Telugu saramathi nannaya - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

సారమతి నన్నయ అంర్భదగుటి హమమవ్నాాస్టె పోల్‌ కనైగంల్యాలడ్స్‌ వ నవోచయహారిడుకు న్నక ని

న క ₹4రిగ404స70 త41౫ ౮4428 తిశ4తోనో? విగగిన 7 5లి[7/00 ఉ&౮ంం0౮వ న 1976 వికకంకి ? కల 1946 బలో జో ఖ్‌ క రొం[8 లోశణీలీలలంగూ 8 47094౪74 వకవ నకక్‌ తంటా నుంఉ2ై ళా భలం _ గ హలం సీ ] శ హా | లో ఖు ఇ లీ వై ల + య క్ష ఇన వె/గోలలే డో 2 ఏం0080880సీ211 క?జల4, ఇలనళత 3నరిగ ల].

శీగింం8/056/60 వెళి తిటాంంంటజ/గా ల! డం , ఇ 5.21. 6. ౪. గంటజంాం16 విలాసం ౮01704 టా వలిష౯రిడి 9 వ!

శ్రీమాన్‌ నచ, వరణా చార్వులుగారు భాహాతయ శాఖాధిచల్సి వర్చున్‌ విశ్వ విద్యాలయము దశ్రిణ్మాఫికా ఒక్క- కడువువ బుట్టికయున్న నేమి! అన్న యాశడు తమ్ముడవొదు వేసు; వచ్చివది పూర్వజన్మ బాల్యాత మెదియొ సవవ వరిచాలికత మగంధవలన మట్టు. ఉమ్క-మైన (ప్రియమ్ములు, శూవ్యహక్త సునాము సీలోకమున యందు పృష్క-అముల; మనమ వడివంత వృచ్చుకోమనెడు వారు పకదు తెందరు? మా అన్న వంటివారు 1 శ్రి

(ఆనా?

చెప్పవలసిన లెండు మాటలు

టోులో ఓక వైచిత్రమున్నది. కొన్ని రచనములకు అన్వయముఖముగా (ప్రోళ్నాహము లఖింసగాా మరికొన్నిటికి వ్యతిరేకరీతిగా (పోద్నలము తటస్టించును* ఈ రచనకు రెండనవిధము కారణము.

ఆర్యధథారత పాఠ(స్రవనచనములలో, విషయ వివేచనములో కొన్నియేండ్ల మండి అంఠర్వాపానిగా ఒక చమక్కారము సాగుచున్నది.

"ఆదికవి భారతార్భదీకరణములో, భాషానుశాననములో అ్యగేనరుడై నమాట విజమే; కాని .... కవిళాపారమ్యములో, కళాధర్మ ములో -తెనుగుతీర్చులో... అన్య కవి అనన్య(పజ్జ తిరుగులేనిది.” అని నిష్పక్షపాళ రీతియట్లు న్వపక్షామసంధానము శేయట చూచుచుందుము. ఇది రుచిభేదమని సరిపెట్టుకొన్నమ ఈ స్టూలదృష్టి, ఉజ్లా యుంపుమాటు ఆంధ పాహిత్యములో మాతన (స్రవిన్షులకును, అనరిణత బుద్ధులకును ఆపోజాణ కల్పించు ననకాశమున్నది.

ఇట్టియెడ... ఓక సాహిత్యపరుడు అంతర్యుఖుడై వీని విలున యొట్టిది? అని అలోచించి పర్యవత్యయమున బడిపోనక తనకు తానుగా పరిశీలించి "నా యనుళవ మిడి” ఇవి తెలుపుట ఆయు క్తము కాదమకొందును

అట్టి వర్యాలోచనమే ఈ (గ్రంథరచనకు (పీరకమై ముందుకు నడపిసదిం అదియే ఇందలి (వథమ దర్శనము.

విహుఠారత్యప్రకుల వరిశోధన ఫలితముగా *వసన్నకథా కవికార్థయు క్రొ ఆకు పౌళము విర్ధారిళమైనది. ఈ పాఠమునుబట్టి (ససవ్నకథను, (ప్రసన్న కవితను, వేరొక విధముగా వ్యాభ్యావించు నవకాశమున్నది. పూర్వ పూర్వభావనకంటె ఉ త్త శోత్తరభానన మెరుగుదేరటయు అసమభూతవిషయము కాదు, కనుక [ససన్నకథ అను విషయమున ఇట (పదర్శితమైన భిన్నాఖిపాయము పూజ్యపూజూ వ్యతికమ మని భావింపక, ఏ విషయమునైన చర్చించి విగ్గకేల్చుట ఆ సారస్వతమునకు శుజవేహూర్చు వని తలంచుట యుక్తము

అట్లు (వనన్నకథా, కవితలకు స్వవ్యాభ్యారూసముగా నిందలతి రెండన దర్శ సము (వవ _ర్రిల్మిసది.

నన్నయగారి భారతార్యర్రీకరణమున కొన్ని అనన్వితములుము, అసందిద్ధము అను ఉన్నవవి కొందరు పెద్దల అఆరోపము. అవి అల్ప్బవంఖ్యలో లేవు అట్టి వానిని గూర్చి ఇంతవరకు, నా యెరిగినంథలో.. ఎవ్వరును పల్లె శ్రి సలికివవారు భేర్గు,

న! వానిలో కొన్నిటిని మచ్చునకు తీసికొని చర్చించి హాయభ్యిప్రాయములను మూడవ దర్శనమున విర్వ్వ్యంద్వముగా (వకటించితివి.

“గచ్చతఈః స్పలనం క్వాపి” అన్నట్లు నశచుచున్నవావికే తప్పటడుగు; పాటు పడువానికే పొరపాటు. ఈ (నయత్నములో నా (గంథమంతయు విర్ణష్టమవి నేన భావింపశాలను. నా (నమ ఒకప్పుడు ర్రమగా తేలిపోవచ్చును.

దానివి సరిదిద్దుటయే అచ్చపు పౌవార్జమని అంజలింతును,

కృతజ్ఞతలు

నా పూర్వ్యగంథమునకు వలెనే, దీని ముద్రణమువకును అగు నర్వ (దవ్యమును, ఏమగుపాడీగా విచ్చిన మా అన్నగారు ల్రీమాన్‌ న. చ. వరదాభార్యులు గారికీని.-- అవసరములైన కన్నడ గద్య పద్యములను, తద్వినవరణములను వంపిన జాన పెద్దివారికీవి, సీఠారానుశర్మగారికిని.- కాపలి రచయితల సమావేశములో నా *సారమతి (నసంగముననే ఆభిముఖ్యము చూపి నన్నెంతగనో [పోర్పసాంచిన శ్రీ యస్వీ కుజంగరాయళర్మ (వ్రభ్శతులకుమ.....

శుభాశనంసనములు శుద్ధవతి తయారుచేయుటలో విర్విరామముగ సాయవడిన చిరంజీవి ధూర్జటి వాలాజీకిని ( ఎం. ఏ ).. - ఆలస్యమయినను ఓర్చుతో నేర్పుతో ము[దించిన శోభనాచల 1పెన్‌ వారికిని-

ఇం(దగంటి హనుమచ్చా/న్తీ జవహర్‌ కారతి కావలి

అను[కమణిక

కట కె (ఏ వేశిక క్ష

8 [పథమ దర్శనము శ అనువాదము కాదు క్రి 11 వది (ౌవ్మాణోత్క-ర్ణము? 19 111 డు, ము, వు, అ గరిమ క్క 17 జాతీయత పోలేదు రి

థి ద్వితీయ దర్శనము 1 (నన్న కథ 49 11 [వనన్న కవిత 67 క! రుచిరార్థ సూక్తులు ల! శ జూ ' కులం న!

4 తృతీయ దర్శనము విరోభా భానములు 180 అనుబంధము] క6ఉ అనుబంధము-కి 168 అనుబంధము.కి క్ష తోడుపడిన (గంథములు 175

(ప వేశిక

నవ్నయభట్టారకుని గూర్చి వీరేళశలింగముమొదలు విశ్వనాథవటకు ఎందరో విమర్శకులు వ్యాసములు నాసి వ్యాఖ్యానములు చేసి ఆతని భారత రచన లోని మెరుగులసు మేలిమిని వివరించియున్నారు. అంతియేగాక మనకున్న మూడు విశ్వవిద్యాలయములలో వాని అనుబంధ కళాళాలలలో ఆం సొరస్వత పాఠళ్ళపన చసములు సమృద్ధిగా సాగుచున్నవి. ఈ అన్నింటివలనను ఆంధ్ర సొపాకత్యావగా హనము పటిష్టమై ఉన్నతస్టాయి నందియుండు నవి భావింపనలసియుండగా .. అప్పు డప్పుడు కొందరి _పసంగములలో నన్నయభట్టారకువి గూర్చి వినిపించు అపో హలును, ఆరోపణములును విజ్ఞులకు విషాదాశ ర్యము౨లను కలిగింపకపోవు.

ఆం్యధ సాహిత్యమ్ముతో సుపరిచయము లేని అజ్ఞులు ఏమి సరికినను పట్టించు కొన నక్కరలేదుగావి లోకమోన లద్దిప్రతిషమ్దులును, (ప్రామాణీకులును అసదగినవారు చెప్పిన మాటలు నేటి “యువంకరము' పై- అధిక (స్రభావము చూపి తప్పుతోవ పట్టించుటకు వీలున్నది. తాళ్కాలిక (్రయోజనములకును, _ప్రలోభములకును, వళులై వా రట్లుపలుకుట మన సాహిత్య అవగాహనములో తీరని కళంక మనక తప్పదు. నన్నయళట్టారకునిపై అట్టివారు శేయు అభియోగము లివి :-

1. నన్నయ భారత (షళీచూనువాదపరు మాత్రమే,

£. ఆయన తన రచనవఃను (క్రాహ్మ_జోత్కర్షతో వింపెనుం

శ. నాలుగింట మూడువంతులు నంస్కృతమును దిగుమతిచేసి డు, ము, వులు తగల్ఫెను.

శ. దేశీయవృ త్తముమ, జాతీయదృక్పధమును జాతీకి దూరము చేసినాడు.

వీని సత్యాసత్యము లెరుగుటకు ఎట్టి నీడలును పడవి స్వచ్చహృదయముతో తల స్పర్శిగా భారతముమ చదివినగాని ఆ రచనా _పణాళిక అర్థము గాదు. ఆర్యధభారత కవుల ఘనత అర్ధము గావలయుసనస్నచో సంస్కృృతభారతముతో కలిపియే చదువ

శి సారమతినన్నయ వలయును. అప్పుడు మ్యాతమే వారు పురాజకథకు ఎట్టి రూపురేఖలు దిడ్డిసదియు, వీరనవచనములకు ఎట్టి కవితాదీ ప్తి కలిగించినదియు మూలకవిహృదయమును ఎట్లు వ్యాఖ్యావించినది ము తిలిసికొనిన వార మగుదుము. మయూరపింఛమునంటి వారి (ఫ్రతిళ చరచర విచ్చుకొని గహనమువంటి కథావిస్తారమునకును, విషయ్యస్రధానము లైన శుష్కవాక్యములకును ఎంతటి కొన్యళోభను చేకూర్చినదో, ఎట్టి నాటక చారి మను (వ్రసొదించినదో సంస్కస్భతమూలమును చదివినపుడుమ్యాతమే మనకు కరతలా మలక మగును.

సాధారణముగా రసజ్ఞులెస తెలుగువారు ఆం్యధ్రభారతమునందలి కథనపొంద ర్యమునకును, కవితా సంస్తికిని ముగ్దులె దానినే చదువుచుండుట పరిపాట్‌ అయినది, కొందరు విద్యానంతులు అవసరమునకు సంస్క్యృతమును స్పృశించి తక్కిన సమ యములందు ఆం_ధ్రభారతమునందు మామే దృష్టిని కేర్యద్రీకరించిరి. ఆ విధముగా శెనుగుభారతము వ్యాసభారతమును మరపించినది. నాల్మీకిరామాయణమును మర పించునట్టి రామాయణము తెనుగులో పుట్టకుండుటచే సంస్కృతరామాయణ (ప్రచారము నురక్షిత మైసది.

తెనుగువారు సంస్క్యృుతభారతమును మరచుటచే ఒక మేలును, ఒక కీడును కటస్టించినది.

అన్య నరపేక్షముగా తెనుగువారు తమ భారతమును చదువుకొని స్వతంత్ర రిచనమువంటి ఆనందము సందుటయు, ఇది మా సొత్తే అను ఆత్మీయతను స్థాపించు కొనుటయు మేలు.--

ఇక కీడు .. సంస్కృత భారతస్వరూసప మెట్టిది? తెనుగు భారతపు రూపు రేల లెట్టివి? ఎంతవరకు అనువాదము? ఎంతవరకు న్వతం్యత్రము? విలక్షణ భాషాస్వభావము గల సంస్య్భృాతమునుండి తెనుగునకు తెచ్చుటకు వారు చూపిన చాతుర్య మేమి? పడిన శ్రమ యొట్టిది ఆవలంవించిస పద్ధతు లేమి? తటస్థించిన లోపము లెట్టివి? అను వై చక్షణ్యము లోపించినది. దీనివలన అవిచారిత రమణీయముగా ఏమేమో అను టయు ఎట్లో విమర్శించుబయు జరుగుచున్నది. “సంతః పరీక్ష్య ఆన్యతరత్‌ భజంతే మూఢః పర (ప్రత్యయ నేయ బుద్ది” (ఏజ్ఞాలు స్వయముగా పరీక్షించి నిజము తెలిసి కొందురు. అజ్జులు ఎవరో చెప్పిన దావిని సమ్ముదురు) కనుక మనము స్వబుద్ధితో నన్నయపై నున్న అపోహలను తరచి చూచి సత్యము తెలిసికొనుటకు పయత్నింతముం

[పపథమ'దర్శనవంం

మొదటి ఆరోసము .. నన్నయగారు సంస్కృత భారతమునకు ఆంధ్రాను వాదముచేసిన మొదటివాడు మాత్రమే-

అనగా ఆయనఘనత అంతయు భారతమునకు మొదటి అనువాదము చేయుట యందే ఉన్నదిగావి కవితాసాందర్యము మున్నగు నవి వేరొకరిసొత్తు; అని చెప్పుటయే దీవి కాశ్సర్యము.

భారత రచనములో ఆయన కవితాపారమ్యమును సోదాహరణముగా నిరూ సించుమాట లఅట్లుంచి ఆయన భారతరచనమునకు అమవాదము అనుమాట ఎంతవరకు చెల్లనో ముందు విచారింపవలసియున్నది.

అము = అనుసృత్య, ఉద్యతే ఆ ఉచ్యతే, ఇత్యనువాదః

అనువాద మనగా .. అనుసరించి చెప్పుట యవి ఆర్జము. ఇది శబ్దసరమును, అర్ధపరనును కావచ్చును

ఉదా;.. శు కామవాదము. చిలుక యజమానుడుగాని, ఇతరు లెన్వరేవిగాని తొలుత పలికిన పలుకులను యధాతథముగా పలుకును. స్వతంత్రింపదు.

“అయ మపి చ గిరం న స్వత్ప్రబోధ (వయుక్తాం

అమపదతి శుక స్తే మంజువా కృంజరస్టః” రఘు 5, [4 అవి కాళిదాను అజ్నవబోధ సందర్భమున వందిపుత్తుంలచే సనిపించెను. నందిపుత్తుంలు తొలుత వలికిన మాటలనే సపంజరమునందలి చిలుక పలుకుచున్నడట.

ఇచ్చట ఉపయోగించిన *అమసదళి" అను మాటయొక్క- విలునను గమనవింస

శీ సారమతివన్న్నయ వలసీియున్నది. పాఠళములో శిమ్యుడు గురుప్తు చెప్పిన మాటలనే తు, చ. తస్పకుండ అనువదించును, ఆతవికిని స్వాతం్యత్యము లేదు. ఇట్టివి అనువాదములు.

ఆంగ్లపాళళాలలందు విద్యాభాసము (ప్రహత మైన మీదట వారి భాషాభ్యానములో “10314008 ఒక ముఖ్యాంశ మెనది, ఈ ఆంగ్లపదమునకు ఉపాధ్యాయులు అను వాద మనుమాటను మిక్కిలి వ్యా ప్తిలొనికి తెచ్చిరి. వారి పరిధిలో ఆమాట అన్వర్థమే శొనచ్చును. కని అదేమాటను అనాలోచితముగా భారకాదుల ఆం్భద్రీకరణమునకు ఉపయోగించుట తగదు. ఆంధ్రీకరణము, తెనుగుచేయుట అనుమాటలుమ అనువాద మమ మాటయును సమార్థకములు కావు. ఆంర్రీకరణ మనగా - ఆం్య్రము కాని దానిని ఆం్యధ్రముగా చేయట. తెనుగుచేయట అన్నను ఇదే అర్ధము

అనగా... విిన్న సం్యపదాయము, కారకము, భావ దోరణి కల అన్య భాషా కంథమునకు పూ లిగా తెనుగు స్వరూపస్వభావముల విచ్చి తెనుగువారికి ఇది మా (గ్రంథమే అనిపించునట్లు చేయట. ఇందులో కేపలము అనుసరించి పలుకుట (ఆను వాదము)లేదు. రచయిత అభిరుచిని బట్టియు, బొచితీ సరిజ్ఞానమును బట్టియు ఊపహింప లేని సలు మార్పులు జరుగును. పైని పేర్కొవిన “7205121108” అనుమాటకు వర్యాయముగా వాడబడుచున్న అమవాదమున ఇట్టి మార్పులు చేయుటకు వీలులేదు. మడికొరమువకుము, కౌరకమునకును సంబంధించిన పరిన _ర్హనము మ్మాశమే జరుగు చుండును.

సంస్కృత (గ్రంథములను అన్యభాషలలోనికి అనువదించిన కొందరు విద్యా వంతుల అమవాద భావన ఎంత నిశిత మైనదో గమనింన దగియున్నది.

వ్యాసభారతమును ఆంగ్లములోవికి అనువదించిన శ్రీ (ప్రతాపచం్యద్రరాయ్‌ తన పీఠికలో ఇట్లనెను.

“20 00)614 0% 2 ౯20318260౯ 3%0414ల5ల 060 10 1014 110 మి1[08 20 (0 118 2866009 11 00198 30, 216 0116 రతం 18 €0 ౯0916 8600 80 28 28 1౯201102016 6 9042806 18 ఇస10ని 118 2240౯8 164628 పేడళ6 0660 ల౫౦౯౦8౦కే, [01410108 1 పం931016 26 6 32001106 0€ ౧16 161000 206 12806 211 116 ౦౦112606 0% 119 2440౯8 1046ల 256 0 1208్ర08క్రరం 28 ఇం11 06 20812401 కంబంలు, ఇం116 1111-6130 1986 818 620/ 10%01 116 9286 0 8౪70164188 16410౧16 సేం 32071%06కీ కేరేం10/ 10 60181081. 6 00081 ౯౦98౫000 118 22000౯ 28 1618, 00+ 28 పం 8200314 06 10 9168306 6 ౨207 188166 0 ౦56 6౧1261 ఇరడ06012810466 ఇట 110.

(అనువాదకువి లక్ష్యము ఎవడును మూలరచనకు అద్దము పట్టుటయే. కాగా

పొరమతినన్నయ ర్‌ సాధ్య మైనంతవరకు, మూలరచయిత భాన(వకటనా విధానము ననుసరించుచు, రుచివి నుడికొరమును, అనువదింపలేకపోయినమ, వీలై నంతవరకు, ఆతనిభావనయొక్కయు, భాషయొక్కయిు విశిష్టతను కాపాడవలెను అనువాదకర్ష ఎవరో పరిహసింతు రని భయసడి మూల విరుద్ధముగ అనువదించినచో ఆతడు తన కర్తవ్యమునుదుర్వినియోగ పరిచినక్లే యగును.

మూలము నెరుగనివారి సంకుచి తాఖిరుచిని తృ _ప్రిపరచుటకై (ఫాకులాడక అనువాదకర్త, మూలకారువి రచన మెట్లున్నదో చూసపలయుగాని, ఎట్లుండవలెనో చూపరాదు.)

భారతీయ పండితులేగాక పాశ్చాత్య విద్వాంసులును అనువాగ విషయమున ఇట్టి అభ్నిపాయములనే వెల్ల డించిరి.

భనభూతిమహా వీరచరితమునకు ఆంగ్లానువాదముచేసిన 1డీ? 21010164 తన పీఠికలో నిట్లువా'నెను.

కాారం్ర ౯208124108 100808 రే[688108 116 2౪1101౯ 19 20 ౦౪౬ 1290061138 88౯0 10 16286 (1086 10 ఇషం 26 18 10౯0600664”

(స్వేచ్చానువాద మనగా--కా నుద్దేశంచిన పాఠకులను సంతో షపెట్టుటకు మూల రచయితకు పరదేశపు వేషము వేయుటయే)

పై వచనములను బట్టి అనువాద మనుటకు ఎట్టి అసిధారాన)ిత మనలంబింన వలెనో స్పస్టమగుచున్నదిగదా! ఈదృష్టితో చూచినపుడు భారతా ద్యాంధీ.కరణములు అనువాద మనుటకు ఎంత దూరములో మన్నవో గమనింపగలము.

భాషాంతరీకరణ విషయములో నన్నయాదుల భానము ఇందులకు భిన్నముగా కాన్పించును. ఒక్కొక్క భాషకు ఒక్కొక్క- కొరకమును నుడికారమును, భా వావి ష్కార పద్దతియను, రచనా సౌందర్యమును ఉండును, వానిని వేరొక భాష లోవికి అదే విధముగా అనువదించుట అసంభవము. ఆ రెండవ భాషయొక్క వ్వరూస స్వభావముల నెరిగి, రచనా శిల్పమును గమనించి మూలకవి భావములను అందు సొగసుగా చ్వితించినపుడే ఆ రచనము సార్ధక మగును. అప్పుడే ఆ రచన ముచే జాతి (ప్రభావితమగును. అట్లుకావినో ఆ రచన నిష్ప్రయోజనము. ఇంచు మించు (పాచీనాం్యన్రీక ర్త లందరును ఈ అభ్నిప్రాయమునే (గహించి నట్లు వారి రచ వములమదిట్టి ఊహింపవలసియున్నది. ఇట్టి సందర్భములో నన్నయగారి. భారత రచఛవమును అనువాద మనుట అసంగతము, అతడు సంస్కృత భారతమును అధార

6 పొరమతినన్నయ ముగా గొవి తన రచనను దాదాపు “స్వేచ్చగా కొనసాగించెను. కనుక దానిని భాయానుసరణ మనుట యు కము. భండార్యారు సంస్థవారు (స్రకటించిన భారతమున వనన్నయలారత (వస 8లో “*కం1080 2482042100 0 1480482” అన్నారు కొని గాకజ9914100 అవలేదు. గీ68218400% అవగా 14 & 11088 10 201261, క8క6 82162016, పశం615”, అమ నర్టము లున్నవి గాని 22201... 1౬108 అను నర్ధము లేదు. అందువలన వ్యాసభారతము, నన్నయరచసమునకు ఆధారము మాత్రమే అని బుద్దిమంతులు (గపాంపగలరు. ఇడి యిట్లుండగా కొందరు భావాసువాదము, కథానువాదము అమమాటలు వాడుకలోవికి తెచ్చిరి. మూలభావము లమగావి, కఠథనుగాని నన్నయ భట్టారకుడు యథాతథముగా ఎక్క-డను అనువదింస లేదు. కనుక ఈ శబ్దిములు, స్టూలదృష్టి (వయు_క్రములేగాని సూక్ష్యత నెరిగి చెప్పినవి గావు,

ఇంకొక ముఖ్యవిషయ 'మేమనగా నన్నయగాని, తిక్కనగాని, తమ భారత రచనా (ప్రారంభములో ఎక్కడను అనువాదమను మాటను రానీయలేదు.. ఏలిక రాజరాజు నన్నయతో *మహిభారత చిద్ద విరూపి కార్డ్‌ 'మేర్ప్చడ తెనుగున రచి యింపుము.” అనగా నన్నయ “నా నేర్చు విధంబున విక్యావ్యంబు రచియించెదో ననెను. రొజు “భారత విరూపి శార్థము ఏర్పడ తెనుగున రచియింవొ మమటలో భారత (ఫ్రతిపారిత విషయమును తెనుగులో మొలిచినట్లు తెనుగువారికి రుచి పుట్టు వట్లు రచియింపుము అవీ భానము. అఆ మాటలోని పరమార్థ 'మెరిగిన ఆదికవి “క్కావ్యంబు రచించెదొ అవి ఆ ఇతీహాసముమ కావ్యసౌందర్యముతో కూర్చెడ వవి తన స్వాతంత్ర్య బుద్ధిని, కవికాాననణతను వ్య క్తము చేసెను. కాగా - భారత రచనము చేయు మని కోరిన రాజరాజుదృష్టిలోగావి చేయుదునని చిద్దకంకణుడైవ కవీం్యద్రువిదృష్టిలోగాని, భారతమును కుచ. తప్పకుండ తెనుగులోనికి దించవలె వను భావము మచ్చునకై నను లేదు.

తీక్క-నార్యుడును విరాటపర్వ (ప్రారంభమున "తెమగువాన వినిర్మింన దివురుటి అనియు “రచియించెదన్‌ గృతుల్‌' ఆవియు తెనుగుబాసలో సొంతరచనము చేయు చున్న ప్లే వలికెను. అతరు వన్నయభట్టారకువి రచనోష్మకమములోని వరమార్థ మువు, రచనా విధానములోవి ఉపను పూర్తిగా (గ్రహించెను. కనుకనే "ఆది దొడంగి మూడుకృతులు . --వన్నయభట్టు దక్షతన్‌ ఒవర్చె” అన్నాడు. ఇందలి “దక్ష ఛన్‌* అము మాట ఒక్కటి చాలును సన్న్మయరచవ మందలి ఆతని మెన్సనకుం

పారమతినన్నయ ణి మూడుకృతు లొనర్బె ననగా స్వీయరచనమే అను నంతటి నేర్చు చూసె నన్న మాట...ఆట్టి నన్నయభారకాం్యద్రీకరణమునే ఆదర్శముగా. గొవి తికూన తన యాంగ్రీ! రణమును నురక్షితముగ విర్వహించెను.

నన్నయలట్టారకుడు తన భారత రచనా (ప్రారంభములో తన (గంథమున కంళటికిని పీఠిక యనదగిన ఈ పద్యము (వావెను, దానిలో నన్నయగారి హృదయ మును పూర్తిగా చదువవచ్చుము.

“సారమతిం గవీర్యద్రులు (పసన్నకఠా కవితార్థయు క్రి లో

నారసి మేలు నా, వితరు అక్షర రమ్యత నాదరింపు నా

నా రుచిరార్థ సూ క్రివిథి నన్నయభట్టు తెనుంగునన్‌ మహి

భారత సంహితా రచన బంధురుండయ్యె, జగద్దితంబుగన్‌.”

(కవీశ్వరలు సారవంతమైన మసన్సుతో (నా) రచనములోని _ప్రసన్నకథను, (వనన్న కవితమ బావించి తెలిసికొని మేలందురు. ఇక = అట్టి సొమర్జ్యములేవి ఇళ రులు (నా) శద్దిశల్పమును మెచ్చుకొందురు. అట్టి ఉభయరం౦ంజనముతో అనేక రుచి రార్థములు, సూక్తులు పండింపగల నేమ విశ్వ్యశ్రేయమునక్రై తెనుగులో మహాభారత రచనమునకు దీక్ష వహించితి సవి భావము.)

దీవిలో ఒక మహాకావ్యముమ రచించుటకు ఉప్మకమించు కవీం్యద్రుని గంభిర వాక్కు- వివిపించునుగాని ఒక _గంథమునకు (పతిబిందిమును నిర్మించు అనువాదకువి అమచరవచనము గోచరింవదు. వ్యాసభారతమునకు కన్నులు మూపకొని అనువాదమే చేయదలచినపుడు వ్వీయమైన (ప్రసన్నకథ గాని, ్యపసన్నకవిక గాని ఏ ముండును ? (వ్రత్యేకమైన అక్షరరమ్యత ఎక్కడనుండి వచ్చును ? నానా రుచిరార్థములు మూ క్తులు ఎక్కడమండి తెచ్చును?

వ్యాసభారతకథ ఉపాఖ్యానములతో, ఉపకథలతో గహనమై యున్నది. బహు విషయ విస్తారములో కవిత మునిగిపోయినది. నీతి ధర్మ (పవచనములు శుష్క ముగా పునరుక్తులతో సాగిపోయినపి. శిల్పము మృగ్య మైనది. ఎక్కడ ఏ విషయము (వ్రవక్రమైనమ దానివి సమగ్రముగా, పొంగోపాంగముగా అఖభివర్డించుట, తెగిప కథను మరల ఎక్కడనో అందుకొమట పురాణ పద్ధతి. అది కథభనపౌందర్యమును గాని, పాఠక రుచివి గాని లక్ష్య పెట్టదు.

ఇక కావ్యమార్గము వేరు. దానికి చమత్కలత శైలి కథన పౌొందర్యము,

పారమతనస్న్వయ

కనికాశిల్పము క్లుప్తత కొవలెను. మొ త్తముమీద రచన మంతయు రసాలిమఖ ముగా పయనింపవలెను.

నన్నయదృష్టి ఇది .- ఈ భావ మంతయు "లో నారసి అను మాటలో మన్నది. పల్లవ్యగ్రాహి పాండిత్యముగా రచనమును పైపై చదివినవారికి ఈ యధా రము న్ఫురింపదు- దీనికై అంతర్ముఖుడై ఆలోచింసవలెను. అప్పుడే "మేలు అన గలడు. ఇంతచేయుటకు ఆతనికి సొారమతి కావలెను. గొన సారన్వతభావుకుసకు నన్నయగారి (పఫశంసొవచనసము "సారమతి” అవి చమక్కారముగా నమకొనవచ్చుము బుద్దిమంళు డనుటకు ఆయన ఈ మాటను సలుతావుల వాడెనుం (ఫాండపులు) సారమతుల్‌ సవిరి విత్య సత్య(వ్రతులై. నభా 21-319 (దుష్యంకుడు) పొరమతీ ! చమనె నాటి సత్యము గలుగన్‌. ఆది 4-9! (మీరును గుంతియు) సారమతిన్‌ జేయు. డందు పత తోత్సవముల్‌, అది కి-18

సారమతి యనునది ఒక మధురమైన రాగము (శ్యాగరాజు ఆ రాగములో మోక్షము కలదా ? అను కీర్హనము (వ్రావెను) దాని యర్ధములో చల్లని అము భూతిలో సస్మయగారి కవిత యంతయు మనసులో పరిమళంచినట్లుండుమ.

నన్నయభట్టారకుతు నారాయణభిట్టాది వండిత మ్వితులతో చర్చించి, ఖభొౌర తార్యప్రీకరణమునకు ఉవజ్జతో కూడిన ఒక వథకమును పేసొవి యుండును. అ (వ్రణాళికనుబట్టి ఒకచో మార్చెను). వేరొకచో చేర్చెన)ు ఇంకొకచో కూర్చెను. మొత్తముమీద ఆయన థారతమునకు ఒక గొవ్ఫ కూర్చరి. (8641807) అని చెవ్చ వచ్చును. ఆయన లక్ష్యము ఒకటే ఆం(ధ్రజాతికి ఇది యొక ఆత్మీయ (గ్రంథము కావలెను. ఈ లారతకథ వారి నీతి ధర్మనిషను కర్తవ్య వగాయణతను తీర్చి దిద్ద వలెను. కవికా పొందర్యము వారి రుచిని ఉచ్చశిఖరములకు గొవి పోవలెను. లావి శపుల రచనిమునకు ఇది యొక చక్క-వి రాజమార్గము చూనవలెన త దభిముల ముగా ఎంత చేయవలెనో ఆయన అంతయు చేనెను- వ్రనన్నికథ, (వదన్నకవిత అను నసంశములమ వివరించు విళాగములందు ఈ విషయము పోదాహరణముగా చర్చింపబడును.

నన్నయ తీర్చిన వథకములో పురాణ భారతప్పు రూవమే మారిపోయెమ. వ్యాన భారతకథ యంతయు వక్షృ_శోతల 'వళ్ళోతత్తర రూవములో సంవాద రీతిలో కవైశంపాయన ఉవాచ” 'భగవా నువాచి అవి సగచుమ. పృ్కరాణము లన్నింట ఇళ్లే ఉండుము. ప్వరొాణ కఠాకథన వద్ధతి ఇదిం

పారమతీనన్నయ థి

వాల్మీకి రామాయణము కౌన్యము. అందలి కథన వద్దతి ఇట్లుండదు. ఆదినీ కుళలపు లిట్లు గానము చేసిరని చెప్పి తర్వాత అంఠయు కవియే కథ చెప్పినట్లు ఏకస్మూత గుంఫిత పుష్పమాల యట్లు వడచిపోపును. నన్నయ ఆ పుఠరాణమార్గమును వీడి ఈ కావ్యరీతిని చేపట్టి మొట్టమొదట తెనుగులారతమునకు ఒక (క్రొ త్తరూప్పు వవరించెను. రచన విగువునక్తై అవసర మైనచోట గద్యమునకు వద్యమును, సద్యము నకు గద్యముమ (వ్రాసెను.

(చూ.--నసరమా జనమేజయ వృత్తాంతము, ఉ త్తంకుని కథ)

తెనుగుభారతము తెధువగనే తొలుదొల్త ఉర్హంకుని చర్వితలో వర్పన్తుతి కాన్ఫ్సించును. అందలి తెనుగుపద్యముల లావదీప్ర5ని, కవికాశిల్పమునకు ముగ్గుల మగుదుము. అయికే... ఈ రచనా పౌందర్యము వన్నాయభట్టారకువిదా? వ్యాపభగ వొనువిదా ? అను సందేహము గల్లును- అదిపర్వపు తృకియాధ్యాయములో విట్లువ్నది.

సత్ర నాగాం ప్లా నస్తువ దేఖిః ల్లోకైఃం

య ఐరావళరొజానః నర్చా స్పమితి శోభనాః।

క్షర్నన్త ఇవ జీమూఠాః పవిద్యు తృవవేరితాః॥

సురూపా బఐహురూపా శృ తథా కల్మాషకుండలాః

ఆదిత్యవ న్నాకవృసష్టే రేజు రైరాన తోర్భవాః॥

బహూవి నాగషేశ్యాని గంగాయా స్తీర ఉత్తరే!

ఈతస్టా నపి సంప్తామి నిహతః పన్నగా సహహమ్‌॥

ఇచ్చేత్‌ కోర్కా౦ళు సేనాయాం చర్తు మైరావతం వినా।

శళాన్యశితి రహ్టైన వహ్మసొాణి చ వింశతి?ః॥

పర్పాణాం (వ్యగవి యాని ధృతరాష్ట్రో యదై జతి

యే చైన మువపర్పింతి, యే చ దూర;థం గతాః॥

ర్వా 'మైరావతి జ్యేష శాతృల్ళ్యో ఒకరివం నమః।

యన్య వానః [రిక్షేేతే థాండపవే చాభవర్‌ పురాః

తం నాగరాజ మప్తాష౦ం, కుండలార్జాయ తక్షక మ్‌।

తక్షక శ్చాశ్వ'పేన శృ నిత్యం వహచరా వృభౌజ

కురుక్షేతం చ వసతాం సదీ మిక్తుముతి మమః

జమఘన్యజ _వ్రక్షకన్య శ్రుళ పేనేతి య బృ్రితః॥

2]

క్రీ పారమతివనన్నయ

అవస ద్యో మహద్యుమ్ని (ప్రార్భయ స్నాగముఖ్యకామ్‌!

కరవాణ్‌ నదా చాహం నమ _స్తవ్మె మహాత్మనే॥

ఏవం స్తుత్వా న వి్యవ్రర్షిః ఉత్తంకో భుజగో త్తమాన్‌

నైవ తే కుండలే లేభే తత శ్చింకా ముపాగమత్‌ ౫

వై మూలభారతములోవి 10ళ్లోకములకును నన్నయగారు నాలుగు పద్యములు (వ్రాసిరి. ఆళ్లోకములకును, ఈపద్యములకును ఉన్నది విదరీ బాదరాయణ సంబంధమే. వావి కిది తెనిగింపుకాదు. వ్యాసునిఅంతరంగమున కివి వ్యాఖ్యలు. స్వీయకల్పనములు. మూలములో బరావతధృతరాస్త్రలను ఇద్దరు నాగరాజులు విశేషించి వరింసదిడినారు. తరువాత కుండలచోరుడు తక్షకుడు (ప్రస్తుతురైనాడు. ఆ వెనుక తక్షకుని తమ్ముడు (శశసేనువి వ్రనక్తి యున్నది. మూలకవిదృష్టిలో వీరు నాగముఖ్యులు- వీరివి స్తుతించిన ఉత్తంకునకు కొర్యసాఫల్య మగునని ఆయన భావము, దీవి సారాంశము ముఖ్యమైన నాగరాజులను ఉ త్తంకుడు (పస్తుతించుట,

సన్నయగారి దృష్టిలో వీరికంచె నాగ్యవ్రముఖులున్నారు. వారు అనంత వాసు కులు. వారు కేవలము నాగముఖ్యులేకొక హరి హరులకు ,పీతిప్పాతులు, కమక వారందరికం'టెను పీరు భగవ త్పంవింధముచే వరమ పూజ్యులు. పీరు సముద మధన నందర్భమున విర్వహించిన పాత విశిష్టమైనది అంతియేగాక “క్రూ గర్భాండంబులు తంతరంబ యవిసిన వందు శ్రేషవామ క్ర్యైరావతతక్షక కౌరవ్మ రృతరాష్ట్ర అఆదిగాగల వేప్తురు నాగ ముఖ్యులు పుట్టినారు.” (ఆది!-4) కాబట్టి ఈ బన్మెక్రమమున శీషవాసుకులు. పెద్దవారు. (ఈ (క్రమము మూలకవి (ప్రోక్త మైనడే- వారిని న్తుతించిని తక్కిన వారివి స్తుతించినశ్లే.. తక్షకు డిచట “ముద్దాయి” కమకి వావివి విడువరాదు. ఈ యర్థమును భట్టారకుడు “అహ మైోోవత వేష ్రాళృత్యో ఒకితవం నమః” అమవాక్యమునుండి (గపాంచెమ. ఇచట కొందరు భారత వ్యాఖ్యాతలు “ఐరావత జ్యేష _బ్రాతరఃకి అమచోట దిహవ్రీపావి గ్రహించి ఐరావతుడు జ్యేష్రళా9తగా గలిగిన అమనర్ద్హముతీపిరి. కావి నన్నయగారు షష్టీతమ్చుబషమ స్వీకరించి ఐరావతువియొక్క- జ్యేష్షభ్రాతలు అమనర్జముము చేకొని అట్జివారై న శేషు వానుకులమ, "ఐహువవ పాదపాల్టి" "అరిది తపోవిభూతి అమ వద్యములందు. (ఏ్రస్తుతించి. "దేవ మనుష్యలోకములి అమపద్యమువన తక్కి-వ వణిరాజులను వ్యానభావచ్చాయతొ వ్యరించి 'గో్యోత మవ మహీరరం” అమవద్యము వెందు తక్షకుని నవోశ్వపేమని (ప్రమ్రతించెము (క్రుతపేమ డసవనర మనవి విడిచి

సారమతివన్నయ [| వుచ్చెము. వటనృక్ష వైభవ మంతయు దాని బీజములో నిమిడియున్నట్లు నన్నయ భట్టారకువి కవి కాభోగమంతయు ఈ పద్యములలో నీమిడియున్నది.

ఉత్తంకువి కథలోనే మరియొక్క-టి -

మ్తుతులకు నాగులు (వనన్నులు కాలేదు. దర్శవీయమగు నశ్వముతో నొక దిన్యప్పరువుడు (స్రత్యక్ష మయ్యెను. ఉత్తంకుడు ఆతినివి స్తుతించి _ప్రసన్నువి చేసి కొవగా ఆత డిట్లనెను.

“ఏత మళ్వ మపానే ధమన్వ” తతో ఒళ్వ స్యాపాన మధమత్‌,

తతో ఒళ్వా ద్ధమ్యమానాత్‌ సర్వ(పోతోభ్యః పావకొర్చిషః

పధూమా నిప్పేతుః॥ గా

(ఈగుజ్జపు అపానస్తానమున ఊదుము, ఆవి పురుషు డనగా ఉత్తంకు డూదెను.

పిమ్మట గుజ్జపునర్వద్వారములమండి పొగలుచిమ్ముచు అగ్నిజ్వాలలు దియర్వెడలి నవీ.) ఇది పురాణరచన. దీవికి నన్నయ “అప్పురుమండళ్లేని నీ యళ్వకర్ణరంటద్రధ్యా నంబు 'పేయు మవిన వల్లె యని తద్వచనానురూపంలు 'పేయుడు...

“పాఠా శైక వికేతవాంతరమునన్‌ ఐర్వెన్‌ ద దళ్వాభిరి

(ఫోతో మార్గ వివిర్గ తో్యోగ దహనార్చుల్‌, నన్నగ (వ్రాతముర్‌

లీతిల్లై న్‌ ; భుజగాధీనాథఘుమనమున్‌ భేదిల్లై ; కల్పాంత సం

జార (ప్రోద్ధత బాడబానల 8భా కంకాధికాతంకమై ఆది. 1.111

అనీ ,వావెను. ఇదియేమి యాంర్రీకరణము?

పొరమతియైన కవి యిశ్లే చేయును.

అపానధ్యాన మనుట అనుచితము. జుగుప్పావహము- వేరొక చోట నూదినను మంటలు రావచ్చును. కాన్యమునందు సత్యమే కాదు చూడవలసినది, సొగసుకూడ,

ఇక-పొగలు పెగలు రేగిస వమటకు ఇంత పద్య మెందులకు?

ఒక మృగము శరీరమునుండి వెగలెగయుట వింతలలో వింత. అదియు నాగ రాజులకు హడలె త్తించువడి.... దాఏవలన ఎంత నీభత్పము జరిగిస-తక్షకువివంటి మొండివాడు పరుగులె త్రివచ్చుమ? అ లోకోత్తర భయాడకదృశ్యము చి్యత్రించుటకు నద్యమే కావలయును. ఇందలి పరుషాక్షర బంధము వలన నమాన సంగథనను వలన భయానక రన ముట్టిపడుము. అందునలప కాన్యశోళ సంపన్న మగును.

వమ్ముద మొకి కవితా నస్తుపు మహాకాన్యమువకు విధించిన అస్టాదక వర్ణవములలో ఇది రెండవది. క్యదూవినతల పందెపు సందర్భమున సముద్రము దర్శప

[2 పారమతినన్నయ మిచ్చుమ- ఆదిపర్వవు $',38, అధ్యాయములలో నిది మొత్తము 12ళోకములలో వర్జింగవిడినది. ఆ వర్ణనము నమ్మునమువకు చెందిన వర్వవిషయములతో గుదిగుచ్చిన వృష్‌కు క్తుల వట్టికగామి అందు విశిష్ట కవిశాధర్మము గోచరింపదుం ఎక్క-డనేవి ఒకటిరెండు కవితారేఖలు వెదకిన దొడుక వచ్చునేమో- అట్టి పురాణ శోరణికి న్నాయగారు ఒక వచనమును రెండు పద్యములను (వ్రాసినారు... మూలమునందలి శం లైోకములకును నన్నయగారి గద్యివర్మములకుము సంబింధములేదు. మిరి.- అమ్మి మూలహృదాయిమువకు అద్భుత కవిళా పలివ _ర్తివములు- రేభారూనములై న మూల వాళ్యము లివిం

వాయు నాతీవ నహసా కోళ్యమాణం మవాన్వనం॥

తిమింగల నమాకీర్ణం మికర్రై రాన్ఫతం తధాజ అది-౨.౨క

ఇత్యేవం తరళ త రోర్మి సంకలం తష్‌

గంభీరం పికవిత మంబ: (ఫకాళమ్‌

పాతాళ జ్వలన శిధా విదీసి శాంగమ్‌

గర్జంశం (ద్రత మభిఅగ్మకు స్తత స్తేఆది.32 11

సేలా దో లానిల చలం కో లోర్వేగ సమ్మువ్చితమ్‌

పిచివాపైైః (వ్రచలితై + నృత్యంత మివ నర్వతః౭ఆది 41.9

కచ్చితముగ చూచినవుడు ఎట్టి బ్రత్యక్ష సంబంధమును లేని పై వాక్యములకు వాననామ్యాత్రముగా ముడి పెట్టదలచినచో "వాయు నాతీస మున్నగు వావికి భట్టారకుడు చేసిన వృష్టి ఇది-

"కరి మకర వికర కఠరాఘాత్క జాతు వా తోద్ధూత తుంగ తరంగ్శాగనముచ్చల జ్ఞలకణాపార చ్చటా శారిత గగవతలం వైన దాని. .” ఈ శ్లేషామ్ముప్రాణ్‌ తోనమలు అర్యగ్రీకర్రకాన్యశిల్చ చాశురినుండి. వచ్చినవిగాని అుషిస్రోక్త వృరాణ వంజవితములు గావ్కు ఇది ఆయన (ఛ్రావిన గద్యము- అపైవి రెండు వద్యములలో మెడటిది ఇది.

"అలమఘు నణీర్శర్రలోక కహరాంతరదీ ప్త మణి మృర తలా

వతి గల దాని, ₹ఇళ్వ దుదవాన మన్యావత శత పీడి శా

శల ముని పౌఖ్య హేశు ఏలన రృడవాగ్ని శవా చయంలులన్‌

వెలిగెడుదాని గాంచి రరివందవిభానన అమ్మవోడరిన్‌” అది-]..88

మొదటి పాదములోని వర్ధనమువఖు మూలము లేదు. రెంయమూడుపాచములలోని

పారమతివన్నయ తి కల్పనకు, పాతాశజ్వలన శిఖా విదీవిఠాంగమ్‌ “మైనాకస్యాళయ (వదహ్‌, అమవవి స్ఫోరకములు,

“ఐడబాగ్నిజ్వాలలచే (వకాశించుశరీరముగలడి, మెనాకునకు అభయమిచ్చివరి, అమ మాటలను తీసికొని... నిరంతర జల వివాసమున ప్పట్టిన చలిచే పీడింవవిడిన పర్వతము నికి (మైనాకునకు) సౌఖ్య మిచ్చు బడబాగ్ని శఖలతో ఒప్పువట్టిది అవి ఒకవావితో నొకటి నంబింధములేని మైనాకునకుము, ఐడదానల జ్వాలలకును చక్కవి పొత్తు కుదుర్చుట నన్నయగారి రుచిరార్థకల్పనమే.

ఇక రెండవ పద్యము---

• వివిరోళ్తుంగ తరంగ ఘట్టన అన డ్వేలావ నై లావలీ

అవలీ లుంగ లవంగ నంగత లకా లాన్యంబు లీక్షించుచున్‌

ధవళాశుల్‌ చవి కాంచి రంత నెదురన్‌ ద త్తీందేశంబునం

దవదా కాంబుజ ఫేన వృంజ విలు సయ్యశ్వో త్తమున్‌ దవ్వులన్‌ "3-78

దీవికి మూలము అనుకొనదగిసంా

వేలా దోలానిల చలం కోలో ద్వేగ నమ్ముచ్భిశమ్‌॥

వీచీహవైైః (వచలితైః నృత్యంత మిన నర్వతః॥

అమళ్ళోకములో, వేలావిలముచే కదలుచున్న అలలచే. కల్లోలితమైన శరంగ హస్తముల నూప్తచు నృత్యము చేయుచున్నట్లు ఉన్న, నమ్యుగ్రము కవలకునే గాని లశాలాన్యములేదు.. ల్లోకములోని, వేలా దోలానిలమునందలి ళబ్దసంగితమమ నమ్మురవు వీచీ హన్గనృత్యమును చూచిన ఆం్యధ్రకవికి తీరము నందలి లతాలాచ్యము మృరించినది. సముదపు మగనృళ్యముకంకె అశాలలనాలాస్యము కక పించ్చ గొలుప్తుటయు దావికి తరంగ ఘట్టన మృరంగధ్వవియు. వేలావ నైలావలీ అవి లుంగ లవంగ నాద సౌందర్యము తోడుపడులయా అరిగి ఆయనకావవలో ఇక పరిపూర్ణ నృత్యప్రదర్శనము సిద్ధ మయినసి ఇట్టి కళాడౌంచర్య గర్శనమే వన్నయగారి ఉపజ్జకు విదర్శనము,

పరాణేతివోనములలో రసోత్స త్తి, పకనిర్యాజచాశురి. కంటె. గారిశళ యరధార్థకధనమే (ప్రాధాన్యము వహించును. అనగా అందు పొందర్యముకం'ట సశ్యమ నకే సింవిననము, కాగా అందలి రచనముగావి, పాతశ్రలుగాని సుపరిష్క్యృుశయముల కొక ముడి పదార్థముబగానే దర్శన మిచ్చును, వానిని యెరాశతముగా. శస వకాస్‌ మైన కావ్యములోవిం తెచ్చుట అనంభనము అట్టివానిని కావ్య కళా ధప్ఫు మెటెన

[4 సపారమతినన్నయ సత్క-పులు రపౌచిత్యములకొరకు సంస్కరించి తమ రచనమును సొగింతురు. కవికుల గురువు కాళిదాసు, లొారతములోని దుష్యంతకథ నట్లు పతష్కంరించి అభిజ్ఞాన శాకుంత లమును [వొసెమ, నన్నయగారు మూలభారతములోవి శకుంత లోపాఖ్యానము చూడగా ఆయనకును విచికిత్స కలిగెను. ఉన్న దున్నట్లు తెవిగించుటయే తన పని యమైనచో కన్నులు మూసికొని అట్లు చేయవచ్చును కాని అట్లు చేసిన నన్నయగారి మనసులోని కొవ్యమూ ర్తి దెబ్బతినును కాబట్టి ఆయనయు కళాధర్మము ననుసరించి బొచిత్యము నాదరించి అనౌచివ్యము సరిహరించి రసవత్కా.వ్య అండముగా తెవిగించెను.

మూలభారతములో దుష్యంతవచనము లెంత పరుషముగా, జుగుప్పావహ ముగానున్నవో శంకుతలా (ప్రతివచనములునుఅంతవికృతముగా, వికనముగా నున్నవిం పీవిని తెవిగించుమాట అట్లుండగా ఉచ్చరించుటకే లజ్జింపవలసియున్నది. దుష్యంత నచసములలో కొన్నిం

న ప్యుత మలిజానాని త్వయి జాతం శకుంతలే।

అవత్య వచనా నార్యః క స్తేశద్దాస్యతే వచః॥ అది. అ. 14.8

మేనకా నిరను[కోశా బంధకీ జననీ తవ।

యయా పామవతః వృష్టే విర్మాల్య మివ చోజ్తీతా ॥ 4-74

సువికృష్ణా చ తే యోవీః పుంశృలీవ (పభాషపే

యదృచ్చయా కామరాగా జ్ఞాతా మేనకయా హ్యసి 8 74.80

దొంగ చౌర్యమును నిందించి నట్లు స్త్రీల అనత్యవచనముల మగ్గడించుబయే గాక కాను కూర్చుండిన ధర్మసింహాసనమునకే అ్యఫ్రతిష్టాకరముగా ఈ దుష్యంతుడు శకుంఠలను అనరానిమాట లనెను.

అదివిని శకుంతల అన్నమాట లివి.

“మూర్గోపా జల్పళాం పుంసాం ళృత్వా వాచ శ్ళుభాకుభాః ;

అశుభం వాక్య మాదత్తే పురీష మివ సూకరః ౫

రాజన్‌), పర్షవ మ్యూశాణి పరచ్చి! దాణి పళ్యసి ॥

ఆక్మనో విల్వమా(క్రాణి వళ్య న్నపి న పళ్యపి ॥

శ్షశా వటసి రాజేస్ట్రి! అంతరిక్షే చరామ్యహమ్‌ 1

అవయో రస్షరం పళ్య మేరునర్షపయో రన ॥

ఇందు మొదటిళ్లోకమునందలి అనుచితవాక్యమును, రెండన దానిలోని సర

సారమతీన న్నయ 18 దూషణముము, మూడవదానిలోని అహంకొరమును, దుష్యంతువికి (పతీివచనములుగా వచ్చినవి, సంస్కృృళ మిట్లుండగా లు ఇక సన్నయగారి దుష్యంతుడు కీఏ నెలుగ నిన్ను నెక్కడి దానవో, మిన్నకయ యనుచితంబులు వలుకం గానేల” యరుగు మంబురు హానన! దొందుండి వచ్చి ఈళందులకు వడిన్‌” అని సలికెను, దావీకి ఈ శకుంతల “హృదయ కాపంబు తనకు దాన యువ శమించుకొని పెద్దయుం (బొద్దు చింతించి యా రాజున కిట్లవియె.” “ఏల యెజుకలేవీ యితరుల యట్ల సీ వెటుగ ననుచు బలికి దెతీగి యెటిగ; యేన కావి దీవి నెలుగ రిం దొరు లని తప్ప ఐలుక దగునె? ధార్మికులకు.” ఇట్లు ఉత్తమ రాజన్యుసకును, బుషి వుత్రికకును తగిన మాటలుగా పరి వ్తించెను. పిమ్మట అనుకూలవతియగు భార్య సహవాసములోవి సంసీతిని,పుత్తు9వి యోగ్యతను, సత్యవాక్యపు విలువను వివేక సరిపాకముతో నుగ్గడించెను, నన్నయగారి చేయి ఒక పరుసవేది, దానితో తాకీన మట్టి బంగారమగుమ, విషయ్మపధానము లగు వట్టి పొడిమాటల పైని వైతము ఒకసారి చేయి ిప్పెన్మా అవి కవిత్వపు తళుకులు చిమ్మును. భావము పరిమళించుమ. ఒకరు భారతమును మూలవిధేయముగా ఒక యక్షరము వీరువోకుండ తెని గింపవచ్చును అందు ఉద్దిష్ట శద్దిము లుండును. అర్థము లుందును. కానీ ఏదో ఒకటి కొరవడి న న్లినిపించును. “ఆ ఏదో గాఢసతిభుని చేశిలో నుంకును. ఉపజ్టానండుని ఊహలో మండును ఈ భేదము ఈ ,కిందిపద్యములో కాన్చించును, భారతమూలము -పు _త్తంస్బర్శసుఖమును వర్డి ంచ్చుపట్టు ల (మలమూ చృందనం జాతం అతిశీతం వద నీవై శిళో రాలింగ్యమానస్య చందనా దధికం భవేత్‌) న వానఫాం న రొమాణామ్‌ నాపాం స్పర్శ _స్తథావధః శిశో రాలింగ్యమానన్య స్పర్శ స్ఫూనో ర్యథాసుఖః ॥

న! పోరమతీనవన్నయ

తిను వక్తేమ పూశ్ణేషు (సజాశాహ మరిందమ

ఇమం కుమారం రాజేంద్ర, తవ శోకవినాశనమ్‌॥

మహాభారతము నంతటిని ఒక్కం చేతిమీదుగా తెపిగించిన కవిసార్వభౌమ థ్రీపాద కృష్ణమూ ్రిశాన్తుంలవారు కుండలీకృతమైన మొదటిళ్లోకమును విడిచి తక్కిన వానికి ఈ పద్యము వాసిరి-

“పు త్త్రగాత పరిష్యంగమునకు మించి

సుగము గలిగించు వస్తువుల్‌ జగతి లేవు;

మూడు పర్షంబులును వీరుమోసి కంటి

కొడుకు. గొగిట నిడి సుఖంపడుము దేవ!

మూలభారతభానము చక్కగా తెలియుచున్నది- శబ్దార్ధములు ఒప్పుగా నున్నవి కన్టీర్సుమోసి కంటి" అని తెసుగునుడికొరము అమరినది ఐసను పుత్తుగాాత పరి ష్వంగములోని సుఖానుభూతి మససుమీదికి రాలేదు. అమవాదము విర్ణష్టముగా మన్నంతనమా,త్రమున _పయోజసములేదు.

ఆ యమనుభఖూతితో పొరకుడు వివశుడు కౌవలెను.

అ ఇంటద్రజాలమును అచ్చప్పకవి చేయగలడు!

పై శోకములకు నన్నయగారి సద్యమిది---

విపరీత (పతిభాష లేమిటికి నర్వీనాథ, ఈ పుత్ర గా

(త పరిస్వంగ సుఖంబు చేకొనుము, ముక్తావార కర్పూర సాం

(ద్ర పరాగ ఫ్రసరంబు చందనము చంద్రజ్యోత్స్మయున్‌ ప్పుత గా

(క్ర పరిష్వంగము నట్లు జీఎులకు హృద్యంబే కడున్‌ శీతమే?

మొదటిళ్లోకము దాక్షిణాత్య పాఠములోనిది. దానియందలి ఒక చందన మమ మాటనే భట్టారకుడు (గ్రహించెను. తక్కిన దంతయు సమానమే.

ఒక ముఖ్యఏషయముమ నచ్చజెస్పుటకు ఒక చిత్రమైన ఎత్తుగడ కావలెను. దావికి సాధారణమైన తేటగీతి చాలదు- దాఏ పరిణాహము చాలదు. దావికి నెమ్మదిగా పై కలేచు కారాజువ్వవంటి సగణముగల మ శ్రేభమే ఒప్పును. ఆ సద్యములోని తొలి విసురు శకుంతల ఆత్మవిశ్వాసమును _ప్రకటిందును ఆపై నున్న సమాసప్ప చిమ్మన 'గోవితో నన్నయ చల్లదనమును ఊది పోనెను. చల్లని వస్తువులలోవి (పలోఠము వానిని మించిన కొడుకు కౌగిలిలోని సుఖము మననము చేసినకొలది మనసును బట్టి వీడపుం

పారమతీనన్నయ 14 అచటిదే ఇంకొక వద్యము-భారతమూల మిది = వరం కూపళతా ద్వాపీ వరం వాపీశఠా (క్క-తుః వరం (క్రతుళకా త్పు త్త్రః సత్యం వ్యుకళశా ద్వరమ్‌ ॥ థ్రీపాదవారి పద్యము = కూపళశతముకన్న నాసి యొక్కడు మేలు వాపిశతముకన్న వరము ,క్రతుషు : శతుశతమ్ముకన్న ముకు డొప్వు€ దత్పుత శతముకన్న ఘనము సత్యమరయ ౫ మూలవిధేయమైన అనువాదము. కావి భట్టారకుని కిది ఆపోవలేదు- ఇక్కడ కుమారుని గూర్చియు. సత్యమునుగూర్చియు ఏకో త్తర్మవళ వ్లగా చెస్పవలెమ. కమక వృత్తమునే తీసికొనవలెను. దాన మూల భావమును వ్యావ్యానింవనచ్చుము. ఇక్కడ విసును వినుగు పనికి రారు. మెలమెల్లగా నచ్చజిస్పవలయుము. దానికి _ప్రిమిశముగా మొదలిడు చంపకము నుపయోగించెను. మహాకవుల రచనములో భొవము తనకు తగ్గివ వృ త్తమును తొడుగుకొని తామ బయలుదేరును గాటోలు. “మత జల పూరితంబులగు మాతులు మూజిటికంళు సూనృత వ)త, యొక బావి మేలు; మఠి బావులు నూతిటికం నొక్క ప ఈగకు వది మేలు; ర్యత్క-కుశతంబుసకంటె సుతుండు మేలు త త్సుతశతరంబుకంబ నొక సూనృతవాక్యము మేలు చూడగన్‌” ఇచట సూసృత్యవత అను నంటోధనము సొభప్రాయము. (ప్రజాపరిపాలకు డగు రాజు సత్యముమ (వ్రతముగా పాలింపసనలెమం సత్యమే కదు. అది _పియము కూడ కావలెను. అట్టిదే సూనృత మవిపించుకొనును. అదియే నీకడ లోపించిసది. అను గడుసుదనముతో కూడిన ఎత్తిపొడుపు ఈ సంబోధనములో మన్నది. తొలి శకుంతల వలి ఈమె దుర్భొష లాడదు. వ్యంగ్యముగా మవస్సునకు తగులునటు చెప్పును. మూలశ్లోకమునందువు, పై _ ్రీపాదవారి అమవాదమునందుము వఠ్య మవియే యున్నది. సత్యముకన్న పూనృతము దొడ్డది. “సూనృతం సత్యే ప్రియే” అని అమరము, కనుక ఒక సూసృతవాక్యము చాలు అవి ముగించుటలో ఒక ఏశీషత యున్నది. మరియు నుతజల,సత్యం-శుప్పు అము విశేషణములు ఇచ్చట భావదీ పక తోడ్చడినవి. న వె

[డ్‌ పారమతి వన్నయ నన్నయగారు మూలభారతముము కావ్యశోలతో తెమిగించుటయేగాక ఎడనెడ అన్య వంప్క్యృత మహాకవుల శావపౌందర్యముతో గూడ తనరచనిమునకు మెలుగులు పెట్టుటయు కాన్చించును దుష్యంతకథలోని “ఇది మువికన్యతేవి మజి ఏలొకొఈలలిళాంగియందు నా హృదయము శడద్దయుం రవిలె.... .. = అమ వద్యము ఎదివినెవుడు శాకుంతలము లోని "అనంశయం శత వర్మిగహక్షమా య దార్య మస్యామఖిలాషి మే మనః + శాకుంకలము- 1-81 అమ ల్లోకముము, “ఇది మువిహథకన్య యవి యెంతయు నిస్ఫృహనృ త్తినున్న వా హృదయము" అను పద్యము చదువగా- “వ హృదయ సాభిలాషం! నర్యవ్రతి- సందేహ విర్దియో తాశః అమ శ్లోకమున జ్ఞప్తికి వచ్చును. ఉత్తంకుడు రాజుతో వలికిన “ఎమ గుర్వర్థ మర్తినై మానవేర్యద!” అను వద్యము (వాయునప్పుడు “గుర్వర్థ మర్టీ (శ్రతపారదృశ్వా” అమ రఘువంశ వంచమవర్గ శ్లోకము భట్టారకువి మనములో మెదలలేరవి చెన్పృగలమా? అరణ్య వర్వమువ అర్జుమడు తవస్పునకు పోవునపుడు పలికిన “పాంచాలూజ పుత్తి తవ స్నేహ లాలస విలో లాపాంగ విలోకసంబుల బార్డుః ఐరిగృహీత ప్రాఫేయుం. తేయుచు ...” అను మాటలు చదివినప్పుడు భారవి కిరాళార్డునీయములో తృతీయనర్గము వతిదలి = అక్న్మతిమ పేమ రసాలిరామం రామార్చితం దృష్టివిలోలి దృష్టం 1 మవఖృవసా దాంబలినా వికామం జ్మగాహ పాథే శు మివేంద్రమామః॥ అము శ్లోకము తకుక్కూసన మస మనమలో మెరయును గదా 1 సభాపర్వవు (వ్రతిమాశ్వాసము నందలి పీరజమ్మితు డేల ధరణీ గతుండయ్యెడునొక్కా యుంచు వి "స్మేర మవమలై. అమలు మెచ్చి విజద్యుతి జూచుచుండగా నారదు తేగురెంచ”.... అమవద్యము చూడగా మాఘ॥వి శిశుపాలవధను లోని... "వఠతత్చతంగ (ప్రతిమ _వ్తపోవిధిః వురో న్య యావ న్నభువి న్యలీయత” అమ బార దాగమన ల్లోకము మృరింవకుండ మెండదు- అంతేకాదు ఆశణ్యపర్వము వందతి _వ్రథమాళశ్వానమున దేవే్య్రఅర్హువ నమా పేశమునందలి - త్‌

పారమతివవ్నయ ణి ఫి లై రావణ కుంథా

ప్పాలవ కర్క-శ కరముల బలుమరువము మరు

క్సాంకుల. డంటుచుముంతె గు

జాలంకృతుండై వ పార్టవంగము( (లీతివ్‌. అమవర్యము కుమారపంభవవ్వ తృతీయవర్గమువండళి “వావణాప్ఫాలవ కర్కశీవ వాస్తేవ వవృర్శ తదంగ మిర్యదళి అమళ్లోకముమ మృరించతేయకుండ మండరు.

ఇట్లు వంచ్చుత భారతేతర (గంభములమండియు. అయా కవల రమ్యలావమ అమ దెచ్చి తప రచవము వపలలికరించల అమవాద మవిపించుకొన ఉాలరు గదా! అయవంత్యము ఒక). పే. వంవ్క్మృశతారత వరమార్ధముము రుచిగా రుచిరముగా తెమగుతాతికి ఈద కామకగా విచ్చుటి-.అంతియేకావి అమవదించుట ఆయవ గమ్యము గాదు కిమకనే ఆయన మ్యవ్రవిర్ధ పద్యములలో అవేకములకు మూలళ్లోకమలులేవ్వం

శ్రీమాన్‌ వేదాల తిరువెంగకా చార్యులు తమ ధ్యవ్యాలోకపీఠికలో (వ్వట-16) ఇట్లన్నారు.

“వ్యావళారతమువకు తెషగుకారు వన్నయళట్టారకుతు రచించివడి అందు వవే తెముున వవ్నయాదుల కారతమ వ్యామవ కార్కర్రీకరణము గాచు; వ్వతల్యత మగు (గంకము”

2. ఏది బాహ్మణబోత్కర్హము]

“వవ్నయళట్టారకుడు శవ శారతఖాగముమ (బాహ్మతోత్క.-గ్షతో వింపెము” అమవది ఆయఎవై మన్న రెండవ అరోవణము- ఇక్కడ ఒక (వ్రశ్నము-

అయవ రచవమువకు ఆధారము వంమ్మృతభారత మైవవూడు ఈ (బ్రాహ్మ జోత్మ-ర్ల మూలమునుండి వచ్చెవా? లేక వామ కుల_బావ్యాణుతు కముక వ్వ కులారి మావముతో వవ్నయ వ్వయనముగా దీవిని భారతమున చౌప్నించెనా? అము విఎక్షణత కొంచె మువయోగించిన ఇందలి వత్యము తేలును.

ఆదివర్యము వ్రశమాశ్వావమున శృగుమహర్షి అగ్నివి శపిందగా అగ్ని

ణీ పారమతి నన్నయ నొచ్చుకొని భృగునితో నిట్లనెను సీవు నాకు శాపం విచ్చిన నే నలిగి నీకు (శ్రతిశాపం వీనోపనివాడ గామ, వినుము-

“అడచిన దిట్టిసన్‌ మజి మహాపరుషంబులు వల్కి యల్యాతో+

బొడిచిన నుత్తమద్విజులు పూజ్యులు; వారల 'కెగ్గు "సేసినం

జెడు నిహముం బఐబరంబు నిది నీద్దముగాపు "జింగ్‌ భ క్‌ నె

స్పుడు ధరణీసురో త్తముల౭ బూజలః దమృదు నల్ల నోడుదున్‌”

అదే అశ్వానమున మరియొకచోట తన్ను గొట్ట వచ్చిన రురువితో నహ్యన పౌదు డను మువి ఇట్లనెమ,

“భూనుతకీ ర్తి బ్రాహ్మణుడు పుట్టినతోడన పుట్టు నుత్తమ

జ్ఞానము సర్వభూతపాత సంహితబుద్ధియు( జి త్తశా౦తియున్‌

మాన మద (సహాణము సమత్వము సంతత 'వేదవి ధ్యను

ష్టానము సత్యవాక్యము దృఢ(వ్రతమున్‌ గరుణాపరత్వమున్‌ ”

“*... ాహ్మణు లహింసావరు లొరులు సేయు పొంసలు వారించు కరుణా మూర్తులు” ఇవి నస్నయరచనములో మొట్టమొదట భారతాదిని కాన్పించు (బ్రాహ్మణ (శశంసా వచనములు. తగువాత మరి ఒండు రెండు వచనములు,

వినత గరుడువితో... ఆదిపర్వము. 2-08.

“కోపితుండై న వి(ప్రండు ఘోరళప్ర। మగు మవోవిషమగు నగ్నియగు సతండ! యర్చితుండై న జనులకు నఖిమతార్జ। సిద్ధికరుడగు గురు డగు. జేయుం్యబీతి గొంఠు( జొచ్చిన వ్విప్తవితో గరుడుడు... 2.61

“విిపులంబొందియున్న నవవిితులు పూజ్యులుగారె; కొవునన్‌

విప్రకులుండ వెల్వడుము పేగమ నీవును నీ విషాదియున్‌”

ఇంకను ఎక్కుడనేవియు ఒకటి లెండు నచనము లున్న ఉండనిండు -

ఈ (బ్రాహ్మణ (సళంసా వచనములు వ్యాస భారతములోనివే గావి నన్నయ స్వాతశయముతో తెచ్చిపెట్టినవి గాపు-

అగ్నిసందర్భమున (ఆది. పొలోమసర్వమునందు) స_ప్తమాధ్యాయమున అగ్ని వచనముగా ని ట్లున్నదిం

“శక్రో ఒహ మవి శప్తుం త్వాం మాన్యాస్తు (బొహ్మణా మమః।

జాసతో ఒఫి చ తే (బ్రహ్మన్‌, కళయిష్యే నిబోధ తఠ్‌॥

పారమతినన్నయ వ్‌! నహతప్రపాదుడు రురునితో నన్నమాటలుగా అదే సర్వమున ఏకాదళాధ్యాయ ములో వి ట్లున్నది

“ఇదం హోవాచ వచనం రురు మ్యవతి మొజనమ్‌ |

అహంసా పరమో ధర్మః నర్వ (పాణభృకాం వర ౫

తస్మాత్‌ (ప్రాణభృత న్సర్వాన్‌ న పొంహ్యత్‌ (బ్రాహ్మణః క్వచిత్‌ |

(బాహ్మణ స్సౌమ్య ఏవేహ భవతీతి సర్వాకుతి ॥

'పేదవేదాంగ వి న్నామ సర్వభూ తాభయ (వదః |

అహింసా సత్యవచసం క్షమాచేతి వివిశ్చితమ్‌ ౫

(బాహ్మణన్య వరో ధర్మో వేదానాం ధారణాపి చ ;

క్షత్రియస్య హి యో ధర్మః నషా నేష్యేత వై తవ॥

వినకావచసములు కజ్లే శ్లోకములలో నుండగా సన్నయగారు. తెలుగుచేసిన శెండు శ్లోకము లివి.

