Telugu samskrutha saraswatha samalochanamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

వం. అల్లో అట్లీ అల్లో " సంస్క త సారస్వత సమాలోచనము ఈ [గంథము తిరుమల తిరుపతి దేవస్టానమువారి నహాయముబే ధార్మిక _గంథ _వచురణ సహాయ [వణాళిక డ్వారా మూదించబడినదీ ఎంపీపీ హెచ్‌ డీ(సంనృృతం) ఎంపీ(చర్మిత్యఎంపీ(తలుగు) . వ్‌ న. న 11, | ల్రీరొమనావ కేకు క. 1 భ్రగిలేవవూర్‌, మెదక్‌ జిల్లా602281, శీ యు... . _- మూల్యం ; 60.4

జో జీ ఖో జ అజో సంన్స్యృత సార స్వత బో లో అతి అల్‌ అలీ జీ ౨౨౦౧ల ల అణు 6ంఎలంల ఈ (గంథమను తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానమువారి సహాయముచే ధార్మిక (గంథ (ప్రచురణ సహాయ (పణాళిక ద్వారా ముదించబడినది. ర్ర,ల్హ డె. ల. రావులు ఎంఏపి హెచ్‌ డి(సంస్కృృతం) ఎంఏ(చర్మిత) ఎంఏ(తెలుగు) సంస్కృత లెక్చరర్‌ ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయము హైదరాబాద్‌ శ్రీరావు నావు శ్షైతవు _జగదేవపూర్‌, మెదక్‌ జిల్లా-502281. 19064 మూల్యం :; 60-00

| పీఠిక (౮ గికు ల్యాటిన్‌ [పాచీన వర్షియన్‌ భాషలు విన్మ లతీమైనవి. ఆ భాషలను మాట్లాడేవాళ్ళుగాని రచనలు చేసేవాళ్ళుగాని లేరు. వాటిని అందుకే మృతభాష లంటు న్నారు కాని సంస్కృతభాష సాహిత్యాలు ఇప్పటికి సజీవంగా వున్నాయి. ఆ ధాషను మాట్లాడేవాళ్ళు రచనలు చేసేవాళ్ళు ఇవ్పటికీ వున్నారు. సంస్కృత నాహిశ్యం సువిశాలమైంది జా రాములుగారు సంస్కృత సాహిత్య చర్మితనంతా న మాలోచించారు. ఈ నమాలోచనములో వైదిక లౌకిక సాహిత్యచర్మిత అంతా చేరింది. వై దికనాహిత్యంలో వేదాలు, (వాహ్మణాలు, ఆరణ్యకాలు, ఉషనిషత్తుల గురించి సర్భగహంగా వరిచయముంది. తర్వాత వివిధ దర్శనాలు పురాణాలు రామాయణ మహాభారతాలను గురించి వివేచన జంగింది. రెండో అధ్యాయం నుంచి కావ్యాలు, లఘుకావ్యాలు, నాటకాలు సరిశీలింవబడి రాయి. కావ్యాల్లోనువో కావ్యాలు ఐతిహానీక కావ్యాలు, గద్యకావ్యాలు, చంపూకావ్యాలు వరామర్శింప బడి శాయి. తర్వాత కథాసాహిత్య సమాలోచనం జరిగింది. ఏడవ అర్యాయంలో “గీతికావ్యాల” పేరుతో లఘుకావ్యాలు ముక్తక కావ్యాలు సుభాషితకొవ్యాలు స్తోత కావ్యాలు సమాలోచింవబడి రాయి. మహాశావ్యాలకన్నా లఘుకావ్యాల రచన సంప్కృృతంలో ఆరునిక కాలంవరకు కూడా ఆవిచిన్నంగా సాగుతూనేవుంది. సంకృత లఘుకావ్యాలు అదునిక కాలంలో “కాల్పనికయుగం” (గొంగొ8గిళం18గ౧౫) పేకతో భారతదేళ భాషలన్నిటిలో వచ్చిన సాహిత్యాన్ని (వభావితం చేసాయంటే ఆతిశయో క్రి కాదు.

“సంస్కృత సారక్వత సమాలోచనము"”లో చివరి అధ్యాయలిలో నాటకొ లను గురించి పరామర్శ జరగింది. ఎంసన్నృత సాహిక్యంలో నాటకాలు సక్వోత్తమ మైన అంగతి. (వవంచంలో అత్మిపాచీనకొాలంలోనే నాటకాల (వదర్శనలు రచనలు భారత (గీకుదేళాల్లో జరిగాయి. _వవంచ సాపొత్యానికి ఈ రెండు దేశాలిచ్చిన గొవ్పకానుకలు. నాటకకళ, ఇతివృ త్తం,పాతల చితణ, కాల్టికత దృష్టిశో సంస్కృత నాటకాలు ఆత్యున్నత మైనవి. ఈ అధ్యాయంలో డజా.రాములు గారు భాసుడు మొదలుకొని 19,20 శతాబ్దాల్లో వచ్చిన ఆధునిక నాటకాల వకకు సమాలోచనం జరిపారు. సంస్కృత సాహిత్యాన్నంకా విహంగ వీశణంగా డా రాములుగారు వివేచించడ౦లో కృళాకృత్తులైనాడు, విషయ విభాగంలో అధ్యా యాలను పేరొనడంలో ఇంకా కొంత (శద్ధతీసుకుంటే బాగుండేది. ఆయినా. తెలుులో మరోనంస్కృృత సాహిత్యచర్మత సంక ప్రంగా నైనానరే రావడంముదా వహం ఆవ్వోనింవదగిన (వయత్నం.

ఠా సహో సందే. పంటి హైనా డాః॥ ముదిగంటి గోపాల రెడ్డి త్స | నన 0 01 లో డొ సుదిగంటి నుజాతా రెడ్డి ల. ౩0,4024 షా యానల్‌

పితుః శ్రీ రఘురామన్య శ్రీరామ క్షేతవానినః ॥ మాతుః శకుంతలా దేవ్యాః పాదయోరిదమర్ప్చ్యుతే ॥

ఈ నంనస్కృత సారస్వత సమాలోచన (గంథాన్ని మా తల్లిదర్శడులకు అంకితం చేన్తున్నాను. నంన్కృత సారస్వతము అపారమైనది, అనంత మైనది, యాభైవేల వరకు నంన్కృత కాశవత ంథములున్నాయని వరిశీం కుల అభిపాయము. కొన్ని వేల [గంథఠములు మృుదణ భాగ్యము నౌొందినను, ఇంకా చాలా [(గంథములు అము దితములుగానే ఉండిపోయాయి. ముదితా న్యుదిత (గంఠములను వీక్షించి, చేయదగిన ఈ ననిలో (గంఠకర్ర ఎంత వరకు సాఫల్యత నొందినాడో సహృదయులే [వమాణము 'మ్యాక్షిమ్యూలర్‌! [ప్రాచీన నంస్కృత సారస్వత చన్యెతకు (వానీ, నలిస్కృత వాబ్మయ చర్మితను (వాయటానికి దోశ చూపిశాడు ._ రుడోల్స్‌౮ఠ్‌ వైదీక వాబ్బ్మయ చర్మితను [వాసినాడుంథియొడర్‌ బ్యాఫెట్‌ ముదితాముదిత సంస్కృత(గంథముల నూచదికల గవేషణమొనర్చి 0811100౮68 ౧1810100/0గా ను వచురించినాడు.

మెక్‌డోనెల్‌ నంస్కృృత వాజ్మయ చర్మితను వానీనాడు - |. 8, కీఠ్‌ సంస్కృత నాటక చర్మిత, సంస్కృత వాజ్మయ లౌకిక _ చరితములను రచించినాడు. వింటర్‌ నిట్ట్‌ నంన్కృత వాబ్బయ చరితను (వాసింాడు. ఈ విధళగా పొళ్చాత్య విద్వాంసులు సంస్కృత వాజ్మయ చర్మితలను రచించినారు టి.ఎస్‌ భట్టాదార్యులు, తరణీచరణచౌదరి, ఆచార్య మాధవదాస చృకవ క్రి,చింతా మణి విశాయక వైద్య, వరదాచార్య, బలదేవ ఉపాధ్యాయ, కృష్ణమాభార్య మొదలగు కథారతీయ వండితులు కూడా సంస్కృత వాజ్మయ తర్మితలను రచించినాకు - ఇక తెలుగులో [వాయబడిన వాటి విషయానికొ స్తే, కేవలం నాలుగు (గంతములు మాతమే తెలుగులో రచింవబడినవి కొత సత్య నారాయణ చౌదరిగారు అంధ్రీకరించిన మెక్‌ డోనెల్‌ వైదిక సాహిత్య చరితము, ల్సి వన్నంరాజు వెంకట న్ముబహ్మణ్యం శర్మగారు అనువదించిన గీర్వాణ వాజ్మయ చరిత, వ్ర మల్దాది సూర్యనారాయణ కాన్తిగారు రచించిన _ సంస్కృత వాజ్మయ చరిత, 4) డాః నుజాకారెడ్డి, (పొ. గోపాల రెడ్డిగారు

రచించిన సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత - ఈ నాలిగింటిలోను ఏ (గంథమును లభించుటలేదు. ఈ స్థితిలో సంస్కృత సారన్యతాన్ని చక్కనైన ధీథిలో

తెలుప ఇతివోన _గంథ మొకటి యుండుటావళ్యకనుని చాలామంది నవ్భడ్‌ యులు, బందువులు మితులు,ఆభ్మిపాయపడుచుండుటచే 2)వాబ్మయ చర్మితలను (వాసన పాళ్ళాత్య విద్వాంసులు, ఈ వాబ్మయాన్ని పాణ్బుత్య దృష్టికోణంతోనే వరిశీలించినారు. భారతీయ దృష్టికోణంతో కాదు. భారతీయ సాహిత్యాన్ని భార తీయ దృష్టిక"'ణంతో వరిశీలించాలన్న ఉద్ధేక్యంతో. 9) ఈ శతాబ్దంలో కూడా చక్కని కావ్యములు, వాటకములు (వ్రాంపబడినాయి విలువై నశాశవత [(గంథ ములు కనుగొనబడినాయి, వీటిని ఏ చర్మిత (గంథముకూడా పేర్కొనలేదు, వీటినికూడా పేర్కొన-లన్న ఉద్ధేశ్యంతో శఉసంస్కృత వాజ్మయ చరితను టోరి న్తుంటే, అది చర్మిత (గంథక_ర్రలు పేరొ,న్నదాఎఏకంటే థిన్నంగా అని పించింది, ఆ బేదాన్ని పేర్పొనాలన్న ఉద్దేళ్యంతో ఈ చున్తకమను సహృదయులగు. పాఠకులకు సవినయముగా నమర్పించుచున్నాను . ఈ [గంత మున పాత పుస్రకములతో పేర్కొన్న విషయములనే పేర్కొనక, ఈ మధ్య తెలుగును ళూనసీన కావ్యములను, కనుగొనబడిన రాళవతములను కూడా పేర్కా నడం జరిగినది ఈ (గంథముయొక్క మొడటి అధ్యాయమున వేదములు, నొహ్మణములు, అరణ్యకములు, ఉవనిషత్సలు, దర్శనములు, .పుఠతాజములు, రానూయణ, భారతములువివేచింనబడీనవి రెండ నఆంధ్యాయమునమహాకావ్యములు, మూడవ అధ్యాయమున బఐతివోనీక కావ్యములు, నాల్గవ అధ్యాయమున గద్య కావ్యములు, ఐదవ అధ్యాయమున చంపూ కావ్యములు, ఆరవ అధ్యోయమున కథా సాహిత్యము, ఏడవ అధ్యాయమున గీతి కావ్యములు (సందేశ కావ్యములు?

స్తోత కావ్యములు, న వ్రళతి సాహిత్యము, శతకిములు, నుభాషిత 'సాపొత్యము'

ఇద్ధలఘు కావ్యములు), ఎనిమిదవ అద్యాయమున నాటకములు విచేచింవటడినవి” సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనాత్మ కమైన ఈ (గంఠాన్ని పాఠకుల కందిస్తూ,

ఏవైచా సవరణలు, మార్పులున్నట్లయిడే తెలువవలయునని కోరుకుంటుగ్నాను-

సహృదయుల మన్ననల నందుకోగలదని విశ్వనీస్తున్నాను- .

ఈ (గంథమునకు పీఠికను వాసిన మా గురువులు (పొ: గోపాలరెడ్డీ?.

(పొఫెసర్‌ సంస్కృత విభాగము, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయము, డో.నుజాకా

రెడ్డి, రీడర్‌ తెలుగు విభాగము, గి8౪గిగి ఉమెన్స్‌కాలేబి,గారలకు నా హృదయా

పూర్వక కృతజ్ఞతల నర్చిస్తున్నాను.

ఈ (గంధాన్ని చక్కగా, అందంగా, సకాలంలో (ప్రింటుచేసీన మాధవి

(ప్రింటర్స్‌, కుత్చీగుడా, ప్రాదరాబాదు వారలకు నా కృతజ్ఞతలు,

విషయసూచిక

వేదములు బుగ్వేదము 3, యజుర్వేదము 6, సామవేదము రీ, అథర్వవేదము 10.

శాహ్మణములు శ ఐతరేయ (బావ్మణము 13, కాంభాయన 13, సామవిధ్య 14 ఆర్లేయ 14, దేవలాధ్యాయ 15, ఉవనిషద్‌ 5, వంశ 15, తై మినీయ 15, గోవథ 15, తై త్తిరీయ 15.

ఆరణ్యకములు ;$ అకరేయ1ే7,శాంఖాయన 117, శ్రే త్రిరీయకే?.

ఉపనిషత్తులు ; కశ 19, కేన 19, కళ 19, వశ్న 20, ముండక 20, మాండూక్య 20 త్రై త్రిగీయ 21 ఐతరేయ 21, భాందోగ్య 21, బృహదారణ్యక 22, శ్పేతాశ్వతర 22, కౌషీతకి 22 మ్మైఠాయణీయ రి2.

వేదాంగములు ; ౫ 24, వ్యాకరణము 25, ఛందన్సు 26, నిరుక్తము 27, జ్యోతిషము 28, కల్పము 28, శాత, గృవ్యా, ధర్మ శుల్చ న్యూతములు 29,

దరనములు ; సాంఖ్య 30, యోగ 32, న్యాయ 33, వై శేషిక 35, మీమాంసా 36, వేదాంతము 37.

పురాణములు ; విష్ణు 39, భాగవత 10, అగ్ని 40, మత్స్య 40, మార్కండేయ 40, భవిష్య 10, [బహ్మాండ 40, (బహ్మావైనర్ర 40, (బహ్మ్‌ 41, వామన శీ1ే, వరాహ 41, వాయు 41, నారద 41, వద్మ శీ1, లింగ 41, గరుడ 41, కూర్మ తే స్కాంథ 411, రామాయణము 42, జారతము 46.

మహాకావ్యములు : కాళిదాసు 48, అశ్వఘోమడు 53, భారవి 55, మాఘుడు 57, శ్రీహర్డుడు 60, భట్టి 62, కుమారదాను 63, రత్నాకరుడు 64, హరిశ్చందదుడు 6$, కవిరాజు 66, వేంకటరాథుడు 67, అమర చం్యదనూరి 66, కృష్ణానందులు 68, మవాకావ్యముల పట్టిక.

ఐతిహాసిక కౌవ్యములు : బీల్హ్లణుడు 72, కల్పణుడు 73, హేమచల్మదనూరి 74, సంధ్యాకరనంది 75, జయానకుడు 75, గంగాదేవి 75, చందశేఖర్‌ 76, లక్ష్మీనారాయణ ద్వివేది 76, దార్మితక కావ్యముల వట్టిక.

గద్య కావ్యములు ; దండి 82, సుబంధు ర4, బాణలట్టురిర్‌, ధనపాలుడు 89, వారిభనింహుడు 90, సోడ్రలుడు 91, వామనభట్ట బాణుడు ప్ర్మ విశ్వేశ్వరపాండేయ 91, ఆంబీకాద ల్తవ్యాస్‌ 92, హృషీ కేళ భట్టాచార్య 93, వమారావు 93, నారాయణకొన్ట్ర లి ప్రే ర్త బట్టి మధురానాథకాశ్త్రి ర్య,

గణేళ్‌ రామళర్మ 9%, శ్రీనివాసళాన్తి 94, రత్నపారలీ 94, బారుదేవకాన్తి9 *, మంగళదేవళాన్త్ర 94, శివవసాద భారధ్వాజ 94, (బవ్మానందశుక్ష 94, ర మేళ చం్మదకుక్ష 94, రామళశరణ తిపాకి 95, గద్యకావ్యముల వలికం

చంపూ కొవ్యములు ; తివికమళలట్టు 98, సీద్ద నాథుడు 99, హరిళ్చం్యదుడు 99, సోమదేవసూరి99, భోజరాజు100, అభినవ కాళిదాసు102, తిరునులాంబ 118, ఆకాధరసూ5 103 అమ్మలాచార్య 104 వేదాంత దేశికులు కై04, కర్ణపూకుడు 101, వల్లీఎహాయుడు 104, చిదంబరుడు 104, శేష కృష్ణ క04, అహోబిలసూ౦ 104, నారాయణళట్టకవి 105, లవ్మణసూరి105, దైవజ్ఞసూరి 10, కృష్ణకవి 105, చిరంజీవ 105, పద్మనాభమిశ 105, మ్మితమ్మిశుడు 106, రత్నఖేట శ్రీనివాన దీక్షితులు 16, కాళహ సీశ్వరకవి 106, వేంకటాధ్వరి 109, రాజచూడామణి దీక్షితులు 107, శంకరకవి 107, ్రీనివాసకవి 107, కృష్ణానంద 107, నిదాశివశాన్రి 107, దిలీవద_త్రశర్మ 107, చంపూకాన్నముల వట్టిక.

కథాసాహిత్యము : విష్ణుశర్మ 110, నారాయణవండితుడు 1121, లోకకఠథలు, గుణాడ్యుడు 112 బేతాళ వంచవింశతి 114, సీంహాసన ద్వాశింకికా 114, శకన ప్రతి 114.

సందేశ కొవ్యములు ; కాశిదాను 118, రోయీకవి 112, సారస్వతుడు 118 వేదాంతదేశికులు 172, లక్ష్మీదానుడు 123, వాసుదేవకవి కై23, ఉద్ధండకవి 124, ఉదయకవి 124, వామనబట్టబాణుడు కైపు, విష్ణు దాను 125, విష్ణుగుప్తుడు 126, రూవగోస్వామి 126, ర్ముదశ్యాయ పంచా ననుడు 127, నుందరగణి 125, వాదిచందసూరి 127, కృష్ణ సార్వభౌముడు 1268, కృష్ణదేవుడు 129, త్లై లంగ వజరాథుడు 129, కృష్ణ్టశాథవట్టాచార్య 130, భోలానాథుడు 130, నిత్యానందళాన్త్ర 150, ఘటకర్పరుడు క3మే.

స్తో(త్రకావ్యములు ; అళ్వఘోమడు 133, శంకరాచార్యులు 133, లీలాళుకుడు 134, కల్పబుడు 135, వేదాంత దేశికులు 135

సప్తశతి సాహిత్యము ; వోలుడు 136, అమరకుడు 137. గోవర్డ నుడు 138

శతకములు ; బాణభట్టు 139, మయూరుడు 139, భర్భహరి 140, శంకరవర్మ 143, శిల్హ ణుడు 143 వేంకటశాథుడు 144, గుమానీ1144, అవ్పయ్యదీషితుడు 144, నీలకంరదీష్షితుడు 145, అవతారకవి 245.

సుభాషిత సాహిత్యము ; నుందరఫాండ్యుడు 146, విద్యా కనుకు డద ఒబరంవనగని 14న పీ ఏ0 శగల రీ. జలు 14 మాటాడి

ణాదార్యులు 148, కార్గదరుడు కేరి, వల్లభదేవుడు 146, నలదనుడు కై40, రూవగోస్వామి 149, హరిదాసుడు 149, హర6ికవి 149. లఘుకావ్యములు ; బుతుసంవోరము 1151, దామోదరగుపుడు

కేర్‌, బిల్హణుడు 152 క్షేమేందుడు 153, కంభుకవి 1154, జయదేవుడు 54ీ, జల్హణుడు 156, నృసింహకవి కెల్లా ద్యాద్వివేది శ00, అన్నమాభార్యులు 1505, రాషచం దకవి 15రీ, ర్ముదకవి 158 నారాయణకట్ట 158, కృష్ణకవి 159, వేంకటాధ్వరి 1560 చిదంబరకవి 160 దైవజ్ఞ సూర్యకవి 161, మేఘ విజయ గఢ్‌ 16 , జగన్నాథ వండితరాయలు 161, లక్మణాధ్వరి 163, శ్రీకృష్ణకట్టు

163, హరిద త్త్‌సూరి 164, శేషాచలవతి 161 మోధవకవి 164, నారాయణ

తీర్దులు 164, గంగాధరళాన్తి మంగరుల్కర్‌ 1165, వేంకటాచార్య 165, రామ

చం్యదకవి 166, శంళుకాళిదాసు 166, శిష్ట కృష్ణమూ ర్రికాస్త్ర కరర, రామ

చం[దళాస్త్రి 167, రామవర్మ 267, శ్రీనివానేకవి 168, పరమేశ్వర కట్టు168,

రామజోషి 168, దాసోపంత్‌ 168 కృష్ణళాస్త్రరులే 166 వాసుదేవానంద 169,

పార్వతీశ్వరళాన్రి 169, లాస్కరుడు 169, కేర। వర్మ 169, వంతవిద్ధలకవి 169, వరవస్తు వేంకట రంగనాథాబార్యులు 170 మొడుంబై వేంకట నరసీంవి చార్యులు 171, నారాయ *ళాన్త్రి కె, కృష్ణమాచార్య కై, హేమచంద్రరాయ్‌ 171, సుంద రేశశర్మ 171; కృష్ణమూ ర్రికాస్తి 172; రాజరాజవర్మ 172; ఆచిలట్ల నారాయణదాను 172; హందాస భట్టాచార్య 172; రాజవర్మ క్షే; లఘుకావ్యముల వట్టిక్‌

నాటకములు ; భాసుడు 178; జఉూదకుడు 183; కాళిదాసు

186; అశ్వఘోషుడు 192; విశాఖదత్తుడు 193; హర్షవర్దనుడు 196; భట్ట నారాయణుడు 199; చతుర్భాణీ 203; భవభూతి 203; మహేందద వికమవర్మ 208; చందుడు 208; మురి 209; అనంగహర్ష మాతృరాజు 8210; మాయు రాశా 210; భనీమటరాజు 210; శివస్వామి 210; శ కిళ్వదుడు 210; కులశేఖర వర్మ 212; దామోదరమి పుడు 212; రాజశేఖరుడు 213, కేమీశ్వరుడు 215; డిగ్నాగుడు 216; హ స్తిమల్లుడు ర్జై7; కేమేందుడు రై? బిల్లణుడు రై; కృష్ణమిశుడు 218; జయదేవుడు 219: వ్నిగవా రాజదీవుడు 219; శంఖ ధరుడు 220; యళశ్చందుడు 220; కాంచనాబార్య 220; రామకృష్ణుడు220; శంకరకవి 220; రామభ్నదముని 220; జనిమండనుడు 220; వత్సరాజు221; సుఠళటుడు 221; మదనుడు 222; యళఃపాలుడు 222; రామచందుడు 222; జయసింహసూరి 229; వేదాంతదేశికులు 223; రవివర్మ 223: (వహ్ల్ణాదనుడు 223; వతావరుదుడు 221; విశ్వ రాథుడు 224; నరసింహకవి 224; జ్యోతి రీశ్వరుడు 224; భాస్కరుడు 2114; అనపోతనాయకుడు 225; నాగనాథటుడు 225; ఏరూపామరాయలు 225; సింగలూపాలుడు 225; మణికుడు 225;ఉదం

డుడు 225; కాశీవతీ కవీరాజు 226: మోజుదిత్యుడు 229, వామనభట్టభాణుడు 226; వ్యాసరామదేవుడు 226; గంగాధరుడు 226; జీవరామయాజ్ఞికుడు 2209, విశ్వరూప కృష్ణభట్టు 227, రూవగోశ్వామి 227; హరిహరోపాధ్యాయ 227; శ్రీకృష్ణదేవరాయలు 227; బాలకవి 227, అవ్పయ్యదీక్షితుడు 228; రత్నఖేట; శ్రీనివాస దీక్షితుడు 228, శేష శ్రీకృష్ణుడు 223; యజ్ఞనారాయణ దీక్షితుడు 228; రాజచూడామణి దీక్షితుడు 225, లక్మణ మాణకృదేవుడు 228; విల నాథుడు 223; వేంకటార్వరి 225, రామచందుడు 228; కర్పవూరుడు 229; సుందరమి పుడు 220; గోకులవాథళుడు 229; కుమారతాతాచార్య 2209; కవి తార్కికులు 229, గోజీనాథచ్యకవ ర్రి 230; దామోదర్శాశముశు 230, గురు రాముడు 230; రామభ్మదచీక్షితుడు 230, భూమనాథుడు 220; వరదాచార్యులు 230 నీలకంఠదీక్షితులు 230; అతిర్థాతయజ్వ 230; గీర్వాణేందుడు 237; రృుదదాసు 231; మహాదేవుడు 231; విర్ణలుడు 231; సామరాజ దీక్షతుడు 201, శరకోపయతి 231; జగన్నాథ శ్నీఘకవి 251; జగజ్యోళిర్మల్లుడు 231; మథురాదాసు 231; చొక్కునాథుడు 232; సుమతిజితామి తమల్లుడు 232; కాలి [గగొముడు 2“2; శీతలచం దుడు 232; నీలకంకుకు 232, రామానుజుడు 232; భూదేవళుక్ష 232; రామేళ్యరుడు 232; జగన్నాథుడు 232; మల్లారి ఆరాధ్యుడు 232: దేవరాజు 202; ఘనళ్యాముడు 233; రామదేవుడు 233; అనందరాయ మథి 233; శ్రీధర పేరుళట్టు 233, విశ్వనాథ దేవుడు 233; వి స్వేశ్వరపాండేయ 234; కంకరదీత్నితుడు 214; రామవర్మ 234; కృష్ణదత్తుడు 234; చేంకట సుబహ్మణ్యం 231; శంకరుకు 234; రామకృష్ణుడు 231; మాధవభట్టు 234; వేంకట భూవతి 234; రామకవి 235; వల్లీ సవిాయకుడు 235; పద్మనాభుడు 235; వీరరాఘవుడు 235, సుందర వీరగాఘవుడు 235; రామచందుడు 235; శంకరలాల్‌ 2356; ఈచంబాడి శ్రీనివాసాచార్య 236: వరవస్తు వేంకట రంగ నాథాదార్య 234; ముకుందై వేంకట రామనరసింహాచార్య 231; నారాయణ శాస్ర 26, సుందరరాజ ఆచార్య 237; ముడుంబై నరసింవాచార్య 237 భట్టాచార్య 237; ద్వారకనాథ ఠాకూర్‌ 237; రాజవిజయుడు 233; గుండు రామస్వామిళాన్తి 238; పేరి కాశీనాఠకాన్తి 2368; భాంఠి భద్నాది రామశాస్త్రి 238; అందికాద_తవ్నాస్‌ 236; శ్రీశైల తాతాచార్య 26: శ్రీనివాసాచార్య 238; బెల్బంకొండ రామంాయకివి 238; వరిదాస సిద్దాంత వాగీశ భట్టాచార్య వైద్యనాథ వాచస్పతి భట్టాచార్య 238; కృష్ణమాచార్య 238; యాజ్జిక్‌ 239; ధూర్జజి _వసాద భట్టాదార్య 239, చం్యదకాంత తర్కాలంకార్‌ 239; కాళీపాద తర్కా-చార్య 239; నారాయణళాన్తి 239; వెంకట రమణాచార్యులు 239; సుందరేశశర్న 20వ శలావ్లి నాటకముల వటిక 240,

అన ఎ ఒడ అడి అక సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనవము "వేదములు (పాచీన భారతీయ సంస్కృతికి వతిబింబాలు వేదాలు.మొ త్తం (వవంచ వాజ్మయ చర్మితలోనే మొట్టమొదటి రచనలుగా అపూర్వమైన స్థానాన్ని ఆక మించాయి. (ప్రాచీన మహర్షలు (దష్టలుగా అవతరింవజేసిన _ ఆపౌరుపేయ మహాపంవదలివి. ప్రాచీన కాలంలో బుక్కులు, సామలు, యజుస్సులు ఒకే వేదరాశిగా ఉండేవి. ఆరోజుల్లో ఆలాంటి మంత సమూవాన్నంళటిని బుషులు అధ్యయనం చేసేవారు. కాల్మకమేణ అఆ అధ్యయనం కష్టతరం కాగా వేదవ్యాస మహర్షి వేదరాశిని నాల్లు వేదాలుగా విభజించాడని (వనిద్ధి. చతు ర్వేదములుగా విభజిత మైనప్పటికిని చతుర్వేదాలు సైతం బృవా త్రరములై , అధ్యయన అధ్యాపనలకు క్రిష్రములై నవి. అప్పుడు మహర్షులే బుగ్నేదమునకు 21 కాఖలు యజుర్వేదమునకు 101 శాఖలు, సామ వేవమునకు 1000 కాఖలు అధర్వమునకు 9 కాఖలు విఠజించి వివధ శిష్య బృందములకు ఒక్కొాక్క కాఖవంతున బోధించి విభిన్న కాఖలను వరివ్యాప్రి చెందించి [వచార మొనరించిరి. ఆనేక శాఖలుగా అవతరించిన వేదాల్లో యెంత భదవరచుకుంటూపోయినా నూటికి తొంభై తొమ్మిది పాళ్ళు వేదకాఖలు విలు ప్రమెపోయాయి. ఇవ్వడు లభించుచున్న శాఖలు, వాటిని అధ్యయనం చేస్తున్న వైదికులు నివసిస్తూన్న (ప్రదేశ ములు [కింద వివరించ బడుతున్నాయి. వేదము శాఖ _వదేశములు బుక్‌ కశాకల మహారాష్ట్ర, తమిళనాడు, కేరళ, కర్నాటక కొన్ని పాంతములు కృష్ణయజుస్‌ తైత్తిరీయ ఆంధృ్యవదేశ్‌, తమిళనాడు, కేరళ కర్నాటక కొన్ని (ప్రాంతములు ః (మేత్రాయణీయ తూర్చ్పుభాండేష్‌, నాసిక్‌, ఐడాగావ్‌, జల్‌ గామ్‌ (మహారాష్ట్ర)

బి సంపత సారన్వత సమాలోచనము శుక్తయజుస్‌ కాణ్వ మహాం౮ాష్ట్ర, ఒరిస్సా, తమి?వాడు ళా బి కొన్ని (పొంతములు ॥. మాధ్యందిన ఉత్తర పదేశ్‌, మర్యవదేశ్‌ , మహారాష్ట్రలోవి, గుజరాత్‌లోని కొన్ని పాంతములు సామ కౌళుమ తమిళనాడు, గుజరాత్‌, పళ్చిమబెంగాల్‌, బీహారు లోని తూర్పు [ప్రాంతములు +, రాశాయనీయ ఉ త్రర కర్నాటక (హన్నేవార్‌ (పాంతములు, అథర్వ పివృలాద గుజరాత్‌, నర్మద తూర్చుపాంతము, ఒరిస్సా, జమ్ముకాశ్మీర్‌ ణి శౌనక గుజరాత్‌, నర్మద దవ్షిణ్యపాంతము ఒక్కొక వేదము సంహిత, (బాహ్మణము అని రెండు భాగములు. సంహిత్మాబాహ్మణయోః వేదనామదేయం. స్తుతివరములగు దేవతా సూ కములతో కూడుకొన్నది సంహిత. (బాహ్మణము, ఆరణ్యకము, ఉవని షత్తులు ఈ మూడు (బాహ్మణ పద గహీతములు (బాహ్మణములు వేదములోవి కర్మకాండకు భాష్య రూపములు కాగా జ్ఞానకాండను వివరించునవి ఉపనిషత్తులు. మం తసంపుటినే సంహిశ ఆంటారు సంహిత కాలాన్ని మ్యాక్షమాలర్‌ ఛందో యుగం, మంతయుగం అని విభజించాడు. ఆయన అభ్నిపాయం (వకారం మొదటియుగంటో మంతాలు రచింవబడ్థాయి. ఈ గితాలను రచించింది సృజ నాత్మకమైన కవితా (పతిళతో కూడిన శకం. అవ్పట్లో కర్మల [వస క్రిలేదు. దేవతలకు (పార్థనలే సమర్చించబడ్డాయి, ఇక రెండోది గితాలను సంపుటిచేసీన యుగం, అనంతరం యజ్ఞ యాగాదులు కమేపి అవిర్భవించాయి. బుగ్వేదం భారతీయ సంస్కృతికి పెన్నిధానం బుగ్వేద సంహితంలో ఎిషుల ఆళమాలు, యజ్ఞవాటికలు, వృషాలు, లతలు నదులు, వర్వతాలు, యుద్దాలు ఇయావజయీలు, కృషిగోరక్షణలు, వాశీజ్య వ్యాపారాలు, తపో మహిమలు, (వకృతి విజ్ఞానం, డ్లై ర్యసాహసాలు, భూగోళ ఖగోళ ఏిజ్ఞాశాలు. ఆ షడ్వర్గాలు మొదలె నవి రమ్యముగా వర్థింపబడ్డాయి. సై ప్‌ ఖల

బుగ్వేదము రి బుగ్వేదము

“బుచ్యత నూయత ఇతి బుక్‌ "దేవతా స్తుతివరమగు మంతము బుక్కు. ఇది ఛందో నియమబద్ధమె పాద వ్యవస్థకలి॥ వద్యమువలె ఉంటుంది. కావుననే “యృతార్థేన పాద వ్యవస్థా సాబుక్‌” అని సాయణాచార్యులు నిర్వచించినారు. మొత్తము వేదము నళ్యసించలేక ఆయా వంశీయులు కొంత భాగమును వంచు కొని, అధ్యయనము చేయసాగారు. తత్పలితముగా ఆ మూల పురుషని పేరుతో శాలలు ఆవిర్భవించినవి. బుగ్వేదళాఖలు. “ఏక వింశతి బహ్వృచ్యం” అని వతంజలి ఇరువది యొక్కటి అని పేర్కొన్నాడు. కాని నేడు ఐదు మా్యతమే కనవడుచున్నవి. శాకల, భాష్కల, ఆశ్వలాయన, శకాంభఖాయన, మాండూ కాయన శాఖలివి. ఆశ్వలాయన కాఖ గృవ్యా న్మూతములు, [శాత స్తూతములు మ్మాతమే లభబింవగా, కాంభాయన శాఖ సంహిత భాగము లోపించి, థావ్మ ణారణ్యకములు మ్యూతమే లభింవగా, మాండుకాయనళకాఖ నామమ్మాఠతా వశిష్టమైనది.

ఈ బుగ్వేదమును అష్టక [కమమున, మండల [కమమునను వితజంచుట కలగుం అష్ట్షకమనగా ఎనిమీది అధ్యాయముల సముదాయము. ఆరువదినాలు గధ్య్మాయములు కలిగిన ఈ వేదమును ఎనిమిదేని వంతున, ఎనిమిది అప్షకము అలో విఠజించుట అష్టక [కమము. మండల [_కమముననుసరించి బుగ్వేదము వది మండలములుగా విళభజించబడనది. దాశతయీ నామము ఇండువలననే సిద్ధించినది. ఒక్కొక్క దేవతను స్తుతించు మతృత సముదాయమునకు ఒక్కొక్క- సూక్రమని పేరు. ఉదా = పురుషోత్రముని స్తుతించు మంత సము దాయనకు పురుష సూక్రము. లక్ష్మీమాతను స్తుతించు మంత నముదాయము నకు లక్ష్మీ నూ క్రమని పేరు. కొన్ని సూక్తముల సముదాయమునకు అనువాక మని పేరు. అనువాకమనగా అధ్యాయము. బుషలు కొందరు కొన్ని అనువాక ముల ద్వారా దేవతల స్తుతి గావించినారు. అందువలననే ఆయా బుషల పేర్లతో ఆ అనువాకములు మండలములుగా వసిద్ధి బడసినవి

ఈ పది మండలములో ౩ లీభేదము ననుసరించి రెండునుండి ఏడు నరకు గల మంగళభములు (ప్రాీనముళని, ఎనీమిది, శామ్మిది మండలములు

క్షీ నంన్కృత సారస్వత నమాలోచనము మధ్యమ కాలీనములని, ఒకటి, వది మండలములు ఆర్వాచీనములని విమర్శకుల అబ్మిపాయము. ఒక్కొక్క మండలమున కొక్కొాక్క బుషి మంతదష్ట కలరు ఆయాబుషి అ అనువాక సముదాయమును ప80చి యుండవచ్చును. లేదా వారలు తవమాచరించుచుండగా ఆ అనువాక సముదాయములు విని = పించగ్యా లోకోవకారమై వినిన మం్యతములను శిష్యుల కుపదేశించి ఉండ వచ్చును కావునశే వారు మంత దష్టలు.

మండల (కమమున మంత్మదష్పలు.2 మం_గృత్సమద మహర్షి 3 విశ్వా మిశతుడు 4 వామదేవుడు ర్‌ ఆతి 6 భరధ్వాజుడు 7 వశిష్టుడు. ఈ అఆర్జురు బుషుఎ ఒకే వంశమునకు చెందినవారు. వీరు కనుగొన్న ఈ ఆరు మండ లములు ప్రాచీనములు. 8 అంగిరస వంశీయుడైన కణ్వమహర్షి ౪ సోమ లతకు సంబంధించిన వవమాన మండలము. ఈ రెండును మధ్యమ కాలీనములు-* శీ మరియు 10వ మండలమున 161 సూ క్రములుండుట, భాషా ఛందోసామ్యత (మిగతావాటికంటె వై రుధ్యం) నవీన దేవతా బోధకములగుట, దార్శనిక విచారము కలిగి ఉండుటచే ఇవి అర్వాచీనములని వారి ఆభ్మిపాయము.

బుగ్వేదమున అగ్ని _వముఖ స్థానమొంది ఆధిక మంతములచే స్తుతింవ విడినాడు, రెండన స్టానమిర్శదునది. విజయ ,(వదాతగ్గా, ఓజన్విగా, వీరరస స్ఫ్పోరక మంతములచే కొనియాడబడినాడు. జీవుల మనోభావనలు తలుసు కొని, వారు చేయు కర్మలకు ఫలము నిచ్చువాడుగా వరుణుడు చితింవబడి నాడు. నై తీక బోధనలన్ని వరుణ నామముననే కనిపించును.

వదవ మండలముయొక్క- శై లీభ్రీవములను వరిశీలింతము.

1. లాషా లిన్నత్వము . బుగ్వేదమున లకారమునకు బదులుగా రకారము. జలవాచక 'సలిల' శబము “సంర'"*గా గాంచవచ్చును. కాని 10వ మండలమున రేఫయే కనిపించును. మరియు “ద్వా సువర్హా సయుజా సఖాయా” అని ద్వి వచనాంతము అకారాంతముగా కనిపింవు దశమ మండఎమున “సూర్యా చం్దదమసా ధాతా యధా పూర్వ మకల్పయత్‌” అని బౌకారాంతమే కనిపించును. (కియార్థక |కియను. తెలుపు “తవే స్కై అస్కే అద్దె” అను

బుగ్వేదము థ్‌ (వత్గయములతో క ర్రవే, జీవసే అవసే అని తుమున్నంతములు -కనిపింవ దశమమున కర్తుం అనీ లౌకిక సంస్కృత రూవములే కనిపించును.

2 ఛందో వైవిధ్యము _- దళమమున (పైలీనములగు గాయి, ఇగతి, ఊష్టిగాదులు కనిపించక అనుష్టువ్‌ మ్మాతమే అదికూడా లౌకిక రూప మున కనిపించును.

3 దేవతా వై శిష్యము . వరుణుడు జగన్నియంతగా, వరమేశ్వ రుడిగా కనిపింప దశమమున _ ఆతని కేతము జలమునకే పరిమితమే, జగ న్నియంతగా కాక్క జలనియంతగా కనిపించును. మరియు దై వమునకు (ప్రాధా న్యము తగి మానసిక వృత్తులకే (పాధాన్యము “శద్ధయాఒగ్నిః సమిధ్యతే (శద్ద మా హూయతే హవిః” అని మానవోద్యోగమునకే పాధాన్యము కనిపించు చున్నది.

ల! దార్శనిక తత్త విచారము . ఈ విచారమును దశవమున మ్మాతమే గాంచవచ్చును బవ దేవతావాదము, ఏక దేవతావాదము, సర్చేశ్వర వాదము, నాసదీయ సూ క్రమిందులకు నిదర్శనములు.

ర్‌, నూత్న విషయములు .- దశమమున భౌతక విషయ బోధకము లగు సూ క్రములెన్నో కలవు ఉదా॥ “ఆ మేర్మాదీవ్యః” అని ఆరంభింపబడిన అవనసూ కమున ద్మూదగాడి దురవప కన్నులకు కటినటుగా వరించబడినది.

అజాత న! ట్‌ ళా ఖ్ర

6. దాన పళంసలు - మోషుమన్నం విందతే అనచేతాః

సత్యం (బవీమి వధ ఇత్‌ సతస్య

నార్యమణం పుష్యతి నో సఖాయం

శేవ లాఘో భావతీ కేవలాదీ. స్నేహితునకు, పరిచితునకు దానము చేయనివాడు మ్మిళుడుకాడు. సమాజము నుండి బహిష _రించ యోగ్యుడు వరులకు పెట్టక కేవలము తన పొట్టనింపు కొనువాడు అన్నము తినుటలేదు పావమును తినుచున్నాడు.

7, సంవాద సూ క్రములు.ఊర్వశీ పురూరవపంవాదము, యమాయమీ సరామా ఫణిస-"వాదాదులు,. ఇవి. పురాదేతిహస సాహిత్యములకు ఘాక్ళకల్ధై నవి,

ర్‌ సంస్కృత సారన్వత సమాలోచశము యజ ర్వేదము “యజకత ఇతియజుః' యజ్ఞ యాగాదులననుష్టింవ నువకరించు మంత రాశియే యజుర్వేదము. ఈ య జుర్మం్యతములు అక్షర సంఖ్య, ఛందోపాద వ్యవస్థ నియచుములు లేవి కావుననే అనియతాకరావసానో యజుః” “గదా త్మ్‌ యజుః' 'శషే యజుకళ్యబ్దః” అని నిర్వచింవఒడినవి. ఈ వేదము శక్త, కృష్ణ భేదమున ద్వివిధము ఈ భేదమును బోధించు అఖ్బానమిచట తెలుసుకో దగినది వైశంపాయన మహర్షి యాజ్ఞవల్కు్యునకు యజుర్వేదము నువదేశించి నాడు ఒకసారి ఏడో కారణముచే. శిష్కునిపె కోపించి తానుపదేశించిన వేద మును తిరిగి ఇచ్చేయమని ఆ(గపాంచినాడు ఆంత యాజ్ఞవల్కుడువమన ఉావమున వేదమనంతా తిరిగి ఇచ్చిరాడు గురువు అనుమతిచె మిగతా శిమ్యలు తి త్రి వక్షిరూపముల ధరించి ఆ వమనరూవమైన వేదమును స్వీకరించినారు* కావుననే అది త్తే త్రరీయమైనది ఇక యాజ్ఞ వలుడు వేదమునకై సూర్యుని గూర్చి తపమాచరించగాా వూ స్యభగవానుకు (వాజ్సీఅశ్వర వమన విచ్చేసి వేద మును బోధించినాడు. ఆదియే వాజ సనేయమను శుక్ల యజుర్వేద మైనది. శక్త యజుర్వేదమున దర్శ పూర్ణమాసాది యాగాద్యనుష్టానము ౪కు సరివఈ మం్యతములు మ్మాతమే ఉండగా కృష్ణ యజుర్వేదమున మంత ములతోపాటు తన్ని యోజక (వాొవ్మణ వాక్యములు కూడా కలవు, కొన్ని వద్యాత్మకములుగను, కొన్ని గద్యాత్మకములుగ నుండుటచేతను మ్మిశితమగు టచే కృష్ణ యజుర్వేరిమని పేరును పొందినది. పక్ష యజుర్వేదముయొక్క వాజసనేయ, మాధ్యందిన్న కాణ్వశాఖలు ఉవలబ్బములగుచున్నవి. కృష్ణ యజు ర్వేదముయొక్క తైత్తిరీయ, మ్మెతాయ ణీయ్మ కఠ, కాపిష్టల కాఖలు ఉవలబ్ధములగుచున్నని. దక్షిణ భారతమున విశేష ముగా తెలుగుదేశమున, త్రై త్రిరియ కాలీయులే ఎక్కువగా కలరు ఈ ళాఖ యొక్క నంపహిత (వాహ్మణ, ఆరణ్యక ఉపనిషల్‌ ౌతన్నూత గృహ్య న్యూతములన్ని నమ్మగముగ్గా లభించుచున్నవి. కక్ష యజుర్వేద సరహితయందు 55 అధ్యాయములు కలవు. మాధ్యం దిన శాఖ కాణ్వశాఖలు ఉ శ్రర భారతమున కలవు. కృష్ణ యజుర్వేద తైత్రి కీయ సంహిళ 75 కాంగలలో విభ క్రోమైనది. 44 (వపాఠకములు, 68 అన్ను

యు జుర్వేదము లి వాకములు కలవు. మైతాయణీయ నంహిత నాలుగు ఇండములుగా వితక్ర మైనది. మొదటి ఖండమున 11, రెండవ ఖండమున 13 మూడవ ఖఇండమున శే3, నాల్గవ ఖండమున ఖిల ఖండ మను పేర 4 (వపాళకములు కలన్స. 2144 మంతములున్నవి ఇందు 1701 మం్యతములు బుగ్వేద ముం్యతములు. మూడవకాఖ కరళాఖ, “(గామే [గామే కారకం కాలావకం చోచ్యతే” అని వతంజలి కాలమున అతృంత వై భవఎనొందిన ఈ కాఖ ఆద్యేతలు లేక నిరాధారయై కృశించుచున్నది. ఇందు ఇరమికా, మాధ్యమికాా _ఓఠమికా, యాజ్యానువాక్యా, అఆశ్వమేధానువాక్యా అను పేర్షతో ఐదు కాండలున్నవి. నాల్గవది కపిష్టలశాఖ ఇది ఆరు అష్షకములలో విభజింవబడినది,. కాలగర్భ మున కొంత అంతరించిపోగా, కొన్ని ఆద్యాయములు మ్మాతమే లభించునున్నవి, శుక్ష యజుర్వేదమందలి విషయములు (1-2 అధ్యాయములు) దర్శవూర్ణ మాసేష్టి సంబంధ మంతములు. 3 ఆగ్నిహోత యాగము, చాతుర్మా స్యేష్టి మం్యతములు 4.8 జ్యోతిహ్టైోమ హోమము ఇందలి అగ్నిహ్టోమము ఆన్ని హోమ ములకు (వకృతి, కావున విపులముగా వర్టింపబడినది. సోమలతనండి సోమ రసమును తీసి, _పాతః, మర్యాహ్న, సాయం వేళలయందు అగ్నికి సమర్పింవ వలయును ఈ హవనమునకే సవవమని పేకు. 9.10 ఒక దినమున ఆను ప్టించు సోమయాగములలో వాజపేయ మొక్కొటి. స్వారాజ్య కాముడై న రాజను ష్టించు రాజసూయము. 11.15 యాగమనుష్థింవ అత్యావళ్యక మైన ఆహన నీయాగ్ని సంపాదనము. అందుకే 108.0 ఇటుకలతో రెక్కలు విప్పిన సక ఆకారమున వేదినిర్మాణము. 16 శత ర్ముదీయ హోమము ]8 వసోర్జారా. అవభ్ళథము, 19.21 సౌత్రామణి యుగము. ఇందుడు అధికముగా సోమ పానముదేసి, రోగ్మగస్తుడు కాగా, అశ్వినీ దేవతలు ఈ యాగము ద్వారా చికిత్స్‌

• చేనిశారట 22.25 అశ్వమేథ యాగము. . సార్వభౌమత్వమును (వకటింవగోరు సాామాట్టు దీనినమష్టింవవలెను. 26.28 భీలమం్యతముల సంకలనము. పూర్వము చెప్పిన యాగాదుల అనుష్టాన విషయమున మంత వివరణము 30. నరమేఠము 31 పురుష సూక్తము 32 హిరణ్య గర్భసూ క్రము 33 సర్వమేఠము 34

ర సంస్కృత సారస్వత సమాలోచ నము “త్రన్మేమని శ్శివ నంకల్పవస్తు” అను శివసంకల్పో వనిషత్తు 35 పితృమేతము 36-09 (వవర్య్య యాగము (40) ఈళావాస్యో వనిషత్తు.

కృష్ణ యజార్వేచమున ఐదు కాండలు కలవు, వజావతి నంబంధించిన నూ క్తములకో ఉన్న (పాశావత్య కాండమున పౌరోడాశికము, (గూజమానమ్ము హ్యతవు, పితృమేధము వర్టింవబడినవి. సోమనంబంధిత నూ కములతో ఉన్న సౌమ్మకాండమున ఆధ్వర్యవము, (గహము, దాషిణము, నమిష్టయజుస్సు, అవళ్ళతయజుక్సు, వాజపేయము, శ్యకియము, నవము నిరూపింవబడినవి. అగ్నిని న్తుతించు నూ క్రములతో ఉన్న ఆగ్నేయ కాండమున ఆగ్న్యారధేయము, అగ్నిహోతము, అగ్న్యువస్థా నము, అగ్నిచయనము, సామ్మితము, నాచి కేతము, చారుర్లో తీయము, వై శ్వసృజము, ఆరుణము వివరింవబడినవి. విశ్వేదేవ సంబం ధిత నూ క్రములు కల్లిన వ్లైశ్వదేవ కాండమునందు రాజసూయము, వకు బంధము, ఇప్పి, నక్షతేష్షి. దివశ్ళేనీ, ఆపామూ. స్మాతాయణము, ఉవహోమము, కౌలిక్రీ ఉపానువాక్సా, యాశ్యా, ఆశ్వమేఠిము, పురుషమేఠిము, స్మాతామణీ అచ్చిదము వకు శో తము, చర్చింవబడినవి. స్వయంభి సూక్రి సంగవామైన స్వా మంభువ కాండమున కాంకవిధ్శి స్వాధ్యాయ (వాహ్మణము వర్షింవబడినవి. కృష్ణయ జుర్వేదమున మర్శితములు (బావ్మణములు కలసి ఉన్నవి. మొత్తము 234 అకువాకములు 60 (వపాాకములలో విఠ శంవబడివవి. సామవేదము

'సామాని యోవే క్తి నవేద తత్త్వం" 'వేదానాం సామవేదోన్యి' అని [వళ సింవబడినడి నామవేదము. బుగ్వేద మంతతముల నాధారిముగా గొని చేయబడు గానమునకే “గితిమ సామాఖ్యా” అని సామమని పేరు. నేడు గానము చేయబడు మంతములకే సామములను రూఢి ఏర్పడినది. “బిచి అథ్మూఢం సామ” బుక్కుల నాధారముగా గొని ఉన్నది సామము. సా అనగా బుక్కు. ఆమ అనగా గాంధర్వాది స్వరము. స్వర విశిష్ష బుక్కు సామమని అర్హము. ఈ గాన బుక్కుల సంబంధము “సామావమన్మి బుక్‌త్వం” అని భార్యా భర నంవిందముతో పోల్చబడివది.

పామవేదము అర్బికము, గానభాగమని రెండు భాగములు. ఆర్చిక మనగా బుకఘ్కుల నముదాయము. ఇది వూర్వార్చికమ్ము ఉత్త రార్చికమని

సామవేదము త్ర రెండు భాగములు. వూర్వార్చికమున అరు వపాళకములున్నవి. కే అగ్ని విష యక మంతములు కల్లి ఉన్నందున దీవికి ఆగ్నేయమని పేక. 2,3,4 ఇంద న్తుతివరమున్చెనె మత సమవీతములు కావున ఐంద వర్వములు. ర్‌ సోమ విషయక మంత సంయు క్తము కావున వవమాన వర్వము. 6 ఆరణ్య వర్వము. మొదటి ఐకు (వపాఠకములు గగౌమమున వఠించదగ్గవి. ఆరవది అరణ్యముననే గానము చేయదగినది. ఇందు దేవత్తెక్య్కము, ఛందోఐక్యము లేకున్నను, గాన విషయ కైక త్వమున్నది. ఉ శతరార్చకమున తొమ్మిది (వవాఠళ కములున్నవి. ఈ సైామవేదమున డెళ్ళై అయిదు మంతములు తక్క, మిగతా మం్యతములన్నియు బుగ్వేదములోని వే.

“సహవాస వర్మా సహెమవేదః"అని వతంజలి సామవేదమును వేయి కాఖలు కలదిగా వర్ణించినాడు. వర్మవదము శాఖావరము కాదని, సామ గాన వద్రతి వరమని కౌందళు వక్కాణించినారు. [వవంచ హృదయ, చరణ వ్యూహ గంథ ములు సామవేదము వదమూడు కాఖలు కలదని బోధించినవి. అలాగునే సామ తర్పణమునంరగును “రాణాయన సతృముగ - వ్యాస = భాగురి - కౌలుండి - గౌల్ములవి . బానుమాన్‌ .- కౌవమన్యవ = కారాట - మశక గార్గ్య ఇ వార్ష గణ్య - కౌటిమ - శాలివోత ._ న్లైమిని - _తయోదళై తే సామగా చార్యాః న్వని కుర్వంతు తర్పతా,"” అని వదముగ్గుకు కాఖా వవర్రకులుగా చెవు బడినారు.

నేడు కౌాథఘుమీయ, రాణాయనీయ, జమినీయ మూడు కాకలే కనిపించు చున్నవి. కౌమమళాఖ గుజరాత్‌ నందు నిలచియున్నది. ఇరువది ఐదు కాండలు గల కాంచ్య బాహ్మణము, ఛాందోగ్యోవనిషత్తును ఈ శాఖకు చెందినవే. శంకర భగవత్పాదులు వేదాంత ఖభాష్మవ.. ఈ శాఖను నిర్ధేశించినాడు. రాణాయనీయ శాఖా మంతములందు ఎట్టివ్రేవములేదు కౌమమీయులు 'హిఉ' అని ఉచ్చకింప రాణాయనీములు “వా.వు' అని, 'రా-ఇ*ి అనుచోట 'రా-యి' అని ఉచ్చ రిస్తారు. ఈ శాఖ మకవో౮న్షంమున నిలచియున్నది జైమినీయ క4 - ఈ కావు యొక్క నంపహిత, జబాహ్మణములు, 4 త, గృహ్మ నూతిములు. సమ్మగముగా లఫంచుడన్న్నని. తవల్కార శాశ్రయమగు శేనోవనిషత్తు ఈ శాఖకు ఇందినదే ఈ కాలి వషి? భారళమున నిలఎంయుస్నచ,

10 సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము సంగితమునకు మూలము సామవేదమే. స, వద్ద, -రి, బుషభళ -గ, గాంధావ-మ, మధ్యమ . వ, పంచమ.6, దైవత ని, నిఫాద అఆనుసప్ర స్వర ములు ఈ సామగానమునుండే ఉదయించినవి. వికార, విశ్లేషణ, వికర్షణ - అభ్యాస - విరాపు . సోభములని సామము ఆరు విధములుగా మారుతూంది.

1. వికారము .- ళబ్దముల మార్చు - అగ్నే అనుచోట 'ఓగ్నాయ'” అను పలుకుట. విశేషణము _- ఒక్కాక్క వదమును వేరువేరుగా చదువుట 'వీతయే' ఆనచోట వో,యి,తో, చూ, యి” అని. వికర్షణము - ఒక స్వరమును దీరముగా, విభిన్న స్వరములందు చర్చించుట.. “యే' అనుచోట “యాంయ” అని అభ్యాసము - ఒక్క పవముశే పబుమార్డు ఉచ్చరించుట 'తోయాయ, తోయాయ” అని విరామము - శ్వాసను పీల్చకో వడానికి వదముయొక్క మధ్య ముననే వికాంతి - గృణానో హ . వ్యదాతయే"అని హకార స్థానమున ఆప్పట. సోభము .- “బొ, హొ, వాహ, ఊఉ, వా" ఇత్ఫాద్యక్షరములను గాన కాల పరి సమా్లికె కలుపుకొనుట. ఈ సామగానము వేయగానము అఆరణ్యగానము, ఊహగానము ఊహ్యగానమని నాల్గు విధములు, ఒక్కొక్క సామ మంతము ఐదు భాగములందు పఠింపబడుతూ-ంది ఉదా : ఆగ్న.

2. హుం ఓగ్నాయి- (పస్తావనా), 2. ఓం ఆయా హి వీతయే గృణానో హవ్యదాళయే (ఉగ్గీథధము), 3౩ నిహోతా సత్సి బర్షిషి (పతీహారము), ఈ [పతిహార చ్వెవిధమును తిలకింతము 4. నిహోతా సత్సిబ (ఉవ్యదవము) ర్‌ ర్షిషి ఓం (నిధనము) ఈ (వకారంగా సామగానము చేస్తే దేవతలు భువికి దిగి వస్తారట. అధర్వువేదము ; బుగ్కజుస్సామ వేదములు ఆముష్మిక విషయములను బోధింప, ఐహిక విషయములను బోధించి, సంతతి ధన, ధాన్యాది సంవ త్రిని ఆవసాఎం*చునద అధర్వవేదము. యజ్ఞమున (బవ్మ, ఉద్గాత, అధ్వర్మువు హోత ఆని సుకు బుత్విక్కులుంటారు. వీరిలో (బవ్మా యజ్ఞమున కధ్యకగుడు, అన్ని కలావముల నిరీక్షిస్తూ, పొరపాట్లను సరిజెస్తూ యజ్ఞమును సంపాఎంచు వాడు, ఇతడు మూడు పేదము౭నుతె ఎసుకొన్నను (వథాశముగ ఆధర్వవేద ముకు పరించినవాడు కాపుననే, ఆధర్వ వేవమునకు (బహ్మవేదమనియు "పేరు. ఈ వేదము అవర్వ బుషిచ కనుకొనబకుటవే అధర్వ వేదమని. ఆంగీరస మహక్షిల కనుగొనిబడుటచి ఆంగీరస వేదమనియు ఆధర్వాంగిరస వేదమనియు

అధర్వణవేదము శశ

“నవథాఒరర్వాణ వేదః” అని పతంజలి వాక్యము ననుసరించి, [వవంచ వృదయ, చరణవ్యూహ, సాయణ భాప్యోవద్దాతముల ననుసరించియు తొమ్మిది శాఖలు కలదని తెలియుచున్నది. పివృలాద, స్తౌద, మౌద. శౌనకీయ, జావీల జలద, _బవ్మావద, దేవదర్శ, చారణవేద ళాఖలివి. నేడు వీటిలో పిప్పలాద, శౌనక కాఖలు రెండు మ్మాతమే కనవడుచున్నవి.

అవర్వవేదమున ఇరువది కాండలు, 731 సూ క్రములు, 5 ్రప్రిగ్ర మరిత ములు కలవు. మొదటి ఏడు కాండలందు చిన్న చిన్న సూ క్రములు కలవు. ఈ నూ క్రములందు మర్యత నియమము విశప్ణోద్రేశ్యము ననుసరించి సూక్ర లేదములు చేయబడినవి. మొదటి కాండమున ఒకొ.క్క నూ క్రమున నాల్లేని మంతములుండగా, రెండవ కాండమున ఒక్కక్క సూక్తమున ఐదేసి మంత ములు, మూడవ కాండమునందలి సూక్తముల6దు ఆరేసి మంతములు - నాల్లవ కాండ సూక్తములందు ఐదేసి మం్యతములు.ఐదవ కాండ సూక్తములందు ఎనిమి దేసీ మంతములు - ఆరవకాండ 142 సూక్తములందు మూడేనీ మం్యతములు ఏడవకాండ 118 సూవ్త్రములందు ఏక, ద్వి మంతకములు కలవు. 8-12 కాండలందు పెద్ద పెద్ద సూక్తములు కలవు. విషయైకత్వము లేక భిన్నత్వము గోచరించును. 1218 విషయైక్యము కలదు. 23వ అరంభమున పృథ్వీసూక్తము కలదు. ఇందు రాజనీతి, భౌగోళిక సిద్ధాంతములు భవ్యలభావానాలో చకుల దృష్షి నాకర్షిస్తాయి. కేశ వివాహ మంతముల నిలయము 15 (వాత్యతాకాండము (వాత్యులకు యజ్ఞసంపాదన మిందు వర్ణింపబడినది. 16 దుఃస్వవ్న నాశక మంతనిలయము 12 అభ్యుదయమునకై 1పార్థించు మం్యతముల సముదాయము 18 _కాద్ధకాండ పితృమేథ సంబంధిత మంతతముల సంకలనము 19. ఇందు 72 సూక్తములు, 4ీర్ర3 మంతములు కలవు. ఇందు వై ద్మము, రాష్ట్రవృద్ధిః అధ్యాత్మ విషయక తతత్త్రవిచారము, 20 ఇందు 9%8 మం్యతములు .- సోమ యాగ సంబంధితములు - చాలావరకు బుగ్వేద సంగృహీతమిలే కలవు.

ఈ వేదమునందు శతృవినాశము అ దీర్షరోగ నివారణము _ భూత్మపేత నివారణము - అభిచారిక |వయోగములు . అయుర్వేదము - పుష్పక విమానాది యాన నిర్మాణము - నౌకా నిర్మాణము -_ వివిధాస్త్ర పరిచయము . రాజయమ్మె, విదథ వాలీకరాది నానారోగ నివారణము - శల్యచికిత్సా - మ్యూతపిండములు దెబ్బ తినగా శర, శలాకాధీ ద్యారా చికిత్సా - సుఖ్మసనవమునక్షై యోని భేద

క్షి నంస్కృత సారస్వత సమాలోచకము నము.నానావిధ కమిజన్య నానావిధ రోగ చికిత్సా - నేత - నాసికా దంత చికిత్సలు . సూర్య కిరణములద్వారా చికిత్స మొదలగునవెన్నో విషయములు నిరూపింపబడినవి శాహ్మణములు ల *“బహ్మ వై మంత;' అన్నటుల మంత రూవమగు (ఎఐవ్మాను వ్యాఖ్యానించునవి (బాహ్మణములు అధవా యజ్ఞ రూపమగు (అహ్మను వృాఖ్యానించునవనియు అర్థము. కావుననే “బాహ్మణం నామ కర్మణః, తన్మం కాణాం చ వ్యాఖ్యాన గంథః "ఆని నిర్వచించినార. మంత దష్టలను బుషలన్న టా (బాహ్మ జాత్మ 3 వేవభాగవిను కనుగొన్నవాంని అచార్యులగా ేరొంటూ అశ్వలాయన గృవ్యూుసూ తము వారికి నిత్య తర్పణమును విధించి నది. “ఇతి విజ్ఞాయతే” అని పేర్కొంటూ నిరుక్రకారులు [బాహ్మణములను (వ్రమాణములుగా అంగీకరించినారు. మంతభాగము పద్యరూవమున నున్నందున, గద్యాత్మకములగు (బాహ్మణములకంటే న్వరూవ లేదముకడు స్పష్టము. బుక్కులు ఇందావ5ి దేవతల నుతి యజుస్సులు యాగముల వివరింవ, సౌమములు గానాన్ని బోధింవ, అధర్వములు ఐపిక సుఖ సాధనముల వెల్ల డీంవ, బాహ్మణములు యజ్ఞవిధి వాక్యములను, తాత్సాధనములను తెలుపు తున్నందున విషయ భేదమును కడు స్పష్టము (వావ్మణములు అధికముగా అర్హ వాదమయములు ఈ అర్థవాదములు విధివరములని, నిషేధపరములని రెండు నిధములు. మొదట విధిపరము . “వాయు దేవకాకయాగము ననుష్టించి సంవద పొందవచ్చును” అని విధి వాక్యము వాయు యాగమును విధించగా “వాయువు శ ఘముగా సంచరించెడి వాడు. పిలచినంతనే చేతిలో బంగారాన్ని ధరించి యాగమంటపాన్ని చేరుకొని, యజమానికి సంవదలనిస్తాడు*. అని బోధించున దర్థవాదము ఇది యాగము నందు శమ (వవృ తిని కలిగింవజేస్తుంది కావున విధివరకము. “ర్ముదుడు ఏడుస్తుంటే, ఆతని కన్నులనుండి కన్నీరు బిందువులు వడి, వెండిగా మారినవి” అను ఆర్తవాదము “యాగములో_ వెండి దానము చేయరాదు ” చేసినట్టయితే యజమాని కన్నీరు ెట్టవ౯సీఉంటూందని, నిషేధ విధికి సవాకరిస్తూంది కాన నిషేధవరకము. “యదాజ్య మాయన్‌ తదాత్యానా మాజ్యత్వం”, తద్దర్నో దదిత్ర్వం, ఉదానిమర్మహీరితి, తస్మాదుదక ముచ్చతే” ఇళ్యాది వ్యుత్తత్తి భోధక బాహ్నణ వాక[ములు నితశాంళ వళనీయములు.

ాహ్మణములు క్ర ఈ _బావ్ముణములు బోధించు విధి వాక్యముల విచారించుటకే మీమాంసా శాస్త్రము దర్శకము) అవతరించినది “లోజ్జో వైవిమ్సుః” “యజ్ఞో యత్‌ వజా వలిః” “యజ్ఞోఒసా వాదిత్యః” అని సర్వ దేవతామయములుగా యజ్ఞములను బోధెస్తూన్నవి. వీజిని అనుష్టించినవాడు వళు, ప్పుత, గో, ధన, దాన్యనంవదల నాం: , చివరకు స్వ బంధవిశిర్ముక్తుడై , ముక్రిఎ పొంమాడు అని వా్మా ఇములు కర్మకాండను బోఛిస్తూ - అందుకై నైతిక నియమ పాల ౮వళ్య కతను “న గమ్వాా వర్శడారాః, 'న రజస్వలయా (మలమల మా) నంవదేతి “స్తేనం న కుర్వీత'” “యః పకృ త్పాతకం కుర్యాదేన స్రతః వ్ర “*శద్ద యాసక్సే స్వర్గాం ల్లోకాం జయతి” అని లోధించినవి ఈ (బావ్మణములలో కొన్ని కాలగర్భమున విలీనము కాగా వదు నాలుగు | బావ్మణములు నేశు లభించుచున్నవి. ఐతరేయ (బాొవ్ముఇము : బుగ్వేద మునకు సంబంధించినది. ఇందు 40 అధ్భాయములు కలవు. ఐదేసి అధ్మాయములను ఒకొక్క భాగముగా విల జింవగా, ఎనిమిది నంచికలుగా ఏర్పడినది. 1, 2 వంచికఅలో అగ్నిహ్టైామ యాగము *,4 జ్యోతిష్టోమ (సాతః, మావ్యందిన, తృతీయ సవనములు. జ్యోతిహ్టోమి సంస్థలగు ఉళ్ట, ఆతిర్మాత షోడళాదులు ర్‌. ద్వాదళాహయా గము 6 నవర్శాళతముల నుష్టించు సోమయాగములు 7. రాజసూయము. ఈ సంద రృముననే శునః శేఫోపాఖ్యానము 8. ఐం్మద మవాిభి షేకము రాజీతిధర్మములు నిరూపింవబడినవి. కునశ్శేపోపాఖ్యానము నండలి అంర వదమే ఆర్మధుల చర్మితకు మూలము. శాంఖభాయన (బాహ్మణము: బుగ్వేద బాష్కల ళాఖకు సంబంధించినది. ఇందు 30 అధ్యాయములు కలవు యజ్ఞయాగాది కర్మకాండను బోధించు చున్నది. రుకోవై క్షేష్టళ్చ దేవానాం అని శివుని కొనియాడినది. 7వ అధ్యాయమున “అగ్నిరవరార్ష్మ్యః విష్ణుః వరార్త్యః” అని అగ్ని నిమ్నకోటికి చెందినవాడని. విష్ణువు ఉచ్చకోబికి చెందినవాడని భోధస్తూ “యజ్ఞోవై విష్ణుః” అని ఏష్టు (వతీకముగా యజ్ఞమును చ్చితించినదె. భూలోకమున యజ్ఞము నందాహృుతివ్వబకిన ఎశువులు పైలోకమున యాగ కర్తను హతమార్చ సిద్ధ ముగా ఉన్నవని 'అముష్మింల్లో కే పశవో మనుష్యాన్నశ్నంతి' అని బోధించినది. శశవథ బాహ్మణము : స్వరూవమున విషయమునన్గు అన్నిటికంటే గొవృ

కశ సంక్క్యృత సారన్వత సమాలోచనము నైనది. ఇది శకుకయజుర్వేద మాధ్యందిన, కాణ్వ శాఖలలో లభ్యమగుచున్నది. ఈ రెంటేయందు శాఖాబేదమే తవ్ప విషయజ్రేదము లేదు. మాధ్యందిన శత వథము 114 కాండలు, 100 అధ్యాయములు 6' (వసారకములు, కాణ్యశత వఠము 17 ళాంగలు 104 అధ్భాయములు కలిగి ఉన్నవి. మారధ్యందిన శత వథమున 1 నుంకి 9 వరకు పిండ పిత్సృయజ్ఞము వివేచింపబడినది, ఈ వివే చనము తక్క_ మిగతా భాగమంతా మాధ్యందిన సంహితననుసరించి ఉన్నది. సంహితలో దర్శపూర్ణమాస శూగానంతరము పిండ పితృయజ్ఞము చెవృబడగా, ఇందు అగ్న్యాాధా రానంతరము చెప్పబడినది మాధ్మందిన శతపథ మొదటి కాండ మందలి దర్శపూర్ణమాసము కాణ్య ద్వితీయమున, మాధ్యందిన ద్వితీయ-శాండ మందలి అగ్న్యాధానము కాణ్యాపథమమున కలవు. కాండ విషయముల వీకష్షింతము.1! దర్శ పూర్ణమా సేష్షి 2.అగ్న్యాధానము, అగ్నిహోత యాగము, షిండ ఏకృ యాగము, ఆగ మణేష్టి, బారుర్మా స్మేష్టి, (3. 4.) సోమయాగము. ర్‌ వాఖపేయము, రాజసూయము. 65 ఉఖా సంభరణము, విష్ణుకమము, అగ్నిచయనము. 7. 8 శతర్ముదీయ హోమము. 9. చితిసంవ తి 10. ఉవని ష్యదూవమున అగ్ను్యుపాసన. 11. ఉవనయనము. 12. స్యాధ్యాయము. 13. బొర్ట్వదేహిక సూక్తము, ఆశ్వమేథము, నరమేథము, సర్వమేఠము. క్షే, (వ్రవర్య్యయాగము, ముండకోపనిషత్తు. తాండ్య (వడ్వింశ) (ాహ్మణము - సామవేదీయ కౌథువుళావీయమిది ఇందు ఐదు (నపారకములు కలవు. ఏడవ (వపాఠకమున అకాల పుష్పఫలేత్పత్రి. _అశ్వతరాగర్భోత్ప త్తి, మొదలగు. ఉత్పాతములు. వాటికై అనుష్టించదగు శాంతులు - "తస్మాద్‌ (వావ్మణో - వోర్మాతస్య నంయోగే సంధ్యాముపా సేత్‌” అని సంధ్యావందనమును విధింవ బడినవి యజ్ఞ వ్మకియ సామాన్యముగా వివేచింవబడినది

సామవిధ్య _బాహ్మణము : సామవేద కౌొధుమళాఖకు సంబంధించినది. కృచ్చ, ఆతికృ చ్భాది (వతములు, దీర్హ యుష్మంతుడైన ప్యుశునిక్రై సామ విధానము, బశ్వర్యమునూత్న గృహము మొదలగు సంవ త్రికై అనుష్టించు సామ విదానములు నిథ్రేక$ంచబడి నవి

అర్లేయ (బాహ్మణము: ఇదికూడా సామవేద కౌభుమకాఖకు సంబంధించి నదే. ఇంచు మూడు _వపాఠకములు, ఎనిమిది ఖండికలు కలవు. సామగాన మ్లును వివేచించినది ,

(ోహ్మణములు క్ష్‌

దేవతాధ్యాయ (వాహ్మణము : ఇది కూడా సామవేద కౌథుమ శాఖకు సంబంధించినదియే. ఇందు మూడు ఖండికలు కలవు. ఆగ్న్యాది దేవళాసంబద్ధ సామగాశము వివేచించబడినదె

ఉపనిష్కద్బావ్మణము : సామవేద కౌథుమ కాభీయము, ఇందు వది (వపాఠకములు కలవు.

వంశ [బాహ్మణము : సామవేద కౌథుమ ళాఖీయము. ఇందు నూడు ఖండికలు కలవు

జై మినీయ (బాహ్మణము : సామవేద జై మిసియ శాఖకు సంబంధించి నది. సామగానమును వివేచించినది.

గోవథ (టావ్మణము : అధర్వవేద శెనక శాఖకు సంబంధించినది. ఇది పూర్వగోవథము, ఉతర గోపథము అని రెండు భాగములు - వూర్వమున ఐదు అధ్యాయములు, ఉతరమున ఆరు అధ్యాయములు కలవు అథర్వవేదము నుండియే మూడు వేదిములు ఉదయించినవని, అథర్వ వేదమును పొగడ చున్నది. అథర్వవేదమునుండియే (వణవ ముదృ్భవిల్లగా, (వణవమునుండి (వవంచముదృవించినది అని పేర్కొన్నది. _వణవము, గాయతీ, _బహ్మ బారి నియమములు, యజ్ఞమున బుకత్విక్కుల కార్యకలావిము, బుత్విగ్ద్గషీణ, సంవ త్సరానుష్రేయ (వతములు, ఆగ్నిహ్టోమాది యాగములు ఇందు వివేచించబడి నవి. “వరోక్ష [పియా హి దేవాః, పతృత ఎ్వష్ష;” అని దేవతలను పరోత (పియులుగా తలిపినది.

1. తై_శిరీయ బాహ్మణము ; ఇందు మూడు కాండములు కలవు, బుగ్వేదమువలె అష్టక _కమమున విభశించబడినది. ఇందలి 268 అధ్యాయములు నాల్గు అష్టకములలో విభజించబడినవి. నాల్గవ అష్టకము కొఠకమని (వనిద్ది నొందినది. మొదటి ఆష్టకమున అగ్న్యారానము - గవామయన స్మతము, వాజ 'పేయము, సోమయాగము, రాజసూయము. రెండవ అష్టకమున ఆఅగ్నిహోత యాగము, ఉపహోమములు స్మొాతామణి యాగము, బృహస్పతి సవము. మూడవ అష్ట" మును నమ తేష్టి, పుకషమేథిము కొాఠకముశందు భరద్వాజుని హ్మచర్యము, వేదసారమును మూకు పిడికిళ్ళచే అగహించినందున (తయీ నామము, నాచికేతుని అగ్నిపిడ్కోపాసనలు వర్షింపబడినవిం

కేం సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము

చివరి అఆనువాకమున చాళుర్ణోత _వైశ్వ సృజయఃగ వర్ణనము. ఈ వైళశ్వ సృజయాగము [వవంచ పదార్థములకు (వతీకమైనద. సమస్త పదార్థ ములచే అనుష్టింపదగినది. దేవతలు ఒకవేయి సంవత్సరము లీయాగమునను ష్షించి సాయుజ్య, సాలోశ్య, సారూవ్న సార్‌ ప్దికా రూవములగు ముక్తిశాంది నారు. ఆ వైదిక కాలమున యజ్ఞ యాగ్గాదుల నాచరిస్తూ తాత్రిక విచారాన్ని కొనసాగిస్తూ, శాస్తాంక చింతనచే కాలయావనచేసే వై చికుల వర్ణనము కడు రమ్యము. పురాణము లందుళ్ల భించ బడిన అవకార కథలకు మూలమైన బీజము ఇందు గోచరించును. వరావోవతార కథ సంకేతముగా ఇందు గోచరించును. ఆరణ్యకములు ఫి యజ యగాది కర్మకాండార్లతమగు ఆధ్యాత్మిక తథ్యములను, దార్శనిక విచారములను నిరూపించు వేదభాగమునకు ఆరణ్యక మ? పేరు. “అరణ్యాధ్యయనా దేతత్‌ ఆరణ్యకం' అని వాన్నవస్థాశమమున అరణ్యమున అధ్యయనము చేయదగినది. నంసారిక జీఏతమున ఉంటూ, పిల్లలను కంటూ సాఎసారమనితృమని చదువుట, చెవుట ధర్మముకాదు, కాన వీబిని చదువుటకు [వళాంత వాఠావరణములైన అఆరణ్యముల న్నాశయించాలి. ఆరణ్యకముల చదువాలి

(వాణ విద్య వీటియందు స్పష్టముగా నిరూపించబడినది, సోఒయ మాకాశఃపాణేశ బృ హత్యావిష్టబ్ధః,త దృధా ఒహమాకాశఃపాణేన బృహత్యాపిష్షబ్దః, ఏవం సర్వాణి భూతాని ఆ పిపీలి కదక్యః పాణేన బృహత్యా విష్ణబ్ధః%ప్రాణమే ఈ విశ్వమునకు ఆధారము (పాణ ళ క్రిచేతనే ఆకాశము నిలచియున్నది. చీమ మొనలు (బహ్మాండము వరకు అన్నికూడా ఈ |పాణము ద్చారానే నిలచి యున్నవి. “సర్వం హీదం _పాణేనా వృతం” ఈ్ళజగ త్తంతా _పాణముచేతనే ఆవరించబడి ఉంది. ప్రాణమే విశ్వాధారము _ విశ్వరక్షకము.

“యావత్యన్మిన్‌ శరీరే _పాణోవసతి, తావదాయుఃగపాణమున్నంతవరకే శరీరమున అయువు. [పాణమే అంతరిక లోకమును వాయువును సృప్లిస్తూంది. (ప్రాణమే తండి అంతరిక్షము, వాయువులు దీని సంతాశము. కృతజ్ఞుడైన ప్పుతుకు తండి! "సేవ చేనీంటల అంతగరక్ష వాయ వలను వ్యతలు తమ తం్మడియగు (వాణమునకు పంచర్యలు గావించుచున్నవి. “ఏవ మేతా (పాణ పితరం స౦ంచరంతో తరిచం చ వాయిుశ్ళ"” = కాలమే ఆహోర్మాత రూస

ఆరణ్యక ములు క్ష మైనటి. దినము _పాణరూవము కాగా, ర్యాతి అపానరూవము _పాణము సర్వ దేవతాత్మకము. అన్ని పావములనుండి రక్షించునది ప్రాణమే, కాన “అతి” అని చప్పబడినది. “సర్వా బువః సర్వేవేవాః సర్వే పోషాః, ఏక్లై వ వ్యాహృతిః ప్రాణ ఏవ ఇత్కేవ? విద్యాత్‌' బుకు. లు, వేదములన్నియు _పాణరూవములే కావున (ప్రాణముపాసనశయము

ఐతరేయ ఆరణ్యకము : బుగ్వేద నంబద్దమిది. ఐతరేయ [బాహ్మచ వరిశిష్ట భాగమిది ఇందు ఐదు భాగములు కలవు. 1. మహావతము. ర ఉక్థ్యః నిష్కేవల్య శస్త్రములు, [పాణ విద్య-పురుష వివేచనము 3. దీనికి సంహితో వనిషత్తని పేరు. ఇందు సంహిత - పదము - _కమము ఘనాది పారముల వర్ణనము, స్వర వ్యంజనాది స్వరూవ విచారము - అందు కాకల్య మాండు కేయ మతములు నిరూపించబడినవి శీ. మహావత వంచమ దినమున పరించు మహా నామ్నీ బుక్కులు ర్‌ నిష్కేవల్య శస్త్ర విచారము.

శాంఖభాయన ఆ“ణ్యకము : ముగ్వేద సంబద్ధ మిది ఇందు వది హేను ఆధ్యాయములు కలవు. 11.5 కౌష్షీతకీ ఉపనిషత్తు, ఆరవ ఆధ్యాయమున ఉశీనర, మత్స్య _ కాశీ . విదేహ . కురు - పాంచాలాది దేశ నామములుపల భ్యములగుచున్న ఏ. 13 నందు బృహదారణ్మం వనిషత్తు చాలాభాగము లభించు చున్నది.

తై తిరీయారణ్యకము : ఇందు వది పరిచ్చేదములు కలవు. ఇవి భద, సవహావై, చిత్రి యుంజతే, దేవావై, పరే, శీకా _బహ్మవిద్యా, భృగు, నారాయ ణీయములని ససిద్దములు 7, 68, 9 కలసి తై త్రిరీయోవనిష త్తని చెప్పబడు చున్నది. ఉపనిషత్తులు ; ఉపనిషచ్చబ్దము ఉప, ని అకు ఉవపర్గలు వూర్వమందు కలిగిన సద్మ ధాతువునుండి నిష్పన్న మైనది. ఈ ధాతువునకు విశరణ, గతి, అవసాదనములను మూడు ఆర్భములు కలవు. ఉపనిషత్తులను చదుపుటచేత సంనార బంధమునకు కారణభూతమైన అజ్ఞానము నళిస్తూంది కావున విశర ణార్ధము, (బహ్మత్వ (ప్రాన్‌ సిద్దిస్తుంది కావున గత్యర్థము. పునరపిజనన, పున రపి మరణ, పువరపి జననీ జరరే శయనాది రూపాలైన దుఃఖాలు సర్వథా శిశలమౌతావి కాపు అవసాదనార్థము. వేదముమొక చివరి భాగమున సిద్ధాంత రూవాలుగా నున్నందున వివకి వేవాంతాలన పేకు సకాతన ధర్మము

కేర సంస్కృృత సారస్వత సమాలోచనము యొక్క తత్వమును (పబోధించు వస్టాన తయ మునందు ఉపనిషత్తులే ముఖ్య ములు. ఉపనిషదర్థమునే వివరించినందున భగవద్గీతకు, (బహ్మన్మూతాలకు [వస్థాన తయమున స్థానము లభించినది. సాంఖ్య వేదాంతాది వై దిక దర్శనాలకే కాక జై న బౌద్దాది దర్శనాలకు కూడా ఈ ఉపనిషళ్తులే ఆధారాలు. విదేశీయులు నెతము వీటినధ్యయనంచేనీ, ఇందలి సమున్నత మైన విచారములను, ఉదాత్ర చింతనాన్ని, ధార్మికానుళూతుల్ని శతథా స్తుతించినారు. క్రీ శ శ640 నందు దారాశకోహ 50 ఉపనిషత్తులను సీర్‌.ఏ.అక్బర్‌ (గొవ్వరహన్శాలు) అను పేరుతో పార్సీ భాషయందనువదించినాడు. బెర్ని యర్‌ ఆను _ఫెంచి య్యాతికుడు ఈ పార్సీ అనువాదాల్ని _ఫాంసు దేశమునకు తీసుకొనిపోగా, (క్రీ ఈ 180! న ఆక్వెతీల్‌ దూపేరా (ఫెంచి భాషయందు, లాటిన్‌ భాషయందును అనువదించినాడు, ఉపనిషత్తల సంఖ్య వివాద్మగ స్రము. నేడు (ఆల్లోపనిషత్తు మొదలగు అర్వాచీనములతో) 200 ఉపనిషత్తులు లభించు చున్నవి. ము క్రికోపనిషత్తు 108 ఉవనిషత్తులను పేర్కొ నుచున్నది; ఇందు 10 బుగ్వేదమునకు, 19 శుక్ష యజుర్వేదమునకు, 32 కృష్ణ యజుర్వేదిమునకు క6 సామవేదమునకు, 31 ఆధర్వ వేదమునకు సంబంధించినవి. శంకరాచార్యులు “ఈశ కేన కర్మపశ్న ముండ మాండూక్య తి త్రిరి ఐతరేయం చ ఛాందోగ్యం బృహదారణృకం తథా' అను 10 ఉవనిషత్తుల పై భాషాన్ని (వానీనాడు, మరియు కౌషీతకే, శ్వేతాశ్వతర, మ్మేళాయణీయోపనిషత్తులు (పాచీనములుగా పరిగణింపబడుచున్నవి కావున ఈ 13 (వథానోవనిషత్తులుగా సర్వాంగీకృత ములు. డాయిసన్‌ అను పాళ్చాత్య విద్వాంసుడు ఉపనిషత్తలను నాల్లు విధ ములుగా విభజించినాడు. కే) పాచీన గద్యోపనిషత్రులు . ఇందలి గద్యములు (పాచీనములు - సరళములు _ వైదిక (వాహ్మణ గద్య తుల్యములు ఉదా : బృహదారణ్యక, ఛాందోగ్య, తై త్రిరీయ, ఐతరేయ, కౌషీతకి, కేనాద్యువని షత్తులు రె ప్రాచీన వద్యోవనిషత్తులు . ఇందలి పద్యములు [పాచీనములు . సరళములు _ వేదమంత తుల్యములు ఉదా : కఠ, ఈశ, శ్వేతాశ్వతర, మహాశారాయణాద్యుపనిషత్తులు త్ర అర్వాచీన గద్యోవని షత్తులు = ఇందలి గద్యములు నవీనములు . కిషములు _- సమాస భూయిష్టములు. ఉదా : వళ్న, మైతేయ, మాండూక్యాద్యువనిషత్తులు, 4) ఆధర్వణోవనిషత్తులు - తాంత్రికోపా సనావథానములు ; శైవ, వైష్ణవ, కాక్షోపనిషత్తులు ఈకోవకే వెందినవి

ఉపనిషత్తులు కేరి చింకామణ్‌ వినాయక వై ద్యగారు ఉవనిషత్తులును (1) విష్ణు శివ, వరదేనతా బోధకములు (2) (వకృతి - పురుష - గుణ సాంఖ్య సిద్ధాంత బోధకములని రెండు విధములుగా విభబించీనారు.

ఈకావాస్యోవనిషత్తు : శుక్ల యజుర్వేద మాధ్యందిన శాఖకు చెందినది. ఈశావాస్యమిదంసర్షుం.. అను మొదటి వదాన్ననుసరించి దీనికీ పేరు. ఇందు 18 మం్యతములు కోక రూవములుగా నున్నవి కర్మ సన్నాసానికం టే నిష్కామ కర్మాచరణమే ,శష్టమని “జిజివిషేచృతగ్‌ం నిమాః' అని బోధి స్తుంది ఈ నిష్కామ కర్మయోగమే భగవర్గీతయందు విస్తారముగా వర్ణింవ బడినది. ఆద్ర్వేత భావన ఇందు స్పషముగా నిరూపింవబడినది. (బవ్మాస్వరూ పాన్ని వర్ణిస్తూ విద్య ఆవిద్కలు, సంభూతి, ఆసంభూతులు స్పష్టముగా వివేచింవ బడీనవి.

శ్రేశోవనిషత్తు : “కేనేషితం వతతి” అని ఆరంఠభమున శేన వదముచే (ప్రారంభమగుటదే దీనికీపేరు. తవలకార ళాలీయమగుటచే తవలాకారోవని . షత్తనియు దీనికి 'పీప, ఇందు నాల్గు ఖండములు కలవు. (1) ఉపాస్య (హ్మము, నిర్గుణ (బ్రహ్మము - వీటి యందలి భేదము. (2) (బ్రహ్మము యుక్క రహస్యమయమైన స్వరూవ వర్ణనము. (3) (4) హైమవత్యుపాఖ్యా నము ద్వారా (టవ్మాము యుక్యం సర్వళ క్రిమత్తా నిరఠరూపణము, మరియు దేవతల వరిమిత శ క్రిమత్తా నిరూవణము.

కరోవనిషత్తు : కృష్ణ యజుర్వేద కరశాఖకు చెందినది. అద్వ్వేత తత్త్వాన్ని బోధించునది. ఇందు 2 ఆధ్యాయములు కలవు ఒక్కొాక్కం అధ్యాయమున మూడేసి వల్లులు కలవు ఇందు నచిశేతూపాఖ్యానము ద్వారా వేదాంతము చక్క గా బోధింపబడినది, "నేహనానా న్తిీకించన” అన్నది ఈ ఉవనిషదుద్దోషము, నిత్యములందు నిత్యముగా, చేతనములందు చేతనముగా (బహ్మ మొక్కడే. అన్ని (పాణుల ఆత్మలందు నివసిస్తూన్నాడు. ఆతనిని దర్శించుటే సర్వమానవ కర్తవ్యమని బోధిస్తూంది.

(వళ్నోవనిషత్తు : ఈ ఉవనిషత్తున ఆరుగురు ముషులు పిప్పలాద మవహార్షిని సమీపించి [బహ్మ విద్యకు సలిబంధిఆచిన ఆడు (వళ్నలనడుగుతారు - (1) ఈ జీవులంథా ఎక్కడనుండి పుడళారు ? (2) ఏయే దేవళలు ఈ

ర్టిగ్రి సంస్కృత సారన్యత సమాళోచనము (వజల్ని వరిపాలిస్తారు ? ఈ దేనశలలో (శేస్టుడెవరు ? (3 1పాణముల “ఉత్పత్తి, శరీరమున వాటి [వవేశము, నిర్గషము ఎలా జరుగుతాయి ? (4) జ్యాగత్‌, స్వవ్న, సుషుప్తలెలా సంభవిస్తాయి ? (5) వణవోపాసనచే సంసారబంధము నుండి ముక్తి ఎలా సంభవిస్తూంది ? (6) షోగడళకలా నంపన్నుడ్రేన భగవంతుడి స్వరూవమేది ? ఈ (వళ్నలకు పిప్పలాదమహార్షి సుందరములై న, ఉన్నళిములైన, గంటీరములై న జవాబులనిస్తాడు. కూటస్థ (బహ్మామే జగత్తునకు మూలకారణమని చక్కగా నిరూపించబడినది. ఇందు . (1వశ్వ్నల రూపమున వేదాంతము (వలోధింపబడు టనే (విశ్నోపనిష త్రని దీనికి 'పెకు కల్లినది, ముండళోవనిషత్తు ; అఠర్వవేదమునకు నంబంధించీనది. ముండనము చేయించుకొన్న సన్న్యానులు దీనిని వఠింవ అర్హులు కావున ఈ ఉవనిషత్తునకు ముండకమని పేరు. ఇందు (బవ్మ తన ప్యుతుడగు అథర్వమునికి _బహ్మ విద్య నువదేశిస్తాడు. కర్మానుష్టానము ఛ్నిదములతో కూడుకొన్న నావ [వయా అములాంటిది. సంసార సముదాన్ని దాటింవ నమర్థ మైనదికాదు. యజ్ఞాద్యా చరణచే స్వర్గలోకము లఖిన్తూంది, పుణ్యము నళించగా “క్షీ డేపుణ్యే మ ర్యలికం విశంతి అన్నటుల మళ్ళీ సంసార బంధము తవ్పదు. కావున కర్మ మార్గమున కంటే జ్ఞానమార్గమే గొవృదని బోధిస్తూంది. ద్వాసువర్ణానయుజా సఖాయా నమానం వృషం వరిషష్వజాతే, తయోరన్యః పివృలం న్వాద్వత్యనళ్నన్ననో। అభిచాకశీతి” అను జీవవరమాత్మలను [వబొధించు మంత్రము ఇందులోనిదే. నదులన్ని సమ్ముదంలో కలినినట్టుగా, (బహ్మజ్ఞానులై న జీవాత్మలందరు వర మాత్మలో కలసిపోతారని చక్కగా వివరించినది. మాండూక్యోవనిషత్తు : 12 వాక్యవంలు కలిగి స్వరూవమున చిన్న దై నను, రహస్యములనెన్నింటినో బోధిస్తూంది. (వణవాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తూ అ+ ఉ+మ అని కనిపించు మూడు మాతలు కనిపించని నాల్లవ అంశ ఓంకారాని కున్నటుల, చై తన్యానికి కూడా జాగర్‌, స్వవ్న, సుషుప్తులను కనిపించు మూడు అవస్థలేకాకుండ, కనిపించని “శివమదైైతం చతుర్థం” అను తురీయా వస కాశ్వతానందదాయకమైన (బహ్మలయమున కలుగుతూందని బోధిస్తూ - ఈ అవస్థల ననుసరించియే ఈ చై తన్యము వైశ్వానర త్రై జస ప్రాజ్ఞ మరియు శిన అను "పేర్ధను పొందుతూందని బోధిస్తూంది. శంకరాచార్యుల గురువులు

ఉవనిషత్తులు రి గౌడపాదాదార్యులు మాండూక్య కారికలను ఈ ఉవనిషత్తునకు వ్యాఖ్యానముగా [వాస్సీనారు. ఈ కా౯కలే అద్వైత వేదాంశానికి మూలములు.

తై త్రిరియోవనిషత్తు : త్రై త్రిరీయారణ్యముయొక్క నవ్ల్వమ్మ అస్టమ, నవమ శ్రీవల్లి, ఆనందవల్లి భృగ వల్లి ,వపాఠకములే శై త్తిరీయోవనిషత్తు. శిమాఏధానాన్ని, గురుశిష్య సంబంధాన్ని శీజావల్లి బోధింపగా, భృగు, ఆనంద వల్తులు (బహ్మ విద్యను బోధిస్తూన్నవి శిహ్టైదారమ్ముగురుశిష్య సంబంధము,గురూ పాసన, శిష్యవ ర్రనము శీక్షావల్లియందు బాగుగా నిశ పింపబడినవి. 11వ అను వాకమునందలి “నత్యంవద, ధర్మంచరి, మాతృదేవోభవ, పితృదేవోభవ ఆచార్య దేవోభవ, అతిథి దేవోభవ'*... అను స్నాతకోవన్యాసము సర్వజన శ్రోత వము, అకుప్పేయము కూడా. శిక్షయొక్క ఉన్నతాదర్శ్మము ఇందు కడు స్పష్టము ఆనందవల్లి (బహ్మ మును నిరూపిస్తూ - అన్నమయాది వపంచోోకాతి రి క్షమైన. సచ్చిదానంద న్వరూవమైన " ఆత్మన్విరూవమే బహ్మవద వాచ్యవని పేర్కొన్నది _బహ్మత్వపాపికై వంచకోళ వివేకమెంతేని అవసరమని నృగు వల్లి నిరూపించినది. మహానారాయణోవనిషత్తు కూడా త్రై త్రరీయ భాగముగా కొందరు అంగీకరిస్తారు.

ఐత రేయోవనిషత్తు : బతరేయారణ్య చతుర్ధ, వంచమ, షష్టాధ్యాయ ములే ఐతరేయోవనిషత్తు. ఇందు సృష్టిత త్రము మార్మికముగా వివేచింపబడి నడి మనుష్య శరీరమున మనుష్యున కువకరించు ఆనవయవములన్ని సమకూర్చ బడినవి. ఈ శరీరముయొక్క_. భిన్న, భిన్న అవయవములందు భిన్న, భిన్న దేవతలు ,పవేశించగా, వరమాత్మ మూర్ణమును ఏదీర్ణముచేసి, ఆందులో (వవే శించి తాను పరమాత్మనని మరచిపోయి, శరీరముతో ఐక్యతనాంది, అహంకార మమకార సహితుడై , అజ్ఞానముదే సంసారము న బంధింవబడుచున్నాడు. గురు కృపచే, యథార్థమును తె సుకొన్న జ్టానియే సంసారాన్ని దాటకలుగు తున్నాడు, అని మాయాస్వరూపాన్ని చక్కగా వివరించినది,

ఛాందోగ్యోపనిషత్తు : సామవేదానికి సంబంధించిన ఈ ఉపనిషత్తు అతి [ఫాచీనమైనది ఇంగు 8 అధ్యాయములు కలవు క) విద్యల యొక్క, (వణవము యొక్క. *+నామమ యొక్క గూఢస్వరూపము 2) శైవ. ఉద్గీభము అ ఛౌతిక సంపళ్తులక్షై కర్మ లననుష్థించ్తుత్తాిని? సౌమగౌన్థమాశ్వేయ్లు వారని వ్యంగ్య

డ్డి సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము ముగా నిందించినది. రి మధువిద్య ఇ సూర్యుని దేవమధురూవముగా ఉపహె సించుట = గాయ్య్మక్రీవర్ష నము * మోర ఆంగిరసుని ద్వారా శ్రీకృష్ణునకు ఆధ్యాత్మ శివ - అండమునుండి సూర్య జననము - “నర్వం ఇల్విదం బహ్మ'” ఆన్న అద్వైత (గ్రతిపాదక మహావాక్యము, (4) సత్యకామజాబల కథ (5) [పవ హణ జ్లే బలి దార్యనిక సిద్ధాంతములు = కేకయ అశ్వపతి సృష్టివిషయక విచా రము (6) ఆరుణీ మహర్షి చరితము “త త్వమసి” అను మహావాక్కము = ఉఊంగ రము, కుండలము, కంకణము అను భిన్న నామములున్నను బంగార మొక టే బసట్లుగా గజ, అశ్వ, నరాది నామములచే భిన్నముగా వాసించినను (ఐహ్మ మొక్కటే అను (బహ్మ నిరూపణము (7) సనత్కుమార నారద సంవాదము. నారదమహర్షి (బహ్మ మాననప్యుతుడగు సనత్కుమారుని అత్మవిద్యకై అశ యించగా 'యోవై భూమా తదమృతం, ఆభ యదల్పం తన్మ ర్యం' బహ్మ మొక టే భూమము (నిత్యం), మిగతా _ప్రవంచమంత ఆనిత్మమని ఉపదేశిస్తాడు. (8) ఇరద విరోచనోపాఖ్యానము ద్చారా ఆత్మజ్ఞాన ప్రాపికై వ్యావహాంకోపా యములు నుందరముగా వర్ణించ బడినవి. బృహదారణ్యకోవనిషత్‌ 1 ఇందు 6 ఆధ్యాయములు కలవు. యాజ్ఞ వల్క్య మహర్షి ఉవదేశములచే కూడుకొనియున్నది (1) మరణం తరువాత సమస్త జీవులు నశించుచున్నందున పాణ శేషము 2) అభిమానవంతుడగు గార్ల్యునితో శాంత స్వభావుడై న కాశీరాజుయొక్క సంవాదము (3) యాజ్ఞ వలుడు కన సంపదనంతా భార్యలగు కాత్యాయని, మ్మైతేయిలకు పంచి, వనమునకు వెళ్లుతాడు, మైశేయికి తత్వజ్ఞానాన్నువదేశిస్తూ “అత్మావా అరే (దష్షవ్యః శోతవ్యః మంతవ్యః నిధిథ్యాసిశవ్యః' అని బోధిస్తాడు. జనకుని కొలువుకూటమున (దిహ్మజ్ఞానుల నదిస్సు. వివిధ మత ఖండన మండనములు (4) జనకునకు యాజ్ఞవలో్కోవ దేశము (5) సృష్టి పరలోక విచారము (6) (వవ హణ జైైబలి,. శ్వేతకేతు ఆరుణీయుల ధార్శనిక సంవాదము మరియు వంచాగ్ని విద్య. శ్వేతాశ్వతరోవనిషత్‌ : ఇవ తత్వమును (వతిపాదించునది ఉవనిషత్తు. 2వ అధ్యాయమున యోగము. విశదముగా వర్షితము 35 శైవ మరియు సాంఖ్య సీద్ధాంతములు., ఆంతిమాధ్యాయమున గురుభ కియే దైవళ క్రిగా 'యస్య దేవే వరాభ క్రిర్మవా దీవే శథాగురౌ" ఇని నిరూపింఛబడినది, భక్రితత్యమును

ఉవనిషత్తులు ర్త [వబొధించు వథమోపనిషత్తు ఇది. ఇందలి నాంఖ్యము వేదాంత మ్మిశితము, ఈ సాంఖ్యమునందలి ఈశ్వరుడు వకృతిపై ఆధికారము కలవాడు. “అవా మేకాం లోహిత ఘుక్లకృష్ణాం' స్వత్వరజ_స్రమో గుణముల సాన్యూవస్టయగు (వకృతి ద్వారా ఆ పరమాత్మ సృజిస్తూన్నాడని, నిజానికి జీవులంతా ఆ వర మాత్మ స్వరూపులే అని విశదముగా సోవవ త్తికముగా నిరూపించినది.

