిది శాస్త్రేతిహాసమునకు లక్ష్యమగుచున్నది. (కావ్యమువందు చొప్పింప విడిన కాస్త్రవు కావ్యా ప్రమైనశ్లే? కాప్యమునందలి యితివానము కావ్యేతివాస మైవస్లే, ఇతిహానమ నందలి శాస్త్రము ఇతిహాసశాస్త్రమగుట అభిధానానుగుణము. కొని భోజదేవుడు కాస్త్రేతివోనమనియే శేర్కొనెను, పై పామ్యమునుబట్టే శాస్రము వందలి యితిహాసమని పొరపడకుండుట అవసర మ్య

ళబ్ఞాలంకొర వివేదన 03 (శ్రవ్యాలంకారము

19. (శవ్యం తతక్కావ్య మాహా ర్యన్నేశ్యతే నాభినీయతే

(శో,ర ఆూశేవ నుఖదం భవే_శ్తదవీ మడ్విధమ్‌॥

అర్ధము : దర్శించుటకు గావి అభినయించుటకు గావి పీలుకొనిదై చెవులకు సుఖమును కలిగించు కావ్యమును (శవ్యము అవి యందురు, ఇదికూడ అరు విధము లగును 168. ఆశీ ర్నాందీ నమస్కారో వ న్తునిేశ ఇత్యవి

ఆనీ వీకా (ధువా చేతి "కేవా ధ్యేయం భవివ్యతి॥

అర్ధము: 1. ఆశీస్సు ఓ నాంది కి నమస్కారము 4. వస్తువిర్చేశము క్‌ ఆ&ీప్రిక ! _ధున _ ఈ ఆరును _ళవ్యభఖేదనులు (గంథమునందు మిగిలివ యంశము ఆధ్యేయమే యగును

' ఆశను ]

త, ఆాళలీర్యథఖా-

“భూయాద్వః (శేయసే బేవః పొర్వతీదయితో జూరి

పొతు వి పరనుం జ్యోతి ర వాజ్మనస గోచర 879

అళాశంసాయాం లిజ్‌ లోట్‌ చ. తదిదం వాక్యద్వయ మాఫ్లో,

అర్గము ; ఆశీన్పున కుదాహరణయు - పార్వతీవాథుడును, దేపుడు నైన హరుడు మీకు (శేయస్సున కగుమగాక! వాక్కులకును మనస్సునకును గోచరము కొవిఆ వరమణజోథితి మి లను రక్షించునుగాక:

ఇచ్చట ఆశంసయందు. లిజ్ఞును లోట్టును ,వయు_కములు ఆందువలన ఈ వాక్యద్వయమును ఆశీస్సు

వ్యాఖ్య : పాహిత్యము గద్యపగ్యాది రూపముగను, _శప్యదృళ్యాడి రూవ ముగమ వెళలయుట (ప్రసిద్ధవిషయమే, అందు అధ్యయనమువల్ల తెలిసికొనవభసినవి

న! నీఠన్వతీ కంఠలితోతీము అధ్యేయములు _శద్దాపూర్వకమైన పఠనమే అధ్యయనము. దృశ్య (శన్యకావ్య ములు రెండింటగూడ అధ్యేయను లధికముగానే యుండును. దృశ్యకావ్యమునండు దర్శవీయతయే ,వదానము; అయినప్పటికిని అభినేయము కాకుండ, కేనలము (శవణ యోగ్యముగా నుండెడి యంశములు కొన్ని కలవు వావిని (శవ్యాలంకార ఖేదము లుగా భోజరేవుడు సరిగణీంచి _పదర్శించుచున్నాడు. అందు మొదటిది అశీస్పు, (వకృతోదాహరణమునందు “ఈశ్వరుడు మిమ్ములను కొపాడి మీకు (శేయముగూట్వి గాకి అన్న ఠావముకో ఆశీర్వచనమున్నది ఆశీర్వచనమునందు లీజబూపమమీ (భూయాత్‌ )గావి, లోోడూపమును (పాతు)గాని వాడవచ్చును. ఇచ్చట రెండమ వాడబడినవి ఈ రెండు _కియలచేత రెండు వాఠ్యములలో ఆశీర్వచనము. విర్వ హింపబడినది. [నొంది ]

నాందీ యథా “భద్దం భోగు సరస్సఈఅ కళఇశో నందంతు వాసాయిణో అణ్ణాణం వీ పరం పఅట్టదు వరా వాణీ ఛళిల్లప్పీఆ వచ్భ్చోళీ తవా మాఅహీ ఫ్రుందు శో సా కీంఅ పంచాలిఆ రీదీశొంూ పిలివాంతు కవ్వకుసలా జోణ్తం చకీరావిఅ.] తీ78ీ

[ఛాయా-= “భ,(దం భవతు సరన్వ త్యా కనరెకూ నందంతు వ్యాసాదయి అశ్యేషా మపి పరం (సవ ర్రతాం నరా వాణీ విదగ్ధ, వియా వై దర్భీ తథా మాగధీ న్ఫుంతు ని సా కం చ పారచాలికా రీతికా విలివాంతు శావ్యకుశలా జ్యోత్స్నాం చకోరా ఉవ శి

సేయం రంగమంగలాంతం స్వ న్యయసం నాందీ.

అర్హము : నాందికి ఉదాహరణము _ సీరన్వతికి భ్యదమగుగాకః వ్యాసాదు

థి

లయిన కవులు ఆనందింతురుగాకః విదగ్ధ్యాపియమ్ము (ేేషము వెన వాణీ యితరుల యెడల వైతము (పన్నర్తించునుగాకః మాకు వై దర్భీ మాగరీ; పొంచాలికౌరీతులు స్ఫురించునుగాకః వెన్నెలను చకోరములన3 కావ్యకుళలులు అస్వాదింతురుగాక!