“అవధ్యః సర్వభూతానాం (బ్రాహ్మణో హ్యనలోసమః |

అగ్ని రర్కో- పషం శథ్తం విప్రో భవతి కోపితఈః 8

గురు సర్ధి సర్వభూతానాం (బ్రాహ్మణః పరికీర్తితఈః 1

ఏన మాది స్వరూపై స్తు నళాం వై 'ఆఊాహ్మణో మళఈ। ॥

గరుడవచన మిది -

ద్విజో తమ వివిరచ్చ తూర్ద మాప్యా దపావృకాత్‌ |

అత్‌ కి ణి

న పా మే (బ్రాహ్మణో వర్యః పాపేష్వపి రత స్పదా ॥

పై మూలభారతళ్లోకములి భావ మిది ---

తీక్టతేణ శ్మాలియగు అగ్నివో(క్రుడును (బ్రాహ్మణునకు (వ్రతిశాస మీయక ఆశని మన్నించెను.

(బ్రాహ్మణుడు సహజముగా పొమ్యుడు. వేదవేదాంగపేేళ్త.. (బ్రాహ్మణునకు కమ,అపాంస, సత్యవచనము, పరమధర్మములుక్ష్యతియధర్మము ఆతనీకితగదు., ఆతడు విన్తువంటివాడు. ఎవ్వరికిని చంపరానివాడు. కోసము వచ్చెనా = అగ్ని అర్కుడు, విషము,శవప్రములతో సమానుడగును. లేనిచో సర్వ,ప్రాణులకును గురుదైై వారిక మేలు

9 డై చేకూర్చును. ఒక్కచో పాసవరు డ్రై సము సరః కళ్లూర్తా స భి ఇ జ ౯ ఎ

౭9 పారమతినన్నయ

మహాభారత రచనా కాలమునకు సమాజదృష్టిలో (బాహ్మణ స్వరూస మిదిం ఈ యభిప్రాయములను నాడు తక్కిన వర్ణములవారును మన్నించిరి. కనుకనే అవి (గంఠస్థముల్లై ఇంతవరకు నిళలిచియున్నవి. తరువాత నన్నయ, రాజరాజుల కాలము నకును (బాహ్మణగొరవము శిథీలము కొలేదు. రొజరాజు తనకు, “కరం విష్ణంబులై న వానీలో భూదేన కులాభితర్పణ మహీయః్నపీతి” ని మొదట్‌ దానివిగా పేర్కొ-నెను. ఆ ప్రీతి ఆయనకు విజము గానిచో నన్నయ (వ్రాతకు సపాంచియుండడు. నన్నయ తన్నుగూర్చి (సథను పురుషలో (వాసికొనిన అవిరళ జపహోమతత్పక, సంహితా భ్యాను. _బహ్మాండాది నానా పూణవిజ్ఞాననిరతు అనుమాటలు అతిశయో క్రిపూరితము లైనచో ఆ నాడు సళలో .- రాజరాజు దృష్టిలో తక్కిన సభ్యుల దృష్టిలో ఆతడు హాస్యాన్సదుడై యుండెడివాడు. తననాడును మహాభార తోక్రమైన (బ్రాహ్మణగొరవ మును ఇంచుమించుగా చూచియుండుటచేతవే కాను వాసిన మాటలు ఆతనికి ఆత్మో త్కర్షముగా తోచలేదు.

తరువాత...

కాల్యకమమున (బ్రాహ్మణుడు స్వధర్మ విచ్యుతుడై తన్ను దానే చూచుకొని నవ్వుకొను దుఃస్థితికి దిగ జొరినాడు. అట్టివావికి నన్నయ నిత్యసత్యవచసుడు గాక సత్యవచన వాచాలుడుగా కౌన్చించుటలో ఆశ్చర్యము లేదు. అది విజాతీయ భావ దాస్యము ఆతనిమనుగడలో సమృద్ధిగా పండించిన పంట 1

పై మూలభారత బాహ్మణ్యప్రళంసకు నన్నయ వ్యాఖ్యారూపములై న వద్య ములు (న్రానెనుగాని న్వకపోల కల్పితముల నేవియు..తెచ్చిపెట్టలేదు. అయితే “భూమత కీర్రి! బ్రాహ్మణుడు పుట్టివతోడనె పుట్టు నుత్తమజ్ఞానము” అను మాటకును, “వ్వివుల టొందియున్న నపవిితులు పూజ్యులు గారె” అనుమాటకును మూల మేది? అమ సందేహముగలుగవచ్చును, మొదటివచనమునకు ఇక్కడ మూ లవాక్యము లేకున్నను ఇది న్యాసవచసమేగాని సన్నయది గాదు.

ఆనుశాసవిక పర్వపు 85వ అధ్యాయమున భీష్ముడు ధర్మజువితో నిట్లనెను.

“జన్మనైవ మహాభాగో (్రాహ్మణో నామ జాయతేః

నమస్యః సర్వభూతానామ్‌ ఆతిథిః ప్రసృళాగభాకీ ॥

ససన్నయ ,ఫ్రకృళానుబంధియగు సీ భావమును (_సకరణో చితముగా విక్కడ చేర్చెను. ఇక. రెండవవాక్యమునకు మూలము “బ్రాహ్మణో హ్యనలోపమఃి అను వినావచనము.

పారమతీనన్నయ ణీ

అనలునకు పావకు డవి "పేరు అనల అగ్ని శబ్దములను వెనువెంటనే వాడుటచే ఒకటి పావకస్ఫూ్డిని వేరొకటి తేజఃస్ఫూలిని కలిగించును. అనలుడు తన సంసర్య-మున మలినమైన దానిని పావనము చేయును. అశ్లే (బ్రాహ్మణుడు తన సంస్కారబలమున ఆసవ్విత్రులను పవిితులను చేయగలడని నన్నయవ్యాఖ్యానించెను దానికి వినిగముకముగా తాక్కాంలికముగ (బ్రాహ్మణుగు సతితుదై నను జన్మకర్మల వలన తనలో నణీగియున్న విలక్షణ సంస్కా-రమువలన మరల తెలివి తెచ్చుకొని వ్యుత్చథము ముండి సత్పథ గామియగుట మనము పురాకథలందు చూతుము,

దశకుమారచరి_తలో రాజవాహనుని సాహాయ్యము నందిన మతంగుడును, అవహారవర్మకథలోవి మతీచిమహర్షియును ఇట్టివారు. కనుక గరుడుడు మన్నించిన ాహ్మణుడును అట్టివాడు కొవచ్చు.

ఈ సరిశీలనమువలన నన్నయగారు చేసిన (బ్రాహ్మణ్యపశంన ఆయన కోరి భారతమున నింపిన స్వోత్కర్ష కాదనియు, మూలభారతమునుండి వచ్చినదే అనియు విశద మగుచున్నది. ఈ ఆరోపణములో ఒక ధ్వని యున్నట్లు కొన్చించును. ఈ ఉత్కార్షతో వింపినది నన్నయయేగావి తక్కిన భారతకప్పలు ఈ '*పాషము నెరుగ రవి చెప్పుట వీరి భావమై యుండవచ్చును. కానిఇది తెనుగుభారతమును సమగ్రముగా చూడక బాధ్యతా రపాతముగా పలికిన మాటి

“శ్రాహ్మణభ క్రియ దిరహితయు క్రియ” అని విరాటములో (ప్రారంభించి ఆనశాసనికసర్వమున తిక్కంనార్యుడు రచించిన (బ్రాహ్మణోత్కంర్షముము చూచిన వండ్లు పులిసిపోపును.

ఆనుశాననికవర్వ (ప్రథమాశ్వాసమున లీమ్మడు ధర్మజునితో నన్నమాటలు--

“జపనాథ విమ తవ స్స్వాధ్యాయ ముఖకర్మ

కరణత నమభయలోకముల వశగ

తముల( జేయగ జాలు ధా(శ్రీసురులు మన్న

సకు వృాతములు” అను సీసపద్యముతో (ప్రారంభించి... చతుర్వేదములును (క్రమముగా నిట్లు పల్కె.నవి ఈ సీసము (వానెను. సీ “టాహ్మణవజాతికి పరిభవం బౌనరింప్క మున్ను చేసిన పుణ్యములు నశించు

జపహోమముఖకర్మ సంచయంబున కధికతరంబు విస్రముఖమున నిడుట భూనురార్భన మొక మానంబు సల్చిన బాసంబు లెస్పుడు బాసిపోవు న్యగ్రవర్థుల గాంచి యాదరింపకయుండుకంబను గీ డొండు గలుగ దరయ

రః పీరమతినన్నయ నవి క్రమంబున బుగ్వేదమును యజుస్సు పామము నధర్వణంబును సారభూత భవ్య సంభాషణము సేత దిష్యమునుల వలన విందుము కోరవకుల పవిత్ర! మరల ద్వితీయాశ్వానమున దానప్యాతులనుగూర్చి చెప్పుచు ఫీష్ముడు--- “యోగ్యుడైన విప్ర డొకరుండు సంతృప్తి బొంద నధికతృ ప్తి బొందు. దేవ వితతీ మువినమూహ పితృసమాజములు న ట్లగుట వెదకి తెచ్చునది విశిసు” అవివలికెను. ఇంకను... వానుదేన నారద సంవాదమునుగూర్చి తెల్ప్చుచు ఖీష్ముడు---- కా పా మాజ్యాలిషిక్తు డయిన నృవతికిన్‌ - వినముక ర్తవ్య తమం ఐగుసవి (బ్రాహ్మాణపూజనంబి భవ్యవిచారా!” అని (ప్రారంభించి ఆరు కందసద్యములలో (వ్రాహ్మాణోత్క్యంర్షను విం పెనం మరియు పృథివి వాసుదేపునకు చెప్పినట్లుగా. “అవిన వృథివి ఇట్టు లమ వి(్రసేవను విభపూజనమున వఫి్యప్రహిత వి ధానమునను పాపఠతి నోర్చు మానవ 'వతతి యెందు నివి నృపాలు పనులు” అను మున్నగు నాలుగుపద శిములలో అదే విషయమును చెప్పెను. అందు-- * ......జననంబున విప్ర నధిప మహా భాగువిగా. జెస్పుదు రార్యులు జనులకు వంద్య౦ణు లతని చరణాంబుజముల్‌ ” అను పద్యములోనిపూర్వార్థ మే, నన్నయ “భూనుతకీ ర్ల యను పద్యములో కాన్చించివది గానీ తీక్కనార్యుడు ఉత్తరార్థములో దానిని పరమావరికి గొంపోయెను, “అాహ్మణుల సృజియించి _బ్రహ్మ వారలతో జెప్పిన విధముగా భీష్ముడు-- “*వ్రాహ్మణ్యం బెల్లవర్జంమిలకును దారకంబు . "అమవచనముతో నారంఖించి అరుపద్యవచనములలో ఆనిషయమునే వి_స్పరించెము. సత్య మిట్లుండగా కిషన్నయయందే ఈిదోషారోసణము న్యాయ్యము కాదు. తిక్క-నయు నిందు అధిక భాగస్వామియే అగుచున్నాడు. నిజమునకు ఈ "అపరాధము వకు మూలము వ్యాసమహర్షి. సన్నయతిక్క-నలు భారతమునందలి (బ్రాహ్మణ, పశంనను నంగగ్రహబుద్ధిశో తగ్గించగలిగినంత తగ్గించియే * తెనుగుచేసిరి. తిక్క-సరచనకు మూలమైన ఈ 'క్రిందిభారతభాగములను చూచిన యరధార్థము బోధవడును. ఆమ

పీరమతీనన్నయ డీక్‌ శాసనికనర్వమున దాన ధర్మ అంఈపసర్వమున 8,581, 88, 84, 85, 86, 151, 158, అధ్యాయములు చూడనగుమ.

ఆరణ్య పర్వ'శేషరచనమున _ ఎజ్జాపెగ్గడయు, (బ్రాహ్మణ్యనళంపా సరము లైన కొన్ని వాక్యములు వాయకపోలేదు. ఆరణ్య. ..405

“క్ష(తియుండు (బ్రాహ్మాణసం'సేవనంబునన్‌ దేజోనిరూఢుం డయి యాదిత్యుండు

చీకటి నడంచునట్లు దురితంబుల నడంచును అవి ససత్కు-మారుడు అశ్రిగొతముల వివాదసందర్భమున పలికి సట్లు (వ్రావెను. సరస్వతి తార్జ్యుడను మువితోసలికిన “ధృతి 'వేదంణులు నాలుగున్‌ జదివి భూదేవుండు అనుపద్యమును "మేలగు్యుకేపుతో( బాలు పాలగి అను పద్యమును (బ్రాహ్మణ (పశంసొసరములే గదా!

మరియు కర్ణుడు మార్యునితో పల్కిన “విప్రులు గడు నర్జి వేడిన గమితోం టొచ్చెంబు సేయక ఇచ్చుటొకటి” అనువాక్యమును అట్టిదేగడా!

ఆమశళాసవిక పర్వమునందే మూలభారతము నిస్పక్షపాఠముగా (స్రళంసించిన అవ్య వర్జ సందర్భమును గూడ చూడవచ్చును. 148 వ అధ్యాయమున శివుడు పార్వతితో చెప్పిన విధము...

స్వభావఃకర్మ చ శుభం, య్యత్రళ్యూదే ఒపి తిష్టతిః

విశిష్ట సృ ద్విజాతే ర్వ్వై విష్టేయ ఇతి మే మతిః॥ శ

న యోవి ర్నాఒపి సంప్పారో న్యకుతంనచ సన్గతిః।

కారణాని ద్విజ త్త్వన్య వృత్త మేవ ఈు కొరణమ్‌॥ న!

నర్వో ఒయం (బ్రాహ్మణో లోకే, వృత్తేన తు విధీయతే!

వృత్తే స్థిత స్తు శూూదోఒపి (బ్రాహ్మణత్వం నీయవృతి॥ న

'(శాహ్మః స్వభానః సుకోణ్‌ నమః సర్వత మే మతిః।

విర్ణణం విర్మలం (బ్రహ్మ యత్ర తిష్టతి స ద్విజఃజ 02

జ్యాద్రునవియందు మంచికర్య్మయును న్వభానమును ఉన్ననో అతడు ద్విజుని కంల విశిషుడని నా యలిప్రాయము,

ద్విజత్వమునకు పుట్టుక గావి సంస్కారము గానికారణములు గావు స్మక్పవర్తనసమే కారణమగును.

శ]

లీ పారమతినన్నయ

న్యక్పవర్తనము చేతనే (ప్రతివాడును (బాహ్యణు డగును. మంచి నడపడి యుండు శ్యూదురును బాహ్మణత్వమును విలుపును,

(వొహ్మణస్వభావనము అంశటమ సమముగా ముండును. విర్మల,బ్రహ్మము ఎపని- యందువసించునో అతడే ద్విజుడుం

దీవివిబట్టి మూలభారత విచారధార ఎట్టిదో మనము (గ్రహింపగలము,

“నాలుగింది మూడువంతులు సంస్క్భృతమును దిగుమతి చేసేడు ములు

తగల్చెమం.” అనునది వనన్నయపైమన్న మూడవ ఆరోపణము,

ఆ నూటకు ఉపష్టంభకముగ ఆదిపర్వపు (గ్రంధావతారికయందలి సస్మయిగారి ఈ సద్యము మదాహరింతురు.

“రాజకులై క భూషణు(డు రాజమనోహరు( డన్యరాజ తే

జోజయశాలిశౌర్యుడు విశుద్ధ యళ ళృరదిందు చంద్రికా

రాజిత సర్వలోకు( డనరాజిత భూరి భుజా కృపాణ ధా

లా జలకాంత శ్వాతన సరాగుండు రాజమహేం్యద( డున్నతిన్‌ అది.!.8

ఇందు 8 _పథమావిళ క్తి “డు” పర్ణకము లున్నవి. తక్కిన దంతయు సంస్క తమే. ఇంచుమించు నన్నయభార తాసువాద మంతయు ఇదే రోరణిలోసాగిన దని చెప్పుట ఈ ఆరోపకుల ఉద్దేశము, ఈ యాక్షేనణాప్రము ఈనకుగురియైన నన్నయ గారికే గాక తెనుగు బౌన్నత్యమునకు కంకణము కట్టుకొని భారతము (వావెసవి లావింపవరుచున్న తిక్క-నార్యునకును తగులు వని వీరు భావించియుండరు.

విరాటనర్వపు అవకారికలో అచ్చనుగ సన్నయగారి వలెనే... రెండవ వచనముతరువాతనే..... మూడవ పద్యముగా తిక్య-స ఈ వద్యము (వావెను.

“విద్వత్సం వ్తవనీయ భవన్యకవికావేళుండు విజ్ఞాన నం

స ద్విఖ్యాతుండు, సంయమ్మిప్రకర నంభా వ్యానభావుండు కృ

పొరమతినన్నయ న!

ష్టదై్వపాయను డర్జి లోకహీళ విష్టంబూవి కొవించె ధ

ర్మా ద్ర్వైతస్టితి భారకాఖ్యమగు లేఖ్యంబై న యామ్నాయమున్‌ ”

ఇందు “పూని” 'కావించె” "అగు అనుమాటలు తన తక్కిన దంతయు సంస్కృతమే. సనన్నయజ రునంస్కృతనమానములకు “డు'లుతగల్చి ఆం_ధము*ేయగా తిక్కన “4రు"లు “॥ ములు తగల్సి సంస్కృత నమానములను శబ్దిములను తెనుగి నకు దిగుమతి చేసినా డనివలనీయుండును గదా! అంతియేగాదు ద్విత్వప్రాసను తీని కొమటచే మహాపాణవర్ణముల ననేకము వాడుటచే పద్యము బరు వెక్కి. భూటయిన వంన్క్యృత వానన కొట్టుచున్నది విజమునకు ఇట్టి విమర్శనము స్టూలదృష్టికి రమణీయముగా మండునేమోగావి సూక్ష్యవిచారమునకు "పేలవమైనది. ఒక్యగంథను వందు సంస్కృతము ఎక్కువ వాడినమ తెలుగు ఎక్కువ వొడినను అది ఉద్దేశించిన (వ్రయోజనమును ఎంతవరకు నెర వేర్చి కృతార్థమైనది అనునది విచారణీయాంశ మగును.

నన్నయళలట్టారకుడు తఈన ఆంర్రీకరణమునందు నంస్కృతము ఎక్కువ వాడుట నిజమే కావచ్చును. ఆ కారకము, సమాసము శబ్దములు ఎక్కువగా వాడు వట్టి అవసర 'మెందులకు కలిగినదో ఆలోచింప సక్కరలేదా ? అట్లు వాడినమ దాని వలన వచ్చిన వీని యేమి?

ఆయన నంన్క్యృతము క్లిష్టమై పద్యభానము నోధపడుటకు ఆటంకము కలుగుచున్నదా ? అన్వయక్షేశముచే. విసుగు కలుగుచున్నదా? భారత హృదయ మేమో ఆలియకున్నదా? ఈ దోషము లున్నచో ఆ రచనము కొంతవరకు నింద్యమే యగును. అందును భారతమువంటి సర్వసాధార జేతివానమున విరాడంబరత్వమును పారళ్యమును అసేక్షిత మగును. అట్టీ దోవములులేక "ఇహ తు _వవ్యావార్యం వంకేతిత సుప్రసిద్ధ మేన పదమ్‌” అని తన ఆం్యధళశద్ధి చింతామణిలో* సరిష్కారము చేసి తదనుసారముగా సరళ మపసిద్ద నంస్కృతమును ధారాళముగా వాడిన భట్టార కుని సంస్కృతము ఏమా(తము సంస్కృత శబ్దజ్ఞానము కలవారికై నను అశ్రమముగా జోధపడును. తిక్క-నార్యుడు సంస్క్యృతమును ఎంత తకు్కు-న వాడిననము ఆయన వమానములకు విగ్రహము అంక సుకరము గాదు. మరియు దుష్యర్యప్రాసలతో ఆయన సంస్కృతమును జల్లులాడీన విధము చూడగా మిక్కిలి ఆశ్చర్యము కల్లును, అంకేకాదుహరిహర భావనను నిర్వపాంచుటకు రెండర్దములను సాధించు _వయత్న

*ఆంటధళబ్ద చింకామణీ వన్నయ కరృకమే అని ఆం్యధ వై యాకరణ సిద్ధాంతము. చూ అంధ్ర విజ్ఞాన సర్వస్వము, తె వ్యాకిరణములు.

8 పారమతినన్నయ ములో ఆయన సంస్కృత రచసమున కొంత కి ష్ట్‌ తస్పవినరియైనది, కనుక సంస్క్య్భృతమయినంత మ్యాకమున అది క్లిష్టమనిగాని, తెలుగ్రై నంత మొతఠ్రమున అది సులభిమైపోవు సనిగావి చెవ్సుట పరిగాదు. దానివి (ప్రయోగించువారి హృష్ట లాఘవమును వట్టి అది రాణీంచుచుండుము. తిక్కవనగారి తెలుగుపసద్యములును తిక మకపెట్టు సట్టివి అనేకము లున్నవి. అందుచే సంస్కృృకాం్యదముల (వయోగముము బట్టి భారతకప్పల ఉచ్చ్భావచములను ఎన్నబూనుట అంత విపేక నునిసించుకొనదు.

అది యంతయు వట్లుంచి..'ఆం్యధ్రావళి మోదముం లౌరయునట్లుగా” ళారతము (వాయ సమకట్టిన తిక్కనగారు సంస్కల్భృత భూయిష్టమైన ఇట్టి పద్యమును నన్న యతో పోటీపడినట్లు .. సరిగా రెండవ సద్యముగా'నే .. ఏల (వ్రాసినారో అను అలో చనము కల్లును.

తిక్క-నార్యుని రచ నోస్మకమమునుబట్టి వరిశిష్ణ భారత విర్వహణమునుబట్టి చూడగా ఆ మహాపురుషునకు నన్నయగారితో పోటీలేదు. ఉన్నది గురుబుద్ధి మాఠమేం

అట్లుగావిచో “ఆదిదొడంగి మూడుకృతు లాం్యద్రకవిత్వవిశారదుండు విద్యాదయితుం

డొనర్చె మహిళాత్ముండు నన్నయళట్టు దక్షతన్‌” ఆఅనువంతటి పరమ్మప్రశంసావచనము లము వలుకవలసిన అవసర మేమున్నది ? మహితాత్ము( డసగా మహానుభావ డని యర్ణము. ఇది ఆకని జీవిత సాఫల్యమును చెప్పుము. భారతమునంటి మహేతివీస ముషు చేపట్టి దానిని ఆంధ్రుల పెన్నిధిగా చేయుటకు వేసిన ఘంటాపథము, దానిని నిర్వహించిన తీరు, ఆతని మవాత్మతకు గురుతు, అంతటి ఘనకొర్యమునకు కావల పిన విద్యాఐలమును చెప్పుమాట '"విద్యాదయికుడు అనగా విద్యకు. (పియభ_ర్ర; ఆయన విద్యను వరించుట గాదు, విద్యయే కోరి ఆయనను వరించినది. సారాంశము ఆయన (బ్రహ్మస్వరూప్తడు. సరే - కావలసినంత విద్యా,పకర్ష యున్నది. కవితా భక్రి వేరుగదా! దాని ఏిషయమునను ఆయన సర్వసమర్ధడు. ఆంద్రకవిక్వ- విశారదుండు అనగా మొట్టమొదట మవహాకొవ్యరూపమున ఆం్యధ్రకవిత్వముసకు ఒక విశిష్టరూపమును చేకూర్చినె దక్షుడు. తిక్క-వవంటి మహాకవి దృష్టిలో ఇంతటి మన్న నకు ప్యాతుడై నవారు ఆయనకు గురుస్థానీయుడుకాక మరి యేమగును ?

తిక్క-నగారు “కి మస్టిమాలాం” అను ల్లోకమును ఎస్పుడు ఏ సందర్భమున చెప్పినారో తెలియదుగాని ఈ హరిహర భావనకు స్ఫూర్తి విచ్చినదియిును నన్నయ భట్టారకు(డే యవి చెప్పిన తస్ఫుకారేమో ! ఎందుచేత పనగా .. ఆం్యదలారత సరి

పొరమతినన్నయ ః్‌ీ శిష్టమును తెవిగింప సంకల్పించిన దాదిగా తిక్కనార్యుడు బహువారము నన్నయ భారత భాగమును అధ్యయనము చేని ఆయన ఆంధ్రీకరణ సథకమును, రచనా సొల భ్యమును హృద్గతము చేసికొని యుండుననుట పత్యదూరము కౌటోదు. నన్నయగారి మొదటి శ్లోకములో “హరి హిరణ్యగర్భ హరులను (క్రమము ఉండగా - తరువాతి వచనములో 'ఆద్యులైన హరి హర పొరణ్యగర్భ పద్మోమా వాణీపతు లనియు లిన్ననృత్తమున దైవస్తుతిలో హరి హరాజ గజాన నార్య- షడాన్య మాళ్ళ నర న్వతీ 1 గిరిసుతాదిక్‌ దేతతాతతి;” అవియు పై (క్రమమును మార్చుటకు కారణ మేమి యని సందేహము గలుగును. అంతియేగాక భట్టారకులు తరువాతి ఎక్కడ ,త్రిమూ ర్హుల (వ్రసక్రి వచ్చినను హరి హరులని పేర్కొమటయే కాన్చించును.

“అమరానుర వీరులు నుకేం్యద్ర పురోగములై | హరి హర పారణ్య గర్భుల తోడన్‌” అది...?..8.

అంతియేగాక “మలహరనాథా 1 విలస చ్చళకుక్యకుల తిలక రాజసర్వజ్ఞ।" (8-806) అనుమాటయును చ్వితముగా కంటపరును. పాపమును హరించు హరుడు నాథుడుగా గలవాడు రాజరాజు. అ ఈశ్వర'సేవా ఫలితముగా ఆతడు రాజసర్వజ్ఞా జై నాడు. అనగా రాజులలో విజ్ఞాండును ఈళ్వరుడును అను నర్జములు వచ్చును. కమక ఇచట హరనాథు డనుమాట శిపు డనుస్ఫూ ర్తి విచ్చుచున్నది. దీవిని నన్నయ గారు చమక్కారముగా కూర్చినారు. హరు డనుటకు మారుగా హరనాథు డనుటలో ఒక నిండుదనముము, మాధుర్యమును తగులుచున్నవిం

నన్నయ భారతోస్టకమమును సలుసారులు (శ్రద్దగా పఠించిన తిక్క-నార్యుని మనసున పై విషయ మంతయు భావితమై హరిహరనాథ భావననము చరాలున మెరసి యుండు వీనుటకు వీలు కలుగుచున్నది గదా! గురుస్థానీయు. డగు నన్నయగారి రచనముతో ఆ స్ఫూర్తి వికాసము నంది'కి మస్టిమాలాం' అను ల్లోకరచనకుగాని తన భారత సర్వస్వముసకు ఆ దివ్యమూ ర్తినే కృతిపతిని చేయుటకుగాని ్యపీరక మును, ఉద్చోధకమును ఐయుండునుం

భట్టారకునకు హరిహర భావనయే యున్నచో ఆయన తొలి శ్లోకమున మాత్రము వేరొక ([కమమును పాటించుకేల ?) అను శంక కిది సమాధానము :-

సృష్టి సత్త్వ రజ _సృమః (వధానముగా పాగుచున్నది. ఆ సృష్టికమము ఇచట నక్ట్రవ్యము దావి కనుగుణముగా సత్వరజ_ప్రమోరూపులగు విష్ణు, ిహ్మ, శివులను పేర్కొ-నుట విధాయకము. కనుక ల్లోకమున ఆ (క్రమము పచ్చినది. తరు

చ పౌారమతినన్నతు వాళ ఆయన ఇష్టదేవకాస్తుతిలో హరిహరులే తొలుత (ప్రత్యశమై అజుడు తరువాత వున్నాడు.

భారఠము మొత్రముమీద వైష్ణవపారమ్య నిరూవకము- తత్రిలింగదేళశము శైవ శావనా విలపితము- తెలుగురాజుట చాలమంది 'పార్వతీపతి వదాబ్దిధ్యాన పూజా” రతులు కాబట్టి సస్నయగారు ఒక అద్వైత దైవ స్ఫూర్తిని హరిహర శజ్జనములను దగ్గరకు చేర్చి (తిష్టించి యుండిరేమోయని భావిం నైయున్నెది- అ భావన తిక్యవార్యునియొద్ద మ్యఫతిషిత మయి “భ। (ద్రాయితమూ ర్తియై హరిహరం తిగు రూసము దాల్ఫి' వ పకత్తత్త్వముగా (పత్యక్షమై యుండును. ఇట్లు తన దైవ భ్రానననునుండి సర్వ రచనా విధానమునకును న్ఫూర్హిదాతయైన భట్టారతని మచా _శ్ర్వము తిక్కనకు తెలిసినంతగా వేరొకరికి తెలియదని చెస్పవలసియున్నది-

భట్టారకులు ఎక్కడ ఎంత సంస్కృతము (వాయనలయునో ఎక్కడ ఎతిత శెబుస (వ్రాయవలెనో తెలిసి (వ్రాపినట్లా విజ్ఞా లూపాంపగలరు. అట్టి ఏజ్ఞులలో తిక్క- చార్యుడు ముఖ్యుడు. పుణ్యసంకీ _ర్హనకు సంప్యృూతమువాడుట పరిపాటి. ఉభయకవి మ్మికుడ నవి చెప్పుకొనముట అక ధన్యత వీర్యశెవులకు సంనస్య్భూతము పడదు- కాడి మార్గకవికామయాయులు సంస్కృతమున తిరస్కరింసలేరు. నన్నయగారు. “ఉభయ భాషా కావ్య రచనాలిళోలితు” అని పరోక్షముగా చెప్పుకొవగా తిక్క-నగారును ' శ్రీవ చుళయశకవిమ్మిత కొమ్మనా మాళ్యప్యుత!) అవి అశ్వాసాంతమున స్వయమాగా చెప్పి కొవియున్నారు. అంతేగాదు భట్టారకులు భగవన్నుతిగా ఒక ల్లోకము. (వాయగా చఛిక్క-నార్యడును నిర్వచచో_త్రరరామాయణమున కృతినాయక (పళంనగా ఒకల్లోకము వఠికి ధన్యుష ననుకొనెను. అంతేగాక ఈన భారతరచనా (పారంభములో "కి మస్టి చూలాం) అమ శోకమును పేరొగవి తన సంస్కృతరచవాఖిరుచివి భంగ్యంతరమాగా మగ్గడించెను. అయితే - సన్నయనలెనే శానును తొలుత ఒక ల్లోకముతోనే భారత రచసమువు (ప్రారంభించవచ్చును గదా! ఏల్యవాయలేదు? అను నొక ప్రశ్నరా వచ్చును.

భట్టారకునకును, తిక్క-నార్యునకును నతుము రెలిడువందల సంవత్సరముల ఎడమున్నది. కాల్యకమమున శిక్కనార్యునినాటికి సరిన్య్భుతము మపయోగించు శీతి మాశినది, సనన్నయగారు సంప్కృతపాహిత్య_మపరచముమండి ఇయలు దేరినారు వాటికి మహాకావ్యరచచోపయోగియైవ అం్యధ్రభాష లేదు. సంస్కృాతమునుంకి తగిన ఈత్సమభాషను సృష్టించి కారకాదులక్కు వమాస్నక్రియాదులకుము ఒక ముఖ్యమైన

పారమతీి నన్నయ క్ర వథకమును సిద్ధము చేసికొని ఆయన కంశగవలసి వచ్చినది. తెలుగువ్యాకరణ మా(శములనముగూడా సంస్కృృతభాషలో _వాయవలపిన కాలమది. తిక్క-వగారుతెలుగు లోకమునుండి బియలు దేరినారు. అన్నటికి మహరచనోపయోగియైన తెలుగు నమృ ద్ధిగా మవ్నది- తెలుగుభాష్యాపయోగమునకు మార్గములను వెదకికొన నక్క-రలేదు. వహజముగా వికపించిన తత్సమతదృవ ఆం్యధమునుండి యరేచృ్చముగా శబ్లములను తీసివాడుకొనుబయే తరువాయి. ఈ స్థితిలో తెలుగుకాన్యమునకు ముందు సంస్కృత ల్లోకమేల? అనుకొని ఉపి&ించి యుండవచ్చును. విర్వచచో త్రరరామాయణము నాటి మన_వ్రత్త్వ్వమునకుమ ఆయనతరువాత మనోధర్మమునకును ఎంతయో భేద మున్నట్లు అయన భారతరచసమును బట్టియే మనము ఊహింపగలముః

తిక్క-నార్యుడు రంగమున అవతరించునాటికి ఎట్టయెదుటి లోకమంతయు దై్వతవై షమ్యములతో నిండియున్నది. వలనాటి యుద్ధకొలమున వైష్టవము, మఠ నంప్కారరూవమున చాపకూటి సిద్ధాంతముతో పై కొనుచుండగా వీరశ్షై వము విజృం ఖించి వర్దరాహిత్యమును, భృక్తిపారవళ్యమును, విమతతిరస్కారమును _వటోధించుచు (శొకష్కకొవి వచ్చినది. నమాజ ద్వైతమిట్లాండగా .- పాపాత్యములో వీరశై వము, పంస్కల్భతప్రాముఖ్యమును మార్గకవికారీతిని దిగ్నదొక్కి. దేశికవిత, జామదెనుగు అను వినాదముము లేవదీవెను. జై వు బొద్దులవలె దేళభాషలో వచారము సాగించిన ఏీరిశ్రైవురి నలుకుబడి ప్రజలలో పాదుకొసజొచ్చెను, ఒకవరిక మార్గకవిత, వేరొక వంక దేశికవిత సాహిత్యపరముగా మరి యొక ద్వైతమును సృష్టించినవి.

తిక్క-వార్యుడు వహజముగా వై దికమార్ల్గ నినమగు వర్తనము కలవాడు. అపేశ పూరితములగు (కొ త్తమతములకంపె ననాతనముము, వర్ణాశమ ధర్మసమ్య గ్విభ_శ్ర పోపాన్నికమ విలపితమును నమశాభూషితమును అగు వై దికమతమే ప్రజా వశికి ఎప్పటిక్రై వమ సుఖశాంతుల నిచ్చి పరిరక్షింపగల దను నమ్మకము గలవాడు. దీవికి పట్టుగొమ్మ అద్వైత భావన. ఇది యిట్లుండగా--- అప్పటికి బాగుగా తెలుగు పొపాఠత్యములో పేరూనిన ద్విపద ఎంత గానానుగుణమైనను విరాడంఉరముగ మన్నమ దాని యందున్న విసుగువేనటలు పాఠక సంటసీతిని స్థిరముగా పట్టియుంచ జారి వని (గపాంచెను. శైపులు ఎంత జానుదెనుగని _పచారము చేసినను వారును తమ రచసములము పేదళాఫ్ర వాక్యములతో వింసిపోసిరి * ఫలితము . సంస్కృత మును ఎంత తూలనాడినను దాని అవనరముమ, సావాయ్యముము, అపరిహార్మము ఈననవ నననననాలననననననననననననననననననన ననన నలల

౨ చూ. పండితారాధ్య చరిత్రలోని వేదు కాష్ర వాక్యోద్ధారములు.

ఫీ పారమతిసన్నయ లని నృష్టమయ్యెను. ఈ సమీచీన అవగాహనముతో తిక్కవార్యుడు వైష్ణవ శైన త్మీనతలను రూపుమాపు హరిహరాద్ర్వ్వైతమును స్వీకరించి |శుతి స్కృతులకును, పురాణములకును, వై రుధ్యమున్నచోట ధర్యాదై్వైత సమన్వయముతో లోకశ్రేయ మును నెలకొల్పిన కృష్ణదెపాణునుని భారతమును మహాదీక్షతో తెవిగింం నమ తి"ట్టైను. ఇక్కడికి సమాజపరముగా ఒక విషయమునకు పరిష్కారము సిద్ధించినది, సొహిత్యపరముగా - శ్రైపులు అంతనరకు (వబల (నచార సాధసముగా తీసికొవిన అచ్చపు తెలుగు పలుకుదిడిని (గ్రహించి, విసిగించు ద్విపదను పరిహరించి వైవిధ్య గుణభూషిత మయిన నన్నయగారి మార్గకవితా మార్గమును చేపట్టి ఆంధ్ర సాహిత్య (వ్రస్టాసములో అదై్వ్వైతపరముగా ఒక (కొ త్త మలుపును సృష్టించెను. “సా వా గ్యా రసవృత్తిః” రసవంతమగు సదియే వాక్యము అను నన్నయ గారి ఉపదేశము ఎదుట నున్నది. రచన రసాభిముఖమగుటయే పరమ లక్ష్యము, దానివి సాధించుటకు కవిరచనము తసకు తగిన భాషను కానే తొడుగుకొని వఐయ ల్వెడలును. దానికి సంన్యృతమా 1! తెలుగా! అమ శుష్కమీమాంస అకించి త్క-రము, తన హృదయ స్పందవనమును ఏది బాగుగా వ్య క్తముచేయునో దానినే కవి స్వీకరించును. ఇది ఆలంకారిక మార్గము. చిక్కని సన్నివేశములు, ఉదా త్త భానములు. ఏీరరౌటద్రాది తీజ్టరసములును సంస్కృతమున బలముగా ధ్వనించును, సంవాదమునకుమ, విషయవివరణమునకును, సూ_క్రిబాతురిగ్‌ని తెనుగు మిక్కిలి అనువు. ఇది కప్పల అనుభవసారము. రాజకీయవే త్తల, మళత్యప్రవ_క్రల భాషాదృష్టి వేరు. కవుల భాషా లక్ష్యము 'వేరు. మొదటివారికి తక్కాలీన్వవజలను తమవై పు (త్రిస్పుకొనుట ముఖ్యము. రెండవ్న వారికి శాశ్వత రసానందముతో ప్రజలను నమ్ముగ్జులను చేసి కర్తవ్యము బోధిం చుట పరమార్థము. తిక్క-నార్యుడు మహాకవి. ఆయనకు తెలుగునందు ఎక్కువ ఇష్టము కౌవచ్చుకొవి అందు వీరశ్రై నము లేదు. ఈ (క్రింది రెండు పద్యములను వరిశీలింపుడు- వ మౌ (న కృంగరంగ న్మధుకర వటలీ మానసకిష్టి విద్యా శాలి స్ఫొరాబ్ది రేభొంజలిపుట ఘటనా చారు పాలస్థల క్షా పాల ,శ్రేణీ విశాలాందిక కుముదవనీ బాంధ వాయ త్తచం్యద ఫ్రీలీలా గాఢకాంతిస్కిత వదసరుచిస్ఫీతు నాగేయ్యదకేతున్‌. విరాట ఆ. వ, చం॥ లలిత హయద్విపంబుల విలాసిమలన్‌ మణి రొప్య కాంచనా వలుల నజొవి గో మపాష వర్గములన్‌ ఐహుభూషణంబులన్‌

పారమతినన్నయ శ్రీ

విలువిడి. గన్బముల్‌ ధరణి పాలురచే గొని మాలువేల్‌ గజం

బులం బెజికించి తెచ్చె. గురుముఖ్యు. డకున్య ధనమ్ము లిమ్ముగన్‌

అది 5.39

ఇందేది నన్నయ పద్యము? ఏది తిక్క-నది? అందరు ననుకొము రీతిగా ___ మొదటిది 'నన్నయ, రెండవది "'తిక్కంనది. అది యొక కొండ గుర్తు. వీరికి కవుల చూపులోవి వివేక పాకము తెలియదు. ఒత్తుగా సంస్కృతము కానిపించిన అది సన్నయది; బంధము శధిలముగా నుండి తరచు తెలుగు సలుకులు తగిలినచో = వందేహామేల! అది తిక్క-నదే-

రెండు పద్యములందును సామంతరాజుల సంపేనసమును కేం్యదపభువు వై భివమును ప్రతిపాద్య విషయములు. మొదటి సద్యమున నాల్గు పాదములుము ఒకే సమాకము. నిజమునకు "వి స్తిన (సభువు ధృతరాష్ట్రుడు.” కొనీ పేరునకు మా(కమే ఆయన చ్యకపర్హి రాజ్య వైభవ మంతయు దుర్యోధనునిది. ఆతడు ఉద్ధశుడు. రారాజుగా తానే చెల్లుబడి యగుచున్నాడు. సామంతులు ఆతని వి్యగ్రవా మ్యగహములకే పాకులు. అ (ప్రాగల్యమును, ఆడందిరమును చిత్రించుటకు అంత సంస్కృతము కొవలవి వచ్చినది. అది తిక్య-నగారి పద్యము. ఏమి ఆయన అఆ భావమును తెలుగులో చెప్పలేరా? అదిగాదు _పశ్నము. ఆ (_పగల్భతమ, ఆడంబర మును పద్యము ఎత్తుగడలో దీర్హ వమాస కల్చనములోొ తిక్కంనగారు స్ఫుటముగా ధ్వవింపజేసిరి, మహాకవులకు అది వెన్నతో బెట్టిన విద్య ..

వరిశేషన్యాయమున రెండవ నద్యము సన్నయగారిది. పాండురాజు కన్ప ముల గొవి తెచ్చుట ఇందలి విషయము. దీనివిగూడ కవి పాండు (సకాసమును వర్ణించు పెద్ద పద్యములో దీర్చ నమాసములతో చెప్పనచ్చును. కాని ఆతడు సునా యాసముగా సామంతుల సిదిమి కస్పముల గొవి తెచ్చెను. ఆ భావమును హేలగా లలిత శబ్దములతో తునిగిన చిన్న సమాసములతో చెప్పెను. "నూజు వేల్‌ గజంబుల బెజికించి తెచ్చె అసు తెనుగు మాటల ఒడుపులో ఆ భానమునకు పదును వచ్చి నదీ

ఇంతయర్థ మెచట నున్నది?...

పొారమతులు లోనారయుటలో నున్నది---

లి

ల! పారమతి నన్నయ

తిక్క-నగారు “డుర్వారోద్యమి, “ఖీష్మ,_దోణకృపొది, “ధ్వాంతాకారితి, *యాన్యవ్యకమి), “లోకస్తుత్యవిభూతి, "ప్రాంుపయోధవీలి, “సింగంబాకటితో” మున్నగు వనేక పద్యములు సంస్కృత భూయిష్టముగా (వాయుటలో గల వివేక మిది. దీని నంతటిని గాలికి విడచి ఆయన *డు, ము, వు,లుి తెచ్చినాడు, ఈతడు తెనుగును మెచ్చినాడు, అని చెప్పుట మన రసీకతా దారిద్యమును చెప్పుమగాని వారి కవితాధర్మమును చెప్పదు. 4. జాతీయత పోలేదు

నవ్నయగారిపై నున్న వాల్లన ఆరోపషము,

“దేశీయవృ త్తమును, జాతీయ దృక్పిధమును జాతికి దూరము చేసినాడు" అనుసదిం

దేశేయ వృత్తమవగా నేమి?

భట్టారకువి వాటికి విర్పిష్టమైన సాహిత్య (గ్రంథ మేదియు లేకుండుటచే దేశీయ వృత్తమనగా నేమియో దేశము నుండియే (గ్రపాంపవలపి యున్నది. తెమగు దేశము లోవి పౌరులు, జానపదులు తమ భావో శ్రేజనులో పొడుకొమ పాటలును, పదము లును మొట్టమొదటి దేశీయ న్మత్తములని చెస్పనగును. వానియందు ద్విసద, తరు వోజు రగడ మున్నిగు దేశి వృత్తముల భాయలను గమనింపవచ్చును, (కమముగా అవి పూర్వ శాసవముల లోనికి _ప్రాకినవి. అంతియేగాక పీసము, అక్కర అమ (వక్రియలును -కాససములందు కౌన్సించును. భట్టారకులు గంటము పట్టి భారతము రచింప దలచిన నాటికి ఆయన ఎదుటమన్న దేశీయ వృత్తము లివి. వీనిలో కొన్ని క! విఐద్ధములై గానానుగుణమగు ఒక ఫక్కి=క వైపు 'మొగ్గుచుండును. ఇవి ఎంతపరకు మహాభారత రచ నామగుణములు అను విషయమును ఆయప తరగా ఆలోచింపకపోలేదు. వీవిలోవి పాటగుణము నంగీతమువైపు ఒరగి భావములోని గాంభీర్యమును, ఉక్తిలోని బరువును తేలిక పరచును, అక్కరలో వింత గావ గుణము లేకపోయినను దావి విషయ గమనము ధారాళుద్ధికి ఆటంకము కలిగించును, సీసము, దాని వై కార్యమును బట్టి అవ్నింటమ పనికిరాదు. ఇని దేశీయ వృత్తములు

పారమతినన్నయ పే గదా! అమ దురఖభిమాసముతో వీవినే గీర విష యపూరితమైన భారతమున వింసీ నచో అది ఒక ఏధముగా ఏ కాటమరాజు కథవంనో, కుసలాయకమువెనీ పరిణ , మించును. అప్పు డది “ధర్మశాఫ్రజ్ఞులు ధర్మశావ్రందిని” కవివృషభులు మవాకొన్య మవియు అనుటకు వీలులేని తేలిక చన యగుమ. దీవిని (నజలందరును పాడుకొని ఆసందించుటకు భట్టారకులు ఛచాయలేమ . చమ వేదమైన థారతోపరేశమును ఆధ్యాత్మిక, నైతిక ధార్మిక విషయములను ఉదాత్త కవితా రహన్యములను తెనుగు జాతికి బోధించుటకు రచింపసదలచెమ. ఆయసకు దేశి వృత్తములందు ఎంత ఆదర మున్నను వావితోనే ఆ మహా_గంథ మంతయు సాగించుట అసాధ్యమనియు, అకిం చిత్క్మరమవియు తలచియుండును. ఈ రచనమునందు భట్టారకునకు వాల్మీకి రామా యణము ఆదర్శముగా విలిచియుండె నవి తలంపవచ్చును. వాల్మీకి మహర్షికి పత్తల అంట కథ చూచినప్పుడు భావో త్రేజములో మొట్టమొదట వచ్చిన పద్యము అనుస్టుపు అది వేద వాబ్య్బయ సరిచయము వలన అ_వయత్నముగా ఆతవీ ముఠలము మండి వెలువడినది అట్టి అనుష్పుపష్పులతోనే ఆయన ఎక్కువ రచనము చేసినను, నాని తోడనే తృప్తిపడి ఊరకుండలేదు. వేదముసందలి అనేక చృందముల సుండి అనేక నృత్తనములను పారింది ఈత _త్తద్విషయానుగుణముగౌ, భా వానుగుణముగా నృత్త వై విధ్యమును స్వీకరించెను. అదే విధమును హ్యాసమహర్షియును అసుసంంచెను. రామాయణమంతయు ఒక గేయము అను (ప్రసిద్ధి లేదా? అవి కొంద రడుగవచ్చుమం దానివి కుశలవులు పాటగా పొడినట్లున్నను దానియందు తెనుగు ద్విపద రగడల కున్నంత గానగుణము లేదు. పాటగా స్వరపరచి పాడుటకు వీలుచేసినమ, ఆ వ (క్రియ పరిమిత _వయోజనముమ, పరిమిత (ససిద్దివి మాత్రమే పడసినది. సాధారణ లోకమున మహా కావ్యముగా, ఆలోచనామృతముగా విశ్రేషవ్యాప్తి గాంచినది. పట్టు బట్టి పొడదలచనచో పోతన భాగవతములోని పద్యములను గూడ రాగతాళములతో పాడగలిగిన వారున్నారు. భాగవత (_పయోజనము పారుకొమటకానశ్లే రామాయణ భారతముల _పయోజనమును పాట కాదు వొని మహార్థములను నుననము చేసి చేసి (గపించుటలోనే వాని పరమార్థ మిమిడియున్నది. సంస్కృ తాధ్యాత్మ రామాయణమును సుబహ్మణ్యకోవి తాళ లయాళ్ళ్యకమైన చక్కంవి పాటలుగా తెవిగించెను. ఆ సంగీత _పాదిళ్యములో అందలి సూక్ష్మ సూక్ష్మ ఈర ఆధ్యాత్మిక విషయ విపేచనము మువిగిపోయిసది. కొగా ఆంద్రాధ్యాత్మ రామా యణము గాయకుల పొ శ్తయివదిం

కి పారమతివన్నయ

'దేశీయాలిమానమున నమడు, లేక _వజా సొలభళ్యమునకై యమడు-కొందరు శ్రేవల ద్విపదలోనే (గంథములను రచించిరి. అవి ఎంత (ప్రజా సన్నిషాతములై నను కవితాగుణ భూషితములై నను, వై విధ్య గుణ విలనితములగు వివిధ చృంద స్సుంద రములె న రచనములకో సుతూగజాలక (ప్రక్క- (పక్క-లకు ఒదిగిపోప్పట మనము చూడుచునే యున్నాము కనుక- కేకల దేశీమ వృత్తములనే ఉపయోగంచి భార తమువంటి ఉద్గ౦ంథమును ఆంధీ)కరంచుటకు వాని వై శాల్యముగావి, గాంభీర్యము గావి చాలదు. వానిని చాలవరకు స్వీకరంచినను ఉదాత్త భావన (ప్రకటనమునకువు, ఉన్నత సంవ్రదాయ విర్మాణముగకుము, తగినన్ని సంస్కృత వృత్తములను పర్నిగ పాంచియే తీరవలెను. మన ఆఎకవి కేవల దేశీయదురభిమానముతో సరిమిత దేశీయ చృందస్సులనే ఆశ్రయించి యుండిన - ఐబహుముల సొందర్యముతో అనంత వె ౨ధ్యముతో మశ వరకు వచ్చిన అఅండ ఆంధ్రసాహిత్య సంపద ఏనాడో సంకుచితమై ఒక పరిధిలోనే నిలిచిపోయి యుండెడిది మన దేశిచ్చందన్సులు మధురములే కావచ్చును. తెలుగు పలుకు ఇంపులొలుకు నదియే కావచ్చుము కావి అంళత మ్యూతముతో తృప్తిపడి (క్రొత్త (వ్యక్రియలను, (క్రొత్త బలమును, (కొత్త యౌొన్నత్యముమ, అందుకొమటకు మసము విముఖులమై యుండవలపినదేనా? మవపము నిలిచిన చోటే స్వర్గమనుకొని గిరిగీసికొవి దావిలో గిరగిర తిరుగు చుందుమా? (పచయ గమనముతో ముందుకు మునుసుందుకు పోవుట తప్పిద మనియే అందుమా? ఆలోచించి చెస్పవలసియున్నది. భట్టారకులే కాదు ఆం్యధ్రావళి మోదముంబౌరయు నట్లుగా మహాకవిత్వ దీక్షతో భారకాధిక భాగమును ఆం్బద్రీకరిం చిన తిక్కనార్యుడును, ముక్కు మూసికొని కేవల దేశిచృందన్సులతో నే కూర్చుండ లేదు. లావ రసాసుగుణముగా నర్వచ్చందములను యథేచృముగా మపయోగించెనుం త్రీ సర్వమున అతడు స్వీకరించిన బహువృత్త వైవిధ్యమును (ప్రాజ్ఞ లెజుగక పోలేదు ఈ సందర్భమున ఎట్జనగారి ఈ పద్యము జ్ఞాపకము వచ్చును.

“లాసుర భారకార్థముల భంగుల నిక్క- మెజుంగనేరమిన్‌'

గావట వీసపే చదివి గాథలు తప్వు తెమంగు వారికిన్‌

వ్యాసముని (వ్రణీఠత పరమార్థము( దెల్లము చేసినట్టి య .

బ్దానన కల్చులం దలతు నాద్యుల నన్నయ తిక్కనార్యులన్‌. నృ ఆ. 1. ప-

సన్నయ నాడు తెమగువారి చదుపు గానట బవీసటగా నున్నది. అనగా నిత్య వ్యవవార యోగ్యమే కావి రచనా సమర్థముగాదు. అందలి ఛందస్సులును మనను

సారమతివన్నయ 8? పొంగినపుడు తనివితీర పొడుకొనుటకే పవికివచ్చును గావి పట్టుబట్టి ఒక మహా (గంథమును [వాయుటకు ఉసయుక్రములు గావు ఆ భాషా ఛందములకు తగ్గినట్లు గనే వారు (తప్వుకొము గాఠలువు, ఉబుసుపోకకు వినియోగించునవియేగాని విజ్ఞాన అనులను త్రవ్వి చూపవు. మనకంటె 800 సంవత్సరములకు పూర్వమున్న ఎళ్జా పెగ్గడగారి దృష్టిలోవి పూర్వాంధ్ర దృళ్యమిది. అనాటి వారికి భానుర భారకార్థ ముఠి భంగులు తెలియవు. అట్టివారికి వ్యాసమువి (ప్రణీతమైన భారతములోవి పర మార్థమును తెల్లము జేయవలయునన్నచో -- “గాసట వీసటి వారిని ఘనమైన భారతపు టౌన్నత్యమునకు లేవనె త్తవలయునన్నచో ఎంత పర్మిశమ చేయవలయుమ। భాష నెంత సరివద్దవలయును! ఎన్ని ఛంద స్పొందర్యముల నన్వేషింపవలెమ!

ఎవ్ని ఘంటావథముల పరుపవలెను!

జాతి (ప్రతిష్టకు, వికాసమునకు అన్నిటిని సమకూర్చ సిద్దపడినవారు అబ్ఞానన కల్చులు నన్నయ భట్టారకుడును, తికగ-నార్యుడున; ఈ అవగాహనముతో పరి శీలించిన వారు తెనుగు జొతికి తరతరములకు పరిపోవు ఎంతటి మేలు చేకూర్చినారో మనము (గ్రహింసవచ్చును.

భట్టారకుడు. ఛారకాంద్రీకరణము చేయ సిద్ధవడినప్పుడు ఇరు తెగలవారితో ఫోరాడి ఒక రాజ మార్గమును విర్మింపవలని వచ్చెను. ఆనాటి పం్యస్రదాయ విధేయు లైన సంస్కృత పండితులు సంస్క్యృతములోవి ఉద్గింథములను తెనుగుచేయుటకే అంగీకరింపరైరి. ఇక తెలుగు (ప్రజలు దురవగాహమైస సంస్క్య్బృత సంప్రదాయము లను ఛందస్సులసు ఇముడ్చుకొనలేక వానివి వతిఘటించుచుండిరి. ఈ పోరాటములో నారాయణభట్టు, నారాయణుడు భారత రణములో నరునకు తోడ్చడినట్లు నన్నయకు తోడుపడి భారతార్యద్రీకరణములోవి బొచిత్యము తెల్పి వండితులనుు సంస్కృత భాషా మాధుర్యమును, వై శాల్యమును, ఛంద పొందర్యమును బోధించి తెమగు (వజరిను, వశము చేసికొవిఅద్భుతమైన ఈ రచనా పథకముసు ఏర్పరచిన బ్లూపాంస వగుమ. ఇందు పాండిత్య (పదర్శ నైక (పయోజసమెన సంస్కృత (పొఢ భాష గావి, వ్యక వాక్య విర్మాణముగాని అనంగత కారకముగాని రాకుండ జ్యాగత్తపడి, క్షిష్ణ వృత్తములమ వరిహరించి ఒక మధుర సంస్క్యృతమూ్రిని చూపి తెనుగు (వ్రజలమ, ఉన్నత నం్యవ్రదాయములతో, ఉదాత్త పరమార్థ బోధతో కూడిన మార్గ రచనము చూపి పండితులమ, కూడగట్టి నన్నయ తన ఆంధ్రభారత రచనములో కృళార్డుడైనాడు. ఇంత చేసియు ఆతడు దేశీయములపై ఒక కమ్నుంచి 9 విధముల

శకి పారమతి నన్నయ నంస్కృృత వృత్తములతోపాటు, కి రకముల దేశీయచ్చందన్సులను గూడ వబావోాట ముగా మపయోగించెమ. పరిశీలన దృష్టితో లెక్క-వేసి చూడగా మొత్తము మీద నంప్కృత నృ త్తములకం'మ దేశీయ వృత్తములనే అధిక సంఖ్యలో వాడి'ల్లు రుజా నగును. కనుక నన్నయ దేశీయ వృత్తమలమ తిరస్కరించెననునది అపోహయే గౌని యధార్థముగాదు * నన్నయగారి సంస్కృత; యోగవై ఖరిని దిట్టి కొందరు ఆయనకు జొతీయ కాలిమానవ.లేదవి అపోహ పడ్రుచుందురు. ఇది ఆయన భారతమును సూత దృష్టితో చదువక ఆయన మనోదర్మ మెరుగక ఏర్పరచుకొన్న దురభిప్రాయము= నంపదాయవాదులతో పోరాడి భారతమును తెనుగుచేయుటలోనే ఆయన గారజాతీ యతాలిమానము నృష్టమగును. తనజాతి 'భారత భానుూూర్థముల లంగుల విక్క మెటుంగుటకు” వ్యాసమువ్నిపణీత పరమార్ద మెటిగి ధన్యమగుటకు దీక్షవహాంచి నస్నయభట్టు'తెనుంగునన్‌ మహా భారత సంహి తారచనబంధురుడయ్యె జగద్ధితంబుగన్‌ జగడ్ధిత మనగా తెనుగుజాతిపాఠ మనియే అర్ధముగావి నర్వజగత్తును అవి కొదు- తక్కిన జగత్తునకు ఈయన భారత మక్కగలేదు. సంన్క్భృతలారతము ఉండనే ఉన్నది. నన్నయకు ఆం్బధ్రబ్దిముకంచ తెనుగుశబ్దిము మిక్కిలి (సియమైనదిం కనుకనే నందమపూడిశాననమున వాడిన ఆం ధళబ్దముము వీడి తస భారతాది రెండు చోట్లకు తెమగుళబ్దిమునే ఉపయోగించెను దీనికి ఫతివిందిమే తిక్క-వగారి "ఆర్యధ్రావశి మోదము బొరయునట్లుగా” అమమాటం క సంస్కృత దేశి వాడిన వృత్సములు ఆది.౧-అ. (ల 60 దేశి సంస్కృత ఆ శ్రీ 88 కందము చంపకము తి న! గ? సీసము ఉత్పలము ళో శకి 132 తరినోజ శార్దూలము ణం 41 121 అక్కర మ శ్రేభము జా జా ఆటవెలది మత్తకోకిల 184 శ$0 శేబగితి తరళ అజా ఆ లయ(గాపా వృర్వి లియవిభాతి 'వగ్గర మానిని.

పారఠరమతినన్నయ ఫి అనాటి పండితులకు దేశలాషా కావ్యములందు (వై కృత) గొరవము లేదు “దేశభాషా పురాణావి ౦చికాని చ మానివై 8 ,కుత్వాకా వ్యేతిహాసాంశృ - భయమా ప్లోతి పూరుషః॥ (బాలసరస్వతిటీక). అమనట్టి ఆభ్నిపాయము. వారిది. (ప్రాకృత రచసములందును చిన్నచూపే. అట్టివారివి దృరముగా నెదుర్కొ-వి మొట్టమొదటి పారిగా చేయెత్తి దేశేయరచనలకు జయకొట్టిన అభ్యుదయవాది నన్నయలిట్టారకుడే అని తెల్పిన ఈ “జాతీయకావాదులు' అబ్బురపడు రనుకొందుము. "వ్వస్టానవేష భాషాభిమకాః సంతో రసప్రలుబ్ది ధియఃః లోకే బఐబహుమన్యంతే వై కృతకావ్యానిచాన్యదపహాయ॥ (ఆం. చి. £,కారిక) ఈ ల్లోకనము ఆంధ్ర శబ్దిచింతామణి _ప్రారంభములోనిది. చింతామణి నన్నయ రచనయే అని ఆంధ వ్రైయాకరిణుల విష్యార్ష (చూ. పజృలవారి చింకామణీ విషయ పరిశోధనము.) అందు కాన్యలక్షణములను తెల్పి, ఇట్టి కావ్యములు నంన్యృతములొనే కాదు, దేశలాషలందును ఉండవచ్చును. నంస్క్యృతసక్షపాతము విడవని రపలుబ్దు _లైవ సజ్జనులు తమదేశమునందును తమవేషమునందుము, తమ భాషయందును అలి మానము కలవారై దేశభాషాకొావ్యములమగూడ _ ఆదరింకురు గొరవింతురు. అవసరమైనచో అన్యమును వనిరాకరింతురు” అవి ముక్తకంఠముగా పల్కి అంత వరకుమ ఆంధ్రమున నేర్చిడని కాన్యభాషకు గిస్సర్శకముగ వ్యాకరణము రచించుట కుష్మకమించెనుం - జాతీయత యనగా దేశము - జాతి అని ఊరక ఊరేగుట కొదు. అచ్చ తెనుగు పదవులను అయినచోటను, కావిచోబమ గుప్పిళ్ళతో గుష్పుటకొదు. ఒక జాతికి ఓక జీపధర్మముండును. అది ఆ జొంయుల సర్వవ_ర్తనములందును ప్రతి వింబించు చుండును. దాని జీవనాడివి పట్టుకొని వారి పొరు షాహంకారములను ఆశళ్ళర్యా మోదములను ఆనం దావేళశములను విపుణముగ చ్వితించుటలో ఆ జాతిలక్షణ ముట్టిపడును. దానివే మసము తెనుగుతస మందుము- ఆ తెనుగుతనము ఎవ్వరికిని తీసిపోనంత సన్నయలట్టారకుల రచనిములో మన్నది. దావివి విశితముగ చూచుటకు మంచి కమ్మమ్యాతమే మసకు కొనవలయును. అతిమాశ్రమైన తెనుగు వాడుకయుము అవంతర కాలీమలకు అసర్ధక మగువ. తెనుగు, సంస్కృతమువలె ఒకస్థితలో విలిచిపోలేదు. అది విరంతరపరిణామశీలమై ఫలి శకాన్టీయందును అనూహ్యమైన సలుమార్చులను వ్వీకరించు చుండును. అట్టియెడల ప్రాచీనమైన తెనుగునుడి

శకి పారమతఠతినవన్నయ తర్వాతివారికి అర్జిముకాక తికమక పెట్టును- తిక్కావగారి పలు వద్యములు వరిగా నర్థము కాకుండుటను ఇదియే కొరణము ఉద్యోగవర్వములోవి “వగ యడగించు "పెంఠయు” "పెంపేదన్‌” “తుది రాజ్యంబు నగంది)” "ఈ కృష్ణుని సారధ్యము” వంటి వద్యముల యర్థము ఇప్పటికవి కొంతకు గొంత వందేహమే. నంవ్కృృతమున అట్టి బాధలేదు అన్జము కౌవి మాటలకు వలు విభంటుపులున్నవి. వాక్యవిర్మాణము (వ్రవహాశమైనది. తెలాగులో మరియొక చిక్కువ్నది. మాట లగ్థమైనమ వాక్యార్థ మర్థము కాదు. అవ్వయక్షే మధికము కమకవే తిక్కనకంచ వన్న్మయ అర్ధమగు టలో శ్లేళము తక్కువ లాష్మావయోగములోవి ఈ చిక్కాము (గ్రపాంచియే భీవాక పెద్దనాది కప్పరెక్కునమంది నన్నయ మార్గము నమవరించిరి. అనలు వన్నయయే వుట్టలే దమడు, అప్పుడు తిక్క-సయే అ మూడు ఎర్వములనుగూడ తెవిగించి యుండుము :ఏ వర్వములు విశాఘాటముగా తెనిగించినవావికి మూడు పర్వములొక లెక్కయా ? కొని అప్పుడు మనకు శ్రీనాథ పోమనాథులు లేరు. పెద్దన్న లేడు అము _శ్రమాల్యదయుము ఉండదు.

శెనుగువారీ ర _క్రగుణమైన పలుకువిడిి వామనుడి కాకువు, కారకము పామెత వరపో క్షితరు కెతికవుల తననుండి ఎప్తుకొవి పోదగిసంక వమృద్దిా నన్నయ తసరచసములోవారెమ నంవాదములో, నూ క్తులలో, తేల్చిచెన్చుటలో, కథ వడువుటలో, వస్నయతెనుగు తిక్క-నాట్యినకు ఒరవడి మైనది. నన్నయగారి కొన్ని వద్యములను వరాకుగా చూఎన అవి తిక్క-వగారివే అమకొందుము- తెనుగు వాడుటకు కొన్ని వబ్జులున్నని- కొన్ని ఒడువు లున్నవి. అవ భట్టావకునకు కరత లామలకమాలు, వికానురనధ ఘట్టము -

(శ్రాొహ్మణ కుటుందిమున బకానుర సిమిత్తము ఎవరివి పలవుదుమూ? అమ ఆలోఎనము తెగక ఇంటివా రందరు ఎడ్చుచు దరిలేవి దుఃతిములో మన్నారు. వారివి వలుకిరించుటకే కుంతీదేవికి నోరాడలేదు. ఆ అదనున వారి చిన్నపిల్ల వాడు ఒక కప్టెషల్ల తెచ్చి తిని తొక్కు. పలుకులతో "దీనితో వేను రాక్షమవి చంపి చులకవగ వచ్చెదను భియపడకుడు' అనగ ఎడ్చుచున్నె వారందరికి నివ్వువచ్చు నంత వని యయమ్యెమ. ఈ బమువైన సన్నిపేళశమును తేలిక పరచుటకు పన్నెయగారు. వాడిన ఛెమగిడి-

“గాంకుం డొక్కరుం డొక కోల చేత విట్టికొవి మేను రక్కమ గెట్టి చంపి చులక వత్తు మీరడలగ వలవదమచు. గలయ మారార్చె. డన తొక్యువలుకు లొవ” ఆది. కి. పలి

హేరమతివవన్నయ శః ఈ పిద్యమంతయు అచ్చమగు తెమగు- బారికు డను తతృమముమ ఈ శెలుగులో కలవిపోయినది. తొక్కువల్యులము మాటకు ఈ పద్యమంతయు వివరణము- రాక్షనువి చంవుటకు వాడు తీసిన కశ్రువుల్ల చులుకగ వత్తు నమ థైర్యము మీ రడల వలదవి” చెప్పు పెద్దతనముమ చూచినచో ఏడ్చువాకివి వవ్వు వచ్చుటలో ఆశ్చర్య మేమువ్నది? కుంఠతియును ధర్మజుడుము లీమువి _బాహ్మణ రక్షణమునకు వియోగింనగా అతడు (వాహ్మణునితో విట్లనెమ- “కిడ్రుపువిండం గుడువల గావమి జేయెల్ల- గమ్న వొందకున్నల గరము డప్పి యువ్నవాడ, నాకు నోవురురేవినా వారతృప్తి పేయుడట్టు లైన 6. 2814 ఈ పద్యము ఆచ్చముగ తిక్క-వగారిపద్యమువలె మవ్నది.”రేయె ల్లకమ్నవౌందకున్న” అమువెడి తెమగు మనమమండి ఊడి పడివెట్లున్నది. రాతి రంత కుమకు లేదు. కవ్న మూత వడదు. అమమాటల పారము మూటకట్టి వెట్లున్నెది. ఇక్కడ వంస్క్యృతము తగచు- వక్త ఈనె ఇబ్బింఏివి దీవముగ చెవ్పుచున్నాడు. ఇందిలి దైన్యముమ మెత్తవి తెమగు మాటలు ర్వనించినంతగ నంవృ్చుతము ధ్వమింవదు. ఇచట నన్నెవి వాస్య మున్నది. తిండిపోతు తిండి ఆతువత _ ఎదుటి రిక్కమవి యందలి ఎల్షివము, ఆ రక్కమవి ఉడుకుటోతుదనము ఒక చమత్క్య్బృతివి గలిగించి పాఠకువకు గిలిగింతలు పెట్టుమ- ఇచట నన్నయగారి తెనుగు వాడుకలోవి బౌచిత్యము శితరాయమాణముం ఐకామరుడు ఆకలిచే వకవకలాడుచు - ఫొరు వేడు పెద్దవోయె విత్యము విట తెచ్చియిచ్చు బిలియు తెచ్చి యాగ వొల్డ 'కెలుగు లిచ్చుచున్నవా. డమ్మమ జారముండు మెచ్చిండమయ్యె వమచు- 8. 288 అలిగి యౌడు గణచి యాకటి పెలుచవ విలవలేక యమర వింగిదాక శ

తీ పారమతివమ్నయ టెరిగి యరుగుదెంచె ఫీమరూవంబుతో మ్మ్యగభంగి లీముండున్న దెవకు 6 _289 చమదెంచి ముందట శకటంబుపై మండి యోడక కుడుచుతు మన్న లీము దవ్వుల(ణొచి విత్యము నాతు వియమించి కొవి వచ్చు కూడేల కుడిచె దీవు? కడు (గొవ్వి రేకచ్యక్రంబువవారల శ్రేవింత యెల్లిద మేల వైతి? అవి డాయనచ్చి యయ్యవిల వపందను వీయ పిడికిట బొడిచివః లెదర కమర వలమమాడ కొండు వగవక యెొవ్చటి " యట్ల కుడుచుచువ్న వలిగి వికుడు వీవబాన సూడ వేరంచు డావిన తరువు బెరికి కొంచు. దాకుదెంచె ఓ296 ఐకుడు ఏడికిటితో పొడిచినము ఆవంకకే చూడక ఎప్పటియట్ల _వ్రమితముగా తిమచున్న ఖీమువి చూడగా వావికి ఒడలు మండిపోయివది. కాని ఏమిచేయున? వాడు వినడు, చూడడు. “వీవి బాన పేరు కొటోలు” అని కోషముమరచి ఆశ్చర్య వరెమ. అయినె - పీవివి వలుకరించు "సెట్లు? దెబ్బకు దేపేర్యదుడు వెరచును అవి, తరువు పెరికను. ఇక్కడ బలమైన తెలుగుమాటఐతో సన్నయగారు ఫీమ,ు ఐసల ఒకన్య౦గ్య చ్వితముమ గీచిచూసిరి. తర్వాత ఫీముడు ఐకువితో - ఇంచుకయేవి పాసమున కెన్నడు రోయక యొల్లవారి బా రించి మనుష్యమాంనమురి చించుమ (గొవ్వితి; వానినెల్ల ల్‌ క్కాంచెద, నీ మదాంధ్య ముడిగించెద, విప్పుడ కాలు (ఫ్రోలి కే గించెద, పక్కంవై విలుము గట్టి రణంబుస రాక్షపాధమా! 6. 292 భీమువి కోవము, బకువిపై తిరస్కారము ఈ తెనుగు మాటలందు మ్యుడ కొట్టి వట్లున్నడి. విన్నయగాతి తెనుగుమడి కౌకువ్వు కారకము, రపౌచిత్యము ఈ (క్రింది యుదాహరణవు అందు చూడనగుమ. కాకువు అవగా భిన్నకంళధ్వవి. పాధారణ

షారమతివన్నయ 48 కంశవ్వరము మార్చి వలికిన వలుకులో ఒక వ్యంగ్యము భాపింయట అది ఆ భాష వ్వభావముమ బట్టి రకుక్కు.వ మెరయు చుండునుం

కుమూరాథ్ర విద్యా (వదర్శవములో అర్హునురు వివిధ విద్యలు (వఎర్శంచు చుండగా హఠాత్తుగా కర్టురు అచట (వత్యక్షమై ఇట్లవెమ .-

వీవ కడు నేర్పుకాడవు

గావలవదు, వీవి గొన్ని కణచితి మేమున్‌

పీ విద్య రెల్లి చూవురు

మే... వీరులు మాచి మేలు మేలని పొగడన్‌ న!