కౌషీతక్యుపనిషల్‌ ; బుగ్వేదీయ మైన ఈ ఉపనిషత్తున 4 అధ్యాయములు కలవు. 2 కర్మమార్గానుసరణముచే స్వర్గము, దేవయానము. పితృయానము 23 దార్యనిక సిద్ధాంతములు, (వత్యర్జ్దన ఇందుని ద్వారా బహ్మవిద్యోపదేశము (పాణతత్వ వర్ణనము 4. బృహదారణ్యకోవనిషదంతర్గత బాలాకి అజాత కతు నంవాదము.

మైకాయణీయోవనిషత్‌ : యజుర్వేదీయమైన ఈ ఉపనిషత్తున 7 (వపా ళఈకములు కలవు గద్యపద్యోభయమి[శితము. ఏడవ [(వపాళకమున ఈశావా స్యమునుండి కఠోవనిషత్తునుండి రెంఢేని మంతములు ఉల్లేఖించ బడినవి. మిగతా భాగమంతా అర్వాచీనముగా కనవడుచున్నది. సాంఖ్యము, హఠ యోగము చక్కగా నిరూపించబడినవి. 'వేదొంగములు ? *“ఆంగ్యంతే జ్టాయంతే వీభిరితి అంగాని, వేదస్య అంగాని వేదాంగాని” వస్తు తత్వమును తెలుసుకొనుట కుపకరించునవి అంగ ములు, వేదముయొక్క వా స్తవికార్థమును తెలుపునవి వేదాంగములు. మొట్ట మొదట నాల్లు వేదములతోపాటు వేదాంగముల వరిచయము “త్మతాపరా బుగ్వేదో, యజుర్వేదః, సామవేదః, అధర్వవేదః, శిఇు, కల్పో, వ్యాకరణం, నిరుక్తం, ఛందో, జ్యోతిషమితి” ముండకోవనిషత్తునందు కనబడుచున్నది.

వేదాంగములు వేదమునకు అంగములని పాణినీియ శికయందు ఈ విధ ముగా వర్ణింవబడినది. “ఛందః వెదౌతు వేదస్య హస్తా కల్పోఒఠ వఠ్యతే, జ్యోతిషా మయనం చకుః నిరుక్తం [శోత ముచ్యతే. ిణు మూణంతు వేదస్య ముఖం వ్యాకరణం స్మృతం, తస్మాత్‌ సాంగ మరీతైవ (టవ్మలోకే మహీయతే” ఛందస్సు పాదములు, కల్పములు చేతులు, జ్యోతిషము కన్నులు, నిరుక్తము చెవులు. శిక్షా ముకు. వ్యాకరణము ముఖము. కావుననే అంగ సహితముగా వేదము నధ్యయనము చేసినవాడే (బహ్మలోకము నంద కల్గుతాడు.

య! సంస్కృత సారస్వత సమాళోచనము తిక్షై $ “స్వర వర్ణాద్యుద్భారణ (వకారో య్యత శివతే, ఉపదిశ్యతే సాశివా" అని సాయణా చార్యులు వర్ణోచ్చారణ పద్దతిని బోధించునది శవ అని నిర్వచింఛినారు. ఏ వర్ణమును ఏయే స్టానమునుండి పలుకివలను? అందులక్రై ఏ [వయత్నము చేయాలి? వర్ణములెన్ని? ఆవి ఏవిధముగా విభకింవబడుతాయి? ఎన్ని స్థానముల? ఎన్ని పయత్నములు, శరీరమందలి వాయువు వర్ణరూపాన్ని ఎలా ధరిస్తూంది? స్వరములిన్ని? ఎలా ఉచ్చరించాలి? ఇత్కాది [పకారములను శిష బోధిస్తూంది వేద పరనమునకు శివిజ్ఞాన మెంతేని అవశ్యకము. శుద్దో చ్భారణము, సస్వరవఠళనము వేదమునకు (పాణములు ఈ “షయమే పాతి కాఖ్య (గంథములలో విపులంగా వివరంచినవి.

(పాతి గాఖ్యమనగా (వతి శాఖకు నంబంధించినదని అర్ధము. బుగ్వేద శాఖలకు శౌనక మహర్షి రచించిన బుక్‌ [పాతిశాఖ్యము. శుక్షు యజుర్యేద కాఖ లకు కాత్యాయనుని శుక్ష యజాః పాతిశాఖ్యము. కృష్ణ యజుర్వేద శాఖలకు తైత్తిరీయ (పొతిశాఖ్యము సామవేదమునకు సామ (పాళిశాఖ్యము. పుష్ప సూూతము, పంచవిధ సూతము _ అధర్వ వేద కాఖలకు అధర్వ (పాళిశాఖ్య మును కలవు ఇవియేకాక మరికొన్ని శివా గంథములు కలవు

బుగ్వేదమునకు పాణినీయ శివ, పక్ష యజుర్వేదముకు య్యా వల్క శివ, కృష్ణయజుర్వేదమునకు వ్యాస శివ సామవేదమునకు నారదశిన్‌ ఆధర్వ వేదమునకు మాండూక్య శిష్య ఇవియేకాక భారద్వాజ శివ వశష్ట శిక్ష, పరాశర శిక్ష కౌండిన్య శిత ఇత్యాది 34 $౫ (గంథములున్నవి. శ్రేత్తి రీయోవనిషత్తునందు “వర్ష: స్వర, మ్మాక్కా బలం, సామ్మ సంతాన; ఇత్యుక్తః శీవాధ్యాయః” అని శక ఆరు ఆంగములుకలదిగా వర్ణింపబడినది. వాటిని వరిశీలింతము.

వర్ణః ఇ అవరములు, సంస్కృతమున ర్‌3 వర్ణములు.

స్వరః : ఉదాత్త, అనుదాత్త స్వ్పరితమని మువ్విధము.

మ్మాతా ; స్వరములనుచ్చరించుటకు పట్టు కాలమునకు, చిటుకవేయు కాలమునకు మ్మాతయని పేకు హన్వ, దీర్ష పుశములని మువ్విధములు.

ఒలం ; వర్శముల నుచ్చఏంచునపుడు చేయు పపయత్నము ఆభ్యంతర బాహ్యమని ద్వివిధము కంథాదులెనిమిది స్థానములు వర్ణాత్పక్యారారములు,

వ్యాకరణము 25్‌ సామ ఏ సమవిధిగా, స్పష్టముగా, సస్వరముగా ఉచ్చరించుట. సంతానః : సంహితాషాఠము. పదవిభాగమున సంధి నియమము పాటిం చుట. సంధి జ్టానము కిలిగియుండుట. వ్యాకరణను వ సాదూకేవ (పయుంజీత, న అసారూన్‌ గవాదయ ఏవ సాధవః న గావ్యాదయః “నమేచ్చికవై నావ భాషితవై మేచ్చోహ వా యదవ శబ్దః” అని వేదము చెప్పినట్లుగా సాధు, ఆసారము వయోగ జ్ఞానమునకై వ్యాక రణ మెంతేశి అవసరము రక్షాహాగమ లఘ్వసందేహాః [వయోజనం” అని షహా భాష్యకర్ర వ్యాకరణ [వమయోజనముల వెల్లడించి రాడు. వేదమును రక్షించుటకు ఊహ 1 చేయటకు, సంక్షేపముగా వాక్యరచన చేయుటకు, సందేహ రాహిత్య మునకు వ్యాకరణమవపరము “ఐం దం చాందం కాశకృత్న్నం కౌమారం కాకటాయనం, సారస్వతం చాపీశలం కాకటం పాణినీయకం' అనీ నవ వ్యాకరణములు (పసిద్ధములు. వీట న్నిటయందును వై దిక లౌకికోభయ విధములగు శబ్దములను సాధించు టయందు పాణినీయమే పాదాన్మము వహించుచున్నది. యేనా వర సమామ్నాయం ఆధిగమ్య మహేశ్వరాత్‌ కృత్స్నం వ్యాకరణం [పోక్తం తన్మై పాణినయే నమః, పాణీని [కీ వూ. 5వ శతాల్లీవాడని చార్మితకుల అభిపాయము ఈతడు కళా తుర నివాసి ఈ కాలాతురమే హలాధుర్‌, హలాహుర్‌గా వ్యవహరింపబడి నేథు లాహోర్‌గా మారినది. ఇది తక్షశిలకు ఫమీవమున నున్నది ఈతని తండి'పేరు శలంగు, తల్లి పేరు దాషీ. పాణిని వ్యాకరణమునకు సూూతములను వాసినాడు, వ్యాకరణమవగ్గా శబ్దములను (వకృతి (వ్రత్యయములుగా విభజించి, యే యశ మున నేయే రూవము సాధ్యమగునో నిర్ణయించు కాస్త్రము. ఈతని స్తత గంథమునకు అఫవ్థాధ్మాయి ఆనీ పేరు. పేరువలననే ఇది యొనిమిదధ్యాయ ములు కల _గంథమని తెలియుచున్నది ఒకొక్క అధ్యాయమున నాలుగేసి పాదములు కలవు. మాహేళ్వర స్తూతములతో గలనీ మొత్తము 3997 "స్తూశములు కలవు. కే ఈహ : _వకృతియగు ఆగ్నేయ యాగమున అగ్నయే అని ఉండుకు వి *తయగు సౌర. యూూము" నూంణంయగయ జర. ముగుడు

భర్‌ సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము

ఆధ్మ్యాయముల విషయమును పరిశలింతము 1. శాస్త్రమనకంతయు వెలుగుజూపు సంజ్ఞా వరిభాషా సూ(తములును, వాటివలె నువయోగవడు ఆతి దేశనియమ స్నూతములు. 2. సమాస కారక సంబంధిత స్తూతములు. 3.ధాతు వులు. వానికి సంబంధించిన వివిధ _వత్యయములు 4.5, మొదట న్ర్రీలింగము లలో వచ్చు [వత్యయములు. తరువాత తద్ధిత (వత్యయములు. 6. (వత్యయ ముల వన వకృతిళో జరుగు మార్పులను వివరించు పకృతి కార్యములు. 7. కేవల వతృణుములకను, కృతి వత్యయములకు సంబంధించిన కార్య ములు ర. మొదటి పాదమున, పదములందు జళుగు షత్వ *త్వాది కార్యములు. చివరి మూడు పాదములలో పూర్వ కార్య (వవృ శ్రిలో నసిద్ధములగు కార్యములు వివరింపబడినవి. కాత్యాయనుడు వార్తీకముల రచించగా, పతంజలి పాణిని సూతములపైె మవిభాష్యము [వానిశాడు, ఈ పరంవరయందు వామన జయా దిత్యుల కాశికా, జినేందుని న్యాసము, హరదత్తుని పదమంజరియు, నాగేశభట్టు పరిభా షేందు శేఖరాది (గంథములు వసిద్ధములు,

కాశీవండితులు రామచం[ద వండితులు _ న్రోకరమగు అష్టాధ్యాయి వద్ధ తిని వదలి పెట్టి రూపసాధనకై అనువగు నూ తములను (గహించి, అయా రూవముల నిరూపించు సరళ పద్దతిన 'పకియా కౌముదిని* రచించినాడు, ఈతని శిష్యుడు టట్రోజి దీక్షితులు గురువు బోధించిన [పకారముననే సిద్ధాంత కౌముదిని రచించినాడు. వరదరాజ పండితుడు లఘు సిద్దాంత కౌముది నంద జేసినాడు ఇంకా ఎన్నో వ్యాకరణ గంథములెన్నో అవతరించి సంస్కృత వాజ్మయాన్ని నియమబద్ద భాషగా నిరూపించినవి. కావుననే గి|ీగ000%14%1 (మ్యాక్షోనల్‌ ) సంస్కృత వ్యాకరణ మహత్వాన్ని కొనియాడుతూ ... భార తీయ వై యాకరణులు సృష్టించిన వరిపూర్ణము మరియు అతివిశుద్దమగు వ్యాక రణ పద్దతి ఏ దేశనుందును, ఏ భాషయందును గాంచలేము"” అని ము క్రకంర ముగా వలికినాడు. ఛందస్సు : వేద మంతోబ్చారణమున ఎక్కడ వదము నిలవవలెను, ఎక్కడ అవిచ్చిన్నముగా వలుకవలెనను జ్ఞానమునక్షై ఛందస్సు అఆవనరము. “ఛ్చద ఆద్బాదనే'” కప్పుట ఆను అర్థముగల ధాఏవునుండి నిష్పన్న మైనది. “ఛందాంసీ చ్భాదశాత్‌” అని యాస్కుడు కవి భావనల కవ్వునది ఛందన్సని పేర్కొన్నాడు “యద కర పరిమాణం తచ్చందః' అని 8 త్యాయనుడు నియ

నిరుక్రము డ్డి తాశర వరిమాణమును నిరూపించునది ఛందన్సని నిర్వచించినాడు. కళాంభాయన (శాతన్నూతము (7.27) బుగ్వేద (పాతిశాఖ్యము (16.13) సామవేద నిదానము పింగళాచార్యుని ఛందళ్శాస్తము. కాత్యాయనుని. ఛందోఒను [కమణిక యందును ఈ ఛందోవిచారము కనబడుచున్నది. లౌకిక ఛందస్సులకు వృత్త రత్నాకరము (వసిద్దము.

నిరుక్తము ; శబ్దముల నిర్వచించునడి నిరు క్రము- డ 0200 యాన్క మహర్షి రచించిన నిరుక్త (గంథము [1పామాణికము. నిభఘుంటువను వై దిక శబ్ద కోశమునకు వ్యాఖ్య ఇది ఇందు యాసు_డుతన వూర్వులగు జౌదుంబరాయణ, గార్గ్యాది వదిహేడు నిరుక్రకారుల పేర్కొంటూ వాం మళముల [వదశ్శించి నాడు, వారి గంథములు లభించుటలేవు. నిరు కమును వ్యాఖ్యానించిన వార లలో దుర్గాచార్య, స్ప ం౦ధస్వామి మహేశ్వరులు ముఖ్యులు. వైదిక దేవతావాచ కములగు అగ్ని . ఇంద _. వరుణ . సవితాది శబ్రముల నిర్వచనములనుస రించియే ఈ దేవతా సంబంధములగు మర్మతములు ఆధ్యాత్మికములు, అధి దైైవికములుగా నూచింవబడినవి.

నిఘంటు [గంథమున ఐదు అధ్యాయములుండగా, నిరుక్తమున వన్నెండు అధ్యాయములలో ఆ ఏిషయయే స్పష్టీకరింవబడినది. మొదటి మూడు అధ్యాయెములందు పర్యాయ పద విచారము కలదు ఇందు 21 భూమి వాచక పదములు 30 మేఘ వాచకములు 57 వాణీవచకములు 100 జలవాచకములు మొదలగు పదములు విచారించబడినవి. ఈ మూడు అధ్యాయములకు నైఘం టుక్‌ కాండమని పేరు నాల్గవ అధ్యాయమున కఠినములగు, ఆస్పష్టములగు శబ్దములు విచారించబడినవి. ఈ శబ్దముల వివేచనముల వ్యాఖ్యానము సృష్టీకర ఇము నిరుక్రమున 4 5, 6 ఆద్యాయములలో వివరించబడినది. వీటికి నై గమ కాండమని పేరు. ఐదవ అధ్యాయమునందు దేవతావాచక శబ్దముల వివేచనము- నిరు క్తమున 7 నుండి 12 అధ్యాయములలో ఇది నిరూపించబడినది. దీనికి దై వత కాండమని పేరు. నిరుక్త పరిశిష్టము వదమూడవ అధ్యాయము. పేర లభించుచున్నది. ఇందు - అక్షర . సోమ - జాతవేదాది విచారము కలదు. నిరు క్త పతిపాద్య విషయములు (వథానముగా బదని చెప్పవచ్చును.

వర్ణాగమము, వర్ణ విపర్యయము _ వర్షవికారము = వర్షనాశము - ధాతువులను అనేకార్డ్థ ములందు వయోగించుట,

రి నంక్కృత సారస్వత నమాలోచనము వర్షాగమో వర్ణవివర్యయళ్చ ద్వొచావరౌ వర్ణవికారనాళౌ ధాతో స్తవర్తాతి శయేన యోగః తదుచ్శతే వంచవిడం నిరుక్రంి. శబ్ద వుూత్చ త్రి, శబనిర్వచనము (£0/౧10100గ౧౧౫) భాషా విజ్ఞానము (౧౧|[0100/) అర్హ విజ్ఞానము (56౧౧801103) ఇవి తలుసుకొనుటకు నిరుక్తమే [పాచీన వామాణిక గంఠతము జెాతిష ము ని వేవములు యజ్ఞములను బోధించినవి ఆ యజ్ఞములనుష్టించు కకముహార్రముల నిర్హారించునది జ్యౌలిషము. “*వేదాహి యజ్ఞార మభి వవత్తాః కాలానువూర్వా విహితాశ్చుయజ్టాః తస్మాదిడం కాలవిధాన కాస్త్రం యో జ్యో.షం వేద సవేద యజ్ఞం" అని వేదాంగ జ్యోతిష (గంఠమున వేద జ్యోతిళ్ళాస్త్ర సంబంధము నిరూపింపబడినది. బుగ్వేద సంబంధమైనది ఆర్బ జ్యోతిషము 36 శ్లోకములతో యున్నది యజుర్వేద నంబంధి యాజుష జ్యోతి షము 43 శ్లోకములళో యున్నది. పన్నెండు రాశుల గణనము ద్వారా శుకా శుభ ముహూ రములు నిర్ధారించబడును రాశులకంటే అక్సినీ, భరణ్యాది నత (తములు గణనమునకు (పాశ స్యము ఇవ్వబడి:ది. జ్యోతిన్సులు అనగా నక్ష _తముల ఆ నక్షత గమనముననుసరించి గణనము చేయునది _- కాననే దీనికి జ్యోతిషమని పేరు. వై దిక జోతిషమున సూర్య, చంద, (గవ, నతతముల గమనము - నిరీక్షణ వరీక్షణములు సౌర చాంద్రమాన (వకారములు విచేదింవ బడినవి. చాందమానము యాజ్ఞిక కలావములకు (వశ న్తమగా చెవుబడినది. కల్పము 2 'కల్చ్యతే యాగ వయోగోఒత కల్పః' యాగ (వయోగముల కల్పించునది కల్పము. “వేద విహితానాం కర్మణాం అనువూర్వేణ కల్పనా శాన్తం కల్పః' అని సాయణుల వ్యుత్పత్తి. ఈ కల్ప సూతములు, [కౌత - గృహ్య - ధర్మ - జల్చ సూతములని చతుర్విధములు.

(శౌత స్నూతములు : శృతి బోధించు జోతిష్రోమాది యజ్ఞముల [కమ మును లోధించును బూగ్వేదమునకు ఆశ్వలాయన కాంఖాయన స్మ్నూతములు, శుక్ల యజుర్వేదమునకు కాశ్యాయన [శాతసూ తములు. కృష్ణ యజుర్వేదము నకు, బోధాయన, అవస్రంబ హిరణ్యశేశి, వైఖానస, భారద్వాజ, మానవః వరానవా (శౌత న్యూతములు. సోమవేదమునకు ఆర్లేయ, లాట్నాయన, దాహ్యా యణ, జ్ఞైమినీయ. శాత స్యూతమ్సులు, అథర్యవేదమునకు వై శాన సూత

కల్పనూ తములు ర ములు, ఆయా వేద శాలీయులు యజ్ఞకర్మల నాచరించునపుడు, ఆయా నూత ముల పొటింపవలయును.

గృహ్య నూతములు : గర్భాదాన (వృతి షోడళ సంస్కారములు పిళ్ళయజ్ఞము శాన్దతర్నణాదులు, బుషియజ్ఞము (లేదా అద్కయనము) భూత యజ్ఞము వశువవ్చాదుల కావోరనము నాసంంట మవుష్యయ కము ఆతిథి సత్కారము) దేవయజ్జము (వె శ్వదీవము అను వంచ వివోయజ్ఞములు గృహ నిర్మాణము (వాస్తువు ), పశుపాలనము, రోగనాశక విధులు, గృహాస్టా శముల కువకరించు సంహ్మారములన్ని వరింపబడినవి బుగ్వేదమునకు ఆశ్వలాయన

వ ప్ర శాంఖభాయన, కౌషీతకి గృహ్య న్యూతములు శుక్త యజుర్వేదమునకు పార ళా

న్కర గృహ్యూ సూతములు కృష్ణ యజుర్తే దమునకు బోధాయన, అవ స్తంబ, హిరణ్య కేశి, భాదా-జ మానవ . కారకగృహ్యు సూతముళు. సామవేద మువకు గోఎల, (దాహాయణ, ఖాదిరి జై “నీయ గృహ్యస్తూతములు, అధర్వ వేవమునకు కౌశిక గృశ్యా నూ తములు లభించుదున్నవి

ధర్మ స్మూతములు : చతుర్వర్ణములవారు, చతుర్మాశమములందు అను ప్టించదగెన ధర్మములు నిరూపింవబడినవి బుగ్వేదమునకు వశిష్ట, విష్ణు ధర్మ నూతములు, శక్త యజుర్వేదమునకు వోకీత, శంఖ ధర్మస్నూతమలు, కృష్ణ

ఫు ళా ణి

యిజుర్వేదమునకు బోధాయన. ఆవ వంది, హిరణ్య కేశి ధర్మసూ తములు సామ వేదమునకు గౌతమ ధర్మసూూతములు లలించుళున్నవి.

శుల్చ సూతముకు ఇ యజ్ఞ నిర్మాణమును ని. పించుచున్నవిం శుక్ష యజుర్వేదమునకు కాత్యాయన శుల్బ న్య్నూళము ౨, కృష్ణ యజుర్వేదమునకు లోభాయన, అవస్తంబ .- మానవ శల్చ స్తూతములు లభించుచున్నవి. చర్శనములు ;

ఇయం విసృషి క్యత ఆబభూవ యదివాదదే యవి వాన,

యో అస్వాధ-వః వర మేవ్యోమన్‌ సోఆఅంగవేరి యవి వాన వేదం!

ఈ పవంవ సృష్షి ఎవ్నడినుండి ఆరంళమైచది. ఎకః-_డి నుండి వృజెంవబడివది ఎవ3చే నృజింవలడినది ఎందుకు సృజింపబడి" ది. ఈ సంసార శే బుగ్వేద సంహిత శాసవీదూసూ క్రము.

80 సంస్కృత సారన్వత సమాలోచనము యాతలో జీవులెందుకు బద్దులగుచున్నారు. ఎంతవరకీ బంధము విడివడు ఉపాయమేలేదా? అను తాత్విక చింతన “సంగదృధ్వం సంవదధ్వం సంవో మనాంసీ జానతాం"” అని బుగ్వేదమున ఆరంభింపబడినదై , ఉపనిషత్తుల కాల మున వికాసమునాొంది, దర్శనములుగా అవతరించినది, దర్శయంతఠీత దర్శనాని యధార్థ త శ్రమును బోధించునవి దర్శనాలు. మానవులకు తత్వాన్ని, నత్యాన్ని బోధించి మోక్షమార్గము వ్తెపు పయనించు నటుల చేయుటయే వీని ఉదేగ్యము. “వత్యషేణానుమిత్యావా యస్తూపాయౌో న విద్యతే ఏనం వదంతి వేదేన తస్మా ద్వేదన్య వేదతా” (వత్యవాదులచే తెలుసుకోలేనిదానిని కూడా బోధించు వేదమును (వమాణ ముగా ఆంగీకరించినవి వైదిక దర్శనములు ఆ న్తీక దర్శనములు, వేద (వమా ణము నంగీకరించని త్త, బౌద్ధ, చార్వాకాది దర్శనములు అవై దికములని లేదము. సాంఖ్య, యోగ, న్యాయ, వై శేషిక, మీమాంస, వేదాంతములను అరు ఆసీకదర్శనములు. వీటిలో సొంఖ్యదర్శనము అత్మిపాచీనమైనది 'సంఖ్యాయా ఇదం సాంఖ్యం “సంఖ్యయా నిర్మితం సాంఖ్యం" అని సంఖ్యా శబ్దమునకు తగ్గిత వత్యయము చేర్చగా సాంఖ్యళబ్ధము నీద్ధినూంది. సంఖ్య నాధారముగా గొని బోధించునదని అర్హము ఆ సంఖ్య ఏమిటి? అన్న పళ్నకు వంచవింశతి (29) ఇరువది ఐదు తత్వముల సఖ్య అని చెవృవచ్చును, "వంచ వింశతి తత్వజ్లోయ్యత కుతాళమే రతః జలీముండీ కిలీవాపి ముచ్యతే న్యాత సంశయః” జటాధాంయగు కాపాలిక మతస్థుడును, ముండనము చేయించుకొన్న సన్యానీయు, 9ఖను ధరించు వై దికుడును, ఎవ్వర్టైనను, ఏ కులస్థుడెనను, ఏ ఏ ఆశమన్లుడెనను, ఈ 25 వదార్థములను తెలునుకొంటె ముక్తుడౌతాడు. అని, నంఖ్యకు ముకి కారణము చెవృనైనది, కాననే దీనిక సాంఖ్యమని పేరు. “బుషిం [విసూతం కపిలం యస్త మగే జ్ఞానెస్స్‌ ఈర్రి జాయమానంచ వశ్యేత్‌" అని శ్వేతాశ్వతరోవనివత్తు (5.7) నెందు జ్ఞానులలో అఇగగణ్యుడిగా స్తుతింవబడిన కపిలమహర్షి దీనికి (వవ ర్హకుడు, ఈ మహర్థి 526 నూ తముల రచించి, విషయ, (వథానశార్య,

సాంఖ్యదర్శనము క! వైరాగ్య, ఆఖ్భాయక, పరపక్ష నిర్ణయ తం్మతార్జ సంక్షేపములను ఆరు అధ్యా యములందు విషయ విభాగముచేసి నిబద్ధము గావించినాడు.

ఈ సూత గంథమునకు చాలామంది వ్యాఖ్యానముల రచించినారు అందు జ్ఞాన భితువు రచించిన సాంఖ్య (పవచన భాష్యము మొదటి వ్యాఖ్యా (గంథము “కాలార్క ఖక్షితం సాంఖ్య శాస్త్రం జ్ఞా? సుధాకరం కలావ శిష్టం చయదపి పూరయిష్యే వచోఒమృతేః”

జ్ఞానామృత సిందువైన ఈ సాంఖ్య శాస్త్రము కాలముచే ల్లుఫమై ఏదో కొద్ధి మిగులగా, తిరిగి నావాక్కు లచే పునరుద్దరిస్తానని విజ్ఞానబిక్షువు తెలిపి నాడు, ఈశ్వరకృష్ణుడు సాంఖృ్యకావకల [వాస్తూ... వతత్పవ్శిత మ గ్భంం ముని రాసురయేఒనుకంపయాా పదదౌ, ఆసురిరపి వంచశఖాయ తేనచ బహుధా కృతంతం తం”

ఈ వవ్శితమగు సాంఖ్య శాస్త్రమును కపిలుడు ఆసురికి, అసురి వంచ శిఖున కువదేశించినాడు. అతడే ఈ సాంఖ్యమును విపులముగా బోధించినాడు. ఆని సాంఖ్య సం్యవదాయమును విన్నవించినాడు. కాని ఆసురి పంచశిఖుల రచ నలు కానరావు ఈశ్వరకృష్ణుని కారిక్కాగంథము డెబ్బది శ్లోకములతో కూడు కొని సువర్షసవ్రతి. హిరణ్యస వ్రతి అని చై నాయందును (వసిద్ధిగాంచి నది. ఈ కారకా (గంథ వ్యాఖ్యలలో 1. గౌదపాద భాష్యము. 2. మారరవృ త్రి. 3 ళంక రుని విజయ మంగళటిక శీ. వాచస్పతి కృత తత్త కౌముది. 5. నారాయణ తీద్దల చం్చదిక (వసిద్ధములై నవి.

(వత్యవము, అనుమానము శబ్దము అని మూడు [వమాణములను ఆంగీక రిస్తారు ఈ సత్యార_వాదులు. (1) (వకృతి_ (స్వ, రజ, న్రమస్సుల సామ్యా వస్థ) (2, పురుషుడు. 3. మహదాదులు ఏడు (బుద్ధి, ఆవాంకారము, శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస గంధములను వంచతన్మాాతలు) 10.24 షోడశ గణము (వృధివ్య ప్రేజో వాయ్వాళాశములు పంచభూతములు కన్ను, ముక్కు, నాలుక, చర్మము, చెవి ఐదు క్ఞానేర్యదియములు వాక్సొణీపాద పాయూవస్థలను ఐదు కర్మేంద్రియములు, మనస్సు) అనునవే 24 త త్రములు. పురుషుడు పుట్టువాడు, కాదు పుట్టించువాడు కాడు. నిత్యుడు - (వకృతి నిత్యమైనది దేనినుండి పుట్టునది | విజ్ఞానధిషువు _ సాంఖ్య ్మవవచన భాష్యావతా5కా.

32 సంస్కృత సారన్వత సమాలోచనము కాదు కాని, మవదాదులను పుజ్టిన్తూంది. మవాదాదుల వకృతినుండి +న్మిం చినవై , పోడశగణాన్ని పుజ్జిస్తాయి. ఈ విరముగా _వకృతియే సర్వ వవంచ సృష్టికి కారణము. తామరాకునందలి నీటిబొట్టు వలె పురువుడు నిర్లేపుడు, నిమి త్ర మ్మాతుడు. పుకవుడు క రృత్వ, లో క్రృత్వాది గుణరహితుడై నవ్వ్నభికిని, _వకృ్శతి

సంయోగమువలన పకృతి గుణములను, తన పణములుగా భావించి డుఃఖబ ముల ననుకవిస్తున్నాడు.

అజామేాం లోహిత పక్ష కృష్ణాం ఐహ్వీః (వజాః సృజమానాం సరూపాం. అజోహోోకో జుషహూణోఒ౬ను తే జహాత్మేనాం ళుక్రలోగా పుజోన్మః _వకృతియ వజల సృష్టిస్తుంది (వకృతియే _వజల నశింవపస్తుంది కాన ఈ సంసార బంధము, ఈ సుఖ దుఃభాదులు _వకృతి కార్యములే అని తలంచి వై రాగ్యాన్నాశయించిశట్టయితే ముక్షి నొాందుఠాగని సాంఖ్య. దర్శనము బోధిస్తూంద్‌,

యోగడర్శనము వి సాంఖ్య యోగములు వేరుగా ఖభావించినవారు. తెలివి లేనివారని గీతలే తెల్చబడినది. సాంఖ్యము తత్తానుభవ దూవమైనది.యో *ము ఆచరణరూవమెనది తా 8-కముగా రెండునూ ఒకటే. వేదము ఇంకొక విష యము నంగీకరించుటచే "కలిగిది.. యోగ సూూతమువ వతింజలి వ్యక్తి సృబంధ దైవమును అనువతింవెను. అందు2త యోగమును "నేళ్వర సాంఖ్య మనిరి వతంజలి ఈ స్వీయ దైవ ఆరాధన (ద్యాన్త మొక్కటియే మోవ సాధనమనక, సాంఖ్యులవలె, అత్మానాత్మ వివేచనమే మోషె కారణముగా అంగీకరించును. కుద్దాన్మ స్వభావ (వత్కషమునకు, యో% నూూతమున వివిధ ధ్యాన మారములు నిరూపించబడినవి.

మానసిక వంచవిధ వృత్తులను నియమించి అదుపులో నుంతుట

యోగము. మనస్సు చంచలము ఆ మనస్పే తానని శుద్దాత్మ అనుకొనును. ఆత్మ నిర్మలత్వము "ప్వేచ్చ ఈ చంచల మస్సుచేత నిరోధథింవబడినవి. ఈ మనోవృత్తులే తాననుకొనుటకు సేతువు అజ్ఞానము (అవిద్య). ఈ అజ్జాస (ప్రదావముచ అనిత్యమును నిత్యషుని, మాల్కాముకు. నిర్మీలమని డుఃవమికు సుఖమని, అనాత్మను అత్మ అని ఆత్మ వరిగణించును 8; అజ్జాని మూల ముననే ఆత్మ, బుద్ధి (మనస్సు) కానే అని భాఎంచును; ఆ హశువుచేతసకత

యాగదర్శనము 33 అసహ్యుత కలుగును. వరిణాఎమున బశుకుమీద అశ, చావన్న భయం జనిం చును. ఆధ్యాత్మిక జీవనముకు దుర్భరముగా చేయు కోరికలు జనించును. ఈ కోరికలను నిరోధించ వివిధ నియమములు కలవు.

నిర్మతలను చేకూర్చు పరఠకిరముళివె : అనురాగము, మతి. కరుణ, ముదితము, ఉ పేవ - వినితోవాటు అహింస సత్యము, అస్తేయము (బహ్మ చర్యము, అవక్షిగహము అవసరములు. మానసిక నిశ్చలత్వ సంపాదనమే నమాధి. ఈ నియమములు సమాధి స్థితిని సిద్దింవజేయును. సంవజ్ఞాత సమా ధిలో ఆత్మబుద్రి ఒకటి కాదన్న జ్ఞానముండగా, అసం పజ్ఞాత నమాధిలో అ వేద జ్ఞానమునకు పరమావధి అయిన ముకి బంధ రాహిత్యము కలిగి ఆత్మ స్వీయ నిర్మాలిన్మ స్టికిలో శుద్దార్మగా ఉండిపోవును. ఆత్మ స్వీయ పద్ద వదమును తిరిగి సంపాదించుకొనుటయే ముక్తి

ఈ యోగధర్శనమున పతంజలి మహర్షి రచించిన 'యోగసూతములు , ఏతద్గుంంథముపె రచించిన వా ఖ్యా _గందములు, 'యోగవాళిష్ణ' మను వళిష్ట మహాళ్షి శ్రీరామచం్నదునకు వబోధించు యోగమార్షోవదేశకమగు (గంథమును (వసిసగ్ధములు. నా్యాయదర్శనము; (వమాణముల చేత యథార్థమును వరీక్షించునది న్యాయదర్శనము. న్యాయము (ప్రధానముగా తర్కము జ్ఞానము ఆలోచనము. జీవాత్మను ముక్తి పౌందించుటే విని లవ్యము న్యాయ నూతము ఈ కాఖకు చెందిన మొదటి (క్రమబద్ధమైన _గంథము ఈ న్యాయ న్నూతములను రచిం చినవాడు గౌతముడు. కొందరు విద్వాంసులు అవపాదుడు అను పేరును ఈతడే కలిగియుండెనని ఊపింతురు. మరికొందరు న్యాయ నూతమున మొవటి భాగము గొతమునివే రచింవబడినదనియు, రెండవ భాగము అతపాదు నిచే రచింవవిడినదని అందురు. ఈతని కాలము క్రీపూ. 300 అని నిర్ధారింవ ఐడినిదిం

ఈ న్యాయదర్శనమున 5 ఆధ్మాయములు కలవు ఒకొక్క అధ్యా యము. రెండేసి అహ్నికములు కలిగి యున్నది _పారంళమున “పమాణ _ఎమేయ.” అన చా*ామువ వమాణము మొదలగు పనవోరు (క6) వదార్థ ముల యొక్య- యకార్థ ఖ్టా్‌ంము వలశ మానము సిస్థ చును అసి పసారంభించి

! సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము (పమాణముల యుక్క లవణ స్వరూపములు విసృృతముగా వర్ణింపబడినవి. న్యాయసూతముల పైన భాష్యమును రచించినవాడు వాత్సాయనుడు. ఈతని అసలు పేరు పక్షలస్వామి యనియు, వాత్సాయనుడనునది ఈతని గోోత నామము కావచ్చునని విమర్శకుల అభి పాయము. కామస్తూతముల రచించిన వాత్సాయనుని కంటే ఈతడు భిన్నుడు. క్రీ. శ. 300 ఈతని కాలమని నిర్ణ యించబడినవి.

న్యాయవ్వార్తిక (గంథమును రచించినవాడు ఉద్యోతకరుడు. ఈతను పాశుపత సంపదాయమునకు చెందినవాడు. భరద్వాజ గోోతీయుడు కావుననే పాఖపతాచార్య ఉద్యోతకర భరద్వాజుడని వసిద్ధి చెందినాడు,. సుబంధు (క్ర శం 650) తన వాసవద త్త (గంథమ న ఉద్యోతకరుని స్మరించుటచే ఈతడు కీ. శ, 60(0 వాడని నిర్ధారంచ వచ్చును. దిజ్నాగుడు మొదలగు బౌద్ధుల యొక్యా మతములను నిరాకరిస్తూ న్యాయ భాష్యము పైన ఈ వార్తిక (గంథమును రచించినాడు.

ఈ న్యాయవా ర్తిక (గంథతమునకు తాత్పర్య టిక యను వ్యాఖ్యానమును (వాసీనవాడు వాచస్పతిమ్మిళుడు, సర్వ తంత స్వతంతుడన్న బిరుదును వహించి, భారతీయ దర్శనములన్నింటిపె ఈతను (గంథములను రచించినాడు. 9వ శతాబ్దము ఈతని కాలము. త్రిలోచనుడు ఈతనీ గురువు. ధర్మకిర్రి, ధర్మోత్తరుడు మొదలగు బౌద్దుల మతముల ఖండిస్తూ న్యాయవార్తిక [గంథం పై ఈ తాత్పర్య టికను రచించినాడు.

వాచస్పతి ముని సమకాలీనుడై న జయంత భట్టు షోడళ వదార్థముల యుక్క. [క్రమమును బోధిస్తూ, న్యాయమంజరి అను [గంథమును రచించినాడు. ఈతని భాష సరళమై సుబోధమై కొత్త న్యాయ శైలిని అనుసరించినది.

&2 వ శతాబ్బమున గంగేష ఉపాధ్యాయుడు ఉదయించి నవ్య శ్యాయ మును ,వలోదించినాడు. ఈతని తత్వ చింతామణి (గంథము నవ్య న్యాయ మునకు ఆధారమైనది. మిథిలాదేశమున వర్శమానోపాధ్యాయుడు, వవధర మ్వృిశుడు, వాసుదేవమిసడు మొదలగు విద్వాంసులు ఈ నవ్వ న్యాయమును వృద్ధి పౌందించినారు. ననద్వీపమున రఘునాథ శిరోమణి (కే5 వ శతాబ్ది) మథు5ా నాథ తర్మ- వాగీపుడు (16 వ శతాబ్ధి), జగదీశ తర్కాలంకారికుడు (17వ,

న్యాయదర్శనము కక్‌ శలఠాబ్ది) గదాధర భట్టాచార్య (17 వ శలాబ్ది) మొదలగు వారలు ఈ నవ్య న్యాయమును (వబోధిన్తూ (గంథఠముల రచించినారు.

వదవ శతాబ్బమున న్యాయ వై శేషికములు ఒకే దర్శనముగా, కాస్త్రముగా మార్పుచెందినవి కావుననే నై యాయిక [వకరణ (గంథకారులు వై శేషిక సమ్మ తములగు [దవ్శ. గుణ - కర్మ - సామాన్య - విశేష - సమవాయ .- అభావము లకు ఏడు వదార్థములను వై షేషికసమ్మతములగు షోడళ వదార్థములలో, అనగా 'ఆర్జము' అను [వమేయ జాతమున అంతర్భవింపజేసినారు. ఈ వకరణ శగంథములళలే భాసర్వజ్ఞాని (శీ శ 10వ శతాబ్ది న్యాయసారము, వరద రాజుని (12వ శతాబ్ది) తార్కికరకా (గంథము, గంగేశోపాద్భాయుని తత్ర చింతామణి, కేశవమి. కుని (13వ శరాద్దిి తర్క భాష్మాగంథములు _పధాన మైనవి. వై శేషక దర్శనమున శివాదిత్సుని (10వ శతాబ్ది) స్రవదార్థి, ఉద యనుని (11వ శతాబ్ది) లకణావలీ వల్లభా చార్యుని (12వ శతాస్టి), న్యాయ లీలా వతీ, అన్నంభట్టుని (శ7వ శలాబ్ది) తర్క. సంగవము, విశ్వనాథ న్యాయ వంచాననుని (17వ శతాబ్ది) కారికావలీ, ముకావళులు, జగదీశ తరా_లంకా రుని (17వ శతాబ్ది) తర్వామృతము, లౌగాడి భాస్కరుని(17వ శతాబ్ది) తర్క కౌముదియు (పసిర్ధములు.

'వై శేషిక దర్శనము : విశేషమను వదారమును అధికముగా అంగీకరించినందున వై శేషిక దర్శనమని దీనిపేరు. ఈ దర్శనమునకు నవర్త కుడు కణాదుడు. కాళ్యపుడు, ఉలూఖడనియు (వనీద్ధి. ఈ కణాద్‌ మహర్షి 970 సూూతముల రచించి, వది అధ్యాయములలో వదిలపరచినాడు. ఒక్కొాక్కం- అధ్యాయమున రెండేసి ఆహ్నాకములు కలవు. అధ్యాయ విషయముల పంశీలింతము. 11. పదార్థములు, 2 [దవ్యము 3 ఆత్మాంతఃకరణములు, 4. శరీరభ్రేదము, 5. కర్మ, 6. శాత ధర్మములు, 7. గుణములు, సమ వాయము?. ర. జ్ఞానము, తదుత్పత్తి, తన్నిదానము, 9. (ప్రాగభవాదులు, 10. ఆత్మ గుణములు.

ఈ సూతములపైె లారధ్వాజవృ త్తి (గంథము, వశ సపాద భాష్యము, శంకరమ్మ శుని ఉపస్కా రము, జయనారాయణ లట్టాబార్యుని కజాద స్మూత వృత్తి [గంథము, చందకాంత భట్టాచార్యుని వై శేషక భాష్యమును సూత వ్యాఖ్యాన రూవముల్సె నవి. వదార్థ వ్యాఖ్యారూవములై న (గ?ళములలో వ్యోమ

క్రి సంస్పృత సారన్వత సమాలోచనము శివాదార్యుని వ్యోమవతీ శ్రీరతుని న్యాయకందలి, ఉదయనుని కిరణావలి, శ్రీవ త్సుని లీలావతి, జగదీశుని భాష్కనూ క్రి, శంకరుని కణాద రహస్యము [వథా నముల్చె నవి, ఆయా వదార్థముల తుణ్ణముగా పశీలించినందువలన జ్ఞానము ము క్రిని

కలిగిస్తూంది “ధర్మవిశేష పసూతాత్‌ దవ్యగుణ కర్మ సామాన్య విశేష సమవాయానాం వదార్థాశాం సాధర్మ+ వై ధార్మాబ్బాం తత్వజ్ఞాశాన్ని శేయ సాధి గమః” జీవాత్మ డ్ఞానస్వరూపి యైనవాడు ఈశ్వరుడని చెప్పబడు వరమాత్మ జీవాళ్మకం టె భిమ్మడు ఈళడు సస్నజ్ఞుష నర్వవ్యాపి, నిత్మపర్ధ ముక్త నిభావుతు జీవాత్మ సుఖ దుఃఖమల అనుభవిస్తూ జనన మరణ జాలము? వడుచున్నాడు అనాది వాశనా సంస్కారములచే దేహమే తానని భావిస్తూ విష యములందు రమించుచున్నాడు. ఆక. డ (వవరర్తించి పుణ్య పావముల నాచ రస్తూ సుఖ దుఃఖముల ననుభవించుచున్నాడు. తత్వ భ్టానముచే, మిళ్శాజ్ఞానము నళింపగా కోరికలు లేనందున కర్మల నాచించనందున కగ్మ జన్మములైన పుఖ్యపావములు లేనందున సుఖ దుఃఖ సంబంధము లేదు. ఇదియే మోశమని చెవ్వబడుతూందని వై శేషిక దర్శనసారము.

మీమాంసొదర్శనము : మీమాంస అనగా విచారమని అర్థము. వేదము యొక్క వూర్వళాగమైన సంహితాగరణ్యకములు బోధీంచు కర్మకాండను వివే చించు దర్శనము వూర్వమీమాంస ఈ దర్శనమునకు (వవరకుడు జైమిని మహర్షి అతడు 2700 నూతములు (వాసి 12 అధ్యాయములలో నిఐద్దము గావించినాడు. అధ్యాయముల విషయములను విచారింతము : ధర్మము, థి కర్మ ఛ్రేదము, అంగత్వము, 4 (వయోజ్య (వయోజకత్వము, ర్‌ (క్రమము, 6. అధికారము, 7. సామాన్నాతిదేశము, 8 విశేషాతిదేశము, 9. ఊహ, 10. బాధ, అభ్యుచ్చయము, 111. తం్యతము, 12. అవావమము. ఈ నూత ములపె [వానీన ఉవవర్ష = భవదాస - బోధాయన వృ త్మిగంథములు లభించుట లేపు. శబరస్వామి (వానీన భాష్యము సమగిముగా లభించుచున్నది. ఈ భాష్య మ్వుపె కుమారిలభట్టు వ్యాఖ్య (వానీనాడు.

[వఠథమాద్యాయ [వథమపాద వ్యాఖ్యకు శ్లోకవార్రికమని పేరు, ద్వితీయ

పాదము నుండి తృతీయాధ్భాయ సమాప్తి వరకు గల వ్యాఖ్యకు తం్యతవా ర్రిక మని పేరు. మిగళా వ్యాఖ్యకు టుప్‌ టీక యని పేరు. ఈ కుమారిలభట్టు మన

మీ కూంహొదర్శనము రి తెలుగువాడు కాబరలాషమునకే (వభాకరుడు బృవాతీ లఘ్వీ అను రెండు వ్యాఖ్యల (వాసీశాడు. ఈ వ్యాఖ్యాకారులలో భిన్న మైన ఆలి పాయము లేర్పడినవి కాననే. మీమాంస కుమారిల వవర్తితము బభాట్టమతమనియు, ,వభాకర (వవర్తి శకు గుుమతమనియు (వసిస్టి బడనీనది శాలికానాధునీ, ముజువిమలా, వకరశవంచిక ధశ౮ాధుని "య వివేకము గుగమతమున (వసిర్ది బడయగ, మండనమి కువ విధి ఉవనా, వ్మిటమ వివేకములు -ర్థసారథి కాస్త్రదీపిక, న్యామ రత్నమాలా, నాయ రత్నాకిరములు, మాధవాచార్భుని జైమినీ న్యాయ మాలా ఖఎడదేవుని భాట్టరహస; ౫ భాట్టకౌస్తుభమ. ఛాప్టముక పసీద్ధిగాంచి" వి, మీమాఎసకులు (వత్యక్ష, నుమాన ఉవమాన. ళబ్ద లర్ధావత్తి అనువ లబ్బు వారింటన _పమా+ముగా =౦గీకరంఎచినారు. ్మపాభాకరులు అనుపలబ్టి నంగీక రించక, అధికరణ స్వరూపముగా నిరూపించినారు. మీమాంసకులు న్వతః (వామాశ్యవాదులు పరి। అ్యపమాణమనియు. వీరి అభ్మిపాయము. వేదము అపౌరుషేయము - వేదబోడిత కర్యలు కామ్యనైమిత్రిక నితృములని (తివిధ ములు. కర్మాచరణచే ఆత్మయందు అపూర్వుము జనించి ఫలాన్ని (వసా దిస్తూంది. భగవంతుడు ఫలదాతకాడు సృష్టి న్టితి లయకారుడిగా ఈశ్వరునవ నీరములేదు.” నకదాచిదనీదృశంజగత్‌ ' జగత్తకు సృష్టి |వళయములు లేవు. నిత్యము. దేవతకు వ్మిగవహము లేమ. శబ్దమే దేవత. నిత్య నైమి త్రికము లనుష్టించి, కామ్య కర్మల తృజింగి ధర్మాధర్మ సంబంధరహితుడై న వాడు ముకి నొాందుతాడు. 'వేదొంతము ; వేదము యొక్క అంత భాగమున సిద్దాంత రూవమున నున్న ఉపనిషత్తులే వేదాంతము. నేడు రెండువందల పైన ఉవవషతులు లభించుకున్నవి. ముండకోపనిషత్తు 108 ని బోధించినది వీటిలో “ఈశ కేన కళ (వళ్నముండ మాండూక్య తిత్రిః ఐతరేయంచ ఛాందోగ్యం బృవాదా రణ్యకం తఠా.” అని శంకరాదార్యులచే వ్యాఖ్యానింపబకిన ఈళాది డిశోవ నిషత్తులే వేదాంకాకి మూలములు, ఈ ఉపనిషత్తులలోని వరస్పర భిన్న నీద్ధాంతిముల ఓరోధముల పరివహరంచ వ్యాసమహర్షి 550 స్మూతముల రచించి, సమచస్వయ అఆవిరోధ, సాధన, ఫలాధ్యాయములుగా నిరూపించినాడు భగవద్దిత కూడా ఊవనివ్న త్తప్వముశే విళదేకరించినది ఈ మూడు కలిని (పస్థాన్మతయ మని (వసి్థ్ధి గాంచి నవి,

88 నంన్నృత సారన్వత నమాళోచనము ఈ _బహ్మసూ తములవె భగవర్షీక పై, ఉవనిషళ్తులపె ఎందరో వవ కకులు తమ సంవదాయానుపారముగా భాష్యములు (వానీనారు. ఆచార్యులు సమయము శాష్మము మతము క్ష... శకంరరాకార్య 700 శారీ.కము అద్వైతము 2 బాషరాళశార 1100 కాస్తరము చేదాశ్చ్రదము 9. రామానుజాళార్న 1140 శ్రీకాష్యము విశిస్టార్వైశము 4. మధాందార్య 1233 వూర్మవజ్ఞము.. ద్వైతము ర్‌. నింభార్మారార 1450 వేదాంత దై్వైచా_ద్వేశతము పారిజాతము 65 శ్రీకందడు 270 వము ఇవ విళిషా మా హా. బి ద్వైతము 7... శ్రీపతి వండికులు 1400 శ్రీకరము వీరళ్లైవ ద్వైతము 8 వల్లలాగార్య 1200 అణుభావ్యము శద్దాద్వేతము రి విజ్ఞానధితువు 100 విజ్ఞానామృతము అవిఖాగా ద్వైతము 10. బలదేవుడు కం25 గోవింద అచింత్య చేదా భాష్యము భ్రేదము అవాణానానాణననిననాాానానానన. నాలాలు నినన లలనా నతన నన ననన కనను. పురాణములు ; “జగతః (పాగవస్థామన్ముకమ్య సర్గ వతిపాదకం వాక్య జాతం పురాణం” (వవంచము యొక్క ఉత్పత్తిని, వికాసమును బోధీంచునవి పురాణములు. పురాతన రచనలయ్యు నవ్యములుగా భానిల్లునందున “వరాపి నవం” అను వ్యుతృ త్రి ననువరించి పురాణ నామము. సర్షశ్చ (వతిసరశ్ళ్చ ల న. వంకో మన్వంతరాజచ, వంశానుచంతం చైవ పురాణం వంచలకణం. సరము= న! అల అ యై గి సృషుత్పత్తి వర్ణనము. వకినర్గము = వళ యము, సృష్టి యొక్క పునః (పాదుర్భావము వంశః। ఇ టీవతల బుమల, రాజుల వంశావళి వరనము. న! మశ్వంతరాణి = వత్యేక మనువుల కాలము, ఇ కాలమందలి (ముఖ ఘటనలు,

పురాణములు రత్రి వంశానుచరితం = నూర్యవంశ, చందవంళాది రాజుల జీవితచరితము అని ఐదు విధముల పురాణ లక్షణముల వివరించినారు.

ఈ పేర్కొన్న లషణముల కంటే అధికముగా (పార్థనలు, వతములు, ఉవవాసములు, తీర్థములు, యా[కాస్థలములు, జ్యోతిషము, శరీర విజ్ఞానము: ఆయుర్వేదము, వ్యాకరణాది ళాస్త్రములు కానవచ్చును ఈ పురాణములు వీ నీ. 600 నుండి ఎ. డి. 50. వరకు రచింపబడినవని చరితకారుల అధి (పాయము. సనాతన ధర్మమునకు పుకాణములే (పాణభూతములు. ధర్మ విషయమున పీటికి వేద తుల్యత్వము. [బవ్మ; విష్ణు, శివ, గిణెష. సూర్యాది దేవతల ఉవసనా వద్ధతులు ఆర్బనా విధానములు వీటి వల్లనే తెలునుకొన వచ్చును. పరీక్షిత్తు మొవలుకొని నందాదుల వరకు గల రాజుఐ చరితను తెలుసుకొనుటకు పురాణములే శరణ్యములు మౌర్య వంళావశికై విష్ణు పురా ణము “అంధ శాతవాహనవంళావ తై మత్ప్స్యపురాణము" గువ్రవంళావళి శ్రైవాయు పురాణము అత్యంత [పామా.శికములుగా స్వీకరించబడినవి.

పురాణము లెన్ని ? అను విషయమున అష్టాదశ పురాణములను రెలుపు వనిర్ధ శ్లోకమిది “మద్వయం లభద్వియం చైవ (బృతయం వచశష్టయం అనాపలింగ కూన్మాని పృం౯ాణాని వచవతే.” మద్వయం = మత్స్య, మార్కండేయ, భద్వయం = లవిష్య, భాగవత, బృశయం = (బవ్ము (వివ్మోండ, (బహ్మవైవర్త, వచతుష్ణ యం = వరాహ, వామన, వాయు. విష్టు అ= అగ్ని, నాణ నారద, వ పద్మ, లిం = లింగ. గ జ గరుడ్‌, కూ = కూర్మ, స్కా ఇస్కాంధ, ఈ వదునెనిమిది వధానమైన పురాణములు.

ఇవే కాక సనత్కుమార, శారసింవా, స్కాంద, శివధర్మ, ఆశ్చగ్య, నారడీయ, కాపిల, పెళనన, (బ్రహ్మాండ, వారుణ, కారిక మహేశ్వర, సాంబ సౌర, పారాశర, మారీచ, భార్గవ, దేవీ భాగవతములువపురాణములు కలవు, మహాపురాణముల విషయమును కొద్దిగా స్పర్శింతము

విష్ణుపుకాణము ౩ వూళరుడు దీని కర్త, దార్శనిక, హెహిత్యక, ఐతి వాసిక దృష్ట్యా దీని మవాత్న మధికము. వైష్ణవుల కత్యంత (పియమైనది. విష్ణువే అవకారిము లన్నింటికి మూఅపురుషుకిగా, ఉపాననా విధానము వ్యంవ విడినది. ఈ ఒక... పుఠరాణముననే వురాణ లవణములు చకుగా కని

త్తీ0 సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము పించును మౌర్యరాజుల వంశావశి ఇందివ్వబడినిది భారతదేశ రాజకీయ చరితకిది (సామాణిక మైన ఆధార (గంథము

భాగవతము ; 'విద్యావతాం భాగవతే వరీఇ' అని వశ స్రిగాంచినది. నేం స్కంధములు 1800 శ్లోకములు కలది. దశమస్క ౦ధము కృష్ణమూలము, నిగపుకల్ప తరోర్గలితం ఫలం శుక ముభావమృత [దవ సంయుతం పిబత భాగవతం రసమాలయం ముహురహోరసికా భువి భావుకాః॥ వై ష్రవులకిది (వమాణ గంథము. రామాయణ భారతములతో సమానమైన గౌరవమును పొందుచున్నది.

అగ్నిపురాణము : దీనిని 5 శ (గంథిముగా పేరొ. నవచ్చును. డీనిలో పేర్కొానని విషయము లేదు ఆలంకా:కాస్త్రము ఆయుర్వేదము, వృషయుర్తే దము, నాట్యశాస్త్రము, వై డిక కర్మకాండలు, రాజనీతి స్థావత్యము మొదలగు అన్ని విషయములు ఇందు వర్షింపబడినవి.

మత్స్యపురాణము : రాజ చక్వతలను ప్రామాణికంగా (వబోధించు పురాణమిది. ఆంధ రాజులైన శాతవాహనుల చర్మితమునకు ఆధార గంత మిది. ఇందు దశీణ భారతమందలి వాస్తుకల, స్టావత్యకళ, శిల్తికళ మొదలగు నవి సుందరముగా వర్జించబడినవి' మరియు పర్వది నములు తీర్జములు. శైవ వ్వెష్టవ విరులును తెలువబడినవి

మార్కండేయ పురాణము : ఇందు ఇందుడు - బహ్మ . సూర్యుడు ముఖ్య దేవతలుగా చితింపబడినారు. దుర్గామాత స్తుతివరమగు దేవీ మాహా త్మ్య్యము వర్ణింపబడినది.

భవిష్య పురాణము : ముందు రాబోవునది, జ్యోతిష విజ్ఞానము వివరింవ ఐడినది - చాతుర్వర్ణ విధులు - అగ్ని . సూర్య . నాగారాధనలు ఇందు విశేష ముగా చెవ్సబడినవి. దీని పరిశిష్ట భాగమే భవిష్యోత్తర పుశాణము,

(ఐహ్మాండ పురాణము :; ఇందు తీర్థ మాహాత్మ్యములు, ఉపాఖ్యానములు కలవు. ఏడు కాండములతో గల అధ్యాత్మ రామాయణ మిందులోనిదే.

(బవ్మూ వైవర్త పురాణము : ఇందు జగత్స లిపికి బ్రహ్మయే వివర ముగా నిరూపించబడివనాడు, కాన దీనికీ? మము - ఇందు (బహ్మ - వకృతి తళ కలాపి ల లలు. అయం ఎకు. టే ఎ ఆ

పురాణములు డ్తీ్షే

(బహ్మ్‌ పుఠాణము : దీనికి ఆదిపుూణమని పేరు. ఇందు సూర్యుడు శివుడిగా వర్షింవబడి రాడు దీని పరిశిష్టమే సౌర పురాశమని చెప్పబడుచున్నది.

వామన పురాణమయి వష్టు ఇయొ*%్టా వామరావతారము (వఠానముగా వరింపబడినది.

వరావా పురాణము ; వరాహావతార చఏఎతము.హిరణ్యాకవధను (ప్రధాన ముగా వర్షిస్తూ - నచి కేతూపాఖ్మానము, మరధురామాహాత్మ్యము కూడా వర్షింవ బడినవి.

వాయు పురాణము : శివపురాణమనియు దీనినందురు.

నారద పూూణము : బృహన్నారిదీయమని దీనినందురు.

వద్మ పురాణము : ఇందు సృష్టి భూమి, స్వర్గ, పాతాల, ఉ తరము లను ఐదు ఖండములు కలవు. ఇదొక్క పురాణమే రాధను కృష్ణ (పేయసిగా స్పష్షముగా ఉల్లభంచినది. భాగవతాది (గంథముల మాహాత్మ్యములు రమ్యముగా వివరింపబడినవి.

లింగ పువాణము : 11000 శ్లోకములు కలవు. శివుని ఇరువది ఎని మీది అవతారములు రమ్నముగా నిగూపించబడినవి ఇందలి శివలింగ పూజా మావోత్మ్యము శేష్టము.

గరుడ పురాణము : కే 000 శ్లోకములతో కూడుకొన్నది. గణితము, ఫలిత జ్యోతిష్యము, వ్యాకరణము - ఆయుర్వేదము, తార్ద తర్పణ విధులు? (పేతత్వము క్రి - నరకబాధలు వర్ణింపబడినవి. (పేత దీనిని విన్నటులై తే ముక్తి నొందునని సర్వవిదితము.

కూర్మ పురాణము : శివుని ఈశ్వరత త్రము ఎ ఈళ్వరగీత, వ్యాసగీత, జ్థాన్టపా పికె క ర్రవ్యముబు - సమాధి నారనములు వివేచింపబడినవి.

స్కాంధ పురాణము : ఇందు సనచ్కుమారీయ (బాహ్మీ ఎ వెష్టవీ ఎ శాంకరీ (ఆగ స్త్రీ) = సౌరీ ఆశు ఐదు సంహితలు కలవు కాశీఖండమను పేర ఏబది అధ్యాయములు వేరుగా కలవు. ఇందు వారణాస్యాది శేతములు వర్టింవ వడినవి. శవభకి _వదానమై ద్‌. సత్భవారాయణ (వతాది నోము వివ రింపఒడినవ జగన్నాధ కేతమా హాత్మ్యాదులెన్నో రమ్మముగా చిృతింవబడినవి, “ఇశివోస పుూణావ్మాం వేదం ముపబ్బంవా మే5్‌ ",

ఢీర్తీ సంస్కృత సారన్వత సమాలోచనము శ్రీమదామాయణము ;

వేద వేద్యే వరే పుంసి జాతే దశరథాత్మజే 1

వేద: (పావెతసా దాసీత్‌ సాణ్హదామాయణాత్మనా |

వేదముల చేత [పతిపొదించబడు పురుషో_త్రముడు దశరథునికి కుమా

రుడ్రై న శ్రీరాముడిగా జన్మించగా, వేదమే వాల్యీకి ముఖమునుండి శ్రీరామాయణ కావ్యముగా అవతరించినది కావుననే శ్రీమ దామాయణమునకు వేదములతో సమానమయిన గౌరవము కలదు మహర్షి వాల్మీకి ఆదికవి ఆతని కావ్యమే ఆది కావ్యము. మహర్షి వాల్మీకి విషయమున అనేక విధములగు వాదములు కలవు, పుబ్టుకచేత బోయవాడై ,అడవిదొంగయై, అరణ్యములలో సంచరిస్తూ స్రబుషుల యొక్క సదుపదేశముచే రామనామాన్ని వలుకరాక, *“మరామరా' యని జపము చేస్తూ తన శరీరముపై పెద్ద పుటలు (వల్మీకములు) పె5గినను, కరినముగా తపన్సు చేయుచుండెను. తపస్సుకు సంతోషించిన _బహ్మదేవుడు శ్రీరామ చరి [తను వాయుమని అన్నుగహించగా ఈ రామాయణాన్ని రచించినాడు. ఈ రామాయణమున 7? కాండలు కలవు 24000 వేల శ్లోకాలతో, వళి వేయి క్లోకా దిన గాయి మంతాక్షరం కూర్చుబడినది.

క్షి బాలకాండము : శ్రీరాముని జననము. 7వ యేట విశ్వామితుని యాగ సంరవణము. మిథిలా నగరమున శివధనస్సును విరచి, సీతను పెండి యాడుట.

డై అయోధ్యాకాండము : దళరథ మహారాజు శ్రీరామునకు యౌవ్వ రాజ్య పట్టాభి షేకమును చేయడమునకు సంకల్పించగా, కై కేయి రెండువరముల కిరి శ్రీరాముని అరణ్యమునకు పంపుట

3. అరణ్యకాండము : సీతారామ లక్ష్మణులు అరణ్యవాసము చేయు చుండగా లంకాధిపతియైన రావణాసురుడు సీతను ఎత్తుకొని పోవును. సీతను వెతుకుతూ రామలమవ్మణులు ఆరణృములలొని బుషుల*ను దర్శించి చివరకు పంపావచీ తీరమున శబరి మాతను దర్శింతురు,

శ) కిషి,ర6ధాకాండము : రామలక్ము ణులు బుష్యమూక వర్వతము చెరుకొని అగ్నినాక్షిగా స్ముగీవునితో స్నేహము చేయుదురు శ్రీరాముడు వాలిని చంపి నుగీవుని కిష్కింధా సగరమువకు అభిషిక్తుని చేయును, స్నుగివుడు న ఆ అం దిజం ఆజ అటి మెల ల ఆకు దంల ఆ

రామాయణము శ్రి

5. సుందరకాండము ; సీఠాన్వేషణక్రై దషీణదిక్కుగా బయలు దేరిన ఆంజనేయుడు, శతయోజన వి_్రీర్రమెన సమ్ముదమును దాటి లంకానగ రమును (వవేశించి, ఆశోక వనమున సీతను కలసి, శ్రీరామ సందేశమును విని పించి లంకానగరమును కాల్చి తిరిగి వచ్చును.

6. యుద్ధకాండము ; రామరావణ యుద్ధము శ్రీరామ విజయము రాముడు సీఠాదేవితో ఆయోధ్యకు వెళ్ళుట శ్రీరామ వట్టాభిషేకముతో ఈ కాండము ముగియును,

7. ఉఊత్రరకాండము : సీతావిత్వాగము, వాల్మీకి ఆశచమున లవ కుశ జననము చివరకు సీత భూమాత యొడిలో కలిసిపోగా కుశునకు రాజ్య భారము ఆవృగించి శ్రీరాముడు అవకారము చాలించును.

బుగ్వేదం వదవ మండలం 93వ నూ కంలో రాముడి ేరుకనిపిస్తుంది. మొదట్లో కొన్ని శతా బాలవరకు ౭హుకా రామాయణం పాటగా వ్యావీంచి ఉండ వచ్చును. ఆ దశలో గాయకులు వాళ్ళ అభిపాయాలకి అనుకూలంగాను శోతల అభి రుచులనుబట్టి మార్పులు చేర్పులు చేని వుండవచ్చును. ఆ (గంథం లీపి బద్దం ఆయిన తర్వాత కూడా అనేక శతాబ్దాలు అదేవిధంగా మార్పులు అనుభ వించి యుండవచ్చును. వాల్మీకి రాముడీకి సమకాలికుడా? కావ్యారంభంలో - వాల్మీకి వస్తుతం లోకంలో మహావ్య క్రి ఎవరు? ఇత్యాది అడుగుతాడు. వాల్మీకి రాముడికి సమకాలికుడై తే ఆ (వళ్నలు అడిగేవాడుకాడు. రాముడు వేదకాలం నాటి రాజు. వాల్మీకి సంస్కృత భాషాకవి. కావున వీరిరువురికి బాలా కాలాంత రము ఊండి ఉంకాలి. లౌకిక సంస్కృత భాష వేదకాలంకంటే బాలా తరు వాతది. తనకన్నా ముందు వేదమంతాలు ఉండగా తన నోటినుండి అకస్మాత్తుగా- లోకం వహిర్గతం అయినందుకు వాల్మీకి ఆళ్చర్యవడ్డాడు. ఐబహుంళా కవి ఉద్దేశం సమకాలిక వ్యావహారిక భాషలో తాను మొదటి శ్లోకం అనాలోచితంగా చెప్పానని అయి ఉండవచ్చును. 1) ల్‌ కంలో ఎన్నో రామాయణ కథలు ఉన్నాయి. వాట న్నిటిలో, రెండు పప్రాచీనములు, ఒకటి వాల్మీకి రచితమైన రామాయణ కావ్యం రెండవది మహాలారతారణ్య పక్వస్థమైన రామోపాఖ్యానము.. అందుచేత ఈ రెండు కథలు మాతమే రామ కథలుగా ఈ చర్చలో సం్యగహీంచబడినాయి. అన్మములు ఆనంతరిక కల్పనా సంవలితములు, ఉపేషింవబడినాయి., ఈ రెండు కథలలో..వరస్సరం చిన్న చిన్న లేడాలు కొన్ని ఉన్నాయి. ఉదా.- కంథకర్ణుని

ల! సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము రాముడు చంపినట్లు రామాయణంలో ఉంటే (6, 55, 124) లమ్మణుడు చంపి నట్లు దామోపాఖ్యానంలో ఉంది. (3. 271, 17) 2) శూర్పుణఖకి ముక్కు, చెవులు కోసినట్లు రామాయణంలో ఉండగా (317, 20.21) ముక్కు. పెదవి కోసినట్లు రామోపాఖ్యానంలో ఉంది (971.41), 3) రామాయణం (వకారం రావణ, కుంభ5ర్డ, విలీషణుల తల్లి కైకసి (7. 9, 27.27) మవాబారతం (వ్రకారం రావణ, కుంభకర్ణుల తల్లి పుష్పోత్కట, విభీషణుని తల్లి మాలిని (3, 259 78,, 4) రామాయణంలో లవ్యణ దౌక్య్కం తర్వాత స్నుగీవుడు సీఠాన్వేషణ క్రై సేనలని వంపుతాడు రామోపాఖ్యానంలో ముందే వంపుతాడు, రామాయణంలో శక్రైక దశరథుని నుండి రెండు వరాలు (ఆయో 9 13, ]10, ౭26) పుచ్చుకొంటుంది. మహాభారతం (వన 261, 21, 25) (వకారం ఓక వరం వల్లనే రెండు వయోజశాలను సాధిస్తుంది. కథా కథనాన్ని బట్టి చూస్తే రామోపాఖ్యానం (ప్రాచీనం, రామాయణం అర్వాచీనంగా తోస్తుంది. రామాయ ఇంలో నున్న సీతాగ్ని వవేశం రామోపాఖ్యానింలో లేదు. కాని అక్కడ అటు వంటిదే ఇంకో సన్నివేశం చెన్పబడింది దీనినిబట్టి ఆగ్నివవేశ సన్నివేశం అవాల్మీకము అనంతరం చేర్చబడింది కావచ్చును. కొందరు గాయకులు అగ్ని (వవేళ సన్నివేశాన్ని కొందరు రామోపాఖ్యాన సన్నివేళాన్ని కల్పించి గానము చేసి వుండవచ్చును,

ఉ_థ్రరకాండ యావత్తు ఆకంతరం చేరిన అవాల్మీకమైన అనుబంధము కావచ్చును. రామోపాఖ్యానములో బాలకాండకు ఉఊ త్రరకాండకు సంబంధించిన కథాఠాగములు లేవు, ఇంతేకాక ఉ త్రరకాండలో చాలాభాగాలు ముందటి కాండల లోని భావాలకు విరుద్దంగా ఉన్నవి.

(1) అవాల్య కథలో ఇం దళావం బాలకాండలో (47 26) ఒకలా ఉంటే ఉత్తరకాండలో ఇంకోలా ఉంది (30, 29). (2) ఉత్తరకాండలో రాముడు తపస్సు చేసుకుంటున్న శంబూకుడన్న శూూదుడిని చంపుతాడు శ్‌5్‌, జ) శ్కూదులు ఆ కాలంళలే తవస్సు చేయకూడదని హేతువు చెన్పబడింది. కాని రామాయణ కాలంలో హ్ళదులకు తసోనిషేధం ఉన్నట్లు కనిపించదు.

రామాయణము శీర్‌ దశరథుడు ఏనుగనుకొని చంపీ- ముని బాలుడు జ్నూదుడే1 (3) ఉత్తర కాండలో రావణుడు రంభను బలాత్కరిస్తాడు. కాని సుందరకాండలో ఇతని (వవర్తన ఇంతకన్నా కొంత సౌజన్యవంతం గా కనిపిస్తుంది 2 (4) ఉత్తర కాండలో ఇవ్యపవాదం వలన రాముడు సితను పరిత్యజించడం మన బుద్ధిని మ"స్సును దేనిని సమాధానవరచదు వీటన్నిటిని బట్టి పంశీలించగా వాల్మీకీయ రామాయణంలో అక్కడక.[డ కొన్ని మార్పు-ు చేర్పులు జరగడం మాతం కాదు. అముబంధాఎ సమామయోజాలతో ఆది పునా రచింవబడినదని తోస్తోంది.

బాలకాండలో మొదటి కొన్ని సర్గలు వాల్మీకి కచించినవి కానని తేట తెల్లంగా తెలుస్తుంది కవి తనను గురించి తాను వాడుకొన్న విషేషణాలు “వాగ్విదాంవకః, మహామునిః మహాపాజ్ఞ" భగవాన్‌” ఇక్యాదులు ఈ కావ్య భాగము అన్మకృతమని సూచిస్తున్నాయి వాల్మీకి యొడల భ క్రికల ఇంకొక కవి ఆయన ఈ కథను ఎట్లా తెలుసుకొన్నాడో ఎట్లా మొదటి క్లోకం రచించినాడో అ సంగతి అంతా ఇక్కడ వివ౨ందాకు

వాల్మీకి కావ్యమంతా అనుమ్హుప్‌ ఛందస్సులో రచించాలని సంకల్పించాడు (1.240). కాని వివిధ ఛందస్సులలో శ్లోశాలు రామాయణంలో కనిపిస్తాయి. దీనిని బట్టీ రామాయణం మొదట పూర్తిగా అనుష్షుప్పులో రచిత మైనదని ఊహించవచ్చును.

చాలాకాలం తర్వాత ఆ కావ్యం పరిమాణంలో పెరగిపోయిఉండ వచ్చును ఇతరుల చేర్చులతో అవ్పుడు ఇంకొక కవి తన కాలం నాటి కావ్య రచనా వద్దతుల వకారం తిరిగి రచించి, సర్గకాండ విభాగం చేని యుండవచ్చును" రామాయణం మహభారతం కన్నా ,పాచీనమైనడైనా బాషని బట్టి అర్వాచీన మైనదిగా కనిపించడానికి ఇది కారణం కావచ్చును. ఆ కారణం చేతనే కొందరు రామాయణ రచన మవిభారత రచనానంతరం జరిగినదని అభ్మిపాయవడు చున్నారు. కాని ఈఅభి పాయం కేవలం |భమ. రాముని సంకేవకథ భారతంలో రామోపొఖ్మానంలో ఉంది రామోపాఖ్యానం ఏదో అలవోకగా (వాయబడీవది క... ఈ మునిబాలుడు ((శవణ కుషూరుడు) వైష్యునకు శూద స్రీ యందు

పుట్టినవాడు (2.57.37) కనుక శ్యూదుడు జై స్వరర్మో రవసాం భీరు (సుందరి ర్‌ గు

మ! నంన్కృత సారన్వత నమాలోచనము కాదు. అదొక వరివూర్ణ కావ్యత. నివుజంగా నంయమించి రచించిన రచన కనుక మవాకారతల రచితమైన కాలానికి రామాయణం ఉండి ఉండాలి ఎంతగా వూర్చి తిరిగి (వాయఖడినా తామాయజ భాష చాలా చోట్లలొ చాలా (ప్రాచీనమైనడెగానే కనిపిన్తుందె. అయితే గహనంగా తయారయిన (వన్తుత రామాయణంలో వాల్మీకి అనలు రచన ఏదో నిసతెయ్యడం ఇవ్వడు ఆహాధ్యంం మహాళారతం ధర్మే చార్జేచ కామేచ మోక్షేచ భరతర్షల। యడివా ని తదన్యత యన్నేవో న్లి నతత్‌ క్వచిత్‌ మవత్తాత్‌ భారవత్వాచ్చ మహాభారతముచ్యతే. లక్ష శ్లోకములతో కూడుకొని న్వయమావమన మహత్తైనరై. వేదరర్మాన్ని నరళముగా బోంంచుటచే విషయ _వతిాదనమునను గొవ్నదై, మహాభారతమను నాము సార్థకము నొందుచున్నది. ఈ గొవ్వ్పదనము ఆకారమునను, విచయమునను ఒకేసారి నాందక మూడవన్థల నందు పౌందినదని విమర్శకుల అభల్నిషాయము తతో జయ ముగిరయేత్‌, ఆయనామే తివిసోఒయం అహ్హై శ్లోక వహ్మసాణి ఆషహ్టై శ్లోక శతానిశ” అని 880 శ్లోకములతో కృష్ణదైపాయన వ్యానమహశ్షె ఇయగంఛమును రచించి, వైశంపాయనున కువడేశించినాడు. ఇది మొదలి అవస్థం వర్పయ క్ఞావనరమున వైశంపాయనుడు చతుర్వెంశతి సాహ్మసీం చ్యకే వారత వంపాతాం, ఉపాఖ్యానైర్వినా తావత్‌ బారతం పోచ్మతేబురై :. ఇజనమేజయువకు 24010 శ్రోశములతో భారతము నువదేశించెము. ఇది రెండవ అవస్థ వై మిశారణ్యమున నూతపౌరాణికుడు శౌనకాది మవార్షలకు ఊవెఖ్యావ ముల జోడించి లక్ష శ్లోకములతో మవిభారతము నువదేశించినాడు. అది మూడవ అవస్థ ఇవెయే వవివూర్జావన్థ వేడు మనకు కనిపించు గగంరమీ వరి వూర్తావస్థకు చెందినది. భగవంతుడే వ్యానరూవము రరించి మవిభారతమును రచించినాడని ఆ నిషల అభ్మిపాయము. ఏది ఎటురైై నను (కీ వూ. 500 నాటికంటె వూర్వము

భారతము శి దని ఐతివీనీకుల అభిపాయము ఇందు 18 వర్వములు కలవు. వర్వములను ఏషింతము.

చందవంశ జులగు కౌరవ వాండవోత్పత్తిని ఆదివర్వము ధర్మజి దుర్యోరనుల చూత క్రీగను నభావర్వము. పాండవుల వనవాసమును అరచజ్య వర్వము పాండవుల అజ్ఞాతవాసమును విరాటవర్వము. శ్రీకృష్ణరాయవారిమును ఉద్యోగవర్వము. భగవద్తితను.. కురుక్షేత నంగామారంభమును, లీమ్మని వరాజయమును నీమ్మవర్వము. అభిమన్యు దోణజవధల [దోణవర్వము - కర్ణ యుచ్చమును కర్ణవర్వము - శల్య వతాపమును శల్యవరుము - ని్నిదాంచిన ఉవ పాండవులు అశ్వత్థామచే చంవబడు టను సౌపిక వర్వము . శోకాకుల త్తి ఆలావములను స్త్రి వర్పము _ ఠరాజధర్మ ములను, మోశధర్మములను ధర్మజా నకు ఖీమ్యుడువదేశించుటను కాంతి వర్వము - ధార్మిక, గీతికళలను వీష్మ నిర్దాణమును న్విర్ధారోహ ఇ వర్వము - యుధిష్టిరు డనుష్టించు అశ్వమేథయాగ వశంనను అశ్వమేథ వర్వము, ధృతరాష్టాాదుల వాన_వస్థాశమ మును అశమ వానవర్వము. యాదవులు వరన్పర కలహముచే వశింగనారని మౌనలవర్వముం ఫాండవుల పామాలయ యీతను మవెపాన్హానిక వర్వము . పాండవుల న్వర్గా రోహణమును స్వర్ణావోహణవర్వము తెలు పుచున్నవిం

మద్వయం శద్దయం చైవ సెద్వయం వద్వయం తథాః

అ. స్పో -స్త్రీ-ళ - దకాశ్నెవం ఆతయీ భాతి భారతే. అని వర్వముల ఆద్యక్షురములతో కూర్చెన శ్లోకము. కావ్యములు ;

నంన త - కావ్యముఅ ఉత్పత్తి బుగ్వేదమున వాసిల్లుచున్నది. బుగ్వే దములోని కొన్ని మంత్రములందు కవలం దేవతాన్తుతియే కాకుండ, కవి వతి ళను ద్కోతింవతేయు రమణీయార్హ _వతిపాదకములగు రసాత్మకములగు కవి తల గాంచవచ్చును. డా. ఓల్తన్‌ బర్గ్‌ యుగ్వేదములోని నుమారు ౯0 నూక ములను ఆఖ్యాన నూ క్తములుగా పేర్పొన్నాడు. వింటర్‌ నిట్స్‌ వీటినే భారతీయ కావ్య-నాటక ధారలకు మూల సోతస్నులుగా పేరొన్నాడు. కావ్మాణము లలో, వురాజములలో కావ్యవ్యాయ యున్నను, వాల్మీకి రామాయణమే. ఆది మవాకావ్యము భారతమున అక_డ అక_డ కావు3ైలి కనిపించినను, భారత ముఖ్య ఏషయము ఇతిహాఎమే కాని, మవికావ్నము కాదు. రృుదట కావ్యా

శ్తీర్రీ సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము లంకార వ్యాఖ్యానమున పాణిని పాతాల విజయము, జాంబవతీ విజయమను రెండు కావ్యముల రచించినాడని తెలువబడినది.

పాణీని : గక్రీపూ 4%0 పాణిని '“జాంబవతీ విజయము” అను మహా కొవ్యమును వాసినాడు. ఇది 18 సర్గలతో కూడినది ఇందు శ్రీకృష్ణుడు పాతాళ లోకాన్ని జయించి జాంబవతిని పెళ్తియాడుట వర్ణింపబడినది. పాతాళ విజయ మను ఇంళొక కావ్యమును కూడా పాణిని రచించెను.

నమః పాణ్‌నయే తస్మై యస్మాదావిర భూదిహ

ఆదౌ వ్యాకరణం కావ్యమను జాంబవతీ జయం

వరరుచి : శ్రీ పూ 350 వరరుచి “స్వర్గారోహణి మను కావ్యాన్ని రచించినాడు. దీనిని వతంజలి తన మహాభాష్యమున 4.3.101 వారరుచం కావ్యం అని సంబోధించి డు సముదగుప్ప్తుని కృష్ట చరితమునందు కూడా యః స్వర్గారోవాణం కృత్వా స్వర్గ మానీతవాన్‌ భవి కావ్యేన రుచిరేదైవ ఖ్యాతో వరరుచి। కవిః అని ఉల్లేధించబడినది

వతంజలి : [కీ వూ 150 వతంజలి 'మహానంద'మను కావ్యాన్ని రచించినాడు. సమ్ముదగుప్తుని కృష్ణచరత (వస్తావన యందు 'వతంజలి యోగ శాస్త్రమునకు వ్యాఖాన రూపముగా మహానందమను పేరుగల మహాకావ్యాన్ని రచించినాగని' ఉల్లేభించబడినది.

(వథమ శతాబ్దినందలి శిలాలేఖములందు ఈ కావృచ్చాయ స్పష్టముగా గోచరించుచున్నది |కిశ 150 ర్ముదదాముని గిర్నార్‌ శాసనము అలంకృత కావ్యశై లికి చక్కని నిదర్శనము. మహాకవి కాళిదాసు రచనలచే ఈ కావ్యధార అఖండ రూవమున పవహించడ మారంభించినది. కాళిదాను ; సంస్కృత సాహితృమున అద్వితీయ స్థానమును అలంక రించినవాడు పుహాకవి కాళిదాసు. మూడు వాటకములను రెండు మహాకావ్యము లను రెండు ఖండ కావ్యములను రచించినాడు ఈ కవి తన జీవితమును గూర్చి ఏమి చెవ్పలేదు. కావున ఈతని దేశ కాలాడుల గురించి విమర్శకులు వలువిధము లైన వావములను లేవనెత్తారు ఇందులో రెండు వాదములు. క్ష) (క్రీశ; 4వ శతాబ్దికి చెందినవాచని పుంాతత్వజ్ఞుల వాదము లి క్రీపూ మొదటి శతాబ్దానికి చెంచినవాడని సాహితీ విమర్శకుల అభ్మిపాయము వ్మిక మోర్యశీయము అనునది

కాళిదాసు శ్రి ఈతని నాటకము. వికమ అను వదము వికమాదిత్య నామమొనకు సంకేతము. వ్మికమాదిళ్యుడనగా గువ్లవంళపు రాజయిన రెండవ చం్యదగుప్తుడు (క్రీ ₹॥ 375 నుండి క్రీశః 413). ఈ రాజు అన్థానమున కాళిదాసు ఉండడముచేత తన అశయదాత పేరు చిరస్థాయిగా ఉండచమునకై ఈ శాటకమునకు ఈ నామకరణముచేసీనాడు. చర్మదగుప్తుని కుమారుడై న కుమారగుప్తుని సృ్మత్య ర్జమే తన కావ్యమునకు కాళిదాసు కుమార సంభవమని నామమును ఇచ్చినాడు. చందగుప్తుని స్మృత్యర్జ్హము తన కావ్యములందు మాటిమాటికి చం్యద వద ములను [వయోగించినాడు. సమ్ముదగుపుని ద్విగ్విజయాన్ని చూసి రఘువంళ ములో రఘుమహారాజుయొక్క- దిగ్విజయ య్యాతను వర్ణించినాడు. మాల వికాగ్ని మ్మితమునందలి ఆశ్వమేథయాగ వర్జనకు సమ్ముదగుపు * ఊనుష్టించిన అశ్వమేథ యాగమే ఆధారము. కాళిదాస కావ్యములయందలి సుఖ కాంతి యు క్రిమయిన సమాజవర్డన గు్రకాలీన సమాజమునకు ,పతీదింబము. కావున కాళిదాసు గుప్రకాలీనుడనుట సమంజసమని పుఠరాతత్వవే త్తల అవ్మిపాయము.

మహాకవి కాళిదాసు కీ శ వథమ శతాద్దికి చెందినవాడనుటకు పెక్కు నిదర్శనములు కలవు. 1. వై దిక వయోగములు : వేదములో కనిపించునటురి ధాతువు మధ్యన సుబంత ళబ్ద _పయోగము: ఏధయాంతమాస అనునవి ఉదా హరణములు. 2 కుంగవంశపు రాజైన అగ్నిమ్మితుని నాయమిని ఆధారముగా చేసుకొని రచించిన 'మాల వికాగ్నిమ్మిత' నాటకము కాళిదాసు అగ్నిమిత సమ కాలీనుడనుటకు నిదర్శనము. 3. మేఘదూతమున విదిళా నగరమును రాజ ధానిగా (వసిద్ధిచెందినదని వర్డించుట. విదిశ శ్రీ వూర్వమే రాజధాని. ఆతరు వాత ఉజ్జ్ఞయనీ రాజధానియైనది. 4 కాళీదాసుని రచనా [వభావము అశ్వ ఘోషని రచనలపై ఎంతేని కలదు. కావున కాళిదాసు క్రీపూ (పథమ శతాల్లికి చెందిన వాడని సంస్కృత వాబ్మయ విమర్శకుల అభిపాయము.

కాళిదాస కాలాన్ని నిర్ణయించుటలో కాసనములు మౌనమునే వహించు చున్నవి. “'యేనాయోజి జినివేళ్మ .. ' యన్న (కీశ॥534 నాటి ఆవాలు పులకేశి శాసనము కాళిదాసునుట్టంకించుటచె క్రిశ॥ వడవ శ లాబ్దముకం టే పూర్వీకుడని తెలియుచున్నది. కాళిదాసు “బుతుసంహారము' అను తన ఇఅలీడకావ్యమున వసంత, (గిష్మ, వర్ష శరత్‌, హే*౦త, శశిరమ్ములను ఆరు బుతువులన్సు

వీ0ీ సంస్కృత సారస్వత సమాములోచనము వర్ణించినాడు. (పాకృత సంస్కృత శాసనమ్ముల వరిశీలించగా మౌఠ్య, పంగ, శాతవాహన, శక, కుషాన కాసనములందు కేవలము మూడు బుతువులే చెప్ప బడగా కాళిదాసుచే ఆరు బుతువులు వర్షింపబడుటచే, ఆరు బుతువులు కేవలము గు ప్రశాసనములందే ఉట్టంకించ బడటముచేత కాళిదాసు గు_వ్రకాలీనుడనియు శ్రీః ఈ నాల్గవ శతాబ్దానికి చెందినవాడని స్పష్టమగుచున్నను, మాలవికాగ్ని మ్మిత నాటక సంఘటన వర్ణనలనుబట్టి, మేఘదూతములోని ఉజ్ఞయనీ వర్ణన సందర్భమున పేర్కొన్న వత్సరాజసంబంధి జనళ్చ్ళతుల వర్ణనముచేతను,వి కమా దిత్య ఆస్థానకవిగా కి రింపబడుటచేతను శ్రీఃవూ॥ మొదటి శతాబ్దికి చెందినవాడుగా కాళిదాసు పండిత పామర అంగికృతుడు. రఘువంశము ; . మనువు మొదలుకొని 31 రాజుల జీవనము 19 సర్గలతో వర్ణింపబడినది, దిలీవ - రఘు - అజ - దశరథ - శ్రీరాముల జీవితములు విశదముగా వర్ణింప బడినవి. సర్షానుసారి కథను తిలకింతము. శే. సంతానరహితుడై న దిలీప మహారాజు వశిష్టాశమాన్ని చేరుకొని, మహర్షి అనుమతిచే కామధేను తనయ అగు నందినిని సేవించును. 2. నందినీ సేవ, రాజునకు పరీక్షా, (వసన్నయైన నందినీ రాజుకు సంతానమగునటుల వరము నొాసంగును. 3. రఘు జననము - అధ్యయనము - ఇం్యదునితో యుద్ధమునందు విజయ్యప్రా ప్తి, రఘువు రాజ్యాలి షిక్తుడగును. శీ, దిగ్విజయమునక్తై బయల్వెడలును. ర. కౌత్సుడు (1కి కోట్ల ధనమును) గురుదక్షిణక్షై రాజును యాచించుట. ఆందుక్తై రఘువు కుబేరుని అక్రమింప తలంచగా ధనవృష్టి కురియట. కౌత్సుడు సంతసించి చక్కని పుతుని ఫొందుమని ఆశీర్వదించగా అజుడు జన్మించును. 6. ఇందుమతీస్వయం వర వర్ణనము. 7. ఆజ - ఇందుమతుల వివాహము. క. అజరాజుకు పట్టాభి "షీకము - దశరథ జననము ఇందునుతీ వియోగము - ఆజవిలాపము 9. దళ రథ మృగయావర్ణనము ఎ (శ్రవణకుమార హత్య - దశరథునకు శాసము. శ0. పుతకామేష్టి . రామాది నల్గురు ప్వుతుల జననము. 111. సీతాస్వయం వరము .- సీఠాకళ్యాణము. 12. రామ వనవాసము, సీతావహరణము .లంకొ యుద్ధము, రావణవధ. 13. అయోధ్యా వత్యాగమనము. 4.శ్రీరామ రాజ్యాభి 'షేకము, నీతావరిత్యాగము. 115. కుళలవుల జననము _ రామావతార నిర్యాణము, 117. కుశని పట్టాభిషేకము, కుముద్వతితో కుశునకు వివాహము,

కాళిదాను క్‌్కే 17. కుని స్వర్గ వస్థానము, ఆతని కుమారుడై న అతిథ్‌సే రాజుగా అధే కించుట. 18. ఆనింతర రాజుల సంప వర్ణనము. 19. అగ్నివర్జుడను పుట్టంధుడై న రాజు యొక్క అభిషేకము, ఆతని విషయలోగాన క్రి, రాజయశ్మ రోగ పీడితుడ్రే మరణించుట - ఆతని వట్టపురాణికి రాజ్యాభిషేకము, గర్భ స్థవాలుడే ఉ త్తరాధికారి యన్న నిర్ణయముతో ఈ కావ్యము సమా వ్రమౌతుంది. కాళిదాస కమనీయ కవిత గూర్చి విననివారుండరు. ఈతని కవిశభాన* రసానుకూలయె [(వకరణ . వసంగ _ పాత - వర్మ విషయానురూనలయై వవ హిస్తూంది. వాల్మీకి ఇశమమున జానకి యొక్క రాకను చూనసీన నెమష్మ- నాట్యాన్ని - తుమ్మెదలు రుంకారాల్ని.మృగములు లేతగడ్జి కబళములనుకూణా- వదిలివేస్తూన్నాయట. - నృత్యం మయూరాః కుసుమాని భృంగాః దర్భానుపాతాన్‌ విజవార్త రిణ్యః (5. వం) రసరాజై న శృంగారాన్ని పోషిస్తూన్న వదముల నడక,........ స్వర్వాహినీ వారి విహారచారీ రఠొంతనారీ శమ కాంతకారీ 1 తొ పారిణాత వసవ (వసంగౌా మరుత్సిషేవే గిరిజా గిరీశౌ ॥ ఇందువ, ర, శన వర్షములు అనుప్రాసకు మూలముతై శృతి సౌఖ్యాన్ని కలుగజేస్తూన్నవి. కాళిదాస భావాన్ని భాష అనుసరిస్తూం టే అన్ముపాస - యమకాగులు అవయత్నముగానే భాషను అనుసరిస్తూంటాయి. స్టాలీపులాకా న్యాయముగా: - ఒక్‌ శ్లోకమును తిలకింతము : డో ను శతో మృగేందస్య మృగేళ దగామీ జ్‌? " వ. ఖా ల ఖా వధాయ వధ్యస్య శరం శరణ్యః | హంగ ధి పురోళవత్వం నపురోతవామి య స్మ 20/4 0.1) క్షా . నాహం వృకోగోఒన్మి పుళస్సళ వ్‌ న. ర సే

శిర నంస్కృృత సారస్వత సమాలోచనము కమారసంకవము 1 .

ఈ మవో కొన్యమున హిమాలయ పుతిక పార్వతి తవమా.చరించి శివుని యెక్క. .కార్యమై, కుమూరస్వామిని వ్రసవించుట 17 సర్గలతో వర్ణించబడినది. శ హిమాలయ వర్ణనము + పార్వతీజననము. 2 తారకాసుర పీడిళులైన దేవతలు _బహ్మునుస్తోరతము గావించుట - ఫార్వతీవర మేశ్వర ప్యుతుడు కుమార స్వామి తారకుని సంవారిస్తాడని _బహ్మ టఓదార్చుట. 3. మన్మథుడు శివుని తవస్సునకు భంగముచేయ యత్నించి ముక్కంటి మూడవ కంటికి లన్మీభూతు డగుట. 4 *వతీ నాశముచే రతీ విలాపము. ౨ పార్వతి తవస్సు, [బహ్మచారి వేశధారియె శీవుడు పార్వతిని వరీక్షించుట. €. కన్యార్థియే శివుడు పార్వతి యాచనకై నవమొషల వంపుట 7. గిరిజాకళ్యాణము. 8. పార్వతీ వర మేళ్వ రుల దాంవత్య జీవనము. =. పార్వతితో సంచరిస్తూ శివుడు కై లానమును చేరుట. 10. పార్వతి గర్భమును ధరించుట. 11 కుమార జననము-బాల క్రీడావర్డ నము. 12. కుమారస్వామి దేవసేనకు సేనాధివత్యమును వహించుటం 13. కుమారస్వామి న్రైన్యమును నడిపించుట. 14. దేవసేనా [వయాణము. కేక. దేవాసుర సైన్య సంఘర్షణ. 16. యుద్ధవర్ణనము. 17. కారకాసురవధ.

కొందరు మల్లినాథ సూరి 7 సర్గలకే వ్యాఖ్య (వానినాడు కావ్లున కాళిదాసు కృత మంతవరకే అని అందురు అది యు క్రముకాదు. వామనుడు 8వ సర్గ నుండి కొన్ని క్లోకములను ఉదాహరించినాడు కుమార సంభవ కథ 11వ సర్గ యందు ఉన్నది. 9వ సర్గ లేకున్న కావ్యానికి మహికావ్యత్వమే నంభవించదు కావన' 17%సర్లలు అ?ిదాను రచించినాడనుటయే సమంజసము.

లలిత భావముల కవి యీతడు. ఈతని కావ్యములందు, కల్పనలత్యంత ఉన్న తములై నవి. మనోభావ విశ్లేషణము, మార్మికాళి వ్వ కి, భావ సౌందర్యము (వతిచోట గాంచవచ్చును. + పీవం వాదిని దేవర్దా పార్శ్వే. పిశురరోములీ। లీలాకమల వృతాణి గణయామాస పార్వతీ (కు. సం ) నారదుడు శంకరుని గూర్చి చెవుతూంటే అక్కడే తండివద్ద ఉన్న పార్వతి చేతిలో ఉన్న కమలము యొక్క రేకులను లెక్క వెడుతూండి. అనుశోట పార్వతి [వీడా భావము కడు

శరమ్యము. 'ద్వయంగతం సం్మవతి శోచనీయతాం' అవ్న శ్లోకము. కోమల. భావ మునకు లలిత సద విన్యాసమునకృ నిదర్శనము, “గృహపీ నచిన సళీ మిఠ।

అశ్వమోమడు . [పీయకిష్యా' అనునది దాంవత్య జీవనమునకు ఆదర్శము 'ఉవనూ కాళీదానన్య అని 'సంచరిణీ దీపశిఖేవభాతి” అని 'దివశిఖా కాళిదాను' అనియు కి'6నాందిన" యీతని కావ్యములందు రన .- అలంకార గుణ - విన్యానముల దర్శిస్తూ కీల మోడ్చుటయే మన క ర్రవ్యము. అశ్వ ఘోషుడు + కాళిదాస సమకాలికుడు సమకావ్యక ల్ల అక్వఘోష్కుడు. అయోధ్యవాసీ సువర్జాశ్షీతనయ.డు, కనిష్క చ్మకవ ర్రియొక్క-. రాజగురువు, (ఆస్థాన వండితుడు) భడంత మహాపండిత, ఇత్యాది _ల్లిరుదాంకి , తుడు కీశ 78 వాడు 28 సర్గలు $ల్లిన బుద్ధచంతము. 18 సర్గలు కల్గిన సుందరనందాన్ని (వాసినాడు బుద్ధచరితమున బుద్దుని జీవనము ఉవడేశములు సిడణ్ధాంతములు రమ్య ముగా వర్ణింపబడినవి శ్రీశ 414సంన ధర్మ షేముడిదే చై నాభాషయందు, 7వ శతాబ్ధినందు టిబెట్టు భాషయందు అనువదింపబడినదీ బుద్ధచరిళము. నీనా య్యాతికుడు ఇత్సింగ్‌ ఈ కవినెంతగానో పొగడిశాడు. -బుద్దచరి తనుయొక్క- 17సర్గలుమ్మాతి మే సరస్మృృతమున లభించుచున్నవి. కఠను పరిశీ లింతము 1 గౌతమజననము, 2. అంతఃపుర వివారము, 3. సంవేగోత్ప త్రి, శీ, స్త్రీనివరణము, 5, అభినిష్కమణము, 6, ”. తపోవవ గమనము, 8. అంతఃపుర విలాపము, 9. కుమారాన్వేషణము, 0. మగరగమనము, ౫ క. కామనింద, 12. అరాడ్‌ గురుపాపప్రి, శత. మారునిపె జయము- కడ. బుద్ధత్వ పాపి. మిగతా గంథమునందు బుద్ద శిష్యచరితములు, ఉవదేశ ములు, బౌద్ద సిద్ధాంతములు - బుద్దనిర్యాణము - అశోకుని కాలమువరకు గల బౌద్ధమత చరితములు చితింపబడినవి. సుందరనందము - గౌతమబుద్దుని తమ్ముడు నందుడు. ఆతని భార్య" సుందరి. ఈ కావ్యమున ఏరి వృత్తాంతము వర్ణింపబడినది. సర్గానుసారికథ ఈ " విధముగా ఉన్నది. 1.3 ళాక్యవంశ వలవర, సిద్దార్థ జననము, అభిన్మిష్క మణము. బుద్ధత్వ(పా ప్రి.6పిలవసు పుశరాగమనము శీ నుందరీనందుల విహా' రము, బివకై బుద్దుడువచ్చి మరలి. వెళ్ళినటుల తెలుసుకొని నందుడు వగ్గధ నాంది బుద్ధుని ఆనుసరింవగా, సుందరి అతని వశమున ప్యశలేఖను గీని ఇది అరిపోవు లోవల రానలయునని (ప్రార్థించును. $, నందుడు బుద్ధుని దర్శించ,

ర్‌ - సంస్కృత సారన్వత నమాలోచనము నందుని చేతిలో భిఇాపాత పెట్టి, ముండనముగావించి, బౌద్దబితువుగా బుద్దుడు మార్చివేస్తాడు. 6. సుందరి విలావము. 7. సుందరిని చూడవలెనన్న నందుని చేష్టలు. రి. అకాళమున ఎగురుతున్న కోతిని చూపించి, కోతికంటే సుందరి. ఆందమైనదా? అను (వళశ్నింన కౌనని నందుని జవాబు స్వర్లమునందలి అప్స్పరనల చూపించగా, నందుడు సుందరిని మరచి, అవ్పరసల పొందును కోరుతాడు తపన్సు ద్వారా వారిని పొందవచ్చునని తెలుసుకొని నందుడు 12 తవమాచ రించును. 13. బుద్దుని ఉపదేశములు 14 ఆగ్య సత్యవర్ణనలు 17.18 వరమ శాంతికై తపస్సు, మారునిపై విజయము నిర్వాణసిద్ధి వర్తింపబడినవి.

లాషా సొష్టవము . బుద్దుని ఉవదేశముచే _వతిబుద్దుడైన నందుని అవస్థ

“నమ్మేపియం కించన న్నాపియంమే

నిమేను రోరోన్తీ కుతో విరోధః।

గౌతమబుద్దని జన్మ సమయ వకృతి అప్లాదకతను వర్షిస్తూ ...