శబ్దాలంకార ఏవేచన ఖ్శ్య

ఇది రీంగ్‌మ్‌ర౮గీళాంతము న్వన్త్యయనము నై సీ నాంది,

వ్యాఖ్య : (శవ్యాలంకౌరమినం దొక భేదము నాంది. రోంగమునకు ఇళ ఇదును కీలిగించుటయే _నయోజనముగా (వన ర్తిల్లును ఏిఘ్నములను నాశమొందిం చుటక్కు మంగళములను (పతిపాదించుటకు స్యూతధారుడు నాందీళ్లోకమును వఠిం చును. కౌవుననే ఇది (శవ్యాలంకారఖేదనుగా సరి/ణితమగుచున్నది

ఉదాహరణను రాజశేఖరుని కర్పూరమంజరినుండి గృహీఠము,

[ నమశన్కృతి ]

నమస్కృృతి ర్యఖా-

కజ్వం్ట్రత్రీ టబవ్మాభాః శంభు ర్వంజీమహి మహేశ్వరమ్‌

ఇదం గురుభ్యః పూ్వేభ్యో నమోవాకం (వశాస్తహే” 974

సేయం స్తుతి రృమ్యన్కీయా చ నమస్కృతి లేవ భవతి.

అరము ; నమన్క్య్బృతికి ఉదాహరణను - _ఐహ్మభూకుడై న శంలుడు

అ గ్‌

కయుంచునుగాక: మహేశ్వడువికి నమన్కరింతుము. పూర్వులయిన గురువులణీ నమోవాకము నర్పింతుము.

ఇది సుతియ నమస్కృతియు నమస్క్యృతియే యగును,

వ్యాఖ్య : నమస్కారము (కియారూపముగను, వ్యాగూవముగను కూడ మండవచ్చును. వ్యాగూపమయిన నమస్క్యృతియే (శవ్యాలంకార లేదముగా పరిగణ పీయమగును. “మేము నమస్కరించుచున్నాము అని చెప్పటయేకాక్క నమస్కా రమున కుద్దిముడెన వ్యక్తివి సవిశేషణముగా సేర్కొనుబట జరుగును. అట్లు విశే షణ విశిష్తముగా 'పేర్కొనుబయే సుతి. కమప్కృతియందు స్తుతియ నమస్కా రమును జఠగానే యుండును. స్తుతి యెప్పుడును _శన్యమే; ఇచ్చట నమస్కారము కూడ (శన్యమగుచున్నది. కావుననే _ప్రాధాన్యమునుబట్టే నమస్కలృతియనియే నాను కరణము చేయుట జరిగినదీం

( వన్తునిర్దేశము ] వ స్తునినేశో యభాా

?06 వరన్వత్రి కంఠాభరణము “అ న్యూుద్దాము జటాభార (భాంత గంగాంబు శేఖరః అదిదేనో వారో నామ నృష్టి సంహారకారణమ్‌ ” తి్క సోఒయం కథాశరీరవావినో వస్తునో నాయకన్య నిస్హేకో వస్తు నిశ్హేశి. అరము : వస్తువిర్తేళవ. ప కదాహరణము- అత్యధికమయిన జటాజూటము థి వందు భాంతి నొందుచున్న గంగాజలములను శరనున ధంంచినవాడును, వృష్టి నంహార కౌరణుడువై , హరుడను 'పేరుగల ఆదిదేవుడు కలడు, కథాశరీరమంతట వ్యాపించిన వమువుయొుక్క. నాయకువియొక్క విరేళమే వస్తునిర్దేశము వ్యాఖ్య ఇతివృల్తమునే వస్తువని యందురు. కాస్యమునందు వస్తువు వివిధ నన్నివేశముల మూలమున వివిధ వర్షవలమూలమున, ఐహువిధములైన యితరాంగముల నహాయమున (వస్తరింపబడును, కావ్యమునందంతట వ్యాపించి యున్న వస్తువునుగావి, తద్వస్తునాయకువిగావి తొలుతనే స్ఫురింపదేయుటచేత పలి తకు (వరోచన కలుగును, కావుననే యిదియు కబ్దాలంకారభేదముగా వరిగణన [ అక్షిప్తిక ] ఆవీ వ్తీకా యభథా- “పఅవీడిఅ మహీసాసుర జేహేహిం భుఅణ భఅలుఆ వసనీ లేహిం నురసుజూబే త్త వలిఅ ధవలచ్చిహిం జఅఇ నహానం నలణు మజాలచ్చిహితి ల6 [ఛాయా-= “పదవీడిశ మహిషాసుర జీహాయా భువన భయ లావక కళిలేఖాయా;

