Telugu samskrutha sahitya charitra - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

త్త ల ము. స... వా. కై మ ల. క చ వం. మ మం. శీ శ న ప! శనిని. 2... హా నా ను కా. ో వ సు ' మం ప బు ము ఎ ్ల్‌ ఇత పెం. ముం న 1 శ సి నం అత్‌ దా, గ్‌ా చా ఆ త మ స ఈ ల ల్‌ నో స స్ట న మ | వ్‌ సన ప ట్స న. వ లం! వ | న్‌... కో , గ్ల న క క స ట్‌. ల న్‌ ౧. ్న క్‌ న కాలాల. ఆ క _ న ఈ సను. లా వాహ. తనన ఉం 5. ॥ టై . క్‌ మ మం లం ర యస. ల | శా బయ సం! న్న "న / సం ల నా న్‌ క

• న్య అట వళ: తై దిక్యవాజ్యయం అలో కేక్‌ వాబ్యయకి ఆ చిమర్శవాళ్ళ న న. రం నకం టి న " మ అటవి ను ఎవనా . త ను గ! ట్‌ | వ్‌ నిం న _ ॥ స ప తు టం పంటల మడ టం న్స్‌ ట్టై' సను గ వ | మా. నన ల్లా శ నే శం సా చచ సస ప 1 మ. క్‌. సమ్‌ ల కే న ట్‌ వ. లే తం సం నట శ్‌ న సంత ప వ యయా న న క శ పన్న | వై + నుం భం లర ప త క్‌. ( . ననా త శ క సి నర మ్స 7 మ స పా. న / ॥ జ సు న న. ర్‌. స! ము ధం. స. క. ॥ వ ల త న. మ లస. న న . . . ల . | శల ల్‌ బై శ టే | | ్ట్‌ / న | ప - ౨. . లో ! ఛే [ / ల .
• శ్చ +. న. _ న ఆ గ్‌ |

( వైదిక వావ్యయం ఆ లౌకిక వొజ్చియం .. విమర్శనొత్మకం ఏ) డా! ముదిగంటి గోపాలరెడ్డి డా॥ ముదిగంటి నుజాతా రెడ్డి న . (మాయు తలుగు విశ్వవిద్యాలయం కళాభవనం, సైఫాబొదు హైదరాబాదు - 500 004

ఏ్‌శగవనకిక[]4 5401074 ౧42024

(72161102 7208002020 - 001002 ₹8080397800 - ఉ& 6414021

ఉ&ర9%0203 ) ౪ సెల సశటడండ161 60౦0211 ండత్ర, ల ( సెట్‌. ్సె

శెశ్‌ఉరే!88001 ఏ0)8002 కంరేరే?.

తలుగు విశ్వవిద్యాలయం యి

హైదరాబాదు -_ 500 004. టో "

డ్రం లో

(వథమ మ్ముదణ : 19086 జు ట్‌ి రా వ్వా స ప. ఖఅదిదిణి వూ రా /

(ప్రతులు : 2000 త న్‌

నై ఎ

నాలం నా

న వజయా, న ధనేన, నచే జయా

జ్‌ నైశే అమృతత్వ మానఖుః।

ప్రతులకు వ; వ

తలుగు విశ్వవిద్యాలయం గ్ర

కళాభవనం, సెఫాబాద్‌, /

హైదరాబాదు - 500 00. (1,

ము (చ ణ:

పద్మావతీ ఆర్స్‌ (వింటర్స్‌

హైదర్‌గూడ, హైదరాబాదు-500 029

౧/ ౮ [పపకాశక విజ్ఞప్తి (పతిజాతికి ఒక చర్విత ఉన్నథ్లే పతి భాషకు ఎంతో కొంత సాహిత్య చర్మిత ఉంటుంది. ఆర్షధర్మబద్ధమూ, వేదభూమీ అయిన మన భారత దేశంలో సంస్కృత భాష అతి 1పాచీనమైనది. ఈ భాషలో అపారమైన సాహిత్యం వెలువడి భారతదేశ సాహిత్య చరితను పరిపుష్టం "చేసింది. దేవభాషగా పరిగణన పొందిన సంస్కృతం తక్కిన భారతీయ భాషలకు తల్లివంటిదని పాతకాలపు నమ్మకం. అందుకేనేమో కేతన తన “ఆం(ధ్రభాషాభూషణము'లో “జనని సంస్కృృుతంబె ఎల్ల భాషలకును. ,.” అని నుడివాడు. సంస్కృతం తెలుగు భాషకు తలి అనే వాదంలోకి దిగకుండా సంస్కృత సాహిత్య మర్యాదలే తెలుగు సాహిత్యపు ఇఅవనేతత. లకు బాటలు వేశాయన్నది మ్హౌ్యత్రం నిర్ద్వంద్వంగా చెప్పవచ్చు. కేవలం తెలుగు సాహిత్యమే కాదు? భారతీయ భాషాసాహిత్యాలకు ఒక్‌ ఒరవడిన్‌ దిద్దితీర్చింది సంస్కృత సాహిత్యం, భారతీయాత్మను (పతిబింబింపజే సే తీదోపనిషల్సాహిత్యమంతా సంస్కృత భాషలో తీర్చుబడింది. భారతదేశంలో వెలసిన సంస్కృృృతభాష దేశ విదేశాలలోని అనేక విశ్వవిద్యాలయాలలో; ఇతర పరిశోధనా సంస్థలలో బోధన, పరిశోధన, అధ్యయనాల ముఖంగా విశిష్ట స్థానాన్ని సంతరించుకొంది. అంతటి పరమోత్క్యృష్టమైన సంస్కృత సాహిత్య చర్మితను. తెలుగులో అక్షర బద్ధం చేసి సహృదయ పౌఠకలోకానికి అందించాలనే సత్సంకల్పానికి (పతిరూపమే “సంస్కత సాహిత్య చర్మితి రచయితలు చేసిన ఈ [పయత్నం.

ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం సంస్కృత శాఖలో ఆచార్యులుగా: ఉన్న డాక్టర్‌ ముదిగంటి గోపాలరెడ్డిగారు, రావుబహదూర్‌ వెంక[టామా రెడ్డి మహిళా కళాశాలలో ఆంధధ్రోపన్యాసకులుగా ఉన్న డాక్టర్‌ శ్రీమతి ముదిగంటి సుజాతారెడ్డి గారు కలిసి ఈ [గంథ రచన సాగించారు. దంపతులిద్దరూ మంచి విద్వత్తు కలిగినవారు; సంస్కృత సాహితీరీతులను అవలోడనం చేసుకొన్నవారు. అందుకే సంస్కృత సాహిత్యాంబుధిని మధించి ఈ అనర్చ(గంథరల్నాన్ని అందించారు.

తెలుగులో ఉన్నత (ప్రమాణాలు కలిగిన ఉత్తమ సాహిల్యాన్ని ఉదా తరీతిలో అందించాలనే ఉద్దేశానికి ఉపబలకంగా తెలుగు విశ. విద్యాలయం (పచురణల బాధ్యతను కూడా చేపట్టింది. ఆ కోవలోనిదే ఈ (గంథం.

ఇది పౌఠకుల, పరిశోధకుల, మన్ననలకు పాతం కాగలదని. మా విశ్వాసం. హైదరాబాదు (పకాశ కులు 8-8-1906 తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం

అ౦కితం౦ న థీ 'దేవులపలి రామాను ఈ పులపల్లి రా జరొవు “బ్బజ్ల్రాొలత్రోో పాత కొ త్తలతో పనిలేకుండా సాహిళ్యాభిమానాన్ని పకటిస్తూ--- వయోఖేదం లేక మౌలికతను చూసి గుణపక్షపాతులై హర్షించే సాహిత్య్యపియులు-. ఎప్పుడూ చిరునవ్వులతో అవ్యాజానురాగంతో పల్కంరించి అభిమానం చూటే సౌజన్యమూర్తులు.- పరులను నొప్పించకుండానే తమ అభిప్రాయాలను మొగమాటం లేక (ప్రకటించే నిర్భీక వర్తనులూ. నిరాడంబర వ్య క్కి శ్రీ దేవులపల్లి రామానుజరావు గారికి ఈ పుస్తకాన్ని అంకితంగా ఇయ్యడానికి సంతోషిస్తున్నాం. ఎర చయితలు

శ్రీః

సనంస్కృృతఖభావ ఎంత (పాలీనమైనదో సంస్కృత వాజ్మయం ఆంత విసృతమైనది. గాంధార దేశం మొదలు (బహ్మదేళం వరకు నేపాల కాశ్మీరాది సుదూరోడీచ్య దేశాలు మొదలు కన్యాకుమారి వరకు కొన్ని వేల సంవత్సరాల నుండి సకల భారతదేశాఖండత్వానికి (పతీకగా నిలచిన అత్యద్భుత భాష సంస్కృతం. అఆతిక్సిష్ట విషయాలను కూడా ఒక నిశ్చిత పద్ధతిలో అత్యల్పమైన మాటలలో (వతిపాదించే శక్తీ ఈ భాషకున్న ంళగా మరియేభాషకూ లేదని చెప్పడంలో ఆతి శయోకక్రి లేదు. అందుచేతనే ఆతి పురాతన కాలంనుంచి ఒకటి రెండు శతాద్దాల్మకితం వరకూ మానవుని మేధాశక్తి కనుగొన్న విషయాలన్నీ సంస్కృత వాజ్మయంలో చోటు చేసికొన్నాయి. కులమత [పాంఠాది భేదాలు ఏవీ లేకుండా సువిశాల భారతదేశంలో ఈ భాషా వాజ్మయాలు అఆమిశాదరణ పొందడానికి కారణం, కాదృశ భేదాలేపీ లేకుండా భారతదేశంలోని మేధావు లందరూ తమతమ రచనలదేత డీనిని సుసమృద్ధం చేయడమే. ఈ వాబ్బయంలో లేని విషయాలు లేవు ఐహికనులూ, పారలౌకికములూ అయిన ఫలాలనుడ్ధే శించిన అనేక కర్మలను బోధించే వేదా వ్యాఖ్యాన రూపమైన పూవ్వు మీమాంసా శాస్త్రం, ఆధ్యాత్మిక విద్యను బోధించే ఉత్తర మీమాంసా శాస్త్రం, సాంఖ్యయగ న్యాయవై శేషకాది దర్శన శాస్త్రాలు, వ్యాకరణం, ఇఅగోళళాస్త్రం, గణితళాస్త్రం, ఆయుర్వేదం, యాద్ద శాస్త్రం, భౌతికశాస్త్రం, రసాయనళాస్త్రం, పళ్వాయుర్వేదం, వృషాయుర్వేదం, సంగీత శాస్త్రం, .నాట్యశాస్త్రం, ఆర్థళాస్త్రం, కామకాస్త్రం, స్థాపత్యశాస్త్రం, వాస్తు కొస్త్రం, తంతకాస్త్రం, మంత కాస్త్రం, సాహిత్య కాస్త్రం, ఇతిహాసాలు, పురాణాలు, వివిధ కాన్య నాటకాది సాహిత్య (గంథాలు,- ఈ విధంగా అపారమైనది ఈ వాజ్మయం. ఒకమాటలో చెప్పవలసివస్తే (పపంచంలోని [ప్రాచీన వాజ్య్మయాలలో దీనికిదే సాటి,

1840 సంవత్సరంలో ఎల్‌ఫిన్‌స్టీన్‌ అనే పొళ్చాత్య పండితుడు తన కాలంనాటికి లభ్యనుయే సంస్కృత (గ్రంథాలు లెక్కవేసి వాటిసంఖ్య (గీక్‌ ౫

శః లాటిన్‌ భాషలు రెండింటీలోనూ ఉన్న మొత్తం [గంథాం సంఖ్యకంటె ఆత్యధికమైనదని అన్నాడు. అయితే ఆనాటికి పాళ్చాత్య దృన్టిలోనికి వచ్చిన సంస్కృత [గంథాల సంఖ్య అత్యల్పమే. 1880 [పాంకానికి (శెడరిక్‌ వంటి పండితులు కనుగొన్నది 850 (గంథాలు మ్యాతమే 185652 సంస్కృత సాహిత్యేతి వాసం (వాసిన వేఐర్‌ 500 (గ్రంథాలను పరామర్శించాడు. తరువాత ఆయనకు కొన్ని (గంథాలు లభించాయి ఆవిధంగా ఆయన మొత్తం1800 (గంథాలు కనుగొన్నాడు. 1840 (పాంశంనాబికే ఎల్‌ఫిన్‌స్టన్‌ ఆ విధంగా చెప్పినాడంటే కాలాంతరంలో లభించిన (గంథాలను చూచి ఉంటే ఆయన ఇంకా ఎంతగా ఆశ్చర్యపడి ఉండే వాడో! 109! (పాంతంలో థియోడర్‌ అవుఫ్‌రెస్టు కెటాలోగుస్‌ కెటాలోగారుం అనే గంథ సూచికలో దాదాపు 82000 (గ్రంథాలు పేర్కొన్నాడు మహా మహోపాధ్యాయ పండిత హర (వసాదళాన్త నేపాల్‌నుంచి కూడా అనేక [గ్రంథాలను "సేకరించి 60,000 [గ్రంథాలకు పైగా పేర్కొన్నాడు. ఇది 1916 సంవత్సరం నాటిమాట, అది మొదలు రాహులసాంకృత్యాయన మొదలైన పండితులు మధ్య ,_ ఆసియా, టిబెట్టు, నేపాలు మొదలైన ప్రాంతాలలో భదంగా రక్షింపబడి, అజ్ఞాతంగా ఉండిపోయిన అనేక సంస్కృత (గంథాలను కనుగొన్నారు. ఇంకా ఎన్నో (గంథాలు ఆయా లిఖిత [గంథాలయాలలోను, కొందరు సంస్థానాధిపతుల వ్రైయుదక్రిక (గంథాలయాలలోను అవిజ్ఞాతంగా ఉన్నాయి. 1978లో థ్రీ 1. ౯. పొండురంగి (వకటించిన “గలం *ం810 0 ఏ2831011 వెశడ86ం0ం5918 108 18618 206 ఉ౦0౯0ఇ6కే” అనే పుస్తక (ప్రకారం ఆయా (గంథాలయాదులలో 500570 (ఐదున్నర లక్షలకుపైగా) సంస్కృత [గంథాలు ఉన్నాయి. వీటిలో సమాన్మప్రతులు (6401160816 6001639) గా నాలుగులక్షల (గంథాలు తీసివేసినా కనీసం ఒక లక్ష్యగంథాలు ఉంటాయి. ఇంత విసృతమైనది (పాచీన సంస్కృత వాజ్మయం. అందుచేతనే జవహర్‌లాల్‌ నెహూ “డిస్కవరీ అఫ్‌ ఇండీయా” అనే (గంథంలో (పతి భారతీయుడూ గర్వించవలసిన అద్భుతసంపద సంస్కృత భాషా వాజ్మయాలు అని (వాసి ఉన్నాడు. క్‌! [ ౪29 20166 ఇన&1 18 టం ఓం30630 భాతర అష!ంటి 18618 బ్రంజం3365 29ిరే ఇపేడ4 19 101 1651 పేంం38ం, క ఇంళ164 జంళం ఉ109091461081 = + 6 వ్‌8391016 11892880 2864 1004006 రి 11 38 శ ౧౦౪౪4129. శర8 18 2 00882180 1080 1000002806 ఉగతే 80 1028 జ౫ 13 అరేం!63 286 1286000063 ఓం 116 05 08౯ 60916, 30 1088 6 02310 శ్రంని139 05 13422 ఇ౪111 ౧008610606” (130005 01 18612),

(11 భారతదేశానికున్న గొప్ప సంపద ఏది? దాని ఆత్మద్భుతమైన పారంపర్యం ఏది? ఆని ఎవరైనా నన్ను అడిగితే-సంస్కృృతఖాషా వాజ్య్మయాలూ వాటిలో సునిష్నిప్తాలై ఉన్న విషయాలే అని నేను నిస్సంశయంగా సమాధానం చెపుతాను. ఇదే ఈ దేశానికున్న అత్యద్భుత పారంపర్యాగతమైన ధనం. ఇది భారతీయుల జీవనవిధానాన్ని (పఠావితం చేస్తూన్నంత కాలమూ భారతీయుల మౌలిక చేతన సుస్థిరంగా ఉంటుంది" అని దీని భావం. ఇంత విస్తృతమైన ఈ సంస్క్భృాతవాజ్మయాన్ని మశ సౌకర్యం కోసం ఈ కింది విధంగా విభజించవచ్చును.

1. వైదిక సాహిత్యము బె, వేదాంగసాహిత్యము (శిషాంవ్యాక రణ ఛందో--సిరుక్త జ్యోతిష- ,.. కల్పాలు)
2. ఇతిహాసాలు (రామాయణ మవో 4. పురాణాలు (18 మవీపుాణాలు, భారతాలు) 18 ఉపపురాణాలు, 18 ఉపోప పురాణాలు మొ) ర... ధర్మశాస్త్రము 6. అర్ధళాస్త్రము , _ కామకాస్త్రము 8. దర్శనాలు (6 ఆస్తిక దర్శనాలు ఆరు నాస్తికదర,నాలు)
3. బౌద్ధసాహిత్యము 10... జైనసాహిత్యము కేం ఆయుర్వేదము కల, గాంధర్వవేదము,
4. _ధనుర్వేదము- 14. శిల్పవేదము (ఈ నాలిగింటికీ ఉప వేదాలని పేద) కిల్‌, తంతళాస్త్రము 16. కావ్యనాటకాదులు
5. సాహిత్య (అలంకార కాస్త్రము 18. శిలాకాసనాదులలోని సాహిత్యము. వీటిలో ఒక్కొాక్క- శాఖకు సంబంధించిన _గంథాల చరిత [వాయాలంటే కూడా అది అతి విస్తృతమైన (గ్రంథం అవుతు౨ది. భారతీయ పండితులకు ఆయా శాస్త్రాదులకు సంబంధించిన (గంథాలు, వ్యాభ్యోసవ్యాఖ్యానాదులు ర చించే అలవాటు ఉన్నది కాని వాజ్మయంలోని ఒక్కొక్క కాఖను తీసికొని దానికి సంబంధించిన

శబ

చర్మితను తెలిసే (గంథాలు (వాసే అలవాటు లేదు. ఈ పద్ధతి పాళ్చాత్య పండి తుల నుండి మనం నేర్చుపన్న కొన్ని మంచి విషయాలలో ఒకటి.

సంస్కృృత వాజ్మయాన్ని వైదిక వాజ్య్బయము, లౌకిక వాబ్బయమూ (0185331081 82085 1146141080) అని. రెండు భాగాలుగా విభజించడం అల వాటు, ఆ (ప్రకారం ఎందరో పాళ్ళాత్య విద్వాంసులు, తదనుసారులై న భారతీయ మనీషలూకూడా సంస్కృత వాబ్మయ చరి త్మ గంథాలు రచించారు. వీటిలో కొన్ని అన్ని ,ప[కియలనూ సంషి ప్తంగా పరిచయంచేసేవి ఉన్నాయి, ఆయా [పష్మకియ లను తీసికొని విశేషరూపంలో చర్చిండేవి కొన్ని ఉన్నాయి. భారతీయ దర్శనాలు, వ్యాకరణం, న్యాయళాస్త్రం, ఆలంకారకాస్త్రం, గణితకాస్త్రం, పురాణాలు మొదలైన పాటి చర్మితను వర్ణించేవి రెండవితరగతికి చెందినవి. ఆయా కాస్త్రొల విశేషాధ్య యనం చేసే వారికోసం ఉద్దిష్టమైన [గంథాలు అవి. అవికూడా ఆంగ్లభాషలో నూ, హిందీ మొదలైన భారతీయ భాషలలోసూ [ప్రామాణికంగా (వాయణడి ఉన్నాయి.

విశ్వవిద్యాలయాలలో సంస్కృత భాషావాజ్య్మయాఎ అధ్యయనం చేసే వారందరికీ సాధారణంగా ఉపయోగించేదీ, అపేక్షితమైనదీ అయినది సాహిత్య చర్మిత; అనగా కొవ్యనాటకొద్ముల చర్మిత. కొంతవరకు వైదిక నాజ్యయచర్మిత; కావ్యనాటకాదులకు సంబంధించిన దవడంచేత ఆలంకారశాస్త్ర చరి తాకూడా అన సర మైనదే, వీటికి సంబంధించిన (గంథాలు ఆంగ్ల భాషలోనూ హిందీ మొదలైన భాషలలోనూ కూడా ఉన్నాయి. సర్వాంగ సంపూర్ణమూ, (పామాణికమూ ఆయిన ఇలాంటి వాజ్మయ చరిత తెలుగులో ఈనాబీవరకూ వెలువడలేదంటే. తెలుగు సర్వతో ముఖాభివృద్ధికి ఎంతో పయత్నం జరుగుతున్నదని చెప్పే ఈ కాలంలో ఆక్చర్యకరంగా ఉంటే ఉండవచ్చును కాని ఇది యధార్థమైన విషయం, మా మి[ళులు డా. యమ్‌. గోపాలరెడ్డి గారు; వారి పత్ని డా॥ సుజాతగారు నిరంతర (వయత్నవఫలితంగా ఈ [గంథం రచించి తెలుగులో ఆ లోపాన్ని తీర్చడం బాలా ముదావహం.

సాధారణంగా సంస్కృత వాజ్మయ చరితలు [వాసీన పాశ్చాత్యపండి తులు, భారతీయ విద్వాంసులూ కూడా ఒకే _గంథంలో వైదిక లౌకిక వాబ్మయా లకి సమ్మపాధాన్యం ఇచ్చి వాయడం అరుదుగా ఉన్నది. ఆయితే ఈ (గంథంలో

ళ్ళ

లౌకిక వాబ్బయంతోపాటు వైదిక వాజ్మయాన్ని కూడా విసృతంగా వర్ణించడం జరిగినది. 168 పేజీలలో వైదిక వాజయమూ వేదాంగాలూ, వేదాలలోని దేవ తలు, ఆర్యానార్య వాదపరిశీలన మొదలైన విషయాలు చక్క-.గొ (పతిపాదింపబడి నవి. 171-'81 పేవీలలో పుూణాల సంక్షిప్త పరిచయం ఉన్నది. 187=192 పేశీలలో స్మృతి వాబ్మయ పరిచయంకూడా సంక్షిప్తంగా చేయబడినది.

దాదాపు 15 పేజీలలో ( 195-209 ) చర్చించబకిన సంస్కృళభాషా సాహిత్యాల పైశిష్టము, సంస్కృతభాషకు పాళ్చాత్యులు చేసిన సేవా మొదలైన విషయాలు (పామాణికంగాను పథిళలకు నూళన విషయ[గహణోపయాక్తాలు గానూ ఉన్నాయి,

భారతదేశ సంస్కృతిని రామాయణ మహాభారతాలు" (వ్రఠావితం చేసీ నట్టుగా మరి ఏ (గంథాలూ, ఏదేశ సంస్కృతినీ కూడా (పభావితంచేయలేదు. మనదేశ సంస్కృృతిమీద వాటికున్న పభావం ఈనాటికికూడా కనబడుతున్నది. “మూళఅరూపంలోనే కాకుండా అనువాదాల రూపంలోనూ, కొన్ని మార్పులు చేసిన రూపొలలోనూ , ఈ రామాయణ మవిభారతాలు మానవజీవితాన్ని (ప్రభా వితం చేసినట్టుగా మరే (గ్రంథమైనా చేసినట్లు నాకు తెలియదు” అని జవహర్హాల్‌ న్యాహా ఈ ఇతిహాసాల వైశిష్ట్యాన్ని 1900765 0 0612 లో సూచించినాడు క తేం 204 1007 0| &89 00013 2౪1686 ఇని!0తీ ీడళరి క౫010136ే 520% & 6008198029 2కే ఫ617231౪6 1లింంకం6 09 భర మిజ93 మ1విరే కం జ ౪/0 (౧8010282 &0రీ 082880080203). 41128 జంట 10 & అమింటి 4010210 ఏం టం 3611 & 117128 10506, 1 టం 110 064 ఓం 1261125 0016, 801 12 + 0౯181921 58031210, 630094 [02 ఖం 1200116010219, 06 18 2001401083 206 8640126083 ఓ96ే 12 0036 10000612016 ఇడం ఏ ఇ1100 (2611108 206 168606 $96684 2౧4 090006 2 939600 €16 $65106 0 4 900163 1106” (0159060707 01 12612)

ఈ రానూయాణ భారతాలలో రామాయణం 1లేకాయాగానికి చెందిన దవడంచేత పావీనమైనదనీ. ద్యాపరయుగాంతానికి చెందిన మవోఖభారతం అర్వ్యా

య! చీనమని సాం్యపదాయికుల నిశ్చితాభ్మిపాయం. కథల పౌర్వాపర్యాలమాట ఎలా ఉన్నా [గంథాలకు సంబంధించినంతవరకు భాఠత మే రామాయణం కంటె (పాచీన మనే పాళ్చాత్య విద్వాంసులు కొందరున్నారు. ఇంక ఈ (గంధాలలో ఏ భాగాలు (వషష్తాలు, ఏవి మౌలికాలు అంటూ అనేకవాదాలు ఉన్నాయి. లంక మొదలైన రామాయణ వర్డిత (పదేశాదుల నిర్ధారణ గూర్చిన వివాదాలు ఉండనే ఉన్నాయి. ఇని ఎవరూ నిర్ణయించకలిగినవి కాదు. ఇలాంటి విషయాల నన్నింటినీ సూచిస్తూ తిరి పేజీలలో (210-248) ఈ ఇతిహాసాల విస్తృత పరిచయం ఇవ్వబడింది. సంస్కృత వాబ్మయంలో మహాకావ్యాలకు చాలా (ప్రాధాన్యం ఉన్నది. భారతీయ సం్యపదాయం (ప్రకారం మహాకావ్యరచనా రీతికి నాంది పలికినవాడు _ వాల్మీకి మహర్టి. ఆయన రచించిన ఆది కావ్యాన్ని అనుకరిస్తూ అనేక మవి కావ్యాలు బయలుదేరినాయి. అయితే ఆ (ప్రాచీన మవాకావ్యాలన్నీ కాలగర్భంలో కలిసిపోయినాయి.. కాళిదాసు అశ్వమఘోషని కంటె పాచీనుడు అనే వాదాన్ని అంగీకరిస్తే మనకీనాడు సంపూర్ణ రూపంలో లఖిస్తున్నవాటిలో ఆతి (పాచీన మైనవి కాళిదాసుని కావ్యాలే. “మహాకావ్యాలు' అనే శీర్షిక (కింద మవికావ్యాల పుట్టుపూర్వో త్తరాలను చర్చించి దాదాపు యాట్టేమంది (50) కవులను, వారి కావ్యాలను గూర్చిన విమర్శ 87 పేజీలలో (249-886) చేయబడినది. కొందరు పాళ్ళాత్య వండితుల (గంథాలలోనికి ఎక్కని ఎందరో మవికవులను కూడా ఈ భాగంలో చేర్చడం జరిగినది. అతి [పాచీనకాలం నుంచీ భారతీయుల మన్ననలు అందుకొన్న సాహిత్య (వ్మకియ రూపకం, రూవకాల బీజాలు వేదాలలోనే ఉన్నాయని భారతీయ పండి తులు సయుక్తికంగా (వదర్శించి రూపక రచనా విధానం పూర్తిగా భారతీయమే అని. నిరూపించగా, [సపంచంలో ఉన్న ఏ మంచి విషయానికైనా ఉత్పత్తి స్టానం (గీన్‌ దేళమే అని చెప్పే కొందరు పాశ్చాత్య విమర్శకులు “భారతీయల రూపకకళ ,గిన్‌ దేశీయ రూపకకళపై ఆధారపడినదని వాదించారు. “రూవకాలు” అనే శ్రీర్షికగల ల05 పేజీల భాగంలో రచయితలు ఈ విషయాలన్నీ చక్కగా చర్చించి దాదాపు తొంబై ముగ్గురు (98) కవులను. వారి రూపక్రాలను గూర్శి ముచ్చటించారు (989-548) .

య!

సంస్కృతాలంకారికుల సిద్ధాంతం (వకారం హృదయాన్ని స్పందింప చేయగల ఆర్థాన్ని (పతిపాదించే ఒక చిన్నవాక్యం కూడా కావ్యమే. ఇది ఒక - పంక్రి కావచ్చు, శ్లోకం కావచ్చు, శ్లోక సమదాయం కావచ్చు. వీటికి లఘు కొవ్యాలని పేరు. “* లఘుకావ్యాలు-శ్లోక సం[గ్రహ్మగంథాలు” అనే శీర్షిక [కింద (547-686 పేజీలు ఇలాంటి కావ్యాల పరిచయం ఇన్వబడింది సందేశకావ్యాలు, శతకాలు, స్రోఠాలు, గీతికావ్యాలు ఇవన్నీ ఈ అఘుకావ్యాలకోటికి చెందుతాయి" ఆయా కావ్యాలలో ఉన్న రసవ త్రరమైన శ్లోకాలు ఏర్చి కూర్చినవి “సం(గహ [గంథాలు” ఏతాదృశ (గంథరచనా సం్యపదాయం పన్నెండవ శతాల్దినుంచీ (ప్రచారంలో ఉన్నది కాదృశ (గ్రంథాల పరిచయం ఈ భాగం చివర ఉన్నది.

ఛందోబద్ధమైతేనే కవిత్వం అనే [భ్రాంతి ఎప్పుడైనా ఏ ఇతర భాషా సాహిత్యాలలో ఉండేదేమో కాని సంస్కృత సాహిత్యానికి సంబంధించినంత వరకు మాతం ఆలాంటి అభ్మిపాయం ఏనాడూలేదు. ఛందోబద్ధ రచన ఎంత [పాచీనమో గద్యరచన కూడా అంత (పాచీనమైనదే. బుగ్వేదాదులలో ఛందః [ప్రయోగం కనబకిచే యజుర్వేద = ఐతరేయ (బాహ్మణాదులలో గద్య నిర్మాణమే అత్యధికంగా గోచరిస్తుంది. నిజానికి పద్యం[ వాసి పఠితల తలలూపించవచ్చు కాని గద్యం [వాసి వాళ్శచేత ఓహో ఆగిపించుకోవడం చాలా కష్టమైన పని. అందు చేతనే “గద్యం కవీనాం నికషం వద స్తి'' అనే ఉక్తి సంస్కృతంలో ఉన్నదిం “*శద్యరచనమే కవులకు గీటురాయి" అని దీని అర్థం. ఆలాంటి గద్యకావ్యాలు కూడా లౌకిక వాజ్బయంలో అశేకం ఇన్నాయి. వాటి స్వరూప స్వభావాలను (వతిపాదిస్తూ సుబంధాబాణదండ్యాది రచనలను గూర్చి విసృతంగాను; తదితర రచయికల _గంథాలను గూర్చి సక్షిప్తంగాను 86 పేజీలలో (609-678 పే) చర్చించబడింది.

ఐఎహోాసిక విషచూలగు కఠథాకస్తువుగా (గహించి రచించిన కొన్ని కావ్యాలు ఆ పావీనకాలంనుంచీ సంశ్కృత సాహిత్యంలో (ప్రచారంలో ఉన్నాయి చారి కక కావ్యాలు అవే శీష్షైక్కకింద 40 పేకీిలలో (677.7.7 పేే ఈ రచమిుకలు అత్నిపాదీనమైన “హర్షచరితం'”. మొదలు అత్యాధు9కమైన “$వ రాజ్యోదయు” వరకు దాదాపు 42 కావ్యాలను గూర్చి చర్చించినారు. ఈ విషచూలన్నీ పాశ్చాత్య పండితులు (వాసిన (గ్రంభాలలో లభించని విషయాలు,

ళ్‌

గద్యపద్యాలు రెండూ చక్కగా మేళవించి (వ్రాసిన కావ్యం చంపూ కావ్యం. “గద్యపద్యోభయమయం చమూరితభిధీయతే'' (దండి) గద్యపద్యాల కలయిక మాధ్వీక మృధ్యీకాల (దాష్షమధువుల) కలయికవలె రసవ త్తరంగా ఉంటుందంటాడు ఒక మహాకవి. ఈ పృకియనే మన తెలుగుకవులు తమ [వఐంధాంలో స్వీకరించారు. అలాంటి చంపూకావ్యాల చర్చ ౩8! పేజీలలో (728-751 పే చేయఐడినది. చంపూకావ్యాలు అసంఖ్యాకంగా వున్నాయి. ఈ భాగంలో 46 గురు కవుల రచనల పరిచయం ఉన్నది.

'“కథాకావ్యాలు" అనే శీర్షికతో 22 పేజీలలో (757-779 ప్రే “బృహత్కథ' మొదలైన 20 కథాకొవ్యాల పరిచయం ఇవ్వబడింది.

(పపంచకంలోని సీతికథా సాహిత్యంలో పంచతంతానికి ఉన్న (పాము ఖ్యం అనితర సాధారజమైనధి. ఏ భాషలలోనైైతే నేమి మదించిన [సతుల సంఖ్యనుబట్టి _పపంచంలో మృుదికాలై న [గంథాలలో పంచతంటతానిది రెండవ స్థానమంటారు. (మొదటిస్థానం బైవిలుదట). ఆ పంచతంతాన్ని గూర్చి 14 "'సీజీలలో (79.7908 ప్రే చర్చించడం యుక్రంగా ఉన్నది.

ఆతివిస్త్సృతమైన అర్థాన్ని చిన్న వాక్యంలో ఇమడ్చడానికి ఆనుకూల్యమూ, ఒకే వాక్యానికి అనేకమైన అర్థాలు వచ్చేటట్లు [పయోగించడానికి తగిన ళక్తీ సంస్కృ్భృతభాషకున్న అనితరభాషా సాధారణమైన వై$ష్ట్యాలు. వీటిని చక్కగా వాడుకొని కొందరు మహాకవులు బుద్ధికి మేతఇచ్చే అనేక కావ్యాలు రచించారు. వీటిలో ఏకాక్షర ద్వ్యశ్షరాచి శ్రోకాలూ,ఏడగో ఒక చ్మితంగీసి దానిపై ఒక పద్ధతిలో అమర్చడానికి వీలుగా ఉండేటట్టు రచించిన శ్లోకాలూ ఈ కోవకు చెందుతాయి. దీనిని మించిన ఘనకార్యం ఒక కావ్యం అంతా రెండు, మూడు, నాలుగు, ఐదు ఆర్థాలుకూడా వచ్చేట్లు (వాయడం. ఇలాంటి రచనల సంక్షిప్త పరిచయం “చ్చితకావ్యాలు” అనే విభాగంలో (797-804 పే) చేయబడినది.

కొవ్యాలు లశ్యాలైకే అలంకారకాస్త్రం లషణశాస్త్రం. ఈ రెండింటికీ ఆవినాభావసంబంధమున్నది. సంస్కృత భాషలో అలంకారళాస్త్ర చర్మిత ఆతి ప్రానీశమైనది. (క్రీస్తుకుపూర్యం భతతుడు రచించిన నాట్మశాస్త్రం దీనికి ఇపుకు

శ లభ్యమౌతున్న అత్నిపాచీన మూల(గంథం. అంతకు పూర్వంకూడా అనేక (గంఠాలు ఉన్నట్లు కళరశుడు సూచించి ఉన్నాడు కాని అవి ఇపుడు అలభ్యనులు. ఆ అలంకార కాస్త్ర్మగంథాల పశిచయం రిక 'పేతీలలో (607-871 ప్రే ఇవ్వ బడింది చివరి తొమ్మిది పేలీలలో వైదిక లౌకిక నిఘంటువుల సంక్షిప్త వర్ణనం ఉన్నది.

ఈ విధంగా దాదాపు నలభైఏడు (47) (గంథాలను పరిశీలించి, (వధాన విషయాలేవీ జారిపోకుండా చూచుకుంటూ, సులభమైన శైలిలో ఆతివిసృతమైన సంస్కృత వాజ్మయ చర్మితను రచించిన భ్రీ గోపాలరెడ్డి దంపతుల పరిశ్రమ సర్వదా [పశంసనీయము. ఈ ఉ త్రమగంథం సంస్కృత విద్యార్థులకే కాక సంస్కృత బాజ్యయ న్వరూప జీజ్టాసువులై న ఇళరులకు కూడ పూర్తిగా ఉపకరించగలదని నా దృఢవిశ్వ్యాసం.

ఈ (గంఖభాన్ని (పచురించాలని మూడు నాలుగు సంవత్సరాల[కితం నిర్ణయించిన, ఆంధపదేళ్‌ సాహిత్య అకాడమీకి ఆనాటి అధ్యమవలైన డా. గోపాల రెడ్డిగారు, కార్యదర్శుల్లైన థ్రీ దేవులపల్లి రామానుజరావుగారు, వారి నిర్ణయం వమ్ముకాకుండా సఫలం అయేటట్టుచేసిన, తెలుగు విళ్వ విద్యాలయోపాధ్యత్షులు అచార్య శూమాటి దోజప్పగారు, అందరికంటె [పధానంగా ఏతద్గ్రంథ - రచయితలు-వీరందరూ సంస్కృృతాభిమానులై న తెలుగువారికి భన్యవాదార్లులు, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం పుల్లెల గ్రీరామచం(దుడు హెదలాబాదు.

80-7-1906

వూవూట

పశ్చిమ జర్మనిలోని టుబింగెన్‌ యూనివర్సిటీ (గంథాలయంలోని ఓరి యంటల్‌ విభాగంలో భారతాధ్యయనానికి ([060102) సంబంధించిన పుస్తకాలు చాలా వున్నవి. టుబింగెన్‌ యూనివర్సిటీలోని భారతాధ్యయన. కాఖ (12601087 వింంల బాలా (ప్రాచీనమైంది, (పసిద్ధమైంది అక్కడ రుడాల్స్‌"రోథ్‌ గ్లాన్‌నప్‌, పాల్‌ థీమే వంటి (ప్రసిద్ధ సంస్కృత పండితులు ఆచార పీఠాన్నలంకరించారు. అక్కడ గోపాలరెడ్డి గొరు లకే సంవత్సరాల కాలం (1966-66) సంస్కృత, హిందీ భాషలను బోధించేవారు. నేను యూనివర్సిటీ (గంథాలయంలో లై సంవత్స రాల కాలం (1866-6858) ఓరియంటల్‌ విభాగంలో పనిచేసాను. భారతాధ్యయ . నానికి సంబంధించిన పాశ్చాత్య, భారతీయ (పకాళకులు పంపిన (గంథసూచికల్లోని పుస్తకాలను |గంథాలయంలో వున్నవి లేనివి పరిశీలించి కొనేటందుకుగాను పట్టి కను తయారు చేయటం, ఒకవేళ వున్నా కొత్త వ్యాఖ్యానంతో గొని కొత్త, [పకాశళకులయితే గాని కూడా కొనేటందుకు పట్టికలో చేర్చడం వంటి పనులను చేసేదాన్ని అదేగాక కొన్న పుస్తకాలను చూసి ఆపుస్తకాలు ఏ విషయానిక్షి నంబంధించినవో తెలియటానికి (వతి పుస్తకానికి విషయపరిచయం (వాయటం కూడా చేసేదాన్ని తర్వాత భాశీవున్న ప్పుడు |గంథాలయంలో పుస్తకాలను తీసుకొని కూడా చదివేదాన్ని. అట్టా భారతాధ్యయనానికి సంబంధించిన పండిత విమర్శకుల పుస్తకాలతో నాకు పరిచయమేర్చడింది. ఆ పుస్తకాలను చదివి నేను తెలుసుకొన్న విషయాలను, అవి చదువుతుంటే నాలో కలిగిన నూతన భావాలను తెలుగులో చెప్పాలన్న తపన- కలిగేది. అప్పుడే నేను ఎంతో నోట్స్‌ తయారు చేసాను, తర్వాత భారత దేళానిక్తి వచ్చింతర్వాత పుస్తక రూపంగా (వ్రాయటం జరిగింది. తర్వాత నా పళన పాఠనాలు తెలుగు సాహిత్యమైనా మక్కీకిమక్కీగా అనువా బాలు చేసిన సంస్కృత కావ్యనాటకాదులతో పరిచయం చాలా నాకు ఏర డింది. ఈ పుస్తకం ఎక్కువ ఆధికారికంగా విమర్శనాత్మకంగా రూపొందటానికి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో సంస్కృతశాఖలో ఆదార్మురైన నాభర్త గోపాలరెడ్డి గారు ముందుకు రావలసి వచ్చింది.

క!

జర్మన్‌, ఇంగ్లీషు భాషల్లో పాళ్చాత్య, భారతీయ పండితపరిశోధకవిమ ర్శకులు [వాసిన సంస్కృత సాహిత్య్మచర్శిత (గంథాలు చాలావున్నవి. అవన్నీ 19వ శతాబ్ధ-లోను 20వ శతాబ్దం ఆరంభం అంటె దాదాపుగా మొదటి (పపంచ యుద్ధం వరకే (వాయబడినవి. భారతస్వాతం్య క్యానంతరం హిందీలో కృషి జరిగి కొన్ని మౌలికమైన సంస్కృత సాహిత్యచర్మితలు (వాయబడినవి. జర్మన్‌ ॥ ఇంగ్లీషు భాషల్లోని సాహిత్యచ9 తలు హిందీలోకి అనువాదం కూడా చేయబడినవి, హిందీలో ఇప్పుడు సంస్కృత సాహిళ్యాన్ని గూర్చి చాలాచాలా కృషి జరిగి తద ధ్యయనానికి సంబంధించిన పుస్తకాలు, సాహిత్య చరితలు చాలా సంఖ్యలో (ప్రచురిత మౌతున్నవి తెలుగులో సంస్కృత సాహిత్యాధ్యయనానికి సంబంధించిన పుస్తకాలు బాలా తక్కువ సంఖ్యలో (వాయజబడినవి, (వాయబడుతున్న వి, అంతే గాక సంస్కృత సాహిత్య్మచర్మిత తెలుగులో శ్రీ మల్తాడి సూర్యనారాయణ కాన్తి గారు ఎప్పుడోోవాసింది ఒక్కటే లభిస్తున్నది. తెలుగులోని ఈ లోటు మమ్మల్ని ఈ రచనకు (కేరేపించింది.

ఈ సాహిత్య చరితలో మేము ఎన్నో సంప్రదాయ విరుద్ధమైన అభిప్రా యాలను [పకటించాం, వాల్మీకీ, కాళిదాసు, కుమారిదాసు కొల దేశ జాత్యారి విష యాలల్లో ఎన్నో నూతనాభ్మిపాయాలను (పతిపాడించాం. వేదరచనాకాలం, వైదిక ఎజరో వ్ర్రయన్‌ మఠాల సంబంధం, వేదవ్యాభా;నాలల్లో భిన్నార్ధాలు, వైదిక దేవ తల స్వరూప పరిణతులు, మహాభారత రామాయణ కావ్యాల వెనుకముందులు, రూపకోత్పత్రి మొన విషయాలను గూర్చి కూడా ఎన్నో నూతనాభిప్రాయాలను చెప్పటం జరిగింది. ఈ పుస్తకాన్ని శేవలం కవులచరి[తగానే కాక విమర్శనాత్మ కంగా, సమీఇాత్మకంగా రూపొందించాం. ఈ పుస్తకం నిర్దష్షతను పండిళులే నిర్ణ యించగలరు.

ఈ పుస్తకం (వచురణకు (పోత్సాహాన్నిచ్చి అప్పటి ఆం. (ప. సాహిత్య అకాడమీ పక్షాన [పచురించడానికి అవకాళాన్నిచ్చిన అకాడమీ అధ్యక్షులు డా బెషవాడ గోపాలరెడ్డి గారి కి, కార్యదర్శులు లీ దేవులపల్లి రామానుజరావుగారికి మూ కృతజ్ఞతాభివందనాలు. ఇంతలో ఆం. (ప. సాహిత్య అకాడమీ రద్దయి తెలుగు విశ్వవిద్యాలయంగా రూపొందింది. అయిశా తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వారు ఈ పుస్తక _పచురణను కొనసాగించారు. వారికి మా కృతజ్ఞతలు. ఈ పుస్తకానికి

ని! ఆడుగగానే తమ అభి పాయాలను [వాసి ఇచ్చిన డా. పులి రామచందుడు గారికి మా హాోర్ట్డిక ధన్యవాదాలు, ఈ పుసకంలో అక్క డక్కడ తప్పులు దొర్లడం తప్పలేదు. తప్పొప్పుల పట్టికలో పాఠకులు వాటినిచూచి సవరించుకొని చదువగలరు. డా॥ ముదిగంటి సుజాతా రెడ్డి, డా॥ ముదిగంటి గోపాలరెడ్డి వీఎ2=11056/21 ఆగస్టు 19086 *'రోవాణమ్‌ి” తిలక్‌ నగర్‌ ప్రాదాబాదు-4॥.

విషయ సూచిక వైదిక వొృయం 'సీజీలు

వదాలు--వైదిక సాహిత్యం, ఈశ్వరీయ జ్టానం ఎంత 1! సంహితలు -బుక్సంహిత, యజుస్సంహిత, సామసంపహిత అభర్వ

సంహిత జలం తీ-16 చేద్యదష్షల్రైన బుషలు, వేదపాఠం, వేదఠాష్యాలు ... 16-20 బుగ్వేదభాష్యాలు-స్కందస్వామి, నారాయణుడు, ఉద్గీకుడు .... 20-96

మాధవభట్టు, వేంకటమాధవుడు, ధానుష్కయజ్వ ఆనంద

తీర్టుడు, ఆత్మానందుడు, సాయణ మాధవాచార్యులు, దయా

నంద సరస్వతి, అరవింద ఘోష్‌, ఆనంద కుమారస్వామి. సామవేదభాష్యాలు-మాధవుడు, భరతస్వామి, గుణవిష్టువు .... 25-26 శక్రయజుర్వేద భాష్యాలు-ఉవటుడు, మహీధరుడు, హలా... 27-98

యుధుడు అనంతాచార్యుడు, అనందటోధ చట్టోపాధ్యా

యుడు కృష్ణయజుర్వేద భాష్యాలు-కుండినుడు, భవస్వామి, గృహదేవుడు ... 28_29

వరుడు, భట్ట భాస్కరుడు వైదిక సాహిత్యాన్ని గూర్చి పాశ్చాత్యుల కృషి ౨. లీ0లీిల్‌ వైదిక వ్యాభ్యానాలల్లో భిన్నార్ధాలు అం... తీఫ్‌-4ల (వాహ్మణాలు-[బాహ్మణ (గంథాల |[పయోజనం ఎం. క్తీలె_ర్వ్రి బుగ్వేద (బాహ్మణ (గంథాలు, యజుర్వేద (బాహ్మణ (గంథాలు.... 6.48 సామవేద (వావ్మజ గ్రంథాలు, అథర్వ వేద (బావ్మణ (గంథాలు ... 49-61 అరణ్యకాలు *ల9.. ర్‌2=ర్‌క్తీ ఉపనిషత్తులు-ఉపనిష శ్తుల సంఖ్య, రచనా కా౨౦ం (వతిపాద్య ంం.. ల్‌క_69

విషయం.

౫౪ ముఖ్యమైన ఉపనిషత్తుల పరిచయం-- ఈ శావాస్యోపనిషత్తు, కేనో.... 59-62 పనిషత్తు, కఠోపనిషత్తు, (పళ్నోపనిషత్తు, రై త్రిరీయోప నిషత్తు, ఐతి రేయోపనిషత్తు ఛాందోగ్యోపనిషత్తు, బృహదా రణ్యకోపనిషత్తు శ్వేతాశ్వతరోపనివత్తు, కౌషీతక్యుపని వత్తు, ఉపనిషత్తులు... పాళ్ళ్చాత్యులు అం... 62-64 వేదాంగాలు = శక, (పాఠిశాఖ్య (గ్రంథాలు, కల్పసూళ.... 65-79 (గంఖాలు, (శ్రౌత గృవ్యాస్తూత (గంథాలు ధర్మసూత (గ్రంథాలు, జల్వస్తూత (గ్రంథాలు, కల్పసూ తాల రచనా కాలం వ్యాకరణం, నిరుక్తం, ఛందస్సు, జ్యోతిషం, అను.... - 79-96 (కమణిక (గ్రంథాలు, సర్వాను కమణి. వేదరచనా కాలం ఎం 8721056 ఇండో = యూరోపియను ఆర్యుల మతం ౨ 105-108 వైదిక జరో వ్రిియను మఠాలు 108-111 వైదిక దేవతలు - ద్యుస్థానీయ దేవతలు _ వరుణుడు, మిత్రా... 111-128 వరుణులు; పూవన్‌, నవితృ, సూర్యుడు, విష్ణువు, అశ్వినులు, ఉషస్సు, ర్యాతి, యముడు. అంతరిక్ష స్టాన దేవతలు=ఇం[దుడు, ఆపాంనపాత్‌, ఆపస్‌,.... 128-115 పర్జన్యుడు, ర్ముచుడు, మరుత్తులు, వాత, ద్యావావృథ్వి పృథ్వీస్థానదేవతలు = అగ్ని, బృహస్పతి, సోముడు,.... 145-157 వదులు, వేదాల్లో కవితా సౌందర్యం ! యజ్ఞవిధి 4 168-168 పురాణాలు - పురాణాల (పాచీనత, పురాణాల సంఖ్య, పురాణాల.... 171-186 రచనా కాలం, పురాణ లవణాలు పురాణాల కర్త, జైన పురాణాలు. స్మృతులు - స్మృతి (గ్రంవాలల్లోని విషయం, స్మృతుల రచనా.... 187-192 కాలం, స్మృతీ (గంథాల నిర్మాణం.

కళ లౌకిక వాబ్యయం సంస్కృత భాష = సంస్కరింపబడిన థాష సంస్కృత ఖాష.... 185-209 సంస్కృత భాషా వైశిష్ట్యం, సంస్కృత సాహిత్యం; సంస్కృత సాహిత్య వైశిష్ట్యం, సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత, పాళ్చాత్యుల సంస్కృత భాషాద్యయనం. మహాభారతం మహాభారత రచయిత, మవాభారత రచనాకాలం,.... 210-228 మహాభారతయుద్ధకాలం, మహాభారత సత్యకథేనా? మహీ భారతకథ పతీకాత్మకమా? మహాభారత బృహ్మదూపం, మహాభారత వస్తువై శిష్ట్రం, మహాభారతంలో ఉపాఖ్యానాలు, మహాభారతానికి వ్యాఖ్యానాలు, మవోభారత కె లీ, రామాయణం- వాల్మీకి, రామాయణ రచనాకాలం, రామారోణకథ.... 229-246 (పతీకాత్మకమా?, రామాయణ మహాభారతాలల్లో ఏది ముందు?, రామాయణకథ యొక్క రూపొంతరాలు, అధ్యాత్మ రామాయణం, రామాయణ లోక్కపియత్వం, రామాయణ మహాకావ్యత్వం, రామాయణశైెలి, రామా యణంలో సమకాలీన సమాజచ్మితణ. మహాకావ్యాలు కావ్యోత్పతి ఏికాసాలు- మహాకావ్య సంప్రదాయం, మహాకావ్య... 849-266 లకణాలు- కొళిదాసు- కుమారసంభవం, రఘువంశం, కాళిదాసు కవిత్వం, .... లిఠరీ-272 కాళిదాసు ఉపనులు, కాళిదాసు ఉ్మర్చేవలు, కాళిదాసు అఆర్థాంతర న్యాసాలు, కాళిదాసు పకృతి వర్ణనలు, కాళి దాసు త్రీ వర్షనలు, కాళిదాసు సంవాద ఘట్టాలు, కొళిదాసు విలాసం. ఆఅళ్వఘోషుడు- ఆశ్వఘోషనికాలం, ఆశ్వ ఘోషుడు కాళిదాసు ... 278-291 పూర్వవర్రియా?, ఆక్వఘోషుని రచనలు, బుద్ధచరిత, సౌందరనందం, ఆళ్వ ఘోషుని కవిత్వం,

కళ! అళ్వఘోషని తర్వాత కవులు= ౨444 వరి 1=లిరితి బుద్ధ ఘోమడు-= = లిరిలిఎలిరితి లీమకవి లేక భట్టభౌమకవిం అం వీరికీ భ్‌ _రృృమేంఠుడుం ఇం66 288 [పవర సేనుడు= = లిరితీఎ 205 భారవి*భారవి కాలం, కిరాతార్డనీయం కావ్యవర్జనలు, కవిత్వం, .... 285298 భారవి ఆర్జాంతన్మాసాలంకార[ పీతి, భారవి అఆర్థగౌరవం, ఆతప్మృత భారవి, క్రిరాతార్జునీయ్య ప్రశంస, భారవి వ్య క్రీత్వేం. భట్టి- భట్టి నిర్ణయం, కాలం, భట్టికచనలు, భట్టికావ్యం, భట్టి... 298-298 కవిత్వం, భట్టిపొండిత్యం. కుమారదాసు.కుమారదాసు కాలం, జానకీ వార జేశివ్చ త్తం _. విలిరిఎ 9004 వాల్మీకి కథలో చేసిన మార్పులు, కుమారదాసు-కాళిదాసు కుమారదాసు=భారవి, కావ్యవర్షలు, మాఘుడు-మాఘుని కాలం, శికుపాల వధ, మాఘుసి ఈవిత్వం,.... 804810 కావ్యవర్షనలు, మాఘుని పాండిత్యం, వారిచం[దుడు- ం6ం 810 సీతివర్శ- “= తి! 0=లి11 రత్నాకరుడు-రత్నాకరునికాలం, రత్నా కరుని పాండిత్య కవిత్వాలు... 811-812 గౌడాలినందుడు, అభినందుడు, శివస్వామి ౨6+ లి1విఎలి18ి మేమేందుడు- అం 818 మంఖకుడు, హేమచం దాచార్యుడు, వాగృట్టు అంల 14 శ్రీహర్షుడు-శ్రీహర్దుని రచనలు, న్రైషధచరిళం, థ్రీ హర్షుని .... 815-821 కవిత్వం, కావ్యవర్ణనలు, నైవధానికి వ్యాఖ్యానాలు, (శ్రీవర్డని పాండిత్యం. కృష్ణానంచుడు, జయరభథుడు, అమరచం[దుడు, దేవ్యపళసూరి, .... 821 ౨828 తం! వభసూరి, వీరనంది, నర్వానందుడు, వాసుదేవుడు, శాకల్మమల్ల కవి

నా! అగస్సుడు = అగస్త్యుని పరిచయం - కాలం, ఆగస్సుని రచనలు.... 828-827 వేదాంత దేశికులు - వేదాంత దేశికుల పరిచయం - కాలం- = వీలి/-ల28 రచనలు, వేదాంత దేశికుల మహాకావ్యం లా లోలంబరాజు అంం4 828 కవికర్ణపూరుడు- పారిజాతాపహరణేతివృత్తంగల కావ్యాలు * తిబిలిఎతిలీ0 వామనభట్ట వాణుడు - వామనభట్ట బాణుని పరిచయం = కాలం,.... తిలీి1=8తి2 రచనలు, రఘునాథ చర్మిత సుకుమారకవి, అప్పయ్య దీక్షితుడు, ఉఊత్చేషావల్లభుడు, .... 882886 దేవ విమలగణి, రాజమల్లు, చృకకవి, నీలకంఠదీక్షితుడు, మధురవాణి, రామభద దీక్షితుడు, వందారుభట్టు, కృష్ట రామ కవి, ముడింబై నరసింహాబార్యుడు, వట్టిపల్లి నర కంఠీరవ, పరవస్తు వేంఠకటరంగాబార్యుడు, ఉమాపతి శర్ము ద్వివేది, రేవ్యాపసాద ద్వివేది. రూపకాలు రూపకోత్పత్తి = వికాసాలు, రూపకాల (పాచీనత, రూపక భేదాలు.... 889-852 భాసుడు-భాసుని కర్పృత్వం, ఖాసుని కాలం, భాసుని జన్మస్థానం... 858-878 వ్యక్తి పరిచయం, భాసుని రచనలు, థఖాసుని ఇతర రచ నలు, థాసుని నాటకకళ, భాసుని కవిత్వం, కాళిదాసాదుల మీద థాసుని (వభావం కాళిదాసు = కాళిదాసు కాలం, కాళిదాసు జన్మస్థలం, కాళిదాను ... 878-400 జీవిత విశేషాలు-పాండిత్యం, కాళిదాసు అభీరుడా?, కాళిదాసు నాటకాలు, శాకుంతల కథకు మూలం, కాళిదాసు నాటక కళ, కాళిదాసు కవిత్వం అశ్వఘోషుడు = ఆశ్వ ఘోషుని నాటకాలు ౨ 00.408 శూ దకుడు - మృచృకటికం రచయిత, హదకు 4వరు?.... 402418 శూదకుని కాలం, మృచ్చకటికంలోని ఇతివృత్తం, నాటక నామౌచిత్యం, మృచ్చకటికంలోని రాఎకీయ నేపథ్యం, శూ దకుని నాటక కళ, పాత చితణ, మృచ్చ్ళ

27111 కటికంలో (పతిబింబించిన సొంఘిక పరిస్థితులు, శూ దకుని కవిత్వం. విశాఖదత్తుడు = విశాఖదత్తుని కాలం. విశాఖదత్తుని రచనలు,.... 419-488 ముదా రాషస నాటకం, ముదా రాక్షస నామౌచిత్యం, ముదారాషవసం విశేషత, విశాఖదత్తుని నాటక కళ, పాత చ్మ్‌తణ, విశాఖదత్తుని పాండిత్యం కవిత్వం. జ! నారాయణుడు = భట్ట నారాయణుని రచనలు, భట్ట... ఉలళి640 నారాయణుని నాటక కళ, వేణీ సంహారంలో నాయకుడు, భట్ట నారాయణుని కవిత్వం. వార్షదేవుడు = నాటక కొరుడు చ్యకన్తి హర్షవర్ధనుడు కాదా!,.... 440-450 (వియ దర్శిక, రత్నావ!, నాగానందం, నాగానందంలో ఆంగిరసం, వహార్డుని కవిత్వం. భవభూతి-భవభూతి పేరు, భవభూతి కోలం, భవభూతి పరిచయం,.... 450-496 భవభూతి జన్మస్థలం, కాణ[పియ నాథుడెవరు?, ఉంబేకుడు- భవభూతి ఒక్కరేనాః భవభూతి మహారాష్ట్రిియా ? ఆంయధుడా ? భవభూతి రచనలు, మవోవీరచర్మిత, మాలతీ మాధనం, ఉత్తర రామచర్మిత, భవభూతి కరుణరస పీతి, ఉత్తర రామచరీీత ఒక ““_టాజెడి”, భవభూతి [పణయ చ్‌ళణ, భవభూతి (పకృతి చితణ, భవభూతి నాటకకళ, భవభూతి కవిత్వం, భవభూతి పొండిత్యం-న్నక్రిత్వం, భవ భూతీ -క?దాసు, భవభూతి మీద కాళిదాసు [పభావం, మురారి-మురారి కాలం, మురారి రచనలు, మురారి నాటకకళశ,.... 896-600 మురారి కవిత్వం, శివస్వామి, ఆనంగహర్ష మాతృరాజు, మాయురాజు, భీమటుడు,.... 8500-50 శక్తిభదుడు, కులశేఖర వర్మ, హనుమన్నా ఓకం, మేమీశ్వరుడు.

॥డి రాజశేఖరుడు-రాజశేఖరుని జీవిత విశేషాలు, రాజశేఖరుని రచనలు, ... 504. 515 బాలరామాయణం, బాలభారతం, కర్పూర మంజరి; విద్ధశాల భంజీక, విద్ధళాల భంబికలో ఐతిహాసిక మహత్త్వత, రాజశేఖరుని నాటక కళ, రాజశేఖరుని కవిత్వం. దిజ్నాగుడు-ఛలితరామనాటకం, త్మేమేందుడు, బిల్హణుడు, కృష్ణ.... 515-568 మిశడు, జయదేవుడు దు మిగవరాజు, వత్సరాజు, కాంచనాచార్యుడు, శంఖభరుడు, రామకృష్ణుడు, శంకరక వి,యశశ్చం[దుడు, రామభర్ద ముని,జినమండనుడు, మదనబా ఐసర స్వతి,యళఃపాలుడు, రామచంద్రుడు, వేదాంత దేశికుడు రెండవ (పతాపరు[దుడు, విద్మానాథుడు, విశ్వ నాథుడు, నరసింహుడు, వామన భట్టవాణుడు, నాగ నాథుడు, అనపోత నాయకుడు, సింగభూపాలుడు, విశ్వే శ్వరుడు, భాస్కరుడు, వేంకటాధ్వరి, విరూపాత్సుడు, మోఇాదిత్యుడు, జగదీశ్వరుడు. జ్యోతిరీశ్వరుడు, శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు, కృష్ణదత్తుడు, రామదేవుడు, మథురాదాసు, జీవరామ యాజ్జికుడు,. సామరాజ దీశ్నితుడు, సుందర మివడు, గోస్వామి పరమనందదాసు, అప్పయ్య దీిక్షి తుడు శేష శ్రీకృష్ణుడు, రూపగోస్వామి, రామభ్యదుడు, ఆతిర్మాతయజ్వు, నీలకంఠుడు, చం దశేఖరుడు, రత షలేట థ్రీనివాస దీక్షితుడు, మహదేవుడు, గోకులనాథుడు, సోమ రాజ దీషేతుడు, భూమినాథుడు, భూదేవళుక్ల ఉద్దండి, ఆనందరాయడు, నల్లానరి, విశ్వనాథుడు, శంకర దీషే తుడు, విశ్వేశ్వరుడు, రామేశ్వరుడు, శ్రీధర పేరుభట్టు, పద్మనాభుడు, రామచం[ద కవి, శంకరలాల్‌ కవి, మూల శంకర మణిక్‌లాల్‌, చంద్రకాంత తర్కాలంకార, గోపీ నాథుడు, వై ద్యనాథ వాచస్పతి భట్టాచార్య, కృష్ణమాచారి, ఆంబీకాదత్తవ్యాస, పేరి కాశీనాథళాన్తి, ముడుంటి నరసింహాచార్యులు. సంస్కృత నాటకాల పతనోన్యుఖత

య! లఘుకావ్యాలు, శ్లోకసం గ్రహ (గ్రంథాలు. ఖండకావ్యం కోవం, ఖండకొవ్యానికి మహాకావ్యానికి గల భేదం, ... 547-565 ముక్తకాలు, ఘటఖర్చ్పరుడు- ఘటఖర్బరుని పరిచయం, తర్వాత కొవ్యాలమీద.... 554ఉ=5ళ”? ఘటఖర్చ్పర కావ్య ప్రభావం. కాళిదాసు బుతుసంహారం, బుతుసంహార =, ర్సీరరి=5్‌60 కర్తృత్వం, బుతుసంహారంలోని వర్ణనలు, బుతు సంహార అనువాదాలు, కాళిదాసు ఇతర రచనలు మేఘసందేశం మేఘసందేశ పరిచయం, ఎ తరి 1=566 రామగిరి ఏది?, మేఘనందేళ కొవ్యరచనా [వేరణ, మేఘ సందేశ క్లోకసంఖ్య, మేఘసందేశ కావ్య పభానం- సందేశ కొవ్యాలు; మేఘసందేశ టీకలు=అనువాదాలు. మేఘసందేశాన్ని అనుకరించిన సందేశకావ్యాలు = 566-572 ధోయి, వేదాంత దేశికులు, ఊద్దండుడు, వామన భట్ట బాణుడు, సుందరగణి, రూపగోస్వామి, రఘునాథదాసుడు, మేఘ సందేళాన్ని అనుకరించిన కావ్యాల పట్టిక + 572-578 చండాలవిద్య = 578-564 గాథాస ప్తళతింగాథాసప్తళతి పరిచయం, గాథా 4, 574=5్‌06 సప్తళతికి గల విశేషత, గాథాస ప్తోతి (పభావం, అశ్వ ఘోషుడు, హార్షవర్దనుడు, సిద్ధసేన దివాకరుడు, ... 578-582 శా. ఎమ, నుల -రపాండ్యుడు, మానతుంగాచార్యుడు, చర్మదిలంల ఛివుణి, బాణుడు, మయూరభట్టు సీతిబోధక (గంథాలు- సీళిళాస్త్ర చరిత అం 582 కౌటిల్య నీతిశాస్త్రం; కామందక నీతిసారం, శ్మకనీతి సారం *** ర్‌8ిలీ= 586 భర్తృహరి- భర్తహరి ఎవరు, భర్తృహరి ్లోకాలకు గల విశేష... 686-589 (పచారం, భర్శృహరి శతక్మతయం. శంకరాచార్యులు శంకరాచార్యుల స్తోోతకావ్యాలు = రీరి9=591 మూకకవి . ర్‌ం 1

గగ! ఆమరుక కవి = ఆమరుక కవి పరిచయం, ఆమరుక శతకంలోని ... 591-595 ళ్లోక సంఖ్య, అమరుక శతకానికి వ్యాఖ్యానాలు = అను వాదాలు, అఆమరుకుని కవిత్వం విజయాంక లేక విజ్జీక, కులశేఖరుడు, వికటనితంబ,.... 505-601 దామోదర గుప్తుకు, "భల్పట కవి, ఆనంద వర్ధనుడు, రత్నాకరుడు, ఉత్చల దేవుడు, శీలాభట్టారిక, యామునా జారుడు, అభినవగు పుడు, రామానుజాచార్యుడు, శ్రీవత్సాంకుడు చౌరవంచాశిక = చౌరపంచాళిక కర్తృత్వం, చోరపంచాశికలో.... 6016804 లోక సంఖ్య, చౌరపంచాళిక కవిత్వం. "మేమేందుడు, కవిశంభు, మురళ, మోరిక, బిల్వమంగళుడు,_ .... 60-606 గోవర్థనాచార్యుడు - గోవర్టనుని పరిచయం, గోవర్థనుని కవిత్వం..... 606-605 జయదేవుడు - జయదేవుని పరిచయం, గీతగోవిందం, గీత ... 600.616 గోవిందం మీద జత (పభావం, గీతగోవిందంలోని వస్తువు = కవిత్వం, గీతాగోవిందానికి వ్యాఖ్యానాలు -ఆను కరణాలు, గీతగోవిందం అనువాదాలు, జయదేవుని ఇతర రచనలు. క కల్ఫబుడు, సోమ వభువు, జల్హణుడు, మధ్యాచార్యుడు, జగద్ధరుడు,.... 614620 సిల్హణుడు, ధనదరాజు, జనార్థ్‌నభట్టు, నరహరి, కుసుమ దేవుడు, నాగరాజు, దక్షిణామూర్తి, గుమానీకవి, ద్యాద్వి వేది లక్మణాచార్యుడు, తాళ్ళపాక అన్న మాబార్యుడు, చాతకాష్టకం, రామచం[దకవి, శృంగార జ్ఞాననిర్ణయం, రు[దకవి, _నారాయణభట్టు, మధుసూదన సరస్వతి, అప్పయ్య దీక్షితుడు, నీలకంఠ దీక్షితుడు, రామభ్యద దీ్షితుడు. పండితరాయలు జగన్నాథుడు = జగన్నాథుని జీవిత విశేషాలు,.... 620-628 జగ్ననాథుని లఘుకృతులు, భామినీ విలాసం, జగన్నాథుని కఏత్వం.

న. అవతార కవి, గౌరి, పద్మావతి, వేంకటాధ్వరి, నారాయణలీర్థుడు .. 628 =682 భాస్కరుడు, విశ్వేశ గర పండితుడు, త్యాగరాజు, ముత్తు స్వామి దీషితుడు, శ్యామాళాన్తీ. రామరాజ డిషితుడు, లల్పాదీవ్నీకుడు, (శీనివాసాబార్యులు, మండపాక పార్వతీశ గర శాస్త్రి, బెల్లంకొండ రామరాయకవి, కొక్కొండ వేంకట రత్నం, చైరుకూరి ' వెంకట రెడ్డిశాన్త్రి, వింజమూరి వీర రాఘవాచార్యులు, ఆదిభట్ట నారాయణదాసు, క్లోకసం[గవా (గంథాలు + రిక్రీలిం6ి1 రీ గద్యకావ్యాలు గద్యరచనా పరంపర, గద్యకావ్య రచనాపరంపర, గద్యకావ్య.... 600646 /' భేదం, కఠ ఆఖ్యాయికల లక్షణాలు. సుబంధు-సుబంధు కాలం, సుబంధు (పళస్తి, వాసవద త్త ఇతి.... రీశకంలిల్‌ 1 వృత్తం, వాసవదత్త ఇతివృత్త కల్పన, సుబంధు కవిత్వం, రొమాన్సు. దండి=ందండి కాలం, దండి రచనలు, దశకుమార చరిత క ర్భృత్వం.... 651-661 దశకుమార చరి[తకు మూలం, దండి శైలి. వాణకట్టు=బాణుని జీవితవిశేషాలు, బాణుని కాలం, వాణుని రచనలు.... రి6 1669 కాదంబరి ఇతివృత్తం; కాదంబరి కథకు మూలం, బాణుని (పతిభ, బాణునిైైలి, బాణుని, (హ్‌ స, బొాణతనయుడు ధనపాలుడు-ధనపాలుని కాలం, కాదంబరి పభావం 4 669-670 ఓడయదేవుడు, ఆగస్తుుడు ల 670-673 కాదంబరి అనుకరణలు -- థుండిరాజు వ్యాసుడు, మణి రాముడు, ... 672 కాశీ ంాథుడు, అనంతాచార్యుడు, ఆర్‌.వి, క ఎప్టమాచార్యులు, అహోబిల నరసింహుడు. ఆధునిక గద్మకావ్యాలు-శ్రీశైల దీక్షితుడు, ఆర్‌. కృష్ణమా.... 679-678 చార్యులు, జగ్గశ్రీ, వకుళభూవషణకని, కొంబాకం అనంతా చార్యులు” హరిదాసు సిద్ధాంతవాగీపుడు, విశ్వేశ్వర పాండే, మేధ్యావత పండితుడు, రాజమ్మ, వరిచరణ భ ట్టాచార్యుడు, అప్పాళాస్త్ర, అనంతాణార్యుడు.

నన! చారితక కావ్యాలు

భారతీయుల చార్మితక దృష్టి = 677-660

బాఐభట్టు-హర్షచరి,త కావ్యేతివృత్తం, బాణుని శైలి. రి80-682ి

వాక్చతిరాజు-గౌడవహో, మధుమథన విజయం. = 6826838

పద్మగు పుకుంపద్మగుప్తుని పరిచయం, నవసాహ సాంకచర్శిత, .... 688-685 శైలి, చార్మితకి సత్యాలు.

మ్షేమేందుడు హేలరాజు, ఛవిల్హాకరుడ, సుప్పుతుడు 4 685-698

బిల్లణుడు - బిల్లణుడు - బిల్లణుని పరిచయం, వికమాంక దేవ ... 688-687 చరిత, చార్మితక సత్యాలు,

శంభు 688

క ల్లణుడు-రాజతరంగిణి, కల్లణుని పొండిత్యం-శై లి, చార్మితక.... 688-691 సత్యాలు.

జల్లణుడు, సంధ్యాకర నంది. + 691-692

హేమచం(దాబార్యుడు = కుమారపాల చర్మిత, . హేమచందుని.... 692694 పాండిత్యం=శైలి, చార్మితక సత్యాలు

జయాంకుడు.-పృథ్వీరాజు విజయం, జయాంకుని పొండీత్యం= .... 6944695 శైలి, చార్మితక సత్యాలు,

అభయదేవుడు 246 695

సోమేశ్వరదేవుడు - కీ ర్రికొముది, సోమేశ్వరుని పొండిత్యం- 4, 695-696 శెలి, చార్మితక సత్యాలు.

అరిసింహుడు = సుకృత సంకీర్తనం, అరిసింహుని పాండిత్యం-=,... 696-697 శైలి.

వాలచం[దసూరి = వసంతవిలాస కావ్యం, బాలచందుని.... 6907.698 పాండిత్గం- శ్రేలి, చార్మితక సత్యాలు.

సకల విద్యా చ(కవర్తి- . 698

నయచం[దఘారి= హమ్మీర కావ్యం, నయచందచుని పాండిత్యం-.... 699-700

' 2ైలి, బార్మితక సత్యాలు.

గంగాదేవి = మధు విజయం, గంగాదేవి పాండిత్యం శైలి,... 700708

చార్మి తక సత్యాలు.

నెన్‌ 7 వామనభట్ట బాణుడు- వేమభూపాల చర్మిత, చార్మితక సత్యాలు,.... 708704 శైలి. జోనరాజు, (భ్రీవరుడు, (పాజ్యభట్టు ఒం 704705 ద్వితీయ రాజనాథ డిండిమకవి - డిండిమకవి పరిచయం _ సాజు... 705-707 వాభ్యుదయం, డిండిమకవి పాండిత్యం- శైలి, చార్మితక సత్యాలు, తృతీయ రాజనాథకవి అలం 707 తిరధుమలాంబ- వరదాంబికా పరిణయం, శైలి. ఎ (07-709 రఘునాథ భూపాలుడు, యజ్ఞనారాయణ దీశ్షేతుడు, రామ'... 709714 భదాంబ, రాజ చూడామణి, విరూపాకుడు, నల్లా దీక్షితుడు, శ్రీధర వేంకటేశ కవి, ఢుండీరాజ వ్యాస యజ్వ, నివృత్తి శేషాచలపతి, జగన్నాథకవి, జగన్నాథ పండిత రాయలు రమాబాయి, పరమానందకవి, జయరామ కవి, కాళిదాసు, వేంక టే వామనకవి, పురుషోత్తమ కవి, ్రీపాద కాన్తి హసూర్కర్‌, - ఆంబికాదత్త వ్యాసుడు = శివరాజ విజయం, కావ్యేతివృత్తం,.... 715-717 శైలి, రచనోద్దేకం సదాశివశాన్త్ర అలం 77 శ్రీధర భాస్కర వర్టేకర్‌ - శ్రీ శివరాజ్యోదయం, ఆం 717.71 చంపూ కావ్యాలు చంపూకావ్య (పక్రియ, చంపూకావ్య ఉత్పత్తి వికాసాలు, .... 721-728 చంపూ ళోవ్య లక్షణాలు (తివికమ భట్టు అ (తివ్మికమ భట్టు చరిచయం, నలచంపువు ఇతి.... 728. 788 వృత్తం, మదాలస చంపువు, (తీవికముని కవిత్వం. _ సోమ్మపళ సూరి _ సోమ్ము పభ సూరి పరిచయం, యళ స్తిలక.... 7€8._784 చంపువు ఇతివృత్తం, సోమ (వళుం కవిత్వం. చారిచం[దుడు, సోడ్ధల కవి +౪6. 784 ఫిర్‌

వగ భోజరాజు _ భోజరాజు పరిచయం, చంపూ రామాయణ ఇతి.... 7ల5..?806 వృత్తం, భోజుని కవిత్వం. లక్ష్మణ సూరి _ లక్ష్ముణ సూరి పరిచయం, యుద్ధకాండ రచన..... 788-749 . ఆశాధర సూరి, దివాకర కవి, ఆహోఐల సూరి, ఆమలాచార్యుడు,.... 709.42 కవి తార్కిక సింహుడు, కవి కర్ణపూరుడు, అభినవ కాళిదాసు. అనంతభట్టు -అనంతభట్టు పరిచయం, ఆనంతభట్టు కవిత్వం. ల 74ీలిఎ శశీ. జీవరాజు, వల్లీ సహాయుడు, శేషకృష్ణుడు, రామానుజదాసు,.... 744756 రామానుజాచార్యుడు, రామానుజ దేళఠికుడు, భాగవత చంపువు, సమరపుంగవ డీక్షితుడు, దైవజ్ఞసూరి, తావ ధాన భట్టాచార్యులు, పద్మనాభ మ్మికుడు, నారాయణభట్టు, థ్రీకృష్ణకవి, కాళహస్తికవి, చిదంబర కవి, మి తమి కుడు, కేశవభట్టు, -చేంకటాధ్వరి, నీలకంఠ దీక్షితుడు, నృసింవి చార్యుడు, రామచం్మద దీక్షితుడు, రాఘవాచార్యుడు, చక కవి, కూచిమంచి తిమ్మకవి, వేంకటార్య, ధర్మరాజు, వేంకటకవి, అన్నమార్యుడు భానుదత్తకవి, రాజచూడా మణి దీక్షితుడు, రెండవ శరభోజి, శ్రీనివాస కవి. కథాకావ్యాలు కభాకావ్యాల ఉత్పత్రి- వికాసాలు, కథాకావ్య భేదాలు.. + (57=/59 బృవహత్కథ- గుణాఢ్యుని పరిచయం, బృహతథరచన, బృహా.... 7606770" త్కథాను వాదాలు, పెళాచీభావ, బృహత్కథ (పొమఖ్యం అవడాన ళతకం, దివ్యావదానం, జాతకమాల, సూ తాలంకారరి,.... 770-279. ఖభోవ(పపంచకథ, బేతాళ పంచవింశతి, సింవోనన ద్వా(_తింశిక కథలు, పంచదండిచ్చత (పబఐంధం, మాధవానల=-కామకందళ కథ, వికమోదయం, శాలివా హన కథ, వీరచరిత, పురుష పరీక్ష, ధూర్తాఖ్యానం, కథా కౌతుకం, పకసప్తతి, శుకసప్తతి అనుకరణలు, లోజ. (ప్రబంధం, భరటక ద్వాతింశిక,

గ్‌న*1 నీతికథలు పంచతం[తం ఇ పంచతంతం పీరు = స్వరూపం, పంచతంగత ... 770-785 రచనాకాలం, పంచతం[తం యొక్క విశిష్టత. తంఠాఖ్యాయిక, పంచాభ్యానకం,. పంచాఖ్యానోద్ధారం, సరళ.... (85-788 పంచరత్నం, హితోపదేశం, (ప్రపంచ భాషల్లో పంచతం[తం, పంచతం[త కథలకు మూలం, .... 7088.798 చితకావ్యాలు చ్మితకవిత్వం (ప్రాచీకత ఎం 7907.799 ధనంజయుడు, విద్యామాధవుడు, కవిరాజు, రామచం[దకవి,.... 790 వేంకటాధ్వరి, చిదంబర సుమతి, దైవజ్ఞ నూర్యకవి, మేఘ విజయగణి, హరిదత్త సూరి. అలంకార శకాస్త్ర్మగంథాలు భరతుడు = భరతనామం, భరతుని కొలం, నాట్యశాస్త్రం, నాట్య... 808. 818 శాస్త్రానికి వ్యాఖ్యానాలు, భరతుని తరువాత వెలసిన ఆలంకొరికులు. అగ్నిపురాణం, మేధావి, భట్టి, ధర్మకీ ర్తి. = 8128 1కీ భానుహుడు = కావ్యాలంకారం, దండిభామహుల పొర్వాపర్యం, ... 815-818 భామహుని పరిచయం, భామహుని రచనలు, దండి = కావ్యాదర్శం, కావ్యాదర్శానికి టీకలు, + 818-820 ఈ దళలట్టు, ఉదృటుడు, వామనుడు. = రీవ0-8లిక్రి రదటుడు = ర్ముదటుని కాలం, కావ్యాలంకొరం, కొవ్యాలం.... 8028.824 కారానికి టీకలు. భట్టలోల్లటుడు, భట్ట కంకకుడు, భట్టనాయకుడు. అలం 8ిలిల్‌ ఆనందవర్ధనుడు = ధ్వని కారికొకారుడు, ధ్వన్యా లోకం, ధ్వని.... 826-670 సిద్ధాంతం -దానివై శిష్టం,

న. ముకులభట్టు, రాజశేఖరుడు, అజికసేనుడు, భట్టతౌశుడు, భట్ట... 880-888

• ఇందురాజు అభినవగు ప్తుడు - అభినవసుపుు రచకలు, అభినపగు వ్ర... 888-885 పాండిత్యం, ధ్వన్మాలోకవ్యాఖ్య- రాజానక కుంతకుడు, మహిమభట్లు + రిలి5్‌-888 ధనంజయంధనికులు-దళరూపక వైశిష్ట్యం, .... 888-810 భోజరాజు, వ్మేమేందుడు, మమ్మటుడు, రాజానక రుయ్యకుడు,.... 840-857 వాగృట్టు (పథము, హేమ చం దాచార్ముడు, జయ మంగళడు, రామచంద్ర, గుణచందులు, మలయజణ పండితుడు, రాజూజు, సాగరనంది, జయదేవుడు, దేవేళ్ళరుడు, థానుదత్తుడు, ధర్మదాసు, శారదాతనయడు, అల్లరాజు, అమృతానందయోగి, విద్యాధరుడు, విద్యా నాథుడు, వాగృట్టు (ద్వితీయ), మహాప్మాత విశ్వనాథుడు, కుమారగిరి రెడ్డి, పెదకోమబి వేమారెడ్డి, రెండవ సింగ భూపాలుడు, విశ్వేశ్వరుడు, విద్యాభూవణుడు, సాయణుడు, పుంజరాజు, వారాణసి ధర్మసుధీ, అని విల్ల వేంకటకాన్తి, అనివిల్ల నారాయణశాన్తి లొల్ల లక్ష్మీధరుడు, శఠకోపాబార్యుడు. రూపగోస్వామింభ క్రిరర స్థాపన, రూపగో స్వామి ఇతర రచనలు.... 867-859 గోస్వామి కర్ణపూరుడు, కవిచం[దుడు, కేశవ మ్నికుడు, ళోభా.... 859-862 కరుడు, అప్పయ్య దీక్షితుడు. అలంకారాల (శ్రమవికాసం 44 రిరిలి=868 వండితరాయ ల జగన్నాథర్డుడు = రనగంగాధర (పాశ స్త్యం ఉల 864- 866 రాజచూడామణి దీక్షితుడు, చెరుకూం యజ్ఞ == రికితి=ర్ర?1 నాంాయణుడు, యజ్ఞరారాయణ దీషిశుడు, కృష్ణశర్మ, థ్రీకైల నరసింవోచార్యుడు, సుధీం దమోగి, థ్రీకృష్టుడు, కృష్ణళట్టు, విశ్వేశ్వరుడు, అక్సరుషా, దేవీ శంకరుడు, నృసింహకవి, అరుణగ'రి కవి, సదాశివ మి, కచ్చ పేళ్వర దీషితుడు, కాత్యాయన సుుబహ్మణ్యసూరి, కృష్ణసుధీ,

ఇగఇ11

బలదేవ విద్యాభూషణుడు, రత్నభూషణుడు, అనురథ

మండనుడు, రాజశేఖరుడు, అచ్యుతశర్మ, మురారిదాసుడు

సుుఐహ్మణ్యం.

నిఘంటు (గంథాలు

[పాచీన నిఘంటుకారులు, ఆధునిక వైదిశ నిఘంటు (గంఠథాలు,.... 876-888 _ లౌకిక సంస్కృత నిఘంటువులు, ఆధునిక నిఘంటు (గ్రంథాల

రచన. ఉపయుక్త (గంథ సూచిక + రర4=886

తప్పొప్పుల పట్టి పేజి పంక్తి తప్పు ఒప్పు లం లిల్లి థీమోడార్‌ బేన్సే థీయోడార్‌ బేన్ఫే ఠం 8 చిత్వారి చత్వారి ర్‌! లిం కౌళశల కోసల రతి లి శాంఛాయన శాంభాయన 152 18 ఇంట్లో ఇందులో శలళ8 ల్‌ చాటుతున్నవి కేలుళున్నది బ్ర 28 చచ్చుట చావటం లిక క్షే జన్మించాడని జన్మించాడన్న ౨98 క్షే్రే (సూర్యవంశం మరియు (కాళిదాసు కావ్యం మరియ కాళిదాసు కావ్యం) సూర్యవంశం) లి00 ర్‌ బయట పడిని బయట పడిన 800 లక్ష (వాస్తాడు (వాసాడు తి21 కేరి ఈ వాక్యాన్ని ఈ కావ్యాన్ని 827 లి శ్లోకంలో క్లోకాలల్లో ల్రిశ్రీ1 ల ఉదృఏించినవి ఉదృవించినవని లకర 1 వాజస్నేయ వాజసనేయి త్రం క్‌ విధములుగా విధాలుగా 887 146 (నకృతి పేమ; (పకృతి (పేమి, ఫ్ర్ర్రక్ష 9 7 అంళాలున్నవి 7 అంకాలున్నవి 895 లి మహాభారతంలోను మహాభారతంలో పద్మ పద్మ పురాణంలో పురాణంలోను

కన

3? 2౨9 గొయిథె ఈ నాటకాన్ని గొయిథె ఈ నాటకాన్ని చదివి ఆర్క్‌ మెడెస్‌ ఆర్క్‌మెడెన్‌

410 19 ఆర్యకుడు ఆర్యకున్ని

414 18 వ్యవస్థ వర్ణ వ్యవస్థ

శ88. 9 వ మైలక్యత వసైక్యత

తీక్సీల 18 చెప్పిందాని చెప్పిందానికి

శ్రీశ్రీశ్సీ 19 కలుసుకొనేవరకు కరుసుకొనే కొరకు

480 18, 19,20 పద్మావతి పుర మంతి పద్మావతీ పురమంతి ళూరి భూరి (పేమిస్తుంది. వసువు కూతురు మాలతి. మాధవుడు కూడా మదనోత్సవ సమయంలో ఆమెను వసువు ఆమె మాధవుని చూచి (క్రేమి కూతురు మాలతి మద స్తుంది. మాధవుడు కూడా నోత నవ సమయంలో ఆమెను 1నేమిస్తాడు అమె మాధవుని చూచి

శరత 14 వాగ్మికాశమంలో _ వాల్మీకాళమంలో తెచ్చి విడిచి తెచ్చి విడిచి పెడ్తుంది. పెట్టిందంి.

శీ76 కేర్‌ అక్కడ కూడ అక్కడక్కడ

క్‌78 లశ ఛందొవిచితి ఛందోవిచితి

628 కేల 24 మేచ్చుడని, మేచ్చ మ్లేచ్చుడని, నే

650 18 ఆవ్షకీడ అమ్మకీడ

661 15 వర్ణలను వర్జనలను

661 10 రాజస్థ్రానలను రాజాస్థానాలను

671 19 చత చూచామణీ త్మ్యతచూడామణి

677 26,27. ఒకవిధంగా ఆదర్శ ఒకవిధంగా ఆదర్శ పురుషుల పురుషుల సమాజాల చరితను చితించటమే కాని చర్మిత

ల!

689 18 రాజనైకీక రాజనై తిక

696 లి (క్రీశ.120 ప్రాంతం [కిశ. 1220 ప్రాంతం

723 లల ద4&ిదేశీయులు దక్షిణవేశీయులు

"ల8 రి? డా. భవినాథ |తిపాఠి డా. తవినాథ (తిపాఠ

728 [7 మాన్య భేటాధిపతి మాన్య ఖేటాధిపతి

706 కే కల్పిస్తున్నవి కన్పిస్తున్నఏ

40 15, 16 సమాసీ ఐహుళత సమాస బహుళత

745 5 ఈర్షలో ఈర్ష్యతో

740 96 వర్జవిషయాన్ని _ ఎర్జ్యవిషయాన్ని

7ర7 19 'కెళ్యాసాలే కాక ఆఖ్యానాలే కాక

782 15 సంస్కృృతజ్ఞాని. సంస్కృతజ్ఞానిని

762 ప! కారణభూతి కాణభూతి

768 లి మాల్యవంతుడుగా మా ఎ్యవంతుడు గుణాఢ్యునిగా గుణాఢ్యునిగా

768 4 ఎప్పుడైతె గుణా ఎప్పుడై తె గుజాడ్యుడు ఢ్యుడు రాజును రాజును సంస్క్బాతజ్ఞుని చేయ సంస్క్యృతజ్ఞుని లేకపోయెనో చేయలేక

61 థి వ్యతిరేకణ నియ వ్యతిరేక నియమాలను మాలను

౯గ్ర7 6 హైేమచందదసూరి. హేమచందసూరి మొదలైన పై కాచీభాష (ప్రాచీనా (ప్రాచీనాబార్యులచేత పైళాచీ బార్యులచేత భాష

767 ౦0 ఏ (పాంతంతో వీ (పొంతంలో

774 ల్లి పష్యతులు (పతులు

గ్లొళ్గశ్చ 15 చెస్తాయి వెప్తాయి

"79 19 పహ్బలీ భాష పహ్హవీభావ

న.

780 7 పరీ పహ్హవీ

780 శతి ఏ.బ్లార్‌ ఏ,బార్త్‌

787 న! ఉపదేశాత్మత ఉపదేశాత్మకత

780 క్షే ఎట్లు వచ్చిందో వెట్లా వచ్చిందో

7908 11 పహ్మవీ పప్లవీ

809 15 ఐదుగురు ఐదుగురి

808 1,8, 11 ద్వ్యిర్థి, (ద్యర్థి ద్వ్యర్థి

815 19 విపరింపబడీనది వివరింపబడినవి

819 £6 శరీర కల్పలను కర్రీగ్ర కల్పనను

828 ర్‌ కావ్యాన్ని వ్యక్తులతో కావ్యాన్ని వ్యక్తితో

887 7 సర్వసమానంగాచేసి సర్వమాన్యంగాచేసి

829 లలి వస్తుధ్వని, ఆలంకా వస్తుధ్వని, అలంకారధ్వని, ధ్వని రసధ్వని

880 18 సిద్ధాంతమే గొప్పదని సిద్ధాంతమే గొప్పడైండి

848 వరి అనంక ంతీ ఆనలంక, సతీ

6858 కేక రూపొందించినాడు రూపొందించాడు

855 కే చమత్కారాతరం చమత్కారతరం

858 లి? నిర్వేదళంకాహషాదులు నిర్వేద శ ంకాహర్షాదులు

868 ల! ధ్వని కావ్యంలో చితకావ్యంలో వాబ్యార్థమే వాబ్యార్థమే

875 లలి [గంఠాలలో వేరువేరు (గంథాలకు వేరువేరు

880 కేం 'సేమచం[దాచార్యుడు హేమచందదాచార్యుడు

వైదిక వాబ్బ యుం

ఎదిక వా బజ్మ యం యూ న!

విషయదృష్టితో పరిశీలించినట్లయితే వేదాలకు, వైదిక సాహిత్యానికి భేద మున్నది. “వేదాలు” అంటే మంత సంపితలైన నాలుగు (గ్రంథాలు మ్యాతమే; “వైదిక” అంటే వేద సంబంధమైన విషయవిజ్ఞానయు క్రమైన (గంథాలన్ని బేరుతవి. అవి- (బాహ్మఐణ, ఆర్యణక, ఉపనిషత్తులు, ఇంకా వేద పఠనానికి, అవ గాహనకు ఉపయోగపడే వేదాంగాలు కూడా వైదిక సాహిత్యంలో చేరుతవి.

వేదాలు సమస్త హిందూజాతికి (పాచీనమైన పవ్శిత[గంథాలు. “వేది శబ్దం 'విద్‌'- జ్ఞానే అన్న ధాతువునుంచి నివృన్నమైంది. దేని ద్వారా ఖాన 1పాప్తి కలుగుతుందో అది వేదమనబడుతుంది. వేదాలు సమ స్తజ్ఞానానికి (సోత స్సులని భారతీయుల నమ్మకం, క్లాన్నపతిపాదకమైన “వేద? శబ్దం తర్వాత వివిఢ విషయ్యగంథాలకు జోడింపబడుతూ వచ్చింది. ఉదాహరణకు-- నాట్యవేదం, ఆయుర్వేదం, ఇతివిసవేదం, పురాణవేదం ఇత్యాది.

ఈశ్వరీయ జూనం ఖా

చేదాలు అపొరు షేయాలని (పసిద్ధి. అంటె అవి వ్యక్తులచేత (వాయబడ లేదని ఆంటారు. జ్ఞానం కాశ్వతమైంది. ఈశ్వరీయమైంది. అటువంటి క్టానాన్ని ఈపఃసంపన్నులై న బుషులు దర్శించి (వకటింపగలిగారు కొని, వారు ఆఖ్ఞానానికి కర్తలు కారు. ఆందుచేతనే వేదాలను ఆపొరుషేయాలని అన్నారు.

వేదాలకు *(సతు"లని కూడ పేరు, 'శుతి' అంటె “వినుట' అని అర్థం. ముషులు వేదజ్ఞానాన్ని పరమాత్మ నుంచి విన్నారు కాబట్టి వేదొలకు (శతులని "పేర కలిగింది. వేదాలు లిఖితరూపలలో కాక [(శవణరూపంలోనే పూర్వకాలంలో (ప్రచారంలో వుండేవి కాబట్టి వాటికి [శుతులని పేరు కలిగిందని మరొక వ్యాఖ్యానం.

శీ సంస్కృత సాహిత్య చరిత

ఈశ్వరుడు లేడనే వారినైనా భారతీయులు సహించారు కాని వేద పామా జ్యాన్ని ఏమ్మాతమైనా ఆంగీచరించని వారిని సహించలేక పోయారు. వేద [1పామాణ్యాన్ని అంగీకరించే వాడు అస్తీకులు, వేదప్రామాణ్యాన్ని అంగీకరించని వారు నా స్తీకులుగా పరిగణింపబడినారు,

యోగతపఃసంపన్నులైన వ్యక్తులు వేదాలను దర్శించారని మన [ప్రాచీన విశ్వాసం. ఆ వ్యక్తులే బుషలు, ఈ బుషులలో పురుషులతో పాటు స్రీలు కూడ వున్నారు. దర్శనవ్యాకరణ్య[గ ంథాలు స్మూశాలల్లో, కావ్య మహాకావ్యాలు శ్లోకాలల్లో కూర్చఐడినథ్రే వేదాలు మం[తరూపంలో నిఐద్ధింపబడినవి. మంగత సంకలనాలకు సంపితలని పేరు. వేదాలు నాలుగు సంపాతల రూపంలో వున్నవి. ఒక్కొౌక్క_ వేదానికి నొలుగు విభాగాలుంటవి. అవి సంహిత, [బాహ్మణ, ఆర .ణ్యక, ఉపనివత్తులు. మూల రూపంలో వేదం ఒక గాటేం యజ్ఞాలల్లో ఉపయోగించే వాటి భిన్న భిన్న ఉపయోగాలనుబట్టి మం కాలను (క్రమబద్ధంగా విభజించి వేదాలను నాలుగు అని అంటారు. వాటికే సంహితలని పేరు. కాల్మకమాన వేద్‌ సంహితలు వివిధ బుషి సంపదొాయయుక్తమై వివిధ ళాఖలుగా ఏర్పడినవి. ఈ వేద శాఖల్లో అక్కడక్కడ ఉచ్బారణలోను కొన్ని మంతాలను అంగీకరించటం లోను, అంగీక రించకపోవటంలోను మతఖేదం వున్నది. మహాభావ్యకారుడు పతంజలి బుగ్వేదానికి £1, యజుర్వేదానికి 101, సామవేదానికి 1000, అథర్య వేదానికి 9 శాఖలున్నవవి పేర్కొన్నాడు. బాలమట్టుకు ఈ శాఖాసం[పదాయాలు అధ్యయనం చేసేవాళ్ళులేక కాలగర్భంలో లుప్తమైనవి. కాఖలెన్ని వున్నవో అన్ని సంహిత, [వాహ్మణ, ఆరణ్యక, ఉపనిషత్‌ (గంథాలు, అన్నే శాత, గృహ్య సూత్రాలు వుండేవి. ఒక్కాక్క కాఖకు చెందినవారికి వారి వారి (పత్యేకమైన వైదిక కర్మలు, గృహ్య సంస్కార విధానాలు వుండేవి.

సంహితలు క్షే, ముక్స్ళంహిత

నాలుగు వేదాలల్లో బుగ్వేదం (వముఖమైంది. బుగ్వేదంలోని భాష, కావాదులు మిగతా వేదాలల్లో వాటికన్న అతి (ప్రానీనమని పాళ్చాత్యుల అలి[పా యము. యజ్ఞ సమయాలల్లో పయోగింపబడే మంత విధానాలను దృష్టిలో పెట్టు

వైదిక వాబ్మయం క్‌ కొని సంహితలు సంకలనం చేయబడినవి. అంతేగాని వాటీ [పొదీక అతి[పాచీన లేదాన్నిబట్టి కాదు. సంహితల నంకలనాన్ని వేదవ్యాసుడు చేశాడని, అందుకే ఆతనికి వేదవ్యాసుడు అంటె వేదాలను విభజించినవాడనే పేరు కలిగిందని అంటారు. వ్యానుడు తన నలుగురు శిష్యుల చేత నాలుగు వేదాలను ఆధ్యయనం చేయించాడు. పైలునికి బుగ్వేచాన్ని, జైమినికి సామవేదాన్ని, వైశంపాయన నికి యజుర్వేదాన్ని, సుమంతునికి అథర్వవేదాన్ని వ్యాసుడు చెప్పాడట. వారు తమ శిష్యులకు, ఆ శిష్యులు తమ శిష్యులకు = ఇట్టా శిష్యపశిమ్యుల్లో వేదాలు . (వచారమౌతూ వచ్చినఫి.

వేదాలు నాలుగు అయినా '(తయాీ' అని అనటం కూడ వున్నది. వేదా లల్లో బుక్కు, యజన్సు, సామగితి* అని మూడు రకాల మం తాలున్నఫి, అందుకే నాలుగు వేదాలను ముక్కు, యజస్సు, పౌమగీతి- అని మూడుగా విభ జించి “ఈయి ఆని అంటారు. = జ్రేషామృన్‌ అర్థవశేన పాదవ్యవస్థా”' అర్థాన్ని బట్టి పాదవ్యవస్థ ఏర్పడే ఛందోఐద్ధమైన మం[తాలను బుక్కులని*, గిరిక సామాఖారొ-పాడబడే బుక్కులను సామమని, “స్సేష్నే యజుః శబ్దః '= బుక్కు, సామంకాక మిగిలినవి యజుస్సులని జైమిని ఆర్థం చెప్పాడు.

బుగ్వేద విభాగం రెండు విధాలుగా జరుగుతుందిలా

1. అష్టక (కమం. మొత్తం బుగ్వేదం ఎనిమిది అష్టకాలుగా విభజింత్ర బడింది. ఒక్కొక్క అష్టకంలో ఎనిమిది అర్యాయాలున్నవి. బుగ్వేదమంళా 6% అధ్యాయాలుగా విళాగింపబడింది. ఒక్కొక్క అథధ్యాయ? వర్గాలుగా కూడ విభా గింవబళింది. మొత్తం బుగ్వేదంలో 2౨006 వర్గాలున్నవి. ఒక్కొక్క వర్గంలో కొన్ని మం[తాలుటని. అందే, ఒక్క నర్గంలో ఒక్క మంతం మొదలుకొని తొమ్మిది మంత్రాల వరకు వుంటవి. 2) లెండవ విభాగ పద్ధతి ఎక్కువ ళాస్త్తీ యంగా వుండి (పసిద్ధమైంది. మొత్తం బుగ్వేదం 10 మండలాలుగా విభాగింప బడింది. అందుకే బుగ్వేదాన్ని *“దచళశతయి' ఆని నిరుక్తాది (గంథకారులు పిలిచారు. ఒక్కొక్క మండలంలో ఆనేక అనువాకాఖు వుంటవి, ఈ అనువాకాలు తిరిగి సూక్రాలుగా విథకజింపబడినవి. ఒక్కొక్క సూళ్తంలో కొన్ని మం[కాలు వుంటవి. బుగ్వేదం 10 మండలాలల్లో 85 అనువాకాలు, 1017 సూక్తాల

6౫ సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత వున్నవి. ఇవిగాక 11 సూక్తాలు *“వాలభిల్య” పేరుతో పసిద్ధమైనవి. కాని వీటి పదపాఠం లభించటం లేదు. వేదంలోని మంత్రాలనే కాక ఆత్షరాలను కూడా సర్వాన్ముకమణిక ఆనే [గంథాలల్లో లెక్కించి పెట్టారు. ఆటువంటప్పుడు కొత్త మంతాలే కాదు కొత్త ఆక్షరాలు కూడ అదనంగా చేరటానికి ఆవకాళం లేదు. ఈ ఆవరగణనలో వాలఖిల్య సూక్తాలు లేవు. 80 సూక్రాలుగల ఆష్టమమండలంలోని 49 మొదలుకొని 59 వరకుగల సూక్తాలను వాలభఖిల్య సుక్తాలు ఆంటారు. మహర్షి శానకుని అనుసారంగా బుగ్వేదంలో మొత్తం 10580 బుక్కులున్నవి. శబ్దాల సంఖ్య 1588268, అక్షరాల సంఖ్య 482000. బుగ్వేదంలోని బుక్కుల గణనలో మతభేదం కన్పిస్తున్నది. కాని ఈ సంఖ్యాభేదం కాఖల భేదాన్నిబట్టి పీర్పడిండి, అంతేగాక అర్వాచీనుల గణనలో సంఖ్యాభేదం నాలుగు పాదాలుగల కొన్ని బుక్కులను రెండు,పాదాలుణా లెక్కించటంచేత కూడ ఏర్పడింది.

_ఒ. ముగ్వేదంలో 8వ మండలం మొదలుకొని ? వ మండలం వరకుగల భాగం ఆత్యంత పాచీనమైందని పాళ్చాత్యుల అభ్మిపాయం. భావ, ళందస్సులను బట్టి మరియు అర్వాచీన దేవతల (పసక్తి, నవీన దార్శనిక తథ్యాలు వుండటం చేత దశమమండలం అర్వాచీనమని ఆధునికుల అభిప్రాయం. ఒక్కొక్క మండలం ఒక్కొక్క బుషితోగాని బుషివంళజులతోగాని సంబంధ్ధమై వున్నది. యుషి వంశాలతో ఆయా మండలాలు సంబంధించి వుండటంచేత పాళ్ళాళ్ళ్యులు వీటిని “ఫ్యామిలీ బుక్స్‌” వంశ మండలాలని పిలిచారు. [పథమ మండలంలో విశ్వామి,త పుతుడు మధుచృందుని ద్వారా దర్శింపబడిన బుక్కులున్నవి. ఆదే విభంగా ద్వితీయ మండలంలో గృత్సమదుడు, తృతీయలో విశ్వామ్మితుడు, చతుర్ధలో వాసుదేవుడు, పంచమలో అతి, షష్టలో భరద్వాజుడు, స్తమలో వసిష్టుడు, అష్టమలో కణ్వ అంగిరసులు దర్శించిన బుక్కులున్నవి. నవమ మండలంలోని సోమస్తుతి అనేక బువులచేత చేయబడింది. సోమరసాన్ని సిద్ధం చేయటం, దాన్ని తాగటంవల్ల కలిగే ఆనందోల్లాసాలు ఈ నండలంలో వర్ణింపబడినవి. “సోమ*ను 'పవమాన' అని కూడా పిలుస్తారు. అందుకే నవమ మండలానికి పవమానమండలమని కూడ పేరు.

బుగ్వేదంలో వున్న మంత్రాలను బుక్కులంటారు. ఈ బుక్కులు నాలుగు పాదాలు, మూడు పాదాలు, రెండు పాదాలుగల ఛందస్సుల్లో వున్నవి. గాయ్యతి, జగతి, బృహతీ, పంక్తి, (తిష్టువు, అనుష్టుపు మొదలైన ఛందస్సులు బుగ్వేదంలో [ప్రయోగింపబడినవి.

వ్లైదిక హబజ్మయం గ మహాభావ్యకారుని అనుసారం బుగ్వేదానికి 21 శాఖలు వున్నవి, వాటిల్లో లి +పముఖమైనవి అని చరణవ్యూహకారుడు చెప్పాడు. అవి శాకల, వాన్కల, ఆశ్వలాయన, కాంభాయన, మాండూకాయన. వీటిల్లో శాకలకాఖయే (పచలితమై కన్పిస్తున్నది. వ్యావ్య-ల సంహిత దొరకటం లేదు. శాకల సంహితలో 1017 సూక్రాలుండగా 1లోష్కల సంహితలో 1085 సూక్తాలున్నవి. ఆశ్వలాయన సంహిత, దాని [బాహ్మణ (గంథాలు (శ్రీ. శ. 17 వ శకాబ్ధం వరకు ఉపలబ్ధ మైనవి. కాని ఇప్పుడు దొరకటం లేదు. కాని ఈ శాఖ యొక్క గృవ్యా, [శౌత సూూతాలు మాతం దొరుకుతున్నవి. శాంఖాయన సంహిత కూడ ఇప్పుడు దొర కటం లేదు. కొని దాని (వావ్మాణ, ఆరఖ్యకాలు దొరుకుతున్నవి. శాంఖాయన, కౌశీతకి కాఖలు ఓక్కటే అని పండితుల అభ్మిపాయం. మాండూకాయన కాఖా [గ్రంథాలు కూడ దొరకటం లేదు. బుగ్వేదంలో అనేక దేవతా స్తోోతాలు వున్నవి. దేవతల స్తుతి సుందర భావాలల్లో కూర్చవడినవి. అటువంటి చోటుల్లో చక్కని కవి వృదయాన్ని దర్శించవచ్చును, బుగ్వేదంలో (వస్తుతింపబడిన దేవతలల్లో అగ్ని, ఇంద, వరుణ, ఉవస్సు, సవిత, పూవ, మిత, విష్ణు, రుద్ర, మరుత్‌, పర్జన్యులు (పముఖమైనవారు. సోమరస్మపస్తుతి పసక్తులు నవమ మండలంలో ఏక(తీకృత మైనవి. బుగ్వేదంలో దేవతాస్తుతులే కాక దార్శనిక, లౌకిక విషయీ చర్చలు కూడ వున్నవి. కొన్ని సూక్తాలు నిగూఢార్థనిబద్ధమై విభిన్నమైన వ్యాభ్యానాలకు తోవు 'ఇచ్చేటట్టుగా వున్నవి- బుగేదంలోని సంవాద సూక్షాలల్లో ఊర్వశిపుగూరవన (10.85), యమయమీ (10-10), సరమ పణి (10-180) సంవాదాలు (పసిద్ద మైనపి. రమ్యమైనవి. బుగ్వేదంలోని కొన్ని సూక్త విషయాలు తర్వాత పురాణాలలో కథలుగా వ్రపంచింపబడినవి. నాసదీయ, హిరణ్యగర్భ వాక్సూ (కాలు (ప్రసిద్ధమైన దార్శనిక సూక్తాలు, దశమ మండలంలోని పురుషసూక్తం కూడా దార్శనికార్థానికి [వసిద్ధమైంది. పరమాత్మ స్వరూపుడైన పురుషుని ఆధ్యాత్మిక కల్పన దీనిలో బాలా గొప్పగా చేయబడింది. అనేక దేవతల స్తుతులు గలిగిన అనేక దేవతాత్మకమైన వైదిక మతంలో బుగ్వేదకాలం నాడే ఏకేశ్వర రూపమైన పరమాత్మ కల్పన చేయబడింది. "“'పురుష ఏవేదం సర్వం యద్‌ భూతం యచ్చ భవ్యమ్‌”- పురుషుడే సమస్త విశ్వం, (పాచీనకాలంలో (పభవించి నాడు, భవివ్యత్తులోను (పభవించగలడు= అన్నదానిలో ఏకేశ్వరవాదం, పతీక

8 సంస్కృత సాహిత్య చరిత: వాదం చాల చక్కగా చెప్పబడినవి. దశమ మండలంలో అనేక లౌకికవ్యవవి రానికి, చికిత్సా విధానానికి సంబంధించిన సూక్తాలు కూడా వున్నవి. శాద్ధం వివావోది భౌతికవిషయచర్నలు కూడా వున్నవి. దళమ మండలం శిశీవ సూక్తంలో జూదంలో ఓడిపోయిన జూదగాని హృదయభావవర్డన సహజంగా వున్నది. ఒకచోట సోమరసాన్ని తాగి మ త్తెక్కినవాని పరిస్థితి వర్ణన చక్క-గొ చేయబడింది---

హంకాహమ్‌ పృథివీమిమాం నిభధానీవహావా ఇనావా “నేను సోమరసాన్ని తాగాను. ఈ పృథ్విని తీసి ఇటు నుంచె అటు, అటు నుంచి ఇటు పెట్టాలి అని అనిపిస్తున్నది.” సోమరసపానం వల్ల కలిగిన బలోత్సాహం దీనిలో చాల రమ్యంగా చెప్పబడింది.

జూదం ఆడవొద్దు, వ్యవసాయం చేయి అన్న ఉపదేశం ఈ కిండి మంతంలో చేయబడింది. ఇది ఆ .కాలంలో జూదరి ఆట ఎంథ (ప్రచలికమైండో ఇల్చుతున్నది---

అశ్మైర్మా దీవ్యః కృషిమిత్‌ కృషస్వు

విత్తేరమస్వ బహు మన్యమానః= 10-18.

దశమ మండలం 16%-సూక్తం రమోహసూ_శ్త మనబడుశుంది. దీనితో రాక్షసుల విఘ్నాలనుంచి రశింపబడే ఉపాయాలు జెప్పబడినవి. 161, 168 సూక్తాలల్లో శరీరంలోని వివిధ అంగాలు శాస్త్రీయంగా వివరింపబడినవి. తర్వాత యత్మ (షయ) రోగం నుంచి విముక్తిని పొందేవిధం చెప్పబడిండి---

ముంచామి త్వాహవిళా జీవనాయక మజ్ఞాత యక్ష్మాదుత రాజయక్మాత్‌

(గాహపిర్జ (గాహయహివైత దేనం తస్యా ఇందాగ్నీ[పముమ్నుక్తమేనమ్‌,

“హే రోగి! అజ్ఞాత రాజయద్మ రోగంనుంచి నిన్ను యజ్ఞానుష్టానం ద్వారా ముక్తున్ని చేస్తాను. ఈ విధంగా నీ[పాణరత చేయబడుతుంది. పాప [గహమేదైైనా ఈ రోగిని పట్టుకొన్నట్లయితె ఇం(దుడు, అగ్ని అ పాళం నుంచి విడిపించెదరు గాక!”

వైదిక వాబ్బయం తి బుగ్వేదంలో ఓవధుల భిషక్కుల [పసక్రి కూడ వున్నది. సపత్ని నుంచి భర్తను పొందే టషదుల (పసకి కూడ వున్నది. 178, 174 సూక్తాలల్లో రాజ ధర్మాలు, రాజు నీతులు వివరింపబడినవి. - బుగ్వేదంలో దానస్తుతి భవ్యంగా వున్నది. దానమహిమ, దానంయొక్క ఆవళ్యకతలు దీనిలో వర్ణింపబడినవి. ని, యజునృంహిత బుగ్వేదంలో విభిన్నమైన దేవతల స్తుతి, యజ్ఞకర్మల్లో ఉపయోగింకే మం(త్రాలు, కర్మకాండను గూర్చి చెప్పే మం[తాలు, ఉపాసన సూక్తాలు, దార్గ నిక లౌకిక వ్యవవోర సంబంధమైన, చికిత్సోపయోగకరమైన మం[కాలున్నవి. యజుర్వేదంలో [పధానంగా దేవతలను ఆవ్వానించే, యజ్ఞవిధులను చెప్పే మంతాలున్నవి, ఏయే యజ్ఞకర్మల్లో ఏయే మం[తాలను ఉపయోగించవలెనో యజుర్వేదంలో చెప్పబడి వున్నది. బుగ్వేదంలోని మంత్రాలు చాలమట్టుక దీనిలో వున్నవి. అదేవిధంగ సామవేదంలోకూడ చాల బుగ్వేదంలోని మాలే వున్నవి. ఒకే ఛందస్సులో వున్న మం[తాలు ఒక్క చోట, ఒకే దేవతాస్తుతి గల మం[తాలు ఒక్క చోట, యజ్ఞంలో గానం చేయబడే మంతాలన్నీ ఒక్కచోట వుండేటట్టుగా యజుర్వేదసంహిత సంకలనం చేయబడింది. యజుర్వేదం యజుస్సుల కూర్చుకలది. ““ఆనియతాక్షరావసానో యజుః' "= అఆత్షరాల నియతి లేనిది యజుస్సు. “గద్యాత్మకో యజుః'' బుక్కు, సామంలకన్న లిన్నమైంది అంటె గద్యాత్మకమైన మంత్రాలే యజుస్సు ని చెప్ప బడుతున్నది. యజుర్వేదంలో రెండు భేదాలున్నవి- కృష్ణ యజుర్వేదం, వక్ష యజు ర్వేదం. ఛందోబఐద్ధమైన మంత్రాలు, గద్యం రెండు వుండటంచేత కృష్ణ యజు క్వేదమని, కేవలం ఛందోబద్ధమైన మం(కాలుండటంచేత శక్స యజుర్వేదమని "పేర్లు ఏర్పడినవి. యజుర్వేదానికి ఆదిత్య సంప్రదాయం, (ఐవ్మా సంప్రదాయ మని రెండు సం[పదాయాలున్నవి. ఆదిత్య సంప్రదాయానికి (పతినిధి శుక్టు యజు క్వేదం. దీనిలో యజ్ఞవిధులకు అవసరమయ్యే మం్మతాలే వున్నవి. (ఐవ్మా

10 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత సంప్రదాయానికి [పతినిధి కృష్ణ యజుర్వేదం. దీనిలో మం[త్రాలతోపాటు వాటిని ఉపయోగించే పద్ధతిని తెలిపే [బాహ్మణాలుకూడ కలిసివున్నవి. యాజ్ఞవల్క్య మహర్షికి సూర్యునివల్ల పగలు జ్ఞానటోధ కలగటంచేత (సూర్యుని అన్ముగహంతో యజుస్సులు వక్త్రం కావటంచేత అని అర్థం) యజుర్వేదం రెండవ భాగానికి శుక్ట యజురేందమనే పేరు ఏర్పడిందని ఐతిహ్యం. కేవలం విపద్ధమైన మంతా లుండటంచేత ఈ భాగానికి శుక్ట అని పేరు కలిగిందని, మం[తాలతోపాటు [వాహ్మణ భాగాలు కలిసివుండటంజేత ఇంకొక భాగానికి కృష్ణ అని పేరు కలిగిందని ఆరునికవిమర్శకుల అభ్మిపాయం. యజుర్వేదానికి 101 శాఖలు వుండేవి. కాని ఇప్పుడు ర్‌ కాఖలే దొరుకుతున్నవి. శుక్ష యజున్సంహిత శుక్ట యజుర్వేదసంహితకు వాజసనేయిసంహిత అనే పేరు కూడ [పసిద్ధమైంది. వాజసేని పుతుడు యాజ్ఞవల్కునిచేత దర్శింపబడటంచేత దీనికి వాజసనేయిసంహిత అని పేరు కలిగింది. వాజిరూపంలో సూర్యుడు యాజ్ఞల్కు్యనికి ఉపదేశించటంచేత దీనికి వాజసనేయి. పేరు వచ్చిందని ఒక ఐత్తివ్యాం. పక్ష యజుర్వేదంలో 40 అధ్యాయాలున్నవి. వాటిల్లో చివరి 15 ఆధ్యాయాలు భిలరూపాలని (పసిద్ధి, వక్త యజుర్వేదానికి మాధ్యందిన, కాణ్వ అనే రెండు కాఖలు [పధానమైనవి, మాధ్యందినసంహితలోకన్న కాణ్వ నంహితలో 111 మంత్రాలు ఎక్కువ వున్నవి. ఈ సంహితరో చాతుర్మాస్య విధుల్లో ఉపయోగించే మంత్రాలు; వాజపేయ, రాజసూయ, పితృమేధ, పురుష మేధ, అశ్వమేధ యాగ విధానాలు; యజ్ఞవేదిక నిర్మాణపద్ధతి వివరింపబడినవి. త౦వ ఆధ్యాయం ఈకళావాన్య ఉపనిషత్తు అనబడుతుంది. ఈ విధంగా సంహితలో ఉపనివద్భాగం వుండటం దీనిలోనే కన్పిస్తున్నది. 18 వ అధ్యాయంలో శతరు [ద్రీయహోమం వివరింపబడింది. దీనిలో ర్నుదుని వర్ణన చక్కగా వున్నది. ఇది రుృుదాధ్యాయమని (పసిద్ధమైంది. కృష్ణ యజుసృంహిత చరణవ్వూహకారుని అనుసారం కృష్ణ యజుర్వేదానికి 86 కాఖలు వున్నవి. కొని ఇప్పుడు క కాఖలే లభిస్తున్న వి-త్రె త్రిరీయ, మైతాయణి, కఠ, కపిన్టీల కఠ సహింతులు ఈ సంహితలు. గద్య పద్యాత్మకాలు. కృష్ణ యజుర్వేదం 7 కాండా

వైదిక వాబ్బయం క్షే లుగా విభజింపబడింది. 18000 మంత్రాలు దీనిలో వున్నవి. కఠసంహిత కఠజుతి వారిలో వ్యాప్తిలో వుండేది. అందుకే దానికాపేరు కలిగింది. కఠజాతి యొక్క వేదపాఠం పరమ శుద్ధమైందని పతంజలి మహాభాష్యంలో పేర్కొని వున్నాడు. ఈ కఠజాతి మధ్యదేళంలో నివసించేవారు. కఠ, కపిష్టల సంహితలు విభిన్నంగా వున్నవి. కపివ్టలసంపిత బుగ్వేదంవలె అష్టక అధ్యాయాలుగా విథాగింప బడింది. రై త్తరీయ శాఖ మహారాష్ట్ర ఆంధ [దావిడ దేళశాలల్లో ఎక్కువ (పచలిఛ మైంది. వేదభావ్యకారుడు సాయణునిశాఖ త్రై త్తిరీయళాఖయే ఆందుకే ఆతడు దీనికి విళశదవ్యాఖ్యానాన్ని (వాశాడు. కృష్ణయజుర్వేదంలోను వివిధ యజ్ఞ యాగాది విధులు, ఇంకా వాటిల్లో ఉపయోగింపబడే మం[తాలు కూర్పబడినవి. సోమ, వాజు 'పేయ, రాజసూయ, పురువమేధ, అశ్వ మేధాదీ యాగాల విశద వర్ణనలు వీటిలో వున్నవి. చివరి అధ్యాయంలో ఈళోపనివత్తు కూర్చబడి వున్నది, తి. సామ సంహిత

“సాచ అమళ్చేతి తత్సామ్నః సామత్వమ్‌” అని బృహదారణ్య కోపనివత్తు. 'సా' అంటె బుక్కు అని ఆర్థం. “అమి అలటె గాంధారాది స్వరాలు. అప్పుడు 'సామి ఆంటె బుక్కులయొక్క_ స్వర(పధానమైన గానమని అర్థం. ఏ బుక్కులను సామ రూపంలో గానం చేస్తారో వాటిని వై దికులు “సామయోని' అంటారు. “గీతిషు సామాఖ్యా” అని జైమిని “సామ' ళబ్దానికి “గాని మనే అర్థాన్ని చెప్పాడు.

“సామ” శబ్దానికి సుందర సుఖకరవచనమని కూడ అర్థం. సంగీతం సుఖకరమైంది, ఆనందదాయకమైంది. *సామ'" శబ్దానికి అందుకే స:గితమనే అర్థం చెప్పవచ్చును. ఉద్గాత తన సామవేద గానం ద్వారా దేవతలను (పళంసిస్తాడు. విశేషంగా సామగానం సోమరసం తయారుచేసేటప్పుడుగాని చందలోకవాసి దేవతల స్తుతి సమయంలోగాని చేయబడుతుంది. సామగానం లేకుండ యజ్ఞసిద్ధి కలుగదని శతపథ బాహ్మణంలో చెప్పబడింది. సామవేదంలో ఎక్కువ బుగ్వేదంలోని మం[కాలే వున్నవి. కేవలం 75 మం(తాలు మా[తం స్వతం్యతంగా కూర్చటడినవి. సామవేదంలో మొత్తం 1875 మం[కాలున్నవి. సామవేదిం మవాత్త్వపూర్ణమైందిగా పరిగణింపబడింది. “సామాని యో వేత్తి

లి సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత స వేద త_త్తుంగ”- ఎవరైతె సామవేదాన్ని అభ్యసీస్తారో వారే వేద రవాస్యాన్ని [గహించగలుగుతారు. భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు తనను “వేదానాం సామ వేదోస్మి” ఆని చెప్పుకొన్నాడు. బుగ్వేదంలో, అథర్వ వేదంలో సామవేద (పళంస కన్పిస్తున్నది. దీన్నిబట్టి వేదాలల్లో బుగ్వేదమే (పాచీనతరమైందనే విషయంలో పండితులు సందేహాన్ని (ప్రకటించారు. బుక్కులే గానం చేయబడి నప్పుడు “సామం అనబడుతవి. యజ్ఞయాగాది కర్మలల్లో ఉద్గాత అనబడే బుత్విజుడు సామవేదాన్ని గానం చేస్తాడు.

వేదాలల్లో మూడు రకాలైన మం(త్రాలున్నవి- బుక్కు, యజుస్సు, సామగీతి. బుక్కులు గేయ, ఆగేయాలని రెండు రకాలు. సెమవేదంలో గేయ బుక్కులు, గేయ యజుస్సులు రెండు వున్నవి. సామవేదంలోని బుక్కు-లను . *ఆర్బిక' అని యజుస్సులను 'స్తోక' అని అంటారు. దేశకాల పాఠ గురుఖేదాన్ని బట్టే వీటిల్లో తిరిగి ఆనేక భేదాలు ఏర్పడినవి. మహర్షి జైమిని సౌమవేద [దన్ట అని విద్వాంసుల అభ్మిపాయం. |

సామవేదానికి 1000 శాఖలు వుండేవని *సవ్మసవర్మా సామవేదఃొ అన్న వాక్యాన్నిబట్టీ తెలుస్తున్నది. సామం గాన్మపధానమైంది. అనంతమైన సంగిత విద్యనుబట్టి పరిశీలించినట్టయితె సహ్మస కాఖలున్నవనటం ఆతిశయోకి కాదు. ఇప్పుడు 18 కాఖలు మా[తమే మనకు తెలుసు--- రాణాయన, సత్య ముగ, వ్యాస, భాగురి, బొలుండి, గౌల్ములవి, భాను, మానేపమన్యవ, కారాటి, మళక, గార్గ్య, వార్షగణ్య, కౌథుమ, కాలిహోత, జైమిని. కాని వీటిల్లో మూడు మ్మాతమే ఇప్పుడు దొరుకుతున్నవి, అవి- కౌథుమీయ, రాణాయనీయ, జైమి నీయ. వీటిల్లో కౌభుమీయ కాఖ గుజరాతులోని నాగర [బావ్మణుల్లో ఇంకా [పచారంలో వున్నది, రాణాయనీయ కాఖ మహారాష్ట్రలో, జ్రైమినీయ శాఖ తమిళ దేళంలో (పచారంలో వున్నవి. కౌథుమీయ సంహిత అన్నిటికంటె లోక (పియమైంది. కౌభుమీయ, రాణాయనీయ శాఖల్లో ఉచ్చారణలో కొద్ది భేదం తప్ప వేకే ఎక్కువ భేదం లేదు. జైమినీయ సంహిత యొక్క సంహిత, (వాహ్మణ, (శాత, గృహ్య స్మూతాలన్నీ లభిస్తున్నవి.

సామవేదాన్ని గానం చేసే పద్ధతులమ తెలిపే పుస్తకాలు వున్నవి. వాటిని “*ర్షా”*లని ఆంటారు. మంత్రాలను గానం చేసేటప్పుడు మ్మాతలను దీర్ధం,

వైదిక వాబ్బ్యయం 18 ఫ్రతం, పునరావృత్తి చేసే విభానాలు, ఇంకా ఇతరమైన మార్పుల నియమాలు పీటిల్లో ఇయ్యబడినవి. విశేషంగా సోమరసాన్ని సిద్ధం చేసేటప్పుడు, దేవత లను స్తుతించేటప్పుడు సామగానాన్ని చేసేవారు. సామగాన సమయంలో దుందుభి, వేణు, వీణాది వాద్యాలు ఉపయోగింపబడేవి. సామవేదం నుంచే గాంధర్వ వేదం పుట్టింది మరియు గాంధర్వ వేదంలోని 16000 లాగ రాగి నులు నిర్మింపబడినవి.

దేవకీప్కుతుడైన ్రీకృష్ణునికి అంగిరసమహర్షి వేదాంతోపదేశం చేస్తు మొదట సామవేదగానవిధిని నేర్పినాడట. ఆ విధి పేరు *ఛాలిక్యి విధి. థ్రీ కృష్ణుడు ఆ విధిలో [1పావీణ్యం సంపాదించి తన మురళి మీద పాడివాడని ఛాందోగ్యోపనిషత్తులో చెప్పబడింది.

శ. అథర్వ నంహిత

బుగ్వేదాదులు ఆముష్మిక ఫలాన్ని ఇచ్చేవి కాగా ఆభర్వవేదం ఐహిక థలాన్ని ఇచ్చేది ఐహిక జీవితాన్ని సుఖమయం చేసుకొనే సాధనలు దీనిలో వున్నవి. అథర్వుడనే బుషి పేరుతో దీనికి అథర్వ వేదమనే పేరు కలిగిందని అంటారు. స్పష్టి ఉత్పత్తి కొరక [బహ్మ తపస్సు చేశాడని, తపంపూతమైన ఛివ్మా శరీరం నుంచి అఆథర్వున్‌ అంగిరసులు జన్మించారని, ఆ ఆథర్వన్‌ ఆంగిరసుల వంళజులచేత ఆథర్వవేదం దర్శింపబడిందని, ఆందుకే దానికి అథర్వ వేదం లేక అథర్వాంగిరస వేదమనే పేరు కలిగిందని గోపథ [బాహ్మణంలో చెప్పబడింది, (పాచీన కాలంలో అగ్న్యారాధకుడైన పురోహితున్ని “అథర్వన్‌” అని పిలిచే వారని, “ఆథర్వన్‌కు అవసరమయ్యే మంత్రాలు దీనిలో వుండటం చేత దీనికి ఆపేరు కలిగివుంటుందని ఆధునికుల అభ్మిపాయం. తర్వాత తర్వాత “అథర్వన్‌" అన్న శబ్ధం మామూలు పురోహితుడనే అర్థంలో కన్పిస్తున్నది కూడ. విషయ దృష్టిలో అథర్వవేదం అథర్వన్‌ ఆంగిరస భాగాలుగా విభజింపబడుతున్నది. అథర్వన్‌ భాగంలో మంత తంత జౌషధాలను గురించి చెప్పే మంత్రాలు వున్నవి. మారణ, ఉచ్చాటన విషయాలు గల మంతాలు అంగిరస భాగంలో వున్నవి. మంత, జౌషధ, ఉచ్బాటన (చేతబడి)లు గల మంతాలే కాక అథర్వ వేదంలో యజ్ఞ సంబంధి మరియు (బ్రహ్మవిద్యా సంబంధి విషయాలు కూడ

కేక సంస్కృత సాహిత్య చరిత వున్నవి. ఆథర్వవేదానికి (ఐహ్మ వేదమని కూడ పేరు. (బహ్మజ్ఞానం వుండటం చేతనే దీనికి ఆ పేరు కలిగిందని అంటారు. అథర్వవేదం ఏ రాజు రాజ్యంలో పాఠం చేయబడుతుందో ఆ రాజు రాజ్యంలో ఉప్మదవాలు వుండవని పాచీనుల విశ్వాసం. అథర్వ వేద జ్ఞానంతోనే పురోహితుడు రాజుకు కాంతి సంపదలను సమకూర్చగలుగుతాడు. అథర్వ వేదంలోని చాలా మం[తాలు ఐహిక సుఖాలకొరకు, చేతబడులు మొదలైన వాటికి ఉపయోగపడేవి వున్నవి. అందుకే ఆథర్వ వేదానికి గౌరవ స్టానమియ్యక [పాచీనులు వేదాలు మూడు ([తయి) అని అన్నారని ఆధునికులు తలంచారు, అథర్వ వేదంలో రోగాలను పోగొట్టే చికిత్సా విధానం, శతువులకు చేసే (పతీ కారాలు వివరంగా చెప్పబడినవి. రోగాలు నానావిధ [కిములవల్ల కలుగుతాయనే అధునిక విజ్ఞానావిషృత విషయం ఆథ్వరవేదం 1-5, 2-85 సూక్తాలల్లో చెప్పబడింది. సూర్యకిరణాల ద్వారా [కిముల వినాశం జరుగుతుందని కూడ చెప్పబడింది (1-12, 4-87). అనేక విధాలుగా రోగాలను నయం చేసే పద్ధతులు, సర్ప విషానికి విరుగుడులు కూడ చెప్పబడినవి. సమకాలికి రాజనై తికవిషయా లెన్నో అథర్వవేదంలో చెప్పబడినవి, అదేవిధంగా వివాహసంబంధ విషయా లెన్నో ఘూక్తాలలో వ్యక్తీకరింపబడినవి. వీటినిబట్టి అనాటి వివాహా వ్యవస్థ ఎట్లా వున్నదో ఊహించవచ్చును. ఒక మంతంలో కుటుంబ శ్లేశాలను దూరం చేయమని అగ్ని, సూర్యులను ఇట్టా (ప్రార్థించారు. యత్‌ తే [పజాయాం పశుమ యద్వాగృ హేష నివ్టీత మషం కృద్భిరఘం కృతమ్‌ అగ్నష్ట్వా తస్మాదేనసః సవితా చ్మప్రముజ్యతామ్‌- 14-2-60, ఆథర్వ వేదంలో వశీకరణ విద్యలు కూడ చెప్పబడినవి. భారతదేశం అంటే ఆర్యదేశం సరిహద్దులకు బయటవున్న దేశాల్లోని ధార్మిక సిద్ధాంతాల [ప్రభావం ఆథర్వ వేదంలో కన్చిస్తున్నదని బాలగంగాధర తిలక్‌ అభి[పాయపడినాడు. ఉదాహరణకు బాల్జియా, తుఠానియన్‌అ ధార్మిక సిద్ధాంకాలు దీనిలో |పతిబంబీం చినవని ఆయన అంటాడు. ఈ విదేశీయుల (సభావం వుండటం చేతనే కావచ్చును అథర్వవేదం పవి[తమైందిగా భావింపబడలేదని కూడ ఆయన అన్నాడు,

వైదిక వాబ్మయం కర్‌

ఆథర్వవేదంలో 20 కాండాలున్నవి. భృగుమహర్షి శిష్యుడు అథర్వుడు. అథర్వుని 20 మంది పతులు ల0 కాండాలను నిర్మించారట. ఆథర్వువేదంలో 760 సూక్తాలు 508 మంత్రాలు వున్నవి. పతంజలి అథర్వవేదానికి 9 శాఖ లున్నవని పేర్కొన్నాడు- ““నవధాఒఒథర్వణో వేదః” అవి= పిప్పలాద, స్రౌద, మౌద, శౌనకీయ, జూజల, జలద, [బహ్మవద, దేవదర్శ, చారణ వైద్య. వీటిల్లో పిప్పలాద, శౌనక శాఖలు మ్మాతం ఇప్పుడు దొరుకుతున్నవి. మిగిలి నవి నామమాత్రావశేషంగానే వున్నవి. పిప్పలాద శాఖ ఎక్కువ (పచారంలో వున్నది.

ఆథర్వ వేదంలోని మంతసంకలనం విషయానుగుణంగా జరిగింది. మొదటి ఏడు కాండాలల్లోని సూక్తాలు చాల చిన్న చిన్నగా వున్నవి. అంటె వీటిల్లో 4,5, 6, 7, 8 మంతాల చొప్పున మ్మాతమే వున్నవి. వష్టకాండం లోని 142 సూక్తాలల్లో ఒకొ్కొా-క్క- సూక్తంలో మూడు మం[క్రాలు మాత్రమే వున్నవి. సప్తమ కాండంలోని 128 సూక్తాలల్లో ఒక్కాక్క సూక్తంలో 1,9 మంత్రాలు మాత్రమే వున్నవి. తర్వాత కాండాలల్లోని సూక్రాలల్లో మంతాల సంఖ్య ఎక్కువగా వున్నది. అథర్వవేదంలో 1/5 వంతు అంటె 1200 మంత్రాల వరకు బుగ్వేదంలోనివే. ఆవి బుగ్వేదంలోని (పథమ, అన్టమ, దళమ మండలాలల్లో వున్నవి. వేదాలల్లో ఆథర్వవేదం చివర పేర్కొనబడేది. కాబట్టే ఇదంతా అర్వాచీనమని అనుకోవటానికి వీల్లేదు. వీటిలోని కొన్ని ఖాగాలు బాల (ప్రాచీనమయినవి. అంతేగాక, దీనిలోని ఎన్నో మంథత్రాలల్లో (ప్రాచీన మానవ సమాజానికి చెందిన విశ్వాసాలు, [కియాకలాపాలు కూర ఎవడి నవి. మొత్తం మీద అథర్వవేదవిషయాన్ని ఆధ్యాత్మ, అధిభూత, అధిదైవత ఆని మూడు విధాలుగా విభజింపవచ్చును. అధ్యాత్మ [పకరణాలల్లో [ఐహ్మపర మాత్మ జ్ఞానం, ఆృశమధర్మాలను గూర్చి చెప్పబడింది. ఆధిభూత (ప్రకార ణాలల్లో రాజులు, రాజ కాసనాలు, యుద్ధాలు, శతు పరాజయ ఉపాయాదులు చెప్పబడి నవి. ఆధిదైవత [1పకరణాలల్లో వివిధ దేవతల స్తుతి, యజ్ఞ విధులు చెప్పబడి నవి. ఖైవజ్యాని, ఆయుష్యాణి, (పాయశ్ళిత్తాని, త్రీ కర్మాణి, రాజకర్మాణి, భూమి, (బహ్మణ్యాని సూ(తాలు అథర్వ వేదంలోనివి. బుగ్వేదంలో వలెనే అథర్వ వేదంలో కొన్ని అందమైన కావ్య భాగాలు వున్నవి. సమకాలిక జనజీవితాన్ని అథర్వవేదం ఎంతగానో [ప్రతిబిందింపజేస్తున్నది.

16 సంస్కృత సాహిత్య చర్విత

అథర్వ వేదం 15 వ కాండం “[వాత్యకాండం* అని పిలువబడుతున్నది. (వాత్యుల కర్మకాండలు ఈ కాండంలో చెప్పబడినవి. “[వ్రాత్యులు ఎవరు అనే విషయంలో చాల తర్జన భర్జనలు పండితుల్లో జరిగినవి. వీరు ఆర్యుల్లోనే ఒక తెగ ఆని కొందరు, వీరు అనార్య జనులని కొందరు, ఆర్యులేగాని అనార్య సంపర్కం కలవారని కొందరు భావించారు. అథర్వ వేదాన్నిబట్టీ (వాత్యులు ఆచార నియమాలు లేనివారని తెలుస్తున్నది. వీరు ఒకవేళ ఆనార్యజాతుల్లోని మతగురువుల్లై వుంటారేమో.

ఆథర్వ వేదంలోని దార్శనిక సూక్తాలు ఉపనివత్తులకు పూర్వపీతికల వంటివని పండితులు అభ్మిపాయాన్ని వెలిబుచ్చారు. ఎందుకంటె, ఈ సూక్తాలకే తర్వాత ఉపనిషత్తుల్లో చాలామట్టుకు వ్యాఖ్యానాలు చేయబడినవి,

అథర్వ వేదంలోని చాలా భాగాలల్లోని భావ ఛందస్సులు బుగ్వేదం లోని భాష ఛందస్సులకన్న అఆర్వాచీనమైనవిగా కన్పిస్తున్నవి. బుగ్వేదంలో భారతదేశం వాయవ్య (ప్రాంతం, మధ్యదేశంలోని ఖౌగోళిక (ప్రదేశాల (పస క్రీయే కన్పిస్తున్నది. ఆథర్వ వేదంలో భారతదేశం (పాచ్యలూములు కూడ పేర్కొనబడినవి. ఆర్యులు వాయవ్యపాంతం నుంచి అథర్వవేదం నాటికి [ప్రాచ్య ళూముల్లోకి చొచ్చుకొనిపోయారని దీన్నిబట్టి తెలుస్తున్నది. అథర్వ వేదంలో బెంగాల్‌ అడవుల్లో కనిపించే పెద్దపులుల పసకి వున్నది. బుగ్వేదం పురునసూ క్తంలో చాతుర్వర్హ్య పసటక్తి వున్నది. ఆథర్వ వేదంలో [వాహ్మణులు విశష గౌరవం కలవారుగా చెప్పబడినారు. ఆథర్వ వేదంలో కృవ్న్‌ (పథానమైన మానవ సమాజం చ్యితింపబడింది. అంటె బుగ్వేదం నాటి సంచారజాతి ఆథర్వ వేదం నాటికి కృష్మిపధానమైన జాతిసంపర్క_ంచేత స్థిరపడి, వారి మత విశ్వాసాలు, సిద్దాంతాల చేత _పభావితమైందని చెప్పవచ్చును. కాబట్టి అథర్వ వేదంలోని భాగాలు కొన్ని ముగ్వేదంలోనివే అయినా, ఇంకా మరికొన్ని ఖాగాలు బుగ్వేదం ఆంత [ప్రాచీనమైనవే అయినా చాలా భాగాలు బుగ్వేదం కన్ని ఆర్వాచీనమైనవని చెప్పవలసివుంటుంది.

"వేద (దష్టలైన బుషులు

(ప్రాచీన భారతీయ సంపదాయాన్ననుసరించి వేద మంతాలు బుషుల

దేత దర్శింపబడినవే కాని రచింపబడినవి కావు. అందుకే బుషులు మంత రచ

వైదిక వాజ్మయం కై? యితలుగా కాక మంత (దష్టలుగా చెప్పబడినారు. “దృష్టమంటె చూడబడిందని అర్థం. “దృష్ట'మన్నది కృతం, (పోక్తం కంటే భిన్నమైంది. అంటె వెదమం[త ఠచనలో మనుష్యుల [ప్రయత్నం గాని, సంబంధంగాని లేదు. అందుకే అవి అపొరుషేయాలు అని అనబడుతవి. బుషలరు అలౌకిక పతిభ వున్నది. ఆ ఆలౌకిక సామర్థ్యంతో వారు (పతిభాచక్షువులను తెరచి సత్యాన్ని దళ్శీం చారు, అంతేగాక 'విద్‌"- విజ్ఞానం కాశ్వతమైంది. అట్లా శాశ్వతమైన జ్ఞానాన్ని బుషులు దర్శించగలిగా రే కానీ దానికి వారు సృష్టికర్తలు కొదు. *బుషిః దర్శనాత్‌” “మంత (దష్టారో బుషియో బభూవుః''= బుషులు సతాన్ని అనుభ వించి దర్శించినవారే కాని, దాని కర్తలు కొదని అర్థం. మంతగతార్థాలను దర్శించినవారని ఆర్థం. వేదాలల్లో ఎక్కడాకూడ మంతదవ్టల పేర్లు చెప్పటడ లేదు. కాత్యాయనుని సర్వానుకమణికలో అగ్నిదేవుని స్తుతిగల మం[తాలు *“మధుచృంద' 'పేరుగల బుషిచేత [దష్టమైనవని చెప్పబడిది, *“మధుచ్చంద' బువికే 'శతర్చిన్‌" అని కూడ పేరు. సర్వానుకమణిక టికాకాగుడు షడ్డురు శిష్యుడుకూడ బుగ్వేదంలోని [పథమమండలంలోని 102 మం(తాలను శతర్చన్‌ (దష్టమని చెప్పాడు. ద్వితీయ మొదలుకొని అష్టమమఎడంవగకు గల బుగ్వేద మంత్మదష్టలు గృత్సమద, విశ్వామ్మిత, గౌతమ, అతి, భరద్వాజ, వశిష్ట, కణాది బుషులు. అక్కడక్కడ క్ష్మతియరాజుల (ప్రసక్తికూడా వున్నది. నవమ దశమ మండలాలల్లో పొంచాలదేళశ రాజు సహదేవుని కుమారుడు, సోమ కుడు, భీమ్మని చిననాన్న దేవాపి పేరున్నవి. దశమ మండలంలో (దష్టలుగా కవయ, అరుణ, వైఠకావావ్య, సుదాస, పైజవన, మాంధా(ి, యౌవనాళ్వ, వత్సపి, బాలనందన, ఊర్థ్వ్ర్మగావా మొదలై నవారున్నారు. ఇంకో పవమాన, పాగాళ కుటుంబాలకు చెందిన బుషులున్నారు. మంత (దష్టల్లో స్త్రీలుకూడ వున్నారు. బుగ్వేదంలోవలెనే ఇతర వేదాలల్లోను మం_త్మదష్టలై శ బుషులపేర్లు చెప్పబడలేదు. ఆయా వేదాలకు చెందిన సర్వాన్ముకమణిక (గంథాల్లోనే వారిపేర్టు చెప్పబడినవి. 'వేద పాఠం

భారతీయుల అలౌకిక, లౌకిక విద్యలన్నిటికి చేదం మూలస్థానం. భారత దేశంలో ఎన్నో మతసంపదాయాలు వచ్చినవి వాటన్నిటికి మూలసోతస్సు

జి

16 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత వేదమే. దేవుని అస్తిత్వాన్ని ఆంగీకరించినా అంగీకరించకపోయినా వేద్యపామా జ్యాన్ని అంగీకరించకపోతే వారిని న్నాస్తికులని పిలిచారు. భారతీయ ధార్మిక జీవనంలో వేదానికి బాల మవత్త్వపూర్ణ మైన స్థానమున్నడి. విజ్ఞాన భాండాగారా లైన వేదాలను ఖిలం కాకుండా రశత్నింబాలనే కోరిక [ప్రాచీన బుషుల్లో పండితుల్లో కలిగింది. అందుకే అనేకమైన జాగర్తలు వారు తీసుకొన్నారు. వారు తీసుకొన్న జాగత్తలు ఎంతో సమర్థవంతంగా వున్నవి. ఆ జ్మాగ త్తలవల్లనే లిభితరూపంలో లేకుండానే వేదాలు ఈనాటికి మూలరూపం ఏ కొద్దిగానైనా చెక్కు చెదరకుండా వేల సంవత్సరాలుగా నిలిచివున్నవి. భారతదేశమంతా ఏ భాను మాట్లాడేవారు ఆయినా వేదాల స్వరోచ్చారణలో ఖేదం లేకుండా వేదపాఠం చేస్తున్నారు. ఒక్క ఆక్షరంకూడా మార్పు చెందకుండా వేదాల విశద్ధమైన స్వరోచ్చారణలో ఈ నాటికి ఏ మార్పు రాలేదంటే మశ (పాచీశులు ఏర్పరచిన సువ్యవస్థయే కారణం. వివిధ పద్ధతుల్లో చ్మటంలో బీగించినట్టుగా మంతాలను, మంతపదాలను పఠించే పద్ధతిని “పాఠం” ఆంటారు, ఈ వివిధ పాఠపద్ధతుల నియమాలే వేదాలు ఒక ఆవ్షరమైనా స్థితం కాకుండా నిలిచిపోవటానికి తోడ్పడినవి. ఈ పాఠ పద్ధతులను తెలి పేకొరకు |పత్యేకమైన [గంథాబకూడ [(వాయబడినవి. వాటిని [పాతికాఖ్యగంథాలని ఆంటారు. [కమపూర్వకంగా మంతాలను, మంతవర్ణా లను పాఠంచేసే పాఠపద్ధతులు 8 వున్నవి ఇటా, మాలా, శిథా, రేఖా, ధ్వజ, దండ, రథ, ఘనాపాఠాలని వాటి పేర్లు.

జటా మాలా శిఖా రేఖా ధ్వజో దండోరథో ఘనః

అష్టా వికృతయః (పోక్తాః కమపూర్వా మహర్షిభిః.

మం[ళాలను మామూలుగా చదవటాన్ని “సంపొతా పాఠీ మంటారు. పతి పదాన్ని విడదీసీ వేరు వేరుగా చదివినట్టయితి దాన్ని పదపాఠ మంటారు. పద పాఠాన్నే ఆధారంగా చేసుకొని శ్రమాన్ని మార్చి పదాలను చదివినట్టయితే అటాది పాఠభేదాలుగా ఏర్పడుతవి. పద్మకమాలను మార్చినప్పుడల్లా [పతిపదంలోని స్వరం మారి ఉచ్చారణతో భేదం ఏర్పడుతుంది. ఎట్టా అంటే సంహితా పాఠంలో వున్న న్వరితం పదపాఠంలో గాని ఇతర పాఠాలల్లో గాని అను దాత్తంగానో లేక ఏక్మశుతిగానో ఉచ్చరింపబడుళుంది. అంటె పదపాఠంలో పదాలు ఒకటె వుంటవి కాని స్వరాలల్లో భేదం వస్తుంది. [కమంగా రెండు పదాలను పఠించుకుంటూ పోవటం (ళముపొళ్‌ మనబడుతుంది. అనులోమ, విలోమ

వైదిక వాజ్క్ఞయం 19 (మంలో పదాలు మూడుసార్లు పఠింపబడినట్లయితే అది టొవొైళత మనబడు తుంది. జటాపాఠంలోని అనులోమ, విలోమ [కమానికి ముందు వచ్చే పదాన్ని కలుపుతూపోతు చదివినట్లయితే అది కితొపాళ మనబడుతుంది. పదాలను అనులోమ విలోమ [కమంలో చాలాసార్హు చదివినట్టయితే ఆది భునావొళ మన బడుతుంది. ఘనాపాఠం నాలుగు విధాలుగా వుంటుంది. దానిలో ఒకటి- శిఖా పాఠంలోని పదాలను తిప్పి తిరిగి పఠించే పద్ధతి,

ఈ పాఠపద్ధతుల వ్యవస్థవల్లనే వేదాలు మౌలికంగా లిభిత రూపంలో లేకున్నా ఒక్క అక్షరమైనా లోపించకుండా, ఉచ్చాకణలో భేదం రాకుండా నిలిచిపోయినవి, ఈ విలక్షణమైన పాఠపద్ధతులు వేదర క్షణాకార్యాన్ని సమర్థ వంతంగా నిర్వహించినవి.

వేదథాష్యాలు

వేదాలు అతి ప్రాచీనమైనవి. కొన్ని వేల సంవత్సరాల కిందటి [గంథాలు. వాటిల్లోని భాష ఇప్పుడు మనకు అర్థం కాదు. దాంలో వున్నది సంస్కృతమే. ఆ సంస్కృృతభావను వై దికసంస్కృతభావ అంటారు. వైదికభావ వ్యవహారంలో ఒకప్పుడు వుండేది. అంటే అప్పటి వ్యవవోరిక భాషలోనే వేద మంత్రాలు రచింపబడినవి. రానురాను వ్యవహారంలో వైదికభావ చాల మార్చు లను చెందుతూ వచ్చింది. (పాకృత భేదాలు దానిలో ఏర్పడినవి. [పజలు వైదిక భాషకు వికృత రూపాలైన విపిధ [పాకృతభావలను మాట్లాడుతున్నప్పుడే వీటన్నిటియొక్క. సంస్కృత రూపమైన స్వచ్చమైన ఒక భాషను శిక్షితులైన జనులు మాట్లాడేవారు. ఆ భాషకే పాణిని వ్యాకరణాన్ని రచించాడు. దానిలోనే మహాభారత రామాయణాది లౌకిళకవాబ్బయసృష్టి జరిగింది. ఈ భావశే సంస్కృత భాష అన్న పేక (పసిద్ధమైంది. సంస్కృృతభావ మనకు (బాహ్మణ (గంథాలల్లోనే దర్శనమిస్తున్నది. అందుకే (బాహ్మణ, ఉపనిషదాది [గంథాలు అవగాహనకు చాల దూరంగా లేవు. వేదసంహితల్లోని భాష ఆవగొహనకు దూర మైంది. వేదరచనా కాలంనాటి (పజల ఆర్థిక ధార్మిక సాంఘిక పరిస్థితులు కూడ భీన్నమైనవి. వారి జీవన పరిస్థితుల నడుమ (పయోగింపలడిన పదాల, సమా సాల, వృత్తాంతాల అర్థాలు తర్వాత విస్మరింపబడినవి మరియు తర్వాత కాలంలో మారిన ఆర్థిక ధార్మిక సాంఘిక పరిస్థితుల్లో ఆ పదాల, సమాసాల,

లి0 సంస్కృత సాహిత్య చరిత వృత్తాంతాల అర్థాలు మారిపోయినవి. భాషా నిర్మాణ పద్ధతి కూడ మారింది. వైదిక భాషలోని కాలభేదాలు (66286) తర్వాత భాషలో సులభతరమైనవి, అంటే లౌకికభాష వైదికభాష అంత క్రిష్టంగా లేక సులఖీకరణం చేయటడింది. దానితో వేదాల మూల ఆర్థం అర్థం కావటం కష్టమైంది. వేదాల అభ్యాసానికి, ఆవగాహనకు తోడ్పడేటందుకు వేదాంగాలు పుట్టినవి. యాస్కుని నిరుక్తంలో వేదమం।కాలల్లోని పదాలకు వ్యుత్చ త్త్యర్థం చెప్పబడిండి. అంటే వేదమంత్రాల ల్లోని కఠినమైన దురూహ్యమైన పదాలను వివరించటానికి నిరుక్తం పుట్టింది. ఈ నిరుక్తంశన్న ముందు నిఘంటు [గంథాలు పుట్టినవి. వీటిల్లో కఠినమైన పదాలు (కమబద్ధంగా సంకలితమైనవి, కఠినమైన వేద పదాలను వివ రించటానికి, స్పష్టం చేయటానికి నిఘంటువులు మొదట [పయత్నించినవి, తర్వాత- (పాతికాఖ్యాది (గంథాలు వేదపదాలను, స్వరాలను, సంధులను గూర్చి వివరించినవి. ఈవిధంగా బేదాలు అర్థం కాకుండాపోయిన సమ యంలో వాటి అవగాహనకు తోడ్చడే నిఘంట్వాది [గంథాలు [వాయబడినవి. యాస్కుడు నిరుక్తంలో వేదపదాల అర్థవిషయంలో ఇతర ఆచార్ముల అభి [1ప్రాయాలను బాలాచోట్ట పేర్కొన్నాడు. కాబట్టి యాస్కుని నాటికే వేదపదాలకు అర్థం టోధించటంలో అభ్మిపాయఖేదాలు ఏర్పడినవని తెలుస్తున్నది. తర్వాత వేదపదాలే కాదు, పూర్తిగా మంతాలే వ్యాఖ్యానం లేకపోతే అర్థం కాకుండాపోయి నవి. దానితో పండితులు వేదాలకు వ్యాఖ్యానాలను [వాయటం ఆరంభించారు.

బౌద్ధ జైనమతాల వ్యాప్తితో, వాసుదేవకృష్ణాది భ_క్తిమత [ప్రచారంతో వైదిక మతానికి, వైదిక కర్మకొండకు [ప్రాధాన్యం తగ్గింది. [కీ.శ.7వ శతాబ్ధంలో కుమారిలభట్టు వేద (పాధాన్యాన్ని పునఃస్థాపించాడు. ఆదే యుగంలో వేదాలకు మొదటిసారిగా మాధవభట్టు, స్కందస్వామి మొదలై నవారు భాష్యాలను రచించారు. అంటే ఆ సమయానికి వేదాలు పూర్తిగా ఆర్థం కాకుండా పోయిన వని, (ప్రజల్లో తత్‌జ్ఞానాన్ని వ్యాపింపవేయాలం టే అవి ఆర్ధ్థమయ్యేటట్లుగా భాష్యాలు (వాయవలసిన అవసరం కలిగిందని చెప్పవచ్చును. స్కందస్వామి తర్వాత అనేక పండితులు వేదాలకు భాష్యాలను రచించటానికి పూనుకొన్నారు.

= బుగ్వేదభాష్యాలు న్యందపా సమీ

న్కంచస్వ్వామి గుజరాతులోని వలభి పాంతంవాడు. ఇతని తంగడి పేరు

భర్హ్యధువుడు. ఇతని గురువు ళతపథ (బ్రాహ్మణ భావ్యకారుడు హరిస్వామి.

వైదిక వాజ్యయం లి! హారిస్వామి తన భాష్యకాలాన్ని కలియుగం 8740 అని చెప్పుకొన్నాడు. దీన్ని బట్టీ స్కంండస్వామి కాలం క్రీశ 625 [ప్రాంతమని చెప్పవచ్చును. స్కందస్వామి బుగ్వేద భావ్యం చాల వివరంగా వున్నది. (పతి మంత [దష్ట బుషి పేరు, దేవత పేరును ఇచ్చాడు. నిఘంటు, నిరుక్తాదుల నుంచి (ప్రమాణాలను స్కందస్వామి ఊద్ధరించాడు. వ్యాకరణసంబంధ వివరణలు కూడ వున్నవి. భాష్యం సరళమైన భాషలో విశదంగా వున్నది. స్కందస్వామి బుగ్వేదభాష్యం పూర్తిగా ఇప్పుడు లభించటం లేదు. బుగ్వేదానికి సగభాగం ఆంటే నాల్లవ అష్టకం వరకే స్కందస్వామి విరచిత భాష్యం లభిస్తున్నది. " మిగిలినది ఇద్దరు ఆచార్యులు పూర్తి చేశారు. స్కందస్వామి భాష్య్రపభావం సాయణుని భావ్యంమీద చాల వున్నది. నారాయణుడు స్కందస్వామి బుగ్వేద భాష్యాన్ని పూర్తిచేసిన ఆచార్యుల్లో ఇతడు ఒకడు. సొమభావ్యకారుడు మాధవుని తండి అయిన నారాయణుడు, ఇతడున్ను ఒక్కరే అని అంటారు. కానీ దీనికి [పమాణమేమి లేదు. ఇతడు [కీ ళ.7వ శతాబ్ధం (ప్రాంతం వాడు. ఉదీథుడు టి వేంకట నూధవడు బుగ్యేద భాష్యంలో నందస్వామి, నారాయణుడు, ఉగ్గీకుడు ముగ్గురు బుగ్వేద భాష్యాన్ని రచించారని తెలిపాడు. బుగ్వేదం మొదటీ భాగాలకు స్కందస్వామి భావ్యం [వాయగా మధ్యభాగాలకు నారాయణుడు, _ చివరి భాగాలకు ఉద్ధీకుడు భాష్యం (వాశారు. ఉద్ధీథుడు కర్ణాట దీేఠశంలోని వన వాసి (పాంతంవాడనని చెప్పుకొన్నాడు. ఇతని భాన్య[పభావాన్ని సాయణుశ్తి భామష్యంమీద చూడవచ్చును. మాధవభట్టు మాధవనామంతో నలుగురు భావ్యకారులు కవ్పిస్తున్నారు. ఒకరు సామవేద సంహితకు భావ్యం [వాస్సిన మాధవుడు. ముగ్గుకు మాధవుల్వ బుగ్వేదానికి భావ్యం (వాశారు. ఈ ముగ్గురిలో ఒకడ సాయణ మాధవుడు. రెండవ మాధవుడు వేంకట మాధవుడు. వీర్తుగాథయడొత-మూద్లవుడు వున్నాడు, ౮ మూ లల ఛా. చె గంగి ప | ప స | / గ్రీక్‌ (లగి ౧0

వలి సంస్కృత సాహిత్య చరిత అతడే ఈ మాధవళట్టు. ఇతడు బుగ్వేదం మొదటి 8 అష్టకాలకు (వాసిన భావ్యం మ్మదాసు విశ్వవిద్యాలయం వారు (పచురించారు. ఇతని భావ్యం సంక్షిప్తంగా, విపులార్థ టోధకంగా, సారగర్భితంగా వున్నది. ఈ మాధవ భట్టు, వేంకట మాధవుడు ఒక్కరే ఆని కొందరు విద్వాంసులు తలంచారు. కాని దీన్ని అందరూ అంగీకరించలేదు. ఇద్దరి శైలి భిన్నంగా వున్నది. మాధవభట్టు గొప్ప పండితుడు. ఆతని బుగ్వేదార్థ జ్ఞానం చాల మవా త్తపూర్ణమైంది. బుగ్వేద భాష్యాన్ని (వాయటానికి పూర్వం ఆతడు 11 అన్ముకమణిక [గంథాలను రచించాడు. ఆ (గంథాలు బుగ్వేద మంకాలల్లోని పదాల అర్ధాలను టోధిస్తున్నవి. వీటిల్లో 2 అన్ముకమణికలు దొరికినవి. ప్రచురితమైనవి. వీటిల్లో నామ, (క్రియలు సంగహింపబడినవి. మాధవభట్టు బుగ్వేదభాష్యాన్ని స్కందస్వామి, సాయణ, వేంకటమాధవులు ఆనుసరిం చారు. కాబట్టి మాధవుడు స్కందస్వామి (క్రీశ. 7వ శ) కన్న పూర్వుడని ఆఅంగీకరించవలసి వుంటుందని కొందరు విమర్శకుల అభ్మిపాయం, వేంఠట మాధవుడు వేంకటమాధవుడు బుగ్వేదానికి ఒక్కటికాక రెండు భాష్యాలను (వాకా డని కొందరు పండితుల అభ్మిపాయం. ఇతడు ఆం[ధదేళశం వాడు. గొప్ప పండి తుడు. కౌశిక గో[తజుడు. ఇతని పితామహుడు మాధవుడు. తండి వేంకటా చార్యుడు. వేంకట, గోవిందులు ఇతని కొడుకులు. సంకర్షణుడు ఇతని తమ్ముడు* ఇతడు సాయణుని కన్న పూర్వుడని పండితుల అభ్మిపాయం. దాదాపు కీ. ళ. 1050-1150 [పాంతం వాడని పండితుల నిర్ణయం. వేంకటమాధవుని భాష్యం సంక్షి ప్తరూపంలో వున్నది. మంతపదాల అర్థం మా[తమే ఇచ్చి మంత్రార్థాలను స్పష్టం చేయటానికి [పయత్నించాడు. స్కందస్వామి భావ్యం కన్న ఇతనిది సంక్షివ్రరూపంగా వున్నది. వేంకటమాధవునికి [బాహ్మ ఇ[గంథాల జ్గానం విశే వంగా వున్నది. వేదమం[కాల గూఢార్థాలను విప్పి చెప్పటంలో అతడు (వాహ్మణ (గంథాల సహాయాన్ని తీసుకొన్నాడు. వేదాల యథార్థ్మ్లానం [బావ్మణ[గంథాల వల్లనే కలుగుతుందని ఇతని విశ్వాసం. [బ్రాహ్మణ[గంథాలను ఆధారంగా తీసు కొన్న ఇతని భాష్యానికి (పత్వేకస్థానమున్నది. ఈ భాష్యాన్ని మోతీలాల్‌ ఐనారసీ దాసు, ఢిల్లీవారు (ప్రచురించివున్నారు,

వైదీక వాజ్య్బ్యయం లం ధానుషుయణజ్వ మూడు వేదాలకు ధానుష్యయజ్వ [నాసిన భాష్యాలున్నవని తెలుస్తున్నది. “1తివేదీ భావ్యకారు'” డని ““(తయీ నిష్ణవృద్ధ' ' అని ఇతన్ని వేదాచార్యుడు తన సుదర్శనమీమాంసలో పేర్కొన్నాడు. ఇతడు వైస్టవాచార్యుడు. ఇతని శాలం (క్రీశ. 14 వ +ళ॥ పూర్వం. కాని, ఇతని భాష్యాలు దొరకలేదు. ఆనందలరీర్టుడు ఆనందతీర్థునికే మధ్వాచారుడని పేరు. ఇతడు ద్ర్వైతసిద్ధాంత స్థాపకుడు, మధ్వ వైష్టవసం[ద్రాయ [ప్రవర్తకుడు ఇతడు కొన్ని బుగ్వేద మంత్రాలకు వ్యాఖ్యానాలను [వాళాడు. ఈ భాష్యం పద్యరూపంలో వున్నది. బుగ్వేదం (పథమ మండలంలోని క0 సూక్తాలకు ఇతడు వ్యాఖ్యానం వాకాడు. ఆధ్యాత్మి కార్ధాలను ఇతడు చక్కగా వివరించాడు. ఇది మూధ్వ సంప్రదాయానికి అను కూలంగా (వాయబడింది. ఆత్మానందుడు బుగ్వేదంలో అస్యవామీయసూక్రానికి ఆత్మానందుడు భాష్యాన్ని (వాశాడు. ఇతడు హెయణునికి తరువాతవాడు. స్కందస్వామి భావ్యం యజ్ఞ పరమైంది. నిరుక్తాదులు దేవపరమైనవి తన భాష్యం ఆధ్యాత్మవిషయక మైందని అత్మానందుడు చెప్పుకొన్నాడు. పాయజ మాధవొచార్యులు సాయణుడు విజయనగరరాజు బుక్క, హరిహరరాయల సమకాలికుడు. వారికి అమాత్యుడుగా, సేనానిగా వుండెరు. ఆయితే కొందరు సాయణ, మాధ వులు వేరువేరు వ్యక్తులు, వారు అన్నదమ్ములు అని, వారిలో సాయణుడు వేద భావ్యకారుడు, అతని అన్న మాధవుతు అమాత్యుడు, సేనాపతి, పండితుడు అని అంటారు ఇదే సర్వసమ్మతమైన వాదం. ఇతడు (కి. శ. 14 వళ॥ వాడు. సాయణుడు గొప్ప పండితుడు. అతడు మీమాంసజ్ఞానం కలవాడు. ఇతడు నాలుగు వేదాలకు వ్యాఖ్యానం (వాశాడు. అవి అన్ని ఇప్పుడు ఉపలభ్యంగా వున్నవి,

ర్య సంస్కృత సాహిత్య చరిత

సాయణుడు చాలచోట్ల బుగ్వేదాది భాష్యాలను '“మాధవీయ' అని పేర్కొ న్నాడు. చివరకు తాను [వాసిన ధాతువృత్తినికూడ “మాధవీయ ధాతువృ త్తి” అని పిలిచాడు. దీన్నిబట్టి కొందరు పండితులు సాయణ, మాధవులు ఒకే వ్యక్తి అసి విశ్వసించారు. కొని ఇది సత్యం కాదు. సాయణుడు రాజు బుక్కరాయల (పేరణతో తన అన్న, రాజుగారి మంతి అయిన మాధవుని (ప్రోత్సాహంతో వేద భాషాగ్గలను రచించివుంటాడు. అన్నమీదిగౌరవభావంతో అతడు తన రచనలకు “మాధవీయ”" అని నామకరణం చేసుకొన్నాడేమో! మాధవుడే విద్యారణ్యస్వామి అని (పసిద్ధి. 7

1. సాయణుడు తై త్రిరీయ (కృష్ణ యజుర్వేద), బుగ్వేద, సామవేద, కాజ (కక్ట యజుర్వేద), అథర్వ వేద సంపితలకు ఐదింటికి, మరియు 18 [వావ్మణ (గంథాలకు వ్యాఖ్యానాలను రచించాడు. ఓక్క చేతి మీదుగా ఇన్ని వ్యాఖ్యాన రచనలు అంతకు పూర్వం జరుగలేదు. ఉద్దండ పండితుడైన పాయణుడు ఈ జార్యాన్ని మహత్త్వపూర్ణంగా. పూర్తి చేశాడు. వ్యాఖ్యాన సమయంలో అతడు పురాణేశిహాస స్మృత్యాదుల నుంచి (వమాజూాలను ఉద్ధరించాడు. పూర్వాచార్యుల భాష్యాలను, నిరుక్తాది [గంథాలను పరిశీలించి. అతడు యథోచితంగా (గహిం చాడు. సాయణుని భాష సులభ(గాహ్యంగా, సుందరంగా వున్నది. సొయణబణుని భాష్యాలు ఆధునిక ,పాచ్య పాళ్ళాత్యులకు వేదావగాహనలో చాలా తోడ్పడినవి, ఆతడు వివరించిన విషయాలనే పాళ్చాత్యవిమర్శకులు చాలా మట్టుకు (ప్రమో ణంగా [(గహించారు. సాయణుని భాష్యాలు ఎక్కువ యజ్ఞపరంగాను, ఆధ్యాత్మిక పరంగా తక్కువగానూ వున్నవి. ఆంగభదేశంలో (పచలితమై వున్న వైదిక కర్మలను సాయణుడు బాగా తెలిసినవాడు. అతడు స్వయంగా వైదిక (బాహ్మ ణుడు కాబట్టి తత్పర మైన అర్థాలను అతడు ఎక్కువగా వివరించాడు. ఆధ్యాత్మి కొర్జాలను వెదికేవారికి ఇతని భాష్యాలు కొంత నిరాశాజనకంగానే వున్నవి. దయానంద నరన్వతి

[కళ 19 వ ళః॥ వాడు. ఆర్యసమాజ స్థాపకుడు. వేదాలు అనాది అనీ విశ్వసించినవాడు. ఇంద్ర, అగ్ని, వరుణాది దేవతల పేర్లు యౌగికార్థంలో పర మాత్మ జర్థంలో వాడబడినవని వేదాలకు, ఆధ్యాత్మికార్థాలను బోధించినవాడు * దయానందుడు. (బాహ్మణ్యగంథాలను అతడు [ప్రామాణికంగా తీసుకోలేదు.

వైదిక వోబ్బయం £క్‌ వేదమం[కాలల్లో నమస్త విజ్ఞానం నిక్షిప్రమై వున్నదని ఇతని అభిప్రాయం. చివరకు ఆధునిక కాస్త్రీయావిష్కరణలైన ర్లైలు, టెలిఫోన్‌, విమానాల విజ్ఞానం కూడ వేదొలల్లో వున్నదని దయానందస్వామి, ఇంకా తదనుయాయంఠఅ విశ్వాసం, అంతి ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానమేకాక విజ్ఞానంకూడ వేదాలల్లో వున్నదని వారి నమ్మిక, తదునుసారంగానే వేదమం[త్రాలకు అర్ధాలను ఆయన చెప్పాడు, ఇతడు బుక్‌ యజుర్వేదాలకు సరళమైన సంస్కృతభావలో వ్యాఖ్యానాలను రచించాడు. అరవింద 'ఘోన్‌ అరవింద ఘోష్‌ మొదట దేశభక్తుడు, దేశస్వాతం[త్య యోదుడు, విష్ణవ వాది. తర్వాత గొప్ప ఆధ్యాత్మక వేత్తగా పేరు సంపాదించుకొన్నాడు. ఆధునిక త త్త్వవేత్తల్రో అతడు అగగణ్యుడు. వేదార్థాలు నిగూఢంగా వున్నవని వాటి మీది శద్ధవల్త వాటి అర్థాలు అవగతం కాగలవని ఆతడు అన్నాడు. ఆరవిందుడు 'వేదమం,[తాలకు ఆధ్యాత్మిక యౌగికమైన అర్జాలమ చెప్పాడు. ఉదాహరణకు వేదాల్లో [పయోగింపబడిన *గౌః' పదానికి (పకాశమని 'అశ్వ' పదానికి కక్తి అని, 'ఘృత' పదానికి తేజస్సు అని అతడు అర్థాలను చెప్పాడు. వేదాలు కర్మ కాండ (పతిపాదకాలు అనటాన్ని ఆరవిందుడు పూర్తిగా నిరాకరించాడు. ఆనందకుమారస్వ్వామి విమర్శకుల్లో, కళావేత్తల్లో ఇతడు (పసిద్ధుడు, పండితుడు. భారతీయ కళ లను, [పాచీశ భారతీయాత్మను విప్పిచెప్పటంలో అతనికి మంచి నేర్చు వున్నది. “*ఏ న్యూ అప్రోచ్‌ టు ది వేదాన్‌” అన్న పుస్తకంలో ఇతడు వేదాలకు విశిష్ట వ్యాఖ్యానం చేశాడు. వేదాలలో మార్మికత (౫౪86౬10610) వున్నదని ఆతని విశ్వాసం. బౌద్ధ క్రైస్తవ మహమ్మదీయ మఠ [గంథాలల్లోని ఆనుభూతులే వేదాల ల్లోను వున్నవని ఆతడన్నాడు. సామవేద భాష్యాలు సామవేదానికి పూర్తిగా వ్యాఖ్యానం [వానినవారు ముగ్గురు కన్చిస్తున్నారు= మాధవుడు మాధవుజే సొమసంహితకు మొదటి భావ్యకారుడ్ను సామ వేదంలోని పూర్వ ఆర్బికలకు, ఉత్తర ఆర్బికలకు రెండు భాడదాణబకుఇతడు. వా్రథ్యార వ్యా

లిం సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత (వాశాడు. వాణుని “రజోజుషే జన్మని సత్త్వ వృత్తయేం..'” అన్న కాదంబరి కావ్య ళ్లోకం మాధవుని సామభాష్యారంభంలో కన్పిస్తున్నది. ఈ శ్లోకాన్ని మారవుడే మంగళాచరణ ళ్లోకంగా రచించాడని, దాన్ని బాణుడు తీసుకొన్నాడని పండితుల అభ్మిపాయం. అంటె అప్పుడు మాధవుడు క్రీశ. 7వ శ॥కి పూర్వుడు అవుతాడు. మాధవునిసామవేద భాష్యం చాల వివరంగా వున్నదని పండితుల ఆభ్మిపాయం. ఈ భావ్యం తాళప త(పతులరూపంలో లభిస్తున్నది. కాని ముదితం కాలేదు. సత్యవత సామ[ళమి తన “సాయ ణభావ్యం”లో ఆక్క డక్కడ వివరణ కొరకు దీన్ని ఉద్ధరించి వున్నాడు. భరతస్వ్వామి

సామవేదానికి భరతస్వామి భాష్యం కూడ ముదితం కాలేదు. సామ వేదంలోని అన్ని మం[తాలకు ఇతడు వ్యాఖ్యానం [వాళాడు. భరతస్వామి కాళ్ళపగో[తజుడు. ఇతని తండి నారాయణుడు. ఇతడు శ్రీరంగం నివాసి. హోయసలరాజు రామనాథుని సమకాలికుడు. రామనాథుడు చోళమండలాన్ని జయించి హోయసలరాజ్యంలో కలుపుకొన్న వీరుడు. అప్పుడు (శ్రీరంగం రామనాథుని ఆధికారాధీనంలో వుండేది. అప్పుడు భరతస్వామి కాలాన్ని [కీళ. 1295 _పాంతమని చెప్పవచ్చుడు. భరతస్వామి సామవేదభావ్యం మీడ మాధవుని భాష్య పభావం కన్పిస్తున్నది. ఇతని భావం సంక్షిప్తంగా, చక్కగా వున్నది.

గుణవిష్ణువు

గుణవిష్ణువు సామవేదంలో నిత్యనైమిత్తిక విధులకు ఉపయోగపడే మంతాలకు మ్మాతమే వ్యాఖ్యానాన్ని రచించాడు. ఇతని వ్యాఖ్యానం మిథిల, బెంగాల్‌ (వదేశాలల్లో బాగా వ్యాప్తిలో వున్నది. కాబట్టీ ఇతడు ఆ [పాంతం వాడే కావచ్చును. గుణవిస్టువు భావ్యం గురించి సాయణునికి తెలుసునని వారిద్దరి భాష్యాలను పరిశీలించిన స్పష్టం కాగలదు. గుణవిష్ణువు భాష్యాన్ని సాయణుడు కొంతవరకు అనుసరించాడు గుణవిష్టువు లడ్మణ సేనుని కాలంవాడని, కాబట్టి ॥్రీ. శ. 12 వ శ॥। వాగని పండితుల నిర్ణయం. గుణవిష్ణువు ఛాందోగ్య మంత శాషాన్ని కూడ రళచ్చిద్రాడు. ఇది సామవేదం కౌథుమళాఖకు (వాయబడింది. ఇది కౌల్వకత్తా-నుంద్రి.. [ప్రచురిత మైంది.

వైదిక వాబ్బయం లి? శుక్ల యజుర్వేద భాష్యాలు ఉవటుడు

ఇతడు వ(జటుని కొడుకు. అవంతీపుర నివాసీ. భోజుని కాలంవాడు అంటే (కశ. 11వ ళ॥ వాడు. పేర్లను బట్టి వీరు కాశ్మీర దేశేయలని తెలుస్తు న్నది. ఇతగు కొవ్య [పకాళకారుడు మమ్మటున అనుపొడని తెలుస్తున్నది. ఉవ టుడు మాధ్యందిన యజుర్వేద సంహితకు భాష్యాన్ని (వాళాడు. ఇతడు వేద మంత్రాలకు ఆధ్యాత్మికపరమైన అర్థాలను ఇచ్చాడు. ఈ భావ్యమే కాక ఇతడు యజుః[పాతికాఖ్యకు టీక, బుక్‌ సర్వాను[కమణికకు వ్యాఖ్య, ఈళావాస్య ఉపనివత్తుకు వ్యాఖ్యలను రచించాడు. ఇతడు గొప్ప వేదపండితుడు.

మహీధరుడు

ళుక్ష యజుర్వేదం మాధ్యందిన సంహితకుమహీధరుడు వేదదీపమనే వ్యాఖ్యానాన్ని రచించాడు. ఇతడు కాశీ నివాసి. ఇతడు ఉవటుని వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించాడు. కాని ఉవటుని వ్యాఖ్యానాని కన్న ఇతని వ్యాఖ్యానం స్పష్టంగా విశదంగా వున్నది. ఇతడు వైదికుడైనా తం్యతళాస్త్రం తెలిసినవాడు. మంత మహోదధి అనే తంతళాస్తా౦న్ని కూడ రచించాడు. ఇతని కాలం [కీ.ళఈ.16వ శతాబ్దం.

వాలాయుధుడు గ౧ిగి3ెం = గినింం

శక్ట యజుర్వేదం కాజ్వసంహితకు భాష్యాన్ని హలాయుధుడు రచించాడు. ఇతడు సాయణునికి పూర్వుడు. ఇతని భాష్యం "పేరు “వాహ్మణ సర్వస్వంి, ఇతడు బెంగాల్‌ రాజు లక్ష్మణ సేనుని ఆస్థాన పండితుడు, ధర్మాధికారి. అప్పుడు ఇతని కాలం (క్రీ. శ. 12 వ శతాబ్దం ఆటం నిశ్చయం. సాయణుడు మాధ్యం దిన సంహితకు భాష్యాన్ని [వాయలేదు. ఆతడు కాణ్వసంపాతకే భాష్యాన్ని (వాళాడు, వాలాయుధుడు గొప్ప వేదపండితుడు. ఇతడు వేద భాష్యాన్నే కాక, మీమాంస సర్వన్వం, వైష్ణవ సర్వస్వం, శ్రైవ సర్వస్వం, పండిత సర్వస్వం మొదలైన (గంథభాలను రచించాడు. ఇతడు శైవ, వైష్ణవ ఆగమాలను కెలిసీన వాడు, మీమాంసకుడు కూడ.

వ! సంస్కృత సాహిత్య చరిత ఆఅనంతాబాప్యడు ఇతడు వైష్టవుడు. (క్రీ, శ. 168వ ళ॥ వాడు. ఇతడు కొణ్వసంహిత ఉత్తరార్ధ భాగానికి భాష్యాన్ని [వాశాడు. మహీధరుని వ్యాఖ్యాన్నపభావం ఇతని మీద కన్పిస్తున్నది. అక్కడక్కడ కొన్ని మంత్రాలను విష్ణపరంగా అన్వయం చేసి చెప్పాడు. శక్ట యజుః [పాతిశాఖ్యకు కూడ ఇతడు వ్యాఖ్యను వాళాడు. అఆనందబోధ ఛట్టో పొధ్యాయుడు కాణ్యసంహిత చతుర్థ దశకానికి ఇతని వ్యాఖ్యానం (వచురితమైంది. కాని వూర్తి సంహితకు ఇతడు వ్యాఖ్యానం (వాసినట్టు తెలుస్తున్నది. ఇతడు వాసుదేవ పురి నివాసీ. వ్యాఖ్యానంలో పుస్టి కొరకు ఇతడు [(వాహ్మణ (గంథాల నుంచి ఉద్ధరణలను ఇచ్చాడు. ఇతని భాష సళళంగా. వున్నది. ఇతని మీద ఉవటుని వ్యాఖ్యాన [ప్రభావం "కన్పిస్తున్నది. అయినా ఇతని భావ్యం మౌలికమైందని చెప్పాలి. కృష్ణ యజుర్వేద భాష్యాలు కుండినుడు కుండినుడు తైత్తిరీయ సంహితకు భాష్యం (వాసినట్లు తెలుస్తున్నది. ఇతడు గృుప్తకాలం వాడని పండితులు అభ్మిపాయం, భవస్వ్వామి ఇతడు కూడ తైత్తిరీయ సంహితకు భావ్యం (వాసినట్లు ఆధారాలున్నవి, కొని ఇది ఆలభ్యం. గృహదేవుడు ఇతడుకూడ రైత్తిరీయ సంహితకు భాష్యాన్ని (వాళాడు, దేవరాజ యజ్వు తన నిఘంటు భావ్యఎలోను, ఆచార్య రామానుజుడు తన వేదార్థ సం[గహంలోను గృహదేవున్ని పేర్కొన్నారు. కాబట్టి ఇతడు [కీ శ. 12 వ ళ॥కి పూర్వుడు. (కీళ. 9వ శః వాడు ఆని కొన్ని ఆధారాలచేత నిశ్చయింసబడింది.

వైదిక వాజ్మయం వం తరుడు

తృురుడు కూడ లైత్తిరీయసంహితకు భాష్యాన్ని (వాసినట్టు తెలుస్తున్నది.

దీన్నిగూర్చి సాయణుడు మాధవీయధాతువృత్తిలో తెలిపివున్నాడు. అనుముల భట్ట భాస్కరుడు

భాస్కరుడు కీ.శ. 12వశ॥కి పూర్వుడు. సాయణుడు ఇతనిని పేర్కొ న్నాడు. ఇతడు త్రై త్రిరీయ సంహితకు భాష్యాన్ని వాకాడు. ఈ భాష్యం పేరు జ్ఞానయజ్ఞం. [ప్రమాణంగా భాస్కరుడు అనేక వైదిక [గంథాలను ఊఉద్ధరించాడు. యజ్ఞపరమైన అర్థమే దీనిలో వివరింపబడింది. అక్కడక్కడ అధ్యాత్మిక, ఆధి ద్రైవికార్థాలను కూడ భాస్కరుడు వివరించాడు. ఇతడు గొప్ప వైదిక పండితుడు.

వైదిక సాహిత్యాన్ని గూర్చి పాశ్చాత్యుల కృషి

క్రీ. ళ. 1805 లో కోల్‌ బూక్‌ “ఏషియాటిక్‌ రిసెర్చ్‌ అనే వతికలో వేదాల మీద ఒక వ్యాసాన్ని [వాళాడు. ఆ వ్యాసంలో అతడు అనేక వేద (గంథాల వివరణను ఇచ్చాడు. పాశ్చాత్యులకు వేదాలతో పరిచయాన్ని ఈ వ్యాసమే మొట్టమొదట కలిగించింది. దీనికి పూర్వం ఒక ,(ఫెంచి మిషనరీ “ాబర్ట్‌డీ నేబిలిస్‌' యజుర్వేదం యొక్క కల్పిత (పతిని (ఫాన్స్‌ దేళానికి తీసు కొనిపోయాడు. ఈ (పతిని (పసిద్ధ [సంచి రచయిత వార్టేర్‌ చూచి హిందువుల విద్యాబుద్రులను విశేషంగా (పళంసించాడు. ఈ (పతి కల్పిత మైందని తెలిసిన తర్వాత యూరోపియన్లలో సంస్కృత భాషమీద ఆళద్ధ, అవిశ్వాసం ఏర్పడి నవి. ఈ అశద్ధ, అవిశ్వాసాలను కోల్‌ [బూక్‌ వ్యాసం చాలవరకు తొలిగించ కలిగింది. సాళ్ళ్చాత్య పండితులు చాలామంది నైదిక సాహిత్య పరిశీలన వైపుకు ఆకర్షింపబడినారు, (క్రీశ. 1880 [పాంఠంలో రోజెన్‌ అనే జర్మన్‌ విద్వాంసుడు బుగ్వేదానికి సంపాదకత్వం వహించాడు కాని ఆతడు ఆకస్మికంగా మరణించ టంతో ఆ పని ఆగిపోయింది కీ. శ. 1846 లో రుడాల్స్‌ రోథ్‌ అనే జర్మన్‌ పండితుడు “వేద సాహిత్య చరిత” అనే పుస్తకాన్ని రచించాడు. ఈ చిన్న పుస్తకం బాలమంది యూరోపుపండితుల దృన్షీని వేదసాహిత్యం వైపుకు మరల్చింది. రోథ్‌ సాయణాదుల భారతీయ సంప్రదాయానుసారమైన వేద భాష్యా

80 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత ర్థాలను పూర్తిగా నిరాకరించి భాషా ళాస్త్రం, తులళాత్మక ధార్మికాధ్యయనాలను సహాయకంగా తీసుకొని వేదార్థాన్ని వివరించటానికి పూనుకొన్నాడు. ఈ పద్ధతిని ఉపయోగించి. అతడు సెయింటు పీటర్‌ ఎదిర్ల్‌ నంస్కృృత- జర్మన్‌ కోళాన్ని సిద్ధం చేశాడు. ఇది బృహత్కార్యం. దీనిలో వైదిక, సంస్కృత శబ్దాలు పరిశీలింపబడినవి. సందర్భ వివరణ కొరకు వైదిక, లౌకిళవాజ్బ్యయం మంచి ఉద్ధరణలు ఇయ్యబడినవి. ఇదే విధంగా లౌకిక సంస్కృత శబ్దాలను బోట్‌ లింక్‌ పరిశీలించాడు. సంస్కృత శబ్దాల చర్మితను తెలుసుకోటానికి ఈ నిఘంటువులు చాల ఉపయోగిన్తున్నవి. రోథ్‌ తర్వాత అతని సహపాఠులు, శిష్యులు వైదిక సాహిత్యాన్ని గూర్చి చాల కృషి చేశారు. రోథ్‌ శిష్యుల్లో చార్పెన్‌ లాన్‌ మన్‌, డబ్బు. డి. వ్దిట్నీః (కీ. శ. 1027. 189%, హెననిచ్‌ త్సిమ్మర్‌ (క్రి.శ. 1851-1010), రిచర్జు గార్బే (క్రి.శ. 1867 - 1027), కార్డ్‌, ఎఫ్‌. గెల్జైనర్‌ (క్రీ.శ. 1851-1929) ముఖ్యులు. వీరిలో గెల్టెనర్‌ బుగ్వేదాన్ని జర్మన్‌ భాషలోకి ఆనువదించాడు. ఈనాటికి ఇది చక్కని అనువాదంగా పరిగణింప బడుతున్నది.

మాక్స్‌ ముల్లర్‌ అనే జర్మన్‌ విద్వాంసుడు సంస్క్భుత భాషకు చేసిన కృవ్ని శ్ఞాఘనీయమైంది. మాక్స్‌ ముల్లర్‌, రోథ్‌లు ఇద్దరు ప్యారిస్‌లో యూజీన్‌ బుర్నోఫ్‌ అనే | ఫెంచి పండితుని శిష్యులు. ఇతని [పేరణచేతనే ఈ ఇద్దరు వేదాధ్యయన పరిశోధనలను చేపట్టారు. ముల్లర్‌ బుగ్వేదాన్ని సాయణభావ్యంతో విమర్శనాత్మక మైన పీఠిక టిప్పణులతో మొదటిసారిగా (పచురింపజేశాడు. దీన్ని ఆతడు (కీ శ. 1849 లో ఆరంభించి కీ. శ. 18/5 లో పూర్తి చేశాడు. ఈ బుగ్వేద (పతి పాళ్చాత్యదేశాలల్లో వేద అధ్యయనాధ్యాపన కార్యాలకు పునాది వేసిందని చెప్పాలి. [కీ. ౪. 1890-92 లో ఇదే తిరిగి సంస్కరింపబడి [పచు రింపబడింది. మాక్స్‌ముల్లర్‌ ““(పాచీన వైదిక సంస్కృత సాహిత్య చరిత" అన్న పుస్తకంలో వైదిక సాహిత్యాన్ని సవిమర్శకంగా పరిశీలించాడు. అతడు [ప్రచురించిన “పవ్మిత [పాచ్య[గంథమాల” లోని పుస్తకాలల్లో పాశ్చాత్య పండితుల అనువాదాలతో వైదికగంథాలు కొన్ని (పచురింపబడినవి.. వేర్‌ అనే జర్మన్‌ సంస్కృతపండితుడు యజుర్వేద కై త్తిీరీయ సంహితకు సంపాద కత్వం వహించి పచురించాడు. అతడు '“ఇండిషే స్టూడియన్‌'” ఆన్న పృతికను

వైదిక వాజ్మయం ! నడిపి వై దిక్కగంథపరిశో ధనాకార్యాన్ని నిర్వహించాడు. 1కి. ఈ. 1862-68లో ఆవుఫ్‌ రెప్టు అన్న జర్మన్‌ పండితుడు బుగ్వేదాన్ని మిక్కిలి సంళోధించి చక్కని (పతిని రోమన్‌ లిపిలో |పచురింపజేళాడు. _షాయిడర్‌ ఆన్ని జర్మన్‌ విద్వాంసుడు మైైఠాయణీసంహితను ,కి.శ1:81-86లోను, క్రీ.శ 1900-11లోకాఠకసంహతను (పచురింపజేశాడు. ఏటికి సంపాదకత్వం వహించటంలో (షాయిడర్‌ చక్కని విమర్శనాత్మక దృష్టిని ప్రదర్శించాడు స్టివెన్సన్‌ అనే పండితుడు రాణాయనీయ సామ నంహితను కీ.శ. 1842 లో ఇంగ్రీష అనువాదంలో [పచురింపజేశాడు. 1కి.ళ 1848 లో బేస్సీ కౌాథుమ సామసంహితను జర్మన్‌ అనువాదంతో ప్రచు రించాడు. [క్ర.ళ. 1856లో రోథ్‌, వ్హిట్నీ ఆనే జర్మనీ పండితులు అథర్వ వేదాన్ని (పచురించారు. బ్లూమ్‌వీళ్ట్‌ మరియు నార్వే ఆనే పండితులు జీర్జావస్టలో కొళ్ళీరంలో దొరికిన పిప్పలాద అథర్వసంహితను [కీ.ళ. 1901 లో [పచురింపజేశారు. మూల్యపతిని ఫోటో కాపీలుగా దీన్ని వారు (పచురించాళు.. ఇంకా ఎన్నో (వాహ్మణ, (శౌతస్తూత, (పాతిశాఖ్యాది వైదిక (గంథాలను పాళ్చాత్య పండిళులు ఆ (పతులను సంపాదించి పరిశోధించి (ప్రచురింపజేసీ వైదిక సాహిత్యానికెంతో సాటిలేని సేవ చేళారు.

హాగ్‌ అనే పండితుడు ఐతరేయ [బాహ్మణాన్ని ఇంగ్రీషు అనువాదంతో, విమర్శనాత్మకమైన పీఠికతో క్రీ.ళ. 1868 లో ప్రచురించాడు. అవుఫ్‌ రెస్టు కూడ ఐతరేయ [బాహహ్మణాన్ని రోమన్‌ లిపిలో [కీ ఈ. 1879 లో పచురింపజేశాడు. లిండ్నెర్‌ అన్న పండితుడు కౌశీతకి బాహ్మణాన్ని [కీశ. 1887 లో (పచురిం చాడు. వేబర్‌ మాధ్యందిన శతపథ (బాహ్మణాన్ని కీ.ళ. 1855లో (ప్రచురించాడు. ఇంకా సామవేద సంబంధ (బావ్మణ (గంఠాలెన్నో ఇంగ్రీవు, జర్మన్‌ భాషాను వాదాలతో (పచురింపబడినవి, స్రైన్చ్సలర్‌ అన్న పండితుడు ఆశ్వలాయన, పొరస్య్యరగృహ్య సూతాలను (పచురింపజేశాడు. హిల్లై బాంటు కాంథఛాయన (శౌత స్మూతాన్ని, క్యాలండ్‌ బౌధాయన [శాతసూ తాన్ని గార్బే ఆపస్తంబ (శ్రౌత సూ (తాన్ని, క్నాయెర్‌ [మానవ శౌతసూ తాన్ని, వేబర్‌ కాత్యాయన శాతసూ [తాన్ని బ్లూమ్‌ఫీల్లు కౌశిక్కిశాతసూ తాన్ని సంపాదీకరించి [పచురించారు.

వైదిక [గంథాలు ఎన్నో పాళ్చాశ్య భాషల్లోకి అనువదింపబడినవి కూడ, (క్రీళ. 1850లో హెచ్‌. హెచ్‌. విల్సన్‌ సాయణభాష్యంతో బుగ్వేదాన్ని ఇంగ్ర్లీవలోకి అనువదించి (ప్రచురించాడు. _గ్రాస్‌మన్‌ ఆనే పండితుడు బుగ్వేదాన్ని

898 సంస్కృత సాహిత్య చరిత జర్మన్‌ భాషలోకి పద్యానువాదం (క్రీశ. 1876-77 లో చేశాడు. రోథ్‌ చెప్పిన వ్యాఖ్యానాలను అనుసరించి ఈ అనువాదం చేయబడింది. కాని సాయణ భాష్యాన్ని (గౌన్‌మ్రన్స్‌ ఆనుసరించ లేదు, [గాన్‌మన్‌ ముఖ్యంగా గజణితళాస్త్రజ్జుడు ఆయినా అతడు, వినోదంగా (00621 ౯60౯62౯102) సంస్కృతాన్ని అభ్యసించి బుగ్వేదపదకోశాన్ని (వ్యోర్టర్‌ బుల్‌ డెస్‌ రుగ్వేద) రచించాడు. తర్వాత ముగ్వేద అనువాదానికి పూనుకొన్నాడు. ఆల్ఫెడ్‌ లుడ్విగ్‌ విపులమైన వ్యాఖ్యతో (క్రీ ళ. 1876-1888 లో బుగ్వేడాన్ని జర్మన్‌ భాషలోకి గద్యానువాదం చేళాడు. (గివిత్‌ బుగ్వేదాన్ని పద్యరూపంలో ఇంగ్రీషులోకి అనుకదించొతు. ఇది (క్రీశ. శే889- 1892 లో (ప్రచురింపబడింది. దీనిలో (గిఫిత్‌ సాయణభావ్యసవో యాన్ని తీసుకొన్నాడు. ఓల్జన్‌ బెర్గ్‌ అన్న జర్మన్‌ పండితుడు బుగ్వేదానికి చక్కని ఛిశదమైన వ్యాభ్యానాన్ని [కీళ. 1901-12 లో జర్మన్‌భావలో (ప్రచురించాడు. దీనిలో ఓల్దెన్‌ బెర్గ్‌ మొదట పూర్వాచార్యుల అభిప్రాయాలను ఇచ్చి, తర్వాత 'విమర్శనాత్మకమైన తన వివరణను ఇచ్చి వున్నాడు. బుగ్వేద ఛందస్సుల వివేచనను ఆతడు మరొక (గంథంలో చేసి వున్నాడు. బుగ్వేదాన్ని (పాచీన, నవీన దృష్టితో తులనాత్మకంగా [గ్రహించటానికి ఓల్దన్‌ బెర్గ్‌ వ్యాఖ్యానం బాలా ఉపయోగిస్తుంది. విమర్శనాత్మకమైన, [ప్రామాణికమైన ఈ వ్యాఖ్యానం చాల మహత్తృ పూర్ణమైంది. బుగ్వేదానుశీలనకు ఇది ఎంతగానో తోడ్పడుతుంది. (గిఫ్‌త్‌ (క్రీ. శ. 1889లో మాధ్యందిన యజాుర్వేదసంహితను పద్యాత్మకంగా ఇంగ్రీషులోకి అనువదించాడు. కీథ్‌ [కీ.ళఈ. 1914లో తైత్తరీయ సంహితను &ం గ్రీషులోకి అనువదించాడు. (గ్రిఫిత్‌ సామవేదాన్ని, ఆథర్వవేధాన్ని కూడ ఇంగ్రీషులోకి అనువదించాడు , వ్లీట్స్‌, లాన్‌మన్‌లు ఇద్దరు అథర్వ వేదానికి ఆంగ్లేయానువాదం (ప్రచురించారు. థిమోడార్‌ బెన్ఫే [్రీ.ళ. 1848లో సామ వేదాన్ని జర్మన్‌ భాషలోకి అనువదించాడు. అవుఫ్‌ రెక్టు అథర్వవేదాన్ని జర్మన్‌ భావలోకి అనువదించాడు, జూలియన్‌ (గిల్‌ అనే థియోలజీ పొఫెనర్‌ అథర్వ వేదంలోని కొన్ని మంత్రాలకు జర్మన్‌ అనువాదాన్ని చేశాడు. విమర్మనాత్మకమైన పేఠకలతో ఈ అకువాద (గ్రంథాలు వైదిక సాహిత్య (పియలకు చాల ఉపయోగ కరంగా వున్నవి.

(వాహ్మణ (గంథాలు కూడ ఇంగ్రీషలోకి అనువదింపబడినవి. కీథ్‌ మిగ్వేదం యొక [ా రెండు [బాహ్మణ[గంథాలను అనువదించాడు. క్యాలండ్‌

వైదిక వా్యయం లి తాండ్య మహా బ్రాహ్మణాన్ని, ఎగ్లేలింగ్‌ శతపథ బ్రాహ్మణాన్ని ఆంగ్రభాషలోకి అనువదించారు. కర్మకాండల వివరణతో కూడిన [(బాహ్మణ్యగంథాలు పాళ్ళా త్యుల దృన్షని ఎక్కువ ఆకర్షించినవి. కొన్ని (వాహ్మణ్మగంథాలు జర్మన్‌ భాష లోకి కూడ అనువదింపబడినవి. (బొహ్మణ, గృవ్యూ సూతాల మీద విశేషమైన కృషి చేసిన వాడు ఓల్జెన్‌ బెర్గ్‌. (వావ్మణ(గంథాలను సమిషిస్తు ఓల్జైన్‌ బెర్గ్‌ “డ్రి వెల్డ్‌ అన్‌షావుంగ్‌ డెర్‌ (బాహ్మణ టెక్స పుస్తకాన్ని రచించాడు. ఎన్నో గృహ్య స్నూతాలను ఇతడు జర్మన్‌ భాషలోకి అనువదించాడు. పాలే (వాంట్‌ శౌతస్యూతాలను విశేషంగా అధ్యయనం చేసినవాడు. ఇతడు కీ. ౪. 1879 లో “*వుల్‌మూన్‌ ఎండ్‌ న్యూమూన్‌ సెకిఫైన్‌ ఇన్‌ యానిషెంట్‌ ఇండియా” మరియు క్రీ. ళ. 1879 లో “రిచ్యుయల్‌ లిటరేచర్‌” అని [వాచీన

బైదిక యజ్ఞయాగాది కర్మలను విశదంగా వివరిస్తూ పుస్తకాలను రచించాడు.

ఉపనిషద్గ9ంథాలు కూడ పాళ్ళాత్యులను విశేషంగా ఆకర్షించినవి. (దీన్ని గూళ్చి

ఉపనిషత్తులను (పకరణంలో విశేషంగా చెప్పబడింది.) వేదాంగ [గంథాలైన

నిరుక్త, _పాతికాఖ్యాది (గ్రంథాలు కూడ ఇంగ్రీషు, జర్మన్‌ భాషల్లోకి అకువదింప

బడినవి.

వైదిక వ్యాకరణ ఛందస్సులను గూర్చి కూడ పాళ్ళ్చాత్యులు విశేషమైన

కృషి చేశారు. మ్యాక్‌డోనెల్‌ వైదిక వ్యాకరణం (76610 ౮౯12౧౫౫6) చాల

ఉత్తమమైంది. ఇది కీ. ౪. 1910 లో జర్మనీ నుంచి (ప్రచురితమైంది. దీని

సంవ్షిప్తరూపం విద్యార్థుల కొరకు పచురింపలడింది. పాణిని అష్టాధ్యాయిలో

వైదిక్స్కపయోగాలను కొన్నిటిని *ఐహళం ఛందసి” అని చెప్పబడిన వాటికి

కూడ ఈ వ్యాకర్త వ్యాఖ్యానించాడు. ఈ వ్యాకరణం [ప్రామాణిక

మైందిగా వున్నది. వ్లిట్నీ లౌకికభాషకు వ్యాకరణం (వాస్తూ, దానిలో వైదిక భాషా

వ్యాకరణాన్ని కూడ శులనాత్మకత కొరకు ఇచ్బాడు. డా. వాక్కర్నాగెల్‌

జర్మన్‌భొవలో వై దికవ్యాకరణాన్ని రచింబా డు. భాషాశాస్తసంబంధ

వివరణలతో కూడిన ఈ వ్యాకరణం కొత్త పద్ధతిలో వున్నది. ఇది చాలా ము[దణలను అందుకొన్నది. ఇది సర్వోత్తమమైన వ్యాకరణమని పండితుల

ఆభ్మిపాయం.

ల్సి

లిక సంస్కృత సాహిత్య చరిత

(పౌ.వేబర్‌ తన “ఎఇండిషే స్టూడియెన్‌' అన్న పషృతిక ఎనిమిదవ సంచికలో వైదిక ఛందస్సులను గూర్చి చక్కని విశదమైన చర్చ చేశాడు. (పొ. అర్బాళ్ట్‌ బుగ్వేద ఛందస్సులను పరిశీలించి, కీ. ఈ. 1905 లో '““వైదిక్‌ మీటర్‌ '' అనే పుస్తకాన్ని (వాళాడు,

వైదిక విషయాల మీద పాళ్చాత్యులు చేసిన కృవ్‌ చాలా శ్రాఘనీయ మైంది. వైదిక [గంథాలను సంపాదీకరించి [పచురించటం, పాళ్ళాత్య భాషల్లోకి విమర్శనాత్మకమైన పీఠికలతో అనువదించటం, వైదిక వ్యాకరణ ఛందస్సుల నధ్గయనం చేయటమే కాక వైదిక[గంథాలను సులభగాహ్యం చేయటానికీ ఎన్నో (గంథాలను వారు రచించారు. (గాస్‌మన్‌ సంస్కృత జర్మన్‌ భాషల కోళం ఈ విషయంలో గణనీయమైంది. (గాస్‌మన్‌ బుగ్వేదకోశంలో బుగ్వేదం లోని (పతి స్ధలం పరిచయం చేయబడింది. మరియు శద్దార నిర్ణయం కూడ చేయబడింది. దీని ఆధారంగా బుగ్వేదాన్ని సులభంగా అర్థం చేసుకోవచ్చును. మ్యూక్‌ డోనెల్‌, కీథధ్‌లు “వైదిక్‌ ఇండెక్స్‌” అనే [గంథంలో వైదిక సంబంధ విజ్ఞాన సర్వస్వాన్ని తయారుచేళారు. దీనిలో వేదకాలంనాటి ఐతిహాసిక, భౌగోళిక, సామాజిక, ఆర్థిక విషయాలు చాల చక్కగా చెప్పబడినవి పాళ్ళాత్య పండితులు వేదాలల్లోని గాథ లను పరిశీలించి వాటిని ఇతర జాతుల్లోని గాభలతో తులనాత్మకంగా (కంపారిటివ్‌ మైథాలజీ) అధ్యయనం చేశారు, ఆ గాథల్లోని ధార్మికసిద్ధాంతాలను ఇతర ధార్మిక సిద్ధాంతాలతో పోల్చారు. ఈ విషయంలో మాక్స్‌ముళ్లర్‌, మ్యాక్‌ డోనెల్‌ , హిల్లే [బాఎట్‌ (పముఖులు కృషి చేశారు వేదగాథలను హిల్లేబొంట్‌ జర్మన్‌ భాషలో మూడు భాగాలుగా “వేదిషే మిథోలోగి'' పేరుతో పచురించాడు. ఇతడు వైదిక యజ్ఞయాగాదికర్మలను 'వేదిషే రిచ్యుయల్‌”* [గంథంలో వివరించాడు. ఓట్జెన్‌ బెర్గ్‌ వేదాలల్లోని ధార్మికతను గూర్చి చక్కని విషయాలతో కూడిన (గ్రంఠాన్ని రెండు భాగాలుగా రచించాడు. బుగ్వేదొనికి అతడు (వాసీన సాహిత్య సంబంధి వివరణలు కూడ రెండు భాగాలుగా (పచురింపబ డినవి. పిశెల్‌, లుడెక్స్‌లు కూడ వైదిక పరిశోధనలు చేసిన పండితులు వేదాలల్లోని వరుణ దేవుని గూర్చి లుడెర్స్‌ (వాసిన పరిశోధన (గంథం అసంపూర్ణంగా వుండి పోయింది. మ్యాక్‌ డోనెల్‌ “వేదిక్‌ మిథోలజీ" అన్న (గంథంలో వేదగాథలను ఇంగ్లీషులో రచించాడు. “'రిలీజన్‌ అండ్‌ ఫిలాసఫీ ఆఫ్‌ వేద అండ్‌ ఉపనిషద్స్‌” అన్న పుస్తకంలో కీథ్‌ వేద, ఉపరివత్తుల్లోని ధార్మిక, తాత్త్విక విషయాలను గూర్చి వివరించాడు ఇది రెండు భాగాలుగా హార్వర్డ్‌ నుంచి పచురిత మైంది.

ట్రేదెక వాజ్యయం తిల్‌

(పాచీన “అను కమణిక' [గంథాలవంటి సూచ్మిగంథాలను కూడ పాళ్ళా త్యులు తయారుచేశారు. వైదిక (గంథా శుద్ధపతులము తయారుచేయటా:కి ఈ (గంథాలు ఉపయోగపడుతవి. బ్లూమ్‌ ఫీళ్ట్‌ ''వైదిక్‌ కాన్‌కార్థైన్స్‌ అన్న పుస్తకంలో వేద బుక్కుల (పతి పాదం యొక్త మరియు యజుర్వాక్యాల యొక్క సూవిని ఇచ్చాడు. దీనిలో పాఠలేదాలుకూడ పరిశీలింపబడినవి. బ్లూమ్‌ఫీల్ట్‌ మఠొక (గంథం “*బుగ్వేదీయ రెపిటిషన్స్‌”లో బుగ్వేదంలోని మంత్రాలు గాని, పాదాలు గాని ఎక్కడెక్కడ పునరావృతం చేయబడినవో వాటిని ఇచ్చాడు. టి.ఏ. యాకోట్‌ రర ఉపనివత్తుల్లోని, భగవర్గీతలోని వాక్యాల సూచిని తయారు చేశాడు. లూయీ రేనో అన్న _ఫెంచ్‌ పండితుడు వేదాల, వైదిక విషయాల మీద _వాయబడిన (గంథాల, వ్యాసాల సూదిని 'బీల్లీటగావీ వైదిక్‌' పేరుతో (క్రీ. ఈ. 188! లో (ప్రచురించాడు. ఈ (గ్రంథాలన్నీ వైదిక విజ్ఞాన బోధకు బాల తోడ్పడేటటువంటి [గంథాలు. న్‌

వైదిక సాహిత్యచరి తలు పొళ్ళాత్యులు [వాసినవి ఎన్నో వున్నవి. వీటిల్లో రోథ్‌ జర్మన్‌ భాషలో (వాసీన వైదిక సొహిత్యచర్మితను మొదటిది. దీనికి తర్వాత ఆంగ్లానువాదం వచ్చింది. మాక్స్‌ముల్లర్‌, మ్యాక్‌డోనెల్‌, వింటర్‌ నిట్బ్‌లు (పత్యేకంగా వైదిక సాపాత్యాన్ని పరిశీలిస్తూ ఇంగ్రీము జర్మన్‌ భాషల్లో సాహిత్య చరిితలను [వాళారు.

వేదవాఖ్యానాలల్లో భిన్నార్థాలు

వేదాలు సుదూర భూతకాలంలో (వాయబడినవి, రాను రాను (పజల భాషలో మత సాంఘిక రాజకీయ పరిస్థితుల్లో చాల మార్పులు వచ్చినవి. చాల తరాలు గడిచినవి. [పజల ఆలోచనావిధానంలోను మార్పులు వచ్చినవి. వైదిక భాష చాల మార్పులు చెందుతూ వచ్చింది. దానితో వేదాలు ఆర్థం కావటం కష్టమైంది. దానికి నిఘంటువులు, భాష్యాలు అవసరమైనవి. ఆయితే, వేదా లకు [వాసిన భాష్యాలు అర్థం చెప్పిన తీరులు బాల భిన్నంగా వున్నవి. ఈ వ్యాఖ్యాన భిన్నత్వమెట్లా ఏర్పడింది? అంటే వైదిక భావ, మతం యొక్క రూపాలు మారుతూ వచ్చినవి. ఆబార్యులల్లో అభిపాయ లేదాలు కలిగినవి. వేద మంకాల్లోని కొన్ని పదాలు పూర్తిగా వాడుక నుంచి తొలగిపోయినవి. వాటికి అర్థం చెప్పటం సాధ్యంకాలేదు. ఆచార్యులు ఎవరికి తోచిన అర్థాలను వరు నిర్ణయించారు. ఉదా॥కు “అమ్యక్‌, జారయాయి, కాణుకా, జర్భరీ

తం సంస్కృత సొహిత్య చర్మిత. తుర్భరీ” మొదలైన పదాలు. ఈ పదాలు వాడుకలో లేవు. వాటికి అర్థాన్ని నిర్ణయించి చెప్పటం కష్టం.

' వేదకాలం నాటి జాతులు, తెగలు రాను రాను లేషండా పోయినవి. కొత్త జాతులు, తెగలవారు భారత దేశంలోకి ఎరంతరంగా (పవేశిస్తూనే వచ్చారు. వారి సంప్రదాయాలు, ధోర్మి కాలోచనలు ఇక్కడి వారిమీద (పభావాన్ని చూపినవి. ఆ జాతులు, తెగలు ఒకదానిలో ఒకటి ఆంతర్జీనమై కొత్త జాతులు, తెగలు కొత్త సంర్పపదాయాలు ఆచారాలు వ్యవహారాలు ఏర్పడినవి. దానితో వేదాలల్లో పేర్కొనబడిన జాతులు, తిగలు, వాం ఆచార వ్యవహారాలు వారి పరస్పర సంబంధాలు స్మరణకు లేకుండా పోయినవి. తరువాతి ఆచార్యులు శాస్త్ర పురాణ ఇతిహాసాల ఆధారంగా వేద మంత్రాల అర్ధాలను నిర్ణయించటానికి పూనుకొన్నా ఎక్కడో తవ్పటడుగు వేయక తప్పలేదు తర్వాత ఆచార్యుల ఆర్ధ నిర్ణయంలో మతభఖేదం రాక తప్పలేదు,

వేదకాలం నాటి వివిధ జాతులు, తెగలు తమ తమమత ధార్మిక సంప దాయాలు కలిగివుండేవి. వారికి పూజ్యమైన దేవతలు భిన్నంగా వుండేవారు. జాతుల, తెగల పరస్పర మేళనంతో మత ధార్మిక సంప్రదాయాలు మారి నవి. వారి పూజ్యమైన దేవతలు ఒకరితో ఒకరు కలిసి అభేదం కలగటం లేకపోతే పరస్పర మేళనంచేత కొత్త దేవతల కల్పన జరిగి పాత దేవతల రూపు రేఖలను మరచిపోవటం జరిగింది. సుదూర భూతకాలంలోని జాతుల తెగలకు పూజ్యమైన దేవతల స్వరూపాలను, పూజా విధులను నిర్ణయించటం కష్టం. ఎంతగా మత ధార్మిక పరిస్థితులు సూ తద్చేదం కాకుండా యుగయుగాలుగా సంకమిస్తూ వచ్చినా జాతుల సమ్మేళనంలొ, సంస్కృతుల ఆదాన (పదానంలో విచార పద్ధతిలో మత ధార్మిక పరిస్థితుల్లో మార్పులు రాకతప్పదు. ఆటువంట ప్పుడు (పాచీన కాలంలోని సూత్మమైన విషయాలు కొన్ని జనుల జ్ఞాపకానికి, అవగాహనకు దూరం కాక తప్పదు. అట్లా జరగటం చేతనే వేద మం[తాల వ్యాఖ్యానంలో మత భేదాలు ఏర్పడినవి, వేదాలల్లో [పస్తుతింపబడిన కొందరు దేవతల పేర్దు వేరైనా స్వరూప న్వభావాలు ఒక్క త్రీరుగావుండి ఆ దేవతలు ఒక్కరా వేరా విప్పి చెప్పటానికి కష్టంగా వున్నది, వేదాలల్లో [పస్తుతింపబడిన దేవతలు ఒకొకసారి వారి పేరు పచారంలో లేకుండా విస్మతాలై నారు. ఉదా॥కు (దబహ్మణస్పతి పూషన్‌, మిత్రా దేవతల నిర్ణయం చేయటం కష్టం. వేదాలల్లో

వైదిక వాజ్మయం లి? స్తుతింపబడిన బృహస్పతి తర్వాత పురాణాలల్లో చెప్పబడిన ఇం్యదుని గురువు బృహస్పతి ఒక్కరా వేరా చెప్పటం కష్టం. వరుణుడు జలాగ్లిపతియా + నైతిక మార్ల ని ర్రేళకుడా 1 వేదాలల్లోని న్తుతులనుబట్టి తేల్చి నిర్ణయించటం కష్టం. సవితృ స్వరూప వర్ణనను బట్టి అతడు ఎటువంటి దేవతయో, అతని పనులేమిటో చెప్పటం కష్టం దీనితో వ్యాఖ్యాతల వ్యాఖ్యానంలో భేదం రావటానికి అవకాశ మున్నది. కౌన్ని దేవతల ,[పస్తుతులనుబట్టి అ దేవతల స్వరూపస్వభావాలను నిర్ణయించటం కష్టంగా వున్నది. కొన్ని దేవతా (పస్తుతులు ఆస్పష్టంగా వుండటం చేత ఆది ఏ దేవతయో చెప్పటం కష్టమైంది తర్వాత ఒకే సాహసకార్యాన్సి వేరు. వేరు దేవతలు ఆచరించినట్టుగా చెప్పటంచేత అవగావానలో స్పష్షత లేపండా పోయింది. బేవతా నిర్ణయాన్ని నిరుక్తాది (గంథాలు వివరించటానికి పూనుకౌన్నా ఆ వివరణలు బాలింతగా లేవు. నిరుక్తకాలణ- నాటికే వైదిక మంత్రాలు, దేవతలు అస్పవ్టమైనవిి మత భేదానికి గురియైకవి, నిరుక్తకారుడు యాస్కుడు మత భేదాలను చర్చిస్తూ 1? మండి పూర్వాచార్యుల అభిిపాయాలను గూర్చి పసంగించాడు. ఆ ఆచార్యుల (గంథాలేవి మనకు ఇప్పుడు దొరకటం లేదు. కొని వారు వేద పదాలకు, సమాసాలకు, దేవతలకు అర్థ నిర్ణయం, స్వరూప వివరణ చేసేటప్పుడు వేరు వేరు విధంగా వ్యాఖ్యానాలు చేసారు. వాటిల్లో యాస్కుని వివరణలే ఎక్కువ మందికి అంగీకార్యం కావటం చేత ఆతని [గంథమే బహుళ జనాదరణ పొంది నిలిచింది. కాని ఆధునికులకు ఒకొకసారి నిరుక్తకారుని వివరణ కూడ సమ్మతంగా కనిపించదు. ఈ విధంగా అనేక కారణాలచేత మర్మతాల ఆర్ధ వివరణలో భేదఠల ఏర్పడుళూ వచ్చింది. వేదాలల్లోని కొన్ని పదాలు, సమాసాలు రకారకాలుగా ఆర్థం చెప్పటానికి వీలుగా వున్నవి మరికొన్ని పదాలు, సమాపాలు అవగాహనకు పూర్తిగా దూర మైనవి. ఇప్పుడు “శిశ్నదేవి అనే సమాసానికి వేరువేరుగా అర్ధాలను చెప్పుకో వచ్చును. శిశ్న అంటే లింగమని, శిళ్నదేవత అంటే లింగ" పూజకులని అధుని కులు అర్థ చెప్తున్నారు. దీగ్నెబట్టి వేదకాలం నాడే పురుషాంగమైన లింగాన్ని దేవతగా భావించి పూజించేవారు వుండేవారని చెప్తున్నారు. కాని [పాచీశ సరఫ దాయకులు “శిళ్నదేవి అంటే “శళ్న' (లింగం) దేవతగా భావించేవారు అంటే కొమ్మ కీడల్లో జప క్తులైనవారు, “ఆబహ్మచారులు” అని అర్థం చెప్పారు. ఇట్లా ఈ రెండు అర్థాలల్లో చాలా భేదం కన్పిస్తున్నది. ఇదే విధంగా ఎన్నో పదాళ

$ి5 సంస్కృత సాహిత్య చరిత సమాసాల అర్థవివరణలో మతభేదం వున్నది. దానితో మం[తాల ఆర్థాలల్లోను బాల ఖేదం కన్పిస్తున్నది.

భారతీయ సం[పదాయానుసారం వేదాలు భారత దేళంలోనే పుట్టినవి; వాటిల్లో దేవతారాధన, యజ్ఞయాగాది కర్మకాండలు, ఆధ్యాత్మికాది విద్యలు సమస్తం చెప్పబడినవి. కాబట్టి వేద మం[తాలను తదనుగుణంగానే వివరిస్తూ పోయారు. అతి [పాచీనకాలంలోని జాతుల సంచారం, వారి చర్మితలు విసృత మైనవి. దీనితో వేదాలు భారతీయులకు కేవలం ఆతి పవ్శితమైన మత [గంథాలుగా, విజ్ఞానభాండాగారాలుగా నిలిచిపోయినవి. వాటి యొక్క స్వచ్చ తను కాపొడేందుకు రకరకాల పద్ధతులు ఏర్పడినవి. విజాతీయులు వాటి రూపాన్ని, ఉచ్చారణను ఎక్కడ చెరిపేస్తారో అనే భయంతో వారికి వేద పఠనం నిషిద్ధమనే నిర్బంధాన్ని ఏర్పరిచారు. ఈ నిర్భంధం ఎందుకు పుట్టిందో అందరూ మరచిపోయారు. దానితో విపరీత వ్యాఖ్యానాలు పుట్టినవి. కుల వ్యవస్థ గట్టిపడటంతో వేదాల పఠనం కొన్ని అ[గజాతులకే పరిమితమైంది. [కమ (మంగా వేదాధ్యయనం చేసేవారు సన్నగిల్లారు. ఇంకా వేద మం,[తాలకు అర్థం చెప్పగలిగేవారు లేకుండా పోయారు. ఏదో కొందరు ఆచార్యులు వేదాలకు అర్ధాలను వివరించగలిగేవారు. ఆ ఆచార్యులు సమకాలిక పరిస్థితులకు అను గుణంగా మంతాలకు అర్థాలను వివరిస్తోపోయారు. కాని మంతాల మూల అర్ధా లను చెప్పలేకపోయారు.

వేద రచనల తర్వాత భారతదేశంలో ఎన్నో మత దార్శనిక సంప దాయాలు కొత్తవి లేచినవి, బౌద్ధ జైనాది మతసంపదాయాలు వేద్యసామా ణ్యాన్ని అంగీకరించలేదు. కాని అద్వైత విశిష్టాద్వైత ద్వైతాది సం[పదాయాను యాయులు తమ సిద్ధాంతాలను వేదబద్ధం చేయటానికి [పయత్నించారు. అప్పుడు తమ మతదార్శనిక సిద్ధాంతాలకు అనుగుణంగా వేదమం[తొలకు ఉపనిషత్తులకు వ్యాఖ్యానాలను రచి:చారు. మధ్వాచార్యులు బుగ్వేదానికి వాసన భాష్యం. ఇటు వంటిదే. శంక రరామానుజాది ఆచార్యులు ఉపనిషదామలకు [వాసిన వ్యాఖ్యానాలు కూడ ఇటువంటివే. సంస్కృత పదాలు నానార్థటోధక సమర్థా లైనవి. మరియు సమాసాలకు వేరువేరు అర్థాలను చెప్పవచ్చును, ఒకొకసారి పదానికి సమాసానికి లేనిపోని అర్థాలను కూడ ఆచార్యులు తమ పాండిత్య (పతిభ చేత సాధించిన సందర్భాలు వున్నవి. ఈ విధంగా ఒకే మం తానికి వేరు వేరు అర్భాలు చెప్పే అవకాశం కలిగింది,

వైదిక వాబ్బ్యయం 9

వేద మం[తాలు కొన్ని నిగూఢమైన అర్థాలతో (వ్రాయబడినవి. [పాచీన కాలంలో బుషులు ఏ దృవ్షితో ఆ మం(శ్రాలను [వాకారో ఇప్పుడు విప్పి చెప్ప లేము. ఇప్పుడు మ్మాతం ఆ మంథత్రాలు నానా అర్థాలను బోధించటానికి సమర్థ వంతంగా వున్నవి. కాబట్టి ఎవరికి ఇష్టం వచ్చిన ఆర్జాన్ని వారు ఆ మం[తాలకు వ్యాఖ్యానించి చెప్పారు. [(పహేశికల వలెవుండే ఆ మం(కాల అర్థం ఇదే అని కచ్చితంగా చెప్పటానికి వీల్లేదు.

ఉదా॥కుఎ=

చిత్వారి శృంగా[తయో అస్యపాచాద్వే శీర్లేసప్తహస్తాసో అస్య

1తిధా ఐద్ధో వృషభోరోరపీతి మవోదేవో మర్త్య ఆవినేళ

బుగ్వే. క-58-8

ఈ మం తానికి శబార్థం చెప్పాలంటే. ఈ విధంగా వుంటుందిఎీదీనికి నాలుగు కొమ్ములు, మూడు పాదాలు, రెండు శిరస్సులు, ఏడు చేతులు, మూడు విధాలుగా బంధింపబడిన ఈ వృషభం పెద్దగా అరుస్తున్నది. మవోదేవుడు మ ర్త్యలోకంలో (ప్రవేశించాడు.” దీనిలో చెప్పబడిన మవోదేవ వృషభం ఎవరన్నది పెద్ద చిక్కు [(పళ్న. కొందరి అభ్మిపాయంలో మహాదేవుడు యజ్ఞం = “దానికి నాలుగు కొమ్ములు నాలుగు వేదాలు, మూడు కాళ్ళు మూడు సవన సమయాలు, రెండు శిరస్సులు [ప్రాయణీయ, ఉద్దయనీయమనే హవనాలు, ఏడు చేతులు ఏడు ఛంద స్సులు, ఈ యజ్ఞం మంత, [బాహ్మణ, కల్చం-వీటి ద్వారా తిధా బంధింప బడింది. యజ్ఞరూపి ఆయిన మవాోదేవుడు యజనార్థు మనుష్యుల్లో (పవేశించాడు ఈ అర్ధాన్ని నిరుక్తకారుడు యాస్కుడు చెప్పాడు. మరి కొందరు మవోదేవున్ని సూర్యునిగా చేసి అర్ధాన్ని వివరించారు - నాలుగు కొమ్ములు శాలుగు దిళకలు, మూడు పాదాలు మూడు వేదాలు, రెండు శిరస్సులు ర్యాతిందినం, ఏకు చేతులు ఏడు కిరణాల, సూర్యుడు పృథ్వి, అంతరిక్షం, ఆకాశం ఈ మూడింటిచేత (తిరాసంబద్ధుకు. మరియు (గీవ్మ, వర్ష శిళర బుతువులను కలిగిస్తాడు. అందుకే అతడు (తిధాబద్ధుడని చెప్పబడింది. ఇక పతంజలి మహాభావ్య పకారం-మహ దేవుడు శబ్దం. నాలుగు కొమ్ములు నాలగు విధాల శబ్దాలు, అంటే నామ, ఆఖ్యాత, ఉపసర్ల్గ్ల, నిపాకాలు. మూడు పాదాలు మూడు కాలాలు-భూత, వర్తమాన, భవి ష్యత్తులు. రెండు శిరస్సులు రెండు విధాల లానలు = నిత్య, కార్య, ఏడు చేతులు ్యవథమాద్రి ఏడు విభక్తులు. వృదయం, గళం, ముఖం - ఈ మూడు

శీ0 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత స్థానాలనుంచి ళట్టం పుడ్తుంది శబ్ద౫(తిదాబద్దం ఆర్థవృష్టిని కలిగించేది కాబట్టి శబ్దం వృషభమనబడిండిం తర్వాత తాజశేఖరుడు తన కావ్యమీమాంసలో ఈ మం[తానికి కావ్యపురుషపరంగా అర్థాన్ని చెప్పాడు. సాయణాదుల భావ్యంలో దీని అర్ధం మరో విధంగా వున్నది. ఈ విధంగా నిగూఢార్థయుక్రంగా (వాయబడిన మంత్రాలు ఎన్నో విధాలుగా వ్యాఖ్యానింప ఐడటానికి అవశాళాన్నిసున్నవి. వేదాలల్లో దేవతాది స్తుతిసమయంలో. చెప్పిన కొన్ని వృత్తాంతాలు, గాథలు ఇప్పుడు దురవగాహనకు గురియైనవి. అప్పటి పరిస్థితులు మనకు తెలియవు కాబట్టి అ విషయాలను స్పష్టంగా ఏకమతంగా చెప్పటం కష్టం. అ వృత్తాంకాలు, గాథలు వేరువేరుగా వ్యాఖ్యానం చేయటానికి వీలుగా వున్నవి. ఉదా॥కు ఇలదుడు వృథతుని చంపినట్టుగా బాలచోట్ల (ప్రళంసింపబడినాడు. ఈ వృతుడు అంధకార రూపుడని, ఆహిరూపుడని, అనురుడని రకరకాలుగా చెప్ప బడింది. ఇందుడు మరుద్గణాల సహాయంతో వృశుని సంవారం చేళాడని " చెప్పబడింది. వృతుడు గోవులను దాచిపెట్టాడని, జలాలను ఆడ్డగించాడని, నము లను అడ్డగించాడని చెప్పపడింది. అప్పుడు వ(జధారి, తేజస్వి, ఉత్తమ బాహువులు గల ఇం[దుడు వృళుని. ఛేదించాడని స్తుతింపబడింది. అయిణే ఈ వృత్తాంతం రకరకాలుగా వివరింపబింది. వృ్యతుడు ఆసురుడని, ఆతడు ఆర్యుల గోవులను పర్వతగుహలో బంధించాడని, ఇం(గుడు మరుద్గణాల సపోయంతో వాటి జాడ కనుక్కొని, వృ తుని చంపి గోవులను విడిపించాడరి ఒక వివరణ, ఆకాశంలో వ్యాపించిన మేఘమే వృతడని, మేఘ) వర్షించకుండ జలాలను బంధించగా ఇం[దుడు మరుత్తుల సహాయంతో మేఘాన్ని ఛేదించి వృష్టిని కల్పించి (ప్రాణులకు అనందాన్ని కలిగించాడని మరొక వ్యాఖ్యాన సారాంశం. (పతి వర్షర్తువులో జరిగే (పకృతి విచ్శితాన్నే బుషులు గూపకారోపణ చేసి వర్జించారని వారి అఖి (ప్రాయం. ఇక పుంణాల్లో ఇందుడు దేవతల రాజు. అసురుడైన వృృతుి యుద్ధంలో అతడు చంపాడని వాాఖ్యానింపబడింది. ఇందవ్య తాసురుల యుద్ధం భాగవతాది పురాణాల్లో విశదంగా వర్టింపబడింది. ఈ విధంగా ఇప్పుడు వృతుడు అసురజొతికి చెందిన వ్యక్తియా, రేక మేఘమా, రేక జలాలను ఆడ్డగించిన పర్వతమా-వీది అని న్నిర్ణయించి ఇదమిత్ధమని చెప్పటం సాధ్యం కాదు వైడిక ఛాష వాడుకలో లేకపోవటం చేత (ప్రాచీనమైన భాషాపదాలకు స్పష్టమైన అర్థాన్ని నిర్ణయంచటంలో "భేదం రావచ్చును వైదిక పదాలకు

వైదిక వా్బ్యయం గ! వివిధార్థాలు వున్నవి అంతేగాక, ఆ పదాలను సమాసాలను రకరకాలుగా వ్యాఖ్యానించటానికి కూడ అవకాశమున్నది దానిచేత కొందరు వేదాలు యజ్ఞ యాగాది కర్మకాండలను చెప్పే మత ధాష్మెక్టగంథాలని. వ్యాఖ్యానించారు. మరి కొందరు ఆధ్యాత్మిక (పధానమైన అర్థాలను వివరించారు భారతీయ సంప్రదాయ [1పకారం వేదాబు సమస్త భావానికి మూంకంబాలు. సమస్త విజ్ఞానం వేదాలల్లో వున్నదని విశ్వసించి దయానందసకస్వతి ఆధునిక కాన్త్రీయావిృరణలై న రైలు, టెలిఫోను విజ్ఞానం కూడ వేదాంల్లో వున్నదని వ్యాఖ్యానం చేశాడు. పాశ్చాత్యుల అభిప్రాయంలో వేదాలు కేనలం మత (గ్రంథాలు. ఆర్యులు పకృతి శక్తులను ఆరాధిస్తూ చెప్పిన (పస్తుతులే వేదమంత్రాలని మరియు ఆర్యుల పూజావిధానమైన కర్మకాండ కూడా వాటిల్లో వెప్పబడిందని వారు ఆంటారు. తులనాత్మక భాష, మత, ధార్మిక చరిి తల ఆధారంగా, [పపంచ చరిత ఆధారంగా వారు వేదాలకు వ్యాఖ్యానాలను చేళారు కాని వారు కేవలం సాయజూదుల భాష్యాలను ఉన్నదున్నట్లు [గహించలేదు. ఇక అరవిందుడు వేదాలల్లో త_త్త్ర చింతన, ఆధ్యాత్మిక విజ్ఞానమున్నట్టుగా వ్యాఖ్యానం చేశాడు. యోగ, తపస్సుల శ_క్రిచేతే బుషలు తమ పవ్శ్మిత హృదయాలల్లో ,(పతివలించిన ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానాన్ని [పకటించారని ఆరవిందుని అభ్మిపాయం. ఆనందకుమారస్వామి ఆధునిక విమర్శకుడు. “ఏ న్యూ ఆపోచ్‌ టు దీ వేదాస్‌” అన్న పుస్తకంలో అతడు వేదాలల్లో “మిస్టిక్‌ ' (మార్మిక) ఆర్జాలు చెప్పబడినవని, మధ్యయుగాలల్లో దాంతే, బ్లేక్‌ మొదలైన ఆధ్యాత్మిక కవుల వాణి వంటిదే వేదవాణి అని అభి (పాయపడినాడు. వేదాలు అతి పవ్మితమైన (గంథాలని, వాటిల్లో అతి దురూహ;ూమైన విష యాలు ఉన్నవనే విశ్వాసం [పజల్లో వ్యాపించింది. అందులో వేదాలు అందరూ చదువదగినవి కావని, జ్యూదులు, స్త్రీలు వాటిని తాకనేరాదు, విననేరాదు అని ఒక విశ్వాసం [పబలింది. అటువంటప్పుడు వేదాలు మనము బదివే [గంథాలు, మనకు అర్థమయ్యే; (గంథాలు కావనే నమ్మకం బాలా మందిలో కలిగింది. పొళ్చాత్యుల కృషితో ఈ విశ్వాసం చదువుకొన్నవారిలో పోయినా, ఇంకా బాలా మందిలో అదే భావం (వబలివున్నది. ఇతర మతాలకు చెందిన మత [గంథాల వందివే వేదగంథాలు, వాటిల్లో మన (పానీనుల మత తాదత్తిక ఆలోచనలు, దేవతాస్తుతులు నిబద్ధమైనవి; వ్యాఖ్యానం నవాయంతో, కొద్దిపాటి కృషితో

శీ9 సంస్కృత సాహిత్య చర్విత అందరూ వాటీని అర్థంచేసుకో వచ్చును అనే భావాన్ని అందరిలో కలిగించాలి. ఆప్పుడే ఆ ప్రాచీన [గంథాలు ఈ సౌంకేతిక యుగంలో నష్టం కాకుండా నిలువ గలుగుతవి, ాహ్మణాలు

“బహ్మా' పదానికి ఆనేక ఆర్థాలు వున్నవి. వాటిల్లో “మం।త' మనేది ఓక అర్థం. “[ఐహ్మావై మంత” అని శతపథ [బాహ్మణంలో తెస్పబడింది. వైచికమం[తాలను వివరించేవి కాబట్టి ఈ (గ్రంథాలకు (కాహ్మణ్యగంథాలని పేరు కలిగిందని ఆంటారు “బవ్మా' పదానికి యజ్ఞమని మరొక అర్థం. యజ్ఞ విధులు ఈ [గంథాలల్లో వివరింపఐబడటంచేత వీటిని (బాహ్మణ (గంథాలంటారని అంటారు. వేదమంత[దష్టలను ముషులు అని అంటారు. (బాహ్మణదష్ట లనేమో ఆచార్యులు అని ఆంటారు. [వాహ్మణ [గంథాలల్లో మంత్రాల, యజ్ఞకర్మల వ్యాఖ్యానం చేయబడింది. యజ్ఞకర్మల యొక్క వైళ్లానిక, ఆదిభౌతిక, ఆధ్యా త్మిక మీమాంస ఈ [(గంఖథాలల్లో చక్కగా చేయబడింది. అంటే యజ్ఞయాగా దుల సాంగోపాంగ వర్ణనలు దీనిలో వున్నవి. యజ్ఞాలను ఎప్పుడు ఎట్లా చెయ్యా లన్న వివరణలు వీటిల్లో ఇయ్యబడినవి. [ప్రాబీనకాలంతో యజ్ఞవిధులు ఒక విధ మైన ఆరాధన పద్ధతులే అవి ఆనాటి [పజల ధార్మిక అధ్యాత్మిక జ్ఞానాన్ని తెలిపేవి. (ప్రాచీనుల నిష్టనియమాలకు యజ్ఞకర్మలు (పతిబింబింపజేస్తున్నవి. ఆధునిక కాలంలో ఆ యజ్ఞకర్మలు నిస్సారంగా, నిరర్ధకంగా తోచవచ్చును కాని (ప్రాచీన సమాజంలోని [పజల ఆచారనియమాలకు, సత్య్శవతాదులకు [పతీకలుగా అవి వుండేవి. (వాహ్మణాలల్లో [పళిపాద్య విషయాలను గూర్చి శాబరభామ్యంలో ఇట్టా చెప్పబడింది-= -

హీతువిర్వచనం నిదా (పళంసా సంశయో విధిః

పర్మకియా పుకాకల్పో వ్యవధారణ కల్పనా

ఉపమానం దశ్హైతే తు విధయో _బాహ్మణస్యతు. దళవిధవిషయాఎకు |బావ్మాణాఎ [పతిపారించినా, వాటిల్లో “విధి యే [పధాన మైంది మిగతావి దాఃకి అంగభూతాలుగానే వివరింపబడినవి. యజ్ఞయాగాఏ కర్మలు ఈ (గంథాలల్లో దావా విస్తరంగా వివరింపబకినవి,. ఇంత విస్తకంగా వున్న యజ్ఞ విజ్ఞా నన్నె ఒకొకసారి సరిగ్గా ఆర్థం శేసుకోవటంకూడ కష్టమే

టైదిక్‌ వాబ్మయం న! అవుతుంది. విస్తరించిన యజ్ఞవిధులను వాటి అనుష్టానాన్ని సులభం చేయటానికే తర్వాత (శౌత సూత్యగంథాలు పుట్టినవి.