వాతావవుః న్పర్శనుఖా మనోజ్ఞా

దివ్యానివాసాంస్యవపాత యంతః॥

గౌతమబుద్దుని తండి శుద్దోదనుని అత్మసంయమము.....

తక్యాజ శస్త్రం ఏమమర్శ కాన్హం

శమం సీషేవే నియమం విషేహేః ఇళ్యాదులందు భాష భావానుకూలముగా ఆరోవాణావరోవాణ ,కమములు కలిగి శ్రోతల మనస్సుల నాక ర్థించును. భావాలివ్య క్రి ; సస్నా శరీరం వవితుం మనళ్ళ

సోమం వపౌ కాంతిసుఖంచ వోర్టమ్‌। ఇందు 'సపౌొ శొగెను (పాపాన), రజషించెను (పారక్షణే) ఇర్యాది శిష్ట వయోగ ములు కోళొల్పలు. రస వరిపాఠము : 'భావానురక్తౌ గిరినిర్షరస్యాం తౌ కిన్నరీ కింపురుషావివో లౌ %

నుందరీనందులు కిన్నరీ కింపురవులవలె అనురక్తులై రూవ సౌందర్య ముగ్గులై అనంద సాగరమున ఓలలాడుచున్నారను సామ్యము అద్భుతము.

కాం సుందరీం చేన్న లభేతనందః

సానా నిషేవేత నళం నత (ఈూ;;

థారవీ క్‌5్‌ ద్వంద్వం ధృవంతద్వికలం నళోశే కాన్యోన్య హీనావివ ర్మాతిచందౌ। నంద సుందరులు విడిపోతే ర్యాతి చం్టదుల విగిపోవడంవలె ఉంటుందన్న కవికల్పనావర్ణనౌచిత్యము అహ్లాదకరము. 'దీపోయధా. నిర్వృతి మళ్యుపేతః' ఆని నిర్వాణము దీవనిర్వాణముతో పోలుస్తూ బౌద్ధ ధర్మ (పేమను కురిపించినాడు అశ్వ ఘోషనియొక్క-, కాళిదాసుయొక్క వర్ణనా సాదృళ్య్మమలు. క్ష సొందర నందమున సుందరీ విలాసము, కుమార సంభవమున రతీ విలావము. లై సౌందర నందమొన నందుని విలావము, రఘువంశమున అజవిలావము. 3) బుద్దచరితము మూడవ సరగ్గ్ణయందు బుద్దుని దర్శనార్థము త్రీ జన సమ్మ రము, వారల బౌత్సుక్కము, కుమవూారసంభవము ఏడవ సర్గయందు కిన దర్శనార్ధమై, రఘువంశమునండు ఏడవ సర్గ్ణయందు అజునియొక్క దర్శినమునక్తె [వజల సమ్మర్భము శ్ర సోనిశ్చయాన్నాపి నయయౌ నతస్ధాః తరం స్తరంగేశ్వివ రాజహంసః।। అశ్వఘోషుడు మార్గా చలవ్యాకులితేవ సింధు: శి లాధి రాజతనయా నయయౌ నతస్తా కాళిదాసు 5) ఆదిత్య పూర్వం ఏపులం కులంతే నవం వయో దీవ్ల మిదం వపు్చు। అశ్వఘోషడు ఏకాత వృతం జగతః _వభత్వం నవం వయో దీప్త మిదం వపుశ్చ॥ కాళిదాసు. ఈ విధముగా ఆఅళ్వమఘోషని రచనల యందు కాళిదాసు రచనల యందును 3 లీ భాషా వయోగ సాదృశ్యములు కడు స్పష్టములు. భారవి ; “యోనాయోెజి జీన వేళ్ళ స్థిరమర్దవిధౌ వివేకనాజిన వేళ్ళ! సవిజయతాం రవి కీర్తిః కవిత్మాశిత కాళిదాస భారవికీ రికో. అని ఐహోలు శాసనమున కీ ర్రింవబడిన భారవి క్రీశ 634 కంటే పూర్వవర్రి, విస్ణువర్దన రెండవ పులకేశి సభావండితుడు. (క్రీశ, 560 కాలము వాడనియు, ఈతని పేరు

నీర సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము దామోదరుడనియు విమర్శకుల అభ్మిపాయము ఈతడు 1" సర్గలతో కిరాతార్జు సీయ కావ్యాన్ని (వాసినాడు. కౌరవులపై విజయము సాధింవ అర్జునుడు హ్‌మా లమముప్రై తవమాచరించుట, వుడు కిరాత వేషధా[యై అర్జునుని పరీక్షింవ యుద్ధముచేసి (వసన్నుడై పానవతాస్త్రమును (పసాదించుట ఇందు వర్ణితము

1. పాండవులు ఆరణ్యవాసము చేస్తూ ఒక వనేచరుని దుర్యోధనుని వృత్తాంతమును తెలుసుకొనుటకు చారుడిగా పంవగా,తిరిగివచ్చి రారాజు పాలనా విశేషములు తెలుపును. కౌరవుల గూర్చి చేయనలసీన కర్రవృమును (దౌవది పలుకును. 2. యుధిష్టిర భీమ సంవాదము - వ్యాసాగమనము. శ.ధర్మజ వ్యాస సంవాదము. పాళువతాస్త్ర (పాప్రిక హిమాలయమున తపమాచరించుమని ఆర్జునుని వంపును. ఢీ శరద్భళు వర్ణనము. క్స్‌, హిమవన్నగ వర్ణనము, 6- అర్జునుని తపము - తిపోవిఘ్నమునకై అప్సరసల రాక. 7. గంధర్వుల, అవ్సరసల విలాసవర్దనము. 8, ఉద్యాన-జల కీడలు. 9 సాయంకాల చం్యదో దయ. సురత. (వలాత వర్ణనలు. 10. వర్హాగమము ఎ అవ్సరసల చేష్టలు. వారి [వయత్న వైఫల్య్మములు, 111. మునిరూపమున ఇం్మిదుని ఆగమనము _ ఇంర్యద - అక్టున సంవాదము, పాఖపఠాస్త్ర (పా్రికి శివారాధన చేయుమని ఇందుని సలహా 12 అర్జునిని తవస్సు - సూకరరూపియైన మూకాసురుని చంపుటకై అర్జునుని యత్నము, కిరాత వేషధారియెైన శివుని ఆగమనము,
2. శివుని, అర్జునుని బాణములఅచే వరాహమరణము, జాణ విషయమున వివా దము. కేతు 'సేనాసహితుడై న శివుని ఆగమనము, క్షేక5. చ్మితయుద్ధ వర్ణ నము. 116 శస్త్రయుద్దము. కై, శిబార్జునుల యుద్ధము, 18. వాహు యుర్రము _ శివ్యపాకట్యము - ఇందాగమనము . పాళువత పాపి, నఫలమనో రథుడ్లై అర్జునుడు ధర్మరాజును చేరును.

“భారవేరర్ధ గౌరవం” అని అర్థ గౌరవానికి వనిద్ధినాందిన దీతని కావ్యము. “స్పుటకాన వదైరపాకృళతా నచనన్వీకృత మర్జగౌరవం రచితావృథగర్భతా గిరాం నచసామర్థ్య మపోహితం క్వచిత్‌ వదములందు స్పష్టత్వము - అర్జగౌరవము పునరు క్రదోష రాహిత్యము లీవ*ని వచనాల్లో నే కాదు భారవి శ్లోకాల్లో ఉంది.

లారవి రొ సాంసారిక విషయ భోగముల నశ్వర త్వమును; దుఃఖ వర్మవసానత్వ మును వర్ణిస్తూ *“శరదంబు ధరచ్భాయా గత్వర్యో యవ్వన్మశియః ఆపాత రమ్యా విషయాః పర్యంత వరితాపినః యవ్వనము శరర్‌కాలీన మేఘములాంటిది విషయ లోగములు పెకి మనోహర ములుగా కనిపించినను, అంతతః దుఃఖమును కలిగించునవి. వివిక్ష వర్దాఠరణా సుఖశతిః (వసాదయంతీ హృదయాన్యపీ ద్విషాం। (వవర్రరే (పాకృత పుణ్య కర్మణాం (వసన్న గంలీర వదా సరస్వతీ [వసాద, మాధుర్య; న! గౌరవాది యుక్తమైన వాణి పుణ్యాత్ములకే లభిస్తోం దన్న భారవి శ్లోకము, వారవికే సార్థకము. సవాసా విదధీతన్మకియాం లాంటి సామెతలు ఈతని కావ్యంలో కోకొల్లలు. *ననో ననున్నో నున్నోనో నానా నానాననా నను। నున్నోఒనున్నో ననున్నే నో నానేనానున్న నున్ననుత్‌” ఇల్యాది చ్మితాలంకారములు భారవి ప్రత్యేకతలు. మాఘుడు 1 మాఘకవి శికపాల నధ మహాకావ్యాన్ని రచించినాడు. ఈ కవియొక్క. తాత అయిన స్మువభదేవుడు వర్మలాత (పమువు వద్ధ _వథానమం్శ్భతిగా ఉండెను. వర్మలాత _వకువుకు సంబంధించిన శిలా లేఖ ములు వసంత గఢమున లభించుచున్నవి. ఈతడు శ్రీశ 625 నాటి వాడని పరిశీలకుల అభి పాయము. కావున మాఘకవి యొక్క తాత కి శ 650, మాఘకవియొక్క- తర్మడి (క్రీళ। 650. ఈ కవి (శ్రీశ! 6?5 వాడని నిర్జా రించవచ్చును. అనుళ్సూత వదన్యాసా సద్వ్భృ ్రిః సన్నిఐంధనా। శ బ్హవిద్యేవ నోభాతి రాజనీతి రవస్పళా । అని సూత న్యాసవదాన్ని స్మరిం చుటచే, క్రీశ! 700 కాలమున కాశికా వృ త్రిపైన బినేర్యదబుద్ధి న్యాసాన్ని వాసి నాడు కావున తరువాతివాడనుట సమంజనంకాదు. “కృతగురు వద న్యాసాలోక

క్ర సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము కనహ్యాక్‌రణేపి” అని 620 నాటీ బాణుడు పేర్కొన్నందున ఆ న్యాస (గంకఠాన్ని స్వీకరించ వచ్చును. కావున మాఘకవి [కీళ। 675 నోటీ వాడనుట సమంజసము.

శికపాలవధమునందు నారదుని ద్వారా శిశుపాల పూర్వజన్మల వివ రములు- ఆతని అత్యాచారములు. శ్రీకృష్ణునిచే అతనిని సంహరింన (ప్రార్థన. ధర్మరాజు రాజసూయాన్ని చేయ శ్రీకృష్ణుడు ఇం,ద_వస్థప్తురమునకు వెష్ళట. అక్కడ కృష్ణునిద్వారా శిశుపాల వధ వర్ణింపబడి? ది. సర్గానుసారి కథ.,.. 1. నారదాగమనము, శ్రీకృష్ణుని ద్వారా ఆతనికి సత్కారము నార దుని ద్వారా శిశుపాల వూర్వజన్మ అత్యాదారముల కథనము ఇంద సందేశము. ల శ్రీకృష్ణ, బలరామ, ఉద్ధవ మంతణములు, బలరాముడు శికుపాలుని త్వరగా చంవనవలయునని తొందరచేయ ఉద్ధవుడు యుథీస్టీర రాజసూయ యాగ మునకు వెళ్ళుమని బోధించును. 3. ద్వారకనుండి ఇం్యడ్యపస్థ వయాణము_ శీ, 5, రై వతక్షాది వర్శనము. 6. ఆరు బుతువృుల వర్ణనలు, 7. వనవివోర వర్ణనము 8. జల కీడ. 9, సాయంకాల, చందోదయ, వర్ణనలు, 10 పాన గోష్టిర్మాత్మికీడా వర్ణనము. 11. (వభాత వర్ణనము, 12. యమునా వర్ణనము. 13. నగర (వవేశము. పాండవుల స్వాగత సన్నాహము. 14. రాజసణూయమున అ్యగపీఠమున కృష్ణుని వూణించుమని భీష్ముడు వలుకును. 15. శిపపాలుని శోపము. స్వవక్షీయలతో కఅనీ కృన్ణునిపై యుద్దము. 16. శిశుపాలుని దూత యొక్క ఉభయార్థక వాక్య వయోగములు, సాత్యకి జవాబు. 17. కృష్ణవ్షో యుల సన్నాహము. 18 ఉభయ సేనలయొక్క యుద్ధము 19. చ్మితాలంకార యుకములైన ల్లోకములచే విచిత వ్యూహరచన, యుద్ధవర్దనము. 20. శ్రీకృష్ణ శిజపాలురి యుద్ధము .- సుదర్శన చ్మకముచే శికుపాల శిరచ్చేదముచే కావ్యము ముగస్తూంది.

ఉదయతి వితతోర్ట్వరశ్శి రజ్డా.

వహిమరుచౌ హీమధామ్ని యాతీచా నం।

వవాతి గిరి రియం విలంబి ఘంఠా

ద్వయ వరివారిత వార ేర్శదలీలోం॥ ల్రైవతక్ళాది ఉదయిస్తూన్న సూర్యునాకవై పు అ స్తమిస్తూన్న చందునాకవై పు

మాఘుతు త్ర ధరిస్తూ, రెండు ఘంటలు కట్టుకొన్న ఏనుగులా శటిపిస్తూందని అవూర్వరుగు నిదర్శనను [వదర్శించి ఘంఠావూ ఘుడని (వవీద్దత నొందినాడు ఉవమా కాళిదానన్య భాళవేరర్ణ గౌరవమ్‌! దండినః వదలాలిత్యం మాఘే సంతి _తయోగుణాః॥ అని ఉవమాలంకార (వయోగానికి, అర్జ గౌరవానికి, లలిత వద వమోగానికి (వనిద్ధిగాంచిన దీతని కావ్యము. ఉవమా : ఊఉ త్రిష్ట మానస్తు వరోనో 'పేక్యః వథ్యమిచ్చతా సమౌహి శీషేరామ్నాతౌ వర్షంఠా వామయ వథో। హితవరి పెరుగుతూన్న వ్యాధిని ఉపే్షించనటుల, “పెరుగుతూన్న శనువును వీరుడు ఉ పే్షషించరాదని ఉవమా.

• వర్దె కతివయైరేవ గథితస్య స్వరై రివ! అనంతా వాబ్మయ స్యాహో గేయ స్యేవ విచ్చితతా 'సరిగమవదని' ఆను స వ్లస్వరముల పైననే నమన సంగిత శాస్త్ర మాధారవడి నట్లు, కొన్ని అక్షరముల పైననే సమస్త వాబ్బయ మారారవడియున్నదన్న ఉవ మయ మాఘకవి ఉవమాణంకార (పియత్వమును దాటుచున్నది, అర్జగౌరవము ; సమయ ఏవ కరోతి బలాబలం (వణిగదంత ఇతీవ శరీరిణామ్‌। శరది హతసరయైై: వరుషీకృత స్వరమయూర మయూరమదేయతాయ్‌॥ సమయమే మనుష్యుని ఉన్నతికి, వనానికి కారణము, ళరదృతువున పలస ధ్వని యందు నెమళ కీంళారవములు కఠోరములుగా కనిపించును. ఉంం యాంప్రీయః పెంషత కాతరాషీవి సహ్‌సా వమా న్నమముఖీ బభూవ। నిశ్శంకమన్యాః సగమాహితేర్ష్యా- నతాంతరే జమ్నురముం కటాక్షే;॥ శ్రీకృష్ణుడు ఇర్మాద(వస్టానికి పోతూండగా, వనితలందరూ వచ్చి ఆతని చుట్టు ౮ ్లసి ఉ ౪ ముట్టిశారు. అంత కన్నయ్య శ్రీగంటి చూపులతో ఎవరినెవరినో చూసు ఉన్నాడో వారశిడరు ఈూడా సిగ్గుతో తలలొంచినాళు మిగశహరలు తమను చూడ లేదచ్న ఈర్ష్యతో కృష్ణుని పై కటాష వవారన్లుల చేస్తున్నారు.

రల సంస్కృత సారన్వత సమాలోచనము వదలాలిత్యము :; మదురయా మరు బోధితమారధపీ- మధుసమృద్ధి నమేధిత మేధయా। మరు కరాంగనయా ముహు రున్మద- ర్ధ్వ్రని భృకా నికృతావమర ముజ్జగే। నవ వలాశ వలాశవనం పురః స్సుట వరాగ వరాగిత వంక జమ్‌! మృదులకాంతలతాంతమలోకయ. తృసురభిం సురధిం సుమనోభరై ;॥ భారవి మాఘ సొమ్యములు ; భారవి మాఘము

1. మహాభారత కథాధారము 1. మవోభారత కథాధారము ర్ట ్రీశబ్దముచే (గంథారంభము డి శ్రీళబ్దముచే (గంఠారంభము 3 సరాంత శకోకమున లష్ష్మీశబ్దము 3. సరాంతమున ఛశ్రీశబ్లము గ్‌ ళా గ! ణి చి టీ షన సర్గ్యనందు యుధిష్టిర వనేచర త్త కృష్ణనారద సంవాదము సంవాదము.రాజనీతి చర్చ రాజనీతి చర్చ 5, 2వ సర్షనందు రాజనీతి వర్ణనము 5, 2 నందు రాజఏీతి వర్ణనము
2. 5వ సర్గనందు హిమవన్నగ 6. 4వ సర్గనందు రైవతక వర్ణనము వర్ణనము ?, 9వ సర్గనందు సాయంకాల క? 9వ సర్గనందు సాయంకాల చంద్రోదయ వరనములు చం్టదోదయ వరనములు ణి న! ఠి. శివస్తుతితో నమా ప్రి 8. కృష్ణస్తుతితో నమా ప్రి శ్రీహర్షుడుః: నైషధం విద్వదౌషరమ్మని ఖ్యాతినౌందిన నైషదీయ చర్విత మహాకావ్యమును వాసీనవాడు శ్రీహర్చుడు. 22 సర్గలతో కూడుకొనినదీ కావ్యము. సర్గాంత వద్యములందు తన వరిచయమును నానీ నాడు. ఈ కవి తల్లిదర్యడులు మామల్లదేవి శ్రీహీరులు. ఈతడు [క;శ4 1163. క194 కన్నోజును పాలించిన జయచందుని అశయించినవాడు. 'కాంబూల ద్వయ మాసనంచ లభతే య కాన్యకున్టేశ్వరాళ్‌' అని తననుగూర్చి. చెవు

నైషధము రే కొన్నాడు, *తచ్చింళాషుణి మం్ళత చింతన ఫలే' అని చింతామణి మంత వలా వమున తనకు విద్య వచ్చినటుల సెలవిచ్చినాడు. సర్గాంత శ్లోకముల ననుసరించి “స్థైర్య విచారి వకరణము, శ్రీ విజయ (వళనీ, ఖండన ఖండ ఖాద్యము, గౌడోర్వీళకుల [వళ ని, అర్జవ వర్ణనము.ఛందః (వళ స్తీ, శివళ క్రి సిద్ధి.నవసావహ సాంక చర్చిత చంపూ, ఈశ్వరాభిసంధి = (గంథములీ3ని రచనలని తెలియు చున్నవి.

నై షధీయ చరితము 22 సర్గల కావ్యము. 1. నలదమయళతులు వర స్పరము వారివారల గుణములు వనీ ఆకృష్ణులగుదురు = నలుడు వనవిహారము చేయుచు హంసను వట్టుకొనును. దయార్ధ్ర హృదయుడై వదులును. 2. హంన.. కృతజ్ఞతలు చెప్పి, దమయంతి గానముచేయును. నలుని కోరికపై హంస దమ యంతీ వద్ధకు దూతగా కుండిననగరానికి వెళ్లను. 8. దమయంతికి నలుని- గుణములను వినిపించును. దమయంతి నలునియందు అనుర క్త యగును.వాంన తిరిగి నలుని చేరుకొమను. శ4 దమయంతి వైకల్య వర్ణనము . ఫీమ. రాజు దమయంతి స్వయంవరాన్ని వకటించును. ౨5. ఇందాగ్ని యమవరు ణులు నలుని దూతగా దమయంతి వద్దకు నంపుదురు. 6. నలుడు అదృళ్య ; రూవముగ దమయంతిని చేరుకొనును. 7. దమయంతి నఖశిఖ వర్యింత వర్ణ నము, 8 నలుడు వకటుడై దిక్సతుల సందేళాన్ని వినిపిస్తూ, ఆ నల్లురిలో ఒకరిని పెళ్ళియాడుమని (పార్టించును. 9. నలదమయంతుల వార్తాలావములు. దమయంతి దేవతల్లో ఎవ్వరిని తాను వివాహమాడనని నిశృయముగా వలుకగ, . నలుడు రాజీవడును 10. దమయంతీ స్వయంవరం 11, 12 స్వయంవరా నికి విచ్చేసిన రాజులను సరస్వతి వరిచయము చేయును. 113. ఇందాదులు నలరూపాన్ని ధరించి రాగా బదుగురు నలులను శ్ర్లేషచే వర్ణించుట. 114. దేవ తల స్వీకారముచే దమయంతి నలుని వరించును. 15. వివావ |వయత్న ములు. 116. వివాహము విందు. 117. దేవతలతో కలి పురువుడు కలి యును. చార్వాక సీద్దాంకాన్ని కలి ఉపన్య్మసింప దేవతలు ఖండింతురు. కుద్దు డై న కలినలుకు రాజ్మభష్టుడగునటుల., దమయంతీ వియోగాన్ననుభవించునటుల శవీంచును. 18. నలదమయంతుల మొదటిర్శాతి, కామ్మకీడా వర్ణనిము 39.22 నలదమయంళుల దినచర్య దేవన్తుతి. చం్చదోదయ, సూర్యోదయ వర్ణ

గి నంస్కృత సారన్వత సమాలోచనము నల్లి,నలద మయ$ంితీ విభాన వర్ణనము. కవి నరిచనయ నర్ణనముతో ఈ కావ్యము ముగప్తుంి. “న్సుదేకన్న కా జననీ జరాశుథా. నవ (వసూతి ర్వరఠా తవన్వినీ, గతి స్రయో రేష జన స్త మర్థయ. న్నహోవిదేత్వాం కరుణా రుణద్ధినో "అనునది కరుణ రన వవా హమునందు భావ సౌష్టవ (వసాద గుణనుందర (వయోగ మనోహరముకాగా “వృతసార మివేందు మండలం దమయంతీ వదనాయ వేరసా। శృళమద్యబిలం విలోక్యతే ధృఢగంలీర అనీ ిసీలిమా॥ అనునది ఉత్పేషా చతుత్కృతిని ద్యోతింవగా “మీకర్మీకృత నై కనీవృత:*ఇత్యాదులు కవియొక్క. వద (వయోగ నైపు' జ్యాన్ని (వదర్శించుచున్నవి. భట్టి ; వ్యాకరణ కాన్రమును సుకరముగా బోధింన తలంచి ఈ లట్టికచి వ్యాకరణ నీయమముల బోధిస్తూ- తల్లన్య గంఠముగా రావణవధ" కావ్యాన్ని (హసిశాడు. వల్లతరాజగు శ్రీధర నేనుని ఆస్థాన వండితుడు. క్రి శ" 616 నం।నాటి శిలా ళాసనమున శ్రీధర సేనుడు భట్టికి భూదానము చేసినటుల కనివించుగున్నది. కరెయు క్రీశ 620 నాటి భామవుడు " “వ్యాఖ్యాగమ్య మిదలి కావ్యముక్సవః సుథిధియామలం।; జాఠాదుర్మేధనళ్చాన్మి న్విద్వ [త్సియ కయామయా॥ా అనుభట్టి శ్లోకమును “కావ్యాన్యవీ యదీమాని వ్యాఖ్యా గమ్యాన్‌ కాన్తవల్‌ ఉత్సవః నుధియామేవ హంత దుర్మేధసోవతా:॥/” అని కావ్యాలంకారమున ఉదాహరించినాడు కావున శ్రీ శ 610 కంటే పూర్వుడని సిద్ధించుచున్నది. *గ్రీిపతుల్యః వ్రబంధోయం శబ్దలనణ చవుషాం హస్తామర్ష ఇవాంధానాం భనేద్వ్యా కరణాదృతే "అని తన కావ్య మహినును చెప్పి నాడు. ఈ కావ్యము 22 సర్ష్గలతో నాల్డు కాండములుగాా విభటించబడినది. రామ జన్మ (వళ్ఫతి రామరాజ్యాభి షేక వర్యంత కఠ వర్ణింపబడినది. పే (వకిర్ణకాండము ; శే నుండి ర్‌ సర్గలు - రామజననిమ్వ మొదలుకొని రావణుడు సీతనెత్తుకొని పోవు వధక్షు నర్జింవబడినది, కృత్‌ వత్యయమ్ము _

కుమార దాసు 6ఏి ముఖ్యముగా వర్టంవబిడినవి. 2. అధికారకాండము : రనుండి ర కాండలు; వాలీ వర - స్యుగిన్‌ రాజ్యాభిషేకము . ల6ంకాదవానము వర్ణింవబడినవి. ఇందు లుజ్ల్‌, కృత్‌, షత్వ, జత్వ, కారక, ఆత్మనే వదాదులు నిరూపీంచబడినవీ. 3. (వసన్న కాండము : 10 నుండి 13 సర్గలు సీఠాభిజ్టాన దర్శనము, విలీషణ శరణాగతి - సేశుబంధము వర్షింవబడినవి. ఇందు శచ్చాలంకారములు, అర్థా లంకారములు వర్షింవబడినవి. 4, తింగ న్రకాండము : 14 నుండి 22 సర్గలు లిట్‌ లుజ్డ్‌, లృట్‌, లబ్డ్‌, లట్‌, లిబ్డ్‌, లోట్‌, లృణ్డ్‌, లుట్‌ ఈ తొమ్మిది లకారముల [వయోగములు నిరూపించబడినవి, రామరావణ యుద్ధము, రావణ వధము _ వీలీషణ రాజ్యాభి షేకము, శ్రీరామ వట్టాభి'షేకము వర్ణింవబడినవి.

'రామోపి దారాహరణేన త ప్ర॥ వయం వాొత్తై రృంధుభిరాత్మతుత్త్యైః।

త్రన్య త పేన యథాయసోనః సంధిః వరేజాన్తు విముంచ సీఠాంణ

సీతా హరణముచే శ్రీరాముడు సంతప్పుడై నాడు. వింధువుల మరణనుచే మనము తపీంచిపోతున్నాము. కావున సీతను వడిలిపెట్టి నీంధి చేసుకోవడం మంచిది. త్రము లెన రండు ఇనుము ముద్దలు కలినినట్టుగొ తపించన మనము, రాముడు కలినీపోవడం మంచిది. అను సంధి ఉవదేశము సుందర మైనది. “నతజ్ఞలం యన్న సుచారు పంకజం ననంకజం తద్‌ యదలీననట్పదం। న షట్పదో సౌనజుగుంజ యఃకలం నగుంజితం తన్న జవోరయన్మనః' అను చోట ఏకావలీ అలంకారము 'నగజా నగజా దయితా దయితా విగతం విగతం లలితం లలితం! _వమదా [వమదా మవాతా మహతా మరణం మరణం సమ యాత్‌ సమయాత్‌!' ఇత్యాది యమకములు ఈతని కవితా రమణీయతను వెదజల్లుచున్నవి. కుమార దొసు ; 'శానకి హరణం కర్తుం రఘువంశే స్థితేసతి

కవిః కుమార డాసశ్చ రావణశ్చ యది శనుః

అని రఘువంశముండగా జానకీ హరణాన్ని చేయడానికి రావణుడు కాను మ్మాతమే సమర్దులమని చెవ్పకొన్న ఈ కుమారదానుడు రావణునినలె శ్రీలంక దేళన్టుడని ,కీశ 650 నుండి క్రీశ 750 మధ్య కాలవర్రి అని విమర్శకుల ఆభిపాయము. ఈతని కావ్యము జానకీ వారణము, 20 నర్షలితో కూడు కొన్నది. 25 సర్గలు కలదని కొందరి అభ్మిపాయము. ఈ కావ్యమునందు

64 సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము రామాయణ కథ వర్జితము. అయోధ్యాధివతిమయైన దశరథుని రాజ్యపాలన వర్ణ నము నుండి రావణుని రాముడు జయించువరకు వర్ణింపబడీనది. ఈతని రచన యందు కాళిదాసు [వభావము స్పష్టము వైదర్భీరీతి రచనము. ఈతని కవిత సరళము. - సరసము, _వవాహయు క్రము భావములందు సరసత్వ సుకు మారతలు వ్యాపించి యుండును.

*“కతః సలీలం సలిలం విభంద.

న్నేవం వదన్నేవ వరాంగనాభిః

యాతే చ రామే నయనాభిరామే

దృష్ట్యాదిశః కిం ఫలమ స్తి శూన్యాః।

సారంగా&ఓ శర స్తస్య కేవలం తు ఖరేఖరః

దూషణే దూషణో లదే న త్రైలోక్యాం విభోరణే ఇత్యాదులు.లాషా సౌష్ట వమును నాద మాధుర్యమును, ఆలంకారములను ధ్వనింప “సజ్జనేమ విహితం హయశచ్చుళం సద్య ఏవ ఫలబంధి జాయతే” (సజ్జనులకు చేసిన ఉవకారము అప్పుడే ఫలాన్నిస్తుంది).

“యోషితాం స్వామి సంమ్మద ఫలంహి మండనం'

వతి |వసాదోన్నతయో & యోషితః అనునవి అర్జాంతరన్యాసాలం కార పియత్వమును తెలుపుచున్నవి.

శ్రీయోన పుంసా ముదయస్య సాధనం

తఏవ తద్దామ విళూతి హేతవః।

ఛఈటద్వియు కోపి ఘనః (వజృ్ఫంభతే

వినా న మేఘం విలసంతి విద్యుతః ।

వనితలు పురుషుల ఉన్నతికి కారణము కారు. పురుషులేస్త్రీ కళ్యాణ కారకులు. మెరుపులు లేనవ్పటికి మేఘము కోభిన్తుంది. కాని మేఘము లేకుండా మెరుప్పలుండలేవు. అని దుశ్చరితముగల స్త్రీలను నిరాధారలుగా వర్ణించినాడు, రత్నాకరుడు ; “ముక్తా కణః శివస్వామీ కవిరానందవర్ధిన।

వథాం రత్నాకర క్బాగా త్నామాడ్యేఒ వంతి వర్మణ;ః”

రత్నాకరుడు 65

(కీ శ। 855.884 వరకు కాశ్మీరాన్ని పరిపాలించిన ఆవంతివర్మ (వళువు యొక్క సభావండితుడి రత్నాకరుడు. ఈతని తండి అద్భుత భానువు కాశ్మీరాడీసడగు జయాపీడున్నాశయించినాడు. కావున ఈ కవి [కీ ౪ 800 నుండి 860 కాలమువాడని చెప్పవచ్చును. వకోకక్తి పంచ?9ఖ, ధ్వనిగాఖావంజిక, హరవిజయ మీతని కృతులు, హరవిజయము సంస్కృత సాహిత్యమున విశాల కాయమైన బృహ త్తమ (గంథము. 50 సర్గలతో 4321 ళ్లోకములతో కూడు కొన్నఉి- ఊదు అంధకొసుర జననము, శివుడి ద్వారా ఆంధకాసుర సంహారము వర్ణింపబడినవి. కథేతివృత్తము చిన్నదై నను, మధ్యమధ్యన అన్య (వనంగ ములు కొన్ని సర్గలను వ్యాపించినవి. 11వ సర్గమున అంధకాసుర వధార్థమె శివుడు మర్శితులతో విచారంచుట. కే3వ సర్ష్గమున శివగణ వివోరము, 17వ సర్గ మున శివదూతలతో అతిరకాసుర నంవాదము, 24వ సర్గమున శివసేనా సన్నా హము వీటితో కాన్యము సమ్ముదమువలె (వకాశించుచున్నది. ఈకవి బాణసముడు. భారవి మాఘులు సర్గాంతమున లక్ష్మీ, శ్రీ శబ్దముల పయోగించినటుల ఈతను రత్న శబ్దమును వయోగించినాడు,

“హరవిజయ కచేః [వతిజ్జాం శృణుతకృత (వణయో మమ (వ్రబంధే

• అపి శికరకవిః కవేః (వభావాదృవతి కవిశ్చ మహాకవిః (క్రమేణ. కవిత్వ మబ్సిని శై శవ కవి కూడా ఈ కావ్యాన్ని చదివి కని కాగలడు. శవి మహాకవి కాగలడని (వతిజ్ఞ చేసాడు.

లలిత మధురాః సాలంకారా వసాదమనోహరా

వికట యమక శ్లేషోదార (వ్రబంధ నిరర్గలాః।

అసదృశ వతీ శ్చితే మార్గే మయోద్గిరతో గిరో

నఖలు నృవతే చేతో వాచస్పతేరపి శంకశే॥

ఈ కావ్యమున [పసాధము = మాధుర్యము - ఓజస్సు - లాలిత్యము - శేషము _ యమకము . చ్మితొలంకారములు . ఉన్నవని వలుకుట అరిశయో కి గాదు.

“మాస్మ సంతుహి చత్వార? పాయో రత్నాకరా ఇమే!

ఇతీవ సంస తో ధాతా కవీరత్నా కరోఒవపరః”

ర్‌ం సంస్కృతీ సారస్వత సమాలోచనము నాలుగు రత్నాకరములతో , (సమ్ముదములతో) సంతోషించని (బహ్మ ఐదవ రత్నాకరాన్ని (ఈ కవిని) సృజించినాడని పలికిన రాజశేఖరుని వాక్యము సగ్వధా సత్యము. హరిశ్చం(దుడు ; హరిశ్చర్యదకవి జ్వైన మహాకవి. ఏకాదళ శకాబ్దపువాడు. జీవంధర చంపూ - ధర్మశర్మాభ్యుదయమీతని రచనలు - ధర్మశర్మాభ్యుదయమున 21 సర్హలు కలవు. 15వ తీర్ధంకరుడగు ధర్మనాళుని జీవిత చరితము వర్ణింపబడినది ఈ (గంథధమునకు జై నసం్యవదాయమున మాఘ నై షధతుల్య గౌరవము కలదు. ఈతని రచనము సరస, సరళ, మాధుర్య రమ శీయకతల గుభాశింపును వెదజల్టుచున్నది. “కారకాః కను దివో దినద్యుతో విద్యుతోఒపి నవియంత్యనంబుదే। క్వావ్యనేధసి నవహ్నయో మహ స్తత్కిమే తదితి ద త్త విస్మయః॥ి ఇర్యాది సుందర సందేహాద్యాలంకారములు ఈతని అలంకార సియత్వ మును వెల్లడి చేయచున్నవి. కవిరొజు మాధవభట్టు ఈతని నామము . కవిరాజనునది ఈతని బిరుదు నామము. [కీశ।; 1282.87 జయంతప్పరిని హెలించిన కదంబ వంశీయు డగు కామదేవ |వమువుయొక్క_ ఆస్థాన పండితుడు. రాఘవ పాండవీయ మీతని కావ్యము. ఇది 13 సర్గలు 668 శ్లోకములతో కూడుకొన్నది. ద్వ్యర్థి కావ్యము ఒక్కోక్క వద్యమున రెండేసి అర్ధములు కలవు. ఒకటి రామాయణ కథా సంబంధము కలది. మరొక అర్హము భారత కథా సంబంధముకలది. రామాయణ రూపగంగను, భారత రూవ సాగరముతో కలిపి గంగా సాగర సమ్మేళనాన్ని చేయుట భగీరథునకు కవిరాజగు తనకు మ్మాతమే సంభవమని వలుకుట ఎంతేని సత్యము, శ్రీమదామాయజణం గంగా భారతం సాగరో మహాన్‌! తత్సం యోజన కార్యజ్ఞా కవిరాజ నగిరథా కస్తాాతా కామదేవ। సమర విజయినాం కోఒ[గణీః కామదేవః కస్త్యాగీ కామదేవః సరసకవిగిరాం క। వదం కామదేవః క స్సేవ్యః కామదేవ। (శితటరణ విదే క। కృతీ కామదేవః

కవిరాణా రౌ అని ఆఇశయదాతయగు కామదేవుని (వశంసిన్తూ (వాసీన ళ్లోకము వరి సంఖ్యా విరోధాభాసాలంకారములకు చకగని నిదర్శనము. శ్రీహర్డుని నైషతముతో సంస్కృత మహా కావ్యదార ఆంతమగుచున్న దని కొందరి అభ్నిపాయము. అది సరియైనదికాదు. మధ్యయుగమునను, ఆధునిక యుగమునను సంస్కృతమున మవి కావ్యములు రచింవబడుచున్నవి. రఘువంశ, మామ, నే షధ తుల్యములు కాకున్నను, వీటిలో కొన్ని మహా కావ్య లవణ లకితములై సవృదయుల మన్నినల పొందుచున్నవి. సంస్కృత మహా కావ్యధార ఎవ్పుడును నిరాటంకముగా (చవహించుచునే ఉన్నది. మరి కొందరి మహాకవుల వరిచయము [కింద ఇవ్వబడుచున్నది - ఏరిలో మేమేం్యదుడు శ్రీహర్ష పూర్వవ్రి = 12 వ శతాన్దివాడు, గంఠ రచన విషయమున వ్యాసుని తరువాత లెక్కి.0ప దగినవాడు. 65 [గంథము లీతనిచే రచింవబడినవి. వీటిలో

1. రామాయణ మంజరి. 2. మవాభారత మంజరి. 3. దళవకార చరితము -_ ఈ మూడు మహా కావ్యములు. బృహత్క-థా మంజలి, బోధిసత్వావదాన కల్ప లత - ఈ రెండు బృహక్కాయములైన వృత్రి (గ్రంథములు, కాశ్మీరీయుడై న ఈతని భాష సరళము, సరసము, నుంజులము. కఠను సంతేపముగా వర్జించు టలో ఈతనికి సాటి ఎవరులేరు. రామాయణ కఠ, భారత కథ సంకేవముగా ఆయా మంజరుల యందు నిరూపింవబడినది. శ్రీమన్నారాయణుని వది అన తారముబు దశావఠకార చరితమున నిరూపింపబడినపి. బుద్ధుని నారాయణుని అవతారముగా వర్ణించిన వారిలో క్షేమేంద్రుడు మొదటివాడు. చేంకటనాధుడు : వేదాంత డేశికులని ఖ్యాతి నౌందిన ఈ మహాకవి 19 వ శతాల్డివాడు. కాంచీనగరవాసి . అనేక దార్శనిక [గంథములు రచించిన ఈ మహాకవి రామానుజుల విశిష్టాద్వెతమునకు మూలస్తంభం లాంటివాడు, ఈతని యీదవామ్యుదయ మహి కావ్యము శ్రీకృష్ణ కథా (వబోధకమైనది. హైండిత్య వధర్శనము ఈ (గంథమున ఎక్కువగా కనబడుచున్నది. అమరచంగదసూరి . జైన మతస్టుడెన ఈ కవి (1243-60) అణహీల వట్టణ (వభువై న వీసలదేవుని ఆస్థాన వండితుడు. ఈతను మహాభారత కథను సంమేవముగా 44 సర్గలతో బాల భారతమను మవి కావ్యమును రచించెను. ఈతని భాష మ౦ంయు శైలి సరళములు, రసవంతములు. వీరఠరనంది అను ఇంకొక జ్హెన కవి (క్ర శ్ర॥ 130% చందన చరిళమను ముసా కావ్యమును

రక గంస్కృళ సారన్వత నమాలోచనము రచించెను, ఇందు 7 వ తీరంకరుడైన చంద్రవళుని చరితము సరసమైన భాషలో; (వనన్నమైన శైలిలో వివరించబడినది. వన్తుపాలుడను ఇంకొక జైన కవి (13 ప శతార్ది) “నరనారాయణానందము' ఆను మహా కావ్యమును రచిం చెను. ఈ కవి గుజరాత్‌ (వభవగు వీరధవలుని వద్ద (వథానమంతిగా ఉండెను, ఈతని కావ్యమున కృష్ణారునుల యొక్క చళఠితములు, వారికి నంజంధించిన సంఘటనలు అత్యంత రమణీయముగా వర్ణింవబడినవి. కృష్ణానందుడు (14 వ శతాబ్ది) నహవృదయానంచమను మవోకావ్యమును రచించెను, ఈతడు ఒరిస్సా నివానీ . 15 స్‌ర్షలు కల ఈతని కావ్యమున 'నల దమయంతుల కథ' సరసమైన బాషలో రచింపబడినచి. నీలకంళ దీషితుడు -_ స్కువనిద్ధ దార్శనికుడు, ఆలంకారికుడై న అవ్పయ్య దిక్షితుని ప్మొతుడు. కాంచీ నగరవాసి. ఈతను 22 సర్గలు కల శివలీలార్లవ మవిోకొవ్యాన్ని, ర నర్గలతో " గంగావతరణ కావ్యాన్ని రచించెను. శివుని లీలణ సుందరమెన శైలిలో " రమ్మముగా వనర్జించబడినవి వృకోక్రి కీతడు (వెసిద్దుడు సమకాలీనములై న మవా కావ్యములలౌ ఉమావతి ద్వివేది యొక్క పారిశాతహరణము (2]1 సర్గలు) కేవా (వసాద ద్వివేది యొక్క సీఠాచరితము (10 సర్గల) మొదలగు నవి (వసిద్దములు. మరి కొన్ని మహా కావ్యములు [కింద వట్టికలో పేర్కొన బడుచున్నవి. ఆర్యశూరుడు 400 పారమిత నమాసము' జౌద్ధకథ జాతకమల 09 భర్భృమేంకుడు 430 వహయ్యగివవర మాతృగుప్తుడు ర5్‌వ శతాబ్ది 'సేశుకావ్యము బుద్ద ఘోషాచార్యుడు ర్‌వ శతాల్ది వద్యచూడామణి శంకుకుడు _ 850 భువనాభ్యుదయము. సీత్రివర్మ 9 శతాద్దీ కీచకవధము ఫీమ.కీచక కఠ అభినందుడు 9 శతాబ్ది రామచరితము రామకథ 36 సర్గలు వాసుదేవుడు 900 యురిష్టిర విజయము ధర్మరాజు 8ిసర్గలు - [తిపరదహనము _ శివకతీ 3 సర్గలు కశౌంకథోదయము శృష్ణకథ

మహాకావ్యములు- 69 హబాయురుడు 1050 కవిరహస్త్యము కృష్ణరాజు అభినందుడు 950 కాదరిబరీ కథాసారము కాదంబరీరిసర్లలు లోలింబరాజు 1050 హరివిలాసము కృష్ణళథత 5 సర్గలు లీలోశుకుడు ; క100 గోఎందాభి షేకము కృష్ణకథ కేణసర్లలు (విల్వమంగళ) (శ్రీచివ్నాకావము) కర్షపూఢుడు 1185 పారిజాతహ: ణం కృష్ణకథ కేరి అజయ్మదదుడు క200 హవరచరిత చింతామణి శివకథ 32 మాధవాచార్యుడు - 1225 యమకభారతము భారత కళ ఉదయ వఠనూరి 1240 ధర్మాభళ్యుదయము శతృంజయ తీర యాత తివికముడు 1260 ఉషాహరణము ఉషా-అనిరుద్దులు దేవవళలనూరి 1250 పాండవచశతము భారతకఠథఠ 18 నారాయణుడు 1250 హెైరిజాతరహరణము యమకకావ్యం విద్యాచకవర్రి 1300 రుక్మి ణీకళ్యాణము కృష్ణుడు 16 ఆగ న్యవండీతుడు 1300 బాలభారతము లారతకథ 20 వాసుదేవుడు 1320 యుధిష్టిరవిజయం ధర్మజకథ నలోదయము నలకథఠ 21 సాకల్యమల్లుడు 1330 ఉదారరాఘవము రామకథ 18 మాధవుడు క380 నరకాసురవిజయం కృష్ణకథ త్ర సుకుమారుడు 1425 కృష్ణవిలాసము కృష్ణకద శీ శంక రుడు 1430 కృష్ణవిజయము కృష్ణకథ కృష్ణారార్ములు 1430 దౌష్యంతిచరితం భరతకథ 12 రామవర్మ 140 లారతనంగహం భారతకథ 22 శివనూర్ముడు 1450. పాండవాభ్యుదయము 8 (ఆజ్ఞాతము) 460 కుశాభ్గుదయము కుశకథ చళుర్భుజుడు శే493 హరిచరితకావ్యం కృష్ణకావ్యం కత

0 సంస్కృత సారన్వత నమాలోచనము రాజనాథుడు 111 కై540 అచ్యుత అత్యుతరాయలు ణి రాయాళ్యుదయం స్వయంభునాథుడు _ 1540 కృష్ణవిలానము కృష్ణకత 14 ఉత్పేఇవల్లకుడు 1590 భికాటనకావ్యం శివకథ 39 రఘునాఠథుడు 1600 నలాభ్యుదయం నలకథ హపారిజాతహరణం కృష్ణకత వేంక లేళ్వరుడు 1600 సాహిత్య స్మామాజ్యము రొజచూడామణీ 16020 రుక్మిణీకళ్యాణము రుక్మిణీక ఎన్లులు 10 దీషితులు మృత్యుంజయ 1620 వద్యుమ్నోత్త్రర (వద్యుమ్నకథ 1 దీషీతులు చరితం చక్రకవి 1650 జానకీవరిణయం రామకథ 8 వేంక టేకుడు కే;ం50 రామచందోదయము 30 రామయమకార్ణ వము న వేంకటక ఎష్టయజ్వ 650 నటేశవి జయము శివకథ 7? శ్రీనివాసుడు 1660 భూవరావావిజయము వరావావతారం 8 వరదదేశికులు 1680 లశ్మీనారాయణ చరితం విష్ణుకథ రఘువర విజయము రామకథ భగవంతు 1690 ముకుంద విలాసము _ కృష్ణకఠ 10 రామళద డీషిళులు 1700 వతంజలి చర్మితము వతంజలి 8 ఘనశ్యాముడు 1725. వేంకటేశచర్మితము ా రామపాణివాదుడు క్షే725 విష్ణువిలాసము విమ్షుక ళరి రాఘవీయకాన్యము రామకథ మ రామవర్మ 800 రామచరితము + 12 కేరలవర్మ 1860 విశాఖ రాజకావ్యము ఎ అభినవ 1875 శ్రీనివాస గుణాకరము వేంక పేళుడు రామానుజా చార ం

మహాకావ్యములు తి లక్మణనూరి 16880 కృష్ణ లీలామృతము కృష్ణకత విధుశేఖర 1880 ఉమావరిణయము భట్టాచార్య హరిశ్చందచరితము నారాయణకాన్ర్ర 19000 సొందర విజయము ర! భద్నాది రామశాస్త్రి 1900 శ్రీరామ విజయము రామకథ కాళిదాసు 1900 నలోదయ కావ్యము నలకఠథ శంకరలాల్‌ 1900 బాలచరితము క్‌ హేమచందరాతు 1920 హైహయవిజయము కార్రవీర్యుడు పాండవ విజయము పాండవులు అన్నదాచరజులు శ930 రామాభ్యుదయము రామకథ మవ్వో_వస్థానము పాండవకథ వటుకనాతళాన్త్ర కం30 సీతా స్వయంవరము రామకథ గుర్మువనన్న భట్టాచార్య 1930 శ్రీ రాసమహాళకాన్యము కృష్ణకథత వాగరాజు 1940 సీఠా స్వయంవరము రామకథ 16 భగవదాచార్య ]940 హెైరిజాతావహారము పారిజాత సౌరభము విష్టద లత్రపక్ష క958 సౌళోచనీయము నులోచన గంగాకావ్యము గంగ గంగాధరళాన్తి 20 శతార్జి అలివిలానీ షడ్డర్శనములు త్రై లంగ్‌ సంలావము భట్టమదురా నాతళాన్త్రి శ గోవిందవై భవనము కృష్ణకఠత రఘునాఠళాన్తి ఃం చందోపాలంళ వర్ణనము సురవావర్జన కావ్యము ఐబదరీనాఠత శర్మ మైథిల్‌ 9? రాధావరిణయము కృష్ణకథ 20 ఉమావతి కర్మద్వివేది ,; పారిజాతహరణము కృష్ణకథ 22 సత్యవతళాన్త్ర 1960 బోధిసత్వచరితము బుద్దకథ రేవ్మావసాద ద్వివేది 1965 సీఠాచరితము సీతకథ 10

22 నంన్కృత్‌ పారన్వత నమాలోచనెము మవికావ్య (వత్మేకతలు థి *కీన్తు శకారంశమునుండి నంనృత మవాకావ్యములు వికసిత మైన ప్రౌఠ రూవమునొందినవి నమాజమునందలి _వతిమ వర్గిముకై న రాజవంశ ముతే ఎకుటవగా. వర్డింవవడినవి. విలాన, వ్వైళవ, శృంగార రనతరతములై నవి పాండిత్య వదర్శనము, కల్చవావైచిత్మము, కళలావై విధ్యము దర్శన సీద్దాంత నిరూవణము, వ్యాకరణ ళాన్త్ర వదర్శనము ఇల్యాదులకు మవాకావ్యములాల ఐతిహాసిక కొవ్యములు ; [ప్రాచీన భారత చరెతను తెలుపునవి సంస్కృత కావ్యములే అని చాక్మితకులు ముక్రకంఠళముగా ఉద్తోషించినారు. గువ్రకాలము నాటి వత్సతట్ధి వానీన [వశన్తులు, బాణభట్లు రచించిన హర్తచఏతము ఐతివోసిక కావ్య రచనకు శ్రీకారము. చుట్టినమ, మహా క్రావ్యదృష్టి నమసరించి వద్మషువ్ల వరిమిలుడు రచించిన “నవసాహనాంకచరితమే” మొదటి ఐతివోనిక కావ్యముగా గ్రహించ బడుచున్నది. ఇందు నువసిన్ధ ధారాకీఐడై న లోజరాజు యొక్క శర్మడియాు నవసాహసాంక [వమివు యొక్క చరితము, శశ్నివలా రాజకుమారితో వివాహము వర్తింవబడినవి. దీని రళమిత వద్మసువ్ల వరిమలుడు వాకృతిరాజవి ఉపారి గాంచిన నవసాహసాంకుని షా సోదరుడైన ముంజరాజామొక్యా- నళ యందు ఆస్థాన కవిగా ఉండెను. ఈ ముంజ _వమవు న్వయముగా నరవ్వతీ ఉపాసెకుడు గౌడవధ, (పాకృత కావ్యమును రచించినాడు. ఈ వాక్పతరాజా కీర్తిమిడు కాగా అతని సోదరుడు సింధురాణని కీ క్రిగాంచిన నవసాహసాంకునీ అశయించి, ఆతని నత్కారములచే వసిన్నుడై, 'వసన్నతను కావ్యరూవమున వెలయించి చాడు. కశక 1005న ఈ శళిథతము వాయబడినది. క6 నర్గములతో కూడుకొనినది. 12 వ నర్శమున సిందురాజ వూర్వ్యవర్తులగు వరమార వతిశ (వకువులను కాల్యకమము ననుసరించి వర్షించినాడు. వై దర్శీరీతిఐద్ధమై వసాచ గుణ గుంఫిత మైనదీ కావ్యము - కాశిదాసానుకరి ఇము స్పష్టము విక్రమాంక దేవ చరితము ; దినిని బిల్హణ కవి రచించినాడు. 18 నర్గలతో కూడుకొన్నెది. చివరి సర్గ్వమున తన జీవన చంతమును వర్ణన్తూము క

కల్లబుడు 73 తల్లి ఇన్షరాయ, అనందులు సోదరులు అని చప్పివాడు. ఆఅశయదాతకై వెతు కెతూ కాష్యరిము నుండి వెడలి మధఘ3, కర్నోజ్‌, ₹వయాగ, కాశీ ఆది అనేక (వదేశముల దాటి దిషీఐ భారితమునందలి కిళ్ళాణ నగరమునందు నువనిద ాబక వంఛేయుడ సు ఆరవ వికమాదిత్యని కీ శజ 1076112071 కొలువు కూటము చేరుకొవగా, పంత గపాయ"ం ఆ వమివు స్వాగతము వళికినాడని తన చంతిమును వక్షైంచినాడు . మితా 1? పెర్గలలో వికిమాచత్మ వమివు చరి శమును దాటక వరిశి విస్తారమును యాదార ముగా నికూపించివాడు. వై దక్కి రీతి, 1వసాచ మాదిర్య గుణము ౫. వీరము వఠాన రసము కాగా శృంగార కిరుణములు అంగములై నవి రాజతిరంగెణీ వ కిన్‌ రచయిత కల్పవఐడు. ఇది హైనీన కాళ్ళీరము యొక్క రాజచకిత. సంస్మృతి - లౌనోళిక వివరణము, హామాజిక వృవస్థ సాహిత్య సెమ్బడ్డి - అకక దశలను తెలువు గంధము - ఈ కవి కాళ్యిర వే ము: సంవన్న వావ్యణ కుటుంబమువె జన్యించింవాడి కాననే కాజాస్టానమును తవచు దొర్శెంచి:వావ టనే, తని అనుళివెములను విన్యతముగా వర్టంచినాడు - ఈతని తం క చచివవాడు కాష్యరి వదివసు హదుని 1048.1101') వకాశా మాచ్యుడిగా ఉండి, వమివు యొక _ నుఖ దుఃకములందు వాలు వంచుకొన్న వాకు. హర్ష _వెటిప్తె హత్య వేయిబవగా నెన్యానాన్ని ఇహించినాడు, అవ్పుడు ఈతని పినెతం& కెనెఫాడు కల్లణుని కాళి చేర్చునాడు. అక _డి అలకదితుతను ఎరువు వెవెై విదుల వెల్మిసించి గింథ రచన ఘవకమించినాడు. ఈతను తలంచూూంచె అనాడు అశ్చున్నతే రావ్యారికార వదివి విదిష్టించి ఉండెకివాకు కాని రాజనైత$ వతనములు, అధికార వాంఛచే వారునలుప్పు కూటి నితి రాజ మాష్వడులు మొచలసు వాటిచే విను చెంది అ రాజుల చకితములను గంత రూవమున రచించ నిమన్నురైవాకు. నుస్టెల పుతుచుగు జయనసింహరాణా కశ: క127-1156 యొక్క అడుము గాంచి ॥148 నుండి 1150 వరక రెంయ నంవత్సన ములలో ఈ _గంథమొను రచించినాడు.

శశ ెంవిమునచిరు తితివర ములు కలవు - మొవటి మూకు తరియము లింమనోంచాునను వాతా మొక. చింతిము పురాడాహార్‌ ము ఛరిలిలింవిదడి ఎం పతచతన్న. క్‌ల్ననలకే ఎహిలవ న్థానమొ ఇవ్వలడినెది. కాని శ వ

74 సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము తరంగమున (శ్రీ శ 813 నుండి 1150 వరకు గల నాల్గు శతాబ్దముల కాశ్మీర రాజ చరితము వానవికమై ఇతివోసమునకు (_వమాణమైనది _ నేటి చార్మితకుల వలె ఈ కల్హణ కవి వాస్తవికతను వెల్లడించడములో నిర్భయుడు - తన మాతృ భూమినందలి దురాచారముల, దుష్ట (వవృత్తులను, కాశ్మీరీయల యొక, ఫీరుత్వమును, మిథ్యా భాషణత్వమ.ను, సంగామ పలాయన [పవృత్తిని, పర స్పర కలహ (వవృత్తిని దోహ వవపాత . దురాగహములను, సంఘర్ష అ సంగామములను, తుద హృదయ ధౌర్భల్యములను వివరించునపుడు సంకుచిత బుద్ధిని కనబరచలేదు - కాశ్మీర సైనికుల భీకుత్వమును, కవట మోసముల నిందిస్తూ రాజప్యుత నైనికుల పర్మాకమములను (వశంసించినాడు. తన ఆదర్శ లవ్యమును వివరిస్తూ 'శాఘ్యః సవవగుణవాన్‌ రాగద్వేష బహిష్కృతా భూకార్డ కథనే యన్య స్టేయస్యేవనరస్వతీ ' అని వివరించినాడు, ఈ _గంథము. ఫారసీ భాషయందు కూడా అనువదించబడుట దీని గొవ్వ తనము తెలియబడుచున్నది. కల్తణుని రాజతరంగిణి కథ మంకొందరిచే ముందుకు నడువబడినది. జోనరాజు (1459 (ఈశ ) అదేశైలితో సులాన్‌ జ్రేనులోగ్జీన్‌ రాజ్యపాలన వరకు వర్ణించినాడు జోనరాజు శిష్కుడగు శ్రీవరుడు జై నరాజ తరంగిణి నాల్లు భాగ ములలో |కీశ 149 నుండి 1486 వరకు కాశ్మీగాన్ని పాలించిన రాజుల చరితమును వర్ణించినాడు. (పాజ్యభట్టు మరియు ఆతని శిష్యుడగు శుకుడు రాజా వలి పతాకాగంథమున అఆక్సర్‌ చకవ ర్రిచే కాశ్మీర్మాకమణ వరకు వర్ణించి నాడు. తరువాత కాశ్మీరము మొగలు స్మామాజ్యమున కలసిపోయింది. కుమారపాల చరితము ; ఆచార్య హేమచం్యదసూరి (కీ; ఈ॥ 1089 = క్షేష?్ర్ర) దీనిని రచించినాడు, శ్రీ శ 1144 న కుమారపాలితుడు గుజరాత్‌ రాజ సింహాసనాన్నరిష్టించి, క్రీ ళః 1452 జైన ధర్మ దీక్షను పొందినాడు. ఈతని ఆఅ్యశయమును పొందిన 'హేమచం్యదసూరి కుమారపాలితుని వరకు గల గుజరాత్‌ (వభువుల చరితములను ఈ (గంథమున వర్ణించినాడు- ఇందు మొదటి 20 సర్గలను సంస్కృతములోను మిగతా రి సర్గలను (పాకృతములోను రచించి నాడు. కావుననే ద్వాశయ కావ్యమని వసిద్ధి గాంచినది. శ్వేశాంబర జెన సంసదాయ ,వచారకులై న ఆచార్య హేమచందుడు, ం _్త వ =. తలు జా ఎతు మి ణా _ మింగ తీ అం అ వ

“హీమచందుడు 76 వ్యాకరణ-కోశ - అలంకార ళాన్ర్రములందు అనేక [గంథముల రచించినాడు. గుజరాత్‌ రాజుల, మరియు కుమారపాల రాజు యొక్క. చరితమును తెలుసు కొనుటకు ఇది చక్కని [వమాణ [(గంథము. గుజరాత్‌ రాజగు బవీరధవలుడు మరియు వీసలదేవుడు వారల మంతులగు వస్తుపాల శేజపాలుల సంబంధించి ఎన్నియో ఇతిహాస కావ్యము లావిర్శవించి | నవి. అందు సోమేళ్వరుడి (క్రీ శ 1176.1262) కీర్రికౌముదీ, ఆరిసింహుడి సుకృత సంకీర్తనము బ౭చం్మదసూరి వసంతవిలాసము మొదలగు మవి కావ్యములు (వఠానములై నవి నంధ్యాకరనందిన్‌ : రామపాల చరితమను బతిహాసిక కావ్యమును రచించిన ఈ కవికీ శ 12 వశతార్దివాడు ఇందు బెంగాలు రాజగు కుమార పాలుని వీరోచిత సౌహన కృత్యములు చక్కగా వర్ణింపబడినవి. లీమరాజు నుండి హస్తగతమైన రాజ్యము నొందిన కువూరపాలుడు లీమరాజును ఓడించి మళ్ళీ రాజ్యము నాంది, మిథిలపె దళిడెత్తి, మిథీలను తన రాజ్యమన కలుపు కొన్నటుల చెవ్సబడినది. బతీహాసిక దృష్టా కాని మహా కావ్యదృష్ట్యా కాని ఈ శావ్యమునకు ఎంతేని (పాధాన్యము కలదు. జయానకుడు : (కీ 1200 కాలమున చివరి హిందూ రాజగు వృథ్వీ రాజు దర్చారున ఆస్థానకవిగా ఉండెను.బహుళ। కాశ్మీరీయుడై యుండవచ్చును- ఈతనిచే రచింపబడిన వృశ్వీరాజ విజయము ఇతిహాస (వఠానమైనది. ఇందు అజ్మీర్‌, ఢిల్రీని పాలించిన చౌవోను రాజవంళావళితో నారంభించి, ఢిల్లీ పె వృథ్వీ రాజుయొక్క విజయమువరకు వర్షించినాడు-. భాష, జలి, వర్శనలననుసరించి ఇది ఉ త్తమమైన కావ్య మైనప్పటికి, దుర్భాగ్యవళాల్‌ అసమాప్రంగానే ఉండి పోయింది. కాశ్మీర కవియగు జోగరాజా దీనిపై వ్యాఖ్య (వాసీనాడు. గంగాదేవి - 14వ శతాబ్దపు ఈ కవయ్యితి తన భర్రయగు విజయనగరా ధీశుడై న పవీరకంవరాయల వర్మాకమమును వర్షింవ “మధురావిజయము' అను పీరళం వరాయ చరితమును రచించినది. ఈమె శై లి (వసాదగుణ భూయిస్టమై న్యువనన్న మైనది. నయచరృదనూరి - 15వ శతాబ్దపు శ్యేఠాంబర జై నకవి, వి, సంవత్‌ 1440న గ్వాలియర్‌ రాజై న వీరమదేవరాజాయొక్క- _పేరణచే 'హమ్మీర మహాకావ్యా'న్ని రచించినాడు. ఇందు రణళంభోర (వళానవంతుర్దై న రాజులలో

భె సంస్కృత సారస్వత నమాలోచనము చివరివాడై న హమ్మీరదేవుని వర్శాకమము వరింపబడినది. ఇందులో 14 నర్గలు 1572 శ్లోకములు కలవు బతివోసిక [గంథమైనను, సాహిత్య దృష్ట్యా అపూర్వ మైకది హమ్మీర మద మర్దన కావ్యము కూడా హమ్మీర దేవుని పరాజయమును వర్షించుచున్నది

చందశేబర్‌ : కాశీనివాసీ, 11వ శళాట్టి వాసియగు ఈ కివి సురజన చరిత కావ్యాన్ని వాసినాడు అక్సర్‌ పాదుషాయొక్క విశ్వాసప్మాతుడై న హారా వంశి బూందీ రాబు సురజనుడు. ఇందు సురజకుడి శ నహా అనేక బూందీరాజుల చరితములు 20 సర్గ్లలతో (వాయబిడినవి కాళిదాసుని పసాద గుణసంవన్న మెన శైలి ఇందులో కాంచనచ్చును

లక్ష్మీనారాయణ ద్వినేది (10 ర్స్‌ 899 __14.8.1950) ఉఊ శ్రర్శవదేశ్‌ , వపరూఖాబాద్‌ శిల్తాయందలి తిర్వా [గామవాసీ 21 గంథముల వరకు నానీ నాడు పురుషో త్రముని, సికందర్‌ యొక్క పసిద్ధ ఐరివోసీక సంఘటనాధార ముగాగొని 'పురుసికందరీయం' అను ఐతిహాసిక కావ్యాన్ని (వాసీశాడు. ఇందు కి సర్గలు 1100 శ్లోకములు కలవు. కవికల్పనలున్నవ్పటికి, ఐతివోసిక సంఘ టనలకు (సాఠాన్యము ఇవ్వబడినది.

ఈ యుగపు కవులలో శ్రీరర భాస్కర వర్దేకర్‌ , నాగపుర విశ్వవిద్యా లయ వ్నిశాంత సంస్కృత భాషాధ్యతులు (వసిద్ధులు ఈతనిచే 12 ఖండ కావ్య ములు, 2 నాటకములు, 1 ఐతివోసిక _గంథము రచింపబడినవి 64 సర్గలు కల్లిన “ివరాజ్యోదయమ్‌” శివాజి చర్మితమును వివరించుచున్నది. ఇతిహాస దృష్ట్యా మహాకావ్య దృష్టి ననుసరించియు దినికెంతేని పాధాన్యము కలదు. ఈ శతాబ్దపు సంస్కృత కవులలో వళుద త్రన్వామి (వసిద్యలు మీరర్‌ లోని బిల్వే శ్యర సంస్కృత మవాోవిద్యాలయ ప్‌కాంత సాహిత్య విభాగార్యతులు వూర్వ భారతము, మౌర్య చందోదయమీతని రచనలు పూర్వ భారతమున మహీ భారత కాలమునుండి అలెగ్గాండర్‌ దండయ్యాతవరకు గల ఐతిహానసీక సంఘ. టనలు వర్ణింపబడినవి జనవిజయ ఐళిహాసిక కావాన్ని రచించిన పరమానంద కాగ్రి అలీగఢ్‌ విశ్వవిద్యాలయ విశాంత సంస్కృత విభాగాధ్యకులు. ఇందు జయ్మవకాళశ నారాయణచే ఆవిరృవింపబడీన జనతాపార్టీ విజయము వర్టింపబడి నది. వండితురాలై న క్షమారావు తుకారామ చరితము, రామదాన చరితము, సత్యాగహ గీత, ఉ త్రర సత్యాగహగీత, స్యామాజ్య విజయములను ఐతిహాసిక కాఛ్యములర చించినది. మరికొన్ని ఐతివోనిక _గంతములు (వఠానముగా కావ్య

ఆయ చలు. మెంాచంకాంచాావతి. కిదిది వికటో పేరొ:..నఐడుచున)వి,

కార్మితక కావ్యములు ణా కవి కాలము బతివాసీక కావ్యము నాయకుడు సర్గలు శివస్వామి 850 కఫ ఎణాభ్యుదయము కవృణరాజు 20 శంకుకుడు 80 భువనాభ్యుదయము మమ్మఉవ్పలుడు గుణభ(దాచార్యి 8ి5్‌ జనద తచతము జీనద త కఠథ౪9 హలాయురుడు 1000 కవిరవాస్యము కృష్ణరాజు శంకు 1088 రాజేందకర్ణపూరము హార్షదేవుడు జల్ల ణుడు 1150 సోమపాల విజతుము స్తోముపొలరాజు శంకరారార్యులు 1150 బపవేశ విజయము బసవకథ సోమనాథుడు కెర5్‌0 పండితారాధ్గచరిత౦ం వండిఠారాధ్యులు ఆనందగిరి 1199 శంకరవిజయం శంకరాచార్య సోమేశ్వరద శ్ర 1179... క్రీ ర్రికౌమదీ, సురథోత్సవం చండకవి 1200 వృధ్వీరాజవిజయము వృథ్వీరాజు 8 అఆరిసింహుడు 1221 సుకృత సంకీర్తనము వస్తుపాలుడుకే1 మాధవాచార్యులు కేం? శంకరదిగ్విజయం శంకరాచార్య 16 నయంచందుడు 1310 హమ్మీరకావ్యము హమ్మీరుడు 10 వ్యాసతీర్థులు 1400 జయతీర్ధఏిజయము జయలీర్జులు కృష్ణపండిశుడు 16 జయశీర్ణ విజయాట్టి ॥9 సంకర్షణుడు న జ యతీర్థఏజయము 14 శ్రీనివాసుడు 99 జమయేందోదయము 11 రాజరాథుడు |! క్ష430 సాలువాళ్యుదయం సౌల్వనరిసింహ రాయ 13 మవిదేవేంద 14098 వ్యాసాచలీయం శంకరాచార్యులు 112 వామనథ ట్టబాణ 2500 చేమభూపాలచరికం వేుభూపాలుడు రాజ౮ాదుడు 141 క540 అచ్యుతరాయభ్యు అచ్యుతరాయలు దయం 20 గోవిందదీషితులు క%60 సాహిత్య సుధ అచ్యుత ,రఘు వాథతరాయలు వాసుదేవుడు గంగావంశానుచరితం గంగరాజులు ర్యుదకవి 1596 రాష్ట్రాడవంళ రాహ్టైైధవంశము కావ్యం 20 యజ్ఞశారాయణ 1600 రఘునాఠథభూప ఠఘునాఠరాయలు విజయము రాజచూడామణిదీచితులు 1600 శంకరాభ్యుదయను శంకరాచాళ్ళులు 6

ఢి సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము తిరుమలాంబ 1600 పరదాంబికావవిణయ చంవూ రామభదదా౦బ 1600 రఘు నాథాభ్యుదయము రఘునాథ రాయలు రామళద దీక్షితులు కై700 వతంజలి చరితము వతంజలి 8 గోవిందానంద 1713 శంకరాచార్భృచరితం శంకరాచార్యులు ఘనశ్యాముడు 1725 భగవత్స్చాద చరీతము శంకరాచార్యులు వరమేశ్వర శివద్విజుడు 1870 శ్రీరామవర్మ రామవర్మరాజు 8 రాజచరితము చండ మారుతాచార్య 1300 అలీనరాజ్యకథ 6 శంకరలాల్‌ 1900 రావజీరాజకీర్రి విలాసము రావజీరాజు శివకుమావళాన్తి 1910 యకింద భాస్క రానందస్వామి జీవన చరితము నాగరాజు 1940 భారతీయ క! దేళళ క్త చరితము భగవదా చార్యులు 1910 గాందీచరితము గాంధి 225 స్వాదీన భారతము భారత భారత పారిజాతము స్వాతంత్యము 21 రామానందదిగ్విజయము రామానందులు మేథా [వత కవిరశ్నుడు 1900 దయానంద దిగ్విజయము దయానంద రామావకారశర్మ 20 శకాబ్టి భారకానువర్ణనము భారతదేశము విశ్వనాథ కేళశవఛ్ళతే. ,, సుభాషచరితము సుఠాష్‌బోస్‌ దిలీవద తశర్మ థం మునిచరితామృతము దయానంద 22 ఉపాధ్యాయులు (త్యంబకళర్మ / స్వామి వివేకానంద వివేకానందుడు భండార్కర్‌ చరితము అభిలానందశర్మ 11 దయానందదిగ్సిజయం దయానంద 22 భట్టమథురానాథళాన్తి ఃం జయపుర వై భవము జై పురరాజు మఠుర్శావసాదళాన్తి 9 (వ్రతావవిజయం రాణ్మానతానింగ్‌ ఖారతవిజయం స్వాతంత్యసం[గ్రామం సదాశివకాస్త్ర ?1 సిందే విజయవనిళాసచంవూ

ఉర్మీతక కావ్యములు గి గంగ్యావసాదోపాధ్యాయ 20 శతాబ్ది ఆర్యోదయము ఆర్యసమాజము 21 ద్విజేయదనాఠళాన్తి ॥ స్వరాజ్య ఏజయము స్వాతం్యత్యము కరి శివవరణ వర్మ 11 రాజీవ సౌరభము. రాజీవగాంధి 1406ళ్లో. సుధాకరకుక్ష 1 గాందీ సౌగంధికము మహాత్మాగాంధి సత్య్మవతళాన్తి ॥ ఇందిరాగాంధీ చరితము ఇందిరాగాంధి సత్య్మవతళాన్త్రి ,; గురుగోఎందసింహ గురుగోవిందసింగ్‌ మహాకావ్యము న్‌ (బహ్మానందశుక్ట 9 నెహాచరితము, జవహర్‌ లాల్‌ నెహూ, శ్రీ గాంఛిచరితము గాంధిమహాత్ముడు జ్దేన ఐతిహాసిక కావ్యములు ఘ శేశ్వరసూర 610 శ్య్చుంజయ 14 సర్గలు మహాకావ్యము పీరనందె 650 చందవభ చంద్యవళ చరితము సూరి 18 జటాసింహనంది 700 వరాంగచరితము వరాంగకఠథ గుణధద్రాచార్యులు 855 జినద త్రచరితము జినద త్రకఠ 9 కనక సేనవాదిరాజు 980 యశోధరచరితము యశోధర 4 మహా సేనుడు 1010... వద్యుమ్న చరితము. (వద్యుమ్నుడు]4 వాదీకసింహుడు 1025 మృతచూడామణి జీవంధరుడు 11 వాదిరాజసూరి 1025 పార్శ్వనాథఠచరితము పార్శ్య్వనాథుడు వాగృటుడు 1140 నేమినిర్యాణము నేమినాథుడు 15 హేమచందుడు శే150 (తిషష్టి శలాకా 63 జై నమునుల పురుషచరితము కథలు, 1౪ పర్వలు

80 సంస్కృత్‌ సారస్వత సమాలోచనము మునిరత్నసూరి క్షైే93 అమామస్వామి అమామస్వామి 30 చంతము 93 +॥ మునిస్మువత చరితము జైనముని ణు మాణిక్యచం్మదుడు 1217 పార్శ్య్వనాధచరితము పార్శ్వనాఠథుడు శాంతినాథచరితము శాంతినాథుడు అభయదేవుడు 1221 జయంతవిజయము జయంతుడు 19 అర్హ ధ్రాసుడు 1250 సువతకావ్యము స్మువతముని లక్ష్మీతిలకుడు 1251 (పత్కేక బుద్ధ చరితము జై నమునిక ఠ17 అమరచం్మదుడు 1560 పద్మానందకావ్యము ర్క తీర్థంకరులు ధర్మకుమారుడు 1277 కలికద్రచరితము శాలిళదుడు 7 పీరనంది 100 చంద్యపభచరతము. చం్యద్యవళుడు మేరుతుంగుడు 1306 (వఐ6ధ చింతామణి జేశకవులు కీ రిరాజు 1410 నేమిశాథమహాకావ్యం నేమిారుడు 12 చర్మితసుందరుడు 1410 మహిపాలచరితము మహిపాలుడు 114 భూరామల (బహ్మచాం 14100 జయోదయకావ్యము జయకుమారుడు 22 గద్య కొవ్యములు : కావ్యము గద్య, వద్య, చంపూ భేదములచే మూడు విధములు. “గద వృక్తాయాం వాచి" అను ధామువునకు యల్‌ ప్రత్యయము చేర్చగా గద్య వదము నిష్పన్నమైనది. ఇది లయ పథానమయి గానము చేయ వీలగు వద్య కావ్యము కంటే భిన్నము - భావ రసాది వ్యక్రీకరణమునందు స్వతం్యతమయినది. యతి, (పాస, వర్ణ శ నియమాద్మడ్డంకులు కలిగించకుండా, కవి పాండిత్యమునకు నికఫోవలమైనది. “అపాదః పదసంతానో గద్యం” అని దీని లవణము. ఈ గద్యకావ్యావిర్భావ విషయమున మూడు వాదములు (వసిద్ధములు =

1. వద్య కావ్యముల యొక్క, లోక కథల యిక్క- ఆధారముచే గద్య కావ్య ములు ఉత్పన్నములు. 2. గీకు గద్భకావ్య (వభావముచే ఉత్పన్నములు.
2. వద్యకావ్యమే [కమముగా వికాసము నొంది. తత్సమానాంతరములగు గద్య కావృ్యములకు మాతృక. పద్థావ్య _వభావము వీటిపై ఎంతేని కలదు. కావుననే గద్వకావ్వములందు బాడా గుణ, అలంకార, మానసిక వృతృభీవృకక్తి, - శారీ

గద్యకావ్యములు రే రక, నైతిక, (వకృతి వర్ణనలు ఎ శబ్దాడంబరము = పాండిత్య (వదర్శనము ఇ రనాభివ్యక్తులు కనబడుచున్నవి - కాన వద్యకావ్యమే గద్య్మకావ్యమునకు ఆధార మని మొదటి వాదము మొక్క నారాంశము

ఇక రెండవ మతము ఫీటర్సన్‌ మొడలగు వారలు (వతిపాదించగా, ఎందరో ఇండించినారు - సెంస్కృత గద్య రచనలందు శాస్త్రీయ, కావ్యీయాలం కారికత _- సూక్ష్మ పక్కతి వర్ణనము . నైతిక మానసిక, శారీరక గుణ వర్ణ నలు కన్చించగా - ఇందులకు వివరీతముగా _గికు గద్య రచనలందు కథా శీఘత _- సావాసికత, వర్ణనా రాహిత్యములు కనిపించును - కాన (గీకు గద్యమే భారతీయ గద్యమునకు మాతృక యనుట ఎంతేని పొసగదు -

ఇక మూడవ వాదాన్ని వరశీలింతము _ వైదిక కాలమునుండే వద్య రచనతో బాటు గద్య రచన నిర్విఘ్నముగా, నిర్విరామముగా సాగి వచ్చు చున్నది _ అందులకు గద్మరూపమైన యజుర్వేదము - బాహ్మణములు _ ఆరణ్నకములు _ ఉవశిషత్తులే (వమాణములు .- వద్య రచన [క్రమముగా విశాసా న్నందించినటుల గద్య రచన కూడా _కమముగా వికానాన్నందుతూ ఆలంకారి కులచే వర్ణింవబడినది.

లేఖన సామ్మగి కొరత వలన వల్లెవేయుటకు వీలుగా, ధర్యాన్ని బోధింప పురాణాదులు వద్యరూవములుగా వెల్వడగా, శాస్త్రీయ - దార్శనిక . వైజ్ఞానిక రచనలు గద్యరూవములుగా వెల్వడినవి. వాల్మీకి కాలమునందు వద్య రచన రసాలంకార గుణవ త్రగు సర పకావ్యత నొందగా, గద్యరచన కూడా నీరసమగు, అమనోజ్ఞకుగు తని పూర్వ రూపాన్ని వదలిపెట్టి, సరసమగు, మనోజ్జమగు. రసవదలంకార సద్గుణవత్తగు మనోహర రూపాన్ని ధరించినది జనులనాకర్షంవ వద్య రచన రామ కృష్ణాదుల న్నాళయింవగా, గద్య రచన ఉదయన నర వాహనదత్తామలవ్మాశయించినది కాళిదాస, భారవి, మాఘాదులు కమముగా వద్యరచ వధారను ఆలంకార యుక్రములగు కృతిమ వర్ణనల జోడించి వవ హింవడజేయగా, హరీషేణ, దండి బాణాదులు గద్యధారను దీర్ష సమాసయుకా లంకార వర్ణనలతో (వ్రవహింవ జేనీనారు . వైదిక సారస్వతమను హిమాలయము నుండి వెల్వడిన పద్యధార గంగ కాగా, గద్మధార యమున అయినది _ స్మ దయ వృదయమే సరస్వతికాగా, గంగా యమున లచ్చట (ఈవేణీ సంగమా న్మృందుచున్న వి

రి సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము

వద్యము యొక్క (ప్రాచీన రూపాన్ని శుక్ష యజుచ్వేదమునందు, కృష్ణ యజుర్వేద త్రై త్రిరీయమునందు. మైతాయణీయ, కాఠక సంహిత లందును చూడవచ్చును -_ (వాహ్మ ణారణ్యోవనిషత్తులన్ని యు గద్యాత్మకములే. ఈ వైదిక గద్యము సరళము, స్వాభావికము |పవహనశీలము, రోచకము, సంవాదాత్మ కము నైనది - ఆథ, వై, ను, వావ, ఖలు, అను నిపాత బహుళమైనది. ఈ గ్‌ద్యి భాగము వ్యాకరణ నియమములకు కట్టుబడినది కాదు =

ఇక వైదిక వాజ్మయ సంబంధము కల్గిన (పాతిశాఖ్య (గంథములు, కల్చ సూూతములు, నిరుక్తము గద్యరూపములై నవే . పుకాణములందు కూడా అక్కడక్కడకూడ గద్యాన్ని కాంచవచ్చును.ఇక శాస్త్రీయ గద్యము గంభీర మై, మనన, చింతన, అర్థ విశ్లషేణములకేతనే అర్థమగునదై సామాన్య భావుకున కందరానిదై నది. భారతీయ షడ్డర్శనములు ఈ గద్య మార్గముననే వికసించి నవి - సంస్కృత వ్యాకరణ మంతయు సూూతరూపమైన గద్యాత్మకమే - ఈ సూూతముల దుక్చోధతను తొలగించ, అనేక భాష్యములు గద్యమార్గ్శముననే ఆవతరించినవి - ఈ భాష్య గద్యము సరసమై, సరళమై లోక్షపియమెనది - వైద్య (గంథములు, ఆలంకార శాస్త్ర _గంథములు, కౌటిల్యుని అర్థ శాస్త్రము కూడా కాన్త్రీయ గద్య్మమున కుదాహరణములే _

దండి కవి దశకుమార చరితమను గద్య కావ.మును రచించెను. ఈతను 1కీ॥ ఈ॥ 6 వ శతాబ్దికి చెందినవాడు. దక్షిణ భారతము ఈతని జన్మస్థానము. కావ్యాదర్శముకూడా ఈతని కృతియే, భరతాచార్నుడు ఉవమా ఛ్రేదముల అయి దింటిని మ్మాతమే చూపగా,ఇతడు తన కాహ్యాదర్శమున ముప్పదినాలుగుగా నిరూ పించినాడు. “అవంతీ సుందరి కథి'యను గద్య కావ్యమును కూడా ఈతనే రచించెననీ కొందరు విమర్శకులు తలంచుచున్నారు. దశకుమార చరితము మృదు, వద ఘటితమై భాషా పొటవము గల మొదటి గద్య కావ్యముగా నొప్పు చున్న ది.రాజవాహనాదులనువదిమంది రాజకుమారులకథ ఎనిమిది [వకరణములలో మనోవారముగా వర్దింపబడినది.దశకుమార చరితముయొక్క కథ ఈ విధముగా (పారంభ" గుచున్నది.మగధ దేశపు రాజధాని కుసుమపురము (పాట్నా), రాజ హంసుడు రాజు ధర్మపాలుడు, వద్మోద్భవుడు, నితవర్మ, మంతులు వీరిలో ధర్మపాలునకు సుమం, సుమ్మిత, కామపాలురను ముగ్గురు పుళులు. వద్మో

దండి 803 దృవునకు నృుఖత, రిత్నోదృవులనిద్దరు పుతులు సితవర్మకు సుమతి, సత్య వర్మలను ఇద్దరు ప్యుతులు కలుగుతారు. వీరిలో కొమపాలుడు స్వేచ్చాచారియె, ఇల్లు వదిలి పెట్టి వెళ్ళిపోగా, రత్నోదృవుడు సమ్ముద వ్యాపారానికై వెళ్లుతాడు. సత్యవర్మ సంసారమసత్యమని గపహించి తీర్ణయ్యాతలకై వెళ్ళిపోతాడు మిగిలిన నల్లురు రాజహంసునకు మృతులౌతొారు మాలవ దేశాధిపతి మావసారుడు మగ ధవ దండె శ్రి, రాజహంసుని చేతిలో చిత్తుగా ఓడిపోతాడు. తరువాత తపస్సు చేసి శివుని సంకోషవరచి అజేయమగు గదను పౌంది,తిరిగి మగరపై దండెత్తి, విజయమునొందుతాకు పాపము రాజహంసుడు అరణ్మానికి వలాయనముచిత గిస్తాడు. రాణులు అడవులలో పతిక్రై వెతకి, వెతకి వేసారి శరీర కల్కాగానికి సంసిద్దులు కాగా రాజహం౦ంసుడు కనిపిస్తాడు. రాజు రాణులతోనవహా వామదేవ యుషిన్‌ దర్శించి, తమ దుఃఖగాథను వినిపిస్తాడు. బుషి _వసన్నుడై , ఓదార్చి పత సంకతానమౌశుందని ఆ పుడు శతువుల వాతమార్చి రాజ్యమును తిరిగి సంపాదిస్తాడని భవిషృద్వాణిని తెలుపుతాడు. అ విధముగనే ష్మతుడు పుట్టగా రాజవాహనుడని నామకరణము చేస్తారు నలుగురు మం్యతులకు కూడా మంత గుప్తుడు, మ్మితగుప్తుడు, విళ్ళతుడు, (ప్రమితి అను ప్ముతులు పుట్టుకారు. యాయావరుడై ఇల్లు వదలిన కామపాలుని ప్యుతుడు అర్థపాలుడు, సమ్ముద వ్యాపారానికి వెళ్ళిన రత్నోదృవుని యొక్క కుమారుడు. పుష్పోదృవుడు, తీర్థ య్యాతలకు వెళ్ళిన సత్యవర్మ తనయుడు సోమదత్తుడు, వీరలు తమ తం్మడులు కాణగస్తులుకాగా రాజహంసునే ఆశయిస్తారు. రాజహంసున కా ప్రమ్మితుడు మిథిలాధివతియైన (వహారవర్మ మాన పారునిపై దండెత్తి, అపజయమునొంది, అరణ్యము నాశయించగా, భిల్లులు చంపివేస్తారు. ఆతని రాణి ఉపావార వర్మ, అవహారవర్మ అను కవలల వస వించి, కన్నుమూస్తూంది పీరిని పెంచు బాధ్యతకూడా రాజహంసుని పైననే వడు చూంది తన ప్పుతుడు, ఏడ్డురు మంతిప్పుతులు, ఇద్దరు మ్మితుని పతులు, ఈ వదిమంది కుమారులను సపెంచనాగాడు. కాల్యకమమున పెద్దవారలై దిగ్యిజయమునకై బయల్వెడలి, ఈదళ కుమారులు తలొక్కదికు,.గా బయల్వెడల్తారు. చివరికి రాజవాహనుని కలుసు కాని తమ సాహసిక గాథల వినిపిసారు. ఈ దశకుమారుల సాహసీక గాథల సంకలనమే ఈ దశకుమార చరిళము,

శ సంన్కల్భత సారస్వత సమాలోచనము

ఈ (గంథము పూర్వపీఠిక, ముఖ్యభాగము, ఊఉ త్రరపీఠ8క అని మూడు విభాగముల నొందినది పూర్వపీఠికనందు బదు ఉచ్చాాసములు కలవు. 1, రాజవాహన జననము 2 మంతిప్పుతుల జననములు, 3 సోమదత్తుని కఠ, 4, పుషోద్భవుని చరితము, 5 అవంఏసుందరిని రాజవాహనుడు పెళ్ళాడుట ముఖ్య భాగమునందు ఎనిమిది ఉచ్చ్భా్వానములు కలవు శ. రాజవాహనుని కఠ, 2. అవహారవర్మ చశితము, 3. ఉపాహారవర్మేతిహసము 4 అర్ధపాలుని ఉదం ళఈము 5 వసతి జ్రీవతగాథ, (౧ మితగిస్తుని ఉపాఖ్యానము, 7. మంత గుప్పు) చర్శిత, 8 విశుకుని విశేషాలు ఉతర పీరకనందు (_గంతోవనంహార ముగా తన రాజ్యమును వదిముంది కుమారులు పంచియిచ్చిన రాజహంసుని వానపస్థ స్వీకారము వర్ణింపబడినది.

“దండిన। వదలాలిత్యం" అని లభలితవద _వయోకక్తగా ,వసిద్ధిబడసీన వొడ్సు ఈ దండీకవి, వరిష్కృృత మైన గద, శై లికి జన్మదాత యీతడే. గద్మ మెలా ఉండాలి? అందు రసము, అలంకారములు, గుణములు ఎలా సమన్వయ వరచాలి? అన్న (వశ్నలకు చక్కని సమాదానమీతని కావ్యము. _వసాద, మధుర గుణయు క్రమెన వైదర్శ్భీరీతి యుక్రమీ కావ్యము. కఠిశాతి కరినమైన రాజనీతి కూడా నివనీశమువతె సరళముగా బోధింపబడినది. భావానుకూల వదములు 'వ్రయోగించుట ఈతని పత్మేకత. నఖశిఖ వర్యంత వర్ణనము, [వకృతి వర్ణన మన్నా ఇతనికెంతో మక్కువ. ఈతని కోవుల కాంత పదావలీ రచన మరెక్కడ కానలేము. నుబళ9ధు ; “*కవీనా మగల ద్దర్పో నూనం వాసవదత్తాయా

శ_శ్యేవ పాండుప్ముకాణాం గతయా కర్ణగోచరమ్‌”

అని బాణునిచే స్తుతింవబడిన వాడీ సులంధు కవి. బాణుడు ఏడవ శతాబ్ధి వాడగు టచే, సుబంధు ఏడవ శతాబ్దికంటె పూర్వుడన్నది నిర్వివాదము. ఈతను *'వాసవదత్తా' అను గద్య కావ్యమును రచించెను కథను వరిశీలింతము. _

రాజకుమూ_ర్రయగు వాసవద త్ర అందాల రాశి. ఆమెను కందర్పకేతువను రాజకుమారుడు స్వవ్నమున గాంచి, ఆసక్తుడై ఆమెకై వెతకనారంభిసాడు. తన మ్మితుడగు మకరందునితో బయల్వెడలి, వింధ్యపర్వతాన్ని చేరుకుంటాడు. ౨జక+ గ నిలుకా. గోరంకల గాంచి, వాటి వలుకుల వలన వాసవద త్ర కూడ్తా_

బాణభట్టు రిక్‌ వెతకుటక్సై సారికను వంపినదని తెలుసుకొంటాడు. ఆ చిలుకా గోరింకల సావాయ్యముచే వాసవదిత్ర కందర్ప కేతువులు కలుసుకొంటారు. వాసవద తీ తండి ఆమెను గంధర్వ రాజగు పుష్పకేతువు కిచ్చి పెళ్ళిేచేయబోతున్నాడని విని, వారరువురు ఆక్వాన్నధిరోహించి వింధ్యవర్వతాన్ని చేరుకుంటారు. ఒక నాడు కందర్చకేతువు వదురించగా, వవశోటను తిలకించ నిచ్చ కలిగిన వాసవ దత ఆరణ్యములో తిరుగుతూ బోయవాళ్ళ చేతిలో వడుతుంది. ఆ బోయలు ఆమె సొందర్యమునకు మోహితులై , కామాసక్తులై , వారిలో వారికే విరోధము కాగా, రెండు వర్గాలుగా చీలిపోయి కొట్టుకొంటుంటారు. ఇదే సమయమని బావించి, వాసవద_త్ర వరుగెత్తుతూ, స్త్రీలు [వవేశించకూడని బుషి ఆశమాన్ని (నవేశించి శిలగా మారుతూంది విరవికులుడై న రాజు అఆత్మహత్యక్రై తలవడగా ఆఅకాళవాణి నివారిస్తూంది రాజు తిరుగుతూ, తిరుగుతూ, బుషి అశమాన్ని చేరుకొని, శిలను కౌగిలించుకోగా స్త్రీగా మారుళూంది.. వారిరువురూ. సంతో షిస్తారు.

ఈ కావ్యరీతి గౌడీ రీతి. ఓజస్సు గుణము సమాసములెక్కు.వ. కఠ8ినవద విన్యాసము, పాండిత్య (వదర్శనము, శ్రమ సాధ్యత్వమిందు స్పష్టము. చిన్న ఇతివ్ఫ త్రమును (గహించి, పెద్దని గద్యకావ్యము రచింవ తలంచి అతిదీర్హ ము లగు (వకృతి వర్ణనలు, స్త్రీ సౌందర్య వర్ణనలు, నగ, నగరీ వర్ణనలను జోడించి నాడు. శ్లేష-విరోధాభాస, పరిసంఖ్యాద్యలంకారములందడు మోవాము కలవాడై అతిగా వాడినాడు. “వత్యకర శ్లేషమయ (వబంధం విన్న్యాస వై దగ్గ్యనిధి ర్నిబంధం” అని తన కావ్య మహత్వమును (వకటించినాడు.

బాజభటు ; సరస్వతీ మూలముగా జనించిన సారస్వత వంళ

మున కుబేరుడు మవ విద్వాంసుడు. ఈతని ప్యుతుడు ఆర్జవతి ఈతని పు రుడు

చితభానువు. ఈతని వ్యుతుడే బాణుడు 1 ఈతని వంశము వేద, వేదాంగ”

శాస్త్రములకు నిలయము. చిన్ననాటనే తల్లి గతించగా చ్మితభానువే బాణుని

అల్లారుముద్దుగా పెంచినాడు పదునాల్గవ ఏటనే తండి కూడా మరణించగా?

"స్వేచ్చాచారిలై, నిరంకుశుడై . ద్యూత .- పొన - వేళ్యారతుగౌతాడు. తదువరి శే. కాదంబరీ కథాముఖము,

ర్‌ నంస్కృత సారస్వత సమాలో చనము వాహము కాగా, ధనార్దనక్తె రాజ కొలువుకూటాన్ని దర్శిస్తాడు. అచ్చట "జా “మహానయం కుజంగః”. (మిక్కిలి చర్మిత్మభష్టుడు) అని నిందింవగా, )న్నతనమున కావచ్చును, కాని ఇన్సుడు వవిత గృహసుడను, స్వబ్చాచారినే ని స్వేచ్చాచారిని కాననీ పల్కుతాడు రాజు సంతోషించి సభాపండితునిగా ఎయమిస్తాడు. హర్షవర్ధనుడు 606 నుండి 648 వరకు వరిపాలించినాడు. కితని ఆస్థానకవి బాణళట్టు కూడా ఆ కాలమువాడే, ఏగవ శతాబ్ది వాడనుట రర్వివాదము

హర్షచరితము, కాదంబం ఈతని రచనలు . చండీ శతకమీతని రచన యని కొందరు చెప్పుదురు హర్షచరితము అఖ్బాయికా గద్యకావ్యము. ఎనిమిది ఉఊచ్చా్యాసములు కలది కథను ఉర్చ్బా్వాసానుసారిగా సంక ప్రముగ్గా వరిశీలింతము.

1, 2. బాణుని జీవన వృత్తాంతము - వంశ (వవ ర్రకుడగు వత్సుడు మొదలుకొని బాణజనన వర్యంతము య వార్ష చ్మకవర్రి వరిచయము.,. రాజ నమ్మానము.

9. హర్షుని చర్మితమికలడనుండి _ప్రారంభమౌతూంది. పుష్యళభూత్రి వర్షనము. పుష్యభూతి వంళజుడగు శై నయోగి భౌరవాదార్య చరితములు.

10. పుష్యళూతి వంశజుల రాజుల చరితము - (వభాకర వర్దనుని వర్ణ నము . ఆతనికి యళోవతియందు రాజ్యవర్జనుడు, హర్షవర్థనుడను ఇరువురు సుతులు, రాజ్యశ్రీ అను పృుతిక కలుగుట. (గవావర్మ రాజ్యశ్రీల వివాహము.

ర్‌ హూణులు వాతమార్చ రాజ్యవర్దనుడు బయల్వెడలుట. హర్షడ అన్నను వెంబడించి, తండి యొక్క అస్వస్థతను విని వెనుదిరుగుట. తల్డి చండుల మరణము,

రం రాజ్యవర్టనుని ఆగమనము ౨. మాలవాధిపతి (గహవర్మను హత మాక్చి, రాజ్యశ్రీని బందీ గావించినాడని విని, రాజ్సవర్ధనుడు మాలవాధివతి పై దండె త్రి ఓడించుట, గౌడదేశాధవతి కవటోపాయమునకు రాజ్యవర్దనునిబలి

7. శశాంకుని హతమార్చ వూర్షుని దండయ్యాత _- రాజ్యశ్రీకై అన్వే షణము,

8. రాజ్యశ్రీ ఆత్మహత్య చేనుకోపోతున్నదని_ తెలుసుకొని చెల్లెలును

కొదందబరీ రి బాణభట్టు మొదటి రచన యగుటచే కథలో ఆసంపూర్ణత, శిల్పములో అపరివక్వత కానవచ్చును.

వాణభట్టు కవిత్వ పరిపాకముశకు నిదర్శనము కాదంబరీ గద్యకావ్యము, ఇది కవి బుద్ధి విలసీతము - కాల్పనికము. కిథాజ్ధద గద్య కావృమున ఘదాహర ణము, ఇందు మూడు జన్మల కథ వ్రాయబడినది.

క. చందుడు పుండరీకుడు వ్యతలేఖ కపింజలము లక్ష్మీ 2. చందాపీడుడు వైశంపాయనుడు రోహిణీ ఇతదాయుధము చండాలకన్య 3. శూదకుడు 3. చిలుక

(కథాముఖము) విదిశాధిపతి శూ దకరాజు. అతని కొలువు కూటమునకు చండాలకన్య వచ్చి, మాటలాడు చిలుకను గాజుకిస్తూంది ఆ చిలుక తన జీవిత గాథను చెవ్తూ.... నన్ను [వసవించి మా అమ్మ కన్నుమూయగా, వేటకై వచ్చిన కిరాతకుల చేతిలో మా నాన్న బలియైనాడు తనను జాబాలి బుషి శిష్యులు రక్షించి, ఆశమమునకు తీసుకపోగా చిలుకయొక్క. పూర్వజన్మ గాథను జాబాలి వివరిస్తాడు.

(వూర్వార్ధ కఠ) ఉజ్జయినీ పభువు కారాపీడరాజు. ఆతని ఆర్జాంగి విలాసవకి. వారికి చందాపీడుడను ప్పుతుడు కలుగుతాడు. తారాపీడుని మంతి శుకనాసుడు అవర బృహస్పతి ఆతనికి వై కంప్రాయనుడను ప్యుతుడు కటగు కాడు. ఈ ప్పుతులిరువురు పాణ స్నేహితులు. కలసి గురుకులమునందు శిక్షణ నొంది విద్యలందు పారంగతులౌతారు. చందాపీడుడు యువరాజ్యాఖిషిక్తు డె ఇం్యదాయుధమను అశ్వమునధిరోహించి వైశంపాయనునితో సవా దిగ్విజయ య్యాతకు వెళుతాడు

ఒకనాడు హిమవన్నగమున చందాపీడుడు కిన్నరద్వంద్వమును చూసీ మోహితుడ్రై వెంబడిస్తూ అచ్చోద సరస్సును చేరుకొంటాడు. అక్కడ మహా శ్వేత అను యువ తవస్పినితో పరిచయ మేర్పడుతూంది. ఆమె తన గాథను చెవ్పుతూ పుండరీకుడను బుషి కుమారుని (పేమించాను. ఆతడు నన్ను ,పేమించినా కలయిక క్షై పరితపిస్తూ వియోగబాధచే ఆసువుల బాసినాడు. అందులక్షె సన్న్యా సినిగా కాలము గడుపుతున్నాను. ఇక _డికి దగ్గరలోనే నామ్మితురాలు కాదంబరి ఉన్నది. సీవామెను కలును కోవలసిందని (ఫేరేపించగా చందాపీడుడు

18 నంస్కృృత సారస్వత సమాలోచనము కౌదంబరిని కలుసుకొంటాడు. మొదటిచూపులోనే వారిలో (పేమ అంకురిస్తూంది, అంతలోనె ఉజ్జముని నుండి తండి రమ్మని కబురంవగా సేనతో వై శంపాయ నుని తరలిరమ్మని చెప్పి వెళ్ళిపోతాడు.

(ఊ_త్ర రార్టము) చాలాకాలమైనను వై శంగాయనుడు రాకపోగా, చింతా (కాంతుడై చం్మదాసీడుడు మహాశ్వేతయం దు ఆసక్తుడై పిచ్చివాడిఎల్నె పేమవలుకుల పలికి మహశ్వేత కాపముచే వై శంపాయనుడు చిలుకగా మారినాడని తెలునుకొని చందాపీడుడు శరీర త్యాగాన్ని చేరాడు. కాదంబరి కూడా [పియుని అనువ రింప ఆకాశవాణి నివారిస్తూ తింగి సమాగమౌతూందని వలుకుతుంది.