శట్దాలలకార వివేచన [07 నురనుఖ డాతృ వలిత ధవలాశఖ్యూ జయతి సహాసం వదనం మహాలత్ర్య్యూ) నేయ మఖిధిత్సిత రాగవికేవ _పయోగమా,త ఫలం వచన అరము : అడిపవ్రక కుదాహరణము _ మపాషామరదేహమును కొళ్ళ కింద (తొక్కినదియు,. భువనభయమును తొలగించు చం దలేఖలను గలదియు చేవకలకు సుఖమును గలిగించు నలిత ధవశేశ్షణములను గలదియు నెన మనా అత్మీయొక్కం హాోపయు_క్రమయిన నదవము జయింగును గాకః ఇది నర్జీిత రాగవిశేషమును (వయోగించిన ఫలము నపేక్షించెడి వచనము. కొవున ఆకీప్తిక. వ్యాఖ్య : ఉదాహరణమునందు మవాసురి మర్దనియొక్కం రూవచి,ఈణమను జరిగినది. ఇది రంగస్థలమువందు అభినయపూర్వకముగా (వదర్శితము కాక్క ప్మాఠతముఖమున వ్యాగూపమువన నలిహితవమయినది. ఇది హాచ్యమే కావి దృశ్యము కాదు. కావుననే మాటలతో సూచించుట జరిగినది, ఇట్లు సూచించినస్పటికిని, దృశ్యమువళలన మద్ధిష్టమగు ఫలమే యిచ్చటకూడ నుద్దిషము, వధాదులు (పదర్శ వీయములు కౌవు కావున, ఆడీ పిక యన్న (శవ్యాలంకారముచేతనే తృత్పయోజ నము సాధింపసబడుచున్నది కనులకు గోచరము చేయరాని దావిని మనస్సునకు గోచరము చేయుట జరుగుచున్నది [ (ధువ)] (ధువాయథా- “మఅవవాణిమి త్త ణిగ్గల మళిందసుళ్లం గువూం ణివోోణ లదావనరో గహిఉణ మోత్తిఅకం గఓ వాహోి తి?77

! వనరన్వతీ కంఠాళర్రణన్లు (ఛాయా “మృగ వధ నిమిత్త నిర్గత మృశేం(దళూన్యాం గుహాం నిరూపష్య లహ్హైవసరో గృహితాం మా_కీకాని గతో వ్యాధి] సేయం పా(త(పవేశ రసానుసంధానాది _పరయొోూజనా (ధునా అర్ధము : (ధువక్కు ఉడావ్రూరణము - మృగవధ నిమి _ళ్లమె మృగేంద మైన సింహము పోగా శూన్యముగా నున్న గుహనుచూచి; అసకౌశము నొందివ్రనాడై మే కాడు ముత్యములము తీసికొని వెళ్ళిపోయెను ఇది ప్నాఠ్యపవేశము, రపానునంధానము మొదలయిన (పథ్రైజనముణ గల (ధువం " వ్యాఖ్య (ఛువ యన్నదికూడ (శవ్యాలంకారలేదమే. పూర్వాపర కథా సంధానమునకు గాని, ప్మాత స్వరూవనిరూవణమునకు గాని వ్యాగూపమున సూచన శ్రీయ న్గాచరించెడి అంగమే _ధువ (_పకృకోదాహరణనున మహారాజు రాజధానిలో లేవీ సమయమున అనమర్జుడయిన శతురాజు రాజ్యము నా్నాకమించుకొనె నన్న విష యను సూచి మగుచున్నది. ఇదంతయు. రంగసన్టలముపై (నదర్శింవబడకుండ, వ్యాగూపమున వర్ణితమగుచున్నది కావుననే యిది _శవ్యాలంకార లేదమునకు లక్షమగుచున్నది 6పేఖ్యాలం *'రము 156, యజాంగికై కనిర్య ర్య ముక్తి శం వాచికాదిఖిః నర్హశై 0భినీయేత (వీతుణ న్వడికాది తత్‌ | 155, తిల్లాస్యం తాండవం చైవ ఇలికం శంపయా సవా బాల్లీ సకం చ శాసం చ మట్పకారం (పచత లే! అరము ' వాచికాదులు లేకుండ ఆంగికముచ్రేతనే విర్వ ర్తింపదగినదై (వద ఠి క్యూ రన గర్జనాది రూవమువన న కులచేత ' )వయింపబడునది (ఫేత్యెలంకారను.

తా -కజ్దాంంకారి పిసేదస క్‌ అది 1. లాన్యము £ కాండనము 3. భలికగ్‌. ఉ శంన 5, హల్లినకసు క రానము - అవి ఆరు విధములుగా పరిగణీంపబడుచున్నదిం ( లావ్యము ) 'కేషు లాస్యం యఖా “శ్తచ్చిఉ వాలీయిఅ పంథహిం జంతఉ పే్ళ మి వారం వగోఇ జ్య ల"లఅణనంతఉి? 878 [ఛాయా-= “ఉచ్చా సాలో ,వీయః పథా యాతి ఆేంఖయామి జూ స్తం భవతి యది లోచనవాన్‌”) తదిదం శ పంగార రన్యపధాన త్వా ల్లాన్యమ్‌. అర్ధము ; వావియందు లాన్యమున కుదాహరణము _ వంఠెన యెక్తుగా మన్నది. (పియుడు మార్గమున వెళ్ళుచున్నాడు.. అతడు లోచనవంతుదై వచో (8ెటు కములు తిప్పినచో) చేయి యూవుదును- శృంగార రనవధానత్వముచేక ఇది బాన్యము. వ్యాఖ్య : అలినయము ఆంగికము, వాచికము, ఆహార్యకము, సాత్త్వికము- అవి నాలుగు విధములు. లాన్యమునందు అంగికొాలినయను మా,తమే యుండు వవి వర్తకులు అంగవిన్యాస మా(ఠతనముచేఠనే అభినయింతు రవి లక్షణము. “వాచికొ చిలి రుర్జిళమ్‌” అని యసుటచేత వాచికొభినయము మొదలయినవి యుండనే యుండ వవి అర్దము. _వకృతమెన (పేత్యాలంకారము శబ్దాలంకారములలో నొకటి యగుట చేతమ లత్యముగా ఒక శ్లోకము (పదర్శింవదిడుటచేతను శబ్దివిళపాత మని చెప్పు టకు వీలుకాదు. చటులు వాచికశాలినయము చేయరాడు; అంగికాభినయము మాకమే చేయుదురు. నుశ్తవారణను (నేపథ్యము) నందు లక్ష్య శ్లోకమును గానను చేయ దురు, తదమగుణముగానే ఆంగిశాలినయము విర్వ ర్తింపబడును, ఇది శృంగార ఈన్యవదాన మై యుండును క్రావుననే? (వకృళళ్లోకము లొన్యమునకు లక్ష్యమయినది- ఇది వ్రదర్శనయోగ్యనుగుటవల్ల నే _పేఇ్ష్యలంకారలేదముగా వరిగణీంచబడుదున్నడి-