[వస్తుతం లభ్యమయ్యే _బాహ్మణ[గంథాలకన్న ఎన్నో కెట్లు ఎక్కువ (వాహ్మణ (గంథాలు వుండేవి. అవన్నీ కాలగర్భంలో కలిసిపోయినవి. యజ్ఞ కర్మల విధానంలో గల విభేవాలనుబట్టి, మత భేదాలనుబట్టి వేరువేరు [బావ్మాణ (గంథాలు వచ్చినవి. ఏ యజ్ఞ లో ఏ మంతాలను ఉపయోగించవలెనో, మంతా లకు యజ్ఞాలకు గల సంబంధాలు ఈ (గంథాలల్లో వివరంగా సూక్ష్మంగా చెప్ప బడినవి. ఈ వివరణలో సందర్భానుకూలంగా కథలుకూడ చెప్పబడినవి. పురూరవ ఊర్వళశుల కథ (శత. (వా 1 1-5-1), జలౌఘ వృత్తాంతం (శత, (వా. 1-8-1), హరిశ్చందోపాఖ్యానం (శత. బా. 7-2) ఇట్టా చెప్పబడినవే. బుగ్వేదంలోని పురూరవ ఊర్వళుల కథయే శతపథ (వాహ్మణంలో విశదంగా చెప్పబడింది. జల[పళయ వృత్తాంతం శతపథ (వాహ్మణ (గ్రంథంలో చెప్ప బడింది. ఇటువంటి జల్మ[ప్రళయ గాథ ఇతర (ప్రాచీన జాతుల్లోను వ్యాప్తిలో వున్నది. ఐతరేయ (వాహ్మణంలో చెప్పబడిన హరిశ్చం[ద, శునశ్శేపుల కథ బుగ్వేదంలో 1:24-80 సూక్తంలో వున్నది. ఈ కథ ఆ తర్వాత పురాణాలల్లో .విస్తకింపబడి కన్పిస్తున్నది. ఆభ్యానళిల్పం (బాహ్మణ (గంథాలల్లో వికసిత రూపంలో కన్పిస్తున్నది. ఈ [గంథాలు గద్యాత్మకంగా వున్నవి.

(బ్రాహ్మణ [గంథాలు వేదాలల్లో భాగంగానే పరిగణింపబడినవి. కాబట్టీ ఇవి వేదబుక్కుల తర్వాత చాలాకాలానికి [వాయబడినవి కాక వేదకాలానికి చెందినవిగానే సరిగణించవలసి వుంటు)ది. ““మంతావ్మాజో యజ్ఞస్య [(పమాణమ్‌” అని, “మం[త[బాహ్మణాత్మకో వేదః” అని ఆప స్తంభడు సంహిత, [బొహ్మణాలను కలిపి వేదంగా (గ్రహించాడు.

విషయ దృష్టితో పరిశీలించినట్లబితే [బాహ్మణ్యగంథాలను. నాలుగు భాగాలుగా చేయవచ్చును విధి విభాగం, ఆర్థవాద విభాగం, ఉపనిషత్‌ విభాగం, ఆఖ్యాన విభాగం విధి విభాగంలో కర్మకాండ సంబంధమైన వివరణ వున్నది. దీనిలో వేదమం[త్రాల అర్థ మీమాంస, వైదిక పదాల నివృత్తిని గూర్చిన చర్చలు వున్నవి. ఏ మం[తాలను ఎక్కడ ఏ ఉద్ధేళ్యంలో ఉపయోగించవలెనో వివరింప బడింది. అర్థ విభాగంలో యజ్ఞవిధులను గూర్చిన చర్చలు వున్నవి. యజ్ఞాలను చేయటంవళ్ణ కలిగే ఫలితాలు మొదల్సైనవి చెప్పబడినవి. ఉపనిషత్‌ విభాగంలో

క! సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

(హ్మళశత్త్వాన్ని గూర్చిన విషయ చర్చలు వున్నవి. ఆభ్యాన విభాగంలో

బువషివంకాలు, రాజవంళాలు, తత్సంబధమైన ఆభ్యానాలు చెప్పబడినవి. వాహ్మణ (గ్రంథాల ప్రయోజనం

యజ్ఞం సమస్త కొర్యాలల్లో కెల్లా (శేష్టమైందిగా (భాహ్మణ (గ్రంథాలు చెప్తున్నవిం''యజ్ఞోవె (శేస్థతమమ్‌కర్మ"'; “సక్వస్మాల్‌ పాష్మనో నిర్ముచ్యుతే య్‌ ఏనం విద్వానగ్నిహో, తం జుహోతి"- యజ్ఞకర్మవల్ల సమస్త పాపాలు పోతపి. యజశ్ఞాలవల్హ వైయటక్రిక ఉద్ధరణయేాక (పజోద్ధరణకూడ జగుగుతుంది. “యక్ఞా౯ల్లో దేవత లకియ్యబిన హవిస్సులు వాయువులో లీనమై అంతరిక్షంలో వ్యాపించి సూర్యునివరకు చేరుకొని మేఘాలల్లో కలిసిపోయి. వర్షించి భూమిని అభిషిక్రంచేసీ పంట బాగా పండేటట్టుగా, (ప్రజలు సుఖంగా వుండేకట్టుగా చేస్తవి* అని (ాహ్మణ (గంథాల విశ్వానం. ఈ విశ్వాసం చాల శాస్త్రీయ మైండి. వైళ్ళానిక యుగంలో వాయు కాలువ్యంతో బాధపడ్తున్న మనం దీన్ని గుంర్తించవలసి వుంది సూష్మరూపంలో యజ్ఞ్యకియలను విశదీకరించిన “బ్రాహ్మణ్యగంథాలు నైదికసాహిత్యంలో ఉత్తమమైనవి. ఈ (గంథాలల్లో _నత్యమహిమ వేనోళ్ళ చాటబడింది.

[ప్రాచీన కాలం** భారతీయుల ధార్మిక పరిస్థితిని తెలుసుకోటానికి (బ్రాహ్మణ్మగంథాలు చాల ఉపయోగపడ్తున్నవి. యజ్ఞ కర్మల భేదాలన్ను “నిర్వహణ విధానాలను తెలుసుకోటానీకి ఈ [గంథాలు చాలా తోడ్పడుళున్నవి, -(బాహ్మణ [గంథాలను ఆధారంగా తీసుకొనే ఆచార్యులు వేదాలకు భాష్యాలు (వాళారు. ఈ (గంథాలల్లో వైదిక కొలంనాటి మఠ సాంఘిక పరిస్థితులు చక్కగా (పతిబించినవి. [బొహ్మణాం అష శీలనం లేకుండా వైదిక [పజల సంస్కృతిని , అర్థం చేసుకోలేము. వైదిక (పజలు ఎంత (శద్ధ నిష్టానియమాలతో దీక్ష (గహించి యజ్ఞ యాగాదులను నిర్వహించేవారో [బాహ్మణ (గంథాంవల్ల తెలుస్తున్నది. బుతువులకు అనుకూలమైన యజ్ఞ నియమ్మవతాలను వారు (గ్రహించేవారు. (బాహ్యాణ కాలంలో య జ్ఞయాగాదుల ఆనుషహ్ఞైనాన్ని గూర్చి పండితులల్లో చర్చలు శ&రుగుతుండే వ అటువ:టి శాస్త్ర చర్చల నుంచి మీమాంసాదార్శనికత త్తం వుట్టిందని పండితుల అభిపాయం.

(బాహ్మణ [గంథాలు చాలామట్టుకు కురుహోంచాల దేళంటో స+స్వతీనదీ [ప్రాంతంలోనే (వాయబకినవి. తాండ్య [బాహ్మణంలో సారస్వత “పదే ౦

వైదిక వాజ్మయం శీ విశేషంగా చెప్పబడింది. మనుస్మృతి అనుసొరం దృషద్వతి, సరన్వతీ నదుల మధ్య (ప్రదేశమే (బిహ్మోవర్తం ఈ (బహ్మావర్తమే యజ్ఞ రర్మలకు నిలయంగా వుండేడి. ఇక్కడనే యజ్ఞకర్మలు నానావిధాలుగా వికసించినవి. [బావ్మణ రచనా కాలాన్ని వాటిల్లో చెప్పబడిన నక్ష్యతస్టాాాలనుబట్టి జ్యోతిషశాస్త్రం ఆధారంగా నిర్ణయించటానికి [పాద్యపాళ్ళాత్యాచార్యులు పూనుకొన్నారు, కృత్తికలు ఉదయించింతర్వాత చాలాసేపు తూర్చు దిశలో కన్పి స్తవని చెప్పబడినదాన్ని ఆధారంగా వింటర్‌నిట్బ్‌ (బాహ్మణ రచనా కాలాన్ని [కీ పూ. 1100 అం నీక్టబుంచాప. [బాహ్మణగంథాలు ఇంతకన్న (పాచీకమైనవని కొందరి అభ్మిపాయం కంకర బాలకృష్ణదీక్షీతుని అను సారం వీటికాలం (కీ. పూ. 8000 నుంచి 2000 వరకు. [బాహ్మణ [గంథాలు మొత్తం మీద వేగమం[తాల ఆవిర్భావ కాలంలోనే. మరియు కించిద్‌ పళ్చాత్కా లంలోనే రచింపబడినవని చెప్పటం సమంజసం. కృష్ణయజుర్వేదానికి చెందిన మ్మైతాయణి, కారక సంహితల్లో [బాహ్మణ భాగాలు పరిశిష్టరూపంగా వున్నవి, కాబట్టి కొన్ని [వావ్మణ [గ్రంథాలు వేదసంపాతలంత [ప్రాచీనమైనవని చెప్ప వచ్చును. |

(వొహ్మణ (గ్రంథాలు గద్యంలో (వాయబడినవి. ఈ గద్యం సరళ సులభంగా వున్నది. దీర్చమైన సమాసాలు లేక భాష సరసంగా నడిచింది. ఆఖ్యానాలు సుందరమైన శ్రైలిలో [వ్రాయబడినవి. (బొహ్మణ [గంథాల భావ సంహితల్లోని భాషకు, లౌకిక భాషకు మధ్యరకంగా వున్నడి. అక్కడ కూడ పరిచయం లేని పడొలు కన్పిస్తవి. ఈ పదాలు తర్వాత [పచారంలో లేకపోవటం చేత దురూవ్యాంగా వుండటం సహజం.

భక్తి ఉద్యమం వ్యాప్తితో వై దికకర్మకాండలు వెనుక పట్టినవి అప్పటికే వైదిక కర్మకాండలు నిరర్ధకమై, (ప*లకు దురవగావ్యామైనవి. భక్తి మత వ్యాప్తితో ఇంకా పూర్తిగా అవి విస్మరింపబడినవి. దానితో [భాహ్మణ [గంథాల [ప్రయోజనం నళించింది. కేవలం కొందరు పండితులు మతమే అధ్యయనం చేసేవారు. సాయణాది వేద భావ్యకారులకు మంత వివరణలకు (వాహ్మణ' (గంథాలు (పధానమైన ఆధావాలై నవి కాని తర్వాత రానురాను ఆవి [పచారంలో లేకుండా పోయినవి. ఆధునికయుగంలో (వాహ్మణ _గంథాలను వెతికి వెలికి తీసిన ఘనత పాళ్ళాత్య విద్వాంసులకే చెందుతుంది.

శీగ్ర నంస్కృృత సాహిత్య చరిత

ఒక్కొక్క సంహితకు వేరువేరు [బావ్మణ (గంథాలు రచింపబడినవి. 1180 వై ఏక సంహితలకు అన్నే (వాహ్మణ [గంథాలు వుండేవి. కొని సంహిత లతోపాటు అవి లుస్తమైనవి. ఇప్పుడు 18 వరకు [వాహ్మణ [గంథాలు దొరుకు తున్నవి.

బుగ్వేద [బాహ్మణ(గ్రంథాలు

బుగ్వేద నంహితలకు సంబంధించిన రెండు [వాహ్మణ (గంథాలు లభిస్తున్నవిం ఐతరేయ, ళాంవాయవ (బొహ్మణ (గంథాలు,

ఐతరేయ [బహ్మణాన్ని మహిదాసు ఐతరేయుడు' రచించాడు. ఇతడు బుషి మహిదాసుకు, ఇతరా అనే శద కన్యకు జన్మించినవాడు, ఇతరా కుమారుడు కాబట్టి ఇతడు ఐతరేయుడైనాడని సాయణుని వివరణ. జరో వ్ల) యన మత[గంథం అవెస్తాలో “బ్యతేయ' అన్న పదం బుత్విజుడు అన్న అర్థంలో పయోగింపబడీ కస్పిస్తున్నది కొబట్టి దీని రచయిత అటువంటి బుత్వి జుడు కాబట్టి దీనికి ఆ పేరు కలిగిందని ఆధునికుల అభ్మిపాయం. ఈ (గ్రంథంలో 40 ఆధ్యాయాలు వున్నవి. 8 పంచికలుగా విభజింపబడింది. వతి పంచిక “కండిక "లుగా విభజింపబడింది. దీనిలో మొత్తం 285 కండికలున్నవి. యజ్ఞంలో బుత్విజుని యొక్క కార్యకలాపాలను ఈ [గంథం విశేషంగా వివరిస్తున్నది. బుత్విజునికి “ఐతేయ” అని మరొక పేరు అని అవెస్తాను బట్టీ తెలుస్తున్నదికదా. బుత్విజునికి ఉపయోగపడే విధంగా వుండటంచేత ఈ (బావ్మా ణానికి ఐతరేయ (బాహ్మణమని పేరు కలిగి వుంటుంది. (పథమ ద్వితీయ పంచికల్లో అగ్నిష్టోమయాగం వివరింపదిడంది. తృతీయ చతుర్ధ పంచికల్లో [ప్రాతః మాధ్యంవిన సాయం సవనాలు పివరింపటడినవి. పంచమ పంచికలో ద్వాదశాహయాగాలు వివరింపబడినవి. షష్ట పంచికలో కొన్ని వారాల వరకు సాగే సోమయాగాలు, సప్తమ పంచికలో రాజసూయ యాగం, అష్టమ పంచికలో బంద మహాభిషేకం, చ్యకవర్తి మవిభిషేకాలు వివరింపబడినవి. సప్తమ పంచికలో హరిశ్చం[ద-కువశ్మేపుల కథ వున్నది. అష్టమ పంచికలో పురోహితుని ధార్మిక, రాజన్వైతిక విధులు వివరింపబడినవి. దీనిలో పరీక్షిత్తు కుమారుడు జనమేజయుని (పస్నక్తి వున్నది. ఊత్తరకురు (పస క్రి కూడ వున్నది. ఈ [బాహ్మణానికి సాయణ, షడ్లురు శిష్య, గోవిందస్వాములు (వాసిన మూడు వ్యాఖ్యానాలు లభిస్తున్నవి

వైదిక వాజ్మయం శ

శాంథభాయన [బాహ్మణాని కే కౌషీతకీ బావ్మణ మని పేరు దీనిలో 80 అధ్యాయాలు వున్నవి ఈ [గంథం తిరిగి 286 ఖండాలగా విభాగింపబడింది. కుషీతకి కుమారుడు కౌన్షీతకి అనే బుషి దీనిలో (పథాన ఆఛార్యుడు- “ఉపాదేన్స' అందుకే దీనికీపేరు కలిగివుంటుంది. ఇది ఐతరేయ [వాహ్మణాన్ని కొన్ని చోట్ల అముసరిస్తున్నది. కొన్ని చోట్ల భిన్నిస్తున్నది ఈ రెండు [బాహ్మణాల తుల నాత్మకాధ్యయనం పరిశోధనీయమైన అంశం. యజ్ఞాల |పాముఖ్యత, శాస్త్రీయ వివేచనలు దీనిలో వున్నవి. దీనికి మాధవుని కౌడుకు వినాయకుడు (వాసిన భావ్యం వున్నది. ఈ (బాహ్మణకాలం నాటికి విష్ణు రుద దేవతలకు [పాధాన్యం హెచ్చింది. ఆగ్ని గౌణస్టానాన్ని (గహించాడు. “యజ్ఞోవె విష్ణుః” అని విష్ణువు యజ్ఞానికి పతీక ఆయినాడు.

యజుర్వేద (బ్రాహ్మణ (గ్రంథాలు

యజుర్వేద సంహితలల్లో శుక్ల యజుర్వేదానికి చెందిన శతపథ [బాహ్మణం కృష్ణయజుర్వేదానికి చెందిన త్రైత్తికియ (బాహ్మణం లభిస్తున్నవి.

శుక్ట యజుర్వేద మాధ్యందిన, కాణ్వ సంహితలకు చెందిన శతపథ (వాహ్మణాలు రెండు వున్నవి. రెండు శతపథ (బాహ్మణాలల్లో (పతిపాద్శమైన విషయం ఒక్కటే ఆయినా వీటి [కమంలో కొంత భేదమున్నది. మాధ్యందిన శతపథంలో 14 కాండాలు 100 ఆధ్యాయాలున్నవి. కాజ్వ +తపథంలో 17 కాండాలు, 104 అధ్యాయాలున్నవి. శతపథ (బావాణం బృహదాకారం కలది. దీనిలో అనేక యజ్ఞయాగాదుల సాంగోపాంగ వర్ణన వున్నది. ఇతర (బావ్మా ణాలల్లో ఇట్టా లేదు. వేద కాలంలో సూత్మరూపంలో వున్న యజ్ఞకాండ రాను రాను ఎట్లా విస్త్పృతమైందో ఈ [బాహ్మణంలో చూడవచ్చును. ళతపథ (వాహణంలో విషయం (క్రమబద్ధంగా కాన్తీయంగా వివరింపబడింది. ఈ (వొహ్మణంలోని మొదటి తొమ్మిడి కాండాలు వాజసనేయ సంహితలోని 18 అధ్యాయాలకు వ్యాభఖ్యానరూపంగా వున్నవి. దీని మొదటి 9 కాండాలకు మరియు చివరి 14 కాండాలకు మహర్షి కాండిల్యుడు రచయిత అని చెప్పబడింది. దీని చివరి 5 అధ్యాయాలల్లో బృహదారణ్యకోపనివత్తు నిబంధింపబడింది. ఈ (వావ్మాజాసికి హరిస్వామి. సాయణ, కవీంద సరస్వతులు [వాసిన భాష్యా లున్నవి. ఈ భాష్యాలకు బీకలు కూడ లఖిస్తున్నవి.

య! సంస్కృత సాహిత్య చరిీ

శతపథ (బ్రాహ్మణంలో 12000 బుచలు, 8000 యజుస్సులు, 4000 సమయలు వున్నవి. యజ్ఞయాగాదులను విపులంగా వివరించే [గంథం కా౯ిట్టి వైదిక కర్మకాండల ఆవగాహనకు ఇది చక్కగా తోడ్పడుతుంది. కదూ సువర్జ, పురూరవ ఊర్వశి, అశ్వినీ కుమారుల కథలు దీనిలో వున్నవి. దీని లోని ఆఖ్యానాలెన్నో తర్వాశ మహాభారతంలో చోటు చేసుకొన్నవి. తర్వాత సంస్కృత సాహిత్యంలో వికసించిన నాటక, చంపూ, కావ్యాది [ప్యకియరూపాల స్మూకాలు దీనిలో చెప్పబడినవి. ఈ (బావ్మాణం ఒక విజ్ఞానసర్వస్వం వంటిది. గద్య [పకియను విశేషంగా పరిశీలించిన ఓల్జెన్‌ బెర్గ్‌ త్రై త్రిరీయ సంహితలోని గద్యం (పాచీకమైందని, శతపథ (బొహ్మణంలోని గద్యం ఆర్వాచీవమైందని చెప్పాడు. వాక్కర్‌నాగెల్‌ త్రై తియ బాహ్మణాన్ని (పాచీనతమమైందిగా అంగీకరించాడు. ఇప్పుడు లభించే _బాహ్మణ (గంథాలల్లో శతపథమే (పాచీన తమమైందని కీథ్‌ అభ్నిపాయం. ఈ అభ్మిపాయమే యుకక్తియుక్షమైందని భారతీయ పండితుల అభ్మిపాయం.

శతపథ (బాహ్మణ కాలం నాటికి వైదికకర్మకాండలు గండకీనదీ తీరం వరకు (పసరించినట్లు దీనిలోని ఆ నది పసక్రినిబట్టి తెలుస్తున్నది. మిథిలాపతి జనకుని [పనక్రీ కూడ ఈ (వాహ్మణంలో. వున్నది. దుష్యంత, భరతులు అశ్వమేధం చేసేనవారుగా పేర్కొనఐడినారు జనమేజయుని పేరు కూడ దీనిలో వున్నది. యాజ్ఞవల్కు్యుని గురువు ఉద్దాలక ఆరుణి పాండిత్య (ప్రశంస దీనిలో చాల గొప్పగా చేయబడింది.

కృష్ణ యజుర్వేదానికి తై శ్రిరీయ (బాహ్మణం ఒక్కటే దొరుకుతున్నది. దీనికి కాథక [బాహ్మణమున్నట్లు తెలుస్తున్నది కాని ఆది అలభ్యం. తైత్తిరీయ (బావ్మణం కూడ పొచీన (బాహ్మణాలల్లో ఒకటి. ఇది మూడు కాండాలుగా విభజింపబడింది. ఇవి తిరిగి 25 [పపాఠకాలుగా 1808 అమువాకాలుగా విళ జీంపబడినవి, దీనిలో వాజపేయ, రాజసూయ, నరమేధాది యజ్ఞాలవిధులు వివరంగా చెప్పబడినవి. ఈ [బావ్యాణంలో నచికేతుడు ఆగ్నివిద్య ద్వారా మోక్షము పొందినట్టు చెప్పబడింది. వరాహా ఆవతార్మపసక్రి కూడ దీనిలో స్పస్టంగా చేయబడింది. జ్యోతిషళాస్త సంబంధి విషయా లన్నో దీనిలో చెప్ప బడినవి. యజ్ఞ సమయాలల్లో [బాహ్మణులు యజ్ఞ, దార్శనిక సంబంధ శాన్ర చర్చలు చేసేవారని దీనిలో చెప్పబడింది.

వైదిక వా్య్మాయం శ్ర సామవేద వాహ్మణ [గంథాలు

ఇతర వేదాలకన్న సామవేదానికి ఎక్కువ [బావ్మణ్మగంథాలు కన్పిస్తు న్నవి. మొత్తం 9 [బాహ్మణాలు సౌమవేదానికి వున్నవి. ఆవి=తాండ్య, వడ్వింశ, సామవిధాన, ఆర్షేయ, దేవతాధ్యాయ, ఉపనివద్‌, సంపితోపనివద్‌, వింశ, వైమినీయ [బాొహ్మణాలు.

తాండ్య వాహ్మణం తాండి అనే పేరు గల మున్షి యొక్క సంతతి మరియు ఆతని శిస్యులుకేత (పచారం చేయబడింది. ఇది సామవేదానికి [పధానమైన (బాహ్మణ(గంథం. దీనికి మవో [బాహ్మణం, (వౌఢ [బాహ్మణం, పంచవింళ (వాహ్మణం అని పేరు వున్నవి. యజ్ఞకర్మల్లో ఉద్దాత యొక్క కార్యకలాపా లను ఈ (బాహ్మణం వివరిస్తున్నది. ఒక్కరోజు మొదలుకొని వేయి సంవత్స రాల వరకు నడిచే యజ్ఞాలను గూర్చిన వివరణ దీనిలో వున్నచి. యజ్ఞపాధా న్యాన్ని గూర్చి వివిధ ఆచార్యుల అఖ్మిపాయాలు దీనిలో ఇయ్యబడినవి, తాండ్య (బాహ్మణంలో (వాత్యయజ్ఞవివరణ కూడ వున్నది. [వాత్యులు అనార్య జాతుల వారని ఆధునిపల ఆభ్మిపాయం. వారి ఆచార వ్యవహారాలు, ధార్మిక (వత నియమాలు ఆర్యులకన్న భిన్నమైనవి. వారి వేషధారణ, ఆచార వ్యవవారాలు ఈ [బాహ్మణంలో వర్జింపబడినవి, తాండ్య(బాహ్మణంలో కురుక్నేతం, సరస్వతీ నద్నీపాంఠాలు పేర్కొనబడినవి. కురుక్షేతం మొదలుకొని వైమిషారణ్య (పదేళశంవరకు గల (ప్రదేశం యజ్ఞభూమి అని పేర్కొనబడింది. దీనిలో [ప్రముఖ మైన ఐతిహాసిక ఉపాథ్యానాలు కూడ వున్నవి. విశ్వామితుడు భరతులతోకూడి రోహిత నదీ ప్రాంతాన్ని జయించినట్లు చెప్పబడింది.

వడ్వింశ(బాహ్మణంలో అనేక ఉత్పాఠాలకు శాంతివిధానాలు చెప్ప బడినవి. ఆందుకే దీనికి అద్భుత [బాహ్మణమని కూడ పేరు. ఇది 5 (ప్రపాఠళ కాలుగా విభబీంపబడింది. ఇది పంచవింళ (వావ్మణం యొక్క పరిశిస్ట భాగం. అందుకే దీనికి షడ్వింశ (బాహ్మణమని పేద. దీనిలో సమకాలిక మతధార్మిక పరిస్థితులు చక్కగా (పతిబింబించినవి.

సామవిధాన [వావ్మాణంలోని విషయం ఇతర [బొవ్మణ (గంథాలల్లో కన్నా భిన్నంగా వున్నది. ళతువులను ధ్వంసం చేసే ఉపాయాలు, ఒక వ్యక్తిని (గామంనుంచి పారదోలేందుకు రకరకాల మంత్మపయోగాలు దీనిలో

శీ

ర్‌0 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత వివరింపబడినవి. నానా ఉత్పాతాలకు కాంతివిధానాలు చెప్పబడినవి. వేద మంత్రాలను అభిచారిక (ప్రయోగాల కొరకు ఉపయోగించటం [(పచారంలో వున్నది. బుగ్వేద మంకాలకు “*బుగ్విధానంోలో, యజుర్వేద మంత్రాలకు *““యజుర్విధానంొలో ఈ విధంగా అభిబారిక (యోగాలు వివరింపబడినవి. కాని ఈ రెండు బాహ్మణ (గంథాలుగా పేర్కొనబడలేదు.

ఆర్జేయబాహ్మణంలో 82 ఖండాలు వున్నవి. సామగానం యొక్క శాస్త్రీయ వివేచనకు ఈ (గంథం బాల ఉపయోగిస్తుంది. దీనిలో సామవేద గాయకులై న బుముల పరిచయం ఇయ్యబడిందిం

దేవతాధ్యాయ[బాహ్మణం చాల చిన్నది. దీనీలో సొమవేదంలోని దేవతలు-ఆంటే అగ్ని; ఇంద, (పజాపతి, సోమ, వరుణ, త్వష్టా, అంగిరస, పూషా, సరస్వతి మొదలైన దేవతల వర్జన వున్నది. ఈ దేవతల (పస్తుతితో కూడిన మంతాలు దీనిలో ఇయ్యబడినవి. ఇదేగాక ఛందస్సు, నిరుక్త సంబంధ మైన వివరణలు కూడ దీనిలో వున్నవి.

ఉపనిషద్‌ (వావ్మాణం 10 (పపాఠకాలుగా విభాగింపబడింది. ఇది రెండు భాగాలుగా విభాగింపబడిందిం మంత (బాహ్మణం, ఛాందోగ్యోపనివ త్తు. మంత (వాహ్మణానికే భాందోగ్య (బాహ్మణమని పేరు. ఇది జర్మన్‌ భాషలోకి కూడ అనువదింపబడింది. దీనిలో 257 మంగత్రాలున్నవి. దీనిలో వివాహ, గర్భా ధాన, క్లీసీమంతన్నోయన, _చూడాకర్మ, ఉపనయనాది కర్మలు వివరింప బడినవి. ఇంకా భూతదేవబలులు, పితృపిండదానాదులు చెప్పబడినవి. సందర్భాను కూలంగా సంహిత, [బాహ్మణాలనుంచి మంతాలు తీసుకోబడినవి. కొన్ని మంఠాలు కౌత్తవికూడ వున్నవి, వీటి భావ సరళసులభంగా వున్నది. దీనికి గుణవిష్ణు, సాయణుల భాష్యాలున్నవి. ఈ (వావ్మాణం చివరి 8 (ప్రపాఠకాలకు ఛాందోగ్యోపనిషత్తు అని పేరు.

నంహితోపనివద్‌ బావ్మణంలో సామగాయన వివరణ ఇయ్యబడింది. సామగానానికి అవసర మయ్యే మంతాల సముదాయం దీనిలో వుండటంచేత దీనికీపేరు కలిగింది. ఇదీ సామవేదీయలకు [పథాన (గంథం. దీనిలో 5 ఖండా లున్నవి. (పతిఖండం స్మూశాలుగా విభాగింపబడింది. ఈ (బావ్మాణానికి సాయణ, ద్విజరాజుభట్టులు రచించిన భాష్యాలు వున్నవి.

వైదిక వాజ్బయం ర్‌1

వంశ[బావ్యూణం చాలా చిన్నది, దీనిలో మూడు ఖండాలున్నవి. సామ వేదాచార్యుల వంశపరంపర వివరింపబడింది. బుషుల వంళ చర్మితలను తెలుసు కునేందుకు ఈ [గంథం ఉపయోగిస్తుంది.

క్రైమినీయ [వాొవ్మణం ఇప్పుడు పూర్తిగా లభిస్తున్నది. ఇది శతపథ (వాహ్మణంవలె బృవాత్కాయం కలది. యజ్ఞానుష్టానం చాల విశదంగా దీనిలో వివరింపబడింది.

అథర్వవేద (బాహ్మణ (గ్రంథాలు

అథర్వ వేదానికి తొమ్మిది కాఖలు వున్నవి. కాని ఒక్క. (విహ్మణ (గంథమే దొరుకుతున్నది. దాని పేరు గోపథ (బాహ్మణం. ఇది పూర్వ గోపథం, ఉత్తర గోపథం అని రెండు భాగాలుగా విభాగింపబడింది. పూర్వ గోపథంలో 5 [పపాఠకాలు వున్నవి. ఉత్తర గోపథంలో 6 (పపాఠకాలు వున్నవి, మొత్తం (గంథం ఓల్‌8ి కండికలుగా విభజింపబడింది. ఈ [వాహ్మణ [గంథం అర్వాచీన రచన అని పండితుల ఆభ్మిపాయం* దీనిలో ఆథర్వవేద (పళస్తి చాల వున్నది. అథర్వంనుంచే మూడు వేదాలు పుట్టినవని, ఓంకారోత్పత్తి, మరియు ఓంకారం నుంచి సమస్త సృష్టి ఉదృవంచిందని ఈ (గంథంలో చెప్ప ఐడీనవి. యజ్ఞాన్ని నిర్వహించే నాలుగు విధాలైన బుత్విజుల కార్యకలాపాలు దీనిలో వివరింపబడినవి. అశ్వమేధ, పురుషమేధాది యజ్ఞాల వివరణ కూడ దీనిలో వున్నది, అక్కడక్కడ ఆఖ్యానాలు కూడ వున్నవి, ఇవి చక్కని కైలిలో (వాయబడినవి. ఈ [గంథంలో కురుపాంచాల, ఆంగమగధ, కాళి- కౌళల, సాల్వ-మత్స్య, వళ-ఉఊశీనర దేశాల (ప్రసక్తి వున్నది. దీని రచయిత గోపథబుషి అని చెప్పబడుతున్నది కాని ఆ పేరు బుషినామావళలో ఎక్కడా లేదు. ఈ (వాహ్మణ్మగంథంలో తాత్తిక సంబంధ విషయాలు కూడ వున్నవి. ఎన్నో వైదిక పదాలకు స్వతంతమైన వ్యుత్పత్తి అర్థాలు దీనిలో వివరింప బడినవి. దీనిలోని కొన్ని విషయాలు శతపథ, తాండ్య [బాహ్మణాలల్లో చెప్ప బడినవే. యాం, ఉగంధాలనై

4 వ ౧ సత్తు గాంయ్యా 2సీ సు ల హె జ్‌ సీడీ చాననమలాలాలా-.

ఆరణ్యకాలు

ఆరణ్యక, ఉపనిషర్గంథాలు (వాహ్మణాలకు పరిశిష్టరూపం వంటివి- ఆరణ్యాలల్లో (పశాంతంగా నివసిస్తూ మననం చేసుకోవలసిన విషయాలు ఆరణ్య కాలల్లో వున్నవి. అందుకే వీటికి ఆరణ్యకాలని పేరు కలిగింది. ““ఆరణ్య ఏవ పాఠత్వాదారణ్యకమితీర్యతే'””. ఆరణ్యాలల్లో పఠింపబడేవి కాబట్టి వాటికి ఆరణ్యకాలని ఐతరేయ[బాహ్మణంలో సాయణాచార్యులు ఇచ్చిన నిర్వచనం. (ఉవ్మాచర్య, గృహస్థ, వానపస్థ సన్యాస్మాశమాలు మన పూర్వులు ఆను సరించిన చతుర్మాశమ ధర్మాలు. అరణ్యవాసం చేసే వానపస్థులకు యజ్ఞయాగాది విధానాలను గూర్చి చెప్పేవి ఆరణ్యకాలు. సంసారబంధాలకు దూరంగా, జన నివాసాలకు దూరంగా వనాలల్లో వుంటూ బుషులు (ఐహ్మవిద్యా సాక్షాత్కారం చేసుకొన్నారు. ఆ విద్యయే ఆరణ్యకాలల్లో సం[గ హింపబడింది. ఈ (గ్రంథాలు అరణ్యాలల్లో [వాయబడినవే కాక అరణ్యాలల్లో అధ్యయనం చేయబడేవి కాబట్టి వీటికి ఆరణ్యుకాలని 'పేరు కలిగిందని చెప్ప వచ్చును. గృహస్థ్మాశమంలో చేయదగిన యజ్ఞయాగాది విధులు (బాహ్మణాలల్లో చెప్పబడగా. వాన్మపస్థ్మాశమంలో చేయదగిన యజ్ఞ్ఞవత కర్మాది విధులను గూర్చి ఆరణ్యకాలు చెప్తున్నవి, ఆరణ్యాకాలల్లో కేవలం యజ్ఞకర్మల విజ్ఞానమే కాక అధ్యాత్మిక తత్త్వాలు కూడ వివరింపబడినవి. (పాణవిద్యా (పతిపాదన కూడ వీటిల్లో జరిగింది. ఆర ఇ్యాలల్లోని [పశాంతవాకావరణంలో [పాణవిద్య విక సించటానికి ఆవకాశం కలిగింది. వేదసంహితల్లోనే ఈ విద్య (పతిపాదింప బడీంది అంటారు, కాని ఆరణ్యకాలల్లోనే దీని వీజాలు ఆంకురించినవి. ఇం[డియా లన్నిటిలో ప్రాణం (శేష్టమైంది. [ప్రాణశ క్రిద్వారానే [ప్రపంచమంతా తన స్థానంలో వున్నదని, అది విశ్వధారకమని రక్షకమని ఆరణ్యకాలు చెప్తున్నవి. చక్కని ఆఅఖ్యానాల ద్వారా ఈ విషయాలు టోధింవబడినవి. (పాణం దేవాత్మకం, బుష్‌ రూపమని చెప్పబడింది. ఆరణ్యకాలల్లో చెప్పబడిన ఆధ్యాత్మిక విషయాలే ఉపనిషత్తుల్లో వికసిత రూపంలో కన్పిస్తున్నవి. అసలు ఉపనిషత్తులు ఆరణ్యకా లకు చివర పరిశిష్టరూపంగా వున్నవి. కొన్ని (పాచీనమైన ఉపనిషత్తులు ఆరణ్యకొ

వైదిక వాజ్మయం ర్‌లి లల్లో అంగరూపంగానే కన్పిస్తున్నవి. ఆరణ్యకాల సంఖ్య 180 వరకు వుండేది. కాని బాలవరకు అవి లు్తమైనవి, ఇప్పుడు 8 ఆరణ్యకాలు మ్మాతమే లభి స్తున్నవి= ఐతరేయ, కాంభాయన, త్రై త్తిరీయ, బృహద, మాధ్యందిన బృహద, కాణ్వబృ్బహద, జై మినీయోపనిషద్‌, ఛాందోగ్యారణ్యకాలు.

బుగ్వేదానికి చెందిన ఐత రేయారణ్యకం ఐత రేయ[వావ్మాణానికి పరిశిష్ట రూపంగా లభిస్తున్నది. ఐతరేయారణ్యకం అసలు ఐదు ఆరణ్యాకాల సంగవా మని ఆంటారు. ఈ ఐదు వేరు వేరు [గంథాలుగా పరిగణింపబడేవని వాటి (ప్రారంభపాఠవిధిని బట్టి తెలుస్తున్నది. వీటిల్లో పురుష వివేచన, సంపితాపద (కమ పాఠవిధానాలు, నిరుక్త, వ్యాకరణ వివేచనలు వున్నవి, పాణ విద్య, మవా[వతాచరణలు వివరింపబడినవి, దీనిలోని చతుర్ధ పంచమ షష్టాధ్యాయాలు ఐతరేయ ఉపనివత్తుగా పిలువఐడుతున్నవి. బత రేయారణ్యకం ఐతరేయ బాహ్మ ణంలో భాగమే కాబట్టి ఆవి ఏకకాలంలోనే [వాయబడినవని కీథ్‌ అభ్మిపాయం-* వ్యాకరణ, నిరుక్త కాస్తాాల వికాసాన్ని (పాచీనమైన ఆరణ్యకాలల్లో చూడవచ్చును.

శాంఖభాయనారణ్యకం ఐతరేయారణ్యకం నలె బుగ్వేదానికి చెందింది. దీనిలో 15 అధ్యాయాలున్నవి. 8-8 అధ్యాయాలు కౌష్షీతకి ఉపనిషత్తుగా పిలువ బడుతున్నది.

తై త్రిరీయారణ్యకం తై త్తిరీయసంహితకు సంబంధించింది. దీనిలో 1€ పరిచ్చేదాలున్నవి. విషయాన్ని బట్టి పరిచ్చేదాలకు నామకరణం జరిగింది. పరిచ్చేదాలు [పపాఠకాలుగా విభజింపబడినవి. 7,8,9 (పపౌఠకాలను త్రై త్తిరీయోప నిషద్‌ ఆంటారు 16 వ 1పపాఠకం మహానారాయణీయోపనివది అని పిలువటడుతున్నది. ఈ ఆకణ్యకంలో స్వాధ్యాయం, పంచమహాయజ్ఞాలు వివ రింపబడినవి. అభిచార విద్యకు ఉపయోగపడే మంత్రాలు కూడ దీనిలో ఇయ్య బడినవి. కళ్యపళబ్దానికి సూర్యుడని దీనిలో అర్థం చెప్పబడింది. 'పళ్యకి* శబ్దమే వర్ణవ్యత్యయమై “కళ్యపిగా మారిందని చెప్పబడింది. సరాళరవ్యాసుని పేరు దీనిలో పేర్కొనబడింది సంధ్యాకాలంలో విడువబడిన ఆర్హ్యజలాల మహిమచేత సూర్యుని మీదికి వచ్చే మందేవా రాక్షసులు సంహరింపబడతారని దీనిలో ఇప్ప బడింది.

బృహదారణ్యకం కుక్టయజుర్వేదానికి చెందిందీ.. దీనిలో ఆత్మతత్త్వ విచారణ ఎక్కువగా వుండటంచేత ఇది ఉపనివత్తుగాను పిలువబడుతున్నది.

క్క సంస్కృత సాహిత్య చరిత కృష్ణయజుర్వేదం మై[తాయణిశాఖకు చెందిన మై తాయణ్యార ణ్యకం ఉపనివత్తుగా పిలువబడుతున్నది.

సామవేదం యొక్క తవలకారాణ్యకంలో శ ఆధ్యాయాలున్నవి. నాల్గవ అధ్యాయంలో దళమ అనుతాకానిక్రే కేనోపవత్తు అని పేరు. ఈ ఆరణ్యకానికే జైమినీయోపవద్‌ (బావ్మణవని పేరు. క్ట

ఆథర్వ వేదానికి ఆరణ్యక [గంథాలు చాలా వుండేవి. కాని అవి లభ్యం కాలేదు. అథర్వవేదానికి ఉపనిషత్తులు బాలా వున్నవి. కాని ఆవి ఆరణ్యక [గంథాలల్లోని భాగాలు కాక స్వతంతమైనవి.

ఆరణ్యక (గంథాలల్లో కర్మ, జ్ఞానమార్గాల సమన్వయాన్ని చూడ వచ్చును. ఉపనిషత్తులో విస్తరించిన (బహ్మజ్ఞానం, ఆత్మవిద్యలకు మూల రూపాలు ఆరణ్యక [గంథాలల్లో కన్చిస్తున్నవి. ఆరణ్యక [గంథాలకు భాష్యాలు కూడ [వాయబడినవి. ఐతరేయ, కౌనీీతికి ఆరణ్యకాలకు శంకర, సాయణుల భాష్యాలు లఖిస్తున్నవి. శాంకర భాష్యానికి ఆనందగిరి, అనందతీర్థ, నారాయ జేంద సరస్వతి, నృసింహాచార్యాదులు టీకలు [వాపారు. బృహదారణ్యకానికి శంకర, రామానుజ, సాయణుల భాష్యాలు వున్నవి. శాంకరభాష్యానికి ఆనంద తీర్థాదులు (వాసీన టీకఠుకూడ వున్నవి. త్రై త్రిరీయారణ్యకానికి సాయణ, భాస్కరమి[శ, వరదరాజుల భాష్యాలు లభిస్తున్నవి,

ఉపనిషత్తులు

ఉపనిషత్తులు ఆరణ్యకాలల్లోని భాగాలే. ఇవి వేదంయొక్క_. అంతిమ భాగాలు కాబట్టి “వేదాంత' మనే పేరుతో విలువబడుతున్నవి. మానవుల ఆధ్యా త్మిక జ్ఞానానికి ఈ (గంథాలు అంతిమ రూపాలు, ఉపనివత్తుల్లో కర్మకాండ నిషేధింపబడటం కాని, ఖండింపబడటం కాని జరుగలేదు. భ్ఞొనపాప్తి కొరకు యజ్ఞాదికర్మలు సాధనాలని అవి అంగీకరిస్తున్నవి. కాని మోక్షప్రాప్తి మాతం కేవలం క్లానంచేతనే లభిస్తుందని అవి [పతిపాదిస్తున్నవి. భారతీయుల సుధీ విశేషానికి |పతీకలు ఉపనిషత్తులు. వీటిల్లో చెప్పబడిన గంభీరమైన ఆధ్యాత్మిక విద్యయే వైన, బౌద్ధాడి మతాలకు ఆధార ఠూకాలైనవి. జైన, బౌద్ధులు కర్మకాండను ఖండించి నైతిక జ్ఞానమార్గాలకు [పాధాన్యాన్ని ఇచ్చారు. [ప్రపంచంలో ఏ జాతి చేరుకోని ఉన్నతజ్ఞానశిఖరాలను భారతీయులు ఉపనిషద్గంథాలల్లో చేరుకున్నారు. వారి మస్తిష్మపరిజతికి అవి తార్కాణా లుగా వున్నవి. పాళ్ళాత్యులు ఉపనివత్తుల్లోని జ్ఞానమార్గానికి నతమస్తకులై నారు.

వైదిక వాజ్మయం నే

“ఉపనిషద్‌” శబ్దం, ““ఉప,ని అనే ఉపసర్గలు చేరి “సద్‌” అనే ధాతువునుంచి వచ్చింది. సద్‌' ధాతువుకు అనేకార్థాలు వున్నవి “'షద్‌ల్బ విశరణ గత్యవసాదనేమ*ొ = ఖే విశరణ == నాశనంచెందుట, 8) గతి== (పాట్‌, తెలుసుకొనుట, ఆతి ఆవసాదన == శిథిలం, నమాప్లి చెందుట అని అర్థాలు. అప్పుడు ఉపనిషత్తులు బహ్మ విద్యాద్యోతకాలు, ముముకువుల అవిద్యను నాళనం చేసేవి, [బహ్మప్పాప్తిని కలిగించేవి, దుఃఖాలను శిథిలం చేసేవిం ఆందుకే వాటికి ఉపనివత్తులని పేరు కలిగిందని అర్థాన్ని చెప్పవచ్చును. ఆ వైవివరణను అనుసరించి “ఉపనిషద్‌” శబ్దం 'సద్‌' ధాతువునుంచి పుట్టింది. ఉప-+ని అందే కూర్చొని సంపాదించే జ్ఞానమని, అంటే గురు చరణాల సమీపంలో కూర్చొని సంపాదింపబడే క్రొనంతో ఉపనిషత్తులు కూడినవని, అందుకే వాటికి ఆ పేరు కలిగిందని ఆ పైవివరణ చెప్తున్నది. ఎవరై తే ఆత్మవినృతిపూర్వుక మైన (శద్ధాభ క్తులతో (బహ్మవిద్యను (గహిస్తారో వారికి గర్భవాస. జనన మరణ, జర,రుజాది సంసారదుఃఖాలు నళిస్తాయని శంకరా చార్యుల ఆవ్మిపాయం. ఉపణ౭వ్యవధానం లేకుండా, ని==సంపూర్ణంగా,వద్‌ == జ్ఞాన ప్పాప్తిని కలిగించేవి కొట్టి ఈ [గంథాలకు ఉపనివత్తులని పేరు అని మరొక వివరణ. ఆంటే దేశకాలవస్తుపరిచ్చేదం లేకుండా ఇవి [బహ్మ జ్ఞానాన్ని బోధించేవని అర్థం.

"ఉపనిషత్తుల సంఖ్య

ముక్తకోపవివత్తు (పకారం మొత్తం ఉపఏషత్తులు 108. మ్మదాసులో అడయార్‌ లై బరీవారు [పచురించిన ఉపనిషత్తులు 179వరకు వున్నవి. టౌంబాయి లోని గుజరాతి (పింటింగ్‌' | పెస్‌వారు |పచురించిన ఉపనిషత్‌ వాక్యమహాకోళంలో ఉపనిషత్తుల సంఖ్య జల8ి పరకు పోయినది. మూల ఉపనిషత్తులు ఎన్నో నిర్హ మించటం కష్టం. శంకర రామానుజాచార్యుల సమయానికి ఉపనిషత్తుల సంఖ్య 80 మ్యాతమే. కీ. ఈ. 14 వశ॥ వరకు వీటి సంఖ్య 60 వరకు పెరిగింది. ధార్మిక సం్యపదాయాలు పెరిగూద్దీ ఉపనిషత్తుల సంఖ్య పెరుగసాగిండి. శత్రైవ వైష్ణవ కాక్తాది సంపదాయకులు తను సిద్ధాంతాలను (ప్రచారం చేసేకొరకు ఉపనివ్యదచనలు చేసారు. ఉపనివద్గంంథాలన్నీ సమానంగా ఉఊత్తమమై;నని, (ప్రభావ మవాత్త్రం కలవని చెప్పటానికీ వీల్లేదు. ముక్తకోపనిషత్తురో ఉపన్ని షత్తుం [కమం ఈ విధంగా చెప్పబడింది;

56 సంస్కృత సాహిత్య చరిత

ఈళ కేన కఠ |పళ్న ముండ మాండూక్య తై త్రిరి ౪

ఐతరేయం చ ఛాందోగ్యం బృహదారణ్యకం దళ. మైన చెప్పబడిన పది ఉపనిషత్తులే (పాచీనమైనవని, (ప్రామాణికమైనవని అంగీక రింపబడినవి. శంకరాచార్యుడు ఈ పదింటికే భావ్యం [వాసాడు. ఇవిగాక కౌషీతక్సి శ్వేతాక్వుతర, మైతాయిణీ ఆనే మూడు ఉపనిషత్తులు కూడ [ప్రాచీన మైనవి, [పామాణికమైనవి' కూడ. శంకరుడు కౌన్షీతకి, క్వేతాశ్వరోపనివత్తులను పేర్కొన్నాడు కొని వాటికి భాగ్యం [వాయలేదు. ఈ [తయోదకోపనివత్తులే (పాచీన వేదాంతత త్త (పతిపాదకాలై నవి. ఇతర ఉపనిషత్తులన్నీ ఆ యా మత సళ్యపదాయాల సమర్థనకొరకు పుట్టినవి మ్మాతమే. అట్లా పుట్టినవాటిలోనే వైష్ణవ, త్రైవ, కాక్త, యోగ విషయక ఉపనివత్తులు వున్నవి. పాల్‌ దయస్సన్‌ అనే జర్మన్‌ పండితుడు ఉపనిషత్తులను నాలుగు రకాలుగా విభాగించాడు = 1) గద్య [వాహ్మణ్య్మగంథాలల్లో పరిశిష్టరూపంగా వున్న (పాచీనమైన గద్య ఉపనిషత్తులు, ఇవి క్రిష్టంగా లేవు. సరళంగా చెప్పబడినవి _- బృహదారణ్యక, ఛాందోగ్య, కై త్తిరీయ, ఐతరేయ, కౌష్షీతకి, కేన ఉపనివళత్తులు దీనిలో చేరుతవి. 2) (పావీన మైన పద్య ఉపనిషత్తులు. వీటిలోని పద్యాలు వైదిక బుక్కులకు దగ్గరగా వున్నవి. ఈళ, కఠ, శ్వేతాళ్సుతర, మహానారాయణ ఉపనిషత్తులు దీనిలో చేరు తవి. త్రి అర్వాచీన గద్య ఉపనిషత్తులు. వ్‌. మ్మైకాయణీయ, మాండూక్య ఉపనిషత్తులు దీనిలో చేరుతవి, 4) కాంతికోపాసనలతో కూడిన ఆథర్వణ సంబంధ ఉపనిషత్తులు. సామాన్య, యోగ,. సొంఖ్య, వేదాంత, కైవ, వైచ్చవ, శాక్త ఉపనివళ్తులు దీనిలో చేరుతవి.

డా. బెల్‌ వేల్కర్‌, రానడేలు మిక్కిలి పరిశోధించి [ప్రాచీన ఉపనివత్తుల సంఖ్యను నిర్ణయించటానికి పూనుకొన్నారు. అవింభాందోగ్య, బృహదారణ్యక, కఠ, ఈళ, ఐతరేయ, త్రై త్తిరీయ, ముండక, కౌష్షీతకి, కేన, [పశ్నోపనివ త్తులు [ప్రథమ (శేజివిగాను, శ్వేతాశ్వతర, మాండూక్య, మైైతాయణీయోప నివత్తులు ద్వితీయ [కేజివిగాను, బావ్క్మల, ఛాగలేయ, ఆర్షేయ, శౌనకోపశిష త్తులు తృతీయ [శేణివిగాను వారు విఖాగించారు. వీరి విభజన సమంజసంగా లేదని బల్దేవ ఉపాధ్యాయ మరొక విభాజనను (ప్రతిపాదించాడు=ంఛాందోగ్య, బృవా దారణ్యక, ఈశ, జై త్తిరియ, ఐతరేయ, [పళ్న, ముండక , మాండూక్యోపనివ త్తులు పఠమ (శేజివిగాను, ఇవి ఆరణ్యకాలల్లో అంతర్భాగంగా వుండటంచేత తప్పక

వైదిక వాఖ్బయం న! (పాచీనమైనవిగాను చెప్పవచ్చునన్నాడు. కఠ, కేనోపనిషత్తులను ద్వితీయ ,శేణివి గాను, శ్వేతాశ్వతర, కౌషీతకి, మైశాయణి, మహానారాయణోపనివత్తులను తృతీయ [శ్రేజివిగాను ఉపాధ్యాయ చేసిన విభజన. ఉపనిషత్తుల్లో కురుపాంచాలం మొదలుకొని విదేహ రాజ్యం వరకు [పాంతాలు పేర్కొనబడినవి. అంటే వాటి జన్మస్థానం ఈ ప్రాంతాలే అని చెప్పాలి. గాంధా రాది ఉత్తర పళ్ళిమ [పాంతాలు స్మరింపబడలేదు, అంటే అవి అప్పటికి సుదూర పాంతాలైనవన్నమాట. వివిధ వైదికదేవతలకు మారుగా ఉపని వత్తుల్లో అనామరూపమైన (బమహ్మామే సృష్టికర్తగా, పాలనకర్తగా రూపొందింప బడింది. అనేక దేవతలకు ఐదులుగా నిరాకారరూపమైన పర్మబహ్మత త్తం ఉపనిషత్తుల్లో ఊహింపబడింది. ఏకేశ్వరవాదన [పబఐలంగా కన్పిస్తుంది. ఇట్టాంటి విషయవివేచనతో కూడిన ఉపనిషత్తులు [పాచీనమైనవని _నిస్సందేహంగా ఆంగీకరించవచ్చును. వీటిల్లో (పకృతి, పురుష, (బహ్మ, తివిధ గుణాల (సత్వ, రజః, తమస్సులు) తో కూడిన సాంఖ్య సిద్ధాంతాల (పతిపాదన కన్పిస్తుస్నది. తర్వాతి ఉపనిషత్తుల్లో విష్టువుకుగాని, శివునికి గాని [పాధాన్యం ఇయ్యబడింది. ఆవి ఆర్వాచీనమనుట తథ్యం. రచనాకాలం

వేదాలకు అంతిమ భాగాలైన ఉపనిషత్తుల్లో వైదిక యజ్ఞయాగాది కర్మల (పసక్తిగాని, వివరజగాని లేదు. త_త్త్వ్రజ్ఞాన సంబంధమైన విద్యకే దీనిలో (పాధాన్యమియ్యబడింది. త_త్త్రచింతనలో విదేహ జనకుడు, క్రైకయ అశ్వపతి, ' పాంచాల [(పవావహణుడు, జైవలి, కాశిరాజు అజాత శతువు మొదలైన రాజులు ఆస క్తి కలవారు. [ప్రాచీనమైన ఉపనిషత్తుల్లో మధ్య దేశంలోని కురుూూంచాల రాజ్యాల (పస్కక్తి ఎక్కువ కన్పిస్తున్నది. తర్వాత ఉపనివత్తుల్లో తూర్పునగల విదేహ రాజ్యం విశేషంగా పేర్కొనబడింది, అంటే, ఉపనిషత్‌ క్ఞానారంభం మధ్యదేశంలో జరిగి, కాళి, విదేహవరకు వ్యాపించిందని చెప్పాలి. ఉపనిషత్తుల తా_త్తికచింతనలో ముందడుగు వేసినవారు కృ్ష్యతియులు.

ఉపనిషద్గ౦ంథాలల్లో చర్చితవిషయం ఒక్కటే ఆయినా, వాటి రచనా [కమం ఒక్క తీరుగా లేదు. మం[త సంహితలతో, [వాహ్మణారణ్యక [గంథి లతో [ప్రాచీనోపనివత్తులకు ఘనిస్టమైన సంబంధమున్నది. ఇక అర్వాచీన మైన ఉపనిషత్తులు తర్వాత ఉద్భవించిన విచారధారలను, మతాభి,ప్రాయాలను

న! సంస్కృత సాహిత్య చరిత (పతిబింబింపజేస్తున్నవి. కాని, కొన్ని ఉపనిషద్గంఏంథాలు (ప్రాచీనమో, ఆర్వాచీనమో నిర్ణయించి చెప్పటం కష్టం. భాష్మాపయోగాన్ని బట్టి కూడ వాటి పొర్వాపర్యా లను నిర్ణయించి చెప్పటం సాధ్యంకాదు. [ప్రముఖమైన ఉపనివత్తులన్నీ (క్రీ. పూ. 6వశ॥ అంటే బుద్రుని కొలం నాటికే రచింపబడినవని [పొాచ్య పాశ్చాత్య పండితులు ఏక గీవంగా అంగీకరించారు. తర్వాత [కీ శ. 16, 17 శ॥ల వరకు ఉసనివత్తుల రచన కొనసాగుతూనే వున్నది. అల్లా ఉపనిషత్తు (కీ. ఈ. 17వ శలాబ్ధంరో (వాయబడిందని అంటారు. ఉపనిషత్తుల కాలం మొత్తం మీద క్రీపూ. ౨500 [ప్రాంతంలో ఆరంభమైందని పండితుల అభ్మిపాయం. మై[కాయజీ ఉపనివత్తు రచన కీ, పూ. 2౨000 (పాంతంలో జరిగిందని బాలగంగాధర తిలక్‌ నిర్ణయం, (పతిపాద్య విషయం

విషయదృష్టీతో పరిశీలించినట్టయితే వైదిక సాహిత్యాన్ని మూడుగా విభజింపవచ్చును. కర్మ, ఉవానన, జ్ఞానం. కర్మ విషయాలను సంపాత, (బ్రాహ్మణ [గంథాలు చెప్తున్నవి. సంహిత, ఆకణ్యకాలల్లో ఉపాసన చెప్ప ఐడింది. జ్ఞాన విషయాలు ఉపనిషత్తుల్లో [పతిపావింపబడినవి. విద్యలు రెండు విధాలని వేదాంతుల అభ్నిపాయం- పర, అపర విద్యలు. వీటిల్లో పరావిద్య (శేష్టమైంది. దానికే | బహ్మవిద్య అని పేరు. ఈ పరావిద్యను (పతిపాదించేవి ఉపనివద్గ౦ంథా ఎ. అపరావిద్య కర్మ [పధానమైంది. అటే అది కర్మవిద్య. కర్మవిద్యాథవలం వినళ్వురమైంది కాగా, (బహ్మవిద్యాఫలం ఆవినళ్వరమైంది. అపరావిద్య మోక్షకారకం కాకపోవచ్చును కాని, పరావిద్య తప్పక మోక్ష (ప్రదాయిని.

(పకృతి, పురుష, పరమాత్మల వివేచన ఉపనిషద్గింథాలల్లో (పతి పోదింపబడిన (పథాన విషయం. మూలతత్త్వ్రమైన (పకృతి నుంచి (పపంచం యొక్క అస్తిత్వ మేర్చడింది. దీనికే మాయ అని కూడ పేరు. పరమాత్మ నిత్య మైంది, పురాతనమైంది, కాశ్వుత మైంది. అది జన్మ మృత్యు రహితమైంది. శరీరం వినాశనమొదినా దాని అస్తిత్వంలో మార్పులేదు. అది తిరిగి జన్మిస్తుంది. పాలల్లో వెన్న వ్యాపించి వున్నట్లుగా [ప్రపంచంలో పరమాత్మ వ్యాపించి వున్నది. అగ్ని నుంచి స్ఫులింగాలు పుట్టిట్లుగా ఆ పరమాత్మ నుంచి జీవులు ఉదృ విస్తారు. ఈ విధంగా ఉపనిషత్తుల్లో (వతిపొదింపబ కిన ఆధ్యాత్మిక విషయాలే

వైదిక వాయం ర్‌ం తర్వాత వివిధ దర్శనాలుగా వికాసం బెందినవి. (బవ్ము, జీవులకు వుండే సంబంధాన్ని నిర్ణయించటంలో ఈ దర్శనాలు విభిన్నాళథిపాయాలను వెలిబుచ్చి భిన్నత్వాన్ని పొంది స్వతంత తత్త్వళాస్తాాలుగా వికసించినవి. విషయదృన్షీతో పరిశీలించినట్టయితే ఉపనిషత్తులను 6 భాగాలుగా చేయవచ్చును. 1) వేదాంత సిద్ధాంత ప్రతిపాదితాలు £) యోగ సిద్ధాంత (పతిపాదితాలు 8) సాంఖ్యసిద్ధాంత (పతిపాదితాలు శ్రీ వైన్టవ సిద్ధాంత (పతిపాదితాలు 5) శత్రైవ సిద్దాంత (పతిపాది తాలు 6) కాక్త సిద్ధాత _పతిపాదితాలు. (పతి సిద్ధాంతం, పతి ధార్మిక సం[పదాయం తమ ఆలోచనలను (పతిపాదించే ఉపనిషద్గ9ంథం వుండాలనే అభి్మిపాయంవల్ద వాటి సంఖ్య పెరుగుతూ వచ్చింది.

ఉపనిషద్గ9ంథాలు కొన్ని వేదాలకు సంబంధించినవి కావు. కొన్ని మూత్రం ఏదో ఒక వేదానికి జోడింపబడినవి. మరికొన్ని ఉపనివషద్గఎంథాలను బలవం తంగా ఏదో ఒక వేదానికి జోడింపజేసే (పయత్నంకూడ జరిగింది. బుగ్వేద సంబంధమైనవి 10, శుక్ల యజుర్వేదానికి సంబంధించినవి 19, కృష్ణ యజుర్వే దానికి సంబంధించినవి 82, సామవేదానికి సంబంధించినవి 18, ఆధర్వవే దానికి సంబంధించినవి 81! ఉపనివత్తులు వున్నవి.

ముఖ్యమైన ఉపనిషత్తుల సరిచయం

శంకర, రామానుజ, నింబార్క, వల్లభ, మధ్వ మొదలైన ఆచార్యు లందరు 12 ఉపనివత్తుకు భాష్యాలు వాసినారు. ఉపనిషత్తుల్లో ఇవే (ప్రముఖ మైనవిగా గులర్తింపబడినవి.

ఈశావాస్యోపనిషత్తు

శక్త యజుర్వేదంయొక్క మాధ్యందిన సంహితలోని చివరిదైన 40వ అధ్యాయం పేరే ఈశావాస్యోపనిషత్తు. ఆరంభవాక్యంలో 'ఈశావాస్యమ్‌' అన్న శబ్దం వుండటంచేత దీనికీ పేరు కలిగింది. దీనిలో కేవలం 18 క్టోకాలు వున్నవి, (బహ్మవివ్యను గూర్చిన చర్చ దీనిలో అద్వితీయంగా చేయబడింది. ఇది మంత భాగంలో చేరివుండటంచేత దీనికి మం[తోపనివత్తు అంికూడా పేరు. ఇది సంహితా భాగం కాబట్టీ ఈళ్వరీయమైది. కాని ఇతర ఉపనిషత్తుంవలె ఆర్షం - అంటే బుషిప్రోక్తం కాదు. అందుకే ఉపనిషత్తుల్లో ఇది (ప్రముఖస్థానాన్ని పొందింది *

680 సంస్కృత సొహిత్య చరిత కేనోపనిషత్తు సామవేదం యొక్క జైమినీయ సంహితకు చెందిన (బాహ్మాణ (గంథంలో 9వ ఆధ్యాయమే కేనోపనిషత్తు. ఇది “కేన శబ్ధంతో ఆరంభమౌతున్నది. కాబట్టి దీనికీ పేరు కలిగింది. దీనికి “[బావ్మణోపనివత్తు' అని కూడ. పేరు. దీనిలో 6 ఖండాలున్నవి. [ఐహ్మతత్త్వాన్ని తెలునుకొన్నవారు మోతృపాపప్తిని పొందుతారని దీనిలో |పతిపాదింపబడింది. కఠోపనిషక్తు కృష్ణయజుర్వేదం యొక్క కఠసంహితలోని భాగమే కఠోపనిషత్తు, దీనిలో తె అధ్యాయాలు కి వల్హాలున్నవి. ఇడి గంభీరమైన ఆద్వైత తత్త్వానికి (పసిద్ధమైంది. నచికేకుని వృత్తాంతం దీనిలోనే వున్నది. దీ? ఆరంభంలో ఉద్దాలకబుషి విశ్వజిల్‌ మజ్ఞాన్ని చేసిన వృత్తాంతం వున్నది. (పళ్నోపనిషక్తు ఆథర్వవేదంయొక్క పిప్పలాదసంహితకు చెందిన (వాహ్మణ [గంథం లోని భాగమే [పళ్నోపనిషత్తు. పిప్పలాదుడనే బుషిని ఆరుగురు బుషులు (బహ్మవిద్యావిషయసంబంధి (పళ్నలను అడిగి తెలుసుకుంటారు. (పళ్ళోత్తర రూపంలో వుండటలచేత దీనికీ పేరు కలిగింది. ముండకోపనిషత్తు ఇది ఆథర్వవేదం యొక్క కౌనక సంహితకు చెందింది. ఇది 8 ముండ కాలుగా విభజింపబడింది. ఒక్కొక్క ముుడకంలో రెండు ఖండాలున్నవి. (బ్రహ్మ తశ జ్యేష్ట పుతుకు అథర్వునకి _బహ్మవిద్యను ఉపడేశించటం దీనిలోని విషయం. “వేదాంత” శబ్ధం మొవటి సారిగా దీనిలో [పయోగింపబడి కన్పిస్తున్నది. మాండుకోపనిషత్తు ఇది ఆభర్వవేదానికి సంబంధించింది. దీనిలో 12 మంత్రాలు మాతమే వున్నవి. ఆకారం చిన్నదైనా సిద్ధాంత (పతిపాదన విషయంలో. చాల మహత్త్వ పూర్ణమైంది. దీనిలో ఓంకారం యొక్క వ్యాఖ్య చేయబడింది. కై క్రిరీయోపనిషత్తు కృష్ణయజుర్వేదం యొక్క తైత్తిరీయ సంహితకు చెందిన త్రై త్తిరియారణ్య కంలోని చివరి = అనగా 7, 8, 9 థఇండాలకే త్రై త్తిరీయోపనివత్తు అని పేరు.

వైదిక వాజ్యయం 61 ఒక్కొ-క్క- ఖండానికి ఒక్కొక్క పేరు వున్నది శిషావల్లి, [బహ్మానందవల్లి? భృగువల్లి. ఈ ఉపనివత్తులో శివష్య, ఆచార్యులకు సంబంధించిన శిష్టాచారాలు, (బహ్మవిద $3 ఓంకారమావి త్మ్యాలు చెప్పబడినవం ఐతరేయోపనిషత్తు బుగ్వేదం యొక్క ఐతరేయారణ్యకంలోని 4,5,6 అధ్యాయాలకే ఐత రేయోపనివత్తు అని పేరు. దీనిలో' సృష్ట, జీవి, [బహ్మ - ఈ మూడు తత్వాలను

• గూర్చిన చర్చలు వున్నవి. ఛాందోగ్యోపనిషత్తు సామవేదం యొక్క కౌథుమళాఖకు సంబంధించిన కౌథుమ[బాహ్మణంలో చివరి 10 అధ్యాయాలకే ఛాందోగ్యోపనిషత్తు అని పేరు. ఉపనిషత్తుల్లో కెల్లా ఇది [ప్రొాఢగంభీరమైంది. దీని చివరి మూడు అధ్యాయాలు ఆధ్యాత్మిక దృష్టితో మహత్త్వపూర్ణమైనవి దీనిలో సందర్భానుకూలంగా ఆఖ్యానాలు వున్నవి. యాజ్ఞ వల్కు్యుడు ఈ ఉపనిషత్తులో (పరాన ఉపదేష్ట. ఆరుజి, సత్యకామ, రైక్వులకు సంబంధించిన కథలెన్నో దార్శనిక రహస్యాలను టోధిస్తున్నవి. బృహదారణ్యకోపనిషత్తు ఇది పరిమాణంలోనేకాక త త్త్యజ్ఞాన (పతిపాదనలోను గంభీరమైంది, [ప్రామాణికమైంది. ఇది (పావీనమైన ఉపనిషత్తుల్లో ఒకటి దీనిలో 6 అధ్యాయా లున్నవి. శుక్టయజుర్వేదం యొక్క శతపథ (వాహ్మణంలోని చివరి 6 ఆధ్యాయా లకే బృహదారణ్యకోపనివత్తు అని పేరు. పేరును బన్హే ఇది ఆరణ్యక, ఉపని షత్తులు-రెండూ చేరివున్న [గంథమని తెలుస్తున్నది. అంతేగాక, బృహదాకొరం కలదని కూడ తెలుస్తున్నది. ఆరణ్యక భాగం కన్న దీనిలో ఉపనిషద్భాగం ఎక్కువ. సృష్టి, [బహ్మతక్వాలను గూర్చిన చర్చ = దీనిలో వున్నవి. సంద ర్భానుకూలంగా చక్కని ఆఖ్యానాలున్నవి. మొదటి అధ్యాయంలో మృత్యువు సమస్త వస్తువులను ఆ(కమించటం, (పాణంయొక్క (శేష్టత, సృష్టి విషయ సంబంధి విషయాలు చర్చింపబడినవి. రెండవ అధ్యాయంలో గార్గ్య, కాళిరాజు అజాత శతువుల సంవాదమున్నది. దీనిలోనే యాజ్ఞవల్క్యుడు, అతని ఇద్దరు భార్యలు-కాత్యాయని, మై[తేయిలకు సంబంధించిన కథ వున్నది. మూడవ అధ్యాయంలో జనకుని సభలో యాజ్ఞవల్క్యుడు (బహ్మవాదులను జయించే వృత్తాంతమున్నది. నాన్లివ అధ్యాయంలో జనకుడు యాజ్ఞవల్కు్యుని నుంచి

6లి నంస్కృత సాహిత్య చరిత ఈ_త్తజ్ఞానాన్ని పొందే వృత్తాంతమున్నది. ఐదవ అధ్యాయంలో నీతి, సృష్టి, పరలోకవిషయ సంబంధమైన దార్శనిక చర్చలున్నవి. ఆరవ అధ్యాయంలో (పవహణ, జ్లైబలి, శ్వేతకేతు, ఆరుబేయుల సంవాదమున్నది. 'శ్వేతాశ్వతరోపనిష త్తు

కృష్ణయజుర్వేదం యొక్క. శ్వేతాశ్ళుతర (బాహ్మణంలోనీ భాగమే శ్వేతాశ్వతరోపనిషత్తు. దీనిలో 8 ఆధ్యాయాలున్నవి.. దీనిలో శ్రైవధర్మ పతి పాదన కన్పిస్తున్నది. లి5్‌ ఆధ్యాయాలల్లో శైవ, సాంఖ్య సిద్దాంతాలు [పతి పాదింపబడినవి. చివరి అధ్యాయంలో భదక్తితత్వం నిరూపింపబడింది. మొదటి సారిగా ఈ ఉపనివత్తులోనే భ_క్రితత్త్యం [వతిపాదింపబడటం గమనింపదగింది. ఎన్నో తాత్త్విక విషయాలు సరళసుందరంగా చెప్పబడినవి.

కౌషీతక్యుపనిషత్తు

బుగ్వేదం యొక్కం కౌష్షితకీ బాహ్మణంలోని భాగమే కౌషీతక్యారణ్యకం. ఈ ఆరణ్యకంలో 15 అధ్యాయాలున్నవి. ఈ అరణ్యకంలోని మూడవ, ఆరవ ఆధ్యాయాలకే కౌషీఠక్యుపనివత్తు అని పేరు. దీనికీ కౌషీతక్కీ బావ్మజోపనివత్తు అని కూడ పేరు. కౌష్షీతకి అన్న బుషి ఈ [గంథంలో ఉపదేష్ట. ఆకారంలో ఇది బృహాదారణ్యక భాందోగ్యోపనిషత్తుల తర్వాతి స్థానాన్ని అ[కమిస్తుంది- దీనిలో కీ అధ్యాయాలున్నవి. జీవన చైతన్యాల తత్త్వం, (బ్రహ్మవిద్య దీనిలో (పతిపాదింపబడివవి.

ఉపనిషత్తులు -పా శ్చాత్యులు

[క్రీళ. 1840 లో షాజవోన్‌ చృకవర్తి కొడుకు దారాషికోహ్‌ కాశ్మీర్‌ య్నాతకు పోయినప్పుడు అక్కడ అతడు ఉపనిషత్తులను గూర్చి విన్నాడు. తర్వాత ఆతడు వాటిని అధ్యయనం చేసాడు. ఖురాన్‌ చదివిన తర్వాత ఆతని హృదయంలో ఎన్నో సందేహాలు ఉదృవించినవి. ఆ సందేహాలకు సమాధానాలు వెతుకుతూ అతడు బైబిల్‌ మొదలైన మత[గంథాలను చదివాడు. కాని ఎక్కడా ఆతనికి వాటి సమాధానాలు దొరకలేదు. చివరకు ఆతనికి ఉపనివత్తుల పఠనంతో సరియైన సమాధానాలు దొరికినవి. ఖురాన్‌లో అవ్యాఖ్యాతమైన గూఢ తత్త రహస్యాలకు సమాధానాలు ఉపనివత్తుల్లోనే వున్నవని, ఖురాన్‌లో పేర్కొనబడిన ““కికావీల్‌ మక్నునిన్‌'' = (మరుగునవున్న వు _స్తకం) ఉనిషత్తులే అని దారా వికోహ్‌ తన ఉపనిషత్తుల ఫారసీ భాషానువాదం పీఠికలో చెప్పి వున్నాడు, అతడు

వైదిక వాబ్బయం 68 50 ఉపనిషత్తులను “స్మిర-ఏ-ఆక్బర్‌'" (మహాన్‌ రహస్యం) అనే పేరుతో ఫారసీ భాషలోకి అనువదించాడు. ఈ అనువాదం ఇప్పుడు లభిస్తున్నది. దీనిలోని ఫారసీ భాషాకైలి సరళంగా వున్నదని. విషయ వివరణ సుటోధకంగా చేయబడి. ఉదాత్తంగా వున్నదని మున్డీ మహేశ్చర్మపసాద్‌ తెలిపి వున్నాడు (కి.ళ. 1657 లో కాశిలో రాజపతినిధిగా వున్నప్పుడు దారాషికోహ్హ్‌ 50 ఉపనిషత్తులను అక్కడి పండితుల సహాయంతో ఆరు నెలలు [శమించి ఆను వదించాడట. ఈ సమయంలోనే అతనికి జగన్నాథపండితునితో పరిచయ మేర్చడి వుంటుంది. ఆ పండితుని దగ్గర శిక్షణ కూడ పొంది వుంటాడు. ఉపని వత్క ర్తలై న బుషలకు ధారా ఎంతో (కద్ధతో అభివాదం చేసాడు. దారా ఉపనిషత్తుల అనువాద[గంథాలచేత ముస్లిం వకీర్ణు బాల పళావితులై నారు. సూఫీమతంలోని ఆద్వైతభావానికి ఉపనివత్తుల్లోని అద్వైతభావమే మూలమని చెప్పాలి. వివిధ మతసంపదాయాల్లో వుండే విభేదాలకు ఉపనిషత్తుల్లోని తాత్త్వికా లతోచనలకు సంబంధం లేదు. ధార్మిక్తైక్యతకు, సర్వమానవ కాత్తిక చింతనకు నిదర్శనంగా నిలిచినవి ఉపనిషద్గంంథాలు.

[క్రీ.+. 1775 [పాంతంలో ఆయోధ్య నవాబు చుజౌవుద్ధౌలా 'దగ్గర వున్న (ఖెంచ్‌ రెసిడెంటు ఎమ్‌. గెంటిల్‌ అనే ఆయన దారాషికోహ్‌ ఉపనివత్తుల ఫారసీ భాషానువాద (పతిని (ఫాన్స్‌లో వుండే ఎంక్వెటిల్‌ డుపరే (౧౧౦66౯11 వషంంగం౧) అనే ఆయనకు పంపాడు. ఈ అనువాద(పతి మరొకటి కూడ డుపరేకు దొరికింది. ఈ రెండు [ప్రతులను ఆధారంగా పెట్టుకొని ఆయన దాన్ని (థెంచ్‌, లాటిన్‌ భాషల్లోకి ఆనువదించాడు. లాటిన్‌ అనువాదం “'కౌపనేఖత్‌”" (0890651120 "పేరుతో క్రీ.ళ. 1801-92 లో పారిస్‌ నుంచి [పచురితమైంది. (నెంచ్‌ అనువాదం (పచురింపబడలేదు. అాటిన్‌ ఆనువాదం అసంపూర్ణంగా, అసమ్మగంగా వున్నది. అయినా లాటీన్‌ అనువాద్మగంథం ఎంతో మంది ఐరోపా విద్వాంసులను ఆకర్షించింది. వారిలో (ప్రముఖుడు ఆర్థర్‌ షాప నౌవర్‌. ఆయన ఆ (గంథాన్ని చదివి గారద్గద్యాన్ని చెందినాడట! |కీ.ళ. 1808 లో డుపరే లాటిన్‌[ గంథం జర్మన్‌ భాషలోకి అనువదింపబడింది. ఆది ఎంతో మంది జర్మన్‌ తత్త్వవేత్తలను ఆకర్షించింది. దానిచేత వారు చాల (పభావితు లైనారు. వారి ఆలోచనాధార కొత్త మార్గాఐను పట్టింది 1పాచ్యవిద్యలను వారు ఇంకా పరిశోధించసౌగారు. దీని అంతటిచేత [పభావితుడ్రై రాజు రామ్‌ మోహన రాయ్‌ (కీ.+. 1818-19 నడుమ కొన్ని ఉపనివత్తులను ఇంగ్లీషులోకి ఆనువదించి మూల (గంథాలతో సవా (ప్రచురించాడు. (క్రీళ. 1820-90 నడుమ ఓథమర్‌

6్క్త సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత [ఫాంక్‌ అనే పండితుడు ఉపనిషద్గ౦ంథాల సంక్షిప్త సంస్కరణను [పచురిం చాడు. జెడి, లజుయినాన్‌ ఆనే ఆయన "భారతీయ భాష వాజ్మయం, ధర్మం, మరియు' తత్వజ్ఞాన సంబంధి అన్వేషణ”” అనే పేరుతో డుపరే లాటిన్‌ అను వాదాన్ని [ఫెంచ్‌ భాషలోకి అనువదించాడు.

(క్రీ. ఈ. 18560, 1858 ల్లో పొఫెసర్‌ వేర్‌ “ఇండిషె స్టుడియెన్‌” అన్న పుస్తకాన్ని పచురించాడు. 17 భాగాలుగా (పచురింపబడిన ఈ పుస్త కంలో దారాషికోహ్‌ ఉపనివళ్తుల ఫారసీ అనువాదాలు సంపాదీకరింపబడి (ప్రచు రింపబడినవి. వీటిల్లో లాటిన్‌ అనువాదంలోవున్న లోపాలను ఎన్నిటినో వేఐర్‌ ఎత్తి చూపాడు. (క్ర.శ,. 19వ శతాబ్దంలో ఓటో ట్టోటిలింక్‌, ఆల్ఫెడ్‌ హితళ్లే (వాంట్‌, యోహన్నన్‌ హెర్టెల్‌, ఎడ్వర్డు రోయిర్‌ ఆనే జర్మన్‌ పండితులు ఉపని వత్తులను ఆనువాదం చేసారు. పాల్‌ దయస్సన్‌ (క్రీ. శ. 1865-1919) ఉపని వత్తుల విషయంలో చేసిన కృషి చెప్పుకోదగ్గది. ఆయన వాటి మీద మంచి అధి కారం కలవాడు., అతడు 60 ఉపనిషత్తుల జర్మన్‌ అనువాదాలను [కీశ, 1897 లో (పచురించాడు. ఇది అనేక ము[దణలను అందుకొని జర్మన్‌ దేశీయ లకు ఆదరణయోగ్యమైంది. అంతేగాక (కీ.శ. 1899లో “దీ ఫీలోసఫీ డెర్‌ ఉపని షద్స్‌” అన్న పుస్తకాన్ని దయస్సన్‌ రచించాడు. మాక్స్‌ముల్సర్‌ “సే కెడ్‌ బుక్స్‌ ఆఫ్‌ ది ఈస్ట్‌ అన్న [గంథమాలలో 12 ఉపనివద్గంంథాలను ఆంగ్ధాను వాదాలతో (పకటించాడు. హెర్‌ మన్‌ ఓల్జెన్‌ బెర్గ్‌ |కీ.+. 1915లో “దీ లెహెరే డెర్‌ ఉపనిషదన్‌ ఉండ్‌ దీ అన్‌షావుంగ్‌ డెన్‌ బుద్ధిజముస్‌” (౧౬6 400607౯126 ౦* లం అర౨18%12645 2964 ఓం 0681010298 0% దెరేతేష180ి) అన్న పుస్తకాన్ని [పచురించాడు. [క్రీశ 1021 లో ఆర్‌.ఐఇ. హ్యుబుమ్‌ సంపాదీక రించి ఆక్స్‌ఫర్జునుంచి మూల ఉపనిషద్గ9ింథాలను (ప్రచురించాడు.

ఇక భారత దేశంలో రాజారామ్‌ మోహనరాయ్‌ తర్వాత రాజా ద్విజేంద లాల్‌ మ్నిళా కొంకరభావ్యంతో పాటు 19 [పముఖమైన్య్య ఉపనివద్గరింథాలను ఇంగ్రీషులోకి ఆనువదించి (ప్రచురించాడు. _్రీషాదకృష్ణ శైల్వాల్‌ కర్‌ ఆంగ్ధాను వాదంతో ఉపనిషత్తులను సంపాదీకరించి [పచురించాడు. ఫారసీ భాషలోని ఉపనిషత్తులు ఉర్దూ భాషలోకి ““అలగ్‌ (పకాశ్‌*” కేరుతో అనువదింపబడినవిం ఈ విధంగా దారా షికోహ్‌ ఉపనిషత్తుల అనువాదంచేత ఉపనిషద్‌ జ్ఞానం యూరోపు పండితులను, త త్త్వవేత్తలను అకర్షించి, (పభావితులను చేసి, (పపంచ వ్యాప్తిని పొందింది.

వైదిక వాజ్బయం 65 వేదాంగాల్లు

వైదిక కర్మకలాపాలను (పతిపాదించే సంపిత, (బ్రాహ్మణ, ఆరణ్యక (గంథాలను, ఇంకా (బహ్మ విద్యను బోధించే ఉపనిషత్తులను తెలుసుకోవటంలో ఉపయోగపడేవి వేదాంగాలు. “ఆంగ” శబ్దానికి 'ఉపకారక* మని అర్థం. “*ఆఅుగ్యంతే జాయంతే, అమభఖిరితి అంగానొొ= ఒక వస్తు స్వరూపాన్ని తెలుసు కోవటానికి సహాయపడేవని ఆర్థం. వేదాల భావ, భావాలు, విషయాలు రానురాను దురూవ్యోలై నవి. వేదార్థాలను, తత్‌_పశెపాదిత కర్మకాండలను గహించటానికి [పత్యేకంగా కాస్త గంథాల సృష్టి జరిగింది. ఆ కాస్త (గంథాలకే వేదాంగాలని పేరు వేదాంగాలు వేదాలమ సరియైన మార్గంలో అర్థం చేసుకోవటానికి కూడ పుట్టినవని చేప్పవచ్చును. దుర్గా )వ్వోలై న వేదాలను ఇష్టంవచ్చినట్టుగా వ్యాఖ్యానం చెప్పగలిగే పరిస్థితి ఏర్పడింది. అందుకని వాటి సరియైన అర్థ నిర్ణయానికి వేదాంగ సాహిత్యం బుషుల చేత సృష్టింపబడింది. వేదాంగాలు ఆరు-శిష, కల్పం, వ్యాకరణం, ఛందస్సు, నిర్వక్తఎ, జ్యోతిషం. బుష్యాళమాలల్లో వేదాల అధ్యయన, అధ్యాపన [కియలకు సవాయకంగా ఈ వేదాంగాలు సృష్టింపబడఢినపి. వేదాలను చదివి ఐటి అర్థాలను చెప్పటానికి [కమంగా ఈ వషట్‌ వేదాంగాల అధ్యయనం ఆవసరమై:=ది. వేదాంగాలను గూర్చిన (పనసక్రి మనకు గోపథ[బావ్మాణం, బౌధాయనధర్మస్నూతం, గౌతమ స్మూతం, రామాయణాదుల్లో కిన్చిస్తున్నది. దీన్నిబట్టి వేదాంగాలు కేవల అర్వాబీన (గంథా లవే అభ్మిపాయం నిలవటంలేదు. విషయం, భావ, ఆలోచనా పద్ధతుల్లో ఒక విశిష్టతను ఈ ట్‌ వేదాంగాలు సంతరించుకొన్నవి. వేదాలకు వీటికి విషయం భాషల దృష్టితో పరిశీలించినట్లయితే కాలభేదం చాల వున్నదని చెప్పకతప్పదు. మంతసంహితల నుంచి ఉపనిషత్తుల వరకు గల సాషాిత్యం వైదికసాపాత్య మనబక్రుతుంది. కాని అట్టాకాక మంతసంహితల నుంచి వేదాంగాల వరకు గల సాపొత్యాన్నంతా వైదిక సాహిత్య మనవచ్చును. అప్పుడు వైదిక సాహిత్యా 'న్నంఠతా రెండు యుగాలుగా విభజించవచ్చును= పూర్వ వైదికయుగం, ఉత్తర వై దికయుగం. పూర్వ వైదిక యుగంలో ఉపనిషత్తుల వరకు గల సాహిత్యాన్ని తీసుకోవలెను. అప్పుడు వేదాంగ సాహిత్యాన్నంతా ఉత్తర వైదికయుగంగా చెప్పవచ్చును. _బహ్మస్వరూపమైన వేదాలకు ఆరు వేదాంగాలు ఆరు ళరీరాంగాల

ల్స్‌

66. సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత వంటివని పాణిని 'పేర్కొన్నాడ్డు. ఆ వేద భగవానునికి శక ముక్కు, కల్బ్ప సూత్రాలు చేతులు, వ్యాకరణం నోరు, నిరుక్తం చెవులు, ఛందస్సు కాళ్ళ, జ్యోతిషం కండ్లు. శిక్ష

మం(తాలను ఉచితమైన రీతిలో స్యకమంగా ఉచ్చరించటాసికి షా (గంథాలు సృష్టింపబడినవి. వైదక యజ్ఞయాగాదులను వివరించటానికి ఎట్లా ఆయితే [బాహ్మణ (గంథాలు ఏర్పడినవో అదే విధంగా వైదిక సాహిత్యాన్ని అధ్యయన అధ్యాపన'సమయంలో పాటించవలసిన ఉబ్బారణ విధిని చెప్పటానికి శిష్మాగంథాలు ఏర్పడినవి. సంస్కృత లో ఒక్కొక్క శబ్దానికి కాన్త్రీయమైన వ్యుళ్సృత్యర్థం సాధింపబడి ఎట్టా నిర్ణయింబపడీందో ఆదే విధంగా ఉచ్చారణ, ఉచ్చారణస్థానాలు కాన్ర్రీయపద్ధతిలో సిర్ణయింపబడినవి. సమస్త సంస్కృత సాహిత్యంలో శట్టోచ్చారణకు మహతత్తత వున్నది. అందులో వేదాలల్లో శట్టో చ్చారణకే నే స్వర్యష్మకియకు కూడ మవూత్తత ఇయ్యబడింది. వేదపాఠం చేసేటప్పుడు నిర్దుష్ట శట్టోచ్చారణ, స్వర్శష్మకియ పాటింపదిడటం అవసరం, ఉబ్బారణ స్థాలిత్యం, స్వర్మళష్టత వల్ల అనేక అనర్థాలు కలుగుళాయని (పాచీనుల విశ్వాసం. ఉచ్చారణకు, స్వర్మప్మకియకు చాల ,[పాధాస్యమున్నది. కాబక్లై వాటిని గురించి చెప్పే శిఇాకాస్త్రం యొక్క ఆవళ్యకత ఏర్పడింది. గురువు ఏ పద్ధతిలో మం[తాన్ని ఉచ్చరిస్తాడో అదే పద్ధతిలో శిష్యుడు అను "సరిస్తు ఉచ్చరించాలి. అందుకే వేదాలకు “అన్ముళవః' అని పేద. అన్ముళశవః- “*ఆనుపళ్చాత్‌ [హయతేయః స అన్నుళవః”- అనగా "“గురువు యొక్క ఉచ్చా ఈణానంతరం దాన్ని అనుసరించి వినఐడునవి” ఆని ఆర్థం. లిపిబద్ధమైన (గ్రంథాల ఆధారంగా వేదపథనం అందుకే నిందాప్మాతంగా పరిగణింపబడింది.

వేద పఠనానికి న్వరజ్ఞానం చాల ఆవసరం. స్వరాలు మూడు - ఉదాత్త, ఆనుదాత్త, స్వరితములు. ఉదాత్త స్వరం ఉచ్చైస్వరంతో ఉచ్చరింపబడుతుంది. పాణిని అందుకే దాన్ని “టి _చ్చెరుదాత్తః” అని అన్నాడు. అనుదాత్తస్వరం తక్కువ స్వరంలో ఉచ్చరింపబడుతుంది. స్వరితస్వరం ఉదాత్త, అనుదాత్త స్వరాలకు నడుమ ఉచ్చరింపబడుతుంది. “నీవై రనుదాత్తః, సహాహారః స్వరితః'* అని పాణిని లక్షణ చెప్పినాడు. స్వర నియమాన్ని (£0౧01987ని) ఇంత శాస్త్రీయంగా ఎక్కడా, ఎవరూ. చెప్పలేదు. వేద శబ్దాలకు అర్జాలను

వైదిక వాజ్మయం 67 నిర్ణయించటానికి స్వర నియమం చాల ముఖ్యం. స్వరంలో కొద్ది భేదం చేత అర్థంలో పూర్తిగా భేదమనేది రావచ్చును. దాసివన్ర యజ్ఞ యాగాలల్లో. గొప్ప అనర్థం ఏద్పడవచ్చును. దీన్ని గురించి ఒక కథ చాల (పసిద్ధమైంది వున్నది- వృతుడు తన శ్మతువైన ఇందుని వినాళాన్ని కోరి ఒక యజ్ఞాన్ని చేయదల బొడు. దానికి కావలసిన బుత్విజులను పిలిచాడు. యజ్ఞంలో [పధాన మం[తం “ఇం[ద శతుర్వర్ణస్వ” ఆంటే ఇందుని యొక్క శళ(తువు విజయాన్ని పొందు గాక! అని అర్ధం, “ఇం్యదశృతుఃక్‌ అంతోదాత్త స్వరంతో ఉచ్చరింపబడినప్పుడే *“ఇందస్యళ్మతుః' అని షష్టీ తత్పురుష సమాసం సాధింపబడుతుంది. కాని బుత్విజూల అజ్మాగత్తవల్ది అంతోదాత్తంగా కాక ఉదాత్తంగా ఉచ్చరింపబడింది, ఈ స్వర పరివర్తనవల్ల ఆ శబ్దం తత్పురుష సమాసం కాక ఐహు[వీహిగా ఏర్ప డింది. అప్పుడు దాని అర్థం ““ఇందః శతుః యస్య” అంటే, ““ఇందుడు ఎవరి క్మతువో అతడు"' అన్న ఆర్థం ఏర్పడింది. దానివల్ల యజ్ఞ యజమాని వృషతునికే వినాశం సంభవించింది---

మం[తోహీనః స్వరతో వర్ణతో వా

మిథ్యా (పయుక్తో నతమర్థమాహ

స వాగ్‌వజోయజమానం హినస్తి

యంథ్మేదళతుః స్వరతోఒపరాధాత్‌ -పా.శి. 52 ల్లో.

శిషా శాస్త్రాల సంఖ్యను ఇప్పుడు నిర్ణయిలచి చెప్పటం కష్టం. మహా భారతం కాంతి పర్వంలో గాలవ విరచిత శఇ కాస్త్ర (పసకక్తి వున్నది. దాని [పస క్రి పాణిని అష్టాధ్యాయిలో కూడ వున్నది. కాని ఇది ఆలభ్యం. రెండవది భారద్వాజ కిషా కొస్త్రం. దీనికి నాగేళభట్టు టీకను కూడ (వాళాడు. ఇది (పచురితమై లభిస్తున్నది. మూడవది చారాయణీ శిక్ష. దీన్ని చారాయణుడు " (వాళాడని (పతీతి. పాణినికి పూర్వుడైన ఆపిళలి (వాసిన శిఇాళాస్తాంన్సి గూర్చిన (పసక్తి రాజశేఖరుని కావ్యమీమాంసలో, వృవలదేవుని వాక్యపదీయటీకలోను వున్నది. ఆపిళలుని శికాశాస్త్రంలో ఎనిమిదవ [పకరణంలో 28వ సూ(తంలోని చాలా భాగాన్ని హేమచందుడు శబ్దానుకాసనంలో ఉద్ధరించి వున్నాడు. ఇది (పచురితమై లభిస్తున్నది. శౌనకీయ శిషాళాస్త్రం మరొకటి. ఇది మ(దాసు అడయారు లై బరీలో వున్నది. శిషా కాస్త్ర (గంథాలల్లో పాణినీయ శిషాళాస్త్ర (గంథం (ప్రముఖమైంది. వాజీనీయ శిఇాకాస్త్రం పాజిని విరచిత $ఇ స్తూకాల

68 సంస్కృత సాహిత్య చరిత మీద ఆధారపడింది. (గ్రంథం చివర దాషీప్కుత ఆని పేర్కొనబడింది. దీన్ని బట్టి ఇది పాణి౨ (వాసిందని (పసిద్ధికెక్కింది పాణిని శిష్య ప్రశివ్యవర్లానికి చెందిన వై యాకరణుడెవరో (వాసి వుంటాడని బలదేవ ఉపాధ్యాయ అభి (ప్రాయం. గీనికి అనేక టీకలున్నపి, పుస్తకం చిన్నదైనా విషయ దృవ్షితో చాల మహదత్త్వ్రపూర్ణమైంది. చం[దగోమి పాణిని తర్వాతివాడు. పాణిని అష్టాధ్యాయి * ఆధారంగా అతడు వ్యాకరణాన్ని కూడ [వాళాడు. అదే విధంగా పాణినీయ శి సూ కాలను అధారంగా పెట్టుకొని ళా స్తూతాన్ని కూడ (వాళశాడు. నారదీయ శిక్ష సామవేదానికి సంబంభధించింది. దీనికి కోభాకరభట్టు వ్యాఖ్య కూడ వున్నది. సామవేద స్వరాలను గూర్చి తెలుసుకోవటానికి ఇది చాల ఉపక రిస్తుంది. సొమవేదానికి ఇంకా గౌతమీ శిక్ష, లోమశీ శిక్షలు వున్నవి. ఇవి చాల చిన్నవి. మాండుకీ శివ అథర్వ వేదానికి సంబంధించింది. దీనిలో 179 శ్లోకాలున్నవి. _ ఆథర్వవేద స్వరవర్దాల వివేచన దీనిలో చక్కగా వున్నది. నాలుగు వేదాలకు వేరు వేరు శిషాగంథాలు వుండేవి. ఆ వేదాల మంతోచ్చారణ విధులు, స్వర (ప్మకియలు వీటిల్లో చెప్పబడినవి. (పత్యేక వేదా నికి (పత్యేకమైన ఉచ్చారణా పద్ధతి వుండేది. మూర్ధన్య 'ష' శుక్టు యజు ర్వేదంలో రేఫయుక్తంగా ఉమ్మవర్ణంతో కూడి 'ఖ' లాగ ఉచ్చరింపబడుతుంది. ఇతర వేదాలల్లో మూర్థన్యంగానే వున్నది. ఉదా॥కు “సవ్మస శీర్షా పురుషః” అన్న బుగ్వేదంలోని మూర్థన్య “వష మాధ్యందిన సంహితలో “సహ్మస శీర్‌ ఖా పురుఖః'”' అని ఉచ్చరింపబడుతుంది, ఉచ్చారణ భేదాలు వుండటంచేత తప్పక ఒక్కొక్క సంహితకు వేరువేరు శిక్షా కాస్త్ర [గంథాలు ఏర్పడినవి. కాని అన్ని (గంథాలు ఇప్పుడు లభించటంలేదు, పైన చెప్పిన శిక్మాగంథాలే కాక ఇంకా సచురణమైన శిష్మాగంథాలు కొన్ని వున్నవి- యాజ్ఞవల్క శిక్ష: ఇది పక్ష యజుర్వేదానికి సుంబంధింబిండి. ఇంకా శక్త యజుర్వేదానికి వాసిష్టీ శిక్ష, మాండవ్య శిక్ష [గంథాలున్నవి. వాసిష్టీ శిషానుసారం శుక్షయజుర్వేదంలో బుగ్వే దమంళ్రాలు 1487, యజుస్సులు 8888వున్నవి. కేవలం ఓన్ట్య వర్ణాలను గూర్చిన చర్చ మాండవ్య శిక్షలో .వున్నది. కాత్యాయని శిక్షలో 18 ఫ్లోకాలు మాతం వున్నవి. పారాళరీ శిత్షలో 160 శ్లోకాలున్నవి. అమోఘనందిని శిక్షలో 180 శ్రోకాలున్నవి. మాధ్యందిని శక్షలో కేవలం చ్విత్వివర్థాల ఎయమాలు చర్చింప బడినవి. వర్ణరత్నపదీపికలో 2౨97 శ్లోకాలున్నవి. కే వీశిక్షను ఆ స్తీక గోత

వైదిక వాబ్బయం 69 బజుడు కేళవదై వజ్జుడు (వాకాడు. స్వరాం కుళ శిక్షను జయంత స్వామి (వాకాడు. చీనిలో 25 క్లోకాలున్నవి. రామకృష్ణ విరచిత షోడళళ్లోకీ శిక్ష, (పాతిశాఖ్య (పదీపళిక, [కమసంధానళిక్ష, గలదృక్‌ శిక్ష, మనఃస్వరఃిక (గంథాలు (పచురితమైనవి. ప్రచురణకు నోచుకోని శివాగంథాల లిలితపతులిన్నో (గంథాలయాలల్లో పడివున్నవి. శిష్శాగంథాలల్లో ఆధునికమైనవి కూడ వున్నవి. ఊదా॥కు మల్లశర్మ క్ష |కీ.ళ. 1724 నాటిదనితేది ఇయ్యబడింది.

శిక్షా కాస్త్రంలో వర్జ్య విషయాలు ఆరు వున్నవి. అవి= వర్ణ, స్వరం మ్మాత, జల, సొమ, సంతానాలు, వర్ణాలనగా అక్షరాలు. పాణిని అనుసారం సంస్కృతంలో 84 వర్దాలున్నవి స్వరాలనగా ఉదాత్త, అనుదాత్త, స్వరిత స్వరాలు. మా[తలనగా స్వరోచ్చారణలో పన్హేకాలం. (హస్వోజ్బారణకు ఒక మ్మాత కాలం, దీర్థొచ్చారణకు రెండుమ్మాతల కాలం, ప్తతోచ్చారణకు మూడు మ్మాతల కాలం పడ్తుంది. ఐలమనగా స్వరోచ్బారణ సమయంలో వాయువు ముఖంలో తగిలి ఏ స్థానం నుంచి బయటికి వస్తుందో ఆ స్థానం. అక్షరాలను ఉచ్చరించేటప్పుడు చేసే [ప్రయత్నాన్ని _పయత్నమంటారు. ఇది రెండు రకాలు= అభ్యంతరం, బాహ్యం. దోషరహితంగా మధురంగా ఉచ్చరించటం సామం, పదాల కలయిక ఆంటే స్వతంత అస్తిత్వం గల పదాలు శ్మీఘంగా ఉచ్చరింప ఐడినప్పుడు సంధిరూపంలో ఉచ్చరింపబడటమే సంతానం. వ్యాకరణ కాస్త్రం _ లోనే దీన్నిగూర్చి విశదంగా చెప్పబడి వున్నది కాబట్టి శిజాశాస్త్రంలో దీన్ని గూర్చి ఎక్కువ లేదు, శిక్షా [గంథాల పరిశీలనవల్ల (పాచీనకాలంలోనే బుషలు భాషాళాస్త్ర సంబంధి విషయాలను ఎన్నిటినో ళాస్త్రీయ పద్ధతిలో ఆలోచించి కూర్చారని తెలుస్తున్నది. ఉచ్చారణవిద్య (₹1000102) ను గూర్చి ఆనాడే శాస్త్రీయ పద్ధతిలో పాచీశ పండితులు ఆలోచించారు, వేదమం[త్రాల ఉచ్చారణ భారతదేశమంతటా ఒక్క తీరుగా వున్నదంటే, కాలానుగుణంగా మార్పు చెందలేదంటే మన బుషులు ఏర్పరిచిన ఉచ్చారణ నియమాదులే కారణం. కఠినమైన నియమాలకు లోనై [పాచీనులు వేదాలను దైవికమైన పవిిత రూపాలుగా ఆరాధించారు. వేదోచ్చారణలో ఏ కాస్త తప్పు అయిశా దాని ఫలితంగా కఠినమైన శిశను అనుభవిస్తామని వారు నమ్మారు. ఆ నియమ పాలన, ఆరాధన రూపమైన దీక్ష (పళంసనీయ మైనవి, ఆందుకే ఆర్యజాతి తప్ప

70 సంస్కృత సాహిత్య చరిత మిగతావారు వేదాలను చదువకూడదనే నియమాన్ని పాబీనులు చాల: కఠినంగా ఏర్పరిచారు. వేదోచ్చారణ విషయంలో శిఇాళాస్త్రాల యొక్క పాత చాల వున్నది. ప్రాతిశాఖ్య (గ్రంథాలు

శిశ్ష్మాగంథాలకు అంగరూపంగా (పాతిశాఖ్యలు సృష్టింపబడినవి, ఉచ్చారణ, స్వరవిధానం, సంధివిభానం, (హస్య దీర్హ నిధానాలు- మొదలైన విషయాలను గూర్చి (పాతిశాఖ్య్యగంథాలు చర్చిస్తున్నవి. సంస్కృత భాషా వ్యాకరణ శాస్త్రారంభం 1పాతిళాఖ్యలతోనే జరుగుతున్నరి. పూర్తిగా వ్యాకరణ (గంథాలు కాకున్నా అనేక వ్యాకరణసంబంధి విషయాలను అవి చర్చిస్తున్నవి. (ప్రాచీన కాలంలోని అనేక వైయాకరణుల పేద్ద మరియు వారి అభి పాయాలు ఈ (గంథాలల్లో పేర్కొనబడినవి.. వ్యాకరణ సంబంధమైన సమస్త పారిభాషిక పదజాలం వీటిల్లో వున్నది.

ఒక్కొక్క సంహితకు వేరువేరు [పాతిశాఖ్య. గంథాలున్నవి. ముక్‌ (పాతిశాఖ్య (పాబీనమైన వాటిల్లో ఒకటి. దీనికి పాఎషదస్నూతమని కూడా "పేరు. శౌనకుడు దీని రచయిత అని |పసిద్ధి-పార్షద లేక పరిషత్తులో (పచారం చేయబడేది కాబట్టి దీనికి పారిషద సూూతమని పేరువచ్చింది. ఇది పద్యబద్దమై సూతరూపంలో వున్నది. స్వర, వర్ణవ్యంజనాదులను గూర్చిన విశిష్టమైన చర్చలు దీనిలో వున్నవి, వాజసనేము [పాతిళఖ) శక్టయజుర్వేదానికి చెందింది. దీని రచయిత కాత్యాయనుడు. వారర్తికకారుడు కాత్యాయనుని కన్న ఇతడు భిన్నమైనవాడు ఈ కాత్యాయనుడు పాణిని కన్న 1పాచీకుడు. స్వరశబ్ద వివేచనలు దీనిలో చక్కగా చేయబడినవి దీనిలో పయోగింపబడిన పారిభాషిక పదాలను పాణి? (గహించి అష్టాధ్యాయిలో (పయోగించుకొన్నాడు. (పతిజ్ఞా, భాషిక సూూత[గంథాలు దీనికి ప౦శిన్ట [గంథాలు. తైత్తిరీయ (పాతిశాఖ్య కై త్తీరయ సంహితకు చెందింది. దీనిలో ౨4 అద్యాయాలున్నని. వర్ద, స్వర, శబ్దవివేచ కలు వ్యవస్థిత రూపంలో చర్చింపబకినవి. ఇక సామవేదావికి చెందిన [పాతిళాఖ్యలో [పధానమైనఏ, [పచురితమై లభించేవి. పువ్ప్చస్తూతం, బుక్‌తంతం. పుచ్చస్తూతశ రచయిత పుష్పబుష. సామవేదంలోని గానోప యోగి మంతాలను గూర్చిన వివేచన వీటిల్లో వున్నది. బుక్‌తం్యత రచ యిత ళాకటాయనుడు. యాన్క, పాణినుఐు కాకటాయనుని స్మరించివున్నారు.

వైదిక వాజ్బయం క! “వర్జోబ్భ్బారణ, ఆవ్షర పరివర్తనం, సంధి విధానాలు దీనిలో చర్చింపబడినవి. భట్టోజి దీక్షితుడు తన శబ్దకౌస్తుభంలో దీని రచయితగా టొద్యవజిని పేర్కొన్నాడు. ఒకవేళ కాకటాయన అన్నది గో్మోత నామం, బొద్మవకజి అన్నథ వ్యకక్తినామం కావచ్చును. అథర్వవేదీయ [ప్రాతిళాఖ్యలు- శౌనకీయ చతురధ్యాయిక , అథర్వవేద [పాతిశాఖ్య స్మూశం. శౌనకీయ (పాతిళాఖ్యను ఆమె!కన్‌ సంస్కృత పండితుడు డా. న్లిట్నీ ఇంగ్లీషు అనువాదంతో 1పకరించాడు. ఆ (పచురితపతిలో తత్కర్తగా శౌనకుడని చెప్పబడటంచే ఈ పాతిశాఖ్యకు అదే పేరు (పసిద్ధమైంది. వారణాసిలో లభించిన [పతిలో దా! పేరు కౌత్సవ్యాకరణమని వున్నది. కాబట్టి దీని రచయిత కౌత్సుడు కావచ్చును. పాణిని శిష్యుడు కౌత్సుడు మహాభాష్యంలో పేర్కొనబడినాడు. ఆవర్వవేద [పాతిశాఖ్యసూ(త [గంథం బాల చిన్నది. దీనిది ఒక బృవాత్సాథం క్రీ శ. 1940లో లాహోర్‌ నుంచి (ప్రచురితమైంది. కల్చమౌా్యత (గ్రంథాలు

వేదాంగ సాహిత్యంలో కల్పసూత [గంథాలకు (ప్రముఖమైన స్థాన మున్నది. ఇవి అతి (ప్రాదీనమైన (గంథాలుగా చెప్పబడుతున్నవి. వైదిక సాహిత్యా నికి ఇవి సమకాలికమైన రచశలని, కాబట్టి ఇవి దానిలోనే చేరాలనే అభిపాయాన్ని కూడ పండితులు వెలిబుచ్చారు. కొని వేదాలు అపౌరుషేయాలుగా, వేదాంగాలు పౌరుషేయాలుగా పరిగణింపబడటంవల్ల ఇది సాధ్యం కొడు. బ్రాహ్మణ గ్రంథాలల్లో “యజ్ఞ యాగాదుల వివరణ విసృతంగా, (ప్రౌడంగా వున్నది. కాని రాను రాను ఈ వివరణ కూడ కఠినంగా, దుర్గమ-గా ఏర్పడింది. కాల్మకమంగా వాటిని కమ బద్ధం చే వలసిన అవసరం ఏర్పడింది. ఆ ఉద్దేశంతో (వాయవిడినవే కల్ప సూత (గంథాలు. “కల్పా వేదవిహితానాం కర్మణామానుపూర్వేణ కల్పనా శాస్త్రమ్‌''= వేదవిహితమైన కర్మలను (కమబద్ధరగా వ్యవస్థిత రూపంలో కల్చన చేసే కాస్త్ర (గంఠథాలని అర్థం. యజ్ఞయాగాదులను, వివావా ఉపనయనాడి కర్మలను, నియమాలను అవసరమైన మం[తపూర్వకంగా (పతిపాదించేవి కల్ప గ్రంథాలు. ఇవి బుత్విజూల ఉపయోగార్థం బఐయలుదేరినవి. ఇవి సూతరూపంలో వుండబంచేత విపులమైన వేదవిధులను కంఠస్థం చేయటానికి సుంభ మైంది. తక్కువ శబ్దాలల్లో ఎక్కువ అర్థాన్ని బోధించటమే స్మూతం యొక్క (పయో జనం. విషయ దృష్టితోనే కొక స్వరూపం, భాషల దృష్టితోను ఈ (గ్రంథాల

క! సంస్కృత సాహిత్య చరిత మహతత్త్వపూర్ణమైనవి. 'స్తూత'* పద్ధతిలో విషయాన్ని చెప్పటం (పపంచులో ఒక విశిష్టమైన పద్ధతి. దాన్ని అతి పావీన కాలంలోనే సాధించిన ఘనత భారతీయులకు దక్కుతుంది. భాషాదృష్టితో' పరిశీలించినట్లయితే వీటిల్లోని కాష వైదిక భావకన్న భిన్నంగా వున్నది. లౌకిక భాషాభివృద్ధి కల్ప (గంథాలళోనే ఆరంభమైందని చెప్పాలి. అందుకే విషయం, భావ, శైలి, ఆలోచనా విధానం వీటన్నీటిని పరిశీలించినట్లయితే కల్పసూత [గంథాలు సంస్కృతంలో డక విశిష్టమైన స్థానాన్ని కలిగెవున్నవి. అందుకే సొమాన్కంగా సూ[తగంథాం రచనాకాలాన్ని సూూతయుగంగా [పత్యేకంగా పరిగణించటం జరుగుతున్నది మొత్తం సూత (గంథాలను నాలుగు విభాగాలుగా చేయవచ్చును క్షే శౌఠతనూ(తాలు =. (బాహ్మణ (గంథాలల్లో చెప్పబడిన కర్మ కాండలు సారరూవంగా వీటిల్లో చెప్పబడినవి. [కుతి (పతిపాదితమైన 14 యజ్ఞాలను ఇవి వివరిస్తున్నవి. లి. గృహ్యనూ తాలు :- వీటిల్లో గార్జన్థ్య జీవిత సంబంధమైన విధి విధానాలు చెప్పబడినవి. గర్భాధానం మొదలుకొని అంజ్యేన్టివరకు గల గృహస్థ జీవిత సంబంధమైన కర్మకలాపాలు, వాటి విధానాలు వీటిల్లో వివరింపబడనవి, ఏడు విధాలైన గృహయజ్ఞాలు ఆంటే పితృయజ్ఞం, పార్వణ, అష్టిక, [శావణ, ఆళ్వాయుణి, ఆ్యగహాయణేయ, చైతీయజ్ఞాలు నివరింపదిడినవి. ఇవిగాకి దేవ, భూత, పితృ, మవా, మనుష్య అనే పంచమవోయజ్ఞాలను గూర్చి చెప్పబడింది, వీశీల్లో గృహనిర్మాణం, గృహప్రవేశం, [(పయాణ ముహూర్తాలు మొదలైన వెన్నో వివరింపబడినవి. తి. ధర్మ నూకాలు :- చాతుర్వర్జ్యాళమాలు వీటిల్లో వివరింపబడినవి. రొజు పాటించవలసిన కర్తవ్యాలు కూడ చెప్పబడినవి, కే శుల్వ నూ,కాలు :- యజ్ఞవేదు? నిర్మాణ పద్ధతులు వీటిలో చెప్పబడి నవి. (పాదీశ భారతీయులు జ్యామితి విద్యలో సాధి:చిన డ్ఞానాన్ని వీటిల్లో చూడ వచ్చును. (శొతగృహ్య సూత్ర (గ్రంథాలు (శుతుల్లో (వతిపాదింవబడినందర,, పూర్ణమాస, పిండపిశ్ళ,ఆళ యణేస్టి, బాతుర్మాన్య, నిరూఢపళు, సోమ, స్య్థ్రగవామయన్క వాజపేయ, రాజసూయ,

వైదిక వాజ్బ్యయం . 78 స్మొాతామణి, ఆశ్వమేధ, పురుషమేధ, ఏకహయాగ, అహీన-అనే యాగకర్మలు [క్రమబద్ధంగా వీటిల్లో వివరింపబడినవి. ధార్మిక దృష్టితో పరిశీలించినట్లయితే ఈ [(గంథాలు చాల మహతత్త్వపూర్ణమైనవి. మరియు సమకాలీన ధార్మిక జీవితానికి ఇవి అద్దం పడ్తున్నవి. [వావ్మణ (గంథాలల్లో యజ్ఞకర్మల వివరణ వున్నది. కాని (శౌత్మగంథాలల్లో ఏ శాఖకు చెందినవాడు ఏ యజ్ఞాలు చేయాలన్నది వివరింప బడటమేకాక [బాహ్మ జాలల్లోలే? కొన్ని యజ్ఞకర్మలు ఆదనంగా వీటిల్లో చెప్ప బడెనవి. శౌతస్తూకాలల్లో యజ్ఞయాగాలు మూడు, మూడింటికంటె ఎక్కువ అన్నలతో చేసేవి వివరింపబడినవి. గృహ్యుస్తూతాలల్లో కేవలం గృహంలో చేసుకునే యజ్ఞకర్మ--, ఉపనయనాది గార్హ స్య జీవితానికి సంబంధించిన కర్మలు వివరింపబడినవి.

"సూ(తరచననాకాలంనాటికి ఆర్యులు సంచారజీవితాన్ని మానేసి స్థీర నివాసం ఏర్పరతుకొన్నారని చెప్పవచ్చును. వారి గృవాస్థజీవితంలో అనేకమైన మార్పులు వచ్చినవి. యజ్ఞయాగాది కర్మలు అనేకం ఏర్పడినవి. ఈ కర్మలను, నిత్య ఐహిక ఆముమ్మక జీవితాన్ని స్మకమ పద్ధతిలో నడిపే ఆవసరం ఏర్పడింది. అటువంటి తరుణంలోనే వారి ఆజార వ్యవహారాలను, యజ్ఞ వత నియమాలను విధించే స్మూత[గంథాల రచనలు చేయబడి 5వి.

బుగ్వేద సంబంధమైనవి రెండు (కౌత సూ్యూకాలు (పసిద్ధమైనవి--ళ్వ లాయన, ళాంఛాయన. (శౌత సూ(కాలను అకున!స్తూ గృవ్యాస్మూత్రాలు చెప్ప బడేవి. [శౌత గృహ్మ్యసూ. కాల పేర్లే కొవ రచయితలు కూడ ఒక్కరే. ఆశ్వ లాయనుడు శౌనకుని శిష్యుడని [పసిద్ధి ఆశ్వలాయన [శౌత స్కూతంలో 13 అధ్యా యాలున్నవి. విషయం, కావల దృన్షితో పరికీలించినట్లయితే కాంాయన [శౌత సూతం [పాచీనమైంది. దీనిలో 18 ఆధ్యాయాలున్నవి. దీనిలో కా.ఖాయన (బాహ్మణాన్ని అనుసరించి యజ్ఞాదులు వివరింపబడినవి దాని రచయిత సుయ జ్ఞుడు. వీటిల్లో అనేక విధాలైన యజ్ఞయాగాఏ కర్మలు వివరింపబడికవి. పై (శౌత సూకాలవ రెండు గృవ్యస్తూ తాలు |పసిద్ధమైనవింఆశ్వలాయన కాంథా యన. ఆశ్యలాయక గృహ్యస్తూ తలో 4 ఆధ్యాయాలున్నవి. వివిధ గృహ్య సంస్కారాలు దీనిలో వివరింపబడికవి. మూడవ అద్యాయంలో వేదాధ్యయనవిది వివరింపబడింది. శాంభాయన గృవ్యూుసూత:లో, 6 ఆధ్యాయాలున్నవి. గృహ్వూ సంస్కారాలతో పాటు గృహనిర్మాణ, గృవా(ప్రవేళావి విధులు కూడ దీనిలో

7క్రీ సంన్కృత సాహిత్య చర్మిత వున్నవి. బుగ్వేద సంబంధమైన మకొక శ్రౌతసూ తృగంథం కౌష్షీతకి శౌత సూతం, ఇది (పదరితం కాలేదు. కాం కౌష్షీతకి గృవ్యాసూూ తం (ప్రచురింప బంది. కౌష్షీతకీ ళాంభాయన గృవ్యాస్తూత (గంథాంల్లో విషయవివరణలో చాల సామ్యమున్నది. కాని |పతిపాడిత విషయంలో భేదమువన్నది. కౌషీతకి గృహ్య సూ[ఠం రచయిత కాంభవ్యుడు. అందుకే దీనికి కాంభవ్ల గృహ్మాసూ తమని కూడ పేరు. దీనిలో 5 అధ్యాయాలున్నవి. వివావీది గృవ్యూసంన్మా_రాలు దీనిలో వివరింపబడినవి.

శుక్రయజుర్వేదానికి ఒక లే (శ్రౌత సూతమున్నదింకాత్గాయన (శౌత స్ఫూక్తం. దీనిలో 26 ఆధ్యాయాలున్నవి. ఇతర స్మూకాలతో పోలిస్తే ఇది పెద్దది. (బాహ్మజాన్ని అనుసరించి యాగ కర్మలు వివవంపబడినవి. దీనికి కరా, చార్యుని భొవ్యం కూడ వున్నది. కక యిజుర్వేదానికి. రెండు గ్యృవ్యూసూ తాలున్నవి-- పారస్కర, బై జవాప. పాఠరస్కర గృహ్యసూ[తంలో 8 కాండాలున్నవి. దీనిలో వివాహ, గర్భావాశ, అష్న[వాళన, చూడాకర్మ, ఉపనయన, సమావర్తన, పంచమహాయజ్ఞ, [శవణకర్మ, (కొద్దాది అనేక కర్మలు వివరింపబడినవి. ఈ గృహ్మసూ తానికి ర్‌ భాష్యాలున్నవి- కర్క, జయరామ, హరిహుూ, గదాధర, విశ్వనాథ. బైజవాప గృహ్యస్తూతం (ప్రచురితం కాలేదు.

కృష్ణయజుర్వేదానికి 6 [శౌతసూ, శాలు లలిస్తున్నవి. బౌధాయన, ఆస స్తంబ, హిరణ్యకేశి, వైఖానస, భారద్వాజ, మానవ. మొదటి ఐదు త్రైత్తికీయ శాఖకు, చివరిది మ్మతాయణి శాఖకు చెందినవి. వీటిల్లో బౌధాయన, ఆపస్త.ఐ కల్ప [గంథాలకు [శౌత, గృహ్య, ధర్మ, శం్వు సూత (గ్రంథాలు నాలుగు పూర్తిగా లభిస్తున్నవి. ఈ నాలిగింటిని ఒక (గంథం యొక్క నాలుగు విభా గాలుగా భావించవచ్చును. వీటి రచయితలు వరుసగా బౌధాయన, ఆపస్త-బులు. ఆపస్తంబ [శౌత స్నూతంలో బౌధాయన, మానవ సూ తాల [పని వుండటం చేత అవి [పప్రానీనతమమైనవని చెప్పవచ్చును బౌధాయన (శ్రౌత, గృహ్య, ధర్మ, శల్వ సూత [(గంథాలు (ప్రచురితమైనవి. బౌరాయనుని లాష పాణినీయ నంస్కృత భాష కన్న ఖిన్నమైనదని పండితుల అభిపాయం. కాబట్టీ బౌధా యనుడు [కీ పూ 800 (వాంతం వాడని చెప్పవచ్చునంటారు, బౌదాయన (శౌతసూ తంలో 4 అధ్యాయాలున్నవి. దీశలో (బహ్మచర్య, అష్టవిధ వివాహాలు, (పాయక్చిత్తకర్మలు. ఆస్తిహక్కు నిర్ణయం, చాతుర్వర్థ్యా_శమాలు, ొధ్రాం

వైదిక వాజ్బయం 75 కర్మలు, చాంద్రయణాది (వతాలు వివరింపబడినవి. ఆపస్తంబ (శౌత నూతంలో 8 అధ్యాయాలున్నవి. త్రైత్తిరీయ [బాహ్మణంలోని యాగవిధులన్నీ దీనిలో వివరింపబడినవి వివాహ, ఉపనయన, ఉపాకర్మ, సమావర్తన, మధుపర్క! సీమంతోన్నయన మొదలైన కర్మలు వివరింపబడినవి.

హిరజ్యకేశి [శౌాతసూతం ఆపస్తంబ సూ(కానికన్న ఆర్వాచీనమైంది. దీనికి సత్యాషాఢమని ేరు. వైభానన, భరద్వాజ, మానవ సూ,శాలే కౌక శాండిల్య, మావిల, మైతేయ, కాఠక, వారాహ (శౌత, గృహ్య సూ(ఠాలు కూడ క ఎష్జ్ట యజుర్వేదానికి సంబంధించినవి వున్నవి. "

సామవేదానికి ఆర్టేయ లేక మళక కల్ప సూతం వున్నది. సామగానానికి సంణంధించిన అనుష్టానాలు దీనిలో వివరింపబడ్‌నవి. ఇంకా సామవేదానికి లాట్యాయన (శాత సూూతమున్నది. ఇది కౌభుము కాఖకు బెందింది. దీనిలో ఆర్టేయ కల్పసూ[తం పేరుండటం చేత ఇడి అర్వాచీనమని చెప్పవచ్చును (దావ్యాయణ (శాతస్తూతం రాణాయన ళాఖకు, జైమినీయ (శౌతసూ[తం ్రెమిని శాఖకు చెందినవి. కౌభుమశాఖకు చెందిన గోభిల గృహ్మస్తూత చాల విశిష్ట మైంది. ఖాదిర గృహ్గసూ తం రాజాయసీయ కాఖకు చెందింది. జైమినీయ గృవ్యస్మూతంలో రెండు ఖండాలున్నవి. దీనికి శ్రీనివాసాధ్వరి (వాసిన టీక వున్నది. ఇవిగాక గౌతమ, ఛాందోగ్య గృహ్య్మస్నూతాలు పచురితం కానివి వున్నవి.

అథర్వవేదానికి వైతాన (శౌతసూ[తం వున్నది. ఇది గోపథ్మ బాహ్మ జాన్ని అనుసరించి చెప్పబడింది. కాని ఇది [పాచీనమైంది గాని, మౌలికమైంది గాని కాదని పండితుల అభిప్రాయం. కౌశకగృహ్య సూతం అథర్వువేదానికి ఒకేఒక్క గృహ్యస్మూతం. దీనిలో 14 ఆధ్యాయాలున్నవి. దీనికి వారిల, కేశవుల టీకలున్నవి. దీనిలో ఇం[దజొల విద్య వివరింపబడింది. ఇది అథర్వ వేదంలోని అశేక కర్మ విధానాలను వివరిస్తున్నది. జౌవధసంబంధి విషయాలు కూడ దీనిలో వున్నవి.

ధర్మసూ[త్ర _గంఖాలు ధర్మసూ[త (గ్రంథాలలో బాతుక్వర్ణాలు, వర్ణసంకరత, ఆస్తి పంపకం,

శ్రీ పారతతత, రాజధర్మాలు వర్ణింపటడినవి. (శాతగ్భహ్యసూ తాలు వ్యకి

76 సంస్కృత సాపాత్య చరిత యొక్క ధార్మిక గృవాస్ట్థధర్యాలను గూర్చి చెప్పగా ధర్మస్తూత [గంథాలు. సామాజిక నీతినియమాళలను గూర్చి చెప్తున్నవి. ధర్మసూత (గంథాలల్లో సంఘం లోని ఆచారనియమాలు, వర్ణ్మాశమ ధర్మవిధానాలు చర్చింపబడినవి. వైవాహిక రీతులు, భోజనపానాదులు, [పాయశ్చిత్రాది విధులు, అంటరానితనం వీటన్నిటి వివరణలు ఇయ్యబడినవి. ఇవేగాక రాజ్యవ్యవస్థ, రాజ ధర్మాలు, ఆస్తి పంపకాల వివరాలు కూడ వీటిలో వున్నవి. (శౌతస్మూతాల ననుసరించి గృహ్యసూ కాలు, గృహ్యుస్తూకాల ననుసరించి ధర్మసూ[త్రాలు వుంటవి. కాని ఇప్పుడు ధర్మ సూతాలు చాలామట్టుకు దొరకటం లేదు. అన్ని గృహ్యసూ(కాలకు ధర్మ స్మూతాలు [వాయబడినవో లేదో కూడ నిర్ణయించి చెప్పటం ఇప్పుడు సాధ్యం కాదు. ఆశ్వలాయన, శాంభాయన, మానవ ధర్మసూ[తాల పేర్లు తెలుసు కాని అవి దొరకలేదు. మానవ ధర్మసూ[తాల ఆధారంగానే మనుస్మృతి [వాయ బడింది. వేరువేరు వేద శాఖలకు వేరువేరు ధర్మస్తూత [గంథాలు వుండేవని కుమారిలుడు ఉట్టంకించి వున్నాడు. కొని అవన్నీ దొరకలేదు.

ధర్మస్యూత [గంథాలల్లో గౌతమ ధర్మస్నూతం [ప్రాదీనతమమైందని చెప్పబడుతున్నది. ఇది సామవేదానికి సంబంధించింది. దీనిలో 28 ఆధ్యాయా లున్నవి. దీనిలో వర్ణధర్మం, నిత్యకర్మలు, (పాయళ్ళిత్త కర్మలు, రాజ ధర్మాలు మొదలై నవి వివరింపబడినవి. .

కృష్ణయజుర్వేదానికి చెందిన బౌధాయన ధర్మసూూతం గౌతమ ధర్మ సూతం కన్న అర్వాచీన మైంది, ఆపస్తంబ ధర్మస్తూతం కన్న (ప్రాచీన మైంది

ఆపస్తంబ కల్పసూ[తంలోని ౨8, 29 [పళ్నలే ఆపస్తంబ ధర్మసూ( తం. దీనిలో ఆపాణినీయ _పయోగాలు వుండటంచేత పాణినికన్న ఆప స్తంబుడు పూర్వు డని చెప్పవిడుతున్నది. ధర్మనిర్ణయ విషయంలో ఆపస్త:బుడు కాణ్వ, కుణిక, కుత్స, కౌత్స, పుష్కరసాది, వార్ష్యాయబి, శ్వేతకేతు, వారీత మొదలైన ఆచా ర్యుల అభి పాయాలకు పేర్కొన్నాడు. దీనిలో వర్ణనంకర : పస క్రిలేడు. నియోగ పద్ధతిని రచయిత నిందించాడు. వివాహాలలో [పాజాపత్య వివాహం ఉత్తమ మైందిగా చెప్పబడింది. ఆప_స్తంబుడు దక్షిణ దేశీయుడని డా. బ్యూలర్‌ చెప్పా డు. ఆఅప_్రంబుగు యమునా తీరంలో నివసింటే సాల్వదేశస్త్రీలసు (పళంసించ టం చేత అతడు యమునాతీరంలో సాల్వ జనవదానికి చెందినవాడని చాలామంది పండితుల అభిప్రాయం, కాని దక్షిణదేళంలో, ముఖ్యంగా ఆంధ్రదేశంలో ఆప

వైదిక వా్బయం ౯ స్తంబ సూూకానుయాయులు చాల ఎక్కువగా వుడటంచేశ ఆప_స్రంబుడు ఆంధధు డని, ఆం్యధ దేశీయులు యమునాతీరంనుంచి గోదావరి తీరానికి వలస వచ్చారని ఒక్‌ వాదం,

హిరణ్యకేి ధర్మసూూతంలో ఆప_స్తంబధర్మసూతంలోని విషయ వివ రణలే (గహంపబడినవి. విష్ణుధర్మస్తూతం కౌన్నీతకి శాఖకు చెందింది. వసివ్హ ధర్మసూ(తం చిన్నదైనా మహ త్త్వపూర్ణ మైంది. ధర్మకర్హల్లో వసిస్టునికి విశిష్ట స్థానమున్నది. కుమారిలుడు వసిన్థ ధర్మస్నూతాన్ని బుగ్వేగద్‌ సంబంధిగా పేర్ధా్నాడు. బుగ్వేదీయులకు స్వతర్యతమైన ధర్మస్తూతమేదీ లేకపోవటంచేత దీన్ని స్వంతం చేసుకొని వుంటారు దీనితో బుగ్వేదమం[తాలతోవాటు తైత్తిరీయ సంహిత మంతాలుకూడా ఉదావారింఫబడినవి. వసిష్టధర్మస్తూతం మూల' [గంథంలో చాల మార్పులు చేర్పులు జరిగినవి. కొన్నిపతుల్లో 6,శొన్నిటిలో 12, మరికొన్నిటిలో 80 అధ్యాయాలున్నవి. 80 అధ్యాయాల (గంథమే ఈనాడు (ప్రమాణంగా తీసుకోఐడుతున్నది. మనున్మృతి నుంచి 40 ల్లోకాలు దీనిలో ఉద్ధ రింపబడినవి. (పస్తుతమున్న మనుస్మృతి మూల (గంథంనుంచి వసిస్థుడు ఈ శ్లోకాలను ఉద్ధరించాడని పండితుల అభ్మిపాయం.

శుల్వసూ(త్ర (గ్రంథాలు

శుల్వసూ(తాలు _శౌత సూతాలకు అంగరూపాలైన (గంథాలు. (శౌత సూ(తాలు వతి (పతిపాదితమైన యజ్ఞ యాగాదులను వివరించగా పల్వస్తూ కాలు యజ్ఞకుండాదుల నిర్మాణ విధులను వివరిస్తున్నవి. వీటిల్లో భారతీయులు రేఖా గణితంలో సాధించిన [పగతిని చూడవచ్చును. ఒక్కొక్క శాఖకు _పత్యేకంగా (శ్రౌత గృహ్య ధర్మసూూతాల వలెనే శుల్వసూ తాలు కూడ వుండేవి. కాని వైదిక కర్మకాండకు సంబంధించినవి కాబట్టీ శుల్వస్మూకాలు యజుర్వేదం యొక్క వివిధ శాఖలకు సంబంధించినవే ఇప్పుడు అలభిస్తున్నవి. శుక్ర యజుర్వే దానికి కాత్యాయన పల్వసూ[తమొక్కటే లభిస్తున్నది కృష్ణయజుర్వేదానికి ఆరు శల్వ స్మూళాలు లభిస్తున్నవి. అవి = బౌధాయన, ఆపస్తంబ, మానవ, మ్మైతాయణీయ, వారాహ, వాధూల. ఇవిగాక మశక, హరణ్య కేశి వల్వసూ[తాల పేర్లు ఆపస్తంబ శుల్వస్తూతంలో పేర్కొనబడినవి. కాని అవి లభించలేదు. లబ్ధి, మైన ఏడు శుఎ్రస్మూతాలల్లో బౌధాయన శుల్వసూతమే అన్నిటికన్న విళాల మైంది. ఇదే అన్నిటికన్న (ప్రాచీనమైంది కూడ కావచ్చును. దీనిలో 8 భాగా

78 నంన్కృత సాహిత్య చర్మిత లున్నవి, 625 సూ తాలున్నవి. దీనిలో యజ్ఞవేదికల నిర్మాణ విధి, ఆ నిర్మా ణంలో పాటించవలసిన రేఖా గణితీయ పద్ధతులు, వివిధ వేదకల ఆకార విధానాలు, వాటి నిర్మాణంలోగల భేదాలు వివరంగా చెప్పబడినవి. ఆపస్త.ఐ శుల్వస్నూతంలో క భాగాలున్నవి. అవి తిరిగి ౨1 అధ్యాయాలుగా విభజింప బడినవి. 228 స్మూతాలున్నవి. దీనిలోకూడ వివిధ యజ్ఞవేదికల నిర్మాణ పద్ధతులు, పాటింపవలసిన రేఖాగణిత సిద్ధాంతాలు, వేదికల వివిధ ఆకారాలు వివరింపబడినవి, దీనిలో భావ, వివరణ పద్ధతులు సరళంగా వున్నవి. మానవ పల్వసూ(తం గద్య పద్యాత్మకంగా వున్నది. ఆకారంలో చిన్నది. పూర్వ (గంథాలలో లేని అనేక కొత్త వేదికల నిర్మాణపు [కియలు దీనిలో చెప్పబడినవి. మ్మైఠతాయణీయ, వారాహ, వాధూల శుల్వస్యూతాలలో వర్జ్య విషయం ఒక్కటే, దాదాపు వాటిలోని శ్లోకాలు కూడ ఒక్కటే. ఈ శుల్వస్తూతాలకు అనేక టీకలు కూడ వున్నవి. కల్చసూ(త్రాల రచనాకాలం భారతీయుల బుద్ధి విశేష పరిణతికి సూచకమైంది స్కూత్మప్టకియ. మౌఖి కంగా నేర్చుకొన్న విద్య ఆరునెఎల్లోనే విస్మరింపబడేదని, వ్య క్రితోపాటు మౌఖిక ళ్టానం విలు_ప్రమయ్యేదని నారద పురాణంలోని ఒక కథనుబట్టి తెలుస్తున్నది. అట్లా '"_ శతి” పూర్వకమైన జ్ఞానం విల్లుప్తం కాకుండా దవ్నీంచేకొరకు (ప్రాచీన -బుషలు సూత (ప్మకియను కనుగొన్నారు ఈ సూత [గంథాలకు టీకలు, వ్యాఖ్యానాలు బయలుదేరేనాటికీ లిపి, లేఖన సామ్మగులు ఉపయోగంలోకి వచ్చినవని చెప్పవచ్చును. అంతకుముందు గల వైదిక సాహిత్యమంతా మౌభి కంగా, (శుతిరూపంలోనే నేర్చుకోబడేది. సింధునాగరికతకాలంనాడు లిపి వుండే దని తెలుస్తున్నా, దొదాపు ఆ నాగరికతకు సమకాలికమైన వైదిక సాహిత్యకులు లిపి? ఉపయోగించుకోలేదు. పాణిని అష్టాధ్యాయిలో ఒక సూతంలో కల్ప స్నూతాల (పసి వుండడాన్ని బట్టి ఈ సాహిత్యం తత్పూర్వమే (అంటే క్రీపూ. 600) ఆరంభమై వికసించిందని చెప్పవేచ్చును. పాణిని [పాదీన,అర్వాచీన అని కల్పస్తూత (గంథాలను నిర్హేశించివున్నాడు. కాశికాకారుడు కూడ (ప్రాచీన కల్ప సూ(కాల (శ్రేణిలో పైంగ, ఆరుణ్యరాజ స్నూతాలను, అర్వాచీన కల్ప సూఠాల (శేజిలో ఆక్మరథ న్యూకాలను పేర్కొన్నాడు. కుమారిల భట్టు “అరుణ పరా శరళాఖా (బావ్మణస్య కల్ప రూపత్వాత్‌” అని కూడ అన్నాడు. బౌధాయన (శౌత స్మూతంలో కూడ పైంగలాయని [వావహ్మణం గూర్చి చెప్పబడింది. కాశ్యప, కౌశిక కల్పస్మూ కాలను గూర్చి పాణిని (వసంగింబాడు కాని అవి

వైదిక వాజ్బయం 9 మనకు దొరకలేదు. కాఠక, కాలాపక, మౌదక, పైప్పలాద, అథర్వణ ధర్మ సూ తాలనుగూర్చి పతంజలి [పసంగించాడు. ఇవి కూడా ఇప్పుడు అనుపలబ్ధాలు. స్యూతకారుల్లో. బౌధాయన; ఆపస్తంబ, వసిష్టులు [ప్రముఖమైన బుషులు. వీరిలో బౌధాయనుడు పాశినికి పూర్వుడని తెలుస్తున్నది. గౌతముడు క్రీ పూ. 50-600, ఆప స్తంబుడు |. పూ. 400-560, వసిమ్థుడు వీరిద్దరికి మర్యకాలంవాడని పండితుల అభి్మిపాయం. చింతాుణి వినాయకవైద్య, జా. గోరఖ్‌ పసాద్‌ల అభిపాయంలో స్యూతాల కాలం [కీ పూ.1800 పాంతం. (ప్రధాన ఉపశనివత్తుల రచన తర్వాతనే సూత రచనలు ఆరంభమైనవి కాబట్టీ సూ(తాల కాంం కీ. పూ 900-400 నడమ అని చెప్పవచ్చును. శ్రీపూ. మొదటి శతాబ్దం వరకు ఆక్కడక్క-డ సూత (ష్మకియకు చెందిన రచనలు చేయబడుతూనే వున్నవి, వ్యాకరణం వేదాంగా౯ల్లో ఒకటైన వ్యాకరణం వేద మం(తాలల్లోని శబ్దాల అర్థాలను టోధించటమే కాక, ఆ శబ్దాలు కాలగర్భంలో కలిసిపోకుండ రక్షించినవి కూడ. “వ్యాకియంతే వ్యుత్చాద్యంతే శబ్దా అనేనేతి వ్యాకరణమ్‌'"- శబ్దాల వ్యుత్పత్తిని గూర్చి చెప్పేది వ్యాకరణ. కాని తర్వాత వ్యాకరణం శబ్దాల వ్యుత్సతత్తిని కాక పద స్వరూపాన్ని గూర్చి చెప్పి, అర్థ నిర్ణయాన్ని చేస్తూ వచ్చింది. ''ముఖం వ్యాకరణం స్మృతమ్‌'”. వేద భగవానునికి వ్యాకరణం ముఖం వంటిది. దీన్ని బట్టి వ్యాకరణం వేదాంగ లల్లో ముఖ్యమైందని తెలుస్తున్నది. ముఖం లేకుండా భోజన వ్యాపారం లేదు. భోజనం లేనిదే శరీరం లేదు. ళరీరం లేనిది (పాణరవ జరుగదు. బుగ్వేదంలో వ్యాకరణ ళాన్త్ర _పళంస ఈ [కింది మంతంలో వున్న దని అంటారు చత్వారి శృంగా [ఈయో అస్మపాదా

• ద్వేశీర్లే సప్తవస్తా సో అస్య శ: (తిరా ఐద్ధో వృవభో రోరపీతి మహాదేవో మర్త్య ఆవివేళశ. 4-58-6. వ్యాకరణానికి నాలుగు కొమ్ములున్నవి. అవి=నామ, ఆఖభ్యాత, ఉపసర్గ, నిపాతాలు, వర్తమాన భూత భవిష్యత్తులు దానికి మూడు పొదాలు. సుప్‌, లిజ్‌లు రెండు

త్రం సంస్కృత సాహిత్య చరిత్ర శిరస్సులు. ఏడు విభక్తులు ఏడు చేతులు. వ్యాకరణ రూపమైన వృషళం ఉరస్సు, కంఠం. శిరస్సు స్థానాలలో బంధింపబడింది. మరొకచోట ఇట్టా చెప్పబడింది- వ్యాకరణఠ తెలియని వ్యక్తి చూస్తుండికూడ చూడనివానితో, వింటూవుండికూడ విననివానితో సమానం. స్తీ అందమైన వస్తాాలను ధరించి పతికి తనను తాను ఆర్పించుకొన్న విధంగా వాణి ప్యాకరణంతో కూడి విద్వాం సుని చేరుకుంటుంది. వరరుచి వ్యాకరణం యొక్క. [పయోజనాలు ఐదు విధాలు అని చెప్పాడు. పతంజలి ఆ [_పయోజనాలను 18 వరకు పెంచాడు, వాటిలో కొన్ని (పయోజనాలు-రక, ఊహ, ఆగమ, లఘు, అసందేహ, ఆప భాషణ, దుష్టళబ్ధ, అర్థజ్ఞాన, ధర్మలాభ, నామకరణ.

రక్ష అంటే వేదాల రషణ. ఊహ ఆంటే కొత్త పదాలను కల్పించటం. ఆగమ అంటే (గతి ఆధ్యయనానికి (ప్రమాణ రూపంగా నిలవటం. లఘు ఆంటే శబ్ద సము[దాన్ని తరించటానికి వ్యాకంణమే లఘు ఉపాయం. ఆంటే వ్యాక రణ పఠన పాఠనాలు అత్యావళ్యకమని చెప్పటం. అసందేవాం అంటే శబ్ద విషయకమైన. సందేహాలను వ్యాకరణం తీరుస్తుంది. ఆపథావణం అంటే శబ్దాల అశుద్ధ ఉచ్చారణను దూరం చేస్తుంది. దుష్ట శబ్దం అంటే శబ్దాల శుద్ధి అఖద్ధు అను టోధిస్తుంది. ఆర్ధ జ్ఞానం అంటే శబ్దార్థాల టోధకు తోడ్పడుతుంది. ధర్మ లాభం అంటే వ్యవహారంలో శుద్ధమైన ళబ్దాలను (పయోగించటంచేత వ్యక్తి స్వర్గలోకంలో అనంతమైన ఫలాన్ని అనుభవిస్తాడు. నామకరణం అంటే పిల్లల నామకరణంలో దోవంలేని భొనాన్ని కలిగిస్తుంది.

వైదిక శబ్దాల వ్యుత్పత్తి, అర్థ వివేచనలు చేయబడిన (పాతిశాఖ్య (గ్రంథాలు వ్యాకరణ కాస్త్రం యొక్క తొలి రూపాలు. ఈ (పాతిశాఖ్యలకు మూల స్నూతాలు వాహ్మణ, కల్పస్మూత (గంథాలలో వున్నవి, కాబట్టి వ్యాక రణ రచనకు 'వైదికసాహిత్యం నుంచే ఆతి (పాబీశకాలంలోనే [పేరణ అభించిందని, అవసరం కూడ ఏర్పడిందని చెప్పాలి. గోపథ (బ్రాహ్మణంలో వ్యాకరణ సంబంధమైన ధాతు, (పాతిపదిక, నామ, అఖథ్యాత, లింగ, వచన, విభక్తి మొదలైనవాటి పారిభాష్‌క పదాలు పేర్కొనఇడినవి. .చన్నిబట్టి గోపథం నాటికే వ్యాకరణ శాస్త్రం వికనించిందని చెప్పవచ్చును. కాని ఈనాడు లభ్యమయ్యే వ్యాకరణ [గంథాలల్లో పాణినీయ వ్యాకరణమే (ప్రాచీనమైంది. పాణిని స్వయంగా ఇంద వ్యాకరణాన్ని పేర్కొన్నాడు. కాని ఆది అనుప

వైదిక వాజ్మయం 8] లభ్యం. శాకటాయన బుక్‌తంరాన్నిబట్టి వ్యాకరణాన్ని (బమ్మ బృహస్పతికి, బృహసృతి ఇంగదునికీ, ఇం(దుడు భరచ్వాజునికి, భరద్వాజుడు బుషులకు, బుములు (బ్రాహ్మణులకు బోధించినారని తెలుస్తున్నది. వైదిక సాపాత్యానికి ఇం[దుడు [పథమ వైయాకరణుడని (పసిద్ధి. వ్యాకరణాల పరిమాణ (పసకక్తీని గూర్చి ఈ కింది శ్లోకం (పసీద్ధంగా (ప్రచారంలో వున్నది.

సముదవద్‌ వ్యాకరణం మహేశ్వరే

తదర్ధ కుంటోద్ధరణం బృహస్పతౌ |

తద్భాగ భాగాశ్చ ళతం పురందరే

కుళ్ళాగ బిందూత్పతితం హి పాణినౌ. మహేశ్వర వ్యాకరణం సమ్ముదంవలే విళాంమైంది. బృహస్పతి వ్యాకరణం ఘటజలం వంటిది. దీనిలో శళతాంళం ఇం[దవ్యాకరణం. ఇక కుశాగభాగం నుంచి పడే జలబిందువు వంటిది పాణిని వ్యాకరణం,

ఐబం[ద్రవ్యాకరణం - ఐం[ధవ్యాకిరణాన్ని గూర్చి కాశికావృత్తికీ తత్త. విమర్శిని అన్న వ్యాఖ్యను (తాసిన ఉపమన్యుడు “తథాబోక్తమ్‌ ఇందేజ ఆంతర్వర్జ్హ సముద్భూతాధాతవః పరికీర్తితాః”” అని [పసంగించివున్నాడు. నర రుచి ఐం్యద నిఘంటువులో ఐందవ్యాకరణాన్ని గూర్చి చెప్పివున్నాడు---

పూర్వం పద్మభునా పోక్తం (కతేందేణ |[వకాశితమ్‌

తద్‌ బుధేభ్యో వరరుచిః కృత వానిందనామకమ్‌. బోపదేవుడు తన కవికల్పదుమంలో | సంస్కృత వ్యాకరణసం[పదాయంలో బంద వ్యాకరణానికి (ప్రథమ స్థానాన్ని చ్చాడు---

ఇం[దశ్చం[దః”కాశకృత్స్నాపిళలీ కాకటాయన:ః

పాణిన్యమర డైైనే్యదా జయంత్యష్టాదిళాబ్టీకాః తమిళ వ్యాకరణం తొల్కాప్పియం ఐం[దవ్యాకరణాన్ని ఆదర్శంగా పెట్టుకొనబడి రచింపబడిందని డా॥ ఐర్నల్‌ అభ్మిపాయం. వరరుచి వ్యాకర _ ణంలో పేర్కొనబడిన “భవంతీ, అద్యతనీ, వ్యాస్తనీ*” మొదలైన పారిభాషిక పదాలు పాణిని “లట్‌, లుంగ్‌, లిట్‌”ల కన్న [పాచీనమైనవని, అవి ఐం వ్యాకరణంలో కిన్చించేవని శ్షైయటాది పండికులు పేర్కొన్నారు.

రి

8౨ సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

పాణినికి పూర్వం వ్యాకరణకారులు చాలా మంది వున్నారు. పాణిని స్వయంగా పేర్కొన్న వ్రైయాకరణులు =. 1. అఆపిశలి: కాత్యాయన పతం జలుల కొలంలో ఆపిశలి వ్యాకరణం చాలా (పచారంలో వున్నట్టు తెలుస్తు న్నది. ౨. కాళ్యపుడ.: ఆపిశలి వ్యాకరణ 'సూశాలు కొన్ని ఉద్ధరణల రూపంలోనైనా లభిస్తున్నవి. కాని కాళ్యపుని సూట్రాలేవి దొరకలేదు. లి. గార్లుడు: అష్టాధ్యాయి, (పాతిశాఖ్య (గ ంథాలల్లో గార్గ్యని అభ్మిపాయాలు చెప్ప బడినవి కొని అతని స్తూతాలేవి దొరకలేదు. శీ. గాలవుడు, చాక వర్మణువు: వీరిద్దరి స్నూతాలు దొరకలేదు. కాని వీరి అభ్మిపాయాలను వాణిని పేర్కొ న్నాడు 5. భారద్వాజుడు: పాణీని, పతంజలి ఇతని ఆభ్మిపాయాంను పేర్కొ న్నారు. భారద్వాజుని వార్తికలను కాత్యాయనుడు, వతంజలు.. ఉఊద్ధరించినారు 6. కాకటాయనుడు: పాణిని ఇతని మూడు అభిప్రాయాలను పేర్కొన్నాడు. ఇతడు పసిద్ధ వైయాకరణుడు. కాని అతని వ్యాకరణం లభించలేదు. 7. కాక ల్యుడు: ఇతడు బుక్పదపాఠాన్నె (వాశాడే కాని వ్యాకరణం (వాయలేదని కొందరి పండితుల అభ్మిపాయం. కాని ఇతని అభిపాయాన్ని పాణిని పేర్కొ న్నాడు. 8. సేనకుడు: పాణిని ఒక్కచోట ఇతన్ని ఉద్ధరించాడు. 9. స్పోటా యనుడు:ః ఇతన్ని కూడ పాణిని ఒక్కచోట ఊద్ధరించాడు. స్ఫోటవాదాన్ని ఇతడే. ప్రతిపాదించాడని పండితుల ఊహ, వీరేగాక పాణిని పేర్కొనని (పాదీన వైయాకోరణులు ఇంకా వున్నారని పండితుల అభ్మిపాయం. 10 భాగురిః ఇతని వ్యాకరణ సంబంధ అభ్మిపాయాలను భాషావృతత్తికారాదులు పేర్కొని వున్నారు. 11. పౌమ్కరసాది: మవోభావ్యకారుడు ఇతన్ని పేర్కొన్నాడు.

1. నారాయణుడు: మహాభావ్యకారుడు ఇతన్ని పేర్కొన్నాడు. 1ళి. కాళ కృత్సుడు: [పాచీన వైయాకరణులు ఇతని వ్యాకరణ సూత్రాలను పేర్కొని వున్నారు. 14. శంతనుడు, 15. వ్రైయ్యాఘపద్యుడు. 16. మాధ్యందిని. శ. కాడి, 18. శౌనకి, 19. వ్యాడి మొదలై నవారు. వీరిని పాణిని పేర్కానక పోయినా ఇతర వైయాకరణులు ఉద్ధరించివున్నారు. వీరిలో కొందరు పాజణినికి పూర్వవర్తులు, కొందరు ఆపరవర్తులు వున్నారు.

పాణిని వ్యాక కణం పాచీన వ్యాకరణాలల్లో ఇదే ఇప్పుడు మనకు దొరుకుతున్నది. పూర్వవ్యాకరణాలకన్న ఇది సువ్యవస్థికరూపంలో వుండి అధిక (ప్రచారంలో వుండటంచేత ఇది తత్పూర్వవ్యాకరణ (గంథాలను తలదన్ని నిలిచి

వైదిక వాబ్బయం 88 వున్నది. పూర్వవ్యాకరణాలు (పచారంలోలేక వినష్ట మైనవి. పొణీని వ్యాకరణంలో 400 అల్పావర స్మూకాలున్నవి. పాణిని సంస్కృత భాషను ఆ పోశనం పట్టిన వాడు. సంస్కృతభాషను కానస్త్రీయపద్ధతిలో వ్యాకరించిన ఘనత పాణింకి దక్కు తుంది. ఆ వ్యాకరణంయొక్క- శాస్త్రీయ పద్ధతికి, తత్కర్త మేధాళశ క్రికి పాళ్ళా త్యులు జోహార్డు అర్చించారు. ఈ వ్యాకరణంలో 8 అధ్యాయాలుండటంచేత ఆష్టా ధ్యాయి అని పేరు. ఏర్పడింది. పాణిని శివున్ని ఆరాధించి ఈ వ్యాకరణాన్ని రచించాడు. ధాతువులను గూర్చి ధాతుపాఠంలో, పదాలనుగూర్చి గణపాళంలో, పదాల స్వరూపాలను గార్చి ఉణాది సూత్రాలల్లో పొణీని వివరించాడు. పాణిని సం[గవారూపంలో పీటిని చెప్పినవిధం [పళంసనీయంగా వున్నది. ఉణాది సూ, కాలను కాత్యాయణుడు సవరించాడని కొందరు అంటారు. మరికొందరు ఉణాది సూత్రాలను కాత్యాయనుడే (వాళాడని కూడ ఆంటారు. పాణిని (కీ, పూం 8 వ శతాబ్ధింవాడని గోల్డ్‌మ్లుకర్‌ అభ్టీపాయం. క్రీ, పూ. శవ శతాబ్ధంవాడైన కాత్యాయనుడు వార్హికలను రచించాడు. కథాసరిత్సాగరంలోని కథ [పశారం పాణిని, కాత్యాయనులు సవాపాళకులు. వీరి గురువు వర్షుడు. వ్యాడి, ఇంద దత్తులు కూడ పాజినికి సహపాఠకులు. “లింగానుశాసనం' , “వరరుచిసం[గహం” అన్న వ్యాకరణ |గంథాలు (వాసిన వరరుచి, మరియు కాత్యాయనుడు ఒక్కరే అని ఆంటారు, వరరుచికావ్యం (వాసిన వరరుచి, వ్యాకర్త వరరుచి ఒక్కరే కాని కాత్యాయనుడు, వరరుచి వేరువేరు వ్యక్తులని మరికొందరు పండితుల అలి [పాయం పాణిని సూ(తాలల్లోని లోటుపాటులను పంశీలించి కాత్యాయనుడు సవరించి కొత్త సూత్రాలను [వాళొడు. వాటికే వ్నార్తిక స్యూతాలని పేరు. వీటిని 1245 వరకు పతంజలి మహాభావ్యంలో పేర్కొన్నాడు. తర్వాత (కీ, పూ. 150 (పాంతంవాడైన పతంజలి మహాభావ్యం (వాకాడు. పతంజలి అష్టా ధ్యాయికి వ్యాఖ్యానం [వాస్తూ కాత్యాయనుడు పాణిసిని విమర్శించేటప్పుడు అతడు చేసిన పొరపాట్లను ఎత్తిచూపాడు. పాణిని వ్యాకరణసూ[కాలకు కొత్యా యనుని వ్వార్తికలేకాక ఎన్నో విమర్శ వ్యాఖ్యానాల రూపమైన (గంథాలు, (వాయబుడినవి. కాని అవేవి మనకు మిగులలేదు. స్మూత[గంథాలకు (వ్రాయబడిన భాష్యాలల్లో ఇ విశిష్టమైంది, మహత్త్య్రపూర్ణమైంది. విషయ వివరణ పద్ధతి "'సరనమనోహరంగా కథనోపకథన శ్రైలిలో వున్నది. ఈ ముగ్గురు మున్మితయం అనే పేరులో (పసిద్ధిచెందారు. పాణిని *'యవనాని' అని యవనుల లిపిని పేర్కొానాడు, కాబట్టే ఆతనికి యవనులతో పరిచయమున్నదని, అంటె

రజీ సంస్కృత సాహిత్య చరిత అలెగ్జాండర్‌ దండయా[త తర్వాతనే యవనులు భారతీయులకు పరిచితులు కాబట్టి పాణిని [కీ పూ. శవ శతాబ్దానికి తర్వాతవాడని లెవీ మొదలై న పండితులు అభ్మిపాయపడినారు. (క్రీపూ. కీవ వతాద్దానికన్న పాణిని పూర్వుడని చెప్పటం కీథ్‌ అభిమతంకూడ కాదు, అతని ఆఖ్మిపాయంలో పాణిని ॥్రీ పూ.800 [పాంతం వాడు, కాత్యాయనుడు (క్రీ.పూ. 250-200 (ప్రాంతంవాడు, పాణిని (క్రీ.వూ. 500. నాటివాడని మాక్‌ డోనెల్‌ అభ్మిపాయం. పాణిని బౌద్ధమత సంబంధమైన కొన్ని పారిభాషిక పదాలనుగూర్చి చర్చించాడని, కొబట్టి అతడు కీ పూ. 500 (పాంతం వాడని వానుదేవశరణ అగవాల్‌ నిర్ణయించారు. పాణిని భారతదేశం వాయవ్య (ప్రాంతంలోని 'అటక్‌' సమీపంలోని 'ళాలాతుర* |గామానికి చెందినవాడు. యవనులు అకెగ్దాండర్‌ దండయా తకన్న పూర్వమే భారతదేశంతో సంబంధ మున్నవారు. మొదటి డేరియస్‌ (8ీ. పూ. 521485) మొదలైన ఇరానియన్‌ రాజులు యవనులతో చేసిన యుర్ధాలో భారతీయసైన్యం పాల్గొన్నట్టు చార్మిత శాధారాలున్నవి. మరియు ఆలెగ్దాండర్‌కు పూర్వమే యవనులు కాంభోజులతో పొటు వాయవ్య[పొంతంలోవున్నట్టు మహాభారతం, పురాణాలనుబట్టి తెలుస్తున్నది. అలెగ్జాండరు భారతదేశంలోకి (వవేశంచినవ్పుడు యవనుల వలసదేశం ఒకటి కనుక్కొని అతడు ఆళ్చర్యపోయాడు. కాబట్టి ఆలెగ్జాండరుకు పూర్వమే భారతీయులకు యవనులతో పరిచయమున్నది. పాణిని వాయవ్య[పాంతంవాడు శాబట్టీ యవనులతో, వారి లిపితో పాణీనికి పరిచయముండివుంటుంది. ఆతని దేశానికి సమీపంలో యవన నివాసస్థానాణ కూడ వుండి వుంటవి. అందుకే *యవనంధు' అని పేర్కొని- యవనుల బావితోగల పరిచయాన్ని [పకటించాఢు. _ పాజీని తర్వాత వ్యాకరణ కాస్తా్రధ్యయనం విశేష (ప్రచారంలో వుండేది. వ్యాకరణ కాస్త్రసంబంధమైన (గంథాలు అనేకం [వాయబడినవి. కాని చాలా మట్టుకు ఆ (గ్రంథాలు నష్టమైనవి. అట్టా నష్టమైన (గంకథాత్లో వ్యాడి విరచిత ,'సంగహి' నునే -వ్యాకోరణగంథం. దీనిలో ఒక లవ క్లోకాలుండేవట! ఈ (గంఠాన్ని గూర్చి పతంజలి పేర్కొానివున్నాడు. పతంజలి మహాభావ్యం తర్వాత కీ. శ. 6 వ శతాబ్దానికి. చెందిన కాళ్ళీరపండితులు వామన, జయా డిత్యులు పాణిని అష్షాధ్యాయికి వ్యాఖ్యానం [హాశారు,. ఈ వ్యాఖ్యానానికి “కాళికావృత్తి” అని పేరు. ఈ కొశిళావృ త్రికి' తిరిగి ఆనేక వివరణలు, వ్యాఖ్యలు (పగ్రాయబడినవి, “న్యాస మనేది ఒక విధమైన - వ్యాఖ్యాన పద్ధతి, అటువంటి

వైదిక వాబ్బయం 8ల్‌ “న్యాస అ కూడ ఈ వృత్తికి వాయబడివవి. కాని డాలామట్టుకు ఇవన్నీ నష్టమైనవి. (క్రీ.శ. 700 ప్రాంతంవారైన టీనేందబుద్ధి (వాసిన కాశికా వివరణ పంజిక అన్న న్యాసమొక్కటి దీనికిప్పుడు లభిస్తున్నది. వారదత్తుడు (కీ.ళ.. 1వ శ) కాశికావృత్తికి పదమంజరి అనే టీకను (వాకాడు. ఇది లభిస్తున్నథి. చాల [పచారంలో వున్నది.

వ్యాకరణళాస్త్ర సాహీత్యంలో మవాభాష్యం తర్వాత గొప్ప (గంథం “వాక్యపదీయం.” దీన్ని [క్రీ. ళ. 68వ ళకాబ్దంవాడైన భర్తృహరి రచించాడు. వ్యాకరణం యొక్క దార్శనిక రూపాన్ని మనం దీనిలో దర్శించవచ్చును. భర్త్పృవారి శబ్హాద్వెతాన్ని స్థాపించినవాడు, అతడు స్పోటవాది. మహాభాషానికి అతడు మహాభావ్యపదీపిక ఆనే వ్యాఖ్యను కూడ (వాళాడు. కాని ఆది అనుప లభ్యం.

సింహళ దేశీయరైన బౌద్ధభికువు ధర్మశీర్రి రూపావతారమనే వ్యాకరణ (గంధాన్ని రచించాడు, పాణిని వ్యాకరణం దీనిలో సులభపద్ధతిలో [పస్తుతీక రింపబడింది. ఇతడు కీ. ళ. 18 వ శతాబ్దంవాడు. ఇదే శతాబ్దం వాడైన బౌద్ధ భిమువు శళరణదేవుడు దుర్శట వృత్తి అనే వ్యాకరణాన్ని రచించాడు. దీనిలో (పసిద్ధ క వులు _పయోగించిన పదన్వరూపాలను గూర్చిన చర్చ వున్నది. విమల సరస్వతి (క్రీశ. 1వ ళ॥) రూపమాల అనే వ్యాకరణంలో పద స్వరూపాలను గూర్చి చర్చించాడు. కీ. శ. 11వ శతాబ్ధంవాడైన క్రైయటుడు కాళ్ళీర దేశీ యుడు. ఇతడు మహాభాష్యానికి భావ్యపదీపమనే వ్యాఖ్యను [వాళాడు, ఈ భ్రావ్య (పదీపానికి నాగేశభట్టు ఉద్యోతమనే వివరణను రచించాడు. నాగేళళట్టు సమ కాలికుడ్తైన అన్నసుభట్టు కూడ క్షైయటుని భావ్య (పదీపానికి ఉద్యోతనమనే వివరణను [వాశాడు. కీ. ఈ. 1450 పాంతంవాడైన రామచం(దాచార్యుడు (ప్మ్యకియా కౌముది అనే పేరుతో అష్టాధ్యాయి స్నూతాలను [ష్మకియను అనుసరించి ఈక (కమపద్ధతిలో అమర్చాడు. ఇది వ్యాకరణ శాస్త్ర అధ్యయనానికి చక్కగా తోడ్పడగల [గంథం. ఇదే విధంగా [కీ.ళ. 1600 ప్రాంతం వాడైన నారాయణ భట్టు [ప్మకియాసర్వస్వమనే పేరుతో పాణిని సూూతాలను అమర్చాడు. పాణిని వాద నక్ష్మతమాల పేరుతో అప్పయ్య దీషితుడు (క్రీశ. 1600 (ప్రాంతం) వ్యాకరణ విషయాలను చర్చించాడు. క్రీ.శ. 17 వ కలాబ్దంవాడై న భట్టోజి దీక్ని తుడు గొప్ప వ్యాకరణ కోస్త్రజ్ఞాడు. ఇతడు అపృ్ఫయ్యదీక్షిళుని శిష్యుడు. అప్పయ్య.

86 నంస్కృత సాహిత్య చరిత దీక్షితుల శిష్యుడు కాకముందు ఇతడు కాశిలో శేషథ్రీకృష్ణుని దగ్గర వ్యాకర "ణాన్ని చదువుకొన్నాడు. శేష (శ్రీకృష్ణుడు గొప్ప వైయాకరణుడు. వ్యాకరణ మర్మజ్ఞుడు, ఆతడు తెలుగువాడు కాని కాలో స్థిరనివాసమేర్పరుచు కొన్నాడు. భట్టోజి అప్పయ్య దగ్గర వేదాంతాన్ని అభ్యసించాడు. శేషథ్రీకృష్ణుని దగ్గర భట్టోజి, జగన్నాథులు సహపాఠకులు. [పకియా కౌముదిని అనుసరించి భట్టోజి సిద్ధాంతకౌముదిని [వాళాడు. ఇది.చాల ఉత్తమమైన వ్యాకరణ గంథం. దీనికి (పౌఢమశోరమ అనే వ్యాఖ్యానాన్ని కూడ (వాళాడు. పాణిని అష్టాధ్యాయికి భట్టోజి శబ్దకౌస్తుభనునే వ్యాభ్యానాన్ని కూడ [వాళారు. ళబ్దకౌస్తుభానికి నాగేశా దులు (వాసిన $ వ్యాఖ్యానాలున్నవి. దీనికే భాస్కర దీషీతుడు శబ్దకౌస్తుళ దూవణం, పండితరాయల జగన్నాథుడు శబ్దకౌస్తుళ ఖండన మన్న ఖండన (గంథాలు 1వాశారు. పాణిని లింగానుకాసనానికి భట్టోజి లింగానుకాసన వృత్తిని కూడ [వాళాడు, వ్యాకరణంలోని దార్శనికతత్రాలను వివరిస్తూ ఆతడు వై యాకరణమతోన్మజ్జనాన్ని _వాళాడు. భట్టోజి సిద్ధాంతకౌముదివలెనే వరద రాజు(కీ శ.1660) మధ్య సిద్ధాంతకౌముది, లఘుసీద్ధాంతకౌముది రచించాడు, తితడు భట్టోజి శిష్యుడు. భట్టోజి దీషితుని మేనల్దుడు కౌండుభట్టు వైయాకరణ మతోన్మజ్జనానికి వైయాకరణ భూషణమనే వ్యాఖ్యను [వాళాడు.

భట్టోబి దీక్షితుని మనుమడు, హరి దీక్షితుడు. హరి దీక్షితుని శిష్యుడు నాగేళభట్టు. ఇతడు (క్రీశ. [1/వ శతాబ్దం వాడు. ఇతడు సిద్ధాంత కౌముదికి లఘు శబ్దేందు శేఖరం, బృహచృట్టేందు శేఖరమనే వ్యాఖ్యానాలు [వాళశాడు. క్షైయ టుని మహాభావ్య (పదీపకకు ఇకడు వ వాభావ్య (పడిపోవ్యోశమనే వ్యాఖ్యను కూడ (వాళాడు. అతడు మంజూష, లఘుమంజూష, పరమలఘు మంజూష అనే వ్యాకరణ [గంథాలను (వాకాడు. ఇతడు స్ఫోటవాది. ఇతడు పరిభాషేండు 'శేఖరంలో పరిభావలను వివరించాడు. ఇంకా ఇశడు యోగ, ధర్మశాస్త, అఎ౦కార శాస్త్ర సంబంధి (గ్రంథాలను రచించాడు. సిద్ధాంత కౌముగికి జ్ఞానేంద సరస్వతి (కీ.శ. 1750 ప్రాంతం) తత్త్వటోధిని, వాసుదేవ దీక్షితుడు (కీ శ. 1750 పాతం) బారమనోరమ అనే వ్యాఖ్యలను రచించారు. ఇవి వ్యాక రణ అధ్యయనాన్ని సులఖీకరణం చేసినవి.

ఆధునిక కాలంలో నంన్కృత వ్యాకరణాధ్యయనాన్ని పోళ్చాత్యులు చేపట్టి చాల కృషి చేళారు. టోట్‌లింక్‌ పాణీని అష్టాధ్యాయిని (కీ. ఈ. [1889లో

వైదిక వాజ్యయం వ జర్మన్‌భాషా వ్యాభ్యానంతోను మరియు కీ. ళ. 185 లో జర్మన్‌భాషాను వాదంతోను [వచురించాడు. అప్పటినుంచి జర్మనీ దేశంలో పాణిని, కాత్యాయన, పతంజలి రచనలు బాల (శద్ధతో చదువబడినవి. వేబర్‌, గోల్ట్‌మకర్‌, క్రిల్‌ పోర్న్‌, ఎగ్లేలింగ్‌, లీబిష్‌, _ఫాంకే మొదలైన జర్మన్‌ విద్వాంసులు వ్యాకర ణాన్ని అధ్యయనం చేశారు. అధు9క కాలంలో పాల్‌థీమే గొప్ప వ్యాకరణ శాస్త్రజ్ఞుకు. ఈయన జర్మన్‌ భాషలో విద్యార్థులకు సంస్కృత వ్యాక రణాలను రచించాడు. అడాల్స్‌ ఫ్రైన్చేలెర్‌ (వాసిన “ఎలిమెంటార్‌ బుక్‌ డెర్‌ సంస్కృత్‌ [స్పాఖే” అన్నది [పముఖమైంది. కీల్‌హోర్న్‌ (వాసిన వ్యాకరణం కూడ (పసిద్ధమైంది. వాకెర్‌ నాగెల్‌ వ్రాసిన “అల్టిండిషే (గామాటిక్‌ = క్రూడ చెప్పుకో దగింది. నిరు శకం ల!

“*అర్థాఒవబోధే నిరపేక్షతయా పదజాతం య్యత ఉక్తంతద్‌ నిరుక్తంో అని సాయణుడు - ఆర్థాన్ని టోధించే పదనమూహం యొక్క సం[గహమే నిరుక్తమని చెప్పాడు. దీన్నిబట్టి నిరుక్తంలో శబ్దం గౌణమై ఆర్థంపధాన మౌతున్నది. వ్యాకరణంలో శబ్దాలను గూర్చిన చర్చ అధికంగా వుంటుంది. అర్థావటోధ కలిగించటం “వ్యాకరణం యొక్క ఉద్దేశం కాదు. వేదార్థాన్ని తెలుసుకోవడానికి నిరుక్తం అత్యవశ్యకమైన ఆంగం. 'నిరుత్త' మంటే “వ్యుత్పత్తి” అని ఆర్థం. (పకి శబ్దం ఏదో ఒక ధాతువు నుంచి ఉత్పన్న మౌతుందని నిరుక్త కారుని మతం. అంటే (పతి శబ్ధం వ్యుత్చన్నమని అతని అభ్మిపాయం. [ప్రాచీన వైయాకరణుల్లో శాకటామనుని మతం కూడ ఇదే, శాకటాయనున్ని నిరుక్త కారుడు యాస్కుడు న్మరించాడు. ఓకొకసారి ఒక్క పదానికి వేరు వేరు వ్యుత్వ త్త్వర్థాలు కూడ ఇయ్యిబడినవి పదాల వ్యుర్స త్తర్థాలను నిర్ణయించటం భారతదేశంలో [పాచీనకాలంలోనే వైజ్ఞానికపద్ధతిలో జరిగింది. ఈ పద్ధతి హపాళ్ళ్చాత్యులను మిక్కిలి ఆకర్షించిండి. వారివారి భాషాపధాలకు అర్ధాలను తెలుసుకోవాలనే జిజ్ఞాస వారికి దీని అధ్యయం ద్వారా కలిగింది. “దుపితా' శద్దానికి “దువాతి ఇతి దూహితా” - (అవు) పాలను పిండేది = అసి అర్థం. అంటే ఇంట్లో ఆవు పాలను పిండటం కూతురు బాధ్యత అయినట్టు ఈ వ్యుత్సత్త్యర్థాన్ని బట్టి తెలుస్తున్నది. “దుహిత' ళ₹బ్దిం (గీషు, లాటిన్‌, జర్మన్‌, ఇంగ్రీషు, పారసీభాషలన్నిటిలో సమానంగా వున్న శబ్ధం, జర్మన్‌ భాషలో

88 సంస్కృత సాహిత్య చరిత్ర “ట్రోల్టర్‌* అని, ఇంగ్లీషులో '“డాటర్‌”” అని, పారసీ భాషలో ''దు ఖర్‌” అని ఇప్పటికీ వాడుకలో ఈ పదం వున్నది. ఇదే విధంగా ఇండో = యూరోపియన్‌ భాషలోని సౌమాన్య పదాలను, వాటి వ్యుత్పత్త్యర్జాలను _గహించి పౌళ్చాత్య విద్వాంసులు ఆదిమ- ఆర్యుల జీవిత విధానాన్ని నిర్మించటానికి ప్రయత్నించారు. శబ్ద వ్యుత్పత్తిని చెప్పటం నిరుక్త శాస్త్ర [పయోజనం, వేదమం(తాలను

ఆర్థం చేసుకోవటానికి వాటిల్లోని పదాల వ్యుత్చ త్త్యర్థం తెలుసుకోవటం చాల అవసరం. మొదట వ్యాకరణాలు కూడ శబ్దాల వ్యుత్పత్తిని గూర్చి చేప్పేవి. కొనీ అవి కేవలం వ్యుత్చ త్త్యర్థాలను చెప్పటానికి పుట్టినవి కావు. నిరుక్తం కేవలం వేద శబ్దాలను వివధించటాని కే పుట్టింది. కాని నిరుక్తకారునికి వ్యాకరణ జ్గానం చాల అవసరం= నా వైయాకరణాయొ అని యాస్కుడు అన్నాడు. నిరుక్తం నిఘంటువుకు టీక వంటిదని చెప్పవచ్చును. మొదట నిఘంటు[గంథాలు పుట్టి నవి. ఈ నిఘంటువుల్లో కఠినమైన వేర శబ్దాలు [కమబద్ధంగా సంకలిత మైనవి, అటువంటి నిఘంటువులు పూర్వ కాలంలో బాలా వుండేవి. ఇప్పుడు ఒక్కటి మాతమే మిగిలింది. దాన్ని కళ్యపుడు కూర్చినాడని మహాభారతంలో చెప్ప

బడింది. యాస్కుడు ఈ నిఘంటువుకు వాసిన నిరుక్తమే మనకు ఇప్పుడు

లభిస్తున్నది. నిఘంటువును కూడ యాస్కుడే కూర్చినాడని ఆంటారు. నిరుక్త

(గంథాలు కూడ పూర్వకాలంలో చాల వుండేని. కాని అవన్ని వినష్టమైనవి.

దుర్గాబార్యుని అనుసారం 1% నిరుళ్త [గంథాలుండేవి, యాస్కుడు 18 మండి

నిరుక్తకారులను పేర్కొన్నాడు, వారు = అ|గ్రాయణ, కౌపమన్యవ, కౌదుంజ

రాయణ, జీర్ణనాభ, కొళ్టక్య, కౌష్టుకి, గార్ల, గాలవ, తైటీకి, వార్ష్యాయణి,

శాకపూణి, స్థాలాష్టీవి. పదమూడవ నిరుశ్తకారుడు స్వయంగా యాస్కుడు.

మరి దుర్గాచార్యుడు పేర్కొన్న పరధ్మ్నాల్లవ' నిరుక్తకారుడెవరో తెలవదు.

యాస్కుడు కాకపూణి అభ్మిపాయాలను చాల ఉట్టంకించాడు. బృవహద్దేవత పుకా

ణాదుల్లో కూడ కాకపూలి పేర్కొనబడినాడు. యాస్కుడు ళాకపూణిని తన

కన్న విరుద్ధొల్మిపాయాలు కలవాడిగా పేర్కొన్నాడు. ఇక ఇతర నిరుక్తకారుల

ఆవ్మిపాయాలు ఎట్లా వుండేవో మనకంతగా తెలియరాలేదు. ఈ నిరుక్రకారల

(గంఠాలేవీ మనకు దొంకలేడు. ఇప్పుడు ఒక్క. యాస్కుని నిరుక్తమే దొరుకు

తున్నది, ఇదే వేదాంగాంతర్గతమైన నిరుక్తళాస్త్రొనికి ,పతినిధిగావున్నది.

నిరుక్తంలో 12 అధ్యాయాలున్నవి. ఇవిగాక చివరి రెండు పరిశిష్ట రూపమైన

వైదిక వాబ్బ్యయం 89 అధ్యాయాలున్నవి. ఆంటే మొత్తం నిరుక్తంలో 14 అధ్యాయాలున్నవి. సాయణ, ఉవ్వటాది ఆచార్యులు ఈ 14 అధ్యాయాల నుంవి ఉద్ధరణలను ఇచ్చారు 18 ఆధ్యాయాలకే యాస్కుడు కర్త అని సాయణుకు అంగీకరించాడు. యాస్కుడు పాణినికి పూర్వుడనటం నిశ్చయం. ఆంటే అతడు కీ.పూ. 7,6 శతాభ్తాల వాడనుకోవచ్చును. మహాభారతం శాంతిపర్వంలో నిరు క్తకారుడు యాస్కుడు స్మరింపబడినాడు, (గంథారంభంలో యాస్కుడు నిరుక్తశాస్త్ర సిద్ధాంతాలను గూర్చి (ప్రసంగించాడు. అతని కాలం కాటి'కే వేధార్థనిర్ణయంలో మతభేదాలు ఏర్పడినవి. ఆ మతఖేదాలు ఈ విధంగా పేర్కొనబడినవి అధిద్లైవత, ఆధ్యాత్మ, ఆఖ్యాన, బఐతివోసిక, నైదాన, న్వైరుక్త, పరి(వాజిక, యాజ్థిక. యాస్కుని నిర్ముక్త[గంథ్యపభావం తరువాతి వేదభావ్యకారుల మీద చాల కన్పిస్తున్నది. ఆసలు సాయణాదులు, యాస్కుని ఆధారంగానే. వేదార్థ నిర్ణయం చేయగలిగారు.

నిరుక్తం నిఘంటువుకు టీకా రూపమైనా రానురాను నిరుక్తం కూడ అర్థం కావటం కష్టమైంది, దానికి కూడ భాష్యం అవసరమైంది. భావ, వమీషయాలు దుర్గాహ్వాలు కావటమే కాక పాఠలేదాల కారణం చేత, అక్కడక్కడ [గంథం నష్టం కావటం చేత (గంథాన్ని అర్థం చేసుకోవటం కష్టమైంది. కీస్తుపూర్వం నుంచే నిరుక్తానికి భాష్యాలు [వాయటం [పారంభమైంఏ. అటునంటీ ఓక వ్యాత్యా నాన్ని గూర్చి పతంజలి (పసంగించివున్నాడు. ఇప్పుడు మాతం దుర్గాచార్యుడు [వాసిన వృత్తి ఒక్కటే లభిస్తున్నది. దుర్గాబార్యుడు నిరుక్తానికి నలుగురు వార్తిక కారులను ఉట్టంకించాడు. ఆంటే నిఘంటువుకు భావ్యరూపమైన నిరుక్తా -8 కూడ వార్తికలు [వాయబడినవరి దీన్ని బట్టి తెలుస్తున్నడి. దుర్గాచార్యుని వ్యా లేకపోతే ఈనాడు నిరుక్తాన్ని అర్థం చేసుకోవటం చాల కష్టమైవుండేది. దుర్గా బార్యుని గూర్చి మనకేమీ తెలియరాలేదు. అతని భావ్యపతి [క్రీ క. 1522 (పాంతఎది దొరి కింది. దీన్నిబట్టి అతడు తత్పూర్వుడని మ్యాత్రం చెప్పవీలవుతున్నది ఆతని జన్మస్థానమేదో నిర్ణయించటం కష్టం ఇంకా మరి ఇద్దరు వ్యాఖ్యాతల పేస్ప కూడ తెలుస్తున్నవి.

నిరుక్తంలో (పతిపాదింపబడిన సిద్ధాంతాలను చెప్పే మరొక [గంథం నిరుక్తనీచయం. దీన్ని వరరుచి (వాశాడని అంటారు. దీనిలో 100 క్లోకాలున్నవి. నిరుక్రం, దాని వ్యాఖ్యానం, నిరు _కనిచయం ఆధారంగానే మధ్యయుగాల్లో

00 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత ఆచార్యులు వేదమం[త్రాలకు కర్థవ్యాభ్యానాలను చేయగలిగారు. వేదాధ్యయనానికి బాల మహత్త్వపూర్ణమైన [గంథాలు ఇవి,

నిరుక్తం శబ్దాల వ్యుత్పత్తిని గూర్చి చెప్పేదేకాక దానిలో వ్యాకరణం, భాషా విజ్ఞానం, సాహిత్యం, సామాజికళాస్త్రం చర్మిత మొదలైన విషయ పరి జ్ఞానం చాల లభిస్తున్నది. ఆధునిక కాస్త్రమైన భాషావిజ్ఞానం ఇటువంటి (గంథాల పరిచయంతోనే మాక్స్‌ముల్లర్‌ మొదలైన పాళ్చాత్యపండితుల చేత ఆరంభం చేయఐడీ వికసించింది.

ఛందస్సు

పాణినీయశిక్షలో “ఛందః: పాదొశు వేదస్య'' ఛందస్సు వేదానికి పాదమని చెప్పబడింది. మనుష్వడు పాదాల సహాయంతో నిలువఐడినట్టుగా, నడచినట్టుగా పురు షుకు ఛఆదస్సు సవాయం లేకుండా నడువలేడు. వేదాల విశద్ధమైన, లయబద్ధ మైన ఉచ్చారణకు, పాఠానికి ఛందఃళాస్త్రాధ్యయనం అవసరం ఇది లేకుండ నుం[కాల యొక్క- ఫలం లభించదని [పాచీనుల విశ్వాసం. [పత్వేకమైన సూక్తా నికి దేవత, బుషితో పాటు ఛందస్సు జ్ఞానం కూడ అవసరం. “ఛంవః” బ్లా నికి రుచికర మైంది, [శ్రుతి పేయమైన లయబద్ధమైన వాణి అన అర్థం. “ఛంద యతి పృణాతి రుచతే ఇతి ఛందః” ఏ వాజీని వింటే మనస్సు అఆవ్లోదాన్ని చెందుతుందో అ ఛం-దమయి వాణి వేదం-ీఛందయతి జహ్లావయతి భంద్యం తేఒనేశవా ఛందః” “ఛందయతి మర్యత (పతిపాద యజ్ఞాదిన్‌ ఇతి ఛందః''= ఇసురవింధమైన విమ్యూల నుంది వేదొన్ని రక్షించే కవచం వంటిది ఛందస్సు ఉన (పాచీనుల విశ్వాసం. యాస్కుడు ఈ అర్థాన్నే (గహింబాడు.

వైదికసంపికలో అధిక భాగం ఛందోమయాలు. కృష్ణయజుర్వేదం, ఆథర్వవేదంలో కొన్ని భాగాలు గద్యనిబద్ధాలుగా వున్నవి. ఇవిగాక మిగిలిన వైదిక సంహితా భాగాలన్నీ ఛందోబఐద్ధాల. హృదయగత సూక్ష్మ సుకుమార భావాలు లయరూపంలో రావటం సహజం.

వైదిక చళవస్సులు అక్షకగణంనీద ఆధారపడినఏి వాటిల్లో అక్షరాల గురులఘువుల్లో ఒక [కమంగాని, విశేషనియమంగాని లేదు. లౌకిక ఛందస్సు వైదిక ఛందస్సునుంచే ఉదృవించినా, దాని గురువు లఘు నియమంలో కమం వున్సది. వైదిక ఛందస్సులో పాదనియమంకూడ లేదు వేదంలో ఒక్కపాదం,

వ్లైదిక వాబ్బయం ర రెండు, నాలుగుపొదాలే వుండాలనే నియమం లేదు. వేదంలో ఒక్క హెదం, రెండు పాదాలు ఇంకా ఎక్కువ పాదాలుశల వివిధ ఛందస్సుణున్నవి. మూడుపాదాల ఛంవస్సులు వేదంలో అధికంగా వున్నవి. గాయ్మతి, ఉన్లిక్‌ ఛందస్సులు మూడు పాదాలు కలవి. పంక్తి అనే ఛందస్సు ఐదు పాదాలు కలది- వైదిక ఛందస్సును గూర్చి సాంగోపాంగ ఆధ్యయనం జరుగవలసిన ఆవసరం చాల వున్నదని, అది చాల గంఖీకమైన విషయమవి బలదేవ ఉపాధ్యాయ అభి (పాయం. వేదాలల్లోని [పఠాన ఛందస్సుల్లో వర్ణసంఖ్య ఇట్లా వున్నది గాయి 26, ఉన్జిక్‌ 28, అనుమ్టుపు 82, బృహతీ 868, పంక్తి శ0, తివ్టపు కక, జగతి 48, అతిజగతి 52, శక్కరి 56, అతిశక్కరి 78, కృతి 80, (పకృతి 84, ఆకృతి 88, వికృతి 92, సంస్కృతి 96, అభికృతి 100, ఉత్కృతి 104-ఇట్టా వర్ణసంఖ్య నియతమైవున్నా, అప్పుడప్పుష పాదంలో ఒక అశతరం తక్కువగా వుండవచ్చును, ఒక్కొక సారి ఒక అవరం ఎక్కువగా వుండ వచ్చును. అట్లా తక్కువగా వున్నదానిని 'నిచృత్‌' అని, ఎక్కువగా వున్న దానిని 'భరిక్‌' అని అంటారు. ఉదా॥కు మూడు పాదాలుగల గాయ్యతిలో అవరాల సంఖ్య 8౫682224 కొని 28 ఆక్షరాలు గలదాన్ని నిచ్చత్‌ గాయత్రి అని ఆంటారు. ఇదేవిధంగా రెండు ఆక్షరాలు తక్కు వవున్నదాన్ని విరాట్‌, రెండు అక్షరాలు యెక్కువ వున్నదడాన్ని స్వంాట్‌ ఆని అంటారు. విరాట్‌ గాయ్యతిలో 28 అత్షరాలు, స్వరాట్‌ గాయ్యతిలో వీరి 'అక్షరాలు వుంటవి, ఒక్కొకసారి ఒక అక్షరం తక్కువవుండి ఛందస్సు కంటినడకతో నడిచి నప్పుడు సంయుక్తాకరాన్ని ఏడదీసిగాని, సంధ్యత్షరాన్ని దిడదీసిగాని చదవటం వున్నది. ఉదా॥కు “పిలతి సౌమ్మమధు” అన్న (తిపదా ఉష్టికపాదంలో 8కి ఆత రాలచోట % అక్షరాలే వున్నవి. పాదపూరణార్థం 'గౌన్యు” అన్న పదాన్ని “సోమిఆ” అని చదువుతుంటారు. “దినం గచ్చస్వః పదేతే” అన్న పాదంలో “స్వః ను “సులి అని చదువుతుంటారు. అదేవిధంగా “త్వం' వుంటే 'తుఆం' అని *“ఇం[ది వుంటే *ఇందర' అని, “చేష్ట అనివుంటే “జ్యయిస్ట అనీ, “ప్యబహ్మైత్వితి' అని వుంటే 'బహ్మఏతుఇతి' అని, “నోఒవ' అని వుంటే *నోఅవ' అని విడదీసి ఉచ్చరించటం జరుగుతుంది.

కాఠ్యామినుడు సర్వాను[కమణిలో బుగ్వేదంలోని సంపూర్ణ మంత ఛందస్సుల సంఖ్యను ఇట్లౌ ఇచ్బ్చాడు-

92 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

గాయతి-లిఓకి?, ఉష్టికుం811, అనుష్టుపు-855,

బృహతి=181, పంక్తి=8ి12, (తిష్టవు-426€,

జగతి-1858. మొత్తం-9767.

ఈ పట్టికనుబట్టి బుగ్వేదంకో- (తిష్టపు లోక [పియమైన ఛందస్సుగా కనిపిశ్తున్నది. ఆ తర్వాత గాయ్యాతి, జగతి ఛందస్సులు లోక [పియమైనవి.

ఇతర శాస్త్రలన్నిటికి శివుడు [పథమ (పవర్తకుడైనళ్లే ఛందళ్ళాస్తానికి కూడ అతడే [పథమ [పవర్తకుడు. శివుని దగ్గర నుంచి బృహస్పతి ఛందః జ్టానాన్ని నంపాదిందాడు. బృహస్పతి నుండి దుళ్ళువనుడు, అతని నుండి ఇం[దుడు, ఇ-[దుశి నుంచి మాండవ్యుడు ఆ శాస్త్రాార్న (గసాంచారు. ఇపుడు లభించే ఛందళ్ళాస్త్ర విషయకమైన [గంథాలల్లో బుక్‌ (పాతిశాఖ్యయే పాచీన మైంది. డీనిలో (ప్రధాన చర్చిత విషయం వ్యాకరణమే- అయినా, పుస్తకం చివర వైదిక ఛందస్సులను గూర్చిన చర్చవున్నడి. ఇది అసమ[గంగా వున్నది. ఇక పూర్తిగా ఛందస్సులను గూర్చి చర్చించే మొఐటి [గంథం పింగలుని ఛంద శృాస్త్రం. ఇది సూతరూపంలో [వాయబడింది. దీనిలో 8 అధ్యాయాలున్నవపి. మొదటి నాలుగింటిలో వైదికీ ఛందిస్సు తర్వాత లౌకికఛందస్సులు వివరింప ఐడీనవి. జీనిలో వైదికళందన్సుల వివరణేకాకి లౌకికఛందస్సుల వివరణ కూడ వున్నది. ఇది సర్వాంగ పూర్ణమైన (పాఠ ఛందళ్ళాస్త్ర గ థం. దీనికి భట్ట వహలాయుధుడు '(వాసిన మృతసంజీవనీ అనే వ్యాఖ్య వున్నది. పింగలుని ఛందళ్శాన్చగంథ యొక్క. రూపాంతర మైన '“*పాకృత పి:ంగలంో అని అభిస్తు న్నది. దీనితో (పాక్సృత' భాషా ఛందస్సులు వివరింపబడినవి. తర్వాత అప (ఈంళ భాషలో కవి స్వయఎళు(కీ ళ. 7వ శ॥) [వాసిన “స్వయంళు ఛందః” (గంథమున్నది, కాళిదాసు పేపతో “వృత్తరత్నావళ€'' “(శుతబోధ” అనే (గంథాలు కన్పిన్తున్నవి, కాని వీటి రచయిత కవి కాళిదాసు క్లాక పోవచ్చును. జ్యోతిష విషయక మైన బృవత్సంహితలో వరాహమిహిరుడు ఓకీ? ఆధ్యాయంలో ఛందస్సులను గూర్చి చర్చింభాడు. జనాశయ (క్రీశ. 7వ శ!) వికచిత *“శందోవిచితి' , కేమేఎద (కీ శ. 11వ శ) విరచిత 'సువృత్త తిలకం”, హేమచంధద్ద (క్రీ శ. 8వ శః) విరచిత ఛందోఒనుకాననం, కేదారలట్ట (క్రీశ. 182వ.ళ%) విరచిత “వృ త్తరత్నాకరం', దుర్గాధాస (కీ.ళ. 18వ 1) విరచిత “ఛందోమంజరి,' దామోదరమి।ళ (కీ. ఈ, 162వ ఈజ) వివచిత “వేణీ

వైదిక వాజ్మయం ళీ భూషణం”, దుఃఖభంాన (క్రీశ. 168 వ ళ॥ విరచిత “వాగ్వన్లిళ'_ మొదలైన ఛందో[గంథాలు వున్నవి. ఇంకా అనేక హస్తలిభిత (వళులు (పచురణ భాగ్యం పొందనివి (ప్రాచీన, ఆధునిక [గంభాలున్నవి,

జ్యోతిషం

వేదాంగాలల్లో జ్యోతిషం ఆరవది. వేదపఠనానికి జ్యోతిషం కూడ అత్యా వళ్యకమైంది. పవ్మితమైన యజ్ఞయాగాదులను ఆరంభించే, సమాప్తి దేసే సుమూ హార్తాన్ని నిర్ణయించే కొరకు జ్యోతిష సవోయం అవసర మైంది. ఇయజ్ఞయాగా దులు మంచి ఫలితాలను ఇయ్యాలంటే కేవలం ఉచిత విధివిధానమే కాదు ఉచిత నక్షతం, సమయం కూడ అవసరం. వేనాంగొలల్లో జ్యోతిషం చివరిదైనా నెమిలికి శ శిరస్సుమీద వున్నట్లు వేదాంగాలల్లో ఇడి మూర్థన్య స్థానాన్ని వహిస్తుందని వేదాంగ జ్యోతిషళాస్త్రంలో చెప్పబడింది. కొన్ని యజ్ఞాలు కొన్ని " బుతువులతో, మాసాలతో, పఇులతో సంబంధించినవి. కొాలనియమాన్ని పాటించ టానికి కాలాన్ని గణించటం చాల అవసరమైంది. నక్ష్మకాల సవాయంతో కాల నిర్ణయం చేయటం, [గహాల అనుకూల (పతికూలత్వాన్ని నిర్ణణంచటం జరుగు తుంది. రానురాను నక్షత్యగవోల గతివిధులను, భూ భమజాదులను గూర్చి మబుషులు ఆధ్యయనం చేసారు. దానితో వ్యోతిషం శాస్త్రీయ పద్ధతిలో విశసీం చింది. జ్యోతిషాన్ని అభ ఫనిస్తేనే యజ్ఞయాగాదుల సంపూర్ణజ్ఞానం కలుగుతుంది.

వేదాంగ జ్యోతిష|గంఖానికి రెండు భిన్న పాఠ్మపతులు దోరుకుతున్నవి. ఒకటి బుగ్వేద జ్యోతిషం. దీనిలో 40 లేక కీశీ శ్లోకాలున్నవి. రెండవది యజు ర్వేధ జ్యోతిషం. దీనితో 86 ళ్లోకాలున్నవి. బాలావరకు క్లోకాలు రెండింటిలో సమానంగానే వున్నవి. ఈ రెండు [గంభాలు కూడ ఏదో ఒక బృవాద్ద్రంధం యొక్క అవశిష్ణరూపాలని పండితుల అభిప్రాయం. వేదాంగజ్యోతిషానికి (పారీ నుల, ఆధునికుల వ్యాఖ్యానాలున్నవి. ఈ వ్యాఖ్యానాలల్లో ఎన్నో మతలేదాల్లు కన్పిస్తున్నవి.

(ప్రాచీన వ్యాఖ్యాతల్లో కాశీనివాసి, దాక్షిణాత్యుడై న సోమాకరుడు (పసిద్ధ మైనవాడు. అతని వ్యాఖ్యానానికి ఆధునిక [పాచ్య పాళ్చాత్య విద్వాంసులు భాష్యాలు, టీకలు; టిప్పణులు [వాళారు. వాటిలో కృష్ణకాస్ర గోడ్చోలేే జనార్థన బాలాజి మోదక్‌, కంకర బాలకృష్ణ దీషిర్‌, సుభాకర ద్వివేది, క్యామ్‌

రిక సంస్కృృుత సాహిత్య చర్మిత శాస్త్రి; వేబర్‌, సర్‌ విలియం జోన్స్‌, వ్హైట్నీ, కోల్‌_బుక్‌, బెంధ్రే, డేవీస్‌, మాక్స్‌ ముళ్లర్‌, థీమే (పముఖమైనవారు.

వేదాంగ జ్యోతిష (గ్రంథాన్ని బట్టి దాని రచయిత “*లగధు''డని తెలు స్తున్నది. ఈ పేరు సంస్కృతంవలె లేకపోవటంచేత ఆతడెవరో విదేశీయుడని, జ్యో తిషజ్ఞానం భారతీయులకు విదేశీయులవన్ల కలిగిందని ఒక బాదం బయలు దేరింది. ఆ పుస్తకంలో మొదటి క్లోకంలో వున్న 'వచి అన్న శబ్దాన్ని బట్టి అదే రచయిత పేరని కొందరు నిర్ణయించారు. కొని ఇది ఆంశ సమంజసంగా లేదు. ఈ పుస్తకంలో చెప్పబడిన ఆవా:ళాలము ఆధారంగా త[దచయిత కాళ్ళ్మీర వాసిగాని ఆఫఘనిస్థాన దేశీయడుగాని కావలెనని పండిత విమర్శకుల అలి (ప్రాయం. డీని రచనాకాలంలోను అభ్మిపాయభేదాలున్నవి. భారతీయ పండితుల అభ్మిపాయానుసారం దీని రచనాకాలం (క్రి.పూ. 1200. విలియం జోన్స్‌ మొద -లైన పాళ్ళాత్య విద్వాంసుల అభ్నిపాయానుసారం (కీ. పూ. 1181. డీలీస్‌, కోల్‌ బుక్‌ అనుసొరం (కీ. పూ. 1891 8 పూర్వం. తిలక్‌ (కీ. పూ. 1400. 1200 అని నిర్ణయించాడు.

వేదాంగజ్యోతిషజ్ఞానం మొట్టమొదట [బహ్మకు లభించిందని, దాన్ని ఆతడు తన కుమారుడు వసిస్టునికి చెప్పాడని చెప్పబడింది, మరొక కథనుబట్టి విష్ణువు సూర్యునికి జ్యోతిషజ్జానాన్ని ఇచ్చాడు, అద వసిస్ట సిద్ధాంతంగా (పఠ్యాతమైంది. పులినడు ఒక సిద్ధాంతాన్ని వేరుగా నిర్మించి బుషులకు ఇచ్చాడు. సూర్యుడు కాష్యగస్తుడై యఎనజాతిలో జన్మించి రోమకసిద్ధాంతాన్ని నిర్మించా డని ఒక కథ.

తర్వాత వికసించిన జ్యోతిష కాస్తానిక్ర వేదాంగ జ్యోతిష [గ్రంథమే మూలం (గంథమైంది. తర్వాత జ్యోతిషశాస్త్రం సంహిత, గణిత, జాతక విభా గాలుగా వికసించింది. ఆర్యభట, వరాహమిహిర, (బవ్మాగుప్త, భాస్కరాబార మొదలైన జ్యోతిషవేత్తలు జ్యోతిషశాస్త్ర వికాసానికి చాల తోడ్పడినారు.

అన్ముకమణిక (గంథాలు

వేద మంఠాల రక్షణ కొరకు అను[కమణిక [గంథాలు రచింపఐడటం అరిగింది. వీటిల్లో వేదబుషి, దేవత, ఛందస్సు మొదలైన వాటి 'సూచి సిద్ధం వేయబడింది. అటువంటి సూచి (గ్రంథాలకు 'అన్ముకమణీక' (గంథాలని పేర

వైదిక వా్మయం 85 ఒక్కొక్క వేదానికి [పత్యేకంగా అన్ముకమణిక [గంథాలు కూర్చబడీనవి, అను (క్రమణి కర్రల్లో శౌనక, కాత్యాయనులు (ప్రముఖమైనవారు. అన్ను కమణిక (గ్రంథాలు వేదాంగాలల్లో చేరకున్నా. వేద రక్షణకు ఇవి చాల తోడ్చడినవి. శౌనకుడు బుగ్వేదానికి పది అనుకమణిక (గ్రంథాలను కూర్చినట్లు బుక్‌ సర్వాను [కమణి వృషత్తికారుడు వడ్ల్గురు శిష్యుడు పేర్కొనినాడు. ఆవి ఆర్జానుకమణి, ఛందోఒన (కమణి, దేవాన్ముకమణి, ఆనువాక్‌ అను[కమణీ, సూ క్రానుకమణి, బుక్‌ విధానం, పదవిధా $0 బృవాద్ధేవత, (ప్రాతికాఖ్య, శౌనక స్మృతులు. వీటిల్లో మొదటి ఐదు అనుక నుణులు. బుగ్వేదంలోని బుషి, ఛందస్సు, దేవత, అనువాక, సూక్తాల సంఖ్య, నామ, విశేష విషయ వివరణలు అనుష్టుపు ఛందస్సులో కూర్చుబడినవి. బుగ్విధానంలో బుగ్వేదమం[ళాల వలసిడ్డిని గూర్చి చర్చింపబడింది. ఇది ఒక విధంగా [బూవ్మాణ (గంథాల కోవకు చెందు తుంది, ఈ విధంగా మంత్రాల ఫలసిద్ధిని గూర్చి చెప్పే విధాన- (గ్రంథాలు ఇతర వేదాలకు కూడ వున్నవి. శౌనకీయ (ప్రాతిశాఖ్యం (వాతిళాఖ్య(గంథాల కోవకు చెందింది. బృహద్దేవత బుగ్వేదంలోని దేవతలను గూర్చి చెప్పే (గంథం, దీనితో 12 వందల ళ్లోకాలున్నవి. 8 అధ్యాయాలుగా విలాగింపబడింది. డీనిలో బుగ్వేద సూక్త సంబంధమైన ఆభ్యానాలు కూడ చెప్పబడినవి. అందమైన కాన్య శైలిలో. చెప్పబడిన ఆభ్యానాఎను సంస్కృత కథాసాహిత్యానికి ఆది [గంథాలుగా అంగీకరించవచ్చును. ఈ కథలు అనేకం మవోభారత కథలను పోలి వున్నవి. కాత్యాయనుడు సర్వానకమణిలో, సాయణుడు వేదభావ్యంలో ఈ కథలనే ఉద్ధరించారు. ఈ (గ్రంథ రచనారొలం యాస్కుని తర్వాత కాత్యాయనునికి పూర్వమని చెప్పవచ్చును అపాణీనీయ పద్మవయోగాలుండటం చేత కాత్యాయనుడు పాజినికి పూర్వుతనటం స్పష్టం కాబట్టి శౌనకుడు (క్ర, పూ. 10=8 శతాబ్దాల నడుమ జీవించినాడని నిర్ణయించవచ్చును. బృహద్దేవతలో మత పుష్టి కొరకు అనేక పూర్వాచార్యుల అభ్మిపాయాలు చెప్పబడినవి. - వారిలో యాస్క, కాకటాయన, ళాకపూణి, గాలవ మొదలై నవారున్నారు. చీనిలో చాల చోట్ల ఆచార్య శౌనకుని పేరు పేర్కొనబడింది. అందుచేత దీని రతయిత శౌనక్షడు కాదని మాకడోనెల్‌ అభ్మిపాయపడినాడు. వృడ్గురు శిష్యుడు బృహ దేవతకు కర్త శౌనకుడనే పేర్కొన్నాడు.

మ! సంస్కృత సాహిత్య చరిత నఠర్వామ్మకమణీ

సర్వాను[కమణిని కాత్యాయనుడు రచించాడు. బుగ్వేద సంబంధి అనేక విషయాలను తెలుసుకోవటానికి ఈ [గంథం చాల ఉపయోగపడ్తున్నది. ఇది సూత రూపంలో (వాయబడింది. ఒక్కౌక్క స్మూతంలో పద, బుచల సంఖ్య, సూక్తం యొక్క మువ్ని, మ౫[తదేవతలు చెప్పబడినవి. ఇదేగాక మాధవ భట్టు (వాసిన ముగ్వేదాన్నుకమణి కూడ వున్నది. సర్వాను[కమణికర్త కాత్యాయనుడున్ను, శఉక్టయజుర్వేద [శాతస్నూళకర్త కాత్యాయనుడున్ను ఒక్కి-రే అని బలదేవ ఉపాధ్యాయ అభ్మిసాయం. ఇతడు, వ్తైయాకరణుడైన కాత్యాయనుడు ఖిన్నమైన వ్యక్తులు.

సామవేదీయ అను[కెమణి [గంథోలు అనేకం హస్తలిఖిత సతుల ఈూపంలో వున్నవి. సామవేదీయ అనుుకమణి [గంథాలల్లో కొన్ని [ప్రముఖ మైనవి = కల్పానుపదసూతం, ఉప్మగంథస్తూతం. అనుపదసూ[|తం నిదాన సూతం, ఉపనిదానసూ తం, పంచవిధానసన్తూతం, లఘుబుక్‌తం[తసం[గహం, సామన_ప్రలషణం మొదలైనవి.

ఆథర్వవేదీయ ఆను కమణిక (గంథాలు- చతురధ్యాయి, |పాతిశాఖ్య, పంచ పటలిక , దంచ్యోవ్థవిధి, బృహత్సర్వాను కమణికలు. బృహత్సర్వాను (కమణిలో 230 కాండాలున్నవి. చీవిలో ఆథర్వవేకంలోని మంత, బువ్వ, దేవతా, ఛందస్సుల వివరణలు ఇయ్యబడినవి. ఇవేగాక అథర్వ వేదార్థబోధనలో ఉపయోగపడే నతశకల్పం, ఆంగిరసకల్పం, శాంతికల్పం, అథర్వవశిష్టం మొదలైన (గ్రంభాలున్నవి. శౌనక విరచితమైన చరణ వ్యూహనూతంలో చతుర్వేద శాఖల [కమంలో ఖండవివర ఇలన్నవి. ద్యాద్వివేది విరచిత ' నీతిమంజరిలో బుగ్వేదంలోని ఆఖ్యానాలు, అవి బోధిందే' నీత్యుపదేశాలు చెప్పబడినవి. ఇది అర్వాచీన (గంథం, (క్రీశ 1494లో రచింపబడింది. సాయణుని భాష్యాన్ని ఇతడు పేర్కొన్నాడు. బృవహాద్దేవత తర్వాత బుగ్వేదీయమైన ఆఖ్యానాల పరి చయానికి ఈ [గంథం మహ _త్వపూర్ణమైంది.

వై దికవాజ్మయం 9? వేదరచనాకొలం

(ప్రాచీన భారతీయ సంపదాయానుసారం వేడాలు అపౌరు షేయాలు , అనాదియైనవి. అందుకని వాటి రచనా కాలాన్ని వారెప్పుడూ నిర్ణయించటానికి ప్రయత్నించ లేదు. యాస్కుుని నాటికి వేదాంల్లో ఐతివోసికత వున్నచన్న అభిమతమున్నా, వాటి రచనా కాలాన్ని గూర్చి ఎవరూ పట్టించుకోలేదు. ఆధునికయుగంలో వేదఠచనాకాలాన్ని నిర్ణయించటానికి పండితులు [ప్రయత్నిం చారు. కాని వారిలో అభిమతైక్యత కుదరలేదు. ఆమిునా అవి గౌతమబుద్దుని కన్న చాల పూర్వ రచనలని, మహాభారత రచయిత వ్యాసుని నాటికి వాది రచన పూర్తి అయిందని మాతం అందరూ అఎగీకంంచారు. మర్మతసంహితల్లో భాషను పరిశీలించి బుగ్వేదంలోని మవ్యత రచనా కాలానికి, అథర్వవేదంలోన మంత . రచనా కాలానికి నడుమ చాల ఎడమున్నదని పండితులు నిర్ణయించారు. అసలు బుగ్వేదంలోని పవ మంశలాలల్లోని భాష ఒక్క తీరుగా లేడని, ఒక్కి= కొలానికీ చెందినవి కాదని పండితులు అభిపాయపడ్తున్నారు. బుగ్వేదంలోని దళమ మండలం భాషాదృష్టితో పరిశీలించినట్టయితే ముందున్న తొమ్మిది మండలాల్లోని భాషకన్న భిన్నంగా వున్నదని, అది వాటికన్న ఆర్వాచీన రచన అని పండి తులు నిర్ణయించారు. వేదాలల్లోని మంతసూక్రాలన్నీ ఏక్రకాల కృతాలు కావని, వాటి రచనలో కొన్ని వందల సంవత్సరాల భేధం వున్నదని ఇధునిక సండితుల అభిిపాయం. వేదాల రచనా కాలాన్ని నిర్ణయించటానికి మొదట [పయత్నించిన వారు పాళ్ళ్చాత్యులు. వారిలోను బుగ్వేదాన్ని విశేషంగా ఆధ్యయనం చేసి తద చనా రొలాన్ని నిర్ణయించటా)కి మొదట [పయత్నించినవాడు మాక్స్‌ముల్లర్‌ , మాక్స్‌ ముల్లర్‌ మతం-బుద్ధుడు కీపూ"47?7 లో నిర్యాణం చెందాడు, అప్పటికే బౌద్ధ ధర్మం వ్యాప్తి చెందింది. అంటే క్రీపూ. 68 వ శతాబ్దం నాటికి బుద్ధుని జనన. బౌద్ధ ధర్మోదయం జరిగింది. బౌద్ధమతం ఉదయించకముందే వైదిక సాహత్యోదయమైంవని మాక్స్‌ముల్లర్‌ అభిపాయం. వైదిక సాహి త్యాన్నంతటిని అతడు నాలుగు యుగాలుగా చిభటించాడు - బుక్‌ యుగం,

08 సంస్కృత సాహిత్య చరిత మం[తయుగం. బాహ్మణయుగం, స్తూతయుగం. ఒక్కాక్కయుగం వికసించ టానికి రెండు వందల సంవత్సరాల సమయాన్ని అతడు నిర్ణయించుకొన్నాడు. స్యూతకయుగం [కీ పూ. 600-200 నడుమ అని ఆతదు నిర్ణయించి, (కమంగా (వాహ్మణయుగ్గాన్ని కీ. పూ. 800.600 అని, మం_తరచనాకాలాన్ని శ్రీ. పూ. 1000-800 ఆని, బుక్‌రచనా కాలాన్ని కి. పూ. 1800.1000 అని నిర్ధారిం బొడు. వేదరచనా కాలాన్ని నిర్ణయించటం సులభకార్యం కాదని అతనికి తెలు సును. కాల నిర్ణయంలో గల సాధక బాధకాలను పరిశీలిస్తూ మాక్స్‌ముల్రర్‌ వేదాలు [1పపంచసాహిత్యంలో ఆది [గంథాలని, [ప్రపంచంలో జ్ఞానోగయారంభం వాటితో జరిగిందని ఆగీకరించాడు. ఎక్కువ భాషాదృష్టితోనే పరిశీలించి మాక్ప్‌ముల్లర్‌ వేదాల కాల నిర్ణయాన్ని చేయటానికి పూనుకొన్నాడు. తర్వాత కోల్‌ బుక్‌, విల్సన్‌, కీథ్‌, మాక్‌డోనెల్‌ మొదలై న పాళ్చాత్య పంకితులు మాక్స్‌ముల్ర5్‌ కాల నిర్ణయాన్ని అంగీకరించారు. కాని భారతీయ (ప్రాచీన రచనలను కేవలం కీ.పూ. 1200 నాటివని నిర్ణయించటం సమంజసం కొదని, ఆది పతృపాతపూర్హమైందని భారతీయ విద్వాంసులు కొందరు ఖండించారు. (ప్రపంచంలోనే (పాచీన రచ నలుగా చెప్తూ వాటీ రచనాకాలాన్ని (క్రీ.పూ. 1200 అని మాతమే చెప్పటం సరిగ్గా లేదు. అయితే మాక్స్‌ ముల్తర్‌ నాటికి పురాతత్వకాస్త్రసత్యాలు చాలా మట్టుకు బయటపడలేదు. లభ్యమైన ఆ శాస్త్రసత్యాలనైనా మాక్స్‌మున్లర్‌ వేదకాల నిర్ణ యానికి పరిగణించినట్లు లేదు.

వింటర్‌ నిట్బ్‌ మతం-వైదిక రచనాకాలాన్సి వింటర్‌నిట్చ్‌ మొదట (క్రీపూ. 2500-800 నడుమ అని నిర్ణయించాడు తర్వాత అతడు ఈ అభి పాయాన్ని అంగీ? రించటంలో ఒక బాధ వున్నదని అభ్మిపాయపడినాడు. బుగ్వేదంలోని భాష కున్నుుకీపూ.? వ శతాబ్ధం నాటిదై న జలో వ్రియన్ల పవిత,గంథం “అవెస్తా”లో వున్న మరియు కీపూ.6వ శతాబ్దం నాటి ఇరానియన్‌ శిలాశాసనాల్లో వున్న భాషలకున్ను చాల సామ్యం వుండటం చేత బుగ్వేదనిర్మాణకాలాన్ని [కీ.పూ. 600 అని నిర్ణయించటానికి వీల్లేదని ఆతడు అభ్మిపాయపడినాడు. పాణిని వ్యాక రణంలో నిర్దేశింపబడిన మరియు క్రీ. పూ.8వ శతాబ్ధం నాటీ అశోకుని శిలా శాసనాల్లోని భాషలకు వేదాల్లోని భాషకు బాల దూరం లేదని, వాటి నడుమ వేల సంవత్సరాలు వుండటానికి సాధ్యంకాదని వింటర్‌నిట్బ్‌ అభిపాయం. కాని క్రీపూ. 2000, 2500 నాటి నుంచే వేదరచనాబీబాలు వున్నవని మాతం

వైదిక వాజ్బయం 89 అతడు అభ్మిపాయపడినాడు. వైదిక సాహిత్యమంతా కీ. పూ. 25600-500

చీ నడుమ ప్పూర్తి అయిందని అతడు తేల్చాడు. వేదాల (ప్రాచీకత్వాన్ని తోని పుచ్చినా చివరకు దాని ఆరంభకాలాన్ని కీ. పూ. 2500 నాజి వరకు తీసుకొని పోక ఆతనికి తప్పలేదు.

,నాలకృష్ణ దీషీత్‌ నుతం - దీక్షిత్‌ జ్యోతిషళాస్త్ర సవోయింతో వేన రచనాకాలాన్ని నిర్జ్ణయి-చటానికి పూన కొన్నాడు. శతపథ బాహ్మణంలో చెప్ప బడిన కృత్తికానక్ష్యత స్థానాన్ని బట్టి ఆ (బావ్మణరచనాకాలాన్ని విక్ర ఒళకానిక్తి పూర్వం 8000 అని చెప్పాడు తైత్తిరీయ సంహితలో చెప్పబడిన కృత్తికా స్థానాన్ని బట్టి ఆ సంహిళ శతపథ(వాహ్మణానికి పాచీనరచన అని తెలుస్తున్న దని అప్పుడు బుగ్వేదరచనా 'కాలాన్ని వికమశకానికి పూర్వం 8500కు (పాచీనమే గాని అర్వాచీనం కాదని నిక్ట్ణయించాడు. =

యాకోవి మతం-యాకోబీ జ్యోతిషళాస్త్రప్రవీణుకు, వైదిక సాహిత్యంలో చెప్పబడిన నత్షతాల స్టితినిబట్టి అతడు వేవాల కాల నిర్ణయానికి పూనుకోన్నాడు, కల్పసూ(తంలోని వివాహ _పకరణంలో గోధున ఇవ స్థిరా భవ'' అన్న వచనాన్ని అధారంగా తీసుకొని (ధువ నత్ష్యతం [కీ పూ 2700 సంవత్సరంలో అట్ట స్థితిలో వున్నదని నిర్ణయించి తదారారంగా వేదాల రచూకాలాన్ని కీ. పూ. 4504 అని ఆతడు నిర్హయి: చాడు.

. బాలగంగొధర తిలక్‌ మతం-యాకోబి వరెనే తీలక్‌ జ్యోతిషశాస్త్ర: ఆధా రంగా వేదరచనా కాలాన్ని నిర్ణయించటానికి పూనుకొన్నాడు. నత్యతాల స్థితి కాలాన్ని బట్టి తిలక్‌ సంహిత, (బాహ్మణామల రచనాకాలాన్ని నిర్ణయించాడు. మం[తసంహితల కాలంలో మృగశిరనక్ష[తం ర్మాతిపవళ్ళను సమానంగా విభజి:చి లెక్కించటానికి తోడ్పడే స్థితిలో వుండేదని, జ్యోతిష కాస్త్రానుసారం తిలక్‌ ఆ స్థితిని లెక్కించి మంత స-హితల రచనాకాలాన్ని (క్రీ. పూ 6500 అని నిర్ణయిం చాడు. మం్యతరచనలకు కొన్ని వందల సంవత్సరాలు కాక కొన్ని వేల సంవత్స రాలు పట్టిందని [కీ. పూ 8500 నాటి నుంచే మం్యతరచనలు చేయటం ఆరంభ మైందనీ అతని ఆభ్మిపాయం.