ఈ విధముగా జాబాలి బుషివలన పూర్వజన్మ వృత్తాంతమును వినగానే మహాశ్వేత స్మ్కరణకొచ్చినది. ఆమెను కలుసుకొనుటకు యత్నించగా ఈ చండాల కన్య పట్టుకొని నీకు నమర్చించినదని చిలుక వివంంచినది. అంత చండాలకన్మ చిలుకతో నేను నీ తల్లిని లక్ష్మీదేవిని. ఓ కూదకరాజా! నీవే చందాపీడుడవు, ఈ చిలుకయే వుండరీకుడని తెలపినంతనే వారిరువురు ఆ శరీరముల త్యజించి చందాపీడ, వె శంవాయన శరీరముల ధరిస్తారు కాదంబరీ మహాశ్వెతలతో సుఖ ముగా జీవిస్తారు

పూర్వార్థమును రచించి వాణకట్టు మవాపస్టానము చాయగా, ఆతని కుమారుడు భూషణకట్టు (పు?ందభట్టు) పూదర్తిచెని తం్కడ్‌క్‌ తగ్గ కొడికని పించుకొన్నాడు. ఈ కాదంబరి గద్భ కావ్యమునకు బృహత్కథ మూలమని విమర్శకుల అభిపాయము. బృహత్కథలోని కథ నితివృత్తముగా గొని ఎంతో మార్పులు గావించి మహావావ్యమును నృష్టించినాడనుట నిర్వవాదము., ఆ రెంటికి గ సామ్య వైషఘ్మముల తెలుసుకొందము. పృాతల పేర్టు భిన్నములు ప్మాళల సంఖ్య రెండింతలు - కథి విస్తారము. శుకనాస ప్మాత కల్చనము _ చందా పీడుని మిళునిగా వై శంపాయినుని చితణము - నవీన కల్పనములు _ ఏక కిన్నర స్థానమున కిన్నర ద్వద్వము - వర్ణనరిందు వై ళద్య వ్యాపకతలు . కథా న్వాభావికతాదులు ఈతని [వ్రత్యేకతలు. కావుననే “వాణీబాణో బభూవహ” “బాణోచ్చిష్టం జగత్సర్వం” అని వశ సి బడ సీనాడు.

వాణవట్టు తరువాత నాల్లు శతాబ్రముబ వరకు గద్య కావ్యము లావిర్భ ౫ నా న లా ంంతిళు. రవంంచుం వాతం. గప ని

ధనపాలుడు రం దార్మ్శనికులై న శంకరాచార్యులు, జయంతభట్టు మొదలగు శాస్త్రకారులచే వాయ ఐడిన గద్యము కొద్దిగా సాహిత్య సీమలను స్పర్మించినను, కావ్యగద్యమని పిలువ బడదు. ఈ వరస్థిుల్లో కాదంబ* నాదర్శబిగా గొని, దానితో ఫోటీబడు గద్య కావ్యమును రచించి, గద్భకావ్య వరంవరిను ముందుకు తీసుకొనుపోవువాడు సాహసవంతుడ్రైన మహాకవి కావాల్సి ఉంటోంది. ఇట్టి కీర్రినందినవాడు కాదం బరితో సమానంగా ఆదరాన్ని చూరగొన్న తిలకమంజ:ని రచించినవాడు ధనపాలుడు ధనపాలుడు : ఉజ్జ్ఞమనీవాని _బాహ్మణుడైన సర్వదేవుని ప్కుతుడీతడు _ శోభనుడిశని అన్న జై నముని వర్దమానసూరిచే పభావితుడ్షై జైన దీక్షను స్వీక రించిాడు. ధవపాలుకు కూశా తన ఆన్నముండి జైన దీక్షను స్వీకరించినాడు

తజ్జర్మా జనకాం ఘివంక జరజః "సేవా ప్తవిద్యాలవః

వివశ్రీధనపాల ఇత్యవిశదామేళామభధ్నాత్కథాం |

అతుజ్ఞోఒపీ వివిక్తసూ క్రిరచ శేయః సర్వ్యఏద్యాట్టినా

శ్రీముంజేన సరస్వతీతి సదసి వోణీవృతా వ్యాహృతః ॥

తిలకమంజ'లోని ఈ శ్లోకం వలన ధనపాలుడు ధారారాజు ఆస్థానిమున భోజునకంటే పూర్వమే ముంజరాజు కాలముననుండెనని, నసరన్వతి అన్న బిరుదును ముంజరాజు నుండి పొందెననియు తెలియుచున్నది . భోజరాజు ఆస్థానమున ఉండి, జైన ధర్మ సిద్దాంతముల ఉపదేశించి భోజుని వేటనుండి నివ ర్రింవజేసినాడని _పభావకచరితము ద్వారా తె[యుచున్నది. కావున శ్రీశ! 950.1050 మధ్యవర్తిగా ఇతనిని గణింవవచ్చును =

ఈ కవి పాఇజలచ్చీనామమాలా అను ,పాకృత కోశ (గంఠమును బుషభవంచాశిక అను మొదటి తీర్థంకరుడైని బుషభనాథుని స్తుతించు 50 లోక ములు గల స్తోతమును, తిలకమంజరిని రచించెను కాదంబరి నాదర్శముగా గొని (వాసీనటుల తిలకమంజ) కరిపించును. కాదంబరిలోని గుణదోషములు ఇందులోను [వతిబింబించినవి. వికటారణ్య వర్ణనలు, శ్లేష, వరిసంఖ్యాద్యలంకార భరశములైన వర్ణనలు, దీర్చ సమాప వదములు. శృంఖలాబద్ధమైన శైలి బాణుని తలపింపడేస్తాయి = కొదంబ౦ కంచె వివరీతంగా ఇందు సంగీత, జ్యోతిష

10 సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము గాస్తాంది సంబంధములై న సామ్మగి ఇందులో లభిస్తుంది. అనేక చోట్ల కాస్త వరణ చర్చలు అధికంగా ఉండటముచేత కథా వవాహంలో బాధ కలుగు కుంది కావుననే నీరసమై, లోక్కపియముకాలేదు - ధారాదీశుడైన భోజమవో రాజుకు వైన ధర్మముమ బోధింవ ఈ [గంథము [వాయబడినట్లుగా కనిపిస్తుంది= తిలకమంజరీ, సమర కేతుల (వణయ గాఠను బోధించు (గంథ మైనను మధ్య నుధ్యలో జైన ధర్మ సిద్ధాంతములు జోడింపబడినవి. ఒకా గ్రాక్‌్రాసారి ఇది శృంగార (గంథమా, లేక ధర్మ (గంథమా అన్న మనుకూడా కలిగిస్తూంది. తిలకమంజరి [వభావము తదనంతర దైన _గంథములపై ఎంతేని కలదు. సోమేశ్వర కవి వచనం ధర్మషపాలస్య చందనం మలయస్య చ సరసం వృూది విన్యస్యకో ఒభూన్నామ ననిర్బుతః ఆని ధనపాలుని పొగడినాడు - ధనపాలుని శె లిని తెలుసుకొనుటకీ గద్యము - యథాన ధర్మః సీదతి, యథా న రాజలక్ష్మీరున్మనాయతే, యథాన కీర్తిః మందాయతే, యథా న్మవకాపోనిర్వాతి, యథాన గుణాః శ్యామాయంతే, యథా నృకుతమువవోస్యతే, యథా నపరిజనో విరజ్యతే, యథానమ్మితవర్షోగ్రాయతి, యభానళృతవ స్తరలా యంతే తథా సర్వమన్వతిష్ట్‌... అనునది సరస, సరళ, వ్యావహారిక భాష కుదాహరణము కాగా - అస్తి రమ్యతా నిర స్తపర్వలోకా, న్వవదావవోర శంకిత శత్మక్రతు (ప్రార్థిశేన శతతమ్ముకతు వాంఛావిఛ్చేదదుర్దమివ పార్థివానా మివ్వాకూణా ముక్చాదితా _వజాపతినా, వృతోజ్వల వర్ణళాలిస్‌ కర్ణి కవాంభోరుహస్య, మధ్య భాగమలంకృత్య స్థితాభార తవర్ష స్య....అయోధ్యేతి యథార్జాభిదానానగరీ....అను గద్యము గాఢబంధ శైలికి నిదర్శనము. వాదీభసింహుడు (|క॥ ₹॥ 1000 : ఈతని పేరు ఓడయదేవుగు, వాదిరూపులై న ఏనుగులకు సీంహములాంటివాడు. కావున వాదీఠసింహుండని వసిద్దినాందినాడు. జైన ధగ్మావలంబియైన ఈ కవి గుణభదుని ఉత్తర పురా ఇమునుండి సత్యధరుని కథను మరియు ఆతని ప్పుతుడగు జీవందరుని కథను గహించి. 11 లంబకములు (సరలు) కలిన గద్య చింతామణీని రచించినాడు,

గద్యకావ్యములు య! ఈతని"పె బాణుని (వళావమెంతేని కలదు. మధ్యమధ్యన జైన ధర్మ చ్రబోర ముల జోడించి, కథా [వవాహమునకు బాధను కల్గించి, కావ్యముయొక్క. కళా ఠర్మక శిల్పమునకు భంగము కలిగించినాడు.

సోడ్డలుడు : కోంకణ దేళాదీకుడైన చి త్తరాజు న్నాశయించిన గుజి రార్‌ కాయస్తుడెన ఈ కవి ఉదయసుందరీ కథను రచించెను క్రీ శః; 102500 రచనాకాలమని అంగీకరించబడినది. ఇందులో 8 ఉచ్చ్వాసములు కలవు ఇందులో నాయిక ఉదయసుందరి నాయకుడు మలయవాహనుడు. వీరి వణ యము సరసమైన, మధురమైన శై లిలో వర్ణించబడినది ఇంచు గద్యకావ్యపు లక్షణములన్ని గోచరించినను, కాదంబకియొక్క- గాఢ బంధత, సరసతలు కానరావు.

వామనభట్టబాణుడు ; ఆం్యధదేశీయుడై న ఈ కవి తన ఆ,శయదాతయగు రెడ్డిరాజగు వేమళూపాలుణ్ణి వర్శిసూ వేమభూపాల చరితాన్ని (వాసీనాడు. ఈతని శాలము 15వ శతాబ్టీ ఉత్ర రార్థముగా ఆంగీకరించవచ్చును. బాణుని హర్షచరిత [వలావమెంతేని కలదు, కావుననే బహుజనామోదము నంద లేకపోయినది.

వి శ్వేశ్వరపాండేయ: ఉ త్తర్మవదేశ్‌ , ఆల్మోడాజిల్లాలోని ఒకకు (గ్రామంలో క్రీశః 1780న జన్మించినాడు. ఈతని తం్మడి లక్ష్మీధర పాలడేయ. వ్యాకరణ, తర్క, మీమాంసా. జ్యోతిష, అలంకార కాన్స నిష్టాతుడీకవి. అలంకార కౌస్తు థమున అలంకార తత్వమును, 'వై యాకరణ సీద్ధాంత నుదానిధి' అను అష్టా ధ్యాయీ వ్యాఖ్యానమునందు వ్యాకరణ తత్వమును చక్కగా నిరూపిఠచినాడు- ఇవేకాక అలంకార ముకావశి, అలంకార వదీవము, రసచం్నదిక, కవీంద కర్టా లభరణము, ఆర్యా స ప్రకతి, రోమావలీ శతకము, వతోజ శతకము, మందార మంజరి ఈతని రచనలు. వీటిలో మందారమంజరి గద్యకావ్యము : ఇది కాదం ఐరివలె వూర్వభాగమీ కవి రచింప, ఉత్తర భాగమీతని శిష్యునిచే రచింవబడినది. కథ, వరన, శైలి, భావము, కళ, శిల్పము వీటన్నిటియందును కాదంబరి (వశావ మెంతేని కలదు. చ్చితభానువను రాజకుమారుడు, మందార మంజరియను విద్యాధర కుమాకి ఇందులో నాయక నాయికలు.వీరి _(వణయకత (వథానమైనది. దీనితోపాటు అనేక ఉనకథలను జోడించడంచేత ఆసాంతల [గంథం చదు వనిదే కఠ అసలు అర్జముకాదు. వర్ణనలో అన్వాభావికత, పాండిత్య (వదర్శన, అరిం ళారకములధికంగా [వ్రయోగించుటవలన కొన్నిచోట్ల వ్యాఖ్యానము చూడ

ర్డీ సరిన్కృళ సోరస్వత నమాలోచనము 1ది అర్థము కానేకాదు. ఉదాహరణకు .. హరలీలేవ కిరారా$ఠా, ర్యాతి రివ పాగ్గోతిషోల్లనితా, ముముకు రివ్యాశితకాశిః, నర్మదేవ మేకలా$తా, యువతి కృగివ సాంజశా ... (ప్రాబీదిక్‌ . మరియు 'యాజ్ళా నిరాసో మానినీవు న ాత్మ్కషు అశ్లీల భాషణ మశ్వమేథ విధిమ రతివణోగేషు చ న సద్గోష్టీమ?- క్విజవరీక్షణం లక్షణ ఏిచారేవు నదానేషు శృశిలంఘనం వరూనాం కటామేషు $ జనేషు సమ$వన్‌ ... అంవికాద త్రవ్కాన్‌: సంస్కృత నాహిత్య గంగ వవహిస్తూ (వవహిస్తూ నషంకాగా, _వవాహమే ఆగిపోగా, స్వీయ పతిలా విశేషముదే పునః సాహిత్య కంగను గతిశీలంగా చేసినవాడు ఆధునిక బాణభట్టని ఖభ్మాతినొందినవాడు అంబికా వ త్రవ్యాస్‌. [కీశ 18508.1900 పాట్నా గవర్నమెంట్‌ సంస్కృత కాలేజి కందు అచార్యులుగా బోరన వృత్తిని స్వీకరించినాడు. సంస్కృతము, హిందీలో ౯5 (గంథములవరకీతను రచించినాడు అన్నింటిలో ఉ త్రమమైనది శ్‌వరాజ విజచుము బతిపహాసిక కావ్యము 12 ఉద్చ్భాాసములతో కూడుకొన్నది. ఛత వతి శివాజీ చరితాన్ని బోధించునది. ఆధునిక సంస్కృత సాహిత్యముయొక్క యుగ్యపవర్రక (గంథమిది. ఛ్యతవతి శివాజీ వీర కృత్యములతోపాటు మొగల్‌ స్నామాజ్యము పై ఆతని విజయమిందు వర్ణింపబడినది. ఇందలి భాష సవాజము, సరళము, సరసము. కథావర్ణనలో ఎలాంటి బాధలేకుండ శ్మీఘముగా నడుస్తూంది. ప్రాచీన గద్య కావ్యముళోని దీర సమాస రచన, నీరశ వర్ణనము మొదలగు దోషములను నివారించి కవి తన ,వతిభచే నవలా మార్గమున ఈ కావ్యమును రచించినాడు చదువుతూంటే పాఠకులకొక ఉత్సుకతను కలిగిం చేస్తూందే తవ్ప వినుగును కలిగించదు సంక్యూుత గద్య సాహిత్యమున ఈ కావ్యము మైలు రాయిలాంటిది ౪ కదలీదరి కుంజాయితన్య ఏతత్కుటీరస్య సమంతాత్‌ పుష్పవాటికా? వూర్వక॥ వరమ వవ్మిత పానీయమ్‌, వరః సవ్నాస పుండరీక వటల వరిలసీ౭ిం వత్మతికుల కూజిత పూజితం నర ఆసీత్‌. ఇత్యాదులు కవియొక్క వనస్తువర్తన నఫలతకు నిదర్శనములు. ఆధునిక కాలమందలి నవలలవలె చక్కని సంవాద- ములు ఇందు జోడింవబడినవి. ఉదాహరణకు గౌరీసింహః-కుతో రే యవన కుల కలంక. యవనయువకాః . అః వయమపి కుత ఇతి (వష్టవ్యాః భారతీయ కందర కంద రేవ్వవి చరాముః. చక్కని సంవాదములతో, నవలా కావ్య [వకి

శీవరాజ విజయము రి యతో వాయబడిన ఈ శివరాజ విజయమున అన్ని సాహిత్య శిల్ప గుణముల కాంచవచ్చును.

హృషీకే్‌ భట్టాచార్య శ్రీ ళ॥ 1850; బంగ్లాదేశ్‌, జై పూర్‌ జిల్లాలోని ధులియాపూర్‌ [(గామమున మధుసూదనశర్మ గృహము: జన్మించెను. నంస్కూ తాంగ్లాది భాషలందు నిష్టాతుడు. లాహోరులోని ఓంయంటల్‌ కాలేటినందు సంస్కృృతాచార్యులుగా వనిచేసెను. ఎన్నో నంస్కృత (గంఠతములను, బంగ్లా (గ్రంథములను కూడా సంస రించి (వచురించెను. వీరిచే ఆంగ్ల (గంఠములెన్నో సంస్కృత భొషలోనికి అనువదింవబడి:వి.వీటిలో *“వర్యాటక (తింళత్‌ "హేవ్లుట్‌ చరితములు ముఖ్యములై నవి. 1872 న “విద్కోదయ'మను సంస్కృత సాహిత్య విమర్శన రూవమగు మాసీక వతికను ఆరంభించిరి. వీరి మరణ (1913) అనంతరము వీరి పుతులు భవవిభూతి, భవభూతి ఈ భారమును స్వికరించినారు. విద్యోదయములోని నిబంధములన్ని కూడ చక్కని గద్యకావ్య ములు. మ్యాక్షమూలర్‌ మొదలగు పెళ్ళాత్య విద్వాంసులు ఈతని నిబంధముల (వతిపాదన కై లిని, భాషా వవాహమును స్పుతించినారు. గిరి ధరశర్మ చతుర్వేది ము్ముదయతి వదనవివరం మృత భాషావాదినాం ముూహేరాణాం,

స్మరయతిచ భట్టబాణం భట్టా బార్యస్య సావాణీ॥ అని భబ్దాచార్య సంస్కృత బాషను పౌగడినాడు. ఈతని నిబంధములు 'విద్యోదయ' వ్యతికయందు లభ్యములగుచున్నను. కే1 నిబంధములు '“నిబంధమంజరి' అన్న పేరుతో వచు రితమైనది. ఈ (గంథమున విషయ వై విధ్యంతోపాటు శైలీ వైవిధ్యము కూడా కలదు. సంస్కృత భాషాయాః వై శిష్ట్రం', “ఉదారదర్శనం', వమవోరణ్య వర్య వేషణం' “ఉద్భిజ్ఞ వరిషత్‌ ఇత్యాది నిబంధములు టవతిపాదక లి ననుస రించియు, విషయ మహ త్ర్త్యము ననుసరించియు పేర్కొనదగినవి. ఉదాహరణ కొక గద్యము... నియతి కృత నియమ వళాద్వా నిరంతర వై చిత్య ధర్మ్శనాను రాగిణః వరమేస్థికోఒవంధ్యాభిలాషాద్వా, దుర్ప్చోధ కార్యకారణధారా (పా ల్కాద్వా మానవానాం వాగ్గం[తగత నై సర్గిక వై షమ్మాత్‌ సముత్సన్నా।; ఖలు వరస్పరం విభిన్నరూపా బవావిధా భాషాః ..

తమారావు : (11901954) : మహావాష్ట్ర విద్వాంసులలో ఖ్యాతినొందిన వండిత శంకర పాండురంగ మరియు ఉషల కూతురు తమా. విల్సన్‌ కాలేజీలో డ్మిగి చదువుతూండగా డా, ధాఘనేంద్రరావుతో. వివాహము జరిగినది. ఈమె

4 నంనృత సారన్వత నమాలోశనమేు లిన రవణ, మరాఠీ. ఇంగీమ, గుజరాత్‌ మొదలగు బాషలలో (పావీజ్యు నిల. నంన్కృత సాహిత్యమున అరునిక వర్దతిన కథలు (వాయ శ్రీకారము ఇన్టివదీ మె. ప్వాతర్నత్య నర్భాగామమున పోరారుటక్షై గాంధి అనుమతివ్వక పోగా, 1న శకిసంత రచనలంచువయోగించినది న్వాతర్యత్యనినాదిము, గాందీ దము ఈమె రచనల్లో వళివింబించినవి కవాముక్రావెళ గర్మ్యకావ్యము అరువిక ఘు కవల నంకలనమిదె. ఇందలి కతలు ఈమె యొకఒ అత్యంత ' పొధమైనే శ తికి వివర్మసము౫- *రావోపావోం షెమాదేవీ గిద్యే బాణాయతే రృవం." కాశీనగరవాసి, [వరుత్వ నలన్కృత కళాశాలా విశాంత సాహిశ్య ఏలాగార్యకులు.. నారాయణ కాన్తిళిస్తే 'దరిదాణాం వృదయం' మరియు 'దివ్యదృష్షి" అను రెండు లఘు గద్య కావ్యెముల రళించినాడు. ఇయవ్వుర వివాసి భట్ట మరురావాతళాన్తి 'లారతీ" మరియు 'నంనృత రత్నాకర” వృతిక రిక సంపాదకులుగా ఉంటూ అనేక కథరిను (వాసినాడు. ఇందు 26 లఘు కతలు భాష, భావముల రృష్ట్యా గొవ్పవై నవి. రాజస్థాన్‌, రూలావాడ్‌, జిల్లా వివాని శ్రీ గజేశ్‌ రామళర్య 'ఠారతీ" సంన్కృత రత్నాకర" వతికిలలో అనేక కఠలను వానినాడు-. రాజస్ట్రానీ పాహిత్య అకాడమీ ఈతని ?0 కథల నంప్వటిని (వచురించినది. కలకతా నివాని శ్రీనివాన కాన్సి “చం ద్రమహీవతి '. “మార్య వలా" అను రెండు గద్య కావ్యముల రచిందినాడు. బహంలాషా కోవిదుడు, మ్మిశాంత రాజ్యసలా అనువారకుడు, కర్నాటక దేశవాని శ్రీ రత్నపారళథీ 'కునున లష్మి” అను గద్య కావ్యమును రచించినాడు. కావ్య కల్ప దృష్ట్యా ఈ గద్యకావృము గొవ్పనైవరి. వసిద్ద వైయాకరణి చారుదేవ ళాన్త్రి గాందిజీ చరితను “గాలరీ చరితము" అను గద్య్శకావ్యమున చక్కగా వర్ణించినాడు. గవస్తావ తరంగిణి అనునది ఇంకొక గద్యకావ్యెము - విలీన్నె విషయ నిబంధ ముల నంకలనమిది. (వనిద్ద లాషాకాన్రజ్టాడైన డా. మంగశ దేవ కానీ విలిన్న విషయక లలిత నిబంధిముల నంగవోత్మక మైన *“వలంర వకాశము'ను రచించినాడు. విశ్వసంన్నృత నివృత్త (వరాన నంపాకుడు. ఉత్తరాంచల నివాసి డా. శివవసాద భారద్వాజ నిఐంఛిముల నంగ వాత్మకములైన “నిబంధ మజణిమాల' 'నిబంధ రత్నాకరము"లను [వాసినాడు. న్నెవూ చరితము, గాందీ చరితము మొవలగు మహాకావ్య _గంథక ర్త అచార్య (హ్మానంద న! 'లారత

జాఐళటు రి స! రత్నాకరము'ను ఛానినాడు ఇంచెలి ఇైలి నరసమైనది. సర మైనది.వ్యాకరణ శాస్త్రమును కావ్యముద్వారా బోధింవ భట్టి రావణవధమును రచించినట్టుగా డా. కామశరణ తిపాశీ “కౌముదీ కథాకల్లోలినీ' అను గద్యకావ్యమును రచించినాడు. ఉదయనవుతుడైన నరవాహనదత్తుని జన్మ వళృతి గంధర్వరాశా[ భి షేళము వరమ గల కఠి వర్షింవబది వది. మధ్య మర్యలో కాదంబకిలోలాగా "పెద పెద వరనలు కలవ్వ్స. ఇంయ సిదాంతకాముది యంచలి వ్యాకరణ వయో చి చి న! చ జు గముల యొక... విశేష కమ నన్నివేళము దీని వత్యేకత. ఈతని బాష, శ్రైలిల దరళ్శింవ ఈ ఉదాహవరణము - విషవయోగః మాండూ కేయేషు, కాపే యతళా కాపేయేవు, గుణవిచ్చేదః తంతువాచ్యేష, తీష్టతా తక్షడేమ నాన్యేమ దృళ్యచేన్య - డా. కపిలరేవ చ్వివేది నిబంధ నం గవాత్మకములైన 'నిఐందాం ఆలి' మరియు 'నిఐంధ శతకము'లను వాసినాడు. సాగరికా, వతిక మ్‌శాంత సంపాదకులు, సాగర్‌ విశ్వవిద్యాలయ విశాంత, నంస్కృత విాగాధ్యతులైన రామజీ ఉపార్శాయగారు 'చ్వానువర్జా' అను ఆలోచనా వదానమైన గద్యకావ్య మును, నంన్ఫృత సాహిత్య వివేచనాత్య కమొలకు నిబఐంధములెన్నియో వాని నాకు - ఉహ్మానియా విశ్వవిద్యాలయ మిశాంత సంసషుత విదాగార్యతులు ఆచార్య వృలైల శ్రీకామచంయతుగాకు చకఒని శైలితో, సరసమైన భాషలో నిలంత నం గెవాత్మక మైన నిబంచె కాస్తురమును వాస్‌నారు. మరికౌన్ని గద్య కావ్యములు క్రిండి వళ్చికలో పేర్నానబడుతున్నవి. అగన్ముడు 13200 క్ళెష్ణచ తము కృష్ణకత విద్యావతి క్ష్‌ శతాట్టి భూవర కమా భూగో₹వర్దన దేవవిజయగణి క్షైకొర రామచకతము రామకశ వరదదేశికుతు 1650 గచ్యరామాయణం 95 అవోవిలనృనింహ ఇఇ అభినవకాదంటబరది కృష్ణరాజకత కవీం దాచార్య ౪ కింద చం రోదయం లి శవ క్‌ుర్చివ కల్న్రరుమలి వాచుక కేశావలీవివ- అగర్య్శోహమడు ఇం దేశావశలీవిన్న తి వ్య గ్రాఖ్యామురివర్ణ న మ్‌హాశి కామార్‌ ఇం సెరావేశ వృత్తాంత సెల సహము

6 సంస్కృత సారస్వత సమాలోచ నము కరకవి (భానుభట్టు) గా శంభురాజ చరితము శై లదీషిశులు 180) లార తీవిలాసము అనువాదము తిరుమలాచార్య) కావేరీగద్యము కావేరీనది శ్రీ కృష్ణామ్కుదయము కృష్ణకథ కిమ్మకవి 19 శతాని సుజనమనః కుముదచందికా కప్పాళొన్రీ &ీ873 సంస్కృత చర్చదికా వతికా సూన్ఫతవాదీ $9 కృష్ణమాచార్య 19 శతాబ్ది పాళ్ళివత్యము పాణ్మిగహణము వరరుచి, సుశీలా అనంతాచార్య 1874 మలజుభాషిణీ వ్మతికా సంసారచ కము చకవర్తి రాజగోపాల 1874 శై వాలిస్‌, కుముదినీ కథలు విలాసకుమారీ, సంగగము రాజమ్మ &ీ£87 చం దమౌళి శ కళ్యాణ రామళాన్రి 19 శతాబ్ది కనకలత క జగ్గు ఆలవార్‌ 20 శతాబ్ది జయంతికా శ? అయ్యంగార్‌ ఆచార్య శేషళాయి 91 అష్టావక్రీయమ్‌ శై లరాతా చార్య 91 దుర్గేశనందిసీ బెంగాల్‌ నవలల వ్యతియరమణీ అనువాదములు హరిచరణభట్టాదార్య ా కపాలకుండలి అనువాదము ఆచార్య శ్రీశైల న మేనకా కథ మేథ్తావత ఆచార్య 99 కుముదినీచం దము 0 వామన కృష్ణచిత్రలే. లోకమాన్యతిలక చరితం తిలక్‌కథ చగిరథ (పసాద తిపారి ,, కథాసంవ ర్రిక 13 కథలు

గద్యకావ్యములు 97 రంగనాథుడు +4 వాకృరిళ్నావ? రామకథ స్క్ముబవ్మాణ్యసూరి క ఆసేచఎక రామాయణం ఇ వేంక పేశ వామనసోవాని ,, శివావకార వబంధం శివాజీకి త డి యస్‌ శర్మ ః గాంధీసూ తములు 108 స్మూతములు శ్రీపాదశాన్తి హసూర్కర్‌ , జీవన చరితములు స్వామి భాగవతాచార్య ౪; గాందీచఎంతము గాంధిబీవనము బారుదేవళాన్తి +? ॥6 . వ్యాసరాయళాన్త 19 కాళిదాస నాటక _ కాళిదాస నాటకములు కథామంజరి మహాలింగశాన్త్రి *9 భాఫనాటకకథా భాసనాటకములు టి కె. గణపతిశాస్త్రి. + సేతుయ్యాతానువర్దనం యృాత్మాగంథము మంగళ దేవకాన్తి ఇ; 1వబంధ (వకాశః నిబంధములు రామావతారశర్య సాహిత్య రణ్నావళి మహామహోవాధ్యాయ +? కళాకాముదీ భారతీయ మితివృ త్రం దేశాంతిరీయేతిహాప విదేశేతహాసము తరంగ: 18 రామస్వరూవకా స్త్రి 11 (తిపురదావః రమేశచందళుక్త ॥ (పబంద రత్నాకరః నిబంధములు గికధరశర్మ చతుర్వేది ,, చతుర్వేది గంథమాల న శివవసాదళాన్తి .. నిబంధ మణిమాలా |. హరిద త్రళాన్త్రి 19 ఏకాదశ తీర్థ నదీవర్ణన రామకృష్ణాదార్య శం నిఐంధాంజలి నిబంధములు రాజకశోరసీంహ న నిబంధ రత్నాకరః ॥ బాబూ వం తిపారీ ఇ; నిబంధ కౌముదీ 1 హైరననాథద్వివేదీ 19 నిబంధనవనీతం ౪9 ఏ, వరదా చార్యులు 1 కథాకుసుమాంజలి కథాసంప్పటి

ర్ట సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము సన్నిధానం సూర్య ॥; ఆంధదేశ హాస్యకథాః, ఆంధకావ్య నారాయణళాన్రి వేంక టేశ్వర వచన కథాః, కళా

శతకమ్‌ పూర్ణోదయమ్‌ టి లక్ష్మీ కాంతయ్య 99 సంస్కృతకావ్యకథాః కథలు చంపూ కొవ్యములు ;

చుకాదిగణ గత్యర్జక చపి ధాతువునకు జౌణాదికమగు ఉన్‌ (వత్యయము చేర్చగా చంవూ శబ్దము నిష్పన్న మైనది. 'చంపయతి సహైవ గమయతి గద్య వద్యే ఇతిచంపూ;' గద్య పద్యములను సమాన భావముచే, కలిపి (వయోగింప బడు రచన చంవూకావ్యము. “చమత్కృత్యపునాతి, సహృదయాన్‌ విన్మయీ కృత్య (వంాదయతి ఇతిచంపూ:ః' శబ్ద చమత్కా రము. అర్థ (ప్రాసద్యము కలిగి పాఠకుల అనంద ఢోలికల ఉరూతలూగించునది చంపూ కావ్యము. “గద్య నద్యమయం కావ్యం చంపూరిత్యభిదీయతే' అని సాహిత్య దర్పణ కర్ర నిర్వచించినాడు, న

ఈ చంపూ వ“ంపర _పారంభము కృష్ణ యజుర్వేద తైత్తిరీయ మైతాయణీయ కాళఠక సంహితలందు అథర్వ వేదమునందును గద్య వద్య మి[శిత రూవ (వయోగమున కానవచ్చుచున్నది. [బబావ్మణ (గంథముల ఉపాఖ్యానము లందు గద్య వద్య మిశితరూవము విశేషముగా ఐతరేయ (బావ్మణ హరి శృందోపాఖ్యానమునందు గాంచవచ్చును . కఠ (వళ్నాద్యుపనిషత్తులందు ఈ గద్య వద్య మ్మిశితరూవము వయోగింపబడినది. ఇక లౌకిక సాహిత్యమున ఖారత _. భాగవత . విష్ణు పురాణాదులందు _ బౌద్ద జాతక కథలందును చూడ వచ్చును - నాల్గవ శతాబ్దినండి ఆవిర్భవించిన శిలా కాసనములందు చంవూ వద్దతి కడుస్పష్టము. ఈ చంవూ వద్దతిని ఏకధారగా, స్వతంత రచనా పద్దతిగా కల్పించి నవాడు (తీవ్మికమలట్టు, కాన ఆతడే వఠమ చంవూ కావ్యక ర్రగా (గహింవబడుచున్నాడు,

(తివ్మికమభట్టు కాండిల్బగ్యోత (బాహ్మణుడు. ఈతని తాత శ్రీరరుడు. తం్మడి దేవాదిత్యుడు. ఈ (తివ్మికమవట్టు మాన్యభేటమును రాజధానిగా చేసుకొని పాలించిన రాష్ట్రకూట రాజవంశీయుడగు మూడవ ఇం్భదుని ఆస్థాన వండితుడు_ క్రీ శ 915నాటి శిలాశాసనమునందలి మూడవ ఇందరాజు (తివ్మికమభట్టు నామ

(శీవ్మికమకట్టు ర్ట ములు పై విషయమును దృఠీక రించుచున్నవి. ఈ శాసనము నవసారియందు దొరికినది. ఈతని తండి నేమాదిత్ళుడనియు, అతనుకూడా ఇందరాజును ఆక యించినాడని ఇందు కలదు కాన క్రీ శ॥ 915 నాటివాడనుట నిర్వివాదము.

ఈ కవి రచించిన (గ్రంథములు శెండు. నలచంవూ . మదాలనచ౦ంపూ. నలచంపూశావ్యము 7 ఉచ్చా ఏసములు కలది. నలదమయంతుల (వణయ కథ వర్ణింపబడినది, కథ వూ గినాందలేదు = కావుననే దేవతల సందేశమును తీను కొని నలుశు, దమయంతీ భవనాన్ని చేరుకొని, దమయంతిని దర్శించుట, వర నృర మిద్దరు _పేమాసక్తులగు కథ మ్మాతమే వర్తింపబడినది. ఈ విషయమున ఒక ఐతిహ్యముకలదు (తివ్మికముని తర్మడి కామాదిత్యుడు ఆనాటి విద్వాంసులలో మార్దన్యుడు, రాజసభా వండికుడు. అతను కార్యవళశమున పరదేశము వెళ్ళినాడు. ఇంతలోనే ఒక వండితుడు రాజదర్చారుని వవేశించి, సభావండితుని కాస్తార్థ మువనక్రై పిలచినాడట! అంత రాజు నేమాదెత్యుని పిలుచుటక్షై ఒక "సేవకుని ఇంటికి వంవగా, (తివిికముడా వృత్తాంతమును విని, తాను విద్యనభ్యసించక కాలమంతా వ్యర్థముగా గడపి, మందమతి నయ్యాయని వోళవడి, తండి గౌర వమును నిలువలేనందుకు సీగ్గవడినాడు. తరువాత సరస్వతీదేవి కై తనస్సుచేసీ డేవీసాజాత్కారమునొంది తండి వచ్చేంతవరకు విద్యనిమ్మని శూచించి, దేవీ అన[గహము పొంది రాజాస్టానమును (వవేశించి, ఆ వండిశుని సునాయాస ముగా జఎించినాడు. తరువాత ఆలోచించి సరస్వతీ సావిశ్కారమును వ్యర్థము కానివ్యుకూడదని తలంచి నలచంపువును (వాయసమకట్టి 7ఉచ్చా శసముల్మువాయ గానే నేమాదిత్యుడు (తండి) రాగానే సరస్వతీ వరదానము సమా ప్రినొందుటచే జ్ఞానహీనురై నాడు కావుననే నలచంపును పూ ్రిగావించలేదని ఈ బతివ్యూ పారాంశము. ఈ కథ కపోల కల్పితము కాని వాస్రవికము కాదు. "జానాతి పునన్సమ్యక్‌ కవి రేవకవేః శమం' అని స్పష్టముగా తన వర్శికమవలన (గంథము రచించినట్లుల పేర్కొన్నాడు. [గంథము పూ ర్తికాకపోవడానికి బాణాది కృతు లకు వట్టిన ఏ విఘ్న మో కావచ్చును.

ఈతని రచన శ్లేష వఠానమైనది.్నవసాద మాధుర్యగుణ గుంఫితమైన కవిత్వము అమృత రసాస్వాదము నందజేయాలి. కవితయందు రస చమళక్కార ముండాలి. దానివలన విద్వాంసుల వృదయములు ఆనందాన్ని పొందాలి. కవిత ఉనను రం ఆ ఆమె... లో ఆదు ఐల టల దారీ ఎరు మె కొందలలన కీ షట

100 సంస్కృత సారన్యత సమాలోచశము విందు చేయాలి”.అని కవితా లశణముల పేర్కొటూ వాటిని ఆచరించి చూపించి నాడు - నలచంపూనందలి శేషము సుబోధము సరళము -_ స్లేషతో బాటు అను [పానము యమకము అతిశయో క్రి ఉతేక్షా, పరిసంఖ్యాద్యలంకార ముల కాంతి ఇందు స్పష్టము కవి వాల్మీకిని నమస్కరిస్తూ వలికిన ఈ కోకమున విరోధాబాన శేషాలంకారముల విన్న్యాసము విద్వర్భ్భృృంద (వశంసనీయము. సదూషణాపి నిరోషా నఖరాపి సుకోమలా! సమ నస్మై కృతామేన రమ్యారామాయణీ కథాః రామాయణ కథలో ఖకదూషణ రాశషులు్నూరు కథ మ్మాతము కోమలము దోషరహిత ము.వన్తుతః కథయందు ఎలాంటి తీన్షత్వము దోషములు కానిలేపు . ఈ విధముగానే సుందరమైన కావ్యమును మామిడివండుతో పోల్చినాడు -_ కావ్యస్మ్నామఫల స్యేవ కోమల స్యేతరస్య చ బంధచ్చాయావి శేషేణ రసోటవ్మన్యాదృళో భవేత్‌ | మామిడికాయ పాకానికి రాగా కఠినము పండిన తరువాత కోమల మైనట్లుగా, కావ్యము కూడా కవి యొక్క పాకమును బట్టి కావ్యము కఠోరము, కోమల మౌశూంది = అవగల్భా వదన్యాసే జననీరాగహేతవః నంత్యేకే బవాలాలాపాః కవయో బాలకాఇఖన అని కుకవులను చిన్న పిల్లెలతో పోల్చినాడు . ఆర్యావర్ర మషేతాన్ని వర్షిస్టూ _ *'సారః సకల సంపార చకన్య, శరణ్య పుణ్యకారిణాం, ధామ ధర్మస్య, ఆస్పదం సంవదాం, అళయాా (శేయసాం, అకర। సాధువ్యవహారరత్నానాం. ఆర్యావర్తోదేశః” అలి సరళ, సరన వదములు కల్గిన భాషయందు సౌష్టవ మాధుర్గ గుణముల సమన్వయ వరచినాడు. “స్పోట వథభవో వైయాంరణేషు [గహకంకాంతిః జ్యో శా స్తేషు, భూతవికారవాదః సాంఖ్కేషు క్షయ స్రితమ దృళ్యతేన్నవజాసు” అని విభిన్న దుర్గుణములు అన్మస్థానములందున్నవి = ఆర్యావర్త _వజలలో లేవని వరి సంఖ్యను చమత్కారముగా వయోగించినాడు. భవంతి ఫాల్లు నేమాని వృవశాఖా వివల్లవాః జాయంతేన తులోశన్య కగాపిచ వివలవాః | ఫాల్గునమాఫమున చెట్టుకొమ్మలు వల్లనరహితములు _ భారత వర్షమున వివత్తు. యొక,. అవముకూగా వేగన్‌ (రికాలర్‌ చతలంల వేళళజు వేటల లు ఎ

స్రోమదేవనూరి శభ! (టబహ్మణ్యోఒపీ (బశ్మావిత్రావవరీ స్రీయుక్రో ఒప పాయళోవ్మివయు క్రఃః సద్వేళోపి ద్చేషనిర్ము క్రచేతాః కోవాతాద్భగ్‌ దృళ్యతేశూయతేవా ట్ర నలరాజు మవామంతి శుతశీలుని వర్డిస్తూ విరోభాధాసాన్ని వయాగించినాడు = ధుతకదంబ - కదంబక - నిష్పతన్‌ . నవ . వరాగ - వరాగమ -_ మంథరా? । హృత తుపార . తుఫా రతికాగిణాం వియతమా -మరుతా- - మరుతోవవు। ॥ ఇత్యాది యమకములు కవి వతిభకు ద్యోతకములు - [క్రీశ॥ 954న సిద్ధ రాఢుడు శైవ ధర్మ వబోరకమైన రేణుకవిజయ చంపువును [వాసినాడు. పారిశ్చం[దకవి ; జై నమునియైన జీవంధరుని జీవిత గాథ ఊత్రరవురా ణస్థమైనదాని నాధారముగా చేసుకొని ఈ వదవ శతాబ్దినందే హఠిశ్చం్యద కవి జీవంధర చంపూ కావ్యాన్ని రచించినాడు - మాఘుని మరియు వాకృతి రాజుల అనుకరించినాడీ కవి. నేమి దేవుని శిష్యుడు ఇతడు. సోమదేవనూరి : క ౪, 936 నజ్చైన కవి యగు సోమడేవనూరి యళ స్తిలక చంపూ (గంఠమును రచించినాడు _ రాష్ట్రకూట రాజగు కృష్ణుని సమకాలికుడు. రాష్ట్రకూటుల సామంతుడగు చాళుక్య వభువగు మూడవ ఆరికే సరివి ఆళయించిన కవి ఈతడు - ఈ చంవూ ఉగంథడమునండు 8 ఉచ్చ్వాస ములు కలవు - చివరి 3 ఊచ్చాానములు ఉఊవదేశాత్మకములై, ధార్మిక _(గంఠ తుల్యములు. ఇక మిగులుర్‌ ఉద్భ్వాసములందు కాదంబరి వలె జన్మ జన్మా? తర కథలు గలవు. ఈ (గంథము జైన ధర్మ [వదారమునకై [వాయబడినది. మారిదత్తుడను రాజా యజ్ఞమున నరబలి నివ్వ సమకట్టగా సుదత్తుడను జ్రేన ముని అతాంటి యజ్ఞము నిరర్ధకమని బోధించి, రాజుని జై నమతన్జుడిని చేస్తాడు. ఇందలి ఉవదేశములు కడురమ్యృములు. ఉవాహరణకు నదీస్నాన్త విమర్శవాత్మ క్‌ మైన ఈ శ్లోకము - సరిత్సరోవారిధివాపి కాసు నిషదివోన్మ జన్య శ మేవ ॥

• వణాంంగునే నని ఎనేనగాతాం కదం కుజ ల నేర జిలా డ్‌. ఎ

101 నంన్కృత పారన్వత నమాలోచనము భోజుడు ; రామాయణ చంపూ (గంథమును రటించినవాడు ధారానగరా ధీశుడై న భోజరాజు. 81 శః 1005.1054 కాలమువాడు - (గంథాంతమున విదర్భ రాజుగా పేర్కొన్నాడు. వాల్మీకి రామాయణాన్ని అనుసరించి భోజుడు శ్రీరామచరితమును కిషి॥,. ౦థాకాండము వరకు [వానీరాడు యుద్ధకాండమును లన్మణ పండితుడు వ్రాయగా. వేంకటరాజు ఉ త్రరాశాండమును (వానీ (గ్రంథ వూర్తి గాఏించినారు . ఈ _గంథము వై దర్ఫీరీతిలో వాయబడినది. ఇది అన్ని చంవూ [గంథములలో ఉత్రమమని (వనిద్ధి గాంచినది, ఇందలి గద్యము సరళ మయినది చిన్నని వదములతో కూడుకొన్నది.

చంపూ వైశిష్టమును బోధిస్తూ భోజరాజు వద్యముతో కూడుకొన్న గద్యము, వాద్యములతో కూడుకొన్న గానము వలె అందరిని అహ్లాదవరుస్తుందని నుడివినాడు గద్యానుబంధరసమి[శిత వద్యనూ కః హృద్యాహివాద్య కలయూకలితేవ గీతి; తస్మాద్ద ధాతుకవిమార్గజుపాంసుఖాయ చంవూ (వబంధరచనాం ఠరసనామదీయా! అభినవ కాళిదొను ; 11 వ శళాన్దినందు అభినవ కాళిదాసుచే భాగవత చంవూ నాయబడినది. 6 ఆధ్యాయములలో భాగవత కథ (వాయబడినది. దీని కర్భ విషయము వివాదాస్పదము - ఈ శతాబ్దినందే సోడ్డలుడు “ఉదయ సుందరీ కఠ' అను గద్య వద్యమయాత్మకమగు (గంథమును రచించినాడు - ఈతను గుజరాత్‌ కాయస్థకులజుడు = ర ఉబ్బ్వానములు కలిగిన చంపూ కావ్య మిది. ఇందు నాగరాజ కుమా ర్తెయగు ఉదయనుందరితో వతిష్టాన నగరాదీక డగు మలయవావానుని వివాహము వర్ణింవబడినది. మహాకవి బాణుని హర్ష చరితనాదర్శముగా గొని ఈ కావ్యమును రచించినటుల 'బాణస్య హర్షచరితే నిశిలాముదీవ్య శ క్రింనకేఒ్యత కవితాన్త్రమదంత్యజంతి' అని పేర్కొన్నాడు. ఈతని చంపూ [గంథము (వసాద మాధుర్య గుణములకు, సుందర కల్పనలకు నిలయము _ స్థాలీపులాకా న్యాయముగా ఒక్కి ఉదొహరణమును వరిశీలింతము-

కమలినీ భువనాంతరితే రవౌ వ్యవగతాలి కలాన కిరోరుహా

వరిదదే విధవేన సుధాకర . ద్యుతివితాన మి షేణ సితాంశుకం॥ ర్మాశియందు వద్మినీ తీగ నూర్యుడను వతి అ స్తమించగా విధవవలె శుమ్మె చలను కేశముల తీస్గివేసి వెన్నెల అను తెల్ల చీరను ధరిస్తుంది,

అనంతభట్టు 100

అనంతభట్టుకవి భారత.భాగవత చంపూ (గంతముల రచించినాడు. కాని భాగవతచంపువు లభించుటలేదు. చంవూ భారతము 12 సఐకములు కలిగిన విశాల (గంథము. భారతకథ సంక్షి ప్రముగా ఇందు వర్ణింవబడినది.గద్యములతో బాటు 1000 పద్యములు కలవు. ఇది వై దర్శ్భీ రీతిలో _వాయబడినది. వీరరస (వథానమైనది. ఈతను క్రీఃళ; 1500 కాలమువాడు. ఈతని కల్పనలు కడు మనోరమ్యములు. కర్షుడు మరణించిన తరువాత సూర్యా సమయము కాగా కవి తన కుమారుడు కర్టుడు యుద్ధమున మరణించినాడన్న దుఃఖముతో తర్మిడియగు సూర్యుడు కాంతిపిహీనుడై , వశ్చిమ సమ్ముదమున స్నానమాడుటకు వెళ్లుచువ్నా డని వర్ణించినాడు.

ఈత; స్వకీయస్య తనూదృవస్య వధాజ్ఞలే స్నాతుమనా ఇవదాక్‌

మందాయ మాన ద్యుతిమాలభారీ మరీచి మాలో నిమమజ్ఞనీంధా॥

లిరుమలాంబ :; (క1ళ॥ 1525 న తంజావూర్‌ రాజ్యాలిషిక్తు

డెన అచ్యుతరాయల వట్టపురాణియైన తిరుమలాంబ వరదాంబికా వరిణయ చంవూ (గంథమును రచించినది. ఇందు వరదాంబిక మరియు అచ్యుతరాయల యొక్క వివాహా కథ మనోహర శె లిలో వర్ణింవబడినది. ఇందు కవయితి వర దాంబికా అన్న పేరుళో తన వివాహ కథనే వర్డించినది. రచయ్యితి కళాభిజ్ఞ త్త్వము శృంగార రస (పియత్వమును బాటి చెప్పినది. క్లిష్టవదములు. దీర్ష సమాస వదములున్నను, [గంథములో అపూర్వమైన ఆకర్షణ ఉన్నది. ఇతర కవులు వనితను నఖశిఖ వర్యంతము వర్ణించినటుల పురుషుని కూడా నఖశిఖ వర్యంతము రమ్మముగా మార్మిక ముగా వర్ణించినది.

ఆశాధరనూరి : 13వ శతాబ్దినందు దిగంబర జైన వండితుడగు ఆళాధరసూరి (కీ శ 1243) భారరేశ్వరాభ్యుదయ చంపూ (గంతమును రచించి నాడు. ఇందు జైన తీర్ధంకరుడగు ఆదినాథుని ప్పుతుడగు ఠఅరత చకవర్తి జీవి తము చ్చితించబడినది అర్హద్ధాసుడు జై న తీర్థంకరుడగు పురుదేవుని జీవితగాథను “పురదేవచంపూ'అను పేర రచించినాడు. దివాకరుడు (కీ శ॥1206) వాల్మీక రామాయణా న్నాధారముగా గ్గెకొని ఆఅఆమాఘ రాఘవచంవూ (వ్రాన్‌నాడు.

04 సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము అహోబఐలసూరి ; 14వ శతాల్లీన అహోబలనూరి యతిరాజ

జయము, విరూపాక్ష వసంతోత్సవము అను రెండు చంపూ _గంథముల చించినాడు మొదటి దానియందు 16 ఉల్లాసములతో విశిష్టాద్వెత మత (వవ 1 కుడగు రామానుజాచార్యుల జీవిత చర్మితమును, రెండవదానియందు వనం కోత్సవ వర్షనముతోబాటు దర్శిద (బాహ్మణుని కఠను జోడిస్తూ, మరికొన్ని )తిహాసీక కథలను వర్ణించినాడు అమ్మలాచార్యులు రుక్మిణీ వరిణయ చంపూ గంధమును రచించినాడు - భాగవత హెవంళ పురాణాల్లోని రుక్మిణీ వివాహ “ఫలే దీనికాధారములు. 15వ శతాబ్దిన కవితార్కిక సింహ వేదాంత దేశికులు కీదాంతాదార్య విజయ చంపూ (గంథమును వాసినారు. (కిశ 1503 తంజా ఠ్టారు రాజ్టైన శరభోజ మహారాజు కుమారసంభవ చంపువును రచించినాడు.

(క్రీశ 1524న కర్ణపూరకవి ఆనంద బృందావనచంపూ (వాసినాడు

ఈతని మూలనామము పరమానందదాసు. చైతన్య మహా(ప్రభువీతనికి కర్ణపూరోపెధి నొసంగినాడు. భాగవత దశమ స్కంధమునాధారముగాగొని శ్రీకృష్ణ జననము మొదలుకొని యౌవ్వనావస్థవరకు గల లలిత్టకీడల వర్ణించి రాడు. ఇది 22 _స్రబకములతో కలిగిఉన్నది. 20వ స్తబకమునందు నృత్యము వివిధ స్వర రాగతాశముల వర్ణనము కలదు క్రీ శ 1535నందు ఆచార్య శంకరుల నీగ్విజయమును వర్షిస్తూ బల్లీసహాయకి వి సరళమైన (వసాద గుణయు కశ లిలో ఆ దార్య దిగ్విజయ చంపూ (గంథమును రచించినాడు. ఇదేకాక కాకుస్థ విజయ చంపువును కూడా [వానినాడు - (క్రీశ 1600న చిదంబరుడు రాఘవ-.పాండవ- యాదవీయమను కావ్యమును వాసినాడు. భాగవత చంపూ - వంచకళ్యాణ చంపువుల కూడా వాసినాడు - మొదటి దానియందు మూడు స్తబకములలో భాగవత కథ (వ్రాయబడినది - రెండవ దానియందు న్దేష నాధారముగా గొని రామ - కృష్ణ ఎ విష్ణు = శివ - స్తుబహ్మణ్య్ముల వివాహ కథలను వర్షించినాడు. ఒక్కొక్క వద్యమునకు ఐదు విషయములగు ఆర్థములుండుట దీని (వత్క్మేకత శేష కృష్ణుడు ఐదు అధ్యాయములతో పారిజాతాహరణ చంపువును (వాసీనాడు, ఇందు సవతులై న రుక్మిణీ సత్యభామల మాత్సర్యము కడు విసృతంగా వర్జింవ బడినది. నారదుడిచ్చిన పాకిజాత సుమముసు శ్రీకృష్ణుడు రుక్కిణికివ్వగా, సత్య జామ కోపీించగా.. కఇమడు సంరమునుండి పారిజాత వృశమునే తెచ్చి

సీలకంర దీక్షీతులు క05 సత్యభామకిచ్చును = శృంగార రసాలవాల మీ గంథము శ్రీశ క154ఓేన దై వజ్ఞసూరి నృసింహచంపూ కావ్మమును వాసినాడు. ఇందు నరసింహావఠతార కథ వర్షించ బడినది. ఐదు ఉచ్చా్వాసములు గల దీనియందు వీరము [వథానము కాగా నవరసములు కూడా చక్కగా చృితింపబడినపి, కృష్ణకవి మందార మక రంద చంపూ అను లక్షణ (గంథమును వాసినాడు గంధర్వ దంపతుల కఠ నాధారముగాగొని ఈ కవి నాయక.గుణ - దోష .- అలంకార =. ఛందస్సుల లష ఇముల వివరించినాడు - చిరంజీవ భట్టాచార్య శతావధాని విద్వన్మోద తరంగిణీ చంపూ _- మాధవచంపవూ (గంథముల (వాసినాము. మొదటిదాని యందు శైవ. వైష్ణవ _ మళముల వివరిస్తూ చివరన సమన్వయ విధానమును (వదర్శించినాడు. రెండవదానియందు మాధవ కళావతుల (వణయకథను శృంగార పరిపూర్ణముగా చితించినాడు. [క్రీశ 1577 న పద్మనాతమ్మిశుడు వీరళ్మద దేవ చంపువును ాసీంాడు. వీరళదరాజు కందర్ప చూశామణీని రచించినాడు. నారాయణభట్టకవి (కీ శ 1580.1666) 15 చంపూ ([గంథముల రచించినాడు. ఇందు స్వావాసుథాకర చంపూ ఎ మత్స్యావతార చంపూ (వళానము లై నవి. వఠమ (పబంధమన అగ్ని పత్నియగు స్వాహాదేవి మరియు చందుల వజయము (గామ గీతముల పద్ధతిన వర్డింపబడినది. ద్వితీయమున కతపథ (బాహ్మజణాదులందు ఊల్లేఖింపదిడిన మత్స్యావతార కథ వర్ణింవబడి నది. పాంచాలీ స్వయంవరము - నృగమోవషము - రాజసూయ (ప్రబంధము మొదలగు చంపూ కావ్యములు పౌరాణిక కథాధారములు _. ఆశుకవితా పద్ధతిన ఇవి రచింపబడిన వని పేర్కొన్నాడు. శ్రీకృష్ణుని బాలకీడలను మనోహరంగా వర్షిస్తూ జీన గోస్వామి గోపాలచంపువును రచించినాడు ఈ 16వ శతాబ్దినే భోజరాజు చంపూ రామాయణంలోని యుద్ధకాండను రించి పూరించిన లవ్మణనసూం “బారత చంపూతిలకం' అను చంపువును రచించినాడు. మవాభారతంలొని | వభాన సంఘటనలను తీసుకొని పాండప జన నము మొదలుకొని ధర్మరాజ పట్టాభి షేకం వరకు వర్పించినాడు ఇది మొదట రచించి, తదువరి యుద్ధ కాండ రచించి యుండవచ్చును. ఈతని తంటడి గంగా ధరుడు మ్మదకన్యా పరిణయ చంపువుని వాసినాడు, ఈతని తాత దత్తాతేయుడు దతా తేయ చంపువుకు రచించినాడు. ఈ కవి శనగర (గ్రామవాసి అను చెప్పి నందున ఆం ధృవదేశ్‌ కకీంనగర్‌ జిల్లా శనగర (గామవాసి అయి ఉండవచ్చును,

ర నంస్కృృత సారస్వత సమాలోచనము మ్మితమిశుడు [కీశ 1605.1627 శ్రీకృష్ణుని బాల్య [కీడలనాథార గాగొని ఆనందకంద చంపువును వ్రాసినాడు - ధాగవత దశమ స్కంధ “యే గౌడిరీతిన ఓజోగుణ [వథానముగా రమ్మముగా చిితింవబడినది. శ 1637న నీలకంర దీక్షితులు 5 ఆళ్వాసములతో నీలకంఠ విజయచంపు కు రచించినాడు. క్షీరసాగర మథనము - వోలాహలోద్భృవము = విషపానము చ్చటిస్తూ ఆనాటి విలాస జీవనమును వ్యంగ్యముగా ఎత్రి పొడచినాడు - కో క్రి ఆలంకారము'పె సంపూర్ణ ఆధికారముకలిగిన ఈకవి భావముల ఆత్యంత *వ్మముగా వెల్లడించిశాడు. కీ శః 2650న చృకికవి (దౌపదీ పరిణయ ఎపువునుల్లేఖించి రాడు. పాండవులు ఏకచకపురమున నివసించినది మొదలు, సద।వస్థమున ధర్మరాజు రాజ్యపాలన చేయు వర్యంత కథను తెలిపినాడు. 44 16005 రత్నఖేట శ్రీనివాస దీక్షితులు, భైష్మీ పరిణయ చంపువును ఏంచినాడు [కీ శ 6114న కాళవా సీశ్వరకపి వసుచర్మితమును రచించినాడు-

• 1650న వేంకటాధ్వరి విశ్వగుణాదర్శ చంపూ. వరదాళ్యుదయ చంపూ. _తరచంపూ - శ్రీనివసచంపూ అను నాల్గు చ౦ంపూకావ్యముల (వ్రాసినాడు. 'సంగః కన్యహీ న స్వదేత మనసే మాద్వీక మృద్వీకయోః' అని గార్వీక వృద్వీక ఫలముల మ్మశమముతో గద్య వద్య మిశ్రిత మైన చంపుపును ల్చినాడు. సీతాంబరా మరియు రఘునాథులు ఈతని జననీ జనకులు. కాంచీపురమీతని శామము. విశ్వగుణాదర్శ చంపువునందు _ విశ్వావసు _. కృళానులను ఇద్ధరు ంధర్వులు, తీర్ణయ్యాతలు చేస్తూవుంటారు _ ఇందు విశ్వావసువు (పతి సువుయొగ్క గుణముల వర్ణించగా, కృళాను దోషముల నుగ్గడిస్తాడు. ఈ ధముగా సంవాదాత్మక రూపమగు దీనియందు భారత దేళ భౌగోళిక వర్ణనము- ర్ధముల గుణదోష చింతనలను చేస్తూ ఆ కాలమునాటి రీతి రివాజాలను మూఢ మ్మకములను విస్తారముగా వర్టించినాడు. పురోహిత _. జ్యోతిష . వైద్య - ర్మిశ్రామికుల దురలవాట్లను బట్టబయలు చేసినాడు. వరదాభ్యుదయ చంపువు ౦దు కాంచీ వరదరాజస్వామి మావీత్మ్యము కలదు శ్రీనివాస చంపువునందు 0క టేశ్వరుని మావోత్మ్యమును 10 అధ్యాయములలో రమ్మముగా వర్షించి డు ఉ త్తర చంపువునందు రామాయణోత్రర కాండ గాథను వర్ణించినాడు. దేశాక యతిరాజుచే, శంకరాచార్యులచే, హరిహరానందులచే, గరళపురి +స్త్రివేః రాఘవాచార్యులచే, ఉ త్తర చంపువులు రచింపబడినవి.

కథాసాహిత్యము 107 ఈ కాలముననే రాజచూడామణి దీషితులు భారత చంపువును కేశవభట్టు నృసింహచంపువును, ధర్మరాజ వండితుడు వేంక పేశ్వర చంపువును,నల్లాన్‌ దీక్ష తులు ధర్మవిజయ చంపువును రచించినారు. (కీ శ; 1770న శంకరకవి శంకర చేతోవిలాస చంపువును వాసినాడు- ఇందు ఆగిగి!! 1145710069 (వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌) మకాలికుడై న కాశీరాజు చేతోసింవునిచరితము వర్ణింవబడి నది. గంగావతరణ చంవువు కూడా ఈశనిదే రేవారాజూ విశనాఠనింహుడు రామచర్మద చంపువును ఈ ఉచ్చాాసములతో వాసింాడు వారన్‌ హేష్టింగ్స్‌ సమకాలికుడై న బాణేశ్వర విద్యాలంకార భట్టాచార్య (కీ ళ 17724 నందుచ్చ్విత చంపువును వాసినాడు. [క్రీశ 1754 నంశ్రీనివాసకవిత మిక దేశమున (వసిద్దుడు, రా జనీతిజ్ఞుడగు ఆనందపి శ్మేను వళంసిన్తూ ఆనంద చంపువును ాసినాడు- ఇందు మృ్మదాసు అసలు పేరు చెన్న కేశవపురమని పేర్కొనబడినది. శ్రీ ఈ 1783న కృష్ణానంద కవీందులు సుదర్శన చంపువును [వాసినారు. ఇందు సుదర్శన రాజుయొక్క కథ వర్ణింపబడినది. శ్రీశ 1929న సదాశివళాన్తి ముసలగావ్‌ కర్‌ సిందే విజయ విలాస చంపువును రచించినాడు ఈ బతిహాసిక చంపూ కావ్యమున సింధి యారాజు బహుథా (చళంసింవబడినాడు. ఈ ఇరు వయ్యో శతాబ్దపు దిలీవద త్రళర్మ మహారాణా వకావసింహుని - చర్మితను వర్షిస్తూ, (వతావచంపువును రచించినాడు, మరికొన్ని చంవూ (గంథములు [కింద పేర్కానబడుచున్నవి.

జీవరాజు 11550 గోపాలచంవూ కృష్ణకథ రామానుజదాసు శ5్‌50 నాథమునివిజయచంపూ నాఠమునికథ రామానుజాచార్య కై550 శ్రీరామానుజచంపూ రామానుజులకథ రామానుజదేశికులు కై55్‌0 కళ్యాణవల్లీ కళ్యాణము వల్లీకళ్యాణము రాజనాథకవి 1580 భాగవతచంపూ భాగవతకథ సమఠపుంగదిషితులు 150 తీర్థయ్యాత్సాపబంధము తీర్థయ్యాతావర్డన కూచిమంచి తిమ్మకవి 1700 సుజనమనః చర్చదిక

వేంకటార్య 1700 రుక్మి ణీకళ్యాణచంపూ రుక్మిజీకళ్యాణం ధర్మరాజు 1700 వేంక టేశచంపూ తిరువతీకథ వేంకటకని శ700 వాణాసురవిణయం

|8 సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము ర్నయార్యుడు టు! తత్వగుణాచర్శ్మచంపూ ఘవాచార్య 1750 భ్రదాచలచంపూ రదాచలకఠథ నుదత్తుడు 1750 కమార భార్గపీయచంపూ కుమారస్వామి క2ై క్మరాజు 1800 వాల భాగవతచంపూ కృష్ణకథ )ఎకుంజరుడు రాజశేఖర చరితము కాలే యశాన్తి 1363 గంగాగుణాదర్శచంపూ వోవాహూహూ సంవాదము

ఘవాచార్య వై కుంళచంపూ జయవిజయ సంవాదం ౧కంరుడు కాశికాతిలకం కాశీవర్జన ౨కటకవి విబుధానంద(పబందః తీర్ణ యాాతావర్జన ర్యనారాయణ (శుతకి ర్రివలాసచంపూ ॥ 06 భ దాదిరామళాన్త్రి 1856 శంబరాసురవిజయః మయరాముడు రాధామాధవ విలాసచంపూ కృష్ణకథ థాసాహిత్యము :

బారతీయ కథా సాహిత్యమునకు [వవంచ సాహిత్యమునందు అత్యంతా రము కలదు. ఈ సాహిత్యమే ఆ విశ్వ కథా సాహిత్యమునకు మాతృక అని కృవచ్చును. ఈ సాహిత్యమునందలి రోచక త్రము - సరళత - మాధుర్యము - వాభివ్య క్తి - ఉవదేశాత్మకత యావ్యత్పవంచ విద్వాంసుల పళంసల నందు న్నది. ఇందు భారతీయ జీవనము. వారి విచారధార - వారి కార్య కావము -_ నైతిక నియమములు కనిపించుచున్నవి. ఈ సాహిత్యమును మృత కథలు (581౪ 74౬65) లోక కఠలు (144గం4£91) కల్పిత ధలు (గగ) వకువవ్యుది కథలు (గగితిఓ౬5) అని విభజించ వృను. వ్యావహారిక దృష్టి కోణమున వరిశీలించి నీతి కథలు (90]19గష౦0₹10 18౬౬3) (2) లోక కథలు (గి౦గింటషగి ₹4ఉ6క5) అని విభజించ వను,

నీతికథలు 109 ఈ కథా సాహిత్యమునకు బుగ్వేదమే పుట్టినిల్లని చెనృవచ్చును. నంవాద నూక్తములు. మానవేతర పాణులందును మానవ (వతినిథిత్వ కథనము ఇందుకుదాహరణముగా పేరొ ,నవచ్చును. సరమాఫణి సంవాదము _ సరమా అను కుక్కఫణి ఆను నిమ్నజాతివారి కుపదేశిస్తూంది వారు సరమను మ్మితురా లనియు, సోదరి అనియు పీలుస్తారు. ఈ విధముగా బీవులతో జంతువులకు అత్మీయ సంబంధము (వకటింవబడిన బుగ్వేద ముననే'ద్పాసువర్ణా' అని జీవాత్మ వరమాత్మలు వక్షులుగా వర్ణింపబడినారు మహాభారతమున ఈ కథా సాహిత్యము వికనీంచినది. ఆది వర్వమున శువక కథ. గజకచ్చవ కథ -_ వనవర్వమున మనుమత్స్య కథ - శాంతిపర్వము నందలి సీతి కఠథలును పేర్కొనవచ్చును. క్రీపూ, 3వ శతాబ్ది బార్హత్‌ స్థూవమున పకుఃథల నామములు కనిపించు చున్నవి. కీ వూ 2వ శతాబ్ది పతంజలి కాకతాలీయం, అఇజాకృపాణీయం అ ఆహినకులమ్‌, కాకోలుకీయమ్‌ మొదలగు వాటిని పేర్కొన్నాడు. నీతికథల [_పత్యేకతలు :;

“కశ్రాచ్చలేన బాలానాం నీతి స్తదిహ కథ్యతే అన్నటుల నీతిరవాన్యముల బోధించునవి బాలోనయోగి కథలు ఇందలి ప్మాతలు మానవులేకాక, వకువవ్యాదు లుండును. దైనిక జీవనము - దైనిక వ్యవహారము.సమాజ వ్య క్రి సంబంధము కర్రవ్యా కర్రవ్యోవదేశాదులు జీవన వ్యవహారములు వర్ణింవబడును. ధర్మశాస్త సంబంధములై న నీతి ఉవదేశించబడును జీవితముయొక్క_ మంచి చెడు రెండు వక్షములు వర్ణింవబడును. వవ్విత జీవనము, కర్రవ్య పాలనము - మ్మితరక ణము ._ సత్యపాలనాది గుణములతోపాటు మానవుల కపట వవృత్రి, దంభథము- అంతఃపుర కవట వ్యవవోరములు న్తీల దుళ్ళరితాది డోషములు కూడా వర్దింస బడును. జీవన లక్ష్యముగా ఆదర్శ వాదమును బోధింవక, లోక వ్యవహార జ్ఞాన మును . నీతి నై పుణృములను బోధించును. ఇందలి ప్మాతలగు వళువశాదులు మానవులవలె (పేమ - వివాద - లోళ - ఛల - విశ్వాసమాత - సంధి. విగ హములందు చతురముల్తై యుండును అవికూడా రాజు .- మంతి, దూత మొద్‌ లగు వదవుల నధిస్టించి ఉండును. నీత్యుపదేశము. ల్లోక రూనముగాను, కథా భాగము గద్యరూవముగాను ఉండును సుభాషితములు సీత్రి (గంథములనుండి ఉద్దరించబడును. జీవిత సాఫల్యమున కవసరములగు అన్ని గుణములు ఉవదే శించబడును. ఒక ముఖ్య కథననుపంంచి ఎన్నియో పిల్లకథలు కనిపించును. క్ట లిసరః మైనది సుబోదమైనది. పాండిత్య (వదర్శనమునకు స్థానముంగదు,

[0 సంస్కృత సారన్వత సమాలోచ నము

విషుశర్మ | శ్రీ వూ॥ 300 కాలమున విష్ణుశర్మ రచించిన వంచ్ర ౦తము సమ్మగ కథా నియమములతో కూడుకొనిన మొదటి (గంథమని చెను చ్చును. ఈ విష్టళగ్మ మౌర్య సాామాజ్య స్టాపకుడగు చాణక్కుడని విమర్శకుల భ్మిపాయము. ఈ (గంథము మూల్యగంథము కాదని [కమముగా మార్చు ౦దుతూ పంచతంతముగా లభించుున్నదని పా ఎడగర్టన్‌ (₹/0ఓ ర౮6గ౦0౧) (1) తంతాఖ్యాయకా (2) సరళ వంచతంతము ((గొలగం8 11011608) (3) పూర్ణక్యద కృతసంస్కరణము. (4) దక్షిణదేశపు వంచ 1ర్యతము (గ) నేపాలీ వంచతర్మతము (6) హితోవదేశము (7) ఉత్రర వళ్చిమ ంస్కరణము (8) వస్లవ నంస్క్రరణము ఈ ఎనిమిదింటి సాహచర్యమున పరి ) రనమున నంచతం్భతము సిద్ధించినదని పేర్కొన్నాడు. ఈ (గంథము పేరు కి ;ర్‌?0సిరియన్‌ ఆనువాదముశకు 'కలిలగవదమనగ 'అనియు (క్రీ ఈ 750అరవీ అనువాదమునకు '*కలిలవ దమన' అనియు కనిపించుచున్నందున “కరిటక కమనకము' అని మూల్మగంథము పేరు. మొదటి తర్యతమునందలి కథాధారమున ఉండవచ్చునని అభ్మిపాయవడినాడు - కాని “వంచతంరాత్‌ తథా న్యన్మాత్‌ గంథాదాకృష్య లిఖృతే” అని హితోవదేశ (వస్తావననయందు వంచతంత కథా ముఖమునందు “ఏతత్‌ పంచతం్మతకం నామ నీతిశాస్త్రం) అని కవిచే ఇవ్వ బడినందున వంచతం్యతమనియె దీని పేరు అనుట సమంజసము.

కథాసారము : ఆమరళ క్రి రాజుకు ముగ్గురు మూర్జులైన ప్ముతులు కలరు. వారిని ఆరు నెలలలో రాజనీతి పారంగతుల చేసెదనని (వతిజ్ఞచేసి విష్ణుశర్మ సంచతం తమును వారికి బోధించి (వతిజ్ఞ పూ ర్రిచేస్తాడు. ఈ సంచతంతమున ర్‌ పథానకథలు కలవు. ఒక్కొక్క. కళథయందు మరికొన్ని ఉవపకథలు కలవు. (వఠానకథ ఉవకథలు శ్లోకములు కథాసారాంశము మ్మితలేదము 22 461 సీంహము, ఎద్దు స్నేహమును

కోల్పోవుట మ్మితలాళము 6 166 కాకి, తాబేలు-మృగము-ఎలుకల "స్నేహము

కాకోలుకీయము కేం రై5్‌5్‌ కాగి గుర్గగూబ కథ లబ్బవణాశము _ 11 8 కోతి మొసలి కఠ అవరీషితకారకము కీ ఏ! (బావ్మణి-ముంగిస కఠ కకవవననవననన కన

పంచతం్యతము | మ్మితజ్ఞదమున ఇద్దరు మ్మితులను ఎలా విడదీయవచ్చునన్న నీతి శిక్ష వర్షింవబడినది పింగళ కమను సింహము సంజీవకమను ఎద్దు మంచి "స్నేహ ముతో ఉండెడివి. వీటిమధ్యన కరటక దమనకములను రెండు నకలు చేర్రి వాని స్నేవామును తొలగించి ఎద్దును చంపివేస్తాయి. మితలాభమునందు మ్మ్‌తు లను ఎలా పొందవచ్చును, స్నేహంవలన కలుగు లాళములు వర్ణింపబడినవి కాకి, తాబేలు - లేడి - ఎలుక - ఇవి ఎట్టి సాధనములు లేకుండానే కేవలం 'స్నేహముడచే ఆఅపాయములనుండి తప్పించుకొని “కలసి ఉంటే కలదు సుఖము అన్న థావాన్ని బోధించుచున్నవి. కాకోలూకీయమునందు స్వార్థసిద్ధికై శ్మృతువుల తోను స్నేహముచేసి, కార్యసిద్య్యనంతరం మోసముచేసి వారిని హతమార్చవలి- నన్న సంధి, తదువరి విగహము అను నీతులు బోధింవబడినవి, కొకి గుడ్డ గూబతో స్నేహముచేసి తన వని సిద్దించినతరువాత గుద్డగూబ గూటికే నిప్పంటు "పెడ్తుంది. లబ్బవణాశమునందు - బుద్ధిమంతుడు తన బుద్ధిబలముచేత దేని నై నను అవలీలగా సిద్ధింవజేసుకొంటాడు. మూర్జుడు తన చేతికి చిక్కినదానిని కూడా పోందలేకపోతాడన్న నీతి బోధింవబడినది. కోతీ మొసళ్ళకు స్నేహ మేర్పడుతుంది. ఆడమొసలి ఈ కోతిని భమించాలని అనుకొంటుంది. ఇది శెలుసుకొన్న కోతి నా జీవితమును తీరమునందలి చెట్టుపై ఉంచి వచ్చాను అది తెచ్చి నీకు ఇస్తాననిచెప్పి తీరాన్ని చేరుకొని వరుగెత్తుతూంది. మూర్జురాలగు మొసలి నోరు కజనుకొని చిక్కిన ఆహారాన్నికూడా పొందలేకపోతూంది. ఇక అపరీక్షిత కారకమున విచారించకపోతే, తొందర వాటువలన ఎంతో అనర్థము జరిగిహోతూంది, దాన్ని తిరిగి పొందలేమన్న నీతి నిండియున్నది. (బాహ్మణన్తీ తన శికువును రక్షించ ముంగిసను నియమించి, (గామమునుండి తిరిగి వచ్చి ముంగిస నోటిన రక్తము చూసి తన పిల్లవాడిని పొట్టన పెట్టుకొన్నదని ముంగి సను చంపి, తరువాత ఎంతయో బాధపడ్డ్తూంది. “అయం నిజః వరోవేతి గణనా లఘుచేతసాం, ఉదార చరితానాంతు వసురై వ కుటుంబకం” ఇఠ్యాది సూక్తులు వంచతంతంలో కోకొల్లలు. ఈ వంచతర్యతముయొక్క- కై లి సరళమై,సరసమై, సాద మారుర్య గుణములకు నిలయమై బాలుర నెంతో ఆకర్షించుచున్నది. నారాయణ పండితుడు ; పంచతంతము నాధారముగాగొని నారాయణ వండిశుడు వగవ శతాబ్దినందు బెంగాల్‌ రాజు ధవళచం్నదుని

కేఏ సంస్కృత సారన్వత సమాలోచనము వ్రభువుయొక్క ఆజ్ఞపై హితోవదేశమును వాసివాడు ఇందు శీ పరిచ్చేదములు 43 కథలు కలవు

(వస్తావికా సుదర్శన రాజుయొక్క మూర్టపుతుల కథ

మి శలాళము కాకి, తాబేలు లేడి ఎలుకల కథ

మితజ్ఞవము సింహ వృషళకథ

మ్మిగహము హంస నెమలుల యుద్ధము

సంధి హంస నెమలుల సంధి

వంచ తర్యతమునందలి మొదటి రెండు తం్యతముల కమమును మార్చి మ్మిశలాధ, మిత వేదముల చూపీనాడు. మూడవదగు కాకోలుకీయమును విళ జించి, వ్మిగహశంధుల గావించిాడు మిగతా రెండు సీతి స్ఞానమున కవసర ములు కావని వదలి పెట్టిండు. ఆ రెండు (వకరణములలోని కథలను వదలి పెట్టక, ఈ నాలుగు వకరణములందే సమయోచితంగా జోడించినాడు. ఈ [(గంథపు శైలి సరళము సరసము. వదృములత్యంత సరళముల్జ్ని ఉవదేశాత్మ కములై నవి. అకడక్కడ పద్యములే ఎక్కువ ఉన్నను, విసుసుుకారు సరళ సంస్కృత భాషమైనందుననే వంచతంతమునకంటెను మిష్నగా హితోవదేశము ఆదరణ నౌందుచున్నది. లోక కథలు ;

గుణాఢ్యుడు ఫి నీతికథలు ఉపదేశమే ఉ ద్రేశ్యముగలవై వపు

వవ్నాది ప్యాతలు కలవి లోకకథలు మనోరంజనమే ఉద్దేశ్యముగళలవై , మానవ ప్యాతలు కలవి.వీటియందు శృంగారాది రసములు, పౌఢథమైన భాష,కావ్మసౌంద ర్యమును గాంచవచ్చును శాతవాహన రాజా రాణితో జల్టకీడ సలుప్పుతూ రాణి.పె సీష్లచల్లగా “రాజన్‌ మోదకైై స్తాడయ' అని రాణి వలికినది. లడ్డూలతో కొట్ట వలయునని రాణి వలుకుతున్నదని తలంచి రాజు లడ్డూలను తెప్పిస్తాడు. అంత రాణి వరిహసించగా, మా+ఉదకై ః అని నీళ్ళతో కొట్టవగ్తన్న అర్ధమును తెలునుకొని, తన అజ్ఞానముశకు బాధనాంది ఆరు నెలలలో సంస్కృతము నేర్చుకోవలెనని వట్టువట్టి,గుణాడ్యుని మరియు మం్యతియగు శర్వవర్మను కూజా (వ్యాస్తాడు- గుణాత్యుడు ఆరు నెలలలో నంస్పృత పాండిత్యము దుష్ట్లర మని, ఎవరైనా అలా నేర్చినచో తాను సంస్కృత భాషను, _పాక్ళత భాషను

బృహత్కథ క13 వదలి పెడ్తానని (వతిజ్ఞ చేస్తాడు. శర్వవర్మ రాజును 6 నెలలలో సంవ్కృత భాషాకోవిదుని జేస్తాడు. అవ్పుడు గుణాడ్యుడు నంస్కృత, (పాకృత భాషలను వదలి పెట్టి, పెళాచీ లాషలో బృహత్కథను (వాసినాడు. అ శాతవాహన రాజు కీవూ॥ 78 వాడు కావున గుశాడ్ముడు. శ్రీః వూః 78 వాడనుట నమంజసము. 7 లవల శ్లోకములతో (బ్రవాత్కథను రచించి శాతవాహన రాజు

కంకితమివ్వగా, రాజు స్వీకరించకపోగా, అంత గుణాడ్యుడు దుఃలితుడ్షై అగ్ని

కుండమును సిద్దబరచి, అందు ఒక్కొక్క క్లోకాన్ని చదువుతూ. ఏడుస్తూ అగ్ని

కాహంతిచేస్తూ, ఆరులవల క్లోకాల్ని అగ్నికి అహుతిచేయగా 1 లక్ష క్లోకములు మ్మాతము మిగిలినవి. ఇందు కౌళాంలీ నగరారినతి ఉదయన రాజుయొక్క. ప్యుతుడగు నరవాహన దత్తుని వరాకమము. వర్జింవబడినది. నరవాహనదత్తుడు తన మ్నిశుడగు గోముఖుడితోబాటు వనమునకు వెళ్ళుతాడు. అక్కడ విద్యాధర రాజకుమారియగు మదన మంజుకను పెళ్ళిచేసుకొంటాడు ఆ మదన మంజుకను మానసవేసుడను గంధర్వుడు ఎత్తుకొసిపోతాడు. చివంకి మానసవేగుని సోదరి వేగవతీ సహాయమున మదనమంజుకను పొంది విద్యాధరాధినవత్యమును పొందు రాడు. ఈ ముఖ్య కథనందు ఎన్నియో ఉవకథలు కలవు.

ఈ బృహచత్క థవాధారముగాగొని నవమ శశాబ్దమున నేపాల దేశీయు

డగు బుధస్వామి బృహత్కథఠా శ్లోక సం్గగహమును (వాసినాడు. ఇందు 28 సర్షలు శీర39 శ్లోకములు కలవు. [గంధము పూరర్రిగా లభించుటలేను [క్రీశ॥ 1037న కాశ్మీ రకవిమేమెం్సదుడు బృహత్కథా మంజరిని వాసీనాడు. ఇందు కం సర్గలును 7500 శ్లోకములు కలవు. ఇందు కవి కొన్ని కాశ్మీరీ కథలను జోడించిాడు. కావున మూలకథ సం& వ్రమె దుర్చోధమెనది. కాశ్మీరీ (వావ్మణ వండిశుడు సోమదేవుడు (శ్రీః 1063 న కథా సరిళ్సాగరమును రచించినాడు. కథలకు నముదమై సార్ధక నామమైన కథా (గంతమిది. 18 లంభకములు _ వాటియందు 1204 తరంగములు కలవు. 22000 క్లోకములు కలవు. ఇందు కథధాయోజనము, రన వరిపోషణము నుందరము, ఈ మూడు (గంత ములు పెళాచీ లాషలో ఉన్న దృిహత _థకు సంస .ఒృతానువాదములైై బృహ త్య థభామ్మతమును అం! తేయుముగ్నవి.

114 సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము బేతాళ పంచవింశతి: ఈ (గంథము నాలుగు సంస్కరణము రో లభించుచున్నది 11. (క్రీశ 1000 శ$వదాస రచితము చంపూరూపము, ఈ శివదాసుడే శాలివాహన కథనుకూడా రచించినాడు. 2 జలంభదాసకృతము శేవలం గద్యమయము, 3. వల్లళదాస కృతము, శీ. అజ్ఞాత క ర్భకము ఈ [గ్రంథము లారతీయ భాషలన్నింటిలోకి అనువదింపబడినెది. సిద్దీకర్‌ మంగోలు భాషలోకి అనువదించినాడు. కథాసారోము ! ఓక బికుకుడు వికమాదిత్య రాజునకు [వతి సంవత్సర మొక రత్న నహితమైన ఫలాన్ని ఇస్తూంటాడు. ఆ భికుకునకు నరబలి ఇవ్వ డానికి శవముక్షావాలళ్సి ఉంటూంది. అందుకై రాజు క్మళానానికి వెళ్ళి మణమున శవాన్ని వేసుకొని తీసుకొని పోతూండగా అ శవంలోని భేతాకుడు రొజు మౌన ముగా, శవాన్ని తీసుకువెళ్ళాలని శరతు విధిస్తాడు. ఆ లేలాశుడు రాజుకు పలు రకములై న కథలను వినిపిస్తూ అందుకు సంబంధించిన (వశ్నలనడుగుతూ, సమాధానము తెలిసి చెన్పకపోతే తల పగులుతూందని శపిస్తాడు. రాజు సమా ధానముల చెవు యత్నించి మౌనభంగము కాగా శవము తిరిగి శ్మశానాన్ని చేరు కుంటూంది. ఇందలి కథలు మనోవారములు. ఆనాటి సమాజమునందలి కట్టు బొట్లు, అబార న్యవవారములు, సభ్యత, సంస్కృతి ఇందు వతిబింబించి నవి. సింహాసన ద్వాతింశికా ; బేతాళ వంచవింశతితో సమాన మగు ఆదరణ పొందినది సింహాసన ద్వాతింళికా. దీని కర్త ఎవరనునది వివాదాస్పదము. కేశేవ శతాబ్లిన ధారా నగరమును వరిపాలించిన భోజమహా రాజు వ్మికమాదిత్యుడధిష్టించిన సింహాసనము వధిష్టింపబోగా ఆ సింహాసనము నందలి 32 పుత్తడి బొమ్మలు చెప్పు 32 కథలు రమ్మముగా వర్ణింపబడినవి. ఈ కథలు తెలుగువారికి సువరిచితములు. తెలుగులో కొరవి గోవరాజాు దీనిని ఆఅనువదెంచినాడు. శుక సప్తతి ; ఈ పకసవ్రతి 24వ శతాబ్దినందు పారసీక భావ లోనికి అనువదించబడీనది. మనోరంజకములగు ?0 కథలతో కూడుకొన్నది. కథాఫారము : వరదత్తుడను వ్యాపారికి మదన సేనుడను మూర్జుడ్రైన ప్కుతుడు కలడు. ఎల్లప్పుడూ భార్యతో _పేమాలాపాల్ని చేస్తూ తృతీయ పురుషార్థమే వర విణవదిగా కలవాడె వదా కాలయాపన చేసేవాడు,

గీతికావ్యములు 115 ఆతని తర్శడి వ&్షరూపాల్ని ధరించిన ఇద్దరు గంధర్వుల బ్వమూకరించ్చి నాడు. ఆ వకులు అతనిని దారికి తెచ్చినవి. ఆ వకులలో మొదటిది రామ చిలుక, రెండవది కాకి. ఒకసారి మదన సేనుడు వ్యాపారార్థియై దేశాంతరము పోగా, ఆతని భార్య వరపురుషుడితో అభిసరణము చేయతలంచగా, రామచిలుక 70 రోజులు రోజుకొక్క. సుందరమైన కఠను వినిపిస్తూ అభిసరణమునుండ్‌ విరమింవజేన్తూంది. చివరిరోజున మదనసేనుడు దేళాంతరమును౦డి తిర్‌గీ వస్తాడు. ఈ విధముగా కథలతో శ్రీ శీలాన్ని కాపాడుతూరది చిలుక. ఈ కథల శై లి ఆకర్షణియమైనడి, 1పియమైనది. చిలుక వలుకులలో స్రీ దురాచారము, వరప్పరుష గమనము, త్రీ నై తిక వతనము, వై వాహిక నంబంర్న విచ్చేదము మొదలగు విషయములు, మెనోరంజకములై న ఉదావారణములత్తో సంస్మ్మృృత్త, (ప్రాకృత శ్లోకములతో రమ్యముగా వర్జింవబడినవి. ఇవియేకాక శివదానుని కఠార్దవము, పిద్యాధివతి పుకషవరిట్‌, శ్రీ పైట్రొ క్రవియొక్క- కథా కౌతుకము,భల్లాల సేనుని లోజు వణంధము- జసండుని,"చూధ వానల.కామకందళ కఠ, అనంతుని వీర చర్మిత, విద్యావతియొక్క. పురుషు వరీగ, వీరవరుని కథాకౌతుకము, భరటక ద్వాతింకా,. మికమోదయము (వనిద్దములై నవి. ఇవియేకాక జై న, బౌద్ద కఠ్మాగంథము లెన్నియ్రో సంస్కృత (పాక్ఫత కథాసాహిత్య్మమున [వఖ్యాతి గాంచినవి. " గీలికావ్యములు . భావుకుడు తన [పేను వవృ ిని కొద్ది వాక్యాల్లో వేళ్ళడి స్తే? మురుర మైన ఆ అభివ్య క గీరిరూవనమున వెల్వడుతూంది. కోమల భావములను మధురమైన శబ్దములలో (వకటించడ మే గీతికావ్యము. భావుకిని మనస్సు ఏదోఒక తపురోవ కాంతిచే ఉద్దీ వ్రమె, తన మార్మిక భావములను శబ్బములలో _వకభింవజేస్తే ఆది గీతికావ్యమవి చెవ్పబడుతూంది ఈ భావాలు శృంగార విషయముల పెన, ధార్మిక విషయముల ఫైన, నై తిక ఏిషయములపైన, కోమలములై న. మధురీములై నో వడాలల్లో ముక్రకములుగా వెల్వడినను, రసానంద తన్మయతతో పాంగో* పాంగంగా ఛందస్సులలో ఇమిడిపోతాయి. గానముచేయ సమర్దములగు సంగీత లయబద్ధములగు, పద్మములు గితి కావ్యములు. వాద్య సహకారమునకు వీటిని అలాపించ వచ్చును. వీటిలో మవా శ్రాన్య నియమములన్ని యుండ అక్కరలేదు కావుననే ఖండకావ్యం భవేత్కా

క1ిధ నంన్కృళత సారన్వత నమాలోచ నమః వ్యస్యేక దేశానుసారిచ* అని వలికినారు. అండ కావ్యములని లఘు కావ్యము లనీయు వీటిని ఆలంకారికులు వ్యవవహారించినారు. ఇవి పూర్వావర సందర్భ నిర "సేషములై స్వతం్భతముగా సంవూర్ణ భావాన్ని బోధిన్తుంటాయి, కావున ఈ వద్య ములను ము క్తకములని చెప్పినారు, వీటియందు చమత్కారము, రనవరిపాఠము ఎంతే? ఇమిడి ఉంటుంది. మవాశావ్యమున సమ్మగ జీవనము వర్జించబడగా ఇందు జీవనములోని కొంత భాగము మ్మాతమే రమ్య సన్ని వేశములతో వర్ణింవ బడ్తూంది. మహాకావ్యమున విస్తార వర్ణనము, శై థిల్యము కనిపింప గీతి కావ్య మున సాంద వర్ణనము ఏక్నాగత, తన్మయతలు కనిపిస్తాయి.

ఈ గీతి కావ్యములు వై దిళ కాలముననే అవతరించినవని చెప్పవచ్చును. ఇందులకు బుగ్వేదమున ఇంద, విష్ణ, వరుణ స్తుతివరక సూ క్రములను పేర్కొనవచ్చును. పురాణములలో ఇలాంటి గీతి కావ్యములు కోకొల్పలు. గీత యందు ఏకాదళాధ్యాయమున శ్రీకృష్ణుని విరాట్పురుషునిగా వర్ణించిన స్తుతి, ఆద్యాత్మ రామాయణమున శ్రీరాముని వర్మబహ్మాగావర్డించిన న్తుతులను పేర్కొన వచ్చును. లౌకిక వాజ్మయమున కాశిదానునే ఆది గీతి కావ్యకర్రగా పేర్కొన వచ్చును. ఈ కావ్యములు నంగీఠాత్మకములు, కవి సహృదయుల మార్మికాను భూతి ద్యోతకములు, సుకుమార వదభూయిష్టములు, కోమలభాష, భావన లూషి తములు, (వసాద మాధుర్య గుణ విరాజితములు, తరుణీ లావణ్య వర్ణనా [వథా నములు, వకృతి చితకములునై సహృదయుల నెంతేని రంజించజేయుచున్నవి. గీతికావ్యార్యయన సొలభ్యంకోసం వీటిని (1) సందేశకావ్యములు, (2) స్తోత కావ్యములు, (3) నవ్షళతి సాహిత్యము (4) శతకసాహిత్యము, (5) సుభాషిత సాహిత్యము, (6) శుద్ది గీతికావ్యములన విభజించవచ్చును. సందేశకావ్యములు లేక దూతకావ్యములు గిత్యాత్మక ఖండకావ్యములందే వరిగణింనబదుచున్నవి. ఈ సందేశ కావ్యములందు విరహము ,పాథాన్యంగా ఉంటోంది. [వసాద మాధుర్య గుజయు కమైన వై దర్భీరీతిన రచింవబడుతాయి. నుకుమార భావారి- కనుకూలంగా కాశ లయబద్ధమైన సంగితాని కనుకూలంగా పాడుటకు యోగ్య మైన మందా కాంకా ఛందస్సు (వయోగింవబడ్తూంది. వివలంభళ శృంగార రస భరితమైన సందేశాన్ని నాయకుడు దూతద్వారా _పేయసికి వంపించుట వీటిలో ముఖ్య విషయంగా ఉంటుంది,

నందేశకావ్యములు క?

'నందేళస్తు (పేషితన్మ స్వవార్తా (వేరజం భవేత్‌' మరియు 'స్యాత్‌ సందేశ హరోదూతః' అను కోశవాక్యముల ననునరించుయు అర్హము స్పష్టము నందేళ కావ్యావిర్భావము ముగ్వేదమునందు గాంచవచ్చును. బలాసురుని సైనికు లగు ఫణిజాతివారలు బృహస్పతియొక్క గోవులను రొంగిలించి, గుహలో దాచి పెడ్తారు. అప్పుడు ఇం్టదుడు సరమయను ఆడకుక,.ను గోవులను వెదక డమునకై దూతగా పంపిస్తాడు. అవ్చుడు సరమ బలాసుకుని నగరమును [వే శించి గోవులను కనుగొంటూంది. అవ్పుడు ఫణిజాతివారలు నరమను అక్కా అని సంబోధించి మంచి చేసుకోవడ మునక్రై యత్నిస్తారు. నరమ వారి త్రీపిమాట లకు లొంగక, గోవులను ఇందునకివ్యమని సలహాఇస్తూంది..

శ్రీమదామాయణ కిష్కి౦ధాకాండలో సీతాన్వేషణ కై నుగివుడు వానుమ చారి వానరుల వంపిస్తాడు. శ్రీరామ సందేశాన్ని సీతకందిస్తూ హనుమంతుడు "అహం౦రామస్య సందేణత్‌ దేవి దూత స్రవాగతః' అని పలుకుతూ రామా నామాంకిత మైన ఉంగరాన్ని వశాదిస్తాశు “రామాశామాంకితం చేదం వళ్య దేవ్యంగుశీయకమ్‌'. మహాభారతమున దూత _వనంగములు అనేకములు కలవు. పాండవ రాయబారిగా శ్రీకృష్ణుడు హ_స్రిాాపుర దుర్యోధన సలాస్థలి కేతెంచుట నర్వవిదితము. వనవర్వము నలోపాఖ్యానమునందలి దమయంతీ .- హంస దౌత్యము సందేశ కాన్యక ర్రలకు మార్గదర్శక మైనది. దూతగా వెళ్తూన్ను వంస నలునితో దమయంతికి తవ్పనిసరిగా సందేశము వినిపిస్తానని వతిజ్ఞచేస్తూంది. *“దమయంతీ సకాశేత్వాం కథయషామి నై షధ! యథాత్వదన్యం పురుషం నసా మంస్యతి కర్తి చిత్‌; "

శ్రీనడ్భాగవతమున దౌత్య సంఘటనలు కోకొల్లలు. వరవ గ్ర సందేళ కవులకు ఈ సంఘటనలే ఆథారములై నవి. దళమస్కంధ 30 వ అధ్యాయ మున రాస్మకీడా _వసంగమున శ్రీకృష్ణుని పొందిన గోపీకలు అవాంఠార యుక్తులుకాగా, వారల అభిమానమును తీసీవేయుటతై శ్రీకృష్ణుడు అంతర్జాన మౌతాడు.విరహవ్యాకులురై న గోపికలు చెట్టను, వకువవ్మాదులను కృష్ణుని జాడ గురించి ఆడుగుతారు. శ్రీకృష్ణుని వదచిహ్నముల దర్శిస్తారు. ఈ సంఘటన నాధారముగా తీసుకొని శ్రీకృష్ణ సార్వభౌమ కవి నడాంక దూతమును రచించింాడు ఈ భాగళళ దళమన్కంధ అధ్యాయమునందు పందేక.

కక సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము ఇవ్యముల న్వరూనము లక్యమగుచున్నది. గోకులము నుండి మధురకు వెళ్ళిన కృష్ణుడు గోపీశల యొక్క విరవహవేదనను శమింవజేయ తన (ప్రియమ్మితు పిన ఉద్ధవువి దూతగా గోకులానికి వంపిసాడు. గోకులమున యశోదానందుల వార్చిన ఉద్ధవుణ్ణి చూసిన గోపికలు, అక్కడే సంచరిస్తున్న తుమ్మెదను శ్రీకృష్ణుని డదూతగా సంబోధిస్తూ వ్యాజంగా కృష్ణుని ఎ త్తిపొడుస్తారు - తమ రాధను తెలుపులారు. అవ్వడు ఉద్ధవుడు శ్రీకృష్ణ సందేశాన్ని వారలకు విసిపి ప్రాఈం. స జాయతాంనీయ సందేశో భవతీనాం సుఖావహః' - ఈ సంఘటన అతారముగా తీనుకొనియే రూవగోస్వామి ఉద్దవ సందేశమును, మారవకవీం దులు ఉద్ధవదూతమును రచించినారు. ఎపాణళ్ళు న్కంధముననే రుక్మిణీ వివాహము శిశుపౌలునితో నిశ్చయము కాగా, ళోటే ఇస్సములేని రుక్మిణి అగ్నిద్యోతనుడను _బావ్మణుని ద్వారా తాను వలచిన శ్రీకృష్ణునికి నందేశాన్ని పంపిస్తూంది. శ్రీకృష్ణుడు విదర్భ్శకు వచ్చి అమ్మవారి దేవాలయము నుండి రుక్మిణిని హరించి పెళ్ళి చేసుకొంటాడు - ఈ _వసంగ. మునే ఆధారముగా తీశనుకొని లన్మణసూరి 'వివసందేశ' కావ్యాన్ని రచించి నాడు, ఈ స్కంధాంతమున 90 వ అధ్యాయమున ద్వారకా స్తీ శ్రీకృష్ణుని గృరించి చ్మకవాకమును, చం్మదుని, మలయమారుతమును, కోకిలను, మేఘ మున్ను హంఫను, నదిని, వక్వుతాదులను అడుగుతారు - ఇదే సందేశ కవులకు మార్మ్మవడర్శకమైనది. రూవగోస్వామి హంసదూతము ఈ నంఘటన పైననే అధారవడినది.

చొద్దకాశక కఠలలోను వకుల సందేశవాహకములుగా వంపినటుల కని పిలళుటున్న డి.కాశేలోని ఒక వర్తకుడు తన సేవకుని వెళకుట కై చిలుకను వంపీ స్తాడు... ౨ చిలుక "సేవకని కనుగొని, వర్తకునికి జాడ తెలుపుతూంది. 'మహ ఉమ్మణం లమొదఅగు జాతకములలో వతుల ద్వారా నందేశము వంపించుట రక్యుముగ్గా వర్ణించబడినది.

కాళిడాను ; ఈ గీతి కావ్య సాహిత్యమునకు శ్రీకారము చుట్టిన

వాడు .చువోశవి. అశిదాను , బుశునంనోర, మేఘనందేళము భీశని గీతి కావ్య

కాళీదాసు $19 ములు - ఇందు ఒకటి బాహ్య వకృతిని వర్ణించ, మరొకటి అంతః (వకృతిని వర్ణించినది = మొదటిది యౌవనోన్మాదాన్ని ద్యోతింవ, రెండవది యౌవ్వన విషాదాన్ని తెలుపుతూంది. మొదటి కావ్యమగు బుతుసంవారమన (గీవ్మ - వర్ష _ శరత్‌ . హేమంత - $85 _. వసంత బుతువులు (శమముగా ఆరు సర్గ లందు. వర్జింవబడినవి _ ఈ కావ్యమున మేఘసందేశాది కావ్యములండు గల భాషా పుద్ది, సౌందర్యము లేనందున, మల్లినాథసూరి దినిని వ్యాఖ్యానించ నండు వలన, ఇందలి శోకములు ఆలంకారికులచే ఉదాహరంవబడ నందున, గే విషయకములై న కాళదాసుయొక్క ఆదర్శములు కనిపించనందున ఇటి కాళిదాన కృతము కాదని కొందరు తలంతురు. కాని ఇది మహాకవి _వథమ కృతి ఐనం దున భాషాపద్ధి సౌందర్యములు లేకపోయినను, సులభముగా అర్థమౌతుందన్న ఉద్దేశ్యముతో మల్లినాథ మారి దీనిపై వ్యాఖ్య వాయనవ్పటికి, రఘువంళాది లోక ములకంటే రమణీయములగు శ్లోకములు ఇందు కనిపించనందున ఆలంకారికులు ఉదావరించనప్పటికి, కాళిదాసు యౌవనారంభమున రచించుట వలన ఆదర్శ [పేమ కానరానవ్నటికిని కాళిదాసకృతమనుటయే, సమంజసము - మవాోకవి యొక్క (పౌఢ కల్పనలకు, ఉదాత్ర భావనలకు, వరిష్కృత ఖలీ సౌష్టవమునకు, కోమల కాంత పదావలీ రచనకు నిలయమై విశ్వ సెహితీ వేత్తలందరి (పళంసల నందుకొన్నది మేఘసందేము - ఇందు విరావోకులు డైన యకుని కథ కలదు - ఇందు యక్షుడు మేఘుని ద్వారా తన పియురాలికి సందేశాన్ని వంసించుట కడు రమ్యము - ఇందు పూర్వ మేఘము, ఉత్రర మేఘమొ అని రెండు భాగములు కలవు - (వూర్వమేఘము) ఆలకాపురీశ్వరు డగు కుబేరుని వద్ద ఒక యుతృుడు సవర్యలు చేస్తూ, అతని ఆగహమునకు గురియై ఒక సంవత్సర కాలము భార్యా వియోగరూవమగు కాపాన్ని పొంది రామగిర్మా శళమాన్ని చేరుకొంటాడు . అక్కడ ఎనిమిది నెలలు గడిపి, వర్ష బఎతువున ఆషాఢమాసాన మొదటి రోజున ఆకాశాన మేఘాన్ని చూని (పియా వియోగాన్ని భరించలేక వ్యాకులుడౌతాడు - ఆ మేఘము చేతనమా ? ఆచే తనమా ? అని యోచించక తన (పియురాలికి మేఘుని ద్వారా సందేశాన్ని వంవ సమకట్టి మొదట అలకాపు* మార్గాన్ని బోధిస్తాడు. కొన్నీ విశేష స్థ్టలములందు వ్మిశమించుమని మరీ మరీ వేడుకొంటాడు - (ఉత్తర మేఘము) ఓ మేఘుడా | నీవు అలకా నగరాన్ని చెరుకొని ఆకాళాన్నందుకొను ఎత్తుగల భవనాల్ని తిల

తగు సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము కిపావు. అందు అత్యున్నతమైనది మా (వభువగు కుబేరుని భవనము - ఆ భవ నము [వక్కన మా నివాస భవనముంటుంది. అందు న్మాపియురాలు నావియోగ దుఃఖాన్ని భఎంచలేనిద్దై భఖిన్నగ్యాతయై. మలినివస్తా9ల్ని ధరంచినదై , జీవిత మందు విరకక్రి చెందినదై నీకు కనిపిసూంది . ఆమెకు నా సందేశాన్ని విని పించి ఆమెను ఓదార్బాలి. కేవలము నాలుగు నెలలలోనే వియోగబాధ నశిస్తూం దని, సుఖదుఃఖములు చకనేమ్మికమముగా పా ప్రించుననియు, వియోగ దిన ములుగడిచినంతనే శ్నీఘముగా నేను రాగలనని ఆమెను ఓదార్చుమని యతడు మేఘుని (పార్జిస్తాడు.