కిచ్చే పెద్ద మొవగాడపు కాదులేవోయి,. వీవినికొన్ని మేమును కజచి వారము, ఇందు నేర్చుకొడవు అమ మాటలోవి క _వత్యయములో ఒక వెలకార మున్నది. అది మరి ఏ మాటల వలనమ రారు. ఇదరి తెనుగువాని మనమవకు నూటిగా తగులును. ఇక తరువాత మేము అను బఐపావచన మెందులకు? ఉన్నవా కర డొక్కండే గదా! ఇక్కడ ఈ బహువచనము వలన కర్టుని అహంకార మెంతి ఇలిపి నదో వ్యంగ్య మగుచువ్నది. “ఈ విర్యలెల్ల చూవురుమే అమ మాటలోని "మే వాల్లివ పాదము మొదటికి పాగ్గి ఆతవి గర్వ మెంత పొడవో తెల్ప్చుచున్నది. ఈ మాటలుము ఇంత సాళ్నిపాయముగా పలుక దలచినవారు సామాన్య కంళన్వరముతో వలుకరు. కంతధ్వవివి చితముగ మార్చి అందురు. అదియే కాకువు. మరియొకటి - 'ర్రువదుడు అడ్డమవకు జిక్కి- (దోణువి నవ్నిధికి వచ్చివరెను. అప్పుడు (రోణుడు-

పీరెవ్వరయ్య? (ద్రువద మ వి రాజులో ఇట్లు కృషణులై వట్టువడన్‌ వీరికి వలనెనె? అహహ మ

వా రాజ్యమదాంధ కార మది వావెనొకో అఆది..!..88

ఈ వద్యపు "జెత్తుగడలోవి _నశ్నములో (ద్రువడ మహారాజులె అను వివా వచవములో, మొదటి పాదము చివర మకారమును [కుంచి "విను రెండవ పొదము మొదటికి తెచ్చి దీర్జము తీయుటలో, మూడవ పాదము తుదిని రెండు హకారములతో వేరొక హకారముము కల్పుటలో, వ్యంజించిన అపవాోస్యము తిర ప్కారము తెలుగుజాతి కాకుపు యొక్క- మహ త్తం శక్తివి చాటి చెప్పును గదా!

వముుదతీరమున వినతా క్యద్రునలు----

శ(ద్రువ ఉచై :ః,శవములో సెల్లదన మున్నరనెనమ. అన్నుడు “వినత ?గి పీ పే కమ్మలం జూచితె? అత్య ఎక్కండిడి నల్ల?” ఆది-?..శి$,

$4 పారమతివన్నయ

ఇచట ఆడువారి మాటలందలి కౌకుపు మరియు గడుసుగా నున్నది. “పీకు నా 3న్న భిన్నమైన (కొత్త కమ్నులున్నవా? అప్పుడుగావని నీకి గుజ్జమందు సలుపు కాన్చిం దు, అక్కయ్యా, ఎక్యండిదే నలుపు?” ఈ చుట్టణికములో ద్విత్వ కకారముల ఆ వృత్తిలో ఎంఠ వెటకారము!

భిన్న నమయములందు, భిన్న మనస్పంచారమునందు మన మాటలు పోక డలు విచిత్రముగా మారిపోవు చుండును. ఈ మనోధర్మమును; విలక్షణాను భూతిని వెల్లడించుటకు తగిన భాష తనకు తానే తోవచేపికొని వియల్వెడలును.

పాండపులందరు అరణ్యావాసమునకు పోవుచున్నారు. అప్పుడు కుంతి అందరి కవ్న చిన్నవాడగు సహదేప్యవి చూచి...

“అన్న; నహదేవ నీవును,

అన్నలతో సరిగెదయ్య! యడవ్వలకును-వీ

పున్నమ సుతులందరు విం

దుస్నట్టులు నాదు చిత్త మూరడి యుండున్‌” సలా-?.867

కుంతి మనసులోని వాత్సల్యము, పూప్పులోతునందలి తేనె బొట్టువలె పైకువికి ఈ మాట లన్నది. ఆ చిత్తస్థితిని ఈ మాట లెంత చక్కగా విప్పి చెవ్వుచున్నవిః

ఈ మాటలచే (ప్రభావితులయే కాటోలు తిక్కనగారు విరాట వర్వమున కుంఠి మాటలుగా (ద్రొపదిచే ఈ సద్యము పలికించినారు.

కడు పసిబిడ్డ వీ డొకటి కొ దపు నా నెటుగండు ముంద ఆె

య్యెడ నొక పాసెజుంగ డెద యెంతయు గోమల మెప్పుడైన నేం

గుడుపగల బిల్తుగాని తనకుం గల యాకటి (పొ దైైలుంగ డీ

కొడు కటుపోకకున్‌ మనము గుందెడు విన్గవి యూఅడిల్లెడున్‌ విరా. 2.218

ఈ పద్యముల వెంట గ్రీనాథుకు, తల్లిని తలుచుకొవి గుణనిధి అనుకొన్నట్టు లి పద్యము (వానెనేమో...

"అరుణగభ స్తివింది ముదయ్యాద్రిపయిం బౌడతీ5 గిన్నెలోం

బెరుుగును వంటకమ్ము వడ పిందెలునుం గుడువంగ బెట్టు వి

రృర కరుజారురీణయగు (ప్రాణము (ప్రాణము తల్లి యున్నిదే?

హరహర! యెవ్వరింక కడు పారపి పెళ్లైద రీప్సికాన్నముల్‌.

కాశీ. 4.115 ఇందలి (పాణము (ప్రాణమను పద బంధము తిక్కనగారిది తక్కిన ఈ

పొరమతినన్నయ శక్‌ తెమగు నుడీకారము, ఆ తల్లి కడుపు తీపిని కుమారుని మాటల మీదుగా ఎంత రనవంతముగ చిషతించినదో నహృదయు లెజుగుదురు! ఒక జాతి పలుకు తీరు చెప్పునది ఆ భాషలోని కారకము. అనగా (క్రియతో వన్వయించు మూటల విభక్తి కూర్చు. ఇది కాల్యకనమమున మారుచుండును. ఒక నాటి కారకము ఆనాటి పలుకుబడిని చాటిచెన్సును. జాతి హృదయము నెరుగనివాడు ఆ కారకమును ఉపయోగింవలేడు. నన్నయ తన నాటి కారకమును మంచివీళ్ళ (పాయముగ వాడెమ.

1. (చిహ్మకుం దవము చేసి (కూర్చి) £. పాముల కేల యల్లితివి? (అందు) శి. నాకు సలిగి తీవ (అందు) శ. పౌవ్యునకు నమ్మ్యగహించి (అందు) ఈ పాండపులకు పీతి కలిగినట్లుండదు (అందు)
2. నాకు వరింపందిడిన (చేత)
3. చమతితో( జదివె (ఒద్ద లేక వలన) &ఓ వేదంబుల్‌ సదివించె భూనురులతో (ఒద్ద లేక వలన) $. ప్యుఠకు నాకు ఐడయుము (వలన లేక అందు)
4. మాతిలో వెలువడ (మండి) $1. తిజపు తొలగుము (మండి 1ఓ కరుణ గలుగు మమ్మ (కలిగియుండు...అంతర్భావిత _పేరణము) 18, ఎలుక గలరె మగువలెందు ( 99 ) 14, భృగుండు పెండ్లి యయ్యె- సామెతలో ఆ జొతి జీవ ముండును. భట్టారకులు వాడిన ఈ సామెతలు చూడుడు -
5. వంటయిల్‌ కుందెలు సొచ్చె. ఓ బూతు నొగడివట్లు వొగడెదు-
6. "లేడి కడుపున పులి పుట్టునె? శ. వాబపై నడచువట్లు - క. ఆ వరచినట్లు = క. పురోడాళ మది కుక్క- కర్ణమగునె!

శక పారమతినన్నయ, శ. కంతి కడుపు చల్లగ

8. పోకయును మొదలుగా. గొనరు.

శి. ఉొమ్మున( జేయిడి న్యిదవోయె.

ఇవి సొమెతలు గావు: ఆమెకలు. ఇట్టివి నన్నయగారిలో సరళ్శతములు! ఈ తెసుగు నుడికారపు సొగసు చూడదగినది-

1. ఓయన కెవుట ?. తగిలికాచు 8. పెటికియెత్తె. 4. పేద పాణ వారు. క, ఓడ సల్చుచున్‌ క. అలుక నేం బడుదు 7. సత్య మిచ్చియు
2. సీదగు నేర్పు చూతము ౪8 చిడిపి కుట్టి 10. తొజ్టు పట్టులు 1 వీరు కుంతీ మహాదేపులు! 12. ముదునలి సావి 1. గిలుబు పేయ 14 (వచ్చి నందరలాడు 15 నమ్మి కిచ్చు 18. కండ్లులొత్త 1! ఐల్లన విటిచి 18 వయ్యఐడు 19. కన్నువొందు 20. ఎల్లిద మగు 21. మొగము వాయనిడి
3. పూసి కట్టి తొడి 28. అలుచు గాడె. 24 పెలుకుజు

నన్నయగారికి తెనుగుదేశ నున్న ఎంత అభిమానమో చెప్పలేముం

అడ్దనుడు తవ '(ఫతిజ్ఞాప్రకారము తీర్ణయ్యాతలు చేయుచు సమ్ముదతీరమును బట్టీ మణీపురమునకు పోయెను,

ఈ సందర్భమున సంస్కృత భారతమున ఇ ట్లున్నది

“వ కళింగా నత్నికమ్య దేశా నాయతనావి చ!

హర్మ్యాణి రమణీయావి (పేక్షమాజో యయౌ (పళుః॥

వీహేం్యద వర్వతం దృష్ట్వా కాపవై రుపళోభితం;

సముద్ర తీరేణ శనై ర్మణిపూరం జగామ హజ అది. 215 అ.

ఆకడు కళింగ దేశమును దాటి మహేంద్ర పర్వతమును చూచి మణీపురము సకు పోయె సని చెప్పుటచే ఆర్యధ దేశ 'పనక్తి ఇందు రాలేదు. కళింగమవగా ఉత్కళమునకు దక్షిణమగ గోదావరి వరకు ఉన్న దేశమని తద్‌జ్ఞా లందురు

రాజమ హేంద్రవరమునుండి పూర్వో త్తరముగ నున్నదేశమును కళింగముగ మనము భావించినచో నేటి ఆం,ధభాగములు కొవ్ని యం దంతర్భవించును. కావి పేగిదేళము, శ్రీశైలము అందు చేరవు. "అంగ పంగ కళింగేషు యాని తీర్చాని "కాని చిత్‌; జగామ తాని నర్వాణి పుణ్యా న్యాయతనావి చి ఆది. 114అ. అవి ఆయా 'చేళములందలి తీర్థములను పృణ్యాయతనములను మొత్తముగ చూచి సట్లున్నది కావి గోదావరివంటి స్నుఫ్రసిద్ధనదివి న్మరింపన్వైన లేదు. ఈ శ్లోకముసందలి తీర్థ ఆయతన

పాఠమతీనన్నయ శ్రీ? ళద్దిముల స్ఫూర్తి నందుకొవి సన్నయగారు అచ్టనుము దక్షిణగంగ యని (వనిద్ధి 'కెక్క-న గోదావరిని ఖీమేశ్వరమును (దక్షరామము) శ్రీశ్రైలమునుు.. వేంగిదేళ విభనమును చూచుచు కావేరీతీరమునకు పోయినట్లు ఒక సీసపద్యములో సావ ధానముగ వరించిరి. పీ॥ దక్షిణగంగ నాం దద్దయు నొస్పిన, గోదాపరియు జగ దాదియైన భీమేళ్వరంబును బెడగగుచున్న (శ్రీ,పర్వతంబును జూచి యుర్విలోస నవఘమై శిష్టాగవార భూయిష్టమె, ధరణీసురో్టత్త మాధ్వర విధాన పుణ్యసమృద్ధమై పొలుచు వేంగిదేళ విళవంబు జూచుచు విభుడు దక్షి శ్రే ణాంబురాి తీరంబున కరిగి దురిత, హారియైన కావేరీ మహాసమ్యుద వంగమంణన భూము రేశ్వరుల కఖిమ, తార్థ దానంబుం జేసి కృతార్జుం డగుచు. అది.కి . 188 అమూలకమైన ఈ వర్ణనమునకు నన్నయగారి ఆం(ధ్రాలిమానమే కారణ మవి వేరుగ చెప్ప వక్క-రలేదు. 'వేరొకచోగూడ భట్టారకుడు ఇట్టి ఆం (ధ్రాఖిమానమునే (పదర్శించెను, వభాసర్వమున నారదుడు, లోకపాలసభలను వర్షించు సందర్భమున వరుణుని సభను గూర్చి చెప్పుచు “గోదాపరీ కృష్ణవేణీ కావేరీచ సరిద్వరొ... ” అవి భారత 'దేళశముసందలి అనేకనదులు వరుణదేవుని సేవించె నని చెప్పిను. దావిని తెవిగించుచు భట్టారకుడు -- “కాళింది నర్మద గంగ గోదావరి, విది విపాళ కావేరి కృష్ణ వేణీ నంస్వతి పెన్న యైరావతి యనగ (ససిద్దంబులై న నదులు" అన్నివ్రావి అ్యప్రసిద్ద మైన పెన్నను (పసిద్దనదులలో చేర్చి తన తెలుగునది యందలి అభిమానమును (ప్రకటించెను. ఇచట పినాకినీ యనుమాటను వై ముసయోగింపక పెన్నయను అచ్చతెమగు మాటమ వాడుటలోని ఆత్మీయతను మనము (గ్రహింపగలముం ఇట్టీ ఆంధ్రాభిమావివి, ఆం్యధ్రజాతీయకా (న్రవణుని తద్విముఖుడని చెన్సుట జాతి దురదృష్టముకాక ఇంకేమియగును? ఇంతవరకు చేసిన సవిమర్శ _సనంగము వలన - నన్నయ భారతరచనను వ్యాన భారత మాధారముగ గొవిచేసిన ఉపజ్షాసహిత స్వీయరచనముకావి అను వాదము కాదనియు, (శ్రాహ్మజోత్కంర్ష కొద్దియో, గొప్పయో మూలమునుంచి

4కే పారమతీనన్నయ వచ్చి ముగ్గురి రచపలలోను సమానముగ నెలకొన్నదేగావి నన్నయ భట్టారకుడు చేసివచే కాదనియు, సంస్క్యృతమునకు డు, ము, పులు తగిల్చి తెనుగుగంథ మంఠయు నింపినా డనుట కల్లయనియు, దేశీయ వృత్తములందును ఆం_ధ్రజాతీయత యందును ఆయప విముఖుడు గాక సుముఖుడే యనియు సోదాహరణముగ నిరూపిత 'మెనది.

త ఈత 1655 ఇక ఇంగ అరోలల సనో అసి వ జస. జల ధోని గి కలో %౬ ఇస జనన ఇన ద్వితీయ దర్శనము క్షే. _పసన్న కథ “వన్న సె భట్టారకుడు మహాభారత సంపహితారచన వఐంధురు డయ్కెను”" ఎందులకు? | (ఆంద? జగడ్జితముగా -- అనగా తన జాతికి అపూర్వ చచి _త్తసంస్కా-రము కలిగించి కవితామాధుర్యమును చవిచూపి (_శ్రేయః_పేయములను నమకూర్చుటకు, తవ అధికార మెట్టిది? కాను నానా రుచిరార్థ సూక్తి విరి. ఎట్టీ కుష్క-విషయమునై నను రుచిరముగా రుచిగా చెప్పగల౫ సూక్తలందు నేర్చుగలదు. ఆ చెప్పుట సమ్యుద మంత రతనాల గవీ యంత - విశిష్టత యేమి? వ్యాస_గంథము జయముగా మొదలై. మహాభారతముగా సెరిగిపోయినది. అభ్యాన _ఉపాఖ్యానములతో గహనమైనది. అందలి కథలు (_ప్రసన్నములు శ

కీ పారమతినన్నయ కావలెను. అందు కవిత యున్నది దానికి _పసన్నతమ చేకూర్చవలెను. ఈ ఉభయ విథభములను మూలాత్మికమములని వ్యాసహృదయ ఖిన్నములని కవీం్యద్రులు మూతి ముడవక లోనారిసి, సొరమతితో మే లనవలయుమ. ఇది నన్నయ హృదయము.

ఉభయభారతములను ఒకింత ఏకాగ్రతతో చూచి కన్నులు మూసికొని లో వారనీనచో ఇదియే కవిహృదయ మనిపించును.

“పారమతియను సద్యములో *(ప్రసన్న కథా కలిళార్థ యుక్తి అనియు "ఫసన్నకధా కవికార్థయు క్రి అనియు రెండు .పాళము లున్నవి. అందు రెండవ పాళముమ (ప్రసన్న + కథాకవిత + అర్జయు క్తి అవి కొందరు విడదీసి అర్ధము చెప్పి కథాకవిత యనువది మన సావాత్యమిమూంసయందు అచుంబిత (ప్రక్రియ అని కొందరు ఆయర్ధమును దిగవిడచిరి, శురికొందరు 'వస్తుకవితి అనుదాని కది వర్యాయసద మని పాధింవజొచిరి, నన్నయకు ఈ వస్తు, కథా కవితల స్పృహ ఉన్నట్లు ఆతని రచనమునుబట్టి విరూపింసలేము. మరి యే అంధ్రకవులును కథా కవితను ఒక శాఖగా (ప్రత్యేక్యప్మక్రియగా లెక్కంలోవికి తీసికొని రచన సాగించిసట్లుమ శనసడదు. (ప్రక్యేక కథాకవిత యనునది మనకు పాశ్చాత్యరచనముల నలన స్ఫురించిన రచనావిశ్రేషమని తోచును, దానిని భారతీయరచనా విధానమువకు ముడి పెట్టదంచినపుడు ఒకక్సి షత ఏర్పడక తస్పదు.

ఇక “కథా కలితార్థ యుక్రి ...

(1) థ్రీ విశ్వనాథవారు 'కథాకలితి అను ప్రాఠమేును స్వీకరించి దావికి వ్యాభ్యారూసముగా ఒక (గంథమునే వెలయించిరి.

() ఉస్యావియా విశ్వవిద్యాలయమువారి సంళోధిత భారతమునుబట్టి ఐసా (వతులం దుఫస్థితమైన పాఠము “కవితా అనునదియే.

బఐహం[ఫ్రతులం దుండుట కొరణముగా కొక అర్థపృష్టినిదిట్టి పాఠముము స్వీక రించుట యుక్త మని విశ్వనాథవారి పరిష్కారము.

అర్థప్పష్టియు, బహుపుస్తకసామ్యమును ఉన్నచో అది తవ్పక స్వీకార్యమే అవి వేరుగ చెప్పనక్యరలేదుగదా! “కవిత అన్నపాఠములో అర్థపుష్టికి ఎట్టి కొదునయును లేదు.

ప్రసన్న + కథా + (ప్రనన్న) కవిళా + అర్హయుక్రి అవి పదవిభాగము చేసి ప్రసన్నమైన కథయొక్కంయు, (ప్రసన్నమైన కవితయొక్కయు (ప్రయోజనముతో శూడియుండుట ... అని అర్ధము చెప్పవచ్చును. అనగా భారతకథలు గహనమైనవిం

పారమతినన్నయ శ్‌| వానిలోని అనవసరమైన వివరములును, పునరుక్తులును పాఠకులకు విసుగు చేనటలు కల్పించును. వానిని పాఠకుని ఆభిముఖ్యమునకై రచవాపొష్టవమునక్రై థయస్నాములు చేయవలెమ. భారతకవితయందును పై లక్షణము లున్నవి, అనొచిత్యములున్నవిం వాని నన్నిటిని తొలగించి నృుటమైన కవితమ సాక్షిత్యరింస జేయవలెను.

అదియే (వసన్నకథ; అదియే (ప్రసన్నకవిత.

ఈ రెండిటియందును వనన్నయగారు చూపిన్మశద్ధ, చేసిన శిల్పము (వక్యేక (వళంసార్హము, దానివి కవీర్యదులు అంతర్ముఖుల్లై గుర్తింపనలెనని రచయిత అకొంక్షం

నన్నయగారి భారతరచనమునందు కన్నడభారతసభావ మున్నవిషయము మ్యువసిద్దము. పంపకవి తన భారకాదిని (వ్రయోగించిన-

“లలితపదం (వనన్నకవితా గుణ మిల్లదె” అను మాటను బట్టి అందలి “ఛ్రవన్నకవితా అనుమాటయే నన్నయగారి పద్యముసందును (వవేశించినదని తలచి వచో “కథాకలితి అను పాఠము అప పొళమనియే చెవృవలనియున్నది.

ఇక్కడ (ప్రసన్నత యనగానేమి? అవి ఇంచుక చర్చింపనలసి యున్నది.

(వపొదము యొక్కం- విశేషణ రూసము (పసన్నము. (ప్రకాప రృుద్రియ గుణ (వకరణమున "క్లిష్ట పరివోరాయ (ప్రపాదో మఈః” అవి (ప్రసాదము నిర్వచింసబడి పది, రసగ౦ంగాధరమున “(కుతమ్యాశ్రా వాక్యొర్దం కరతల ఐదరమిన విచేదయంతీ ఘటనా (ససాదస్య* - '(వ్రసన్నమైనకూర్చు వివీవినగనే వాక్యార్దమును అరచేతి యందలి రేగు పండువలె స్పష్టపరచు నని (ప్రసన్నరచన యనగా నేమో వివరింప బడినది.

విఘంటుపులందును ఈ యర్థమే గోచరించును.

(నన్న =లిళకల 0168౯ 951804 688113, 184611181016 (మిక 00618... లి19కై తీ?16)8 10,00%801866 ఓ, 371) 566 _ససాదయతి = అనురంజయతి. 2180.

ఈ విర్వచసములను బట్టి క్లిష్టతను పరిహరించు నదియే _ప్రపొదమనియు, (చ్రపన్నమైన ఘటన (రచవ) విన్న వెంటనే అర్ధమును కరతలామలకము చేయు వవియు తెలిసికొందుము.

మూల భారతకథలందు ఒక విధమైన క్లిష్టత యున్నది. అది కఖావగా హనములో (సధాన కథాాపగతిలో అద్ధప రన్న గ ద్యాిపి పషర్షిహైరింగుటయే

జ గ0 ౧0. 2₹6ర4 మని ్‌

క? పొరమతినన్నయ కథ్యానవన్నత. €ట్టారకులు ఇంచుమించు అన్ని కథలను నంస్కరించి క్లువవరోచి అమచితములను పరిహరించి భారతమును ఘంటాపథతములో పెట్టిరి... మూల భారత మును వినుగువేనటలకు పాల్పడి చదువువారు నన్నయభారతమును తీయసీటికి చేప ఎక్కినట్లు చదువుకొందురు. ఈ భావముతోనే దివాకర్ల వేంకటావధావిగారు వభాపర్వమునకు పీఠిక (వ్రాయుచు_

“వయోజన రహితములై న నందర్భములను" ప్వనగుక్తులను ఉజ్జగించుచు ప్‌న్నంత మాృాఠతమున అందలి తత్త(మును న్ఫురింపజేయుటయే. కథను _వసనన్న ముగ నొవరించుట యవి చెప్పవచ్చును” అన్నారు.

ఇది ఇట్లుండగా.-విశ్వనాభవారు “ప్రనన్న కధా కలికార్థయు క్రి అను పాఠ మున (గపాంచి అదియే మేలితరమని భావించి స్వ్యపతిభానుగుజముగ కొన్ని కథ లను వ్యాఖ్యానించియున్నారు. నన్నయ కథా కథనములోనీ కొవ్ని చమక్కారము లను వివరించుచు అందలి వస్తుధ్వమలనే కథా _నవన్నత యన్నారు. కేవలము కెనుగు భారతము చదుపునపుడు అట్లు తోచునేమోగాని వ్యాస భారతముతో జోడించి చదువగా అట్టి అభిప్రాయము కలుగదు. నన్నయగారి కథనములోనీ గడును పోకడ అను, వస్తు ధ్వనులను వ్యాఖ్యావించుట (ప్రొఢ వాదమగుమ గాని (వనన్న కథా త్వము మ్మాతము గాదుం

థ్రీ విశ్వనాథవారు కథాప్రనన్నత యని ఉదాహరీంచిన కొన్ని ఘట్టములమ పరిశిలింతము -

ఆదిపర్వపు _సథమాశ్వాసాంతము నందలి "ఒరుల వలన బుట్టు అను పద్య మున “ప్యుశవరులి అవి యుండుట వలనను ద్వితీయాశ్వాసపు 85వ వద్యమువ “పాములు పంచత్వము ననియెడు” అని కద్రువ [వథమ పురుషలో శపించుట వల సమ పాములన్నియు చావక తక్కువ రకము పాములే చచ్చిన వనియు, తక్ష కాడు లైన ఉత్తమ సర్పములు బదికియే యున్నవవియు నన్నయగారు భాన్యర్దమును రమత్కారముగా సూచించి కథకు ప్రనన్నతను కూర్చినారనియు విశ్వనాథ వా రలఠి ('ప్రాయవడిరి. బావికి ఉవష్టంభకముగ “ప్యుతశనరులి అను మాటలో సర్వశేమ్రంవి టఆపాంపవలె ననిలయు క్యదువ శానిములోవి “పాములు” అమమాట ఎల్లపాములను చెప్పడవియు ఈ శబ్ద స్వారస్యమువలన పై యర్థము పిద్ధించుసనవియు వాపిరి ఇది యేనా కథా (వనన్నత? అను నంకేహము గలుగును

పై రవగంగా ధరవచనమునుబట్టి వివియు వినగనే వోక్యార్థమును కరతలా

పారమతి నన్నయ కి మలకము చేయు రచనయే (వసన్నత యైనచో ఈ రచసము (ననన్న మనుటకు విలులేదు. ఇందు బువుల వశ్నములోవి “ప్యతవరులి అను మాట మొక్క స్ఫూర్తి రెండవ ఆశ్వానములోని శాప వృత్తాంతము పరకు వెళ్ళి అక్కడ “ఎల్లి అవి లేకుండుటలోని గాంభీర్యముము భావించి అవ్వుడు లభావ్యర్థ సూవనమును (గ్రపాం చుట ఎవ్వరికై సమ క్లిష్టత అవి తోచుమగావి _పనన్నత అవిపింపదు.

ఈ భావ్యర్థ సూచవమును, వ్యాభ్యాతృ 'మేధావిలననమే గాని సహజముగా వచట ఉన్నట్లుమ తోచదు. ప్యతవరులనుచోట “షష్టీ నమాసాత్‌ కర్మధారయో బలీ యాన్‌” అమ న్యాయమున వరప్యుతులవి అర్థము చెప్పినచో రెండవ ఆశ్వానవు 85న వద్యముపైమన్న సీసద్యవు ఎక్తుగితిలో “పాములెల్ల” తల్లి మాటను తిరస్క-రించె నవి ఉండుటచే 85న పద్యమున ఆ ఎల్లపాములను అని పపాంచినచో ఈ భావ్యర్థ మాచనమువకు చోకేలేదు.

ఇంకొకటీ..గాంధారీ వివాహ నందర్భము -

వారి వ్యాఖ్యాన సొర మిది -

"ఫిష్ముడు మబిలరాజు నొద్దకు ముదుసళ్ళను బఇంపి మీ కుమార్తె గాంధారిని, ధృతరాస్ట్రున కిమ్మని కోరెను. దావికి సుబలుడు నుముఖుడ్వై గాంధారి విచ్చితి ననెమ. బంధువులు కమ్నలు లేవను దోష మొకటియ్‌గాని తక్కిన యన్ని విష యము లందును ధృతరాష్ట్రాడు తగినవాడు అని తమలో నమకొవిరి ఆ మాట వివి గాంధారి తమ్ము పితృవచసద త్తగా నెరిగి భర్తతో సమానముగా నుండుటకు నేత బందము కట్టుకొనెమ. ఇచట నొక సమవ్య యున్నది. రాజు తాను కుమార్తె విచ్చితి వవగానే నరియా? బింధువు లొప్పుకొందురా? భార్య యంగీకరించునా? విడ్డ తన మాటకు సమ్మతించిన సమ్మతింపవచ్చుమ.

ఈ సమన్యమ సన్నయగారు ఇట్లు పరిష్కంరించిరి. రాజు కావిచ్చితి నవగనే ఆది జలిగిపోవలసినదే. బంధువులు తమలో కాము సణుగుకొనవలపినదే. కొవి తఈన ఎదుట నోరెత్తి మాటలాడజాలరు. భార్య (వపక్తియే లేదు చుట్టాల నణుగుడు వివి గాంధారి ఎదురు తీరగపలసినడి. అట్లు తిరిగిన వారు నంతోషించియుందురు.. అడి జరుగలేదు. పై గా గాంధారి ఆతడే తన భర్తయని అంగీకరించి నే_ఠబంధము కట్టుకొనెను. దీనివలన సుబలుడు తీశ్హ(పకృతి యనియు ఎవరివి మాటలాడసీయని చండ్యప్రచండు డవియు తెలియుచున్నది ఈ సందర్భమున ఈ విశేషము న్ఫురించు నట్లు రచించుటయే కఠథాసవన్నత” అని విశ్వనాథవారి వినరణము,

క్క పారమతినవ్నయ ఇది తెలుగుభారతములోని కథవముమ చూచినవుడు తోచిన చలి పాయము. అందలి వద్యవయోగవై అరివలన మృురించుచున్నదవి భావింవదిడు మబలువి వ్వరావము ఇచట నస్తుధ్వవి- అదియే కథా_వపన్నత కాదు. మవోకవులు సాధారణ ముగ నిట్లు ప్యారవ్వభావముమ కమ ఉక్త చాతుర్యములో ధ్వవింవజేయు చుందురు. వంన్సృతభారతమానుబట్టి చూచివచో ఇచట నమన్యయమ లేదుం దానివి నన్నయగారు వరిష్కరింవమ లేదు. ఆ సంస్కృత మిది - = ఫిష్మః కురుపికామహః” తతో గాంధార రాజన్య యేషయామావ భారతః అచక్షు రితి త్మశ్రాసీత్‌ మవిలన్య విచారమా? కులం భ్యాతిం చవృత్తంచ బుద్ధ్యాతు (వ్రనమీక్ష్య నఃః దదౌ కాం ధృతరాష్ట్రాయః గాంధారీం ధర్మ చారిణీమ్‌॥ గాంధారీ త్వధ శుశావ ధృతరాష్ట్ర మచక్షుషమ్‌; ఆక్మానం దిత్సితం చావ్మై పిశామాక్రాచ భారతః తతఃపా పట్టి మాదాయ కృత్వా విహుగుణం తదా॥ ఐబస్థ నేతకీ ప్వే రాజన్‌, వత్మివత పరాయణాః వాభ్యమాయాం పతి మహం ఇత్యేవం కృత నిశ్చయా౭ మవిలుసకిందు ఎట్టి ప్వార్ధముమ లేదు. స్వార్ద మున్నపుడు ముఖ్యముగా కవన మాటమ నెగ్గించుకొమటలు పట్టు వట్టవలవియుండును. దృతరాష్ట్రుడు (గ్రుడ్డి వాడనియు తవకుమార్రె అసవద్యాంగి అవియు తెలివియు అల్లువికులముమ, ఖ్యాతిని మచర్శితను పర్యాలొోచించి తగిన సంబంరమే అవి విశ్చయించి పిల్ల విత్తు వవెమ- గాంధారి దర్మచారిణి, కులపాథిక. తర్నడి అవాలోచితముగ మాట యీయ డవి యొరిగిపది వహజముగనే నమ్మతించుమం తరువాత తవ భర్త (గ్రుడ్డివాడవి విన్నది. ఎవరివలన? బంధువుల పలవన కావచ్చుమ. వారుమ (గ్రుడ్డివాడవి మాత్రమే అవిరి కొవి దుర్గుణుడు అవర్హుడి అవి అనలేదు. తవ మేలుకోరు తల్లియు తండ్రియు తన్నిచ్చిరి. ఇందు విచారింపవలసిన దేదియులేదు అవి మవమ్ఫార్తిగనే వమ్మతించి భర్తమ చిన్నబచ్చకూడదవి తామమ కమ్నులకు వట్టము కట్టుకొనెమం ఇచట రాజు ఆలొచించి ఆ వంబంధమువ కొప్పుకొవెము ఆయన అార్య యుమ అందుల కంగికరించెమ- ఐంధువులుమ నుఐలువినలెవే (గ్రుడ్డితనము తవ్న

పారఠరమతివవ్నయ శ్‌ ఇంకే దోషమును లేదవి సమాధావవడిరి. గాంధారి తల్లి దండ్రుల మాట వనువ ర్హించి భర్తతో సామ్యమువందుటకు తామను (గ్రుడ్డితనముమ వపాంచెమ,

అమె పోదరుడు శకువి మవోవిభూతితో హప్తషరమునకు వచ్చి పెండ్లి చేవెము. ఈవిధముగా నిచట సమన్యగావి దానివి పరిష్కరించు (వనక్తిగావి లేదు. వవ్నయగారుమ *గాంధారీ త్వధ శుశ్రావ ధృతరాష్ట్ర మచక్షుషమ్‌' అమమాటను ఇంధువచవముగా వ్యాఖ్యావించిరిగాషి నమవ్యను సృష్టింపలేదు. అంతియేగాదు గాంధారియేగాక ఆమె సోదరీమణులు మరి పదుగురు సత్య్యవత మున్నగువారు రృత రామ్రవి పెండ్లి యోడిరి. మఐలుడు తన వచండతతో భార్య వోరు వొక్క. బంధు వులను గణింవక ఎల్లో గాంధారివి పెండ్లి చే వెనవి భావించినచో తక్కిన కుమా ర్తెల పెండ్తి అంత ఇష్టాపూర్తిగా జరుగుట యెట్లు పొనగుమ? కమక ... నుబలువి (వ (ఫక్కితి ఈ ఘట్టమువ కథలో _ననన్నమైని దమకొమట నరిసడవి నంగతి. “గాంధారి పిళ్ళృవచనదత్తగా” అమచోటి పితృశబ్దిమువకు తండ్రివి మ్మాతమి (గహించివు తల్లికిష్టము లేదేమో అని పొరివడుట కపకొశమువ్నది. కాని ఇచట పితృమాతృ శద్దిములకు ఏక శేషవృ త్తి యని (గపాంచిన ఆమెకును అంగీకారమే అవని వంష్కృత మూలమునుబట్టి గ్రహింవగలము. వత్య్యవత మున్నిగువారు మరి పదిమంది మదల వ్యుత్రికలు ధృతరామ్టవి వరించుటయు మొ త్త మాయనకు మార్గురు లార్యలుండుటయు మూలములో లేదు. అవి నన్నయభారతపాఠమును బట్టి వచ్చివవే.

ఇట్టిదియే మరియొకటి -.. అచట విశ్వనాథ్రులు భావించిన (సవవ్నకతయు విజముగ పచట ఉన్న కథ్యాపవన్నతయు కొంచెము పరిశీలింతము.

క్యద్రువయుమ ఏివతయును కశ్యప (వతాపతిభార్యలు- వారు కళ్యపు నారా రించి వంకానము కోరుటలో కద్రువ, నత్త్వ్యవంతులైన నేవురు ప్యుతులము కోరెమ. ఆఅ వేయిమందికంబను విలాఢ్యురైన ఇద్దరు ప్మకులము వినత కోరెను. కాల 'ఠతమమున కద్రువకు వేయిమంది పర్చప్ప్ముశులు పుట్టిరి. వివత తన _గర్భాండంబుల మండి ప్యుతు లదృవింనకుండుటకు లజ్జించి ఒక దావివి పగులగొమైమ. అందు పూర్వార్థకాయమే కల అమారుడు వట్టి పీవు దాని వగుదువవి శపించి రెండవ యండముమండి పుట్టినవాడు ఆ దాపీత్వముము బాపునవి పల్కెమ,

వవతులిద్దయి ఒక పాయంకాలమువ సము్యదిప్పటొడ్డుని ఉన్న ఉచ్పైఃవపమమ 'దేవాళ్వముమ చూచిరి. వారిలో క్వదువ ఆ తెల్లవిగుజ్జపుతోకలో వల్లదన మున్న దవెమం వివత నవ్వి లేదవెమ. కద్రువ, “వందెమువేయము, వలువ్నన్న వీవు నాకు

టీ పారమతీనన్నయ దాసిస్‌ లేకున్న వేమ నీకు” .. అనగా వినత పందెమువేసి పోయిచూళ మనెను. “ఇస్పుడు (పొడ్దులేదు. రేపుపొద్దుట చూతి మని కద్రువ యనెమ. వినత నమ్మ తించెను. రాత్రి మోసము జరిగెను. మరునాడు చూడగా గుజ్జిప్పుతోకలో వలుపున్నది. వినత దాసి యయ్యెమ.

ఈ కథయందు (వయోగించిన వాక్యములయొక్కయు, శద్దిములయొక్కంయు అంతరార్థము పరిశీలించుటచే కథ్యానసన్నత కలుగునని విశ్వనాథవారి (ప్రతిపాదసము, అ వాక్యములు, శబ్దములు ఇట్టివి

“వారికంటె ఐలాధికులై సవారిని” అనుటచే వినతకు క్యద్రవయందు న్పర్ణ యున్నట్లు తెలియును. వినత “లజ్జించి అండంబిలు విగతధృతి సవియించుటొచే కద్రువ ఆమెను వెక్కిరించి యుండునవి యూహింసనగును. కద్రువ “అతి ధవళంబయి.న అశ్వంబుసందు' వల్లి యున్నదనగా వినత వగ్గి నీ వేకమ్నులం జూచితే అక్కం! ఎక్కండిది నల్ల? అశ్వరాజుమూ ర్తి మహాపురుషుని వత్కీ ర్రియంబోలె వతి విర్మలంబయి యొప్పుచున్నయడి అవినది. ఈ యుపమానమునందే వినతా హృదయ వై గ్మల్యము తెలియుచున్నది. క్యదువ దాసీత్వము పణముగా పందెము వేయు మన్నది. వినత వేసి వెంటనే పోయిచూత మనగ క్యదువ "ఇప్పుడు (పొద్దులేదు. 'శేషకడ చూత "మన్నది. వెంటనే పోయిచూచు నవసరము షినతది కావి రేపుమ్యాతము తెలుపు నలుఫగునా? అవి వమ్ము సాధుశీం వినళ. అమె మనసులోవికి మోనము జరుగునేమో అను ఆలోచనమే రాదు. కద్రువ మోసముచేయుటకే వ్యవధి కో రెనవి తరువాత తెలియిను. కద్రువ వినతను వంచించి కృతార్దరాలై న గడనరి.

ఇందు భట్టారపలు పమయోగించిన పద వాక్యిములనలన అయాప్యాతల పొ ధ్వసాధుశీలములు ధ్వవిందట (పసన్నకథ కాదవియు ఇచట మన్న కథా [ష్షన న్నత పేరువిధముగా భావింపపలిననియు తోచుచున్నది.

మూలభారత కద్రూవినతల కథకును నన్నయగారి రచనమునకు మిక్కిలి వ్యత్యాస మున్నది. ఆదిపర్వపు 18వ అధ్యాయము మొదలు 27వ అధ్యాయమువరకు శవవ అధ్యాయములలో ఈ కఠ విన్తరించియున్నది. అందు అవాంతరకథలువు, వర్ణ నములుము, స్తోోతములును, పునరుక్తులువ సమృద్ధిగామన్నవి.

18వ అధ్యాయమున సర్పోత్ప త్తి, ఆర్థకాయుడై న అమారువిపుట్టుక్క, శల్లివి ₹పించుట తరువాత గరుడోత్ప త్తి, చెప్పబడినవి.

1లో క్మద్రూవినఠలు ఉచ్చైష్షకవముమ చూచిరి. అది సమ్ముద్రమథనమున

పారమత నన్నయ 1! పుట్టిన ఆళ్వరాజమని చెప్పుచు పొతి శౌనకునకు !?, 18, 18 అధ్యాయములలో సమ్ముదమథ న వృత్ర్తాంతమును, దేవాసుర యుద్ధమును చెప్పెను.

11 లో ఈకింది అంశములు నడచినవి - క్యద్రూవినతలు గుజ్జముము చూచి దాని రంగునుగూర్చి వివాదపడి ఓడినవారు గెల్బినవారికి దాన్యము చేయసలెనని నిళ్ళ యించుకొని, రేపు చూతమవి ఇంటిక్‌ పోయిరి. ర్మాతి కృద్రువ తన కుమారులైన సక్స ములను, గుజ్ఞమును నలుపుచేయుడవి కోరగా సమ్మతింపరైరి- దానికి కోపించిన కద్రువ “మీరు సర్పయాగమున చత్తురిని శపించినది ఆ కానమునకు బిహ్మ దేపు డామోడించి సర్బక్షయము జరుగవలసినదే యనియు, తల్లి శపించుట యుక్తమే ననియు, చెప్పి కృదూకళ్యపులను పిలిపించి గౌరవించి శ్యదువపై కోపింపకు మని కళ్యపువితో చెప్పి ఆతనికి విషహారియైన మర్యక ముపదేశించెను. ఇంతలో కరోోం టకడు అను పర్పకుమారుడు కల్లితో తాను గుజ్జిపుతోకను నలుపు చేయుదునని చెప్పి అట్లు చేసెను.

21: _ కృద్రూవిసతలు తెల్ల వారగనే పట్టుదలలు పెరిగి గుబ్టమును చూచు టకు వెళ్ళిరి. అదటసమ్ముదము కౌవ్చించెను. తక్కిన అధ్యాయ మంతయు సముద్ర వర్ణనవబం

22: - సర్పములు కొన్ని తల్లిశాసమునకు భయపడి ఉవ్న్పైఃశ్రపప్ప తోకను పట్టుకొవి నల్లగా _వేలాడుచున్నవి. పందెము వేనికొన్న అక్క-చెల్లెం సడిరువురును సముద్రపు ఆవలివై సునకు వెళ్ళిరి. మరల అధ్యాయ మంతయు సము.ద్రవర్షనముం

28 : - ఎట్టకేలకు ఇరుప్పరును సమ్ముదముదాటి గుజ్జము వద్దట చేరిరి. చూడగా చం్యద్రధవళమైన గుజ్జిపుతోక సల్హగా నుండెను, తోకలో నల్లని (వెం్రు కలు) కాన్చింపగా విసత విషణ్ణయై కద్రువకు దాపి యయ్యెమ.

తరువాత గడడు డుదృవించెమ. ఆతని తేజస్సు చూచి దేవతలు ఆతవివి అగ్మ్నిఅనుకొవీ ్యప్రార్జించిరి. మిగిలిన అధ్యాయ మంతయు అగ్నిస్త్రోోతము.

క4 ;- గరుడుడు తసతేజము మపసంహరించి అరుణుని తవ భుజముసె బెట్టుకొని తల్లి యున్నచోటికి వచ్చి ఆతనిని తూర్పున కూర్చుండ. బెకైను. అడే నమయమున సూర్యునకు రాహుబాధయందును దేవతల యుసేశ్షయందును కోపము వచ్చి, అస్పమీంచెను. దేవతలును, బువులును (బ్రహ్మము పార్టించిరి. (బ్రహ్మ మూర్యువిపేడి శాంతించుటకు అనూరువి ముందులచెనుం

శి

ఫం పారమఠతీవన్నయ

26 8: _ గరుడుడు తరువాత ఠల్లినద్దకు రాగా, అమె క్యదువకు దాస్యము జేయుచుందెను, కదదువ, త న్నెత్తుకొని సమ్ముదనుధ్యమున మన్న నాగుల వివా సమునకు తీసికొని పొమ్మవి వినతకుమ, తవకొడుకుల నెత్తుకొవి వెంటతీసికొవి రమ్మని గరుడునపను ఆజ్ఞాపించెను, గరుడుడు సూర్యువివరకు ఎగురగా పాము లాపేడికి మూర్చసడినవీ. క్యద్రున ఇంగద్రప్తోకము. చేసెను. ఇంద్రవి దయవలన వర్షము కురిసెను. సర్పములు తేరుకొన్నవి.

27 ; - మరల గరుడుడు మోసికొని రాగా, సర్పములు రామణీ మక మను ద్వీవముచేరి అందలి మనోహరమైన వనమున కొంఠతడవు విహరించి గరుడువితో లీవు రమ్యమైన చాలదేశముల నెరుగుదువు, మమ్ములను వేరొక (క్రొ త్తద్వీపషముసకు గొని పొమ్మివి కోరిసవి

అంఠట గరుత్మంతుడు తల్లితో - ఈ సర్పములమాట నే నేల చెల్లింప వలెను?అనిపలుకగా, తల్లి తనవందెముమ, దాసీత్వమును, చెప్పెను. గరుడుడుతనదాస్య మెట్లు తీరునని నాగుల నడుగగా వారు, అమృతము తెచ్చి యిచ్చిన వీ దాస్య విమో చనము జరుగు వని చెప్పిరి. గరుడుడు త్యత్చయత్నము చే నెను.

ఇది ఐతిహా సికమైస కఠాకథనపద్దతి. దీని స్వరూనము తెలియటకు యధా శథముగ చూవబడిసది.

పాఠకుడు ఈ కథను విసుగులేకుండ చదుప్ప్తకొనలేడు. అ,శ్రమముగ వర్ణము చేసికొని ఆనందింసమలేడు. ఈ విధముగ వీకథ అ(ప్రసన్న మైనది. కథన బాతురినిబట్టి చూడగ దీవియందు బిగుపుగాని సొగనుగాని లేదు.

ఈకథలోవి (ప్రధానాంశము లివి : -

క్యద్రూవినతల మనఃస్పర్థలు, పుత్రోత్స త్తి, వారి వివిన్నస్వభావములు, తచను గుణమైన పందెము, అధర్మమున కంగీకరింపమిచే కద్రువ ప్యుతుల కిచ్చిన శాపము, తుదకు విసత దాసియగుట, కద్రువ అహంకారముతో వినతచే పనులుగొనుట, గరు జోత్సత్తి గరుడునకుగూడ దాస్మవంధము, దావి నినర్వ వనోపాయముగ ఆతడు అమృతము కెచ్చుట =

ఈ యంశములతో సీ కథను నడిపిన అది క్లుప్తముగా, బంధురముగ మండును. అసపసరములై న (బ్రహ్మ కద్రువ నలినందించుటయు, కళ్యపునకు ఏష హర మంత్రోగదేశముము, రెం డధ్యాయము లందలి సమ్ముదవర్ణినమును, అమారు సూర్యుల ఆకాశకథయు, కద్రువ ఇంగద్రస్తుతియు,. దేపతల అగ్నిస్తుతియు, రామ

పసారమతినన్నయ [8 ణీయక ద్వీపవర్షవమును ఈ కథనుండి తీసివేయుటగావి సూచించుటగాని చేసిన కథనముసకు లగుపువిగుప్పలు వచ్చుమ. కథలోవి అసంగకములు తొలగును.

తొలుత క్యద్రూపినతలు సము[ద్రముచెంతనే గుజ్జమును చూదినట్లున్నను తరు వాత సముద్రమును దాటి గుజ్జిమురంగును సరీక్షించుటకు వెళ్ళినట్లును ఉన్నది అవృుడుగుజ్జము తొలుత చూచిన చోటలేదా? నమ్యుద్రముదాటి యనగా, అదియొక ద్వీపమా? కద్రువ అచటనుండియే విసతచే సమబగొనుచున్నదా? లేక ఇంటికి వత్సెనా? వచ్చినచో గరుడుడు అనూరునెత్తుకొవి సమ్ముద్రముదాటి తల్లి వద్దకుపో నేల? అను సందేహములకు మూలభారతములో సరియైన సమాధానములు లలభింసవుం ద్వీషమువు తెచ్చిపెట్టినందువల్ల కథకు చేకూరు వ్రయోజనమును లేదు. కనుక భట్టారపులు ఈ అనంగతములను పరిహరించి తీరమునందే గుజ్టముమ చూచినట్లును పరీక్షించివట్లును చెప్పినారు. మరియు క్యద్రూవిసతల శీలత త్ర్యమును గుర్తించి క్యద్రుపయే పందెమునకు (పేరేచిన దనియు, వంచనముసకు వ్యవరిగా, వేడు 'పొడ్డ లేదు, రేపు చూతమవి పల్కినదవియు చితత్రించిరి, అపస్తుతములై న అవాంతర కథలను స్తుశులను వర్ణనములను సరిహరించిరి. సముుద్రమథన, 'దేవానురయుద్ధ కథను దావి(పసిద్ధివి విట్టియు వాగకుమారులై న అనంతవాసుకుల సంబంధమును బట్టియు ఉచ్చైఃశన ఉత్పత్తిని బట్టియు; వర్యగ్రహముగ (ప్రస్తావించిరి. క్యద్రూవిన తల కథకు ఈ కూర్చువలన (8616198) అపూర్వమైన్యపసన్నత వచ్చినది దీనినే ఆయన తన వద్యమున (_ప్రసన్నకధార్థయు క్రి అనెను. ఈ పరినర్హనమును భాందనపండితులు కొంద రాక్షేపించియుందురు. వారికి మూలభారతమునుండీ తు. చ, తప్పకుండుటమయేకావలయుముగాని, కథనసచాతురి గాని రచనాసొందర్యముగావి అక్కరలేదు. దీనివి 'కఏీంద్రులు" మ్మాకఠమే 'లోనారపి ఆనందింపగలరుం

నూ మతమున కథ్యాపసన్నత యనుదానిని మరికొన్నికథలలో విట్లు చూడ వచ్చును. పొష్యో త్తంకుల కథయున్నది.--

ఇది ఆదిపర్వపు తృతీ యాధ్యాయమున 1566 గద్యపద్యములలో వి _న్తరించియున్నడి.

భారతకథలో ఉ త్తంకువి కథకు (ప్రయోజనము, ఆతడు తక్షకునిచే పొందిన యప కారమువకు ,పతీకారముగ జనమేజయు న్నాశయించి సర్పయాగమునకు (పోత్స పొంచుట... ఏత దలిముఖముగ ముఖ్యాంశములను (గ్రపాంచి కథను చకచక సడిపిన ధచసకు సొగను వచ్చును. అనవసర వివరములను, అవంగతములను తీపివేస్తిన

ణి పారమతి నన్నయ వక్రవ్యకఠకు (వనన్నత యేర్చరుమ. ఈదృష్టితో భట్టారకులు ఈకథను చక్కదిద్ది 88 గద్య పద్యములలో వంయగపాంచిరి మూలభారతమున ఉత్తంకువిగురుపు వేదువితో (పైల) కఠ ప్రారంభము కాక, వేదునిగురువై న అయోరరౌమ్యువితో ఈకఠమొదలిడును. అయోదధామ్యు నకు ముగ్గుఒశిష్యులు. 1. అరుణీ ?. ఉవమమ్యవు 8. వేదుడు. ధౌద డు ఈ శిష్యులను ఓక్కా-కవి నొక్కాక విధముగ కతినపరీక్షకు గురిచేసి వావి గురుభ కిని పరీక్షించి, పిదప వారి నలీష్టఏద్యలతో నమ్యగ్రహించి వంపెను ఆ గురుకుల వాసళ్లేళశము నెరిగిన 'పేదురు తవ శివ్యులమ ఎట్టిశ్లేశములకు పొల్పరువక విద్యాదానము చేయుచుంరెమ. అశవి శిమ్యడు ఉత్స్తంకుడు గురుశ్ముకూష చేయుచు గురుకులమున మండగ ఒకసారి గురువు యెజ్జకార్యమువకై అన్యస్థలమువకు పోవుచు శిష్యునితో, ఇంట నెట్టి లోవమును లేకుండ జాగ త్తగ చూచుచుంతు మని చెప్పిపోయెను. కొన్నాళ్ళకు గురుపత్ని బుతుస్పాతయై యుండగ అచటి వ్రీలు ఆమె బుతువు వివలముకొకుండ చూగుమవీ ఉర్తంకు మద్చోథించిరి. ఆత శందులకు సమ్మతింపక ఆధర్మ కార్య 'మొసరింవజాల సవి తిరన్యరించెమ. గురువు తిరిగి వచ్చి శిమ్యవి ధర్మపరతకు సంతోషించి వీ కోర్కెల వవలమగునని అశిర్వదించి పొమ్మనగ._ఆతకు గుర్వర్ధము విచ్చెదనవి చెప్పెను. గురువు మీ ఉపాధ్యాయాని వడుగు మనెను. ఆమె పౌష్య వత్నికుండలములు తెమ్మవి కోరెమ. ఇచ్చటినుండి ముఖ్యమైన శత (ప్రారంభ మగును. ఇంశకుపూర్వము నడచిన రొము్యువి శిమ్యులకథ వ్రిధానకథ క్యవ్రన్తుతము. అండు మొదటి మూడవ శిమ్యుఅ పరీక్షైకథ క్లువముగ మన్నమ రెండనవాడై స అరుజీకథ 49 గద్యపద్యములతో విండియున్నది. ఇందు ఆరుణీవి అడు గగుగునను గురువు శోధించి వేరించుటయు ఆతకు ఆశ్వనీరేవతలమ న్తుతించుటయే, వా రమ్మగహింతు టయు, వివులముగ వర్దిశమైనది తరువాత 'వేదుని శిమ్యుకు ఉత్తంకువి, గురుల త్రీలు గురుపత్ని నమాగమముపకు (పోత్సపాంచుట అమచితము. ఉ _త్తంకుగు కుండల ములురెచ్చుచు పాతాళలోకమున చేసిన నాగన్తుతియు. గుజ్జముతోకూడిన వృరుచువి తూలి చేపిన ప్లోతముమ అవవరములేవి వ్విన్దరణములు- కళాదృష్టితో వేగాక కథా దృష్టితో చూచివము ఈకథ ఆ్యావధాస వృత్తాంతిములతో, పో(కములతో సాగ (వన్తుత కథను గహనము చేవివది. ఇచి ఇతివానదృష్టితో గురుకులశ్లేశములను గురు క్రివి 'చేవకామ్మగహముము (వ్రశంవించుట కేర్పడిపడి.. దీవిలో కథ (వధావముగాచు. విషయలోధర ముఖ్యము

పారమతినన్నయ 81

నన్నయగారు కళాదృష్టితో కథను దిద్దుదురు. కనుక అయోదరౌమ్యుని కథమ ఛాందన సో(శమలను సరిహరించి కథకు (పనన్నతను (16492210683) చేకూర్చిరి. ఉత్తంకుడు వేదుని శిమ్యుడవి మూలమున మండగ భట్టారకులు పైల శిమ్యుడమటకు కారణమేమో తెలియదు. అమార్పువలన కలుగు _పయోజనముమ లేదు. బహుశః ఆయవ భారతపాళ మట్లఉండి యుండవచ్చును. ఉస్మావియావారి వంళోధిత్యవతియందును పైలు డవియుండుట గమనింపదగివది.

ఇంొకటిి యయాతికథ-_--

మూలభారతముపందు దువ్యంతువికథ ముందును యయాతికథ తరువాతను ఉన్నది. ఇది అనంగతము- యయాతిపుకుడై న పూరునకు -వదుమగ్గురు పురువుల తరువాత దుష్యంతుడు వృ్లైనమ. కమక యయాతికథ ముందును దుష్యంతుని చర్మిత తరువాతమ రావలనియున్నది.

"ఇమం తు భూయ ఇచ్చామి కురూణాం వంశ మాదితః

కథ్యమాసం త్వయా మివ! వ్వివర్షి గణ నన్నిధౌజ”

అవియడిగిస జనమేజయువి వశ్నకు నమాధానముగ కురువంశకథను ఆమ వూర్విగా చెప్పవలసియున్నది. అట్టియెడ “పొరవాణాం నంశకరో దుష్యంతోనామ వీర్యవాన్‌.” అవి వైశంపాయనుడు (ప్రారంభించుట (క్రమవిరుద్ధము. దీవిని సరిచేసి 1వధాన భారతకథమ ఒక్యక్రమపద్దతిలో వమర్శి నన్నయగారు తెవిగించిరి. ఆది. €7 అధ్యాయమున గేవామర అంశావతరణ సందర్భమున ఖభారతముసవచ్చు ప్యాత లందరి అంశావకారములును నంకీర్ణముగ 8లటోపిన్ణ చెవ్పలడినమి. దీవివి వర్గీకరించి కొచ్నిటివి సపహరించి నన్నయగారు ఏకనూకమువికు వచ్చునట్లు కూర్చిరి. అందలి వువరుక్తులమ అ్యఫమ్తృతమ.లమ ఉజ్జగించిర్సి ఈకూర్చునలన కథవములోవి అనంగథక ములు తొలగి సపధావకథకు అపూర్వమైన (ప్రనవ్నత వచ్చిన దని విచత్షణులు ఉపాలపగలికుం

తయయాతిచర్మితము మూలకిరతములో 18 అధ్యాయములలో 510 శోకము అలో పర్జింపజిడియున్నది. దీవిని సన్నయగారు 178 గద్యవద్యములలో తెవిగించిరి. ఈకభయందు అఆయవ, బొచిత్యముకోనము చేసిన చిన్నచిన్నమార్పుల నాట వట్లుంచి---కురి అ రధ్యాయములలో 128 శ్లోకముల ఏషయముమ కుదించి చి్యిషృయోజకమైవ కథయొక్క- అరువును తగ్గించి వేవరి.

యణభయాథి తన తపోమపావను పొగడుకొవి ఇతరులను తెగడుటచే వ్వర్గ

602 పారమతినన్నయ టమ్హడై భూమికి వచ్చి అష్ట కాదులగు నలుగురు దగొప్మాతులను కలిసికొనెమ. అష్ట కువి స్రిశ్నములను పురస్కరించుకొని వేదవేదాంతపరములై న అనేక పరమార్థ ములను వెల్లడించెను, ఈయంశములు ఇతిహాసములో క్రానపరముగ మిక్కిలి వలువ గరివి. కని కథాదృష్టితో కళాదృష్టితో చూచిన ఇవి వీవికి మోయలేని బరువు కమక వానిసారము మాతిము గ్రహించి సంక్షేపరూపమున చెప్పుటతో సరిపెట్టి భట్టారకులు కధాస్రిసన్నతకు తోడ్చడిరి. అష్టకాదులస్రన క్రిలో ప్రితర్దన, వసుమత్‌, శివి ప్రిభృతుల స్రసంగములను, మాధవి యను యయాతిపుతిక పివేశముమ పూర్తిగా తీసివేయుట గమవింపదగినది. యయాతిఇరువురి భార్యలలో మాధవి ఎవరి పుతికయో తెలిభుదు. రోయాతికి దేపయాని యందును కర్మిష్ణ్టయందును. కలిగిన నంతాననందర్భములో ఈమాధవి కనబిడదు. కనుక ఇది సిక్షి స్తము కౌవచ్చునుః శకుంతలా, సల వృత్తాంతహులు -- సన్నయగారి కథాకవితా నిర్వహణ కౌళశలనునకు ఆదిపర్వములోని శకుంతల కథయు, అరణ్యపర్వము నందలి నలచ్యకవ ర్తి కఠయు మెరుగు టద్దములని చెస్ప వచ్చును. నన్నయగారి నాటికి ఈ శకుంతలకథ వెనుక ఒక మవాకవి యున్నాడు* శకుంతల కథను స్మరించినంతనే కాళిదాను జ్ఞాసకము. రాకుండ నుండడు భట్టార కులు ఆతని జ్ఞాసకన తో ఈ కథను మరింత (శద్ధగా తీర్చి దిద్దెనేమో యవిపించును. కాగా ఈ రెండు కథలును గణనీయములై నవి. ఇతఃపూర్వము (ప్రదర్శితములై న కథలలోవి 'వసన్నతకును, ఈ కథలందలి (వనన్నతకును భేద మున్నది. ముందటి కథలలో అనవసరముగ మర్య మధ్య వన్నక్షములై న వృత్తాంతములను, స్రోతపర్జనములను తీసివేసి హావియందు. కథా (వసన్నత కూర్చగా. వీవియందు అటఫస్తుత నృత్తాంతములును, సోోతములును లేకున్నను ఇందలి ఐతవాసిక చృాందసమును, అనౌచిత్యములను, వరిహరించి కథకు (ఫగతిని _ఫసన్నతను చేకూర్చెనుం శకుంతల కథ 817 శ్లోకములలో మండగా భట్టారకులు 101 వద్య గద్యము లలో నాంర్రీకరించిరి. సలకథ 174 శోకములలో నుండగా 286 గద్యపద్యములతో లెనిగించిరి. ఈనంక్షేసమును అంద్రభారత పాఠళకు లందరుమ ఎరుగుదురు. కౌని ఈ " ఫంక్షిప్రికి వారు చెప్పు కారణములు వేరు. అనొచిత్యములను, పునరు క్తులను (గంఠ వాహుళ్యమును తగ్గించుట కవి వా రనవచ్చును. (గంథ బాహుళ్యము తగ్గించుట ఆయన కొక పనికాదు. (గంథమును తగ్గించి చెప్పుమని రాజరా జనలేదు. ఇక కథా కళా లక్ష్యములతో వే తగ్గించె నవి చెప్పుట యుచితము,

పారమతీవన్నయ వ! శకంఠలోపాఖ్యానము ;..

కథానాయకుడు దుష్యంతుని పరిపాలన పర్యాకమములతో (ప్రారంలించిన మూలకథలో వాని వివరము లున్నవి. అందు పరిపాలనపౌస్టవము, ఉ త్తమరాజ సాధారణము. అందు రామాయణ అయోధ్యాపర్దనములోని కొన్నీ మాటలు వ్రపే శించిసవి. రామువి విశేషణములును కొన్ని ఆనృళ్తము లైనవి. కథలో వావి అన సరము లేదు, కలుగటోవు ప్యుతువి వీరత్వములో తండ్రి లక్షణము లున్నవని చెప్పు టకు పర్మాకమమును తీసికొని సూటిగా రెండు పద్యములు చెప్పి పరిపాలన మంతయు ఒక్క పద్యములో సంక్షేపించెను.

ఇందలి సేవర్దనము, ఆశ్రమ వన వర్ణనములును కథా వేగమునకును, సౌంద ర్యమునకును భంజకములు. వావి యందలి పునరుక్తులతో అనౌచిత్యములతో పాఠ కుని కుతుకము మందగించి విసుగు జనించుమ. సన్నయగారు పురాజధోరణీలో పాగిపోపువానివి హద్దులలోనుంచి పొఠకువి కుతూహలము దిగజారిపోకుండ అపూర్వ 'మైన అఖివివేశము కల్పించినారు.

మృగయానర్జనములో పుర వీథుల పుష్పవృష్టి, (48.11 ) విపుల ఆశీర్వచన ములు, అలపిన పవేచరులు చచ్చిన జంతువులను కాల్చుకొని తమట (68-12, 18 27,28) మున్నగు అ్యప్రస్తుతములను పరిత్యజించి, దెబ్బతిన్న ఏనుగులు తొండములు ముడుచుకొని చేసిన శకృ న్మూ,త్ర శోణిత విసర్జనము మున్నగు అశ్లీలములను సరిహ రించెను. (28.80). ఆశ్రమ వనపర్జనము పునరుక్తి బహంళము-

“*జగా మాన్యన్మహద్వనం” అవి కొంత వనవర్ణనము, మరల *మనో రమం మ హేష్వా సోవివేశ వస ముత్తమమ్‌” అని మరికొంత, “ఏపం గుణసమా యుక్తం దదర్శ స వసం నృపఃొ అమచు వరియు కొంత “ఆ(శ్రమ్య(పవరం రమ్యం దదర్శ చ మనోరనుమ్‌,” “తం చాటఫ్రతిరథః శ్రీమాన్‌ ఆశ్రమం (ప్రత్యపద్యత, కొళ్యపస్య మహాత్మసః। ఆ్యశ్రమ్యపవరం రమ్యం మహ్మి గణ పేవితమ్‌” ఒత్యాదిగా పురు క్తులతో తరచి తరచి చేసిన వన అమ వర్ణనములను యధోచితముగా తగ్గించి వేసెను.

అంతియేకాకో.... వ్యాస్యగంథ సమాకై ౪” వంటి కాలఏరుద్ధ వచనములను అవరిచితుడగు దుష్యంతునితో శకుంతలపల్కి-ని “కణ్వ స్యాహం భగవతో దుష్యంత దుహితా మకా వంటి అసన్వితములను పరిహరించెనము. మేనక చెప్పిన విశ్వామ్మిక చరి (కాంళములను అ్యప్రస్తుతము లవి ఉజ్జగించెనుం

జ! పేగమతీవన్నయ

శకుంతల దుష్యంతువియొద్దకు వచ్చి చేసిన (వనంగముగావి, దుష్యంతు డామెతో చేసిన సంభాషణముగావి మదీర్చమై కఠావేగమువకు వతిఐంధకమై యువ్నది. అంతియేగాక కొవ్యకళో ధర్మమునకు భిన్నమై అవాచ్యములతో నిండి యున్నది.

74వ అధ్యాయమునందలి 85, 86%, 84, 88, $0 వంటి శ్లోకములు శకుం తలా ప్యాకఠ గౌరవమును చెరచినళ్లు, అదే అధ్యాయమువందలి 78 మొదలు 88 వరకు ఉన్న శ్లోకములు దుష్యంతువి (ప్రతిష్షమ చెడగొట్టినమి

ఈ సాధక వాధకములను గుర్తించి 118 మూల ళ్లోకములమ 82 గద్య పద్యములలోనికి నంక్షేపించి కవీంద్రుడు కథారుచివి కాపాడెను. వలచర్మిత్‌ :-

భట్టారకులు మూలభారతము నారారముగా గొవి వలకథను చిక్కని చక్కని అండకావ్యముగ వెలయించిరి. అ్యప్రకృతములుము 'పేలవములును అగు (గ్రంథ భాగములను తొలగించి కథమ కవితను దిద్ది తీర్చిరి.