ఇరాన్‌ (పర్షియా) దేశంలో వెలసిన జరతువ్ల) మతానికిన్ని, వైదిక మళాసికిన్ని చాల పోలికలు కన్పించినవి. వైదికార్యులవలెనే జరతు వ్ర_మకాను

100 సంస్కృత సాపొత్య చర్మిత యాయులు ఆగ్న్యారాధకులు. వారికి పవ్మితమైన [గంథం “జెంద్‌ అవెస్తా'. ఆ (గ్రంథంలో పేర్కొనబడిన దేవతలు వేదాల్లో పేర్కొనబడినవారే.. వేదాల్లోని యమ; మిత, వరుణ, అగ్ని, ఇంద, వృత, సోమ మొదల్తెన దేవతలు అవెస్తాలో [ప్రధానమైన దేవళలు, సోమలత పర్వుతాలల్లో పెరుగుతుందని, సోమలత పెరిగే స్థలం స్వర్గమని, శ్యేనం ద్వారా సోమరసం తేబడుతుందని, సోమరసాన్ని పౌలల్లో కలుపుకొని తాగుతారని అనేక విషయాలు వేదంలోవలెనే అవెస్తాలోను చెప్పబడినవి. సోమరసపానం ఇండో-ఇరానియన్‌ ఆర్యులు కలిసి జీవించిన కాలంనాటీ ఆచారమనీ మాక్‌డోనెల్‌ మొదలైనవారు తేల్చారు. అవెస్తాలో 'సోమి 'హోమ'గా పేర్కొ నఎడింది. అవెస్తాలో ఇందుడు పేర్కొన ఐడినా, అతనికి వైదికార్యులిచ్చిన ఉన్నతస్థానం ఇయ్యబడలేదు. ఇంటదుడు వృతుని చంపినవాడుగా, వృతఘ్నుడుగా అవెస్తాలో పేర్కొనబడినాడు. అవెస్తాలోని పద్యపాదాలను కొద్దిపాటి స్వరినియమాలను (క[016616 12౪8) వాటిస్తూ బుక్కులుగా చదునవచ్చును. భాషలో సామ్యమేకొక ఛందస్సులోను, కవిత్వం, భొవ్యప్రకటనల్లోను చాల సామ్యాలున్నవని మాక్‌డోనెల్‌ అభ్మిపాయం. ఈ సామ్యాలను దృష్టిలో పెట్టుకొని మాక్‌డోనెల్‌, వింటర్‌ నిట్స్‌ మొదలైన పాళ్చ్ళాత్య పండితులు బుగ్వేదకాలాన్ని [కీ.పూ. 46000.8000 వరకు తీసుకొని పోవటానికి నిరాకరించారు. బుద్ధుని జననంనాటికి ఉపనిషత్పర్యంత మైన వైదిక సాహత్యోదయం జరిగిందని వారు ఏకకంఠంతో అంగీకరించినా |కీ.పూ. శివ శళాబ్దంనాటిదైన అవెస్తా మరియు అనాటివే అయిన పర్షియన్‌ శిలాశాస నాలల్లోని భాషకు బుగ్వేదభావషకు చాల సామ్యాలుండటంచేక బుగ్వేదరచనా కాలం అతి (ప్రాచీనమైందిగా అంగీకరించటానికి. వారికి ఆపత్తి కలుగుతున్నది. ఇటువంటి పరిస్థితిలో పశ్చిమ ఏశియాలోని ఆధునిక టర్కీ దేళంలో దొరికిన మట్టి ఫలకాలు ఈ వాదానికున్న (పతిబంధకాన్ని తొలిగించేవిగా వున్నవి. ఈ మట్టి ఫలకాలు హిట్రైట్‌' రాజుకు, మితాన్ని రాజుకు నడుమ (కి. పూ. 1867లో జరిగిన సంధి ఒప్పంద సమయంలో (వాయబడినవి. ఈ సంధి ఒప్పందం పొద్దెట్‌ రాజు 'సుబ్బిలు-ఉ-మా'కును మితాన్ని రాజు 'మత్తిఉజా'కును నడుమ జరిగింది. మత్తిఉజా తండి “ద్మశత్తి. తన సోదరుడు “ఆర్తపమారి చంప బడగా అతడు రాజైనాడు. ద్మళత్తకు మరొక సోదరుడు 'ఆర్తతమ. వీరి తండ్రి పేరు 'శతర్ణి. దత్త రాజు కావటం ఆర్హతమకు ఇవ్టంలేదు." కాని

వైదికవాజ్బయం 101 దత్తుని ఏమీచేయలేక ఊరుకొన్నాడు. ఎప్పుడైతే దళత్తుని తర్వాత మ త్తిఊజొ రాజై నాడో అప్పుడు అర్తతమ కొడుకు 'శతత్యర' ఆతన్ని. రాజ్యభస్టుని చేసి సింవోసనాన్ని ఆ(కమించుకొన్నాడు, హిక్సైట్‌ రాజు “సుబ్బిలుఉమా' మితాన్ని వంశంతో తనకున్న పూర్వ వైరాన్ని విస్మరించి తన కూతురును మ త్రిఉజాకు ఇచ్చి వివావాం చేసి, మితాన్ని సింహాసనంమీద అతన్ని కూర్చోబెట్టినాడు. ఆ వివాహ సందర్భంలో సుబ్బిలుఉమాకు మతత్తిఉశాకు నడుమ జరిగిన సంధి సమయంలోని ఒప్పందాలు మట్టి ఫలకాలమీద [బాయబడినవి, ఈ మట్టీ ఫలకాలు పశ్చిమ ఏశియాలోని ఆధునిక టర్కీ. దేశంలో 'టోగజ్‌కుయి” అన్న (పదేళశంలో దొరికినవి. కాబట్టి వాటిని టోగజ్‌ కుయి మట్టివలకాలని అంటారు, ఈ సంఘటన క్రీ పూ. 1867 నాటిది. ఈ సంధి ఒప్పంద సమయంలో బావీలోనియా, పొఫైట్‌ రాజులు పూజించే దేవతలే కాక మితాన్ని రాజులు పూజించే వరుణ, ఇంద, నాసత్యదేనతలు సావులు గ పేర్కొనబడినారు. ఈ దేవతలు వేదాల్లోని దేవతలు కొనటం గమనార్హం. తర్వాత మితాన్ని రాజుల పేర్లు 'అర్తతమ, పతత([ర, దశ త్త అనేవి అర్హతమ, శుతర్ణ, దశరథ అనే సంస్కృత నామా లుగా వున్నవి. దీన్ని ఆధారంగా మతాన్ని రాజులు ఆర్యులు, వైదిక దేవతా రాధకులని తె-ఎస్తున్నది. ఆయినా మితాన్ని ఆర్యులు ఏ దేశానికి చెందినవారన్న విషయంలో చారి,తకుల్లో, సాపాత్మ విమర్శకుల్లోను అభి పాయభేదాలున్నవి. మితాన్ని రాజులు ఇండో-ఇరానియన్‌ ఆర్యుల కాఖలోనివారని, ఇరాన్‌ దేళం నుంచి ప. సపోయినవారని కొందరు అభ్మిపాయపడగా, వారు పూర్తిగా భారతీ యార్యులే అని భారతదేశం నుంచి వలసపోయినవారే అని మరికొందరు అలి (సాయపడినాకు. మెయర్‌, పి. గ్రైల్స్‌ అన్న చార్మితకులు బోగణ్‌కుయి మట్టి ఫలకంలో పేర్కొనఐతిన దేవతలు ఇండో. ఇరానియన్‌ యుగానికి. చెందిన వారుగా గు ర్తిచారు. ఆంటే భారతీయార్యులు, ఇరానియన్‌ ఆర్యులు చీలిపోశ ముందు కలిసి జీవిస్తున్న కాలంనాడు వారిచేత ఆరాధింపబడిన దేవతలని వారి అభి[వాయం. ఇండో-ఇరాసియన్‌ ఆర్యశాఖలోని ఒక 'కుటుంఐమే మితాన్ని రాజులు అని. వారు చెప్పారు. మికాన్ని రొజులు ఇండో = ఇరానియన్‌ ఆర్యశాఖపు కా; పూర్తిగా వారు భారతీయార్య శాఖకు చెందినవారని ఓల్డెన్‌ బెర్గ్‌ అష్న సంస్పృృత విద్యాంసు? ఆభ్మిపాయ. మట్టి వలకంలో చెప్పబడిన వరుణ, మిత, ఇంద, - న్‌సత్య దేవత ౭ పేర్ల లా కాకా మగ యం వైదిక ఈ భా స ఖం ర%%4ఖ్లో జ. న

102 సంస్కృత సాహిత్య చరిత దేవతల 'ేర్ణకు, ఉచ్చారణలకు దగ్గరగా వున్నవని, వీరు (పత్యేకంగా భారతీయ దేవతలే అని యాకోబి, కోనో, హిల్తే బాట్‌, వింటర్‌నిట్స్‌లు అభ్మిపాయపడి నారు. ఆర్యులు ఏదో ఒక్కసారే కాక దశల వారిగా భారతదేశంలో [పవేశించ టమేశాక కొంతమంది భారతదేశం నుఃచి పశ్చిమ ఏశియాకు పోయి రాజ్యాలను స్థ్టాపించాకని మితాన్ని రాజుల చరిత చెప్తున్నది, బుగ్వేదకాలం నాడు సప్త సింధురో నివసించిన అర్యులకు పశ్చిమ వశియాలోని దేఠాలతో ఎక్కువ పరిచయ సంబంధాలుండేవి. [కమ్మకమం" వారు భారత పాచ్యభూము అకు వ్యాపించేకొద్ది పూర్వపరిచయాలు తగ్గుతూ వచ్చినవి. కాబట్టి సప్తసింధులో వున్ననాడే భారతీయ్తార్య కుటు9ఐబాలు పశ్చిమ ఏశియా దేశాలకు పోయి రాజ్యాలు స్థాపించినార నటంలో ఏమి అసంభావ్యత లేదు. (క్రీపూ. ]1880= 1862 నడుమ ఈజిప్టమ పాలించిన నాల్గవ 'ఆమెన్‌హెతెప్‌' అన్న రాజు గొప్ప సూర్యారాధ కుడు. అంతకుముందు ఈజబిప్తు రాజులు పూజించి దేవతల ఉనికి౦ అతడు నిరాకరించి 'ఆతెన్‌' అన్న సూర్యున్ని ఏకైక దేవునిగా అంగీకరించి పూజిం చాడు. ఈ రాజు తల్లి ఆర్యరాజులై క మితాన్ని వంళ రాకుమూలర్హె కాబట్టి ఈ సూర్యారాధన ఆమె నుంచే ఆతినికి సర్యకమించి వుంటుంది. “ఆమెన్‌ హెతెప్‌' తనకు తాకను 'అఖెనాకెన్‌' (01638107 ౧6౦ లల 530 419) ఆని పిలుచు కొన్నాడు: సర్‌ ఇ: ఏ. బడ్డి అన్న చారి తకుని అభ్మిపాయానుసారం అఖెనాతన్‌ సూర్యారాధన వైదికార్యుల మ్మిత, నావితి, సూర్య ఆరాధనలను పోలివున్నది. సూర్చుని శక్తి. సౌందర్యాలను గూర్చి ఆఖెనాతన్‌ చెప్పిన సూక్రామి వేదాల్లోని సూక్తాల్లోని భావా ను పోలివున్నవని నర్‌ బడ్డ్‌ అభ్మిపాయపడిశాడ.. ఏషియా మైనర్‌లో పరిపాలించిన కస్సైట్‌ అన్న వంళరాజులు కూడ “'మరుత్తష్‌' పేరుతో మరుత్తులను, 'సురియష్‌ అన్న పేరుతో నూర్చున్ని ఆగాధించినట్లు తెలుస్తున్నది. మితాన్ని రాజుల లాగానే కసస్సైట్‌ రాజులు కూడ భారతీయార్వులే. వీరివి సమగాలిక రాజవంళాలే. ఇందుడు భారతీయార్యులకే |పధావదేవత, 2రాని యన్లకు కాదు. బోగజ్‌కుయి మట్టివలకంలో సంధికి సాక్ష్యంగా ఇదుడు కూశ పేర్కొనబడి రాడు. కాబట్టి మితాన్ని రాజులు బారతీయార్యులు కావటంలో ఏమి స దేహం ఆవసరం లేదు, దీన్నొంతాబట్టీ భారతీయ వైదికదేతలను ఆరాధించే ఆర్యరాజవంళాలు పళ్చిమ ఏశియాలో [కీ.పూ. 14వ శతాబ్ధం నాటికే వుండే వని తేలుతున్నది. అంటే బుగ్వేద దేవతలు, ఆ దేవతల' స్తుత్యారాధన క్రీ.పూ, 14వ ళతాబ్దం నాటికే వున్నదని కిచ్చితంగా చెప్ప వీలవుళున్నది. అటువం

వైదికవాష్య్మ్యయం 108 టప్పుడు (క్రీపూ. రవ శతాబ్ధం (పాంతందైన “అవెస్తా' లోని భాషకు బుగ్వేధ భాషకు సామ్యమున్నదని కేవలం దొని ఆధారంగా వేద రచనా కాలం కీ. పూ. "00.800 అన్న వింటర్‌ నిట్స్‌, హెర్టిల్‌ వంటి పండితుల నిర్ణయం సరికాదని లేలుళున్నటి. |

(కీ. పూ 6వ శతాబ్దం నాటిదని అంగీకరింపబడిన జరోస్పియన్ల పవ్మిత [గ్రంథమైన అవెస్తాలోని భాషకు, బుగ్వేదంలోని భాషకు గల సామ్యాన్ని, సామీ ప్యాన్ని బట్టి బుగ్వేద రచనాకాలాన్ని కీపూ. 1000-1200 అని కూడా నిర్హ యించటం మరొకవిధంగా కూడ సమఎజసంగా లేదు. [కీ. పూ. 1000 [పాంఠతం వాడైన యాస్కు-నినాటికి వైదిక శబ్దాలు దేవతలు కొన్ని అనగాహనకు దూర మైనవి మరికొన్నిటి అర్థనిర్ణయంలో మతభేదం ఏర్పడింది. ఉదా॥కు “నాసత్య" దేవత నిర్ణయంలో అభి పాయభేదం కన్పిస్తున్నది. 'నాసత్య' అంటే “ఆసత్యం కాని” అంటె సత్గస్వరూపుడై న దేవక అని కొందరు అర్థాన్ని నిర్ణయించారు. యాస్కుడు “నాసత్య' అంటే ముక్కు (నాస) నుంచి పుట్టికవాడని అర్థం చెప్పాడు, దీన్నిబట్టి శబ్దార నిర్ణయంలో, దేవతల స్వరూప నిర్ణయంలో వైదిక కాలంనాటి నిజమైన ఆభి పాయాలు విస్కృతాలై యాస్కునినాటికి అభ్నిపాయ భేదాలు ఏక్పడినవని తెలుస్తున్నడి. కాబట్టి వేవరచనలకు యాస్కునికి నడుమ కొన్ని వందల సంవత్సరాలు జరిగిపోయిశాయని, అందుకే నిజమైన అర్ధాలు విస్కృతాలై నాయని చెప్పవలసివుంటుంది, యానస్కునికి పూర్వుడైన కౌత్సుడు దురవ్రగాహ్యం, అర్థవిహీనం, భిన్నార్ధాలుగల వేదమం[తాలకు ఆర్థం చెప్పబూను కోవటం వ్యర్థమని చెప్పాడు. దీన్నిబట్టి యాస్కుని (కీ. పూ. 10 వ శతాబ్దం) నాటికే కాదు, అంతకుపూర్వుమే వేదాలు దురవగాహ్వాలు, ఏకాభిిపాయం కదర నివి అయినవని, ఇట్లా జరగటానికి కారణ, అప్పటికే ఆవి (పొచీన రచనలు కావటం, మరియు వైదిక [పజలకు ఇతర జాతులతో, సంస్కృతులతో బాగొ పరిచయమేర్చడి [పభావితులు కావటం ఆని ఊహించవచ్చును. ఇదంతా జరగ టానికి కొన్నివ-దల సంశకత్సరాలై నా పట్టీవు డవచ్చును. వేదవ్యాసుడు మవో భారతకాలం నాటివాడు. అంటే [కీపూ. [18 వ శలాబ్బ) [పాంతఎవాడన్నమాట. అతడు వైదిక మంతాలను [కమరూపంలో విభజించి సంకలనం చేసినాడు, అప్పుడు వేదవ్యాసుని నాటికి మం్యతరచన సమా_ప్తమైనడిని తెలుస్తున్నది. దీన్ని బట్టి వేదమంగత్రాల్లోని అర్వాచీన మం్మతాల రచన దాదాపుగా క్రీపూ 12వ

104 సంస్కృత సాహిత్య చరిత్ర శతాబ్దం [ప్రాంతంలో జరిగిందని నిర్ణయించవచ్చును. వేదమం[తాలన్నీ ఒక్క కాలంలో [వాయబడినవి కావని, భొషాదృన్టితో, ఉచ్చారణల దృష్టితో, దేవతా [ప్రాధాన్న విభేదం దృష్టితో పరిశీలస్లే స్పష్టమౌతున్నడి. బుగ్వేద లోని సూక్తాల్లోనే ఈ విభేదం కనిపిస్తున్నదంటే బుగ్వేద, అథవ్వ వేదాల్లో వున్న విభేదం చెప్పనవసరంలేదు. బుగ్వేదంలోని ఉబ్బారణలు అథర్వవేదం నాటికి మారిపోయినవి. అథర్వ వేదంలోని శబ్దాల ఊబ్బారణ లౌకికస ంస్క్బ్బృతోన్ముఖమై కన్పిస్తున్నది. కాబట్టి వేదమంత్రాల [పారంథ రచనలకు, అంతిమ రచనలకు మధ్య కొన్నివందల సంవత్సరాల ఎడమున్నదని అంగీకరించవలసి వుంటుంది. వేదాలను సంకలనం చేసిన వేదవ్యాసుని కాలం మరియు టోగజ్‌కుయి మట్టి ఫలకం కాలం ఆధాకంగొ వేదరచనా సమాప్తికాలాన్ని [కీ.పూ, 1800-.200 గా చెప్పవచ్చును మొత్తం మాతీ రళనాకు 500,1000 సంవత్సరాలు పట్టిందను కుంటే వేడ రచనాకాలాన్ని |కీ. పూ. 2000-2500 అని నిర్ణయించవచ్చును. జరో వయన్ల పవ్మిత (గ్రంథం 'అవెస్తా కీ. పూ. 8వ ళతాల్ధంలో (వాయబడిందని పండితుల అభిపాయఎ. జరో్షిఎయన్‌ మత (ప్రవర్తకుడు జరతుప్త) ఆ కాలం వాడు కాబట్టి ఆ (గంథం కూడ ఆప్పుడే [వాయబడిందని విమర్శకుల నిర్ణయ 2, ఇరో వ్రీయన్‌ చుతం జరతు వఏకంటె (పాచీనమైందిం 1కి. పూ. 6వ శతాబ్దంవాడైన జరతువి జరోవ్త్రియన్‌ మతాన్ని న:స్కం రించి బోధించిన ఆచార్యుడు. కాని ఆ మతాన్ని కొత్తగా టోధిఎచినవాడు కాదు. కాబట్టి జరోవ్లి యస్‌ మతం కీ, పూ. 6వ శతాబ్ద నాబికన్న (పాచీనమైంది అంటే బుగ్వేద రావానికి సమకొలికమైంవి. అటువంటప్పుడు 'అవెస్తా" భావ బుగ్వేద భాషల్లో సామ్వమున్నట్టయితే. బుగ్వేదాన్ని |కీ.పూ. 6వ శతాబ్దానికి చెం3ందని లాగే ఆవసరం లేదు. జరోవ్వి) యన్‌ ఆర్యులు, బుగ్వేదార్యులు కలిసివున్నప్పుడు వారి మతం ఒక్కటిగా వుండేది. చారి ఆంాధ్యదేవతలు ఒక్కట్‌గా వుండేవారు... వారు విడిపోయిన తర్వాత బుగ్వేదార్యులు నీంధు [ప్రాంఠంలో [పవేశించినప్పుడే తమవెంట ఆరాధ్యదేవతల స్తుతిపూర్వుకమైన సూ క్రాలను తెచ్చుకొనివుంటారు. ఆ తర్వాత సిందు [పాంతంలో ఇంకా [కమ [క్రమంగా [పాచ్య భూముల్లోని భారతీయ [పజలతో సంబంధమేర్పడి కప్పుడు అ [పజల భాషలి (ప్రభొవంచేత వారి భాషలో చాల తొందరగా చాలా మార్పులు ఏర్భడివుంటవి. అందుకే బుగ్వేదంలోని వివిధ సూ క్రాలల్లోని భాషలో బాల

వైదికవాజ్య్మయం 105 భేదం కన్పిస్తున్నది. ఆథర్వణవేద మంత్రాల భాషలో ఇంకా ఛాల ఖేదఎ అందుకే కన్పిస్తుంది. ఆంటే ఆ వివిధ సూక్తాల భాషలో మార్పు కాలభేవం వర్దినే కొక ఇతర జాతులతో నంపర్కం చల్లను -వచ్చి వుంటుంది- మరియు ఆథర్వణవేదంలోని మంాలు సంస్కృత భాషను [గహించిన ఆర్య అనార్య సంకరజాతులవారో, అనారణాళులవారో [హసినవి కూడ కాఎచ్చును. తన్మూలంగానే భాషరిలోనేకాక వర్జ్య విషయంలోను భేవం కన్పిస్తున్నది. ఇండో-యూరోపియను ఆర్యుల మతం పాళ్ళాత్యులు ఎప్పుడైతే వైదిః ధ్య్మూన్ని గూర్చి తెలుసుకున్నారో అప్పుడు వారికి (ప్రాచీన యూరోపియన్ల మతానికి వైదిశమఠకానికి చాల పోలికలు కోనిపించినవి. ఆట్లా పోలికలు వుండటానికి కారణం (ప్రాచీన వైదిక మతాను యాయులు, (ప్రాచీన యూరోపియన్లు ఒక్క స్థానానికి ఒక జాతికి -చెందివుడ టమే అని వారు నెశ్చయిచారు. ఆ జాతికి వారు ఆర్యులని నామకరణంచేసారు సర్పుషున్ని, నచ్చర్నితున్ని, నాగరికత గల వ్యక్తిని 'ఆర్య' అని సంబో . ధించటం [పాచీన భారతంలో వుండేది. ఆడే “అజ్ఞ, జౌ, అయ్య” అని భారతీయ దేళశభావల్లో రూపాంతరం చెంది కన్పిస్తున్నది. కాని _పాచీన భారతీయసాహి త్యంలో ఎక్కడా జాతి పేరుతో “ఆర్య” ళబ్దం వాడబడలేదు. వేదాలల్లో “పంచజనాః. పంచమానుషాః, పంచకితయః” మొకలై + పేర్ణతో ఐదు బాతులు మాతం పేర్కొనబడినవి. వారుయదు, తుర్వస, అను. (దువ్య, పురు అనబడే జాతులు. ఇవిగాక తృత్పు, నహూవ, సృంజయ, వృబీవంత, భరత (భరత జాతిలోనే పుగు మరొక శాఖ) బాతులు బుగ్వేదంలో పేర్కొనబఐడివవి. కాని వీకందరు "ఆర్య" జాతి పేరుతో ఎక్కడా పేర్కొనబడలేమ. ఆర్య జా నామ కిరణం అరునిక పాళ్చాత్య విద్వాంనులు చేసింప. “ఇంన్‌' అని పాంతం పేరు “ఆర్య' శబ్దం నంచే వచ్చింగని ఆ (చదేశంలో చాలా కాలం ఆరు?లు నివాసమేర్ప్చరుచుకోవట_చేక దానికి ఆ పేరు కలిగిందని అంటారు. భారత దేశంలో మధ దేళానికి ఆర్యావర్తమనే పేరు (ప్రానీన కాలంలో వుండేది. కాని అక్కడ నాగరికత చెందిన, యజ్ఞయాగాదులను అనుష్టించేవారు | నివసీ:చటం చేక దనికి ఆ పేరు కలిగివుంటుంఏ. ఆని జాతి పేమగా మాతం కాదు. మొత్తం మీద యజ్ఞయాగాదులను అనుస్టించే జాతి పత్వేకంగా బయట నుంచి వలస వచ్చిందని, వారికి ఆర్యులని పాశ్చాత్యులు నామకరణం చేళారు. వక్కడ్‌

106 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత నుంచే ఒక శాఖ విడిపోయి. ఏశియామైనర్‌ (ఆధునిక టర్కీ)కు వలనపోయి ఆక్కడ మితాన్ని, పిటైట్‌ వంశాల పేర్ట్ణతో రాజ్యం చేశారని, మరొక కాఖ భారత దేశంలో సప్త సింధువుకు వలస వచ్చినారని, వాఎలో పైన పేర్కొన్న జాతులు (పసిద్ధమెనవని ఓల్జెన్‌ బెర్గ్‌, మాక్స్‌ముల్తర్‌ వంటి విమర్శకుల అలి ప్రాయం. కాని భారతీయ సనాతన విద్వాంసులు దీనికి వ్యతిరేకంగా తమ అలి [ప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేశారు. కారతదేశమే వై దికధర్మానికి జన్మభూమి అని ఇక్కడినుంచే అగ్ని, వరుణ, ఇంద ఆరాధకులైన వై దికజాతులు ఇరాన్‌ దేశం, ఏశియా మైనర్‌లకు వలసపోయి తమ ధర్మాన్ని వ్యాపింపజేసారని, రాజ్యాలను స్టాపించారని వారు అంటారు. అప్పుడు ఆస్ట్రనిస్థాసంవరకు భారత దేశం గానే పిగణింపబడేది. కాబట్టీ అప్పటి భారతీయ మత సంస్కృృతులు దూర బేశ్చిమ (ప్రాంతాల వరకు సులభంగా పాకినవని వారు అభ్మిపాయపడినారు. సమస్త పావీన ధర్మాలకు అంటె జరో[ష్షియన్‌, (గీకు, రోమన్‌, యహూది మతాలకు వైదక ధర్మమే (పాతిపడిక మూలం అని వావి విశ్వాసం.

(పకృతి శక్తులను పూజించే, ఆ శక్తులకు హవిస్సులను అర్చించి ఆరాధించే జాతి అంటే ఆర్శజాతి మొదట మధ్య ఏశియా (పాంతంలో నివసించే వారని, వారు కొల[కమేణ యూరోపుకు, ఇరాన్‌కు, పశ్చిమ ఏశియాకు, భారత దేళానికి వలసపోయినారని ఆధునిక విమర్శకుల అభి పాయం. ఆయినా వారిలో ఆరజాతి మూల నివా స్థానమేడి ఆన్న విషయంలో ఏకాభిపాయుం లేదు. మాక్స్‌ముల్లర్‌ అనుసారం ఆర్యజాతి మూలనివాస [పాంతం మధ్య ఏశియా. [షాయిడర్‌, మేయర్‌లు యూరోపు ఏశియాలు కలిసేచోట అని అన్నారు. వేండర్‌ . లిథువేనియన్‌ భాషకు వైదికభాషకు చాల సామ్యమున్నదని చూపి, ఆర్యజాతి మూః౭నివాసం లిథువేనియా దేశం అని నిర్ణయఎచొడు. చాలామంది పౌల్‌ థీమే వంటి జర్మన్‌ విద్వాంసులు ఉత్తర యూరోపు భూములే ఆర్యజూతి మూలనివాసస్థానమని అంగీకరించారు. డా. గ్లైగ్స్‌ అభ్మిపాయానుసారం.

• అస్ట్రియా. వాంగేరీల (ప్రాంతం అర్యుజాతి మూలస్థానం. భారతీయ విద్వాం సుల్లో వాల గంగాధర్‌ తిలక్‌ అర్యజాతి మూలస్థానం ఊత్తర రష్యా, అంటే 'ఉత్తర (రువ భూము" ని నిర్ణయించాడు. ఈ విధంగా ఎన్నో అభివాయాలు కన్ని స్తున్నా. ఆర్యజాతి మూలనివాసస్థానం మవ్చవకియా అనటమే బహంళజనాంగీ కారం పొందిన మతం. మధ్యఏశియానుంచి ఒక కాఖ అతి (ప్రాచీనూలంలోనే |

వై దికవాజ్మయం 107 యూరోపుకు వలసపోయిందని విద్వాంసుల ఆభ్నిపాయు. తర్వాత ఒక శాఖ ఇరాన్‌దేశం మీదుగా భారత దేళానికి వలస వబ్చింఏ. భారత దేశంనుంచి మళ్ళీ ఒక శాఖ విజయపరంపరలము సాధిస్తూ పళిమృఏశియాను చేరుకొన్నది. అయితే ఆర్యజాతి ధార్మిక సంపదాయాలను ఆలోచనలను చెప్పేవి _పాచీనమైనవి వేద(గ్ర-థాలే. ఆ తర్వాత అవెస్తా (గంథంలోను ఆర్యశాతి ధార్మిక సంప్ర దాయాలు ఆలోచనలు [గంథస్థం చేయబడినఏ. అట్టా పోమినప్తుడు వారు తమ ధాక్మికి ఆచారాలను కూడ వెంట తీసుకొనిపోయారు. అందుకే వైదిక జరోన్రీిఎయన్‌, [పాబీన యూరోపు ధర్మాల్లో చాల సామ్యాలు కన్పిస్తున్నవి. ఈ ధర్మాన్ని అనుసరించిన కాతిని అంటే యూరోపు మొదలుకొని పశ్చిమ ఏశియా, ఇరాన్‌, భారతదే*౦ వరకు వ్యాపించిన ఈ జాతిని ఇండో - యూరో పియన్లు ఆంటారు. ఇండోయూరోపియన్డు [పకృతి శక్తులను ఆరాధించారు. వారు వికృతమైన దుష్టళ క్తుంను ఆరాధించలేదు. వారి దేవతలు కాంతి వంతమైనవారు. సమస్త ఆర్యజాతుల్లో “దైవ'ళబ్ధం వున్నది. ఆది “దివి దాతువునుంచి నివృున్నమైం3, *“దిజో ధాతువుకు కాంతి, (ప్రకొళం అని అర్థం. తేజోనఐతమైన ధివ్య శక్తులను వారు ఆరాధించారు. వారికి ఆదమ పిత ద్యౌః (ఆంటే అకాశం) అ మ మాత పృథ్వీ. వేదాల్లో 'ద్వావాపృథ్వీ'ల స్తుతి వేరువేరుగాను. జంటగాను చాలాచోట్ల చేయబడింది. (గీసు దేళంలో 'ద్యాః” “*జుయెస్‌ లేక దృయెస్‌”గా చెప్పబడినాడు, అతకు దేవతలందరికి పితృస్థానియుడు. స్వర్గలోకానికి పెద్ద ల్యాబిన్‌ భాషలో “దృయెని" "జుపి తరుగా చెప్పబడినాడు పితర్‌ ఆ బె పిత 'జ' ఆంటె ద్యాః ఆ) రూపాలు. ఆర్యజాతి మొదట అకాశం, భూమిని మాతాపితలుగా [గహించి పూ 3-చారని దీన్నిబట్టి తెఎస్తున్నది ఆరక్యజాతీకి మరొక [ప్రముఖ దేవత వరుణుడు. [గిసు దేశంలో ఇకడు “యూరకోనస్‌''గా పిలవజడి "డు ఇంతో-ఇరానియన్‌ కాలంలో *ద్యౌః' కన్న వరుణునికే ప్రాధార్య-.. వేదాల్లో వరుణుడు నైైశికమార్షాన్ని చూపే దేధతగా ,పశలసి ప౭డిశాడు రాను రాకు అతని [పొధాన్య: తగ్గింది. వరుణుని స్థానంలో ఇరాని కున్‌ ఆర్ములకు ““ఆహురమజ్ఞ * దేవత పముఖమైన వాడైనాడు, ఇం డోఎయూ కోపి యన్తి మరొ _పముఖదేవత అగ్ని, ల్యాటిక్‌లో అగ్నికి 'ఇగ్నిన్‌' అని పేరు.,లిథువేనయిన్‌ భాషలో “ఉగ్నిస్‌ అ౨, రష్యాభాషలో *ఓగోన్‌' అని పేరు ఇండో- ఇహనియన్లకు కూడ ఆగ్ని పవ్మిరమైక దెవతగానే వుండేవాకు, భారతీయార్యులు కూడ అగ్నా్యాకాధకులే కొని తర్వాత తర్వాత

106 సంస్కృత సాహిత్య చరిత భారతీయార్యులకు ఇందుడు (పథానదేవత అయినాడు, ఇతర దేవతలకు స్టాధా రం తగ్గింది. అవెస్తాలో ఇం్యదుడు 'పేర్కొానబడినా అతనికి భారతీయార్యులు ఇచ్చినంత [పముఖస్థానాన్ని వారు ఇయ్యలేదు. అంటే, భారతీయార్యులు తమతో ఇం[దున్ని తెచ్చుకున్నా భారతదేశంలో (ప్రవేశించినత ర్వాత అక్కడి పరిస్టితులసుబట్టి ఆ దేవతకు పాధాన్యం హెచ్చింద వాలి. అదే తర్వాత అనంతర వై దికయుగంలో ఇందునికి (ప్రాధాన్యం తగ్గి, విష్ణువుకు [పాధాన్గం ఎక్కువై, ఇం[దుడు కేవలం అమరాధిపతిగా నిలిచిపోయినాడు. ఇండో -యూరోపియన్లకు ఇంకా (పముఖమైన సమానదేవత-ఉవన్‌. (గీసు దేశీయులు ఉషస్‌ను 'ఏఉన్‌”, ల్యాటిన్‌లు “అరోరా” శ్చీరుతో ఆరాధించేవారు. ఊర్థ్వలోక లో నివసించే ఈ దేవతలను ఇండో-యరోపియన్‌ ఆర్యులు హవిస్సుఐను అర్చించి ఆరాధించేవారు. ఇ -గ్రీషులో దేవున్ని *604' ఆని ఆంటారు (పాచీశ ట్యుటానిక్‌ భాషలో దేవున్ని ఘూతోమ్‌ (౮%450-) అని అనేవారు. 'ఘూతోమ్‌” నుంచి జగ్మన్‌ భాషలో “గోట్ట్‌”, ఇంగ్లీషులో “గాడ్‌ ' అన్న శద్దాలు నివృన్నమైనవి. '“ఘూతోమ్‌ శబ్దం సంస్కృత “హూతి శబ్దంతో సమానమైంది. సంస్కృతలలో కన్చించే *ప్ర? వర్ణం ట్యుటానిక్‌ భాషలో “మ'గా మారటం సర్వసామాన్యంగా కన్నిస్తున్నది. సంస్కృత వుతమ్‌ లేక హూతమ్‌ అన్న శబ్దం అప్పుడు ట్యుటొనిక్‌లో ఘుతమ్‌ లేక ఘూతమ్‌గా మారుతుంది. *ోది (గేట్‌ అక్స్‌ఫర్జు ఇంగ్లీషు డిక్షనరీ”లో “వమూత,' ళబ్దభవం ఘూతోమ్‌ ఘూతోమ్‌ శబ్దభవం గోట్ట్‌ అని, గోట్ట్‌ శబ్దభవం గాడ్‌ అవి అంగీకరిఎపబడి ది. 'హూత' అటే 'పోమాదుల ద్వారా ఆహ్వానింప బడే ' అని అర్థం. దీన్నిబట్టి మూల ఆర్గజాతి హవిస్సులసు అర్పించి దేవ తలను ఆహ్వాని :చి ఆరాధి:చేవారని తెలుస్తున్నది. ఇండో-ఇరానియన్లు కూడ అగ్నిలో హవిస్సులను ఆర్పించి దేవతలను ఆహ్వానించేవారు. అందుకే వారు అగ్నిని పవ్మితమైన దేవతగా భావించారు. మరణాంతరం జీవి పక లోకం చేరుకుంటాడని ఇండోయూరోపియన్లు విశ్వసించేవారు. పితృపూజ ఇండో యూరోపిను ఆర్యజాతుల్లో అంతటా కస్పిస్తున్నది. వైదిక జరోష్టియను మతాలు

ఇక ఇండో-ఇంానియన్‌ ఆర్యులు ఒక శాఖగా మూల నివాసస్థానం నుంచి విడిపోయి. ఇప్పటి ఇరాన్‌ దేక 1పాంతంలో చాలాకాలం కలిసి జీవిం చారు. కాబట్టి ఇండో-యూరోపీయన్ల కన్న ఇండో -ఇరానియ న్లకు మత థార్మిక

వై దికవాబ్మయం 100 సంప్రదాయాల్లో, భాషా విషయాల్లో ఎక్కువ సామ;ం కన్పిస్తున్నది. పారి ఆరాధ్యదేవతలు కూడ ఒక్కటిగానే వున్నారు. వేదాల్లో పేర్కొ నఐడిన సూర్య దేవత మి[తుడు జేంద్‌ అవెస్తాలో మిహిరుడుగా పేర్కొనబడినాడు. ఇందదుడు వేదాలలో కన్నా అవెస్తాలో తక్కువ చూపుతో చూడబడినా, ఆవెస్తాలో అతడు వున్నాడు. వేదాల్లో ఇందుడు వృ త్రాసురుని చంపిన వృత్తాంతం చాల గొప్పగా బాల సార్దు చెప్పబడి :ది. ఇందుడు 'వృ తహన్‌' అంటే వృ్మతహంత షనిగా 'పేర్కొనబడినాడు. అవెస్తాలో కూడ ఇందుడు వృతుని చంపినవాడుగా 'వర్మెతమ్న "గా పేరొగైనబడినాడు. వేదాల్లోవలెనే ఇంద్రుడు అవెస్తాలో యుద్ధ దేవతగా చెప్పబడినాడు. ఇందుకు శ్యతువుల పుక దుర్గ భేదనంలో తోడ్పడి నట్టుగా గొప్పగా చాలసార్లు వేదాలల్లో వర్ణింపబడినాడు. ఆనార్యరాజుల విజయంలో ఆర్యులకు ఇందుని అండదండలు చాల ఆవసర మైనవి. అందుకే భారతీయా ర్యులకు అతడు [పథాన దేవత అయినాడు. ఇరానియన్‌ ఆర్యులు భారతీయార్యుల వలెనే పితరులను ఆరాధించారు. పితరులను వారు “ఫవసీ" అని అన్నారు. వేదాల్లో యముడు పితరలోకానికి అధిపతి, మృత్యువుకు అధిపతి. అవెస్తాలో అతడు స్వర్గాధిపతిగా చెప్పబడినాడు. యమవైనస్వతుడని వేదాల్లో చప్పబడగా అవెస్తాలో ఆతడు *“యిమ వివన్వహత్‌' అని చెప్పబడినాడు. వేదాల్లో చెప్పబడిన “సళమ్సి అవెస్తాలో “హోమ” గా కన్పిస్తున్నది. 'స' 'వా' గా మారటం సామా న్యమే. భార తీయార్యులకు వలెనే ఇరానియన్‌ ఆర్యులకు సోమరస ప్రీతికర మైన పానీయం. దీనికంతటికి బంగారు, వెండి ప్యాతలను ఉపయోగించేవారు. ఈ సోమరసమే తర్వాత అమృతంగా చెప్పబడి=ది. ఈ ఆమృతాన్నే సుపర్జుడు ఎత్తుకొని వచ్చినట్టు కథ మహాభారత:టో చెప్పబడింది. సోమలత పర్వతాల్లో లభిస్తుంది. దాన్ని కెచ్చి దంచి రసం తీసి వడబోసి పాలతో కలుపుకొని తాగే వారు. యజ్ఞయాగాదుల్లో ఇది పథాన కర్మ. పరుణుడు నాసత్యలు, ఆర్మమన్‌ దేవతలు వేదాలల్లోను అవెస్తాలోను సమానంగా కన్పిస్తున్నారు. వరుణుని [ప్రాధాన్యం మొదట ఎక్కువగా వుండేటీ. అతడు వేదాల్లో మితునితో కలిపి జంటగా “మి[త్రావరుణుడు”గా స్తుతింపబడినాడు. అవెస్తాలో సర్వ శేస్టమైన [పధానమైన దేవత '“అహురమజ్డా”. ఆ దేవత వరుణుని రూపాంతరమే అని విమర్శకుల అభ్మిపాయం. ఆహుర =2=ఆసుర, మజా మహాన్‌ అని ఆ శద్దారం, బుగ్వేదంలో కొందరు దేవతలు అసురులని పిలు వబడినారు. “అసుర" శబ్ధంలోని అసు అంటే విశిష్టమైన, పాణ శక్తీ సంపన్నమైన బలంతోకూడిన, సామర్థ్యంతో

110 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత కూడిన అని అర్ధాలు. ఇంద, వరుణ, సవిత, ఉషస్సులు ఆసురులుగా బుగ్య్వే దంలో పేర్కొనబడినారు.. “మహద్‌ దేహనామసురత్వ మేకమ్‌””-అని బుగ్వే దంలో ఒకచోట చెప్పబడి -ది. అంటే దేవతల్లో కన్పించే సామర్థ్య ళక్తి ఒక్కటే అని. ఇక్కడ అసుర శబ్ద) “సామర్థ్య శకి అన్న అర్థంలో (పయోగింప బడి వున్నది. భారతదేశంలో 'అసువి శబ్దం వైదికయుగం తర్వాత రాక్షసులను, దుష్టులను, దేఎతలకు శతువులను సకేతిస్తూవచ్చింది. అసుగులంటే ఈనార్యులని (గహింపబడుతూ రావటం చేత “అనుర' కు వ్యతిరేకంగా దేవతలకు “సుర'లనే 'పేకు ఏన్పడిం3. వైదికార్యులకు వలెనే ఇవాఎయన్‌ ఆర్యులకు అగ్ని పవిత మైంది. వేదాలల్లో చెప్పబడిన అమృత అవెస్తాలో 'అమేషా'గా పేర్కొనబడింది. వై దకమళానుయాయుల్లో. వలెశే జరతువ్తంుతానమయాయులు, ఉపశయనం వంటి కర్మను అవ ష్టిస్తారు. వేదాలల్లో “బుతం యొక? మహతత్త్యం చాల ఎక్కువగా చెప్పబడింది. 'బుతం' అంటే “సత్యం, ఆవినాశమైన శ క్రి'- అని అర్థం. 'బుతం” పన్దినే ఈ సృష్టి ఉత్పత్తి జరుసుతుందని, స్మష్టికి ఆదిలో బుతం వుండెనని చెప్పబడి:ది. సమస్త దేవతల్లో బుతమే కారణస త్త రూపంలో వుంటుంది. ఈ సత్త సహాయంతోనే సృష్టి నడుస్తున్నది. సృష్టి ఎలనానికి బుతం ఇరుసు వంటిది. అవెస్తాలో కూడ బుతం యొక్క (ప్రభావం చెప్పబడింది. ముతం అక్కడ “అళ'గా పేర్కొనబడింది. “తేల్‌-ఎల్‌-ఆమర్మా' అనే రొజు (శీ పూ. 1400 [పాంతం) బుతాన్ని 'అర్హ'గా తన శిలా శాసనంలో వర్ణిం చాడు. బుతం-అర్హ-గాను, ఆర్త-అళగాను మారి-ందనుకోవాలి. (పపంచంలో ఒకే ఒక్క మార్గం వున్నది. అవ 'అశ మార్గం, అది గాక వేరే ఏ మార్గం లేదు, అన్ని మార్గాలు అసత్యాలై నవి అని అవెస్తాలో చెప్పబడింది. జరో వ్ర్రయన్‌ మతంలో బుత్విజుని '“ఆథవన్‌" (ఆథర్వన్‌) అని పిలుస్తారు. వైదిక మఠాను యాయులకు బుక్విజుడంటె ఎంత గౌరవమో జరో వ్ర్ర్యయన్హకు “ఆ(థవన్‌" అంటే ఆత గౌరవం. వేదాలల్లో చెప్పబడిక 'పహోమం' అవెస్తాలో “హటఓమ్‌'గా పేర్కొనబడి ది. 1పపంచంలో రెండు తత్ర్వాలుంటవని జరోవ్త్రయన్స విశ్వాసం. ,ఒకటి = మంచి, రెండు-చెడు. వీటినే సత్తు, ఆసత్తులని, సత్య, ఆసత్యాలని అనవచ్చును" సత్తు ఈశ్వర రూపహైంది. దీన్ని అవెస్తాలో “1 స్తెంతోమైను”ొ ఆని చ్చెపారు. అసత్తు రాక్షసరూపమైంది. దీన్ని అవెస్తాలో *అం గోమైనుూ అని అన్నారు. ఈ

వైదికవాజ్బ్యయం శే!

స్తెంతోమైన్యు, అం[గోమైన్యులకు ' నిరంతర సంఘర్షణ జరుగుతుం. ఎట్టా అయినా చీవరకు సత్తుకే విజయం లభిస్తుందని వారి విశ్వాసం ఇంద, వృతుల సంఘర్షణలో ఇదే | పకిబిందించిండి. వేవాలల్లోను ఇటువంటి సంఘర్షణ చెప్ప బడక పోలేదు. వేదాల్లో కూడ ఇంద్ర వృత సంఘర్షణ ఈ భావంమీద ఆధార పడిందే. తర్వాత వేదాల్లో బాలాచోట్ల తమస్సును జ్యోతి జయించిశట్టుగా చెప్ప బడింది, అదికూడ సత్తు, అసత్తుల సంఘర్షణకు (పతీకాత్మకమే, దీనినే తర్వాత సురాసుర సంఘర్షణ, దేవతారాక్షస సంఘర్షణ థభాంతీయులు చితించారు. లౌకికవాబ్బయంలోని నాటక కాన్య |ష్యకియల్లో ఈ సంఘర్షణమే నాయక, (పతినాయకుల రూపంలో చిితింపబడి ది. ఈ సత్య అనత్య, ధర్మ అధర్మ, సత్తు అనత్తుం సంఘర్షణలో చివరకు మంచికే విజయా లభించినట్లుగా, చెడు _నశించి పట్టుగా చెప్పబడింది. ఈ సత్తు అసత్తుల సంఘర్షణమే టై వీలో దేవుడు - ఎెళాన్‌ సంఘర్షణగా చిితింపబడి కన్పిస్తున్నది. వైదిక మజానుయాయులు యజ్ఞాన్ని సత్య్మరూపంగా దర్శించారు. అందుకే అస్మదూపమైన అసురులు, రాక్షసులు, దైత్యులు, దానవులు యజ్ఞాన్ని ఎదిరించినట్లుగా చితించి చివరకు సత్తు చేతిలో వివాళం చెందినట్లుగా చెప్పబడినారు. ఇటువంటి కథలల్లో అక్కడ కూడ సత్యసంఘటనల ఆటే చార్మితక సంఘటన ఛాయలున్నా చాలామట్టుకు ఆ కథలన్నీ ఈ సత్తు ఆసత్తు; సంఘర్షణకు (పతీకరూపంగానే కల్పింపబడినవి.

'వెదిక దేవతలు

ఆర్యులు శక్రిమంతమైన, దీప్తిషంతమైన, తేజోమయమైన (పకృతి శక్తు

లను ఆరాధించారు. మధ్య ప్రాచ్యభూమిలో, ప్రాచీన భారత ంలోవలె వీరు మాతృదేవ తకు [ప్రాధాన్యమియ్యలేదు. ఆటవిక జాతుల్లో కనిపించే దున్టళక్తుల ఆరాధన కూడ ఆర్యుల్లో కనిపించదు. సూర్య, అగ్ని, వరుణ, మరుత్తులు, విద్యుత్తు, మేఘం, ఉవస్సు మొదలైన [పకృతి శక్తులనే వారు దేవతలుగా చేసి స్తుతి చేశారు. కేవలం సూర్య చం[ద మరుత్తు ర్మాతిపగళ్ళు భూమి ఆళాలు వంటి (పకృతిదేవతలనే కొక వైదికార్యులు నదులను కూడ ఆరాధించి స్తుతించారు. ఇంకా “బుతం, 'శద్ధ, మన్యు, కిమ”* వంటి అమూ ర్తభావాలను దేవతలుగా కూడ వారు ఆరాధించారు. తాము భుజించే ఆవారపదార్థాలను అగ్నిమఖ:గొ దేవతలకు అర్పించి ఆవహ్వాానించేవారు. ఆ (పకృతి ళక్తులు తమలో (ప్రవేశించి లెమకు బుద్ధి, దీర్థాయుష్షు, ఆరోగ్యం తేజస్సు, శక్తి, వీర్యం ఇయ్యాలని వీరు

112 సంస్కృత సాపొత్య చరిత కోరేవారు. తమకు వీటన్నిటిని ఇయ్యమని కోరటమేకాక వారు విశ్వశాంతి, విశ్వ బంధుత్వాన్ని కూడ యాచించారు, మానవుల్లో పరస్పర మ్మైతి, సౌహార్డభావా లను పెంపొందించమని కోరారు---

మితస్యాహం చమషా సర్వాణి భూతాని సమీక్మే

మితస్య చతుషా సమీషామహే-యజు తర=18.

ఆ న్సేన్స స్నేహదృష్టితో అన్ని[పాణులను చూచెదనుగాక ! అందరూ కూడ పరసర్ప స్నేహదృ్భష్టి కఠిగివుందురుగాక !”

సామాన్యంగా వేదాల్లో ఒక్కవ్యక్రి తనకొరకు మా్మాతమే దేవతను యాచించటంకాక సామూహికంగా 'మాకు ఉమ్ము" అని కోరినట్టుగానే కన్పిస్తూ వుంటుంది. “మాకు శతిసంవత్సరాల జీవితం ఇమ్ము! మాకు ళుఖాలను ఇమ్ము...*' అని ఈ విధంగా [పార్థనలు వుంటవి. తమకేకాక అందరికి సుభా లను, కాంతులను, పుభాలను, ఆరోగ్యాన్ని ఇయ్యమని వైదికార్యులు (పార్థించారు. ఇతర మతాలల్లో వ్యక్తి తన కోరికలకే (పాధార్యమిచ్చినట్టుగా కన్పిస్తుంది కాని విశ్వకళ్యాణాన్ని కోరినట్టుగా కన్చించదు.

సర్వేఒ[త సుఖినః సంళు సర్వే సంతు నిరామయా;।

సర్వే భదాణి పళ్యంతు మా కళ్ళిద్‌ దుఃఖభాగ్‌ భవేత్‌, _ అని వైదికార్యుల ఆకాంక్ష,

ఒక్కొక్కసారి కాము వ్యక్తిగానో, సామూహికంగానో చేసిన ఘన కార్యాలు ఆయా దేవతా శక్తులకు ఆపాదించి ఆ.- దేవతలే చేసినట్టుగా కూడ వర్జిం బారు. తమ విజయాల్లో దండయ్యాతల్లో శతువినాళంలో తోడ్పడమనటం ముఖ్యంగా వేద మంథత్రాలల్లో కిన్చిస్తుంది. ఒకొకసారి ఉపస్సు వంటి దేవతాస్తు తుల్లో భవ్యమైన పకృతి వర్ణనలు మనోహరంగా చేయబడినవి. స త్త్వరూపమైన [పకాశవంత మైన శక్తులనే ఆర్యులు అరాధించారు. ఈ (పకృతి శక్తులకు రూపం వున్నట్టుగానూ వారు వర్టించారు. కాని ఆకారకల్పన ఎక్కడా స్పష్టంగా లేదు. ఉదా॥ కు జ్వాలలు అగ్నికి నాలుకలు, ళ₹ేతులు అయినట్టుగా వర్ణించారు. కిర జాలు సూర్యునికి చేతులు అయినట్టుగా వర్టించారు. అంతేగాక తర్వాత హిందూ మతంలో వలె ఎక్కడా దేవతలకు నిర్దిష్టమైన రూపకల్పన మాతం చేయబడ లేదు. ఎక్క డా వేదాల్లో వ్యిగవాలు, మూర్తల (పస్తావన కూడ లేదు. దీన్నిబట్టి

వై దికవాజ్యయం 118 ఆడ్యలు వ్మిగహారాధకులు కొరని చెప్పవచ్చును. యజ్ఞమే. వారి [ప్రధాన పూజా విధానం. యజ్ఞవిధిలో అగ్నిని (పజ్వలింపజేసి దానిలో హవిస్సులను దేవతలకు పేరు పేరునా అహ్వానించి అర్పించటం, ఆ దేవతల ఘన కార్యాలను అంటే (పకృతి శక్తి విధానాలను స్తుతించటం, తమకు ళకక్తి, విజయాలను ఇయ్యమని యాచించటం న్యూతం చేసేవారు. యజ్ఞంలో సోమరసాన్ని తయారు చేయటం, పానం చేయటం [పథాన విధిగా వుండేది. సోమరసపానం చేత దేవతలు మత్తులై ఘన కార్యాలు చేసినట్టుగా వారు |వస్తుకించారు. సోమరస పానం ఆర్యుల పూజా విభానంలో [పధానమైందిగా కన్పిస్తుంది. ఈ సోమరనపావానికి ఇంత (సాధాన్య మెందుకు వచ్చిందో చెప్పటం కష్టం. ఇది ఇరానియన్‌ ఆర్యుల్లోను కన్పిస్తుంది. (గీకు, ట్యుటానిక్‌ దేవతలు సోమరసం కాకున్నా మధుపొనం చేత మత్తులయ్యే వారని వున్నది. చూడబోతే సోమరస పొనం ఇండో = యూరోపియన్‌ ఆర్యుల సంప్రదాయంగా కన్పిస్తున్నది. ఒకవేళ సామూహికమైన యజ్ఞాచరణ సమ యంలో మధుపాన గోష్టి జరపటం వారికి [పీతికరమైంది కావచ్చును. అదే ఇరానియన్‌ మరియు ఖారతీయార్యుల్లో సోమరసపానంగా, అదొక పవి కార్యంగా పరిగణింప ఐడసాగింది. ఆర్యులురాక ముందు భారత దేళంలో కృషి, వాణిజ్యాలు అభివృద్ధి చెందిన ఉన్నతమైన నాగరికతగల జాతులు నివసించేవి. వారు శీలం, సదాచరణ (పధానంగల జాతులు కొవచ్చును. అందుకే దేవతలకు [పతి సక్షులైన దానవులు, దైత్యులు సదాబారం కలవారుగా, దానశీలురుగా సద్వ_ర్తను లుగా చి(త్రింపబడినారు. వారు మధుపానాన్ని హేాయంగా చూసివుంటారు. ఆందుకే ఆర్యులు తమ . యజ్ఞకార్యాలల్లో చేసే. మధుపానానికి పమ్మితరూపాన్ని ఇచ్చి రత్షించుకొని వుంటారు. వైదిక దేవతల్లో మరొక (వత్యేకత ఏమంటే దేవతలు ఒక్కరొక్కరుగానే గొక జంటలుగా కూడా ఆరాధింపబడటం. మి[తావరుణ, ద్యావా పృథ్వీ, ఆశ్వినులు జంటగా పేర్కొనబడినవారు. ఇద్దరికంచటె ఎక్కు వగా గుంపులుగా కూడా దేవతలు 'పేర్కానజడి కన్పిస్తున్నారు. మరుత్తులు, రుద్రులు, వసువులు, ఆదిత్యులు ఇటువంటి గుంపులే.

వైదిక దేవతలు మూడు విధాలుగా విభజింపబడినారు- ద్యుస్థానీయులు, ఆంతరిక స్టానీయలు, పృథ్వీ స్థానీయులు. వరుణ, పూవన్‌, మిత, సవితృ, సూర్య, విష్ణు, అశ్విన్యాదులు ద్యుస్థానీయ దేవతలు. ఇంద్ర, అపొంనపాత్‌,

ఖ్రి

114 సంస్కృత సాహిత్య చరిత పర్జన్య, ఆపః, రుద, మరుతాదులు అంతరిక్ష స్థానీయులు, అగ్ని, బృహస్పతి, సోమాదులు పృథ్వీస్థానీయులు.

వరుణుడు :-. వైదికార్యుల (ప్రముఖ దేవతల్లో వరుణుడు ఒకడు. ఇతడు ఇండో-ఇరానియన్‌ ఆర్యుల చేత ఆరాధింపబడిన దేవతయేకాక ఇండో- యూరోపియన్‌ ఆర్యుల దేవతగా కన్పిస్తున్నాడు. [గీకు దేశంలో వరుణుడు 'యూరోనన్‌'గా చెప్పబడినాడు. వైదికార్యులకు వరుణుడు మహ _త్వపూర్ణమైన దేవత అయినా ,ఎక్కువ (పచలితంగా ఆరాధింపబడే దేవతగా లేడు. వరుణుని స్తుతితో కూడిన సూక్తాలు 10, 12 మ్యూతమే వున్నవి. వరుణుడు (పత్యేకంగా కంటె మితునితో జంటగా '“మి[ఠతా వరుణుడు”గా స్తుతింపఐడిన సూక్తాల సంఖ్య ఎక్కువగా వున్నది, వేదాలల్లో ఇందుని తర్వాత వరుణుడే (పముఖమైక్ష దేవత. వరుణుడు సుందరమైన రూపం కలవాడుగా [పస్తుతింపబడినాడు, ఆతనికి ముఖం, కన్ను, చేతులు, కాళ్ళు వున్నట్లుగా చెప్పబడింది. సూర్యుడే ఆతనికి కన్ను. ఆ కన్నుతోనే ఆతడు మానవుల కర్మలను కనిపెడుంటాడు. వరుణుడు అందరి కంటే దూరదృష్టి కలవాడు. అతనికి వేయి కన్నులున్నట్లుగా కూడ (వస్తుతింపబడింది. అతడు భుజాలను వూపుతూ నడుస్తుంటాడు. రథం మీద చరిస్తుంటాడు. ఆతని రథం నూర్యునివలె దేదీపస్యమానంగా వెలుగుతుంటుంది. 'ఆ రథానికి అందమైన గురాలు పూన్పబడినవి. యజ్ఞాలలో అతడు దర్భగర్డి మీద కూర్చొంటాడు. ఆతడు బంగారు కవచాన్ని, మెరిస్సే వస్తా9లను ధరిస్తాడు. వరుణుడు ఊర్థ్వ్యలోకంలో సువర్ణ సౌధంలో కూర్చొని వుంటాడు. సహస స్తంభాల చేత, సహస్ర ద్వారాల చేత కూడిన మవీసౌధంలో కూర్చొని అతడు అతీత భవిష్యత్తులోకి చూస్తాడు. పితృగణాలు అతన్ని అక్క-డే దర్శిస్తారు. అక్కడ వరుణున్ని పరివేవ్టించి దూతగణాలు (గూఢచారులు) వుంటవి. అక్కడ నుంచి ఆ దూతలు లోకొలను నిరీక్షిస్తుంటారు. వరుణుడు లోకాలకు స్మమాట్టు, స్వరాట్టుగా (పస్తుతింపబడినాడు. చాలాచోట్ల వరుణుడు అసురుడుగా ఆసురళ క్తి కలవాడుగా చెప్పబడినాడు, ఆతని అనిర్వచనీయమైన శక్తికి మాయ అని పేరు. ఆ శక్తి ద్వారా అతడు లోకాలను ఏలుతుంటాడు. వృష్టిని కలిగించి ఆతడు [పాణులను పోషిస్తుంటాడు. ఆతని [ప్రమేయం లేకుండా లోకంలో ఏమీజరుగదు. అకౌళంలో ఎగిరే పక్షుల, సమ్ముదంలో పయనించే ఓడల వాడలు కూడ ఆతనికి తెల సును. అతనికి తెలియనిరవాస్యమేదీ లోకంలో లేదు. అతనికి తెలియక

వైదికవాబ్బయం 115 ఒక (పాణి కనురెప్పనైనా వాల్బదు ఎక్కడ ఏమి జరుగుళుందో అతశు కనిపెట్టుకొని జ్మాగత్తగా పరిశీలిస్తుంటాడు. సూర్యున్ని ఆకాళంలో [ప్రకాశింప వేసేవాడు కూడ వరుణుడే అతడే ఉవస్సును (పేరేపిస్తుంటాడు.

మాయావాం మృత్రా వరుణా దివి నో

సూర్యో వ్యోతిశ్చరతి చితమాయుధమ్‌

తమభేఐ వృష్ట్యా గూహథోదివి

పర్జన్య [దప్పా మధుమంత ఈరతే. బుగ్‌ 5ంరీ8ి-శీ

'““హే మిత్రా వరుణ ! మీ మాయాళ క్తి వల్లనే ఆకాళం వున్నది. చిత విచ్శిత కిరణాలతో కూడిన సూర్యుడు ఆ ళక్థివల్లనే చరిస్తున్నాతు. ఆకాశాన్ని మేఘాలతో, వృవ్లితో కప్పేస్తున్నారు. అళక్తి వల్లనే పర్జన్యుడు మధు సమాన మైన జలబిందువులను కురిపించి లోకాలకు పభసంతోషాలను . కలిగిస్తున్నారు. ఇదంతా నీ మాయాళ క్షి. యొక్క (ప్రభావమే.

వరుణుడు నైతిక దేవతగా చాల (వస్తుతింపబడినాడు. పాపకార్యాలు అతన్ని కృుద్ధున్ని చేేస్తవి. [(వతథళంగం, అనృతం ఆతనికి ఆయిష్టమైన కార్యాలు. పాపులను అతడు దండిస్తాడు. అతడు తన పాళంతో పాపులను బంధి స్తాడు..ఇంకొక వైపు వరుణడు కరుణాహృదయుడు అని (పస్తుతింపబడింది. తన అపరాధాలను అంగీక రించిన పాపులను అతడు అన్ముగహ దృష్టితోచూస్తాడు. అతని కృపాళ_క్తిఆపారమైంది. ఆతడు పాపబంధాలనుంచి (ప్రాణులను, పితృ్ళలను విడిపిస్తాడు. ఒకచోట స్వూక్తకారుడు కట్టుకొయ్య నుంచి పవవుల దొంగ తాళ్ళను పిప్పి ఎట్టా ఎత్తుకొని పోతాడో అట్లా తమ తమ పితరుల పాపొలను మాయం చేయమని వరుణున్ని యాచించాడు---

అవ్మదుగ్గాని పీత్యా నృజనః

అవయావయమ్‌ చకృమ తనూభిః

అవరాజన్‌ పవఒతృపమ్‌ న తాయమ్‌

సృజ వత్సమ్‌ న దామ్నః వసివ్టమ్‌,

116 సంస్కృత సాహిత్య చర్మీత

ఉపాసకులు తమను పాపాల నుంచి దూరం చేయమనటమే కాక తమకు సంపదలను ఇచ్చి రక్షించమని కూడ వరుణున్ని యాచించారు. (పతి చోట వరుణుడు పాపాలను దూరం చేసేవాడు గానే (వస్తుతింపబడినాడు. మానవుల గుణదోషాలను వరుణుడు తెలుసుకుంటాడు. ఎట్లాఅయిడే భూమి మీద చ్మకవర్తి గూఢచారుల ద్వారాతన రాజ్యంలోని వార్తలను తెలుసుకుంటాడో అదే విధంగా పైలోకంలో వుండే వరుణుడు ్మపాణుల గుణదోషాలను దూతలద్వారా తెలుసు కుంటుంటాడు. అతడు [పాణుల గుణదోషాలను దర్శించి వాటికనుగుణమైన ఫలాలను ఇస్తుంటాడు.

విశాలమైన సము దమధ్యభాగంలో జక నావమీద అధిష్టితుడై వరుణుడు వసిస్టుని వృదయంలో సాఖత్కరించాడు. దాన్నే ఆతడు ఇట్టా వర్థించాడు---

ఆ యద్‌ రహోన వరుణళ్చ నావం

(ప్రయత్‌ సముుదమీరయావ మధ్యమ్‌

ఆధి యదపాం స్నుఖిళ్చరావ -

(ప్యప్రేంఖ ఇంఖయావహై కుభేకమ్‌. బుగ్‌. 7=088=38

అసురవరుణుడు ఇండో ఇరానియన్‌ ఆర్యులకు [(పధానదేవత. అసుర వరుణుడే భర్వాత జరో్షీ యన్‌ మతంలో మవిదేవత ' అహురమజ్జిగా రూపొందాడు.

వేదాలల్లోని వరుణుని వర్ణనను పరిశీలిస్తే తర్వాత పౌరాణిక యుగంలో అభివృద్ధి చెందిన నారాయణ, విష్ణువుల వర్ణనలకు దగ్గరగా వున్నది. వరుణుడు సత్య, బుకాలను కొపొడే దేవత. ఆ అభ్మిపాయం నుంచే సత్యనారాయణుని రూపం వికసించింది. [వతభంగం, అనృతం అంటే ఇష్టం లేనివాడు వరుణుడు, హారిశ్చం[దుడు తనకు కుమారుడు కలిగితే వరుణునికి ఐలియిస్తానని, అది నెర వేర్చలేదు. అవ్వుడు వరుణుడు అతన్ని జలోదర రోగ పీడితున్ని చేశాడని శతపథ (వాహ్మణంలోని కథ. ఇటువంటి వాగ్దాన (వతభంగాలు చేసి కష్టాలను తెచ్చుకొని, చివరకు తమ తప్పును “(గ్రపాంచి పళ్ళ్చాత్తప్తులై భగవదను[గహాన్ని పొందిన మావోత్మ్యపు కథలే సత్యనారాయణ [వత సందర్భంలో వినిసింపబడు తవి. కాబట్టే బుత్మపియుడై న వరుణ దేవతయే నారాయణుడుగా, సత్యనారా

వైదికవాబ్బ్మయం క? యజణుడుగా వికాసం చెందాడని చెప్పవలెను. వరుణుడు ఊర్ధ్యలోకంలో సువర్డ సౌధంలో కూర్చుంటాడని చెప్పబడింది. అదే వ్లైకుంకలోక కల్పనకు దారి తీసింది. వరుణ శబ్దం “వృ'ధాతువు నుంచి ఏర్పడింది. “వృ అంటే ఆచ్భా దన, ఆవరణ అని ఆర్థం. భూమిని ఆచ్చ్భాదించింది, ఆవరించి వున్నది ఆకాశం. “వృణోతి సర్వమ్‌” అన్న వ్యుత్పత్తి అనుసారం వరుణుడు జగత్తును ఆచ్చాదించేవాడు, ఆవరించి వుండేవాడు అని తెలుస్తున్నది. అంటే. జగత్తును ఆవరించి వున్న ఆకాశంలో వుండి సమస్త (ప్రాణుల కార్యశలామాలను నిరీక్షించే వాడు, [పాణుల కర్మలకు సొమిగా వుండేవాడు కాబట్టీ ఆ దేవతకు వరుణుడు అని పేరు కలిగి వుంటుంది. సూర్య[భమణ ళక్రికి (సతీక అయిన విష్ణువు తర్వాత కొలంలో [ప్రముఖ దేవతగా అవతరించాడు. వరుణ దేవతకు చెప్పబడిన గుణ లక్షణాలన్నీ విష్ణువులో కన్పిస్తున్నవి. కాబట్టి వరుణుడ- ఈర్వాత విష్ణు వుతో కలిసీ ఏకేశ్వరుడుగా రూపౌందినాడని చెప్పవచ్చును. వరుణుడు సము[ద మధ్యంలో పడవమీద అధిష్టించినట్లుగా వసిష్టునికి గోచరించాడు. అదే తర్వాత విష్ణువు సముద్రంలో ఆదిశేషుని పడగల మీద పవ్వశించిన ఈఠూసంగా వర్టిల్లింది. జలాధిపతి ఆయిన వరుణుడు సమ్ముదంలో పవ్వశిస్తూ, సముుద్రరాజు కూతురుని వివావమాడిన విష్ణువు అయినాడు. 'సమ్ముదుని కూతురు జలళ _క్రికి [పతీక కావచ్చును. నావలమీద వ్యాపారంచేసి సంపదలు సీకరించే జాతికి "అందుకే లక్ష్మీ, నారాయణులు ఇష్టదేవతలుగా పరిణమించారు. వరుణుడు దయాళువు. పాపులను, (వతభంగంచేసిన వారిని శిక్షించేవాడు. ఆరాధించే వారిని రశ్మించే వాడు. పాపకార్యాలను ఆంగీకరించి పళ్ళాత్తాప తప్తులైన వారిని కరుణించే వాడన్న వర్ణనలో తర్వాత వికసించిన భక్రితత్త్యం యొక్క బీకాలు స్పష్టంగా కన్పిస్తున్నవి, ఈ భక్తితత్తంం నారాయణ, విష్ణువును ఆధారంగా - చేసు కొన్నటువంటిడి. నారాయణ, విష్ణువులు కూడ పాపులను శిష్షించి. ఉపాసకులను రక్షించే దేవతలు ఇంకా తర్వాత వాసుదేవన భక్తి వికసించి వ్యాపించిం డె. వాసుదేవునికి, యాదవ కృష్ణునికి అభేదం కలిగింది. వరుణుడు నారాయణు డుగా ఏర్పడిన తర్వాత రానురాసు విన్లు నారాయణులకు అభేదం కలిగింది. ఎప్పుడై తే వాసుదేవ కృష్ణభక్తి విష్ణు సంప్రదాయంలో నమ్మిళితమైందో విష్ణువుకు కృష్ణ, వాసుదేవులకు అభేదం ఏర్పడింది. కృష్ణుడు నల్సనివాడు.. కాబట్టే సువర్ణ తేజోమయులుగా ప్రస్తుతింపబడిన వరుణ, విష్ణువులు కూడ [కమంగా

118 సంస్కృత సాహిత్య చలిత నల్లని విష్టువుగానే రూపొందారు. అందరు ఒకే దేవతయొక్కు మారుపేర్దుగా, అవతారాలుగా చెప్పబడినారు. ఇంకా రానురాను ఎంతోమంది మవోపురుషులు, నూతన మత [పవ ర్తకులు నారాయణ, విష్ణువుల అవతారంగా చెప్పబడినారు. భ క్రి, అవతారాలు, ఆరాధనలు, ' పూజా కై ౧కర్యాలు కాల్యకమేణ వెరితలలు వేసి వ్యాపించినవి. యజ్ఞాల స్థానాన్ని పూజలు, కైంకర్యాలు తీసుకాన్నవి మితావరుణులు- జంటగా (పస్తుతింపబడిన సూక్తాలు చాలానే వున్నవి, వారు (పత్యేకంగా కంటె కలిసియే ఎక్కువ (పస్తుళులకు షప్మాతులై నారు. వరు ణుని వలెనే మ్మితుడు కూడ ఇండో-ఇరానియన్‌ ఆర్యుల దేవత. వారిని వైది కార్యులు కూడ ,(ప్రస్తుతిందారు. అంటే భారత దేశంలో ఆర్యులు (పవేళించిన తర్వాత కూడ ఈ దేవతలు ఇద్దరు వారి ఆరాధనలను కొంత కాలం అందు కొన్నారు. మిత్రుడు వరుణునితో కూడి జంటగా ,పస్తుతింపబడిన సూక్తాలు చాలా వున్నని. వరుణుడు (పత్యేకంగా 10, 18 సూక్తాలల్లో ప్రస్తుతింపబడగా మ్మీతుడు ఒకే ఒక్క సూక్తంలో [పస్తుతింపబడినాడు. ఆ ఒక్క. సూతంలో 5 మంతాలు మూ[తమే వున్నవి, ఈ సూక్తంలోని వర్ణనను బట్టి మ్మితుని రూపాన్ని నిర్ధారించటం కష్టం. అతని దేవతాత్వ స్వరూపమేదో అస్పష్టంగా వున్నది. మి్మితుడు సూర్యుని [భమణాన్ని నిర్దేశించేవాడు కొవచ్చును. దీన్నిబట్టి ఇతడు అనేక సౌర దేవతల్లో ఒకడు అని చెప్పవచ్చును. ఆవెస్తాలో ఇతడు సూర్య దేవళగానే (వస్తుకింపబడినాడు. తర్వాత లౌకిక సంస్కృతంలో “మితి శబ్దానికి సూర్యుడు, స్నేహితుడు అనే ఆర్థాలు కన్పిస్తున్నవి. మ్మితుడు స్నేవా విశ్వాసాలకు అధిదేవతగా అవెస్తాలో వర్జింపబడినాడు. కాబట్టి సూర్యుడు [పకృతికి మానవులకు సహాయం చేసేవాడుగా, స్నేపాతుడుగా “మ్య” దేవత రూపంలో ఆరాధింపబడి వుంటాడు. మి[త్రావరుణులు వేరు వేరుగా చేరు వేరు లతణాలు కలిగివున్నట్లుగా వర్ణింపబడినా జంటగా మాతం వారు అభేద రూపలక్షణాలు కలవారుగానే వర్ణింపబడినారు. అంటె జంటగా వీరు వరుణుని రూపలకణాలు కలవారుగా వర్జింపబడినారు. వారు యౌవనం కలవారు. వారు మెరిసే దుస్తు అను ధరిస్తారు. అంతరిక్షంలో వారు రథమెక్కి సంచరిస్తారు. వారి నివాసస్థానం నువర్ణమయు. వేయి_ధ్ధంభాలతో, వేయి ద్వారాలతో అం సువిశాలమైన భవకం,

వై దికవాజ్యయం 119 వారు గూఢాచారుల ద్వారా జగత్తులో జరిగే సమస్త విషయాలను తెలుసుకుంటాడు. వారికి కన్ను సూర్యుడు. సూర్యకిరణాలు వారికి చేతులు. వారు (ప్రపంచానికి చక్రవర్తులు, స్వర్గం, భూమి, అంతరిక్షం వార అధీనంలో వుండి నడుస్తవి. వారు నదులకు, వర్షానికి అధిపతులు. వర్షం వారి దయ వల్లనే కలుగుతుంది. ఒక సూక్తంలో పూర్తిగా వారు వర్షాన్ని కలిగించే దేవతలుగా పస్తుతింపబడినారు. అసత్యాన్ని వారు నిరోధిస్తారు. వారిని ఆరాధించక ఉ పేక్షించినవారిని వారు రోగ పీడితులను చేస్తారు. మ్మితావరుణులే '“ఆహుర-మజ్ఞ''గా రూపొందినాకని ఏ. ఏ, మాక్టోనెల్‌ అభ్మిపాయం. మ్మితావరుణుల జంటయే పొరాణిః యుగంలో నర నారాయణులుగా రూపొందివుంటారు. నారాయణుడు (శ్రీ కృష్ణునిగా అవతరించగా నరుడు అర్జునునిగా అవతరించినాడని పురాణాలు చెప్తున్నవి. మ్మిళుడంటే సూర్యుడు. మిత్రావరుణుల జంట సూర్యనారాయణునిగా కూడ అవతరించి వుంటు)ది.

పూషన్‌:- సౌర దేవతల్లో పూషన్‌ ఒకడు. బుగ్వేదంలో పూషన్‌ 8 నూక్తాలల్లో [పస్తుతింపనడినాడు. ఈ సూక్తాలు ల్‌, రీ మండలాల్లో వున్నవి. పూవన్‌ తల మీద జటలు వున్నట్లు, గడ్డం వున్నట్లు వర్ణింపబడింది. అతని చేతిలో సువర్ణమాల, అంకుశమున్నవిం అతని వాహనాలు మేకలు. అంటే అతని రథానికి మేకలు పూన్సబడుతవి. అతని సోదరి పూషా. పూషన్‌కు పూషా ఆంటే చాల (పేమ. అతడు సూర్యుని కూతురు 'సూర్యా"కు భర్త. ఆతని నివాస స్థానం స్వర్గం: అతడు (ప్రపంచాన్ని నిరీషీస్తు రథం మీద రాకపోకలు జరుపుతుంటాడు ఆతడు [పాణుల విపత్తులను దూరంచేసి రక్షిస్తుంటాడు తప్పిపోయిన పవవులను ఇంటికి చేరుస్తాడు. అందుకే అతడు ““విముచో నపాత్‌”- ముక్తి ప్పుతుడని స్తుతింపబకినాడు. అతడు 'ఆఘుజి'- తేజోవంకుడని స్తుతింపబడినాడు. పూవన్‌ అన్న ళద్దానికి అర్థం “పోషణ కర్త" సూర్ముని పోషవణళక్తికి. పూషన్‌ దేవర (పతినిధి అని చెప్పవచ్చును.

నవిత్స :- సవితృ మరొక సౌరదేవత. మ్మితునికన్న సవితృ ఎక్కువ మహాత్త్రపూర్ణమైన దేవతగా వేదాలల్లో కన్పిస్తున్నాడు. సవిత్న 1] సూక్షాలలో పస్తుతింపబవనాడ . ఈ సూక్తాలలోనే కొక ఇంకా అక్కడక్కడ కూడ సవితృయొక్క వస్తుకి వున్నద్ది. సవితృ హిరణ్మయ దేవత. ఆతని కన్నులు?

120 సంస్కృత సాహిత్య చరిత చేతులు, నాలుక అన్నీ బంగారు కాంతిగలవి. అతడెక్కే. రథం కూడా సువర్ణ మయమైంది. రథానికి రెండు, రెండు కంటె మించిన, గోధుమవర్ణంగల; తెల్లని కళ్ళుగల గుురాలు పూన్నబడుతవి. ఆ గ్యురాలు చాల వేగవంతమైనవి. రథం మీద స్వర్గం, భూమి నడుమ పయనిస్తూ సవితృ [ప్రాణుల పాపదోషాలను దూరం చేస్తాడు. ఆతడు బుకాన్ని అనుసరించేవాడు. తన హిరణ్మ హస్తాలను ఎత్తి అతడు అందరిని దీవిస్తాడు. నీళ్ళు, గాలి ఆతని అధీనంలో వుంటని. సవితృ హిందువులకు ఉదయకాలం ఉపాసింపబడే దేవత. గాయ్మతీమం(తంలో సవితృ ఉపాసనే వున్నది. గాయ్యతీమం[తం చాల పవిత్రమైంది. సంధ్యాసమయాలల్లో మం(తాన్ని జపించటం ధర్మమని హిందూవులు తలచారు. దీన్నిబట్టి సవితృ ఉపాసన భారతదేశంలో (ప్రధానంగా వుండేదని చెప్పవచ్చును. సవితృ దేవత సూర్యునికన్నా లిన్నంగా వేదాలల్లో (పస్తుతింపబడినా ఆతడు సౌర దేవతల్లో ఒకడే. సవితృ, సూర్యులు అభిన్నరూపంగా కూడ వర్ధింపబడిన చోటులు వేదా లలో వున్నవి. 'సవితృ' శబ్దం *స్తూధాతువునుంచి ఉత్పన్నమైంది. *'స్తూ అంటే 1పేరేపించటమని అర్థం జగళ్తుయొక్క- 'గతికీ, సంచారానికి (ప్రేరణ ఇచ్చే శక్రియే సవిశ్చదేవత. సూర్యుడు :--- సౌరదేవతల్లో సూర్యుడు [పముఖమైనవాడ . సూర్యుడు 10 సూక్తాలలో (పన్తురింపబడినాడు. అతడు స్వయంగా మి[త్రావరుణులకు కన్నుగా చెప్పబడినా ఆతనికికూడ కన్ను వుంటుందని చెప్పబడింది. ఆ కన్నుతో ఆతతు [ప్రాణుల శఠ, అకభకార్యాలను నిరీక్షిస్తుంటాడు. అతడు మనమ్యల కర్మను (పేరేపించే దేవత. ''సూర్గ ఆత్మా జగత స్తస్థుషశ్చ”---సూర్యుడు జంగమ, ఫ్థావరపదార్జాలకు ఆత్మరూపమైనవాడు, “వారిత' అనే పేరుగల ఏడు ఆడ గుృురాలను ఆతడు తన రఖానికీ పూన్చుకౌంటాడు. ఇవిగాక “ఏతళ' అనే గురాన్నికూడ పూన్చుకొంటాడు. సూర్యుడు ఆకాశంలో ఎగిరే పక్షి రూపంగా, గృధరూపంగా వర్ణింపబడినాడు. ఇంకా అతడు ఎదుగా, తెల్టని గు[రంగా కూడ వర్టింపబడినాడు. ఆకాశంలో అతడు మణి. మేఘాలలో దాచిన మి[త్రావరుణులయొక్క_ ఖడ్గంగా సూర్యుడు చెప్పబడిరాడు. సూర్యుడు చ్యకం గాను చెప్పబడినాడు. అతడు ఆకాళంలోని అంధకారాన్ని పారదోలేవాడు, సూర్యునికి 'ద్యుః' తం్మడిగా చెప్పబడినాడు. సముద్రంలో దాక్కొనివున్న సూర్యున్ని దేవతలు పెంచి ఆకాశంలో వుంచినారట. సూర్యుడు అదితి కుమారు

వై దికవాబ్బ్యయం 121 డుగా 'ఆదిళ్యుడు'గా కూడ పేర్కొనబడినాడు, ఉషస్సు సూర్యుని భార్యగా కొన్నిసార్హ చెప్పబడింఏి. మరొకచోట ఉవస్సు సూర్యునికి జన్మనిస్తుందని, ఉషస్సు ఒడిలోనుంది సూర్యుడు వెలుగుతాడని కూడ చెప్పబడింది. సూర్యుడు రోగాలను, చెడ్డ కలలను దూరంచేస్తాడు. ఆతడు దివ్య పురోహితుడు -“అసుర్య పురోహితః”గా పేర్కొానబడినాడు. “సూర్య' శబ్దం “స్వర్‌ ((పకాశం, కాంతి) ధాతువునుంచి ఉత్పన్నమైంది. అవెస్తాలో 'సూర్యుడు' “హ్వూరే'గా పేర్కొనబడి నాడు. ఆతడు అహురమజ్ఞకు కన్నుగా వర్షింపబడివాడు. బుగ్వేదంలో సూర్యుడు మ్నెతునికి, వరుణునికి కన్నుగా విశ్వచక్షువు, కర్మసావ్నిగా 'పేర్కొనబడినాడ .

విష్ణువు -.-తర్వాత పౌరాణిక మతంలో వున్నంత (ప్రాముఖ్యం బుగ్వే దంలో విష్ణువుకు లేదు. బుగ్వేదంలో అనేక దేవతలు అఆశాధింపబడినారు. అనేక దేవతలకు |పాముఖ్యమున్నది. దేవుడు ఒక్కడే అన్నభావం వేద రచనా కాలంరాడే ఆంకురించిందనటానికి మనకు పుకుషసూ క్తంలోని పురుష కల్పనలో కన్పిస్తున్నది. తర్వాత ఉపనిషత్తుల్లో ఏక్తైక సత్తగా ““'బవ్నాన్‌” కల్పన జరీగింది. వైదిక యుగం తర్వాత సర్వళక్రిమంతుడై న _ దేవతా కల్పనకు [పయత్నాలు జరిగినవి. ఆ (పయత్న ఫలితంగా చిష్ణువుకు [పాధాన్యం హెచ్చింది. వేదాలలోని అనేక దేవతలు చేసే కార్యాలు, వారి శక్తులు విష్ణువులో వున్నట్లుగా రూపకల్పన చేయబడింది. అనేక దేవతలు విష్ణువు యొక్క రూపాం తరాలుగా, ఆవతరాలుగా చేయఐ&నారు. ఉదా॥కు సూర్యుడు విష్ణువు యొక్క గరూపాంతరంగా ఆరాధింపబడినాడు. సూర్యనారాయణ దేవత ఈ రూపాంతర కల్పనయొక్క ఫలితంగా పుట్టిన దేవతయే. బుగ్వేదంలో వరుణుని విషయంలో వర్టితమైన విషయాలెన్నో తర్వాత _ విష్ణువులో కనిపించి వికసించినవి. ఇట్లా దేవతలందరూ ఒక్క శ క్రి యొక్క రూపాంతరాలే, అవతారాలే అని వివిధ పురాణాలల్లో (వతిపాదింపండింది. తత్సంబంధంగా ఎన్నో అవతారాల కథలు, ధార్మిక, దార్శనిక ఉపదేశ [పతిపొదనలు పురాణాలలో కన్పిస్తున్నవని. శక్తిమంతుడైన ఏకైక భగవదారాధనను పురాణాలు (సతిపొదించటానికి [పయ త్నించినవి. అందుకే ఎవరికి వారే విష్ణువు అని శివుడు అని, దేవి అని, (పతిపా దిస్తూ వారి చుట్టూ కథలను, మాహాత్మ? వృత్తాంతాలను కల్పించి, పెంచి (వాళారు ఈ విధంగా పుంణాలు 18 వరకు పెరిగినవి,

1122 నంస్కృృత సాహిత్య చరిత

విష్ణువు బుగ్వేదానుసారం సౌర దేవళత్తో ఒకడు. విష్ణువు [ఫ పస్తుతి ర్‌ 6 సూక్తాలల్లో వున్నది. “విష్టు" శబ్దం *విశ్‌' ధాతువు నుంచి ఉత్పన్న మైంది. “విక్‌” అంటే [కియాశీలత్వమని అర్థం. విష్ణువు సూర్యుని క్రియాశీల శక్తికి (పతీక ఆయిన దేవత... సూర్యుడు ఎప్పుడు ఒక్కుచోట వుండేవాడు కాదు. [పాతఃకాల౨ పూర్వదిళలో, మధ్యాహ్నం ఆకాళ మధ్యభాగంలో, సాయం కాలం. పశ్చిమ దిళలో కన్పిస్తాడు. సూర్యుని [భ్రమణ శ్రీలత్వం, (కియా శకి విష్టువు రూసంగా ఆరాధింపబడింది. ఈ [భమణళ క్రియే వేదంలో విశే షంగా [పస్తుతింపబడిది. విస్టువు తన మూడు అడుగులతో భూమిని కొలిచి నాడని-''నీకో విమమే తిలిరిత్‌ పదేఖిః”' అని కీీర్తింపఐడింది. విష్ణువు ఈ మూడు అకుగులవల్ధ 'ఉరుుకమ' అని “ఉరుగాయ' అని పిలువబడినాకు, అయితే వేదంలో విశేషంగా పొగడబకిన విష్ణువు యొక్క మూడు అడుగులు ఏవన్న విషయంలో ,ప్రాచీనాబార్యుల్లో అభి[ప్రాయభేదాలున్నవి. యాస్కుడు సేర్కొన్న-బౌర్టనాభుని మకానుసారం విష్ణువు మూడు అడుగులు (పాత, మధ్యాహ్న, సాయంకాలాలందు సూర్యుడు ఆకాశంలో వుండే స్థాన వీందువులు. శాకపూణి మతానుసారం మూడు అడుగులు-పృథ్సీ, అంతరిక్షం, ఆకాశం-ఈ మూడు లోకాలను సూర్యుడు కొలిదేదానికి, అతి[కమణ చేసేదానికి [పఠీక. శాకపూణి మతమే బుగ్వేద మం(కాలల్లో (పకటింపబడిందని ఆధునిక పండి తుల అభ్మిపాయం. విష్ణువు మూడవ పాదం ఊర్హ్వ్రతమ లోకంలో వుంటుందని చెప్పబడింది. విష్ణువు వుండే ఊర్ధ్వ్రతమ లోకంలో మధువు _పవహిస్తుందని, భూరి కృంగాలుగల చంచలమైన ఆవులు చరిస్తాయని (య్యతగావో భూరి ళృంగొ ఆమాసః) అని చెప్పబడి-ది. అంటే ఇ%.డ సూర్యకిరణాలే అవులుగా చెప్ప బడినవి. ఆకాళంలో కిరణాల వివిధ (ప్రసరణలు భూరి ళృంగాలుగా ఉపమింప బడినవి. తర్వాత వైష్టవ సంప్రదాయంలో _ విష్ణువు నివసించే వైకుంఠానికి గోలోకమని కూడ ఈ వర్ణన వల్లనే పేరు కలిగింది. మరణించిన తర్వాత విష్ణు భక్తులు ఈ గోల్‌ కం చేరుకొని. అక్కడ స్వాదిష్ట వస్తువులను ఉసభో గిస్తు ఆనందిస్తారని భక్తి మతంలో విశ్వాస మేర్చడింది. .పౌరాజిక యుగంలో విష్టువు యొక). మూడు అడుగుల వర్జన (తివిికమావతారంగా పరిణమించింది. బలిచ(కవర్తిని అణచటా" క్రై వాఏగరూప-లో విన్లువు వచ్చి మూరు అడుగు భూమిని దానంగ్గా-ఇడ్రుగుతాడు బలిచ్యకవర్ధి మూడు అడుగుల భూుని

వైదికవాజ్బ్మయం 129 ఇచ్చిన తర్వాత విష్ణువు పెంగి పెరిగి ఒక పాదంతో భూమిని, మరొక పాదంతో ఆకాశాన్ని ఆకమించి, మరొక పాభానికి శోటులేక ఇలిచక్రవర్షి శిరస్సు మీద పెట్టి అతన్ని పాఠాళానికి అణగ దొక్కినాడని వామనావతారంలోని కళ. ఇక్కడ ఐలితకవర్తి చీకటికి వతీకగా తీనుకొనబడినాడు. [పకృతి (కమంలో జరిగే విషయాలను నత్యనంఘటనలతో ముడిపెక్సు కథలు అట్లా వేద, పురాణా ఒల్లో చాలా వున్నవి ధానవ చకవర్తి ఆయిన బలిని పారదోలిన వృత్తాంతం నత్వ నంఘటన కావచ్చును. అది సూర్యుడు తన [భ్రమణంతో వీకటిని పార దోలే పాకృతిక సంఘటనతో ఈ నత్య నంఘటన ముడిపెట్టబడింది. ఇటు వంటి వృత్తాంతాల్లో ఏది [పాకృతిక వర్ణనో, ఏది నత్యనంఘటనో పరిశీలన అనే జల్లెడ పెట్టి వేరు చేనుకోవలసివున్నది.

విష్టువు చ్యకంవలె [భమిస్తాడు. అతని 90 గ్యురాలకు నాలుగు పేర్లున్న వని చెప్పబడింది. అంటే సంవత్సరానికి 860 రోజులు వీనిలో నిరేశంపబడనవి. ఇం[చుడు వృతుని చంపే కారంలో విష్ణువు తోడుగా వున్నట్లు వేవాలల్లో చాలా చోట్ల వర్జింపబడి:ది. ఒక సూక్తంలో విష్ణువు ఇంగ[దులు జంటగా కూడ [పన్తు తింపబడినారు (6-69). వృతాసుకవఢలో ఇందునికి మిక్కిలి తోచ్చిడిన మరుత్తులతోపాటు విష్ణువు ఒక నూతక్తంలో (€-87) (వస్తుతింపబడినాడు. ఈ సవోయకార్యఎ చేతశే కావచ్చును పౌంణికయుగంలో విష్ణువు ఇందునికి సోదరుడుగా, ఉపేర్చదుడుగా ఆలంకారిక రూవంలో పేర్కొనబడినాడు. వీకు అదితి కళ్య్ళ్యపుల కుమారులుగా చెప్పబడినారు. కళ్యపుడన్న ళబ్ధం 'పళ్యకః' శబ్రవిపర్యయం వల్ల ఏర్పడిందని యాస్కుడే చెప్పినాడు. “పళ్యాకః' అంటే చూోసీవాడు అంటే సమస్త [పాణుల కర్మలను చూసేవాడు, సామి అం) ఆర్థం. అంటే సూర్యుడని అర్థం సౌర స బంరమైన దేవతలందరు కళ్ళప అదితులకు జన్మించారని, వారు సోవరులనే కల్పన పౌరాణిక యుగంలో జరిగిం.

శా

అశ్వినులు -- అశ్వినులు ఇద్దరు. ఇర్మద, అగ్ని, సోముల తర్వాత వేదాలల్లో ఆశ్వినులు వధాన దేవతలుగా కన్పిస్తున్నారు వీరు వేదాంల్లో 50 నూక్తాలల్లో (పన్తుతింపబడినారు. ఇవేగాక ఇంకా బాల చోట్ల కూడ ఆక్క డక్కడ (పస్తుతింపబడినారు.. అశ్వినీ దేవతలు ఎప్పుడూ జంటగానే కీర్తిం నిడినారు. మ్మితావరుణుల ఇంఓలో వారు వేరువేరుగా కూడ (వస్తుతింపబడి నారు,

కేలిక్స సంస్కృత సాహిత్య చరిత్ర అట్లాకాక అశ్వినీ దేవతలు ఎప్పుడూ విడదీయరాని జంటగానే కన్పిస్తారు. అశ్వినీ దేవతల వర్ణనలను బట్టే వారు ఎటువంటి దేవతలో నిర్ణయించటం కష్టం గానే వున్నది. వారు ఏ శక్తికి (పతీకలో స్పష్టంగా చెప్పబడలేదు. వారు చేస్తే వివిధ కార్యాలు వర్ణింపబడిన వి. వాటినిబట్టి కూడా వారు దేనికి అధి దేవతలో చెప్పలేము. అసలు యాస్కుడే. ఈ దేవతల నిర్ణయాన్ని చేయ లేకపోయాడు వారిని గూర్చిన మత వేదాలను యాస్కుడు పేర్కొనివున్నాడు. ఆధునిక పండితులు కూడ వీరి రూపలకణాల నిర్ణయానికి పూనుకొన్నారు. *ఆశ్వ' సంబంధంచేత వీరు ఆశ్వికులై న దేవతలు అని కొందరి అభ్మిపాయం. ద్యుః యొక్క కుమారులని, అంటే ఉదయ [పాతః కాలాల్లో ఆకాశంలో కని పించే నవ్షకాలని మరికొందరు ఆధునిక పండితుల అభిపాయం. (గీకుదేశంలో జ్యుయిన్‌ (ద్యుః)కు ఇద్దరు పు్కుతులున్నట్టుగా చెప్పదిడింది. వారు లెట్టిక్‌ దేవ తలు అని సలువబడినారు. వారు హెలెరాకు సోదరులు. వీరు గ్యురాం మీద స్వర్గంలో నంచరిస్తుంటాగు, సూర్యుని కూతురును వలలో వేసుకొని వివాహ మాడారు. వేదాలలోను కూడ అశ్వినీ దేవతలు సూర్యుని కూతురును వివాహ మాడినట్లు చెప్పబడింది. వేదాలలో అశ్వినీ దేవతలు ఉవస్సుకు సోదరులని పాళ్చాత్య ప డిశులు నిర్ణయించారు. ఆక్వినులు “నాసత్య' పేరుతో కూడ (వస్తుతింపబడినారు. పశ్చిమ ఆశియా భూభాగాలను పాలించిన మితాన్ని రాజులు 'నాసత్య” దేవతను ఆరాధించినట్టు బోగజ్‌'కుయి మట్టి ఫలకం వల్ల తెలుస్తున్నది. ఆవెస్తాలోను నాసత్య దేవత ఆంటే ఆశ్వినులు అకురదేవతలుగా చెప్పబడినారు. దీన్నంతా బట్టి అశ్వినులు చాల (పాచీనమైన దేవతలని, ఇండో = యూరోపిమిన్ల చేశ ఆరాధింపబడిన వారని చెప్పవచ్చును. వీరు మొదట అశ్వాలను అధి రోహించిన దేవతలే ఆయినా ఆర్యులు ఇరాన్‌, భారతదేళాలకు చేరుకొన్న తర్వాత వారికి వేగవంతమైన గు[రాలు పూన్పబఐడిన రథాలే (పథాన వాహనా లై నవి. ఆండుకే వేదంలో అశ్వినులు ఎక్కువగా రథారోహకులుగానే [పస్తు తింపబడినారు.

అశ్వినీ దేవతలు (పాభీనమైన వారైనా యువకులు. వారు ““'పారణ్య వర్తని”.--నువర్ణనూర్గ. కలవారుగో, సువర్ణ డేజులుగా వర్టింపబడినారు. వారు సుందరులు, కమలహారాల' చేత భూవ్షితులు, వారు బలిష్టంగా వు టారు. గరు త్మంతునివలె ఎగురగలవారు. వారు“ద[సా' == అద్భుతులుగా, “ని సత్యా”

వైదికవాబ్య్మయం 196 సత్యులుగా వర్ణింపబడినారు. సోమునికన్న వీరే మధువుతో సంబంధం కలవారుగా పేర్కానబడినారు. ఇతర దేవతల కన్న వీరే మధువును ఎక్కువ సేవిస్తారు. వారి దగ్గర మధువుతో నిండిన తిత్తి వుంటుంది. వారి రథం మధు వర్షంలో, మధువుతో కూడి వుంటుంది. వారి అంకుళం కూడ మధుమయమైందే. వారి రథం గుురాల ద్వారా లేక సతుల ద్వారా లేక పవాలు గల, గ్భురొల ద్వారా 'లాగబడుతుందని చెప్పబడింది. ఈ రథం మీద కూర్చొని వారు ద్వావాపృథ్వీని ఒక్క రోజులో పర్మికమ చేయగల్లుతారు. ఉషస్సు, సూర్యుల ' ఉదయకాలానికి మధ్య కాలంలో వీరి ఆవిర్భావం జరుగుతుంది ఉవస్సు ఉదయం తర్వాత వారు ఉషస్సును అనుగమించి వస్తారు. వారు ఆంధకారాన్ని పోగొ డారు మానవులకు శ్లేశాలను కలిగించే రాత్షసులను వారు పారదోల్తారు. సూర్యుని కూతురు 'సూర్యా” పీరికి భార్య. ఆమె వీరిని వరించింది. వారి.రథంమీద ఆమె కూర్చొని పయనిస్తుంది. వివాహ మం।త్రాలల్లో అందుకే వధువును వారి రథం మీద కూర్చోబెట్టుకొని సంకానవతి ఆయ్యేటట్లు ఆశీర్వదించమని అశ్వినులు ఆవ్వోనింపబిడ్తారు. [ప్రాణుల కష్టాలను పోగొట్టి వారిని రక్షించటం ఆశ్వినుల (ప్రధాన కార్యం. కష్టాలనుంచి వారు వనుష్యులను ళ్నీఘంగా రవిస్తారు. వారు దేవతల్లో (పవీణుల్లైన వైద్యులు. వారు బొవధాంతో రోగాలను డూరం చేస్తారు. గుడ్డివారికి వారు చూపునిస్తారు. రోగులను రోగముక్తులను చేస్తారు. వారుచేసే ఈ పరోపకార్యాలు బాల గొప్పగా క్షీర్తింపబడినవి. వారు చ్యవనబుషి వృద్ధా ప్యాన్ని పోగొట్టి యౌవనాన్ని ఇచ్చి అని భార్యకొరకు ఆతన్ని సుందరునిగా యువపునిగా చేసారు. ఇదే పురాణాల్లో చ్యవన, సుకన్యల కథగా రూపొం దింది. ““పేదూొకు వారు తెల్లని శ్మీఘగాములైన ఆక్వాలను ఇచ్చారు. అంధ కారంలో బంధింపబడిన అతిని వారు వక్షించారు. భుజ్యును సమ్ముదతలంనుంచి ఉద్ధరింబారు. భుజ్యుయొక్క వేయిక్‌'య్యల ఓడ సమ్ముద మధ్యంలో విరిగి ఫోగా భుజ్యును వారు రక్నందారు. ఉశ్వినుల ఈ ఘనకార్యం చాల గొప్పగా (పస్తుతింపబడింది.

అశ్వినులు “ద్యుః' యొక్క కుగూరులుగా చెప్పబడనారు. కాని మరొళచోట వారు వివస్వంత, సరణ్యుల సంతానంగా కూడ చెప్పినారు. బహుళ వివస్వంత, సరణ్యులు ఉదయకొల సూర్యుడు, అ సమయ సూర్యుడు కావచ్చును, అశ్వినులు తమ రథంమీద సంపదలను, ఆవోరాన్ని పెట్టుకొని తెచ్చి యిచ్చే

126 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత వారుగా ఆరాధింపబడినారు. గృురాలను, ఆవులను కలిగిన దేవతలు వారు. వారిని తనుకు గురాలను, ఆవులను ఇయ్యమని ఆరాధకులు యాదచించారు. మొత్తంమీద అశ్వినులు రోగాలను పోగొట్టి సంపదలను కలిగించే దేవతలు, ఉభయ సంధ్యలను అనుసరించే నత్షతొలకు వీరు ప్రతీకలు కావచ్చును. ఉషన్ను---ఉవస్సు దావాపు ౨0 సూక్రాలల్లో (పస్తుతింపబడింది. ఈ సూక్తాలి వై దిక ముషుల కవితాసంపదను చాటేవిగా వున్నవి. అందమైన ఉచస్సు వర్ణనలు కావ్యలఇణాలు కలిగివున్నవి. వేద సూక్తాలన్నిటిలో ఉవస్ను మీద చెప్పిన సూక్తాలు ఎక్కువ అందంగా వున్నవి. ఉషస్సు శబ్దం “వన్‌” ధాతువు నుంచి ఉత్పన్నమైంది. 'వస్‌' ఆంటే (ప్రకాశం, దీప్తి అనీ అర్థం, ఉషస్సు వర్ణనలో వేద బుషలు ఆమె దీప్రిమంతమైన భౌతిక రూపాన్ని చాల స్పష్టంగా వర్ణించారు. ఆమె మానవీయ రూపాన్ని వర్ణించినంత చక్కగా ఏ దేవత రూపాన్ని వారు వర్ణించలేదు. ఆమె దివస్సుకు కూతురుగా చెప్పబడిందిం ఈ దిన్యద్రుహితర।.'” ఆమె పూర్వదిశలో యజ్ఞ స్తంభంవలె (పకాశిస్తుంది. నర్తకి వలె ఆమె ఉజ్జ్వలమైన వస్తాంలను ధరిస్తుంది. (పకాశించే ఉషస్సు తన వెలుగుతో అంధకారం యొక్క నలిని వస్తా9న్ని తీసేస్తుంది. ఆమె [పాచీనమైంది. నిత్య నూతనమైంది. ఆమె హిరణ్యవర్ణం తలది. ఆమె సువర్ణమయమైన రథాన్ని ఎరరని, బలిష్టమైన గ్మురాలు లాగుతవి. (ఇక్కడ ఊఉవఃకిరణాలే గ్మురాలుగా రూపొందింప బడినవి.) అప్పుడు పక్షిగణాలు మరియు మంతగాయకులు తమ మధురకంఠంతో (వస్తుతిస్తాడ. ఆమె ఉదయకాలముందు ఆగ్ని ఉపాసకులను లేపుతుంది, వారిని ఆగ్నివో[తం కొరకు , పేరేపితులను చేస్తుంది ఈ విధంగా ఆమె దేవతలకు సేవ చేస్తుంది. జగత్తులో ఆమె అందశినిలేపి [క్రియావంతులుగా చేస్తుంది. ఉపస్సు రాగానే పక్షులు లేచి ఎగిరిపోయి ఆహారాన్ని వెతుక్కాంటవి. ఆమె (వకిరోజు ఆకాళంలో ఒక్కచోట కనిపిస్తుంది. ఆమె ఎప్పుడు తన మార్గాన్ని విడిచి పెట్టక (పకృతి నియమాన్ని పాటిస్తుంది. ఆమె దేవశల నేత్రాన్ని తెస్తుంది. సూర్యుని కొరకు మార్గాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. వరుడు వధువును ఆనుసరించినట్టుగా సూర్యుడు ఉవస్సును అనుసరిస్తాడు, అందుకే సూర్యుడు ఉవషస్సుకు భర్తగా పరిగణింపబడినాడు, కాని సూర్యుని కన్న పూర్వమే ఆమె ఉదయం జరుగు ఈంది, కాబట్టి ఆమె సూర్యునికి తల్లీగాను పరిగణింపబడింది. తీజరిల్లే సూర్య

వైదికవాజ్బ్యయం 197 బాలకున్ని ఆమె తన వెంట తెస్తుంది, అమె రజనికి వ్యేష్ట సోదరిగా చెప్పబడింది. వీరిద్దరు ““ఉషాసనక్తా” ““నక్షోషసా*” అని జంటగా పేర్కొనబడినారు. ఉవః కాలమందు ఆగ్నిహోతం (పజ్వలింపబడుతుంది కాబట్టి అగ్ని ఉవషస్సును కొంశ్మించేవాడుగా చెప్పబడినాడు. అశ్వినులు ఆమె మ్మితులు. ఉషస్సు వారిని లేపుతుంది. అందుకే ఆశ్వినులు ఆమెకు మి[తులుగా శెప్పబడినారు. ఉవషస్సును బుషులు అనేక విశేషణాలతో [పస్తుతించారు. *మఘోని'” (దానశీలురాలు) విశ్వవారా (సమస్త (ప్రాణులచేత వరింపబడునది), [పచేతాః ((పకృష్ణకాన సంపన్నురాలు) సుభగా, రేవతి (ధనసంపద కలది! మొదలై న' విశేషణాలు ఆమె కొరకు పయోగింపబడినవి, ఆమె అమకత్వానికి చిహ్నం అందుకే “అమృళస్య కేతుః” అని వర్ణింపబడినది ఉవస్సు తన ఆరాధకులకు ధనాన్ని. సంతానాన్ని ఇస్తుంది వారిని రక్షిస్తుంటుంది. దీర్దాయుమ్షును కలిగిస్తుంది. _

ఉవస్సుయే పౌరాణిక యుగంలో సంపదలకు దేవత. ధనలాభాలను శలిగించే లవ్మీగొ వికొనం చెందింది. ఆమె వేదాలల్లోనే సూర్యునికి భార్యగా చెప్ప బడింది, పౌరాణిక యుగంలో ఆమె సూర్యరూపుడైన విష్ణువుకు భార్యగా, విష్ణువు యొక్క శక్తిగా పరిగణింపబడింది. పురాణాలలో రజ లవ్మీకి జ్యేష్ట సోదరిగా, దరి[దదేవతగా, అశుభకారకురాలుగా చేయబడింది.

రొతి . ర్యాతి ఒక్క సూక్తంలో పస్తుతింపబడింది. ర్మాతి ఉవస్సుకు సోదరి. ఈమె కూడ- ''దివఃదుపాతరః”'. ర్యాతి అంటే చీకటి కాదు. నక్మతా లతో వెలిగే నక్తం. తన వెబగుతో ఈమె చీకటిని పారదోలుతుంది. ఈమె రాకతో మనుష్యులు. జంతువులు విశా. ంతిని తీసుకొంటవి. ఈమె తన ఉపాస కులను గత్నిస్తుంది. దొంగల, తోడేళ్ళ ారీనుంచి వారిని రక్షించి కాపాడుతుంది. రాతి *నక్తంగా ఉవస్సుతో జంటగా వాదాపు £0 మం(త్రాలలో స్తుతింపబడింది. వేదాలలో ర్యాతి చెడ్డగా చెప్పబడలేదు. ఈమె [పాణులకు వి(శాంతినిచ్చేది, కొపాడేదిగానే చెప్పబడింది. కాస్‌ తర్వాక ఈమె దురదృష్షదేవతగా పరిణామం బెందింది.

యముడు - యముడు పీతృలోకానికి అధిపతి. ఇతన్ని గూర్చి మూడు సూక్తాలున్నవి. ఇవిగాక 10-10న సూక్తంలో యమయమిల మర్య జరిగిన

120 సంస్కృత సాహీత్య చర్మిత సంవాదమున్నది. యమి యముని సోదరి. యముడు వరుణ, అగ్ని, బృవహస్పళు లతో జంటగా వారికి స్నేహితుడుగా పితృలోకాధిపతిగానే (పస్తుతింపబడినాడు. మొదట అతడు ఆదిమానవుడుగా, మానవులకు ఆదిపితరుడుగా చెప్పబడినాడు, “యమ యమి”'లు అవెస్తాలో “*యిమ, యిమి”గా పేర్కొనబఐడినారు వారి నుంచే మానవసంతతి వచ్చిందని జరోవ్హ్రియన్లు అంటారు అంటే *“'యమ యమి”లు బై బిల్‌లోని *'ఆదామ్‌ అవ్వలి' వలె మానవ లోకంలో ఆదిమదం పతులని చెప్పవలెను. అవెస్తాలో యముడు భూలోకాధిపతిగా వర్జింపబడినాడు. భారతీయార్యులనాటికి యముడు స్వర్గ లేక పితృలోకాధిసతి అయినాడు. పౌరాణిక యుగంలో అతడు స్వర్గానికి కాక నరకానికి అధిపతిగా, మృత్యుదేవతగా పరిణ మింబాడు. ఆతడు ఆంగిరసులతో యజ్ఞానికి వచ్చి సోమరసాన్ని శ్సేవిస్తాడు, యముడు ఆకాళంలో ఎక్కడో వుంటాడు. అతని నివాస స్థానం దేవతల నివాస స్థానంలోనే వుంటుంది. అతడు గీతాలు వేణునాదాలతో చుట్టబడి వుంటాడు. ఆతని శొరకు (పత్యేకంగా సోమరసం తీయబడుతుంది. అతడు దీర్దాయువ్షును ఇచ్చేవాడు. యముడు వివస్వంత, సరణ్యుల కొడుకు, ఆతడు మొదట మానవుడుగా వుండి శరీరాన్ని విడిచి పెట్టి పితృదేవతలు నివసించే లోకానికి మార్గ దర్శకుడై నాడు, మరణం అతని మార్గం. వరుణునికి వలినే ఇతని దగ్గర పాళ ముంటుంది. గుడ్డగూబ, పావురాలు అతని వారావాహకులుగా పేర్కొనబడినవి. నాలుగు కన్నులు, వెడల్పు ముక్కులుగల సరమా కొడుకులైన కుక్కలు ఇతన్ని అనుసరించి వుంటవి, పితృలోక మార్గాన్ని ఇవి రక్షిస్తుంటవి. యముని దూతలుగా అవి మనుష్యుల్లో తిరుగుతుంటవి. అంతరికస్థాన దేవతలు

ఇందుడు---బుగ్వేదంలోని సూక్రాలల్లో నాలుగు వంతుల్లో ఒకవంతు ఇంగదుని స్తుతియే వున్నది, ఇంత ఎక్కువగా ఏ దేవత [పస్తుతింపబడలేదు. భారతదేశంలో వైదిశార్యులకు ఇం[దుడు (ప్రముఖమైన దేవతగా పరిణమించాడు. కఇం్యదుని భౌతికరూపవర్ణన ఉపమాలంకార సవాయంతో భవ్యంగా చితింప బడింది. ఆతని శరీరం యొక్క భిన్నభిన్నావయవాల (పసక్తి కన్పిస్తుంది. అతడు సోమపాన్మపీయుడు. సోమరసంతో తన కడుపు నింపుకుంటాడు. అందుకే ఆతడు *“సోమపా' ఆని పిలువఐడినాడు, సోనుపానంచేత అతనికి

ఛైదికవాజ్బయం 120 ఉత్సాహం శక్తి వర్ధిల్లుతవి. దానితో అతడు శ్మతువీరులను షుట్టు పెడ్తాడు. నృ్యతతవధ సమయంతో అతడు మూడు చెరువుల నిండా సోమరసాన్ని లాగో డని చెప్పబడింది. బుగ్వేదంలోని ఒక సూక్తంలో (10-11) పూర్తిగా ఆతని స్రోమరసపానోల్హాసం వర్జింపబడింవి. అతడు పసుపు (హరిత) రంగు కలవాడు. అతనికి వెంటుకలు, గడ్డం వున్నవి; అవికూడా బంగారు వసుపువర్ణం కలవి. ఇం[దుడు తన పర్మ్శాకమంతో దే_.తల నందరిని పరాస్తం చేసినవాడు. ఉద్భ వించగానే వైదిక దేవతల్లో అ్యగగణం స్థానాన్ని పొందినవాడు చలించే భూమిని, కదిలే పర్వతాలను ఆతడు స్థిరం చేసాడు. ఆతడు బలశాలి, సుందరుడు. అతని హనువు (దవడ) చాల సుందరమైంది. అతని బాహువులు వజ సమానే మైనవి (వజ బాహలః). ఆతడు తన చేలిలో వ్యజాన్ని ధరిస్తాడు. అతడు కతు వుల పురాలను (దుర్గవేష్టితమైన నగరాలను) ధ్వసం చేస్తాడు. అందుకే ఆతడు “పురభిత్‌” అయివాడు.. ఏడు తాళ్ళచేత బంధింపబడి అదుపులోకి తేబడే ఎద్దు వంటివాడట ఇం[దుడు (వృషభః స్తరశ్శిః). అంటే చాల ఐలళాలి అన్నమాట. ఇం్యదుని వ్యజాయుధాన్ని త్వపష్టర్‌ లోహంతో చేసీ ఇచ్చాడు. ఆది. బంగారు పసుపు వర్ణం కలది. ఒకొకసారి వ్యజొయుధం రాతితో చేసిందని కూడ చెప్ప బడింది. ఈ ఆయుధం కారణంగా అతడు వజబాహు, వ్మటిగా పిలువబడీనాడు: అతనికి హరిత -వర్ణంగల రెండు గ్మురాలతో లాగబడే సువర్డ రథమున్నది. దాని మీద ఎక్కి. ఇం్యదుడు యుద్ధం చేస్తాడు. ఇం్మదుడు తనను ఆరాధించేవారి శ్మ్యతువులను చంపి వారికీ విజయాలను కలిగిస్తాడు. ఇం్యదుడు దస్యులను చంపిన వాడు. ఆరాధకులు తమకు విజయాన్ని కూర్చుమని ఇందున్ని (ప్రార్థిస్తారు. ఇంగదుడు-వారికి రృషకుడు. వారికి సంపదలను ఇస్తాడు. విజయాలను కలిగించీ శ తువినాళనాన్ని చేస్తాడు. ఇంగదుడు ద్యుః, త్యష్టల కుమారుడుగా చెప్పబడి "నాడు. ఆతని భార్య పేరు ఇందాణి. ఇందుడు అనేక దేవతలతో జంటగా" కూడా (పస్తుతింపబడినాడు. ముఖ్యంగా మరుత్తులతో ఆతనికి స్నేహ మెక్కువ, అందుకే ఆతడు మరుత్వంతుడు అని పిలువబడినాడు. అగ్ని వరుణులతోను అతనికి స్నేహ మెక్కువే. అగ్ని, పూషన్‌లు అతని సోదరులుగా చెప్ప 'ఐడినారు. అగ్ని ఆతని కవల సోదరుడు. ఇందుడు వాయు, సోమ, బృహస్పతి

• విష్ణువులతోను చేర్చి (పస్తుతింపబడినాడు, ఇంటదుని శక్తి సాటిలేనిది. ఆ శక్తి జ

180 సంస్కృత సాహిత్య చరిత మనుష్యుల్లోగాని, దేవతల్లోగాని ఎవరికీ లేదు. అందువల్హ ఆతడు శచీపతి, శకుడు ( = బలాధ్యక్షుడు), శచీవంతుడు, కత్మకతువు ( = సూరుళ క్తులతో కూడినవాడు) అన్‌ విశేషణాలతో (వస్తుతి :పబడినాడు. ఇందుని శరీరం చాల పెద్దది. ఈ భూమి ఇంకా పది వంతులు పెద్దదై తే ఆకని శరీరంతో సమాన మౌతుండి. ఇందుని (పధాన కార్యం వర్షాన్ని కల్పించటం. అతడు అనావృష్టీ ఆంధకారమనే రాక్షసులను చంపి నీళ్ళకు, ముక్తిని కలిగించి, అనావృష్టిని పోగొ డాడు తన తేజస్సుతో అంధకారాన్ని పారదోలాడు. ఆతడు మేఘాలను ఛేదించి నీళ్ళకు ముక్తిని కలిగించే వృత్తాంతమే విశేషంగా వేదంలో (పస్తుతింప బడింది. ఇం్మదుడు చేసిన మరొక ఘనకార్యం వృతుని వధించటం. ఆందుకే ఆతడు “వృ్మ్యతహన్‌'గా చప్పబడినొడు. ఇం్యదుడు వృథతుని చంపే వృత్తాంతం వీరరసస్ఫోరకంగా చెప్పబడింది. సుందరమైన కావ్యలక్షణాలు ఈ వృత్తాంత వర్ణనలో కచ్పిస్తున్నవి. వృ్యతుడు జలాలను గుహలో బంధించి పెట్టాడు. ఇందుడు వ్యజాయుధంతో వృషతుని చంపి గోరూపమైన జలాలను పర్వతగుహలో నుంచి విడిపించాడు. ఈ సందర్భంలో పర్వతాలను నుగ్గునుగ్గు చేసాడు. వృతుడు తన బలాన్ని చూసుకొని గర్వించివున్నాడు. ధూర్త త్వంతో ఇం దనికి చిక్కకుండ తప్పించుకుంటూ వచ్చాడు. 40వ సంపత్సరంలో ఇందుడు వృతుని వెతికిపట్టి వధించాడు. వృతునివల్ద నదీ (పవావోలు (సప్తసింధు నదుల (ప్రవాహాలు) ఆగిపోయినవి. వృ్యతవధ తర్వాత (స ప్తసింధు) నదులు తిరిగి [పవహించటం (ప్రారంభమైనవి. దేశంలో సుఖశాంతులు (పబలినవి. అయితే ఇం ద వృ(ఈల ఘర్షణను (ప్రాచీన ఆచార్యులు, నవీన ఆచార్యులు రకరకాలుగొ వ్యాఖ్యానించారు. నిరు క్తకారుని కాలం నాటికే వృతవృత్తాంత విషయంలో అనేక అభ్మిపాయభేదాలు (పచలితమై వున్నవి. ఐతిహాసికులు వృతుడు ఒక చార్మి తక పురుషుడని, ఒక రాజు అని ఆతనికి ఇందునికి శ్మతుత్వమున్నదని, వారికి జరిగిన యుద్ధమే బుగ్వేదంలో వర్డింపబడిందని ఆంటారు. భాగవత పురాణం షష్టస్కంధం 9-18 అధ్యాయాలల్లో ఇం్యద-వృతుల మధ్య జరిగిన యుద్ధం విశదంగా వర్ణింపబడింది. యాస్కుడు ఐతిహాసికమటన ఈ వృత్తొం తంలో కలదనటాన్ని నిరాకరించి వృతుడంటె ఆకాళంలో వుండే మేఘానికి

వై దికవాజ్బయం 18] (ప్రతీక అని చెప్పాడు. “వృతి కబ్ధం “బృఖ్‌”" ధాతుషనుంచి నివృన్నమైందం, “వృణ్‌” అంటె “ఆవరణ” అని ఆర్థమని ఆంటె ఆవరించేది, జలాఎ భూమిమీద పడకుండ ఆపేది మేఘమని యాస్కుడు వివరించాడు. ఇందదుడు వృషిని కలి గించే దేవత. మేఘరూపియైన వృతున్ని భేవించి వృష్టి ఇందుడు కలిగిస్తాడు, మేఘరూపమైన రాళ్ళను ఒకదానికి ఒకటి రాసి విద్ముద్‌రూపమైన అగ్నిని ఇం్యదుడు పుట్టిస్తాడు- “అళ్మనోర తరగ్నిం జజాన”ొ. వేదంలో జలాలు గోరూపంగాను పప్ప బడినవి. జలరూవమైన గోవులను దృతుడు మేఘరూపమైన పర్వత గుహలో దాచి పెట్టగా ఇం్యదుడు వ్యజంతో లేదించి జలరూవమైన గోవులకు ముక్తిని కలిగి స్తాడు. వృతుడు “అహి” (సర్పం)గాను చెప్పబడినాడు. కొన్ని మం్యతాలల్లో ఇం్యదుదు వర్వతాలల్లో నివసించే శంబరున్ని చంపినట్లుగా చెప్పబడింది. వృ్యతుడు, శంబరుడు ఒకేదానికి (పలీకకావక్చును. ఆభ౨క పాళ్చాత్య విద్వాంసులు ఐతి హాసిక మతంతో కాక యాస్కుని మతంతో ఏకీభవించి ఇండున్ని వృవ్టదేవత గానే అంగీకరించారు. హిల్ల వాంట్‌ మ్యాతం వుడు మంచుకు (వతీకఠని చలితో నిష గద్డకట్టుకొని మంచుగా మారిపోతి ఆ మంచును ఛేదించి నదులను (వవహింపజేసే దేవత ఇందుడు ఆని అభిపాయాన్ని వెలిబుచ్చాడు. మొత్తం మిద అతని దృష్టిలోను ఇందుడు వృష్టదేవతగానే కన్పిస్తున్నాడు.

ఆధునిక భారతీయ విమర్శకుల్లో బొల గంగాధర తిలక్‌ ఇందుడు సూర్యు నికి, వృ్యృతుడు పొమానికి (ప్రతీకలుగా (గహించాడు. ఉత్తర (ధువంలో చలికాలంలో నదులన్నీ గడ్డ కట్టుకొనిపోతవి. వాటి పవాహం ఆగిపోతుంది. వసంతకాల సూర్యుడు తన కిరణాలను (ప్రసరింపజేసినప్పుడు మంచు కరగి పోతుంది. నదులు తిరిగి [పవహిస్తవి. ఇంద దృ్యతుల కథ (థువాలల్లోని ఈ [పాకృతికమైన మార్పును చెప్తున్నదని తిలక్‌ వివరించాడు. ఒకవేళ ఇందుడు సూర్చునికి పతీక అయితే అహిరూపమైన వృతుడు. చీకటికి కూడ (ప్రతీక కావచ్చును. సూర్యరళ్ళ్శి ద్వారా చీకటి పారదోలబడే (పకృతి సంఘటనే ఇం ద్‌ వత వృత్తాంతంగా పరిణమించి వుంటుంది. వృతుని వధతోనే సూర్తుడు, ఉషస్సులు [పకాశిస్తవని, సోముని | ప్పాప్తీ కలుగుతుందని వేదంలో చెప్పబడింది. ఆందుకే ఇం్యచుడు అంధకారంలో సూర్యున్ని వెతికిపట్లి ఆతనికి మార్గాన్ని ఏర్పరచినవాడుగా, ఉషస్సు, సూర్యులను క ల్పించేవాడుగా వర్చింపబడినాడు" ఆంచేగాక ఆర్యులకు సంబంధించిన గోవులను అనార ౩జాతికి సంబంధించిన

189 సంస్కృత సాహిత్య చరిత వృ్యతుడనే రాజో లేక నాయకుడో పర్వతగుహలో బంధించి వుంటాడు. గోవులను బంధించింది పణులని చెప్పబడింది. కాబట్టి అనార్యజాతివారై న పణులో లేక పణుల రాజో ఆర్యుల గోపులను బంధించివుంటారు. ఇం్మదునికి గోవుల జాడలను కనుక్కోవటంలో సరమ తోడ్పడింది. ఇం(దారాధకులైన ఆర్యులు ఆ గోవులను వికిపించుకొన్న ఐతిహాసిక సంఘటనను, మేఘాలను ఛేదించి వృ ష్టినికల్పించే మరియు అంధకారాన్ని తొలగించి వెలుగును కలిగించే (పాకృతిక సంఘటనతో కలిపి ఆలంకారికంగా, రూపకాత్మకంగా వేదబుషులు వర్ణించి వుంటారు. అంటి వేదబుషులు (పవానంగా వర్ణించింది (ప్రాకృతిక సంఘటనయే కాని దానిలో [పతీకాత్మకంగా రూపకారోపణచేసి చార్మితక సంఘటనను కూడ వారు చెప్పారు. అందుకే ఈ తికమకంతా. ఇంకా ఇంగదుడు చేసిన కొన్ని ఘనూర్యాలు వేదంలో చెప్పబడినవి. వాటిల్లో కొన్ని అస్పష్టరూపంగా వుండి ఆర్థనిర్ణయానికి దూరంగా కూడ వున్నవి. ఇం్యదుడు ఉషస్సురథాన్ని ఛిన్నాభిన్నం చేసాడు. అంటే సూర్యుని ఉదయం ఆలస్యమైనప్పుడు ఉషస్సే, ఆ ఉదయానికి అడ్డుగా నిళచిందని అప్పుడు ఇం్యదుడు "ఉషస్సు రథాన్ని ఛిన్నాభిన్నం చేసాడని చెప్పబడింది. ఇం(దుడు సూర్యుని గ్యరాలను కూడ ఆపినవాడుగా చెప్పబడినాడు, గ్మురాలను ఆపడంవల్స సూర్యుని రథచ్యకం ఊడిపోయి. సూర్యగమనం ఆగిపోయి దానితో సూర్యాస్తమయం ఆలస్యం చేయబడుతుంది. (గీష్మర్తువులో సూర్యుడు ఎక్కువ "సేపు కన్సిస్తాడు. దానికి కారణం ఇం(దుడు గురాలను ఆపడంగా, సూర్యుని రథచ్శకం ఊడిపోవటంగా బుషులు కల్పన చేసివుంటారు. సోమరస పాప్తిలో ఇందుని సహాయం కూడ వున్నది. గరుత్మంతుడు అమృతాన్ని ఊర్జ్వలోతం నుంచి తెచ్చి ఇంద్రునికి ఇచ్చాడు, ఇం్యదుడు సోమానికి స్వామిగా చెప్పబడినాడు అతడు ద్యుఃలోకాన్ని, భూమిని చర్మంలాగ పరచాడు. ఆతడు ఆ రెండు లోకా లను ఇరుసుకు బిగించిన చక్రాలవలె వేరు వేరుగా వుండేటట్లు ధరించేవాడు" చ్యుఃలోకాన్ని, భూమిని రాక్షసుడు కలిపివేయగా వాన్ని చంపి వాటిని వేరుచేసి ఆధారమై. ఇం్యదుడు ధరించాడని ఒక్కచోట. ఎర్జింపబడింది. చలనరూవమై అస్థిరంగా వున్న వస్తువులను ఆతడు అచలనరూపంగా, స్థిరంగా చేసి నిలిపాడు. ఇంధదుడు చాలాచోట్ట వృషభంతో ఉపమింపబడినాడు. వృషభం శక్తికి, వీర్యానికి [వ్రలీక. కాబట్టి దేవతలను వృషభంతో పోల్బటమున్నది. అందులో ఇం(దుడు

వై దికవాజ్బయం 198 ఎక్కువగా వృషభంతో పోల్చబడ్షిగాడు. ఇం్యదుడు పాపం చేసినవారిని తన బాణాలతో బాధిస్రాడు. గర్వించినవాళ్ళను శిక్షస్రాడు.

ఇందుడు శేవలం ఆర్యులు భారతదేశంలో (పవేశించిన తర్వాత కల్పింప బడిన దేవత.కాదు. అతడు ఇండో-ఇరానియన్‌ ఆర్యుల దేవత. అఆవెస్తాలోను ఇందుడు'వృ తమ్న '"వృతసంహారకుడుగా దర్శనమిస్తున్నాడు.కాని ఇంద్రుడు దివ్య రూపంగల దేవతగా ఇండో-ఇరానియన్లచేత ఆరాధింపబడ లేదు. ఆతడు అప్పుడు తక్కువ చూపుతోనే చూడబడినాడు. భారతీయార్ముల్లోనే ఇం్యదునికి [పామఖ్యం హెచ్చింది. తమను అడ్డగించే శ్యతువులైన దస్యాది అఆనార్యులను చంపి విజయా లను కలిగించే దేవతగా వామ ఇంగదున్ని ఆరాధించ సాగారు. ఇం్యదుడు గొప్ప విజేత, [కూర హింసకుడు, సంహారకుడు. ఆతడు వేదంలోను వరుణునివలె దివ్య రూపంగల దేవతగా కనిపించడు. వఠుణునివలి ఆతడు నైతిక దేవత కూడా కాదు. అతడు ఎన్నో అనైతిక ఆధర్మ కృత్యాలను ఆచరించినవాడుగాను చెప్పబడినాడు. తిండిబోతు, తాగుబోతు, తాగి మదోన్మత్తుడై సంహారం చేసేవాడు, అతడు తన తండి త్వష్ట్రను చంపిన వాడుగా చెప్పబడినాడు, అందుకే. పొరా ణీక యుగంలో ఇందునికి పూర్తిగా పాధాన్మం తగ్గింది. అతని సంవారాలుగాని అనైతిక ఆధర్మ మార్గాలుగాని పౌరాణిక మతానుయాయులకు రుచించలేదు. నైతిక ధర్మదేవతలై న వరుణునికి విస్తు సూర్యులకు (ప్రాఠధాన్యం కలిగింది. ఏకేళ్వరా రాధ నోన్ముఖమైన హిందూ మతంలో ఆ దేవతలే విష్ణువుగా నారాయణుడుగా వరిణమించారు,

అపొంనపొత్‌ :.-ఈ దేవన (2-86) ఒక్కో సూక్తంలో (పస్తుతింపబడి నాడు. ఇదేగాక ఇంకా ఆక్కడక్కడ కూడా (పస్తుతింపబడినాడు. అఆపాంనపాత్‌ అంచె జలాల ప్యుతుడని ఆర్థం, ఇతడు యువకుడు, దీ_ప్పిమంతుడు. ఉజ్జ్వల మైన ఈ దేవత ఇంధనాలేవి లేకుండానే జలాల్లో వెళుగుతాడు. జలాలు ఇతన్ని ఆవరించి నాలుగు వైపులా వుంటవి. విద్యుత్‌చేత ఆవరి౨వబడిన ఈ దేవత - సువర్ణమయమైన రంగు రూపం కలవాడు = “హిరణ్యవర్షః గ, "హిరణ్యరూపః”. అతడు ఆకాళంలో మెరుస్తూ వురిటాడు. అతనికి మనోవేగంగల గ్మురాలున్నవి. ఆతడు మూడు చోట్ల శ్మీఘగామి (ఆపషేమన్‌) గాస్తుతింపబడినాడు. ఈ విశే వణం అగ్నికి ఒక్కసారి మ (తం (పయోగింపబడింది. ఆపాంనపాత్‌ ఆగ్ని గాను

1184 సంస్కృత సాహిత్య చరిత స్తుకింపబడినాడు,. నీళ్ళలో వుండే అగ్నియే యజ్ఞాగ్నిగా భూలోకంలో అవత చసుందని చెప్పబడింది. అగ్నితో టు అ వాంనపాత్‌ వృతుని విజయ:లో ఇందు నికి తోడ్పడినాడు. అవహంనపాత్‌ అగ్ని యొక్క రూూలంతరం అంటె మేఘా ల్లో నిక్షిప్తమై వుండే విద్యుదగ్నికి (పతీక ఆని చెప్పవచ్చును. ఈ దేవత కేవలం భారతీయార్యులచేత ఆరాధింపబడిన దేవతయేకాదు. ఇతని అస్తిత్వం ఇండో=ఇరా నియన్‌ ఆర్యుల నాటికి పోతున్నది. అవస్రాలో ఆపాంనపాత్‌ జలళ క్తిగా, జలాల్లో నివసించేవాడుగొ, శ్మీఘగామి గ్యరాలు కలవాడుగొ, సమ్ముదగర్భ:లోని తేజస్సును ధరించినవాడుగా, _ స్ర్రీలచేత చుట్టబడినవాడుగా _ కీర్తింపబడినాడు. బుగ్వేదం లోను నీళ్ళు అపాంనపా'త్‌కు తల్లిగానే కార్‌ భార్యలుగాను చెప్పబడినారు. థార్యలైన నీళ్ళచేత ఆతడు పరివేష్టింపబడ్డాడు. అగ్నికి రూవాంతరమని, ఇతడే యజ్ఞాగ్నిగా ఉదృ్భవిస్తాడని నమ్మట:చేత ఇండో =ఇరానియన్లు ఇతన్ని కీర్తించి వుంటారు.

జుప్‌ = (పకృతిలో దర్శించే చివంశక్తులనన్నిటిని ఆర్యులు క్రీ ర్రించారు. విదుదగ్నొ, మేఘాళు, సూర్ముడు, సూర్ముని చలనక్తి, ఉషస్సు, ర్మాతులేకాక నీళ్ళను కూద డివరూపంగా వారు (పస్తుతించారు. “ఆపః” దేవతలు. నాలుగు స్తూరాలల్లో (పస్తురింపబడినాము. ఇందుడు తన వ్యజాయుధ సహాయంతో వా9కొరకు మాన్ని ఏర్పరిచాడు. ఇం్యదుడు చూపిన మార్గంలో. వారు నడుస్తుంటారు. వారు అంతరిక్షస్థాన, పృథ్వీస్థాన దేవతలుగా కనిపిస్తారు.సమ్ముదం వారి గమ్మస్థానం. దేవతల నివాస స్టానమే వారి నివాసస్థానం. మ్మితావరుణుల సమీపంలో సూర్యుని పక్కన వారు నివసిస్తారు. వరుణుడు వారి మధ్యలో చరిస్తు మానవుల బుత సత్మ ఆన్నత ఆసత మార్గాలను తెలుసుకుంటుంటాడు. వారు అగ్నికి తల్పులు. వారు పాపాలను దోషాలను నశింపవేస్తారు. “ఆపన్‌* చాలాచోట్ల మధప్పరో కళిపి | పస్తురింపబడినారు.వారు తమ పాంను మధువుతో కలుపుతారు. వారె మధువుతో నిండిన ఆ౨లు షంచునెకి పానీయమైనవి.ఆది తాగి ఇం్యదుడు వీ కృత్యాలను ఆచఏందాడు. అంతరిక్షంలోని నీళ్ళు సోమరస:గాను చెప్పబడిన, యువకుడు యువతు౨ సాంగత్యంలో సంతోషాన్ని ఆనుభవించినట్టుగానే సోముడు ఆపన్‌తోచేరి సంతోషిస్తాడు, (పియుం%వలె ఆతడు వారిని సమీపిస్తాడు వారు యువళులవతె సోమునిముందు నతమస్తకులౌతారు.. నీళ్ళను డివురూపంగొ దేవతగా భావించటం ఆర్వులు భారతదే[౦ రాకముందే ఇరాన్‌ దేశంలో పుండగానే జరి%ంది. ఆచెస్తాకో 'ఆపస్‌” దేవతలు “ఆపో' గా కీ ర్రింపబడిినారు,

వైదికవాజ్యయం 195

పర్ణన్యుకు :- ఇతడు అంతగా [పముఖమైన దేవత కాడు. ఇతన్ని గూర్చి చెప్పినవి మూడు సూక్రాలు కన్పిస్తున్నవి. పర్జన్యుడు ఆంటి వర్షాకాల మేఘమని ఆర్థం, ఆ రూపంలోనే వేదంలో పర్జన్యుడు ఆరాధింపబడినాడు. పర్జన్యుడు రంకెవేసే ఎద్దుతో ఉపమింపబడినాడు. వృష్టని కురిపించటమే ఆతని (పథాన కార్యం. మెరుపులు, గర్జనలతో కూడిన జలమయ రథం మీద కూర్చొని అతడు ఆకాళంలో సంచరిస్తాడు. పర్జన్యుడు ఓషధులను * మొలపించి రక్షించే వాడు. ఆతడు ఆవులకు, గుురాలకు, స్రీలకు సంతాన సంవదను కలిగించేవాడు" ఆతడు చాలాసార్ద “శక్తిశాలి పిత” (ఆసురః పితానః) అని పేర్కొానబడినాడు. జలపూరితమైన పర్జన్యున్ని నీళ్ళ తిత్తితో పోల్చారు, నీళ్ళు తిత్తిని ఎత్తి పర్జన్యుడు వృష్టని కలిగిస్తాడు. భూమి. పర్జన్యునికి భార్యగా పేర్కొనబడింది. పర్జన్యుడు “ద్యుః” యొక్క కుమారుడుగాను ప్రేర్కొనబడినాడు. సారథి ర థాళ్వా అను కొరడాతో కొట్టినట్టుగా పర్జన్యుడు మేఘాలను విద్యుత్తులతో కొట్టి వృష్టని' కలిగిస్తాడు

రుదుడు :- బుగ్వేదంలో మూడు సూక్తాలల్లో (2114, 2-89, 7.46) ర్యుదుడు (పస్తుతింపబడిశాడు. ఇవిగాక ఆక్కడక్కడ కొన్ని మం్యతా లల్లో ఇతర దేవతలతో దాదాపు 50 సార్హు రురుడు (వస్తుతింపబడినాడు. బుగ్వే దంలో ర్ముదుని స్థానం గౌణమైంది. అగ్ని, వరుణ, ఇం్యదాది దేవతలకన్న రు[దుని మహత్త్యం చాల తక్కువది. బుగ్వేదంలోకన్న ఆథర్వ వేదంలో ర్ముదునికి మహ త్త్యస్థానమున్నది. యజుర్వేదంలో పూర్తిగా ఒక అధ్యాయంలో రుద్రుని స్తుతి వున్నది. దీన్ని ర్యుదాధ్యాయమంటారు. కృష్ణ యజుర్వేదం తై త్తిరీయసంహితలో చతుక్థకాండంలోని 5, ౧వ (ప్రపాఠకాలు మరియు కక్ష యజుర్వేదసంహిత 16 వ అవ్యాయం ర్ముదాధ్యాయాల పేరుతో (పసిద్ధమైనవి. ఆథర్వవేదం 11 వ కాండం ద్వితీయ సూక్తంలో ర్యుదుని స్తుతి పున్నది.

బుగ్వేదంలో ర్ముదుని ఆకారం వర్ణింపబడి లభిస్తున్నది. ర్ముదునికి చేతు. (బాహువులు) వున్నట్లు చెప్పబకింది. అతని శరీరం బలిష్టమెంది. ఆతడు “బభు" వర్ణం కలవాడు అతని పెదపులు ఆందమైనవి (సుప) అతని నెత్తిమిద వెర్యటుకలు జటలు కట్టినవి. అందుకే అతడు “కపర్షి అని పిలువబడినాడు. ఆతని ఆకారం దేదీప్యమానంగా వెలుగుళుంది. ఇతడు ఇనేక రూసాలను ధరిస్తుంటాడు

186 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత = (పురురూపః). ఆతని కరీరాంగాలు బంగారు ఆభూషణాలతో (నిష్క్ర) అలంకరింప బడినవి. రుదుడు ఎక్కువగా మరుత్తులతో చేర్చి చెప్పబడినాడు. ర్ముదుడు వారికి తంగడి. “వృన్టీ' అనే ఆవు పొదుగు నుంచి అతడు వారిని పితికాడని చెప్పబడింది, అతడు వృషభంతో పోల్చబడినాడు. మరియు స్వర్గలోకంలోని వ్యరని వరాహం తోను పోల్బబడినాడు (ఆరుష). అతడు తరుణుడు. అతడు శూరులకు అధిపతి, శీ ఘగమనం కలవాడు. ఆతని కకక్తి అఖండమైనది, ఆద్వితీయమైనది, అజేయ మెనది. అతడు తరుణుడే కాదు అజరుడుకూడా. ర్ముదుడు రథమెక్కి. తిరుగు" తాడు. యజుర్వేదంలోని రుదాధ్యాయంలో, అథర్వ వేదం ర్ముదసూ క్తంలో ర్ముదున్‌' స్వరూపం బాల విళదంగా వర్ణింపబడింది. ర్ముదుని ముఖం, చక్షువులు, త్వచ। అంగాలు, ఉదర, జిహ్వ, దంతాల్లు - వర్ణింపబడినవి. ఆతడు సహ్మస న్నేతాలు (సహ సాక్ష్య) కలవాడుగా చెప్పబడినాడు. అతని మెడ నీలవర్డ, ంలో వుంటుంద్‌ = (సీ9| గివః)ి. అయినా ఉజ్జ్వలంగా | పకాశిస్తుంది (శితికంఠః). అతడు జటాజూటం కలవాడుగాశే. కాక ముండిత కేుడుగాను చెప్పబడినాడు (వ్శప్తకేశళ, ఆతని వెర్మటుకలు వ్మారగ్గా గాని నీలవర్జం (హరికేళలోగాని వుంటవి. ఆతడు శిరస్సు మీద ఉస్పీషాన్ని_రరిస్తాడు: అతడు కపీలవర్థింగల్న శరీకం కలవాడు? ర్యదా ధ్యాయానుసారం ర్ముదుడు ఒక గొప్పయోధుడుగా వీరుడుగా కన్పిస్తాడు. అతడు ధమర్చాణాలు ధరిస్తాడు. అతని ధనుస్సు "పేరు పిశాకం. అది బంగారంతో చేయ బకింది. ఆధి " హ్మసమానవులను చంప గలుగుతుంది. బాణాలను పెద్ర అమ్ముల షొదిని కూడా అతడు చరిస్తాడు. అతని చేతిలో ఖగ్గం కూడ మెరుస్తుంటుంది. ఆ ఖడ్గాన్ని పెట్టే “ఇషుధి” కూడ ఆతని దగ్గర వున్నది. అతడు శిరస్త్రాణాన్ని, కవచాన్ని కూడ ధ3స్తాష, అతడు “కృ త్తి వసకుడు” (కృ త్తివసాన), అతని అస్త్రాలు చాత ఛయంగరమైనవి. వాటి నుంచి రక్షింపబడేకొౌరకు బుషులు ( వార్ధనలు చేసారు.

రృుదుడు బంశాలి, (కూరుడు, తనను అంగీకరించని వారిని ఆతడు తన వొణాలతో చిక్నాభిక్నం చేస్తాడు. తనను ఆరాధించేవారికి ఆతడు ఉపకారకుడు. అంచుకే అతికి “4. అనే పేరు కలిగింది. రుుదుడు. “ తృంబకు"ఢని బుగ్వే దంలో ఒక మతంలో మరి ము కక్తయజుర్వేదంలోను చెప్పబడింది. (త్యంబకు డంటదె మూడు కన్నులు కలవాగని (పానీ భాష్యకారులు తెలిపారు. కోని ఆధునిక పొళ్నాళ్య వండితులు ముగ్గురు తలులు కలవాడు ఆని వ్యాఖ్యానించారు. ఈ ముగ్గుకు తల్లుెవరో చెప్పటం కిష్టం, వాజసచేయి సంహితలో ఆందిక పేరు

పై దికవాబ్యయం 1వ కన్పిన్తున్నది. అంవిక రుుదునిభార్యగాకాక సోదరిగా చెప్పబడింది---*ఏష తే రుద భాగః సహస్వ। సాఒంబికయా, తం జుషష్వు స్వా హైమ రుుదభాగ ఆఖు స్తేపకుఃో (8-57). ఆరణ్యక, ఉపనిషద్గంథాలల్లో ర్నుదుని భార్య పేద్ద 'పేర్ణానఐడినవి. తై త్మిరీయారణ్యకంలో '“పార్వతి”, కేనోపనిషత్తులో “ఉమా, హైమవతి” పేర్డు కన్పిస్తున్నవి.

__ముగ్వేదంలో ర్యుదునికి అంత (ప్రాముఖ్యమున్నట్లు కన్పించదు కాని యజుర్వేద, అథర్వ వేద సంహితల్లో ర్నుదుని పాధాన్యం పెరుగుతూ వచ్చింది రు దాధ్యాయంలో ర్ముదుడు లేని స్థానం లేదని; స్వర్గలోకం, అంతరిక్షం, భూలోకం పైన, కింద అంతటా ఆతని ఆధిపత్యమున్నదని చెప్పబడింది. రృుదునికి భవ, శర్వ, పశుపతి, ఉృగ, భీమాది విశేషణనామాలు [పయోగించబడినవి, అధర్వ వేదంలో ఈ పేర్ణతోపాటు పశుపతి, భూతపతి పేద్దకూడ పేర్కొన టడినవి. 'పశు' అంచె జంతువులని అర్ధం కొదని *పకు' ఆంటె మనుష్యులు కూడ్‌ చేరుతారని అక్కడ చెప్పబడింది. సమస్త జగత్తు ర్ముదుని సత్తతో నిండిం దని, ర్ముదుడు జగత్తులోని సమస్త పదార్థాలకు స్వామి అని చెప్పబడింది. అతడు అన్నానికి, పొలాలకు, ఆరణ్యాలకు అధిపతి; దొంగలు దోపిడిగారడకు కూడ అతడు (ప్రభువు. ర్ముదుడు అగ్ని, ఓషధులు, లతలల్లోనే నివసించేవాడు కాదు, సమస్త జగత్తులను అతడు సృష్టించినవాడని కూడ చెప్పబడింది.

యో అగ్నేర్ముదాయ అఆప్ప్వంత

ర్య ఓషథీర్వీరుధ ఆవివేశ

య ఇమా విశ్వా భువనాన చాక్టుపే

తస్మై రుదాయవమో ఆ_స్త్యగ్నయే,

ఆథర్వ. 7-87-1

బా-హ్మణకాంంలో రృుచుని మహతత్త్యం ఇడా అధికమైంది. ఐతరేయ (బాహ్మ ణంలో ర్యుదుని మహత్త్యం ఒకటి రెండు చోట్ట చెప్పబడింది. (పజాపతి కూతురు సహగమ న్ని గూర్చి చెప్పి తదవసరంలోనే ర్యుదుని ఉత్ప త్రి జరిగిందని చేప్ప బడింకి. ఆక్కడ ర్నుదుని గూర్చి ఎప్కువ గౌరవంగా చెప్పబడకపోయినా “*వీక్షదేవోఒళవత్‌” అని సన్మానపూర్వకంగానే' పేర్కొనబడినాడు (ఐ. (బొ:

188 సంస్కృత సాహిత్య చరిత 8-8-88), ఈ వృత్తాంతం సఠీమరణం, ర్మదుడు యజ్ఞభంగం కొఠకు వీరావతార మెక్తే కథ కావచ్చును.

బృహదారణ్యక, మైతీ, మహానారాయణ, శ్వేతాశ్వతరాది (ప్రాచీనోప నిషత్తుల్లో ర్ముదుని మహత్త్వవర్దన కన్పిస్తున్నది. శ్వేతాశ్వతరోపనిషత్తులో ర్ముదుడు జగన్నిర్మాణక ర్త, విశ్వాధిపతి, మహర్షి, దేవతల ఉఊత్పాదకుడు, ఐళ్వర్య సంపన్నుడని కీ ర్రింపబకినాడు. “ఏకో ర్ముదో నద్వితీయాయ తస్థుః" అనికూడా చెప్పబడింది. ఆర్వాచీనోపనిషత్తుల్లో ఆతని ఆద్వితీయత్వం గొప్పగా చెప్పబడింది. అతడు అథర్వశికుడు, కఠర్ముదుడు, పాపపత్యబహ్మ, ర్ముదహృదయ అనే పేర్షతో పస్ట తింపబడినాడు. శివపరకమైన ఉపనిషత్తులు అనేకం _వాయబడినవి.

“రది కబ్దం “రుద్‌' ఆనే ధాతువునుంచి నివృన్న మైందని చెప్పబడు తున్నది. 'రుద్‌' అందె “ఏడ్చుట' ఆని ఆర్థం. (ప్రజాపతి సృష్టిని చేయటం ఆరంభించి ఒకబాలున్ని చేఠాడు. ఆ దాలుడు పుడ్తూనే తనకు నామకరణం చేయ మని ఏడ్వటం ఆరంభించాడట! ఆందుకే ఆ బాలునికి ర్ముదుడని పేరు పెట్టబడిం దని (యదరోదిక్‌ తస్మాద్‌ ర్ముదః) శతపథ బాహ్మణంలో ఒకకథ చెప్ప బడింది. పది ఇం దియామా, మనస్సును ఏకాదళ+ రుదులుగా బృహదారణ్య కోప నిషత్తు వర్ణించింది. ఈ ఏకాదశేర్యదియాలు ఎప్పుడ్రెతె ళరీరాన్ని విడిచిపెట్టి సోతామయో అప్పుడు బంధువులు ఏడుస్తారు. అండుకే వాటికి ర్ముదనామం కలిగిం దని కథ.

పాళ్ళాత్య విద్వాఐసులు బుగ్వేదంలోని ఇతరదేవతల వలెనే ర్ముదుడు [పాకృతికళ్తికి పతీక అని విళ్వసించారు. వేబర్‌, మాక్‌ డోనెల్‌ మొదలైన వారు ర్నుదుడు తుఫాను.దేవత అని నిర్ణయించారు. హిల్టే బాంట్‌ ర్నుదుడు (గిష్మ కాలానికి [ప్రతీక అని అభిపాయపడి రాడు. మృళొత్మలో [వధాన వ్యక్తికి డేవ త్వాన్ని కల్పించి ర్నుదుడుగా నిలబెట్టు ని షాఠయిడెర్‌ అభిపాయం. ర్నుదుడు పర్వత, వనాలకు పకక అరిన దేవత అని ఓల్లెన్‌బెర్గ్‌ అభ్మిపాయం. రృుదుని సంబంధం ఏదో విధంగా పర్వతాలతో వున్నదనటం నిశ్చయం. అందుకే అ3ని భార్య తర్వాక “పార్వతి” “హైమవతి” అయింది. ర్ముదునికి చేతులు, జటలు మొవలై నవి వున్నట్టు వర్ణింపబడినా, ఆతని స్వరూపమిది అనె నిర్ణయించటం

వైదికవాజ్మ్యయం 189 సాధ్యంకాదు. ర్యుదుని వర్ణనను బట్టి ఆతడు వినాళకారి అయిన తుఫాను అని చెప్పటమే సమంజసమని మారక్‌డొనెల్‌ అంటాడు. అతడు వినాశకారి దేవతగా (పస్తుతింపబడినా, అతనిలో మంచిగుణాలు కూడా వున్నట్టు చెప్పబడినవి. రదుని దగ్గర గొప్ప రోగనివారణ ళక్ర్తి వున్నది. అతనికి అనేక రోగ నివారణో పాయాలు, బొషధాలను గూర్చి తెలుసును. ర్ముదుడు తన దగ్గరున్న వేలకొడ్డి బౌషధాలతో “తక్మన్‌” (జ్వరం) ఆది రోగాలను, విషదోషాలను పోగొడ్డాడు. ఆతడు భిషగ్‌ శ్రేష్టుడు. ర్ముదుడు పపవువలె ఉగుడు, భయంకరుడు మ్యాతమే కాదు, భక్తుల విపత్తులను తొలగించి వభాలను కూడ కలిగించేవాడు. కోపంలో మమ్మల్ని గాయపరచవద్దు, చంపవద్దని ర్ముదున్ని బుసులు (ప్రార్థించారు. ర్ముదుని ఆరాధించే మమ్మల్ని గొని మా ఆవులను గాని చంపవద్దని బుషలు ఆతన్ని కోరారు. ర్ముదుడు “*జలాష” (చళ్లదనాన్ని కలిగించేవాడు); “జలాషభేషజ” (చల్లని మందులను ఇచ్చేవాడు) అని ర్ముదునికి విశేషణాలు _పయాగింపబడినవి. ఆతడు కమ్‌-కరుడు (శుభాలను తెచ్చేవాడు). ఆతడు మృడుడు (కరుణకలవాడు). కాబట్టి ర్యుదుడు కేవలం దుష్టళ క్రికాదని, అకడు దయాగుణం గల ద్రైవళ్తియే అని బెలుస్తున్నది. ర్ముదుడు అగ్నికి (పతీక ఆ), అగ్నియొక్క భౌలతికరూపం ఆధా రంగానే ర్నుదుని కల్పన చేయబడిందని బలచేవ ఉపాధ్యాయ మొదలైన భారతీయ పంగీతులు (పతిపొదించారు పెకిలేచే ఆగ్నిశిఖయె లింగరూపంగా ఆరాధింప బడిందని వారంటారు. అగ్ని యజ్ఞవేదిక మీద (పజ్వరిల్లుతుంది. అందుకే లింగం వేదికమీద (పతిష్టంప బడుతుంది దీన్నె చూనిగా తర్వాత ఆధునిక పండితులు వ్యాఖ్యానించారు. అగ్నికి ఘృతం ఆహుతిగా ఇయ్యబడుతుంది. శివలింగానికి జలం అభిషేకం చేయబడుతుంవని, శివభక్తులు భస్మాన్ని ధరించటం కూడా. శివుడు అంటె అన్న కాలగా మెగిళ్చిన పవ్శిత్యమైన బూడిదను ధరించబమే ఆని ఉపా ధ్యాయ వివరిఐచారు. బుగ్‌ వేదంలో రుచుడు ఆగ్నిగా పస్రుతింపబకాడుహడం- “త్పమగ్నే ర్నదో”. అథర్వ వేదంలో “తస్మై రుుదాయనమో ఆఅ సృ్యగ్నయేో అని పప్పబడింం దం) ఆష్ట మూర్తులు భౌళిక పదార్థాలకు వ పకరై నవి ర్ముదుడు ఆగ్నిరూపుడు, హర్వుడు జలరూపుడు పశువడి ఓషధిరూపుడు, ఉగుడు వాయురూపుదు, ఆగని విద్యు దూపుడు, భవుడు పర్జన్యరూపుడు. మహాదేవుడు చందరూపుడు, ఈశానుడు ఆదత్యరూపుడు. ఈ దివంగా ర్నుదుడు (పక్కతిలో సమస్త పదార్జాలగ్లో నివసించే అన్నికి, ఆగ్నియొక్క- తేజస్సుకు (పతీకగానే కన్చి

కఉ0 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత స్తున్నాడు, ర్యుదుని (ప్రాచ్యదేశీయలు హోర్వుడని, బాహ్హీకులు భవుదని పిలుస్తారని శతపథ (వాహ్మణంలో చెప్పబడింవ,. ఇవన్నీ నిజానికి అగ్నికి పేర్ట ని రూడ చెప్పబడింది.

అగ్నికి రెండు రూపొలున్నవి. ఒకటి మోరరూపం, రెండవది అఘోర రూపం. భయంకరమైన 'ఘోరరూపంతో ఆశడు జగత్తులను వినాశం చేయగల సమర్థుడు. అఘోారరూపంతో అతడు జగత్తులను పాలిస్తుంటాడు, రక్షిస్తుంటాడు. ఈ సృష్టిలో అగ్ని లేకుంటే (పాణుల్లో (పాణసంచారమే జరుగదు. మేఘాలల్డోని విద్యుత్తు సంహారకారిణ్‌ కావచ్చును కొని ఇంకొకవై పు జలవృష్టిని కలిగించి (పాణులకు ఆహారాదులను సృష్టించే శక్తి కూడ దానికి వున్నది. సూక్ష్మదృష్టితో పరిశీలించినట్టయితే (పళయంలో సృష్టివీజాలు, సంహారంలో ఊత్స త్తివీజాలు అంతర్భూతమై వుంటవి. అందుకే ఊగరూపుడు, _పళయకారి, ర్ముదుడు, మంగళ సాధకుడు శివరూపుడుగాను (పస్తుతింపబడినాడు. ఉత్పత్తి -సీజొాలుగల (ప్రళయ రూపి ఉృగళ క్తి విస్వవ్శాప్తమె నాట్యం చేస్తుంటుంది. ఆ భావమే తర్వాత నటరాజమూ ర్తి కల్పనకు, శివుని తాండవ నృత్య కల్పనకు దారి తీసింది.

రుృదుడు అనార్యుల దేవత అని సామాన్యంగా థావింపబకుతున్నది. మొదట అతనికి దేవతల హవిస్సుల్లో భాగం లేకుండె ననటం, అతడు వినాళకారి దేవతగా చెప్పబడటం అమంగళరూపుడుగా చ్మితింపబడటం=అంతా అతడు ఆనార్య దేవత ఆని చెప్తున్నదని అంటారు. కాని వేదాలల్లో ఎక్కడా అతడు విజాతీయల దేవత అన్న జాడలు కన్పించవు. కాని తర్వాత హైరాణికయుగంలో అతడు యోగీవ్వరుడు అని, హిమాలయాలు అతని నివాసస్టానమని చెప్పబడటం వేదాలల్లో కనిపించదు. కాబట్టి ఆర్యులు భారతదేశం రాకనుందు. ఇక్కన నివసించే, సాంస్కృతికంగా, ఆర్భికంగా ఉన్నతులైన [(పజలచేత పూబిపబడే చేవతకు వేదాలలో కనిపించే ఆగ్నిరూపుడైన ర్నుదునికి అభేదం ఏర్పడి ఒక్క దేవతగా రూపొంది ఉంటాడు. అనార్య జాతి ఆరాధించే దేవతను ఆర్యులు (గహించి అతన్ని ఆరాధించి (పస్తుకించి తమ యజ్ఞయాగాదుల్లో ఆతనికిన్ని తమ దేవతలతో పాటు హవిస్సులను అర్చించి వుంటాకు. తర్వాత విష్ణువువలె ర్యుదుడును మహాన్‌ దేవతగా రూపొందాడు. అతని చుట్టు అశేక కథలు అల్లబడినవి. విష్ణువువలె

వైచిక వాజ్బ్యయం కథ 1 ర్నుదుడు అవతారాలు ఎత్తినట్టు చెప్పబడచేదు కాని వివిధ (పళయరూపి దేవతలు అతని రూపాంతరాలుగా మ్మాతం చెప్పబడినారు. అదేవిధంగాన్ర్రీ దేవతారాధకులై న వివిధ జాతుల వారి క్తి దేవతలు ఆతనికి భార్యలుగా పార్వతి యొక్క రూపొంతరాలుగా రూపొందాప. ఈ ₹ క్రిదేవతల్లో చాలమట్టుకు దుష్టళకులు, (కూరళక్తులు, వినా? కారి శక్తులు మృాతమే. ఆ శక్తులను (పసన్నం చేసుకునేందుకు ఆదీమజాతుల వారు ఆరాధించి, బలులను అర్చించేవారు. ఆ శక్తులన్నీ ఒక్క పార్వతి యొక్క రూపాంతరాలుగా అవతిరింపజేసారు. అందుకే భారతీయులు ఓక్క దేవతలో అనేక దేవతల శక్తులను, ఆనేక దేవతా శక్తుల్లో ఏకేశ్వరుని చూడగలుగుతారు. పౌరాణిక యుగంలో ర్నుదుడు శివునితో పూర్తిగా ఆభేదంగా చెప్పబడినాడు. రుద కన్న శివనామమే. ఎక్కువ [పచలితమైంది. శివుడు పౌరాణిక యుగంలో రథమెక్కి సంచరించినవాడుగా చ్మితింపబఐడలేదు. తర్వాత ఆతనికి నంది (ఎద్దు) [పథాన వాహనమైంది. ఆతడు "పినాక పాణిగా చెప్పబడినా అతని (పధాన ఆయుధం బాలంగా పరిణమించింది. అందుకే ఆతడు శూలి అయినాడు, ఆతనికి నాట్యం చాల (పియమైంది. అందుకే ఆతడు నటరాజుగా చెప్పబడినొడు. నాట్యకళకు, వ్యాకరణ శాస్త్ర్రాదుల శెన్నిటికో ఆతడు ఆద్భుడుగా చప్పబడినాడు. శివుని (తిపురాసుర విజయం పురాణాలల్లో చాల గొప్పగా పస్తుతింపబడింది. ఈ |తిపురాలు ఆర్య అనార్య సమ్మిిశితమైన జాతులు అంటె భారతీయులకు శ్యతువు లైన విజాతీయుల పురాలు కావచ్చును. శివునికి ఈ విజయంలో విష్ణువు, ఇం[దుడు మొదలైన సమస్త దేవతలు తోడ్పడినారసి చెప్పబడింది. ఆంటె ఆ విజాతీయులను జయించడానికి భారతీయ జూతులన్నీ ఏకమైనవని ఊహ చేయవచ్చును. యోగ విద్యకు, కళలకు, విద్యలకు, నిలయమైన రోగనివారణ శక్తులుగల అనార్యదేవతయే అగ్నియొక్క రూపాంతర మైన వేద(పస్తుతమైన ర్ముదునిలో అంతర్లీనం చెంది పౌరాణికమైన శివుడు రూపొందాడు. సాంఖ్యయోగ అద్వ్వైతాది సిద్ధాంతాలు అనా ర్యులవే కావచ్చును. అందుకే వాటికి శివునికి అవినాభావ సంబంధ మేర్చడింది. మరుత్తులు :- బుగ్వేదంలో మరుత్తులు (పముఖమైన దేవతలుగా కని స్తారు. వారు లితి సూక్షాలల్లో పస్తుతింప బడినారు. అంతేగాక వారు ఇంద, అగ్ని పూషన్‌లతో కలిపి కూడ పస్తుతింపబడినారు. ఇం్యదునితో కలిపి ? సూక్తాలల్లో, అగ్నితో కలిపి ఒక సూ క్తంలో, పూషన్‌తో కలిపి ఒక్క సూక్తంలో వారు కి ర్రింపబడినారు. వారు ఒక్కరు ఇద్దరు దేనతలు కాదు. ఒక గణంగా గుంపుగా

క42 నంద్యాల బావాత్య బంక చెప్పబడినారు. గోరూపమైన పృష్ట వారికి తల్పి. వారు ర్నుదుని ప్యుతులుగా చెప్ప బడినారు. వారు వాయువుచేత ఉద్భవింపబడ్తారు, వారు “ద్యుః'కు కుమారులుగాను కిర్రింపబడినారు. వారందరు సోదరులు. సమాన వయస్కులు. వారందరి జన్మ స్థానం ఒక్కటే. వారందరు నివసించే స్థానం కూడ ఒక్కటే. వారు భూమిమీద, ఆకాశంలో, ద్యుఃలోకంలో వర్టిల్హారు. రోదసీ దేవి వారి రథం మీద ఎప్పుడు నిలిచి వుంటుంది. అందుకే ఆమె వారికి పెండ్రికూతురుగా చెప్పబడింది కూడ, మరుత్తులు తేజోమయులు, దివ్యకాంతి కలవారు, ఎ్యరగా అగ్నివలె (పకాశిస్తుం టారు. వారు స్వతః | పకాశవంతులు. వారు మాలలను, సువర్ణమయ మేఖలలన్స సువర్ణమయ ఆభూషణాలను, శిరస్తణాలను ధరిస్తారు. ఆందుకే వారి కాంతి కన్నులను మిరమిట్లు కొల్పేటట్టుగా వుంటుంది. వారు సామాన్యంగా విద్యుత్తుతో కూడిన వారుగా వర్ణింపబడినారు. వారికి మెరుపులే ఆయుధాలు. 'బుస్టీ విద్యుత్‌" ఆంటె విద్యుత్‌ మాలలు కలవారు. వారు అప్పుడప్పుడు ధనుర్చ్బాణాలను కూడ ధరిస్తారు. వారు గర్జన ధ్వనులు కలవారు. వారి ధాటి పర్వతాలను ద్యావాపషృథ్విని కంపింప జేస్త వి. వృష్టిని కలిగించటం వారి _పధాన కార్యం. వృష్టిని కురిపించే టప్పుడు వారు (వపంచాన్ని అంధకారంతో కప్పేస్తారు. సూర్యుని కన్నును వృష్టితో కప్పేస్తారు. వారి గ్మురాలు ఎ్మరగా వుంటవి. మనోవేగం కలవి. వారు చాల బలశాలురు, యువకులు, ఆజరులు. సింహాల వలె భయంకర మైనవారు. చిన్న పిల్లలు, దూడల వలె కేశ్మీపియులు. వృత వధ సమయంలో వీరు ఇంగదునికీ చాల తోడ్పడినారు. ర్ముదునివలె వారు కష్టాలను తొలగించేవారు, రోగ నివారణ చేసేవారు, ఓషధులను కురిపించేవారుగా (ప్రస్తుతింపబడినారు. వారు వనగజాలవలె చెట్టను కూలుసారు. వనాలను నాశనం చేస్తారు.

వాత ;-- అంటే వాయువు. వాత కూడ దేవతగా పరిగణింపబడి రెండు

చిన్న సూక్తాలల్లో పస్తుతింపబడినాదు. _ వాతయేకాక వాయువు కూడ మరొక

సూక్తాంలో (పస్తుతింపబడినాడు. “వాత' ఇతర దేవతలతోను. (పస్తుతింసబడి

వున్నాడు. “వాత” శబ్దం “వా అనే ధాతువునుంచి నిష్పన్న మైంది. “వా అంటే

పీచుట ఆని అర్ధం. వాత దేవత ఒక్కొక్కసారి పర్జన్యునితో కలిపి “వాత

పర్షన్య” ఆని జంటగా కూడ చెప్పబడినాడు, అదే విధంగా వాయువు ఇందునితో

కలిపి “ఇందవాయు” అని జంటగా చెప్పబడినాడు, దేవతల యొక్క ఉచ్చ్వాస

సిశ్వాసాలే (ఆత్మాదేవానామ్‌) వాత దేవత. ర్యుదునివలెనే వాతరూడ రోగనివారిణ

వై దికవాజ్బయం 14లి గుణం కలవాడు. ఇంకా దీర్దాయుక్షు కలిగించేవాడు. ఆకడు ఆమర త్వానికి నిధి. అతడు ఎ్యరని కొంతులను _పసరింపడేస్తాడు. ఉవస్సు వెలిగేటట్ల్టుగా చేస్తాడు: ఆతడు వేగళాలి. ధ్వనితో కూడివుంటాడు (వీస్తుంటాడు). సామాన్యంగా అతడు ఉరుములు మెరుపులతో కలిసినవాడుగా చెప్పబడినాడు ఆతడు రథంమీద (పయాణం చేస్తాడు. వాత దేవత ఆకొళశంలో ఉరుములను కలిగిస్తూ, భూమిమీద ధూళిని లేపుళు (పయాణం చేస్తాడు. ఆతడు ఎప్పుడు వ్మిశాంతి తీసుకోడు. అతడు నీళ్ళకు స్నేహితుడు. అతడు ఈ జగత్తుకు పీజంవంటివాడు. ఆతడు తన ఇష్టాన్ని ఆనుసరించేవాడు. ఆతని రూపం కనబడదు. ఒక శ్రీ ఉత్సవానికి పోయినట్టుగా జలాలు ఆతని వెంట దగిలి వస్తుంటవి,

ద్వావాపషృథ్వి :- ద్యుఃలోకం, పృథ్వి వీరిద్దరు జంటగానే అన్నిచోట్ట పిస్తుతింపబడినారు. బుగ్వేదంలో వీరు ఆరు సూక్రాలల్లో పస్తుతింపబడినారు. వీరి జంటలో ద్యుః ఒక్కసారి కూడ (వత్యేకంగా స్వతం్యతంగా (పస్తుతింప ఐడలేదు. కాని పృథ్వి ( భూమి ) ఒళ సూక్తంలో మ్మాతం (ప్రస్తుతింపబడింది. ద్యుః భూలోకాలు రోదసిగా కూడ చాలసాడ్డ పేర్కొనబడినవి. “ద్యావాప్పథ్వి” పీతరులుగా, జనయ్యితులుగా పిలువబడీనారు. వారు పితర, మాతరలుగా చేరు వేరుగా కూడ పేర్కొనుడినారు. వారు సమస్త్మపాణుల సంరక్షించేవారు. దేఎత లకు మాతాపితలు. వారు దేవతలచేత సృష్టింపబడినవారుగొ కూడ చెప్పబడినారు. ద్యుః వీర్యంగల వృషభంగాను, పృథ్వి ఆవుగాను 'పేర్కొనబడినారు. వారు ఆజరులు, వారు మహామహులు, అంతటా వ్యాపించి వుండేవారు, వారు చాల విశాలమైనవారు. వారు ధనసంపదలను, ఆవోరాన్నిచ్చేవారు. కీర్తిని బలాన్ని భూములను (పదోనం చేసేవారు. వారు ఒకప్పుడు నైైతిక దేవతలుగాను (వస్తు తింపబడినారు. వారు బుద్ధి కలవారు, బుజువర్తనులు, మాతాపితలుగా వారు 1పాణులను రక్షిస్తారు సహాయం చేస్తారు. వారు ఎప్పుడు (కీయాశీలురై వుంటారు.

అంతరిక స్థానంలోని పై దేవతలేకాక ఇంకా బుషులు, మాతరశ్విన్‌, ధాతర్‌, విధాతర్‌ (సృష్టించువాడు), విస్వకర్మ (సమస్తాన్ని సృష్టించువాడు), ధార్తర్‌ (ఆధారమైనవాడు), _తాతర్‌ ( రక్షించువాడు ), త్వష్టర్‌, (పజాపతి మొదలై న బేవతలు అక గ్రదక్యడ వస్తుతింపబడినారు. బుభులు ముగ్గురు జంటగా

కథ సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత్త వుండే దేవతలు. వారిపైపేర్ణు బుభు, విభ్వా, వాజ వారు. సుధన్వుని కుమారులు వారు ఆశ్వినుల రథాన్ని నిర్మించారు. ఆ రథం అశ్వాలు లేకనే పియసిస్తుంద్తి దొనికి మూడు చృ్మక్రాలుంటవి. ఇందునికి రెండు గృురాలను వారు ఇచ్చారు, ఎండిపోయిన చర్మం నుంచి వారు అమృతాన్నిచ్చే ఆవును చేస్తారు. ముసలివారైన తమ తలిదం, డులను వారు తిరిగి యొవనవంతులుగా చేస్తారు. బుభులను గురించి చెప్పబడిన. చాలా విషయాలు అద్భుతంగా వుండి ఇప్పుడు మన అవ గాహనకు చాల దూరంగా వున్నవి. అప్పుడు బుషులు ఏ విషయాలన మనస్సులో పెట్టుకొని వాకారో ఇప్పుడు మనం చెప్పలేము, మొత్తం మీద బుభులు త్వసష్టర్‌ వలెనే దేవతల శిల్పులు, వారు ఇందునికి దగ్గరి వారుగా "స్నేహితులుగా చెప్పబడినారు. వారి చేతులు పనితనం కలవని చెప్ప బడింది. మాతరశ్విన్‌ ఆగ్నియొక్క- రూపొంతరమని చెప్పవలెను మాతరళ్విన్‌ గురించి (ప్రత్యేకంగా మం,త్రాలులేవు కాని అక్కడక్కడ పేర్కానబడినాడు. ఇతడే భృగువులకు ద్యుఃలోకంనుంచి అగ్నిని తెచ్చియిచ్చినవాడు. ఇతడు అగ్నిని పుట్టించేవాడుగా పేర్కొనబడినాడు. ఒకవేళ మాతరశ్విన్‌ అగ్నిని రగిల్చే యంతా నికి (ప్రతీక కావచ్చును. త్వష్ట లేక త్వష్టర్‌ పనితనంగలవాడు. ఇతడే ఇందుని వ(జాయుధాన్ని చేసాడు. బృహస్పతి డానికి వీరు పదనుపెట్టారు. ఇతడ్డు చేసిన చవకాన్నే బుషులు నాలుగుగా చేసారట (దీనిఆర్థం అస్పష్టం). ఇతని కూతురు సరణ్యు యమయమీలకు తల్లి. ఇతడు (ప్రజాపతి, మానవులకు అధి పళిగా స్తుతింపబడినవి. వీరేగొాక ఇంకా అమూర్తభావాలు కూడ దేవతలుగావేదంలో (పస్తుతింపబడినవి- మన్యు (కోపం), గ్రద్ధా (నమ్మకం), కామ (కోరిక), కాల (సమయం), (పాణ (పాణం), థీ (సౌందర్యం), అనుమతి (270820, ఆరమతి (66704108), సూనంత (806%6), ఆసునీతి (39121 16), నిబుతి (ర606- జం), మొదలైనవి. వీటిల్లో కొన్ని అథర్వవేదంలో మ్మాతమే. పేర్కొనబడి క న్పిస్తున్నవి.'కామ” బాణాలనువేసి మనుష్యుల హృదయాలను గాయపరుస్తుంటాడని ఆలంకారికంగా చెప్పబడింది. ఈ భావమే తర్వాత పౌరాణిక యుగంలో "మన్మ థుడు, కాముడు” భావనకు దారితీసి వుంటుంది. ఇంకా అదితి, దితి అనే దేవతల (పస క్తికూడ వేదాలల్లో వున్నది. ఆదితి దేవతలకు తల్లిగా చెప్పబడింది. అదితి కుమారులు కాబట్టి వారు ఆదిత్యులై నారు. అదితి అంటె "అ-దితి” స్వాతం(త్యం, బంధాన్ని విడిపించేది ఆని అర్ధం. అదితి అందుకే (ప్రధానంగా శారీరక కష్టా

వైదికవాజ్బ్యయం 145 లను, పాపాలను పోగొప్రేదిగా చెప్పబడింది. అమ్నూర్త దేవతల్లో అదితి ప్రధాన మైన దేవత. దేవతలు అదితి కుమారులుగా చెప్పబడినారంబె వారు బంధనాలు లేనివారని, స్వతంతులనే అర్థంలో చెప్పబడి వుంటుంది. అదితికి ప్రతిరూపం?” దితి చెప్పబడింది. దితి మూడుసార్హు బుగ్వేదంలో. పేర్కొనబడింది. రెండు పొర్లు అదితితో కలిపి చెప్పబడింది. దితి పసక్తి బాల తక్కువ వున్నవి. కాని తర్వాత పొరొణిక యుగంలో దితి దైత్యులకు (రాక్షసులకు) తల్లిగా చెప్పబడించె. కాని బుగ్వేదంలో చితికి రావసులకు ఎక్కడా సంబంధం చెప్పబడలేదు, “అద పృథ్వీస్థాన దేవతలు

అగ్ని :- పృథ్వీస్థాన దేవతల్లో ఆగ్ని పముఖమైనవాడు, ఇం్యదుని తర్వాత అఆగ్నియే వైదికార్యులకు పధానమైన దేవత. యజ్ఞాగ్నికి ప్రతినిధి రూపమే ఆగ్నిదేవత, అగ్ని దాదాపుగా 200 సూక్రాలల్లో పస్తుతింపబడినాడు. అగ్ని అనేక పకువులతో సమానమైనవాడని చెప్పబడింది. ఆతడు గర్జించే వృష భంతో పోల్చబడినాడు. అగ్ని ఉత్పత్తి సమయంలో ఒక దూడ వంటివాడు. (పజ్వలింపబడినతర్వాత అతడు దేవతలను తెచ్చే అళ్వం వంటివాడు. అఆతసికి నాలుకలు, చేతులు వున్నట్టు కూడ చెప్పబడింది. అతనికి బంగారు వర్ణంలో గడ్డం, దంతాలు, అందమైన దవడలు వున్నవి. అగ్నిజ్వాంలే అతనికి వెం్య్యటు కలు, చేతులు, నాలుకలుగా చెప్పబడినవి. అంతేగాని అతని రూపం ఇతర దేవతలవలినే ఆస్పష్టమైనది. _వైదికార్యులు వ్మిగహాంాధకులు కాదు. అందుకే ఎక్కడా ఏ దేవత కూడా తర్వాత పౌరాణిక యుగంతోవలె స్పష్టమైన రూపు కేఖలతో వర్టింపబడలేదు. అగ్ని దివ్యపక్షిగా, గరుత్మంతుడుగా చెప్పబడినాడు, నీళ్ళలో నివసించే అగ్ని బాతు వంటివాడు. అతనికి రెక్కలున్నట్లు చెప్పబడింది. పక్షి చెట్టుమీద నివసించినట్టుగా అగ్ని కాష్టంలో నివసిస్తాడు. క్యరలు, నెయ్యి ఆతని భోజనం. ఆజ్యమే ఆతనికి పానీయం. ఆతనికి రోజుకు మూడుసార్జు భోజనం పెట్టఐడుతుంది. అగ్ని దేవతలకు ముఖం. ఇతని ద్వారానే దేవతలు హవిస్సులను [గహిస్తారు. అతని జ్వాలలు గరిటెల వంటివి. వాటితోనే అతడు చేవతలకు హవఎస్సులను పంచి పెడ్డాడు. దేవతలకు హవిస్సులను అందియ్యటమే కాక అగ్నికి కూడ హవిస్సులు ఆర్బింపఐడుతవి. సోమరసాన్ని తాగడానిక్రై

146 సంస్కృత సాహిత్య చరిత అతడు ఆరాధకులచేత ఆహా్వాసింపబడివాడు. అగ్ని సూర్యకర ణాంవలె, ఉవస్సు కొంతివలె, విద్ముత్‌కాంతివతె (పకాశిస్తాడు. అతడు ర్మాతి మడ, తన కాంతులతో చీకటిని హారదోల్తాడు. అగ్ని అరణ్యాలపు కాల్చినప్పుడు ఆతన మార్గం నల్లగా వుంటుంది. మంగలివాడు గడ్డాన్ని గీసినట్టుగా ఆతడు ఆర ణ్యాలను ధ్వంసం చేస్తాడు. అతని జ్వాలలు ధ్వనించే ఆలఎ వంటివి ఆతని గర్జన ఆకాశంలో ఊరుము వంటిది. అతన్‌ ఎరనె పౌగ ఆకాళం సరకు లేచి ఆకాశానికి ఆధారంగా నిలిచిన స్తంభంవలె వుంటుంది. ఆతడు థూమకేతువు అని పిలుపబడినాడు. వెలిగే బంగారు రథం అతనికి వాహనం. దానికి హరితవర్ష ఆశ్వాలు పూనృబడు తవి. ఆతడు యజ్ఞానికి సారథి వంటివాడు. తన గు నాల మీద దేవతలను తీసు కొనివస్రాడు. అందుకే ఆతడు దూతగా దేఎతంచేత, మానపులచేత నియమింప బడినవాడుగా _పస్తుతింపబడినాడు. అగ్ని దావావృళ్వికి కొడుకుగా. చెప్పబడి నాడు. ఆతడు జలాలకు కూడ సంతానమే. అగ్ని “ఇళా' కుమారుడని కూడ చెప్పబడింది. ఇం దుడు, సూర్యుడు, విస్ణువులు అగ్నిని ఉదృవింపజే సేవారుగా చెప్పబడినారు. దేవతలు మనుష్యుల కొరకు ఇతన్ని పుట్టించి ఇచ్చారు, మరొకసారి అగ్ని సమస్త దేవతలకు తండి ఆని చెప్పబడింది. హవిస్సులను (గ్రహించి ఇచ్చేవాడు కాబట్టీ అట్లా చెప్పబడి వుంటుంది. మాతరశ్విన్‌ మానవ కళ్యాణానికతై అతన్ని భూలోకంలోక తెచ్చినట్టుగా చెప్పబడింది, (గీకు పౌరాణిక గాథల్లోను .ఈ వృత్తాంతం చెప్పబడింది. అక్కడ “ప్రమాళి యస్‌” అగ్నిని మానవులకు ఇచ్చినట్టు చెప్పబడింది. ఇందుడు; అగ్ని కవలలుగా చప్పబడినారు. వీరిద్దరు జంటగా చాలాచోట్ట (పస్తుతింపబడినారు. అరణి అగ్నికీ తలిదండులుగా మరియు తల్పులుగా పేర్కొనబడింది. అగ్నియొక్క- పుట్టుక ఆనేకచోప్టై చాలా మందికి జరిగినట్టుగా చెప్పబడుతూ వచ్చింది. ఆంటే ఆగ్ని యొక్కం వివిధ రూపాలను తీసుకొని ఆట్టా చెప్పబడిందని అనుకోవాలి. పది మంది కన్యలకు అతడు జన్మించాడని చెప్పబడింది. అంటే చేతి పదివేళ్ళ్శచేత ఆతడు వెలిగింపబడినాడని తెలుసుకోవాలి. అగ్నిని పుట్టించాలంటే భక్తి కావాలి" ఆందుకే ఆతడు శక్తికి కొడుకుగా “సాహసః” అని ఛెప్పబడినాడు. అతనికి జలాలు గర్భం. అందుకే ఆతని మరో రూపం *ఆపాంనపాత్‌”. అగ్ని ఊర్థ్వలోకంలో జన్మించి నట్టు చెప్పబడింది. వక ఉదయకాలమందు (పజ్వలింపదేయబడ్తాడు కాబట్టి అతడు

వై దికవాజ్మయం కేశ? ఎప్పుడు తరుణుడే. అతడే మొదటి యజ్ఞక ర్త. సూర్యుడు కూడ ఆగ్నియుక్క రూపాంతరంగా (పస్తుతింపబడినాడు, ఆందుకే అగ్ని ఆకాళఇంలో వెలుగుతాడనె చెప్పబడింది. ఆంతరివునికి పెన అతడు జన్మించాడు. ఆందుకే జగత్తులోని సమస్త విషయాలను ఆతడు కనిపెడుతుంటాడు. అగ్ని మూడు విధాలుగా వెలుగుతాడు, ఆతనికి మూడు మార్గాలున్నవి. అతన జన్మ కూడ మూడు విధాలుగా జరిగింది. అతనికి మూడు ోరీరాలు మూడు శిరస్సులున్నవని వర్ణింపబడింది. ఇదే తర్వాత [తిమూర్తి కల్పనకు దారి తీసిం దని మాక్‌ డొనెల్‌ ఆభ్మిపాయం, కాని అగ్ని గార్హపత్య, ఆహవనీమ, దక్షిణ అని మూడు ఏపిధాలుగా వుంటుందని చప్పబడింది, ఈ మూడింటినే ఇక బ్రాడ్‌ అగ్నికి మూడు ళరీరాలుగా, మూడు శిరస్సులుగా, మూడు మార్గాలుగా చెప్పబడి వుంటుంది. " సృష్ట్‌ ద్యుఃలోకంగా, భూలోకంగా విభజింపబడింది. అగ్ని ఆ రెండు లోకాల్లోను జన్మించిన వాడు కొబట్టి “ద్విజన్మన్‌” ఆని (పస్తుతింపబడి నాడు. తర్వాత ఆగ్నికి ఆనేక జన్మలున్నట్టు కూడ చెప్పబడింది. అగ్ని గృహంలో వెలిగేవాడు, మానవునికి చాల ఆవసరమైనవాడు. అందుకే అతడు గృహపతి అని పిలువబడినాడు. అతడు గృహస్థుకు అతిథి వంటివాడు. అతడు అమరుడు, కొని మనుష్యులలో జీవిస్తుంటాడు. ఆగ్ని తదారాధకులకు కుమారుడుగా, సోదరుడుగా, జనకుడుగా చెప్పబడినాడు. అగ్ని యజ్ఞాన్ని నిర్వహించేవాడు కాబట్టి హోతుడని ఆధ్వర్యుడని (బవ్మాన్‌ అని బుత్విజుడని వ్నిపుడని చెప్పబడినాడు. ఇంకా అగ్ని “వై క్వానరః" (మానవులందరికి స్నేహితుడు) అని, 'తనూనపాత్‌'" (శతీరజన్ముడు) “నరాళంసః” (మానవులచేత (పళంసింపబడువాడు) అని వర్ణింప బడినాడు' అతడు పురోహితుడుకూడ. ఇందుడు మహాయోధుడు ఆయినట్లుగానే అగ్ని మహా బుత్విజుడు. యజ్ఞ విధులనీ స్మ తెలిసినవాడు కాబట్టి అగ్నిగొప్ప మేధావి అని సర్వజ్ఞుడని చెప్పబడినాడు. అతడు అందుకే *జాతవేదస్‌” - [ప్రాణులను గూర్చి కెలిసినవాడని పేర్కొనబడినాడు. అగ్ని ఆరాధకులకు కుభాలను సంపద లను కలిగిస్తాడు. అగ్ని సమస్త దేవతలకన్న గొప్పవాడని ఒకొకసారి (పస్తు తింపబడినాడు. ఆతని సృష్టిళ క్రి చాల క్షీర్తింపఐబడింది. అగ్ని యజ్ఞాలల్లో వావిస్సు లను దేవతల కొరకు మోసుకౌని పోయేవాడు కాబట్టి అతడు హవ్యవాహనుడు. అతడు మానవ కశేబరాలను కాచ్చేవాడు కాబట్టి “కవ్యాద”, అంతేగాక అతడు దుష్టళక్తు లను పారదోల్తాడు. అగ్నియొక్క ఘనకార్యాలు బాలా చెప్పబడినవి. అతడు

148 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత యజ్ఞవిముఖులై న, దుర్భుర్దులెన, కటువ _క్తలైన “పణు'లను దూరంగా తరిమివేసి నాళనం చేశాడు. అంధకారంలో వున్నవాఎకి (శేస్టమెన మార్గాన్ని చూపాడు, ఆతడు సంపదలకు స్వామి, దుష్టులను శక్షించేవాడు (బుక్‌ ?-6-2,8,4). అగ్ని గృురంవలె వేగశిలి, దేవతలకు ముడు, సూర్యునివఠె (పకాశించేవాడు.

అగ్నిదేవత ఇండో-ఇరానియనార్యులు ఒక చోట కలిసి జీవించిన నాటి దేవత మాతమేకాదు. ఇండో-యూరోపీయనార్యులు కళిసి బీఎంచిననాడు కూడ ఆతడు ఆరాధింపబడినాడని తెలుస్తున్నది. ఇరాసయన్లకు అగ్ని చాలా పవ్శిత మైందని అవెస్తాను బట్టి తెలుస్తున్నది. ఇందుని కన్న, ఇతర దేవతల కన్న ఇరా నియన్హకు అగ్నియే _పధానమైన దేవత, ళ క్రిమంతుడు, కాంతిమంతుడు, బుద్ధి మంతుడైన దేవతగా అతడు ఆరాధింపబడినాడు. ఇప్పటికిని జరో వ్రయస్టకు అగ్ని చాల పవ్మితమైంది.

అగ్ని శబ్దం అగ్‌ లేక అక్‌ అనే ధాతువు నుంచి నిష్పన్నమైంది. అగ్‌ లేక ఆక్‌ అంటె _పేరేపించుట అని అర్థం. అగ్నిని లాటిన్‌ భాషలో “ఇగ్ని' అనీ, స్టావోనిక్‌ భాషలో “టగ్ని" ఆని అంటారు.

ఒకప్పుడు ఆర్యులందరికి అగ్ని పవ్మితమైన (ప్రముఖమైన దేవతగా వుండేది కావచ్చును. కాని ఇతర దేవతల [ప్రాధాన్యం హెచ్చే కొద్ది ఆగ్ని వారికి హవిస్సులను మోసుకొని పోయే. వాడుగానే స్టానాన్ని సంపాదించుకొ న్నాడు. దానితో ఆర్యులు (పతృత్షృంగా అగ్నిని ఆరాధించటం మానివేసారు. అగ్నిలో హవిస్సులను వివిధ దేవతలకు అర్పించి దానితో ఆర్యులు దేవతారాధనలు చే సేవారు. దేవతలకు ఆరాధకుల హవిస్సులను అందించేది కాబట్టీ అగ్ని చాలపవి[తమైందిగా, ఆరాధ్యమైందిగా ఆర్యులు భావించారు. జరో _వ్‌ఏయన్లు ఆదే విధంగా భావించారు. వ్వైదికార్యుల భావన అదే విధంగా కన్పిస్తున్నది. [ప్రాచీనకాలంలో అగ్నిని ఆరాధించే- అంటె అగ్నిని వెలిగించి హవిస్సులను ఆర్పించేంగృహాలు ఇరాన్‌లో వుండేవి. ఇప్పటికి శిథిలావస్థలో ఆ గృహాలు ఇరాన్‌లో కన్పిస్తవి. గుట్టల మీద లేక పట్టణంలో ఈ గృహాలు కట్టబడేవి. వీటిని “ఆతష్‌-కదే'అని పర్షియన్‌ భాషలో పిలుస్తారు. అటువంటి కట్టిడాలు, యజ్ఞశాలల పేరుతో ధారతదేళలోందు వ్పండేవి కావచ్చును. కాని ఆటువంటివేవి తవ్వకాలల్లో బయట పడలేదు. తాత్యా

చై దికవాజ్ఞ్యయం 149 లికంగా వేదికలను, యజ్ఞశాలలను నిర్మించి వై దికార్యులు యజ్ఞవిధులను నిర్వ హించేవారేమో. భారతీయులు వ్మిగహారాధకులుగా మారినతర్వాత అగ్ని యొక్క (పాధాన్యం తగ్గింది. దేదతలరు ఆర్పించే పదార్థాలను వ్మ్‌గహాల ముందు పెట్టే ఆచారం రావటంతో వాటీని అగ్నిలోవేసి ఆరాధించే మార్గం వెనుక పట్టింది. పతి శుభకార్యానికి ముందు. వినాయకున్ని ఆరాధిస్తారుకాని అగ్నిని ఆహ్వానించే ఆచారం పోయింది. చేవాలయాల్లోను వ్మిగహారాధనలే కొని అగ్భి పూజలు లేవు*

బృహన్నథి :-- బృహసృతి 11 సూక్తాలల్లో (పస్తుతింపబడినాడు. ఇంకా అక్క-డక్కడ ఇతని (పసక్తి వున్నది. ఇం్చదునితో చేర్చబడి రెండు సూక్తాలల్లో (పస్తుతింపబడినాడు. బృహసృతికి (బహ్మణస్పతి (మం తానికి పతి అని కూడా పేరు. ఇతని శారీరక వర్ణన ఎక్కువగా కనిపించదు. అతనికి వాడివైన కొమ్ములు, నల్లని వీపు వున్నట్టు మ్మాతం చెప్పబడింది. అతడు సువర్ధం వలె [పకాశించేవాడు. చేతిలో ధనుర్చాణాలను, బంగారు పరశువును ధరిస్తాడు. అతని రథానికి వ్యరని గృురాలుంటవి. అతడు దైత్కులను నాశనం చేసి గోళశాలలను తెరుస్తాడు. అతడు. వెలుగును లోకంలో (పసరింపజేస్తాడు. బృహస్పతి | పార్థనలను, మంగతాలను (ధేరేపించేవాడు ఆందుకని అతడు లేకుండ యాగాను ష్టానం నిష్పలమౌతుంది. అతడు దేవతలకు తండి అని చెప్పబడినాడు. బృహస్పతి వ్యోమలోకంలో తేజుపుంజం నుంచి ఆవిర్భవించాడని అతనికి ఏడు ముఖాలున్నవని చెప్పబడింది. అతడు ఏడు కిరణాలు కలవాడు, అతడు ఏడు కిరణాలతోను, గర్జన (రవేణ) తోను అంధకారాన్ని జయించాడు అగ్నివలె అతడు గృహపురోహితుడు, గొనం చేసేవాడు (బుకృతా). గానం చేసే వారిచేత పరివేష్టంపబడి వుండేవాడు. ఒకొకసారి అతడు అగ్నిగా కూడ చెప్పబడినాడు. కాని ఎక్కువగా అతడు ఇందునితో క లిసివుండేవాడుగానే చెప్ప ఐడినాడు, ఆందుకే ఇం్యదుని ఘనకార్యాలు ఇతనికి కూడ -అంటగట్టబడినవి " ఇందుని మఘవన్‌ (దానశీలుడు), వటి అనే పేర్పు ఇతనికి కూడ వాడబడి“వి" గుహలో దాచబడిన ఆవులను విడిపించే కార్యం ఇతనికి కూడ చెప్పబడింది. భయంకరమైన వృతాసురుని ఇతడు గర్జనతో భేదించి ఆవులకు ముక్తిని కలిగించాడు. అతడు అంఫకారాన్ని పారదోలి వలుగును వాిపింప వేస్తాడు. బృహస్సతి తనను ఆూధించేవారికి దీర్గాయుషను ఇస్తాడు. ఇంకా అతగు

150 సంస్క్య్బూత సాహిత్య చరిత సంవదలను కలిగించేవాడు. శ్యతువుల వినం చేసేవాడు. బృహసృతి సోమపానం చేసేవాడుగాను చెప్పబడినాడు

వర్ణనలనుబట్టి బృహస్పతి ఆగ్నియొక్క రూపొంతరంగా కన్పిస్తాడు. అగ్నివలెనే యజ్ఞానుష్టానంమీద అధికారం కల దివ్య బుత్విజుడు. “బృహస్పతి శబ్దం 'బృహ్‌ ధాతువునుంచి నిష్పన్నమైంది. బృహ్‌ అంటె వ ర్థిల్రటమని ఆర్థం, సంపద యొక్క వృద్ధిని కలిగించేవాడు కాబట్టి అతనికీ పేరు కలిగింది. తర్వాత పౌరాణిక యుగంలో బృహస్పతి ఇంగదునికి, దేవతలకు ఆచార్యుడుగా చెప్పబడి నాడు. ఆ రూపంలో అతని ప్మాత ఎక్కువగా ఏమి వేదంలో కనిపించదు, వేదాలల్లోని బృహస్పతి దేవతయే తర్వాత కాలంలో గణపతి, గణేవని భాఎనకు దారి తీసిందని విమర్శకుల అభ్మిపాయం. గజాననం, స్ధూల గరీరం గల గణపతి ఆనార్యుల దేవత అని సామాన్యంగా భావింపబడుతుంది. కాని బృహస్పతి బుగ్వే దంలో 'గణపతి'గా పిలువబడినాడు. బృహస్పతి, ఇందుడు- వీరిద్దరు ఆంగిరస గణానికి ఆధిపత్యం వహించారు. కాబట్టి బృహస్పతి గణపతిగా పేర్కొన బడినాడు కూడా. బృహస్పతి కేవలం వై దికార్యుల దేవతగానే కస్పిస్తున్నాడు. సప్తసింధు దేశంలో ఆర్యులు అడుగిడక ముందు ఈ దేవతారాధనను వారు చేసినట్లు లేదు. అవెస్తాలో ఎక్కడా బృహస్పతి (ప్రసక్తి లేదు. పై దికార్యులు ఆగ్నియొక్క ఒక రూపంగా బృహస్పతిని ఆరాధించి వుంటారని మాకీ డొనెల్‌ ఆభ్మిపాయం. చివ్య పురోహితుడుగా, [పార్థనలకు అధిపతిగా అగ్ని యొక్క రూపాంతరమే బృహస్పతి పేరుతో (పత్మేక దేవతగా పరిణమించిందని అతడు అంటాడు. బృహస్పతియే తిమూర్తులల్లో “ఐహ్మ" రూపంగా వికసించిందని మాక్‌ డొనెల్‌ ఆభ్మిపాయం,

సోముడు :--- బుగ్వేదంలో సోమయాగం పధానమైన యజ్ఞ విధి, అందుకే సోమదేవత (ప్రముఖమైన దేవతల్లో ఒకటుగా పరిగణింపబడినాడు. అగ్ని తర్వాత సోముడు బుగ్వేదంలో ఎక్కువగా _పస్తుతింపబడినాడు.. దాదాపు 120 సూ క్రాలల్లో సోముని స్తుి వున్నది. వీటిల్లో ఎక్కువ సూక్తాలు 9వ మండలంలో వున్నవి. 10, 13 మ్మాతం ఇతర మండలాల్లో వున్నవి. సోముడు ఒక లత. కాబట్టి ఆతని ఢారీరకావయవాలు వర్ణింపబడలేదు. సోమరసం తాగటంవల్ల కలిగే మత్తు, మదం, ఆనందోల్దాసాలు అధికంగా వర్శింపబడినవి. సోమలత పర్వతా

వై దికవాజ్మయం 151 లల్లో లభిస్తుందని చెప్పబడింది, ఆది “మూ౫వంత' మే పర్వతం మీద లఖిస్తుం దట. ఆ పర్వతం స్తసింధువుకు ఉత్తర-పళ్చిమ చిశలో వున్నది. ఆర్యులు పూర్వదిళశగా సాగిపోతున్న కొద్ది సోమలతను తెచ్చి అమ్మేవారట కూడ. దాని వ్యాపారం కూడ జరిగేవి. సోమలత పెరిగే [పొంతం కొరకు భారతీయార్యుల ఇరానియనార్యుల నడుమ పోట్లాటలు, యుద్ధాలు జరిగి వుంటవి, అవే అమృత మథన వృత్తాంతంగా, దేవాసురులయుద్ధాలి. కథలుగా పరిణమించి పువాణాలల్లోకి ఎక్కినవి కొవచ్చును.

సోమఐత మొదట స్వర్గలోకంలో ఉద్భవించింది. అందుకే సోఎడు “ద్యుః” కు ప్యుతుడు ఆని చెప్పబడింది. ఆది స్వర్గంలో శుభం చేయబడుతుంది. సోముడు స్వర్గానికి అధిపతి. అతడు స్వర్గంలో ఊర్థ్వస్థానంలో _నివసిస్తాడు, అక్కడి నుంచి భూమిమీదికి అతడు వచ్చాడు. గద్ద లేక గరుత్మంతుని ద్వారా సోముడు భూమిమీదికి తేబడ్డాడని 4-26-21 సూ క్రాలల్గో చెప్పబడింది. సోముడు అమృత్మపదాయుడు కాబట్టి అతడు వనస్పతి అం పిలువబడినాడు. అతడు మానవులకు, దేవతలకు, అధిపతి, రాజు. బుగ్వేదం, ఆథర్వవేదంలో సోముడు చందునితో ఆఖభేదంచేసి కూడ చెప్పబడినాడు. (బాహ్మణ (గంఖాలల్లో ఈ ఆభేదం అంతటా కన్పిస్తుంది. తర్వాత పౌరాణిక యుగంలో అమృతానికి, సోమునికి అభేదం చేయుడింది. సోముని స్థానాన్ని అమృతం తీసుకొన్నది. సోమరసం స్థానంలో ఆమృతాన్ని దేవతలు. సేవిస్తారని చెప్పబడింది. అమృతాన్ని కాగి దేవతలు ఆజకామరులై నారని చెప్పబడింది.

సోముడు భయంకరమైన, వాడియైన ళస్త్రాలను చేతిలో ధరిస్తాడని చెప్ప బడింది. అతడు దనుస్నును మరియు చేయి ముథాలుగల బొణాన్ని ధరిస్తాడు. ఆతడు వాయువులచేత లాగబడే రథాన్ని ఎక్కిి తిరుగుతాడు. ఇం్మదునె రథం మీద అతనితోపాటు ఎక్కి కూడ తిరుగుతాడని చెప్పబడింది. సోముడు ఇంద, అగ్ని, పూషన్‌, రృుదవేవతలతో కూడినవాడుగా,. వారికి స్నేహితుడుగా పేర్కానబకినాడు. ఆకడు ముఖ్యంగా ఇందుఎకి [వియమైన స్నేహితుడు. యజ్ఞంలో సోముడ్డు ఆహ్వానింపణడ్తాడు. అతనికి హవిసు నెల్లో భాగం కూడ వుశ చదీ*

152 సంస్కృత సాహిత్య చరిత సోమలతను రాయితో దంచి రసాన్ని తీస్తారు. ఆ రసాన్ని ఊర్జవస్త్రంతో వడకట్టి ఒక కాష్టప్మాతలో పడ్తారు. గడ్డి (బర్షి)ని పరచి సోమరసాన్ని కాష్ట్ర ప్మాతలో. దానిమిద పెట్టి దేవతలకు ఇస్తారు. సోమరసాన్ని తీయటంకాని, దేవ తలకు ఆర్బ్చించటం కాని దీన్నంతా వైదికార్యులు చాల రకాఎగా రహస్యపూర్ణ కార్యంగా చాల మార్మికత్వంతో (033021) వర్ణించారు. సోమరసాన్ని తీయ టాన్ని వారు ఒక పవ్మిత కార్యంగా భావించినట్టు కన్పిస్తుంది. సోమరసంలో ఒకొకసారి పాలు కూడా కలిపి సేవింపబడినట్లుగా చెప్పబడింది. సోమరసం చాల మదాన్ని ఉత్సాహాన్ని కలిగిస్తుంది. సోమరసం మధువుగాను పేర్కానూడింది. కాని ఎక్కువసాడ్ల ఆది. “ఇందు (వెలిగే బిందువు)గా పేర్కొనబడింది. తర్వాత “ఇందు శబ్దం చందదుని ఆర్థంలో (పమోగింపబడసాగింది. సోమలతను నలపటానికి లేక దంచటానికి (పత్యేకంగా రాళ్ళు వుండేవి. వాటిని “అది అని “గావ అని పిలిచేవారు. రసాన్ని ఊర్హవస్త్రంతో వడగ్రేటప్పటి ధారను “పవ మాన, పునాని అని కూడా పిలిచారు. ఇంట్లో వడగట్టబడిన సోమరసం “షక, శుచి” ((పకూళం, స్వచ్చం) అని కూడ పిలువబడింది. వడగట్టిన సోమరసం కల శాలల్లోగాని (దోణులల్లోగాని పట్టి పెట్టబడేది. దీనిలో నీళ్ళను గాని పాలను గాని కలుపుకొని తాగేవారు. పాలవల్ర అది తీయదనాన్ని పొందేది. ఇట్లా కలుపబడే పాలను, నీశ్ళను “మృజి అని అనేవారు. అంతేగాక సోమరసం మూడు రకాలుగా మిశ్రిత మయ్యేదని చెప బడింది. పాలు, పెరుగు, యవలగంబితో కలుపబడి సోమ రసం సేవింపబడేది. పాలతో కలిపితేదాన్ని *గవాశీర' మని, పెరుగుతో కలిపితే “దధ్యాశీరిమని యవలగంజితో కలిపితే 'యవాశీరిమం పిలిచేవారు. సోమరసం రోజుకు మూడుసార్లు తీయబచేది. పొద్దున మధ్యాహ్నం సోమరసాన్ని సేవించ టానికి షఇందుడు అహ్వానింపబడేవాడు. సామంతం బుభులు ఆహ్వానింపబడే వారు ఇందుడు, వాయువు ఎ సోమరసాన్ని సేవించచానికి [పత్యేకంగా ఆరాధ కులచేత ఆహ్వానింపబ! నట్టుగా వేదంలో కన్పిస్తుంది. అందులో ఇందుడు సోమ రసాన్ని తాగటానికి విశేషంగా ఆహ్వానింపబడినాడు. అతడు సోమపాన్మపియుడు. కడుపుంండ సోమరసాన్నె తాగి అతడు వదోన్మత్తుడై ఉత్సాహభరితుడై కతు వినా.నాన్ని చేస్తాడు. సోమరసాన్ని బాగా తాగి అతడు వృతుని చంపి గోవులను విగిపించాడు. సోముడు ఇందునికి సహయోగి, స్నేపాతుడు. *

వై దికవాజ్బయం 158

సోముడు జలగర్భం నుంచి పుట్టాడని చెప్పబడింది. జలాలు ఆతనికి తల్టులు, చెల్రెళ్ళు, సోముడు నదులకు రాజు, [పభువు. అతడు నీళ్ళను ఉదృవింస జేస్తాడు. వృష్టిని కల్పిస్తాడు. జలాల నడుమ వుండే వృషభంగా సోముడు చెప్పబడినాడు. జలాలంటే గోవులకు (ప్రతీక, సోముడు వేగవంతుడు. సామా న్యంగా అతని వేగం ఆక్వవేగంతో, పశ్షివేగంతో పోల్చబడింది. దంచి ఒత్తి తీసే టప్పుడు సోమరసం శబ్దంచేస్తూ కింద పడ్తుంది. అ కబ్దం మేఘ"స్ణనతో, తేన్పు శబ్దంతో పోల్చబడింది. సోముని పసుపుపచ్చని కాంతి విశేషంగా వర్ణింపబడింది. సామాన్యంగా అతని కాంతి సూర్యుని కాంతితో సమానంగా చెప్పబడింది. సోమరస పానంవల్ల ఆమరత్వం సిద్ధిస్తుందని చెప్పబడింది. అందుకే ఆది అమృతంగా చెప్పబడింది. ఇది దేవతలకేకాక మనుష్యులకు గూడ అమరత్వాన్ని కలిగిస్తుంది. సోమరసానికి ఓవధీగుణాలు కూడ వున్నవి. రోగాలను పోగొడ్డుంది. గుడ్డివానీకి చూపునిస్తుంది, కుంటివొన్ని నడిచేటట్టు చేస్తుంది. బుద్ధిని రీక్ష్షణం చేస్తుంది. ఉఊల్సాహాన్ని కలిగిస్తుంది. మంత రచనలకు (పేరణను ఇస్తుంది. కవులను ఇది నడిపిస్తుంది, మంచి ఆలోఛనలను కలిగిస్తుంది (సుమేవాః). తండి కొడుకుకు! స్నేహితుడు స్నేహితునికి మంచి చేసినట్టుగా సోమరసాన్ని తాగినప్పుడు మాకు మంచి చేయమని తదారాధకులు సోముని [పార్థింబారు. సంపదల నియృమని, వసంతకాలంలో సూర్యుడు దినాలను దీర 0 చేసినట్లుగా మా జీవితొలను దీర్చ 0 చేయమని, మథనంచేత అగ్ని (వజ్వలించినట్టుగా మమ్మల్ని (పజ్వలింవవేయమని కూడ (ప్రార్థించారు. పురోహితుల్లో ఇది బుష్‌ వంటిది. సోముడు గొప్ప బుద్ధిగల బుషి. అతనికి దేవతలను గూర్చి తెలుసును. సోమరసాన్ని తాగి ఇందుడు అజేయుడౌతాడు,

సోముని [పసక్తి మనకు జరోవ్మి) యన్ల మక':0థం అవెస్తాలోను కన్చి స్తున్నది. “సోమిను వారు "సోమ అని పిలిచారు. ఇండో-ఇరానియన్‌ ఆర్బులు కలిసి జీవించిననాటికే సోమారాధన కన్పస్తున్నది. బుగ్వేదంలోఎలెనే తవీస్తాలోను సోమలతను ఒత్తి లేక దంచి సోమరసాన్ని తీసే పద్ధతి, ఆ సోమరసం పసుపు పచ్చగా వుంటుందని, హైలతో కలిపి తాగుతారని, సోమఐక పర్వతాంల్లో లభిస్తుందని, అసలు దాని నివాసస్థానం స్వమై చెప్పబడింది. సోమారాధన ఇండో -- ఇరానియన్‌ ఆర్యులనాటిదేకాదు. ఇండో = యూరోపియన్‌ ఆర్భులనాడే

154 సంస్కృత సాహిత్య చర్చిత (పచారంలో వుంచేదన ఆనాడు అదొక వివమైన మధువుగా పరిగణింపబడేదని మాక్‌ డొనెల్‌ తెలిపొడు. వేదంలో సోముడు మధువు అని కూడ పేర్కొనబడినాడు. (గీకు భాషలో కూడ ఈ “మధు' వు పేర్కొనబకింది. ఇది మొదటినుంచి ఆర్యజాతిలో (పచలితమైన ఒక విదమైన తియ్యని పానీయం కావచ్చును. ఆది మదోన్మ త్తతను కూడ కలిగిస్తుంది కావచ్చును. ఇండో-ఇనానియన్‌ ఆర్ముఐ దేవతలే పాన్మపియులు కాదు. [గీకు దేవతలు కూడ పాన్నపియులే. అదేవిధంగా సెల్టిక్‌, ల దేవతలు కూడ షాన్నపియులు. సెల్టిక్‌ల పధాన దేవత “థోర్‌” ద్యుః కు సమానమైనవాడు. అతడు స్వర్గలోకంలో ఎప్పుడు తాగుతూ, మత్తుడై వుండి వీరోచిత కార్యాలను చేస్తుంటాడు.

వైదికానంతర కాలంలో సోమలత పరిచయాన్ని భారతీయులు మరచి పోయారు. సోమయాగాదుల్లో సోమలతకు (ప్రతీకగా దాని స్థానంలో మరొక తీగను (పమాగించసాగారు. భారతీయులు బౌద్ధ వైన మత . (ప్రభావాలతో శాభాహారులై నారు. ఆదేవిదంగా-మత్తు పానీయాలను సేవించటం కూడ చెడ్డగా భావింపబడేచి. కాబబ్టి (క్రమంగా మత్తును కలిషంచే సోమకసం విస్కృతమై వుంటుంది.

సదులు:-- వేదాలల్లో పర్వతాలు దేవతలుగా (వస్తుతింపబడలేదు. కాని నదులకు చాల (పాధాన్నమిచ్యుబడింది. వదులు చేవతలుగా | పస్తుతింపబడినవి= నదులను వేదరలు చాల కావ్యాత్మకంగా వస్తు3ంచి వున్నాను. సప్త సింధు (ప్రదేశంలోని సింధు మొదలైన ఏడు నదులు, గంగా, యమున, సరన్వతి నదులు వేదాలల్లో కీర్తింపబడినవి. సరస్వకీనది చాల పవ్శితమైందిగా చాలచోట్ల (పస్తుతింపబడింది. ఈ నది యమునా శత్నుదీ (సతండ్‌) నదుల మద్య (ప్రవహించేది. ఆవి ఇప్పుడు ఎండిపోయింది. అద్భృళ్య రూపంలో చచ్చి గంగా యమునల్డా (తివేజీ సంగమ స్థానంలో కలుస్తుందని ఇప్పుడ విశ్వసిస్తున్నారు" సరస్వతి ది'ామాత, బుద్ధిని కరిగిస్తుంది. సరస్వతీ నదిని ఒక దివ్య స్త్రీగా పైది కార్యులు (పస్తుతించారు. _పకృతిలోన వివిధ దివ్య భక్తులను ఆరూధించి కీర్తించిన ఆర్యులకు నదులు కూడ దివ్యదాపులుగానే -కన్చించించి"వి. , అందుశే వారు నదులను కూడ ఆరాధించి కీ లత్తించారు.

వైదిక వాజ్మయం 155

(సకృతి యొక్క దివ్య శక్తులను, వివిధ గతులను, విచ్చిత లీలలను ఆర్యులు దేవతలుగా (పస్తుతించారు. ఉదయించే సూర్వుడు, సూర్యుని (క్రియాశీలన శ్రి, సృష్టి సమర్థమైన ళ క్తి, అట్లాగే జలాలు, మేఘాలు మొదలై న వాటిని వివిఠ (ప్రకృతి శక్తులను సూక్ష్మ వివేచనను వారు చేసి వివిధ దేవతలుగా ఆరాధించారు, (ప్రకృతిలోని వివిధ శక్తులను తమకు ఆ శక్తులను (ప్రదానం చేయమా ప్రార్థిం చారు. ఆర్యులు ఇతర ఆబటవికులవలి, సంచారజాతుల వలి, ఇంకా అనేక ఆదిమజాతుల వలె, దుష్టళక్తులను, ఎకృత రూపాలను ఆరంధించ లేదు. వారి ఆరాధనా విధానం కూడ ఉత్క్పృష మైంది. బలులను ఇచ్చే హింసా త్మకమైన, ఆటవికమైన ఆరాధనా విధానాలకు వారు ఆముసరించలేదు. యజ్ఞకల్పన చాల ఉత్తమమైన కల్పన. యజ్ఞాలల్లో పశుబలులు చివరకు నరబలి కూడ వుండే దని ఆంటారు. కా ఇది తర్వాత ఎకసించిన రూపమా, మొదట యజ్ఞాలు పొంసాత్మకమైనఎ కాఎని కొందరి విమర్శకుల విశ్వాసం, తమకు నిత్యజీవితంలో ఆవసరాలను తీర్చే నదులను, గోవులను కూడ =ర్భ్ములు దేవతారూపులుగా పస్తు తించారు. ఒక చోట ఒక ఆరాధకుడు తనకు గోవులే ఇందుకు అని గోవులే సోమరసం ఆని అన్నాడు. తమకు సంతాచాభివృద్ధి కరిగించమనే కాక తమకు గోసంపదను వృద్ధి చేయమని, తమ. గోవులకు శుభాలను కలిగించమని ఆయా దేవతలను వై చికార్యులు (పార్థించారు. గోవులు అఆంటెవారికి దాం శ్రద్ద. ఆ బద్ధయే ఈ (పార్థన రూపంళో బయటపడింది గోపులు తనకు భగుడని తనకు ఇం్యదుడని, తనకు సోమరసం యొక్క_ మొదట్‌ చుక్క అఎ] చెప్పే మర్యితం---

గావో ధగో గావో ఇందోయే అచ్చాన్‌

గావః సోమస్య [పథమసం వక్షః

ఇమాయా గొావఃసజనాస ఇరద

ఇచ్చా మద్ధృదా మనసా చిదిం దమ్‌. బుక్‌ 6-౩ర-వ్‌ వైదికార్యులు పకృతిలోని వివిధ ₹క్తులగు వివిధ దేవతలుగా ఆరాథించారు. దీన్ని బట్టి వారు బహుదేవతావాదులఎ. (ఫౌం1%61380) కొందరు అభ్మిపాయ పడినారు. ఆయితే వైదికార్వులు ఒక చేవతను (పార్థించేటప్పుడుగాని _పస్తుతించే టప్పుడుగాని ఆ దేవతమయే సర్వశ క్తి మంతుడని, అతడే ఇతర దేవతలకన్న

156 సంస్క్బుత సాహిత్య చర్మిత మించినవాడని కీర్తించారు. ఒకొకసారి ఇతర దేవతలందరూ (ప్రస్తుతింపబడే దేవత యొక్క- రూపొంతరాలు ఆన కూడ చెప్పబడుతూ వచ్చింది. లేకపోతె (పస్తుతింప బడే దేవతకు ఇతర దేవతలు సహయోగులు, స్నేహితులుగా చెప్పబడినారు. ఊదా॥కు ఇందున్ని [పస్తుతించేబప్పుడు అగ్ని, వాయువు, మరుత్తులు అతనికి సహ కరించేవారుగా చెప్పబడినారు. అతడే (పధాన దేవతగా (పస్తుతింపబడినాడు. అగ్నిని (పస్తుతించేటప్పుడు. అగ్నియే సర్వళక్రి సంపన్నుడుగా, మహాబుత్వీజుడుగా, సృష్టికర్తగా చెప్పబడినాడు. ఆదే విధంగా వరుణున్ని (పస్తుతించేటప్పుడు అతడు ఊర్థ్వలోకంలో వుంటాడని, క్తి సంపన్నుడని, (పాణులకు అధిపతి అని కీర్తింప బడినాడు. అంటే ఏ దేవతను స్తుతించేటపప్పుడు ఆ దేవతకే వైదికార్యులు (పాధాన్యమిచ్చి వర్ణించారు. అయితే. దీనిని బపబదేవతావాదం (3013486130) అనే దానికన్న “హెనోథియిజమ్‌” (సర్వేశ్వరవాదం) అనటం సమంజసమని మాక్స్‌ ముప్పర్‌ అఫిస్రాయపడి కొత్తగా నామకరణం చేసాడు. *హెనోథియిజమ్‌ "కే “క్యథనోయజమ్‌” అని మరొక పేరు. *హెనోథియిజమ్‌” (సర్వేశ్వరవాదం) వేదమతంలో కమ్మకమంగా ఏకేశ్వరవాదం ( [0%0110138 )గా పరిణమిస్తు న్నట్లు వేదంలోనే ఆధారాలు కన్చిస్తున్నవి. పురుషసూ క్రంలోని విరాట్‌ పురుష కల్పన _ఏకేళ్వరారాధన వైపు వైదికార్యులు మొగ్గు చూపినట్లుగా [పకటిస్తున్నది. మాటిమాటికి వేదంలో ““మహద్‌ దేవానామసురత్వ మేకమ్‌' = దేవతల మహత్‌ళ క్తి ( అసురళక్తి ) ఒక్కటె, అని చెప్పబడుతూ వచ్చింది. అసుర శబ్దం మహత్‌ళక్తి అన్న అర్థంలో [పయోగింపబడింది. “ఏకం సద్‌ విపా బఐపుఖవా వదంతి” అన్న వేదోక్తిలోను ఏకేశ్యరవాద _ బీజాలు కన్పస్తున్నవి. అంటే వేరు వేరు శక్తులను వేరు వేకు పేర్షతో ఆరాధించినా వారందరిలో వుండే మహక్‌ళక్తి ఒక్కటె అని అ మహత్‌ళ కక్తినే వేరు వేరు పేర్టలో పిలుస్తున్నామం. వై దికార్యులు (గహించారు. అంటే బృహ్మదూప మైన సృష్టి లయ కక్తుఎచు వారు తెలుసుకొన్నారు. పేర్ద వేరైనా ఆశక్తి ఒక్కటె అన్న గొప్ప సత్యాన్ని వారు [గహించారు. ఉపనిషత్తుళ్లో ఈ సత్యాన్ని ఇంకా పూర్తిగా చూడవచ్చును. అందుకే వారు వివిధ జాతులు దేవత లను అంగీకరించి తమ మతంలో లీనం చేసుకోగలిగారు. మరియు ఆమా

వై చిక వాజ్ఞయం 157 జాతుల దేవతల (వవృత్తులను బట్టి ఆమా దేవత యొక్క రూపాంతరాలుగా ఆవతారాలుగా చేసి దానిచుటు కథలు అల్లి తమ మతంలో చేర్చుకోగలిగారు. వారి దైవళాస్త్రం (కోరం108) సంపూర్ణంగా ఈ దృష్టితోనే వికసించింది. ఆందుకే పౌరాణికయుగంలో ఎందరో దేవతలు ఎన్నో రూపాలుగా ఎన్నో అవ తొరాలుగ్నాత్తీర్తింపబడినారు. ఒక దేవతను స్తుతించేటప్పుడు ఆతడే విశ్వరూపుడని ఆతనికి ఇతర దేవతలందరు దాసులని చెప్పబడింది. దీనితో ఇందరు దేవతల్లో ఏ దేవత సర్వశక్తి సంపన్నుడో నిర్ణయించటం కష్టమైంది. పతి ఒక్కరు తాము ఆరాధించే దేవతయే శక్తిసంపన్నుడుగా ఏకైక దేవతగా ఆరాధించట౦ మొదలు పెట్టారు. ఇక ఆయా దేవతారాధక సంపదాయికులు కూడా తమ తమ ఆరాధ్యదేవతనే గొప్పవానిగా, సృష్షికర్తగా, సర్వళ క్తి సంఫన్నుడుగా. చెప్పు కోవటం సహజమైంది. దానితో స్థూలదృష్షికి అర్థంకాని గందరగోశ$ం కొంత ఏర్పడింది. వేదాలల్లో ఆలంకారికంగా, [పతీకాత్మకంగా చెప్పబడిన విషయాలు తర్వాత విచ్శితమైన కథలుగా పురాణాలల్లో సృృవ్షింపబడిగవి, అగ్ని జలాలకు కొడుకు అని ఛెప్పటం, సూర్యుడు ఊపషస్సుకు కొడుకు ఆని, భర్త ఆన) చెప్పటం ఇటువంటి (పకృతిలో కనిపించే ఆలంకారిక వర్జనలే. వీటికి పౌరాణికయుగంలో ఏమేమో కథలు సృష్షింపబడినవి. వాటిని అర్థం చేసుకొనే శక్తి [కమ్మకమంగా భారతీయుల్లో నశించటమో లేక తెలుసుకొనికూడ వాటిని విచ్శితంగా రహస్య పూర్ణంగా. విస్తరింపజేయటమో చేసారు. మొత్తం మీద భారతీయులు బహు దేవతారాధకులై నా దేవతాశక్తి ఒక్కటే అన్న సత్యాన్ని ఒంటపట్టించుకొన్న వాళ్ళు. ఆందుచేతనే వారు ఎన్నో విజాతీయ మతాలను, ఆలోచనలను జీర్ణం చేసుకోగలిగారు.. వారు పైకి బహుదేవతొారాధకులుగా కనిపించినా ఏకైక దైవ శక్తిని ఆంగీకరించిన ఏకేశ్వరవాదకులే, ఇతర మతాలకన్న హిందూ మతంలో ఏకేశ్వర సిద్ధాంతం సంపూర్ణంగా వికసించి వ్యాపీంచిందని చెప్పవచ్చును. వేదాలల్లో కవితా సౌందర్యం

వేదర్షులు దేవతొస్తుతులను నీరకమైన భాషలో అసుందరంగా చేయలేదు. చక శ్రాని భాషను, ఆందమైన భావాలను మనం వేదమంతాలల్టో దర్శించవచ్చును. బుగ్వేద మంతాలల్లో ఎంతటి కవితా సౌందర్యమున్నదో తప్వాతి రచన ఆన బడే లౌకిక విషయాధిక్యత గల ఆథర్వవేదంలోని మం్మతొలల్లోను అంతటి కవితా

1508 సంస్కృత సాహిత్య చరిత సౌందర్యమే కన్పిస్తున్నది. ఛందోబద్ధమైన వేదమంతాలు చాలాచోట్ల కవిత్వపు ముసుగును వేసుకొని కన్పిస్తున్నవి. వేదాలలో ధార్మెక, దార్శనిక, అధ్యాత్మిక తత్రాలతో కూడిన థాగాలు ఎన్నో వున్నవి. నిజమే ! కొని వారు ఆరాధించిన దేనతలలో [పకృతిశక్తులను, (పకృతిలోని వివిధమైన, విచ్శితమైన లీలలను వారు దర్శించి మరోహరమైన పద్ధతిలో వర్టించారు. (ప్రాతఃకాలంలో పూర్వదిశలో వెలుగు గోచరించటం, (శమ్మరమంగా సూర్యుడు రంగురంగుల కిరణాలను (పస రింపజేస్తు ఉదయించటం, రాగరంజితమై సాయంకాలం సూర్యుడు అస్తమించటం, చీకటి, నక్షతాలతో వెలిగే ర్మాతి, చందుడు, మేఘాలు, ఆకాశం ఈ అందమైన దృశ్యాంన్నీ వేదర్షల భావుకతను రేకెత్తించినవి. వారు 'కేడలం ధార్మిక గురువులు, మతాచార్యులుకాదు. వారు కవితాహృదయం కలిగిన అమృత హృదయులు. ఆందుకే సుందరమైన భావాలతో స్తుతిపాఠాలను చేసారు, వర్షాకాలంలో ర్యాతిపూట బెకబెక మనే కప్పలు కూడ వారిని ఆకర్షించినవి. వాటిని ఒక సూక్తంలో వేదపాఠంచేసే (బావ్మాణులతో పోల్చి వర్జించారు. ఇక వర్షాకాలంలో మేఘావృతమైన ఆకాశం, ఉరుములు, మెరుపులు, వర్షాపాతం ఇవన్నీ వారి కవితాహృదయాన్ని కదలించి వేసినవి. వర్షపాత దృశ్యాన్నంత వారు రూపకాత్మకంగా నాటకంగా వర్ణించి తృప్తులైనారు. (ప్రతీకాత్మకంగా, రూపకారోపణ చేసి చెప్పిన విషయాలెన్నో తర్వాత కాలంలో కథలుగా అవతరించి విస్తరించినవి. (పాకృతిక, నైతిక, ధార్మిక రూపమైన విషయాలను (పఠీకాత్మకంగా వేదర్హులు చెప్పినదాన్ని విస్తరింప వేసే కొరకు తర్వాత చిలువలుపలువలుగా పెరిగి అర్థం పర్థంలేని కథలుగా అవతరించినవి. ఆధునిక పాఠకులకు అటువంటి పౌరాణిక కథలు విడదీయ వీలులేని చిక్కులతో దర్శనమిస్తున్నవి. ఆ పౌరాణిక కథలు బార్మితక సంఘటనలా, కవి శల్ప్చిత రూపకారోపణలా, (పాకృతిక లీలలా ఏది విడమరి ఎ చెప్పటం ఆసాధ్యంగొ పరిణమించింది.

వేదమం[తాలల్లోని భాష సరళ సుందరమైంది. సమాసాలు లేవు. వైదిక సంస్కృత భాష అవికసితరూపంలో ఏంలేదు. పూర్ణ వికసితరూపంలోనే కన్పిస్తున్నది. _భావాలల్లోగాని, భావవ్యక్తీ కరణలోగాని అపరిపక్వత, ఆస మగత లేదు.” భాష వివిధ భావాలను వ్యక్తీకరించే అనేక పదజాలంతో కూడివున్నది. (ప్రాచీన సుమేరియన్‌, ఈజిప్టు దేశాలల్లో లభించే మృత్‌, శిలాఫలకాదుల్లోని భాష, భావాలను పరిశీలించినట్టయితె వేదాలల్టోని భాష; భావాలు

వైదిక వాజబ్బ్యయం 158 పరిపక్వదళను చేరుకొన్నట్టుగా, సుసంస్కృృతమైనవిగాను పున్నవని పప్పవచ్చును, వేదమంత్రాలల్లో పస్తుతింపబడిన దేవతలుచాలామట్లుకు (పకృతికిసంబంధించినవారు= అగ్ని, మరుత్తులు, సూర్చుడు, ఉషస్సు,పర్జిన్వుడు,అపాంనపాత్‌ మొదలై న దేవతల వర్ణనలల్లో సహజ (పకృతి వర్ణనలు కన్పిస్తున్నవి. ఆతిశయో కుం జోలికిపోకుండ వైచికబుషులు [పకృతిలీలను ఉదాత్తంగా, సుందరంగా వర్ణించారు. "దీనిలో వేద మంతాలు ఆపతి ౫ నమైన సహజకవితా సౌందర్వాని3 నిలయాలై నవి. బుగ్వేదం లోని ఒక్క దళమమండలం తప్ప మిగతా ఆంతా వివిధ దేవతం స్తుతి ఆ చేవతల వివిధ తృత్యాల, గుణమహిమం వర్ణనలు వున్నవి. అక్కడక్కడ వీబ్బచమత్కారా లను వేదమంతాలల్లో మనం చూడవచ్చును, వేదబుషలు కేవలం యజ్ఞయాగాదు లను చేయించే పురోహితాదులే కాదు. వారికి చక్కం రవితా హృదయమున్నది. మతం, కవిత్వం రెండు 'పెనవేసుకొన్న వేద్యగంథాలు జంగా అపూర్వసమ్మేళ నంతో కూడినవని చెప్పాలి. వివిధ ఛంవస్సులల్లో నిబద్ధమైన ఈ కవిత్వం [కమ బద్ధమై లయబద్ధమై హృదయాకర్షకంగా వున్నది. వేదబుషులకు భాష మీద మంచి అధికారమున్నది. సుందరమైన శ₹బ్దవాలాన్నె కూర్చుటమే కొక ఎక్కడా ఆనవసరమైన శబ్దాలను (పయాగించలేదు వేదమంతాలల్లో వ్యర్థపదాలేవి కని పించవు. అలంకార బాహుళ్యం గొనె శబ్బ్దాడంబరతగాని లేని వేదాలల్లోని కవిత్వం చాల సహజ సరళసుందరంగా వున్నది. పకృతికి సంబంధించిన దేవతల వర్ణనలు భవ్యంగా వుండటమే కాదు; సత్యం, శద్ధః కామం మొదలైన అమూర్త భావాలకు అధిపతులై న నాసత్యాది దేవతల వర్జనలు రూడ భవ్యంగా చేయబకినవి. ఆగ్ని ఇందాది దేవతలను వేదబుషులు తమకు సువీరులై న ప్యుతులను, ధనసంపదలను, ఆరోగ్యాన్ని, దీర్దాయుక్షును, యుద్ధవి:యాలను (పసాదించమని | పార్థించారు. కొన్ని మంతాలల్లో. దార్శనిక నిగూఢార్థాలు, మార్మి కత (మిం1ట01మిి లున్నవి. ఆథర్వణ వేదాదుల్లో రాజకీయ, ఆయుర్వేదాది లౌకిక విషయాలు, చేత బడులు, ఇర్యదజాల విద్యలను గూర్చి కూడ చెప్పబడింది. ఈ విషయాల నన్నిటిని (పస్తుతీకరించటంలో వేదబుషులు చాల (పావీణ్యాన్ని చూపారు. వేదబుషుల కవితా హృదయం మనకు ఇంద వృ్మతుల సంఘర్షణ, సూర్య, ఉవః, మరుతాది దేవచతల స్తుతిలోనే ఎక్కువ దర్శనమిస్తున్నది. పర్ణన్య, మండూక సూక్తాలల్లో దర్షర్తువర్ణన చాల చక్క గా జరిగింది. సుకుమారమైన భావ

160 సంస్కృత సాహిత్య చరిత వ్యక్తీకరణ ఉవస్సువర్ణనలో వుండగా, ఆరభటివృత్తి మరుత్తు, పర్జన్యాది వర్ణనల్లో కన్పిస్తున్నది. ఉరుముల, మెరుపుల, మేఘాల వర్ణనలు, ఇం్యదవృతుల సంఘర్షణ వర్ణనలు కన్నులకు కళన్లేటట్టుగా చేయూడినవి. నదుల వర్ణనలు కూడ చాల గొప్పగా చేయబడినవి, యమయమి, ఊర 'ఇశీపురూర వ, సరమపణుల సంవాద ఘట్టాలు మంచి నైపుణ్యంతో కావ్యశై లిలో (వాయబడినవి.

వేదబుషులు అక్కడక్కడ రూపక, ఉపమాద్యలంకారాలను [ప్రయోగించి విషయాన్ని రమణీయతరం, సులభ్యగాహ్యం చేసారు. సూర్యుడు ఆకొళంలోని మణిగా వేదకవికి కనిపించాడు- “దివోరుక్క ఉరుచక్షఉదేలొ” (బుక్‌ 7-68-4). ఇటువంటి ఉపమలు వేదమం(తాలల్లో సర్వసామాన్యంగా కన్ని స్తవి. సుందరమైన సహజమైన ఉపమలనే వేదబుషులు (ప్రమోగించారు. అవైనా వారికి ఆపపయ త్నంగా దొర్జినవే కాని [ప్రయత్న పూర్వకంగా, కృషతిమంగా (పయోగించినవి కొవు. “సింధోరివ (పవణే నిమ్న ఆశవోవృషచ్యుతా మదాసో మాతృమాశత”= (బుక్‌ $-69-7)-నదులు సమ్ముదాన్ని చేరుకొన్నట్టుగా సోమరసం బుత్విజుల ద్వారా నిష్పిడితమై ఇందున్ని చేరుకుంటుందట.

అంధకారాన్ని కలి ంచే వృ్మతాసురున్ని ఇందుడు వృషస్క-ంధంవలి వ జాయుధంతో నరివేశాడని ఒక వర్ణన---

ఆహన్వృ్మతం వృ్మతతరం వ్యంసమిందో వజేణ మహతా వధేన

స్కంధాం సీవకులిశేనా విషృక్దాహిః శయత 'ఉపపృక ఎలథీవ్యాః,

బుక్‌ (1-82-5)

ఈ [కింది మంత ౦లో విపొశా, శత్నుది నదులను విశ్వామి తుడు సుంద రంగా ఇట్లా వర్డి ౦చాడు-

(పపర్వతానాముశ ప్రీ ఉపస్థాదక్వేఇవ విషితే హాసమానే గావేవష్యఖే మాతరా రిహాజే విపాట్‌ ఛుతుదీ పయసాజవేతే. (బుక్‌8=88-1)

“*జలయు _క్షమైన విపాళా, శత్ముది నదులు పర 3రౌంకం నుంచి బయలుదేరి సమ్ముదంలో కలవాలనే కోరికతో ఆళ్యశాల నుంచి విముక్తమై స్పర్థతో పరి గెత్తే రెండు గృురాలవలే, రెండు ఆపులవలె మాఃిస్తు వేగంగా సమ్మ దంవైపు

కస్ట

వై దికవాజ్బ్యయం 161 (పవహిస్తున్నవి”. ఈ విధంగా (ప్ర... గింపబడిన ఉపమల్లో ఆనాఎ భాతియఎ జీవితవిధానమెంతో (పతివింబించి _పకటితమైందం

. వేదాల్లో అనేకచోట్ల ప్రలీకాత్మకంగా రూపకారోపణజలో. వర్రనలు చేయ బడి సుందరంగా వున్నవి. ఉషస్సు తనలో సూర్ముడు ఉషస్నురు భర్రగాను, కొడుకుగాను చెప్పబడినాడు. నసూష్యని కంటె ముందు ఎస్తుంది కొబట్టీ ఉషస్సు సూర్యుని కంటె పెద్దవి మరియు ఉషస్సు ఒడిలో నుంచి సూర్యుడు ఉదయిస్తాడు. కొబట్టి సూర్యుడు ఉపస్సుకు కొడుకుగా చప్పబడినాడు. ఉషస్సు [పతితం సూర్యున్న ఆనుసరించి వుంచేది కాబట్టే సూళ్యునికి ఆమె భార అన బప్పబడించి. ఈ రెండుకూడా ఆలంకారికంగా చెప్పినవే. విష్ణువు తన మూడు ఆడుగులతో భువనా అను కొలిచినాడనేవికూ డ ఉదయ, మధ్యాహ్న, సాయంకాల,_సమ మాలలో ఆకా” స్థితమైన సూర్వునిస్తానాంను గూరి ఏ ఆంంకొరిరంగా ఏప్పటమే. ఈ ౨౨౦కారికంగా చెప్పబడిన విషయాలే తర్వాత భాగవతాది పురాణాలల్లో అవతారాదికథలుగా వర్ధిల్లి నవ. ఇంద్ర-వృ త సంఘర్షణ కూడ [పాకృతిక సంఘర్షణగా రూపకారోపణచేసి చెప్పబడింది. వృృతుడు మేఘానికి, అహికి, ఆంధకారానికి పఠీకగా పేర్కొన బడినాడు. వృతుడు గోవులను బంధించిన వృత్తాంతం మేఘాలు జలాలను బంధం చిన దానికి (పతీకగా చెప్పబక్తింది. ఇందుడు మేఘాలనుంచి జలాలను విముక్తం చేసినట్టుగా వృ్యతుని చంపి గోవులను విడిపించినాడని రూపకారోపణచేసి. చేద మం్నతాలల్లో ఇంగదునిస్తుతి సందర్భంలో వర్ణింపబడింది. ఇటువంటి (పాక్ఫతిక రూపకారోపణ చేసిన కథలు తర్వాత పురాణాలల్లోను చాల కనిపిస్తున్నవి.