య]! వనధన్వళీ కంకాశరిఇము భి [ తాండవము ] 'ఊండవం యథా “నుఆ వవా వతలర ణినుణిఅ చారుణు తోన విసట్టపవోరరుపి రారుణు జలిఉ జూణళ ణరు రిడ నంతానుఖు అణలసరిచ్చ జతి వోఖి మహారణు” 379 [భాయా- “సుత వధ వ్యతికరం నిశమ్య చారుణ రోను విసృష్ట (పవోర రుధిరారుణి జ్వలిశో జాయతే నరో రిపు సం తాపనోఒనలనదృశో యది భవతి మహారణః)] ఇనం ఏరరస (పధానత్యా తశ్తాండవమ్‌ అరము : కాండనమున కుదాహరణను - సుతవధకు నంబంధించిన వాళ్తను ఫిసీనవాడై దారుణరోషముతో విడువబడిన _సవారములవలవి ర క్రమచేఠత ఎజ్జవిడినవాడై 9 మహారణము కతిగినప్పుడు, అర్జునుడు రగుణకొల్పబడిన అగ్ని వలె శతుసంతాపకు డగున్స ఇది వీర రన్న్వధానత్వమువల్సి తాండవము, వ్యాఖ్య : శృంగార్యవధానమెన ఆంగికాఖినయమునకు ఆఅకరమైన రచన తాన్యమైన్లే) పీఠ (వధానమైన ఆంగికాథివయమునకు ఆకరమైన రచన తాండన మగును " లాస్థము సుకుమారను;ః తాండవము ఉద్దతము. ఇదికూడ అవ్యపురుష (పోక్రము కావలయును నటులు తదనురూసముగా ఆంగికాథినయము చేయవల యను, అభినయ నమన్విత మగుటచేతనే అఐది (_సేశ్యమెై, వీర రవ్యనదాన మగుట చేత తాండవ మగుచున్నది. ( ఛలికము ) ఛలికం, యథా-

న! శట్టిలంతాం అవేషన ణః “శినుణిట సచ్చా త్తుుఆరఉ భుండి హీంని జూసంతీ ణిలకంతం డాఢజుఅలేపాం పుణు పుణుణ అబలంతి 880 (ఛాయా-

“నిశమ్యు పశ్చాత్తురసగ5వం ఈూళిక్‌ హింసార్టం జూసతి నిజకాంతుం దంష్ట్రాయుగలేన పునః పునర్న చ దశతి] ఇదం తు శృంగార వీరరసఫధానత్వా చృలికమ్‌. అర్ధము : ఛలికమున.కుదాహరణము __ తన వెనక గుజ్టపు నకిలింపును విని నూకరి (ఆడునండి) హీంవళొరవై నవ్వుచున్నది తన భరము కోరలబంటళో మరల మరఠఅ కొరకుట లేదు. ఇచ్చట శృంగార వీరరట (పరావత్వమువల్లి ఛలికము. వ్యాఖ్య : శృంగార వీరరస (వధానమైన ఆంగికాభినయమునకు ఆకరమైన రచనకు ఛలిక మవిపేరు, సూకరముతో మన్ని సూకరి శృంగారావిష్టయై యున్నది, ఇంతలో తురంగరానము వెనుకనుండి వినిపించినది. దీవివల్ల వీర రసావేశము కలిగినది, ఇట్లు శృంగార వీరముల కేకకొలిమున (ప్రాధాన్యవబ _పదర్శింపనడుటకు చేవెడి ఆంగికాభవయము ఛలికము. [శంప)

శంపా యఖథా-

“వీపే-నీ వారయుహి అవి హోపి- మం గలే శేహి సి

కందజ రిట్టానురమారిఉ కం వలి ణపళ) తిరి

(ఛాయా-=

“లిభేష్‌ బొరయుఖ అవీ భవ మాం గలే గృవోణ నదా

(కందతి రిష్రాసురమారితి కంం వలితో నృపతిః”]

ఈదిదం ఛలికయీవ కిన్నరవిమయం శంపా,

రడ నరన్వశతీ కంఠాభరణము ౮4 అర్లము ; శంస కుదాహరణమను - హరిముఖీ (కిన్నర)! నీవు భయపటు థి

చున్నావా? నన్ను సదా కంళనునందు పట్టుకొనుము- (కంఠమును కౌగిలించుకొని యుండుము) రిష్టాసురువికి పట్టుబడినవాడ్రై, మెడ (తిస్పబడినవాడ్రై రాజు అకం దించుచున్నాడు.

ఛలికమే కిన్నరవిషయమెనప్తతు శద యగును.