దమయంతీన్వయంవరము తరువాత దేవతలు నలుగురు _సవనమ్నలై వలువనకు ఒక్కొంకరు రెండేషి వరము లిచ్చివట్లు మూలభారతము సందున్నది. “వహృష్ట మనవ ప్పర్వే నలా యాష్టా రాన్‌ దదుః” ఆ వరము లివి ఇందుడు, యజ్ఞమువ (ప్రత్యక్ష దర్శవమును ఉత్తమ గతిని . అగ్ని, తమ్న ఎక్కడ కోరివ ఉదృవించు టయు, తఈసవలె (ప్రకాశించు లోకములు పొందుటయు _ యముడు, అన్నరసముము రర్మస్టితివి .. వరుణుడు, కోరివచోట పీరు పుట్టుటయు: వరిమశించు పూలమాలలమ, పర్యప్రపాదములుగా విచ్చిరి- (67 అధ్యా. 3586,378ఏ. ఆరణ్య) భట్లారకులు ఆ ఎవిమిదింటిలో ముఖత్యములైవ 4 వరములనే (గ్రహించి తక్కసవావివ విడచిరి నలుని ప్రత్యక్ష జీవితములో ఉపయు క్షము లైనవి, విశిష్టము లై నవి ఒక్కొక్కరి వరములలో మొదటి నాలుగు మాత్రమే. తక్కినవి ఊతపదముల వంటివి. వానివి తీవివేసిసమ కఠాగతికి కృతి లేమ. కఠథాసం్యగహమువషందు ఆయన దృష్టి ఎంత నిశిత 'మైనదో దీనినిబట్టి గొపాంప నగుమ

దేవతలు నలువకు వరము లిచ్చి స్వర్గమునకు పోయిన తరువాత భీముడు వలదమయంకులకు వివాహము చేయుటయు, పలుడు కొన్నా శృచట మండి, పిమ్మట, స్వనగరముపకు పోయి దమయంతితో మథించుచు విజానురంజనముగ వరిపాలించుచు అశ్వమేధాది యాగములు చేయుచు, చమయంతియండు ఇందం'పేను

పారమతివవ్నయ. య డమ కుమారువి ఇంద9)పేవయమ కుమా రెన గమటయు అము విషయములు మూల భారతవు 5వ అధ్యాయాంతమువ ఎవిమిడి శోకములలో వర్ణితములై నవి తరువాత $శీవ అధ్యాయమున వ్వర్గమునకు పోవుచున్న లోకపాలురు కలిద్వాపరులమ చూచు టియు, వారిలో మిందుడు దమయంతీ స్వయంవర వృత్తాంతము చెప్పగా కలి ఈమ చెంది ద్వాపర సొవాయ్యమువ పలువి పాధింపదలచుటయు చెన్పఐడెను.

వివాహాపంతిరము నలుడు న్వనగరమునకు వెళ్ళి బహుకాలము యజ్ఞయాగా దులు చేసినవిదవ సంతానముగమటయు జరిగివతరువాళ, ఇంద౦ కలి వమాగమముమ కలి దుర్వ్యువపాయముము వరించుట అవందర్శము- స్వయంవరము చూచి పోవు చున్న దేవతలకు వెంటనే కలి కాన్చించుటియు, ఆతడు వల్నివి పీడింప దలచి వలని వురమువ ప్రవేశించుటయు జరిగెను. కలి యచట “పెద్దకొల ముండి అవకాశము కొరకు (వతీక్షించి ఒకానొక సమయమున ఆతివియందు _పవేశించెమ. కలి వేచి యున్న కాలములో యజ్ఞయాగాదులు ముతానప్రాప్తియు జరిగినవవి యూపాంవ వగుమం ఈ యనందర్భమును చూచి భిట్టారకులు 57వ అధ్యాయాంత వృత్తాంతమును పరిత్యజించి కథళాచిత్యముమ కాపాడిరిం

పలువి ద్యూత నరాజయమువ పొరతానపదులువు, మం్యశులును ఒకసారి రొజును (వలోరింవజూచి విరాకృతులైరి. తరువాత దమయంతి మరల బృహత్చేవయమ దాదివి పిలిచి మం్య్యశులను రప్పించుటియు వారు మరల రాజునకు చెప్పి _ఎతిహతు లగుబయు మూలము పందున్నవి. సవ్నయగారు రెండుసారులు మంతి _వయత్నము రివవపరములవి తినివేయుటయేగాక, కథలో లృహత్సేవస్రవక్తియే లేపండచేవి దమయంతియే స్వయముగా వాన్టేయనవి పిలిచి పిల్ల లమ విదర్శకు శవికొవి పొమ్మని ఛైెప్పివదని 28 శ్లోకముల 68న అధ్యాయముము ఒక కందము ఒక పీసులోవికి కుదించిరి.

ద్యూతపరాజితుడగు వలుడు దమయంతితో నడవిలో తిరుగుచు విద్రాముద్రతు రాలగు దమయంతివి విడిచి ఏకాకియై పోవుటయు దమయంతి, అఎగర వ్యాధ వాధలమండి బయట పడుటయు మున్నగువృత్తాంతములందును భట్టారకులు అఎసర మైన. కుదింప్పలు చేయుతునే రచవపాగించిసమ 84, 65 అధ్యాయములందు దమ యంతి ఏలానము, తానవ సాంత్వనము సార్థఎ్యప్రవేశము, హత'శేషమైవ సార్ధముతో

శి

(కీ పారమతీనన్నయ చేదిరాజ్యప్రవేశమును మున్నగు విషయములందు అ(ప్రస్తుతవినరములను వర్ణన ములను, పునరుక్తులము అనేకము పరిత్యజించి కథా_ప్రసన్నతకు మిక్కింలి తోడ్పడి నారుం వ్యాధవృ త్తాంతము తరువాత దమయంతి అరణ్యమున (సపేశించి చేసిన పరి భ్రమణమును) ఫరిదేవనమును, కాస స్యాశ్రమ దర్శనము వరకు $0 శోకములలో అనేక వివరములతో పునరుక్తులతో వర్ణింపదిడినవి. అ విషయము నంతటిని భట్టార కులు సూటిగా మూడు గద్య పద్యములలోనికి తెచ్చిరి కాస స్వాశను వృత్తాంతమును, 60 శ్లోకములలో వి_స్పరించియుండగా, 6 గద్య వద్యములలో సం్యగ్రహించిరి. దమయంతి అరణ్య సంచార సందర్భమున “గిరిరాజ మిమం కానత్‌ పసృచ్భామి నృసతిం (పతిః భగవ న్నచల్మశేస్ట, దివ్యదర్శన విక్రుత! శరణ్య బహుకల్యాణ నమ స్తే స్తు మహీధర!$* అనుమాటలను,తరువొత “*విశోకొం కురు మాం నం అశోక, (ప్రియదర్శనః వీతళోకభయా బుధం కచ్చిత్‌ త్వం దృష్టవాన్‌ నృవమ్‌8” అను మాటలును తరువాతి రచసమైనను వ్యిక్రమోర్వశీయములోని చతుర్థాంకమును జ్ఞాసకము చేయును. ఈ రసవత్సవ్నివేశమును భట్టారకులు అన్య్యూనాతిరిక్తముగ కథాదీప్తి కుసయో గించిరి. €$ శ్లోకములలో వ్యాపించియున్న సార్థవాహ చేదిరాజ్య (ప్రవేశనృత్తాంత ములను 19 గద్య పద్యములలోనికి భట్టారకులు సంక్షేసించి కథను నిరాఘాటముగా వడసిరి, నలుడు వాహుకరూసమున అయోధ్యలో నుండి ఒంటరిగా దమయంతిని తలుచుకొని పరితపించునపుడు జీవలు డనువాడు, “ఎవతమగూర్చి తలచుచున్నాపివగా, ఆతడు "మంద్యప్రజ్ఞు డనువాడు తస భార్యనుగూర్చి సలుకు మాటలు తలంపునకు వచ్చిన విని కస్పిపుచ్చెను. ఈ సందర్భమున మూలములో భార్యా విషయకములై న మాటలు క్టుప్త్వముగను, మంద్యప్రజ్ఞువి వృత్తాంతము అధికముగను ఉన్నవి. నీవికి భట్టా రికులు, నాయికాసం౦స్మరణమును పెంచి అప్రధాన మయిన మంద్యప్రజ్ఞుని కథమ (యంచి తని కథాశిల్పదృష్టివి వెల్లడించిరి. అంతియేకాక జీవలుడు బాహుకునిగూర్చి చేసిని వెటకారములో తెలుగు కథకు ఓకజీవమువచ్చినది. బుతుసర్జుడు నలసాహాయ్యమున. ఒక్క రోజులో నూరు యోజనములు

పొరమతినన్నయ 41 కడచి విదర్భకు వచ్చెను. సలువి రఠఘోషముమ విని విదర్భలో నున్న ఆతని గుట్ట ములు సంతసించినవి. కృసాసొదములందలి నెమళ్ళును, శాలలందలి అళ్వములును గజములుమ, వెరగువడి ఆథ్వనిని విన్నవి. గజమయూరములు మోరలెత్తి (వతినా దము చేసినవి. దమయంతి నలుని గుణగణములను తలచుకొని దురపిల్లి నది. బుతు పద్దడు స్వయంవర సన్నాహములను గావి, అన్యరాజకుమారులనుగాని అచట చూడక ఆళ్చర్యపడుచు భీమరాజును చూచెను. ఖిముడును వెరగువడుచు ఆతని యాగమన కారణ మడిగెను. బుశుసర్జుడును ఏమియు తోచక..." భవ ద్దర్శన నంద నాదుల కిని చెప్పి తస్పుకొనెను. భీమరాజు గంఖీరముగ నాతని కతిథి నళ్కారములు చేసి విడి యించెను. యిది మూల భారతకథనము- ఇది 8వ అధ్యాయమున 80 శ్లోకములలో మన్నది. దీవికి సన్నయగారు 8 పద్యముల ! గద్యమ్యువాసిరి. ఆ పురణో క్తికి ఈయన కావ్యరూప మిచ్చి నం్యగ్రపించెను. దీనితో కథలోని అ్యప్రకృత విషయ ములు మరుగువడి (ప్రకృతకథకు డీ ప్తి వచ్చినది నలుని రథఘోషము వివి మయూ రాశ్వగజములు మారుసల్కు-ట ఇందు (ప్రధా నముగాదు దమయంతి (వ్రతిస్పందించుట కావ్యరనమునకు 1వయోజనకరము.లీ మరాజూ నకు పృనఃన్వయంవరము సంగతి తెలియనే తెలియదు. ఇది యంతయు దమయంతి తల్లి తోడ్చాటుతో చేసిన కల్చ్పనము, బుతుపర్జుడు ఫీమరాజును కలిసికొవి సంభాషించుట గావి ఆయన్మప్రశ్నించుటగావి కథలోని వీగుపును ఇెరచును. అది వారిరుపురి మధ్యను గంభీరముగ నుండవలెను, నెమ్మదిగా సత్యము తెలియవలెను. మొదట దమయంతి తల్లితో చెప్పిన మాటలను బట్టి పాఠకుడు ఈ యధార్థము నూసాంచుకొనును. భట్టారకులు భారతకథలను ఎట్లు చదివి ఎట్లుమలచి పాఠకుని రుచికి ఎట్లు (వనన్నము చేయుదురో పూ ర్వోదాహరణములలో విపులముగా (ప్రదర్శితమైనదిం ఇప్లే తక్కిన కథలందును సందర్భములందుము ఆయన (ప్రసన్నకథా హృదయమును సాహత్యరపికులు గ్రహింతురుగాక 1 2. [పసన్నకవిత వన్నయభట్టారకువి రచనములోని రెండన గుణవిశేషము (ప్రసన్న కవిత, భారత మహా వటములో కవితి, రేఖ్నాపాయముగ అపరిష్కృతరముగ తరచు దర్శన మిచ్చుచుండుమ. అందు ఉవబ్భృంహితముర్థై న అనేక విషయములలో కవిత యొకటి,

న! పారమతినన్నయ ధానికి (ప్రాధాన్యము లేదు. (ప్రత్యేక (శ్రద్ధలేదు- స్వచ్చంద నంచారముగల “ెలయేటి వలె ఇచ్చవచ్చినట్లు పరునెత్తుచుండును. స్వయంప్రవృద్ధమైన ఆరణ్య నికుంజనువలె, తోచిసట్టుసాగిపోవును.

ఆ రేఖలకు సృుటరూసమిచ్చి, పరుగులకు హద్దు లుంచి, నిసర్గశోభలకు వవష్కృత సౌందర్యము శై పేష్కి భట్టారకుడు తప ఆం్యద్రీకరణమునందు ఒక కవితా మూన్ధిని సృష్టించెను. దానినే అతడు (స్రసన్నకవిత యనెను. (ప్రసన్న శబ్దిము ఇచ టను పూర్వో క్తమైన అర్థమునందే పర్యవసిత మగుమం శుద్ధము, స్ఫుటము, (వ్రకౌ శితనము అను నర్దములలో ఏదియైనను ఇచట సంగత మగును

రాజమహేం్యద్రవరమున నన్నయ నాడు కవికాస్థితి ఎట్లున్నదో ఇంచుక చూతము (1) రాజ రొజు “రాజమహేంద్ర కవీయ్యద సుర క్ష్యాజుడు (2 "కవి స్తుతుడు ఆది. 2.206. (ఈ) రాజరాజు నభలో మృదు మధుర రన భావ భాసుర నవార్థ వచన రచనా విశార దులగు నుహాకవులు” ఉన్నారు. ఆది, !-8

నన్నయభట్టారకుడు 'ఉభయ భాషా కావ్య రచ నాలిళోలితుడు

"స్మశ్చతి భాలియోగ్యుడు' ఆది. 1.8

పైన 'సేర్కోన్న కపు రెవరు? తెలుగుకవు లగుదురా?

ఐనచో వారి రచనము లేమైనవి? వారు రపసంబంధములేని శాప్రకవ్వలా? అట్టి (గళుపు నాదరములో రసమపహిత కవితయైనచో ఒక్కటియైన పైకి రాకుండునా? విహంుశః వారు కావ్యములు (వాసిన తెలుగుకపులై యుండరు. ఐసను వారు నన్నయ భట్టారకుని మించినవారు గాని సమానులు గావి కారు. తక్కినవారు సంప్కృత కవులు గావి తమిళ కన్నడకప్పలుగాని కావచ్చును. ఏదియేమైనను ఆనాడు కవితకు విర్షిష్టమైన అవగాహన మున్నది. వరిఫోషణ మున్నది. రచనా సమృద్ధియుమ ఉండవచ్చును. అయికే.అది ప్రోోకళతకాది లఘుకావ్యరూపము సందినదిగాని లేక తత్కాలీన సరిమిత ప్రయోజన వీర్వాహకముగాని అన్యకారణ వినష్టముగావి ఆయి యుండవచ్చును. అట్టి రచనములు కమముగ శిరోహిశములై మనవరళకు రొకపోవుట సహజమే యవి ఫించును. దీనివిబట్టి యాలోచింపగా భట్టారకువి కవిత ఆంధ్రకవిళా (సస్టానములో (ప్రారంభ దళలోనిదవి చెప్పుటకు వీణులేదు. సంస్కృతకవిత పౌరాణిక ఐతిహాసీక దశలనుదాటి వై దర్భీరీతిలో (ప్రొాఠమందరమై కాశిదాముసందు స్యుప్రతిప్టిత రూపము నందినట్టు, తెనుగు కవిళ గేయము కీర్‌ లఘుకాప్య కాసనరచవా ద్యవస్థలమ దాటి

పారమతినన్నయ 8 నన్నయ భట్టారకునందు నుపరిష్క్యృుత రూపము సనందినదని దెప్పవచ్చును. ఈ మస్టితికి పూర్వనంస్కృృత కొవ్య నాటక రచ నాళోగము, కన్నడ లారతాది రచసము ఎంతయో దోహదము చేని యుండవచ్చును. పరిశీలించిన వావిచఛాయల లట్టారకుని యౌవ (ద్రచసము నందుము కావ్చింవకపోపు.

భట్టారకునకు పూర్విము ఆలంకారిక విరుక్తములైన విథిన్న కవిళాదర్శనము లున్నను ఆయసదృృష్టిలో అవందిగ్గమైన కవితా భావన ఉన్నది. ఆయన చూపులో కమ్మదు మధుర రప భావ భాసుర నవార్జవచన రచనా విశారదు లగువారే' మహాకవ్పలుం ఈ భానమునే ఆం్యధళబ్దచింతామణ్‌లో క్లుష్తముగ స్యూతించెను,

“సా వాగ్‌ యా ఠసవృ త్తి” |

“=పాద్ర్యో వా రపో యధాతథం కవిఖిశొ

రస్మసవణమైనదే వాక్యము

శవులు సూటిగా రసమును సాధింపవనలెమ.

రసహీనమైన వాక్యములో సొగమ లేదు. అది పసలేని మాటల ప్రోగు = కమక కవు లన్నవారు తమ రచనములో తగునట్లు రసమును సాధింపవలెను, అవి ప్రై నూ(శముల భావము.

చింతామణ్‌ ఆంధ్ర భాషా వ్యాకరణ (గ్రంథము. దీనిలో ఆలంకారిక ధర్మ మైన రవ్మ్యపన క్రి యెందులకు? పూర్వ వ్యాకర్త లెవ్వరును తమ వ్యాకరణములలో రప (వసక్తివి తీసికొని రాలేదుగదా! అని సర్యాలోచింపగా..నన్నయగారు ఆంగధఖా షకు రచ నోపయోగియైన తొలివ్యాకరణ ము _వాయుచున్నపుడు ఆ రచనకు జీవభూత మైన కొన్యధర్మమును అన్యమార్గములకు బట్టవీయక దానికి న్యుప్రతిష్టితమైన రసమార్డ మునే సూచించుట తన (స్రధాన కర్త్శన్యమని భావించియుండును,

కవి రస్మపవణు డగుటయే గాదు. “వవార్జ వచనరచనా విశారదుడు మ కొనలెమ. అదియే (ఫ్రతిళ “ప్రజ్ఞా ననన వోన్మేష శాలినీ, (ప్రతిభా మకా" అని అలిజ్జుల మతము. ఎంత ప్యుత్పత్తి (వైచుష్యముు ఉన్నను (ప్రతిలా హీనమైన రచసము విర్గంధ కుసుమము, పతిలికు వేరొక "పేరు రమణీయత. 'క్షణక్షణే య న్నవతా ముపైతి ఠదేన రూపం రమణీయకాయాః” క్షణక్షణమునకు (కొ త్తరూపు సవరించు కొమవదియే రమణీయత. దీవిబలముననే కవికావ్యము అన్యరచనా విలక్షణ మె ధగధగ వెలుగుచుండుము. ఆ కవికంఠము వేయికంళములలో విశిష్టమై (ఫత్యేకముగా ధ్యనించమ. కవిళా పరముగా వట్టి యు త్త మలక్షణములు గల మహాకవి నన్నయభట్టార

4 పొరమతివన్నయ కుడు. *మ త్యమరాధిపాచార్య అనుమాట ఆతని అఖండ వ్యత్ప్సన్నతమ చెప్పగా *స్మత్సతి భాలియోగ్యు” అనుమాట ఆతని (సతిభా సంవత్తివి ఉగ్గడించుమ. ఫలితముగా = "ఉభయ భాషా కావ్య రచ నాభిళోధీరుడుి అయినాడు. ఆయన రచిం చిన సంస్కృత రచనము లేవియ ఉవలబ్దిములు కొకుండుటవలన ఆయన రచన సంస్కృతములో ఎట్లు శోలింపినో చెస్పలేముగావి భారకాది ల్లోకమును బట్టి వంస్క్యృతము నందును (పొఢకవియే యవి ఊపాంసపచ్చును.

భట్టారకుడు తవ భార తాంధద్రీకరణమున నిక్షేపించిన రన రామణీయక వై భవ ముము గూర్చి పరిశిలించుటకు ముందు ఆయన విశిష్టలక్షణమైన పద్యశిల్పమును గూర్చి ఇంచుక ఆలోచింపవలసియున్నది.

భట్టారకుడు భారతాదిని “హరిహరాది దేవతా తతికి నమస్కరించి తరువాత *గురు పద్యవిద్యకు నాద్యు --.. (పచేతను ప్యకు భక్తి దలంచి” నాడు. వాల్మీకి తక్కిన కవికాలక్షణముల మాట నటుంచి ఆతవి ఫద్యవిద్యను గూర్చి (వత్యేకముగా వ్యరించుట ఇట గమనింవ దగిశది, ఇందలి గురుశబ్దిమును సద్యవిద్యకు విశేషణము జేయవిచో (వచేతస ప్వుతువి వద్యవిద్యలో కూడ తనకు గురుపునుగా నెంచినట్లు తలంసవనచ్చును.

పద్యవిద్య అనుమాట నన్నయగారి సొగనై న కూర్చు. ఈ యర్థమున ఈ పద ఐంధమును ఇంకెవరును వాడినట్లు కనపడదు.

“ఆకస్మిక (ప్రత్యవభాసాం దేవీం వాచ మానుష్టుటేన ఛందసా పరిణకా మభు్యు దైరయత్‌” అని భవభూతి యసన్నట్లు వాల్మీకి మహర్షి తొలుదొల్త తలవని తలంపుగా అనుస్టువ్‌ ఛందోరూవమున ఆవిర్భవించిన వాగ్దేసతను ఉచ్చరించెను. ఆ క్షణముతో కవుల భాగ్యము పండినది, గొంతుముడి పీడినది.

అమువ్టపును వాల్మీకి (కొత్తగా కవిపెట్టలేదు. అది వేదోస విషత్తులలో మన్నదే. ఈ శావా స్యోపనిషత్తులోవి ఈ మం్శితము సరిగా అనుష్టుప్‌ ఛందమునకు సరిపోవుచున్నది.

“అసుర్యా నామ కే లోకాః; అంధేన తమసా వృతాః,

కాం స్తే న క్యాలిగచ్చంతిః యే కే దాత్మహనో జనాః

కొన్నీంట నాలుగుపాదములందును ₹9 అక్షరములు లెక్కకు సరిపెట్టినను వేద వాబ్మయమున అక్షర (హన్వ దీర్చ వియమమును పాటింప కుండుట కలదు. ఇట్టి దీవినీ లౌకికానుభూతికి ప్యాళముచేసి కవిత్వ దేన తాయతసమువన తొలి ఘంటా నాదము చేసిన (తిష్ట (పాచేతనువిదేం

పారమతినన్నయ ఖః

అనుష్తుపువంటి చిన్నపద్యము బహుశః ఏసాహిత్యమునందును ఉండదేమో యనిపించును. పాదమునకు 8 అక్షరములు, (వతిపాదమునందమ %, 6, 7? అక్షర ములకు నియమము, ఐదవది విధిగా (హస్వమును, ఆరవది విధిగా గురువును కాన లెను. ఏడవది బేసి పాదములందు (1, 8) గురువును సరి పాదములందు (8, 4) (ాస్వముమ అయియుండవలెను. ఇంతే నియమము. తక్కినవి కవి ఇచ్చాధీనములు, సంస్కగృతములో శ్లోకమసనగా ఇదియే, తర్వాత తక్కిన వావికిని ఈ పేరు నచ్చినది, మహర్షి ఈ వియమముమ పాటించినను, ఒక్కొకచో పొటింసని స్టలములును కలవు. (రా- ముం. 14 -44, 4%) కాశిదానును, ఒండు రెండు చోట్ల దీని సత్మిక్రమించినట్లు కౌొనబఐడును. కౌగా ఈ ఛందము కవికి న్వచ్భందము సర్వసులభమును విరాడంబర మును అగు నీ ఛందము తినికొని ప్రాచేతసుడు (పథమ మవోకావ్యము రచించెను. మహర్షికి ఈ సద్యము ఆ(శమహరిణము. అది ఆయన హ స్తతలమున ఎన్ని ఒదుగు లైన ఒయ్యారములై న పోయినది ఆడిన దాటగా, పాడిసెది పాటగా నంచరించివది. కవి భానప్పుతినిబట్టి గంతులు వేసి నాట్యము చేసినది. గంఖీరముగా విలిచి చూచినది

బుగ్వేదమునందు విహుళ _సదారముగల సతిష్టువ్‌ ఛందము మండి వాల్మీకి ఉపజొతి సృత్తములను (గ్రపాంచి తన కాన్యముని విరివిగా నువయోగించెను. పేదమునందే ఇవి తొలి పాదములందు స్పష్టమైన వృత్తరూపముతో కనబడుచున్నవి.

“పిరణ్యగర్భః సమవర్హ తా(గే, భూతస్య జాతః సతి రేక ఆసీత్‌,

పదాధార సృథధిపీం ద్యా ముతేమాం కవ్వ్మై దేవాయ హవిషా విధేమ”

ఇందు తొలిపాదమున ఉసేంద్ర వ్యజయు, రెండన పాదమున ఇం్యద్రవ్యజయు న్పష్టముగా మవన్నవిం

“*సపర్యగా చ్భుక మకాయ మ్యవణం, అస్నానిరం శుద్ధ మపాస విద్దం!

కవి ర్మనీషీ పరిభూః స్వయంభూః, యాథా తథ్య తోర్జాన్‌ వ్యదధాత్‌

శాళ్వతీభ్యః సమాభ్యః।

ఈశావాస్యము సందలి ఈ మం్రమున పాదములందు ఉపేర్యద, ఇంద్ర వ్య లక్షణములు స్పష్టముగా మన్నవి. అంతేగాక ఇందలి కాశ్వతీభ్యః సమాభ్యః అనునూటలే'మా నిషాద” శ్లోకమున ద్వితీయా విభదక్తుల లోనికి మారి శాశ్వతీః, సమాః అవి చోటు చేసికొన్నవి. ఇట్లు వేదవాజ్కయము ముండి (గ్రహించిన ఛందోరీతులను మహర్షి ఎట్లు పద్యవిద్యగా మార్చెనో ఇంచుక చూతము.

రామాయణము అయోధ్యాకాండ యందు నుమ్మిత లక్ష్మణునితో పలికిన ఈ

య! పారమతి నన్న ౦ వలుకులలో మాతృవాత్సల్యము ఆచి తూచి (పతిధ్వవించుచున్నది. మనవ్పంచా _ రముమ బట్టి ఠావభరమును బట్టి, వదములు పరిగి ఒక గాంభీర్యము. నెలకొనుట ఈ శోకము నందలి పద్యవిద్య - “రామం దశరథం విద్ది; మాం విద్ధి జనకొత్మ బామ్‌; అయోధ్యా మటవీం విద్ధి గచ్చ తాఠ, యథా సుఖమ్‌॥ రా. అయోధ్య. 41-11 నత్య (వ్రతిపాదనములోని ఆత్మవిశ్వావముతో ఈ శోకము వేరొక వడక వడచుమ. “వా హం జానామి కేయూరే, నావాం జొనామి కుండలే మాప్పురే త్వఖిజావామి విత్యం పాదాభివందనాత్‌ జ” కిష్యింధ 8.22 “వ+ అహమ్‌” అము రెండుమాటలకు వంధిచేవి “నా ఒ హం అవి పారం లించుటతో తం వడ్డముగా మూవి మాటలాడు న్ఫూ త్తి ఇందు (ప్రత్యక్ష మగుము జానా మ్యహం న కేయూరే” అమ్మిప్రారంభించినము అర్ధము సంవన్న మగుముం కొవిఆస్స్ఫూ లర్తిలుప్ర మైపోవుము. మాటలు తుమగకుండ ఒకదావీతో వొకటి పెవవేసికొవి రీరముగా వమావ ముతో నడచి ఒక దృశ్యముమ కమలముందుకు తెచ్చువర్ణవప్పు పోకడ ఇది “చంచ చృం్యదకర వృర్శ హర్షో న్మీలిత కారకాః అహో! రాగవతి నంద్యా జహాతి స్వయ మంబరమ్‌॥” కిష్కింధ. ౩8.4 ఈ యుదాహరజములు అ నమ్ముదము వందలి మూడు బిందువులు మాత్రమే, పీఠ వసవాసమునకు వచ్చెద నపెగా రామచం్యదుడు. “అతో దుఃఖితరం వనమ్‌” అనుమాట మకుటముగా చెప్పిన 16 శోకములును, పీత రావణువితో “త్వమిచ్చవి అను మకుటముతో చేసివ (ప్రద్సీవ్ల ప్రనంగముమ రావణుడు సీతతో "ఉద్వ హేయం, ఆపీవేయం, తుద్యాం, హన్యాం” అవి విధిలిజ్‌ _పయోగములతో పలికిన గర్వోకు లుమ, హనుమంతుడు సీతను చూచిపప్పటి ఉపమాన వరంవరయుమ మున్నగువవి ఎన్నియో మహర్షి ఈ అమష్టుపులో (ప్రదర్శించిన అమోఘమైన పద్యవిద్యకు శార్కాణములు. * మహర్షి వీవిశోవే తవివి సవక ఎవ్నియో (క _త్తవృ త్తములమ పాధించి పాఠ కాఖిరుచికివి, భావదీప్తికివి దోహదము చేషెను. సర్గాంతముమ “ ఇచూ రామా అయోధ్య 28 పర్గ 72 టంలో ఆరణ్య 4 మ $87..4* ల "స క, 4 ల్లో మందరం 16, 18 పర్గములలోని సీతా వర్షవము.

పాౌరమతివన్నయ ॥ ఖిన్ననృ త్తములతో మెరపించు వర్యవదాయము వెలకొల్చెము. భావడ్సప్రిని బట్టి వర్ష మధ్యమువందుమ భిన్నవృ త్తములు దర్శన మిచ్చును

వాల్మీకి మవార్షి శిఖరిణీ, మంద్యాక్రాంత, శార్డూలమ్మిక్రీడితము, మున్నగు పెద్ద వృ త్తములను వ్వీకరింపక పాదమునకు [11 మొదలు 18 అక్షరములకు మించని చిన్న వృత్తములనే చేకొని పద్యవిద్యకు తస గురుత్వమెట్టిదో విరూపించెము.. ఆత చిన్న వృ _ర్తములలో ముఖ్యముగా ఇం్యద్రవ(జ, ఉపేం్యద్రవ్యజ, ఇంద్రవంశ, వెంశిన్థ రుచిర వైశ్వదేమి వంటివావివి తీవికొనెను. మొదటి నాలుగింటిలో ఒండొంటివి కలగలుపుచేసి ఉవతొతిగా మలచియు రచనము చేసెను. ఇంతియేగాక విచ్చిత్తి శే వషమువశ్రై పృష్పిత్నాగవంటి. అర్ధనమవృ త్రములమగూఢ పొందువరచెమ. ఈ రీశు అన్నియు ఆయన తొలివద్యవిద్యలో ఉపజ్జా వంజవితములై తరువాత (వహతము ల్రైనమి

ఈ ఉవశాతిలో మహర్తి ఛలో కక్రి---వర్తకాలమువచ్చిషం; _పీేయమణ (పాయలను న్వయముగా జేరగోరుదురు. వ్రీలింగ స్వారపస్యము కొంత; "అల్యుపైతి అమమాటలో ఒక వమాశ్తేష మూర్తి షద్య్యద్రుతగమవములో అమరాగ వేగము, చూడుడు.

“విదా శనై ॥ కేళన మభ్యుపైతి, (ద్రుతం నదీ పాగర మభ్యు పైత వృామ్టా ఐలకొ ఘన మళ్యుపై తి కొంతా వకాొమా (నియ మభ్యుపై త"

ఈ్ళక్రింది ఉపజాతిలో బుశువేగము ముద్రితమైనది. ఇట్టి అవూర్వ"-చవము వే నెరిగినంతవరకు తక్కిన వంవ్కృ్భృత పాపాత్యములో చూచియుండలేదు మొదటి రెండు పాదములును (కియావదములే- తరువాతి రెంగిటిలో కర్తృపదములుం మొ తముమీద రురీవేగముం వహంతి వర్షంతి వదంతి భాంతి, ధ్యాయంతి వృత్యంతి నమాళ్యవంతి॥ వదో్యో ఘనా మత్తగణా వవాంతాః, ప్రియావిహీనాః శిఫినః ప్లవంగమాః*

ఈ, క్రిందివద్యములో వావరచేష్టితము, వానిచిత్తవికారము, వదవిన్మాపములోనే గంతులు వేసినట్లున్నది. అర్థమువరకు పోకుండనే మాటల పోహళింపులో ఒకి ఏకారము (వ్రత్యక్షమై నవ్వు వచ్చువ- ఇంతకన్న వద్యవిద్య ఇంకే ముండుప”

హమమెంకుడు మలడోదంని చూచి పీత యమకొని---

తి

14 సారమతినన్నయ “"అప్పోటయామాస చుచుంది పుచ్చం, ననంద చ్నికీడ జగొ జగామః స్తంభా సరోహ న్నిపపాత భూమౌ, నిదర్శయన్‌ స్వాం (పళ్ళతిం కపీనామ్‌॥ ఇట్టి చేష్టలు చేవెనట! అసలే వానరులు; పై స మధుపానము; ఇక నా వికొరము చెన్న నేల? ఈపద్యము తిలకింపుడుం “గాయంతి. కేచిర్‌ (వ్రణమంతి కేచిత్‌, నృత్యంతి కేచిక్‌ (సహసంతి కేచిత్‌! పతంతి కేచిత్‌ విచరంతి కేచిత్‌, స్రవంతి కేచిత్‌ వలసంతి కేచిత్‌ ౫ ఒకొక్క వదము ఒక్కొ-క్కం వానరముగా గంతులు వేపిసది. మహర్షివ్రాసిన అర్ధసమవృత్తము పుష్పికా_గ- దీనియందు సరి బేసి స్పానము లలో ఖిన్నగణము లుండును, నానితో సద్యమునకు స్తిమితమైన నడక వచ్చును. సీతదై నస్యమును “హిమ హత నళినీవ సష్టళోభా . జనకసుకా కృపణాం దశాం (_పసన్నా* అను పద్యములో చిత్రించి దానినే రావణుని (ప్రియోక్తికి వాహక ముగా ఎట్లుపయోగించునో చూచిన ఆశ్చర్యము కలుగును. “"పిఐ ఏిహర రమన్వ భుంక్ష్వ భోగాన్‌, ధవవిచయం ,ప్రదిశామి మేదివీం చః మయి లల లలనే యథాసుఖం త్వం, త్వయి చ సమేత్య లలంతు బాంధవా స్తే ఈమాటల విరుపులో రావణునీ అనునయము _మోగుచున్నదడి. సుందర శాండములో రెండుచోట్ల వై శ్వచేవి అనుషృత్తము వాడెను. రెండును పీతా వృత్తాంతము తెలిసి రాొమిలక్ష్యణులు ఆనండించు సమయమువనే- ఈవృ త్తమును విశ్వదేవీదేవుల సంప్రీతికుపయోగించుట కవియుద్దేశమా ? అయినచో వృత్తాచిత్య విషయమున మహర్షిది మూడవకన్ను అమట ఏమిఏంత ? “| పీతిస్ఫీకాక్షా సంప్రహృష్టా కుమూరౌ దృష్ట్వా సిద్దారౌా వానరాణాం చ రాజః అంగై స్పంహృషైః కర్మసిద్ధిం విదిత్వా బాహో రాసన్నాం పో ఒతిమ్యాకం ననంద॥ణ”ొ నన్నయగారి దృష్టిలో పద్యవిద్యకు అద్యుదైన వాల్యీకిమహర్షి పద్యరచనా శిల్పము ఎట్టిదో ద్మిక్సదర్శకముగా ఇచట కొంత చూపబడిసది. ఇక పద్యవిద్య అను భాపనకు తొలి (ప్రవక్తయైన భట్టారకుని పద్యవిద్య ఎట్టిదో ఇంచుక పరిశీలింతము. వైదిక వాజ్మయ సతిష్టితమైన గీర్వాణవాణిని లౌకిక సాహిత్యలోకమున కపతరింపజేసి ఛందస్సులను రసజగత్తున కనుకూలములుగా మలచి మహర్షి

పారమతినన్నయ 7; నంన్క్భృ కాదికాన్య సృష్టికర్త అయినక్లే..._భట్టారకులును “గానటవీనటగా' నున్న తెలగువానకు కావ్యరూప మిచ్చి జానపదుల నోళ్ళయందును మూక !$లాఫలకము లందును అవరిష్క్యృతముగ మన్న ఛందస్సులకు గడునుపోకడలు నేర్చి ఆంధ కవితకు ఆదికవి అయ్యెను. అంతవరకు విషయ వివరణ మ్మాళ సొారమూ గణ నిబద్దముగా నడచిపోపు తెనుగుసద్యరచసము ఒక (పత్యేక కళగా రూపొంది ఆయన చేతిలో పద్యవిద్య యయ్యెమ. అంకేగాదు మహర్షి తన కావ్యమున విహుళముగా అనుమ్టుప్పును వాడినట్లు భట్టారకుడును తన భారతరచసమున దేశీయ చృందస్సులను విరివిగ మవయోగించినను కన్నడసొహిత్య సహవానమునను, సంస్కృత సాహిత్య (ఫోద్బృలమువలనను, అనేక మాతననృ త్తములమ తెచ్చి తెనుగుపద్యరచనముము సుపంపన్నము చేనెను.

పంన్క్యృతవద్యమునందు తెనుగువంటి (ప్రానసయును వడియును లేపు కన్నడమున (ప్రాసయేగావి వడిలేదు. సద్యమున (ప్రాసయును వడియును ఉండుట తెనుగుసావాత్యపు _వత్యేకత. ఈవిశిష్టర నన్నయకు పూర్వముమండియు వచ్చు చున్నట్లవిపించును. దానికి మెరుగును మేలిమిని కూర్చిన గొరవము నన్నయలభట్టా రకునిది.

శార్దూల వి్య్రీడితము, చంవకొపళి, వంస్క్యృతములో నున్నవి. చంపకావళి అచ్చపవు మన చంపకమాలయే. దీనివి మాఘకవి “శిశుపాలవధము'న ఉపసయోగించెనుం సంస్కృృతములోని ఆర్యాగీతి మన కందమునకు సరిపోపును. కాని ఇవి సరాసరి సంస్క్భృతమునుండి మనకు వచ్చినట్లు కొవ్చింపదు. కన్నడములో కొవ్యరచసము ముందు (ప్రారంభమైనది కనుక అందులో చాల వృత్తములు సంస్కారముల నంది (కీమముగా తెలుగులోనికి (వవేశించిన ట్లగపడును. శార్దూలపు తొలి గురువు రెండు లఘపులె మ _శ్రేభముగామ చంపకపు తొలి రెండు లభపులు ఒక గురువై ఉత్న లము గామ అందే తొలుత రూపొంది యుండవచ్చును

కందముకూడ (ప్రాసతో కన్నడమునుండియే వచ్చినది. భట్టారకుడు కన్నడ పాహిఠత్యమును క్షుజ్జముగా నెరిగినవా డనుట సర్వజన విదితమే. తరువాత (ప్రగ్విణ్‌, వృథ్వి, మాలిని, మున్నగునవి సంస్కృృతనుసుండి వచ్చి యతిప్రాసలతో తెనుగు రూపము సంతరించుకొని యుండును.

వృత్తరచసను నన్నయగారి సొమ్ము. నేటికిని నృత్తరచనములో ఆయనము మించిన తెమగుకవి పుట్టలేదని చెప్పుట అతిశయోక్తి కొదు. ఆయన వృత్తములు

శ సారమతినన్నయ కొరడా కొసలవ౭ మెరుప్పతీగలవలె చరాలున (ప్రాకి మలుపు తిరిగి కన్నులను మిరు మిట్లు గొల్చును. సద్యపాదములు తునుగళ తరువాతి పాదములోనికి చొచ్చుకొని వచ్చుటయు, సదమధ్యమున యతిని లగించి వద్యమును పరుగె త్తించటయు, ఆయన వృత్తమునకు తెచ్చిన సొగసులు. అక్కిరాజు ఉనూకా_స్తముగారు తను !నేటికాలప్పు కవిత్వము” అను (గంథమున నన్నయ, పద్యములో విశా-తి యమ నూటకున్న అర్జ్హమును చెడగొట్టి పద మధ్యమున యతివేయుటచే తెనుగుపద్యపు టందను చెడినదను అభిప్రాయము గల మాటలు (వ్రాసిన సంగతి ఇచట జ్ఞాసకము రాకుండ మండదు. వారు నంసగ్భాత సొహిత్య (వ్రభావికాంతఃకరణులైై అట్లు (వాసియుండ వచ్చును, గావి ఆం్యధసాహితీ రసికుల అనుభవము వేరువిధముగా నున్నది. సంస్క్యృృత శ్లోకములలో యతిస్టానమున మాట విరిగిపోవుట నిజమే యైనను తెలు గులో అట్లు విరుగకుండుట అందముగా, (ఫ్రొఢీగా, పరిణమించినది, సమాన వర్ణా చృత్తి లేకపోయినను, అవిచ్చేద రూపమైన ఈ సం్యపదాయము కన్నడపద్యరచనతో పాటే తెనుగునకు వచ్చియున్నట్లు కనపడును. ఈక్రింది పంపకవి ఉత్పలమాలలో ఆలక్షణము చూడవచ్చును. ఉ॥ “అపకళార్థసంయుళ మళంకృతియు క్త ముదాత్తవస్తు వి న్యాన మనేకలక్షణ గుణ్యప్రభవం మృదుపాద మాధవా క్ఫీీసుభగం కళాకశిత మెంది నెగ్నర్హయ నాళ్ళ కబ్పిమం కూమును సీపు దీవు దరికేసరి గల్లద వస్తుగివునే! నంస్కృతములో గూడ చాలచోటులందు విరిగినను యతిస్థానమున నంధి వచ్చినపుడు ఏరుగదుగదా! * అస్ప్సుడు విశ్రాంతియను పదము సార్ధకమెతైసది? అంతియేగాక _పతిపాదమునను యతిస్త్టానమున పదము విరుగుచు పద్యము నడిచిన శిధిలబింధమై నడక చస్పబడును. ఈ శై ధిల్యము సంస్కృతసమాసముస అధికముగా శాన్చింపకున్నను తత్సమ తదృవ భూయిష్టమెన తెలుగులో విధిగా కావ్చించితీరును. కనుకనే రచనాబంధురతక్రై తెనుగు కప్పలు యతివి వడి యను (కొ త్తపేరిట వ్యవహ రించుచు విశ్రాంతిసషరముగా కాక సమాసవర్జానృత్తి సరముగా స్వీకరించిరి. ఈ పద్ధతి ఒక్క ఉమాకొ_స్టముగారికే వికృత మనవిపించిసదిగావి పది శకాబ్దుల కాలములో దళిధిం పరిరంభైర్హత్స సంవాహనావి। ఉ. ధా చ. ౧ (4

పారమతినన్నయ ?7 (వ్రహతముగా కవిత ,వాసిన ఆంగధ్రమహాకవులకుగాని, పాఠకులకుగాని వికృత మనిసించలేదు. కనకనే అక్కిరాజూవారి వాదముసకు ఆలందిము దొరుకలేదు* 'ప్రాచీనాయ్యధ్ర కవులేగాక అక్కి-రాజువారి విమర్శనము తరువాత కనిత్వ్సము[వాసిన ఆధునికాయ్యధకపులును నన్నయగారి వృత్తములనే ఆదర్శముగాగొని రచన పాగించుట గమవింవదగిన విశేషము, నన్నయళట్టారకువి నృ _త్త్‌ధార అసిధారవలె తళతళ మెరయుచు దూపికొని పోపుచున్న ట్లుండును. “*రాజకులైక భూషణుడు, రాజమనోహరు డన్యరాజ శ్రే జో జయశాలి శౌర్యుడు, విశుద్ధ యశః శరదిందు చర్చద్రికా రాజిత సర్వలోకు డసరాజిఠత భూరిభుజొ కృపాణ ధా రా జల కాంత క్యారవ పరాగుడు, రాజమహేంద్ర రున్నతిన్‌” అది. 1-8 ఇందలి “ధారా శబ్దమును సార్ధక మవిపించు విరాఘాటమైన వద్యధారయే గాక అసకృ దావృత్తమైన జకారము ఎనలేని (శుతిసులనును కూర్చుచున్నదిగదా! ఈలక్షణము అవ్వారిగా ఆయన (వ్రతినృ త్తమునందును నన్నే చూడు మస్నట్లుండును. ఈ చంసకమాల చూడుడు---ఇందు నృక్షముల సపట్టికగాని ఇంకేమియు చెప్పదగిన విశేషములేదు. కావి పద్యము జలతరంగిణి (మోగినట్లు మోగును. ఆప్పక్రళ తమాల తాల హరిచందన చంపక నారికేశ కే సర కదళీ లవంగ సనన (కము కార్జున కేరకీ లకా గరు ఘనసార సాల సహకార ముఖార్హమహీజ రాజ సుం దర నవ సంద నావకుల దత్పుర బాహ్యము లొప్పః జూడ(గన్‌” ఆది $. ఒక్కొ-కచో నిరాడంబరమైన సంభాషణ శైలి పొడిపొడిమాటలతో చమపుగా మనసులోని మాట చెప్పిన ట్లుండుము. “వర్రనుత, నీ (ప్రఫాదిమున నా కుదయించిన నందమన్‌ మహీ గురుతర యౌవరాజ్యమునకున్‌ దయతో సలిషి క్తుజేయగా వరము (ప్రసన్నబుద్ది ననవద్యముగా దయసేయు నెమ్మితో నిరుపమకీ ర్తి అట్లయిన నీకును నాకును సంగమందిగున్‌ " ఆది. 4.56 నన్నయ భట్టారపవి పద్యవిద్యలోని అనంత వైవిధ్యవు నుదాహరింప టోపుట “అమలిన తారకొ నసముదయంబుల నెన్నుటి! అనుభవరపికులు దానిని చూచి ఆసందింనపలసిన దే. ఆయసపద్యపౌష్టవముపు పరికింపవ లెనన్న = యయాఠి

(8 పారమతినన్నయ చరితము, శకుంతలోపాభ్యానము; కుమారావ్రవిద్యా (వదర్శనము, శిశుపాలవనధము, వలచరి(త్రము, నంటి ఘట్టములను పూర్తిగ చదువవలెను స్వాదుతా చాసల్యమువలన ఒండురెండిటినైన ఇట స్పృశంపకుండుట సాధ్యముకానిసని. ఆయన సద్యశిల్పములో ఒక వై చ్చిత్రిః- ముందు ఆరోహణ క్రమములో పృత్తనును దీర్హ సమానములతో నెత్తుకొవి కొంత దూరముపోయి అవ రోహణ(కమమున విడివిడిమాటలతో దింపును. “బహువన పొద పాచ్చి కుల పర్వత పూర్ణ సర స్పరస్వతీ సపాత మహామహీభర మజ్నస సహ్మన ఫణాళి దాల్చిదు సృహతర మూ ర్తికిన్‌ జలధిశాయికి పాయక శయ్యయైన య య్యహివతి దుష్క్యృతాంతకు డనంతుడు మాకు (వసమ్నుడయ్యెడున్‌” అదిం దీవికి రెండవవై పుగా పొడిమాటలతో పద్యమునె త్రి (క్రమముగా భాపదీ ప్తితో ఐరువై న సమాసముతో ముగించుట వేరొకసాగను. “అరిది తపోవిభూతి యమరారుల బాధలు వనొందకుండగా నురుగుల నెల్ల గాచిన మహోరగనాయకు డానమత్సురా మర మకుటా[గ రత్నరుచి శోభిత పాదున కర్రినందనే శ్వరునకు భూషణంబై న వాసుకి మాకు (పసన్ను డయ్యెడున్‌” ఆది. ఇచట నున్న నాలుగు పద్యములందును మాకుబసన్ను డయ్యెడున్‌ అమ మకుట మున్నది. ఈ మకుట వద్దతి తొలుత వాల్మీకి మహర్షిసూచనా పాయముగా విన్యసింపగా *తెలుగులో పన్నయ్యగారే దీవిని (వ్యవథమముగా పరిచయముచే సిరి ఇది తరువాత శతక కవుల రచసమునకు _పాణభూతమైసది. భట్టారకుని పద్యిశిల్బములో వేరొక చమక్కారము; ఒక విషయమును పాధారణ వాక్యములతో, మాటల కూర్చుతో (ప్రతిపాదించి, దాని నంతటివి రప్పున 'వెలిగించునట్టి చిక్కని ఒక సమానముతో విమానమువలె పై కెత్తును--- దుష్యంతుడు శకుంతలతో- “ఈ మునిపల్లె మండు టిది యేల? కరం బనురాగ మొప్పగా భామిని నాకు భార్యవయి, భానురలీల సశేషరాజ్య అ క్ష్మీమహనీయ పౌఖ్యముల మేలుగ నందు .”ఇంతవరకు దుష్యంశువి న్యవహార ధోరణి పొడిమాటలతో నడిచినది. అక్కడ సన్నయగారు (ప్రత్యక్షమై 'అనింది

పారమతీ నన్నయ ఖ 'శేందు పొదామల తుంగ హర్మ్యతల హారి హిగణ్మయ కుట్టిమంబులన్‌ అది.1. అవి మహనీయ పౌఖ్యముల అమమాటకు కవిశా భాష్యము చేయుదురు. ఈ సమానముతో ఈ పద్యమునకు ఎక్క-డలేవి సొగనువచ్చినది. దీనివి ఆది. 6-80, సభా [-88 మున్నగు ఎన్నియో పద్యములందు చూడవచ్చును, శబ్దము విరిచి చమత్క-రించు సవకొశము వచ్చిన.-“ఆనక దుందులిప్రలృతి యాదవులుం గురు ముఖ్యులున్‌ మృదంగానక దుందుభుల్‌ వెలగ... * అవినగానవి ఆయనకు తోచదుం ఈ పద్యము పోతన్నగారి పద్యశిల్పమునకు ముడి పదార్థము. “దీనిపై ఆయన ఎన్ని చమత్క్యృతులనై న చేవెను. “పెంచితి ధర్మమార్గమునః (బీతియొనర్చుచు. ధారుణీప్రజన్‌ మంచి తనేక యాగముల మామగ దక్షిణ లిచ్చి విప్రలన్‌ వించితి నజ్జనస్తుతుల విర్మలమైస యశంబు దిక్కూలన్‌ నంచిత పుణ్య, సర్వగుణ సంనద నెవ్వరు వీ సమానులే ఆది. 21౪8 మూడుపాదములు పెంచితి పంటి సమాపక్యక్రియలతో తెగి నాల్గన పాదము అట్లు కొక [క్రొ త్తవాక్యములతో ముగియట ఆయన సద్యశిల్పములోవి ఒక గడును పోకడం కగంగవచ్చి (ఫఠీపువి తొడపై కూర్చున్నది.” అని చెప్పుటకు చిన్న నచవఖండము చాలును, దీని కొక వృత్త మెందులకు? అని సొమాన్యు లనుకొందురు. గాఢ్యప్రతిభున కట్లనిపింపదు. ఈ గంగా (ప్రతీప సంద రృము భారతమునకు (ప్రాణభూతము. దీవిని స్ఫుటముగా గుర్తించునట్లు రచింప వలెమ. అందులకీ పద్యము- “గంగ విజాంగ దీప్తులెసగన్‌ జమదెంచి లకారిగి సంఠతో తుంగ పయోధర ద్వితయ తోయరు హానన బారున్నేత డి వ్యా ంగనయై (పతీప వసుధాధిపు సాల ఏశాల దకీజో తృంగమునందు మన్మథ వశంబున మండె. గరంబి లీలతోన్‌” ఆది. 4-188 ఆయంగస దివ్యత్వము పద్యముస (ప్రకాశించి నట్లున్నదిం వృత్తము తరువాత భట్టారకువి చేతిలో సరిపాకమునందినవి కందము, సీసము థతిభగలకవి కందముచే నెన్ని విధముల నృత్యములనైన చేయింవగలడు.

1. వలములతో (ప్రారంభించిన ఒక పరుగుపందెము, కపప కా

• చూ. భాగపతము. సస్తమస్కం-ంధము. 80! పద్యము

ల$ పారమతినన్నయ కి. గగముతో మొదలిడిన ఒక అసివారు విలసనము

8. ద్విత్వలకార ప్రాసతో సొగిస ఒక ముత్యాల జల్లు--

శమముగా చూతము---

పరఖభస సరిచలిత మహా

శరభ ద్విపరిపు వరాహ శాద్ధాల మద

ద్విరదాది _సకర భయం

కర వసమధ్యమున నృపతి కడు గడిమిమెయిన్‌ అది. 4-12 ఈ రచనము శ్రీనాథాదులలో పురికొల్పిన ఉశ్రేజము చూడుడు---

దర వికచ వకుళ కురనక

పరిమళ సంభార లోల వఐంభరమాలా

పరిష జ్ష్రంకారధ్వని

తెరువరులకు మన్మథ (సదీసన మొనగున్‌. కాశీ. 1-92 (0 ఏలాపన రమ్యములగు

“వీేలాననములసు పవన విచల ద్వీదీ

లాలిఠ సముద్ర విద్రిమ

మాలా పృలినస్టలముల మసలుచు లీలన్‌ అది. 11-187 ఈ (వ్యక్రియను గూడ శ్రీనాథుడు విడువలేదు

రేవా తరంగ శీకర

“సీవా హేవొక పాక 485 మరుత్‌ ప

స్తావ వరికంస్యమాన జ

టావశి యగుచతడు వింధ్య మల్లన జేరెన్‌. కొశీ. 1.88 (8) చల్లవి దక్షిణ మారుత

మల్లు స వీతెంచె దగిలి యాలలనా ధ

మ్మిల్డి కుసుమాంగరాగ న

మ్ముల్లనన నుగంధియగుచు మునివరుమీదన్‌ ఆది.4._క8 దీవికి పెద్దన్న గారు.

ఉల్లి ల దలకా జలకణ

సల్గపిత కదంబ ముకుళ పరిమళ లహరీ

హర్లోహల మదబంభథర

మల్లి ధ్వను లెసగ విసరె మరుదంకురముల్‌, మను. 8 అ.

పారమతినన్నయ ! శెండింటను మగంధిలమారుత (వస్తావమే యుండుట గమవింపదగినదిం భట్టారకువి వద్యశీతికి 'పెద్దనగారు పూసి కట్టి తొడిరి. తిక్కంనగారు కందమునకు అందెవేసిన చేయి యవి (సిద్ధి సత్యమే. అయితే ఆకందములకు మూలకందములు లట్టారకుని రచనలో చూచినపుడు ఆళ్ళర్యము కలుగుమ. మాయయ్యకుం బాయక సని "సీయుచు దీవించి (ప్రియము “సేయుచు నుండున్‌ మీయయ్య; ఏటిమహిమలు వా యొద్దన వలుక వీకు నానయు లేదే? ఆది. 8.186 ఇచట (ప్రియము మపామ అము రెండే సంస్కృతపదములణు; తక్కిన "దంఠయు తెలుగు, అయ్య అవి రెట్టించుట పాయక, సేయుచు, అని తరచుగా యకారమును (శ్రిప్పికొట్టటవంటి తెనుగుకూర్చులో ఆడువారి ఒక వెటకారము ఈపడింపు ధ్వవించుచున్నది. ఇది తెలుగుజీవము తెలిసినవాడు చేయగల పద్య శల్చము, ఈసనితనము నందుకొన్నవాడు కవిబ్రహ్మ. సూ క్రిలో కందమును ఒప్పుగా పలికించవచ్చును. ఈ పలుకు పొందిక చూడగా ఇక్కడ తిక్క-స్నగారి గంటము కదిలినదేమో యనిపించును. అలిగిన నలుగక యొగ్గులు పలికిన మజి వినవియట్లు 'వ్రతివచనంబుల్‌ వలుకక ఇన్నమువడి యెడ ధలసకయున్నతడ చూవె ధర్మజ్టా డిలన్‌ ఆది $-145 “భ్రీవతి కడు నెయ్యంబున” అమ ఆది. అష్టనూశ్వాసములోని సకార(ప్రాన కందమునుచూడగా తిక్క-నార్యుని “ఆవద గడవం బెట్టగ” అను కృష్ణురాయనారము లోని సద్యము మనసులో కదలును. వన్నయగారు సీవషములో పోయినపోకడలుము, చేసేనచమక్కారములును..- పరళ్శతములు. వావిమాట సట్టుంచి తరచుగా ఆయన (వ్రాయునని గునుగుసీసములు, అవగా ఏ పాదమున కాపాదము కత్తిరించినట్లు తెగక ధాంావాహిగా నడచిపోవ్నటం దీవిని భట్టారకులు కఠతచెప్పుటకు, విషయ స్తరణమునకు, సర్షనమునక్కు, పట్టికలకు 'ఫ్రోడతసముతో నువయోగించిరి తరువాతి తరువాతి వారు స్యూతపట్టిన పట్టస 11)

క్ల సపొారమతివన్నయ పీధులనలె సాగదీసి వరింపదొడగిరి- ఒకటి రెండు పద్యము లట్లున్న బాధలేదుం నుఅముగానే చదుపుకొనవచ్చును. కాని అంత పెద్దసద్యము వై విధ్యములేక ఎల్ల ప్పుడును అశ్లే ఉన్నచో విషుగు తన్పదు. ద్విపదవంటి చస్పదనము తెలియకుండగనే ఏర్పడును. కనుక పీసపద్యవిషయమున నన్నయగారి మార్గమే సమంజస మనవి సించును. (ప్రతిభాసంపన్నములై బహంమార్గములనగిచిన శ్రీనాధువిసీసములుమ్మాతము దీవికి అపవాదము. వర్జించువారికి పీససద్యమువలన ఒక్కప్రయోజనమే నెర పేరును. కౌని గడుసైన కవి దానిచే ఎంత ఊడిగమునైన చేయింపగలడు. “అంత దేవాహితు లమృతంబు గానక

యెంతయు నలిగి బలీంద్రుగూడి మంతనంబుండి యమ ర్మ్యులతోడి పొ

_త్రింతయ చాలు నింకేల యనుచు "అవి నన్న్మయగాు ఈను చెస్పింతురు. అది, ః.21 “*వినవమ్మ తృణముష్టిగొవి వాడు వీచుడు

సందగిన్షై యుదయించి యతని వంట లమరు నంతకు, నింధనము లపేక్షింపక

నుడుగక మండుచుమండు, మఠజియు "” ఆర. 2.07

అని వివరణము వడిపింతురుం “వలుకుల ముద్దును గలికి శ్రాల్లిన్నుల

తెలుపును వలుదచమ్నల బెడంగు సలఘుకాంచీసదస్థలముల యొవ్వుమ

లలికానవేందు మండలము రుచియు అది, 3.27

అని కన్నులు మిరుమిట్లుగొను వర్జనము చేయింతురుం “వరరత మొక్క౦డు వారణ మొక్కండు

తురగముల్‌ మూడు కాల్వురును నేపు;రు ” అది. 1.80

అని పట్టికను వేయించుటకును వెనుకాడరు.

సీసము కందము తరువాత, భట్టారకుల జాతిచ్చందన్సులలొ తెలుగు హృదయమును విప్పుచు కావ్చించునవి తరువోజ, మధ్యాక్కంర తరువోజకంజ మధ్యాక్కంర తరుచు దర్శన మిచ్చుచుండుమ. ఇవి వర్ణనము చేయవు. ప్రోడతనము నికు పోవు. మనసు విష్పును, మాటలాగము చూడుగు.

పారమతివన్నయ ఏ8 తరువోజ ఏల యిమ్మువి నాకునిచ్చె విమ్మం్యత మిమ్మర్శతళక్రియే నెరుగంగ వేడి యేల ప్యుకకుంగోరి యెంతయుభక్తి నిను దలంచితి (బీతి నినుడును నాకు చేల నద్యోగర్భమిచ్చె....? ఆదిం ధనసంపదల విజధరణిరాజ్యంబు తనయులం దమ్ముల దన్నును విన్ను దనర జూదంబాడి ధార్హరామ్ట్రలపు ధర్మతనూజాండు దా నోటువడియె.... సలా. ...20?

మధ్యాక్య-ర తడయక పుట్టిననాడ తల్లి చే దండ్రిచే విడువ బడితి, విస్పుడు వతిచేతమ, విడుసణబడియెద నొక్కా ? ముడుపులు వేయు నింకేల యిప్పాటి నోములు దొల్లి కడగినోచితిన గాకేమి యమచును గందె డెందనమున ఆది, 4 ఇల (బిసిద్దుడు బుతుపర్డు డనెడు మహీళు డిశ్ష్వకు కులజూండు నీకు 'పేవ్యుండగు సఠవిగొలిచి నుందుండు నెలకొని; యతవికి సళ్వహృదయ మనెడివిద్య విచ్చి వెంయ నతనిచేత నక్షహృదయ మన్విద్య జేశొానుము ఆర. $

భట్టారకులు లయగ్రాపా, కవీరొజవిరాజితము, మానిని, (నగ్గర మున్నగు ననేక పెద్దవృత్తములను మత్తకోకిల, తరళ, మొదలగు మధ్యమ వృత్తములను మాలిని, నననుయూరము, నసంతతిలకము మొదలగు చిన్నవృ త్తములను అనేకము వాడిరి.

ఒకభిన్న నంఘటనమునకు మనప్పంఘక్షణమునక్షు, దృళ్యపరికల్పమునకు తర చుగా ఆయన భిన్నవృ త్తములను వాడును. దానితో మనకు వెనుకటి చిత్తవృత్తి జారి [క్రొత్త యమభూతి కలుగును. వద్యవిద్యయందలి ఈ మెలకువవలన భట్టార కులు ఇతిహాసములోని మాంద్య మును పోగొట్టి కనరచనకు ఆపారమైన వై తన్యము కల్పించినారు,

కుంతి తలవవితలంపుగా కొడుకును గన్నగి. అంతవరకు ఆడుచు పాడుచు. కన్యగా తిరుగు కుంతి గుండెలో రాయి సడెను. ఈ మవనస్పంఘర్షణములో అంఠవర కున్నచి త్త్‌వృ 1 మారిపోయెము. అపుడు సామాన్య పద్య్యముమ మారిపోయెను,

ళ4 పారమతినవ్నయ వనంతతిలకమం ఈ బాబునెత్రికొవి యింటికి కన్న వమ్నన్‌ వా ఇంధులందరు మవంజున నేమి వారే? ఈబాలు మార్యవిళు విట్దుల 'పెట్టీపోవం గా బుర్జిపుట్ట దివి కన్య మవంలులోనన్‌ (వందిరి వగచుచున్న) అరిం వ్‌ పెండ్లి కొకుండ విడ్డనుగన్న అడువడుచు ఎదలోని డోలాందోళశవము ఈ 'వద్యమున (వతిలింటించాచున్నదిగదా 1 విశ్వకర్మ తిలోత్తమను వృష్టించెను. ఆమె అపాధారణ సౌందర్యము చెవ్వుటకు పాధారణన్న త్తము చాలదు కాబోలు 1 అప్పుడీ వృధ్వి "కిలాజు మణీకోటిసంఘుటిత గిన్య దేహాంబణుతో తిలోత్తను యనంగ నొక్క యువతీలలామంణ షు తలా& నౌనరించె సర్వగుణతాపి రూవ్మకియా కలావవిదుడు విశ్వకర్మ తన కౌశలం బేర్చడన్‌ అది &.188 దుష్యంరుడు వేటకువచ్చి "కాజడఏ వఅచు మృగముల వెంటదగిలి తిరిగి నాడు. అంతవర కాత రెరిగివది కాజడివియే. తరువాత దగిన్యమువీం(ద్రనివానమః కజ్వా,శమము చేరును. కాను చూచిన్యవకృతియే మారిపోయెను, ఒక అపూర్వ దృశ్యము కనుల ముందుకు వచ్చెమం ఆ దృశ్యమును రెండు అపూర్వవృ త్తమురితో భట్టారకుడు కన్నులకు గశ్రైమం =ఏెచి తవర్చి తలిర్చిన (కోవుల వి డగుతావుల జొంనములం బూచిన వంచియళోకములన్‌ మరపొన్నల టొన్నల గేదగులన్‌.... ” ఆది. 4 చూచుచు ముందుకు నడచినాడు ఇది అక్రమవృక్షముల పట్టిక, అద్బుత తావన ఏదియులేదు. కావి ఈవృ త్తనంగీతము, కబ్రలయ, అవూర్వవాశావరణమును వృష్టించిసది. వెంటనే అశమములోవికివపేశించితి మమఖభావప తరువాతి “కవిరాజ విరాజకము చదువగా వచ్చును అచవిచమి ముందట ఆజ్యహవిర్ధృత పొరభధూను ఆశా తశులం జెవగిన మాళుల కొమ్మలమీద పపేత లకాంశము లైెననువా యవి మరున [వకరంబుల జూచి...” వా అడి. 4 ఛఫోవన మిది యవి తలిచినాడు. ఈ అవూ ర్వదృళ్య్థవరికల్పవకు భట్టారకుడు

పౌరమతివమ్నయ ణ్‌ ఇట్టి శిల్పముగాని వృత్తములుగాని కాన్పింవవు- పాండురాజు అరణ్యమువ మండగా వవంతము వచ్చినడి. అడి పాఠారణ - వవంతముకాదు- పాండురాజు జాతకమునే తలకిందుణ వేయజాలినది అ మనవి నన్నెసేళముమ చితత్రించుటకు ఈయన రెంత ఉద్దరమాలా వృత్తములమ (వ్రాపినాడు. అ బుతుదృళ్యము నాన్యతోదర్శవీయము. "కమ్మ వి లతాంతముతి కుమ్మొనసి వచ్చు మధుషమ్మూల మగిత విసదమ్ము లెవగం జూ తమ్ముల లవక్కి.సలియమ్ము9 మగంధి వకుళమ్ములను నామచు ముద మొ్యొనర వాచా అమ్ములగు కోకిల కులమ్ముల రవమ్ము నధురమ్మగుతు వీ ” అది. 4 "వందన తమాల తరులందు, నగరు రుమములందు కదశీవనములందు లవలీ మా కంద తరుషండములయండు వవిమీల గరవిందములయండు వనరాజీ కందళిత వువ్చ మకరంద రనముం దగులుచున్‌ ” అది. 4 అట్లా ఒ' ేనె వాక వద్యవిద్యలో భట్టారకులు వరిజతవ్రజ్ఞాలది ఈ నవంతము ముక్షకంఠముగ్‌ వలికిన పిరన మరి దావినిగూర్చి _వనంగించుట చర్విత చర్వణము- వవ్నయ భట్టారకులు శబ్దిపాగర తీరమున గూర్చుండి విన్న వంగితము అనంత వాద్నఐి వ్మోపావనా ఫలితము; అది కూర్చిన (శుతిముళము అవన్యా దృళము. ఆది పేదపాఠమువలవ వచ్చినదని కొందరనిరి. కాని పేదవకనమువలన కలుగువది వ్వరపౌందర్యము గాని శద్దిపొందర్యముగాగుం భట్టారకు లుపాపించిన భబ్దపొందర్యము రామాయణముమండి వచ్చివది.. అది యంతయు ఒకపాట | కమకనే “పాఠ్య గేయే చ మరురహ్‌'..- మందరకాండమువందతి చం్యద్రవర్డనాది మట్టమాలు చూచిన ఈ నత్యము కజావగుమం భట్టారకువి వంగీతన్చృహ గొన్పది. "వజవ వీణా వేణు రణికామపాగమై రవగీత రవమెల్ళి రెనల వెవగె” అది. వష్త-[118

న! పారఠరమతినన్నయ రసగితమను మాటను గొప్ప భావుకుడుగాని _సయోగింపలేడు. అ రవసగీళా ధర్మము ఈపద్యపాదమువందే స్ఫురించుచున్నదిగదా 1 భట్టారకుని బొల పద్యములు ఎత్తుకొనగనే గొంతెత్తి పాడవలె సనిపించును అ సద్యములందలి రటలయి(లయ) అట్టిది, అంతేకాక ఆయన రచనయందలి “ంగ01కకి) (గానగుణము) మొట్టమొదట పాఠకుని తసివైపు లాగివేపి చదివిం చును. అతడు ఊపిరి తిప్పుకొని తరువాత _స్తిమితముగా అర్ధవిచారణము చేయనలెమం ఈగానగుణములో వ్యర్థపదములు, ఊతసదనులు, యతి,ప్రాసల పడికట్లు, అన్నియు మునిగిపోయి రచసలో ఏదో యొక అవిర్వచసీయమైన మాధుర్యము పొడ గట్టు చుండును. ఈ గుణము రొనమాయణనులో నన్నయగారి రచనములో సమృద్దిగా మన్నది, ఫోతన్నగారి పద్యములు చదివినపుడు రసావేశములో మగో్న్నోన్మగ్నుల మగు దుము. రనములో, ఒక మానసికమైన పొంగులో, ముంచుట ఆ పద్యముల లక్షణము. ఆళవి భక్తి తష్మయత్వము కవిత్వమును ,కిందుచేయును. భట్టారకుడు" గొప్ప కళా కారుడు. ఆతని చేతిలోని గంటము రసోద్వేగముతో నణకదు. గొంతు బొంగురు పోదు. ఆయస కళాసృష్టి సూటిగా విష్ప్టగా నడచును, నన్నయగారు “బాలుండవు, నియమ (వత శీలుండవుి అని రెండు పాదాదు లందు పలికి ఆ యక్షరరమ్యశను ఒక రాగములో నన్ననికళవలె వదలిపేయును. తక్కిన రెండు పాదములందును కొనసాగించుట కృతకముగా నుండునని ఆయన తలంపు కొవచ్చును. అయితే... భూసురుడప్త బుద్ధిదయా భానురుడప్ప శుద్ధపీరభట నందోహా (్రేసరుడపు శిశుమారణ మానురకృత్యంబు ధర్మ మగునే తండ్రీ $* లాగు సికమం అని నోరార పలికినగావి పోతనార్యునకు తృ ప్రిలేదు. లట్టారకులు ' నంకుల మిళికాళి వీల వరికుంచిత కోమల కుంఠలన్‌, శకుం తల యను కన్యకం గవియె” అవి చిన్న అలంకార రేఖ విసరగా, పోతన్నగారు ... “వినవీథిన్‌ జవి కాంచి రంత విబుధుల్‌ విష్ణున్‌ సురారాతి జీ వననంప త్తినిరాకరిష్షు గరుణాపర్థిష్ట యోగీంద్ర హృ

పారమతినన్నయ 81 ద్వన వర్తిష్ణు నహిష్టు భ_క్రజనద్బింద _పాఠవాలంకం ష్ద నవో డోల్లన దిందిరా పరిచరిష్టున్‌ జిష్ణు రోచిస్టునిన్‌* లాగ, 1

ఆవి మొగము మొత్తునట్టి శబ్దాలంకొరముతో ముగింతురు.