ఈ కథకు మూలము రామాయణమునందలి శ్రీరామ వియోగము, హనుమత్సందేశము కావచ్చునని “సీతాయపతిరామస్య హనుమత్సందేశం మనసి నిధాయ మేఘసందేశం కవి;కృతవానిత్యాహం;” అని మల్లినాథసూరి వలికినాడు- కవి శ్రీవితమే ఈ కావ్య రచనకు మూలమని మరికొందరి అభ్మిపాయము. ఇందు మ్మివలంభ శృంగారరసము వర్ణింపబడినది. ఇందలి మేఘుడు సాధారణ (ప్రాణి దూతలకంటే స్మకియుడు, రసికుడు, స్నేహశీలి, ఆజ్ఞా కారి ,వత్యుత్పన్న మతిగా కనవడతాడు - అతడు సమయానుకూలముగా గర్జస్తాడు . వర్షిస్తాడు = దాహా గ్నిని చల్తారుస్తాడు = జలాన్ని తాగుతాడు, నదులతో ఆడుకొంటాడు, శ్రమ బిందువుల నివారిస్తాడు - వనితలతో (_పేమకేశి సలుపుతాడు _ విరహముచే కృశించిన నదులను స్నేహముచే వ ర్థించి పుష్టిగావిస్తాడు - మహాకాలుని మంగళ హారతి సమయమున గర్జించి మంగళవారతి పాడుతాడు - శివపార్వతీ వివార సమయమున గడ్డకట్టినవాడ్డై సోపానమౌతాడు. ఈ విధముగా మేఘుని మలచిన కవి వతిల కడు రమ్మము.

మేఘదూతమునందు పేర్కొనబడిన (వ్రదేశములు (శ్లోక (కమమున) రామగిరి - (1) మహారాష్ట్ర నాగవూర్‌కు 24 మెళ్ళ దూరమున ఉన్న రామ్‌ టేక్‌ పర్వతము, (2) మాల - మధ్యపదేళ్‌, ఉ త్రర ఛశ్రీస్‌ఘడ్‌లోని ,వధాన నగరమైన రతనపుర్‌ సమీనస్థమెన మాలవా, _ (3) ఆమకూటము - అమర కంటక్‌, _ (4) రేవా = వింధ్యవర్వతమునందు వెల్వడిన నర్మదానదీ, (5) దళార్డ = ఛ శ్రీసగడ్‌ జిల్లా పుక్వ దళార్డము. ఇక్కడ దళన్‌ అను చిన్న నచి _పవహిస్తూంది. భూపాల్‌తో కూడుకొన్న వూర్వమాళవము వళ్చిమ దళా ర్ణము, దీని రాజధాని వదిళా (లిల్స్సా; (6) విదిశ మరియు వ్యేతవతీ - వేతవా

మేఘదూతము కప1 నది వృేతవతి ఇది వింధ్యో తర భాగమునుండి ఆవిర్భవించినదై , మాళవదేశము ద్వాకా ్మవవపాన్తూ కాల్పీదగ్గర కలుస్తూంది. వేతవా నదీ తీరస్థమైన లిల్సాయే .. విదిశ. (1) నీచగిం - బిల్సా సమీవస్థమైన చిన్నని గుట్ట కావచ్చును. లోజ వూర్‌గిరి నీచగిరని కొండరు అందురు, (6, వననదీ, నవనదీ, మగనదీ బేతవా నదిని దాటగా పార్వతి యను చిన్ననది, (9) ఉజ్జయినీ మరియు శ్నిపానదీ, శ్మిపానదీతటమున ఉన్న ఉజ్ఞమినీ కేతము మహాకాశేశ్వరుని జ్యోతిర్హింగము కలదు, (10) నీంధు . చంబలులో (వవహించు కాలీవద్‌ి, (11) నిర్వింధ్య బేతవా మరియు కాలీనదుల మధ్యను చెంబల్‌ లోయలో _వవహించు చిన్న నది. బవాళ; నివుజనది కావచ్చును. జినసేనుని ఆదిపురాణమునందును ఈ నది పేర్కొనబడినది, (12) గంధవత్తా - మహాకాల డేవాలయ సమీవమున (పన పాంచు క్నిప్రానదీపాయ కావచ్చును. (13, గంలీరా . శ్మిపానదీపాయ - మేహీ పూర్‌కు దక్షిణమున శ్నివలో కలుస్తూంది బినసేనుడు దీనీని కూడా పేర్కొ న్నాడు, (14) దేవగిరి - ఉజ్జయని మందసార్‌ మధ్యవ ర్తియెన దేవగడ్‌ ప్రదేశము - (15) చర్మణ్వతీ - చంబల్‌నడి. (16) దళపురము - మందసార్‌. (17) (బహ్మావర్తము - సరస్వతి మరియు దృషద్వతి నదుల మధ్య భాగమని మనువు పేర్కొన్నాడు. సోనీవత్‌, కర్నాల్‌, పానీవత్‌ _వదేశములు. (16) కురు కషేతము . స్టాణేశ్వరపు దక్షిణ - పూర్వ దిశగా _బహ్మావర్రమును ఆనుకొని యున్న ప్రసిద్ధ తీర్ధయ్యాత క్షేతము. (1 సరస్వతి - అంతర్వాహినీ నది. (20) కనఖల్‌ - గంగ యొక్క వళ్చిమ తీరమున హరిద్వార్‌ సమీవస్థమైన చిన్న నగరము - (21) చరణన్యాసము - శివుని చరణాంకిత మైన హిమనీ త్పర్వతము యొక్క ఒక (ప్రాంతము. (22) (కౌంచరం్టధము - వరశురాముని బాణముచే [కౌంచవర్వతమునకు చేయబడిన రం్యధము - హంసలు మానస సరో వరమునకు ఈ రంధముద్వారానే పోతాయని పూూణ వసిద్ధము (23) కైలా సము - శివపార్వతుల నివాసస్థలము 22025 పూట్‌ ఉన్నత మైనది. (24) మానస సరోవరము _ కైలాస వర్వతమున_పవహించుశడి. (25) అలకాపురి . యతుల నినాస స్థలము పౌరాణికము ఈ మేఘ దూతవమునే ఆదర్శముగా గొని అనేక దూకకావ్యము లావికృఏంచినవి . దూశకావ్యములను పరిశీలింతము.

ల! సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము

పవనదూతము ; కవినరవతి, కవివ్మాల్ళృతాం చ్మకవర్రి అని (వళ సి నొందినవాడు, బెంగాల్‌ _పభువగు లమ్మణ సేనుని ఆస్థానకవి అయిన ధోయీకవి 12వ శలతాబ్ద్బమున వవన దూతమును రచించినాడు. ఇందులో కనక సగర వాసియెన కువలయవతి యను గంధర్వకన్య దిగ్య్వియ య్యాతలో లక్ష్మణ సేన (వళువును చూసీ (ధేమిస్తుంది. వసంత వాయువును దూతగావించి? తన వ్యథను రాజుకు చెవ్పమని (ప్రార్థిస్తుంది. మలయాచలమునుండి బెంగాలు వరకు గల (తోవ రమ్యంగా వర్ణింవబడినది.

హంసనందేశములు ; 12వ శళాద్దినందే పూర్ణ సారస్వతకవి హంససందేశాన్ని రచించినాడు ఇందు 102 శ్లోకములు కలవు. ఇందులో కాంచీ నగర వాసియైన ఒక భక్తురాలు దిగ్విజయ య్యాతలో శ్రీకృష్ణుని చ్చూసీ _పేమి స్తుంది. శ్రీకృవ్లుని వియోగాన్ని తట్టుకోలేక పుష్పవాటికకు పోగా, ఒక రాణ హంస కనిపిస్తుంది. స్వాగతాన్ని వలికి, స్తుతించి శ్రీకృష్ణుని వద్ధకు సందే శము తీసుకపొమ్మని రాజహంసను (పార్జిస్తుంది. కాంచీనుండి బృందావన మార్గ వర్ణనము రమ్యము. మేఘదూతమున నాయకుడు నందేళాన్ని వంవగా, ఇందు నాయిక సందేశాన్ని వంపుతూంది, 3 వ శతాద్దినందు ఇంకొక వాంస సందేశము వేదాంత దేశికులచే రచింవబడినది. ఇందలి (వథమాళ్వా సమున మార్గ వర్ణనాత్మకములగు 60 క్లోకములు, రెండవ ఆళ్వాసమున లంకా పురీ వర్ణనాత్మకములగు 551 లోక ములు కలవు. ఇది రామాయణ కథాశిత మైనది. హనుమంతుడు సీత జాడ తెలువగా, శ్రీరాముడు సీతను ఓదార్చుటకై రాజహంసను దూకగా వంపిస్తాడు మాల్యవత్పర్వతమును౦డి లంకానగరము వెషటకు రెండు మార్గములు నిర్దేశింవబడినవి, క్రేసవ్యూవర్వతాన్ని దాటి పళ్ళ్చిమ దిశగా వెళ్పట, 2) మాసు పూర్వ తీర (పాంతమునుండి వెళ్ళుట. ఇందు మొద టిది ఎల్లప్పుడు వర్షయు_కము కావున హంసను రెండవ మార్గముననే వెళ్ళవలనీ నదిగా తెలువబడినది. మందాకాంతా వృత్తము, [వసాద మాధుర్య గుణయుక్త మెన సరస శ్రై లి ఇందులో వయోగించబడినది. 14న శలాబ్దినందు ఇంకొక హంస సందేశము రచింపబడినది. దీని కర్ర ఎవరో తెలియదు. ఇందు (వతీ కాత్మముగా వేదాంతము బోధింవబడినది ఒక శివభక్తుడు శివభ క్రియను (పియు రాలి సంగమముతో ఆద్దై ఇతానందమున మగ్నుడౌతాడు. సంచిత కర్మల వభా

సకనందేళము కరం వముచే మాయాబంధమున బంధింనబడినవాడ్డె శివళ క్రినుండి వియోగాన్ని పొందుతాడు, ఆ వియోగాన్ని తట్టుకోలేక మనస్సునే హంసగా చేసి దూతగా కై లాసమున ఉన్న శివభక్రియను తన (పియురాలికి తన పేమ సందేశాన్ని వంపుఠాడు. ఇందు భూలోకంనుండి కై లాసము వరకు గల (తోవ వర్ణనము, మధ్యలో ఉన్న దేవతల వర్ణనము రమ్మంగా వర్ణింపబడినవి. సీరసమైన అధ్యాత్మ విషయము ,వతీకాత్మముగా సరసంగా సరళంగా వ ర్ధింవబడినది మేఘదూతము నకు చక్కని అనుకి రణము ఇదీ. ఆదౌ ఠతావచ్చ్చణు కథయతో మార్గ మవ్యాహతంమే సందేశంతే [ళవణ కుభగం సౌమ్య వవ్యామి కళ్చాత్‌ పీఠ్వా పీత్వా శశివిగలితాం శుభళపీయూషధారాం పద్మే వద్మే విహితవసతిః (వత్య్మహం యాస్మసిత్వం॥ శుకసందేశము ; 23వ ళతాబ్దినందు దాక్షిణాత్నుడై న శ్రీ లక్ష్మీ దాసుడు కక సందేశమును రచించినాడు. ఇందులో శరత్కాలపు వెన్నెల ర్యాతిలో ఇద్దరు (ప్రేమికులు ఓక భవనంలో వివరిస్తూ న్నిదపోతారు. నిదలో స్వవ్నంళో నాయకుడు చిలుకద్వారా తన పియురాలికి రాయబారాన్ని వంపు శాడు. రామేశ్వరంనుండి గుణపురి వరకు గల మార్గవర్జన రమ్యము. రామే శ్వర పూజతో ఆరంభించి సమ్ముదతటము, 'సేతుబంధము, త్నామపర్డి నదీ, పాండ్య రాజధాని మణలూరు మరియు సవ్మూవర్వత వరవ ర్రియగు కేరళ దేశము, శేరళనుండి కన్యాకుమారి క్షేతమును దర్శించి, మళ్ళీ సవ్యువర్వతమువచ్చి, శినమందిరమును దర్శించి, తీయ మామిడిచెట్టునండు విళమించి, ఉషోదయ మున తిరిగి వయాణీంచుమని చిలుకను ప్రార్జిస్తాడు. ఈ విధంగా అనేక నదులు వర్వతములు, రాజభవనములు కల్గిన అందమైన మార్గమున వెళ్లతూ సంధ్యవే? గుణపురి (వవేశించి విరహాపలమైన తన టేయసికి సందేశమును వినిపించ వలయునని (ప్రార్థిస్తూ శుభాకాంగలతో కావ్యమును ముగిస్తాడు, భృఠ9గనం దేశము కే4 వ శతాబ్దినందు దాషిణాత్యుడై న వాసు దేవకవి భృంగ సందేశమును రచించినాడు. ఇందలి కథ . తిరువనంతపుర నగరములోని శ్వేత దుర్గమున ఒక (పేమికుల జంట అనందంగా విహరిస్తుంది. జక యనశ్నిణీ ౪ జంటను చ్లూసి అందులోనుండి (పియుణ్ణి మలయ వర్యతము

0! న౦ంన్కృత సారస్వత సమాలోద నము పెకి ఎత్తుకొని పోతూంది. మార్గమధ్యంలో యక్షుడురాగా ఆ ప్రియణ్ణి తిరు వనంతపురం ఆనంత పద్మనాలస్వామి దేవాలయ సిమీవమున ఉన్న పూల తోటలో వకలివేస్తూంది. అంత [పియుడు తన [పియురాలు లేనందులకు వ్యాకు లతన్గాంది దగ్గరగా ఒక తుమ్మెదను చూస్తాడు శ్వేతదుర్గమున ఉన్నతన 1పియు లికి సందేశాన్ని వినుపించమని తుమ్మెదను ప్రార్ధిస్తాడు. ఇందు పూర్వ భాగమున మార్గవర్షనయి,ఉ శ్రర భాగమున [ప్రీయరాలి స్థానము మరియు ఆమె విరహావస్థావర్జనము కలదు మందా[కాంతా వృత్తములో వాయబడీనది. కోకిల నందేశము ; ఈ శతాబ్టినందే దాషిణాత్యుడైన ఉద్దండ కవి కోకిల సందేశమును రచించినాడు, 10 అంకములు కల్గిన మల్లికా భారతమను [వకరణ మితనిదే వివిధ విద్యా కేర్యదములలో తన సాహిత్య జీవనయాతను కొన సాగిస్తూ మాలావర్‌ రాజాస్థానమున అనేకమంది కవి పండిశులపై విజయమును పొందినాడు. వాసుదేవుని భృంగ సందేశముచే (పేరేపిరుడై కోకిల సందేశమును (వాసినాడని వతీతి. ఇందలి కఠ - ఒక (_పేమికుల జంట నిదురిస్తూ ఉంటారు. తెల్లవారు చూసేసరికి [పియుడు కంచి కామాక్షీ దేవాలయ సమీవమున తేలు తాడు. ఇంతలో అకాళవాణి “ఆవ్సరసలు ఆతనిని తెచ్చినటుల ఐదు నెలలు కంచీలో ఉంటే పియురాలి వియోగ మెప్పుడు కలుగదని” బోధిస్తూంది మూడు నెలలు గడుస్తాయి. వసంతము రాగా ోకిది పాటలను విని విహ్వలుగౌతాడు. తన _. వీయురాలికి సందేశాన్ని వినిపి-చుమని కోకిలని (ప్రార్జిస్తాడు. కంచి నుండి మూర్తీనదీ తీరమునందలి జఇయంతమంగళనాళము వరకు గల మార్గమురమ్మ : ముగా వర్ణించబడినది. ఇందు (పసాదగుణయు క్తమైన శ్రైలి మంద్యాకాంతా కృ త్రము నయోగింవబడినవి.

మయూర సందేశము ; 14వ శతాబ్ది ఉదయకవి మయూర $0దేశమును రచించినాడు. ఇందలి కథ . మాంవార వభువగు శ్రీకంర )0ళజుడగు రాజకునూరుడు మారచేమంతికా రాణితో భవన్మాగమున విహారి పాండగా, ఓక విద్యాధరుడు వీరలను శివపార్వతులని అనుకొంటాడు ఆ రాజ ంఅమారుడు విద్యాధళుట్ణి పరిహనించగా; ఒక నెల కాలము" రాణితో వియోగాన్ని గందునటుల శపిస్తాడు. ఈ శావకాలమ్సును కిరువనంళవృరమున గడుపృళుం

నందేశకాన్యములు క్షైర్లి5 డగా వర్షాకాలము రాగా నెమలి పురివిన్చు నాట్యం చేయడం (ప్రారంభిన్తూంది ఆ నెమలిని తన _పేయసికి సండేళాన్ని వినిపించమని రాజు ప్రార్థిస్తాడు. మార్గ వర్ణనము మనోహరము _ అలంకానగరము, తచ్చాపీలమను తన భవనము సమీవస్థమైన తీయ మామిడిచెట్టు దిగుడుబావి, ఉద్యానము లతలు, మొదలగు నవి మంచి భావుకుని శైలిలో వర్ణించబడినవి. ఒక్క నెల రోజుల వియోగాన్ని అధికంగా వర్ణించడమువేత కృషతిమతి కనిపిస్తూంది. హంసదూతము ; వామన లట్టబాణుడు (14 వ శకాల్ది)ి వాంన దూతమును రచించినాడు . ఇందు మేఘదూకానుకరణము కడుస ఎట్టము- ఇందలి కథ. ఆలకాపు) నుండీ వెడలగొట్టబడిన యక్షుడు హంస ద్వాగా తన విరహ సందేళాన్ని పంపిస్తాడు. మేఘదూతమునందలి రామగి6కి బదులుగా ఇందు దక్షిణ లారతమునందలి కైలాసగిరి తీనుకోబడినది పూర్వ భాగమున మార్గ వర్ణనము, ఉత్తర భాగమున అలకాప్పురీ వర్ణనము, నాయికా వర్షనము? నందేశము కలవు. మలయ పర్వతము నుండి హిమాలయ వర్వతము వరకు గల మార్గము మనోవారంగా వర్జింవబడినది. అనేక నదులను, నగరములను. (వదేకములను, వర్తుతములను, దాటుకూ, కాశీ, అయోధ్య నుండి ఈకరుక్షేతము, హిమాలయము, [కౌంచరంధము, కైలాస వర్వతము మీదుగా అలకా నగరాన్ని చేరుకొమ్మని హంసకు _పబోధిస్తాడు. మనోదూతము ; చైతన్య మవోవభువుయొక్క. మేనమామ

యగు విమ్లుదాను (15వ శతాబ్ది) శాంతరనభరితమైన మనోదూతమును రచించి నాడు, సర్వ పొణుల దుఃఖముల చూస్తూ వ్యాకులుడై న ఈకవిథక్తుడ శ్రీకృష్ణుని

శరణు వేడుకొంటూ, మనస్సును దూతగాచేనీ వళువుకు తన సందేశాన్ని వంపి

ప్తాడు. కామ, [కోధ, లోభ, మోహ, మద, మాత్పర్యాదుల వదిలిపెట్టి, శమము,

దమము, దయ, శమాది కద్దుణముల పెంసొందించుకొని, బృందావనము చేరు

కొని సరియైన నమయమున శ్రీకృష్ణునకు సర్వపాణుల దుఃఖముల నివేదించు మని దూకయగు మనస్సును వేడుకొంటాడు ఇందు 201 వంత తిలకా బ్లోశములున్నవి, మార్గవర్ణనలేదు. వూర్పోళ్రర విభాగము లేదు,

శేష నంస్కృత సారన్వత సమాలోచనము

కోకసందేశము : విన్ణుగుప్తడు (16వ కకాట్టి) కోక సందేశ మును రచించినాడు. ఇందు ఒక రాజకుమారుడు విహారపురమునుండి కామరామ పురమునందలి తన _పేయసికి చక్రవాక వక్షిద్వారా సందేశాన్ని వంపిస్తాడు. ఇందులోని కథ : రాజకుమారుడు తన [పియురాలితో హాయిగా ఉండగా, ఒక యాతతికుడు వచ్చి ఒక యంతమును ఇస్తాడు. యంతములోని సీసమును కాకినట్లయితే చాలాదూరం వెళ్ళిపోతావని తెల్పగా, రాజకుమారుడు తాకి దూరంగా వెళ్ళిపోతాడు. పియావియోగముచే వ్యాకులుడై ఓక చ్యకవాక వ1&ని చూనీ తర విరవా వృత్తాంతమును వినిపిస్తాడు. తన పియురాలికి సందేళా న్నందజేయుమని అభ్యర్థిస్తాడు. మార్గవర్జనము రమ్యము. తెల్లవారగానే విహార పుఠమునందు విష్ణుదేవుని దర్శించి బయలుదేరి, వారాణవ్యస్థలమున గణేజుని పూజించి, అక్క-డే నమీపమున ఉన్న వర్వతముషీది ఉద్యాన వనమునందలి అమ్మవారి దేవాలయమును దర్శించి, అక్కడే మాయా సరోవర సమీవమున నున్న మామిడిచెట్టు పై మధ్యాహ్న సమయమున వి,శమించి దగ్గరలోని శివాలయ మును దర్శించుము. సచర్మదా అను రాజధానిని (ప్రవేశించి ఉద్యాన, నదీ, వన ముల దాటి $వ మందిరమున ర్మాతిని గడుపుము తెల్లవారగానే పూర్ణానందమను శివమ్మేశతమును దర్శించి ఉతర వూర్వదిశగా వెళ్ళగా కామరామ నగరము వస్తుంది. అక్కడ తన భవనము. అందు వియోగాన్ననుళవిన్తున్న _పేయసికి సందేశాన్ని వినిపించుమన్న (ప్రార్థనతో, శులాకాంకలతో కావ్యము ముగుస్తుంది, మేఘదూతమువలె ఇందు రెండు భాగములు కలవు. వూర్వభాగమున 120 ఉ త్రరభాగమున 186 మంద్యాకాంతా శ్లోకములు కలవు.

హంస నందేశము ; శ్రీ రై తన్మవళువు శిష్యుడు, ఉజ్వల నీలమణి [గంతక_రయెన రూవగోస్వామి (శ్రీశః 1490.1563) వాంన సందే శము, ఉద్దవ సందేశములను రచించినాడు. వంస సందేశములో రాధ విరవి వస్థను తెలుపుతూ, ఆమె నఖి లలిత శ్రీకృష్ణునకు హంనడ్వారా సందేశాన్ని వంప్పతుంది. రాధాకృష్ణ విహారములను కరుణ రసస్పూర్తితో వర్ణించాడు కవి, మార్గ వర్ణనము, శ్రీకృష్ణ వర్ణనము మనోహరముఐ. అనుకూలమైన సమ యాన్ని జూసి సందేశాన్ని వినిసించమంటాడుం

దూతకావ్యములు కప

విలో కేథాః కృష్ణం మదకల మరాళీ రతికళా

విదగ్గ వ్యాముగ్ధం యది పుఠవధూ విళమభరై:ః

తదా నాస్మాన్‌ (గామ్యాన్‌ శళవణ వదవీం తస్య గమయేః

సుధావూర్ణం చేతః కథమపి న త్మకం మృగయతే

ఇందు శిఖరిణీ ఛందస్సులో 140 క్లోఠాలున్నవి. ఉద్దవ సందేశము శ్రీమద్భాగవత దళమ స్క-౦ధమునందలి ఉద్ధవ సందేశముపై ఆధారవడినది* మార్గవర్జనలో అనేక కాల్పనిక రమ్య (వదేశములను వర్ణిస్తూ, గోపికల సచ్చ ర్మితమును కీస్తూ, మనోహర _వసంగముల జోడించి కొావృశోవను ఇమ్మడింన జేసినాడు. మేఘదూతానుకరణము స్పష్టము. ఇందు 139 మందా[కాంతా శ్లోక ములు కలవు. మాధవ కవీందులు (కీ శః 16వ శతాబ్ది) ఉద్దవదూతమును రచించినాడు ఇందు శ్రీకృష్ణుడు రాధాది గోపికలకు ఉద్ధవునితో సందేశాన్ని పంపిస్తాడు. రఘునాథకవి (శీ శ 6వ శఠాద్ది) హంస సందేశాన్ని రచింవగా, నరసింహదాసు (క్రీళ క్షే7వ శతాబ్ది) బెంగాలీ భాషలోకి అనువదించినాడు.

భమరదూతము : స్నుపసిద్ధ నైయాయికుడు, 29 (గ్రంథ

ములు రచిందిన బెంగాల్‌ నివాసి రుదన్మ్యాయ (సంచాననుడు (17వ శతాబ్ది) [ళమరదూకమును రచించినాడు. రామాయణ్మాశితమిది. మాల్యవత్పర్వతము నుండి శ్రీరాముడు సీతాన్వేషణక్షై హనుమదాదులను లంకకు వంపిస్తాడు. హను మంతుడు చూడామణిని తీసుకొనిరాగా, శ్రీరాముడు సీతను న్మరిస్తూ విహ్వలు డౌతాడు. అక్కడే సరస్సులో తుమ్మెదను చూస్తాడు. ఆశోకవనములోని సీతక్షు శుమ్మెద ద్వారా సందేశాన్ని పంపిస్తాడు. మొదట తన వరిచయాన్ని, దయ సీయ స్థితిని నివేదించి లంకామార్గమును బోధిస్తాడు. చ్చితకూటము, నర్మద, వింధ్యవర్వతము, కర్నాటకమునందలి కావేరీనది, కంచిలోని శివకంచి విష్ణు కంచులు, నదములు, నదులు, సముదము దాటిన తరువాత లంకానగరము. అందు ఆశోకవనిలో దుఃఖమగ్నయెన సీతకు సందేశమును వినిపించుమని తుమ్మెదను (ప్రార్థిస్తాడు. 128 మందా కాంతా శ్లోకములు కల్గిన దీనిలో చివరి రెండు శ్లోకములు కవి పరిచయమును చేయుచున్నవి.పికదూతముకూడా బహుళ। ఈ కవిచేతనే రచింపబడి యుండవచ్చును ఇందలి కఠథ- బృందావనములో రాధ కృష్ణవియోగముచే వ్యాకులురాల్జె, శ్రీకృష్ణునకు కోకిల ద్వారా సందేళాన్న

128 సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము వంపిస్తూంది.బృందాననము మదురకు దగ్గరిగాఉన్నందున మార్గమును వర్చించక, కేవలము 31 శార్దూరి వికీడిత శ్లోకాల్లో సందేశము మాతం వర్షించబడినది.

నుందరగణీ : (క 1484) మేఘదూతముయొక్క. చివరి పాదముల శీనుకొని 132 శ్లోకములతో సిలదూతమును రచించినాడు ఈ విధము గానే మేమదూకముయొక్క అంతిమ చరణముల నాధారముగా తీసుకొని చేతో చూతము (వాయబడినది. దీని కర్త ఎవరో తెలియదు. ఇందులో శిష్యుడు గురు చరణుల దయాదృష్షిని _పేయసిగాచేని తన చిత్తమును దూతగా వంపిస్తాడు, ఇందు 129 శ్లోకములు కలవు. పవనదూతము ; వాదిచం్యదసూరి (17వ శతాబ్ది, మేఘదూతాన్ని అనుక రిన్తూ 1౪01 మందా కాంతా శవాలతో వవశ దూకమును రచించినాడు. ఉజ్జయినీ (వవగు విజయ నలేశుని రాణి తారను అళనివే పడను విద్యాధరుడు హరిస్తాడు, వియోగాన్ననువవిన్తున్న నరేశుడు వాయువుని దూతగావించి నందేశాన్ని వంపి స్తాడు, మార్గవర్జనము మేఘమాతమువలె ఉన్నది మొదట ఆళనివేగుడు యుద్దా నికై బేదిరిస్తాకు,కాని చివంకి తారను వాయువుద్వారా రాజుకు వంపిస్తాశము.కాల్ప నికమైన కళ సరళ, [వవాహశీలియైన భాషలో, (వసాద గుణపూర్మమెన వైదర్శి రీతిలో రచింవబడినది.

పదాంఠదూతము ; మహామహోపాధ్యాయ శ్రీకృష్ణ సార్వ భౌముడు (కీశః 17వ శతాబ్ది) వదాంకదూతమును రచించినాడు. శ్రీకృష్ణుని వియోగముచే వ్యాకులురాలై న గోపిక, యముశాతటమున, లతాకుంజ సమీవ మున కమల,కులిశి ,రథాది చిహ్నములకల్లిన శ్రీకృవ్లుని అడుగులను చూన్తుంది. మేఘముల గర్జనలను విన్నదై , కాళలేనిదై, ఆ శ్రీకృష్ణుని పాదచిహ్నామునే దూతగావించి మదురకు నంప్పశుంది. ఇందు బృందావనము నుండి మరురవరకు గల మార్గము రమ్యంగా వర్ణింవబడి నది. పాదచివ్నమునకు పాదచారిగా వెళ్ళా లంటే కష్టమౌతుంది కావున, తన మనస్సను గృురము నధిరోహించి వెళ్ళ మంటుంది శ్రీమద్భాగవత దశమస్కంధ 30వ అధ్యాయము 24, 25, 26 శోకములు శీ,కఇమని పాదచివా? ములను వరించుచున? వి.

మనోదూతము క్షరిం భృంగధూతము : శతావధాని కృష్ణదేవుడుకీ క 18వ శతాబ్ది) వభృంగదూతమును రచించినాడు. ఇందలి కథ. శ్రీకృష్ణ వియోగముచే వ్యాకులు రాలైన గోపికకు వెన్నెలర్మాతి ఒక కల్పముకాగా, తెల్లవారగానే కనిపించిన తుమ్మెదను దూతగాచేసి బృందావానికి వెళ్ళమని ప్రార్టిస్తుంది. బృందావనము, నందబాబా గృహము, ఉద్యానవనములు, వీరులు, గోపీకల విలాసములు రమ్యంగా వర్జింవబడినవి, యమునా మార్గమున శివమందిరము, సరస్వతీ మంది రము. కదంబవృక్షము - యమున దాటిన తరువాత బృందావనము - అందు శ్రీకృష్ణుడు. ఆతనితో నందేశాన్ని వివరిస్తూ ..*వెన్నెల అగ్నితుల్య్మము, చత ముల శయ్య అగ్నికణముల శయ్యాసమానము, వద్మ పురేకులు బాణతుల్యములు, మదిర విష సమానము, మురళీనాదము మూర్చను కలిగిస్తూన్నది... ఓ మాధవా! నీ కమలచరణములందు నా వృదయము సదా ఉండని, మనసా, వాచా, కర్మణా నిన్నే నమ్ముకొన్నదానిని నేను ఏదైనా తవ్పు చేస్తే క్షమించు వభూ” అని సందేశాన్ని తెలుపుమని, శ్రీకృష్ణుని మెడలోని వైజయంతీ మాలలోనే వసింపుమని తుమ్మెదను _ప్రార్మిస్తూ సందేశాన్ని ముగిస్తుంది గోపీక. ఇందు 106 మందా కాంతా శ్లోకములు కలవు. చక్కని భాష, రమ్మములైన భావ ములు, మేఘదూతమును తలపింవనేయు వదావపకులు కలవు మనోదూతము ; వంజూుబజ్‌ నివాసీయగు తై లంగ్మవణనాడుడ్డు (క్రీ! ఈః 1750) మశోదూతమును రచించినాడు _ దౌవదీ వస్త్రాపహరణ కథకు సంబంధించినదిది. మయసభయందు దుర్యోధనుని చూని లీముడు నవ్వగా “గుడ్డివాడు కొడుకు కూడా (గుడ్డివాడే' అని (ౌవది ఆవహేశన చేస్తూంది 1 రారాశా ఈ అవమానమును శకునికి విన్నవిస్తాడు. ద్యూత్యకీడకై ధర్మజుని పిలువుమని శకుని సలవో ఇసాడు. ధృతరామడు విదురు రా అవోంనాని వంపుకాడు ధర్మరాజు ద్యూతమున నో స తి (దౌవదిని దూతద్వారా పిలిపిసాడు రారాజు. (దౌవది నిరాకరించ ధుక్ళాళనుడు వెం్యటుకలుపట్టిలాక్కొస్తాడు. అసవాయురాలై న (దౌవది శ్రీకృష్ణుని న్మరించినదైై తన మనన్సునే దూగగా జేనినదై ద్వారకలోని శ్రీకృష్ణుని వద్దకు వంపిన్తూంది. మశన్సును వళంనిస్తూ, ద్వారకను వర్ల, శ్రీకృష్ణునకు నమస్కరించి, సందే కాన్ని వినిపించమని (పాచస్తూంది. అక్కడ శ్రీకృమకు కూడా చింతాకులుడ్డై ,

130. సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనేము గరుడుని పై అధిష్టించి వా స్రినాపురానికి వచ్చి, అవయ వస్త్రముల (వసాదించి, దౌవది $ల రక్షణ చేస్తాడు - సహృదయహృద యాహ్లాదనమని నామాంతరము ' కల్గిన ఈ కావ్యములో 202 శ$ఖరిణీ శ్లోకములున్నవి. వాతధూతము ; మవీమహోపాధ్యాయ శ్ర్రీకృష్ణనాథ భట్టాచార్య న్యాయపంచాననుడు (క్రీఃళ॥ 1866) వాతదూతమును రచించినాడు. రామాయణ కథ్మాశితమిది. లంకలో ఆళోకవనిలో శ్రీరామ విరహముచే సీతమ్మ బాధనొందు తూండగా, దక్షిణ దిక్కునుండి శీతలవాయువు వీస్తూంది. ఆ వాయువునే దూతగా చేసీనదై , శ్రీరామునకు తన విరహ సందేళావ్ని పంపిస్తుంది. మార్గ వర్జనము కడు రమ్మము - సమ్ముదము, వనములు, బుష్యమూక వర్వతము, ఉత్తర దిక్కుగా వంపాసరోవరము, దండకారణ్యము, పూర్వ దిక్కున జన స్థానము, సమీవమున వంచవటి, గోదావరీ నదీతీరమునందలి ఆశమమున శ్రీరాముడు లభిస్తాడని సీత వాయవునకు బోధిస్తుంది. ఇశమమున లభించక పోతే, అక్కడే వెదకుమనియు, వనదేవతలతో తన సమాచారము తెలుపు మనియు, జీమూత వర్వతము సమీవమున, లమ్మణసహితుడ్డై న శ్రీరాముడు లభ్యమౌతొడని సీత వాయువుకు బోధిస్తూంది. తన సందేశమును వినిపించు మని వాయువును (పార్మస్తూ, శుభాకాంవల జ్ఞావనముచే కావ్యము ముగుస్తూంది. ఇంము 100 మందా కాంతా శ్లాకములు కలవు. పొంథదూతము ; బెంగాల్‌ నివానియగు భోలానాథుడు శ్రీమ ద్భాగవత గోపీకృష్ణ _ప్రేమనాధారముగాగొని పాంఠదూతమును రచించినాడు. యము ాళటమున గోపికలు శ్రీకృష్ణవియోగముచే వ్యథనాందుళూండగా, మధుర వై వువెళ్తూన్న ఒక బాటసారి కనిపిస్తాడు. తులసీమాలను ధరించి, సదా చారతత్పరు డైన ఆ బాటసారితో శ్రీకృష్ణునికి తమ సందేశాన్ని వినిపించుమని ప్రార్థిస్తారు. నందేశముతో కావ్యము ముగుస్తుంది. హనుమర్జూతము ; నిత్యానందకాన్త్రి (క్రీశ 1929) రామాయణ కథా (శిత మైన హనుమద్దూతమును రచించినాడు. లంకలోని సీతకు హనుమంతుని ద్యారా. సీతా విరహాకులుడ్జై న శ్రీరాముడు సందేశాన్ని వంపించుట ఇందు వర్ది

నందేశకావ్యములు కస | ఈము. 68 మంద్యాకాంతా శ్లోకములు కల్గిన పూర్వ భాగమున మార్గ వర్జనము కలదు. [వృశవణ గిరినుండి వింధ్యవర్వతము, నర్మద, గోదావరి, ఉత్కలము? దళార్ణము, వేగవతీనది, ఆశ్వవంతి నగరము, అవంతినగరము, విదర్శదేశము, మహిషప్పరీ, మత్స్య, కళింగ, కౌశిక దేశములు, మహేంద్రవర్వతము, నము (దము, లంకానగరము, ఉద్యానవనమున అశోక, మందార, శించపా వృత ముల్బకింద సీత లభించగలదని పేర్కొన్నాడు. 58 మంద్యాకాంతా క్లోకములు కల్గిన ఉ త్తర భాగమున సందేశము ముద్యావదానము, సీతకు సందేశము వినిపించి చూడామణితో హనుమంతుడి రాకతో కావ్యము ముగుస్తూంది. ఇది మేనుసందేళ శ్లోకముల నాల్లవపాదములను తీసుకొని సమస్యావూరణ వద్దతిన రచింవబడినది. శృంగార రనము చక్కగా పోషించలడినది. , ఇవియేకాక అనిలదూతము, కిగదూతము, కృష్ణదూతము, చంద చూతము, ఆమరనందేశము గరుడనందేశము, చిలుకసందేశము, చకోరనందే ళాది కావ్యములు లభ్యములగుచున్నవి. ఇక ఆధునిక సందేశ కావ్య విషయాని కొస్తే - మహాలింగళాన్తి యొక్క. భృంగసందేశము, సుధాకర కుక్షయొక్క- దేవ దూతము, జా. వరమానందళాన్తియొక్క గంధదూతము, డా. ర్ముదదేవతిపాఠి యొక్క వతదూతము, శివ్యవసాదళాన్త్ర భరద్వాజయొక్క_. భారత సందేశము, వాళిష్ణ గణవతిమునియొక్క భృంగదూతము, ద్విజేర్యదనా తశర్మయొక్క. అల శామిలనము, గరికెపాటి లష్మీకాంతయ్యయొక్క కీరసందేశము, సన్నిధానం సూర్యనారాయణ కాస్త్రియొక్క కీరసందేశము మొదలగునవి (వనిద్దములు. ఈ నందేళశ కావ్యములన్నింటిపైనను మేఘసండేశ (వఖావము కడున్నష్టము. విషయ వర్షనలోననేకాక చివరికి మంద్యాశాంత ఛందస్సును కూడా ఇశయించారు. మేఘసందేళశము వారికి %00౬ఓ ఆదర్శమైనది. తూచా తప్పకుండా అనుస రించారు, కృతకృత్యులై నారు. . మేఘదూతమునకం టె పూర్వము ఘటకర్పరవిరచిత మైన ఘటకర్పర చూతకావ్యమున్నప్పటికి, ఇందు భావాత్మకత సరిగా వర్ణింవబడలేదు. మేఘ దూతమున భావాత్మకత వికాసమునౌందినది. ఘటకర్పరుడు ఉజ్జయినీ నకు వగు మిక మాదిత్యుని నవరత్నములలో ఒకడు [క్రీ॥వూణ వఠమ శతాబ్దికి చెందిన వాడు. జీయేయ యేన కవినా యమక్షైః వరేణ తస్మై వహేయముదకం ఘట శర్శరేణ అను (వతిజచేతనే ఈ కవికి ఘటకర్భర నామము కావచ్చును. ఈశని

$31 నంన్కృత సారన్వత నమాలోచ నమః కాన్యమున (సోషిత భరృృకయెన నాయిక మేఘుని ద్వాతా తన భర్రకు సండే శాన్ని వంపిస్తూంది. హంస మానస సరోవరం వైపు ఎగురుళూంటే, బాతకవవ్ని సీటిక్సై మేఘముల యాచిస్తుంటే విరహిణీ హృదయము వ్యాకులత నొందుతూలది, “మేఘళబ్దముదితా; కలాపినః పోషీతా హృదయ శోక లాపీనః, తోయదాగమ కృళాంచ సాద్యతే దుర్ధరేణ మదనేన ాద్యజే., ఘటకర్పర కావ్యంలోని యమకం చాలా సుందర మైనవి. ఆవయత్నంగా వచ్చినట్లు సవాజశోభళ కలిగి వున్నది శాని_వయత్నంతో సాధించి (వాసినట్టుగా కృతిమతలేదు ఉదాహరణకీ ్లోకము-

ఉఓవం వసాదయకి సం్మవతి కోపి తాని

కాంశాముఖాని రతి విగవాకోపీఠాని -

ఉత్కంఠ యంతి వథికాన్ధలడాః స్వనంఠత।

శోశోఒలివర్ధయతి తద్వనిశాన్వనంత। ఘటకర్పర కావ్య వభానము సందేశ కావ్యములపై ఏమి కనిపించదు. కాని కని మదనుడు [క్రీ శః 16వ శతాల్టి) ఘటకర్పర కావ్యంలోని 21 ళ్లోకములలో'ని 84 పాదాల్ని వున్నవున్నట్లుగా తీసుకొని మిగిలిన మూడు పాదాలను తాను చేరుస్తూ 84 క్లోశాలతో కృష్ణలీల కావ్యాన్ని రచించినాడు. ఇది సండేశకాన్యము కాగు కావున సందేశ కావ్యాల పై ఘటకర్చరుని (వభావమేమియు లేదు. _

స్తోతకొవ్యములు ; ఆరాధ్య దేవుని భక్రి పురన్పరముగా

నుతి గావించు గీతి కావ్యములు స్తోతములని చెన్పబడుతాయి. ఈ స్తోత సాహి. త్యావిర్భానమును బుగ్వేదముననే గాంచవచ్చును. ఇంద, అగ్ని, వరుజాది దేవతల స్తుతి వరకములగు నూ క్రములే ఇందుకు నిదర్శనములు - రామాయణ* భారత, భాగవత, పుంాణాదులందు స్లో తములు కోకొల్లలు బుషులు, కవుల్లు తమ అలీన్షనిద్ధిక్తై దేవతల న్తుతిన్తూ ఈ సాహిత్వమును వృద్ధిబరచినారు. ఇందు

జటాకటాహ నర్యభమ (భమన్నిలింవనిర్హ రీ

విలోల వీచి వల్లరీ విరాజమాన మూర్తని।

ధగద్దగజ్ఞలల్లలాట వట్టపావశే

కోర చం దశేఖరే రతిః వతిక్షణం మమః ఇళ్యాటి 14 క్లో$ములతో కూడుకొనిన రానణకృ్ళత శివతాండవ స్లోతము.- వ్యాసకృత ఏశ్వనాథాష్టకము బీళ్వాష్టకము. కాశిదాసుయొక్క_. ఆశ్వథాటీనృ ల“ మన ధచింవబడిన “చేటి భవన్నిఖిలకోటీ .. కాళీ స్తవము క్యామలాదండళను:

స్లోతములు 939 వొంలట్టు మొక్క చండి శఠరకము, మయూర కవియొక... సూర్యశతళము శంశరాతార్యులయొక,.. సో త్ర గంథములెన్నో (వసిద్దములు.

ఆశ్వ 'ఘోషకవి (వఠళమ శతాట్టి) బౌద్దమత దేవతయగు గండీ మాతను స్తుతిస్తూ గండీస్తో త గాథను రచించినాడు. ఆచార్య నాగార్జునుడు (కవ శతాబ్ది) కళుః స్రవమను స్తోత (గంథమును రదించిశాడు. నిద్ధ సేన దివాళ రుడన (క్రీశ 500) జైన తీర్థంకరులకు స్తుకిస్తూ 44 శ్లోకములతో కళ్యాణ మందిశ స్తోతమును రచించినాడు. పుష్యళూతి వంశ జుడు, (వకాకరవర్టమని తనయుడు; న్లాటక తయక త్ర హర్షవర్దనరాజు _(కీశ 600648) అవ్ష్దనవాశ్రీ చైత్య స్తోతము, సువభాత స్తోతములను రచించినాడు. ఇవి ల్రౌద్దడేవత్‌ స్తుకిభర ములు. చం్యదకాంత భికుణి బౌద్ద దేవుడగు ఆవలోకితేశ్వరుని వర్ణిస్తూ, స్తతిస్తూ 5 శ్లోకాలతో అష్ట్రకాన్ని రచించినది. బాణకవి సమకాలికుడై న మాన తుంగాచార్యులు (6వ శతాల్ది) జై న తీర్ణంకరుల స్తుతిస్తూ అక్తాతుర స్తోతమును రచించినాడు ఇది వూకాసమయమున జై నులచే వరఠింసబిడుచున్నది. " దీనిపై శ్వేతాంబర, దిగంబర వరంగా రెండు వ్యాఖ్యలు రచింవబడివాయి. సర్వజ్ఞ మితుడను బౌద్దధికువు బౌద్దదేవతయగు తారాదేవిని స్తుతిస్తూ (నగ్ధరావృ క్రంతో (నర్దరాస్తోతమును రచించినాడు.

అర్ష్వైత మత స్టావకులైన శంకరాచార్యులు ([కీశ॥ 788) ,వస్థాన (యము పై భాష్యముల రచించడమే కాకుండా, అనేక సోతముల రచించి నాడు. వీటియందు “శవః శక్యా యుకో యది భవి శక్తః (పఠవితుం నదే. దేవం దేవో నఖలు కుళలః స్పందితుమపి, అతస్త్వామారాథ్యాం హరహర విగిల భ్యాధి భిరపి వణంతు స్లోతుంవా కథమన్యకృత పుణ్యః వభవతి” అను శ్లోక ముతో అరంలింనబడిన సౌందర్య లవారి, “6లాఖ్యాం చూడాలంకృళ శశి కథాన్యాం నిజతవః ఫలాభ్యాం ల శ్రేవు (పకటిత ఫలావ్యాం భవతుమే శివాభ్యా, మస్తోశ [తిలువన శివాబ్య్మాం హృదిపునః భవాఖ్యామానందడ స్పురదను భవాఖ్యాం నతిరయం” అను శ్లోకముతో ఆరంధించబడిన శీవానందలవారి, కజ- గోఎందం భజగోవిందంగోవిందం భజ మూఢమతే అని ఆరంభించబడిన చర్ప్చట వంజరికాస్యోతము, 118 శోకములుకలిగిన మోహముర్గర స్త్మాకము, 101 (నగ్దగా శ్లోకములు కలిగిన శతళ్లోకీకృష్టాన్టకము ,'వర్మ బహ్మలింగంభ్‌ జే పాండురంగిం” అను మకుటంతో వాయబడిన పాండురంగాష్టకము, భవాన్యష్టకము,

శేఫిక సంస్కృత సారన్వత నమాలోచనము దఓ&ణామూ ర్త్యష్టకము, లక్ష్మీనృసింహ మమదేహి కరావలంభఠం అను మకుటము కలిగిన లఖ్మీనరనింహ కరావలంథభ సోతము, శివరుజంగసో తము, అంబాష్టకము మొదలగునవి (వథానముల్షె నవి.

శంకరాచార్యులకు నమకాలికుడై న, మూకకవి [00 శ్లోకములు కలిగిన కామా& దేవీ స్తుతివపరమగు మూకవంచశతిని రచించినాడు. వై ష్రవాశ్వారులలో వసిద్దుడు, కేరళ రాజైన కుల శేఖ రాళ్వార్‌ (క్రీశ 700 భ కివథానమైన ముకుందమాలను రచించినాడు. వైష్షవులకిది అత్యంత [పియమైనది, సాహిత్య దర్పణ కారునిచే ల క్రిరసమున కుదాహరణంగా ఇచ్చిన ఈ శ్లోకమును చూస్తాము

దివివా భువివా మమాస్తు వాసో నరకేవా నరకాంతక [వకామం

అవధీరిత కళారదారవిందొ చరణాతే మరజేపి చింతయామి.

పుష్పదంతుడు (క్రీశ 900) $వుని మహిమలను కొనియాడుతూ శినమహిమ్నః సోతమును రచించినాడు. న్యాయమంజరీకారుడై న జయంతభట్టు ఈ స్యోతముచే వరిచితుడిగా కనిపిస్తాడు, అభినవగుప్తుని గురువగు ఉత్పలదేవుడు (క్రీళ; 925) శివస్తుతి వరములగు 22 స్మోతములు కల్గిన సోోతావళిని రచించి నాడు. రామానుజాచార్యుల గురువగు యామునాచార్యులు (10వ శ తాబ్టీ) ఖ్‌! బావ భరిత మైన, విన్తుస్తుతివరమైన (65 క్లోకములతో) ఆళ్వాందార సోోతమును, నాల్లు క్లోకములతో లక్ష్మీమాతను స్తుతిస్తూ చతుః ళ్లోకిని, మరికొన్ని సోత ములను రచించినాడు, విశిష్టైద్వెత స్టావకుడ్డై న రామానుణాదార్యులు(కీ శ॥ 1017.1125) భటక్రిలావ పూర్ణములై నళరణాగత గద్యము, వై కుంళగద్యము, శ్రీరంగ గద్యములను రచించినాడు. రామానుజాచార్యుల శిష్యుడు, సమకాలికు డైన శ్రీవళ్సాంకుడు (11వ శతాబ్ది) లక్ష్మీస్తుతి మొదలగు బదు న్తుతులు కల్గిన వంచ స్తవ న్తుతికావ్యమును. రచించినాడు. పారాశరలట్టు (ఈ 1100 శ్రీరంగ రాజ స్రవము, శ్రీగుణ రత్నకోశములను రచించినాడు. ఈ సమయము ననే జయదేవుడు గంగానదిని వర్షిస్తూ గంగా స్తవమును రచించినాడు.

లీలావకుడని నామాంతరము కలిగిన విల్వమంగళుడు (11వ శతాని) ఈక్రిరస భరతములై న 310 శ్లోకాలు కలిగిన శ్రీకృష్ణ కర్ణామృతమును రచించి నాగు, ఈతని కవిత్వము మధురము, సరసము, సరళము, మంజణాలము, కృష్ణ

భక్రి భరితము ఈతడు పూర్వాశమమున చింతామణియను వేళ్యయందు అనసక్తుడు, శ్రీకృష్ణ జన్మాష్టమి దినమున పొంగి పొరలి వనూన్న కృష్ణానదిని సెతం దాటి, పామును (తాడుగావించి, దాని నాధారముగా చేసుకొని వేళ్య ఇంటి లోకి వవేశించగా, ఆ చింతామణి వేళ్ళ బీల్వమంగకుని కాముకత్వమును నిందించి కళ్ళు తెరిపించగా, శ్రీకృష్ణ భక్తుడిగా మారినాడన్న కళ బవాళ వ్యాప్రిలో ఉన్నది. దీనికి _పమాణంగా

చింతామణిర్ణయతి సోమగిరిర్గురుర్మే

శికాగురుశ్చ భగవాన్‌ శిఖపింఛమౌళిః!

యత్సాద కల్పతరు వల్ణవ శేఖరేష

లీలా స్వయంవరరసం లభతే జయశ్రీ! అని మొదటి శ్లోకమున చింతా మణి నామము. కనిపించుచున్నది. రూపగోస్వామి శిమ్యడై న కృష్ణదానుడు వ్యాఖ్యానంలో

“కవిర్దక్షిణావథే దాషిణాత్యః కృష్ణవేణ్యాః

వళ్ళ్చిమ తీరవాసీ బిల్వమంగళ। పూర్వ కర్మవాననయా

చింతామణి నామక వేళ్యాయామాసక్తః” అనియు పేర్కొన్నాడు. ఈతని దామిపాక రచనకొక ఉదాహరణము.

రాధా పునాతు జగదచ్యుత ద త్రచితా

మంధాన మాకలయతీ దధి రి క్రస్నాతేః

తస్యాః స్తన స్తబక చంచలలోల దృష్టిః

దేవోపి దోహనధియా వృషళం నిరుంధన్‌॥

వ్యకేతు కామాకిల గోవకన్యా మురారి పాదాశెత చి త్తవృత్రిః

దధ్యాధికం మోహ వళాదవో చద్గోవింద దామోదరమారధ వేతి॥

రాజతరంగిణిని రచించిన కల్పణుడు శ్రీ ళ॥ (1050) 18 క్లోకాలళో శివుని అర్జనారీశ్వర స్వరూపాన్ని వర్ణిస్తూ అర్థనారీశ్వర స్తోతాన్ని రచించినాడు, ధ్వైతమతాన్ని స్థాపించిన మధ్వాచార్యులు (ఓ న్‌ 1250) ద్వాదళ స్తాతమును రచించినాడు. అనంద తీర్చులనునది ఈతని వూర్వాశమ నామము = లన్మణా చార్యుడు 50 క్లోజాలతో చండిమాతను స్తుతిస్తూ చండీకుచవంచాశిక స్తాతమును రచించినాడు.హతియురునిచే రచించబడిన శివస్తాతము ఆమరేశ్వర దేవాలయ రాతి వలక పైచెక్కఐడినది కవితార్మిక కేసరివేంకటనాథుడు (వేదాంత దేశికులు (కళ ॥

కేం సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము 1200)శ్రీరాముని పాదుకలను 1001) శ్లోకాలలో స్తుతిస్తూ పాదుకాసవ్న్మ సమ ను, గరుత్మంతుని స్తుతిస్తూ గరుడదండ కమును, శ్రీరాముని స్తుతిస్తూ గద్య రూవ మున రఘువీర గద్యమును రచించినాడు - జగద్ధరభట్టు కీ ఈ 1350 శివుణ్ణి స్తుతిస్తూ 1415 శ్లోకములతో సుతి కుసుమాంజలిని వాన్సీనాడు. (వసీద్ద ఆలంారికుడు దాక్షిణాత్యుడు అవ్పయ్యధీక్షితుడు (కీ! థ్‌ 580) 100 ళ్లోకా లతో కంచివరదరాజస్వామిని స్తుకస్తూ వరదరాజ స్తవమును రచి, చిశాడు. న్వయంగా దీనిపై వ్యాఖ్మానమును కూడా [వాసీనాడు. మరునూదన సరస్వతి (క్రీ ఈ 1600 శ్రీకృష్ణుని యొక్క నఖశిఖ వర్యంత వర్తన చేన్తూ. 102 శ్లోకములతో ఆశందమందాకినీ స్తుతి కావ్యాన్ని వాసినాడు _ శుద్దాద్వైతమత (వ్రవ ర్తకుడగు వల్లభాచార్యులు మధురాష్టకముకు రచించిశాడు - నీలకంఠ దీక్షితులు (క్రి ర 1650) పార్వతీదేవిని స్తుతిన్తూ ఆనందసాగర స్తవమును, శివుణ్ణి సుతిస్తూ శివోత్కర్షమంజరిని రచించినాడు - రూపగోస్వామి (క్ర శతు 1490.1563) శ్రీకృష్ణుని సుతివరమైన ముకుంద ముక్తావళిని, గంధర్వ (ప్రార నాష్టకముమ రచించినాడు వేంకటాధ్వరి [కీ ఈ॥ 1560) లక్ష్మీ మాతను స్తుతిస్తూ 1000 ల్లోకాలతో లక్ష్మీసహ్మసమును రచించినాడు. జగన్నాథ వండితరాయలు (17వ శతాబ్ది) గంగాలహరి, అమృతలహరి కరుణాలహరి, లఖ్ష్మీలహరి, సురా లహరులను రచించినాడు రామనద దీక్షితుడు (శేరిన శతాబ్ది) శ్రీరామబాణమును సుతిస్తూ రామబాణ స్తవమును, సీవారాములను సుతిస్తూ అద్భుత సీతారామ సో_తమును రచించినాడు, బెల్లంకొండ రామరాయకవి (కీ ళ। 1875) అనేక సోోతములను రచించినాడు. స్పప్పశతి ఫి అవినాశిన మగామ్య మకరోత్సాత వాహనః।

విశుద్ద జాతిఖిః కోశం రడ్షైరివ సుభాషిచ్చై; అని బాణకవిచే సళంసింవ బడిన వోలుని |[కి!శ వథమ శతాబ్ది) గాథా స్వవళతితో స్వళతీ సాహిత్య మారంఠభమౌతుండి, కవి వత్సలుడ్తై న వీల చ్మకవ రి శాతవాహన వంశీయు" డైన రాజు, అమరావతిని రాజధానిగా చేసుకొని ధక్షిణ భారత దేశమునేళాక ఉ త్తడ భారతములోని కొన్ని భాగములను కూడా వరిపాలించినవాడు. సవ్ర శలాని కవివత్సలేన కో టేర్మధ్శే వోలేన విరచితాని సాలంకారాణాం గాథా నాం॥ శృంగార రస వరిపూర్ణములై న కోట్లకొలది రమణీయములై న రసభావ వేగము లై న ఏడువందల గాథలను తాు నం గ్రహవరిచినట్టుగా చెప్పుకొన్నాడు,

గాఠాన వ్రశతీ 137 ఇందలి ఒకొ్కాక్క గాత తనంతట తానే పరిపూర్శమైనది,స్వతం్నత మైనది. గాథ అనునది పాకృత ఛండస్సు స పళతి అనగా ఏడువందలు ఈ గాథాఛందస్ప్సు సంస్కృతంలోని ఆర్యాఛందిస్సుకు దగ్గరగా ఉంటుంది అందుకే గోవర్టనుడు గా థాస్టానములి" ఆర్యాఛందస్సును గ్రహించాడు. ఈ గాథలలో సరళమైన (గామీణ జీవనము వర్జించబడినది ఇందలి నాయికలు సాధారణంగా (గామీణు లైన ముగ్గయువతులు. స్త్రీల ఆమాయకత్వము, (యేమ, కోవము, అభిమానము, బాతుర్యము సవాజంగా వర్ణింపబడినవి. శృంగార వర్ణనలతో బాటు (వకృతి చితణము, సీతి బోధనము కూడా చోటుచెసుకొన్నవి. సంస్కృత ముక్తక కావ్యములమీద దీని పభావమెంత్రై నా ఉన్నది. అమరుక శతకము, అర్యాసప్ర శతి, శృంగార శతకాది ముక్తక కావ్యాలు దీనిని ఆదర్శంగా తీసుకొని (వాయబడినవి. అమరగుకఠకవి ; “అమరుకన్య కవేర్ము క్తకాః శృంగార రసస్యం దినః వబంధాయమానాః వసిద్దాఏవ' శృంగార రసాన్ని వర్షించునట్టి? గొవ్వ (వబంధములవలె రననిర్భరములై న అమరుక కవియొక్క ముక్తక పద్యములు (వసిద్దములై నవి అని ధ్వన్యాలోక కారుడిచే. [పశంస నొందినవాడు అమరుక కవి. వామనాద్యాలంకారకులందరిచేతను ఈతని వద్యము లుదాహరింపబడుట చేత [కిశ। 750 ఈతని కాలమని చెప్పవచ్చును. ఈతని పద్యముల సంకలనమే అమరుక శతకమని చెప్పబడుచున్నది. శంకరాచార్యులు మండనమి పని పత్ని యగు ళారదాదేఏిని కామకాస్త్రమున ఓడించ, వరకాయ విద్యచే కాశ్మీర పటు వగు అమరుకరాజు శరీరాన్ని _పనేశించి ఈ ఆమరుక శతకాన్ని రచించినాడని (వతీతి కలదు. ఈ కవి రసికుడు, సహృదయుడు, భావుకుడు, ఈత ననుసరించిన రితి వై దర్శీ. ఈతని శతకమున రసరాజము శృంగారము రంజిల్లుచున్నది. వ్రసాద మాధుర్య గుణగుంఫితములై కోమల కల్పనా కల్పితములైన పదములు సరస పరివిఎమును బోధించుచున్నవి (పేమికుల మానసిక వృత్తులు సూన్మ ముగా వివేచింపబడినవి. హర్షశోక ములు, ఆమోద వివాదములు, కోపానునయ ములు, |వణయకలహం-మేళ నములు మార్మికముగా చ్మితింపబడినవి. ఈతని ము క్రికములన్నియు (వణయ చిత సంకలిశములు. (పేమికా విరహవేదనలు- అనునయ పసాదనములు . స్త్రీ స్వభావము - రోదనము - హర్షము = సంకో

10$ీ సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము నము.త్యాగము - అరై ర్యము - ఆసక్టి-నై శృల్యము మొదలగు దృశ్యములు ఈ శ్లోకములు చదివినంత సేపు కంటికి కనిపింశును. ఆలంకారికు ఐ౦దరూ ఈతని పద్యములలోని ధ్వనిని ఎత్తి చూపినారు.. “నిశ్శేషచ్యుత చందనం స్రనతటం” అను వద్యాన్ని ఉదాహరించని ఆలంకారికులు లేరు.కావు ననే 'ఆమరుక కవేరేకః ళ్లోకః (వలంధ శతాయడే” అని [పళంసలందుకొన్నాడు. అర్వాసప్తశతి : గోవర్టనళ్చ శరణో జయదేవ ఉమాపతిః కవిరాజశ్చ రత్నాని సమితౌ లవ్మణస్యచ

బెంగాల్‌ (వళువగు లక్ష్మణ సేనుని (క్రీశ 1116) అస్థాన కవులలో అగ గణ్యుడైన గోవర్టనాచార్యులు ఆర్యావృ శ్రముతో సప్రళతిని రచించినాడు, ఇది కథాకావ్యము కాదు. ఇందు అనేక నాయికల, నాయకుల శీల, స్వభావ, సంభా షణాద్యనేక విషయములు వర్జింపబడినవి. గంథ రచనను (పస్తావిస్తూ-

కవి సమరసింహనాద స్వరానువాదః సుధై క సంవాదః

విద్వద్వినోదకందః సందర్భోయం మయాసృష్టః।

ఉదయన బలభదాభ్యాం స్రశతీ శిష్య సోదరాభ్యాంమే

ద్యారివ రవి చందాళ్యాం _వకాశితా నిర్మలీకృత్య

అకృతార్యా సప్రశతీ మేతాం గోవర్త నాచార్యః ఆర్యాస ప్రకతి క్లోకములను (వాసి తన శిష్యుడైన ఉదయనునకు సోదరుడై న బలభ్యదునకు చెప్పగా, వారు తమ శిష్య వరంపర ద్వారా వ్యాప్పిని చేకూర్చి నారు. కవి కొద్దిగా ఆలంకారాలను ్కవయోగిస్తూ రసనవంతంగా దీనిని రచించి నాడు, కవి రసవాదిగా కన్పిస్తాడు. నాయికాదృష్టిని జైన సిద్ధాంతముతో పోలుస్తూ వర్ణించిన ఈ క్లోతమును పరిశీలింతము.

ఆతిపూజితతారేయం దృష్టిః శృతి లంఘన కమా సుతను

జన సిద్దాంత న్ట్‌తిరివ సవాసనా కం నమోహయతి॥

ఇతరుల భార్యలను కోరుకొను హృదయ దౌర్బల్యమును వర్షిస్తూ

'ఆళ్యాస్వపి గృహిణీతి ధద్యాయన్నభిలషిత మాప్నోతి

పళ్చాత్సాషాణమయీః (వతిమా ఇన దేవతాశ్వేన॥ ఈ ఆర్యా సప్తళతి అందరి హృదయముల నాకర్షించినది. దీనిపై గోకుల చణ అనులా షే గచిందఖడిన వది వా-ంబా౭నములు కలవ. శ్శఇంగార రసవర

శతకములు కై39 నమున గోవర్టనునితో సమానుడెవ్వరు లేరని జయదేవుడు ము క్రకంఠముగా వలికినాడు- వాచః వల్పవయళ్యుమావతిధరః సందర్భ శుద్దింగిరాం జానీతే జయదేవ ఏవ శరణః ళ్లామ్యో దురూవాద్యుతేః! శృంగారో త్ర రన్మత్పమేయ వచనై రాచార్య గోవర్దన- స్పర్టీ కోపి న విశ్శతః శుతధరో ధోయీక విక్మావతిః॥ శృంగార [వధానమైన మరికొన్ని శ్లోకములు ఈతని పేర సంకలన (గంఠములలో పేర్కొనబడినవి. ఉడాహరణకిది. వపు సిమ్యల్చీనాంశుక నివీడపీనోరు జఘన ననానాం నిశ్చోత చ్చికరవయ ౫౦ వకష్మలద్భశాం! నిమగ్నో శ్రీర్ధారాం (వమదవన వాపీశటజుషాం దిదృక్షాభీర్దేవో రవి రఠ రథం మంథరయతి॥ శతకములు ; శళతకమన్న పేరుతో పేర్కొనబడిన ఖండ క్రాన్యములను వరిశీలింతము. మొట్టమొదటిగా లభ్యమగుచున్నది చాణక్య ళత కము. 340 శ్లోకములతో నీతిని ,వబోధించు చాణక్య శతకము చాణక్యునిచే రచింవబడినదిగా పేర్కొ నబడుచున్నది ఈ శతకము.[వసీద్ద నీతివే త,అర్ధళాస్త్ర కర్రయెన చాణక్యుని పేరుతో తగ్వాత వండితులెవరో దీనిని రచించి వుంటారు. ఇది కాన్యశై లిలో వున్న నీతి శతకము. చండీశతకమసు ; హర్షవర్దనుని (క్రీశ 606-648) ఆస్థానంలో ఉన్న బాణలట్టు చండిశతకమును రచించినాడు 48 _సగ్గరా శ్లోకములతో లభించుళున్న ఈ శతకమున దుర్గామాత స్తుతింవబడినది ఓజోగుణ (వఠానమైన ఈ రచనలో శబ్దాలంకారములు విరివిగా (వ్రయోగించ బడినవి. మయూర శతకిము ; బాణకవి బంధువైన మయూరభళట్టు 100 గ్ధరాళ్టోకములు కల్గిన నూర్య స్తుతివరమైన నూర్య శఠకమును రచించి నాడు. బాణమయీూరులు శ్రీ హర్షవర్ధనుని (1కీశ॥ 606-648) ఆస్థానకవులు- అహో (వలావో వాగ్గేవ్యా యన్మాతంగ దివాకరః శ్రీహర్షస్యా భవగ్‌ సళ్యః సమోబాణమయాూరయో;॥

కళగ నంస్కృళ సారన్వత సమాలోచనము నవసాహసాంక చర్మితానుసారము బాణమయూరులకు కవితొస్పర్థ వుండేదని తెలుస్తున్నది. వీరి బందుత్వంగూర్చి ఒక కథ వ్యా వ్రీలో ఉంది. బాణుని భార్య మయాూరుని సోదరట. ఒకరోజు భార్య వణయకోవంతో ఉండగా, ఆమెను సాంత్వశవరుస్తూ “గత్మప్రాయా రాతి; కృళతను శీ శీర్యత ఇవ (వదీపోఒయం నిద్రావశ ముపగతో ఘూర్ణత ఇవ (వజామాంతో మాన స్త్యజనీ నతథాపి కృధమహో” అని మూడు పాదాల్ని చెప్పి వాణలట్టు ఆగిపోయాడట అప్పుడు అక్కడే ఉన్న మయారకవి 'కుచ (వళ్యాసత్యా హృదయవమపి రే చండి కరినమ్‌' అని వూరిందా' డట. దానికి బాణుని భార్య కోపించి మయీ గని కుమ్టురోగ పీడితుడవు కమ్మని శపించెనట. సూర్యశతకాన్ని వాసీ కావవిము కిని పొందినాడని కథా సారాం శము నుమ్మటాచార్యుడు కావ్య ప్రకాశంలో మయూరుడు సూర్మశతకాన్ని రచించి దుఃఖ నివృ త్రిని పొందాడని పేర్కొన్నాడు సూర్యశతకంలో 100 సగ్ధరా లోక ములున్నవి. ఓజోగుణ (వథానమైన గౌడీరీతిలో రచింవబడిన ఈ శతకంలో యమకాలు విరివిగా (వయోగించబడినయి. నూర్యకిరణములు, సనూర్యస్తుతి, సూర్యుని రథము, ఆశ్వములు, సారథి అరణుడు, మార్యబింబము, (తిమూ క్యాత్మక నూర్వుడు, నర్వదేవత్మాశేన్టుడెన నూర్య్ముడు. ఈ విధంగా నూర్ముడు *న్న కోణములనుండి రమ్యంగా వర్జంపబడి నాడు. భరృహరి $ నీతిశతక శృంగార శతక, వై రాగ్య శతకముల హూడీంటిని రచించినాడు. ఈతడు వ్మికమళక సంస్థ్టావకుడగు మ్మికమాదిత్యుని గోదరుడనియు శ్రి వూ: 57 ఈతని కాలమనియు కొందరి అభిపాయము. చైనా గొద్ద య్యాతికుడు ఈత్సింగ్‌ [కీ శ 6512 వ సంవత్సరమున భ_ర్రృహరి అను _ యాకరణి మరణించినటుల పేర్కొన్నాడు ఈ లభర్రవరి వాక్యి పదీయాన్ని చించినాడు. కీథ్‌ విమర్శకుడు ఈతడే శతక (తయకర్ర అని అభిపాయ డ్డాడు కావున క్రీశళః॥ 575 నుండి 650 ఈతని కాలమనుటయే సమంజసము. శఃరశ4 _పాంతమున వమూణులను చంపిన వ్మికమాదిత్యుని సోదరునిగా ఈత ని చెవృవచ్చును. వికమాదిత్యుని సోదరుడైన ల రృవరి తన భార్మయగు. 0గళ దుళ్ళర్శితమును చూసి విర క్రినొందినటుల థెలుపుతూంది శ్లోకం.

లర్స్భృవహరి శేట్సు వి పేణాభూత పూర్వం ఫలమధి తవసాలంవి నూర్యవసాదాత్‌ లబ్ధ్వా తస్మాత్స్వ్వయం త్యత్చచురతర జరావంచతా కుంచనార్యం+ - హీత్వామోహం స్వకాంతాస్వతి విమలధియా తం నిషేవ్యా క భవ్యో యోగీందో ల రృహర్యాహ్వయ ఇహకురుతేఒద్యాపి విద్యావిలానం॥ నూళక్యునివలన ఒక (బావ్మణుడు ఫలమును పొంది భ రృహరికిచ్చెను. భరృ్భ వారితన భార్యకిచ్చెను భార్య తన విటునకిచ్చెను. విటుడు తన (ియకాలి కిచ్చెను అది తెలుసుకొన్న ల ర్భృహరి విర క్రినాందెను ఈ అభిపాయమృచే. యాంచింత మాూమి సతతం మయిసా విరక్తా సావ్యన్యమిచ్చతి జనం న జనోఒన్యన క్తః। అస్మత్కృతేచ వతుష్యతి కాచిదన్యా ధికాంచ తంచ మదనంచ ఇమాంచమాంచ అను సీతిశ తకళ్లోక ము కూడా దీనిని బలవరున్తూంది. ఈతని శైలి వాద మాధుర్య గుణభూయిష్టము. వద్యములు అత్యంత సరళములు, నుబోధకములు, మనోవారములు. వినినంతనే ఆహ్ల్హాదమును కలిగించునవి. ఈ వద్యములన్నియు వాస్తవములు. జీవితమున అన్ని విధములగు అనుభవాల్ని పౌందినవాడగుటచే భర్భృహరి పద్యములు అనుళవాల మూటలని చెన్పవచ్చును. కావుననే ఇవి సుభాషితములని (వనిద్ది గాంచినవి. వీటిలో ఆచారశిన, నీతిశిక్ష. కర్రవ్యా కర్రవ్య వర్దనము, వరోవ కారము-సజ్జన్నవళంస, దుర్దననింద, ఆదృష్టము - స్త్రీరామణీయకత _ శృంగార రన పియత్వము - సంసారనశ్వర త్రము.జీవన తక్షణ భంగుర _శ్వము-భక్తు పాదేయత్వము సుందరముగా వర్ణింవబడినవి. “కామినీ కాయ కాంతారే కుచవర్వ్యత దుర్గమేం మా సంచర మనఃపాంథఠ తృతా న్తి న్మృరతస్కరః” ఓ మనస్సను బాటసారీ! ్రనములను వర్వతములచే దుర్గమమైన స్త్రీ శరీరమను అడవిలోకి వవేశించకు అక్కడ మన్మథుడను అడవిదొంగ ఉన్నాడు జ్య్మాగత్ర! ఇలాంటివెన్నో రమణియ వేదాంత బోధనలు కలవు మూడు శతకాల్లో వెత టిది 409 ల్లోకములు కల్గిన నీతి శతకము. కృంగార వైరాగ్య శతకములలో. నూరెేనీ శ్లోకములు కలవు నీతి శతకంలో కవి మొక్క జీవితవరిశీలనాళ. కిని చూడవచ్చును. డీనిలో నండిత (పకంగ, మూర్జనింద, సదాధారమః, _మనోవ్వుర్య .

శ48ి సంస్కృత సారస్వత నమాలోచ నము మల, సత్చురుషుల [వవ ర్రన, ధనమువలన కలుగు అనర్థములు, వరోవకారము, "సేవాధర్మము మొదలగునవి రమ్యంగా వర్ణించబడినవి. శృంగార శతకములో స్రీ సౌందర్యము, సంయోగ శృంగారముః స్త్రీ వళంస, వేళ్యానింద, బుతు వుల్లో కలుగు కామాస క్రి మొదలగునవి వర్ణించబడినవి. వై రాగ్య శతకములో జ్ఞానము, (వవంచ మిథ్యాత్త్యము, భమ, పుణ్యకేత సందర్శనము సద్గుణా భ్యాసములు వర్జించబడినవి. సత్చురువులను వర్ణించు మనోహరమైన శ్లోకమిది. మనసి వచసి కాయే పుణృపీయూష పూర్ణాః (తికువన మువకార శేణిలి; పీజయంత। ॥ వరగుణనరమాణూన్‌ పర్వతీకృత్య నిత్యం నిజహృది వికసంతః సంతి సంతః కియంతః ॥ (నీతి 79) సాంసారిక సుఖములపై ఆశ చావదని లోధిస్తూన్న శ్లోకమిది ఎ భోగానభుక్రావయ మేవముక్తాః తపోనత వం వయమేవతప్తాః ॥ కాలోనయాతో వయమేవయాళాః తృష్టానజీర్దావయ మే వజీర్జాః ॥ ఈతని శళకములలో సుభాషితములు కోకొల్లలు = నీతీ శతకంలోవి సుభాషిత ములు; విభూషణం మౌనమపండితానాం (7)వివేక (రహ్టానాం భవతి వినిపాతః శతముఖః (10), మూర్జన్మనాస్త్యాషధం (కేక), సాహిత్య సంగిత కళావిహీనః సాక్షాత్పకు; పు కృవిషాణహీనః (12, వాగ్భూషణం భూషణం (19), విద్యా విహీనః వళు। (20, సత్సంగతిఃకథయ కింనకరోతి పుంసాం (2), (ప్రారబ్ధ ముత్త మజనా నవరిత్యజంతి (27), నఖలు వయ స్రేజసో హేతుః (38), సర్వే గుణాః కాంచనమ్మాశయంతి (4కి, వారాంగనేవ నృపనీతి రనేకరూపా (47, “సేవాధర్మః వరమగవానోయోగినామవ్యగమ్యః (58) స్వభావ ఏవైష వరోవ కారిణాం (71), ననిశ్చితార్జాద్విరమంతిరీరాః (81), మనస్వీ కార్యార్డీ గణయతి నదుఃఖం నచ సుఖం (82, శీలం వరం భూషణం (83), న్యాయాతృఠః వవి చలంతి వదం నధీశా॥ (84), ఏధిరవోబలవానితిమేమతిః. (92), నమ స్తత్కర్మ భ్యోవిధిరపి నయేళ్యః (వభవతి (95), శృంగార శతకంలోని సుభాషితముల వరిశీలింతము: కందర్భదర్పదలనే విరళామనుష్యోః (7), వివదిహంత సుధాపి విషాయతె (47), (పియః కోనామయోషితాం (౧5), పుణ్య్యైర్వినా నహి భవంతి నమీహితార్థాః (76), కింరామవామనయనా న నమాచరంతి (92), వైరాగ్య శతకంలోని సుభాషితములు; సీత్వామోహమయీం వ్రమాద మదిరా మున్మత్త

లల్లటశతకము స! భూతం జగత్‌ (9), అవాహు గహనా మోహమహిమా (17), శంలోః వదం నిర్భయం (22), మనసిచ వరితుస్టే కోఒర్థవాన్‌కో దర్శిద॥(40),సందీప్రే భవ నేశు కూవఖననం వత్యుద్యమః కీదృ్యశః (72), భోగేగతింమాకృఠాః (92), సర్వం యశస్యవళాదగాత్‌ స్మృతి వధం కాలాయత స్మైె నమః (94. భల్లట శతకము ; కాశ్యేర ్మవకువగు శంకరవర్మ కీ; ౪ 884902) ఆస్థాన కవియగు భల్పటుడు వివిధఛందస్సులతో కే0% శ్లోకములు కల్గిన శత కాన్ని రచించిశాడు. _వవంచ జ్ఞానము, నీతి, ధర్మముల (వలోధిసన్తూ ళృంగా రాది రసములను కూడా చక్కగా జోగించినాడు. రాజతరంగిణి భల్లట శత కాన్ని పేర్కొన్నది. అభినవగుప్తుడు కేమేం్టదుడు మొదలగు ఆలంకారికులు ఈతని శ్లోకములను పేర్కొన్నారు - (వసాద మాదుర్య గుణయు క్రమైన వైదర్భీ రీతిలో సాగిన ఈ శతకంలో అలంకారములు అద్భుతంగా (వనయె+గించ బడినవి. మృదు మధుర వద విలసిత మైనదీ శతకము. ధ్వన్యాలోకంలో (వథఠమ తృతీయోద్యోతములలో రెండుసార్హుదాహరించబడిన ఈ ల్లోకమును విశీ లిస్తాము _

వరార్థేయః పీడామనుభవతి భంగేపీమధురో

యదీయః సర్వేషామిహఖలు వికారోఒవ్యభిమత:।

నసంపాప్తో వృద్దిం యదిసభృళమ క్షేతవతిత:ః

కిమిషోర్జోషోఒసా నపునరగుణాయామరుమువః ॥ ఇంకొక అర్వాచీవమైన భల్పట శతకము కంచి 'ఫేరుందేవినీ స్తుతిస్తూ వాయ బడినది. దీని వాస్త్యపతి నావిల్బాకమ్‌ [(గామములో లభించుున్నది = ఇందలి ఒక క్లోకము ల

ఇతికిలదరనరీతిః కార్యము పాదాయ కారణంభిన్నం!

దేవి తవ స్తనకలళా చృకాభిన్నా కథంను దృశ్యేతే। ధ్వన్యాలోకకారుడై న అనందవర్థనాచార్యులు (1ీ* శః 850) పార్వతిమాతను స్తుతిస్తూ 100 శ్లోకములళో దేవీ శతకమును రచించినాడు, శాంతిశతకము ; కాశ్మీరి కవి కిల్హణుడు (కీ; శ; 1206) భరృహరి వైరాగ్య శతకాన్ని అనుకరిస్తూ కాంతి శతకాన్ని వాసీనాడు - ఈతని శ్లోక ములు కొన్ని ల ర్భృహరి శతకాలలో చేంపోయాయి. హర్షవర్థనుని నాగానందం

శీక4 సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము రోను ఒక శ్లోకం చేరిపోయింది = ఈతని శతకమే కాక, నుృుబహ్మణ్యుడుదే, హారిదాసువే, సీలకంరునిచేతను మూడు కాంతి శతకములు రచింపబడినవి. అచ్యుత శతకము ; కవితార్కిక కేసరి వేంకట థుడు (13వ శలాట్టి) (వేదాంత దేశికులు) 100 శ్లోకములతో విష్ణువును స్తుతిస్తూ అచ్యుత శతకమును రచించినాడు _- ఈ శతాన్టినందే కీ ర్రికౌముది సుకథోత్సవ మహా కావ్యమును, ఊల్లాసరాఘవనాటకమును రచించిన సోమేళ్వరుడు 100 సగ్దరా శ్లోకములతో శ్రీరాముణ్ణ్జి స్తుతిస్తూ రామ శతకమును రచించినాడు కుసుమదేవుడు (క్రీ ఈ &400) నీతి సుభాషిశములకు భోధిస్తూ, (పతిదానికొక దృష్టాంతమనిస్తూ 100 క్లోకములకో దృష్టాంత శతకమును రచించినాడు. ధనరాజు (క్రీ శ 1434) సరన కవిక్వం కల్గి; 100 శ్లోకములతో శృంగార శతకాన్ని రచించినాడు. ఇతడే కాక జగ౫ర్దనభట్టు నరహరి (వజరాజు, _వజలాల్‌ శృంగార కతక ములను రచించినారు నరవారి తన శృంగార శతకములో శ్రీహర్షుని పేర్కొ న్నాడు. పొడుపు కథల వలె కూర్చబడిన భావ శతకము నాగరాజుచే రచింవ బడినది.

గుమానీ శతకము ; గుమానీ కవి (17 వ శతాట్టి) 100 క్లోకములతో ఉపదేశ శతకమును రచించినాడు. ఇందు మొదటి మూడు పాదములు చిన్నని కథను బోధించగా నాలవ పాదము నీతిని ఉవదేశిస్తూండి ఉదాహరణకు - రావణాసురుడు తన తమ్ముడగు విభీషణుణ్ణి వెడల గొట్టి, ద్వేషమును పెంచు కొని నశించాడు కావున 'నిజబంధుర్నహివిరోద్దవ్యః' ఆనునది ఉపదేశము.దుష్టు డైన రావణుని సమీపమున ఉండి సాగరుడు రామునిచే బంధింవబడినాడు కావున “నహిదుర్జ్ణనస్యాంతి కే వసేత్‌ అనునది ఉవదేళము. అప్పయ్యదీకీతుడు : [వస్‌ద్ధ ఆలంకారికుడు. దాక్షిణాత్యుడై న అన్నయ్య దిషృళుడు (16 వ వ ళతాబ్దీ) వైరాగ్యాన్ని (వబోధిసూ వైరాగ్య శతకమును రచించినాడు ఇడే కాక శంకరాచార్ములచే, సోమనాథునిచే, వద్మానందునిచే వైరాగ్య శతకములు ధచింవబడినవి,

శతకములు క్షేశరీ నీలకంఠదీకితుడ్డు ; ఆవ్పయ్యదీక్షితుని సోదరుడైన అచ్చాదీితుని మనుమడు నారాయణ, భూమిదేవిల ప్వుకుడైన నీలకంఠ ధీక్షతుడు (8 శ, 1650) నూరేసీ శ్లోకములు కల్గిన వైరాగ్య, కలివిడంపిన, సభారంజన, శతక ములను రచించినాడు, కలివడంబన శతకములలో సమాజములో 'పెద్దమను షుల్గుగా చెలామణి అపుతూర్న వెద్యుల జ్యోతిషల, ఉపాధ్యాయుల, రాంతి కుల రహసాల్ని నిశితంగా వోస్య _వథానంగా విమర్శించాడు _

పార్యతాం సమయో౬తీళః స్పష్టమగే భవిష్యతి |

ఇతీపారయతాంపాశే కాఠిన్యంక్కుతవ ర్తతే

రై వజ్ఞత్వం మాంతికతా ఖైెషజ్యం చాటు కౌశలం ।

ఏతై కమర్దలాభాయ ద్వి తియోగస్తు దుర్గభః

యతభార్యాగిరో వేదాఃయత ధర్మో ఒర్జ్హనాధనం ॥

మయతస్వ పతిభామానం త స్మెశ్రీకలయేనమః

అవకార కవి (17వ శతాబ్ది) న్లషయమక భూయిష్టమయిన శైలితో శివుణ్ణి స్తుతిస్తూ ఈశ్వర శతకమును రచించినాడు. దీనిలో ఏకాశర, ద్వ్యక్షర, ముశలబంధాది చ్చిత కవిత్వం కూడా ఉన్నది. రత్నకంఠుడు దీనిపై వ్యాఖ్యా నము వాసిాౌడు.

ఆల్మరానివాసీయైన విశ్వేశ్వరపాండేయ (18వ శతాబ్ది) శృంగార ప్రఠానమము, చమత్కార భావాలతో నిండియున్న రోమావ! శతకమును రచించి నాడు. గోకులనాథుడు 100 ల్లోకములతో. శివుణ్ణి స్తుతిస్తూ శివళతకమును రచించినాడు. జవార్డ “భట్టగోస్వామి శృంగార రసవపూర్ణమమున 100 ళైక ములతో శృంగార శతకమును రచించిశాడు హరికథా పితామహ ఆదిభట్ల నారాయణదాసు (కీ శ కేరిం4_ 1945) కాశీ శతకము, రామచంద కతళము లను రచించినాడు ఈ విధంగా ఇంకా ఇప్పటికిని కవులు పండితులు శతకము రను రచిస్తూకే ఉర్నారు. ఇందు కుదావారణంగా భాస్కరరాయరావు యొక్క శ్రీ కుమార శతకము సన్నిధానం సూర్యశాయణ శాన్తీ యొక్క వేంక టేళ్నర వచన శతకము తిగు వరదాచారుల యొక్క. సుమతి, వేమన, దాళరథి శతక ములు, హైదరావాద్‌ నగర వాస్తప్ములైన విరలదేవుని సుందర శర్మగారి శంభు శతకము, ఆంజకేయ శతకము, శ్రీనివాస శతకము, చాయాపతి ళతకములను పేర్కొనవచ్చును. సుళాషిత సాహిత్యము ; సుభాషిత సంగవిత్మకములైన (గంథ ములు ఈ _వకరణమున వఏివేచింబ చున్నవి. నీతిని బోధించునని సుభా

146 సంస్కృత సారస్వత సమాలోచ నము షితములు. ఈ (గంథములు ఒకే కవిచే రచింవబడినవి కావచ్చును. లేదా ఇతర కవుల సుభాషితముల నొక్క కావ్యమున కూర్చుబడిన (గంథములునూ కావ చ్చును. ఘటకర్పరకవి ల[ శ్లోకములతో నీతిని బోధిస్తూ నీతి సారమును రచించినాడు, నీతిద్విషష్టిక : పాండ్యదేశాన్ని మదురై రాజధానిగా. చేసుకొని

పాలించిన సుందరపాండ్కుడు (కీ శ 500 నీతిద్విషష్టికను రచించాడు = అన్ని ల్లోకములు ఆర్యా ఛందస్సులో ఉండడము వలన దీనికి ఆర్య అనియు పేస - ఇందలి శ్లోకములు విష్ణుశర్మచే వంచతం్యతమున ఉద్ధరించబడినవి. ఇది సుకవిస్తుతిప్మాతమైనదిగా -

ఇమాం కాంచనపీరస్టాం సమేత్య కవయోభువి ।

ఆర్యాం సుందరపాండ్యస్య స్నావయంతివధూమిన అని పేర్కొ న్నాడు - ఈ శ్లోకములు లోకజ్ఞాన భోధకములు, నీతిదాయకములై వున్నవి" ఉదాహరణకొక ళ్లోకము ఎ

సహ వసతామవ్యసతాం ఉలరుహజలవదృవత్యసం శ్హేషః

దూరేఒపి సతాంవసతాం పీతిః కుముదేందువదృవతి

ఆరవ శతాబ్దమున కాంతిదేవుడు బౌద్ధధర్మములను, నీతిని (వలబోధిస్తూ బోధిచర్యావతారమును రచించినాడు.

విద్యాకరపండితుడు 2 బెంగాలీ వండితుడగు విద్యాకరుడు,

ఇతర కవుల కావ్యములనుండి నీతిబోధకములై న 1739 సుభాషిత శ్లోకముల తీసుకొని, [వజ్యములను వివిధ (వకరణములందు వికటించి సుభాషిత రత్నకోళ మును [వాసినాడు. వల్లణుడు, బుద్ధాకరభట్టు మొదలగు అజ్ఞాత కవుల కోక ములను కూడా ఇందులో వదిలవరచినాడు. మయూరినియొక్క_. వాక్పతి రాజు యొక్క, రాజశేఖరుని యొక్క శ్లోకములను కూడా ఊద్రరించుటచే (క్రీశ 10 వశతాల్ది వాడని చెవృవచ్చును. మొదట కవుల యొక్క. కావ్య ముల యొక్క పేర్దు లేనట్టి అసంపూర్ణమైన తాళవ్యతాదారముగా నంస్కరించి, (వచురింవబడినది “నానాకవీందవచనాని” అను మొదటి శ్లోకము నాధారముగా గొని కవీంద్ర వచన సముచ్చయమను "పేరు ఇవ్వబడినది.

నులాషీశతములు క్‌4? సుభాషిత రత్నసందోహము ; ధారారీకుడ్తై న ముంజరాజు రాజ్యపాలన చేయుచుండగా, మాధవ సేనుని శిమ్మడై న, దిగంబర జై నమతస్థుడైన అమిఠగతి [కీ 1994న నుళాషిత రత్నసందోహమును [వాసీనాడు. కీ1ళ 1014 న రర్మవరీక్షను రచించినాడు. నదుక్తి కర్ణామృుతము : శ్రీరరదానుడు (కఈ 1205) నూ కక్రికర్ధామృతమను నామాంతరము కలిగిన సదుక్తి శర్జామృత మునందు 500 కవులయొక్క 2 380 శ్లోకములను సంగహపరచినాడు. దీనియందు అమర [వవావహము, శృంగార్మవవాహము, చాట్టువవాహము, అవదేశ [(వవాహము? ఉచ్చాాన వవాహము అను ఐదు అధ్యాయములు కలవు. ఈ అధ్యాయములు విదేసీ శ్లోకములు కలిగిన వీచికలయందు విభజింపబడినవి.. నూక్తి ముక్తావళి; యాదవ రాజసు కృష్ణరాజుయొక, మంతి శ్రీ లక్ష్మీధరుడు. లక్ష్మీధరుని ప్వుతుడు జల్ల ణుడు. అరోహక భాగదత్ర్త జల్హణ దేవుడని ఈతని పేరు ఈతడుకూడా కృష్ణరాశావద్ద మంతిగానుండెను. “సాహిత్య విద్యా వృదయం జ్ఞాతుమిచృని చేత్పుఖం త తృళ్య జల్హణకృతాం నూ క్రిముక్తావశీమిమాం ॥ అని వళ న్తిగాంచిన సూక్తి ముక్తావశి ఈతనిచే నిర్మింవబడినది, *శా కేంక్నాదీశ్వర (12179) వరిమితే వత్సరే పీంగళాఖ్యే చైతేమాసే (వతివది తిథౌ వత్సరేసప్త సక్షేః। వృథ్వీం కశాసత్యతుల మహసా యాదవే కృన్ణరాణే జల్పస్యార్టే వ్యరచి భిషజా భానునా సేయమిష్టాః అను శ్లోతాన్ననుసరించి శకసంవత్సరములు శైష79 క్రీశః శ1257 సంవత్స రమున కృష్ణరాజుయొక్క ఆస్థాన వై ద్యుడు భానుకవి దీనిని వానెనని తెలియ చున్నది. ఇందలి 133 వద్దతులలో 240 మంది కవులయొక్క. 2790 శ్లోకము లున్నవి. ఈ 13వ శతాబ్దముననే సిద్ధచం్యదమణీ నూక్రిరత్నాకరమును నిర్మించినాడు. 15వ శతాబ్ధినందు సోమ్మవభాచార్యులు కూణా సూక్ర ముక్తా విని వ్రానీనాడు,

కేశరి సంస్కృతి సారస్వత సమాలోచ నము నుఖభాషిత సుధానిధి ; వేదభాష్యక క్రయైన సాయణాచారులు ((క్రీశః 1350) 84 వద్ధతులు కలిగన సుఠాషిత సుధానిధిని రచించి, విజయ నగర సంస్థావకుడై న మొదటి బుక్కరాయల రెండవ కుమారుడ్డెన వీరక్షరివ రాజుకు విసిపించినాడ్సు. - భారద్వాశాన్వయమువా తేనసాయణమం్నలిణా వ్యరచ్యత విశిస్టార్థః సుభాషిత సుధారిరి? సకదాచిత్సమాజేఒథ కంపభూపం కళానిధి; అశావయదనూనశ్రీ! న్మిశేయసకరం వరం అలంకార సుధానిధి, యజ్ఞతరృత సుధానిధులును ఇతనిచే రచింవబడినవి... శార్గధరపద్ధథి ; శాకంబరీ దేశ పాలకుడై న హమ్మీర వళువు యొక్క (వప్మాతుడు రాఘవవండితుని పౌ తుడు, దామోదర వండితుని తనయు డగు కార్గధరుడు (కీ శ క్షే3ర3) 292 కవులయొక్క శ్లోక ములను తీసుకొని కొన్ని శ్లోకముల రచించి శార్గధర వద్ధతిని వానెను. ఈ విధముగా పలి3ను=* అనందాయ సతాం భూయాత్‌ సుభాషిత మిదంమమ ఆదై్యైర్మదుదిన్చై। వద్వ్యైః కియద్భిరవరైరపి నళార్థధర వద్ధతిః ఖలజనన్య యోగ్యాభ వేత్‌ సుభాషిత మవోర్మయ స్సుకృతలోక పేయా యతః ఈ 14వ శతాన్దినందే కలింగగాయలు నూ క్రిరత్నాకరమును రచించినాడు. నుభాషితావళి ; కాశ్మీరీయుడైన వల్లభ దేవుడు (క్రీశ శీ450) 360 కవుల సుభాషితముల నుట్టంకిస్తూ, 101 వద్దతులతో 3,527 శ్లోకములు కల్గిన నుభాషికావళిని (వాసివాడు. ఇందులో శృంగారము, జీవనపద్దతి,” + బుళు సౌందర్యము, వాక్బాశుర్యము, వవవాసమునకు సంబంధించిన సుభాషితముళఠు కలవు కాశ్మీరీయుడు, జొనరాజు శిష్యుడైై న సకలకీర్తి (కీశః 1450), కూడా సులాషితావళిని వానిశాతు, శ్రీవరుడు (కీ శ॥ 1480) కుడా 380 కవుల యొక్క సూభాషిశముల నుట్టంకిస్తూ, సుభాషిఠావళిని వాసివాడు పోతయార్వుడు (కీ శ 1466) ('వ్రసంగ రత్నావళిని వానీ”ాడు,

-నుభోషిములు క49

(పనన్న సాహిత్యర త్నాకరము ; నందన వండితుడు

(1కీళ క్షేగ్‌వ శతాబ్ది) క4 258 శోకములు కలిగిం వనన్న నాహిత్య రత్నాకర (6 చే ల్సి (౮ ముకు వాసోకు కవి వవన సము కృ మముననుకంన్తూ (వానీన నుభాషిత (గంకమివ ఇందును వజ్దా (వ3చ్చేక) విభాగము కలదు కవితన వ్యాకరణ సాహిత్య శ్ఞాఎముఐను పాశకిండు ఈ 15వ శతాబ్ది అడే. వేదాాక దేశీకులు సువాషకఎంర వివ్యావరమి కుకు 130 వు యొ ౮ ఓ0-0 సువాషితములతో విద్యాధర సహన రమును పెద్దిలట్ట నూ క్రి వారిధిని రచించినారు,. పద్యావళి ; రూవగోన్వామి (16వ శతాబ్ధి) కృష్ణళకి వరము లైన 120 కవులయొక్కు క్లోకముల నుట్టంకిన్తూ కృష్ణ క్రిని వబోధించు లోక ముల రచిస్తూ రిం సుకాషిత శ్లోకము తో వద్మావళ్‌ని ్రానీ డు లశ్రీని రసముగా నిరూపించు విధిమున సువాషితములు పేర్కొ నబడినవి, అన్యోక్తులతో బాటు, కృష్ణలీలలకు, కృష్ణళ క్రిం రముంగా నిరూపించినాడు.

(పస్తావ రత్నాఠిరము : పురుషో త్తముని తనయుడై న వరి చానుడు వ్మికిమసంవత్‌ 1611న, వరవీరషాహి రాజ్యాన్ని పాలిస్తూండ గా, జటా వటణమునందు, 21 అధ్యాయములు కలిగిన పస్తాఎరత్నాకరమను (వానీనాడు. కృష్ణదాసుడు, దామోదరుడు, నారాయణుడీతని అన్నలు- కాస్త్రములందును, సాహితృమునందు నీతడు నిష్టాతుడు, (కీ! శ 1679 ను వాంసవిజయగణీ అన్నో క్రిముకావళిని (ీళ 1680 న హరిభాస్కరుడు వద్యామృత తరం గిణిని (వాసీశారు.

సుళాషితహారావళి ; దాష్షిణాత్యుడైన, చకపాణి సోదరు డైన హరకవి కాశ్మీరంనుండి క ర్యాకుమారి వరకు గల కవుల కావ్యాల్లోని సుభా షితముల నుట్సంకిసూ సువాషిత వాగావళిని కూర్చిరాడు. అకృర్‌యెక్క ఆస్టానకవియెన అక్బరీయ కళదాసువియొక్క. జగన్నాథ పండిత రాయల యొక, నుకొషికములను పేరొ_నుటవే [7వ కతాబ్బు త్ర రార్జంవాడిగా నిర్దా శించచచ్చును హంహర కవి హరిహర సుభాషితమును, ధర్మదాసనూరి విదగ్గ ముఖమండనమును కృష్ణదాసు (వస్తావనిందును నానీ”ంరు.