వేదాలలో సహజ సుందరమైన (పకృతి వర్ణనలు, వాస్తవిక చ్మితణలు కూడ వున్నవి. ఒక్‌ సంవత్సరకాలం సుప్తావస్థలో వ్పండి వర్షాకాలం రాగానే రంగురంగుల మండూకాలు న్నిదనుంచి లేచి ఆరు స్తవి. ఆ ఆరుపులను మంత కారుడు పర్జన్యస్తుతిగా ఊత్చేక్షించాడు. మండూకాలు వర్షజలాలతో తడుపబడి సంతోషంతో ఒకదాన్ని మరొకటి పిలుచుకుంటూ ఆరుస్తవి. ఇన్నాళ్ళు ఎండ వేడికి కంతల్లో దూరిన మండూకాలు బయటకి వస్తవి. నిండిన సరోవరజలాలల్లో సోమయాగంలో స్తోతవలె శబ్దం చేస్తు ఆరుస్తవి. “శిష్యుడు గురువును అనుకరించి నట్టు మండూకాలు ఒకదాని శద్దాన్ని మరొకటి అనుకరిస్తవి. అందంగా అరుస్తూ నీళ్ళల్లో గంతులు వేస్తు ఎగురుతు వుంటవి.”- 11)

162 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత యదేషామన్యోఆన్కస్మ వాచ శాక్త స్యేవ వదతి శిక్షమాణః సర్వం తదేషాం సమృధేవ పర్వయత్సువాచో వదథ నాఘ్యప్పు. బుక్‌ ౧-102-5 వర్షాకాలం రాగానే విజృంభించే మండూకాలు వర్షానికి (పీకలు. వర్షం కురిస్తే “'సంషదలు కలుగుతవి. కాబట్టీ మండూకాలను తమకు సంపదలను (వదానం చేయ మని వేదబుషులు 1పస్తుతించారు. ఈ మండూకాల వర్ణన సహజసుందరంగా వుండి పాఠకులను అఆలరిస్తున్నది. వేదకాలంతో జూదం ఆడటం చాల (పచలితంగా వుండేది. జూదం ఆడి చాలామంది స్వర్యస్వాన్ని పోగొట్టుకొని బాధలు పడేవారు. అట్లా జూదంలో సర్వస్వాన్ని కోల్పోయిన ఒక వ్యక్తి స్థితిని వేదకవి వాస్తవి కంగా, హృదయ విదారకంగా చితించాడు. “జూదరి భార్య ఎప్పుడు హృదయ సంతాపం కలిగివుంటుంది. అతని సంతానం కూడ అడిగేవారు లేక వీథ్లుల్లో పడి తిరుగుతారు. సంతానం యొక్క విబారంతో జూదరి భార్య మరింత దుఃఖతప్తు రాలు అవుతుంది. జూదరి ఎప్పుడు ఇతరుల ఆశయంలోనే ర్మాతులను గడుపు తాడు. వానికి ఎవరు ధనాన్ని ఆప్పుగా ఇచ్చినా అది తిరిగి వస్తుందో లేదో అనే సందేహంలో పడిపోవలసిందే”--- జూయాతప్యతే కితవస్యహీనా మాతా ప్పుతస్య చరతః క్వస్విత్‌ బుణావా బిళ్యద్ధన మిచ్చమానోఒన్యేషామస్త ముపన క్తమేతి. (బుక్‌ 10-84-10) వేదకాలంనాడు వేద బుక్కులను కొందరు వ్యక్తులు దేవతారాధన కొరకై రచించారు. మం్యతర చనలను చేసి చేవతారాధన చేసిన వారికి వారి మసనాకామన ఫలించినట్టు కూడ కథలున్నవి. మంత్మదష్ట అయిన ఆపాల కథ ఈ విధంగానే వున్నది. ఆపాల. అతి మహర్షి కూతురు. ఆమె ఒక విధమైన చర్మరోగంతో వాధపడ్డుంది. ఎన్ని జొౌషధాలను సేవించినా ఆమె కది నయంకాలేదు. అమెచర్మం చిన్న చిన్న తెల్లని మచ్చలతో కూడి వుండేది. ఇక ఆమె వైద్యాన్ని మానేసి అతి ఆమె విద్యాభ్యాసం మీద (శద్ధవషించాడు. చివరకు ఆమె వివాహం కృశాప్వనితో జరిగింది. ఆమె చర్మ లోపాన్ని చూసి కృశాశ్వుడు ఆమెను ఆదరించలేదు. ఆమె దగ్గరకు రాలిదు. అపాల తం్మడి ఇంటికి తిరిగి వచ్చి ఇందుని

వైదిక వాజయం 168 ఉపాసించి చర రోగ విముక్తురా లెంది. ఆదే విధంగా మంత దష్ట ఆయిన మరొక బుష్‌ క్యావాప్వడు. ర్‌థవీథి ఆనే రాజు కూతురును ( పేమించి వివాహమాడాలను కొన్నాడు.కాని రాణి శ్యావాస్వని సద్గుణాలచేత (పళావితమైనా ఆతడు బుష్‌కానిది తన కూతురుని ఇయ్యనని చెప్పించి.శ్మావావ్వడు తరంత ,పురుమీల్హ +విదదాహస్వారాజులు ఇచ్చిన సంపదల చేత ధనవంతుడై నాడు. బుష్‌ కాలేదు. చివరకు ఆతడు తేజో వంతులైన మరుత్తులను దర్శించి వారిని (పస్తుతించి వేద్యదష్ట బుష్‌ అయ్యాడు. రథవీథి కూతురును వివాహమాడాడు ఈ రెండు కథలను బట్టి వేదమంత రచన లకు (పాచీన బుషులు ఎంతటి ఆరాధన, సాధనలు చేసారో తెలుస్తుంది. నర (పళంస చేసే వారికన్న మంత (దష్టలైన బుషులకు సంఘంలో ఆధిక గౌరవ స్థానముండేది. వారు కవుల వలెనే కవితా సాధనను కూడ చేసి వుంటారు. సాధన ద్వారా వారు ఆంతరమైన దివ్యదృష్టిని సంపాదించి వుంటారు. అందుకే తర్వాత యుగంలో నా నృవిః కురుతే కావ్యమ్‌* అన్న ఉకి పుట్టింది. బుషులు మంత (దష్టలు అనగానే ముక్కు. మూసుకొని (ప్రాపంచిక విషయాలతో సంబంధం లేకుండా మానవులకు దూరంగా తపస్సు చేసుకునే వారనే అభ్మిపాయం మనలో పాతుకొని పోయింది. కొని వేదకాలంలో బుష్‌ ఆంబె మంత [దష్ట, కవి అని ఆర్థం. (ప్రాచీన బుషులు దేవతారాధన కొరశై మంకొలను రచించినా వారు భాపు కత కలిగిన కవులు. అందుకే చక్కని భావ సౌందర్యం, భాషా సౌష్టవం గల ఛందోబద్ధమైన మంతాలను వారు చెప్పగబిగారు. (పాచీన వేద్యదష్టల కావ్య

సంపదదాయమే వ్యాస, వాల్మీకి, కాళిదాసాచి కవుల్లో కొనసాగి కన్పిస్తున్నది.

యజ విధి నీ

యజ్ఞం ఆర్యుల ఆరాధనా విధానం. వేదకాలంలో యజ్ఞవిధి బాల సరళంగా వుండేది. రానురాను యజ్ఞ విధులు అనేక రకాలుగా. విస్తరించినవి. యజ్ఞభేదాలు కూడ ఆధికమైనవి. మంత పూర్వకంగా అగ్నిని (పజ్వలింపబేసి, వెలిగే ఆ అగ్నిలో తమ ఇష్టదేవతలను వైచికార్యులు మంతపూర్వకంగా ఆహ్వానించి హవిస్సులను ఆర్పింబేవారు. అవసరాన్ని బట్టి సందర్భాన్నిబట్టి యజ్ఞయాగాది ఆనుష్టానాలు స్పాషమైనవి. బహుముఖంగాకూడ వి స్తరించినవి. (వాహ్మణకాలంనాటికే యజ్ఞ విధులు విస్తరించినవి అంటె ఇంకా సూ్యూతకాలంలో ఇంకొ తర్వాత కాలంలో

164 సంస్కృత సాహిత్య చరి ఆవి పెరితంఎలుగా అతిగా విస్తరించినఎ. అట్లా ఆర్థం పర్దం రేకుండా విస్తరించిన యై యాగాదులను ఖంకించే కొరక్తే బౌద్ధమతం వుట్టింది.

వై దికార్యులకు యజ్ఞవిధి (పరానమైన రార్మికక్ళత్యం, వారు తెగలుగా నివసించినప్పుడు సామూహికంగా చేసే దేవతారాధనే యజ్ఞ్మకియ ఆని ఇప్ప వచ్చును. అప్పుడు యజ్ఞ క్రియ వారి సాంఘిక ధార్మిక జీవనానికి పధానక్షేర్యదంగా వుండేది. వారు ఒక్కచోట చేరి సామూహికంగా ఉత్సవాలను, విజయాలను యజ్ఞరూపంగా జరుపుకొని ఆనందించేవారు. ఆ యజ్ఞకియే [బాహ్మణకాలంలో స్మూతకాలంలో పూర్తిగా ధార్మిక రూపాన్ని ధరించి అనేక విధాలుగా విస్తరిం చింది. పై చికార్యులు నిర్వహించే యజ్ఞాలల్లో సోమయజ్ఞం లేక సోమయాగం ఆతి ప్రచ లితమైంది. ఈ సోమయాగం జరో వ్రోయన్‌ మతానుయాయుల్లో ను (పచలితమై వుంది. ఆంటె యజ్ఞవిధి ఇరానియన్‌, ఇండో ఆర్యులు కలిసి జీవించివున్నప్పుడే వికసించి విస్తరించిందని చెప్పాలి. సోమయాగం కాలగణనను బట్టి మూడు రకా రకాలుగా వుంటుంది. 1) వీకాహం. ఒక్క రోజు మ్మాతమే చేయదగింది, 2) ఆహీనం. రెండు రోజుల నుంచి 12 రోజులవరకు చేయదగింది. తి) స్మతం. 18 రోజుల నుంచి ఒక్క సంవత్సరం వరకుగాని వేయి సంవత్సరాల వరకుగాని చేయదగింది.. సోమయాగంలో (పధానంగా సోమలత నుంచి తీసిన రసాన్ని ఆహుతిగా ఇచ్చి దేవతలను ఆహ్వానిస్తారు. ఇప్పుడు సోమలత అభించకపోవటం చేత దాని స్థానంలో “పూతీక యనే పేరగల అతను ' వాడుతుంటారు. సోమ యాగంలో 18 మంది బుత్విజులుంటారు. వారికి సహాయక బుత్విజులు వుంటారు. యజ్ఞ ఎధిని గూర్చి వాగా తెలిసినవారిని బుత్విజులు ఆంటారు. వీరు యజ్ఞకియను సశాస్త్రీయంగా నడి పేటటువంటివారు. " బూుత్విజులు నాలుగు విధాలుగా వుంటారు. ఆంటే నాలుగు వేదాలకు సంబంధించిన వారన్నమాట. బుగ్వేదానుసారం, దేపత లను ఆహ్వానించేవారిని “హోత” ఆంటారు. _యజస్సుల ద్వారా యజ్ఞ్మృకియను సంపన్నం చేసేవారిని" “అధ్వర్వు” లంటారు. సామమం[తాలను గానం చేసే వారిని “ఉద్గాత” ఆంటారు. అథర్వోచేరాస్ని తెలిసిన, యజ్ఞకర్మను పర్యవేషించే వారిని “్నబహ్మ” ఆంటారు. ఈ నాలుగు విధలై నవారికి ఒక్కొక్కరికి ముగ్గురు సహాయకులు వుంటారు. ఈ విధంగా సోమయాగం షోడళబుత్విజుల చేత నిర్వ పొంపబడుతుంది. వీరి (పత్యేక -విధినిర్వహణనుగూర్చి (శౌతసూ(త (గంథాలలో వివరంగా చెప్పఇడివుంచి. మంతాలను చదువుతూ. దేవతలను ఆహ్వానిస్తు

వై దికవాజ్యయం 185 హవిర్‌ [దవ్యాలను - ఆర్చిస్తారు. దేవతలకు *ఆశ్నీ ముఖంగా భావింప బడింది అగ్నిలో వేసిన హవిస్సులు ఆయా దేవతలకు అర్పింపబడి' నట్టుగా, ఆ దేవతలకు ఆందినట్టుగా భావిస్తారు. హవిస్సులను అగ్నిలో అర్పించే [క్రియను “ఆముతి' ఆంటారు. *“ఆపాంతి' అంటే వైదిక భాషలో “ఆహ్వానం” అని అర్థం. మంత్రాలను చదువుతూ దేవతలను ఆహ్వానించి ఆర్పింపబడేవి కాబట్టీ “ఆపాతి" తని ఆంటారు. మం్యతంయొక్క- [పభావం చాలగొప్పది. “మననాద్‌వై మంగతాః” అని ఆందుకనే అర్థం చెపారు. మంతం నే క్రిసంపన్నమైన శబ్దాల రాశి. మంత [పభావంచేత హవిస్సులు దేవతలకు అంది భోగ్యమౌతవి. మం్యత ఫలం లభించాలంటే సరియైన రీతిగా శజ్జోచ్చారణ వుండాలి. ఆప్పుడే మంత పఠన ఫలితం పూర్తిగా లభిస్తుంది. మీమాంసకులు వేదమర తాలకు చాలా (ప్రాధాన్యాన్నిచ్చారు. ఆవి నిగూఢమైన ళక్తి కలవని వారు విశ్వసించారు. వేద మం[తాలను దేవతామూర్తులుగా వారు భావించారు. మీమాంసకులు భగవంతుని కన్న వేవమంతాలకు, యజ్ఞ్ఞకియలకు (పాధాన్యం ఇచ్చారు. అసలు మీమాంస దర్శనవికాసంతోనే వేదమం[తాలకు ఆతి నిగూఢ శక్తులున్నవని, అవి -.సమస్త్ర జ్ఞానానికి భాండాగారాలని, అవి ఆతి పమ్మితమైనవనే ఆభిపాయాలు అతిళయో క్తి అని ఆనిపించేంతవరకు పెరిగిపోయినవి.. ఉచ్చారణాదులు చెడిపోతే వేదరక్షణ కష్టమౌతుందని అందరినీ వేదమం(తాలు చదువకూడదనే నియమం కూడా మీమాంసదర్శన వికాసంతో చాల విపరీతార్థంతో (వచారంలోకి వచ్చింది. వేద పఠనం కూ దులు, స్త్రీలు చేయరాదని, చివరకు వారు చెవులతో కూడ దాన్ని వినరాదని, వింటే వాళ్ళ సవుల్లో సీసం కరిగించీపోయాలని ఏవేవో విశరీతమెన అభ్నిపాయాలు తర్వాత యుగాల్లో ఆతిగా విధించారంటే వేదమంతాలకు వారు లేనిపోని ళక్తులను పవ్మితతను ఊహించటమే కారణమని చెప్పాలి, ' పాణుల్లో వుండే ఆత్మ ఆంతా ఒక్కడే అన బోధించీన “6కరాచార్భుడు కూడ వి శూ దే నాధీమాతాం ఇతి [శతేే” అని చెప్పటం శోచనీయం. ఆసలు... వేదాఎ మూలార్థాలు అర్థంకావటం ఆగిపోయిందగ్గరనుంచే ఇటువంటి విపలీతమైన ఆభి (ప్రాయాలు వ్యాప్లీలోకి వళ్చినవి. ఉపరిషదామల్టోని కథ ఎనుబట్టీ పరిశీలిస్తే వేద పఠనం ప్మూదులు “చేయకూడదనే నియమం ఆకాలంలో వున్నచ్దే కనబడదు. విజాతీయులు ఆధికంగా భారతదేశంలో ఆయా కాలాల్లో [పవేశించి స్థిరపడటం ధానెతో భారతీయులప తమ ప్రానీన వారిక (గ్రంథాలను పరికక్నించుకోదాలన్న

166 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత ఆకాంక్ష కూడ ఇటువంటి విపరీతమైన అభ్మిపాయాలు (వచలితం కావటానికి దోహదం చేసివుంటవి,

యజ్ఞవిధి అంతా అయిపోయింతర్వాత బుత్విజులకు *“దశ్షిణ'లు కూడ ఇయ్యబడేవి. “నిర్జక్షిశోహతో యజ్ఞః” అన్న దాన్నిబట్టి దక్షిణ యజ్ఞం యొక్క పూర్ణతకు చాల (పధానాంగమని తెలుస్తున్నది. వై దికయుగంలో ఆవ్లులు ఎక్కు వగా దక్షిణరూపంలో ఇయ్యబడేవి. యజ్ఞంలో బుత్విజుల నియామకం, వేద మంతపాఠం, తదుచ్చారణవిధులు చాల శ్రద్ధగా పౌటింపబడేవి. వీటిల్లో దేనిలో (ళుటి ఏర్పడినా యజ్ఞఫలం లభించదని (ప్రావీనుల విశ్వాసం, అందుకే. వారు యజ్ఞవిధిని చాల శ్రద్ధగా భయభక్తులతో వైభవపూర్వకంగా నిర్వహించేవారు.

వైదిక కాలం నాటి యజ్ఞ విధులలో సోమయాగమే కాక ఇతర విధులు కూగ వుండేవి. ఆవి=

ఆఅగ్నిషోమం వ ఈ యజ్ఞం చివర “యజ్ఞాయజ్డావో అగ్నయే” అన్న సామ మం్యతగానం చేయబడుతుంది. ఆ సామగానానికి అగ్నిహ్లోమమని పేరు. అందుకని ఈ యజ్ఞానికి ఆగ్నిహ్టోమమని చీర. ఈ యజ్ఞం 5 రోజుల వరకు నడుస్తుంది.

ఉక్థ్యం : ఈ యజ్ఞం చివర కూడ ఉక్థ్యమనే "పేరుగల సామ మం్యతాలు గానం చేయబడుతవి. అందుకే ఈ యజ్ఞానికి ఉక్థ్యమని పేరు.

షోడశీ :. ఈ యజ్ఞంలో ఉక్థ్యం తర్వాత ష్రోడ్రశి అనే స్తోతం చేయ బడుతుంది. అందుకే దీనికి పేరు కలిగింది.

ఆదధిరొతం ;- షోడశీ స్తోతం తర్వాత ఆతిర్మాతమశే సామ మంకాలు గానం చేయఐడుతవి. అందుకే దీనికి ఆతిర్మాతమని పేరు. పై నాలుగు యజ్ఞాలను సామూహికంగా జ్యోతిష్టోమ యాగమంటారు. త్రై త్తిరియ (వాహ్మణంలో (తివృత్‌, పంచదళ, సప్తదళ, ఏకవి:శ ఈ నాలుగు స్తోమాలను “జ్యోతిః” పేరుతో పిలుస్తారు. ఈ యాగంలో ఇవే ప్రయోగింపబడుతవి కాబట్టి దీనికీ పేరు,

వై దికవాజ్బ్యయం 167

అత్యగి్నెహ్టోమం :- ఈ యాగంలో అగ్నిష్టోమం తర్వాత ఉక్ట్యపాఠం లేకుండానే షోడశి విధానం అనుష్టింపబడుతుంది. వీటన్నిటిలో (ప్రధానమైంది (వకృతి రూపమైంది ఆగ్నిష్టోమం. ఆందుకే (శౌత స్మూతాలల్లో అగ్నిష్టోమ వివరణ చాల కన్పిస్తుంది. యజ్ఞం (తివరణ రూపమైంది-్యపాతః యజ్ఞం, మాధ్యందిన యజ్ఞం, సాయం యజ్ఞం. పై యాగాలే కాక గవామయన, వాజపేయ, రాజసూయ, అళ్వమేధ యాగాలు [పధానమైనవి,

పంచాగ్నులు :- యజ్ఞాలల్లో పంచాగ్నులండు ఆహుతి చేయబడాలని చెప్పబడింది యజ్ఞ [క్రియల్లో ఉపయోగింవబడే అగ్ని [శౌతాగ్ని అనబడుతుంది. (శౌత స్మూశాలల్లో (పతిపాదింపబడిన యజ్ఞానుష్టానాలన్నీ (_శౌకాగ్ని ద్వారా జరుపబడుతవి. (శౌతొగ్ని మూడు విధాలుగా వుంటుంద్‌ ఆహవనీయ, గార్హపత్య, దక్షిణ. ఇవి (పజ్వలింపజేయబడే కుండాల ఆకారాలు వేరువేరు విధంగా వుంటవి. ఆహవనీయాగ్ని కుండం చతురాకారంగా, గార్హపత్యాగ్ని కుండం వర్తులాకారంగా, దక్షిణాగ్నికుండం అర్ధ చందాకారంగా వుంటవి. ఈ మూడింటిలో ఆహవనీయం ముఖ్యమైంది. దీనిలోనే దేవతలకు ఆహుతి ఇయ్య బడుతుంది. గార్హపత్యాగ్ని వహవిస్సులను. వండేందుకు ఉపయోగిస్తుంది. దక్షి ణాగ్నిలో పితృకర్మలు చేయబకుతవి. ఆంటె పితృ దేవతలకు హవిస్సులు అఆర్పింపబడుతవి. ఇవిగాక స్మార్తాగ్ని వుంటుంది. స్మార్త కర్మల్లో ఉపయోగింప బడే ఆగ్ని. దీనికి గృహ్యాగ్ని అని పేరు. గృహ్య స్మూకాలల్లో చెప్పబడిన బౌపోసనావ కర్మల్లో ఈ అగ్ని ఉవపయోగింపబడుతుంది. ఈ నాలుగు అగ్నులు కాక ఐదవది సభ్యాగ్ని. ఇది [శాత స్కూతకర్మలకే ఉపయోగిస్తుంది. కాని ఇది (వజ్వలింపదేయబడే స్థానం సభా మంటపం; ఆందుకే దీనికి సభ్య (సభా + యక్‌) ఆని పేరు. యజ (కియల్లో పురోడాశాది పక్కాన్నాలను హవిస్సులుగా ఉపయో గిస్రారు. పుఠరోడాశాదులే కాక పాలు, పెరుగు, యవలు, బియ్యం, నెయ్యి ఆపలతు లుగా అన్నిలో అర్పింపబడుతవి. కొత్త పంట వచ్చినప్పుడు పండిన వివిధ ధాన్యా లనుహూడ ఆపంతులుగా ఆర్పించి యజ్ఞ (క్రియలను ఆచరించేవారు. యజ్ఞ్మ్యకియలు వి స్తరించేకొద్ది పనువులను కూడ బలిగా ఆవ్పించటం ఆరంభమైంది. అజ, మేష, బుషభం. ఈ పథువుఐఎను మొదట యజ్ఞ పళువులుగా ఉప మోగించేవారు. తర్వాత అశ్వాన్ని, నరున్ని కూడ యజ్ఞ పపువులుగా ఉప మెగించ సాగారు. పకువుల్లో నూనవుడు కూడ చేరుతాడని, పకవుల్లో మానవుడు ఉత్తమమైన పపవు అగ్గి

185ో సంస్కృత సాహిత్య చరిత మానవున్ని కూడ యజ్ఞ పపవుగా ఉపయోగించసాగారు. ఖదిర లేక బిల్వంతో చేయబడీన యూపెనికి యజ్ఞ _పళువును కట్టేసి వుంచేవారు ఈ పశువును శస్త్ర ఘాతం లేకుండానే నోరు, ముక్కు మూసి అంటె ఉచ్చ్వాస నిశ్వాసాలను ఆపివేసి చంపేవారు. ఈ చంపే విధానాన్ని “సంజ్ఞపన”మని ఆంటారు. పకువు మరణించింతర్వాత [పత్యేకాంగాలను తీసి ఆగ్నిలో హవిస్సు లుగా ఆర్పించేవారు. ఈ విధంగా (క్రీ పూ. 6వ కతాబ్దం నాటికే అంటే బౌద్ధ మతోద్గమం నాటికే యజ్ఞ (ప్మకియలు అనేక రకాలుగా విస్తరించి వ్యాపించినవి. అందుకే వ్మెరితలలు వేసి ఆర్థంలేకుండా విస్తరించిన యజ్ఞకర్మలను బుద్ధుడు నిరసించాడు. కాని బౌద్ధమతం వ్యాప్తి వెనుకకుపట్టగానే (క్రీపూ, లి (క్రీశ. 7,8 శతాబ్దాల నడుమ ఆంటే పంగ, కాతవాహన, ఇశ్వుకు, విష్ణుకుండిన, గుప్త్రవంళరాజుల పరిపాలన కాలంలో యజ్ఞ్యకియలు తిరిగి బాగా వి స్తరించినవి. అప్పటివరకు వేదసాహిత్యం చాలామట్టువ అర్థంకావటం మానివేసింది. [బొహ్మ ణులు ఏ విధంగా వ్యాఖ్యానిస్తే ఆ విధంగా యజ్ఞయాగాదులు నిర్వహింపబడేవి. దాదితో యజ్ఞ్యప్మకియలు మునుపటికన్న క్ష్లిషమై అతివిస్తరమై [పచారంలోకి వచ్చినఏ. ఆటువంటి క్లిష్టమైన, విస్తరమైన ధనకాల వ్యయంతో కూడిన యజ్ఞ (క్రియలు రాజులు మహారాజులకే యోగ్యకర్మలుగా అయినవి, ఒకప్పుడు సామూ హికంగా ఉత్సవరూపంగా ,ఐఖయలుదేరిన, దేవతలను (పస్తుతిస్తూ తమ దగ్గరున్న పదార్థాలను హవిస్సులుగా దేవతలను ఆహ్వానించి అరి ఏంచే యజ్ఞసంస్థ బుత్వి జుల వ్యాఖ్యానాలతో విస్తరించి విస్తరించి విర్మాడూపాన్ని ధరించి భక్రిమక ఉఊద్గమంతో ఆంతరించింది.

పురాణాలు

పురాణాలు

వేదాలల్లో నిషిపమై న జ్ఞానపంపదే పురాణాలల్లో కథలరూపంగా వ్యాఖ్యా నింపబడింది.. ప్రైదిక యాగం నాటి ధార్మిక, సాంఘిక పరిస్థితులు పురాణాల కాలం నొటికి చాల మార్పులకు లోనై నవి. పౌరాణిక యుగం నాటికి ఆనేక విదేశీయజాతులు భారతదేశాన్ని తమ స్వదేశంగా చేసుకొని స్థిరపడినవి. వారు ఇక్కడి ధార్మిక జీవనాన్ని [గహించటమే కాక తమ ధార్మికాలోచనల (ప్రభావాన్ని కూడ ఇక్కడి మతధర్మాల మీద వేసారు. వైదికయుగంలో [పాధాన్యం వహించిన అగ్ని ఇంద్ర వరుణాది దేవతలు పువాణాల కాలం నాటికి గౌణమై వారి స్థానాన్ని విష్ణువు శివుడు మొదలైన వారు (గ్రహించారు. ఒకవైపు వేదవిజ్ఞానాన్ని, దార నికాభ్మిపాయాలను వ్యాఖ్యానిస్తున్నా పురాణాలు విష్ణు శివుల (పాధాన్యతను, సత్తాను ఒక విధంగా స్థాపిస్తున్నవి. ఆ ఉద్దేశంతోనే విష్ణు, శివ, కాక్తమొదలైన దేవతాసం్యపదాయాలకు చెంచిన వివిధ పురాణాలు ఆవిర ఛవించినవి.

పురాణులల్లో వైదికానంతర యుగం నాటి భారతీయుల ఆచార వ్యవహార విచారాలు, ధార్మిక సాంఘిక రాజకీయ జీవిత విధానాలు, దార్శనిక సిద్ధాంతాలు (పతిబింబించినవి. పురాణాలు భారతీయుల ధార్మిక, సాంఘిక, రాజకీయ, దార్శనిక జీవనానికి విజ్ఞానకోళ (గంథాలని చెప్పవచ్చును.

పురాణాల (పొచీనత

(పాచీన భార తీయ సంపదాయాన్ననువరించి వేదాలు ఎంత ( పాచీన మైనవో పురాణాలు అంత [పాచీనమైనవి. అథర్వ సంహితను బట్టి పురాణ, బుక్‌, సామ, ఛంద, యజుస్సులు-అన్నీ ఒకేసారి ఆవిర్భవించినవి. తడిసిన కథైై నుంచి పొగలేచినట్టుగా మహాభారతం నుంచి వేదాలు, ఇతిహాస, పురాణ, ఉవనిషత్‌, సూ త, ఆనుథ్యాన, వ్యాఖ్యానాల ఉదృవించినవని కతపథబాహ్మణం, బృహదార ణంకాలు చెప్తున ష్న్‌వి దీనికి భాష్యం చేస్తు శంక రాచార్యులు-పురుషున్నించి అపయాసంగా నిశ్వాసం ఎట్టా వెళ్ళుతుందో అట్టా అనాయాసంగా ఇవి ఆవిర్భ

172 సంస్కృత సాపిత్య చరిత వించినవని ఆన్నాడు* పురాణాలు (ప్రాచీనమైనవని (బాహ్మణ, ఉపనిషత్తులు ఆంగీకరించినవి. పురాణాన్ని పంచమ వేదంగా ఛాందోగ్యోపనిషత్తు అంగీకరించి నాలుగు వేదాల పక్కన దానికి స్థానాన్ని ఇచ్చింది. చతుర్దిశ విద్యలల్డో పురాణ విద్య (పముఖమైందని యాజ్ఞవల్హ్యస్కృతి కారుడు చెప్పాడు. పురాణ, న్యాయ, మీమాంస, ధర్మశాస్త్రం మరియు. నాలుగు వేదాలు _ షట్‌ వేదాంగాలు-ఇవి స్మృతికారుని దృష్టిలో చతుర్ధళవిద్యలు. మొదట (బహ్మ పురాణాలను స్మరించి తర్వాత వేదాది శాస్త్రాలను స్మరించాడని (బహ్మాండపురాణంలో చెప్పబడింది. పురాణాలను అధ్యయనం చేయంది వేదాల తత్త్వాన్ని తెలుసుకోవటం కష్టం అని | పాచీన భారతీయుల అభ్మిపాయం.

పురాణాలు ఆర్వాచీన రచనలని, గృుప్తరాజుల కాలంలో అవి [వాయబడినే వని కొందరు ఆధునికుల అభ్మి పాయం. కాని (వాహ్మణ, ఉపనిషత్తుల్లో పురాణాల (పళంస వుండగా పురాణాలు [క్రీశ 400 ప్రాంతం రచనలని చెప్పటం సమం జనం కాదని ఆధునిక విమర్శకుల్లో చాలామంది అభ్మిపాయ పడేవారున్నారు. చార్మి తకమైన మౌర్య, ఆంధ, గుప్తరాజుల [హంస పురాణాల్లో వున్నది* కాబట్టి పురాణాలు ఏదో ఒక్క కాలంలో రచింపబడినవని నిర్ణయించటానికి వీల్లేదు, ఉపనిషత్తుల రచనలవలె పురాణాలు వివిధ కాలాల్లో [వాయబడినవని చెప్పవలసి వుంటుంది. పురాణాల సంప్రదాయం మౌఖికంగా ఆత్మి పాచీనకాలం నుంచే (పచలిత రూపంలో వుండివుంటుంది. ఆంటె వేదమంతాల రచ౮కాలంలోనే పురాణ సంప్‌ దాయం మౌఖికంగా (పచారంలో వుండివుంటు చి. మ్య, శివపురాణాల నకుస రించి మొట్టమొదట ఒక్క టే పువాణం వుంచేదని తెలుస్తున్నది. ఆ ఒక్క పుఠాణం నుంచే ఇతర పురాణాలు ఆవిర్బవించి వుంఓవి. నాలుగు లక్షల శ్లోక పరిమితమైన ఆ మొదటి పురాణాన్ని వాసుడు 16 భాగాలుగా విభిగించాడని ఆ 18 విభా.లే 18 పుఠాణాలు అయినవని ఆంటారు. పుాజాలన్నిటిలోని విషయం, నిర్మాణ విధుల్లో వున్న సాద్యూన్ని పరిశీలించి పై కథను అనుసంధానించుకొన్నట్టయితె పుంణాలన్నీ ఏదో _పాచీనమైన ఒక్క పుంాణాని ఎ ఆదర్శుంగా పెట్టుకొని వేకు వేరు సర్మపదాయాలకు ఆపుగుణంగా ఆయా దేవతల మహత్తతను స్టాపిస్తు ఆవిర్భవించినవని చెప్పవచ్చును. [జాహ్మణ కొలంలోను పుాణ విద్య వున్నది. ను9ంయు గుస్తవంశజుల (వసక్రి పురాణాంల్లో కన్ఫిస్తున్నది. డీన్ని బట్టి పురాణాల"

పురాణాలు 178 రచనాకాలం [(బాహ్మణ వాలం నుంచి గు వ్రరాజుల పరిపాలనాకాలం వరకు విస్తరిం చిందని చెప్పవచ్చును. అంటె ఆప్పుడు ఆ కాలాన్ని దాదాపుగా (కిపూ 1200 నుంచి [కీళ. 500 వరకు ఆన నిర్ణయించవచ్చును. ఆ తర్వాత కూడ [వాయ ఐడీన పురాణాలు వున్నవి. ఉదా॥కు భాగవతపురాణం అర్వాచీన రచన అని చాలా మంది విమర్శకుల అభ్మిపాయం. అర్వాచీన కాలంలో చాలా సంఖ్యలో స్థానికి దేవతల, క్మేత, [వ్రత మావహిత్మ్యాలను తెలిపే ఉపపుాణాలు వాయబడినవి.

వేదాలల్లో సంత్నేపంగా చెప్పబక్షిన విషయాలే పురాణాలల్లో విశదీకరింప బడి వ్యాక్యానింపబడీ (పస్తు కీకరింపబడినవి. అయినాో వివిధ జాతుల సమ్మేళనం వల్లి హిందూమతంలో వచ్చిన మార్పుఎను అంటె వైదికానంతర మతధర్మాలను పురాణాలు (పస్తుతీకరిస్తున్నవి. వైదిక దేవతలను, వైదిక యజ్ఞయాగాదులను పురాణాలు (పళంసించటం లేదు. వీజిల్లో (పళంసింపబడిన దేవతలు వైదిక యుగా నంతరం ,[పచారంలోకి వచ్చినవారు. అంటె పూర్తిగా యజ్ఞయాగాది సంస్థ నశించిన తర్వాత పురాణాలు ఆవిర్భవించినవని చెప్పటం కాదు, ఒకవైపు యజ్ఞ యాగాది కర్మలు వ్యాప్తిలో వున్నప్పుడే ఆ మఠానికి సమానాంతరంగా విష్ణు, శివ, కక్త్యారాధనలు బయలు చేరినవి. ఒకవైపు వేదాలల్లోని జ్ఞానాన్ని పురాణాలు విశదీకరించి, వ్యాఖ్యానించి బోధిస్తున్నా ఇంకొకవైపు అవి కొత్త దేవతల ఆరాధనా విశేషాలను బోధిస్తున్నవి. గుప్తుల కాలంలో ఇంకా ఆ తర్వాత (_పచలితమైన వైదిక దేవతారాధనకు భిన్నమైన హిందూ సంప్రదాయానికి పురాణాలు పతినిధి త్వాన్ని వపాస్తున్నవి. (దాహ్మణ భె, దానాలు, దవ్నిణలు, క్షేతాలు, క్షత మాహాత్మ్యాలు, (వత పూజావిధానాలు, దేవతామాహాత్మ్యాలు,శివ ఏష్ణు శక్త్యారాధన లతో కూడిన హిందూమత విశేషం పురాణాలల్లో కన్పిస్తున్నది కాబట్టి వైదికానంతర మతధర్మాలను పౌరాణిక మతం 'పేరుతో పిలుస్తున్నాం. పౌరాణిక మతవికాసం తోనే దేవతల విగ్రహాలు, దేవాలయాలు, దేవాలయనిర్మాణ శిల్పం మొదలై నవి ఆరంభమై వికసించినవి. వై దికమతంలో [పకృతి ళక్తులనే ఆరాధించి యజ్ఞ కియల ద్వారా ఆ దేవతలకు హవిస్సులను అర్పించారే కాని (పకృతిశక్తులకు అధిష్టాతలై న ఆగ్ని వరుణాదులకు వ్మిగహకల్చ్పన చేయబడలేదు.

కేశ సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత పురాశాల సంఖ్య

మత్స్య శివపురాణాలను బట్టి మొదట ఒకే ఒక్క పురాణం వుండేదని తర్వాత దాని నుంచి వివిధ పురాణాలు అవిర్భవించినవని తెలుస్తున్నది. ఇప్పుడు పురాణాలను రెండుగా విభజిస్తున్నారు-మహాపురాణాలు, ఉపపురాణాలు. (పసిద్ధమైన మహాపురాణాలు - మత్స్య, మార్కండేయ, భవిష్య; భాగవత, (బహ్మాండ, బిహ్మపైవర్త, (బాహ్మ, వరాహ, వామన, వాయు(దీనికే శివపురాణమని పేరు), విష్ణు, అగ్ని, నాద, పద్మ, లింగ, గరుడ, కూర్మ, స్కంద. మహాపురాణాలు ఏవి అన్న నిర్ణ యంలో అభ్మిపాయ శేదాలుక న్చిస్తున్న వి, మహాపురాణాలు 18 అని ప్రసిద్ధి. విష్ణుపురాణంలో అష్టాదళ పురాణాల సూచి, [5 మం ఇట్టా ఇయ్యబడింది. బిహ్మ, పద్మ, విష్ణు, శివ, భాగవత, నారద, మార్కండేయ, అగ్ని, భవిష్య, బ)హ్మవైవ ర్త, లింగ, వరాహ, స్కంద, వామన, కూర్మ, మత్స్య, వరుణ, బిహ్మాండ. భాగవతం అన్నప్పుడు విష్ణు, కృష్ణుల భక్తి మాహాత్మ్య చరి్మితలను చెప్పే భాగవతమా లేక దేవీ మాహాత్మ్యాన్ని చప్పే దేవీభాగవతమా అనే విష యంలో తర్జన భర్జనలు జరిగినవి. దేవీమాహాత్మాన్ని చెప్పే దేవీభాగవతపురాణమే ఆషహ్టైదళపురాణాలల్లో చేరుతుంది కాని కృష్ణుని లీలలను ఎర్జించే భాగవతం కాదని కాశీనాథ భట్టు మొదలైన పండితుల ఆభ్మిపాయం. దేవీభాగవతమే (పామాణిక మైందని, ఆదే “ఆర్షమ”ని నిర్ణయిస్తు కాశీనాథభట్టు “దుర్డనముఖ చ పేటిక” అనే గ౦ంథాన్ని రచించాడు. భాగవతాన్ని వోపదేవుడనే ప్టైయాకరణుడు (వాసాడని ఒక వాదం వున్నది. భట్టోజి దీక్షైతుని శిష్యుడు రామ్మాళమ పండితుడు భాగవతం వోపదేవకృతం కాదని ఆది ఆర్షమని, అదే మహాపుణారాలల్లో చేరుతుంది కాని దేవీ భాగవతం కాదని “దుర్జ్దనముఖ చపేటిక” (గ్రంథాన్ని ఖండిస్తూ ఒక (గంథాన్ని రాసాడు. మరొక పండితుడు ఈ ఖండన (గంథాన్ని ఖండిస్తు దేవీభాగవతమే మహాపురాణాలల్లో పరిగణింపదగిందని “దుర్జన ముఖ పద్మపాదుకో అనే (గంథాన్ని (వ్రాసాడు. రామానుజాచార్యులు విష్ణుపురాణాన్నే కాని భాగవతాన్ని ఆధికారికం &011010/) గా తీసుకోకపోవటంచేత అప్పటికది బాగా (పచారంలోకి రాలేదని కాబట్టి త్మదచనాకాలం [క్రీళ. 10-192 శతాబ్దాల నడుమ కావచ్చునని నిర్ణయించవచ్చునని పండిత విమర్శకుల అభిపాయం. మిగతా పురాణాల కన్న భాగవతంలో వ స్రైక్యత; సాహిత్యపు విలువలు కన్చిస్తున్నవనటంలో సందేహం లేదు. దా రచనాపద్ధతి మిగతా పురాణాలకన్న కొంత భిన్నంగా వున్నదనట 0

పురాణాలు 175 స్పష్టం. పద్దెనిమిది మహాపురాణాలల్లో ఐతిహాసిక వృత్తాంతాలను కూడా చెప్తున్నవి. మిగిలినవి కేవలం ధార్మిక విషయాలను పతిబింబింపజే సేవి.కొన్నిటిలో కేవలం (వతాలు, క్షేతమాహాత్మ్యాలు, తత్సంబంధి కథలు మ్మాతమే వున్నవి. అష్టాదళ పురాణాలను మూడు విధాలుగా విభజించటం కన్పిస్తున్నది- విష్ణువు ఆధిక్యతను చెప్పే పురాణాలు. వీటిని సాత్తిక పురాణాలని ఆంటారు. అవిం విష్ణు, నారద, భాగవత, గరుడ, పద్మ, వరాహ పురాణాలు. శివుని ఆధిక్యతను చెప్పేవి. వీటిని తామసపురాణాలని అంటారు. అవి-మత్స్య, కూర్మ, లింగ, శివ, స్కంద, అగ్ని పురాణాలు, (బ్రహ్మ ఆధిక్యతను చెప్పేవి. వీటిని రజోపురాణా లని ఆంటారు. అవి-(బహ్మాండ, (బ్రహ్మవైవర్త, మార్కండేయ, ధవిష్య వామన, (బ్రహ్మ పురాణాలు.

గరుడ పురాణంలో ఉపపురాణాల పేద్ద ఈ విధంగా -ఇయ్యబడినవి. సనత్కుమార, స్కాంధ, శివధర్మ, ఆశ్చర్య, నారదీయ, కాపిల, వామన, కౌళనస, (బహ్మాండ, వారుణ, కాళిక, మాహేశ్వర, సాంబ, సౌర, పారాకర, మారీచ, భార్గవ పురాణాలు. దేవీభాగవతంలో ఇయ్యబడిన ఉపపురాణాల పేర్ప భిన్నంగా వున్నవి. అవి-స్కాంధ, వామన, (బహ్మాండ, మారీచ, భార్గవ పురాణాల స్థానంలో శివ, మానవ, ఆదిత్య, భాగవత, వాళిష్ట పురాణాలు. ఇంకొ వివిధ పురాణాల్లో ఇయ్యబడిన పేర్తను బట్టి ఉపపురాణాల సంఖ్య తి౦ వరకు పోతున్నది సనత్కుమార, నరసింహ, నారదీయ, శివధర్మ, దుర్వాస, కపిల, మానవ, ఉశనన్‌, వారుణ, కాళికా, సాంబ, నందకేళ్వర, సొర, పారాశర, ఆదిత్య, (బహ్మాండ, మాహేశ్వర, భాగవత, వాశిష్ట, కౌర్మ, భార్గవ, ఆది, ముద్గల, కల్కి, దేవి, మహాభాగవత, బృహద్దర్మ, పరానంద, పశుపతి, హరివంశ పురాణాలు. వీటిల్లో హరివంశగపురాణం మహాభారతానికి ఖిలపర్యంగా అంగీక రింపబడుతున్నది. ఉపపుంాశా౨ల్లో ఎక్కువ. క్షేత్ర, దేవతల మాహాత్మ్యాలు, (ఎతపూజావిధానాలు, దేవతాస్తోళాలు వున్నవి.

పువణాల రచనాకాలం

పుంణాల (ప్రాచీనతనుగూర్చి చర్చించేటప్పుడు కొంతవరకు పురాణాల

రచనాకాలాన్ని గూర్చి చర్చించివున్నాం. కాని ఇక్కడ కొన్ని చార్మి తకాధారాలతో

176 సంస్కృత సాహిత్య చరిత పురాణాల రచనాకాలాన్ని నిర్ణయించడానికి పూనుకొనటం జరుగుతున్నది, పు౮ంణాల రచనాకాలాన్ని నిర్ణయించటానికి కొన్ని విషయాలు మనకు తోడ్చడు తున్నవి- 1) కుమారిలభట్టు, శంకరాచార్యులు (కీ. ౪ 8,9 ళతాబ్దాలవారు) పురాణాలను గూర్చి చర్చించారు. బాణుడు (1కీళ "వ శి కాదంబరి హర్ష చర్మితల్లో పౌరాణికులను. గూర్చి (ప్రసంగించాడు. మరియ వాయపురాజ పఠనాన్ని గూర్చి పేర్కొన్నాడు. దీన్నిబట్టి ఆ కాలంనాటికి పురాణాలున్నవని, వాటీని జనులకొరకు చదివే పౌరాణికులుండేవారని, (వజలు పురాణాలను జ్గానం కొర కేకాక [శద్ధాభక్తులతో తమ అీష్టసిద్ధిక్తై వాటిని చదివేవారు, వినేవారని తెలుస్తున్నది. కాదంబరిలోని చందాపీడునిళల్లి సంతానపాప్రి కొరకు పురాణ శవణానికి పోయేదని బొణుడు చెప్పాడు.

లి విష్ణు పురాణంలో మౌర్య రొజుల, మత్స్య పురాణంలో ఆంధధరాజుల, వాయుపురాణంలో గుప్త రాజుల (ప్రశంస వున్నది. ఒక్కొక్క రాజు ఎన్ని సంత్స రౌలు పరిపాలించాడనే విషయాన్ని కూడా ఈ పురాణాలు పేర్కొంటున్నవి. దీన్ని బట్టి ఈ పురాణాలు ఆయా రాజవంశాల కాలంలో వాయబడినవని చెప్పవచ్చును.

8. మహాభారతంలో పురాణాల్లోని ఆఖ్యానాలు వున్నవి వున్నట్టుగా చెప్పబడినవి. దీన్నిబట్టి పురాణాలు మహాభారతం తరువాతి రచనల” హాక్‌ డొనెల్‌ నిర్ణయించాడు.

9. కౌటిల్యుని అర్థ శాస్త్రంలో పురాణాల పస క్తి కన్చిస్తున్నది. రాజకుమూ రులకు పురాణాల జ్ఞానం అవసరమని ఆతడు చెప్పాడు.

ర్‌. స్మూత (గంథాలల్లో పురాణ సంహితల (ప్రసక్తి వున్నది. వాటి నుంచి ఉద్ధరణలు కూడ ఇయ్యబకినవి. ఆపస్తంబ ధర్మసూ తంలో , పురాణాల నుంచి ఉద్ధరణలు వున్నవి. గౌతమ ధర్మసూ తంలో రాజులు న్యాయ నిర్ణయంలో పురా బాలను కూడ అధిార (గంథాలుగా [గపించాలని చెప్పబడింది.

6. ఉపనిషత్తుల్లో ఇతిహాస పురాణ (ప్రసక్తి వున్నది. ఆవి పంచమవేదంగా కూడ ఆంగీకరింపబడినవి.

పురాణాలు 177 7. అథర్వ సంహితలో చతుర్వేదాల తర్వాత పురాణాల ఉత్పత్తి జరిగిందని చెప్పబడింది. ఈ విధంగా పురాణ రచనా సంప్రదాయం వైచిక సాహిత్య యుగం పరకు పోతున్నది. అయితే. పురాణాలలో గుప్త వంశ (హస్తి, హర్షవర్థనుని (పసక్తి

• వుండటం చేత కీ. . 7వ శతాబ్దం నాటివరకు (పముఖమైన పురాణాల కూర్చు జరుగుతూనే వున్నదని చెప్పవచ్చును. (క్రీ. శ, వ శతాబ్దం తర్వాత కూడ పురాణాలు రచింపబడక పోలేదు. బుష్‌ వంశాలకు సంబంధించిన బీరుదావళ వేదాల్లో వుండగా రాజవంశాల బికుదావళి పురాణాలలో వున్నదని పార్టిటర్‌ అభ్మిపాయం.” ఏనిషంట్‌ ఇండియన్‌ హిస్తారికల్‌ టాడిషన్స్‌” అన్న గంథంలో పార్డిటర్‌ భారతీయచర్శిత రచనలో పురాణాలకు మహదత్త్య పూర్ణమెన స్టానాన్నిచ్చాడు. పురాణాల రచనా సర్మపదాయం ఏలక్షణమైంది. ఈజిప్టు, సుమేరియన్‌ (వాతలు గాని (గీకు, రోమనుల [వాతలు గాని వారివారి సం్రపదాయానుసారం చర్మితను చెప్తున్నవి. వాటికి భిన్నమైన ఓక విలక్షణమైన పద్దతిలో పురాణాలు వాయబడినవి. ప్రత్యేకమైన భారతీయుల పురాణాల సంపదాయాన్ని అర్థం చేసుకోలేనివారు వాటిల్లో చర్మిత తేదని అవన్ని ఒట్టి కల్పనలసి ఆంటున్నారు. పురాణాల సంప్రదాయ పద్ధతిని ఆవగాహన చేసు కొని భారతీయ చార్మితక సత్యాలను నిర్ణయించవలసిన అవసరం ఇంకా ఎంతో వున్నది. పురాణాలల్లో పేర్కానబడిన జాతులు, వంశాలు, వంకచర్శిళలు, రాజులు, రాజవంళచర్మితలు, రాజ్యాలు, జనపదాలు ఎనో షె పరీరింప వలసిన ఆవసరం వున్నది. పురాత త్తి ఆధారాలు లేవని పురాణాలల్లో చెప్పబడిన చార్మితక విషయాలెన్నో అబద్ధాలని, కల్పితాలని, ఆతిశయో క్షులని తోసిపుచ్చ బడినవి. కాని పురాతత్త్వ వస్తు పాప్తితో వాటిల్లో కొన్ని విషయాలు చార్మి తక సత్యాలని పునఃపరిశీలింప బడిన ఘట్టాలు కూడ వున్నవి అట్టాంటప్పుడు పురాణాలల్లోని చార్మితకవిషయాలు సత్యాలు కావని పూర్తిగా నిరాకరించటం సమంజసం కాదు. ఏదో ఒకనాడు పురాతత్త్వ వస్తువుల సహాయంతో పురాణాలల్లో చెప్పబడిన విషయాలు సంపూర్ణ సత్యాలుగా బయటపడగలవని ఆశించవచ్చును. పురాణాలల్లో ఒక్టొకసారి విషయాలు విభిన్నంగా; పరస్పర విరుద్ధంగా చెప్పఐడక 12

178 సంస్కృృత సాహిత్య చరిత పోళేదు. అంటె కొన్ని విషయాలల్లో ఆభ్మిపాయభేదం వున్నది. మరియు రాజుల; రాజ్యాల చరితలు ఒక్టొకసారి కల్పితేతివృత్తాలవలె ఆద్భుతంగా చెప్ప బడినవి. ఇంకా కొన్ని సార్దు చెప్పే విషయంలో అస్పష్టత, గందరగోళం లేక పోలేదు.

వి. ఏ. స్మిత్‌ అనుసారం విష్ణుపురాణం మౌర్మవంళ (కమాన్ని (కీ, పూ. 8741900), మత్స్య పురాణం ఆంధవంళ (కమాన్ని (కీ పూ. 212-్టకీ.ళ. 888కి, వాయుపురాణం గుప్తవంళ (కమాన్ని (కీ శ. 25-510) జాల చక్కగా సత్యంగా వివరిస్తున్నవి. (పసిద్ధమైన ఈ వంశాల, రాజుల చర్మితలే కొక శద మ్రేచ్చరాజుల అంటే అధీర, గర్జభ, క, యవన, తుషార, హూణవంశ రాజులను గూర్చి కూడ పురాణాలు చెప్తున్నవి. హీందూ మతాన్ని అంటే వైదిక, పౌరాణిక మతాన్ని అంగీకిరించి అనుష్టించి, వ్యాపింప జేసిన రాజుల చరిితలను పురాణాలు చెప్తున్నవి. హిందూమతం కాక జైన, బౌద్ధాదిమకాలను అనుష్టించి వ్యాపింపజేసిన రాజులను ఒకొకసారి పేర్కొన్నా వారి చర్మితలకు వురాణాలు (ప్రాధాన్యాన్ని ఇయ్యలేదు. ఒకొకసారి హింద్వేతర మతాలను అఆనుసరి చిన రాజులను దుర్మార్గలుగా, రాక్షసాంశ సంభూతులుగాను కూడ పురాణకారులు చ్చితించారు. ఒకొకసారి భారతీయ చర్మితలో అంతగా (పాముఖ్యం వహించనె రాజుల, రాజవంశాల చర్మితలను గొప్పగాచేసి వర్ణించారు. ఆ రాజులు వైదిక హిందూ మళానుయాయులు కావటమే దానికి సధాన కారణ మని చెప్పవచ్చును.

పార్టి టర్‌ పురాణ (గంథాలను బాగా ఆధ్యయనం చేసినవాడు. (ప్రధానమైన పురాణాలన్న కీస్తు శకారంభం నాటికే (వాయబడినవని ఆతడు అభ్మిపాయపడి నాడు* క్రీ శ. 2వ శతాబ్దం నొటికి పురాణాల రచన సమాటప్తమైందని బాల గంగాధర తిలక్‌ ఆభ్మిపాయం,. ఆట్లా పూర్తి ఆయినట్టయితే హర్షవర్ధనుని నాటీ వరకు గల రా*వంశాల చరితలు వాచెల్లో వుండటం అసంభవమౌతుంది. పురా ణాలల్లో అగ్ని పురాణం అన్నిటికంటే ప్రాచీనమైందని చాలామంది పండితుల అభి (పాయం. వాని విమర్శకులు దాని రచనాశాల విషయంలో భిన్నాభ్మిపాయాలు కలిగి వున్నారు. కాడే ఆగ్ని పురాణం [క.5. 700 నాటి రచన అని దానిలోని కావ్యశాస్త్ర సంబంధి విషయాలు వళ ౨00 తర్వాత చేర ఎబడినవని అభ్మిపాయాన్ని

వురాణాలు 179 వెలిబుచ్చాడు. అగ్ని పురాణంలోనిం కామవ్యకాస్త్ర సంబంధి విషయాలు దండి తర్వాత ఆనందవర్ధనునికి పూర్వం (క్రీ. శ 9వళ॥ పొంత ౦లో (వాయబడినవని _సుశీలకుమార్‌ డే అభ్మిపాయం. కన్హయ్యాలాల్‌ పోస్థార్‌ అగ్ని. పుాణంలోని కొవ్యశాస్త్ర విషయాలు విలక్షణంగా వున్నవని ఆ భాగం నాఎ)శాస్త్రం త్య్వూత భామహ దండ్యాదులకు పూర్వమే (వాయ బడినవని అన్నాడు. హజా పుాూణాలను గూర్చి చాల కృషి చేసినవాడు, ఆతడు మార్కండేయ, (బహ్మాండ, విష్ణ్రు మత్స్య, భాగవత, కూర్మ పురాణాలు (ప్రాచీనమైన మహాపురాణాలని గంలీక పరిశోధన పూర్వకంగా. స్థాపించాడు. విష్ణుపురాణం (కీ. 400, వాయు పుూాణం (క్రీశ. 600, భాగవత పురాణం (క్రీశ. 600-700, కూర్మ పురాణం (క్రీశ. 700 (పాంతంలో (వాయబడినవని ఆతడు చెప్పాడు. అగ్ని పురాణం (క్రీశ 800 [పాంతం రచన అని, కాని దానిలోని కొన్ని భాగాలు (పాచీనమైనవని ఆతడు ఆంగీకరించాడు. నారదీయ, (బహ్మ పురాణాలు (కీళ. 10వ ళ॥ రచనలు అని మూల నారదీయ పురాణం ఇప్పుడు ఆలభ్యమైనా ఆది క్రీశ 10వ ॥ నాటి కూర్చు అని ఆతని అభిప్రాయం స్కంద పురాణం కీ శ, 8వ ౪॥ నాటి రచన అని దానిలోని కొన్ని భాగాలు ఆర్వాచీనాలై నవని హజారా అభ్మిపాయం. గరుడ పురాణం క్రీశ 10వ ఈళ॥లో పద్మ పురాణం [క్రీళ. 1200-1500 నడుమ _వాయుబడినవని అతని అభి (ప్రాయం. (బహ్మ ప్రవర్త పురాణం (క్రీ పూ. 700 నాటి రచన అయినా ప్రస్తుత రూపం (క్రీశ. 16వ ళ॥ లో సిద్ధమైందని హజారా అభ్మిపాయం. ఈ పురాణం మీద జయదేవుని గితగోవిందం (వథభావం కన్పిస్తున్నదనీ, దీనిలో [క్రీశ 16 శతాబ్దం చాటి సొంఘక జీవనం [పతిబింబించి కన్చిస్తున్నదన పండితుల అభి (పాయం. విష్ణు ధర్మోత్తర పురాణం రచన (శ్రీశ 7వ ౪8 లో జరిగిందని, ఇది కాశ్మీర దేశంలో ([వాయబడిందని బ్యూలర్‌ అభ్మిపాయం. నృసింహపురాణం (క్రీళం 400-500 నడుమ, సౌరపురాణం (క్రీం శ. 8950-1050 నడుమ (వాయబడినవని విద్వాంసుల ఆభ్మిపాయం. ఇదంతా పరిశీలించినట్టయితె మూలపురాణవిద్య వేదకాలంలోనే. ఆరంభ మైందని, కాని ఆ విద మౌఖికరూపంలోనే వుండేదని లిభితరూపంలో అవి ట్రా. 400 [ప్రాంత నుంచి రూపొందుతూ వచ్చి (క్రీశ. 16 వ శళ॥ వరకు కొనసాగినవని చెప్పవచ్చును. మొదబ ఒకటి రెండు (గంథాల రూపంలో వున్న

180 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత పురాణాలు భిన్న భిన్న కాలాల్లో భిన్న భిన్నమైన పేర్లతో (వాయబడుతూ విస్తరించి నవి. మౌఖికంగా వున్న ఒక పురాణం అనేక (పక్షిప్తాలతో విస్తరింపబడి మరొక "పేరుతో మరొక పురాణంగా వికసించేది. [వాతసామ(గి అభివృద్ధి చెందింతర్వాత పురాణాలు (వాత రూపాన్ని సంఫొదించుకొన్నవి. అయినా అప్పుడు కూడ స్థిర రూపాన్ని ధరించలేదు. కొల కమంగా (పక్షప్తాలతో (ప్రాచీన పురాణాలు. పెరగ టమే కాక కొత్త కొత్త పురాణాలుగా కూడ [కీశ. 11 వ శతాబ్దం వరకు రూపొందుతూనే వున్నవి. ఆ తర్వాత వాటి రచనల ఉద్ధృతత్వం తగ్గినా ఆగి పోతదు. (క్రీశ. 16 వ శతాబ్దం వరకు వాటి (పష్నష్తాలు, నూతన రచనలు జరుగుతూనే వున్నవని చెప్పవచ్చును. పురాణ లషణాలు పురాణం పంచలక్షణమని (పసిద్ధం. మహా పురాణాలల్లో చప్పబడిన ఐదు విషయాలు ఇవి = సర్గ (స్ఫృన్టిజ్ఞానం), (వతిసర్గ (పునఃసృష్టి, వంశ (బుషుల వంశావళి, మన్వంతర (విభిన్న మనువుల కాలగణన), వంశానుచరి త (సూర్య చం[ద వంశజుల చరిత) సర్గశ్చ (పతిసర్లశ్చ వంశో మన్వంతరాణి చ వంళానుచరితం చేతి పురాణం పంచలక్షణమ్‌. పై ఐదు విషయాలేకాక పురాణాల్లో 4వ, విష్ణు పారమ్యాలను చెప్పే అనేక కథలు, ఆ దేవతల మహిమలు తర్వాత వర్ణా హమధర్మం, (శాద్ధాదికర్మలు: (వతనియమ మాహాత్మ్యాలు, సాంఖృయోగాదిదర్శన సిద్ధాంతాలు వివరింపబడినవి. మొదట పురాణం ఆంటే పైన పేర్కొన్న సృష్టి ్మపతిసృష్టుల విధం, బుషుల రాజుల వంశ చరితలు, మన్వంతర వృత్తాంతాలు మ్మాతమే కలిగివుండేవి కాని తర్వాత తర్వాత ఆయా దేవతా మాహాత్మ్యాదులు చేర్చబడి విస్తరిం చినవి కావచ్చును (పౌచీనకాలంలో పురాణవిద్య ఆంటే పై ఐదు విషయాల వివరణయే కావచ్చును. (కమంగా పురాణాల స్వరూపం మారిపోయి. దేవతామహిమ వేత [వత మాహాత్మ్య (పతిపాదకాణ అయినవఎ. ఆందుకే మొదట ఒకటి రెండు సంఖ్యతో పరిమితమై పె ఐదు విషయాల వివరణతో కూడిన పురాణాలు రాను

పురాణాలు 181 రాను ఆయా సంపదాయికుల సిద్ధాంతాలను (పతిపాదించేవిగా మారి సంఖ్యలో పెరుగుతూ వచ్చినవి.

పురాణాన్ని ఇతిహాసంగా కూడ పేర్కొంటూ పురాడేతిహాసం లేక ఇతి హాస పురాణం అని అనటం కూడ వున్నది. అసలైతే ఇతిహాసం, పురాణం రెండు భిన్నమైన విషయాలు; అవి రెండు స్వతంత |ప్మకియలు. శంకర, సాయణాచార్యుల వంటి భాష్యకారులు ఇతిహాసం, పురాణం రెండింటిని భిన్నమైన [వ్మక్రియలుగానే పేర్కొన్నారు. వేదాలల్లోని దేవాసుర సం్మగామాదులు ఇతిహాస మని, సృష్టికియాదులను చెప్పే ఆంకాలు పువాణమని వ్యాఖ్యాతలు చెప్పారు- “జగత, (పాగవస్థామన్యకమ్య సర్గ (పతిపాదకం వాక్యజాతం పురాణమ్‌” (ఐతరేయ [బాహ్మణాన్ముకమణిక). దీన్నిబట్టిహడ సృష్టి _పతిస్పస్టులను చెప్పేదే పురాణవిద్యఅని [క్రమంగా దీనిలో సూర్యచందవంశజుల చరి[తతోకూడినఇతిహాస థాగాలు కూడ అధికంగా చేర్చుబడటంచేత పురాణేతిహాస మన్న పేరు వచ్చిందని తెలుస్తున్నది. కాల్మకమంగా పురాణేతిహాసాలల్లో ధార్మికత్వం పెరిగిపోయి. అవి ధార్మిక (గంథాలుగా రూపాన్ని ధరించినవి. సృష్టే కియాదులను చెపే ఏ రూపంలో పురాణ విద్య వై దికకాలంలో ఆరంభమైవుంటుంది. తర్వాత దీనిలో మన్వంత రాలు, బుషుల రాజుల వంశ చర్మితలు చేర్చబడి పురాణేతిహాసాలుగా పరిణమించి నవి. తర్వాత దేవతామాహాత్మ్యాదులు చేర్చబడి ధార్మిక (గంథాలుగా రూపొందినవి.

పురాణాలకర్త

విష్ణుపురాణంలో చెప్పబడిన కథనుబట్టి వేదవ్యాసుడు పురాణాన్ని నిర్మించి తన శిష్కుడు సూత లోమహర్షణనికి వప్పాడుం లోమహక్షణుడు తిరిగి పుూణాన్ని తన ముగ్గురు శిష్యులు అకృతవ ణ సావర్టి, ఛాంశంపాయనులకు చెప్పాడు, లోమహర్ష ణుడు చెప్పిన మహాపురాణం ఆధారంగా ముగ్గురు శిష్యులు మూడు పురాణ సంహితలుగా వ్యాపింపజేసారు. తర్వాత తర్వాత శివ్య పరంపరలో ఆ మూడు అష్టాదళ పురాణ లుగా, ఉప పువాణాలుగా విస్తరించినవి, ఈ పువాణ పరంపరలో _బహ్మపురాణం మొదటిదన పెప్పబకింది. మరొక కథను అనుసరించి కల్పాంత సమ మంలో ఒక్కటే పుూణం వుండేది., దాన్ని [బహ్మ బుషులకు చెప్పాడు. ఆహ్హ గహ్మ బోధించిన పురాణం బృహ దూసంలో. వుండటంచేత =

1892 సంస్కృత సాహిత్య చరిత మనుష్యుల అవగాహనకు దూరవమౌతుందని ఆలోచించి వేదవ్యాసుడు డ్తీ లక్షల పరిమితమైన ఆ బృహత్‌ పురాణాన్ని 18 భాగాలుగా విభాగిందాడ ఆ భాగాలే అష్టాదళ పురాణాలుగా (పసిద్ధమైనవి. ఒక్క మూలపురాణ సంహితయే వేదవ్యాసునిచేత 18 భాగాలుగా విభాజితమై అఆష్టాదళ పురాణాలుగా (పచలితమైనవన్న వృత్తాంతం దేవీ భాగవతం, భాగవతం, వరాహ, పద్మ పురా ణాలల్లో చెప్పబడివున్నది, దీన్నిబట్టి వేదం వలెనే పురాణ విద్య |బహ్మచేత ఇయ్యబడిందని; [కమ [కమంగా పురాణ విద్య విస్తరించిందని, వేదవ్యాసుడు విస్తరించిన పురాణాన్ని వేదాలవలెనే సంపాదీకరించి 18 భాగాలుగా విభాజించా డని చెప్పవచ్చును. పై కథలను బట్టి పురాణాలు కాల్మకమంగా మారుతూ వచ్చిన వని ఎన్నో నూతన విషయాలు వాటిల్లో చేరుతూ పోయినవని తెలుస్తున్నది. వేదాలు ఒక అక్షరం మారకుండా [పావీన బుషులు [పకృష్ణంగా దాన్ని నిర్మిం చారు. పద్యకమాది పాఠాది కవచాలను ఏర్పరిచి వేదంలో మార్పు రాకుండా జ్యాగత్తలు తీసుకొన్నారు. కాని పురాణవిద్య లౌకిక విద్య. అందుకే అది కాలాను గుణంగా కొత్త విషయాలను చేర్చుకుంటూపోయి. పెరుగుతూ వచ్చింది. అహ్టైదళ పురాణాలను సూక్ష్మంగా పరిశీలించినట్టయితే వాటి వర్ణ్య విషయంలో, నిర్మాణ శైలిలో సామ్యాలు కన్పిస్తవి. ఆవన్నీ ఒక్క మూల పురాణ సంహిత నుంచి విస్త రించినవే కాబట్టి సామ్యాలు కన్పిస్తున్నవి. (పస్తుతం పురాణాలల్లో విభిన్నత కన్పి స్తున్నదంటె వాటిని విస్తరింపజేసిన ఆజ్ఞాత వ్యక్తులు భిన్న భిన్న సంపదాయా లకు చెందినవారు కావటమే కారణం. విష్ణుపురాణం, శివపురాణం, (బహ్మపురాణం, దేవీ భాగవతం మొదలె నవి ఆయా సం పదానూల ననుసరించే నామకరణం చేయబడినవి " శ్‌ . జైన పురాణాలు

హిందువుల వలెనే జైనులు, బౌద్ధులు కూడ తమతమ ధార్మిక, దార్శనిక సిద్ధాంతాలను పతిబింబింప జేసే పురాణాలను నిర్మించుకొన్నారు. అష్టాదళ పురాణాల లాగానే వై నుల్లో చతుర్వింశతి పురాణాలున్నవి. ఈ చతుర్వింతి పురాణాలల్లో వారి చతుర్వింశతి (24) తీర్థంకరుల చర్మితలు నిబద్ధమెనవి. హిందూపురాణాలవలె వై నపురాణాలు పంచలక్షణ సమన్వితాలు కావు. “పురాతనం పుళ?ణం స్యా త్తన్మహ ద్యాశయాత్‌ ” శంటె పురాణం మహాపురుషుల (ప్రాచీన

పురాణాలు 108 కథలను చెప్పేది అని అర్థం. జైనుల £4 పురాణాల పేర్ద-ఆదిపురాణం, అజిత సాథ పురాణం, సంభవనాథ పురాణం, అభినందపురాణం, సుమతినాథ పురాణం, పద్మ(పభపురాణం, సుపార్వ్వ పురాణం, చంద్మపభపురాణం, పుణ్యదంతపురాణం, శీతలనాథ పురాణం, (శేయాంళపురాణం, వాసుపూజ్యపురాణం, విమలానాథ పురా ఇం, అనంతజిత పురాణం, ధర్మనాథ పు౮ాణం, ళాంతినాథ పురాణం, కుంథునాథ పురాణం, ఆరనాథ పురాణం, మల్లినాథ పురాణం, మునిస్కువత పురాణం, నేమి మాథ పురాణం, నేమినాథ పురాణం, పార్శ్యనాథ పురాణం, సమ్మతి పురాణం. ఈ ౨4 పురాణాలలో ఆదిపురాణం, పద్మ(పభ పురాణం, అరిష్టనేమి పురాణం (దీనికే హరివంశపురాణమని పేక), ఊత్తరపురాణం స్ముపసిద్ధమైనవి. వీటిల్లో ఆది ఉత్తరపురాణాలు జైనులకు విశేషమహత్త్వ పూర్ణమైనవి.

ఆది పురాణంలో జైనులకు (పథమతీర్థంకరుడై న బుషభదేవుని చర్మిత వున్నది. ఆతని జీవిత విశేషాలకు సంబంధించిన కథలెన్నో దీనిలో నిబద్ధింప ఐడినవి. బుషభదేవుడు ఇవ్వాకువంశరాజు. నాభిరాజు మరుదేవి రాణులకు జన్మించినవాడు. బుషభదేవుడు 84 లక్షల సంవత్సరాలు జీవించి మోక్షపా ప్తిని చెందాడు. భాగవతంలో కూడ ఇతని మహిమగాథ చెప్పబడింది. భాగవతంలో భగవంతుని 22 అవతారాలు గణింపబడినవి. ఆప్పుడు 22 అవతాళాలల్లో బువషభ దేవుడు ఎనిమిదవ అవతారంగా చెప్పబడినాడు. బుషభదేవుని భార్య ఇంగదుని కూతురు జయంతి అని చెప్పబడింది. ఆమెవల్ల అతనికి భరత, కృళాళం మొదలైన నూరుగురు కుమారులు ధర్మాత్ములు, వేదజ్ఞులు, భాగవత ధర్మానుయాయలై న వారు జన్మించారు. బుషభదేవుడు కూడ భగవద్‌గుణ సంపన్నుడుగౌ చెప్పబడి నాడు. ఆవిపు౮ాణంలో 4? పర్వాలున్నవి. దీని రచయిత జినసేనుడు. పురాణారంభంలో కవి నయకేళి, సిద్ధసేన. వాడిచూచామణి, సమంత భద, థ్రీదత్త, యళోభ్యద, చర్యదోదయకర, (ప్రభాచం్యద._ మునీళ్యర, శివకోటి, జటాచార్య, కళాలంకార కార, కాణభికు, కఏతీర్థ, భట్టారక, వర'సేన, జయసేశ మొదలైన గుకుజనులగు స్మరించాడు._ దీనివల్హ ఆదిపురాణ గచవూ కాలాన్ని నిర్ణయించవచ్చును. ఈ పురాణంలో ₹ంకరుని ఆద్వైత ఖండన కన్పిస్తున్నదని కాబట్టి ఇది ఆతని తర్వాతి రచన అ పండితుల అభ్మి పాయం. ట్‌ వ. 942 లో కన్నడకవి పం పడు కన్నడ ఛాషలో ఒక ఆంపురాణాన్ని

184 సరిస్క్యృూత సాహిత్య చర్మిత రచించాడు. ఆది పూర్తిగా జినసేనుని పురాణానికి అనువాదం కాకపోయినా దాన్ని అనుసరించినటువంటిది. కాబట్టి కీ. క. 942 కి పూర్వమే ఆది పురాణ రచన జరిగిందని చెప్పవచ్చును.

ఆదీపురాణం యొక్క ఊత్తర భాగమే ఉత్తర పురాణం. జినసేనుడు ఆదిపురాణంలో 44 పర్వాలు (వాసిం తర్వాత పరమపదించాడు. ఆ తర్వాత మూడు పర్వాలను మరియ చివరి భాగమైన జినచర్మితను ఆతని. శిష్యుడు గుణ భ్యదుడు (వాసాడు. దానికే ఊ త్త పురాణమని పేరు. ఇది జైనుల లశ పురా ణాలకు సారరూపమైంది. ఆంటే దీనిలో అన్ని పురాణాల సారం కన్పిస్తున్నది. దీనిలో రెండవ తీర్థింకరుడు ఆజితనాథుని " మొదలుకొని మహావీరుని వరకు గల తీర్థంకరులను గూర్చిన కథలు వున్నవి.

జైన బౌద్ధ పురాణాల్లో ఎక్కువ అతిశయోక్తులు లేవని చెప్పవచ్చును. ముఖ్యంగా చార్మితక సంఘటనలను చెప్పేటప్పుడు వారు సత్యానికి సమీపంగా వున్నారు, తేదీలు సంవత్సరాలు చెప్పేటప్పుడు కూడ వారు చెప్పినవి విశ్వస నీయంగా వున్నవి. అందుకే రాధాకుముద ముఖర్జీ వంటి భారతీయ చర్మిత కారులు (ప్రాచీన ఖారతదేళ చరిత నిర్మాణంలో బౌద్ధ జైన రచనలను విశ్వాన ష్మాతమైన ఆధారాలుగా తీసుకొన్నారు.

స్కృతు లు

స్మృతులు

“శతి” అని ఆ తర్వాత “స్కృతి' అని పేర్కొనటం మనం చూస్తుం టాము. “కతి అంటె వేద (బాహ్మణ ఆరణ్యక ఉపనిషత్‌ సాహిత్యమంతా దానిలో చేరుతుంది. స్మృతి ఆంటె షట్‌ వేదాంగాలు, ధర్మశాస్త్రాలు, ఇతిహాస పురాణాలు, అర్థశాస్త్రం, నీతిశాస్త్రం మొదలై నవి దానిలో చేరుతవి. |శతిస్కృతు' లన్నప్పుడు ఈ (గంథసాపాత్యమంతా చేరుతుందన్నమాట. కాని స్మృతి శద్దానికి పై వ్యాపకార్థమే కాక కేవలం ధర్మశాస్త్రాలన్న అర్థం కూడ వున్నది. రాజు? [వజలు వారి అధికారాలు, కర్తవ్యాలను మరియ సామాజిక వ్యవస్థ, వర్ణాశమ ధర్మాలను, నీతిని, సదాచారాన్ని, రాజనీతి వ్యవహారాలను బోధించే [గంథాలు ధర్మళాస్తాాలని అఆనబడుతవి. ఆ ధర్మశళాస్త్రాలనే (పత్యేకంగా స్కృతులనే "పేరుతో పిలవటం వున్నది.

పురాణాల, ఉపపురాణాల సంఖ్యవలెనే స్మృతులసంఖ్యకూడ చాలవున్నది. కాని అష్టాదళ మవోపుంాణాల వలెనే అష్టాదళస్కృతులు స్కృతుల్లో (పముఖ మైనవి. ఈ స్మృతులు వాటి నిర్మాతల పేర్లమీదుగా నామకరణం చేయబడినవి. అహ్టైదళస్కృతికర్తలు - మనువు, యాజ్ఞవల్కుడు, అతి, విష్ణుపు, హారీతుడు, ఉళనస్సు, ఆంగిరుడు, యముడు, కాత్యాయనుడు, బృహస్పతి, పరాశరుడు, వ్యాసుడు, దక్షుడు, గౌతముడు, వశిష్తుడు, నారదుడు, భృగు, అంగిరసుడు. ఈ స్కృతికారులు [వాసిన ధర్మశాస్తాలు మూలరూపంలో లభిస్తున్నాయని చెప్పలేము. పై స్కృతికారుల * ధర్మశాస్తాగలల్లో మకువు రచించిన మానవధర్మ శాస్త్రం ఆత్మి పాచీనమైందని ఆంటారు. మానవజాతికి మనువు ఆదిమపురుషుడు అని సంహిత, (బాహ్మణ్మగంథాలల్లో చెప్పబడింది. మానవధర్మశాస్త్రంలోని కొన్ని ఆంళాలు [పాచీన (గంథాలల్లో అభిస్తున్నవి. ఈ అంకాలు ఇప్పుడు లభ్య మయ్యే “మనుస్కృతి'తో కలవటం లేదు. కాబట్టి మానవధర్మళాస్త్రం, మశు స్మృతులు ఒక్కటే [గంథం కావని మానవధర్మశాస్త్రం ఆధారంగా మనుస్కృతి (వాయబడిందని పండిత విమర్శకుల అభ్మిపాయం. మిగతా స్మృతి (గంథాలన్ని మనుస్కృతినే (ప్రామాణికంగా పేర్కొంటూ వున్నవి. అసలు మూల రూపంలో

188 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత మానవధర్మళాస్త్రం ఒక్కటే స్మ త్మ గంథం వుండేదని దాని ఆధారంగా, ఆదర్శంగా ఇతర స్మృతి (గంథాలు | వాయబడినవని పండితుల నిర్ణయాభి ప్రాయం. మహాభారతం శాంతిపర్వంలో (బహ్మపో శ్తమైన దండనీతికాస్త్రం యొక్క (పసకక్తి వున్నది. ఆ నీతిశాస్త్రం ఒక లక్ష ఆధ్యాయాలు కలదని దానిలో ధర్మార్ధకామమోక్ష సంబంధమైన వివరణలు వున్నవని చెప్పబడింది. తర్వాత శివుడు ఆ నీతికాస్త్రాన్ని పదివేల ఆధ్యాయాలు గల “వె కాలక్షొమనే సంక్షిప్త (గ్రంథంగా రచించాడట. తిరిగి ఇం్యదుడు ఐదువేల ఆధ్యాయాలు గల సంక్షిప్త [గంథంగా రూపొందించి దాని పేరు “బాపందంతకళాస్త్ర "మని పేరు పెట్టాడట. దీన్నే శ్ముకాచార్యుడు ఒక వేయి అధ్యాయాలు గల “బౌళనసీనీతి” లేక “కక నీత” (గంథంగా నిర్మి ంచాడట. తర్వాత కాలానుగుణంగా ఆ నీతిాస్త్రం సంక్షిప్త రూపాన్ని ధరిస్తు పచారంలోకి వచ్చిందట.-ఈ మహాభారత కథను బట్టి మూల ధర్మళాస్త్ర[గంథం ఒక్కటే అని అదే కాల్యళమంగా వివిధ రూపాలను ధరిస్తూ వచ్చిందని చెప్పవచ్చును. మను, వశిష్ట, విళ్లు మొదలెన బుషులు నాసిన స్మృతి (గంథాలన్ని (బహ్మపోక్తమైన దండనీతి కాస్త్రం మీద ఆధారవడినవే అని తెలు స్తున్నది. మారుతున్న ధర్మం, నీతి, సాంఘిక విలువలను [పతిబించింపజే సేందు కొరకై దండనీతి శాస్త్రమే ఆయా యుగాలల్లో వేరువేరు (గంథాలుగా రూపొంది వుంటుంది. మహాభారతంలోని దండనీతి శాస్త్రంలో అర్థళాస్త్రం, రాజనీతి, సామా జిక శాస్త్రం, శిల్చళాస్త్రం: రసాయన శాస్త్రం మొదలైన ఎన్నో విషయాలు చెప్ప బడినవి, ఈ బృహ్మదూపమైన సర్వ విషయ సమన్వితమైన కాస్త్రం లౌకిక విజ్ఞాంన్ని అంతటిని బోధిస్తున్నది. ఆల్పెరూనీ ఆనే ఆరవీయ్యాతికుడు స్మృలి (గ్రంథాలను గూర్చి [పశం గించివున్నాడు, వేదాలనుంచి స్మృతి [గ ంథాలు ఉదృవించినవని ఆతడు పేక్కా న్నాడు. అతడు పేర్కొన్న 20 మంది స్మృతికారుం పేర్దు ఇట్టావున్నవి. (వారిని అతడు (బహ్మప్యుతుంని పేర్కొన్నాడు) - ఆప స్తంబుడు, పరాశరుడు, శత పథుడు, సామవర్తుడు, దతుడు, వసిష్టుడు, అంగిరసుడు, యముడు, విష్ణుపు, మనువు, యాజ్ఞవల్కు్యుడు, అత్రి, హారీతుడు, లిఖితుడు, కళంఖుడు, గౌతముడు, బృహస్పతి, కాత్యాయనుడు, వ్యాసుడు, ఉషనసుడు. వీఃలో దేవల, శుకం భార్గవ, బృహస్పతి, యాష్ణువల్క్య, మనువులను అతల్ఫెరూని వ్యాసుని శిష్యులుగా

స్మృతం 189 పేర్కొన్నాడు. అల్బెరూన పేర్కొన్న స్కృతికారుల పేర్ద సరిగ్గాతేవి విమర్శ కుల అభిప్రాయం. కాని ఆతని కాలంలో ఈ స్కృతికాడల (గంథాలు ప్రచారంలో వున్నట్లు మ్మాతం తెలుస్తున్నది. న్మృతి (౧౦ఛాలల్లోని విషయం

(ప్రాచీన భారతీయుల సామాజిక, ధార్మిక, రాజకీయసంబంధమైన బీవిత విధానాలను తెలుసుకోటానికి స్కి (గ్రంథాలు చాల తోడ్పడుతున్నవి. స్మృతి (గ్రంథాలు (ప్రాచీన భారతీయుల ఆచారవ్యపహారాలను, నీతిధర్మ విషయాలను, రాఎనీతినె నిర్ణయించేటటువంటి (గంథాలు. ఇవి పైవిషయాఎల్లో (పామాణికమైన (గంథాలు. రాజులు, నీతిచేత్తలు, న్వాయవేత్తలు ఈ (గంథాలను ఆధారంగా విషయ నిర్ణయం చేసేవారు. _షాచీన భారతియులు ధర్మబద్దమైన జీవితాన్ని గడిపేవారు. ధర్మం సంగతమైందా కావా అన్న విషయం వేరు. [పతియుగంలో ధర్మం, నీతిరూపాలు మారుతుంటవి. కాబట్టి తొము ధర్మబద్ధం సదాచారమను కొన్నదాన్ని [పాచీన భారతీయులు కఠినంగా అనుసరించేవారు. ఆటువంటివారి కఠిన నియమాలతోకూడిన జీవితాన్ని నియరయతంచేసే నడిపేవి స్మృతి (గంథాలు. భారతదేశంలోకి ఎడతెగకుండా విచేశీయజాతుల వలసలు, దండయా[తలు ఎరుగు తూనేవున్నవి. విభిన్నమైన జాతుల సమ్మేళనం, సమన్వయాలకు ధర్మశాస్త్ర (గ్రంథాలు నియమాలను ఏర్పరుస్తూ పోయినవి. అందుకే ఆయా యుగాల్లో ఆయా ధర్మశాస్త్ర (గంథాలు (వాయవలసిన ఆవసరం కూడ ఏర్పడింది.

స్మృతుల రచన స్యూత్యగంథాల తర్వాత జరిగింది. అంతకు ముందు భారతీయుల ఆచార వ్యవహారాలను, నీతిధర్మాలను నియమించే [గంథాలు వేద, (బాహ్మణ, ఆరణ్యకాలు, పౌరాణిక యుగంలో ధార్మిక వ్యవహారాలు వి స్తరించినవి. జాతులు, జాతుల సమ్మేళనం విస్తరించింది. దానితో నీతిధర్మ విషయాలు పెరు గుతూ వచ్చినవి. వాట్‌నన్నిటిని టోభించే కొరకు (పత్యేక (గంథాలు ఆవసఠర' మైనవి. దానితో నీతిధర్మాలను నియమించే స్కృతి (గంథాలు _వాయబడినవి.

న్కృతి గంథాలళ్లో ఆచారవ్యవహారాలను, కర్మానుష్టాన వ్యవహారాలను గూర్చి చెప్పబడింది. (బాహ్మణ ఆరణ్యళాలు కేవలం వైదిక కర్మలవరకే సీమిత మైనవి. తర్వాత బృహ చూపాన్ని ధరించిన వివిధ జాతుల ధార్మికానుష్టానాన్ని గూర్చి స్కృతి (గంథాలు చోధిస్తున్నవి. స్తత గం థాలల్లో వర్ణ్మాశమ ధర్మం,

190 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత కర్తవ్యాకర్తవ్య విషయాలు కూడ (వకిపొాదింపబడినవి, స్మృతి [గంథాలు మానవుల సమస్త ధర్మాలు అంటె సామాజిక, న్వైతిక, రాజకీయ ధర్మాలను గురించి చర్చిస్తున్నవి. మనుస్మృతిలో మొదట రాజధర్మం, అర్థశాస్త్ర విషయాలు చర్చింపబడి క్చిస్తున్నవి. ఆంటె మానవుని వ్యక్తిగత కర్మానుష్టానానికి కాక స్మృతి (గంథాలు మానవుని సామాజిక కర్మానుష్టానా"కి [ప్రాధాన్యాన్ని ఇచ్చిన వన్నమాట. స్మృతి (గ్రంథాలు రాజులకు పరిపాలన వ్యవస్థను, న్యాయనిర్ణయాన్ని కూడ బోధించేటటువంటి [గంథాలు రాజస్యపస్థ విస్తరించే కొద్ది ధర్మశాస్త్రాల సంఖ్య, విషయ వివరణలు "పెరుగుతూ వచ్చినవి ఒక విధంగా స్మృత్మిగంథాలు ఆయా యుగాల రాజ్యాంగ [గంఖిలని చెప్పవచ్చురు. స్మృతుల రచనాకాలం స్మృతుల రచనాకాలాన్ని తేల్చిచెప్పటం కష్టమే అయినా అవి ఒక్క కాలంలో జరుగలేదనటం నిశ్చయం. వాటి రచనాకాలం చాల విస్తరించింది. స్మృతుల సుదీర్చ రచనారాలాన్ని విమర్శకులు మూడు యుగాలుగా విభజించారు. (ప్రారంభయుగం (కీ. పూ. 600-200. మధ్యయుగం క్రీపూ. 200 క్రీశ 800. తృతీయయుగం [క్రీం 90౧0-1800. (పారంభయుగం ధర్మసూ[తాల నిర్మాణ కాలమని చెప్పాలి. ధర్మసూ త (గంథాలు స్మృతులకు వూలరూపమైన (గంథాలని అనాలి. మధ్యయుగ ౦లో ధర శ్రగ్నూతాలకు వ్యాఖ్యానాఐ రచనాకాలమని చెప్పాలి. సంక్షిప్తంగా, సంకేతరూపంగా (వాయబకిన సూ తాల భాషవ వ్యాఖ్యా నాలు అవసరమైనవి. వ్యాఖ్యానాలు లేక వాటిని ఆర్థం చేసుకోవటం కష్టం. తర్వాత స్మృతి (గంథాలు పద్వరూపంలో [వాయబడినవి. ఆటుపంటి స్మృతుల రచన క్రీ.పూ. 2వ ళతాబ్దం నుంచి పారంభమై క్రి.శ. 18 వ శతాబ్దం వరకు కొనసాగింది. ఆంటే తృ్కేయ యుగంలో ఇటువంటి స్క్ర్రతుల రచన సౌగిందన్న మాట. స్మృతుల రచన శుంగవం! రాజుల కాంంలో ఆరంభమైందనిి గుప్త రాజుల కాలంలో స్క్యతుల రచన చాల విరివిగా సాగిందని, త్మదచన (క్రీశ. 18 వ ళతాబ్దం వరకు జరుగుతూనే వున్నదని పండిత విమర్శకుల అభ్మిపాయం. ఆంటే పురాణాలవలెనే ఆధునికకాలం వరకు స్మృతుల రచన కొనసాగుతూనే వున్నది. ధర్మస్మూత (గంథాలకు పాండిత్య స్ఫోరకమైన వ్యాఖ్యానాలు మధ్య యుగంలో (వాయబకినవి. తర్వాత రానురాను కొత్త ధర్మశాస్త్ర [గంథాల ఆవసరం ఏర్పడింది. దానితో కొత్త సిద్ధాంతాలను పతిపాదిస్తూ కొత్త ధర్మ శాస్త్ర (గ్రంథాల రచన (ప్రారంభమైంది. తర్కపూర్ణమైన సరళ వద్యశైలిలో ఈ ధర్మశాస్త్ర [గ్రంథాలు (వాయబడినవి:

స్మృతులు 191

స్మృతులల్లో మనుస్కృతి, యాజ్ఞవల్క్యస్కృతి ఈ రెండు మహత్త్వ పూర్ణమైన రచనలు. ఈ రెండు స్మృతులు భారతచేశమంతటా అంగీకార యోగ్యా తైన ధర్మశాస్త్ర [గంథాలు. సామాజిక వ్యవస్థ, రాజధర్మం, రాజశాసన సంబంధమైన విషయాల మీద ఈ రెండు (గంథాలు భారతీయులందరికి ఆతి (పామాణికమైన (ప్రాచీన స్మృతి (గంథాలు, ఈ రెండు (ప్రాచీన ధర్మస్తూత విషయ పరంపరను కూడ వివరిస్తున్నవి. బ్యూలర్‌ మనుస్కృతి కూర. బడిన కాలం క్రీ. పూ. 200=100 నడుమ ఆని నిర్ణయించాడు. అంటే మమస్కృతి రచన ఆంతకంటే [ప్రాచీనమైన రచన అని, ఇప్పుడు మనకు లభ్యమయ్యే రూపం ఈ కాలంలో ఏర్చడ్‌ందని బ్యూలర్‌ అభ్మిపాయం.!ీ జయస్వాల్‌ మనుస్మృతి రచనాకాలం (క్రీపూ. 150-120 నడుము అనె చెప్పాడు. డా॥ జ్యాలి యాజ్ఞ వల్క్యు స్మృతిని కీ. శ. 1888 లో (పచురించాడు. అతడు త దచనాకాలాన్ని (క్రీ శ. మొదటి శతాబ్దమని నిర్ణయించాడు. ఈ రెండు సతులు. శాతవాహన రాజుల కాలంలో (వాయబడినవని విమర్శకుల అభ్మిపాయం. కొందరు విమర్శ కులు మనుస్కృతి చాల (పాచీనమైందని విశ్వసిస్తో, దాని రచన మహాభారత యుద్ధానికి పూర్వమే జరిగిందని అంటున్నారు. కాని మూల రచన ఆంత పొత దైనా దానిలో చాల (పక్షిప్తాంశాలు “చేరినవని యుథిష్టర్‌ మీమాంసకుని అభి [1ప్రాయం.. “*విష్షస్మృతి మనుస్మృతి మీద ఆధారితమై _వాయబడింది. కాబట్టి విష్ణుస్కృతి మనుస్మృతి తర్వాత "|వాయబడిందని చెప్పవచ్చును. విష్ణుస్కృతి రచన పద్యశ్రైలిలోకాక స్తూతపద్ధతిలో ఎరిగింది. అందుకని కొందరు పండితులు దాన్ని ధర్మస్యూత (గంథాలల్లో చేరిందానిగా అంగీకరిస్తున్నారు. కాని ఈ చేర్పు సర్వాంగీకారమైన విషయం కాదు బృహస్పతి స్మృతి కి. ౪. 100-800 నడుమ (వాయబడిందని కాజే అభిప్రాయం. నారదస్మృతి క్రీశ. ర్‌వ శతాబ్దంలో [వాయబడిందని పంగితుల అభి పాయం. [(పముఖమైన స్కృతుల్లో నారదస్మ ఛతీయే చివరిదని ఆంటారు. పరాళరస్కృతి, కాత్యాయన స్మృతులు గుప్తులకొలంలోనే కూర బడినవి.

స్మృతి (గంథాలకు వ్యాఖ్యానాలు, టీకలుకూడ [వాయబడినవి. యాజ్ఞవల్క్య స్మృతికి (వాయబకిన “మితాషరీ" అన్న టీక పాండిత్యపూర్ణంగా సరళసుందర శైలిలో [వాయబడింది. ఈ టీక స్వతం్యత (గంథమంత ఉత్తమంగా వున్నది. యాజ్ఞవల్క్య స్కృతికే అప్రచురితమైన టీకలు కూడ ఒకటి రెండు వున్నవి. - మనుస్కృతికి మేవాతిథి ($4. 825-900) కుల్లూక భట్టులు (క్రీశ. 13 వళ.) (వాసిన _పసిద్ధమైన టీకలున్నవి. ఇవేగాక భాసురి, భ_ర్భృయజ్ఞ, దేవస్వామి, ఆసహాయులనే (ప్రాచీన దికాకారుల పేస్ట్‌ వినిపిస్తున్నవి. అదేవిధంగా ఇతర

195 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత స్మృతులకు కూడ టీకలు. భాష్యాలు (పాలీన స్మృతి (గంథాలకు గుప్తుల కాలంలోనే చాలామట్టుకు (వాయబడినవి. స్మృత్మిగంథాల నిర్మాణం కల్చస్యూత్తాలకు చెందిన ధర్మస్మూ కాల ఆధారంగానే స్మృతి [గంథాలు (వాయబడినవి. ఈ ధర్మస్నూత శగంఠాలె కొక స్కృతికారులకు మహాభారత రామాయణాలు, పురాణాలు, లోకాచారం, మొదలైనవి కూడ ఆధారమైనవి. పరంపరాగతమైన నీతిధర్మ వ్యవహారాలనే కాక స్మృృతికారులు సమకాలిక ఆచార వ్యవహారాలను కూడ (ప్రమాణంగా తీసుకొన్నారు. స్కి (గంథాలల్లో విషయా లను' నాలుగు విధాలుగా విభాగించవచ్చును = ఆచార నియమాలు, వ్యవహార విషయాలు, (ప్రాయశ్చిత్త విధానాలు, కర్మఫలాదుల వివరణలు. వర్థాశమ విధి విధానాలు కూడ విశదపూర్వకంగా స్కృతుల్లో చెప్పుబడినవి. కొన్ని స్మృతి [గంథాలు లఘు, బృహ దూపాలల్లోను లభిస్తున్న వి. నారద స్కృలికి లఘు, బృహద్‌ సంస్కరణలు రెండు వున్నవి. అదేవిధంగా పరాశర స్మృతికి లఘు సంస్కరణ వున్నది. దానికి (పసిద్ధ వ్యాథా?్రత మాధవాచార్యులు టీకను కూడా (వాసాడు. బృహసృతి స్మృతి ఇప్పుడు మనకు పూర్ణరూపంగా లభించటం లేదు. మొత్తంమీద స్మృతులసంఖ్య 152 వరకున్నదని నిర్ణయి౨వ బడింది. స్మృతి [గ్రంథాలకు భాష్యాలు, టికలేకాక స్వతం[తరూపమైన వివరణ (గంథాలుకూడ [వాయబడినవి. వాటిల్లో (క్రీ ఫె, 2 ళ॥3 పంచనీ జీమూతవాహనుని “ధర్మరత్నం”, లక్ష్మీధరుని “స్కృతికల్చతరువు” హాలాయుభుని “బాహ్మణ సర్వస్వ” (గంథాలున్నవి, కీ. 18వ శ॥లో రేవణ్ణభట్టు “స్మృతి చందిక "ను, వళదరాజు “స్మృతి సంగహం"”ను, హేమ్మాది “చతుర్వర్గ చింతామణి” ని ఓరుగల్టు చృకవదర్తి _పతాపరుదుడు “సరస్వతి విలాసం”ను రచించారు. (కీ, శ 14వ ళ॥లో విశ్వేశ్వరుడు “మదనపారిజాతం” చండేశ్వరు డు “స్కృతిరత్నా కరం"”ను, మాధవుడు “కాలమాధవీయం”ను రచించారు. (క్రీ. శ 15వ ళ॥లో వాచస్పతి “చింతామణిని”ని, క్రీ.౮. 168వ ళ॥లో రఘునందనుడు “ఆగ్నివరీక్ష”ను, వైద్యనాధ దీక్షితుడు “స్కృతిముక్తావలం” ను రచించారు. కీ. శ 17వ ఈ%లో భట్టోజి దీక్షితుడు “తిథి నిర్ణయం” ను, కమలాకరభట్టు "నిర్ణయ సింధువు"ను, నీలకంఠ దీక్షితుడు “భాగవత భొస్కరం”ను, మిత మ్మ్‌పుడు "వీరమితో దయంోను రచించారు. ధర్మశాస్త్రవిషయక రచనల పరంపర ఇంకా కొంత కాలం దరకు అంటె [కీ, ళ 18వ ₹॥ వరకు కొనసాగింది.

లౌకిక వాజ్మయం

లౌకిక వాజ్బ్యయుం నంస్కృత భాష

సంస్కృత భాష (ప్రపంచంలోని (ప్రాచీన భాషలల్లో ఒకటి. (ప్రాచీన భాషలల్లో సంస్కృత భాషలోనే (పాచీనతమమైన సాహిత్కం లభిస్తున్నచి. మెసప టోమియా, ఈజిప్రు, చైనా దేశాలల్లో సంస్కృతి ఆంకురించి అభివృస్థి చెందక పూర్వమే భారతదేళంలో వేదబుక్కులు మహర్షుల దివ్యదృష్టి నుండి పుట్టినవి. సురభాష, దేవభాష ఆని సంస్కృత భాషకు (ప్రాచీనమైన పేర్చు.. దీనిచేత ఈ భాష సురలచేత, దేవతలచేత మాట్టాడబడే భాష ఆని తెలుస్తున్నది. పురాణాలల్లో సుర, అసుర అని రండు తగలున్నట్లు చెప్పబడింది. వీరే అదైత్యులు దైత్యులు, దేవతలు రాక్షసులు అని కూడ పిలువబడినారు. సురలు, దేవతలు, అదైైత్కులు మధ్యవశియా నుంచి వలస వచ్చిన ఆర్యజాతికి చెందినవారని, ఆసురలు, రాక్షసులు, దైత్యులు ఆర్యులు, (దావిడ జాతికి చెందినవారని చార్మి తకులు కొందరు అభి [ప్రాయాన్ని ఏర్పరుచుకొన్నారు. (క్రీశ. 1920 పాంతంలో బయటపడిన హరప్పా మొహంజదారో సంస్కృతి ఈ అనార్య (దావిడ జాతికి చెందిందని వారు బలమైన కారణాలు ఏవి దొరకకున్నా సరే, (పచారం చేయటం ప్రారంభించారు. కాని పురాణ కథలల్లో సురాసురలు ఆన్నదమ్ములని చెప్పబడింది. వారికి తల్టులు వేరైనా తండి ఒక గాడే అటువంటప్పుడు వారు వేరువేరు జాతికి చెందినవారనే, వేరువేరు భాషలను మాట్టాడేవారని నిర్ణయించి చెప్పటం సమంజసం కాదు. ఆతి | పాచీన కాలంలో భారతీయులు, ఇరానియన్లు ఇప్పటికంట ఎక్కువ సంబంధ బాంధవ్యాలతో జీవించేవారని వారి భాషలకు, మతాలకు గల సౌమ్యమే చెప్తున్నది. వీరు ఒకప్పుడు ఒకే జాతిగా తెగగా వుండేవారు. కాల్యకమంగా వారిలో కొందరు ఇరాన్‌ దేశాన్ని విడిచిపెట్టి ఆస్ట నిస్తానం మీదుగా సింధు పాంతానికి వలస వచ్చారు. అట్లా వలస వచ్చిన కొంత కాలానికి వారి భాషలో, మతంలో, భేదం పెరుగుతూ వచ్చింది. కొత్త జాతులతో, భాషలతో, మతాలతో, సంస్కృతులతో పరిచయం భౌగోళిక బాతాపర ణపరిస్థితుల్టోని మార్పులు వారిని ఇంకావిడదీసినవి.కాని వారు విడి

106 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత పోయింతర్వాత చాలాకాలం వతకు సంబంధబాంధవ్యాలుండటమే కాక ఏదో ఒక విషయంమీద వారికి తగువులాటలు సంభవస్తుండేవి. భారతీయార్యులు సురలుగా, ఇరానెయన్‌ ఆర్ములు ఆసురలుగా పిలువబడేవారు. భారతీయులు తమను “దేవత'లు గొను చెప్పుకొన్నారు. “తసురి శబ్దం వేదాలల్లో (ప్రాచీన ఇరాఎయన్‌ భాషలోలాగే “సామర్థ్యశ క్తి" అన్న ఆర్థంలోనే, మంచి అర్థంలోనే వాడబడింది. కాని రానురాను “అసుర” శబ్దం (ప్రాచీన ఇరానియన్దు “మహాన్‌ ళ క్తి, సామర్థ్య శక్త” అన్న అర్థం లోనే వాడుతూ వచ్చారు. కొని ఎందుకో భారతీయార్యుల భాషలో [క్రమంగా “అసుర' శబ్దం చెడ్డ ఆర్థింలో వాడబడుతూవచ్చింది. దీనికి కారణం భార తీయార్వులకు ఇరానియన్హతోగల వైరం కావచ్చును. వైరులైన వారిచేత పూజ్యార్థంలో (ప్రయ. గింపబడే “ఆసుర శ బ్దం విపరీతంగా చెడ్డ ఆర్థంలో (గహింపభణడసాగింది. ఇరాని యన్‌ ఆర్యుల (ప్రధాన దేవత పేరు “అహుర( = అసుర) మజ్జ (= మహాన్స్‌”, “*ఆహుర'*ను పూజీంచే ఇరానియన్‌ ఆర్యులను భారతీయార్యులు *“ఆసురిలని పిలువ సాగారు. వారు “ఆసుర”లై తె వీరు 'సురిలని కొత్త శబ్దం కల్పింపబడింది. అయితె ఇరానియన్‌, భారతీయ ఆర్యుల నడుమ జరిగే ఘర్షణలు “దేవాసుర” లేక “సురాసురి సం్మగామాలుగా చెప్పబడినవి, ఆందుకే వేదభోష్యకారులు కొందరు వేదాలల్లో పురాణాలల్లో చెప్పబడిన దేవాసుర వృత్తాంతాలు “ఐ8ిహాసిక' మని పేర్కొన్నారు. ఇరానియన్‌ ఆర్యులకు మాతమే వున్న ఆసుర నామం తర్వాత పురాణాలల్లో వేదేతరమతానుయాయులకు, విజొాతీయులకు కూడ వాడబడింది. ఆసుర ళబ్దం దైత్య, దానవ, రాక్షస జాతులకు సమానార్థక పదమైంది. ఇరాని "యన (పాచీన జరోష్ష్రియన్‌ మత (గంథాలల్లోని, బుగ్వేదాదుల్లోని గాథలను ఫరిశీలించినట్టయితి సురాసురవాదం బలపడగలదు. వేదాలల్లో (పధాన దేవతగా 'స్తుతింపబడిన ఇందుడు వారి గాథల్లో అ్నపధానప్యాత ధరిస్తున్నాడు- వృ్మకాసు రున్ని ఇందుడు వధించిన బుగ్వేదగాథ వారి గాథల్లో వేరురూపాన్ని ధరించి కన్పిస్తున్నది. వారి గాథల్లో వృ్మ్యతాసురుడు నాయకుడు. పార్సీ భాషనుండి ఉర్దూ లోకి వచ్చిన “*దేప్‌ కా దేవ్‌" ఆని ఎత్తులావు వున్న మనిషిని అనటం భారతీయ థాషల్లో దై త్యాకారుడన్న ఉక్తితో సమానమైంది. దీన్నిబట్టి ఇరానియన్లకు శు వులు దేవతలు, భారతీయులకు శతువులు దైత్యులని తెలుస్తున్నది. సురాసురలు +ఒకే తెగకు చెందినవారు కావటంచేతనే మన పురాణకథలు ఏరిని అన్నదమ్ము లుగా చెప్తున్నమి ఆ అన్నద ముల నడుమ వుండే అంటె ఒక్క జాతి సంస్కృ

లౌకిక వాజ్బయం 197 తులకు చెందిన రెండు తెగలకు నడుమ వుండే. - ఈహ్వాసూయళలు, కలహాలు మన వేదపురాణాల్లో గొథల రూపంలో చెప్పబడినవి. జరోవ్షీఆయన్‌ మత్మగంథమైన అవెస్తాలోని భాష, వేదాలల్లోని భాష = ఈ రెండు చాల సమీప సంబంధంగల భావనలు. ఆసలు అవి ఒకే భాషయొక్క- రెండు మాండలికరూపాలనికూడ కొందరు విమర్శకులు తలంచే ఆంత సామ్యం ఆ కాషలల్లో వున్నది. ఈ రెండు (పానీన ఖాషలకును యూరోపులోని [పౌచీన భాషలైన [గీకు లాటిన్‌ భాషలకును ఇంకా జర్మన్‌ [ ఫెంచి రష్యన్‌ భాషలకును చాల సామ్మంవున్నది. ఈ భావలన్ని ఉ కేఒక్కు భాషనుంచి విడివడిన భాషలని, ఈ భాషాభాషీయులంకా ఒకేచోట వుండేవారని వార్ష గుంపులు గుంపులుగా ఇతర (పాంతాలకు వలసవెళ్ళారని భాషాళాస్త్రవేత్తల, చారి ళ కుల అభి[పాయం. ఆందులో ఒక గుంపు ఇరాన్‌ దేళం మీదుగా భారతదేళం చేరు కున్నారు. ఆట్లా వచ్చేటప్పుడు కొంతమంది ఇరాన్‌లోనే వుండిపోయారు. ఈ థాషలన్ని ఒక్క కుటుంబానికి చెందినవని ఆ భాషాకుటుంబానికి ఇండో -యూరోపి యన్‌ అని నామకరణం చేసారు. జర్మన్‌ ఖాషావేత్తలు దీన్నే ఇండో-జర్మానియన్‌ థాషా కుటుంబమని అన్నారు. [గీకు లాటిన్‌లకన్న సంస్కృత భాష ఆతి సుందరమైంది, సుసరస్కృతమైందని పాళ్చాత్య విమర్శకులు అభినందించారు. (గీకు లాటిన్‌లకు లేని ఈ భాషాభివృద్ధి. సంస్కృతానికి (దావిడ, ముండా" మొదలైన భారతదేశంలోని జాతుల భాషలతో కలిగిన సంపర్క ఫలితమే కావచ్చును. [దావిడ భాషలల్లోగల అనేక శబ్దాలు సంస్కృతం నుంచి (గ్రహింప బడినవని ఈనాడు చెప్పబడేవి ఆసలు ఆ భాషల గుంచి సంస్కృృాతంలోకి (గహింప బడీనవి కావచ్చును. సంస్కృత భాషలో ధాతువులను వ్యాకరణవే త్తలు నిర్మించి, ఏ శబ్దాన్నెనా ఆ ధాతువుల్లో ఏదో ఒకదాని నుంచి సిద్ధింపజేసే అద్భుత నిర్మా ణాన్ని చేసారు. దీనివల్ల ఎక్నో పరభాషా పదాలు సంప్కృత జన్యాలుగా నిరూపింపవేసే ఆవకాళం ఏర్పడుతున్నది. ఈ ఆద్భుత నిర్మాణ (కియా కౌశలం ఆనితర లభ్యమైంది. (ప్రాచీన కాలంలో ఎక్నో విదేశీయ జాతులు భారతదేశం మీదికి దండెత్తి వచ్చినవి. వారందరు సంస్కృత భాషను (గహింధారు. అట్టా (గహించేబప్పుడు. వారి భాషకు చెందిన ఎన్నో శబ్దాలు, స్వరభేదాలు సంస్కృత భాషలో చేరినవనటంలో ఏమీ సందేహం లేదు. ఇట్టా సంస్కృత భా వివిధ కాషల సంపర్కంకేత (గికు లాటిన్‌లకన్న సుసంపన్నమైన భాషగా రూపొందింది,

188 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత సంస్యరింపబడిన భాష సంస్కృత థాష వేదరచనాకాలంనాడు కూడ [పజాసామాన్యం మాట్టాడే (పాకృత భాష వుండేదని, ఆ (పాకృత భాషా [వభావం అక్కడక్కడ వేదాలల్లోను కన్పిస్తుందని భాషావేత్తల ఆభ్మి పాయం. ఎప్పుడైనా జనసామాన్యం మాట్లాడే భాషకును, సాహిత్యంలో (పయోగింపబడే భాషకును భేదం వుండకతప్పదు.. జనులు మాట్లా డుకునే ఖాషయే సుసంస్కృత రూపంలో సాహిత్యంలో (పయోగింపబడుతుంది. వేదకాలంలో | పజలు మాట్లాడే (పాక్సతానికి, వేదాలల్లో (పయోగింపబడిన భాషకు ఎక్కువ భేదం లేకపోవచ్చును. ఆ [పాక్సతం మాట్టాడేవారికి ఈ వేదథాష సులభ్యగాహృ్యమైవుంటుంది. రానురాను [పజల భాషలల్లో మార్చురావటం సహజం, బార్మితక, భౌగోళిక భేదాలనుబట్టి జనులు మాట్లాడే [పాకృత భాషలో అనేక మార్పులు, మాక్పులేగాక భేదాలు ఏక్సడినవి. అట్టా మార్పులు, భేదాలు ఏర్ప డినా సాహిత్య భాషగా ఒక సంస్కృృతమైన, శుద్ధమైన భాషయొక్క. అవసర ముంటుంది. అట్లా శుద్దఉద్చారణతోకూడిన శిక్షితులచేత మాట్లాడబడే సంస్కృత మైన భాషే “సంస్కృత భాష” అనే పేకుతో పిలువబడసాగింది. దీన్నే లౌకిక సంస్కృత భాష అని కూడ అంటున్నాము. ఈ సంస్కృత భాషకు వేదాలల్లో [(పయోగింపబడిన వైదిక సంస్కృత భాషకు చాల వ్యత్యాసం వచ్చింది. వైదిక సంస్కృతభాషకన్న లౌకిక సంస్కృత భాష ఆక్షిష మైంది. ముఖ్యంగా వ్యాకరణ దృష్టితో పరిశీలించినబ్లయితే ఎన్నో శబ్దరూపాలు, విభ క్తిరూపాలు, కాలభేదా (గౌయిలిలు వై దికభాషలో వున్నవి నంస్కృృత భాషతో లేకుండాపోయినవి. లౌకిక సంస్కృతంలో నూరన శబ్దిజాలం వైదికభాషలో లేనివి వచ్చిచేరినవి. వైదికభాషలో ఉన్నవి ఎన్నో శబ్దాలు [పయోగంలో లేకుండా పోయినవి. కొన్ని వై దికళద్దాలు (పాకృతంలోవున్నా అవి లౌకిక సంస్కృతంలో లేని సందర్భాలు కూడ ఉన్నవి. ఒక్కొక్కసారి వికృతిచెందిన వైదిక సంస్కృతశబ్దం [పాక తంలో వుండి అది తిరిగి శుద్ధఉచ్చ్బారణరూపంలో మార్చునుచెంది లౌకికసంస్కృృ తంలో చేరినవి. ఈ విధంగా భాషలో కాలాన్ముకమంగా భేదం ఏర్పడి వైదిక సంస్కృృతభాష తౌకికసంస్కృృతభాష గా మార్పును చెందింది. లౌకికసంస్కృృతం మనకు వేదవాబ్మయాంతర్గతమైన (దావ్మణారణ్యక (గంథాలల్లోనే కన్పిస్తున్నది. ఉపనిషత్తులు, స్మృతిస్తూత (గంథరచనాకాలంనాటికి తాకిక సంస్కృృతభాష

లౌకీక వాజ్మయం 109 పూర్తిగా (వచారంలోకి వచ్చింది. ఆ సంస్కృతభాష ఆనాటి జనుల వాడుకలో వున్న నిత్యజీవితంలోని భాషకు స్వచ్చఉచ్చార ఇతోకూడిన సంస్కరింపబడిన భాషారూప మనటంలో సందేహం లేదు. ఈ స్వచ, ్భఉచ్చారణతోకూడిన సంస్క రింపబడిన భాషను శిక్షితులై నవారు, సంఘంళలో ఉన్నతవర్గాలకు చెందినవారు నిత్యం (పమోగించేవార నటంలో సందేహంలేదు. అందుకే పొణిని ఒకొకమారు శబ్మ పయోగంలో (ప్రాంతీయభేదాలను గూర్చి (పసంగించాడు. సంస్కరింపబడిన భాషను నియమబద్దంచేసే [ప్రయత్నాలు చాలా [సాచీన కాలంలోనే జరిగినవి. ఆ [పయశ్నంలో సంపూర్ణ విజయాన్నె సాధించినవాడు పాణిని. తర్వాత (పాకృత భాషలు క్రీ. శ, 4వ క. నాటికి అపష్మభంశరూపంగా మారినా, తిరిగి అప్మభంళభాషలు ఆధునిక భాషలుగా మారినా పాణినిచేత వ్యాకరణబద్ధం చేయ బడిన సంస్కృత భాష రూపం చెడిపోకుండా ఉన్నత వర్గాల నిత్యజీవితంలో మాట్లాడుకొనే మరియు మత సాహిత్యంలో _పమోగింపబడే ఒక మానక భాషగా విలిచిపోయింది. చక్కని శాస్త్రీయ పద్ధతిలో పాణిని రచించిన వ్యాకరణమే దీనికి కారణం కావచ్చును, నంస్యృతభాషా వై శిష్టం

భారత దేశానికి ఉద్యోగ నిమిత్తమై వచ్చిన ఆంగ్లేయులు భారతీయ భాషా సంస్క్బుతులందు అభిరుచిని చూపి వాటిని అర్థం చేసుకోటానికై కృషి చేసారు. ముఖ్యంగా సంస్కృృతభాష వారి దృష్టిని ఆకర్షించింది. సంస్కృృళత భాషకును (గీకు లాటిన్‌ పారసీభాషలకు గల సంబంధాన్ని వారు గుర్తించారు. ఈ గుర్తింపు (ప్రపంచ చర్మితాధ్యయనంలోనే ఒక సంచలనాత్మకమైన మార్పును తెచ్చింది. శాస్త్రవిజ్ఞానంలో ఆవిష్కరింపబడిన న్యూటన్‌, డార్విన్‌ సిద్ధాంతాలు ఏంత (వముఖమైనవో ఈ భాషా సామ్యాన్ని కనిపెట్టి తులనాత్మక భాష, మత, పౌరాణిక గాథల పరిశీలనకు దారతీయటం కూడ అంత (_పముఖమెన ఆవిష్కారమనే చెప్పాలి. శాస్త్రబద్ధమైన సంస్కృత బాషానిర్మాణం, (ప్రాచీనమైన, విలక్షణమైన సంస్కృత సాహిత్యం పాళ్ళాత్యుల మెప్పులను పొంది పునర్జీవితమై భారత జాతి పునర్జాగరణలోనే (పధానప్మాత వహించింది. మహమ్మదీయ దండయా తల వరకు రాజభాషగా, సాహిత్యభాషగా, శిక్షిత నాగరికుల భాషగా ఆసేతు హిమా చలం గౌరవాన్ని పొందింది సంస్కృత భాష. అటువంటి సంస్కృతభాషే ఉప

౭00 నంస్కృత సాహిత్య చరిత ఖండాన్నంతా ఒక్క సంన్కృతి కిందకు తెచ్చి ఒక్క దేశంగా మనేటట్టుగా చేసింది. భారతీయులంచరని ఏకసూతబద్ధులయ్యేటట్టుగా చేసే శక్తి ఇప్పటికీ దానికే వున్నది, సంస్కృత భాష నిర్జీవమైంది కాదు. ఇప్పటికి ఆ ఖాషలో మాట్టాడగ లిగినవారు రచనలు చేయగలిగినవారు వున్నారు. ఇంకా ఆ భాషకు పరభాషా పదాలను జీర్ణించుకొనే కృమత వున్నది. ఏ భాషా పదాలనై నా, ఎటు వంటి థావాన్న్నైనా [(గహించి (వకటించే అద్భుత బీవళ క్రి దానిలో వున్నది. సంస్కృ్బుతభాషలో అతి పాచీనకాలంలోనే సాహిత్య సృష్టి జరిగింది. ఆతి ప్రాచీనకాలంలో దీనికి వ్యాకరణం రచింపబడింది. (ప్రపంచంలో ఏ భాషలోలేని (కమబధ్ధమైన, శాస్త్రీయమైన శబ్దజాల నిర్మాణం చేసుకొన్నది. అతి [పాలీన తాలంలోనే సంస్కృృతభాష బాగా అభివృద్ధి చెందిందంటె దానికి పరభాషా సంపర్కం ఫలితమే కావచ్చును. ఈ పరథాష భారతదేశంలో అంతకుముందే నివాస మేర్పరుచుకొని పరి శమలలో, వాణిజ్యంలో, కృషిరంగంలో ముందంజవేసిన (దావిడజాతి మాట్లాడే భాషే కావచ్చును. బుగ్వేదాదుల్లోనే ,దావిడ ఛాషా పదాలు కలవని పాళ్చాత్యపండితుల అభ్మిపాయం. మూల్యదావిడ భాష తమిళ తెలుగు కన్నడ భాషలుగా స్థిరపడకముందే సంస్కృత భాష మీద తన (పభావముదను వేసి ఉంటుంది. హిందీ మొదలై న ఉత్తరభారత భాషల వాక్య నిర్మాణాదులమీద (దోవిడ భాష్మాపథావం ఉన్నచని భాషాళాస్త్రజ్టుల అభి (ప్రాయం. ఒకప్పుడు (దావిడ భాషాథభాషీయులు ఉత్తర భారతంలో విస్తరించి వుండిరనటం చార్మితక సత్యం. ఇండో -ఇరానియన్‌ భాషావర్ణాలకు సంస్కృత భాషలోని వర్ణాలకు భేదమున్నదని ముఖ్యంగా హల్సముదాయంలో మూర్జన్నాలు సంస్కృృతభాషలో కొత్తగా చేరినవని, ష తర్వాత వచ్చే దంత్యాలు మూర్చన్యంగా మారటం, *ఠళ, బు" ల తర్వాత వచ్చిన దంత్యాలు మూర్ధన్యాలుగా మారటం, ఈ ధ్వనుల చమార్చులు (దావిడ భాష్మాపభావంచేతనే జరిగిందని భాషావేత్తల అభ్మిపాయం. సంస్కృత భాషలో ఇతర ఇండో-యూరోపియన్‌ భాషల్లోకన్నా ముందే ఉన్నతమైన భావ్యపకటన జరిగిందన్నీ, దాని అభివృద్ధికి, సాహిత్యసృష్టికి కారణం భారతదేశంలో ఆర్యజాతికన్న పూర్వమే నివాసమేర్ప్చరుచుకొన్న (దావిడ జాతి మాట్లాడే (దావిడభాషా పభావమే అని చెప్పాలి. ఈ విధంగా సంస్కృత భాష గనతో నంపర్కం ఏర్పడిన భాషల రూపాలను తనలో సమైక్యం చేసుకో గలిగింది కాబట్టే విభిన్నజాతుల సమ్మేళనమైన భారతీయులకది గౌరవప్యాతమైన

లౌకిక వాజ్మయం 201 భాషగా నిలిచింది. ఎన్నో భాషల శబ్దాలను జీర్ణించుకొన్న సంస్క్టుత భాష తిరిగి భారతీయ భాషలకన్నిటికి పుష్టిని కరిగించే మూల్మసోతస్సుగా మారింది. సంస్కృత సొహిత్యం

యాస్కుడు, పాణిని సంస్కృతాన్ని “భాష” గా పేర్కొన్నారు. కొని పాణినికి పూర్వమే రామాయణ:లో “*సంస్పృత” భాష అని పేర్కొనబడింది, కాబట్టి పాణిన్యాదులచేత వ్యాకరణబద్ధం చేయబడి సంస్కరింపబడిన తర్వాతనే దీనికి సంస్కృత భాష అన్న పీరు వచ్చిందనలేము. ఎప్పుడో ఏ కాలంలోనో దీనికి సంస్కృతమన్న నామకరణం జరిగింది. వేదాలు మొదలుకొని (వమయోగింప ఐడిన భాషను ఇప్పుడు సంస్కృత భాష అని ఆ రచనలనన్నిటిని సంస్కృత సాహిత్యం లేక సంస్కృత వాజ్బ్యయం అని అంటున్నాము.

సంస్కృత సాహిత్యాన్ని ప్రధానంగా మూడు యుగాలుగా విభాగింప వచ్చును= $) వేదవాజ్బయం £్స స్మృతి వాజ్బ్యయం 8) లౌకిక వాజ్మయం, వేద, (బాహ్మణ, ఆరణ్మక, ఉపనిషద్గం ాలన్ని వేదవాజ్కయ మనబడుతుంది. పురాణ సూత, ధర్మశాస్త్ర, వేదాంగాలు స్కృతి వాజ్ఞయమనబడుతుంది. మహి భారత రామాయణ [గంశాలు, కాళిదాసాది కవుల సమస్త కావ్య నాటకాదులు లౌకిక వాజ్బయమనుడుతుంది. ఈ మూడు యుగాలకు చెందిన వాజ్మయంలోని (ప్మకియ ల్లోనే భేదం కాక (పము గింపబడిన సంస్కృత భాషలోను భేదమన్నది. వేద వాజ్బయంలో౧ సంస్కృత భాష సమాసత లేక అశ్లిష్టంగా పున్నది. ఇన్ని యుగాల తర్వాత "భాషలో మార్పు వచ్చి మనకు క్షిష్షంగా పున్నా సమకాలిక _పజఎకడి సులభ్యగాహ్యమైన సరళ శైలే. కావచ్చుకు. వేద వజ్మయంలోని భాషలో [కియా వివానాములు స్కృతి. లౌ3క వాజ్మయంలో కన్నా మనకిప్పుడు క్లిష్టంగా వున్నవి వైదిక వాజ్మయంలో పర స్మెపద ఆత్మనే పదాలు ఎక్కువగా (పమో గింపబకినవి. ఈ రూపాలన్ని లౌకిక వాజ్మయంలో కనిపించవు. భావ వైదిక కాలం నాటికన్న ఈ కాలంలో సుఖభరరమైంది. కొని వైదిక వాజ్మయంలోని సులభ సరళశై లి లౌ3క వాజ్బయంలో [కమ్మకమంగా ఇధిక సమాసతను సంఠత రించుకోసాగింది, .

209 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత సంస్కృత సాహిత్య వైశిష్ట్యం

ఒక దేశం యొక్క సంస్కృతి సౌభాగ్యాలు దాని సాహిత్యంలో పతి బింబిస్తవి. దేశసంస్కృృతి తత్‌ సాహిత్యానికి జీవకళను (పనె+దిస్తుంది.. దేశ సంస్కృతి యొక్క ఉక్థానపతనాలు, పరివర్తన పరివర్ధనాలను తత్‌ సాహిత్యంలో చూడవచ్చును. సమస్త భారతదేశం యొక్క సంస్కృతి సంస్కృత సాహిత్యంలో (పతివీంబించి కనిసిస్తున్నది. భారత హృదయానికి సంస్కృత సాహిత్యం దర్పణం వంటిది. భారతాత్మ సంస్కృత సాహిత్యంలో నిండివున్నది. భారతీయుల భౌతిక, ఆధ్యాత్మిక జీవితం సంస్కృత సాహిత్యంలో (పత్యక్షమవుతున్నది. భారతీయుల సామాజిక, రాజకీయ, మత, కళ, శాస్త్రాభివృద్ధులన్నీ సంస్కృత సాహిత్యంలో సురక్షితాలై నవి. ఒక దేశం యొక్క స్తుదీర్ష కాలానికి చెందిన భౌతిక, ఆధ్యాత్మిక జీవనం ఒకేఒక గ్రా థాషా సాపాత్యంలో (పతిఫలించి మరెక్కడా (ప్రపంచంలో ఇట్టా కనిపించదు. *

[పాచీనత్వం, వ్యాపకత్వం దృష్టితో సంస్కృత సాహిత్యం [ప్రపంచంలో విశిష్ట స్థానాన్ని సంపాదించుకొన్నది. కిస్తుపూర్వం 8000 సంవత్సరాలనాడే బుగ్వేదంతో ఆరంభమైన సంస్కృత సాహిత్య సృష్టి ఇప్పటివరకు నిరంతరంగా కొనసాగుతూనే వున్నది. ఇటువంటి నిరంతర సృష్టి ఏ సాహిత్యంలోను కని పించదు. దర్శన, సీత, రాజనీతి, అర్థ, జ్యోతిష, గణిత, ఆయుర్వేద, కావ్య, నొటకాది రచనలెన్నో సంస్కృత భాషలో వున్నవి. ఇక కావ్య నాటకాది సాహి త్యాన్ని తీసుకున్నట్టమితే ఆ సాహిత్యంలో కనిపించని ప్టకియ లేదు, ఆధునికమైన నవల, కథానిక, వ్యాస, సాహిత్య విమర్శనలు వంటి [వ్మకియలు కూడ సంస్కృ తంలో | పవేశించినవి. -

ఒకజాతి గణ!ీలాన్ని తీర్చిదిద్దటంలో సంస్కృత సాహిత్యం [పభావం చూపిశంతగా మరేసాహిత్గం తన (పభావాన్ని చూపలేదు. తపస్సు, త్యాగం, ఉదారత, ఆశావాదం, మానవత, సర్వసమానళ్వ ౨ వీటన్నిటిని భారతీయులకు టోధించేది సంస్కృత సాహిత్యమే! (ప్రజలకు బోధించడమే వేద పుకాణ కాొవ్యనాటి కాదుల (పయె జనం. ధర్మానికి, సత్కానికి విజయంకలుగుతు:దని, దానశీలత అన్ని ధర్మాలకన్న మించిందని సంస్కృృతసాహిత్యం చెప్తున్నది. ఆదర్శ

లౌకిక వాజ్కయం 209 జీవితాన్ని ఆదర్శశీలాన్ని ఆశావాదాన్ని చ్మితించటమే సంస్కృృతసాహిత్య (పధాన లక్షణం. అందుచేతనే సుఖాంతమైన కథలు మనకు సంస్కృతసాహిత్యంలో కన్పిస్తున్నవి. ధర్మాధర్మానికి, సత్యాపత్యాలకు, దేవత్వ రాక్షసత్వాలకు నడుమ ఘర్షణను సృష్టించి చివరకు ధర్మం, సక్యం, దేవత్వం జయించినవని చూపించటమే సంస్కృత కావ్య నాటకాదులల్లో జరిగింది. [గీకు సాహిత్యంలోవలె మానవ జీవితాన్ని వున్నది వున్నట్టుగా చ్మితించతం సంస్కృతసాహిత్యం యొక్క ఆదర్శం కాదు. ఆందుకే పాళ్చాత్య సాహిత్యంలోవలె సంస్కృతసాహిత్యం సహజ జీవితచ్శితణలతో నిండిలేదు. మానవునికి ఆళావాచిత్వాన్ని బోధించటమే సంస్కృతసాహిత్య (ప్రయోజనం. అందుకే సంస్కృత కావ్య నాటకాదులల్లో దేవత్వ మానవత్వాలకు (పతినిధియెన నాయకుడు, రాక్షసక్వానికి (పతినిధియైన (పతిశాయకుడు కనిపిస్తారు. నాయక (వతినాయకులకు ఘర్షణ కత్పింపబడి దేవత్వ మానవత్వొలు విజయాలు సాధించినట్లుగా కథను సుఖాంతం చేయటం సంస్కృత సాహిత్యంలో కన్పిస్తుంది. ఇప్పటికి భారతీయ సాహిత్యంలో ఇదే పద్ధతి అనుసరించటం జరుగుతున్నది.

సంస్కృత భాష, సాహిత్యం భారతీయ దేశభావలపైననేగాక సింహళం, బర్మా, మలేసియా, ఇండోనేషియా, కంపూచిమయా, వియక్నాం, చైనా, జపాన్‌, మంగోలియా, మధ్యఏశియా. దేశాలల్లోని భాష, సాహిత్యాలమీద తన పభావ ము[ద్రనువేసింది. వైదిక, పౌరాణిక, హిందూకర్మవ్వా ప్రికోనే సంస్కృత సాహిత్యం [పముఖప్యాత వహించటం కాదు. బౌద్ధ జె నమన వ్యాప్తిలోను దానికి (వముఖపాాత వున్నఏ. బౌద్ధ జె నులు (పచారసాధనంగా మొదట్లో కొంతకా-.౦ సామాన్మజనుల భాఎలైన పాళీ పాక్సృలాంను తీసుకొన్నా తర్వాత తర్వాత వారు సంస్కృూతభాషను, (ప్మకియలశే (గ్రహించాడు. ఈ విషయంలో బౌద్ధులు ముందంజ వేసారు. జైనులు వారిని ఆనుసరించారు. హిందూ తత్వవే త్తలతో కాస్త్ర చర్చలల్లో వాదించట నిక తిరిగి వారికి సంస్కూతాన్ని చేపట్టవలసివచ్చి-ది.

సంస్కృత సాహిత్యం ధర్మ (పధానమైందని దానిలో ఐకివాసిక తథ్యాలకు స్థానం దని కొందరి అభి పాయం. ఈ పిధంగా ఆభిపాయపడేవారు (పాచీన భారతీయుల ఐతిహాసక దృష్టికోణాన్ని తెలుసుకోలేదని చెప్పాలి. బుగ్వేదంలోనే ఇతిహాసోల్టేఖన వున్నది. “తిహాస మాచకతే” అని “ఇతి ఐరిహాసికాః”” అన్న

204 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత యాస్కుని మాటలు వేదాలల్లోను ఇతిహాసం కలదని బలపరుస్తున్నవి. ఇతిహాసం తెలవసివానికి వేదం భయపడుతుందని అన్నదాన్నెబట్టి వేదార్థజ్ఞానానికి ఇత్రిహా సాధ్యయనం అక్యావళ్యకమని తెలుస్తున్నది. ఇతిహాసపురాణం పంచమవేదమని ఛాందోగ్యోపనిషత్తులో చెప్పబడింది. పురాణాలు 1పధానంగా ఇతిహాస గంథాలే ఆశి వాటి పంచలక్షణాతే చెప్తున్నవి. భరతవంశానికి చెందిన కౌరవపొండవుల కథగల మహాభారతం ఇతివీస కావ్యమే. ఇయా లౌకిక సాహిత్యంలో రాజ తరంగిణివంటి అచ్చమైన చార్మితక [గంథాలుకూడా* రచింపబడినవి. భారతీయుల ఐతిహాసిక దృన్టితో పోల్చినట్టయితే ఆవ చాల భిన్నమైనది. ఆదర్శయుతమైన, మానవోప మోగమైన సంఘటనలనే భారతీయులు [గంథస్థం చేసారు. ఆయా యుగాలల్లో ధర్మరూపాన్ని చెప్పటమే వారి [ప్రధాన ఆశయం. కాని రాజుల రాజ్యా రోహణ, రణవిజయ పరాజయాదులను కాల్యకమానుగుణంగా జరిగింది జరిగి నట్టుగా [గంథస్థం వారు చేయలేదు. సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

సంస్కృత సాహిత్య చరిత చాలా విశాలమైంది. విశాలమైన సంస్కృత సాహిత్యాన్నంతా సధానంగా రెండు విభాగాలుగా చేస్తుంటారు- 1) వైదిక వాబ్బయం ఓ) లౌకిక వాజ్మయం. వైదిక వాయ విభాగంలో సంహిత- (బాహ్మణ ఆరణ్యక ఉపనిషత్‌ పురాణ వేదాంగాదులను గూర్చి వుంటుంది. లౌకిక వాజ్మయ విభాగంలో మహాభారత రామాయణ కాళదాసావి కవుల కావ్య ఖండకావ్య రూపక ఆలంకార శాస్త్రాదు ఎను గూర్చి వుంటుంది. ఆ పరిపాటి అనుసరించే ఈ [గ్రంథంలో వైదిక లౌకిక వాజ్క్బయాలు విమర్శనాత్మకంగా పరిశీలింపబడినవి*

పాశ్చాత్యుల సంస్కృత భాషాధ్యయనం

సంస్కృత భాషా సాహిత్య చర్మితలో పాశ్చాత్యుల సంస్కృతాధ్యయనం ఒక (ప్రముఖమైన ఘట్టమ) చెప్పవచ్చును. స్వదేశంలో (ప్రాచీనభాష, సాహిత్యాలు మరువబడి దాని వైభవ తేజస్సులు మరుగునపక్షిపోయిన తరుణంలో పాళ్చాత్యులు సంన్కృతథాషా సాహిళ్యాలను వెలికినీసి పునరావిష్కరణచేసి ఉద్ధరించారు. ఈ పునరావిష్కరణ భారతీయుల పునరుణ్ఞివనానికి ఎంతగానో చేయూతనిచ్చింది. వేద

లౌకిక వాజ్బయం 205 కావ్య నాటకాది సాహితృరంగాలల్లో పాళ్చాశ్యులు బయట పెట్టిన విషయాలు భారతీ యులకు గర్వకారణాలై నవి. ఇక సంస్కృత భాషానర్మాణంలోనె గొప్పతనాన్ని (ప్రపంచానికి చాటటమేకాక సుదూర (ప్రాంతాలలోని యూరోపియన్‌ భాషలతో దానికి గల సయింధాన్ని ఐయస్‌ పెట్టటించేత దాస్మశృ్ళంఖిలాలల్లో మగ్గి ఆత్మవిశ్వా సాన్ని కోల్రోయిన భారత జాతికి అదొక సంజీవని అయింది. యూరోపియన్‌ సంస్కృతి సాహిత్యాలకు మూచసోతస్సులై న (పాచేశ సుసంస్పూత భాషలైన |గీకు, లాటిన్‌ భావలతో సంస్కృృతానికిగల సామ్యం పాళ్చాత్యులనుకూడా ఆశ ర్య పరిచింది. చర్మితయొక్క దృష్టివివానమె ఈ ఆవిష్కరణతో మారిపోయింది. ఈవబిఫ్టు, సుమేరియన్‌ నాగరికతావశేషాల ఆవిష్మరణలకన్న కూడ సుదూర (పాంతాలల్లోని ఈ భావలకుగల ఆతి₹"మీప్య సంఐబంఠాల ఆవిష్కరణ అచ్భుతా శ్చర్యాలను కలిగించి జాతుల చత్మిత నిర్మాణానికి తోడ్పడింది. సంస్కృత భాషా విష్మరణ, వేదసాహిత్య పరిచయం పాళ్చాతుల దృష్షికోణంలోను మార్చుతెచ్చింది. [పపంచంలో ఈజిప్పు, సుమెరియన్‌ జాతులే (పాచీనమైనఎని, సంస్కృతి విశ షాలు కలవని అనుకౌంటున్న సమయంలో వైచికభాష అయిన (పాచీనమైన సంస్కృృతభాషతో యూరోపియన్‌ భాషలకు నంబంథసామ్మాలు కన్పించి ఆ భాష లను మాట్లాడేవారు ఒక్క జాతికి చెందినవారని తెలిసింది. మరియు వై దికభాష (పాచీనతనుబట్టి ఆ జాతిజను౨ (పాచీనత కూడా తెలియవచ్చింది. ఆ జాతిజనులు సంచారజాతి ఆయినా ఒక చక్కనిఖావ, మతం (ప్రపంచంలో ఎక్కడ లేనివి వారికి వున్నవని తెలియ వచ్చింది. ఒక విధంగా ఈ ఆవిష్క్మరణవల్ల యూరోపి యన్హకు కూడ తమ జాతి భాషల (ప్రాచీనతను తెలుసుకోవటానకి సాధ్యమైంది. ఇండో-యూరోపియన్‌ భాషకు చెందిన సంష్కృతంలోగల వేద్మగ ంథాలు అతిఉన్నత మైన సుసంస్కృృతమైన భాషాభావాలు, ధార్మిక ఆలోచనలు కలిగినవి. ఇటువంటి ఉన్నతమైన భావాలుగల వేద్య? గంథాలే (వపంచంలో (పాచీనమైన (గంథాలు. ఇటు వంటి (ప్రాచీన (గంథాలల్లోని భాషకు, యూరోపిన్‌ భాషలతో సామ్యం వుండటం యూరోపియన్‌ జాతుల చర్మెతను ఇంకా ఎనుకకు నెట్టగలిగింది. యూరోపియన్లలో ముఖ్యంగా జర్మనీదేశంలోని వాకిక్తిది నూతనోత్సాహాన్ని నూతనజారీయ న్పృవాను కలిగించింది. జర్మనీదేశంలో ఈ ఆలోళనా విధానం ఇంక కాస్త ముందుకుపోయి ఆర్యజాతి “'సూపర్‌రేన్‌” అని మిగతావాళ్ళు ఎందుకూ పనికిరానివారనే విపరీత మైనభావాలు బయలుదేరినవి.హిట్లర్‌ ఇటునంటిఆలోచనావి వానానికి _పోత్సావోన్నిచ్చి యూదుల మరణకాండను నడిపాడు, రెండవ (ప్రపంచయుద్దానికి జాటలువేసాడు.

206 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత పొళ్చాత్యులకు సంస్కృతం మీద అభిరుచి (కీ. శ. [17వ శతాబ్దం ఉత్తరార్థంలో ఆరంభమైంది. (శీ. శ 1651లో అబహం రాజర్‌ భర్తృహరి శ్లోకాలను పోర్చుగీసు భాషలోకి అనువదించాడు. కీ. శ. 1850లో హెనిరిచ్‌ రోథ్‌, |క్రి. శ. 1782 లో జర్మన్‌ జసూట్‌ఫాదర్‌ యోవోన్‌ ఎర్నస్టు వాంక్స్‌ లేడన్‌లు సంస్కృతానికి వాక్యరణాలను (వాసారు. ఈ వ్యాకరణాలు తర్వాత పాళ్చాత్యులు (వాసిన వ్యాకరణాలకు (పాతిపదిక + తోడ్పడినవి. వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌ కాలంలో “వివిధార్థవసేతు” అనే న్యాయకాస్త్ర్మ గంథం “*ఏనోట్‌ ఆఫ్‌ జెంటూ లా” అనే పేరుతో [క్రీ శ. 1776 లో ఇంగ్రీషులోకి ఆమవదింపబడి _పచురితమైంది, మొదట కై9స్తవ ఫాదరీలు మరియు (బిటిష్‌ పరిపాలనలో వున్న హిందువుల తగువు తగాదాలను తీర్చేందుక్తై నియమింపబడిన ఇంగ్రీషు న్యాయవాదులు సంస్కృత భాషను అభ్యసించారు. తర్వాత దార్సెన్‌ విళ్కిన్స్‌ భగవద్గీత, హితోపదేశాలను, మహాభారతంలోని శకుంతల కథను ఇంగ్రీమలోకి అనువదించాడు. (కీ. శ. 18 వ శతాబ్దం ఉత్తరార్థంలో కాని సంస్కృత భాష అన్నా సాహిత్య మన్నా ఆంగ్రేయలు అభిరుచిని చూపటం [ప్రారంభించారు. ఈ అభిరుచి సర్‌ విలియం జోన్స్‌తో ఆరంభమైందని చెప్పాలి. ఈయన ద్వారానే సంస్కృత భాష ఆంటే పాళ్చాత్యులకు ముఖ ౦గా ఆంగ్రేయులకు కుతూహలాభిరుచులు కలిగినవి. అంతవరకు పాశ్చాత్యుల చేత మన్ననలను ఆందుకొని, [పాచీన మానవ బుద్ధి వైభవానికి (పకీకగా నిల్చిన సగీర్‌ లాటి%క్‌ భాషల కన్న సంప్కృతలాష సుసంపన్నమైందని. సుపరిషృతమైందని జోన్స్‌ తెలుసుకున్నాడు. ఆయన ఆంతకు ముండే (గీక్‌, లాటిన్‌, పర్షియన్‌ భాషలచేత పరిచితుడు, ఈ భాషల నిర్మాణానికి సంస్కృత భాషానిర్మాణానికి చాల పోలికలున్నవని ఆయన బయట పెట్టి పాశ్చాత్యుల కుతూహలాన్ని రేక్తేత్తించాడు. సర్‌ విలియం జోన్స్‌ (కీ. గ 1778లో కాళిదాసు శాకుంతలాన్ని అనువదించాడు. ఈ ఆంగ్లానువాదం ఆధారంగానే జార్డ్‌ ఫోర్ట్సుర్‌ (కీ. ఈ. 1791లో జర్మన్‌ అనువాదాన్ని చేసాడు. ఈ జర్మన్‌ అనువాదాన్ని చదివిన గొయిటె వంటి జర్మన్‌ మహాకవులకు భారతీయ

• సాహిత్యం మీద గౌరవాభిమానాలు ఏర్పడినవి. విలియం జోన్స్‌ [క్రీ.శ. 1702లో కాళిదాసు బుతుసంహారాన్ని అనువదించి (ప్రచురించాడు. తర్వాత మనుస్మృతిని కూడ ఆయన అనువదించి _పచురించాడు తర్వాత సంస్కృత భాషకు విశ, 'సీవను చేసినవాడు స్మెనీశామన్‌ కోల్‌ బూర్‌. ఆయన హిందూ ధర్మగంథాలను

లౌకిక వాజ్మయం వ0% బాగా ఆధ్యయనం చేసి “డీ శష్రం36 0 ₹10646 124 08 00102005 ఒగికే 9800653108” అనే (గంశాన్ని వాయఏమే కాకుండ ఆమరకో*ం, అష్టాధ్యాయి, హితోపదేశం, కిాతార్జునీయఎవ ంటి గ్రంథాలను సంపాదీకరించి (పచురింపకేసాడు.

అలెగ్జాండర్‌ హామిల్బన్‌ భారతదేశంలో సంస్కృతాన్ని అభ్యసించి ఉంగ్లం డుకు తిరిగి పోతూ పారిస్‌ నగరం చేరుకున్నాడు. క్రీ. శ 1802లో ఆంగ్లేయ లెవరు పారిన్‌ వదిలి వెళ్ళిపోరాదని నెపోలియన్‌ ఆజపకారం హామిల్టన్‌ అక్కడే చిక్కుకొని పోయాడు. ఆ కాలంలో హామిల్టన్‌ పారిస్‌లో యూరోపియన్‌ విద్యార్థు లకు సంస్కృతాన్ని నేర్చాడు. ఇది యూరోపియన్లకు సంస్కృతాన్ని నేర్చుకునే ఆమూల్యావకాశాన్ని కలిగించింది. హామిల్టన్‌ దగ్గర సంస్కృతాన్ని నేర్చుకొన్న వారిలో జర్మన్‌ దేశీయుడు (ఫెకిరిక్‌ ఫన్‌ శ్రేగల్‌ వున్నాడు. ఆయన “04 116 11080286 206 ౪13 10% 0 16 1061289” అన్న (గంశాన్ని జర్మన్‌భాషలో రచించాడు. దానిలో ఆయన రామాయణ, భగవద్గీత, మనుస్మృతుల్లో నుంచి అనువాదాలు చేసాడు. (వెడిరిక్‌ సోదరుడు ఆగస్టు విల్‌ హెలెమ్‌ ఫన్‌ శ్రేగల్‌ జర్మన్‌ భాషలో (పసిద్ధమైన కవి. ఆయన చేజీ అనే (ఫెంచ్‌ విద్వాంసుని. దగ్గర సంస్కృతాన్ని ఆభ్యసించాడు. ఆయన ఇదివరకే (గీక్‌ లాటిన్‌ భాషల్లో పండి తుడు. షేక్స్పియర్‌ నాటకాలను జర్మన్‌భాషలోకి ఆయన అఆనువదించాడు. ఏభయ్యోపడిలో సంస్కృృృతాన్ని నేర్చుకొని తత్‌సాహిత్యాధ్యయనంలోనే కాలాన్ని గడిపాడు. ఆగస్టు విల్‌ హెలమ్‌ ఎన్నో సంస్కృత [గంథాలను సంస్కరించి జర్మన్‌ భాషానువాదాలతో [పచురించాడు. ఈయని కా?దాసు సాహిత్యంచేత బాగా (పభావితుడ్రై నాడు. చేజీ మరొక విద్యార్థి ఫాన్స్‌ టోప్‌, విల్‌ హెలెమ్‌ “ఇండోలాజీ'కి పునాది వేసినవాడు కాగా బోప్‌ తులనాత్మక భాషాధ్యయనానికి ఆద్యుడని చెప్పాలి. బోప్‌ “000)3826108 5354009” అన్నపు స్రకాన్ని వాసాడు. మరియు ఆయన రామాయణ, మహాభారతాలల్లోని భాగాలను అనువదించి [వచు రించాడు. ఆయన (వాసిన సంస్కృృుతవ్యాకరణ [గంథాలు తర్వాత జర్మన్‌ దేశీ యుల సంస్కృతాన్ని అభ్యసించటాని ! చాల తోడ్చడినవి. విలాహెల్‌మ్‌ ఫన్‌ హుంబోల్డు [ప్రమ్యన్‌రాజ్యంలో సాంసృతిక మం్యతిగా వుండేవాడు. ఆయన గొప్ప పండితుడు. వాస్క్‌-; ఆజెటెక్‌, పాతజావా భాషలను ఆయన నేర్చు కొన్నాడు. ఆయనను భారతీయ త _త్త్వశాస్తొలు చాల ఆకర్షించినవి. భగవద్గీత

వీ08 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత ఆయనను బాగా ప్రభావితం దేసింది. (ఫెడరిక్‌ రుకెర్ట్‌, పి.,ఫన్‌ బ్యోలెక్‌ మొద లైన వారు కవిశాహృదయం కలవారు. వారు సంస్కృత కావ్యాంంటే ఆరుచిని చూపారు. [కి శ 1829లో (ఫాన్స్‌బోప్‌ మహాభారతంలోని నలదమయంతుల కథను జర్మన్‌ భాషలోకి అనువదించాడు. ఏ, హోల్చ్‌మన్‌ కీ. ఈ 1845-47 నడుమ మహాభారత కథల నెన్నిటినో అనువాదం చేసాడు. ఇతని సోదరుని కుమా రుడు అడాల్స్‌ హోల్చ్‌మన్‌ మహాభారత కథను, దాని కర్త, రచనా కాలాన్ని గూర్చి చాల పరిశోధన చేసాడు. జె దాల్‌మన్‌, పాల్‌ దయస్స్పన్‌, ఆర్‌. గార్బ్చే మొద లై నవారు మహాభారతంలోని ధర్మ,దార్శనిక భాగాంను జర శన్‌భాషలోకి అనువాదం చేసారు. హెచ్‌. ఓల్డెన్‌బెర్ల్‌ మహాభారత స్వరూపాన్ని, రచనాకాలాన్ని గూర్చి (క్రీ ఈ 1922లో పరికోధన చేసి (గంథాన్ని వచురించాడు ఆగస్టు విల్‌ హెలెమ్‌ ఫన్‌ శ్రేగల్‌ రామాయణాన్ని సంస్కరించి లాటిన్‌లోకి అనువాదం చేసాడు కాని ఇది ఆసంపూర్ణంగా మిగిలి పోయింది. హెర్‌మన్‌ యాకోబి రామాయణ కథను, ఐతిహాసికతను గూర్చి చర్చిస్తూ ॥ీ. శ 1098లో “*ెడగుడుడు2 ౮6001%11- ౦46 ౪6 100410 అన్న పుస్తకాన్ని (పచురించాడు. పురాణాలను గూర్చి కూడ ఆధ్యయనం చేసినవారు వున్నారు. విలా హెలమ్‌ జాన్‌, హనిళ్‌ చిమ్మర్‌. విల్లిబాల్డ్‌ కిర్చెల్‌ మొదలై నవారు పురాణ్యగంథాల శాస్త్రీయ పరిశీలనకు పునాదులు వేసారు. సంస్కృత కథాసాహిత్యం కూడ పాళ్చాత్యులను బాగా ఆకర్షించింది. ధియోడార్‌ బెన్ఫే పంచతంతాన్ని కి. శ 1859లో జర్మన్‌లోకి అఆనువాదం చేసాడు. అంతకుముందు (కీ. శ 1812-1829 నడుమ యాకోట్‌, విల్‌హెలెమ్‌ [గిమ్‌ అనే సోదరులు జర్మన్‌ కథలను సేకరించి (పచురించివున్నా రు. పంచ తంత కథల పరిచయం బెన్సే ఆనువాదంతో జర్మనీదేశీయులకు కలిగింది. ఆయితే యూరోపులో (ప్రచారంలో వున్న కథలెన్నో భారత దేశంలోనే పుట్టి పర్షియా, మధ్య ఏషియాల మీదుగా యూరోపు చేరుకొన్నవని ఈ రెండుకథల పుస్తకాల తులనాత్మక పరిశీలనవల్ల తేలింది, హెర్‌మన్స్‌ బూక్‌ హౌజ్‌ (కీ. థు 1889లో కథాసరి త్సాగరంలోని భాగాలను ఆనువాదం చేళాడు. రిచర్జు శ్మిట్‌ శుకస్తతి కథలను, తంతాఖ్యాయికను జర్మోన్‌లోకి ఆనువాదం చేసాడు. మెర్టల్‌ పంచతం కాన్ని గూర్చి చాలయేండ్డు పరిశోధన చేసాడు. వివిధ 1పాంకా లల్లో దొరికిన వివిధ పంచతం్యత (పతులను పరిశీలించి పరిశోధనలు చేసాడుం తంకాఖ్యాయిక, హితోపదేళాలను జర్మన్‌ అనువాదంతో (వచురించాడు.

లౌకిక వాజ్యయం వ£0౪ జర్మన్‌ జాతీయ కవి గొయిదే శాకుంతం అనువాదాన్ని చదివి ఆనుధ వించిన చివ్యానందాన్ని కవిత్వంలో వె్సడించిన వృత్తాంతం అందరికి సువిచతమే. అంతేగాక గోయిటె తన సాహిత్య పిపాసువులైన స్నేహితుంకు రామ సీత, వానుమంతులకు సంబంధించిన కథలను చెప్పేశాడట (పసిద్ధ జర్మన్‌ సంగీ తజ్జుడు ఓీతోఫన్‌ తన నోటుబుక్కులో భగవద్గీత శ్లోకాలను (వాసుకొన్నాడట, థీయోడార్‌ అవుఫ్‌రెపషు అన్న జర్మన్‌ పండితుడు 0212108359 041112- 10806408 అన్న పేరుతో సంస్కృత కవుల కావ్యాల పట్టికలను తయారుచేసి [క్రీశ 18901, ]18906, 1908 ల్లో (ప్రచురించాడు. ఇది చాల మహతత్త్వ పూర్ణమైన (గంథం. లుడర్స్‌ సంస్కృతంలో గొప్ప పండితుడు. తన పాండిత్యంతో ఆందరిని ముస్ధులను చేసేవాడు. ఎంతోమంది శిష్యులు ఆయనచేత (ధేరేపితులై నారు. మోనియర్‌ విలియమ్స్‌ కూర్చిన “సంస్కృత -ఇంగ్లీష డిక్షనరీ” నిఘంటు [గంథం కూర్పు (పశంసనీ యమైంది. ఆటోఫన్‌ బ్లోట్‌ లింక్‌, రుడాల్స్‌ ఫన్‌రోథ్‌లు క్రీశ. 1852-1875 నడుమ “సెంట్‌ పీఓర్స్‌ బర్లు డివనరీ”ని భాగాలుగా (పచురించారు. ఇది పై నిఘంటువు కన్న విశాలమైంది. ఏ.బీ. కీథ్‌ వైదిక, లౌకిక వాజ్ఞయాల మీద అభిరుచిని చూపి కృష చేసాడు. కీథ్‌, లుడర్చ్‌లు నాఎక్‌ సాహిత్యాన్ని గూర్చి కూడ చాల కృషి చేసారు. పాళ్ళాత్య పండితులు ఉద్యోగ ధర్మంగా భారతదేశంలో నివసిస్తు సంస్కృతాధ్యయనం చేసి తత్‌ పునర్వికాసానకి తోడ్పడిన వారు చాలామంది వున్నారు. జె.ఏ. ఫ్లీట్‌, విన్సెంట్‌ ఏ. స్మిత్‌, సర్‌ అలెగ్జాండర్‌ కన్నింగ్‌ హామ్‌, సర్‌ జాన్‌ హెచ్‌. మార్షల్‌, సర్‌ ఎమ్‌.ఏ. సైన్‌, సర్‌జార్జ్‌ (గియర్‌సన్‌, జె. ఫెర్గూసన్‌ మొదలై నవారు ఇటువంటేవారే. - వీరిలో చాలామంది చర్మిత, పురాతత్త్య విషయాలల్లోను బాల - కృషి చేసి కొత్త విషయాల నెన్నింటినో బయటపెట్టారు. సంస్కృత భాషా సాహిత్యాల ఉద్ధరణ భారత (పజల పునరుజ్జీవన ఉద్య మానికి తోడ్పడిందనటంలో సందేహంలేదు. అడే విధంగా పాళ్చాత్యుల దృష్టి కోణంలోను (ప్రాచీన భారతీయవిజ్ఞానం చాల మార్చును తెచ్చింది. వారి ఆధు*కీ కరణంలో ఆవ చాల తోడ్పడింది. (గీక్‌, రోమ్‌, కొత్త 'టెస్ట్‌మంట్‌ ల విజ్ఞానం లోనే మునిగి తేలుతున్న పాళ్చాత్యులకు సంస్కృత భాషా సాహిత్యాలు కౌత్త విజ్ఞాన ద్వారాలమ తెరిచింది. మానవతావాదం వారికి [ప్రాచీన భారతీయ వాజ్బయంటలోనే కనపడింది. దాని పరిచయంతో సంకుచితమైన వారి ఆలోచనా విధానాల దారాలు తెరచుకొన్నవి. కొత్త విషయాలను. విజ్ఞానాన్నీ, ఆహ్వా నించటం నేర్చుకున్నా రు. ఇది వారి బుద్ధి వికాసానికి వైజ్ఞానిక వ్యాప్తికి బాటలు వేసిందనటంతో సందేహం లేదు. 14)

వుహాభారతం

(ప్రపంచ సాహిత్యంలోని ఐతిహాసిక కావ్యాలల్లో (౨9108 ) మహాభారతం ఆతివిశాలమైంది. [గీకుభాషలోని ఇలియడ్‌, ఒడిస్సీ అన్న ఐతిహాసిక మహా కావ్యాలను రెండింటిని కలిపినా ఆవి మహాభారతం కన్న చిన్నవే. [ప్రాచీన జర్మన్‌ భాషలోని నిబిలుంగెన్‌, పర్షియన్‌ భాషలోని షానామాలకన్న మహాభారతం విశాల మైందేకాక అతి (పాచీనమైంది. మహాభారతంలో లక్షకుపైగా క్లోకాలున్నవి. బొంబాయి మహాభారత సంస్కరణ (పతిలో ఒక లక్ష మూడువేల ఐదువందల యాభై శ్లోకాలున్నవి. కలకత్తా సంస్కరణ ప్రతిలో ఒక లక్ష ఏడువేల నాలుగు వందల ఎనభై శ్లోకాలున్నలి. వీటిల్లో హరివంశం కూడ చేరివున్నది. ఇంతటి బృహ్మదూపం |పపంచంలో మరే కావ్యానికి లేదు. మహాభారతానికి మొదట ఇయ్యబడిన పేరు “జయ”” ఆని దానిలోని మంగళాచరణ శ్లోకమే చెప్తున్నది,

“నారాయణం నమస్కృత్య నరంచ్రైవ నరోత్తమమ్‌ దేవీం సరస్వతీం వ్యాసం తతో జయ ముదీరయేత్‌.”

పౌండవుల విజయగాథ దీనిలో చెప్పబడటంచేత మహాభారతానికి “జయ” అని నామకరణం చేయబడిందేమో ! “జయ”. ఇత్తిహాసానికి కొంతకాలం తర్వాత “భారత "మని పేరు (వచారంలోకి వచ్చింది. భరత వంశీయులై న కౌరవ పాండ వుల కథ దీనిలో చెప్పబడటంచేత దీనికి భారతమనే పేరు కలిగి వుంటుంది. అదే కారణం ఆదిపర్వంలో చెప్పబడింది--*భర తానాం మహజ్జన్మ మహాభారత ముచ్యతే” (ఆది 62-89) “భరతా?౦ యతళ్చాయ మితిహాసో మహాద్భుతః” ( ఆది 62-40 ) కాల్మక్రమంగా వివరణకొరకు అనేక నైతిక ఆఖ్యానాదులు, ధర్మోపదేశాలు మొదలై నవి చేర్చబడి భారతం విశాలకాయాన్ని సంతరించుకొన్నది-

లౌకిక వాజ్బయం ర్‌ అప్పుడు దానికి “మహాభారత”' మనే పేరు వచ్చింది. పాణిని (1కీ.పూ. ర్‌వ శఖ్సి అష్టాధ్యాయిలో భారత, మహాభారతాలను రెండింటినిగూర్చి [పసంగించఓంచేత అప్పటికే భారతం మహాభారత రూపాన్ని ధరించిందని చెప్పటానికి వీలపుతున్నది. జయేతి హాసంలోఎ 65800 శ్లోకాలు భారతంలో 24000 శ్లోకాల వరకు పెరిగినది. ఇక మవాీభారతంటో లక్ష శ్లోకాలకు పెగా వున్నవి. దీన్ని బట్టి జయేతివోనం కాల (కమంగా ఎంతగా పెరిగిందో తెలుస్తున్నది. మహాభారత రచయిత

జయేతిహాసాన్ని రచించింది. వేదవ్యాసుడనటంలో ఏమి సందేహం లేదు. అతడ [గంథకర్తే కాక (పత్యక్షంగా కౌరవపాండవులకు బంధువు. వ్యాసుడు సత్యవతి, పరాశరులకు జన్మించినవాడు. సత్యవతి దాశరాజు కూతురు. ఆమెకు మత్స్యగంధి అని పేరు. పరాశరుడు ఆమె మత్స్యవాసనను పోగొట్టి సువాసన కలదానిగా చేసాడు. ఆప్పుడు ఆమెకు యోజనగంధి అని పేరు కలిగింది. ఆమెను తర్వాత కురురాజు శంతనుడు వివాహా మాడాడు. అప్పుడు ఆమె పేరు సత్యవతి అయింది. పరాళరుడు గొప్ప బున. ఆ బుషికి సత్యవత్రికి వ్యాసుడు ఒక ద్వీపంలో జన్మించాడు. ఆందుకే అతనికే “ద్ర్వెపాయను”డని పేరు. “కష్ట అన్నది అతని అసలు పేరు. వేదవిభజన చేయటం చేత ఆతనికి “ వేదవ్యాసు"డని "పీరు వచ్చింది. వ్యాసుడు సదో్యోగర్భంలో పుట్టినవాడు. పుట్టుకతోనే పండితుడు, కావ్యంలోని సంఘటనలను వ్యాసుడు (ప్రత్యక్షంగా చూచినవాడు. మవిభారతంలో ఆనేక సందర్భాల్లో అతడు రంగస్థలం పైకి (పవేశిస్తాడు. పాండవులు ఆరణ్య వాసం చేస్తున్నప్పుడు వ్యాసుడు వారి దగ్గరికి పోయి. ఉపదేశం చేసి వారిని అశ్వస్తులను చేస్తాడు. పాఠుపత ప్రాప్తికై ఉపాయాన్ని చెప్తాడు. దుర్యోధనునికి యాద్ధం చేయఎద్దని నచ్చచెప్తాడు కురున్నేత యుద్ధ సమయంలోను వ్యాసుడు చాలసాప్ట కనిపిస్తాడు. యుద్ధానంతరం ధర్మరాజుకు వ్యాసుడు ఆళశ్వాసనమిచ్చి ఆతన్ని శరీరత్యాగ (యత్నం నుంచి మరలించి, రాజోచిత కర్తవ్య పాలనను బోధిస్తాడు. వ్యాసుని తపః (ప్రభావం చేత కురుత్నేత యుద్ధంలో మరణించిన కౌరవ పాండవ వీరులు గంగాజలాలల్లో కనిపిస్తారు. కృష్ణ దై ్శపాయనుడని పేరుగల వేద వ్యాసుని చేత [(వాయబడటం చేత మహాభారతానికి “కార్షవేద” మని కూడ పేరు.

వ19 సంస్కృత సాహిత్య చరిత అక్షుదాన్‌ దాన శీలాంళ్ళు సత్య శీలా నూ స్తికాన్‌ కార్టం వేదమిమం విద్వాన్‌ [శావయిత్వార్థమన్నతే. ఆది 61-18 సమస్త వేదోపనిషత్తుల జాన రహస్యాలను, సమస్త శాస్త్ర సారాన్ని ఈ మహా కావ్యంలో గుప్త పరిచానని వ్యాసుడే స్వయంగా (బహ్మతో ఇట్టా ఆంటాడు-- [(బహ్మన్‌ 1 వేద రహసంచ యచ్చాన్యత్‌ స్థాపితం మయా సాంగోపనిషదాం చ్లైవ వేదానాం విస్తర (కియా. ఆది 1=62 అంతేగాక ఇతిహాస పురాణాలను మధించి వాటి సారాన్ని దీనిలో పొందు పరచాడట 1! భూత వర్తమాన భవిష్యత్తుల వర్ణనలు కూడ దీనిలో వున్నవట ! ఇతిహాస పురాణానా మున్మేషం నిర్మితం చ యత్‌ భూతం భవ్యం భవిష్యం చషతివిధ కాల సంజ్ఞితమ్‌ ఆది 1=68 మహాభారతంలో (పధానంగా కౌరవ పాండవుల చర్చిత వున్నా సందర్భాను కూలంగా దేవతల, మహర్షుల, చ్యకవర్తుల, మనువుల;, గంధర్వ, రాష్షసుల చరితలు కూర్చుబడినవి ధర్మ స్వరూప దర్శనం దీనితో చేయబడింది. పుణ్య శేశాల, వన పర్వత నదుల, సముదాల మాహాత్మ్య (పతిపాదన కూడ దీనిలో వున్నది. అందుకే మహాభారత మొక జ్ఞాన భాండాగారం వంటిది, అది ఒక విశ్వకోశం వంటిది, విజ్ఞాన సర్వస్వం వంటిది. యథా సమ్ముదో భగవాన్‌ యథా మేరుర్మహా గిరిః ఉభేఖ్యాతో రత్ననిధీ తథాభారత ముచ్యతే. ఆది 62.46 మహాభారత రచనా కొలం మూల మవాోభారతాన్ని వ్యాసుడు ఎప్పుడు రచించాడన్న విషయాన్ని నిర్ణయించి ఇప్పటం కష్టం. అందులో (పకప్త భాగాల కాల నిర్ణయాన్ని చేయటం ఇంకా దుస్యాధ్యమైన పని. మహాభారతంలో కనిపించే రాజుల, వంశాల, కొందరు వ్యక్తుల పేర్ద, కథలు వేదకాలంలో (పసిస్ధికెక్కినవి వున్నవి కా* అంత మ్మాతాన మహాభారతం వేదకాలానికి సంబంధించిందని చెప్పటానికి వీల్పేదని

లౌకిక వాజయం లిక వింటర్‌ నిట్బ్‌ అభ్మిపాయం. థాషా దృష్టితో పరిశీలిస్తే మహాభారతం వైదిక సాహిత్య యుగానికి అర్వాచీన రచన అని చెప్పవచ్చును. మరియు మహాభారత కర్త వ్యాసుడు వేదాలను [క్రమపద్ధతిలో విభజించి కూర్చు చేసినటువంటివాడు ఈ కూర్చు బుక్కుల రచన జరిగిన చాలా కాలానికే జరిగి వుంటుంది. వేద వ్యాసుడు కౌరవ పాండవులకు సమకాలికుడు. కురుక్షేత యుద్ధానంతరం కొంత కాలం తర్వాతనే వ్యాసుడు ఈ గాభమ రచించి వుంటాడు. కొని కురుష్నేత యుద్ధ కాలనిర్ణయంలోను విమర్శకులల్లో, చారి(తకులల్లో బాల మతభేదాలున్నవి. మహాఖొరతి యుద్ధకాలం

వాకాటకవంకానికి చెందిన సర్వ సేనుడు (క్రీశ. 880-845) [పాకృత కావ్యం హరివిజయాన్ని హరివంశం ఆధారంగా రచించాడు. దీన్నిఐట్టీ మహా భారతం అనుబంధంతో సవి కీ శ. 8 వ శతాబ్దం నాటికి ఇప్పటి లక్ష ళ్లోక పరివ్యాప్తి రూపాన్ని ధరించిందని చెప్పవచ్చును. భాసుడు మహాభారత కథను తీసుకొని మధ్యమవ్యాయోగ, ఊరుభంగాది నాటకాలను [వాసాడు. క్రీపూ. 5వ శతాబ్దం నాటి పాణీని నాటికి మవీభారతమున్నది (8-2-88). ఆశ్వలాయన గృహ్యస్యూతంలో భారతం, మహాభారతం (8-4) రెండు పేద్ద పేర్కొన ఐడినవి. సాంఖ్యాయన (శౌతస్యూతంలో భారతయుద్ధ [పస క్తి ఉన్నది. యజుర్వే దానికి చెందిన కాఠక సంహితలో విచ్చిత వీర్ల ధృతరాష్ట్రుల పేద్దన్నవి. ఛాందో గ్యోపనెవత్తులో దేవకీప్కు తుడు కృష్ణుడు పేర్కొనబడినాడు. వీటన్నిటినిబట్టి మహా భారతకథ దాదాపు (క్రీశ. 10 వ శతాద్దానికి పూర్వమే జరిగిందని తెలుస్తున్నది. [కీశ. 694 నాందగు రెండవ పులకేశి ఐసోళశాసనంలో భారతయుద్ధ [వస్తి

(తింళ త్సు తి సహసేష భారతాహవాదితః

సస్తాబ్బశతయు క్రేషు గత్వేషట్టేమ పంచసు

పంచాళత్సు కలౌకాలే షట్సు పంచకతాసు చ

సమాసు సమశీతాసు శకానామపి భూభుజామ్‌, 98, శీ ల్లోకాలు,

ల14 సంస్కృత సాహిత్య చరిత [క్రీ *. 684 నాటికి మహాభారతయుద్ధం జరిగి 8785 సంవత్సరాలు అయిందట. ఆంటే అప్పుడు మహాభారతయుద్ధం 885-658 1 == 8101 (క్రీస్తుపూర్వం నాడు జరిగిందని తేలుతున్నది. మహాభారతంలోని ఆంతస్సాష్యాలను బట్టి ముఖ్యంగా నక్ష్మతస్థానాలను బట్టి భారత యుద్ధకాలాన్ని నిర్ణయించటానికి కొందరు (ప్రయత్నిం చారు. భారత యుద్ధారంభ సమయంలో [గహాలన్నె ఆశ్వినీ నక్ష్మకానికి దగ్గరగా ఉన్నట్టు మహాభారతంలో చెప్పబడిందసి, ఇటువంటి నక్ష్మతస్థితి కీస్తుపూర్వం 8101 1పాంతంలోనే సంభవించిందని పండితుల అభి,పాయం. చందగుప్పుని ఆస్థానంలోఉన్న (గీకు రాయబారి మెగస్థనీసు హెరక్టిన్‌ అంటే ్రీకృష్ణుడు సంద కొట్టస్‌ ఆంటే చం(దగుప్తునికి 183 తరాల కిందివాడని పేర్కొన్నాడు. తరానికి 20 సంవత్సరాలు వేసుకొన్న శ్రీకృష్ణుని సమయం (క్రీ.పూ. 8080 అవుతుంది. వరాహమిహిర, కల్హణుల మతానుసారంగా భారతయుద్ధం (కిపూ. 2449 నాడు ఆయింది. ఆర్యభటానుసారంగా (క్రీపూ. 8102. భారత రచన కీ.పూ. 8100లో జరిగిందని. కీ.పూ. 2000 వరికు సౌతి మొదలైన వారిచే మహాభారత రూపాన్ని ధరించిందని సి.వి వైద్య అభ్మిపాయం. బాలగంగాధరతిలక్‌ అభ్మిపాయం మహాభారత రచన కీ.పూ 5000 వరకు వెళ్ళింం. కాని పాశ్చాత్యులు మహాభారతానికి ఇంత (ప్రాచీనతను ఇయ్యటానికి అంగీకరించలేదు. మహాభారతం జయేతివోసరూపంగా కూడ వైదిక యుగంలో లేదని వారి నిశ్చితాల్మిపాయం. కాబట్టి భారతీయ సం్మపదాయానుసారమైన కలి యుగగణనను (క్రీపూ 8102లో కలియుగ మారంభమైనది. ఆ (పాంతంలోనే ఆంటె అంతకు కొద్దికాలంముందే భారత యుద్ధం జరిగిందని థ్రీకృష్ణుని నిర్యా ణంతో ద్వాపరయుగమంతమై కలియుగారంభం జరిగిందని భారతీయ సాం దాయం.) పాళ్చాత్యులుగాని, కొందరు భారతీయ విమర్శకులుగాని అంగీకరించటం లేదు. మహాభారతంలో యవన, మేచ్చులు చెప్పబడటంచేత అలెగ్జాండరు (క్రీ.పూ కీవ శ॥) దండయా(తతోనే భారతీయులకు యవనులతో సంపర్కం కలిగిందని భారతరచన ఆ తర్వాత జరిగిందని కొందరు పాళ్ళాత్య విమర్శకులు ఊహచేసారు. యవనహ్హేచులు తర్వాత (పక్షిప్తమైన జాతి పేర్టు కావచ్చునని మరికొందరు పాళ్చాత్య విమర్శకులు ఈ వాదాన్ని నిరాకరించారు. మహాభారతంగాని భారతంగాని జయేతిహాసంగాని వైదిక యుళంలో లేకున్నా కొన్ని గాధలు ఆ కాలా

లౌకిక వాజయం లి]! నికి చెందినవని, దీనిలో పేర్కొన్న కొందరు రాజులు వేదాలల్లో పేర్కొనబడి నారని వింటర్‌నిట్బ్‌ ఆభ్మిపాయం,. మహాభారతంలోని కథలు కొన్ని రూపాంతరం చెంది బౌద్ధ జైన సాహిత్యంలో చేరినవి. కీస్తుపూర్వుం 6వ శతాద్దానికి పూర్వమే దీని రచన జరిగిందని కాని ఆంతగా (వచారం పొందలేదని వింటర్‌ నిట్బ్‌ అభి (ప్రాయం. పురాణాలనుబట్టి యథిష్టరునికి చర్మదగు_ప్రమౌర్యునికి నడుమ 38 తరాలు గడిచినవి. తరానికి 20 ఏండ్డుతీసుకొన్న 86)6(£0 = 720 ఏండ్లు: చం్మదగుప్తుని వలం క్రీ పూ. 822 [పాంతం. ఆప్పుడు 822-720 = 1042 (క్రీపూ భారత యుద్ధకాలమని తేలుతున్నది. సాంఖ్యాయన్మశౌతసూ[ తంలో భారత యుద్ధపస క్తివున్నది. కాబట్టి సూత్మగంథాల రచనాకాలానికి పూర్వమే థారత రచన జరిగిందని చెప్పాలి. ఇది దాదాపు కీ పూ 11, 12 శతాద్ధాలని చెప్ప వచ్చును. ఈ లెక్క పురాణాల లెక్కకు సరిపోతున్న ది. చార్మితీకులు, వురాతత్త్వ వేత్తలు మహాభారతకథ ఇనుపయుగానికి చెందిందని ఆందుచేత భారతయుద్ధం (క్రీపూ 1200-1000 (ప్రాంతంలో జరిగివుంటుందని అభి! పాయపడ్డున్నారు. వీరీ గణన పురాణాలు చెప్పిన కాలానికి దాదాపుగా సరిపోతున్నది, కాబట్టీ శీవలం ఉహలకు తావీయకుండ చార్మితకుల గణనను మ్మాతమే తీసుకొన్న మహాభారత యుద్ధకాలం (క్రీపూ 1200-1100 నడుమ జరిగిందని, వ్యాసుడు దాదాపుగా అదే సమయంలో మహాభారత కావ్యాన్ని రచించాడని అంగీకరించవలసి వుంటుంది (క్ర. +?వళ॥ నాటికి అంటే బాణుని కాలంలో మహాభారతం దేవాలయాలల్లో పవ్మిత్మగ ంథంగా పఠింపబడసాగిందని తెలుస్తుంది. (క్రీశ 500 నాటికి మహాభారతం పవ్శిత [గ్రంథంగా పరిగణింపబడసాగిందని దానికి కాసనాధానాలున్నవని వింటర్‌ నిట్స్‌ చెప్పాడు [క్రీశ 700 (పాంతంవాడై న కుకూరిలుడు మహాభారతాన్ని ఆధి కార్మగంథంగా ఉఊద్ధరణలు కూడా ఇచ్చాడు. అప్పటికే ఆది స్కృతిిగంథంగా గౌరవాన్ని పొందసాగింది. మహాభారతకథ సత్యర థేనా ?

మహాభారతకథ నిజంగా జరిగిందా లేక కవి కల్పితమా అన్న విషయంలో పండితులల్లో అభ్నిపాయ భేదాలున్నవి. మహాభారతంలో పొండవుల్లు ఇందాడుం వంటి దేవతల కునూరులు కావటం, ఇంకా అనేక చివ్యసంఘటనళు దానలో వుండటంచేత మహాభారత కథ చాక్మితక నంఘబటనూదని కొందరంటారు,

216 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిక్‌ ఇలియడ్‌నంటి (గీకు మవాకావ్యంలోను దేవతలు పాల్గొనే ఘట్టాలు, ఆతిమానుష సంఘటనలున్నవి. ఆయినా ఇలియగ్‌లో వర్ణింపబడిన (ట్రాయ్‌ యుద్ధం నిజంగా జరిగిందని, ఆది చార్మితక సత్యమని బుజువైంది. హోమర్‌చేత వర్ణింపబడిన (టాయయుద్ధం కవిమ్మాత కల్పనకాక సత్యసంఘటనకాగా వ్యాసవర్ణితమైన కురు క్షేతయుద్ధం కవిమాతకల్పనగా తోసిపుచ్చటానిక్రి వీల్లేదు. వ్యాసుడు స్వయంగా తన కృతిని “ఇతిహోసంగోగా చెప్పుకున్నాడు* “ఇతి హీ ఆస” (ఈ విధంగా జరిగింది) అని ఇతిహాసానికి అర్థం. జరిగిన సంఘటనలను (గంథస్థం చేయటమే ఇతిహోసంయొక్క లక్ష్యం, అటువంటప్పుడు భారతకథను కేవలం కల్చ్పనామ్మాతంగా చెప్పటానికి వీల్లేదు,

మహాభారతకథ కేవలం కవికల్పిత కావ్యంగా భారతీయ సంప్రదాయం ఎప్పుడు అంగీకరించలేదు. ఈ కథ, కథలోవచ్చే వ్యక్తులు, సంఘటనలు సంహిత, సూత, వ్యాకరణాది (గంథాలల్లో పేర్కొనబడి లభిస్తున్నవి. యజుర్వేదానికి చెందిన కాఠకసంహితలో విచ్శితవీర్య, ధృతరాష్ట్రుల పేరు పేర్కొనబడినవి. అథర్వవేదంలో పరీక్షిత్తు రాజ్యపరిపాలన (వనకక్తివున్నవి. కాని ఆ వ్యక్తులు మహాభారతానికి సంబంధించినవారే అని గట్టిగా చెప్పలేము. ఛాందోగ్యోపనిషత్తులో దేవకీపుతుడైన కృష్ణుడు పేర్కొనబడినాడు. సాంఖ్యాయన [శాతస్యూతంలో కురుక్షేతయుద్ధం, దానిలో కౌరవులు నశించినట్లుగా చెప్పబడింది. ఆశ్వలాయన గృహ్యసూో తంలో “భారత, మహాభారతా”లు (గ్రంథంగా పేర్కొ నబడినవి. పాణిని యుథిష్టర, భీమ, విదుర పేర్షనుగూర్చి చర్చించాడు. “మహాభారత” మన్న సమాసాన్ని గూర్చి వివరించాడు. (8-2-88). పాణిని పేర్కొన్న “శష్మకందీయ'" మన్న ఉపాఖ్యానం బాలుడైన శ్రీకృష్ణునికి సంబంధించిందిగా కన్పిస్తున్నది. అర్ధళాస్త్రకారుడు కౌటిల్యుడు దుర్యోధనుడు ఇతరుల రాజ్ఫాన్ని కబళించటంచేత విరాకాన్ని పొందాడని చెప్పాడు. పతంజలి భీమ నకల సహదేవులను పేర్కొన్నాడు. కౌరవ పాండవుల నడుమ జరిగిన యుద్ధాన్ని గూర్చి పసంగించాడు. ఇంకా అతడు పేర్కొన్న “కంసవధ” అన్న నాటకం కృష్ణునికి సంబంధించిందని పేరునివట్టి స్పష్టంగా చెప్పవచ్చును. మహాభారత యుద్దం చార్మితక సత్యమేనని బౌద్ధ జైన సం్యపదాయాలు ఆంగీకరిస్తున్న వి. వైన సం్యపదాయానుసారంగా లీలివ తీర్థంకరుడు నేమినాథుడు శ్రీకృష్ణునికి చిన్నాయన

లౌకిక వాజ్ఞయం వ? కొడుకు. బౌద్ధసాహిత్యంలో కురుజనపదం కీర్తింపబడింది. కరుదమ్మ జాతక కథ కుర్ముపజల శీలాన్ని పొగుడ్తున్నది.

భారత కథలోని కురుక్షేేత్మపాంతం కురుజనపదంగా | పసిద్దమైంది. చాల (ప్రాచీనమైంది. వేదాలల్లో కురుజనపదం చాలసార్జు పేర్కొనబడింది. పాండవుల (వసక్త్‌ మ్మాతం మనకు ఎక్కడా వేదాలల్లో కనిపించదు. కురుజనపదంతాపాటు పాంచాల జనపదం సంహితాదుల్లో చెప్పబడుతూ వుంటుంది. ఈ రెండు “కరు పాంచాల జనపదం” గా పేర్కొనబడినవి. ఈ రెండు జనపదాలు కలిసి ఒక్క గణశంఘం (6028642008) గా ఏర్పడి వుంటవి. ఏ కారణం చేతనో ఈ రెండు జనపదాల నడుమ యుద్ధం చెలరేగిందని ఆ వైరకథయే మవాభారత మూల రూపమని సి. లాస్పన్‌, ఏ. వేబర్‌, మాక్‌గొనెట్‌ వంటివారు ఆభ్మిపాయపడినారు. భారత కథ కురుపాంచాలుర మథ్య జరిగిన ఒకానొక చిన్న యుద్ధమై వుంటుందని అదే రానురాను మహాకథగా పెంచబడిందని, ద్వంద్వయుద్ధం మ్యాతం చేతనే జాతుల చర్మిత గతి నిర్ణయింపబడే కాలంలో కోట్లకొలది సైన్యం పాల్గొని 18 రోజులు యుద్ధం చేసినొారనటం అసంభవమని హెచ్‌.డి సంకాలియా అభ్మిపాయం* మహాభారత కథ ఆరంభంలో (దోణాచార్యుడు [దుపదుని మీద పతీకారం తీర్చ కోవాలనుకోవటం, కురుపాండపుఎకతడు ఆస్త్రవిద్యా గురువుగా వుండి గురు దక్షిణగా (దుపదుని బంధించి తెమ్మనటం, (యపదుఎ కూతుగు (దౌపది వివాహం, (దౌపది ప్యాత [ప్రాధాన్యం మొదలైన ఘట్టాలు పై విమర్శకుల, చార్మితకుల అభ్మిపాయాలను బంపరుస్తున్నాయేమో చెప్పలేము,

మహాభారత కఠ (పతీకాత్మకమా ?

జె. దాల్‌మన్‌, ఏ. లుదిగ్‌ వంటివారు మహాభారత కథ ధర్మాధర్మాం, చీకటి వెలుగుల నడమ జరిగిన సంఘర్షణకు (ప్రతీక ఆ; భావించారు. హెచ్‌. ఓసన్‌బెర్గ్‌ ఆభ్యిపాయంలో మహాభారత మూ౨కథలో కృష్ణప్నాత లేదు. కృష్ణుని పూజ, (_పాధాన్యాలు హెచ్చింతర్యాత ఆప్యాత క”లో చొప్పింపబడి, మూలకాద్యం పెంచబడిందని ఆతని అభ్మిపాయం. కాని ఇప్పుడు మనం కృష్ణుడు లేని మహాభారతాన్ని ఊహించలేము. కౌరవులు రాక్షసాంశసంభూతులు పాండవులు ఇం్యదాది దేవతలకు పుట్టినవారు. దీన్ని బద్టీ కౌరవులు విజాలీయులైతే. పంచ

ల1ఏ సంస్కృత సాహిత్య చరిత పాండవులు [ప్రముఖమైన ఐదు భారలీయ రాజవంళాలకు (ప్రతీకలు కావచ్చును. విజాతీయుల నెదిరించటానిక్రై శ్రీకృష్ణుడు భారతీయ రాజులను సంఘటిత పరిబా డేమో ! ఇక [దౌపది స్మామాజ్యలక్షికి (పతీక, మహాభారతంలో దౌపది పంచ భ రక ఎట్లా ఆయిందో వివరించే కథలో ఆమె సా[మాజ్యలవ్మిగాను, పంచ పాండవులు ఐదుగురు ఇంగదులుగాను చెప్పబడినారు కూడ మహాభారత బృహ దూపం

మహాభారత మూలకావ్యమైన జయేతివీసం వేదాలల్లోని “*నరాళంసి”” రూపానికి దగ్గరగా వుండి తర్వాత బృహ్మదూపాన్ని ధరించిందని విమర్శకుల అభ్మిపాయం. హోమర్‌ రచించిన ఇలియడ్‌, ఒడిస్సీ అనే (గీకు మహాకావ్యాలను శెండింటిని కలిసినా మహాభారతం వఐాటికన్న ఎనిమిదంతలు పెద్దది. (గీకుభాష లోని ఇలియడ్‌, జర్మన్‌ భాషలోని నిబీలుంగెన్‌ మరణాంత గాథలవంటిదే మహా భారతవీరుల కథ అని వింటర్‌నిట్బ్‌ అభిపాయం. ఒక పక్షానికి విజయం లభించినా సర్వవినాఃం మధ్య ఆ విజయం వారికి సుఖశాంతులను ఇయ్యలేక పోయింది.

వేదవ్యాస పో క్రమైన జయేతిహాసకావ్యం మహాభారతం యొక్క మూల రూపం మొదటి సంస్కరణ అని చెప్పవచ్చును. దీన్ని అతడు తన నలుగురు శిష్కులు పైల, సుమంత, శైైమిని, వైశంపాయనులకు మరియు తన కొడుకు శుకునికి చెప్పెను. వారు తర్వాత దాన్ని నలుమూలల వ్యాపింపజేసిరి. వారిలో జైమిని, వైశంపాయన ప్రోక్తమైన మహాభారతాలు ఇప్పుడు మనకు దొరుకుతు న్నవి. వాటిల్లో వ్లైమిని మహాభారతంలో ఆశ్వ మేధపర్వం మ్మాతమే దొరుకు తున్నది. ఈ లభ్ధిపర్వాన్నే వైశంపాయనుని కథతో పోలిస్తే కథా విధానంలో చాల భేదం కన్పిస్తున్నది. అటువంటప్పుడు మూల[గంథం నలుగురు శిష్యుల చేతుల్లోనే చాల రూపం మారిందన ఊహివచవచ్చును. అర్జునుని [పప్మొతుడు జనమేజయుడు సర్పయాగం చేసాడు. ఆ యాగానికి వేదవ్యాసుడుకూడ వచ్చాడు. అప్పుడు జనమేజయుడు కౌరవ ఫాౌండవుల కథను నినిపించమ? నేదవ్యాసుణ్ణీ కోరాడు,

లౌకిక వాజ్మయం 219 కురాణాం పొండవానానంచ యథాభేదోఒభవత్‌ పురా తదస్మై సర్వమాచవ్వ యన్మ త్తః శృతవానపి ఆది 60-99

“వె శంపాయన! కౌరవ పాండవుల కథను నా ద్వారా నీవు వినివున్నావు కదా. ఇప్పుడు దాన్ని జనమేజయునికి వినిపించు” అని వేదవ్యాసుడు ఆ కథ్మాశవణ భారాన్ని వైశంపాయనునికి ఆప్పగించెను.

వైశంపాయనుడు కథను వినిపించేటప్పుకు జనమేజయునికి కొన్ని సందే వోలు కలిగినవి. వైశంపాయనుడు ఆ సందేవా నివృత్తి చేసిన భాగాలు కూడ ఆ కావ్యంలో చేరినవి అంటే వైశంపాయనునిచేత చెప్పబడిన థారత కథ మవి భారతం యొక్క రెండవ సంస్కరణరూపమని చెప్పాలి. ఈ సమయంలోనే జయేతిహాసానికి భారతమని పేరు కలిగిందేమో! జయేతిహాసంలో 8800 ళ్లోకా లుండగా, థారతంలో 24000 వరకు పెరిగినవి. జనమేజయుని సర్పయాగ సమాప్తి 'తర్వాత కొంతకాలానికి నైమిశారణ్యంలో ద్వాదళ సంవత్సరాలవరకు సాగే యజ్ఞ మొకటి ఆరంభమైంది. ఆ యజ్ఞానికి అనేక మహర్షులు విచ్చేశారు. వారిలో రోమహర్షణుని కొడుకు సౌతీ ఊగ్యళవుడు కూడ వుండెను. ఈ నౌతి జనమేజయుని సర్పయాగ సందర్భంలో వైశంపాయనుడు చెప్పిన థారత కథను వినివున్నాడు. కౌనక మహర్షి | పార్థ నను అంగీకరించి దాన్ని సౌత్రి మహర్షులకు వినిపించెను. ఆ కథా వణ సందర్భంలో (శోతలకు కలిగిన అనుమానాంను తీర్చ టానికై, తాను మంచి పౌరాణికుడు కావటంచేత ఆనేక అభ్మిపాయాలను, వివరణ లను, ఉపాఖ్యానాలను చేర్చివుండెను. వై భ₹ంపాయన, సౌతుల ఉపహోద్దాతం, [పాక్కథనాకే మహాభారతం "ఆదిపర్వంలో బాలా భాగాన్ని ఆకమించినవి. ఆదిపర్వం గ8 వ అధ్యాయంలో వున్న వ్యాసుని జన్మకథతోనో, 94 వ అధ్యా యోంలోని పురువంళ వర్ణనతోనో భారర కథ ఆరంభమెవుంటుందని సూక్ష్మ పరిశీలనచేత చెప్పవచ్చును. మహాభారతాన్ని 18 బృహత్పర్వాలుగా, తిరిగి పర్వాలను అధ్యాయాలుగా విభజించి ఇప్పుడున్న (కమరూపాచ్నిచ్చింది సౌతియే ఆని పండితుల ఆభ్మిపాయం. ఇప్పుడున్న బృహ్మదూప మహాభారతమంతా వైశంపాయన సౌతుం చేతుల్లోనే ఏర్పడి స్థిరపడిందనలేము. సౌతి తర్వాత కూడ ఆేక ఉపాఖ్యానాలు, వ్యాఖ్యానాలు, ఉపదేశాలు దానిలో చేర్చబకినవి- (కీ పూ,

౨20 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత 6వ శతాబ్దం తర్వాత బౌద్ధ వైన నీతి కథలు రూడ దీనిలో చోటు చేసుకున్నవని వింటర్‌ నిట్చ్‌ అభ్మిపాయం. మహాభారతం విష్ణపారమ్మాన్ని బోధించేదని, కాని తర్వాత తర్వాత మధ్య మధ్యలో శివసంబంధ కథలు కూడ చేర్చబడినవని కూడ అతని అభ్మిపాయం, పాణిని నాటికి (కీ. పూ. 5వ శ్ర భారతానికి మహాభారత మనే పేరు కూడ వచ్చింది. అప్పటికే మహాభారతం యొక్క రూపం బులా మట్టుకు స్థిరపడింది. మహాభారతంలో పేర్కొనబడిన యవనకాంభోజాదిజాతుల వారి నివాసాదులను* గూర్చిన (ప్రస క్రి బుద్ధుని జననానికి పూర్వమున్న పరిస్థితు లకు దగ్గర గా వున్నది. కాబట్టి మహాభారతం పెరుగుదల చాలామట్టుకు బుద్ధుని జననానికి కించిచ్చూర్వం అంటే క్రీ.పూ. 8వ ళ॥ నాటికి జరిగిందని చెప్పవచ్చును. అయినా దాని పెరుగుదల మ్మాతం ఆగలేదు. క్రీ శ 2వ కతాబ్దం వరకు అను ఐబంధరూపంగా హరివంశం కూడా మహాభారతానికి చేర ఎబడిందని నిశ్చితంగా చెప్ప వచ్చును. క్రీపూ, రికీ శ. 2 శతాబ్దాల నడుమ మహాభారతంలో ఆఖ్యానాలు, కథలే ఎక్కువ చేర్చబడినవి కాని రూపంలో ఎక్కువ గంభీరమైన మార్పులు జరుగలేదు. కీ. భ తిలి0-945 నడుమ పాలించిన వాకాటకరాజు నర్వ సేనుడు హరివంశం ఆధారంగా హరివిజయమనే (పాకృతకావ్యాన్ని రచించాడు.అంటే (క్రీశ 880కి పూర్వమే హరివంశం సంస్కృతంలో వున్నదని చెప్పవలసి వుంటుంది. ఆంటే కనీసం [క్రీసం వివ ళతాబ్దం నాటికి హరివంశం రచన జరిగిందని నిర్ణయించ వచ్చును. ్రీకృష్ణభక్తులు ఫ్రీకృష్ణుని మహత్త్యాన్ని తెలిపే ఘట్టాలను చేర్చినట్లు గానే శివభక్తులు శివుని (పాధాన్యాన్ని తెలిపే ఘట్టాలను, కథలను మహాభారతంలో చేర్చారు. (దోణపర్వంలో అర్జునుడు కృష్ణుని సలహా ననుసరించి శివున్ని ధ్యానిస్తు సమాధిగతుడు కావటం, వన పర్యంలో అర్జునుడు శివున్ని మెప్పించి పాపపతా స్త్రొన్ని పొందటం, సౌప్తిక పర్వంలో అశ్వత్థామ శివుని అన్ముగహంతో ఖడ్గాన్ని పొందటం, కృష్ణుడు శివభక్తునిగా 'పేర్కొనబడటం, గదా పర్వంలో లింగపూజ మహిహాదులు చెప్పబడటం మొదలై నవెన్నో ఘట్టాలు శివసంబంధమైనవి వున్నవి. కృష్ణ, శివ పాధాన్యాలను తెలిపే ఘట్టాలే కాక దేవి, కార్తికేయ, సూర్యాది దేవ తల (పభావాలను తెలిపే కథలు మహాభారతంలో చేక్చబకినవి. భగర్గీతలో ఉప నిషత్తుల సారం నిక్షిప్తమైంచి. ఈ ఏవఫంగా మహాభారకం సర్యమతత త్త ఆను యాయులకు చచువదగిన గ్రంథంగా ఏర్పకి విస్తరించింది. మళశోభారతం ఆది పర్వం పౌష్యోపాఖ్యానాదుల్లో నగ్నుక్షప కుల (వసకి పున్నది. క్షవణకులని జైన

లౌకిక వాజ్బయం ల91 సన్ఫాసుఐననే ఐ-రు. నగ్నక్షపణకులన్న నగ్నపైన సన్మాసులై వుంటారు. బౌద్ధ మత (వసకక్తి మహాభారతంలో స్పష్టంగా లేకున్నా శాంతిపర్వంలో కొంతవరకు బౌద్ధ ధర్మ(పసకక్తి అస్పష్టంగా వున్నది. ఈ భాగాలన్నీ బౌన్థజ్తై నమత వ్యాప్తి తర్వాత అనగా [కీస్తుపూర్వం 6వ శతాబ్దం తర్వాత [వషిప్తాలని చెప్పవచ్చును. ఈ విధంగా మహాభారతం సెరిగి పెరిగి లక్ష శ్లోకాలతోకూడి బృహ్మదూపాన్ని ధరించింది. [పధానంగా ఉత్తర, దవ్షేణ భారళదేశాలల్లో మహాభారతం యొక్క విఖన్నమైన [పతులు దొరికినవి. వాటింిబట్టి ఆసలు మహాభారతంలో కొత్త విష యాలను చేర్చటం అనేవి (క్రీ శవ శతాబం తర్వాత కూడ పూర్తిగా ఆగ లేదనే చెప్పవలసి వుంటుంది. .

(వరానకథకు సంబంధంలేని ఆఖ్యానాలు, వృత్తాంతాలు కూడ మహి భారతంలో చేర్చబడినవి. ఉదా!కు ఆదపర్వంలో.: పౌష్య, పౌలోమి ఆఖ్యానాలు, గదాపర్వంలో సరస్వతినది పుట్టుక, ఆప (పవహించే పుణ్యక్షేతాల వర్షనలు, వనపర్వంలో 750 ళ్లోకాంల్లొ విస్తంంచిన భ్రీరాముని కథ, భఖీష్మపర్వంలో భ్యూపమాణ వివరణ, (దోణపర్వంలో (తిపురాసురసంవోరం ఇంకా ఎన్నో. ఇటువంటి | పక్షిప్తాలతో మహాభారతం పెరిగిపోయి. తన కావ్యత్వాన్ని కోల్పో యింది. జయేతివోసమన్న పేరునుబట్టి పాండవుల విజయంతోనే కథ ముగియ వలసి వుండగా ఇంకా పాండవుల స; ర్లారోవాణ విరకు కథ పెరిగించ. పాండవుల విజయంతో కథ ముగిసినట్రయితే ఖారతకథా రూపమే వేరుగా ఉండేది. అప్పుడు దానిలోని అంగిరసరూపమే మారివుండేది, ఇప్పటిలాగ కాంతరసం (పధానం కొక వీరరసం (వధానమై అ=గిరసంగా వుండేది. కురుత్మేత యుద్ధానంతరం పాండవుల దుఃఖం, రాజ్యాన్ని పాలించినా వారిలో ఆవరించిన నిరాశా నిస్స్సృహ నిస్తబ్ధ్ఞతలు, వారి మరణవృత్తాంతం పాఠకుల్లో ఒక విధమైన నిర్వేదాన్ని నింపు తున్నవి. శతువినాశం చేసిన పాండవుల తర్వాతి వృత్తాంతం నీరసమై, ఆధ్యా త్మిక జ్ఞానబోధనలతో నిండి వీరరససోషకంగా లేదు. పాండవులు శ్మ్యతువులను వినాశం చేయటంతో పాఠకుల్లో నిండిన ఉత్సాహమనే స్టాయిభఖావం ఈ తర్వాతి వృత్ర్తాంతాలవల్ల [పశమింపబడుతున్నది. యుద్ధంవల్ల కలిగిన దుష్ఫలితాలు అనేక రకాలుగా చ్యితింపబడటంచేత పాఠకుల్లో నిరీహత్వంలేక శమం లేక తృష్టాక్షయమనే స్థాయిభావం నిలిచిపోతున్నది. ఒక వేళ హెండవుల శ్యతువిజయంతో కథ ఆగిపోయి

222 సంస్కృత సాహిత్య చరిత నట్టయితే శ్యతువినాళానికి, ధర్మకార్యసాధనకు పాఠకుల హృదయాలు ఉత్సాహ పూర్ణమై వుండేవి. ఇప్పుడు అది సాధ్యంకాదు. పాండవులను గూర్చి జనమేజయుని బిజ్ఞాసే మహాభారతం 'పెగుగుదలకు కారణం కావచ్చును. చివరి పర్వాలల్లో అనేక ధర్మశాస్త్ర సంబంధ విషయాల సుదీర్హ వర్జనలున్నవి. వీటిల్లో కొన్ని భాగాలు వైళం హెయన సౌతుల తర్వాత (శవణకుల జిజ్ఞాసను, సందేహాలను తీర్చటానికై పౌరాణి కులచేత చేర్చబడినవి కావచ్చును అంతేగాక మహాభారతంలో ఒకే వృత్తాంతం మళ్ళా మళ్ళా చెప్పబడటం కూడ జరిగింది. ఉదా॥కు ఆస్తీకుని కథ పాండురాజు బుషిని చంపేఘట్టం, కథ్ధని ఉన్మవృత్తాంతం, సృంజయుని కథ, అణిమాండవ్వుని కథ, (దోణ్య! దుపదుల వృత్తాంతం, కర్ణుని కుండలాలను ఇందుడు (గహించటం, శ్యమంత పంచకవృత్తాంతం మొదలై నవి. ఇవేగాక కొన్ని అసంభవమైన వృత్తాం తాలు, [శోతల అభిరుచిననుసరించి పుట్టినవి మహాభారతంలో చోటు చేసుకొన్నవి. ఉదా॥కు _వనపర్వంలో భీమాంజశేయుల కలయిక, యుద్ధం. ఇక మహాభారతంలో నాయకుడైన (ఫ్రీళృష్ణంబాల్యాది వృత్తాంతాలేవి మహాభారతంలో చెప్పబడలేదు. ఆ లోటును తీర్చులనిక్తై హరివంశం (వత్యేకంగా (వాయబడి మహాభారతానికి, అనుబంధంగా చేర్చబడింది. ఈ విధంగా అనేక (పక్షిప్తాలతో జయేతిహాసం బృహ్మదూపాన్ని ధరించి మహాభారతంగా పరిణమించింది జయేతిహాసం తన మూలరూపాన్ని పూర్తిగా మార్చుకొన్నది. ఇప్పుడు (వక్షిష్తాలేవి. మూల వ్యాస రచన ఏది అని నిర్ణయించి కచ్చితంగా చెప్పటం సాధ్యం కాదు మహాభారత వసువె శిషం అలి మీ ళు

మహాభారతంలో భరత వంశానికి చెందిన కౌరవపాండపుల కథ (పధానంగా వున్నది. ఈ [(పధానకథ కాక నీతి ధర్మ మత సంబంధమైన ఉపాఖ్యానాలెన్నో దానిలో వున్నవి. రాజుల, ఆశశమవాసుల యొక్క క _రవ్యాదులెన్నో విసృతంగా వర్ణింపబడినవి. మహాభారతంలోని శాంతి, అనుకాననిక వర్వాలు పూర్తిగా పార మార్థిక విషయాలతో నిండి వున్నవి. ఇంతేగాక (ప్రసిద్ధమైన ధగవర్గీత మహా భారతాంతర్గితమైందే. కురు శ్షేతయుద్ధారంభ సమయంలో మ్మిత బంధువర్గాన్ని చూచి యుద్ధమంటి రోసి నిరీహుడ్తై న అర్జునునికి శ్రీకృష్ణుడు ధర్మటోధన చేసి కర్త వ్యోన్ముఖని చేసెను. ఆటువంటి భగవద్గీత తర్వాత అన్ని హిందూమత సంప దాయాలకు పఠనీయ్యగంథ మైంది. దీనికి (బవ్మాస్మూతాలతో పాటు శంకర

లౌకిక వాజ్మయం ౨28 రామానుజుల వంటి ఆచార్యులందరూ వ్యాఖ్యానాలు (వాసారు. సమస్త మానవ ధర్మం దీనిలో ఇమిడివుండి, ఇది మానవు లందరికి అవళ్యపఃనీయ [గంథంగా వున్నది. జీవాత్మ, పరమాత్మ, (పకృతుల స్వరూపం, మానవుని కర్తవ్యం, భౌతిక ఆధ్యాత్మిక జొన్నత్యాదుల రూపం-వీటి విసృత వివేచన దీనిలో చేయబడింది. సమ స్తవేదధర్మ శాస్తాాదుల సారం దీనిలో ఇమిడి వుండటంచేత హిందువులకిది ఆతిపవ్నిత (గంథమైంది.

మహాభారతంలోని శ్లోకాలను రోజుకొకటియైనా చదవాలని, మహాభారత (శ్రవణం చేత శుభాలు కలుగుతాయని ఆ (గంథంలోనే ఇట్టా చెప్పబడింది=

శ్లోకం వాష్యనుగృషహ్హీత తథార్థ శ్లోకమేవవా

అపీపాదం పకేన్నిత్య నచ నిర్భారతో భవేత్‌ ఆది 62-42

మహాభారతకథ (పాచీనకాలంలోనే ద్వీపాంశరాలకు పాకింది. కంపూచియా దేళంలోని శిలాశాసనం ద్వారా, మహాభారత (వతులు రెండు [క్రీశ 600 [ప్రాంతంలో అక్కడి దేవాలయాని కియ్యబడినట్టుగా తెలుస్తున్నది. మరియు ఆ దేవాలయంలో (ప్రతినిత్యం మహాభారత పఠన [శవణం జరిగేటట్టుగా నియమం చేయబడిందట. [కిశ , 990 (పాంతంనాటికే మహాభారతం జావాభాషలోకి అనువాదం చేయబడింది. మహాభారతంలోని ఉపాఖ్యానాలెన్నో బౌద్ధ్మగంథాలల్లో చోటుచేసుకొని మధ్యఏశియా, చైనా జపాన్‌, మంగోలియా మొదలైన దేశాలల్లో వ్యాపించినవి. మహాభారతం [క్రీశ 17వ శ॥లో పర్షియన్‌భాషలోకి అనువడింప బడింది. అదేకాక [కీ.ళ 1982 లో డా. సయ్యద్‌ మహమ్మద్‌ రెజా జలాలీ నయనీ మరియు డా. ఎన్‌, ఎన్‌ పక్టలు కలిసి మహాభారతాన్ని పర్షియన్‌ భాషలోకి ఆనువదించి పచురించారు.

వైదికయుగానంతరపు భారతీయ సంస్కృతి చరితలను తెలుసుకోవ టానికి మహాభారతం చాల తోడ్పడుకున్నది. ఆనాటి రాజకీయాలు, రాజ్య పరిపాలనా విధానాలు, యజ్ఞయాగాది కర్మలు, మతం, ధర్మం, నీతి, దర్శన తత్త రహస్యాలు, సాంఘిక జీవనఫిధానం, వర్ణవ్యవస్థ మొదలైన ఎన్నో విషయాలు మహాభారతంలో (పతిబించించినవి. ఇంతేగాక మానవుని ఆంతర (వచృత్తుల వైవిధ్యం చాల నహజంగా. దీనిలో చృతింపబడింది. వ్యక్తిలోవుండే

వదత సంస్కృత సాహిళ శ్‌ చర్మిత లోభం, ఈష, రాంక్షాదుఐ స్వరూపాలు చక్కగా చి్మితింపబడి కన్పిస్తున్నవి, మహాభారతంలోని పాతలు నిత్యజీవితంలోని మానపులుగానే కన్చిసారు కాని ఆదర్శ వ్యక్తులుగాకాదు. ఇటువంటి సహజ మానవనై జ చ్మితణతో కూడిన ప్మాత చితణ భారతీయ సాహిత్శంలో చాల తక్కువగా కన్పించేటటువంటిది. కాల విపర్యయం, మనవ జీవితంలోని ఒడిదుడుకులు, మానవ పకృతి వైవిధ్యం, సంభాషణలు సహజంగా గొప్పగా చ్మితింపబడినవి రాజకీయపు బెత్తులు, 'పెచొత్తుల విభానం చెప్పబడింది. ఆయా సందర్భాలలో ధర్మసత్యాల రూపనిర్ణయం దీనిలో చేయబడింది. అనేకోన్ముఖమైన హిందూధర్మం యొక్క స్వరూపం దీనిలో చక్కగా (పకటింపబడింది.. వీటితోపాటు ఆర్థిక, భౌగోళిక, సామాజిక మొదలైన లౌకిక కాస్త్రసంబంధ విషయాలెన్నో దీనిలో పకటింపబడినవి లౌకిక, ఆధ్యాత్మిక, పారలౌకిక చిద్యలన్నీ దీనిలో వున్నవి. ఆందుకే మహాభారతం, విజ్ఞాన సర్వస్వమనటానికి తగివున్నది.

ఆనంతర కావ్యనాటకాదుల్లో కనిపించే శేవలం ఆదర వ్యక్తి చితణలు మహాభారతంలో కనిపించవు. దీనిలోని పాత్మలు మానవ సహజమైన లోటుపొట్లతో కన్పి స్తవి. మానవ ,జీవితంలోని ఉతానపతనాలు అతి సహజంగా చి తింపబడినపి. దీనిలోని ప్యాతలు కర్మసిద్ధాంతాన్ని నమ్మి నిర్విర్యులుకాక ధర్మం, సత్యాలకు కట్టుబడి సమర్థలై వుండికూడ కష్టాలను అనుభవిస్తారు. ఇట్టా కష్టాలను అనుభ వించినా చివరకు ధర్మసత్యాలకే విజయం లభించినట్టుగా కవి చిత్రించాడు: మానవులు లోభమోహాదులకులోన్సై ఎట్టా దుర్గతిపాలవుతారో కవి కౌరవాప జయంతో సూచించి కావ్యాన్ని ధర్మనీతి బోధకంగా సాధించాడు. మహాభారతంలోని ఒక్కొక గ్రాప్యాత ఒక్కొక గ్రావ్రత్యేక వ్య _క్రిత్వాన్ని తీసుకొని మనమ.ందు నిలు స్తవి. ధర్మరాజు ధర్మమూర్తి అయినా అతనిలోను మానవస హజమైన కొన్ని లోపా లున్నట్టుగా చ్మితింపబడినవి. (దౌపది, శకుంతలలు నిస్సహాయులై న సుకుమార సుందరీమణులు కారు. ఆదేవిధంగ దుర్యోదన కర్ణ, ధృతరాష్ట్ర, భీష్మ, (దోణ అశ్వత్థామ; భీమార్జునాది ప్మాతలెన్నో నిత్యజీవితంలో ని వ్య క్తులల్లో కన్సించే లోపాలతో కన్పిస్తవి.

మహాభారతంలో ఆనాజి సాంఘిక, సామరిక పరిస్థితులెన్నో (పతిబింబించి కన్పిస్తున్నవి. ఐపలభార్యాత్వంతో పాటు బహుపత్సీత్వం (పచారంలో వృండేది.

లౌకిక విజయం 225 ఇప్పటికి ఉత్తర్మపదేశ్‌ రాష్ట్రం ఉత్తర (పాంతంలోని గఢ్‌వాల్‌లో ఆన్నదమ్ములు ఉమ్మడిగా భార్యను లేక భార్యలను కలిగివుండటం (పచారంలో వున్నది. నాగరికత బలిసినచోట్ట ఆచారం సన్నగిల్దినా ఇంకా ఈ ఆచారం [వచారంలో కన్పిస్తున్నది, దక్షిణదేశంలోని నీలగిరికొండల్లో వుండే తోడా జాతిలోను బహుపతీత్వం (పచారంలో వున్నది. (దుపదుని పాంచాల దేశం ఇప్పటి ఊఉ త్తర్మపెదేశ్‌లోని తూర్పు ఉత్తర థాగాలల్లో వ్యాపించి వుండేది. కాబట్టి బపుపతీత్వం పాంచాలదేళశంలో (పచారంలో వుండేదని, ఆ ఆచారాన్ననుసరించే [దౌపది పాండవులను భర్తలనుగా (గహించిం డని చెప్పాలి. పాచీన కాలంలో వంశాభివృద్ధికొరకు సంతానం గృహస్థునకు చాల [పధానమైంది. సంతానం లేని ముఖ్యంగా పు. తుడులేని వారికి (ప్రత్సేకంగా ఒక నరకం కూడా వుండేది. సంతానం లేకపోతే ఇహలోకంలోగాని పరలోకంలోగాని సర్గతుల్లేనిని మన పూర్వికుల అభ్మిపాయం. జీవితంలో సంతానాన్ని పొందటం ఒక ఆతి [పధానాంశం. కాబట్టి సంతానం లేనివారు సంకానం కాకముందే భర్త చనిపోతే వంశాభివృద్ధిని కోరేవారు నియోగపద్ధతిని అవలంబించటానికి ధర్మ శాస్త్రాలు అనుమతి నిచ్చినవి. భర్త ఆనుమతితో, పెద్దల అభిమతంతో పరపురుషుని ద్వారా సంతానం పొందటమే నియోగపద్ధతి. దీనికొరకు నిరీహులైన, సాత్రికు లైన, కామాస క్తులుకాని వ్యక్తులనే ఎన్నుకొనేవారు. పిల్లలు లేకపోతే దత్తత తీసుకోవటం, _వెలనిచ్చి కొనుక్కోవటం, కూతురు కొడుకును |గహించిటం మొదలైన దళవిధ సంతానంలో నియోగ పద్ధతి నవలంబించి పొందిన సంతానం కూడ చేర్చబడింది. ఈ నియెగ పద్దతి నవలంబించియే అంబిక, ఆంబాలిక, కుంతి మొదలై నవారు సంతానవతుల్తై భర్తల వంశాన్ని నశించకుండ కొనసాగిం చారు. మహాభారతం కాలంనాడు యుద్ధవిద్య చాల అభివృద్ధి చెందింది. ముఖ్యంగా ధనుర్విద్య పరాకాష్ట నందుకొన్నది. వివిధ శస్త్రస్త్మ్రపయోగాలు ఆద్భుతమైనవి వుండేవి. రథాలను యుద్ధరంగంలో ఎక్కువ ఉపయోగించేవారు. గ్యురాలను నడిపే విద్యగాని, యుద్ధంలో వాటిని ఎక్కువ ఉపయోగించటం కొని కనిపించదు. రథాలను వివిధ గతులతో నడిపే విద్య చాల అభివృద్ధి చెందింది. రథాలను నడిపేందుకు (వత్యేకంగా ఒక్‌ వర్షమే ఏర్పడింది. కృష్ణుడు, శల్యుడు రథచోదక విద్యలో ఆరితేరినవారు ఆని చెప్పబడింది. చతురంగబలంలో రథాలే (ప్రాధాన్యం వహించేవి. గ్యురాలతో పాటు ఏనుగులు చతురంగబలంలో చేరినా గ్మురాల వలెనే 15)

2! సంస్కృత సాహిశ్య చరిత ఏనుగుల ఉపయోగం కూడ ఎక్కువ వున్నట్లు కన్చించదు. తర్వాత మగధ స్నామాజ్యు కాలంలో ఏనుగులను యుద్ధంలో (పమోగించినంతగా మహాభారత కాలంలో (పయోగించినట్లు లేదు. గజబల [పాశ స్త్యాన్ని వారు అంతగా గుర్తించ లేదు. మహాభారత కాలం తర్వాత గజబల ప్రాధాన్యం ఎక్కువైంది. గీకు వీరుడు అలెగ్జాండరు అశ్వ సైన్యం భారతీయుల గజసైన్యం ముందు నిలువలేక పోయింది. పూరుడు (పోరన్‌) అలెగ్జాండర్‌ ను తన గజసెన్య బలంతోనే ఎడిరించ గలిగాడు. మగధదేశపు గజబల విస్తారాన్ని గూర్చి విని ఆలెగ్దాండరు తన విజయ య్యాతను కొనసాగించకుండ వెనకకు తిరిగి పోయాడు. ఈనాడు యుద్ధంలో ట్యాంకులెట్టాంటివో ఆనాడు గజబలం అట్లా పనిచేసేవి. తర్యాత తురుష్కుల దండయ్యాతలు సాగినవి. వారు త్మీవవేగంగల గ్మురాలకు (ప్రాధాన్యమిచ్చారు. పాతదైన, సామరిక పద్ధతులతోకూడిన హిందూ రాజుల సైన్యం రాటుదేరిన తురుష్కులను, * వారీ అశ్వ సైన్యాన్ని ఎదిరించలేక వీగిపోయారు.. ఆశ్వబల (ప్రాధాన్యాన్ని తర్వాత హిందూ రాజులు కూడ గుర్తించి తమ ఆశ్వ సైన్యాన్ని పెంపొందించుకొన్నారు. మహాభారత కాలంలో విలువిద్య తర్వాత గదాయుద్ధం, మల్లయుద్ధం ఎక్కువ (పాధాన్యం వహించినవి. ఖడ్గ విద్య చాల తక్కువ. యుద్ధ రంగంలో వ్యూహాలను పన్నటం (వధానాంగం. యుద్ధం చేసే సమయం పగలు. పగటిపూట కూడ నిర్జీతకాలంలోనే యుద్ధం జరిగేది. ర్మాతిపూట యుద్ధం భారతీయ సంప్రదాయ (కారం వర్ణితం.. యుద్ధపు కట్టుబాట్లను తుచతప్పకుండ అందరూ పాటించేవారు. అలెగ్జాండరు హఠాత్తుగా జీలం నదిని దాటి అర్ధర్మాతి పూరుని (పోరస్‌) సైన్యాన్ని ఎదుర్కొన్నాడు. వర్షంలో ర్మాతి యుద్ధానికి సిద్ధపడని పొరవ వంగ రాజు చాల కష్టనష్టాలను ఎదుర్కోవలసి వచ్చినది. ఇటువంటి అధర్మ యుద్ధాలను భారతీయులు అనుసరించలేదు. మహాభారతంలో ఉపాఖ్యానాలు

మహాభారతంలో 4/5 భాగం ఉపాఖ్యానాలు నిండివున్నవి. కౌరవ పాండ వుల విశాలమైన కథలో పాఠకులకు విసుగుకలిగించని అనేక ఉపాఖ్యా నాలు చేర్చబడినవి. సత్యధర్మాదుల స్వరూపనిరూపణకౌరకు, వివరణ వ్యాఖ్యానాల కొరకు తర్వాత ఎన్నో ఉపాఖ్యానాలు మహాభారతంలో చేర్చబడివుంటవి. గంగావ తరణ, శకుంతల, సావ్నితి, దమయంతి, (తిపురాసుర సంహార, యయాతి, శిబి;

లౌకిక వాజ్మయం వ2 థ్రీరామ, వరశువామ, బుష్మశ్చంగాడుల కథలెన్నో రమ్మమైళవి మహాభారతంలో వున్నవి. వీటిల్లో కొన్ని వేద వ్యాసుడే రచించిన 3 వుంటవి. మహాభారతంలోని ఉపా ఖ్యానాలెన్నో తర్వాత కవులకు కావ్యేతివృత్తాలుగా ఉపబె గపడినవి. ఎన్ని ఆభ్యా నోపాఖ్కానాలున్నా మహాభారతంలోని (ప్రధానకథ ఎప్పుడూ తన (పాాన్యాన్ని కోల్పోలేదు ఉపాఖ్యానాలనే మహారణ్యంలో పాఠకుడెప్పుడూ (ప్రధానకథ అనే రాజమాగ్గాన్ని విడిచిపెట్టి తప్పిపోడు అనేక ప్యాతలు, అనేక సంఘటనలతో కూడిన కథను కవి ఎంతో నేర్పుతో రచించాడు. ఇటువంటి బృహత్కావ్యాన్ని నిర ఏపాంచటం ఆసామాన్య (వతిభకు తార్కాణం, మహాభారతానికి వ్యాఖ్యానాలు

మహాభారతం సర్వసుబోధకమైన సరళసులభ శైలిలో [వాయబడింది. ఐనా డినికి వ్యాఖ్యానాలు బయలుదేరినవి. సర్వజ్ఞ నారాయణుని వ్యాఖ్యానం మనకు తెలి సిన వ్యాఖ్యానాలల్లో మొదటిది. ఇనడు [క్రీ.శ 14వ ళతాబ్దం ఊత్తరార్థింలో జీవిం దాడు. ఈ వ్యాఖ్యానంలో కొన్నిభాగాలు మాతమే దొరుకుతున్నవి. రెండవది అర్జున మ్మిపని టీక అర్జునమికుడు సర్వజ్ఞనారాయణుని పేర్కొన్నాడు.మూడపది [కిల 16వ శతాబ్దంనాటి నీలకంఠుని వ్యాఖ్యానం. ఇతడు మహారాష్ట్ర దేశీయుడు. ఈ వ్యాఖ్యానాలేకాక ఆనందతీర్థుని(మధ్వాచార్యుల) మహాభారత తాత్పర్య నిర్ణయం ఆప్పయ్య డీక్షితుని మహాభారత కాత్సర్య సం్యగహం చంటి విమర్శనాత్మక (గంథాలు రచింపబడినవి. కీ.శ॥ 11వ శతాబ్రంవాడైన న్షేమేందుడు భారత మంజరి అనే పేరుతో కీ. శ. 14వ శతాబ్ధంవాడై న అగస్తుడు బాలభారతమనే "పేరుతో మహాభారత కథాసంగహాలను రచించారు.

మహాభారత 2ఇలి

కీస్తుపూర్వం తీవ శతాబ్దంలో అలెగ్జాండరు దండయ్యాతతో భారతీయు లకు గంకులతో, గింకుభాషతో పరిచయం ఏర డిందని, హోమర్‌ ఇలియడ్‌ ఒడిస్సీ కొవ్యాల పేేరణతో మహాభారతం రచింపబడిందని కొందరు పాశ్చాత్య విమర్శ కుల అభిప్రాయం, గ్రీకు లాటిన్‌ భాషాసంస్కృతులు ఉపజీవ్యంగా కలిగిన పాళ్ళాత్యవిమర్శకులకు ఇటువంటి అభ్మిపాయం కలగటంలో ఆశ్చర్యంలేదు. భారత దేశంలో సాహిత్య సంస్కృతి వికాసాలు సగీకు సాహిత్య సంస్కృతి సంపర్క ఫలితమని నమ్మటం గాలిలో మేడలు కట్టటం వంటిదే అవుతుంది. మహాభారతం

228 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత ఇలియడ్‌ ఒడిస్సీల కన్న ఆతి (పాచీనమైంది. ఇప్పటికి మహాభారతం భారతీయుల జీవనానికి జీవనాడి వంటిది. భారతీయ ధర్మ, నీతి మార్గాలకది | పేరకమైనటు వంటిది. అటువంటి మహత్తర శక్తి ఇప్పుడు ఇంకా ఇలియడ్‌, ఒడిస్సీలకున్న దనటం సందేహాస్పదం.

మహాభారతంలోని సంస్కృతం తరువాతి లౌకిక సంస్కృృతంకన్నా కొంత భిన్నంగా వున్నదని కొన్ని భాగాలల్లో సంస్కృతం చాలా (పాచీనమైందని విమర్శకుల అభ్మిపాయం. పొణిని స్మూతాలకు భిన్నమైన గచ్చద్యం వంటి (ప్రయోగాలు వున్నవి. మహాభారతంలోని సంస్కృతం ఆనాడు వ్యవహారంలో వున్న సంస్కృతభాషయే. అయినా మహాభారతమంతటా భాషాశ్లైలులు ఒక తీరుగా వున్నవని చెప్పలేము. ఒకొక్కచోట దీనిలోని సంస్కృతభాష వైదిక గద్యానికి దగ్గర గా వున్నదని, మరికొన్ని భాగాలు పురాణాలకు దగ్గరగాను వున్న వని వింటర్‌ నిట్బ్‌ అభ్మిపాయం. మహాభారతంలో ఉపజాతి వృత్తాలు ఆక్కడక్కడ కనిపించినా మొత్తం మీద అనుష్టుపు ఛంద స్పెక్కువగా వాడబడింది. తరువాత లౌకికకొవ్యాలల్లో కనిపించే క్రిష్టతైలి, క్హిష్ట థావాలంకారాలు మహాభారతంలో లేవు. మహాభారత శైలి పురాణాల కెలికి దగ్గరగా వున్నది. అట్టా అని కావ్యశైలి మహాభారతంలో ఆసలేలేదని చెప్పలేము, (వకృతి వర్ణనలు, సహజ యుద్ధవర్ణనలు, కరుణరసప్లావితమయ్యే శోకమట్టాలు, రౌద్రాది రసపూర్ణమైన ఘట్టాలు; శ్రీ వర్థ నలు ( లౌకిక కావ్యాలల్లో వలె అంగాంగ వర్ణన కాదు ), రమ్యశ్చంగార సన్ని వేశాలు మహాభారతంలో కావ్యశై లిలో రచింపబడినవి వున్నవి. అక్కడక్కడ ఉపమరూపకాది అలంకారాలు సుందరంగా (పయోగింపబడినవి. మహాభారతమంతా కాకున్నా కొన్ని భాగాలల్లో రమ్యమైన ఆలంకారికతైలి కన్పిస్తున్నది.

మహాభారతంలో ధర్మ నీతి ఉపదేశ సన్నివేశాలు, వేదాంత బోధనలు సరళ శై లిలో రచింపబడినవి. భగవద్గీతలోని విషయంగాని, భాషగాని ఉపనిషత్తులకు దగ్గరగా వున్నది. కృష్ణపూజా [ప్రారాన్యం హెచ్చింతర్వాత, కృష్ణుడు దాన్ని అర్జునునికి ఉపదేశించినట్టుగ మహాభారతంలో చేర టిడి వుంటుంది. యాదవులను ఒక్‌ గణరాజ్యంగా సంఘటితం చేసి, ఆనాటి రాజకీయాలల్లో [(వధాన (పాత వహించిన కృష్ణుడు రాజనీతి కుళలుడేకాక సాంఖ్యాది దర్శనజ్ఞాన సంపన్నుడైన వాడు. దర్శనాల సంఘటిత సారరూపమైన తతని ఉపదేశాల తాత్పర్యమే భగవద్గీత రూపాన్ని ధరించి వుంటుంది. ఆనాడు ఎంతో మంది రాజులకు, ముఖ్యంగా యాదవగణాలకు మార్గదర్శకుడై న కృష్ణుడు మహాత్ముడుగా విష్ణువు అవతారంగా సరిగణింపబడసాగాడు. అతని ఉపదేశాలు భగవగ్గిత రూపంగా మహాభారతంలో చోటు చేసుకొన్నవి. దీన్ని ఎవరు రచించి వకిప్తం చేసారో లేళ్చి చెప్పలేము. ః

రావూయిణం

రామాయణాన్ని రచించిన కవి వాల్మీకి. వాల్మీకి మొదట దారులుకొబ్టే కిరాతకుడని, ఒకానొక సంఘటనచేత మార్చువచ్చి, తపస్సు చేసి బుషి ఆయ్యా డని ఐతిహ్యం. వాల్మీకి గంగాతీరంలో నివసిస్తు రామాయణాన్ని లన కులకు చెప్పాడని వారు దాన్ని రాముని ఆక్వవే ధయాగశాలలో గానం చేసారని రామాయ ఇణంలోనే చెప్పబడింది.

రామాయణంలో 24000 శ్లోకాలున్నవి. అది ఏడు కాండాలుగా విభా గింప ఐడింది--బాల, అయోధ్య, అరణ్య, కిష్కంధ, సుందర, యుద్ధ, ఉత్తర కాండాలు, ఈ ఏడు కాండాలన్ని వాల్మీకి విరచితం కావని ఆధునికవిమర్శకుల అభ్మిపాయం. ఒకటవ, ఏడవ కాండాలు వాల్మీకి రచించినవి కావని అవి (పకిహ్తా లని విమర్శకులు అనేక ఆధారాలను చూపారు. రోమాయణం కథ ఐదు కాండాల వరకే పరిమితమై వున్నదని రెండు కాండాలు ఆంటె 1, 7? కాండాలు తర్వాత కాలంలో చేర్చబడినవని యాకోబి అభి[పాయం. వినుండి 6 కాండ్తాలల్లో చెప్పిన విషయాలను ఖండించేవిధంగా ఎన్నో విషయాలు మొదటికాండంలో వున్న వని, (వధానకథ అంతా 6వకాండం వరకే చెప్పఐడగా ఏడవకాండం యొక్క ఆవశ్యకత లేదని ఆతని అభ్మిపాయం. 11 7వ కొండాలల్లో కథాసంవిధానం మిగతా వాటికన్న భిన్నంగా వున్నది. వీటిల్లో బువ్యశృంగ, విశ్వామ్మిత, ఆహల్య, గంగావతరణ, ఆంజనేయ, రావణ సంబంధ అవాంతర కథలెన్నో పున్నవి. ఇటువంటి అవాంతరకథలు నుంచి 5 కాండాలల్లో కన్పించవు. మహా భారతం వలెనే రామాయణాన్ని పెంచటానికి [పయత్నాలు జరిగినవని దీన్ని బట్టి _తెలుస్తున్నదని, ఉత్తరకాండం కెలి శిధలంగా ఉన్నదని ఈ కారణాలన్నిటిచేత రామాయణంలో కాండాలన్నీ ఏక కవి కృతులు కావని యాకోది అభ్మిపాయం. వాసుదేవున్ని లేక కృష్ణున్ని విష్వ్రవతారంగా భావించి పూజింపబడటం బాగా (ప్రచార ౨లోకి వచ్చింతర్వాత రాముని సైతం విష్ట్వ్రంశావతారంగా. చెప్పే శ్లోకాలు, వృత్తాంతాలు వాళ్మికి తద నంకరం రామాయణంలో చేర్ణబడినవని అతని అభ్మిపాయ్తం. బాల, ఉర్తర

22/1. సంస్కృత సాహిత్య చరిత కాండాలల్లోనే వాల్మీకి రామునికి సమకాలికుడుగా కన్పిస్తాడు ఇది నమ్మ తగ్గది కాదని తర్వాత వారెవరో వాల్మీకి [పాచీనతను స్థాసించటానికి చేసిన కల్పన ఇది అని దీన్నిబజ్లే వాటిని పక్షిక్తిపాలుగా చెప్పవచ్చునని యాకోటి ఆంటాడు. యుద్ధ కాండంలోను వాల్మీకి తర్వాత యుద్ధ వర్ణనలు పెంచబడినవని కూడ ఆతని అభ్మిపాయం. వింటర్‌ నిట్బ్‌ అభ్మిపాయంలోను 1,7 కాండాలు ద్రషిష్తారే. ఈ రెండు కాండాలల్లో.నే రాముడు విష్ణువు ఆవతారంగా [వతిపాదింప ఐడినాడు. మొదటి కాండంలోని కొన్ని విషయాలు తర్వాతి కాండాలతో సరి పోలటం లేదని, ఈ రెండు కాండాలల్లోనే పౌరాణిక గాథలు కూర్చుబడినవని కాబట్టే 8 నుంచి 5 కాండాలను రచించిన వాల్మీకి వీటిని [వ్రాయలేదని ఆతని అభ్మిపాయం,. హోల్చ్‌మన్‌ ఆభిపాయం కూడ ఇదే. వాల్మీకి (కౌంచపక్షి వియోగ దుఃఖంవల్ల కలిగిన ఆవేదనతో [పథమ ళ్లోకాన్ని రచించెను. ఆ శ్లోకం ఆనుష్టుపు ఛందస్సులో వున్నది. తర్వాత వాల్మీకి రామాయణాన్నంకా అదే ళందస్సులో రచించి వుంటాడని, తర్వాత వివిధ ఛందస్సులు చేర్చబడి రామాయణం పెంచబడీందని కొందరు విమర్శకుల అభ్మిః పాయం,

భారతీయ సంపదాయానుసారంగా రామాయణాన్నంకా వాల్మీకి రచించాడు. రామాయణ వృత్రాంతం జరగకముందే భవిషత్తులో జరుగబోయే కథనంతా నారదుడు వాల్మీకికి చెప్పాడట ! (బ్రహ్మ ఆదేశానుసారంగా నారదుడు చెప్పినదాన్ని వాల్మీకి కావ్యంగా (వాసొడు. ఆనంద వర్ధనుని వంటి ఆలం కారికులు (1కి. శ, 9వశ॥) వాల్మీకియే ఉ త్తరకాండతోసవి ' కాండాలు గల రామాయణాన్ని రచించాడని అంగీకరించారు. ఇక వాల్మికి అనుష్టుపు ఛందస్సులోనే రచించాడని మిగతా ఛ ందస్సులు (పక్షిప్తాలని అంగీకరించినట్లయితె అనేక అందమైన శ్లోకాలు వాల్మీకి విరచితం కావని పప్పవలసి వుంటుంది ఇక రాముడు విస్తువు అవతారంగా చెపుళ్నాయన్న శ్లోకాలు, వృత్తాంతాలు పాఠకుల మనోధర్మాన్ని బట్టి ఆట్లా గోచరిస్తున్న వని, తర్వాత రచనల్లో రాముడు దేవుడుగా చితింపబడినాడే గాని వాన్మీకి రామాయణంలో అట్లా జరుగలేదని కొందరి అభ్మిపాయం, కాని రామాయణంలో అసలే (పక్షిప్తాయ లేవని చెప్పలేము. రామాయణంలో 500 సర్గలు 24000 శ్లోకాలున్నవని బాల కాండంలో బెప్పబడింది-ా

లౌకిక వాజ్మయం 81

ఆది పభృతివై రాజన్‌ పంచసర్ల శతానిచ

కాండాని వషట్‌ కృతాని సోత్తరాణి మహాత్మనా, కొని ఇప్పటి రామాయణంలో 650 సర్గలు 24000 కు పెగా క్లోకొలున్నవి. అంతేగాక కొన్ని లుప్తమై కొన్ని పక్షిప్తాలు కూడ కావచ్చును. కాబట్టి మహీ భారతంలో వఠె విస్తృతంగా (పక్షి ప్రభాగాలు రామాయణంలో లేకున్నా, అది (పక్షిప్తాలకు దూరం కాలెదని మాతం గట్టగా చప్ఫవచ్చును.