శబ్రాలంకారము ఎంత రుచిమంత మో అంత కుచికామంతముకాదు. కమకనే ఆలంకారికులు. శబ్దిచ్వితరచనల (ప్రస్తావమున “ప్రాయళో యమకేచ్చితే రసపుష్టి ర్న మృగ్యతే” అవియు, “కావ్యాంతర్గడుభూతా యాసా తు నేహ (వ్రసంచ్యతే" అవియు చిన్నచూపు చూచిరి

అసలు ఈ శబ్దాలంకారములుకూడ పరంపరగా _రసాభిముఖముగ నడునవలే సని ఆలంకారికుల నిష్యర్షం కాని వీని ఆకర్షణమునకు లొంగి చాలమంది కవులు వీని మితిని మరచిపోయిరి. నహజరోరణిలో ఇవి ఐంగారమున రత్నములు వొదిగి నట్లు రావలెను గాని పృధ్యకృయత్నము కూడదు. వాల్మీకి కాళిదాసాదులు వీనిని అయత్న నిద్ధముగ నుపయోగించిరి. భారవి మాఘాదులు వీనికి పెద్దపీట వేసిరి,

నన్నయగారి అక్షరరమ్యత వేరు. అది అచ్చముగ ఏ ఆలంకారికులు చెప్పిన కోవలోనికిని రాదు. ఒకప్పుడు ఛేకామ్మప్రాసగా, వృత్త్యను.ప్రాసగాా యమకముగా, పోవుచుపోవుచు రూపుదిద్దకొ మను, ఏ యొక్కంటియు, పని గట్టుకొని పద్యమంతయు గాని, కొంతయుగాని నిర్వహింనబడదు. అవాగ్ధారలో వానియంతట నవి వచ్చి కూర్చున్న ట్లనిపించును. ఆయన వచ్యశ్శీయే అంత!

అక్షరరమ్యళలేని పద్యమే కనబడదు. ఈ గుణము సంసన్నముగా తన యందున్నదవి ఆయనకు తెలియను “ఇతరులొను తనకథ కవిత కదలించినను, లేకపోయినను, ఈ గుణము మాత్రము తనక లోగొవి చదివించునవి ఆయన దృఢ విశ్వాసము, కనకనే దానిని విడువక స్మరించెను.

భట్టారకుని అక్షరరమ్యుతకు అద్ద మిది - “*విహునన పొదపాొట్ది కులపర్వత పూర్ణ నర స్పరన్వతీ సహిత మహామహీభర మజ(స సహ్మస ఫణాళి దాల్చిదు నృహతర మూరర్తికిన్‌ జలధిశాయికి పాయక శయ్యయైన య య్యహాపతి దుష్కృతాంతకు డనంతుడు మాఠుః (విసన్నుడయ్యెడున్‌.” అఆది,!,

ఈ అక్షరరమ్యత కోరికూర్చినట్లుగాక (ప్రవాహములో కొట్టుకొని వచ్చి వట్టున్నది.

థథమ పాదమున 4 పకొరములు ఆవృత్తి. 4 సకొరములు ఠరువాత. ఆ

శక సారమతినన్నయ పిమ్మట సరస్సరప్‌, మహామహీ, అజ్యన సహ్యస్కు కాయికి, పాయక, అంతక, అనంత అను జంటవర్ణముల ఆవృత్తి. అ్యపయత్నలబ్ధిమెన ఈ అక్షరరమ్యతతో పద్యము గింభీరముగ గట్టులొరసి పారు నదివలె నన్నది. ఇందు సరస్పరస్‌, మవీ మహీ వంటివి అవ్యవపాత వ్యంజన ద్వయావృ త్రివలన ఛేకానుప్రానము కావచ్చును. పకార సకారముల అసకృదావృ త్తి వృత్యన్నుపాన మనవచ్చును. అజ్యస సహస అమనది చేకముకాదు. బిందుపూర్వక _తకారద్వయమును అందుచేరదు. వృత్యమ '(పాసమును మించిన సౌగను కనబడుచున్నది. కనుక ఇది కేవలము అలంకారికులు చెప్పిన శబ్దాలంకార శరధికాదు. ఒక శబ్ధసంగీత విలాపము! దీవి (సయోజనము అంతియేకాదు. మహీమహాభరము సహస ఫణాళితో మోయుచున్న అనంతుని విశ్వరూపపటము ఈ సమాసములో శబ్దగాంభీర్యములో డర్శన మిచ్చు చున్నది. వేరొకటి __ గంగాధర పింగ జటా నంగమ మంగళ విశాల సలిల తరంగన్‌ గంగానది 'పేవించెను గంగాద్వారమున విగత కల్మషు డంతన్‌ అది. 8, ఇందు విందుపూర్వక గకారముల ఉరవడి ఏమి చెప్పుచున్నది? గంగాధరువి జటాళరముముండి జారిపడిన గంగానద్నీపవాహ వేగమును మాంగల్యమును సూచించుచున్నది. ఈ అన్నుప్రాసము (శవణసుళగమే కాకుండ అర్జదీ_ప్లినికూడ కలిగించిన అది సార్థకము ఈ దీ _ఫిలేవి అక్షరరమ్యత నన్నయ గారిలో మచ్చున కేని కొవ్చింపదు. ఈ అక్షరరమ్యత సన్నయగారిలో అనంతవై విధ్యము గలది. ఒకస్పు డది యమకముగా ఏకనర్జ _ ద్వివర్జావృ త్తి రూపముగా స్యవపా తావ్యనహీతముగా ద్వి(ప్రాస (త్రిపాస రూసముగా (ప్రత్యక్ష మగుచు స్త్రీ శరీరములోవి లావజణ్యముసలె ఆయన రచనయందంతటను విండి యుండును + కవిశాకళయొక్క- విపిరంగమైన పద్యశిల్పము, అక్షరరమ్యత, ఎంత చక్షః (ప్రీతిని 8రఃకంపమును కలిగించిషము అంతరంగమున పండిప రపసపిడియే నహ దయులకు విగళిత వేద్యాంతరమైన పారవళ్యమును కలిగించును. ఈ పారవళ్యమే కళాసృష్టి పరమార్థము, కమకనే లట్టారకులు కప్పల పరమలక్ష్యము రవమే అవి చెప్పుట తటస్టించినది.

పారమతీనన్నయ ణీ ఇతిహాస పరమార్థము రససృష్టియే గాదు. దాని ధర్మనీతి బోధనములో రసము అనిషంగికము, కనకనే మూలభారతమున మన మెస్పుడును రసవినశులము కొము, అందలి కవిత సరస్వతీనదినలె అంతర్వాహినిగా మండగా నన్నయళలట్టా రకులు దానివి _ప్రకాశితమును (ప్రద్తీప్తమును చేసిరి, దీవినే ఆయన (ప్రనన్నకవిత యని స్పష్టపరచెమ భారతేతిహానము పర్వ రసాశ్రయము సర్వ(ప్రాణ్‌ సాధారణమైన శృంగారమునకు రనములలో అ్యగ్రపీఠము. భట్టారకువి రచనలో ఈ శృంగారసన్నిపేశములు 5, 6, _ప్రముఖముగా కొన్చించును. అందు వరాశర సత్యవతులయు, మేనకొవిశ్వామిత్రులయు, సన్ని వేశములు ఒక వర్గమునకు చెందగా యయాతిదేవయానుల, శకుంతలాదుష్యంతుల, గంగాశంతనుల, సుభద్రా ర్హనుల, నలదమయంతుల శృంగారరీతులు పేరొకటేణికి సంబంధించినవి మొదటిరెండును సవ్యాజములుగావి, అవ్యాజములు గావు. ఎంతవారలయ్యును తాక్కా-లిక మాసపో,దేకములకు లొంగినప్పడు (ప్రవర్తిల్లినవి. న్రీఉత్కటయౌవన విలాసము కల్పించిన (భ్రమలో ఇం్యద్రియక్షోభమును గమింవలేక ఏ వేకవినిపాత మందిన కామక్రీడలుగాని, అవి దాంచత్యపరిళుద్దములు గాప్పు, తక్కినవి పరస్పరానురాగ పేరితములై సుకుమారభావ సరిపుష్టములై, దాంసత్యథభావ శుద్దములై నవి- వీనిని చ్యిక్రించుటలో నన్నయగారు చూపిన మెలుకువ దర్శనీయమైనది. నత్యవతింజూచి యౌ మునివరుండు (పరాశరుడు మదసపరవకుండైై ం చవలాక్షిచూపుల చాడ్పున కెద మెచ్చు€ జీక్క-వి చమగవః జీర౭గోరు అన్నువకౌందీగ యండంబు మదివిల్చు జఘసచ్యకంబుపై జరపు దృష్టి... ఇట్లు “విగత లజ్జా వరవళుండై యమ్మునివరుండు తన యభిప్రాయం ఐక్క-న్యక _ కెజింగించిస .. అమ్ముని శాసంబిచ్చునవి వెజచి యొడంజడగీనదిం త్యతృ్రసాదంబుస గంధసతఠియై, దివ్యాధరణభూషితయై "ఆతని యలీష్టము నెర వేర్చివది. పుష్పహృదయమునుండి జొలువారు మకరందమువంటి కన్యాహృదయాను రాగమును ఆయన చూరగొనలేదు. ఆమె యౌవనపు పొంగు ఆతనిని (భ్రమింస నే

థి పారమతినన్నయ జేసీనది. ఆతడు శపించునవి ఆమె ఆతవి వళమైనది. ఆ హృదయములలో 'పేమలేదు. ఇష్ట మున్నది దానికి కారణములు ఒక్కొక్కరి కొక్కొాక్కంటి. ఈ సన్ని వేశములోవి చమత్కార మిది; ముని సత్యవతిని చూచినప్పటి తలంపులలో నే భట్టారకుడు పట్టి యిచ్చెను. ఇచటి నాయిక హావభావవిలాసము లెరుగని పల్లె పడుచుం ముని కొమ మోహిళుడు, ఈసమాపేశమున ఇంతకంటె సౌకునూర్య ముండదుం 'మేనక అచ్చర; ఆరితేరిన న్వర్వేశ్య; ఆమె మునినిష్టను కొల్ల గొట్టవచ్చెను. ఫీలావిలానములకు పుట్టివిల్లు. ఇక చూడుడు! చల్లని దక్షీణమారుత మర్డిన పీతెంచె. దగిలి యాలలనా ధ మ్మిల్డ కునుమాంగరాగ న ముల్ల సన నుగంధియగుచు మునినరుమీదన్‌ " ఆది-4.89 ఈ ఉద్దీపన పాొమ్మగితో ఆమె అపఠరించి..- 'ప్పష్పాపచయ వ్యాజంబున విహరించుచుండెసఖులున్‌ దానున్‌” విశ్వామికుడురాజు; ఒకప్పుడు సర్వపొందర్యలోగములను అనుభవించినవాడు. ఆతనిని లోగొనుటకు తన యందచందములే చబాలపు, తగిన వాతావరణమును కల్పించ వలెను. తన యౌవన లానణ్యమధువుతో (కనుముగా మ త్తెక్కాంచవలెను. ఇందులో గడునుదన మున్నది, వంచన యున్నది. _పేమలేదు. అది రొజాజ్ట-. తననృత్తి. ఆ దృష్టితో అనిష్టమును లేదు. ఉన్నంతవరకు రతి సవ్యాజము. “అలసతయొసప్పగా౬ దరుణ్‌ యమ్మువినల్ల భుమోల మన్ననా మిళిత సుగంధబంధుర సమిరవశంబునః దూలి వాల పై వలు వెడలన్‌ బయల్పడియె వర్ణికుచంబులు కక్షయుగ్మమున్‌ లలిఠకృళోదరంబు తరళ (తినకీయుత రోమరాజియున్‌. జీ=శీలీ అందు( దన దృష్టి నాటుడు4 గందర్పనిశాతసాయకంబులు పెలుచన్‌ డెందమున నాట ధృఠిపెడి కంది ముసీం్యద్రుండు దాని. గవయన్‌ దివిరెన్‌. శీ..4$ ఇట్లామె అంగపౌందర్యమునకు లొంగిపోయినాడు. ఆమె హృదయ సౌందర్య మెట్టిదో యెరుగడు, ఆకొపురము మూడునాళ్ళ ముచ్చట-- ఇక్‌ 'రెండవవైపు....

పొరమతినన్నయ $1

యయాతి మవారాజు వేటవచ్చి మూతిలోవడిన దేవయానివిచూచి దయతలచి దావినుండి యుద్ధరించినాడు. ఈ ఉద్ధరింపు ఆమెకన్యాత్వముమండియే ఉద్దరించి వట్లయినది. కచువి శావమువలన ఆమెకు (వ్రాహ్మణళర్త దొరుకడు. కమక ఈరాజునం దామెకు మననసున్నది. కాని అది మూగకోరిక. దాని కింకను పరిపాకము రాలేదు. చేయిచాచి పైకి తిగిచిన రాజామనసునం దేమున్నదో తెలియదు. ముందు *దయానండై” తరువాత *,సీతితో కోమలిం దిగిచె” ఆ (సీతియెట్టిదో!

ఆతడు ధర్మోత్తరుడై న రాజు (వాహ్మణ కన్యయందు మనను నిలుపుట అధర్మము. విధి బలమున ఆమె స్పర్శతో అంతరాంతఠతరముల ప్రీతి ఉదయించెనా? కవి చెప్పడు. ఊహింపవలవినదే-

జలధివిలోల వీచి విలనత్కలకాంచి సమంచి కావనీ

తల వహనక్షమంబయిన దకిణ హ_స్తమునం దదున్నమ

ద్గళ దురు ఘర్మవారి కణ కమ కరాద్దిము( బట్టి నూతిలో

వెలునడ కోమలిం దిగిచె విశుతకీ ర్తి యయాతి ,పీతితోన్‌, ఆదిం$ి

ఇది అధర్మము కాదని ఎవ్వరైన వర మిచ్చినచో ఆమె నాతడు పరి గపాం చును. అంతవరకు ఆ భావము పైకి పొక్కదు. గూఢముగా లోన మినుకు మినుకు మనుచుండును. ఈ శృంగారము విచిత్రమైనది. ఒకరికి స్పష్టముగా, మరి యొకరికి అప్పష్టముగా (ప్రీతి యున్నది, ఈ పురుష స్పర్శతో అమె చేయి స్విన్నమైనది. అవనీ సుందరివంటి లతాంగుల క్టమ కరాబ్ద స్పర్శ మాధుర్యము నెరిగిన చేయి అది. దానికి (పీతి తెలియును. ఇట్లు పరస్పరాలంబిక మైన _పేమభానము అనుభావ సూచితమై రపాభీముఖమైసది. పిమ్మట కొన్నాళ్ళకు వివాహ పరికుద్ది నందినది. ఈ మకమారమైన భావ విన్యాసమునందు కవిరచనా కౌళశలము తేటసడును.

దుష్యంత ఘట్టములో వేరొక సొగనున్నది.

దుష్యంతుసకు శకుంతల మునినాథ కన్య యవిపించెను. దానితో మవనులో విన్ఫృహ వృత్తి కలిగెను. ఆమె క్యత్రియ పుత్తికయని తెలినెను. వెంటనే ఆమె యందు గాటమైన కోరిక కలిగెను. మనసులో మన్మథుడు కాలూనినాడు. ఇట ముందు పురుషుడు (సేమ భావ విలసితుడు. స్రీ తటస్టురాలు. తరువాత ఆ కోమలికివి తనయం దనురాగ మున్నట్లు (గ్రహించెను. ఈ నన్ని పేశములో ఉద్దీపన పొమ్మగ్రి గావి అంగ పౌందర్యముగాని వర్ణితము కాలేదు. దుష్యంతుని చక్తూరాగమే (ప్రాధా న్యము వహించినది. ఆతవి హృదయము శకుంతలా. (ప్రశాంత పొందర్యమును

త పారమతినన్నయ చూడగా '"అళిపాత వికంపీత పంకజము వలె సంచలించివది, ఈ అనురాగ చిత అము ఎంత సుకుమారము! ఎంత ఉదా త్తము!

తుమ్మెదల తాకిడికి చలించిన తామరపూవువలె నున్నది, ఆ రాజు హృదయము. ఈ తుమ్మెదలు దేవికి ప్రతీక? అమె సహజ విలాన చేష్టితములకా? లేక నాగరిక పద్ధతు లెరుగని ఆమె ముగ్గ వివీల విలోకనములకా? ఆ రొజు హృదయ పద్మ మెంత రసజ్ఞము $ ఈ అనురాగము గాంధర్వ వివాహ విధిలో పరిపక్వమైనది. గంగాశంతములు సమామరక్తులు.-

“*జలకణాసొార శ8రంబగు గంగావలిన తలము” రంగస్థలముం కంతమడు.-

తరళాయతలోచన, వ

త్యురుతరతే జోఖిరామ, నుత్తమ దివ్యాం

బర మాల్య మణి మయాలం

కరణోజ్జ్వల వేష, నొక్క కన్యకం గవియెన్‌, ఆది. 4.143

కవి ముని కన్యయో దమజకస్యకయో భుజగేంద్ర కవ్యయో

యనిమిష కన్యయో యిది వియచ్చర కన్యకయో యపూర్వ మీ

వనమున కిట్టు లేకతమ వచ్చునె మానవకన్య? యంచు న

య్యనఘుడు దాని. జొత్తమున నాదట వోవక చూచె. (బీతితోన్‌. అది.4.148

అదియు నమ్మహీపతి రూప యౌవన విలాసంబుల కోటువడి

మహానురాగమ్మునం జూచుచున్నంత...

ఇరుపురు నొండొరులను గడు

నురుచిరముగల జూచు వాడి మాడ్కులు దనకున్‌

శరములుగా( గొని యేవెను

మరు డయ్యిరుపుర మనోఖిమాన చ్యుతిగన్‌* అది 1.145

మృగయా వినోదార్థము వచ్చిన శంతనుడు తరళాయతలోచన ఉజ్జ్వల 'వేషాభిరామ యగు ఒక కన్యకను (గంగను) చూచినాడు. అమానుష కన్యక యమ కొన్నాడు. (ప్రీతి నెరపినారు. ఆమెయు మహానురాగంబున అతని జూచినది. పరవ్ప రొనురక్తు లైన వారి వాడి చూప్పలే శన పూప్పు బాణముల కంజె పదునుగా మన్నవవి మదనుడు తన పూవుటమ్ములను దాచి, వారి యహంకారములు జూరిపోప్తనటు ఆ చూప్పలనే (వమోగించినాడు. గంగాశంతనులు ఆలంబనముగా పరస్పర 'రూస యౌవనములు ఉద్దీససములుగా మరుచిరములగు వాడి చూడ్కులు అనుభానములుగా

హరమతినన్నయ ౪0 ఆక్షి వ్రములగు హర్ష 'వేగాదులు సంబారులుగా ఫలించిన వారి శృంగారము దాంపత్య ధర్మ సువాసితమైనది.

సలదమయంతుల [-పేమమందారము...

(మ వికొస్మవపుల్లమై సర్వజవ లోభవీయమై దివ్యపరిమళముల వెదబల్లినదిం వారి సంయోగ శృంగారము కంబ వియోగ మాధుర్య మే విశ్వాస పునీతమై అమృత కలళముగా మూ రికట్టినది.

వారి అభిలాషవ్విపలంభమును నన్నయగారు ఎన్నటికి మరువరానట్లు శెనుగువారి హృదయముల ము[్రించినారు.

“నలదమయంతు లిద్దరు మనః (ప్రభవానల బాధ్యచూమలై

నలిపిరి దీర్హ వాసర నిళల్‌ విలస న్నవనందనంబులన్‌

నలిన దళంబులన్‌ మృదుమృణాళములన్‌ ఘనసార పాంశులన్‌

తలిరుల శయ్యలన్‌ సలిల ధారల జందన చారు చర్చలన్‌” ఆరణ్య

ఈ వద్యమునకు సంస్కగ్భృత మూలను లేదు. ఇది భట్టారకుని ఉపజ్లా నంజనిత రసికళా పతాక!

వియోగినీ వియోగుల మధుర వేదన అన్యోన్య సమాగమాభిలాష ఈ వద్యము నందలి సుకుమార ళబ్ది వినిపేశనములో సాౌగపైన విరపులలో రన చిికణ ములో, భట్టారకువి పరిణత (ప్రజ్ఞను పట్టి చూపుడున్నది. కఠథాగత సా_తల మనో ధర్మముమ, హృదయ స్పందసమును, తన (తిలా నే(త్రముతో పరిశీలించి ఉచిత శబ్దార్ధ కల్పనముతో ఆ యనుభూతివి పాఠకువి కందింస గలిగినవాడు మ్మాఠమే మవి కవి!

గంభీరముగా సొగిపోవు భారత మహేతిహాసమున తళుక్య|ంన మెరయు వాన్యము వింతగొల్బుమ. నన్నయగారు దానికి మెరుగుపెట్టి చమత్కంరించి తన విశిష్టతను (ప్రదర్శింతురు.

(దుపదుడు పాండవులకు సట్టువడి (దోణాదార్యుని యొద్దకు తేబడి నప్పుడు (దోణు డిట్లనెను.

“న వైరం మవసా ధ్యాత్వా (దోజో (ద్రువద మృబవీత్‌॥

విమృద్య తరసా రాష్ట్రం పురం తే మృదితం నుయాః

పాష్య జీవం రిపుసశం సలి పూర్వం కి మిష్యశే॥ అది. 187,645

ఈ వాక్యములో హాన్య న్పర్శయును లేదు. దీవికి నపష్మ్యయగారి (దోణుడు (గుపదుం జూచి వగుచు-

| పారమతినన్నయ ఫీరెవ్వరయ్య? (ద్రుపద మ వా రాజులె? యిట్లు కృషణు లై వట్టువడన్‌ వీరికి వలవెనె?) యిపడు మ హా రాజ్య మదాంధకార మది వానెనొకో? అది. క.కికి ఇంకనై వ మమ్ము నెలుగంగ నగు నొక్కా అనుచు నుల్లసంబు లాడి. ..” వదలెను. ఒకప్పుడు రాజ్యగర్వితుడగు మగుసదుడు ఇపుడు బింధితుడ్రై తన వద్దకు వచ్చినప్పుడు. (దోణునకు నవ్వు వచ్చెను. ఆ నప్వు వెనుక కోసమున్నది అది రేభాన్నూతము కనుక, విందు వీన్యరౌదముల సన్నవి సమ్మేళన మున్నది. హాస్యాలంఐనము (ద్రుపదుడు; ఆతని గర్వపరిహారము దైన్యము, ఉద్దీ వనములు, [దోణునియొక్క- *పీరెన్వరయ్య? మహారాజుల అను సాభీప్రాయ ఇహువచనములు ఆనుభావములు. ఊహింనదగిన అసూయావపాశ్రాదులు, సంచా రులు, ఈ హాస్యముతోపాటు అతడు మున్ను తనకు చేసిన అవమానము జ్ఞాసకము వచ్చి (కోధముకూడ తొంగిచూచుచున్నది. " ఇందలి తెనుగుమాటల పోహళింపు, పాదాంతమునుండి పాదాదికి వచ్చిన మహారాజ మహారాజ, శబ్దములలోని దీర్హములు హాస్య(కోధములను చక్కగా వ్యంజించుచున్నవి. వికాసురకథా సందర్భమున (బ్రాహ్మణకుటుంది మంతయు దుఃఖించుచుండగా వారి పిల్లవాడు---ఒక చిన్న కజ్దపట్టుకొని *నేను రాక్షసుని చంపివత్తు” ననగా ఏడ్చు చున్న అందరికి నవ్వువచ్చినంత పని యయ్యెను. “నాలకుం డొక్కరుం డొక కోల చేత బట్టికొని యేను రక్కంసు గిట్టి చంపి చులుకవత్తు మీ రడలగ వలవదనుచు€ గలయ నూరార్బె. దవ తొకు్కూపలుకు లొన్నొ అడి, 8. 258 గంఖీర సన్నివేశమున ఒక వికటదళశ చూచిన సవ్వురాకతప్పదు. మవోవీరు లకు వై ఈము అలవికాని బకొసురవధను ఒక కసుగాయ నెరపే ర్తునవగా ఇచట సప్వు పుట్టచున్నది. దీవికి మూలమున్నది. అందు తృణముగొని పిల్లవాడు మాటలాడగా అంతకన్నసహజముగా మండునని నన్నయగారు వానికొక కోల నందించి వినో దము చూచినారు. అంతేకాదు. ఈ వోస్యమును వ్యంజించుటకు సంస్క్య్భృతమును కాదని అచ్చృతెనుగు పదములతో మరింత నదుము తెచ్చినారు.

పారమతినన్నయ శిర (దయవదుడు (ద్రొవదీ స్వయంవరానంతరము తనపై కి వచ్చురాజులను చూచి లీతుర్రై (బ్రాహ్మణుల మరుగు సొచ్చినాడు. అప్పుడు (బ్రాహ్మణులు భయపడకు మని చెప్పి తమి దండాజినంది లెత్తి ప్రతివలంబుపై పవీచుచున్న వారలను చూచి అర్జు నుడు నవ్వినాడు. యోధానుయోరులు రాజులెక్క-డ? వాచా వీరులైన (బ్రాహ్మణు లెక్కడ? ఈ వికట సన్నివేశము హాస్యరస ప్యోరకముగా మూలమునందే చ్విత్రిత మైనది. ముభళద్ర రై వతమహోత్సనమునకు వచ్చినది. ఆమె రూపాతిశయమునకు ముగ్దుడె నంన్యాసివేషమున నున్న అర్జునుడు రెస్ప వేదక_ఆమెనే చూచుచుండగా. "అవ్విజయు మామగ€ జూచి మునీంద్ర నీకు. జ న్నే మదిరాక్షులందు మది నిల్పగ నంచును మందహాన గ ర్భాననుడై” కృన్దుడు పరిహసించినాడుం కప్టేవిసది మువిపేషము, 'వేడునది కన్యకామణిని; ఇదియేమి సంన్యాస మని ఎవ్వ రైన నవ్వుదురు. ఇట 'మునీంద!అమ సంజోధనము సాభిప్రాయము. రసస్ఫోర కము. సంస్కృతమున “వవేచరువిగూడ కాముడు బాధించుచున్నాడా?” అని కృష్ణ డవగా భట్టారకుడు పై విధమున సరసముగా మార్చెనుం హృదయృద్రుతిలో కరుణమునకు (సముఖస్టాన మున్నది, పాండప్పులు సర్వ న్వము పోగొట్టుకొని అడవులకు పోవుచుండిరి. అస్పుడు-- “_...వల్క్య-ల ధారుల వరమునివేషుల పాండుకుమారుల థానునిభుల జూచి దుఃభితయయి సుతులార ఇట్టిదు ర్వ్యసనోపహతులై న వారి మిమ్ము€ జూడక ముందర సురలోకమున 'కేగి పాండు భూపతి పుణ్యభాగి యయ్యె భక్తిం బతితోన యరుగ దపంబుపేవె మాద్రి; యే వేల పోవక మందలాగ్య సయితి నవి విలాపించి లోలాడి కుంఠి యేడ్చె దుఃఖితు లగుచుండ నెల్లవారు” సలా...!?..264 కాను (బతికి ఈ దుర్దశ చూచినందులకు పోయిన పొండురాజును మ్యద్రిని తలచికొని తలచికొని, దురపిల్ల ఈ తల్డి దుఃఅము హృదయవిదారకము. ఆ తల్లికి

జ సారమతీవన్నయ ఐదుగురును నమానమే.._.కాని కడగొట్టు విడ్ణయం దామె చూపు జాలి ఎంత మనసును లోగొమచున్నది! వీజమునకు సహదేవుడు తన బిడ్డడు గాడు. కాని ఈ కన్న బిడ్డలా వట్లుంచి ఆమె సహదేవునిపై (క్రుమ్మరించిన హృదయము ఎంత ఆర్హ్రమైనది!

"అన్న! సహదేవ వీవు

వస్నలతో సరుగుదయ్య! యడవులకును, వీ

పున్నను సుతులందరు విం

దున్నట్టులు నాకు జీత్త మూరడి యుండున్‌” సలా...!. 007

ఇ'ప్లే ద్రౌపది ఆరణ్యావాసమునకు పోవుచు'తడిసిన యేక వస్త్ర పరిధానము తోడ విముక్తకేశయై'.న దయనీయదృశ్యముమ (సఖా. 2.80%)

దమయంతి నలుని పోగొట్టకొవి'అడవిలో అలయుచు. బులుగుల యెలుగుల కులుకుచు!'ఏచిన పొదల బొరల్పడ (దోచుచు(ఆరజ్య” 2-80 86)

సహకార మ్యత్పియసహకారు( బున్నాగ

పున్నాగు( దిలక భూభువన తిలకు' అని (_మాన్నిమానికి వరిగియరిగి యడు గుచు(ఆరణ్య* 2౪.84) (కుమ్మరునస్పటి శోచనీయ స్థితిని పరిశీలించిన నన్నయ గారి కరుణరసచ్వ్నికణము పరిస్ఫుట మగును.

అస్లే-సౌపర్జాఖ్యానము నందలి వీర ర్యౌద భయానకములను (ఆది. 1. 89, 0, 88) కుమారాప్ర విద్యా (పదర్శనముసందలి వీరాదృుతములను (64, 26), దేవ: దానవుల యుద్దమునందిలి రౌద్ర వీభత్సములను, (ఆది, 2 28, 24) ఐకామర ఘట్టమున (బ్రాహ్మణుడు వాంధప్పులతో పలికిన శమనచనములము (ఆది. 8.243244) పరికించిన నన్నయభట్టారకుని నవరస రుచిరమైన కవితా పొష్ట్రపము తెలియగలదు.

కీక్రసతే అ వర్ణయకే, రసభావాదిక మితి కవిః

రసభావాదికమును (చాతుర్యముతో) వర్ణించువాడే కవి...

*దర్శనా ద్వర్దనా చ్చాధ రూఢా లోకే కవిికుతిలి

వస్తుదర్శనముచేతనే ఎన్వడును కవి కాలేడు.

లోక్‌" త్తరమైన వర్ణనముచేయువాడే కవియగుము..

ఎంతరమ్య మైనను, రేభాచ్నికము ఉచిత వర్ణవిన్యానముచే శోభాతిశయము నం దుమ అశ్లే భావము లెంత సుందరములై నను వానికి సముచిత వరసంయోగము (శబ్దివరికల్చ్పనము). జరిగినప్పుడే అవి సణీవములై రసిక హృదయముల చూర గొనుముం

పారమతివన్నయ జ!

వన్నయభట్టారకుని వర్ణన కౌళలము అనన్య సాధారణము, మూలమున ఏమియు లేవిచోట ఏ వీహారలేశమో ఉన్నచోట ఆయన భొవనాళక్తి విజృంభించి---ఇం్యద్ర

రనలోకములు పుట్టించును!

కద్రూవినతల కథాసందర్భమున సమ్ముద్ర మున్నది, మూలమున తద్వర్దనము రెండధ్యాయములందు. పరచుకొవియున్నది.అందు విశిష్టతలేవి సాధారణాంశములే ఎక్కువ. ఒకటి రెండు తళుకులున్నమ అవి ఆ పునరుక్తులలో సంకీర్ష వ్యాకీర్ణ్షపచవ ములలో మువిగిపోయినవి. వవిని లెక్కచేయక ఒకటి రెండు రేఖలనూతగాగొని భట్టారకుడు ఉపజ్టామహిత మైన ఎట్టి సముద్ర వర్ణనము కొవించెనో సోదాహర ఇణముగా అమవాద విచారణ సందర్భమున చూసబడినడి

తరువాత కణ్యూశ్రమవర్జనము చెన్పదగినది. మూలమున.

సృవతి రుత్తమాశ్రమ సంయుతమ్‌... జగా మాన్య న్మృహద్వనమ్‌ి

పుంస్కో-కిల వినాదై శృ యుల్లీక గణ నాదికమ్‌

(పవృద్దవిటపై ర్వృక్షై । మలచ్చాయై స్పమానృతమ్‌॥

షట దాఘూర్డితతలం లక్ష్య పరమయా వృఠమ్‌॥

నాపుష్పః పాదపః కళ్ళ్చిత్‌ నాఫలో నాపి కంటకీ।

షట్బదై ర్నావ్యపాకీర్షః తపష్మిన్‌ వై కాననేఒ భన్‌ ॥ఆది. 10 అధ్యాం

అవి మాత్రమున్నది. మంచినీడలుగల చెట్లున్నపి. తుమ్మెదలును కోకిలలును ఉన్నవి. అచట పుప్వులును, సండ్లును లేవి చెట్టులేదు. తుమ్మెదలు చెట్లను విడువవు, ఈ వాక్యములలో వస్తుమ్యాక కథనముగావి చమళాారలేశమును లేదు. ఇట్టే అ్మశ్రమముమను తీసికొవీ భట్టారకుడు ఒక అపూర్వ పౌందర్యభరిత ఆ్యశమ పదమును స్వయముగా కశ్లైుము ఈ అపూర్వసృష్టికి పామాన్యవృత్తము చాలందుం పాఠకుని చిత్తమున ఒక (క్రొాత్తఅనుభూతిని విలుసవలెను. దానికి తీసికొవిన మావివి వృత్తముపందలి గానగుణము లయ, పాఠకుని వినూత్నలోకములలోవికి లాగుకొని ఫోవును.

18]

లికి పొరమతినన్నయ కీవవృద్ధ ఏిటపై ర్వృకై : అమనూటల ఊతతో రమ్యములగు నెన్నోవృక్ష ములను అఆశమమునిండ నాను. అవి మూలను నందలివి కాప, వానియందు మనోహర శుక కోకిలి విన్వనములను విలిపెను. ఆ విస్వనముసొగను వద్యసంగీత ములో నున్నది. ఇందు గొన్న భావచమత్క్భృతి లేదు. కావి ఏదో ఉన్నదనిపించుట ఆయనచేతిలోని ఇం్యదజాలము. ఆ(శ్రమనర్ణవమునందలి 'రెండవవద్యము అద్భుత చమక్కా-రవిలసితము. మూలముననున్న “షట్పదై ర్నాస్యపాకీర్ణః అను సొధారణభానమును తీసికొని అద్వితీయకల్పనము చేవెమ, దానికిని పెద్దవృత్రముమ తీసికొని అదే గాన మాధు ర్యమునుకొనసాగించుచు, కమ్మనినేతి వాసనల హవిర్జూమములతోవిండిన కొమ్మ లందు పూవులు లేకపోయినను వీడక తుమ్మెదలు నిలిచియున్నవవి చమత్క-రించెము. అంతియేకొదు.--ఈ ఆ(శ్రమవర్ణనములో సంస్కృత వాబ్బ్మయమున లేవి [కొ _త్తవైపును చూపి ఆం్యధసాహిత్యములో మున్యాశ్రమవర్జనమునకు ఒక ఒరవడి పెళ్లైను. ముని శక్రినలన ఆ(శ్రమమునందతి విరోధజంతువులు తమకమ 'వై రములు వీడి కలపమెలవి జీవించుచున్నవని చెప్పుట అందలి (పతిపాద్యాంశము. శ్రవణ నులంబుగా సామగానంబులు సదివెడు శుకముల చదువ్ప(దగిలి కదలక విమచుండు కరులయుః గరికర శీతలచబ్భాయః దచ్ళీకరాంది ఇకణముల చల్లవి గాడ్పాసపడి వావిః ఉంది సుఖంబిన్న సింహములయు భూసుర్మపవరులు భూతవిలుల్‌ దెచ్చి పెట్టు నీవారాన్నపిండతతులు గడంగి భకింవనొక్కటల గలసియాడు చున్న యెలుకల పిల్లుల యొండు సహజ వైరి స్తత్తంబులయు సహవాన మపుడు చూచి మునిళక్రికెంతయు( జోద్యమంది.” ఆ(శ్రమములోని మువిశక్రికంతయు దుష్యంతుడు చోద్యమందినాడు, ఆంగర్ర

పారమతి నన్నయ శక పాపాత్య విర్మాతమైన కవిళక్రికెంతయు. తెనుగుజాతి చోద్యమందినవ. ఇందలి ఆ(శ్రమవర్జసమునకు కన్నడసాహిత్యపు (ప్రోద్చృల మున్నదవి అళిజ్ఞు లందురు * తరులు నిలిచి యుండుటకును ఏమగుల చెంతకు సింహములు చేరుటకును, ఎలుకలుము పిల్లులును కలసియాడుటకును కవి చెప్పిన కారణములు హృద్యమలు, నన్నయళట్టారకులు 'వై దికసంస త్తికివి, వస్యపుణ్యా(శ్రమములకును, ఎంళ మపరిచితులో, పట్టనావానములకును, లౌకికభోగలాగ్యములకును అంత నుసరిచితులై న లోకజ్జాలు. ఆదిపర్వపు అష్టమాశ్వానమున వచ్చు ఇం్యదృప్రస్థపురవర్ణనము భవిష్య దాం పావాత్య నిర్మిశికే మేలుబంతి యైవది. నంస్క్యృతకావ్యములందును అక్కడక్కడ పురవర్ణనము లున్నవి. అందు ముఖ్యముగా రొమాయణనునందును కొళిదాసుని పమార, మేఘకావ్యములందును పురనర్జనములు కవిత్వమహితనులుగా కావ్ఫించును* ఒకచోట సర్వగుణమపహితమైన చాతుర్వర్ద్యము, ఇంకొకచో బృహన్మణీ $లా వ్యవములు సృటికహర్య్య ములు, యం_త్రవకాకలు, అలిసారికలు కాన్సింపగా వేరొకచో సచ్వికములు అ్యభ్రంలిహాగములునము అగు (ప్రాసాదములు, సర్వరు పుష్పాలంకృత్త్రీలు, విపి రుపవనములు చారుతలోరణములు కౌంచనవాసయస్టులు, కలకలలాడుచు దర్శన మిచ్చును, కాని-_-సంస్క్యృతలారతమున వీనిలో కొన్నింటి వ్రనక్తి స్ట్థూలముగా నున్నను వస్తుస్థితి కథనముగావి కవిత్వవాసన మృగ్యము- “పాగర(పతిరూపాలిః సరిఖాలి రలంకృత మ్‌; అది-?08.....!6 ... విరోచమావం వివిధై ॥ పాండుర్రై రృవనో శ్తమైః। 2046...88 'మేఘబ్బింద మివాకొశే విద్దం విద్యుత్సమావృతమ్‌। అ? .. తృశ్రాగచ్భన్‌ ద్విజా జన్‌ సర్వవేదవిదాంవరాః। కరికి వణిజ శ్చాయయు ప్తృత నానాడిగ్భ్యో ధనార్జినః! కంకి _--ఉద్యానావి చ రమ్యాణి నసగరన్య సమ న్హఈ "40 ఛూ. రెండన అనుబంధము,

100 పారమతినన్నయ

వర్జ్యవిషయములు ఇంచుమించు ఒకపేయైనను. పర్దించు విధము మ్యాకమ సంస్క్యృతాంధ్రములందు భిన్నమార్గములు 'తొకిగ్రానవి, ఊహించు విధము పద్యపు "టెత్తుగడ ముగించుతీరు, కల్పన తెనుగువారిది ఒక్యప్రత్యేక సరణి. దానిసృష్టికరర్త నస్నయళభట్టారకుడు. ఆయన అమర్చిన తీడలో, చూపినబాటలో, తెనుగు. ప్రదింధముల పురవర్జసములన్నియు అచ్చుకట్టినవి.

ఎట్టకేలకు ధృతరామ్ట్రడు పాండవులకు అర్ధరాజ్యమిచ్చి భాండవ(ప్రస్థమున కనిపెను. ్రీకృష్ణుని కోరికపై ఇర్మద్రుని పనుపున విశ్వకర్మ అచ్చట ఒళమహా పట్టణముసు విర్మించెను. దానిపేరు ఇం_ద్ర్రస్టము- దావిపొందర్యమును నన్నయగారు దిద్ధితర్చినారు. సంస్క్యృతములో-.. రేఖాచ్మితమునుగాదు- రేఖలలో సూచించిన వగరమును ఒకతై లవర్ధచిత్రముగా మన ఎదుట నిల్పినారుం

“మేఘబ్ఫంద మివాకాశే* అనుపాదమునకు భట్టారకులు (వ్రాసిన సద్యమిది-

“*ఇమ్ముగ విశ్వకర్యరచియుంచిన కాంచనహర్మ్య్య తుంగ శృం

గమ్ముల రళ్ళి రేఖలు _ప్రకాశములై కడు6 ఐర్వి తత్సమీ

సమ్ముస బాటుచున్న ఘనపసం క్తులయం దచిరద్యుతి (పకా

నమ్ముల6 (గ్రేడిపేయుచు నినారతమున్‌ విలసిల్లు నప్పురిన్‌” ఆది.కి

మూలమున ఇం్యద్యవస్టము మెరుపులతో కూడిన 'మేఘబృందనువలె నన్న దని చెప్పబడెను. కాని ఇందలి విద్యు న్మేఘముల ఉఫమేయము లేనో తెలియపు నన్నయగారి పద్యములో ఈ మాటల ఊళతో ఒకక్రొత్రకల్చనము చేయబడెను, నగరములోని బంగారపుసౌధముల ఎ త్రెనశిలరముల కాంతులు ఆకొళమున వ్యాపించి సనమీవమున తిరుగుచున్న 'మేఘమురందలి మెరప్పలను ఎకసక్కె- మాడుచున్నమి దీనిపలన పొరముల ఉత్తుంగత్వమును వావి చంచలా చకిఠ కౌంతులును సొగమగా షృరించుచున్నపి.

“విరోచమానం విపరై ౩ పాండురై రృవనోత్తమైఃి ఇడి మూలములోనవి మాట

*వలువిరములైన కెల్లవి భవనములతో ఆ నగర మొస్పుచున్నది.” దీనివి శవిఠామార్గము పట్టించిన భట్టారకువి పద్యము చూడుడు---

“అలఘుతరంబలై తుఫినవారి నుధారుచి విందురోచి రా

కుల శశికాంతపేది సృధుకుంజ గళజ్ఞల విర్భరంబులన్‌

ఊరమతినన్నయ శ01

విలనిత జాహ్నవీవిమలపీచి విలోలలన త్పళాకలం

బొలుపగు తత్పురీళఠవనముల్‌ హిమశై లము౯ బోలి యున్నతిన్‌” ఆది $-

ఆ పట్టన భవసములు హిమనత్సర్వతములపలే నున్నవి ఎందుచేత

భవనములకు వేసిన నున్నమే మంచు. చంద్రకాంతులకు కరిగిన చంద్ర కౌంత చీదికల నుండి జారు జలధారలే కొండకాలువలు, భవనములపై ధవళకాంతులలో నెగురువతాకలే మందాకినీపీచికలు. కనుక అ భవనములను పామవళత్చర్వతము లమటకు ఏమి సందేహము? మూలములోవి పాండురభవనములను మాటను భట్టా రకులు ఎంత ఎత్తునకు గొవిపోయి ఉమత్కరించినారు!

ఇక పురజనులు:-'వణిజ శ్చాయయుః తత నానా దిగ్య్యః థనార్థినః పలు దిక్కులనుండి కోమటులు ధనముగోరుచు అచటికి వచ్చినారు. నన్నయగారి కోమటులు అట్టీ దర్శిద్రులుకొరు.

“వసవిధిలోని రత్నములు వానుకి మూర్జజ రత్నసంఘముల్‌

గొవగ నవళ్యమున్‌ జనులకున్‌ నమకూరదుగాన నెప్పుడున్‌

గొమ(డు పరార్డ్యరత్నములు కోరినవావిన యిత్తుమన్‌ తెజం

గువః బచరింతు రంగకుల( గోమటు లప్పురి సిద్దరత్నముల్‌”

ఇం్యదృపస్థమునందలి వైళ్యులు చక్కంగా పానపట్టిన జాతి రత్నములను అంగపలందు పరచి అమ్ముచుందురు, అల్లమ్మువారి “దర్ణా" ఎట్లున్నది।

యి |! లా

నము[ద్రములో మువిగి అందలిరత్నములనుగావి, వానుకి యను సర్పరాజు తలయందలి రత్నములనుగాని జనులెట్లును తెచ్చుకొన జాలరు. అట్లుకెచ్చినము అవి ముడిసరుకు. వెలవెలటోవును మావద్ధనున్నవి తళుకు లెగజీమ్ముచున్నవి. నల వీవవారు చేకొనుకు అన్నట్లున్నది. పట్టణపు రత్నసంసద వై శ్యుల ఐశ్వర్యము అట్టిదవి వ్యంగ్యము.

న!

*వేదపేళ్లలైన (బ్రాహ్మణు లచటికి వచ్చిరి.” అనిన్యూతమే ఉన్నమూలమును తీసికొని...

“శరవిధి వినాదవిళ మగు బడా

గం ఛా న్‌ా పురఘోవము గీడుపజచి పొలుపుగల గడ్పుగోరి ల 1 ౬ అద్భు శె లా లా లా వ్వుర వరముసమ మహీనుర 1 వే వర 'వేదాధ్యయనరవ మవారితమయ్యె య ౧ ౫౧ కరండనై...(( ల లో గ న న... 4 జట్‌ బల 03 సూడ

102 పారమతివన్నయ పురజనులందరు కలిని చేయసవ్వడివి మించి అచటి (బ్రాహ్మణులుచేయు 'వేదమొషము అతిశయించి యున్నదని చెప్పుటలో తిస్తాన స్వర భూషితమైన (బ్రాహ్మణుల వేదగాన మంత (శ్రావ్యమనియు (ప్రజలు మైమరచి విమచుందు రవియు వ్య _క్రమగుచున్నది గదా! మూలములో లేని ఒక పరమార్జ్దమును నన్నయగారు ఈ పురవర్ధనములో చొప్పించినారు. *వర్గ్యతయాను బంధులగు జమల'కెంతయును నొవ్వు నప్పురంబు అని ధర్మార్థకామములకు ఆ పురంబు ఎట్లు అన్సదమో వివరించినారు. 'వేదాధ్యేత లైన (బ్రాహ్మణులనలన ధర్మమును, పరార్థ్య రత్నవి(కేత లైవ వైచ్యలచే అర్హమును నిరూపించి. “వలరాజు సచిప్పల వడువ్వన బెడగగు కర్య-శ_స్తసముల౯ గరము వాడి చూడ్కు-ల, నతిరాగసురుచి రాధరముల, మదవిలా సొలన మందగతుల, వ్యక్రాలకంబుల, వపలుద పిటుందుల దర్చ గద్గద ఖౌషితముల! జేసి జనుల చిత్తములకు సంతోష మొనరించు కామినీ జనముల కలిమి చే కామపురుషార్థమును సుసంసన్నము చేసినారు. “ఇం్యద్యప్రస్థపు పరిఘలు సమ్యుద్రముల వలెమన్నవి” అనిమూల ఖారతో క్రి. రొజులకు జల స్థల దుర్గములు (ప్రాణభూతములు. వాని వర్ణనము లేనిదే ఒక రాజధాని వర్దనము పూర్తికాదు. వాని పౌస్టవనమునందే రాజ్య శభస్ణేతి ఆధార వడియుండుమ. ఆరెండిటీని భట్టారకులు ఒక వద్యములో మూలాతి శాయిగా వర్ణించినారు. ఇంగద్ర(ఫస్థపుకోట ఆకాశము వరకు వ్యాపించి యున్నది. దాని పాద తలమున కందకములో కలువలు కామరలు ఒత్తుగా పూచియున్నవి. శిఖరము నందు అనంత కారకాకుసుమము లున్నవి. చూడగా కోటపాదపీఠమును, 8రః,సదేశమును పువ్వులతో పూజించి నట్లున్నది. రాజులు తమ దుర్గమును దై పళ క్తిగా భావించి “కోటళ కి యని పూజింతురు.. అదియే దుర్గాపూజ ఈ వం్యవ్రదాయస్ఫూ _ర్తివి భట్టారకులు ఈ వద్యమువందు నిక్షేసించినారు. చూ. అది. 8. 76,

పొరమతివన్నయ 189 పాండవప్పరవర్ణనములో _భట్టారకుల కల్పనకు ఈ పురగోపుర వర్ణనము పరమావధి. దీనికి మూలము రేభా మాత్రమును లేదు---

“ఠమము నడంచుచున్‌ వెలుగు తత్పుర గోపుర కాతకుంభ కుం

భముల విచ్విత సన్మణీ గభస్లి వితానములన్‌ విచిత్ర వ

ర్హములగు నాత్యవాహముల నమ్మక సల్మజు చూచి యన్యవా

హములని సంశయ (_పణిపాతాత్ముడగున్‌ హరిదళ్వు డెస్పుడున్‌” ఆది. 8. 77

మూర్యుడు తస గుజ్జములతో ఆకాశసంచారమునకు బయలుదేరి ఇంద్ర (వస్థమ్నుపైకి వచ్చునప్పటికి ఆపట్టనగోపురపు సపిడికుందల _ రత్నకొంతులు ఆగుజ్ఞ ములకు సోకి వావిరంగు మారిపోవును, అప్పుడు సూర్యుడు ఇవి నాగుజ్జములేనా? లేకఅన్యములా? అని ఒకరోజుకాదు. రెండురోజులు కాదు. విత్యమును సంళయాత్ము డగుచునే ఉండునట!

ఏమి అతిశయో _కిచాతుర్యము!

తుదివి *ఉద్యానావి చ రమ్యాణి అను మాట నందుకొని తత్పురబాహ్యము నందలి నవనందనావళులను వందివియను నేటి సుగంధిల శీతల మందమారుత వంచారమును మనోజ్జముగ వర్జించి విడిచినారు.

(ప్రియవి వియోగములో _సేయసియును, _పేయసి వియోగములో [ప్రియ డును వివిధ గతుల సరితపించు రెండు సీనససద్య ములను నన్నయగారు నలచరిత్రలో రసవంతముగా _వొసినారు. ఈ భావములు వాల్మీకి రొవూయణమున రామువి సీళా వియోగ నందర్భమున మొదట కానించి, అవియే భారతమున నలదమయంతుల సర న్పర వియోగ సందర్భమునను పొడసూపును. *వ్యికమోర్వశీయముిన ఊర్వశీ వియోగ (ప్రసకక్తిలో పురూరవుని ముఖమునను అవి వినిపించును. వియోగులు చేతనా చేతనములందు (ప్రకృతి కృవణులై పర్వతములను, చెట్లచేమలను, నదులను, తమ యేమాస్పదుల వృత్తాంతము వడుగుట విరహభఖేదములో ఒక వింత రోరణి. ఆ రేఖ లను చేకొని నస్నయగారు తెనుగులో ఒక విశిస్టమైన ఎత్తుగడతో వి _వరణముతో ఈ సీసములను (వ్రాసినారు. అవి ఆంధ్ర (వ్రబింధ(శ్రేణ్‌కే మార్గము చూపినవి,

దమయంతినలువి గూర్చి

“వహకార! మ్యత్చ్రియసహకొరు బున్నాగ!

పున్నాగు(దిలక! భూభువనతిలకు4 జందన! బుధహరిచందను€౬ బుష్పికా శోక! సుహృజ్జనశోకదమను, ....

$$4 పాఠమతి నన్నయ

అడుగు; నడుగులెండ( బొడవొడ+ టొక్కిఎన

నిర్ణరాంతరముల విలుచు€; వీలుచు

గిరురిడదరుల యెడల; మరు గువాగృహముల

దొంగితొంగి చూచు. దోయజాకీ --- ఆరణ్య- 2-85

వలుడు దమయంతిని తలచికొని __--

ఇభరాజగమవ నీ వెంచులకరిగి? త

త్యురుకుబాలోగ! యెందున్నదాన?

వదిల! యెవ్వరిచేత సదవులలో( విట్టు

వడి తళనాపేక్ష( బజచుచున్న

య్యుగమృగంబుల యుదరంబులోనున్న

వ్నిదలేక సంది నిట్టూర్చు లూర్చుచు

మండె సలుడు శోక ముత్కటముగొ ఆరణ్య 2, 183

భట్టారకులు చిత్రించిన కుమారాష్రవిద్యావదర్శనము ఒక అద్భుత నాటక రంగము, సన్నయగారి రంగవిర్మాణచాతురి, నాటకీయ కౌశలము ఈపట్టున 'ప్రన్ఫుటముగా కొన్చించును.. విజమునకాయన రసమహిత కావ్యకర్తగావే (ప్రసిద్ధుడైసను, ఎడనెడ కొవ్నిఘట్టములలో నాట్యకళాకౌశలమును (పత్యక్షమగు చుండును. (దోణాచార్యుడు శుక్షాంది రాభరణ నాల్యానులేవన యజ్ఞోపవీత పలిత శ్య(త్రకేశకలాపోపళోభికుండు అశ్వక్థామసపాతుండై. విముక్తజలధర వియన్మ ధ్యంబున సంగార సహితుండై న యాదిక్యుండునుంబోలి రంగమధ్యంబుని అవత రింపగా తెైరమెత్తగా 'రెండ్కుపధాన పాత్రలు నాటకరంగము నం దవతరించిసట్లు తోచును. తరవాత ఖీమ దుర్యోధనుల గదాయద్దము, అర్జున కక్టల అపూర్వరంగ భ్రపేశము అక్కడ నడిచిన సంభాషణములు కన్నులకు ౩ిట్టినట్లుండి, ఒకచక్కంవి వాటకమును చూచిన అనుభూతిని కల్లించుమ.

వాల్మీకినుండి కొళిదామసరకు బుతువర్జనము కవి సాధారణమైపోయిసదిం ఆ ఉభయుల బుతువర్జనములును లోకో తరములు, మూల భారతమునందలి బుతు వర్షసములు అంఠ తేజస్వంతములు కాపు. నన్నయగారి చేతిలో గొప్ప ముకు వర్ణసములు దర్శన మిచ్చును. అండు తొలుత పాండురాజు నరణ్యవివాస సందర్భ మున ఆయన కవితకే వన్నెతెచ్చిన వసంతము (ప్రత్యక్ష మగును.

దీనికిషి మూలము శూన్యమే...

పారమతీిసన్నయ 18 నుప్పష్పిత వనే కాలే కదా చి న్యరుమాధవేః భూతసమ్మోహనే రాజా నభార్యో వ్యచర ద్వనమ్‌ ౫ అది, 124.8 తం మా(ద్యనుజగామైకొ సననం బ్నికతీ శుభమ్‌ ॥ అ నీ సమీక్షమాణః స తు కాం పయఃస్థాం తనువాససమ్‌ । ఆ క. తన్యకామః (ప్రవనృధే గగనే ఒగ్ని రివోద్గతః ఈసందర్భమున నన్నయగారు చేసిన కవితాసృష్టి గమనింపదగినది. “వనంతనమయం బఖిలజీవలోకానంద జననంబై చనుదెం"చినది. తుమ్మెదసంగితములు, కోకిలల మధురకూజితములు ఆ సమయమున సహ జములు, అళోకాదిపృక్షములు విరియబూచును. తరువాత మందనులయానిలములు జనచిత్తానందమును కూర్చుమ. అవి ఊరకరావు. ఎక్కడెక్కడినో పరిమళములు మోసికొనివచ్చును. ఈభావనములను రమ్య సదఐంధముతో ఏవృత్తములో చెప్పినను ఇంపుగవనే యుండును. పూర్వకపు లశ్లేచేసిరి. కొని భట్టారకులు ఆం్యధసాహీత్యమువ మకుటాయమానముగా ఒక(క్రొ త్త సం్గపదాయమును నెలకొల్పిరి. ఆముతు శోభ కన్నులకు గట్టనలెను. ఆసంగిత మధురకూజితములు మలయానిల సుంగధములు ఆంర్యధ్రరసజ్జులకు సర్వేంద్రియ సమ్మోహనములు కావలెను. ఆ నసంతదర్శనములో పాళకుడు ఆడి పాడవలెను. ఈ యనుభూతిశై భట్టారకులు ముపష్పదియక్షరముల దీర్చవృత్తము లయగ్రాహ్‌వి తీసికాని మూడు యతిస్థానము లందును _ప్రానయతిగా ద్విత్వమకారమును పొదుకొల్సి అద్భుతమైన లయను సాధించినారు. అక్లు రెండవ లయ్యగ్రాహాయందును బిందు పూర్వక దకార(ప్రానము నిల్పి ఆ లయబంధమును కొన షాగించి ఎప్పటికిని ఆ వసంతము మన కన్నులముందునుండి జారిపోకుండ చూచినారుం వర్ణనము చేయుట ఒకటి, దానిని కళలో అసరిహార్యమైన పాాతగా చేయుట ఇంకొకటి, రెండును ఇచట (్రళ్యక్షము లగుము, ఈ వసంతము పాండురాజు వ్రత భంగముసకు కౌరణమై కథలో (ప్రముఖప్వాత పహంచెమ, మాది పాండురొజునకు కాన్చించినతీరు నిర్విశేషముగా నున్నది. ఆమెరూవ చ్యికణము పాండురాజు(వతభంగము చేయజాలినంత ఉబ్బ్వలముగ లేదు. 'సమీక్షమాణః సతుతాం వయఃస్పాం తనువాసనమ్‌' అనుమాటలు ఆమెయౌవనమును, సూక్ష్మ వప్రధారణమును చెప్పును. ఇవి నిత్యము చూచు భర్తకు కొత్తగాపు.. అట్టియెడ ఓటి

1460 పోరమతినన్నయ ఆయన మోహనునకు తగిన కొరణము కొన్చింపదు. “తస్య కామః (ప్రవసృధే గగనే ఒగి రివోల్థిఈః” అనునుసమానము సార్థకముచేయు సన్నివేశము కల్పితము కాలేదు. అట్టియెడ నన్నయగారు చేసిన మాదద్రీరూపచ్చితణము, కుమారనంభవపు మూడవసర్గమున కాళిదాసు చేసిన పార్వతీరూపచితణమునకు డీటుగానున్నది. *

“దారుమవర్ణవాసి నవచంసఠభూషయు, విందువార ము

క్లా రమణీయయున్‌, వకుళదామవతంసయునైై యపూర్వ శృం

గార విలాసలీల యెసగం దస ముందటనున్న మాద్రి నం

లోరుహనేతజూచి కురుప్పుంగవు డంగజరాగ మళ్తుడై * అది.6- 140

అరణ్యవాసులకు సునర్జరత్నాలంకారములు లేకున్నను పృష్పాలంకారమే ఆ లోసమును దీర్చి ఇంపుసొంపులు గూర్చును.

నంపెగపూలు వింగారునగలను మించియున్నవి.

సిందువారములు సుత్యాలసౌగసు వహించినవి,

వాగడపూలు శరోళభూషణము లైనవిం

ఆ యపూర్వశోభ పాండురాజును ముగ్గునిచేసినది.

భాండవదాహసందర్భమున (గ్రీష్మము (ప్రసక్తమైనది, అస్పు డర్జునుడు థ్రీకృష్ణునితో వేడిరోజులు నచ్చినవి, యమునానదికి పోయి. (క్రీడింతము రమ్మని కోరెను.

“*కఠతః కతిపయాహన్య వీభత్సుః కృష్ణ మ్మబవీర్‌;

ఉష్టాని కృష్ణ వర్తంతే గచ్చామో యమునాం (పతి ॥” అది.£21.14

ఇందలి “ఉష్టావి అనుమాట నందుకొని భట్టారకులు ఈ వద్యముమ (వ్రాసిరి. ఒక అనువాదకునకుమ వృరాణకవికివి ఇచట పద్య మక్క-రలేదు, “ఆ (గీవ్య దివసము లం దిరువురును యమునం గీడింపటోయిరి”. అని చెప్పిన చాలునుం నన్నయ భట్టారకులు జన్మతః కవి. ఇట్టి రమ్యావకాళమును జారవిడుచుకొనరు ఆ (గ్రీష్మ మెట్టిదో యమున్నాక్రీడ ఎంతహృద్య మో చెప్పకుండ ఆయన ముందుకు ఫోలేరు

“ఉరుతర దానపావక్‌ శిభోత్కలిత శ్వసనంబులున్‌, నితే

తర గతి తీవ్ర తిగ్మకరధామ పహ్మస్రములున్‌, ఐహంప్రవా

ముక్తాకలాపీకృత సిన్టువారం వన్నస్తప్పష్పాభరణం వహస్తీ * కుమార 5.580

పారమతినన్నయ 187

హ రహిత నిమ్నగాఠతులు నె కడుదీర్హములై నిదాఘ వా

సరములు సర్వజీవుల కసహ్యములయ్యెను దారుణంబులై ” ॥ 280

టీష్మము నున్నదున్నటుల వర్డించిన ఈ స్వభావోక్తి సరళ చారువె యొప్పు చున్నది. ఇందలి వథమ ద్వితీయ పాదములందలి ద్విత్వ, మహాప్రాణవర్దములు శ్రీష్మదారుణత్వమునకు వ్యంజకములు, ఇది ఇటులుండ యమునా క్రీడను భావించి ఆయన్యవాసిన పద్యము ఆయనకళా హృదయమునకు విదర్శనము*

జలరుహనాభ! రమ్య గిరిసామ వనంబుల మే;టలాడుచున్‌

పలుపుద మీ నిదాఘదివనంబులు నీవును నేను..-నున్మిష

న్నలిన రజ స్పుగంధి యమునా (హద తుంగతరంగ సంగతా

విల $శర స్టలాంతర ఏివిర్మిత నిర్మల హర్మ్య రేఅలన్‌ 8.282

'శెండవపాదము చివరి నుండి ఆయన మనలను ఉత్తుంగ హర్య్య రేఖల శ తికొవి పోవును. పిమ్మట పద్మనసుగంధములు, శిశిరావిలములు మనక్షై వెదకి కొనుచు పచ్చును. ఇందల్నిపసన్న నుధురశై లియును, అక్షరరమ్యతయును ఆ యను భూతిలో ముంచి యొత్తును,

ఈ (గ్రిష్మవర్జనములో ఒక రహస్య మున్నది. (గీష్యమునం దడవులు బాల వరకు శుష్కుములై యుండుము. వానిని చూచిన అగ్నిహో,కునకు ఆకలి పెల్లు రేగును. కథలో వెనువెంటనే అగ్ని (బ్రాహ్మణవేషమున వచ్చి భాండవభక్షణమునకు కృష్ణార్జునుల సాహాయ్యము వేడును. ఈ (గ్రీష్కమున కిచటి యౌచిత్యమిది,

తరువాత మసననస్సున చరాలున మెరయుచు కొన్పించునవి భట్టారకువి వర్షాశరత్తులు.

వర్షానందర్భమున కొన్ని శ్లోకములకు వ్యాభ్యానముగను, కొన్నిటికి రూస చిికాణగను (వాసి భట్టారకులు తినుగుసౌగసులు తెచ్చిరి. ఏమూలభానమును యథాతథముగ తెనుగు సేయుట ఆయనకళాశీలితకు విరుద్ధము. ఒక చమక్కారము, ఓకవిరుపు ఒకశిల్పము చేయనిదే ఆయన గంటము నడువదు.

"ఛాదయంతో మహాఘోషాః, ఖం దిశ శృ వలాహకొః |

(ఛ్రవవర్డ రివార్యాకం, అసిళకా స్పృఠతతం తదాజ”ొ ఆరణ్య. 188.2

నాలుగు వలకుల నవఘన

జాలంబులు ,సేలి కురివె రుంరూవిల వే

గాలోలములై బిహుల

స్థూల సయోధార లోలి. దుములంబులుగాన్‌ ఆరణ్య 4.180

188 పారమతినన్నళయ

ఈపర్దాప్రనక్రిలో వరునగ మూడుకందపద్యము లున్నవి. అన్నిటిలో శల్చ విశేషమున్నది. (గ్రిష్కముదాటిన వెనుక హలాత్తుగా విసరికొట్టు గాలులు, వర్షములు ఈవిషమపాదములుగల కందను.లో స్ఫురింపజేయుచున్నారా? అనిపించును. (ప్రకృత వద్యము దీర్హాదియైన భగణముతో (ప్రారంభమైనది. తక్కిన రెండును నలములతో 'మొదలిడును. వానిలోని అనుభవము _స్పిమితమైనది దీనిలోని అమభూతి ఉద్విగ్నము 'వేగాలోలము, దానిని ఈపద్యములో ప్యంజించుట కవిహృదయము, “రుంరూవిల వేగాలోలములు” బహుళ స్ట్థూలసయోధారలు, అను పమాసనులు 'ప్రానలోవికి తిరిగి వచ్చి వర్షారూపకల్పనకు అచ్భుతముగ తోడ్పడినవి. గాలివినురు, పెద్దపెద్ద వానచిను కులు ఒంటికి కంటికి తగులు చున్నట్లున్నవి! ఈశిల్పము కవియై పుట్టినవానికి పాసీయ్యపొయము. అనుళవరసికుసకు అమృత్న్పపాయము,

ఆఫందర్భముననే 'వేరొక కందము...

సురబాపచ్చిత గగన

మృురణం బురుణించు నట్లు భూవనిత నిరం

తర చి్వితిళమై యొసప్పెను

సురుచిర సవతృణ శిలీం్యద్ర సురగోపసములన్‌ ఆరణ్య: క

తరువాత రెండు చంసకము లున్నవి. అందు మొదటిదానికి మూల మున్నది. 'రెండన పద్యము నన్నయగారి ఉపజ్టాఖనిలో పుట్టిన అపూర్వగత్నము! రామాయణ నర్షావర్దనము అద్వితీయకవిళా సొందర్యభరితమే. కాళిదాసుని ముతుసంహారము హృదయంగమ కవితా విలసితమే. తక్కిన నంస్కృత మహాకవులు సరే సరి. కాని ఇట్టీ వార్ల్షమందర భావనామపితమైన సద్యము నాన్యతోదర్శనీయము*

“దళిత నవీనకందళ కదంబకదంబక కేతకీరజో

మిళిత నుగంధదింధుర సమీరణుడన్‌ మఖుడూచుచుండగా

మలియుచు బువ్వుగుత్తులను మయ్యెల లొప్పుగ వెక్కియుగె మ

ల్లి ల దళిసీకులంబి నృుదుల ధ్వవిగీతము వి_స్తరించుచున్‌ ఆరణ్య-8-

రవీంద్ర కవిచర్యద్రుడు గీత గోఏంద రచవముచూచి ముగ్ధుడై ఒకసారి అన్నాడట- రచనలోని నుధుర కోమల కాంత పదావళి ముందు పౌఠకుని పట్టివేయును. ఆ తరు వాఠనే అర్ధవిచారము, అని. అ్లే ఇందలి నన్నయగారి (వత్యేక ముద్ర అయిన అక్షరరమ్యతయు, శబ్దిసంగీతమును ముందు మన మనస్సుల నాకర్షించి తల యూపించును.. మొదటిపాదమునందలి కకారానృృత్తి కడంబశద్ధముతో నడిపిన

పారమతినవ్నశు [189 యమక్షము (ప్రథమ ద్వితీయ పాడాదులందలి దళిత నదముల సౌగను చతుర్ణపాదము నందలి లకారముల శబ్దిసంగితము మున్నగు వద్యశిల్పమునకు ముందు లొంగి పోదుము, తరువాత ఊపిరి తిప్పుకొని సద్యమునందలి అద్భుత దృశ్య పరికల్పనము సకు మురీయుదుము,

'వానకొరువచ్చినది నేలయరటులు కడిమిచెట్లు (క్రొత్తగా విరయబూచినవి. “మొగలిపూల పుప్పొళ్ళు ఎగయుచున్నవి. ఆవర్షా పుష్ప నుగంధ మంతయు ఓడరి విండ” పూవీకొని వచ్చిన గంధపహమ్మితుడు పూలగుత్తులను ఊయలల నూపు చుండగా తుమ్మెదరాణులు వానిపై గూరుచుండి ఊగుచు గొంతెత్తి తీయగా పాడు చున్నారు.

ఏమి తీయవిదృళ్యము! దీవినలని వర్షాళోగమందలి వివిధపుస్స సమృద్దియును, తత్పువ పొరభాపూర్ణము లైన మృదు లావిలములును, తత్కును మూస వాసేననము వలన మత్తెక్కిన తుమ్మెదనంగీతములును నున్యక్తము లగుచుస్నవి.

అడవిలో ఎతైన చెట్లకు ఊయలలుకట్టి మగపిల్ల లూచుచుండగా ఊగుచు పాడు అడవికన్నెల అందాలపొందిక కన్నులకు గట్టినట్టున్నది-

నన్నయగారి శరద్వర్దనము 'రెండుపద్యములలో నున్నది. అవిరెండును 'రెండు కళాలండములు.

మొదటినద్యము ఆయన విశిత _వకృతిసరిశీలన మువకును, వై దుష్యమునకును గీటురాయి...

భూసతికిన్‌ దినంబునకు( బొల్పెన గంగ శరత్పమాగమం

వాసకల(ప్రమోదకరమై విలపిళ్లె;, మహర్షిమండ లో

పాపిత రాజహంస గతిభాని (నసన్నసరస్వతీక మ

బ్దానన శోభితం బగుచు నబ్దిజాయానముతో సమాసమై ఆరణ్య 4

శరళృందర్భములో తొలుత మూలమున మూడు నంక్తులున్నవి.