=. పద్యతరంగిణి ; మారవరాజు మొక్క ఆస్టానకవియెన (వజనా థుకు 19 తరంగములు కల్గిన వద్య్మతరంగిళిని [వాసీ -డు. మాధవరాజు జయ నీఎహువి మగుడు కంగింలయ ఈలలు ఎ వీ ఒం ఇుడాలి ఆ - క్‌

150 నంన్కృత సారస్వత నమాలో చనము కత్తుడు కశ మధ్యయుగీన కవుల నుభాషీశములి నుట్టంకిస్తూ వద్యవేణీనీ కూర్చీ ండు హరిభాస్కరుడు (17వ శతాబ్ది, యోగేశ్వరుగు లశ్ష్మీధరుడు, శ్రీధర క్యామీ, కుభాంగుడు మొదలగు వై ష్ట*క పులి కావ్యములనుండి ర80 నుభాషితో ఘుల నంగహించి ర్‌ తరంగములు కల్లి 5 వవ్యాన్భుత తరంగిణీని కూర్చినాడు. నూ క్తి నుండ౦ఘు ? నుందరదేవుడు (17 వ శతాట్టి పూర్వా

ర్డ్‌ము) కేతకీ 17వ శతాబ్దపు అక్బర్‌, ముద్దపరషాహ, నిజాంషాహ, షాజవాన్‌ మొదలగు మున్సీం వభువుల స్తు3స్తూ వాయచిడిన నూక్తులను నం్యగహించీ ఈ కి నుంవరమును కూర్చింాడం ఈ కవి ఆ రాజదర్చారుఅతో పరిచయము కలిగియుండవచ్చును ఈతనిచి సంగృహీత మైన సూక్తులలో ఉర్జూ వదయు క్త ములు ఏరివిగా లభించుచుగ్నపి. ఊదాహరణ కీ శ్లోకము -

జీమీకంవతి వీళ్యతి వతివనం బీవీగనీమ్మివణొ

స్యో గన్య వతనోతి చ నృలనతా మారా త్నభుర్భారత, 1

వర్యావోః వచంంశి వీచినివ హైరూలీలీరా పాబభా

ఆస్తానేవతిహాన్యతీ తీవ్‌ చమూయా నేభిజానే వళో ౪ తర్పగోపిందజిత్తు (17 వ శతాన్లి, నభ్యాలరణమును (వాస్‌నాడు. నారోటీవండ్‌ వడు ఓక వేయి శ్లోకములితో సూ క్రి మాలికను కూర్చివాడు. రిక్మజుళట్ట ఆంకోల్కర్‌ 25 వరిచ్చేదమురితో అన్యోక్తులను కూడా నర్మగహించి వద్య రచనను కూర్చినాడు. ళంభు కవి (కీ; ఈ 1690) 883 సుభాషిత శ్లోకము అను ౩ భోగములలో విళజిన్తూ బధభూవణమును (వానీనాడు - ఈ శతాబ్దా కంభమున శవదత్తుడు నారాయణరామ ఆచార్యులు ఇద్దరు కలిసీ 1600 లోకో క్తులు, శీ100 శ్లోకములు కలిగిం నుఠకాషిత రత్న భాంశాగారమును కూర్చి నారు - నరేణదదేవళా స్రీ నూక్రిముకావళిని థా. రామజీ ఉపాధ్యాయ నంశ్కృత నూ క్ర రత్నాకరమును ఆచార్య పుల్లెల శ్రీరామచం్యదుడుగారు ఫార్సీ లోకోక్తు ఆను నంన్నృతంలోకి ఆనువదిన్తూ పారసీక లి కో కిని వానీంరు. సంస్కృత అశారెమి. వచురించిన 6ఈ48 గంగ కగకోళ6 (15016, నురభారతీ (వచురించిన నంన్కృత నూ క్రిముక్తావి ఈ సుభాషిత సాహిత్య సౌందర్య మును పాఠకుల ముందుంచుచున్నవి. ఇంకా అవటికిని ఎవరో ఒకరు శ్లోకాలను నంకలనర చేన్తూ గ్రంథాలకు వ్రచురినూనే వున్నారు పాఠకులు అఆదరాభిచూనా నున వానిని కంద షికగనుమ నే ననా ద

లఘుకావ్యములు కేకే సందేశ, స్తాత, సప్తశతీ, సుభాషిత సాహిత్యములలో పేర్కొనని లము కావ్యములను వరిశీలింతము. మహాకవి కాళిదాసు [గిష్మ, వర్ష, కరత్‌, హేమంత, శ$ిర వసంతములను ఆరు ముతువులను వర్ణిస్తూ 153 ల్లోకములతో, ఆరు నర్గ లితో బుశుసంవోరమును రచించినాడు. శృంగార _వఠానములై న 23 క్లోకము లతో కూడియున్న శృంగార తిలకము కాళిదాను రచనగా చెవబకుచున్నది. ఇది వసాదగుణయు క్రమైన శైలిలో, అన్నుపానయు క్రిమైన సరళ భాషలో వాయబడినది. శృంగార సన్నివేశములు కన్నులకు కనిపించునటుల చ్చితింప బడినవి. ఇందు కవి _పియురాలి అందాల్ని స్తుతిస్తూ ఆమె పాషాణ వృద యాన్ని విమర్శించినాడు. అరణ్యంలో [పియురాలితో సంచరిన్తూ వకృతిని 20 శ్లోకములతో శృంగార భరింతగా, ఆంద మైన శైలితో వర్ణించిన రాశస కావ్యము కూడా కాళిదాసకృతముగా పేర్కొనబడుచున్నది. కుట్టనీమతము ; కాశ్మీరాధివతి జయాపీడుని (క్రీ ఈ2779.813) మంతిగా, ఆస్థానకవిగా కల్చణునిచే పేర్కొనబడిన దామాదర గుప్తుడు కుట్టనీ మతమును రచించినాడు ఇందు కాశీనగరంలోని మాలతీయను వేళ్య భవన్మాగ ముశ సంచరిస్తూండగా ఒక గాయకుడు. యౌవన సౌందర్య మదం దూరేణాపాస్య వారవనితాభిః యత్నేన వేదితవ్యాః కాముక హృదయార్థనో వాయాః॥ అను శ్లోకాన్ని పాడుతాడు. ఆది విన్నమాలతి వికరాశయను అనుభవళాలియైన వేళ్యనుండి యువకులనెలా ఆకర్షించాలి. వార హృదయములను, సంవదలనెలా వశబరచు కోవాలి, కవట్ట పేమ నెలా (వదర్శంచాలి మొదలగు విషయములను తెలును కొంటోంది. శృంగార రనబంధురమైన కొన్ని కథలు కూడా వివరించబడినవి. ఈ కావ్యాన్ని చదివి పాఠకులు వేళ్యల కవట (_పేమల తెలుసుకొని తమ శల మును రవషించుకోవలయునని కవి ఉద్దేశ్యమై యుండవచ్చును. ఇందలి భాష సుందరము, [వసాద గుణయు క్రము,భావములు కల్పనలు రమ్యుములు. ఎటొచ్చి శృంగారము మితిమీరినట్టుగా కనిపించుచున్నది. హరవిజయ క_ర్రయెన రత్నా కరుడు/[క్రీశ 850894) 50 వకోకి క్లోకములు కలిగిన వకోక్తి వంచాళిఖ యనుము క్తక కావ్యాన్ని రచించినాడు,

క్‌2 సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము

చౌరపంచాశిక ; ౧0 శృంగార శ్లోకములు కల్లిన ఈ ఖండ *'వ్యము, వ్మికమాంక దేవ చర్మితను వ్రాసిన బిల్హణుని కృతిగా చెవుబడు అన్నది. రహస్న పేమ, పేయసియొక్క శృంగార క్రీడలు ఇందు వర్షించబడి వి. (పియుడు తన _ప్రేయనియొక్క- శృంగార క్రీడలను స్మరించుకొనుట 9దు వర్జితము. క్రౌన్ని (వాత్వవతులయందు దీసికి ఉపోద్దాత ఏ కూడా ఇవ్వబడి ది. అదేమనగా గుజరాత్‌ (వటువ్నైన వైరినింహుని (పార్థనచే బిల్హణకవి న! “శ రాజకుమా ర్రెకు కావ్య - నాటక . అలంకారములను బోధించుచుండెను. ఆ కాజక న్య బిల్హ ణుని మనోహర రూవమున కొకర్షితురాలై _పేమలో వడెను రహ సంగా ఇద్దరు కలుసుకొనెడి వారు కొన్ని నెలలు గడచిపోగా, రాజునకీవిష మము తెైలియగా విల్హణునకు ఊరిశివను విధించినాడు వధ్యశిలకు తీసుకపోబడిన నీల్ల్హణుడు “అద్యాపితాం కనక చంవకదామ గౌరీం" ఇత్యాది 50 శ్లోకములతో కాను రాజకన్యతో ఆనుభవించిన శృంగార క్రీడలను స్మరించగా, ఆది విన్న రాజు బిల్హణునకు రాజకుమా_రెనిచ్చి పెళ్ళిచేసినాడని ఈ 86థ తలుపుతూంది, బెంగాలీ వతులలో ఇలాంటి కథనే చౌారసుందరునితో పేర్కొనబడినది, (గంథ మాతని కర్పృకంగా పేర్కొనబడినది విమర్శకులు చౌరకవి, బిల్హణుడు ఒకే వ్యక్తిగా భావించారు. కాని జక్కన (కే5్‌వ శతాబ్ది) యను తెలుగుకవి తన విక మార్క చర్మితలో ఇద్దరిని వేరువేరుగా పేర్కొన్నాడు బిల ణుడు వికమార్క దేవచర్మితంలో తని జ్లీఏత చర్మితను వర్ణిస్తూ కూడా ఈ గువ్రపేమను, శిర చ్చేద దండనమును పేర్కొనలేదు. మరియు గుజరాత్‌ (పళువగు వై రిసింహని (కశ 920 కాలంనాటికి బిల్ల ణుడు జన్మించికూడా ఉండలేదు విథిన్న [వాత వళులలో రాజకముమా ర్రెయొక్క- పేర్లు యామిని, పూర్ణతిలక రాజుయొక్క పేర్లు మదనాఖిరాముడు, లశ్ష్మీమంది రుడనియు , పాంచాల దేశ మనియు పేర్కొన బడినవి, కావున ఈ కావ్యము బీల్హణకృతమనుట యు క్రముకాదు = ఏది ఏమైనా అక్కడక్కడ ఆక్టీలమనిపించే భావాలున్నా మరణదండనకై ఎదురు చూస్తున్న వ్యక్తి తన గు ష్మ పేమను, (ప్రియురాలి ఆందాల ఆనుకవాల్ని స్పర్శిస్తూ, నిస్సంకోచంగా వర్జించిన కవి భావాలు సహృదయ రంజకాలనుటలో ఎకకతాల కిజీను కగుణా వి వలందమిందలి పథానరసము.

వేమేందుడు 153 కే మేందుడు ? కాశ్మీరీయుడు, సువసీద్ద ఆలంకారికుడు,వ్యాస

చాసుడని నామాంతరము కల్లి5 క్షేమేర్యదుడు (క్రీశ॥ 1050) అలంకార కాస్త్ర మున బౌచిత్యవిచార చర్చ, కవి కంఠాభరణములను, ఛందస్సునందు సువృత్త తిలకమును, రామాయణమంజరి, భారితమంజర. బృహత్కథా మంజరులనేకాక, అనేక లఘు కావ్యములను రచించినాడు.కల్త ఆఅనికం టే పూర్వమే కాశ్మీరరాజుల చర్మితను వర్ణిస్తూ రాజావళిని రచించినాడు 'ఆంళోపీనా స్తి నిర్ణోషో షేమేం్చదన్య నృపావళా' అని కల్పణునిచే ఈ ఐతివోసిక కావ్యము ఖండించబడినది. అమృత తరంగము క నకణావకి,దశావతారచంతము దేశోవదేశము,నీతి కల్పతరువు ,వద్య కాదంబరి, శశివంళ మహాకావ్యము, చిత భారత నాటకము ఈతనిచే రచింన బడినట్లుగా వరవర్తలై న కవులు పేర్కాన్నారు 10 సర్గలు కల్షిన కళా విలా సముశ సాంఘిక జీవనమున సంభవించు మోహ, దంభ, కామాదుల దుర్లక్షణము లను దుదృలితములను రమ్యంగా వర్షించి రాడు. నాల్గవపర్గ నందు అరువై నాలుగు కళలకు నిలయము వేశ్యాహృదయము “వోరిణ్యః చటులతరా బహుళ తరంగాళ్ళ నిమ్నగామిన్యః నద్య ఇవ ఇలధిమద్యే వేశ్యావృాదయే కలాళ్చతు ష్షప్టిః " అని పేర్కొటూ,వేళ్ళల చర్శితముకు వర్ణించినాడు. "సేవ్య సేవకోవ దేశమునందు 61 శ్లోకములతో క ర్తవ్యములకు, నీతిని బోధించిాాడు. ధర్మ, అర్థ,కామ మోశములు విశదంగా చకువ్వర్హ సర్మగహమునందు నిరూపించబడీినవి ల రృహ9యొక్క “భొగేకోగభయం' అను ల్లోవాన్ననుకరిస్తూ లోగేరోగ భయం సుఖేక్షయభయం వి తేఒగ్ని భూభృదృ యందాస్యే స్వామిక యం గుజే ఖరిభయ) వం శేకుయోషిద్భృయం మాశే మాగచయం జయే ౨పుళతయం కాయే కృళాంతాదృ యం సర్వం నామ ఖవే భవేదృ్యయమహో వై రాగ్యమేవాళయం అని వైరాగ్యాన్ని లోధించినాడు. శృంగార రస్మపథానంగా లావణ్యవతిని రచించినాడు. ఇందలి అవహ్నవాలంకార భూషితమైన శ్లోకమిది

అఆదయ దళశసి కింత్వం వి-ఐ మొద్దాఒధరం మే

ళన చవల నిరాశ; పక్వ్కజంబూఫలానాం!

ఇతి దయిత మవేశ్య ద్వారదేళా వమన్యా

నిగదతి శుకముచ్చైః కాంత దంత వతోష్టీ ముఎముగ మీమూంసయందు దర్శవకొారులమొక్క-, బుషులయొక్కు అన్నిపాయ ములు చక్కగా నిరూసంవలకినవి వ్యాసుని గొవ్పత నాన్ని బోధిస్తూన్న

కైరీడ సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనమూ క్లోకమిది : వివిధ గహనగర్భ గంఠ సంభారభా ర్రేః మునిభిరభినివిషై సత్వ ముక్తం నకించిత్‌।; కృతరుచిరవిచారం సార మేతన్మహర్షేః: అవామితి భవభూమి' ర్నాహ మిత్మేవమోకః। ఆచారములను బోధిస్తూ 7 అధ్యాయములు కల దర్వ వలనమును, వ్యంగ్య (వథాశములె న దేళోవదేశ, నర్మమాలలను రచించినాడు. రతిని నై తిక వవర్రనమును, సదాభ్యాసములను, సద్దుణములను 100 శ్లోక ములతో బోధిస్తూ చారుచర్యను రచించినాడు.

శంభుకవి కాశ్మీర రాజగు హర్షదేవుని (కిశః 1089.1101) అస్టానకవి, రాజేర్ధదకర్ణ పూరకర్త, శంభుకవి 108 ముక్తక ళ్లోకములతో కన్యో క్రి ముక్తాలతను రచించినాడు.

జయదేవుడు ఏ సంస్కృత వాజ్యయమున గీతిసాహిత్య (పాళా ర్యాన్ని తెలిపినవాము జయదేవుడు ఈతని అష్టవదిని కంఠస్తీకరించనివాడుండ ఫనుట ఆఅతిశయో కక్రికాదు. నేజీ భావ కవితకు మూలమీతని అష్టపదులని చెన్న వచ్చును. బెంగాల్‌ రాష్ట్ర మునందలి కిందబిల్వ _గామమున రాధాదేవి భోజదేవు ౧కు జన్మించినవాడు. నంగీత ఏదుషీ, లర్చగీతికల కనుగుణంగా నాట్యము కేయు నర్రకి వద్మావతి ఈతని అర్ధాంగి (వద్మావతీ చరణ చారణ చృకవ ర్రీ), క్ర శ; 1116 లవ్మశ సేన వభువువి ఆశయించినవాడగుటచే క్రి శ॥ 1100 తని కారిమని చెన్నవచ్చును. ఈతని కావ్యము గీత గోవిందము వన్నెండు కర్గ్ణలతో కూడుకొన్నది. ఇందు రాన్కకీడా - రాధావిషాదవర్ణనము _ కృష్ణుని ర్చి వ్యాకులత - ఉపాలంభవచనము - రాధగూర్చి కృష్ణుని వ్యాకులత _ ”ాధా విరహవర్దన.ము - కృష్ణాగమనము - రాధ్షాకోధ [వదర్శనము - రాధా వుల సంయోగము వర్ణించబడి నవి.

కోమల కాంతవదావళి, సరస సుకుమార భావావళి, (పాంజలపదవి

వ్యాసము _ సంగితాత్మక రచనము ఇందలి వత్మేకతలు-.దీని స్వరమాధుర్యము 1తిలయ తాళఐబద్భమై గీతముల ఏను పాఠకులను మంతముగ్దుల గావింతును. తని వదములందు సంయోగ వియోగావస్థలు, హర్షశోకములు, (వణయ కోవ పులు, మావ ఉపాలంభములు, (వస్పుటముగా భావోద్భోదకములై ధ్వనించును. 10దులో కేవలం సంగిత మేకాక అభినయము కూడా కూర బడినది. జానవచే

జయదేవుడు కీకిక లఈఠత నాట్యమున ఈ అస్టవదులకు అగతాంబూలము.ఇందు అలిసరణము గోపీ నఠిశిఖ వర్యంత వర్ణనము, వియోగ వర్ణనము _ సంయోగ వర్ణనాదులున్న వృటి8 ఈ గోపికలు జీవాత్మలని శ్రీకృష్ణుడు వరబహ్మమని భావించుటచే శృంగార అక్రిరనములు చక్కగా పోషింవబడినవి. కావుననే “యది వారిన్మరజే సరసం మనో యది విలాన కఖాను కుతూహలం మధు5క కోమల కాంత వదావళీం శృబుతదా జయదేవ సరన్వతీంొ హారి న్మృరజయండదే అష్టవదుల వర్యవసా రాన్ని లోధించినాడు.ఇందు ఒక్కొక్క అన్షవదికి ఒక్కొక్క. రాగము నియతమెనది ఇందు గూర్థరీ రాగమున-ఛీక తాళమున పాడబడు “రతినుఖసారే గతమభిసా రే మదన మనోవార వేశం నకురు నితంబిని గమనవిలందబ మనుసరతం హృద యేశళం* ధీర నమీరేయమునా తీరే వసతి వనే వనమాలీ గోపీపీశ వయోధర మర్దన చంచల కరయుగళాలీ" ఈ గీతవజన రాధతో ఆమె చెలిక త్తె “శ్రీకృష్ణుడు” వణయ [్రీడాదకుడు, యమునా తటమున అరనితో కామక్రీడా వివారమును నల్పుమని వల్కుట ఎంతో రమ్యమైనది రాస్మకీఢలో శ్రీకృష్ణుడు మునిగినాడు - ఒకరిని కౌగిలించుకొంటున్నాడు. ఒక్కరిని ముద్దిడుకొంటున్నాడు . ఒక్కరితో విహారము సల్పుచుర్నాడు.ఒక్కం రితో కళ్ళతో మాట్లాడుచున్నాడు.ఒక్కలరిని వెంబడించుచున్నాడు అను భావాన్నిత తెలుపు రామకరీ రాగమున యతితాళముతో గానము చేయబడు “చందన చర్చిత నీలక శేబర పీతవసన వనమాలీ కేశిచలన్మణి కుండల మండిత గండ యుగస్మీతళాలీ; శ్లిష్యతి కామవీ చుంబతి కామపీ రమయతి కామపిరామాం వళ్యతి సన్మిత చారుతరామవరామనుగచ్చతీ వామాం'” అను గీతిక జావాత్మ రాదాత్మ్యాన్ని వ్యంగ్యముగా బోధిస్తూంది “వేడానుద్ద రతే జగన్నివవరే” అను గీతం దళావతారాల్ని బోధిస్తూంది. ఈ విధముగా నంగీతాభినయాత్మకమగు ఈ గీత కావ్యము సంస్కృత సాహిత్యమునకే మకు టాయమానమణ. నాటకక ర జయదేవుడు గీతగోవింద క_రృయెన జయదేవుని కళప్లే థిక్సుడు. నాటకక ర్ర తండి మవోదేవుడు, గీధగోవిందక ర్త కండి

కీర నంన్కృత సారన్వత సమాలోచనకు లోజదేవుడు నాటకక ర్ర గొన్ప నైయాముకుడు, గీతగోవిందక ర నై యాయి “కుడుకాడు. నాటకక ర్ర కృష్ణభక్తుడిగా కనుపిళచడు, గీతగోవిందక ర గొవ్వ కృష్టభక్తుడు. కావున ఇద్దరు భిన్నులనుట నిర్వెవాదము రామగిత గోవిందము, రాధాకృష్ణ విలాసము ఈతని కృతులుగా అరోపీంచబడినవి. గంగాష్టకము ఆర్వాచీనుడై న ధీరజయదేవునిచే రచింవబడినది, నామసామ్మముచే. నిర్ణయ సాగర సంప్కరణముయందు, గీతగోవిందంతోపాటు ఆచ్చువేయబడినది. ఈ గీశగోవిందాన్ని ఆదర్శం గ!008ఓగా తీసుకొని అనేక ఆనుకరణలు అవితృ వించినవి. నీలాచలం రాజు మొక్క గీకగోఎందము,భానుదత్తుని గీతి గౌరీవతము పోమనాటుని కృష్ణగీతము, హరిశంకరుని గీతరాఘవము, (వలాకలుని గీతరాఘ వము, రామకవి గీతరాఘవము రాముని గీతగిరశము, గోఎందదానుని నంగీత మారనము, అభినన చారుక్లీరి గీతవీతరాగము, కళ్యాణుని - రాజశేఖరుని _ చందశేఖర సరశ్వకులయొక్క. గీత గంగాధరములు, చండ€ిఖామణియొక్క శివగీతిమాలిక , రామోదాహరణ గీతికావ్యము, మైసూర్‌ వేంకట నాయకుని యొక శివాష్టవది, సుందరాచార్యుని గీతశతకము, విశ్వనాళుని నంగిత రఘు నందనము, సదాళివదీక్షితుని సంగీత సుందరము, లెరుకూరి వెంకటుని గీత గిరీ శము మొదలగు 139 గితగోవందానుకరణ గీతికావ్యములు కలవు. జల్త ణఖుడు ఏ; నోమపాలవిలాన కొవ్యక ర, సోమపాల రాజు యొక్క మంతి, కాశ్మీరియుడై న జల్హణుడు (కీ శ; క150) 656 శ్లోకముఅతో ఈ వేశ్యల మాయలను, మోసాలను వర్ణిస్తూ ముగ్గోవదేశమును [వాసీనాడు. వేళ్ళలను వర్ణించు ల్లోకమిది. అజీవః కవటానురాగ కలయాదోషోను దుక్శీలతా వై ధవ్యంచ నవాధతే సదసతోస్పంభావనావ్యత్యయాత్‌ | యళ్కంంచిత్క్నరజే పరస్వహరణే వీడా న పీడాకరీ నోవా రాజ భయంచహే బత సుఖం జీవంతి వారన్ర్రియః నూ క్రిముక్తావ[ీకారుడై న జల్హణుడు కీ ₹॥ 1267) ఇతనికంటే విన్నుడు. | నృసింహకవి ;$; కాళ?దాసుయొక్క మేఘనందేశాన్ని అనుక రిసూ నుసించాకవి /సీదోదాంహ'॥ కొవాంని?; రచించినాడు. ఈ న+మిియకవ్‌

నృసీంహాకవి కైకా కాకతీయ వఠావర్నుదుని (క్రీ ౪4 1296." 826) ఆస్టానకవీ. ఈతని తండి విశ్వేశ్వర శివాచార్యులు, కాకతీయ రాణి ర్ముదమాంబకు రాజగురువుగా ఉండెను, సీద్దోద్వాహ కావ్యమునందు 62 మంద్యాకాంతా శ్లోకములు కలవు కఠను వరీశ లింతిము ; ఒక నీర్దుడు తన (పియురాలితో విహరిస్తూండగా, ఈర్ష్యచందిన యతుడు మాయచేత నిదుణి దూరంచేస్తాడు (వీయావియుక్తుడైన చిద్దడు తన (వజయ . వివాహ గాథకు వ్మరించుకొాంటాడు

కశ్చిత్సిద్దయువా సమం దయితయా ,తేసోత సే సైకతే

రాగాంధోరమమాణ ఏవ లిఖితే కారండవా౮ాం వదైై।

(దుష్లం దుర్విషవోాం మనోభళవ కృతాం తాం తామవస్టాం తయా

విశ్లేషం గమిళ; కుతూహలవతా యషేణ మా మావి ౨॥ “| ఓక విందు పార్టీలో అందమైన యువతి కనిపిస్తూంది మొదటి చూపులోనే ఆ యువతి, ఈ సిద్ధయువకుడు (ప్రేమలో. వడ్తారు. ఆమె వెళ్ళిపోగా సిద్ధుడు వియోగాన్ననులవిన్తూ ఉంటాడు. అ యువతికూడా సిద్దునియిందు ఆసక్తుర్శాలే వియోగాన్ననుభవిన్తూ, ఒక దూతికను _ప్రేమసందేశంతో సిద్దునివద్దకు వంపి న్తూంది. అ దూతిక, నాయికియొక్క విరహాన్ని వర్ణిస్తూ, సిద్ధుడు కలువకపోతే (ప్రాణత్యాగల రేన్తుందని బోధిస్తుంది.

(దష్టవ్యః కఠమేష దృష్టిసుళగః సంభాషణీయః కఠం

శో స్వాదువచాః సునంహతవప్తుః సంశ్లేషజీయః కథం।

సాన్ని ఛధ్యావిదిఠాన్య వస్తువిషయః నం సేవితవ్యః కథం

'సేర్థంత్వాం _వతిచింత యత్యహరహః వర్యాళులా వర్రరే॥ దూతిక ద్వారా నాయిక మనస్సు నెంగిన సిద్ధుడు అమెనివసించు రాజభవనాన్ని చేరుకొంటాడు ర్యాతిపూట ఎ త్రయిన వహరీగోడల జడాటి అమెను చేరపోగా రాజభటులు వట్టుకౌంటారు అమెతం్యడి కతనకాంగదరాజు ఇతనిని కారాగాఠంలో వేస్తాడు కారాగారంలోను మాటిమాటికి ఆమెనే స్మరిస్తూండగా, రాజు దయార్ద్ర హృదణయుడై సిద్దుడికి ఆమెతో వివావాంచేస్తాడు హాయిగా భార్యతో కలని ఉండగా, ఈ యక్షుడు నాకె.దుకు ఈ వియోగాన్ని కలిగించాడని వాధవడ్తూర తగా, యచుడు తయశలంచి, సిద్దుజ్జి తన యేమసికో కలువురాడు. సుఖాం తఠతగా చు బస్తుందీ గీశకావ్యము ఈ కావ్యాన్నేకాక, “అంధాకృంతి గరీయాళ నేం." అనీ ఆరంభిన్తూ ఓస్ట్యవర్థ ముల నువయోగించక నిరోస్ట్య కావ్యాన్ని

శి నంస్కృతి సారన్వత నమాలోచ నము డా రచించినాడు. ఈ రెండు కావ్యములు వరంగల్‌ ఉరుసుకొండ పైన [బిడినవి. కని పరిచయాన్ని శ్లేషగా వర్ణించిన “అపావ్ర సభాస్రంభోవ్య $న్న హిరణ్య 8పురపి। అవికృళమ ఖోపి దశసురూవ?ఃష (వగలృతే నర ఎహ్య' శ్లోకము వరంగల్‌ కోట ద్వార తోరణము పై చెక్కజడినది. ద్యాద్వి'వేది ; 15వ ళతాద్ధి ఉత్రరార్థంలో చారుచర్యను అనుక ఫ్రా, పౌరాణిక గాథలకు బదులు బుగ్వేద కథలను తీసుకుంటూ 200 ల్లోకాలు ల నీతిమంజరిని రచించినాడు. వతి శ్లోకంలో బుగ్వేదంనుండి ఉదాహర లను తీసుకొని నీతిని ఉవదేశించినాడు. సాయణ భాష్యంలి'ని కథలను, కొన్ని ట్ట బుగ్వేద మంత్రాలను కూడా ఉట్టంకించినాడు. వాగ్లేయకారుడై న కాళ్ళ "క అన్నమాచార్యులు (1409 ః 1503) భక్రిరసపూర్ణములై న వదాలను దించి తిరుపతి వేంక టేశ్వర వ్వామి సాన్నిధ్యంలో గానం చేసేవాడు, ఈ వదా ర్నియు త్యానమవ్యతములపై ఉట్టంకి-చబడినవి. ఈ అన్నమయ్య వదాలలో ఎస్క్బుత వదాలు కూడా కలవు. వర్షాధార వక చాతకము. వర్షించునప్పుడు. )ఘములనుండి కురియు జలాన్ని (తాగుతూంది. మేఘజలాలు దొరకకపోతే ప్పీతోనే ఉంటూంది, కాని వేరేనీరును తాకదు. ఇట్టి దాతకవవషిని ఉదాహర ంగా తీసుకొని సీతిబోధను చేస్తూ రచింవబడినది చాతకాష్టకం. దీని కవి వరో తెలియదు. రామచందకవి : (కీ శ 1524) శృంగారము, వైరా [ము రెండు అర్థాలను బోధించు 'రసింరంజన'మను శేష కావ్యమును రచించి డు. శ్రీశకమహర్షి నిత్మబమవ్మాన్జాని, అజన్మనన్యాని, రంఠ అందగ తై, అవ స. ఒకరు వై రాగ్యమూరి, మరొకఠు శృంగారమూ ర్తి. వీరిద్దరి సంవాదములో _రాగ్య శృంగారాలకు ఘర్షణకాగా వై రాగ్యమే విజయాన్ని చెందినటుల రిస్తూ సరళ సులల లిలో శృంగార కొన నిర్ణయం రచింవబడినది. దీని ర్త ఎవరో తెలియదు ర్నుదకవి : (16వ శతాబ్ది) తన ఆశయదాతయగు *వసింహుని పేరుమీద 133 క్లోకములు కల్గిన భావవిలాసమను లఘుకావ్య ఎను రచించినాడు నారంయణభట్టు : (శీ శ॥ 1600) శ్రీమద్భాగవత శమ స్కంధంలోని శ్రీకృష్ణుని చరితము + ధారముగాగొని క036 క్లోఠాలతో, 0 దళశకాలుగా, 23 స్కంధాలుగా విభజించి నరాయణీయమును రచించినాడు వి కీళ్ళనావ్యలతో వాధవడ్తూ, నారాయణీయమును రచించి, బాధనుండి ముక్తి

లఘుకావ్యములు శ్షేకర్రీ పొందినాడంటారు. కేరళ రాష్ట్రంలొ" దీన్ని నిత్యృపారాయణం చేన్తూవుంటారు. నారాయణీయంలోని చివరి శ్లోకమిది. అజ్ఞార్వా తమహత్వం యదివా నిగదితం విశ్వనాథ క్షమేథాః స్తోతం చై కత్సవ్మాసోత్రర మధికతరం త్వత్పసాదాయ భూయాత్‌ ద్వేథా నారాయణీయం శృతిమ చ జనుషాం స్తుత్యతా వర్షనేన స్ఫీతం లీలావతారై రిద మివ కురుతా మాయురారోగ్య సౌఖ్యం! అనేక స్తుతి కావ్యములు, శృంగార కావ్యములు ఇతనిచే రచింవబడీనవి. స్వాహా సుధాకర మను లఘు కావ్యములోని వద్యమిది. రవిరయ మసం యాతః సమాశమో హంత వాంత చందోయం! యాతి వికాసమపీయం కుముద్వతీ కిం విలంబసే భృంగ॥ శృంగారలీలా, సంగీత కేతువుల కఠను కల్పిస్తూ సరసంగా, శృంగార వథా నంగా, సరళంగా కోటివరవోన్ని రచించినాడు. ఇందలి. కామినీ కాముకిం [వాహ యామి% కాముకాననా యాత (పాయ మిదం దినం కమలినీ దీినేయమాలోకతాం నీరం[ధశ్చు వయోధరః న చ శశీ దూరేఒరునా వర్రతే విపొగార మిదం తటాకనవిధే స్వాయ_త మేతచ్చతే గేహం తత్దపయ కృపామిహ మవాోన్‌ కార్యాతిపాతో న చేత్‌ భాగవత కథాంశమును వథానంగా చేసుకొని నారాయణ సన సవ్శాసమును రచించినాడు. ఇందు అద్టన విషాదవూర్వక మైన విశ్వరూపాన్ని వర్ణిస్తూన్న శ్లోకమిది- జిహ్టోత్వం కృష్ణ సూతః ఖలు సమరముఖే బంధుమూతే దయాపం భీన్నంతం వీక్ష్య వీరం కిమిదమయి సఖే నిత్య ఏకోఒయమాళ్మా! కో వధ్యః కోఒ,త హంతా తదివా వధభయం (పోజ్ష మయ్యర్చిఠార్మా ధర్మం యుద్ధం చరేతి పకృతి మనయద్దర్శయన్‌ విశ్వరూవం* భారత [వబంధము, దూతకావ్యము, మత్స్యావతార (_వఐంధము, శ్రీపాదసవ్ల శత్యాదులు నీతని కృతులే. ఈ కవి చర్మితము కేరథీయుడై న కటకరనద (వళు వైన ఉదయవర్శ్మచే వ్రాయబడినది. నారాయణలట్టు తనయుడగు శ్రీకృష్ణకవిచే (శః 1680) శృంగార రస [వథానమైన కారాశళాంకుల (పేమనాధారముగా గొని, కారాసుధాకర కావ్యము _వాయబడినది.

160 సంస్కృత సారస్వత సమాలోచ నము వేంఠటాధ్వరి ఏ కాంచీపురవాసి సీతాంబారఘునాథుల ప్కుతుడు విశ్వగుణాదర్శ చంపూక రయైన వేంకటాధ్వరి |/(కీశ 1550) రామాయణ, భాగవత కథలను బోధిస్తూ 30 శ్లోకములతో రాఘవ యాదవీయమను శ్లేష మయమైన వితోమ కాన్యమును రచించినాడు. అనులోమ [కమంలో చదివితే భాగవత కథ, విలోమకమంలో చదివితే రామాయణ కథ వస్తుంది. కవియొక్క పాండిత్య వకర్షను వెల్లడి చేస్తున్నది. శవణానందము కూడా ఈతనిచే రచింప బడినది. చిదంబరకవి ; దాషిణాత్యుడు, కౌళికగ్యోతుడు, సూర్యనారా

యణ యజ్వపొతుడు, ఆనంతనారాయణ వేంకటాంబల తనయుడు, శ్రీని వానునీ సోదరుడగు చిదంబరకవి (శీ థ్‌ 1600) రాొమాయణ,భారత,భాగవత (దళమనస,_౦థ) (త్యర్ణముల బోధించు కథ్యాతయి అను _త్యాశయ చ్చితకావ్య మును 3 సర్గలతో రచించినాడు. ఉ త్తరార్కాట్‌ జిల్లా విరించిపుర (గామవానిః వాధూలసగ్మో తుడు, మార్గసవాయ చరిత కావ్యక ర్తయైన వేదపురిశ్వరాధ్వరి ఈతని మాతామహుడు (శాత). తంజావూర్‌ జిల్లా పాలయూర్‌ ఈతని [గామ మని కొందరి అభ్మిపాయము. కథ్యాతయి, చిదంబర విలాసము, నటరాజ స్తవము, శబ్ద చింతామణి వంచకళ్యాణచంపువు, రామకృష్ణచంపువు, భాగ వత చంపువు లీకనికచనలు. కథ్యాతయిలోని మొదటి క్లోకమిది.

ఆ న్లీ ప్రస్తుత హృద్య దుర్గవితతా హ స్నిశితా భారరై:

పూర్ణారే (వతి మానవై రుచిళ్ళతై & వూర్వాహినీ శే్షయా!

| (ప్రాకార్రై స్సరితోజ్వలా వరిమయాభాస్వజ్ఞలోల్పాసిలి;

భూభృద్భిర్మదురేహీ మానసభువా తులై రయోర్యావరై 4 చిడలబర విలానమునకు తానే వ్యాఖ్యానమును కూడా వ్రాసినాడని తెలుపు శ్లోకమిది.

1వబంధకర్తాఒపి చిదంబరేశ్వరః తదర్థహారోఒపి చిదంబరేశ్వర।

గ న్నాఠ వండితరోయలు క! వైవజ్ఞిసూర్యకవి : (844 16వ శతాబ్ధి) 36 ల్లోకాలుకల రామకృష్ణ విలోమకావ్యాన్ని రచించినాడు 'పెనుండి (కిందికి అనులోమ పద్దతిన చదివినవ్వుడు రామకథ, కిందినుండి పైకి చదివినప్పుడు కృష్ణకథ వస్తుంది. మేఘవిజయగణి ; (క్రీశ శేర0) మాఘకావ్యం దేవగురోః మేఘదూతం (పళ వభోః। సమన్యార్థం సమస్యార్థం నిర్మమే మేఘవండిత॥ మాఘ్యకావ్య శ్లోకపాడాలను తీసుకొని సమస్తా పూరణ వద్దతిగా దేవాళ్ళుదయ మను పేరుతో విజయదేవసూరి చరితమును, మేఘసండదేశంలోని శ్లోకపాదాలను తీసుకొని సమస్యాపూరణ పద్దతిగా దిగ్యిజయమను. పేరుతో విజయ వభ నూం చరితమును. నై షళమునుండి ఒకొ_క్క_ శ్లోకమును [గహించి, మిగతా మూడు పాదముల వూంస్తూ సమస్యాపూరణ వద్ధతిగా శాంతిాథ చరితమును, వృషళ నాఠ, శాంతిశాథ, పార్శ్వనాథ. నేమిశాథ, మవిఏర, కృష్ణనాథ, బలదేవుల చరితముల బోధిస్తూ స్వవ్రసంధానమను సప్నాశయ కావ్యమును రచించినాడు. నై షథళ్లోకపాద సమన్యాపూరణ మైన కాంతినాథ చరితములోనివి ఈ శ్లోకములు, నిపీయయస్య క్షితిరక్షిణః కథాః సురాస్సురాజ్యాది సుఖం బహిర్ముఖం, (వ పేదిరేంతః స్టిరతన్మ యాశయాః సదా సదానంద లకృళః _పళంసయమా॥ యథాశుత స్యహ నిపీత తత్గ_థా॥ తథ్నాదియంతే నబుధాస్సుధామపీ! నుధాభుజాం జ్మన తన్మనః పియం భవేదృవేయత న తత్కథ్మావథా॥। జగన్నాథ పండితరాయలు ; ఆంధృవదేశ్‌, కోనసీమ, ముంగండ అగహార వాసులగు లక్ష్మీ పేరళట్టు లీతని జనసీ జనికులు, తం్మడి కాశీవాసము చేస్తుండగా కాశీలో జమ్మించాడు తం్చడివద్ద సమస విద్యలనభ్య సించి డు. మొగలుచ్యకవర్హి షాజహాన (శీ 44 1605. 16358) రాజాస్థానమున వండికుడిగా ఉంటూ, “వండితరా యల'ను బిరుదునాందినాడు ఐదు లహరులు, జగదాభరణ. పాణాకకణములు, ఆసఫ్‌ ఎలాసము, భామినీవిలాసము, ఆన్యోోక్తు లీతని రచనలు. రసగంగాధరము, చ్చితమీమాంసాఖండనము, మనోరమాకుచ మర్దనములీకని శాస్త్ర ంథములు. రసగంగాధరమునందుదాహలరించిన శ్లోకముల సంగహామే భామిఏప్‌లానము,."దుర్వ బర్తొజార జర్మానో హరిష్యంతీతి శంకయా। మదీ మ పక్క రత్నానాం మంజూ షెవ కృతామయా” అని స్వయంగా పేర్కొ న్నాడు. 55 శ్లోకములతో గంగను స్తుశిన్తూ (వాసిగది గంగాలహరి అను

శే62 సంస్కృతి సారస్వత సమాలోచనము నామాంతరము కలిగిన పీయుషలహరి. 11 శ్లోకములతో యమునను స్తుతించు నది అమృతలహరి, ర్‌0 శ్లోకములతో విష్ణువుని స్తుతించునది కరుణాలహరిీ. 41] శ్లోకములతో లక్ష్మీమాతను స్తుతించునది లక్ష్మీలహరి. 30 శ్లోకములతో సూర్యుని స్తుతించునది సుధాలహరి ఈ ఐదు లవారులందు కవియొక్క భకక్రి భావము వకటించబడినది. “మన్నిర్మితాః పంచలహర్యో భవస్య" అని కవియే పేర్కొన్నాడు. భామిఫీవిలాసము ,ప్రాస్తావిక, శృంగార, కరుణ, కాంత. విలా సములని నాల్లు భాగములుగా విభజింపబడినవి. ఇందలి శ్లోక ములన్నియు ముక్త కములే. 122 న్నో క్రి,నీత్హివథానములై న శ్లోకములతో కూడుకొన్నది ప్రాస్తావిక విలాసము. 160 శృంగార రసస్యందకములై న ళ్లోకములచే కూడుకొన్నది శృంగారవిలాసము. ఇందలి క్లోకములు మర్యస్పర్శకములై న భావములచే రసా నెందాన్ని అందిస్తాయి. ఉదాహరణకీ శ్లోకము.

నీలాంచలేన సంవృత మాననమాభాతి నినయనాయాః।

(వతివీంబవిత ఇవ యమునా గఖీర నీరాంత రేణాంకాః॥ 19 కరుణరస స్ఫోరతములై న శ్లోకములతో నున్నది కరుణవిలాసము. అర్థాంగి అసువులు బావగా కసిశోకమే శోకరూపాల్ని దాల్చింది. భూమౌస్థితా రమణనాథ మనోహరేతి సంలోధనై ర్య మధిరోపితవత్యసి ద్యాం। స్వర్గం గతా కథమివక్షివసిత్వమేణ కాబా& తం ధరణిరూ?సు మామిదానీం॥ ఈ ళ్లోాల్ని చదువుతూంటే కన్నీరు రాక మానదు. హృదయం ,[ద్రవించక ఉండదు. శ్రీకృష్ణ స్తుతి (వచురములై న, శాంతభావపూర్ణములై న న! శ్లోకము లతో యున్నది కాంతఏలాసము. శ్రీకృష్టాశయము సంర విషయముల నిర్మూలించుటయందు సమర్థమెనదని బోధించు ళ్లోక మిది.

రేశేతః కఠథయామి తే హితమిదం బృందావనే చారయన్‌

వృందం కోఒపీ గవాం నవాంబుద నిభో అంధుర్న కార్య స్వ యా।

సౌందర్యామృత ముద్ధరద్భిరభితః సమ్మోహ్య మందస్మిత్తె ః

ఏషక్వాం తవ వల్లదాంశ్చ విషయం నాశు కయంనేష్యతి. ఆసఫ్‌ విలాసము గద్య్మమయము, నవాబ్‌ అసఫ్‌ జాహి స్తుతినరకమని కావ$ నామమే బోధస్తూంది. ఇందు షాజహాన్‌ చ్యకవర్తిని స్తుతిస్తూ మొదట నాల్గు శ్లోకములు కలవు. జగదాభరణము ఉదయపుర (వభువగు జగత్సింహ స్తుతి పరమైనది. అస్సాం (వళువగు ప్రాణవారాయణుని స్తుతించునది [ప్రాణాభర

లఘుకావ్యములు కరక ఐము. జగదాభరణము, పాణాళరణము పేర్ల విషయముననే బేదము. వీని యందు 53 శ్లోకములున్నవి. అన్ని ఆంశములందును రెంటియందు సమానమైన ఈ ళ్లోకమును వరిశీలింతము.

అస్వాదనేన రసో, ర సేన కవితా, కావ్యేన వాణీ, తయా

లి"కాంతః కరణానురాగ రసికః సళ్యః, సభలొ దామునా।

దార్మిద్యానల దవ్యూమాన జగతీ పీయూష ధారాధర!

వోణీాథ! తయా భవాంశ్చ భవతా భూమండలం భానతే 588 అన్నో క్రి శోకములు లభించుచున్నవి.ఒక ఉదాహరణమును వరిశీలింతము.

కోటిద్వియన్య లాలేఒపి నతం నద్వ్యంశజం దను!

అసంద్వంశ్య; శర స్రభ్ఞో లశలాభాభి కాంకయా ఉత్తములకు సవత్తు గర్వకారణంకాదు, అధములకు మ్మాతమే అనునది ధ్వని

ఓరుగంటి లత్ముణాధ్వరి ; (81 1675) వరంగల్లు శంకరపోమయాజి తనయుడై న ఈ కవి గీతరామము, చమళ్కారలహరి, గిత మహేశ్వరములను మూడు ఖండ కావ్యములను రచించినటుల సీళారాను వివార కొవ్య సర్గాంత పుష్పికలవలన శెలియుచున్నది. సంగతిలహరి, కైయట వివ రణముల రచించినటులను తెలియుచున్నది. సీతారామ విహారమొక్క టే లభ్య మగుచున్నది. ఈ మహాకావ్యమున రాముని జన్మ మొదలుకొని యౌవరాజ్యాలి "షేకమువరకు గల కఠ 716 శ్లోకములశో 12 సర్గలందు [కమంగా ఆయోధ్యా, వర్షబుతువు, శరదృతువు, శాంతాబుష్యళ్ళంగుల వివాహము, వారాణసీ, బిందు మాధవ సాఖుత్కారము, విశ్వామిత యాగసంరశతణము, సీతాబాల్యము, సీఠా కళ్యాణము, సీతారాముల ఉద్యాన విహారములు, పుష్పావచయము, శ్రీరామ యౌవరాజ్యాధి షేకము వర్ణింపబడినది. శ్రీకృష్తళట్లు : (6, ఈ 1680.1760) గౌతమ నగ్యోత్రుడు,

వెలనాటి తెలుగు బాహ్మణుడు, లక్మణలట్టు తనయుడు, కవి కళానిధి, రామ రసాచార్య బిరుడాంకితుడు జయపుర రాజగు సవాయీ జయసీంవారాజు (క్రీశ | 1698.2744) జఆయసింహుని తనయుడగు ఈశ్వర సింహరాజు (క్రీశ! 1710. శవణిక ఒం ఆ - -

శేరక నంస్కృత సారస్వత సమాలోచ నము బద్ధమైన సుందరీ స్రవరాజము, శ్రీరాముని రాస్టకీడను (వబోరిస్తూ, జయదేవుని గీత గోఏందాన్ననుకరిస్తూ రామగీతమును, ము క్రకమురై న శ్లోకముల సం్యగవా రూవమైన వద్యముక్రావళిని రచించినాడు తన కృాశయదాళలైన జయపుర [వళ వుల చశితములను బోధిస్తూ ఈళ్వరవిలాస ఐతివోన్సిక కావ్యమును కూడా రచించినాడు, హరిద త్తసూరి ః(కీళ 1701) రామకథ, నలకథలను బోధిస్తూ రాఘననై షదీయ ద్వ్యాశయ కావ్నాన్ని రచించినాడు. నివృ తి శేషా చలవతి (17వ శరాల్ది) రామకథ, కాహబివాజ శరితను బోధిస్తూ *“లోసలకోన లీయ' ద్వాశ్రయ కావ్యాన్ని రచించినాడు. మాధకథవి ; కర్ణాటక, ధార్మీగామవాస, కవిచకవర్రి లక్ష్మణ వండితుని తనయుడగు మారవకవి (కీ శ 1700) దానలీలా లఘుకావ్యమును రచించినాడు. గోపికలు శ్రీకృష్ణునకు వెన్ననానంగుట ఇందు వర్షితము గోపికరి శృంగార లీలలు మధురంగా వర్ణింవబడినవి. (వవంచములోని సృష్టికి సారము రాధ యను వర్దించిన ఈ ళ్లోాన్ని చూస్తాము ధన్యేయం ధరణీ తతోఒపి మధురా తృతాపి బృందావనం ఈతాపి వనజవాసినీ యవతయ స్తతాపి గోపాంగనాః। తృతాచింత్య గుణైక ధామ వరమానందాత్మికా రాధికా లావణ్యాంబునిధి స్త్రిలోక రమణీ చూడామణి: కాచన॥ నారాయణ తీర్థులు ః; అంధవదేశ్‌, గోదావరీజిల్లా ఆమలా పుర (గాఘమున జన్మించిన శివరామానంద తీర్ణ శిష్కుడై న, నారాయణతీర్థులు (కీ శ 1700 కృష్ణలీలా తరంగిణిని రచించినాడు గేయములు, శోకములు కల్లిన ఈ గీతికావ్యము వసాద గుణయు క్రమైన సరన, సరళ, మంజులమైన శై లిలో రచింపబడినది. ఇందు 1] తరంగములు కలవు. తరంగానుసారికథను వరిశీలింతము. శ్రీకృష్ణజననము, శ్రీకృష్ణవాల్యలీలలు, వత్సపాలనము, గోపాల నము, గోసీవస్తా్రావవూరణము, గోవర్ధనోద్దరణము, గోపీకృష్ణ సమాగమము? రాస్కకీడా, అకూరాగమనము, కంసవధ, ద్వారక్నావవేశము, రుక్మిణీ కళ్శాణము ఈ భక్రి కావముపె దెఇంతవనరమెన.. విలిషాగంయకుంన

నారోయణనీర్టులు 16కి

ఒక్కొక్క వ్యాఖ్యానము ముదించలడినది. కాని అదైతవరమైన వ్యాఖ్యాన

ములు అనేకములు కలవు కవి అభ్మిపాయము కూడా అన్బ్వైతమే. శ్రీకృష్ణుని

వెదకుతూన్న గోపికల వర్ణించు వద్యమిది " కదాచిద్‌ గోవిందే గతవతి వరమానంద సదనం

నిరాకారంధామ స్వకమితిచ విజ్ఞావయతితాః।

తదాకారం సాకాత్చర మధిగతా; కృష్ణరనిళా: .

పుసస్తం గాయంతో రవాసి మవృగయంతి [పియతమం॥ ఫరిళకి నుధార్జవమీకని ఇంకౌక కృతి ఇంకొక కృష్ణలీలాతరంగిణిని బెల్లంకొండ రామ రాయకవి రచించినాడు. ఈతపజు ఆశ్టధ_వదే్‌ గుంటూరు. జిల్లాలోని వమిడి పాడు అ్యగహారమును మోహశరారాయణ హనువూయమ్మ దంవతులకు శ్రీశ 18)5్‌ న తనయుడిగా జన్మించిశాడు. శంకరాచార్యులవలె చిన్నవయను లోనే క్రీశ 1913 న ము క్రినొందినాడు. మొత్రం 143 కృతులను రచించి నాడు. ఇందులో వేవాంత గంథములే ఎకు..వ. సమ్ముదమళనము, రుక్మిణీ వరి ణయము, రామావవిణయము చంవూకావ్యములు. గరుడసందేశము, కృష్ణలీలా తరం*ణి, నమస్యా రత్నాకరము, సమనో మనోరంజనము, హయగీవ కత కము, రామవల్లభరాయ శతకము, కవిభూషణమీతని ఖండకావ్యములు. |

గంగాధరళశా స్తి 9 మంగరుల్కార్‌ ; మహారాష్ట్ర విదర్భ మున జన్మించినాడు రఘూజిభోంస్‌లే వభువునకు పురాణ పండితునిగానున్నాడు, ఈకవి భామావిలాసము, రామ్మవయోగము, అవరాధమార్దనము, రాధావినోదము, గణేశలీల, విలాసగుచ్చము, రతికతూహలము, (పసన్నమాధవము, చిత మంజూష. గంగాష్టవది, సంగీత ాఘవములను రచించినాడు.

. వేంఠటాచార్య : థ్రీమత్తికుమల బుక్కవట్ట మవావరిశాబ్ది రాకా సుధాకరుడు, తర్కాలంకార వాగీపుడు, అన్నయార్య్మ దీక్షత తనయుడు, శ్రీనివానాళార్య కీష్యుడు, నై జాం రాజ్యమందలి శూరవర _గామవానీ, నిజాం సామంత ప్రభువు యొక్క ఆస్థాన కఏ అమిన వేంకటాచార్యులు (కీ ఈ॥ 1778) అచలాత్మజావంణయమను ద్వ్యర్థి కొవ్యమను రచించిరంాడు. 10+ అర్జాలంకారములను, 6 ళబ్దాంంారములకు వివరిస్తూ అల౦కార కౌన్తుళ మును రచించినాడు. రత్నభేట శ్రీనివాస దీక్షితులు (కీ॥ శ 1530.1600 "

శేళా నంన్కృత సారన్వత సమాలోచనము చంపూ వద్ధతిన లైష్మీవరిణయమను (పౌఠశ్లేష కావ్యమును రచించినాడని చంవూ (వకరణంలో వివరించబడినది. ఆలాంటి లెష్మి వరిణయ పౌ శేష చంపూ కావ్యము వేంకటాబారు;ల చేతను రచింవబడినది. (భమరహితా సాక్రచవత్‌ స్త్రీణాం కుచవచ్చనరనపాతా లకదక్షర పీ రూషాఒధరవత, వితామహత్మనాంజీయార్‌ 1 ఇర్యాది శ్లోకములు రెంటిలోను లభ్యములగుచున్నవి _ రామచం(దకవి ; పురుషో త్రముని ప్మౌతుడు, జనార్ధనుని ప్పుతుడు ఆంధదేశీయుడై న శింకరపుకి రామచంద కవి (1, ఈ 1800) రాధా వినోదమను శ్ర్వేయమకచ్చిత కావ్యమును రచించినాడు . కావ్యము నారి కేళ షపాకానికంటే కఠినమైన శైలిలో వానీాడు కావున, స్వయంగా వ్యాఖ్యా నాన్ని కూడా (వానీశాడు ఉదాహరణ కొం శ్లోకము ః మాలీరోద్యతమాలీ మాలినో బలమాలీ | మాలీనో వనమాలీ మాలీశోఒవతుమాలీ ॥ శంభు కాళిదాను ; రామాయణాధారంగా,సరనంగా నాల్గుసర్గలు కల్గిన రామచంద కావ్యమును. రచించిశాడు, (గంథాదిన శ్రీరామువి న్రుతించు శ్లోకమిది ॥ సానందం వరిపూరితాభిలజగత్కా మాయ నీలోత్తల ఎ శ్యామాయ వలవే వకిర్ధితగుణ్యగామాయ రామాయణే ; ఆ రామాయ సతాం మనోమధులివోం కామాభిరామాయచ (ఫోద్ధామాయ వర్మాకమైరనుదినం రామాయ తన్మై నమః ॥ శిష్టుకృ్ళష్ణమూర్తిశా స్పి లవ (18 ఈ 17901870 గోదా వరిమండల కాకినాడ సమీవవర్తి గొల్లపాలెంలో గౌరాంబా సర్వళాన్ర్రి దంవ తులకు జన్మించినాడు. శబ్దకాస్త్ర పారీణుడు, రార్కాలంకార మీమాంసా నిష్టా తుడు. ఆకుచితబంర . న్లేష . యమక కవితాఖ్హాతుడు. కంకణ ఐంధము, యషోల్లాఫము, వల్లవీవల్లనోల్లానము, నీలక్లై లనాథీయ మీతని రచ నలు. శ్రీ రామకథను బోధించు కంకణబఐబంధము, విద్యున్మాలావృ త్రమున రచింవ

లఘుశావ్యములు తా

నేఠా దేవాలీశామాళా ధానా రీనా నేకాలొకీ

మాస్టానా భాఖ్యాయోగిశం పహాయాదేతం రామేరాజా ఈ శ్లోకమును (కషముగా ఒక్కొక్క అక్షరమును వదిలిపెట్టి మీదినుండి (కిందికీ, క్రిందినుండి మీదికి, చదివినచో ఈ నాల్గు పాదములు 6% క్లోకములుగా మారును. ఈ కంకణబంధ శ్లోకమునకు కవియే స్వయంగా వ్యాఖ్యానము వాన నాడు, 64 శ్లోశార్జములలో మొదటి. 12 బూల?ండ కథను, 18 ఆయోధ్యా కాండకథను 6 అరణ్యకాండ కథను, 11 కిష్కి౦ధాకాండ కథను, 10 సుందర కాండ కథను, 12 యుద్ధకాండ కథను బోధించునని కవి పేర్కొన్నాడు. కాళిదాసు మేఘసందేశముయొక్క ఉ త్తరకథ యవోల్లాసమున వర్షింపబడినది, ఇందు మేఘుడు దౌత్యమునెోపి యక్షువక్తు నంతోషాన్ని కలిగిస్తాడు. ఈ కావ్యమే శాస్త్రిగారికి అభినవ కాళిదాస బీదురును (వహాదింవజేసినది. “సవిద్వత్కో టీరో భవి జయతి కృష్ణాదిధ బుధః,

రామచందదశాస్త్ర : ((కళ4 1816) శిష్టు కృష్ణమూ ర్రికాస్త్రి

గారి శిమ్మడు, గోదావరీ మండల అమలాపుర సమీసస్టమైన నడవవల్లీ (గామవాసు లైన సుబ్బమాంభా లమ్మణళాస్తు్రుల తనయుడు, బందరులోని నోబుల్‌ కళా శాలావ్మిశాంత సంస్క లరొర్యావకుడు గురువుగారి యవోల్లాసాన్ని అనుసరిస్తూ, అనుకరిస్తూ మేఘసందేశముయొక్క. ఉతరకథను వర్ణించు ఘనవృ్రమును రచించినాడు. ఇందలి మొదటి ళ్లోకమిది.

“ఇత్యుక్తోఒసొ సవది ఇలద స్తేన దీనాత్మనాలం

శృత్వా కామం సరసవ్ఫాదయ (ప్కాగణీత్వా (త్పవృాష్టః॥

లోకే దీనావన మనువమం పుణ్య మాదత్త ఏవం

సంతః (పోచు స్రదివూ హి మయా తోషణీయ స్పఖామే॥ వరదేవతా గుణగణముల వర్డిస్తూ దేవీ విజయ |వబంధమును, రామాయణ కథా (శ్రీతమైన రామచం్మద ఏజయమును, శివమమత (వతిపాదకమైన మృళశ్యుంజయ విజయము ముదలగు 26 కృతులను రచించినాడు.

రామపర్య, స్వాతితిరునాళ్‌ ; (ఈ ఈ 1813186)

కేరళ టావంకోర్‌ మహారాజు శ్రీమద్భాగవతమునుండి కుచేలుని, ఆజామిని కముంకంు మీదాలు జచేలశిము... ౯ ఎం

168 సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము కావ్యముల రచించినాడు నస్యానందూర పురవర్ణన (వబంధమను చంపూ కావ్యము కూడా ఈతనిచే రచింవబడినది ఇందు తిరువనంతపురి వద్మనాభస్వామి చర్మిత వర్ణించబడినది. శ్రీనివాసకవి $ వాజసనేయ కాఖియుడు లశ్ష్మీ వేంకటబుదుల తనయుడగు శ్రీనివాసకవి శ్రీకృష్ణుని రానక్రీడను వర్షిస్తూ ఈ సర్గలు కల్గిన సుమనోరంజన కావ్యాన్ని వానీశాడు సుందర మెన కవిత్వము. ఉదాహరణకీ శ్లోకము. కాచన సుమనోహరం నిదధే సుమనోహరం హరేః కంరే తనే సంతుహ్టోఒయం హృత్ధృం నవరత్నవోర మేవ దధొ పాయ్యూర్‌ పర మేశ్వరభట్టు ; శ్రీకృష్ణుని చరితమును 254 క్లోకములతో వర్షిస్తూ వారిశ్పష్తిక్తమున్లు రచించినాడు రామవోషి ; (18వ ళకాల్లీ,.లావణియను దేశ ఛందస్సునువయో గిన్తూ సంగితాత్మకంగా, మధుర కాంత వదావళులతో, నాయికానాయకుల రిరంసను లావణీ గితములద్వారా రచించినాడు ఉదాహరణికీ లావణి. తరుణి తవేయం కుచతటమతి గురుకులం మమహృదిసాదరం౦ం మనోమేభవతి మనోళవదర౦.ఆఅఆధర మధుర మధురస రనీకం మాముజ్జీవయ తావకం. 1వీయేమే శమయ విరహపావకం। ముంచతి మదనః స్వీకృతకదనోమయి విషమం సాయకం నివారయతం నఖి రతినాయకం జహిజహిమానం స్వామిమలై నివానియగు ఖభృ౦గిరాజు కాతవిలాసగీతమును రచించినాడు. దాసోపంఠ్‌ : (కళ 18వ శతాబ్ది,దత్సాతేయ మాహవాత్మ్య్యమును దత్తాతేయ స్తోతములను రచించినాడుపజ్ఞాచకువై న గులాబ్‌ రావ్‌ మహరాజు ము క్రతత్వానుశాసనము, త త్ర్ర్వబోధాదులను రచించినాడు. మహామహోపాధ్యాయ కృష్ణశా స్త్రంధులే ని (18వ శతాన్టి) హరిహరీయమను శ్తేష స్లోతమును రచించినాడు, పాండిత్య స్పోరకమెనను లయానుసారియైన మధురమెన శ్లైలిలో శివకేకవ స్తుతివరములైన రెండు ఆర్భములు కల్లిన పదములతో కూడుకొన్నదిది. ఉదొహరణకొక క్లోకముం మంధాసం లింగమగ్నిం హృత పునరరణిం వేదికా వాథయోనిల తుండ్రె ర్మేషాజవాజి మనడుహిగత్రె ః వంచలిః వంచతుండం చిత్యం భస్మావలి వం హతవశు యజనస్టానరూ పే శ్మళానే యు జా య =. య బ్బ జో న! ల కీ ఆ.

లఘుకావ్యములు కిరి

వాసుదేవాసందుడు ; (18వ శతాట్దీ) దత్తాతేయ మహిమను బోధించు శ్రీగురుచరిత _తిశతిని, శ్రీక్సష్ణ్ట న్తుతివరమైన శ్రీకృష్ణలహరిని రచించినాడు. ఈతనిచే శ్రీ దత్రచంపువు, టీకా యుక్తంగా దత్రపుూంణమును రచింవబడినవి మరాఠీ భాషనుండి సంస్కృతంలికి 2000 శ్లోకాలతో గురిచర్మితము కూడా అనువదింవబడినది ఈ 18వ శతాబ్దినందే వాసేయకార (తఈయమ్‌, త్యాగరాజు, ముత్తుస్వామి దీక్షితులు, క్యామాళాన్త్రి తెలుగు కీర్షనలతో పాటు సంస్కృత కీరనలను హడా వాసి౮ారు. -

మండపాక పార్వతీశ్వరశా_స్షి9: (కశ, 1833.1897 బొబ్బీలి నంస్టాన ఆస్టానకవి. చిత ఆపకవిత్వంలో (వవేళమున్నవాడు.

ఠి లే న!

గుణళ్లోకాది చితరచన 8వితావినోదకోశం, కాశీశ్వరళతకం, మంగళాష్టక చతు ష్ట్యు, శ్రీ వేంకటగిరి వ్రముద్వ)ర్హి ళ్లోక కదంబమీతని లఘు కావ్యములు.

భాస్యూరుడు $ శివమోహినీ విలాసమను పేరుతో 12 సర్గలు కల లఘుకావ్యాన్ని [వాసీశాడు. విష్ణువు అవతారమైన జగన్మోహినితో శివుని ౧పేమలీలలు వర్టింపబడినవి జయదేవునివలె శివమోహినుల పేమలీలలను అష్ట పదుల్లో రచించినాడు.

కేరళ వర్మావలియ కొ తంపూరన్‌ ;

నాటీ (క్రీశ 1845.1914) కేరళవాసి అయిన ఈ కవి టటావంకోర్‌ మహా

రాజు శ్రీ మూలం తిరుణాల్‌ రామవర్మను ప్రశంసిస్తూ వదివద్య శతకమును రచించి రాడు. శ్రీ విశాఖవిజయ కావ్యమను ఛచార్మెతక కావ్యమును, కంసవధ చంపూకావ్మమును కూడా [వాసిండు.

పంత విర్థలకవి ఏ (శ్రీశ 1853) మహారాష్ట్ర కరహాటక క్షేత నివాసీ, గీతామవాదేవుల తనయుడు, ర్‌ర్‌* ము క్త శ్లోకాలతో సుళ్లోకలాఘవ మను శేషకావ్యాన్ని రచించిాడు సుక్లోకాలు రచించడంలో కవికి ఉన్న లాఘ వాన్ని లేదా మంచి శ్లోకాన్ని చదవగా కలిగిన ఆనందంచేత గుండె తేలికవడు తూంది కాబట్టి ఈ పేరు అఖుతే దినికి 'రలయోరటేదః?' అను న్యాయాన్న నున డింది నుతోక గామవమకరి ళం సెగళన చు అకా కతి వాతం వోకాలో

| నంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము రామునిగార్చి వేదాంతవరంగా చెవ్వుడం జరిగింది కూడా. నరసింహస్వామి శ్రీలపుకు, శివుడు మొదలగు దేవతలు కూడా స్తుతింవబడినారు.. ఒకవైపు శ్రీరామణ్లీ స్తుతిస్తూ శ్రేషతో శృంగార, వేదాంత, వ్యాకరణ, ఆయుర్వేద? ఖగోళ, శకునళాస్త్ర భాగవత పుూణుదులకు సంబంధించిన విషయాలన్నో సరళంగా వివరింవబడిరాయి. ఇందులో నవవిధ భక్తులు, ఆరిషడ్వర్ధాలు, శమాది షడ్గుణాలు, _బహ్మచర్మాద్యాశమాలు సందర్భోచిత మైన ఉదావారణలతో నిరూ పించబడినవి. సరళమైన కవితకొక ఉదాహరణమిది.

యోవామభజనే సకః సరామాం దూరత స్త,జేత్‌।

రామాథ్‌ క్రిర్యతోన క్రి భ క్యభావం రఘూ త్తమే॥

పరవస్తు వేంకట రంగనాధాచార్వులు :

(క్రీశ 1822 1900, విళ్టోరయా రాణినుండి మవోమహోపాధ్మాయ ఓరుదును పొంది నవారలు, శ్రీనివాస గురుప్వుతులు, బవుభాషా వకశీలకులు పిశాఖపట్టణం ఆర్షపుస్రకాలయ సంస్థావకులు, ముుదిఠాము,దిత బవ గంథఠ సెంగాహకులు, సంరవకులునైన ఆచార్ములుగారు శబ్దార్జ తత్వమును తెలుసు కొనువారల కతృంతోవయోగియైన లఘుళబ్ఞార సర్వస్వమను కోశ గంథమొను (ఊఆయంం6౦0౧4౯౦|4) రచించి౮ారు 1 ఆదార్యులవారు వేదాంత శాస్త్రమున, వ్యాకరణమున చిన్న చిన్న గంథములను రచించడ మేకాకుండ కుంభకర్ణ విజ యమను కావ్యమును, ఏడు అంకములు కల్లిన మంజులనై షథ నాటకమును, అనర్శ రాఘవము పై నై షథము పైవను (అసంపూర్ణంగా, వ్యాఖ్యానములనుకూడా రచించినారు.

1. 150 సంవత్సరముల కింద (వాయఐడిన ఈ కాగితపు వత (గంథమువకు ఆంధపదేశ్‌ వభుత్వ ఓరియంటల్‌ మ్యాన్ముస్కిప్‌ లై బరీ మవయు రీ సెష్టె నెంటర్‌ , హైదరాబాద్‌ వారలు శద్ద్యపతిని తయారుచేస్తున్నారు కొని చాలా ఆలస్యంగా చేస్తున్నారు. ఇప్పటి కే ఈ కాగితపు వృత గందము ముట్టుకుంటే చినిగిపోయేఓట్టుగావుంది. ఇంకా కొన్ని సంవత్చరములుకనుక ఇలాగే వదిలివేస్తే అటు ఓరియంటల్‌ మ్యాన్ముస్కి-ఫ్ట్‌వారలు, ఇటు యావద్భారత సంస్కృత వంకతులు బారవడాల్సి ఉంటుంది. ఆచాక్కులవారు నిడా ఆహా రాములు మానుకొని, ర్మాతింబగళ్ళ తపస్సులాగా ముదితాముదిత గంథముల వవశలించి, తయాకుచెసిన తహోఫలితరూవమైన లఘుళబ్దార్థ సర్వస్వాన్ని మనము

లఘుకావ్యములు కట! ముడుంవై వేంఠటనరనంహాచార్యులు :

(కీ ళః 1842.1020 విజయనగరవాసి, రంగమాంబా పీరరాఘవా ార్యుల పుశుడు, విజయనగరరాజాల ఆస్టాన విద్యత్క-వి, శతాధిక [గంథకర్త వరవస్తు వేంకట రంగనాథాచార్యుల వతిస్పర్థి. ఈతడు వరవస్తు కవిని శ్రీ రంగంతోను, తినను సింహాచలంతోను పోలున్తూ శ్రీరంగ సింవోచల వర్ణన మిషవేత తన గొవృతనమును వకటిస్తూ రచించిన చాటు శ్లోక మిది. “రంగేంద సింహశై లేందౌ న సజాతీయ వై భవౌ, పాకారోన్నతి రేశ్వత చాన్మిత శ్వచ లోన్యతి; ఖలావలేహనము నీతిరవాన్యము, కావ్యాలంకార నిర్గిగవాము. ఉజ్వలో నందము, రామచంద కథామృతము మొదలగున ఫీతని రచఃలు.

నారాయణళా స్థ) ; (ఈ ౪% 18601911) ్ళట్టశ్రీ కాల నరవ్వతీ బిరుదాంకితుడు, తంజావూర్‌ మండ లములందలి నడుకా వేస గామవానీ _బహ్మ విద్శావతికా సంస్థావకులై న శ్రీనివాసళాన్త్రి అనుజుడై ని నారా యణళాన్త్రి సుందర విజయము గౌరివిలానము చింతామణి, జగిద్దురు శంకరాచార్య జీ తము మొదలగు కావ్యములను రచించినాడు.

హొనదుర్గం కృష్ణమాచార్యులు :

(శీ శ॥ క్ష 50.1683) జట పోలు సంస్థానవున విద్వత్కవిగా నున్ని వాక్రై సుకభీ వేంకట జగన్నాథరాయల కోఏకచే ల&్మీనృసీంహ విలాస చంపు వును మదనగోపాల మాహాత్మ్యమును రచించినాడు. చంపువునందలి అవతారిక యందు నిరూపించిన జటపోలు రాజావ? జటపోలు రాజచరితమును తెలను కొనుటకు పావాయ్యకారి కాగలదు.

=. హేమచందరాయ్‌ ; ($:411800.190,సత్యలామ వివా మును వర్ణిస్తూ "సత్యభామా వరి గహము", సత్యభామయొక్క. వతి దాన్మవకాన్ని వర్షీస్తూ “పతి దానవతము' అను రెండు ఖండకావ్యములను రచించినాడు. కరి సర్గలతో మహాభారత కురు మేత సర్శాగామమునందలి వ్రఠాన ఘట్టములను వర్ణిస్తూ “పాండవ విజయము", 112 సర్గలతో రుక్క్మిణీహరణము అను రెండు మవాకావ్యములను కూడా రచించినాడు. టి.యయన్‌. సుందరేశశర్య : ($/4* 1890) శ్రీరామ వసాద సవము * మనోరథ శేణి.ఆర్వావంచాళఠ్‌ , నళినీ చరిళములను, కవితలి-

శేడీ నంస్కృతి సారస్వత నమాలోచ నము సంగవాత్మకమైన కావ్యకదంబకమును, కవితల సరగవోత్మకమైన రామా మృత తరంగిణిని రచించినాడు. నుుపసిద్ధ వాగ్గేయకారుడై న త్యాగరాజుయొక్క చర్శితను 15 సర్గలతో వర్శిస్తూ శ్రీ త్యాగరాజ చళ్ళిత కావ్యమును కూడా (ానీాాడు రివీంద్రనాథ్‌ ఠాగూర్‌ ; (క 18611941) యొక్క గీఠాంజలిని చాలామంఏ సంస్కృత వండితులు శ్లోకానువాదములుచేసారు, వీరిలో ఆచాక్య వుల్లెల శ్రీవామచందదుడు, ఆమరేంద మాహన భట్టాచార్య తర్క తీరులు వసిద్దులు చ 1; కెయన్‌. కృష్ణమూర్తిశాస్తి)ి ; [వకృతియొక్క రామ జీయకతను వర్ణిస్తూ వకృతి విలాసమును రచించీనాడు. డుంగర్‌వూర్‌ (రాజ స్టాక్స్‌ మహారాజుయొక్క రాజ్యపాలన రజతోత్సవాన్ని వర్డిస్తూ భారత స్మువ భాత చంపువును, సావితీ సత్యవంతుల కథను 11 సర్గలతో వర్ణిస్తూ సతీచరిత మను మహాకావ్యమును కూడా వాసీడు. బి, ఆర్‌, రాజరాజవర్మ శి (ీ శ॥। &1863.1918) రాధా మాధవమను నామాంతరము కిలిగిన విటవిభావరిని రచించినాడు. వికోంయా రాణి వజోత్సవ సందర్భమున ౭౯ళిదాను రఘువంళాన్ని అనుక(స్తూ, భారత దేశంలోని [బిబిష పభుత్వాన్ని వర్ణిస్తూ ఆంగ్ల స్మామాజ్యమను మవోకావ్యమును కూడా రచించినాడు, ఆదిభట్ల నారాయణదొను ; (శ్రీః శః 1864.1945) వారి కథా పితామహుడని ఖ్యాతినొందిన ఈ కవి “శ్రీకృష్ణ కథామృళిమను “పేర నంన్క్బృత హరికథను, ఐదు నర్గలు కలిగిన తారకమనే కృతిలో పాణిని న్యూశాలకు లవ్యోదాహరణ శ్లోకాలను రచించినాడు. ఉమర్‌ ఖయ్యాం రుబా యీలను సంస్కృతంలోకి అమవదించినాడు యం రాజగోపాలన్‌ కూడా ఉమర్‌ ఖయ్యాం రుబాయీలను సంస్టృతంలో అనువదించినాడు. సిద్దాంత వాగీశ హరిదాన భట్టాచార్య : (క్రీ శః 1876) బెంగాల్‌ నివాసియైన ఈ కవి ధనము విద్య ఈ రెంటి

లఘుకావ్యములు 3 వియోగమునందలి బాధను కరుణరన భరితంగా రెండు సర్గలు కలిగిన వియోగ వై భవమును రచించిరారు. శ్రీమద్భాగవత రుక్మిణీ కళ్ళాణ కథ నాధారముగా గొని, కే సర్గలతో రుక్మిణీవరణ మహాకావ్యాన్ని కూడా రచి-చినారు. అరవింద ఘోష్‌ : |! 3877.19"0) మూడు ఆంగ్ల కవి తలను (4/00, 1౧ ౪6 సిం0౧11009 ఉ 60౧913౧1 ౯౩౪6౧ సంస్కృతం €ీ$ అనువవీంచి కవితాంజలిని నానినారు. పరీఓత్‌ రొజవర్మ : (క 1876.1964) కేరళ, కొచ్చిన్‌ మహారాజు, నుకన్యాచరిత నంగహము. అంబరీష చరితము, రాధామాధవము అను మూడు ఖండకావ్యముల _వబలధ _(తయమను పేర రచించినారు. ఇంకా కొన్ని లమఘముశావ్యములు [కింద పేర్కొ నబశుచున్నది. అప్పయామాత్యులు దళకుమార కథాసారము శ్లోకాలలో దళకుమారకథ వానుదశమ్మిళ రసవరిజాతము కై వల్లవాలలో శ్లోకాల నర్మగహము వరవూర్‌ కృష్ణమీనన్‌ గీతళాదంబరి శ్లోళాలల్లో కాదంబరీకథ నీ వెంకటరమణ శావ్యృసముదాయ। హరిశ్చందము ఖానాబానేదిష్టము, విశ్వామ్మితోదంతము, 19వ శతావీ ఉమాదర్శము* న! కపాలికాన్త్ర (1801930) వాశిష్టవై భవము, బారతీ స్తవః అపస్పాళాన్త్రి 1873.1913 లావణ్యమయీ బకించర్యదచ ఓరీ కావ్యాని$ అనువాదం ఏన్‌. కుమారన్‌ ఆశన్‌ సీతా విచారలవారి మలయాళ కావ్యానువాదము 1873. 19324 సీ కుంజన్‌రాజ భారత [నళ ని స్వాతం్యత్య వక టనసందర్భము 1895. 963 ఎ ఎం. శ్రీనివాసకవి ఉపా ఖ్మానమాల సంగహపు5జేతిహో ఏకథఠలు భట్ట మరురానాఠళాన్తి సాహిత్య వై భవము సంస్కృళమహత్వము 20వ శతాబ్ది

74 సంన్కృతి సారస్వత నమాళోచనము అహగ్దూర్‌ చందచ్యాబూ న్యక్తార జనవది కోఖా నెదర్‌లాండ్స్‌ దేశవర్షనము సువర్షవీండు 60౦౪౧678 కవిశకనువాదము నన్ని ధానం సూర్య . రాయణకాన్తి తివేణీ తికం భరృదానం, పూర్ణపాతం వివేకాశంవం రామదాసనం, కచదేవయానీయం,. సంయుక్షా స్వయంవరం, నంద చిత9 ఆర్య లాగవతానువాదము గంకే పాటి లక్ష్మీకాంతయ్య హరస్తుతి వి రాఘవన్‌ దేవబందీవవదరాజః, గోవహంవన్నః, మహిపోమనునీతిచోళః గోపాల చ్యుంగార్‌ యదువృద్దసౌవోర్భం ఎడ్వర్డ్‌ 7 యేమ _కైవాజ్యత్యాగము యస్‌ టి జి వరదాచార్య సుషు ఫివృ త్తం, సత్యవిజయము, పాస్తావికళద౦ల+ ఎ నచేల్‌ వాల్మీకి రభవిష్యత్‌, నారసీంచా.సుమతి. వేమన.దాశర థశతకాన వాదములు జగన్నా భపాఠక్‌ కాపిళాయనీ శలభదీవశిలం, ఇత్యాదులు లోలానాథ్‌ శ్రీకృష్ణ్టలీలామృతం, కర్షకుతూహలము సుబహ్మణ్యఆయ్యర్‌ వద్యపుష్పాంజలి పద్యసం్యగహము విష్ణుహరి బాలచధ్యిదదేవ చీవదానం షవాదేవివర్మ దీవశిల కనువాదము చంణ్యదధరశర్మ శద్ధావిజయము శ్రద్దా, తా త్రికవిచారములు ఎస్‌ బి. వేలంకర్‌ కాళిందీ కాళిందీ వివాహము శ్రీధర భాస్కరవార్డేకర్‌ వాజ్మయీ కృష్ణమూ రి ఇత్యాది 12ఖండ కావ్యములు ప్పల్ణెల శ్రీరామచందదుడు, గీతాంజలి, లఘు కావ్యసంగహము, స్తుతిమంజరి, రాగరోచీ, ఓగేటి వరిక్షిత్‌శర్మ అక్షయగీతరామాయణం, లలితగితలహరి, యశోధర (వతావరాజాయనం నళిసీ సాథలే నశినేమానసము తులసీ బాలకాండకు అనువాదము శ్రీకావ్యం విజయసాఠథి మందాకినీ భారతభారతీ ఇత్యాదులు గౌరీభట్ల రామకృష్ణళాన్తి యమక భారతము 100 యమకాలల్లో భారతకథ బొమ్మకంటి గోపురసందేశః కవితల సఠక్మగహచనే

నాటక ములు శకి నాటకములు

దృళ్శశవ్యత్వభేదేన వునః కావ్యం ద్విధామళం

దృశ్యం త్మతాభినేయం తృదూ పారోపాత్తు రూవకం |

దృళ్య (శన బేదముచే కావ్యములు రెండు విధములు. ఇంత వరకు (శ్రవ్య కావక రల గూర్చి శిలునుకొన్నాము. ఇక పెన దృళ్య కావ్యకర్తల గురలిచి తెలుసుకొందాము అభినయాత్మకములై న రూవకములు,-ఉవరూవక ములు దృశ్యకావ్యములనబడును. ఇవి _పేకకులవే దర్శించబడును _ నటులు నాటకీయ పాతల స్వరూపాదులను తమపై ఆరోపీంచుకౌందురు కావున రూవకము లని పేరు (త దూపారోపాత్తు రూవకం). ఈ రూపకములు నాటకము, వక రణము, భాజము, వ్యాయోగము, నమవకారము, డిమము ఈ పహామృగము, అంకము, వీధి, (పవాసములని వది విధములు.

నాటక మథ వకరణం భాణ వ్యాయోగ సమవకార డిమా।

ఈవోమృగాంక వీథ్యః వహసన మితి రూవకాణి దశ నాటకములందు కావ్యములకంటే ఎక్కువ ఆకర్షణ, భావాభివ్య కి, మనోరంజకత, విషయ వై విధ్యముంటాయి కావున నాటకములు జనుల నాక గ్షిస్తాయి, కావుననే 'కావ్యేషు నాటకం రమ్యం” అని పేర్కొ నబడినది.

దుఃఖార్తారాం సుఖార్తారాం శోకార్తారాం తవస్వినాం 1

వికాంతి జననం లొకే నాట్యమేతద్భవిష్యతి * అనియు మా:సీక వృథచే కుమిలిపోతూన్న వారిని, కాయిక బారచే కృశంచి పోతూన్న వారివి వైళము కొంత కాలము ఈ (ప్రావంచిక దుఃఖముల మరపింనజేనీ ఆనంద లోకాల్లో ఓలలాడింనజేయునది నాటకము -_ బుగ్వేదమునుండి ఇతివృ త్తము, సామవేదమునుండి గానము, యజుర్వేదమునుండి అభినయము, అధర్వ వేదము నుండి రసము (గహింవబడి, నిర్మింవబడిన నాటకము _ సర్వవేదసారము.

జ(గావా పాఠ్యం బుగ్వేదాత్‌ సామల్యో గీతిమేవచ +

యజుర్వేదాదభిశయాన్‌ రసానాథఠర్వణాదపీ ॥

నాటకోత్పత్తి విషయమున అనేక మతములు కలవు. 12౫ సకం! 9౯ 571780 ఓ6౪1 ౪0౧ 5000666౯. [167181 మొదలగు పాళ్చాత్య విద్వాంసులు మరియు భారతీయ విద్వాంసులందరును వేదములే నాటకోత్న తి కాధారములుగా

&?76 సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము ము క్రకంఠముగా నుద్దోషించినారు. బుగ్వేదంలోని ఇంద్ర _- మరుత్సం౦ంవాదము, అగ స్త = లోపాము దాసంవాదము, విశ్వామిత - నదీ సంవాదము, వళిష్ట ఎ సుదాస సంవాదము, యమా. యమీ నంవాదము, ఇందదాణీ - నృషాకపి సంవాదము ఊర్వశీ = పురూరవ సంవాదము, సరమా , ఫణీ సంవాదము మొదలగు సంవాద సూక్తములు అలినయముతో కూడుకొన్నవై నాటకారంభ దళను సూచిస్తూన్నవి (2) పౌ. రిజవే (౧|౮౮6౪8౪) మృతాత్మ (శాద్దవాద మును పేర్కొన్నాడు. వవంచము నందలి సంస్కృూతు లన్నియు మృతాత్మల గూర్చి శ్రద్ధను (వకటించు ఆచారములను కలిగియున్నవి. మృతాత్మలను (వనన్నుల చేనుకొనుటక్తై అనేక విధములైన అభినయములు ఆచరణలో నున్నవి. ఇవే నాటక పూర్వ రూవములని ఆతని అభ్మిపాయము. (3) వసంత వంచమి, హోళి మొవలగు వండుగలు అభినయ (వఠానములు. పూర్వకాల మందలి ఇందధ్వజోత్సవము, [పాచ్యదేశములనందలి [44౪ - 016 వండుగ యును ఇందు కుదాహరణములు. ఇలాంటి వండుగులయందు ఒళ్ళు తెలియ కుండ మభువు సేవించి చిందులు తొక్కగా ఆ చిందులే నాటకాలుగా మారిన వని ఉత్సవవాదమును కొందరు పాళ్ళాత్య విద్వాలిసులు పేర్కొన్నారు. (4) డా. పి$ల్‌ (0150091) తోలుబొమ్మలాటలే వికాసము నొంది నాటక ములుగా మారినవని పేర్కొన్నాడు. తోలుబొమ్మలను సూతముల (దారముల) వట్టుకొని ఆడించుటచే న్యూతధార వదమును దీనిని బలపరచుచున్నది. (5) (పొ. ల్యూడర్స్‌, 'సైన్‌కోనో మొదలగు వారలు ఛాయా నాటకములయందు [వయో గించబడు భాయాచ్చిత _వదర్శనమే నాటకోత్పత్తి కారణంగా భావించినారు, (6) పొ. వేఐబర్‌ ((4౪/8067) మొదలగు పాళ్ళాత్య విద్వాంనులు, 'యవనికా" (తెర) వదాన్నాధారంగా గొని, భారతీయ నాటకములు యూనానీ నాటకముల నుండావిర్భవించినవని పేర్కొ న్నారు.

వస్తుతః నాటకమునకు అంగములు నాలుగు, (1) కథావన్తు. "2 నంగి తము, (3) అభీినయము, (4) రసము. ఈ నాల్లింటిలో బుగ్వేదంలో సంవాద సూక్తాదులందు కథావస్తు పుష్కలంగా లఖిస్తూంది. సామవేదము సంగీత మ కుము. యజుర్వేదము బోధించు కర్మకాండలయందు వాచికము, హస్తాది చాలపరూవమైన అంషకాభినయవమును ఉన్నవి - అథర్వ వేదమునందు వశీకర బముము. మనుథానము మొదగాూగు తంరూగగకమకు తము వయకు చేల కగ్నీ

సాటకములు శ? షణము, శతు సేనా సంమోహనము, సేనా సంయోజనాది వీరరసమును ఉన్నవి. బారతీయ నాటకములలో శృంగారము లేదా వీరరసము ముఖ్మమై యుండును కావున ఆధర్వవేదము రస విషయమున ఆధార మైనది. *చతుర్వేదాంగ సంభవం' అను లరశుని వాక్యము ఈ విషయమునే బోధించుచున్నిది _. ఈ నాటకము లెప్పుడు ఆవిర్భవించినవను ,వశ్నకు బదులుగా బుగ్వేద సంవాద సూ క్తములను పేర్కొనవచ్చును. వీటియంమ సంవాదములతో పాటు కొంత అభినయము కూడా ఉంది. భారతీయ నాటకములన్ని సుఖాంతములు కావున భూఠతాత్మ ాద్దవాదమును _గహించరాదు. ఊరుళంగాది నాటకములు దుఃఖాంతములుగా కనిపించినను, దష్టరాశమున్నది కావున సుఖాంతములే.ఇక తోలుబొమ్మలాటల విషయానికొస్తే ఇవి నాటకముల పవికృతులే కాని, (ప్రకృతులు కావు. ఒకవైపు శిష సమాజమున నాటకములుండగా, ఆశిక్షితులై న గామ్మ సమాజమున తోలు బొమ్మలాటలు _వదర్శంచబడుచుండెడివి కావు. ఇవి నాటక వికృతులే. ఛాయా నాటక వాదము, పవర్వవాదము వాదానికి నిలిచేవి కావు. ఇక గీకువాదాన్ని వంశిలిస్తాము. భారతీయ నాటకములు _గీకు నాటకములు

అన్ని సుఖాంతములే దుఃఖాంతములునున్నవి అన్వితి తయ అన్వి తితయ

(౮౧1౪ ౦171౧06, ౧106, ౯౦౯) (౮౧|| ౦1 1౧6. ౧|06,౯109

నియమ రహితములు నియమ సహితములు సహగానము (06౧0735) ఉండదు సహాగానము (06౧045) ఉంటుంది రూపక, ఉవరూవకాది భేదములున్నవి రూవక, ఉపరూవక ఫదములు లేవు సంస్కృత వాకృతభాషలుకలవి ఏ" భాషా రచితములు కథావవావామున శీ ఘతలేదు కథావవాహమున శ్టీఘత ఉన్నది విదూషకుడు హార్యానికే పరిమితం 610౪/౧ లేదా 00! (విదూషక

కాకుండా, కథతో సంబంధం తుల్యులు) కేవలం వోస్యానికే

కలవాడు పరిమితులు ఆఅకారమున చాలా పెద్దవెనవి ఆకారమొన చాలా చిన్నవై నవి అనియతములై న, లౌకిక, దివ్య, నియతములై, ఒ కేతరగతికి చెందిన

ఎఎ మళ ళం అ యె. ఆ అ జ ఇ యో వ =

శ్ర సంస్కృతి సారస్వత సమాలోచనము చుంబన, ఆలింగన, యుద్ధ, మృత్యు, _ అశ్టీలములన్న వివేచనలేనివి భోజ౮ాది అక్సీల దృశ్యరహితములు ఆదర్శములను, నైతిక నియమములను నైతిక నియమ (పబోధకములుకావు, బోధించునవి ఏ విషయమునై నను ఈ రెంటికి సామ్యవషఎులు కనిపించవు కావున;

(గీప నాటకములు భారతీయ నాటకములకు పకృతులనుట యుక్తంకాదు. కావున బుగ్వేద సంవాదసూ క్రములే నాటకములకు మాతృకలనుట సమంజ*ము. వైదిక కాలమున కాని రామాయణ మహాభారత కాలమున కాని నాటకములు అంగగా విశాసాన్నాందలేదు కాని రామాయణ, భారతములలో నాటకపదము స్పష్టంగా పేర్కొనబడినది రామాయణమున నాటక, నట, నర్తక, రంగ మంచ, కుశీలవ శబ్దములు కనిపించుచున్నవి. భారత విరాటపర్వంలొ “రంగ శాలా” 'నట' శబ్రములు కనిపించుచున్నవి హ0వంశమున నాటకము (వదర్శించ బడినటుఐ పేర్కొనబడినది ధార్మికోత్సవ సందర్భములందు, జాతర సందర్భ మొలందును రామకృష్ణాది లీలలు ఆడబడుచుండెగివి.

పాణినీ : (కీ వూ 500 అహ్టైధ్యాయినందు = పారాశర్య శిలాలిభ్యాం భితు . నట సూతయోః' (4.3.120)అని నటసూ త లవణ (గలఠత మును పేర్కొన్నాడు. లష్షణగంథముల తరువాతనే లక్మగంథము లావిర్భ విస్తాయి కావున, వాణిని కాలమునాటికి నాటకములున్నటుల సిద్ధమగుచున్నది. మహాభాష్యకారుడై న వతంజలి కంసవధ వాలివధ నాటకముల పేర్కొన్నాడు. ఛోటానాగవూర్‌ వర్వత ప్రాంతములలో [క్రీ పూ 2వ శతాబ్దికి చెందిన ప్రాచీన నాట్యశాల లభించినది.

భానుడు ; [కీ ళ 1919 వరకు మహాకవి కాళదాసునే ఆది నాటకక ర్తగా భావించేవారు. కాని క్రీశ 1913 న మవీమహోపాధ్యాయ కావ్య కంర టి గణవతిళాన్త్రగారు _టావంకోరు రాజ్యమున 13 నాటకములను కను గొన్నాడు. వీటిని భాసక రృృకంగా పేర్కొన్నాడు. కాళిదాసు భాసుని పేర్కొని నందున భానుడే ఆదినాటకకర్రగా అంగీకరించబడినాడు. ఈ 13 నాటకము లందు కవిపేరు లేదు కాని,ఏకకవి క_రృకములనుటకు ఈ సామ్యములు కలవు.

స్తూతధార కృకఠారంభై; నాటకైః ఐహు భూమితై

భానుడు క79 అన్ని లక్షణములు కలిగియుండుట. (2) భాసే జ్వలనమి రే. అను వాకృతి రాజు వచనానుసారము అగ్ని దావాముండుట (3) లింవతీవ తమోంగాని వర్షతీ వాంజనం నభః అని కావ్యాదర్శము నందుదాహరింవబడిన శ్లోకము ఈతని నాట కములలో లభించుట. (4) 'నాంద్యంతే తతః (వవిశతి సూతధారః' అని నాట కములన్ని నాందీతో ఆరంభింపబడగా, ఈ 13 నాటకములు స్తూళధార [వవేళ ముచే ఆరంలింవబడుట (5) ఐదు నాటకములయొక,.. మొదటి శ్లోకములందు ముదాలంకారముండుట (6) నాటకము నాటకక ర్రల పరచయముచే మిగతా నాటకములన్నియు [వరోచన కలిగియుండగా, వీటియందు (వరోచనము లేకుం డుట, (7) మిగతా నాటకములందు ళూమికకై (వస్తావ శబ్బముండగా, వీటిలో స్థావనాళబ్దము (వయోగించబడట సంక్ష్ష వంగా ఉండుట (8) ఇమామపి జగళ్కృత్‌ స్నాం గాజనసీంహః [వళాస్తునః అను భరతవాక్యము కొద్ది మార్పులతో అన్నిటిలో నుండుట (9, కంచుకి పేరు బాదరాయణుడు, _పతీహావ పేరు విజయ అని నామైక్యముండుట (10) భాషా, శై లీనమాన త్రము, పదముల శ్లోకముల పునరావ ర్రనము, ఉవమా - ఉత్పేశాదుల సామ్యములుండుట. (11) కవికల్పనా సామ్యము ఉదాహరణకు - ఇద్దరు వతిస్పర్డలలో ఒకరిని సింహంతో మరొక రిని ఏనుగతో పోల్చుట. శక్రిమంతుని మందరవర్వంతో పోల్చుట, కోవమును అగ్నితో పోల్చుట. కార్పికేయుని వర్మాకమమును వర్ణించుట. (12) శపామి సత్యేన భయంనణానే, కిమేతద్క్భో భయంనామ భవతో౬ద్య మయాళ్ళతం, ఆతవా నర్వమలంకారోభవతి సురూపాణాం ఇల్యాది ఏచారములు పునరావృతము లగుట. (13 వద.భావాభివ్య క్రి సామ్యత _ తెరక్షై యవనికావదము, దుఃఖాభి వ్యకికై - అహో అకరుణాః ఖలు ఈశ్వరాః' అనియు. (14) అన్నింటిలోను మృశ్యుసమయమునందలి కరుణాపూర్ణ దృశ్యము సమానము 6 నాటకములలో మరణాసన్న వ్యకి 'అవస్తావత్‌' అని నీరను యాచించుట. (15, సువదనా, దండకము మొదలగు అవసిద్ధ ఛందస్సుల [వయోగము. (16) నాటకములు వరస్పర నంబంధములు కలిగియుండుట, ఉదా - [వతిజ్ఞాయాగంధరాయణము నకు ఉత్రరభాగంగా స్వన్న వాసవద త్రము, అభిషేక నాటకమునకు ఉత్తర లాగంగా (వ్రతిమ లాసించుట (17) అపాణినీయ , ఆర్ష (వయోగములుండుట- ఉదా - (వచ్చధాతువు, వరస్మైపదమున [వయోగించబడుట. నసమాసాంతమున శాజకులదులు రాజన్‌ పయో/౧ంచఐడుట _ కాకీరాణ: వగంరాణః అతాందులు

180 నంన్కృత సారస్వత నమాలోచ నమః (18) మూ కృనామముతో ప్యుతనామ నిర్దేశము - ఉదా - కౌనల్యమాతా (రామః) సుమి తమాఠతా (లక్ష్మణ). (19) అన్ని నాటకములందు రాజనించుడు ఆశయ దాతగా అధివర్డిందబడుట. వదమూడు నాటకములను ఏకదా£గా (దానీ సంస్కృత భారతికి (వవఠ మంగా నాటక పారితోషక మందించినవాడు భాఫకవి. అర్వాచీన కవులు ఈ కవిని న్మరించనిదే నాటకము వాయ కలము వర్చెడివారు కారు అనుటకు “పథి తయశసాంభాస అను మవాకవి కాళిదాసు వాక్యమే [వమాణము. ఈతని నాట కములను (1) ఉదయన కథామాలకములు . (వకిజ్ఞా యౌగంధరాయణము, నస్వవ్న వాసవద త్రము (2) భారత మూలకములు . ఊరుభంగము, దూత వాక్యము, వంచర్మాతము, దూత ఘటోత్క్మచము కర్ణభారము,మధ్యమ వ్యాయో గమొ, 3) భాగవత మూలకము. బాలచరితము 4) రామాయణ మూలకములు = (వతిమా, అభిషేకము, 5) కాల్పనికములు - ఆఅవిమారకము, చారుద త్రము, అని ఐదు విధములుగా విళజించవచ్చును. నాటకముల సంక్షీప్త పరిచయము : 1) వతిజ్ఞాయౌగం ధారాయణము - ఇందు 4 ఆంకములున్నవి. వాసవదత్తా -ఉదయనుల _పేమ* వివాహములు వర్ణింపబడినవి. ఉదయనుడు నచివాయత్ర సిద్ధియెన దీర లలిత నాయకుడు కాగా, _వధానమంతి యౌగంధరాయణుడే వాస్తవ నాయకుడిగా రాజకియ నీతి విశారదుడిగా కనిపిస్తాడు 2) న్వవ్నవాసవద త్రము - ఇందు 6 ఆంకి ములువ్నవి. యౌగంధరాయణుడు “వానవద త్త అగ్ని దాహములో మర ణీంచినది' ఆను వదంతిని వ్యాపింపచేసి ఉదయనునకు పద్మావతితో వివాహము చేయిస్తాడు. ఈ వివాహము ద్వారా [వద్యోత రాజు యొక్క. నహాయమును పొంది, శ్మ్యతువుల సంవాచంచి రాజ్యాన్ని రక్షిస్తాడు - నవతులకు సహజంగా కలుగు ఈర్ష్యను నివారించుటక్రై వాసవద తను వద్మావతి వద్ద న్యాసముగా ఉంచుతాడు. తెఊరు భంగము . ఏకాంకికనాటకం నిండు సభలో పాంబాలికి జరిగిన వరాఖభవానికి [వరీకారంగా భీముడు వతిజ్ఞ చేసి, దుర్యోధనుని తొడలు విరగ్గోట్టుతాడు. 4) దూతవాక్యము - ఏకాంకికనాటి క. భారతయుద్దాత్చూర్వము శ్రీకృష్ణుడు పాండవ రాయబారిగా, దుర్కోదనుని చేరి, సంధి గావింవ (వయ:

భానుడు శర1 దుర్యోధనుని గురువగు దోశాదార్యులు గురుదక్షిణగా అర్హ రాజ్ఞమ పాండవుల కిమ్మని అడుగుతాడు అందుకు దుర్యోధనుడు ఐదురోజులలో పాండవులు దొరికి నట్లయితే అలాగే ఇస్తానని ఎ౨ంగీకరస్తాడు.[డోణాచార్యులు ఆతి _వయత్నముడే పాండవులను పొంది అర్ధరాజ్యాన్నిప్పిస్తాడు 6, దూత ఘటోత్క్మచము _ వఏకాంకికనాటిక _- భారత యుద్ధమున అభిమన్యుడు వీరస్త ర్ల మలంకరింవగా శ్రీకృష్ణుడు దృతరాష్టుని వద్ధకు ఘటోత్కచుని దూతగా ఫంధిక్షై వంపిస్తాడు _ దుర్శోధనుడు ఘటోత్కచుని అవమానిస్తాడు గ్రా కర్ణవారము ఏకాంకిక నాటిక - కర్టుడు బాహ్మణ వేషమన వచ్చి శకవచకుండలములను యాచించి ఇందునకు దానమొసంగుతాడు ర) మధ్యమవ్యాయోగము . ఏకాంకిక వ్యోయో గము - పాండవవధ్యముడైన భీముడు బావ్మణుని యొక్క మధ్యమ ప్వుతుని మఘటోత్కచునినుండి రక్షిస్తాడు _ 9) బాలచంతము _- ఇందు 5 ఆంకము లున్నవి. శ్రీకృష్ణుని జవవమునుండి కంపవధ వర్గంత కథ వర్చింపబిడినది. కే0) (వళిమా. ఇందు 7 అం ములువ్నఏ. రామాయణ కఠ సంక్షిప్తంగా వర్డింవబడినది. శ్రీరామ యౌవరాజ్ళాభిషేక "రో ము, 14 సంవత్సరముల అరణ్యవాశము దశరథుని పతిమను చూసి భరతుడు తండి యొక్క. మరణ మును తెలుసుకొనుట శ్రీరాముని సమీపమునకు భరతుడు వెళ్ళుట, పాదుకలతో మరలుట, _ సీకాహరణము, రావణవధము, శ్రీరామ వట్టాభిషేకము ఇందు రమ్యంగా వర్థింవబడినవి. 11) అభిషేకము - ఇందు ఆరు అంకములున్నవి. రామాయణ కిష్కింధాకాండమునుండి యుద్ధకాండము వరకు గల కఠ సంకేవ ముగా వర్ణింపబడినది _- రావణవధానంతరం శ్రీరామ పట్టాభి షేకము రమ్యంగా చ్మితింపబడినది, 12) ఆవిమారకము - ఇందు 6 అంకములున్నవి. అవిమారక రాజు కుంతిభోజుని కూతురగు కురంగిని (పేమించి పెళ్ళాడుతాడు. 13) చారు దత్తము. ఇందు 4 ఆంకములున్నవి. నిర్ధనుడైై న, ఉదార బుద్ది కల్గిన చారు దత్తుని వనంత సేనయను వేశ్య _పేమిస్తూంది. ఇందు భరత వాక్యము లేదు. కథ ఆపంపూర్శంగానే ఉఎది. చారుదత్తనిక్షై వసంత సేనా అభిసరణ ముతో నాటకము ముగుస్తూంది, దిహుశః దీనిని వాన్తూండగానే కవికీ దివి నుండి పీలుపు వచ్చియుండవచ్చును.