వ్యాఖ్య ? శృంగార వీరములకు (పాధాన్యమిగలది ఛలికమ్కు అదియే ఉర్సనపస్కాత గతమైనప్పుడు శంప యగునవి లక్షణము ఉదాహరణమునందు వృస రక్షణోద్యు క్తతవల్స వీరత్వము ద్యోతక్ర మగుచున్నది. అదే నమయమనువ; (ప్రియురాలి ఖీతిని పోగొట్టు మిషతో కంఠాలింగన (_పేరణముచేత శృంగారము ద్యోతక మగుచున్నది ఇచ్చట కిన్నరీ కిన్నరులు నాయికా నాయకులు, ఉ _త్తన్యూక యము గలిగి వీరశృ్ళంగారములకు (_పాధాన్యను కలిగి అఆంగికాభినయమునకు యోగ్యమై యుండుటచ్రేతనే యిది శంసకు లక్ష్యమగుచున్నది.

( హల్లీనకము శ|

జూల్లీ నకం యథా-

“చందణధూసరఅం ఆఅహోలిఅ లోఆఅణఅం

హోసపరమ్యువహాలం ణీసాస కీలాలి అమ్‌

దుమ్ముణ దుమ్ముణఅం సంకావిల మండణఅం

మౌాణిణి ఆణణఅం కింతువాాకరట్టిఅఅమ్‌.” తీ8

[ఛాయా-=

“చందన ధూసనర మాకులితలోచనం

వోన ఏరాబ్బుఖం నిళ్వానీ శ్షేశితమ్‌

దుర్తునసాం దుర్శినస్కం సం(కామితమండనం

మౌానిన్యాననం కిం తీవ కరన్థితమి)

అరము : హల్ష్లీసకమున్‌ పదాహరణము - చెదరిన చందనముకో, కలత

థి

శబ్దాంంకార వివేళడ . నొందిన కన్నులకో, నిట్టూర్పుల వేదనతో, దుర్మనస్కులకు దుర్మ్శనన్కంమై, చిక్కు వడిన భూషణనులు గలదై మానినీ వదనము నీచేతియందున్నదేల ? 1ళ6. మండలేన తు యత్‌ తగా నృత్యం జాల్లీ నకం తు తత్‌

శప న్సీ తత జీతా భీ బగ. దనోపత్తీలాం తరిర్యభా॥ జూలీ సక మిదమ్‌. అరము ” ఛ్రీలు మండలాకొరమువ చేయు నృత్యమువకు హల్లీ సక మని ఉరు. గోపచ్హీలకు హరివరె అచ్చట నాయకడొక్క డేయుండును. ఇది చాల్లీసకము. వ్యాఖ్య | 'సెక్కటర్యడు వాయికలు మండలాకారమున నుండి నగును నాయకు నుంచి చేయు నృత్యమును హల్లీసక మని యందురు ఏ తదథినయమున కమవైవ శబ్దరచనకూడ వాల్షీపక మన్న 'పేరున (పేశ్యాలంకార మగును. (సేత్యము శబ్దము వలంకరించుటచేతనే ఆజిది శబ్దాలంకార మగుచున్నది. [ రానము ] రాసో యథా క! దుమ్ముణ దున్నుణఆ అక్ష కింణో పుచ్భానిం తుముమ్‌ ణ జఇవిజ్ణషి కేణ విలాసో పలిహిద్దితి కీస జశోి 888 (ఛాయా- అయి దుర్శునస్క దుక్తునన్క్మ అద్య కం నో పృచ్చామి శ్వామ్‌ వె జన్య తే ఇన విలాసి పర్వహియతే కిం న జని] తదిదం వాలీ సక మేన తాలబంధ విశీమయు_క్తం రాన ఇత్యు చ్యతే. అరము : రాసమువ కుదాహరణము _. ఉయోయీ! దుర్శనస్కుడా! నేడు విన్ను (వళ్నింపకుందునా? ఏ జవముచేశ విలానమునకు జీవము కలుగదో ఆ జనము చ్రరిహరింవబడవలసిన దేనా ?

కేశ వలఠవనళవీ కంఠాభరణము 71 సతీ హల్షీనకమే కాలబలిధవిశేషయు క్త మైనపుడు రొన మని పిలువబడును. వ్యాఖ్య 2 అనేక నాయికలు నాయకువి చుట్టును వలయాకారమున నుండీ చేయు నృత్యమును హల్లీ నక, మందు రవి చెప్పుకొంటిమి. అదియే కాళలయాన్విక మైనప్పుడు రాన మవిపించుకానుమ. - రావరూసమైన ఆంగికొభినయము తద్యాశయ మైన శబ్దిము నలంకదించుటచేతనే రచనను రాన మను పేర శట్దాలంకొరముగా పేర్కొనుట జరుగుచున్నది, అభినయాలంకారోము 197. అంగ వాక్‌ నత్వజావో ర్యాః సామాన్య శ్చిత ఇక్యమిా

• వద కాభినయా _న్రద్యదభిజేయం వచో విదుః॥ న్యము, చికను = అని యచ్చట అభివయవములు ఆరు విధములు, అభినేయ మగు వచనమును అభివయవంతముగా (గహిండురు,- ([ అంగికాఖినయము కేస్వాంగికాభినయ వద్యథా- *దోర్ష ౦డాో క ధ్యశాంగచాః కను శిరానర్ధా భుజౌ జ్వావివా వక్తా)ణి కరి ను కాంతిమంతి బలమ'ల్కేర్రైదం చుమైకం ముఖక్‌ వాచస్తో క జితార్జ వధగనిఘునాః శ్వాయం వచస్సంయ మో హీలాకంవీతభూధరః క్య చరణన్యానః కర మందా గతి” 087 ఆ కాంగిశాభినయానాం ఓపతిపాదిత త్వా దిద మాంగకాళి నయమ్‌ . అర్ధమె. : వావియందు అంగికాలిపయవంతమువ కుదాహరణము _ వాత వురులను ధరించిన అ దోర్టండము లెక్కడ? పీరనరములు తేలిన యీరెండు భుజము లక్కడ? కౌంతిమంఠమురై న ఆ ముఖము లెక్కడ? ముడతలు వడిన యీ నాముత .. మెక్కండ నమ్యుద ఘోషను అయించు ఘనధ్వని గల ఆ వాక్కు లెకస్టాక! ఈ

శట్దాలంికార వివేచన క వాక్సంయమ మెక్కడ? భూధరములనుగూడ హేలగా కంపింపదేసిన అ పొదవిన్యాన 'మెక్కండ? ఈ మందగమన మెక్కడ?