“తౌంచ హంన సమాకీర్దా శర (త్రముదికా భవత్‌ (

రూఢకక్ష వవ్యవస్టా, (వ్రసన్నజల నిమ్నగా”

విమలాకాళ నత్ష్యర్రా, శర _శ్రేషాం శివా భవర్‌ ౫ ఆఅరణ్య-180=1 $

ఇందలి 'శకర్యశ్చముదికాా “వసన్న జలవిమ్నగా అనుమాటలతో ఉన్న బిదరీ...బాదరాయణ సంవింధము తప్ప తక్కిన వం క్తులతో పై పద్యమునకు ఎట్టి... సందింధమును లేదు. అందలి కల్ఫన మంతయు నన్నయగారి స్వీయ్యప్రతిభయే

శ10 పొరమతిసన్నయ పై సంస్కృతపం క్ర్తులలో తొలిరెండును భూమికి చెందినవి. తక్కి-నదిఅంతరిక్షమునకు చెందినది. శరదృతువు భూమికి ఒకపారియును, ఆకాశమునకు 'నేరొకసారియును రాలేదుం శెండిటను ఒకేసారి విరినిసది. కమక ఒశేసద్యమున ఒకేవాక్యమున శ్లేషాలంకార చమత్క్యుతముగా. చెప్పుట బొచిత్యళోథితమగును. కనుక రెండిటిని శద్దార్ధ శక్తుల వలన ఒక వాక్యముననే అమోఘముగ సాధించినారు శరత్సమాగమము భూమియందెట్లు విలసిల్లెనో చూతము--- ఆసకల _స్రమోదకరము = పూర్తిగ అందరిని సంతో షపెట్టునసదియును, మహర్షి మండలోపాసిఠ రాజహంసగతి భాపి= (నరస్వతినదీ తీరమున) మహామునుల చెంతనున్న రాయంచల గమనములచే ఒప్పుచున్నదియును, సన్న సరస్వతీకము = (బురద విరిగిన) న్వచృమైననదులు గలదియు (లేక సరన్వతీ వడిగలదియు) అబ్జాసన శోలితంబు అగుచున్‌ = కామరపూల ఉవికిచే (ప్రకాశించునది యగుచును, అబ్జజూయానముతో సనూనమై = ((బ్రహ్మదేపువి వాహనమైన హంసతో పోలికగల దగుచు శరత్సమాగమంబు = శరక్కాలపుటాగమనము, భూసతికిన్‌ = భూదేవికి ఫొల్పు+ఎసగన్‌ = ఒప్పిదమ్ముపకాశింవగా విలసిల్లెన్‌ = అందగించెను, ఆకొళమున విలసిల్లిన విధము. చంద్రువివర్యంతము సంతోషము కూర్చునట్టిదియును, సష్టర్షిమండలముసకు చెంతనున్న రాజహంనలసడలచే ఒన్వుసట్టిదియను (వర్షములు వెనకపట్టగనే హంసలు మానససరస్సునుండి ఉ త్తరదిక్కు-గా, పయనమై పుడమికి వచ్చును) అను గ్రహించు సరస్వతీదేవి కలదియును (శరన్నపమినాడుసరన్వతి నిద్రలేచి భక్తులసను ట్రహించుసవి పురాణో క్ర చరం్యద్రువితవికిచే ఒన్పుచున్నదియు, (విహ్మ దేవృవి గమనముతో సరితూగు నదియునై ((బ్రహ్మ హంసలరథముతో నంచరించును; శర క్తుహంనలతోసంచరించును) శరత్రు దినమునకు పొల్చెనగగా విలసిల్లి నది.

పారమతివన్నయ [1

అబ్దిజాయానముతో నమానమై అను ఉవమాసమునుగూడ శరత్పమాగమ మునకు నమన్న్వయింసవచ్చుము.

వండితులకు పరిపూర్ణమైన ఆనందము కల్గిందునట్టిదియు మునీంద్రులచే “సీవించ ఐడుచు రాజహంసలనడలచే (వాహనముసందుండుటనలన ) శోభించునట్టిదియు దయచూపు సరన్వతితో కూడినదియు ((బహ్మాచెంతసరస్వతీయుండెననుట) (వ్రిహ్మ దేవునితో ఒప్పునట్టియునగు (బహ్మసంచారము వంటిదై శరత్తురాక విలసిల్లే ను

ఈపద్యమునందలి భూసతి, దివము అను శద్దిముల స్వారస్యముచే ఇద్దరు యేయసీ(ప్రియులు భిన్నభావములేక శరదాగనుములో ఏకొనుభనమునంది విలసిల్లు చున్నా రను న్యంగ్యముము భావింసవచ్చును. ఇటల్లీసద్యము భట్టారకువి రచనములో (పొఢధమందరమైనదిం

'శెండనపద్యమునకు మూల మనుకొనదగిన రేఖలు ఇవి---

“దృశ్యంతే కాంఠరజసః క్షపాః జలదశీతలాః

(గహ నక్షత సంఘైశ్చ సోమేన చ విరాజిరాః ॥

ఈళ్లోకము చదివి నన్నయగారు (వ్రావీన పద్యము...

“శారదర్శాళు లుజ్జ్వ్యల లన్నత్తర తారకహార పంక్రులన్‌

జారుతరంబులయ్యె వికసన్నవ కై రవ గంధ ఐంధురో

దార సమీర సొౌరభముదాల్సి నుధాంకు వికీర్యమాణ క

ర్ఫ్బూర వరాగ పాండురుచి పూరములం బరిపూరితంబులై ” అరణ్య 4.148

క క్షపాఃి అనుమాట శారదర్శ్మాకులుగాను *“గహవక్షతి అమనూట కారక వారవంక్తులుగాను, “పో మేనవిరాజీతాః' అమనది మధాంకువికీర్యమాణ కర్పూర వరాగ పాండురుచి పూరములుగాను మనకు న్రత్యక్షము లగును,

కన్తో రెరుగవి మువి భారత

శారదర్శాతులకు (వపొఢచం్యద్రమునీ శృం

గారమయ చాతురీ సువి

వారములం గణపినట్టి యాద్యాంద్రకపీ! (స్వీయము)

తెమగుభాష పట్టని సీ కవిత్శాసద్దకు సమోవాకములు!

వ్యాసమునీందద్రువి శారదర్యాతులు అమాయిక కోమలనులు, అవి ధూకు లడగిన మీదట తెలిమబ్బులతో చల్ల గా నున్ననిం

(18 పారమతి నన్నయ

ఆకాశమునందలి (గ్రహనక్ష్యత సంఘములతో చంద్రునితో విరాజిల్లుచున్నవిం అంతే.

నన్నయగారి చేతిలో ఆళరగద్రాకులకు (ప్రాణము వచ్చివది. వారు పి (ప్రయవికొరకో యెదురుచూచు. వాసకసడ్డికలో, (ప్రియాలిసరణము' సేయు జో్యోత్సానలి సారికలో అయినారు. ధగధగ వెలుగు కారక" తారహారనులను మెడలో 3 'సేసీ కొన్నారు. తెల్ల గలునల సుగంధ మంతయు ఒడలికి పూసికొన్నారు. కర్చూరసరొగ నుభగములై న-చర్నదువి కాంతుల కెనవచ్చు.. నలిషములను ధరించినారు. ఓహో! ఏమి దిన్యదర్శనము!

ఆ పొందర్య మహోత్సవము తెనుగుజాతికి భట్టారకుల చేతిఈవి...-

ఆజాతి మన్నంతకాలము ఆంధ్రభారత మున్నంతకాలము ఆశర(ద్యాక్రులు వారివి పలుకరించుచునే యుండును. మనము మనసార దర్శించుచునే యుందును. ఆశరత్తునకు “'హీమంతములేదు. ఆనన్నయకు పునర్జన్మము లేదు!

ఆమవాకవి కాను సృష్టించుకొన్న తేజోలోకమునుండి మరల భూమికి దిగి రాలేదు. అచటినుండియే కాను పెంచి పోషించిన ఆంధ్రకవితాభ్యుదయమును అలవోకగా చూచుచున్నాడుం

ఆక

3. రుచితార్టసూక్తులు

రుచిరమను మాటకు రమ్యము, (ప్రియము అనునర్థములేకాక ఉజ్జ్వలము అను సర్జముకూడ మన్నది. భట్టారకు లుపయోగించిన పై పదబంధమునకు (ప్రియమైన అర్థములుగల నూక్తులవి భావమా? లేక (ఫ్రయమైన అర్థములును, సూక్తులును అని కాత్సర్యమా? అని కొందరికి సందేహను. ఇచట (ప్రియమైన సూక్తులు అని అర్దము చెప్పుటకన్న ఉజ్జ్బ్వలములై న అర్హములును, సూక్తులును అవి ద్వంద్వనమానముగా అర్హము(గ్రహించుటలో బౌచిత్యవిశేష మున్నది, లిట్టారకుని భారతరచనములో (ప్రియమైన సూక్తులేకొక జీననమార్గముసు వెలిగించు ధర్మనీ త్యుపదేశముకూడ సమృద్ధిగా మన్నది. సూక్రిశబ్ది పాహచర్యమువలన ఈ యర్థము

సారమతివన్నయ 128 మ్ఫరించును. రుచిరార్థమను మాటను కవితాసరముగా (గ్రహించుటలో వీవిగమకము లేదు. అది “ప్రసన్న కవితార్థ యుక్తి అమమాటతో గకతార్దమగుచున్నదిం కొగా.- రుచిరార్థమనగా ఉజ్జ్వలమైన ధర్మనీతి బోధన మవియు, సూక్రియనగా అనుళభన పరిపాకములో (గ్రహించిన జీవనసత్యములకు చెందిన లోకోక్తులనియు (గ్రహించుట మేలు,

జీవితపాఠళాలలో ఎస్పటికినిమారవి రెండేరెండు పార్య(గ్రంథములు రొమా యణ భారతములు, మాసపులజీవనసథములో (ప్రనరించు వానివెలుగులు నిత్యసత్య ములు, రామాయణము కామవికటాటోపమును చితింసగా, భారతము అర్హ నిరంతర తుధను విశదీకరించినది. వావి_పధానన్యంగ్యము ధగ్యాభ్యుదయము అధర్యవిని పాఠము అయినను ఎడనెడ ఉపాఖ్యానములవలనను, ఉజ్జ్య లోవదేశవాక్యములసలనను అవి ధర్మ నీతి సొందర్యమును బోధించుచుండును.

రామాయణముకం'బ భారతము మానవజీవితములకు మరియు దగ్గర. భరత దేశమున పట్టినంత మ్యాత్రముచేతనే భారతీయుడుకాడు. భారతమునుచదివి ఒంట వట్టించుకొన్నవాడే నిజమగు భారతీయుడు, రాజరాజు విమలమతిం' బురాణములు విన్నాడు. అర్ధధర్మశాస్త్రాదుల నెవ్నిటినోచూచినాడు; (గపాంచినాడు; మనను విల్సినాడు.ఐనను శ్రీ మహాభారతమునందలి అభిప్రాయము విన నేల పెద్దగా నథిలాష వడినాడు? అన్నిటియందు లేనిది ఇందేమున్నడి? "అస్మదియవంశము అను నలి మానమేనా? కాదు పాండవో _త్తముల చర్మితకనుక. అది ప్పరుషో త్తముల చర్విక, తన వంశపురుషుల కథయగుట ఆనుషంగికము.

భారతభారతీ కుభగభస్తి చయంబులు ఏమి చేయును?

"ఘోరసంసార వికార సంతమన జొలమును రూపుమాపును,

అంతియేకాదు. సూరి చేతో రుచిరాజ్జబోధన రతమును అగును,

'మొదటిమాటచే లౌకిక జీవిత్యవకాశమును, రెండవమాలచే ఆధ్యాత్మిక (వ్రటోధమును కవి ఉద్దేశించినాడు. భారతమహత్తరకాంతి జాతియందు సమ్మగముగా (ఛసరింపవలెను. ఉజ్జ్వల మనోవికాసమునకు (వచోదసము చేయవలయును. ఈ మహాకార్యమునకు తన కుల(బాహ్మణువి నన్నయభట్టారకుని (పోత్సహించినాడు, ఈ కులబ్రాహ్మణు డెట్టివాడు?

రాజగృహమున వై దికకార్యములు జరిపించు (శో(త్రియచ్చాందసుడు. కాడు

[14 పొరమతి నన్నయ శ భావము జమవ్యము. నారదుడు ధర్మజునకు వరించిన పురోహితు డెవరోకాదుం థ్రీ భట్టారకులే! చూడుడు--

ధీరుడు, ధర్మాధర్మ వి

శారదుడు ఐహ్మ్యకుతుండు సమచిత్తుడు వా

ణీ రమణీ(్రీతవదన న

రోరుహు డవ జమనె నీ పురోహితు డసఘా ?

భట్టారకుడు ముఖ్యముగా కవాణీరమణీ (శిత వదస సరోరువాడు.” శుద్ద కీలుడు. భారతీయ ధర్మ్యఫ్రతివిధి. చిరంతవ _హైందన సంప్క్యృతిస్పందనము ఆయన పతి---వలుకునందుము (ప్రతిధ్వవించుమ. ఆర్ష భావగంధముచే పరిలి ప్తముకావి మాటఆయవఎ నోరివెంటరాదు. ఆ ధర్యప్రటోధమునకే నీతిప్రచోదసమునకే ఆయన తెముగుభారతముము చేసన్రైను. వానిని యథాతధముగ స్వీకరించుట అరుదు. కౌదిట్టి ఆ మ'హేతివాసమునకు అద్భుతకళావరణమును కల్పించెను. ఆ కళాళోభయే ఆ పురాణ కథమ. నేటికిని చప్పులూరించుచు. చదివించుచున్నది. ఆ ఆయుధముతోవనే ఆయన ఎంత్‌ శుష్క- వీతి ధర్మముల వైనను అందరిచే ఆప్యాయసముగా చదివించును.* ఆయవ రుచిరార్థమా క్తులకు వెనుకమవ్న కీలక మిది.

ఈ రుచిరార్థ సూ క్తులకు ఒక్కొాకచో స్థూలమైన మూల ముండుటగావి లేకుం డుటగాని ఒకొ్యక్కచో సూచనాాప్రాయముగా నుండుటగావి జరుగుచుండును. వానికి పౌగవైన మడికార మిచ్చి ఉక్రిచాతురి నమర్చి భట్టారకుడు పాఠకువి ఆవిముఖ్యము వంపాదించునుం

విద్య్మమ పూ ర్రిచేసికొని విజజీవితములో (సవేశింసబోవు తన యంతేవాసిక్‌ ఉవవిషత్తు మొట్టమొదటటోధించినది వత్యము- సత్యము తరువాతనే సర్వధర్మము లువ, "సత్యంవద; ధర్మంచరి అవి యా ఉపదేశము. భట్టారకువి సత్య్మముసనందలి (ప్రీతి, శ్రద్ద అపాదారణములు. “విత్యృపత్యవచమ” అవి స్వవిషయమైవను ఆయన మోమోటమిలేక చెప్పుకొనెను. (వపక్తమైనచోట వం్యప్రీతితో వ్యాఖ్యావించెను.

శకుంతల దుష్యంకువితో పత్య్యప్రాశ_స్యము చెప్పు సందర్పమున సల్కిన “వరం కూప శతా ద్వాపి అమ చిన్న అమష్టువ్‌ శోకముసకు వ్యాభ్యారూపముగా *వ్లుక్రజిల పూరితంబుంగు....” అమ మ్యవపిద్ద పద్యముమ (వాపెము ఈ పద్యము

లాను గ 8 ఉం) ఇణంంం ౦ టుంళింధ)ల శైకేవ?1962 298 0సీ240006డేపీడ02ి8 6౪౯6. ఏ్‌61162

పొరమతినన్నయ 410 కంఠస్థముకొని ఆంధా )లినూమలు లేరు. చెస్పినయ౦ళము బలముగా హృదయము వాటుటకు వృత్తమును తీసికొని తన పహజమధుర రోరణిలో ఈ రుచిరార్థమును (ప్రతిపాదించెను. ఈ సందర్భమున మూలములో ళ్లోకములున్నఏి. అం" మూడి టిని ఎన్నుకొని తివిగించెను. కీవెంలయంగ నశ్వమేధం బులు వేయును నొక్క-సత్యమున విరుగడలం దుల విడి తూవగ సత్యము వలనన ములుసూపు గొరవంబున 'పేర్మిన్‌ ఆది, కీ ఈ కావమానందలిదే యైనను “అశ్వమేధ నహ్యప్రార్ది---పఠ్య మేవ విశవ్యతి అమదావనికి సత్యమువలనన ములుసూపు అను శెనుగింప్తుమ, గొరవంబున పేర్మీన్‌ అవి రెండర్థములలో గౌరవమును వాడుటయు హృద్యములుగా నున్నవిం దమయంతి అడవిలో నలు మగడ్దేశించి పలికిన ఈ మాటయును కవికి సత్యము వందున్నగొరవబుద్ధిని బాటిచెవ్పునుం వగవగ పొంగోపాంగము లగు నాలుగు వేదములయు వధ్యయనము వొ ల్పుగ నొక సత్యముతో వెన యగువె యెవ్వియును బోలవట సత్యంబున్‌. ఆరణ్య-'- 4కి ఇట వొకఏశేషము; పత్యమింత పరమధర్మమెైనమ ఒక్కొంకలో దీనికివి అప వాద ముండును. నూవపుడు యర్యతము కొడు. సమయానమయములందు తవ నిశిత మైన విచక్షణక్ఞాన ముసయోగించును. ఆ యువయోగించుటలోనే మానవుని _వజ్ఞ యున్నది. అది అపిధార్యావతము. ఓక అసత్యమువలన ఒక ఏరసరాదికి ఓక్‌ ఉ త్తమ్మప్రాజీకి తిరుగురేనిమేలు జరుగుదువన్నప్పుడు, ఓక కుత్సితునకు దువ్రునకు కీడు అరగవలసియిస్నప్పుడు, ఆమేలే (వ్రధానముగాని అంప సత్య్యవ్రతము అరధికముగాదుం శర్మిష్ట ఏరివంచితయై డేషయావి -కౌటీల్యమున కగ్గమైవది. ఆమెకను మన సున్నదిం మనమవు కలవరసరచు కోరికలున్నవి టొంకియైవను తన్ను భార్యగా చేసుకొను మనవి యయాతిని (ప్రార్థించెను. ఆ (_సకరణమునందలి వద్యము... చమ బొంకగ (పాణవ్యయ మున సర్వధనాసహరణమున వధగా న

114 పారమతినన్నయ

చ్చిన విప్రార్ణమున గవా

శన యాసంబుల వివహసమయములందున్‌ ఆదికి

“వివాద వివాహములు నమామలకేగాని శోభింపవు. ఆ సమానత్వము అన్ని వీధములవా నగని మాటి నిజము. ఆ వివాహవిధిలో అసత్యములు తస్పవు. లేనిచో చాలమందికి పెండ్లి ండ్లే జరుగవు పెండ్లి జీవితమున నొక (వదావఘట్టము, ఇంత యాలోచించి నూ రబిద్ధము లాడియైనను ఒక పెండ్లి చేదునలయునని మనవారు భావించిరి.

యయాతి దేవయానితో జరిగిన తన పెండ్లిలో శర్మిస్టను శయనమునదక్క- అన్నిం టను గొరవింతునవి శృుకునకు మాటయిచ్చెను. ఈ (పతిజ్జ దేసయానిమాత్సర్యము వలన చేయవలవివచ్చినది. దీనివలన దేవయానికి వచ్చు నష్టములేదు. శర్మిస్టపాణ ములు నిలదిగును. కమక యయాతి అసత్యమునకు సమ్మతించి యామెను స్వీక రించెను. దుష్యంతుడు తన్యఫ్రతిష్షకె అబిద్ధమాడి నిరసరాధిని విశ్వసనీయ యగు శకుంతలను తిరస్క-రించెను. ఈతని అసత్యము క్షమింపరానిదిం

ఈ సత్య విచక్షణత్వముమ మనము రామాయణమునుండి (గ్రహింపవచ్చుమం

హనుమంతుడు సీతతో మాటలాడి వెళ్ళిన వెనుక రాక్షసస్త్రీలు సీతను, ఆ వచ్చివ వా డెవడని యడిగిరి. అప్పుడు పీఠాదేఏ.-

“యూయ మేవాలి జానీతు యోయం యద్వా కరిష్యతి।

అహి రేవహ్య హేః పొదాన్‌ విజానాతి న సంశయః రాసం,

(వాడెవడో ఏమిచేయునో మీకే తెలియవలెను, పాము పాదములను పామే ఎరుగునుగద్రా అని సమాధానము చెప్పెను.

హనుమంతు నెరుగనవి సీఠ చెస్పుట అనత్యము కాదా? అది యా సాధ్వికి తగునా? అనిపించును. కావి అందలి వై చక్షణ్య మిది..ఈ రాక్షసులు దుర్మార్గులు నత్యము చెప్పిన హనుమంతునకు _నమాదము వాటిల్ల వచ్చును. ఆతడే బయటసడిన ఆతని ఇష్టము. కాసు చెప్పరాదు. ఈ (క్రూరాత్ములకు అసత్యము చెప్పినను తస్పు లేదు.సత్యముచెప్పి అనజ్జనుని బాధకు కారణమగుటకం'పె ఈ అసళ్యమే మేలితరము అవి ఆమె భావించియుండుమ.

నత్యము తరువాత “ధర్మంచరిఅను వే దానుకాననము జ్ఞాపకము వచ్చును. అపాంస పరమ ధిర్మము- దావివిగూర్చి భారత మిట్లు చెస్పుము అజగరము ధర్మ జునితో సన్నమాట--

పారమతినన్నయ క? '“అ,పియం టొగింజేసియు నన్ఫతవాది యయ్యు పాంస గావింపని యమ్మహాక్ము జేంగు నుగతీకి నర్మిడది యెట్లు వెప్పు మయ్య యనఘ! యహిఎన మేలైన కెలగుి దీవికి ధర్మజుడు “దాన నత్యాది గుణనులున్నను మనుమ్యనకు 'చేవత్వము రాదు. ఆహింసయున్నచో తప్పక వచ్చును అని చెప్పెను, భట్టారకులు 'వకరణామసారముగా గురుశిష్యులు, పికాప్కుళులు, భార్యా భర్తలు, రాజ్యఫ్రజలు, మున్నగువారి ధర్మములందును క్షను , కృతజ్ఞత, ఇంద్రియ విగహము, మెకి, నరత త్తనము మొదలగు నంళములందును భారతహృద యమున తుచిరముగా వివరించినారు. ఉ త్రంకువిచరిళ మంళయు అఆతనిగురుభక్తికి విదర్శనమే. అతడు గుర్వర్థ మును బహ్ముశమలకు లోనై పారింపగా గురువు సంతసించి ఇట్లనెను. *కర మిష్టము+జేసితి మా కరిసూదన! దీన సీకు వగు సళ్ళలముల్‌ గురుకార్యనిరతులగు న త్పరుషుల కగు జరుదె యధికషణ్యనలంలుల్‌” ఆది1-! క విద్యను గురుముఖముననే సంపాదింపనలయునవి సురలు యవ।్రీతునితో నిట్లనిరి. గుకుశుుకూషయొనర్చుచు బరమశ్షేశముస(జేసి బడసినవిద్యల్‌ మృరియించుగాక గురుముఖ విరహాతముగ ఐడసినవియు వెలయు నెయెందున్‌? అది, 8.282 పుతగా త పరివ్వంగ సుఖ మెట్టిదో శకుంతల దుష్యంతునకు వివరించినదిం “ముక్తాహార కర్పూర సాంద్ర పఠాగ _ససరంది. జందసము చం్యద్రజో్యోత్సయున్‌ ప్మురగాశ్రపరిష్వంగమునట్లు జీవు హృద్యంబే కడున్‌ శీత మే?” హృడయము అల్లుమను నాయనుళనము అనపత్యుల కెట్లు తెలియును? జరక్కా-రుడు తన పితృదేపులను చూచి లిన్నుడ్లై హితను పలుకగా వా రిట్లనిరి,

118 పారమతినన్నయ

*కగినసుపుళులం బడసి ధర్మువుదప్పక తమ్ము మ త్తముల్‌

వొగడగ నమ్మవామతులు వొందుగతుల్‌ గడు ఘోరవిషతో(

దగిలి తపంబు'పేసియును దక్షిణ లిమ్ముగనిచ్చి యజ్ఞముల్‌

నెగడగజేనియున్‌ ఐడయవేర రప్వుకకులై న దుర్మతుల్‌” అది..!..146

అట్టిపమారులు తంగడ్రిమాటను తిరస్క-రింపగ్నా తండ్రిహృదయ మిట్లు దురపిల్లును-.--

*ఠసయుండు తల్లి దండ్రులు

వనిచిన పవి. జేయడేని బలుకెదలో6 జే

కొనడేవి వాడు తనయుం

డనబడునె పీతృధనమున కద్ష ండగునెగ అది..8...187

వినత కొడుకు గరుడునిపై నెంత యాసపెట్టుకొని (బదికిసది! సీ కఠమున నా దాస్యము

*ప్రాకటనుగల బాయుననిన వలుకెదలోనం

కేకొవి యూజడి నిర్గత

శోకస్టితి మన్నదానం జూనె, అగేంద్రాగి దిఆంలి-48ి

భద్రం తస్య సుమానుషన్య కథమ స్యేకం పొ త (క్పార్ట్యతే అని లళవభూతిచే కొనియాడబడిన దాంసత్యమున భార్యకు లభర్తయందున్న అనువింధ మిది--పాండురాజా కుంతితో చెప్పినమాట.

పురుషులచే ధర్మస్టితి6

విర్శిగపాంసగ ఐడిన భార్యలకు నిరం

తరము నిజపురుషభ క్రియ

పర పురుషవిసర్జనంబు పరిచితమయ్యెన్‌ అది-5.87

మరి---భర్తకు భార్యస్నేహము తక్కు-వదా?

అడవిలో తన్ను విడనాడి పోవజూచు వలునితో దమయంతి యన్నమాట.---

అధిక దుఃఖరోగార్తున కౌషధంబణు

సురుచిరంబుగ భార్యయ చువ్వె, యెందు

నొసర భార్యాసమేతుగై యున్నవాని

శెంఠలయ్యును నాసద లెజుకపడప్య ఆరణ్య!

పారమతి నన్నయ 1 శకుంతల దుష్యంతునితో నేమనునో చూతము--- “నతియును గుణవతియు( (_బజొ వతియు సన్యవ్రతయునై న వనిత సనజ్జా వ్వితదృష్టి6 జూచు నతిదు ర్మతి కిహముం వరము గలదె మదిం బరికింపన్‌ ఆది-4.80 భట్టారకులు శకుంతలాముఖమున అతికాశిదాసనుగా అజుడు ఇందుమతిని గూర్చి పల్కినమాటలకు మిన్నగా. “ధర్మార్ధకామసాధన కుసకరణంబు' అది.(_68 అను గొప్పసీనపద్యమును రచించినారుం కణికుడు దుర్యోధనుసకు చేసిన రాజనీత్యుపదేశమున రాజ్యపణొ సంబంధము పరిపాలనమునందలి మెలకువలు విపులముగా 18 ఎద్యములలో వర్ణింసః బడిని. అందు తొలి పద్యము--- తరు..-“ధరుణీశు డుద్యతదండుడై యుచితదండవిధానంబు( దస్పక ధర్మ చరితులగా మహీజమల రక్షించి సద్య్యుత్తు డగునది; సర్వవర్హములు వరునసః దమతమ వర్ణధర్య్మముల వరర్హిల్లుదురు గడవక దండఖీతి అరిమ్మితవర్డితుడై సమబుద్ధియగు మహీవల్లలు ననుశాసనముని ఆడి..8ఆ.-1కీ$ కణికుడు దుష్టస్వభావమును వర్జించిప తీరు హృద్యము *వలుమజు శసధంయలు నం జలులును నభినాదనములు సొమ్మ్యపియ లా షలు మిథ్యావినయంబులు గరి యవి దుష్టస్వభావకాపురుములకున్‌ 9 ఆది-6ఆశ్వాసము!110 నేటికిని ఇట్టిడుస్టులము విరంతరము చూచుచునే యుందుముగదా! పిమ్మట $పద్యములలో శ్యకువుల యెత్తుగడలను వావినెదురొ-ను తీరులను చక్కంని దృష్టాంత దార్జాంతికములతో వివరించెను. అప్లే నారదుడు ధర్మరాజు నడిగిన సీతివిషయక 'ప్రశ్నలందును కవిలోకజ్ఞత వెలుగులు చిమ్ముచున్నది, మంతులు, మంగత్రరక్ష పురోహితుడు, 'సేనాధ్యక్షుడు, దైవజ్ఞులు, ఆయుర్వేద వైద్యులు భృత్యులు, జీతములు, (దోహులు, కర్షకులు; నణ్‌జులు మున్నగువారిని గూర్చి (గ్రహింప దగిన వివేకమహిత (స్తాన మెంతయేని కలదు. అందు రాజులకు కృతజ్ఞత యెంత యవసరమో చూడుడు.

18 పాఠరమతినవ్నయే

కృతమెటిగి కర్త నుత్తమ

మతుల సభలసంస్తుంతించి మజణవక తగన

త్క్యాతిపేయుదె? కృత మెఆిగెడు

పతియె జగజ్జనులనెల్ల 6 వి౦పాలించున్‌ సభా.!.45

వేడు వార్తాషత్రికలులేక తెల్ల వారదు. వాళ్తాప్రాముఖ్యమును నారదుని నోట వినుడు వార్తయందు జగము వ గ్రిల్లుచున్నది.

యదియులేవినాడ యభిలజనులు

నంధకారనుగ్ను లగుదురుగావున

నార్త నిర్వహింపవలయు. బతికి

స్యూత్యప్రాయమైన ఈ పరిజ్ఞానము దర్శవీయము---

దారసం్యగ్రహంబు ధరజీశ! వతిపు త్త

ఫలము, శీలవృ త్తఫలము (కుతము;

దత్తళు క్తఫలము ధనము; వేదము అగ్ని

పహో(త్రఫలములనియు నొగి నెజుంగు!

మైకి "క్షమ. ఇం్యద్రియన్నిగహము మున్నగు సుగుణములనుగూర్చి గట్టారకు లేమందురో ఒకసారి విందము=

(దోణుడు బాల్యమ్మకుడగు (ద్రువదుని చూడటోయినప్పుడు సఖ్యము విట్లు $్య్యతిరేకరీతిలో నిర్వచించెను---

“*ధనపతితో దర్శిద్రునకు దత్త్వవిదుండగు వావితోడ మూ

ర్థనకు ౯ (ిశాంతుతోడ+ గడ్యుకూరునకున్‌ రణకూరుతోడ ఖీ

రునకు వరూధితోడ ననరూధికి సజ్జనుతోడః గష్ట దు

ర్హమనకు నెన్విధంబునను సఖ్యము దా నొడగూడనేర్చునౌా _ ఆది.6.283

ఇట నొక విశేష మున్నది. భట్టారకులు సామాన్యముగా నీతిధర్మ కథనములో కందము, తేటగితినంటి చిన్నపద్యములనే వాడుట పరిపాటి. కాని ఇచట వృ త్తము (వ్రాసిరి ఏల? ద్రుపదుసకు (దోణునియెడల నున్న ఈసడింపును స్వాతిశయమును ధ్వనింపచేయుటకు. మూలమున “న హ్యనాథ్య న్స భాఢ్యన్య* ఇత్యాదిగామండగా భట్టారకుడు ఆృకమముమార్చి అర్జవిశేషమును సాధించెను. దర్శిదుడు ధనవంతువితో సఖ్యము కోరుట సహజము. అళ్లే మూర్జురు నిద్వాంసుని మైకి నభిలషింపను వచ్చును. కాని ధనసతి దరిద్రునిస్నేహముసు, విద్వాంనుడు మూర్ధని వఖ్యమును

పారమకతినసన్నెయ ల! శలసనైన తలపరు. అట్టిస్నేహ మసంభవమని త్రుపదువిచే నవిపిందుట ఆలనిశీల చ్మితణమున కెంతయు తగియున్నదిం తరువాత మైతిని అన్వయరీతిలో నిట్లు చె స్పెను.... నమశీల (వత యుతులకు సమధనవంతులకు నమ సుబార్విత్రులకుం దమలో సఖ్యమును వివా హము నగుగా కగునె రెండు నసమామలకున్‌ ఆది వాల్మీకి శ్రీరాముని “క్షమయా సృదివీసమఃి అవి (ప్రళంసించెను. క్షమకు ఉదాహరణభాజనులు పుటషులలో నెవ్వరుము. లేరుకాటోలు, (ద్రౌపది, తన టఓరిమివి తెగడి తేజస్సంధుక్షణము చేయుచు పలికిసపుడు ధర్మజుడు ఎంతఓదప్బతో సమాధానము చెప్పెను! క్షమ సర్వకార్యక్షమమట! క్షమగలవావికి పృధ్వీ సమునకు నిత్యంబు విజయసంపిద్దియగున్‌ క్షమియైనవావి భుజ వి శ్రమము గడున్‌ వెలయు సర్వకార్యక్షమమై అది-!.28 భారతకథతరువాత ఓరిమికి ఉదాహరణముగా ఒకమగవాడు దొరికినాడు. ఇంషద్రియమోభము అజయ్యము, ఎంతవారలై న కొంతదాసులే అమసూక్రిలో మహాసత్యమున్నది. కావి దీనికి అతీపలై నవారే పురుషోత్తములు! మకరరూపమువీడిన నందయమ నస్సరస అర్జునునితో మునిత పోభంగమునశ్రై క్రాముచేసిన _ప్రయత్నముమగూర్చి చెప్పుచు నిట్లనెను. ధృతిరహిళుల చి త్తముల' ట్రతివలయం దేల గులు నత్యంఠ దృఢ (వకుల మనంబులు వారల మత్రులః దృణ వ్ర ంజములు సమంబులు గాపే అంతళ్ళృక్రుషులనోర్చిన వాడే ఐహిళ్శయ్రవుల నోడింస గర్గునని నారదుడు ధర్మజునితో చెప్పును. 14]

న! పారమతినన్నయ

*వదలక బుద్ధి నాత్మరిపునర్గమునోర్చి జి తేంద్రియుండవై

మొదలన దేశకాలబలనున్‌ మథి దైవ బలంబు గల్గిభూ

విదిత బిలుండవై యహితవీరుల నోర్వగ నుత్సహింతె? దు

ర్మదమలినాంధచిత్తుల6 (బ్రమత్తుల విం్యదియనిర్హితాత్ములన్‌ క్ట సలా.-!..8

మనము కొమకోధముల నోడింవగలిగిన అవి మనకు పాదా[కొంఠతము లగును. వానికి మనము ఓడిన దాసులమగుడు మట! అంగారపర్డ డర్దసువితో నన్నమాటలు----

ఐలవఆి కొమక్రోధం

బులు రెండు జయింసబడి తపోవీర్యబలం

బులజేసి చేయునవి ని

చృలు నెన్వనియేవి పాదసంవావాంబుల్‌ ఆది-?. $ితి

పాండుపు త్తి సీన్స (బ్రహ్మ చర్యస్థుండ

వగుటఃజేసి మన్మధార్తు నమ్ను

నొడిచి తిందు ర్యాత్రియుద్ధంబుేని కా

మోసలోగనిరతు డోటుపడడె? అది.'/-6!

నప్తవ్యసనములలో జూదముపెద్ద. అది భారతములో నిర్వపాంచినసప్వాత అద్వితీయము- (నధానకథలో ధర్మజుడు, ఉపాఖ్యానములలో సలుడును ద్యూత బాధితులు. సుహృద్ద్యూతమని "పేరుపెట్టి పిలుచు శకునితో పాసము---ధర్మరాజూ మొదట ఎంత చక్కనిమాట పలికినాడు!

క్షత్తంనీతికి. (గమములుగాపు సూవె

నికృతియను జూదమును ధర్మనిత్యులై న

వారి కీరెండు వర్జింపనలయు నెందు

వాపవృ _ర్తంబు జూదంబు పార్టివులకుం వభా...!...!66

దమయంతి స్తూత_సాయముగ వనన్నరెండుమాటలు---

“ఎంతమోటువడిన నంతియ జూదంబు

నందు€ దగులు; చలము నతిశయిల్లు ఆరణ్య-...88

తక్కిన వ్యసనములలో వెలదికి కీచక, పై ంధవ యవృక్రీతులుమ, పానము నకు శుకొచార్యుడును, వేటకు పాండురాజును, పలుక్కుపల్ల దనమునకు, శికుపాలుడును,

పారమతినన్నయ కవల దండ పారుష్యమునకు అణిమాండవ్యుని దండించినరాజును అగ్గమయిన సంగతి అందరికిని తెలిసినదే.

గుణము దొడ్డదిగాని కులము కొదు- కులాహంకొరమును తెగగోయ వీ ఒక్క-భారతనవచనము ఎజ్జన్నరచనలోవిదై నను ఈ రుచిరార్థ్యసనంగమున విట మదాహరించు చాపల్యమును మన్నింప్పడు! --

పాపవర్తనుండు (ాహ్మణుండయ్యుము

విజము, శూ(ద్రుకంబ నీచతముడు;

నత్యశాచధర్మళాలి శూూద్రుండయ్యు

నతడు సద్ద్విజాండ యనవిరి ముమలు- ఆరణ్య

భారతమహాసము.ద్రమునందలి రుచిరార్జముల. నెన్ని, ఎన్ని రాసినోసినను ఇంకను పరళ్శతముగా మిగిలేయుండును. సహృదయులు తమ యోపిన కొలదిని అరనీ యానందింతురుగాక

4. సూక్తులు అమభవసరిపాకమున లోకజ్జుని ములమునుండి వెల్వరులోకో క్తలే నూ క్రులని చెన్సవగుమ. అట్టి సూక్తులు (ససక్తాను (వనక్తముగా భట్టారకువి రచనలో తానుర తంపరగా దొరలినవి. అవి స్తూత్యపాయములు- వావిని మనము వ్యాఖ్యావించు కొలదిని మహార్థములు వెల్వడుచుండును. ముచ్చటగా వావి మచ్చు కొంచెము---

1, “క్రి ర్రివిహీను డెందునుం బూజ్యుండే?” ఆది, క.92 యశో య త్పరమం వః అవి రామునకు వళిముని సందేశము. వంచిపేరువకై మవోాపురుషులకెంత తపన। ఖీష్ముడు పాండపుల కర్షరాజ్య మిమ్మవి దుర్యోధనునకు వెప్పుచు ఈ మాటవలికెను.

శ “ఎటిగి ఎజుగ నల్లని కజటిం దెలుసంగ (అహ్మదేపని వశమే?”

అది. (4.78

24 సారమతినన్నయ

ఎఆిగియు ఎయిగనట్లు నటించు దుష్యంతువిచూచి శకుంతల తనలో విట్లనుకొనెమ

$. “నమ్మియుండగా వలువదు బుద్ధిమంతులు నవ్యసియులైన ధరాధినాథు

లన్‌” అది-4-68

కాళిదాసును, నన్నయగారును, రాజ్యాశికులే. అయ్యును వారు యదధార్థము చెన్న

వలసినచోట నంశయింపరు. “ప్రయోజ నాపేక్షితయా (పభూజకాం। (ప్రాయ శృలం

గౌరవ మ్యాశ్రితేషు॥ “రాజులు (పయోజనమునుబట్టి ఆ్మశ్రితులందలి గొరవమును మార్చు

చుంకురు ” అనగా స్వార్థమును బట్టికొ త్తవారిని గొరవింతురని యర్జము, కాళిదాసు

కుమారకొవ్యములో ఇం్యద్రమన్మథ సందర్భమున ఇట్లనగా భట్టారకులు శకుంతల త మ్నపేశ్షిభావముతోచూచు దుష్యంతువిగూర్చి పల్కిసమాటగా అట్లవిరి.

4. “పాలుడు సంగడికాడె యెయ్యడన్‌”

(దోజుడు (ద్రుపదుని యొద్దకు వచ్చి నేను పీ సహాధ్యాయుడను, మ్యికుడమ, అవిచెస్పగా (ద్రుపదుడు “తారతమ్యము లెరుగటుండ మాటలాడకుము” అని చెప్పుచుపై మౌటలనెను ఇందు (బ్రాహ్మణుడు రొజునకు మ్విశుడనని చెస్ప్తుటయే మహాపచారము అన్నంశదర్పము ధ్వవించుచున్నది. ఇచట విపబ్రాహ్మణాది శబ్బము లుపయోగింవక పాలుడని అచ్చతెనుగు వాడుట వానియం దాతనిమనసులోని తేలికళన మెంతటిదో కొలిచి చూపుదున్నదిం

క, “పురోడాళ మది కుక్క కర్ణమగునె”

కర్టునకు అంగరాజ్య పట్టాభి షేకమైనది.ఆతవి తండ్రి సూతుడువచ్చి కౌగలించు కొనెను. అస్పు డాతని కులమేదో తెలిసికొన్నమీదట క్షృతియాహంకారముతో ఖీము డనినమాటి, “మంశపూతమై పెద్దలను, యజమానుడును భుజింపదగిన యజ్ఞ(ఫ్రపా దము, కుక్కకు పెట్టినట్లున్నది, నవీ పట్టాభిషేకము.” భీముని బౌద్దత్యమునకు తగిన మాట. “ఇక్కండను గురుయజమాన భిక్ష్యము అను ననూసము పురోడాళ్ళపాశ న్య మును తెలుపుడుండగా కుక్క. అను తెనుగుమాట దానిని విసరికొట్టినట్లుండి వాని ఆంతర్య మెట్టిదో ధ్వనించుచున్నది.

6. “లేడికడుపున పులి పుట్టునె?”

ఖీముని తిరస్కారమునకు దుర్యోధమనకు కోపమువచ్చినది. ఆతడు ముందుకువచ్చి “అనిలజ! ఇట్టి తేజస్వి సీచకులమున పుట్టునా? అది అసంభసము భేడికడుప్పన పులి పుట్టదు," అవి ఆతవికి బాసటగా విభిచినాడు. ఇచట “అవిలజ!” ఇను

పొరమతినవ్నయ 26 విశేషణము సాలిిప్రాయము. నీవును *గాలికి పుట్టినవాడవేకదా అను ఎ శ్రిపొడు పున్నది. ఇచట మూలమున 'వృకోదర” అవిమ్యాతమే యున్నది.

7. “శూరులజన్యంబు సురల జన్మంబును

ఏటుల జన్మంబు నెటుగనగునె”

ఈ మాటయును మయోధమునిదే. అదే సందర్భము. ఇచట “నురలి అమ మాట మూలమున లేదు. బొచిత్యమునుబట్టి కట్టారకులు కలిపినది.

అగ్ని నీటినుండి పుట్టి ప్రపంచమంతట వ్యాపించెను.

కుమారస్వామి జన్మము ఎంత విచిత్రమైనది!

వనగురుపులు (దోణ కృపాచార్యులపుట్టుక లెరుగవాడ

వారు సురలు; వఏీరుశూరులు.---

అంతవరకు ఎందులకు... మీజన్య్మముల నంగతియేమి?

నానికొ్యత్యంబకమున పుట్టిన గోదానరియు, గంగో్యత్రిలోపుట్టిన గంగయు అల్బజన్మములయ్యును అనల్బభ్యాతి నందినవి. ఈ నదుల యుదాహరణముల మన యూహకు విడిచెను. కులముకన్న గుణముమిన్న అనునూటను దుర్యోధనుడు యుక్తియు_క్రముగా చెప్పి ఖీముని విరుత్తరుని జేసెను.

8. “మ్మిపల యలుకయు. దృణహుకాశనమ్ము దీర్హ మగునె?”

దీనికి మూలము “క్షమిజో (బ్రాహ్మణా వయమ్‌” అనియుండగా భట్టారకుడు (ాహ్మణకోసమును లతృణహుకాశ నోవమానముతో చమత్క-రించెను. దీవిచే (శ్రాహ్మణకోపము మొదట భగభగమండి తరువాత నెట్లు చల్లారిపోవునో చూపి చెప్పి నట్లయినది-

ఇది పరొజితుదైన 'ద్రపదువితో (దోణు డన్నమాట ఈ సూక్తి 'విండు మనంబు నవ్య నవపీత సమానము అను ఉక్తికి దీటుగా నున్నది. అచ్చముగా ఇచ్చటను అశ్లేజరిగిపది. _దోణుడుకోసము త్రిప్పుకొనెను. (ద్రుపదుడు (తీప్పుకొనలేక పోయెను.

$. “కామోపలోగ విరతు డోటుపడడె” '

అంగార వర్దడను గంధర్వుడు అద్ధమనకు ఓడి ఇట్లనెను.

“అడ్డనా! సీవు [బహ్మచర్యన్థుడప్ప- నేనుస్త్రీలోలుడను. కనుక సీవు నన్ను ఒడిచినావు దీవినలన (బఐహ్మచర్యపటుత్వము ఎంతటిదో తెలిసివచ్చిసది. గంధర్వుని గతియే ఇ్లైన మనుష్యుల సంగతి ఇక చెప్పనేల?

మ!

128 సారమతినన్నయ

10. “"ఆలరి (బ్రహ్మ చెయ్యు పరమార్దముకాొ కది యేల యొండగున్‌”

అల్లరి (ళంటరి) (వ్రైహ్యా జేసినపవి విధిగా జరిగితీరునుగాని అన్యధా ఎట్లగును? ఇది కవి నూట--

పాండవులై దుగురును (ద్రౌపదిని చూడగానే బద్ధానురాగులై రి. ఒక ఇంటిలో తిరుగుచున్నమ సాధారణముగా అన్నల భార్యలయందు తమ్ములుగావి, తమ్ముల భార్యలయందు అన్నలుగాని మరులుకొనుట అసహజము*, ఆర్యధర్మము వారి మన న్సుల సట్లుమలచును. ఒకవేళ దీవికి విరుద్ధముగా జరిగిన అది “హేయము; విందా ప్యాతము. అట్టియెడ అడ్డనునకుస్వయంవర లబ్ధియైన (ద్రొపదియందు తక్కిన వలు గురు సోదరులకును అనురాగము జనించుట ఆశ్ళర్యకరము*వారు ధర్మ మెరుగని అజ్జా మలు కొరు. ఈ విరుద్దసంమటనమును సమర్థించుచు కవిచెప్పిన మాటయిదిం

ఇది విరినూూత్రము. జరిగి తీరవలసినది. (దొపడి పూర్వ జన్మకథయట్టిది. దీని నెరిగి చేసిన (బ్రహ్మకృత్య మిది. కనుక చమపుగా (విహ్మను దూరుచు కవిచెప్పిన మాటలో దాని అసరిహార్యత ధ్వనించును.

11. “వృద్ధులబుద్దులు సంచలింప వే!”

శిశుపాలుడు దురునుదనముతో ఖీమ్మనిగూర్చి దర్మజునితో నన్నమాట యిది “ఈ ఖీ్ముడుత_త్తములనందరిని విడిచి అవివేకియై కృష్ణుని పూజింపు మవిచెప్పెను. ఈతడునృద్దుడని నమ్ముకొన్నావుగాని వృద్ధుల బుద్ధులు స్థిరముగా సుండపు. అవి ఐల హీనములు.కసుక కర్షన్య మువదేశింసలేపు. ఇది ధూర్తుల తర్య్భముం ఉత్హర చరితమున లవుడు కుజ్జతనముతో రామునిగూర్చిఇళ్లే అనెను.

“వృద్దా ప్తే న విచారణీయచరితాకి ఆర్యులదృష్టిలో ఏవృద్దులు పూజ్యులో అనార్యులదృష్టిలో వారు అపూజ్యులు. వృద్ధులందరును అవివేకు లవిగాదు. వారికి వచ్చవివారుమాాకమే అట్టివారు. కనుకనే “ఈతడు వృద్దని యెజ్‌గి పూజించితే అని పృద్ధపూజను ఆనోటితోనే మరల శ్లామించును.

12 “విధి కరంబు మంద బుద్ది”

దమయంతి చమవనలోనివారు గజమర్జితులై మరణింనగా మరణకాంక్షగల కాను మృతిజెందమికి విసుపుకొనుచు విట్ల నెమ.

జీవితమున నిరాశోసహతులై నవారు విధిని నిందించుట సహజముగదా!

13, *ఎట్లయేని కూర్తు రింతులు మాకవి, విశ్వసించువారు వెడగు లెందు

బుతుసర్జుడు దమయంతీ (ద్వితియ స్వయంవరమునకు పోవుదము. రత మాయ త్త్‌ము చేయము అవినపుడు బాహుకరూసములో నున్న నలుడు దుఃఖించి

పారమతివన్నయి 12? తనలో విట్లనుకొనెను- “పురుము డేమిచేసినను. స్ర్రీలుసహించి (వియమునేకూ ర్తురవి నమ్మువారు అవివేకులు. తాము అ్యప్రియముచేసినను స్త్రీలు పియమునే చేయవలయు వని కోరుకొనముట పురుషమన న త్త్వము కొటోలు! 14. “ఎల్లవారు నెజుగ కెల్ల వానిని” నల బుతుసర్జులు విదర్భకు పోవుచుండగా ఉత్తరీయ నృకత్తాంతమువలన నలుడు బుతుసర్జుసకు తన రథవేగ మహిమ నెరిగించగా నాతడు తన సంఖ్యా పరిళ్షానఘన తను నలునకు తేలుసదలచి ఇట్లనెను: అన్ని విషయములను అంద రిరుగరుి కొంద రికి కొన్ని విషయములందు కౌశల ముండగా, మరికొందరికి మరికొన్ని యంశముల యందు నైపుణ్య ముండుట సహజము ముద్రారాక్షసమున అపాతుండికుడు చాణక్యశిష్యువితో నన్నమాట ఇట జ్ఞాప కము వచ్చును. శిమ్యునకు తనగురువు సర్వజ్ఞుడను నలథిమాన మున్నది, (గూఢచారి) పాములవాడు వీ గురువునకు తెలియనివి నాకు తిలియునవి చమత్కారించుచు *న హి నర్వ స్సర్వం జానాతి అనును. 15, “గర్వితువకు బుద్ధికి గానసగువె” రైల్యువిళోడలివి కామించి రై భ్యపేరితరాక్షసునిచే నశించిన తన కుమారుడు యవశ్రీ తువిగూర్చి భరద్వాజుడు వగచుచు) నాయనా! తగనిగర్వమున బుద్ధిహీనుడవై నశింతివి అనెను. ఇం్యగు డెంతచెప్పినను వినక తసన్సుచే అ్య్రమముగ విద్యలుసాధించిన యవ్యక్రీతువి గర్వమునకు పట్టపగ్గములు లేకపోయెను. ఆగర్వము విద్యావివాదము లకే పరిమితముకాక 'స్వేద్భాఏహారములకు _పేరకమయ్యెను. తతృలితముగా వాడు రై ళ్యువికోపాగ్నికి శలభ మయ్యెను. 18. “ఎజుకగలరె మగువలెందు?” ఎంతళల్లి యమెనను అధర్మముచేయునుని చెప్పిన కన్నులను మూసికొని శేయవలపినదేనా? కద్రువ విసతమ వంచింపదలచి తెల్లని గుళ్టపుతోకను కృఠక ముగా నలుపుచేయుడని కుమారులమ కోరగా వారా అధర్మకృత్యముచేయలేక, స్రీలకు వివేకమెక్క-డిది? అని తిరస్క-రించికిం దీని తాత్పర్యము స్రీదూషణము కాదు. అట్లయిన ఇందే చేపిన స్రీపళంస-కు అర్థములేకుండపోపును. సామాస్యముగా శ్రీంకు అసూయ అభిమానము, ఆవేశము, అధికమగుపాళ్ళలోనుండును.అందుఏద్కిసకోపించినమ వారు వివేకనుకోల్పోవుదురు,

118 పారమతివన్నయ అప్లే క్యదువ అసాయాధిక్యమువలన వివేకము పోగొట్టుకొన్నది. అట్టి స్త్రీలను గూర్చి దూపిరవి, నాగకుమారులు నిందాభాపము చూపిరని 'తహింపవలసియున్నడిం

12. "గతకొలముమేలు వచ్చు కాలముకంబన్‌”

పాండురాజూ మరణానంత౦ము వ్యాసుడు తల్లితో “అమ్మా! ఈ సంసారము చంచలము. సంపదలు క్షణీకములు, మీరు సంసారములో అనుళవించినదేదో అనుభ ఏించితిరి. దక్కిసదే. సత్యము, భవిష్యము సంశయాస్పదము. దానిని నమ్ముకొని ఇంకను మీరీరాజగృ్భృహములను బట్టుకొవి యుండుట ఉచితముగాదుం వెంటనే తపో వసములకుపొండు! అవి చెప్పుచు నిట్లనెను. దీనివలన భవిష్య త్తునందు విరాశకల్పించుట కవి యుద్దేశముకొదుం అమభూతమైన పూర్వకొలముకంట అనను భూత మైనభవిష్యము సంశయాంధ సంవృత మవి చెప్పుటయే తాత్పర్యము

ఇళ్లే కొళిదాసు మరణము (ప్రకృతి యవియు జీవనమే వికృతియనియు చెప్పి జీవితములో ఒకక్షణము కళపివచ్చినను అదియే లాభమని వ్యాక్రుచ్చెను. అనగా--- జీవముకంళు మరణము గొప్పదమ నిరాశావాదమునకు (తోపతీనెనని (భమపడ కూడదు. మరణ మెంఠసహజమో జీవనమెంత అమూల్యమో నొక్కి-చెప్పుటయే కవిభావము.

అవిరళ జపపోనమతత్పరుడు; విత్యతపస్వి సత్యవచన శుద్దశీలుడు ఆగు నన్నయమహర్తి సదములలో, జనపదములలో జనుల జిహ్వారంగముల 'స్వేచ్చానర్త నము చేయు. తెనుగుబాసకు నడత నాణెముల శిక్షణ మిచ్చిన విప్పలశబ్దికాపనుడై , భారతపారావారముస వలవేసి రత్నరాసులను తిగిచి తెనుగునేలను (కుమ్మరించిన తిభాలియోగ్యుడై విరలంకృత విరాడందర పురాణమూ జ్తికి కళాకాంతివిచ్చిన రచనాలిశోతుడై, ఏలిక రాజరాజుపుట్టుపు ధన్య మగునట్లు సంకల్పించిన భారతార్నద్రీ కరణమును ఆర్మధ్ర జగద్ధితముగా నిర్వహించినాడు.

అడితప్పక (గంధమునందంతటను కథ్యాప్రపన్నత కవితాపసవ్నతను పాదు కొల్చి కపీంద్రులచే మేలుమే లవిపించుకొ న్నాడుం

ఎవరోఅసనేల-ఆ అక్షరరమ్యతకు అందరును తలలూచినారు.

ఆ అక్షయ భాండారమునుండి జనులు రుచిరార్థములను, సూ క్తులను ఈవ్వి ఈలకెత్తుకన్నారు=

వేయేల.--అఖిలాంద్రజుతి యభ్యుదయమునక్ర్షై యావ త్తపస్సును ధార పోసిన సొరమతి, నన్నయభట్టారికుడు!

ఆయసతీసిన తోవలు ఘంటాసథము లె నవి,

చేసిన సూత్రములు వేదో క్తము బైనపి

సీరమతినన్నయ £$ీ ఆయసకావించిన _పోదిలో టోదిలో ఆం్యధ్రకవిళానల్లి కొనలుసాగి విజృంభించి, విరియబూచివదిం ఆయనఆచార్యకమును కవి్య్రిహ్మలు, 'వ్రవింధసరమేశ్వరులు, కవిసార్వ లౌములు శిరసా వహించినారు. “*ఆదిదొడంగి మూడుకృతు లాంర్యద్రకవి త్త విశారదుండు, వి ద్యాదయితుం డొనర్చె మహికాత్ముడు వన్నయకభట్టుదక్షతన్‌' "= అని తిక్క-నా ర్య డవగా ఎజ్జా్యవెగ్గడ--- “న్షరేయద్రపూ! జోన్నయనోచితంబుసయి యెస్పుడు నన్నయభట్ట కుంజరం బెన్న నిరంకుళశో కిగతి నెందును (గ్రాలుట _ప్రస్తుతించెదన్‌ ” అనెనుం ఇక సీ గొరవముమ శ్రీనాథుడు వరమావరికిం గొంపోయి--.. “నెట్టకొనిగొలుతు నన్నయ భట్టోపాద్యాయసార్వభౌమువి కవికా పట్టాలిషి క్తు భారత ఘట్టోల్లంఘన పటిష్ట గాఢ్యపతిభున్‌” అవిజోహారు లర్బ్చించెను. ఆధువికయుగమున “*కవనార్హం బుదయించితినని గుండెపై చేయి వేసికొని లెప్పివ చెళ్ళపిళ్ళవారు--- “మువ్వురియందు నన్నయ సమున్నతుడు” అన్నారు. 11]

తృతీయదర్శనము విరోధాభాసములు కృష్ణద్వైపాయన వ్యానమహర్షి చెప్పిన భారతము (జయము) యఠాతథముగ మనవద్దకు రాలేదు. నాటినుండి నేటివరకు (వవహించిన మహాకాలములో వ్యానభార తమునిందు అనేక పశ్షేప విశ్షేసములు జరిగినవి. వందలకొలది వత్సరములు కడచి పోయిన ఈ మహావ్యవధానములో అట్టి పిక్షేపములు జరుగుట నహజము. ఇట్టీవి ఒక్క-భారతములోనేకాక రామాయణముసందుము సర్వపురాణములందును జరిగినవిం బౌద్ధులకా ంమునాటికి రామాయణము? వేల శ్లోకముల పరిమితిలో నున్నదనికొంద రైతి హానికులు చెప్పిరి. "చతుర్వింశ తృహసి%కాయాం సంపహిళాయామ్‌” అని చిరంతన నం్గపదాయము- దీనివి పరిష్కరించి ఇద మిత్ధమవి శేబ్బట అంత సుకరముకౌదు, అ్లే కారతపరిమితియును నలువివాదములకు పాత్రమైనది.

“భ్రీమహాభారతే శతసాహ్యప్యాం సంహితాయాం వై యాసిక్యాం. "అని భారతసర్వాంతమునందలి గద్యము, వ్యాసవిరచితమైన ఫొరతము నూరువేల శ్లోక ముల సంహితయని చెప్పుచున్నది. వ్యాసవిరచితమైన లక్షళ్లోకముంకును, వైళం పాయవ, పౌతి, (పోక్రమైన ఉపావ్యానాదిశ్లోోముల సంఖ్యమగూడ కలిపిన అది నపాదలక్ష (గ్రంథనుని మరియొక సంప్రదాయము వచ్చుచున్నది

(ప్రస్తుతపు మూలభారత(ప్రథమాధ్యాయమున సొతివచనముగా విట్లున్నడి---

పారమతినన్నయ 181 “*భ్రారతలేలకుడై న గణేళ్వరుని ఆలోచనములో వడవై చి తక్కిన లాగమును శాన రచించుటకై వ్యాసమహర్షి 8808_గంఠ్యగ్రంథులను (కశిసల్లోకములను) నిర్మిం చెను. ఉపాఖ్యానములతో అదిభారతము నూరువేల సంఖ్యగలది. ఉపాఖ్యానములు లేకుండ ఇరువది నాల్లువేల (గంథము- మహర్షి యే పంక్షేపించిన్నగంథతము. 150 మొట్టమొదట నర్వభారత్యగంథమును వ్యాసమహర్షి పుత్తు్రుడైన కుక నకు చెప్పెను. తరువాత తగ్గిసశిష్యులకు చెప్పెమ

అసలు మహర్షిక్రారతము అరువదిలక్షల(గంథము. అందు ముప్పదిలక్షలు దేవలోకమునకుప్రత్యేకించెను. తక్కిన ముప్పదిలో పదునై దులక్షలు పితరుల కిచ్చెను. పదునాల్లులక్షలుగంధర్వులకును, తక్కిన ఒకలక్షయు మౌనపులకును మద్దేశించెను.”

ఈ అంకెల విశ్వరూవముచూడగా ఆధువికజనులు ఆళ్చర్యచకిళు లగుదురుః రామాయణము శతకోటి (స్రవి_సరమని చెప్పినపుడు భారతము అరువదిలక్షల్నగంథమవి థైవమ చెప్పనిచో దాని గొరవ మేమున్నదని మనపూర్వులు భావించియుందురనియు వారు ఠలంతురు,

రానూయణమునుబట్టియే. (విహ్మ పొజ్లిక్కారమును, రచనా_సబోధమును భారతమున్నవపేశించియుండునని కొందరు విమర్శకుల తలంపు. మహాలారతమును వవిమర్శముగ చదివినవారు రెండు విధములుగా 'ఫవచింతురు.

(1) లభారత్యగంథమంతయు వ్యాసమునిపో_క్రమే. వై శంపాయసన,పౌతికృత మైన కొంత్యగంథను అందు కలగలుపై నను అసలు[గంథమునకు క్షతిలేదు. కొన్ని చోట్ల శధిలమైనగంథమును నాటిపండితులుపూరించుటచే పునరు క్తులు, అనవ్వితములు ఆందు కనసడకతన్చదు. అంతమ్యాతముచే అవి మూల్యగంథములని చెప్పరాదు. నర్వవిధముల దానిని సమర్జింసవలెనేగానినిమర్శింపరాదు అని ఒక శెగవారుచెప్పుడురు.

(2) ఇంకొక్య్రేణివారు, న్వబుద్దితో నాలోచించి హేతువాద బద్ధముగ చెప్ప వలెవేగావి ఆంధవిశ్వాసముతో సమర్డించుట అయు క్రమవిచెప్పి సక్వాన్వేషణ బుద్దితో విశతముగా విమర్శించి విగ్గుతేల్చుటకు వియత్నింతురు.

ఉభయులును నిజాయితీవరులే. ఎవ్వరిని తస్పుపట్టనక్క-రలేదు. కాని ఉన్న దానిని విశ్చితముగ నంగీకరించుటకంటె సక్యాన్వేషణము తీష్డమైనది. అది వట్టి పరంపరావిశ్వాసమును క్షమింవదు. అపదూరును లెక్కచేయదు- నిశితముగ తన మార్గములో కాను దూసికొవిపోపుచుండును. అది యుక్రయు _క్రమైనచో అభిమాన దురఖిమానములకు చోటీయక తప్పక స్వీకార్థమే యగును. ఇట్లు భారతమును

182 పారమతివన్నయ నిమర్శించినవారు సణువురున్నారు. సంప్రదాయవాదులు వారిని శుష్కముగ తెగడుట వీతికాదుం

ఆధునిక విమర్శకులొకరు'అసలు వ్యాసునిజయము88 18 శోకముల (గ్రంథమే యనియు తరువాత సుమారు మారేండ్లకు వై శంపాయమడు [5200 గంథమునుకలిపి

24000సంఖ్యగల భారతముసువిర్మించె సనియు,పిమ్ముట ఏబదేం్లకు పొతి దానికి అనేక ఉపాఖ్యానాదులను కలిపి మొత్తము లక్షళ్లోకములతో నహాభారతమును చే నెసనియు' (వాసిరి,

పలు దేశములనుండి భారత(ప్రతులను రప్పించి సలుపురువండితుల సాహాయ్య ముతో భారతశుద్దరూసమును (ప్రకటించుటకు (సయత్నించిన పూనా భండార్కంర్‌ (ప్రాచ్యపరిశోఠక సంస్ట్థానంపాదకులు డాక్టర్‌ సుక్తంకర్‌గారు భారతములో(వక్షి ప్ల ములై సఅనేకభాగములనుగూల్చి చర్చించి నిష్కరుణముగ వానిని తొలగింసవలపి యున్నదని వా్యకుచ్చినారు.

భారత(ప్రారంభాధ్యాయములనుండి (పక్షేషములను తొలగించి శుద్దభాగములను 'వేర్పరువదలచిన శ్రీ వేదం వేంకటాచలిమయ్యగారు తమ్యగంథములో అనేక సాధక బాధకములను చర్చించి భారతముపేర్వేరుకాలములలో వేర్వేరు రూపములతోనున్న దనియు, వ్యానారతము తొలుత 6800లకు మించియుండదనియు, అందు ఉపాభ్యానములు లేవవియు, అది పధానకథాసూ(తముతో నడిచి నస్రీవపర్వముతో ముగిసియుండుననియు. బుద్ధిపూర్వకముగా దానిని ఒకవిజ్ఞాన సర్వస్వముగా తయారు చేయు (వ్రయత్నములు జరిగినవవియు, అందలినీత్మిసపచనములు పేదళాప్రసారవిస్తా రములు, కౌలాంతరటప్రక్షిప్త్రము లవీయు అభిప్రాయపడీనారు. అంతియేకాక భారతము నందలి అగస్త్యోపాఖ్యాన జంబూఖండ వివిర్మాణములు పద్మపురాణపు (ఫ్రతివిందిము లవియు, సామ్మిక్యుపాభ్యాసము స్కాందపురాణాగత మవియు వారి యభ్నిపాయము

భారతము ఉదీచ్యము, దాక్షిణాత్యము అమ రెండు సందాయములలో (ప్రబారముసకు వచ్చినది, క్లోకసంఖ్యలోను, ఉపాఖ్యానములలోమ వీవికి బాల భేద మున్నది. ఒకదానిలో ఉన్న ఉపా్యానములు రెండపదానిలో కొన్చింపపు,

ఉ త్తరహిందూస్టానమునకు చెందిన శారద, నేపాలీ, మైధిలీ, బెంగాలీ, దేవ నాగరి లిపులలో నన్న భారతపాఠములు ఇంచుమించు సమానములు, తెలుగు, తమిళ మలయాళ లిపులలోనున్న భారతపాఠములు దాక్షీణాత్యములు=

భండార్యారు పరిశో ధనాలయనువారు జావా, కౌశ్యీర (శారద, చేపాలీ పాఠ

పారమతినన్నయ 168 ములు చాలవరకు (ప్ర&_స్తములులేకుండ కుద్దముగ సున్నవవి తలచి వానికిపాధాన్య మిచ్చినారు. అంతియేకాక...భారతపాఠముల విషయమై నన్నయళట్టారకుని అంధ్రీ కరణమునుగూడ పరిగణసములోనికి తీసికొనుట చెప్పదగ్గ ఏిశేషముం భాషాంచరీకృళ భారతములో భట్టారకుని ఆర్మద్రీకరణము (పాచీనమని తలంచి వపుడు ఆయన (గహించిన పాఠములు (నమాణములని స్వీకరింపవలసి యుండును, కావి (ప్రస్తుతము ఉపలబ్ధిమగు సంప్క్యూత భారత (ప్రతులు భట్టారకుని భారతముతో అనేక సందర్భములలో నంవదించుటలేదు. చాలచోట్ల అపోహలకును కావిచ్చు చున్నది. భారతవాఖ్యాతలలో (ప్రముఖుడగు సీలకంకాదార్యుడు (దొ పదీసరిణయఘట్టము లోని నాలాయన్యుపాఖ్యానమును; నుభ్యద్రాపరిణయములోని అర్జున నన్యాసివేషధార ణాదికమును వాఖ్యావింనక ఆ ఉపాఖ్యానము భారతమునందలి "పేయి పాఖ్యానము లలో చేరలేదనియు, జై మివీభారతిమునుండి ఇందుచేర్చబడినదనియు, రెండవ యంశము పూర్వో త్తర కథలతో అతుకకుండుటచే (వక్షిస్తమనియు చెప్పెను. భార తనమును తెలుగులిపిలో ముదించిన వావిళ్ళవారు కొశీనుండి తెప్పించిన నవ్యాఖ్యాప భారత్యప్రతులందును పై కథలు కాన్చింపకుండుటచే (ప్రధాన్మగంథమునందు వానిని చేర్చక అమబంధములందు మ్ముగ్రించినారు. అయితే ఆకథలు మసదేశపుభారతమూల (గంథములందును చంపూభారతముమున్నగు ఆధువిక్యగంథములందును కవవఐడుటచే వేరుగా ముద్రించితి మని ఆదిసర్వాంతమున తెలిపియున్నారు. చంపూభారతమున “వ్యాసోక్షా విదితవరః పరా మరాతేశి అన్నవాక్యమునకు వ్యాఖ్యాత నాలాయన్యుపాఖ్యానము మదాహరించెనుగాని మూలమున ఆ (ప్రన క్రిలేదు* సుళద్రకథలో “తం కుహనాభిక్షుం వందమానేషు యదు బృందేషు” అవి అర్జసయతి 'వేషమును కంఠో క్రిగావే చెప్పెను. ఏళానకా..--వ్యాఖ్యాతలు అమూలకములు, వీ ప్త్రములు అని నిరాకరించిన ఈ రెండు తథలును నన్నయగారి భారతములో నున్నవి. అయినచో భట్టారకులుస్వీక రించిన పాఠములు (సమాణమా' లేక నేడు వ్యాఖ్యాతల విర్ణయానుసారము అచ్చువేపిన భారతపాఠములు _సమాణమా? ఇట్టివిభేదములు ఉదీచ్య దాక్షిణ్యాతపాఠముల నను వరించి ఎన్నియేవి కావ్చించుచున్నవి. గోరఖ్‌పూర్‌ గీక్నాపెమ్సువారు తాము (ప్రచు రించిన భారతపీతికలో “దాతీణాత్యోదీచ్య భారతప్ప ప్తకేషు పాఠాస్తు బహుధా బేఖి ద్య సఏవం పామేణ పంచదశసహసాణాం ళోకానాం న్యూనాధిక్యం చా వవ

184 పారమతినన్నయ లోక్యతే. అస్మాలి స్తూదీచ్యపు _న్తకానాం శఈ్యతాసి నీలకంఠ నిర్మిత భాస దీపదీమిళానా మేన పాఠో యద్యపి ముఖ్యత యాంగీకృతః * అనిరి. దీవివిబట్టి ఉత్తరదక్షిణ భ్రారత(స్రతులకు 10008 శ్లోకముల భేద మున్నదని స్పష్ట మగుచున్నది. ఈభేదమును విట్టి ఉపాఖ్యానములలో తదితరవిషయములలో అనంత వైవిధ్యము (ప్రత్యక్షమగుచు త త్తాన్వేషణపరులను వ్యాకుల పరుచుచున్నది,

మహా(సయత్నముతో బహుభారతపతులను పరిశీలించిన భండార్క-రునంస్థ వారును నన్నయగారు స్వీకరించిన కొవ్నికథలను, విషయములను పక్షి స్తములవి భావించి అనుబింధములలో ము, దించినప్పుడు భట్టారకువిమూల భారత స్వరూపము దురవ గాహ మగుచున్నదవి భావింసకతస్పదు. ఆయన భారతమూలమెట్టిదో సరిగా తెలియ నప్పుడు కేదలము నేటిభారతములసుబిట్టి ఆయన ఆంగ్రీకరణములో కొవ్నిపట్టుల సంశయించుటయు, ఆక్షేసించుటయు. సమ్యగ్దృష్టికాదు ఆయనఆం[ధ్రీకరణమును పలుదృక్పథములమండి పరిశీలించి నిర్ణయములు చేయుట భాన్య మనుకొందును,

భట్టారకులు ఒక్కొాక్కచో గహనమైనకథకు పనన్నతను కూర్చుటకును, మందమైన కవితకు స్పందనమునిచ్చుటకును బౌచిత్యము పోషించుటకును అనొ చిత్యము పరిహరించుటకు విషయపంగహముసకును మూలాతిక్రమణము చేసినట్లు కావ్చించునుగాని అకారణము అజ్ఞానకృఠముగ మూలము నతి,కమించినట్లు కన్న ట్టదు.