“వథీితయశ వాంభాస సొమిల్ల కవిప్కుతాదీనాం వబంధానాత్నికవ్య వ ర

182 సంస్కృృళ సారస్వత సమాలోచనము దాసుచే _వథితయశస్కునిగా భాసుడు శేర్కొానబడుటడే కనీసం 100 సంవ త్సరముల వ్యవధి, భాస కాళిదాసుల మధ ఉండవచ్చును. కాళిదాసు క్రీ పూ॥ [వఠమ శతాబ్ది అన్నచో భాసుడు [కీ వూ ది-తీయ శలాబ్ది అయి ఉండ వచ్చును. మరియుహూదకుని మృఛ్చకటికమొ భాసుని చారుద తమునకు విసృత రూపము - బాసునివే ఆసంవూర్ణంగా వదలిన చారుద త్త కథ బ్నాదకునిచే వం పూర్తి గొవించబడినది - విన్సెంట్‌, స్మిథ్‌ పాశ్చాత్య విమర్శకుల (వకారము శూదకుడు [కీ పూ 2203న నీంహాసన మధిష్టిచి క్రీ పూ 197 న మర ణించినాడు మృళ్చకటికము కీ పూ; 3వ శతాబ్ది అయితే భాసుడు [క్రీపూ వవ శతాబ్ది కంటే పూర్చుడని సీంద్ధించుచు న్నది. కౌటిల్యుడు తన అర్థ శాస్త్రమునందు అ

నవం శరావం సలిలై; నుపూర్ణం నునంప్కృతందర్భకృతో తరీయం |

త త్రస్యమాభూన్నరక ౦సగచ్చేత్‌ యోభ రృపిండస్య కృతేనయుధ్యేత్‌ ఆను భాసుని పకిజ్ఞాయౌాగంధరాయణ శ్లోకమును “అపీహ క్లోకౌభవత;” అని ఉద్దరించీనాడు - కౌటిల్కుడు మౌర్య చగ్మాదగప్తుని మళ్ళితి. చందగుప్తుడు క్రీ పూ 3221న రాజ్యసింవోనన మధిష్టించినాడు. కౌటిల్యునికం టే కనీసం 50 సంవత్సరముల వూర్వుడని బాసుని బావిస్తే (త సూ 370 వాడిగా భాసుని ఆంగీకరించ వచ్చును. స్వవ్నవాసవద త్తమున “బార్ల స్పత్యమర్థశాస్త్రం” అని బృహస్పతి ఆర్హళాస్త్రమును పేర్కొన్నాడు - కౌటిల్యుడు కూడా అర్థశాస్త్ర (గంభారంభమున 'ఓం నమః శ కబృహస్పృతిల్యాం” అని బృవాస్పతిని అర్థ శాస్త్రకారునిగా. పేర్కొన్నాడు. కౌటిల్య అర్థకాస్త్రమును భాసుడు పేర్కొన నందున భానకవి కౌటిల్యునికంటే పూర్వవ ర్రియని సిద్ధించుచున్నది. (వతిజ్ఞా యౌగంధరాయణ, న్వవ్నవానవద త నాటకములలోని సంఘటనల వర్ణనలు భాసుని ఉదయనరాజు (కీ వు 40) సమకాలీనునిగా తెలుపుచున్నవి, కావున భాసకవి [కి వూ 450 నుండ్‌ 310 మధ్య కాలవ గా పేర్కొనవచ్చును.

భానుడు నాటకములలో పతావాస్థానము (నాటకీయ వ్యంగ్యము)లను రమ్యంగా జోడించినాడు. ఉదాహరణకు (వతిజ్ఞా = 2వ ఆంకములో వాసవదత్త తల్లిదండులు “'వాస్తవదత్తకు భర్తగా కాగల యోగ్యుడెవరు' అని అనుకొం టూండగానే, హఠాత్తుగా కించుకి వచ్చి *వత్సరాజు' అని వలుకుతాడు. వత్స రాజ ఉదయనుడు బందీగా థేబడి డని ఆతని వూరి వాకంము. ఈ విద౭గాకే

భాసుడు &80 అభిషేక నాటకంలో సీతతో రావణుడు “ఇప్పుడు నిన్నెవరు రక్షిస్తారు ? అని అంటూండగానే, ఒక రావసుడు వచ్చి “రాముడు” అని వలుకుతాడు. ఈ విధంగా వతాకాస్ట్థానముల ద్వారా నాటకములందు ఒక రకమైన అందము తేబడి నది. ఈతని నాటకము లన్నియు కృషతిమత లేక అభినయము చేయ వీఆగుటచే (వదర్శించ యె"గ్యములై నవి.

భాసుని నాటకములలో నుభాషితవఎలు కోకొల్లలు ఉదాహరణకు భరృ నాథాపొనార్యః (పతిమా 1.25), స్వఃప్పుతఃకురుతే పితుర్యదివచః కన్నత లోవి స్మయః (వతిమా కే5), కుత;[కోదోవినీతానాం లజ్జావాకృతచేతసాం ((వ్రతిమా 6.9), ఆయుక్తం వరప్పరుష సంకీర్రనం (శోతుం (స్వవ్న 3), నహిసిద్ధవాక్యా న్యుత్క మ్యగచ్చతి విధిః సువరీషితాని (స్వవ్న న. సర్వంహి సైన్య మను రాగమృతే కళ్యతం (పతిజ్ఞా కేశ, సోత్సావోనాం నాన్య సాధ్యం నరాణాం (పకిజ్ఞా కే.18) అచ్చలోహి స్నేహోనామ (అవిమార క), (పాజ్ఞస్య మూర్టస్యచ కార్యయోగే, సమత్వమశఛ్చ్యేతి తనుర్న బుద్దిః (అవి 5్‌ర్స్‌, అకారణం౦ రూపమ కారణం కులం, అపత్సునీచేషుచ కర్మళోభతే (వంచర్శాత 233), సతిచ కుల విరోదేనావరాధ్యంతి బాలాః (వంచ 3.4), అనతికమణియోహివిధిః (స్వవ్న) కాల్యకమేణజగత। వరివర్తమానా చకారవం క్రిరవగచ్చతి భాగ్యపం కః (స్వవ్న కే-4), సర్వజసమనోభీరామం అలు సౌభాగ్యంనామ (స్వవ్న 2), స్త్రీ స్వలభావస్తు కాతరః (న్వవ్న) నిర్ణోషదృళ్యాహి భవంతినార్యో యజ్జే వివాహేవ్యసనేవనేచ (వతిమా 1.29), వహ స్తస్పర్శోహి మాత్చూణామజలస్య జలాంజలి (ప్రతిమా 3.13), నవ్శాఘంమృగశిళశవః (పమఘర్షయంతి (పకిమా 5.185). ఖభాసమవాో కవి మాక్తులు అనేక విద్వాంసులచే ఉద్ధరించబడినవి. భాస మహా కవి వయోగించిన భాష సరళమైనది. ఈ సారళ్యమే కవి యొక్క (పాచీనత్వాన్ని తెలుపుతూ, భాషపై ఆతనికి ఉన్న అధికారాన్ని కూడా ద్యోతింవజేస్తూంది. ళూదకుడు;లాసుడుబారుద త్తమునునాల్గుఅంకములతోవూ ర్రిగావించకపోగా దానిని _గహించి ఆ న్యాణంకములకు తన కలముతో మెటుగులు దిద్ధి శే౮ అంక మొలలో కథను వూ ర్తి గావించినవాడు శ్యూదకుడు. ఈతని కృతియే పాళ్చాత్వ

181 సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము దేశములందు సైతం _వదర్శించబడుతూ (వళంసలనందుకొ న్న మృచ్చకటికము. 'శూ్యూదకోనామ వీరాణామధిపః' అని స్కాంధపురాణము శూ దకుని వ్మికమా దిత్యునికంటే 27 సంవత్సరముల పూర్వుడని పేర్కొనుచున్నది.

“హళ్వా కొణం సుశర్మాణం తద్భ్యృత్నో వృషలీ బలీ

గాంభోక్యత్యారరజాతీయ; కంచిత్హా లమసత్రమః” అని భాగవతము చెప్పినటుల కణ్వవంశరాజగు సుశర్మను హతమార్చి శిముకుడు సింహాసనాన్ని అధిష్టించి ఆం్భధ భృత్మ వంళాన్ని స్థాపించినాడు - ఆశిముకుడే ఈ హూదకుడు [కీ పూ 83 నాటివాడని విమర్శకుల అభ్మిపాయము - విన్సెంట్‌, స్మిధ్‌ బార్మితకులు హృదకుడు [క్రీ పూ 220 న సింహాసనము నధిష్టించిరాడని [క్రీ పూ॥ 197 న మరణించినాడని పేర్కొన్నారు.

ఈ నాటకము 10 అంకములు కలది. _వకరణమను రూపకభ్రేదమున కుదాహరణము. అంకానుసారముగా కథను ప6!లింతము - ఉజ్జయనీ నగరా నికే ఉబ్బాలాభరణము వసంత సేవయను వేశ్య - ఆ నగరములోని వారందరికి దాశము లిచ్చి కర్బూరములా సంవదనంతా సద్వినియోగము చేసి దర్శిదతతో కాలము గడుపుచూన్న గుణసముదుడు చారుదత్తుడు. ఒక నాటి రాతి వసంత సేన తిరిగి వస్తూండగా రాజు యొక్క. బావమరది శకారుడు ఆమెను వెంబ డిస్తూ, [పేమించుమని బలవంతం చస్తాడు = నిర్మాశయయైన వసంత సేన దగ్గరలో ఉన్న చారుదత్తుని గృహం చేరుకొని, తన ఆభరణములందు మోజువడి శకారాదులు వెంబడిస్తూన్నారు కావున, ఈ ఆభరణములను న్యాస ముగా రక్షించుమని ఆభరణముల నిచ్చి వసంతసేన తన ఇంటికి వెళుతూంది. (2 -) నంవాకకుడు ద్యూతమున ఓడిపోయి, చారుదత్తుని వత 'సేవకునని చెవ్సకొని ఆమె సానుభూతిని పొందుతాడు బుణ్యగస్తుడై వసంత సేనను ఆశ యిసాడు. ఆమె బుణముకుని చేయగా చారుదత నామ మహిమను తెలునుకొని విరక్తుడె బౌద్దభిషువౌతాడు. (3) వసంతసేన నుండి మదనికను విడిపిం చుటకై ళర్విలకుడు చారుదత్వ నింటికి కన్నము కొట్టి, వసంత సేనన్యాసధ నాన్ని దొంగిలిస్తాడు - చారుదత్తుని అర్ధాంగి దూతాదేవి భూషణములకు బదు

నాటకములు కకక (4) ళర్విలకుడు చారుదత్తునింటిలో డొంగిలించిన భూషణములను వసంత సేన కిచ్చి మదనికను పొందుతాడు - ఆర్యకుడు బందీ. అయినాడని విని రషీంచ సమకబ్దుతాడు - విదూషకుడు రత్నమాలను సమర్బస్హైడు.ఆ ర్కాతే వసంత సేన చారుదత్తునితో కలుస్తానని సందేశాన్ని పంపుశూండి. (5) వర్షయితు వర్ణనము వసంత సేన అ రాత్రి చారుదత్తుని ఇంటిలోనే గడుపుతూంది. [6) ప్రాతఃకాల ముననే వసంత సేన రత్న మాలను దూకాదేవకివ్వగా ఆమె నిరాకరిస్తూంది. చారు దత్తుని కొడుకు రోవా సేనుడు మట్టిబండితో ఆడుకొంటూ తనకు ఖింగారుఐండి కావాలని వట్టుబడుకాడు - అందులకై వసంత సేన తన ఆభరణములతో మట్టి బండిని ఆలంకరించి బంగారుబండి చేస్తంది.త రువాత జీర్ణోద్యాసమునందు చారు దత్తుని కలుసుకొనుటకు, అక్కడ ఉన్న శకారుని బండిని తన బండి అనుకొని ఎక్కుతుంది. ఆర్మమడు త్లైలునుండి తప్పించుకొని వసంత సేనక్షై ఉన్న బండిని ఆధిరోపహిస్తాడు, (7) ఆర్యకుడు చారుదత్తుని క లుసుూకొంటాడు _ చారుదత్తుడు ఆర్యకుని బేడీల ఛేదించి అదే. బండిపైన ఆతనిని ఆధిష్టింపజేస్తాడు (81 వకంత సేన శకారుని చేరుకొంటూంది. శకారుడు తనను అంగికరించనందున వసంత సేవ మడను నులిమి చనిపోయినదని తలచి! ఎండుటాకులతో ఆమె శరీరాన్ని కప్పివేస్తాడు - ఈ హత్యా అభియోగమును చారుదత్తుని పై మోపుటకు వ్యాయాలమయానికి వెళ్ళుతాడు. ఇంతలో లౌద్దబిత్షువు మృత _పాయమైన అమెకు సవర్యలదేస్తూ బతికిస్తాడు (9) న్యాయాలయమున వసంత సేనయొక . ఆభరణములు విదూషకునివద్ద లధించుడచ చారుదత్తుకు హంతకుకిగా బుజువుకాగా, చొరుదశత్తునకు శిర శ్చేదన విధించబడుతూంది. (10) పాఖక రాజును సంహరించి ఆర్యకుకు వకువౌతాడు వశంత సే వచ్చి చారుదత్తుని నికవఠావతను వెల్లకిడేస్తూఎది. శ కారు? చామదత్తుడు వమిస్తాడు, చారుద త్త వసంత సేనా కలయికతో శుధాంతంగా నాటకము ముగుస్తుంది. నాటక కథ కల్పితము.నిర్దన బాహ్మణుడు నాయకుడు, నాయిక వేశ్య సమాజమునందలి మధ్యతరగతి వారలిందలి ప్యాతలు - నాటీయతతోపాటు కొవ్యత్వము కూడా ఉంది. ఇదు రెండు _వణయకథలు (వసంత సేనా అగ్ని మ్నిశులు మదని కాశర్విలకులు) ఒక రాజసతి కథ ముచ్చటగా మూడు కలసి వ్థుఎవట కివి ఇందలి కథ ఆదర్యవాదముకాక యక్షార్థవాడ మై గది. కఠ్రాగమ

కరక సంస్కృత సారస్వత సమాలోచ నము స్రీయే పురుషుని _పేమించుట ఇందు వర్షితము - 5వ అంకమునందలి వసంత "సేనా చారుదత్తుల [వణయము మనోవారము. ఇందు అన్నిరకముల పాత లున్నవి, నిమ్న శేణీప్మాతలు అధికంగా ఉన్నవి గౌణప్మాతల చరిత చిత ణమునందును కవి జాగరూకతను (వదర్శించినాడు. వతి ప్మాతకును గుర్తింపు, స్వాతం్యత్యము ఉన్నది అన్ని రకములైన పాతల సృష్టించి ఆ కాలమందలి నమాజమును యదార్ధంగా సజీవంగా చ్చితించిరాడు. ఇందు దొంగ, ద్యూదరి, ధూర్తుడు, విస్లవవీరుడు, వేశ్య, పోలీస్‌, న్యాయవాది, జడ్జి, రాజు, _బాహ్మణుడు మొదలగు అన్నా రకములైన ప్నాతలు తమ తమ వనులను స్మకమంగా నిర్వ హిస్తూ నాటోనికి మంచి అందమును తెచ్చినారు ఈ నాటక శై లి సరళ మైనది. సరసమైనది, స్పష్టమైనది, సహజమైనది ఇందలి సంవాదములు సజీవములు దీర్చ కథోవకథనములు లేవు ఉత్రర (వత్యుత్తరములు చిన్నవి, స్వాభావిక మైనవి. సంవాదములందు వ్యంగ్యము స్పష్టము. వసంగానుకూలంగా భాష వయోగించబడినది. వోస్యరసము చక్కగా పోషించబడినది.

భారతదేశ జాతీయ కవియైన వృహారవి కాళదాసు(కీ పూ! కేవ శతాబ్ది) [వవంచ వాజ్య్బయంలోనే సర్వ శేష్ట నాటకక ర్రగా స్నువసీద్దుకు. కథావస్తు సంవ ధానమునందు రమణీ యత్వము, ప్యాతల చర్మిత చితణమునందు స్వాభావికత సంవాదములందు ఆహ్హాదకత వర్ణనలందు భావాత్మకత, ఏ దృష్టికోణమునుండి చూసిశను ఈతని నాటకములు అద్వితీయములని (వసిద్ధినాందినవి. ఈతని అలౌకిక వతిభ సర్వతోముభియెనది. భారతీయ నాట్య కళయొక్క పూర్ణవికా సమః ఈతని నాటకములలిమ కనబడుతూంది. అద్భుత మైన కల్పనలు, విలష్షణ మైన నాటకీ మత, సరళమైన వృదయంగమమైన భాష ఈతని నాటకములలో కడుస్పష్టములు. ఈ కవి మాళవికాగ్ని మ్మితము, విక మోర్వ్యశీయము అభిజ్ఞాన శాకుంతలము మూడు నాటకములను [వానీనాడు. రచ శ్యాకమమున మాళవికాగ్ని మ్మితము మొదటిది. 5 ఆంకములు కల్గిన ఈ నాటకంలో శుంగవంశవు రాజ్టైన అగ్నిమ్మితుని, మాళవికల వణయకఠథఠ చ్చితింవబడినది. వట్రపురాణి వరిచారిక యైన మాళవికయొక్క సౌందర్యమును చూసి రాజు ఆకర్షి తుడౌతాడు. రాణీ ఇందుకు ఈర్ష్యచెందుతుంది, చివరికి మాళవిక కూడా రాజకుమార్తె అని తెలి యగా రాజాతో పెళ్ళిచేన్తూంది కథను వరిశీలింతము. విదర్భరాజగు మాధవ

కాళిడాను 1687 యను మంతి మాళవికను అరణ్యమున పోషిన్తూంటాడు. సుమతి శృతువులచే సంహరింవబడగా ఏకొకియైన మాళవిక అగ్నిమ్మ్‌తుని వావమరది యగు వీర 'సేనునికి లభిన్తూంది. అతడు ఆమెను తన అక్కు యగు ధారిణీదేవివద్ద వరిచారి కగా నుంచుతాడు. మాళవికకు గణదాసుడు నాట్యాన్ని నేర్చుతుంటాడు - రాణి? మాళవికను రాజు కంటిలో వడకుండ తగు జ్యాగ త్త వహిస్తూంది. చిత ఫల కమున మాళవికారూపాన్ని చూసి రాజు ముగ్దుగౌతాడు ఆమెను [వత్యషముగా చూడకోరి గణదాస హరదత్తులకు నాట్మవదర్శన పోటీ ఏర్పాటుచేస్తాడు. అందు తమ శిమ్యురాండతో నాట్యాచార్యులు (వదర్శన నివ్వ సమకట్టుతారు. రాణి నిరోధింవ విఫలమౌతూంది. (2) మాళవిక నృత్య [వదర్శన ద్వారా గణదాను విజయాన్నాందుతాడు. మాళవికా సొందర్యాన్ని గాంచిన రాజు వియోగాన్ని భరించలేకపోతాడు - విధూషకుని ఆమె కలయికయె (ప్రార్థిస్తాడు. (3) అగ్ని మిత మాళవికల వ్రజయం ఐహిర్లతమౌతూంది. చిన్న రాణి ఇరావతీ పార్థ నపై రాజు [వమదవనాన్ని చేరుకుంటాడు. ధారిణీదేవి ఆస్వస్థతితో రాలేక: అశోకవృక్ష దోహదమునకై మాళవికను [వమదవనానికి వంపుతుంది. నాయికా నాయకులు కారణాంతరములచే ఇక్కడ కలుసుకొని ఆనందామృళాన్నాస్వా దిస్తూంటే, ఇలావతి రాక వారికి భయాన్ని కలిగిస్తూంది (4) మాళవిక కారా గారమున బంధింవబడుతూంది. విదూషకుడు పాము కరచినట్టుల నటించి, హైము చిహ్నముగల ధారిణీదేవి ఉంగరమును పొందుతాడు. దానిని కారాగార రక్షకులకు చూపించి మాళవికను విడిపిస్తాడు- (5) విదర్భ దేశ వరిచారికలు మాళవికను వెళుకుతూ ఇక్కడికి వస్తారు మాళవికను గుర్తిసారు. వట్టపురాణి అనుమతితో అగ్నిమ్మితుడు మాళవికను వివాహమాడుతాడు. ఇది కాళిదాసు మొదటి కృతి. తన (వతిళకు గుర్తింపు రాలేదని మళకవి పుాణమిత్యేవ నసాధు సర్వం నచాపి కావ్యం నవమి తృవద్యం సంతః వరీణ్యు న్యతరదృజంతే మూఢః వర వత్యయనేయబుద్ధిః॥ అని సంఘాన్ని దుయ్యబట్టిన వాడిలా, చిలిపిగా గోచరిసాడు- ఇందలి [వసాద గుణయు క్రమెన శ్రైలి, మనో హరమైన భాష, సరళములైన, చమత్కార జనకములైన ఉత్తర వళ్యుత్ర రములు, నాటకానికి వన్నె తెచ్చినవి వర్షనలలో కావ్య సౌందర్యము, శ్రేషోక్తులు+ చక్కని నంవాదములున్న వృటికి భావగాంలీర్యము, చర్మిత చ్మితణమునందు నైర్యములేదు. కథాకథనము ఇదిలంగా ఉంది, ప్యాతల మనోనికార విశ్లేషణను

188 నంన్క్య్భృకి సారస్వత నమాలోచ నము కూడా సరిగ్గాలేదు. కవియె.క్క (వకృతి వర్యవేషణ శక్రికూడా పూర్తిగా విక సించినటు3 కనిపించదు ఉదాహరణకీ గీష్మబుతువర్జనము-

వ్యతచ్చ్భాయాసు హంసా ముకుఠితనయనా దీరికా వద్మినీనాం

సౌధాన్గత;ర్థ తాపాద్వలభి వరిచ మౌడ్డీన పారావతాని

బందూతేపాన్పిఫానుః వరివతతి శలీ (భాంతిమద్వాాయంతం

సరె రు నై: నమ్మగ స్వమివ నృవగశణై ర్టీవ్యతే సపసపిః

రెండవది వికమోర్వశీయము - తోటకమను రూవక బేదమిది క ఆంకములు కలది ఊర్వశీ వుకూరవుఐ (ప్రేమగాథ శృంగార రస పరిప్పతముగా వర్షించబడినది. వేద - పురాణ - భావతాదులందు ఈ గాఠ వర్షి తము-భారతమే దీని కాధారమైనను ఊర్వశీ భూలోక గమనము.భరతముని ళావము-క్సార్రికేయ వన్నవవేశముచే లకారూవ పాపి - ఇత్యాదులెన్నో ఈతని రమణీయ కల్పన లున్నవి, ఆంకానుసారిగా కథను వరిశీలిస్తాము

శకేశియను రాక్షసుడు ఊర్వశిని ఎత్తకొనిపోగా, పురూరవుడు రక్షిస్తాడు. సౌందర్యానికి మోపాతుడై రాజు ఊర్వశిని _ పేమింవ, రాజుయొకట శౌర్య వరా (కమ గుణముల విని ఊర్వశి రాజాయందు మనసువడుతుంది. ఊర్వశి స్వర్గము వెళ్ళిపోగా రాజు రాజధానిని చేరుకుంటాడు. (ఇ వియోగాగ్ని బాథ - రాజు మదన బాణపీడితుడు కాగా, తిరన్మరిణీ విద్యా వచ్చన్నయె వచ్చి ఊర్వశి రాజుకు _పేమలేఖ వాస్తుంది. ఆ _పేమలేఖను రాణి చూస్తూంది. (3) భరత ముని క్షీరసాగర నృత్య నాటకమును [వదర్శిన్తుండగా, అందు లట్మీ పాత ధారిణి యైన ఊర్వశి "పురుషోత్తముని (_పేమిస్తున్నాను' అనుటకు బదులుగా *పురూరవుని (పేమిస్తున్నాను” అని సలుకుతుంది. అంత భరతముని భూలోక మునకు వెళ్ళరుని ఊర్వశి? శపిస్తాడు _ఆ కావమే ఊర్వశి పాలిట వరముకొగా ఊర్వశీ పురూరవులు ఆనందంగా విహరిన్తూంటారు. (4) విహరిస్తూ ఒక్కచోట రాజు విద్ధాధర కన్శను చూడగా, ఊర్వశి కోపించి రాజాకు వదలి పెట్టి, వెళ్తూ వెళ్తూ, స్రీలు [వవేశించకూడ ౦ కార్తికేయ వనాన్ని వవేశించి,లతగామారుతుంది. రాజు ఊర్వశికై తపిస్తూ విలపిస్తూ ఆకాశవాణి కరుణవలన సంగమ మజణిీని పొంది, కార్తికేయ వనము (వవేశించి, లతను కౌగిలించుకొని లతాంగిని పొందు తాడు. (5) మణిని గగ్‌ర్ద మాంసపుముద్ధ అని తన్నుకొనిపోగా, ఊర్వశీ పురూ

కాళీదాను క89 ముగ్గానున్న వ్యుతవా ర్ర తెలిసినందున, ఊర్వశి తిరిగి న్వర్లము వెళ్ళవలయునని బాధవడ్తుండగా, నారదుడువచ్చి, ఊర్వశి ఎల్లప్పుడు రాజుతో నుండునటుల ఇరదుని సందేశమును వినిపించగా సుఖాంతముగా ముగున్తుందీ నాటకము.

భారతీయులనేకాక, విదేశేయులనునైత మాశందింవకేని, వారి వళశంనల నంది విదేశీభాషలందు అనువదింవబడి[వవంచ సాహిత్యమునకే మకుటాయమాన మైనది అభిజ్ఞాన శాకుంతలము. ? అంకములు కలది. ఉత్రమ (ప్రేమకు నిల యమై శృంగార రసానికాలనాలమైనది. కాకుంతల కథను వరిశీలిస్తాము : (1) దుష్యంత మహారాజు వేటకై బయల్వెడలి, మృగముననుసగిస్తూ, తాపసుల అభ్యర్థనచే కణా్యాశమాన్ని చేరుకాడు చెట్లకు సీళ్ళపోన్తున్న శకుంతలను ఒక తుమ్మెద భాధింవగా నివారిస్తాడు. ఆమె సౌందర్యమును చూనీ, తాను పెళ్ళి యాడ యోగ్యురాలు కాదని బాధవడతాడు. మేనకావిశ్వామ్మితుల తనయ, కణ్వ వరిపోషిత అని తెలుసుకొని తన _పేమ సఫలమౌతుందని సంతోషిస్తాడు శకుంతల కూడా రాజూయందు మనసువడుతుంది. (2) రాజు శకుంతలా విరవా తప్తుడై వ్యఠనొందుతూ, తన (పేమ (కలావహు)ను విదూషకునకు చెన్సఠాడు (3) ళకుంఠల రాజ వియోగాన్ని భరించలేక. చెలులకు తెలుపుతుంది. వీ సవాయముతో రాజుకు _పేమలేఖ (వాస్తుంది. రాజు చూసి, సంతోషించి, గాంధర్వవిధిగా పెళ్ళివేసుకుంటాడు. తరువాత ఉంగరమునిచ్చి, త్వరలో అంతః పురమునకు తీసుకపోతానని చెప్పి వెళ్ళిపోతాడు. శకుంతల రాజుయందే మనసు నిలిపి, అతనినే స్మరిస్తూ అతిథిగా వచ్చిన దుర్వాసుని గు ర్రించక ళావగస్తు రాలౌతుంది. (శ) కణ్వమహర్షి శకుంతలా వరిణయమును తెలుసుకొని, అత్ర వాశంటికి వంపుతాడు (5) రాజు నిరాకరింవగా, శకుంతలను మేనక ఆకాశము లోకి తీసుకుపోతుంది (6 శచీతీర్ధమున వడిపోయిన శకుంతల ఉంగరమును" చేవ మింగగా, బెసవాడీద్వారా రాజు పొందుతాడు. దానిద్వారా శకుంతలా వృత్తాంతాన్ని న్య్మరిస్తూ, గడచినదానికి బాధసడుతాడు. ఇంగదుడి పిలుపుపై స్వర్గానికి వెళ్ళుతాడు. (7) స్వర్గ మునుండి తిరిగివస్తూ, మరీచి ఇశమాన్ని చేరు కొని ప్పుతుడగు భరతుని, శకుంతలను కలుసుకొని. మరీచ బుషి ఆశీర్వాదాన్ని పొంది శకషంకళలా సహితుడ్డె రాజధానికి ఢిరిగి వస్తాడు.

190 నంన్కృతీ సారన్వత సమాలోచనము

భారతమున ఆదివర్వమునందు 67 నుండి 74 అధ్యాయములందు వర్షింవ బడిన కఠను ఇతివృ ర్రముగా (గహించి, అందలి లోవముల వూరించి, కమ్మని కల్పనల జోడించి కనులకింవగు నన్నివేశముల మేళవించి, కాకుంతలాన్ని నృష్టించాడు కాళదాను కణ్వమపహర్తి సోమలీర్ధయా(త, ఒంటరిగా రాజు ఇశ మాన్ని [వవేశించుట, |భమర వృత్తాంతము. శకుంతలా జన్మ వృత్తాంతమును చెలులు చెప్పుట. నిర్భీకయైన ్కవగల్భ తరుణివలె వలుకు వివాహ శరతులను తొలగించి ముగ్గగా శకుంతలను చ్చితించుట- ఆలిజ్ఞానమగు ఆంగు[య కల్ప నము. దుర్వాస కావము మొదలగునవెన్నో ఈతని నవీన కల్పనలు. శకుంతలను వర్ణిస్తూ.

అధరః। కిసలయరాగ। కోమల విటపానుకారిణా బాహూ!

కుసుషమివ లోభనీయం యౌవనమంగేష సన్నద్దం। పెకవిని చిగురుటాకుతో, బాహువులను లేత కొమ్మలతో, యౌవ్వనమును కుసు మముతో పోలుస్తూ (వకృతి చితణావై శద్యాన్ని = ఉపమాలంకార (పియక్వాన్ని వెల్లడిచేసాడు, ఉత్రమ గృహిణి క ర్రవ్యోవదేశ మైన క్లోకమిది-

సృళాషన్వ గురూక్కురు పియ సలీవృ త్రిం సవత్నీజనే

లర్తుర్వి వకృతాపి రోషణతయా మాస్మ (వతీవం గమః।।

ళూబుష్టం భవ దక్షిణా వరిజనే భాగ్యేష్వనుత్సేకినీ

యాంత్యేవం గృహిణీనదం యువతయో వామాః కులస్యారధయః॥

సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ, సాంస్కృతిక స్థితిగతులు సాహిత్యంలో (వతిలింబిస్తాయి. శాకుంతలాధారంగా ఆ౫ాటి పారివారిక, సామాజిక, ధార్మిక, రాజనై తిక జీవనముల గూర్చి వరశీలిస్తాము. (బావ్మణులు అధ్యయన, అధ్యా వను యజక, యాజన, దాన, వవత్మిగహ షట్కర్మ నిరతులు. యజ్ఞాన్ని అను ష్టించు యజమాని శివరూపునిగా గౌరవించబడెడివాడు. కతియులు వజల హితము కాంశించెడివారు. దిష్టుల శిషించుటయందు నిమగ్నులు. వైశ్యులు వ్యాపారార్థమై దూర.దూర దేశములకు సమ్ముద (వయాణములశచేస్తూ దేశ ధన సంవదను వృద్దిఐరచెడివారలు. శ్ళూదులు తమ కర్మలద్వారా దేశ సర్వాంగీణ సమృద్ధిలో తమపాలు వంచుకొనెడివారలు. చతుర్వర్థ వ్యవస్థను ఉదాత్తంగా పాలించెడివారలు. కులవిద్యలు గర్హితములై నవ్పటికి విడచి పెట్టెడివారలు కారు*

కాళీదాను శరీ జ్గానమును సంపాదించుకొని, గృహస్థాశమమున క ర్తవ్యముల చక్కగా పాలిం చెడివారు. తక్కిన మూడు ఆళమములవారికి సేవ, నసహాయముల నాచరించెడి వారు. వార్ధకృమున రాజులుకూడా రాజ్యమును పృతులకప్పగించి, శ్రీ సహితులై , తపోవనముల కేగి వాన్నవస్థాశమమును స్వీకరించెగివారలు. తావసులు, బుషలు రాజ కేమాన్ని కొరి, వారి దైవిక ఆనుష్టానములను నిర్విఘ్నంగా అనుష్టించెడి వారలు. వజారక్షణము రాజకర్రవ్యము. ఇందుకై వారి ఆదాయమునుండి ఆరవ వంతును శల్కముగా తీసుకొనెడివాడు. న్యాయము నిష్పవపాతంగా. ఉండెడిది. ఎవరైనా సంతానము లేకుండ మరణించినచో, వారి సంవద రాజుకే చెందెడిది సంరక్షకోద్యోగులు లంచాలు తీసుకొనెడివారలు. మద్యపానం చే సెడివారలు, తప్పుచేసినవాడియొక్క_ కాళ్ళుచేతులు బంధించి కొ ధైడివారలు, వసంతమురాగా మామిడికొమ్మల తెంపి మన్మరవపూజ చేసెడివారలు, రాజులు శబ్దభేదీ విద్య యందు (వవీణులు ఆకాశమునందును సంచరింబెడివారలు. పఫారివారిక, సామా జిక జీవనమును కాళ?దాసుచే చక్కగా సజీవంగా చ్మితింవబడినది. రాజులలో ధనవంతులలో బహువివావా [వథ ఉండెడిది. ప్కుతహీనుడు దుర్భాగ్యుడన్న భావ ముండెడిది ప్పుతసంతతిక్తై తావృతయముండెడిది. న్తీలతో పురుషులు సఠళ్యంగా, మర్యాదగా వ్యవవారించెడివారు. సమాజమున, వరివారమున వారికి ఊన్నత స్థానముండెడిది. ఉచ్చకుల న్ర్రీలు బయటకు వెళ్లునపుడు ముసుగు ధరించెడివారలు. దుళ్యంతుని దర్చారున శకుంతల ముసుగుతోనే [పవేశిస్తుంది. గురుజనుల సమక్షమున పతితో వెళ్ళవలనివన్తే స్త్రీలు సిగ్గువడెడివారు. న్ర్రీలు ఉన్నత శిక్షను పొందెడివారు. భార్యపై ళర్రకు సర్వాధికారముండెడిది. పూర్ణ వయస్కులైన స్త్రీలకే వివావాము చేయబడెగిది. శకుంతల చెలులైన అన సూయా.పియంవదులు సుశిక్షితులు, చ్మితకళా వవీణులుకూడా. స్రీలు గృహ కార్య సంబంధి కళలు, చ్మితకళ, సంగీతము, కావ్యకళ మొదలగువాటియందు నిపుణులు. కొద్దిగా వై ద్యమును (వఠమచికిత్సను)కూడా తెలుసుకొని యుండెడి వారలు. లేడిపిల్లకు దర్భాంకురములచే &తికాగా, ఇంగుదీత్తెలముతో చికిత్స చేస్తుంది శకుంతల. అస్వన్థురాలై న శకుంతలకు పియంవద - అననూయలు ఉశీర.లేవము, కమల పృతావరణాదు నాచరిస్తారు. గౌతమి ళమంతలకు స్వాస్థ్య లాభమునక్రై శాంచ్కుదకాస్నందిసూంది ఆధ్మాత్మిక, ధార్మిక దృష్టిననుస రించియు కొన్ని ఆదర్శములు ఉండెడివిం ఖగోళజ్ఞానము బహు; ప్రచారము నొందినది. దుష గహములనుండి శకుంతలకు కాంతికలుగుటనె కణుండు తీగ

కెరీలీ నంస్కృత్‌ సారస్వత సమాలోచనము య్యాతకు వెళ్తుట, (గహశళాంతిక్రై మంగ నుష్టానమున్నటుల లోధించుచున్నది. ఆశమములకు [ప్రాధాన్యత ఉండెడిది. వీటిని రక్షించుట రాజుయొక్క. వరమ క ర్రవ్యము. ఈ (పళాంత్నాశమ వాతావరణములందే బాల-బాలికలు శివను పొందెడివారలు. అశమములు అహింన తపస్సు, త్యాగనిరతులకు నిలయ ములు, “స్వర్గాధధిక తరం నిర్వ ఎతిస్టానం? '“అమృత [వాదమివ అవ గాడోఒస్మి' అశమములు స్వర్గములకంటె మిన్నరైన అమృత సర న్సులవలె ఆనందాన్ని కలిగింవజే సెడివి. సమాజముయొక్క_ నర్వతోముఖ మైన అభివృద్ధితోవాటు ఆధ్యాత్మికా భివృద్ది ఉండడ మే సుసంస్కృృతి అవుతూంది కావు ననే సామాజిక, ఆధ్యాత్మి కాభివృద్ధులపైశనే దేశ గౌరవమని ఉద్జోషిస్తూ భరత వాక్యాన్ని వలికిశాడు కాళిదాసు. (వవ ర్రతాం వకృతిపాతాయ పార్థివః నరన్వతీ శృతి మహలఠీ మహీయతాం! మమాపిచ క్షపయతు నీలలోహిత।ః పునర్భవం పరిగత శ కిరాత్మళూ; అశ్వఘోషుడు : కుషాణ నంకజుడైన కనిష్క చృకవ రి ఆస్థాన వండితుడై న అశ్వ ఘోమడు (కీ శ (పథమ శతాల్దీ)రెండు కావ్యములనే కాక, మూడు నాటకములనుకూడా (వాసిశాడు [క్రీశ 1910 న డా. ల్యూడర్స్‌ మధ్య ఆసియాలోని తుర్చాన్‌ పాంతమందు మూకుతాళవ త |గంథములను కను గొన్నాడు. ఇవి లభ్యమయ్యే తాళష్యతములలో అతృంత [ప్రాచీనములు. కవిచే స్వయంగా వాయబడినవని విమర్శకుల అభ్మిపాయము. వీటిలో కారిప్కుత వక రణము మొదటిది. ఇందు 9 అంకములున్నవి. ఇందు బుద్దుని ఉవదేశముచే శారివ్పుతుడు, మౌద్గల్యాయనుడు బౌద్ధమతమును స్వీకరించుట వర్ణింపబడినది. బౌద్ధమత సిద్ధాంతములు కూడా అక్కడక్కడ జోడింవబడినవి, ఇందు అన్ని నాటకములవలె నాందీ, (వస్తావనా, సూత ధారుడు వివిన్న పాకృతముల [వయో గము ఇత్యాదులు కనబడుచున్నవి, కాని భరత వాక్యము మాతం లేదు. ఈ నాటకముతోపొటు ఇంకొక రెండు నాటకముల ఖండితాంశములు లభించినవి?" మొదటిది [వబోధచందోదయము వలె (వతీకాత్మకమైనది (&॥1990గ02! రగ). ఇందు బుద్ధి, ధృతి, కిరి మొదలగునవి ప్మాతలు. రెండవది మృచ్చ టికమువలె వేశ్యనాయికగా గల నాటకము. ఇందు మాగధవతి యను వేశ్య కౌముదగందుడను విదూషకుడు మొదలగు ప్మాతలు కలవు ఈ రెండు నాట కములు ఆంశికములుగా లభించుచున్నందున, నాటకముల పేర్చు, విషయములేమి

వీశాఖదత్తుడు క్షేత్ర విశాఖదతుడు ; సామంత వటేశ్వరదత్తుని పాకుడు, మవి రాజని ఉపాధినొందిన పృథువని నొమాంతరము కలిగిన భాస్కర దత్తునియొక్క పురుడు, ? అంకములు కల్షిన ము దాంాక్షసమును రచించినాడు. ఈ నాటకమున రసమునకు (పాఠాన్యము లేక నంఘటనలకు _ప్రాఠాన్యముష్నది. కూట రాజసతి, వడ్యంత రచనలతో కూడుకొన్నది ఇందలి కథకు కేందబిందువు నందుని (వథానమంతి రావకుడు రాజనీతికోవిదుడు, స్వామిక క్రి కలవాడు. దక్షుడైన రాషసుశ్ణీ చందగుప్తునికి _వథానమం తిని చేయాలని చాణక్యుడు నిళ్చయిస్తాడు. ఇక రాక్షసుడు, చాణక్య చందగుప్తుల జయించి, దివంగతుడైన నందున్‌ అత్మ శాంతికై, నందవంళ జుణ్ణి రాజును చేయాలని నిశ్చృయిస్తాడు. ఈ లశ్యములను నెరవేర్చుటకై చాణక్యుడు, రావసుడును అనేక రకములైన వన్నాగములను వన్నుతారు. ఈ నాటకములో వీరరసము _వథానరసము - ఆదినుండి అంతము వరకి యుద్భముచే సంబంధించినది. ఎక్కడచూన్‌నను యుద్ధచర్శయే. ఈ యుద్ధము ళారీరికముకాదు, బౌద్ధికము. బుద్ధిబలములచే ఒకర్నొకరు ఓడించాలని ఎత్తులపై ఎత్తులు వేస్తుంటారు. తాము వేస్తున్న ఎత్తులు బొచిత్యములా కొవా అన్న వశ్నేలేదు కాని ఏ విధంగానైనా లశజ్యాన్ని పొందాలన్నదే వీరి ఉద్దేశ్యము, శీ పాతలు లేకపోవడము దీని (వత్కేకత. ఇందులో నాయికలేదు, శృంగార రసపర మైన వాతావరణములేదు. వతీహారులని మినహాయించి చందనదాసు భార్య ఒక్కరే గ్ర్రీప్మాత. ఈ ప్యాత (పేక్షకులకు శృంగారభావమును కలిగింపజేయా లని కాదు, కేవలము [పేవకుల గుండెలలో కరుణరసము [వవహింవజేయాలని ఉంచబడినదీ. వతిగూర్చి ఆమెకు ఉన్న క_రవృనిష్ట, త్భాగపరాకాష్టలను తలి పిడిజేయడానికే. విదూషకుణి పాతను పెట్టి నాటకాన్ని చులకన చెయదలచు కోలేదు పరంపరగ వస్తున్న నాటకములను అంధానుకరణము చేయలేదు తన దంటూ ఒక కొత్త బాణీని ఏర్పాటుచేసిండు. తన నాటకము బౌచితృవఎపై ఆధారవపడిందే, తన్న వేరేవారు చూపించు తోవలపైన కాదని నిరూపిస్తూ. స్వతంత చరిత చితణశ్రైలిని. శిల్పమును జోడించి నాటకంలో గత్యాత్మ కతను సృష్టించినాడు. అందువలననే నాటకములో ఎక్కడ చూసినను కవి యొక్క మౌళికత కనిపిస్తుంది. (పతిళ్ఞా యొగంధరరాయణము మొక్క ఆదర్శ భావవలచే _పేరితుడై , మృచ్చకటికాన్ని చక్కగా అధ్యయ వంచేసి,వికాఖద తుడు అపుకూవమైసన, అనన్మతుళ్యమైన ఈ నాటకాన్ని నృజిందాడు. సతిఘటనల ఐక

కే94 సంస్క్స్‌త సారన్వత సమాలోచనము తప ఈ నాటకమొక విలశమైన ఉదాహరణము. ఆరంభమున భిన్నభిన్న ములుగా కానిల్లు సంఘటనలు, ముందుకువెళ్ళి అన్ని ఒకే లఇ్యునితై ఉద్భవించి నవిగా కలిసిపోతాయి. కూటలేఖ, చందనదాస బంధనము, శకటదాసుని వలాయనము, అభరణముల (శయవి్శికయములు, చాణక్యుని కృతిమకల హము, మొదలగు సంఘటనలన్నియు రాషసుని న్మిగహించుటయందు తోడ్పడు తుంటాము. నాయక (వతినాయకులైన చాణక్య రావషసులు ఇద్దరును తుల్యులే కాక, వారకి తోడ్పడువారును సములుగా చ్మితింసబడినారు చాణక్యుడు అత్మ విశ్వాసము కలవాడు, ఇవమత్తుడు అయిడే, రాశసుడు భావుకుడు, కోమల (వకృతికలవాడు. చాణక్యుడు బుద్దివాది అయితే రావసుడు హృదయవజనికి [పాధాన్యాన్నిచ్చేవాడు. గంభీరుడు, కఠోర [వవృత్రి కలిగిన చాణక్కుడు అతని అనుచరులకు, మ్మితులకు భయాన్ని కలిగిస్తుంటే, రావషసుని అనుచరులు, మ్నిళులు రాక్షసునితో స్నేహంగా ఉంటారు. ఈ విధంగా బార్మితక చితణమున సమానతలు, భిన్నతలు చాణక్క రాక్షసానుచరులందు (చంద్రగుప్తుడు. మలయ కేతువు, సిద్ద్ధారకుడు = భాగురాయణుశకు, కరణకుడు . నిపుణకుడు గాంచ వచ్చును).

విశాఖదత్తుని గద్యము వద్యముకంటె శ కివంత మైనది. ప్మాతల వరస్పర వార్తాలావములు సహజములు, స్వాభావికములు. శ క్రివంతములైన వదములు అర్థగౌరవాన్ని (9౧9౪97) కలిగియున్నవి. ఉదా : అఆయమవరో గండప్యోవరి స్పోటః, నహి సర్వః సర్వం జాతి, సర్వజ్ఞకాముపాధ్యాయన్య చోరయితు మిచ్చనసీ, నను వక్తవ్యం రావస ఏవా స్మదంగుళి _వణయీ సంవృత్తఇతి. విళాఖదత్తుని శేష (వయోగములును కడురమ్యములు _ వతాకొ స్టాన వయో గములుకూడా శ్లేషగర్భితములై నవి మొదట కవి చెవదలచినది గద్యముద్వారా తెలిపి, వద్యముద్వారా విశదీకంస్తాడు. ఈ భంగ్యంశర కళథనమునందు కవి సఫ లత నొందిశాడు. ఈతని వద్యములు సౌందర్యిమయ (వవాహముచే నిండీ యున్నవి. ఉదాహరణకు.

ఆన్వాదిత చ్వెరద శోణిత శోణశోభాం

సంధ్భారుణామివ కళాం శశిలాంఛనస్య।

జృంభా విదారితముఖస్య ముఖాత్సు ురంతీం

నాటకములు క95 ఈ నాటకమున శౌరసేనీ, మహారాష్ట, మాగరీ మూడు (పొకృతములును (వయోగించబడినవి. ప్రాకృత వ్యాకరణ నియమబద్దములు కూడా. (సగ్గరా* శార్దూలవికీడిత ఛందస్సులధికంగా [వయోగింవబడినవి.

నాటకముయొక్క- చివరి క్లోకమునకు పార్థివళ్చంద గువః, పార్థివో దంతివర్మా పార్థివో ఒవంతివర్మా మొదలగు పాఠొంతరములు లభించుచున్నవి, మొదటి పాఠాన్ననునరించి గు వస్మమాట్టు, రెండవ చంద్రగుప్తుని ([కీళ; 4వ శతాబ్ది) స్వీకరించవచ్చును తన రాజు పేరు కలిగిన మౌర్య చం దగుష్తని కథ నాధారముగా తీసుకొని, నాటకమును (వ్రానీ, ఇశయదాతయందలి భక్రిని వెల్లడి చేసీ యుండవచ్చును ఈ నాటకమువ పాటలీప్తుతము సమృద్ధవంతమైన రాజ ధానిగా చృితింవబడినిది. పాహియూన్‌ మగధను రాజధానిగా (వళంసించినాడు' కాని హుయత్సాంగ్‌ సందర్శించినపుడు మగధ భగ్నావశేషమైనది. నాటఃమున లభించు బౌద్ధ ధర్మ - ౦కేతముల (ఓ5) బట్టి, మగధలో బౌద్ద మున్నతస్థితిలో ఉన్నటుల కనిపిస్తుంది. పాహియాన్‌ భారతదేశమును సందర్శించినవ్పుడు అలాగే ఉండెడిది, కావున ముదారాశసము రన శతాబ్ది అరంభమున రచింన బడినదిగా నిర్హారంచవచ్చును. దఓణమున వూణులవలన భయములేదు కావున దంతివర్మ ([క్రీశః 779.830) పాఠము సరికాదు. 'పార్టినో ఒవంతివర్మ' అను మూడవ పాఠాన్ననుసరించి వార్షవర్దనుని (క్రీశ! 606.648) బావ, [గహవర్మ యొక్క తండి, మౌఖకి వంశజుడైన అవంతివర్మను కొందరు స్వీకరించు చున్నారు. యాకోవీ కాశ్మీరీరాజైన అవంతివర్మను (కీ శ 856.883) "పేరొ_న్నాడు. చందగుప్తుని స్వీకరించుటయే యుక్రియుక్రము. విశాఖ దేన (దత్ర) కృతంగా దేవీ చం్యదగువ్రము కొద్దిభాగము మ్మాతమే అలభించుచున్నది. ఇందు రెండవ చందగుపుడు శకాధినతినుండి తన వదినఅయిన (ధువాదేవిని విడి పించుట వర్డించబడినడి. అగజుడై న రామగుప్తుడు రాణి (రువాదేవిని శకరాజున కివ్వటమునకై సంధిదేనుకోగా, (ధువాదేవివేషమున చందగుప్తుడు వెళ్ళి శక రాజును హతమార్చి, అన్ననుకూడా చంపి, వాదేవిని ధువివాహము చేసుకొని రాజ్యమునేలుట వర్ణించబడినది. విశాఖదత్తువిచే '“రాఘవానందము' రచింవబడి

196 సంస్కృత సారస్వత నసమాలోచనము కొముదీ మహోత్సవము శి 5 అంకములు కల్గిన ఐతివోసిక నాటకము క్రీ శ॥ 340 నషవాయబడినది. విజ్థికయను కవయ్యితి రచించినటుల విమర్శకుల అభ్మిపాయము కావ్యరచయ్యితి విజ్ఞక, దండికంటె తరువాతది, కావున నామసామ్మముచే ఆమెను (గహించరాదు. ఈ నాటకమునందలి చండ సేనుడు వాస్తవానికి రెండవ చం్మదగుప్పుడే వింటరనిట్స్‌ మొదలగు విద్వాంసులు దీనిపై మ్యుదా రావస (వళావము ఉన్నదని పేర్కొన్నారు. ఇందు (పేమ కథతో వాటు రాజకీయ సంఘటన కూడా జోడించబడినది మగధరాజైన సుందర వర్మయొక్కి సేవావతి చండ సేనుడ., మగధరాజుయొక్క- శృతువుల సహాయ ముచే, పాటలిప్పుతాన్ని ఆకమించి, సుందరవర్మ రాజును చంపి, నీంహా సనాన్నధిష్టిస్తాడు.సుందరవర్మ రాజుయొక,.. |వథానమంతి మం్యతగప్ప్తుడు రాజ ప్యుతుత్తై నకళ్యాణవర్మను రాజుగా ఉద్దోషిస్తాడు కౌముదీ మహోత్సవము (కా ర్రీక ఫౌర్టమి,నకళ్యాణవర్మకురాజ్యాభీ షేక మౌతూంది కీర్తి సేనుడను పక్క దేశ పురాతి ఇదేసముయమున తశ కుమా రైయెనకీ ఛిమతితో కళ్యాణవర్మకు వివాహంచేస్తాడు* ఈ సమయమువనే కౌముదీ మహోత్సవ నాటకము (వదర్శించబడ్తుంది. మృచ్చ కటీకము, కౌముదీ "మహోత్సవము ఇవి రెండ బతివోసిన నాటకములు, మృచ్చ కటికవబ అర్యకం పాలకుల-సంఘర్షణను ఆధారంగా చేసుకొన్నటుల, ఇది చంథ సేన, కళ్యాణవర్మ ల సంఘర్షణ- ఆధారరిగా (వాయబడినది. హర్షవర్ధనుడు $ శ్రీశ, 606 నుండి 68 వరకు ఏకచ్చతాధి వత్యముగా భారతదేశాన్ని వరిపాలించిన హర్షవర్ధనుడు కవుల కాశయదాతయే కాక, స్వయముగా కవి. మహకవిబాణుడితని చరితమును (వాస్తూ శ్రీహర్షుని కవి విద్వాంసుడు - శాస్త్రజ్ఞుడు:- కావ్యామృతవర్రియని వర్ణించినాడు. చైనా య్యాతి కుడు ఈత్సింగ్‌ 7వ శతాబ్దిమున భారతమున నంచరిస్తూ, శ్రీ హర్షకప్‌ రచించిన జీమూళవాహన నాటకము (వద౦,0తబడుచున్నదని వాసినాడు . ఈ మూడు నాటక్షములందును శ్రీహర్షుని పేరు పేర్కొనబడి యున్నది. కావున మమ్మ టాదులు చెప్పినటుల ఇవి ధావక కర్షృకములనుట సత్కదూరము- ... ప్రియదర్శిక ; ఇందు 4 ఆంకములున్నవి' (1) కళింగరాజా ద+డీతర+ను జయిలవగా. ఆతని కుమూ రె +1పియదరిక నిరాశయురాలి, ఉద"

హర్షుడు కఫ? దాసిగా ఉంటూంది (2) [క్రీజావనమున శుమ్మెద ఆరణ్యికను బార పెడ్తుండగా రాజు రక్షిస్తాడు. మొదటి చూపులోనే ఇద్దరిలో _పేమ ఉదయిస్తుంది. (ఫ్రెవాసవ దత్త చెలి సాంకృత్యాయని, రాణి సంతోషమునక్తై ఉదయన వాసవద తల [వణయగాథ రూనమైన నాటకమును _వదర్శిన్తుంది అందు ఆరణ్యీక వాసవద త్ర పాతను ధరిస్తుంది. ఉదయన ప్యాతథారిణి మనోరమ రానందున, రాజేతన పాతను కానే ధరిస్తాడు. అంత అడి నాటకముకాక, వాస్తవికమౌతుంది. ఇది చూసి కోపించిన వానవద త ఆరణ్యికళు కారాగార శక విధిస్తుంది. (శ్ర ఆర ణ్యిక జీవనము పై నిరాశచెందినదై , విషపానం చేస్తుంది. విషాన్ని నిరోధించు మర్మితము తెలిసిన రాజువద్ధకు ఆరణ్యిక తీసుకరాఐడుతోంది. ఇంతలో దృఢ వర్మయొక్క కంచుకి వచ్చి ఆరణ్శికను తమ రాజకుమా_రైెగా గు ర్రిస్తాడు, అవ్పుడు వాసవద త్త (పీయదర్శిక తన సోదరి అని గుర్తించి రాజుతో వివాహ౦ జరిపిస్తుంది. రత్నావళీ ; $ అంకములు కల నాటకము. సమ్ముద దుర్శటనచీ సింహళ- రాజకుమారి రత్నావళి, వాసనద శ్రను చేరి, సాగరిక అను మారు "పేరుతో దాసీగా ఉంటుంది. నాగరిక్‌ రాజు కన్నులలో బడకుండా వాసవద త జాగ త్త్రవడుతుంది. కాని మదన మహోత్సవమున ఇద్దరు కలుసుకుంటారు" (ప్రేమాయణం మొదలౌతుంది. 2 సాగరిక తన చెలియగు సుసంగతకు (వణయ వృత్తాంతాన్ని తెలుపుకుంది. వంజరములోని రామచిలుక ఇద౦ళా వింటూచిది. కోతి వచ్చి సంజరాన్ని తెరువగా, చిలుక ఎగిరి కదశీవనముననున్న రాజుకు సాగరికా వణయ వృత్తాంతాన్ని నివేదిస్తుంది. సుసంగత యొక్క నవా యముచే రాజు సాగరికను కలుసుకొంటాడు. వాసవద త ఇది చూనీ కోపించగా రాజు _బతిమాలుతాడు, 3. సుసంగతా విదూషనులు, ఉదయన వాసనవద తలు మాధవీలతా మండపమునందు కలిసేటట్టు ఏర్పాటుచేస్తారు. ఇది తెలుసుకొన్న వాసవద త్త లతామండ వమునకు రాగా, రాజు సాగరిక అనుకొంటాడు. రాణి కోపించి మరలిపోతుంది. ఇదంతా చూస్తున్న సాగరిక సిగ్గుబడగా రాజు (ప్రేమా లావములతో అనునయిస్తాడు.. వాసవద త్త ఇది చూసి సాగరికను జై ల్లోవేసుంది- 4. ఒక ఐందజాలికుడు ఇం దజాలమును వదర్శిస్తాడు. సాగరిక ఉన్న భవ నము కాలిపోతున్న టుగా కనిపిస్తుంది అంత వాసవదత్త సాగరికను ర&ంపు

1986 నంస్కృత సారన్వత నమాలోచనము సాగరికను రత్నావళిగా గు ర్రిసాడు. వాసవదత్త రత్నావళని తన సోదరిగా తెలుసుకొని, రాజుతో పెళ్ళిచేస్తుంది ఈ నాటకముపై కాళిదాసు నూళవికాగ్ని మ్మిత వభావమెంలేని ఉన్నది (పియదర్శిక రత్నావ! నాటకముల సాదృశ్యములు._ కే. ఉదయన వాసవదత్తా కథాశిరములు, 2 (ప్రణయ వ్యాపార (వదానముబు, 8 కథాఫామ్యము... నాయికలు రాజకుమూ ర్తెలు. విపద్గస్తులై వాసవద త న్మాశయించుతారు.దాసులుగా మారు పేర్లతోనుంటారు.నాటకాంతమున వాస్తవికత తెలుస్తుంది వాసవదత్త వళ్చాత్రావవడుంది. ఈర్షాశువై న వాసవద త్త యందు సోదరి అనురాగము ఉదయిస్తూంది వాసవద త్త స్వయముగా తన భర్తతో వారక 'పెళ్ళిచేన్తూంది, శ. శృంగార రన ప్రాధాశ్యములు, 5. రీరలలిత నాయక యుక్ష్రములు, 6. (పేమికుల కలయికకు విదూషకుడు సవియంచేస్తాడు నాయికలకు కారాగారళశిక, 7. శృంగార రసోవయుక్త వాళకావరణ కల్పనము_ ఇలాంటివెన్నో సాదృళ్యములు కనిపించుచున్నవి. అభంకారికులు ఈ రెండు నాటకములను '*నాటికా క్తప్త వృఠ్తాస్యాత్‌ న్రీపాయా చతురంకికా।; [వఖ్యాతో ధీరలలిత స్తృతస్యాన్నాయకో నృవః' అని లమీంచిన నాటికల కుదాహరణము లుగా పేర్కొన్నారు. నొాగొనందము ; ర్‌ అఆంకముల నాటకము. 1. జీమూతవాహ నుడు మృితావసువుయొక్క సోదరియగు మలయవతిని ( పేమిస్తాడు, 2. మ్యిఠా వసువుయొక్క_ అనుమతిచే ఇద్దరికి వివాహము నిశృయమౌతూంది, 3. నాయికా నాయకుల వివాహ, వివారములు, శ, సముద తటమున ఎముకల వర్వతముల చూనీ, గరుడునిచే తినబడిన పాములయొక్క ఎముకల రాశులని తెలునుకొని, జీమూతవాహనుడు బాధవడుతాడు. గరుడునకు ఆహారముగా శంఖచూడుడను పాముకు వంతురాగా, పాముకు బదులుగా జీముతవాహనుడే వధ్య శిలయందు ఉండగా, గరుత్మంతుడు ఎత్తుకొనిపోతాడు, 5.జీమూతవావానుని శార్యమునకు? ఆత్మవిశ్వానమునకు గరుడుడు ఆశ్చర్యపోతాడు. గౌరీదేవి కృవచే (బతుకు కాడు. అమృతవర్షముచే చనిపోయిన పాములన్ని (బతుకుతాయి. ఇక పైన సర్బ

నోటకములు క్షేంధ్రి బేళాళ వంచలింళతి బృహత్కథలందు. కనిపించు బౌద్ధ

కథ దీనికాధారము. ఈ నాటకముపై బౌద్దధర్మ _బభావమెంతేని ఉన్నది. ఇందు అహింస, ఆత్మబలిదానము - దయ . వరోవకారములు వర్ణింవబడినవి. ఈ నాటకమున పూర్వార్ణముని శృంగారము. ఉ త్రరార్థమున కరుణరసము వర్ణింవబడినవి, కావున శ్రీహర్షని అంతిమ కృతి కావచ్చును.ఇందలి నాయకుడు దయావీరుడు, శిబినదృశుడు _ గౌడీరీతి రచనము నవోఢ వఠమ సంగమమును వర్షిస్తూ- “దృష్టా దృష్టిమధో దదాతి కురులేూలాన మాభాషితా శయ్యాయాం వపరివృత్య తిష్టతి బలాదాలింగితా వేవతే (వియురాలు శ్రూడ్కులు [కిందికి మరలిస్తుంది వలుకగా సరిగా వలుకటంలేదు. శయ్యయందు ముడుడుకొని కూర్చుంటుంది కౌగిలించుకుంటే కంపించిపోతుంది, చెలులందరు వెళ్ళిపోగా తానుకూడా వెళ్ళాలనుకుంటుంది. అలాగున (వవరించి నవ్పటికిని ఆ నూత్న వివాహిత పియునకు ఆనందాన్నే కలుగచేస్తుంది అను శ్లోకము స్వాభావిక సుందర వర్జనకు ఉదాహరణము, స్వాభావిక సౌందర్యమే ఉండగా ఆభరణములేల అని బోధిస్తున్న... భేదాయ స్తనభార ఏవ .. కుచ భారమే భారాన్ని కలి%ంంచగా వోరములెందుకు? నితంభ భారముచేతనే తొడలు వాధనొందగా వడ్డాణమెందుకు? ఊరుయుగాన్ని భరించలేక పాదద్వంద్వము వ్యధనాందుతుండగా నూపురములెందుకు? నీ అంగములచేతనే నీవు అఆలంకరింవ ఐడగా, ఇక అలంకారములెందుకు? అన్న వద్యము కడురమ్యము. శృంగార మునకంటే దయావీర రసాన్ని రమ్యముగావర్డించినాడు జీమూతవావానుడు శంఖ చూడుని రక్షించటాని క్రై హిముకు బదులుగా గరుడునికి ఆహారముగా వెళ్ళి వధ్యశిల నధిష్టించి 'శయితేన మాతురంకే ... చిన్నవ్పడు తల్లి ఒడిలో పడు కొన్నప్పుడు పొందిన సుఖముకంటే అధికముగా ఈ వధ్యశిలపై నాకు సుఖము కలుగుళూంది అన్న శ్లోకము కవి హృదయ భావనకు నిదర్శనము. కవి దీనిని దయవీరరన [పథానముగా తీర్చిదిద్దినాడు

భట్టనారాయణుడు ; కన్నాజు నివానీ భట్ట మృగరాజ పద లాంఛితుడు బెంగాలీ ఆది సూరిరాజుచే ఆవ్వోానించబడిన ఐదుగురు _బాహ్మ తోలే ఎను ఎ ను మ రొయూణ ెంగణంంలో కికవగిన లాడు

ల00 నీంన్కృత్‌ సారస్వత సమాలోచ నము వ్యాప్తుం వద్మతయేణాపి యః శక్రో భువన్మతయం, తస్య కావ్య తయ వ్యాప్తా చ్మితం నారాయణస్యకిం అని దండి కావ్యాదర్శ వచనానుసారం ఈ కవి మూడు కృతులను రచించి యుండవచ్చును వేణీసంహారము మ్మాతమే లభించుచున్నది. ఈతనిచే రచింవ బడిన కృత్యారావణ నాటకము పేరు వినబడుచున్నది. ధనంజయుడు (185 1000), ఆనందవర్దనుడు (కీ థ్‌ 850) వామనుడు (కీ 1శ8800) వేణీఫంవోర మును ఉదావారించినారు, కావున [క్రీశ 725 ఈతని కాలమని చెవృవచ్చును. వేణీఫంవోరము మవిభారతాధారము ఇందు 6 అంకములున్నవి. కథను పరి! లిస్తాముం క్ష్రే నిండు కొలువులో పాంచాలికి కలిగిన వరాభవానికి (వతీకారంగా లీముడు దుళ్ళాసనుని వవ్లోరుధిరమును తాగుదుననియు , దుద్యోధనుని తొడలు విరుగ్గొట్టి, తద క్రముచే (దౌవది కేళముల ముడివేయుదుననియు (వతిజ్ఞ చేస్తాడు. శ్రీకృష్ణుడు రాయబారిగా దుర్యోధనుని కౌలువుకూటము చేరి సంధి గావింవ [వయత్నించి విఫలుడై , వారు బంధింపరాగా, విశ్వరూవమును (పద ర్మిస్తాడు. 2) యుద్ధమున అభిమన్యుడు మరజిస్తాడు. భానుమతికి కలవడ్రుంద్ని ఆ కలలో ఒక నకులము (ముంగిస) రెండు పాములను సంహరింపగా, నకుల వపర్మాకమమున కాకర్షితకాగా, దుర్యోధనుడు తన అర్జాంగి నకులినిపై (ప్రాండ పవునిపై) అకర్షితయని శలంచి, నంహరింవ ఉద్యుకుగాతాడు. కలతనొందిన భానుమతి మేల్కొని ఇది కల అని ఊరడిల్లుతుంది దుర్యోధనుడు రాగా ఆనంద ముతో విహరిస్తుంది. 3) కర్టుడు ఘటోత్కచుని వధిస్తాడు. దృష్టద్యుమ్నుడు (దోణుని వధిస్తాడు. _దోఐవధానంతరము సేనానాయకునిగా ఆళ్వత్థామను కృపాదార్యులు సూచించ, దుర్యోధనుడు కర్ణుని నియమిస్తాడు. అలిత కర్ణాశ్వ త్ధాములకు వాగ్యుద్దము జరుగుతుంది. అశ్వత్థామ శన్ర్రసన్యాసముచేని వెళ్ళి పోతాడు. నీముడు దుళ్ళాసనుని వవోరుధిర మును (శాగుచున్నాడని తెలుస్తుంది. త్స దుళ్ళాసనుని రశ్నింవ వెడలిన దుర్యోధ నుడు కతగ్యాతుడౌతాడు. ఆర్జునుడు కర్ణప్కుతుడై న వృషసేనుని నంహరిస్తాడు.. ర్‌ అర్జునుడు కర్ణుని వధిస్తాడు, లీమార్డునులు పీనతం్మడియగు ధృతరామ్టనికి నమస్కరింవరాగా, అక్కడనే లీమధుర్యోధనులకు వాగ్యుద్దమారంబమౌతుంది. అశ్వత్థామ కర్దనియొక్క వీరన్వర్ష వార్తను విని యుద్ధసన్నద్దుడై దుక్యోధనుని వృవహారముచే ఆసం తువుడె మరలిపోతాడు. 5%) కలు?డు మదిణిసాడు. నీమునకు తగకడి

భట్ట నారాయణ ర్ల] దుర్యోధనుడు మడు సులో దాక్తు-ంటాడు, సహదేవుడు తెలుపగా లీముడు దుర్యో ధనుని పిరికిత నమును నిందించగా, మడుగునుండి బయటకు వచ్చిన దుర్యోధ నుడు భీమునితో యుద్ధముచేస్తాడు. గదాయుద్ధమున దుర్యోధనునిచే ఖీముడు మరణించినాడని దుర్యోధనుని మిితుడగు చార్వాక రాషసుడు (వాహ్మణరూపమున వచ్చి ధర్మరాజునకు తెల్పగా, ధర్మరాజు, దౌవది అగ్నిలోదూకి (పాజక్యాగ మునక్రై సంసిద్దులౌతారు. అంతలో దుక్యోధనుని హతమార్చిన లీముడు సంతోష మున వచ్చి (దౌవదీదేవియొక్క వేణులను సంస్కటరిస్తాడు. భారతమునుండి ఇతి వృతము గైకొన్నను కవి ఎన్నియో రమణీయ కల్పనలను జోడించినాడు, మూలమున ఊరు భంగ ,పతిజ్ఞ ఒక్క టేయుండగా, దుర్యోధన ర క్రరంజిత కరములతో విడువడిన దౌవది శ్రేశపాళములను సంస్కరించెద నని ఖీమ చలిజ్ఞ ఇందు ఉన్నది. ఐదూళ్శిచ్చిన చాలు అను వ్రస్తావన సంజయ రాయబారమున మూలమున యుండగా, ఇందు శ్రీకృష్ణ రాయబారమున ఉన్నది. [వభావాతి శయ _వదర్శనార్థమై శ్రీకృష్ణుడు విశ్వరూపాన్ని (వదర్శింవ, ఇందు దుర్యోధ నాదుల బంధముల నిరోధింవ విశ్వరూపాన్ని (వదర్శించుట సహేశుకము. 3వ అంకమునందలి భానుమతీ, [దౌవదీ వారాలాన _పసంగము మూలమున లేదు. [దోణ వరకు పూర్వమే కర్ణ, ఆళ్వళ్థామల వాగ్యుద్ధము మూలమున వర్ణింవగా ఇ౦దు దోణ వధానంతరము ఉన్నది. దుర్యోధన మ్మితుడగు చార్వాక రాశనుడు (ాహ్మణ రూవమున వచ్చి, యుద్దానంతరము ధర్మరాజును నిందించినటుల మూలమున యుండగా, యుద్ధమధ్యమున ధర్మరాజుని మోసగించినటుల ఇందు ఉన్నది. రాక్షస రాషసీసంవాదము, (దోణవధము, కర్ణ, అగ్వల్థామల వాగ్యుద్ద్ధము- భీముడు దుళ్ళాసనుని వమోరుధిరమునా స్వాదించుట అను విషయములు కలిగిన, మూడవ అంకము కడురమృమైనది. ఈ నాటకమున ఫలలోక్తయగు ధర్మరాజు నాయకుడనుటకంటే భీమ వతిజ్ఞతతో ఆరంభ మైలీము పతిజ్షాపూ ర్రిచే ఈనాటకము అంతమొందుతుంది. బీజ, ఆరంభ. కార్య- ఫలాగమ, నిర్వహణాదులందు నీముడే ముఖ్యుడు నాటక నామకరణము భీముని వతిజ్ఞ నశుసరించియే చేయ బడినది, పీరరస [పథానమైన ఈ నాటకమున మూర్తీభవించిన పీరరస స్వరూ పుడు సీముడు అన్ని అంకములందు వత్యవముగా, ఆ్యపత్యవముగా కనిపించు వాడు ఓేముడే కావున బీముడే నాయకుడనుట సమంజసము. కొందరు దుర్యోధ కా న

202 సీంస్క్‌త్‌ సారస్వత నమాలోచనము వాడిగా చ్మితింవబడినాడు. మరియు (వళమాంకమున కాని చివరి ఆంకమునకాని కనిపించడు. దుర్యోధనుడు నాయకుడై తే నాటకము దుఃఖాంతమౌతూంది. ఇది భారతీయ నాట్య వరంవరకు విరుద్దము. కావున దుర్యోధనుడు-(వతి నాయక్షుడను టయే సమంజసము ఇక నాటక విషయానికొస్తే. ఇందులో అనేక సంఘటన లున్నవి. వీటిని నాటకీయంగా చితించుటలో కవి అంతగా సాఫల్యమొందలేదు. శ్లోకములు వర్ణనలు కూడా ఎక్కువగా ఉండడముచే నాటకీయ గతి కుంటుబడి నది. చిన్నని నాటకములో అనేక విషయాలను చెప్పాలనుకోవడంచేత నాటకము జటిలమైనది. శవ అంకమునందలి నుందరుడు చేసిన యుద్ధవర్జ్దనము, అందమైన కవిత కుదాహరణము కావచ్చును కాని, చాలా "పెద్ధదె ఆనావళ్యకమై, నాటకీయ దృష్టిననుసరించి ఇడి కొంత విసుగును కలిగింవజేస్తుంది. ఇందలి కొన్ని దృళ్య ములు ముఖ్య కథకు సంబంధించనివిగా కనిపిస్తాయి. (వథాన ప్మాతల చరిత చ్మితణముకూడా విశదంగా లేదు. రన అంకమునందలి చార్వాకుని సందేశము విన్న ధర్మరాజు _పాణత్యాగము చేయబూనుట వరిహాసాస్పదంగా కనిపిస్తూంది. ధర్మజుని దీరోదాత్రతకు భంగము కలిగిస్తుంది. కవి ఇక్కడ కరుణరసాన్ని పోషించాలనుకొన్నాడు. కాని సాఫల్యతనాందలేదు ఇందు అస్వాభావికత, కృతి మత, కాంతిహీనతలు కనిపిస్తున్నాయి. కరుణ, రాద, వీర, భయానక రస ములు అవసరం కంటే ఎక్కువగా చ్చితించబడినవి కరుణ చితణాధిక్యము అఆసహ్యుముకాగా, భయానకము వీభత్సమైనది. సంస్కృృతమునందు కాని 1పాకృ తమునందుకాని వయోగింపబడిన దీర్చ సమాసములు, జటిలవులైన వాక్య విన్యానములు సంఘటనా (వఠానమైన ఈ నాటకంలో అడ్డంకులుగా కనిపిస్తాయి. ఏది ఏమైనప్పటికి విరరస వథానములై న నాటకములలో ఇది అద్వితీయ మైనది. నాటక లవణములు పూ ర్రిగాఅనుసరించబడినవి కావుననే దశరూవకమున ఇందలి క్లోకములే అధికంగా ఉదాహరించబడినవి. ఫీముని భయంకరత్వము, దిర్యోధ నుని స్వార్థవరత్య, విలాస పియత్వములు, అళ్వత్థామయొక్క రోష-.దయార్ధ భావములు, కర్టుని అహంకారము విశదంగా వర్టించబడివవి. అవమానముచే రగులుతూన్న (దౌవది గుండెను, భీముడు వీరోచితంగా సాంత్వనవరచుట మనో హర౦ంగా వర్ణించబడినది. అశ్వత్థామ వాక్యాల్లో _బావ్మాచోచితమైన రేజన్సు కిర్ణని ఉక్తులలో కటుత, వ్యంగ్యమును చక్కగా నిరూపించబడినవి. ఇందలి భాష ఓజో గుణయు క్తమెనది, (వభావళాలియైనది లీముడి (వతిజ్ఞను వర్షిస్తూన్న

కాళిడాను ౭03 చంవద్భుజ [లమిత చండ గదాలిఘూత సంచూర్ణితోరుయుగళస్య సుయోధనన్య। స్యానావ నర్ధఘన కోణిత కభోణపాణీః ఉ త్రంసయిష్యతి కచాం సవ దేవి వీమః॥ ఈ విధంగానే కర్దుకు హపైరుషంగా వలికిన శ్లోకము. సూతోవా సూతపుతోవా యో వా కోవా భవామ్మహం। దైవాయత్తం కులేజన్మ మదాయ త్తంతు పౌరుషం॥ భానుని నాటకముల ,వభావము వేణీఫంహారము ఫై ఉంది. ఉదాహరణకు దూత ఘటోత్కచంలోని ఈ పంక్తులను పేర్కొనవచ్చును. దృతరాష్ట్రః : భోఃకష్టం ఐహూానాం సమవేతాశాం ఏకస్మిన్నిర్‌ ఘృణాత్మనాం' బాలం పతం వహరతాం కథం న వరితా ళుజాః॥ దుర్యోధనః : తాత, వృద్దం భీష్మం చతైర్తత్వా తేషాం నవతిఠా భుజాః వాత్వాస్మాకం వలిష్యంతి తమబాల వరా కమం వేణీ నంవారంలో ఈ సన్నివేశము అ వాక్యాలతోనే పేర్కొనబడింది........ కంచుకి : ఏకో బహుభి ర్బాలః లూన శరాననశ్చ నిహత ఇత్మలత కా క్లాఘా కురుపషుంగవానాం? దుర్యోధనః : తద్మత నకశ్చిద్దోష;వాతేజరతి గాంగేయే పురస్కృత్య శిఖండినలో యాళ్లాఘా పాండుప్పుతాణాం సైవాస్మాకం లభవిష్యతి। చతుర్చాణీ $ 4 ఏక్రాంకికలై న బాణముల సర్యగహము. ఇవి నాలుగు ఒక దానితో ఇంకొకటి సంబంధము గలవి, సదృళములై నవి, నమానము లైనవి. మృచ్చకటికమునకు చాలా దగ్గరగా ఉన్నవి. ఇందలి ఉభయాభిసారి కము వరరువిచేతను, వద్మ[ప్రాఠృతికము క్మూదకుని చేతను, తో ర్తవిట నంవా దము ఈళ్వరదత్తుని చేతను, పాదకాడితము ళ్యామిలకుని చేతను రచింనబడి నట్లుగా చెప్పబడుచున్నవి. కాల విషయమున అనేక వాదములున్నవి. (కశ॥ 600 కంటే పూర్వము రచింవబడినవనుట నిర్వివాదము. _ భవభూతి ; నాటక వాబ్బయమున కాళదానుతో నమానుడైన వాడు, కృష్ణ యజుర్వేద త్రై తిరీయ కాఖాధ్యాయి, కాళ్యవ నగోతుడు, కట్ట వాటిన... తు వెలు అరు ల రుత రి కటట నరుల వళి నల కొక వళళ కత, మ

ర04 నంన్కృత సారన్వత నమాలోచనము వా స్రవ్యుడు. గ్వాలియర్‌ _పాంతంలోని నదమవవాయ్‌ వద్మపురమని విమర్శకు ఆభ్మిపాయము. తన నాటకములు కాల్మ్వపియనాథుని సమషంలో వదర్శించబడి నట్లు కూడా చెవ్వుకున్నాడు. కాల్యపియ అను కేతంలో వెలసిన దేవుడు కాల (వీయనాకుడు. ఈ కాల్వపియమే ఇప్పుడు కాల్ఫీ అని -పిలువబడుచున్నది* ఇక్కడ యమునానదీ తీరమున కాల్బపియుడై న సూర్యుని దేవాలయమున్నది. చ్రూన్సీ.బాందా మార్గములో ఈ కాల్ఫీ ఉన్నది. '“శ్రీకంఠ వడలాంచఛనః భవ భూతిర్నామ'* అను కవ్‌ వాక్యాన్ననుసరించి, ఈతనిది శ్రీకంఠుడనునది అసలు "పేరని, భవభూతి అను సామము తపస్వీ కాంగతో౬వస్థా మితి స్నేరాననావివ। గీరిజాయా స్తనౌ వందే భవభూతినీతాననౌ॥ అన్న శ్లోకంలో భవళూతివదాన్ని అందంగా వాడడముచే భవభూతి పేరు వచ్చిందని విమర్శకుల అభ్మిపాయము. “భచభథ్తూతి-రుమ్వేకళి అన్న చిత్సుకోచార్యుని తత్వవదీపికకు నయన (వసాదినీ వ్యాఖ్యానం వ్రాసిన '(వత్యగూవి భగవానుని వాక్యానుసారము “ఇతిశ్రీ భట్ట కుమారిల శిష్యకృతే....'అను.మాఆతీ మాధవము ఒకపతియందలి పుష్పిక ననుస రించియు శంకర పాలడురంగ వండిత్‌ మొదలగు విమర్శకులు క్లోక వొ ర్థికో వ్యాఖ్యాన క రయైన ఉమ్వేకుడు.తవభూతి ఒక్కరే అని .అభ్మిపాయనడివారు. భవళ్తూతి తన గుర్గువు జ్ఞాననిధి అని పేర్కాన్నాడే తవ కుమారిలుడని పేర్కొననందున, కుమారిలుని శిష్యుడైన ఉమ్వేకుడు నాటకిక ర్ర లవభథూతి భిన్న వ్యక్తులనుటయే సమంజసము ఈ కవి కన్యాకుబ్దాన్ని వరిపాలించిన యీశోవర్మ వళువుయొక్క ఆస్టానమున అస్టానకవిగా. ఉన్నాడు. యళోవర్మ కాశ్మీరీ (వభువైన లలికాదిశ్యునిచే (1క్రీ:4 724761) ఓడింవబడినాడు. యశో వర్మ క్రీశ; 725 నుళడి?58ి వరకు రాజుగానున్నాడు. ఈ కాలములోనే భవ భూతి -ఆస్టాన :కవిగానున్నాడు. ఆ ఆస్తానంలో ఉన్న వాకృతి రాజుకు సాహీళ్య విధ్యా గురువుగా (వకంసలనందుకొన్నాడు. కావున [కీశణ 680.750 కాలము వాఢీగా భవళూతిని పేర్కొనవచ్చును. ఈ కవి మహావీరచరిత నాటకమును? వూలథ్సీ మాధవ _వకరణమున్ను ఉ తర రామచరిత నాటకమును రచించినాడు.

“మవావీర చరతమునందు' ఏడు ఆంకములతో. శ్రీరామ వివాహముతో ఆరంభించి వట్టాభ్సి షేక వర్యంత కథను వర్ణించినాడు. క) శ్రీరాముడు శివధను స్పును విరిచి సీతను 'పెళ్ళాడగా, రావణుడు కుపితుడౌరాడు. 2) రావణుని

భవభూతి ఖర్‌ $) రామ వరకరాముల యుద్దము, వరకురామ వరాజయము. శ) శూర్పుణతి మంధర రూపాన్ని ధరిస్తూంది. శ్రీరాముడు ]4 సంవత్సరములు అరణ్యము వెళ్ళాలని దళరతుని వరాన్ని, క్రై కేయి ఉత్తరం (వాసినటుల మంఠర రామునకు ఉ త్రరాన్నిస్తుంది. 5) సీతావహరణము - జటాయు రావణయుద్ధము - వాలి వధ, స్నుగివమ్మెతీ - విలీిషణన్నీహము. 6) రామరావణ యుద్ధము, రావణ వధ. 7) సీత అగ్నివరిక్ష - అయోధ్యాగమనము - శ్రీ సీతారామ వట్టాలిషేక ముతో నాటకము ముగుస్తూంది. ఇందులో రామాయణ కఠకంటె కొన్ని లిన్న సన్నివేశములు కనిపిస్తాయి. ఇవి కవి కల్పనాళ క్రిని ద్యోలింవచేస్తున్నాయి. ఈ నాటకమున కొన్ని సుందరమైన ఘటనలున్నవృటికి, నాటక కళానై పుణ్యము కాని, భాషా [పౌఢిమకాని, భావాభివ్య క్రి గరిమకాని కనిపించవు. వివంళః ఇది శ్రవియొక్క మొదటి రచన కావచ్చును. - మాలతీమాధవము (పకరణమను రూపక భేదము : “ఐం ఇందు వది అంకములతో మాలతీ మారవుల, మరియు మదయంతికా మకరందుల [వణయ వరిణయములు చ్చితింవబడినవి. 1) విదర్భరాజుయొక్క మంతియైన దేవదత్తుని పురుడు మాధవుడు. వద్మావతీ దేళాధీక్వరుని మంతి యగు భూరివనువుయొక్క ప్యుతిక మాలతి. ఈ మంశులిద్దరు వియ్యమొందు టకు మొదటనే నిశ్చయించుకొంటారు. వద్మావతీ దేశాధీశ్వరుని బావమరిది నందనుడు మాలతిని వివావమాడుటకు రాజసాహయ్యాన్ని కూడా పొందుకాడుం' ఈ నందనుని సోదరి మదయంతిక మాలతికి మ్మిశురాలు - ఆమెను మాధవుని. మ్మితుడగు మక రలదుడు పేమిస్తాడు. 2) రాజు మాలతిని నందకునకిమ్మని" బలవంతబెట్టుటచే భూరివను వంగీకరిస్తాడు, కామంద$ రహస్యముగా మాలతీ మాధవులకు గాంధర్వ వివాహాన్ని జరీపింన నిశ్చయిస్తూంది. త్రి కామందకీ . (వయత్నమువలన మాలతీ మాధవులు శివాలయ లరాకుంజమున కలుసు కొంటారు. అక్కడ మదయంతికను సింహము పట్టుకోగా, మకరందుడు సింవోన్ని సంవరించి ఆమెను రక్షిస్తాడు. మకరందు? దైర్య సావాసముల చూసి మద యంతిక అతన్ని (ప్రేమిస్తూంది. గాంధర్వఏడిగా మాలతీ మాధపులు శార్యాళ న! లౌతారు. 4) మాలతికి నందనునితో వివాహము నిశ్చయముకాగా మాధవుడు = నిరాపడై న్మళానస్థలి చేరుకొంటాడు. 5, అ ఘోరముంటుని శిక్యరాలు కపాల కుండల. అమె నరబలిక్నై మాలతి నెత్తుకొనిఫోయి గురువుకిన్తుంది. ఈ విష !

206 నంస్కృృత సారన్వత సమాలోచనము యము తెలుసుకొన్న మాధవుడు అషోరఘంటుని చంపి మాలతిని రకస్తాడు. ర) గురువధచే కోవగించిన క పాలకుండలవారిని విడదీయుటకు పతిజ్ఞదేస్తుంది. మాలనీనందనుల వివావామునందు మకరందుడు మాలతీవేషాన్ని ధరించి, నంద నుణ్ణీ వివాహమాడుఠాడు. 7) శోభనపు రాతి మాలతీవేషాన్ని ధరించిన మక్ష్త రండుడు నందనుణ్ణి నిరాకరిస్తాడు - అంత ఆతని సోదరి, వదినను (బతిమి లాడరాగా, ఆ మదయంతికతో తన నిజతత్వాన్ని చెప్పి మాలతీ మాధరవుల వద్దకు వెప్తతాడు. ల) మాలతి వెళ్ళిపోయిందని రాజభటులు మకరందుని బంధించగా మాధవుడు వచ్చి రాజభటులను పరాజ్షితులచేస్తాడు, మాధవ, మక రందుల శౌర్య బలపర్శాకమములకు రాజు ఆళ్చర్యపడి అభ యాన్నాసగుఠాడు -_ ఇంతలో కఫాలకుండల మాలతినవహరిస్తూంది. 9) సౌదామిని మాలతీన్‌ రక్షించి, మాధవునితో కలుపుతూంది. 10) మాలతి శోకముచే తండియగు ళూరిమ్మత, కామందకి, మదయంతికాదలు 1పాణముల విడువ నన్నద్దులౌతారు; ఆంత సౌదామిని వారికి మాలతీ వృత్తాంతమును తెలుపుతుంది. రాజుయొక్క అన్ముగహముచే మకరందుడు మదయంతికను, మాధవుడు మాలతిని వివాహ; మాడుతారు. "

“ఉ త్రరే రామచరితే భవళూతిర్విశిష్యతే' అని వై శిష్ట్రమునౌందిన ఉ త్తర రామచరితమీతని మూడవ కృతి. ఏడు అంకములతో కూడుకొన్నది. క్ష) రాజ్యాఖిషిక్తుడై న శ్రీరాముడు ఒకనాడు. సీతకు సీతావివాహాదారళ్య అగ్ని వరీక్ష వరకు కల చ్మితవటముల చూపించగా, సీత తిరిగి ఆరణ్యమల చూడా లన్న శన ఉత్సుకతను వెల్లడిచేన్తూంది. లోకావవాదముచే సీతను ఆరణ్యములకు వంపిస్తాడు. 2) అక్కడ సీత లవకుకులను _వసవిస్తూంది. వారిని పెంచి "పెద్ద వారినిచేసి విద్యాభ్యాసమునకై వాల్మీకివద్ధ ఉంచుతుంది. శ్రీరాముడు అశ్వమేథ యాగాన్ని చేయతలంచి, ఆశ్వరక్షణకై లమ్మణపుతుడగు చం్యదకేతువును నియ మిస్తాడు, శంబూకుడను శూదుడు తవమాచరించ, రాముడు అతనిని సంహ రించుటతై వంచవటిని చేరుకొంటాడు. 3) అక్కడ సీతతో విహరించిన (వదేశ ముల దర్శిస్తూ, పూర్వపు సంఘటనల న్మరిస్తూ మూర్చిల్లుకాడు సీఠాదేవి అదృ్భృశ్యరూమున వచ్చి సాంత్వనవకుస్తూంది. వాల్మీకి ్యశమమునకు కౌనల్య* జనకచ్మకవ ర్తి, అరుంధతీ - వళిష్టులు చేరుకొంటారు. అక్కడ లవుని చూసి. ఖ్రీరాముని బాల్యావస్థను స్మరించుకొంటారు. అశ్వమేళ యాగాశ్యము అశ్రమ

నోటక ములు క్రీ సమీవమునకు వచ్చినదని విన్న లవుడు అళ్వాన్ని బంధింన ఐబయల్వెడలుతాడు. ర్స్‌ లవుడు జృంఠణాస్తాాన్ని పయోగించి అళ్వాన్ని బంధిస్తాడు. 6) ఆళ్వాన్ని విడిపింప లవ్మణుని కుమారుడు చంద కేతువు వివిధాస్త్రములను వయోగించగా, లవుడు చంద కేతువుని బంధిస్తాడు శ్రీరాముని రాకచే లవుడు కాంతుడొౌతాడు. లవకుశులు సీతాప్పుతులు కావచ్చునని శ్రీరాముడు తలంచుతాడు. 7) వాల్మీకి ఆ్మశమమున సీతయొక్క వవ్మితతను తెలుపు నాటకము (వదర్శింవబడుతుంది. సీత నిర్ణోషియని తేలుతుంది. శ్రీరాముడు సీతాలవకుకులతో అయోధ్యకు బయలు దేరుతాడు.

వాల్మీకి రామాయణమున ఉ త్రరకాంగయందు 42 సర్గలనుండి 67 సర్గల వరకు వర్థింపబడిన, శ్రీరామ వట్టాషి షేక సీఠాంతర్జాన కథలను, వద్మ పురాణాను సారముగా సుఖాంతముగా తీర్చిదిద్దినాడు. రామాయణ కథలో శ్రీరాముని శీలాసకి చెరగని మచ్చ అనదగిన సీతా వరిత్యాగమును చక్కగా మలచిన కీర్తి భవభూతికి దక్కుతుంది. ఇందులక్రె ఎన్నో రమణీయ కల్పనల గావించినాడు,

1. చ్చితవట (వదర్శనము 2) ఆదృశ్యగూవమున సీత ఓదార్చుట.3) కౌనల్య ఆరుంధతీ వశిష్టాది వమఖులు వాల్మీకి ఆశమమును చేరుకొనుట. శ) నాటక (వవర్శకము. 5) శ్రీరాముడు సీతను స్వీకరించుట. మొదలగునవెన్నో ఈతని రమణీయ కల్పనలు వతాకా సన్నివేళశములు రమ్యముగా నిరూపించ బడినవి.

స్నేహం దమాంచ సౌఖ్యంచ యదివాజానకీమపిచ |

ఆరాధరాయ లోకస్య ముంచతో నా స్తిమే వ్యథా॥ అని శ్రీరాముడు వలుకగా *పావ్వః' అని కంచుకి సీఠావి యెగాన్ని సూచిస్తాడు. సీతయందు వనవాస కౌతూహలాన్ని కల్పించి లావి ఆఅరణ్యవాసాన్ని సూచిస్తాడు,

అద్వైతం సుఖదుఃఖయోరనుగతం సర్వాన్వవస్థాసుయత్‌

విశామో హృదయన్య యత జరసా యన్మిన్న హార్యోరసః!

కాలే నావరణాత్యయా త్పరిణతే యృత్సేమసారే స్టితం

భదం తస్య సుమానుషస్య కఠథమప్యేకం హి త్యత్చార్థ్యతే॥ అవి దాంపత్య జీవితాన్ని రమ్యంగా వర్ణించినాడు. అలాగే

ఇయంగేహే లక్ష్మీ రమృతవ ర్రి రయనయో।

అసా వస్యాః స్పర్శో వపుషి బహుళ శృందనరసః।

అయంబాహుః కంఠే శిశరమసృణో మౌక్రికసరః

కిమస్యా న్యపేయో యదివరమసహ్మస్తు విరహః॥ అని గృహలవ్మిని _

బీర నంస్క్స్‌తి సారన్వత సమాలోచనము చితించినొడు. సీతయొక్క స్నేషాతురాలు వాసంతి రాముణ్ణి ఆషేపిస్తూ

• త్వంజీవితం త్వమసి మే వృదయం ద్వితీయం త్వం కౌముదీ నయనయోరమృతం త్వమంగే ఇత్యాదిభిః పియళతై రనురుద్య ముగ్గాం ఆఠామేన కాంతమథఠవా కిమిహో త్త రేణ1 'శాంతమథవా” అను వాక్యములోని భావాభివ్య క్రిని సహృదయ జనరంజకముగా చిితించినాడు. ఈ నాటకమున కరుణ (వథానరసము, ఏకోరనః కరుణఏవ నిమి_త్ర బేదాద్భిన్నః వృఠగ్‌ పృఠగివాశయతే వివరాన్‌। ఆవర్హ బుర్చుధ తరంగ మయాన్వికారానంళో యథా సలిలమేవహితత్సమ స్త అని, *“పుటపాక వతీకాశో రామస్య కరుణోరసః” అనియు వాచ్యముగానే కరుణ రసాన్ని పేర్కొన్నాడు. ఇందులో మళ్ళీ కలుస్తారన్న ఆశ అసలేలేదు కావున, వ్మివలంభ శృంగారాని కుదాహరణంగా సీకాత్యాగాన్ని పేర్కొనరాదు. మహేందద వికమవర్య వ్‌ (కళ 620) వల్పవరాణా, కంచి నగరాదీపుడు ఏకాంకిక మైన మత్తవిలాస _వహసనమును రచించినాడు. ఒక (శాగిన కాపాలికుడు సంచరిస్తూ. బౌద్ధ లికువుని చూసి, తన _ భిఇప్నాతను దొంగిలించినాడని పంచాయతీ పెడణాడు. ఓక పాశుపతుడు రాగా బౌద్దభీఖవు నుండి భివాప్శాత నిప్పించమంటాడు. చివరకు ఒక పిచ్చివాడి చేతిలో బివాప్యాత లభిన్తూంది. హాస్యరస (వఠానమైనది. చం్మదుడు : ((క4॥ 650) లోకానందమను నాటకమును రచించినాడు. మురారి; అనర్హరాఘవమును రచించినాడు. తంచతుమతీ - వర్డ్‌ మానఖట్టు లీతని జననీజనకులు, గురుకులమున ఉండి శిక్షనభ్యసించి నటుల దేవీం వాచముపాసతే హి బహవఃసారంతు సారస్వతం జానీతే నితరామసౌ గురుకులకిష్టో మురారిః కవిః1 అబ్దిర్రంఘిత ఏవవానరవవ్రైః కింత్వస్మ గంఫీరకా మాపాతాళ నిమగ్న పీవర తను ర్జాంాతి మరంథాచలః॥ అని పేర్కొన్నాడు. రత్నాకరుడు [కశ 850 పారవిజయమున ((క్రీశ॥ మురారిని నాటక కర్తగా న్మరించినాడు శ్రీకంఠచరిత క ర్రయైన మంఖుకుడు

మురారీ రీ0రీ (1కీళ॥ 1135) మురారిని రాజశేఖర వూర్వవ ర్రిగా పేర్కొన్నాడు. ఉత్తర రామచరితము నందలి రెండు ్లోకములు అనర్హరాఘవమున (6.30, వి) ఉద్ద రించబడి నవి. కావున మురారి కీశ 800 వాడిగా చెవృవచ్చును. మాపిష్మతీ (మాంధాకా) నగరమీతని నివాస స్థానమని విమర్శకుల అభ్మిపాయము. ఈతని అనర్షరాఘము పై భవభూతి మహావీరచరిత (వభావమెంతేని ఉన్నది. ఇందు 7 అంకములున్నవి. తాటకవధ మొదలుకొని శ్రీ రామ పట్టాభిషేకము వరకు వర్ణించబడినది, రామాయణకతథ నాధారంగా తీకుకొని కొన్ని ఆందమైన మార్చు లను చేసీనాడు కబంధరాశసుడు వంచవటిపె దండెత్రిరాగా, లవ్మణుడు చంపినాడు. ఈ సందర్భముననే దుందులి కశేబరము (వేలాడుచున్న వట వృవముకూడా వడగొట్టబడినది. దీనిచే ఉథ్రేజిత్తుడై న వాలి శ్రీరాముని పై దండె త్రిరాగా, యుద్ధమున వాలి చంవబడినాడు. 7వ అంకమున పుష్పకవిమాన యాత అందంగా వర్ణించబడినది. శ్రీరాముడు సుమేరు వర్వతము, చంద లోకాదుల సంచరించి, మలయ, [వసవణ వర్వతములమీడుగా కంచి, కుండిన పురము, ఉజ్జయిని. మాపాష్మతి, యమున, గంగ, వారాణనీ, మిథిల, చంవ, (పయాగ మొదలగు తీర్థ 'మ్యేతముల దర్శించి, అయోధ్యను చేరుకొంటాడు. భయానక, లీకత్ప రసవంతములై న నాటకముల చూసుటచే జుగువ్వనొందిన (పేష్షకులను రంజింపచేయణానిక్రై అద్భుత, వీరరస వఠానమైనదానిగా దీనిని రచించినటుల పేర్కొన్నాడు. శ్రీరాముని చర్మితమును వర్ణించు కృతిలో న్వయంగానే సొష్టవము, ఉదాత్రత వస్తాయి, కావున (పసిద్ధమైన రాముని చరి [తను ఉవయోగించుకోకపోవడము తవ్ప అవుతుందని పేర్కొన్నాడు. ఏది ఏమైనప్పటికి ఈతని అవసరంలేని కొన్ని వర్ణనలు విస్తారములై నవి. నాటకము లోని ప్మాతలు పౌరాణిక జ్ఞాన [వబోధకములై , పాతరూపాన్ని అలాగే ధరింబ్రి యున్నవి. ఈతని వ్యాకరణ పాండిత్యము నాటకమున, నాటకీయతకంటే ఎక్కు వగా వదర్శించబడినది. ఈ కవియొక్క. అతిశయోక్తులు చమళ్కార జన కములు. ఉదాహరణ ళ్లోకము. అనేనరంభోరు భవన్ముఖేన తుషారభానోన్తులయా రృతస్య। ఊనన్య నూనం వళివూరజార్థం కారాస్పురంతి (వ్రతిమానఖండా?॥॥

ముంత తనను బాలవాల్మీకి అని 'పీర్కాన్నాడు. కొందరు భవనభూతికంటె ఆయనక వర కాలం జేగూ వాగు.