ఇక్కడ అంగికొథివయనులకు _పతిపాదితశ్వమునల్ల ఆలగికా లినయము.

వ్యాఖ్య : శబ్దాలంకారములలో చిట్టచివరిది అలినయాలంకౌరను; దీవినే అభివీఠత్యలంకౌర మనియు వాడుట కలదు. (పేష్యాలంకారమునందు అభినయమను కొంఠనరకు అంళర్భూతమై యున్నది, అయినను, అచ్చట ఆంగికాలినయము మా(ఠమే [ననక్తమై యున్నడి. రనమునుబట్టి సేళ్యు,వలేదనములు పేర్కొనబడి నవి; కొవున అచ్చట రనమువశకే (పాధాన్యము. అభివయాలంకొరమునందు షడ్విధ ములయిన అలినయములకే _పాధావ్యము. ఇక్కడ కూడ అభినయమునకు ఆధార మైవది శబ్దరచనమే. అలినయము ఆ శబ్రరచనకు అందమును గూర్చుటదేతవే అల్షివయవంతమ్ను శబ్దాలంకౌర శాతిలో చేరినది

ఆరు విధములైన అలినయములలో ఆంగికావినయను మొదటిది. కరచర జాది విన్యానముచేశ్ర ఉద్దిషవిషయమును స్ఫురింవజేయుటయే ఆంగికాథినయము. (వకృళోదాహరణమందు దోర్షండములు, వక్త్రనులు, వాక్కులు, గతివిన్యాసము_ ఆంగికాలినయ సాసేక్షకసులు, ఇట్లు రచనచేయుటచేఠనే ఆంగికాలినయమున ఠివకొశము కలుగుచున్నది. తదలినయముచేఠనే రచన సౌందర్య సంపురమె వహృదయచేళోమోదమునకు నవాకరించుచున్నది. కౌవువనేః యీ పద్యము అంగి శాలివయ మన్న శబ్దాలంయ్యరమువకు లక్యమగుచున్నది.

(వాచిశాభినయము)]

వాచికాభినయవద్యథా-=

“డుర్వారాం మదనశరవ్యధాం వవాంత్యా

తన్వుంగ్యా యదభిహితం పురి సఖినామ్‌

తద్భ్భూయ'! ళిళు శుక ఇారికాభి రుక్తం

ధన్యానాణి (శవణపఠథాతిథిర్య మేతి రిక్‌ అత వాచికాభినయ (పతిపొదనా దిదం నాచికాఖినయమ్‌ ,

?16 నరన్వతీ కంఠాళరణము

• అరము : వాచికొలినయవంతమున కుదాహరణము. దుర్వొారమయిన మదన థి శరన్యధను భరించుచున్న తన్వంగి తన చెలికత్తెల యెదుట చెప్పిన మాటలు ॥ళు వులచేతను, శుకములచేతను గోరువంకలచేతను “మూటినూటికి అనుకరింసబడి ధన్యుల చెవులకు ఆతిథిత్వమును ఫొందుచున్నవి, (వింధువులై చపవులు గూర్చు చున్నవి. ఇక్కడ వాచికాలినయ (పతిపాదనవల్త , ఇది వాచికాఫినయము. వ్యాఖ్య : భావస్సోరకముగా శబ్దిము నముచ్చరించుటయే వాచికొాలినయను, దీవికి ఆంగికాద్యలినయనులు కూడ సహకరింపవచ్చును ఉదాహరణ శ్లోకమునందు వాయికౌభాషితమును, కళకు శుక కారికలు అనుకరించుట కలదు నటులు ఈపద్థ్థిము నభినయించివపుడు నాయికొవాచిక్రమునే కాక శిశు శుకాదుల అనుకృతహచికమును కూడ అభినయింసవలయును. అట్టి అలినయము నహృదయుల నలరించును ఇట్టీ వాచికాలివయమున క్మాశయ మగుటచేతనే _పకృతళ్లోకము వాచికొలివయమునకు లక్ష్యమగుచున్నది,. ఉదాహరణను శ్రీహర్దుని రత్నావళినుండి గృహీతము [ సాత్త్వికాభినయము సా _శ్వీకాభినయవద్యథా- “బారం వారం తీరయతీ దృశో రుద్దతో సొప్పువూర _స్తత్సంకల్పోపహిత జడిము స్తంభ మభ్యేతి గాాతమ్‌ సద్యః న్వీద్య నయ మవిరతోత్క.౦పలోలాంగులీకః పాణి న్లేఖావిధిషు నితరాం వర్ధతే కిం కరోమి 886 అంత చావ్స జూడ్య _స్తంభ స్వేద కంపానాం (పతిపాదిత్వా దిదం సాత్తి వ్రకౌభినయమ్‌. అరము : సాశ్వికాలనయవంతమున కుదాహరణమను - కన్నులనుండి థి వృట్టిన కన్నీటపవాహము దు టిమాటికిని అద్దువచ్చుచున్నది* ఆమెను తలచుకొన్న తముననే పుటిన జడత్వము శరీరమును న్తంభింపజేయుచున్నది లేఖారచన ళ్యూ! వ్ట్‌న జడత్వ శ స