అంతియేగాక.ఆనాడు నేటినలె రొాకపోకలపొకర్యముగావి రవాణాపొకర్య ములుగాని లేనందువలన పలుప్రాంకపు భారశ్నవతులను పరిశీలించుటకును, విరోధ ములు సరిహరించుటకును అవకాశములు తకు్యూవ, అందుబాటులో నున్న ఒకటి రెండు (ప్రతులనువిట్టియే రచనము సాగింపవలెను అవియును ఒకపాంతమునకు చెందినమాతృకలు, పత్రికలు అగుటచే వైవిధ్యము మృగ్యము. అదియునుగాక నంస్కృతభారతమునకుగాని ఆంగ్రీకృళభారతమునకుగాని '(ప్రతులు,_వాపిన రేఖకుల అక్షరస్టాలిత్యములను సంస్కారలోపములనుగూడ పరిగణనలోవికితిసుకొని పర్యాలో చింప వలసియుండును. పరిస్థితులిట్లుండగా ఆం్మధ్రీకరణమునకు పూనుకొవిన కపీం్యద్రుని కర్తన్యభరమును ఊహించి ఆతనిరచనానగాహనమునకుము నమన్వయమునకును కడగుట యుక్తము. మరియు గతించిన కపీంద్రుల రచనములను పరిశీలించునప్పుడు తమహృ్మదయము విస్పిచెప్పుటకు వారు లేరు గనుక వారిసక్షముసను సానుభూతితో నునమే యాలోచించి, తప్పవినరి అయినస్కుడే దోషారోపణము చేయుట యృుక్తము,

పొారమతినన్నయ 185 కొందరు సొంవ్రదాయికులకు మూలనంస్క్యృత (గ్రంథకర్తయందున్న గౌరవము భాషాంతరీకర్తలందు లేకుండుట అనుభవపిద్ధముం

వొవిళ్ళవారి ఆం్యధ్రమహాభారతముసకు పారంభవచనములు (వ్రాసిన పండితులు ఒకరు ఇట్లపిరి. “వ్యాసభగవానుడు చెప్పిన ధర్మములను, నీతులను సంకుచితసర చుటలో (ఆర్యధ భారతమున) ఆర్మధ్రపాఠకులు అదృష్టవంతులు కారైరి* అనగా మూలభారతమును యథాతథముగ తెవిగించనికవులు తమ పాఠకులకు ఆన్యాయము చేని రవి వీరిభావము.

(బ్రా థ్రీ. పిరొట్లన్భుత్యుంబయకాప్రిగారు శ్రీపాద కృష్ణమ్నూర్తిశాస్త్రలవారి ఆం్యధ్రీకృత భారత ముఖప్యతములలో నన్నయభట్టారక కృష్ణమూ ర్తిశా స్రీ భారకాంర్రీ కరణములను రులనాత్మకముగా పరిశీలించుచు భట్టారకుని రచనములో మూలాతి,కమణ ముల వ్యళ్యా సములునుకనబడుచున్నవనియు, శాస్తు్రంలవారిరచ నములో అట్టివిలేపనియు (పశంవించిరి. మంచిది. అయితే అధునికులగు కృష్ణమూర్తిశాస్త్రంలవారి తెనిగింపు భారత్యసతులనుబట్టి జరిగినది. కనుక అది ఈనాటి భారతమునకు సరిపోపుట సహ జము. కాని వేయిసంవత్సరములకు పూర్వపు మూలభారతమును బట్టి జరిగిన సన్నయ గారి తెనిగింపు నేటి భారతములతో సరిపోల్చునపుడు అనేక సాధకబాధకములను దృష్టిలో నుంచుకొని విమర్శింపవలసియుండును. సరళముగ నిర్వివాదముగ సాగి పోవుచోటులందుకొక విరోధములు వ్యత్యాసములు వచ్చినచోట నన్నయగారి హృద యమును, ఉత్తరదక్షణ పాళవై విధ్యమును లేఖకసమాదములను పరిగణించుచు మార్గాంతరముల నన్వేషించుచు. నిర్ధారణను చేయుట సమంజసము.

'నేనెరిగినంతనరకు మ్యుద్రితాయ్ర భారతముల సీఠికొకర్తలుగాని విమర్శ కులు గావి, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయపు భారత సతిశోధకులు ఈ ఆక్షేసములను గుర్తించినట్లు కసవిడదు. ఆక్షేషము లెట్టివైనను వానిని గూర్చి సర్యాలోచించి మార్గాంతరములను సూచించుట గాని దురుత్తరములై నచో ఆక్షేపణములు యు క్తమని అంగికరించుటగావి చేయవలసి యుండును. అంతియేగానీ తస్పించుకొని పోవుటలో సాహిత్య ఏిమర్శ అంతరము పెరుగు. పూర్వులందు గౌరవమును, సానుభూతియు మండవచ్చునుగావి దోషముము గుణమవి సమర్దింపవలసిన అవసరము సద్విమర్శకు లేదు. అయితే గాఢ (ప్రతిభురైన మహాకవిలో ఒక్కొాక్కయెడ కావించిన సీహార లేళశములను లెక్కచేయక సహృదయులు ఆ మహారచనముచే (ఫఖొవితులై అది ఈమకిచ్చిన ఉ శ్రేజమును, చై శస్యమును (ప్రధానముగా నెంచి తృ _ప్తనందుటయు శలదు. ఒక పాధారణ రచయిత తన రచనమును ఎంత విర్దుష్రముగా రచించినను

84 పారమతినన్నయ అది జాతివి ఉ రేజనరచలేనిచో భోపుకుని మనస్సును స్పందింపదేయకున్నచో దాని పుట్టుక వ్యర్థము; మనికి బరువు చేటు అనియును కొందరనుకొనవచ్చును* ఏడియేమైనను (గంధ విమర్శనను తస మార్గమునుండి తాను. విచ్యుతను కాసక్కరలేదు. భ్రీమృత్యుంజయకా స్రిగారు నన్నయ భట్టారకుని రచనలో వ్యత్యాసములుగా ఎవ్నిన అంశములు క. అందు చాల అంశములను మూల ఖిన్నములని మాత్రమే "పేర్కొని విడిచిరి. కొన్నిటిని వై రుధ్యములుగా విమర్శించిరి. వారు మిక్కిలి శ్రమించి ఉభయ భారతాంద్రీకరణములను చదివి తులనాత్మకముగా ఈ యంశములను సూచించుట అభినంద్య మే అగును. అందు మూలభిన్నములని పేర్కొనిన అనే కౌంశములకు సమన్వయ మార్గను లున్నవని సూక్ష్యదృష్టితో చదివిన పాఠకులకు శెలియను ,సతి-చిన్న అంశమును ఎత్తుకొని చర్చించుట కాలహరణ్ధిమును, ఆంథ విస్తరమును అగును. ఉదాహరణమునకు .--- భారత _పారంభములోవి ఉత్తంకచర్శితలో అయోదధొమ్యుని యొక్కయు, శిష్యుల యొక్కయు చర్మిత విడువ బడిన దవియు దానివలన గురుకుల క్లేశములు స్పష్టమగునవియు అందలి అశ్వసో_తము ఆరోగ్య సంవర్దక మనియు (వ్రాసిరి. భట్టారకుడు భారతమును యథాతధముగ తెవిగింతునని ఎక్కండసు చెప్పలేదు. భారతము విజ్ఞానసర్వన్వముగా అనేక విషయములను చెప్పును. అన్నిటిని సం్యగ్రపాంచుట్ట ప్పరాణదోరణి గాని, కావ్యపద్దితిగాదు. భట్టారకుని లక్ష్యము కళారూసము, దానికి కఠథిస పొందర్యము కవితాస్ఫూ ర్తి కావలెను. అయోదధామ్యువి కథ (సథాన కథా స్తూతమున కనవసరము. అది కథాావసన్నతకు భంగకరము, ఈకథలోవిదేయైస నన్నయ నాగస్తుతి అమూలకమైనను కవితా మహిత ముగా నున్నది, ఇచట భట్టారకుడు స్వతంత్రించెను, ఇట్టినానివలన భట్టారకుని రచనా విధానము బోధపడు చున్నప్పుడు మూలాత్మిక్రమణము అమూలక మని ఉటంకించి లాభములేదు. ఆయన మూలమును ఆధారముగా గొనెనుగాని మూల విధేయుడై యుండలేదు. ఇళ్లే వినతా క్య్రువల కథలందును పొవర్టోపాఖ్యానము. నందును న్వతంత్రించెను. కువ తన కుమారుల మూలమున వినతను వంచించిన. వినకయును ఈన కుమారుని ద్వారా కద్రువను వంచెను, ఇదియే ఆకథలో (ప్రధాన సూత్రము. దానివి భట్టారకుడు పోషించెమ. తక్కిన వానిని శుంచెను.

హీరమతీనన్నయ 181 థ్రీశాత్రిగారు. విరుద్దములని సూచించిన అంశములను గూర్చి ఇంచుక నర్యాలోచింఠము- ౧'వృద్ధ (బాహ్మణ రూపముతో పరీక్షితుని కటువన నరిగిన తక్షకుసకు కౌన్పించిన కళ్యపుడెవరు ? సన్నయగారి రచనములో ఈ కళ్యపుడు (ఐహ్మాదేవుని వలన సర్పమం్యతము (గహించిన కళ్యష్మఫజాపతియేయని అర్ధమగునుం అయినచో అంతటివాడు ధన నిమిత్తమై పరీక్షదాజా వద్దకు పోదలచుటయు, తోవలో తక్షకుడు కానించి, ఆతని ళక్రివి పరీక్షించి అరా జిచ్చుధనముమ నేనే ఇచ్చెదను, మరలిపొమ్మని చెన్సగా ధనలుబ్దుడై తక్షకువి యొద్ద ధనము తీసికొని తిరిగిపోపుటయు, విడ్డూరముగా కాన్చించును. ఇక్కాత్ల కాళ్యపుడమటకు బదులుగా భట్టారకుని రచనములో లేఖకపమాద ముగా కళ్యపుడని వడియుండును- తాళపష్యతగంథములను ఎ _తీ,వాయుటలో ఇట్టి (వ్రమాదములు దొరల వచ్చును. నన్నయనాటిలిసిలో దీర్హ ములు స్పష్టముగా నుండక కిందికి (వాలియుండును.తొల్నివాతలో యాదృచ్చికముగా ఈ పొరపాటుజరిగి, అదియే కొనసాగియుండును. అంతియేగాని భట్టారకుడు ఇంఠతఅనుచితముగా (వాపి యుండునని ఊహింపలేముం పరీక్షితునకు సర్బమం్శక్రము వేయుటకు బయలు దేరినవాడు కళ్యవనగో రజాతుడై న కాళ్యపుడుగాని తక్షకాదులకు తండ్రియైన కళ్యపుడుగాడుం అక్కడ జరిగిన సంభా- షణమువలనను తక్షకుసకు ఈ కాళ్యపుడు అపరిచితుడగు ఓఒకొనొత మువియనియే తోచుమగాని తండ్రీ యయిన కళ్యష్మప్రజాసతియని యెంశ్లమ్శాతము తోచదు. ఆ కౌశ్య పుడును తక్షటువితో సరునితో మాటలాడినళ్లు యుస్నదిగాని, తన పుత్తు్రనితో మాట లాడిసట్లులేదు* మరియు ఈ సందర్భమున అన్యస్థలములందు కళ్యపునకు తరచుగా వాడు (ప్రజాపతీయను విశ్రేషణమును వాడలేదు. ఇచటనున్న (బ్రహ్మర్షి యనుపదమును కళ్యపువిచెస్పదు. కళ్యపని అహ్మయనియే (ప్రజాపతి) చెప్పుట యుక్త్రముగావి, (ఖ్రహ్మర్షియమటలో విశేషములేదు. అంతియేగాక ఈ (బ్రహ్మర్షియనుపదము తరు వాఠనుస్న శృంగికి విశేషణముగా కొన్ని(ప్రతులలో మండుటయు గమనింపదగిసది, కనుక ఇతడు కాశ్యపుడుగాని కళ్యపుడుగాడు. మూలమున నితడు కాళ్యపుడవియే యువ్నదిం కలి

]88 పారమతిసన్నయి

ఇక.-.(_బహ్మయెవనికి సర్పమం్యతోపదేశము చేసెను? అమ్యసళ్న నున్నది. మూలమున (బ్రహ్మ దేపురు కళ్యవప్రజొవతికే మంత్రోపదేశము చేసి నట్లున్నది. నిజముసకు ఈ మంత్రోపదేశము ఆకని కనపసరము, సర్పములు ఆతనిని ఏమియు బేయజొలవు. కాబట్టి దీవియసయోగము లోకమునకే. కనుక ఈ సర్పమం్యతము ఈతనిసలన తనగో(క్రాపత్యమునకు వెళ్ళినదవి నులభముగా నూపొంపవచ్చుమ. అస్పుడు నన్నయగారి రచనములో మధ్యాక్కంర తరువాతి వచనములో మొదటమున్న “అట్టి అనుమాట లేఅక్కపమాదమవిగావి, అట్లు అనిగాని భావించిన ఇచ్చటి వ్యపతి ప్తి తొలగును.

తి రొక్షసులు కచు నిజంపి-.---

సాలావృకములకు బెట్టిరా? సాలమునకు గట్టిరా?

కచుడు సంజీవనిచే నెట్లు పునరుజ్జీవితు డయ్యెను? రాక్షసులు కచువిఐంపి తో డేళ్ళకుబెట్టిసట్లును సంజీవన్మీఫ్రభావమునలస ఆతడు వానిశరీరములను భేదించుకొని నచ్చినట్లును-.-

'హత్వా సాలావృకేభశ్చః (ప్రాయచ్చన్‌ లవశః కృతం...

లిళ్వా ిత్వా శరీరాజణీ వృళాణాంన వినిర్గత8॥

అని మూలమున ఉండగా భట్టారకుని రచనములో కచుని వధించి విశాలసాల వ్యా-ంధంబున బంధించి చవిరవియున్నది

నన్నయగారు సాలావృకములకును, సాలమువకును భేదము గనునింపక యేల యిట్లు (వొసిరని ఆశ్చర్యముకల్లునుు ఆయన రెండుశబ్దిముల అర్జమునందును (శాంతి పడుటకు అసండితుడు కొంబగదా! సాలావృకమునకు ఐదులు సాలమవి పడివ దమ కొన్నను తిక్కన సమన్వయము కుదురదుగదా! కమక ఇక్కడ భట్టారకుని హృద యము ఇదియవి ఊపింపనగును. కచుని శరీరము పలువృకములు భక్షించిసప్పడు సంజీవన్మిపభావమువలన అతడు (బతికి ముక్కముక్కలుగా - జక్కొ-క్కతో డేలు నుండి వచ్చి అతుకుకొనెనని చెప్పుట (ఆరాసంధునివలె వాస్యాస్పదముగామండును గమక ఈ అసంగతమును పరిహరించుటకు ఒకే సొాలస్కంంధమునందు ఆతని మృళ శరీరమును రాక్షసులు కిట్టినట్లును నంజీవని అచటిమండియే ఆతనివి (బ్రతికించి తెచ్చి నట్లును భట్టారకులు మార్చియుందురు.

శ్యుక్రుడు సంజీవనివే కచుని మూడుసార్లు (బ్రతికించెను, మూడుసార్లును సంజీ వవిచే ఆవ్వోవించెను. చిపంసారి భ్యుక్రువిపిలుపు నమువరించి కచుడు ఆతని కడుప్పలోనే

పారమతినన్నయ 196 (లికికేను. ఆకతనినిపై కి రప్పింగుటయెట్లు? వచ్చినను వాడు ఈన్నెట్లు(వితికింపగలడు? సంజీవనిని వాని కిచ్చినపుడే కాను బ్రతకగలడు. ఈ క్లి స్సమయమున శుకుడు. కచు వకు సంజీవని నుపదేశించి ఈమ్య షబతికింపు మనెను. ఇది మూలనులోని 5థః

దీవిని నన్నయగారు కొంత మార్చిరి. తొలుత శుకుడు దిన్యదృష్టితో చూచి నంజీసనివి ఐంపి బితికించెను. రెండవసారి యోగదృష్టితో చూచి కచుడు సురతో గూడ తపయుదరమున (ప్రవేశించెనవి తెలిసికొని సురాపానముమ తెగడి సంజీవవిచే కచుని (బ్రతికించెను. తనకడుపునుండీ వెలువడి వాడు మరల తన్ను (నితికించుటకు సంజీవని నువదేశించెను. ఇచ్చట భట్టారకులు కథా క్లో ప్తికై కచుడు సంజీసనిచే రెండుసార్లే (బతికినట్లు (వాసిరి,

మూలమున శుక్రునకు దిన్యదృష్టిలేదు. అతడు తొలుతనే సంజీవనిని అన్వే షజమునకు ఐంపి కచునిబతికించెను, ఇది లోక్‌ విరుద్ధము- ముందు తప్పిపోయిన వాడు ఎచటనున్నాడో కనుగొనిన పీదవ వాడు మృతుగై నట్లు నిశ్స్చయమైనప్పుడుగదా! సంజీవవివిబంపుట యుక్తమగును. కొవుననే నన్నయగారి శుకుడు రెండుసార్లును తన యోగదృష్టితోచూచి కచుడు మృతుదైై నట్లు విశ్చయించుకొని అవ్వడు సంజీవనిని బంపి(బ్రితికించెను. అట్లుగార..ముందే సంజీవనిని బంపి్యబితికించినట్లును వాడు శ్కుకుని కడుపుననే,బదికి కా నచట బాధవడుచున్నానని చెప్పునరకును శుుకునకు తెలియనట్లును వర్షించుట శుక్రుని ఘవతకు తగియుండదు. శుుకుసకు సంజీవనియేకాక దిన్యదృష్టియు ఉన్నదమట సందర్భశుద్ధికి ఏమ్మాకమును భంగకరముకాదు.

౨. కౌరవసింహాసనసమునకు ఎవరురాజు?

ఇదియొక పెద్దసమన్య- ఈ కురుపాండవ దాయభాగ విర్ణయమునక్సై సలువురు వలుచర్చ్భలుచేసి ఎవరికి తోచిన విర్ణయనులకు వారు వచ్చిరి,

(ఫకృతము. భట్టారకువిలారతపు పంచమౌాళ్వాన పారంభమున- -

“ఆంవికేయండై స ధృతరాష్ట్ర) రాజ్యాలిషి క్తుంజేసి లీష్ముండు తనకు విల్లును, విదురుబుద్ధియు సొహాయ్య౦బులుగా రాజ్యంది రక్షించుచున్నంత.-

“ఆయతగర్వము న్విడచి యన్యవతుల్‌ పవిపేయ నిట్లు గాం

గేయభుజాదిలంబున విక్సత్తవిరోధినమాజుడై కుమా

రాయతళ_క్రిశాలి ధృతరాష్ట్రడు రాజ్యము పేయచుండి స

క్యాయశకీ _ర్రితో6 దవకు హృ్ప్ప్టిపురం బది రాజధానిగాన్‌" ఆడ్‌ 61-అవి

అసందిగ్గముగ ధృతరాష్త్రిడే కౌధవరాజ్యమునకు రా జయ్యెనవి యున్నది.

ఇది మూలభారతవిరుద్ధమవి యాక్షేషముం

140 పారమతినన్నయ ఇది మూలవిరుద్ధ నమ మాటవిజము. (ప్రస్తుతము లలించు భారత(వకు లన్నిటిలో

“ధృతరాష్ట్ర _న్వ్వచక్షుష్ట్వాత్‌ రాజ్యం న (ఫ్రతిసద్యతః

పారశవక్వా ద్విదురో రాజూ పాండు రృభూన హజ”

(ధృతరాష్ట్రుడు పుట్ట్యుగుడ్డియగుటివలనను విదురుడు క్యూద్రుడగుటవలనను రాజ్యము నందలేకపోయిరి. ఇక తక్కిన పాండురాజే రాజయ్యెము,) అనియున్నది. భం డార్క-రుసంస్టవారు (ప్రకటించిన పరిష్క్యృతభారతమునందును. పై క్లోకమే(స్రధాన పాఠముగాస్వీకరింపదిడి, అథో జ్ఞాషికలో ఈక్రింది కోకములలో మొదటిది అధికపాఠము గాను తక్కిసవీ భిన్నభిన్న్మప్రతులందలి పాఠాంతరములుగాను ఈయదిడినవి.

“వై దికార్యయనే యుక్తో, నీతికాస్త్రేషు పారగః।

ఖీస్కేణ రాజూ కొరవ్యో ధృతరాష్ట్రో ఒభిషేచిఈః॥

ధనుర్వేదే ఒళ్వసృష్టేచు గదాయు స్థేఒసిచర్మణి।

తర్రైన గజశిక్షయా, మ'స్తే్రేషువివిథేషు చ

అర్థధర్మ(ప్రధానాసు, విద్యాసువివిధాసు చ।

గళఈః పారం యదా పాణ్ణుః, ఈదా 'సేనాపతిఃకృత!॥

ధృతరాష్ట్ర _స్త్వచక్తుష్ట్వాత్‌ రాజ్యం న వతిపద్యత।

అవరత్వా చ్చ విదురః పాణ్డు శ్చాసీ న్మహీపతిః

అమాత్యో మనుజేం్యద్రన్య బాలఏవ యశస్వినః

(జేతా సర్వధర్మాణాం భీష్మేణ విదురః కృతః॥

సర్వళాస్తాంర్ధత త్వజ్ఞో బుద్ది మేధాసటుర్యువా

భాసే నాగమయు క్తేన సర్వం వేదయతే జగత్‌ 8ఇళ్యాది. పే. 484౯001 11016

ఇందు విదురుడు మంత్రియగుట అన్నిటియందును సమానమే, కావి రొజు విషయములోనే పరస్పర విరోధ మున్నది. పాఠాంతరములలో ఏటక్కటియు కేన లముధృతరా ష్షు౦డురాజనిగావి పాండురాజురాజని గాని చెప్పుటలేద. . లీ మ్మ డుధృతరాష్ట్రనకు పట్టాలి'షేకముచే సెననియు, సకలవిద్యాపారంగతుడై న పాండురాజును'సేనాపతివిచే వె ననియు తొలిమూడుళ్లోకములలో భావమైయుండగా నాల్గవళ్లోకములోదానికి ఏరు ద్ధముగా..--ధృతరాష్ట్ర్రడు కన్నులులేనివాడగుటచేతను విదురుడుహీనకులజుడగుట చేఠను పాండుడు రాజయ్యెనని చెప్పబడెను, ఇందు రెండురకములై నభారత పాఠములు శ లసిపోవుటచే ఈవై రుధ్యము ఏర్పడినట్లు కాన్ఫించును. ఒకరకప్పపాళనులో శొలి

పారమతినన్నయ క41 మూరుక్లోకములే ఉండియుండును,. రెండవరకములో నాల్గవ క్లోకపాఠముమ్యూతమే ఉండవచ్చును కొన్నాళ్ళకు లేఖకులు సంస్కారములోపముపలన రెండింటిని కలిపి వేసి యుందురు. దానివలన ఒకేచోట రెండువిరుద్ధపాళములుకన్సడుభున్నవి. ఇందు మొదటి శి క్లోకములణు దాక్షిణాత్యపాఠమనియు, తుదిళ్లోకము ఉదీచ్యపాఠననియు భొవింన నగును.

వన్నయభట్టారకునకు మూలమైన భారతమున మొదటి మూడుళ్లోకనులు మా్యశమే ఉండుటదేకాటోలు ఆయనధృతరామ్ట్రస కే వట్టాభిషేకము జీనెము. తరువాత పాండురాజు "సేనావతియని చెస్పకపోయినను అతని దిగ్విజయముమ, రాజ్యవిస్తర మును విపులముగా వర్జించెను. ఆతడు పేనాపతిమ్యాతుడేకొడు. ధృతరాష్ట్రునకు వమానస్క-ంధుడు. ధృతరాష్ట్రిడు జ్యేష్షత్వము కారణముగా సింవాసనమునరిష్టించి నామమ్మాత్రము నడుప్పచు దిగ్విజయముచేసి అపారధనకనకములను తెచ్చి అన్నగారి కిచ్చి అళశ్వమేధముల జేయించుచు వాసిగాంచెనని చెప్పుట భట్టారకువి హృదయమై యుండవచ్చుమ, * అస్పుడు ఉత్తరో త్తర్శ్మపకరణములందు పొండురాజు రాజత్వసూచ కములగువచనములకు ఈయర్ధమునే చెప్పి పూర్వాసరవిరోధమును సరిహరింన వచ్చును. ఉన్నపాఠమునుబట్టిపాండును 'సేనాపతియననలసియున్నను తన ఏలిక రాజరాజువంళము మూలప్పురుషునిఅట్లమటకం'బ రాజని చెప్పుటయే ఉచితమవి ఆయన భావించియండవచ్చును. ఇట్టియెడ ఆయనకు “రాజా పాండు రృభూవి అన్నపాఠమే దొరికియున్నచో పరమసంతోషముగా స్వీకరించియండవచ్చును. అట్లుకాక ధృత రాష్ట్రిడేరాజని చెప్పుటవలనఆయనకు కలసిపచ్చు (ప్రత్యేకృపయోజస మేమియులేదుం భట్టారకుడు తన పాఠమున కనుగుణముగా షష్టాశ్వాసమున ధృతరాష్ట్రుడు దుర్యో ధమనితో సవినట్లు ఈ మాటలు[వా వెను,

“వేను. అంగవై కల్యంబునం బరచ్యకం బులకుం (నతి వ్యూహంబులు రచియింన నేరమిం జేసి రాజ్యం బునరుం దగకయున్న

“లోకహితుండు పొండు డమలుండు నహాగుణ రత్నపూర్ణ ర

శ్నాకరు డత్యుదారమతి యంధుడనై నను నన్ను రాజుగా4

జేకొని నాకు భక్తిం బనిపేయుచు సర్వజగ జ్జిగీషు(రై

యీ కురువంశ రాజ్యభర మెంతయు. దాల్చే. ఐర్శాకమంబునన్‌” ఆది. 8...

• చూ, మహేంద్ర (ప్రతిమం గొరవ్యవంశ్యవభు నథిల మహీపాలు నాం వాళికేయున్‌, ది-ల్‌..!$

148 సారమతి నన్నయ

“*ప్తర్రచ్మక సతులచే లీ

కరుడై ధనరాశు లదిమి కన్సము! గొని చె

చ్చెరల దెచ్చియిచ్చి నన్నును

భరతకుఆ (శేస్టుల డువిచె బహు యజ్ఞములన్‌” ఆది-8

ఈవచసములను బట్టి వెనుక (వ్రాసినట్లుగా ధృతరాస్త్రండు నామ మా్యక్రముగా సింహాసనమునందు కూర్చున్నను కురురాజ్య భర మంతయు దాల్ఫిన వాడు పాండు రాజే యని స్పష్టమగుచున్నది. దీనికి మూలములో (పాండు?) "రాజ్యం వివేదయతి' అవి మాతరమే యున్నది. ఆది.-141.7

ఈసందర్భమున దుర్యోధనుడు తంగడితో ననిన...

₹పై తృకం బగులక్ష్మి పాండు భూసతి మున్ను

దాల్చుటఃజేసి....

“తొల్లి పాండురాజు రాజై గుణంమిలం (బ్రిజొనురాగంబు పడయుటం జేసి... మున్నగు మాటలకు పాండురాజు పట్టాభిషి క్తుడు కొక రాజ్య భారవహుడవి అర్థము. చెప్పుకొనవలని యుండును. అట్లుగాక పట్టాభిషి క్తుడే యని ఇెప్పినచో పై పద్యము నందలి *అంధుడనై నను నమ్నురాజుగా. జేకొని అని ధృతరాష్ట్రుడన్న మాటలు విరోధించును. కనుక భట్టారకులు కాను స్వీకరించిన పాఠమున కవిరోధముగనే తక్కిన సందర్భము లందును (వానెనని భావింపనలసి యున్నది

ఈ నన్నయ ట్ట పాళమునే ఆధారముగా గొని (ఐ. శ్రీ వజ్ఞల చిన పీశారానస్వామిశాస్తు9లవారు తమ కర్ణ చరితము'న రాజు ధృతరాష్ట్ర డని

ఫ్రీ కాశీళట్ల (బ్రహ్మయ్య శాస్త్రుల వారుమ తను కురు భాగదాయ నిర్ణయ (గంధమున ధృతరాష్ట్ర రాజత్వమునే స్టాపింప (బియత్నించిరి. కొని సలువ్వరు వండితులు ఇందలి నాల్గపళ్లోకము నుద్ధరించి పాండుడే రాజని నిర్ణయించుచు బహు (వమాణములు చూసిరి, ధృతరావ్హ్రడు రాజుకాడనముటకు ఈ ఉసపత్తులను (ప్రదర్శిం చికి

1. ధృతరాన్ట్రడు రాజ్యార్హ డే యైనచో సత్యవతి వ్యాసుని మరల అంవాలిక యొద్దక పంపనేల? లి

2. పాండువి యొద్ద వివర్ణత్వ దోషము శన్న రాజ్యానర్హతలేదు. ఇక్కడను

పొరమతినవ్నయ .$ీ4లి

• వ్యానువి మరల్యపేరేచుట ఇంశకన్న దోషవర్డిరుడు కలుగునేమో యను నాసచేత, పాండువిది కుష్ట రోగము కొదు*

8. ధృతరాన్త9ండు కురురాజ్య పట్టాలిషిక్తుడే అయినచో ధర్మరాజుకు యౌవరాజ్య మెట్లు వచ్చుమ?

4 తన తండ్రి పట్టాఖిషి క్తుడే యైనచో దుర్యోధమడు అన్ని కుట్రలు పన్ని శాజ్యమువకై దురపిల్ల నేల ? సితృక్రమముననే రాజ్యము వచ్చును గదా |

నీ. వరిశోధిత [ప్రతులయందన్నింటను పాండువి రాజత్వమును అంధుని (శినర్హతను చెప్పు నాల్లవ శ్లోకమే సధాన పాఠముగ స్వీకరింస బడినది.

$. దేవీ భాగవతమున వచ్చు భారత కథలో గూడ-=

రాజ్యే సంస్టాపితపాండుః కవీయా సపి మంతిఖిః:

అంధక్వాత్‌ ధృతరాష్ట్రో 9ఒపౌ నాధికారే వియోజిత $॥

ల్‌ స్యానుమతే రాజ్యం (ప్రాప్తః పాండుర్మవాబలః।

రో ప్యథిమేధావీ మంథత్రకొ ర్యే నియోజిఈః॥ అవి పాండురాజ రాజత్వమే వువపున రు క్రమైనది.

7 ఇంతియేగాక.....రాజ్యాధిపతి పాండుభూసతియేగాని ధృతరామ౦డు కాడవి ఫీష్మ్య ధృతరాష్ట్ర) గాంధారులు దుర్యోధనునితో చెప్పిన ఈ నూటల వలన స్పష్ట మగును,

ఫీమ్మడు;.- ఉద్యోగము. అధ్యాయము 147లో. 8.48

ధృతరాష్ట్ర్రడు:._ ఉ 149. అ. క్లో 29:82

గాంధారి;. ఉద్యో. 148 అం బైో-88.16

ధృతరాష్ట్ర్రడు;. ఆశ్రమవాస, 8 అధ్యా 1.8 ల్లోం

శ. భారత చంపువునందు పాండురాజు కధతోనే (గంథారంభ మగుటచే అతడే కభానాయకు డగుట నష్టము

ఈ వచనములు అన్ని (పతులందుము ఉన్నట్లు చూడనగును. ధృతరాన్ష్రడే ఠాజవి చెప్పినచో (ప్రబలమైన పూర్వావర విరోధము కల్లును.

సై రెండు వాదములను (శ్రద్ధగా వరిశీలించిన మీదట కురురాజ్యమువకు ధృతరాష్ట్రుడు రాజనుటకం'ప పొండుడు రాజనుటలో ఎక్కుస హేకువిద్దముగవు, వమంజసముగను కొన్చించును. “ధృతరాష్టో 9౬భి'షేచిఈ ” అనుపాళమునే స్వీకరిం చివచో ఉ త్తరోత్తర సర్వవచనము లన్నియు విరోధించుట సత్యము కనుక కౌరవ రాజ్య పట్టాభిషి క్తుడు పాండురాజని (గ్రవాంచుటయే యుక్తము.

[44 పారమఠతీనన్నయ అయితే---ఇక్క-డ ఒక (వళ్న వచ్చును. విజముగ పాండుడే రాజై నచో ధృతరాష్ట్ర దుర్యోధనులకు రొజ్యలేశమైన రొనక్క-రలేదుగదా ! అప్పుడు ఖీష్మడు పాండపులకు అర్థరాజ్యమిమ్మని చెప్పుటలోని రహస్య మేమి? సత్య మే---దుర్యోధనాదులకు కౌరనరాజ్యమున ఇసుమంతయు హక్కు లేదమటలో సందేహము లేదు. కొని పాండురాజు పత్నులతో అడవికేగుచు రాజ్య మును ధృతరాష్ట్రాధీనము చేపెను. దానికి పజ లంగీకరించిరి. అందువలన మొదట ధృతిరాష్ట్రునకు, తద్వారా దుర్యోధమసకును రాజ్యాధికారము చేజిక్కినదిం (ఊఉ అ. 148. 8.8) ఫీష్ముడు పూర్వా పరములను బాగుగా నాలోచించి మొదట రాజ్యాధికొారము పొండునిడేయైనమ ఫిమ్మట ఆతని చేతనే రాజ్యము ధృతరాష్త్రునకు దత్తమగుట చేతను దాయాదులలో అంతః కలహములు వివారింపదలచుట చేతమ అర్థ మర్థము ఇరువురును పంచుకొని సుభింపుడని విర్ణయించెను. | “మా కాళ, కలహం కొర్షీః, రాజ్యస్యార్థం (ప్రదీయకామ్‌ ఉద్యో. 14 అ. ళ్లోటి

• -మావమంస్థా వచో మహ్యం కమ మిచ్చామి వసన్సదా”, శ్రీ! ళో స విశేషోఒప్టి మే ప్యక్క త్వయి తేమచ పార్దివ $* శీ ల్లో నన్నయ కట్టారకునకు దొరికినది అపపాళమమటకు సందేహములేదు.. కొని ఆయన తసరచనాభాగములో దానినే పోషించి విరోధము కనబడకుండ నిర్వపొంచెమ ఏకారణనుగే నైననేమి ఆయన రచనము హఠాత్తుగా నాగిపోవుటచే పునః పరిశీలన మున కవకౌశము లేక పోయియుండునుం ౪ న్వయం నరమున కర్జుసకు జరిగిన తిరస్కారమునకు కోరణము కులమా? గుణమా (బ్రొపదీస్వయంనరసందర్భమున కర్టుడు ధనువును మోపెట్టి బాణసంధానము చేయగా వధువు (దౌవది సూకుని వరింపను అని ఎలుగెత్తి చెప్పెను. అప్పు డాతఠడు కుపితవాసముతో వెడలిపోయెసని మూలమున మండగా భట్టాకుని రచనలో "తిల మ్యాత్రన్యవగ్గానమున కర్టుడు మో పెట్టణాలకపోయెనవి యున్నది. ఈ న్యత్యయము నకు కారణమేమి? అము శంకకలుగును కర్ణుడు అడ్దనునకు సమాసస్క-౦ధుడు. కుమారాస్త విద్యా_పదర్శవములో కర్డడు అర్జనుసకు తీసిపోకుండ ద్వంద్వ్యయుద్దము చేయగా కృపాచార్యుడు కులము

పీరమతివన్నయ 145 కారణముగా అతని నివారించెను. ఇట్లు కులహేతుపున కర్టురు ఒకసారి అర్జునువితో పోటీనుండి వి'షేధింసబడెను. మరల ఆదేహేశుపున కర్టుడు న్వయంవరమున తిర స్క్బతుడై నచో అర్జుమని పర్మాక్రమముకొక కులము ర&ంచుచున్నదను అష్యపథ కలు గును. భారతమునకు అర్జునుడు నాయకు డవియు, కనుకనే దానికి “జయము” అవి "సేరవచ్చెననియు అలిజ్జులందురు గదా! అంతేకాక యుద్ధమునందలి పాండనవిజయ యమునకు అర్జునుడే కారణమమట స్పష్టము, కమక అతున (ప్రతిద్వంద్వికర్డుడు కుల హీనత వలన మాత్రమే తగ్గియుండెమగావి లేకున్న గుణములో ((పరాకమము) అర్జుమవి మించియుండెడివాడే యమ నభిప్రాయముకలుగుట నాయకోత్క-ర్షకు తగదు. కనుకి ఇక్కడ కర్టుడు మోపెట్టుటలో తిలమాత్రము తగ్గియుండెనవి చెప్పుట లోవే భట్టారకుడు బాచిత్యము చూచియుండును. మరియు నన్నయలభారతము నందు “పంపివి భారత్మపభావ మున్నదందురు, పంపవిభారతముసకు' విక్రమార్జుసవిజయము అనిసేమ. కమక అర్జునోత్కర్షటు ఈ మార్చు దావినండి తెముగునకు వచ్చియుండు చేమో యవి అనుమావింస దగియున్నదిం

౫ పంచేం్యదోపాఖ్యాసము ః వ్యత్యానములు

వ్యాసభగవానుడు (దౌపదియొక్క- వపంచభ _రృకాత్వము దైవనిర్ణయమని ఇెస్పుచు పంచేందోపాఖ్యాసమును ద్రువదునకు ప్రత్యేకముగా చెప్పెను.

ఈ ఉపాఖ్యానము ప్రస్తుతము లభించు మూలభారతవ్రతులమబట్టియొక ఏిధము గామ, నన్నయ ్రీపాదవారల రచనములనుబట్టి వేరొక విధముగాను కొన్చించు చున్నది. శ్రీపొాదవారు మూలభారతము జొటగ్రత్తగా ననుసరించువారని (ప్రసిద్ధి గదా! కాగా వావిళ్ళవారి తెనుగ్సువతిని బట్టిగావి, గోరఖ్‌ పూర్‌ గీఠంపెస్సు వారి _పతివిబద్టి గావి, శ్రీఫకాపచర్శాదరాయ్‌గారి ఆంగ్ల భారతమునుబట్టిగాని, శ్రీపొదవారి తెవిగింపు మూలానుగుఇము కౌదు=

భండార్భంరు, నీలకంఠ, 'వావిళ్ళ సప్రతులనుబట్టి ఈ ఉపాఖ్మ్యానముసకు మొదటవచ్చు నాలాయనికథ మూల్యగ్రంథస్టము గాదు. ఇది (పక్షి ప్తమని వేరుగా అమువంధములలో ము(గ్రించినారు. నన్నయగారినాటికి ఇది మూలస్థమగుటచేకాటోలు ఆయన తెనిగించెను కొని ఇది _ప్రక్షిస్తమని తెలిసియు శ్రీ. కృ, శా, గారు ఎల తెని గించిరో తెలియదు. తెనిగించిసమ సస్వయగారు స్వీకరించిన కథకును పీరికథకును మిక్కి-లిభేద మున్నది క్లుష్తపరచుటనూట యటుంచి సంఘటసములే మారపోయెను,

18]

[4 సారమతి నన్నయ నాలాయవి జన్మాంతరమున ఈళ్వరుగూర్చి తపస్సుచేపెనుగాని _పకృతజన్మముననే గాదు. జన్మాంతరనున కాశీరాజపుత్రిక యగుటయు తన దొర్భాగ్యమున చిరకాలము తస్యకగానుండి విసిగి తవస్పుచేయుటయు జరిగెను. కృ. శా. గారి మూలమేదో తెలి యదు. ఇది యిట్లుండ పంచేం్యదోపాఖ్యాసము నందును కృ శా. గారి తెనిగింపు మూలానుగుణను కొదుం

ఆదిపర్వపు 18.వ అధ్యాయమున ఈకథ దేవతలు.బ్రహ్మను దర్శించుటతో (ప్రారంభమై ఆతని ఊరార్చుతో గంగాతీరమునందలి యజ్ఞవాటికకు వారు పోవుటయు అక్య-డ వారందరు గంగయందునిలిచి యేడ్చు కన్యను చూచుటయు, వారిలో ఇందుడు ఆ కన్యవద్దకు వెళ్ళి ఆ మెవృళత్తాంతమడిగి ఆమెతో శిపునియొద్దక వెబ్సటయు మున్నగు కథావిధానముతో నడచుమ. రృ, శా. గారు మూలమును విడచి నన్నయ గారివలెనే నాలాయనికథితో ప్రారంభించి ఆమొ శివునుగూర్చి తపస్సు చేయుచుండె పవి చెప్పి తరువాత పూర్వో క్తకథను సడిపిరి, అందును శివుడు కన్యతో ఇంద్రువి తనయొద్దకు తీసుకొనిరమ్మునుటయు ఆమె తాకగా సతడు ప్తబ్దుడె ీందపడుటయు, పాఠయిం్యద్రులు తమకు ధర్మ వాయు వాస వాశ్వినులు జసకులు కౌపలెనని శివుని కోరగా- క్రొత్త యిందుడు కాను భూలోకమున పుట్టక తేజస్వంతుడను ఐదవవానిని వారి కిత్తునని చెప్పి శివునినలన వరమునందుటయు అనునంశములులేవు. అంతేకాక శాలాయని _ప్రకృతిజస్మముననే తపస్పుచేయటయు ఇంగద్రాదులను కలసికొనుటయు ఆమెయే శ్రీమూర్తి యనుటయు కృ, శా. గారి రచసలో అమూలకములు,

వ్యాసమహర్షి సంచేం్యదోపాథ్యాసము. తుదిని ఒకమునికన్యకథగా ఆమె తనస్సును, శివునినరమును సంచభరృత్వముము చెప్పి ఆమెయే సర్గశ్రీ యవియ్యు పంచేం్యద్రరూపులయినపాండవులను ద్రౌపదీరూపమున పొందెనవియు విసరించెను దీని విడచి కృ. శా. గారు నాలాయనితో ముడిపెట్టటలోని బొచిత్య మేమో తెలియకున్నది.

నిజమునకు... ఉభయరచనములందుము నాలాయనికథ సరిగా అదుక లేదుః భట్టారకుడు స్తమాళ్వాస్నప్రారంభమునను, కృ. శా. గారు నవమాళశ్వాసమునమ వ్యాసుడు చెప్పినట్టుగా (వానిన మువికన్యకథ పంచేం్యదోపాఖ్యానమునకు సుందుండ వలసినది, నీలకింఠాచార్యులు చెప్పినట్లుప్రక్షిప్తమగు వీకథ ముందు 'పేరొనుటచే ఉభయరచనములందును ఒక వెలితి శటస్టించినది. గంగానదిలో చూచిన కన్యకతో ఇంద్రుడు. విను కామించితినని చెప్పినట్లు మూలములో నుండగా కృ కాం గారు దానిని తెవిగించిడి భట్టారకుడు ఆ (ప్రసంగము విడిచెను. తఈనయంశమున బుట్టుకుమారు

పారమతినవన్నయ 4 వకు భార్యకౌదగిన దానిని కామించితినని ఇంద్రుడు చెవ్పుట అనుచితమని కాబోలు నన్నయగారు పరిహరించిరి.

౬ఒ- సనుభళ్ళదా హరణమను

మూలభొారతమునందలి సుభదాహరణమునకును సనన్నయభట్టారకుని ఆర్భర్రీ కరణము నందలి కథకునుమిక్కిలి వ్యశ్యాసమున్నది. అర్జనువి యతి వేషధారణమ.ను, ద్వారకలోవి నుభద్రావరిచర్యయు, (శ్రీకృష్ణుడు సుభ్యదార్జునుల (_పేమానుదింధమును గురించి అంతర్జ్వీపషమునుండి ద్వారకకువచ్చి ఇం్యద్రాదులనమక్షమున వారికి వైళవో "పితముగా పెంగ్రిడేయు మున్నగుసంశములు (ప్రస్తుత మూలభారత(సతులందు కావ్చిం పపు- యతి వేషధారణాదికము పక్షీ ప్రనువి సీలకంఠాచార్యులు చెప్పినట్లు పేర్కొని వొనిశ్శవారు ఈకథను అనుబంధములో చేర్చినారు.

ఇచట మూలమున నుళదార్జునుల వివాహము యథావిళవ విస్తారముగా ఇం(ద(వస్టపురమున జరిగినట్లున్నడి గావి ద్వారకలో జరిగినట్లు లేదవియు, ద్వారకలో లేరులు (మోగించగా వినవడునంత దూరములోనున్న అంతర్హ్వీసమునందలి ఐలదే వాదులకు ద్వారకలో వైభవో'పేతముగా జరిగిన వివాహమునంగతి తెలియలేదనుట అసమంజన మవియు ఒక అక్షేసణము చేసినారు. మరియు ఈ వివాహమహోత్సవము ఇంగ్యప్రస్టమున ఏడునాళ్ళు జరిగినట్లు నన్నయలారతము నందుండుటవే ఈ సందర్భ మున పూర్వపరవిరోధము కనబడుచున్నదనియు ఆక్షేపకుల యభిప్రాయము.

అక్షేపకుల ఏమూలనును బట్టి వివహము ఇంట్యద్యపస్థ్టమున జరిగినట్లు నిర్ణ యించిరోగావి నాకు లభించిన గీకాాపెస్‌, వావిళ్ళ, (పకాసచంద్రరాయ్‌ థభారత్యపతు లనుబిట్టి సుభ్ళదార్డనుల వివాహము ఇంద్యపస్థమున జరిగినట్లులేదు. అది ద్వారకలోవే అరిగెనుం

“విషృత్త కృార్టన న్నక వివాహం కృతవాన్‌ (ప్రభుః

ఉషిత్వా తృత కౌంతేయః సంవత్సర పరఠాః క్షపాఃి

ఇచట “త్యకి అనగా “ద్వారకాయాం” అని అర్ధము. వివాహమొకటియేగాదు అందుకొన్ని సంవత్సరములుండె ననియు నున్నది. ద్వారకకు అంతర్జ్వీపము అంత దగ్గరఅనుకొన్నను మృదువైన కల్యాణవాద్యనులనుగాని ఆకాళమునందలి వెలుగు లమగావి ఉత్సపకోలాహలములోనున్న దలదేవాదులు గు ర్రింపకుండుట సహజమేకావి అన్యము కౌదు. ఆత్యయికసమయములందు. (_మోగు నా భేరిఘోషములు "వఐల జలధర ధ్యాన గంలీరములు అవి నన్నయగారే చెప్పియున్నారు. కనుక అవి

148 పొరమతినవన్నయ మా్యశ్రమే బల దేవాదులను 'మేల్కొంలిసియుండుము అని యూహించినపుడు ఇచట ఎట్టి అపామంజస్యమును పొడగట్టదు, ఇక... వన్నయగారిరచనముసందే సుభ్యదార్జున వివాహము ఇం్యద్రపస్టపురమున ఏడునాళ్ళు జరిగినట్లున్నది అను మాట యథార్థము కాదు. అష్టమాశ్వాసములోని “ఆనక దుందులి అను పద్యమున “ఉత్సవము చేసిరి సస్తదినంబు లవి యున్నదిగావి వివాపోత్సవ మనిలేదు. అది గృహ్యపవేశోత్సవము వంటిది గావి వేరొకటి గాదు కమక ఇచట పూర్వోత్తరవిరోధమున్న దనుకొమట పొరపాటు,

(వ్రస్తుతము మూలమునలేక అనుబంధములలో మా(గమే ముదింపవిడిన అప్టన యతి వేషాదికము భట్టారకుని భారత్యప్రతిలో మూలమునందే యుండుటబే ఆయన ఆర్మద్రీకరించియుందురుం కొని యధామూలముగా తెనిగింతురవి భావింసబడు శ్రీకృ శా. గారుమ మూలములోలేని ఈ యతి వేషాదికథను నన్నయమార్గముననే ఏల తెనిగించిరో తెలియకున్నది. అంతేకాక వీరి తెవిగింపులో కనబడు ద్వారకలో సుళ (దార్జునుల గాంధర్వవివాహమునకును ధొమ్యుయాజకంబుగా ఇంటదస్టములోని పాణీ (గహణమునకును మూలమేదో తెలియదు. ఆలోచింవగా..అర్జునుని యతివేషాదికము సందు చమక్కా-రమును సుభ్యద్రార్జుమల అనురాగ నర్దనమున రనస్ఫూ రియ మండు టచే ఈ కథ నన్నయగారి రచనములో రకక్తిగా నున్నదని తలచి కృ, శా. గారు అమూలక మైనను స్వీకరించియుందురు. తక్కినయంశములలో శ్రీ కృ, శా. గారు చేసిన మూలాత్మికమణముల కంఠ నన్నయగారు చేపినవి అధికములు కొవు.

8 మయుడు సళను కట్టి తెచ్చెనా?

తెచ్చి కైనా? అను సేరొక శంక యున్నది ---

నన్నయగారు అపూర్వసభాభననంబుంి బదునాలుగునెలలు (వీందునర్యపాంతమున) విర్మించిదానినెనిమిది పేల రాక్షపకింకరుల మవాకాయుల, మిహా జనన _త్త్వనసంపన్నులనంత రిక్షచరులం బంపించి మోపించుకొవినచ్చి ధర్మరాజు కిచ్చి. . (సభా..!-18 గద్యము) అని (వ్రాసినారు. ఈసందర్భమున సరస్పులను తోటలను మోపించి తెచ్చుట మూల మున లేదనియు మయుడు బిందునరప్రాంతమున పైకస్పు గోడలను నిర్మించి తెచ్చి ఇం్యద్యప్రస్టముననే నియమితస్టలమున వాని నమర్ఫి చుట్టును నరసన్సులను తోటలను విర్మించెననియు ఈవిషయములు సన్నయరచనముస వ్యత్య స్త్వము లై నవవియు ఆక్షే సించినారు- అంథియేగాక *ఖసవధథ కునుము ఫల భరిఠంబురై న తరువనంబులను

పారమతివన్నయ 14 అని సభాభవనమునకు చుట్టును ఉన్న చెట్లు భలభరితంబులనుట అమూల కమనియు" ఈ చెట్లు నేడు నవనాగకికులు ఇంటిచుట్టును పెట్టుకొమ *కోటన్స్‌' మొక్కంల వంటివి కొని ఫలసృక్షములు కొవనియు ఈవ్యత్యాసములు లేకుండ శ్రీ కృ, శాం గారు (వాని రవియు ఆక్షేపకుల అభిప్రాయము.

(వస్తుతము లభించు భారత్యవ్రతులందలి నభావృత్తాంతమునకును, లట్టారకువి రచనయ.. దలి సళావృంశ్తాంతమః నకును మిక్కి-లేద మున్న మాట నిజము. అయికే... నన్నయగారి మూలమే లిన్నమైనసదవి యవిపించుచుస్నది.

సళాసర్వ వథమాధ్యాయమున మయుడు ఇం(ద్యవస్టముననే (బ్రాహ్మణులను పూజించి ధనమిచ్చి పదివేల బారల స్థలమును సభాస్టలివై ఏర్చరిచె నని యున్నదిం 2వ అధ్యాయము.న కృష్ణుడు ద్వారకకు బయలుదేరి చేరిన పృత్తాంతమున్నది. ఆ విమ్మట $వ అధ్యాయమున మరల మయునికథ నందుకొని మయుడు అద్దనునితో జేసిన సభాషణముము, విందుసరమునకు పోపుటయు సభాసన్నాహమును మొదలగుకథ యున్నది. చూడగా మయుడు ఇంధద్ర(సస్థమున చేనిన శంకుస్తాపనము వంటిది నన్నయ గారి రచనములో సూచన్నాప్రాయముగానై న లేదు. ఆ బ్రాహ్మణపూజ మున్నగునవి నన్నయగారి రచనములో బీందుసర్యప్రాంతముననే జరిగినట్లున్నది. సభా నిర్మాణ మును మణి కాంచన మయములగు పద్మ్యాదికమును సృష్టించినసు అందు నిర్మలమైన సీరున్నదనియు ఆ రత్నకాంతులకు (భమచెంది చూపరులు అందు పడుచుండిరనియు ఇస్పటి మూలమున మండగా-- వనన్నయగారు స్థల్యభాంతి ఒకచోటను జల్బభాంతి 'పేరొకచోటను కలిగి జనులు తబ్పిబ్బునడుటను వర్డించినారు. వీనిని బట్టి చూడగా (వ్రథమాధ్యాయముసందలి మయువి (బ్రాహ్మణపూ జాదికమును, స్పల విస్తేశమును, అందు (విస్త మనిపించుచున్నది. ఎందుచేతననగా _పథమాధ్యాయములో స్థలమువిర్ణ యించిన మయుడు తర్వాత ఏమి చేసేనో చెప్పక ద్వితీయాధ్యాయమంతయ (్రీకృష్ణునికథితో విండియుండుటచే (కుంచి నట్లున్నది. పిమ్మట మూడన అధ్యా యమువి మరల మయువికథనందుకొని పూ ర్తిేచేయుట చూడగా మూడవ అధ్యాయము మండియే మయువి సళానిర్మాణకథ యుండవలనిన దని తోచుషు. (బొహ్మణపూణాది శము నన్నయగారి పతిలో మూడవఅధ్యాయమున యుండియుండును. స్థల జల (భ్రాంతి కథనమును, వారి _పతిలో భిన్నముగా నున్నదని తోచును. కనుకనే నేటి భారత (వకుల మయసభకథకును వారికథకునము అంక భేదము కొన్చించుచున్నది.

(వస్తుతభారత్యప్రతుల మూడవ అధ్యాయమునుబట్టి చూడగా... అక్షేవకులు చెప్పి వట్లు పై కప్పుగోడలు వగైరా బిందునరము చెంత విర్మించి, తరువాత వానిని రాక్ష

180 పారమతినన్నయ నులబే మోయించి తెచ్చి ఇం్యద్ర(వస్టమున అమర్శినట్లును స్పష్టముగా లేదు. బిందు సరఫా9ంతముననే సభావిర్మాణమంతయు పూర్తిచేసి 8వేల రాక్షసులచే మోసించుకొవి తెచ్చి ఇంద్ర)పిస్టమున పితిష్టించినట్లుసు అనుకొనుటకు పీలుగానున్నది. ఇక చుట్టును విర్మించిస సరన్సులతో, తోటలతో కూడ తెచ్చెననుట అసంభనముగా కన్చింప వచ్చును. కావి సభలోనే ఒక చెరుప్తన్నది- అందు నీరున్నది. అది సభతోనే వచ్చినది అశ్లేచుట్టును చెట్లున్నవి. “నభా చ సా మహారాజ, శాంతకుంభమయదు)మా అనుటచే కొన్ని చెట్లు శోలార్థము కృతకముగా నిర్యింపబడినట్లు కనదిడును. శంకగం121 ఇం౦68 ఇలాం 1200664 జాంట056ీ, 21౪238 6011108 & రేం1101038 7282006 అనీ ప్రితాపచంద)రాయ్‌ ఆంగ్లీకరణము కృతకవృక్షములును సుగంధములు వెద జల్లుచున్నవట! అది రాక్షసమాయ కావచ్చును. అస్లే నన్నయగారి రచనములో కనానావిధ రంంత9ంబులును” అనుమాటల సాహచర్యముచే అనవరత కుసుమ ఫల భరితంబులగు తరు వనంబులు” కృతకతరుపులేమో యని యనుకొనవలసి వచ్చు చున్నది. అవి ఎప్పుడును వాడని వీడని పూపులతో సండ్లతో నొప్పు సహజమే గదా! ఇక్‌ జలాశయములు వావినిగూడ సభచుట్టును కృతకముగానే నిర్మించి వాని యందు పద్మాదులను కారండవ చకివాకాదులమ చేర్చి మనోరంజకముగా సృష్టించి యుండును. అట్టిసళను పది వేలబారల స్రదేళంబున రూపొందించి 8 వేలమంది మవి కాయులు అంతరిక్షచరులు నగు రొక్షసులచే మోపించి తెచ్చి మయుడు ధర్మరాజున కిచ్ళెనవి సమన్వయము చే చువచ్చును. ఇక _ భ్రీకృ.ళా. గారి రచనము ఆమోదించి సభచుట్టును ఉన్నవి' రంగుల ఆకుల చలువలు పరిమళశములుగల నేటి కోంటన్స్‌ వంటి చెట్లని చెప్పిన ఆక్షేపకుల వచనమును విమర్శసహముగాలేదు. (కోటన్స్‌ మొక్కలకు రంగుల ఆకులుండ వచ్చుమగాని వానిని చల్లదనమునకుగాని, నువాసనకుగాని ఎవరుము వేని కొనరు. వాని పూపులు అృపధానములు, విర్గంధములు, మొత్తముమీద చూడగా ఈ మయసభానృత్తాంతము నేటిారతస్రతులనుబట్టి కృ కా. గారి రచనములో సుగమసమన్వితముగాను భట్టారకువి రచనములో క్లిష్ట సమన్వితముగాము అగుపడుచున్నదిం ౯ (దౌపదీ వస్త్రానహరణము (బ్రొపదీసరాభవ భట్టమున నన్నయభట్టారకుని రచనములో కొన్ని విషయ ములు అసంగతములుగా మన్నసవి అశ్షేసము, ఇంచుక పరిశీలింతము---

పొరమతి నన్నయ 161 ధర్మరాజా జూదమున (రొపదితోగూడ తననర్వస్వమును ఓడిసతరువాత దుర్యోధనుడు (దొసదిని తీసుకొని రమ్మవి (ప్రాతికొమియము సూతుని బఐంపెను, వాడుము అంతఃపురమునకు పోయి ఆమెతో దుర్యోధనుని యాజ్జనుగూర్చి చెప్పగా, అమె, ధర్మజుడుతన్నోడి సన్నోడెనా? లేక నన్నోడి తన్నోడెనాఅను సందేహమును 'వెలిబుచ్చిఈ,ప్రశ్నమునకు త్త రముధర్మజువడిగి తె లివికొనిరమ్మ ని_తిప్పిసం పెను. వొడును పోయి నళలో ధర్మజు నడుగగా నాతడు వీరు త్తరుడై మౌనము వపాంచెను, అంతట దుర్యోధమడు ఆమెనే వచ్చి ఆ నందేహమును సల్‌వారి నడుగవలసినదవి తిరిగి (ప్రాతి కామిని సంపెను. అప్పుడు (ద్రౌపది దుర్యోధనుని దుష్టయత్నమును ధర్మరాజుసమ్మ తమును ఎరిగి చేయనడిలేక అకుముఖియై వానివెంటనే సభకు వచ్చి కురునృద్దువి సమీపమున విలిచెను. అట్టి దొ9పదిని చూడలేక తలలు వంచుకొవిస పొండవు లను చూచి దుర్యోధమడు సంతసించి దుళ్ళాసనునితో, పాతికామి ఖీమునకు భయ వడుము నీపపోయి దౌ9పదివి తీసుకొవి రమ్మనగా అదివిని ఆమె కూ9రాత్ముదై న వానికి భయపడి గాంధారివద్దకు పరువె త్తెను, అతడును వెంటబడి ఆ మెజుట్టు పట్టుకొని సభలోనికి ఈడ్చితెచ్చెను, అవి నన్నయగారి రచనములో నుస్నదిం ఇక్కడ ఒక అసంగతమున్నది. దొ9పది పాఏతికామితో వచ్చి సభలో నిల్చి సపుడు దుర్యోధమడు మరల దుశ్శాసనుని దౌ9పదిని తీసుకొని రమ్మవి పంపృపేమి? వావివి చూచి ఆమె గాంధారినద్దకు పరువెత్తుపేమి? సళలో ఖీష్మాదులు రక్షింపలేని యామెను అంతఃపురములోని గాంధారి రత్షించునా? సభావి దేశమునకు సనహజముగ దూరముగామండు అంతిపరిలో సి పేశింసకుండ నే ఐలవంతుడగు దుళ్ళాసమడు తన్ను పట్టి తీరునని యెరుగదా? ప౦స్తుత భారత్యప్రతులందు ఈఅసంగతము కాన్సింపకుండ వేరొక విధముగా మన్నదిం తమ్మ తోడని పోపుటకు వచ్చిన పా్రితికొమితో దొంనడి తననందే హముము ముందు ధర్మజు నడుగు నునెమ. ధర్మజుడు నిరుత్తరుడై యుండగా దుర్యోధనుడు ఆమెనేవచ్చి సళనడుగుమనెను. దొపది మరల తనస౦శ్నములమ పభ్యుల సడుగుమపి వానిని పంపగా వాడు అదే ప్రిళ్నమును సభ్యుల నడుగుచుండెను. అంత దుర్యోధనుడు వినుష్కకొని, పీడు ఖీమునకు భయపడుచున్నాడు, నీవుపోయి దొ౦సదిని తీసుకొవి రమ్మని దుక్ళాసనుని ఐబంపెను. అతడుపోయి ఆమెను బలపంళ ముగా ఈడ్చితెచ్చెనుం

18 పొరమతినన్నయ ఇందు రెండుపారులు పొొతికామివచ్చి దొ9ివదిపిశ్నమును వభలో నడుగు టియు దివికి విసిగి సుయోధమడు దుశ్శాసనుని పంపుటయు సంగతముగా మన్నది ఇస్పుడు.---భట్టారకునిరచసలో ఈ అసంగత మెట్లు పిపేశించెనని? విచారింపవలసి యున్నదిం భట్టారకునకు మూలమైన భారతములో 'రెండు విరుద్దపాఠములు కలసిపోయిన ట్లాహింపసగుమ. కలకత్తా మద్రాసు ప్రచురణముల మూలములలో ఈ ల్లోక ములున్నవిం “యుధిస్పిరస్తు త చృత్వా దుర్యోధన చికీర్షిళం దౌ9ిపద్యా స్పమ్మతం దూతం ప్రొహిణో ద్భారతర్షభ॥ | ఏకవస్తాా త్వరోనీపీ, రోదమానా రజన్వలా సభా మాగమ్య పాంచాలీ శ్వనుర స్యాగ్రితో భవ! 2 స గత్వా ఠర్వరితం దూతః కృష్ణాయా భవనం నృపః స్యవేదయ న్యతం ధీమాన్‌ ధర్మరాజస్య నిశ్చితమ్‌॥ శ్రి పాండవాశ్ళ మహాత్మానో దీనా దుఃఖనమన్విఠాః! సత్యే నాతిపరీకాంగా నోదీక్షంతే చ కించస॥ శీ ఈ ల్లోకక0ిమము సంగతముగా లేదు. | తరువాత కమ దావితరువాత ?,4 శ్లోకములమ చేర్చిన అర్జ్హము నంగతమగును. మొదటిదానిలో దూతమ పంపుటయు మూడవదానిలో వాడు వెళ్ళి ధర్మరాజునిశ్చయమును దౌంసదికి చెప్పుటయు, రెండవ శోకములో. సందేశముచెప్పుటబయును ఉన్నచో అర్ధము క9మబిద్దమగును- అట్టి దౌ9పదిని చూచి పొండప్పలు దుఃభితులై నారని చెప్పు నాల్గపళ్లోకము అప్పుడు సుస౦ం గతమగును, సారాంశమిది..దుర్యోధనువి తలంపునెరిగి ధర్మజుడు డొ9పదికి నమ్మదగిన దూఠనొకనిని ఆమె వద్దకు పంపెను. వాడు వెళ్ళి ధర్మజుడునందీమును అమెకిట్లు చెప్పెను. “వీపు ఏకవప్తవును అథో నీవివియనై రజస్వలారూసముతో ఏడ్చుచు సభకుసచ్చి మామ ధృతరామ్ట్రవి ఎదుట విలుపుము (అట్లామె రాగా పాండపులు దీనులై నత్యముసకు కట్టువడి దుఃభితులై ఏమియు చూడనొల్లకుం డిరి” పైమూడవ శ్లోకము తరువాత "అధ త్వా మాగతాం దృష్ట్యా రాజపుత్రంపభాం తదా! సభ్యా స్సర్వే వివిందేరన్‌ మనోఖి రృృతరాష్ట్రజమ్‌" అనుళోకము కొన్ని ప్రతులలో కనబడుచున్నది. *అట్లువచ్చిన విన్ను చూచి సభ్యులందరు మనసులో

పారమతీనవ్నయ 108 దుర్యోధనుని తిట్టుకొందరు.” అను ధర్యజాని నందేశమునకు అది వియోజన ముగా చెప్పబడిసది. ఇందు ధర్మజుని సందేశముగా చెన్పబడివ రెండవళ్లోకపు వాఠ్యనిర్మాణము తస్పుగా నున్నది, “పాంవాలి అను ప్రతమావిభ కక్రికి భవి అనునది (క్రియగానుండ రాదు. ఇచట 'అగితోభవ అనుటకు మారుగా 'అగ్శతోఒభవత్‌” అవి యున్నచో వాక్యము శుద్ధమగుమ- అప్పుడు 'షూూమ ఎదుట విలుపుము అవికాక “మాముఎదుట విలిచెమి అను నర్థము వచ్చును. ఇప్పుడు దౌ9పది ధర్మరాజునుతము తెలిసికొని ఇక నభ్యంతరము చెప్పుట నిష్ప్రయోజనమని ప్రతికామితో పభకు వెడలిపోయెనను నర్థము సిద్ధించును. ఈయర్జమునే సనన్నయగారు స్వీకరించి తొలి వచనమున (వ్రాసిరి, భట్టారకుని రచవముసందు ధర్మజుడు దూత సంపినట్టు స్పష్టముగాలేదు. “ధర్మరాజు సమ్మతంబునకు అను మాటవలన ఊహింపనలసియుస్నది. *ధర్య్మరొజు ఇంగిత మెరిగి అవియు. దీనియర్ధము కౌవచ్చును. ఒక వేళ ధర్మరాజు దూతనే పంపెనని యంగీకరించిసను ఆ పంప్పట--- ఏకవప్రగా అథోవీవిగా ఏడ్చుచు,ు రజస్వలా రూపముతో వచ్చి (దొపది కురువృద్ధులి యెదుట నిలుచుటకు గాదు. అట్లు నిలువు మనవి చెన్సు కుత్సితమైన ఆలోచనము ధర్మజుమి శీలమునకు తగదు. పై మూడవ శ్లోకమునకు తరువాత కొన్ని _పతులలో కనవడు “అథ త్వా మాగకాం దృష్ట్వా" అను శ్లొకముమబట్టి ధర్మరాజును అధర్మరాజా అనుటకు ఎట్టి సందేహమును ఉండదు, పీవివి సరియైన పాఠములుగా (గ్రహించిన భారతహృదయమునకే భంగము వాటిల్లును, అంతియేకాక--్నరొపది అట్టి అసత్య వేషముతో వచ్చినను కలుగు.ప్రయోజనమేమి? నభ్యులందరు మనసులో దుర్యోధనుని విందింతురు. దుర్యోధమని మాటకు ఎదురు చెప్పలేని సిరికి సభ్యులు మనకులో నింఎంచి యేమి? విందింపకున్ననేమి ? పోనీ ఇంతకుత్సిమునకు పాల్పడి ధర్మరాజా కబురంసినను ఆమె వెంటనే ఆమాటలు మన్నించి వచ్చినదా? రాలేదు. మరల _ప్రాతికొమిని అదే స్రిళ్నతో వెనుకకు ఐంపి నట్లున్నదిం పై యంశముల నన్నింటిని పరిశీలించి చూడగా-.- (ప్రాతికామి రెండవసారి దుర్యోధమవిచే పంసబడినపుడే ఆమె దుర్యోధనుడు ఎంతనైన తెగిందుననియు ధర్మజువి మనముసకు కష్టము కలుగునవియు నెంచి మరల ఎట్టిప్రళ్నముసు 'పేయక జ

కర్‌4 పొరమతీపన్నెయి ప్రాకికామివెంట సభలోవికి వెళ్ళినక్లే తలంపవలసియున్నది ఆరణ్య సర్వపు సప్త్రమాళశ్వానమున లీముడు నకులునితో...-

“౫ ప్రాతికొమివోయి పాంచాలి. గొలుపులో

పలికిల దేర నపుడ యలుకయెసగ

వాంబికేయసుతుల సందర దునుమకే

నువికి విట్టి యెడరు మనకు బుషై” (ఆరణ్య--?..88%)

అని పలికిన మాటలవలనను దొ9సది _పాతికామివెంటనే వచ్చిన దను నఖి (ప్రాయము దృథపడుచున్నడి. ఆ వచ్చుటయు ఏకవస్త్రయు, సథోముఖియునై దుఃభిం చుచు వచ్చినది. నన్నయగారి రచనములో చాల్యప్రతులందు “అథోముఖి" అనియే యున్నది, “అథోనీవి యని (వస్తుతమూలమునందు. కౌన్చించుచున్నను ఆయన పాఠము “అథోముఖి" యే కావచ్చును. కనుక ఆయన గురించిన దౌపది ఏక వస్తయు, అథోముఖియు మాత్రమే. ఇది మూలభారతములోవి తొలిపాఠము కొనోపును. తరువాత ((“దుక్ళాసమడు) డాయవచ్చిన, నేనురజస్వలను నేకవస్రయునై యున్నదాన ముట్టకుండుము” అని (ద్రౌపడి చెప్పినట్లున్నది. తొలుత (ప్రాతికొమి తనవద్దకు వచ్చినపుడు “అక్కి=తవు సరిగివచ్చి మజి నన్నుందోడ్కొంని పోవనగు నేనిం దోడ్కొని పొమ్ము” అని చెప్పివదిగావి ఏకవస్త్రను, రజస్వలను అవి చెవృ లేదు. కాగా రెండవ్యప్రసంగములోని ఏకవస్తాొత్వ, రజన్వలాత్వములు తరువాతి కల్పనములుగా గోచరించుచున్నవి. తంత)వ్నార్తికమున కుమారిలుడును ఇవి కల్చ సములేయని అభ్మిప్రాయపడెనట. *

చూడగా--- తొలుత (ద్రౌపదికి అట్టిదానన౦ చెప్పుతలంపులేదనవియు, పిదవ దుళ్ళొసనుడు తన్ను చెసకనచ్చినప్పుడు అట్లు చెప్పినను విడుచునేమో యని ఈవంక చెప్పుట ఉచికమవి తోచియుండుననియు దానికిని లెక్కంచేయక ఆ దుష్టాత్ముడు కొప్పు వట్టి ఈడ్చి తెచ్చి ఎనలేని అవమానము చేవెననియు కౌరవుల దౌర్జన్యమును అతిశ యముచేసి చెప్పుటకు-_.నన్నయకు పూర్వమే... అన్యహ్తములు ఈ కల్చనము చేసియుండునవి విమర్శకులయభిపొయము. ఇదియును మూలములో కలిసిపోయినడి, దౌళ్తిపది సభలోవికి వచ్చినతరువాత జరిగిస వృత్తాంతము ఇదమిత్ధమని చెప్పుటకు తగిన ఆధారములేక పిమ్మట చేర్చబడిన పఏక్షిప్తభాగమే శరణ్యమై నన్నయగారు

శద్రూ. పెం, ను, శాజ గారి మవోభారక చర్మిత.