వాల్మీకి

వాల్మీకి రామాయణక ర్త ఆనటంలో సందేహమేమి లేదు, వాల్మీకీ మొదట కిరాతకుడు. దారులుకొట్టి దొంగగా జీవించేవాడని హఠాత్తుగా ఒకానాక సంఘటన చేత అతని హృదయంలో మార్పు వచ్చిందని ఐతివ్యూం. ఆవ్యాత్మరామాయణంలో వాల్మీకి మొదట [బాహ్మణుడే కాని కిరాతుల్లో కలిసిపోయి హూద్‌ స్త్రీని వివాహ మాడి సంతానాన్ని పొందాడని, దొంగగా జీవిస్తుండగా స ప్తర్షులవల్లి అతనిలో మార్చు వచిందని చెప్పబడింది. త్రై త్తిరీయ (పాతిశాఖ్యలో వాల్మీకి పదకారునిగా పేర్కొనుడినాడు. కాని ఈ పదకారుడైన వాల్మీకి, కవివాల్మీకి ఒక్కరే అని నిరూపించలేము. (పాచీనకాలంలో భారతదేశపు తూర్పు సముద తీరభాగమంతా చోళశమండలంగా పేర్కొనబడేది. (బిటిష్‌కాలంలో అది కోరమండలంగా మారింది. ఈ సమ్ముద తీర్మపాంతవాసులను చోళులని అనేవారు. చోళ శబ్దమే సంస్కృ తంలో “చోరి శబ్దంగా మారింది చోళులు దారులు కొట్టి నివసించేవారని ఈ ఆర్ధ పరిణామంవుల్ల తెలుస్తున్న ది. వాల్మీకి చోళబజాతికి ెందినవాడు కాబట్టి ఆతడు పూర్వా[శమంలో దోపిడికాడని కథ [పచారంలోకి వచ్చిందేమో చెప్పలేము. రామాయణానుసారంగా కవి వా్య్యుకి ఆశ్రమం గంగానది సమీపంలో తమసా నరిషీరంలో వున్నదని చెప్పబడింది. కాని ఆతని ఆ్యశమం గంగానది కాక ఇప్పటి బుందేల్‌ ఖండ్‌లోని బందడాజిల్లాలో అలహాబాదు సమపంలో యమునానది తీరంలో ఒక పర్వతంమీద వుండేదని కొందరు అభ్మిపాయపడ్తున్నారు. ఇదే చ్మితకూటమని కొన్ని రామాయణ (వతుల్లో పేర్కొానబడిందని వారంటాకు, ఒకవేళ ఇదే నిజమైతే వాల్మీకి ఆమం ఆమోధ్యసమీపంలోనే. వుండేది. అందుకే తరువతివారు వాల్మీకిని రామునికి నమకాలికునిగా కల్చనచేసి పుంటారు,

ద92 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత వాష్మీకి రామాయణంలో పేర్కాన్న స్థలాలను జాతుల షేర్చనుబట్టి ఆతనికి భారత దేశంలో పశ్చిమ (పాంతాలళో కాక తూర్చు ఈశాన్య [ప్రాంతాలతో ముఖ్యంగా అమెధ్య మొదలుకొని ఒరిస్సా, గోదావరి [పాంత పదేశాలతోనే అతనికి పరి చయమున్నట్టు తెలుస్తున్నది. కాబట్టి వాల్మీకి తూర్పు ఈశాన్య [పాంతాలకు చెందినవాడనే చెప్పవచ్చును.

రామాయణ రచనాకొలం

మాక్‌ గొనెల్‌ అభి పాయానుసారం రామాయణ రచన (క్రీ పూ. 500కు పూర్వమే జరిగింది. వింటర్‌నిట్స్‌ వంటి పాళ్చాత్య సాహిత్య చర్మితకారులు రామా యణ రచన బుద్ధు తర్వాతనే క్రీ.పూ. 8వ ళ॥లో (వాయబడిందని నమ్ముతున్నారు. ఆతడు రామాయణ కథ మీద బౌద్ధమత (వభావం వున్నదని అంగీకరించాడు. ఆందుచేత బౌద్దమతం బాగా వ్యాపించిన తర్వాతనే రామాయణం [(వాయబడిందని అంటాడు, మాక్‌డొనెల్‌, యాకోబీలు రామాయణాన్ని జబౌద్ధయుగానికి పూర్వ రచనగానే భావించారు. యవనుల (పనకక్తి బాల, కిష్కింధ కాండాలల్లో వుండటం వల్ల భారతీయులకు యవనులతో సంపర్కం కలిగింతర్వాత ఆంటే అలెగ్గాండర్‌ దండయాత తర్వాత (క్రీ పూ. 8వ శ॥లో రామాయణం (వాయబడిందని కిథ్‌ అభ్మిపాయం. రామాయణంలో యవనులతోపాటు శకులు కూడ పేర్కొనబడినారు. అటువంటప్పుడు రామాయణం శకుల దండయా[తల తర్వాత (కీ. పూ. 2వ శ (వాయబడిందని చెప్పవలసి వుంటుంది. కాని ఇది సమంజసమైన కాలం కాదు*, యవన శకుల పేర్చు [పక్షిప్తాలుగా రామాయణంలో చేరివుండవచ్చును. అడి అసాధ్యమని చెప్పలేము. రామాయణ రచనా కాలాన్ని నిర్ణయించటానికి కొన్ని అంతస్సాష్యాలు దొరుకుతున్నది.

1. రామాయణంలో కౌకాందీ, కాన్యకుబ్ద, కాంపిల్య నగరాల [వస క్తి వున్నది కాని పాటలీప్కుత [పస కక్రిలేదు. పాటలీప్యుతం కీ.పూ 880 (పాంళాన కాలాశోకునిచేత నిర్మింపబడింది.

2. రామాయణంలో అయోధ్యకు సాకేతమనేపేరు చెప్పబడలేదు. దానికి సాకేతమన్న పేరు. బౌద్ధ జ్లైనులదేత పేర్కొనబడింది. (గికులుకూడ. దాన్ని

లౌకిక వాజ్మయం 289 సాకేతమని పేర్కొన్నారు. పశంజలి మవోాభాష్యంలోను సాకేతమని పేర్కాన ఐడీంని.

8. రామాయణంలో మిథిల, విశాల రాజ్యాలు వేరువేరుగా చెప్పబడినవి, ఈ రెండు బుద్ధునికాలంలో వైళాలి అన్న పేకతో సంఘటీతమైనవి.

శ) రామాయణంలో ఎక్కడా బౌద్ధ వైన మఠతాల్యపస్క్రి (ప్రత్యక్షంగాను పరోక్షంగాను కనఐడటంలేదు.

పై సావ్యాధారాలనుబట్టి రామాయణరచన బుద్ధునికి పూర్వమే జరిగిందని చెప్పవచ్చును. మరియు అష్టాధ్యాయిక ర్త పాణిని (క్రీ.పూ క్‌ వ శ) రామాయణ కావ్యాన్ని పేర్కొనకపోయి” దానిలోని ప్యాతలను కొన్నిటిని పేర్కొన్నాడు, కాబట్టి రామాయణరచన [క్రిపూ. 5, 6 శ॥లకు పూర్వమే జరిగిందని చెప్ప వచ్చును. మోనియర్‌ విలియమ్స్‌ రామాయణ రచనాకాలం (క్రీపూ. 5వ శఃకీ పూర్వమేకాని తర్వాతకాదని అంగీకరించాడు. మాక్‌ డొనెల్‌ అభ్మిపాయం కూడా ఇదే. యాకోబీి రామాయణ రచనాకాలాన్ని (క్రీపూ 800-900 (పాంతమని అంగీకరించాడు. బుద్ధునికాలంలో ఇత్వాకువంళరాజు [వసేనజిత్తు (్రావస్తిని రాజ ధానిగా చేసుకొని పాలిస్తున్నాడు. ఇవ్వాకుల రాజధాని ఆ మోధ్యనుంచి లవుని కాలంలో (కావ స్తికి మారినట్టుగా రామాయణ ఉ తరకాండలో వున్నది. ఇవ్యాకులు శక్తిమంతంగావుండి పరిపాలిస్తున్న సమయంలో వాల్మీకి జీవించివంటాడని అంటె ఈఏ క్రీ పూ. లవ క॥కి పూర్వమే అని యాకోబి అభ్మిపాయం. అళోకుని సమయంలో [పజాలభావ (ప్రాకృతం బౌద్ధ వైనులు (పాకృతానికే ప్రాధాన్య మిచ్చారు. (పొకృతంకన్న సఠిస్క్యృతభాష బాగా వాడుకలో వున్నప్పుడే రామా యణ రచన జరిగిందని అది |కీ.పూ. 800-900 [ప్రాంతమని యాకోది నిర్ద యించాడు.

రామాయణకథ (పకిూత్మకమా ?

రామాయణకథ నిజంగా జరిగిండా లేదా అనటంలో చాల అభ్మి పాయ

భేదాలున్నవి. పురాతత్త్య సంబంధమైన ఆధారాళలేవిలేందే ఇది జరిగిందని అంగీక

లలి4 సంన్క్బాత సాహిత్య చర్మిత రించటానికి చార్మితకులు ఒప్పుకోవటం లేదు. కొందరు విమర్శకులు, చాగ్మితకులు మహాభారతకథ జరిగిందేకాని రామాయణకథ జరిగిందికాదని, కవి కల్పితమని అంటారు. మరికొందరు విమర్శకులు దీన్ని (పతీకాత్మకమైన కథగా అంగీక రిస్తున్నారు, వార్మీకి బౌద్ధ దశరథ జాతక కథను (గహించి (గీకు మహాకావ్యం ఇలియగ్‌ ఆధారంగా విస్తరింపజేసి కావ్యంగా రచించాడని వేబర్‌ అభ్మిపాయం,. (గీకు ఇలియడ్‌ (పభావం రామాయణ కావ్యంమీద వున్నదన్న వేబర్‌ అలి (పాభూన్ని వింటర్‌నిట్స్‌ నిరాకరించాడు. బౌద్ధమతం బాగా వ్యాపించిం తర్వాత బౌద్ధధర్మ (గ్రంథాలు [(వాయబడింతర్వాత రామాయణ రచన సాగిందనిః రాముని ప్యాత చితణలో బౌద్ధమత (ప్రతిపాదిత సౌమ్య ఉదార ఉదాత్త దయాగుణాలను చూడవచ్చునని కాని మొరుకువాడ్రైన వీరున్నికాదని, _పత్య కంగా వాల్మీకి బుద్ధుని సేరునిగాని బౌద్ధబోధనలనుగాని ఎక్కడా చెప్పకపోయినా ఆంత్మర్పవాహంగా బౌద్ధ ధర్మ నీతి సచ్చరిితల (_వభావాన్ని చూడవచ్చునని, ముఖ్యంగా రాముని పాతచ్చితణలో దీన్ని చూడవచ్చునని వింటర్‌నిట్ప్‌ అఖి (పాయం. వేఐర్‌ రామాయణ గాథను [పతీకాత్మకమని అంటాడు. అతని అలి (ప్రాయంలో సీత ఆర్యుల పపపాలక వృత్తికి (పతీక. ఆర్యోత్తముడై న రాముడు దానికి రవకుడు. ఆర్యులను ఎదిరించే ఆదిమజాతులు రాక్షసులు. రామాయణంలోని రాముడు, శ్రీకృష్ణుని సోదరుడు హలధారియైన బలకాముడు ఒక్కరే అని. వేబర్‌ అభ్మిపాయం. బఐలరాముడే రామునిగా రూపొందాడని ఆయన అంటాడు. దక్షిణ భారతంలో (బాహ్మణ బౌద్ధధర్మాలకుజరిగిన సంఘర్షణకు రామాయణగాథ వరిక ఆని టాల్‌ బాయస్‌ వీలర్‌ అభి పాయపడెను. లంకలోని బౌద్ధులు రాక్షసులుగొ చెప్పబడినారని బౌద్ధమకాన్ని స్వీకరించిన లంక మీదికి రాముడు దండె త్రిపోవటమే రామాయాణగాథ అని ఆశని అభ్మిపాయం. అర్యులు దక్షిణభారతం మీదికి చేసిన దండయ్యాతళల్లో మొదటి దండయాత కథయే రామాయణ కావ్యరూపం ధరించిం దన్న అభ్మిపాయాన్ని లాస్సన్‌ (పకటించెను. ఆర్య సంస్కృతి దక్షిణభారతంలో ముఖ్యంగా లంకలో ఎట్టా వ్యాపించిందో రామాయణగాథ చాటుతున్నదని వేబర్‌ కూడ అంగీకరించెను. బుగ్వేదంలో వున్న ఇంద వృతాసురుల కథ రామాయణ

లౌకిక వాజ్బయం 285 రూపాన్ని ధరించిందని యాకోబి మకం. ఆతని దృష్టిలో ఇందవృ్యతుల కథ కల్పిళం, రామాయణ కథ కూడ కల్పితమే. వృతుడు ఒక్‌ ఆసురుడు, ఇందుని నే (తువు, ఇం దుని ఆవులను దొంగిలించి ఆతడు సమ్ముదంలో దాచెను. ఇం[దుడు సరమ అనే కుక్కను ఆవుల జాడను కనుక్కునేటందుకు పంపెను, సరమ ఆవుల జాడను తెలుసుకొని ఇందునెకి చెప్పెను ఇం్మదుడు మరుద్దేవతల సవా యంతో వృ్య్యతుని మీద ఆకమణచేసి ఆతన్ని వధించి ఆవులను విడిపించెను. యాకోబి మతానుసారం రాముడు ఇందుడు సీత గోవులు. గోవులకు పత్తి ఇందుడు కదా! రావణుని కొడుకు ఇం్రదజిళ్తు అనటం సార్ధకంగా వున్నదని యాకోబీ అభివ పాయం, ఎందుకంటే ఇందున్ని జయించిన వృ్యతుడని ఆ పేరు సూచిస్తున్నది. మరుద్ధేవతలు వానరులు. సరమ ఆఅంజనేయంిగా ఈ కథలో మారింది. బుగ్వేద కథకు, రామాయణ కథకు యాకోబి సాధించిన సామ్యం [(పళంసనీయగా వున్నది కాని ఈ అభిపాయం సర్వజనాంగీకారమైంది మాతం కాదు. ఈ సామ్యం ఆం యుక్తి యుక్తంగాను లేదు.

దక్షిణభారతంలో వ్వాపించివున్న శకైదమతాన్ని వైష్ణవమతం జయించి విస్తరించటమే రామాయణగాథ పరమార్ధమం స్వామి _బహ్మవ ర్తనుడనే పండితుడు తలంచాడు. రావణుడు ?వభక్తుడు. రాముడు విష్ణువు అవతారం. రాముడు శివ ధనుస్సును విరచటం, పవసంాము) తేఎస్సును (గ్రహించటం దీన్నే సూచిస్తున్న దని ఆయన అంటాడు,

లంక అన్న పదానికి వ్యుత్చ త్త్యర్హం (6ళ40108)) లేదు. (బౌన్‌ తెలుగు నిఘంటువులో లంకకు ద్వేపమనే అర్థమియ్యబడందం యాకోబి. చెప్పు. సింహళానికున్న లంక అన్న సంజ్ఞానామమే ద్వీపమనే జాతిశామంగా. తెలుగులో మారిందని అభి పాయపడెకు... తెలింగ తీర [పాంతంలో డ్వీహెలు ఏీవి లేవని యాకోబి గురర్తించెను. తీర్య పాంతంలోని సమ్ముదంలో దడీపాచేవి లేవు సజచేకాం గోదావరి డెల్హా [ప్రాంతంలో ఆశేక ద్వీపాఎవంటి దిబ్బలున్నవి ఈ దిబ్బలకు లంకలశే పేక్తు [పసిద్ధంగా వాడుకలో వున్నవి. రామాయణంలో వెప్పబకిన అంక పీటిల్లోదే ఒకటి కావక్చుకు. దండకారణ్యం సింహళానికంటే ఈ [పాంతానికే దగ్గరగా వుంటుంది. రాశసజాతి యక నాగ గంధర్వ కిన్నర కింపురువు ఇతోపాటు పుంాణాలల్లో చెప్పబడుతుంటుంది. ఈ జాతులు (ప్రాచీనకాలంలో

296 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిశ [పాచ్య, ఈశాన్య దిళశలందున్నట్టుగా పురాణాలల్లోని కథనాన్ని బట్టి తెలుస్తున్నది. రాముని కాలంనాటికి ఈ జాతులు సముదతీర్మపాంతం గోదావరి, కృష్ణా డెల్టా భూములవరకు వ్యాపించివుంటవి. గోదావరికి చెందిన లంకల్లోనే నగరాలను నిర్మించుకొని వుంటారు. వాల్మీకి లంకను ఎన్నో చోల్లీ నగరంగా మ్మాతమే చెప్పటం కూడ గమనార్హం, రామున్ని పడవమీద నదిని దాటించిన గుహుడు గువ్యుజాతికి చెందినవాడు. రామననికి ఎంగిలిపండ్లు తినిపించిన ళబరి శబర (సవర్శ జాతికి చెందింది. ఈ రెండు జాతులు నివసించిన భూములు ఇప్పటి ఒరిస్సా ఆం్మధ (ప్రాంతాలే. రాముడు సీఠాలక్ష్మణులతో ఆ్మళమాన్ని నిర్మించు కొని నివసించింది గోదావరినదీ తీరంలోనే. కాబట్టి గోదావరీ డెల్టా భూమియే రామాయణంలో వర్జించబడిన రాక్షస రాజ్యమని చెప్పాలి. ఆతి సారవంతమైన గోదావరి కృష్ణా డెల్టా భూములు తప్పక అతి (పాబీన కాలంలోనే కృషి వాణి జ్యాలు (ప్రధానమైన జాతులకు నివాసభూమియై నాగరికతతో కూడివుంటవి. అతి 5 పావీన కాలంలో ఒరిస్సా, ఆం[ధ్యపాంకాలల్లో ఆటవికులు చిన్నచిన్న గుంపులుగా ఏర్పడి భౌగోళిక రక్షణ సరిహద్దుల గల చిన్న చిన్న భూములను తమ అధికారంలో వుంచుకొని పరిపాలన సాగించేవారు. ఒకొక గ్రాసారి ఊత్తరభూముల నుంచి వచ్చిన క్షతియ జాతి వీరులు ఈ ఆబవికగుంపుల మీద అదధికారాధి పత్యాలు వహిస్తూవుండేవారు. బుగ్వేదానికి చెందిన ఐతరేయ (వాహ్మణంలో ఆంధధ పుశింధ పుర మూతిబ మొదలైన జాతులు పేర్కొనబడినవి. వీరు దక్షిణ బెంగాల్‌, ఒరిస్సా, ఆం(ధకోస్తా (పాంతాలల్లో నివసించే జాతులవారే! ఆర్మధ పుశిర్యధ పురడ మూతిఐబమొదలైన ఆదిమ జాతుల మీద (కమ్మకమంగా వైదికమతానుయాయు లైన క్షతియ వీరులు ఆధిపత్యాన్ని సంపాదించుకోసాగారు. ధారతదేశం నుంచి నిరాశాతప్తులై న, రాజ్య నిరాసితులై న క్షత్రియ రాజకుమారులు దూర (పాచ్య భూములకు (సుమ తా, జావా, మలయేసియా, థాయిల్యాండు మొ నవి) పోయి అక్కడి రాజకుమూర్తెలను వివాహమాడియో లేక భుజబలంతోనో రాజ్యాలను స్థాపించి ఏలారు. ఆదేవిధంగా క్షతియ వీరులు భారతదేశ దక్షిణ భూములకు వచ్చి రాజ్యాలను స్థాపించి వుంటారు. అంటె పరిపాలిత (పజలు ఆదిమ వాసులే కాని రాజు, ఉన్న తోద్యోగులు మాతం విజాతీయులు ఆంటె ఉత్తర దేశానికి చెందిన క్ష్యతియులు. రావణాసురుడు (బహ్మకులంలో పుట్టాడని చెప్ప బడింది. వాలి ఇంమ్రని కొడుకు, సుగీవుడు సూర్యునికొడుకు ఇని చెప్పబడింది,

లౌకిక వాజ్ఞయం వతి? ఉన్నతకుల సంజాతుడైన రావణుడు దక్షిణ దేశంలో రాజ్మాన్ని వర్పురచుకొని వుంటాడు. సారవంతమైన గోదావరి డెల్టాలోని ఏదో ఒక లంకయే అతని రాజ్యమై వుంటుంది వైచికధర్మ విదూగులైన ఆతని రాజ్యపజలను రాక్షసులని ఆతన్ని రాక్షసరాజు అని అనివుంటాస. రాక్షసులు వై దికధర, శ్ర విదూరులు కాబట్టి దుర్మార్గులుగా చితింపబడివుంటారు. వైదికధర్మశన్నమైన ధర్మం, వర్ణాాశమ ధర్మానికి భిన్నమెన నైతిక జీవనవిధానం వారికి ఉండివుంటుంది. రావణుడు శాస్త్రవేత్తగా చెప్పబడినాడు. అతడు గొప్ప శివభక్తుడు కూడ. యజ్ఞయాగాది విధులు లేని శై వధర్మాన్ని రాక్షసులు అవలంబించి వుంటాడు. రాక్షన జాతి నైతి కంగా ధార్మికంగా భిన్నమైనది. విభీషణుని వంటి కరణాగతుల సహాయంతో ఆ భిన్నధార్మిక నైతిక విధానాలను జయించటమే రామాయణ కావ్యంలో చ్మితించ బడిందని చెప్పాలి. ఇటువంటి ధార్మిక స్రైతిక విధాాల మీద విజయమే కాక రామాయణంలో ఆదర్శవంతమైన గ ఎహస్థజీవిత విధానం చి(తించబడింది. వాళ్మీకి రామాయణ కథ ఆతడు చెప్పినట్టుగా తుచంప్పకండ జరిగి వుండక పోవచ్చును. కాని ఏదో కొంత సత్య సంఘటన మీదనే ఆతని కథ ఆధారపడి వుంటుంది. కావ్యకళ కొరకు ఆతడు చేసిన మార్పులు తప్పక బాల వుండి వుంటవి. [పభు ధర్మాన్ని, ఆదర్శ గార్హ స్థ్యజీవితాన్ని వాల్మికి భవ్యంగా చి[తించదలచుకొన్నాడు. సమాజానికి నీతి ధర్మశీల సదాచరణ మొదలైన వాటిని బోధించాలనే తపన ఫలి తంగానే ఈ కావ్యం పుట్టి వుంటుంది అటువంటప్పుడు వాల్మికి సత్య సంఘట నలల్లో ఏవో కొన్ని మార్చులను చేసివుంటాడనటమే సహజం.

రామాయణ మహాధార తాలల్లో ఏది ముందు?

(పాచీన భారతీయ సంపదాయాన్ననుసరించి రామాయణం మవోీభారతం కన్న (ప్రాచీనమైన రచన. రామాయణ కథ మహాభారతంలో చెప్పబడింది కాని మహాభారత కథగాని ప్యాతలుగాని రామాయణంలో ఎక్కడా చోటు చేసుకోలేదు. అంతేగాక రామాయణంలో వర్ణింపబడిన రాజకీయ పరిస్థితులు మహాభారతం కన్న (ప్రాచీనమైనవిగా కన్పిస్తున్నవి. మరియ. రామాయణంలో వర్ణింపబడిన భారతదేశం గాని దానిలోని రాజ్యాలు రాజులు గాని మహాభారతానికి పూర్వ మైనవని అనిపిస్తున్నవి. దక్షిణభారతంలో వానరులున్నట్టుగాను, అక్కడ

286 సంస్కృత సాహిత్య చ త నాగరికత _ వికసించనట్లుగాను వాల్మీకి వర్జనలనుబట్టి _ తెలుస్తున్నది, మహాభారతం నాటికి దక్షిణభారతంలో రాజ్కాలు వెలిసినవి. ఆ రాజులు కురుత్నేత యుద్ధంలో పాల్గొన్నారు. మహాభారతంలో యుద్ధ విధానం సైతం రామాయణంలో కన్న అభివృడ్ధి చెందినట్లు గోచరిస్తున్నది. ఈ కారణాలన్నిటి చేత రామాయణ మహాభారతం కన్న పూర్వ రచన అని చాటుతువి. భారతీయ సంపదాయాన్ననుసరించి రామ వతారం కృష్ణావతారం కన్న ముందు. దీన్ని అనుసరించి కూడ రామాయణమే ,[ప్రాచీనమైందని సమర్థింపవచ్చును. రామాయణమే మొదట రచింపబడిందని యాకోబి సమర్థించాడు. రామాయణం (ప్రభావంతోనే మహాభారతం మహా కావ్య రూపాన్ని ధరించిందని అతని అభి (పాయం, కొని చాలామంది ఆధునిక (పాద్య పాళ్చాత్య విమర్శకులు రామాయణమే ఆర్వాచీనమని తలంచారు. రామున్ని దేవునిగా భావించటం కృష్ణున్ని దేవునిగా కొలవటం కన్న చాల తర్వాత ఆరంభమైందని బారి తక విమర్శకుల అభి (పాయం. మహాభారతంలో చెప్పబడిన కథలు కొన్ని చేదమతం బాగా (పచారంలో వున్నప్పటివని, రామారపణంలో వేద (ప్రతిపాదిత మతం ఎక్కడా కనబడదని, జనకుడు ఉపనిషతుల్లో (వసిద్ధమెన రాజు అని కాబట్టి రామాయణం మహాభారతం కన్న ఆర్వాచీన రచన అని వింటర్‌ నిట్బ్‌ అభ్మిప్రాయం. లోకంలో (ప్రచారంలో వున్న రామ సంబంధ కథలే బౌద్ధ జాతక కథకు వాల్మీకి రామాయణ కథకు ఆధారమైనవని వింటర్‌ నిట్‌ అంటాడు. వేద సంబంధ కథలే రామాయణ కథా రూపాన్ని ధరించినవనీ వేబర్‌, యాకోవీల అభి పాయాన్ని బట్టి వేదకాలానికి, రామాయణ కాలానికి చాల వ్యత్యాసం వున్నదనడానికి వీలున్నదని వింటర్‌ నిట్బ్‌ అంటాడు. మహాభారతంలో రామాయణ కథ వుండటంచేత, హరివంళంలో రామా యణ నాటక | పసక్తి వుండటంచేత మహాభారతం ఆర్వాచీనమని చెప్పటానికి వీల్లేదు. రామాయణం యొక్క [ప్రాచీనతను నిరూపించటానిక్తే ఎవరో రామాయణ కథను దానిలో చేర్చివుంటారు. మహాభారతం నిరంతరంగా పెరుగుతూవచ్చింది. (శ్రీః శ॥ 2 వశ॥ నాటికది (వస్తుత రూపాన్ని సంతరించుకొన్నది. మహాభారతం తుదిరూపాన్ని ధరించక ముండే రామాయణ రచన జరిగింది. ఆంటే రామాయణ రచన తర్వాత కూడ మహాభారతంలో (ప్రక్షిష్తాలు చేరుతూనే వున్నవి. రామాయణ రచన తర్వాతనే మహాభారతం తుదిరూపాన్ని చిద్దుకోవటంచేత మహాభారతం ఆర్వాచీనమనే వాదం బయలుదేరిందేమో! మహాభారతంలోని రామోపాఖ్యానం

లౌకిక వాజ్బ్యయం ల2$9 పూర్తిగా ఎటువంటి మార్పులు లేక వాన్మీకి కథనే అశుసరిస్తున్నది. ఎన్నో వాల్మీకి శ్లోకాల భావాలు మహాభారతంలో వున్నదున్నట్లుగా దింపబడినవి. దీన్ని బట్టీ వాల్మీకి వ్యాసున్ని అనుకరించాడని కాక రామాయణం బాగా (పచారం పౌందింతర్వ్యాత ఎవరో వాల్మీకి కథను మహాభారతంలో చేర్చి వుంటారని అనాలి. హోమ్కిన్స్‌ అభ్మిపాయంలోను రామాయణమే ఆర్వాచీనం. రామాయణం ఏక స్యూతంలో వుండి చక్కని కావ్యశిల్పం కలిగి వుండటమే దీన్ని సమర్థిస్తున్నదని అతను అంటాడు. మహాభారతంలో శ్లోరాలతోపాటు అక్కడక్కడ గద్యం (పయోగింపబడింది. ఈ రచనా విధానాన్ని ఐట్టి మహాభారతమే (ప్రాచీనరచన అని. నిర్ణయించవచ్చునని ఓల్జెన్‌బెర్ల్‌ అంటాడు ఒకౌక్కచోట మహాభారతభివ వైదిక గద్యానికి దగ్గరగా వున్నదని వింటర్‌నిట్బ్‌ గమపించి మహాభారతం (ప్రాచీన రచనగా ఆంగీకరించాడు.

మహాభారత కథా సంఘటనల కన్న రామాయణ కథా సంఘటనలు [పాచీనమైనవని వాల్మీకి ఆచి దృవ్దిలో వుంచుకొని కథను, కథలోని పరిస్థితులను ఆయుధాది విశేషాలను, సామరిక పద్ధతులను వర్ణించటానికి (పయత్నించాడేమో. అందుకే దీనిలోని యుద్ధవిధానాలు చాల (ప్రాచీనమైనవిగా కన్చిస్తున్నవి.

మహాభారతం ఆలంకారిక శైలిలో కావ్యరూపంలో లేదు జయేతిహాసం వేదాలల్లోని నరాశంసి గాథలకు దగ్గర ఇ వున్నది. అదీగాక మహాభారతం (ప్రధా నంగా ఇతిహాస రచన: రామాయణంలో 3౩ లి ఆలంకారికమైంది. దీనిలో కాప్య సామ్మగి అంతా ఏకతితమైంది. ఉపాఖ్యానాలు, ధర్మ నీతి బోధనలతో మహా భారతం పురాణాల రచనా విధానానికి దగ్గరగా వున్నది. కాబట్టి రామాయణమే ఆదికావ్యమని వాల్మీకియే ఆదికవి అని ఆంగీకారయోగ్యమైంది. మహాభారతంలో కన్న రామాయణ కథాసంవిధానంలో ఐక్యత కన్పిస్తున్నది. భాష కవిత్వం ఛందస్సులల్లో పరిపూర్ణత కన్పిస్తున్నది. భావ్మపకటనలో గల వకోక్తి నైపుణ్యం మహాభారతంలో రామాయణంలో వలె లేదు. రామాయణంలోని కావ్యకళశయ తర్వాత కాళిదాసాదుల చేతిలో వికసించి స్థిరపడింది.

" మహాభారతం, రామాయణాలలో చ్చితింపబడిన సామాజిక పరిస్థితులు

విభిన్నంగా వున్నవి. మహాభారతం కకాసంఘబనలు మధ్య, పశ్చిమ భారత

క. జ లాం లాతంలకిలనారంంంంతుు లుం టను న. | వశ నసంయల్యాత హాపాత్య చకిత

[1

1. వాష్యువి స్తవతింతో. విండివున్న మా చావలో ఒక మోటార్రైవ అవికపిత వాగరికశ న! చిచువయినా. వామాయణంలో వకమెశమైన గొవ్చవావెకత కచ్పిమ్తున్నరని .! వలు ఇద”ను. మవాబాంతావికి ంగకూమి మర్యహన్చిమ రారఆచేశంకాగా రామా

స చావక వంగటామి తూద్చు. దక్షః భారతివేశమి. మహాభారత వాగవికతకు . వామాయం ఛా. వతు బాం ఆంతిరం పున్నమి. అయితే హామ్మంతా పపేలిస్తే

ం కనమెంచే. మము వాలచవాస్నాఐిద్రి _హైంతమేవాన్నెవాడ్డీ కామ్య మ కియలేదాన్నవ్టి

"ఈ. ఎచ్పెతెంచని. చెప్పుమమ్చెముం వామాయంణంతో యూదులు అంత అభివ్యష్టై వమ . కేల మొదక చూడ చతవాన.. కీనుకుందె వామాయణం. ఆరాచీన కచవ అవి ||| తేలెలము.. న మ్యక్తుకాకదిత ఉవ్చెవలను కచ్చెవన్హగం రామాయణకశ భారతదేశం వలు ల మెచేలన్నుము అకిశి కాం _హైంతమేదాలముంత్రీ ఎన్నో చాహం. పంతరంతు కామె బావవమాఎటో వన ఆప్తికివాప్తికి మఠాల _వలావాలముంట్డి పాంతయ వామాయణానిశి పవకితమైంద్‌... బౌప్టహహిత్యింలో మశిరనతాలకవథ. ప్రేమతో వామాయవనిని మాహాంతినవచండి అన్నివ్మ్నువ. బౌన్టనాతకికత. ఆయిన మయరథ | వాణికి ఇన్జైము కౌవముకుం ఈక కూతియ వుస్టారు- కాముకుల పేను వామంచ్యువాలు | వ చచ మవదావవచివన వమ వాబ్యమేఅకొమినని. మె వత్రుము అవేవంచదా ము.

లౌకిక వాజ్బయం లి41 ర్లామలక్ష్మణులతోపాటు వారి చల్లేలు సీత కూడ పోయెను, దశరథుడు 18 సంవ తరాలకు మరణిసాడని జ్యోతిషులు చెప్పారు. కాని 8 సంవత్సరాలకే అరడ్సి మరణించెను. భరతుడు ఆరణ్యానికి పోయి తండి మరణవార్తను రామనిక్‌ విని వీంచెను. రాముడు నిర్వికొరచ్చిత్తంతో ఆ వార్తను వినెను. స్థిత పజ్జుడెన రాముని శీలాన్ని చ్మితించటమే ఈ కథ _పధానోద్దేగం. భరతునికి రాముడు తన పాదుకల నిచ్చి వీటిని రాజస్టానంలో వుంచమని, తీ సంవత్సరాల తర్వాత తాను వచ్చి రాజ్యభారాన్ని [గహిస్తానని చెప్పి పంపించెను. తం్కడి ఆదేశానుసారంగా. 18 సంవత్సరాల ఆరణ్యవాసాన్ని పూర్తి చేసుకొని రాముడు సీఠాలక్ష్మణులతో వారణసి త్రిరిగి వచ్చెను. మంతులు సీతను రామునికి పట్టపురాణినిచేసి రాజ్యాఖభి షేకం చేసిరి, తర్వాత రాముడు 16,000 సంవత్సరాలు-రాజ్యం చేసెను.

కైన సాహిత్యంలోను రామాయణ కథ బాల [పాధాన్నం వహించిశిదీం విమలసూరి (క్రీశ. ఏన ఫ్ర అన్న జైనకవి మహా౮ష్ట్ర పాకృతంలో రోమా యణ కథను “పఉమసేరక్‌” ఆనే కొవ్యంగా రచించాడు. దాన్ని అధారంగా కన్నడభ్దాప్తల్టో నాగచర్యదుడు రామచందచర్శిత పురాణాన్ని రచించాడు. “పఉమచర్య” లో రామాయణ కథ చాలమట్టుకు వాల్మీకి రామాయణ కథను పోలివున్నా కవి జైనధర్మానుగుణంగా మార్పులను కూడ చేసాడు. దశరథునికి నలుగురు భార్ధులనుట. నలుగురికి నలుగురు కుమారులు జన్మించుట, రాముని న్మిష్కమణ తర్వాత దశరథుడు జినదీక్షను పొండుట, జనకునికి సీత, భా మండలుడన్న కవలలు జన్మించుట, ఒక రాక్షసుడు (పభామంగడలున్ని ఎత్తుకొని పోవటం, (పభామండలుడు సీతను వివాహమాడదలచి చెల్లెలని తెలుసుకొని ఊర డిల్లటం, లక్ష్మణుడు దండకారణ్యంలో ళ్యతుందముని కూతురు జితవద్మను వరించి వివాహమాడటం, రామని చేతిలోకాక లక్ష్మణుని చేతలో రావణుడు చచ్చుట, గర్భవతి ఆయిన సీతను ఆమె దాయాదవర్గంలోనివాడే (అంటే వాల్మీకి కాక) రక్షించటం, పత్మివతను తృజించిన రామునిమీదికి లవకుభులు యుద్దానికీ పోవటం, నారదుడు ఆ కవలలు రాముని బిడ్డలే అని తెలపటం మొదలైన

ఇ న చ్‌లడో 0.

అవాల్ముక సంఘటనలు పఉమచర్యలో ఉన్నవి. బైనధర, గంలో ఆపింసాసిద్ధాంతం చాల [పధానమైంది. అహింస్మావతంచేత కర్మ నశిస్తుంది. కర్మక్షయంచేత నిర్వాణం కలుగుతుంది. రామునలో కర్మషయాన్ని కవి చ్మితించి అతన్ని

లలి సంస్కృత సాహిత్య (చరిత స్థిత్మపజ్ఞలక్షణాలు కలవానిగా చితించాడు. అందుచే రావణున్ని రాముడుకాక్‌ లవ్మణుడు చంపినట్టుగా కవి కల్పన చేశాడు. ఇదిగాక రవి సేనుడన్న జైనకవి సంస్కృతంలో రామాయణాన్ని (వాసెను. దీనిలో సీత రావణుని కూతురు. దీనిలోను రాముడుకాక లక్ష్మణుడే రావణున్ని చంపుతాడు.

రామాయణ కథ టిబెట్‌, చైనా, మంగోలియా, జపాన్‌, థాయిలాండ్‌, శంపూచియా, బర్మా, సింహళ, ఇండోనేషియా వంటి సుదూర దేశాలకు వ్యాపిం చింది. ఆయా దేశాలల్లో కథ ఆయా ఆచార వ్యవహారాల కనుగుణంగా మారుతూ వచ్చింది. ఆయా దేశాల జొనపద కథల, ప్మాతల [ప్రభావం కూడ రామాయణ కథ, పాతల మీద కన్నిస్తుంది. ఉదా॥కు కంపూచియాలో వ్యా ప్రిలోవున్న రామాయణ కథలో సీత రావణుని కూతురు, మారీచుడుకాక ఇందుడు బంగొరు లేడి రూపాన్ని ధరించి వస్తాడు. స్ముగీవుని కన్నీటి ధారలచేత ఏర్పడిన నదీ [పవావిన్ని అనుసరించి వచ్చి రాముడు అతన్ని కలుసుకుంటాడు. హనుమం తుడు రామునికిని “*నన్‌బెన్‌సీ"” అన్న స్త్రికిని పుట్టిన కుమారుడు, సేతువు నిర్మాణానికి ఏడు సంవత్సరాలు పట్టింది, రావణుని బొమ్మను చి(తించటంచేత సీత రామునిచేత త్యజింపబడెను-_.ఇటువంటి విచ్శిత కల్చ్పనలెన్నో దేశాంతరాలల్లో వ్యాపించి రామాయణాలల్లో కన్పిస్తున్న వి.

వాల్మీకి రామాయణ కథను, కథా ఘట్టాలను తీసుకొని తర్వాత సంస్కృత కవులు, దేశభాషా కవులు కావ్యాలుగా, రూపకాలుగా రచించారు. అట్లా కావ్య, రూపకాలుగా మార్చుకొనేటప్పుడు ఆయా [(ష్మకియలకు అనుగుణంగా మార్పులు చేశారు. అంతేగాక సమకాలిక నీతిధర్మాల కనుగుణంగా, (పజల అభిరుచిని ఆనుసరించి, ఒక్కొక్కసారి అద్భుత చమత్కార సాధన కొరకు కథలో మార్పులు, చేర్పులు చేస్తూవచ్చారు.

ఆధ్యాత్మ రామాయణం

ఆధ్యాత్మ రామాయణంలో సీతకాక మాయసీత రావణునిచేత చెరగొని పోబడుతుంది.. సీత పవ్మితతను కాపాడేందుకే ఈ కల్పన చేయబడింది. “హెలెన్‌” అన్న (ప్రసిద్ధ (_గీకు నాటకంలో నిజమైన హెలెన్‌ ట్రాయ్‌కు తీసుకొని పోబడినట్లుగా కాక, [టాయ్‌ యుద్ధం జరిపించాలనే ఉద్దేశంతో దేవతలు మాయా హెలెన్‌ను సృష్టించి పారిస్‌ చేత తీసుకొని పోబడినట్టుగా కల్పన చేయబడింది. యుద్ధం జరుగుతున్నప్పుడు నిజమైన హెలెన్‌ ఈజిప్టులో వుంటుంది. యుద్ధమంతా

లౌకిక వాజ్బయం లిశత్తీ అయిపోయింతర్వాత హెలెన్‌ భర్త మెనిలస్‌ (టాయ్‌ నుంచి వస్తూ ఓడ విరిగి ఈజిప్టు చేరుకొని ఆగవికుల చేతిలో చిక్కుకొని నిమైన హెలెన్‌ సహాయంతో రక్షింపబడుతాడు. అక్కడి నుంచి వాళ్ళిద్దరు పారిపోయి స్వదేశం చేరుకొని సుఖంగా వుంటారు. నైతికసూూతం కొరకు (గీకు కవులు ఇట్లా మాయాప్మాతలను సృష్టించటమున్నది. అదే విధంగా ఆధ్యాత్మ రామాయణంలోను మాయాసీత ప్మాత సృష్టి చేయబడింది, రామాయణ లోక్మపియత్వం

థధారతదేళంలో ఏ దేశ భాషలోనైనా రామాయణ కావ్యానికిగాని, రామా యణ కథకుగాని ఉన్నంత లోక్కపియత్వం మరిదేనికి లేదు. రామాయణ కథ దేళభాషల్లోనే కాదు సంస ఫతంలోనే ఆనేక కవులదేత కావ్య నాటకాలుగౌ (వాయబడి లోకాదరణను పొందింది. మానవ, [(పభుధర్మాంకు రాముడు, సోదరధర్మానికి భరత లక్కుణులు, సతీధర్మానికి సీత ఆదర్శము రులగా గుర్తించని సంఘం, జాతి భారతదే/ంలో లేదు. రామాయణ కథనేకాక రాముని పూర్వుజుల ధర్మచరి[తలను కాళిదాసు రఘువంళ మహాకావ్యంగా రచించాడుం వాల్మక భాష, కవితా (ప్రభావాలు కాళిదాసు మీద పున్నవనటం సర్వసువివితం. రామాయణ కథ సేతుబంధ. భట్టి, జానకీహరణం వంటి కావ్యాలుగా రచింప ఐడినవి. ఇక రామాయణ కథ రూపకాలుగా (వాయబడింది. అవి లెక్కలేనన్ని విగా వున్నవి. వాడిలో [పముఖమైనవి- (ప్రతిమ, అభిషేక, యజ్ఞఫల, మహావీరచరి త, ఉత్తర రామవర్శిత, ఆనర్హ రాఘవ, బాలరామాయణ, (పసన్న రాఘవ మొదలై నవి. వీటిల్లో ప్మాతచ్మితణ, రసపోషణ, నాటకీకరణల కొరకై కవులు ఎన్నో మార్పులు చేసారు. భోజలష్మణకవులు రామాయణాన్ని చంపూకావ్యంగాను (వాసారు. అంతేగాక వాల్మీకీ రామాయణకావ్యం తర్వాత అనేక కవుల కావ్యా లకు మూల పేర ఆఅయిందనటంలో సందేవాం లేదు.

భారతీయ ధార్మికనై తిక గార్హస్థ్మ్య జీవితాలకు రామాయణం అద్దం పడ్తున్నది. మాతాపితల, సోదర, మ్మిత, సేవక, పరిజన, పతిపత్నీ ధర్మాలను ఈ కావ్యం వ్యంగ్యం చేస్తున్నది. రామాయణం భారతీయ గృహస్థాశమ ధర్మాన్ని బోధిండే మహాకావ్యమని బర్జేవ ఉపాధ్యాయ పరిగణించారు. గార్హ స్థ్యృజీవితంయొక శ్రా ఆదర్శ పూరితమైన ఉజ్జ్వల చ్మితణ మనకు దీనిలో కన్పిస్తున్నది. హిందూమతం ఇతర మతాలవలె నైతిక విలువలను టోధించేమతం కాదని పాళ్చాత్యులంటారు. కాని

లశీథ సంస్కృత సొహిత్య చర్మిత రామాయణ మవాోభారతాలు వారికి లౌకిక జ్ఞానాన్ని. న్రైతిక ధార్మిక విలువలను బోధించే మహా[గంథాలు. యుగయుగాలుగా జాతి చర్మితను చక్కదిద్దే రామాయణ మహాకావ్యాన్ని ఏదో ఆధునిక ఆర్థిక విలువల యాంత్రిక పరిశమల నడుమ లేచిన సిద్ధాంతాలను ఆదర్శంగా పెట్టుకొన విమర్శించటం ఆంత సమంజసమైన పనికాదు. జాతీయ కావ్యాలకు విపరీతార్థాలను చెప్పీ పజలను 'పెడ్మతోవలను పట్టించటం ఏమ:త ఉచితం కాదు. రెండవ [పపంచ యుద్ధం తర్వాత పాళ్చాత్య దేశాలల్లో ధార్మిక, నైతిక, గార్హఫ్థ్య బీవిత విధానాలల్లో చాలా మార్పులు వచ్చినవి. “వాటిని ఆధారంగా, న్ర్రీ పురుషుల స్వేచ్చా జీవితం ఆదర్శంగా రామాయణాన్ని దుయ్యబట్టటం ఉచితం కాదు. రామాయణ మహాకావ్యత్వం

రామాయణం సంస్కృతంలో ఆదికావ్యమనటంలో ఏమి సందేహం లేదు. మూల మహాభారతం నరాశంసిగాథ రూపంలో వున్న ఇతిహాసకావ్యం. తర్వాత దానిలో అనేక ఉపాఖ్యానాలు, ధర్మోపదేశాలు చేర్చబడి బృహ్మదూపాన్ని ధరించి ఒక్‌ పురాణ రూపాన్ని ధరించింది. ఏకస్తూతత అనే కావ్య (పధానతతత్త్యం దానిలో లోపించింది. కొవ్యకళ చాలామట్టుకు మృగ్యమైంది. కాని ఎడారిలో ఒయాసిస్సుల్హాగ మహాభారతంలో అక్కడక్కడ కథాకథనచాతుర్యం, వర్ణనలు, ' ఆలంకారిక శెలి లేకపోలేదు. కాని అవి దానికి మహాకావ్యరూపాన్ని సంపూర్ణంగా ఇయ్యలేకపోయినవి. అంతేగాక దానిలోని కథ దాయాదుల నడుమ జరిగిన రాజ్యవిభాగ సంబంధ కథ. చాల విశాలమైంది, అనేక ప్మాతలు దానిలో వున్నవి. దొనిచేత కథ ఒక మహారణ్యం వలి కన్పిస్తున్నది. రామాయణంలో ఎలె విభావానుభావాదుల చేత పోషింపబడిన (వధాన రసంతో, అవాంతర కథలు ఎక్కువగా లేక ఆద్యంతం సంఘటనలతో ముందుకు నడుస్తున్న ఫలోన్ముఖమైన - వస్రైక్యత గల [ప్రధానకథ మహాభారతంలో లేదు. ఈ గుణాలన్నిటిని కలిగిన రామాయణం సంస్కృతంలో [పష్మపథమ కావ్యంగా నిలుస్తున్నది.

రామాయణంలో [పధానరసం కరుణరసం, అసలు రామాయణ కొవ్యో త్చత్తి కరుణం నుంచే ఉద్భవించింది. రామాయణంలో ఆరంభంనుంచి అంతం వరకు కరుణరసం అభివ్యంజితమై వుస్నది. సందర్భానుకూలంగా శృంగార, పీర, ఆద్భుత, వోస్య, రౌదాదులు పోషింపఐబడినవి. రామాయణం రసాళి వ్యక్తికే (పాధానృమిచ్చింది. ఇక ధార్మిక న్లైతిక విలువలను అది బోధిస్తున్న దంటెి ఆది కాంకాసమ్మీత రూపంలోనే, మహాభారతం కాంతాసమ్మితతంర్వగా

లౌకిక వాజ్బయం వకీర్‌ కాక మి[తనమ్మిత రూపంగా వుందని చెప్పాలి. మహాభారతంలో రాజకీయాలు, ఎత్తుకు పైయెత్తులు వీటికే ప్రాధాన్యం. మహిభారతం మనస్సును ఆలోచించేటట్టు చేస్తుంది. రామాయణం హృదయాన్ని కదిలించివేస్తుంది. రామాయణ శై లి

వాల్మీకిశై లి _ససాదగుణభరితమైంది. ఆతనిశ్రైలి వస్తురస వ్యంజకంగా వున్నది. లలిత సరవపదాల కూర్చు వార్మికి (ప్రత్యేకత. వాల్మీకి కవిత్వ మంతా ధారాకుద్ధితో మాధుర్య భరితమై పాఠకులను అలరిస్తున్నది. సందర్భానుకూలంగా వాల్మీకి ఉపమ, ఉత్పేక్ష్యు రూపకాద్యలంకారాలను (పయోగించాడు. ఆక్క డక్కడ అ్మపయత, సంగా (వయోగింపబడిన ళబ్దాలంకారాలు కవిత్వానికి శోభ నిచ్చినవి. వస్తువర్జనలల్లోను వాల్మీకిది ఆందెవేసిన చేయి. ఆతడు చేసిన బుతు వర్ణనాదులు మనోహరాలైనవి. ఏ వస్తువును వర్ణించినా కనులకు కష్లేట్టుగా (పసన్న శైలిలో వాల్మీకి వర్టించాడు. సరళ శ్రైలిచేత అతని కవిత్వం కవిళా గుణాన్ని పొగొట్టుకోలదు. పుర, ఉద్యాన పర్వత, అరణ్య, బుతు,చం[దోదయ, ఆమ, యుద్ధాది వర్ణనలు తర్వాత మహాకావ్యాలకు ఆదర్శమైన వర్ణ్య వస్తువు లైనవి. ఈ వర్ణనలన్ని సహజరమణీయంగా వున్నవి. కవిత్వమంతా రసప్పావిత మైంది.

రామాయణంలో సమకాలీన నమాజ చితణ

రామాయణంలో రాముని సచ సరిత చ్మితణ (పధానంగా జరిగినా ఆయా చోట్ట సమకాలిక సమాజ చ్మితణ కూడ లభిస్తున్నది. సాంస్కృతిక, ధార్మిక, నైతిక, రాజనైతిక, ఆర్థిక సంబంధ సమాజ స్వరూపాన్ని వాల్మీకి అనేకచోట్ల చ్మితించాడు. (ప్రాచీన భారతదేశంలోని సౌహార్డు, పకోపకారాలతోకూడిన (పజల జీవితాన్ని రామాయణం గొప్పగా చితిస్తున్నది. (పాచీశ కాలంలో భారతదేశంలో కుటుంబ వ్యవస్థ, జీవన విధానాఐగు తెలుసుకోవటానికి రామాయణం ఆదర్శమైన (గంథం, రాజనీతి, సమకాలిక రాజకీయాలు [వధానంగా మహాభారతంలో చితింప బడెను. రామాయణంలో గార్హస్థ జీవితంలో? నీతి ధర్మాలు చ్మితింపబడినవి. పితృవాక్చరిపాలన, మిత్మ భాతృ పేమ, పతిపత్నుల (పేమస్నేవోలు ఎట్టాంటివో రామాయణంలో చెప్పబడినవి. భారతీయుల నిస్స్వార్థమైన, కాంషారహితమైన మానవ పేమ, అతిథి పేమలను వాల్మీకి ఎంతో బాగా చిితించాడు, రామాయ ణాన్ని చదివిన విదేేయులకు. భాాలీయుల సమాజ, కుటుంబ జీవన్మకమం సుబో

సంస్కృత సాహిత్య చరిత

ధకం కాగలదు. జాతి హృదయాన్ని బంధించి కావ్యరూపంలో పెట్టిన వాల్మీకి థన్యుడు. అందుకే ఆతడు మనకు కాశిదాసువలే (పియమైనవాడు, జాతియొక్క నాడిని తెలుసుకొని స్పందింపజేసే శక్తి వారిద్దరికున్నది. ఆటువంటివారే జాతీయ కవులనబడ్డారు.

రామాయణ కొలంలో సమాజం ధార్మిక (పవృత్తి కలది. సత్యవాక్చరి పాలన వారి [వధాన కర్తవ్యం. ముఖ్యంగా రాజు సత్యధర్మాలను అనుష్టించే వాడుగా ఉండాలి. రాజు (ప్రజలకు ఆదర్శంగా నిలవాలి. అప్పుడే రాజ్యం సుఖ సంతోషాలతో కూడివుంటుంది. రామాయణ కాలంలో న్ర్రీలకు గౌరవ సన్మానా లుండేవి. అన్ని ధర్మకర్మానుష్టానాలు భార్యతో కలిసే భర్త నిర్వహించేవాడు. కుటుంబంలో న్తీదే [1పధానప్యాత. స్రీలు ఆ కాలంలో ధర్మపరాయణలుగా, సీతికుళలురుగా, పాండిత్యం కలవారుగా ఉండేవారు. పతి సేవయే స్త్రీకి పథమ కర్తవ్యం. పఠ్నికి సుఖసంతోషాల నియ్యటమే భర్త [పథమ ధర్మం. కాని ధర్మానుహ్టాన సమయంలో భర్త భార్యాప్యుతులు అనే మోహాన్ని త్యజించి కఠోరంగా (వవ దర్తించగల నియమపాలనాళ క్రి వారికుండేది. . త ల్రిదం[ డులకు సంతానం మీద ఆతివాత్సల్యం, సంతానానికి తల్చిదం[డులమీద ఆతి భద్రి గౌరవా లుండేవి. బహుభార్యాత్వం [ప్రచార ౦లో లేదని చెప్పలేము. కాని పురుషని పరస్త్రీ వ్యామోహం సంఘంలో గెరసింపబడేది. వైవాహిక జీవితాన్ని సుఖమయం చేసుకోవాలంటే భార్యాభర్తల నడుమ [పేమ వుంటే సరిపోదు. ఒకరిమిద ఒకరికి విశ్వాసముండాలి. త్ర్రీలకు భర్తలను వరించే హక్కు వుండేది, కాని గాంధరం (ప్రణయ వివాహాలున్నట్లు కన్పించదు.

బుషులు, మునులు ఆర ణగపాంతాలల్లో ఆ్మశమాంను ఏర్పరచుకొని నివసించేవారు. వారి కర్మానుషహ్టైనాదులు స్మకమంగా నడిచేటట్టుగా చూసే బాధ్యత రాజుపై వుండేది. యుద్ధంలో ధనుర్చాణాలే [ప్రధాన ఆయుధాలు. ఎక్కువగా రథ ధట సైన్యమే వుంచేది, (పయాణాదులకు రథాలనే ఉపభూగించేవారు. రాజు పురోహిత మంతుం సహాయంతో రాజ్యాన్ని పరిపాలించేవాడు. రాజు యధేష్టగా ఆచరిఐచేవాడు?దు. [పజాభిమతానుసారంగా ఆతడు నడుచుకోవలసిపుండేది. ఈ విరంగా రామాయణ కాలంనాటి సమాజం అన్నివిధాల ఉన్నతదవలో వుండి సుఖకాంతుఎతో వుండేదం తెలుస్తున్నది. ఇదంతా వేదరచనాన-రరపు ఉపనిష త్కాల సంస్కృతికి దగ్గరగా వున్నట్లు గోచరిస్తున్నది.

మహాకావ్యాలు

కావ్యోత్ప _త్తి-వికాసాలు

వేదాలల్లో కొన్ని సూక్తాలల్లోనే మనకు ఆదిబుషుల కావ్యహృదయం గోచ రిస్తున్నది. కతిపయ అలంకారాలతో కూగిన హృదయ రంజకాలైన భావాలు, వస్తువర్ణనలు వేదాలల్లో వున్నవి. వేదాలల్లో కేవలం ధార్మిక, తత్త్వ సంబంధ విషయాలు లేవు. వేదకాలం నాటి దేవతలు చాలా మట్టుకు (పకృతిళక్తులే. ఈ (పకృతి శక్తులను స్తుతించేటప్పుడు బుషులు నీరసమైన శష్కమైన భాష, భావా లను కాక అలంకారాలతో కూడిన సరసమైన రమణీయమైన కావ్యశై లిని [పయో గించారు. బుగ్వేదంలోని ఉషస్సూక్తం ఆదిబుషుల ఉన్నత కవిళా (వతిభకు చక్కని ఉదాహరణగా నిలుస్తున్నది. అదేవిధంగా నరాశంసి అనబడే బుక్కుల ట్లోను; ఉదారులైన రాజుల స్తుతులల్లోను ఆందమైన కావ్యశైలి కన్పిస్తున్నది. తర్వాత (బాహ్మణ [గంథాలల్లోను ఆయా రాజుల జీవితసంఘటనలు కావ్య శె లిలో, సరసకవిత్వంలో (వాయబడినవి. ఐతరేయ [బావ్మణంలోని శునక్శ్మేపాది ఆఖ్యానా లల్లో ఇటువంటి కావ్య గుణాలను దర్శించవచ్చును. వేద [బాహ్మణాదుల్లోని ప్యాతలను, ఆఖ్యానాలగు. ఆధారంగా గహించి లౌకిక సంస్కృత కవులు కావ్య నాటకొలను రచించారు. ఉదా॥కు కాళిదాసు వి కమోర కీయ నాటకం. వేదాదు ల్లోనే సరససుందర_ భావాలతో కూడీన కావ్యశై లి కన్పిస్తున్నా సంస్కృత సాహి త్యంలో కావ్యరచనా సంప్రదాయం వాల్మీకి రామాయణంతో ఆరంభమౌరున్న ది. రామాయణం కన్న ముందు మహాభారత రచన జరిగంది. కాని మహీభారతం వివిధ యుగాలల్లో జరిగిన (పక్షిప్తాలతో అనంతంగా పెరుగుతూ వచ్చింది. కొంత రకు కావ్యత్వంవున్నా దానిలో పుఠాణ ధర్మనీతి శాస్తాదుల లక్షణాలు య పాధాన్యం వహించినవి. మరియు ఆది అఖ్యానోపాఖ్యానాలతో విశాల కాయాన్ని సంతరించు కొన్నది. ఈ అఖ్యానోపాఖ్యానాలు తరువాతి కవుల కావ్యవస్తువులకు మూల (సోతస్సుల్తై నవి వఏకనాయక్షా శీతమైన ఆవ్యంక,0 వస్తుసమైక త కలిగి ఆంగాంగి రస పోషణలుగల కావ్యాన్ని రచించే పథ వాాకే రామాణయణంతోనే ఆరంభ మైంది. ఇతివృత్త నిర్వహణలోను కావ్య శై లిలోను మహాభారతం కాక వాల్మికి రామాయణం ఆదర్శమైంది. రామా యణంలో సరసకవిత్వం, (వకృత్యాది వర్ణనలు,

ర5్‌0 సంస్కృత సాహిత్య చరిత సుందర లి, ఛందోరామణీయకత కావ్యేతివృత్తానికి పోషకాలై నవి. భావానుగుణ మైన, రసానుగుణమైన భాషను శైలిని వాల్మీకి [పయోగించాడు. ఈ గుణాలే తర్వాత కావ్యకవులకు ఆదర్శాలై నవి.

బౌద్ధమళ వ్యా ప్రీతో, శకుల దండయా[ తలతో సంస్కృత పురోభివృద్ధి ఆగిపోయిందని తర్వాత కుషాణులు భారతదేశంలో రాజ్యాన్ని సుస్థిరం చేసుకొన్న తర్వాత వారి ఆస్థానంలో సంస్కృృతభాష,- సాహిత్యాలు పునరుజ్జీవితాలై నవని మ క్స్‌ముల్లర్‌ వంటి పాళ్చాత్య విమర్శకులు అభ్మిపాయపడినారు. లౌకికసంస్కృృత సాహిత్మవికాసం కుషాణులతోనే ఆరంభమైందని వారంటారు. వాల్మీకి తర్వాత వెలసినకవి ఆళ్వఘోషుడు అని ఆభ ప్రాయపడినట్రయితే ఈ వాదంలో కొంత సత్యమున్నదని చెప్పనచ్చును కాళిదాసు ఆశ్వ ఘోషనికి ముందు (క్రీపూ. (పఠన శతాబ్దమని ఆంగీకరించినట్టయితే కుషాణులకు పూర్వమే సంస్కృత సాహిత్యం పునరుజ్జీవితమైందని చెప్పాలి. అయినా కొంతకాల్టా సంస్కృత పురోభివృద్ధి ఆగిందని బి లామండి విమర్శకులు అంగీకరించేవాదర్శ కదు. విజాతీయల దండ యా(తలతో సంస్కృత సాహిత్యగతి ఒకప్పుడు మందంగా, మరొకప్పుడు వేగంగా సాగిందని చెప్పటం సత్యమే కాని బౌద్ధమత వ్యాప్తితో, విజాతీయుల దండయ్యాత లతో పూర్తిగా దాసిగతి నిరోధింపబడిందనటం వీస్యాస్పదం. అట్టా అయినా వాల్మీకి తర్వాత కావ్యకళను చేపట్టి ఉద్ధరించినవాడుగా కాళిదాసే కన్పిస్తున్నాడు. వాల్మీకీ కాళిదాసుల నడుమ దాదాపు 800 సందత్సరాలు సంస్కృతంలో వీ మవీ కావ్యరచన జరుగలేదన్నది ఆసంభవంగానే కన్పిస్తున్న ది ఆ సమయంలో రూపకాలు ఆఖ్యానాలు; కొవ్యాలు రచింపబడినవని ఒకిటి రెండు నిదర్శనాలున్నవి. పాణిని (కీ పూ. లవ శః) పాతాళవియం, జాంబవతీ సరిణయం అనే కావ్యాలను రచించినట్లు సుభాషిత గంథాలు ఆఎ౨కార ళాస్త్రాలనుబట్టి తెఎస్తున్నది. రాజశేఖరుడు ఆ కావ్యాల రచయిత, వ్యాకరణకారుడు పాణిని ఒక్కరే ఆని అంగీకరించాడు. భండార,ర్‌. పీఓర్సన్‌ వంబి ఆధునిక విమర్శకులు కావ్యకర్త పాణిని, అష్టా ధ్యాయికర్త పాణిని వేరు వేకు వ్యక్తులని ఆభ్మిపాయపకినామ. పాణిని వ్యాకరణ స్మ్నూతాలకు విరుద్ధమైన (పయోగాలు వాటిల్లో కన్చిస్తుశ్నవని, కొబట్టి తత్‌కావ్యక ర్త వ్యాకరణకారుడ్తై న పాణిన కాదని వారనిరి. అంతేగాక పాతాళవిజయం, జాంబవతీ పరిణయం అన్నవి ఒకే కావ్యానికి గల రెండు పేర్గ రూడ కావచ్చు అని వారు

లౌకీక వాజ్బయం బి1 తలంచిరి. పిశ్చెల్‌ మొదలై న విమర్శకులు వై యాకరణుడు పాణినియే కావ్యకర్త అని అంగీకరించారు. సదుక్తి కర్ణామృతంలో కాళిదాసు భవభూతి సుబంధులతో పాటు వైయాకరణుడు పాణిని కావ్వక ర్తగా స్తుతింపబడినాడు. తర్వాత పతంజలి (జ్రీపూ. 150 _పాతం) మవీభావ్యంలో కావ్యశై లిలో కూర్చబడిన శ్లోకాలను ఉద్ధరించాడు. వరరుచి లేక కాత్యాయనుడు కావ్యకర్త ఆం పతంజలి ఉద్ధరణను బట్టి తెలుస్తున్నది. రాజశేఖరుడు వరరుచి కావుం _ పేరు కంఠకాభరణమని తెలిపాడు. వరరుచి పాలీపుతనగర రాజు మహానందుని మంతి అని (పసిద్ధి. కాత్యాయన గోోతజుడు కావటంచేత అతనికి కాత్యాయనుడని కూడ పేరు. ఈ వరరుచి సమయం భండార్కర్‌ ను అనుసరించి 1కీ.పూ. 400 (ప్రాంతం, వతంజలి మహాభాష్యంలో కంసవధ, బలివధ అన్న నాటకాలను, వానవదదత్త, సుమనో త్తర, బై మరథీ అన్న ఆభ్యాయిక కావ్యాలను పేర్కొన్నాడు. ఇవి గద్యకావ్యాలో పద్యకావ్యాలో చెప్ప లేము. ఆయినా దీన్నిబట్టి కాళిదాసుకు పూర్వం ఆంటే వాల్మీకి తర్వాత కావ్యాలు (వాయబడినవి. కాని అవిలు _ప్రమెనవన్న నిర్ణయానికి రావచ్చును.

దాదాపు పతంజలి కాలంవాడే అయిన పింగళుడు లేక పింగళనాగుడు ఛందస్స్యూతమనే ఛందళ్శాస్త్ర [గంథాన్ని [వాసాడు. దానిలో వై దిక ఛందస్సుల కన్న లౌకిక ఛందస్సులకే (పాధాన్యమియ్యబడింది. లౌకిక ఛందస్సులను గూర్చి అతడు చర్చించినాడం టే ఆప్పటికి ఒక రామాయణ కావ్యమే కాక్‌ ఇతర కావ్యాలు కూడ వుండేవని చెప్పవచ్చును. పతంజరి తర్వాత కొద్ది కాలానికే నివసించిన కాళీదాసులో ఈ కావ్యకళ సంపూర్ణంగా వికసించి మన్న నలను పొంది వుంటుంది. ఆప్పుడు కాళిదాసు కావ్యాల ముందు (ప్రాచీన కావ్యాలు సూర్యుని ముందు దివిటీల వలె వెలవెలపోయి వృంటవి. వాలిని ఆదరించేవారు లేక కాలగర ఇంలో క౦సిపోయి వుంటవి. కాళిదాసు వాల్మీకి తర్వాత కొన్ని శతాబ్దాల తర్వాత వెలిసినా వాల్మీకి కావ్యకలను చిగికంచి పుమ్చించేట్లు చేసి వాల్మకికి చక్కని వారసుడై నాడు.

కొందగు సంస్కృత సాహిత్స్వ్యకారులు సంస్కృత కావ్య సంపదాయం (పాకృత వావ్‌ సంప్రదాయం నుంచి వికసి :చిందం అధి పాయపడ్తున్నారు. (వ=ంభాష. ఆయిన (పాక, అచంలో కావ్యాలు [(వాయబకినవని వారి అభ్మిపాయళ క్రీ.పూ. ౨వ శ॥ నుంచి క్రీశ. కవ శ॥ వరకు సంస్కృతంలో కావ్యైైలిలో రచన ఏడి జకుగలేదని ఈ కాఐంలో (ప్రాకృృతభాష రాజాస్ట్రానాఐల్లో గౌరవం

౭ర2 సంస్కృత సాహిత్య చరిత పొంది దానిలో కావ్వ్మాలు వాయబడినవని, ఈ కావ్యశై లికి ఉదాహరణలు హాలుని గాథా సప్తశతీ బృహత్కథలు అని వింటర్‌నిట్‌ న ఆభ్మిపాయం. గాథాస ప్రశతి, బృహత్కథవంటి కావ్యరచనలే కాక బౌద్ధుల తేరిగాథలల్లో కావ్యశై లి కన్పిస్తున్న దని, నాసిక్‌ శిలాకాసనంలో (కీ.శ. 154 (ప్రాంతం) చక్కని [పాకృత శైలిలో గల (పాకృతగద్యం వున్నదని ఇటువంటి 1పాకృత కావ్యశై లీ సంప్రదాయం సంస్కృృతంలోకి పాకిందని (పాక, ్రతాభిమానులై న విమర్శకుల తలంపు, కాని ఇది పూర్తిగా సమర్థింపదగిన వాదం కాదు. వేదాలల్లోనే మనకు కావ్యశై లి దర్శన మిస్తున్నది. తరాత వ్యాన వాల్మీకి కవులల్లో సంస్కృత కావ్య సంప్రదాయం వికసించి పాణిని పతంజలి నాటికి (వచలితమైంది. (క్రీ. పూ. (పథమ శతాబ్దిలో కాళిదాసు వంటి కవులల్లో సంపూర్ణవికాసం చెందింది. (ప్రజలు మాట్లాడే ధాష అయిన (పాకృతంలో సుసంస్కృృతమైన భావాలు గల వ్యకోకి భరితమైన, నావా అలంకార శోభితమైన కావ్యశ్రై లి మొదట ఆరంభమై తర్వాత సంస్కృతంలోకి (పవేశించిందనటం సమంజసంగా లేదు. బౌద్ధులు మొదట జనుల భాష ప్రాఖీ (పాకృతాలను తమ సాహిత్య భాషగా (గహించినా తర్వాత శాస్త్ర వాదాలల్లో వైదిక పండితాదులతో చర్చలు చేయటానికి తిరిగి వారు సంస్కృళాన్నే అభ్య సింపవలసి వచ్చింది. మెలమెల్లగా వారు [పాక ఎకాన్ని విడిచి సంస్కృతాన్ని చేపట్టారు. ఆశ్వమఘోషాదీ బౌద్ధ కవులు సాహిత్యభాషగా సంస్కృతాన్నే (గహిం చారు సమస్త భారతీయ సంస్కృతీ సాహిత్య శిల్పాది కళలు బౌద్ధమత వికాసం తర్వాతనే వికసించినవని నమ్మే విమర్శకులు కొందరన్నారు. ఆలెగ్జాండరు దండ య్మాతతో [గీకు శాస్త్ర సాపాత్య కళలతో సంపర్క మేర్చడిం తర్వాత భారళ దేఠంలో కాస్త్ర సాహిత్య కళలు అభివృద్ధి ఉన్ముఖమైనవని కొందరు. గుడ్డిగా నమ్మితే బౌద్ధమత నికాసంతోనే భారతదేశంలో సాపాత్భాది కళల వికసించిన వని గుడ్డిగా నమ్మే విమర్శకులు కూడ వున్నారు. మహాకావ్య నంప్రదాయం

“మహత్‌ కావ్యమ్‌' "మవికావ్యమౌతుంది.మహాకాద్యమం టే గొప్ప లేక పెద్ద కావ్యమని అర్థం. భాషను నేర్చిన మానవుడు భావావేగంతో హృదయానుభూతు లను గానం చేసిననాడే కావ్య సం్మపదాయం పుట్టింది [గంథస్థమై కాద్యశైలి వేద (నాహ్మణాది సాహిత్యంలో కన్పిస్తున్నది. తర్వాత వ్యాసునితో మహాకావ్య సంప

లౌకిక వాజ్మయం లిగ్‌లి దాయం కొంతవరకు తొంగిచూచింది. ఇక వాల్మీకిలో మహాకావ్య సంప్రదాయం ఒక స్వరూపాన్ని ఏర్పరచుకొని నిలిచింది. అట్లా స్వరూపాన్ని ఏర్పరచుకొన్న మహాకొవ్యాని కే కాళిదాస భారవ్యాది కవులు నగిషీలు చెక్కి తీర్చిదిద్దారు. ళా మహాకొవ్య లక్షణాలు

లబ్ధి కావ్యశాస్తాాలల్లో భామహుని కావ్యాలంకారంలో మొదటిసారిగా మవీ కావ్యలక్షణాలు చెప్పబక్షినవి. మహాకావ్యం సర్గబంధంతో కూడి మహాపురుషుని చర్మిత నిబద్ధమై, అర్థసౌష్టవంతో కూడి, మంతణ, దౌత్య, యుద్ధ, నాయకాభ్యు దయాది వర్ణనలు కలిగి వంచసంధి సమన్వితమై వుండాలని భామహుడు లక్షణా లను నిర్దేశించాడు. తర్వాత దండి, అగ్ని పురాణకారుడు. హేమచందుడు, ర్ముద టుడు, విశ నాథుడు, విద్యానాథుడు, మొదలై. న ఆఐంకార శాస్త్రకారులు మహాకావ్య లక్షణాలను దాదావు ఇదేవిధంగా చెప్పారు భామహుని తర్వాత మహాకావ్య వర్ణ్యవస్తువుల సంఖ్య పెరిగింది.

నర్గలు---మహాకావ్యం సర్గలుగా విభజింప ఐడవలెనని లాక్షణికులందరు ఆంగీకరించారు. వాల్మీకి రామాయణం సర్గలుగానే విభజింప బడింది. సర్గలు సుదీర్ధంగా వుండకూడదని దండి చెప్పెను. విశ్వనాథుని అనుసారంగా మహా కొవ్యంలో ఎనిమిది సర్గలుండవలెను. కాని కవులు ఈ నియమాన్ని పాటించినట్టు లేదు. (పతిసర్గ చివర రాబోయే సర్గలోని విషయసూచన చేయవలెనని, సర్గలోని వర్జ్య విషయానుసారంగా సర్గలకు నామకరణం చేయవచ్చునని విశ్వనాథుడు చెప్పెను. ఇట్లా నామకరణం వాల్మీకి రామాయణంలో జరిగింది. సర్గలో అంతటా ఒకే విధమైన ఛందస్సును (పయోగించి, సర్గ చివర విభిన్నమైన ఛందస్సులను (పయోగించవలెనని దండ్యాదుల ఆభిమతం. చాలామట్టుకు కవులు ఈ నియమాన్ని అనుసరించారు. విశ్వనాథుడు సర్గలో ఒకే ఛందస్సుకాక విభిన్నమైన ఛందస్సు లను కూడ [పయోగించవచ్చునని అన్నాడు. దీన్నికూడ కవులు చాలామంది అను సరించారు.

ఇతెవ్ఫత్తం - నాయకుడు - ఇతివృత్తం సద్శాశయమై వుండవలెనని థభామహుని మతం. ఉదాత్త చరిత మహాకావ స్టంలో నిబంధించబడవలెనని ఆలంకారికు

254 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత లందరు అంగీకరించినారు. ఇతివృత్తం పంచసంధు తో కూడి వుండవలెనని భామహ దండ్యాదులందరు. చెప్పారు. ఏదో ఒక విధమైన విస్త్రైక్కత సాధింపబడవలెనని మరియు ఇతివృత్తం ఓీజారోపణాదులతో నాటకంలో వలె ఏక్రసూతంలో బంధింప బడి పాఠకుల కూళూహలాన్ని "లుపవలెననే ఉద్దేశంతో లాక్షణికులు పంచసంధు అను విధించారు. రఘువంశాద్‌ కావ్యాలల్లో ఇలిపృత్తం సూర్యవంశరాజుల చర్మిత అన్న ఏకసూ తంలో బంధింపబడింది. దీనిలో పంచసంధులు పొటింపబడలేదు. శొని ఏఠకనాయక్శాశితాలై న కిరాతార్జునీయ శికపాలవధవంటి కావ్యాలల్లో సంధుల ననుసరిస్తు ఇతిసృత్త [క్రమం వికసించటాన్ని చూడవచ్చును. మహాకావ్యంలో కథ (వఖ్యాతంగాన కల్పితంగాని కొంత సఖ్యాతం కొంత కల్పితంగాని వుండవచ్చు నని ర్ముదటుడంటాడు. మహాకావ్యం నాయకాభ్యుదయాన్ని గురించి చెప్పేది కాబట్టి దానిలో నాయకునివే (వధాన ప్యౌత అని తెలుస్తున్నది కావ్యారంభంలో నాయక (ప్రశంస చేయవలెనని, కాష్యమంతటా ఆతని చరిత వి స్తరించవలెనని భామహ ర్ముదటాదుల అభ్మిపాయం. రుుదటుని అనుసారం నాయరుడు రాజు కావ లెను. ఆతడు _పఖ్యాతుడై నా కావచ్చును లేక కల్పితవ్యక్తి ఆయినా కావచ్చును. ఆతడు ధర్మార్ధకామాలల్లో ఆసక్తు డ్రె వుండవలెను. ఆతడు గుణవంతుడు, కుల వంతుడు కావలెను. విశ్వనాథుని అనుసారంగా నాయకుడు దేవతాపురువుడుగాని ఉన్నత వంశజుడైన క్మతియుడుగాని కావలెను, విశ్వనాథుడు ఐపళనాయకులు కావ్యంలో వుండవిచ్చునని అనుమతించాడు. బుద్ధచర్శిత, సౌందరనంద, సేతు ఐంధ, కిరాతార్జునీయ, శికుపాలవధాధి కావ్యాలు ఏకనాయక్కాశితమైనవి. రఘువంశం మొదలై నవి బహునాయక్కాశితాలై నవి. ఏకనాయక్నాశియైన కావ్యాలు కొన్నిటీలో నాయకుని చర్మితలో ఏదో ఒక ఘట్టాన్ని తీసుకొని రచించటం జరుగుతుంది. సౌందర నంద, శికపాలవధాది కావ్యాలు ఇటువంటివే. మరికొన్నిటిలో నాయకుని సంపూర్ణ చర్మిత అంటే జన్మం మొదలుకొని చి తింపబడుతుంది. బుద్ధచరిత, గౌడ వధ ఇటువంటి కావ్యాతే. వీటిల్లో నాయకుని చర్చిత కథాత్మకం (2204676) గా వుంటుంచి. ఏకనాయకా[శితమైన కొవ్యాలల్లోలాగ పంచసంధులతో కూడ కథా వికాసం వీటిల్లో సామాన్యంగా వుండదు. జైనసంబంధమైన “చర్మిత ?1 కొవ్యాలు (ప్రాకృత అప్యభంశభాషల్లోని కావ్యాలు చాలామట్టుకు ఇట్టా వుంటవి.

రసం = మహాకావ్యాలల్లో శృంగారంకాని వీఠంకాని (పధానరసంగా పో షంపబడాలని లాక్షణికుల అభిమతం. విశ్వనాథుడు శాంతరసాన్ని కూడ మవీ

లౌకిక వాజ్మయం 255 కావ్యంలో అంగిరసంగా పోషించవచ్చునన చెప్పాడు. బుద్ధచరి కాదుల్లో శాంతమే అంగిగా వున్నది. మహాకావ్వంలో నాయకాభ్కుదయం కూర్చుబడాలని లాక్షణికులు చెప్పటంచేత నాయకుడు ఆధ గ్మానుయాయులై న వారిని జయించి, విజేతయై ధర గ్‌ రక్షణ చేయటం (పధానంగా వర్ణింపవలసివుంటుంది. నైషథీయ చర్మితవంటి కావ్యాలల్లో నాయకుని (వణయం, పరిణయంమా[ తమే చితింపబడినవి. కొని మిగతా సంస్కృత మహాకావ్యాలల్లో ఎక్కువ యుద్ధం, నాయకుని విజయమే చ్మితింపబడింది. రఘువంశంలో రఘు, అజ, ్రీరామలయుద్ధం ధర్మస్థాపన, కుమారసంభవంలో కుమారస్వామి జననం తారకాసుర విజయం దేవతలను రక్షిం చటం, కిరాతార్జునీయంలో కిరాతార్జునుల యుద్ధం, అర్జునుని పానుపతాస్త్ర్మపా ప్తి, శిశపాలవధలో క ఎప్పుడు శికుపాలున వధించలం (పధానంగా చితింపబడినవి. ఆంటే సంస్కృృతకావ్యాలల్లో ఎక్కువగా వీరమే ఆంగిరసంగా కన్చిస్తున్నది. తర్వాత శృంగారం అంగిరసస్థానాన్ని సంపాదించింది.

కథలో మార్పులు -_ కావ్యేతి వృత్తం రెండు విధాలుగా వుంటుంది. (పథ్యాతం, కల్పితం. కల్పిలేతివృ _త్తం కవి మస్తిష్కం నుండి పుట్టింది. ఆది ఆతని కల్పనా (పతిభ మీద ఆధారపడింది. [పభ్యాతేత్చిత్తం అంటే కవి పురాణాదుల నుంచి తీసుకొన్న కథావస్తువు, అంటే అట్లా తీసుకొన్న కథావస్తువులో కవి తాను (గ్రహించిన (ప్మకియ కనుగుణంగా, రసపోషణ కొరకై మార్పులను చేయవచ్చునని లాక్షణికులు అంగీకరించారు. కావ్యకారుడు విభావానుభానసంచారుల బౌచిత్యంచేత రమణీయమైన కథాళరీరాన్ని [గహించవలెనని ఇతివృ త్తగతమైన అనౌచిత్యాలున్న వాటిని తొలగించి రసోచితంగా మార్చవలెనని ఆనందవర్థనుడు అంటాడు.

ఇతినృ న! వళాయాతాం త్యక్త్యా౭ ననుగుణాం స్థితిం

ఊ్మత్పేవ్యాఒ ప్యంతరాభీష్ట రసోచిత కథోన్నయః

ధ్వన్యా 8-11

రసానుగుణంకాని ఇతివృత్తాన్ని విడిచిపెట్టవిలెనని లేక మార్చవలెనని ఆనంద వర్థనుని ఆభిమతం.

పర్ష నలు = మహాకావ్యంలో వర్ణనలు (పధానాంగం. పుర, ఉద్యాన, పర్వత, నది, వనవిహార, జలవిహార, శ్రి భమ, మృగయా, దౌత్య, [పయాణ,

2560 సంస్కృత సాహిత్య చరిత యుద్ధ, సూర్యచందోదయా స్తమయ, సంయోగ వియోగ శృంగారాది. వర్ణనలు సందర్భానుకూలంగా నాకివిస్తరంగా వర్ణించాలని ఆలంకొరికులు నిర్దేశించారు" సమయోచితమైన వర్ణనలను కాళిదాస భారవిమాఘ దాణ (్రీహర్షాది కవృల కొవ్యా లల్లో చూడవచ్చును. కాని వాళ్మీకి కాళిదాసులలో వున్నంత నాత్యలంకార చమత్కృృతులతో కూడిన (పకృత్యాది వర్ణనలు రాను రాను లోపించినవనే చెప్పాలి. భారవి మాఘులనాటికి కావ్యంలో వర్ణనా ప్రాధాన్యం, ఉఊక్తివైచ్మితి (ప్రాధాన్యం ఎక్కువై నట్టుగా చూడవచ్చును. ఇంకా తరువాత కవులల్లో వర్ణనా బాహుళ్యం విపరీతంగా పెరిగి కథా సంవిధానానికి తావు లేకుండ పోయింది. ఒకరిని మించి ఒకరు ఉక్తి కథనాచమత్కృతికే పోటిపడి పాముఖ్యాన్ని ఇయ్యసాగారు.

ఈ విధంగా వేదాలల్లోని నరాశంసిగాథల నుంచి ఇతిహాస కావ్యం, ఇతిహాస కావ్యం నుంచి కథా ప్రాముఖ్యం, వర్ణనా సౌందర్యం, రసవ్యంజకత, కాంతా సమ్మిత రూపంగా నీతి ధర్మటోధకమైన మహాకావ్య స్వరూపం వికసించింది. ఈ మహాకావ్య పరంపరలో ఆద్యుడు ఆదికవి వాల్మీకికాగా తద్వి కాసానికికారకుడు కవి కులగురువు కాళిదాసు.

అడ కాళలిదొసు

(కాళిదాసు కాలనిర్ణయాన్ని గురించి రూపక [పకరణంలో చర్చింపబడింది)

కాళిదాసు రచనలల్లో రెండు మహాకావ్యాలున్నవి. 1) కుమార సంభవం ఓ) రఘువంశం.

కుమార సంఖ వం! రఘువంశం కన్న కుమారసంభవం మొదట [వాయబడిందని విమర్శకుల అభ్మిపాయం. రఘువంశం ఆరంభంలో ఆతడు చూపిన వినయం అతని పరిపక్వ తను (పకటిస్తున్నది. కుటూర సంభవం ఆరంభంలో తనను గురించిగాని కావ్యాన్ని గురించిగాని ఏమి చెప్పలేదు. కావ్యారంభం వస్తునిర్జేశంతోనే ఆరంభమైంది. కుమారి సంభవంలో 17 సర్గలున్నవి. వీటిల్లో మొదటి 8 సర్షలే కాళిదాస విరచితాలని మిగిలినవి ఎవరో ఆతని శైలిని అనుకరిస్తు రచించి చేర్చారని ఒక

లౌకిక వాజ్మయం 257 అభ్మిపాయమున్నది. మళ్లీనాథుడు ౫ సర్గంయ మ్మాతమే వ్యాభా నాన్ని [వాయటం ఈ ఆభ్మిపాయాన్ని ముఖ్యంగా బలపరుస్తున్నది. కాళిదాసు కావమ్యరచనొద్దేశం కుమారుని జననం వరకే చెప్పటం కాని కుమారుడు తారాకాసురున్ని జయి:చబం కాదని, కావ్యనామమే దాన్ని సూచిస్తున్నదని విమర్శకుల అభ్మిపాయం. రవ సర్గ తర్వాతగల శివపార్యతుల గృంగార క్రీడ వర్ణనలు అనౌచిత్మంగా పున్నవని వాటిని కాళిదాసు వంటి కవి [వాసివుండడని కొందరు విమర్శకుల అభి, పాయం, కాని రవ సర్గలో కథ హఠాత్తుగా ఆగిపోతున్నది కాబట్టి కాళిదాసు 6 సర్గల తర్వాతి కావ్యాన్ని కూడ (వాసి వుంటాడని కొందరు తలంచారు. కాని 8 వసర్గలోని శివపార్వతుల రతివర్దనతో కుమార సంభవ సూచన జరిగిందని అక్కడే. జౌచితీ మంతంగా కాళిదాను కావ్యసమాప్తి చేసీవుంటాడని 8 సర్గల వరకే కాళిదాసు రచన అని గాఢంగా నమ్మేవారు సమర్థిస్తున్నారు. రవ సర్గలో శివపార్వతుల రతిని వర్జించటంచేత కాళిదాసు కుష్టురోగ పీడితుడై నాడని దానిచేత కావ్యం ఆసంపూర్ణంగా మిగిలిపోయిందని ఒక కింవదంతి. లోకానికి మాతాపితలైన, సృప్టిక_ర్షలెన శివపార్వతుల సంభోగాన్ని మానవీయ రూపాన్నిచ్చి వగ్టించటం అనౌచిత్యమని కొందరు విమర్శకుల అభ్మిపాయం,. ఈ సర్గం యొక్క జొచిక్యానౌచిత్య విష యంలో ఆలంకారికులల్లో మతభేదమున్నది. మమ్మటాదులు దీన్ని ఆనౌచిత్యంగా (గపొంచిరి. కాని ఆనందవర్థనుని వంటివారు మహాకవులెందరో దేవతల శృంగా రాన్ని వర్షించారని, దానిలో [గామ్యత్వమేమి లేదని, దానిలోని ఆనౌచిత్యం కవి (వ్రతిభచేత కప్పి వేయబడ్డుందని చెప్పి కాళిదాసుయొక్క_ శివపార్యతుల సంభోగ శృంగారవర్ణనలో దోషం లేదని సమర్థించారు. శ్రైలి, భాష, అలంకార రచనలు అన్నీ కాళిదాసు రచనను పోలివుండగా 9 నుంచి 17 సర్గల వరకు కాళిదాసు (వాయలేదనటం సమంజసం కాద'%, మరోకవి ఎంత అనుకరించినా అనుకరణ అనుకరణలాగానే మిగిలిపోతుంది కాని ముమ్మూర్తులా అట్లా వుండదని 17 సర్గలు కాళిదాసు రచనే అని విశ్వసించేఐ రు అంటారు. మళ్లినాథుడు చివరి 8 సర్గలకు వ్యాఖ్యానం (వాయలేదని, దానికి కారణం మరేదైనా అయివుంటుందని వారి అలి (పాయం. మల్లిాథునికి పూర్వం అరుణగిరినాథుడు రఘువంళంలో 8 సర్గలకే వ్యాఖ్యానం (వాసాడు. కాబట్టి అక్కడ రాని ఆనుమానం ఇక్కడ రావటానికి వీల్దేదు. క్ష)

258 సంస్కృత సాహిత్య చరిత

కుమారసంభవ కథను శివ, పద్మపుంాణాలనుంచి కాళిదాసు తీసుకొన్నా డని ఆంటారు. ఈ పుంాణాలు ఏ కాలానివో నిర్ణయించటం కష్టం. క్రీపూ. [(వథమ శలాద్దానికి ఈ పురాణాలున్నవో లేవో కూడ నెర్జయించి చెప్పలేనప్పుడు కాళిదాసు కథను ఆక్కడి నుంచి తీసుకొన్నాడని తేల్పలేము. శివపార్వతుల ఏవాహం, కుహాూరసంభవాది వృత్తాంతాలు లోకంలో ఏదో రూపంలో తప్పక వ్యాప్తిలో వుండివుంటవి. అంతేగాక మహాభారతంలో కూడ కుమారనంభవ కథ వున్నది. మహాభారత కథతో పోలిస్తే కాళిదాసు అనేక నూత్నకల్పనలు చేసాడని చెప్ప వచ్చును,

కుమార సంభవకథ హిమాలయ వర్ణనతో ఆరంభమౌతున్నది. పార్వతి జననం, విద్యాఖ్యాసం, శివుని తపస్సు, మదనదహనం, పార్వతి తపస్సు, వటువు వేషంలో శివుడువచ్చి పార్వతిని పరీక్షించఓఒం, శివుడు పార్వతిని స్వీకరించటం, శివపార్వతుల వివాహం, వారి శృంగార (క్రీడలు, కుమారుని జననం, కుమారుడు తారకాసురుని జయించటం మొదలైన (పధాన సన్నివేశాలు ఈ కావ్యంలోవున్నవి. కొవ్యారంభంలోని హిమాలయవర్దన, తృతీయసర్ల్గలోని వసంతర్తు వర్ణన, చతుర్ధ సర్గలోని రతీవిలాపం, పంచమసర్ల్గలోని శిపార్వతుల సంవాదం, కవి యొక్క (పతిభా జనిత సన్ని వేశాలు.

కాళిదాసు రచనలను పరిశీలించి నట్టయితే అతడు శైవుడుగా కన్పిస్తాడు. "పేరును బట్టి కాశీ ఆరాధకుడని కూడ ఊహింపబడ్తున్నది. శివభక్తుడు కాబట్టి శివపార్వతుల కథను తీసుకొని మహాకావ్యంగా రచించాడు. కాళిదాసు శివభక్తు డైనా హరివిద్వేషి కాడు. “రామాభిధానో హరిరిత్యువాచి' (రఘు 18-1) అని హరి అవతారమైన రొముని వంశచరి[తను రఘువంళ కావ్యంగా రచించాడు.

రఘువంశం

దిలీపుడు మొదలుకొని అగ్నివర్జుని వరకు రఘువంశ రాజుల వృత్తాంతం రఘువంళ మహాకావ్యంలో నిబంధింప బడింది. రఘువంశ రచనకు పూనుకోవ టానికి కాళిదాసుకు చాల సంకోచం కలిగినట్టుగా వున్నది. తాను ఆ వంశచర్మితకు న్యాయాన్ని హర్చక లుగుతానో లేదో అని ఆనుమానం, తన (పతిభమీద సందేహం

లౌకిక వాజ్మయం 259 ఆతనికి కలిగినవి. ఆదే ఆతని పరిపక్వదశను సూచిస్తున్నది. కాళిదాసు రఘువంళ రాజుల ఉదాత్త గుణాలను పేర్కొని అవే తనను వారి చరితను (వాయటానిక్రి [మేరేపించినవని తెలిపాడు. (1-9)

రఘువంశంలో 18 సర్గలున్నవి. రఘువంళ రాజుంల్లో (వముఖమైనవారి చరితను విశదంగాను, మిగతా వారి చర్మితను సంగహంగాను వర్జించి మఠీ అపధానమైన వారిని నామమా[తంగా పేర్కొని కవి రఘునంళ కొవ్యాన్ని రచించాడు. మొదటి 9 స్గలల్లో దిలీప, రము, అజ, దశరథుల చర్మితలు వర్ణింపబడినవి తర్వాత 9 నుండి 15 సర్గలల్లో భ్రీరాముని చర్మిత వున్నది. చివరి నాలుగు సర్గలల్లో కుశుడు మొదలుకొని ఆగ్నివర్డుని వరకు గల 22 రాజుల చర్మిత వర్డింపబడింది. వాల్మీకాదుల రచనలచేత [పేరేపితుడ్తై. కాళిదాసు రఘు వంశాన్ని రచించెనని ఈ కింది శ్లోకాన్నిబట్టి చెప్పవచ్చును--

అథవాకృత వాగ్ద్వారే వంశేఒస్కి న్పూర్వ సూరిభిః

మణా వ్యజసముక్కిలర్డే స్మూత సే వాస్తి మేగతీః

రఘువంశ రాజులల్లో దిలీప, రఘు, ఆజ, శ్రీరాముల చరితలనే కాళిదాసు విశదంగా, ఉత్తమంగా రచించాడు. దిలీపుని సీవాపరాయణతను, రఘుమహారాజు దాన నిరతిని, అజుని కోమల స్వభావాన్ని, శ్రీరాముని ఆదర్శజీవితాన్ని కవి సర్వో త్తమంగా చిత్రించాడు సుదక్షిణ దౌహృదవర్ణన, రఘువు దిగ్విజయవర్ణన, అజుని [పయాణవర్ణన, ఆజుని చూడటానికి వచ్చిన పురస్త్రీల వర్టన, పంచమ సర్గలో (పభాత వర్ణన, ఇందుమతీ స్వయంవర వర్ణన, ఇందుమతీ అజుల వివాహ వర్ణన వీటన్నిటిని కవి దీర్షంగా ఆలంకారిక ఇలిలో ఉదాత్తంగా రచించాడు. ఈ కావ్య వర్ణనలు తర్వాతి కవులకు ఆదర్శాలై నవి.

రఘువంశ కావ్గంలో 19 గాక 25 సర్గలుండేవని ఆంటారు. కాని మల్లి నాథుని వ్యాఖ్యానంతో మనకు 1% సర్గలే ఇప్పుడు అభిస్తున్నవి. పురాణాలల్లో అగ్నివర్జుని తర్వాత ఇంకా 2” ముంది రాజులున్నట్టు చెప్పబడింది. వారిని వర్థిం చక అగ్నివర్డుని విలాస జీవిత పర్టీనతో కవి హఠాత్తుగా కావ్యాన్ని ముగించి వేసాడు. కాబట్టి రఘువంశం చివరి భాగాలు లుప్తమైనవని కొందరు విమర్శకుల

వీ60 సంస్కృత సాహితృ చరిత ఊహ. కాని ఆగ్ని వరుని తర్వాత ఎంతమంది రాజులున్నా వారిలో ఎవరు ఉదాత్త చర్మిత కలిగి చెప్పుకోదగినవారు లేరు. అటువంటి వారి చర్మితను చెప్పుకుంటు పోయినప్టయితే కావ్యం యొక్క ఉదాత్తత దెబ్బ తింటుంది. ఆగ్నివర్డస వాసనా మయ విలాసపూర్ణ జీవితంవల్ల ఆ వంశమంతరించిందని కవి సూచిస్తు వదిలివేసా డని ఆనవలెను. కుమారసంభవంలో వలె విలాసళ్ళంగార వర్ణనలను కాళిదాసు రఘువంళంలో చేయలేదు. వర్ణాశమ ధర్మరక్షకులై న ఆదర్శ (పభువుల చర్మిత లను ఉదా_త్తింగా చితించి ఆదర్శజీవన్యకమాన్ని కాళిదాసు పాఠకులకు బోధిం చాడు. అక్కడక్కడ శృంగార వర్ణనలున్నా అవి లలిత మనోజ్ఞంగానే వున్నవి కొని కుమూర సంభవంలో వలె ఆతిగాలేవు.

కాళిదాసు కావ్యాలల్లో కెల్లా రఘువంశం (పసిద్ధమైంది. కాళిదాసును రఘు కారుడని కూడ పిలుస్తుంటారు. (“క ఇహ రఘుకారే న రమతే”). మహాూవ్య లక్షణాలన్ని రఘువంశ ౦లో సమాహితమైనవి. ఇది కిరాతార్జునీయ, శిశుపాల వధాదుల వలె ఏక నాయక్కాశితం కాకపోయినా విభావానుభావాదుల చేత ఆంగిరస పోషణ ఆద్యంతం జరుగకపోయినా ఇది ఉదాత్తరాజుల చర్మిత అనే ఏక స్యూతంలో నిబంధింపవబడిన మహాకావ్యం. దీనిలో ధీరోదాత్తులె న రఘుకులోత ఎన్ను లైన రాజుల చర్మిత.:ను మహాకావ్య శైలిలో కాళిదాసు కూర్చాడు. అందుకే నేమో విశ్వనాథుడు మహాకావ్యం బపఖనాయక్శాశితం కూడ కావచ్చునని ఆంగీక రించాడు,

రఘువంశంలో ఆంగిరసం వీరం. ఆగ్నివర్డుని వృత్తాంతంలో శృంగారం, ఆజుని విలాపంలో కరుణ, ఆ్మశమ వర్జనల్లో కాంతం, రఘు మహారాజు సర్వస్వ త్యాగంలో దానవీరం, రఘు, అజ, రాముల యుద్ధ సందర్భాల్లో వీరం పోషంపబడినవి. కాళిదాసు రఘువంశంలో కథో పకథనాన్ని (పసన్న మధుర శైలిలో రమ్యంగా. చేసాడు. ఆద్యంతం ఒక్క వ్యక్తి కథ నిబంధింపబడక షోయినా ఎక్కడా విసుగు పుట్టకుండ వేరువేరు వ్యక్తుల చర్మితలను అతిరమ్యంగా కాళిదాసు కూర్చాడు. ప్మాతచ్శితణ, సంవాద ఘట్టాలు, (పకృతివర్ణనలు సహ జంగా వున్నవి.

రఘువంశానికి అనేక టీకలు రచింపబడినవి. సుటోధకమైన సరఃశై లిలో వున్నా ఈ కావ్యానికి ఎన్నో టికలు వున్నవి. దీన్ని బట్టి ఈ కావ్యం యొక్క

లౌకిక వాజ్బయం 261

అంతస్సౌందర్యం ఎంత గొప్పదో (పకటమౌతున్నది. శబ్ద, ఆర్ధ; అలంకారాల

ల్లోని వ్యంగ్య సౌందర్యాన్ని ఈ టీకలు ఐయటపెడ్తున్న వి. సంస్కృత కావ్య

పఠనారంభాన్ని విద్యార్థలకు రఘువంశంతో చేయటం [పచార ౦లో వున్నది. కాళిదాను క విత్వం

కాదంబరీక ర్త బాణుడు కాళిదాసు సూ క్రివై చితిని ఇట్లా |! ంసించాడు-

సిర్గతాసు నవా కస్య కాళిదాసస్య సూక్తిషు

(పీతిర్మధుర సాందాసు మంజరీవివ జాయతే.

“రసమాధుర్యంచేత నిండిన కాళిదాసు సూక్తులు మంజరివలె ఎవరికి ఆనం దాన్ని కలిగించవు?”* =

ము క్తకకారుడు గోవర్ధనాచార్యుడు కాళిదాసు కవితను ఈ విధంగా (వకం సించాడు---

సాకూత మధుర కోమల విలాసినీ కంఠకూ జిత (పాయే

శిషా సమయేపి ముదే రతిలిలా కాళిదాసో క్రిః.

“కాళిదాసు సూక్తి సాభ్మిపాయం, మధురమైన కోమల విలాసిని కంఠ స్వరం వలె పాఠకులకు ఒకవై పు ఉపదేశాన్ని స్తు రసానంద సాగరమగ్ను లను చేస్తుంది.”

కాళిదాసు కవిత్వం మధురమైంది, (ప్రసాద ఆర్థవ్యక్తి గుణాలతో కూడిన వైదర్శిశెలి అతనిది. సర౩సుందర భావకల్పనలు, సరసోదా త్తకోమలమైన భావాభివ్య క్తి ఆలంకారాల సహ=స్వాభావికమైన కూర్చు, సహజ మానవ హృదయ చితణ, సహజసుందరమైన | వకృతివర్ణనలు, సూక్ష్మ పరిశీలనాశ క్రితో కూడిన వివిధ వర్ణనలు, ఆనీ లతలేని కోమల సుందరమైన న్తీ వర్ణనలు. సంభా వోక్తులతో కూడిన సంవాచాలు కాళిదాసు కవిత్వాన్ని అద్విఎయం చేసినవి. ఆక్క డక్కడ అనౌచక్యదోషాఎచు ఆఎంకారికులు కాళిదాసు కవిత్వంలో ఎత్తిచూపినా అతనిది సాటిలేని మేద కవిత్వమనే ఆంంకారికులు ఆంగీకరించారు.. కా?దాసు ఈవిత్వం ఆనెతర సాధ్యమైన మార్గంలో నడిచింది.

౨62 సంస్కృత సాహిత్య చరిత “అన్మాఘాతం పుష్పం కిసలయమలూనం కరరుహై రనావిద్ధం రత్నం మధునవ మనాస్వాదిత రసమ్‌ ఆఖండం పుణ్యానాం ఫలమివ చ త దూపమనఘమ్‌” ఇది శకుంతల సౌందర్యవర్ణన. శకుంతల సౌందర్యం వంటిదే కాళిదాసు కవితా సౌందర్యం. కాళిదాసు కవులల్లో ఆద్వితీయుడని ఒకానొక కవి ఇట్టా చమత్కరిం చాడు = పురా కవీనాం గణన్నాపసంగే కనిష్టికాధిష్టిత కాళిదాసా అద్యాపి తత్తుల్యకవే రభావా దనామికా స్టావతీ బభూవ, “కవులెవ రెవరని లెక్కించటం చిటికెనవేలుతో ఆరంభించి ఒకటి - కాళిదాసు, శెండు---? యేకవి పేరు తగిలేదు. ఆందుకే చిటికేనవేలునుండి రెండవ వేలుకు అనామిక ఆంటే నామరహితం అనేపేరు సార్థకమైందని కవి ఆంటాడు. కాళిదాసు [వతిభాసంపన్నుడై న కవి. దేవకాన్ముగహలబ్ధం, వ్యుత్ప త్త ఖ్యాసజనితం అని ]పతిభ రెండు విధాలు ఈ రెండింటిలో దేవతాను గహలథ్ధ ప్రతిభ శేష్టతరమైందని కొందరు లాక్షణికుల అభ్మిపాయం-. కాళిదాసు మొదట విద్యాగంధంలేని గొ(రెలను కాసే గొల్పవాడని, పొండిత్యంగల ఒకానొక రాకుమారి గర్వభంగం చేయదలచి సభాపండితులు గొల్లవానికి పండితవేషం వేసి వివాహం చేసారని, వివాహానంతరం అతని విషయం బయటపడెనఏి, ఆమె అదే శానుసారం కాళిమాతను సేవించి కాళ్ళిపసాదంచేత కవితాళక్రి పొందెనని ఒక ఇతిహ్యం. ఒకవేళ కాళిదాసు మొదట చదువుకోక తిరుగుతూవుండి, తర్వాత ఏకారణంచేకనో మార్పువచ్చి కాళిభక్తుడ్డై కాస్త్రాదులను చదువుకొని వుంటాడని, అట్లా ఆతని కవిత్మాపతిభ [వకటమై కావ్యరచన చేసాడని ఈ ఐ8ిహ్యంద్వారా ఊహించవచ్చును. వివాహమాడిన రాకుమారి కాళిదాసును "“అ స్తి క్వళ్చిద్‌ వాగ్‌ విశేషః” అని ఆకిగెనని పతిభాలాభం తర్వాత అతడు “ఆ స్తి"తో ఆరంభించి కుమారసంభవాన్ని “క్వశ్చిద్‌'' తో ఆరంభించి మేఘసందేశాన్ని “వాక్‌ ''తో ఆరంభించి రఘుచంశాన్ని చెప్పెనని ఆంటారు. కాళిదాసు కేవలం (పతిభగల కవేకాదు అతడు వ్యుత్పత్తి సంపన్నుడు కూడ. లావణ్యంలేని రూపసంపద రూపసంపదలేని లావణ్యం ఎట్టా సౌందర్యారధి

లౌకిక వాజ్మయం 268 క్యాన్ని వెల్లగింపజాలవో అదేవిధంగా (పతిభావ్యుత్పత్తులు ఒకదానితో ఒకటిచే5 వుంటావుయన్న రాజకేఖరుని మతాన్ననుసరించి కాళిదాసు సహజ (పతిళభతోపాటు వ్యుత్చ త్రి సంపదకూడ కలవాడు. సాంఖ్యయో గాది దర్శన కాస్తాలల్లో వ్యాకరణ, జ్యోతిష, రాజనీతి శాస్త్రాలల్లోను కాళిదాసుకు మంచి [పవేళమున్నది. పురాణ కథలతో ఆతనికి మంచి పరిచయమున్నఏ. కుమారసంభవం ద్వితీయ సర్గలో, రఘువంశం దశమ సర్గలోగల ఈశ్వరస్తుతిలో సాంఖ్య సిద్ధాంతాల (వతిపాద నను చూడవచ్చును. కాళిదాసు శివభక్తుడై నా నిరాకారుడు, నిర్గుణ్నుడైన పరమాత్మ స్వరూపుడైన ఈశ్వరున్ని ఆరాధించాడు, తరువాత కవులవలె కాళిదాసు పాండిత్య (వదర్శనతో విషయాన్ని క్లీష్టం చేయలేదు. అతని లలిత వైదర్భితైలిలో సహజ నరళసుందర మనోజ్ఞభావాలు నిండివున్నవి. కాళిదొను ఉపమలు

“ఉపమా కాళిదాసస్య"” అని పసిద్ధి. కాళిదాసు (పయోగించిన ఉపమలు వస్తుయథార్థస్థితిని పాఠకులముందు నిలపటానికి సమర్థనీయాలై నవి. అతడు (గపహించిన ఉపమ్మాదవ్యాలన్ని _పకృతికీ సంఐంధించినవే.వ్యాకర ఇ కాస్త్రసంబంధ మైన ఉపమలు అక్కడక్కడ వున్నవి కాని అవి చాల తక్టువ.

యికళశ్చణ రఘాణాంహి పరమేకః పరంతహః

అపవాద ఇవోత్సర్గం వ్యావ ర్తృయితు మీశ్వరః “ఏవిధంగా వ్యాకరణంలో అపవాదసూ[తం వ్యాపకసూ తాన్నికూడ చెల్లకుండ చేస్తుందో అదేవిధంగా రఘువంళంలోని (పతిబాలుడుకూడ శ్యతువును జయించ గలుగుతాడు”.

ఇటువంటి కాస్త్రసంబంధమైన ఉపమలు కాళిదాసులో చాల తక్కువ. [పకృతిలోని రమణీయమైన వస్తువులనే ఉపమావస్తువులుగా ఆతడు (గహి స్తుంటాడు.

ఆవర్డితా కించిదివ స్తనాభ్యామ్‌

వాసోవసానా తకుణార్క-వాగమ్‌

ల66 సంస్కృత సాహిత / చరిత

పర్యాప్తపుష ఎ _స్త్రఐకావ నమా

సంచారిణీ పల్టవినీ లతేవ. “రని వస్త్రాలను ధరించి స్తనభారంచేత కొద్దిగా వంగిపోయి శివున్ని "సేవించ టానికి నడచివచ్చే పార్వతి పూలగుత్తులభారంచేత వంగిన వ్యారగా చిగిర్చిన సంచారిణీలతవలె వున్నదట'”.

నివాత పద్మ స్తిమితేన చక్షుషా

నృపన్యకొంతం పీవతః సుతాననమ్‌

మకళోదధేః పూర ఇవేందు దర్శనాత్‌

గురుః [(వహర్షః (పబభూవనాత్మని దీనిలో రండు ఉపమలున్నవి, ప్ముతజనన వార్తవిని దిలీపుడు వెంటనే అంతః పురానికి పోయి వాయువు స్తంభించటంచేత నిశ ఏలమైన కమలంవలె నిశ్చలమైన కండ్దతో సుతాననాన్ని చూడసాగెను. కాని అతని హృదయంమాతం పు్కతదర్శనం చేత చందుని చూచిన మహాసము దంవలె ఉప్పొంగిపోయిందట |

తతో మందానిలోద్దత కమలాకర శోభినా

గురుం న్యేతసహ్మ సేణ నోదయామాస వాసవః ఇం[దుడు తన వేయికండ్డను తిప్పి బృహస్పతివై పు చూచాడు. ఆ కదలిక మంద పవనంచేత కమలవనం కదిళినట్టుగా వున్నదని కాళిదాసు ఉపమించాడు. కమ లాలు, కలువలు, మందపవనాలు, పూలు, పూలగుత్తులు, చిగురుటాకులు, సర్‌ స్సులు, నదీపవా హాలు, తుమ్మెదలు, వాటి రుంకారాలు, పశుపక్షులు, లతలు ఇవి కాళిదాసుకు [పియమైన ఉపమాసామ్మగులు. కోశిదాసు రఘువంశంలో ఒకచోట దీపశిఖను ఉపమానంగా [గహించి ఆందమైన శ్లోకాన్ని చెప్పాడు. ఆ అందమైన ఉపమానంతో అతంకి దీపశిఖకాళిదాసు అన్న పేరు వచ్చింది-

సంచారిణీ దీపశఖేవ ర్మాతొాయం యం వ్యతీయాయ పతింవరాసా

నరేం దమాళ్గాభ్రై ఇవ (ప్రపేదే వివర్జభావం స స భూమిపాలః ఇంచుమతీ స్వయంవరానికి వచ్చిన రాజులు వరుసగా కూర్చొనివున్నారు. ఆమె ఒక్కొాక్కంరిని నిరాకరిస్తూ ముందుకు సాగిపోతున్నది ఆమె ముందుకు అడుగేస్తు

లౌకిక వాజ్మయం లింక్‌ న్నప్పుడు ఆమె తననే వరిస్తుందని ఆశతో నతి ఒక్కరి ముఖం వెలిగి పోతున్నది. ఆమె వారిని దాటి ముందుకు వెళ్ళిపోగానే వారి ముఖాలు ఖిన్నమై పోతున్నవి, అట్టా ముందుకు సాగే ఇందుమతిని కవి సంచారిజి దీపశిఖతో పోల్చాడు. దీపశిఖ ముందుకు పోతూవుంటే వెనుక చీకటిని విడిచి పెడ్తుంది. ఆదే విధంగా ఇందుమతి నిరాకరిస్తు రాజుల ముఖాలను నిరాళశామలినం చేస్తున్నదని కవి ఉపమానం. కాళిదాను ఉత్పేశతులు

కాళిదాసు ప్రయోగించిన కొన్ని ఊ్మర్చేక్షలు సుందరంగా ఊహావైచ్చితితో, కూడివున్నవి. ఉపమ తర్వాత కాళిదాసుకు ఉత్పేక్షయే ఆభిమానాలంకారం,

పుష్పం [పవాకోపహితం యది స్యాత్‌ ముక్తాఫలం వాస్ఫుట వి దుమస్థమ్‌.

తతోను కుర్యాత్‌ విషదన్య తస్య తామౌష్ట పర్యస్త రుచః స్మితస్య

పార్వతి ఎ(రని పెదవి మీద చిరునవ్వు ఎ్మరని చిగురాగులలో పువ్వును: రని (వవాళం మీద తెల్లని ముక్యాన్ని హోలి వున్నదట !

సెషాస్టలీ య్మత విచిన్వతా త్వాం (భష్టం మయా నూపుర మేకముర్వ్యామ్‌,

ఆద్చశ్యత త్వచ్చరణారవింద విశ్రేషదుఃఖా దివ బద్ధమౌనమ్‌.

నీ కొరకు వెతుకుతు భూమి మీద పడివున్న నీ నూపురాన్ని ఇదిగో! ఇక్కడే కనుక్కొన్నాను. నీ చరణాల నుంచి వికిపోయిన దుఃఖంతో మూగవోయి నట్టుగా నిశ్శబ్దంగా ఆది పడివున్నది.

సా రాజహంసై రివ సంనతాంగీ గ వేము లీలాంచిత వికవేషు

వృనీయర (వత్కుపగేశలుబ్ధై రాదిత్సుభి ర్నూపురసించిరాని యౌవన భారంతో విలాసంగా పార్వతి నడిచేకప్పుడు ఆమె ముపురాల నుంచి వెలువడే మధురధ*నిని నేర్చుకోవాలనే కొరికతో రాజ హంసలు శమ విలాస పూరిశమెన నడక ఎను మొదలే ఆమెకు నేర్చినట్టున్నదట !

కాళివాసు ఉపమలు వస్తు సౌందవ్యాన్ని (పకదిస్తు లలిత రామణీయకంగా వుండగా ఉత్పేంక్షలు అతని ఊహా సౌందర్యాన్ని _వకటిస్తున్నవి.

266 సంస్కృృత సాహిత్య చర్మిక కాళిదాసు అర్భాంతరన్యాసాలు

కాళిదాసు ఎన్నో చోట్ట ఆర్థాంతరన్యాసాలంకారాలను రమ్యంగా [పయో గిందాడు. వాటిల్లో ఎన్నో సుభాషిత సూక్తులవలె వుండి ఆతని లౌకిక జ్ఞానాన్ని (పకటిస్తున్నవి. కొన్ని ఉదాహరణలు---

“ఏకోహి దోష గుణ నన్నిపాతే

నిమజ్జతీందోః కిరణేష్వివాంకః”

“థామ్యేత్‌ (పత్యపకారేణ నోపకారేణ దుర్దనః కా

“క్షుదోపి నూనం శరణం (పపన్నే మమత్వముచ్చేః శిరసాం సతీవ'”

“*విషవృషోఒపి సంవర్థ్య సర్థయం చ్చేత్తు మసాంపతమ్‌”

“పదం హి సర్వత గుణైర్నిధీయతే” కాళిదాసు ఇంకా రూపక, సమాసో క్తి, అతిశయో కి, దృష్టాంత, తుల్యయోగిత, వ్యతిరేకాది అన్థాలంకారాలనేకాక యమకాది శద్దాలంకారాలనుకూడ (పయోగించెను. రఘువంశం నవమసర్గమంత టా యమకాన్ని కాళిదాసు (వయోగించెను. ఈ సంప దాయాన్ననునరించే తర్వాత భారవి మాఘులు తమ కావ్యాలల్లో ఒక సర్గమంతటా చ్మితక విత్వాన్ని రచించారు.

ఆం? అడ జ నం

కోమల సులదరమెన [పకృతిని కాళిదాసు అనేకచోట్ల వర్ణించాడు. పర్వత, వన, బుతు, ఆథమ వర్టనలు సహజంగా వుండి ఆతడు | పకృతికి ఎంత సమీప మైనవాడో తెలుపుతున్నువి ఆమ వనాఎతో (పత్యవ పరిచయంలేఏ వారెవరు అంత అందంగా, సహజంగా వేర్ణించలేరు. కాళివాసు నగర విలాస జీవితాన్నే ఎక్కువగా చి(త్రించాడన, వల్లె ప=ల శీవితాన్ని అతడు వర్ణించలేదం, ఇక ఆతడు వర్ణించిన వన, ౪శమాది ( పకృతివర్షనలు ఆతడు భావనావీథిలో దర్శించి వర్షించిననని కొందరు విమర్శిస్తుంటారు. వాల్మీకి తర్వాత (పకృతి సౌందర్శా న్నంతా చ్చితవిచితమైన రంపంతో భాషలో బంధించిన మనత కాళిదాసుకే దక్కుతుంది కాళిదాసు ఉస్జయినీ నగరవాసి. మధ్యప్రదేశ్‌లో ఎన్నో అరణ్యాలు, సవపక్షులున్నవి. కాళిదాసునాటి! బుష్మాశమ (ప్రాంతాలు ఇంకా తన్సక ఊండీ

లౌకిక వాజ్క్బయం 267 వుంటవి. (ప్రకృతిని, ఆశమ సౌందర్యాలను కాళిదాసు స్వయంగా దర్శించి వాటిలో లీనమైపోయినవానివలె వర్టించాడు. కాళిదాసు యొక్క కవితావిలాసం శృంగార వర్ణనల తర్వాత ప్రకృతి వర్ణనల్లోనే చూడవచ్చును. ఆతడు (పయోగించిన ఉపమానాలు అనేకం [పకృతి సంబంధమైనవే. రాతిచేత అడ్డగింపబడిన నదీ (వవావాం ఎట్లా అక్కడే సుడులు తిరుగుతూ ఉండటం అతడు చూచాడు. దాన్ని ఉపమానంగా తీసుకుని పార్వతి మనఃస్థితిని పాఠకులకు ఆవగాహనమయ్యేటట్టుగా ఇట్టా వర్టించాడు---

తం వీక్ష్యవేపథుమతీ సరసాంగ యన్టిః

నిక్షేపణాయ పదముధృత ముద్వహంతీ

మార్గాచల వ్యతికరాకులితేవ సింధుః

శెలాధిరజతనయా నయయొన తస్థా. పార్వతిని పువ్చ స్తబకాలతోకూడిన, ఎ్యరగా చిగిర్బిన లతతో పోలుస్తాడు. అళలిజ్ఞాన కశాకుంతలంలో శకుంతల (పకృతికన్యవలె కన్చించటమేకాదు, కుమార సంభవంలో పార్వతి కూడ ఒక [పకృతికన్యవలెనే చ్చితింపబడింది. శివునికొరకు ఆమె తపస్సు చేయటానికై అరణ్యంలో ఆళ మాన్ని ఏర ఎరచుకొంటుంది. అక్కడ ఆమె చెట్ట పెంపకం, పేమతో వాటికి నీళ్ళు పోయటం, మక్కువతో లేళ్ళకు నీవారధాన్యాన్ని తినిపించటం మొదలైన వర్ణనలల్లో కాళిదాసు (పకృతి (వేమ (వతిఫలించింది. పార్వతి శివుని దగ్గరికిపోతూ ముత్యొల రత్నాలహారాలను ధరించలేదు. వాటి స్థానంలో అన్నీ. పూలనే ధరించింది--

ఆశోకాని రృ ర్హితితపద్మరాగ మాక్ళవ హేమద్యుతి కర్టికారమ్‌

ముక్తాకలాపీ కృత సిందువారం వసంత పుష్పాభరణం వహంతీ, అట్లా ఆలంకరించుకొన్న పార్వతి సంచాకిణీ లతవఠి వన్నదట ! ఇట్లా (పకృతి రమ్యమైన పుష్పాభరణాలకు ధరించిన నాయిక కాళిదాసులో తప్ప మరెక్కడా కనిపించదు.

కుమార సంభవం [ప్రథమ సర్గలోని హిమాలయ వర్జన తృతీయ సర్గలోబ వసంతదర్హ వర్ణన, రఘువంశం పంచమ సర్లలోని (ప్రభాత వర్ణనలు కాళిదాసు (వకృతి వర్ణనంకు చాలా చక్కని ఉదాహరణలు. హిమాలయ వర్ణనను కవి రమ్యంగా సహజంగా చేసాడు

268 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

ఆమేఖలం సంచరతాం ఘనానాం

భఛాయామధః సానుగతాం నిషేవ్య

ఉద్వేజికా వృష్టి భిర్మాశయంతే

శృంగాణి యస్యాత పవంతి సిద్ధాః హిమాలయం మీద సంచరించే సిద్ధులు వర్షం కురవగానే ఎండ కాసేటువంటిపై హిమాలయ శిఖరాలకు వెళ్ళిపోతారట. ఈ వర్ణనవల్స్వ హిమాలయాలు మేఘమండ , లాన్ని దాటి పెకి వ్యాపించిందని ధ్వనితం, వస్తు ధ్వనితో కూడిన రమ్యమైన దృళ్యవర్ణనలకిది ఒక ఉదాహరణ వసంత ర్తువులో లేళ్ళు పరుగెత్తటాన్ని కాళిదాసు ఇట్లా వర్ణించాడు.

మృగాః పియాళ్ళదుమ మంజరీణాం

రజఃకణై ర్విఘ్నిత దృష్టి పాతాః

మదోద్ధతాః (పత్యనిలాః విచేరు

ర్వనస్థఎఏ ర్మర్మరష్యత మోశాః “*పియాపవులనే పూల పరాగం నిండటంచేత క లడ్డు మూసుకొని మదించిన తేళ్ళు రాలిన ఎండుటాకుల మీద మర్మర ధ్వనులు చేస్తు ఆటుయిటు పరుగెత్తుతున్నవి”, పండిన ఆకులు రాళిపోయి వసంత ర్తువులో చెట్టు నూతనంగా చిగిర్మి నవి. (పియావు వులు చిగి్చ్చి పుష్పంచినవి. లేళ్ళు ఉన్మ త్తంగా పరుగులు తీస్తున్నవి. వసంతర్హ [ప్రవేశంతో ఆశోకం ఆమూల్మాగం పుష్పించటాన్ని కాళిదాసు గమనించివుంటాడు.

అఆసూతపద్యః కుసుమాన్యశోకః

స్కంధ్యాత్పభ్యుత్యేవ సవల్లవాని

పాదేన నాపైక్షత సుందరీణాం

సంపర్క మాసింజిత నూపురేణ శ్రీల నూపురధ్యను౨తో కూడిన కాలితాములు లేకుండానే ఆశోశం ఎరగా నిండుగా పువ్చించదట! కాళిదాసు [(పకృతిన ఆలంబన, ఉద్దీపన పవెధావాఎయగా కూడ వర్ణిం చాడు, కుమార సంభవంలో వసంతర్తువర్ణన ళృంగారోద్దీపనంగా వర్టింప డింది.

రఘువంశం ద్వితీయసర్గలో దిలిపుడు తన్నయుడై పకృతి దృశ్యాలను చూస్తుండిపోయాడని వర్ణింపబడింది.రమణీ య జలాళయం నుంచి వరాహం బయటికి

లౌ క్రిక వాజ్మయం 269 రావటం, నెమళ్ళు గంతులు వేయటం, హరిణాలు పచ్చని గడ్డిమీద మ్మిశమించి వుండటం మొదలైన దృకాలను చిలిపుడు చూస్తూ. పుండిపోయాడన. కాళిదాసు వర్థన---

సపల్వలో త్తీర్జ వరాహయూళథా న్యావాసవృషోన్ముఖబర్డి ణాని

యయౌ మృగాధ్యాసిత శాద్వలాని శ్యామాయమానాని వనాని పళ్యన్‌.

కాళిదాసు కూడ అటువంటి (ప్రకృతి దృశ్యాలను తన్మయుడై వీక్షించి వుంటాడు! కాళిదాసు పకృతి వర్ణనలల్లో, తర్వాత కవుల వర్ణనలల్లో కనిపించే కృతిమత్వం గాని అలంకార చమత్కారాలుగాని లేవు. [పకృతి దళ్యాలను వున్నదివున్నట్లుగా సహజంగా వర్ణచితంవలె గీసి చూపిస్తాడు.

వృంఠాత్‌శ్ళథం హరతి పుష్పమనోకహనాం

సంసృృజ్యతే సరసిజై రరుణాంశుభిన్నై 8

స్వాభావికం పరగుణేన విభాతవాయు ః

సౌరభ్యమీప్పురివ తేముఖ మాదతస్య

త్యామోదరేషు పతితం తరుపల్లనేషు

నిర్ధాత వోరగుళికా విశదం హిమాంభః

అభాతి లబభ్ధిపరభాగ తయాధరోషే

లీలాస్మితం సదశనార్చిరివ త్వదీయమ్‌. [పాఠఃకాల వాయువులు వృక్షశాఖలను వూపి పూలను వృంతాల నుండి రాల్చి సూర్యకిరణాల తాకిడిచేత వికసించిన కమలాలను స్పృశిస్తు పీస్తున్నవి. తుషార కణాలు మంచి ముత్యాలవలె నిర్మలాలై చెట్టయొక్క. ఎ్యరని ఆకలమీద [వాలి (ఆజున్రి ఎ్మరని పెదవుల మీద పశన దంత కాంతులవలె (పకాశిస్తున్నవి. ఇక్కడ (పకృతి ఉపమేయం. అజుని దంతకాంతులు ఉపమానం!

ఆక డీ కాళిదాసు ఈ వర్ణ నలు

కోమల నన్ర్రీ విలాసాన్ని కాళిదాసు ఎన్నోచోట్ట వర్చించాడు. ఆతనికి త్రీ (వకృతిరూపిణియై కనబడుతుంది. (పకృతివలెనే కాళిదాసు స్త్రీలు నిసర్గ సౌందర్య వతులు. ఆభరణహీనలై నా వారు సుందరంగానవుంటారు. అ౭జ్ఞానళాకుంతలంలోని

270 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత శకుంతల కా?దాసు యొక్క ఆదర్శ శ్రీ ప్మాత. శకుంతలవంటి వారే కుమార సంభవంలోని పార్వతి, రఘువంశంతోని ఇందుమతి సీతలు పార్వతి సుకుమారి, సంచారిణీలత వంటిది. అందమైన. తన సౌందర్యంచేత శివుని హృదయాన్ని జయించుకొన్నా అది శాశ్వత స్థానాన్నిచ్చేదికాదని (గహించింది. తన తపశ్శక్తి చేతనే శివుని హృదయంలో శాశ్వత స్థానాన్ని (గ హించాలనుకొన్నది. అభిమానం, పట్టుదల ఆమెలో కన్పిస్తున్నవి. ఆమె ఎంత సుకుమారియో అంత దృఢ హృదయురాలు. మునులు కూడ ఆశ ఏర్యపోయేటట్టుగా ఆమె తీవ నియమాలతో తపస్సు చేసింది. కఠిన నియమాలచేత ఆమె మనోరార్థ్యం సడంలేదు.. పైగా మరింత దృఢ సంకల్పవతియైంది. అదంతా పరీక్షించి శివుడు ఆమెను సగౌరవంగా స్వీకరించాడు. ఇక ఇందుమతి కోమల రూపం కిలది. భర్త (ప్రేమను ఆమె ఎంతగా పొందిందో అమె మరణించినప్పుడు అతని విలాపమే చెపున్నది. సుదక్షిణ రాజియైవుండి భర్త దికీపునితో పాటు అశమంలో కఠిన జీవితాన్ని గడుపుతూ గోపాలన్నవతయై జీవించింది. అదేవిధంగా సీత రామునితో కఠిన వనవాస జీవి కాన్ని గడిపింది. రామునితోడిదే జీవనమనుకొన్నది. ఆటువంటి సీతను రాముడు ఆడ్రవులకు పంపాడు. ఆది కాళిదాసును సైతం కలచివేసింది. ఆందుకే సీళా ముఖంగా కవి ఇట్టా అంటాడు---

వాచ్య_స్వ్వ్రయా మద్వచనాత్స రాజా

వహ్మ్నా విశద్ధామపి యత్సమక్షమ్‌

మాం లోకవాద్మశవణా దవిసీః

శ్రతస్య కిం తత్సదృ్భళం కులస్య. ఈ ఆచరణ మీ పవ్నిత సూర్యకులానికి తగిందా? అని కాళిదాసే రామున్ని నిలదీసి ఆడుగుతున్నాడా అనిపిస్తుంది. సీతా పరిత్యాగ ఘట్టం కరుణరసపూరితం, సీతను ఆదర్శంగా (గ్రహించే కాళిదాసు శకుంతల ప్మాతను మలచాడు. ఆమె కూడ సీత వలెనే శంకింపబడి పరిత్యాజ్య అయింది, రాముడు లోకాపవాదానికి భయపడి సీతను పరిత్యజించగా దుష్యంతుడు దైవిక ఘట నచేత శకుంతలను త్యజించాడు. సీత భూదేవి కూతురు. భర్త్రచేత పరిశ్యజింపబక వాల్మీకి ఆ్యశమంలో ఆశయం పొంది కుమారులను కన్నది. శకుంతల ఆప 5స మేనక కూతురు. ఇరువురి తల్టులు దివ్యాంగనలే. శకుంతల మారీచు అ మంలో ఆశయం పొంది కుమా

లౌకిక వాజ్బ్యయం లి రుని కన్నది. ఇరువురు ధర విరహంచే తపస్విని జీవితం గడిపారు. సీత చివరకు రామునితో సమాగమం కలుగకుండానే మరణించింవ. కాని గకుంతల భర్తృ పరిగృహీతయైంది.

కాళిదాసు శ్రీ ప్యాతలల్లో ఆదగ్శ భారతనారి సంపూర్ణ రూపం గోచరి స్తుంది. భారతనారిలోని సహనం, (ప్రేమానురాగాలు, త్యాగం. నిస్చ్వార్థత తపస్సు, కఠోర నియమ పాలన్యావతం, సత్యసంధత, జ్ఞాన సంపద, కేవానిరతి, కోమఒత, స్నేహం, క్షమ, మొదలై న గుణాన్ని 5-?దాసు న్రీలో రాశిపోసుకొని వున్నవి. భర్రయందనురాగం గల పతి వత ఆయిన భారతనారి యొక్క అంతః స్వరూపాన్ని కాళిదాసు చాల భవ్యంగా చితించాడు, ర తీదేవి సైతం పతిలేని జీవితం వ్యర్థమని చితిలో (ప్ర $శించాలనుకు: టుంది. భర్త పరిత్యజించగా తపస్విని వలె జీవించిన పవ్శిత స్త్రీ మూర్తులనే కాక ఆజ విలావంలో, భర్త అనురాగాన్ని పొందిన స్త్రీ మూర్తులను చితించి భార్యలేని జీవితాన్ని భారత పురుషుడెట్టా నిరర్ధక మనుకుంటాడో కవి వర్ణించాడు, కాళిదాసు కేవలం శ్రీల ఐహిస్సొౌందర్యాన్నే కొక్‌ వారి ఆంతస్పౌందర్శాన్ని విశేషంగా చిత్రించాడు, కాళిదాసుకు స్త్రీలు పువ్చెంచిన లతల వళి వికసించిన కమళాలవలె కన్పిస్తారు. పుష్పాలంక్పుత అయి శివున్ని సమీపించే పార్వతి సంచారిణీఐ కకాగా భర్పృపరిత్యాజ్యమైన సీత అనిల విద్ధమైన లత వలె భూమిమీద పడిపోయిందట. కాళికాదాసు అక్కడక్కడ స్త్రీ యొక్క అంగాంగ వర్జనను చేసాడు కూడ. ఉదా॥ కు కుమార సంభవంలో (పథమ సర్గలో పార్వతి వర్ణన. తరువాతి కవులు తమ నాయికా వర్ణనలను నథిశిఖ పర్యంతంగా ఉఊ త్చేశాద్యలంకార (పతిభను చాటుతు చేసారు. అవి కృతిమంగాను జుగుషప్సాకరంగాను కూడ వున్నవి కాళిదాసు స్త్రీ వర్ణనలు అట్టా కాక బౌచిత్యభంగం కాకుండా సుందర అలిత మనోజ్ఞంగా వున్నవి.

కాళిదాసు సంవాద ఘట్టాలు

కాళిదాసు మహాకావ్యాలల్లో కొన్ని చక గాని నాఓకీయ సంవాదఘట్టాలున్నవి. రఘువంశం" ద్వితీయసర్గలోని సింహవఏ3లిప.సంవాదం తృతీయ సర్గలోని రఘు ఇందుల సంవాదం, పంచమసర్గలోని కౌత్సరఘుల సంవాదం, షోడషసర్గలోని కుశ అయోధ్యలక్షి సంవాదం మరియయ కుమార సంభవంలో పంచమసర్గలోని శివపార్వతుల సంవాదం మొదలైనవి కాళిదాసు సంభాషణాశ్రైలికి నిదర్శనాలు,

వలి సంస్కృత సాహిత్య చరిత కొళిదాసు కావ్యకారుడే కాక మంచి నాటకకారుడు కూడ, నాటకీయ పద్ధతిని అనుస రించి కవి కొన్ని రమ్యమైన సంభాషణలను మహాకావ్యాలల్లో చేర్చి వున్నాడు. నాటకీయ ౩ లిలో గల ఈ సంవాద ఘట్టాలు మహాకావ్యంలో అతి రమ్యంగా వున్నవి. కాళిదాసు విలానం జయదేవుడు కాళిదాసు కవిత్వాన్ని సరస్వతికి విలాసంగా పేర్కొన్నాడు. ఇది నిజంగా ఉచితమైనదే, కాళిదాసు కవిత్వమంతటా శృంగార విలాసమే గోచ రిస్తున్న ది. కాళిదాసుకు ఇతర రసాలకన్న శృంగారమన్న అభిమానం. ఆ రసాన్నే అంతటా ఆదరించాడు. కాళిదాసు (వకృతిలో సెతం త్రీ పురుష శృంగార విలా సాన్ని దర్శించాడు. కుమారసంభవంలోని వసంత ర్హు వర్ణనలో పశుపక్షి కీటకాదుల శృంగార చేష్టలను వర్ణించాడు. లలిత సుందరమైన (పకృతిలో అంతటా ఈశ్వ రుని శృంగారమయ సృష్టియే అతనికి గోచరిస్తుంది. ఆ కవి గుణంచేత సరసుడు, కోమలహృదయుడు. అందుచేత సర్వస్వం సరసమయం, కోమలంగానే ఆతనికి గోచరిస్తుంది. చివరకు తారకాసురుని దుండగాలను వర్జించేటప్పుడు కూడ కవి కోమలభావాలనే చెప్పాడు. తారకాసురుని కూరత్వాన్ని చెప్పదలచుకొని కాదాళిసు ఏమంటాడో చూడండి- తేనామరవధూహమైః సదయాళూన పల్లవాః అభిజ్ఞా శ్చీదపాతానాం (కియంతే నందన్మదుమాః “దేవతా స్రీలు కల్చవృకాల యొక్క కోమలమెశ చిగురుటాకులను తమ కోమల మైన చేతులతో జ్యాగత్తగా తెంపి తమ చెవుల్టి" ఇలంకరించుకుంటారు. ఆటువంటీ వృష్షాలను కారకుడు నరికించివేస్తున్నాడట!” “నిషవృషోఒపి సంవర్థ్య స్వయం చ్చేతు మసాంపతమ్‌” అనే కాళిదాసుకు నందన్మదుమాలను అకారణంగా నరి కించివేసాడని తత్కారణంగా తారకాసురుడు అ %|కూరుడు అని పాఠకులముందు నిలిపాడు. కాళిదాసు వరించిన శృంగారం జుగుప్స్పాకరమైంది, అనౌచిత్యమైండి కాదు. చివరకు కోమలభావాలతో కూడిన రతీవిలాపం, ఆజవిలాపం చక్కని శ్చంగారభావాలతో కూడి తద్ద్వారా కరుణరసాన్ని ఒలికిస్తున్న వి.

లౌకిక వాజ్యయం లత అశ్వ ఘోషుడు

[క్రీ ఈ 1998 వరకు ఆశ్వఘోషుడు బౌద్ధవేదాంతిగాశే వరిచతుడుకాని కవిగా కాదు, ఆత కావ్యనాపకాలు బయబటపక్షిం తర్వాత ఆతన్ని కాళి వాసాదికవుల కోవలోకి చేర్చటం జరిగింది. భారతదేళంలోనే కాక చైనా దేశంలోను అళ్వ 'ఘోషున్ని గురించి అనేక కథలు _పచారంలో వున్నవి కాని నిజంగా ఆతని జీవిత విశేషాలు చాల కొద్దిగానే మనకు తెలుస్తున్నవి. సౌందరనందం చివరగల “ఆర్య సువర్జాక్షేప్యుతస్య సాకేతకస్య భిక్షోరాచార్యస్య భదంతాశ్వఘెషస్య మహీ క వేర్మహావాదినః కృతిరియమ్‌'” ఆన్న వాక్ళాన్నిబట్టి అశ్వఘోషుడు సువర్జాక్ని కుమారుడని, సాకేత ఆంటే ఆయోధ్యానగర వాసి అని బౌద్ధ ఆచార్య పదవి నందుకొన్నవాడన మహాకవి అని వసిఫ్ధి చెందినవాడని తెలస్తన్నది. సువర్థాక్ని అన్న పేరు విచ్శితంగా వున్నదఏ బంగారురంగు కన్నులుగలవారు విదేశీయులని ఆప్పుడు అశ్వ ఘూషుని తలి (గీకు వనిత అని కొందరు విమర్శకులు ఊహలు చేసారు. కాని ఆతని రచనలను బట్టి అతడు వేద ధర్మకాస్త్రాదులను ఆధ్యయనం చేసినవాడని తెలుస్తున్నది. కాబట్టి అతడు (బాహ్మణ కులజుడని తర్వాత బొద్ధధర్మ దీక్షను [గహించాడని చెప్పవచ్చును. వసుమ్మితాచార్యుని దగ్గర బౌద్ధమతదీక్షను స్వీకరించాడని చైనీయుల (వాతలవల్ల తెలుస్తున్నది. ఆతడు మహాయాన ళాఖకు చెందినవాడని అతని రచనలను బట్టి తెలుస్తున్నది. ఆశ్వ ఘోషడు తన పాండిత్య కవిత్వ శక్తినంతా బౌద్ధధర్మ వ్యాప్తిలోనే వెచ్చించెను. అతడు సంగితంలోను (వ్రవీణుడట! తన సంగీత మాధుర్యంచేత (ప్రజలను ఆకర్షించేవాడట! అశ్వ మోడు కావ్యనాటకాలే కాక ఆనేక ధర్మగంథాలను కూడ (వాసాడు.

అశ్వ ఘోషుని కొలం

ఆశ్వ ఘోషుని జీవిత కాలాన్ని నిర్ణయించటానికి రెండు వధానమైన ఆధారా లున్నవి.-1) ఆశ్వ ఘోషని కావ్యం బుద్ధచరి త యొక్క చీనా భాషానువాదం [క్రీశ 414-421 (ప్రాంతంలో ధర్మరక్ష లేక ధర్మశ్మేమ లేక ధర్మాక్షరుడనే భార

274 సంస్కృత సాహిత్య చరిత తీయ పండితుని చేత చేయబడింది. కాబట్టి ఆశ్వ ఘోషుని కాలం ఆంతకు పూర్వమే అని చెప్పవచ్చును.

2. మధ్యఏషియాలో దొరికిన ఆశ్వఘోషన శారీప్యుత ప్రకరణ వ్రాత (ప్రతులను బట్టి ఆది కుషాణ కాలానికి బహుశా కనిష్కుని లేక హువిష్కుని కాలా నికి చెందిందని లూడర్స్‌ నిర్ణయించాడు.

ఆభిధర్మానికి “విభాష” అన్న వ్యాఖ్య కనిష్కని రాజ్యకారింలో జరిగిన బౌద్ధమవాసభల సమయంల్లో రచింపబడిందని (పతీతి. ఇది ఆశ్వఘోవని చేత ,వాయబడింది. చైనా స్యపదాయాన్ననుసరించి ఆశ్వఘోమడు కనిష్కనికి సమకాలికుడు. చార్మితక స్పృహగల చైనీయుల సం్యపదాయం సత్యమే అని పాశ్చాత్య (పాచ్య విమర్శకులు ఆంగీకరిస్తున్నారు. కనిష్కుని రాజ్యకాలం (క్రీశ, "5150 నడుమ అని చార్మితకుల నిర్ణయం. (కీ. పూ.50 (కీ. శ 100 నడుమ ఆశ్వ ఘోషని కాలం అని చెప్త జాస్ట్సన్‌ ఇ. పౌచ్‌, (కీ. శ. (పథమ శతాబ్దపు పూర్వార్థమే ఆశ్వుఘోషని జీవిత కాలమని నిర్ణయించాడు. కనిష్కుడు పాటలీపుతం మీవకి దండెత్తి ఆ రాజును _ జయించి ఆరు కోట్ల రనాన్ని పరి హారంగా అడిగెనని ఆఅప్పుడారాజు మూడు కోట్లకు మారుగా బుద్ధుని భిఇాప్మాతను, మిగిలిన మూడు కోట్లకు మారుగా ఆళ్వ ఘోషుని ఆర్పించెనని, కనిష్కుడు అట్లా ఆశ్వ ఘోషుని సంపాదించుకొని తన్న రాజధాని పురుషపురానికి ( పెషావర్‌ ) తీసుకొనిపోయి ఆతని (పేరణచేత బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించి తర్వాత కనిష్కుడు బౌద్ధమత వ్యాప్తికై పాటుపడెనన ఐతిహ్యం. చైనా టిబెట్‌, జపాన్‌, మధ్య ఏషియా మొదలై న అనేక దేశాలల్లో బౌద్ధధర్మ (పచారానిక్షై కనిష్కుడు బౌద్ధ భికువులను పంపెను. బౌద్ధమత వ్యా ప్రికి ఆశోకుని తర్వాత కనిష్కుడే కారకుడు.

అశ్వ ఘోషుడు కొళదానుకు పూర్వవర్తియా ?

ఆక్వ ఘోషడు కాళిదాసు కన్న పూర్వుడని పాళ్చాత్య సాహిత్య చరిత కారులందరు ఆంగీకరించారు. కాళిదాసు గుప్తుల కాలంవాడని ఆంగీకరించినట్టయితె అతడు ఆశ్వ ఘోషునికి తరువాతవాడే అవుతాడు. కాని కాళిదాసు [కీ.పూ. [పథమ శతాబ్టివాడని ఆంగీకరించినట్టయితె ఆశ్వ ఘోషనికి అతడు పూర్వుడవుతాడు.

లౌకిక వాజ్మయం 2%5 కాలాన్ని విడిచిపెట్టి వారి కావ్యాలను పరిశీలించి ఎవరు ఎవరిని అనుకరించారని విచారించి, ఎవరు పూక్వవర్తి ఎవరు పరవర్హి ఆని నిర్ణయించవచ్చునేమా చూద్దాము, కొళిదాస ఆశ్వ ఘోషుల కవిత్వాలను పరిశీలించి పాళ్ళాత్య విమర్శకు లందరు అవ్వు ఘోషని కవితా పభావం కాళిదాసు మీద వున్నట్టుగా తేల్చారు. జాసన్‌ అభ్యిపాయంలో అశ్వఘోమని శైలి [వభావం కాళిదాసు మీదనే కాక భాసుని మీద కూడ వున్నది. కాళిదాసు వాల్మీకి భాసులను అనుకరించాడనటం నిస్సందేహం. కాని ఆ కవుల కవిత్వంలోని భావాలంకొ రాలను సన్న వేళాలను కాళిదాసు ఎక్కడా వున్నదున్నట్టుగా అనుకరించి (గ్రహించలేదు. అదే కాళిదాసు ఆశ్వ ఘోషుల కవిత్వంలో భావాలంకారాలు సన్నివేశాలు ఉన్న దున్నట్లుగా అనుకరింపబడినవి. వాల్మీకి భాసులను ఉన్నదున్నట్లు అనుక రించని కాళిదాను ఆశ్వ ఘోషున్ని మాతం ఉన్నదున్నట్లుగా ఆనుకరిస్తాడా గి ఎంతో మౌలికతను (పదర్శించిన కాళిదాసు ఆశ్వఘోషని వంటి బౌద్ధ కవిని ఆనుకరిస్తాడా ? అనే అనుమానాలు రాకమానవు. అశ్వ'ఘాషుడు కేవలం కవేకాదు, (ప్రసిద్ధమైన తొత్హీకుడు, అంతేగాక ఆశ్వ ఘాషుడు బౌద్ధకవి కాబట్టీ ఇతర కవులుగాని, ఆలంకారికులుగాని ఆతనికియ్యవలసిన గౌరవాన్ని ఇయ్యలేదనే చెప్పాలి. ఆలంకారికులల్లో రాజశేఖరుడు కావ్యమీమాంసలో బుద్ధచర్మి తలోని ల్లోకాలను మ్మాతం ఉద్ధరించాడు. దండి భామహులకు ఆశ్వ ఘోషుని పరిచయ మున్నట్లు చెప్పబడుతున్నది కాని అది ఆస్పష్టం, సందిగ్ధం. దీన్నిబట్టి తర్వాత సాహిత్యంమీద అశ్వఘాషని (ప్రభావం చాలా తక్కువ అని చప్పవచ్చునని జాన్సన్‌ అంగీకరిస్తూనే ఇంకొకవై పు కాళిదాసు మీద ఆశ్వఘోషుని (పభావాన్ని ఆంగీకరించటం సమంజసంగా లేదు. అళ్వ'ఘోషుని రచనలు

ఆళ్వ ఘోషుడు మొదట దార్శనికుడు, అ తరువాతనే కవి, అతడు అనేక బౌద్ధ దార్శంక (గంథాలను రచించాడు. అవి చాలామట్టుకు చైనా భాషానువాదా లుగానే మిగిలిపోయినవి. సూతాలంకార ౦, మహాయాన ్రద్దోత్సాదం, వ్యజనూచి మొదలైనవి అతని బౌద్ధరర్మ సంబంధి రచనలుగా చెప్పబడుతున్నవి. ధర్మ (వచారం కొరకు కావ్యరచనను కూడ అతడు చేపళ్టైను. కవిత్వం ద్వారా (పజల హృదయాన్ని సులభంగా చేరవచ్చునని (గహించిన కవి అతడు. బుద్ధచర్శిత,

౨76 సంస్కృత సాహీత్య చర్మిత సౌందరసందాలు రెండు మహాకావ్యాలు. శారీప్కుత (వకరణం రూపకం. ఇవిగాక 20 (స్రర్ధరా శ్లోకాల సర్యగహమైన గండీస్తోతం ఆక్వ ఘోషుని రచన అని చెప్ప బడుతున్నది. దీనిలో బుద్ధుని స్తుతి వున్నది. హోల్‌ స్టైన్‌ అనే పండిత విమర్శకుడు చైనా లిపినుంచి దీనికి (పతిలిపిని తయారుచేసి ముదింపించాడు. సిల్వీ లెవీ అనుసారం “రాష్ట్రపాలు”డనే గేయనాటకం ఆశ్వ ఘోషుని రచన. కొద్ది అవశేషం మ్యాతం దీనిది దొరికింది. బుద్ధ చరిత

బుద్ధ చర్మితలో బుద్ధుని జీవిత చర్మిత నిబంధింపబకింది. ఇప్పుడు సంస్కృత భాషలో లభించే బుద్ధ చర్మితలో 17 సర్గలున్నవి. 17 సర్షల్లో చివరి త సర్గలు (క్రీ. శ, 10వ శతాబ్దంలో ఆమృతానందునిచేత రచింపబడినవి. [క్రీ కు లీవ శతాబ్దంలో చైనా భాషలోకి ఆనువాదం చేయుకిన బుద్ధదర్శితలో తిరి సర్గ లున్నవి. బుద్ధుడు తల్లిగర్భంలో [పచేశించటం మొదలుకొని అతని పరి నిర్వాణం వరకు కథ చెప్పబడింది. బుద్ధుని ఆవళేషాల కొరకు జరిగిన యుద్ధాలు, ఆళోకుని కాలంలో జరిగిన బౌద్ధ మహాసభలు కావ్యం చివర వర్ణింపబడినవి, ఈత్సింగ్‌ బుద్ధ చర్విత బృహద్గ౦ంథమని తెలిపాడు. (క్రీశ. 7 లేక 8వ శతా బ్దంలో ఖది టిబెట్టు భాషలోకి అనువాదం చేయబడింది. చైనా, టిబెట్టు భాషల్లోని బుద్ధచర్మితను ఆధారంగా ఆసంపూర్హంగా వున్న సంస్కృత బుద్ధచరి[తను నిర్మించే అవకాశమున్నది. బుద్ధుని జీవిత చరితకు ఆధారంగా కవి ఏ (సోత స్సును తీసుకున్నాడో చెప్పలేము. లలితవిస్తరం నుంచి తీసుకొని కావ్యోచితమైన మార్పులను చేసాడని కొందరు విమర్శకుల అభ్మిపాయం,

గౌతమబుద్ధుడు రాజ్మపాసాదాన్ని విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయే సందర్భంలో అనేక పురన్ర్రీలు ఆతన్ని దర్శించేందుకు వస్తారు. దార నికుడైన ఆశ్వ ఘోపషుడు ఆ స్తీ శృంగార చేష్టలను రమ్మంగా వర్ణించి, వారు గౌతముని నిశ్చయాన్ని మరల్చి లోభ పెట్టలేక పోయారని సూచించాడు. ఆదే విధంగా బుద్ధుని తపస్సు, మారుడు సపరివారుడై వచ్చి బుద్ధుని విచలితున్ని చేయబూనటం మొదలై న ఘట్టాలు రమ్యంగా వున్నవి. మన్మథుడు బుద్ధుని మీద (పయోగించిన బాణం నిష్ఫలం కావటం చూచి ఇట్టా అనుకుంటాడు-ా

లౌకిక వాజ్బ్యయం లి?

శైలే ద పుత్రీం (పతి యేన ఇద్ధో దేవోఒపి శంభుళ్చలితో బభూవ

న చింత యత్యేష తవేవ బాణం కిం స్యా దచిత్తో నశరః స ఏషః

“ఏ బాణమైతే తగిలి శివుడు పార్వతిని చూచి విచలితుడై నాడో ఆ వాణాన్నే ఇతడు (గుద్దుడు లెక్క చేయటం లేదు. ఏమిటీ! ఇతనికి హృదయమే లేదా? లేక ఈ ఆ బాణం బాణం కాదా *” కాళిదాసు కుమారసంభవ ఘట్టాన్ని దృద్దిలో పెట్టుకొనే) అన్వయోషుడు ఈ క్లోకాన్ని (వాసివుంటాడు. బుద్దుఎ చర్మితలో సందర్భానుకూలంగా 4పక్సృత్యాది కావ్యవర్ణనలను కవీ చేర్చాడు. కథ, వర్జనలను మహాకవి వలి రచిస్తు కవి అక్కడక్కడ బౌద్ధ ధర్మాలను, బౌద్ధ దార్శనిక విషయాలను సరసమధుకంగా సరళ శైలిలో చెప్పాడు. అశ్వ 'ఘోషని (పకృతి వర్ణనలు వాల్మీకీ కాళిదాసుల [పకృతి వర్ణనలవలె రమ్యంగా సహజంగా వున్నవి. కీథ్‌ మకఠానుసారంగా అశ్వ ఘోషని మీద వాల్మీకీ కవితా (పభావం అధికంగా కన్పిస్తున్నది. ఇతివృత్తం, చరిత చితణ, ఆలంకారాలల్లోనీ ఉపమానాది సామగులు, శైలీ పదావ మొదలై న విషయాలల్లో బుద్ధ చర్మితమీద రామాయణ (పభావం వున్నది. అంతేగాక అశ్వ ఘోషుడు సాక్రేతపుర నివాసి. రామునికి సా కేతపురానికున్న సంబంధాన్నిబట్టి ఆతడు రామాయణంచేత బాగా (వఖావితుడ్ర వుంటాడని చెప్పవచ్చును. బుద్ధుడు కాక్యవంళ జుడు. శాక్యులు ఇవ్వకు వంకానిక్తి చెందినవారు. బుద్ధుని వసిద్ధ ఇమకువంళరాజుగా సగ ర్వంగా ఒక శ్లోకంలో అళ్వు మోషుడు చెప్పాడు కూడ. రామాయణంచేత, రాముని చర్మిత చేత (ధ్రేరేపితుడయ్యే ఆశ్వ ఘోషుడు బుద్ధుని చర్మితను కావ్యంగా (వాసి వుంటాడు.

కావ్యదృష్టితో బుద్ధ చర్మితలోని 1,5, 8 సర్గలు మరియు 18వ సర్గ లోని మారవిజయ ఘట్టాలు చెప్పుకోదగ్గవి.

ట్‌ కళ సొందరనందం

బుద్ధుని సోదరుడు నందుడు బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించటం దీనిలోని ఇతి వృత్తం. దీనిలో 18 సర్గలున్నవి. ఇది సంపూర్ణంగా లభిస్తున్నది. బుద్ధచరి్మిత కన్న ఇది (ప్రొథంగా వున్నది. దీని రచన నాటికి కవి ఆనుభవం సంపాదించిన వాడైవుంటాడు. బుద్ధచర్శితలో వలెనే దీన్సిలోను పునర్నుక్తి దోషాలున్నవి.

28 సంస్కృత సాహిత్య చరిత అయినా దీనిలో జౌద్ధ ధర్మ సంబంధమైన అమూల్యమైన ఉపదేశాలున్నవి. బుద్ధుని జ్రీవితచర్మితలోని కొన్ని సంఘటనలు బుద్ధచర్మి తలో చెప్పినవాటిని, సంక్షిప్తంగా చెప్పిన వాటిని, అసలే చెప్పని వాటిని కవి దీనితో విశదంగా చెప్పాడు, నందుడు బాల్యం నుంచి బుద్ధునిక న్న భిన్న పకృతి కలవాడు. నందుడు సుఖాలను కొంక్షీంచేవాడు. సాంసారిక జీవితమన్న ఆస క్షీకలవాడు. భార్య సుందరి అన్న మిక్కిలి (పేమ. ఆటువంటి నందుని మనస్సును మార్చి బుద్ధుడు బౌద్ధమత ధర్మ దీక్షను ఇస్తాడు నందుడు ఐహికసుఖాలను విడిచిపెట్టి తపోనిరతుగౌతాడు. కావ్య శైలిలో కవి ఈ కథను మహాకావ్యంగా (వాసొడు. చతుర్థ, దశమ సర్గలల్లో సుందరీ నందు? శృంగార [క్రీడలను కవి సరసంగా వర్ణించాడు. దార్శనిక విష యాలను ఎంత నరళసులభంగా వర్జీంచాడో కవి ఈ శృంగారాన్ని ఆంత సరస మధురంగా రసవ్యంజకంగా వర్ణించాడు, దీనిలోను సందర్భానుకూలంగా కావ్యోచిత వర్ణనలున్నవి, అశ్వఘోషని క విత్వం

అశ్వ ఘోషని కవిత్వం వాల్మీకి కాళిదాసుల కవిత్వంవలె వై దర్భీరీతిలో నకిచింది. వాల్మీకి కాళిదాసుల కవిత్వంవలెనే ఆశ్వ ఘోషుని కవిత్వం కృషతిమక్వం లేక నిసర్గసౌందర్యంతో ఒప్పుతున్నది. అళ్వఘోషని కవిత్వంలో (పసాదమాధుర్య అర్థవ్య క్తి గుణాలు అడుగడుగునా కన్పిస్తవి. చక్కని సహజ (పకృతివర్షనలు, సహజ మానవహృదయచి తణ, నిత్యజీవితంలో అడుగడుగునా అవసరమయ్యే ఉపదేశాలు, సుందరమైన ఉపమానాలు, నానారసపోషణ ఆతని కవిత్వంలోని (పత్మేకతలు. అళ్వ ఘోషుడు (పమోగించిన ఉపమానాలు స్వాభా వికమైనవి, ఆనుపమమైనవి. కాళిదాసు ఉపమలు ఎంత సుందరంగా, హృదయా కర్షకంగా వుం వో ఆశ్వఘోషుని ఉపమలును అంతే సుందరంగా, హృదయా కర్షకంగా వుంటవి.

తస్యాముఖం పద్మసపత్నభూతం పాణౌస్థితం పల్లవ రాగ తామే

ఛాయామయస్యాంభసి పంకజస్య వనౌా నతం పద్మమివోపరిష్టాన్‌ “వద్దానికి వైరిఅయిన ఆమె(సుందర్శి ముఖం, చిగురుటాకులపలె ఎ్మరనై న చేతిలో అనుకొని పద్మం సరస్సులోని తన (ప్రతిబింబం మీదికి ఒరిగిట్టున్నది. "-చి తాత్మక

లౌకిక వాజ్ఞయం లి?0 మైన పె ఉపమ*నం ఆహ్హాదకరంగా వున్నది. “బాలే తవ ముఖాంభోజే కథ మిందీవర ద్వయమ్‌” అన్న కాళిదాసు చాటుళ్లోకాన్ని పై ల్లోకం జ్ఞాపకానికి తెస్తున్నది. ఒక్కొక్కసారి ఆశ్వమఘోషడు చూపే దృష్టాంతాలు సరళంగా విషయబోధకంగా వుంటవి-

బాలస్య ధ్యాతీ వినిగృహ్య లోస్టం యళథో ద్ధరత్యాస్యపుట్టపవిష్టం తథోట్జి హీర్షుః ఖలురాగ"ల్యంతత్వామవోచం పరుషంహితాయ. “దాది పిల్లవాన్ని ఏవిధంగా గట్టిగా పట్టుకొని నోటిలోని మన్నును తీసివేస్తుందో అదేవిధంగా సీలో వున్న రాగాన్ని తీసివేయాలని గట్టిగా మాట్టాడినాను,'” అని నందునితో బుద్దుడు ఆంటాడు

సకామరగేణ నిగృహ్యమాణో ధర్మానురాగేణ చ కృష్యమాణః

జగామ దుఃఖేన వినర్త్యృమానః ప్లవః (పత్మిసోత ఇవాపగొయాః పో పేమానురాగం వెనుకకు లాగగా ధర్మానురాగం ముందుకు లాగగా అతడు (నందుడు) అయిష్టంగా వెనుకవెనుకకు తిరిగిచూస్తు నద్మీపవాహాని కెదురుగా పోయే పడవవలె ముందుకు నడిచెను." ఇటువంటి భావంగల మరొకళ్లోకం-

తం గౌరవం బుద్ధగతం చకర్ష భార్యానురాగః పునరాచకర్ష

సోఒనిశ్సయాన్నపి యయౌ నతస్థాతరం స్తరం గేవ్వివ రాజహంసః “బుద్ధుని మీది గౌరవం ఆతన్ని (నందున్ని) ముందుకు లాక్కొనిపోగా భార్యమీది అనురాగం అతన్ని వెనుకకు లాగుతున్నది. ఈ విధంగా ముందుకుగాని వెనుకకు గాని పోలేక అతడు ఆలలమధ్య రాజహంసవలఠె ఉండిపోయెరు.” ఈ అలంకారాన్ని భావాన్ని కాళిదాసు కుమారసంభవంలో చూడవచ్చును. శివుడు వటురూపాన్ని విడిచిపెట్టి నిజరూపంతో (పత్యక్షమై వెళ్ళిపోబోయే పార్వతి చేయిని పట్టుకొంటాడు, అక్కడ నిలువక వెళ్ళిపోవటానికి ఉద్యుక్తురాలై న పార్వతి, వటువు నిజంగా శివుడని తెలుసుకొని సిగ్గుతో అక్కడ నిలువలేకపోయింది; మరియు అతన్ని విడిచి పెట్టి వెళ్ళిపోలేకపోయింది. అటువంటి ఆమె మనఃస్థితిని కాళిదాసు అడ్డుగా వున్న పర్వతంచుట్టు సుళ్ళు తిరిగే నదీ (ప్రవాహంతో పోల్చాడు-

మార్గాచల వ్యతికరాకులితేవ సింధుః

ర్రైలాధిరాజతనయా నయయౌాన తస్గా,

280 సంస్కృత సాహిత్య చర్చిత అశ్వ మఘోషుని థావాన్ని అలంకారాన్ని కాళిదాసు ఈశ్లోకంలో అనుకరించాడని అంటారు. కొని కాళిదాసు ఉపమకు పెట్టింది పేరు. కాళదాసునే అశ $మోషడు ఆనుకరించాడని చెప్పాలి సుందరీ నందుల వియోగాన్ని ఆక్వ మోషుడు రాతి చందుల వియోగంతో పోల్చాడు-

తాం సుందరీం చేన్నలభేత నందః సౌ వా నిషేవేత నతం నత్మభూః

ద్వంద్వం (ధువం తద్వికలం న కోభేద న్యోన్య హీనావివ ర్యాతిచం దౌ. అళ్వ ఘోషుడు గంభీరమైన వేదాంతార్థాలను చక్కటి సరళమైన ఉపమద్యారా సులభంగా పాఠకుల హృదయాలకు హత్తుకొనేటట్టుగా చేయటంలో సమర్థుడుం

కలభకరిణా ఖలూద్భృతో బహుపంకాద్‌ విషమాన్నదీతలాత్‌

జలతర్చవ కేన తాం పునః సరితాం (గాహవతీం ఆతీర్షత। “సంసారనుంచి దూరమై తిరిగి సంసారంలో (ప్రవేశించటం, బురదచేత నిండిన నదినుంచి తల్లి ఏనుగుచేత బయటికి తీయబడిన కలభం తిరిగి దప్పికతో కూడినదై మొసళ తో నిండిన నదిలో (ప్రవేశించటం వంటిది.”

శరణే స భుజంగమే స్వప్న (పతిబుద్దేన నరేణ టోధీతః

తరుణః ఖలు జాతవిభమః స్వయమ్ముగం భుజగం జిఘృక్షతి। “ఇంట్లోకి సర ఎంరాగా పండుకున్న వ్యక్తి ఆంతకుముందు మెలకువతో వన్న వ్యక్తి దేపుతున్నా వెంటనే మెలకువ సరిగా రాక నిిదమబ్బులో సర్పాన్ని పట్టు కొనటోయినట్లుగా సాధుపురుషుల ఉపదేశాలను వినికూడ మనుష్యుడు విషయ రూపమైన సర్పాన్ని పట్టుకొనటానికి |పయత్నిస్తాడు.'

ఆశ్వమోషుడు కాంత కరుణ శృంగార రసాలను చక్కగా పోషించాడు. సుందరీనందుల విరహం, గౌతమబుద్ధుడు సన్యాసి కాగా అతని భార్య యశోధర, మాకాపితల దుఃఖం మొదలైన సందర్భాలల్లో కరుణరసం పోషింపబడింది. సు:దరీనందుల (యేమ వర్ణనలో; బుద్ధుని పురవీథిలో దర్శించిన స్ర్తీల వర్ణనలో శృంగారరసం వ్యంగ్యమైంది. బుద్ధచర్మిత సౌందరనంద కొవ్యాలలో కాంతం అంగిరసంగా పోషింవబకింది.

లౌకిక వాజ్బ్యయం 281

కాళిదాసు శైలిలోవున్న సౌష్టవం (2018ల అశ్వఘాషని శె భిలో లేదని కొందరి అభ్మిపాయం. కాళిదాసు భారవ్యాదుల కావ్యాల్లోని కావ్య పరమా వధి ఆశ్వ మోషని కావ్యాలల్లో లేదని చెప్పాలి. బుద్ధచర్మితకన్న సౌందరనందం ఎక్కువ కావ్య్వాత్మకంగా వున్నది. సౌందరనందంలో కవిత్వం లలితభావాలు కలిగి కావృ్యమయంగా వున్నది. అళ్వఘోషని వస్తువు, ౩ైలి, భావాలల్లో మౌలి కత వున్నది. బుద్రచర్శిత పాండిత్య కౌశలం చూపించటానికి కాక మానవుల పొతం, సు౪ం కొరకు (వాయబండిందని కవే చెప్పుకొన్నాడు. కాబట్టీ ఆశ్వమఘో షని రచకలన్ని బౌద్ధధర్మ (పకిపాదశకే కాని కేవలం కావ్య సౌందర్యం కొరకు (వాసినవి కావు,

హిందూమకమంటె అక్వ ఘోషనికి ద్వేషమున్నట్లులేదు. ఆతడు పొందూ పుాణ శాస్త్రోదులు బాగా తెలిసినవాడు. మొదట ఆతడు హిందువే, అప్పుడాతడు వేదళాస్తాందులను అభ్యసించివుంటాడు. ఏ కారణంచేతనో అతడు బౌద్దుడుగా మావాడు. శారిప్కుత పకరణ కథనుబట్టి ఆతని బౌద్ధ ధర్మదీక్షను కొంతవరకు ఊహించవచ్చు. దీనిలో శారిప్పుత, మౌద్గలాయనులనే యువకులు బుద్దునిచేత బౌద్ధధర్మ దీక్షను [గహించే వృత్తాంతమున్నది. తన కావ్యవర్ణన లల్లో అనేక రామాయణ మహాభారత పౌరాణికాది గాధలను పేర్కొన్నాడు. అశ్వ ఘోష రచనలు కి. శ 7,8 శతాబ్దా బవరకు బహుళ వ్యాప్తిలో వున్నట్లు ఈత్సింగ్‌ అనే చైనా య్యాతికుని వాతలను బట్టి తెలుస్తున్నది. అతని రచనల (ప్రతులు మధ్యఏషియాలో లభించటం చేత ఆక్కడివరకు వ్యా ప్రిచెందినవని చెప్పవచ్చును మధ్య ఏషియాలో లభించటమే కాక చైనా, టిబెట్టు భాషల్లోకి ఆనువదింపబడినవి బౌద్ధమత వ్యాప్ర్తితో అతని రచనలు బహళ జనాదరణ పౌందినవని చెప్పవచ్చును. బౌద్ధమతం భారతదేశంలో వ్యాపించి వున్నంతకాలం ఆశ్వ ఘోషని రచనలు వ్యాప్తిలో వున్నవని తర్వాత వాటికి ఆదరణ తగ్గిందని ఊహించవచ్చును. కాని భారతదేశంలో ఆతని రచనలకు ఆదరణ తగ్గినా బౌద్ధమతం [ప్రాధాన్యత కలిగిన మధ్య ఏషియా, చైనా, టిబెట్టు దేశాలల్లో వ్యాప్తిలో వుండేవని తెలుస్తున్నది.

ఆశ్వ ఘోషుని తర్వాత కవులు

ఆక్వ మోషని తర్వాత చాలాకాలం వరకు, దాదాపు గు పుల కాలంవరకు

సంస్కృత కవులెక్వరు తెలిళురావటంలేదు. అంటె దాదాపు శ$00 సంవత్సరాలు,

ల్‌ర2 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత ఇన్నివందల సంవత్సరాలు కవులే పుట్టలేదని, కావ్యరచనే జరుగుగలేదని ఊహించ టానికి కష్టంగా వున్నది. గుప్తుల రాజ్బారంభంతో హిందుమతోద్ధరణ దానితో బాటు సంస్కృృతభాషోద్ధరణహడ జరిగినట్టున్న ది. ఆళ్వ'ఘోషనీ తర్వాత గుప్తు లకు ముందు విదేశీయులై న శకుల (సిథియన్లు) దండయ్యాతలతో సాహిత్య వ్యవ సాయం వెనుకపట్టు పట్టిందని మాక్స్‌ముల్సర్‌ అంటాడు సంస్క_తభావ గు పుల కాలంలో పునర్జీవితమైందని అతని అభ్మిపాయం,. కాళిదాసు గుప్తుల కాలంవాడని నమ్మిన మాక్స్‌ముల్ట్లర్‌ గుప్పులకాలం సంస్కృత సాహిత్య చర్మితలో స్వర్ణయుగంగా భావించాడు. కాళిదాసును (కి. శ. 6వ శతాబ్దంవాడని మాక్స్‌ ముల్టర్‌ ఆభ్మిపాయం సమంజసంగా లేకున్నా గుప్తుల అధికార [పాబల్యానికి ముందు దేశం విదేశీయుల దండయాతలతో శాంతి సౌఖ్యాలు లేక స్థిరమైన రాజులు లేక సాహిత్య కృష్‌ బాగా జరుగలేదేమో, ఒకవేళ జరిగినా ఆ కొవ్యాలు మనవరకు రాలేదేమో చెప్పలేము.

(క్రీ. శ. 04ర్‌ [ప్రాంతంలో వేయబడిన ఆలహాబాదు శాసనంలో సముద గుప్తుని పశ స్తివున్నది. ఈ శాసనాన్ని హరిషేణుడనే కవి రచించెను. దీనిలోని శ్రైలి వై దర్శ్భీరితిలో వుండి రమ్యంగా వున్నది దానలో క్లోకాలతోపాటు గద్యం కూడ వున్నది. కవికా నైపుణ్యం గల హరిషేణుడు సము దగు పుని ఆస్థానంలో వుండి ఏవై న కావ్యాలు (వాసాడేమో తెలియదు.

[కి. శ. 472 సంవత్సరంలో వేయబడిన మందసర్‌ సమీపాన లభించిన శాసనం ఒకటి వున్నది. దీన్ని వత్సభట్టి అన్న కవి రచించాడు. దీనిలో ౩లి గౌడీరీతిలో నడిచింది. వతృభట్టి కవిత్వం మీద మేఘసందేశ, బుతుసంవార కావ్యాల [పభావం కన్పిస్తున్నది. దీనిలో వసంత, వర్షర్తుల దీర్హవర్థన లున్నవి. ఈ వత్సభట్టే ఏమైన కావ్యాలు [వాసాడేమో చెప్పలేము.

బుద్ధ ఘోషుడు , ఈ కవి మొదట [బాహ్మణుడు. బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించెను."పద్య చూడా మణి అన్న కావ్యాన్ని రచించెను. దీనిలో 10 సర్గలున్న వి! దినిలో బుద్ధుని జీవిత చర్విత వున్నది ఇది ఆశ్వ ఘోషని బుద్ధచర్మిత కన్న కొంత భిన్నంగా వున్నది. ఈ కాచ్యంలో శైలి సరళసుందరంగా వున్నది. ఈ కవి ఇంకా ఖనేక బౌడ్ల

లౌకిక వాజ్బ్యయం 208. (గ్రంథాలను రచించెను, వీటిల్లో కొన్ని చైనా మొదలైన భాషల్లోకి అనువదింస బడినవి. ఈ కవి కాలం కి. శ. 600 (ప్రాంతమని బౌద్ధసాపాత్యం ఆధారంగా నిర్ణయింపబకింది. ఖీమకవి లేక భట్టఫౌమకవి

ఈ కవి (కీ. ఈ. 500 [పాంతంవాడు. రావణార్జునీయర "లేక అర్జున రావ ణీయమనశే మవోకావ్యాన్ని రచించెను. 27 సర్గలల్లో కవి రావణ, కార్త్యవీర్యార్టునుల యద్ధాన్ని వస్తువుగా తీసుకొని వర్ణించాడు. దీనిలో వ్యాకరణ నియమాలకు లత్య రూపంగా కవిత్వం చెప్పబడిందట. అంటే ఇది భట్టి కాన్యంవలె కాస్త్రకావ్యం. కాశికావృ త్తికారుడు (క్రీ.శ. 550 [ప్రాంతం] ఈ కావ్యాన్ని ఉదావరించటం చేత ఈ కవి కీ, క. 500 [ప్రాంతం వాడని అంగికరించవచ్చునని శ్రీ వరదాబారి అభ్మిపాయం. ఇతడు భీమకవ్ని భైౌమకవిగాను పేర్కొనబడిరాడు.

భర్హ్భృ మేంఠుడు

భర్హృమేంఠుడు. లేక మేంఠకవి హయ్యగీవవధ అన్న మహాకావ్యాన్ని రచించినట్టుగా కల్తణుడు రాజతరంగిణిలో చెప్పాడు, మేంఠకవిని మాత్పగు పుని ఆస్థానకవిగా కల్పణుడు పేర్కొొనెను. మాతృగుప్తుడు కీ.శ, ల్‌ వ శతాబ్దంలో కాశ్మీరాన్నేలిన రాజు. వేంఠకవి మాతృగుప్తుని ఆస్థానాగికి పోయి తన కావ్యాన్ని చదివి వినిపించగా మాతృగుప్తుడు ఉదాసీనంగా మౌనం వహించెనట. అప్పుడు మేంఠకవి నిరాపడై తన కావ్యష కాలను కట్టుకొంటుండగా మాతృగుప్తుడు పుస్తకం కింద, లావణ్యమెక్కడ రాలిపోతుందో, కావ్యరసం ఎక్కడ జారి భూమి మీద పారుతుందో అని ఒక ఐంగారు పళ్ళాన్ని తెచ్చి పెట్టాడట, రాజుయొక్క రసహృదయానికి, గుణగాహతకు మేంఠకవి సంతోష్షించెను. ఈ సంఘటన తర్వాత భరృమేంఠుడు మాతృగుప్తుని ఆస్థానంలోనే వుండిపోయెను.

భ_ర్భృమేంఠుని హయ్యగీవవధ "కావ్యం లభించకపోవటం సంస్కృత సాహిత్య పియుల డుర్భాగ్యమని చెప్పాలి. అలంకార (గంథాలల్లో ఉదాహరింప ఐడిన క్లోకాలే ఆతని కవిత్వ (పతిభను (పకటిస్తున్నవి. వాల్మీకి కివియే మేంఠు నిగా ఆ తర్వాత భవభూతిగా జన్మించెనని, ఆ వాల్మీకియే రాజ కేఖరుడుగా

నే

లై్ర్రశ్చ సంస్కృత సాహిత్య చరిత జన్మించాడని రాజశేఖరుని (పళంసను బట్టి మేంఠకవి వాల్మీకి భవభూతుల వంటీ ఉచ్చకోటికి చెందన కవి అని చెప్పవచ్చును.

విష్ణువు హయ గీవుని వధించే వృత్తాంతం హయ్య గీవవధ కావ్యంలో వున్నది. [వతి నాయకుడైన హయగీవుని వర్ణనతో కావ్యం ఆరంభమ తున్నదట. దీనినొక దోషంగా మమ్మటుడు ఎ త్రిచూపాడు లభించిన శ్లోకాలను బట్టి మేంఠుగి కవిస్వం సమాళభరితమై సుందరంగా వున్నదని చెప్పవచ్చును.

(ప్రవర సేనుడు

(ప్రవరసేకుడు సేతుబంధమనే [ప్రాకృతకావ్యాన్ని రచించెను. దానికే రావణవధ, దశముఖవధ అని కూడ పేష్ట. దీనిలో మహరాష్ట్ర) (పాకృతం (పమయోగింపబకింది. సంస్కృత వాఖ్యానం కూడ దీనికి చేర్చబడింది. (2?)

[పవరసేనుడు ఎవరు అన్న విషయంలో అభ్మిపాయభేవం మొదట్లో వుండేది. పవర సేనుడు కాశ్మీరరాజు అని, ఆతని ఆస్థానంలోనే కాళిదాసకవి వుండే వాడని, కాళదాసే సేతుబంధక ర్త అని కొందరు తలంచారు. కాని ఇది అంతగా నిలిచేవాదం కాదు. కాళిదాసు నాటకాలల్లో పమోగించిన (ప్రాకృళానికి పవర 'సేనుని కావ్య (పాకృతానికి కూడా పొత్తులేదు. [పవర సేనునికి [పాకృతభావషమీద మంచి అధికారమున్నట్లు కన్పిస్తున్నది. ఆంతేగాక సేతుబంధంలోని భావాలకు కాళిదాసు రచనల్లోని భావాలకు ఎక్కడా సామ్యం లేదు.బాణ దండి కవులు సేశ్రు బంధకర్తగా పవర సేనున్నే పేర్కొన్నారు=

కీర్తి! వవరసేనస [పయాతా కుముదోజ్ట్వలా

గ్రాగరస్య పరంపారం కపిసేనేవ సేతునా హర్ష, చ. 1 శ్లో.

మృహాతాహై శయాం భాషాం (పకృష్ణం [పాకృతం విదుః

సాగరః సూక్తికత్నానాం సీతుబంధాది యన్మయమ్‌. కావ్యాద. [ఎలి ఓ క్షేమేర్యదుకు కొచిత్య విచార చర్చలో సేతుబంధం మొదటి సర్గలోని రెండవ శ్లోకాన్ని ఉద్ధరించి దాని రచయిత (పవర సేనుడనే పేర్కొన్నాడు. బరోడా ఓరి యంటల్‌ ఇ)స్ట్యూట్‌ లోని 'సేీతుబంధ (వతిలో దాని కవి (పవర సేనుడని పేర్కొన బగి వాడు. అంతటా సేతుబంధకర్త (పవర సేనుడని పేర్కొనబడి వుండగా, క్రీశ

లౌకిక వాజ్బయం 85 1559 (పాంతంవాడైన రామదాస భూపతి ఆ కావ్యానికి వ్యాఖా గనం (వాస్తు దాని రచయిత కాళిదాసు అని (భమపడినాడు. ఆ [భమయే పైవాదానికి దారితీసింది, కాని ఇది నిరాధారమైన వాదం,

కాళ్మీరాన్నేలిన (ప్రవర సేనుడు కాక వాకాటక వంశానికి చెందివ [పవర సేనుడే ఈ కావ్యకర్త అని విమర్శకులు తలస్తున్నారు. వాకాటక వంళంలోను ఇద్ధరు (పవర సేనులున్నారు. వారిలో కుంతల (పాంతాన్ని జయించి కుంతలేశ రుడన్న బిరుదాన్ని ధరించిన రెండవ (పవర సేనుడే సేతుబంధకర్త అని సర్వసమ్మతమైన వాదం. రెండవ చందగుప్తుని కూతురు (పభావతిని వివాహమాడీంది ఈ [వ్రవర 'సీనుడే. అప్పుడు ఇతని కాలం (క్రీ శ, 415 (ప్రాంతం అని చెప్పవచ్చును.

(వవర సేనుడు వాల్మీకి కాళిదాసుల మార్గాన్ననుసరెంచి వారి కావ్యశైలి లోనే సేతుబంధాన్ని రచించెను, అతని కవిత్వం వారి కవిత్వం వలెనే స్వాభావి కమై, సరళమై (పసాదగుణభరితమై వున్నది. కవి యమకాలంకారాన్ని చాల చోట్ల వాడాడు, ఈ కావ్యంలో ల్‌ ఆళ్వాసాలున్నవి.

భారవి

థారవి సంస్కృత (పొఢ కవులల్లో ఒకడు. అతడు కిరాతార్దనీయమనే మహాకావ్యాన్ని రచించెను. ఆలంకారిక శైలికి ఒక విధంగా అతడే గురువని చెప్ప వచ్చును కాళిదాసు కుమారసంభవ రఘువంళాలను భారవి ఆదర్శంగా (గహించినట్టు కన్పించినా ఆతడు సర్వస్వతం్యతమైన వినూత్న శైలిని సంస్కృత సాహిత్యంలో సృష్టించెను. శక్రిమంతమైన పద్మపమోగం, భావ్యపకటనలు భారవితోనే ఆరంభ మైనవి. తర్వాత భ్రీహర్షాది కవులా మార్గాన్ననుసరించారు.

"భారవి కొలం

క్రీ శ. 700 [పాంతంవాడైన మాఘుడు భారవిని పూర్ణతయా అనుకరించి నాడంటె భారవి అంతకంటె పూర్వుడని, చెప్పవచ్చును కీ. క. 696 రెండవ పులకేశి నాటిదైన ఐహోశె శాసనంలో కాళిదాసుతోపాటు భారవి (ప్రసక్తి వున్నది. దానిచేత భారవి (క్రీ శ. 684కి పూర్వుడని నిశ్చయంగా చెప్పవచ్చును. అవంతి సుందరి కళానుసారం భారవి విస్ణువర్ధనుని ఆస్థాని. అవంతి సుందరీ

286 సంస్కృత సాహిత్య చరిత కథానుసారం భారవి దండికి (పపితామహుడని చెప్పబడింది. దండి దాదాపుగా బాణు నికి సమకాలికుడు. అంటె [క్రీశ 7వ శతాబ్దం పూర్వార్ధంవాడు, అప్పుడు భారవి క్రీశ. 6వ శతాబ్దం పూర్వార్థంవాడు కావచ్చును. వామనుడు తన కావ్యాలంకార స్యూతవృత్తిలో భారవి క్ల్‌ాన్ని ఉద్ధరించాడు. దీన్నిబట్టి భారవి వామనుని కాలం (క్రీశ. 7వ శతాబ్దం) నాటికి పసిద్ధుడెనాడని తెలుస్తున్నది. కీ.శ. 684 ఐహో? శాసనాన్ని బట్టి కూడ భారవి ఆప్పటికే కాళిదాసుతో సమానంగా కీ ర్తిని సంపాదించు కొన్నాడని చెప్పవచ్చును. ఆవంతిసుందరి కథానుసారంగా భారవి పేరు దామో దరుడు. థారవికి కంచితో, పల్పపరంాజులతో సంబంధమున్నట్లు చెప్పబడుతున్నది. పల్లవరాజు సింవవిష్ణువు (క్రీశ. 575-600) ఆస్థానంలో భారవి చాలా కాలం వుండెనని కొందరు విమర్శకుల అభ్మిపాయం. భారవికి చాలామంది పుతులుండిరని వారిలో మనోరథుడొకడని, మనోరథుని నావ కుమారుడై న వీరదత్తుని కుమా రుడు దండి ఆని ఆవంతిసుందరి కథ చెప్తున్నది.కాని దామోదర డు భారవి ఒక్కరే అనటంగాని, దండి భారవి (పెప్మాతుడనటంగాని ఇతరాధారాలు లేక నమ్మ టానికి వీలులేదు. కీ శ. 694 నాది ఐహోశె కాసనంలో భారవి కాళిదాసుతో సమానంగొ స్తుతింపబడటంచేత దశ్నిణదేశంలోనే అతని కీర్తి వ్యాపించిందని, చాశక్యులతో అతనికి సంబంధమున్నదని, ఒకవేళ కుబ్దవిష్టువర్దనునికి సన్నిహితుడై బాదామిలో వుండి అతడు వేంగిలో రాజ్మపతినిధిగా వచ్చినప్పుడు ఆతనితోపాటు వేంగికి వచ్చాడేమో అని మ్మాతం ఊహించవచ్చును, కుబ్దవిష్ణువర్ధనుని కాలం (క్రీశ. 615 (ప్రాంతం. కాబట్టే భారవి ఆం ధదేశంలోని వేంగిని పాలించిన తూర్పు బాషక్యవంశ (పతిష్టాపకుడై న విష్ణువర్దనుని ఆస్థాన కవిగా కీ. శ. 6వ ఉత్తరార్థంలో నివసించి నట్టుగా ఆంగధదేశ వాసిగా చెప్పవచ్చును. శివుడు మల్లరూపంలో అర్జునున్ని పరీ వంచిన కథ ఆంధ్రదేశంలో బాగ్మాపచారంలో వున్నది. ఆంధ్రదేశంలో కోయలకు శివుడు మల్లరూపంలో ఆరాధ్యమై వుంటాడు. వెజవాడలోని ఇం్మదకీలం మీద అర్జునుడు తపస్సు చేసాడని ఐతిహ్యం. పూర్వం ఆంధధదేశంలో మల్లేశ్వరం అనే ఒక గొప్ప క్షేతముండేది. శ్రీశైలంలో వెలసిన శివుడు కూడా మల్లేళ్వరుడు కావచ్చును. ఎప్పుడో ఆ పేరు మల్లికార్జునుడని “మల్ల' అన్నది “మల్లిక'గొ రూపొంతరం చెంది (ప్రచారంలోకి వచి నృవుంటుంది. ఆం ధదేశ ౦లో విశేషంగా (వచా రంలోవున్న భారత (పసిద్ధమైన ఈ వృత్తాంతాన్ని భారవి తన కావ్యవస్తువుగొ [గ్రహించి వుంటాడు. దానిచేత కూడా అతడు ఆంధధ్రదేశవాసి అని చెప్పవచ్చును"

లొకీక వాజ్బయం వ్ర? కిరాతార్డునీయం కిరాతార్డనీయం భారవి ఏక్తైక రచనగా కన్పిస్తున్నది. ఆవియే ఆతని (ప్రతిభకు నిదర్శనమై యళస్సౌధానికి మూలస్తంభమై వున్నది. ఈ కావ్యంలో ఇతి వృత్తం మహభారతం నుంచి (గహింపబడింది. జూదంలో ఓకిపోయి యుధిష్టిరుడు సోదరసహితుడ్లై ద్వైతవనంలో వుంటుంటాడు. దుర్కోధనుని రాజ్యపరిపాలన విధానాన్ని తెలుసుకునేటందుకు ఒక వనచరున్ని గుప్తచరునిగా పంపిస్తాడు. ఆతడు తిరిగి వచ్చి సువ్యవస్థితమైన దుర్యోధనుని రాజ్యపాలనను గురించి చెపాడు. ఇది పథమ సర్గలోని ఇతివృత్తం. తర్వాత రెండు సర్గలలో యధిష్టిర, భీమ, [దౌపదుల సంభాషణలున్నవి. భీముడు, (దౌపది ఇద్దరు యరధిష్టిరున్ని యుద్దానికి ఉత్తేజపరుస్తారు కాని యధిష్టిరుడు (పతిజ్ఞాపాలనను వికిచి దుర్యోధనునితో యుద్ధం చేయటానికి నిరాకరిస్తాడు. ఇంతలో వేదవ్యాసుడు అక్కడికి వచ్చి అఆర్జునున్ని పాపపతాస్త్రం కొరక్రై ఇ్యదకీలపర్వతం మీద శివున్ని గూర్చి తపస్సు చేయమని సలహా ఇస్తాడు. అర్జునుడు [పయాణమై ఇంటదకీలానికి పోయి తపస్సు చేస్తాడు దేవతాస్త్రీలు అర్జునుని తపోభంగం చేయటానికి (ప్రయత్నించి విఫలురౌతారు. ఇక్కడ దేవతాన్త్రీల జలకేళ, వనవిహార, సంభోగళ్ళంగారాదులను భారవి వర్ణించాడు. ఇందుడు స్వయంగా వచ్చి అర్జుకున్ని స్థిరచిత్తతతో శివున్ని గూర్చి తపస్సు చేయమని ఆదేశిస్తాడు. అర్జునుడు ఇంకా స్థిరచిత్తుడై తపస్సు చేస్తాడు. అర్జునున్ని పరీక్షించేందుక్తై శివుడు కిరాతవేషంలో వచ్చి మాయాసూక రాన్ని అర్జునునిమీదికి పంపుతాడు. ఆక్టునుడు తనకు రక్షించికునేటందుకు సూక రాన్ని బాణం వేసి చంపుతాడు. ఆదే సమయంలో కిరాతుడు బాణం వేసి దాన్ని కూలుస్తాడు. ఆ సూకరం నాదంటె నాదని ఇద్దరికి పోట్లాట జరుగు తుంది- చివరకు అర్జునుడు బాహుయుద్ధానికి తలపడ్తాడు. అర్జునుని సాహసపర్శాకమాలకు సంతోషించి శివుడు పానపతాస్తాన్ని అతనికి ఇస్తాడు, కావ్యంలో లీసుకొన్న కళ చిన్నది. ఆ చిన్న కథను అనేక వర్ణనలతో కలిపి 18 సర్గల మహాకావ్యంగా రచించాడు. కావ్య వర్ణ నలు కాళిదాసాదుల్లోని పుర శ్రెల బుతు వర్ణనాదులే కాక భారవి జలకేళ, వన విహార, మధుపాన, ప్రయాణ వక్టనలను అధికంగా వర్ష్యవస్తువులుగా (గహిం

ఓ88 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత చాడు. వర్జనలకు [ప్రాధొనృమిచ్చిన కవులల్లో భారవియే ప్రథముడు హిమాలయ బుతు వన [పయాణ సూర్కోదయా స్తమయ, చందోదయా స్తమయాది వర్ణనలను భారవి [పౌాఢమైన భాషలో, ఉక్రిచమక్కారంతో దీర్శంగా రచించాడు. ముఖ్యంగా చతుర్ధ సర్గ మొదలుకొని దశమశర్ష వరకు వర్షనలే అధికంగా వున్నవి. చతుర్ధ సర్గలోని శరదృతు వర్ణన సహజంగా హృదయంగమంగా వున్నది. అలంకార (పియుడ్లైన భారవి ఉపమ, శ్లేష, ఉత్చేంఇాది ఆలంకొరాలకు వర్టనలల్లో (పయో గించాడు. కవిత్వం నారిశేళఫల సన్నిభమ్‌ వచో భారవేః సపది తద్విభజ్యతే స్వాదయంతు రసగర్భ నిర్భరం సారమస్య రసికాయథేష్సితమ్‌ ఆశ మల్లినాథుడు భారవి కవిత్వాన్ని (పళంసించాడు. భారవి కవిత్వం నారికేళ పాకంగో నడిచింది. నారి కేళాన్ని పగులగొట్టిన రుచికరమైన రసం లభించినట్లుగా భారపి రసగర్భ నిర్భరమైన కఠనపదాలను విడగొట్టినట్టయిన పొఠకులకు అంతా రసమయమై గోచరిస్తుంది. భారవివి [పొఢ గంభీరమైన కవిత్వం. భారవికి భాష మీద సంపూర్జాధికారం వున్నది. కాబట్టీ ఆశని కవిత్వంలో భాష శబ్ద సంయోజనం చక గాగొ కుదిరింది. భారవి ఆలంకార శెలిస ,పయోగించటమే కొక పంచదశ సర్గలో చిత కవిత్వరచనా [పతీభను కూడ (పదర్శించాడు. సర్వతోభద, యమక, విలో మాది చ్చితకావ్యశ్లైలులను _పయోగించాడు. ఏకాక్షర శ్లోకాన్ని రచించాడు, గోమూతికాడి బంధాలను (ప్రయోగించాడు. కిరాతార్జనీయంలో భారవి ఆనేకవిధాలైన ఛందస్సులను (పయోగించినా అతనికి [పియమైవది వంశస్థ అని చెప్పవచ్చును. సువృత్తతిలకంలో వ్మేమేం్యదుడు వంశస్థఛందస్సు యొక్క. విచ్శితత భారవి ప్రతిభను ఇనుమడింప జేసిందని అఆంటాడు-ా- వృత్తచ్చతస్య సా కాపి వంశస్థస్య విచితతా (ప్రతిభా భార వేర్యేన సచ్చాయేనాధికీ కృతా. శక్తిమంతమైన శబ్దాలను (పయోగించటంలో భారవికి అగ తొంబూలమియ్య వచ్చును. [(పళమసర్గలోని వనేచరుని మాటలు, తర్వాత సర్గలల్లోని భీమ్మదౌపది

లౌకిక వాజ్యయం 289 యుధిష్టిరుల సంభాషణల్లో సళ క్తమైన శబ్దసంయోజనంతో, అర్థ గౌరవంతో కూడిన ప్మాతోబతమైన భాష (పయోగింపబడింది, అతడు చ్చితించిన దౌపది మహాభార ఈంలోని (ద్రౌపదికి ఖన్నంగా వుంటుంది. భారవి [దౌపది పళిభక్తి కలది. ధర్మ రాజును యుద్ధానికి ఉత్సాహితున్ని చేసిన వీరవనిత. భీముడు కూడ ఒక విభిన్న మైన వ్యక్తిత్వంతో కనిపిస్తాడు. భారవి భీముడు రాజనీతిజ్ఞానం కలవాడు. భారవి చ్మితించిన ప్మాతలన్నింటిలో ఆత్మగౌరవం కనిపిస్తుంది. భారవి చ్మితించిన భీమ (దౌపది ధర్మరాజుల వ్యక్తిత్వాలను తెలుగు సాహిత్యంలో అ,గస్థానియుడై న తిక్కన అనుకరించి మహాభారత రచన చేసాడు. అంటె భారవి ప్నాత చితణా 1పభావం తిక్కన మీద స్పష్టంగా వున్నదని పప్పవచ్చును.

భారవి కవిత్వంలో అనేక లోకోక్తులు, నీతి సూక్తులు వున్నవి. అవి కవి యొక్క వ్యవహారకుశలతను, అనుభవాధిక్యతను (వకటిస్తున్నవి. భారవి మంచి రాజనీతిజ్ఞానం కలవాడు. భారవి శృంగారరసపోషణ కన్న వీరరసాన్ని పోషించ టంలో నేర్పును చూపాడు. వీరరసం ఆతని ఆభిమానరసం. _ కిరాకార్డునీయంలో ఆంగిెరసం వీరమే. దానిచేత భారవి గంభీర పకృతి కలవాడని చెస్పవచ్చునుః భారవి ఉపమ, ఉత్చేక్ష శ్లేషాదులను (ప్రయోగిందాడు, అయినా అతనికి ఆర్ధాం తరన్యాసాలంకారమన్న అధిక పీతి.

భారవి అరాంతరన్యాసాలంకొర వ్రీతి నా!

ఒక విషయాన్ని చెప్పి సామాన్య విషయంచేత, సామాన్య విషయాన్ని విశేషవిషయం చేత సమర్థించటమే ఆర్ధాంతరన్యాసాలంకారం. ఈ ఆలంకార యోజన భారవి యొక్క అపారలోకజ్ఞానాన్ని చాటుతున్నది.

[కియాసుయుక్రైర్నృప! చారచకుషో న వంచవీయాః (వభవోనుజీవిఖిః

ఆతోర్షసి తంతుమసొధుసాధువా హితం మనోహారి చ దుర్గభంవచః “ఓ మవోర౮ాజా! నేను మంచి చెడు ఏది మాట్లాడినా నన్ను మీర క్షమించాలి. ఎందుశంటె లోకంలో హితకరమైనవి మరోహరమైకవి ఆయిన మాటలు దుర్దభ మైనవి”.

సభా స యుక్త: కథితః కథం త్వయా

యదృచ్చయాఒసూయతి యస్తతపస్యతే

గుణార్జనో, చ్భాయ విరుద్ధ బుద్రయః

జి లే అ

[పకృత్యమ్మితా హి సతామసాధవః “తపస్వి మీద ఇష్టంవచ్చినట్టుగా దోషారోపణ చేసేవాడు 'స్నేహితుడెట్టా అవు తాడు. అసజ్జనులు స్వాభావికంగానే సజ్జనులకు శతువులవుతారు”

“వసంతి హి (పేన్ల గుణా న వస్తున”

“*లంఘ్యతే న ఖలు కాలనియోగఃో

“సువృణోతి ఖలు దోషమజ్ఞతా”

“భవంతి గోమాయు సఖా న దంతినః”

“*నిజమేవ సత్త్వముపకారి సతామ్‌” మొదలై నవి కొల్లలుగా కిరాతార్థునీయకొవ్యంలో భారవి అర్థాంతరన్యాసాలను రచించాడు. కిరాతార్జునీయం మొత్తం 1080 జ్లోకాలల్లోని 115 శ్టోకాలల్లో ఆర్థాంతరన్యాసాలంకారం కన్పిస్తున్నది.

థారవి అర్థ గౌరవం

భారవి కవిత్వం అర్థగౌరవానికి (పసిద్ధి చెందింది. తక్కువ శబ్దాలల్లో ఎక్కువ అర్థాన్ని చెప్పటమే అర్ధగౌరవం. దీన్నే ఇంగ్లీషులో 016710 ఆంటారు. [ప్రాచీనకాలంలో దర్శన ధర్మశాస్తాాదులు తక్కువ శద్దాలల్లో ఎక్కువ అర్థాన్ని నిక్షిప్తం చేయటానికై స్తూతపద్ధతిలో _వాయబకినవి. భారవి మితభాషి. చెప్పిన కొద్ది శబ్దాలల్లో ఆపారమైన ఆర్థాన్ని ఇమిడించగల శక్తి ఆతనికున్నది. ఇదే గుణం తెలుగు కవులల్లో తిక్కనకు అలవడింది.

ఆర్థగౌరవం చేత అంటె తక్కువ శద్దాలను (పయోగించటం చేత భారవి కఏత్వంలో శహ్దార సౌందర్యంలో లోపం రాలేదు. పైగా వాటీ సౌందర్యం హెచ్చింది, శబ్ధసౌందర్యం భారవి (పతిళ్లోకంలోను వుట్టిపడ్తున్నది. ఓజో పూర్ణమైన శబ్బసంయోజన భారవి (పత్యేకత.

స్తువంతి గుర్వీమభిధేయ సంపదం వికుద్ధి ముక్రేరపరే విపశ్చితః

ఇతి స్థితాయాం (ప్రతిపూరువం రుచౌ సుదుర్జభాః సర్వమనోరమాగిరః

లోకిక వాజ్యయం లీం1 “కొందరు ఆర్ధ సంపత్తిని (పళంసిస్తారు. మరికొందరు శబ్దసంయోజనాన్ని ఇష్టపడ్తారు. ఈ విధంగా మనుష్యులు భిన్న రుచికలవారు. అందరి మనస్సులను ఆకర్షించే కవిత్వాన్ని [వాయటం సులభం కాదు” ఆని చెప్పిన భారవి తన కవిత్వంలో రెండింటిని అంటె ఆర్థగౌరవాన్ని, ₹ బైసౌందర్యాన్ని సమానంగా సాధించి అందరిని మెప్పించాడు. భారవి (ప్రయోగించిన భాష ఉదాత్రమై, పాఠకులను త్మీవంగా (వభావితం చేయగల సామర్థ్సిం కలది. భారవికవిత్వం ఓజఃపూర్ణమైనా పసాదగుణ భరితమైంది. అర్థక్సిన్షత కూడా లేదు. ఆతప(త భారవి

ఉత్చుల్ల స్థలనళినీవనాదముష్మాదుద్ధూతః సరసీజ సంభవః పరాగః

వాత్యాభిర్వియతి వివదర్తితః సమంతాదాధ_త్తే కనకమయాతప తలక్ష్మీమ్‌. “స్టలనళినుల నుంచి లేచిన పరాగం గాలిచేత లేవగొట్టబడి అకొశంలో మండలా కారంగా వ్యాపించింది. ఆది సువర్జస్తూత నిర్మితమైన ఆతప్మతం (గొడుగు) యొక్క శోభను అనుకరిస్తున్నది” ఈ శ్లోకంలోని ఆతప్మత భావన సుందరంగా వుండి భారవికి ఆతప్మత భారవి అనే కీర్రిని తెచ్చి పెట్టింది,

కిఠాతార్షు నయ పశంన

కిరాతార్జునీయం ,పతిసర్గ చివరి శ్లోకంలో భారవి లష్మి అన్న ₹బ్దాన్ని (ప్రయోగించాడు. అందుకే దీన్ని “లమ్మ్యంత కావ్య"మని అంటారు. భారవిని అనుకరిస్తు మాఘ, (శ్రీహర్ష కవులు తమ కావ్యంలో పతిసర్గ చివరి శ్లోకంలో థ్రీ, ఆనంద ద్దాలను (పయోగించారు. మాఘుని శిపాల వధను “త్యంత” కావ్యమని, శ్రీహర్డుని నై షధాన్ని “ఆనందాంత”” కావ్యమని అంటారు.

మహాభారతంలో ఒక ఘట్టాన్ని తీసుకొని భారవి మహాకావ్య నిర్మాణం చేసాడు. ఆతని వర్ణనా (పతిభ అసామాన్యమైంది. మరియు ప్యాతల చ్చితణను అతడు ఒక చ్మితకారునివలె స్పష్టమైన రేఖలతో చ్చితించాడు. వీర రసాన్ని విభొావానుభావాల పున్షితో వ్యక్తం చేసాడు. శృంగారాదులకు ఆ :గరసాలుగా పరిమితంగా తన కావ్యంలో స్థానమిచ్చాడు. ఈ కావ్యంలో నాయికకు స్థానం లేదు. ప్రతినాయకుడు హడ డీంలో అధర్మానికి [ప్రతీక అయిన దుష్టప్మాత

లీ09 సంస్కృత సాహీత్య చరిత కాదు. నాయకుడు అర్ధునుడు ధీరోదాత్తుడు. ఇటువంటి ఇతివృత్తాన్ని తీసుకొని మహాకావ్యాన్ని రచించిన భారవి ఎ౨తో (పళంసనీ ముడు. దండి విశ్వనాథ ర్ముదటామలు కికాతార్జునీ యాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొనే మహాకావ్య లక్షణాలను నిర్దేశంచారని చెప్పవచ్చును.

కిరాతార్జునీయంల్లోని శ్లోకాలను వామన, ఆనందవర్ధన, మహిమథట్ట, మమ్మట; రుయ్యక, భోజ, విశ్వనాథాదు లెందరో ఆలంకారికులు ఉద్ధరించారన్న ఆ కావ్యమెంత (పచారాన్నందుకొన్నదో చెప్పవచ్చును.

కిరాతార్టునీయం యొక్క (పత్యేకశను, హృప్తిని చెప్పే మకొక అఆంశం వున్నది" దీనిలోని సౌందర్యాన్ని విప్పి చెప్పాలనే కుతూహలంతో చాలామంది వ్యాథ్యానాలు (వాసారు. మల్ల్రినాథుని వ్యాఖ్యానంతో కలిపి కిరాతార్జునీయానికి 88 వ్యాఖ్యానాలున్నవి. ఈ వ్యాఖ్యాశాలే ఆ కావ్య[పళ స్తిని లోక[పియతను చాటుతున్నవి. భారవికాలంలోనే దుర్వినీతుడనే పండితుడు ఈ కావ్యానికి వ్యాఖ్యానం (వాసాడు. కిరాతార్టునీయ కొవ్యం సామాన్య పాఠకులకు, పండితు లకు కూడ హృద యాహ్లాదాన్ని కలిఇంచేటటువంటిది శబ్ద సౌందర్యంతో, అర్థ గౌరవంతో గంభీర భావాలతో, వర్ణనాచమక్కృతులతో, రసవ్యంజకతతో, పాత చ్మితణాకౌశలంతో కిరాతార్టునీయం గొప్ప కావ్యంగా రసికజనుల చేత గౌరవింప బడుతున్నది. ““ పకృతి మధురా భారవి గిరః” అని ఒకానాక కవి భారవి కఏత్వాన్ని [పశంసించాడు.

భారవి వ్య కీ త్వం

కిరాకార్డునీయం రొజనీతి [ప్రధానంగా గల కొవ్యం. సంస్కృత సాహిత్యంలో రాజనీతి (ప్రాధాన్యం వహించిన మహాకావ్యమది ఒక్కటే ఆని చెప్పవచ్చును. భారవి తన ఆశయదాత అయిన రాజుకు మం తాలోచనను చెప్పే వాడుగా ఆస్థానంలో (ప్రధాన పాత వహించి వుంటాడనటంలో సందేహం లేదుః ారవి మితభాషి, గంభీర స్వభావుడుగా కన్పిస్తాడు. శృంగార [పియుడు కాడు, శృంగార సన్ని వేశాలను వర్శించినా అతడు కాళిదాసు వలె సరసంగా ఆస్వాద్య యోగ్యంగా చేయలేకపోయాడు. అతనిది వ్యాతగుణం. ఓజః పూర్ణమైన అతని పదావళి అతన్నాక వీరపురుషనిగా నిలబెడ్తున్నది. కాని పిరికివాడు కాదు. భారవి

లౌకిక వాజ్బయం ల939 స్వాభిమాన పూర్ణడు. యాచన, దైన్యం పలాయనం అతనికి రుచించని విష యాలు.-యశస్సు ఆతని దృష్టిలో గొప్పది. నిర్ఫీకత, పర్మాకమత ఆతనిలో మూ్తీభవించినవి. చివరకు ఆతని చేతిలో (దౌపడి కూడ ధైర్యంగా, కుళలతతో మాట్టాడుతుంది. ధైర్యంగా నిలిచి పురుషార్థాలను సాధించాలఎటాడు భారవి. కష్టాలు వచ్చినప్పుడు దైన్యం వహించి పలాయనం చేయటం అతనికిష్టంలేదు. ఈ గుణాలన్నిటిని కవి తన నాయకుడు ఆర్జనునిలో నిక్షివ్లం చేసి ఒక ఉత్తమ నాయకుంగా సృష్టించాడు. అందె మరొక ఏరంగా చెప్పాలంటె, అష్టనుని ప్మాతలో భారవి మూ ర్తీభవించి కనిపిస్తున్నాడు. థట్టి లు

భట్టికవి రావణవధ కావ్యాన్ని రచించెను. కవిపేరు మీదుగా ఈ కావ్యాన్ని భట్టికావ్యమని పీలుస్తుంటారు. ఇంకా దీనికి భరృకావ్యం, రామకావ్యం, రామ చర్మిత అని కూడ పేర్పు వున్నట్టు [వాత్మపతులల్లో కన్పిస్తున్నది. కాని మల్లినాథ, జయమంగళ, కుముదానందాది వ్యాఖ్యాతలు దీన్ని భట్టికావ్యంగానే పేర్కొన్నారు. భట్టి పేరుకూడ కవిభట్టీ, భట్టి పండిత, భట్టి [బాహ్మణ, భట్టి మవాబాహ్మణ, మవిబాహ్మణ ఆ) రకరకాలుగా (వాత ప్రతుల్లో కన్పిస్తున్నది.

_ భట్టికవి నిర్ణయం = కాలం

ఎన్‌. ఎల్‌. వెస్టర్‌గార్డ్‌ భట్టికావ్య రచయిత భర్తృహరి అని ఆభ్మిపాయ పడినాడు. భర్తృనుంచే భట్టి ఏర్పడిందని అతడంటాడు. రోథ్‌, టోట్‌లింక్‌లు కూడ ఇదే అభ్మిపాయాన్ని వెలిబుచ్చారు. అవుఫ్‌రెప్టు అభ్మిపాయంలో భట్టి మరియు శతకకారుడు భర్సృహరి భిన్నవ్యక్తులు, కీథ్‌, హోర్ష్నేలు భర్రహరిని భట్టికావ్య రచయితగా అంగీకరించలేదు. ఆర్‌. సి. మజుందార్‌ భట్టికావ్యకర్త భట్టి మరియు మందసర్‌ కాసనకర్త అయిన వత్సళట్టి ఇద్దరు ఒక్కరే అన్నాడు. కాని మందసర్‌ శాసనంలోని వ్యాకరణదోషాలను దృష్టిలో పెట్టుకొని కీఫ్‌ ఈ అభ్మిపాయాన్ని అంగీకరించలేదు. భట్టి భర్తృహరి ఒక్కరే అని ఈ కవి వికమాడిత్యుని సమకాలికుడు (అంటె [క్రీ.వూ. [పథమ శతార్ది) అని విక మార్కుని కథల్లో వచ్చే భట్టి ఇతడే అని రోథ్‌ అఆభ్బిపాయపడినాడు. ఈ వాదాన్ని నరు భింగీకరించలేదు, మొత్తంమీద కవిభల్ళి భ_ర్శృహరిగాని వత్సభట్టిగాని

వంశ సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత లేక వ్మికమార్కు-ని సమాకాలికుడై న భట్టిగాని కాదని, ఇతడు పూర్తిగా భిన్న మైన వ్యక్తి ఆని చెప్పవచ్చును. భట్టి వల్లభిని పరిపాలించిన శ్రీధర సేసుని ఆస్థాన కవి. వల్లభిని పాలించిన వారిలో నలుగురు శ్రీధర 'సేనులున్నారు. వీరిలో రెండవ థ్రీరరసేనుడు శ్రైవుడు. పరమ మాహేశ్వరుడు. శ్రైవుడైన భట్టికవి ఇతని ఆస్థానంలోనే వుండివుంటాడు. రెండవ శ్రీధర సేనుని కాలంలో వేయబడిన ఒక శాసనంలో భట్టికవికి ఆ రాజు భూదానమిచ్చినట్లు చెప్పబడింది. ఈ భట్టి భట్టికావ్య కర్తయే. ఆప్పుడు భట్టి జీవితకాలాన్ని క్రీపూ. 6వ శతాబ్ధం ఉత్తరార్థమని నిర్ణయించవచ్చును. మాఘకవి భట్టిని ఆనుకరించాడనటం స్పష్టం. తర్వాత భామహాునికి భట్టికావ్యం సుపరిచితం అని ఆతడు చెప్పిన కావ్య విభేదాలను బట్టి తెలుస్తున్నది. దీన్నిబట్టి కూడ భట్టి కాలం మాఘ భామహులకు పూర్వమని చెప్పవచ్చును. భామహుడు [కీ శ. 6వ శ॥ ఉత్తరార్థంవాడు కాబట్టి భట్టి దాదాపుగా భామహంనికి సమకాలికుడని చెప్పవచ్చును. భట్టి భారవిని ఆనుకరించటంచేత థారవికి అతడు కించిత్‌ ఆర్వాచీనుడని చెప్పవలసి వుంటుంది. భట్టి రచనలు

భట్టి పాణినిసూతాలకు వ్యాఖ్యానం [వాసాడని జినేందబుద్ధి తన కాశికా వివరణ పంచికలో తెల్పాడు. కాని ఆది అలభ్యం. భట్టి మరోరచన రావణవధ శాన్యం. డితే భట్టికావ్యమని (పసిద్ధంగా [వచారంలో వున్న పేరు.

భట్టికావ్యం గిద్రీ౨లా శ్లోకాలు చ్నవి,

క్‌ట్టికావ్యంలో 22 సర్గలున్నవి. ఇతివృత్తం రాముని చరిత. భట్టి వాల్మీకి రామాయణ కథను అనుకరించాడు. అక్కడక్కడ చిన్న మార్పులను మ్మాతం (పవేశ పెట్టాడు. ఉత్తరకాండ కథను తీసుకోలేదు. వ్యాకరణాన్ని సరళంగా బోధించటమే భట్టికాన్యరచన | పధానోద్దేశం. శబ్దవ్యుత్ప త్రి శబ్ద పయె గ జ్ఞానాన్ని పాకకులకు చెప్పటమే అతని (పధానలక్ష్యుం. ఇటువంటి శాస్త్రకావ్యాలు భట్టికి పూర్వం చాలా [వాయబడినవని పతంజలి ఇచ్చిన ఉదాహరణ ళ్లోకాలనుబట్టి తెలుస్తున్నది. కావ్య భేదాలను ఇతివృత్తాన్ని బట్టి భామహుడు నాలుగు విధాలుగా వికజించాడు-

లౌకిక వాజ్మయం వి0ర్‌

వృత్తదేవాదిచరితళంసీ చోత్చాద్య వస్తుచ

కళా శాస్తా శయంచేతి చతుర్జాభిద్యతేపునః

1. దేవాదుల చర్మిత (దిన్ని (ప్రసిద్ధ వస్తువుగా (గహించవచ్చును. £) కవి కల్పి తేతి వృత్తం 8) కళ్ళాశితేతివృత్తం 4) కాస్తా శితేతివృత్తం. చివరి రెండు కావ్యాలు కళలు, వ్యాక రణాలంకారాది శాస్త్రాలను ఆశయించినట్టివి. వ్యాకరణ శాస్త్రాన్ని టోధించే భట్టి కావ్యం ఈ కాస్త్ర కావ్యాల కోవలోకి చెందిందే. ఖామపఇని నాటికి ఇటువంటి కావ్యాలు వుండివుంటవి. ఆందుకే అతడు కావ్యవిభజనలో వీటిని చేర్చాడు. లబ్ధ శాస్త్రకావ్యాలలో భట్టికొవ్యమే మొదటిది.

భట్టికావ్యంలోని కొన్ని సర్గలకు నామకరణం చేళాడు. మొదటి ఐదు సర్గల వరకు తిజ్గంతరూపాలు చెప్పబడినవి. వీటికి పకీర్ణకాండాలని పేరు, ఆరు నుంచి తొమ్మిది సర్గలవరకు అధికారసూ తాల ననుసరించి అనేక లక్ష్యరూపొలను ఇచ్చాడు. వీటికి అధికారకాండాలని పేక, పదినుంచి పదమూడు సర్గల వరకు గుణాలంకారాలకు లవ్యాలు ఇయ్యబడినవి. వీటికి (వసన్నకాండలని పీకు. పధ్నాలుగునుంచి ఇరవై రెండు సర్గల వరకు లడాది తొమ్మిది లకారాల విళిష్ట రూపాలను చూపాడు. వీటికి తిజ్ణంతకాండలని పేరు. ఈ విధంగా భట్టి వ్యాకరణ సంబంధమైన, అలంకార సంబంధమైన విషయాలను, రాముని ఇతివృ త్తంతో జోడించి కావ్యాన్ని రచించాడు. అంటె కవి జోడుగు రాలమీద (ప్రయాణం చేళాడు. శాస్త్రం, కావ్యం అన్న రెండు క త్రిఆంచుల మీద చలించకుండ నడిచి చూపాడు. అక్కడక్కడ కవి వ్యాకరణ ఉదాహరణలకొరకు ళ్లోకాలు (వాయవలసివచ్చింది. కొన్ని పర్ణనలు (పత్యేకంగా వాటికొరశకే [(వాయటంవల్లి కొంతవరకు కృషతిమత్వం రాకపోలేదు, అయినా భట్టికావ్యం సరనంగానే నడిచింది.

భట్టి కవిత్వం

భట్టి శైలి వసన్నంగా లేకపోయినా కుంటుపడక ధారాళంగా నడిచెంచి, రసవ్యంజక మైన శ లినికూడ కవి అక్కడక్కడ [పయోగించాడు. యమకా లంకారాల [పయోగంచేత కావ్యశైలిలో కొంత మాధుర్యం వచ్చింది. ఒకవైపు కథను చెప్పేటువంటి మరొకప్న పు వ్యాకరణాన్ని బోధించేటువంటి శద్దాలను. ఎన్నుకోవటంలో కవి తన నైపుణ్యాన్ని (పదరక్శించాడు, ఈ శబ్దప మోగం

ల్లగ సంస్కృత సాహిత్య చరిత ఆనాయాసంగా జరిగిందే కాని ఎక్కడా కృత్విమత్వం లేదు. ఇతర కావ్యాలల్లో లేని ఎన్నో శబ్దాలు. నానుడులు ఇని కావ్యంలో చోటుచేసుకొన్నవి. అక్కడక్కడ అపసిద్ధ పదాలను కవి (పయోగించి తనకు భాషమీదవున్న అధికారాన్ని చూపాడు భట్టి దీర్ధసమాసాలను వాడలేదు. అతనికి వైదర్భీ శైలి అంటే ఆభిమానంగా కన్పిస్తున్నది.

భట్టికవి అనేకచోట్ల భారవిని అనుకరించాడు. భారవిలోని శబ్బసంయోజనం, అర్థగౌరవాలు భట్టిలో లేకున్నా ఎన్నోచోట్ట భారవి అనుకరణలు భట్టికావ్యంలో వున్నవి. భారవిని అన్ని విధాల అనుకరించిన మాఘుడు భట్టిని ఆనుకరించాడు. ముఖ్యంగా భట్టి (పభాతవర్జనను మాఘుడు అనుకరించాడు, అయోధ్య, లంక, బుతు మొదలైన వర్ణనలను భారవివలె దీర్చంగా చేయలేదు. మహాకావ్యోచిత వర్ణ నలను భట్టి సందర్భానుకూలంగా (పవేశ పెట్టాడు.

నతజ్జలం యన్న సుచారు పంకజం న పంకజం తద్‌ యదలీనషట్పదమ్‌

నషట్పదో౬ఒసౌ న జుగుంజ యః కలం నగుంజితం తన్నజహార యన్మనః ఇది కశరదృతు వర్ణన. “కమలాలు వికసించని సరస్సులు లేవు. (భమరాలు (భమించని కమలాలు లేవు. రుంకారాలు చేయని [భమరాలు లేవు. మానవుల హృదయాలను ఆకర్షించని [భమర రుంకారాలు లేవు”

దరుత్తరేపంక ఇవాంధకారే మగ్నం జగత్‌ సంతత రశ్మి రజ్జుః

(పనష్టమూలర్తి _పవిభాగముదన్‌ [పతృుజ్జహారేవ తతో వివస్వాన్‌! “సమస్త (పపంచం గాఢాంధకారమశే బురదలో కూరుకొనిపోగా ఉదయాచలం మీద ఉదయించే సూర్యుడు తన కిరణాలనే రజ్జువులను పరచి (ప్రాణులను పైకి లాగుతున్నట్ల్టున్నా "డట! దీనిలోని ఉత్చేక్ష చాల రమణీయంగా వున్నది. అదే విధంగా ఉపమాలంకార సౌందార్యానికొక ఉదాహరణం

హిరణ్మ యూసాల లజేవ జంగమా చ్యుతావివః స్టాస్నురివాచిర్నపథా

శళాంక కాంతేరధిదేవతాకృతిః సుతాదదేతస్కసుతాయ మైథిలీ! “జంగమమైన సువర్ణలతవలె స్థిరంగా (వకాశించే విద్యుత్తువలె మరియు చర్మదుని శోభగల అధిష్థాతీదేవి వఠె సీత వున్న "దట!

లౌకిక వాజ్బయం రి"

సరసాం సరసాం పరిముచ్యతనుం పతతాం పతఠాం కోకుభో బపబళః

సకలైః సకలైః ప౦తః కరుణై రుదిలైరుదిత్రైరివ ఖం నిచితమ్‌!!

నగజా నగజా దయితాదయితా విగతం విగతం లలితం లలితమ్‌

[వమదా (వమదాఒవమహతా మహతామరణం మరణం సమయాత్‌

సమయారగ్‌॥

హనుమంతుడు లంకను దహించేటప్పటి వర్ణనలు. అగ్నిజ్వాలలు వ్యాపించిన లంక ఎంత గందకగోళంగావున్న దో యమకాలంకార మే వ్యంగ్యం చేస్తున్నది-

భట్టి ఎంత (పసిద్ధపదాలను వారేనా సరళసులభంగా రచించినా శాస్త్ర వివరణలచేత కావ్యవస్తువు సృువసన్నంగా లేదనే చెప్పాలి. వ్యాకరణ చక్షువులు గల వారికి తన కావ్యం దీపం వంటిదని భట్టియే స్వయంగా చెప్పాడు-

డీపతు ౫్యః [పబంధోఒయం శబ్దలక్షణ చతృుషామ్‌

వాస్తామర్ష ఇవాంధానాం భవేద్‌ వ్యాకరణాదృరే!।

దీపం గుడ్డివానికి వస్తుదర్శనాన్ని కలిగించదు. అదే విధంగా వ్యాకరణ చతువులుంటేనే ఈ కావ్యం దీపంవలె కథనవస్తువును దర్శింపజేస్తుంది. వ్యాఖ్యానం లేకుండ ఈ కొవ్యాన్ని అవగాహన చేసుకోవటం సామాన్య పాఠకులకు సాధ్యం కాదు. అందుకేనేమో భట్టికొవ్యానికి ౭22 వ్యాఖ్యానాలున్నవి, ఈ వ్యాఖ్యాన కొరుల్లో. పెద్దిభట్లు ఒకడు. పెద్దిళట్టు తెలుగువాడు. భట్టికావ్యానికే కాక ఇతడు కిరాతార్జునీయం, శికపాలవధ, సూక్రివారిధి, న్రైషధాలకు కూడ వ్యాఖ్యానాలు (వాసాడు. పెద్దిభట్టు మల్లినాథుడే అని అవుఫ్‌రెష్టు అభ్మిపాయపడినాడు కాని పెద్దిభట్టు మల్లినాథుని మనుమడు, కపర్టి అనేవాని కుమారుడని తెలియవచ్చింది. మల్లినాథుడు కూడ భట్టికావ్యానికి “సర్వపథినా” అన్న వ్యాక్కానం (వాసాడు. (శ్రీధరుడనేవాడు భట్టికావ్యానికి తెలుగు భాషలో వ్యాఖ్యానం |వాసాడు. మరొకటి భట్టిరూప పకాళమశే వ్యాఖ్యానాన్ని ఛ్రీనాథుడు (వాసాడు, ఈ (శ్రీనాథుడు (పసిద్ధ మైన. తెలుగుకవి శ్రీనాథుడే అని కృష్ణమాచారియర్‌ అభ్మిపాయపడినాడు కాని వ్యాఖ్యాత (శ్రీనాథుడు తన తండి పేద శ్రీకరాచార్యుడని చెప్పుకోవటం చేత తెలుగుకవి (శీరాథున తండి 'పేరు ఖీమన కావటంచేత వారిద్దరు భిన్నమైన వ్యక్తులే. వ్యాఖ్యాత (శ్రీనాథుడు రఘువంశం, న్లైషధాలకు కూడ వ్యాఖ్యానాలు (వాసాడు.

వి98 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత భట్టిపాండిత్యం

భట్టికవి వ్యాకరణాలంకారళాస్తాలు, నాష్య సంగీత కాస్త్రాలు, వేదవేదాం గాలు, అర్థ ధర్మశాస్త్రాలు బాగాతెలిసినవాడు. భట్టి భారవివలె రాజనీ9ని తెలిసిన వాడుగా కన్చెస్తాతు. విఖీషణు) మాటలల్లో కవి తన రాజనలీతికుళలతను (పక టించాకు సంభాషణఎను నడవఏంలో భట్ది మంచి నై పుణ్యాన్ని చూపాడు. ఎంత పాంక్షిత్యళా స్త్ర శ్ఞానవరి కమైశా పండితు౨కు ఈ కావ్యం కొరకవాని కొయ్య మాతం కొదు,

కుమారదాను

జానకీహరణం కర్తుం రఘువంశే స్థితే సతి

కవిః కుమారదాసశ్చ రావణశ్చ యది కమౌ రఘువంశం (సూర్యవంశం మరియు కాళిదాసు కావ్యం) వుండగా జానకీహరణం (కావ్యరచన మరియు సీతను అపహరించటం) చేసే సామర్థ్యం కుమారదాసుకు, రావణునికి మాాతమే వున్నది = ఆని రాజశేఖరుడు చమత్కారంగా. కుమార దాసును (పళంసించాడు. కుమారదాసు కావ్యం జానకీహరణం మహాకావ్యం, కాళిదాసు తర్వాత కాలంలో [వాయబడిన మహాకావ్యాలల్లో ఇది [పముఖమైంది. (క్రీ.శ. 1966 వరకు జానకీహరణం మొత్తం కావ్యం [పచురణ భాగ్యానికి నోచు కోలేదు. కావ్యం పూర్తిగా లభించకపోవటమే దీనికి [వధానకారణం. అనేక ఆలంకారికులు, వ్యాక్యాతలు, శ్లోకసంగహక గలు ఈ కావ్యం నుంచి శ్లోకాలను ఉద్ధరించారు. అంటె ఈ కావ్యం బహుళ జనాదరణను పొందిందనే చెప్పవచ్చును, కాని (క్రీశ. 1020 వకకు పూర్తిగా మనకీకావ్యం లభించలేదు. (క్రీశ. 1920లో మదాసులోని గవర్నమెంటు ఓరియంటల్‌ మాన్యు స్కిపు లై్మబరీ వారు ఉత్తర [టావంకూర్‌లోని ఒక నంబూదది కుటుంబం దగ్గర జానకీహరణ కావ్య పతిని సంపాదించి లై బరీలో భదవరబారు, తర్వాత మళయాళ లిపిలోను, దేవనాగర లిపిలోను జానకీహరణ కావ్య(పతులు (టావంకూర్‌, ఆడయార్‌, లండన్‌ లై(బరీ లల్లో దొరికినవి. ఈ (ప్రతుల సహాయంతో పూర్తి కొవ్యాన్ని తయారు చేయటానికి ఇప్పుడు వీలవుతున్నది. ఈ కావ్యంలో మొత్తం 20 సర్శలున్నవి, ఈ 20 సర్గల కావ్యాన్ని కీ.+. 1966 లో ఆలహాబాదు నుంచి థ్రీ కృష్ణదాసు మ్నుదించాడు. (క్రీశ. 1987 లో సింహళదేళ సంకిళులు పరణవిత, గొదకుంబురలు విపులమైన

లౌకిక వాజ్కయం 2099 పీ3కతో ఈ కావ్యాన్ని (ప్రచురించారు. ఈ పీఠికలో చాల విషయాలు -ఇంతకు ముందు వెలుగులోకి రానివి చెప్పబకినవని డా.వి రాఘవన్‌ తెలిపాడు. కుమాూరదాను కాలం

కుమారదాసు సింహళ దేశీయుడు. కాళిదాసు కుమారదాసులు సమకాలికులు స్నేహితులని ఐతిహ్యం. పర్మాకమ బాపంచరిిత అని సింహశనభాషలో (వాయ బకిన కావ్యంలో (క్రీశ. 14వ శ॥[) మరియు పూజావళి (క్రీ శ. 18వశ॥) అన్న కావ్యంలో కుమారోదాస కాళిదాసులు సమకాలికులని చెప్పబడింది. ఆ కథ (పకారం కుమారదాసు సింహళరాజు, భారతదేశ కవి కాళిదాసన్న అశనికి చాలా ఆభిమానం. ఒకసారి కుమారదాసు కాళిదాసును సింహళానికి ఆవ్వానించగా కొళిదాసువచ్చి ఒక వేళశ్యయిట్లో వుండేవాడు. ఆ వేశ్యయింటికి రాజు కుమారదాసు కూడ వచ్చేవాడు. ఒకసారి రాజు వేశ్య పడకగదిలో గోడమీద ఒక ళ్లోకభాగాన్ని (్రాసి దాన్ని పూర్తిచేసినవారికి బహుమానం ఇస్తానని ఆంటాడు. కాళిదాసు దాన్ని పూరిస్తాడు. వేశ్య ధనాళతో కాళిదాసును చంపి ఆ శ్లోకాన్ని కానే పూరించినట్లుగా రాజుకు వినిపిస్తుంది. కాని కుమారదాసు ఆది నమ్మక ఆమె నుంచి నిజాన్ని రాబడ్తాడు. సేహితుని మరణాన్ని గురించి విని విచారంతో కుమారదాసు చితిని ఏర్పాటు చేయించి కాళిదాసు శవంతో తాను అగ్ని (పవేశం చేసి మరణిస్తాడు. కుమారదాసు గోడమీద “*కుసుమే కుసుమోత్పత్తి (గూయతే నతు దృళ్యతే” అని (వాసెను. దాన్ని కాళిదాసు “బాలే తవ ముఖాంబుజే దృష్ట మిందీవరద్వయమ్‌” అని పూరించాడట. సింహళ సంపదాయాన్ననుసరించి కుమారదాసు తన ఐదు గురు రాణులతో, మంతితోపాటు ఆగ్ని (ప్రవేంచేసి మరణించినచోటు *మాతర” అని, ఆక్కడ న ప్తబోధివృక్షాలున్నవని అంటారు.