శబ్దాలంకౌర వివేచన 77 నమయములందు వెనువెంటనే చెమటపట్టి యెడతెగవి కంసముకో పంచలించుళున్న 'వేళ్ళళో ఈ చేయి వరించుగున్నది. విమిశ్రేయుదురు 3. ” న్‌. 2 ర ల

ఇచ్చట“నాపస్ప జాడ్య' స్తంభ శ్వ్వేళ్ళ కంటోములకు వతిపాదిత్వమువల్ల సా త్తి కాలినయమ్ము

వ్యాఖ్య 1 సత్త్వజములయిన భావనులు స్పాత్త్వికనులు, ఉద్దీసవ విభావ ములు హేతుప్పలుగా అనుభావములు కలుగును, నాయికను మాటిమాటికి న్మరిం చుటచేత నాయకునియందు ఇశువు, న్తంళము? జడిమ, స్వేదము కంవము మ౭ైద లయిన అనుభావములు కలుగుచున్నవి. ఈ యనుభావములవల్ల నే (పకృకోదాహ రణమునందలి నాయకుడుళతన _పియురాలి చ్చితమును రిభించుకొనుటకు వెతము అసమర్దుడగుచున్నాడు ఇందలి సా త్ర్వికభావములను అఖినేత రంగస్టలనుపై అభివ యింవవలయును, అభినయనుచేత ఆయా భ్రావములు స్పష్టములై నరసుల గల రించును. అట్టి అభినయమునకు ఆ్యశయమైన శబ్దరచన మగుటచేతనే యీ ళోకము పా_త్త్వికాలినయముపకు లక్ష్యమగుచున్నది.

ఉదాహరణము భసభూతి మాలతీనూధవనునుండి గృపితము.

([ ఆహార్యాఖినయము ]

ఆవో ర్యాఖినయవద్య థా- “చమూడాచుంచిత కంకప్యత మభితన్తూణీ దయం పృష్టతో భన్మ స్తోక పవితలాంఛన మురో ధక్తే త్వచం కాంవీమ్‌ మార్వా్థ్రా మేఖలయా నియం,తిత మదో వానశ్చ మాంజిష్టకం పాణౌ కార్ముక మతనూ(తవలయం దండోఒపళీ పెప్పల+* 887

అ(కావో ర్యాభినయానాం (పతిపొదిత త్వా దిద మాహోర్యాఖి నయమ్‌ .

అర్ధము 2 ఆవార్యాఖినయవంతనున కుదాహరణము = అన్నివైపుల శరోజ ములచేత చుంవితము లగ్రుచున్న బాణపుంలనులు గల అమ్ములపొదులు రెండు వీపుపై మన్నవి. శ్లాలకీపాటి విభూతియొక్క పవ్విత చిహ్నముగల .వతస్టలము

718 నరన్వకి కంఠాభరణము చుక్కల లేడి చర్మమును ధరించియిన్నది. మౌర్వితో చేసిన మొల,శాటితో వియంతితమై ఎజినిరంగుగల అభోవప్రమున్నడి. చేతియందు కోళ్యుక మున్నడ్‌- 'రెండవచేశియందు పిస్పణదండము నక్షష్తూతవలయము నున్నవి.

ఇచ్చట ఆవహార్యాఖినయమనుల _వతిపాదితత్వమువల్స ఇది ఆహార్యాలినయము.

వ్యాఖ్య : ఆహార్య మవి యనగా వేషళూషొదిధారణ మవి యర్ధను, ఒక్కొక న్య కి ఓక్కొాక ప్టీతియందు ఒక్కొక విధమైన అవార్యము కలిగి యుండును. _వకృతోదాహరణమను రాము లత్మణుల వేషధారణ _వనంగము. రామ లత్మణులు కృతియకుమారులు; _బహ్మచారులు; నూత్నయౌవనులు. అలైతాడు (వరముతో చేసినది) మొల్టతాడుగ్యా మాంజిష్టము అధోవస్రముగ్యా రౌరవచర్మము వక్షళ్ళాదనముగా రాజపెంశస్టులకు అనస్తంబమహర్షిచే ఏివాతములు. తదమగుణము గానే రామలక్ష్మణుల ఆహార్యసు వర్షితకము ఈ వర్ణన కనుగుణముగానే అవార్యా భినయము విర్వప ౦పఐడవలయును, కొవుననేే యిది శ బ్లాలంకొరమగుచున్నది, ఉదాహరణము భవభూతి మహావీర చరితమునుండి గృపాతము-

[ సామాన్యాభఖినయము ]

సామాన్యాభినయ వద్యథా-= *రావోశ్చం,దకలా మివాననచరీం కై వాశ్సమాసాద్య మే దస్యోంస్య కృపాణ పాతవిమయా చాచ్చిందతః ట్‌ీయనీమ్‌ ఆతంకా ద్వికలం (దుతం కరుణయా విషచోభికం విస్సాయాత్‌ ోభేన జ్వలితం మాదా వికనితం వేతః కథం వ ర్తతామ్‌” తిరికో

అత చతుర్లా మభినయానాం ,_పరజాగా దిదం సామాన్యాఖి నయమ్‌.