210 సంస్క్‌త్‌ సారస్వత్‌ సమాలోచనము మురారి వద చింతాయాం భవభూ తేస్తు కాకథా

ళవలూతిం పరిత్యజ్య మురాశమురరీ కురు॥

ముర వదముల అర్థము తెలవాలం టే మాఘము చడువవలయునని, విమ్ణువాద ముల చింతనము కావాలంటే పాపబుద్ధిని వదలి పెట్టుమని శ్రేషతో బోఎస్తున్న శోకమిది.

| మురా3 వద చింతాచేత్‌ తదా మాఘఘమలింకురు।

మురారి వద చింతాచేత్‌ తదామాఒ ఘే మతింకురు।

అనంగహర మాతృరాజు ; (16 ఈ 800) అరు అంక ములు కల్గిన తాపస వత్చరాజమును రచించినాడు. వాసవద త్ర మరణవా ర్రను విని ఉదయనుడు, జీవితముపై విర క్రిచెంది, తావసుగౌతాడు. చివరకు నదిలో దూకి పాణత్యాగము చేయబోగా, వాసవద శ్ర కూడా జీవితంలో వినీగి, నదిలో దూకి పాణత్యాగం చేయడానికిరాగా, ఇద్దరు కలుసుకుంటారు. ఆనందచవర్దనుడు ఈ కవిని పేర్కొన్నాడు, కావున [క్రీశ 800 వాడని చెవృవచ్చును. చేది దేళ మును, మాహిష్మతీ రాజధానిగా చేసుకొని పాలించిన కలతూరి వంశజుడైన నర్చింహవర్ధన రాజపుతుడై న, మాయురాజు (క్రీశ; 800) రామాయణా [్రితమైన ఉదాత్ర రాఘవమొను రచించినాడు. ఇది లభించుటలేదు. కాని ధని కుడు దీనిని పేర్కొన్నాడు. కలింజంధివతి, చందేలవంళ థీమటరాజు (భీమదేవుడు |కీశః 800) 5్‌ నాటకములను వానసీశాడు. ఇవి లభించుట లేవు. కాని స్వవ్నదళాననం, (వతిజ్ఞా చాణక్యములు అభినవగుప్తునిచే. పేర్కొన విడినఏ. మూడవది మనోరమావత్నరాజము, ఇంకా రెండింటి పేర్లు కూడా తెలి యడంలేదు. ఈతని పుతుడు వసునాగుడు (వతిమానిరుద్దమును వానికాడు. అభినవగప్తునిచే ఇదియును పేర్కొనబడినది. కాశ్మీరరాజైన అవంతివర్మ (శ్రీశ 855.883) ఆస్థానకవి అయిన శివస్వామి అనేక నాటకములను, నాటీకలను రచించినబ్లుగా రాజతరంగిణి తెలుపుచున్నది.

శ క్రిధదుడు : శంకరాచార్యుల (క్రీశ 788.820) శివుడు, శేరగయుడై ని శ$భృదుడు (9వ శతాబ్ది) ఆశ్చర్య చూడామణిని రచించినాడు. బాసుని నాటకములవల “నాంద్గండే తతః (వవిశతి స్తూతధారః' అని నాట చు. మెపటకు. ఎ. మంతి జ 22

శ క్రిత్మదుడు హం! వధ, సీత అగ్నివరీక్షతో ముగుస్తుంది. వంచవటిలో సీత ఒంటరిగా ఉండగా రోవశుడు రాముడి వేషాన్ని ధరించి [వవేశిస్తాడు. రావణుని సారథి లవ్మణుని రూవమున వచ్చి *'అయోర్యలో భరతుడు శతువుల చేతిలో చిక్కినాడు' అని ఆానసులవలిన వీన్నాననియు, సీతారాములు త్వరలో ఆయోధ్యకు వెళ్ళవలయు నని బోధిస్తాడు. అంత సీత నిజమని నమ్మి రామునివేషం ధరించిన రావణునితో వెళ్ళుతుంది. శూర్చణల సీతరూపమన వంచవళిలో వవేశిస్తంది మాయ లేడి రూవంలో వున్న మారీచుని తరిమి గాయవరుస్తాడు గాయవడిన మారీచుడు కాముని కూవమున నంచవటికి వస్తాడు. నిజమెన రాముడు తన్నగా రాముని వేషంలో వున్న మారీచుడు మరణిసాడు శూర్చుణఖ కూశా నిజరూవంతో నీలు స్తుంది. రాముడు శమించి ఆమెతో రావణునకు ఈ సందేళాన్ని వంపిస్తాడు- త్వరితగతినా సద్యః సీఠాత్వయా నతు వళచితా। నిళుత విధవారారా దారాశ్చిరం తవ నంచితాః (3౩40) ఈ నాటకళలో అద్భుతమహిమలు కల్లిన చూడామణి _వథానప్మాత వహిస్తుంది, కావున ఈ పేరు. ఇందు అద్భుతరసము (వశానమైనది. అంశావతారము, విష్యంబకములను యథేష్టంగా_వయోగించి, నాటకమున మంచి నడుక తేబడి నడి. ఇంచలి లాష సహజమై, అర్ధగర్భితమై, (వసాద గుణయు కమెవది. ఇందు ఈదావారణంగా “ఆర్య కింస్నేవహస్తులయతి గుణదోషాన్‌. కథ మౌష్ట్యమగ్నే శ్భాద్యతే' ఇత్యాదులను పేర్కొనవచ్చును. ఈతని క్లోకములు (వసాద, మారుర్య్మ గుణముల మిళము రూనమైన వై దర్శ్భీరీతిన రచింవబడినవి. ఉదాహర ణకు దండకారణ్యమున లవ్మణుడు హర్పణఖను చూసీ వలికిన ఈ క్లోకము- క్వేదం వనం వనచరై రపి దుర్విగావాం శ్వేయం వరూః కువలయచ్చవి చోరన్నేతా “హవారవింద మకరంద రసోవయోగాం క; శద్దరీత జలరౌకరిహంసకన్యాం! (38.15) ఉన్మాద వానవద _త్రనును ఉదయన. వాసవర త్త కఠ్మాశిత మైన నాటకముకూడా ఈతనిచే రచింవబడినటి. కాని ఇది లలించుటలేదు. కొందరు ఆజ్ఞూత క రృకంగా, అసమ్మగంగా, లభిన్తున్న వీణావాసవద త్‌ నాటకాన్ని, శక్రిళ్ళదుని ఉన్మాద వాసవడ ్రంగా భావిస్తారు. ఇందు భాసనాటక లక్షణములు ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. ఇది (వతిజ్ఞా యాగంధరాయణముయొక్కు

రర నంన్కృత సారన్వత సమాలోచనము కులశేఖరవర్మ ; (8 ౯ 800) శేరళరాజు 5 అంకములు కల్గిన, అద్భుత రస్మవథానమైన, సుళ్వదాధనంజయ నాటకమును రబీంచినాడు. ఇందు అర్జునుడు సన్యాసీరూవమున వచ్చి సుళదను తీసుకొనిపోయి, పెళ్ళిశేను కొనుట వర్ణింపబడినది. 6 అంకములతో, అద్భుత రన్మవథానమైన తవతీ సంవరణమును కూడా రచించినాడు. తవఠీ సంవరణుల కథ ఇందు వర్ణించ బడినది, దామోదరమిశుడు ; వహనుమన్నాటకమును కూర్చినాడు,

ధ్వశ్యాలోకమున అనందవర్ధనునిడే (1144 850) ఇది పేర్కొనబడినది, కావున (క్రీశ 850 క వూర్వమే నాటకం రచింవబడినట్లుగా చెన్పవచ్చును. ఇది రెండు శాఖలలో లభించుచున్నది. మొదటిది వశ్చిమ భారతానికి సంబంధించిన దామో దరమ్మిశుడు కూర్చిన 14 అంకముల [పారీన నాటకము. ఇందులో మొదట వస్తావనలేదు. కథ రామాయణాధారమైనది. ఇందులో ల్లోకములెక్కువ ఉన్నవి. గద్మ్య్మములు తక్కువగాఉన్నవి. పాక్సృతభాష అసలే వాడబడలేడు. పాత లెక _నగా ఉన్నవ్పటికి విదూషకుడులేడు. రెండవది బెంగాల్‌ (పాంతానిక చెందిన మధునూరినుడు కూర్చిన 9 అంకముల నాటకము. హనుమంతుడు కేశీ అంకములతో, అండితములై న కథాంశములతో, హనుమన్నాటకమును రచించినాడట. అసలు [వతి దొరకగపోగా, ఖండితాంళముల పూరించి దామా దరమ్మికుడు ఈ నాటకమును కూర్చినటుల పేర్కొన్నాడు.

రచిత మనిలపు తేణాథత వాల్మీకి వాబ్దౌ

నిహితమమృతబుద్ద్యా పాజ్మ హానాటక ంయత్‌ ॥

సుమతి నృవతి భోశేనోద్బృుతం తత్వ-మేణ

(గఠథిత మవతు విశ్వం మిళ దామోదరేణ॥ ఆందువలనేమో నాటకమక్క డక్కడ అసంపూర్ణంగా కనిపిస్తుంది. కవియుక్క_ భక్రిభావన ఈ నాటకమున చక్కగా (వఠిబింబించినది. ఉదాహారణకు జటాయు యుద్దాన్ని వర్షించు ఈ శ్లోకాన్ని చూస్తాము.

అవం విశివకి ధ్వజందలయతే మృధ్నాతి నద్ధం యుగం

చక్రం చూర్ణయతి &ణోతి తురగాన్‌ రక్షః వతేః వష్నిరాట్‌

రుంధన్‌ గర్జతి తర్ష్దయత్యము మవత్యాలంబతే కాడ్య-

రాజశేఖరుడు న! రాజశేఖరుడు ; మవారాన్ష్రు యాయావరజాలికి చెందిన వృతి

యుడు. శీలవతీ దుదకులీతని జననీ జనకులు. అవంతి సుందరియను నుశికుతు రాలై న చాహమానవజాతి విదుషి ఈతని అర్జాంగి. క్రీరి సపంవదల నార్జించుటకై కన్నాజు రాజ్యమునకు వెళ్ళినాడు. తన అంతిమ కాలాన్ని కాశీలో గడిపినట్లు తెలుపుతూందీ ళ్లోకము-

కర్షాటీ దశనాంకిత। (శ్రతమవారాష్టీ9 కటావ వతః

(పౌఠాంధీ న్తనపీడితః (వణయినీ భూళంగ విఠాసితః।

లాటీ బాహునివేష్టితళ్చ మలయన్తీ తర్దనీ తర్జిత।

సోఒయం సంపతి రాజ ₹ేఖరకవిః వారాజసీ౦ వాంఛతి॥ బాలకవి, కవిరాజు ఈశని బీరుదులని కర్పూరమంజరి ద్వారా తెలుస్తున్నది మహేందపాలుని, అథవా నిర్ణయరాజుకు గురువుగా నాటకములందు పేర్కొ న్నాడు. (కీఃశ॥ 6903 నందు శ్రీశః। 908 నందును మహేందపాలుడు దాన మొసంగినటుల సియదోనీ శాసనములు పేర్కొనుచున్నవి, ఈ కవి ఉదృటుని (క్రీళ॥ 800, ఆనందవర్దనుని (క్రీశ: 885) పేర్కాన్నాడు. యశ సీలక చంవూనెందు ((కీశ॥ 959), తిలకమంజరియందు (కీ శః 1000), వ్యక్తి వివేకమునందును (కీశ॥ 1150) ఈ కవి పేర్కొనబడినాడు. కొవున 10వ శతాబ్ది ఈతని సమయమని నిర్ధారించవచ్చును. ఈ కవి కర్పూర మంజరి, విద్ద శాల కంటిక, బాలరామాయణము, బాలబారతము నాల్లు నవాటకములను రచించి నాడు. అలంకార ళాస్త్రమునందు కావ్యమీమాంస, హరవిలాసమను కృతికూడా ఈతనిచే రచింవబడినవి. హరవిలాసము లభించుటలేదు కాని ఉణాది సూత వృత్రికారుడు, ఉజ్వలదత్తుడు దీనిని పేర్కొన్నారు.

కర్పూరమంజరి (వాకృతభాషలో |నాయబడిన శ అంకముల సట్టకము, నృత్య్మవఠాన నాటకము. దీనిలోని కఠ రత్నావళిశో సదృళమైనది. చండపాల రాజు, కుంతలదేశ రాజకుమారి కర్పూరమంజరి, వీరి _పేమకథ చ్చితింపబడినది. ఇందలి కథ చిన్ననై నది చర్మీత చితణముకూడా సౌధారణమైనదీ. ఆయినవ్పటి కిని అనేక దృష్టికోణముఐచే ఈ నాటకము గొవ్పనైై నది. (కృత భళాషయందు ఆసాంతం [వాయబడిన ఒకేఒక నాటకము. (2) ఇందు నాందీ తరువాత స్మూతధారుని స్థానమున, స్థాపకుడు శ్లోకాన్ని చదువుతాడు. (3) ఈ నాటక కషెోకకనే.. ఆ కాలమున నీలే నీ పాతలు ధరిసున్వ్నారని తెలుసుంది,

8]4 సంస్కృత సారన్వత నమాలోచనము (4)ఇందులో వవేశకముయొక్క_. [వయోగములేదు ఆంకముయొక్క. పేరు జవని కాంతరమని పేర్కొనబడినది. రంగమంచమునందలి ఫర్జాకు జవనికావదము 'వృవథమంగా ఇచ్చటనే వయోగించబడినది. వావభావములకు (ప్రాధాన్యముకల చర్చరీ నృత్య వయోగమిందు ఉన్నది. పురాతత్వ, భాషావిజ్ఞాన, (గొమగితాది విషయాన్వేషణమునక్తె బాలా సామ్మగి ఉన్నది. స్తీ పురుషులలో ఉన్నంత సుకుమార తారతమ్యము [పాకృత సంన్కృత భాషలలో ఉన్న దని రాజశేఖరుని అభిపాయము. ఈతడు వయోగిందిన పాక్సృతము స్వాభావికంగానే మారుర్య గుణ సంయు క్రము. నదలాలిత్యదృష్ట్యా కర్పూరమంజరి ఒక వికిష్ట స్టానా న్నలంకరించి నది. (పాకృత వదలాలిత్యమును అన్ముపాసయొక్క అందమును, గీతి మాధుర్యమును ద్యోతింవజేయు ఈ ఉదాహరణన్ని వరిశీలిస్తాము.

రణంత మణి ణీఉరల రుణరుణంత హారచ్చడం

కణక,. ణి ఆకింకిణీ ముహల మేవా లాడంబరం।

విలోలవల అవలీ జణి అనుంజు నసీంజారనం

ఇ కస్స మణమోహణం ససీముహీమ హిందోలణం॥ కర్చూరమంజరి 3న అంకమున విదూషకుని స్వవ్నవర్జనము అత్యంత వినోద భరితము, రనవఎతము. రాజుయొక్క విరవహబాధ, విదూషకుని వినోద [పియ త్వము ఈ రెండు ఒకదానితో ఇంకొకిటి కలసీ, రోచకమైనవి, వరివోసవూర్ణము లైనవి. నాటకమునందలి సంవాదములు సజ్లీవములు. ఈ నాటకంలోని ప్రాకృత భాషలో డేశీ శబ్బములు కొన్ని వవేశించినను, శ్లోకములలో మవోరాష్టీి (పాకృ తము, గద్య్మములలో కౌరనేనీ (పాకృతము వాడబడినవి.విద్దళాల భంటిక నాల్లు ఆంకములు కల్గిన నాటిక. ఇందలి కథ కూడా కర్పూర మంజరివలె మనో హరము, రోచక మైనిది. ఆంకానుసారంగా కఠను వరిశీలిస్తాము. క్ష లాటదేశపు రాజు చల్యదవర్మ,తన కూళురై న మృగాంకవతిని మృగాంకవర్మ అనే పేరుతో కొడుకు అని (వకతించి, విద్యాధరమల్లుని రాణీ దగ్గరకు వంపుతొడు. ఆ రాజు మం్మతి భాగురాయణుడు మృగాంకవర్మ ఆడపిల్ల అని, ఆమెను పెళ్ళిచేసుకొన్న వాడు చకవన రి అవుకాడని తెలుసుకొంటాడు. ఆందుకే మంతి మృగాంక వర్మను రాజుదగ్గర ఉండేటట్లు చేస్తాడు. ఒక నుందరి కనిపించి, అతడు వట్టు కొనలోయే సేసరికి ముత్యాలవోరాన్ని విసరివేసి మాయ మైనట్లుగావిద్యాధరమల్లునికి

న

రొజశేఖరుడు ల! శాలలో (వతిస్టిస్తైడు. 2) మహారాణి, కుంతల రాజకుమూరి కువలయమాలతో మృగాంక వర్మ "పె్ళిేచేయాలని అనుకుంటుంది. మృగాంకవర్మ నిజ (త్రీ) రూపంలో ఉద్యానవనంలో ఆడుతుండగా రాజు చూస్తాడు. తాను కలళో చూసీన విద్ధళాల ళంశ్లికయే ఆని _పేమిస్తాడు. 3) విదూషకుని సహవాయమ.చే రాజు మృగాంక వతిని కలుసుకొంటాడు. శీ) లాటదేళశాధివతి చం్టదవర్మకు కొడుకు పుడుతాడు. ఇక చం, దవర్మ పృుతవేషధారి మృగాంక వతిని విద్యాధరలమల్లుని కిచ్చి పెళ్ళిచేయాలనుకొంటాడు. ఏమీచేసేదిలేక రాణికూడా మృగాంకవతితో పాటు కువలయమాలను కూడా రాజుకిచ్చి పెళ్ళిచేస్తూంది. బాలరామాయణము 10 అంకములు కల్గిన మహానాటకము సీఠాస్వయంవరమున శివధనుస్సునెత్త లేక రావణుడు, సీతను 'పెళ్ళియాడినవాజ్జి సహించేదిలేదని భయ పెడ్తాడు. రామునికి విరుద్ధంగా వరశువాముజ్జీ (పేకేపిస్తాడు రావణుడు సీఠావిరహ పీడి తుడ్తై , సీత్తావతిమను పొందుఠాడు సీతకొరకు సరస్సులను, వశులను యాచి స్తాడు. ముక్కుచెవులు కోయబడిన హూర్చణఖను చూసీ (శోరావేశ మానసు డౌతాడు. సీతనవహరిస్తాడు. లంకకు వస్తున్న సేనాసహితుడై న రాముణ్ణి చూసి, మాయాసీత తలను నరికి ఎన్నో మాయల వదర్శిస్తాడు. చివరగా రామునిచే చంవబడుతాడు. సీతాగ్ని వవేశము, సీతారాముల అయోధ్యా గమనంతో నాట కము ముగుస్తుంది ఇందలి 10 అంకములు (శమముగా వతిజ్ఞాపౌల స్మ్యం,రామ రామణీయం, విలవష లంకేశ్వరం, భార్గవభంగం, ఉన్మత్త దళాననం,. నిర్జోళ దళరథం, అసమవర్శాకమం, వీరవిలాసం, రావణవధ, పానందరాఘవం అని ఫేర్షని కలిగియున్నవి. ఈ నాటక రచనచే కవి, తనను వాల్మీకి అవకారముగా థాఏంచాడు. బభూన వల్మీకి భవః కవిః పురాతతః వపేదే భువి భ ర్భ మేంఠతాం! స్టితః పునర్యో భవభూతిరేఖయా సవ _రతే సంవతిరాజ శేఖరః॥ (వచండ పాండవమని నామాంతరం కలిగిన జాలభారత నాటకములోని 2 అంక ములు మ్మాతమే లభించుచున్నవి. ఇందు (దౌవదీ స్వయంవరం, ద్యూతకీడ, (దౌవదీ వస్తాావవారణము, పాండవ వనవాస గమనము చ్చితించబడీనపి. కేమీశ్వరుడు $ రాజశేఖరుని సమకాలికుడు, కన్నాజు మహీ హైల రాజు నాశయించిన షేమీశ్వరుడు, (క్రీశ! 10వ తావి) హరిశ్చర్మదుని సత్మవత మహిమను తెలుపుతూ, చండకౌళిక నాటకమును బాసిాడు. ఇది

ప్రోక్షతీ శఎర్కృతీ తాళక్పుత షహాలోళగము ఉుర్వుల్‌ అతతిచు తాహ్యాశమునతకలి వూర్ళోల ద శకరశ్నేవో తొల్నాగముై, మోయు మైూర్కాతతేళ్‌ పుతాల మళళ్ళత చకక పెరు అతాళదటినథీ.. ఈతగ్‌ తామ్‌ నరళము “ఈలను. 72 అలకములు కలిసి శ షధాగలభమ్రును ఈతశగిళీ కలీననంకిచప్‌ ఉండకు నలరమయలతటి కళ సర్ధింపలకినతి.. భశభూపకము. మై తీళను (పున ధ్రసక్తుడ్రు, (కేపీవ శతాళ్ళి. కీయ కతాళ్దంవకక్షు అశిలదుదున్న తావకమ్రతు పేర (అటూ వోంతతానళదము తళలగళ త్రము, పువ్చదూఓిత కమైై శ్రోతమీకతామయమ్లు నాలను రాకములను కేళ్యిన్నాతు. మూడు శాట్‌ కమెటు ఉత్నకళావత లేకు లీవంకి గాటకక కల కేర్ణుకూడ్రా. తెరీయడంలేచు. తల్‌త్రకావూ చంతలో థీ అంకమ్ముఆన్శ ఫి. ర్రాయాయత ఊఉ తరకాండ క టూనంకుంక మనత కకళతానుకుక్‌ గూఠలాకులు బీతాముల పుమూయలు, కై శత. సెళకకటుగా వర్క్‌ ప్రీత శీలాన్న్‌గూర్న చెడ్డగా రామునికి ఇవ్లారు. తాముకు నమ్మి కీతశు ఆత పషలకు నంపీచాకు రివరకు లనటాకురుణి ఆబించ తమికే కథ మగన్తుంథీ. తంకులత్తకు ఉండీగా అయోధ్యకు శీగుకపోలడు తొక్తు అక్క-త ఎంగాకు కీతను చూప, ఈల తల్శిలొమ్ము అక్కడ ఎందుకున్న తనీ (వళ్శన్తాకు కఇంతవక కే శోటకత అకిన్తులకి, డగ్నాగుడు | కుంళమాలకు కదీంరీనాకు. ఈఠడు అదన శితబ్ఞ తోద్టి తొంగక్‌ ఉగ్నాణశీకంతే కీక్కుడు, ధీరశాగుడు పీఠనాగుడని యు ఈకిక్‌న్‌ అందుకు 111వళకాబ్టపు తామెదం క్‌ గుణభందుడు ఈతనీనీ న్మరందు టజీ తత్నాక్నవి ఫియనీ,కథతి శతాబ్దక్రువాశ నీ ెదృవత్చుకు, సీతా వరిత్యాగము నుంకీ ఆకింక మై సీతాకాముల క అఆిక తో ఈ నాటకము కభాంరమౌరుంది. ఈ నొటకమైున 8 అంక ముఅు ఉన్నిలీ, గోమిలీశరీ తీరమున నందంన్తున్న రాము అక్మిణళు నిడికీఠ ముని కొట్టుకొనీ విన్తూన్ని గికిషిల్లీకా (కుంద) వూలదండను తాగి, సీకను కగుకొంటాకు, కాచిన 'అందమాల' అని పేడు పెట్టబడినది, ఆంకానునాకి కథ శు కీఠిశీర్‌స్తా ము. (1) శ్రీరొముని ఆజ్ఞపై లవ్నణుడు గర్భ పకిళ్ళైన్‌ గీతకు గంగాతీక మిన్‌ పెడిలీపెక్తాడు, జాల్మీకి మహర్షి తన ఇళ వమునకు తీనుకొనిఫోతా త్ర (డ్రి) జన్మీ6దిని ౪వకులలకు తాల్మీకి రామాయ చాన్నీ జోంబ్యత నై మీషాకిణ్యకమున కాముతు అక్వమేలియోగాన్ని. చేన్తున్నా

నాటకములు లి నై మిషారణ్యాన్ని చేరుకుంటుంది గోమతీ నదిలో కుంద వూలమాలను చూని, సీతచేతనే నిర్మింవబడినదని తలంచుతూ, సీతను స్మరిస్తూ ఏవహ్వలుడౌతాడు. దగ్గరలో లతాకుంజమునుండి సీత ఈ క రుణదృళ్యాన్ని చూస్తుంది. (4) తిలో త్తమ అను అవ్సరన, సీతవేషము వేసుకొని రామునివర్డకు వచ్చి, రాముని కల నరవరుస్తూంది (5, శ్రీరామునిముందు లవకుకులు రామాయణాన్ని పాడుతారు. (ఈ) భూమాత [వత్యవమై అందరి నమవంలో, సీత పవితురాలని నిరూపిస్తుంది. సీతారాముల కలయికచే నాటకం ముగుస్తూంది. కుందమాల, ఉత్రర రామ చరితము ఈ రెండు చాలా పోలికలు కలిగియున్నవి. ఈ రెండును రామాయణ ఊఉ త్తరకాండ పె ఆధారవడినవి. ఈ రెండును సుఖాంతములు, రెంటియందును అదృశ్యంగా సీత రావడము హృదయంగముగా కిల్పించబడినది దిగ్నాగుని కంటె భవభూతి ఉత్రమ నాటకకర్రగా సాఫల్యత నొందినాడు. కుందమాల ఉతర రామచర్శితను అనుకరించినట్లుగా కనిపిస్తుంది, భావుకత, మౌళికత, సరసతలలో భవభూతి దిగ్నాగునికంటే గేస్టుడు. రచనాత్మకదృష్ట్యా ఉత్రర రామచరితము తేష్టమైనను, (కియాశీలత్వదృష్ట్యా కుందమాల ఆష్టమైనది. కుందమాలలో కొన్ని ఈటిత వాక్యములున్న ను, (పాళృత (వయోగములు సంస ఒబృతానువాదములవలె కనిపించినను, ఈతని భాష సరళము, సుబోధము. ఈతని శైలి_వసాద గుణయు క్రము, గక్యొాత్మకము, సరసము. కరుణరస వర్ణనలో కవి అందెవేనినవాడు. రామునిచే వదిలి పెట్టబడిన సీతను చూసీ వకు. వవ్యుదులు కూడా జాధవడినాయని వర్జిస్తూన్న శ్లోకమిది. ఏతే రుదంతి హరిణా హరితం విముచ్య హంసాశ్చ శోకవిధురాః కరుణంరుదంతి। నృ త్తం త్యజంతి శఏరోపి విలోక్యదేపీం తిర్యగ్రతావరమమీ నపరం మనుష్యాః॥

హస్తిమల్లుడు శ (9వ శశాట్టీ) గోవిందుని వ్యుతుడు, అర్జున రాజ భరతరాజ, మే ఘెళ్య్ళర, మైథిలీనరిణయ, సుభదాహరణ, ఆంజనాపవ నంజయ మ్‌కాంత కౌరవాది నాటకములను రచించినాడు.

కేమేంుడు : (కళ 1050) చ్చితభారతం, కనక జానకి రెండు వాటకములను రచించినట్లు అలంకార శాస్త్ర (గంఠాలవల్ల తెలుస్తుంది.

వీల్హణుడు క (కీ (శః 1080, వాలుగు అంకములు కలీగిన, కర్ణ నుందిర వాతిర ను వనక ఆలో వ | ”

218 సంస్కృతి సారస్వత సమాలోచనము యున్నది. అనిహిలవాడ [వటునైన చౌకుక్య తై 9లోక్యమల్ల కర్ణదేవుడు, కర్ణా టక సుందరి మియనల్ల దేవిని పెళ్ళాడుట ఇందు చ్మితింపబడినది. శృంగార రస్మపథానమైనది. కృష్ణమిశుడు ; ((ఠ్రీళ 4050.1116) జేజాకము క్రి చందేల రాజైన కీర్రిరాజైన కిరివర్మ (కీ శ్‌ 1100) ఆస్థానకవి. గోపాలుని ఆజ్ఞచే కీర్రివర్మ సాన్ని ధ్యమున వబోధ చందోదయ నాటకము (వదర్శించబడినట్లు (వస్తావన వలన తెలుయుచున్నది. సటోధ చందోదయము కాంత రన్మవథాన మైన, (వతీకాత్మకమైవ (4116901041) నాటకము. అద్వైత వేదాంత (వబో ధము చక్కనైన కలిలో నిర్వహించబడినది బాసుని బాలచరితంలోని, అళ్వ "ఘాషని నాటకంలోను ఈ (వతీకాత్మకత ఆరంభింవబడి, ఈ నాటకంలో వరిణతినొందినది. ఇందు యోగము, జ్రానము, వివేకము, విద్య, బుద్ధి, శద్ద, భక్తి, దంభము మొదలగు అమూ ర్రములై న భావములు శ్రీ-పురుష రూపులుగా భావించబడి, అధ్యాత్మ విద్య చక్కగా నిరూపించబడినది. భక్తి కాన సమ న్వయము చక్కగా చూపబడినది. (చిహ్మము, సంసారము ఈ రెంటిని పోలుస్తూ చెప్పిన క్లోకమిది. కాంలేఒనంత మహిమ్ని నిర్మల చిదానందే తరంగావ+ నిర్ము క్షేఒమృత సాగరాంభసి మనాబ్మిగ్నోపి నాచామతి। నిస్సారే మృగ తృష్టికార్లవజలే [కాంతో౬పి మూఢ; పిఐ త్యాచామ త్యవగాహతేఒ భిరమతే మజ్జ త్యశోన్మజ్ఞతి | “ద్వాసువర్ణా....” అను మం్యతముయొక్క అభిప్రాయము. ఈ [కింది క్లోకములో చక్కగా వివరించబడినది ఏకః వళ్యతి చేష్టితాని జగతామన్యస్తు మోవోంధద్‌ః ఏకః కర్మఫలాని వాంఛతి దదాత్యన్యస్తు తాన్యర్థినేః ఏకః కర్మసు శిష్యతే తనుభృతాం శా స్తేవదేవో ఒవరో నిస్సంగః పురుషః ్మకియాను స కథం క ర్రేతి సంభావ్యతే॥ దాంభిక తావనుల స్వరూవమును వర్షించు క్లోకమిది.

రాజశేఖరుతు దం నర్వజ్ఞా ఇతి దీక్షరా ఇతి చిరాత్‌ పాప్రాగ్నినో ఠా ఇతి (బహ్మజ్ఞా ఇతి తావసా ఇతి దివారూత్రే ర్ధగ ద్వంచ్యతే॥

వాటక్రీయ కళాదృష్టి ననుసరించి, ఈ నాటకము సాఫల్యము నాందకున్నను, ఈతిని ఉద్దేశ్యము అత్యు త్రమము కావున (వళంసనీయము.

అయ'దేవుడు ; ([క44 12వ శతాల్ది) రమాయజమునుండి ఇతి వృలత్తమును (గహించి (వనన్న రాఘవమును రచించినాడు. నుమి తా మవిదేవు లీతని జననీ ఇనకులు. కుండిన నగరమీతని జన్మస్థానము ఈతని చంద్రా లోకము నసంస్కృతాలంకారిక వాజ్బయమున మికిలి వసిద్రము. గీత గోవింద కర్రయగు జయదేవు డీశనికంటే లిన్నుడు. ఈ నాటకమున 7 అంకము లున్నవి. సీఠా స్వయంవరము మొదలుకొని రావణవధ, అయోధ్యా పునరాగమ నము, శ్రీరామ వట్టాభి షేక వర్యంత కథ వసన్నముగా వర్ణింపబడినది. ఈతని శె లి నరళమైనది, _వసాద మారుక్య గుణ గుంఫీతములై ఈతని క్లోకములు అమృళ నిష్యంధములు, కావుననే పీయూషవర్షడవి వసిద్దిరొందినాడు ఈతని కఫితచే తులసీదాను (వలావితుడై రామచరిత మానసమును హిందీలో రచించి నాడని వతీతి. జయదేవుని సమకాలికుడై న మిథీలదేశస్టుడెన ఉమావతి ఉపా ధ్యాయ పారిజాతా హరణమును గీతినాటికను [వానీనాడు. శ్రీకృష్ణుడు ఇందుని జయించి, పారిజాత వృషమును తీసుకొనిపోయి, సత్యభామకిచ్చుట వర్జింవబడి నది. మైథిలీ భాషలో వాయబడిన కొన్ని గీతములు కూడా దీనియందు కని పించుచున్నవి.

" విగహరాజదేవుడు 1౪1 వీనలదేవుడని నామాంతరం కలి గిన్‌ కాకతిబరి దేళాధీశ్వరుడు, చావామాన వంశజుడు, అర్జో రాజుయొక్క వ్యుశుడు హరశేశి నాటకమును రచించి, కక్రీళః 1153 న అబ్మీరునందు శిలా ఫలకముల పై చెక్కించినాడు. ఇందు కిరాతార్థునీయమునందలి కథ, శివార్డునుల యుద్ధము. అర్జునునకు పాళవతాన్త పాపి వర్జించబడినవి. నసుభాషితావళిలో ఈతని క్లోకము కూడా ఉద్దరించబడినది. అజ్మీరునందే, ఈ నాటకముతోపాటు సోమదేవునియొక్క. లలిత వ్మిగవరాజ నాటకము కూడా శిలాఫలకములపె

220 గంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము (వణయ వివాహము వర్థించబడినది. తన ఇశయదాతను పొగడుతూ (వానీన నాటకము కొవున, అతిశయో క్రిమయము. ఉదాహరణకు విగ్రహ రాజదేవ హమ్మీరుల యుద్దవర్ణనము. వ్యిగహ రాజదేవుడు వామ్మీరునిలో యుడ్ధమనలే చేయలేదు.

శంఖధరుడు ః (క 4 12వ శతాబ్ధి) కన్యాకుజ్ణ రాజైన గోవిందచందుని ఆస్థానకవి, లటక మేళకమను హాస్యరస (వథానమైన [వహన నాన్ని రచించినాడు. ఇందులో ధూర్తుల సమ్మేళనం చితించబడీనది. యశశ్చందదుడు థ్‌ (8 శ॥ కడవ శతాబ్ది) 5 అంకములు కలిగిన ముదిత కిముద చందదమను (వకరణమును రచించినాడు. ఇందు శ్వేతాలవిర జై నాచార్యుడు దేవసూరి (కళ ॥ క్ష124) దిగంబర జై నాచార్ముడై న కుముద చళ్మదుని శాస్త్ర వాదమున ఓడించి నోరు కట్టివేస్తాడు.

కాంచనాచార్యులు ; |(కశ4 12వ కశాట్టిి భారత గ్మోగ వణ కఠ నాధారంగా తీసుకొని, ధనంఇయ విజయమను బ్యాయోగమును. (వ్రానీనాడు.

రామకృషుడు : (క 12వ శఠాల్ట) గుజరార్‌ దేశస్తుడు,

(ఒే చి తి

గోపాల కేశ చందికమను సంగీత రూవకాన్ని వానీనాడు, ఇందలి శ్లోకములు గీతములవలె నున్నవి.

శంకరకవి : ((క్రీళః శడవ శతాని) కాశీనివాన్‌, శారదాశిలక మను భాణమును రచించినాడు, ఇందు రసిక శేఖరుడని సార్ధకనాముడై న విటుడు, కోలావాలపుర వీధుల్లో సంచరిస్తూ, తాను చూసిన దృశ్యాలను వర్ణిస్తాడు, సామా జిక జీననమిందు [వతిలిందబీంచినది.

రామభ్యదముని : (కళ 12వ శళాద్ది జయ్యవరనూరి శిష్యుడు, (వ్రబుద్ద రౌహినేయమను [(వకరణాన్ని వాసీనాడు

జీనమండనుడు ; (12వ శళాని) | ళ॥ 1159 నందు జరిగిన

వ్‌త్సరొజు ఫి!

వత్సరొజు : కాలింజర రాజైన వరమర్డి దేవుని ([కీశః1165ి. శే203) మంతి మరియ సామంతుడు. ఈ వత్సరాజు ఆరు నాటకములను (వాసీ నాతు. 1) కర్పూరచరితము.ఏకాంకిక మైన బాణము ఇందు కర్పూరుడను ద్యూతగాడీయొక్క అనుళవములు రమ్మంగా వర్జించబడినవి. 2) వాస్యకూజా మణి - వోన్యరస (వథానమైన ఏకాంకిక వహసనము 3) కివాళార్డునీయ-వ్యాయో గము - భారవి కాన్యాధారంగా వాయబడిన ఏశాంకిక వ్యాయోగము. 4) రుక్మిజీ హరణము - నాలుగు అంకములు కలిగిన ఈహామృగ రూనక లేదమిది. ఇందు శ్రీకృష్ణుడు రుక్మిణిని రాక్షసవిధిగా పెళ్ళిచేసుకొనుట వర్ణించబడినది. 5 తిపుర దాహము = నాలుగు అంకములు కలిగిన ఈడిమమునందు శివుడు (తిపురానురుని నగరములను ధ్వంవంచేయుట, రాదరస్మవథానంగా చ్యితించబడినది 6)సమ్ముద మంఠనము - మూడు అంకములు కలిగిన నమవకారమిది. ఇందు దేవతలు, రాక్షసులు నమ్ముదమును మథించుట, అందునుండి కేశీరత్నములు ఉదయించుటి లవ్ష్మీనారాయణుల వివావోదులు చితింవబడినవి. భానునివలె అనేక (వళారము లైన రూకముల రచించిన ఖ్యాతినొందినవాడీకవి. ఈతని 3 లి వసాద గుణ య _క్రమైనది. దీర నమాసములులేపు. బాళ్యవిన్యానము సరళంగా పెందీ.ఈళని నాటకములలో ఘటనా - శఘుటనము, రోచకత్వము, నొటకీయ్‌ (కియాశిళలున్నవి, ఉదాహరణకొక శ్లోకము.

సిర్యంతి కామా ఐలినాంబలేన లోకస్టితి; కతు నలంఘనీళా। దృ ష్మైవ సంహర్హు మలం గిరీళః శ్యుచ్చిదే నజ్జ్ఞయలతి (రిళూలం*

సుభటుడు $ (12వ శళాద్ది) దూతాంగదమును రచించినాడు. కుమారపాలదేవునిచే (కీ శః కేషేశ?.22172) సోమనాత దేవలయము పునరుద్ధ రించబడినది. ఆ సంఘటన స్మృృతిచివ్నాంగా (క్రీశ. 2242న ఉత్సవం జరువ బడగా, అనిహిలవాడ్‌ _వళువైన (తిభువనపాల దేవుని రాజ్యమునందు, ఈ నాట కము (వదర్శించబడినది. రావణుని దర్చారుకు అంగచుడు రాము రాయబాంగా వెళతాడు. నంధి విభలంకాగా యుద్దమారంఛభమౌతుంది. భూలట్టుకూకా చూళోం గదమును రచింబినాడు. ఇందలి ఒక మనోహర శ్లోకము.

గ్షి22 సంస్కృత సారన్వత నమాలోచనము ఏకం నర్రన దాపితాన్న కబళం దైత్యేరద దాసీజనైః ౮ ఏకం వక్తుమపి _తపామహా ఇతి త్వం తేమకో౬న్యోఒధ వా

మదనుడు ; ([కళ। 13వ శకాన్లి)ి వరమార రాజైన అర్జున వర్మయొక్క. గురువు, పారిజాత మంజరిని రచించి, శీ శ. 1213న ధారా నగ రమున భోజుని సరస్వతీ భవనమునందు శిలాఫలకములపై చెక్కించినాడు. డే అంకములు మ్మాతమే లభించుచున్నవి. ఆర్జునవర్మ గుజరాత్‌ (వళువైన చాపక్యరాజును జయించగా, ఈ యుద్దమున ఆతని కుమా ర్రె వారిజాతమంజరి పాణళ్యాగందేని పారిజాత పుష్పముల గుత్రిగా పుడుతుంది. తరువాత అంద మైన యువతిగా మూర్చుచెంది అర్జునవర్మచే _పేమింవబడి 'పెళ్ళిచేనుకో బడుతుంది.

యళశఃపొలుడు $ గుజరాల్‌ చాపక్యరాజగు అజయపాలువి- (క్రీశ. 2229.2232) మంత్రి, 5 అంకములు కలిగిన మోహరాజవరాజయ మను (వళీకాత్మ కమగు నాటకమును (వానీనాతు. ఇందు అమూ_రములైన- పాాఠలతోపాటు కొన్ని మానవప్మాతలు కూడా ఉన్నవి. జైన మతగురువైన హేమచం[దనూర _వభావముచే గుజరాత్‌ చాపక్య రాజు కుమారపాలుతు పైన మతమును స్వీకరించుట ఇందు వర్జించబిడినది. అజయపాలుని ఆస్థానముననేఉన్న రామచంద్రుడు : (18.7. 13వ శకాల్ది) వబంధ శతక ర్రగా పేర్కొన బడినాడు, (నఐంధ శతమనునది కృతినామమని కొందరు, 100 [వబంధముల క_ర్రయని మరికొందరి అభ్మిషాయము. నలవిలాసము, నిర్భయలీమ వ్యాయో గము, నత్యహరిశ్చంద, కౌముదీ మ్మితానందము, రాఘవానందము, యాదవా నందము మొదలై నవి (వసిద్ధ నాటకములు. నాట్యదర్పణముకూడా ఈతనిచేతనే (వ్రాయబడినది.

జయసింహనూరి : ([క..1230) వమ్మీర మదమర్దనమను 5 ఆంకములు కలిగిన నాటకమును రచించినాడు. గుజరాల్‌ దేశంపై దండెత్తి వచ్చిన హమ్మీరుడు మొదలగు మహన్ముదీయులను వీరధవళుడనురాజు, అతని మంతి వనుపాలుడు జయించుట ఇందు వర్షింవబడినది. వస్తుపాలవళ స

నాటకములు మ! వేదాంత దేశికులు : ([కీశ-. 12681369) నంకల్ప నూర్యో దయమను వతీకాత్మక నాటకమును (వానీనారు. మోహవరాజయము, వివేక జయము, శాంతిరస _వథానంగా నిరూపింవబడినవి,. సంగామధీరుడని ఖ్యాతినొందినవాడు, యాదవవంశీయులై న ఉమాదేవి. జ చునింహవీర కేరళుల తనయుడైన రవివర్మరాజు న్‌ (కీ శ. 13వ శతాబ్ది) 5 అంకములు కలిగిన (వద్యుమ్నాభ్యుదయమును రచించినాడు. శ్రీకృష్ణుని పు తుడై న వద్యుమ్నుడు వ్యజపుర రాజ్రేన వజనాకుని జయించి, అతని కుమార్తెయైన (వలావతిని 'పెళియాడుట ఇందు వర్ణించబిడినది. ఇందలి రంభాలినరణమను అంతర్నాట కము అందంగా చి తించవిడినది. శృంగారరసము చక్కగా పోషించబిడినది. చందావతీ వరమార యువరాజు, యళోధవళుని తనయుడు, ధారాధవళని సోదరుడగు పహ్హాదనుడు : (కళ 1291. 1322) పార్థవర్శాకమమను వ్యాయోగమును రచించినాడు. భారత, విరాట వర్య్వమునందలి గో[గహణకథ ఇందు చ్చితింవబడినది మోక్షాదిత్యుడు లీమవ్మికమ వ్యాయోగమును రచించినాడు. కాకరీయరాజులు వరంగల్లును రాజధానిగా చేసుకొని పాలించినారు. వీరు శివ భక్తులు. సంస్కృృలాభిమానులు. రాణి ర్ముదమదేవి మనుమడైన రెండవ (పతాపరుదుడు : (కళ. 2296.1323) కవిపోషకుడేకాక, స్వయంగా కవి. ఏడు అంకములు కలిగిన యయాతి చర్మిత నాటకమును రచించినాడు, అప్పయ్య దీషితుడు దీనిలోని క్లోకవులను ఉదాహరించినాడు. ఇందు వృషనర్వ రాజు తన భార్యయైన దేవయానివద్ద దాసిగా ఉంటూన్న శర్మిష్ట అను రాజ కుమ్హారెను పెళ్ళాడుట ఈమ్మ్యంగా వర్ణింపబడినడి, మాళవికాగ్నిమ్మితమునందు అగ్నిమ్మితుడు మాళవికను, రత్నావళియందు ఉదయనుడు సాగరికను పెళ్ళాడి నటుల కథా సామ్య మేకాక * అన్నిటియందును ఆ నాటకములను పోలియున్నది. ఈ రాజుయొక్క ఆస్థానకవి విద్యానాథుడు [వతాపర్ముదీయములో ,నాటక పక్ష రణముఎందు.నాటక లకణముల కుదాహరజంగా వతావరు దక ౯కా-ంజణమను నాట

ర్లీస నంన్కృతి సారన్వత సమాలోచ నము కమును (వానీనాడు ఈ కాకతీయ రాజుల ఆశయమునుపొంధిన, ఆగ స్యవండి శుని మేనల్లుడైన, విశ్వనాథిడు ఫి (శీ శ. 1315) సొగంధికావహరణ మను వ్యాయోగాన్ని రచించిరాడు.సిద్దోద్వాహ కావ్యక_రయెన నరసింహకవి క్రీ శ. 1350) 8 ఆంకములు కలిగిన కాదంబరి కళ్ళాణమను నాటకమును రచించినాడు. బాణుని కాదంబరి కథయే నాటకరూవమున _వస్తుతించబడినది. అపావ్ర సభా స్తంబోవ్యవివన్న హిరణ్యకశిపురపి అవికృతముభోఒపి దళషు వగలృ్భతే రూవకేషు నరనింహః ।

దశవిధములై న రూనకములలో చతురుడుగా చెవ్పుకొన్నాడు. మహాకవి చంద శేలరుని తనయుడు, సాహిత్య దర్పణకర్రయెన విశ్వనాథుడు (క్రీశ కేశవ శరలాద్ది) సౌగంధికావారణ వ్యాయోగమును రచించినాడు. తిరుమలదేవుని ప్యతు డైన విశ్వనాథ దేవుడు మృంగాంక లేభానాటికను వాసినాడు ఇందు 4 అంకము లున్నవి. కళింగ దేశారీశ్వరుడై న కర్పూరతిలకరాజు, కామరూప రాజకుమా రె యైన మృగాంక లేఖను వివాహము చేసుకొనుట ఇందు వర్షించబడినది, విశ్వ నాఠ కవిరాజు చందకళా నాటికను రచించినాడు.

వ్యోతీరీశ్వరుడు : (క్రీశ. 14వ శతాబ్ది, సిమ్‌రాన్‌ నగరాధీశ్వ రుడైన హరిసింవాని (క్రీ.ళ. 1324) మ్మితుడు, ధీరేశ్వరుని తనయుడు, కవి శేఖరాచార్యుడని ఖ్యాతినాందిన జ్యోతిరీశ్వరుడు ధూర సమాగమమను (వవాసన మును రచించినాడు. అనంగ సేనయను వేళ్ళకై విశ్వనగురు అను జంగమ గురువు ఆతని శిమ్మలు సోట్లాడుకొంటారు అసజ్జతిమ్మిశవద్ధకు తీర్పు 3 వెళ శారు.అఆ బాహ్మణుడు న్యాయనిర్ణయ మయ్యేంత వరకు వేళ్యతనద గ్గరఉంటుందని చెప్తాత. హాస్యరసం చక్కగా పోషించబడినది. ముండిత [వహసనమును ఈతనిచే రచింవబడి యుండవచ్చును. దీనిలో _గంఠకర్ర పేరు శివజ్యోతిరీశ్వ రుడని పేర్కొనబడి యున్నది. శివజ్యోతిరీశ్వరుడనియు ఈతని పేరు కావ చ్చును. వంచసాయకమను ఖండకావ్యము కూడా ఈతనిచే రచింవఒడినది.

వాన్కరభట్టు . (1క్రీళ. క350) ఉన్మ త్త రాఘవమను ఏకాం కిక నాటికను రచిళిచినాడు, సీత ఉద్యానవశమున పూలను కోసినదై , దుర్వాన మవాగి కావముగె బేడిగా మారుతింది. నీణావియోగాని*. వగించగనేని. గాముకూ

నాటకములు రిగక్‌ కాడు విక్రమోశ్వశీయం చతుర్థాంకమును అనుకరిన్తూ వాయబడినది. ఇడి హేమచర్మదునిచే కావ్యానుశాసనమున పేర్కొనబడిన ఉన్మ శ రాఘవమునకంకే లిన్న మైనది. రాచకొండరా జైన అనపోతనాయకుడు (క్రీశ. 19367) అభిరామ రాఘవమను నాటకాన్ని (వాసినాడు. ఈతని తసయుడు రాచకొండ నంగభూపా లుడు శ్రీకృష్ణుడు కువలయావళిని పెళ్ళాడినట్లు వర్ణిస్తూ, శీ అంకములు కలిగిన కువళశయావళిని రచించినాడు. అనపోతనాయకుని ఆస్థానకవి నాగనాథుడు మదన విలాసభాణున్ని రచించినాడు.

విహపాతరాయలు : (కిక. 1384) విజయనగర సంస్థాన కులలో ముఖ్యుడైన బుక్కరాయల మనుమడు, ద్వితీయ వారిహరరాయల ముశ్రదేవిల ప్పుతుడు, మరకతపుర దుళ్గపాలకుడై న ఉదయగిరి విరూవన్నర్‌ అంకములు కలిగిన నారాయణీ విలాసమును, ఏకాంకికయెన ఉన్న త రాఘవ నాటికను రచించినాడు. క్షీరసాగర మథనముచే అమృతం రాగా, రాశనులు ఎత్తుకొనిపోగా, విమ్ణవు జగన్మోహిని రూవమునె త్రి. దేవతలకు అమృతము నొసంగుట నారాయణీ విలాసమున వర్షించబడినది. రావణుడు సీతనవహించు కొనిపోగా. శ్రీరాముడు ఉన్మతుగొౌతాడు. లన్మణుడు రావణుని సంహరించి, సీతను శ్రీరామునితో కలుపుట ఉన్మ త్ర రాఘవమున నిరూపించబడినది. దీనిపై విక్రమోర్వశీయ చతుర్ధాంక వభావము కడుస్పష్టము. విశ్వేశ్వరుడు వీరభ్నద విజయమును డిమాన్ని రచించినాడు.

సింగభూపాలుడు : |కిశ. 1386) రాచకొండరాజు, రత్న పాంచాలిక అనీ నామాంతరం కలిగిన కువలయావ? నాటకాన్ని రచించినాడు. శ్రీకృష్ణ- కఘువలయావపుల వివాహాన్ని వర్జిస్తూంది. ఇందలి నాయిక ఉంగరాన్ని ధరిస్తే రత్నపాంచాలికలాగా కనిపిస్తూంది. రాజవర్దనుని తనయుడు, నటేళ్వ రుణి శిష్కుడైన మ్రణికుడు : (క్రీశ. 14వ శతాద్దీ) ఖై రవానందమును రచించినాడు. మదనవతి _ ఖైరవులు నాయికానాయకులు. మదనవతి వస్తుతః అన్నరసన, బుషియొక్క కావముచే భూలోకానికి వస్తుంది.

ఉదలడుడు ౪ రగంగవణగకా గటా రులు ఆద పవ ఎ 8

౨26 - సా త సారనంత- సమాతోచనము- సౌందినాడూ. హూళలీ మాూరవమును ఆకీసఠినూ కుకా మారుతమను 10 అంక ములు కలిగిన పకరణమఃను గచించినాడు = అతా మాగుతులు మయంరిత్నా “లకరరులు ౨౦కల్‌ *మజరోలు .ందోేన్‌ పాలని వూరవములోని కమం “8 వాతను నిసంహీరాదగా కాళింది ఆవళభోిన పా శన నినాహినుందె. ఆంద ఎన కొప. గరమనీయముల 5 శోళముతా ఉన్న -. కాశివత్‌ క? రాజా ముకుందా ద ఫాజమును గచిందినాడు."

వాటొదితరూడూ ; కశ పడతి మ వ శమ వాయాగమును. " చించినాడ."

వొమునతటనోయితి్య . వజరనగగ వంశియుడె న ముదటి. దేవ “వోరియుక:.. ఆనోమున “రట: మంతి ఫి) బని ముకు. ఆలాచే కనక “బావరిజయమును. ెండచిటి వభువెన సవ నటి సమారగి / 54.1408. 1420 ఆస్టానకవిగా ఉంటా, ' 0గార భూవణఖాణా ని" వారంతివరిఐయము, వాణాసుర వి జయమనే ఎకకముఅమను. =చింబనాడు * అం౮ంకములు గలిగిన వనిక్‌ దేభావరిణలడ నాలికొలో.. షి శావంచ. టాలొకంలి జసుందివ. వర వర్మ మాతురె న కవకలేఖ అశు విదాధర మువతతో, ఎవాానవర్మ అను పదొక్ట వరుని వివాహవట. వంంచటగనది. .౩రకిక -ఒ-ణమవ. శృంగార భాపణము “అదు విలాన?ఖఈరను విటుడు... అనతిగిమంజంయను [౪ ౬౦టికపోతూం చూన్‌న వింతలను రమంంగా-కరనాడు.. - అంకములు ౩లిగిన వారంతీ వత్‌ ఇఅయమునిందు శివపార+తుల వివావాము. వంంచిబడనప = వితంము. వాఢము. కాడు వసు,పా త రసౌరితాముఅ సరిగా-పాటించబడ లమ ఇందలి ఒడ కొకము..

అవలోక నాయ లోలా-దుషిడషియకు మగది ఎమ ఎమతి 1త్తాాపతి?వివాహాజి-దాజతాశ పడి నిమరమానవు..

గ అంకములః క గన బాణాతురు. పజయమ (ఉఇాకళాాణమ్ముు ఒందు. వానిరు ల వివాహము వ 0ఆచబడినద.

వాళ్తాసడామవేవునలు 2 3.1461115 కాలమున రామాయ? వయము, వాళండవాళ్నువ యము మథచా-పంణయిము అవను మూవ. వాయా- టన లును. జం

వారికములు ణా వ్మార్‌ (1443.1451' కాలమున, 5 అంకములతో, గుజరాత్‌ చలవకవుశాన్ని పాలిన్తున్న గంగారర భూవల్లళ (వతావదేవువి వర్షిమ్తా. గంగాధర (వకావ విలాస వాటకమువు రచించివాడు.

జీవరామయా వెకుడు : కశ. 146 వండు, కాగవత దశమ న్క.0త పూర్వార్డ కథ నాఖారముగా తీనుకొని, 5 అంకములు కలిగిన ముఠా విజయ నాటకమును రచించినాడు. నృసింహుని తనయుడైన విశ్వరూవ కృష్ణే ళ్టు కూడా మురారి విజయమును రచించీనాడు.

రూపగోస్వామి : (క్రీ శ. 1490.1563) రానకేశి కౌముది, విదగ్గమారవము, లలితమాధవమల రచించినాడు ఏకాంకిక లాణికమైన బాన శేథి కౌముదినందు వసుదేవుడు యజ్ఞముచేన్తుండగా, రాధ గోపికలతోనవా వెయ్యి తీసుకొనిపోతుంది. అవ్వుడు కృష్ణుడు గోవ బాలకులళోనహ వచ్చి, తన అతవి మార్గమున వెళ్తున్నందున, సుంకం వెల్లించాలని గోపికలను అగ్షగిస్తాడు. గోపి కళలూ రాధను సుంకముగా ఇస్తారు. 7 అంకములు. కలిగిన విదగ్గ మాధరవము నందు రాధొకృష్ణుల బృందవన లీలలు చ్యితింవబడినవి. 10 అంకములు కలిగిన లలీక మాధవ [వకరణమునందు శ్రీకృష్ణుని బృందానన లీలలు, మరు కావానము, ద్వారకావాసములు నిరూపించబడి నవి.

హరిహరోపాధ్యాయ వి (క్రీశ కేర్‌వ శతాన్టి) 5 అంకములు కలిగిన, క రృహరి నిర్వేద నాటకమును రచించినాడు.శాంతరన _వభానమైనది. ల రృహరియొక్క వై రాగ్యాన్ని లోధిస్తూ. గోరభ్‌నాతుని హఠయోగము మోక్ష కారణముగా నిరూపించబడినది. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు "క్రీశ4 25091529) విజయనగర రాజు, 5 అంకములు కలిగిన జాంబవతీ కళ్య్శాణమును రదించి నాడు. మదాలస చర్మిత, సత్యవరూ [పీణనము, సకల కథాసార సంగహముః జ్ఞానదింతామణి రసమంజరి ఈతని ఇతర రచనలు.

బౌలకవి ; లారద్వాజ గోతీయుడైన కాళహశిని వ్యురుడు. శన ఆ,శయదాళ, కొచ్చిన్‌ రాజైన రామవర్మ కళ 1537 న, గోదావర్మ కై (తీ శ 1537.1561) రాజ్యమును త్యజించి, కాశీకి వెళ్ళిపోగా, అ నంఘటన = లి తినూ. రామవర) విలాస నాటకమును, రామవర్నయొక్క. వర్మాకమ

228 సంస్కృత సారస్వత నమాలో చనమ అప్పయ్యదీకీతుడు: (కీ శ &520.15938) వసుమతీ చితసేన విభా సాన్ని వాసీనాడు. రత్న కేట శ్రీనివాసదీడీతుడు ; ([క్రీళ. 1530.1600) జింజిల (వళు వైన సూరవ్ప నాయకుని ఆస్థానకవి, నలదమయంతుల కథను వర్షిస్తూ లైమీ వరిణయ నాటకమును, భావనా. పురుషోత్తమమను ప్రతీకాత్మక నాటకమును కూడా రచించినాడు,

శేష శ్రీకృష్ణుడు ఫి (క్రీశ. 1600) కంనవధమను 7 అంక ముల నాటకసును వాసీనాడు. తంజావూరు (వళువై న రఘునాథనాయకుని ఆస్థానకవి, గోవిందుని వ్యుతుడు యజ్ఞనారాయణదీకీతుడు తన అశయదాత రఘనాథనాయకుని వర్షిస్తూ, 5 ఆంకములు కలిగిన రఘునాఠ విలానమును రచించినాడు. రఘునాథశాయకుల అస్థానమున ఉన్న (వసీద్ధ వండి తుడు, రత్నలేఏ శ్రీనివాసాచార్యుల వృుతుడు రాజచూడామణీిదీీతుడు శృంగార సర్వస్వ భాణమును, రామాయణాధారమైన, 5 అంకములు కలిగిన, ఆనంద రాఘవ నాటకమును, కమలినీ.కలహంసుల వివాహమునువరనూ, శ అంక ములు కలిగిన, కమలినీ కలహంస నాటికను రచించినాడు. మొగల్‌ స్మామాట్టు అక్బర్‌ (క్రీశ. శే56. 1605) రాజ్యమునేలుతుండగా నొఖాలి రాజ్యమును వరిషాలించిన లవ్మ ణమాణిక్యదేవుడు,మదాలన కువలయాశ్వుల (_పేమను వర్జిస్తూ కువలయాశ్వ చరితమును, 6 అంకములతో నకుల. కౌరవుల యుద్ధమును వర్షిన్తూ విఖ్యాత విజయమును రచించినాడు.

*. విలినాధుడు ; యజ్ఞరారాయణ ప్మాకుడు,కనక సభావతీప్యుతుడు, తంజావూర్‌ జిల్లానందలి విష్ణపుర (గామవాసి, మదనమంజరీ మహోత్సవ నాట కమును వాని, అచ్యుతరాజు (కిశ. 1571.1614) అస్థానమున (వదర్శించి నాడు. ఇందు ర్నుదుడు, మనుష్యరూపమున వచ్చి, తన భక్తుడైన పాంచాల రాజైన వర్మాకమ జాస్కరునికి నవాయం- చేయటక్షి , పాటలిప్తుత రాజైన చర్చదవర్మను సంహరించుట వర్ణించబడినది,

'వేంకటాధ్వరి : (క. 1550) కాంలీపురవాని, సీతాంభా రము నాథుల తనయుడు (శ్రంబరాసురుని శనయగా జన్నించిన! రతీగేలీ కంటం... -

నాటకములు జ వివావామును వర్డిస్తూ, 5 అంకములు కలిగిన [వద్యున్నూనంద నాటకమును, శృంగార రసదీపికా భాణమును, నుళదా ధనంజయుల వివాహమును వర్షిస్తూ, నుళదా వరిణయమును రచించినాడు. చివరి నాటకముయొక్క_ రెండు అంక ములు మ్మాతమే లభించుచున్నవి.

రామచందుడు ; నిర్భయలీమమును రచించినాడు.

ఠర్ణపూరుడు :£ (కళ. 16వ శతాబ్ది) శివానందుని "వ్వుతుడు, రైతవ్యదేవరాజునుండి కర్షపూరుడను బిరుదునాందిన వరమానంద సేనుడు? (వలోర చం్యదోదయాన్ననుకరిస్తూ, 10 అంకములతో చైతన్య మవ్మోవళువు యొక్క జీవితగాఠను, భక్షి, వై రాగ్య, కలి, అధర్మఠ మొదలగు అమూరము లైన ప్మాతలుకూడా ఉన్నట్టి చైతన్య చం్చదోదయ నాటకాన్ని రచించినాడు.

నుందరమి(శుడు : (కళ. 16వ కతాట్ది) 7 అంకములతో, రామకతఠను నర్జిస్తూ, అభిరామమణి నాటకాన్ని వాసినాడు.

గోకులనాథుడు ; (కళ 16వ శళాల్టి, శ్రీనగర ఫతేషాహ ఆస్థానకవి, మిథిల దేశ వాస్తవ్యులైన ఉమాదేవీ.పీతాంబరుల పుతుడు, ముదిత మదాలన, అమృతోదయముల రచించినాడు. ఏడు ఆంకములు కలిగిన ముదిత మదాలసమునందు విశ్వావసుతనయయైన మదాలస కువలయాజ్వుణ్జి పెళ్ళిదేను కొనుట వర్టించబడినది. _వతీకాత్మకనాటక మైన అమృతోదయమున సంసారము యొక్క- దుర్గుణములు నిరూపించబడినవి.

. కుమార తాతాచార్య (శతక్రతువు)

(క్రీశ 3600) వేంకటాదార్యుల ప్ముతుడు తిరునతి శ్షేతనివానీ, తంజా వూర్‌ రఘునాతనాయకుల, విజయరాఘవ నాయకుల క్రీశ. శ614) మత గురువు, పారితాతా హరణాధార మైన,5్‌అంకములుకలిగిన, పారిజాత నాటకమును రచించినాడు.

కవితార్కింకుడు ; (18. ₹- 160) వాజీనాకుని పురుడు, బెంగాల్‌, భులుయ రాజైన మాణీక్కదేవువి ఆస్థాన వోస్యకవి, కౌతుక రత్నా

౭3 నంస్కృృత సారన్వత సమాలోచనము

గోపీనాథ చ్యకవ్నర్ధి ; కౌతుక సర్వస్వమను (వహసనమును రోజించినాడు.

దామోదరా్శాశముడు థి ్రీ శ. 1626 నందు, 3 అంకములు కలిగిన పాఖండ ధర్మఖండనమును రచించినాడు. ఇందు పుష్టిమార్గ వైష్టవా చార్యులయొక్క దుర్వ్యువవోరములు నిరూపించబడినవి, "

గురురాముడు ; (1క.ళ. 1630) న్వయంకుతనయడు, గుళదా.అర్జునుల కళ్ళాణమును వర్ణిస్తూ, ర్‌ అంకములు కలిగిన, సుళదా రనం జయమును, కాశీ రత్నేశ్వరదేవుని దయతో జరిగిన (వనుభూతి అను గఆధ ర్వుని కూతురై న) రత్నావతీ రత్నచూడుల వివాహమును వర్ణిస్తూ, 5ఆంకములు కలిగిన రత్నేశ్వర వ్రసాదన నిటకమును, రాదాకృష్ణుల (ప్రేమను వర్ణిస్తూ, మదనగోపొల విలాస భాణమును రచించిశాడు. ॥

. రామభ్యద దీక్షితుడు : (కళ. &638) 7అంకములు కలిగిన జానకీ వరిణయ నాటకమును, శృంగార తిలకమను భాణమును -(కానీనాడు* ఈతని కష్ముడు భూమనాధుడు (నల్లాదిక్షితుడు) సుఠళద్రా వరిణజయ మును, శృంగార సర్వస్వ భాణమును, చిత్త్సవృ త్రి కళ్యాణ జీవన్ము క్రి కళ్యాణ ములను వతీకాత్మక నాటకములను రచించినాడు. రామభద దీక్షితుని సమ కాలికడైన వరాదాచార్యుడు, ఘటికాళత నుదర్శనుని ప్యుతుడు, రామా నుజాదార్యుల జీవిత గాథను చితీకరిస్తూ, 6 అంకములు కలిగిన యతిరాజ విజయమును (వేదాంత విలాసమును),వసంతతిలక భాణమును రచించినాడు దీష్ని తుని శృంగార తిలకము అయ్యభాణమనియు, వరజాభార్యుని ననంత తిలకము అమ్మ ఠాణఘనియు వనిద్దినొందినవి. =

నీలకంఠ దికీతుడు : (+. శ650) అవృయ దీక్షితుని సోదరుడైన అచ్భాదీితుని మనుమడు, భూమిదేవి. నారాయణుల ప్యుశుడు, నల దమయంతుల కఠను వర్ణిస్తూ, 7 అంకములు కలిగిన నలచరిత నాటకమును రచించినాడు. నీలకంఠ దీషితుని తమ్ముడు, అతిరాతయణ్వ కుళ కుముద్వతీయ నాటకమును వానీనాడు, ఇందు శ్రీరాముని పుతుడై న కుశుడు నాయకుడు,నాగ కన్యయైన కుముద్వతి నాయిక, సీలకంఠదీక్షీతుని ప్యుతుడు ీర్వాబేం్యదుడు కలీ. అచాలసో టాటీలల అ బా ఎనీ ఎలో ము ౨ ఎ

నొటకములు ప | రుదదాసుడు : ([కశళ.1650) మలజోర్‌ శ్రీకంుని శిమ్యడు, కర్చూరమంజరిలాంటి, చ్చద లేఖయను సట్టకమును రచించినాడు. ఇది చంద లేఖా-మానవేదరాజుల వివాహమును, 4 అంకములతో వర్జించుచున్నడి. మహాదేవుడు : (కళ. 1650) బాలకృష్ణుని శిష్యుడు, 10ఆంక ములు కలిగిన అద్భుత దర్పుణమును రచించినాడు. ఇందు లంకలో జరిగిన సంఘటనలు అద్ధంలో దర్శింవబడినవి. విర్ధలుడు వీజావూర్‌ ఆదిల్‌ షాపా రాజ వంశమును (కీ శ. 1489-2660) చ్చితీకరిస్తూ ఆదిల్‌ వంళకథ అను చారితక ఛాయా నాటకమును రదించినాడు. _ సామరాజ దీక్షితుడు : ([!ళ 1681) నరహరిబందు పురం దరుని తనయుడు, బుందేల్‌ఖండ్‌ వభువై న ఆనందరావు ఆశయాన్ని పొందిన వాడు, మధురానివానీ, 5 అంకములతో కుగేలుని కఠతను వర్ణిస్తూ శ్రీదాన చరి తమును, రూర నర్హకమను (వహసనమును రచించినాడు. శథక్రోపయతి : (క్రీశ. 17వ శతాద్ది) ఏలంకాడు (వాలవస) (గామ వాస్రవ్యుడైన శ్రీ నివాసా చార్యుల ప్పుకుడు తిరుమలాచార్య నొమరదేయుడు, కవితార్కిక కంఠీరవ బిరుదాంకితుడు, అహోబిల మళ 6వ ఆచార్యుడు, విజయ నగరాధీశ ఆశియరామరాయల సమకాలికుడు, అహోబీల నరసింహస్వామి వశంతిక అను అరణ్య దేవతను పెళ్ళాడే విషయాన్ని వర్షిస్తూ, 5 అంకములు కలిగిన వాసంతికా వరిణయమును రతించి రాడు జగన్నాథ శ్శీఘకవి : (కళ 17వ కగాల్ది)ి కథియావాడ్‌ నివాసి, సౌభాగ్య మహోదయ నాటకమును రచించినాడు. జగద్యోతిర్యల్లుడు : (క్రీశ. 17వ ళతాల్ది) $వపార్వతుల వివాహాన్ని వర్షిస్తూ, హరగౌరీ వివావామను సంగీత రూనకమును రచించినాడు. మధురాదాను : (కీశ. 17వ శతాబ్ది) యమునా తీరస్థమైన సువర్ణ శేఖర (గాషవాని, కృష్ణదాస కష్కుడు, వృషభాను నందినిరాధ. రాధా. కమల పేమను వంసూ వృషభానుజమును రచించినాడు.

232 సంస్కృత సారస్వత సమాలోచనము

చొర్యనాధుడు : (క్రీళ. 17వ శతాబ్ది, ఏ5 అంకములు కలి గిన, నసీమంతికా వరణయ నాటకమును రచించినాడు,

నుమతిజితామితమల్లుడు : (కీ శ. 17వ శతాబ్ది అశ్వ

గ! ఉం

మేత నాటికను రచించినాడు.

శాలిగాముడు : అభిమన్యు నాటకమును వాసినాడు. శీతల చర్మదుడు ఘోషయ్యాతను రచించినాడు

నీలకంఠుడు : కళ్యాణ సౌగంధికా వ్యాయోగమును రచించినాడు "

రామానుజుడు : (ఈ శ. 17వ శతాబ్ది) శరణమ్మా చార్యుల ప్యుశుడు, తిరువెట్టార్‌, చెంగల్పట్టు జిల్లా) (గామవాసి, (ఉదయూర్‌ నాచ్చియా రని వసిద్దినాందిన) వనులక్ష్మీ-రంగనాథస్వామి కళ్యణమును వర్షిస్తూ, వను లక్ష్మీ కళ్యాణమును రచించినాడు.

భూదేవశుక్ల : (క్రీశ. 17వ శళాద్ది) సకదేవుని పురుడు, శ్రీకంఠ దీక్షితుల శిష్యుడు, జంబూసరస్‌ కాళ్మీరవానీ, 5 ఆంికములు కలిగిన ధర్మవిజయమనే (వతీకాత్మక నాటకమును రచించినాడు. ఇందు నియమబద్ధ మైన, ఆధ్యాత్మికవర మైన జీవ వనముయొక్క మావోత్య్మము (వస్తుతింవబడినది.

రామేశ్వరుడు : (కళ. 18వ శతాబ్ది) రామదేవ తర్కవాగి పని వ్ముతుడు, మానరాతై న చిత సేనుని ఆస్థానకవి, 7 అంకములు కలిగిన చందాభి షేకమును రచించినాడు. చాణుక్యుడు నందుల సంహరించి, చంద గుప్తుని రాజ్యాఖిషిక్తుని చేయుట ఇందు వర్ణింపబడినది. ముదా రాక్షసానుసర ణము నృ్పష్టము. జగన్నాళథుడు : తీ శ. రివ శతాన్లీలమ్ష్మీ వాలకృష్ణులప్కుతుడు? తంజావూర్‌ రాజైన శరభోటి (క్రీ శ. 17111728) అస్థానకవి, రతిమన్మథ, వనుమతీ వరిణయ నాటకములను రచించినాడు మల్దారి ఆరాధ్యుడు, దాగంట శరభారాధ్యుని ప్వుతుడు, వీరశై వమత మహ శత్త్వమును స్థాపించు ఉద్దేశ్యముతో 5 అంకములు కలిగిన శివలింగ సూర్యోదయమును రచించినాడు,

"దేవరాజు : (కీ.శ. 18వ శతాలి) శేషాది షతుడు. తిరుణలేంలీ

నాటకములు 233 ఆ శమ | గామమునకు తరలివచ్చినవాడు, టటావంశోర్‌ వభువైని మారాండవర్మ (కీశ 1729 175%) ఆస్థానకవి తన ఇశయదాతయొక్క[ విజయయ్యాత లను పంప్మత్స్చాపిని, తివనంతపుర అనంత పద్మనాభ న్వామి దేవాలయజీర్ణో ధరజణను వర్షిస్తూ,5 ఎ=ంక ములుకచిగిన వాలమార్తాండ విజయమునురచించివాడు.

ఘనశ్యాముడు $ కమలా . కాశీ మహిదేవుల పురుడు, తంజా వూక్‌ తుకో _జి రాజుయొక,. ( కిశ. 1728. 1725) మెంతి (వనిద్ధ నాటక న్యాఖ్యా నకారుడు, మదన .౦జీవన ఖభాణమును, డమరకమను _[పహసనమును, గణీశ చరితమును కుమార విజయమును, ఆనుళవ చింతాముణిని, ఆనంద సుంవరీ నవ గవాచరిత [పాకృత సట్టకములను రచించినాడు ఈతనికీ విదుషీ మెణులై న సుందరి, కమలలను ఇద్దరు భార్యలున్నారు చం్మదశేఖరుడు, గోవర్ట నులసు ఇద్దరు విద్వాంసులై న ప తులున్నారు.

తనురుచి మో నళ్వావః కవీశాం స యది ఘనళ్వామః। కవనే కమన శ్యామః కి మసూయా లి ర్ముదైవ ఘనళ్యామః॥

రామదేవుడు ; రాఘవేంద భట్టాచార్యుని ప్యుతుడు, రాధాపుర (బెంగాల్‌) నివానీ ఢాకా నవాబ్‌ దివానైన యళవంతుని (కీ శ 1731) అక యాన్ని పొందినవాడు విద్వన్శోద తరంగిణిని రచించినాడు. వాస్యరస (వఠాన మైన, దీనియందు. వివిధ మతస్తుల కలయికతో. మత సనిద్దాంతములు చర్చించబడినవి ఆనంతదేవుడు, ఆవదేవుని పు తుడు, మహారాష్ట్ర 'సంత్‌ ఏక వాథుని వంళకజుడు 5 అంకములళో భ కి రసభ౭తమైన, మనోరంజన నాట కమును రచించింాడు. ఇందు గోవర్థనపూజనుండి రానలీలవరకు గల కృష్ణథ వర్ణించబడినది.

అనందరాయముఖి ; (కీ ళ. 18వ శతాబ్ది), తంజావూర్‌ రాజు లైన శరలభోటి |, తుక్కోజీలయోక్క మంతి 7 అంకములు కలిగి, ఆయు క్వేదమును బోధిస్తున్న , జీవానందనిమును (వతీకాత్మక నాటకమును (వాసీనాడు. వేదకవి శివల క్రిని మోక్షసాధనంగా నిరూపిస్తూ, 7 ఆంకములు కలిగిన విద్యా విణ యమను, (వఠీకాత్మ3 నాటకమును. తన కాశయదాతయైన ఆనందరాయ మభి పేర (వాసీంాడు శరభోజి తుక్కాజీల ఆస్థానకవి, శ్రీరర పేరుకట్టు వ (కీ శ. 714 1735) 5 అంకములు కలిగిన వసుమంగళ నాటకమును (నాసి నాడు. ఉపరిచరవసువు గిరికను పెళ్ళాడు భారళకథ, తెలుగులోని రామరాజ భూషణుని వసుచర్మితాధారంగా వర్ణించబడినది.

విశ్వనాథదేవుడు : (కళ 18వ శళాబ్ది) గోదావరీ తీరమున జన్నించి కాశీ నివాశమేకంగతుకొనం అలు. తంటా హూం

జ3క్ల సంస్కృత సారస్వత సమాలోచ నము లేఖా నాటికను రచించినాడు. కర్పూర తిలకుడను 8శింగరాజు, మృగాంకలేఖ ఆను అస్సాం రాజకుమా రైను పెళియాడుట ఇందలి విషయము రత్నావళిని చాలాచోట్ల అనుసరించినాడు.

విశ్వేశ్వరపాండేయ : (కశ 1780) ఉ త్రగ్భవదేక్‌ అల్మడా లోని [గామవాసి, రుక్మిణీవరిణయ నాటకమును, నవమాలిక నాటికను, శృంగార మంజరి (ప్రాకృత) సట్టకమును రచించినాడు. నవమాలిక రత్నావళిని, శృంగార మెంజరి కర్పూర మంజరిని ఆనుకరించుచున్నవి.

శంకరదికీతుడు : (కీశ!!185వ శతాబ్ది, బాలకృష్ణుని పు తుడు, ధుండి రాజుయొక్క మనుమడు, వద్యుమ్న విజయమును నానీ, వన్నారాజైన సభాసుందరుని పట్టాభిషేక సమయమున (వదర్శించినాడు

రొమపర్య : (కఈ॥4 1756.1794) షటావంకోర్‌ యువరాజు. 5 అంకములు కలిగిన రుక్మిణీ పరిణయ నాటకమును, శృంగార సుధాకర భాణమును రచించినాడు.

కృష్ణదత్తుడు 2 (శీరవ శతాబ్ది) ఆనందదేవీ.సదారాముల ప్కుళుడు, మిథిలలోని వజ్ఞదజిల్లా తమతీయ (గామవాని, భాగవక పురంజనోపాఖ్యానాధా రంగా, 5 అంకములు కలిగిన పురంజన చరిత నాటకమును, మెదాల ) వైదిక విద్వాంసుల ప్రేమను చ్చితిస్తూ 7 అంకములు కలిగిన కువలయాశ్వీయమును, సౌర్యదకుతూవాలమను [వహసనమును రచించినాడు.

వేంఠకటసు.బహ్మణ్యం : వేంకటేశ్వరమభి పృుతుడు, తన

ఆశయదాతయెన టటావంకోర్‌ రాజైన రామవర్మ సీంధు రాజకుమా రెయెన వసు అవష్మీని పెళ్ళాడిన విషయమును వర్జిస్తూ వసులక్ష్మీ కళ్యాణమును రచించినాడు నీలకంఠుడు కళ్యాణ సొగంధికమును రచించినాడు. నరసింవామి కుడ. శివనారా యణ మహోదయమను, ఆధ్యాత్మిక విషయబోధక మైన నాటకిమును రచించి నాడు. కాంచీ వా స్తవ్యుడై న లోకనాథబట్టు కృష్టాభ్యుదయమును రచించినాడు కృష్ణావధూత ఘటికాశతుడు సర్వవినోదమును రచించినాడు. శంకరుడు, కారదా తిలక లాణమును రచించినాడు. రామకృష్ణుడు గోపాలకే? క్రీడను రచించినాటు. మారవభట్టు సుభళదాహరణమును రచించినాడు.

వేంకటభూపతి : ((కక,1778మైనూర్‌ రాజుయొక్క మంృతి, కామకశావీలాన భాణమును, కుక్షీంభర ఖైవషన (వహాసనమును, వీరరాఘవ విజయ వ్యాయాగమును, విబుధదానన సమవకారమును, సీఠాకళాణ వీడిని.

నాటకములు డన్‌ రుక్మిణీ స్వమయంవరాంకమును, ఊర్వశీ సార్వభౌమేవోమృగమును, ఉధృత వృకోదర టేనణకమును రచించినాడు రామకవి : (కీశ. 1520) మన్మథోన్మథన డిమమును వాసి నాడు కోటిలింగపుర రాజకుమారుడు (క్రీశ, 1850) రసకదన భాణముసు రచించినాడు వల్షీ సహాయకవి . (కశ. 1850), నారాయణుని శిష్యుడు, విరించివుర (ఊఉళర ఆర్కాట్‌ బిల్లా, తమిళనాడు) నివాసి, యయాతి.శర్శిష్ట కథను. పుతుడైన పూవవుకు వార్ధక్యాన్నిచ్చి యయాతి యౌవ్వనాన్ని పొందిన కథమ వర్డిస్తూ. 5 అంశములు కలిగిన, యయాతి తరుణానందమును, [వద్యు మ్నుం ప్పుతుడైన అని రుద్దుడు, రుక్కవర్మ పృతికయైన రోచనను పెళ్ళాడు టను వర్డిస్తూ 5 అంకములు కలి 1న రోచనానందమును రచించినాడు. పదశ్చినాభుడు : [క్రీశ 1850) కామళాన్త్ర కొడుకు, గోదావరి, కోటి ఏల్లి వా సవ్వుడు (తిపుర విజయ వ్యాయోగమును లీలాదర్పణ భాణమును గచించిాా ఐ వీరరాఘవుడు, కామాక్షీ.ఈశ్వరుల తనయుడు, కాహజీమహవారాజ పుర తిరువాస్‌ "టూర్‌ ) (గామవానీ తంజావూర్‌ రాజైన శివాజి ([835.1665) ఆళయాన్నాందినాడు, రామాయణాధారమైన, 7 అంకములు కలిగిన రామ రాశ్వాలిషేకమును, వల్లీ.కుమార స్వాముల వివావోన్ని వర్దిస్తూ, 5 అంకములు కలిగిన వల్లీపపణయమును రచించినాడు సుందర వీరరాఘవుడు, కస్తూరి రంగ నాథుని ప్వుతుకు బాలకింగృహపుర (సిరు.ళ్తూర్‌) వా స్తవ్రుడు మూడు నాట కములకు వానీాడు () లోజరాశానకము.ఏకాంకిక నాటిక. ఇందు ముంజ గాజు లోజూజుని సంహరింవ వన్నిన వన్నాగములు వర్జించబడినవి. 2) రంభారావణీ నము.రావణుడు రంభను బలాత్కరించుట, నలకూబరుని శావమి దు వర్థింవబడి “వి వ్ర రామామయణాధార మైన అభినవరాఘవము ఈతని తండి రఘువీర విజయమను, 3 ఆంకములు కలిగిన. సమవకారమును రచించి నాడు సీతారామ కళ్ళాణమిందు వర్ణితము- శ్రీరామణనన, కళ్యాణ వనగమన, వట్టాభిషేక తిథులీఎధముగా పేర్కొనబడినవి. జాతో వర్షే విలంబిన్యజణ జాషి మిహిరే జ్మాగతీందౌ నవమ్యాం సౌమ్యేఒబ్టేమాసి మీనే జనకన్ఫవసుతాం పూర్ణిమాయా ముదూహ్య! దిందుళ్యబ్ధేచ వ్నైతే విపినమధిగతో మానీ మీనే యువాబ్టే వాత్వా ళతూన్స ధాలౌ ఖలు మథుశసమయే రాఘవో రాజ్యమావ॥ రామచందుడు : ([4॥; 186) కోరాడ సుబృమ్మ - లవ్మణ దంపతుల తనయుడు, మదిలీనట్టణం, నోబుల్‌ కళాళాలా వ్మికాంత వండితుడు,

తిల నంస్కృృతి సారస్వత సమాలోచనము శృంగార నుధార్జవ లాణమును రచించినాడు. కవిత నరసమైనది. ఉదాహరిణకీ ళ్లోోము శృంగార సురధార్డవములోనిది-

రుజంగః. అహోమయ్యుదితరాగేవై షా _వతిభాతి తథాహి.

న్తనాలోగ నంస త్సితమణి మనోక్టాంచల వటి

రదా లీ గౌరోచ్చల దధర బింబా సపులకా।

విలోలి భూవల్లీ సకలనరసాపాఆగ రసనై ః

ఇనంతీవ వ్యాఖ్యాం కలయతి సుమాస్తోంవనిషదః* కతాకల్పనము మనోహరము వర్జనలు దీర్షములుగా కనిపినాయి. భావ 38 నంగా కవిఫిన్తుంది. ఈతనిచే తిపురాసున విజయడిషము. శృంగార రసమంజరి కమనవానంద్‌ భాణములును రచింవబడినవి. మవాోకవి శంకరలాల్‌ అమరి మార్క-౦డేయ నాటకమును రచించినాడు శంకరలాల్‌ మహామహోపాధ్యాయ

(క్రీశ. 1844.1916) మాంఘీబాయి . మహెశ్వరుల పుతుడు.కథియా వాడ్‌ వష్యోరనగర [బాహ్మణుడు మార్వీ. సంస్కృత కళాళాలా వృిశాంత ాచాక్కుడు, పావ్చితీ చంతము (రువాభు దయము, భదాయున్వజయము. గోపాలచింతామణి, కృష్ణచందదాముదయము వామ విజయము. పార్వతివ ణయ నాట౩ములను రచిందిాడు ఈచంబాడి శ్రీనివాసాచార్మిడు కీ శః? 845. కే914). దషిణ ఆర్కాటు తిరువహిం దప్పుక (గామవాస్తపు డైన వేదాంతా చార్యుల ప్పుతుడు, కుంలికోణం, గవర్న మెంటు కాలేజీ వ్యికాంత సంస్కృృతోపా న్యాసకుడు, శృంగార తరంగిణీ భా*మును. అషావరిణయ నాటకమును రచింఏ౨ నాడు. వరవన్తు వేంకట రంగనాథాచార్యులు (క్రీశ ల 18221900). 7 అంక ములు కలిగిన, మంజుల నై వథమును రచించినాడు ముడుంబై వేఎకట రామ నరసింవారార్యులు (1842.1920 గజేంద వ్యాయోగమును, వాసవీ వరా శరీయ, రాజహంసీయ, చిత్చూర్యా లోకాది నాటకములను రచించినాడు

నారాయణకా స్త్రి వి. (1860 . 1911), 92 - టకములను

రచించినాడు. 10 మ్యుదించబడనవి నాటకముల పేర్లు: మైశలీయం (10 అంకములు), శర్మష్టావిజయం (4 అంకములు), ఎసాజ్ఞసామంతం (5), వామంత సౌవిదల్లం (7), సువతీ సమితింజయం (గ), ముష్టిాాదే యల (5),ముగ్గబోరనం (9). భామాలిషంగం (7) చితిన్నిగహం (7) తిఐదరం (5). చితదీవం(11), (శిపుకవిజయం (12), శరతవిజయం (1), భట్టభాసీయం (5), బాలచర్శదికా

నాటకములు రా (౫). గూఢకౌశికం 7). మందాకికా విలాసం (7), మహిశావిలానం (7. రత్న మాలా (7 , లీమరథీ (వ) ముగ్గమంథరం (6) (వనన్నపార్థం (5, వరగుణో శ చి గా

దయం (7 , తరంగిణీ (3 . వ్వైరచారః 3), రాజిఎనీ ర,, కాంతిమతీ (5), హర హైమవతం (7). ము క్రమందాకం (10. కలివిజయం (20 కృతక యౌవతం (10), ముక్తావవాళం (7), మరుపహూరవీయం (20%), శళిళారదీయం (ఈ, రూకర్వజం 5), నగ్నాశోకం (7 రక్తవారసం (8, మంజుళమందిరం ళ్‌ అయశ్ళ్చణకం 7) రృష్టకోహితం, అవకీర్ష కౌళికం (10 + కామమంజరీ (6), కనకాంగీ (7). లట్టరాజీయం (ర్స్‌, కాంచనిమాలా (7, ముకుంద మక రందం (10. మణిమేఖలా 1). కోలభావతీ 2), అమృతమఠనం (8, మహి షానురవధం 11. మృకండుమోదం 9), సుళల్వదాహరణం 6), ముక్షకే! (1). (పౌథవరంతవం (7). మందార మాల (6). మూఢకౌళికం న్‌ = మారుతి మైరావణం 71 మైధలీవిజయం (8). పుష్నురరాఘవం (6', లవణలక్మణత (7% సీతాహరణం 5, _కూరసావత్స్యం 6, స్తబైపాండవం 5, క్షాంత కౌంతేయం (7), కి ష్టకీచకం (5). ప్తష్టరౌరేయం 5). శివవినిమయం (6), నికద్దాంరుద్దం (6 వ్యత్వస్తవ క్ర9ం (7). శ్యేశదూకం (5), శివదూతం (6). విశ్వవీర్మవతం (ర) విద్దవేధనం (5). విజయయాదవం (7. వీరవై శ్వానరం (8, విష్టబచానలం (5), వి దాణమాధవం (6), (రుతవీరం [5-, మూవ+ (43, మనోరమా 5), మరధునరూనం "37. ఐరబాడవం 5”, బహుశ బాళలిశం కె, వాల పాహుణికం (ఓ) (వివ్మవిద్యా ఎకే0) ము క్ర..౦దారం [కం

మందరరాజ ఆచార్య : (కశ, 1841.1004) వరదరాజ తనయుడు. టావంకర్‌, ఎళత్తూర్‌ అగవోరవానీ వద్మినివతిణయము, వైడర్భీ వాసుదేవము స్నుషావిజయమె , హనుమద్విజయము. రస్‌కరంజనము మొవలగు నాటకములను రచించింాడు

ముడుంబై నరసింహాచార్యులు: (క్రీశ 12411521 విజయనగర నంస్తానాదీశుల ఆస్తానకవి. “0 స్తోశిములను, కేశ కావ్యములను. శ సీ గంథమురిను, వానవీ వీకశరీయ నాటకమును వాన్‌డు. తర్శరత్న భట్టాచార్యుడు (కీశ. 1845-1340, 8 అంకములతొ. మేవార్‌ (వమవైన రాణా అమరసింహుని వీరకృత్యములను వర్షస్తూ, అమరమంగిళ చార్మితక నాట కమును వాసిరాడు. రామానందరాయ్‌ 5 అంకములు కలిగిన రాధాకృష్టల క భరితమైన, భగ చెత వల్పల్‌ వాటకమును రచించిాడు ఊఈ నాట9మును అను కవిన్తూ, ద్వారకా వ కాకూర్‌, 10 అంకములు కల్గిన, గోవండవల్లల్‌ సంగీత

236 సంస్క్భృళ్‌ సారస్వత సమాలొచనముూ నాటకమును రచించీశాడు రాజవిజయుడు రాజవిజయ నాటకమును రచించి నాడు. ఇందు బెంగాల్‌, రాజరాజవల్తళుని స్టానమైన రాజనగరము (వ్మికమ పురము) నందు, వండికులందరు స ప్రసంస్థ యజ్ఞము నాచరెంచుట వర్ణించబడి నది. గుండు రామస్వామిళాస్త్రి, 7 అంకములు కలిగిన ఉఊషావపరిణయ నాటక మును రచించినాడు పేంకాశీశాథళాన్త్రి (క్రీశ. 185ఎ.1940) విజయనగర సంస్థా నాదీశుల ఆస్తానకవి, వేంకటళాస్త్రి పుతుడు, విజయనగరం, వ్మికాంత మహారాజు సంస్కృత కాలేజీ అధ్యావకుడు, పాంబాలికా రక్షణము, యామినీ పూర్ణతిలక నాటకములను రచించినాడు శొంఠి భదాది రామళాన్రి ((కీళ 1856-1915), గంగారామయ్య ప్యుతుడు, గోదావరి, పీఠాపుర (గామవాసి,ముక్తావళి నాటకమును రచించినాడు. అంబీ-ాదత్తవ్యాస్‌ న్రీళ॥ 1859. 1928) ఢిల్లీ సా్యమాజ్మము, ఘోషయ్యాత, పౌలస్ప్రవధ నాటకములను రచించినాడు. శ్రీశైల తాతాచార్య: (క ఈ! 18622925) వేంకటవగదుని ప్యుతుడు, కాంలీనగరవాని, విశిష్టాద్వె తముయిక్క గొవ్పతనాన్ని చాటిస్తూ, సంకల్ప సూర్కోదయముననుకరిస్తూ, వేదాంతదేశిక చరిత నాటకమును, యుగళాంగుశీయ నాటికను రచించినాడు. శ్రీనివాసాచార్య ; ((క్రీళః 1863 1932) కృష్ణమాచార్య ప్యుతుడు, తిరువడి, తంజావూర్‌ జిల్లావాసి, (ధువ, క్షీరాబ్టికయన రెండు నాటకములను (వాసినాడు. బెల్లంకొండ రామరాయకవి : (1875.19013) కందర్చు దర్ప భాణమును రచించినాడు హరిదాస సిద్ధాంత వాగిక వట్టాదార్య : (క్రీశ 1576) విరజా సరోజినీ నాటికను, కంసవధ. జానకీవ్మికమ, మేవాఢ్‌ వశావ, వంగియ[వతావ నాటక ములను రచించినాడు.దుస్లుడైన నవాజ్‌ దుష్కృత్యములనుంనీ బెంగాల్‌కు ముక్తి కలిగించాలని బోధిస్తూ వంగీయ (వతావమునురచించినాడు ఇందు.పఠాపా దిత్యుని కార్య పర్మాకమములు, నవాబుయుక్క కవట వన్నాగములు చక్కగా వర్ణించబడినవి. మాననీంహునితో _వతావాదిత్యునకు యుద్ధము,కవటంగా వతాపా దిత్యుని బందీచేయుట కరుణరసవూర్ణంగా చ్చితించినాడు. అందమైన శె లికొక ఉదాహరణము దుర్దనస్యకిల సాహచర్యత, సజ్జనోఒపినను దుర్దనాయతే సంగతం సృటిక రత్నముల్ముకే నిర్మలం మలినమేవ దృళ్యతే॥ వై ద్యనాత వాచన్పతి లట్టాణార్య (19వ శతాబ్ది), దక్షయజ్ఞ కథను, 5 అంకములతో, చ్మితయజ్ఞ నాట కముగా (వానీనాడు ఆర్‌ కృష్ణమాచార్యులు కక్రీశ॥1682 నందు షేళక్పియ[్‌ = యొక్క “మిడ్‌ సమ్మర్‌ నైట్స్‌ డీమ్స్‌'ను వాసంతికా న్వవ్నమను పేర అనువ దించినాడు మూల శంకర మాణికలాల్‌ యాజ్జీక్‌ (కీ శ 15686) బరోడా వకాంత సంస్కృత కళాళాల (విన్చపాల్‌. &౪ అంకములు కలిగిన భవతి

వాటకమ-ఆఈ 29 స్మామాజ్బమును, 9 అంకములు కలిగి మేవార్‌ రాణ్మాపళావసింవాని చరితను బోధించు _వకావ విజయమును, వృథ్వీరాజ చౌహాణుని వివాహమును తెలుపు సంయో తా న్వయంవరమును రచించినాడు. ధూర్జటి వసాట నటాచార్య (ఈఈ 1886, [వహాదుని చరితమును బోధిస్తూ, 6 అంకములు కలిగిన. భక్తి వజ యమును రచించినాడు. చర్మదకాంత తగ్కాలంకారుడు శ్రీః 18087 నందు, కౌముడీ సుదాకరమను [వకరణమును రచించినాడు కాశీపాద తర్కాఛార్యుడు: (19వ శళాబి శమంతకొద్దార, నలదమయంతీయ నాటక ములను రచించినాడు. దేప్మీవరాదశుక్ష నలచరిత నాటకమును (వాసీనాడు- నొారాయణళాన్రి, తంజా వూర్‌ జిలా తిరువడి, సంస్కృత కళాళాలా 'సేవానివృ త ఉపాధ్యాయుడు; మహేళ్వరోల్లాస. ఉదారరాఘవ, ముకుంద మనోరథాది నాటకములు రచించి -డు వేంకటరమణార్వుడు, బెన్నీసన్‌ యొక్క. 'దికప్‌' నాటకాన్నాదారంగా పస్హుళ్లాా 5 అం ములతో కమలావిజయ నాటకమును, జీన సంజీవనీ నాట కమును రచించినాడు టి ఎస్‌ నుంద రేళశర్మ (8454 1890), ఆస్థానకవి వ్యుతుడు రాజకుమారుని వలచి జయించినటుల వర్ణిస్తూ, ? అంకములు కలిగిన (యేమ స్మామాజ్య నాటకవును శృంగారశేలర భాణమును రచించినాడు. 20వ శతాన్లి నాటకములు విశ్వవాథ సతృనారాయణ అమృతకర్మిష్టం, గువ్రవాకశువతంి వి. రాఘవన్‌ కొమకుద్ధి + రాసలీలానామ్మ పేవణము, అనార్కలీ వై మవాోలింగకాన్త్రి కల్మిపొదున్భానము, కలి యుగ వర్ధనము నోర్చాజేలీమలబ్గు కాశ్మీర సంధాన సముదృమము కాళ్ళీరసమస్కృ మథువ్మావవాద దీక్షిత్‌ వతావవిజయం. వ థ్వీరాజం గాంధీఏజయం, బారతఏజయం, శంకరవజయం భక్రిసుదర్శనం ఎస్‌. ఎన్‌ తాడవశీకర్‌ విశ్వమోహనము నదాశివదీషిత్‌ సరన్వతీ, పాణిని, కుసంగతి ఏకాంకికలు యతీందవిషల్‌ చౌదరి నిష్కించన యళోధ/ ౦ బ్రారతబాన్సూరం, మహిమామయం భార్తతళద భారత వృాడొాయార విందం, శ క్తిశారడ్రం,స్వు కళారదం జీవనలాల్‌ ఫారీభ్‌ ఛాయా వన కె.ఎస్‌ రామసౌంమి దగవికలటంతుడు. 1 *

249 నంస్కృత సారస్వత సమాలొ

వేళంకర్‌ యాంచింతయామి తమసోమజ్యోతిరగ్గమం పాణాహుతి

వీరే్య్యదకుమార్‌ భట్టాచార్య కవికాళిదాసం, నిద్దారచరితం, గీతగౌరాం

బి ఆర్‌. కాస్త సత్యాగహోదయ;, వి(కాంగభారతం

శ్రీధరభాస్కర వర్జేకర్‌ వివేకానంద-ళివాజీల'పె 2 నాటకాలు

ఏ. కృష్ణనీతంపి (దోవదీవిజ యః, ఆజ్ఞాతవాసః, (దువచరిత (వతికియా, వనజ్యోత్స్నా, ధర్మస్య గతిః, పేటికా, సన్మాసీ, లలితా

జగువకుళభూషణార్యః అద్భుతాంశుకము

(పాథ్రీదేవధర్‌ యయాతిచరితము

భూవతి లక్ష్మీనారాయణ ధర్మరక్షణము

పుల్లెల శ్రీరామచందదుడు సుపంహతభారతం

ఓగేటి వరీక్షి్‌శర్మ వరీక్ష ర్నాటకచ[కం,గురుదష్షిణాది27నాట

విష్ణుద_త్ర (తిపాఠి అనసూయాచరితము

గోకులవాథో పాధ్యాయ అమృతోదయము

భాగీరథ పసాదతిపాఠి కృష =ణాం నాగపాశః, సంసణ్భతనసమ్మే

రమాకాంతకుక్త జవహరలాల్‌ నె వూ విజయం

గోపాలళాన్త నారీజాగరణమ్‌, వాణనీయమ్‌

రేవాపసాదడ్వివేది యూథీకా. 'రోమియోజూలియట్‌ "' అనువా

సుధాకరమాళ వీయ యళశఃఫలమ్‌

విష్ణుద_తృతిపాఠీ విద్యో త్తమా

శివ వసాద్‌ ద్వివేది నత్గహరిశృందోదయ సోపానం

కృష్ణమిళతిపాతి సావితీ

రాజనారాయణళుక్ట సావ్మితీ సతృవంతం

సుదర్శన (తివాంశర్మ నీంవళవిజమ౦ బఐతివోసికము

అనంత తివాతిశఠ్మ ద్వాదశీర్మాతి 'టువెలు వైట్‌' యాః “ఆజ్‌ యూ లేక్‌ ఇట్‌'

కపిల దేవద్వివేది వరివర్హనమ్‌ (సామాక్షీక మార్చు)

వీ కె. ఫల్సులే భాసోఒవానస।

రాజేందమిత ఎ వయ డి వలం ఇరు నన్‌ ఏ వలు

, / రచయిత ఇతర (గ్రంథములు కగ4ఉ౮14 ౧౧4౪450111114 10111 ౪. 18-00 (ఈ64166 ౪1౪ 6091190 118091860౧) - తీం83818గ08 8౧6 గీకో౭8!88౧2 ౧8౪6 6౮65071066 69౫0141100 శం! ౪271009 6౯0138 2౧4 ౦౧౧9౩౦౧8 1860061 1౧ ౪6610 ల 9807111005, 1౧ 116 00౮౧99 01 161 5/42018-5641/8. 5౯౪ ౧88 ॥ 0100000 106961 900% ౧౦౦6౪60616 00% ఆం 0 513012 ఆంగం, 1౧ 80000798 0౪4/౧ ౪/0/69. 1౧8 5518008110 20. ఉక?౮0 0౯ 01౧౬౧౯౫066 845కి 864114 వ్‌ | 4౫0 92498గ4ననిం 50640065 0 సిగ! గగ 4 గిగీ5గీ 5411103074 ౧౬ 52-00 ర ౪101 1౧6 ౧1001618 60816100 61660069 | 04060 808648 8౧6 ౯780188478 5000019 0% [411102గ౧౧38, _ “ 10 శం 001161 0 601618గ0106౫ 8౧64 ౦౧10100/. 1౧ 1౧6 శే 0059 01 ఆ13609910౧9 8౧ 266౧001 19 ౧౧౫66 10 00-0/61- ల800 8౧6 ఈ౭10319 06 6180811008 806106 106 6/16- 0౧063 ౧0౪16664 ఈ 119 9000019 1167) 361466. వ సర్వదేవతా ప్రతిహ్టామందారము రూ. 40-00 ఎ“ = అన్ని దేవకలయొక్క. (వతిస్టా విదానమును, నిర్దుష్టంగా, సమ్మగంగా, స అంగకలానములకోనహు. లోధించునది నన్వరంగా, మంతములు _ ; సై. సన వాతణుకు. బత్యంతావళ్యక మైన (ప్రామాణిక (గంధము. ఇది _ 1 సుష దేధాంయ (పతిస్ట అయినా సులభంగా టో.