సింహళ దేశాన్ని (క్రీశ. 512-521 నడుమ పరిపాలించిన క మార థాతు 'సీనుడే కుమారదాసు అని సాహిత్య చరిితకారులు కొందరు తలచారు; కొని మవీ వంశంలో ఈ రాజు కవిగా పేర్కొనఐడలేదు. రాజశేఖరుడు కుమారదాను గుడ్డి వాడై నట్టుగా మరియు అతడు కాళిదాసు తర్వాత జీవించాడని చెప్పెను. కుమార దాసు భారవిని కూడా అనేకచోట్ల అనుకరించాడు. శిశపాలవధ కవితానుకరణలు జానకీహరణంలోవున్నవి; కాని ఆవన్ని మ ఘుడే కుమారదాసును అనుకరించినవని కీథ్‌ నిర్ణయించాడు. దీన్మి బట్టే కుమారదాసు భారవికూఘులకు నడిమి కాలంలో

800 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత వున్నవాడని చెప్పవచ్చును. డా॥ సి. ఆర్‌. స్వామినాథన్‌ తన జానకీహరణ సిద్ధాంతవ్యాసములో కుమారదాసు భారవి దండి కవులకు తరువాతీవాడు ఆం నిర్ణ యించాడు దండి కావ్యాదర్శంలో చెప్పని చితకవిశ్వ భేదాలు జానకీహరణంలో (వమోగింపబకినవని అందుకే ఆతడు దండికీ తరువాతివాడని స్వామినాథన్‌ అభి [పాయం. కుమారదాసు కాలసిర్ణయానికి కొత్తగా బయటపడిని కాసనమొకటి తోడ్పడుతున్నది క్రీ. శ 9వ శతాద్దానికి చెందిన శాసనం సింహళంలో “మదిళ్ళి అనే చోట లభించింది. దానిలో కుమాగదాసుసు గురించి చాలా విషయాలు విశదంగా వున్నవి = కుమారదాసు తండి రాజకీయమైన అల్బర్హలో చంపఐబకగా బాలుడైన కుమారదాసు శ్రీవిజయకు తీసుకొని పోబడెను. అక్కడ అతనికి కుమారధాతు సేనుడని నామకరణం చేయబడింది. అతడు కొంతకాలం ఆక్కడే వుండి సంస్కృతాన్ని అభ్యసించాడు. కొంతకాలం తర్వాత తన బంధువు మాన వర్మతో అతడు పల్పవ రాజధాని కాంచీనగరానికి వచ్చాడు. కాంచిలో కుమార ధాతుసేనుడు హిందూమత (ప్రభావంతో తన పేరును కుమారదాసుగా మార్చు కొనెను. దండితో చేరి ఆతడు కాంచిలో సంస్కృతాన్ని ఆభ్యసించెను. ఏ ఘటిక లోనో వారిద్దరు సహాధ్యాయుల్లై వుంటారు. కాంచిలోనే ఆతడు జానకీహరణ కావ్యాన్ని (,వాయటం ఆరంఖించెను. మానవర్మ వల్పవరాజు రెండవ నరసింహ వర్మ సహాయంతో సింహళరాజ్యాన్ని సంపాదిస్తాడు. మానవర్మతోపాటు కుమార దాసు సింహళంలోని ఆనురాధపురం చేరుకుంటాడు, యువరాజుగా పట్టాభిషిక్తు గవుతాడు. అక్కడ జానకీహరణాన్ని అతడు పూర్తిచే సెను, మానవర్మ తర్వాత అతని కొడుకు ఐదన అగబోధికి భయపడి కుమారదాసు శ్రీ విజయరాజ్యంలో తిరిగి ఆశయం పొందుతాడు. శ్రీవిజయరాజు కుమారదాసును ఆదరిస్తాడు. ఆ రాజు బౌద్ధమకావలంబి కాబట్టి బౌద్ధమత సంబంధమైన కావ్యాన్ని [వాయమని అడుగుఠాడు. ఆ రాజు కోరికమీద కుమారదాసు ఆశ్వ ఘోషుని సౌందరనంద ఇతి వృతాన్ని తీసుకొని “ల్రీఘన నంద” అనే కావ్యాన్ని [వాస్తాడు. కొంతకాలం తర్వాత కుమారదాసు సింహళం వచ్చి అక్కడే మరణించెను. ఈ వృత్తాంతాన్ని బట్టి కుమారదాసు దండికి సమకాలికుడని తెలుస్తున్నది. అయినా దండి కుమార దాసు కన్న వయస్సులో పెద్దవాడై వుంటాడని డా. రాఘవన్‌ అభి[పాయం. దీన్నిబట్టి కుమారడాసు కాలాన్ని (క్రీశ. 7వ శతాబ్దమని నిర్ణయించవచ్చును. ఇక పయనము పత్థైక్ష్యస్టాంకు పేద

లౌక్తిక వాజ్బయం 801 కుమారదాసు కాళిదాసులు సమకాలికులు స్నేహితులనటం కేవలం ఐతిహ్యమే. ఒక వేళ కుమారదాసు స్నేహితుడు కాళిదాసు పసిద్ధమైన కాళిదాసకవి కాక ఆ కేగను ధరించిన మరొక వ్యక్తి అయి వుండవచ్చును. జొనకీహరజేతివృ త్తం

వాల్మీకి రామాయణ కథనే కుమారదాసు [గహించి 20 సర్గల కావ్యంగా రచించాడు. కాళిదాసు రఘువంశమే ఈ కవిని ఈ కావ్యరచనకు (పేరేపించి వుంటుంది. కుమారదాసుకు వాల్మీకి కాశిదాసులంటె చాల అభిమానం. వాళ్ళకి శ్లోకభావాలను వున్నదున్న ట్లుగానే ఒక్కొక్కసారి కుమారదాసు (గ్రహించి (వతి శ్లోకాలను రచించాడు. ఒక్కొక్కసారి వాల్మీకి శ్లోకభావాలను వున్నదున్నట్టుగా తీసుకొని తన శ్లోకాలల్లో చేర్చుకున్నాడు-

భరతశ్యోకసంత పోరా మమాదాయ పాదయోః

ఉక్త్వా ర్యేతి సకృద్దీనః పునర్నోవాచ కించన ఇది కుమారదాసు క్లోకం. దీని మూలక్లోకం-

దుఃభాభిశపో భరతో రాజప్యుతో మహాబలః

ఉక్త్వా ర్యేతి సకృద్దీనం పునర్నోవాచ కించన! రెండవపాదంలోని వాల్మీకి భావాన్ని తాను మెరుగ్గా చెప్పలేనని కాటోలు కుమార దాసు ఆ పాదాన్ని వున్నదున్నట్లుగా తీసుకొన్నాడు. ఒక్కొక్కసారి వార్మీకి భావాలకు మెరుగులు దిద్ది కూడ కుమారదాసు (పతిళ్లోకాలను రచించిన ఘట్టాలు కూడ వున్నవి.

వాల్మీకి కథలో చేసిన మార్పులు

కే విశ్వామి_తుడు రాక్షససంహారార్థం రామున్ని పంపమని అడిగినప్పుడు వాల్మీకి దశరథుడు వెనుకముందు చేస్తాడు కాని కుమారదాసు దశరథుకు వెంటనే అంగికరించి ఆపైన రామునికి క్ష్మతియధర్మాలను బోధిస్తాడు ఈ కూర్చు దశరథ ప్యాతకు జౌన్నత్యాన్ని కలిగించింది.

లై సుబొపలవుతోపాటు మారీచుడు రామని. చేతిలో మరణించివట్లుగా కుమారదాసు చెప్పాడు. మారీచుడు ఐంగారులేడి రూపంలో వచ్చే విషయాన్ని వదిలిపెట్టే ఆ ఘట్టాన్ని సంక్షిప్తంగా కుమారదాసు రచించాడు.

802 సంస్కృత సాహీత్య చర్మిత

శి స్వయంవరానికి పూర్వమే. సీతారాములు పరస్పరం వీక్షించ కొన్నట్టుగా అనురాగ పీడితులై నట్టుగా కుమారదాసు క ల్పించాడు, ఈ పూర్వానురాగ (పస క్రిని తర్వాత కంబన్‌, తులసీవాన కవులు (గ్రహించి వర్ణించారు. ఇవేగాక చిన్నచిన్న మార్పులను కూడ కుమారదాసు కథలో చేసాడు, కాని మిగతా అంతా వాల్మీకి కథనే ఆతడు అనుసరించాడు.

కుమారదాసు = కాళిదాసు

పరశరామ వృత్తాంతాన్ని కుమారదాసు కాళిదాసు రఘువంశాన్ననుస రించి రచించాడు. కుమారదాసు రాముని చర్మితను (ప్రత్యేకంగా మహాకావ్యంగా (వాస్తున్నాడు కాబట్టి కొన్ని వర్ణనలు, ఘట్టాలు రఘువంశంలో కన్నా విస్తారంగా వున్నవి. ఇతివృత్తాన్ని మహాకావ్యోచితం చేసేందుక్షై. వర్ణనలను (పవేశపెడ్తు కవి రఘునంళాన్ని కాక కుమారసంభవాన్ని కూడ అనుకరించాడు. తారకాసురుని వల్ప దేవతలు పడే పాట్లను, రఘువంశంలో రావణాసురునివల్ల దేవతలు పడే కష్టాలను దృష్టిలో పెట్టుకొని కుమారదాసు రావణాసురుని వల్ల దేవతలు పడే బాధలను వర్ణించాడు. కుమారసంభవం రివ సర్గలోని శివపార్వతుల విహారాన్నను సరించి జానకీహరణం 2వ సర్గలో సీకారాముల విహోరాన్ని వర్ణించాడు కాళిదాసు ర కీవిలాపాన్ని అనుకరించి మండోదరి దుఃఖాన్ని వర్డించాడు. రఘువంళంలోని రఘు కౌత్స వృత్తాంతాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని సూర్యుడు కుబేరున్ని ధనమడిగే ఘట్టాన్ని కుమారదాసు రచించాడు. ఇంకా అక్కడక్కడ మేఘసండదేశ, కాకుంత లాల అనుకరణలు కూడ కన్పిస్తవి కాళిదాసు కవిత్వం కుమారదాసులో బాగా జీర్చించుకొనిపోయింది. కాళిదాసు భావాలను, శబ్దాలను కుమారదాసు (గహించి ఆవే భావాలను, అవే శబ్దాలను అదే సన్నివేశంలో కూడ (పయోగించాడు.

కుమారదాసు = థారవి

కుమారదాసు కవిత్వంలో భారవి గాంభీర్యాన్ని చూడవచ్చును. కుమార రాసు కాంచిలో నివసించి శిషాభ్యాసం చేసిన వాడు. భారవి కూడ కంచిలో కొన్నాళ్ళు ఉండివుంటాడు. కుమారదాసు కన్న భారవి ఈవత్సూర్వుడు కొబట్టీ కుమారదాసు భారవి కవిత్వంచేత ఆకర్షితుడై వుంటాడు, మహాకావ్యపరిణామంలో భారవి యోగదానమెంతైనా వున్నడి. భారవి మహాకావ్య్మకియ చేత కుమార

లౌకిక వాజ్మయం 809 దాసు ఆకర్షి తుద రాముని చర్మితను మహాకావ్యంగా మలచటానికి పూనుకొని వుంటాడు, కావ్యవర్షనల విషయంలో భార వ్మిపభావం కుమారదాసు మీద ఎంతైనా వున్నది. జానకిహారణం మూడవ సర్గలోని శ్రీం జల్మ క్రీడలు భారవి ననుసరించి రచించిందే.ఎన్నోచోట్ట కుమారదాసు భారవి ఉపమలను (గ్రహించాడు. ఒక్క- ఉదాహరణ- “హేమకుంభ ఇవ పూర్వప యోధేరున్మమజ్ఞ శనకై స్తహినాంకు:” అన్న భారవి ఉపమానాన్ని అనుకరించి కుమారదాసు

జగన సరస్సి చం దరూప్యకుంభే

వ్యపసరతిస్మ నిపాతితే రజన్యా”' అని అంటాడు.

కొవ్యవర్డ నలు

మహోకావ్యోచితమైన పుర నాయక నాయిక సూర్యోదయా స్త్రమయ చందో దయ రొతి ఉద్యానవన జల్మకీడ మధుపానబుతు మంతణ దౌత్య యుద్ధావి వర్ణన లను కుమారదాసు సందర్భోచితంగా చేసాడు. ఇవి సుదీర్హంగా లేక ఉచితరీలిలో వున్నవి. కౌసల్య సీతలను కవి నఖశఖపర్యంతంగా- వర్ణించి తర్వాత కవులకు అను కరణీయుడై నాడు. కౌసల్య ఊరువులను చేసేటప్పుడు (బ్రహ్మ కండ్దు తెరచి వున్నట్లయితే తన స్పష్టియొక్క. అందానికి అతదు మన్మథబాణాలకు గురియె త్మదచనను పూర్తిచేసి వుండేవాడు కాదు, ఒకవేళ కండ్లు మూసుకొని చేసినాడన్న ఆంత సౌందర్యాన్ని సృష్టించగలిగి వుండేవాడు కాదని ఆనుమానం కలుగుతుందని కుమారదాసు అంటాడు ---

దృష్టై హతో మన్మథబాణపారైః శక్యం విధాతుంన నిమీళ్యచక్షుః

ఈరూ విధాతా ను కథం కృతొ తొవిత్యాస తస్వాం సుమకేర్వితర్క్మః సీత నఖశిఖపర్యంత సౌందర్యాన్ని చూచి రాముడనుకుంటాడు--

చ్మితీయతే తన్మయదాత్మయోనేః తీవామయి వ్యాహతిరాయుధానామ్‌

కుర్వీత సీతాకృతి వీక్యరత్నం పుష్పాయుధః స్వాత్మని శస్త్రపాకామ్‌. వర్జనలల్లో భావాలల్లో వాల్మీకి కాళిదాసు భారవిల అనుకరణలే కాక కుమారదాసు స్వంతవి, మౌలికమైన వర్ణనలు భావాలు ఎన్నో వున్నవి. ఆతనివని (పత్యేక ముద వేసుకొన్న భావవైైచ్చితులు, ఆలంకార చమత్కారాలు వున్నవి.

804 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

సందర్భోచితంగా కవి ళృంగార కరుణ వీరాది రసాలను పోషించాడు. శృంగార వీరరసాలు (ప్రధానమైనవి. శృంగారంలో సంభోగ శృంగారాన్నే కవి వర్డి చాడు. రామ పరపరాముల సమావేశంలో కవి భయానక వీర ర్మౌద రసాలను పోషించాడు. విశ్వామ్మితుని ఆమవర్ణనలో శాంతరసం వ్యంజితమైంది, విభావాను భావాదుల వర్ణనల ద్వారా రసోత్ప త్రిని కలిగించటంలో కవి దిట్ట.

ఒక సర్గలో పూర్తిగా భారవి శబ్దచ్చితాన్ని _పదర్శించినట్టుగానే కుమార దాసు 18 వ సర్గలో తన శబ్ధచ్శిత |పయెగ నైపుణ్యాన్ని పదర్శించాడు. దీనిలో యమకాలను, చృక గోమ్మూ తిక మురజాది బంధాలను, నిరోష్ట్య,అనులోమ, [వతిలోమ కవిత్వాన్ని రచించాడు. కావ్యంలో అక్కడక్కడ శ్రేషను కూడ (ప్రయోగించాడు.

ఇతర కవులను అనుకరించినా కుమారదాసు (పతిభావ్యుత్పత్తులు గల కవి. ఆలంకారికులు ఆతని శ్లోకాలను ఉదాహరించారు. విద్యాకరుని సుభాషితరత్న కోళంలో, జల్హణు) సూూక్షిము క్రావళిలో, శృంగార పద్ధతిలో, ్రీధరదాసుని సదుక్తి కర్ణామృతంలో వల్లభదేవుని సుభాషితావళిలో జానకీహరణం నుంచి క్లోకాలు ఎత్తి (వాయంకినవి. దీన్ని ఇట్టి ఈ కావ్య పశ స్తి ఎంతటిదో తెలుస్తున్నది.

మాఘుడు మాఘుని కొలం

శిపపాలవధ మాఘుని మవోకావ్యం. మాఘుని తంగడి పేరు దత్తకుడు, కాతపేరు సుప్రభాదేవుడు. సుపభాదేవుడు వర్మలాతు (క్రీళ. 625 (ప్రాంతం) డన్న రాజు దగ్గర మంతిగా వుండెను, దీనిననుసరించి మాఘుడు క్రీశ. 650 [ప్రాంతంవాడని. చెప్పవచ్చును. మాఘుడు భోజుని (1కిళ. 1010-1050) సమకాలికుడని ఒకానాక కథ నమఘసరించి కొందరు విమర కులు భావించారు. కొని ఆది చార్మి తక ఫత్యం కాదు. అనందవర్ధనుడు ధ్వన్యాలోకంలో మాఘుని ల్లోకాలను ఉదాహరించాడు కాబట్టి నిశ్చయంగా మాఘుడు (క్రీశ * 8వ శతాద్దానికి పూర్వుడే అవుతాడు. వసంతగథఢథ్‌తో లభించిన శిలాశాసనం (వకారంగా కీల్‌హోర్న్‌ నిర్ణయించిన స్ముపభాదేవుని కాలనిర్ణయాన్ననుసరించి స్కుపభాదేవుని మనుమడైన మాఘుని జీవితకాలాన్ని శ్రీ శ. 650-100 [పాంతమని చెప్పటం ఉచితం.

లౌకిక వాజ్మయం లీ05 వికుపొల వధ శిశుపాల వధలో 20 సర్గలున్నవి. దీనిలో థ్రీకృష్ణుడు ఖుపాలున్ని వధించే వృత్ర్తాంతమున్నది. దీనికి మూలం మహాభారతం, మహాభాగవతంలోను లభిస్తున్నది. యుధిష్టిరుని రాజసూయ యాగానికి వచ్చిన శిశుపాలుడు ఆహ్వానిత ఆతిథులముందు థీశృన్లున్ని నిందించి అతనిచేత చంపబడ్తాడు. ఈ కథను కవి భారవి కిరాకార్డనీయ కథా సంవిధానాన్ని అనుకరించి విస్తరింపజేసి మహి కావ్యంగా రచించాడు. కిరాతార్జునీయంలోని కథ్మాకమాన్ని మాఘుడు ఎట్టా అనుకరించాడో చూద్దాము- శివపొలవధ, కిరాతార్టునియాల కథాసంవిధాన సామ్యం శిసపాలవధ కథాసంవిధానం కిరాతార్డునీయ కథాసంవిధానము

1. నారదుడు ఇం్మదుని సందేశాన్ని 1. వనేచరుడు దుర్యోధనుని రాజ్య ఫ్రీక ఎమ్లునికి విసిపిస్తాడు. పరిపాలనను గురించి ధర్మరాజుకు చెప్తాడు.
2. నారదుడు శ్రీకృష్ణునకు కర్త 2. వ్యాసుడు పాండవులకు మార్గ వ్యాన్ని నిర్దేశిస్తాడు. దర్శం కావిస్తాడు. లిం థీకృష్ణ బలరామ ఉద్ధవుల 8. పాండవుల (దౌపది మం్యతణం. మం[తణం. రాజనీతికాస్త్ర పరి రాజనీతిశాస్త్ర పరిచయం. చయం. శీ, ్రీకృష్ణుడు ధర్మరాజు చేసే రాజ 4. ఆర్జన,డు దివ్యాస్త్ర లాభానితై సూయ యాగానికి ([పయాణం. ఇందకీలానికి (ప్రయాణం, ర. రైవతక పర్వత వర్ణన క. హిమా9య పర్వత వర్జన
3. భ్రీకృష్ణుని సేనా పరివారం 6. అర్జునని పరీక్షించుటకు వచ్చిన యొక్క పుష్పాపచయ, జలకేళి, అప్సరసల పుష్పాపచయ, జల మధుపాన, వనవిహార, సురత శేఫ, మధుపొనువనవిహార, సురత వర్ణనలు. ఈ సందర్భంలోనే వర్ణనలు. ఈ సందర్భంలోనే బుతు,సూర్యాస్తమయ, సంధ్య, బుతు, సూర్యాస్తమయ, సంధ్య చం్చదోదయ, రాతి వర్ణనలు. చం్యదోదయ రాతి వర్ణనలు,

806 సంస్కృత సాహిత్య చర్మీత 7, శివపాలుని దూత, సాత్యకుల 7. శివుని దూత ఆర్జునుల వివాదం. వివాదం, 8. చిత కావ్య శైలిలో థీకృష్ణ 8. చ్మితకావ్య శెలిలో (వ్రమథగణం శిఫపాలుర సైనిక యుద్ధం. అర్జునుల యుద్ధం. 8 థ్రీకృష్ణ శిశుపాలుర యుద్ధం 9. శివార్డునుల యుద్ధం.

(చ్మితకావ్య శైలిలో) (చితకావ్య శైలిలో)

ఈ విధంగా వర్ణన్నాకమంతో సహా మాఘుడు భారవి కథాసంవిధానాన్ని అనుకరించి రచించాడు, థారవి రచించిన దీర్హమైన రాజనీతిని పకటించే సంభాషణలను, 5 మ్యమైన (పకృతి వర్ణనలను, అలంకార భావ కల్పనలను, ఛందోయోజనలను అనుకరిస్తు ఒక్కొక్కసారి భారవిని మించవలిననే అహమ హమికతో మాఘుడు శిశుపాల వధ కావ్యాన్ని రచించాడు. ఆ (ప్రయత్నంలో మాఘుడు సఫలుడ్రై నొడనే చెప్పాలి. భారవి శ్రైవుడు కాబట్టి శివసంబంధమైన మహాభారతాంతర్గత కథను ఎన్నుకొన్నాడు, మాఘుడు వైష్టవుడు. కాబట్టి వస్ణు కథను ఎన్నుకొన్నాడు. ఇద్దరికి మహాభారత మే _సోతస్సు. భారవి మాఘులు సమ కాలికులు కారు. వారిద్దరి నడుమ ఒక శతాబ్ద కాలమైనా భేదమున్నది, భారవి దాక్షిణాత్యుడు. అతనికి వేంగి నేలిన విష్టువర్థనుని, పల్లవరాజు సింహ విష్ణువు ఆస్థానాలతో సంబంధమున్నట్లు చెప్పబడుతున్నది. మాఘుడు లొ త్తరాత్యుడు, గూర్జర దేశస్థుడు. అటువంటప్పుడు మాఘునికి భారవిని మించవలెననే స్పర్ణ ఎందుకు కలిగిందో చెప్పలేము. మాఘుడు వైష్ణవుడు. కారవేమో _శెవుడు. ఆ స్పర్ధతో ఏమైన మాఘుడు భారవి కొవ్యాన్ని మించదలచుకున్నాడేమో , చెప్పలేము. లేకపోతే భారవి కావ్యవ్షై భవం చేత ఆకర్షితుడై అటువంటి కావ్యాన్నో, లేక దాన్ని మించిన కావ్యాన్నో (వాయాలనే కోరిక మాఘునికి కలిగివుంటుంది. ఇది వైరభక్తి వంటిదని చెప్పాలి.

మాఘుని కవిత్వం ఉపమా కాళిదాసన్య ఖారవే రర్థగౌరవమ్‌ దండినః పదలాలిత్యం మాఘే సంతి (తయోగుణాః కాళిదాసులోని ఉపమల విశిష్టత, _భారవిలోని అర్థగౌరవం, దండిలోని పద లాలిత్యం ఈ మూడు గుణాలు మాఘునిలో చోటు చేసుకొన్నవని (ప్రాచీన విమర్శ

లోకిక వాజ్మయం ఠ్‌0? కుల అభ్మిపాయం. మాఘుడు ఖారవిని ఎన్నో విధాలుగా అనుకరించినా అతని కవిత్వం పాండిత్యం, మౌలికతలతో కూడి విశిష్టంగా వున్నది. మాఘు౨ కవిత్వం కాళిదాసు కవితవలె పసాదగుణభరితం కాదు, భారవి కవిత్వంవలె ఓజోగుణ (పరానమైంది. అతని అలంకార శైలి (ప్రౌఢమైంది. భారవిలో ఆరంభమైన ఆలం కర శైలి మాఘునిలో పరిపక్వతను సంపాదించుకొన్నది. భారవి వంశస్థవృత్తాన్ని ఆదరించినట్టుగా మాఘుడు మాలినీవృత్తాన్ని ఆదరించాడు. మాఘుడు (వాసిన సంభాషణలు సళక్తమైనవి మాఘుడు అక్కడక్కడ దీర్చసమాస.ై లిని [పయో గించాడు. భారవి కన్న మాఘనని కవిత్వంలో శబ్దమాధుర్యమున్నది. మాఘనుని వర్ణనలు సుదీర్ప ంగా సజీవంగా రమణీయంగా వున్నవి. అలంకారాల రమ్య [(పమోగం కన్పిస్తున్నది. “మాఘే మేఘే గతమ్‌ వయః” అని మల్లినాథుడన్నా డట. రసవంతమైన, పాండిత్యస్ఫోరకమైన, వ్యంగ్యవై భవాలతో కూడిన ఈ కొవ్యపఠనంతోనే వయస్సు నిండిందని ఆ ఊక్తి సారాంశం కావచ్చును.

“నవ సర్గ గతే మాఘే నవళబ్లో న విద్యతే” అని పండిత లోకంలో [ప్రచారంలో వున్నది. శిపపాలవధలోని తొమ్మిది సర్గాలను చదివిం తర్వాత ఇక నూతన శబ్దం సంస్కృతంలో వుండదని (పసిద్ధి, మాఘుడు అపారమైన ళద్దార్ధజ్ఞానం కలవాడు. (ప్రసిద్ధ అపసిద్ధపదాలను ఎన్నిటినో అతడు |పయోగిం చాడు. కాళిదాసు థారవి కవుల మహాకావ్యాలల్లో (పయోగింపబడిన శబ్దాలను మాఘునిలో చూడవచ్చును. కొన్ని శబ్దాలను వారు (పయోగించిన అర్థంలో వాడాడు. కాని కొన్ని శబ్దాలను వారు [పయోగించిన శబ్ద ముఖ్యార్ధంలో కాక గౌణార్థంలోను [వమయోగించాడు. మరియు కాళిదాసు భారవి కవులు (ప్రమయోగించని నూతన పదాల నెన్నిటినో మాఘుడు (ప్రయోగించాడు. ఆంతేగాక (పసిద్ధమైన శబ్బ్దార్ధాలను విడిచిపెట్టి వేరు అర్థాల్లో (వయోగించాడు, ఉఊదా॥ భూరుహమంటె చెట్టు ఆని (వసిద్ధారం, కాని మాఘుడు “ప్రాణులు” అనే ఆర్థంలో ఆ శద్దాన్ని వాడాడు. “నరేంద” ఆంటె రాజు అని పసిద్ధార్థం; కాని మాఘుడు విషవైద్యు డన్న ఆర్థంలో వాడాడు, ద్విజిహ్వ కర్ట్‌ం పాము ఆని (పసిద్ధమెంది. మాఘుడు నిందకుడన్న అర్థంలో [పయోగించాడు. ఈ విధంగా ఎన్నో నూతనార్థంలో శ బ్దాలను కవి (ప్రయోగించాడు.

మాఘుని పదవిన్యాసం, శబ్దమాధుర్యం చెప్పుకోదగ్గవి. మాఘుని పదలాలి తాన్ని [(పకటించే ఒక శ్లోకం-

శీ0ర్ర సంస్కృత సాహిత్య చరిత

మధురయా మధు టోధిత మాధవీ మధు సమృద్ధి సమేధిత మేధయా

మధుకరాంగనయా ముహురున్మద ధ్వని భృతానిభృతాక్షర ముజ్జగే, మకారావృత్తి, వృ త్త్యన్ముపాసలు శ్లోకాన్ని మధురతరం చేసినవి,

మాఘేన విఘ్నితోత్సాహా నోత్సహంతే పద[కమే

స్మరంతో భారవేరేవ కవయః కపయో యథా “మాఘమాసపు చలిలో సూర్యుని వేడిమిని సేవించినా కోతులు కాళ్ళు వంకర పోయి తిరుగాడ లేకపోతాయి. అదేవిధంగా మాఘుని పదరచనను చూసి భారవి పదాలను ఎంత అనుకరించినా కవేతరులు కవితా రచనలో అసమర్థులవుకారు.” ఆంటె మాఘుడు థారవిని ఆనుకరించినా ఆతడు [శీష్టకవి కాగలిగాడు. మాఘుని వలె కవేతరులు భారవిని అనుకరించబోయి నవ్వులపాలు అవుతారని పై జ్ఞోకార్థం. మాఘుడు భారవిని కేవలానుకరణ చేయలేదు. (ప్రతిభా సమన్వితుడైన ఆతని అనుకరణ అనుకరణమ్మాతంగా లేదు. కవి తన కవిత్వ ప్రతిభను, పదనిన్యాస కళను అడుగడుగునా (పదర్శిస్తుంటాడు.గౌడీరీతిలో నడిచిన ఆతని కవిత్వం వికట బంధంతో కూడింది. మాఘుని కవిత్వంలో థారవి అఆనుకరణలే కాక కాళిదాసులోని కవితామార్దవం, భొవుకత్వాలు, భట్టిలోని వ్యాకరణ పాండిత్యం ఏకతితాలై నవి. (ప్రాచీన పండితులు భారవి కవిత్వానికన్న మాఘుని కవిత్వం (శేష్టమైందని తలంచినట్టు హరిహరుని సుభాష్‌ తావళిలోని శ్లోకాన్ని బట్టి తెలుస్తున్నది---

నైతచ్చిిత మహం మన్యే మాఘమాసాద్య యన్ముహుః

(పౌథతాతి (వసిద్ధాపి భారవే రవసీదతి “మాఘమాస (ప్రవేశంతో సూర్యుని తేజస్సు ఎట్టా సన్నగిల్దుతుందో ఆదేవిధంగా మాఘుని కవిత్వం ముందు థారవి కవిత్వ పౌఢిమ సన్నగిల్లైను”.

కాన్య వర్ణనలు

శికపాలవధలో మవోకావ్యోచిత వర్ణనలన్నివున్నవి. భారవి వర్ణనా కమాన్ని అనుసరిస్తు మాఘుడు కిరాతార్జునీయంలో వున్నని న్న కావ్యవర్ణనలను తాను చేసొడు. మాఘుడు పాండిత్యగరిమ కలవాడు కావటంచేత వర్జనలల్లో [పొథభావపైచ్చితితో కూడిన ఆలంకార చమత్కారాలు వున్నవి. వ్యాపించిన పరాగాన్ని ఆతప్మతంతో పోల్చి రమ్యంగా చెప్పటం చేత భారవికి ఆతవ్మత భారవి అని కిర్తి కలిగింది.

లౌకిక వాజ్బయం ల్‌00 ఆంతకుముందు రమ్యమైన దీపశిఖను ఉపమానంగా చేసి చెప్పటంచేత కాళిదాసుకు దీపశిఖ కాళిదాసు అన్నపేరు. కలిగింది. అడే విధంగా సూర్యచం[దులను ఘంట లుగా చేసి రమ్యవర్ణన చేయటం చేశ మాఘననికి ఘంటామాఘుడనే కీర్తి వచ్చింది. ఆ పసిద్ధ శ్లోకమిది- ఉదయతి వితతోర్థ్వ రశ్శిరజ్డౌ అహిమరుచౌ హిమధామ్ని యాతిచా స్తమ్‌ వహతి గిరిరయం విలంబిఘంటా ద్వయ పరివారిత వారణేంద లీలామ్‌ ““పొడ్లవైన ఊర్ధ్వముఖాలైన కిరణాలు అనే తాబ్గగల _ ఉదయిందే సూర్యుడు మరియు అస్తమించే చందుడు గల (ర్రైవఠరక)ు పర్వతం, కిందికి వేలాడే రెండు ఘంటలచేశత ఆలంకరింపబడిన గజం వలె కో భిల్లుతున్నది”. భారవిలో కన్న మాఘునిలో బుతు, సూర్యాస్తమయ, సూర్యోదయ, 1వకాతాది వర్ణనలు దీర్ధంగా వున్నవి. భారవిలో కన్న వర్ణనలు చమత్కార పూర్ణం గాను వున్నవి. భారవిలో లేని పురస్రీల వర్ణనను మాఘుడు_అదనంగా చేసాడు. పురస్త్రీల వర్ణన కాళిదాస అళ్వ ఘోషాదికవులు చేసివున్నారు. కాని ఏ కారణం చేతనో భారవి దాన్ని వదిలివేసాడు. మాఘుని (పభాతవర్షన ,_పసిద్ధమైంది. ఈ వర్ణనలో ఆనేక ఆందమైన భావాలున్నవి- [దుతతర కరదవ్నాః షి ప్త వైశాఖకైలే దధతి దధని ధీరా నారవాన్వారి జీవ శశినమివ సురౌఘాః సారముద్ధర్తుమేతే కలశ ముదధి గుర్వీం వల్లవా లోడయంతి “(ప్రభాత కాలంలో) గోపకులు దధిని 'పెద్దకుండలో వేసి, కవ్వంతో ధ్వని పూర్వకంగా, దేవతలు మందకాచలంతో గంభీరధ్వనియు క్తంగా సముదదాన్ని చందుని కొరకు మథించినట్టుగా, మథించి వెన్నను తీస్తున్నారు” శబ్బమాధుర్యం, ఓజోగుణ ధరితమైన వాయువర్ణన-- వికచ కమలగంధ్రై రంధయన్‌ భృంగమాలాః సురభధిత మకరందం మంద మావాతి వాతః (వమదమచన మాద్యద్యావనోద్ధామవా మారమణ రభస ఖేద స్వేద విచ్చేద దనః

10 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

శివపాలవధకు 8 వ్యాఖ్యానాలున్నవి. వీటిల్లో మళ్లినాథుని వ్యాఖ్యానం “సర్వంకవ” (శ్రేస్టమైంది,

మాఘుని పాండిత్యం

భారవిలో అపార లోకానుభవం, లౌకిక జ్ఞానం కనిపించగా మాఘునిలో అపార శాస్త్రపాండిత్య జ్రానం కన్పిస్తుంది. వేదవేదాంగాలను మాఘుడు అభ్యసిం చాడు. అతడ్డు వ్యాకరణ కాస్త్రంలో |పకాండ పండితుడు. అంతేగాక మాఘుడు రాజనీకి, ధర్మళాస్త్రాలను, మంతతం తాలను, యోగసాంఖ్యదర్శనాలను, పురాణ, ఇతిహాస, ఛందః, జ్యోతిష, అలంకారకాస్త్ర, కొమకాస్త్ర, ఆయుర్వేద శాస్త్ర, సంగీత సామ్ముదిక హయ గజ శాస్త్రాలను, నాస్తిక దర్శనాలను బాగా అభ్యసించి నిష్టాతుడ్తై నవాడని శికపాలవధ పరిశీలనవల్స తెలుస్తున్నది. [పకృతి వర్ణనలనుబట్టీ ఆతడు సూక్ష్మతీక్షదృష్టి కలవాడని చెప్పవచ్చును. ఒకొకసారి గంభీరమైన క్లివ్లవిష యాలను సరళంగా చెప్పగలిగిన నేర్చు కలవాడు. అనేక చోట్ట కాస్త్రపాండిత్యంతో కూడిన అలంకార రచనలున్నా అవి అతిక్సీ ష్టంగాగాని కృతిమంగా గాని లేవు. రెండన సర్షలోని బలరామ ఉద్ధవుల సంభాషణలో మాఘుని రాజనీతి పరిచయం ఎంత గంభీరమైందో తెలుస్తున్నది.

హరిచందుడు

శేర్‌వ తీర్థంకరుడై న ధర్మనాథుని బీవిత చర్మితను ఈ కవి “ధర్మ శర్మా భ్యుదయ” మహా కావ్యంగా రచించాడు. ఇతని కవిత్వం మీద మాఘ వాక్చతీి రాజుల [పభావం కన్పించటంచేత యీ కవి కాలం (క్రీశ. 800 (పాంతమని వరదా చారి అభ్మిపాయం. క్రీ. శ. 1287 నాటి ఇతని మవీ కావ్యము యొక్క హస్త లిఖిత పతి ఒకటి లభించటంచేత కొందరు విమర్శకులు ఇతన్ని క్రీ.శ. 12వ శతాబ్దంవాడుగా (గహించిరి. ఇతని శైలి వైదర్భరీతిలో సరససుందరంగా వున్నది. ఇతడు జైనుడు కావచ్చును,

నీతిపర్మ

నీతివర్మ కీచకవధ అన్న పంచసర్గల కావ్యాన్ని రచించెను. భోజుడు

(కళ. 1005-1054) ఈ కావ్యాన్ని గురించి చెప్పటంచేత ఈ కవి (కీ.శ. 0వ

లౌకిక వాజ్బయం ల్ర11 శతాబ్దంవాడుగా సాహిత్య చర్మితకారులు ఊహించారు. భీముడు కీచకుని వధించే వృత్తాంతం దీనిలో వున్నది. ఈ కావ్యంలో అను పాసలు, శ్లేషలు అధికంగా [పయె* గింపబకినవి. రత్నాకరుడు హరవిజయం

రత్నాకరుడు హరవిజయమనే మహాకావ్యాన్ని రచించెను. దీనిలో 50 సర్గలున్నవి. శల20 శ్రోకాలున్నవి. చాల పెద్ద కావ్యం. శివుడు అంధకాసురుని వధించిన ఇతివృత్తం దీనిలో వున్నది. పార్వతి శృంగారకేశిలో శివుని కండ్డు మూయగా అంధుడైన అంధకాసురుడు జన్మించెను. అంధకాసురుడు శివున్ని ఆరాధించి కనుచూపును పొంది, తన శ క్రిచేత గర్వించి ముల్లోకాలను బూధింప సాగెను. దేవతలు శివున్ని (ప్రార్థించగా శివుడు వానిని వధించెను. ఇంత చిన్న కథను (గహించి కవి 50 సర్గలు గల మహాకావ్యాన్ని రచించెను. దీనిలో 11 సర్గల వరకు శివుడు తన మం్యతులతో అంధకాసురుని చంపటానిక్తై మంతణం చేయటమే వున్నది. తర్వాత 7 సర్గలల్లో శివ, అంధకాసురల సంవాదం వున్నది. దీర్చ మైన సన్ని వేశాలతో, సంవాదాలతో, వర్ణనలతో కవి కథను పెంచి వాసాడు.

రతా షకరుని కొలం

రత్నాకరునికి “*రాజానక, వాగీశ్వర, విద్యాధిపతి"” అని బిరుదాలున్నవి. క్షేమే్య్యద రాజశేఖరాది లాక్షణికులు రత్నాకరుని కావ్యాన్ని మరియ అతని వసంతతిలక వృత్తాన్ని [పళంసించివున్నారు. కల్పణుడు రత్నాకరుని కాశ్మీర దేశీయునిగా పేర్కొన్నాడు. రత్నాకరుడు కాశ్మీరరాజు బీప్పట జయాపీడుని (18 శ. 800) ఆస్థానంలో వుండి అవంతివర్మ ( క్రీ. శ 855-894 ) రాజ్య కాలంలో (ప్రసిద్ధి పొందాడు కాబట్టి రత్నాకరుడు అదే కాలానికి చెందినవాడని నిశ్చయంగా చెప్పవచ్చును.

రత్నాకరుని పాండిత్య కవిత్వాలు

రత్నాకరుడు నీతి, వేదాంత, కామగాస్త్ర, పురాణ, ఇతిహాస, నాట్య,

సంగీత, అభంవార శాస్త్రాలల్టో (ప్రవేశం కలవాడు. చ్యితకావ్య రచనా నిపుణుడు.

9812 సంస్కృత సాహిత్య చరిత లాక్షణికులు విధించిన మహాకావ్య లక్షణాలన్ని హరవిజయంలో క న్పిస్తున్నవి. కవి తన కొవ్యాన్ని గురించి ఇట్లా చెప్పుకొన్నాడు---

లలిత మధురాః సాలంకారాః (పసాదమనోహరాః

వికట యమక శ్రేషోద్గార (వబంధ నిరర్గలా। ప్రతి సర్గ చివరి క్లోకంలో భారవి “లక్ష్మి”ని, మాఘుడు “్రీ”ని, శ్రీహర్డుడు “ఆనంద”'ను (పయోగించినట్టుగానే రత్నాకరుడు “రత్న” శబ్దాన్ని (పయో గించాడు. తన కావ్యాన్ని అతడు “చం దార్థచూడ చరిత్మాశయచారు” ఆన్ని | పళంసించుకొన్నా డు,

గౌడాఖినందుడు

అభినందుడు లేక గౌడాభినందుడు, జయంతభట్టు (శీ. శ. 880) అన్న తార్కికుని కుమారుడు. ఈ కవి కాదంబరీ కథాసారమనే పేరుతో బాణుని కాదంబరి కథను సంక్షిప్తంగా (వాసాడు. దీనిలో 8 సర్గలున్న వి,

అభినందుడు

ఈ అభినందుడు కాశ్మీర దేశీయుడు. శతానందుని కుమారుడు. 6 సర్గలు గల “రామచర్శిత” అనే మహాకావ్యాన్ని (వాసాడునీ ఇది అసంపూర్ణంగా మిగిలిపోవటంచేత ఇద్దరు కవులు చెరి రెండు సర్గలు (వాసి పూరించారు. మొత్తం వీనిలో 40 సర్గలున్నవి. మహిమభట్టు (&ీ. శ. 1025) భోజు (1005-1050 (కీ. శఎ లకు ఈ కావ్యం పరిచితం. కాబట్టి ఈ కవికాలం క్రీశ. 9వ ళ॥ ప్రాంతమని చెప్పవచ్చును. దీనిలోని కవిత్వం సరళసుబోధకంగా వున్నది. ఈ కావ్యం గాయక్‌వాడ ఓరియంటల్‌ సిరీజ్‌లో (పచురితమైంది. ఈ కవి రచించిన అనుష్టుపు ఛందస్సులను క్షేమేం। దుడు తన సువ తతిలకంలో (పశంసించివున్నాడు, ॥

శివస్వామి

కల్షణుని అనుసారం శివస్వామి అవంతివర్మ (కి. ౪. 855 = 8904) ఆస్థానకవి, శివస్వామి శైవుడై వుండి బౌద్ధ సాహిత్యంలో ,ఫ్రసిర్దమెన అఆవదాన ళళకంలోని కథ అధారంగా “కవిణాభ్యుదయం” అన్న్నమ్షవేసొవ్యాన్ని రచిం

లౌకీక వాబ్బ్యయం 818 త$ి రోవ్వులుడ వక్ష లావ మనతో వెందినవా తం. చాడు. , ఇతడు రత్నాకరునికి, ఆనందవర్ధనునికి సమకాలికుడు. ఇతని కావ్యం వులభ్యం. కాని లాక్షణికులు ఉదాహరించిన శ్లోకాలను బట్టి ఇతనిది యమకాదు లతో కూడిన చితకవిత్వమని తెలుస్తున్నది. ఈ కవి మీద భారని మాఘుల (పభావం కన్నిస్తున్నది. కె మెం్యదుడు

క్నేమేందుడు కాళ్మీర దేశీయుడు, కాళ్ళ్మీర రాజు అనంకు (కి శ 1024-108%)ని కాలంలోను, అతని ప్యుతుని (క్రీశ 1088-1089) కాలం లోను నివసించెను. త్మేమేంగదునికి వ్యాసదాసు అని నామాంతరమున్నది. ఇతడు అభినవగుప్తుని శిష్యుడు. క్షేమేందుడు రామాయణ మహాఖారతాలను సంక్షిప్తంగా రామాయణమంజరి, భార్తత్వమంణ్ఞరి అనే పేర్ణతో రచించెను. గుణాఢ్యుని పైళాదీ [పాక తంలో వున్న బృహత్కొశ్రను సంత్నేపంగొ సంస్క్యృూతంలో బృహత్కథా మంజరిగా రచించెను. ఇతనికి పెళాబీ భాషలో వున్న బృవాత్కథ దొరికిందో లేదో లేక లోకంలో వ్యాప్తిలో వున్న బృహత్కథ కథలను బట్టి దీన్ని రచించాడో ఏదీ చెప్పలేము. బృహత్కఖామంజరి పద్యరూపంలో వున్నది. దీనిలో 1800 స్తబకాలున్నవి. ఇదేగాక అతడు “టోధిస తావదాన కల్పలత ”ను కూడ రచించాడు. విష్ణువు దశావతారాల చర్మితను కావ్యంగాను మరియు టొణుని కాదంబరిని పద్య కాదంబరి కావ్యంగాను ఈ కవి రచించెను. ఇవేగాక అతడు శశివంళ మహాకావ్యం, అమృతతరంగ కావ్యం మరియు _ అనేక రచనలను చేసినట్లు తెలుస్తున్నది. ఆవి ఆలభ్యాలు. ఆతడు నాటకకారుడు కూడ, అతడు అలంకారళాస్త్ర (గంథాలను కూడ రచించాడు. (ఆయా (పకరణాలల్లో వీటిని గురించి చర్చింపబడింది). క్షేమేందుడు సువృ త్తతిలకమనే ఛందో[గంథాన్ని కూడ రచించాడు. సంస్కృ తంతో సామాన్య పరిచయంగలవారు, బృహ దచనలను చదవటానికి ఓపికలేని వారికి వీలుగా సరళసులభశై లిలో ఈ కవి అనేక కావ్యాలను రూపొందించాడు. (పజలకు సీలిని, శీలాన్ని బోధించే “దారుచర్య, నీతికల్పతరు, చతుర్వర్గసం్యగహ, కళావికాస”"మనే [గంథాలను కూడా రచించాడు. అతడు సామాన్యులకొరకు ఉపయోగకరమైన రచనలను జేయటంచేత ఆళన్ని (వజాకవి అనవచ్చును.

రి14 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత మంఖకుడు

మంఖకుడు కూడ కాశ్మీర దేశీయుడు. ఈ కవి ఆలంక్తారికుడై న రుయ్యకుని శిష్యుడు. కాశ్మీరరాజు జయసింహుని (క్రి.శ. 1129-1156) ఆస్టాన కవి. ఈ కవి కల్షణ, బిల్హణ, జల్హణులకు సమకాలికుడు. మంఖకుడు మంతిపద వి నధిష్టించె నని కల్హణుడు చెప్పాడు. ఈ కవి (శ్రీకంఠ చరితను రచించెను. దీనిలో 25 సర్గలున్నవి. శీవుడు (తిపురాసురులను జయించే వృత్తాంతం దీనిలో వున్నది. దీనిలోని కావ్యశ్తైలి సరసమధు5కంగా వున్నది. మంథికుడు 'కాళిదాసు శైలిని అనుకరించాడు.

'హమచం( దాచార్యుడు

హేమచం్మదుడు [క్రిశ. 1088-1172 నడుమ జీవించినట్టుగా కీఢ్‌ నిర్ణయించాడు. ఇతడు (ప్రాకృతంలోను గొప్ప (ప్రవేశం కలవాడు. ఇతడు జైనుడు. జైనుడైనా హిందూ ధర్మమన్నా వేదాదులన్నా గౌరవం కలవాడు. సమకాలిక సమయంలో జైనులకు హిందువులకు సామరస్యాన్ని సాధించినవాడు. ఈ కవి ఆఎల్హవాడ్‌ నేలిన జయసింహ, కుమారపౌల రాజుల ఆస్థానంలో వున్నాడు. కుమారపాలుడు ఇతని (పేరణచేతనే జైనమతాన్ని (గహించెను. రాజు కుమార పొలుని జీవితచరి. తను కువారపాల చర్మిత లేక ద్వ్యాాశయ కావ్యమనే 'సేరతో రచించెను. కుమారపాల చరిత అనే చార్మితక కావ్యాన్నే కాక వ్యాకరణ (గ్రంథాలను, నిఘంటువులను కూడ రచించాడు. అనేక రచనలను చేసిన (పతిభా ) వంతుడు. హేమచం(దుడు “తిషప్టి సైటోపుడష చర్మిత” అన్న మహాకావ్యాన్ని రచించెను. దీనిలో 20 సర్గలున్నవి. ఈ కావ్యంలో 68 గుకు జై నమహాపురుషుల జీవితచర్మితలు నిబంధింపబడీనవి.

వాగృట్టు

వాగృట్టు “నేమి నిర్మాణం” అనే కావ్యాన్ని రచించెను. 22వ తీర్ధం కరుడైన నేమినాథుని జీవిత చృత్తాంతం దీనిలో వర్ణింపబడింది. దీనిలో 15 సర్గ లున్నవి. ఈ కావ్యశై లి సరసమధురం. [పసాదగుణభరితమై వున్నది. ఈ కవి కాంం కీ శ 1140 (పాంత, వాగ్భట్టు మహాకవియే కాక ఆలంకారికుడు కూడ,

లౌకిక వాజ్మయం 815 శ్రీహర్హుడ్తు ల

థ్రీహర్షడు “నైషధ చరిత” అన్న మహాకావ్యాన్ని రచించెను. ఈ

కవి హీర; మల్టదేవుల కుమారుడు. “కాశ్మీరై ర్మహితే చతుర్దళతయీం విద్యాం విదద్భిర్మవో కావ్యే (16-180)'' అన్న ఉక్రినిబట్టి ్రీహర్జుడు కాశ్మీర దేశీయుడని అంటారు. కాని రాజశేఖరుడు ఇతన్ని కాశ్మీరదేశీయునిగా పేర్కొనలేదు. కాని (శ్రీహర్షుడు కనౌజ్‌ రాజు జయచందుని ఆస్థానకవి అనటంలో ఏమి సందేహం లేదు, శ్రీహర్షుడు న్తైషధాన్ని వాసి కాశ్మీరదేశానికి తీసుకొనిపోయి. అక్కడి సరస్వతీదేవి చేతిలో పెచ్రినని, ఆమె దాన్ని స్వీకరించగా కాశ్మీరరాజు మాధవ దేవుని దగ్గర తన కావ్యం నరస్వత్యభినందితమైనట్టు రాజమ్ముద వేసిన లేఖను తీసుకొని తిరిగివచ్చెనని ఐతిహ్యం. ఈ కథ ఆధారంగా పండితుడైన శ్రీహర్షడు ఎప్పుడో ఒకప్పుడు పండిత నిలయమైన కాళ్మీరదేశానికి పోయివుంటాడని చెప్ప వచ్చును. శ్రీహర్షుని అశయదాత (పసిద్ధుడెన పృథ్వీరాజ్‌ చౌవాన్‌కు మామ జయచం[దుడే. జయచం[ద పృథ్వీరాజులు బద్ధళ (తువులు. కాని జయచందుని ,_ కూతురు సంయుక్త పృథీరాజును (ప్రేమించెను. స్వయంవరానికి పృథ్వీరాజు రాక పోయినా ఆతని వ్మిగహానికి పుష్పవోరం వేసి సంయుక్త ఆతన్ని వరించెను. తర్వాత పృథ్వీరాజు ఆమెను తన నగరానికి తీసుకొనిపోయెను. ఈ సంఘటనచేత (పేరితుర్లై కాబోలు ్రీహర్షుడు నలదమయంతుల (పేమకథను ఇతివృత్తంగా ఎన్నుకొని నైషధ మహవీకావ్యాన్ని రచించాడు. జయచందుని కాలం [క్రీశ = 1189-1195. ్రీహర్డుని జీవితకాలం కూడ ఇదే అని చెప్పవలెను. ్రీహర్షుడు కవియే కాక గొప్ప పంకితుడు, దార్శనికుడు. శ్రీహర్షుని తండి హీరుడు న్నైయాయికు డైన ఉఊదయనాచార్యునితో శాస్త్రవాదంలో ఓడిపోయెనట. మరణ సమయంలో తండి ఇచ్చిన ఆదేశానుసారంగా హర్షుడు గంగాతీరంలో ఒక సంవత్సర కాలం చింతామణి మంతాన్ని జపించెను. అప్పడతనికి (తిపురసుందరి (పత్య్మక్షమై ఆపూర్వ (ప్రతిభను 1వసాదించెను. తత్‌ (వతిభాన్వితమైన వాక్కులు ఏ పండితులకు అర్థం కాలేదు. తిరిగి (తిపురసుందరి అన్ముగహంచేత అతడు అందరికి బోధపడే (వతిభాపాండిత్యాలను సంపాదించెను. తర్వాత పండిత సభలో హర్షుడు ఉదయ నాచార్యుని శాస్త్రవాదంలో ఓడించెనని ఐతిహ్యం. ఆ పండిత సభలో ఉదయనా

చార్యుడు వర్షన్ని ఇట్లా సవాలు చేసాడట-లా

816 సంస్కృత సాహిత్య చరిత హింసాః సంతి సహ్మసశోఒపీ విపినే శౌండీర్య వీర్యోద్యతా స్తమ్యైకస్య పున స్తుతీ మహిమహః సింహస్య విశ్వో త్తరమ్‌ శే; కోల కులైర్మదోమదకలై॥ కోలాహలం నాహలై సంహర్షో మహిషైశ్చ యన్యముముచే సాహంకృ తేహుంకృతే.

ఉదయనాచార్యుని ఈ సవాలుకు హర్షడిట్టా _వత్యుత్తరమిచ్చాడట-- సాహిత్మే సుకుమార వన్తుని దృఢ న్యాయ్యగహ [గంథిలే తర్మేనా మయి సంవిధాతరి సమం లీలాయతే భారతీ శయ్యా వాస్తు మృదూత్రర చృదవతీ దర్భాంకురై రా సృతా భూమిర్వాహృదయంగమో యది పతిస్తుల్యారతి ర్యోషితామ్‌.

శ్రీహర్జుని రచనలు ్రీహర్షుడు నైషధ మహాకావ్యాన్నే కాక ఇతర (గ్రంథాలను కూడ రచించాడు---

1. సైర్యవిచారమ్‌-. దార్శనిక [గంథం- దీనిలో క్షణిక వాదాన్ని హర్షుడు నిరాక -ా రించాడు,

2౨. ఖండన ఇండఖాద్యమ్‌ - గొప్ప దార్మనిక (గంథం, దీనిలో తార్కిక పద్ధతిలో వేదాంత సిద్ధాంతాలను ధృవపరచాడు. న్యాయదర్శనాన్ని ఖండిం చెను. ఈ జటిల (గంఠానికి అనేక టీకలున్నవి.

8. విజయ (పళస్తి- జమచంగదుని తండి విజయ చందుని (పళస్తి డీనిలో వున్నది. *

త. గౌడోర్వీళ-_ గౌడరాజు (పశస్తి దీనిలో వున్నది.

ల్‌. ఛింది పశ స్తి._ ఛిందదేశరాజు (హస్తి దీనిలో వున్నది.

6. నవసాహసాంక చరి త- చంపూ కావ్యం, భోజరాజు తండి సింధు రాజు [వళ స్తి దీనిలో వున్నది. ,

7. ఆర్జవ వర్ణనమ్‌- సమ్ముద వర్ణనతో కూడిన లఘుకావ్యం,

రి, శివర క్రిసిద్ధి- తంత శాస్త్రసంబంధ కృతి.

9. ఈశ్వర్మాతిసంధి- దీన్ని గురించి తెలియదు.

నైషధ చరితం దార్శనిక లోకంలో ఖండన ఖండ ఖాద్యమ్‌ శ్రీహర్జునికి ఎంత కీ ర్రినితెచ్చి పెట్టిందో సాహిత్య లోకంలో నైషధ చర్మిత ఆతనికంత కీర్తిని తెచ్చిపెట్టింది.

లొకిక వాజ్మయం 317 ఈ మహాకావ్యంటో లలి సర్గలున్నవి. దీనిలో నలదమయంతుల (ప్రేమకథ వున్నది. ఈ కావ్యంలో (క్రమంగా నాయకుడు నలుని వర్ణన, నలుని విహారం, హంసను నలుడు పట్టుకొనటం, దాని అభ్యర్థన మీద విడిచిపెట్టం, హంస దమయంతి ధగ్గరిక్‌ పోవటం, దమయంతికి చిక్కటం, ఏకాంతంలో దమయంతికి నలున్ని వర్ణించి చెప్పటం, దమయంతికి నలుని మీద ఆనురాగ వర్ణన, విరహం, భీముడు కూతురు దమయంతి స్వయంవరాన్ని చాటటం, ఇంద వరుణ అగ్ని యములు దమయంతి స్వయంవరానికి బయలుదేరి రావటం, నలునికి తిరస్కరిణీ విద్యనిచ్చి తమ దూతగా దమయంతి దగ్గరకి పంపటం, నలుని దౌత్యం, స్వయంవర వర్ణన, నలు గురు దిక్సాలురు నలునివేషంతో నలుని పక్కన కూర్చోవటం, స్వయంగా సర స్వతియే స్వయంవర మంటపంలో రాజులను వర్జించి చెప్పటం, ఐదుగురు నలు లను సరస్వతి చమత్కార పూర్ణంగా వర్టించి చెప్పటం, చివరకు దేవతల అను [గహంచేత దమయంతి నలున్ని కనుక్కొని వరించటం, నలదమయంతుల వివాహ వర్ణన, విందు వర్ణన, కలియొక్క- విజృంధణ, నలదమయంతుల (వథమకాతి, వారి విహారాలు-వున్నవి. నలదమయంతుల కథ మహాభారతంలోనేకాక సోమదేవుని కథాసరి త్సాగరంలోను కన్పిస్తున్నది. మహాభారతకథ కన్న కథాసరిత్సాగరకథ కొంత భిన్నంగా వున్నది. శ్రీహర్షుడు తన కథను మహాభారతం నుంచే తీసుకొన్నా డని రెండుకథల పరిశీలనవల్ల తెలుస్తున్నది. మహా భారత కథలో కవి ఎక్కువ మార్పులను చేయలేదు. నలదమయంతుల వివాహం వరకే కథను (భ్రీహర్షుడు [గహించి శృంగారమయమైన కావ్యంగా రచించాడు. మహాకావ్యోచితంకాని అనేక సంఘటనలతో కూడిన కరుణరసాన్వితమైన ఉత్తర కథను [గహించక శ్రీహర్షుడు జౌచిత్యాన్ని పాటించాడు. శ్రీహర్దుని కవిత్వం

థారవితో ఆరంభమైన ఆలంకారికశై లి మాఘునిలో పరిపక్వత నందుకొని ్రీహర్షనిలో పరమావధిస్థితిని చేరుకున్నది, సంస్కృత మహి కావ్యపరం పరలో నె షధమే చివరిమెట్టు. తర్వాత (వాయబడిన మవిోకావ్యాలన్ని సూర్యుని ముందు దివిటీలవలెవెలవెల టోయినవి. “ఉదితే నై వష ధేకావ్యేక్కమాఘఃక్వచ భారవిః” అని ఆనేంతవరకు పోయింది. శ్రీహర్షుని కావ్యం సామాన్య సరసహృదయులకొరకు (వాయబడ్‌న కావ్యం కాదు. పాండిత్య (పౌఢిమ (పతిభా గౌరవంతో కూడిన ఆ కావ్యం సరసహృదమయులైన పండితుల కొరకు వాయబడింది, “వైషధమ్‌ విద్వ

818 సంస్కృత సాహీత్య చర్మిత దౌవధమ్‌” అని [పసిద్ధి. అంటె విద్వాంసులయొక్క గర్వమనే రోగాన్ని పోగొట్టే జౌషధం. నైవధం విద్వాంసుల పాండిత్య (పకర్షకు ఆది నికషోపలం వంటిది.

*'యథాయూన స్తద్వత్‌ పరమరమణీయాప రమణీ

కుమారాణా మంతఃకరణ హరణం నై వకురుతే

మదుక్తిక్సే దంతర్మదయతి సుధీభూయ సుధియః

కిమస్యా నామస్యాదర సపురుషానాదరభరై ॥

“ఎట్లా ఆయితే అందమైన రమణి సౌందర్యం బాలుని ఆంతఃకరణాన్ని ఆకర్షించ టానికి సమర్థం కాదో అదేవిధంగా అరసపురుషులను నా కావ్యం ఆకర్షించదు. గొప్పబుద్ధికలవారినే ఆది ఆనందింప జేస్తుంది” - అని ్రీహర్షుడు తన కావ్య [ప్రౌఢథిమను గురించి చెప్పుకొన్నాడు. అంతేగాక తన కావ్యంలో (గంథగంథు లున్నవని కవే చెప్పుకొన్నాడు. కావ్యార్థంలోని ముడులను విస్పటానికి శాస్త్ర పాండిత్యమైనా వుండాలి లేకపోతె వ్యాఖ్యాన సహాయమైనా కావాలి. శాస్త్ర (గ్రంథాలను గురుచరణాల దగ్గర నేర్చుకొన్నట్టుగా ఈ కావ్యాన్ని అభ్యసించ వలసి వుంటుంది.

్రీహర్దనిది నారికేళపాకం. ఓజోగుణ పూర్ణమైన కవిత్వం. అక్కడ క్కడ దీర్ససమాస రచనను చూడవచ్చును. శ్రేషను చాల ఎక్కువగా (పయో గించాడు. శ్లేష, పొండిత్య (పకర్షలు వీటిచేత అతని కవిత్వం కొద్దిగా క్లిష్ట మైంది. ఊక్తివైచ్చితి (ప్రతిళ్లోకంలోను కన్పిస్తున్నది. ఉక్తివై చ్నితిమూలకమైనవి అలంకారాలు. కాబట్టి (పతిళ్లోకంలోను ఒకటో రెండో అలంకారాలు తప్పక వున్నవి. ఉఊహౌాన్నత్యంతో కూడిన కవి భావకల్పనలు అద్భుతంగా, అ్మపత పూర్వంగా పున్నవి.

“నైషధ పదలాలిత్యమ్‌” అని (ప్రాచీన విమర్శకులు హార్షని వదలాలి త్యాన్ని పొగిడారు. అన్నుప్రాసలు, యమకాలు (్రీహర్జుని కవిత్వానికి లాలిత్యాన్ని కలిగించినవి. ఈ పదలాలిత్యం శృంగారరస పోషకంగా వున్నది. ఫ్రీహర్షుడు తన లి వైదర్భిరీతి అని స్తుతించుకొన్నాడు (8-116,14-92). కాని నైషధ కావ్యశైలి గాఢబంధత్వం చేత కూడిన గౌడీరీతియే ఆని చెప్పవలసి వుంటుంది, కవియొక్క శ్రేష్మపీతి, యమకాలంకారాలు, శాస్త్రపాండిత్య (ప్రతిభతో కూడిన భావ కల్పనలు, ఊహౌన్నత్యం గల అలంకారచమత్కారాలు కావ్యశైలిని (పాఠం

లోకిక వాజ్బ్యయం 819 చేసినవి. ్రీహర్షుని పాండిత్య పతిభను [పదర్శంచే శ్లోకాలను ఎన్నింటినో ఉదా హరించవచ్చును. (శ్రీహర్షుడు పాండిత్యగాంభీర్యం కలవాడైనా పరిహాస పియుడు. అతని పరిహాస్మపియతను వివాహం తర్వాత విందు భోజనం వర్ణనలో చూడ వచ్చును. "ఈనోశ్హ” శావ్యాంతం.

భారవి మాఘులు అంగి రసంగా వీర రసాన్ని పోషించగా ్రీహర్జుడు శృంగార రసాన్ని అంగిగా పోషించాడు. వ్మిపలంభ సంయోగ శృంగారాలను వర్టించాడు. ఆద్యంతం విభావానుభావాల పున్షితో కూడిన అంగిరసాన్ని భారవి మాఘుల కొవ్యాలల్లో వలెనే ఈ కవి పోషంచాడు. ్రీహర్షుడు కరుణ, భయానక, హోస్యాదులను అంగరసాలుగా పోనించాడు.

కావ్య వర్ణ నలు

(్రీహర్చుడు సందర్భోచితంగా మవోకావ్యవర్డనలన్ని చేసాడు. _ శ్రీహర్షని (పకృతివర్షనలు సుందరంగా వున్నవి. అవి ఉద్దీపన విభావంగా వర్ణింపబడినవి. నలుని సౌందర్య వర్ణన, దమయంతి నఖశిఖపర్యంతవర్ణన (రెండుసార్జు, వన వివర, పుర, విిపలంభ, సూర్యాస్తమయ, అంధకార, చం్యదోదయాది వర్ణనలు సుదీర్హ ౦గా వున్నవి. నలుని సౌందర్య వర్ణన గాని, దమయంతి నఖశిఖపర్యంత వర్దన గాని చమక్కారపూర్ణమైన భావ కల్పనలతో కూడి వున్నవి. ఒక్కవస్తు వును ఎన్నిసార్హు వర్జించినా ్రీహర్దునికి తనివితీరదు. అవి చదివిన పాఠకులకు కూడ విసుగు పుట్టదు. ఒకే వస్తువును ఎన్ని సార్డు వర్టించినా చెప్పిన భావాన్ని చెప్ప కుండా వినూత్న భావాలను కూర్చగల శక్తి అతనిలో వున్నది. అందుకే కవి “ఏ కామత్యజతో నవార్థఘటనామ్‌” (10-88) అని అన్నాడు. వ్మకో క్రి భరితమైన ఆతని కవిత్వం కావ్యకళాపారమ్యాన్ని చేరుకొన్నది.

నైైషరానికి వ్యాఖ్యానాలు

వ్యాఖృానసహవాయం లేకుండ నైైషధాన్ని సంపూర్ణంగా అర్జంచేసుకోవటం కష్టం. దీనికి 28 వ్యాఖ్యానాలు [వాయబడీనవి. వీటిల్లో నాాాయణభట్టు (వాసిన “నైషధ పకాళం”, మల్లిశాథుడు [వాసిన "బివాతు”” వ్యాఖ్యానాలు సర్వ శేష్టమై నవి,

820 సంస్కృత సాహిత్య చరిత శ్రీహర్లుని పాండిత్యం

(శ్రీహర్హుడు మహాపండితుడు, మహావై, యాకరణుడు, మహాదార్శనికుడు. అతడు షడ్డర్శనాలను అభ్యసించినవాడు. కాని అతడు స్వయంగా అద్వైత వేదాంతి. ఖండన ఖండ థాద్యంలో అతడు అద్వైతాన్ని (పతిపాదించాడు చార్వాక బౌద్ధాది నాస్తిక దర్శనాలను కూడ అతడు అభ్యసించాడు. అతడు స్వయంగా ఆదై్యైతవేదాంతి కాబట్టి ఇతర దర్శనాలను పరిహాసం చేస్తుంటాడు---

ము_క్రయేయః శలాత్వాయ శాస్త్రమూచే సచేతసామ్‌

గోతమం తమ వేక్యైవ యథా విళ్సతలైేవ సః “సుఖదుఃథాలను అనుభవించే 1పాణులు కూడ ముక్తి అవస్థలో (పాణహీనమైన రాళ్ళవలె విశేష ఎణరహితులవుతారని బోధించిన గోతముడు నిజంగా గోతముడే (గో తమ = ఎద్దు, మూరుడు)!”' ఇక్కడ హర్షుడు న్యాయదర్శనాన్ని గే? చేసాడు. వై శేషికులను విమర్శించిన తీరు---

ధ్వాంతస్య వామోరు విచారాణాయాం వై శేషికం చారు మతం మతం మే

బౌలూక మాహుః ఖలు దర్శనం తత్‌ కమం తమస్త త్వ నిరూపణాయ. “"కాలూక (చీకటి నామాన్ని ధరించినవాడు కాబట్టి వై శేషిక దర్శనకారుడు అంధకారాన్ని పదవ (దవ్యంగా పరిగణించాడు.”'

కలి ద్వారా కవి తనకు గల చార్వాకదర్శన పరిచయాన్ని (పక టించాడు, ్రీహర్దునికి పురాణాలతో బాగా పరిచయమున్నది. ఎన్నో పౌరాణిక కథల [పసక్తిని అతడు వర్షనలల్లో తెచ్చాడు, (భ్రీహర్షుని వ్యాకరణ పాండిత్యాన్ని (పకటించే శ్లోకాలు ఎన్నో న్చైషధంలో వున్నవి,

|కియేత చేత్సాధు విళక్తి చింతా వ్యక్రిస్తదా స్మాపథమాభిదేయా

యా స్వౌజసాం సాధయితుం విలాసై స్తావత్‌ క్షమా నామపదం ఐహస్యాక్‌ హంస నలున్ని వర్ణిస్తున్నది. దీనిలో కలి “అపదం న్మ్యపయుకజ్జీత” “ఏకవచన ముత్సర్ణతః కర్గిష్యతే” అన్న వ్యాకరణ సమ్మత సిద్దాంతాలను సూచించాడు.

స్వం నై షధాదేశమవి విధాయ కార్యస్య 'హేతోరితి నానలః సన్‌

కిం స్టాని వద్భావ మధత్త దుష్టం తాదృక్కృత వ్యాకరణః పునః సః

ఇందాదులు నల రూపాన్ని ధరించి స్వయంవరానికి రావటాన్ని కవి పై జ్లాకంలో. వరిస్తు “స్థానివ దాదేశోఒనల్విధా” అన్న పాణిని స్మూశాన్ని సూచించాడు. ఇట్లా ్రీహర్షని వ్యాకరణ పాండిత్యంతో కూడిన కల్పనా చమత్కా రాలు ఎన్నో నై షధంలో వున్నవి. ్రీహర్షుడు వ్యాకరణ, దార్శనిక కాస్త్రాలనే కాక అలంకార కాస్త్రాన్ని, కామశాస్త్రాన్ని బాగా అభ్యసించినవాడు.

గొప్ప దార్శనికుడ్తై న.పండిత కవి ఛ్రీహర్చుడు లొకికమైన భౌతికమైన “నలదమయంతుల (ప్రేమను విలాస జీవితాన్ని చ్చితించే ఇతివృత్తాన్ని తీసుకొని కొవ్యాన్ని రచించినాడంటె సమ్మతించటానికి కొంత వెనుక ముందాడవలసి వస్తుంది. ఏదైనా మహదర్థాన్ని ఈ కథలో నిక్షిప్తం చేసాడేమోనని అనుమానం వస్తుంది. నల దమయంతుల (పేమ సంగమాన్ని జీవిత పళలీమాత్మల సంగ మానికి [పఠీకగా కవి (గ్రహించి వుంటాడు. నల దమయంతుల కలయికకు శారణమైన హంస జీవాత్మ పరమాత్మలను కప్పివేసిన ఆజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగించి వాటి కలయికకు తోడ్పడే గురువుకు (పీక, ఇటువంటి అద్వైత సిద్ధాళతాన్ని దృవ్షిలో పెట్టుకొనే థ్రీహర్హుడు ఈ కథను నడిపించాడనవభెను.

కావ్య (పకాశకారుడ్డు మమ్మటుడు, భ్రీహర్చనికి మేనమామ అని అంటారు. న్లైషధాన్ని చూచి ఈ వాక్యాన్ని మొదటే చూచినట్టయితె నా ఆలంకారళాస్త్రంలో దోష్మపకరణానికి ఉదాహరణలను వేరే చోట వెతుక్కోవలసిన అవసరముండేది కాదుగదా ఆని అన్నాడంటారు. ఈ కథను బట్టి [పాలీన విమర్శకులట్లో కొందరు న్తషధ కావ్యంలో అన్నీ దోషాలు, అనౌచిత్యాలు వున్నట్లు భాఎంచినట్టుగా తెలుస్తున్నడి. కాళిదాసు నిసర్ష కావ్య సౌందర్యాన్ని (యేమించేవారు, దీనిలోని క్సిష్ట భావ కల్పనను, అలంకారాల భారాన్ని వర్ణనా [పాచుర్యాన్ని చూచి అట్టా ఆని వుంటారనే ఆమకోవాలి కాని న్నైవధ కావ్యంతో సంస్క్బూత మహాకావ్య (్యక్రియ ఉచ్చదళను చేరుకొన్నదనే చెప్పాలి.

కృష్ణ్టానందుడు

“సహృదయానంద'' మనే మహా కావ్యాన్ని ఈ కవి రచించెను. దీనిలో 15 సర్గలున్నవి. దీనిలో నలుని చరిత నిబంధింపబడింది. పైదర్భీరీతిలో నడిచింది. ఈ కవి [కీళ. 18వ శతాబ్దారంభంలో నివసించెను,

21). నొం॥ డుళ్గావునాద + వానుడేవ వణఖీత్‌

కౌవ్వమంలలి ౫౫౪11 , బొంబాయి గ౮ర్‌ని, రిలలిం

శ్రీల్టీల్లీ సంస్కృత సాహీత్య చర్మిత జయ కటుడు “హారచరి[తచింతామణి” అన్న మహాకావ్యాన్న్‌ ?[ ఈ కవి రచించెను. దీనిలో 82 సర్గలున్నవి. శివుని మరియు శివ్ధి భకు౨ కథలున్నవి. బీళ్ణమిలలో సంబంధిం+వీన గాద బు ఉటంతింవబడినవి. అమర చం(దుడు మహాభారత కథను బాలభారతంగా సులభ కైలిలో ఈ కవి రచించెను. దీనిలో ఈక సర్గలున్నవి. కాళిదాసు రఘవంళశైలిని కవి అనుకరించాడు. 1250 (పాంతం వాడు. దేవపథ నూరి ఈ కవి “పాండవ చర్మిత'” అనే మహో కావ్యాన్ని రచించెను. దీనిలో 18 సర్గలున్నవి. పాండవుల సచ్చరిత దీనిలో వున్నది, ఈ కవి కూడ (క్రీశ 1250 (పాంళం వాడే. చంద(పళ నూరి “ వధావచరిత” అనే కావ్యాన్ని ఈ కవి రచించెను. [పభావకుడు జైన సన్యాసి. అతని జీవిత చర్మిత దీనిలోని ఇతి వృత్తం. కవి ॥క్రీశ+ 18 వ శతాబ్దం వాడు. వీరనంది (క్రీశ 18వ శతాబ్దం వాడు. “చందద్యపభ చరిత" ఆనే కావ్యాన్ని రచించెను. దీనిలో 18 సర్గలున్నవి. దీనిలో కనక (పభుడనే రాజు మరియ చంద్ర (పభుడనే జైనముని చర్మితలు వున్నవి. "ఉదయ" తౌఖ్వం తోం, నర్వానందుడు “జగదూచర్మిత” అనే కావ్యాన్ని రచించెను. దీనిలో 1? సర్గలున్నవి, (క్రీశ. 1265 (ప్రాంతంలో గుజరాతులో సంభవించిన ఇామ సమయంలో 'జగదూో అన్న శ్రైనముని (ప్రజలకుచేసిన సహాయం దీనిలోని ఇతివృత్తం.

లొకిక వాజ్బ్యయం లీబిల్రీ వానుదేవుడు *

మలబారు నివాసి. ఈ కవి 9౨1 కావ్యాలను రచించెను. కాని వాటిల్లో యుధిస్థర విజయం, నలోదయ కావ్యాలే (పసిద్ధాలెనవి. యధిష్టర విజయంలో 8 ఆళ్వాసాలున్నవి. దీనిలో ధర్మరాజుయొక్క. విజయాలు చెప్పబడినవి. నలోదయంలో 4 ఆశ్వాసాలున్నవి, రాజ్య్యపా ప్తి తర్వాత నలుని జీవితం దీనిలో వర్ణింపబడింది. ఈ కవికి యమకాలంకారమన్న (పీతి. ౨.౯0౧ ప్రెంళం వాపి.

న్‌ శాఠశల్య మల్ల కవి

ఓరుగల్లును ఏలిన కాకతీయ నంశరాజు రెండవ (పతాపర్నుదుని (1క్రీళం 1294-1825) కాలంవాడు. పండితకవి. ఇతడు కొంతకాలము విజయనగరరాజు మొదటి హరిహరరాయల (ప్రాపునకూడ ఉండెనని హరిహర మహారాజ సోత పరమైన ఒక శ్లోకం (పసంగరత్నావ? అనే ళ్లోక సంగహంలో ఉద్ధరింప బడిందాన్ని బట్టి తెలుస్తున్నది. ఇతడు ్రీరామునికళ గల ఉదార రాఘవమనే కావ్యాన్న్‌ రచీశీవాడు. దీనిలో తొమ్మిది సర్గలు మ్యాతమే ఇప్పుడు లభించినవి, కథ హర్పణఖ వృత్తాంతం వరకున్నది. ్రీరాముని కటాక్షంచేత తనకు కవిత్వం వచ్చిందని ఈ కవి చెప్పుకున్నాడు. ఇతని కావ్యం భట్టికొవ్యంవలె శాస్త్రకావ్యం. వ్యాకరణ సూతాలకు లక్ష్యాలను చూపటానిశై (| పొౌఢ (వయోగాలు చూపబడినవి. దీనికి చండిపండితకృత (పద్యోతినీ వ్యాఖ్య, రాంపల్లి గోపీనాథకృత వ్యాఖ్యలు వున్నవి. ఈ కవి నిరోష్టంగా కూడ రామునికథను కావ్యంగా, చెప్పాడు. వవధ వ్బే లము లతను థడాంశెర రాయులు ఫ్ఞాంచు ద్రొత్సబనినవి

అగ స్త్యుడు అగన్తుని పరిచయం, కొలం

ఓరుగల్లు నగర (దీనికే సంస్కృతంలో ఏకశిలా నగరమని పేరు) నివాసి. కాకతీయ వంశానికి చెందిన రెండవ (సతాహుదుని (క్రీశ 1894-1825) సమ కాలికుడు. రెండవ (ప్రతాపర్ముదుని ఆస్థాని అయిన విద్యానాథుడనే ఆలంకారికుడు (వతాపర్ముదయళోభూషణం అన్న అలంకారగంథాన్ని (వాళాడు. కాని ఆగస్తుడు. రెండవ (పతాపర్నుదుని ఆస్థానకవి అని చెప్పటానికి ఆధారాలేమి లేవు. కొందరు విమర్శకులు విద్యానాథుని ఆసలు పేరు అగస్త్యుడని, విద్యానాథు డన్నది బిరుదనామమని తలంచారు. వారి ఊహకు ఈ (కింది శ్లోకం ఆధారంగా లభించింది.

2! సంస్కృత సాహీత్య చర్మిత

బౌన్నత్యం యది వర్ణ్మతే శిఖరిణః కుష్యంతి నీచైః కృతా

గాంభీర్యం యది కిర్త్యతే జలధయః కుభ్యంతి గాధీకృతాః

తత్త్వాం వర్ణయితుం బిభేమి యది వా జాతోఒస్మ్యగ_స్యస్థిత

_స్వత్వాశ్వెి గుణరత్నరోహిణగిరే ్రీవీరరుు ద్మ్యపభో

శని జొన్నత్యాన్ని వరి స్తే పర్వతాలు నామీద కోపి స్తవి. నీ వృదయ గాంభీర్యాన్ని వర్ణిస్తే సమ్ముదాలు వృుజ్రిమౌతవి. కాని నేను భయపడే అవసరం లేదేమో. ఎందుకంటే నేను ఆగస్తున్ని కదా సీకు”- అని విద్యానాథుడన్నాడు. అది ఆలంకారికంగానే చెప్పాడని ఒకవేశ అతడే కావ్యరచయిత ఆగస్తుడే ఆయినట్టయితే ఎక్కడో ఒకచోట తన కావ్యాలను గురించి చెప్పి వుండేవాడని అందుచేత విద్యానాథ ఆగస్త్యులు ఒక్కరుకారని నిర్ణయించవచ్చును.

• ఈ అగస్తుడు సౌగంధికాహరణ వ్యాయోగక ర్త విశ్యనాథునికి, కాదంబరీ కళ్యాణ నాటకకర్త నరసీంహూనికి మేనమామ అనటం నిస్సందేహం. విశ్వనాథుని శిమ్యురాలే మధురావిజయ రచయితి గంగాదేవి. గంగాదేవి తన గురువు విశ్వ నాథునితోపాటు అగస్త్యున్ని స్మరించింది అగస్త్యుడు 4 కావ్యాలు రచించిన మహాకవి పండీతునిగా ఆమె పేర్కొన్నది-

చతుస్సప్తతి కావ్యోక్త్తి వ్య క్తవై దుష్యసంపదే

ఆగస్తాయ జగత్యస్మిన్‌ స్పృహయేత్కో న కోవిదః గంగాదేవియే కాక రాజచూడామణి దీక్షితుడనే కవి తన రుక్మిణీ కళ్యాణంలో ఆగస్తున్ని సారస్వత మర్మవేది అయిన పండితకవిగా స్తుతించాడు-

జడాశయానాం హృదయం జగత్యాం యస్యోదయాద్యాతితమామ్‌

" (పసాదమ్‌

స ఏవ సారస్వతమర్శవేదీ విభాతిమౌశే విదుషామగ స్త్మః సౌగంధికాహరణంలో విశ్వనాథుడు కూడ ఆగస్యున్ని మహాకవిగా కీర్తించాడు, విశ్వనాథుడు రెండన (పతాపర్యుదుని ఆస్థానకవి కాబట్టి ఆగస్తున్ని కూడ అదే కొలంవాడని నిశృయంగా చెప్పటానికి వీలవుతున్నది. కాకతీయుల ఆశయంలో దక్షీణదేశంలో సంస్కృృతభావ తగిన [ప్రోత్సాహంతో వర్ధిల్లి ంది. మహమ్మదు గోరీ జయచంయదుని అల్లుడు పృథ్వీరాజును జయించి ఢిల్లీ సింహాసనాన్ని ఆక మించుకొన్నది మొదలు ఉత్తర భారతం మహమ్మదీయుల పాలనకు ఆటవనైంది' సంస్కృ్భృతభాషకు అశయం లేకుండాపోయింది. అటువంటి పరిస్థితుల్లో దక్షిణ

లొక్రిక వాజ్బ్యయం లిలిఫ్‌ భారతంలో [క్రీ.శ 14వ శతాబ్దారంధంలో జరిగిన ఖిల్జీ దండయ్యాతలవరకు సుస్థిర మైన రాజ్యాన్ని 'ఆంధదేశంలో స్థాపించిన తెలుగువారు కాకతీయులు. వారు. సంస్కృత భాషకు ఆశయదాతలై నారు. వీరి ఆశయంలో కవులు, నాటకకారులు, ఆలంకారికులు, నాట్యశాస్త్రకారులు, బార్మితక కావ్యక ర్తలెందరో వెలిసారు. సంస్కృత సాహిత్య పురోగతి ఆగిపోకుండ, కుంటుపడకుండ నిరాఘాటంగా జరిగింది. కాకతీయుల పతనానంతరం రెడ్డిరాజులు విజయనగరరాజులు సంస్కృత భాషకు ఆళయదాకలైనారు. విజయనగర కాలంలోనే వేదాలకు భాష్యంకూడా (వ్రాయబడింది. “లి ఆగస్తుడు తన జీవితకాలంలో ఒక సంస్థగా వెలిసి శిష్య పశిష్యలను తయారుచేసాడేమో. అందుకే ఆతనికి రాజ్యాశయం అవసరం లేకుండాపోయింది. ఆ కారణంచేతనే ఆతడు రెండవ (వకాపరుదుని ఆస్థానాన్ని ఆ్మాశయించి వున్నట్టు లేదు. మహాకవిగా, మహాపండితుడుగా అతడు గొప్పకీ ర్తిని సంపాదించుకొన్నాడు. పేరుకుతగ్గట్టుగానే వివిధ కాస్త్రసాహిత్య సమ్ముదాలను ఆపోళనం పట్టినవాడు, అతడు 74 (గంథాలను రచించాడు. కాని ఇప్పుడు మనకు మూడు కౌవ్యాలను గురించే తెలుస్తున్నది. వాటిల్లో బాలభారతం, నలకీర్తికౌముడి అన్నవి పద్యమవి కొవ్యాలు. కృష్ణ్టచర్మిత గద్యకావ్యం (ఇది గద్యకావ్య |పకరణంలో పరిశీలింపఐడు తుంది.) అగస్త్యుని రచనలు అగస్త్యుడు మహాభార తాన్ని సంశక్షి వ్రంగా వాలభారతమనే పేరుతో మవి కావ్యంగా రచించాడు. దీనిలో 20 సర్గలున్నవి. ఆగస్తుడు కాళిదాసు వై దర్భీరీతి ననుకరించి సరళసుందర శైలిలో దీన్ని రచించాడు. సందర్భానుకూలంగా కావ్య వర్ణనలను (వవేశ పెట్టాడు. వసంత బుళతువులో పుష్పపరాగం గాలిచేత లేచి మన్మథుడు చల్లిన మోహనచూన్లం వలె వియోగదళలో వున్న (పియులను చళింపజేస్తుంది. సవీరణోర్థానవచూత రేణవో వసంతలక్ష్మీ పటవాసపాంసవః (వ్రపేదిరే మన్మథమంతవాదినో వియోగిసమ్మోహన చూర్ణముస్టితామ్‌. వరాగం వసంతలక్ష్మి చల్లిన రంగులవలె వున్నదట! కవి భావాలను సరళంగా సుందరంగాను చెప్తాడు. క్లిష్ట మైన భావకల్పనలు ఈ కవిలో ₹వు ఆ.దుకే అతని కవిత్యం కాళిదాసు కవిత్యాన్ని స్మరింపటేస్తున్నది. భారత యుద్ధసమయంలో

826. సంస్కృృత సాహిత్య చర్మిత చం్మదుడు తన వంశజుల చావును చూడలేక తొందరగా అ స్తమించాడని ఒకచోట కవి ఉఊత్చేకిస్తాడు-

శీతాంపర్ని జకులజన్మనాం నృపాణాం సంగామే నిధనమపేక్షితుం నళ కః

శృంగాణి కషణమవలంబ్య రళశ్మిహసై రస్తాదేఃపరమపాంనిధిం (ప్రపేదే

ఆగస్త్యుని ఉపమానాలు సరళసుందరంగా సమయోచితంగా వుంటవి. దుశ్శాసనుడు ఈడ్చితెచ్చే [దౌవదిని కవి కౌరవవినాశాన్ని సూచించే మేఘంవలె వున్నదంటాడు,. వెం్యటుకలు చెల్పాచెదర్రైన, నల్రనిదైన .దౌపదిని మేఘంతో పోల్చటం కన్నీరు కార్చే ఆమెను వర్షించే మేఘంగా సూచించటం రమ్యంగా వున్నది. కవిశైలి సరళంగాను, అలంకారాలు ఆక్షిష్ట ంగాను" సామాన్య పాఠ కులకు కూడ సులభంగా అర్థమయ్యేటట్లు వుండి బాలభార తమన్న పేదను సార్థకం చేస్తున్నది. మహాభారతంలోని కౌరవపాండవుల (పథాన కథను చిన్నచిన్న మార్చులతో కావ్యరూపంగా అగస్తుడు రచించాడు.

బాలభారతానికి విజయనగరాన్నే లిన శ్రీకృష్ణదేవరాయల మంతి సాళవ తిమ్మన “మనోహర” మనే వ్యాఖ్యానాన్ని రచించాడు. బాలభారతం ఆధారంగానే తమిళంలో విల్లిభారతం (వాయబడిందని డా. రాఘవన్‌ అభ్మిపాయం.

ఆగస్తుని రెండవ కొవ్యం నలకీ ర్రికాముది. దీనిలో రెండవ, నాల్గవ సర్గలు మ్మాతమే లభించినవి. వీటి లిఖిత్మ పతులు కాకినాడనివాసి థ్రీ పెండ్యాల స్కృుబహ్మణ్యశా్త్రిగారి దగ్గర వుండగా వారు ఒక (పతిని ఇండియా ఆఫీస్‌ లః బరీకి ఇచ్చి, తర్వాత తెలుగు అకాడమీ జర్నల్‌ (1981 ౪01 ౫౦౮౮లో పచురించారని డా. శ్రీరామమూర్తి తెలిపాడు. లబ్ధి సర్గాలనుబట్టి ఇది మహాకావ్యమని తెలుస్తున్నది. రెండవ సర్గ నలుడు విదర్భనగరంలో ఇందాదుల దూతయై (పవేశంచటంతో ఆరంభమౌతున్నది. నాల్లవ సర్గలో నలుడు వివాహానంతరం మామగారింట్లో ఒక నెలరోజులుండి తిరిగి నిషధ నగరానికి వచ్చినట్టుగా చెప్పబడింది. దీన్నిబట్టీ కావ్య స్వరూపం చిన్నదే అని ఊహించవచ్చును. నాల్గవ సర్గలో 16 నుంచి వీ9 క్రోకాలల్లో, నలుడు 'నూతన వధువుతో నిజ నగరానికి రాగా ఆతన్ని' దర్శించే పుర త్రీ వర్ణన వున్నది. ఈ వర్ణన రఘువంశలోని పురన్త్రీల వర్ణనను పోలి వున్నది పురస్త్రీల వర్ణన కాళిదాసు తర్వాత కవులు మహాకావ్య వర్ణ్యవస్తు వుగా (గహించి వర్ణించినట్టుగా వున్నది. ఈ వర్ణనను తెలుగు (పబంధ కవులును కావ్య

లొకిక వాజ్బ్యయం థి27 వర్జ్యవస్తువుగా (గహించారు. నాల్లవసర్గలో పురన్రిల వర్ణన తర్వాత వసంతర్తు, సంధ్య, రాతి, వర్షర్తు, నలదమయంతుల జల్మకీడలు వర్టింపబడినవి. లభించిన రెండు సర్గల చివరి శ్లోకంలో “లక్ష్మి” శద్దాన్ని (వమయోగించాడు.. భారవి వలెనే ఈ కవి పతి సర్గ చివర “లక్ష్మీ శబ్దాన్ని [పయోగించినట్లుగా వున్నది. ఈ కావ్యంలోని రెండవ సర్గలో వున్న "4వ శ్లోకాన్నే రామరాజభూవషణుడన్న తెలుగు మహాకవి (పసిద్ధికెక్కిన “నానా సూనవితాన వాసనలు” అన్న-పద్యంగా అను వదించి తన వసుచర్మిత కావ్యంలో .చేర్చుకొన్నాడు.

ఈ కవి కావ్యాలు 76 వున్నా అందులో మూడే లభించటం మన దుర దృన్దం. (క్రీశ. 1£ వ శతాబ్దం తర్వాత వెలసిన [పతిభావంతులై న కవులల్లో అగస్తుడొకడని చెప్పాలి. (కృష్ణచర్మితను గురించి గద్యకావ్య (ప్రకరణంలో చర్చింపబడుతుంది.)

వేదాంత దేశికులు వేదాంత దేశికుల పరిచయం-కాలం-రచనలు

వేదాంతదేశికులు కాంచీపుర నివాసి. ఇతనికాలం (కీ. శ. 1268-1869. మహాదార్శనికుడు. రామానుజని విశిష్షైద్వెతాబార్యులల్లో ఒకడు. ఇతడు రానూను జులవారి అపరావతారంగా పరిగణింపబడెను. శ్రీవైష్టవ సర్యపదాయవ్యా ప్రిలో ఇతని బోధనలు బాగా పనిచేసినవి. ఇతని అసలు పేరు వేంకటనాథుడు. ఇతడు సంస్కృత, తమిళభాషలల్లో [వకాండపండితుడు. 125 సంస్కృత (గంథాలను రచించెను. వీటిల్లో బాల దార్శనికమైన (గంథాలున్నవి. సర్వార్థసిద్ధి న్యాయ పరికద్ధి, న్యాయసిద్ధాంజన, మీమాంసపాదుక, అధికరణ సారావి, శతదూషణి, సచ్చరి్మితరక్ష, నిత్మేపరక్ష, పంచరాతరత్ష మొదలైనవి దార్శనిక సంబంధమైన రచనలు. ఇవిగాక రామానుజుల భశ్రీభాష్యానికి తత్త్వటికను, తాత్పర్య చందిక అను; యామునాచార్యుల గీతార్థసం[గహానికి గీతార్థసం[గహరక్షను, రామానుజుల గద్య తయానికి రహస్యరక్షను, ఈశాపాస్పోపనిషత్‌ భావ్యమనే వ్యాఖ్యానాలను రచించాడు. “తిరువామిమొళి” అన్న [దవిడ _పబంధాన్ని సంస్కృతీకరిం చెను. ఈ దార్శంక గగంథారినేకాక యాదవాభ్యుదయమనే మహాకావ్యాన్ని, సంకల్చ సూర్యోదయమనే నాటకొన్ని, హంససండేశమనే లఘుకావ్యాన్ని, పౌదుకాసహ సం, నరదరాజపంచాళతి, గరుడగండకం ఇనే ముక్తక కావ్యాలను రచించెను. రామా

ఏ28 సంస్కృత సాహిత్య చరిత యణ కథాసారాన్ని “రఘువీరగద్యం”గా సంస్కృతంలో (వాసెను, విష్ణు స్తుతితో కూడిన అచ్యుత శతకాన్ని (పాకృత భాషలో కూర్చి తన (పాకృత భాషా జ్గానాన్ని కూడ (పకటించెను. వేదాంత దేశికులు ఈ (గంథాలనే కాక తమిళభాషలో కూడ [గంథాలను రచించాడు. వేదాంతదేశికులు వైష్టవాచార్యుడే కాక మహాదార్శనికుడు, మహాపండితుడు, మహావ్యాఖ్యాత, మహాకవి అని చెప్ప దగినవాడు. " - వేదాంత, దేశి కుల మహాకావ్యం . యాదవాభ్యుదయ మహాకావ్యంలో లకీ సర్గలున్నవి. దీనిలో ్రీకృష్ణని "జీవిత చరిత వర్ణింపబడింది. కృష్ణుని జీవితంలోని (పతి సంఘటన వెనుకవున్న దార్శనికార్థాన్ని కవి చక్కగా సరళశై లిలో వివరించాడు. భారవి మాఘులను | అనుసరించి కవి ఆరవ సర్గలో శబ్దాలంకార వై. చితిని వయోగించాడు. ఈ కావ్యానికి అప్పయ్యదీక్షి తుడు (కీ. ళ. 16వ కళ) వ్యాఖ్యానాన్ని [వాసెను ఈ కవి వర్ణనలల్లో వేదాంతపరమైన ఉపమానాలను చెప్తూ సరసంగా రచించాడుం వివిధ మునిగణోపజీవ్యతీర్థా విగమిత సర్పగణాపరేణ పుంసా అభిజిత యమునా విపుద్ధిము గ్యాం శమితవహిర్మత సంప్పవ్మాతయీవ. *మూడు వేదాలను చదువుకొన్నవానిచేత ఇతర మతాలు ఏ విధంగా శమింపజేయబడ్తాయో అదే విధంగా యమునానది నుంచి సర్పాల నన్నిటిని పార దోలింతర్వాత విశుద్దమై (పకాశిస్తున్నది.”” వేదాంతదేశికులకు “వేదాంతాచార్య.. కవితార్కికసింహ, సర్వతంత ,సపరర్యత” అన్న బిరుదాలున్నవి. (వేదాంత దేశికుల ఇతర కావ్యాలు ఆయా (పకరణాలల్లో పరిశీలింపబడినవి) లోలంబరాజు ఈ కవి “హరివిలాస ”మనే కొవ్యాన్ని (వాసెను. న ము దితమైంది. డీసిలో 5 సర్గలున్నవి. శ్రీకృష్ణుని జన్మం నుంచి ఉద్ధవుని సందేశం వరకే కథ వున్నది. ' లోలంబరాజు తండి. రొజు దివాకర సూరి. భోజుని సమకాలికుడు, ఈ కవి విజయనగరరాజు హరిహరుని ఆస్థానకవి, శ్రీకృష్ణుని బాల్య(క్రీడలను, శృంగారలీలలను సరసంగా వర్ణించాడు.

లౌకిక వాజ్బయం వీ20 కవికర్ష్ణపూరుడు

కవికర్ణపూరుడ్డు పారిజాతహరణ మవికావ్యకర్త, దీనిలో 18 నర్గ లున్నవి. ఇనే పేరుతో మరొక పసిద్ధ వైెష్టవ కవి, నాటకకర్త, ఆలఎకారికుడు కూడ వున్నాడు. ఈ ఇద్దరు కవులు ఒక్కరే అని చెప్పటానికి తగిన సాష్యాధా రాలు లేవు. ఈ కవి “కమతా” నగరాన్ని విశేషంగా పేర్కొన్నాడు. కమఠా నగరం ప్రస్తుతం బీహార్‌లోని కామకాపూర్‌గా గుర్తించబడింది. ఇక్కడ (పసిద్ధ మైన తా మేళ్వరి అనే కాశకాలయం వున్నది. ఈ నగరం పక్కన ధాల్‌ పాని అనే నడి [పవహిస్తున్నది. ఆ నదిని కవి ధవళాంబరధారగా పేర్కొన్నాడు. కమళా నగరం క్రీ శ. 1498లో వుస్పేన్‌షాచేత నాశనం చేయబడింది. అయితే కవి ఈ కాలానికి పూర్వుడని, కమతానగరం వైభవోపేతంగా వున్నప్పుడే అతడు జీవించివుండి ఈ కావ్య రచన చేశాడని చెప్పవచ్చును. ఈ కవి ఆస్సాం, బీహార్‌ [పాంతాలకు చెందినవాడై వుంటాడు.

పారిజాతాపహరణ కథ హరివంశంలో వున్నది. హరివంశంలోనే ఈ కథ రెండు తీరులుగా వున్నది. మొదటి కథ-శ్రీకృన్ణసత్యభామలు గరుత్మంతుని మీద అమరావతికి,. అదితీదేవికి నరకుని కుండలాలను ఇయ్యటానికి పోతారు. ఇంటదుడు వారిని సత్కరిస్తాడు. తిరిగిపోతూ థ్రీకృష్ణుడు పారిజాతవృష్షాన్ని చూసి దాన్ని తీసుకొనిపోతాడు. రెండవ కథ - నారదుడు ద్వారకలో ్రీకృష్ణనికి పారిజాత పుష్పాన్ని తెచ్చియిస్తాడు. కృష్ణుడు దాన్ని రుక్కిణికిస్తాడు. దానితో సత్యభామకు కోపం వస్తుంది. కృష్ణుడు అమెను సాంత్వనపరచి పారిజాత వృషున్నే ఇంద లోకం నుంచి తెచ్చి ఆమె పెరట్లో నాటుకానంటాడు. శ్రీకృష్ణుడు సత్యభామ సాత్యకి (పద్యుమ్నులతో ఇందలోకం పోతాడు. ఇందునికి వారికి నడుమ యుద్ధం జరుగుతుంది. కళ్యపుడు మధ్యలో కలిపించుకొంటాడు. పారిజాతవృకాన్ని ్రీకృష్ణుడు భూలోకం తెస్తాడు. మొదటి కథ కొద్దిగా మార్పులతో విష్ణు, భాగవత పురాణాలల్లోను వున్నది. రెండవ కథ తరువాత కవులను విశేషంగా ఆకర్షించింది. కవికర్ణపూరుడు ఈ కథనే తీసుకొని మహాకావ్యంగా (వాకాడు.

పారివాకాపహరణేతివృ త్తం గల కావ్యాలు

కవికర్ణపూరుగే కాక ఇంకా చాలామంచి కవులు ఈ ఇతివృత్తాన్ని తీసు

కొని కావ్యనాటకాలుగా మలభార్గు+

880 సంస్కృత సాహిత్య చరిత

1. _ పారిజాత హరణ మహాకావ్యం 10 సర్గలు = కవిరాజు

£. _పారిజాతహరణం - కృంగార(పకాశంలో భోజుడు పేర్కొన్న రచన 8. _పారిజాతహరణం - యమకకావ్యం = నారాయణకవి

4. పారిజాతరహరణ నాటకం-ఉమాపతి ఉపాధ్యాయ. 14వ శ॥ మిథిలానివాసి
5. పారిజాతహరణ నాటకం = రఘునాథరాయలు. 17వ శ॥ తంజూవూరు. 6, ౪1 9... = కవిచందరాయ లేక దివాకరుడు 16వ క॥ గ 99 1. = కుమార తాతాచార్యులు. 5 అంకాల నాటకం

17వ శః 8, 99 ౪... = గోపాలదాసు 9, పారిజాత హరణచంపువు = శే శ్రీకృష్ణుడు. కవి కర్ణపూరుడు పారిజాతహరణ కావ్యంలో సందర్భోచితంగా కావ్య

వర్ణనలను చేర్చాడు. కొన్ని ప్మాతలు, సన్నివేశాలు నూతనంగా సృష్టింపబడినవి. నారదునితో పర్వతుడు కూడ వచ్చినట్టు, ఇందుని పక్షంలో అర్జునుడు పోరాడి నట్టు కవి కల్పించాడు. ్రీకృష్ణుడు సాత్యక్మిపద్యుమ్నులతోనే కాక గొళ్ప సైన్యంతో బయలుదేరినట్టు కవి చెప్పి ఆసైన్యయా(తను, బుతు, చం[దోదయ, జల్మకీడాదులను ఆ సందర్భంలో వర్ణించాడు. ఈ విషయంలో కవి భారవి మాఘు లను అనుసరించాడని చెప్పవచ్చును. అక్కడక్కడ శబ్దాలంకారాలను డీర్ష సమా సాలను కవి వాడాడు. “సంధ్యారుణాంబర మనోహరకాంతి రుచ్చ్చైరావిర్బభూవ నల దిందు ముభఖీసఖీవ” (4-50) అన్నది ఒక్కటే సమాసం. అక్కడక్కడ ఇటువంటి దీర్ణ సమాసాల రచనేకాక “విమలం వియదుజ్జ్వ్వులః శశీవికదం వారి వికాసి పంక జమ్‌ సమదాః పరితః తతత్తి?ణః శరదకారి జగన్ముదాకృతమ్‌ (11-14)” వంటి అసమస్త పదరచన కూడ వున్నది. థ్రీకృష్ణ సత్యభామలు స్వర్గంనుంచి వచ్చే టప్పుడు కవి రమువంళాన్ననుసరిస్తు ఆకా*ంనుంచి కనిపించే భూములను ప్యాతల నోట వర్ణింపించాడు. ఈ సందర్భంలో కవి కామరూప, కామాఖ్యకు నిలయ మైన నీలకూటం, లోహితనది, మాధవ నిలయమైన మణిపర్వతం, కమతా నగరం, గౌడదేశం, మిథిల, కాశి, గంగ, యమున, (ప్రయాగ, మథుర, వారణావత, కురుక్షేతం, దైైపాయన సరస్సు, విదర్భ ఆ తర్వాత సమ్ముదం, ద్వారకలను వర్ణించాడు. కవికి ఈ (ప్రదేశాలతో మంచి పరిచయమున్నది కాబట్టే సహజసుందరంగా వర్ణించాడు,

లౌకిక వాజ్మయం టి వలి వామనభట్ట బాణుడు వామనభట్ట వొాణుని పరిచయం, కాలం

పార్వతీ పరిణయ నాటకకర్త కాదంబరి కర్త అయిన బాణుడే ఆని చాలా కాలం వరకు విమర్శకులు తలంచారు. ఆ నాటకంలో కర్త వామనభట్టవాణుడని ఉండటంచేత నామసామ్యాన్ని ఐట్టి తత్కర్త (వసిద్ధుడెన బాణుడనే సాహిత్య చర్మితకారులు తలచి తీకమకలు పడీనారు. కాని తర్వాత ఆ నాటక రచయిత వాణుని పేరును బిరుదంగా ధరించిన ఆర్మధదేశీయుడై న కవి వామనభట్ట బాణుడని తేల్చబడింది. వామనభట్ట బాణుడు ఆంధ్రదేశంలో కొండవీడు స్మామాజ్యాన్నే లిన పెదకోమటి వేమారెడ్డికి (క్రీశ 1408-1420) సమకాలికుడు. పెదకోమటి వేమారెడ్డి కొండవీడు నేలిన రెడ్డిరాజుల వంశంలో వసిద్ధ్హలెన రాజులల్లో చివరి వాడు. స్వయంగా పండితుడు, కవి. అతని రచనలన్నీ సంస్కృతంలోనే వున్నవి. అమరుక శతకానికి శృంగారదీపిక అన్న టీకను, సప్తోతీసారానికి భావదీపీక అన్న టీకను, సాహిత్య చింతామణి అనే అలంకార శాస్త్ర గంఠాన్ని, సంగీత చింతామణి అనే సంగీతశాస్త్ర [గంథాన్ని రచించెను. ఇవేగాక ఆతడు కావ్య, భాణ, (ప్రహసనాలు [వాసాడని సాహిత్య చింకామణిలోని ఉదాహరణ శ్ఞోకాలనుబట్టీ తెలుస్తున్నది. ఈ రాజుకు సర్వజ్ఞ చకవర్తి అన్న బిరుదం వున్నది. ఇతని ఆస్థానం టవసిద్ధ సంస్కృత తెలుగు కవులకు ఆకయస్థానంగా వుండేది. ఈ రాజు ఆస్థానకవియే వామనథభట్ట బాణుడు. ఇతని తండి కోమటి యజ్వన్‌. పెదకోమటి వేమారెడ్డి తండడిపేరు కోమట్కిపభువు. ఆ (పభువు పేరుమీదు గానే వామనుని తాత తన కుమారునికి నామకరణం చేసివుంటాడు. _పభువుల పేర్లను ఆశితులు పెట్టుకోవటం కన్పిస్తుంటుంది. దీన్నిబట్టి వామనుని తం్మడి తాతలనుంచి రెడ్డిరాజులను ఆయించినట్టు తోస్తున్నది. వామనుని గురువు విద్యారణ్యుడట, ఇతడు (పసిద్ధ విద్యారణ్యస్వామి కాకపోవచ్చును. వామనునికి అభినవ వాణుడనేది బిరుదనామం. బాణునివలెనే ఈ కవిదికూడ వత్సగో[తం. కవిత్వంలో ఒక్క బాణుడుతప్ప మరేకవి తనతో సాటిరాడని కవి గర్వంగా చెప్పుకొనెను. ఈ రెండు కారణాలచేత కవి బాణుసిపేరును బీరుదనామంగా ధరించాడేమో=

బాణాదన్యేకవయః కాణాః ఖలు సరసగద్యసరణీషు

ఇతి జగతి రూఢమయశో వామనవాణోఒపమార్షి వత్సకులః ది కవి వేమళూపాలచరి తలో చెప్పుకున్నాడు. అభినవ బాణుడేకాక ఈ కనికి

వ్యడీధొషావల్లర, కవిసార్వభౌమ ఆని కూడ బిరుదాలున్నవి.

$92 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిక రచనలు

వేమభూపాల చరి.త-ఇది ఆశయదాత వేమారెడ్డి చర్మిత,గద్యంలో వున్నది. పార్వతీసరిణయం, కనక లేఖ, బాణాసుర విజయం అన్నవి నాటకాలు. శృంగార భూషణం భాణరూపకం. హంస సందేశంసందేశ కావ్యాల కోవలోని లఘు కావ్యం. శబ్ద చం దిక, శబ్దరత్నా కర మన్నవి కోక (గంథాలు- మొదటిది అమ్ముదితం. మ్మదాసు, మైసూరు, తంజావూరు మాన్యు స్కిఫ్రు లై బరీలల్లో (పతులున్నవి. రెండవది కూడ ఆమ్యుదిత మే. ఆడయార్‌, తంజావూరు మాన్యు (స్కాఫ్ర లైబరీలల్లో పతులున్నవి: నలాభ్యుదయం, రఘునాథ చర్మిత- ఇవి పద్య కావ్యాలు.

నలాభ్యుదయం

పేడను బట్టి ఇది నలుని కథ అని తెలుస్తున్నది." ఇది అసంపూర్ణంగా లభించింది. 8 సర్గలు 9వ సర్గలో మూడు లోకాలు మాతమే లభించినవి. అసం పూర్ణంగానే ఇది (తివేర్యదం సంస్క్స్బృత్‌ సీరీజ్‌లో (వచురింపబడింది. మహాకావ! వర్జనలన్ని దీనిలో వున్నవి. భారవి వలెనే ఈ కవి (పతి సర్గ చివరి శ్లోకంలో “లక్ష్మి” అన్న శద్దాన్ని చేర్చాడు. దమయంతి స్వయంవర వర్ణన కాళిదాసు ఇందుమతి వర్ణనను పోలివున్నది. భారవి వలె అందమైన అర్ధాంతరన్యాసాలను కవి (పయోగించాడు. కథనం సరళంగా వున్నది. కావ్యశ్లైలి సరసమధురంగా వున్నది.

రఘునాథ చరిత

డినిలో 80 సర్గలున్నవి. దీనిలో రాముని వృత్తాంతమున్నది. ఉత్తరకాండ కథను కవి తీసుకోలేదు తంజావూరు, అడయార్‌ మాన్యుస్కి)ఫ్టు లై(బరీలల్లో రెండు (ప్రతులు లభించినవి. ఇది ఇంకా అమ్ముదిత (గంథం. చివరి సర్గలో కొన్ని శోకాలు తప్ప కావమంతా లభిస్తున్నది. మహాకావ్య శెలిలో కవి రామాయణ కథను (వాసాడు. పుర, బుతు, మృగయ, యుద్ధ, విజయాచి కావ్యవర్ణనలున్న వి. ఆక్కడక్కడ కవి రఘువంశాన్ని అనుకరించాడు.

సుకుమార కవి

సుకుమారకవి కష్ణ విలాస శావ్యాన్ని రచించెను, దీనిలో 4 సర్గలున్నవి. శ్రీ కృష్ణుని పర్మాకమ వర్ణన దీనిలో వున్నది. ఈ కవి మలబారు నివాసి. కొవ్య శ్లైలి సరళ మనోహరధ. మలబారు (పాంతప్ప సంస్కృత కవులల్లో (పసిద్ధమైన నాడు,

లౌక్రిక వాజ్బ్యయం 3888 అప్పయ్య దీకీతుడు

ఆలంకారికుడు, గొప్ప దార్శనికుడు. సిద్ధాంత లేశసం[గవూ, నయమంజరి అని అద్వైత వేదాంత [గంథాలు రచించాడు. న్యాయరక్షామణి పేరుతో (ఐహ్మ సూతాలకు భాష్యం (వాసాడు. ప్రసిద్ధ దార్శనికుడు, వైయాకరణుడు భట్టోజిదీక్నే తుడు ఇతని శిష్యుడు. అప్పయ్య దీక్షీతుడు కొంతకాలం పెనుగొండలో వేంకటపతి రాయల (క్రీశ. 1506-1618) ఆస్థానంలో వుండి ఆ తర్వాత రాజకీయాది కల్లోల పరిస్థితులచేతనేమో మధుకానగరానికి తిరుమల నాయకుని ఆహ్వానం మీద పోయి అక్కడ నివసించెను. తర్వాత ఇతడు వెల్లూరు పరిపాలకుడు చిన్న బొమ్మ నాయకుని (కి. ఈ. 1549-1578) ఆశయంలో కూడ వున్నట్లు కాసనాధార మున్నది. తర్వాత చిదంబందంలో మరణింపను, ఇతనివి 104 రచనలున్నవి. అప్పయ్య దీషితుడు “శివార్మమణి దీపిక” అని (శీకంఠ ఛాష్యానికి వ్యాఖ్యానాన్ని (వాసెను అప్పయ్య శివాద్వ్వైతి. తన రామాయణ కాత్చ్పర్య సంగహంలో అతడు శ్రేవమత పరంగా అర్థాలను వివరించెను. ఇంకా అతడు రత్న్మతయ పరీష, శిఖరిణీమాల. శివాద్వైత నిర్ణయం,త_త్త సిద్ధాంత వ్యాఖ్య, నయమణిమాల అనే (గంథాలను రచించెను. ఆప్పయ్య దీకితుని అలంకారళాస్త్ర సంబంధ (గంథాలు -కువలయానంధం, చ్మితమీమాంస, వృ త్రివార్తికాలు. వరదరాజ_స్తవం ఇతని ,లఘుకొవ్యం. ఇవేగాక రామాయణసం[గహమనే కావ్యాన్ని (వాసెను. (శీరామచందుని చర్మిత నిబంధింపబడింది. దీనితో అతడు కవిగా కూడ పేరు సంపాదించుకొన్నాడు. అప్పయ్య దీషీరుడు తమిళుడ్రైనా అతని ఆశయ దాతలందరు తెలుగు రాజులే.

ఉత్పేకావల్ల భుడు

ఈ కవి భికాటనకావ్యాన్ని రచించెను. ఇది 89-ఆధ్యాయూలావరకే అభించింది. దీనిలో శివుడు భిక్షకుని రూపంలో చోళరాజును దానమడిగి, ఆతన్ని పరీక్షించే వృత్తాంతమున్నది. శివుడు స్వర్గానికి సన్యాసి వేషంలో భిష్షాటనానికి పోయినప్పుడు అక్కడ ఆప్సరనలు అతన్ని చూచి నొందిన అవస్థలను కవి దీనిలో “చక్కగా వర్జించాడు. కవిత్వం మధురంగా, రసవంతంగా వున్నది. ఈ శవి పేరు ఆసలు శివభ క్తదాసు. కాని ఊ్మత్చేక్షలను మనోహరంగా చెప్పటంచేత అతనికి ఉత్సేశా వల్లభుడని పేరువచ్చింది. (క్రీ.శ 16వ శతాబ్దం ఏ కవి, ౯

'దేవవిమలగణి "

ఈ కవి హీరసౌొభాగ్య కావ్యాన్ని రచించెను. స్వయంగా దీనికి వ్యాఖ్య

1వొసెను. డినిలో 17 సర్గలున్నవి హీరవిజయసూరి అన్న జైన సన్యాసి బీవిత

తిరీడీ సంస్కృత సాహిత్య చరిత చరిత దీనిలో వర్డింప బడింది. అక్చరు చ్మకవ్తి ఈ సన్యాసికి జగద్గురు అన్న బీరుదాన్ని (పదానం చేసెను. శ్రీశ. 1550 (పాంతంవాడు. రాజ మళ్లు

ఈ కవి జంబుస్వామి చరితను రచించెను. దీనిలో 18 సర్గలున్నవి. ఈ కవి కూడ అకృరుకు సమకాలికుడు. కావ్యారంభంలో పురవర్ణనా సందర్భంలో ఆ(గౌ నగరాన్ని వర్ణించాడు. అక్పరు కాలంనాటి ఆగానగరం దీనిలో (పతిలిం బించింది. జంబుస్వామి మహిమ ఈ కావ్యంలో చెప్పబడింది. ఈ కవి సరసమైన కావ్యోచిత వర్ణనలను చేసాడు. ప్యాత చితణ, చక్కని వర్ణనలు, సూక్తులు ఇతని కొవ్యంలో చూడవచ్చును. జంబూవ్నేతాన్ని బాగుచేయించిన రాజా తోడర మల్టు కొరకు ఈ కావ్యాన్ని కవి వాసాడు. ఇదేగాక కవి ఇంకా మూడు కృతులను (వాసెను.

చ(కకవి

జానకీ పరిణయమన్న కావ్యాన్ని (వాసెను. దానిలో 8 సర్గలున్నవి. ము[దితమై లభిస్తున్నది. సీతారాముల వివాహాం వర్జితమైంది. ఈ కవి మధుర తిరుమల నాయకుని ([కీశ. 1828-1659) ఆస్థాన కవి. బే బ్రుర జ్వాతరయ్‌ +

నీలకంఠ దీకితుడు జననం 1813 లీ

ఈ కవి అప్పయ్య దీక్షితుల సోదరుని ప్యౌతుడు. మధుర తిరుమల నాయకుని [పరాన మంతి. శివల్లీల్లార్హ వం, గంగావతరణం ఇతని కృతులు, శివలీలార్డవంలో 22 సర్గలున్నవి. దినిలో ఫేవుని చతుళ్శష్టి లీలలు. వర్ణింప బడినవి. గంగావతరణంలో శ సర్గలున్నవి. గంగ భూమి మీదికి అవతరించే కథ డీనిలో వున్నది.

మధురవాణి

ఈ కవయితి రఘునాథ నాయకుని (1క్రిశ. 1688-1678) ఆస్థానంలో వుండెను. తంజావూరు నివాసిని. రఘునాథ నాయకుడు తెలుగులో [వాసిన రామాయణ సారాన్ని సంస్కృతీకరించెను.. తెలుగులో సంస్క్యృలీకరింప బడిన కృతులల్లో రెండవదని చెప్పవచ్చును, మొదటిది రామరాజ భూవణున్సి వసు చర్మిత అన్న తెలుగు కావ్యాన్ని థ్రీ కాళవాస్తి కవి (కిక. 17వ శ.) చంపూ కావ్యంగా సంస్కృృతీకరించెను. ఈ కావ్యాన్నే కాక మధురవాణి కుమార

లౌకిక వాజ్మయం లి8ి5్‌ సంభవం, న్రైషధాలు అనే చంపూ కొవ్యాలను (వాసెనని తెలుస్తున్నది, కాని అవి దొరకలేదు. రఘునాథుని కోరిక మీదనే ఈమె రామాయణున్ని సనంస్క్భృతీక రించెను. దీనిలో 16 సర్గలున్నవి, హనుమంతుడు ఆశోకవనంలో సీతను కనుక్కునే వరకే అసంపూర్ణంగా లభించింది. నిజంగా దానిలో ఎన్ని సర్గ లుండెనో చెప్పలేము. కవిత్వం స్త్రీ సహజమైన సరస మాధుర్యంతో వున్నది. కవయ్యితి తన చ్చితకవిత్వంలోని నేర్పును కూడ చూసింది. ఈ కావ్యానికి అఘుటీకను కూడ ఎవరో (వాసారు.

పతంజలి చరితను రచించెను. దీనిలో 8 సర్గలున్నవి. మవా భావ్య కర్త పతంజలి జీవిత కథ దీనిలో వర్చింపబడింది. ఈ కవి తంజావూరు నేలిన శహాజీ (1కీ. శ. 1686-17 11) ఆస్టాన కవి. విజయనగర స్మామాజ్య పతనా నంతరం దక్షిణ దేశంలో తంజావూరు, మధుర, జింజిని పరిపాలించిన తెలుగు రాజులు తెలుగు సాహిత్య పోషకులే కాక గొప్ప సంస్కృత సాహిత్య ప్రోషకులును అయినారు. తంజావూరును ఏలిన నాయక రాజుతే కాక ఛ్యతపతి వంళజులైన మరాఠా రాజులు కూడ తెలుగు, సంస్కృత కవులను పోషించారు. స్వయంగా పండిత కపుల్తై రచనలు చేసారు. వీరి కాలంలో అనేక కావ్యాలు, నాటకాలు, సంగీత శాస్త్ర (గంథాలు, వ్యాకరణ, దార్శనిక (గంకభాలేకాక వివర విషయ సంబంధ (గంళాలకు వ్యాఖ్యానాలు కూడ (వాయఐడినవి. సంస్కృత కొవ్య కాస్త్రాది (గ్రంథాలకు వ్యాఖ్యానాలు వాసే [(పథదవష్షిణ దేశంలో ముఖ్యంగా ఆంధదేశంలో ఆరంభమైంది. [కమంగా సంస్కృత భాషను అర్థం చేసుకొనే సామర్థ్యం [ప్రజల్లో తగ్గసౌగింది. అంతేగాక విదేశయుల ఆ|కమణలతో సంస్కృృతా ధ్యయనం వెనుకబడ సాగింది. దానితో సంస్కృత రచనలను అర్థం చేసుకోవా లంటె వ్యాఖ్యాన దీపికల అవసర మేర్చడింది. దీనితో దాషిణాత్య సంస్కృత పండితులు వ్యాఖ్యానాలు ఎన్నో [వాసారు.

వందారు భట్టు

క్రీ శ 10వ శతాబ్దం కవి. కొచ్చిన్‌ రాజూ అశయంలో వుండెను, భ్రీహర్షుని న్నైషధాన్ని అనుకరిస్తు ఉత్తళనై షధ కావ్యాన్ని రచించెను. దీనిలో 18 సర్గలున్నవి. నలుని ఉత్తరకథ దీనిలోవున్నది.

886 సంస్కృత సాహిత్య చరిత రృష్ణరామక వి భ్రీహర్షని నైషధాన్ని సంక్షేపంగా సారశతకమనే పేరుతో రచించాడు. (కీ, శ, 19వ శతాబ్దంవాడు. జయపురవిలాసాదికావ్యాలు (వాసాడుం ముడింబై నరసింహాచార్యుడు (కీ. శ. 1841-1027 కాలం కవి. వీరి వంశం సంగీత సాహిత్యాలకు పట్టుగొమ్మ. ఈవంశంలో ఒకరికి ఇద్దరు కుమారులు. ఒకరు సాహిత్యంలో, ఒకరు సంగీతంలో (ప్రవీణులై నవారుండిర ని వారిద్దరు సాహిత్యముడింబై, సంగీత ముడింబ్లై అన్న వంళాలకు కర్తలైరని చెప్తారు. నరసింహాచార్యుడు 14 రచనలు చేసాడు. వాటిల్లో ర్‌ స్తోత (గంథాలు, వాసవి పరాళశరీయం (వకరణరూపకం, రొమచం[దకథామృత కావ్యాన్ని రచించెను. ఇది బృహత్కావ్యం, దీనీలో 1200 శ్ఞోకాలున్నవి, ఈ వంళానికిచెందిన మరొక నరసింవోచార్యులు గరుడాచలచంపువు, సారంగధరచంపువును రచించెను. వట్టిపల్లి నరకంఠీరవ (క్రీ శ. 1000 (పాంతంవాడు. తిరుపతిలో సంస్కృృతాచార్యుడుగా పని చేసెను. సుబంధు వాసవదత్తను ఆర్యాళందస్సులో వాసవదత్త కథాసారమనే పేర రచించెను. ౨96 క్లోకాలున్నవి. స్తోోతాదులను కూడ ఇతడు రచించెను, పరవసు వేంకట రంగాచార్యుడు అజతింగై (క్రీశ 1822. 19% (పాంతం కవి.(సర్వళబ్బసంటోథధిని అన్న సంస్కృ తాంధకోశం) లఘువ్యాకరణలనే కాక కుంభకర్ణ విజయం అన్న కావ్యాన్ని (వాసెను. ఇతడు మంజులనై వధమన్న "7 అంకాల నాటకాన్ని కూడా (వాసెను. శిబ్బార్చసక్వస్వం) జ . ఉమాపతిశర్మ ద్వి వేది పారిజాతాపహరణం కావ్యాన్ని రచించెను, దీనిలో 21 సర్గలున్న వి. ఈ కవి శ్రీ శ, ౨0వ శతాబ్దంవాడు. రేవ్నాపసొద ద్వి వేది సీతాచర్శిత అనే కావ్యాన్ని రచించెను. దీనిలో 10 సర్గలున్నవి. ఈ కవి (క్రీ. శ. -1968లో ఈ కావ్యాన్ని రచించెను, ఈ కావ్యంలోని భావ, శె లి ఉత్కృష్ట సీ ఇ త్‌ ట్‌ మైనవి. తౌళ్రదాస రజోనలను వరీత్య లిం ఇ ఒశీనంవు టంగ్భా ప్రత టవేన్‌

రరూంపకాలు

రూపకొలు రూపకోత్ప త్తి-వికొసాలు

సంస్కృత సాహిత్య చరి తలో రూపక సాపొత్యం (వధానాంగ రూప మైంది. [పపంచ సాహిత్యాన్ని పరిశీలించినట్టయితే సంస్కృత రూపకాలు ఒక విశిష్ట పరంపర కలిగినటు వంటివి. సంస్కృత సాహిత్యంలో లోక పియత్వం దృష్టితో చూచినట్టయితే రూపకాలు (పథమ స్థానాన్ని [(గహిస్తవి, దర్శన, [శ్రవణ గుణాలచేత రూపకాలు పండిత పామరులను సమానంగా ఆకర్షించి ఆనందితులను చేయటమే కాక దర్శన, (శ్రవణ గుణాలచేత వాటి (ప్రభావం సామాజికుల మీద ఇతర కావ్య (వ్యకియల (పభావం కన్న అధికమైంది. సర్వకళల సమాహారం కావటంచేత రూపకాలు కేవంం ఆనంద పదాయకమైనవే. కాక విజ్ఞానదాయక మైనవి కూడా. ఇటువంటి విశిష్టమైన రూపక ష్మకియ ఎప్పుడు ఎట్లా (పాదుర్శ వించి వికసించిందనే విషయంలో ఆధునిక విమర్శకులు చాల ఊహాగానాలు చేసారు. డా. రిజ్వే సంస్కృత రూపకాలు (ప్రాచీన 'వీరపూజ' కార శకలాపాల నుంచి పుట్టి వికసించినవని అభ్మిపాయాన్ని వెలిబుచ్చారు. (ప్రాచీన (గ్రీఃఎ దేశంలో మృతపేరులకు [శద్ధాంజలులు ఆర్బించే కార్యకలాపం నుంచి నాటకాల (రూపకాల్కి ఉత్పత్తి జరిగింది. ఆదే విధంగా భారత దేశంలోనూ ౭:రిగిందని డా. రిజ్వే ఊఈఫా గానం చేసాడు. రాముని, కృష్ణుని లీలలను నాటకాలుగా (పదర్శించటం అతని ఈ ఊహాగానానికి ఆధారం కావచ్చును. కాని (గీసుదేశంలో అట్లా జరిగింది కాబట్టి భారత దేళంలోనూ అట్టానే జరిగిందనటం ఆంత సమర్థనీయమైన విషయంకాదు.

(నక ఎతిలో కనిపించే పరివర్తనలనే (పానీన భారతీయులు మూ రరూపంగా [పదర్శించారని ఆదే నాటకాల (రూపకాల) ఆరంభమని డా. కీథ్‌ ఆధి(పాయం, మవోభాష్యంలో ఉల్దేఖింపబడిన “కంసవధ”. నాటకంలో వసంత బుతువు హేమంతబుతువు మీద విజయాన్ని సాధించటం చితించబడిందని కీథ్‌ అంటాడు. కాని కీథ్‌ విచ్శితాభ్మిప్రాయానికి ఆధార మేమిలేదు.

త0 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

సంస్కృత రూపకాలు బొమ్మలాట (౨282906 వ14గ నుంచి ఉదృవించా యని డా, పిళ్చిల్‌ విశ్వసించాడు. బొమ్మలకు దారాలను కట్టి ఆ దారాలను ఒక , వ్యక్తి పట్టుకొని నేపథ్యంలో వుండి బొమ్మలను ఆడిస్తుంటాడు. దారాలను పట్టుకొని ఆడించే వ్యక్తికి అందుకే స్వూతధారుడని పేరు వచ్చిందని తర్వాత నాటకాలల్లో [పధాన ప్యాతధారునికి, నాటక సమాజ నాయకునికి ఇదే పేరు స్థిరపడిందని, ఇదే బొమ్మలాటల నుంచి నాటకాలు పుట్టిన వనటాన్ని సూచిస్తున్నదని హుల్‌ట్స్‌ వంటి విమర్శకుల అభ్మిపాయం,. బొమ్మలాటల నుంచి సంస్కృత నాటకాలు పుట్టినవని పిళ్చల్‌ చెప్పగా కోనో, లుడర్‌ ఎలు ఛాయానాటకాలనుంచి సంస్కృత రూప కాలు పుట్టినవని నిర్ణయించటానికి [పయత్నించారు. “దూతాంగద”అనే సుభటుని నాటకాన్ని వారు ఉదాహరణగా తీసుకొని ఈ నిర్ణయానికి వచ్చారు. సుభటుని చూతాంగదమనే నాటకం అంత (పసిద్ధమైంది కాదు. అదీగాక ఛాయా నాటకం అది ఒక్కటే సంస్కృతంలో కన్పిస్తున్నది. ఆటువంటప్పుడు భాయా నాటకం నుంచి సంస్కృత నాటకాలు ఆవిర్భవించినవని చెప్పటం హాస్యాస్పదంగా కన్ని స్తుంది,

పళ్ళ్చిమదేశాలల్లో (పచలితమైన “* మేపోల్‌* నృత్యం వంటిదే భారతదేళంలో “ఇం దధ్వజోత్సవం”. “మేపోల్‌” నృత్యం వంటి ఇం[దధ్వజోత్సవం నుంచే సంస్క్సాత నాటకాలు పుట్టినవని కొందరు పాళ్ళాత్య విమర్శకులు తలంచారు. కాని పాళ్చాత్యదేశాలల్లో మే మాసంలో “మే పోల్‌” అనే స్త్రీ పురుషలు చేసే నృత్యం సర్వసామాన్యంగా వున్నది, కాని ఇందధ్వజోత్సవం “*మే పోల్‌” నృత్యం వలె సర్వసామాన్యమైంది కాదు. ఆటువంటప్పుడు ఇందధ్వజోత్సవం నుంచి సంస్కృత నాటకాలు పుట్టినవని చెప్పటంలో అర్థ ంలేదు.

డా॥ వేబర్‌, డా॥ విండిష్‌లు సంస్కృత రూపకాలు (గీకు రూపకాల (పభావంచేత ఆవిర్భవించినవని అభ్మిపాయాన్ని వెలిబుచ్చారు. [క్రీ ఈ. (పథమః ద్వితీయ శ తాబ్దాలల్లో రోమన్లతో భారతీయులకు వ్యాపార సంబంధాలుండేవి, అట్టా భారతీయులకు (గీకు ,నాటకకళతో పరిచయమేర్చడిందని, తత్పలితంగా సంస్కృతంలో నాటకాలు [(వాయబడినవని వీరు ఊహాగానం చేసారు. సంస్కృత నాటకాలల్లో |పయోగించే జవనిక లేక యవనిక (గీకు (పభావాన్ని చెప్తున్నదని వీరు అన్నారు. అసలు నాటకాలు అనేవి (గీసుదేళంలోనే పుట్టినవని పాశ్చాత్యులకు

లొకిక వాజ్మయం క్రీశ] ఒక స్థిరాఖ్మిపాయం ఏర్పడి వున్నది. భారతీయ నాటకాలతో వారికి పరిచయ మేర్చడింతర్వాత కూడ వారు ఆ స్థిరాభిపాయ [పభావంచేత సంస్కృత నాట కాల మీద (గీకు నాటకాల | పథావాన్నే దర్శించసాగారు. కాని సంస్కృత నాట కాల చర్మిత (కీ. ఈ. (పథమ, ద్వితీయ ళతాబ్దాల కన్న అతి పాచీనమైందని ఆధారాలు లభిస్తున్నవి. పాణిని పేర్కొన్న నటస్మూకాలు, భరతుని నాట్యశాస్త్రం ఇవన్నీ సంస్కృత నాటకాలు [క్రీ పూ. 500 కన్న (పాచీనమైనవని బాటుతున్న ప్పుడు పై వాదం విశ్వాసయోగ్యంగా లేదు. (క్రీ.పూ. 500 కన్న ముందు (గికు భాషలో నాటకాలు లేవు, వున్నా ఏ రూపంలో వున్నవో తెలియదు. అటువంటప్పుడు (గీకు నాటకాల (పభావంతో సంస్కృత నాటకరచన ఆరంభమైందనటం అంగీకార యోగ్యంగా లేనేలేదు. సంస్కృత నాటకాలల్లో రంగస్థలానికి, (ప్రేక్షకులకు నడుమ తెరను (వయోగించే ఆచారం లేదు. ఒఠవేళ వున్నా ఈ ఆదారం తర్వాత తర్వాత _ (పవేశించింది కావచ్చును. ఇప్పటికి దేశీయ నాటకాలల్లో _ తెరను [వయోగించే ఆచారంలేదు. సంస్కృత నాటకాలల్లో రంగస్థలం మీద నేపథ్యంగా వాడే తెరకు *జవనికొ లేక *యవనిక” అనీ పేరు “యవ నిక”కు యవనదేశం అంటె [గికు దేళంనుంచి వచ్చిందని లేక (గీకుదేశ సంబంధ మైందని ఆర్థం చెప్పి సంస్కృత నాటకాలు టు నాటకాల (ప్రభావం వల్ల పుట్టిన వని చెప్పటం సరిగ్గా లేదు. పూర్వకాలంలో రాజుల అంతఃపురాలల్లో యవన స్త్రీలు దాసీలుగా వుండటం సామాన్యంగా వుండేది. యవన దాసీలు రంగస్థం మీద నేపథ్య రూపమైన తెరను పట్టుకొని నిల్చునేవారేమో. ఆ కారణంచేత తెరకు “యవనిక ” అని పేరు కలిగింది కావచ్చును. అంతేగాని “యవనిక '' ళద్దాన్ని పట్టుకొని సంస్కృత నాటకాలు (గీకు నాటకాల నుంచి ఉదృవించినవి ఊహించటం ఏమి సమంజసంగా లేదు. ఆదేగాక సంస్కృత (గీకు నాటకాల స్వరూప స్వభావాదుల్లో ఎక్కడా సామ్యం కన్పించదు. సంస్కృత నాటకాలు దేవతల, మానవుల “ఆదర్శ జీవితాన్ని చ్మితించేవి. వ్యక్తిలో వుండే బలహీనతలను, విధి చేతిలో అతడు కీలు బొమ్మ కావటం, దేవతలు మానవుల జీవితంతో ఆడుకోవటం మొదలై న వాటిని [గీకు నాటకాలల్లో వలె సంస్కృత నాటకాలు చ్మితించలేదు. సంస్కృత నాట కాలల్లో నాయకుడు ధీరోదాత్తుడు, సర్వగుణ సంపన్నుడు తన ఆదర్శం కొరకు దేవతలనై నా ఎదిరించగల సాహసం కలవాడు, సంస్కృత నాటకాలు ముఖ్యంగా సత్య అసత్యాలకు, ధర్మ అధర్యాలకు, న్యాయ అన్యాయాలకు, దేవ దానవ శక్తులకు నడుమ జరిగే సంఘర్షణను చితతించేవి. ఛివరకు సత్యానికి,

949 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత ధర్మానికి, న్యాయానికి, దేవత్వానికి విజయం కలిగినట్టుగా సంస్కృత నాటక కారులు రచించారు.మానవునికి విధికి నడుమ జరిగే ఘర్షణను గీకులు చిదతిస్తే మంచికి చెడుకు ఘర్ష ణను భారతీయులు చ్యితించారు. ఒకొకసారి (గీకు నాటకాల్లో మానవుడు విధి చేతిలో ఆపజయాన్ని పొందటం చావటం కూడా జరిగేది. కాని మంచికి విజ యాన్ని కలిగించి మానవుని ఆశాపక్షాన్ని చిితించేవి సంస్కృత నాటకాలు. (గీకు నాటకొలు నిరాశాపక్షాన్ని చిితించేవి. అందుకే (గీకు నాటకంలో ఒకొకసారి ప్యాతలన్నిటి మరణంతో కథ ముగుస్తుంది. సంస్కృత నాటకాలల్లో ఆసత్యం, అధర్మం ఎప్పుడూ నశిస్తుంది. సత్యానికి ధర్మానికి ఎప్పడూ విజయమే. (గీకు నాటకాలు వ్యక్తుల ఆదర్శ జీవితాన్ని చితించేవి కావు, విధి చేతుల్లో బొమ్మలై మానవులు అనుభవించే కష్టాలను, బాధలను అవి చిితించినవి, (గీకునాటకాలల్లోని పాతలు సంస్కృత నాటకాలల్టోవలె శేవలం మంచి, కేవలం చెడు ప్మాతలు కావు. మానవుని సహజ దుర్గుణాలు, బలహీనతలు (గీకునాటక ప్యాతలల్లో కన్చి స్తవి. విధిచేతుల్లో ప్యాతలు వినాశం చెందుతవి. అందుకే (గీకునాటకాలల్లో (పసిద్ధమైనవి చాలా మట్టుకు ఈ విధంగా ప్మాతల వినాఃంతో ముగిసేవి. ఇట్టా ముగిసే నాటకాలను విషాదాంతనాటకా (౧2806). లని అంటారు. ప్య్మాతల వినాశంతో కథముగిసే సంస్కృత నాటకాలులేవు. కాని చెడు చేతిలో మంచి కష్టాలను ఆనుభవించటం, కొంత సేపటి కొరకు చెడుకే విజయం కలిగినట్లు చిత్రం చటం సంస్కృత నాటకొవిల్లో జరిగింది. ఇది కొంత వరకు (గీకు విషాదాంత నాటకాలను పోలివున్నది (శాశ్వతవిజయం మళ్ళా ఎట్టా ఆయినా మంచికే కలుగు తుంది), అభిజ్ఞాన కాకుంతలం, నాగానందం వంటి నాటకాలల్లో ఇటువంటి. విషా దాన్ని చూడవచ్చును. ఉత్తరరామచర్శిత నాటకం నాయికొనాయకుల దీ రకాల విరహంతో, ఫలపాప్తి అనిశ్చితత్వంతో కరుణరసాత్మకంగా రచింపబడింది. అంతేగాని అది (గీకు విషాదనాటకం వంటిది మాతం కాదు. సంస్కృత విషాద నాటకాలకు, [గీకు విషాదాంత నాటకాలకు ఎక్కడా పోలికలేదు. కాని రెండూ కూడ పాతల ఉదాత్త గంభీర చర్మితలను చ్చితించేవే. ఈ పోలిక యాదృచ్చి కమే కాని (వభావజనితం మాతం కాదు,

[గీకు నాటకాలు పౌరులకు అనందాన్ని కలిగించటమే కాక శ తువులను ఎదిరించటానికి పురికొల్చేవిగా వుండేవి. మరి భారతీయ సంస్కృత నాటకాలు

లౌకిక వాజ్మయం లిశ4రి (పేకకులను ధార్మెకంగా, నైతికంగా ఉన్నతులను చేసి ధర్మార్థ కామమోషాలను సమానంగా సాధించేటట్టుగా ఉపయోగపడేవి. (గీకు భాషలోని వోస్య వ్యంగ్య నాటకాలు (52696 త408) రాజకీయ సమస్యలను వీస్యంతో కలిపి సునిశిత విమర్శ చేసేవి. సంస్కృతనాటకాలల్లో ఆటువంటివి లేవు. అవి కేవలం ధర్మాన్ని, నీతిని మ్మాతమే టోరధించేవి. సంస్కృత నాటకాల [వధానాశయం (యేమషకులను ఆదర్శకార్యోన్ముఖులుగా చేయటమే. ఇదే రసానంద వాదంగా పరిణమించింది. వాస్తవిక చ్మితణ సంస్కృత నాటకాల (పధానోద్దేశం కాదు. న్‌ళ8ై8ం53109 తో పాటు 1928132601 వారికి ఇష్టమైంది. సంస్కృత నాటకాల (గికు నాటకాల కన్నా సంగీత (ప్రధానమైనవి. (గీకునాటకాల్లో “కోరస్‌” గీఠాలుండగేవి. కాని సంస్కృత నాటకాలల్లోని పద్యాలవలి అవి సంగీత భావాత్నకంగా కాక కథాత్మ కంగా వుండేవి.

సంస్కృత నాటక లక్షణాలకు, [గీకు నాటక లవషణాలకు ఎక్కడా ఫోలికలేదు. నాటక (వదర్శన పద్ధతిలోగాొని, ప్మాత చ్మితణలోగాని, రంగస్థల నిర్మాణంలోగాని రెండిటికి ఎక్కడా పోలికలు లేవు. రెండు [పత్యేకమైనవి, విలగణమైనవి. సంస్కృత నాటకాలల్లో కన్పించే రస పోవణ తత్త్వం అచ్చమూ భారతీయమైంది. ఆ తత్త్వం (గీకు నాటకాలల్లో కన్పించదు. ఇంకా సంస్కృత నాటకాలల్లో సందర్భానుకూలంగా [పకృతి సౌందర్య చ్మితణకు (పాధాన్య మియ్య బడింది. చుట్టూవున్న (పక ్రతిచేత (గీకు నాటకకారుని హృదయం స్పందించ లేదు, కాని భారతీయ నాటకకారుని హృదయం స్పందించింది. (గీకు భాషలో గంభీరమైన నాటకాలు, వీస్య నాటకాలు రెండూ విభిన్నమైన రచనలు కొగా సంస్కృత భాషలో ఆ విభజన లేదు. కొని నాయక, ఇతివృత్తం, రసం-వీటి భేదాలనుబట్టి రూపకాల విభజన జరిగింది.

సంస్కృత నాటకాలల్లో మరొక విశేషం భాషాపయోగం. ప్యాతల భేదాన్నిబట్టీ భాష మారుతుంది. అంటె సంఘంలో ఆయా తరగతికి చెందిన వ్యక్తులు ఏ భాషను మాట్లాడుతారో, వాస్తవికతకు లోపం రాకుండా సంస్కృత నాటకకారులు ఆ భాషను [పయోగించారు. అట్టా సంస్కృృతం, శారసేని, మాగరి, పైళాచి మొన [ప్రాక్సత భేదాలను సంస్కృత నాటకకారులు ప్రయోగించారు, ఇటువంటి విలకృణత టకు నాటకాలల్లో లేదు,

ల్రిథథ సంస్కృత సాహిత్య చరిత

(గీకు నాటకాలల్లో ౮810 0 2ంళంం, 010 0 91406, 810 0౯ €16 ౨ ఈ మూడు బాగా పాటింపబడినవి. కాని సంస్కృత నాటకాలల్లో ఇట ౦ 196, 31816 0 1806 లు విశేషంగా పొటింపబడలేదు.

ఈ విధంగా ఎన్నో విలషణాలచేత సంస్కృత (గీకు నాటకాలు విభిన్న మైనవి. (గీకు నాటకాల [వభావంచేతనే సంస్కృత నాటకాలు ఉదృవించినవని చెప్పటం అందుచేత సమర్థనీయంగా లేదు. శిల్పకళా |పభావం భారతీయ (గీకు శిల్పకళ మీద వువ్నట్లుగానే కొంత సగీకు నాటకాల (పభావం సంస్కృత నాటకాలమీన ఏమైనా పడిందేమో చెప్పలేము. అదేవిధంగా వేదాంత, జ్యోతిష, చికిత్సాది కాస్త్రవిషయాలల్లో భారతీయ [ప్రభావం (గీకులమీద వున్నట్టుగానే సంస్కృత నాటకాలమీద (గీకు నాటకాల (వభావంవున్నా వుండవచ్చును. అంతే గాని (గీకు నాటకాల (పభావంచేతనే సంస్కృతంలో నాటకాలు పుట్టినవనటం ఆసంభవం. గీకు సంస్కృత నాటకాలు భిన్న (పదేశాల్లో పుట్టి వికసించిన వేగాని పరస్పర (ప్రభావం కనబడదని వింటర్‌నిట్స్‌ అభ్మిపాయం. (గీకు భారతదేశా లల్లో స్వతంతంగా దాదాపు ఒక్కకాలంలోనే నాటకకళ పుట్టి వికసించిందని ఆయన అంటాడు. (గీకులవలెనే భారతీయులు సంగీత్మపియులు. ఆతి (పాచీన కాలంలోనే భారతదేశంలో మహాపురుషుల చరితలు, (పసిద్ధ సంఘటనలు. గీత యుక్తంగా పాడటం, ఆనుకరణ చేస్తూ అభినయించటం అనేది వుండేది ఈ సంగీతాత్మకమైన అనుకరణ ఈనాటి భరతనాట్యంలో లాగ ఒక్క వ్యక్తి చేయ టమో లేక అనేక వ్యక్తులు చేయటమోజరిగేది. తర్వాత తర్వాత ఆ వ్యక్తులు ఆయా పాాతలకు తగిన వేషాలను ధరించిపాటలేకాక సంభాషణారూపంగా వచ నాన్ని (ప్రయోగిస్తు అభినయం చేయసాగారు. మతసంబంధమైన, దేవపూజా సంబంధమైన, సాంఘిక సంబంధమైన ఉత్సవాలల్లో ఆ విధమైన అభినయాలు చేయటం జరిగేది. ఆదే నాటక కళగా వికసించి పెరిగిందని చెప్పాలి.

(పౌఫెసర్‌ లెవీ నాటకకళ శకులతో కుషాణుల కాలంలో భారతదేళంలో [పవేశించిందని అభ్మిపాయపడినాడు. ఆంతకు ముందు (ప్రాక్సత భాషలో నాటకా లుండేవని కుషాణుల సంస్కృతాదరణతో సంస్కృత నాటకాలు మొదటిసారిగా (వాయబడినవని అతని అభ్మిపాయం. తర్వాత మధ్య ఏషియాలో దొరికిన నాటక [వళులు లెవీ అభ్మిపాయాన్ని ఛిన్నాభిన్నం చేసినవి, అక్కడ దొరికిన నాటకొలను

లౌకిక వాజ్క్బ్యయం రి్కర్‌ బట్టీ భారతదేశంలో నాటకకళ ఎప్పుడో సంపూర్ణంగా వికసించిందని తెలుస్తున్నది. కుషాణరాజులకు చాలా పూర్వమే పాణిని నట స్తూతాలను పేర్కొన్నాడు, భరతుని నాట్యశాస్త్రం రచింపబడింది. అర్హకాస్త్రకారుడు నటులను గూర్చి | పసంగించాడు. మవాభావ్యకారుడు నాటకాలను పేర్కొన్నాడు. కుషాణులకు పూర్వమే భాస సౌమిల్స కాళిదాసాది కవులు నాటకాలను (వాసారు. అటువంటప్పుడు కుషాణులతో నాటక కళ భారతదేశంలో పవేశించి వికసించిందనటం, ఆక్వఘోషనితోనే నాటకరచన ఆరంభమైందనటం వాస్యాస్పదం.

భరతుడు తన నాట్యశాస్త్రంలో నాట్యోత్పత్తిని గూర్చి చర్చించాడు. అతడు చెప్పిన నాట్యోత్పత్తి వృత్తాంతమిది = (రేతాయగంలో దేవతలు (బవ్మా దగ్గరికి పోయి హ్యదులకు ఉపయోగపడే వేదరచన చేయమని (పాక్థింారు. అప్పుడు (బ్రహ్మ బుగ్వేదం నుంచి పాఠ్యాన్ని, సామవేదం నుంచి గానాన్ని, యుజుర్వేదం నుంచి అభినయాన్ని, అథర్వణ వేదం నుంచి రసాన్ని తీసుకొని పంచమవేదంగా నాట్య వేదాన్ని సృష్టించాడు. (బహ్మ ఆజ్ఞ మీద విశ్వకర్మ నాట్యగృవాన్ని నిర్మిం చాడు. భూలోకంలో నాట్యకళా [పచారానికి భరతముని నియోగింపబడెను. ఇంద్ర ధ్వజోత్సవ సన్నయంలో మొదటిసారిగా భరతుడు తన శిక్షితులైన ప్యుతుల ద్వారా నాట్యాన్ని (వదర్శింప జేసెను- ఈ నాటకోత్ప త్తి కథనుబట్టి నాట్యం లేక అభినయం శూ దులకు ధర్మజ్ఞానటోధ చేయటానికి సృష్టింపబడిందని తెలుస్తున్నది. అంటే వేదపఠనాధికారం లేని జనులు నాటకదర్శనం ద్వారా ధర్మజ్లానాలను సంపాదించే వారన్నమాట. ఇంకా నాట్యం దుఃఖార్తులకు, [శమా రులకు, తపస్వి జనులకు విశాంతి కలిగించి కాంతిని కలిగిస్తుందని భరతుడు అంటాడు-

దుఃఖార్తానాం (శమార్తానాం శోకార్తానాం తపస్వినామ్‌

విశ్రాంతి జననం కాలే నాట్యమేతత్‌ మయాకృతమ్‌

భరతుని నాట్యోత్పత్రి కథనుబట్టి నాటక బీజాలు వేదాలల్లోనే వున్నవని, వేదకాలంలోనే గానం, సంగితర వుండేవని సంగీతానికి అనుగుణంగా నాట్యం చేయటం వుండేదని తెలుస్తున్నది. బుగ్వేదంలో ఒకచోట ఉషస్సు వర్ణనలో ఉషస్సు ఒక నర్తకిగా ఉపమింపబడింది. దీన్నిబట్టి వేదకాలంలో నాట్యం ఏదో రూపంలో వుండేదని తెలుస్తున్నది. మాక్స్‌ముల్సర్‌, టఓల్జెన్‌బెర్డ్‌, దాస్‌గుప్తా వంటి విమర్శకులు భారతీయ నాట్యకళ వైదిక యుగం నుంచి (మంగా వికసించిందనే

లిశ6 సంస్కృత సాపాత్య చరిత విశ్వసించారు. ఆంతేగాక బుగ్వేదంలోని ఇం్మద - మరుత్‌, విశ్వామ్మిత - నది, పురూరవ - ఊర్వశి, యమ = యమీ సంవాదాలల్లో నాటక సంభాషణల బీజాలు స్పష్టంగా కన్పిస్తున్నవి. ఈ సంవాదాలు అసలు అభినయ రూపంగా ధార్మిక ఉత్సవాలల్లో [పదర్శింపబడేవి కావచ్చును. నాటకానికి (పధానాంగాలైన సంభా షణలు, అభినయం, సంగీతం, నృత్యాదులు మనకు వేదాలల్లోనే దర్శనమిస్తున్నపి. కొబట్టి వైదిక కర్మకాండల సమయంలో నాటకాభినయం కూడా తత్‌ (కియా కలాపాల్లో భాగంగా వుండేదనవచ్చును. కాత్యాయన (శాత స్యూతంలో సోమపాన సమయంలో అభినయముండేదని చెప్పబడింది కూడా. యజ్ఞకర్మ సమయంలో శ్మతు విజయాలు, మహాపురుషుల, మహావీరుల సాహస వీర కృత్యాలు అనుకరణ రూపంలో అభినయింపబడి స్మరింపబడేవి కూడా కావచ్చును. సముుద మథనం, (శిపుర దాహం, కంసవధ, బలి బంధనం వంటి నాటకాలు ఇట్లానే (పదర్శింప ఐడేవి కావచ్చును. ఒకొకసారి శతు విజయానందోత్సవంగా నృత్యాభినయం, సామూహిక నృక్యాభినయం చేయబడేవి కొవచ్చును. యజుర్వేదం వాజస్నేయ సంహితను బట్టి ఆ కాలంలో “తై లూషి”” అనబడే జాతి నాట్యాభినయమే జీవికగా కలవారుండేవారని తెలుస్తున్నది. యజ సమయంలో నృత్య గీతాదుల కొరకు సూత, శ్రైలూష జాతివారు నియోగింపబడేవారని కూడా తెలుస్తున్నది. వీరు నృత్య సంగీతాలతో నాట్యాభినయం చేసేవారు. [కమంగా సంస్కృత నాటక వికాస తరుణంలో వివిధ జాతులల్లో [పచలితమైన నృత్య నాట్యాభినయాలు కూడా తమ [పభావాన్ని విశేషంగా చూపి వుంటవి. ముఖ్యంగా అవై దికమతాను యాయులై న జనుల్లో వ్యాపించివున్న కళల (ప్రభావం యాజ్ఞకాభినయం మీద పడి ఒక (సత్యేక కళగా వివిధ రూవక భేదాలతో నాటక కళ వికసించి వుంటుంది. [(బఐహ్మ సృష్టించిన నాట్య వేదానికి శివుడు అధిష్టాన దేవత అఆయినాడనటం ఇదే (వథావాన్ని సూచిస్తున్నది. రూపకాల (పాచీనత

వేదాలల్లోనే రూపక ఈత్తాలన్నీ వున్నవని చెప్పుకొన్నాం. వేదాల తర్వాత (బావ్మణ (గ్రంథాలల్లో నృత్య, గీత, సంగీత శబ్దాలు చాలాసాద్ద (ప్రయోగింపబడి కన్పిస్తున్నవి సంహితా కాలంలో ఆరంభమైన రూపక కళ (బావ్మణ కాలంలో, ఇంకా దాగా వికసించింది. రామూయణ, మహాభారత కాలంభటో రూపక కళ ఇంకా

లౌకిక వాజ్మయం లశ? వికసించినట్టు వాటిల్లో దొరికే నాటక సంబంధ 'పారిభావక పదాలే చెప్తున్నవి. రామాయణంలో నట, నర్తక, కుశీలవ, రంగస్థలాది నాటక పారిభాషిక పదాలు కన్చిస్తున్నవి. రామాయణ కాలంలో అయోధ్యా నగరంలో నాటక మండలు లున్నట్ట్లు తెలస్తున్నది. అయోధ్యా కాండంలో నర్తకుల గోష్టని గురించి (వస్తి వున్నది. “నారాజకే జనపదే (పహృష్ట నట నర్తకాః” - ఆరాజకమైన జన వదంలో నటులు, నర్తకులు సంతోషంగా వుండరు = అన్న వాల్మీకి మాటలను బట్టి ఆ కాలంలో నటులకు; నర్తకులకు సంఘంలో వున్న ఉన్నత స్థానాన్ని ఊహించవచ్చును. మహాభారతం విరాట పర్వంలో నట, నర్తక, నాయకు సూ[తధార, నర్తక కాలాది పారిభాషిక పదాలు [పయోగింపబడినవి. ఇక హరి వంశంలో రామాయణ కథ మీద ఆధారపడిన నాటక (ప్రదర్శన (పనకక్తి కూడా వున్నది. పురుషులే శ్రీ ప్మాతలను ధరించే వారని ఆటువంటి నటులను *భుకుంశు” లని పిలిచేవారని హరివంళాన్ని బట్టి తెలుస్తున్నది.

పౌణిని అషస్టాధ్యాయిలో “*పారాశర్య శిలాలీఖ్యాం భికు నటసూ తయోః” అని శిలాలి, భితులు [వాసిన నట సూూతాలను పేర్కొన్నాడు. ఈ నటసూ[తాలు నృత్య సంబంధమైనవి మ్మాతమే అని వేబర్‌, సెన్‌ కోనోపలు తలంచారు. ఇవి నాటక సంబంధ లక్షణాలను చెప్పే సూతాలని సిల్విన్‌ లెవీ, హిల్టే (బాంట్‌లు అభ్మిపాయపడినారు. భరతుడు తన నాట్య శాస్త్రంలో తనకన్న పూర్వులై న నాట్యశాస్త్రకారులను పేర్కొని వున్నాడు. కాని అవేవి మనకు దొరక లేదు... అదే విధంగా శిలాలి, భికులు (వాసిన నటస్యూత (గ్రంథాలు భరతుని నాట్యశాస్త్రం వలె నృత్య, నాటక లక్షణాలను చెప్పే (గంథాలే అయివుంటవి. పొణిని నాటికి (కీ పూ. 500) భారత దేశంలో నాట్యనాటక కళలు బాగా వికసించి కాస్త్రబద్ధం కూడా చేయబడివవని నఓస్మూతాల ఉనికిని బట్టి తెలుస్తున్నది. మహాభాష్యకారుడు పతంజలి (క్రీ. పూ 150) కంసవధ, బలిబంధన మన్న నాటకాలను పేర్కొన్నాడు. “*ఘాతయతి, బంధయతి"” అన్న వర్తమాన (కియా రూపాలను పతంఫ్‌లి పేర్కొనటాన్ని బట్టి ఆ నాటకాలు మరుగునపడినవి కాక ఆ కాలంలో [పదర్శింవబడేవని సృష్ట మౌతున్న ది. (క్రీ.పూ. 200 నాటిదైన ఒక నాటకళాల నాగపూర్‌ సమీపంలోని పర్వతం మీద రాతిలో తొలిచింది దొరికింది. కాని భారత దేశంలో (గీసు, రోమ్‌ దేశాలల్లో వలె భవ్యమైన [పాచీన నాటకళాలలు ఎక్కడ తవ్వకాలల్లో బయటపడలేదు. దానికి కారణాలు ఇవి కావచ్చును-- ఒకటి,

840 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత దేవోత్సవాది సమయాలల్లో తాత్కాలికంగా నిర్మింపబడిన రంగస్థలం మీదనో లేక బయలు (ప్రదేశ లోనో ఎక్కువగా నాటకాలు [పదర్శింపబడేవి. రెండు. భర తుడు వివరించిన నాటకశాలల నిర్మాణం పట్టణాలల్లో, రాజభవనాలల్లో వుండేవేమో. వాటి ఆవ శేషాలు కూడా మనకు దొరకలేదు. ఆవి ఎక్కువ కాస్టనిర్మితాలై, కాష్ట శిల్పాలంకృతాలై. వుండటంచేత ఆవశేషాలు మిగులనంతగా నష్టమై వుంటవి. కావ్యనాటకాదుల్లో మ్మాతం మనకు నాటకళాలల (పస క్తి చాలా కన్పిస్తున్నది. (కీస్తు పూర్వం (వాయబడిన బౌద్ధ (గంథాలను బట్టి నాటక్కపదర్శన కళ బాగా వికసించి వ్యాప్తిలో వున్నట్లు తెలుస్తున్నది. వినయవీటకానికి సంబంధించిన “*ోచుల్లవగ్గ” లోని ఒక కథలో “ఆళ్వబిత్‌, పునర్వసు” అనే భిక్షువులు కీటగిరి లోని నాటకళాలలో అభినయం చూచి తర్వాత ఆ నర్తకితో | పేమాలాపాలు సాగిం చారసి తెలిసి మవిస్థవిరుడు వారిని విహారం నుంచి బహిష్కరించాడని వున్నది. మౌర్యుల కాలంలో [వాయబడిన ఆర్థకాస్త్రంలో లలితకళలు, వాటీని అభ్యసించే వారికి (పభుత్వం ఇచ్చే రతణలు గురించి చెప్పబడింది. నట, నర్తక, గాయక, వాదక, కుశీలవాదుల సమాజాలుండేవని అర్థకాస్త్రాన్ని బట్టీ తెలుస్తున్నది. వీడు తమ విద్యలనే జీవనోపాధిగా (బతి కేవారు, వీరు తమ ఆదాయంలో కొంత ఖాగాన్ని పభుత్వానికి పన్నుగా కూడా ఇచ్చేవారు. (కీ. శ. [పథమ శతాబ్ధి వాడైన వాత్స్యాయనుడు తన కామస్మూత [గంథంలో నాగరికుల మనోరంజనా నికై కుశీలవులు నాటకాన్ని (పడర్శించటాన్ని పేర్కొన్నాడు. తర్వాత కావ్య నాటకాదుల్లో నాటక్‌ సంగీత శాలలు చాలాసార్హ పేర్కొనబడినవి. ఈ ఆధారాలను బట్టి భారత దేశంలో నాటకకళ స్వతంతంగా వైదిక కాలంలోనే పుట్టి [కమ (క్రమంగా వికసించి భరతుని నాభికి సంపూర్ణ రూపు రేఖలతో స్థిరపడి (కీ. పూ, [పథమ శతాబ్ది నాటికి భాస సౌమిల్పక కాళిదాసుల్లో ఉన్నత శిఖరాలను అందు కొన్నదిం రూపక భేదాలు

ఇంగ్లీషులోని (డామా (ః2ఐ8) పదానికి సమానార్థకంగా [పయోగించ ఐరేది “రూపక” పదం. నటులు ఆయా పాతల రూపాలను ఆరోపించుకొని ఆలిన యిస్తారు కాబట్టి దీనికి రూపకమనే పేరు కలిగింది. నాటకమన్నది ఈ రూపక లేదా లల్లో ఒకటి. కాని ఇప్పుడు రూపక పదం ఎక్కువ [ప్రచారంలో లేదు. [డొమా సద్దానికి సమానార్థకంగా నాటక వదమే ఛాడబడుళున్నది. నాటకమన్న పదమే

లౌకిక వాజ్మయం వ్ర్య్త0 ఇప్పుడు ఎక్కువ (ప్రచారంలో వున్నది. అందుకే పైన విషయంలో అంతటా రూపక, నాటక పదాలు పర్యాయ పదాలుగా వాడబడినవి. రస, వస్తు, నాయకాది భేదాలనుబట్టి [ప్రాచీన కాలంలో రూపకాలు అనేక విధాలుగా విభబింపబడినవి, రూపక, ఉఊపరూపకాలని మొత్తం రూపక సాహిత్యమంతా స్థూలంగా రెండు విధములుగా విభటింపబడినవి. అందులో రూపకాలు పదిరకాలుగా వున్నవి-

క. నాటకం :- నాటకమనే రూపక భేడంలో కథ అంటె ఇతివృత్తం (పసిద్ధమెంది వుండాలి. కాని కవి రసానుకూలంగా కథాచిత్యం కొరకు మార్పులు చేర్పులు చేయవచ్చును. నాయకుడు ధీరోదాత్తుడు, కృతియుడు, పసిద్ధ రాజ వంశజుడు కావలెను. అఆంగిరసం శృంగారం లేక వీరం వుండాలి. ఉత్తర రామచర్శిత నాటకంలో కరుణరసం అంగిరసం..-తొందరు విమర్శకులు నాటక లక్షణానికి విరుద్ధమనేమో దాన్ని కరుణరసంగా కాక వ్మిపలంభ శృంగా రంగా గుర్తించారు. నాటకం రూపకాలన్నిటిలో బృహత్కాయం కలది. దీనిలో 5నుంచి 10 వరకు అంకాలుంటవి. ఒకే సమయంలో రంగస్థలం మీద నాలుగైదు ప్మాతలకన్న ఎక్కువ వుండరాదు. వతి ఆంకంలో నాయకుడు లేకపోతె నాయిక కనిపించాలి. [పతి అంకం పరోవంగానై నా అపరోక్షంగానై నా నాయకునికి సంబం ధించిన ఇతివృత్తాన్ని (పదర్శించాలి. నాటకం దళవిధ రూపకాలల్లో ఎక్కువ ఆదరణీయమైన పసిద్ధమైన భేదం.

శి. పకరణం :- దీనిలో కథ (పసిద్ధమైందికాక కల్పితమైంది వుంటుంది. నాయకుడు రాజవంశీయుడుగాని |[బాహ్మణుడుగాని వైశ్యుడుగాని మంత్రి కుమారుడు గాని వుండవచ్చును. అతడు ధీర పళాంతుడు. నాయిక కులీనురాలుగాని వేశ్యా త్రీ గాని లేక ఇద్దరూ గాని వుండవచ్చును. దీనిలో 5 నుంచి 10 అంకాలుంటవి. అంగి రసం శృంగారం. నాందీ (ప్రస్తావన సంధి సంధ్యంగాలన్ని నాటకంలోవలెనే వుంటవి. ఇది నాటకంవలే ఉదాత్త గంభఖీరమైంది కాక సామాన్యజీవితానికి సంబంధించిందిగా వుంటుంది. నాటీక ఆనే ఉపరూపక భేదం నాటక (పకరణాలకు మధ్యరకమైంది. నాటకంలోవలె నాటికలో (వసిద్ధ చ్యతియ వంశజుడు నాయకుడు. (ప్రకరణంలో వలె నాటికలో ఇతివృత్తం తేలికగా ఉంటుంది.

. తి. భాణం:- దీనిలో ఒకే ఒక అంకం వుంటుంది. ఒకే ఒక పాత వుంటుంది. ఆప్మాత చతురవ్యక్తిగాని పండితుడు గొని విటుడుగాని ఆయి

850 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత వుండాలి. ఆతడు రంగస్థలంటీదికి వచ్చి తాను అనుభవించిన లేక ఇతరులచేత అనుభూతమైన ధూర్త చరితను వర్ణించి చెప్తాడు. ఆంగిరసం శృంగారం లేక వీరం. ఆకాశభాషణం సహాయంతో సంభాషణను నడుపుతుంటాడు. ఇది ఆధునిక యుగంలోని ఏకప్యాతాభినయం (34020 = 206108) వంటిది. బోతుర్భాణీ . శ

ఉఓ. [ప్రహసనం := దీనిలో ఒకటి లేక రెండు అంకాలుంటవి. హాస్య రసం (వధానమైంది. ఇతివృత్తం కల్పితమైంది. నాయకుడు (బాహ్మణుడు, సన్యాసి, రాజు, విటుడు- వీరిలో ఎవడైై న ఒకడు కావచ్చును. మిగతా పాత లన్నీ కూడా విటులు, భిక్షకులు, వేశ్యలు, సేవకులు మొదలై నవారుంటారు, సంస్కృతంలో కొన్ని (పహసనాలు సమకాలిక సాంఘిక జీవితాన్ని వతిబింబింప వేసేవిగా సహజప్మాత చితణతో వున్నవి. ఉదాత్త గంభీరమైన నాటక (ప్మక్రియ కన్న ప్రకరణ, (పహసనాలు పజల నిత్య జీవితానికి దగ్గరగా వున్న ఇతి వృత్తంతో కూడి సమకాలిక జీవితాన్ని తెలుసుకోవటానికి విలువైన [గంథాలుగా వున్నవి. పీట్‌ల్లో ఇతివృత్తం, కథాకథనాలు, ప్మాతలు మూసలో పోసినట్టుగా కొక వైవిధ్యంతో వాస్తవికతకు దగ్గరగా వుండి (పేషక పొఠకులను ఆలరిస్తున్నవి= ఉదా త్తగంభీరమైన నాటక (ప్మకియ [గీకు £2866 నాటకానికి దగ్గరగా వుండగా ప్రకరణ (పవహసన రూపకాలు (గీకు 6066 నాటకాలకు దగ్గరగా వున్నవని చెప్పవచ్చును.

• ల్‌. డిమం:- దీనిలో శీ అంకాలుంటవి. కథ [పసిద్ధమైందిగా వుండాలి. ప్మాతలు గంధర్వ యక్ష రాక్షస నాగాది మృర్ష్యేతర జాతులకు చెందినవారు. భూత (పేత వికాదాది పాతలుండవచ్చును. దీనిలో 16 ప్యాతలుండాలి. వీరు ఉద్ధత స్వభావం కలవారై వుంటారు. దీనిలో ఇం్మదజాలం, మాయ, యుద్ధం, సూర్య చంద (గవణాది దృశ్యాలుంటవి. నాందీ (పస్తావనలు నాటకంలో వలె వుంటవి. “కిము ధాతువుకు సంఘాతమని అర్థం, నాయకుల సంఘాతం జరుగుతుంది కొబట్టీ ఈ రూపక (ప్మకియకు ఆ పేరు వచ్చింది. శృంగార విస్యాలు కాక మిగతా రసాలల్లో ఏదైనా ఒకటి (వధానంగా వుండవచ్చును.

6. వ్యాయోగం :- దీనిలో ఒకే ఒక అంకముంటుంది. రనపోషణ డిమంలో వలె జరుగతుంది. కథ (పసిద్ధమై వుంటుంది. ఉద్ధతుడైన వ్యక్తిని ఆశ్రయించి ఇతివృ త్తముంటుంది. దీనిలో యుద్ధముంటుంది. అది శ్రీ కొరకుగాని

లోక్రిక వాజ్మయం 851 లేక ఏ కారణం కొరతై నా గాని కావచ్చును. పురుషప్యాతలు అధికంగా వుంటవి. ఒక్క రోజు జరిగిన సంఘటన మ్మాతమే వుంటుంది.

7. నమవకారం:- దీనిలో 8 అంకాలుంటవి. పన్నెండు నాయక పాత లుంటవి. వారు పురాణ పసిద్ధులైన పురుషులై వుంటారు. (ప్రస్తావన నాటకంలోవలె వుంటుంది. దీనిలో కళ దేవతలకు ద్రైత్యులకు సంబంధించిందై వుంటుంది. (పధాన రసం వీరం. దేవదానవుల సమ్ముద మథనంవంటి ఇతివృత్తం దీనికి తగింది,

8. వీథి := దీనిలో ఒకే ఒక అంకం వుంటుంది. ఒకటి లేక రెండు పా్మాతలుంటవి. శృంగారాది రసాలు సూచ్యంగా మ్మాతమే వుంటవి.

9. అంకం ;- దీనిలో ఒకే ఒక అంకం వుంటుంది. కథ వపసిద్ధమై వుంటుంది. కథలో కవి మార్పు చేయవచ్చును. అంగిరసం కరుణం. దీనికి ఉత్స్పృష్టాంకమని కూడా పేరు. స్రీరోదనం (ప్రధానంగా వుంటుంది,

10. ఈహామృగం :- దీనిలో * అంకాలు వుంటవి. కథ పసిద్ధం కొంత కల్పితం కొంత వుంటుంది, నాయక (పతినాయకులు పురాణ (పసిద్దులె వుంటారు. వారు నరులు, దేవతలు కావచ్చును. (పతీనాయకుడు తనయందు అను రాగం లేని స్త్రీని ఎత్తుకొని పోదలుస్తాడు. నాయకుడు [పతినాయకుని ఆడ్డగిస్తాడు. కాని వధించకూడదు. అఆలభ్యమైన నాయికను పొందాలని (వతినాయకుడు మృగం వలె ఇచ్చగిస్తాడు కాబట్టి ఈ రూపక భేదానికి ఈహామృగమని పేరు కలిగింది.

ఈ (పసిద్ధమైన దశవిధ రూపక భేదాలు కాక 18 రకాలైన ఉపరూపక భేదాలు కూడా వున్నవి. వాటిల్లో నాటిక, సట్టకం, (తోటకం (యేషణకం, (వకరజణిక 1పసిద్ధమైనవి. నాటికనాటక లక్షణాలను కలిగిందే కాని దానిలో తీ ఆంకాలు మా్యతమే వుంటవి. కథ [ప్రేమకథ వుంటుంది. నాయకుడు రాజు. భార్య వుండగా అతడు మరో స్త్రీని _పేమించి చిక్కులపాలు కావటం చివరకు భార్యరాణి రాజు (ప్రేయసిని మన్నించి వారిద్దరికి వివాహం చేయటం దీనిలో వుంటుంది. నాటిక తేలికపాటి వృత్ర్తాంతంతో (పేశకులను అలరిస్తుంది. ఇడి పాళ్చాత్యుల ౦09669 (ప్మకియకు దగ్గరిగా వుంటుందని చెప్పవచ్చును. కాని సంస్కృత నాటికలన్నీ మూసపోసినట్టుగా ఒక్కరకమైన ఇతివృత్త నిర్వవాణతో కూడి కొత్తదనం లేకుండా తయారైనవి. నాటికలో న్ర్రీప్మాత లెక్కువ. నాయకుడు

౭5లి సంస్కృత సాపాత్య చర్మిత ధీరలలితుడు. నాయక ముగ్గ. ఆంగిరసం శృంగారం. నాందీ (పస్తావన సంధి సంధ్యంగాలన్నీ నాటక్రంలోవలెనే ఉంటవి. సట్టకం పూర్తిగా నాటికవలెనే వుంటుంది. కాని ఇది (పాకృతభాషలో వుంటుంది. రెండిటికి ఆదే భేదం. రాజ 'శేఖరుని కర్పూరమంజరి సట్టకం. [తోటకం నాటికవంటిదే కాని నాయికానాయకులు దివ్యాదివ్యులై వుంటారు. అంటె దీనిలో దివ్యమానుష సంగమముంటుంది. దీనిలో 5 నుంచి 9 వరకు అంకాలుంటవి. పతి అంకంలో విదూషకుడుంటాడు. కాళిదాసు వ్మికమోర్వోశీయం (తోటకం. కాని దీని [వథమ చతుర్ధాంకాలల్లో విదూషక పాత లేదు. ([గేషణంలో ఒకే ఒక ఆంకం వుంటుంది. నీచ నాయక [ప్రసక్తి వుంటుంది. బలివధ, (తిపురమర్దనం, నృసింహ విజయం వంటివి | పేకణభేదానికి చెందినవి. నాట్యరాసకంలో కల్పిత కథ వుంటుంది. దీనిలో ఒకే ఒక అంకం వుంటుంది. నాయకుడు ధీరోదాత్తుడు, నాయిక వాసకసజ్జిక, ' అంగిరనం శృంగారం. ఆంగరసం వోస్యం. ఇది నాట్యరూపకం వంటిది. (వకరణిక నాటికవంటిదే కొని దీనిలో నాయికా నాయకులు వైళ్యజాతికి చెందినవార్రై వుంటారు. ఇంకొ హల్టీసకం, గోష్టి, (పస్థ్టానకం, ఉల్పాప్యం, కావ్యం, (థ్రేంఖణం, రాసకం, సంలాపకం, ్రీగదితం, శిల్చకం, విలాసిక, దుర్మల్లిక, థాశక వంటి ఉపరూక కాలున్నపి. ఇవి చాలామట్టుకు ఈనాటి సంగీతనాట్యరూపకాల (021160) వంటివి.

ఈ విధంగా అనేక రూపక, ఉపరూపక భేదాలను లాక్షణికులు పేర్కొన్నా రంటె ఈ రూపకాలు సూక్ష్మాతి సూక్మభేదాలతో (ప్రాబీన కాలంలో బాగా [పచలి తమై వుండేవని చెప్పవచ్చును. భరళుడు చెప్పిన దశవిధరూసకాలను ఈ కింది విధంగా విభజించవచ్చును- _

1. ఒక్క అంకం కలవి - భాణం మొ॥వి. ఇవి ఏకపా్శాతాభినయం వంటివి.

ఏ౨. ఒక్క అంకం కలవి = ఒకటి లేక రెండు పాతలు కలవి. వీథి మొవి.

8. ఒక్క అంకం కలవి = అనేక ప్మాతలు కలవి. వ్యాయోగ, [పహసన, అంకం వంటివి.

9. మూడు లేక నాలుగు ఆంకాలు కలవి - అనేక ప్మాతలు కలవి. సమవా కొరం, డిమం, ఈహామృగం మొఃవి.

5, ఐదు నుంచి పది ఆంకొలు కలవి = అనేక ప్మాతలు కలిగి సంధి సంధ్యంగా లతో కూడిన నాటకం, (ప్రకరణం మొ[వి,

అంకాల సంఖ్య పాతల సంఖ్యనుబట్టి, ఇట్టా విభజించి పరిశీలించినట్టయితే సంస్కృత నాటక [కమవికాసం స్పష్టంగా అవగాహన కాగలదు.

లోకిక వాజ్మయం తీక్‌రీ థానుడు భానుని కర్హృత్వం

ట్స్‌ గణపత్తిళాన్తి (క్రీశ. 19009 లో కేరళలో భాసుని నాటకాల హస్తలిఖిత (పతులను కీనేక్యు- నేంతవరకు భాసుడు మనకు నామమ్మాతంగానే పరిచితుడై న నాటకకారుడు. కన్యాకుమారికి 20 మైళ్ళ దూరంలోవున్న పద్మనాభపురం సమీపం లోని మణిలిక్కరమఠంలో మహామహోపాధ్యాయ టి. గణపతిశాన్తికి భాసుని నాట కాలు పది మళయాళ లిపిలో దొరికినవి, ఈ లిఖిత (పతులు 800 సంవత్సరాల పాతవట, తర్వాత ఆయనకే (తివేంద్రం ప్యాలెన్‌ ల్నైబరీలో మరి రెండు నాటకాలు దొరికినవి. మృదాన్‌ ఓరియంటల్‌ మాన్యుస్కిసు లై[బరీలోను మళయాళ లిపిలోనే భాసుని అభిషేక, (ప్రతిమా, స్వప్న వాసవదత్త లిభిత్మపతులు దొరికి నవి. దేవనాగర లిపిలో ఒక (పతి కూడా దొరకలేదు. గణపతిళాన్తి దొరికిన 18 భాసుని నాటకాలను “్యతయోదళ ్థతివేం్యద నాటకానో పేరుతో కీ.శ. 1912-18లో (తివేందం నుంచి (ప్రచురించాడు. వెంటనే ఇవి (ప్రపంచంలోని సంస్కృతజ్ఞులందరి దృష్టిని ఆకర్షించినవి. అప్పటినుంచి భాసుడు సంస్కృతంలో మొదటి నాటకకారుడుగా కీర్తిని గడించాడు. “ వథిశయళసామ్‌ భాస సౌమిల్లక కవిపు. తాదీనామ్‌ (వ్రబంధాన్‌ 4“ అని కాళిదాాఏ మాళవికాగ్నిమి తంలో స్మరించిందాన్నిబట్టి భాసుడు కాళిదాసు నాటికి (పసిద్ధ నాటకకారుల్లో ఒకడుగా "పేరు సంపాదించాడని తెలుస్తున్నది. కాణ, దండి, రాజశేఖర, జయదేవాది కవులు భాసున్ని (పశంసించారు. వామన, అఖినవగు ప్ర, రామచం[ద గుణచం[ దాది ఆలంకారికులు భాసున్ని ఉద్ధరించారు. “స్తూ తధారునిచేత ఆరంభింపబడిన భూమికా యుక్తమైన పతాకా శోభితమైన నాటకాలవల్ల థొసుడు గొప్ప యశస్సును సంపా దించాడ”ని బాణుడు పళంసించాడు--

సూ తధార కృతారంబై ర్నాటక్రైర్బహు భూమిక్రైః

నపకాశ్తై ర్యళో లేఖే భాసో దేవకులై రివ,

దండి ““అవంతి సుందరీ కథ''లో భాసుని సులక్షణ లక్షితమైన నాట కాలను ఇట్టా పళంసించాడు-

తిరక్క సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

సువిభక్త ముఖాద్యంతై ర్వ క్త లక్షణ వృత్తిభిః -

పరతోఒపి స్థితో భాసః శరీరైరి వ నాటకైః (పాక్ళత కవి వాక్సోతి రొజు భాసున్ని ఇట్టా స్తుతించాడు-

భాసమ్మి జలణమి త్తే కంతీ దేవే అజస్సరపం అదే

సో బంధదచే ఆ వందమ్మి హరియందే ఆ ఆణం దో.

జయదేవుడు “భాసో హాసః కవి కులగురుః కాళదాసో విలాసః'”” అని కాళిదాసును కవితా కామిని విలాసంగా చెప్పి భాసున్ని కవితా కామిని పాీసంగా వర్డి ౦చాడు.

ట్‌. గప్తేపతి శాస్త్రిగారి నాటక [ప్రచురణతో ప్రాచీన కవి పండితులచేత పొగడ్తల నందుకొన్న భాసుని కవిత్వం ఎట్టాంటిదో ఆధునిక పాఠకులకు తెలియ వచ్చింది. కాని గణపతి కాన్తి ప్రచురించిన నాటకాలు నిజంగా భాసునివేనా అన్న అనుమానం చాలా మంది పండితులకు కలిగింది. ఆ నాటకాలు భాసునివి అవునా? కాదా? అన్న విషయంలో విమర్శకుల్లో పెద్ద దుమారం లేచింది. బ్యార్నెట్‌, స్టెన్‌ కోనో, సిల్వాలెవీ, పి.వి. కాణే, కున్షన్‌ రాజా, కుప్పుస్వామి శాస్త్రి దేవధర్‌ వంటి (ప్రముఖ విమర్శకులు అసలు ఈ నాటకాలు భాసునివి కావనే అన్నారు. వింటర్‌నిట్స్‌, సు_ఖంకర్‌, డే మొదలై న విమర్శకులు కొన్ని నాటకాలను భాసుని వని ఆంగీకరించారు. లభ్యమైన నాటకాలు భాసుని రచనలు కావని అనేవారు చూపే తర్కాలివి..

1. రాజశేఖరుడు సూక్తి ముక్తావలో భాస నాటకచ్మకంలో స్వప్న చాసవదతత్త అగ్ని పరీక్షను తట్టుకొని నిలవటాన్ని గూర్చి (వసంగించాడు-

భాస నాటక చ్మకేఒపి చ్చేకైః &ప్తే పరీక్షితుమ్‌

స్వప్న వాసవద త్తస్య దాహకోఒభూన్న పావకః అయిశే రాజశేఖరుడు తప్ప మరెవ్వరూ కాసున్ని స్వప్న వాసవదతత్త కర్తగా పేర్కొనలేదని, రాజశేఖరుని ఉక్తిని ఆధారంగా తీసుకొని ఆది ఖాసుని రచన' ఆం విశ్వసించటానికి వీల్లేదని కొందరు విమర్శకులు తలంచబారు. కాని ఇది సరికొదు, రాజశేఖరుడే కాక అభినవ గుప్త, భోజదేవ, సాగర నంది, రామచం[ద గుణచంద, కారదా తనయాది ఆలంకారికులు స్పష్టంగా న్వప్నవాసవద త్త భాసుని కృతిగా పేర్కొని క్లోకాలను ఉద్ధరించారు.

తోకిక వాజ్మయం తీ5ర్‌

వ అభినవ గుప్త రామచం[ద గుణచందులు ఉద్ధరించిన శ్లోకాలు ఇప్పుడు లభించే స్వవ్న వాసవదత్తలో లేవు, కాబట్టి ఇప్పుడు లభించిన నాటకం భాసునిది కాదని లెవీ వంటే విమర్శకుల అభ్మిపాయం. పై ఆలంకారికులు ఉద్ధ రించిన శ్లోకాలు ఇప్పుడు లభించే స్వప్న వాసవదత్తలో లేవు కాని లేఖకుల పొరపాట్ల వల్లనో మరే కారణం వల్లనో ఆ క్లోకాలు (ప్రస్తుతం లభించిన (పతి నుంచి తప్పిపోయి వుంటవి,

త) పల్ద్వవ రాజు మహేంద్రవర్మ ([కీశ. 620) మత్త విలాసమనే. [పహసనాన్ని (వాసాడు. ఆ (పహసనంలోని ఒక ళ్లోకాన్ని కథాసరీత్సోగర కారుడు సోమదేవుడు భాస విరచితంగా పేర్కొన్నాడు. ఖాసుని 18 నాటకొలల్లోను మరియు మత్తవిలాస (పహసనంలోను ఒక్క విధంగా ఆరంభంలో “నాంద్యంతే తతః (పవిళతి సూ తధారః' అన్న వాక్యం పయోగింపబడింది. ఆంది మంగళాచరణం చేయకుండానే నాంది తర్వాత స్యూతధారుని (ప్రవేశాన్ని గురించి చెప్పబడింది. ధీన్నిబట్టి ఈ 18 నాటకాలను మత్త విలాన [పహసనాన్ని కేరళ నివాసి ఎవరో [వాసి వుంటాడని కొందరు విమర్శకులు తలంచారు. ఇడి చాలా వాస్యాస్పదమైన అభిప్రాయం. ఒకటి-(పసిద్ధంగా మత్తవిలాస కర్త మహేం[ద వర్మ అని అందరూ ఆంగీకరించారు. మరొకటి - మత్త విలాసంలోని భాషా శ్రైలికిన్ని ఈ 18 నాటకాల భాషా శెలికిన్ని ఎక్కడా సామ్యం లేదు, ఇవేగాక లభించిన నాటకాలు భాసునివి కావనటానికి ఇంకా కొన్ని తర్కాలు చూపబడినవి--

1. పదమూడు నాటకాలల్లో ఎక్కడా ాసుని పేరు చెప్పబడ ]దు.

ఏఏ ఈ నాటకాలు కేరళలో చాక్యారులనే నటు(ఎ (పదర్శించే నాటకాలను పోలివున్నవి. కాబట్టి చాక్యారుల (పదర్శనార్థమై 'కేరశకవి ఎవరో ఈ నాటకాలను (వాసివుంటాడు.

8. సాం్యపదాయకంగా సంస్కృత నాటకాలల్లో కనబడే నాటక ధర్మాలకు ఇవి విరుద్ధంగా వున్నవి,

కొందరు విమర్శకులు ఈ నాటకాలు ఖాసునివి కావని నిరాకరించక మధ్య మార్గాన్ని అవలంబించారు-లభించిన నాటకాలు భాసుని మూల నాటకాలకు సంక్షిప్త రూపాలని వరదాచారి అభ్మిపాయపడినాడు. నాటకాల చివర స్మరింపబడీన రాజ సింహుడు [క్రీశ 6,7 శతాలాలల్లో దక్షిణదేశాన్ని పాలించిన రాజసింహ వీరుదొం

లీరఢ సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత కితుడ్లైన పల్పన నరసింహవర్మ అని ఆతని కాలంలోనే థాసుని నాటకాలు రంగ స్టల (పదర్శనకు యోగ్యంగా మలచబడినవని, పల్హివరాజ్య పతనానంశరం ఈ నాటకాలు కేరళ దేశానికి తీసుకొని పోబడి ఆక గ్రాడ సురక్షితంగా వుండి నష్టం కాకుండ దొరికినవని వరదాచారి తలంచాడు. భాసుని మూలనాటకాలకు ఇవి సంవ్షిపవ్తరూపొలనే విషయాన్ని ఎస్‌.ఎన్‌ దాస్‌గుప్తా కూడ సమర్థించాడు. ఇప్పుడు లభించిన నాటకాలు కొంతభాగ మే కాసుని కృతులని, కేరళకవి ఎవ్వరో భాసుని కృతులకు రూపాంతరాలుగా ఈ కృతులను రచించాడని మహామహోపాధ్యాయ రామావళారళర్మ అన్నాడు. ఈ నాటకాలు కేరళలో దాక్యారులు (పదర్శించే నాటకాలకు అనుగుణంగా వారి (పదర్శనకు యోగ్యంగా ఇవి రూపాంతరాలు చెందినవని, _ అందుకే ఈ నాటకాలు కేరళలో సురక్షితమై దొరికినవని ఆయన అభ్మిపాయం. కేరళలో ఈ నాటకాలు “*చాక్యారు”ల చేత | పదర్శింపబడే మాట నిజమే అయినా వారి [ప్రదర్శనకు యోగ్యంగా మూలనాటకాలు పూర్తిగా రూపాంతరం చెందినవని, ఆంశికంగా మ్మాతమే ఇవి భాస కృత్తులనటం సత్య దూరం. మూల నాటకాలు తప్పక కాలగతిలో మరియు పదర్శనకు యోగ్యంగా వుండటానిక్తై మార్చును చెంది వుంటవి, వందల సంవత్సరాల నుంచి ఈ నాట కాలు మార్పుకు గురికాకుండా మూల రూపంలోనే వున్నవనటం ఆతిశయో క్రియే అవుతుంది. అదీగాక ఇప్పుడు లభించిన నాటకాలల్లో ఎన్నో అసంపూర్తిగా వున్నవి, లోపాలు కూడ వున్నవి. ఉదాహరణకు (పతిజ్ఞా యొగంధరాయణం 1వస్తావనలో అది (పకరణంగా చెప్పబడినా దానిలో నాలుగే ఆంకాలున్నవి. చారు దశ్త నాటకరలో నాలుగు అంకాలున్నా కథ అసంపూర్ణంగా కన్పిస్తున్నది. మరి కొన్ని నాటకాలల్లో విషయసమర్పణ ఆంత స్పష్టంగా లేదు నిజమేకాని అంత మా[తం చేత ఈ నాటకాలు భాసునివి కావే కావనటం సమంజసం కాదు. ఈ నాటకాలన్ని ఏకకవికృళాలనటం నిస్సంళయం. దానికీ కింది ఐలమైన ఆధారాలను చూపవచ్చును--

1. నాటకొలన్నీ “నాంద్యంతే తతఃపవిశతి సూూతధారః” అని అనటంతో ఆరంభమౌళున్నని. తర్వాత నాటకకారులవలె ఈ కవి నాందీక్లోకాలను (వాయ లేదు. బాణుడు భాసున్ని (వస్తుతిస్తు “సూూతధారకృతారంభై 8 అని ఆతని నాటకాల విశేషతను గురించి చెప్పింది ఇదే కొవచ్చును.

లౌకిక వాజ్బ్యయం " 857 లి “వస్తావన' “స్థాపన అని పిలువబడింది. తరువాతి నాటకకారుభు “స్థాపన అని కాక “ప్రస్తావన పదాన్నే వాడారు.

8. పస్తావనలో నాటకకారులు తమ పేరును, తమ పరిచయాన్ని ఇయ్యటం వుంటుంది. కాని వీటిల్లో కవి ఎక్కడా తన పరిచయాన్ని ఇయ్యలేదు.

శ్ర పతి నాటకం భరతవాక్యంలో *“ఇమామపి మహీం కృత్స్నాం రాజసీంహః [పళాస్తునః” ఆనే వాక్యాన్ని గాని లేక సమానార్థక వాక్యాన్ని గాని (ప్రయోగించాడు.

ర్‌ నాటకాలన్ని టిలో సన్ని వేళ + భావసామ్యాలు వున్నవి. కొన్ని నాటకాల ఆరంభంలో ముృుదాలంకారం గల క్లోకం సమానంగా కన్పిస్తున్నది.

6. అన్ని నాటకాల్లోని భాష, శైలి, ఛందస్సులు ఒక్క-తీరుగ వున్నవి, అపాణీనీయపయోగాలెన్నో వున్నవి. భర తుని నాట్యశాస్త్రంలోని నాటక లక్షణాలు కొన్ని వీటిల్లో పాటింపబడలేదు. భరతుడు (పదర్శనకు అయోగ్యం అని చెప్పిన యుద్ధం, వధ, మరణాదులు రంగస్థలం మీద చూపబడినవి. ఇవి ఈ నాటకాల [ప్రాచీనతను (పదర్శిస్తున్నవి.

గా దుర్యోధన, కర్ణ, శై కేయి, కంస, రావణాది ఫ్మాతలు ఈ నాటకొ లల్లో సానుభూతిపూర్వక ంగా చ్మితింపబడినవి. మహాభారత, రామాయణాలల్లో కనిపించే (పతినాయకలక్షణాలు ఏరిలో లేవు.

పై కారణాలచేత ఈ పదమూడు నాటకాలు ఒక్క కవి (వాసినవే అని నిస్సందేహంగా నిర్ణయించవచ్చును. ఆ ఒక్క కవి భాసుడే అని చెప్పటానికి కొన్ని ఆధారాలను కూడ చూపవచ్చును-

1. (వస్తావనలో ఎక్కడా నాటకకర్త పేరు చెప్పబడలేదు. అంటె కాల యంత్రంలో పడి కవి పేరు తొలగిపోయినా పోయివుంటుంది. లేదా తర్వాత నాటకకారులు కొందరు తమ పేకును (పస్తావనలో పేర్కొననట్లే భాసుడు కూడ పేర్కొనలేదేమో.

2. ద&ిణ భారతంలో సంస్కృత సాహీత్య సృష్ట్యారంభం దాదాపుగా (కీ. క. రివ శతాబ్దం నుంచి జరిగిందని పండితుల అభ్మిపాయం. అందులో కేరళ దేశంలో సంస్కృత రచన ఇతర (ప్రాంకాలకన్న అర్యాదీనమైంది, లభించిన

లి్‌6ి సంస్కృత సాహిత్య చరిత 18 నాటకాలు అర్వాచీనాలు ఆని వాటిల్లోని అనేక లక్షణాలను బట్టి చెప్పటానికి వీల్లేదు. భావ, లి, వద్యవయోగాలు, నాటకధర్మాలు అన్నీ ఆ నాటకాలు [ప్రాచీనమైనవనే చాటుతున్నవి. అటువంటప్పుడు “చాక్యారుల” (ప్రదర్శనార్థమై కేరళ కవి ఎవ్వరో ఈ నాటకాలను (వాసాడన్న వాదంలో బలం లేదు. భాసుని నాటకాలను ఆదర్శంగా తీసుకొని తర్వాత కవులు కొన్ని నాటకాలను (వాసారన టంలో మాతం సందేహం లేదు.

శొ సాం్యపదాయికమైన నాటక ధర్మాలు వీటిలో లేవంటే అదే వాటీ (ప్రాచీనతను బాటుతున్నదని తెలుసుకోవాలి. కాని భాసుని నాటకాలు కావనటానికి ఆది బలమైన ఆధారం కాదు.

క) భామహ, వామన, భోజరాజ, సాగరనంద్యాది ఆలంకారికులు భాసుని 'సీదను చెప్పకుండా ఖాసుని నాటకాలల్లోని సన్ని వేశాలను, ల్లోతాలను ఉదాహ రించారు. ఆ నాటకాలు భాసుని రచనలుగా లోకంలో (పసిద్ధమై వుండటంచేత (వత్యేక గా వారు వాటిని భాసకృతాలిని చెప్పటం ఆనవసరమని అనుకొనివుంటాళు.

స్వప్నవాసవద త్త భాసుని కృతి అనటం వసిద్ధం. స్వప్నవాసవద త్త నాటకంలోని నాటకకళ, (ప్రాకృత సంస్కృత భాషలు, పద్యపయోగాలు, శైలి, ఛందస్సు, భావాలతీరులే మిగిలిన 18 నాటకాలల్లోను కన్పిస్తున్నవి. కాబట్టి గణపతిళాస్త్రి కి దొరికిన 18 నాటకాలు భాసుని నాటకాలుగానే గు ర్తించవచ్చునని కిఫ్‌ ఆభ్మిపాయం. భాసుని రచనలు కావనే బలమైన ఆధారాలు దొరకనంతవరకు మనం ఆ నాటకాలను భాసుని రచనలుగా చెప్పటమే సమంజసం.

భాసునీ కొలం

భాసుని కాలమిది అని నిర్ణయించి చెప్పడానికి ఆధారాలేమి లేవు. కాళిదాసు ఇతన్ని స్మరించటంచేత ఇతడు కాళిదాసుకు పూర్వుడని మ్మాతం నిశ్చయంగా చెప్పవచ్చును, కొళిదాను కాలనిర్ణయంలో మత భేదమున్నపుడు భాసుని కాలాన్ని తేల్చి చెప్పటం కష్టం. కాళిదాసు (క్రీ. శ. కవ శతాబ్దం వాడని విశ్వసించేవారు భాసున్ని (కీ. శ్‌, 8వ శతాబ్బంవాడని చెప్పారు. అప్పుడు భాసుడు ఆశ్వ ఘోషనికి అర్వాచీనుడౌతాడు,

లౌకిక వాజ్కయం రి590

ఛాసుడు కృష్ణుని కథలతో పరిచయం కలవాడు. కాబట్టి వాసుదేవ కృష్ణుని పూజ శి శంల్శితి శతాబ్దాలల్లో ఆభీరుల పరిపాలనతో వ్యాప్తిలోకి వచ్చిందని, కృష్ణుడు ఆభీరజాతి దేవుడని, భాసుడు వారి పరిపాలనా కాలంలోవాడే అని వింటర్‌ నిట్బ్‌ అభ్మిపాయం. కాని కీ పూ. 150 నాటికే కంసవధవంటి నాటకాలు (ప్రచా రంలోవున్న విషయాన్ని వింటర్‌ నిట్‌ న మరచి వుంటాడు.

భాసుడు [పళంసించిన “రాజసింహు"ని ఆధారంగా విమర్శకులు అతని కాలనిర్ణయాన్ని చేయటానికి పూనుకొన్నారు. కాని రాజసింహు డెవ్వరన్న విషయంలో వారికి భేదాభి పాయాలున్నవి. సైన్‌ కోనోవ్‌ రాజసింహుడు కృతప పథమ ర్ముద సింహుడని (కి. శ. బివళ॥) నిర్ణయించాడు. ఏ. డి. బెర్నెట్‌ పాండ్య తేరమారన్‌ మొదటి రాజసింపబడే భాసుడు (పళంసించిన రాజసింపండని కాబట్టి భాసుడు శ్రీశ. 675 [పాంతం వాడని చెప్పెను. .

విల్‌ హలం (ప్రింట్‌, ఏ వంటివారు భాసుని [పాకృతభాషను ఆధ్యయనంచేసి అతడు కాళిదాసుకు “పోట్వీడు అశ్వఘోమనికి తర్వాత వాడని నిర్ణయించారు. లిండ్‌నే భాసుని నాటకధర్మాల (1603316406 01 శణమిజ) ను పరిశీలించి అతడు అశ్వ ఘోషనికి దగ్గరి వాడని (క్రీశ. వవ శతాబ్దం వాడన్నిస్థాపించాడు. కాల నిర్ణ యంలో భాషను తీసుకోవటానికి విమర్శకులు అంగీకరించిలేదు. భాసుని |పతిమా నాటకంలోని ఒక శ్లోకం ఆశ్వ ఘోషని బుద్ధచర్మితలో వున్నదని కాబట్టి భాసుడు అశ్వ మఘోఘని తర్వాతవాడని అంటె (కి. శ. వివ శః వాడని కీథ్‌ అభ్మిపాయం

ఇక థాసుడు క్రీస్తుకుపూర్వం వాడనీ విశ్వసించే వారి అభ్నిపాయాలు ఇట్లా వున్నవి-భాసుడు భరతుని నాట్య సంప్రదాయాలు తెలియనివాడు. కొబట్టీ ఆతడు భరతునికి పూర్వుడు. అంటె [క్రీ పూ. 5,6 శతాబ్దాల వాడని కొందరి పండితుల అభిప్రాయం.

భాసుడు (వతీమా నాటకంలో బృహసృతికృత అర్థకాస్త్రాన్ని పేర్కొన్నాడు. ఆతనికి కౌటిల్యుని అర్థళాస్త్రంతో పరిచయమున్నట్లులేదు. అంతేగాక కౌటిల్యుని అర్థ శాస్త్రంలో (వతిజ్ఞాయెగంధరాయణంలోని ఒక శ్లోకం ఉద్ధరింప బడింది. కౌటిల్యుడు క్రీ. పూ. 8వ కతాబ్దంవాడు కాబట్టీ భాసుడు కీ. పూ 4,5 ళతా బ్ఞాలవాడని నిర్ణయించబడింది. పాణిని (క్రి పూ. 5వ ళతాబ్దంవాడు. ఆపొణినీయ (ప్రయోగాలు భాసునిలో వుండబంచేత అతడు |కీ- పూ 5, 6 శతాబ్ధాల వాగన్‌

860 సంస్కృత సాహిత్య చరిత కొందరు భారరీయ పండితుల అభ్మిపాయం. భాసుడు ఉదయనుని కథను ఇతి వృ'త్తంగా [గహించాడు. ఉదయనుడు బుద్ధునికి సమకాలికుడు అప్పుడు భాసుని కాలం (క్రీపూ. 6. 6 ళతాద్దాలు. అంటె ఉదయనునికి ఆతడు సమకాలికుడౌతాడు. సంప్రదాయం (పకారం ఆతడు ఉదయనునికి సమకాలికుడని ఎక్కడా. లేదు, కాబట్టి ఆ కాలనిర్ణయం ఆంతగా ఆంగీకార యోగ్యంగా లేదు. గణపతిళాన్త్రి అభి [ప్రాయంలో కాసుని కాలం [క్రీ పూ కవ శతాద్దానికి తర్వాత మ్మాతం కాదు, అప్పుడు భాసుని కాలాన్ని కౌటిల్యునికి పూర్వం, ఉదయనునికిత ర్వాత అంటె కి, పూ 4, 5 శతాబ్షాలని నిర్ణయించవచ్చును. భాసుని నాటకాల్లో | పతిబింబించిన ్న ంి ణ ళా న్‌ (పజాజీవనవిధానం దిన్నే సమర్థిస్తున్నది. భానుని జన్మస్థానం = వ్య శ్రీ పరిచయం

భాసుడు ఏ ప్రాంతానికి చెందినవాడన్న విషయంలోను ఒక నిర్ణయానికి రావటం చాలా కష్టం. ఉదయనుని కథను అతడు తీసుకోవటం చేత అతడు ఉజ్జయినివాడని కొందరు అంటున్నారు. భాసుడు దాక్షిణాత్యుడని కీథ్‌ అభిపాయం.

భాసుడు కులం చేత రజకుడని లోకంలో (ప్రచారంలో వున్నది, ఇది ఎంతవరకు సత్యమో చెప్పలేము. భాసుడు కాళిదాసు వలె శివభక్తుడుగా కన్పిం చడు. అతడు విష్ణువు, ముఖ్యంగా కృష్ణుని భక్తుడు అని అతని నాటకాలను బట్టీ తెలుస్తున్నది. భాసునిమీద బౌద్ధమత (ప్రభావం కన్పించదు. భాసుని కాలంలో (బ్రాహ్మణమతం బాగా వ్యాప్తిలో వున్నట్టు ఆతని రచనలను బట్టి తెలుస్తున్నది.

భొసుని రచనలు

భాసుడు మొత్తం 24 రూపకాలను రచించెనని (పసిద్ధి-

ధొవక్సాపరనా మాయం భాసో భాసయతే జగత్‌

త త్తైరివాది పురుష శ ఎరుర్వింశతి రూపక్రైః

మరొక సంపదాయాన్ననుసరించి భాసుడు 80 వరకు రూపకాలు (వాసాడు. కొని ఇప్పుడు మనకు 18 నాటకాలు దొరుకుతున్నఏ. పుసాల్కర్‌ అభ్మి పాయంలో భాసుని రచనల [కమం ఇది= దూత వాక్యం, కర్ణభారం, దూతఘటోత్కచం, ఊరుభంగం, మధ్యమ వ్యాయోగం, సంచర్మాతం, అభిషేకం, బాలచర్మిత, అవి నూరకం, (పతిమా, వకిళ్గా యౌగంధ రాయణం, స్వప్నవాసవద త్త, చారుదతత్త.

లౌకిక వాజ్బ్యయం 861

రాజశేఖరుడు థాసుని నాటకాలను భాసనాటకచ[కంగా పేర్కొన్నాడు, భాసుని నాటకాలను ఇతివృత్తాన్ని బట్టి ఐదు విధాలుగా విభజించవచ్చును.

1. రామకథాశితమైనవి-పతిమ, అభిషేక నాటకాలు.

£. మవా భారత కథా [శితమైనవి - పంచర్మాత, మధ్యమ వ్యాయోగ, ఘటోత్కచ, కర్ణభార, దూత వాక్య, ఊరు భంగ నాటకాలు.

8. భాగవత పురాణ్మాశితమైనవి - బాల చరిత నాటకం,

9. ఉదయన కథ్మాశితమైనవి -- (పతిజ్ఞాయౌ గంధరాయణ స్వప్న వాసవ దత్త నాటకాలు.

10. లోక కథాాశితమైనవి = దర్శిద చారుదదత్త, అవి మారక నాటకాలు.

(పతిమా నాటకం :- ఈ నాటకంలో ? అంకాలున్నవి. దీనిలో దళర థుని మరణం మొదలుకొని రాముని పట్టాభిషేకం వరకు రామాయణ కథ వున్నది. దళరథుడు చనిపోయిం తర్వాత భరతుడు మాతామహుని గృహం నుంచి వస్తూ అయోధ్యానగర వాహ్య (పదేశంలో వున్న (వతిమా గృహంలో (పతిష్టింపబడిన తన పూర్వజులైన సూర్య వంశరాజుల (వతిమలను చూస్తాడు. అక్కడ పూర్వ జుల సరసన దశరథుని (పతిమను చూచి భరతుడు తన తండి మరణాన్ని గురించి తెలుసుకుంటాడు, అందుచేతనే ఈ నాటకానికి ప్రతిమా నాటకమని పేరు పెట్టటం జరిగింది. ఈ నాటకంలో వాల్మీకి రామాయణ కథకు భిన్నమైన కల్పన లెన్నో వున్నవి. సీత బంగారు లేడిని కోరే వృత్తాంతం దీనిలో లేదు. నాటకంలో రావణుడు మునివేషంలో రాగా సీతారాములు ఆతనికి అతిథి సక్కారాలు చేస్తారు. రావణుడు తాను వేదశాస్త్ర గాద్ద కల్పాధీతుడనని చెప్పగా రాముడు దశరథుని (శాద్ధం పురస్కరించుకొని తొను పితృదేవతలకు ఎట్టా సంపీతిని కలిగించగలనో చెప్పమని ఆడుగుతాడు. హిమాలయంలో లభించే ఒక విధమైన లేడి మాంసాన్ని పితృదేవతలకు ఆర్పిస్తే విశేషంగా తృప్తులవుళారని రావణుడంటాడు. అప్పుడే రావణుని మాయా (పభావంతో అటువంటి లేడి ఆక్కడికి వస్తుంది. దాన్ని వెంటా డుతూ రాముడు వెళ్ళిపోతాడు. తర్వాత కథ రామాయణంలో వలెనే వున్నది. రావణుని జయించటానిక్రై రామునికి సహాయంగా భరతుడు సైన్యాన్ని పంపినట్టు భాసుడు చెప్పాడు. కాని ఆ సైన్యాన్ని రాముడు రావణవధానంతరం అయోధ్యకు పోతూ మార్గమధ్యంలో కలుసుకుంటాడు. ఈ నాటకంలో దళరథుని మరణం

862 సంస్కృత సాహిత్య చరిత నాట్య శాస్త్రంలోని నాటక లక్షణాలకు విరుద్ధంగా రంగస్థలం మీద (వదర్శింప బడింది.

అభిషేక నాటకం :- ఈ నాటకరలో 9 అంకాలున్నవి. రామాయణం లోని కిష్కింధ, సుందర, యుద్ధ కొండాలల్లోని ఇతివృత్తం దీనిలో తీసుకో బడింది. దీనిలో స్కుగీవ, విభీషణ, ్రీరాముని పట్టాభి షేకాలు మూడు చెప్పబడటం చేత నాటకానికి “అభిషేక” నాటకమని. పేరు పెట్టబడింది. దీనిలోను వాల్మీకి రామాయణాతిరి క్తమైన కల్చనలున్నవి. * ఈ నాటకంలోను వాలి వధ నాటక ధర్మాలకు విరుద్ధంగా రంగస్థలం మీద చూపబడింది. దీనితో భాసుడు రామున్ని నారాయణావతారునిగా చ్చితించాడు. లా హోరు ముద్రుణ' (౧౯౩౦) ల్‌ వీడు అం]

వాలచరితత నాటకం ;- ఈ నాటకంలో 5 అఆంకాలున్నవి. థీ కృష్ణుని జననం, బాల్య (క్రీడలు దీనిలోని ఇతివృత్తం. అందుకే కవి దీనికి బాలచర్మిత అని పేరు పెట్టాడు. శ్రీకృష్ణుని చర్మితను ఆధారంగా చేసుకొని వాయబడిన లబ్ధ నాటకాలల్లో ఇది పాచీన తమమైంది. భాసుడు శ్రీకృష్ణుని నారాయణావతారంగా పరమాత్మ స్వరూపునిగా చితించాడు. భాసుడు దీనిలో కృష్ణ భక్తుడుగా కన్పి స్తాడు. ఈ నాటకంలో వృషభాసుర, కాశీయులతో శ్రీకృష్ణుని యుద్ధం, కంస వధలు రంగస్థలం మీద చూపబడినవి.. థ్రీకృష్ణుని బాల్మక్రీడలు చాలా వరకు రంగస్థలం మీద (వదర్శింపబడినవే కాని ప్యాతల చేత చెప్పింపబడలేదు. దీనిలో కృష్ణుని చర్మిత హరివంశ, భాగవత పురాణాలల్లో కన్నా అక్కడక్కడ థిన్నంగా

పంచరా(త నాటకం :;- ఈ నాటకంలో 8 ఆంకాలున్నవి. ఇవి దశవిధ రూపకాలల్లో సమవాకార భేదానికి చెందింది. దీనిలోని కథ మవాభారత కథాధారిత మైందై నా చాలామట్టుకు కవికల్పిత వృత్తాంతమే వున్నది. దుర్యోధనుడు యజ్ఞం చేసి గురువైన (దోజణాచార్యున్ని ఏదైనా కోరుకొమ్మని అడుగుతాడు. పాండవులకు ఆర్థరాజ్యమియ్యమని (దోజణుడు కోరుతాడు. శకుని, కర్టులతో సం్యపడించి దుర్యో ధనుడు సమ్మతిస్తాడు. కాని అజ్ఞాతవాసంలో వున్న వారి జాడ ఐదు రోజుల్లో తెలిస్తేనే ఇస్తానని అంటాడు. పాండవుల జాడ తెలియక (దోణుడు విచారిస్తాడు. అదే సమయంలో ఒక వార్తాహరుడు వచ్చి కీచక, ఉపకీిచకుల వధను గురించి తెలుపుతాడు. వాళ్ళను చంపినవాడు భీముడే అని భీష్ముడు గుర్తించి దుర్యోధనుని నియమాన్ని ఒప్పుకొమ్మని (దోణునితో చెప్తాడు భీష్ముడు (దోణున్ని విరాటరాజు

లౌకిక వాజ్మయం $68 గోవులను పట్టుకునేందుకు (పేరేపిస్తాడు. గోవులకొరకు జరిగిన పోరాటంలో అర్జనుని సహాయంతో ఉత్తరుడు విజయం సాధిస్తాడు. దుర్యోధనుడు (దోణుని కిచ్చిన మాట _పకారం పాండవులకు అర్ధ రాజ్యమిస్తాడు. ఈ నాటకంలో దుర్యోధన కర్ణులు మంచివాళ్ళుగా చృితింపబడినారు. శకుని ఒక్కడే దుష్టుడు. అభిమన్యుడు కౌరవ పక్షంలో పాండవులతో పోరాడుతాడు. కురుక్షేత యుద్ధం జరుగకుండానే పాండవులకు అర్థరాజ్యమిచ్చినట్ల్టుగా కవికల్చన మహాభారత కథను సూక్ష్మతరం చేసింది.

మధ్యమవ్యాయోగం :- ఇది ఏకాంకిక ఇది దళరూస కాలల్లో వ్యాయోగ భేదానికి చెందింది. పాండవ వనవాసం నాటి వృత్రాంతం దీనిలో వున్నది. కాని ఇతి వృత్తం కవికల్పితం. భీముడు తన ప్యుతుడైన ఘటోత్కచుని బారినుంచి ఒక [బ్రాహ్మణ ప్యుతుని రక్షిస్తాడు. హిడింబ ఘటోత్కచునికి భీముడు ఆతని తండి అని చెప్తుంది. అప్పుడు ఘటోత్కచుడు భవివ్యత్తులో (బాహ్మణులకు ఆపద తల పెట్టనని (పతిజ్ఞ చేస్తాడు. దీనిలో నాయకుడు కుంతీప్యుత మధ్యముడు భీముడు. కాబట్టి దీనికి మధ్యమ వ్యాయోగమని కవి నామక “ణం చేసాడు.

దూత ఘటోత్కచం 2= ఇది ఏకాంకిక. భారత యుద్ధంలో అభిమన్యుని మరణానంతరం ఘటోత్కచుడు దుర్యోధనుని దగ్గరికి ఫ్రీకృష్ణుని ఆదేశంతో రాయబారిగా పోతాడు. దుర్యోధనుడు ఆతన్ని అవమానిస్తాడు అప్పుడు ఘహోత్క చుడు అడ్జనుని చేతిలో కౌరవుల వినాశం జరుగుతుందని భవిష్యవాణి చెప్తాడు ఇదీ కల్పి తేతివృత్తమే, |

దూతవాఠ్యం ;:- ఇది. ఏకాంకిక. ఇది వ్యాయోగ భేదానీకి చెందింది. దీనిలో లీకృష్ణుడు పాండవుల దూతయై కౌరవుల దగ్గరికి పోయిన వృత్తాంత మున్నది. భారతేతి వృత్తమే ఇది. మహాభభ్రీకృష్ణుని విశ్వరూప సందర్శనం దీనిలో చెప్పబడింది. ఈ నాటకంలో [పాకృత భాష్మాపయోగం జరగలేదు,

ఠర్ణభారం ;- ఇది ఏకాంకిక. (బొవ్మణ వేషధారియై వచ్చిన ఇం్నదునికి కరుడు తన సహజ కవచకుండలా లను ఇచ్చే వృత్తాంతం దీనిలో వున్నది. దీనిలో కర్టుని దానవీరశూరత చ్చితింపబడింది.

ఊరుభంగం := ఇది ఏకాంకిక. దుర్యోధనుడు భీమునితో గదాయుద్ధం జేసి తొడలు విరిగి పడిపోవటం, అతని మరణం ఈ ఏకాంకికలో వున్నది. ఇందులో

[84 సంస్కృత సాహిత్య చరిత దుర్యోధన పాత చ్మితణలో భాసకవి అపూర్వ (పతిభను చూపాడు... నాటక ధర్మాలకు విరుద్ధంగా దీనిలో దుర్యోధనుని మరణం రంగస్థలం మీద చూప బడింది. భాసుని ఏకాంకికల్లో కెలా ఊరుభర్థగం నాటక్‌ ధర్మాలు, పాతచ్చితణ, సంభాషణల దృష్టితో ఉత్తమమైంది. ఇది గీకు (టాజెడీలను పోలివున్న ఏకైక సంస్కృత నాటకమని వింటర్‌ నిట్‌ అన్నాడు. ం

(ప్రతిజ్ఞా యౌగంధరాయణం := ఈ నాటకంలో 4 అంకాలున్నవి. (ప్రస్తావనలో ఇది పకరణంగా చెప్పబడింది. దీనిలో ఉదయనరాజు మంతి యౌగంధరాయణుడు నాయకుడు. ఉజ్జయిని రాజు (పద్యోతుడు మోసంతో కౌళాంబిరాజు ఉదయనున్ని బంధించగా ఆతని మంతి యౌగంధరాయణుక్కు విడిపిస్తానని (పతిజ్ఞచేస్తాడు. ఉదయనుడు బంధితుడై కారాగారంలో ప్రద్యోతుని కూతురు వాసవదత్తకు వీణను నేర్చుతాడు. వారిద్దరు పరస్పరం [ పేమింతు కుంటారు. వాసవద త్తను విడిచిపెట్టి కారాగార విముక్తుడు కావటానికి ఉదయనుడు అంగికరించడు. అప్పుడు యౌొగంధరాయణుడు ఉదయనునితో పాటు వాసవ దత్తను, అతని వీణ ఘోషవతిని, ఏనుగు నలగిరిని విడిపిస్తానని మరోసారి (పకిజ్ఞ చేస్తాడు. ఇందుకే ఈ నాటకం పతిజ్ఞా యొగంధరాయణం అని పిలువబడింది, చివరి కతడు సఫలుడౌతాడు. తర్వాత (పద్యోతుడు ఉదయన వాసవదత్తల వివాహాన్ని ఆమోదించి ఆంగీకరించి కారాగారబద్ధుడెన యొగంధరాయణున్ని బహూకరిస్తాడు. ఈ నాటకంలో (పధానప్మాత యొగంధరాయణుడు, ఆతని బుద్ధి కుళశలతతో ఎత్తుకు పైయెత్తులు వేయటం చక్కగా చ్యితింపబడింది. తర్వాత కొలంటో (వాయబడిన ము దారాక్షస నాటకం ఈ నాటకాన్ని స్మరింపడేస్తుంది. యౌగంధరాయణుడు. భాసుని స్వస్నవానవద త్త నాటకంలోను (పధానప్మాత వహించి ఉదయనుని రాజ్యవ్యాప్తీకి తోడ్చడుతాడు. (వతిజ్ఞా యొగంధరాయణంలో విదూషక పాత వున్సది. భామహుడు ఈ కథలోని కృ్మతిమగ జున్ని దానిలో సైనికులు దాక్కొని వుండటాన్ని స్మరించి సజీవ గజానికి చర్మ నిర్మిత గజానికీ గల భేదాన్ని బాలుడైనా గుర్తిసాడు మరి గజవిద్యాకుళలుడైన ఉదయనుడెట్టా గుర్తించలేక భమవడ్డాడని విమర్శించి వున్నాడు---

అంతర్యోధ శతాకీర్ణ సాలంకాయన నేతృకమ్‌

తధావిధం గజచ్చద్మ నాజ్ఞాసీల్స స్వభూగతమ్‌

సచేతసో వనేభస్య చర్మణా నిర్మితస్య చ

నిశేషమ్‌ వేగ బాలోపి కష్టం కింన కథం గ్గు తత్‌.

లౌకిక వాబ్బయం లీ8ిర్‌

భాసుని గజకల్పనొ వృత్తాంతం నాటకంలో చాల చమత్కారమైన అద్భుత కల్పన. ఈ కల్పన వోమర్‌ వాసిన [గీకు మహాకావ్యంలో టోజన్‌ గ్యురం, దానిలో దాక్కొని సైనికులుండటాన్ని పోలివున్నది. అాసునికి (గీకు మహాకావ్యం కథతో పరిచయముండే ఈ కల్పనను చేసాడా? అని అనుమానం కలుగుతుంది. ఒకవేళ ఆ కథను కర్ణాకర్టిగా భాసుడు విన్నాడేమో! చెప్పలేము. అలెగ్జాండర్‌ దండయా తకు వూర్వమే భారతదేశంలో (గీకుల వలసరాజ్యాలున్నవి. యవను లతో భారతీయులకు పరిచయమున్నది. ఆ యవనులతో పొటు వారి కథలు కూడ భారతదేశంలో (పవేశించి వుంటవి. ఒకవేళ భాసుడు తన (పతిభచేతనే ఇటువంటి వృత్తాంత కల్పనచేసి కూడా వుండవచ్చును,

న్వప్నవానవదత్త:- ఈ నాటకంలో 6 అంకాలున్నవి. వాసవదత్త ఉదయనున్ని స్వప్నంలో కలుసుకొంటుంది. కాబట్టి ఈ నాటకానికి స్వప్న వాసవ దత్త అనే పేరు పెట్టబడింది. మగధ రాజకుమారి పద్మావతిని ఉదయనుడు వివాహమాడితే రాజ్యక్షేమం కలుగుతుందని జ్యోతిషులు చెప్తారు. కాని (ప్రాణ (వరంగా (గ్రేమించే వాసవద త్త వుండగా ఉదయనుడు మరో వివాహం చేసుకోడని తెలిసిన మంతి యౌగంధరాయణుడు వాసవదదత్త సవోయంతో, ఉదయనుడు వేటకు పోయినప్పుడు, (గామదాహంలో ఆమె మరణించిందని పుకారు పుట్టిస్తాడు. యౌగంధరాయణుడు వాసవదత్తను తన చెల్లెలని చెప్పి పద్మావత్కి దగ్గర వుంచు లాడు. ఉదయనుడు దుఃఖంతో చివరకు వివాహానికి అంగీకరిస్తాడు. ఉదయన పద్మావతుల వివాహం జరుగుతుంది. అయినా అతడు వాసవద త్తను మరచిపోలేడు. ఒకరోజు సమ్ముదగృహంలో ఉదయనుడు నిదిస్తుండగా వాసవదత్త అక్కడికే వస్తుంది. ఉదయనున్ని పద్మావతిగా తలంచి ఆతని పక్కన పడుకొంటుంది. ఆర్ధజ్యాగదావస్థలో ఉదయనుడు వాసవద త్తను గురించి కలగంటూ కలవరిస్తాడు. వాసవదత్త తన రహస్యం బయటపడుతుందని అక్కడ నుంచి వెళ్ళిపోతుంది. తర్వాత మగధరాజు సహాయంతో ఉదయనుడు రాజ్యాన్ని సంపాదిస్తాడు. అప్పుడు వాసవదతత్త జీవించి వున్నదని బయటపడుతుంది. ఈ విధంగా నాటకం సుభాంతమౌతుంది.

ఈ నాటకంలో భాసుడు వాసవదత్త, పద్మావతి ప్మ్యాతలను, ఉదయనుని దక్షిణ నాయకత్వాన్ని, చక్కగా చ్చితించాడు. ఉదయనుని అర్ధజ్మాగదావస్థలో స్వప్నాన్ని, నిజాన్ని కలబోసుకొన్న అనుభవాన్ని కవి చక్కగా కల్పన చేసి

866 సంస్కృత సాహిత్య చరిత చితించాడు. ఇది భాసుని అద్భుతమైన కల్పనల్లో ఒకటి. స్వప్న వాసవేదత్త నాటక కథ్యాకమాన్ని అనుసరించి తర్వాత ఎన్నో నాఓకాలు [(వాయబడినవి, హర్ష దేవుని రత్నావ? (పియదర్శిక నాటిక కథలు ఈ నాటక కథనే పోలివృన్నవి, ఇంకా అనంగ హర్ష మాతృవాజు తాపసవత్సరాజనాటకం కొంతవరకు స్వప్న వాసవదత్త కథ ఆధారంగానే (వాయబడింది. అంతేగాక స్వప్న వాసవదతత్తలోని ఉదయనుని దక్షిణ నాయకత్వం, కథా కమాలను అనుకరిస్తు కాళిదాసు మాళవి కాగ్నిమిితం వంటి నాటకాలు సంస్కృత సాహిత్యంలో ఎన్నో వున్నవి. అవిమారకం:- ఈ నాటకంలో 6 ఆంకాలున్నవి. దీనిలో నాయకుని పేద అవిమారకుడు. ఆతడు “ఆవి” అనే పేరు గల రాక్షసున్ని చంపాడు (మారకుడు) కాబట్టి అతనికా శేరు వచ్చింది. సౌవీర రాజకుమారుడైన అవి మారకుడు బుషి శాపంచేత క్ష్మతియత్వం కోల్పోతాడు. అతడు తన మేనమామ కుంతిభోజుని కూతురు కురంగిని (ధేమించి రహస్యంగా ఆమె ఆంతఃపురం చేరు కుంటాడు. ఒక సంవత్సరం తర్వాత ఈ రహస్యం బయపడుతుంది. అప్పుడు అవిమారకుడు కార్చిచ్చులో పడి ఆత్మహత్య చేసుకోటానికి (పయత్నించగా విద్యాధరుడొకడు [పత్యక్షమై అతనికొక మాయాంగుశీయకాన్ని ఇస్తాడు. దాని సహాయంతో అవిమారకుడు ఆత్మహత్యా (పయత్నంలో వున్న కురంగిని రక్ష స్తాడు. ఇంతలో కాపం అవధి గడిచిపోతుంది. నారదుడు వచ్చి ఆవిమారున్ని కుంతుభోజునీకి పరిచయం చేస్తాడు. నారదప్శాత సవాయంతో కథను సుఖాంతం చేయటం కాళిదాసు వికమెర సశీయంలో అనుకరింపబడింది. ఆవిమారకంలోను విదూషక ప్మాత వున్నది. (వతిజ్ఞాయౌగంధరాయణంలో విదూవక పాత _గంభీరమైంది కాక కేవలం హాస్యప్మాత.

ఈ నాటకం షేక్స్పియర్‌ రోమియో జూలియట్‌ నాటకాన్ని తలపిస్తున్నదని కొందరు విమర్శకులు తలచారు. రోమియో జూలియట్‌ల (ప్రేమను ఆవిమారక కురంగిల (ప్రేమను పోలివున్నా వారి రెండు వంశాలకున్న వైరం దీనిలోలేదు. భాసుని ఈ నాటకానికి ఏదో లోకకథ ఆధారమై వుంటుంది. తర్వాత ఈ కథ వాత్స్యాయ నుని కొమస్మూతంలో, గుణాఢ్యుని బృహత్కథలోను చోటు చేసుకొన్నది.

చారుద శ్తం:-- ఈ నాటకంలో క అంకాలున్నవి. దీన్ని అభినవగుప్తుడు దరి దచారుదత్తమని పేర్కొన్నాడు. వేశ్య వసంతసేన, దర్శిద[బాహ్మణుడ్డు చారుదత్తుని (పేమించే వృత్తాంతం దీనిలో వున్నది. వసంతసేన తన నగల

లౌకిక వాబ్బ్యయం 86? మూటను చారుదత్తుని ఇంట్లో పెట్టి పోతుంది. శర్విలకుడు కన్నం వేసి ఆ నగలను దొంగిలించి ఆ నగలను వసంతసేనకే ఇచ్చి ఆమె దగ్గర దాసిగా వున్న తన (పియురాలిని విడిపించు కొంటాడు. ఇక్కడనే నాటక కథ అసంపూర్ణంగా ముగుస్తున్నది. ఇది భాసకవి చివరి రచన కావటంచేత ఆసంపూర్ణంగా వున్నదని వింటర్‌ నిట్బ్‌ అభ్మివాయపడినాడు. కొందరు విమర్శకులు ఇది శ్నూదకుని మృచ్చ కటకానికి సంక్షి ప్రరూపమని తలంబారు. కాని ఇది సత్యం కాదు. శ్యూదకుడే భాసుని కథను తీసుకొని రాజకీయ, సాంఘిక నేపథ్యంతో కథను పెంచి మృచ్ళ కటిక నాటకాన్ని [వాసాడనటం సమంజసం. భానుని ఇతర రచనలు

కిరణొవళి, ఉదాత్తరాఘవమనే నాటకాలు భాసుని రచనలంటారు. కొని అవి దొరకలేదు. శ్రీహర్ష దేవకృతాలైన రత్నావ+, సప్పిస్దదికలు భాసునిరచనలని చాటువులున్నవి కాని ఇది విశ్వసనీయంకాదు. నాలుగు శ అంకాలుగల వీణావాస వద త్తమనే నాటకమొకటి అసంపూర్ణ (ప్రతి దొరికింది. అది భాసుని రచన అని

రొ యే (| జ 4!

న న్న న్‌ రాధ మాంచ టానికి [వ్రయత్నిందాడు. కాని నిది సర్వసమ్మతం కాలేదు, రాజవై ద్యో కాళిదాసుళాన్ర్రి యజ్ఞఫల నాటక్మపతిని సంపాదించి (కీ: థు 1914లో భాసుని కృతిగా [పకటించాడు. ఇది సన్నివేళ శ ప్మాతపోషణాది విషయా లల్లో భాస నాటకాలను పోలివున్నది. దీనిలో దశరథుని యజ్ఞఫలం (పధానేతి వృత్తం. విశ్వామ్మిత, జనక, పరపరాముల యజ్ఞఫలాలుకూడ వున్నవి. ఈ నాట కంలో పల్రెజ్లీవితం సహజసుందరంగా వర్ణింపబడింది. క్రై కేయి పాత వాల్మీకి రామాయణంలోకన్న భిన్నంగా చ్వితింపబడింది. దీనిలో కై కేయికన్న కౌసల్యయే స్వార్ధపరురాలుగా కన్పిస్తుంది. కాళిదాసుళాన్తికీ కఠథియవాడ్‌లోని గొండాల్‌లో దేవనాగరలిపిలో వున్న (పతి దొరికిందట. ఈ నాటకాన్ని గోపాల దత్రళాన్త్రి ఆనే ఆయన తాను [వాసొనని సుల్లంకర్‌, గోడేలకు ఒక (వాత్యపతిని చూపి చెప్పాడట. అప్పుడు దొండేకర్‌ యజ్ఞఫల నాటక కరృ్పత్వ నిర్ణయానికి పూనుకొని ఇది గోపొంద త్త శాస్త్రి కాక (కీ. ఈ. 1670 [ప్రాంతం కవి [వాసిన నాటకమని తేల్చాడు. ఇది భాసొనుకారియే కాని భాసనాటకం కాదని ఆయన నిర్ణయించాడు. ఇంకా సుభాషిత (గంథాలల్లో భాసుని ల్లోకాలు వున్నవి. కాని అవేవి ఇప్పుడు లభించిన నాటకాలల్లో లేవు. అవి ఇంకా అభించవలసిన నాటకొలల్లోవి కావచ్చునని వండితుల ఊహ.