ఆరము : సామాన్యాలినయవంతమున కతుదాహరణము - అదృష్టవళ మున

ణ్గ

నిచ్చటికి (శ్మశానమునకు) చేరుకొవి యీ దన్యు )యొక్క- నోటియందు వడిన ఆపేయసివి రాహుముఖమి నందు పడిప చం్యదకళన వలె ఇడ్గపాతము విమి త్తనుగా వేరుబేసి లాగుకొనిన వాయ్యెక్కు మనస్సు సందేహమ్మువల్లి వికృలమైం కరుణచేత

-కట్టాలంగాకి ఏవేచ్‌న 7౫౪5 కరగినదై విన్మయముచేత విక్షోతికమై, ఇశోర్యోటుగ్రత ఉద్దీసిళమె, వంకోషముచేత వికనితమై యెట్లో యగుచున్నది.

ఇచ్చట వాలుగువిధములణున అలినయములకును (వయోగమువల్ల ఇవి పామాన్యాలినయము.

వ్యాఖ్య 1 నాలుగువిధములణజన అకినయములకు నమానత్వము కలిద సొమాన్యాలినయము. మొదటి రెండుపాదములందు అ'ఘారఘంటువి హూ వము లందు చిక్కుకొవిన మాలతి రాహంముఖ మునందు చిక్కిన చం(దలేఖతో పోల్ప్చఐడి నది. మారపుడు ఇద్గధారణముచేసి అఘోరఘంటుని నెదిరించి మాలతిని విడిపిం చును. ఇంతవరకు, ఆవార్వ్యాంగికా కినయ ులకు నమృద్దముగా అవకౌళము కల్చింన విగ్రినది. తరువాతి రెండు పాదములలోను జంకు, జాలి మున్నగు భావములను (చదర్శించవవలయును. కావున సా _శ్వీకొతినయమువ కవకాశము కలదు మొ కము శోకమునందు వాచికాభినయము వాంఠనీయము. ఇట్లు చతుర్విధాథినయ సంపన్న మగుటచేతనే యీ ల్లోకము పసామాన్యాలినయమునకు లక్ష్యమగుచున్నది

ఉదాహరణము భవభూతి మాఅతీమాధవమునుండి గృహీఠతము

([ చి,తాభినయము ]

“వ్యతిశర ఇన భీమ స్తామసో తై ద్యుతశ్చ

శణ ముపనాత చతు రెర్ట్రి త్తీ రుద్య్ఫూయ శాంతో

కథ మిజా న వయన్య సర్క మేతత్కిమిన్యత్‌

(పళభవతి హీ మహిన్నూ్నూ స్వేన రెళాగోశ్వరీయమ్‌ ” శి89

ఆ అత వాస్తాధ్యాయ పజణాధ్యాయ రో కత త్వాచ్చింకాకి

నయ మిదమ్‌,

ఆర్లము : చిికాభినయవంతమున కదాహరణను _ “చీక్రటివెలుగుల భయం

థి

కర మిశమువలె, క్షణముసేపు ఊవు కషివించకిఇడదేసి, పుట్టి కాంతి నొందెను.” “ఇటనెట్లు; పయస్యుడు కాడా? ఇడేమి?) “మరొకటి యెట్లగును, ఇదిగో యోగేళ్వరి. కన మహిమచేతనే సమర్థ కడాః'

శ పకన్వనీ కంజాతకణను ఇదృట హస్తాధ్యాయ వబాఖ్యాయనుల కళనమువల్త , ఇచి చిశాశినరనదు. వ్యాఖ్య : ఒకే క్లోకమును కొంత కొంత చొవ్పున వంచుకొని నశించుట చ్యికాతినయము. వగము శ్లోకమును కొదుందకి- ఆళ్చర్య సం(భనుముతో సలికివది, కాను చూచిన దృళ్యము ఎట్టిదో నృష్టముకొక కుళూహలను నుద్భూతవన గావించి నది అందువలన అకౌశమువంక పరిశీలనముగా దూడుట ఆవళ్యశమైనది. ళన కీష్టుకయిన మకరందుడు తన్ను నమీసించుగున్నాడు, ఇది ఆళ్ళర్యాసండ సంధా యకము, కుతూహల మింకమ కాంతింసలేదు.. అందువల్ల నే “ఠత్కిమేళత్‌ ౪” అని సళ్నించినది. తుదిపాదము ప్పూశ్రిగా సుకరందుని సమాధానము. ఇని యోగినీ _వశంసానరము. దీవినలన మాలతీమాధవుల సంకేను వవనిచారము (వతీయమానమగుచున్నది. ఆళ్చర్యము? కుతూహలము, నంవళ్నము, నంళృ శ్రీ మున్నగు భావములు అభినేయము లగుటవల్త నే ఇది చ్వితాలినయమను, ఉదావార ఇను భవభూతి మాలతీమాధవముముండి గృహీఠతము. | 158. చత్యసో వింకతీకె ె ఆః కళైలంకార జూతయః శబ్ద సందర్భమా, లేణ బ్చాదయం జీ ర్తుమి-కతే॥ అర్ధము ॥ శస్దాలంకొర జాకురింబన ఇరువది నాలుగును శదిసందర్భ మ్మాళముచేతనే హృదయమును హరించుటకు వమర్థముల్లై యున్నవి. ఇర ఈ మహారాజూధిరాజ భోజజేవేన విఠచితే సరన్వతీ కంకాభంణనావి్న్న అలంకారఖా నే శశ్లాల౦ంకార వివేచనో రోమ ద్వితీయః పరిచ్చేదః ప్‌. ధా. న్నా శ ఫి గ జ్‌ న ఆలా ఇ. ర్‌ / ల్‌ 4 ధి క్ష ౮ మం నో ప్నుపాం బ్‌ ౯ | ము ఖ్‌