దౌవది సందర్భమున 001 11016 పుట 126

పారమతినన్నయ 155 (దొవగీవప్తాంవహరణాడికమును తెవిగించిరి. ఈవిధముగా లట్టారకువి రచనములో రెండు ఏిరుద్దపాతములు విశితముగ చూచిన కాన్పించును. వీనినిబబ్ట్‌ చూడగా వేరొక యంశము వెలికి వచ్చుచున్నది. పూర్వాపర నందర్భములనుబట్టి, అసలు--- (దొవడినప్త్రానహరణ మను ఘోరకృత్యము. నాటి మహీసభలో ఆరుగనేలే దేమో అవీ కలంపస వలసి వచ్చుచున్నది

ధర్ర్యైకవిరతులు, అభిమానరనులు అగు భీష్మ (దో కృపొదు లున్నచోట (దొవదివస్తము లూడదీయుటకు ఎన్నివేలగుండె లుండవలయును ? అట్టివారే దుర్యోధమనకు వెరచి మోమోటపడి కర్తవ్యమూఢులై రని చెప్పినచో ఇంక థళారతము (_పవచించు ధర్మ మేమి? ఇచ్చు నందేశమేమి? ఊర్యోధనాదుల దుర్మార్గము నకు హద్దు లున్నవి. దుర్యోధనుని వివేకమెట్టిదో భాసనాటక కిరాళార్జునీయాది రచనములవలన ఒకకొంత యూపాంపవచ్చునము. ఆతడు పొండపులయెడల మళ్పర గ౦నుడే కావచ్చును. కాని ఎంతజూదములో. గెలుచుకొన్నను విండు సభలో-- లీష్మాదులున్నచోట ఇంత నీచమున కొడిగట్టునా ? ఒడిగశ్రైనవియే నమ్ముదము, కొని అప్పుడు ఖీష్మాదులు కన్నులుమూసికొవి వపడియుండుట వారి సముజ్వ్వలశిలము వకు తగినదేనా ? పిడికెడు పిండమునకు తలయొగ్గిరనుట భావ్యనూ----

ఇక ధర్మవిర్ణయము---ఏమి ధర్మనిర్ణయము జరిగినది ? (ద్రొవది ధర్మజుని సర్వన్వములో ఒకయంశమే అని శేల్చిరి. అయినచో శకుని సూచించిన మీదట అమెను వేరే పందెముగా నొడ్డుట యెందులకు ? పూర్వవిజితగానే భావింవ వచ్చునముగదా శ

భారతముముబట్టి చూడగా---- లీమ్మునకు ఈ జూదమే ఇష్టము లేదు, ధర్మజుడు జూదమున అసమర్జుడు. శకుని దిట్ట కొవి ఇష్టపడి ఆడీన జూదములో గెబ్బ ఓటములు తస్పపు పాండపులు ఓడినమాట విజము, దానులగుటయును అదిద్ధముకోదు.. దానులము దానులుగానే ఉవయోగించవలెనుకావి అవమావించు హక్కు-లేదు. కనుకనే దుర్యోధనుడు (దొపగిని తన దాపీలతో కలవి గృహము నూడ్చుటకు తీసుకొవి రమ్మనెను. దాసులవప్రములమన తీసికొను మనిరి. పాండపులు పై వప్రములు తీసిపెట్టిరి. అశ్లే (దొవదియును తన పైవచ్రమును మూతిమే తీసి పెట్టవలసి యుండును. ఇది 'మేలిమునుగుగానున్న ఉత్తరీయము వంటిది, దానివి తీసివేయుటలోనే వారి అలీస్టము నెరవేరును. అంతియే జరిగియండును, ఏక వథ్రము వస్త్రొసహరణము అనుసవి తప్పక తరువాతివారి కల్పసములు, వ్యాస భారతమున ఉండియుండప్ప అని ఆధునిక విమర్శకుల భాననం

185 పారమతినన్నయ పై వాదనును నమర్జించుటకు వారు రెండు విషయములను ఒళత్సి చెప్పు చున్నారు. మూలభారతము వరిపూర్ణన్వరూసము నందు నాటికి పొండన పక్షపాఠము, తీ కృష్తునిదై పత్వము అతిశయించినవి. పాండపులకుజరిగిన అన్యాయమునకు సరమా వధిగా (దౌపదీవస్త్రాసహరణమును, శ్రీ కృష్ణమాహాత్య్యమునకు తిరుగులేవి విదర్శ నడొగా [ద్రొవదీమానపంరక్షణమును భారతములో పవేశించిను చ్నితమేమనగా. (దొపదీవస్త్రావహరణము తరుగునాటికి శ్రీ కృష్ణుడు ద్వారకలోనే లేడని తోచును, భట్టారికువి రచనములో సంసగ్భాత మూలములోనున్న కృష్ణ ప్రార్థనము లేదు. “ఆర్హజన శరణ్యుండై న జగన్నాథు జనార్దనుం దలచుచు” అవి మాత్రమే ఉన్నది. *“ఆపదయందు హరివి దలపవలయును.” అను వపిష్టసూక్షిని తలచిస దమ మూల వాక్యము కుండలీకరింపబడినది. దీవిని నన్నయగారును స్వీకరింపలేదు. మరియు శ్రీ కృష్ణమహిమ వలన వత్రములు పరంసరగా వచ్చెననియులేదు. దుశ్శాసనుడు ఊడదీసిన వషప్రము వంటిదే మరలమరల జఘనమండలమున గప్పెను అని యున్నది. నస్త్రావహరణము జరిగివనాటికి శ్రీ కృష్ణుడు ద్వారకలోనన్నాడా అమ (ఫ్రశ్ళమునకు విరుద్ధములగు రెండు పాళఠములున్నవి. సభానర్వపు 68 అధ్యాయము నందలి, యాజ్ఞ'సేన్యా వచః (కుత్వా కృష్ణో గహ్వారితో ఒభవత్‌ “త్య క్వాశయ్యా సనం పద్భ్యాం కృపాళుః కృవియాభ్యగాత్‌ 1 స 8-ట్‌ ... తతస్తు ధర్యోంతరితో మవీఠ్మా, సమావృణో దై పపిదై మృవవై ర్తి ఈ శ్లోకములవలన కృష్ణుడు ద్వారకలోనే యున్నాడనుకొన వలసి యున్నది. న! ఆరజ్యపర్వప్కు 18 అధ్యాయము వందలి..- “ నైత త్యృృచ్చ) మమ్మప్రాపో భవాన్‌ స్యా ద్వషుధాధిన! $ యద్యహం ద్వారకాయాం స్యా రాజన్‌ సన్నిపొతః పురా! * (రాజా! నేనే ద్వారకలో నున్నచో పీకీకష్టము రాకుండనే యుండెడిది) (శుకైనవ చో స్తిసపురం ద్యూతం చావిన యోతళ్థితం ॥ (ద్రుత మాగతవాన్‌ యుష్మాన్‌ ,దష్టుకామః నుదుఃథికాన్‌ (హస్తినలో జూదము సంగతి విని వెంటనే మిమ్ములను చూడవచ్చితివి) అమ శ్లోకములు చూడగా కృష్ణుడు తసనోటితోనే “నే నానాడు హస్తినలో

పారమతినన్నయ 151 లేనని స్పష్టముగా చెప్పెను. అంతేకాదు నేనచటనే యుండిన పరిగెత్తుకొవివచ్చి ఈ యనర్థము జరుగకుండనే మిమ్ములను చూచియుండెడి వాడమ” అనియు ననెను, ఈ విషయము ఆశని చెవినే సడనపుడు ఆతడు అక్షయనులగు వలువలిచ్చెనవి ఎట్లు వమ్మింసగలము?

ఇంకొక ఏిషయము---- 18 అధ్యాయములో ,దొవతి కా నమభవించిన అన మావమును గూర్చి కృష్ణునకు చెప్పుచు---

“కథం ను భార్యా సార్జానాం తవ కృష్ణ సఫీ ఏథో |

ధృష్టద్యుమ్నస్య భగినీ నళా౨ కృ ష్యేత మాదృ్భశీ ॥్వ 18.41

• దాసీ భావేన మాం లభోక్తు మీవు స్తే మధుసూదన! 13-64

(పాండవులభార్యమ నీ ఆదరమునకు పా్యత్రురాలను, ధృష్టద్యుమ్నువి చెల్లె లివి. సళలోని కెట్లీర్చుకొవి వచ్చిరో చూడుము నమ్నుదాసిగా నుపయోగించు కొమటకును తలచిరి) అవి చెప్పెనుగాని వస్త్రొపహరణము సంగతి చెప్పలేదు పిగ్గుచే చెప్పలే దమకొనరాదు.ఆంతకన్న సిగ్గువిడిచి తన రజస్వలాత్వమును వర్ణించెను.

74 అధ్యాయమున భీముడు మాటలాడుచు..-

“నహి ముచ్యేత మే జీవన్‌ సదా భూమి ముపస్పృకన్‌

మర్త్యధర్మా వరామృశ్య పాంచాల్యా మూర్జజొ నిమాన్‌ ఇ

(నేను విజితుడను కావిచో) ఈ పాంచాలి జుట్టుపట్టుకొన్న మానవన్యాకు 'రెన్వడును నాచేతిమండి బయటపడి యుండెడివాడుకాదు అవి కేశాకర్షణమునకే మండి వగెమ,

ఈ హేతుపులచే నస్త్రాపహరణము జరిగినదమటకం"కు జరుగలేదనుటకే ఎక్కువ బలము కనలడుచున్నది. కౌవి చిరకాలముమండి పరంపరగా (దౌపదీ వస్తొపహర ఇను భారతములోవి ముఖ్యఘట్టమై జమలహృదయనున పొదుకొన్నది. తక్కిన కథలలో, కావ్యములలో పంస్మరింపబడుచు వచ్చుచున్నది. లారతచంపుపులో అంబరకర్ణణము జరీగినదవియే వర్టితమైనది. కాబట్టి ఈ భావమును మరిల్చుట దుష్కంరము, సాంప్రదాయికులు దీనినే సమర్థింపజూతురుగాని కొందరు సంప్ర దాయమును మన్నించువారే ఈఘట్టము జరుగలేదని నిరూపించుచున్నారు. *

• చ్లూ. శ్రీ శిష్టా సూర్యనారాయణ శాస్త్రిగారి ీమహాభారత రహస్యము ధృతరాష్ట్ర నందర్భము 801పుటనుండి శిఫళవరకు.

క! పొరమతినవ్నయ

ఈ క్ష్‌ ప్తసమీక్షము భావి పరిశోధకుల ఆలోచనాపరుల ఇతోధిక పర్యాలోచన (పేరణమునకే ఉద్దేశింపబిడివదిగాని ఈ పరిమిత పరిధిలో ఇదమిథ్ధమని తేల్చిచెప్పుట సాధ్యమని కాదు, భావిపరిశోధకులు సభాపర్వపు 87, 68, 68, ?0, 7! అధ్యాయ ములు సువిశతముగ సరిశీలించినచో అనేక నూతనవిషయములు వెలుగులోనికి వచ్చు వని నానమ్మకము.

పిండిఠాంశము కర్దుని సూచనమువలనమను దుర్యోధ నాజ్జవలనను దుస్స సేనుడు, వళలోనిలిచిన (ద్రాపదిమేలిమునుగు నూడదీసి కొస్పుపట్టుకొని ఈడ్చి పరాభఏంచి యుండును దీనివలనమ దుర్యోధనుని దురాగతము వలనను, భీమ, పతిజ్ఞాదికము జరిగియుండును. సమయజ్ఞాడై అంధరాజా ఆ సంక్షోభమును మావ్చి (ద్రౌసదికి వరము లిచ్చి యుండును, అని ఇప్పటికి భావించి ఈచర్పను ముగింతును. ౯ కర్ణజననము

భట్టారకుని రచనమునందలి కర్ణజన్మవృత్తాంతము (ప్రస్తుత మూలభారత (వ్రతులయందలి కథతో మిక్కింలి భేదించుచున్నది. ఇంత లేదమెట్లు వచ్చినదో ఇంచుక ఆలోచింతముం

నవ్నయగారి రచన మిది ;- కుంతి కుంతిటోజువి దత్తపు త్తింకయె దుర్వాసుని ఇష్టభోజనాదులచే సంతుష్టువిచేయగా ఆతడు వరమిచ్చెను. ఆమె దానిశక్రిని ఎరుగ దలచి గంగకువెళ్ళి ఆదిత్యుసకు అర్హ్యమిచ్చి నీయట్టికొడుకు విమ్మవికో రెను. ఆ పార్ణవమునకు ఆదిళ్యుడు తెన్ట్రృముమ తగ్గించకొవి వచ్చెమం ఆతనిని చూచిన కుంతి ఆశృర్యభయములచే. వణకుచుండగా సూర్యుడామెనోదార్చి వీ కోరిన వర మిచ్చెద ననెను. కుంతి మంత్రశక్తి చ్తూడవేడి ఈ యపరాధము. చేనితినవియు, మన్నింపుమనియు బతిమూలెను. అంతట సూర్యుడు “నాదర్శనము వృథగాదు నీకోరిన నెరవేర్త ననగా కుంతి నేను గర్భవతినై న నావారు నవ్వుదురవి దిగులుపడెను. సూర్యుడు “నీకు సద్యోగర్భమున ప్యుతుడు పట్టును. కన్యాత్వము చెడదు అవి వర మిచ్చి ఆకాళమార్గమున పోయెను.

కర్ణుడు సహజకవచకుండలములతో పుసైను. ఆబిడ్డము చూచి కుంతి వలువిధ ముల విచారించి ఆదిత్య్యవ్రసొదమున నదిలోవచ్చిన మంజనలో తన _ కొడుకునుంచి ఇంటికి పోయెను. నదీీస్రవాహమున దొరికిన ఆ బిడ్డకు రాధాసూతులు వసుషేణుడని సేరిడి పెంచిరి.

కర్ణజననవృత్తాంతము భండార్క-రు పరిశోధనాలయమువారి భారత్యవతిలో అవివర్యము 1016ధ్యాయమువ £1క్లోకములలో ఐహుసం్యగహముగా మన్నది

పారమతివషవ్నయ 160 కుంతి గంగలోదిగి సూర్యునకు అర్హ్యమిచ్చుట, నూర్యువితో నంబాషణము, కుంతీ పశ్చాత్తాపము ఆదిత్య_పసాదమున మంజూష నదిలో కొట్టుకొనివచ్చుట, ఆమె బిడ్డ నందుంచుట మున్నగునంశములు ఈ (వతియందులేవు. పైగా నన్నయరచనములో లేని ఇం్యదాగమనము కర్టుడు కవచకుండలము లిచ్చుట శక్తిని స్వీకరించుట మున్నగు సంశములున్నవి- గోరభ్‌పూర్‌పతిలో ఈకథ 44కోకములలో నున్నది. అందు 18 లోకములు (వ్ర& స్తములని గుర్తింపదిడినవి. ఇందు నన్నయగారి భారతాంశములును, భండార్యంరు 'పతిలోని విశేషాంళశములును చాలవరకు కలిసి యున్నవి. ఆలోచింపగా..--నన్నయ గారు. ఇచట దాక్షిణాత్యపాఠములనే ఎకువ అనుసరించినట్లు కావ్ఫించును అందును (ఫ్రస్తుతప్పు (ప్రతులందు కౌవ్చించు సూక్ష్యిం శములును వ్యాఖ్యా రూసమున వివరించివెట్లును తోచుమ. మూలమున దుర్వాసుమ్మిశద్ధగా పరిచరించెనవి మ్మాతమే ఉండగా తేమగున మువి ఆహారార్డియై వచ్చెననియు కుంతి ఇష్టాహారమున సంతుష్టువి చేనెనవియు వివ రింపదిడిపది. ఓంతి కుతూహలముతో అరు్యూవి ఆహ్వానించెపవి మాత్రమే మూలఎఎ చెప్పగా, ఆర్భద్రీకరణమున, కుంతి గంగ కేగి మంతము పఠించి అర్హ్యమిచ్చి నాకు సీవంటి కొడుకు నిమ్మవి (మొక్కి- సట్లున్నది. పశ్చిమ్యపొంతపు పౌవీరదేశమునకు నాతిదూరముసమన్న కుంతి థోజ దేశమువ గంగానది లేదు. అక్కడ నున్నది అశ్వనది యని ఆరణ్యపర్వపు కర్ణ వృత్తాంతమువలన తెలియును. అళ్వనదియం దుంచిస మంజస దానినుండి చర్మణ్వతి వదిలోనికివి దావిమండి యముసకును దానినుండి గంగానదికివి పోయి నట్టున్నది, అయితే ---పుణ్యనదీ మ్యాశమునకు గంగా శబ్దము నర్తించుసని సంస్కృత విఘంటుపులు చెప్పుచుండుటచే ఇచట నదీ న్యూతమునే భట్టారకుడు (గ్రహించెసని చెప్పవలసియుండును. ఇక అర్కుని ఆహ్వావించెనను మాటకు అర్హ్యాదు లిచ్చుటయు, మంత్రప్రయోజనము ప్యత్ర(ప్రాప్తియే కమక కొడుకు విమ్మని కో రెననియు వ్యాఖ్యగా భావింపవలసియున్నదిం “ఏకు సద్యోగర్భముసః బ్యుకుం డుదృవిల్లు;నీకన్యాత్వము దూషీతంబు గాదు అనునరం విచ్చిపి అనువాక్యమువందు మూలమునలేవి సద్యోగర్భమను నూట వ్యావ్యానరూపమైన దే మూలమున మన్న “సంగమము అసనుమాటను వపరమునుగా మార్చుట వ్యంగ్య పౌకుమార్యమున కని _గ్రహింపగలము. ఆ కుమారుని జలమున విడిచెసని మూలమున మండగా ఆదిళ్య_పసాదమున ఒకమంజస సదీప్రవాహమున రాగా కుతి కుమారు నందు విడిచెననుట అమూలకమే,

140 పారమతినన్నయ కొవి దివ్యుడై న సూర్యుని మహిమవలన మంజప వచ్చినదని కల్చింపనిచో కేవలము అలమున విడిచెనవి చెస్సట అర్ధరహితమని భట్టారకుడు తలచి యుండవచ్చును. ఆపైని మూలమునందలి- - కర్జవి న్వష్నమున సూర్యుడు కానించి ఇం్యదాగమ నాదును చెప్పి కవచకుండలము లీయవద్దనుట ఇంటద్రాగమనము కవచకుండల దానము శ క్రిసర్యిగహణము మున్నగునంశములను భట్టారకులు తెవిగింసలేదు. విహుశః ఈ అభిపాయము కొవచ్చును. ఇదేవృత్తాంతము విపులముగ ఆరణ్య పర్వపు 800, "01. 812 ఆధ్యాయములందు (ప్రసక్తమగుటచే ద్విరుక్తిగా ఇచట చెన్పనేల అవి మానవేసియుండును. లేక కర్దుడు పుట్టిన కొలది కొలమునకే సూర్యుడుకసపడి కవచ కుండలదానమును నిషేధించుటయు కర్దుడు ఆశనినూట పాటింపక ఇందునకు కుండలము లిచ్చుటియు సమంజసముగా లేదని విడీచియుండను పచ్చుమ.

ఆరణ్యపర్వప్క కేళళఅధ్యాయమున...-పాండవుల అరణ్యవాసమున పండెండే డులు గడచిన తరువాత పదుమూడవ సంవత్సరమున వారి హితముకోరి ఇంద్రుడు కర్డని కవచకుండలములు (గ్రహింపవచ్చెపనియు అడి యొరిగి సూర్యుడు కర్డవి హెచ్చరించెననియు నుండుటచే అదియే యుక్తియు క్త మవితోచును.

కానై తే..._ఆది పర్వో_క్ష కర్ణజనన కథికును ఆరణ్యసర్వ కథినమునకుమ చైెస్పదగి నంత భేదమున్నది. అది భారతరచనమున అవ్యహ _స్త్వములు పవిచేసినవని చెప్పుటకు తార్కాణ మగుచున్నది.

౧౦. టప్రక్షేపవిక్షేషములు

వరిశీలించి చూడగా నన్నయభట్టారకుని నాటికే భాతమున అనేక పక్షేవములు జరిగి యుండెసని విరాభాటముగా చెప్పవచ్చుమ.

సుదేవుడను (బ్రాహ్మణుడు చేదిరాజ్మాంతఃపురమున నున్న దమయంతిని చూచి యసుకొన్నమాటలు, రామాయణ సుందరకాండము నందలి సీఠా దయనీయస్టితికి చెందిన శ్లోకములకు ప్రతింబిబిములుగా నున్నవి. పూర్వ(గంథనుగు రామాయణము మండి కొన్ని రమ్యుభావములనుగ్రపాంచి తారత మూలరచయితయే వావెనమ కొనుటకు వీలులేదు. భావములను (పతిబిందముపలె మన్న శ్లోకములను చూడగా ఏవరో కాలాంతరమున రామాయణమునుండి తెచ్చి ఈళ్లోకములను భౌరత వవపర్వవ్వ 68 అధ్యాయమున జొనిపినట్లు కాన్చించును.

“స్పుదేవో నామవ్నై ద్విజః...

మనందానహితాం స్టితాం....

విబద్ధాం ధూమజాాలేన ప్రభామివ విభావసోః , 08.06

సీరమతివన్నయ ణః చంద్రరేఖా మివ నవాం, వ్యో్ను సీల్మాభవంయుకాం $ 68.1? మలవంకానులిప్తాంగీం, మృణాళీ మివ చోద్దృతాం, ॥ 68.18 సతిశోకొకులాం దీనాం, శుష్కు[పోతాం నదీమిన | 68.14 విధ్వ_న్త పర్షకమలాం .. పడ్మిపీ మిన ॥ 68.15 కదా ను అలు దుఃఖన్య పారం యాన్యతి వై కథాః * భర్తు నమాగమాత్‌ పాధ్వీ రోహిణీ శశినో యథా ॥ 68.22 తుల్యశీలవయోయుక్రాం తఈుల్యా లిజననవృకాం వై షరోఒ వ్లకి వైదర్భీం తం వేయ మసితేక్షణా ౫ 88.214 మందరకాండమునందలి సీజాసందర్శన సందర్భము ననుసరించి ఈ అధ్యా యమువ [$ిళ్లోకములు వ్రవేశింపగా వావిలో ముఖ్యమైన కొన్ని ఉపమానములను, వాక్యములమ, తీపికొవి భట్టారకులు రెండునచనములలో ఈక్రింది విధముగా సంగ్ర వాంచిరి. ॥ “సుదేవుండను (బ్రాహ్మణుండు . నునందాసహితయై ధూమణాల వివిద్దం బైన అగ్నిపప్రభలయునుంటోలె, వీల్యాభసంయుతంబై న చం్యద్రరేఖయుం టోలె, బహూ వంకవిమగ్నంబై న మృణాళియుంటోలె నేర్పడకున్నమ"”.... దానిని దమయంతిగా వెరింగి యాత్మగతంబున--. ఇది నతి ఏముక్రయె ళుష్కప్రవాహయైన నదియుమం బోలె, జూన్యకమలయైన నశియుంబోలె, అప్రేతదూతంబై న వసంబునుంటోలె, నొవ్చ కుండియు.....నొప్పుచుస్నది. ” ఆరణ్య. 2.142. “రోహిణికి. జంయ్యదనమాగమంబునుం బోలె, దీవికి భర్భసమాగమం బెన్నం డయ్యెడినో, తుల్యశీల వయోరూపాథిజాక్యురై న నలదమయంతు లొక్కటనుండం జూచి విదర్భేశ్వరుం డెన్నడు కృతార్డుం డయ్యెడునో ...” అరణ్య-8 144 పై లొారతళ్లోకములకు మూ9ము అనదగిన రొమాయణ నుండర శోకములివిం హనుమంతుడు పీతమ చూచిన సందర్భము. “మందం (పఖ్యాయమానేన రూపేణ రుచిర్యపభాం । పినద్ధాం ధూమజారేన శిఖా మివ విభావసోః ఇ సమందర.-15-28 (వ్రలాం నక్ష్మతరాజస్య కాలమేఘై రివావృతాం మందర...![.8? మృణాశ పంకదిగ్ధేవ, విళాతీ స ఏభాతిచ 4 అ 6 వక)

శకీక పారమతినన్నయ " పతిళోకాతురాం శుష్కాంం నదీం వ్విసావితా మివ ॥ “18.17

ఉత్కలృష్టపర్ణకమలా౦ ఆకులాం పద్మివీ మివ జ అ |$16

ఈసుందరకాండ (సపిదృళ్లోకములు -మాయణాంతర్గతములని తెలిసినను శారతముసందు కావ్చించుటచేతను, భాసపౌందర్య విలసితములగుట చేతను, తమ వాక్యములమగూడ కొన్నింటేవి కలిపి భట్టారకులు క్ష్‌ ప్తముగా స్వీకరించిరవి భావింప వలసీయున్నది.

రామాగణలారితములు పూర్వాపరములగుటబే మొదటిదానియందలిళ్లోకములు, భ్రానములు, రెండవదానియందు (_పవేశించుటలో కొంతసందర్భ శుద్దియున్నది. కావి భ్రారతళ్లోకములు కొన్ని రామాయణమున (వవేశించుటచూడగా ఈవిక్షేసము లెంత శ్రావాటముగా జరిగిసవో యవి ఆశ్చర్యము కలుగును.

సలాపిర్వి పంచమాధ్యాయమున నారదుడు ధర్యరాజునకుటోధించిన రాజనీతి శామాయణ అయోర్యకౌండములో 1లకిసర్గమున రాముడు భరతునకు బోధించినట్లు, (వత్యక్ష మగును. ఈ (గంథలాగమునకు భారతమున నున్న నందర్భశుడ్ది రామాయ జముని లేదు. లారతమున యుధిష్పిరుడు ఇంద్రపిస్టమువ మఖోపవిష్ణుడె యుండగా తారధురు వచ్చి ఈయుపదేశము చేనెను. కొని రామాయణమున రాముడు అద్యేసభమ ముగా చూచిస భరరువి ఏిరృకుశలాదికముమగావి, పాదారణయోగక్షేమములనగావి అడుగక వచ్చినదే కడపుగా “కచ్చిత్‌* అవి పరంపరగా రాజనీతిని (వస్తావించుట అంక బొచితిమంతముగ లేదు. గీవివిబట్టి ఎవరో రాజనీతిలుబ్ధులు భారతనారదోవ 'చేశమును ఈరానూయణసందర్భమున చొప్పించిరవి తలంవపలసియున్నది- మచ్చు వకు రెండురెండు భారతరామాయణ శ్లోకములను చూతము---

భారతమునథభా.-5 లామా. ఆయోర్య- 188పర్గం విజయో మంతమూలో హ్‌ విజయో మంకమూలం వా రాజ్ఞో భవతి భారత, రాజ్ఞాం భవతి రాఘవ! కిచ్చి తృంవృత మత స్తే నుసంవృతో నుం్యత్రివరై 8 హ్యమాత్ర్యై శ్యాప్రకోవిదైః॥ అమాశ్ర్యై శ్శాప్రకోవిదైః॥ కాలాతి,కమణా దేతే కాలాత్మికమణా దేతే భ_క్రవేశనయో రృృతాః॥ భక్తపేతనయో రృృతాః భర్తుః ఓప్యంతి దౌర్గత్యాత్‌ భర్తుః కున్యంతి దౌర్గత్యాత్‌ ప్రోనర్థః నుమహాన్‌ స్మృతః॥ సోనర్ధః సుమవాన్‌ స్మృతః

ఇవియే కాక ఇట్టి అనే కానేక విచారణీయాంశములు తక్కిన కవిద్వయభార

పారమతి నన్నయ 188 శాంర్రీకరణమునందును నెలకొనియున్నవి. ఉదాహరణమునకు..మూలభారకానకాన విక వర్వమునందు కనపడని గరుడోపాఖ్యానము తిక్క-నార్యుని ఆంగ్రీకరణమునకు ఎక్క-డమండి వచ్చెనో తెలియదు, అశ్లే ఎజ్జా_పెళ్ళడ; ఆరణ్య పర్వపు 28,28 అధ్యా యములందున్నదుర్వాసువికథను ఏల తెవిగింపక విడిచెనో ఊహింపలేమః, ఈ అధ్యాయములు(పక్షి ప్త్రములుగా గుర్తింపవిడను లేదు. అయ్మిధభాగవతమున కృష్ణ విర్యాణసందర్భమున యుధిష్టిరుడీ కథమ స్మరించెను. విమర్శకులు ఆనమషంగికముగా ఇట్టివోవి నక్కండక్క-డ గుర్తించిరిగాని వీవివిగురించి నమ్యగ్రవిచారణ ము జరుగలేదు,

వనన్నయళలట్టారకువి రచనమునందున్న వ్యత్యాసములను గుర్తించిన థ్రీ ్యత్యుం జయశొన్తగారు కాము సూచించిన క? అంశములు మాత్రమేకాక పరిశీలించిన ఇంకను అనేకము. కొవ్చించునవి (వాసియున్నాము. సవ్నయభాగమునకు పీఠికలు, వాసిన వారుగావి, (గంథవిమర్శనము చేసినవారుగావి, ఐహంసలిశోధనముచేసి తెలుగులారత మును వెలువరించిన ఉ స్మావియానిశ్వవిద్యాలయమువారుగావి ఈ విషయముపై దృష్టి వరపినట్లు కావ్పింపదు. దీనిపై విద్వాంనుల పమ్యగ్రవిచారణము జరిగిన గొవి కమ్మితయ భారత వీజస్వరూనము న్పష్టముకాదు- ఇది ఒకరిద్దరికి పాధ్యమైన పనికాదు ముగ్గురు, నలుగురు, కృత(శ్రములు ఇదమిత్టమవి తేల్చవలసిన యంశము, విమర్శ కుల దృష్టీ విటు తిప్పుటకు మాశమేకొన్ని యంశము లిట(ప్రస్తావింసవిడినవిం

విశ్వ(శేయము. విచ్చునము విశ్వానముతోగను, (సతిపర్వరసోదయమను బహుమాసముతోడమ, తెబుగుజాతికి తొలి తెలుగు వేదము నిచ్చుదీక్షతోడను, నన్నయ ళట్టారకులు తొలిగంటమె త్తి భారతరచనోష్యకమము చేసిరి. ఆయన లభారకాన వగాహనములోని పరమార్ధమును, కళాసృష్టిలోని గఫీరపోందర్య మును, లాషాప్రయో గములోవి బహుముఖవిర్వహణభారముము, ఆవగతను చేనికివి చదుపుకొన్నస్వుడే మన మా ముషిబుణముమతీర్చుకొన్న వార మగుదుము,

అంతియేకొదు---

ప్యుశ్పళములకు టోకు ప్యకభాష్యములుచేయక ఏ విషయమునై నను నమ్యగ్వి వేచనముతో సదవగాహనముతో స్వీకరించినప్పుడే..._.

మవ విద్య సఫలమగుమం.

మన సంస్కారము కృళార్థమగుమ.

జా ఇధిశివమ్‌.....

అనంబ౦ధవము=కే ఛందోవ్యాకరణాదులు

ఛందస్సు

1. పద్య విద్య ఒ ఈ వదబంధము నన్నయోపజ్ఞకము. ఆతడు దీవివి వాల్మీకి మహర్షిలో సమృద్దిగా చూచెను, తనరచనలో పండించెను,

2. మధ్యాక్కంర ః.- ఇది వై రిసమాసము. ఈ సేరివిబట్టియే ఇది కన్నడము మండినచ్చెసని స్పష్టము. మధురాక్కరాదులును విట్టివే-

శి. అభండయతి :.. ఆర్యధవొాబ్బయమున ఓక పెద్దటెడద, అప్పకవి మారుపేర్ణ తో ఈ యతిని పలువిధనుల ఆంగీకరించియు. కొన్నియెడల విషే ధీంచును. అదియొక *చాదస్తము" ఆం్యధ్రకపులలో పెద్దలువాడిన పలుఉడాహరణము ఖున్నవిం

భట్టారకుడు వాడినవానిలో ఛాందమలు దిద్దినవి దిద్దగా మిగిలినవి కొన్ని.

శ్‌ నే ॥ నిచ్చగ వీరిదైన నుఖవిద్రకు భంగము సేయనేర్తునే? భార. అది,

ఇచ్చగ అవి విడదీయుట యుక్తము; విచ్చ అమసది బొనగదుం

11. సీలజీమూతంబులీల నాక్షేపించు, నల్లవై తోతెంచు-నల్ల గృహము

గం పొడింబుండను బలితంపురక్క-సు చెలియల .. ఆది, ఫొరం తో తెంచు + మ అల్ల అవి విభాగము, నల్ల అవి హలాదిగా విలిజించిన అదిగో అది అను నర్థమురొదు,

1110. ఎన్నడు. న్నేవి మోఘముగాదు. దిగ్గరణీ రవీందు ₹రుంగగా.

లర. అది,

ఉ సన్నరున్‌ + ఏవి అవి విభాగముచేవీన వారు అఖండయతి అవిరి. నేని అని ఈయర్థమున ఉన్నదని చెప్పుచు కొందరు అఅండము కొదవిరి. కానీ నన్నయపదకోళ మున *ఎని"యేగావి నేవి కానరాదు. (చూ.న.ప.కోశము.)

తిరుపతి వేంక 'కేశ్వరకపులు తమ సారస్వత వ్యాసములలో కొవ్ని భారత (వయోగములనుగూర్చి చర్చించిరి. అందు, పై వాక్యమును ద్రుతద్విత్వసంధికి ఉదా హారించినారు. అప్పుడు “ఏ అనువిభాగము తవ్నదుగదా 1

పారమతివన్నయ $కి5్‌ వారు చూపిన అభిండయతి. చెప్ప[వయ్య పుణ్యసకీ (పభావంబు నాకు, అర. ౫. వణ(ప్రానము ;-= భట్టారకనమ్మఠరముం “దుర్న్మయమున శకుని 0) కర్ణ దుళ్ళొసనుల్‌” ఇచట దుర్ణయమను పాఠళమున్నది. ఇచ్చట జర్వము అపాణీనీయముం అపళబ్దిమును (ప్రయోగించి నమౌొనుటకంపె నణప్రాస వంగీకరించె నమట యుక్తము కొదా ? అక్షొపొణి! యౌ వింంతర్యసమాణసంఖ్య ఆది. ౧. ఇట సణ్నపాసము (వ్రయుక్తము వ్యాకరణము

1. “వదిసుక గురు కర్టి = జ్యాపో సృంళ్షాళందపో రృహులమ్‌ అన నమాస్మాశయవిధిచే (హస్వము (పద్యము (ప్రతీ_వ్రమనికొందరు) ఓ ఆదిప రేర్బదమార్లుడు ;- ఆదిస'రేం్యదుల మార్గముకలవాడు ఇట్టి స్యధికరణ విహ్మువీహులు సంస్కృత సాహిత్యమున అరుదు. శ, వడిగలదు:- కలిగిపది అవి యర్థము ఇట్టి యర్ధ్థమున భట్టారకుడు తరుగు వాడును. “ఎటుకగలరె మగువ లెందు” “కరుణ గలుగుమమ్మ కమలనేఠి
2. వీ తదర్షము $- వీ విమిత్త మని యర్ధను, ళవదర్దమన నీ యర్దము బొసగును. ఇందలి తచ్చిబ్దిను అవవ్వితము కావి తత్పరముయొక్య= భాసము శకాత్చ ర్యము, వీకాత్సర్యమిది అనుట కలదు. వీపరత్వమనుట ఒప్పుగాని సీతతృరత్వమనుట ఒస్పుదుగదా. అయినమ వీ వావమనుటకు ఇది ప్రయుక్త మగుచున్నది. దీవి పోలికను బట్టి ఈ సంస్కృృతశబ్దిములను తెమగుమర్యాదతో వాడుట నన్నయగారి. విశిస్టత అవి కొందరి అభ్మిపాయముం ఇది లాక్షణికముగా నాధించినట్లు కవఐడును. శీ. అక్క యెక్కరిదే వల్ల ? బాల. తద్ది. ఒ. సూ. వలన, క్వార్ధమున "జొరావలయును. లేఠక'తసము”. రెండునులేకుండుట ఏింఠ- _పొఢలో కూడ దీవి 'వసక్తి లేదుం ఘీ బుగ్యజాష అచతురేక్యాదిస్తూతమున ($5-4-17). ద్యంద్య

146 పొారమతీనన్నయ నమాసమున యజుళ్శబ్దము అకొరాంతముగా నిపతితము. దీనివి పొటించవి పయోగ ములును గలవు

“వాబ్మనఃకాయ (ప్రవర్షితానేక.... అది. 8.

ఇచట విపాతము (ప్రనర్హించి “మనసి కాలేదు. ఇక్కడ బహుపద ద్వంద్వ వివక్ష అని తిరుపతి వేంక కేళ్వరులు,

6, వశ్షోముఖాంగేవు , లార. ఆది. ౧- ద్వంద్వశ్చ పాణి తూర్య 'సేనాంగా నామ్‌ (, 4. ఓ) అనుసూశముచే రావలసిన ఏకవద్భానము రాకుండుట విశేషము.

7. ముష్టాముష్టిః--- (ఆర.8.880) పాణినియము (88.187) అన్యేషా మపి దృశ్యతే అనుస్తూశముచే ముష్టీముష్టి ఆవి కావలపియుండగా పూర్వోక్రముగా వాడుట అపాణినీ యము. కావి ముగ్గటోధవ్యాకర్త దీనికి నమ్మతించె నవి బా. వ్యాం ఉద్ద్యోతకొరులు-పుట, £41,

8. వాడు శృంగినము డవంధ్యకోపి:. ఆది.౬.కర్మధారయసమాసనమన తద్దిత (ప్రత్యయము జేరరాదను విషేదమువలన “కోపి అవి ఇట మండరాదు. కాని క్వాచిత్క-ముగ భాష్యసమ్మతి కలదని తిరుపతి వేంక మేశ్వరులు.

$. ధారుణి :. భూమి అను వర్ణమున ధారిణి, ధారయిథత్రీ, అమ శద్దిములు పాధుపులు, ధారుణి సాహిత్యమున మృగ్యము. తి. వేం. కవులు నరవస్తు రంగా చార్యులవారితో చర్చింవగా వారు రెండును సాధుపులే అనిరట 1 (ప్యక్రియ చూపలేదు, మా. వి. కౌరులు ధఎణమనగా వీరు కనుక ధరుణమునుండి పుట్టినది ధారుణీ కావచ్చునవి సమర్డించిరం *“అద్భ్యః వృథివి అను వాక్యమును ఉపష్టంభక ముగా చూపిరిం

“ధారుణి (బజ౯ (వోచుచున్‌ విగతరోషుంగ వె ఆది, 2 188.

ఈపదముము దిద్దరాకుండ యతిలో ఛయోగించెము.

18. ఘనత ముల న్నేక నాశికా కర్ణములందు ః1- (వై అరవఅంశమున చెప్పినట్లు _ప్రాణ్యంగములకు ఏకవబ్బావము విపితము. కౌవి ఇచట తెలుగులో అర్ధగత ఐహుత్వము వివక్షితమవి తి. వేం,

19. చేతున్‌ ;.. వంటిపయోగములు ఒకటిరెండు కనవడినవవియు శ్రీవాఠాదులు పయోగించినము చిన్నయగారు మాటదక్యింంచు. కొవిరవియు అట్టి యెడ చిన్నయగారే దిద్దుకొపరాదా ? అనియు తి. వేం. కవల (తిపాదనము, ఛ్లేశున్‌ వంటివి బారథమున ఇంకను మృగ్యములు-)

పారమతినన్నయ 161 ౨ (బ్రాహ్మణహత్య :- ఆది. ౬- 269. ఇట్టి హత్యాశబ్దము చూచి కొందరు 'వత్య"మ విడిగా వాడుదురు. సుప్యువపదము లేనపుడు వాడరాదు. కనుక “హత్యా వధి ముస్నగువవి అసళబ్దిములసకతీరదు. 18. నాయందు వేల్వంబడిన. హన్యకవ్యంబులు నాముఖంబున దేవపితృగణంబు లువయోగింతురు :. లక్షణార్హమున ఈ శబ్దము వింఠ. ఇటి వింకను క్వాచిత్క్మంముగా మన్నవి. పంస్క్మత విఘంటుపులందు ఉపయోగము భక్షణార్థమున లేదు. శ9. కౌశిక చిత్త లీతిః సంజనన మవాతపశళ్చరణ.. :- ఇచట 'నంజసని అనగా పుట్టుట అను ఠావార్థకము కుదురదు. జనక అమనర్థమున విది (సయుక్త మనుకొనపలెను విఘంటువులు దీనికి నమ్మతించును. ఏప్టీ పుట - 216_ 14. వీరిలోనుండిః:- ఆడి ౫. 125- | బొపవిభక్తికత్వము ఖహుళము అని సూరి మన్నుసనమర్చిః- ఆది. ౫. జి | చెప్పకుండుట సం౦కొదవి బా, వ్యా ఉద్ద్యో | తము, పు, £€2 పీరు _- నకు బొపవిళ 'క్రికముగా ఇ, టి, అనునవి రెండును వచ్చును. మమ్న- వకు బొసవిభ క్రిక "టొ రానేలేదు. / కల్‌, అంఠర్లిరి బహిర్లిరో పగిరుల = నలా, 1. 18కి ఇచట “ఐపిగ్లిర విశిష్ట (వయోగము. “గి రేళ్చసేనకన్య” 5 శ- 112 అనుపాణినీయమాక్రముచే (గిర్యంలా దవ్యయీలావా ట్రబ్వాస్యాత్‌ = విపిర్గిర శబ్దిముపొధుపు. 16. హృదయంబు హృద్యంటగుచున్నడి, ?- నలా. 119. ఇచట హృద్య మనగా అనుకూలము, 'పియము అననర్జములను పాంపవగుము. 1?.అవాబ్మపెసగోచర [= సలా ౧౪|| అచతురేళ్యాదినా అకారవిపాతః 18. అగ్నిషోములు - నభా. ౧. 6, ఈదగ్నే 8 సోమ వరుణయోః 6. 8. 2? అగ్నే ॥ స్తుత్‌ సోమసోమాఃక.8. 82 అనుసూకములచే అగ్మిశబ్దమునకు వై నసరమగుచుండగా పూర్వొచ్చునకు దీ వ్తముమ సకారమునకు షత్వమును వచ్చుట విశేషము, 19. అనువమ :. నధా. ౧. 18, జల్మప్రాయ్యప్రదేశమునకు అనూప మని

188 పారమతినన్నయ "ఉరుగాని అనుపమ అని యెచటను కొన్చింపదు. *"అనమపి అవిపాళాంతరమున్నను దానికి 'అనుపి అన్నుహస్వ మెట్లువచ్చెనో చింత్యమే. “0 మాజేసి కాంచనరథంబులను :- భార. ఆది ౮. 2. సరిమాణార్థమున ఏ వ్యాకర్తయు “ఏసి చెస్పకుండుట వింతయే. శ1. పాండవవరులు ;- సభా, ౧. 20 ఇచట పాండపులలో వరులవి అర్థము కౌదు. న విర్దారణే, 2. . 10 (విర్ణారణే యాషష్టీపొౌన సమస్యతే) అమ నిషేధ మున్నది. ఇచట పొండవులందరు అవి యర్థముకాని వాగిలో (శ్రేష్టులవి కాదు, కనుక సరళ తే పాండవాశ్చ అనుసదియే సరియైన విగ్రహము అనంబ౦ధవంి=2 ఈ [[క0ది రెండు కన్నడ నద్యము వమ, సచనమును, పంప భారతముమండి శ్రహించవిడినవి. వీవినిబట్టి సంసవి భారత (సభాపమ్ము భట్టారకువి భారత రచనము సందున్న తీరుమ సూచనామా_కముగ గహింసవచ్చుమ ! ఆవకళార్థ వంయుత మళంృతి యుక్త మదాలత్త సృత్తివి న్యాస మనేక లక్షణ గుణ (ప్రభవం మృదుపాదమాదవా 'శ్రీనుళగం 8ళాకశిత మెంబివెగ శ్లెయ నాళ్ళ కబ్బమం కూసును సీపు దీపు దరికేపరిగల్లద వస్తుగీవు దే॥ పంపథార. (న, ౯ పద్య, ఈ పద్యమునందు సంపన్న తన కృతి భర్తయును, పోవకుడుము, అగు అరికే సరికి ఎట్టి కావ్యమును సమర్పింవవలెనో వర్జించి చెప్పుచున్నాడు. పై పద్యముసకు దండాన్వ్నయ రూపమగు నర్జమిది-._ “సిద్ధ . మ నమస్త్వమను అగు పదముల అర్హమలతో (కావ్యవరము) ఐశ్వర్యిముతో (కన్యాపరము) కూడిపు శబ్చాలంకారములతో (కావ్య) అభ” ణాదులతో

సోరమత వష్నయ ణీ (కన్య) కూడిన (శేస్టమైన, క్రై శిక్యాది కావ్యసృత్తుల యొక్క (కావ్య నడకల యొక్క (కన్య) సొబగు కలిగి, మృదులములై న పద్య పాదములు (కావ్య) చరణ నరోజములు గలిగి, (కన్య) వాక్య సంవదచే నుందరమైన (ఉభయ) కళాన్విక మవి పించుకొమచు. (ఉభియ) ప్రసిద్ధినొందిన, కొవ్యమను కన్యకను అరికేసరి రాజునకు అర్చించవలెనమ. అతడు కొని వ్య క్రికి ఇవ్వవచ్చునా ? ఈయరాదని భావము.

చః అభితసదం (ప్రసన్న కవికాగుణ మిల్లదె పూణ్ణుపేశై, టే

ళ్లళ కృతిబంధముం ఐరెహ కారర శై గళుకేడు, నుజ్జన

పృళకదకేడు సేళిసి దొడర్ధదకెడనె 'పేళ్లులీగి పొ

ట్రోపి నెగ్నశ్సిగాటినువ దుష్టవియుం కవియెంబ లెక్కయే?

వం. భా. (న ౧౨వద్యం శశ పద్యమునందు కుకవినింద చేయుచు కొన్యగుణములను (వ్రస్తావించు చున్నాడు---

“పరళపదములు, నిర్మలకావ్యగుణములు, లేకుండ (వ్రతిజ్ఞడేసి దోషముతో ఛలముతో, చేసిన అజ్షానుల కావ్యరచన ఒకలెక్కయా ? అట్టికొావ్యము (వ్రాసిన వారిచేతులకు కీడు; నునుపై నష్మతములకు కీడు; చదివించినచో పదార్థములకు కీడు; అనునట్లు కావ్యముముచెప్పి, ఉబ్బిపోయి, గర్వించి, కీీర్లికె (ప్రాకులాడు కదకపి కూడా కవియని ల₹క్క-పెట్టదగిన వాడగునా ? (కాడు,)

శతశ్ళృంగపర్వతవర్ణసము ;

దీవి ఛాయలు నన్నయగారి కణ్వా(శ్రమనర్థనమున ఇంచుక కొవ్చించును,

ఇందు తపోవన, ళపోధన, తపః్యపభావ, వర్ణవపములు మూడుభాగములుగా శకొన్చీంచును. పంవలార. (వ, 116 వచనము.

వః ఆ పర్వతద విపుళ వనోపకంఠగళోళ్‌ కావసకన్నియర్‌ నడపిద లతెగళో శెజగ తుజుగి సానువేదధ్వవియో[్‌ మొరెన తుంబిగుముం (1 సత్తైరగిద తద్యాశ్రమద తరుగకు మేగిర్దు పుగశ్‌పుగిలెం దిత్త బన్నిమిరి యెంది పొందిజ్దద కోగిలె గళుమం (2) మునికుమార రోదువ వేద వేదాంగంగళం తప్పువిడిదు జడిదు. బిగ్గినువ పదుమరాగదవజ్ఞ దరగిశిగకునుం (శి నురథిగళ తొరెద మొలెగన నుజ్బవర

జ్ర

128 పొరమతిసన్నయి మరిగళం పూగె నొంకి కొంకి మొలెగళ నుజ్బ కిశోర కేసరిగళుమం (4) ఠమ్మొడనె వలిదాడువ కిశోరకేసరిగళం పిడిదు తెగెన కరిరలభంగళుమ నాగళాగళిందె పాయ్వ పలిగళ మజిగళోళ్‌ పరిదాడువ తరుణహరిణంగకునుం (6) మత్తం ముత్తు కురుడ తనపిగశ కయ్యం పిడిదుర్డు వర గుహగళం పుగిస పురమడిన చపళ శపిగళుముం (6) వోమాగ్నియ నెణంకెయ గాళియీ నందలీయదు రిపున రాబహంస గవమం (17) మునిగణేశ్వరరొడనె దాశి పూగొయ్వు డనె వర్చ గోళాంగూళం గవమం (శ) నోడి తపోవనద తపోధనద తసఃప్రభావక్కె- చోద్యంపట్టు--- దండాన్వయరూపమగు సర్జము; = అ పర్వతమునందలి విస్తారమైన అడవినమీసమునందు (ఇక్కడ కొండ యందలి పీఠభూమి) బుషికుసూరులు మచ్చికతో పెంచిన అతలయందు వంగి గుంప్పగానుండి సామవేదము వఠతించుటవలన గలిగిన ధ్వవివలె రొదసేయు (నర ములును (1) ఫలములభారముతో వంగిన ఆ యాశ్రమమునందలి చెట్లపైనుండి ఆ వవేశింపుడుు“ప్రపేశింపుడు, అనియు, “ఇక్కడికిరండు” అనియు, పలుకు దింగరు వన్నెకోయిలలును, (శొబిషికునూరులు చదువు వేద వేదాంగములందుతప్పులనుకని పెట్టి గట్టిగా అరచుచున్నపద్మరాగసర్థముగల రొచిలుకలును (శ్రఆపులయొక్కణవ్రవించుచున్న _వ్తనములను కుడుచు ఆవుదూడలను పోళద్రోసి ఎగురుచు ఆయావుల స్తసములను కుడుచుచున్న సింగపుకొదమలమ (4) తమతోగూడ హర్షనశమున (శ్రీడించు) సింగపుగొదమలను బట్టుకొని (అపుపొదుగులందుమూతుల విడిన సింవాపుపిల్లి లమ) నివారించు పిల్ల యేనుగులమ, (క) మీదుమీదుగా దుముకుచున్న పులులయొక్క- పిల్గలగుంపునందు విహరించు కొదమణింకలను (క) మరియు ముదుసలులు, (గుడ్డి వారునగు కాససుల చేతులను పట్టుకొని వారివారిగుహలకు పిలిచికొవిపోయి (వసే పెట్టుసట్టియు, బయటికి తీసికొనివచ్చునట్టియు చసలవానరములను (1) హోమజ్వాల లను శెక్కలగాలిచే పొమగుపడకుండ జ్వలింవజేయు రాయంచలను (క) ముని శేన్సుల సముదాయములతో దానిమ్మపూలు (దాసాని 1) కోయుచు తోడుగావచ్చు కొండముచ్చులను (8) చూచి తపోసననముయొక్కయు. కాసన్యశేస్తులయొక్కయ తసః్నఫభావముసకు ఆళ్చర్యమునొంది --- _ (ముందరిపద్యముతో నన్వయము) పంపభారతమునందలి పై పద్య, గద్యముల అర్థతాత్సర్యములను వివరించుచు నాకు మిక్కిలి తోడ్పడిన శ్రీయుత వై. సీఠారామళర్మగారికి, (ఎం. ఏ., బి.ట్సినా కృరజ్ఞతలు-

అనుబంధము =3 చందనుపూడి శాననమున నన్నయ నంన్క్య్బృలరకవిత, మొదటి షృతము భ్రీరామ్నః వురుషోత్తమన్య మహతో నారాయణనర్థ (వలో ర్నాఖీసంకరువి దృభూన జగత్యవ్సష్టా న్వయంథూ _న్తఈః జజ్జే మాననసూమ రత్రి రితియ వ్రస్మా మ్మనే ర్యత్రిఈః ప్రోమో వంశకర స్సుధోంశు రుదిత [శ్రీకళ్దదూడామణి:॥ (౮) తస్మా దాసీ త్సుధాసూతే ర్చురో బధనుళ వ్తః। జాతః పురూరవానాను చృక్రన స్త్రీ నవిక్రమః॥ శెండనన్యక్రము (9) యేనాదాపా విజిత్య ఖాండవ మరో గాండీవినా న(జ్రిజమ్‌ యుద్ధే పాశుపకాప్ర మంధకరిపో శ్చాలాలి దై క్యాన్‌ బహూన్‌ ఇం్యద్రార్థాసన మధ్యరోపా జయినా య క్యా-ల కేయాదికాన్‌ హత్వా వైర మకొరి నంశవిపినచ్చేదః కరూణాం విభోః॥ తతోఒడ్డనా దఖినున్యుః..- మూడవష్మకము (౪) తఠ వదనుజో వీరో విమలాదిఠ్యభూవతిః॥ మహీమబ్ధిల స్మానూజ్య (పాజ్యలమ్యీం ముదాదధాథ్‌ ॥

172 పొరమతినన్నయి (9) శేజో యదీయ మఖిలక్షితిపాలమో 9 మాలాస్వభా దమల రత్న రుచి చృలేన! పాతిస్మ స్పప్ప ప సమాన్‌ సకలాం ధర్విత్రీం ఫీమ్మవతాసమవొతో వీరుదాజ్క-ఖీమః॥ (ఎ తస్మా ద్విమలాదిక్యా (ద్రవికులల శ్ష్మ్యైశ్చ కుందవమవా చేన్యాః1 నిజగుణ వశీకృకాభిల, రాజనోో రాజరాజవిభు రజవి॥ తి య ప్పోమవంశతిలక ళృకపత్సరేష 'పే దాంబురా॥ి నీధి వర్తిమ సింహగేర్కే- కృష్ణద్వితీయ దివ పోత్తర తా్యద్రికొాయాం వారే గురో ర్వణిజీలగ్నువరే ఒభిషిక్రః॥ లా ఇందో యధా దివ ముదార యశ్నళ్ళా _ప్లదోర్వీం శార్యేణ శశ్వ దఖిలా మఖిరక్షితుం యః। థ్రీవిష్టునర్థన నృపో మకుటం పరార్థ్యం; మూర్జ్నా దధా న్మృణిమయూఖ విభాసి కాళమ్‌॥ న్‌ సంరక్షతి క్షితీఠలం క్షసికారివగ్ధే మార్దేన(ణ) యేన నయశాలిని మావ వేవ। (ప్రీకాః (వజా (విజసవి) (త చర్మితతోయైః (వ్రక్సాలయంతి కవికొల కలంక వంకమ్‌ (0 క

పారనుతినన్నళ శశి ఛం సన్నగ్లేన(పన్మా'శ్టేణ) కులం కలాగమ సగిజ్ఞానేన కుర్వన్‌ ధియం దీనానాధ జనార్జి తార్థ వివవళ్యాగేన లక్ష్మీం స్తి(స్టి) రామ్‌! సంపూర్ణామల చంద్రికా విశరయా కీర్యా జగద్లీతయా యో దికృక మలంకరోతి సుతరొం చాలుక్యచూడామణిః (ఓ) ౫ రం యన్య స్ఫారళుజా కృపాణ దళి శారాతీళ పంభస్ణం_ ఫోమ్మ కమల వృత్త మొదక్తిక చయ స్పం(గ్రామ రంగాంళ'రే। ధ_శ్రే వీరరన్మకి యాలినయన (వ్రప్తావనా లడీకాం వీరశ్రీ రచికాంజలి (వ్రవినర త్పుష్పోవఫోర (శ్రియని ౧తి నాలుగవవ్యతము విరీఠగో(శే హరిమూర్తి రానస్తంభ (ఇ)ర్విజటేస్ట విళు ర్విపీఈః వదా పురోడాశపవి్య(ఠవకో9) విద్వా నభూ త్క-౦చెసపోమయాజీ॥ (౧లి తన్య థ్రీమాన్‌ హిమకరకర్యవమృర త్కీ-ర్తిరాశే రాపీ త్పూనుః వకలవిదుషా మంచితః కంచెనార్యః। యం మన్యంతే యమ మరిగణొః కామరేనుం కవీర్యగ్రాః ్రీడారామం వరమమహ్మదో (జీ)వితం దింధువర్గాః॥ మ! తపస్వార్మజో మహాళ్మా శో(శ్రౌదాంజనేయ ఇతి విదిత । (వజాజిర్‌ వాచస్పతి రకలంకా శంకనామాత్య:ః న లకక నననననక (0) మన దురికామభింధ లా ఆ. 1.0 (0 అగ్రళ పోషణంబున... భా... ఆ. 1-6

న! పొరమతినన్నయ న! తస్య చ నుధర్మపత్న్యా, గుణళాలిన్యా శృ సొమెకాంబాయాః: అభవ దమస్థిత జగదుపకరణో నారాయణ _స్తసయఃణ టిమ య సృంస్క్యృతకర్ణాట (ప్రాకృత పైశాచి కొంరభాషానుః కవిరాజశేఖర ఇతి _పథిత స్పుకవిత్వ విభపేవ॥ టల కవీన్‌ మనీషా అన దుర్విదగ్ధాన్‌ మవోహరాలి ర్నెజసూ క్రిఖి ర్యఃః కుర్వ న్నగర్వాన్‌ వటులి ర్చిభర్తి కవీభవ్యజాంకుశనామసార్ద మజ వాలారు సాలా కావ్యానాం కర్తా నమ్నియళభట్టో లేతకో గజ్దకాబార్యః॥ రాజరాజు పట్టాభిషేకము $6. 8. 1022.శాసనము. 8. 11. 1868 లఘువ్యాఖ్య;- నన్నయ నంస్కృతరచనము (నసన్న మధురము, అందలి కవితాపొందర్యము చవిచూచుటక్రై కొన్ని ళ్లోకములుమ్యతకమే ఇట చూపబిడినపి, వంశమూలప్కరువుడు చంద్రుడు, నుహావరా_కమనంకుడు అర్జునుడు, తండ్రి విమలా దిత్యుడు; దానకర్త రాజరాజు, వీరికి సంబంధించిన క్లోకములను ముక్తాత, కాత, ఈండ్రి, వర్ణనములతోపాటు నారాయణభట్టు,వన్నక్తికల శ్లోకములుసు ఇట గృహీ శములు. అద్ధనవర్షనమున కొంచెము దూరాన్వయమున్నను భాషయందు రచయితకున్న (వభుత్వము విన్చష్టము. 'యవ్య స్ఫారభుణా అమళ్లోకమున కవిత క్రిబాశురి (వళంస వీయముం నారాయణభట్టునంశవర్ణనమున నన్నయఅత్షరరమ్యత, _వసన్నకవిత దర్శన మిచ్చుమ.

తోడుపడినగంథములు

నంస్క్యృతము

కే. శ్రీమద్రామాయణము వావిళ్ళ, పాల్‌ఘాటు[పతులు

ఏ, మవాభారతము. గీక్నాపెస్‌, గోరఖ్‌పూర్‌, (వధాసపాళముగా గృహీఠతము

లి అ వావిళ్ళవారి.పచురణము

ఓ మహాభారతము. కతిషయభాగములు డా. ము క్షంకరుగారిచే వంకలీఠతము, భండార్క-ర్‌ ఓరియంటల్‌ సరి శోధకనంస్థ....వూనా.

ఓ శారతచంప్తవు అనంతకవి. విర్ణయ సాగర్‌_ప్రచురణ, టొంబాయి.ం

ెలుగు

1. ఆయ్యధమవాఖారతము నుజన రంజనమ్ముద్రాశాల, కౌకినాడ ((పధావ పాఠము)

వ అ బాలసరస్వతీబుక్‌ డిపో_పచురణ ... కర్నూలు.

శ ణి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ సంళోధిత ప్రతి శిపర్వములు

ఓ ్రీకృష్ణలారతము థ్రీ పాదవారి వచురణ...రాజమ హేం్యద్రవరముం

క శ్రీ మహాభారతచర్మిక థ్రీ పెండ్యాల సుబ్రహ్మణ్యశావ్ర

శ. శ్రీ మవీభారతరహస్యము థీ శిహ్హ మార్యనారాయణశాచ్రి

1. మవోభారతత త్త్వ్యకథవసు థ్రీ వారణాసి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి

174 పారమతినన్నయ ఓ ఆం[ధపాహిత్యవరిషత్ప్యత్రిక పరీధావి భ్యాదవదము కి. భారతి రజతోత్సవసంచిక వజ! క. వెడి డ0కీ 21218 క40812466 1840 2060108 09 క0204 య 2 06 061 9016 0౯ 6 06 11య0బ్స 8గోలం 0 66 సెక కెప2ిడ 5 ఇయ ₹02స8080ట0818 సళూ ను! సదా. స! ఇ ర్‌ ఖ్‌ / 0 గం. శోదదడ 2) జ ఈ ఎ ష్‌. లో క పాద బాద్‌ నం స

సవరణపట్టిక

1. ఠ, ధు లేదము పాటించుట ఆళక్యమయినదిం

8. క అ వంయోగరూవము కుదరక ఇందు "ళ్లు సమే దర్శవమిచ్చును. శ) మూడవకన్నుతో దిద్దినను అద్భులోతప్పులురాకుండ చేయుట అసాధ్యముం శనుక నహృ్మదయపాఠకులు పామభూతితో యథానసరముగ్ర దిద్దుకొని చకవుకొన (పార్టసముం వవోవనోొొొొౌ కద్‌ా బందకంసడద్‌ శీ థి విద్యాభాసము విద్యాల్యాసము ! $8 తుజగాది భుజగారి 18 7 హృదాయమునకు హృదయమునకు 18 1 గగవకల౦బై వదావి.... ఉద్యావనంబునుంటో లె, వాటక చ్రయోగంబునుంటోలె, దినంబు మంటో లె, అనుమూడువమాన ముణను, వానినమానధర్మనణలై న మూడు వాళక్యములును ఇచ్చట అద్భుకావలపివదిం చూం ఆదిం త 1౪ వచవముం కథ శమ అలిజానాతి అభిజానామి లివ్‌ ః నఠక్యవచన అసక్యవచన ణ్‌ 1జి గమితో - గడిమితో న! కి కండగ కడంగ థి శి తూజా గూడ థి! న! తరువాక తరువాతి 8 ౫ వూనన మానసా శ ౫ పాలస్థం ఫౌలస్థం

క్త వట పంక్తి. ఉన్నది ఉండవంపన టా 88 0 సన్నర్స ఇన్నయది. య! గ! విషయ విషమ 88 |? చోట్లకు చోట్లను శీ$ీ 1 మాటలును మాటలమ శ్రీశ్‌ కలి కలిగినట్లుండటు తలిగినట్లుండుదు. 46565 8 అంతర్భావిత-పేరణము లేకు ప్రా _ప్యర్థమున్‌ *కలుగో నకర్మకము, 81 17 విచేదయంతే వివేదయంతి న! జ విలు వీల థ్‌? వీ నల్ల ని వల్లి క్రి క్షి అనుమాటలను "మమాటలును గ వి శచ్చంతిః తద్భంతి ఈళ 86 కునగకునిడి ' 5. ,కనగకుండ తి శ్ర కం “ కమి 8 2 ,అమషంగికము ఆమషంగికముం జి | మెలుకువ 'మెలకువ. న! క్ష వేటవచ్చి 'వేటకువచ్చి 91 ఓ తరిగపిందును వరి[గ్రహంచుము 84 ౫ ఉవ్వురాకతస్పదుం వవ్వురాకతప్పదుం 88 8 వంన్యాపివేషమకకు తన్న్యానివేషమువ, 85 1:1 శంన్యాన చన్న్యాను 105 $ భూషము "ఘోవము 105 15 మంగధములు మగంధములు 188 20 యుగె ఇఆకఘూగె 109 తత తళిత, మిశీత $ీత్రీ1 [థి ఖని “చనన 14 24 ఉత్రరదిక్కుగా.. ఆజంత్రరదిక్కున

క్రి నవ పాత

. _ఈలికాళ్ట చుచిరార్థ 18 $ కబలి ఉజ్జ్వల

17 2 చ్‌" టీవురకు న వి [ట్తుం మున్లు

188 ౫ అనీ తొల్లవి

18 88 విహ్యూదేపుని కమఅగర్భువి

శకం ఎజీఠీ ఏద్దలను పెద్దలును

1 టీ గవాఢచాకి గూథటారి, పాములవాడు. 187 18 బుద్ధికి హ్‌ద్ధి (11 118 8 కూపిరటి (ఊవవనరము) 18 1 నహ్వ తేవ్యో

18 8 మెప్పుఢు -అప్పెడు

శకి 16 యలమంస్య ఛలయ్య

188 11 వాక్యా వ్యాఖ్యా

184 8 ఉీమినాశాం ,/ / ఢీసీఇనాం

న! కథ అకారణము అకొారణముగ

జ 1! 'శఈమణమాల శమణజములు

186 1 అెవిగింపు తెవిగింపు, నేటి

15 21 పరిశోతకులు పరిళోధకులుగాని 1౪? తోవ (తోవ

141 1 వడువుచు రాజ్యము నడుపుచుండగా

పీఠడు

148 10 పంస్టాపిత వంస్టాపితఈః

18 ౫ రాజనుటలో రాజనుటయే

14 తద్వారా తద్ద్వారా

14 ౫ వర్గశ్రీ స్వర్గ శ్రీ

14 8 సెండ్లిచేయ పెండ్లి చేయటయు

47 8 పూర్వవర పూర్వావర

శ్రీ

పట ఉన్నది ఉండపలసినది. ౮ 8 అక్షేవపల అకేనపజ ఆ క4లి శి శోటన్స్‌ శ్రోటన్స్‌ క$4కి కల్‌ సనఠాషణము వంభొషణము

18 18 నభానిర్మాజమును సభానిర్మాణనున

18 ల! అధ్యాముని అభ్యాయమున కక్‌! శి తీసుకొని తీపికొని

168 28 .ధర్మజుడుసం దేముమ..ధర్మజాని సం దే+ముమ 161 ఖి తల్యాలి జనసవృకాం తుల్యాభి జన నంనృకాం, న! శ థి శ్లోకములు 19 ల్లోకములుం

162 ణి పోనర్థః పోఒనర్థః,

168 $8 భారశావవగాహనములోని- భారతావగాహనములోని.

186 ౫ ఒప్పుదుగదా అవ్పదుగదా.

114 ని చారాయణ _స్తసయః నారాయణ _వ్రవయః.

174 (| శ్లోకములను కోకముణను.

$₹8 ళ్‌ ₹వ2ి శక... ₹జెవి శీ పక...