868 సంస్కృృత సాహిత్య చర్మిత భానుని నాటకకళ

భాసుడు (పతిభాళాలి ఆయిన నాటకకారుడు. వతి నాటకం ఒక (ప్రత్యేక తను కలిగివున్నది. భాసుని నాటకకళ కాస్త్రీయలక్షణాలను దృష్టిలో పెట్టుకొని గిరిగీసుకొని ఆ పరిథిలోనే సీమితమైందికాదు. కథ, సన్నివేశాలు, ప్మాతలను అవసరాన్నిబట్టి ఆతడు నేర్పుతో మలచుకొని చితించాడు. అవన్నీకూడా అతని (వతిభాజనితాలేకాని పూర్వరచనల అనుకరణలు కావు. అందుకే అతని నాటకాలు ఇతర నాటకాలకన్నా భిన్నంగా, విలక్షణంగా, మౌలికంగా కన్పిస్తున్నవి. శెలి, ఛందస్సులు, కవితా (పతిభలు కూడా అతని నాటకాలను రసవంతం చేసినవి. రామాయణ మహాభారళకాతిరి కంగా ఆతడు చేసిన కథా కల్పనలు, సన్ని వేశాల సృష్టి, ప్మాతల చ్మితణ అద్భుతంగా వున్నవి. మూలంలోని ప్మాతలను పూర్తిగా తారుమారు చేసి అతడు వేరు విధంగా చ్చితించిన తీరు [పశంసనీయమైంది. పాతల మూలరూపొలనే ఆతడు మార్చివేసాడు. భాసుని సంభాషణల రచన “కూడా అప్రతిమానమైంది. ఎక్కడా అనావళ్యకమైన, దీర్బ మైన సంభాషణలు లేవు. కథా గమనాన్ని నడిపే సంభాషణలు అతి చాతుర్యంతో (వాయబడినవి. సరళ శైలిలో సుటోధకంగా భాసుని సంథాషణలు హృదయాకర్షకంగా వున్నవి. భాసుని నాటకాలు కేవలం పఠనయోగ్యంగానే కాక (పదర్శనకు చాలా యోగ్యంగా వున్నవి. కాబస్టే కేరళ నటులు “చాక్యార”లు వందల సంవత్సరాల నుంచి వాటిని పదర్శిస్తూ వచ్చారు. వారి ఆదరణ చేతనే ఆ నాటకాలు నష్టం కాకుండా నిలిచినవి.

భాసుని నాటకాలల్లో దూత వాక్యం, మధ్యమ వ్యాయోగం, దూత ఘటోత్కచం, కర్ణభారం, ఊరు భంగం-ఏకాంకికలు. ఈ ఏకాంకిక రచనలను భాసునంత సమర్థవంతంగా తర్వాత కవులెవరూ [వాయలేకపోయారు. ఇటువంటి ఏకాంకికలు. తర్వాత కాలంలో ఇంకా |(వాయబడక పోవటం సంస్కృత సాహిత్య దురదృష్టవే అనాలి. భాసుని ఏకాంకికలు చిన్నవెనా చక్కని ఇతి వృత్తంతో, ప్యాతచ్మితణతో, సంఘటనా మహతత్త్యంతో వున్నవి, ఈ ఏకాంకికల్లో ఊరు భంగం చక్కని నాటకకళ కలిగినటువంటిది. కథా ఘటన, ప్మాఠచ్చితణ, విధి విలాసాలు (పళస్తంగా చ్యితింపబడినవి. ఆ తర్వాత భాసుని బొలచర్మిత శ్రీకృష్ణుని వేవితంలోని సంఘటనలు కూర ఏఐడిన నాటకం. దీనిలో కథా - కథనం లేదు. ఈ సంఘటనల కూర్చులో భాసుడు తన నాటక కళా (వతిభను చూపాడు,

లౌకిక వాజ్మయం క్రి అవిమారకం కొంతవరకు నీరసంగా నడిచినా తర్వాత కల్పిత కథలు, [పేమ కథలు గల నాటకాలకు ఇది ఆదర్శమైంది, చారుదలత్త నాటకం అసంపూర్ణంగా వున్నది కాబట్టి దీన్ని గురించి ఎక్కువ నిర్ణయించి చెప్పలేము. వంచరా(తం సమవాకార భేదానికి చెందిన నాటకం. దీనిలో భాసుని కథా కల్పనా చాతుర్యాన్ని దర్శించవచ్చును. మౌలికమైన కథ, సంఘటనల కల్చనాదృష్టితో ఇది ఒక్‌ మంచి నాటకం. అభిషేక నాటకం కొంతవరకు (పౌఢమైన నాటకమే, ఇందులో కూడ భాసుని స్వంత కల్పనలను చూడవచ్చును. రామాయణంలోని నీరసమైన కథా ఖాగాన్ని భాసుడు తన నాటక రచనా చాతుర్యంతో సరసమైన రచనగా తీర్చి దిద్దాడు. వాలి వధను దీనిలో కవి రంగస్థలం మీద చూపాడు... భాసుడు నాటక ధర్మాలకు విరుద్ధంగా ఇట్లా వధ, మరణాలను రంగస్థలం మీద చాల నై పుణ్యంతో రస పోషకంగా, కథా సంఘటనలకు పోవకంగాను (వదర్శింప జేసాడు. ఇటువంటి నాటకాలు సంస్కృతంలో ఇంకా ఎక్కువ ఎందుకు (వ్రాయ బడరేదని భాసుని నాటకాలు చదువుళుందె అడుగడుగునా విచారం కలుగుతుంది.

భాసుడు రామాయణ కథనంతా నాటకాలల్లో కూర్చటానికి (పయల్నిస్తు (పతిమా, అభిషేక నాటకాలను [వాసోడు. ఇటువంటి [పయత్నాన్నే భవభూతి మహావీరచర్మిత, ఉత్తరరామచర్శిత నాటకాలల్లో చేసాడు. భాసుని ఈ రెండు నాటకాలల్లో (పతిమానాటకం నాటకకళ దృష్టితో వికసితమైన (ప్రౌఢ నాటకం. దీనిలోను భాసుడు తన కల్పనాదాతుర్యాన్ని చూపుతూ కథా సన్నివేశాలను అద్భుతమైన వాటిని సృష్టించాడు. ప్యాత చ్మితణ కళాదృష్టితోనూ ఈ నాటకం ఉఊతమమైంది.

భాసుని పరిపక్వమైన నాటకకళా[ ప్రతిభను ఉదయనుని కథన్నాశయించిన స్వవ్నవాసవద త్త, (పతిజ్ఞాయాగంధరాయణ నాటకాలల్లో చూడవచ్చును. సంఘ టనల కూర్చు, పాతచ్శితణ, సంభాషణల నిర్వహణ, కవిత్వ పౌఢడిమ-అన్ని విషయాలల్లోను ఈ నాటకాలు మించినవి. ఈ నాటకాలల్లోని కథా సంవిధాన చాళుర్యం, ప్యాతచ్చితణా శిల్పం, కథలోని గంభీర సన్నివేశాలు తర్వాత నాటక కారులను ఎంతగానో ఆకర్షించినవి.

భాసుడు తన నాటకాలల్లో విధి విలాసాన్ని (17083 01 1216) బాల చక్కగా చితించాడు. ఊరుభంగంలో తొడలు విరిగి పడివున్న దుర్యోధనుని,

వికి

4 సంస్కృత సాహీత్య చరిత అతని కుమారుడు దుర్ణయుడు సమీపించి తండి తొడలమీద కూర్చోబెట్టుకొమ్మని అడగటం, (పతిజ్ఞాయాగంధరాయణం ద్వితీయాంకంలో (పద్యోతుడు రాణి అంగారవతితో వాసవద త్తకు తగిన వరులుగా నొనాదేశ రాజకుమారుల వంశగుణ పరిచయాన్ని చేసి వారిలో ఎవరు యోగ్యుడని (పళ్నించినప్పుడు కంచుకి (ప్రవే శించి వత్సరాజు అని అనటం తర్వాత వత్సరాజే ఆమెను వివాహమాడటం విధి వై చ్మితిగా కన్పిస్తుంది. ఇటువంటి సన్నివేశాలే పతాక సన్ని వేశాలుగా గుర్తింప బడినవి. ఇటువంటి సన్నివేశాలు భాసుని నాటకాలల్లో చాలా వున్నవి.

థాసుని నాఓకొలు ఏ వృత్తాంతం మీద ఆధారపడి వున్నా ఆతడు కథలను తన అభిరుచికి అనుగుణంగా స్వతం[తించి మార్చుకొన్నాడు. (పసిద్ధ మహాభారత రామాయణ ఇతివృత్తాలను కూడ ఆతడు సంకోచించకుండా మార్చాడు. వాటిల్లోని ప్మాతల చుట్టు కొత్త కథలను అల్లాడు. స్వతం[తమైన భాసుని కల్పనలు ఎబ్బె ట్టుగా కాక సామాజికులకు కుతూహలం కలిగించేవిగా వున్నవి.

భానుని కవిత్వం

భాసుడు నాటక కళానిర్వహణంలోనే కాక కవిత్వరచనలోను సిద్ధహస్తుడు. నాటకకారునిగానే కాక అతడు కవిగాను కీ ర్తిని సంపాదించాడు. భాసుని కవిత్వం సలక్షణమైంది. నాటకాలల్లో సందర్భానుకూలంగా ఆతడు [పకృత్యాది వర్ణనలను చేసాడు. అవి కవిత్వావేళంలో దీర్చ ౦గా కాక సన్నివేశానికి ఆనుకూలమైన రితిలో వున్నవి. భాసుని భావాలు సరళసుందరంగా వున్నవి. తర్వాత కవుల్లో కనిపించే కిష్టమైన భావచమళత్కారాదులు ఇతని కవిత్వంలో లేవు. అక్కడక్కడ అతడు చక్కని సరళమైన ఉపమానాలను [(పయోగించాడు. థాసుని ఉపమానాలు చాలా మట్టుకు [పకృతి వస్తువులే-

సూర్య ఇవగతో రామః సూర్యం దివస ఇవ లక్మణోఒను గతః

సూర్య దివసావసానే భాయేవన దృశ్యతే సీతా.

సరళ సుబోధకమైన శైలిలో భాసుడు చక్కని ఉపమాలంకారాన్ని రచిం చాడు. - అదే విధంగా స్వాభావికమైన పద్ధతిలో భాసుడు పాతల గుణగణాలను, వేషభూవషలను వరి ంచివున్నాడు.

లోకిక వాజ్బ్యయం త్ర]

భాసుడు అనవసరంగా శ్లోకాలను ఎక్కువ ఎక్కడా (పయోగించలేదు. కథా పురోగతికి ఎక్కడా అతడు తన వర్ణనలతో అడ్డు తగలలేదు. ప్యాతలు ఎక్కడా అనవసరమైన మాటల్లోకి డిగరు. లోకో క్తులను పయెగించి భాసుడు భావవ్య క్తీకరణను మరింత హృదయరంజకం చేసాడు. భాసుని కవిత్వం చదువ గానే భావాలు హృదయంలో సూటిగా (ప్రవేశించి అనుభూతులను రేపుతవి. భాసుడు అనుభవజ్ఞుడైన బహుముఖ (ప్రజ్ఞాశాలి. మానవ జీవిత సంబంధమైన అనేక విషయాలను అతడు సూక్షేక్షికతో పరిశీలించినవాడు. మానవులందరూ అతనికి మంచివారుగానే కన్పిస్తారు. విధి వ్యకించటంచేతనే. వారు ఆయా విధంగా [ప్రవ ర్తిసారని భాసుడు నమ్ముతాడు. కాబక్టు అతడు దుర్యోధన, కర్ష, కైకేయి మొ॥!న ప్మాతలను మానవమాతులుగా సానుళూతికి ప్మాతులనుగా చ్మితించాడు. తర్వాత కవులెవ్వరు ఇటువంటి ప్మాత చ్మితణకు పూనుకోలేదు. భాసుని నాటకాలు ఆధునిక పేక్షకులను బాగా ఆకర్షించుకొనేటట్టుగా వున్నవి.”

కరాళిడాసాదుల మీద భానుని (ప్రభావం

భాస కాళిదాసులమీద వాల్మీకి (పసన్న కవిత్వ (పభానమున్నది. కాళిదాసు మీద వాల్మీకి [ప్రభావమే కాక భాసుని (సభావం కూడ వున్నది. కాళిదాసుకు భాసుడన్న చాల అభిమానమున్నట్లు కన్పిస్తుంది. “*పథితయశసాం శాస సౌమిల్త వ కవి ప్యుతాదీనాం (పబంధానతి.కమ్య వర్తమానకవే కాళిదాసస్య (కియాయాం కథం బహుమానః”?-_. అని కాళిదాసు తన (పతిభవీద ఆత్మవిశ్వాసం లేనట్లుగా మాట్లాడాడు. కాళిదాసు మాటలనుబట్టి భాసుడు చాల (వముఖకవిగా పరిగణింపబడి నట్టు తెలుస్తున్నది. వాల్మీకిని పేరుతో స్మరించని కాళిదాసు భాస సొమిల్ల కవిప్కుతు లను స్మరించి వారి కృతులముందు తన కృతి ఆదరింపబడుతుందో? లేదో? అని అనుమానాన్ని _ వెలిబుచ్చాడు. సౌమిల్లగ్‌ కవిప్కుతులను! కాళిదాసు ఎంతవరకు ఆదర్శంగా [గహించి అనుకరించాడో వారి కృతులు దొరకకహిీవటంచేత చెప్ప లేము. కాని భాసున్ని కాళిదాసు ఆదర్శంగా తీసుకొని అనుకరించిన సందర్భా లున్నవి. ముఖ్యంగా కాళిదాసు భాసుని నాటక సన్ని వేశాలను ఎన్నోచోట్ల తన నాటకాల్లో అనుకరించాడు. కాళిదాను శాకుంతలం (పథమాంకంలో దుష్యంతుడు శకుంతల నిసర్గసొందర్యాన్ని చూచి “కిమివ హి మధురాణాం మండనం నా కృతీ నామ్‌” అన్న మాటల భావబవీజం మనకు (ప్రతిమా నాటకం [పథమాంకంలో సీత నారలీరలను కట్టుకోగా ఆమె సఖులు “స వ్వ సోహణీయం సురూవంణామా”

8/2 సంస్కృత సాహిత్య చరిత, అన్నమాటల్లో కన్పిస్తున్నది. శకుంతల అత్తవారింటికి పోయేటప్పుడు వృషలత మృగాదుల దగ్గర సెలవు తీసుకోవటం [పతిమా నాటకం పంచమాంకంలో సీత వృక్షలతాదుల దగ్గర సెలవు తీసుకునే దృశ్యాన్ని పోలివున్నది. శకుంతల లేడిని 'పెంపుడుబిడ్డ అన్నభావం [ప్రతిమా నాటక 0లో వున్నది.కాకుంతలం [పథమాంకంలో శకుంతల సఖులతో వృకసేచనం చేసే ఘట్టం (ప్రతిమా నాటకం పంచమాంకాన్ని పోలివున్నది. కాకుంతలంలోని దుర్వాసునిశాప వృత్తాంతం అవిమారకంలోని చండ భార్గవుని శాపాన్ని ఆనుసరించి కల్పింపబడ్నింది. స్వప్న వాసవదత్తలో వాసవదత్త తన వీణను నర్మదానదీతీరంలో పోగొట్టుకుంటుంది. దాన్ననుసరించి కాళిదాసు శకుంతల తన ఊంగరాన్ని శచీతీర్ధంలో పోగొట్టుకున్నట్లుగా కల్పన చేసాడు. ఉదయనుడు వాసవద త్త వీణనుచూచి దుఃఖిస్తూ ఇట్లా అంటాడు---

(శతి సుఖ నినదే కథం ను దేవ్యాః

స్తనయుగశే జఘన స్థలే చ సుప్తా

విహగ గణరజో వికిర్ణదండా

(పతిభయమధ్యునితా స్యరణ్య వాసమ్‌. ఆదే విధంగా శాకుంతలంలో దుష్యంతుడు శకుంతల ఉంగరాన్ని చూచి దుఃఖిస్తూ ఇట్లా ఆంటాడు----

తవ సుచరిత మంగుశీయ నూనం

(పతను మయేవ విభావ్యతే ఫలేన

అరుణ నఖ మనోహరాసు తస్యా

చృ్యతమసి లబ్ధపదం యదంగులిషృు

భాసుని పతిమా నాటకంలోని రఘువంశరాజుల [కమాన్నే కాళిదాసు రఘు వంశంలో (గ్రహించి వర్ణించాడు. ఇంకా కాళిదాసు నాటకాల్లోని ఎన్నో సన్నివేశాలు భాసుని నాటకాల్లోని సన్ని వేశాలవలె వున్నవి. కాళిదాసు శ్లోకాల భావాలుకూడా కొన్ని భాసుని శ్లోకాల భావాలను పోలివున్నవి. ఈ విధంగా కాళిదాసువంటి కవులకు గురుత్వం వహించిన భాసుని (ప్రతిభ ఆసమానమైందని చెప్పాలి.

కాళిదాస భవభూతులు మూడు వరకే నాటకాలు (వాయగా భాసుడు బాల నాటకొలు (వ్రాసాడు. కాళిదాసు మీదనే కాక భవభూత్యాది ఇతరకవుల మీదను భాసుని నాటకాల (ప్రభావం కన్పిస్తున్నది. భవభూతి భాసుని వలెనే రామాయణ కథ

లౌకిక వాజ్బయం 878 నంతా నాటకాలుగా మంచటానికి (పయత్నించాడు. భవభూతి మాలతీనూధవమనే [వకరణం భాసుని అవిమారకాన్ని తలపిస్తున్నది, హర్షదేవుని రత్నా వళి (వీయదర్శికలు పూర్తిగా భాసుని స్వప్న వాసవదతత్తను ఆదర్శంగా పెట్టు కొనే (వాయబడినవి. ఆదే విధంగా అతని నాగానందం మీద కూడ భాసుని (ప్రభావం కన్పిస్తున్నది. హ్మూదకుని మృచృకటికం పూర్తిగా భాసుని చారుదలత్త నాటకం మీద ఆధారపడిందే. విశాఖదత్తుని ముదారాక్షసం మీద ాసుని (పతిజ్ఞా యౌగంధరాయణం, స్వప్నవాసవద త్తల |పభావమున్నది. ఈ విధంగా భాసుడు తన అపూర్వ నాటక కళావాతుక్యంతో, క భాకల్పనా నైపుణ్యంతో తరువాత కవు లను (పఠావితం చేసాడు. కాళిదాసు

కవికుల గురువు కాళిదాసు పేరును వినని భారతీయుడే వుండడు. కాళిదాసు భారతీయ కవుల్లోనే కాక |పపంచకవుల్లోనే అగ్రగణ్యుడు. అతని రచనలు భార తీయుల (పశంసలనే కాక పాళ్చాత్యుల [పళంసలను కూడ అందుకొన్నవి. ఖార తీయ ఆత్మను కాళిదాసు చితించినంత సంపూర్ణంగా మరేకవి చి తించలేదని చెప్పాలి. భారతదేశపు భౌతికరూపాన్ని అంటె నదీనదాలను, పర్వతాలను, వట్ట ఇణాలను, వల్లెలను, ఆమ్మ పాంతాలను, అరణ్యాలను, వృక్షలతాదులను కాళిదాసు వర్ణించినంత సమ్మగంగా మరే కవి వర్జించలేదనే చెప్పాలి. కొళిదాసు కవిత్వం సార్వకాలికం, సార్వభౌమికం కూడ.

కాళిదాసు కొలం

కాళిదాసు కాలనిర్ణయంలో పండితుల్లో చాల అభ్మిపాయ భేధాలున్నవి. శీ. పూ.8వ శతాబ్దం నుంచి (కీ. శ, 11వ శతాబ్దం వరకు ఆతని జీవితకాలం సాగుతున్నది. రఘువంళంలో చివరి రాజు ఆగ్నివర్డుని మరణానంతరం జన్మించిన అతని కుమారునికి కాళిదాసు సమకాలికుడని అంటె [క్రి పూ. 8వ శతాబ్దింవాడని (ప్రసిద్ధ (నెంచి విమర్శకుడు హిపోటయిల్‌ ఫాష్‌ (11020016 2206) ఉహాగానం చేసాడు. లోకలలో భోజరాజు కొళిదాసులకు సంబంధించిన కథలెన్నో (వచారంలో వున్నవి. వాటినిబట్టి కాళిదాసు ధారానగర రాజు భోజుని ఆస్థాన అని (క్రీశ. 11వ శతాబ్ధం వాగని కొందరు విమర్శకులు ళలంబారం కొని ఈ రెండ్లు

లకీ సంస్కృత సాహిత్య చరిత వాదాలు నిలిచేవి కొవు. కాళిదాసు శుంగ వంశరాజు అగ్నిమితుని నాయకునిగాచేసి మాళవికాగ్నిమ్మిత నాటకం [వాసాడు. ఆగ్నిమ్మితుని సమయం శ్రీ. పూ. 1560 (ప్రాంతం, కాబట్టి కాళిదాసు తత్పూర్వుడని నిర్ణయించటానికి వీల్లేదు. అదేవిధంగా కాళిదాసు బాణుని (క్రీశ , 7వ శ॥ పూర్వార్థం) చేత స్తుతింపబడినాడు. మరియు బాకుక్యరాజు రెండవ పులకేశి ఐహాశి శాసనంలో (శీ. థా 6984) కాళిదాసు (పసకక్తి వున్నది. కాబట్టి కాళిదాసు ఆ తర్వాతవాడని చెప్పటానికికూడా వీల్లేదు. ధోజరాజు ఆస్థానంలోవున్నడి కాళిదాస బిరుదాంకితుడైన మరోకవి. ఆంతేగాని ఈకవికాదు. ఈవిధంగా (క్రీ. పూ. 150 (కీ. శ. 684 నడుము ఎక్కడో కాళి దాసు జీవితకాలాన్ని నిర్ణయించవలసి వుంటుంది. కాళిదాసు కాలాన్ని గురించి మూడువాదాలు బలంగా వున్నపి-

1. కాళిదాసు క్రీం శ. రివ శతాబ్టివాడనటం

లొ కాళిదాసు గుప్తులకాలం వాడనటం

ఏ) కాళిదాసు వ్మికమ శకారంభంలో అనగా క్రీ. పూ. (పథమ శతాల్దీ వాడనటఎ.

1. (కశ. 6వ శతాబ్ద వాదం :- ఉజ్ఞయిన్ని పరిపాలించిన వి[కమా దిత్య బిరుదాంకితుడై న యశోధర్మ ఆస్థానకవి కాళిదాసు అని మాక్స్‌ముల్లర్‌ (పతి పాదించెను. యశోధర్మ (కి. శ. 544 లో శకులను పారదోలి ,వ్మికమ శకాన్ని స్థాపించాడని, స్తంభించిపోయిన సంస్కృత సాహిత్యం అతని కాలంలో పునర్జీవిత మైందని మాక్స్‌ముల్లర్‌ అభ్మిపాయం. ఈ వాదాన్ని డా. ఫర్గూసన్‌, డా. హోర్నలేలు కూడా సమర్ధించారు. కాళిదాసు భారతీయ సంపదాయానుసారంగా వ్మికమాదిత్యుని ఆస్టాని. ఆ వికమాదిత్యుడు వ్మికమాదిత్య బిరుదాంకితుడైన యశోధర్మయే అని ఈ విమర్శకుల అభ్మిపాయం. వ్నికమాదిత్యుడు శకారి అని 1పసిద్ధి, యళోధర్మ కూడా శకులను పారదోలి నూతన కాన్ని స్థాపించాడని కాళిదాసు అతని ఆస్థాని అని క్రీశ. 6 వ శ॥వాడని వారి అభ్మిపాయం.

మేఘసందేశంలో 14వ శ్లోకంలో “దిజ్నాగ” పదాన్ని కాళిదాసు [పయో గించాడు. వ్యాఖ్యాత మభ్రినాథుడు దిజ్నాగుడు ఒక బౌద్ధ త త్త్వవే త్త అని అతడు కాళిదాసుకు (పతిద్వంద్వి అని, ఆతనికి కాళిదాసుకు వైరమ.న్నట్టుగాన్ను పేర్కొ న్నాడు దిజ్నాగుడు ట్రీ 6వ శ॥వాడు. కాబట్టి కాళిదాసు యశోధర్మ ఆస్థాని

లౌకిక వాజ్మయం లి75 అనటం కుదురుతుందని కొందరు విమర్శకులు తలంచారు. దిజ్నాగుడు వసుబంధు శిష్యుడు. చైనీయుల (వాతలనుబట్టి ఆచార్య వసుబంధు క్రీ శ. 400 (ప్రాంతం వాడు అని తేలింది. కాబట్టి కాళిదాసు క్రీ శ, 6వ ళ॥ వాడని దీని ఆధారంగా నిర్ణయించటం సాధ్యం కాదు. కాళిదాసు శకారి వి కమావిత్యుని ఆస్థానకవి అని (వసిద్ధి. యళశోధర్మ శకులను పారదోలినా శకారి అని పేరును పెట్టుకొన్నట్లు ఆ పేరుతో పసిద్ధుడెనట్లు లేదు ఆడీగాక యశోధర్మ ఓడించింది హూణరాజు మిహి రకులున్ని. శకారి వికమాదిత్యుడు యళోధర్మ కాదు. అంతేగాక అతడు విక మాదిత్య నామాంకితుడు కాదు బిరుదాంకితుడు మ్యాతమే. యశోధర్మ ఒక నూతన శకాన్ని స్థాపించినట్లు ఎక్కడా ఆధారాలు లేవు. ఒకవేళ శకాన్ని స్థాపించినా దాన్ని తనకన్న 600 ఏండ్ల పూర్వం నుంచి ఎందుకు ఆరంభించాడో అని అను మానం కలుగక మానదు. దీన్నంతా పరిశీలిస్తే కాళిదాసు యళోధర్మ ఆస్థానకవి అని చెప్పటంలో బలమైన ఆధారాలు లేవు. క్రీశ. 6వ శతాబ్దంలో వున్న జ్యోతీష శాస్రవేత్త వరాహమిహిరుడు వర్షర్తువు ఆషాఢమాసంతో ఆరంభమౌతుందని చెప్పాడు. ఆ మతాన్ననుసరించి కాళిదాసు మేఘసందేశంలో “ఆషాఢస్య (పథమ దివసే మేఘమాళశ్శిన్టసానుః” అనీ వర్షర్తు ఆరంభాన్ని వర్ణించాడని, వరాహమిహిరుడు బృహత్సంహితలో చెప్పిన జ్యోతిష విషయాలను కాళిదాసు రమువంశంలో (గహించి [వాసౌడని అందుచేత కాళిదాసు (క్రీశ. 6వ శ॥లో వరాహమిహిరునికి సమకాలికుడని కొందరు విమర్శకులు స్థాపించటానికి (వయత్నించారు. ఆషాఢమాసంతో వర్షర్తు ఆరంభం కావటమనేది వరాహమిపిరునికన్న పూర్వమే (పచలితమై వున్నదని కేవలం దీని ఆధారంగా "కాళిదాసు క్రీశ. 6 వ శ॥వాడని చెప్పటం సమంజసం కాదని పండితులు కొందరు విమర్శించారు. శ్రి గుప్తుల కాలంవాడనే వొదం -- ఇది చాలా మంది విమర్శకులకు ఆమోదయోగ్యమైన వాదం, ఆయినా గుప్తవంశంలో ఏ రాజుకు కాళిదాసు సమ కాలికుడన్న విషయంలో పండితుల్లో మళ్ళా అభ్మిపాయ భేదాలు చాలా వున్నవి. కాళిదాసు సమ్ముద గుపుని కాలంవాడని, రఘువంశంలోని రఘుమహారాజు డిగ్వి జయ వర్ణన సము[దగుపు? దిగ్విజయ వర్టనే అని కొందరు తలందారు. మరి కొందరు రెండవ చందగుప్తుం ఆస్థానంలో కాళిదాసు వున్నాడని నిర్ణయించారు. కారి న్మికమాదిత్కుని ఆస్థానకవి కాళిదాసు అని లోకంళో [వ్రచారంలో వున్నదాన్ని

లి76 సంస్కృత సాహిత్య చరిత బట్టి కాళిదాసు వ్మికమాదిత్య బిరుదాంకితుడైన రెండవ చందగుప్తుని ఆస్థాని అని వీరి అభిప్రాయం. క్రీ. శ. కిరిరలో కఠియవాగ్‌ శకక్ష్యతపులను చం దగుప్తుడు సమూలంగా నాశనం చేసాడు. కాబట్టి శకారి అన్న బీరుదం ఇతనికి సరిపోతుందని వీరి మతం. _ రఘువంశంలో చందదగుపుని తండి సముదగప్తుని దిగ్వి జయాలను వర్ణించాడని, కుమూరసంభవ కావ్యం ద్వారా చందగుస్తుని కొడుకు కుమారగుట్తుని జననాన్ని సూచించాడని పీరి వాదం. గుప్తులకాలం భారత దేళచర్మితలో స్వర్ణయుగం. అందులో రెండవ చం[దగుప్తుని కాలం రాజకీయంగా? సాంఘికంగా సుస్థిర సంపన్నమైంది. కాబట్టి కాళిదాసువంటి కవి ఆ కాలంలోనే జీవించివుంటాడని ఈ విమర్శకుల అభ్మిపాయం. షేక్స్పియర్‌ వంటి కవులు (బిటిష్‌ చర్మితలో స్వర్ణయుగమనబడే ఎలిజబెత్‌ రాజ్యకాలంలో వున్నారు. దీన్నిబట్టే ఈ విమర్శకులు కాళిదాసుకూడా స్వర్ణయుగమైన చం[దగుప్తుని రాజ్యకాలంలోనే వున్నా డని చెప్పారేమో. కాళిదాసు రెండవ చందగుప్రుని కాలంవాడన్న వాదాన్ని కీథ్‌, మిరాశ, భండార్కర్‌ వంటి (ప్రముఖ విమర్శకులు చాలామంది సమర్థించారు. మరి తొందరు కాళిదాసు కుమారగుస్తుని కొలంవాడని, ఇంకా కొందరు స్కందగుపుని జాలంవాడని (వతిపాదించారు. కాళిదాసు రెండవ చందగుప్తుని ఆస్థానంలో తన రచనావ్యాసంగాన్ని ఆరంభించి కుమారగు ప్త, స్కంందగుప్తుల కాలంవరకు జీవించి వారి ఆస్థానాలనుకూడా ఆలంకరించాడని, అప్పుడు ఆతని కాలాన్ని (క్రీశ. 890. 460 చెప్పవచ్చునని వింటర్‌ నిట్‌ అభిిపాయం.

భారతదేశ చర్మితలో స్వర్ణయుగంగా పరిగణింపబడే గుప్తులకాలంలో ముఖ్యంగా వ్మికమాదిత్య బిరుదాంకితుడైన చం దగుప్తుని ఆస్థానంలో కాళిదాసు వున్నాడన్న వాదం చాలామట్టుకు సమర్థనీయంగా వున్నదనిపించినా దీనికి ఆపత్రిని కలిగించే విషయాలెన్నో కన్పిస్తున్నవి-రెండవ చం్యదగుప్తుడు అంతకుముందున్న మాళవశకాన్నే వికమళకంగా మార్చాడని వీరు ఆంటారు. రెండవ చం[దగుపుని నంటి పర్మాకమవంతుడై న రాజు తనపేరు మీదుగా కొత్త శకాన్ని ఆరంభిస్తాడు కాని మాళవళకాన్ని వ్మికమళకంగా మార్చాడని చెప్పటం సమంజసంగా లేదు. అంతేగాక రెండవ చంద్రగుప్తుని కుమారుడు కుమారగుప్తుడు గిర్నార్‌ శిలాకాస నంలో గుప్త శకాన్నే వాడాడు. అతని తండి ఆరంభించాడనే వి[కమ శకం వున్నట్టయితె అతడు దాన్ని వాడక గుప్తళకాన్ని ఎందుకు వాడుతాడు ? అన్న అనుమూనం వస్తుంది. శాననాలల్లో వ్మికమళకం తొమ్మిదవ శతాబ్దం నుంచే కన్ని

లౌకిక వాష్మయం ల్‌? స్తున్నది. కాబట్టి వ్మికమళకాన్ని రెండవ చంద్రగుప్తుడు ఆకంభించలేదనే. తేలు తున్నది. ఇంకా రెండవ చందగుప్తునికి మ్మికమాదిత్యుడన్నది బిరుదనామమే* అంతకుముందున్న (పసిద్ధుడెన వికమాదిత్యుడైన రాజు పేరును అతడు బిరుద నామంగా ధరించాడని తెలుస్తున్నది. కాళిదాసు శకారి వికమాదిత్యుని ఆస్థానకవి అని (వసిద్ధి రెండవ చందగుస్తునికి శకారి అని చిరుదమున్నట్టు లేదు. రఘు వంశంలో వర్ణింపబడిన రఘుమహారాజు దిగ్విజయవర్ణన సమ్ముదడ

గుప్తుని దిగ్విజయాలను ఆధారంగా దేశాల[క మం వర్జీింపబడిందని విమర్శకుల అభి [1ప్రాయం. ఇదికూడా కేవలం ఊహగానం మ్మాతమే. కాళిదాసు పురాణాలల్లోని దేశాల నామ్మకమాన్నే తీసుకొన్నాడు కాని వేరే కాదు, ఇందువతీ స్వయంవర సందర్భంలో కాళిదాసు మగధ రాజుకు (వమోగించిన విశేషణాలు రెండవ చంద గుప్తునికి సరిపోతాయని కొందరు తలంచారు. కాని ఇది కూడ [భమతో కూడిన ఊహ మ్మాతమే. రఘుమహారాజు దిగ్విజయ వర్ణనా సందర్భంలో చేయబడిన

“హూణ” (పస క్తినిట్టి హూణులు కీ.శ. కవ శ॥లోనే అంటె గుప్తుల కాలం

లోనే భారతదేశపు సరివద్దులో కన్పించారని కాబట్టి కాళిదాసు నిశ్చయంగా గుప్తుల

వాడని కొందరు విమర్శకులు నొక్కి చెప్తున్నారు. ఈ బలమైన వాదం కూడా "యుక్రి సంగతంగా లేదు. ఎందుకంటె హూణులు. భారత దేశపు సరిహద్దులో

ఎప్పటినుంచో కన్పిస్తున్నారు. వీరి పస క్రి పారసీల “అవెస్తా” మతగంథంలోను

మవీ భారతంలోను వున్నది. లలిత విస్తరమనే బౌద్ద [గంథంలో [పొచీనలిపులను

గురించి చెప్తున్నప్పుడు హూణుల (ప్రసక్తి వచ్చింది. (కీ పూ. 150 (ప్రాంతంలో

“యాఏచీ". (వీరినే భారతీయులు హూణులని అన్నారు.) జాతి అక్సన్‌ నదికి

దక్షణ (ప్రాంతంలోనే నివాస మేర్పరచు కొన్నారని చర్మిత చెప్తున్నది. కాబట్టి

హూణులతో క్రీ శ. శ వళ॥లోనే భారతీయులకు పరిచయం ఏర్పడలేదని, దీని

ఆధారంగా చేయబడిన కాళిదాసు కాలనిర్ణయం సరికాదని తేలుతున్నది.

కాళిదాసు [ప్రయోగించిన “జామ్మిత” శబ్దాన్నిబట్టీ అతని కోలం కీ.శ. 500

[ప్రాంతం ఆని నిర్ణయించటానికి కొందరు విమర్శకులు పూనుకొన్నారు. “ఐవామ్మిత”

శబ్దం (గీకు “డాయెమిటన్‌ " నుంచి వచ్చిందని మొట్టమొదట ఆర్యభట్టు (క్రీశ. 500) (పయోగింబాడని కాబట్టి కాళిదాసు అప్పటివాడో, తర్వాతివాడో కావాలి అని

ఫీరంటారు. ఆర్యభట్టు గుప్తుల కొలం వాడని పండితుల అభ్మిపాయం. కొని

878 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత శ్రి. పూ. 500 [ప్రాంతం వాడైన బోధాయనుడు గృహ్మసూ.తంలో “జుమ్మిత” శబ్దాన్ని వాడాడు అని తెలుస్తున్నది, కాబట్టి ఈ వాదం కూడా నిలిచేది కాదు.

మందసౌర్‌లో లభించిన వత్సళభట్టి లిఖితమైన గుప్తులకాలపు శిలాశాసనం (క్రిళ. 479)లోని శ్రైలి కాళిదాసు వైదర్శ్భీశ్రైలిని పోలివున్నదని కాబట్టి కాళిదాసు ఆ కాలంవాడే అని కొందరువిమర్శుకుల అభ్మిపాయం. అసలై త ఈ ఆధారాన్నిబట్టీ వత్సభట్టి కాళిదాసు తర్వాత వాడని కాళిదాసు శ్రైల్మీపభావాన్ని అతని మీద చూడ వచ్చునని చెప్పవచ్చును.

“కుమార సంభవం” కావ్యనామాన్ని కుమార గుప్తుని జననాన్ని పురస్క రించుకొని కాళిదాసు పెట్టాడన్నది శేవలం నామసామ్యంవల్ద చేసిన ఊహ మాత మే,

కాళిదాసు ఉజ్జయిని రాజు వ్మికమాదిత్యుని ఆస్థానకవి అని (పసిర్ధి, కానీ గుప్తుల రాజధాని పాటలీపుత నగరం. గుప్తుల కాలంలో ఉజ్జయిని [ప్రాంతీయ రాజ ధానిగా వుండేది. కాని గుస్తులు పొటలీ ప్యులేళశ్వరులు, మగధాధీవలుగానే చెప్పు కొన్నారు. ఉజ్జయిని వారికి (వాన నగరం కాదు. ఆటువంటప్పుడు కాళిదాసు వి[కమాదిత్యుని ఆస్థానకవి అని లోకంలోవున్న కథలనుబట్టి పాటలీ వ్యుతేశ్వరుడై న రెండవ చందగుప్త మికమాదిత్యుని ఆస్థానకవిగా నిర్ణయించటం సమంజంగా లేదు.

కాళిదాసు రచనల్లో కన్పించే శాంతి సుఖ సంపన్నమయ 1పజాజీవితం గుప్తరాజుల పరిపాలనాకాలాన్ని సూచిస్తున్నదన్న వాదం కూడ [భమ పూర్వక మైంది. గుప్త రాజులకు పూర్వం కూడా ఎన్నో రాజవంశాలు భారతదేశంలో పరిపాలీంచినవి, ఆ వంశరాజుల పరిపాలనలో _భారత (పజలు సుఖ సంపన్న జీవితాలను గడిపారు. కాబట్టి కాళిదాసు వర్ణనలు గుప్త కాలానికే సరిపోతున్నవని ఆతని కాల నిర్ణయాన్ని చేయలేము.

త. క్రీ.పూ. పథమ శతాబ్దం వాడనే వాదం :- కాళిదాసు (కీ-పూ- (వథమ శతాబ్ది వాడైన ఉజ్జయిని రాజు మాళవాధిపతి వ్మికమాదిత్సుని ఆస్థానకవి అని భారతీయ సం్యపదాయం చెప్తున్నది. ఈ వ్మికమాదిత్యుడు శకులను పొర దోలి 'శళారి అన్న -బికుదాన్ని ధరించాడు క్రీ పూ 57లో తన పేరు మీదుగా వికమ సంవత్సరాన్ని స్థాపించాడు. శక విజయోత్సవ సందర్భంలోనే అతడు ఈ శకాన్ని ఆరంభించి వుంటాడు. ఈ వికమాదిత్యుడు పరాక్రమిం దానగుణ (పసిద్ధుడు.. ఇతన్ని గురించి ఎన్నో అద్భుత సాహసగాథలు (ప్రచారంలో

లౌకిక వాజ్మయం 879 వున్నవి. అయితే అటువంటి ఈ వ్యక్తి చార్మితక పురుషుడు కాడని ఆ రాజు వున్నట్లు చార్మిత కాధారాలేవి లేవని కొబట్టి కాళిదాసు ఆతని ఆస్థానంలో వున్నా డనటం ఐతిహ్యమే కాని సత్యం కాదని ఆధునిక ఏమర్శకులు చాలామంది తోసి పుచ్చారు. జ్యోతిర్విధాభరణమనే జ్యోతిష [గంథంలో వికమాదిత్యుని ఆస్థానంలో నవరత్నాలుండే వారని, వారిలో కాళిదాసు ఒకడని చెప్పబడింది. ఆ (గంథం కాళిదాసు రచనగా భావింపబడుతున్నది. కాని ఆ జ్యోతిష (గంథం చాల ఆర్వాచీనమైంది. దానిలో చెప్పబడిన వ్మికోమాదిత్యుడు ధారా నగర రాజు భోజుడని తేలింది. కాబట్టి వికమాదిత్యుడు అనే రాజు ఎప్పుడూ లేడని కొందరు విమర్శకుల వాదం. వ్మికమాదిత్యునికి సంబంధించిన శాసనాధారాలుగాని నాణాల ఆధారం గాని ఇంతవరకు దొరకలేదు నిజమే. కాని ఇకముందు దొరకవని నేక్మేకమేమున్నది? బార తకాధారాలు లేకున్నా విికమాదిత్యుని అస్తిత్వాన్ని గురించి (సాచీన సాహిత్యంలో చాలా ఆధారాలున్నవి-

క్షే కి. పూ.'4వ శతాబ్దంలో అలెగ్జాండరు = భారతదేశం మీదికి వచ్చి నప్పుడు మాళవ దేశం ఒక గణ రాజ్యంగా వుండేది. వీరు మదక గణంతో పొత్తు కలిసి ఆలెగ్జాండరును ఎదిరించి జరిపీన భీకర పోరాటంలో అలెగ్జాండరు త్మీవంగా గాయపడినాడు కూడ. ఈ గాయం ఫలితంగానే అతడు తర్వాత బాబిలోనియా నగరంలో జబ్బుపడి మరణించాడని బార్మితకుల మతం. మాళవ గణం ఆ తర్వాత ఉజ్జయిని రాజధానిగా రాజ్యాధికారం చేసింది, ఇటువంటి సాహస పరా్శాకమంతో కూడిన మాళవ గణానికి రాజు వికమాదిత్యుడు.

వ. డైనాచార్యుడు మేరుతుంగ విరచిత పట్టావశలో వ్మికమాదిత్యుని శక విజయ వృత్తాంతమున్నది. నభో వావానుని తర్వాత గర్బభిలుడు ఉజ్జయినికి రాజై నాడు, గర్జభిలుడు అత్యాచారాలు చేయగా కాలాచార్యుడనే జైన సన్యాసి శకులను ఆవ్వానించి గర్హభిలుని నాశనం చేయించాడు. తర్వాత శకులు ఉజ్జయిన్ని 14 సంవత్సరాలు పరిపాలించారు. ఆ తర్వాత గర్జభిలుని కొడుకు వికమా

" దిత్యుడు శకులను జయించి ఉజ్జయినికి రాజ్టైనాడు. ఇది మహాలీరుని నిర్యాణా *+నంతరం 4/0 సంవత్సరాలకు (అంటె క్రీపూ. 57 లో) జరగిందని చెప్ప బడింది,

880 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత మరొక “కాలకాచార్య కథానక ” (గంకథాధారాన్ని బట్టి చ్లై న కాలకాచార్యుని సోదరున్ని గర్జభిలుడు ఎత్తుకొని పోయాడని దానితో కోపించి కాలకాచార్యుడు శకులను ఆహ్వానించి గర్జభిలుని వినాఃం చేయించాడని తెలుస్తున్నది. మొత్తం మీద గర్జభిలుడు స్లైనుల ఆ(గవినికి గురై ముప్పును తెచ్చుకున్నాడు. ఆతని కొడుకు వ్మికమాదిళత్యుడు శకులను జయించి ఉజ్జ్ఞయిన్ని పునరుద్ధరించాడు. సోమ దేవుని కథాసరిత్సాగరంలో వ్మికమాదిత్యుడు మహేందాదిత్యుని కొడుకని చెప్ప బడింది. వ్మికమాదిత్యుడు శివుని" గణాలల్లో ఒకడైై న మాల్యవంతుడు. సేచ్చవినా శార్థం వైదికధర్మ పునరుద్ధరణకు భూమి మీద అవతరించాడు. బౌద్ధజై నమకాల (వభావాన్ని ఆణచి హిందూధర్మస్థాపన చేసాడు. కాబట్టి ఇతన్ని గురించి కథలు గొప్పగా [పచారంలో వున్నవేమో. అట్లా హిందూమతోద్ధరణ చేసిన శకారి వ్మికమాదిత్యుని ఆస్థానంలోనే కాళిదాసు వుండివుంటాడు. థి లి గాథా స్తోతిలో వికమాదిత్యుని (హళంస వున్నది=

సంవాహణ సుహరస తోసి ఏణ దంతేణ తుహకరే లక్థమ్‌.

చలడేణ విక్కమాయిత్త చరి అం అణుసిక్టి అం అస్సా.

డీ ద్వాతింశత్పు త్తలిక, రాజావళి మొదలైన రాజస్థాన్‌లో (పచారంలో వున్న కథాకొవ్యాలల్లో ఇంకా లోకాన్ముశుతిలోను ఉజ్జయిని రాజు శకారి వ్మికమా దిత్యుని గురించి అనేక కథల్సన్నవి.

క. సోమదేవుడకీ రా సరిత్సాగరంలో మహేందాదిత్యుని కొడుకు ళకారి ఉజ్జయినిరాజు వికమాదిత్యున్ని పాటలీపుత మగధాధీశుడు వ్మిక మాదిత్యున్ని వేరువేరుగా పేర్కొన్నాడు. కాబట్టి గుప్తరాజు వ్మికమాదిత్య బిరుదాంకితుడు రెండవ చందగుస్తుడే శకారి ఉజ్జయినికాజు వ్మికమాదిత్యుడనే ఆధునికుల వాదం దీన్నిబట్టి తప్పు అని తేలుతున్నది. పురాణాలల్లో ఉజ్జయిన్ని గర్జభిలవంళ రాజులు పరిపాలించినట్టు చెప్పబడింది. గర్జభిల వంశజుడు కాబట్టే వ్మికమాదిత్యుని తండి మ హేందావత్యున్ని కొన్ని కథలు గర్థభిలుడని 'పేర్కాంటున్నవి.

పుష్యమ్మితుని నాటికి (కీ. పూ. 15) పశ్చిమోతత్తర దిశలో వున్న యవనులు బలహీనులై నారు. దాదాపు ఈ కాలంలోనే “సిర్‌-దరియా”” నదీ తీర వాసుల్లై న కకులు విజృంభించి బాక్టిియా మీదికి దాడులను చేసి యవనరాజ్యాన్ని ఛిన్నాభిన్నం చేసి భారతదేశంలోని మాళవ, గుజరాత్తు, కఠియవాడ్‌ [పాంఠాల

లొకిక వాజ్బయం $81 వరకు దాడులను జరిపారు. అట్లా విజృంభించిన ₹ కులను ఉజ్జయిని రాజు వికమాదిత్యుడు నిర్జించి పారదోలి వారి దండయాాతలను కొలది కాలం వరకైనా ఆఫ్‌కట్టి శకారాతి విరుదాన్ని ధరించి వుంటాడు. వ్మికమాదిత్యుని తర్వాత శకులు కుషాణ రాజ్యాన్ని స్థిరపరచుకొన్నారు.

ఈ విధంగా విక మాదిత్యుడనే రాజు ఉజ్జయిన్ని పరిపాలించినట్లు ఆధారాలు సాహిత్యంలో లభిస్తున్నవి. అటువంటప్పుడు (ప్రాచీన భారతీయ సంపదాయాను సారంగా కాళిదాసును అ రాజు ఆస్థానకవి అని అంగీకరించటంలో ఏమి ఆపత్తి కన్పించటంలేదు. కాళిదాసు ఉజ్జయిని రాజు వికమాదిత్యుని ఆస్టానకవియే ఆని చెప్పటానికి కొన్ని సామ్యాధారాలను చూపించవచ్చును-

1. కాళిదాసు ఉజ్ఞయిన్ని అభిమానంతో విస్తారంగా మేఘ సందేశాదుల్లో వర్ణించాడు. ఆతనికి ఉజ్జయిని పరిచయం చాలా వున్నది. కాళిదాసుకు విదర్శ్భాది మధ్య భారతదేశంతో విశేషపరిచయమున్నట్టు కన్పిస్తున్నది.

౨. వ్మికమోర్వశీయ నాటకం. పేరులో “న్మికమ” ళద్దాన్ని తన రాజు 'పేరమీదుగానే చేర్చి వుంటాడని పండితుల అభ్మిపాయం. వికమోర్వశీయంలో నాయకుడు పురూరవుడు. అప్పుడు ఆ నాటకానికి పురూరవోర్వశీయమని పేరు పెట్టవచ్చును. కాని కాళిదాసు కథతో సంబంధములేని “*వ్మికమ” పదాన్ని ఇక్కడ తెచ్చి జోడించాడంటే ఏదో విశేషముండి వుంటుంది. ఆ విశేషం తన ఆశయ దాత రాజుపేరు పెట్టాలనే ఉద్దేశం కావచ్చును.

8. కాళిదాసు వ్మికమోర్వశీయం (పథమాంకంలో “అనుక్సేకఃఖలు వ్మికమాలంకారః” అని “దిష్ట్యా మహేం(దోపకార పర్యాప్తేన వికమ మహిమ్నా వర్ధతే భవాన్‌” అని వ్మికమ శబ్దాన్ని వికమాదిత్యున్ని, మహేంద శబ్దాన్ని

మహేంద్రాదిత్యున్ని సూచిస్తూ (పయోగించాడని పండిత విమర్శకుల అభ్మిపాయం.

ఉ. కాళిదాసు చ్విత్రించిన [ప్రజాజీవనంమీద బౌద్ధ జైన మతాల (ప్రభావం కన్పించటం లేదు. అది శకుంగరాజుల కాలంలోను, ఆ తర్వాతను పునరుద్ధరింప ఐడిన హిందూ సమాజచ్మితణమే అని చెప్పాలి.

5. కాళిదాసు శైలి వాల్మీకాదులకు దగ్గరగా వున్నది. గుప్తులకాలం లాటి ముదారాషసం, డేవీ చం్యదగుప్త వంటి నొటకొల్లో శైలి సమాసయుక్తమై

882 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత లాలిత్యాన్ని కోల్పోయింది. ముదా రాక్షసాది నాటకాల్లో నాటకకళ తక్కువగాను (శవ్యకావ్య ధర్మాలు చాలా (పవేశించినవి. అంటె నాటకాల్లో (ప్రదర్శన యోగ్య మైన లక్షణాలు సన్నగిల్లుతున్నవని చెప్పవచ్చును. కాళిదాసు నాటకొలు (పదర్శన యోగ్యంగా ఉత్తమ నాటకకళతో వున్నవి. కాళిదాసు చ్మితించిన ఆశమ 1పాంతాది వర్ణ నలు గు పులనాటికన్నా శుంగుల నాటికి దగ్గరగా వున్నవి, వీటన్నిటినిజట్టి కాళిదాసు గుప్తుల కాలంవాడు కాక అంతకు చాలా ప్రాచీనుడని చెప్పవచ్చును. అటువంటప్పుడు ఐతిహ్యం (ప్రకారం కాళిదాసు క్రీపూ (పథమ శ తాబ్బంవాడని వ్మికమాదిత్యుని ఆస్టాని అని చెప్పుకోవటం సమంజసం. కాళిదాసు [కీ.పూ. 2వ శతాబ్దంలో పంగరాజులకు సమకాలికుడని ఒక వాదం ఉన్నది. ఖీటా ఆనే ప్రదేశంలో తవ్వకాలల్లో ఒక మట్టి ఫలకం రథా రూఢుడైన రాజు, సారథి, ఇద్దరు కృళకాయులైన మునులు, ఆ (పక్కనే కూర్చున్న న్ర్రీ బొమ్మలు కలది దొరికింది. ఆ రాజు దుష్యంతుడని, స్తీ శకుంతల అని, మునులు కణ్వాశ మంలోని మునులని విజ్ఞులు తలంచారు. ఆ మట్టీ ఫలకం శుంగులకాలం నాటిదని చార్మితకుల అభ్మిపాయం. దీన్ని బట్టి కాళిదాసు శుంగుల నాటివాడని స్థిరపడ్తున్నదని కొందరు సాహిత్య విమర్శకులు తలంచారు. కాళిదాసు పంగులనాటి వాడనటానికి మరొక బలమైన ఆధారమున్నది= అతడు శుంగరాజు అగ్నిమ్మి తుని నాయకునిగా చేసి మాళవికాగ్నిమ్మిత నాటకాన్ని (వాసాడు. అగ్నిమ్మితుడు ఉదయన మహారాజువఠె (పసిద్ధ వ్యక్తి కాదు. అయినా ఆతన్ని నాయకునిగా చేసి కాళిదాసు నాటకం [వాసాడంటె తప్పక ఆతడు అగ్ని మ్మితుని ఆస్థానంలో వుండే (వాసాడని అభ్మిపాయం కలుగుతున్నది. అంతేగాక అగ్నిమి తుని నాటి సూశ్మవిషయాలను కవి విడువక వున్నదున్నట్టు చెప్పాడు. ఒకవేళ మరో విధంగా తెలుసుకుని (వాస్తే ఆ ఆల్పవిషయాలను పాటిస్తూ వాసి వుండేవాడు కాదేమో. ఆ అల్బవిషయాలు కథా దృష్టితో (వధానమైనవి కాదు, కాబట్టీ వదిలివేసినా ఫరవాలేదు. అట్లా వదిలిచేయక అల్బవిషయాలను సూక్ష్మ దృష్టితో కాళిదాసు చెప్పాడంటె, ఆతడు అగ్నిమి[తునికి సమకాలికుడన్న వాదం ఐలపడుతున్నది. ఈ వాదాన్ని (ప్రతిపాదించి సమర్థించిన వారిలో డా. కున్హన్‌ రొజా ఒకడు. వారు చూపే సావ్యాధారాలు -

లౌకిక వాజ్బయం 888

1. మేఘసందేశంలో కాళిదాసు విదిశా నగరాన్ని రాజధాని నగరంగా వర్టించాడు- “తేషాం దివుప్రథిత విదిశా లక్షణాం రాజధానీమ్‌". ఆ గుర్తింపును కాళిదాసు ఉజ్జయినికి కూడ ఇయ్యలేదు. శుంగరాజు అగ్నిమ్మిళుని కాలంలోనే విదిశ విదర్శదేళానికి రాజధానిగా వుండేది, మాళవికాగ్నిమ్మిత నాటకంలో అగ్ని మ్మితుడు విదర్భకు రాజపతినిధిగా విదిశలోనే వున్నట్టు వున్నది. చార్మితకంగా ళుది సత్యమే,

2, రఘువంశంలో దిలీపుని ఆశ్వ మేధయాగం, రఘు దాని రక్షణకై పోవటం పుష్యమ్మితుని అశ్వమేధయాగం, ఆశ్వం రక్షణకు అతని మనమడు వసుమ్న్మి తుడు పోయి యవనులను జయించటాన్ని దృస్టిలో పెట్టుకొని (వాసాడని విమర్శకుల అభ్మిపాయం,. వసుమ్మి తుని యాగాశ్వ ర క్షణను కాళిదాసు మాళ వికాగ్నిమ్మి తంలో చెప్పాడు కూడా"

8. మగధపాలకుడైన పుష్యమ్మితుడు “సేనాపతి” అని తనను కాను 'పేర్కాన్నట్లు మాళవికాగ్నిమ్మి తం పంచమాంకంలో “స్వస్తి యజ్ఞశరణా త్సేనా పతిః పుష్యమ్మితో విదిశస్థం పుతమాయుష్మంత మగ్నిమ్మితం 'స్నే హాత్పరిష్వజ్యే దమను దర్శ్మయతి"”' అన్న మాటలవల్ల తెలుస్తున్నది. ఆయితే పువ్యమ్మి తుడు మౌర్యుల సేనాపతి. చివరి మౌర్యరాజు బృహ్మదథుని చంపి మగధాధీశుడైనా కూడా తనను తాను “సేనాపతి” అని పేర్కొన్నట్లు శాసనాధారం వున్నది. ఇంత సూవ్మవిషయాన్ని కొళిదాసు విడువక పేర్కొనటం ఆతని ప్రత్యక్ష పరిచయాన్ని నిరూపిస్తున్న దని ఈ విమర్శకుల వాదం.

4, అంతగా చర్మిత ప్రసిద్ధం కాని యజ్ఞసేన, మాధవసేనుల దాయాద వైరాన్ని కాళిదాసు మాళవికాగ్నిమ్మితంలో వివరించాడు. విదర్భాధిపత్యానికి వీరిద్దరు పోరాడుతుండగా అగ్నిమ్మితుడు పుష్యమ్మితునికి (పతినిధిగా పోయి రాజ్యాన్ని ఇద్దరికి పంచియిచ్చి వారి తగవును తీర్చి రాజకీయ సమస్యను పరిష్క రించాడు. ఇంకా అగ్నిమ్మితుని బావమరది సరిహద్దు రతణ కొరకు నియమింప ఐడినవాడు హూ దకులజుడని కాళిదాసు చెప్పాడు- ఈ చిన్న విషయాలనీ స కాళి దాసు చెప్పటంచేత అతడు సుపరిచితమైన సమకాలికేతివృత్తాన్నే తీసుకున్నాడన టాన్ని ఐలపరుస్తున్నాయని విమర్శకుల అభ్మిపాయం.

884 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

ర. మాళవికాగ్నిమ్మితం భరత “వాక్యంలో కాళిదాసు అగ్నిమ్మితుని రాజ్య పాలనను వర్ణించాడు. ఆట్టా నాయకుని రాజ్యపాలనను వర్ణించటం ముదారావసాది నాటకాల్లో వున్నది. కాని కాళిదాసు అగ్నిమ్మితుని పాలనను సమకాలికేతివృ త్తంగా వర్ణించాడని అందుచేత ఈ నాటకం అగ్నిమ్మితుని సమయంలోనే కాళిదాసుచేత (వాయబడి (ప్రదర్శింపబడిందని కున్తన్‌రాజా అభ్మిపాయం.

ఆగ్నిమ్మితుని వంటి అంతగా (పసిద్ధుడుకాని రాజును నాయకునిగా చేసి రాజకీయ సమస్యను నేపథ్యంగా తీసుకొని కాళిదాసు మాళవికాగ్నిమ్మిత నాటకాన్ని (వాసాడంటే ఆ వృత్తాంతం జరిగిన కాలంలోనో లేక ఆ వృత్తాంతం ఇంకా తాజాగా స్మృతిపథంలో నిలిచివున్న సమయంలోనో ఆతడు (వాసాడని నిర్ణయించవలసివుంటుంది* ఒకవేళ కాళిదాసు (క్రీ పూ. 150 [పాంతంలో అగ్ని మ్మితునికి సమకాలికుడుగా జీవించాడని దీన్నిబట్టి అంగీకరిస్తే సం్యపదాయం (ప్రకారం అతడు ఉజ్జయిని వ్మికహాదిత్యుని ఆస్టాని అనటాన్ని తోసిపుచ్చవలసి వుంటుంది. అగ్నిమి తుని తర్వాత కూడా శుంగరాజుల పాలన విదిశలో కొన సాగుతూ వచ్చింది. అగ్నిమ్మితుని తర్వాత విదిశను పాలించిన ఒక శుంగరాజు ఆస్థానంలో కొళదాసు వుండి అగ్ని మిితుడు విదర్భ రాజకీయ సమస్యను పరిష్క రించిన వృత్తాంతాన్ని ఇతివృత్తంగా తీసుకొని కాళిదాసు నాటకంగా వాసి (పదర్శింపజేసి వుంటాడని తర్వాత అతడు విికమోర్వశీయ రచన. నాటికి ఊజ్జయినిలో వ్మికమాదిత్యుని ఆశ యంలో చేరివుంటాడని అనుకున్న ట్టయితే చాలా (వళ్నలకు సమాధానాలు దొరుకుతవి. .

కాళిదాసు జన్మస్థలం

కాళిదాసు కాలనిర్ణయం ఎంత అభిప్రాయభేదంతో కూడుకొన్న దో ఆతని జన్మస్థల నిర్ణయం కూడ అంత అభ్మిపాయభేదంతో కూడుకొన్నదే. కాళిపూజ బెంగాల్‌ [వదేశంలో ఎక్కువ ' (ప్రచారంలో వుంది కాబట్టి కాశీభక్తుడై న కాళిదాసు మావాడని బెంగాలీలు వాదించారు. మర్షీదాబాదు జిల్లాలోని గడ్డాశింగార్‌లో కాళిదాసు జన్మించాడని ఏటేటా ఉత్సవాలు కూడా జరుపుతున్నారు. బెంగాల్‌లో నెలను పక్టకృష్ణపవాలుగా విభజించరు. కాళిదాసు “ఆషాఢస్య శుక్ట్రపషస్య (పథమదివసే” అని అనకుండా “అషాఢస్య [పథమ దివసే” అని అనటం ఆతడు బెంగాలీవాడని నిరూపిస్తున్నదని ఆంటారు. కాని రెండు వాదాలు

లౌకిక వాజ్బ్యయం 8805 బలంగా లేవు. కాళీపూజ ఒకప్పుడు మర్యభారతంలోను బాగా వ్యాపించివుంచేది. శివునితోపాటు శివరాణి కాళి, దుర్గ, చాముండికల పేర్లతో పూజలందుకునేది. ఇక రెండవవాదం-= “ఆషాఢస్య శక్షపక్షస్య [వథమదివ సే” అని అనలేదు కాబట్టీ కాళిదాసు బెంగాలీవాడనటం వోస్యాస్పదం. కాళిదాసు ర ఘువంగంలో వరి ధాన్యాన్ని ఒకచోట ఉపమానంగా చెప్పాడు కాబట్టి వరి విరివిగా పండే బెంగాల్‌ (పాంతంవాడని ఆంటారు. కాని ఇదికూడ బలమైన వాదంకాదు. కాళిదాసుకు బెంగాల్‌లో పుడ్తేనే వరిధాన్యంతో పరిచయం కలుగుతుందనటం హాస్యాస్పదం. కాళిదాసు ఎక్కడా వంగదేశాన్ని అభిమానంగా వర్జించలేదు.

కాళిదాసు రచనల్లో పామాలయాలు ఉన్నత స్థానాన్ని వహించినవని ఆతనికి హిమాలయాలు సుపరిచితాలని కాబట్టి ఆతడు కాశ్మీరవాసి అని లక్ష్మీధర్‌ (పతిపాడించాడు. కాళిదాసు కాశ్మీర శ్రైవసం్యపదాయానికి చెందినవాడని ఆయన అభ్మిపాయపడినాడు. కాళిదాసు కాళ్ళీరాన్ని ఎక్కడా అభిమానంతో వర్ణించ లేదు. కాళిదాసు పేరు కాశ్మీర దేశవాసుల నామంవళలె లేదు. కల్తణ, బిల్హణ, ర్ముదట, కయ్యటాదుల పేర్దు కాళ్ళీరదేశీయులవి కొని కాళిదాసనటం కాదు.

మాళవికాగ్నిమ్మితంలో విదర్భదేశాన్ని కాళిదాసు నేపథ్యంగా తీసుకొన్నా డని, మేఘసందేశంలోని యక్షుడు (పవాసం గడిపేచీటు రామగిరి ఎదర్భలోని దని, కాళిదాసు శైలి వైదర్శిఅని, అతడు విదర్భ [పాంతంవాడని కొందరు విమర్శ కులు తలంచారు. విదర్భను నేపథ్యంగా తీసుకొన్నంఠ మ్మాతాన, శైలి వైదర్శి అయినంత మ్మాతాన అతడు విదర్భవాడని నిర్ణయించశీము.

కాళిదాసు హూణరాజు మిహిరకులుని జయించిన యశోధర్మ (క్రీశ 528ొ ఆస్థానకవి అని అతడు అందుచేత దశపుర లేక విదిశనివాసి అని మహామహో పాధ్యాయ హర(వసాదళాన్త్ర, ఎస్‌. ఎమ్‌. పరాంజపేలు (ప్రతిపాదించారు. విదిశా (ప్రాంతాన్ని అతడు బాలా విస్తరంగా చిన్నచిన్న నడీ పర్వతాలను కూడ విడునక వర్ణించటమే దీనికి తార్కాణమని వారి వాదం. కాళిదాసు ఆ (ప్రాంతాన్ని సూక్ష్మంగా వరించాడంటి ఆ (ప్రాంతాన్ని బాగాతెలిసినవాడే ఆని గాని ఆ (ప్రాంతంలోనే పుట్టా డని మాతం చెప్పలేము.

౭

886 సంస్కృత సాహిత్య చరిత అలకానగరానికి యక్షుడు (ప్రేమసందేశాన్ని పంపుతూ మేఘంతో *'నీవృ తొందరలోవున్నాసరే, వంకరదారి అయినాసరే ఉజ్జయిన్ని దర్శించమని” చెపాడు. ఉజ్జయినిలో ఎ్రైన హర్మ్యాలను పౌరాంగనల కుటిలకటాఇులను చూడనివాని జీవితం నిషృలమని కాళిదాసు భావించాడు. ఉజ్జయిని పరిసర (పాంతంలోని (పకృ త్యాదులతో కూడ కాళిదాసు సుపరిచితుడు. ఉజ్జయిని పేరెత్తగానే ఆతని హృదయం మెత్తనై ఉరకలు వేసింది. ఉజ్జయినిమీది ఈ అభిమానమే అది ఆతని జన్మస్థాన మనే రహస్యాన్ని చాటుతున్నదీ. మధ్యభారతంలోని ఉజ్జయినియే కాక్‌ విదర్శ, విదిశ, మాళవ [పొంతాలల్లో ఆతని జీవితం గడిచిందని ఆవి ఆతనికి సుపరిచితాలని చెప్పవచ్చును. కోళిదాను జీవితవిశేషాలు - పాండిత్యం కాళిదాసు జీవితాన్నిగూర్చి ఆతని రచనలనుబట్టి ఏమితెలియటంలేదు, కేవలం లోకంలో [పచారంలోవున్న బఐతివ్యాలు, రచనల్లోని ఆంతస్సా్యులే ఆతని జీవిత విశేషాలను తెలుసుకోవటానికి ఆధారాలు. కాళిదాసు జీవితాన్ని చెప్పే కథలు కొన్ని [పదారంలో వున్నవి-వాటినిబట్టి కాళిదాసు మొదట ఒకమూర్జడైన గొల్లవాడని తెలుస్తున్నది. విద్యావతి అనే రాకుమారి తనను శాస్త్రవాదంలో ఓడించినవాన్నే పెండ్రాడుతానని అనగా ఆమెతో ఓడిపోయిన పండితులు ఆమె గర్వభంగం చేయ దలచి ఉపాయంతో గొల్పవాడైన కాళిదాసుకిచ్చి వివాహం చేసారు. ఆమె తర్వాత అసలు విషయం తెలుసుకొని దుఃఖించి కాళిదాసును ఇంటి నుంచి వెళ్ళగొడ్తుంది. కాళిదాసు కాళిమాతను ఆరాధించి ఆమె వర్మపసాదంతో కవితా (పతిభను సంపా దించెను. ఆందుకే ఆతనికి కాళిదాసు అని పేరు కలిగిందట! కాళిదాసు తిరిగి విద్యావతి దగ్గరికిపోయి తలుపు తట్టగా ఆమె “ఆస్తి కశ్చిత్‌ వాగ్వి శేషః” అని అడిగిందట. అప్పుడు కాళిదాసు “అ స్తి”తో ఆరంభించి కుమారసంభవాన్ని , “కళ్చిత్‌ "తో ఆరం లభించి మేఘసందేశాన్ని, “వాక్‌ "తో ఆరంభించి రఘువంశాన్ని రచించాడట' మరొక కథ ననుసరించి కాళిదాసు సింహళరాజు కుమారదాసు రచించిన “జానకీ హరణ” కావ్యాన్ని _పళంసించగా ఆది విని ఆ రాజు ఆతన్ని సింహళానికి ఆవ్వానించెనట. అక్కడ రాజు కాళిదాసులకు పరస్పర గొఢమైతి ఏర్పడిందట. కాళిదాసుకు అక్కడ ఒక దాసితో (వేశ్యతో?) సంబంధమేర్పడెను. ఆమె వల్ల కాళిదాసు మృత్యువు హాలయ్యెనట. కొన్ని ఐతిహ్యాలు ఒకొకసారి ఏదో ఒక విషయాన్ని (వసంచించ టానికి పుడ్తుంటవి. మరికొన్ని ఐతివ్యోలు వాస్తవిక సత్యం మీద ఆధారపడినవి

లౌకిక వాజ్యయం లిం కూడా వుంటవి. ఇతరాధారాలు లేకుండా ఐతివ్యోన్ని విశ్హేషించి సత్యాన్ని చెప్పటం కస్టం.

రఘువంశ. (ప్రథమ సర్గలో వశిష్టుని ఆశ్రమాన్ని, పంచమ సర్గలో వర తంతు ఆ్యళమాన్ని, అభిజ్ఞాన కాకుంతలంలో కణ్వ, మారీచుల ఆ్మళమాలను కొళిదాసు చక్కగా సహజంగా వర్షించాడు. అతడు (ప్రాచీన భారతంలోని ఏదో ఒక గురుకులంలో విద్య నభ్యసించి వుంటాడని మహామహోపాధ్యాయ వి.వి మిరాశి ఈ వర్ణనలను ఇట్టి చెప్పవచ్చునన్నాడు.

కోళిదాసు రచనలను బట్టి ఆతడు వేద [బాహ్మణ ఉపనిషత్తులను చదివిన వాడని దార్శనిక శాస్త్రాలను లోతుగా అవలోకించిన వాడని తెలుస్తున్నది. ఇంకా అతనికి అర్హకాస్త్ర, ధర్మశాస్త్ర, నీతిళాస్త్ర, కొమకాస్త్ర, ఆలంకార, నాట్యశాస్త్రాలల్లో మంచి (పవేశమున్నది. జ్యోతిష, ఆయుర్వేద, ధనుర్వేణాలను కూడ అతడు వాగా తెలిసినవాడు. ఇంకా ఆతనికి సంగీత చ్కితకళాది లలిత కళలతోను పరిచయమున్నది. కాళిదాసుకు ఇతివోస, భూగోళాదుల జ్ఞానం కూడ వున్నది. ఈ శాస్త్ర జ్ఞానమే కాక లౌకిక శ్ఞానం కలవాడు. కొళిదాసుకు [పకృతి (పేమ, చుట్టూ వున్న (ప్రదేశాలను, (పకృతి దృశ్యాలను, (పకృతిలో జరిగే మార్పులను, మానవ వ్యవహారాలను సూష్మి దృష్టితో పరిశీలించే శక్తి కూడ ఆత?)కి వున్నది తన చుట్టూ జరిగే విషయాలను అతడు ఆసక్తిశో పరిశీలించే అనురాగ హవృదయుడుగా కన్పిస్తాడు. తన పరిసరాలల్లో ఏమి జరుగుతుందో తెలుసుకోక కేవలం ఊహాలోకంలో, కాస్త్రోధారంగా విషయాన్ని చెప్పేవాడు కాదు. అందుకే ఆతడు చెప్పిన ఆర్థాంతరన్యాసాద్యలంకారాలల్లో ఎంతో లోకానుభవం, పరిశీలనా శక్తి [పకటమౌతున్నవి.

కాళిదాసు శివాభిమాని అని అతని రచనలను ఇట్టి తెలుస్తున్న ఏ. ఒకవేళ అతడు ఉజ్జయినిలోని మహాకాలుడైన శివున్ని ఆరాథంచేవాడేమో. “ఉజ్జయిన్ని ఏ సమయంలో చేరుకున్నా సరే సూర్యాస్తమయం వరకు ఆగి అప్పుడు జరిగే పూజను దర్శించు. దానితో నీకు అశేష పుణ్యం లభిస్తుం' 'దని యముడు మేఘునితో చెప్పిన దాన్ని బట్టి మవోకాల పూజ కాశదాసుకు ఎంత (పీయమో తెలుస్తున్నది- కాళిదాసు శివాభిమాని ఆయినా శ్రీరాముని, ఆతని వంశజుల చరితను రఘు వంశంగా రచింబాడు, ఆతడు కృష్ణ సంబంధ కథనేది తీసుకోలేదు. కొని ఆతడు శవ కేళశవుల విషయంలో సమదృష్టి కలవాడు.

8838 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

కాళిదాసు శైవుడు, దార్శినిక జ్ఞానం కలవాడు. ఆట్టా అని అతడు (పాపంచిక విషయాలమీద అనురాగం లేనివాడు కాదు. ఆతడు సరస హృదయుడు. అతని (పకృతి, శృంగారాది వర్ణనలు అతన్నాక, విలాసానురాగం గల పురుషునిగా నిలబెడ్తున్నవి. యతడు భార్యా విరహంతో మేఘునిద్వారా సందేశాన్ని పంపటం కాళిదాసు వంటి సరస హృదయుడే చేయగలుగుతాడు, ఆ్మశమాలను అ్యశమ జీవితాన్ని ఎంత సహజంగా చ్మితించాడో పట్టణ (పజల, రాజ మందిరాలల్లోని రాజుల జీవితాలను కూడ అతడు అంత సహజంగానే చిత్రించాడు. అతనికి పట్టణాలతో, భోగ విలాసాలతో పరిచయమున్నా పట్టణం లోని హడావుడీ జీవితం కన్న ఆఅశమ (ప్రాంతం లోని (పళాంత జీవితం మీదనే అతనికి ఆభిమానమని శాకుంతలంలోని పంచమాంకంలోని తపస్వి మాటలను బట్టి తెలుస్తున్నది.

కాళిదాసుకు పాండిత్య గర్వం కాని కవితాభిమానం కావి లేదు. ఆతడు సరళ సరస హృదయుడు, మృదు హృదయుడు. పరుషంగా. కఠినంగా మాట్లా డటం అతని [ప్రకృతిలో లేదు. అందుకే కుమారసంభవంలోని తారకాసురుని దుండగాల వర్జనను కూడ అతడు రమ్య మధురంగా వర్డించాడు. ఎవరిమీద ఆతనికి ద్వేషభావమున్నట్టు కన్పించదు. ఆశమ (ప్రాంతాలన్నా, మునులన్నా అతనికి అపార గౌరవం. ధర్మరక్షణ రొజుల ధర్మమని అతని విశ్వాసం.

కా?దాను ఆఫీరుడా?

కాళిదాసు గొల్లవాడని (ప్రచారంలో వున్నది. ఒకవేళ ఆతడు అలీర గణానికి చెందినవాడేమో! ఆభీరులు శక, పహ్హావాదుల వలెనే విదేశీయ జాతి. వారు ఫారతడేళంలో స్థిరపడింతర్వాత భారతీయతను పాటించారు. వారి గణరాజ్యం మొదట సింధునది [పొంతంలో వుండేది, తర్వాత మాళవదేశానికి దళణదిళశలో వుండేది: కాశికాకారుడు (4-1-4), మహాభావ్యకారుడు (1-2-52) ఆభీరులను కరయవనాదులను వలెనే శ్యూదులుగా పేర్కొన్నారు. ఆభీరులను కేవలం హృదులుగానే కాక మవాహాదులు లేక ఉచ ఎక్మదులు అని కూడ పేర్కొన్నారు. ఏరు వై దికమత దూరులై న $ీవిదేశేయజాతి కావటంచేత అట్టా పేర్కొనఐడటం జరిగింది. అభీరులు పపపాలన ముఖ్యంగా గొ[రెల పెంపకం (పధానవృ్రిగౌ కలవారు. కాళిదాసు అట్టాంటి ఆఖీరజాతికి చెందినవాడు కాబట్టే గొల్పవాడనే కథలు

లౌకీక వాజ్క్బయం క్రై0 (వచారంలోకి వచ్చివుంటవి. కాళిదాసు (బాహ్మణుడని ఎక్కడా ఎప్పుడూ చెప్పబడలేదు. కాళిదాసు కొంత ఈడు వచ్చింతర్వాత సంస్క్బృకాన్ని ఆభృసించి శాస్త్ర పాండిత్యాన్ని సంపాదించి కవిత్వం చెప్పివుంటాడు. కాళిదాసు నాటికి ఆభీరులు పాందూ సమాజంలో స్థిరపడిపోయారు. కాళిదాసు అందుకే శాస్త్ర పాండిత్యాన్ని కూడ సంపాదించగలిగాడు. హిందూదేశంలోని రాజులకంటె ₹క వంకాది రాజులు భారతీయతను సంపాదించుకొని సంస్కృృకాన్ని (ప్రోత్సహించారు. ఇక్కడి రాజులు [ప్రాకృత [పేమికులు కాగా శకాదిరాజులు సంస్కృత | పేమికులై. సంస్కృత రచనలను చేపట్టి సంస్కృత కవులను హోషించారు, గాతవాహనావి రాజులు [ప్రాకృత (ధేమిపలై (పాకృత్యగంథ రచనలను (ఫోత్సహించటమే కాక శాసనాలను కూడ [ప్రాకృతంలోనే వేయించారు. ఆదే ర్మదదామాది శకరాజులు శాసనాలను సంస్కృతంలో వేయించారు. సంస్కృతంలో... మొదటి శాసనం ర్ముద దాముడనే శకరాజు (క్రీ 150 (సాంతం) వేయించిందే! కాళిదాసు ఎక్కువ కాలాన్ని ఉజ్జయినిలో గడిపివుంటాడు. ఆభీరుల గణరాజ్యం మాళవ గణానికి సమీపంలోనే వుండేది. అందులో ఉజ్జయిని విద్యలకు నిలయం, కాబట్టి కాళిదాసు ఊజ్జయినికి వచ్చి అక్కడే శాస్త్రాభ్యాసాన్ని చేసివుంటాడు. ఆభీరులు చాలావరకు శివాభిమానులు. కాళిదాసు కూడ శివాభిమాని. ఆభీరజాతికి చెందిన కాళిదాసు వివాహం ఏదో విద్యావతి అయిన రాజకుమారితో అయి వుంటుంది. అంతగా చదువురాని కాళిదాసును ఆమె చులకనచేసి వుంటుంది. దానితో అతడు పట్టుదలతో సంస్కృృతభాషా సాహిత్య దర్శనాదులను ఆధ్యయనం చేసివుంటాడు, ఆతనికి విదర్భ, ఉజ్జయిని రాజ్యాలతో మంచి ఘనిష్ట సంబంధం ఏర్పడింది. ఆందుకే అగ్నిమ్మితుని కథను తీసుకొని ఒక నాటకాన్ని తర్వాత “వికమ' పేరుతో ఉజ్జయిని రాజు విికమాదిత్కుని కీర్తిస్తు వ్మికమోర్వశీయ నాటకాన్ని (వాసి వుంటాడు. కాళదాను నాటకొలు

కాళిదాసు పేర ముడు నాటకాలు కన్పిస్తున్నవి-మాళవికాగ్నిమి_ తం, వ్మికమోర్వశీయం, అభిజ్ఞాన కొకుంళలం, అంతరంగ సాశ్యాలను ఒట్టి రచనా కౌళలాన్ని ఒట్టి వీటి రచనా [కమం ఇదే అని చెప్పవచ్చును. భాస సౌమిల్ర కప పుతాది (వసిద్ధకవుల రచనలుండగొ వర్తిమానకవి చేసిన రచన ఎట్లో ఆదరింప జడుతుందనే జంకు మాళ వికాగ్నిమ్మితం (ప్రస్త్రావనలోని మాటలనుబట్టి తెలుస్తున్న డి.

లిం0 సంస్కృత సాహిత్య చరిత ఈ జంకు వ్మికమోర్వశీయ రచననాటికి లేదు. పూర్వకవుల రసవంతమైన నాటకాలెన్ని వున్నా కౌశిదాసు రచించిన “నవీన్‌ నాటకాన్ని పేశ్షకులాదరిస్తారనే ఆత్మవిశ్వాసం వి్మికమోర్వ్యశీయ రచన నాటికి కాళిదాసుకు కలిగింది. తర్వాత రసభావవిశేషాలు తెలిసిన పండితులు గల వ్మికమాదిత్యుని నిండుసభలో నాట కాన్ని (వదర్శించే సంపూర్ణ ఆత్మవిశ్వాసం కొళిదాసుకు కాకుంతలం నాటికి కలిగింది, మాళవికాగ్నిమి[తం €

ఈ నాటకంలో 5 అంకాలున్నవి. దీనిలో నాయకుడు కంగవంశరాజు అగ్నిమ్మిళుతు. అతని భార్య ధారిణి. రాజు మాళవిక చ్మితపటాన్ని చూసి మోహితుడొతాడు. అట్టా ఆగ్నిమ్మితుని ఆకర్షించిన నాట్యపతిభగల సుందరి ఎవరో కాళిదాసు ముండే (సేక్షకులకు తెలియనియ్యకుండ చివరివరకు గోప్యంగా పెట్టి కుళూహలాన్ని నిలిపాడు. మాళవిక మాళవ రాజు మాధవసేనుని చెల్లెలు. మాధవ సేనుడు మాళవికను ఆగ్నిమ్మితునికిచ్చి వివాహం చేయాలని ఆమెను తీసుకొని బయలుదేరుతాడు, మార్గమధ్యంలో అతని దాయాది యజ్ఞసేనుడు ఆతన్ని ఎదిరిస్తాడు. మాధవసేనుడు బంధింపబడ్తాడు. మాళవిక తప్పించుకొని పోయి అగ్నిమి[తుని సెనికులకు దొరుకుతుండి. వారామెను ఆగ్నిమ్మితుని రాణి ధారిణిక్రి అప్పగిస్తారు. అంతఃపురంలో అగ్నిమ్మితుడు మాళవికను చూసి | పేమిస్తాడు. విదూషకుని ఉపాయంతో మాళవిక ఆగ్నిమ్మితులు కలుసుకొంటారు. మాళవిక అగ్నిమ్మితుని కంటబడకుండ ధారిణి దాచేస్తుంది. మాధవసేనుని పరి వారం ఆగ్నిమ్మి తుని దగ్గరికి వస్తారు. వారు మాళవికను గుర్తించి ఆమెను గురించి చెప్తారు. అప్పుడు ధారిణి మాళవికాగ్నిమ్మితుల వివావాని కంగీకరిస్తుంది.

ఈ నాటకంలోని ప్మాతలు, సంఘటనలు బారి తకమైనవే అయినా కథా సంవిధాన కల్పన కాళిదాసుదే. కాని ఇటువంటి కథ ఒకటి కథాసరిక్సాగరంలో కన్పిస్తున్నది, దానిలో నాయకుడు ఉదయనుడు. రాణి వాసవద త్త. ఉదయనుడు పేమించిన స్రీ బంధుమతి. జాసవద త్త సోదరుడు బంధుమతిని ఆమెకు బపహూక్‌ రిస్తాడు. ఉఊదయనుడు బంధుమతిని | కేమించాడని తెలిసి వాసవదత్త అసూయ చెందుళుంది. చివరకు సాంకృక్యాయనుని సలహామీద బంధుమతిని ఉదయనుని కిచ్చి వివాహం చేస్తుంది. ఒకవేళ కథా సరిత్సాగరకారుడే కాళిదాసు కథ్యాకమా న్ని

లౌకిక వాజ్క్మయం | దొంగిలించాడేమో చెప్పలేము. కాని ఇటువంటి రాజుల అంతఃపుర (పేనులు సామా న్యమై వుంటాయేమో కూడ. ఈ నాటకం శాకుంతీలంవలె గంభీరమైన ఇతివృత్తం కలది కాదు. (పేమ, వహీస్యవృత్తాంతొలతో కథ తేలికగా సాగింది. నేపథ్యంగా రాజకీయ సమస్యను తీసుకొన్నా దానికి ఎక్కువ (ప్రాధాన్యమియ్యబడలేదు. ఐదు ఆంకాలల్లోని మొదటి రెండు ఆంకాలల్లో అగ్నిమి[ తుడు మాళవిక చ్మితపటాన్ని చూచి (ప్రేమించటం, ఇది తెలిసి రాణి మాళవికను రాజు దృన్షీ నుంచి తప్పిం చటం, విదూషకుడు నాట్కాబార్యులకు వివాదం పుట్టించి నాట్మపరీక్షను ఏర్పాటు చేసి దానికి రాజును ఆవ్వోనించి అక్కడ రాజుకు మాళవికను చూపించటం ఇంత కథ మ్మాతమే చెప్పబడింది. కాళిదాసు నృత్య, సంగీత, చిత కళల [పస క్తులతో నాటకొన్ని లలితంగా నడిపాడు. ఇతివృత్తం జేలికగా వుండటం చేత ఈ నాటకం కాళిదాసు కృతి కాదని విల్సన్‌ అభ్మిపాయపడినాడు, కొని కాళిదాసుది ఇది మొదటి నాటకం. కాబట్టి అతడు దీన్ని తన కళ్శాపియతను (పదర్శిస్తు మధుర సరస పహృదయాని కనుగుణంగా (వాసాడు. శాకుంతలమేమో అతని పరి పక్వబుద్ధిని [పకటించే రచన. శైలి, నాటక నిర్వహణాదులు ఇది కాళిదాసు రచన అనే చెప్తున్నవి.

మాళవికాగ్నిమ్మిత నాటకంలో విదూషకుని ప్యాతకు (పాధాన్యమున్నది. అతడు నాయకుని ఆంతరంగ మితుడు. విదూషకుడు చీనిలో కేవలం వీస్య ప్మాత కాదు. అతని తీక్షణ బుద్ధివిశేషం చేత అగ్నిమి తునికి మాళవికను చూప గలిగినవాడు. నాట్యాచార్యుల నాట్య పరీక్షను పెట్టించిన తీరు విరూషకుని కార్య నిర్వహణ దకతకు తార్కాణం, ధారిణి మాళవికను బంధించగా విదూషకుడు పాము కరచినట్టుగా నటించి ధారిణి నాగము[దికను సంపాదించి మాళవికను విడిపిస్తాడు.. విదూషకుని బుద్ధికుళలతతోనే నాటకమంతా - నడుస్తుంది. శాకుంతలంలోని విదూషకునివలె ఈ విదూషకుతు మట్టిబ్ముర కలవాడు, పిరికి వాడు కాదు. వికమోర్వశీయంలోని విదూవకునివలె కేవలం రాజుకు [పియనఖుడు కాదు. తన బుద్ధికుళలతతో నాయకున్ని ఆతని (పియరాలితో కలిపిన కార్య నిపుణుడు. .

మాళవికాగ్ని మ్మితం ఇంగ్రీషు, జర్మన్‌ మొదలైన యూపిరోయన్‌ భాషల్లోకి అనువదింపబడింది. ఈ నాటకం షేక్స్పియర్‌ 'కామెడీ' నాఓకాలను తలపిస్తున్నదని సింటర్‌నిబ్భ్‌ అన్నాడు. ఈ నాఓక కథావిధానాన్ని తర్వాత నాల్లకకారు లెందరో

లి02 నంస్క్యత సాహిత్య చరిత అనుసరించి “నాటిక” అనే ఉపరూపకాలను రచించారు. మాళవికాగ్ని మ్మితంలో 5 అంకాలు వున్నవి. అంతేగాని లేకపోతే నాటిక (వ్మకియకు కావలసిన లక్షణా లన్నీ దీనిలో ఉన్నవి. దీనిలోని మొదట రెండు అంకాలను కలిపి ఒక ఆంకంగా బేయవచ్చును. అసలు అవి ఒక్క. అంకంగా శన్చిస్తున్నవి. అటువంటప్పుడు ఇది నాలుగు అంకాలు గల “నాటిక' అనే చెప్పవచ్చును. విక మోర్వశీయం

ఈ నాటకంలో ళ్‌ అంకాలన్నవి. ఇది ఉపరూపక భేదమైన [తోటకం, నాయకుడు పురూరవుడు, నాయిక అప్సరస ఊర్వశి. పురూరవుని వ్మికమం చేత ఊర్వశి పొందబడింది కాబట్టీ ఈ నాటకానికి కవి వి కమోర్వశీయమని పేరు పెట్టాడు, ఊర్వశీ పురూరవుల వృత్తాంతం బుగ్వేద (10 మండలం 95 సూక్తం) (పసిద్ధ మైంది. ఈ కథేశ తవథ బాహ్మణంలోను చెప్పబడింది. తర్వాత విష్ణమత్స్యభాగవత పురాణాలల్లోను కన్పిస్తున్నది. ఆ కథను ఆధారంగా తీసుకొని కాళిదాసు ఈ నాట కాన్ని (వాసాడు, కాళిదాసు మత్స్యపురాణ కథ్మాకమాన్ని అనుసరించాడని విల్సన్‌ గుర్తించాడు.

అప్పరస ఊర్వశిని శేశి అనేరాతసుడు ఎత్తుకొని పోతుండగా (పతిష్టానాధి పతి పురూరవుడు ఆమెను రక్షిస్తాడు. ఊర్వశీ పురూరవులు పరస్పరం [పేమ పాశబద్ధులవుతారు. ఊర్వశి స్వర్గం నుంచి వచ్చి ఒక ఆకు మీద [మేమ సందే శాన్ని (వాసిపడేస్తుంది. విదూషకుని అజ్యాగ_త్తవల్ప ఆ (పేమఠేఖ రాణి బౌశీనరి చేతిలో పడ్తుంది. అది చదివి ఆమెకు కోపం వస్తుంది. పురూరవుడు . అనునయ వినయాలతో ఆమెను ఊరగిస్తాడు. ఇందసభలో ఊర్వశి అఖి నయంచేస్తు అన్యమనస్కురాలై “పురుషోత్తమ” అనటానికి బదులు “పురూరవ” అని అంటుంది. ఆ దోషానికి భరతముని కోపించి ఆమెను భూలోకం పొమ్మని శపిసాడు. (వియుని చేరుకొని ప్యుతవతి అయ్యేంతవరకు వుండమని ఇర్మదుని కోరిక్ట మీద అతడు శాపాన్ని మారుస్తాడు. తత్ఫలితంగా ఊర్వశి పురూర వుని చేరుకుంటుంది. ఒకనాడు (పణయకోపంతో ఊర్వశి నిషేధింపబడిన వనంలో (పవేశించి లతగా మారుతుంది. పురూరవుడు ఆమె కొరకు అన్వే షిస్తు వనంలో (పవేశించి మణితో లతను తాకగా ఆమె తిరిగి ఊర్వళిగా మారుతుంది. ఊర్వశిని వివాహమాడి పురూరవుడు రాజధానికి వస్తాడు. వారికి ఆయువనే కుమారుడు జన్మిస్తాడు. శాపం (వకారం ఊర్వశి భర్త ఎవియోగంపొంధి

లౌకిక వాజ్బ్యయం 899 కుమారున్ని చ్యవనమవార్షి దగ్గర వదిలి స్వర్గలోకం పోతుంది. ఊర్వశి విర హంతో దుఃభితుడై న పురూరవుని దగ్గరికి నారద మహర్షివచ్చి దేవదానవ యుద్ధం జరుగబోతుందని దానిలో పురూరవుడు ఇందునికి సవాయంచేస్తే ఊర్వశి పురూర వునికి శాశ్వతంగా లభిస్తుందని చెప్తాడు. ఈ సంతోష వార్తతో నాటకం ముగు స్తుంది. పురాణాలల్లోని మేవవృత్తాంతాన్ని కాళిదాసు. తీసుకోక తన అద్భుతకల్పన లతో దీన్ని “నవీన” నాటకంగా తీర్చిదిద్దాడు. శాకుంతల మంత గంభీరంగా లేకున్నా ఈ నాటకం నాటకకళ దృష్టితో రమ్యంగా వున్నది. శ్రెలి (పసాదాత్మ కంగా వున్నది. వియోగ శృంగారాన్ని కాళిదాసు మర్మస్పర్శిగా చితించాడు. వియోగశ్ళంగారవర్డన కోమల భావయుక్తంగా వున్నది. చతుర్ధ్థాంకమంఠతా ఈ విరహవృత్తాంతమే వున్నది. కొంతవరకు ఇది సుదీర్ద ంగొ వున్నదనాలి. కాని ఈ దీర్చవిరహవర్దనే ఊర్వశీ పురూరవుల పరస్పర గాఢ్యపేమును పకటించి కథకు పోషకంగా వున్నది. దీన్ని తర్వాత కవులెందరో అనుకరించారు. ఈ నాటకంలో ప్మాతలు తక్కువ. ఉన్నంతవరకు పాతల చ్మితణను కవి చక్కగా చేసాడు. (తోటకలక్షణానుగుణంగా దీనిలో నాయికానాయకులు దివ్యాదివ్యులు. పురూరవున్ని ధీరోదాత్తనాయకునిగా కవి చ్మితించాడు. ఊర్వ? అప్సరస. అలౌకిక సౌండర్యవతి. సుగుణాలరాళి. వీరిద్దరి ఉత్కటమైన పరస్పర ]పేమే ఈ నాటకంలోని [పధానేతి వృత్తం. పురూరపుడు తన పరా(కమంతో ఊర్వశిని రక్షించి పొందటన్తేకాక చిన రకు తన పర్మాకమంచేత ఇందునికి తోడ్పడి పురూరవుడు ఊర్వశిని కాళ్యతంగా గెలుచుకుంటాడు. కాబట్టి ఈ నాటకానికి వ్మికమోర $శీయమన్న "పీరు సార్థకమైంది. (తోటకమనే ఉపరూపకభేదంలో ర్‌ గాని 6 గాని ? గాని ఆంకాలుండ వచ్చును. మానవీయ, దివ్య సంఘటనలతో కూడి వుండాలి. [పతి అంకంలో విదూషకుడు కన్పించాలి. వ్మికమోర్వశీయంలో (పతి అంకంలో విదూషకుడు లేకపోవటంచేత దీన్ని (తోటకంగా గుర్తించే అవసరం లేదని వరదాచారి అభి (ప్రాయం. ఉత్తర భారత పతులు కొ న్నిటిల్లో ఇది (తోటకంగా చెప్పబడింది. చాలా (పతులల్లో ఇది నాటకంగా కూడ పేర్కొనబడింది. కాని నాయికానాయకులు దివ్యాదివ్యులు కాబట్టి దేవలోక సంబంధ సంఘటనలు చెస్పబడటంచేత దీన్ని (తోటకమనే ఉపరూపక భేదంగా గుర్తించటానికి వీలు కలుగుతున్నది.

094 సంస్కృత సాహిత్య చరిత

ఈ నాటకం లాటిన్‌, ఇంగ్లీషు, జర్మన్‌, (ఫెంచ్‌, స్వీడిష్‌, ఇంటాలియన్‌, జెక్‌, స్పానిష్‌ మొదలైన యూరోపియన్‌ భాషల్లోకి అనువదింపబడింది. ఈ నాటకం మ్యూనిచ్‌ పట్టణంలో ఓపెరా రూపంలో కూడ (పదర్శింపబడిందని హిల్చెబాంట్‌ తెలిపాడు,

అభిజ్ఞాన కాకుంతలం

కాళిదాసు నాటకాలల్లో [పౌఢమైంది, అతనికి [వ్మప్రంచభ్యాతిని తెచ్చి పెట్టింది ఈ నాటకం, “*క్రావ్యేషు నాటకం రమ్యం త్యతరమ్యా శకుంతలా” అని (పాచీన భారతీయులు దీన్ని (పళంసించి వున్నారు.

శాకుంతల నాటకంలో 7 అంకాలున్నవి. నాయకుడు వాస్తినాపుర రాజు దుష్యంతుడు వేటాడుతూ, వేటాడుతూ పోయి కణ్వాశమాన్ని చేరుకొంటాడు. అక్కడ సఖులతో కూడి వృక్షసేచనం చేసే. శకుంతలను చూసి ( పేమిస్తాడు. ఆమెను గాఎధర్వ వివాహం చేసుకుంటాడు. అతడు తిరిగి రాజధానికి పోతు శకుంతలను సగారవంగొా పిలిపించుకుంటానని చెప్పి ఒక వుంగరాన్ని అభి జ్టానంగా ఇస్తాడు. శకుంతల దుష్యంతుని ధ్యానంలోవుండి నీ మానికి వచ్చిన దుర్వాసుని సత్క రించదు. శకుంతల ఎవరి ధ్యానంలో వుండి తనను నిర్ణ శం చేసిందో వారు ఆమెను మరచి సోతారు ఆని దుర్వాసుడు శపిస్తాడు. తర్వాత శాంతించి అభిజ్ఞాన దర్శనంతో వారికి శకుంతల గుర్తుకు రాగలదని అంటాడు శకుంతల గర్భం ధరిస్తుంది. శకుంతలను గురించి కణ్వుడు దివ్యదృష్టితో తెలుసు కొని ఆమెకు అత్తవారింటికి పంపిస్తాడు. ఇద్దరు ముని కుమారులు, గౌతమి అనే తపస్విని ఆమెతో వుంటారు. తోవలో శదీతీర్ధంలో శకుంతల వుంగరం పడిపో తుంది. దుష్యంతుడు శాపవళంచేత మరచిపోయి శకుంతలను భార్యగా అంగీక రించడు. భర్తచేత నిరాకరింపబడిన శకుంతలను తల్లి మేనక తీసుకపోయి మారీ చుని ఆ్యశమంలో వుంచుతుంది. అక్కడ ఆమెకు భరతుడు జన్మిస్తాడు. శకుంతల పార వేసుకున్న వుంగరం దొరుకుతుంది. దాన్ని చూచిన తర్వాత దుష్యంతునికి శకుంతల గుర్షొస్తుంది. అప్పుడు అతడు పళ్చాత్రాపదగ్గుడౌతాడు. ఒకసారి దుష్యంతుడు ఇంగదునికి రాక్షస సంహారంలో తోడ డీ తిరిగి వస్తుంటాడు, ఇం[దుని ఆదేశానుసారం సారథి ర థాన్ని మారీచ్నాశ మానికి తీసుక పోతాడు. అక్కడ దువ్యంతునికి ప్యుతునితో, భార్యతో సమాగమం జరుగుళుంది.. దానితో కథ సుఖాంతమవుతుంది,

లౌకిక వాజ్క్బయం లింక్‌ కాకుంతల కథకు మూలం

శకుంతల కథ మహాభారతంలోను పద్మపురాణంలో కన్పిస్తున్నది కాళి దాసు శకుంతల కథను పద్మపురాణం నుంచి తీసుకున్నాడని కొందరు విమ్శకులు తలంచారు. పద్మపురాజకథకు కాళిదాసు నాటకకథకును చాల దగ్గర పోలిక లున్నవి. ఈ సామ్యాన్ని బట్టి చాలామంది విమర్శకులు కాళిదాసు శకుంతల కథనే పద్మపురాణకారుడు తీసుకొన్నాడని అభ్మీపాయపడినారు. పద్మపురాణకారుని కవిత్వం కొన్నిచోట్ల కాళిదాసు సరసమైన కవిత్వాన్ని పోలివున్నది. నాటకానికి అనుకూలఎగా కాళిదాసు శకుంతలకు సఖులను సృష్టించాడు. అటువంటి నాటక పాాఠతలు కూడ పురాణంలో కన్పిస్తున్న వి. దాన్నిబట్టి కాళిదాసు కథనే పురాణ కారుకు తీసుకొన్నాడనటం సమంజసం. జాతకకథల్లో కట్టహరిజాతకకథ శకుంత లోపాఖ్యాన్ని పోలివున్నది. కాశినేలి (బహ్మదళత్తుడు వేటకనా పోయి. మధురంగా పాడుతున్న సుందరిని చూసి (పేమిస్తాడు. ఆమెతో కలిసివుండి ఆమె దగ్గర సెలవు తీసుకొనేటప్పుడు రాజు తన వుంగరాన్నిచ్చి ప్ముతుడు కలిగినట్టయితే దాన్ని గుర్తుగా రాజధానికి పంపమంటాడు. కొంత కాలానికి ఆమెకు కొడుకు పుడ్తాడు. ఆమె కొడుకును తీసుకొనిపోయి. రాజుకు చూపిస్తుంది. ఉంగరాన్ని గుర్తుగా ఇస్తుంది. రాజు గుర్తించికూడ వాడు తన కొడుకు కాదని నిరాకరిస్తాడు అప్పుడామె “నా కుమారున్ని గాలిలోకి ఎగుర వేస్తాను. నేను సత్యవంతురాలినై తే వాడు గాలిలో వుండిపోతొడు, లేకపోతే కిందపడ్తాడ "ని ఎగురువేస్తుంది. కుమారుడు గాలిలో వుండ్‌పోఠాడు. అప్పుడు (ఐవ్మాదత్తుడు కుమారున్ని అంగీకరిస్తాడు. ఈ కథ అంగుశీయక వృత్తాంతాన్ని కాళిదాసు [గహించాడని కొందరు తలంబారు. కాని ఎన్నో (పసిద్ధ కథల రూపాంతరాలు జాతకకథల్లో కన్పిస్తున్నవి. ఇది కొళిదాసుకు పూర్వురచన అని తేల్చి చెప్పలేము. ఈ కథలో వుంగరం కాకుంత లంలోలాగ అభిజ్ఞానంగా ఉపయోగపడటం లేదు. అటువంటప్పుడు కాళిదాసు దాన్ని అనుకరించాడనటలలో అర్థం కూడ లేదు.

కాళిదాసు మహాభారత కథనే తీసుకొన్నాడని చాలా మంది విమర్శకుల అభ్మిపాయం, మహిభారతొంతర్గత శకుంతల కథకు కాళిదాసు రమ్యమైన కల్పన లను జోడించి నాటకాన్ని [వాసాడు. ఈ కల్పనలు నాటక ధర్మాల కనుగుణంగా వుంఢటమేకాక ప్మాతల చరిత్రకు, కథా సంవిధానానికి, ఇతివృ త్త గాంలీర్యానికి,

896 సంస్కృత సాహిత్య చరిత రసపోషణకు తోడ్చడినవి. ఒక మహత్తర సందేశాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొనే కాళిదాసు ఈ కల్పనలను చేసాడు. కాళిదాసు చేతిలో శకుంతల ఒక ఉదాత్త వ్య _క్రిత్యాన్ని ధరించి సీత పక్కన స్థానాన్ని సంపాదించుకొన్న ది. మహాభారత శకుంతల (పౌఢ, నిర్భీక, శాస్త్రజ్ఞానం, వాక్సాతుర్యంకలదిగా కన్పిస్తుంది. కాళిదాసు శకుంతల ముగ్ధ, లజ్జాశీలి. అదే విధంగా మహాభారత దుష్యంతుడు లంపటుడు, స్వార్టి గా కన్పిస్తాడు. కాళిదాసు దుష్యంతుడు ధీరోదాత్త నాయకుడు, పరాకమశాలి, గంభీరుడు, త్యాగి, క_ర్తన్యపరాయణుడు, న్యాయ్మపీతి గలవాడు, ఉదారుడు, పాపభీరువు, (పేమికుడు, శాపానికి గురియై శకుంతలను మరచిపోయి తర్వాత పళ్చాత్తాపదద్ధుడైన దువ్యంతు డంటె పాఠకులకు సానుభూతి కలుతుంది. తన (ప్రమేయం లేకుండా విధి చేతిలో అతడు కీలుబొమ్మ అయినాడు, విధి వ్మక్రించటం చేతనే శకుంతలా దుష్యంతులకు వియోగం కలిగినట్లు కాళిదాసు చితించాడు. దుర్వాసుని శాపం, శకుంతల వుంగరం తీర్థజలాలల్లో పడిపోవటం ఈ రెండు ఈ నాటకంలో విధివిలాసానికి (వఠీకలు, మహిభారతంలో 800 క్లోకాలల్లో వున్న ఉఊపాఖ్యానాన్ని తీసుకొని కాళిదాసు ఒక అపూర్వమైన నాటకాన్ని రచించాడు. కొళదాసు తర్వాత ఎందరో కవులు (ప్రాచీన కావ్యపురాణాల నుంచి వైచ్చితిలేని కథలను తీసుకొని స్వకల్ప నలను చేర్చి కావ్యనాటకొాలను సృష్టించారు. ఇటువంటి మ్మిశిత కావ్య సృష్టిని అభినవగుప్తాదులు రసపోషణ దృష్టితో ఆంగికారయోగ్యమైందని లవణం చేసారు. వాల్మీకి రామాయణ సృష్టి కావ్య (సపంచంలో ఎంత గొప్పదో నాటక్మపపంచంలో కాళిదాసు కాకుంతల సృష్టి అంత గొప్పదని చెప్పాలి.

వాల్మీకి రామాయణకథా (ప్రభావం కొశిదాసు ళాకుంతలసాటకం మీద చాల వున్నదనిపిస్తుంది. వాల్మీకి ఆదర్శ న్ర్రీపురుషులను, భార్యాభర్తలను సీకా రాముల ప్మాళల్లో చితించాడు. తద్ద్వారా స్తీ పురుషుల ఆదర్శచరితను [పజల ముందుంచాడు. కాళిదాసు మహాభారతంలో ఆంతగా ఉదాత్తతలేని కథను తీసుకొని నాటకంగా [వాసాడు. శకుంతలా దువ్యంతుల ప్య్మాతల్లో ఒక అఆదర్శజీవితాన్ని చితించాడు. భర్తచేత వదిలివేయబడిన శకుంతల మౌనంగా కష్టాలను భరించటం, అమె చూపిన క్షమ, కౌదార్యాలు, సుగుణశీలత ఈనాటి సామాజికునికి ఒకొకసారి రచించకపోవచ్చునేమోకాని కాళిదాసు సమకాలిక సమాజానికి అనుగుణంగా ఒక సబ్బీలవతి శకుంతల జీవితాన్ని ఆదర్శవంతంగా చ్చితించాడు. కాళిదాసు శకుంతల చితజలో (వేరణ వాల్మీకి సీత పాత నుంచే లభించి వుంటుంది,

లౌకిక వాజఖ్బ్యయం 897 కాళిదాసుకు వాల్మీకి ఆదర్శకవి. రామాయణ నాయకుడై న రాముని వంశం ఇత్వాకు వంశం. ఆ వంశరాజుల చరితను ఆతడు రఘువంశంగా రచించాడు. అంతేగాక వాల్మీకి ప్యాతలను;, సన్నివేశ విశేషాలను, కోమల భావాలను కూడా కాళిదాసు ఆదర్శంగా తీసుకొన్నాడు. గర్భవతి అయిన శంకుతలను బుష్మాళమానికి పంపి ఆక్కడ ప్ముతలాభం జరిగిన తర్వాత పళ్చాత్తాపళప్తుడైన భర్తతో సమాగమాన్ని కలిగించాడు. ఇదంతా ఉత్తర రామాయణంలోని సీతారాముల వృత్తాంఠాన్ని పోలివున్నది. మూలంలో లేని ఈ కల్పనవల్ల శకుంతలకు [ప్రాచీన మహనీయలై న స్రీ పంక్తిలో స్థానం లభించింది. చివరకు దుష్యంతున్ని కూడ కాళిదాసు విధి వంచితుడైన ఆదర్శవ్య క్తిగానే చ్మితించాడు. మొదట శకుంతలను విధివశంచేత మరచిపోయి, తనముందు నిల్చిన ఆమెను గుర్తించక స్వికరించక పోవటం, తర్వాత వుంగరాన్ని చూసి శకుంతల స్మరణకు వచ్చి దుఃభించట- ఇవన్నీ అతన్ని ఒక విషాదాంత (2866) నాటక నాయకునిగా నిలబెడ్తున్నవి. చ్మకవర్తి, పరా[కమళాలి దుష్యంతుడు విధిచేత వంచితుడ్తై సామాన్య వ్య క్తివలె సానుభూతికి పాతుడైనాడు. ఈ రెండు ప్యాతలను చ్మితించటంలో కాళిదాసు అద్భుతమైన అపూర్వమెన (పతిభను చూపాడు.

శాకుంతల నాటకం అనేక భారతీయ భాషల్లోకి అనువదింపబడటమే కాక అనేక (పాశ్చాత్య భాషల్లోకి అనువదింపబడి గౌరవాదరాలను సంపాదించింది. ఈ నాటకానికి అనేక ఇంగ్రీషు అనువాదాలున్నవి. |కీ.శ. 1709 లో విలియం జోన్స్‌ దీన్ని ఇంగ్లీషులోకి మొదట అనువదించాడు. ఈ ఇంగ్రీషు అనువాదాన్ని జార్డ్‌ ఫౌర్సటర్‌ (క్రీ.శ. 17901 లో జర్మన్‌ భాషలోకి ఆనువదించాడు. ఈ జర్మన్‌ అను వాదం గొయిథె, షిల్లర్‌ మొదలై న జర్మన్‌ సాహితీవేత్తలను మిక్కిలి ఆకర్షించింది, గొయిథె ఈ నాటకాన్ని ఆర్క్‌_మెడెస్‌ కొత్త సూ తాలను కనుక్కొని సంతోషంచి నంతగా సంతోషించి ఆనందం పట్టలేక గంతులు వేసాడట. ఈ నాటకారంభాన్ని అనుకరిస్తు తన “88 1149069” లో ఆరంభ దృళ్యాన్ని రచించాడు. ఈ నాటకాన్ని (హాంసిస్తు ఒక చక్క-టి జర్మన్‌ గీతాన్ని కూడ [వాసాడు. యూరోపి యన్లకు పరిచయమై వారిని ఆకక్షించుకొన్న భారతీయ రచనల్లో శకుంతల నాటకం (ప్రముఖమైంది. ఇది ఇంగ్లీషు, జర్మన్‌ భాషల్లోనే కాక (వెంచ్‌, ఇటాలియన్‌, రమ్యన్‌ మొదలై న భాషల్లోకి కూడా అనువదింపబడింది. (గీకు (ప్రాచీన నాటకాలతో మరియు షేక్స్పియర్‌ నాటకాలతో మ్మాతమే పరిచయమున్న యూరోపియన్‌

898 సంస్కృృత సాహిత్య చరశ్ర సాహితీవేత్తలలో శాకుంతల నాటకం ఒక కొత్త గాలివలె వీచి ఒక సంచలనాన్ని సృష్టించింది. పేరుమోసిన సాహితీవేత్తలు (క్రిశ. 19 వ క॥లోని జర్మనీలో శాకుంతల నాటకాన్ని గురించి తమ గోష్టుల్లో [వసంగించుకోవటం తరచుగా కన్పించేది. “శకుంతలకన్న మించిన కవితాగానం ప్రాచీన (గీకు సాహిత్యంలోగాని మరెచ్చటాగాని కనిపించ "దని షిల్పర్‌ అనే తత్త్వవేత్త హృంబోల్ట్‌ పండితునికి (వాసాడు. ఈ నాటకం ఇంగ్లండు, జర్మనీ దేశాల్లో చాలాసార్లు రంగ స్థలం మీద దిగ్విజయంగా (పదర్శింపబడింది. రవీం[దనాథ ఠాగూర్‌ తన “| పాచీన సాహిత్య”మనే పుస్తకంలో కాళిదాసు శాకుంతలానికి 'షేక్సియర్‌ “ టెంపెన్ట్‌ నాట కానికి ఎన్నో పోలికలున్నవని గమనించాడు. శాకుంతలంలోని నాయిక శకుంత లకు, టెంపెస్టులోని నాయిక మిరాండాకు గుణశీలంలో చాల దగ్గర సామ్యం కన్పిస్తుందని టాగోర్‌ అన్నాడు.

అభిజ్ఞాన కొాకుంతలం భిఖిత [పళులు భారతదేశమంతటా ఎన్నో దొరికి నవి, వీటన్నిటిని ముఖ్యంగా మూడు రకాలుగా విభజించవచ్చును. బెంగాల్‌, కాశ్మీరి, దక్షిణభారత (పతులు, ఈ (వతులు చాల పాఠ భేదాలు కలిగివున్నవి. ఏ (పతి కాళిదాసు రచనకు దగ్గరగా వున్నదో, ఏది కాళిదాసు కవిత్వమో, ఏది కాదో నిర్ణయించి చెప్పటం ఇప్పుడు కష్టం. కాళిదాసు మూలకచనకు ఎన్నో చేర్పులు జరిగినవని మాతం ఈ పాఠ భేదాలవల్ల తెలుస్తున్నది.

కాళిదాసు నాటక కళ

సంస్కృత సాహిత్యంలో థాసుని నాటకాల తర్వాత కాళిదాసు నాటకాలే లభిస్తున్నవి. భాసునిలో నాటక ధర్మాలు కొన్ని భరతముని [పోక్తమైన నాటక ధర్మాలకు విరుద్ధంగా వున్నవి. కాని కాళిదాసు నాటికి భరతముని నాట్యళాస్త్రం బాగా (పచారం పొందింది. వికమోర్వశీయం నాటకంలో కాళిదాసు భరతమనిని ఒక ప్మాతగా కూడ (ప్రవేశపెట్టాడు. కాళిదాసు నాటికి భారతీయ నాటకకళ సంపూర్ణ వికాసాన్ని చెందింది. ఆటువంటి వికసిత నాటకకళను కాళిదాసు నాటకా లల్లో చూడవచ్చును. కాళిదాసు త వ్య కొవ్యర చనలో ఎంత మేటియో దృళ్యకాన్య రచనలోను అంత మేటియే. నాటకానికి అనుగుణంగా కథను మార్చుకోవటంలో జాల నేర్పును చూపాడు. పాతల చ్చితణ, సంభాషణలు అన్ని జౌచితీమంతంగా

లౌకిక వాబ్బయం శ99 రచింపబడినవిం సంభాషణల్లోని శోకాలు క్తి ష్టంగా లేక సులభ (గొవ్యామైన శైలిలో మధురంగా వున్నవి.

ప్మాత చ్యితణల, సన్నివేశ, సంభాషణల సామ్యాన్ని ఎట్లా ఖభాసుని నాటకొ లన్నిటిలో చూడవచ్చునో కాళిదాసు నాటకాలు మూడింటిలోను అటువంటి సౌమ్యాన్ని చూడవచ్చును. కాళిదాసు నాటకాలు ఊత్తరోత్తరంగా విశిష్టత సంపా దించుకోవటం గమనార్హ౦. కాళిదాసు మూడు నాటకాలల్లోను శృంగారం అంగిరసం. నాయికా నాయకుల పరస్పర (యేమ నాటకారంభంలో చెప్పబడింది. ఆ తర్వాత [పేమ అవాంతర (పతికూల ఘటనలతో సిద్ధించదు. నాటకం చివర ఫలసమాగమం చెప్పబడింది. కాళిదాసు ముగ్గురు నాయికలు ముగ్ధలు. లడ్జాశీలురు. కాళిదాసు ముగ్గరు నాయకులు ధీరోదాత్తులు. పర్శాకమవంతులు., వివాహితులు కూడ. నిస్సహాయస్థితిలో వున్న నాయికను నాయకుడు రక్షించినట్లు గాని, పరస్పర (ప్రేమ కలిగినట్టుగా కాళిదాసు మూడు నాటకాలల్లోను చ్మితించాడు.

కాళిదాసు నాటకకళలో (పవీణుడు. అతని నాటకొలల్ట్లో ఎక్కడా వ్యర్థ మైన ఆంకంగాని సన్ని వేశం గాని సంభాషణ గాని కన్పించదు. అనవసరమైన ప్యాతలు కూడ లేవు. మొదటి రెండు నాటకొలల్లో కన్నా కాకుంతలంలో కాళిదాసు నాటకకళ పరిపక్వావస్థను చేరుకొన్న ది. సామాణికుని కుతూహలాన్ని నిలిపేటట్టుగా అతడు కథను అల్లుకుంటూ పోతాడు. సంభాషణలు ప్మాతోచితంగా వున్నవి. హ్మాతల స్వభావచ్చితణలో కాళిదాసు తన సూక్ష్మ పరిశీలనా శక్తిని ప్రదర్శించాడు,

కొళిదాసు నాయికలను అమాయకురాండడుగా, స్వచ్భమైన చర్మిత కల వారిగా సుగుణవతులుగా చి(తించాడు. ఆతని శ్రీ ప్మాతలు ఆదర్శ భారత శ్రీలుగా కన్పిస్తారు. ముఖ్యంగా శకుంతల మొదట అమాయకురాలు, (పేమ మూర్తిగా కన్పిస్తుంది. తర్వాత విధివైచ్చితి చేత భర్తృ విరవాగ్నిలో తపిస్తూ (వేమ తపస్సు చేసింది. శకుంతలా దుష్యంతుల పునస్సమాగమ సమయంలో దుష్యంతుడు పళ్చ్ళాత్తాపతపుడై శకుంతల కాళ్శమీదపడి తమాభిక్షను వేడినట్టుగా కాళిదాసు చ్చితించి పవ్శిత శ్రీ మూర్తికి తన గౌరవ నివాళులు అర్పించాడు. కాళిదాసు నాటకాలల్లో ఆదర్శ గృహస్థ జీవితాన్ని కాళ ఉన్నతాదర్శమైన (ప్రేమను

శీ00 సంస్కృత సాహిత్య చరిత చ్మితించాడు. అతని నాయికలు ఆదర్శ గృహిణులుగా కాక ఆదర్శ (పేమ మూర్తులుగా కన్పిస్తారు. (ప్రధానంగా శకుంతల దువ్యంతున్ని మొదటి చూపులోనే (వేమించి అతనిచేత నిరాకరింపబడి తన వవ్శితమైన _పేమతో అతన్ని త8గి చేరుకోకలుగుతుంది. (పేమ తపస్సుచేత కృశాంగిని ఆయిన త్రీ కాళిదాసుకు ఇష్టమైన న్రీ మూర్తి. ఇటువంటి కృళాంగయసష్టి గల (పేమమూర్తులుగానే కా? దాసు శకుంతల, సీత, పార్వతి, యతని భార్యలను చితించాడు. కాళిదాసు రాజుల మునులవంటి పాతలను కాక సామాన్యపా్యాతలను అంటె శాకుంతలం వష్టాంకంలోని రాజోద్యోగుల, బెస్తవానివంటి ప్మాతలను తక్కువగా చ్చితించాడు తక్కువైనా ఆ ప్యాతల నై జాన్ని కూడా అతడు సహజంగా చితించాడు. సందర్భానుకూలంగా అతడు ఆనాటి సాంఘికజీవితాన్ని, పట్టణజీవితంలోని చెడును, రాజోద్యోగుల దురాళను చిత్రించాడు. కాళిదాసు కవిత్వం _

కాళిదాసు శృంగార చ్మితణలో అందెవేసిన హస్తం కలవాడు. కరుణాది రసాల కన్న శృంగార రసమన్న అతనికి అభిమానం. సరళ సరస స్వభావం గల కొళిదాసు హృదయానికి జగత్తంతా రాగమయంగా కన్పించటం ఆశ్చర్యం లేదు. నాటకాలకు ఉచితమైంది వైదర్శ్భితైలి. రంగస్థలం మీద నాటకం [పదర్శింప బడ్తున్నప్పుడు సామాన్య జనులకు ప్మాతల సంభాషణలు గాని ళ్లోకాలు గాని సులభంగా వెంటనే అర్థమయ్యేటట్టు వుండాలి. అందుకని నాటకాలల్లో (పౌధశైలి పనికిరాదు. తర్వాత తర్వాత కవులు సులభ శైలిని విడిచిపెట్టి నాటకాలకు ఆను చితమైన _పౌథశ్రైలి వైపుకు మొగ్గను చూపారు. కాళిదాసు మాతం సుకుమార మైన సులభ శ్రైలినే తన నాటకాలల్లో అంతటా [పయోగించాడు. అర్ధ వ్యక్తతా గుణం, దానితోపాటు రమ్యమైన పద సంయోజనం, సుందర ఖావ కల్పనలు, సరళమైన అలంకారాల సౌందర్యం కాళశిదాసులో వున్నట్టుగా మరే కవిలోను లేవనే చెప్పాలి. సూటిగా సరళ సుందరంగా భావాలను చెప్పే తీరు అతన్ని మహా కవిగా నిలబెట్టినవి.

అశ్వ ఘోషుడు

ఇప్పుడు లభించే సంస్కృత సాహిత్యంలో బౌద్ధమత సంబంధమైన

నాటకాలు లేవనే చెప్పాలి. బర్మా, చైనా మొదలైన దేశాలల్లో బుద్ధుని జీవిత

లౌకిక వాజ్బయం శీ01 సంబంధమైన బౌద్ధ సంబంధ కథలమీద ఆధారపడిన నాటకాలు, సంగీత రూపకాలు (పదర్శింపబడటం ఈ నాటికి కన్పిస్తుంది. అదే విధంగా బౌద్ధరూపకాలు భారత దేశంలోను వుండి వుంటవి. ఆవేవి మనకు లభించలేదు. చంద గోమిన్‌ (వాసిన లోకానంద మనే నాటక మొకటి టిబెట్‌ భాషలోకి అనువదింపబడి లభిస్తున్నది, మహాస త్త అనే బౌద్ధ పండితుడు వస్సంతర జాతకాన్ని రూపకంగా రచించాడని ఈత్సింగ్‌ తెలిపాడు. ఇది అలభ్యం. విద్యాధర జాతకం ఆధారంగా (శ్రీహర్ష దేవుడు నాగానంద నాటకాన్ని రచించాడు. ఈ నాటకం నాందిలో బుద్ధుని స్తుతి వున్నా గౌరి (ప్రధాన పాత ధఠించటంవల్ల ఇది పూర్తిగా బౌద్ధనాటకం అని చెప్పలేము. అదీగాక ఈ నాటకకథ మహా భారతాదుల్లోను వున్నది. ఇక బౌద్ధ సంబంధమైన నాటకొలను [వాసిన ఒకేఒక కవి ఇప్పుడు మనకు కన్పిస్తున్నాడు అనడే - ఆశ్వ ఘోషుడు. క్రీశ. 1910 వరకు ఆశ్వఘోషుడు కావ్య కర్ర్తగానే మనకు పరిచితుడు. మధ్య ఏషియాలోని తుర్చాన్‌ (ప్రాంతంలో లుడర్స్‌కు మూడు సంస్కృత నాటకాల లిఖిత పతుల అవశేషాలు దొరికినవి. ఇందులో ఒకటి శఛారిప్కుత పకరణం. దీనికే శారద్వతీ పత (పకరణమని 'పేరుం దీని చివర సువర్జాక్షీ ప్యుతుడు అశ్వఘోషుడు తళ్గ్రంథ కర్తగా పేర్కాన బడినాడు. ఈ నాటకంలోని కవిత్వ శైలికి అశ్వ ఘోషని కావ్యాలల్లోని కవిత్వ శైలికి సామ్యం వున్నది. మిగిలిన రెండు నాటకాలల్లో ఒకటి కృష్ణ మ్మికుని (పబోధ చం్యదోదయాన్ని పోలివున్నది. అంటె దానిలో వలెనే దీనిలో ధృతి బుద్ధి, కీర్తి మొదలైనవి ప్మాతలుగా వున్నవి. మూడవది మగథవతి అనే నాటకం. ఇది ఇతివృత్త విషయంలో మృచ్చ కటకాన్ని పోలివున్నం. దీనిలో మగధవతి అనే వేళ్య కథ వున్నది. ఇది (పాకృతభాషశో వున్నది. ఈ ప్రాకృతం (పాచీనమైందిగా లుడర్‌ న తలంచాడు. ఈ రెండు నాటకాల 3లి శారీప్కుత (పకరణ శైలిని పోలివున్నది. కాబట్టి ఇవి కారీప్యుత (పకరణంతో పాటు అశ్వ 'ఘోషుని నాటకాలని లుడర్స్‌ ఆభ్మిపాయపడినాడు. “ఇం క్వలీ పుకు " అశ్వ ఘోషని నాటకాలు శారీప్పుత_ (పకరణంలో 9 అంకాలున్నవి. గౌతమబుద్ధుడు శారిప్పు త, మోద్గలాయనులకు బౌద్ధ ధర్మదీక్షను ఇచ్చే ఇతివృత్తం దీనిలో వున్నది. దీనిలో 26)

శీ02 సంస్కృత సాహిత్య చరిత విదూషకుడు కూడ వున్నాడు ఆతడు (వాహ్మణమతానికి (పతినిధిగా కన్పిస్తాడు. [బాహ్మణుడైన శారీప్పుతుడు క్ష్మ్యతియుడైన బుద్ధుని బోధదీక్షను పొందకూడరగని విదూషకుడం టాడు. “కూ దునిచేత ఇయ్యబడిన మందు కూడ రోగి రోగాన్ని అపనయింపగలుగుతుంది, దావాంతో బాధపడేవానికి నీళ్ళు ఎవరిచ్చినా ఆవి తాపాన్ని తీరుస్త"వని కారీపుు తుడు విదూషకునికి సమాధానమిస్తాడు. బుద్ధ శారీప్పు తుల తత్త్వచర్చతో నాటకం ముగుస్తుంది. అశ్వమఘోషనినాటికి భరతుని నాటక లచణాలు బాగా స్థిరపడినవి. ఆళ్యఘోషుడు భరతనాటక లక్షణాలను పూర్తిగా అనుసరించి ఈ నాటకాన్ని రచించాడు. (పకరణలక్షణాన్ననుసరించి దీనిలో నాయకుడు (వొవ్మణుడు. నాయిక మాతం లేదు. నాటకం చివర భరత వాక్యంమాతం కొంత భిన్నంగా కన్పిస్తున్నది. “అతఃపరం అపి (పియం అస్త” అని అన్ని నాటకాలల్లో చివర ఒక [ప్రధాన ప్మాత నాయకున్ని (పశ్నిస్తుంది. ఆ సంప్రదాయం దీనిలో పాటింపఐడలేదు. కాని బుద్ధుని ఆశీర్వచనాలతో నాటకం ముగుస్తుంది. ఇది భరతవాక్య సంప్రదాయానికి కొంత దగ్గరగానే వున్నది కాని పూర్తిగా లిన్నంగా మ్మాతం లేదు.

మధ్య ఏషియాలో ఈ సంస్కృత నాటకాలు దొరి కినదాన్నిబట్టి భారతీయ నాటకాలు మధ్యఏషియావరకు తీసుకొనిపోబడినవని తెలుస్తున్నది. ఈ నాటకాలు అక్కడ తప్పక [పదర్శింపబడేవని కూడ ఊహించవచ్చును. భారతీయ నాటకాలు అనువాదరూపాలుగా కాక మూల సంస్కృత పాకృతరూపాలల్లోనే (పదర్శింపబడి అక్కడి (వజలకు అర్థ్ధమయ్యేవని పీటినిఐట్టి చెప్పవచ్చును. కాని అక్కడికి శేవలం బొద్చనంబంధ నాటకాలే తీసుకొనిపోఐడి వ్యాప్రిచెందినవో లేక అన్ని వాటకాలు వ్యావ్రిచెందిననో చెప్పలేము. సంస్కృత నాటకాలను ఆదర్శంగా తీసుకొని మధ్య ఏషియాలో తుఖారిన్‌ మొదలైన భాషల్లో నాటకాలు కూడ [వాయబడేవని పండి తులు అంటున్నారు.

(ఆశ్వ ఘోమనికాలం, జీవితవిశేషాలు మవికావ్య్యపకరణంలో చర్చింప బడినవి)

శూ దకుడు

మృచృకటికమనే (పకిరణం శ్యూదకుని రచన అని [వచారంలో వున్నది. మృచ్చకటికం నమకొలిక సాంఘిక, ఆర్థిక, ధార్మిక పరిస్థితులను వాస్తవికంగా చ్నితిస్తున్నడి. నంన్క్నృళ సాహితృంలో ఇటువంటి వా స్తవికచ్చితణగల రచనల

లౌకిక వాజ్బ్యయం శీ08 సంఖ్య చాల తక్కువ. అందులో ఈ నాటకంలోని ప్మాతలన్నీ సామాన్య మాన వుల వలె నిత్యజీవితంలో మనకు ఎదురుపడే వ్యక్తులవలె కన్పిస్తారు. ఇతర రచనల్లోవలె ఆదర్శ వ్యక్తులు దీనిలో కనిపించరు. కవి ప్మాతలను అన్ని రంగాల నుంచి తీసుకున్నాడు. రాజులు, (బాహ్మణులే కాక విటులు, జూదగాండ్లు, దొంగలు దీనిలోని ప్మాతలు. దీనిలోని ఇతివృత్తం పురాణాదుల నుంచి తీసుకో ఐడింది కాదు. కల్పి తేతివృత్తం. కల్పిత కథ అయినా సజీవ ప్మాతల చుట్టూ వాస్తవిక సన్నివేశాలతో కల్పింపబడింది. ప్మాతల సంభాషణలు కూడ మామూ లుగా నిత్యం మాట్లాడుకొనే మాటలకు దగ్గరగా వున్నవి. వాస్తవికత, హాస్యం రెండూ నాటకానికి జీవం పోసినవి. ఏదో పిదూషకాదుల ఆంగపైకల్యంతో హాస్యాన్ని పుట్టించటం కాక కవి శబ్ద్ఞపయెగంతో వ్యంగ్యపరివోసాలను పోషించి సామాజికున్ని నవ్విస్తాడు. ఈ (ప్రత్యేక గుణాలచేత మృచృకటికానికి సంస్కృత సాహిత్యంలో ఒక (పత్యేక స్థానమున్నది. మృచ్చకటికం రచయిత

మృచ్చకటికం శూ[దకుని రచన అని దాని (పస్తావనలో చెప్పబడింది. శూద9కుడు సుందరుడని, రాజు అని, పర్మాకమశాలి అని దానిలో చెప్పబడింది, ఇంకా ఆతడు బుక్‌ సామవేదాలను, గణితాన్ని, గజకాస్త్రాన్ని ఆశసిసించాడని వాణిజ్య కళలను తెలిసినవాడని, శివుని అను[గహంచేత దివ్యచక్షువు ఎను సంపొ దించినవాడని చెప్పజడింది. అతడు యుర్ధ్యప్రీయుడు, సోమరితనం లేనివాడు, వేదజ్ఞులలో (శేమ్హుడు, శ్మతువులను జయించినవాడు, బాహు యుద్ధపియడు ఆని కూడ పరిచయమియ్యబడింది. అటువంటి హక మహోరాజు వంద సంవత్సరాల మీద పది రోజులు జీవించి ఆశ్వమేళభయాగం చేసి రాజ్యాన్ని కుమారునికి అప్ప జెప్పి అగ్నిసవేశం చేసాడని ఈ నాటకపస్తావనలో చెప్పబడింది. ఒకవేళ శూూదకుడే ఈ నాటక రచయిత అయితె “ళ్యూదకోఒగ్నిం పవిష్ట్ర” అని (పస్తావనలో ఎట్టా చెప్పబడుతుందని, కాబట్టి ఇది శూదకుని రచన కాదని, వేరొక వ్యక్రి దీన్ని [వాసి హూ్యదకుని "పేరు పెట్టాడని విమర్శకులు తలుస్తున్నారు. అయితే “వ్యాదకోఒగ్నిం (పవిష్ట॥” అన్న దాన్ని (పస్తావనలో చెప్పందాన్ని సమర్థించి కొందరు విమర్శకులు ఇది క్యూద్రకుని రచనే అని చెప్పటానికి [పయత్నించారు-

తీ0క్క సంస్కృత సాహీత్య చరిత్ర

క్షే శూూదకుడు తాను అగ్నిప్రవేశం చేయదలచుకున్న రోజును ముందే నిర్ణయించుకొని లెక్కించుకొని నాటక ప్రస్తావనలో చెప్పుకొన్నాడని కొందరు దీన్ని సమర్థిస్తున్నారు.

ల, శూ[ దకుడు సర్వస్వహరమనే యజ్ఞం చేసాడని దీనిలో యజ్ఞకర్త ఆగ్ని (ప్రవేశ 0౦ చేయటం శాస్త్రసమ్మతమని ముందే తెలిసినవాడు కాబట్టి పూదకుడు నాటక (వస్తావనలో చేర్చుకొన్నాడని కొందరంటారు.

3.ఆగ్న్మిపవేశమంటబె క్లొనాగ్ని అని కొందరు ఆర్థంచెప్పి అతడు జ్గానాగ్ని [వవేళం చేసాడు కొని మరణం కాదని కొందరంటారు.

ఈ మూడు కారణాలు కాక మరొక కారణం కూడా కావచు నుం మచ్చకటికం శూ[దకుని రచన అయినా దాని (వస్తావనలో ఆతని అగ్ని[పవేో వృత్తాంతం తర్వాత చేర్చబడింది కావచ్చును. శ్యూదకుడు (వాసి దాన్ని (వదర్శింపజేసినప్పుడు గాని శూూదకుని కాలంలో గాని శూదకుని అగ్నిపవేశ వృత్తాంతం చెప్పబడిన స్టోకం లేకపోయి వుండవచ్చును. ఆ శ్లోకం ఇది=

రొజానం వీక్ష్య ప్కుతం పరమసముదయే నాశ్వుమేధేన చేష్ట్వా

లన్ధ్వాదాయుః శతాబ్దం దశదిన సహితం శ్మూదకోఒగ్నిం (పవిష్టః

కూూదకుడు వంద సంవత్సరాలమీద పదిరోజులు (బతికి అశ్వమేధ యాగం చేసి రాజ్యభారాన్ని కుమారునికి అప్పగించి అగ్నిప్రవేశం చేసింతర్వాత ఈ (ప్రసిద్ధ వృత్తాంతం నాటకంలో చేర ఎబడివుంటుంది.

శూూదకుడు మృచ్చకటిక రచయిత అని నాటకంలో (పస్తావింపబడీనా ఆతడు త్మదచయిత కాదని కొందరు విమర్శకులు తలంచారు. కిథధ్‌ మతానుసారం శూ(దకుడు చార్మితక పురుషుడు కాక కల్పితవ్య క్తి, స్కందపురాణ, బేతాళ పంచవింశతి, రాజతరంగిణి, కథాసరిత్సాగరం, హర్షచర్మిత, కాదంబరి, దళ కుమార చర్మితాది కావ్యపురాణాదులు శూ[దకరాజును గురించి (పసంగిస్తుండగొ అటువంట్‌ వ్య క్రేలేడని అతడు ఐతివోసిక పురుషుడు కాదని అతని అస్తిత్వాన్ని తోసిపుచ్చటానికి వీల్లేదు.

పిశ్చెల్‌ కర్మార్కర్‌లు మృచ్చకటికం దండి రచనగా అంగీకరించారు, దండి దశకుమారచర్మి త మృచ్భకటికాలల్లో చోరవిటాది ప్మాతలు సమానంగావుంటే

లౌకిక వాజ్ఞయం శీ05 వుండవచ్చును. కాని రెండింటి రచనా శైలిలో, భావాలల్లో ఎక్కడా సామ్యంలేదు. అటువంటప్పుడు దండి రచనగా మృచ్చ్ళకటికాన్ని చెప్పటం సాహసమే అవుతుంది.

డా॥ లెవీ మొదలైన విమర్శకులు చాలామంది మృచ్చకటికాన్ని ఒక అజ్లాతవ్య క్తి రచించి శూ దకుని పేరుతో చలామణి చేసాడని అభిపాయపడ్తున్నారు. అట్లా చలామణి చేయటానికి వారు ఈ క్రిందికొారణాలను చూపుతున్నారు-1. భాసుని చారుదత్త నాటకాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని మృచృకటకొన్ని రచించాడు. కాబట్టి లోకఖీతితో తన పేరును నాటకంలో చెప్పుకోలేదు. ౨. బాల [పగతిశీలమైన వాస్త వికతను కవి దీనిలో చ్చితించాడు. రాజదండం, [వజానిందల భయంతో అట్లా చేసాడు. చారుదత్తుని వంటి [భాహ్మణుడు ఒక వేళ్యను వివాహమాడినట్టుగా చెప్పాడు. సనాతన ధర్మావలంబి ఆయిన [బాహ్మణుడు ఈ విధంగా పతనమైనట్టు చూవటంచేత రాజు, (వజలు నిందిస్తారనే భీతితో కవి నాటకంలో తన "పేరును చెప్పుకోలేదని వీరి ఆభ్మిపాయం, ఈ రెండు కారణాలు ఊవోజనితంగానే కన్పిస్తున్నవి. ఇంతకంటె (బాహ్మణ, ధార్మిక పతనాన్ని రచయితలు నిస్సంకో చంగా, నిస్సందేహంగా చ్మితించి వున్నారు. చారుదత్త నాటకం అనుకరణ కాబట్టీ నిరాకరింపబడుతుందని కవి జంకటం వాస్తవిక కారణంగాలేదు. చారుదత్త నాటకం పూర్తిగా లభించక పోవటంచేత మృచ్చృకటికకారుడు దాన్ని ఎంతవరకు అనుస రించాడో చెప్పలేము. ఒకవేళ అనుసరించినా మృచ్చకటికం ఎన్నో విధాల దాని కన్న విశాలమైన మేలైన నాటకం. అటువంటప్పుడు సిగ్గుతో కవి తన పేరును దాచుకోనవసరం లేదు. ఆయితే ఇక మృచ్చకటిక రచయిత దండి, అజ్ఞాత వ్యక్తి కాక [పస్తావనలో చెప్పబడినట్లుగా హ్యదకుడే త్మదచయిత అని నిర్ణయించినా ఆ శూ(దకుడెవరు? అన్న ప్న లేస్తుంది. ఈ విషయ నిర్ణయంలోను అభ్మిపాయ భేదాలున్నవి.

ళూదకు డెవరు?

1. విల్చన్‌, డా. స్మిత్‌లు స్కంద పురాణాన్ననుసరించి శాశళవాహనరాజు సిముకుడు శూ దకుడని నిర్ణయించారు. రామిల సోమిలులనే కవులు ఇతని ఆస్థాన కవులని వారే ఈ నాటూన్ని [వాసారని ఆతడు నిర్ణయించాడు. కాని సిముకుడు దాదాపు కీ. పూ. 230 నాటివాడు. మృచ్చకటకం అంత (ప్రాచీనమైన నా£టకమి చెప్పటానికి వీల్లేదు.

406 = సంస్కృత సాహిత్య చరిత £. సెన్స్‌ కొనోవ్‌ ఆభీరవంశరాజు శివదత్తుడు శూదకుడని నిర్ణయించాడు. రలాట్రరి ఆ గిక్‌౪లా

లి, ఆచార్య చందబలీపాండే (ప్రత్యేకంగా “కూ దకుడు” అనే పుస్తకాన్ని (వాసి ప్మదకుడెవరని నిర్ణయించటానికి (యత్నించాడు. శిలాకాసనాలు, దాన పాలు, (వళస్తులు, బృహత్కథామంజరి, అవంతి సుందరి, హర్షచర్మిత, రాజ తరంగిణ్యాది కావ్యాలను ఆధారంగా శాతవాహనరాజు వాసిష్టీప్పుళ త పులమావియే శూదకుడని నిర్ణయించాడు. ఈ రాజే మృచ్చకటిక నాటకాన్ని, పద్మ (ప్రాళ్ళత భాగాన్ని రచించాడని పాండే నిర్ణయానికి వచ్చాడు పులమావికాలం (కీశ.102-180.

త్త శూదకుడు దాక్షిణాత్యుడని, గంగవంశానికి చెందిన మొదటి శివ కుమారుడే శ్యూదకుడని (క్రీశ - 670-725) ఆతడు మృచ్చకటకాన్ని సగంవరశే (వాయగా అతని మనుమడు రెండవ శివకుమారుడు పూర్తిచేసాడని డా. సేల్‌తోర్‌ అభ్మిపాయవడినాడు, ఒకానొక రాజు నీచకులజుడు కావటంచేత శూ దకుడని పిలువబడినొడని వింటర్‌నిట్‌ న అభ్మిపాయం, ఈ వాదాలన్ని ఊహల మీద ఆధార పడినవే, ఇవేవి సత్యాలని ఆంగీకరించటం సాధ్యంకాదు.

“హ్మదకు” డన్నది వ్యక్తి నామమా? లేక గణనామమా? అని సందేహం కలుగుతున్నది. హ (దకుడని వ్యక్తి నామం పెట్టుకోవటం కొంత విచ్చితంగా వున్నది. “హృదకు” లని గణరాజ్యం (ప్రాచీనకాలంలో వుండేది. అలెగ్జాండరు భారతదేశం మీదికి వచ్చినప్పుడు వీరు అతన్ని ఎదిరించారు. వీరు సింధనదీ పశ్చిమ తటనివాసులుగా (కు చరి తకారులచేత పేర్కొనబడినారు. వీరిని (గీకులు “సో దోయి” అని పిలిచారు. పాణిని వీరిని శ్యాదాయణులుగాను పతంజలి వీరిని ఆభాహ్మణులుగాను పేర్కొన్నారు. వీరి జనపదం 1బాహ్మణ గణ రాజ్యానికి పొర్రగున వుండేదని వీరు అలెగ్గాండరుతో వీరోచితంగా పోరాడినట్టు కూడ (గీకుల [వాతలవల్ల తెలుస్తున్నది. వీరిలో శ్మూదులు, మహాశూ(దులని రండు తెగలు వుంగేవట. వీరు పేరునుబట్టి భారతీయ చాతుర్ద్యంలో లెక్కింపబడే శూూదులు కాదని విదేశీయుల్లై వుంటారని, వీరి విచ్శితమైన ఆచారాలను బట్టీ బదులనబడే వారని చార్మితకుల అభ్మిపాయం. ఈ శూూదక గణానికి చెందిన క్ష్ముతియాజే మృచ్చకటికకారుడై వుంటాడు. జాలిపేరు మీదుగా ఆ నాటకకర్త హ్మదకుడుగా చెలామణి ఆయివుంటాడు. ఊదయన, వి్మికమాదిత్యుల వలినే హ్యదకుడు ఒక మహావ్యక్తిగా మవోరాజుగా లోక(పసిద్ధిని చెందాడు. అతన్ని గురించి కూడ లోకంలో చాల కథలు (ప్రచారంలోకి వచ్చినవి. అందుకే బృవహత్కథా మంజరి,

లౌకిక వాజ్కయం శ0%7 హర్షచర్మిత, రాజ తరంగిణ్యాదులు. అతని పేరును పేర్కొన్నవి. బాణుడు కాదంబరిలో ఒక నాయకుడైన రాజుకు శూ దకుడని నామకరణం చేసాడు. మృచ్చకటికకారుడు శూ[దకగణానికి చెందిన వీరురై వుంటాడు. హదకులు విజాతీయులైనా [బాహ్మణ ధర్మాన్ని చేపట్టి క్ష్యతియవిద్యలతో. వేద శాస్త్రాలను ఆభ్యసించి వుంటారు. ఆందుకే మృచ్చకటికకారుడు యుద్ధవిద్యలందు, వేద విజ్ఞానమందు (ప్రావీణ్యాన్ని సంపాదించాడు, శూ(దకుని కొలం

వామనుడు కావ్యాలంకార స్మూతవృ త్రీలో రెండు శ్లోకాలను ఉదాహరించి శూ దకునివని పేర్కొన్నాడు. ఆ రెండింటిలో ఒకటి చారుదత్తంలోను మరొకటి మృచ్చకటకంలోను వున్నవి. శూదకుడు వామనునిచేత ఉద్దరింపబడినాడు కాబట్టీ అతడు (క్రి, శ, 8005కు తర్వాత వాడు మాతం కారేడు. బాణు%కి దండకికి కూడ శూ దకుని పరిచయమున్నది. దండి వాణుల నాటికే హ్యదకుడు ఒక (ప్రసిద్ధి చెందిన రాజేకాదు ఆతన్ని గురించి అనేక విచ్చితమైన కథలు కూడ [ప్రచారంలోకి వచ్చినవి. అట్లా కథలు వ్యాప్తిలో వున్నాయంటే శీ. శ, 7వ శతాబ్దంనాటికి అతడు చాలా [పాచీనుడని చెప్పవచ్చును, బేశాళపంచవింశతిలోను శూూదకుని (వసక్తి వున్నది. ఈ కథలు చాల తర్వాత లిఖితరూపంలోకి వచ్చినా వీటి మౌభిక రూపం [పావీనమైందనే చెప్పాలి. దండి అవంతిసుందరి కథనుబట్టి శూ దకుడు ఆంధరాజు స్వాతిని జయించాడు. ఒక సంపదాయాన్ననుసరించి శ్యూదకుడు వ్మికమాదిత్యునికి సమకాలికుడు. స్కందపురాణాన్న నుసరించి శూ దకుడు వికమాదిత్యునికి ఖ్‌ సంవత్సరాలు ముందు రాజ్యపాలన చేసాడు ఇతనీ రాజధాని శోభావతి తసి థాసరిక్సాగరం చెప్తున్నది.

మృచ్చకటికకారుడు భాసునికి తర్వాతివాడు, కాళిదాసుకు పూర్వుడని సాహిత్య విమర్శకుల అభ్మిపాయం, థాసుని చారుద త్త నాటకాన్ని అతడు అనుస రించాడు' కాబట్టి ఆతడు భాసుని తర్వాతవాడు. కాళిదాసులో పరిపక్వం పొందిన నాటక ధర్మాలే మృచృకటికంఠో కన్పిస్తున్నవి. కాబట్టి అతడు కాళిదాసు తర్వాత వాడనటం సమంజసం. అటువంటప్పుడు మృచ్చకటికకారుడు కూ్యదకుడు స్కంద పుంాణాన్ని బట్టి వ్మికమాడిత్కునికి పూర్వుడనే వాదం నిలువదు. వ్యికమాదిళ్యునికి అంటే టీ పూ. (పళమ శతాబ్దికి తరువాతినాడే కావభిను, శూూదకుడు అళ్య

శీ08 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిశ 'ఘోమనికి ముందువాడు. ఆశ్వఘోషనిదని చెప్పబడే మగధవతి నాటకంలో మృచృ కటికం పోలికలు చాలా వున్నవి. కాబట్టి శూ దకుడు వికమాదిత్యునికి తర్వాత ఆశ్వ ఘోషునికి ముందు (క్రీ శం వ్రళమ శతాబ్దంలో నివసించాడని నిర్ణయించటం సమంజసంగా వుంటుంది. మృచ్చకటికంలోని ఇతివృత్తం

మృచ్చకటికంలో 10 అంభిసున్న వ. దీని ఇతివృత్తం ఖాసుని చారుద త్రం మీద ఆధారపడింది. బారుదత్త కథ వంటి కథ ఒకటి బృహత్కథలోను కన్పిస్తు న్నది. దానిలో కుముదిక అనే వేశ్య ఉజ్జయినిలో [బాహ్మణ కుమారుడు ్రీదరుని (పేమిస్తుంది. రాజు అతన్ని బంధించగా కుముదిక అతన్ని విడిపించటానికి [(పయత్నిస్తుంది. ధనవంతురాలై న వేశ్య చీదవాన్ని (పేమించటం రూపణిక కథ లోను కన్పిస్తున్నది. మృచ్చకటికంలో వసంతసేన భవన. వర్జన కథాసరిత్సాగ రంలో మదన మాల కథలో వున్నది. ఇదంతా సోమదేవుడు శూ[దకున్ని అనుక రించి [వాసిందే కావచ్చును. కవుల (పసిద్ధ కావ్యనాటకాల కథలను పురాణాది (గంథాల్లోకి ఎక్కించి ఆ కథల (ప్రాచీనతను, పురాణాదుల మహత్రాన్ని స్థాపించ టానికి [ప్రాచీనులు పూనుకొన్నారేమో అనిపిస్తుంది.

మృచ్చకటికం (పకరణమనే రూపకభేదానికి చెందింది. (పకరణానికి కావలసిన లషణాలన్నీ దీనిలో వున్నవి.ఈ నాటకంలో నాయకుడు చారుదత్తుడు. ఆతని వృత్తి వ్యాపారం. తంగడి తాతలు వ్యాపారంలో గడించిన సంపదను ఆతడు దానధర్మాలుచేసి నాటకకాలానికి దరిదావస్థలో వుంటాడు. ఈ నాటకంలో నాయిక వేశ్య వసంతసేన. శకారుడు వనంత సేనను కాంక్షిస్తాడు.. ఒక రోజు వసంతసేన చారుదత్తుని కలుసుకోటానికై ఉద్యానవనానికి బయలుదేరి ళకారునికి చిక్కుతుంది. ఆమెను ఆతడు బలవంతం చేస్తాడు. ఆ సమయంలో అతడు ఆమె మెడను నొక్కి. వేస్తాడు. ఆమె మూర్చిల్లగా చనిపోయిందనుకొని చారుదత్తుడే ఆమెను చంపినట్లు అభియోగం నడుపుతాడు. న్యాయశాస్త్రానుసారం చారుదత్తునికి మరణిక్ష విధింపబడుతుంది. ఆతన్ని వధ్యస్థానానికి తీసుకొని పోతారు. ఇంతలో వసంత సేన సంవాహకుడనే బౌద్ధభిక్షువుచేత రక్షింపబడి వధ్యస్థానానికి వస్తుంది. ఆదే సమయంలో గోపాలవేషంలో వున్న ఆర్యకుడు పాలకుడనేవాన్ని తోసివేసి తాను రాజు అవుతారు, ఆర్యకుడు చారుదత్తుని స్నేహితుడు. కాబట్టి ఆతన్ని

లౌకిక వాజ్బయం శ్ష09 క్షమించి వసంత సేనతో ఆతనికి వివాహం చేయిస్తాడు. చారుదత్తుని మొదటిభార్య ధూత కూడ వసంత సేనను చెల్లెలిగా (గహిస్తుంది.

భాసుని చారుదత్తలోని నాలుగు అంకాలకు శ్మూదకుడు ఆరు ఆంకాలను చేర్చి మృచ్చకటకాన్ని రచించాడని కొందరు విమర్శకులు తలంచారు. కాని నాటక నామకరణానికి కారకమైన మృత్‌ శకట వృత్తాంతం, ఆర్యకుడు పాలకున్ని తొలగించే వృత్తాంతం చారుదత్త నాటకంలో లేవు. ఆవి శూ దకుని చేర్చులే. కాబట్టి చారుదత్త కళ ఆధారంగా స్మూదకుడు రాజకీయ నేపథ్యాన్ని చేర్చి కొత్త నాటకాన్ని వాసాడనటమే సమంజసం. వరదాదారి వంటి విమర్శకులు కొందరు మృచృ్చకటికమే చారుదత్త నాటకంగా సంక్షిప్తం చేయబడిందని తలంచారు. ఈ రెండింటిలో సమాన శ్లోకాలుండటం ఈ వాదాన్ని ఐలపరుస్తున్నది. కాని కథా స్తామ్యముండటం చేత లేఖకులు శ్లోకాలను తారువ్లూరు చేసికూడ వుండవచ్చును. కలలో ఓక్కప్రాభవటి కాజ ద్భుచ్చకటి 1 మునకు బొరతోబేదు.

నొటక నామౌచిత్యం

నాటక కథాసంవిధానానికి “చారుద త్త” లేక “దర్శిద దారుదత్త” మనే "పేరు తగివున్నది. కాని నాటకకారుడు మృచ్చకటికమనే పేరును ఎన్నుకొన్నాడు. మృచ్చకటికమంటె మృత్‌ (మట్టి) శకట (బండి) మని ఆర్థం. బారుదత్తుని కొడుకు మట్టి బండితో ఆడుకుంటుంటాడు. వసంతసేన బారుదత్తునికి తోడ్పడదలచి తన నగలను మూటగట్టి ఆ బండిలో పెడ్తుంది. వసంత సేనను నగలకొరకు చారుదత్తుడు చంపాడని నగలతో కూడిన ఆ బండిని న్యాయస్థానానికి తెస్తారు. ఈ సాత్యం ఆధారంగా చారుదత్తుని మీద నేరారోపణ బలపడుతుంది. మృత్యుదండం విధింప బడుతుంది. ఈ విధంగా ఈ మట్టీబండీ నాటకంలో మహ_త్త్వపూర్ణమైన ప్య్మాతను వహించింది. కాబట్టి శూదకుడు తన నాటకానికి కొత్త పేరును సార్థకమైనదాన్ని ఎన్నుకొన్నాడు.

సామాన్యంగా నాటకానికి నాయికా నాయకుల 'పేరుమీదగాని ఏదైన ఒళ సంఘటన ఆధారంగా గాని పేరును పెడ్తుంటారు. కవి ఈ నాటకానికి ఒక చిన్న సంఘటన ఆధారంగా పేక పెట్టాడు. మట్టిబండి ఆధారంగా నాయకునికి శిక్ష పడింది. ఈ సంఘటన కథ పతాక సన్నివేశాన్ని చేరుకోవటానికి తోడ్ప డింది. కాబట్టి మృచ్చకటికమనే పేరు తగినట్టుగానే వున్నది. ఇంతకు పూర్వం భాసుడు సూర్యవంశ రాజుల (పతిమలను (పవేళ పెట్టి తన నాటకానికి (పతిమా

త్తీ10 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత నాటకమని పేరు పెట్టాడు. అదే విధంగా కాళిదాసు అభిజ్ఞానంగా అంగు శీయకాన్ని సృష్టించి తన నాటకానికి అభిజ్ఞాన కాకుంతలమని పేరు పెట్టాడు. మృచ్చకటిక నాటకంలో చారుదత్తుని కుమారుడు తనకు మట్టిబండి వద్దు పక్కింటి బాలుని కున్నటువంటి బంగారు బండి కావాలని ఏడుస్తుంటే బంగారు బండి చేయించు కొమ్మని వసంతసేన తన నగలను తీసి ఆ మట్టిబండిలో పెడ్తుంది. ఆ బండిలో నింపిన నగలు చారుదత్తునికి తోడ్పడే ఐదులు అతని మరణానికి కారణమైనవి, ఆ ఐండి పేరు మీదుగా కవి ఈ నాటకానికి నామకరణం చేసాడు. మృచ్చకటికంలోని రాజకీయ నేపథ్యం

మృచ్చృకటిక నాటకంలో రెండు ఇతివృత్తాలున్నవి. 1) | పధానేతివృత్తం' ఇది చారుదత్త వసంతసేనలకు సంబంధించింది. 2) నేపథ్యేతివృత్తం. ఇది రాజకీయ విష్ణవం. క్థూరుడై న పాలకుడనేవాన్ని చంపి ఆర్యకుడు రాజు కావటం. ఈ రెండు ఇతివృత్తాలు సరిగ్గా అతకక దేనికవే సమానాంతరంగా నడిచినవని కొందరు విమర్శకులు అభ్మిపాయపడినారు. కొని సూక్కపరిశీలనతో ఈ అభి [ప్రాయం సరికాదనిపిస్తుంది, రాజకీయేతివృత్తంలో నాయకుడు ఆర్యకుడు. ఆతడు నాటకమంతటా కనిపించడు. చివర మాతమే కన్పిస్తాడు. రెండవ అంకంలో ఆర్యకుడు రాజు అవుతాడని జోస్యం చెప్పబడినట్లు దర్జురకుడు (పేక్షకులకు తెలియజేస్తాడు.* ఆర్యకుని పక్షంలోని వారు కొందరు బలాన్ని సేకరించటం ఆరంభిస్తారు. శర్విలకుడు వసంతసేన సఖి మదనికను (ప్రేమిస్తాడు. శర్విలకుడు ఆర్యకుని (పధాని. ఆఅర్యకుడు కారాగారంగుండి విడిపిస్తానని శర్విలకుడు నిశ్చ యించుకుంటాడు. సప్తమాంకంలో చారుదత్త ఆర్యకులు కలుసుకొంటారు. నవ మాంకంలో చారుదత్తుడు వసంతసేన జూడ చెప్పక సంకోచించటం ద్వారొ ఆర్యకుడు తప్పించుకొని పారిపోయే అవకాశం ఏర డింది. దశమాంకంలో పోలకుని చాపు ఆర్యకుని పట్టాభిషేకం చెప్పబడినవి. ఈ వృత్తాంతాన్ని నాటక కారుడు శర్విలక పా(తద్వారా చెప్పించాడు. చారుదత్తుడు హత్కాభియె-గం నుంచి రక్షింపబడినాడం బె అది ఆతని స్నేహితుడు ఆర్యకుడు రాజు కావటంవల్లనే సంభవించింది. ఒకవేళ పాలకుడు రాజుగా వుండి శకారుడు రాజాధికారిగా వుండి వుంటే వసంతసేన బత్తికివున్న దన్నా చారుదత్తునికి ముక్తి లభించివుండేది కాదు, ఆక్యకుడు రాజు కావఓంవల్లనే అళనికి మరణశిక్ష తప్పింది. కాబట్టి రెండు

లౌక్సిక వాజ్మయం త్తే ఇతివృత్తాలను కవి చాల నేర్పుగా కలిపి పరస్పరా పేక్షతో నడిచినట్టుగా నడిపాడు, భాసుని చారుదత్త నాటకంలో ఈ రాజకీయ నేపథ్యం లేదు. ఇది కూ దకుడు చేర్చిండే. కాని ఈ ఇతివృత్తం కేవలం కల్పితంకాదు ఉజ్జయిని రాజు (వద్యోతుని కుమారులు గోపాల, పాలకులు. గోపాలుని కుమారుడు ఆర్యకుడు. గోపాలుడు (పతిజ్ఞాయౌగంధరాయణంలో మనకు. కన్పిస్తాడు. గోపాలుని తర్వాత పాలకుడు రాష్టై _పజాకంటకుడు కావటంతో ఆతన్ని చంపి గోపాలుని కొడుకు ఆర్యకుడు రాజు అయ్యాడన్నది చార్మితక సత్యమే. ఇది బృహత్కథలో కూడ చెప్పబడింది. కొని నాటకంలో కూదకుడు రాజకీయ ఇతివృత్తాన్ని ఎక్కడా స్పష్టంగా, [వధానంగా చేసి చెప్పలేదు. ఆ ఇతివృత్తాన్ని నేపథ్యంగానే ఆపధానేతివృత్తంగానే నడిపాడు.షష్టాంకంనుంచే మట్టీబండీఇతివృత్త 0,రాజకీయేతివృ త్తం రెండింటి (వసక్తు లుండటంచేత చారుదత్తం నాలుగు ఆంకాలుగానే లభించటంచేత కొంతమంది విమర్శకులు చారుదతత్తం నాలుగు అంకాలతర్వాత శూదకుడు నాటకాన్ని పెంచి మృచ్చకటికాన్ని వాసాడని ఆపోహపడినారు. కాని దీనికి బలమైన ఆధారాలు లేవు, శూ[దకుడు చేసిన ఆనాటి సాంఘిక, ఆర్థిక జీవితచ్చితణ భాసునిలో ఎక్కడా కనిపీంచదు. సాంఘిక ఆర్థిక జీవితచ్శితణ మృచ్చకటికంలో (ప్రధానంగా జరిగింది. వాటికితోడు రాజకీయేతివృత్తాన్ని కూడ కవి జతపరచాడు. లి విషయంలో రెండు నాటకాలకు చాల భేదంవున్నది. కాబట్టి రెండు వేరువేరు నాటకాలనే చెప్పాలి.

రాజబలి పాండే మృచ్ళకటిక నాటకానికి మూడు సంస్కరణలున్నవని అన్నాడు- ఒకటి- దారుదతుని కథగల చారుదత్త నాటకం. రెండు- పాలక ఆర్యకుల రాజకీయేతి వృత్తంగల నాటకం. మూడు- ఈ రెండు నాటకాలను పెన వేసుకొన్న మృచ్చకటిక నాఓకం. చారుదలత్త నాటకమున్నడి నిజమే కాని పాలక ఆర్యకుల ఇతివృత్తంగల నాటకమున్నదనటం సత్యదూర మేమో !

కూ(దకుని నాటకకళ

శూ[దకుని మృచ్చకటికం నాటకళాస్త్ర లషణాలను అనుసరిస్తు (వాసిన నాటకం కాదు. దీని సన్నివేశాల, పాతల చ్మితణలో కవి వాస్తవికతనే పోనష్నిం చాడు కాని శాస్త్రలకణాలను దృష్టిలో పెట్టుకున్నట్లు లేదు. దీనిచేత ఈ కవి నాటకకళ భాసుని నాటకకళకు దగ్గరగా వున్న దనిపిస్తుంది. మృచృకటిక నాటకం ఇతర సంస్కృత నాటకాలకన్న భిన్నంగా కన్పిస్తున్నది. దీనిలోని కథ, ప్యాతలు

శీ12 సంస్కృత సాహిత్య చరిత సీతిబోధకంగా కాక సంఘానికి అద్దం పట్టినట్టుగా సహజంగా వున్నవి, ఇది పాశ్చాత్య “కామెడీ నాటకాలకు దగ్గరగా వున్నది. [క్రీస్తళకారంభంలో ీకుల రాజ్యాలు భార తదేశానికి పశ్చిమోతత్తర దిశలో వుండేవి. వారి సాహిత్య (ప్రభావం వల్ల ఏమైనా ఈ అపూర్వనాటకం వా స్తవికచి తణతో (వాయబడిందేమో అన్న అనుమానం కలుగుతున్నది.

మృచ్చకటిక నాటకం (వదర్శన యోగ్యంగా లేదని దీనిలో సంధి సంధ్యంగాలతో కూడిన ౮116 ౦ 266108 లేదని కొందరు విమర్శకులు విమర్శిం చారు. మరికొందరు విమర్శకులు పాలకుని చంపి ఆర్యకుడు రాజు కావటమే (పధానేతివృ త్తమని దానిలో 0810” ౦£ &61102 వున్నదని నిరూపించ (పయత్నిం చారు. సూచనగా ప్మాతల సంభాషణల ద్వారా మ్మాతమే చెప్పబడిన ఆర్యకుని వృత్తాంతం (పధానమై (వత్యక్షంగా రంగస్థలం మీద చూపబడిన సంఘటనలు గల చారుదత్తుని వృత్తాంతం ఎట్లా ఆ్మపధానమౌతుందో అర్థం కావటం లేదు, మృచ్చకటికంలో చారుదత్త వసంత సేనల [పేమకథయే (వధానమైంది. వళ మాంకంలో చారుదత్తుని మీద వసంత సేనకు కలిగిన | పేమోదయం బీజరూపంలో చెప్పబడి తరువాత ఆంకాలల్లో అది అంకురమై వివాహఫలోన్ముఖమై నడిచింది. ఆర్యకుడు రాజు కావటంవల్ల చారుదత్త వసంత సేనల (పేమ వివాహంగా సిద్ధించ టానికి దోహదకారి ఆయింది. ఆ విధంగా పరిశీలించినట్టయితె ఈ నాటకంలో ౮210 0 20[08 లేదని చెప్పలేము. అయినా ఈ నాటకంలో సంధి సంధ్యం గాలు అన్ని నాటకాలల్లో వలె ఒకే మూసలో పోసినట్లు లేకుండ సహజ సంఘట నలతో కథ చకచక సాగింది. దానివల్ల ఈ నాటకం కొత్తదనంతో మనోరంజనాన్ని కలిగిస్తున్నది. ఈ నాటకం (ప్రదర్శనకు యోగ్యంగా లేదనటం కూడ నిరాధారం. ఇది భారతదేశంలోనే కాక పాళ్చాత్యదేశాలల్లోను రంగస్థలం మీద (పదర్శింపబీడి (ప్రశంసలను అందుకొన్నది. దీనికున్న అభినేయయె'గ్యత మతే నాటకానికి లేదేమో కూడ.

మృచ్చకటిక నాటకంలో సన్నివేశాలను, సంభాషణలను కవి చాల నేర్పుతో కూర్చాడు. ఎక్కడా ఆనవసరమైన సన్నివేశాలు, సంభాషణలు కనిపించవు. ప్మాతోచితమైన, వ్యంగ్యార్థ భరితమైన, వాస్తవిక జీవితానికి దగ్గరగా వున్న సంభాషణలను కవి దీనిలో రచించాడు. ఇంతటి వాస్తవిక సంభాషణలు మరే నాటకంలోను లేవేమో కూడ. దీర్చమైన అనవసరమైన సన్ని వేఠాలతో సామాజికునికి విసుగు పుట్టకుండా ళూదకుడు నాటకాన్ని రచించాడు.

లౌక్రిక వాజ్మయం శీ1ల్రీ పాత చితణ

వాస్తవిక [ప్రపంచానికి దగ్గరగా వున్న ప్మాతలుగల కొద్దిపాటి సంస్కృత రచనల్లో ఇడి ఒకటి. దీనిలోని ప్మాతలు దండి దశకుమార చర్మిత, పల్పవ మహేంద్రవర్మ మత్త విలాస (పహసనాలల్లోని ప్మాతలను పోలివున్నవి వాటిల్లో వలెనే దీనిలో చోరులు, జూదరులు, భిషుకులు, చండాలురు, రాజ సేవకులు, దాసదాసీలు, రాజోద్యోగులు, సోమరిపోతులు మొదలైన అనేక సామాన్య ప్మాతలు గోచరి స్తవి. మృచ్చకటికంలో నాయకుడు చారు దత్తుడు (బాహ్మణుడు. వివాహితుడు. అతడు సర్వసుగుణ సంపన్నుడైన ఆదర్శ వ్యక్తిగా కాక సామాన్యునిగా కన్పిస్తాడు. చారుదత్తునిలో ఉదారాది గుణాలున్నా ఉదాసీన వ్యక్తిత్వం కలవాడు. విధి ఎటు వంచితే ఆటు వంగుకాడు. ఒకస్తారి ఇతనిలో ఏమి చూచి వసంతసేన (పేమించిందా ? అని అనుమానం వేస్తుంది. చారు దత్తుడు తన దాతృత్వ గుణంచేత పీదవాడైనాడు. దానితో ఆతడు ఉజ్జయిని (పజల హృదయాలను జయించుకొన్నాడు. దరిదుడైనా ఆతడు ఎప్పుడు విచిరించడు. కాని ఇతరులకు ఏదైనా ఇచ్చే పరిస్థితిలో లేనప్పుడు తనను తాను నిందించుకొంటాడు. "

మృచ్చకటికంలో నాయిక వసంత సేన వేశ్య. ఆయినా సుగుణవతి. ధనవంతురాలననే గర్వమామెకు లేదు. సరళ హృదయురాలు, కరుణాంతరంగం కలది. సౌందర్యవతి. ఆమెను కోరేవారు ఎందరో వుండగా దర్శిదుడైన చారు దత్తుని (ప్రేమించింది. చారుదత్తుని [యేమకు ప్మాతురాలను కావాలి అని (యత్నిస్తుంది.

మృచ్చకటికంలోని విదూషకుడు మైత్రేయుడు ఒక (ప్రధాన పాత. ఇతడు నాయకునికి పరమ మ్మితుడు. నాయకుని కొరకు ఏ త్యాగమైనా చేయ టానికి సంసిద్ధుడు. తిండిపోతు. తన బుద్ధి మాంద్యంతో (పేషకులను నవ్విస్తాడు.

చారుదత్తుని కొడుకు రోహసేనుడు, భార్య ధూత, రాజు ఆర్యకుని హైతలు చాల చిన్నవైనా కచి వాటిని సూక్ష్మంగా (వభావవంతంగా చీతించాడు. మృచ్చృకటిక నాటకంలో అందరిని ఆకర్షించే పాత శకారుడు. ఇటువంటి ప్మాత సంస్కలుత సాహిత్యంలో ఎక్కడా కనిపించదు. అతడు రాజుగారి ఊంపుడుగ త్తెకు సోదరుడు. దానినెంతో గర్వంగా అతడు చెప్పుకొంటాడు,

శీ 14 సంస్కృత సాహీత్య చర్మిత ఆ బంధుత్వంతో అధికారాన్ని చెలాయిస్తాడు. బుద్ధీహీనుడు, మూర్ధుడు, (కూరుడు, పిరికివాడు, విలాస పురుషుడు. అందరిముందు తానెంతో పండితుడ నని, వీరుడనని చూపదలచుకొని నవ్వులపాలవుతాడు. అతడు నాటకంలో “విలన్‌* వంటివాడు అయినా తన అభినయం, మాటల ద్వారా (పేక్షకులకు నవ్వు పుట్టిస్తుంటాడు. ఈ ప్నాత చితణలో సంభాషణలో కవి సహజత్వాన్ని మృచ్చకటికంలో (పలిటివింవించిన సొంఘిక పరిస్థితులు

మృచ్చకటిక నాటకంలో సమకాలిక జీవన పరిస్థితులు చక్కగా. (పతి బింబించినవి. ఆన్ని రంగాలవారికి చెందిన మనుష్యుల జీవితం దీనిలో చ్మితింప బడింది. వాస్తవిక చ్మితణతో కూడింది కాబట్టీ ఈ నాటకం ఆదర్శ బీవితాలను కాక (వజాజీవితాన్ని వున్న దున్నట్లుగా (పతిబింబింపకేసింది. ఇటువంటి వాస్తవిక సాంఘిక పరిస్థితుల చితణ చాల తక్కువ రచనల్లో కన్పిస్తుంది.

మృచ్చకటిక కాలంలో వస్యీవస్థ బాగా ఏర్పడింది. కాని మధ్యయుగంలో వలె ఆది గట్టిపడి దుర్వ్యువస్థగా మారలేదు. ఒక వర్ణంవారు మరో వర్ణధర్మాని ఆచరించేవారు. చారుదత్తుడు (వాహ్మణుడై వుండి వాణిజ్యం వృత్తిగౌ (గ్రహించాడు. (పజలు సంపన్నులుగా కన్పిస్తారు. ఒకరికంటె ఎక్కువ మంది న్ర్రీలను వివాహ మాడటం ఆచారంగా వుండేది. దాసత్వం కూడా |పచారంలో వున్నవి. దాసులు స్వామి సంపద. డబ్బు పెట్టి దాసదాసీలను కొనుక్కోవటం, విడిపించుకోవటం వంటివి వుండేవి. డబ్బును ఆప్పుగా వడ్డీకి ఇయ్యటం ఆనాడు (పచారంలోవుండేది.

(8 వాహ్మణ ధర్మమే ఎక్కువ (ప్రచారంలో వున్నా బౌద్ధధర్మం కూడ వ్యాప్తిలో వున్నది. శ్రైవులకు, కాక్తులకు సంఘంలో గౌరవమున్నట్లుగా బౌద్ధుల కున్నట్టు కన్పించదు. (పయాణ సమయంలో బౌద్ధభిక్షువు కనబడటం అపళకు నంగా భావింపబడేది. దీన్నిబట్టి మృచ్చకటిక నాటకకాలంలో బౌద్ధధర్మం రౌజా దరణకు, [పజాదరణకు దూరమైనట్లుగా కన్పిస్తుంది. శూ దకుడు నాందీ ల్లోకంలో శివస్తుతి చేయటంచేత ఆతడు శ్రైవుడని చెప్పవచ్చును. బౌద్ధమన్న అతనికి ఆభిమానమున్నట్లు లేదు.

లోకిక వాజ్మయం తీ15

న్యాయం అందరికి ఒక్కతీరుగానే వుండేది. (ప్రజలు తమ తగవులను న్యాయస్థానంలో పరిష్మరించుకొనేవారు. న్యాయాధీశుడు స్మపమాణంగా పరిశీలన చేసి స్కృతి[పో క్రమైన శిక్షలను విధించేవాడు. రాజ బంధువులు న్యాయాధికారు లుగా నియమింపబడటం, ఒక్కొక్కసారి వారు పక్షపాతంతో వ్యవహరించటం కూడ జరిగేది. మరణళికపొందినవారిని రక్రవర్ద వస్త్రాలు, మాలలు, ఎరరని గంధంతో ఆలంకరించి ఊరేగింపుతో తీసుకొనిపోయేవారు. గూఢచార వ్యవస్థకూడ ఆనాడు సువ్యవస్థమై వున్నది.

వేశ్యలలో రెండు భేదాలుండేవి. ఒకటి-గణికలు, రెండు-వేశ్యలు. గణికలు సంగీత నాట్యాది లలితకళలల్లో నిష్టాతులయ్యేవారు. ఆ కళలను (పదర్శించి అలరించి డబ్బును సంపొదించేవారుకొని పడుపువృత్తిని చేపళ్హేవారుకాదు. ఇళ వేశ్యలు రూపసౌందర్యాలను అమ్ముకొని బతికేవారు. వసంతసేన గణికా(శేజికి చెందింది. గణికలల్లో చాల ధనవంతురాం[డు వుండేవారు. బుద్ధుని కాలంలో ఆమ్రపాలి అనే వైశాలినగరగణిక ధనసంపత్తి చాల (పసిద్ధమైంది. అదే విధంగా వసంతసేన చాల ధనవంతురాలు. నాటకంలో ఆమె భవనవర్ణన నిజమా అనిపిం చేంత గొప్పగా వున్నది. గణికలు వివాహమాడటం కూడ జరిగేది. వసంత సేనకు బారుదత్తునితో నాటకంలో వివాహం జరిగింది. స్వయంగా రాజు ఆర్యకుడే ఈ వివాహాన్ని జరిపించాడు. (వాహ్మణ శర్విలకుడు మదనికను వివాహమాడాడు. సంఘంలో గణికలకు గౌరవస్థానమే వుండేవి,

మృచ్చృ్ళకటిక కాలంలో మధ్యమ, నిమ్న వర్గానికి చెందిన వాళ్ళు జూద మాడటం వాగా వుండేది. జూదమాడటానికి (ప్రత్యేకంగా గృవాలుండేవి. జూద గృహానికి సభికుడనే పర్యవేక్షకుడుండేవాడు. జూదంలో మోసం బేసే వారిని, ఓడిపోయినా ధనం చెల్లించని వారిని న్యాయస్థానానికి తీసుకొని పోయేవారు. మృచ్చ కటీకంలో సంవాహకుడు జూదంలో ఓడిపోయి పారిపోగా ద్యూతకారుడొకడు న్యాయస్తానానికి పోతానని అంటాడు. కొందరు ఏం పని చేయక, సోమరిపోతులై దొరికిన కొద్ది డబ్బును జూదంలో పెట్టీ ఆడుతుండేవారు. సంవాహకుడు తనను తాను “ద్యూతోపజీవి"గా చెప్పుకుంటాడు.

మృచ్చకటిక నాటకకాలంనాడు రాజు పాలకుడు దుర్మార్గుడు, అసమర్థుడు, విలాస జీవితాన్ని గడుపుతుండేవాడు. రొజు ఉంపుడుగత్తె బంధువులు రాజపద వుల్లో వుండేవారు. కారుడు అటువంటివాడే. ళకారుడు కాజేలీ మాతృకుడు (వ్యభి

శ్రీ1ఢ నంస్కృృత సాహిత్య చరిత చారిణీ ప్యుతుడు) అని పిలువఐడినాడు. ఇటువంటి బంధువులు [పజల మీద ఆత్యా చారాలను చేసేవారు. రాజాధికారులను బెదిరించేవారు. తనకు అనుకూలంగా న్యాయం చెప్పకపోతే కొత్తవాన్ని నియమిస్తానని శకారుడు న్యాయాధీవని బెదిరి స్తాడు. రాజు దుర్మార్గుడు, అసమర్థుడై నప్పుడు [ప్రజలు తిరుగుబాటు చేసి అతన్ని తొలగించటం జరిగేది. పాలకున్ని తోసివేయటంలో జూదరులు, చోరులు, విటులు మొదలై నవారు కూడ సహాయపడినారు. రాతుఏళ్ళు రాజమార్గంలో జూదరులు, విటులు. వేళ్ళలు సంచరించేవారు. అటువంటి మార్గం గుండా (పయాణం చేయటం 'కేమకరంగా వుండేది కాదు.

మృచ్ళకటికంలో శౌరసేని, ఆవంతిక, పాొచ్యమాగరి, శకారి, చాండాలీ, థక్కి మొదలైన ప్రకృత భేదాలను, అప్మభంశ భాషలను హ్యదకుడు పయో గించాడు. ఆనాడు సంఘంలో వేరుచేరు వర్గాలల్లో వేరువేరు భాషా భేదాలు మాట్లాడ బడేవి. కాని ఒకరి భాషాభీదం మరొకరికి సులభంగానే అర్థమయ్యేది.

ఆనాడు సముద్శ వ్యాపారం బాగా అభివృద్ధి దశలో వున్నది. పడవలు, ఓడల ద్వారా విదేశాలతో సము[ద వ్యాపారం జరిగేది. శూదుంలకు వేదం చదివే హక్కు వుండేది కాదు,

మృచ్చకటికంలో చితింపబడిన సమాజం పా్రబీన కథల నుంచి (గ్రహింప బడింది, ఊహా జనితమైందే కాని నిజమైంది కాదని సిల్వా లెవీ అభిప్రాయపడి నాడు, కాని ళ్యూదకుని సమాజ చిత్రణలో ఎక్కడా కల్పన, అవాస్తవికత కని పించదు. బృహత్కథాదుల్లో ఇటువంటి సమాజమే దర్శనమిస్తున్న ది. అటువంట ప్పుడు ఆది కేవలం కల్పన అనటానికి వీల్లేదు. ఆది అతని సమకాలిక సమాజానికీ వతి రూపమైన చితణమే.

కూ (దకుని వే విత్వం

శూద౦కుని కవిత్వం పిసాద మాధుర్యగుణాలు కలది. కాళిదాసు శైలి వలెనే ఇతనిది వైదర్భీశ్రైలి. వాస్తవిక చ్మితణకు ఈ శ్రెలి బాగా తోడ్పడింది. శూద౦కుని భావకల్చ్పనలు సరసమైనవి; ఉదాత్తమైనవి అని కాళిదాసు కవిత్వంతో పోల్చిచెప్పలేము. కాని సహజ చ్మితణలతో కూడిన అతని కవిత్వం మనోరంజ కంగా వున్నది. సన్ని వేళ కల్పనలు, సహజ వర్ణనలు, వాస్తవిక సంభాషణలు హూదకుని ప్రతిభకు నిదర్శనాలు. అతడు గొప్ప కవికాదు కాని గొప్ప నాటక

లౌకిక వాజ్మయం శ్ర? కారుడు అని చెప్పాలి. (పానీన సంస్కృతసాహిత్యంలో (శ్రవ్యకావ్యకారులే దృళ్యకావ్యాలను కూడ రచించారు. దృళ్య కావ్యం కూడ కవి కల్చనలతో అంద మైన కవిత్వంతో నడిచేది. మృచ్చకటికకారుడు భాసుని వలె గొప్పకవి కాక పోవచ్చును. కాని గొప్ప నాటక కొరుడు. శ్యూదకుడు అక్కడక్కడ. (పకృతివర్ణ నాదులను చేసాడు కాని ఆవి సందర్భానికి ఉద్దీపనవిభావంగా ఎంత అవసరమో అంతగానే రచించాడు. కాని అతడు తన కావ్యకళా (పతిభ చూపించటానికి అనవ సరంగా పూనుకోలేదు.

శూ దకుని శైలి సులభమైంది. అంతటా అతని శైలి కుంటువడకుండా ధారావద్ధితో నడిచింది. కొన్నిచోట్ల ఓజోగుణ [పధానమైన శ్రైలిని కూడ కవి [పయోగించాడు. చతుర్ధాంకంలో విదూషకుడు చేసిన వసంతసేన భవనవర్ణన వచనంలో [వాయబడ్మింది. ఈ దీర్చమైన వచనరచన ఉఊత్కృష్టంగా వున్నది, పంచమాంకంలోని వర్షవర్షన కవితా (పతిభను చాటుతు అపూర్వంగా వున్నది. ఇటువంటి స్వాభావిక చ్మితతణతో కూడిన వర్షర్తువర్దన ఎక్కడా. లేదని గోట్‌ షాల్‌ వంటి విమర్శకులు తలంచారు. కేవలం ఈ వర్షర్తువర్జనను ఓల్జెన్‌ బర్గ్‌ జర్మన్‌ భాషలోకి అనువదించాడు. వర్జనల్లో కూదకుడు చక్కని మౌలికమైన ఉపమలను రచించాడు---

అమూహి భిత్వా జలదాంతరాణి పంకాంతరాణీన మృణాళసూచ్యః

పతంతి చం్యదవ్యసనాద్విముక్తా దివోఒ[శుధారా ఇవ వారిధారాః* “కమల సూచి బురదను చీల్చుకొని బయటికి వచ్చినట్టుగా జలధారలు మేఘాన్ని చేదించుకొని బయటపడ్తున్న”వని కవి భావం. మరొక పద్యంలో అభిసారిక ఆయిన వసంత సేన వర్ణన ఇట్టా సహజంగా రమ్యంగా చేయబడింది

ఏషా పుల్లకదంబనీపసురభౌ కాలే ఘనోద్భాసితే

కాంతస్యాలయమాగ తా సమదనా హృష్టా జలార్జాంలకొ

విద్యుద్వారిదీ గర్జితైః సచకితా త్వద్దర్శనాకాంచిణీ

పాదౌ నూపురలగ్న కర్ణమధరౌ (పఖాళయంతీ స్థికా. “వికసీత కదంబ నీపొల చేత సుగంధితం, వర్షజలం చేత తడిసిన ఆలకలు కలది, (పసన్నమైంది, కామార్తురాలై న వసంత సేన వర్షర్తులో తన (ప్రియుని ఇంటికి వచ్చింది. మెరుపుల తళతళలు, ఉరుముల ధ్వనులచేత చకితురా తై

విగ్ర

శీ18 సంస్కృత సాహిత్య చరిత నీ దర్శనం కొరకు వచ్చి నూపురాలంకృతమైన బురదకాళ్ళను బయట కడు క్కుంటూ నిలబడింది.” అలంకారాల ఆడంబరం లేని కవి సహజ వర్ణనను పై జ్లోకంలో చూడవచ్చు.

మృచ్చకటికంలో శృంగారం (పధానరసం. కరుణాదులు అంగరసాలు. నాయిక వసంత సేన సౌందర్యమూ రి. ఆమె చారుదత్తుని (పేమించి వివాహమాడే వృక్రాంతమే ఈ (వకరణంలో వున్నది.

ఒక్‌ శ్లోకంలో హ(దకుడు దర్శిదుని స్థితిని గురించి ఇట్టా చెప్పాడు--

దారి ద్యాత్‌ పురుషస్య బాంధవజనో వాక్యేన సంతిష్టతే

సుస్నిగ్దా విముఖీభవంతి సుహృదః స్ఫారీభవంత్యాపదః

సత్వం హాసముపైతి కీలశశిన। కాంతిః పరిమ్లూయతే

పాపం కర్యచ యత్స్పరై రపికృతం తత్తస్య సంభావ్యతే “దారి ద్యం చేత బంధువులు వాని మూటను ఆదరించరు. (పీయమి[ తులు విముఖు లౌతారు. వాని కష్టాలు రోజురోజుకు పెరుగుతవి. వాని తేజస్సు క్షీణిస్తుంది. ఆతని శీలకాంతి మలినమౌతుంది. ఇతరులు చేసిన కుకర్మలు కూడ దరిదుని నెత్తిమీదనే పడ్షవి.”

మృచృ్ళకటికం తర్వాత భవభూతి మాలతీమాధవం మొదలైన (పకరణాలు (వాయబడినవి. కాని మృచ్చకటికం మ్మాతం అపూర్వమైన [(వకరణం గానే నిలిచిపోయింది. సహజ వాస్తవిక చ్మితణగల ఇటువంటి (పకరణాలు మళీ [(వ్రాయబడనే లేదు. (క్రీ శు 17వ శతాబ్దంలో మ్మాతం మృచ్చకటికాన్ని అనుసరిస్తు మల్లికామారుతం (ఉద్దండకవి), కౌముదీమ్మితానందం (రామచందుడు), ముకుళిత కుసుమచం[దం (యళశ్చం[దుడు మొదలైన (పకరణాలు (వ్రాయ బడినవి. కాని ఇవేవి మృచ్చకటికంతో సమానంగా నిలువగలిగేవి కావు. మృచ్చ కటకనాటికం భారతీయ విదేశీయ భావల్లోకి అనువదింపబడింది. ఇంగ్లీషు, జర్మన్‌, (ఫెంచ్‌, డబ్‌, స్వీడిష్‌, డానిష్‌ ఇటాలియన్‌, రష్యన్‌ మొదలేన అనేక యూరోపియన్‌ భాషల్లోకి అనువదింపబడి ఈ నాటకం పాళ్చాత్యులను ఆకర్షించి ఆదరణను సంపాదించుకొన్నది, (ఫాన్స్‌, జర్మనీ దేశాల్లో. ఇది రంగస్థలం మీద విజయవంతంగా [(వదర్శింపబడింది కూడ.

లౌకిక వాజ్మయం శీ10 విశావదతుడు అజాత

విశాఖదత్తుని (పసిద్ధనాటకం ముదారాక్షసం. ఆ నాటక [పస్తావనను బట్టి విశాఖదత్తుని తండి పృథుమహారాజు అని, పితామహుడు సామంత వ టేశ్వర దత్తుడని తెలుస్తున్నది. కొన్ని లిథిత్మపతుల్లో విశాఖదత్తుడు విళాఖదేవుడుగా పృథుమహారాజు “మవోరాజ భాస్కరదత్తుడు'గా పేర్కొనబడి కన్పిస్తున్నది. కవి తనను గురించి ఇంకా ఏమి విశేషాలు తెలుపలేదు. చారి[తక (పమాణాలతో పృథు మహారాజు, వ కేశ్వరదత్తులు ఎవరో నిర్ణయించటానికి కూడ సాధ్యమయేటట్టు లేదు. వీరి పేర్ణనుబట్టి వీరిది *దత్త' వంశమని విమర్శకులు తలంబారు. తండి తాతల పేర్లకు చేర్చబడిన మహారాజ, సామంత పదాలను బట్టి వికాఖదత్తుడు త్యతియుడని, ఒకానాక సామంతరాజు అని తెలుస్తున్నది.

విశాఖదత్తుని కౌలం

ముుదారాక్షసం భరత వాక్యంలో “పార్థివః చందగుప్తః” అని వున్నదిం దాని ఆధారంగా ఈ కవి చందగు _ప్త మౌర్యుని కాలంవాడని విమర్శకులు తలంచారు. నాటకంలో నాయకుడు కూడ చందగు ప్త మౌర్యుడే. కాని నాటకంలో చందగు ప్త మౌర్యునికన్న చాణక్య పాతకు (పాధాన్య మెక్కువ. ఒకవేళ విశాఖ దత్తుడు ఆ రాజు ఆస్థానంలో వుండి ఈ నాటకాన్ని వాస్తే రాజునే (ప్రధాన ప్మాతగా చేసీ వుండేవాడు అని ఎమ్‌. ఆర్‌. కాలే ఈ వాదాన్ని (తోసిపుచ్చాడు.

భరత వాక్యంలోని “*చంటదగుప్తః” స్థానంలో కొన్ని [వతుల్లో “దంతి వర్మ”, “రంతివర్మ” అని కన్పిస్తున్నది. రంతివర్మ పేరుతో (పసిద్ధరాజు లెవరూ లేరు. దంతివర్మ పేరుతో ముగ్గురు (పసిద్ధులున్నారు- 1) రాష్ట్రకూట దంతివర్మ (క్రీశ 600 (ప్రాంతం. వ) లాటరాజు దంతివర్మ, క్రీశ 700 (ప్రాంతం, 8) పల్టవరాజు దంతివర్మ. [క్రి.శ 900 (పాంతం. వీరిలో పల్టవరాజు ఆస్థానంలో విశాఖదేవుడున్నాడని అతడు (క్రీశ 8900 (ప్రాంతంవాడని కొందరు విమర్శకులు తలంబారు. విశాఖదేవుడు దాక్షిణాత్యుడని తలంచేవారు ఈ వాదాన్ని సమర్థించారు. పల్దవులు పరమశై పులు. విశాఖదత్తుడు భరతవాక్యంలో రాజును విష్ణువుతో పోల్చాడు. విశాఖదత్తుడు వైష్ణవుడు అనీ కొందరు విమర్శకులు ఈ వాదాన్ని తోసిపుచ్చారు.

శృవీ0 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

కాశీనాథ (త్యంబక్‌, త్తైలంగ్‌ వంటి విమర్శకులు “అవంతి వర్మ” పాఠాన్ని (గ్రహించారు. అవంతివర్మలు ఇద్దరు కన్పిస్తున్నారు. ఒకరు-కాళ్ళీర రాజు. రెండు-మౌఖరి వంశరాజు, హర్షవర్ధనుని చెల్లెలు రాజీని వివాహమాడిన గ౦హవర్మ తండి ఈ మౌఖరి అవంతివర్మ. ఇతని ఆస్థానంలోనే విశాఖదత్తు డున్నాడని పై విమర్శకులు అంగీకరించారు. అప్పుడు విశాఖదత్తుడు దాదాపు బాణునికి సమకాలికుడౌతాడు, బీహీర్‌ (పాంతంలో పాటలీపు.త వైభవంతో విశాఖదత్తునికి బాగాపరిచయమ..న్నదని కాబట్టీ అతడు మౌఖరి అవంతివర్మ ఆస్టాని అనటమే సమంజసమన్నారు. భోలాళంకర్‌ వ్యాస్‌ విశాఖదత్తుని బెంగాల్‌ నివాసి అఆనిగు _ప్రస్మామాజ్యం పతనోన్ముఖమై హర్షవర్ధనుని స్మామాజ్యాంకురో దశలో ఈ నాఓక రచన జరిగివుంటుందని విశాఖదత్తుడు [క్రీశ "వ శ॥ వాడని అభ్మిపాయ పడినాడు. మౌఖరి అవంతివర్మ అఆస్థాని విశాఖదత్తుడు అని ఆంగీకరించినట్టయితె అతడు బెంగాల్‌ వాడు కాదని, ఊత్తర భారతీయుడు, శైవుడు అని తేలుతున్నదని విధుభూషణ్‌ గోస్వామి నాటకాన్ని పరిశీలించి చెప్పాడు.

యాకోబి మ్ముదారాక్షస (ప్రస్తావనలో పేర్కొనబడిన చం[దగహణాన్ని ఆధారంగా తీసుకొని విశాఖదత్తుని కాలనిర్ణయాన్ని చేయటానికి పూనుకొన్నాడు. చందునితో బుధ్యగహముండటంచేత చంద్మగహణం కాలేదని పేర్కొనబడింది యాకోబీ మతానుసారం అటువంటి అసంభవమైన చంద గహణం ల డిసెంబర్‌ |కీశ, 860 అవుతుందని, కాబట్టీ విశాఖదత్తుడు క్రీశ. 9వ శ॥వాడని నిర్ణ యించాడు. కాని పాత [పవే మచత్కారం కొరకు కథోద్ధాతమనే పాత్ర ప్రవేశ పద్ధతిని అనుసరించి కవి అటువంటి అసంభవమైన చంద౦గం0హణ కల్పనను చేసాడు. ఆంతేగాని దాన్నిబట్టి కవి కొలనిర్ణయం చేయటం నిరాధారం, కొని చాలామంది. విమర్శకులకు విశాఖదత్తుడు [క్రీశ 9వ శ॥వాడని అనటమే సమ్మతంగా కన్పిస్తున్నది. కీథ్‌, దాస్‌గుప్త మొదలై న విమర్శకులు కూడ విశాఖ దత్తుని క్రీ.శ. 8వ శళ॥ వానిగానే అంగీకరించారు.

ముదారాషస (పస్తావనలోని “పార్థివః చందగుప్త్రః” అన్న పాఠాన్నే (గహించి కొందరు విమర్శకులు విళాఖ దత్తుడు గు _ప్రరాజు రెండవ చందగుప్తుని కాలం వాడని, గుప్తుల కింద అతడు సామంతరాజు అని నిర్ణయించారు. “మ్షేచ్చె రుద్విజ్యమానా భుజయుగమధునా”అని చెప్పింది రెండవ చందగుప్తునిగురించే అని వీరి అభ్మిపాయం. రెండవ చం్మదగుప్తుడు హూణవిజేత అని చరిత (పసిద్ధమైోంది-

లౌకిక వాజ్బ్యయం శ్రీల] దాన్నే కవి “మేచ్చెరుద్విజ్వమానా” అని సూచించాడని అంటారు. విశాఖ దత్తుడు రెండవ చందగుప్తుని నాయకునిగాచేసి (వాసీన దేవీ చందగు_ప్ర"మనే నాటకం ఈ మధ్య దొరికింది. దానిలో చందగుప్తుడు హూణులను జయించట మేఇతివృ త్తం. మ్నుదారాక్షసం (ప్రస్తావన శ్లోకంలో. ““మ్లేచ్చులచేత కష్టాలను పొందిన భూమి ఇప్పుడు ఈ రాజమూలర్తిని ఆశయించింది” అని కవి వర్తమాన పదాన్ని “ఇప్పుడు” అని |పయోగించి ఆ రాజు తనకు సమకాలికుడు కావటాన్ని సూచించాడు. విశాఖ దత్తుడు గు_ప్తరాజు రెంవచం[ దగుపుని సమకాలికుడు అని డా.కాశీనాథతై స్వాల్‌ , వరదాచారి, వింటర్‌నిట్స్‌, స్మిత్‌లు సమర్థించారు. కొత్తగా బయటపడిన అతని నాటకం కూడా ఈ వాదాన్నే పూర్తిగా బఐలపరుస్తున్నది. విదాఖదత్తుడు ప్రసిద్ధ *“దత్త' వంశానికి చెందినవాడని, గుప్తుల కొలంలో వీరు గౌడ (బెంగాల్‌) దేశాన్ని పాలిస్తు గుప్తులకు సామంతులుగావుండేవారని కొందరు విమర్శకుల నుతం, రెండవ చందగుప్తుని కాలంలో విశాఖ దత్తుని తండి రాజ్యం చేస్తున్నాడని, యువకుడైన విశాఖదత్తుడు సాహిత్యవియుడ్లై చం్మదగుప్తుని ఆస్థానంలో వుండేవాడని కొందరు ఊహ చేశారు. మహామహోపాధ్యాయ హర పసాద్‌ళాన్త్రి విశాఖదత్తుని శ్లైలి గొడీ తీతిలో వున్నదని కాబట్టి ఆతడు గౌడ దేశీయుడని చెప్పాడు. “మంచుతో సమాన మైన స్వచ్చమైన ముత్యా“లని ఒకచోట కవి ఉపమించాడని కాబట్టీ ఈ కవి మంచుతో పరిచయంలేని దాక్షిణాత్యుడు కాని గౌడదేశీయుడు కాని కాలేడని, విశాఖ దత్తుడు ఉత్తర భారతీయుడని కాశ్శీపసాద్‌ జైస్వాల్‌ నిర్ణయించాడు. కాని అతడు గౌడదేశ రాజకుమారుడై నా దేశాటనం చేసివుంటాడు. దేశాటనంలో అతడు మంచును చూసివుంటాడు. అందుకే ఆ ఉపమను (గహింబాడు. గౌడదేశాన్ని తన తండి పొలిస్తుండగా అతడు గుప్త రాజధాని పాటలీపు తంలో కొంత కాలం నివసించి కూడా వుండ వచ్చును.

.... “ీచ్దైరుద్విజ్యమానా' 'అన్న శ్లోకంలోని ““స్పేచ్చ* శబ్దంతో మహమ్మద్‌ గోరీని గురించి కవి సూచించాడని, విశాఖదత్తుని తండి “మహారాజ పృథు” చౌహాణ వంశీయుడైన '“పృథ్వీరాజు' అని విల్సన్‌ అభ్మిపాయపడినాడు. కాని పృథ్వీరాజు తంగడిపేరు సోమేశ్వరుడు. నాటకంలో “పృళు' తండి వటేశ్వర ద్‌త్తుడని ఇయ్యబడింది. అంతేగాక ధనంజయ కీ. శ. 10వ కట భోజరాజు (క్రీశ. 11వ కళ), రామచందగుణచం్భదులు (క్రీ. శ.,1200) ముదా రాషస, దేవీచం్యదగు వ నాటకాలను ఉద్ధరించారు, కాబట్టీ విల్సన్‌ అభ్మిపాయం [మౌరం

శీలవి సంస్కృత సాహిత్య చరిత విశాఖదత్తుడు చౌహాణ వంశీయడనటం పూర్తిగా కల్పన మాతమే. భర్తృహరి నీతీ శతకంలో ముదారాక్షసాన్ని ఉద్ధరించాడు. కాబట్టీ విశాఖదత్తుడు కీ. శ, 700 కు తర్వాతివాడని చెప్పటానికి వీల్లేదు. +

మ్యుదారాశస నాటకంలో చ్చితింపబడిన భౌగోళిక సాంఘిక పరిస్థితులు విశాఖదత్తుడు గుప్తులకాలం నాటి వాడనుటను సమర్థిస్తున్న దని వాచస్పతి గ్రైరోలా అభ్మిపాయసడినాడు. విశాఖదత్తుడు పేర్కొన్న దేశ, జాతుల పేర్చనుబట్టి ఆతని అస్తిత్వం (క్రీశ 400-700 నడుమనే అని గైరోలా అన్నాడు, రెండవ చంద గుప్తుడు శకులను ఓడించిన వృత్తాంతాన్ని తీసుకొని విశాఖదత్తుడు మొదట నాట కంగా రచించి వుంటాడు. ఆ తర్వాత చందగు ప్త నామసామ్యం గల మౌర్య చందగు ప్తుని నాయకునిగా చేసి ముదారాక్షస నాటకాన్ని రచించి వుంటాడు, విశాఖదత్తుడు రెండన చం[దగుప్తుని ఆస్థానంలో అతనికి సమకాలికుడుగా వుండి వుంటాడు లేక చం్మదగు ప్రుని శకవిజయం తాజాగా అందరి స్మృతిపథంలో వున్న కాలంలో అంటె చందిగు స్తవికి సమీపకాలంలోనో వుండి వుంటాడని చెప్ప వచ్చును. అంటె విశాఖదత్తుడు మొత్తంమీద గుప్తులకాలం వాడు, కీ.శ. కీ శ తాద్దాలవాడని నిర్ణయించి చెప్పవచ్చును,

వికాఖద త్తుని రచనలు

విశాఖదత్తుని రచనల్లో ముదా౦ రాక్షసమే లభ్యం. ఇది గాక ఇతడు డేవీ చందిగుప్తం వాసీనట్టు భోజరాజ రామచంది గుణచందు9ల ఉద్ధరణను బట్టీ తెలిసింది. రామచంద) గుణచందు)లు తమ నాట్యదర ఏణంలో ఈ నొటకంలోనీ పంచమాంకంలోని ఒక [షాకృత గాథను ఉద్ధరించారు. ఈ నాటకం చాలాకాలం అజ్ఞాతంగానే వుండింది. ఈ మధ్య ఈ నాటకంలోని కొంత భాగం లభ్యమైంది, ఈ అసంపూర్ణ సంస్కృత నాటకాన్ని ఆధారంగా తీసుకొని పిసిద్ధ హిందీకవి ప్రసాద్‌ హిందీలో ధు్ర)వస్వామిని అనే నాటకాన్ని వ్రాసాడు. ఈ నాటకంలో గుప్తరాజులు రామగుప్త చందిగుప్తుల కథ వున్నది. వీరిద్దరు సముదిగుపుని కొడుకులు. ధు)వస్వామిని రామగుస్తుని భార్య, శకులతో యుద్ధంచేసి రామ శప్తుడు మరణిస్తాడు. కకులు ధు9వస్వామిని కోరుతారు. అప్పుడు చంద్రగుప్తుడు ఉపాయంతో శకరాజును చంపి శకులను ఓడించి ధు్ర)వస్వామిని గౌరవాన్ని కాఫాడి ఆమను వివాహ మాడుళాడు. రెండవ చందిగుప్తుని నాణాలమీద అశని

లౌకిక వాజ్మయం శీలిలి "పేరుతో పాటు ధు్రవస్యామిని పేరు కూడ కన్పిస్తున్నది. ఆమె అందం, తెలివి చందిగుప్తున్ని మిక్కిలి ఆకర్షించి వుంటవి. లేదా గుప్తసామా9జ్య పరిరక్షణలో ఆమె పాత కూడ. వుండి వుంటుంది. ఈ నాటకం బయటపడనంత వరకు సముదిగు పునికి చందొగుస్తునికి నడుమ అతని అన్న రామగుప్తుడు రాజ్యం చేసాడన్నది తెలియని సత్యం, ఈ నాటకంవల్ల రామగు పుని వృత్తాంతం మరియు చంద్రగుప్తుడు శకులను ఓడించిన సాహసగాథ బయటపడింది. ఈ నొటకం చారిత౦కులకు కూడ ప్రమాణంగా తోడ్పడింది. తర్వాత రామగుప్తుని నాణాలు దొరికినవి. ము[దారాక్షసంవలెనే ఈ నాటకం ఐతివోసిశ రాజకీయ ఇతివృత్తం కలది అని తేలింది. ముదా౦రాక్షసంలో చాణక్యుడు రాక్షసమంతి)ని లోబరచు కొన్న ఇతివృత్తమున్న ది. దేవీ చందం సప్త నాటకంలో దేవీ చందుగుప్తుల ఫేేమ, చందిగుప్తుడు సాహస చాతుర్యాలతో శకులను జయించే ఇతివృ _త్తమున్నది.

విశాఖదత్తుడు “అభిసారికా వంచితకం'' లేక “*అభిసారికా ఐంధితకం” అనే నాటకాన్ని కూడ [వాసొడంటారు. ఇందులో ఉదయన వాసవద త్త పద్మావతు లకు సంబంధించిన ఇతివృ త్తమున్నది. ఇది అలభ్యం. రెండు నాటకొలల్లో రాజ కీయనేపథ్యాన్ని ఉపయోగించి. [వ్రాసిన విశాఖదత్తుడు ఈ [శేమ కథగల నాటకాన్ని (వాసాడా అని అనుమానం కలుగుతుంది. ఇది అతని రచనో? కాదో చెప్పలేము. అదే విధంగా సద్దుక్తికర్ణామృతంలో విశఖదత్తుని 'పేరతో ఈ కింది శ్లోకాలు ఇయ్యబడినవి--

రామోఒసొ భువనేషు వ్మికమ గుత్తైర్మాతః (పసిద్ధిం పరామ్‌

అస్మద్భాగ్య విపర్యయాద్‌ యది పరందేవో న జూనాతీ తమ్‌

వందీ సేష యళాంసి గాయతి మరుద్‌ యస్వ్యైక బాణాహత

[శేజీభూత విళిలతాళ వివరోద్దీర్టైః స్వః సప్తభిః

ఈ క్లోహన్ని పరిశీలిస్తే విశాఖదత్తుడు రామకథకు సంబంధించిన నాటళ్ళీ కాన్నేదో వ్రాసాడని తెలుస్తున్నదసి పొం (ధువ పేర్కొన్నాడు. కాని రండు రాజకీయ సంబంధేతివృత్తాలుగల నాటకాలు (వాసినవాడు రామకథను కీనుకొని నాటకాన్ని (వాసాడా 1 ఖని మళీ అనుమానం కలుగక మానదు,

శ్సీలిశ్య సంస్కృత సాహిత్య చరిత ముదారాకన నాటకం _

ఇప్పుడు విశాఖదత్తుని కిర్తి స్తంభానికి ఆధారంగా వున్నది ఈ ఒక్కో నాటకమే. ఇతర కవులవలె అతడు దీనిలో నాయికానాయకుల [మేమ వృత్తాంకాన్ని ఇతివృత్తంగా తీసుకోలేదు. ఆసలు దీనిలో నాయికే లేదు. రాజకీయపు బెత్తుగడంతో కూడింది మృుదారాతస కథ. అది ఆతని రాజకీయ పరిజ్ఞానాన్ని వేనోళ్ళ చాటు తున్నది. రాజులను కూలదోయటం, గూఢచారుల జాలం, ఎత్తుగడలు విఫలించి వకించుట, ఎత్తుకు పెయెత్తులు మొదలైన అనేక రాజకీయ బుద్ధి కుళశలతతో కూడిన సన్నివేశాలుగలో కథను కవి ఎంతో నేర్చుతో దృళ్యకావ్యంగా తీర్చిదిద్ది తన రచనా (పతిభను [పదర్శించాడు.

ము(దారాక్షస నాటకంలో ఏడు అంకాలున్న వి.సూ[ తధారుడు (ప్రయోగించిన చందగ హణ శబ్దాన్ని విని మలయ కేతువువల్ల చందగుప్తునికి పరాభవం జరుగు తుందనే అర్థాన్ని (హించి కృుబ్ధుడై చాణక్యుడు “నేను వుండగా చం[దగుపునికి అనిష్టం చేయటానికి ఎవరు సాహసిస్తారురా” అని [కోధపూర్ణ కంఠంతో ఆంటూ రంగస్థలం మీదికి [వవేశిస్తాడు. చాణక్యుడు నందవంళ రాజ్యనిర్మూలనం, నందుని అమాత్యుడు రాక్షసున్ని వళం చేసుకొనేంతవరకు ఆసంపూర్ణంగానే వుంటుందని తలుస్తాడు. చం్యదగుప్తున్ని చంపటానికై _రాక్షసునిచేత పంపబడిన వివకన్య ద్వారా పర్వతేశ్వరుని చాణక్యుడు చంపించి, రాక్షసుని షడయం[తంవల్స పర్వతేశ్వరుడు మరణించాడని (వచారం చేస్తాడు. ఇరకొక వైపు చాణక్యుడు తన గూఢచారి బాగురాయణుని తానే పర్వతేశ్వరుని చంపించినట్లు చెప్పటానిక్తై పర్వలేశ్వరుని కొడుకు మలయకేతువు దగ్గరికి పంపుతాడు. ఇంకా అనేక గూఢాచారులను రొక్షస మలయకేతువుల. దగ్గర. వారికి విశ్వసనీయులై న వ్యక్తులుగా నియమిస్తాడు. రాక్షసుని కుటుంబం ఆతని మ్మితుడు చందనదాసు గృహంలో వున్నదని తెలుసు కొని చాణక్యుడు అతన్ని పిలిపించి వారిని అప్పగించమని అడుగుతాడు. కాని చందనదాసు దానికి నిరాకరిస్తాడు. ఇది మొదటి ఆంకం కథ, రెండవ అంకంలో రాక్షసుని రాజనీతి కుశలత (పేక్షకులకు పరిచయమౌతుంది. చం[దగప్తున్ని చంపటానిక్రై రాక్షసుడు చేసిన [పయత్నాలన్ని విఫలమౌతవి. ఇప్పుడు ఎట్లో అయినా బాణక్య చందగుప్తుల నడుమ భేదాన్ని పుట్టించాలని రాక్షసుడు ఎత్తు వేస్తాడు. ఇద్దరు గూఢచారులను వైతాశికుల వేషంలో చం[దగుప్తుని దగ్గరికి పంపుతాడు ఆతనికి అడుగడుగునా గర్వ్యమూ, రోషమూ పుట్టించే స్తుతి చేస్తుం

లౌకిక వాజ్బ్యయం 495 టారు. చాణక్యుడు తన (పతిజ్ఞ నెరవేరిందనే గర్వంతో మ్మిరవీగుతున్నాడు, మరొకవైపు చందగుప్తుడు రాజ్యప్రాప్తిచేత సంతృప్తుడై. వున్నాడు. అటువంటి వారిద్దరి నడుమ భేదాన్ని పుట్టించి కలవోన్ని కలిగించటం సులభ కార్యమని రాకసుడనుకుంటాడు,

మూడవ ఆంకంలో చాణక్యుడు రాక్షసుని పన్నాగాన్ని తెలుసుకొని ఎత్తుకు పై యెత్తులు వేస్తాడు నిజంగా తమ నడుమ భేదభావం పుట్టినట్టు ఆచరించమని చాణక్యుడు చం్యదగుప్తునికి చెప్తాడు. చందగుప్రడు పాటలీప్తుత నగరంలో కౌముదీ మహోత్సవాన్ని చాటిస్తాడు. కౌముదీ మహోత్సవ సమయంలో [పజలు, సేన అ్మపమత్తులై వున్నప్పుడు రాషస, మలయ కేతువులు దండెత్తి వస్తారన్న నెపంతో చాణక్యుడు ఉత్సవం చేయకూడదని శాసిస్తాడు. దానితో చాణక్య చందగుస్తులకు మిథ్యా వాగ్వివాదం జరుగుంది. ఇదే అదను అని వైతాళికులు చందగుప్తుని కోపోత్రేజితుని చేసే స్తుతి చదువుతారు. నిజంగానే చాణక్య చర్మదగుప్తుల్లో భేదభావ మేర్చడిందని అందరూ నమ్ముతారు. నాలుగవ అంకంలో చాణక్యుని గుప్త చరుడు భాగురాయణుడు రాక్షస మలయ కేతువుల్లో భేదాన్ని పుట్టించటానికి [పయల్ని స్తాడు. శకటారుడు వచ్చి చాణక్య చం్యగుస్తుల భేదభావాన్ని గురించి చెప్పగా, చం్మదగుప్తుడు తనకు వశుడైనాడని రాక్షసుడు సంతోషిస్తాడు. రాక్షస మలయ కేతువులు పాటలీప్యుతం మీదికి దండెత్తాలని

ఐదవ అంకంలో గూఢచారి షపణకుడు మలయ కేతువు దాగి వుండి వింటుండగా పర్వతేశ్వరుని చంపించినవాడు రాషసుడే అని భాగురాయణునికి చెప్తాడు. కొన్ని ఆధారాలతో మలయ కేతువు దీన్ని ప్పూర్తిగా. విశ్వసిస్తాడు. రాక్షసుని మ్మిత్యదోహిగా తలుస్తాడు. దీనితో రాక్షస మలయ శేతువులకు భేద భావ మేర్పడుతుంది. చివరకు చాణక్యుని పన్నాగంలో చిక్కిన చందనదాసును రత్షించుకోవాలి అని రాక్షసుడు పాటలీపుుతానికి వస్తాడు'

ఏడవ అంకంలో గు _ప్రచరులు ఇద్దరు చండాల వేషాని స ధరించి చందన దాసును వధ్య స్థానానికి తీసుకొని పోతుంటారు. చందనదాసు భార్య, ప్యుతుడు దుఃఖ విలాపం చేస్తూ (పవేశిస్తారు. వధ్య స్థానానికి రాక్షసుడు వచ్చి చండాలురను బెదిరించి పారదోలుకాడు. అంతలో చాణక్యుడు చం(దగు పునితో అక్కడికి వస్తాడు. చాణక్యుడు తన రాజనీతి పన్నాగాన్నంతా రాషసునికి విప్పి ఇప్పి

426 సంస్కృత సాహిత్య చరిత అతన్ని చందగుపునికి మహామాత్యుడుగా వుండమని కోరుతాడు, రాక్షసుడు చేసేది లేక చాణక్యునికి లొంగిపోతాడు.

రాజనీతి చదరంగంలో రాక్షసుడు ఓడిపోతాడు. పాఠకులు చాణక్యుని రాజనీతి కుళలతకు ఆశ్చర్య చకితులౌతారు. అయినా రాశసునిమీద సానుభూతి గౌరవ భావాలు కలుగుతవి. రాక్షసుడు ఓడిపోయినా అతనికి గొౌరవవాని కలుగ లేదు. స్వచ్చంద విహారి అయిన రాక్షసుడు అనే మత్తనాగాన్ని చాణక్యుడు కుశలుడైన మావటిడు వలె వశపరచుకొని గూటానికి కట్టివేసాడు. రాషసుడు చాణక్యుని పన్నాగంలో చిక్కుకోటానికి ఇష్టం లేనివాడు, కాని చాణక్యుని రాజనీకి కుశలత అనే తృణాచ్భాదితమైన విలంలో చివరకు రాక్షస నాగం పడిపోక తప్పలేదు"

ము(దారాకన నామౌచిత్యం “మ్ముదయా గృహీతంరాక్షసమధికృత్య కృతో [గంథః ముదా రాకసమ్‌* అని ముదారాక్షసం యొక్క వ్యుత్పత్యర్థం. మృచ్చ్ళకటికం, అభిజ్ఞాన శాకుంతలం పేర్దు కవిని ఈ నాటక నామకరణానికి (పేరేపించి వుంటవి. మట్టి బండికి గల (పాధాన్యాన్ని, అభిజ్ఞానరూపంగా ఇయ్యబడిన అఆంగుశీయకానికి గల (ప్రాధాన్యాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని ఈ నాటకంలో “ముద” అంటె అంగు! యకం ద్వారా బాణక్కుడు రాక్షసున్ని లొంగదీసుకొన్నట్లు కఠాకల్పన చేసి అంగు శీయకానికి (పాధాన్యాన్ని కల్పించాడు. ఆవిధంగా నాటకానికి ముదారాక్షన మన్న పేరు స్థారకమై (పేషకుల కుతూహలాన్ని, అనందాన్ని ఇనుమడింప చేస్తున్నది. " ముడారాశసం విశేషత

శూదకుని మృచృకటికానికి సంస్కృత సాహిత్యంలో విశేషమైన స్టాన మున్నథ్లే మ్ముదాంక్షసానికి విశేషమైన స్థానమున్నది. మృచ్చకటికం (పకరణం మ్ముడారాక్షసం నాటకం. (పకరణం కాబట్టి మృచ్చకటిం మృదులహాసంతో లలి తంగా నడిచింది. ము[దావాక్షసం రాజనీతి విషయాలలో గంభీరంగా నడిచింది. రాజనీతి నాటకవస్తువుగా (గహించిన నాటకకారుడు ఒక్క విశాఖదత్తుడే కన్పిస్తు న్నాడు. ఈ నాటకం వీరరస (పధానమైంది. యుద్ధం ద్వారా కాక్‌ రాజనీతిజ్ఞులె న

లౌకిక వాజ్మయం శ్రీల పురుషుల రాజనీతి (పతిభా సంఘర్షణతో వీరరసం పోషంపబడింది. ఇతర కవులు మహాభారత రామాయణ బృహత్కథాదుల నుంచో లేక కల్పితమైనవో కథలను తీసు కోగా” విశాఖ దత్తుడు ఐతివోసిక సంబంధేతివృత్తాన్ని తీసుకొని నాటకాన్ని (వాసిన విధం చాలా _పళంసనీయమైంది. రాజనీతి సంబంధమైన, [పజాసామాన్యాన్ని ఆక క్షించలేని ఆర్థంకాని వస్తువును తీసుకొని విభాఖదత్తుడు ఆకర్షణీ యమైన విధానంలో పెట్టాడు. ఇది సంఘటనా (పధానమైన నాటకమని చెప్పవచ్చును. రసద్భస్టి కన్న కవికి సంఘటనల కూర్పులో నాయకుని (పయత్న సౌఫల్యంలోనే దృష్టి. చాణక్య రాక్షసుల ఎత్తుప పైమయెత్తులను చాలసృవ్షంగా గందకగోళం లేకుండా కవికూర్చాడు. ఈ నాటకంలో నాయిక లేదు. నాయికే కాక శ్రీ ప్మాఠలు కూడ చాలా తక్కువ (వతివోరి శోణో త్తర, విజయ, చందనదాసు భార్య తప్ప స్త్రీ పృాతలే లేవు. అంఠా పురుష ప్మాతలతోనే కథ జరిగింది. అయినా నాటకం ఎక్కడా నీరసంగా లేకుండా నడిచింది. [పేమ మధుర భావం లేకుండా నాటకమంతా గంభీర రాజకీయ ఖొవా అతో సాగింది. నృత్య నసంగితాదుల పస క్రిగాని (వకృళ్యాది లలిత వర్ణనలుగాని లేవు. అయినా నాటకం ఎక్కడా విసుగు పుట్టించకుండ నడిచింది. అంతేగాక ఈ నాటకంలో హాస్యవ్యంగ్యాది సంభాషణలు గాని పరిహాస సంఘటనలు గాని లేవు, ఎక్కడా తేలికగా లేకుండా పూర్తిగా రాజకీయ వడయం[తాలతో గంభీరంగా వున్నది. విళొఖదత్తుని నాటక కళ విశాఖదత్తుడు భాసకాళిదాసాదులవలి ఊవ్యోపతిభగల కవికాదు. కాని నాటకకళలో అందె వేసిన చేయి అతనిది. నాట్యశాస్త్రపు స్కూకాలను గుడ్డిగా అనుక రించకుండ నాటక [పస్తుీకరణలో మౌలికమైన [పతిభను చూపాడు. నాట్యకళా (వదర్శనలో ఆతడు మేటి. గంభీరమైన రాజకీయేతివృత్తాన్ని తీసుకొని దృళ్య కావ్యంగా అతడు మలచిన తీరు ఆరత్మిపళంసనీయమైంది. ఎక్కడా మధుర (పేమవీనస్య భావాలకు తావులేని విషయాన్ని నాటకంగా [వాసి ఆతడు (పజూ దరణను పండితాదరణను సంపాదించాడం టె బాల మెచ్చుకోదగ్గ విషయమే. ముదా “రాక్షసం [శవ్యకావ్యంవలె పఠన యోగ్యమైందే కాక [పదర్శనకు సుకరంగా వుండి 'సేంష్షకులను తన్మయులను, ఉత్సాహ పూరితులను చేస్తుంది. కథాకథనంలో, సంభాషణలను నడపటంలో సన్నివేశ సృష్టిలో, పాతచిత౦ణలో కవి చాల (పానీ

శీల8 సంస్కృత సాహిత్య చరిత ణ్యాన్ని చూపాడు. నాటక కథాకథనాన్ని పేక్షకుల కుతూహలాన్ని నిలుపుళూ ఆస క్తిజనకంగా కవి నడిపాడు. రాజకీయ సంఘర్షణను వాస్తవిక తాదృష్టిలో పోషించాడు. ఒకొకొసారి సంభాషణలు సుడీర్ధాల్నై రంగ స్థలం మీద ఆవి పద ర్శింపబడినప్పుడు విసుగు పుట్టించకుండా పైగా ఆస క్రిజనకంగా వున్నవి. తిది శాకుంతలాది నాటకాలవలె సంగీతాత్మకంగా వుండి హృదయాన్ని అఆలరించేరి కొదు. బుద్ధిని బాగా జాగృతంచేసి ఆనందాన్నిస్తుంది.

కార్యాన్విత దృష్టితో ఈ నాటకం ఒక విశిష్టమైంది, మొదట నుంచీ నాటకంలోని (వతి సంఘటన లక్యాన్ని సాధించేటట్టుగా వున్నది. ఎక్కడా అనవ సరమైన పాతగాని నంభావణగాని సన్నివేళ ంగాని లేదు. రాక్షసున్ని చం[దగుప్త నికి మం్యతిగా చేయాలనే చాణక్యుని [పయత సాఫల్యంతో నాటకం ముగుస్తుంది. ఒకొక అంకం ఒకొక సంఘటనతో సహజంగా నడిచింది. ఎక్కడా ఆస్వాభావికత లేదు. (వతి సంఘటన కుంఠనం లేకుండా శక్తిమంతంగా చకచక సాగుతుంటుంది. వస్రైక్యత (౮810 01 10౪109) లో ఎక్కడా భంగం రాలేదు.

వీరరసాభివ్య క్తిలో కూడ విశాఖదత్రుడు నేర్పును చూపాడు. మహావీర చరి్మిత, వేజీ సంహారం వంటి నాటకాలల్లోని వీరరసాభివ్య క్తి బీభత్సాదులు ఆంగ రసంగా కలది. కాని ఈ నాటకంలో వీరరసం ఉత్సాహం స్థాయిగా కలదిం ఎక్కడా యుద్ధం, రక్తపాతం మరణంతో కూడిన లీభత్సదృశ్యాలు ఈనాటకంలో లేవు. ఈ నాటకంలో ద్వంద్వ సంఘర్షణ సెనికులకు కాక రాజనీతి ఉపాయాలకు గుఢాచారుల కార్యళ క్తి నై పుణ్యాలకు జరిగింది. అంటె నాయక (వతి నాయకులకు సళస్త్రమైవ సంఘర్షణ కాక బుద్ధి బలాలకు సంఘర్షణ జరిగింది. (వతిజ్షాయౌగంధ రాయణంలో కొంత వరకు ఇటువంటి కథాయోజన, ప్మాతచితణ, రసయోజన కన్పిస్తున్నది. విశాఖ దత్తుడు దాన్ని కొంత వరకు ఆదర్శంగా చేసుకొన్నా దాని కన్నా ఎన్నో విధాల ఉన్నతమైన నాటకాన్ని వ్రోసాడు. సమకాలిక రాజకీయ వాతావరణం, ఆతనికి గల రాజనీతి విశారదత్వం ఈ నాటకరచనకు పురికాల్ని వుంటవి. ఈ నాటకం భారతీయ భాషల్లోనే కాక ఇంగ్లీషు, జర్మన్‌, (ఫెంచ్‌, ఇటా లియన్‌ మొ॥ న యూరోపియన్‌ భాషల్లోకి ఆనవదింపబడి పాళ్ళాత్యుల మన్న నళలను పొందింది,

లౌకిక వాజ్మయం శీవ0 పాత చితణ

ముదారాక్షసంలో అన్నిటి కన్న విశిష్టమైంది పృాతల చర్మిత చితణ. ఒకొక్క పాత ఒక్కొక్క వ్యక్తిత్వంతో పాఠకుల ముందు నిలు స్తవి. ఐతివోసిక వ్యక్తులను చ్మితించటంలో కవి చాల నేర్పును చూపాడు. మనం సామాన్యంగా వారిని ఊహించే తీరులోనే చాణక్య రాక్షస చం(దగుప్తొది పాాతలు రూపం ధరించినవి,

విశాఖదత్తుడు కౌటిల్యుని ఆర్థళాస్త్రాన్ని బాగా జీర్చించుకొని వుంటాడు. కనుకనే కాణక్యుని ప్మాతచ్మితణను అద్వితీయంగా నిర్వహించాడు. బుద్ధికాలి నిరీపుడు, వీతరాగుడు, లోక సం్యగహకర్త అయిన చాణక్యుని పాతను కవి చక్కగా చ్మితించాడు, చాణక్యునికి వ౦తిద్వంద్వి ఆయిన రాక్షసున్ని ఊహా మాన వునిగా శ్తిళాలిగా చితించి ఇద్దరి సంఘర్షణతో నాటకాన్ని ర్తి కట్టించాడు. చాణక్యుడు ధృఢ్మవతుడు, నిస్స్వార్థి, కూటనీతిష్ణుడు, పండితుడు, సాహసి, కార్య కుశలుడు. అతడు తను సొధించదలచుకొన్న దాన్ని ఎన్ని అడ్డంకులు వచ్చినా సరే ఎటువంటి మార్గాన్నైనా అనుసరించి నిర్ణయుడ్లై సాధిస్తాడు. ఇక రాక్షసుడు 'జీరుకే రొక్షసుడు.కాని అతడు మృదుహృదయుడు, ఒంధు స్నేహం కలవాడు, భావుకుడుగా కన్పిస్తాడు. ఆతని ఈ స్వభావమే చాణక్యుని జాలంలో చిక్కేటట్లు చేసింది. చాణక్యుని వలెనే రాక్షసుడు నిస్వార్ధి, రొజసీలిజ్ఞుడు. కాని చాణక్యునివలె ఆతడు సంపూర్ణ ఆత్మవిశ్వాసం కలిగివున్నట్లు కనిపించడు. అందరినీ అతడు విశ్వ సీస్తాడు. చాణక్యుని గుప్తచరులని తెలియక వారిని పూర్తిగా నమ్మాడు. అది అతని పశనానికి కారణమైంది. బాణక్కుడు ద్రైవవిధికన్న తన శక్తి మీదనే అచంచల విశ్వాసం కలవాడు. తృతీయాంకంలో చం(దగుప్తుడు నందవంళ పతనం దై వికమని అనగా చాణక్యుడు “మూర్జుడే దైవక కి యందు విశ్వాసముంచుతాడు” అని కృుద్ధు గౌతాడు గూఢాచారులను [పయోగించటంలో ఆతనికి గల నేర్చు ఎవరికి లేదు శ్మతుపక్షంలో తన గూఢాబారుల జాలాన్ని పరచాడు. విశాల సెనికబలాన్ని కూడ తన సునిశిత బుద్ధిడేత నిర్జించగలననే విశ్వాసమతనికి వున్నది. దూరదర్శి, అశనికి కోపం తొందరగా వచ్చినా కోపంలో కఈ_ర్తవ్యహనుడయ్యేవాడు కాదు, చాణక్యునికి నందవంశమన్న ఎంత ళృతుత్వమున్నదో రావసునికి నందవంళ మన్న అంత భక్తి వున్నది. నందవంశం నశించినా రాకసునిలో ఆ భక్తి నళించలేదు. చాణక్యుడు ఈ నాటకంలో నాయకుడు కాగా రాక్షసుడు (పతి

480 సంస్కృత సాహీత్య చరిత నాయకుడు. వీరిద్దరి విరోధం, సంఘర్షణ శ్రీ కొరకు కాదు. తమ తమ ఆదర్శాల కొరకు వారు పోరాడారు. ఇద్దరూ తమ కార్యసాధనలో నిరీహులుగానే వున్నారు. కొని చాణక్యుడు కార్యసాధనలో కఠినుడుగా కన్పిస్తాడు. రాషసుడు మె త్తనివాడు. చాణక్యుడు రాశసునివలె ఎవరిని సులభంగా విశ సించేవాడుకాదు. చాణక్యుడు వం చేస్తున్నాడో చివరికి చం్యదగుప్తునికి కూడ తెలియదు. చాణక్యుని కఠోర హృదయం ముందు చందగుప్తుడు కూడ జంకుతాడు. ఆతని మాటను దైవ వాక్కు.గా భావించి చందగుప్తుడు అనుసరిస్తాడు. చాణక్యుడు షడయంతాలను రచించటంలో నిపుణుడు, కార్యాచరణలో అతనికి నావాడు నీవాడు అనే విచారణ లేదు. రాషసుడు అట్లా కాక కోమల హృదయుడు. చందనదాసుకు తన కారణంగా మరణశీక్ష విధింపబడగా ఆతన్ని రక్షించటం తన కర్తవ్యమని వస్తాడు. అట్లా రాక్షసుడు రావటం వల్లనే చాణక్యుని వలలో చిక్కుకోగలిగాడు. రాక్షసుడు యుద్ధకుశలుడు. ఆతని యుద్ధకుశలత ముందు చాణక్యుడు నిలువలేడు. అందుకే చాణక్యుడు యుద్ధంవరకు రానియ్యకుండానే కార్యసాధన చేసాడు. రాక్షసుడన్నా, ఆతని స్వామిభక్తి కార్యకుశలత అన్నా చాణక్యునికి ఆదరణ. అందువల్లనే కదా అతడు రాక్షసున్ని చందగుప్తునికి ఆమాత్యునిగా నియమించా లనుకుంటాడు. చాణక్యుడు ఆహంభావం కలవానిగా కన్పిస్తాడు.

రాక్షసుడు వినయం, పరిస్థితులకు లొంగే మె త్తని గుండె కలవాడు. చాణక్య రాషసుల (పతిద్యంద్విత్వంతో నే నాటకమంతా నడిచింది. చాణక్కుడు ఐతిహాసికపురుఘడనటంలో ఏం సందేహం లేదు. కాని రాక్షసుడు ఎంతవరకు ఐరిహాసికవ్య క్రి అని కొందరు కంకిస్తున్నారు- కాని నందుల దగ్గర రాషసుడు మంతిగా వుండివుంటాడు. విశాఖదత్తునికాలం వరకు అతన్ని గూర్చి కథలు (పచారంలో వుండివుంటవి. ఐతివోసిక సంఘటననే విశాఖదత్తుడు [గ్రహించి వుంటాడు. నందులు వైన మతావలంబులు. నందులవలెనే రాక్షసుడు. కూడ జైనుడని దార్మితకుల అభ్మిపాయం. వైదిక మతదూరుడైన జైనుడు కొబట్టీ అతన్ని రాష్షసుడని అని వుంటారు.

ముద్రారాక్షసంలో చాణక్య రాక్షసుల తర్వాత చందగుప్తుడు (పధాన పాత. మ్ముదారాక్షనంలో కార్యసాధకుడు చాణక్యుడు కాబట్టి అతడె నాయకుడని బాలామంది భావించారు. కాని కార్యవలాన్ని భోగించేవాడు చందగుస్తుడు కాబబ్టీ మ్ముదారావస నాటకంలో నాయకుడు అతడే అని కొందరు. భావించారు,

లౌకిక వాబ్బ్యయం శ్రీల] చాణక్యుడు తన కార్యం నెరవేరింతర్వాత నాటకం చివర సమస్త లౌకిక వ్యాపారాలను విడిచి పెట్టదలచుకొన్నట్లు చెప్తాడు. చాణక్యుడే చందగుపుని మంతిగా వుండవచ్చును కాని అతనికి అటువంటి లౌకిక పదవుల మీద ఆశ వున్నట్లు లేదు. నాటకంలోని కార్య (పయళ్నాదులు చాణక్యుని చేత నిర్వహింప ఐడినా వలోపభోగం చేసేవాడు చం్యదగుపుడు. కార్యసాధన కాక ఫలొపభోగమే (ప్రధానంగా తీసుకుంటె చందగుప్తుడే నాటకంలో నాయకుడనబడ్తాడు. కొని నాటకంలో మొదటి అంకం మొదలుకొని చివరి అంకం వరకు చాణక్యుని (కియా శీలతయే కన్పిస్తుంది. నాటకం చివర రాక్షసున్ని చందగుపునికి మంతిగా చేయటమనే కార్యసిద్ధి చాణక్యుని వల్లనే కలిగింది కాబట్టి అతడే నాయకుడని కొందరు విమర్శకుల ఆభ్మిపాయం. నాట్యళాస్త్రానుసారం నాటకంలో నాయకుడు (వఖ్యాత కులజుడు, రాజు కావలెను. చందగుప్తున్నే నాయకునిగా తీసుకుంటె ఆరడు సం[పదాయానుసారం (ప్రక్యాత కులజుడు, త్యతియుడు కాదు. బాణక్యున్నే నాయకునిగా తీసుకుందె ఆతడు [బాొహ్మణుడు. ఇక నాయిక లేనే లేదు, ఇట్టా ఆలంకారళాస్తానుసారంగా లేకపోవటంచేత ఈ నాటకం (ప్రాచీనుల చేత చిన్న చూపు చూపబడినట్టుగా గోచరిస్తున్నది. కాని దానిలోని విశిష్టగుణాలు ఆధునికులను ఆకర్షించినవి. మృచ్చకటికం వలెనే మ్ముదారాక్షసానికి ఆధునిక కొలంలో గౌరవస్థానం లభించింది.

ము[దారాశస నాటకంలో చందగు ప్ర మలయక్రేతువులు బాణక్య రాక్ష సుల రాజకీయ చదరంగంలో పావుల వంటివారు. చందగుప్తుడు పూర్తిగా చాణక్యుని చేతిలో వున్నాడు. చాణక్యుని మీద ఆతనికి పూర్తి విశ్వాసమున్నది. మలయకేతువు పరిస్థితుల (పాబల్యంవళ్ల చాణక్యుని రాజనీతి కుళలతవల్ల రాక్షసున్ని ఆశయిస్తాడు. చందగు ప్తుడు రాజనీతి యుద్ధవిద్యలు తెలిసినవాడు. శాంతుడు, గంభీరుడు. బాణక్యునివల్స కార్యసాధన జరుగుతుందని అతనికి తెలుసు. అతడు గురుభక్తి కలవాడు. దూరదృన్షి వున్నవాడు. మలయకేతువు చందగుప్తునికి పూర్తిగా విభిన్నుడు. అతనికి ఓర్పు లేదు. ఉద్భృతస్వభావం కలవాడు. విశాఖ దత్తుడు చాణక్య రాషస, చందగుప్త మలయకేతువులు ఆనే ద్వంద్వపా[తలను సృష్టించాడు. ఆ ప్మాత చ్మితణలో ఆతడు (_పదర్శించిన భిన్నత్వం సహజంగా వున్నది. ఈ ప్యాతలే కొక ముదారాతసంలో విరుద్ధక, సిద్ధారక, నిపుణక, ఆహిళుండిక మొదలైన గుప్తచరులు శకటదాసు, చందనదాసు మొదలై న వ్యక్తులు

శీ89 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత కన్సిస్తారు. ఈ ప్మాతలన్నీ సజీవంగా చ్మితింపబడినవి. అన్నీ జీవకళ ' వుట్టిపడ్తు న్నవి. మృచ్చకటికం తర్వాత సజీవప్నాతలు మనకు ముదారాక్షసంలోనే కన్చి స్తున్నవి. పాములవాడు, యమవటం ధరించిన వీథి గాయకుడు మొవలై నవి ఆనాటి సంఘాన్ని (పతిబింబింపవేసే ప్యాతలు, వికాఖదత్తుని పొండిత్యం = కవిత్వం

విశాఖదత్తుడు కౌటిల్యుని అర్థశాస్త్రాన్ని లోతుగా పరిశీలించినవాడు. నాట్య శాస్త్రంతో ఆతనికి మంచి పరిచయమున్నది. వ్యాయశాస్త్రం, రాజనీతుల్లోను అతనికి బాగా (ప్రవేళమున్నది, “సాథ్యే నిశ్చితమన్వయేన ఘటితమ్‌....” అన్న శ్లోకాన్ని అతని పాండిత్యానికి నిదర్శనంగా చూపుతారు. వీటన్నిటికి తోడుగా అతని (పతిళ అకుంఠిత మైంది.

విశాఖదత్తుని కవిత్యం గంభీరమూ, శ_క్రిమంతమూ అయింది. అతని శ్లోకాలల్లో మంచి ధారాషద్ధివున్నది. తర్వాత కవుల్లో కనిపించే కృ(తిమత్వం ఇతనిలో లేదు. కాళదాసులో వున్న సరసకోమల భావాలు విశాఖదత్తునిలో లేవు నాట కేతివృత్తానికి, భావాలకు తగిన గంభీరమైన, ఓజోగుణంతో కూడిన శైలిని ఆతడు [పమయోగించాడు. సందర్భోచిత పదాలను సరళమైనవాటిని, [పభావవంత మైన వాటిని కవి వాడాడు. భాషలో జీవం వున్నది. అక్కడక్కడ సుందరమైన నీతి శ్లోకాలను కూడ కవి వాడాడు. అతడు దీర్చసమాసాలను అక్కడక్కడా వాడినా క్లిష్టకల్పనలు అనలేలేవు, విశాఖదత్తుడు సగ్ధరావృత్తాన్ని 17 సాడ్ట (పయోగించాడు, గంభీర విషయచ్ని తణకు (సగర అఆనుకూలమైంది. శార్దూల విక్రీడిఠాన్ని కవి 88 సార్ద [పయోగించాడు. అమర్హాది భావచ్మితణకు శార్డూలం తగిన వృత్తం. ఆర్యా, శిఖరిణి, మాలిని, మందా[కొంత, ఇందవజ, సువదన, వసంతతిలక, అనుష్టుపు ఛందస్సులను కవి యథోచితంగా వాడాడు. నాటకంలోని సంభాషణలు కూడా [పబలభావస్ఫోరకాలై ఇతివృత్తో చితంగా వున్నవి. చమత్కా రో క్తులు లేకున్నా గంభీర విషయ (ప్రతిపాదన వున్నది. అక్కడక్కడ. విశాల దత్తుని కవిత్వం కఠినంగావున్నా మొత్తంమీద (పసన్నంగానే వున్నది. అక్కడ క్కడ ఆతని కవిత్వం శ్రే్వమయంగా కూడా వున్నది. ఉపమాద్యలంకారాలను సందర్భోచితంగా వాడాడు, నాటకం ఎంత గంభీరంగా వున్నా శ్రీపాతాదులు లేకపోవటంచేత కోమల భావాదులు లోపించినా అక్కడక్కడ కవి సుకుమారసుందర భావ రచనను చేయకపోలేదు. ఉదాః కు

లౌకీక వాజ్మయం శీశలీ వామామ్‌ బాహులతాం నివేశ్య శిథిలం కంఠే నివృత్తాననా స్కంధే దక్షిణయా బలాన్నిహితయాఒప్యంకే పతంత్యాముపళః గాఢాలింగన సంగపీడిత సుఖం యస్మ్యోద్య మాళంకి నీ మౌర్యస్యోరసి నాధునాఒపి కురుతే వామేతరం ల్రీఃస్తనమ్‌ “*రాష్షసామాత్యునికి జంకియే మౌర్య రాజ్యలక్ష్మి చం్యదగుపున్ని సంపూర్ణంగా ఆలింగనం చేసుకోలేకపోతున్నది. ఆమెతన ఎగమ బొహులతను చర్మదగుపుని మెడలోవేసినా ఆది శిథిలమై వున్నది. ముఖాన్ని చందగుపుని నుంచి పక్కకు తిప్పుకొన్నది. ఆమె కుడిచేయి బలవంతంగా చంద)గుప్తుని ఘజంమీద పెట్టబడింది. కొని ఆ చేయి మాటిమాటికి జారిపోవటంచేత చంద గుపున్ని ఆలింగినం చేసుకోలేకపోతున్నది. ఆమె కుడి రొమ్ము చందగు ప్తుని వక్షఃస్థలాన్ని అంటుకొనివున్నా గాఢాలింగన సుఖాన్ని అతనికి కలిగించటం లేదు.” కవి రూపకల్పన చాల చక్కగా వున్నది. అదేవిధంగా తృతీయాంకంలోని శరదృతు వర్ణన ఆహ్లాదకరంగా వున్నది. భ టనారాయణుడు విశాఖదత్తుని వలెనే వీరరస (ప్రధానమైన నాటకాన్ని (వాసినవాడు భట్ట నారాయణుడు. ము దారాక్ష్షసం వలెనే భట్టనారాయణుని నాటకం గంలీర (ప్రౌథిమ కలది. ముదారాక్షసంలో నాయికలేదు. భట్టనారాయణు? వేజీసంహారంలో నాయిక వున్నా ఆ పాత్శికు పాధాన్యం లేదు. లోకంలో (పచారంలో వున్నదాన్నిబట్టే భట్ట నారాయణుడు కన్మాకుజ్ఞ (కనోజ్‌) (బాహ్మణుడు. బెంగాల్‌ రాజు ఆదిసూరుని ఆహ్వానం మీద బెంగాల్‌కు పోయి. నివాసమేర్పరచుకొన్న ఐదుగురు (బాహ్మణుల్లో భట్ట నారాయణుడు ఒకడు. ఇతడు టాగోర్‌ వంశజుడని అంటారు. ఆదిసూరుడు బాహ్మణాభిమాని. బెంగాల్‌లో బాహ్మణ జాత్యుద్ధరణ క్రై అతడు (వాహ్మణ కుటుంబాలను ఆవ్వో నించాడు. భట్టనారారాణుడు గౌడ వాాహ్మణవంశ స్థాపకుడని చెప్తారు. భట్ట నారాయణునికి “భట్ట' అని 'మృగరాజ లవ్మ' అని బిరుదాలున్నవి, ఆతడు తన వేణీసంహార నాటకంలో తనను గురించి ఎక్కువ ఏమి చెప్పుకోలేదు. కాబట్టీ ౭ర్రి

శీలిశ సంస్కృత సాహీత్య చర్మిత అతని జీవితవిశేషాలు లోకంలో (పచారంలో వున్నవి తప్ప ఏమి తెలియటంలేడు, భట్టనాంాయణుని కాల నిర్ణయం చేయటం కూడ కష్టమే. వామనుడు (క్రీశ 800) భబ్టనారాయణుని నాటకంనుంచి ఉద్ధరణలను ఇచ్చాడు. దండి అతన్ని పేర్కొని వున్నాడు. కాబట్టి భట్టనారాయణుడు (క్రీశ 6, ? శతాబ్దాలవాడని చెప్పవచ్చును. ఆదిసూరుడు [క్రీశ 7వ శతాబ్దంవాడని భట్టనారాయణుడు కూడా అదే కాలం వాడని కోనో నిశ్చయించి వున్నాడు. ఈ కవి దండికి పూర్వుడు కాబట్టి (క్రీశ 550650 (పాంతంవాడని చెప్పటం సమఃజసం. అంటె భట్టనారాయణుడు భవభాతికి, వాణ హర్షులకు కూడ పూర్వుడే అవుతాడు. భట్టనారాయణుని రచనలు

దండి కావ్యాదర ంలో౭భట్టనారాయణుడు మూడు కృతులను ర చించినట్లుగా పేర్కాన్నాడు- కాని (పస్తుతం వేజీసంహారం నాటక మొక్కటే ఆతని రచనల్లో లభిస్తున్నది. వేణీఠంహారం మహాభారత కథమీద ఆధారపడిన కథావస్తువు కలది. భీముడు తాను చేసిన (పతిజ్ఞ పకారం, దుళ్ళాసన రక్తసిక్తమైన చేతులలో (దౌపదియొక్క. వేణిని ముడవటమే ఈ నాటకంలోని ఇతివ్వత్తం. ఇది ఆరు ఆంకాల నాటకం.

ప౦థమాంకం లా ధర్మరాజు సంధి చేసుకొని రమ్మని శీకృష్ణున్ని దుర్యో ధనుని దగ్గరికి పంపాడని తెలుసుకొని భీముడు, [దౌపది కుద్దులౌకారు. సవాదేవుడు భీమున్ని కాంతపరుస్తాడు. కాని (దౌపది ఉత్తేజపూర్ణమైన మాటలను విని ఖీముడు తన గదా (పహారంతో దుర్యోధనుని తొడలను విరుగగొడ్తానని, దుళ్ళాసనుని వక్షస్థలాన్ని చీల్చి రక్తపానం చేసి ఆ రక్తంతో తకిసిన చేతులతో [దౌపది కేళపాశాన్ని ముడుస్తానని (పతిజ్ఞచేస్తాడు. ఇంతలో సంధి రాయబారం విఫలమై (భ్రీకృష్ణుడు తిరిగివస్తాడు. ఆప్పుడు ధర్మరాజు యుద్ధాన్ని (ప్ర పకటిస్తాడు. భీముడు _పసన్నుడై యుద్ధభూమికి (పస్థానిస్తాడు.

ద్వితీయాంకం __ దుర్యోధనుని భార్య భానుమతి, ఒక్క నకులం నూరు సర్పాలను చంపినట్లుగా దుస్స్వప్నాన్ని చూస్తుంది. దానికి విచారిస్తూ తత్‌ శాంతికై సూర్యునికి అర్హ్యృమర్పిస్తుంది. అప్పుడు దుర్యోధనుడు అక్కడికి వచ్చి ఆమెను సాంత్వనపరుస్తాడు. తర్వాత వారిద్దరికి (ప్రేమలాపాలు జకుగుతవి. ఇంతలో

లోకీక వాజ్మయం 4ీలిర్‌ జయ్య్మదథుని తల్లి వచ్చి జయ దథుని చంపుతానని అర్జునుడు వకిజ్ఞ చేసినట్లు తెలుపుతుంది. దుర్యోధనుడు యుద్ధభూమికి పోతాడు, తృతీయాంకం - ధృష్టద్యుమ్నుడు (దోణుని చంపిన వార్తను అశ్వత్థామ విని [కోధితుడౌతాడు. కృపాబార్యుడు ఆతన్ని వూరడించి, దుర్యోధనుని దగ్గరికి తీసుకొనిపోయి అశ్వత్థామను సేనావతిగా చేయమంటాడు. కాని దుర్యోధనుడు అంతకుముందే కర్టున్ని సేనాపతిగా అభిషిక్తుని చేసివుంటాడు. కర్ట అశళ్వత్థామల నడుమ వాగ్యుద్ధం జరుగుతుంది. కర్టుడు జీవించివున్న ంతవరకు శస్త్రసన్యాసం చేస్తానని ఆశ్వత్థామ [పతిజ్ఞ చేస్తాడు. ఇంతలో ఖీముడు. దుళ్ళాసనున్ని చంపి తన (పతిజ్ఞను నెరవేర్చుకున్నాడన్న వ్వార్త దుర్యోధనునికి చేరుతుంది. చతుర్ధాంకం .__ సుందరకుడనే దూత ద్వారా కర్టుని కొడుకు వృషసేనుని మరణవార్త, యుద్ధగతి దుర్యోధనునికి తెలుస్తుంది. దుర్యోధనుడు యుద్ధానికి ఐయలుదేరుతాడు. అప్పుడు గాంధారీ ధృతరాష్ట్రులు ఆతన్ని ఆపి పాండవులతో "సంధి చేసుకొమ్మని చెప్తారు. పంచమాంకం -_ భీమార్జునులు దుర్యోధనుని కొరకు వెతుకుతుంటారు. దుర్యోధనుడు _భీమున్ని ద్వంద్వ యుద్ధానికి ఆవ్వానిస్తాడు. కాని అర్జునుడు భీమున్ని ఆపుకాడు. ఇంతలో భీమార్జునులను ధర్మరాజు పిలుస్తున్న! ఫగా వార్త వచ్చి వారు స్మష్కమిస్తారు. ఇంతలో అశ్వత్థామ [ప్రవేశించి దుభ్యోధనునితో కలుస్తాడు. షష్టాంకం -- కౌరవపక్షంలో వీరులందరూ నిహతులు కావటంచేత భీతిల్లి దుర్యోధనుడు సరస్సులో దాక్కుంటాడు. అతన్ని జాడను తెలుసుకొని భీముడు వస్తాడు* వారిద్దరికి గదాయుద్ధం జరుగుతుంది. ధర్మరాఖు యొక్క గూఢచారి (వవేశించి భీముడు దుర్యోధనుని చంపినట్లు చెప్తాడు. అందరు సంతోషంతో ధర్మ రాజు రాజ్యాభిషేకం, [దౌపది వేణీఫంవోరోత్సవానికి సిద్ధం చేస్తుంటారు. ఇంతలో దుర్యోధనుని రాక్షస మ్మితుడు ఒకడు చార్వొకమునివేషంలో వచ్చి గదాయుద్ధంలో భీముడు చనిపోయినట్లు చెప్తాడు. ఇది విని తొను చేసిన (పతిజ్ఞానుసారం ధర్మరాజు నురణ (పభత్నం చేస్తాడు. ఇంతలో ర క్రరంజితుడ్రై న భయంకరమ్నూర్తి భీముడు

96 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత (పవేశించగా ధర్మరాజు దుర్యోధనుడనుకొని యుద్ధం చేయటానికి పూనుకొంటాడు, తర్వాత భీమున్ని గృం్తించి అందరు సంతోషిస్తారు. భీముడు దుళ్ళాసనుని రక్షార్రు మైన చేతులతో (దౌవది వె్టటుకలను ముడుస్తాడు. _్రీకృష్ణుని భరత వాక్యంతో నాటకం ముగిస్తుంది. భట్టనొారాయణుని నాటకకళ

యుద్ధసంఘటనలతో నిండ్మిపదర్శనకు అంతగా యోగ్యంగా లేని మవీ భారత కథా భాగాన్ని భట్టనారాయణుడు తీసుకొని నాట కేతివృత్తంగా మలచుకోన టంలో చాల నేర్చును చూపించాడు. నాట్మకాస్తో? క్తమైన సంధి సంధ్యంగాలను కవి దీనిలో చక్కగా పొందుపరిచాడు. ధనంజయ, విశ 3నొథాది. నాటక లక్షణకారులు రత్నావళి తర్వాత వేణీసంహార నాటకాన్ని లక్ష్యంగా చాలచోట్ల ఉద్ధరించి వున్నారు. వేణీసంవోర నాటకం "పేరునుబట్టి దీనిలో (దౌపది క్రేథపాళాన్ని ముడవ టమే (పధానేతివృత్తం. రాజ్మప్రాప్తి అవాంతర ఫలం మ్యాతమే. ఈ ఫలనిర్వ హణాన్ని కవి చాల కుళలంగా నిర్వహించాడు. (పథమాంక 0లో ముఖసంధి ద్వితీయాంకంలో (పకిముఖ సంధులు వున్నవి. తర్వాత తృతీయ, చతుర్ధ, వంచ మాంకాలల్లో గర్భసంధి విస్తరించింది. వష్టాంకంలో అవిమర్శ, నిర్వహణ సంధులు నిర్వహింపబడినవి. చార్యాకముని వేషంలో దుర్యోధనుని రాక్షసమితుడు ప్రవేశించటంతో ఫలపా ప్తి అనిశ్చయమైంది. ధర్మరాజాదులు భీమున్ని గుర్తించ టంతో నిర్వహణ సంధి ఆరంభమైంది. ఫలపాొ ప్తి జరుగుతుందా లేదా అన్న కుతూహలాన్ని సామాజికుల్లో నిలుపుతూ కవి అవిమర్శసంధిని చక్కగా నిర్వ పించాడు. దుర్యోధనుడు భీముని చేతిలో మరణించాడని ఒకసారి పేంక్షకులకు తెలుస్తుంది. కాని వెంటనే మునివేషధారి వచ్చి కాదు చనిపోయింది ఖీముడని చెప్పటం, ధర్మరాజు మరణ .ప్యయత్నం, ర క్తరంజితుడై వచ్చిన భీమున్ని చూసి దురోధనుడనుకోవటం, ధర్మరాజు ఆతనితో యుద్ధానికి పూనుకోవటం- ఇదంతా సామాజికుల్లో ఫలపా౦ ప్తి నిశ్సయం కాదనే భావాన్ని కలిగించి ఆ తర్వాత ఖీమున్ని ఆందరూ గుర్తించటంతో అద్భుతంగా కథ అడ్డం తిరిగి ఫలనిర్వహణ జరుగుతుంది. దీన్ని కవి బాల అద్భుతంగా చమత్కార పూర్ణంగా నిర్వహించాడు, ఈ నాటకంలో గర్భసంధిని గురించి, అనేక విమర్శలు వున్నవి. దళరూపక, సాహిత్యదర్పణ, కావ్యప్రకాశకారులు వేణీసంహారంలో గర్శసంధి సరిగొ

లౌకిక వాజ్మయం 487 లేనట్టుగానే ఆభిప్రంయపడినారు, సంధి సంధ్యంగాల శాస్త్రీయ యోజనతోనే కవి వేణీ సంహార నాటకాన్ని రచించినా రత్నావళ నాటికలో వలె వాటి యోజన సంపూర్ణంగా సఫలవంతంగా నిర్వహింపబడలేదనే చెప్పాలి. కాని లాక్షణికులు రత్నావళి తర్వాత వేణీసంహారం నుంచే లక్షణోదాహరణలను ఎక్కువగా తీసు కొన్నారు.

శాస్తో) కలక్షణాలను అనుసరించాలనే కవి కోరికచేతనో ఏమో నాటకంలో కొంత కృతిమత కన్పిస్తున్నది. అంతేగాక యుద్ధ సంఘటనలున్న కథను కవి తీసుకొన్నాడు. వివిధ సంఘటనలతో సన్ని వేశాలు వేగంగా జరిగివున్నట్టయితే నాటకం ఇంకా బాగా రక్తి కట్టి వుండేది. కథాగతి కుంటుపడినట్టుగా మెల్టగొ సాగుతుంది. సురీర మైన సంభాషణలు, వర్ణనలు కథాగతికి అవరోధంగా వున్నవి. చతుర్జాంకార ౦భంలో సుందరకుని సంభాషణ ఉపన్యాసంవలె సుదీర్ట ంగా వున్నది. ఇది అసందర్భంగా వున్నది. అదే విధంగా దీర్చమైన వర్ణనలు కథ చక చక జరుగకుండా చేసినవి. రసభావశైలి పాతఏచితణల దృష్టిలో వేజీ సంహార నాటకం శేష్టమైంది. కాని నాటక కథావస్తుయోజన సరిగా లేదు. ద్వితీయాం కంలోని భానుమతి దుర్యోధనుల పేమాలాపాలు అనౌచిత్యంగా వున్నవి. ఒక వైపు యుద్ధం జరుగుతుంటె ఇంకొకవై పు దుర్యోధనుడు భార్యతో సుదీర్ధ మైన ప్రేమ సల్దాపాలు చేయటం అరుచికరంగా వున్నది. వీరుడైన దుర్యోధనుడు అట్లా చేసాడని కవి చెప్పటం కథాదృష్టితో పాతచిత్రణ దృష్టితోను లోపంగానే వున్నది. లోపభూయిష్థమైన ఈ సన్ని వేకాన్ని మమ్మటుడు “అకాండే పుథనమ్‌" అని దోషపూర్ణమైందని ఎ్తిచూపాడు. దుర్యోధనున్ని కాముకునిగా చిత్రించే కొరకు కవి ఈ సన్నినేశ కల్పన చేసి వుంటాడు. అయినా అతని పతనానికి దాన్ని కారణంగా మొదటినుంచి పోవిస్తూవ స్తే బాగా వుండేది. కాని అట్లా జరుగ లేదు. భానుమతి దుస్వప్న వృత్తాంతం బాగా వున్నది. ఇది షేక్సియర్‌ సీజర్‌ నాటకంలోని సీజర్‌ భార్య దుస్స్యప్న వృత్తాంతాన్ని హోలి వున్నది. మహాభారత కథను తీసుకొని భట్టనారాయణుడు నాటకీయ సన్ని వేశాలను శక్తిమంతంగా సృష్టించలేక పోయాడు. కవిత్వం దృష్టితో ఇది ఉత్తమంగా వున్నా నాటకీయత దృష్టితో ప్రభావవంతంగా లేదశే చెప్పాలి. కథలో శిథిలత్వం వచ్చేసింది. వీరరస పోషణకై కవి పియోగించిన దీర్ధసమాసాలు, కఠిన పరుషపదాలు స్తామాజికులకు సులభగాంహ్యంగా లేవు. నాటకమెప్పుడు సులభ గ్రాహ్యంగా వుండాలి, అపుడే ఆది సఫలవంతమైన నాటక మౌతుంది,

శరర సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత భట్ట నారాయణుని శెలి వాద్యార్థ ్మపధానమైంది. సామాజికుల ఊహకు ఆవకాళ మేలేదు. కాని ఎన్ని లోపాలున్నా వేజీ సంహార నాటకం సంస్కృత సాహిత్యంలో ఒక విశష్టమైన నాటకమే. శృంగార రస (పరానమైన నాటకారే, _ సంస్కృతంలో ఎక్కువగా వున్నవి. ఆటువంటప్పుడు కవి దీనిలో వీరరసాన్ని అంగిగా పోషించాడు. నాటక సంవిధానానికి కష్టమైన వస్తువును తీసుకొని నాట కంగా దాన్ని మలచటంలో చాలావరకు సఫలుడైనాడు. మహీ భారతంలోని ప్మాతలను తీసుకొన్నా చక్కగా వాటికి రూపు రేఖలను కల్పించి చ్చిలించాడు. మహాభారతంలోని సుదీర్తమైన కథలోని కొంత భాగాన్ని మ్మాతమే తీసుకొని వస్తైలక్యత కథైక్యత (0911 0£ &0610% 294 1100 లను కవి సాధించటంలో కృతకృత్యుడై నాడు. వేణీ సంవోర నాటకంలో అనేకచోట్ల కవి చేర్చిన పతాక సన్నివేశాలు (రణమ266 7087) చాల చక్కగా వున్నవి. ఉదావారణకు- -దుర్యోధనుడు తన ఊరుద్వయం భానుమతికి ఉపవిష్ట యోగ్యమైనవని పలుక గానే కంచుకి (ప్రవేశించి “భగ్నం భగ్నం” అని అంటాడు. ఊరు యుగళం భగ్నమని వెంటనే (నేక్షకులు తలుస్తారు. దుర్యోధనుని భావి ఊరుభంగ వృత్తాంతం ఇక్కడ సూచింపబడింది. ఆసలయితే దుర్యోధనుని రథ కేతనం భగ్నమైందని కంచుకి చెప్పదలచుకొన్నాడు. ఇటువంటి పతాక సన్ని వేళమే తర్వాత భవభూతి ఉఊత్తరరామ చర్మిత నాటకంలో నిర్వహింపబడింది. శృంగార రసంతో, శృంగార నాయికా నాయకులతో విసిగి పోయిన పాఠకులకు ఈ నాటకం వీరరస చ్మితణతో ఒక విభిన్నతను (పసాదించి అలరిస్తున్న ది. చేజీ నంహారంలో నాయకుడు వేణీ సంహార నాటకంలో నాయకుడెవ్వరనే విషయంలో అభ్మిపాయ భేవాలున్నవి. కొందరు విమర్శకులు ఈ నాటకంలో నాయకుడు దుర్యోధనుడని అభ్మిపాయపడినారు. నొటకారంభం నుంచి అంతం వరకు దుర్యోధనుని చర్మిత నిఐన్ధ్థింపబకిందని, అతని పర్మాకమాన్ని, స్వాభిమానాన్ని కవి (పత్యేకంగా చితించాడని అతడే నాయకుడని వారు తలంచారు. కాని [వతినాయకనిలోను గుణోత్కర్షను చూపవలెనని లాక్షణికుల మతం. దుర్యోధనునిలో గుణోత్కర్షతో పాటు కామ [కోర లోభావి దుర్గుణాలను కవి చూపాడు. కాబట్టి అతడు (పతి నాయకుడేగాని నాయకుడు కాదు,

లౌకిక వాజ్బ్యయం శీత్రీలి ఛాలామంది విమర్శకులు ధర్మరాజు ఈ నాటకంలో నాయకుడని తలంచార్లు. భరత వాక్యం ద్వారా ఫల ప్రాప్తిని పొందేది ధర్మరాజు ఆనటం సృష్టమౌతున్నదని, కాబట్టి ఫం భోక్త ఆమిన ధర్మరాజే నాయకుడని ఆతడు ధీరోదాత్త నాయకుడని వారి ఆభి్మిపాయం. భారతీయ సంప్రదాయాన్ని బట్టి ధర్మరాజే నాయకుడుగా ఆంగీకరింపబడినట్లు తెలుస్తున్నది. భట్ట నారాయణునికి స్వయంగా ధర్మరాజునే నాయకునిగా (గ్రహించటం అభీష్టమైనట్లు కన్పిస్తున్నది. ఎందుకంటె భరత వాక్యం ద్వారా ఫళ్యప్రొప్తిని అతడే పొందినట్టు కవి చెప్పాడు. అంతేగాక [వథమాంకంలో ధర్మరాజు (కోఛాగ్నినే నీజరూపంగా చేసి నాటకొన్ని ఆరంభించాడు. ఈ విషయాలన్నీ నాటకంలో నాయకుడు ధర్మరాజు అనే ఐల పరుస్తున్నవి. కాని నాటకం పేరును పరిశీలిస్తే నాట్మకంలో పథాన ఫలం (దౌపది కేళపాళాన్ని ముడి వేయటమని తెలుస్తున్నది. + ఆ (పధాన ఫలాన్ని సాధించినవాడు భీముడు. వేణీఫంహారంలోని (పథాన సన్ని వేకాలన్నీ (దౌపదీ భీములకు సంబంధించినవి కాని ధర్మరాజుకు కాదు, నాటకొారంభంలో దుర్యోధన దుశ్ళ్శాసనులను చంపుతానని (పతిజ్ఞ చేసింది భీముడు [వథమాంకం మొదలుకొని చివరి అంకంవరకున్ను భీముడు తన ,(పతిజ్ఞను నెరవే రృుకొనటంలోనే తత్పరుడ్రై వుంటాడు. ద్వితీయ, తృతీయ, చతుర్ధాంకాలల్లో భీముడు రంగస్థలం మీద కనిపించడు కాని భీముని పర్మాకమాన్ని గురించే ఆ

• అంకాలల్లో ఇతర పాతల ద్వారా (యేష్షకులకు తెలియవస్తుంది. మరియు నాటకంలో అంగి రసం వీరరసం. వీరరసంలో నాయకుడు ఢీరోద్దతుడై వుండటంలో దోషం లేదు. భారతీయ నాటక సం్యపదాయానసారం ధీరోదాత్తుడే నాయకుడుగా వుండాలనే దాన్నిబట్టి భట్టనారాయణుడు ధర్మరాజును వలభోక్తగా తెచ్చిపెట్టాడేమో కాని లేకపోతే నాటకమంతటా భీముని చర్యలే కన్పిస్తున్నపి. భీముని (పతిజ్ఞలు నెర వేరటమే నాటకంలో [పధాన కార్యంగా వున్నది. అటువంటప్పుడు ఫీముడే నాయకుడనటం సమంజసం. [పధానఫలమైన (దౌపది వేజీసంహారాన్ని సాధించినవాడు భీముడు. అవాంతర ఫంం రాజ్ముపాపి. ధర్మరాజు శేవలం అవాంతర ఫలభో క్త మ్మాతమే అయినాడు. కొని పధాన కార్యసాధకుడు కాదు. ముదారాక్షస నాటకంలో వలెశే ఈ నాటకంలోను కార్యసాధకుడు, ఫలభోక్త వేరు చేరు వ్యకక్తులినారు. ముదా రాక్షసంలో కార్యసాధకుడు చాణక్యుడు. ఫలభోర్త చం్యదగపస్తుడు. కార్యసాధనను చాణక్యుడు చందగుప్తునికొరకే చేసాడు, అచేవిధంగా. వేణీసంహారంలో కార్య

శీశ0 సంస్కృత సాహిత్య చరిత సాధకుడు భీముడు. అతడు కార్యసాధనను (దౌపది, ధర్మరాజుల కొరకుచేసాడు. ఫలఖోక్త కాక కార్యసాధకుడే | పధానమని తలచినట్టయితే ము[దారాక్షసంలో చాణక్యుడు నాయకుడై నట్టుగా వేణీసంవోరంలో భీముడు అవుతాడు, భట్టనారాయణుని కవిత్వం భట్టనారాయణుని కవిత్వం 1పౌఠమైంది. వేణీసంవారం దృశ్యకావ్యమైనా కవిత్వం దృష్టితో (శవ్యకావ్యం వలెశే వున్నది. మాఘాది కవుల కవిత్వంవలె భట్టి నారాయణుని కవిత్వం గౌడీరీతిలో నడిచింది. ఆతని కవిత్వం దీర్చ సమాసభరితమై ఓజోగుణ (వధానమైంది. వీరరసపోవణకు ఓజోగుణ్మపధాన శైలి పధానం. కాని (పేషకులకు భావాలు తొందర గోఆర్థంకాక ఆతని శ లి నాటకీయ [పభావానికి బాధా కరంగా వున్నది అను[ప్రాసల (వయోగం ద్వారా శ్లోకాల ఆరోహణ అవరోహణల ద్వారా కవి రసవ్యంజనను కలిగించాడు. వేజీ సంహారంలో అంగిరసం వీరం, శృంగార, ర్మౌద బీభత్స కరుణ, భయానకరసాలు అంగరూపంగా వున్నవి. ఈ నాటకం వీరరసంతో కూడిన గంభీర నాటకం. కాబట్టీ వోస్యరసానికి గాని విదూషక ప్మాతకు గాని తావు లేదు. ద్వితీయాంకంలో శృంగారం అపాసంగిక మైంది. |పథమాంకంలో (దౌపది స్థితి, షష్టాంకంలో భీముడు చనిపోయాడని ధర్మరాజు దుఃఖం- ఈ ఘట్టాలల్లో కరుణ రసం పోష్షింపబడింది. వీరరస (పధాన మైన ఈ నాటకంలో రాద బీభత్స భయానక రసాలు తగిన రీతిలో (వధాన రస పోవకాలుగా వున్నవి. భ్‌ట్ట నారాయణునికి (పకృతి చితణ మంది అభిరుచి ఎక్కువ వున్నట్లు లేదు. అమినా [1పాతఃకాల రూంరూవాయు వర్ణనలు నాట కంలో మనోజ్ఞంగా వున్నవి. ఆలంకారాలను కవి చాల (వమోగించాడు. భట్ట నారా యణుని నాటికే సంస్కృత సాహిత్యంలో కృతిమశైలి (పవేశించింది. కాబట్టి అతని రూపక కవిత్వం కూడ ఆ దోషెనికి గురియెంది. హర్ష దేవుడు స్థానే శ్వరాన్ని రాజధానిగా చేసుకొని వింధ్యాచలం మొదలుకొని హిమా లయం వరకు గల భారత దేశాన్ని పాలించిన చక్రవర్తి హర్షవర్ధనుడే నాటక కారుడు హర్షదేవుడు. తన నాటకాలల్లో అతడు తన పేరును హర్షవర్థనుడని కాక వార్షదేవుడని పేర్కొన్నాడు. హర్షదేవుని రాజ్యపాలనా కాలం విషయంలో బారి [త

లౌకిక వాజ్మయం శ్రీశ్సీ] కుల్లో ఎటువంటి భిన్నాభ్మిపాయాలు లేవు. ఆతని రాజ్యకాలం [కీ శ. 606-648. హర్షి వర్ధనుడు (వభాకర వర్థనుని కొడుకు. ప్య్యయన్‌ త్సాంగ్‌, ఈత్సీంగ్‌ అనే చైనా యాత్రికుల రచనల ద్వారా బాణుని హర్షచర్మిత కావ్యం ద్వారా హేర్ష వర్ధనుని జీవిత విశేషాలెన్నో మనకు తెలియవచ్చినవి. వగ్షవర్ధనునికి శీలాదిత్యు డని బిరుదం వున్నది. సదాచరణలో, శీలంలో సూర్యుని వంటివాడని బిరుద నామార్థం, హర్షవర్ధనునికి పూర్వం అతని అన్న రాజ్యవర్థనుడు రాజయ్యను, అతడు బౌద్ధమతావలంబి. అంతకుముందు ఈ వంశరాజులు సూర్యారాధకులు. గౌడదేశ రాజు శకాంకుని చేతిలో రాజ్యవర్ధనుడు మరణించెను. అప్పుడు హర్ష వర్ధనుడు రాజయ్యెను. అతడు దిగ్విజయ య్మాతలు చేసినట్లు హర్షచర్మిత వల్ల తెలుస్తున్నది. రెండవ పులకేశి అతన్ని ఓడించటంతో అతని రాజ్య విస్తరణం దశ్నే ణంలో నర్మదానది వరకే జరిగింది. (పతీ ఐదు సంవత్సరాలకు ఒకసారి హర్ష వర్ధనుడు తన కోళాగారంలోని ధనాన్నంళా దానం చేసేవాడట. అతనికి రాజ్యం మీద మోహం వున్నట్లు లేదు. ఆళనికి విద్యాస_క్తి బాలా. కవిత్వం చెప్పటంలో నేర్పు కలవాడు. కవి పండితులన్న (ప్రేమాదరణలు కలవాడు. అళతని కాలంలో నలందా విశ్వవిద్యాలయం ఉన్నత దళలో వుండేది. ఈ విశ్వవిద్యాలయంలో 10 వేల మంది విద్యార్థులు భారతీయలేకాక చైనా, సింహళం, జావా, కంటోజ, సువర్ణ ద్వీపం, చంపా, తుషార, పారస దేశాల నుంచి వచ్చి విజ్ఞానార్దన చేసే వారు. ధర్మకీ ర్తి అన్న (పసిద్ధ బౌద్ధాబార్యుడు నలందాలో వుండేవాడు. హర్షవర్ధ నుడు తన అన్నను చంపిన శకాంకున్ని యుద్ధంలో ఎదిరించి చంపాడు. శళాంకుని దగ్గర బండగీగా వున్న ఆతని చెల్లెలు రాజశ్రీ కారాగారం నుంచి పారిపోయి అడ విలో (పాణ త్యాగం చేయటానికి (ప్రయత్నిస్తుండగా ఒక బౌద్ధ భిథువు ఆమెను రక్షించి హర్షవర్థనునికి అప్పగిస్తాడు. ఆ బౌద్ధ భిక్షువు తత్త్యటోధతో రాజశ్రీ హర్షవర్దనులు బౌద్ధ ధర్మదీక్షను (గపహిస్తారు. మొదట హర్షవర్ధనుడు శివాభిమాని. అతని రొాజమహిషి పారశీక రాజవంళానికి చెందిందని, ఆమెను బాణుడు మహీ శ్వతగా చి రించాడని, కాదంబరి కావ్యంలోని మరొక నాయిక కాదంబరి చ్మితణలో సౌరాన్ట్ర రాజ వంశానికి చెందిన హర్షవర్థనుని మరో భార్య [పతిబింబించిందని పండితుల అభ్మిపాయం. హర్షవర్ధనుడు అస్సాం (అసమ దేశం) మొదలుకొని సౌరాష్ట్ర వరకు హిమాలయాలు మొదలుకొని వింధ్యాచలం వరకు వికాల సామా జ్యాన్ని పరిపాలించిన చకర్తి. రాజకీయాల్లో వ్యస్తుడ్డై వుండి కూడ భతడ్సు

శీతల సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత సాహిక్యాభిమానంతో రచనా వ్యాసంగాన్ని మానలేదు. అయితే కవి హర్షదేవుడు చకవర్తి హర్షవర్ధనుడు కాడన కొందరు శంకిందారు. నాటకకాపడు చృకవర్తి హర్షవర్ధనుడు కాదొ ?

హార్దుని "పీరు మీద మనకు మూడు నాటకాలు కన్పిస్తున్నవి. అవి - (వీయ దర్శిక, రత్నావళి, నాగొనందం. మొదటివి రెండు నాటికలు. చివరిది వాటకం. ఈ మూడు నాటకాలు హర్షవర్ధనుడు (వాసినవి కావని అతని ఆస్థానంలో వున్న కవి [వాసి హర్షవర్థనుని పేరు పెట్టాడని కీఫ్‌ అభ్మిపాయం. ఈ నాటకాలల్లో హర్షవర్థనుని నాటి సంఘటన తేవి ఉల్లేభింపబడలేదని అతడు అంటాడు. ఈ రచనలు బాణునివి కావచ్చని కీఠ్‌ అనుమానం. ఈ మూడు నాటకాలు హర్షవర్ధనునివి కావన్న అభ్మిపాయం అసలు మమ్మటుని ఒక ఊ క్తి వల్ల సాహిత్యలోకంలో కలిగింది. కావ్యపయోజనాలను గుర్తించి చెపు మమ్మటుడు “కావ్యం యశ సేఒర్థ కృతే” అని “కాళిదాసాదీనామివ యశః, ్రీహర్షాదేర్ధావకాదీనామివ ధనమ్‌” అని ప్రాశాడు. దీనికి విపరీతార్థాన్ని కల్పించి ధావకుడు నాటకాలు (వాసి హర్షుని పేరు పెట్టి డబ్బు సంపాదించాడని వ్యాఖ్యాతలు వ్యాఖ్యానం చెప్పారు. దిశ ఆధారంగా కొందరు ఆధునిక విమర్శకులు ఈ నాటకాలు హర్షనివి కావని విశ్వసించారు. కావ[పకాశం కాళ్ళీర్మపతుల్లో కొన్నిటిలో ధావకునికి బదులుగా బాణుడని వున్నదట. కవులు కావ్యరచనలు చేసి రాజుల మెప్పునుపొంది సంపదలను పొందటం మనకు తెలుసు. మమ్మటుడు. చెప్పిందాని ధావకుడో లేక బాణుడో కవిత్వం (వాసి రాజును మెప్పించి ధనాన్ని పొందారని ఆర్హాన్ని తీసుకోవాలి కాని విపరీతార్థాలు తీసి కవుల రచనలను తన పేర పెట్టించుకొని రాజు డబ్బు ఇచ్చాడనటం వోస్వాస్పదం. హర్షవర్ధనుడు కవ్మిపియుడు. ఆతడు బాణాది కవులను ఎంతగానో సత్కరించి ఆదరించాడు. హర్షుడు స్వయంగా కవిత్యం (వాయగలిగినవాడని బాణుడు హర్ష చర్మితలో పేర్కొన్నాడు. తర్వాత మమ్మట్నాది ఆలంకారికులు హర్షదేవుని న్లోకా లుగా నాటక శ్లోకాలను ఉద్ధరిండారు. అటువంటప్పుడు ఆధునిక విమర్శకు=కు మూడు నాటకాలు ఆతని రచనలు కావని అబ్మిపాయం కలగఓ 6లో అర్థంలేదు. హర్షుని నాటి సమకాలిక సంఘటనలు ఆ రచనల్లో లేవ౨ కీశ్‌ అనుమానం కాని కాడంబరిలో చ్చితింపబడిన | పజల జీవితం ముఖ్యంగా రాజభవనాల వై భవం, రావుల జీవితం ఈ నాటకాలల్లో ఆచ్చం అవే వివంగా చ్మితింపబకి కన్పిస్తున్నది+ కాబట్టి ఈ నాటకాలు చ్యకవర్థి హర్షునివి కావనే ఆభ్మిపాయం నిశారారం,

లౌకిక వాజ్బ్యయం న! ప్రియదర్శిక

హర్షవర్థనుని మూడు నాటకాలల్లో [పియదర్శిక మొదటిదనటంలో సందేహం లేదు. రత్నావళి కన్న ఇది నాటక కళ దృష్టితో అపరిపక్వంగా వున్నది. కాబట్టి రత్నావ? కిది పూర్వరచన. నాగానందం ఈ రెండింటికన్నా (ప్రౌధంగా వున్నది. కాబట్టి ఆది కవి చివరి రచన అని నిర్ణయించి చెప్పవచ్చును (వియదర్శిక, రత్నావళి నాటికల్లో ఇతివృత్తం ఒక్కటే. [పియదర్శిక ఇతి వృత్తంలోని లోపాలను సవరించి రత్నావళి నాటికను కవి రచించి వుంటాడు. బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించింతర్వాత హర్షుడు నాగానందాన్ని రచించివుంటాడు. నాగానంద నాందీశ్రోకంలో బుద్ధుని స్తుతివున్నది.

(వియదర్శికలో నాలుగంకాలున్నవి. ఇతివృత్తం (ప్రేమ .కఠథ. ఈ ఇతి వృత్తాన్ని కవి బృహత్కథ నుంచి తీసుకొని వుంటాడు. నాయకుడు వత్సరాజు ఉదయనుడు. కళింగరాజు దృఢవర్మ శతువుల చేతిలో పరాజయం. చెందగా ఆతని సేనాపతి విజయ'సేనుడు అతని ప్యుతిక [పియదర్శికను తీసుకొనిపోయ ఉదయనుని భార్య వాసవద త్తకు పరిచారికగా అప్పగిస్తాడు. ఒకసారి పుష్పాప చయం చేస్తున్న [పియదర్శికను ఉదయనుడు చూస్తాడు. వారిద్దరికి పరస్పరాను రాగం కలుగుతుంది. ఉదయన వాసవద త్తల [పేమ కథను నటించేటప్పుడు [పియ దర్శిక వాసవదత్త వేషం, ఉదయనుడు స్వయంగా ఉదయనుని వేషం వేసు కుంటారు. ఆ నాటక [పదర్శన సమయంలో వారిద్దరి (పేమ వాసవదత్తకు తెలుస్తుంది. వాసవదత్త [పియదర్శికను బంధిస్తుంది. ఇంతలో దృఢవర్శ్య శతువులను జయిస్తాడు. కంచుకి వాసవదత్తకు (వీయదర్శిక వృత్తాంతాన్ని చెప్తాడు. వాసవద త్త అనుమత్రితో ఉదయన (పియదర్శికల వివాహం జరుగుతుంది.

(పియదర్శిక మీద కాళిదాసు మాళవికాగ్నిమ్మితం (ప్రభావం చాల వున్నది. అంతేగాక శాకుంతల [వభావం కూడ బాల వున్నది. [పియదర్శిక పుష్పాపచయ సమయంలో తుమ్మెదల చేత బాధింపబడటం, లతానికుంజం మాటున వున్న ఉదయనుడు వచ్చి ఆమెను రక్షించటం శాకుంతల (పథమాంకాన్ని పోలివున్నది. షప్మాతలు, కథాసంవిదానమంతా మాళవికాగ్నిమి తాన్ని పోలి వున్నది. మాళవికాగ్నిమి[తంలోని నాట్యపదర్శన వృత్తాంతం ఆధారంగా కవి దీనిలో నాలక (వదర్శనను కల్పించాడు. దీనిలోని సాంకృత్యాయని మాళవికాగ్ని

శ్రీశ్రీ సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత మతంలోని కౌశిక్రిని తలపిస్తున్నడి. ద్వితీయాంకంలో. సారిక [పియదర్శిక వృాదయగత (_పేమను బయటపెట్టే సన్నివేశం రమ్యంగా వున్నది. ర త్నా వల్లి

ఇది కూడ నాలుగంకొలు గల నాటిక. నాయిక రత్నావళి సీంహళ రాజ కుమారి.రత్నావళిని వివాహమాడినవాడు చ్మకవ _ర్హిత్వం పొందుతాడని జ్యోతిషులు చెప్పిన దాన్నిబట్టి వాసవద త్త, యౌగంధరాయణులు కూడ ఐలుక్కొని వాసవద త మరణించినట్టు పుకారు పుట్టిస్తారు. ఇది విని సింహళరాజు తన కూతురు రత్నావళిని మంత్రి వసుభూతి, కంచుకితో ఉదయనుని దగ్గరికి వివావార్థం పంపుఠాడు. దారిలో ఓడ విరిగిపోతుంది. రత్నావళి సము[దంలో నుంచి బయటపడి ఏదో విధంగా వాసవదదత్తను చేరుకొని సాగరిక పేరుతో ఆమె దగ్గర సరిచారి కగా వుంటుంది. రూపవతి అయిన సాగరిక ఉదయనుని కంట బడకుండా వాసవ దత్త కాపాడుతుంటుంది. ఒకసారి మదనమసహోత్సన సమయంలో వారు చూసు కొనీ (పేమించుకొంటారు. సాగరిక చెలి సుసంగతతో తన (ప్రేమను గురించి చెప్తుంది. ఇంతలో ఇది విన్న పెంపుడు సారిక తప్పించుకొని పారిపోతుంది. దాన్ని వెతుకుతూ వీళ్ళిద్దరు ఐయలుడదేరిపోయి. రాజు, విదూషకులను కఠణను కుంటారు. సాగరిక ఉదయనుల (పేమాలాప సమయంలో వాసవదత్త అక్కడికీ వచ్చి అదంతా విని కోపావేసరాలు అవుతుంది. (పేమికులను కలిపే కొరకు విదూషకుడు వాసవద త్త వేషంలో సాగరిక, సాగరిక వేషంలో సుసంగత రాజును కలుసుకొనే వరకు రావాలి అని ఉపాయాన్ని ఆలోచిస్తాడు: వాసవదత్తకు ఇదంతా తెలిసి సాగరిక ఉదయనులు కలసుకోకుండ చేస్తుంది. వాసవదత్త సాగరికను కారాగోరంలో బంధించి ఆమను ఉజ్జయినికి పంపించినట్లు (ప్రచారం చేస్తుంది. యౌగంరరాయణుతు ఇం[దజాలికుని వేగంలో వచ్చి ఇం దజాలాన్ని (వదర్శిస్తు రాజభవనానికి ఆగ్ని అంటుకొన్నట్లు సృష్టిస్తాడు. వాసవదత్త గాబరా సడి సాగరికను రక్షించేకొరకు ఉదయనున్ని పంపుళుంది, ఇంతలో మంతి వసుభూతి వచ్చి సాగరిక అనలు పరిచయాన్నిస్తాడు. వాసవదత్త సాగరిక ఉదయనుల వివావినికి అంగీకరిస్తుంది.

(ప్రియదర్శిక, రత్నావళి నాటికల్లో వార్చుడు ఒకే విధమైన కథను తీసు కున్నాడు. కీధ్‌ దీన్ని ఒక లోపంగా చెప్పాడు. [వియదర్శిక న ఓక సంవిధానం

లోకిక వాజ్బ్యయం శీకీర్‌ కొంతవరకు శిథిలంగా వున్నది. దాన్ని సవరించేకొరకు కవి నూతన సన్ని వేళ కల్పనలను చేసి కాస్త్రీయమైన నాటిక లక్షణాలను పూర్తిగా అనుసరిస్తు పటిష్టమైన రత్నావళి నాటికను (వ్రాసివుంటాడు.

[పియదర్శికలోకన్నా, రత్నావళి నాటికలోని కథ చాల కుతూహల పూర్ణంగా నడిచింది. ఇది లలితంగా మనోరంజకంగా వున్నది. ఈ నాటకం మీద భాసుని స్వప్నవాసవదదత్త, కాళిదాసు మాళవికాగ్నిమి[తంల (ప్రభావం బాల కన్పిస్తున్నది. జ్యోతిషుల భవిష్యవాణి, యౌగంధరాయణ వాసవదత్తల ఆలోచన, వాసవదద్త మరణించినట్టుగా [(పచారంచేయటం మొదలైనవి స్వప్న వాసవదత్తం ఆధారంగా కల్పించినవి. రత్నావళి ద్వితీయాంకంలోని కోతి వృత్తాంతం మాళవి శొగ్నిమ్మితంలోని కోతి రాకుమారిని భయపెట్టిన సంఘటన ఆధారంగా కల్పించింది కొవచ్చును. రత్నావ+ (పియదర్శికల వృత్తాంతాలు ఒకే మాదిరిగా వున్నా కొన్ని సంఘటనలు భిన్నంగా వున్నవి, రెండు నాటికలు చదివినప్పుడు రెండు విభిన్న నాటికలు చదివిన ఆనందమే కలుగుతున్నది. రత్నావళిలోని ఇం దణాలిక వృత్తాంతం కవి మౌలిక కల్పన. ఇది (వియదర్శికలో నాటక (ప్రదర్శన వృత్తాం తంకన్నా హృదయరంజకంగా అద్భుతంగా వున్నది.

నాగానందం

హర్షుని నాటకాలల్లో రత్నావళి (శేష్టమైందని కొందరు భావిస్తే మరికొందరు నాగానందం ,[శ్రేష్టమెందని భావించారు. నాగానందం హర్షుని మిగతా రెండు నాట కాలకన్న (పొఢంగా వున్నది. ఈ నాటకం కథాయోజన, రసపోషణలు కవి స్వంతమే. ఇది ఐదు అంకాల నాటకం. నాటకంలో 5 మొదలు 10 వరకు ఆంకాలుండవచ్చును. దీనిలో జీమూతవాహనుని కథ చెప్పబడింది. జీమూత వాహనుడు తన తండ్రికి వాన్మపస్థ్యాళమానికి తగిన చోటు కొరకు వెతుకుతూ మలయ పర్వతం చేరుకుంటాడు. అక్కడ గౌరీ మందిరంలో సిద్దరాజ కన్య .మలయవతిని ఆమె సఖులను చూస్తాడు. గౌరీదేవి ఆమెకు స్వప్నంలో కనిపించి అమెకు విద్యాధర కుమారునితో వివాహ మౌతుందని వరమిచ్చిందని వారి సంభా షణనుబట్టి తెలుసుకుంటాడు జీమూతవావానుడు విదూవకునితో వారి దగ్గరికి హోతాడు. జీమూతవాహన మలయవతులు ఒకరినొకరు చూసుకుంటారు. పరస్పర (కేమ కలుగుతుంది. ద్వితీయాంకంలో జీమూతవాహన మలయవతుల విరహం

శీకీర్రే సంస్కృత సాహిత్య చరిత వర్ణింపబడింది. మలయవతి విరహంతో (వాణత్యాగం చేసుకోటానికి పూనుకుం టుంది. జీమూతవాహనుడు వచ్చి ఆమెను రక్షిస్తాడు. తృతీయాంకంలో జీమూత వాహన మలయవతుల వివాహోత్సవం నగ్జింపబడింది. చతుర్జాంకంలో జీమూత వాహనుడు మితావసువుతో కూడి సమ్ముదతటాన విహరిస్తు శళంఖచూడుని తల్ది ఏడ్పును వింటాడు. గరుడుని మాటల ద్వారా అతని సర్పభక్షణ వృత్తాంతాన్ని తెలుసుకుంటాడు. ఆప్పుడు శంఖచూడునికి బదులుగా స్వయంగా తానే బలి స్థానంలో కూర్చుంటాడు. గరుడుడు వచ్చి ఆతన్ని ఎత్తుకొని మలయ పర్వతం పెకి పోతాడు. పంచమాంకంలో జీమూతవాహనుని తండి జీమూత కేతువు మి[తావసువులకు.. .రక్తమాంసాలంటిన జీమూతవాహనుని చూడామణి దొరుకు తుంది. వారు విపత్తును శంకించి ఆతన్ని వెతుక్కుంటూ బయలుదేరుతారు. శంఖ చూడుని. ద్వారా జరిగినబాన్ని తెలుసుకొని మలయ పర్వతం చేరుకుంటారు. ఇంతలో గరుడుడు జీమూతవాహనున్ని గుర్తించి వళ్ళాత్తావం చెందుతాడు. ప్యుతునిదళను తెలిసీ జీమూత కేతువు (పాణత్యాగం చేయాలనుకుంటాడు. అప్పుడు గౌరీదేవి జీమూత్రోవాహనుని ఐతికించి విద్యాధర చ్మకవర్తి అవుతాడని వరమిస్తుంది. గరుడుడు ఇళ్ల తాను భవివ్యత్తులో సర్ప భక్షణం చేయనని మాట ఇస్తాడు. హర్షుడు తన నాటకేతివృత్తానికి ఆధారంగా విద్యాధర జాతక కథను తీసు కొన్నట్లు (పస్తావనలో చెప్పాడు. కొని అటువంటి జాతక కథ ఇప్పుడు లభించటం లేదుః ఆందుకే కొందరు విమర్శకులు అతడు మహాభారతంలోని కథను తీసుకున్నా డని చెప్తున్నారు. ఒకవేళ హర్షుని కాలంలో ఆ జాతక కథ ప్రచారంలో వుండేది కావచ్చును. నాగానందం నాందిలో హర్షుడు బుద్ధుని స్తుించి తన బౌద్ధమతాభిమా నాన్ని చాటుకున్నాడు. కాబట్టి బౌద్ధజాతక కథనే ఆతడు నాటకేతివృత్తంగా (గహించి రచించి కూడ వుండవచ్చును. హర్షడు బౌద్ధమతాభిమాని అయినా హిందూమతాన్ని తిరస్క రించలేదు.అందుకే నాటకంలో నాయికను గౌరీ భక్తురాలుగా చెప్పటమే కాక గౌరి పాతను పవేశ పెట్టి నాటకాంతంలో ఆమె నాయకునికి సమస్త శుభాలను సమకూర్చినట్లుగా చూపాడు, ఈ నాటక కథవంటి కథ ఒకటి కథా సరిత్సాగరంలోకూడ కన్పిస్తున్న ది.కథా సరిత్సాగరానికి మూలమైన బృహత్కథలో ఈ కథ వున్నదో లేదో ఇప్పుడు చెప్పలేము. ఒకవేళ హర్షుని నాటక కథనే కథా సరిత్సాగరకారుడు తీసుకొని తన రచనలో చేర్చుకున్నాడో. ఏమో నిర్ణయించటం కష్టం మొత్తం మీద జీమూతవాహనుని కథ జాతక కథల్టోను, మహాభారతంలోను

లొకీక వాజ్మయం శశ (పసిద్ధమైంది. అట్టా పసిద్ధమైన కథను వార్దడు తీసుకొని నాటకరిగా మలచాడు, వార్దుడు స్వయంగా విశతరణ+లి, ధర్మబద్ధుడు, సచ్చీలం కలవాడు. ఆటువంటి ఆతన్ని జీమూతవాహనుని వృత్తాంతం చాలా ఆకర్షించి వుంటుంది. అందుచేతనే దాన్ని ఆతడు నాటకంగా మళచివుంటాడు. అట్లా తీసుకొన్న కథను నాటకేతి వృత్తంగా మలచుకోవటంలో హర్షుడు మంచి (పావీణ్యాన్ని చూపాడు. ఐదు అ౨కాలల్లోనే జీమూత వాహనుని (పణయ, వివాహ, (పాణక్యాగ వృత్తాంతాలను కూర్చాడు. కథ ఎక్కడా కుంటుపడకుండా చకచక సాగుతుంది. [పతి సన్ని వేశం, సంభాషణలు శక్తిమంతంగా ముందుకు సాగుతవి. పాఠకులకుగాని (పేక కులగాని కుతూహలాన్ని పూర్తిగా నిలుపుతూ నాటకం సాగుతుంది. అడుగడుగునా రసొన్ని చిప్పిలచేస్తూ హర్షుడు నాటకాన్ని నడిపాడు. నొగొనందంలో అంగిరనం

కావ్యనాటకాలల్లో ఏదైన ఒక్క రసం ఆంగిరూపంలో, మిగిలినవి అంగ రూపంలో పోషింపబడవలెనని లాక్షణికుల మతం. ' కవులు ఆదే విధంగా ఒక్క రసాన్ని (పధానంగా చేసి విభావానుభావాదుల వర్ణనలతో ఆద్యంతం పోషించారు. ఆయితే నాగొానందంలోను అదే జరిగింది. కాని ఆ [పధానరసమేది అన్న నిర్ణయం చేయవలసి వచ్చినప్పుడు పండితుల్లో అభి పాయభేదమేర్చ్పడింది. కొందరు నాగా నందంలో శాంత మంగిరసమన్నారు. మొదటి మూడు అంకాలల్లో శృంగారం పోషింపబడింది. శృంగారం శాంతానికి విరోధి రసం. కాని ఆనందవర్ధన, అభినవ గుప్త, మమ్మటాదులు శృంగార శాంతరసాల విరోధ పరిహారాన్ని గురించి చర్చించివున్నారు. నాగానంద [పథమాంకంలో శొంతరసమే వున్నదని తర్వాత కొంతదూరం శృంగారరసం పోషింపబడిందని తర్వాత జీమూతవాహనుడు శంఖ చూడునికి బదులు తనను తాను ఆర్పించుకొనే వృత్తాంతంలో శాంతమే (వధాన మైందని, జీమూతవాహనుడు కాంత శ మగుణాలుగల ధీరశాంతుడని ఈ విమర్శకుల అభ్మిపాయం. ఈ నాటకంలో శ్ళంగార శాంతాలకు అంగాంగిభావమే వున్నది కాని వైరభావం కాదని వీరి మతం,

శాంతరసానికి శమం లేక తృష్టా మయ సుఖం స్థాయిభావం. శమమనగా నిర్వికార చిత్తస్థితి. శాంతం ఆహంకార (పళమైక రూపమైందని (ఆస్యచ శాంతస్య ఆహఎకార (పశమైకరూపతయా స్థితే ఆనందవద్ధను డ న్నాడు. ఆహంకార

శీర సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత (పళమమనగా “నిరీహత్వం” అని అభినవగుప్తుడు వ్యాఖ్యానించాడు. అప్పుడు శమమన్నా తృష్టాక్షయసుఖమన్నా ఒక్ష టే అవుతుంది. నాగానందంలో నాయకుడు జీమూతవాహనుడు నిరీహుడు, నిర్వికారచిత్తుడు కాడు. మాతాపితలన్న ఆతనికి అధిక భక్తి. భూతదయ, త్యాగోత్సాహం అతనిలో కన్పిస్తున్నవి. నేను ఆటువంటి వాడను ఇటువంటివాడను అనే ఆహంకారం అతనిలో వున్నది. అతడు మలయ వతిని చూడగానే (పేమించి ఆమెను కాంక్షించాడు, వివాహమాడాడు. ఇంకా *" అతనికి నాటకం చివర రాజ్యాధికారరూపమైన లౌకికఫలం లభించింటి కొని '"మోతం కాదు, కొబట్టి నాగానందంలో శాంతం అంగి అని చెప్పటానికి వీల్లేదు. నొగానందం వంటి నాటకంలో శాంతమే అంగిరసంగా పోషింపబడినట్టయితే ధనంజయుడు దృశ్యకావ్యంలో శాంతాన్ని ఆంగిరసంగా పోషంచటాన్ని నిషెధించి వుండేవాడు కాదేమో. కొందరు విమర్శకులు నాగానందంలో అంగిరసం కరుణమని అంగీక రించారు. కరుణకు శోకం స్థాయిభావం. నాగానందం మొదటి మూడు అంకాలల్లో శోకస్పర్శయే లేదు. మిగిలిన రెండు ఆంకాలల్లో గల శోకం శంఖచూడుని తల్లిని, జీమూతవాహనుని మాతాపితలను, నాయికను ఆ్మశయించిందే కొని నాయకుని ఆశ యించి కాదు. కాబట్టి కరుణను అంగరసంగానే కాని ఆంగిరసంగా అంగీకరించటం కుదరదు. కొందరు విమర్శకులు నాగానందంలో ఆంగిరసం వీరమని అంగీకరించారు. వీరరసం దాన, ధర్మ, దయా, యుద్ధ, త్యాగాది భేదాలతో చాల విధాలుగా వున్నది. వీటిల్లో యుద్ధవీరం తప్ప మిగిలిన వీర భేదాలన్నీ నాగానందంలో వున్నవి. నాయకుడు ఉత్సాహి, పితృసేవ అన్నా, సర్వస్వదానమన్నా, భూత దయ అన్నా, (పాణత్యాగమన్నా అతడు ఉత్సాహం చూపుతాడు. ఆతని ఉత్సాహం దృఢమైంది. నాగులను రక్షించి వారికి ఆనందాన్ని కలిగింజాలని అతడు ఉత్సహించి కృతకృత్యుడై నాడు, కాబట్టీ నాగానందంలో ఉత్సాహం స్థాయిగాగల వీరమే ఆంగిరసంగా వున్నదని చెప్పాలి కాని వేరేకాదు. మొదటి మూడు అంకాలల్లోని శృంగారం వీరానికి ఆంగరూపంగా పరిణమించి పోషించింది. శ ఎంగార మేకాక ఈ నాటకంలో వీస్య. అద్భుతాది రసాలు కూడ ఆంగరూపంలో వున్నవి.

లౌకిక వాబ్బ్యయం 449 హర్షుని నాటక కళ

హర్షుని నాటకొల్లోని సన్ని వేశాది కల్పనలో మౌలికత లేకపోవచ్చును కాని నాటకలక్షణాలను అనుసరించి దృళ్యాలను పొందుపరచటంలో అశతనికతడే సాటి. వార్చుడు కాళిదాసు నాటకకళను చాలాచోట్ల అనుకరించాడు. ఆయినా అతని మౌలిక కల్పనలిన్నో నాటకాలల్లో వున్నవి. రత్నావళ€లో ఐందజాలిక వృత్తాంతం, సారికా వృత్తాంతం, వేష విపర్యయ వృత్తాంతం అద్భుతంగా వున్నవి. నాగానందం కథను నాటకంగా మలచటంలో ఆతడు బాల మౌలికతను (వదర్శించాడు. ఆ కథను విజయవంతంగా, రసవంతంగా నాటకంగా తీర్చిదిద్ద గలిగాడు. హర్షుని (పియదర్శిక, రత్నావళి నాటికలు తేలికగా వాస్యాత్మకంగా వుండి | పేక్షకులకు మనోరంజనాన్ని కలిగిస్తున్నవి.

హర్షుని నాటకొలు ఆలంకారికులకు చాల [పియమైనవి. ధనంజయ, విశ్వ నొథాది 'ఆలంకారికులు తమ నాటక లక్షణాలను వివరించే సందర్భంలో సంధి సంధ్యంగాలను పేర్కొనే సందర్భంలో వేణీ సంహారంతోపొాటు రత్నావ+ నుంచి అనేక ఉద్ధరణలను ఇచ్చి లత్యంగా చూపారు. కాబట్టి నాటక కళాదృవ్టితో రత్నావళి సఫలవంతమైన నాటికగా పేర్కానదగి వున్నవి. (పియదర్శిక, రత్నావళి నాటికలు (పదర్శనాయోగ్యమైన రమ్యమైన చిన్న రూపకాలు. శాస్త్రీయ మైన లక్షణాలను పూర్తిగా అనుసరించిన నాటకకారుల్లో హర్షుడే మొదటివాడని చెప్పాలీ.

(గ్రహించిన కథలను సన్ని వేకాలుగా విభాగించుకొని ప్మాతల యోజన, సంభాషణల యోజనను వరుడు చాల కుళలంగా చేసుకొన్నాడు. సంభాషణలు డీర్చంగా లేవు. సరళ సులభశైలిలో వున్నవి. నాటకాలల్లోని సన్నివేశాలు సామా వకుల కుతూహాలాన్ని నిలుపుతూ నడిచినవి. హర్షుని నాటకాలు భారతీయ భాషల్లోనే కాక ఇంగ్లీషు, జర్మన్‌, (ఫెంచ్‌ మొన భాషల్లోకి అనువదింపబడినవి.

హర్షుని కవిత్వం

వాటక సాహిత్యంలో కాళిదాస భవభూతుల తర్వాత గణింపదడగినవాడు హర్షదేవుడు.. హర్షుని కైలి సరళం. కోమలం. సహజ సుందరమై ది, (ప్రసాద మాధుర్య గుణాలతో కూడింది. ఆతడు కాళిదాసును అనుసరించి వై దర్భీ శెలినే

లి

450 సంస్కృత సాహిత్య చర్మీత (పయోగించాడు. తరువాతి నాటక కారుల వలె కఠిన (పౌఠ౩లిని (ప్రయోగించ లేదు. హర్షుడు నాట్య శాస్త్రంలోనే కాక సంగీత శాస్త్రంలోను మంచి (పవేశం కలవాడు. ఆతని సంగితళాస్త్ర (పవేశాన్ని నాగానందంలో చూడవచ్చును. హర్షుడు లలిత కళ్శాపియుడు. అందుకే ఆతని నాటకాలు చాల మధురంగా నడిచినవి, హర్షుడు నాటక కళా విషయంలో కాళిదాసాదులను అనుకరించినా ఆది స్వయం (పతిభతో మిశితమైందే కాని గుడ్డి అనుకరణ కాదు. హర్షుడు వర్ణన్మాపియుడు. సందర్భోచితంగా వర్ణనలను చేసాడు. మధ్యాహ్న, సాయంకాల, వన, ఆమ, వివాహోత్సవ, వసంతోత్సవాది వర్ణనలు స్వాభావికంగావున్నవి.

హర్షుడు భవభూతివలె గంఖీర స్వభావం కలవాడు కాదు. మృదు స్వభొ వుడు. రసిక వృదయుడు. కాబథ్లే రత్నావళ్యాది నాటకాలల్లో మృదు మధురమైన శృంగారాన్ని సమర్థవంతంగా పోషించాడు. (పకృతి చ్మితణతోపొటు వజయ చితణాన్ని కవి బాల సహజంగా సుందరంగా చేసాడు. హర్షుడు పండితుడే కాక సూశ్న్మేష్నీక కలవాడు. ఆందుకే ఆతని వర్ణనలు స్వాభావికతతో కూడివున్నవి. హర్షుని నాటకాలల్లో నాటకకళ, కవిత్వంతోపాటు పాృాతచ్శితణకూడ ఉత్కృష్టంగా వున్నది. ధీరలలితుడ్రైన ఉదయనుని, ధీరోదాత్తుడైన జీమూత వాహనుని, మగగ్గలైన (పియదర్శిక, రత్నావళ్యాది ప్మాతలను కవి,బొమ్మగీసినట్టుగా స్పష్ట రేఖలతో చ్వితించాడు. ఆతని నాటకాలల్లో విదూషకుడు కూడా వున్నాడు. విదూష కుని హాస్యం నాట్య కాస్త్రనుసారిగా వున్నది,

వార్షుడు గొప్ప కవిగా, గొప్ప నాటకకారునిగా అతని నాటకాలల్లో దర్శన మిస్తున్నాడు. ఆతని నాటికలు రాజశేఖరాది కవులకు ఆదర్శమైనవి. నాటికల రచనలో ఆతడు చూపిన సంపూర్ణ (పావీజ్యం (వళ ంసనీయమైంది.

భవభూతి భవభూతి పేరు

సంస్కృత సాహిత్యంలో కాళిదాసు పక్కన గౌరవస్థానాన్ని సంపాదించిన వాడు భవభూతి. కొందరు (ప్రాచీనులు కాళశిదాసుకన్న భవభూతికే ఉన్నత పీఠం వేసారు కూడ. “ఉత్తరే రామ చరితే భవభూతి ర్విశిష్యతే” అన్న ఊకకి దీనికి తార్కాణంగా పుట్టిందే. భవభూతి అన్నది కవి ఆసలు పేరా ? లేక తరువాత

లోకిక వాజ్బ్యయం శీర్‌ 1 వచ్చిన పేరా! అన్న విషయంలో పండితుల్లో అఖ్మిపాయ భేదాలున్నవి. మిరాశి భవభూతి అన్నదే ఆతని ఆసలు పేరు అని “ఫ్రీకంఠ” అన్నది బిరుద నామమని అభ్మిపాయపడినాడు, “శ్రీకంఠ పద లాంఛనః భవభూతిర్నామ-” అని నాటక (ప్రస్తావనలో కవి చెప్పుకొన్నాడు. “లాంఛన” అంటె బిరుదనామమని అర్థమని “*కవిరాజలాంఛనస్య వాక్చతిరాజస్య-” అని గౌడవహకర్త పేర్కొన్న దానిబట్టి “లాంఛన” పదానికి బిరుదనామమనే స్పష్టమౌతున్నదని ఆయన వివరించాడు. కాబట్టే “(్రీకంఠ అన్న బిరుదనామం గల భవభూతి” అన్న అర్ధమే పై నాటక (పస్తావనలోని వాక్యానికి సరియైన అర్థమని, భవభూతి పూర్వజుల్లో “"సింహభూతి” అన్న పేరు కన్చిస్తుందని అదే విధంగా ఈ కవి 'పేరు “భవభూతి” అని మిరాశి చెప్పాడు. “శ్రీకంఠ” అన్న బిరుదనామానికి “ఎవరి కంఠంలో (శ్రీ వున్నదో అతడు” అని ఆర్థం. శ్రీ అందె వాగ్దేదవత. అప్పుడు ్రీకంటుడంటె వశ్యవాక్కు కలవాడు అని ఆర్థం చెప్పి ఇది వీరుదనామంగా సార్థకమైందని ఆయన పేర్కొన్నాడు. కాని భవభూతి తండి పేరు నీలకంఠుడు. కాబట్టి భవభూతి అసలు పేరు శ్రీకంకుడనటం సరియైందని కొంధరు విమర్శకులు తలంబారు. నాటకి వ్యాఖ్యాతలు భవభూతి అన్నది బీరుదనామంగానే పేర్కొన్నారు. ్రీకంకుడు “భవభూతి” అన్న పదాన్ని రమ్యంగా (పయోగించటంచేత అతనికి భవభూతి అన్నది (_పసిద్ధంగా బీరుదనామంగా వచ్చిందని ఆర్యాసప్తశతి వ్యాఖ్యాత అనంత పండితుడు చెప్పాడు-

కాం తపస్వీ గతోఒవస్థామితి స్మేరా వివస్తనౌ

వందే గౌరీఘనా శ్లేష భవభూతి సితాననౌ. పై ఫ్లోకం శ్రీధరరాసు కూర్చిన సదుక్రికర్ణా మృతంలో ఇయ్యబడింది పై శ్లోకం ఈ (కింది విధంగాను [పచారంలో వున్నది-=

తపస్వీ కాంగ తోఒవస్థా మితి స్నేరాననా ఏవ

గిరిజాయా స్తనౌ వందే భవభూతి సితాననౌ,

“*సెఇంబ్రా పునాతు భవభూతి పవ్మితమూల్తిః” అన్న ల్లోశంలో “భవభూతి” పదాన్ని అందంగా వాడాడని అందుకే ఆతనికి భవభూతి అన్న పేరు వచ్చిందని మవావీర చర్మిత వ్యాఖ్యాత వీరరాఘవుడు తెల్పాడు. “నామ్నా ఫ్రీకంఠః (పసి ద్ధయా భవభూతి” అని మాలతీ నూధవంలో ఎగద్ధరుడు చెప్పాడు. “భవభూతిరితి వ్గవహారే తస్యైవ నామాంతరమ్‌” అని మాలతీమాధవంలో (త్రిపురారి పేక్కా

తీర52 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత న్నాడు. వ్యాభఖ్యాతలందరు ఏకకంఠంగా శ్రీకంకుడన్నది తల్లిదండులు పెట్టిన పేరని “భవభూతి' (పసిద్ధంగా బిరుదంగా వచ్చిన పేరని చెప్తున్నారు. శ్రీకంఠు డన్నది లోకంలో వ్యక్తులు పెట్టుకొనే పేరుగా వున్నది. కాబట్టి “శ్రీకంఠ' అన్నది బిరుదనామం కాక ఆదే ఆసలు పేరు అని చెప్పాలి. “శ్రీకంఠ పదలాంఛనో”* లోని '“లాంఛన'” కు పేరు అని కూడ అర్థం చెప్పవచ్చును. అప్పుడు “థ్రీకంకు డని పేరుగల భవభూ3ి అని [పసిద్ధనామం గల” అని “శ్రీకంక పదలాంళనో భవభూతిర్నామ”కు ఆర్థం చెప్పుకోవాలి. భవభూతి కొలం

భవభూతి కాలాన్ని నిర్ణయించటంలో ఎటువంటి కష్టం లేదు. భవభూతి వాక్సతీరాజుతోపాటు కన్యాకుద్దాన్నేలిన యశోవర్మ ఆస్థాన కవి. ఈ యశోవర్మ కాశ్మీరరాజు లలితాదిత్యుని చేతిలో ఓడిపోయాడని కల్పణుడు రాజతరంగిణిలో ఆల్పాడు-- 4

కవి వాక్చతిరాజ శ్రీ భవభూత్యాది సేవతః

జితో యయ” యశోవర్మాతద్గుణ స్తుత వందితామ్‌. రొజతరంగిణిని బట్టి, చైనా యాతికుల (వాతలను బట్టి లలితాదిత్యుని కాలం శి శ. (24.761 అని తెలుస్తున్నది. యశోవర్మ కొడుకు ఆమరాజు కి. శ, 750 తో బప్పభట్టిచేత జై నదీక్షను పొందినట్టు జైనుల (వాతలవల్ట తెలుస్తున్నది. కీ. శ. 754 లో బప్పభట్టిని ఆమరాజు 'సూరి బిరుదాన్నిచ్చి గౌరవించాడు. అంటే [క్రీశ + 74 నాటికి ఆమరాజు రాజయ్యాడని చెప్పవచ్చును. లలితాదిత్యుడు (క్రీశ. 786 కన్న మొదలే యశోవర్మను జయించాడని డా॥ స్టీన్‌ నిర్ణయించాడు. [కీ ఈ, 725 లో యశోవర్మ సింహాసన మధిష్టించినట్టు చై నీయుల [వాతల ఆధా రంగా మిరాశి నిర్ణయించి అతని రాజ్యకాలం క్రీశ. "25-758 అని అన్నాడు. యశోవర్మ హర్షవర్ధనుని తర్వాత కన్యాకుబ్దదేశాన్ని వరిపొలించాడు. 1కి, శం 785 లో వాక్పతిరాజు గౌడవహో కావ్యాన్ని పూర్తిచేసాడు. భవభూతి, వాక్పతి రాజులు యళోవర్మ ఆస్థానకవులని కల్పణుడు పేర్కొన్నాడు. వాక్పతిరాజు భవన' భూతి కవిత్వాన్ని (వళ ంసించటమే కాక చాలచోట్ట ఆనుకరించాడు. దీన్నిబట్టీ వాక్‌ తిరాజుకు భవభూతి సాహిత్య విద్యాగురువు అని కొందరు భావించారు. వాక్పతిరాజు ఈ కింది శ్లోకంలో భవభూతిని భూర్మిపశళంస చేసాడు-

లౌకిక వాజ్బ్యయం శీరలీ

భవభూతి జలధి నిర్ణత కావ్యామృత రసకణా ఇవ స్ఫురంతి

యస్య విశేషా అద్యాపి వికటేషు కథా నివేశేష.

దీన్నిబట్టి వాక్చృతిరాజు కన్న భవభూతి వయస్సులో పెద్దవాడు, అప ్పటికే (అంటే [కీ.శ 785 నాటిక్సికవిగా స్థిరపడి పేరును సంపాదించినవాడ్రై వుంటాడని నిశృయించవచ్చును. అంటె కీ శ 185 నాటికే భవభూతి రచనావ్యాసంగం ఉచ్చ స్థితిని చేరుకున్నదని తెలుస్తున్నది బాణ దండ్యాచార్యులు భవభూతిని పూర్వక వుల స్తుతిలో చేర్చలేదు. కాబట్టి వారికన్న భవభూతి ఆర్వాచీనుడని తెలుస్తున్నదా కాణే అభిప్రాయంలో భవభూతి రచనా వ్యాసంగకాలం క్రీశ. 660680, మిరాశి పకారం కీ. శః 700-780. మొత్తంమీద భవభూతి యళోవర్మకు (1కీళ , 725758) సమకాలికుడు. టండికి ఆర్వాచీనుడు. అప్పుడు భవభూతి క్రీశ 680-750 (ప్రాంతం వాడని నిర్ణయించవచ్చును.

శ్రీ శ. 800 ప్రాంతం వాడైన వామనుడు భవభూతి శ్లోకాలను ఉద్ధ రించాడు. అంటె ఆప్పటికి భవభూతి కవిగా గుర్తింపు పొంది (పసిస్థికెక్కాడని చెప్పవచ్చును. [క్రీశ 90 నాటి వారైన సోమదేవుడు భవభూతిని మహాకవిగా పేర్కొని అతన్ని వ్యాస, కాళిదాస, భారవి; భర్హృమేంకుల సరసన చేర్చి (హోంసించాడు,

భవభూతి పరిచయం

ఇతర కవులకన్న భవభూతి తన పరిచయాన్ని ఎక్కువగానే ఇచ్చు కొన్నాడు. నాటక |పస్తావనలనుబట్టి ఆతడు దక్షిణాపథంలో విదర్భ దేశంలోని పద్మపుర"నివాసి, కృష్ణ యజుర్వేద త్రై త్తిరీయ శాఖకు చెందినవాడు, కాళ్యప గ్యోకీయడు. ఉదుంబర [బాహ్మణుడు. కాత పేరు భట్ట గోపాలుడు, తండి పేరు నీలకంఠుడు, తల్లి "పేరు జతుకర్షి భవభూతి పూర్వజుల్లో ఐదవ తరంవాడు *“మవోకవి”' అని పేరు కలవాడు, గొప్ప విద్వాంసుడు, వాజపేయ యజ్ఞం చేసిన వాడు. ఒక (వాతపతిలో అతని పేరు సింహభూతి అని ఇయ్యబకిందీ. భవభూతి వంశంవారు సోమపీథులు, దృఢ(వతులు, (బవ్మావాదెనులు.. దీన్నిబట్టి భవభూతి శుద్ధ వైదిక [బాహ్మణుడని తెలుస్తున్నది. నాటకాలను బట్టీ భవభూతి కాళిదాసు వలెనే శివాభిమానిగా కన్చిస్తాడు. కాని ఆతన్ని భ్రీరాముని చర్మిత ఆకర్షించింది అయినా భవభూతి పద్ధ పర్మబహ్మను. సేవించిన వైదిక మలానుయాయి. ఆశే చెప్పాలి. భవభూతి తన గురువు పేరు జ్ఞాననిధి అని పేర్కొన్నాడు?

శీ5కీ సంస్కృత సాహిత్య చరిత భవభూతి జన్కుస్థలం భవభూతి స్వయంగా తాను విదర్భ దేశంలోని పద్మపుర నివాసినని చెప్ప కున్నాడు. ఇప్పుడు ఆమ్‌గావ్‌ సమీపంలో వున్నదని, ఈ క్ముగామం ఒకప్పుడు వాకాటక రాజులకు కొంతకాలం రాజధానిగా వుండేదని వి.వి మిరాశి నిర్ణయించాడు. మాలతీ మాధవ నాటకం పద్మావతిలోని కాల [వప్రియనాథుని సమక్షంలో [పద ర్మింపబడినట్లు ఆ నాటకంలో చెప్పబడింది. అయితె ఆ పద్మావతి, అతని జన్మ స్థలం పద్మపురం ఒక్కటే అని, అది ఈనాట్‌ గ్వాలియర్‌ [ప్రాంతంలోని “*వద్రమ పావాయ” అని కొందరు విమర్శకులు అభ్మిపాయపడినారు. కాని భవభూతి పద్మ పురం విదర్భ దేశంలోనిదని చెప్పినట్లు కొన్ని (పతుల్లో స్పష్టంగా వున్నది. అటువంటప్పుడు గ్వాలియర్‌ (ప్రాంతంలోని “పదమపావాయ” పద్మపురం కాన టానికి వీల్లేదు, భవభూతి పద్మపురం నుంచి పద్మావతికి తరలిపోయి అక్కడ కాల్మపియనాథుని సమతంలో తన నాటకాలను (పదర్శింపకేసి వుంటాడని మరి కొందరు విమర్శకులు తలంచారు. కొల్మవియనాథు డెవరు ? తన మూడు నాటకాలు కూడ కాల్మపియనాథుని సమక్షంలో (వదర్శింప బడినట్టు భవభూతి చెప్పుకున్నాడు. కాల్యప్రియనాథుడు ఉజ్జయినిలోని మహాకాలుడే అని చాలామంది విమర్శకులు నిశ్చింతగా వుండిపోయి దాన్ని గురించి పట్టించు కోలేదు. కాని ఉజ్జయినిలో మవాకాలునికి కాలనాథ, కాలపూజిత అని 'పేర్దన్నవి. కాని కాల[పియనాథుడని ఎక్కడాలేదు. కాల్మపియనాథుడన్న 'పేరు సూర్యునికి (వసిద్ధంగా వున్నది. “కాల్మపియ”ో అన్న (దేశంలో వెలసిన (పభువు, దేవుడు అని దానికి అర్థం. కాల్మపియకేకాన్ని రాజశేఖరుడు కావ్య మీమాంసలో “యోగాధిపురన్య దకిణఃస కాల్మపిస్యోత్తరః అని పేర్నొన్నాడు. కాల్యపియ మేతం ఇప్పుడు “కాల్పి” అని పిలువబడుతున్నది. ఈ కాల్పి పద్మావతి (పదమపావయ) కి ఎక్కువ దూరంలో లేదు. ఈ క్షేతం యమునానది తీరంలో వున్నది. భవిష్య వరాహ పురాణాలల్లో ఈ క్షేత్మప్రసక్తి వున్నది. ఈ మేతం భవభూతికి పూర్యం భవభూతి తర్వాత కొంతకాలంవరకు కూడా (పసిద్ధ క్షేత్రంగా వుండేదని భారతదేశంలోని మూడు (వసిద్ధ సూర్య మ్మే కాలల్లో ఇది ఒకటి అని మిరాళి పురాణాల, శాసనాల ఆధారంగా నిర్ణయించాడు. ఈ కాల్మపియ

గొకీక వాజ్మయం కీర్‌ర్‌ కేతంలోనే భవభూతి నాటకాలు (వదర్శింపబడినవని భవభూతి కిరి ఇక్కడ కంచే రాజు యళశోవర్మ వరకు చేరివుంటుందని చెప్పవచ్చును. యశోవర్మ భవభూతిని ఆదరించి తన ఆస్థానంలో వుంచుకొని గౌరవించి వుంటాడు, ఉంబేకుడు-భవభూతి ఒక్కరేనా ?

మీమాంసదర్శనంలో గొప్ప ఆవార్యుడు ఉంచేకుడు. అతడు కుమారిల భట్టు శ్లోకవా ర్రికకు స్కుపఖ్యాతమైన వ్యాఖ్యానాన్ని రచించాడు. ఈ వ్యాఖ్యానం వల్ల ఉంబేకునికి మీమాంస దర్శనంలో కుమారిలునంత స్థానం లభించింది. అయితె ఆ ఉంబేకుడు, కవి భవభూతి ఒక్కరే అని కొందరు విమర్శకులు అభి పాయపడినారు. మరికొందరు. దాన్ని ఖండించారు. ఉందేక భవభూతులు ఒక్కరే అని (పతిపాడించిన మొదటి వ్యక్తి, శంకర్‌ పాండురంగ పండిట్‌. ఒకానొక మాలతీమాూరవ (వతిలో “*ఇతీ (శ్రీ భట్ట కుమారిల శిన్యకృతే మాలతీ మాధవే తృతీయ ౦కః” అని వున్నట్లు ఆయన కాను గౌడవహోకు (వాసిన పీఠికలో తెలిపాడు. “కుమారిలుని [పసాదంచేత లభించిన వాగ్ర్వైభవం గల ఉంబేకాచార్యులు (వాసన మాలతీ మాధవం....” అనికూడ ఒకచోట ఆ (పతిలో వున్నదని ఆయన తెలిపాడు.

చిత్సుఖాచార్యుని త త్వ(పదీపికకు నయన పసాదిని అన్న వ్యాఖ్యానం (వాసిన (పత్య్యగూప భగవాన్‌ తన వ్యాఖ్యానంలో ఎన్నోసార్లు ఊంటేకుని పేర్కొన్నాడు. ఒకచోట ఉంబేకుడు, భవభూతి అభిన్న్‌ వ్యక్తులని తెల్పాడు (“ోభవభూతిరుంజేకః”). భవభూతికి ఒక నాటక రచనలవల్లనే 'పేరరాలేదని చిళ్ళుఖుడు కూడ అన్నాడు.

పై ఒకటీ రెండు ఆధారాలను బట్టి మీమాంసా దార్శనికుడు ఉంబేకుడు, పదవాక్య (ప్రమాణజ్ఞుడెన భవభూతి ఒక్కరే ఆని విమర్శకులు కొందరు విశ్వ సిసున్నారు. కాని డా. భండార్కర్‌కు ఇంకా ఇతరులకు మాలకతీమాధవ లిఖిత [వతులు ఎన్నో లభించినవి. కొని ఆ (పతులల్లో ఎక్కడా ఉంబేకుని (పసకక్తి లేదు. శంకర్‌ పాండురంగ పండిట్‌కు లభించిన్‌ ఒక్క (పలిలోనే అట్లా కసిపిం చటం ఆశ్చర్యంగా వున్నది. భవభూతి తన గురువు “జ్ఞాననిధి” అని పేర్కా న్నాడు. కుమారిలున్నే భవళూతి జ్ఞానానికి నిధి వంటివాడు కాబట్టీ “జ్జాననిధి” అని పేర్కొన్నాడని కొందరు విమర్శకులు అన్నారు కొని (వసిద్ధమైన అబార్యుడు

శీర6 సంస్కృత సాహిత్య చరిత తనకు గురువుకాగా అతని. పేరును చెప్పకుండా “జ్ఞాననిధొ అని భవళూతి పేర్కొని వుండేవాడు కాదని కాబట్టి “ట్టాననిధి” కుమారిలుడు కొదని మిగతా వారు ఖండించారు. అంతేగాక భవభూతికి వాగ్ల్వైభవం కుమారిలుని వల్ల లభించి వుంటె దాన్ని తప్పక స్పష్టంగా ఆతడు తన రచనల్లో అంతటా పేర్కొాసివుండే వాడు, తర్వాత భవభూతికి మొదటినుంచి నటులతో ఘనిష్ట సంఐంధమున్నట్లు అతని మహావీర చర్మిత, మాలతీమాధవం నాటకాలను బట్టి తెలుస్తున్నది. అతనికి నాటకసమాజాలతో కూడ బాగా పరిచయమున్నట్లు కన్పిస్తుంది. అంటె ఆతనికి నాటకాలన్నా నాటక(పదర్శనలన్నా సహజాభిమానమున్నట్లున్నది. అందు చేతనే అతడు నాటకరచనను చేపట్టి వుంటాడు. అటునంటప్పుడు భవభూతియే దార్శని కుడైన ఊంబేకాచార్యుడని నిర్ణయించటం సత్యదూరంగా కన్పిస్తున్నది. భవభఖూరి మహారాష్ట్రియా? ఆం్యధుడా?

భవభూతి కృష్ణయజుర్వేద తై త్రిరీయళాఖకు చెందినవాడు. కాశ్యప గోోతుడు. ఈ శాఖకు చెందిన [బాహ్మణులు మహాంాష్ట్రిల్లో వున్నారు ఆంధుల్లోను వున్నారు. ఉత్తరరామ చర్కితకు వ్యాఖ్యాత ఘనక్యాముడు “హంత మాళర్ణీ వామి” (ద్వితీయాంకం) అన్న [పయోగాన్ని వివరిస్తు గ్మదావిడ స్త్రీ స్వభావో క్తిః ఏవంవదతా కవినా నిజం (దావిడత్యం (పకటితామిత్యూహ్యమ్‌” ఆని అన్నాడు. ఇంకా “వత్సయోపితుః' (తృతీయాంకం) దీన్ని వివరిస్తు “వత్సయోః కుశ లవయోఃపితుః నిజభర్తః రామభ(ద స్యేత్యర్థః ఏతేన కవినా నిజం దావిడత్యం (వకటితమిళ్యూహ్యమ్‌” అని (ద్రావిడానికే (పత్మేకమైన అర్థరీతులు భవభూతిలో వున్నవని అన్నాడు. ఒకవేళ ఆ అర్థరీతులు (దొవిడానికి (ప్రత్యేకమైనవి కాక పోయినా వ్యాఖ్యాత ఘనశ్యామునికి భవభూతి (దావిడుడు అని తెలుసు అందుకే ఆ విధంగా చెప్పివుంటాడు. విదర్శదేశం ఆంధదేశానికి సరిహద్దుల్లోనే వున్నది. ఎందరో ఆంధ్రులు ఈ సరిహద్దుదేశంలో స్థిరపడి వుంటారు. వాకాటకరాజుల కాలంలో పద్మపురం మహోన్నత దశలో వున్నది. వాకాటక రాజులు. (వాహ్మణ మతస్థులు, నవైదిక మఠతానుయాయలైన ఆంధ (బాహ్మణు లెందరో పోయి ఆ' రాజుల (పాపున వుండి వుంటారు. పద్మపురంలో భవభూతి వంశ పరంపరకు చెందిన మహారాష్ట్ర (బాహ్మణులు ఇప్పటికి వున్నారని డా. భండార్కర్‌ అన్నాడు. అసలు విదర్భదేశంలో మహవారాష్ట్రభాష (పచలితంగా లేదు. మరి మహారాష్ట్ర బాహ్మణులు అదీ భవభూతి వంశీయులు డా, భండార్కర్‌కు

లౌకిక వాజ్బయం తీర్‌ కనబడటం ఆశ్చర్యంగా వున్నది. ఒక వేళవున్నా ఆం[ద(బాహ్మణులు అక్కడ తరతరాలనుంచి స్థిరపడి పోయి. అక్కడిభాష మాట్లాడటంతో ఆక్కడివారమని ఇప్పుడు చెప్పుకోవటంలో ఆశ ఎర్యమేమి లేదు. భవభూతి ఉదుంబరనామానో (బహ్మవాదినః” అని ఉదుంబర అనే 'పీరుగల (వాహ్మణులకు చెందినవాడనని చెప్పుకొన్నాడు. ఉదుంబరను ఇక్కడ ఇంటిపేరుగా కాక వేరువిధంగా ఎట్టా తీసు కోవటానికి వీల్లేదు, గో_త్మపవరళాఖ సూ తాలేకాక తెలుగు (బాహ్మణులల్లో ఇంటీ పేరు కూడ వుంటుంది. “ఉదుంబర నామానో”---(ఉదుంబర పేరు గలవారు అని భవభూతి చెప్పిందానికి వేరే అర్థమేమి చెప్పటానికి సాధ్యం కాదు కాబట్టే “ఉదుంబర” పదాన్ని కవి ఇంటిపేరుగానే [గహించటం సమంజసం. ఈ విధంగా ఇంటి పేర్దండటం మవారాష్ట్రుల్లో లేదు. అటువంటప్పుడు భవభూతి తెలుగువాడే అనటంలో ఎటువంటి సందేహం వుండకూడదు, భవభూతి రచనలు

భవభూతి రచనలుగా మూడు నాటకాలు (పసిద్ధమైనవి - మహావీరచరి త, మాలతీమాధవం, ఉ&త్తరరామ చర్మిత. ఉఊత్తరరామ చరిత ఆతని పరిపక్వ రచన ఆనటంలో ఎటువంటి సందేహం లేదు. కాని మొదటి రెండు నాటకాలల్లో ఏడి ముందు (వాసాడన్న విషయంలో పండితుల్లో ఆభ్యిపాయభేదమున్న ది. రామాయణ కథనంళా నాటకాలుగా [వాయదలచి భవభూతి మహావీర చరితను మొదట (వాసా డని ఆది పజాదరణ పొందకపోవటంతో నిరాళచెంది కల్పిత కథతో కూడిన మాలతీమాధవాన్ని రచించాడని అంటారు. మాలతీమాధవం కొంత ఆదరణను సంపాదించింది. తర్వాత ఆత్మవిశ్వాసంతో భవభూతి ఊత్తరరామ చర్మితను (వాసాడంటారు. ఆట్లాకాదు, రచనాభ్యాసం కొరకు మొదట అతడు కల్పిత కథగల మాలతీమాధవం వాసాడని, తర్వాత రామాయణాన్ని నాటకొాలుగా మలనదలచి మహావీరచరి(త, ఉత్తరరామచర్శితలు * (వాసాడని, వాటిల్లో మహావీరచరిత అంతగా ఆదరణ సంపావించలేదని ఆంటారు. మాలతీమాధవం మొదటి రచన కాఐర్జే కవి దానిలో తన పరిచయాన్ని దీర్హంగా ఇచ్చాడు; మహావీరచరి తలో తాను “వళ్ళవాచః, కవేర్వాక్యమ్‌ ” అని అత్మవిశ్వాసంతో రెండవ రచన కాబట్టీ చెప్పుకొన్నాడని వీరి ఆభ్మిపాయం, కాని మాలతీమాధవం కన్న ముందు కవి ఏదో రచన చేసి వుంటాడు. దాన్ని సామాజికులు మెచ్చుకోలేదు. అందుకే “యేనామ కేచిదిహ” అన్న శ్లోకంలో వాపోయి వుంటాడు. అంతేగాక తర్వాత రచనల్లో

కీ58 సంస్కృత సాహిత్య చరిత వున్న భావ[పొఢత, పాత చితణానై పుణ్యం మహావీరచరి తలో లేదు. కొబట్టి " భవభూతి నాటక_తయంలో మహావీరచర్మితనే మొదటి రచనగా అంగీకరించటం సమంజసంగా వుంటుంది.

భవభూతికి రామాయణ కథ అంటె మహా[పీతి. తన మూడు నాటకాలల్లో రెండు నాటకాలను రామాయణ కథేతివృ త్తంతోనే రచించాడు. భవభూతి ఆశయదాత యళోవర్శ సాహిత్య పియుడు, కవిపోషకుడే కాక అతడు స్వయంగా కవి. అతడు రాముని చర్మితను తీసుకొని రామాభ్యుదయమనే నాటకాన్ని (వ్రాసాడని దశరూపకాదుల్లోని ఉద్ధరణలను బట్టి తెలుస్తున్నది. యళోవర్మకూడ రామచరి[తాభిమానిగా కన్పిస్తున్నాడు. అందుకే ఆతడు భవభూతిని ఆదరించి వుంటాడు. భవభూతి మూడు నాటకాలు కూడ కాల్మపియనాథోత్సవ సందర్భంలోనే (పదర్శింపబడినట్టు వాటి ,ప్రస్తావనలను బట్టి తెలుస్తున్నది. కాబట్టి భవభూతి మూడు నాటకాలను (వాసీింతర్వాత, వృద్ధావస్థలో యశోవర్మ గౌరవాదరణలను పొందాడని విమర్శకులు అభి_పాయపడ్తున్నారు. లేకపోతే యళోవర్మ ఆస్థానంలో వుండి భవభూతి నాటకాలను (వాసి రాజు సమక్షంలో కాక కొల[పీయనాథోత న్‌ వంలో వాటిని (వదర్శింపకేసాడం టె ఆది అంత సమంజసంగా లేదని వారి అలి [1ప్రాయం.గనాటకకారునిగా కీర్తిని సంపాదించుకొన్న భవభూతిని గూర్చి విని యళశోవర్మ భవభూతిని ఆదరించి వుంటాడు.

భవభూతి ముక్తకాలను కొన్నిటిని ఆలంకారికులు, శ్లోక సం్యగహకర్తలు ఉద్ధరించారు. భవభూతి మూడు నాటకాలను యళోవర్మ ఆస్థానంలో చేరకముందే (వాసాడని, ఈ ముక్తకాలను ఆతడు యశోవర్మ ఆస్థానంలో వున్నప్పుడు (వాసి | వుంటాడని మిరాశి అభ్మిపాయం. “తథైవ విచ్శిత వ్యకత్వం విజృంభితం.... భవభూతి రాజశేఖర విరచిలేష బంధసౌందర్య సుభగేష ముక్తకేషు పరిదృశ్యలే” అని వ్యకో క్తి జీవితంలో కుంతకుడ న్నాడు కూడ.

మహావీర చరిత

ఈ నాటకంలో ? ఆంకాలున్నవి. ? అంకాలల్లో ళ్‌ వ అంకంలోని 468వ శ్లోకం వరకు లభించిన లిఖిత (వతులన్నీ ఒక్క-తీరుగా వున్నవి. తర్వాత లిన్నెస్తున్నవి. అట్లా భిన్నించే పశు ను దక్షిణాది. ఉత్తరాది, (పతుఐని రెండుగా భికజింపవచ్చును ఉత్తరాది సవతిని వినాయకుడనేవాడు (వాసాడు. దశ్నిణాది

లౌకిక వాజ్బయం కీర5్‌9 (పతిని స్ముబహ్మణ్యుడు (వాసాడు. ఏ కారణంచేతనో క్‌ న అంకం కీగివ శ్లోకం తర్వాత నాటకం కొంత నష్టం కావటంచేత ఈ కవులు నాటకాన్ని వేరువేరుగా పూర్తిచేసి వుంటారు.ఒకవేళ భవభూతి అంతవరకే (వాసి ఆపాడేమో కూడ చెప్ప లేముకాని ఈ ఊహ అంత బలంగా లేదు. ఎందుకంటె నాటకాన్ని 5వ అంకంలో కవి ఆపివేసి మరో నాటకాన్ని (వాయటానికి పూనుకోవటం ఆసంభావ్యంగా కన్పిస్తుంది. భవభూతికి వాల్మీకి అన్నా రామాయణమన్నా గౌరవం అందుకే రామాయణ కథను నాటకాలుగా (వ్రాయటానికి పూనుకొని పూర్వ రామాయణ కథను మహావీర చర్మితగా రచించాడు, డీనిలో చాలావరకు కవి వాల్మీకి కథనే అనుసరించినా రెండు మూడు మార్పులను చేసాడు 1) సీత ఊర్మిళలు వివా వోనికి పూర్వం విశ్వామ్మితుని ఆళమానికి వచ్చి రామలమ్మణులను చూస్తారు. సీతారాములకు మొదటి చూపులోనే [పేమోదయం కలుగుతుంది. రాముడు విశ్వామ్మితుని ఆళమంలోనే శివధనుస్సును విరుస్తాడు. 2) మాల్యవంతుడు రావణుని మంతి. అతడు రామున్ని అణచివేయాలని ఎత్తుకు పైయెత్తులు వేస్తుంటాడు. అతని _పేరేపణతోనే పరకురాముడు, వాలి రామునిమీదికి వస్తారు, కూర్పుణఖ (పభావంతో మంథర రామున్ని అడవులకు సంపుతుంది. ఈ నాట కంలో కైకేయి ఉదాత్తమైన ప్మాత. ఈ మార్పువల్ల కథ కొత్తమబుపు తిరిగింది. కథాసంవిధానంలో ఐక్యతను (౪210 6£ 9100 తేవటానికి కవి మాల్యవంతుని ప్యాతను సృష్టించివుంటాడు. మొత్తంమీద నాటకీయత కొరకు చేసిన ఈ రెండు మార్చులు కథనంతా మార్చివేసినవి. ఇవి (కేష్షకులకు రుచించలేదేమో. అందుకే ఈ నాటకం (పజాదరణకు దూరమైంది అదీగాక నాటకం (పౌరశైలిలో వుండటం చేత అందరి అవగాహనకు దూరమై వుంంటుంది.

మహావీర చర్మితలో కవి రామున్ని 'ఒక మానవ మవిబీరునిగానే చితిం

చాడు. ఆందుకే నాటకానికి మహావీర చర్మిత అని పేరుపెట్టాడు దీనిలో (పథాన రసం వీరం. వీర రస పోషణ నాటకంలో చక్క-గా జరిగింది. కథా సంవిధానంలో లోపంవున్నా ప్మాత చ్చితణ, రస పోషణలో కవి నేర్పును చూపొడు. వీర రౌద బీభత్స దృళ్యాలల్లో కవి కార్టూలవికీడిత (సగ్ధరావృత్తాలను, శృంగార కరుణ న్ని వేశాలల్లో వసంతతిలక, మా లిళి, మందా(క్రాంతలను వాడాడు. వీరాది రస

460 సంస్కృత సాహిత్య చరిత పోషణకు సమాసభరితమైన శైలిని శృంగారాడి రసపోషణకు లలితమైన శైలిని కని (పయె-గించాడు.

వాల్మీకి కాళిదాసుల రామాయణ కథలకన్న కొంచెం భిన్నంగా భవభూతి మహావీర చర్మిత నాటక కథను నడిపి కొత్తదనాన్ని చూపాడు. ఆ కొత్తదనాన్ని మెచ్చుకునే సహృదయత సామాజికుల్లో, ఆలంకారికుల్లో లేకపోయింది. అదే నాటకాన్ని ఆసఫలం చేసింది.[పసిద్ధ కథలో తాను తెచ్చిన కొత్తదనాన్ని ఆదరించ లేదని కాటోలు భవభూతి తర్వాత మాలతీమాధవం వంటి కల్పితకథను చేపట్టి |పజాదరణకు పయత్నించి' వుంటాడు. దాని (పస్తావనలో “యేనామ కేచిదిహ "అన్న ఖోకంలోఎప్పుడో అప్పుడు ఎక్కడో అక్కడ తనకు గుర్తింపు, ఆదరణలు లభిస్తాయని అతడు ఆశించాడు. మహావీరచరిిత నిరాదరింపఐబడటంతో ఆతని హృదయం బాధపడి తన (ప్రతిభ ఎన్నడైనా ఎక్కడన్నా గుర్తింపఐబడక పోదు అని వాపోయివృంటాడు.

మాలలీ మాధవం

ఇది పకరణం. . అంటే కల్పితేతివృత్తంతో తేలికగా నడిచే రూపకం. మహావీరచర్మిత వంటి వీరరస [పథానమైన గంభీర నాటకం అసఫలం కావటంతో సర్వజనాదరణను పొందే శృంగార రసంతో కూడిన అద్భుత సంఘటనలతో నిండిన మాలతీమాధవ " 1పకరణ రచనకు భవభూతి [పయ త్నించి వుంటాడు. దీనిలో 10 అంకాలున్నవి. పద్మావతి పుర మంతి భూరి ప్రేమిస్తుంది. మాధవుడు. కూడా ఆమెను వసువు కూతురు మాలతి. మదనోత్సవ సమయంలో ఆమె మాధవుని చూచి [పేమిస్తాడు. ఇద్దరూ కలుసుకోవాలని [(వయత్నిస్తారు. కామందకి అనే లే సన్యాసిని మాలతీ మాధవుల వివావినికి (యత్నిస్తుంది, ఇంకొకవైపు భూరి వసువు దూలతి వివాహాన్ని నందనునితో చేయాలనుకొంటాడు. శివమందిర సమీపంలోని ఆకోకవనంలో మాలతీ మారవులు కలుసుకునేటట్లు కామందకి ఏర్పాటు చేస్తుంది. మాధవుడు ముందే వచ్చి దాక్కొాంటాడు. ఇంతలో మాలతి సఖితో అక్కడికి వస్తుంది. వాళ్ళిద్దరు కలుసుకోకముందే బోనులో నుంచి తప్పించు కొని వచ్చిన సింహం అక్కడికి వస్తుంది. దాంతో అందరూ ఆటు యిటు, పరుగెత్తు తారు. అప్పుడు అక్కడికి మకరందుడు వచ్చి దాన్ని చంపి మూర్చిల్లుతాడు. మూర్చ నుంచి ఛేరుకొని మాలతితో వచ్చిన అమి సభిని మదయంతికను చూసి

లౌకిక వాబ్మయం శ్రీగ్ర1 (పేమిస్తాడు. ఇంతలో అఘోరఫఘంటుడనే కాపాలికుడు కరాళదేవికి బలిగా మాలతిని ఎత్తుకొని పోతాడు. మాలతి భయంతో అరుస్తుంది. అక్కడే శ్మశానంలో వున్న మాధవుడు వచ్చి అఘోరఘంటున్ని చంపి మాలతిని రక్షిసాడు. తన గురువు అ ఘోరఘంటున్ని చంపారని కపాలకుండల (పతీకారం తీర్చుకోవాలని అనుకుంటుంది. కామందకి మకరందునికి మాలతివేషం వేయించి భూరి వసువు ఇంటికి పంపుతుంది. అక్కడ ఆమెకు నందనునితో వివాహం జరుగుతుంది. నిజమైన మాలతికి మాధవునితో శివమందిరంలో వివాహం జరుగుతుంది. వధువు మాలతి రూపంలో వున్న మకరందుని చేతిలో నందనుడు బాగా తన్నులు తింటాడు. దానితో ఊ్యకోషంలో నందనుడు వెళ్ళిపోతాడు. అప్పుడు వదినకు నచ్చచెప్పాలని మకరందిక వస్తుంది. మాలతి వేషంలో వున్నది మకరందుడని తెలిసి సంతోవిస్తుంది తర్వాత మదయంతికను ఎత్తుకొని పోయా డనే నేరంమీద రాజభటులు మకరందున్ని బంధిస్తారు. తన మిితున్ని రక్షించేం దుకు మాధవుడు మాలతిని ఉద్యానవనంలో ఒంటరిగా పిడిచిపెట్టిపోతాడు. తగిన అదనుకొరకు వేచివున్న కపాలకుండల వచ్చి మాలతిని ఎత్తుకొని శ్రీపర్వతం తీసుకొని పోతుంది. మాధవ మకరందులు రాజభటులతో పోరాడుతారు. సాహస పర్యాకమాలకు. మెచ్చి రాజు వారిని విడిచివేస్తాడు. తర్వాత కామందకి బుద్ధి నై పుణ్యంతో మాలతిని రక్షిస్తుంది. మాలతీ మాధవుల, మదయంతిక మకరందుల వివాహంతో నాటకం సుఖాంత మౌతుంది.

సోమదేవున . కథాసరిత్సాగ ంలోని క్షేమేందుని ' బృహిత గ్రాఠొమంజరిలోని మదిరావతి కథే భవభూతి మాలతీమాఢవానికి మూల[సోతస్సు అని పమర్శకుల అభ్మిపాయం. కొని మూల బృహత్కథలో ఈ మదిరావతి కథ వున్నదో లేదో తెలియదు. ఒకవేళ బాణుని కాదంబరి కథను సోమదేవుడు (గహించి కథాసరిత్సా గరంలో చేర్చినట్టుగానే భవభూతి కథను కూడ చేర్చాడేమో చెప్పలేము. అయినా ఇటువంటి కథల్లో కొన్ని సమాన ధర్మాలుంటవి, మాంతికుడు నాయికను ఎత్తు కొని పోవటం, మారువేషాలు చాలా కథల్లో కన్పిస్తవి. కొన్ని కథల ఆధారంగా మరొక కొత్త కథ సృస్టింపబడవచ్చును కూడ. కథా నిర్మాణంలో, మాధవ మకరందుల కథలను శరెండింటిని సమానాంతరంగా నడపటంలోను భవభూతి నైపు ణ్యాన్ని చూపాడు. ప్యాత చ్మితణ కూడ సజీవంగా వున్నది. మాలతి, మాధవ, మకరంద, కామందకి, మదయంతిక, లవంగిక, సౌదామ్నిన్యాది ప్యాతలు వైవ్నిి

శీల సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత ధ్యంతో చితింపబడినవి. బౌద్ధ సన్యాసిని కామందకి మాళవికాగ్నిమితంలోని బౌద్ద సన్యాసిని కౌశికి ప్యాతను తలపిస్తున్నది. కౌశికి కన్న కామందకి బుద్ధి చాతుర్యం కలది. నాయికా నాయకుల (పేమ ఫలించటంలో ఆమెప్యాత చాల వున్నది. (పకరణమైనా దీనిలో విదూషక పాత లేదు. శృంగార మంగి రసం, వీభత్స ర దాదులు అంగరసాలు. మాలతీమాధవ కథాసంవిధానాన్ని అనుస రిస్తు తర్వాత మల్లికామారుతాది [పకరణాలు [వాయబడినవి. ఉత్తర రామ చరిత్ర

ఈ నాటకం నాటికి భవభూతి వ్య క్రిత్వంలో చాల మార్పు వచ్చినట్లు కన్పి స్తుంది. ఆతని వాక్కు. ఇంకా పరిపక్వతను సంపాదించుకౌన్నది. (వతి మాటను తూచి తూచి (పయోగించాడు కవి. వ్యర్థమైన మాట ఏదీ కనిపించదు. వాల్మీకి ఉత్తర రామాయణకథను తీసుకొని భవభూతి ఈ నాటకాన్ని రచించాడు. కథా సంవిధానంలో, నాటక శిల్పంలో కవి చూపిన నేర్పు అద్వితీయం. అందుకే “ఉత్తర రామచరితే భవభూతి ర్విశిష్యతే'' అని పేరును సంపాదించుకొన్నాడు. అంటె అతని ముడు నాటకొలల్లో కెల్లా ఉత్తర రామచర్మిత విశిష్టంగా వున్నదని ఒక అర్థం. కాళిదాసాదుల నాటకాల కన్న ఉత్తర రామచరిత _విశిష్టంగా వున్న దని మరొక ఆర్థం.

వాల్మీకి కథ సీతామరణంతో విషాదాంతం కాగా భవభూతి సీతారాము లను కలిపి సుఠాంతం చేసాడు, పద్మపురాణంలో రామాయణ కథ సుఠాంతం గానే వున్నది. దాన్నే భవభూతి తీసుకొన్నాడేమోనని డా. బెల్వల్‌కర్‌ అభ్మిపాయం. కాని వి. వి. మిరాశి అభిప్రాయం |పకారం పద్మపురాణకారుడే ఉత్తర రామ చర్మిత కథను తీసుకొన్నాడు. కాళిదాసు శాకుంతలాన్ని అనుసరించి భవభూతి సుఖాంత కల్పన చేసి వుంటాడు. నిజమైన స్వచ్చమైన [పేమ పరాజయం కావటం ఆయనకు నచ్చి వుండదు. అందుకే ఆ (పేమకు విజయాన్ని కల్పించాడు.

ఉత్తర రామ చర్మిత 7? అంకాల నాటకం. [పథమాంకం-రాముని ముగ్గురు తల్చులు అరుంధతితో బుష్యళృంగానికి ద్వాదశ వర్ష యజ్ఞంలో పాల్గొనటానికి పోతారు. జనకుడు మిథిలకు తిరిగి పోవటంతో పితృ వియోగ దుఃఖంతో వున్న సీతను రాముడు ఊరడిస్తాడు. సీతకు వినోదం కలిగించటానక్తై లక్ష్మణుడు రాముని గత చరి త్యబ్లి తింపబడిన చితపటాలను చూపిస్తాడు. ఆ చ్మితపటాలను

లోకిక వాజ్మయం న! చూసి సీత మళ్ళా అరణ్య ప్రాంతాన్ని సందర్శించాలని గంగాస్నానం చేయాలని కోరికను (పకటిస్తుంది. గర్భవతి సీత కోరికను నెరవేర్చమని రాముడు లక్ష్ముణు నికి చెప్తాడు. ఇంతలో దుర్ముఖుడు వచ్చి సీతను గురించిన లోకాపవాదాన్ని చెప్తాడు. రాముడు బాధపడ్డాడు. లక్ష్మణుడు సీతను ఆరణ్యానికి తీసుకొనిపోఠాడు. ద్వితీయాంకం ఇ ఆ్మతేయి, వాసంతి మాటల ద్వారా సీళ వాల్మీకి ఆశ మంలో కుళఠలవులను కన్నదని వారికి పుట్టుకతోనే జృంభకాస్త్రం సిద్ధించిందని తెలుస్తుంది. తమసానదీతరంలో [కౌంచపక్షిని వధించిన వ్యాధునికి వాల్మీకి కాప మిచ్చినట్లు, (బహ్మ (వత్యవషమె వాల్మీకిని రామాయణ కావ్యాన్ని రచించమని ఆదేశించినట్లు, రాముడు సీత స్వర్ణ్మపతిమను పత్నీ రూపంగా (గహించి అశ్వమే ధయాగం చేసినట్లు అ కేయి మాటల వల్ల తెలుస్తుంది. రాముడు శంభూకుని వధించి వానికి దివ్య రూపాన్నిచ్చినట్టు కూడ ఇక్కడే చెప్పబడింది. తృతీయాంకం = మురళ, తమసల సంభాషణను బట్టి లమ్మణుడు సీతను వనంలో విడిచిపెట్టి వెళ్ళిన తర్వాత ఆమె దుఃఖావేశంతో గంగానదిలో దుమికిందని ఆమెకు కవల పిల్లలు పుట్టారని, గంగాదేవి ఆ బాలురను వాల్మీక్కాళమంలో తెచ్చి విడిచిపెడ్తుంది. లోకంలో ఎవరికీ సీత కనపడదని గంగాదేవి చెప్తుంది. సూర్యార్భన కొరకు పూలు తెంపుతూ సీత రంగస్థలరి మీదికి (పవేశిస్తుంది. రాముడు కూడ (ప్రవేశించి సీత కొరకు విలపిస్తు మూర్చిల్లుతాడు. తమస చెప్పటం వల్ప సీత రామున్ని స్పర్మిస్తుంది. ఆ స్పర్శతో మూర్చతేరుకౌని రాముడు తిరిగి అయోధ్యకు పోకాడుం చతుర్ధాంకం = రాముని ముగ్గురు తల్లులు, అరుంధతీ వశిష్టులు వాల్మీకీ ఆశ్రమానికి వస్తారు. అక్కడ వారు కుళలవులను చూచి ఎవరని ఆడుగుతారు. లాము వాల్మీకి శిష్యులమని ఆ బొలురు చెప్తారు. లక్ష్మణుని కొడుకు చంద కేతువు ద్వారా రక్షింపబడే ఆశ్వ మేధాళ్వాన్ని లవుడు అపహరిస్తాడు. పంచమాంకం := లవుడు చందకేతువు మైనికులను ఓడిస్తాడు. ఆప్పుడు లవుని చేత (పయోగింపబడిన జృంభకాస్త్రం అందరిని ఆశ్చర్యచకితులను చేస్తుంది షష్టాంకం :- లవునికీ చం(దశేతువుకు ఘోరయుద్ధం జరుగుతుంది. చివరికి రాముడు కూడా వస్తాడు. కుశలవుల పరిచయం ఆతనికి కలుగుతుంది. (ప్రేమతో అతడు వారిని ఆలింగనం చేసుకుంటాడు. వారిలో సీత రూపచిహ్నాలను

శ్తీగ్రిక సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత రాజచిహ్నాలను చూసి ఆశ్చర్యపోతాడు. ఇంతలో వశిష్టుడు మొదలైన వారంతా అక గాకికి వస్తారు.

సప్రమాంకం :- దీనిలో గర్భాంకమనబడే అవాంతరనాటక కల్పనను కవి చేసాడు. గత సంఘటనలన్నీ ఇందులో చూవబడుతవి. సీతను గురించి తెలుసు కొని ఆందరూ ఆమెకు నమస్కరిస్తారు. సీతారాముల సంయోగంతో నాటకం సుఖొంతమౌతుంది.

ఉత్తరరామాయణంలో రాముని వృత్తాంతాన్ని తీసుకొని కవి నైపుణ్యంతో నాటకంగా మలిచాడు. దానికి కవి కల్పనాకుశలత తోడ్పడింది. నాటకీయత కొరకు కవి అతేయి, తరళ, వాసంతి, తమస వంటే ప్మాతలను కల్పించాడు. అడే విధంగా మూలకథలో కవి నాటక కథాసంవిధానం కొరకు కొన్ని కొత్త సన్ని వేళ కల్చ్పనలను చేసాడు. మహావీరచరి[ళలోను భవభూతి నాటకసంవిధానం కొరకు కొత్త సన్నివేశ కల్పనలు చేసివున్నాడు. అదేవిధంగా ఈ నాటకంలోను కవి సాహసంతో కొత్త సన్ని వేళ కల్చ్బనలను చేసాడు. ఆయితె మహావీరచరి తలోని కల్చ్పనలను సామాజికులు అంతగా ఆదరించినట్లుగా లేదు కాని ఉత్తరరామచరి్యత లోని కల్చనలను సామాజికులు ఆదరించి మెచ్చుకొన్నారు. ముఖ్యంగా తృతీయాం కంలోని సీతారాముల సమావేశ కల్పన భవ్యమైన దాంపత్య పేమను చ్చితిస్తు గొప్పగా వున్నది. అదేవిధంగా కథను సుఖాంతం చేసేఘట్టం కల్చన కూడ భవభూతి (పతిభాజనిత మే, పాతాళలోకంలో సీత భూదేవి గంగలతో వుండటం, సీత ఎవరికి కనపబడకుండ వుండటమన్న కల్పనలు కూడ భవభూతి స్వంతమే. ఈ నాటకంలో భవభూతి సీతారాముల ప్యాత చ్మితణలో [పదర్శించిననేర్పు ఆద్వితీయం. మహావీరచరి తలో రాముడు మహావీరుడు కాగా ఇందులో రాముడు ఆదర్శుడైన రాజు, భర్త, తంగడి, గృహస్థుగా కన్పిస్తాడు. చిన్నచిన్న సంఘట నలు, సంభాషణలల్లో సీతారాముల శీలాన్ని, ఉదా _త్తగుణాలను, వ్య క్రిత్వాలను, పరస్పర పవ్శితప్రేమను కవి (పకటించాడు. భవభూతి రాముడు, వాల్మీకి రాముని అంత కఠినుడు కొడు. వాల్మీకి రాముడు సీతను ఆరణ్యంలో విడిచిపెట్టీ రమ్మనగా భవభూతి రాముడు ఆమెను వాల్మీకి అృళమ (పాంతంలో విడిచిపెట్టీ రమ్మన్నాడు. మహావీరచరి్శితలో గాని ఉత్తరరామచర్శి తలో గాని సీత సున్నిత మైన హృదయం కలదానిగానే కన్పిస్తుంది. భవభూతి మహావీరచర్మిత, ఉత్తర రామచర్శితల చేత | పేరేపితుల్సై ఏటిని ఆదర్శంగా తీసుకొని మూల రామాయణ

లౌకిక వాజ్యయం శీ665 కథలో మార్పులు చేస్తు నూతన కల్పనలతో తరువాత కవులు అనర్హ రాఘవం, (పసన్నరాఘవం, ఉదాత్తరాఘవం, కుందమాల, బాలరామాయణం, ఛలితరామం, ఆశళ్చర్యచూడామణి మొదలై న ఎన్నో నాటకాలను [వాసారు.

మొత్తంమీద భవభూతి కథాసంవిధానం, రసపోషణ కొరకై చేసిన మార్పులు బాగున్నవి. కాని కొన్ని చోట్ల అతడు బాల చిన్న విషయంలో జ్యాగత్స తీసుకోకుండ పొరపాట్లు చేసాడు- 1) (పథమాంకంలో...పట్టాఖి షేకా నంతరం జనకుడు వెళ్ళిపోగా సీత విచారంతో వున్నదని వూరడించటానికీ రాముడు వస్తాడు. రావణున్ని చంపిన రెండు, మూడు వారాలకే రాముని పట్టాఖి షేకం అయోధ్యలో జరిగింది. ఆ ఉత్సవానికి వచ్చిన బంధుమ్మితులు వెళ్ళి పోవటం నుంచి ఉత్తర రామచర్శిత [పథమాంకం కథ ఆరంభమైంది. ఆప్పుడే సీత నిండుచూలాలని కవి సూచించాడు. లక్ష్మణుడు ఆమెను వాల్మీకి ఆళమ (ప్రాంతంలో విడిచి పెట్టగానే గంగానదిలో దూకుతుంది. “అట్లా దూకినప్పుడే ఆమె (పసవించినట్టుగా కూడ చివరి అంకంలో కవి చెప్పాడు. వాల్మీకి రామాయణంలో పట్టాభి షేకం తర్వాత కొన్ని నెలలకు సీఠాపరిత్యాగ వృత్తాంతం జరిగినట్లు చెప్పబడింది. ఓ) బాలుడైన చందకేవును అశ్వ మేధాళ్వానికి రక్షకుడుగా పంపటం కూడ అంత సమర్థనీయంగా లేదని వినుర్శకుల అల్మిపాయం,. 8) వాల్మీకి రామాయణంలో కన్న రాముడు ఎక్కువ విరహ దుఃఖాన్ని అనుక వించినట్లు భవభూతి చూపాడు. ధీరోదాత్తుడైన రాముడు ఆ విధంగా విలాసం చేయటాన్ని కొందరు విమర్శకులు విమర్శించారు. కాని రాముని విరహ దుఃఖాన్ని చూపటంలో ఎక్కడా వద్దులుమీరి అనౌచిత్యాన్ని కవి ఆశయించలేద 0 మాతం చెప్పవచ్చును. ఇక బాలున్ని చందక్రేతువును , వంపటం లవుడు బాలయిడు కాబట్టి సమవుజ్జీగా వుంటారని కవి ఈ కల్పనచేసి వుంటాడు. ఇకపోతే సీత పట్టాభిషేక సమయానికే నిండుచూలాలని కవి సూచనమ్మాతంగా వెప్పటంచేత సామాజికులకు ఆ పొరపాటు పెద్దగా శనిపించలేదు. భవభూతి ఇతర భవ్య కల్పనలముందు, అతని [పతిభాపూరిత రచనలో ఆ పొరపాటు ధాగిపోయింది.

భవభూతి కరుణరన పీతి

ఊత్తరరామ చర్మితలో అంగిరస మేది ఆని నిర్ణయించేటప్పుడు అభ్మిపాయ భేదం కన్పిస్తున్నది. ఏమర్శకులు కొందరు దీనిలో అంగిరసం విప్రలంభ

466 సంస్కృత సాపాత్య చర్మిత శృంగొరమన్నారు మరికొందరు కరుణమన్నారు. నాయికానాయకుల దూర దేశ గమనం, కాపం మొదలైన వాటివల్ల కలిగే ఎడబాటు, తతృలితంగా అనుభవించే దుఃఖం కరుణం లేక కరుణ వ్మిసలంభమవుతుందని కరుణం అప్పుడు సంచారీభావ మవుతుందని జగన్నాథుని అభ్మిపాయం. ఒకచేశ నాయికానాయకులు మరణించినా లేక వారిలో ఏ ఒక్కరు మరణించినా అది కరుణమౌతుంది. ఏ దేవత కరుణ వల్దనైనా జీవిస్తే అప్పుడది కరుణ వ్మిపలంభమే అవుతుంది. విశ్వనాథుని అభి [ప్రాయంకూడా అదే. ఉత్తరరామచర్శిత నాటకాంతంలో నాయికా నాయకులకు పునర్మిలనం జరిగింది. వాల్మీకి లాగ భవభూతి రామాయణ కథను దుఃభాంతం చేయలేదు. సీతారాముల కథ దుఃఖాంతమైందని [కౌంచ పక్షివధ వృత్తాంతంవల్ల అవగతమౌతున్నది. వాల్మీకి సీతారాముల కథను కరుణరసమంగిగానే రచిం బాడు. కాని భవభూతి సీతారాములు తిరిగి కలుసుకొన్నట్టుగా కల్పన చేసాడు. సీతారాములు కలుసుకుంటారనే ఆశ చివరివరకు లేకపోవటంవల్ల మొదటంతా సామాజికులు కరుణరసాన్నే అనుభవిస్తారు కాని నాటకాంతంలో సీతారాముల కలయికను చూసిన తర్వాత ఆ కరుణం అంగరసంగొా కరుణ విపలంభం ఆంగిరసంగాను అవుతుందని కొందరు పండితుల అభ్మిపాయం. బాణుని కొదం బరిలో మవిశ్వేత పుండరీకుల నృత్తాంతంలో మహాశ్వేత దుఃఖం కరుణ వ్మిప లంభమని విశ్వనాథుడు నిర్ణయించాడు. ఆకాశవాణి మాటలవల్ల పుండరీకుడు పునర్జీవితుడవుతాడని తెలుస్తుంది. అతని రాక కొరకు ఎదురుచూసే మహాశ్వేత దుఃఖం కరుణరసంగా కాక కరుణ వ్మిపలంభంగా పరిణమించింది. కాని ఉత్తర రామచరితలో సీఠారాములు కలుసుకుంటారనే ఆళ ఏ విధంగాను వారికి లేదు. ఆది కాళ్వతంగానే పరిగణింపబడింది. నాటకం చివర వారి కలయిక హరాత్తుగా జరిగింది., ఆది సొమాజికులకు కొంత ఉపశమనాన్ని కలిగించినా అది రతికింద మారటానికి సమర్థవంతంగా లేదు. కరుణరసం యొక్క స్థాయిభావం దుఃఖమే క&ంకా [1పధానంగా వుంటుంది. అంతేగాక మొదటినుంచి కవి సీతారాముల దాంపత్య ప్రేమను శృంగార భావస ఎర్శుగాని కామవాసనగాని లేని దానిగా పోషిస్తూ వచ్చాడు. “ఇయం గేహే లక్ష్మి. ఇయమమృత వర్తిర్మయనయోః....”, “కిమపి కిమపి మందం మందమాస త్రి యోగాత్‌.... ” మొదలైన రాముని మాటల్లో ఎక్కడా శారీరకమైన (పేమ చెప్పబడలేదు, స్నేహసిక్తమైన సీతారాముల (పేమ సొమూ జికుల్లో అలౌకికతనే సింపివేస్తుంది. అట్టా స్నేహబందితులైన వారికి ఎడబాటు కలగటం, వారి పరస్పర విరహం, దుఃఖం (పేమకుల్లో కరుణరసాన్నే ఉద్గమింప

లౌకిక వాజ్బ్యయం శీర జేస్తుంది. చివరకు వారి కలయిక కూడా రతిభావాన్ని సామాజికుల్లో స్థాయిభా వంగా నిలపటంలేదు. మాటిమాటికి వారి ఎడబాటే స్మరింపబడి దుఃఖాన్ని కలుగ జేస్తున్నది. రాముని స్నేహాతిసిక్త మైన (పేమ, విరహదుఃఖం సామాజికుల్లో శోక భొవాన్నే మాటిమాటికి ఉదృవింపజేస్తుంది. కాని రతి భావాన్ని కాదు. అభిజ్ఞాన శాకుంతలంలో దువ్యంతు౨కి అభిజ్ఞాన రూపమైన వుంగరాన్ని చూచిం తర్వాత శకుంతల స్మరణకు వస్తుంది. అప్పుడు ఆతడు ఆమె కొరకు విరహవ్యథను చెందులాడు. అది శృంగార (పధానమైన నాటకం, కాబట్టీ అది వ్మిపలంభ శృంగార మనబడుతుంది. కాని రాముని విరహవ్యథ స్వచ్చమైన స్నేహ [పధాన మైంది. కాబట్టి ఉత్తర రామచర్శితలో అంగిరసం కరుణమనే చెప్పాలి.

భవభూతికి కరుణం అభిమాన రసంగా కన్పిస్తున్నది: వాల్మీకి ఉత్తర రామాయణ కథలో సీతపాతకు (పాధాన్యమిచ్చి దాన్ని సీత చర్మితగా నడిపాడు. భవభూతి రామునికి [పాధాన్యమిచ్చి రాముని చర్మితగా నడిపాడు. అంటె ఉత్తర రామ చర్మిత నాయక (ప్రధానమైంది. రాముని ధర్మప్రీతి దానివల్ల ఆతనికి 1వియాతి(పియమైన సీత నుంచి ఎడబుటు కల్గటం, ఆతని మనోవ్యథ, ఆసవ్యా మైన విరహం వీటన్నిటిని భవభూతి వాల్మీకి కన్న సూక్మంగా చితించాడు, రావణుడు సీతను ఆపహరించుకొని పోయినప్పుడు రామునికి వియోగదుఃఖం కలిగింది. ఆ వియోగం శృంగార [పధాశమైంది. మళ్ళా సీత లభిస్తు దనే ఆళ వున్నది. కాని ఈ సీశావియోగం చేతులార తెచ్చుకొన్నది. ధర్మరక్షణ కొరకు జరిగింది. ఈ ఏమయె*+గం శాశ్వుతమైంది. నిరవధికమైవ ఈ వియోగం కరుణ రసానికి ఆలంబనమైంది. రాముడు రర్మమూర్తిగా కాక (పేమ మూర్తిగా, * స్నేహమ్నూర్తిగా భవభూతి నాటకంలో దర్శనమిస్తాడు. మహావీరచర్శితలో భవభూతి రామున్ని ఒక వీరునిగా చ్వితించాడు. ఆదే రాముడు ఉత్తరరామ చర్మిత నాటికి పరిణత మనస్కు డైనాడు. ఇప్పుడాతడు రాజు, భర్త, తంగడి, అయినా అతడు వాల్మీకి రొమునివలె ధర్మ నిర్వహణతో ఐండబారిన హృదయం కలవాడు కాదు. స్నేహార్భ్ర హృదయంతో విలపించాడు. వాల్మీకి సీత పొందిన సామాజికుల సానుభూతినంతా ఉత్తరరామచర్మితలో రాముడు పొందాడు. రాముడు ఈ నాటకంలో మూర్తీభవించిన కరుణమూర్తి అయినాడు. అరుదైన కరుణరసాన్ని అంగిరసంగా సమర్థవంతంగా పోషంచి భవభూతి అజరామరమైన కీర్రిని సంపాదించు కొన్నాడు.

468 సంస్కృత సాహిత్య చరిత

ఆయితే భవభూతి కరుణరసాన్ని అంగిగా చేసుకొని (పాచీన నాట్య సంప్రదాయాన్ని ఉల్లంఘించాడని చెప్పవలసి. వుంటుంది. అట్టా ఉల్లంఘించాడని అఆంగీకరించటానికి ఇష్టపడనివాళ్ళు భవభూతి కరుణాన్ని కాక వ్మిపలంభ శృంగా రాన్ని అంగిగా పోష్‌ించాడని కూడ అంటున్నారు. ధనంజయ, విశ్వనాథాదులు నాటకంలో శృంగార వీరరసాలను ఆంగిరసాలుగా పోషించాలని అంగీకరించారు. విశ్వనాథుడు కాంతాన్ని కూడ ఆంగిరసంగా అంగీకరించాడు. మిగతా రసాలను ఆంగరసాల గానే పోషించాలని వారి మతం. ఈ ఆలంకారిక మతానికి విరుద్ధంగా భవభూతీ ఉ&త్తరరామ చరితలో కరుణ రసానికి పట్టం కట్టాడు, భవభూతి మొదటి రెండు నాటకాలల్లో ఆలంకారిక మతానుసారమే వీర శృంగార రసాలను అంగిరసాలుగా (గహించాడు, కాని ఉ త్తరరామచరి_ తలో మ్మాతం అతడు కొత్త మార్గాన్ని అనుసరించి కరుజరసాన్ని అంగిగా పోషించాడు. వాల్మీకి రామాయణం నుంచే ఆశనికి (ప్రేరణ లభించి వుంటుంది. ధర్మ, [ప్రేమల మధ్య నలిగిపోయిన రాముని అంతర్వేదనాపూర్ణ జీవితాంళం భవభూతిని ఆకర్షించి వుంటుంది. ఆ కథాంళాన్ని ఇతివృత్తంగా తీసుకొని ఆతడు కరుణరస ఫ్టావితమైన నాటకాన్ని (వాసాడు. ఇక్కడ వాల్మీకి రామాయణంలో లాగ కరుణరసాలంభన సీత కాక రాముడై నాడు. ధనంజయ, విశ్వనాథులు నాటకంలో కరుణ రసాన్ని అంగిగా చెప్పలేదు. కాని ఒకవేళ భవభూతికి పూర్వులై న ఆచార్యులెవరై నాఆంగిగా అంగీకరించారేమో చెప్పలేము. భరతుడు ఒక్కడు మ్మాతం నాటకంలో కరుణ రసం (వధానంగా వుండవచ్చునని కాని అది ఆద్భుతరసంతో పరిసమాప్తి చెంద వలెనని చెప్పివున్నాడు. భరతుని వచనానుసారమే కావచ్చును భవభూతి నాటకం చివర ఆద్భుత రసాన్వితమైన గర్భాంక నాటకాన్ని కల్పించాడు. కాబట్టి భవ భూతి కరుణరసాన్ని అంగిరసంగా [గహించటం పూర్తిగా లక్షణ విరుద్ధం కాదనే చెప్పాలి. ఆనందవర్థనుడు రసాలల్టోకెల్టా కరుణం మధురతరమైందని (పళ సించి వున్నాడు-

శృంగారే వి పలంభాఖ్యే కరుణే చ (వకర్ష వర్‌

మాధుర్య మార్ద్రతాం యాతి యత స్త కాధికం మనః

భవభూతి వాచ్యంగా కూడ కరుణవే తన నాటకంలో (వధాన రసమని చెప్పి వున్నాడు. అంతర్గూఢ వ్యథతో కూడిన రాముడు కరుణరన పుటపాకం వంటివాడని భవభూతి ఆంటాడు._

లౌకిక వాజ్బయం కీగ09

ఆగిర్భిన్నో గభీర రత్వాదంతగ్గూఢ ఘనవ్యథః

పుటపాక. పరీకాశో రామస్య కరుణోరసః

భవభూతి కరణ రసాభిమాని. కరుణరసం యొక్క గొప్పతనాన్ని ఎరిగిన వాడు. కరుణరఫ3 మహతక్త్రాంన్ని అతడు తన నాటకంలోనే ఇట్టా కీర్తించివున్నాడు-

ఏకో రసః కరుణ ఏవ నిమిత్త భేదార్‌

భిన్నః పృథక్‌ పవృథిగి వ్యాశయతే వివర్తాన్‌

ఆవర్త బుద్చుద తరంగిమయాన్‌ వికారాన్‌

అంభో యథా సలిలమేవహి తస్సమ[గమ్‌, “కరుణ రస మొక్కే రసం. మిగిలిన రసాలన్ని దాని యొక్క భేదాలే. ఒక్క రూపంగల జలమే ఆవర్త, బుద్చుద, తరంగ రూపాలను ధరిస్తూ తన మూల రూపం చెడకుండా వుంటుందో అదేవిధంగా కరుణరసం ఇతర విభావాదులవల్ల అనేక రోకొలుగా రూపం ధరిస్తుంది.” అయినా మూలరూపాన్ని మ్మాతం విడువడు. ఈ క్లోకాన్నిబట్టి భవభూతి కరుణ రసాభిమానేకాదు కరుణమొక్కటే రసమని అంగీకరించాడని తెలుస్తున్నది. శృంగారాది రసాలన్ని కరుణ రూపాలే అని భవభూతి వాదం. రసానుభవ సమయంలో చిత్త్మదుతి (మనస్సు కరగుట) జరుగు తుంది. చిత్తదుతి మఖ్యంగా కరుణరసానుళన సమయంలో జరుగుతుంది కాబట్టే కరుణమొక్క-టే రసమని భవభూతి వాదంగా కన్పిస్తుంది. వాల్మీకికి మొట్టమొదట పవ్షిదుఃఖాన్ని చూచినప్పుడు కవిత్వం బయటికి వచ్చింది. దాన్నే ఆనంద వర్ధనుడు “ల్లోకః శోకత్వమాగతః” అని సిద్ధాంతం చేసాడు. భవభూతి అదే అంగీకరించి కరుణ మొక్క టే (పకృతి రసమని మిగిలినవన్ని వికృతరసాలని కరుణ రసానికి పట్టంకట్టాడు. భవభూతి కరుణగసాభిమాని కాఖట్రే ఉత్తరరామ చర్మితలో దాన్ని అంగిగాచేసి పోషించాడు. అంతేగాని ఏదో _పమాదవళాత్తు ఉత్తరరామ చరితలో కరుణ మంగిగా (గహింపఐడలేదు. సంపూర్ణ రస పరిచితి జ్ఞానంతోనే భవభూతి కరుణరస పోషణ చేసాడు.

ఉఊత్తరరామ చరి తకథ (పళమాంకం నుంచే కరుణరసావిర్భావనం నీజరూ పంగా ఆరంభమై [కమ్మకమంగా వికాసం చెందుతూ వచ్చింది. _పథమాంకంలోని చ్మితపటసందరక్శన నమయ్యంలో సీత పంచవటిలో తాము అనధవించిన దుః థాన్ని స్మరించుకొని పరిళపిస్తుంది. తర్వాత దృళ్యంలో సీత'ధామని తొడమీద శయ

శ70 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత నిస్తుంది. అప్పుడు అతడు ఆమెను చూచి “క్రిమస్యా న్మప్రేమోయది పరమసహ్యాస్తు . విరహః'' అని అనుకుంటాడు. విధితన విలాసాన్ని చూపి ఆ విరహావస్థనే రామునికి (పసాదిస్తుంది. ఇక రెండన అంకం నుంచి సీతారాముల వేదనాభరిత జీవితం ఆరంభమౌతుంది. తృతీయాంకంలో కరుణ రసం తన పరాకొష్టనందు కొన్నది. ధీరోదాత్తుడై న రాముడు తన హృదయాన్ని విప్పి సభిసీత కొరకు విలాపం చేస్తాడు, మూర్చిల్లుతాడు. ఆతని వేదన ఠాళ్ళను కూడా కరిగించేటటు వంటిదిగా కవి చితించాడు. ధీరోదాత్త నాయకుడైన రాముడు ఆ విధంగా విల పించటం అనౌచిత్యంగా వున్నదని కొందరు తలబారు. కాని ఎంత ధీరోదాత్తు డైనా ఏకాంతంలోనై నా హృదయాన్ని విప్పి ఎప్పుడో అప్పుడు ఏడువక తప్పదు. “*పూరోత్పీడే తడాగస్య పరీవాహః (పతి కియా". “తటాకం నిండిపోయినప్పుడు కొలువలద్వారా నీళ్ళు బయటికి రావటమే దానికి కుళలం” హృదయంలో నిండి పోయిన శోకాతిరేకం కన్నీరు కార్బ్చటింవల్ల కొంత ఉపశమిస్తుంది. ఇన్నాళ్ళ రాముని హృదయంలో దుఃఖం నిండి పోయి వున్నది. అయోధ్యా నగరంలో తన బంధు పరివారం ముందు అతడు ఏడ్యలేడు. అక్కడ ఆతని దుఃథానికి మర్యాద అనే కట్టలు వేయబడినవి. శంభూకవర కొరక్రై ఆతడు అరణ్యానికి వచ్చాడు. ఆ కార్యనిర్వహణ తర్వాత అతడు పంచవటిలో [పవేశించాడు. తాను సీతతో గడిపిన సంతోవదినాలు జ్ఞాపకానికి వచ్చినవి. ఆ జ్ఞాపకాలు ఆతని దుఃఖకవా టాలను తెరచేసినవి. ఇక్కడ భవభూతి [ప్రవేశపెట్టిన సీత యొక్క. స్పర్శ కల్పన అపూర్వమైంది. చల్లని స్నేహసి క్రమైన సీఠాసృ్పర్శయే రామున్ని మూర్భ నుంచీ తేర్చి దుఃఖోపళ మనాన్ని కలిగిస్తుంది. ఈ ఆంకంలో సీతారాములకు పరస్పరమున్న అలౌకిక [పేమను కవి అద్భుతంగా చితించాడు. సీత మీద ఎంత (యేమ వున్నా ధర్మం కొరకు తాను ఆమెను పరిత్యాగం చేయవలసి వచ్చిం దని రాముడు వాసంతికి చెప్తాడు. [పజల ఆనందం కొరకు తాను ఆ పనిచేసానని రాముడు అంటాడు. తృతీయాంకం ఉత్తరరామ చర్మిత నాటకంలో (వముఖ మైంది. కరుణరస పోషణ ఈ అంకంలో ఉన్నతశిఖరాలను అందుకొన్నది.

సంస్కృృతసాహిత్యంలో కరుణరసం అంగిరసంగా ఒక్క ఊత్తరరామ చరిత నాటకంలోనే పోషింపబడి కన్పిస్తున్నది. ఆ పోషణను కూడ భవభూతి ఉత్తమంగా నిర్వపాంచాడు. కరుణరసాభివ్యంజనతో అతని కృతి ఆమరకృతిగా కిని సంపాదించుకొన్న ది. “కారుణ్యం భవభూతిరేవ తనుతే” అన్న క్రిర్తి భవభూతికి సాహిత్యలోకంలో వచ్చింది.

లొకకి వాజ్మయం శ్రీ] ఉత్తరరామచరి. త ఒక “టానెడి

ఉఊత్తరరామచర్మిత [గిక్కుటాజెడీల కోవకు చెందిందని చెప్పవచ్చును. నాటకం చివర (పధానపాతలన్నీ చావటం, చంపబడటం (గీక్కుటాకెడీ నాటకాల లషణం కాదు. ఈ ఆభ్మిపాయం తర్వాత తర్వాత ఏర్పడినటువంటిది. కాని (గీకులో (టాడెడీ ఆంబె ఉదా శ్రేతివృత్తం కలది. విధివ్యక్రించటం చేత నాయకుడు బాధల ననుభవించటం దీనిలో కన్పిస్తుంది. విధియొక్క కబంధహస్తాన్ని తప్పించు కోవటం మానవుల చేతిలో లేదు. ఉత్తరరామచర్శితలో విధి ధర్మరూపాన్ని ధరించి వచ్చింది. రాముడు ధర్మరక్షణకు. (పజల ఆనందంకొరకు (పియాత్మిపియమైన సీతను, ఎవరి విరహంతనకు [పపంచంలో సహింపరానిదని అనుకున్నాడో ఆమెనే చేతులారా పరిత్యజించవలసి వచ్చింది. అట్లాతనకుకానే త్యజించిన సీతతో మళ్ళా సంయోగం భవిష్యత్తులో ఆసంభవమైంది, ఆఅ వియోగం రామునికి భరింపరాని దైంది. అతని మనోవ్యథ, హృదయపీడ కరుజాత్మకమైంది. అసాధ్యమైన పరి స్థితులవల్ల సీతారాముల కలయిక సంభవమయ్యేది కాదు. ఇది ఎవరి మనస్సుల నైనా పిండివేస్తుంది. శాకుంతల నాటకంలో విధి వ్యకించిటంచేత శకుంతలా దుష్యంతులకు విరహదు॥ఖం కలిగింది. అదికూడ ఊదా శ్రేతివృత్తం గల “_టాజెడి' నాటకమే. ఊత్తరరామచర్శితలోని సీతారాముల విరహం స్నేహాత్మకమై తరుణ రసంగా పరిణమించింది. శకుంతలాదుష్యంతుల విరహం శృంగారాత్మకమై వ్మిప లంభశ్ళంగారంగా పరిణమించింది. అందుచేత కరుణరసాత్మకమైన సీఠారాముల కథ ఇంకొ ్నగీకు “ట్రాజెడీ (వ్మక్రియకు దగ్గరై ంది=

భవభూతి ప్రణయ చితణ

భవభూతి స్వచ్చమైన, పవ్మితమైన (పణయాన్ని చితించాడు. అతని స్వచ్చమైన (1పణయ చ్నితణానికి. మూలాధారాలు రామాయణ మహాభారకాలే అని చెప్పాలి. కాళిదాసు శకుంతలాదుచ్యంతుల వాద్దులు లేని (పేమను భవభూతి ఆదర్శంగా లీసుకోలేదు. వివాహబంధంగా పరిణమించే (ప్రేమను, సంయమిత మైన దాంపత్య (ప్రేమను అతడు చ్చితించాడు. మహావీర చర్మిత వీరరస (పధాన మైంది. మాలతీమాధవంలో స్తీ పురుషుల పేమ కష్టాలనన్నిటిని దాటి వివాహ బంధంతో ముగిసింది. మాలతీమాధవంలో కూడ భవభూతి ఉన్ము క్రమైన స్వేగ్బా (ప్రణయాన్ని చ్చితించలేదు. ఉత్తరరామ చర్మితలో ఆతడు చ్చితించిన సీతా

4739 సంస్కృత సాహిత్య చరిత రాముల (వణయం కొమ్మ పవృత్తి గల (వణయం కాదు. అది దివ్యమైన దాంపత్య [పణయం. నిజమైన (పణయం ఎటువంటిదో భవళూతియే నిర్వచించి ఇట్టా చెప్పాడు--

ఆదైైతం సుఖ దుఃఖయో రనుగతం సర్వాస్వవస్థాసు యత్‌

వ్మిశామో హృదయస్య యత జరసా యస్మిన్న వార్యోరసః

కాలేనావరణాత్యయాత్‌ పరిణలే యత్స్నేహసారే స్థితం

భదం (పేమ సుమానుషస్క కథమ స్యేకం హితత్పా౦ప్యతే.

“నిజమైన [పేమ సుఖదుఃభాలల్లో ఒక్క తీరుగా వుంటుంది. విపత్తిలో గొని అపదలో గాని సమానంగా వుంటుంది. హృదయానికి అనిర్వచనీయ సుఖ శాంతిని. కలిగిస్తుంది. వృద్ధావస్థ వచ్చినా సరసతశేమి లోటు వుండదు. చాలా కాలం కావటం చేత లజ్ఞాసంకోచాల ఆవరణ తొలగిపోవటం చేత పరిపక్వమైన స్నేహం మ్మాతమే మిగులుతుంది.” భారతీయ సం్యపదాయ గతమైన గృహస్థ జీవితంలోని భార్యాభర్తల | పేమను భవభూతి భవ్యంగా చిత్రించాడు. స్నేహ మూలమైన పరిపక్కమైన దాంవత్య పేమ చి్మితణను మరేకవి ఇంతగా సాధించ లేకపోయాడు. మాలతీమాధవ రచనా కాలం నాటికే భవభూతి ఆదర్శ [పజ యాన్ని గురించి ఒక నిశ్చితాభ్మిపాయం కలవారై నాడు---

1పేమా మ్మితం ఐంధుఠా వా సమ్మగా

సర్వే కామాః కేవధి ర్లీవితం ఖా

శ్రీణాం భర్తా ధర్మోదారా శ్చ పుంసా

మిత్యన్యోన్యం వత్సయోర్‌ జ్లాలమస్తి-

“భార్యాభర్తలు ఒకరి నొకరు మ్మితం, బంధువు అని అనుకుంటారో, ఒకరి కొకరు సమస్త కోరికలను, సంపత్తిని చివరకు (పాణాలను కూడ త్యజించటానికి సిద్ధమౌకారో, స్వార్ధ గంథం లేనిది, స్థిరమైంచి; రానురాను అధికమవుతూ ఇద్దరికి ఆనంద డాయకమయ్యేదే ఆదర్శ దాంపత్య [(పణయ*మని భవభూతి అభిప్రాయం. ఈ ఆదర్శ దాంపత్య పణయాన్నే అతడు తర్వాత ఉఊత్తరరామచర్శితలో సీతారాములలో చితించి అజరామరం చేసాడు. ఇటువంటి ఆదర్శ దాంపత్య (ప్రేమ సంతానం చేత మరింత గట్టిపడుతుంది. సంతాన విహీనమైన కాముకతతో కూడిన దాంపత్యజీఏతం భవభూతికి ఆదర్శం కాదు. నిఃస్వార్థమైన స్యచృ్భృమైన (వణ

లౌకిక వాజ్బయం 470 యమే ఆతనికి ఆదర్శం. సంతానం దంపతుల "స్నేహానురాగాలను దృఢం చేసే ఆనంద్యగంధి అని ఆతడు అంటాడు---

అంతఃకరణ తత్త్వన్య దంపత్యోః "స్నేహ సంశయాత్‌

ఆనంద [గంథి రేకోఒయ మపత్యమితి కథ్యతే.

ఆదర్శ భారతీయ దాంపత్య జీవితాన్ని భవభూతి తన నాటకంలో చలించి వున్నాడు. ఆతడు చ్వితించిన |1పణయం బాహ్యమైన రూపాన్ని ఆశయించిన నట్టిది కాదు. ఆది అంతస్సొందర్యాన్ని అశయించినట్టీడి. అందుకే భవభూతి ఎక్కడా సీత అవయవ సౌందర్యాన్ని వర్ణించటానికి పూనుకోలేదు. “ఇయం గేహే లక్షీరియ మమృత వర్తిర్న్మయనయోః ...” అని రామునిచేత సీత స్నేహ కీలతశే వర్ణింపజేసాడు కవి. కాని శాకుంతలంలో దుష్యంతుడు శకుంతల సుకుమార బాహ్యసౌందర్యాన్ని అంగాంగ సౌన్టవాన్ని వర్ణించినట్లుగా కవి ఎక గాడా రామనిచేత వర్జింపజేయలేదు. అంతస్సాందర్యాన్ని ఆ(శయించింది కాబక్టే భవభూతి చెప్పే దాంపత్య (పణయం రూప యౌవ్వనాలు నించిన వృద్ధావస్థలో తరగదు. పైగా ఇంకా పరిపక్వతను చెంది (ప్రాఢమవుతుంది. అంతస్సౌందర్యాన్ని అభిమానించిన (పీతి లేక [పేమ స్వరూపాన్ని భవభూతి ఇట్లా ఉదాత్తంగా చితించాడు-

వ్యతిషజతి పదార్థానాంతరః కోపి౬ హేతుః

న ఖలు బహిరుపాధీన్‌ (పీకయః సంశయంతే

వికసతి హి పతంగస్యోదయే పుండరీకమ్‌

(దవతి చ హిమరళ్మావుద్గతే చందకాంత।

[యేమ బహిర్‌ కారణాలచేత పుట్దేదికాదు. సూర్యుడు ఉదయించగానే కమలాలు వికసిస్తవి. చండుడు ఉదయించగానే చం్మదకాంతశిలలు ,(దవిస్తవి. అట్లా ఎందుకు జరుగుతుందో మనం చెప్పలేము. (పేమ సమస్త [ప్రాణులల్లో, నమస్త పదార్థాలల్లో ఒశకేశీరుగా వుంటుంది. అస్‌ స్వాభావికమైంది. స్వయం (సేరేపితమైండి. అది అనిర్వాచ్యమైంది. దాని రహస్యాన్ని శ్రేవలం హృదయమే తెలుసుకోగలుగుతుంది. “స్నేహ శ్చ నిమిత్త నవ్యపేషళ్చు ఇతి విపతిష్ని ద్వయేతత్‌.” ఇట్టా భవభూతి (పణయ కారణాలను లోతుగా ఆలోచించి [పకృతిలో పదార్థాలకు ఎట్టా అవినాభావ సంబంధమున్నదో చూపి రెండు హృదయాలు ఐంధింపఐడటానికి కూడ ఆదే అనిర్వచనీయ సంబంధమన్నదని వివ౦ంచాడు,

శ్ర సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

భవభూతి చితించిన శృంగారం సరళమైంది, స్వాభావికమైంది, కామ వాసన లేంది. రాముడు తాను సీతతో జనస్థానంలో పర్ణకుటీరంలో గడిపిన ర్మాళులను ఇట్లా స్మరిస్తాడు-

కిమపి కిమపి మందం మంద మాస క్రియోగాత్‌

అవిరళిత కపోలం జల్పతో ర్మణ

అ?థిల పరిరంభ వ్యాపృతై కేక దోష్టోః

అవిదితగతయామా ర్యాతిరేవ వ్యరం సీత్‌.

ఇందులో పరిరంభణ, చుంబనాది శృంగార చేష్టలేవి చెప్పబడలేదు. సీతా రాములు చెక్కీలికి చెక్కిలి చేర్చి ఒకరి చేతుల్లో ఒకరు వుండి మాటలు చెప్పు కుంటుంటే వారికి సమయజ్ఞాన ముండేదికాదు, ఎప్పుడో ర్మాతులు గడిచిపోయేవి. అంటే ర్మాతులే ముగిసేవి కాని వారి మాటలు ముగిసేవి కావని అర్థం. ఇటుపంటి స్వచ్చమైన [ప్రేమగల దంపతులకు విరహం సంభవిస్తే అది ఆసవ్యుమవుతుంది. ఇట్లా పాత స్మృతులు ఎప్పుడైతే రామున్ని వేధించినవో అప్పుడు ఇక అతడు గాంభీర్యాన్ని ధరించలేకపోయాడు. రాముని విరహత్మీవతను భవభూతి ఇట్లా వర్ణించాడు-

దళతి హృదయం శోకోద్వేగాద్‌ ద్విధా నతు భిద్యతే

వహతి వికలః కాయోమోవాం న ముంచతి చేతనామ్‌

జ్వలయతి తనూమంతర్జాహః కరోతి న భస్మసాత్‌

[1పహరతి విధిః మర్మచ్చేదీ న కృంతతి జీవితమ్‌.

“సీతా విరహ దుఃఖంతో రాముని హృదయం పగిలిపోవాలనుకున్నా పగిలిపోవటం లేదు. వ్యాకులమైన రాముని శరీరం మూర్చను పొందుతున్నది కాని చేతనావస్థను వికిచిపెట్టటం లేదు. హృదయంలో మండే సీత వియెగ దుఃఖాగ్ని శరీంాన్ని కాల్చేస్తున్నది కాని భన్మం చేయటం లేదు. (కూరవిరి రాముని మర్శ స్థలాలను ఛే. స్తున్నాడు కాని ఆతని జీవితాన్ని ఆంతం మాతం చేయటం లేదు”. రాముని హృదయ విదారకమైన విరహ దుఃభాగ్న పాఠకుల హృదయాలను కది లించేటట్లుగా చాల సహజంగా కవి వర్ణించాడు. [పణయ తీీవతలో రాముడు పొందే విరహదడుఃఖాన్ని కూగ కవి పాఠకుల హృదయాలను ఛిడించేటట్లుగా వర్ణిం చాడు ---

లౌకిక వాజ్మయం శీ5

వోవోడేవి సృుటతి హృదయం (నంసతే దేహబంధః

శూన్యం మన్యే జగదవిరళ జ్వాల మంళతర్జ్వలామి

సీ దన్మంథేతమసి విధురో మజ్జతీ వాంతరాత్మా

వివ్వజ్ణమోహః స్థగయతి కథం మందళభాగ్యః కరోమి.

రాముడు తన గాంభీవ్యాన్ని విడిచిపెట్టి సామాన్య మానవుని వలె రోదిం చాడు. “పి దేవి నీ విరవాంతోనా హవృధయం పగిలిపోతున్నది శరీరం శిథిలత నొందుతున్నది. (వపంచం శూన్య మౌతున్నది, నా హృదయాన్ని జ్వాలలు వేచు తున్నవి నా దుఃభితాత్మ గొఢాంధకొరంలో కూరుకొని పోతున్నది. నలుదిశలా అంధకారం నన్ను ఆవరిస్తున్నది. మంద భాగ్యుడనైన నేను ఏం చేయాలి? ఎక్కడికి పోవాలి ** సాధారణంగా ఇటువంటి [పణయ త్మీవతను, విరహ వేద నను కవులు స్త్రీలల్లో చ్చితిస్తారు కాని భవభూతి రామునిలో చ్చితించి రాళ్యనుకూడ ఏడ్చించాడు. అందుకే గోవర్ధనాచార్యుడు ఇట్టా అన్నాడు--

భవభూతేః సంబంధాత్‌ భూధరభూరేవ భారతీ భాతి

ఏతత్కృత కారుణ్యే కిమన్యథా రోదతి లొనాః

భవభూతి (వకృతి చిత్రణ

కాళిదాసు [పకృతియొక్క లలిత మనోహరమైన రూపాన్ని తీసుకొని వర్ణించాడు. భవభూతి (వకృతియొక్క భయంకర రూపాన్ని తీసుకొని వర్డిం చాడు ఇద్దరి వర్ణనలు సహజంగా వున్నవి. భవభూతి జన్మస్థలం విదర్భ దేశంలోని పద్మపురం చుట్టుపక్కల పర్వకారణ్యాలున్న వి. ఇక్కడ కొంత కాలం కింద వరకుకూడా పెద్దపులులతో, పాములతో నిండిన దట్టమైన అరణ్యాలుండేవి. ఆపరి సరాలల్లో పెరిగిన భవభూతి ఉత్తరరామ చరి తలో దండకారణ్య భయ:కర రూపాన్ని సహజంగా వర్జించగలిగాడు. భవభూతి కాళిదాసు వలెనే (పకృతి పేమ. కాని కాశిదాసు సుందర దృళ్యాలను మ్యాతమే వరించగా భవభూతి సుందర దృశ్యాలతోపాటు భయంకర దృళ్కాలను కూడ వర్ణించాడు. సంస్కృత సాహి త్యంలో దాదాపు కవులందరూ (పకృతియొక్క- మనోహర సుందర కోమల రూపాన్నే తీసుకున్నారు. వారి దృష్టీ భయావహమైన [పకృతి వైపుకు పోలేదు. ఒకవేళ ఆక్కడక్కడా కవులు భయంకర రూపాన్ని [గహించి వర్ణించినా భవభూతి అంత సహజంగా ఎవరూ వర్ణించలేదు. భవభూతి (పకృతి వర్ణనను

4/6 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత శేవలం ఆలంబనవిభావనరూపంగా వర్ణించాడు, ఎక్కడా అసందర్భంగా, అనావ శ్యకంగా (ప్రకృతి వర్ణనలను అతడు చేయలేదు. అతడు వర్ణించిన [పకృతి దృళ్యా లన్ని దృళ్యరూపంగా పాఠకులకు గోచరించేటట్టుగా చ్మితపటం గీసి చూపినట్లుగా వర్ణించాడు. ఆతని (పకృతి చితణలు అన్ని అతడు స్వయంగా దర్శించినటు వంటివి. ఆందుకే ఆ వర్జనలన్నిటిని కవి అంత చ్చితాత్మకంగా రచించగలిగాడు.

భవభూతి స్వాభావికంగా గంలీరుడు. దుఃభితాత్ముడు. అతనికి (పకృతి సౌమ్యంగా లలిత సుందరంగా కొక దాని నిజ స్వరూపంతో భయంకరమై గో రించింది. భవభూతి చేసిన దండకారణ్య వర్ణన =

నిష్కాజ స్తిమితాః క్వచిత్కచిదపి (పోచ ఎండస _త్త్వస్వనాః

స్వేచ్బాసు ప్తగ భలీర భోగభుజగశ్వాస (వదీప్తాగ్న యః

సీమానః (పదరోదరేమ విలసర్‌ స్వల్పాంభసోయాస్వయం

తృష్యద్భిః (పతిసూర్యకైరజగర స్వేదదవః పీయడే.

“దండకారణ్భం ఒకవైపు నిళ్శబ్దంతో నిండివున్నది. మరాకవైపు కూర మృగాల గర్జనలతో వ్యాపించివున్నేది. ఒకచోట సుప్రభయంకర సర్పాల శ్వాస లతో వజ్వలితమై ఆరణ్యంలో నిప్పు అంటుకొన్నది. అక గ్రాగకూడ చిన్నచిన్న గుంటల్లో నీళ్ళు మెరుస్తున్నవి. వేరొకచోట ఆతిపిపాసాకులమైన తొండలు జలా భావంచేత ఆజగర సర్బాల 'స్విదజలాలను తాగుతున్నవి."”' భయావహమైన (పకృతియొక్క. ఈ (పచండరూపం పాఠకుని ఒళ్ళును జలదరింపజే సేటట్లుగా వున్నది. మాలతీమాధవం పంచమాంకంటలటోని శ్మళానవర్షనలోను భవభూతి ఇటు వంటి భయంకరదృశ్యాన్నే చృతించివున్నాడు. ఉత్తరరామ చర్మితలో దండ కారణ్యవర్దనలో భవభూ3 భయంకర్యపకృతి చ్యితణ భయావహంగానే. కాక మనోహరంగా కూడ వున్నది--

గుంజత్కు.6జ కుటీర కౌశిక ఘటాఘుత్కారవత్కీచక

స్తందాడంబర మూక మౌకులి కులః (క్రౌంచాభిధోయం గిరిః

ఏతస్మిన్‌ వచలాకిరాం (పచలితా నుద్వేజితాః కూజితైః

ఉద్వేల్హంతి పు?ూణ రోహిణ. ₹రుస్కంధేము కుంలీనసాః

“ఆస్పష్ట కద్దాలు గల కుంజ కుటిరాలల్లోని గుడ్డ గూబల ధ్వనుల చేత కూడిన కీగక కాండాల ₹ళ బ్దాం చేత నిశ్శబ్దం కావింపఒడిన కాకుల సమూహంతో

లౌకిక వాజ్బ్యయం త్త? కూడిన (కౌంచ పర్వతం మీద మయూవల కేకలకో ఖీత్తిల్లిన సర్బాణ రోహణ వృషస్కంంధభాగాల దగ్గర అటు యిటు చరిస్తున్నవి.

కండూలద్విప గండ పిండ కషణోత్కంంపేన సంపాతిభిః

ఘర్మ సంసిత బంధ నెళ్ళు కుసుమైరర్భం తి గోదావరీమ్‌

ఛాయాపస్కిరమాణ విష్కర ముఖాకృష్ణ కీట త్వచః

కూజత్రాత కపోత కుక్కుట కులాః కూలే కులాయ్మదుమాః

“నీడ కొరకై గోదావరీ తీర వృషాలను చేరిన కీటకాలు వృషైల బెరడు లను తొలుస్తున్నవి. ఎండ వేడి చేత తపించే పావురాలు, ఆడవి కోళ్ళు ఆ చెట్ట

. మీద చేరి ధ్వనులు చేస్తున్నవి. నదీతీర (ప్రదేశంలోని చెట్లకు ఏనుగులు దురదతో

తమ చెక్కిళ్ళను రాయటం చేత ఆ చెట్టు కదలి రాలిన, వేకి చేత. 8థిల వృంఠాలు గల పూలతో గోదావరిని పూజిస్తున్నవి.”

భవభూతి (పకృతిని భయంకరంగా చితించిన తావులు ఎక్కువవున్నా లభిత సుందరమైన (పకృతిహడ అతనికి సుపరిచితమే. ఉత్తమరామ చర్మితలో వాసంతి, తమస్తా, మురళి అనే నదులకు రూపధారణ చేసి కవి ప్మాతలుగా పవేశ పెట్టాడు. నదులను జీవమూర్తులుగా దర్శించిన భవభూతి హృదయం ఒకొకసారి (పకృతియొక్క. కోమలరూపాన్ని కోమలమైన పదాలల్లో వర్జించి వున్నాడు-

ఇహ సమద శకుంఠా[కాంత వాసీర వీరుత్‌

(వసవ సురలి శీత స్వచ్చతోయా వహంతి

ఫలభర పరిణామ శ్యామ జంబూనికుంజ

స్ధలన ముఖరభూరి (సోతసో నిర్ణరిణ్యః

“నిర్జరి ణులు (ప్రవహిస్తున్నవి. వాటి తీరపుదేశంలో వానీరలతలు వ్యాపించి వున్నవి. ఆ లతలమీద మధురకంఠాలుగల పషిగణాలు విహరిస్తున్నవి. ఆ పక్షులు కూర్చోవటంచేత పూలు రాలి (పవాహంలోపడి వాటీ సువాసనలచేత జలాలు సుగంధిత మౌతున్నవి. పర్వతాల నుంచి (ప్రవహించే ఆ నిర్హరిణుల నీళ్ళు సహజంగా శీతరలమూ, స్వచ్చమూ అయినవి. వాటి ధారలు పండిన నల్లని ఫలాలతో కూడిన జంబూ వృషనికుంజాలను తాకటంచేత మిక్కిలి ధ్వనిస్తూ అనేక మార్గాలుగా (పవపిస్తున్నవి”. ఒక్క శ్లోకంలో భవభూతి ఏదో ఒక చిన్న

శ్తీ8్ర సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత దృశ్యాన్నిగాని లేక వేరువేరు చిన్నచిన్న దృశ్యాలనుగాని అలంకార చమత్కారాన్ని (ప్రయోగించి అందరు కవులవలే వరించలేదు. ఒక సువిశాలమైన దృశ్యాన్ని సినిమా స్కోపులాగ ఆతడు ఆలంకారాల చమత్కార సవోాయం లేకుండానే వున్నది వున్నట్లుగా పదాల రంగులతో చ్చితించి పాఠకుల ముందుంచుకాడు. స్పష్టమైన భావాలు, సరళమైన పదాలు ఈ (పకృతిదృళ్య చి్మితణలను వా స్తవికం చేయటానికి తోడ్పడినవి. భవభూతి నాటకకళ

భవభూతి రచనలు మూడు నాటకారే. అతడు కాళదాసువలి దృళ్యకావ్య రచనతోపాటు [శ్రవ్యకావ్య రచనను చేపట్టలేదు. ఇదే ఆతని నాటకకళా పీతిని (వస్ఫుటం చేస్తున్నది.

పూర్వు రామాయణ కథను నాటకంగా మలవటానికి భవభూతీ మహావీర చరి తలో (పయత్నించాడు. అయితే విశాలమైన కథను వస్వైక్యం (౪810 0 1100 &96ే 266102) తో కూర్చుటంలో భవభూతి కొంతవరకు సఫలుడై నాడు. - ఈ నాటకంమీద భాసుని అభిషేక, బాలచరి్మిత నాటకాల (పభావం కన్పిస్తున్నడి. ప్మాఠచ్శితణ చక్కగా జరిగినా చాల సంఘటనలుగల పెద్ద కథను తీసుకోవటం వల్ల భవభూతి నాటక కళాదృష్టితో కౌళల్యాన్ని చూపించలేక పోయినాడనే చెప్పాలి. నాటకసంవిధాన దృష్టితో ఇది శథిలంగా కన్పిస్తున్నది.

మాలతీమాధవం కథ 'కల్పితమైంది. ఈ [పకరణంమీద భాసుని అవిమారక నాటక (పథావం కన్నిస్తున్నది. కథ కల్పితమైనా ఇతర అనేక కథల [పభావం దీని మీద కన్పిస్తున్నది. భవభూతికన్న ముందు మృచ్చృకటిక్త [పకరణం (వాయబడింది. మృచృకటికంవలె తేలికగా మాలతీమాధవం నడువలేదు. మృచ్చ కటికంలోని హాస్యధోరణి దీనిలో అసలే లేదు. మాలతీమాధవం కథ గంభీరంగా శృంగార వీభత్స రసాదుల సమావేశంతో నడిచింది. కథాసంవిధానంలో పునరుక్తులు బాగా వచ్చినవి. . కథ అనావళ్యకంగా పొడిగింపబకి మెల్లగా నడుస్తుంది. మహావీరచరి.త వలెనే మాలతీమాధవం కూడ రంగస్థలంమీద అంతగా రాణించదగినట్ల్టుగా లేదు.

ఉ త్తరరామచర్శిత "వాటికి భవభూతి నాటక కళ ఉన్నత " శిఖరాలనందు కొన్నది. ఈ నాటకం శేవలం పఠనయె-గ్యంగానే కాక రలగస్థలంమీద [పదర్శించ

లౌకీక వాజ్మయం 470 టానికి వీలుగా వున్నది. (వదర్శనకు యెగ్యంగానే కాక (పదర్శింపబడి (వేష కులను రసమగ్ను లనుగా చేసేటట్లు వున్నది. దీనిలో భవభూతి ఉత్తర రామాయణ కథను చాల నైపుణ్యంతో నాటకేతివృ త్తంగా మలిచాడు. రాముని జీవితంలోని (ప్రవాన ఘట్టాలను తీసుకొని కవి చక్కగా దృళ్యాలుగా విభజించి నాటకంగా (పస్తుతీకరించాడు. నాటకారంభంలో భవభూతి రామునిచేత ఈ విధంగా శపథం చేయించాడు--- స్నేహం దయాం తథా సౌఖ్యం యది వా జానకీమపి . ఆరాధనాయ లోకస్య ముంచతో నాస్తిమే వ్యథా ఈ శ్లోకంలో నాటక వీజం కన్పిస్తున్నది, ఈ వీజంనుంచే రామునిచర్మిత నాటకంలో ఆంకురించి విస్తరించింది. వాల్మీకి సీతచర్మితను వాయగా భవభూతి రామని చర్మితను ఈ నాటకంలో [(వాసాడు. దుఃఖాంతమైన రామాయణ కథను సుఖాంతం చేయటం కూడ నాటక సంప్రదాయానికి అనుగుణంగానే జరిగింది. సుఖాంతం చేయటానికైె భవభూతి సృష్టించిన గర్భాంక నాటకం అద్భుతంగావున్నది. వ్రథ మాంకంలో చ్మితపటదర్శనం ద్వారా పూర్వకథా పరిచయం చేసే కల్పన కూడా నాటక కళా దృష్టితో చాల విళిష్టంగా వున్నది. సీఠాపరిక్యాగం హఠాత్తుగా (ప్రవేశ , పెడ్తే బాగుండదు. పూర్వ కథా పరిచయ (ప్రేషకులను భావికథోన్ముఖులను చేసింది. రాముడు సీతానవియోగం పరమ అసవ్యామైంది (“కిమస్యా న _పేయో యది పరమ సవ్యుస్తు విరహః”) అని అనుకొంటున్నప్పుడే (వతీహరి (పవేశించి “దేవ! ఉపస్టితః” అనీ అనటం, దుర్ముఖుడు (పవేశించి సీఠాజనాపవాద విషయం చెప్పటం మొదలై న పతాకసన్నివేళాన్ని భవభూతి చక్కగా రచించాడు. ఇక్కడ 100%) కన్పిస్తుంది. ఏ విరహమైతె తనకు ఆసహ్య్మమని రాముడనుకుంటున్నా డో ఆది దుర్ముఖుని రూపంలో అప్పుడే (ప్రవేశించటం క?0%3. విష్కంభమనే అర్టోప క్షేపకాన్ని కవి చాల నైపుణ్యంతో అంకాల నడుమ (పయోగించాడు.. (వథమ ద్పితీయాంకాల నడుమ 12 సంవత్సరాలు గడచిపోయినవి. ఆ వ్యవధానాన్ని కవి బాల చక్కగా చూపాడు. ధర్మాచరణ, కర్తవ్య నిష్టత, త్యాగం, దాంపత్య పేమ, గార్హస్థ్యజీవితంం వీటన్నిటి చ్మతణ ఉత్తర రామచరిత నాటకంలో భవ్యంగా జరిగింది. భారలీయ సంస్కృతి ధర్మాలు గొప్పగా చితింపబడినవి, దీన్నంఠా నాటకంలో చితించి భవభూతి ఆపూర్వ (పు జనాన్ని సాధించాడు.

450 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

భవభూతీ వాటక సంభాషణలు కూడ దీర్ష ంగా లేక సముచితంగా వున్నవి. సందర్భానుకూలంగా (పకృత్యాది వర్ణనలను కవి నాటకాలల్లో (పవేశ పెట్టాడు. పాతలకనుగుణమైన శైలిలో కవి సంభాషణలను రచించాడు. భవభూతి సంభాష ణలు వ్యంగ్య పూర్ణంగా నాటకోచితంగా మితంగా లేవని కొందరు విమర్శించారు. వ్యంగ్యపూర్ణంగా కాళిదాసు సంభాషణల వలె లేకున్నా భవభూతి సంభాషణలు వాచ్యరూపంలో సూటిగా పాఠకహృదయాలకు హత్తుకునేటట్లుగా సరళంగా వున్నవి. అతని కరుణ రసభరితమైన వాక్యాలు పాఠకహవృదయ మర్మభేదకాలుగా వున్నవి. ఆతని సంభాషణలు వెంటనే పాఠక హృదయాలను రసస్టావితం చేసేటటువంటివి.

భవభూతి నాటకాలు (పదర్శనకు యోగ్యంగాలేవని కొందరు విమర్శకుల అభ్మిపాయం. ఊత్తరరామ చర్మితలో సీత పాతాళ (ప్రవేశం, కుశలవుల యుద్ధం మొదలైన ఘట్టాలు [పదర్శించటానికి క్హిష్టమైన ఘట్టాలని వారి అభ్మిపాయం. నాటక కళాభిజ్ఞులు ఈ ఘట్టాలను కుళలతతో (ప్రదర్శించవలసి వుంటుంది. కాని (పదర్శనకు యోగ్యంగా లేవని మ్మాతం చెప్పలేము. ఊత్తరరామచర్శిత భార తీయభావల్లోకే కాక ఇంగ్లీషు, జర్మన్‌, (ఫెంచ్‌ మొదలైన యారోపియన్‌ భాష ల్లోకి అనువదింపబడింది.

భవభూతి కవిత్వం

భవభూతి గంభీర (పకృతి కలవాడు. అతని కవిత్వమూ గంఖీరంగానే వుంటుంది. కవి కావ్యరచనకు మూడు గుణాలు అవసరమని భవభూతి పేర్కొ న్నాడు-

య్యత్రౌఢత్వముదారతా చ వచసాం యచ్చార్థతో గౌరవమ్‌

తచ్చేదస్తి తత స్తదేవ గమళం పాండిత్య వై దగ్ధ్యయోః

1. భాషలో [ప్రొథత్వం 9) వాక్కులో ఉదారత 8) ఆర్ధ గురుత్వం. ఈ మూడు గుణాలు భవభూతిలో మూరర్తీభవించినవనే చెప్పాలి. ఈ మూడు గుణాలచేతనే కృతి పాండిత్య వైదగ్ధ్యపూర్ణ మనబడుతుంది. భవభూతి ప్మాతాను గుణమైన, రసానుకూలమైన శ్రైలిని వాడాడు. అందుకే అతని లి ఒక చోట మధురసారళ్యాలతో , సమాసాలులేని వైదర్భీరీతిలో కన్పిస్తుంది. మరో చోట ఓజోపూర్ణమై సమాసభరితమైన గౌడీరితిలో కన్పిస్తుంది. విషియానుకూలంగా

లౌకిక వాజ్బయం శ్రత్రి] ఒకే శ్లోకంలో వై దర్భీ గౌడీ రీతులను రెండింటిని కవి [ప్రయోగించాడు. చంద్ర కేతువు యద్ధవర్డన-

యగేందావానందం [వజతి సముపోఢే కుమదినీ

తథైవాస్మిన్‌ దృష్టీర్మోమ కలహకామః పునరయం

రుణత్కార్థ (కూరక్వణిత గుణగుంజద్గురుధనుః

ధృత (ప్రేమా బాహుర్‌ వికచవికరాల్మనణ ముఖః

దీర్చ సమాసాలతో కూడివ గౌడీరీతివి భవభూతి యుద్ధాది వర్ణనల్లో వీర వీభత్సరసాదుల పోవణకై (పయోగించాడు. పద్యపయోగంతోనే అతడు రసాన్ని స్ఫురింపజేయగలడు. శబ్దవిన్యాసం ద్వారా భావస్ఫోరకత్వాన్ని కలిగిం చటం భవభూతి కవితా గుణాలల్లో ఒకటి. చందకేతువు వీరవిజృంభణ ఈ కింది శ్లోకంలో ఎట్టా _పతిబింబింంచిదో చూడవచ్చును= "

ఆగర్జద్‌ గిరికుంజ కుంజర్‌ ఘటానిస్తీ, ర్జ కర్ణ జ్వర

జ్యానిర్జోషమ మందదుందుభిరవై రాధ్మాత ముంజృంభయన్‌

వేల్లద్లై రవ రుండ ఖండనికరై ర్వీరోవిధ త్రే భువమ్‌

తృష్యత్కా-ల కరాళ వక్త్రవిఘస వ్యాకీర్య మాణామివ.

క్లోకాలల్లోనే కొక సందర్భాన్ని బట్టీ వచనంలోను దీర్చ సమాసాలను భవభూతి (పయోగించాడు. అదేవిధంగా సందర్భాన్ని బట్టి కవి కోనుల పదావళిని కూడ (పయోగించాడు-

వితరతి గురుః (పాక్టే విద్యాం యఖైవ తథా జడే

నతు ఖలు తయెః జ్జానే శక్తిం కరోత్యపవాంతి వా

భవతి హి పునర్ఫూయాన్‌ భేదః వలం (పతి తద్యథ్రా

(ప్రభవతి పచిః బింబ్మగాహే మణి ర్న మృదాదయః అని కుశలవుల కుళ్ళాగబుద్ధిని ఆలేయి (మాంసిస్తుంది.. మెత్తని మాటలతో వాసంతి రామున్ని ఉపాలంభించిన సందర్భంలో కవి రచనా

శరిలి సంస్కృత సాహీత్య చరిత త్వం జీవితం త్వమసి మే హృదయం ద్వితీయం

త్వం కౌముదీ నయనయో రమృతం త్వమంగే

ఇత్యాతిభిః (వియతై రనురుధ్య ముగ్దాం

తామేవ శాంత మథవా కిమతః పరేణ.

ఈ విధంగా భవభూతి విషయానుకూలమైన, రసానుకూలమైన, పాాఠాను కూలమైన భాషాశైెలిని (పయోగించి తన రచనా కౌశలాన్ని (వదర్శించాడు. శక్తి మంతమైన పద్యపయోగంతో భవభూతి కవిత్వం సుందరమైంది. ' ఆతడు వేద శాస్త్రజ్ఞుడు. శబ్ద (వ్మావిత్‌. వశ్యవాక్కు కలవాడు. భాషమీద ఆతనికి సంపూ ర్థాధికారమున్నది. భాష కవి భావాలను అనుసరిస్తు పరిగెత్తింది. ఎక్కడా కుంటు పడలేదు, వార్దేవి అతనికి వశంవద యెనట్టు గోచరిస్తుంది.

భవభూతి. భావరస ' స్ఫోరక పదవిన్యాసాన్ని తిలకమంజరీ కర్త ధన పాలుడు ఇట్లా (పస్తుతించాడు ఎ

స్ప్ట భావరసా చిళై9ః పదన్యాసైః (పవర్తితా

నాటకేషు నటస్త్రీవ భారతీ భవభూతినా.

(పకృత్యాతి దృశ్యాలను పొఠకుల కనులముందు నిలిచేటట్టుగా భవభూతి వర్ణించాడు.

ఏతే శే కుహరేషు గద్గద నదద్గోదావరీవారయో

మేఘాలంబిత మౌలినీలశిఖరాః వోణీభృతో దాక్షిణాః

అన్యోన్య (వతిఘాత సంకుల చలత్కల్లోల కోలాహలై

ఉర్తాలాస్త ఇమే గభీరపయసః పుణ్యాః సరిత్సంగమాః

చంచలమైన మహాతరంగాల కోలాహల ధ్వనితో నిండిన వేగంగా (పవ హించే నదుల సంగమాన్ని భవభూతి పై శ్లోకంలో ఛచ్మితపటంలోవలె చితించాడు. (వకృత్యాది దృళ్యాలనే కాక ప్మాతలను కూడ మూర్తీ భవించేటట్టుగా కవి వర్ణించి వున్నాడు. లవుని వీరమూర్తిని కవి ఇట్టా వర్జించాడు -

దృష్టి స్పృజీ కృత జగత్తంయ సత్ర్త్వసారా

ధీరోద్ధతా నమయతీవ గతిర్ధరి తీమ్‌

కౌమారశేఒపీ గిరివద్‌ గురుతాం దధానః

పీరోరసః కిమయ మేత్యుత దర్ప ఏవ.

లొకిక వాజ్బయం 488 “అతని దృష్టిముందు ముల్లోకాల సారభూతమైన శకి తృణంవలె వున్నది. అతని దీరోద్దతమైన నడక భూమిని కంపింపజేస్తున్నట్లున్నది. బాలకుడైనా పర్వత గరిమ ఆతనిలో వున్నది. మూల్రీభవించిన వీరరసమా లేక సాక్షాత్తు దర్పమేనా? అని అనిపిస్తున్నది". అదే విధంగా భవభూతి రసాభివ్యక్తిని తన పద(పయోగ

• విన్యాసం, శైలి ద్వారానే కలిగిస్తువుంటాడు. అర్ధానికి అనుగుణంగా పదాలను (పయో గించటంలో ఆతడు సమర్ధుడు. చంద కేతువుతో యిద్ధంచేస్తు లవుడు వీరోచితంగా తన ధనుస్సును గురించి ఇట్టా అంటాడు --. జ్యాబిహ్వూయా వలయితోత్కట కోటి దంష్ట్ర ముద్గారి ఘోర ఘనఘర్కర ఘోష మేతత్‌ (గొన ప్రసక్త హసదంతకవ క్రృయంత జృంభావిడంబి వికటోదరమస్తు చాపమ్‌ “*ఎక్కు .పెట్టిన నా ధనుస్సు (ప్రాణులను కబశించటానికి ఇతురతతో నవ్వే యమరాజు ముఖరూపమైన యంతం యొక్క ఆవలింతవలె, దీని మౌర్వి నాలుక వలె వున్నది యమరాజు ముఖం వలెనే నాధనుస్సు భయంకరమైన ఘర్బ రధ్వను లను చేస్తున్నది. యమరాజూ యొక్క. భయంకరమైన ముఖం ఏ విధంగా (ప్రాణుల [ప్రాణాలను హరిస్తుందో ఆదేవిధంగా నాధనుస్సు యుద్ధంలో అనేక యోధులను సంహరిస్తుంది” పై శ్లోకంలో సమాసత, కఠనాక్షర (పయె గం, ఘకారా వృత్తులు వీరరసస్పూర్తిని కలిగించేజట్లుగా వున్నవి. భవభూతి కరుణ, శృంగార రసాల పోషణలోనే కాక వీర రొద భయానక భీభత్సరసాలను కూడ సమర్థవంతంగా పోషించాడు. మహావీరచరి[త తృతీయాంకంలో పరశురాముని మాటల్లో రద రసాఖివ్య క్రి జరిగింది. మాలతీమాధవం పంచమాంకంలో శృళాన వర్ణనలో వీభత్స భయానకరసాల సమావేశాన్ని చూడవచ్చును - - ఉత్కృత్యోతృత్య కృత్తిం [పథమముఠ ఫృథ్తూ త్సేధభూయాంసి మాంసా న్యంసస్పిసక్‌ ప ష్టపిండాద్యవయవసులభా నుగ పూతీని జగ్ధా ఆర్తః పర్య స్తన్మేతః [పకటితదళనః (పేతరంకః కరంకాత్‌. ఆంకస్థాదస్థి సంస్థం స్థపుట గతమపి.[కవ్యమవ్య్యగమతత్తి. గౌడిరీతిలో నడిచిన పైళ్లోకంలోస్‌ శైలి రసాన్ని చ్లిస్పిలేటట్టుగా చేస్తున్నది. సమాస బాహుళ్యం, క్లిష్ట పదావళి, రసానుకోలమైన' శబ్బపయోగోలను శ్లోకంలో

తీత్ర4 సంస్కృత సాహిత్య చర్చిత చూడవచ్చును. “శ్మళానంలోని (శ్రేతం మొదట శవం తోలును ఒలిచేసింది,తర్వాత భుజపృష్టభాగాలల్లోని వువ్చిపోయిన, దుర్గంధంతో కూడిన మాంసాన్ని తింటున్నది. ఆట్టాతిని కండ్డను బాగావిప్పి, పండ్లను మెరిపిస్తు తన ఒడిలో పెట్టుకున్న ళవం ఎముకలకు" అంటుకొనివున్న మాంసాన్ని గీకిగికి ఆనందంతో తింటున్నది.” రోమాంచకారి అయిన ఈ భయానక దృశ్యాన్ని కవి చాల సహజంగా చి్యతించాడు. భవభూతి (వతివర్షన సంభావ్యంగా కన్పిస్తుంది. ఆసంభావ్యత, కృతిమత్వుం, ఊహామా(త చ్యితణలు ఎక, గ్రాణాలేవు, అందుకే అతని వర్ణ నలు సహజంగా, రమ్యంగా వున్నవి. భయంకర దృశ్యాలను కన్నులకు కస్టేటట్టు మరేకవి ఇంత సహజంగా వర్ణించలేదు.

. భవభూతి వర్జనల సందర్భంలో 'ఫోటో[గావు' పద్ధతినే ఎక్కువ వాడాడు. ఆంటె దృళ్యాన్ని వున్నదాన్ని వున్నట్టుగా మాటల్లో పెట్టి పాఠకుల ముందుంచటం. ఆందుకే భవభూతి శె లి వాబ్యార్థ ప్రధానమైంది. అంటె అతనిది వర్శచ్శెతాల శ్రైలి కాదు. “ఫోటో” శైలి. ఒక దృశ్యాన్ని రంగులతో చ్చితించినట్టుగా ఆలంకార వ్యంగ్యార్థ చమళత్కారాదుల సహాయంతో భవభూతి వర్ణించడు. ఫోటో తీసినప్పుడు ఒక్‌ దృశ్యం ఎట్లా వున్నదివున్నట్లుగా వస్తుందో అదే పద్ధతిలో భవభూతి వున్న దృశ్యాన్ని వున్నట్లుగా వర్ణిస్తాడు అయితె భవభూతి పూర్తిగా ఆలంకారాలను ఉపయోగించక పోలేదు. సందర్భాను. కూలంగా ఆతరు స్వభావోక్తి, ఉపమలను వాతాడు. ఇవిగాక ఉర్పేష నిదర్శన, రూపక, అర్జాంతరన్యాస, దృష్టాంతః అపస్తుత (పోంసలను వాడాడు. అక్కడక్కడ శబ్దాలంకారాలను కూడ చూడ వచ్చును.

భవభూతి ఛందోయోజన కూడ ' చాల చక్కగా వున్నది. ఆతని ఛందః (పయోగకౌళ లం అద్భుతమైంది. విషయానుకూలంగా అతడు ఛందస్సులను (వయోగించాడు. లలిత భావాలను (పక టించేటప్పుడు అనుష్టుపులను, శృంగార చితణా సందర్భంలో ఇంద వజ, మాలిని, ఊపేం్యద (వజలను, రౌద ఎభత్స భయానక దృశ్యాలను వర్టించేటప్పుడు శార్దూల వి[కీడిత, 'సగ్ధరలను ధవభూతి (ప్రయోగించాడు. భావానుకూలంగా వివిధ ఛందస్సులను వాడీనా శిఖరిణీవృత్తం భవథూతికి అభిమానవృత్తం. కరుణ రసాభివ్యక్తికి భవభూతి ఎక్కువ శిఖరిజీవృత్తాన్నే వాడాము. కేమేందుడు తన సువృత్త తిలకంలో భవభూతి శిఖరిజీవృత్తాన్ని ఇట్టొ (భళంసించివున్నాడు శ

లౌకిక వాజ్మయం 48

భవభూతేః శిలరిజీ నిరర్గళతరంగిణీ"

రుచిరా ఘనసందర్నే యా మయూరీవ నృఠ్యతి.

మానవ హృదయంలోని నూక్మాతీ సూక్ష్మభావాలను చ్వితించటంలో భవభూతి నిపుణుడు. మానవ హృదయ విశారాల భిన్నావస్థల చ్మితణను అశని నాటకాలల్లో అడుగడుగునా దర్శించవచ్చును.

భవభూతి వోస్యరసాన్ని తప్ప మిగతా రసాలను అన్నిటిని నందర్భాను కూలంగా పోషించాడు. వీర, కరుణ రసాలను పోషించటంలో ఆతడు సిద్ధ హస్తుడు. భవభూతి రసపోషణా కౌశలాన్ని ఒనొకాక్‌ కవి ఇట్టా పొగిడాడు -

భవభూతి కవేర్వాచ స్స్వదన్తే రసరంబీతాః

సుమనోభ స్సుధాన్యంది ఐంధమాధుర్యబంధురాః

భవభూతి కవిత్వం ఆందరి అభిమాన గౌరవాలనందుకొన్నది. అభినవ గుప్త మమ్మఓ, విశ్వనాథ, జగన్నాథాది పసిద్ధాలంకారికులు భవభూతి క్లోకాలను ధ్వని రస గుణాదులకు ఉదాహరణలుగా ఉద్ధరించారు. అజ్ఞాత కవి భవభూతి కవిత్వాన్ని ఇట్టా వ ంసించాడు--

సుబంధౌ భక్తిర్నఃక ఇవార ఘుకొరే నరమతే

ధృతి ర్హాక్షీపుతే హరతి హరిచందోఒపి హృదయమ్‌

విళుద్ధోక్తిః శూరః (ప్రకృతిమధురా అారవిగిరః

తథాప్యంతర్మోదం కమపి భవభూతి ర్వితనుతే.

నుబంధు, కాళిదాసు, పాణిని, హరిచందద, శూర, భారవి కవుల కవిత్వం ఒక్కొక్కటి ఆకర్షిస్తుంది. కాని భవభూతి కవిత్వం మాతం అపూర్వానందాన్ని స్తుందట! రాజశేఖరుడు తన బాలభారతంలో భవభూళిని వాల్మీకి అవతారంగా చెప్పాడు-

బభూవ వల్మీకభవః కవిః పురా

తతః (వపేదే భువి భర్పృమేంఠ లామ్‌

స్థితః పునర్యో భవభూతి రేలయా

స వర్తతే సంపతి రాజశేఖర?

486 సంస్కృత సాహిత్య చరిత

“వాల్మీకి భర్భృమేంక కవిగా, తర్వాత భవభూతీ ఆ తర్వాత రాజ శేఖరునిగా జన్మించాడట!” ఉదయ సుందరికారుడు సోడ్డలుడు భవభూతి సాహిత్య మార్గంలో కవులు అనే సార్ధవాహులకు మార్గాన్ని చూపే పతాకాన్ని ధరించిన నాయకునివంటివాడని కీ _రించాడు-

మానో జగత్యాం భవభూతిరార్యః సారస్వతే వర్మని సార్ధవాహః

వాచం పకఠాకామివ యస్య దృష్ట్వా జనః కవీనా మను పృష్టమేతి.

భవభూతి పాండిత్యం = వ్యక్తిత్వం

భవభూతి వేద వేదాంగాలను అభ్యసించిన (శో తియల వంశంలో పుట్టాడు. ఆతని పూర్వుజులు యజ్ఞయాగాది కర్మలు స్యయంగా చేసినవారు. భవభూతి తాను “వద వాక్య పమాణజ్ఞుడ ” నని చెప్పుకొన్నాడు. *'పద' అంటె వ్యాకరణం, “వాక్య” అంటె మీమాంస శాస్త్రమని పండితుల అభ్మిపాయం. ఆతని నాటకాల (పస్తావనలను బట్టి అతడు వేద, ఉపనిషత్‌, సాంఖ్య, యోగాదులను ఆధ్యయనం చేసినవాడని తెలుస్తున్నది. అతనికి భాహ్మణ (గ్రంథాలు, గృహ్యధర్మ శాస్త్రాలు సుపరిచితాలు. న్భాయ తం కాలను కూడ అతెరిసినవాడు. అభినవగు పుడు తన తం తాలోకం (గంథంలో భవభూతి (త్రికాశాస్త్ర వివృత్తిని (వాసినట్టు కెల్పాడు---

అసదేరడితి |ప్రాపలర్గరవ స్తత్వ దర్శినః

థ్రీ సోమానంద కళ్యాణ భవభూతి పురోగమాః

తథాహి తీశికా కాస్త్రవివృ శ్రేతోఒభ్యధుర్చుదాః. =

భవభూతికి నాట్య, అర్థ, కామళాస్తాదుల్లో మంచి (పవేశమున్నది. పురాణా లను బాగా తెలిసినవాడు. భవభూతి భరతుని రససిద్ధాంతాన్ని ఆంగీకరించి గౌరవించినవాడు. అతడు తన మూడు నాటకాలల్లో మూడు రసాలను అంగి రసా లుగా పోషించాడు. అంతేగాక సంద వృానుకూలంగా ఆయా ర సాంఎను పోషించాడు. భవభూతికి ఆయుర్వేదళాస్త్రంలో మంచి పరిచయమున్నది. ఎన్నో చోట్ల ఆయు ర్వేదళాస్త్ర సంబంధ పారిభాషిక పదాలను (వయోగించాడు. భవభూతి ఉత్తర రామచర్నితలో తాను “వళ్యవాక్‌, పరిణత (పజ్ఞః, శబ్ద్బఐహ్మన్‌” అని చెప్పు కొన్నాడు దీన్నిబట్టి ఆతనికి భాష మీధ మంచి అధికారమున్నట్లు ₹౪ స్తున్నది.

లౌకీక వాజ్యయం శప? భవభూతి తన పూర్వజులు ఎంత సదాభార సంపన్నులో మాలతీ మాధవంలో ఇట్లా చెప్పకొన్నాడు--

తే శోతియాస్తత్వ విశశ్చయాయ భూరి శతం కాశ్వ్యతమాదియంతే

కష్టాయ పూర్తాయచ కర్మణేఒర్థాన్‌ దారానపత్యాయ తపోఒర్ధ మాయుః,

ఈ గుణాలనన్నిటిని పుణికి పుచ్చుకొన్నవాడు భవభూతి. తన వంళ జులు సోమపీథులు, [బహ్మవాదినులేకాక “పం కక్రిపావను”లని అతడు చెప్పు కొన్నాడు. పంక్తిపావనులంచె మనుస్మృతిలో ఇట్టా చెప్పబడిందని మిరాశ తెలి పాడు న

అ(గ్యాః సర్వేషు వేదేషు సర్వ (పవచనేమ చ

(శో[తియాన్వయజాైై ఎవ విష్ణేయాః పంక్తి పావనాః “నాలుగు వేదాలను, ఆరు వేదాంగాలను చదువుకొన్న, పది తరాల నుంచి వేద పఠనానికి పేరెన్నిక గన్నవారు పంక్రిపావనులు'' అనబడుతారు. వైదిక మతం ఆంధ దేశంలోనే ఎక్కువ రాజాదరణను _పజాదరణను కీ.ళ. 14 వళ॥ వరకు పొందింది. కుమారిలుడు ఆంధ దేశంలోనే జన్మించి వైదిక మతోద్ధరణకు పూనుకొన్నాడు. ఆంధ దేశంలో బౌద్ధ డైన వీరశైవ వైష్టనమ కాలున్నా అన్ని టికి పె చేయిగా వైదిక ధర్మమే పచారంలో వుండేది. ఆవ్మధ [బాహ్మణుల్లో వైదిక శాఖ అనేది ఒకట్ళి వున్నది. పంక్తి పావనుల వంశంలో పుట్టిన భవభూతి ఆర్మధుడు వైదిక (బాహ్మణుడే ఆయి వుంటాడనటం సత్యదూరం కాదేమో నని పిస్తుంది.

భవభూతి శె వాభిమానియా? కాదా? అని పండితుల్లో వాదన వున్నది. భవభూతి మవోవీరచరిత నాందిలో శివపార్వతుల స్తుతిని చేయటం, పరక రామున్ని శివ భక్తునిగా మాటిమాటికి చెప్పటం, మాలతీమాధవం నాందిలో శివ స్తుతిని చేయటం--ఆతడు శ్రైవుడనటాన్ని సూచిస్తున్నదని తోడర్‌మల్‌, కాణే, కర్మార్కర్‌ వంటి విమర్శకులు అ పాయపడినారు. శారదారంజీన్‌రే అభిపా యానుసారం భవభూతి రామ భక్తుడు. మవి వీరచర్మితలో రామున్ని ఎన్నో సార్దు పరమాత్మ రూపునిగా వర్షించాడని, అతడు రాముడంటే భక్రిగొరవాలు కల వాడని, కాబటి ఆతని చర్మితను రెండు నాటకాల్లో చ్మితించాడని ఆయన అన్నాడు. భవభూతి కాళిదాసు విభెనే భామని చర్మితచేత మస్దడ్రైవుంటాడు ఇతిగ్లు

శీరరి సంస్కృత సాహిత్య చరిత రామున్ని మహావీరునిగా, మహి మానవునిగా, ఉదాత్త చర్మితునిగానే చితించాడు కాని అవతార రూపునిగా చితించలేదు. శివునితోపాటు సరస్వతి, సోర్య, (ఐహ్మ, గశణేపలను కూడ భవభూతి స్తుతించాడు. = కొబట్టి అతడు వేదోపాసకుడు, అద్వ్వైతి అని చెప్పాలి.

స్వాభావికంగా భవభూతీ చాల సున్నిత హృదయుడుగా కన్పిస్తాడు. చాల తొందరగా బాధపడ్డాడు. అందుకే తన మొదటి నాటకం గౌరవం పొంద లేదని మథనపడినాడు. కొని ఆతడు నిరాశావాది ఆత్మ విశ్వాసం లేనివాడు కాదు. ఆశావాది, తన (పతిభమీద నమ్మకం కలవాడు. కాఐథ్రై “*కాలోవ్యాయం నిరవరి ర్విపులాచ పృథ్వీ” అని అన్నాడు. అతని రచనలనుబట్టి ముఖ్యంగా ఉత్త రరామ చర్మితనుబట్టి భవభూతి వవి్శితమైన (ప్రేమతో నిండిన కుటుంబ జీవితాన్ని గడి పాడని చెప్పవచ్చును. ఉబాత్త భారతీయ దాంపత్య స్నేవోన్ని, దంపతుల ఆదర్శ హృదయాలను భవభూతి భవ్యంగా చి తించాడు. దాంపత్య (ప్రేమచ్మితణ ఆతని చేతిలో పఠాకాష్టనందుకొన్నది. భవభూతి నిజ భార్యా వియోగంతో ఊత్తర రామచర్శిత నాటకాన్ని (వ్రాసాడని ఇతిహ్యం, సీతారాముల వియోగ దుఃఖాన్ని ఆంత మర్మ భేదంగా చ్మితించ గలిగాడంటే స్వానుభూతి దోహదం చేసివుండ . వచ్చును. ఇది ఎంతవరకు నీజమో ఆధారాలు లేక చెప్పలేము. భవభూతి దాంపత్య (కేమనేకాక ప్యుత (పేమ, సఖ్య (పేమనుకూడ చక్కగా చితించాడు. మాధవ మకరందుల (పేమ, రామునికి కుళ లవులను చూప్‌గానే కలిగిన భావాలు దీనికుదాహరణలు. [గేమ భవభూతికి పవ్మితమైంది. ఆది కేవలం శారీరక సంపర్కం [పథాన గమ్యంగా కలదికాదు. సీతారాములు కలిసివున్నప్పుడు కాని వారు వియె-గం పొందినప్పుడు కోని వారి నడుమ కవి చ్మితించిన | పేమ అలౌకిక మైంది, ఆదర్శమైంది. “ఏవో తెలియని కారణాలు మనుష్యులను ఒక్కటిగో బంధిస్తవి, (వేమకు బహిరకారణాలుండవ”ని భవభూతి అంటాడు--

వ్యతిషజితి పదార్థానాంతరః కోఒపి హేతుః

నఖలు బహిరుపాధీస్పీ్రతయః సంశయంతే.

మహావీర చర్మిత మాలతీమాధవ (వస్తావనలను బట్టీ అతడు నటులతో స్నేహం చేసినట్లు తెలుస్తున్నది. మాలతీ మాధవంలో సూత్రధారుడు భవలూతిని కవి మ్మితదేయ మస్మాకమితి” అని అంటాడు. “భవభూతిర్నామ కవిః నిసర

లౌకిక వాబ్బయం 489 సొవృదేన” అనటంచేత అతడు స్వభావం చేతనే సౌవృదయం, స్నేవహభావం కలవాడని తెలుస్తున్నది.

భవభూతి వోస్యరన పోషణలో విఫలుడయ్యాడని విమర్శకుల అభి (పాయం. అతని నోటకాలల్లో ఎక్కడా విచూవకుడు లేడు. (పకరణంలో (వతి అంకంలో విదూవకుడు కనిపించాలని లక్షణం చెప్తున్నది, కొని మాలతీమాధవ [పకరణంలోనూ అవకాశమున్నా కోవి విదూషక పాతను (పవేశ పెట్టలేదు. దాన్ని బట్టి అతడు గంభఖీర వ్యక్తిగా కన్పిస్తాడు. గోశియ కుటుంబంలో పుట్టిన భవ భూతి విదూవకుని వికృత చేష్టలతో, మాటలతో హాస్మాన్ని కల్పించటానికి ఇష్టపడ లేదేమో. కొన్నిచోట్ల అతడు సున్నితమైన పరిహానం చేయగలిగాడు. ఉత్తర రామచరిత (పథమాంకంలో లక్ష్మణన్ని సీశ ఊడ్మిళను గురించి అడిగేటప్పటి సంభాషణ దీనికుదాహరణ,

భవభూతి - కొళిదాను

కాళిదాసు భవభూతులను సమకాలికులుగా చేసి ఎన్నో కథలు పుట్టినవి. ఆ కథలన్నీ వారివారి అభిమానులు వారివారి ఆధిక్యతను నిరూపించటానికి కల్పించి నవి.

1. భవభూతి ఉత్తర రామచర్మితను (వాసి కాళిదాసుకు చూపించి అఖి (పాయమడిగాడట. భవభూతి _పథమాంకంలో దండకారణ్యంలో రాముడు సీతతో గడిపిన ర్మాతులను “కిమపి కిమపీ మందం....” అన్న శ్లోకంలో వర్ణిస్తూ చివరి పాదాన్ని “అవిదితగతయామా ర్యాతిరేవం వ్యరంసిత్‌” అని చెప్పాడు. “ఏవం” లోని అనుస్వారాన్ని తీసినేయమని కాళిదాసు చెప్పాడని దానితో భవభూతి తీసి వేసాడని. ఒక కథ. “ఏవం అని వున్నట్లయితె “గాఢమైన కౌగిలింతలో వున్నప్పుడు ర్మాతులు ముగిసేవిో అని అర్థం వస్తుంది. దాన్నే “ఏవ' అని చేసి నట్లయితే “గాఢమైన కౌగిలింతలో వున్నప్పుడు ఠ్యాతులే ముగిసేవి” అన్న అక్థంతోపాటు ““రా[తులే ముగిసేవి కాని మన మాటలు ముగిసేవి కాదు” అనే రమణీ యార్డం స్ఫురిస్తుంది. ఇడి ఎవరో కాళిదాసు వ్యంగ్యార్థమంటె అభిమానం కలవారు సృష్టించిన ఐతివ్యామై వుంటుంది,

లొ ఐల్టాలుని భోజపబంధంలో కాళిదాస భవభూతులు భోజుని ఆస్థాన కవులుగా చెప్పబడిారు. భోజుడు ఓకసారి ఒక దృళ్యాన్ని చూపి వర్ణించమని

శ90 సంస్కృత సాహిత్య చరి ఆడుగగా కాళిదాస భవభూతులు ఇద్దరూ వర్ణించారు. వారిద్దరి రెండు శ్లోకాలల్లో ఏడి ఉత్తమమైందని వివాదమొచ్చింది. భోజుడు ఆ శ్లోకాలను రెండు తాటాకుల మీద [వాయించి తరాజులో పెట్టి భువనేళ్వరీదేవి సమక్షంలో భవభూతి చేతికిచ్చి తూచమని అడిగాడు. భవభూతి శ్లోకమున్న సళ్శిం పైకి పోతుండగా చూచి దేవి భువనేశ్వరి, తన భక్తుని గౌరవం కాపాడేందుకై, తన చేతిలోని కమల మధువును చిలకరించింది ఆప్పుడు ఆ పళ్ళిం బకువుతో లేవలేదు. అప్పుడు కాళిదాసు ఇట్టా అన్నాడట-

అహోమే సౌభాగ్యం మమచ భవభూతే శ్చ భణితం

ఘటాయా మారోప్య (వతిఫంలతి తస్యాం లఘుమతి

గిరాందేవీ సద్యః (శతికలిత కల్హార కలికా.

మధూలీ మాధుర్యంక్షిపతి పరిపూర్తె భగవతీ. అస్పుడు భవభూతి కాళిదాసుకు నమస్కరించాడట !

కాళిదాసు భవభూతులు ఇద్దరు కూడ సంస్కృత సాహిత్యంలో గొప్ప కవులు. వ్యాస వాల్మీకుల తర్వాత లౌకిక సాహిత్యంలో స్థానాన్ని సంపాదించిన మవోకవులు ! వారిద్దరి ఆధిక్యతను గురించి 'ఆధునికుల్లోనే కాక (పాభీముల్లోను అభ్మిపాయ భేదాలేర్పడినవి. వారిద్దరి సమర్థకుల, విరోధకుల అభ్మిపాయాలను చెప్పే ఒక ల్లోకమున్నది-

కవయః కాళిదాసాద్యాః భవభూతి ర్మహాకవిః

తరవః పారిజాతాద్యాః స్నుహీవృవో మహాతరుః

“కాళిదాసాదులు కేవలం కవ్ఫలు. "భవభూతి మాతం మహికవి” అని భవభూకి సమర్థకులు ఆర్నారు. దానిమీద కాళిదాసు సమర్థకులు "సరే 1 కొని స్వర్గంలో పారిజాత వృషాదులు కేవలం వృక్షాలే. స్నుహీవృక్షం మ్మాతం మహీ వృక్షం” ఆని వ్యంగ్యంగా కాళిదాసు గొప్పతనాన్ని స్థాపించారు. స్నుహీవృష్షం ఏ భాగం కూడ బౌకధంగా పనికిరాదు ఆందుకే ఆయుర్వేద శాస్త్రజ్ఞులు వ్యంగృంగా దాన్ని మహావృకచున్నారు. భవభూతి న్ను హీవృష్షంవలె నిక్సష్టమైన వాడని కాళిదాసు పారిజాలాది కల్చవృక్షాలవంజివాడని అర్థం. కాళిదాస భవ భూతులు ఇద్దరూ మహాకపులే, మహానాపికకారులే, ఇద్దరికీ సామ్యూలు భేదాలు కూడ వున్నవి-

లౌకిక వాజ్బ్యయం శ్రంై1

1. కాళిదాసు మృదు హృదయం కలవాడు భవభూతి గంభిర (పకృతి కలవాడు.

£. కాళిదాసు కవిత్వం వైదర్శ్భీరీతిలో నడిచింది. భవభూతి వై దర్శీరీతిని [పయె'గించినా అతనిది సర్వసామాన్యంగా గౌడీరీతి. . కాళిదాసు కవిత్వంలో దీర సమాసాలుగాని క్రిష్టపదాలుగాని లేవు, అతని కవిత్వమంతా పదలాలిత్యం కలది. [పసాదమాధుర్యగుణాలతో కూడింది. భవభూతి కవిత్వం దీర్ససమాసాలు, క్లిష్ట పదాలు కలది. అక్కడక్కడా అ పసిద పర,పయోగాలు కూడా వున్నవి. ఓటజో గుణ [పరానమైంద్‌ జ వన్న

8. కాళిదాసు కవిత్వం వ్యంగార్థ (పధానమైంది. భవభూతి కవిత్వం వాబ్యార్థ (వధానమైంది. తక్కువ శద్దాలల్లో కాళిదాసు వ్యంజనావృత్తి సహాయంతో అధిక మైన రమ్యమైన అర్థాలను స్ఫురింపజేస్తాడు. వాబ్యార్థ (పకటనం ద్వారా సౌంద ర్యాన్ని సాధించినవాడు భవభూతి. అతడు ఎక్కువ శబ్దాలను (పమయొోగిస్తాడు. భావాన్ని సంక్షిప్తంగా చెప్పలేడు, వినరంగా చెప్తేనే ఆతనికి తృప్తి నాటక సంవా దాలు కూడ కాళదాసులో కన్నా భవళూతిలో వి స్తరంగానే వున్నవి.

శీ. కాళిదాసు భవభూతులు ఇద్దరూ (ప్రకృతి [పేమికులే! కాళిదాసు సుకు మారలలితమైన (పకృతిని వర్ణించాడు. భవభూతి కోమలమైన, భయంకరమైన (పకృతి స్వరూపాలను వరించినా అతని భయంకర [పకృతి వర్ణనలు మనోహ రంగా వున్నవి. కాళిదాసు వర్ణనలు సరళంగా, మధురంగా వున్నవి. లలిత వదా వశిలో వర్ణించాడు. చివరకు తారకాసురుని దుండగాలను కూడ ఆతడు కుమార ' సంభవంలో లలితంగా సుకుమార భావయుక్తంగానే వర్ణించాడు. భవభూతి శక్తి మంతమైన పదావళిని (పయోగిస్తాడు. వీరో బీభత్స భయానక రససన్ని వేళాలను దీర్చ సమాసాలతో, క్తిష్టపదాలతో, కఠినవర్ణ సమాదేశంగల శబ్దాలతో పొధంగా వర్టించాడు. భవభూ3 కవిత్వం వాద్యార్థ (పధానమైనా కిథిలంగా లేక (పొఢ గంభీరంగా వున్నది.

5. కాళిదాసు భవభూతులు ఇద్దరూ ఆఎ౦కారొలను తక్కువగా కావలసి నంత మ్మాతంగానే రచించారు. కాళిదాసు సొదృశ్యమూలకమైన ఉపమానాదులను ఎక్కువ వాడాడు. కాళిదాసు తీసుకొన్న ఉపమా[దవ్యాలు లలిత సుకుమారమైనవి. నిత్యజీవితంలో మనకు సుపరిచితమైనవి. భవభూతి ఎక్కువ అమూ ర్త ఉపమలను తీసుకొన్నాడు. భవభూతి ఉపమలు వస్తుదర్శనానికి ఎక్కువ ఉవయోగపడ లేదు

తంల సంస్కృత నెహిత్య చర్మితే అతడు ఆలంకారొల సుందరయెజన చేయలేక పోయాడ, వాచ్యార్థంలోనే అతడు గిట్ట. ఇక ఆతనికి అలంకార చమత్కారాదులు రుచించినట్లుగా లేదు.

6. కాళిదాసు స్త్రీల బాహ్య సౌందర్యాన్ని సూక్ష్మంగా వర్ణించాడు. భవ భూతి న్ర్రీల బాహ్య సౌందర్యాన్ని ఎక్కడా వర్ణించ లేదు. అతని దృష్టి ఎప్పుడూ ఆంత స్సౌందర్యం మీదనే పడుతుంది. కాళిదాసు శకుంతలను ఒక (పకృతి కాంత వఠె కోమల అంగాంగ సౌందర్యాన్ని కాళిదాసు వర్ణించాడు -

అధరః కిసలయరాగః కోమలవిటపొనుకారిణౌ బాహూ

కుసుమమివ లోభనీయం యౌవన మంగేషు సన్నద్ధమ్‌

అడే విధంగా యత్షుని భార్యను “%శోణీఖారా దలసగమనా పక్వబిందాధ ర్నోషీ.... '" అని వర్ణించాడు. కారీరక సౌందర్యాన్ని ఆతడు రమ్యంగా వర్ణించాడు కొని భవభూతి సీతను “ఇయం గేహీ లశ్మీరియమమృతవ _ర్తిర్మ్హయనయో+.... అ అని మ్మాతమే వర్ణించాడు. ఏ నాటకంలోను భవభూతి కారీరకాంగ వర్ణనమ చేయ లేదు. ఎక్కువ కెక్కువ ఆతడు కపోలాలను, కచభారాన్ని మాతం వర్ణించాడు, పవ్మితమైన అంతస్సౌందర్య్యమే భవభూతిని ఆకర్షించింది, కాని శారీరక సౌందర్యం కాదు. అందుకే శకుంతలకన్న సీత పవ్మితవబ్బార్తిగా మనముందు నిలుస్తుంది.

7. కాళివాసు చ్యితించిన [పణజయం కామవాసనటదేత దూషితమైంది. భవతు భూతి చి్యతించిన (ప్రణయం రెండు ఆత్మలను. అంధించేది. అది. స్నేహసి _క్తమెంది- అడి ఉన్ము క్త [పణఇయంకాదు, చిరకాల వివాహబంధం చేత స్థిరపడింది. కాళిదాస శాకుంతలంతో శకుంతలా దుష్యంతులకు మొదటి చూపులోనే (పేమ కలగటం,. గాంధర్వ వివాహం. ఉక్కు క్త (పణయానికి [పతీకలు వారు తర్వాత పళ్చాత్రా పాగ్నిలో తపించినట్టుగా కవి కల్పించినా, పుటంలో పెట్టిన జంగారం వన్నె కెక్కి. నట్టుగా ఆ (పేమ [పవి తమైందని చ్చితించినా ఆది ఉత్తర రామ చరి తలోని సీతారాముల [పేమవలె గంభీరం, స్టిరం, శాళ్యతం, అనశ్వరంగా కనిపించదు. సీతారాముల [పేమ యౌవన వాసనలతో కూడింది కొదు. అఏ కాలంతో పాటు పరిపక్వతను చెందే స్నేహ మయమైంది.

8 కాళిదాసు భవభూతి లిద్దరూ మహాకవులు ! మహానాటక కారులే! కాళి దాసు కల్పశా [ప్రధానమైన కవ్‌.. భవతూతు సహజ చ్యితణ చేస్తే కవి. అతడ సంపూర్ణ భావనా లోకంలో చరించడ్రు,

లౌకీక వాజ్బయం శ42ల్రీ

9 కాళిదాసు నాటకొలు ఛావబికుల వాటక లతణాలల్లో ఒదిగి వున్నవి భవభూతి నాటకొలల్లో కొంత విశృంఖరత కనిపిస్తుంది. నాటక లక్షణాలకు విరుద్ధ మైన విషయాల నెన్నిటినో అతడు తన నాటకాలల్లో. (ప్రవేశ పెట్టాడు. ఉదాఃకు మాలతీ మాధవంలో రంగస్థలం మీదికి వ్యాఘం రావటం, శ్మశాన దృళ ఫరా మనుష్య మాంసాన్ని అమ్మటం మొ వి. ఊత్తర రామచరి[ తలో చ్మితపట దర్శనం గర్భాంక నాటకం రెండు భవభూతి (పతిభా జనితమైన నాటక ెక్నిక్కులే,

10. కాళిదాసు (ప్రకృతిని నూక దృష్టితో పరిశీలించి చితించాడు. కాని అతడు పాతల హృదయాలను సూక్ష్మంగా చ్చితించలేకపోయాడు. భవభూతి మానవ (పకృతిని సూక్మంగా పరిశీలించటంలో దతుడు. ప్య్మాతల సూవ్మ హృదయ భావాలను కూడ ఆతడు చితించాడు.

11. కాళిదాసు తన నాటకాలల్లో నాటకోచితంగా విదూషకుని (ప్రవేశ పెట్టి హాస్యాన్ని పోషించాడు. అతడు తద్ద్వారా శన కోమ౨ వినోద _పకృతిని (పక టించాడు. భవభూతి విదూవకుని ప్మాతను ఏ నాటకంలోను (పవేశ పెట్టలేదు. అది అతని గంభీర (పళ్ళతికి నిదరనం.

12. కాశిదాసు శృంగార రసాభిమాని. భవభూతి కరుణ రసాఖిమాని. కాళివాసు తన మూడు వాటశాలల్లోను శృంగారాన్నే అంగిగా పోషించాడు. భవభూతి తన మూడు నాటకొలల్లో మూడు వేరువేరు రసాలను [పరానంచేసి పోషిందాడు. భవభూతి సంభోగళ్ళంగారానికన్న వియోగ శృంగారాన్ని ్రీకితో వర్జిస్తాకు. భవభూతి కరుణ రసాభిమాని అయినా వీర రాద వీభత్స భయానక రస పోషణలోను సమర్థుడు. కాళిదాసు వీరరస పోషణలో వీగిపోయి వాడనే చెప్పాలి. వీరరస సన్ని వేళం వచ్చినప్పుడు అతడు దాటవేసాడే కాని వాన్ని చేక్కగా చ్యితించలేదు, ఉదాఃకు విక మోర్యశీయంలో పురూరవుడు రాతుసునితో యుద్ధం విశదంగా చెప్పబడనేలేదు.. ఆదేవిధంగా శాకుంతలంటో దుష్యంతుడు మునుల యాగాన్ని రత్షించే ఘట్టంలో అతతు రాక్షసులతో పోరాడీ గట్టుగా చెప్పబడినడాన్ని కవి విస్తరించలేదు. కాళిదాసు శృంగార, వోస్య, కరుణ రసాలను మ్మాతమే పోషించటంలో సమర్థుడు. భవభూతి కరుణ శృంగారాలతో పాటు వీర రసాదులను కూడ సమర్థవంఠంగా పోషంచాడు.

శ్రఫిశీ సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

18. కాళిదాసు కవిత్వం, భావాలు కళాత్మకంగా సరళమైన భాషలో వ్య క్రీకరింపబకినవి. భవభూతిలో కళాత్మకత కన్న భావర్మీవత, భావావేశం; నిసర్గత కన్పిస్తఏి. (ప్రభావవంతమైన భాషలో భవభూతి భావాలను వ్యక్తం చేసాడు. భవభూతి కవేగాక (శోతియుడు, దార్శనికుడు కావటంచేత అతని కవిత్వం గంభీర (పౌఢిని సంపాదించుకొన్నడి,

14 భవభూతికి కాళిదాసుకు స్వభావంలో, కవిత్వంలో బాలా భేదాలున్నవి, అయినా కాళిదాసు భవభూతికి అభిమానకగావిగానే కన్పిస్తాడు. వాల్మీకి తర్వాత కాళిదాసే భవభూతి ఆదరాభిమానాలను చూరగొన్నాడు. వాల్మీకి రామాయణ మంబె భవభూతికి పీతి. అదే విధంగా కాళిదాసు" శాకుంతల నాటకం అతన్ని బాలా ఆకర్షించింది. అందుకే ఆంత ఉన్నతమైన నాటకాన్ని తానూ [(వాయాలని తహతహపడినాడు. ఈ తహతహతోనే అతడు ఊత్రరరామ చర్మిత నాటకాన్ని (వాసాడు. అందుకే ఉత్తర రామచర్శితలో శాకుంతల నాటకానుకరణలు తప్ప లేదు. శాకుంతల ఉఊత్తరరామ చర్మిత నాటకాల కథావస్తువుల్లో. చాలా సామ్యాలను చూడవచ్చును. రెండు నాటకాలల్లో నాయకులు నాయికలను చాలా ,పేమించారు, ఒకరు దైవ విధిచేత పరిత్యజిస్తే మరొకరు ధర్మవిధి కొరకు పరిత్యజించారు. అలౌకికళ క్తి సహాయంతో భర్పృపరిత్యక్రయైన శకుంతల హేమకూటం చేరు కుంటుంది, సీత రసాంతలం. చేరుకుంటుంది. తర్వాత (పీయావియె గంతో నాయకులు విరహవ్యధను. చెందుతారు. రాముని విరహదుఃఖాన్ని భవభూతి కరుణాత్మకంగా చితించాడు. దుష్యంతుని విరహదుఃఖవర్ణన విక్కువగా లేదు, దుష్యంతుడు శకుంతల చ్మితపటాన్ని (_వాసుకొని దాన్నిచూస్తూ దుఃభిస్తాడు. రాముడు పంచవటికిపోయ అక్కడ విరహవ్యథను పొందినట్టుగా భవభూతి ద్మీతించాడు. వియోగానంతరం ఇద్దరు నొయికలు పుతవతులై నారు. ఆ ప్యుతుల “ వల్లనే వారికి భర్తలతో పునస్సమాగమం కలిగింది. స్థూలరూపంగా చూస్తే రెండు కథా యోజనల్లో సామ్యం కన్పిస్తున్నది. కాళిదాసు మహాభాంతంలోని నీరస మైన శకుంతల కథను తీసుకొని వాల్మీకి సీత వృత్తాంతాన్ని అనుకరించి శకుంతల చరితను నాటకంలో | వాసాడు. భవభూరేమో వాల్మీకి ఉత్తరరామాయణంలోని సీత కథనే తీసుకొని నాటకంగా' (వాసాడు. అందుకేనేమో రెండు నాటకాలల్లో స్థూలంగా చూస్తే సామ్యం కన్పిస్తున్నది. సూక్ష్మంగా పరిశలిస్తే వీటిల్లో అనేక భేదాలున్నవి. ముఖ్యంగా పాతల: - మనోభావాలు" పూర్తిగా” ఇన్నమైనవి.

లౌకిక వాజ్యయం 495

• దువ్యంతుడు లంపటుడు, చంచలుడు. రాముడు రీరుడు, నిష్కాముడు, స్నేవా శీలి. శకుంతల ముగ్ధ, స్వతం్యత (వవృత్తి కలది, ఆత్మగర్వం కలది. సిత (పౌఠ, చీరురాలు, ఆత్మవిశ్వాసం కలది. కాముక్‌ [పవృత్తిగల శకుంతలా దుషవ్యతుల (యేమకన్న సీతారాముల చాంపత్య్శ పేమ ఆదర్శనీయంగా వున్నది. కాని ఇద్దరు కవులు ఆయా ప్మాతలను సృష్టించటంలో ఆపూర్వ (పతిళనే (పదర్శించారు. మవాభారతంలోని శాకుంతల కథను తీసుకొని కాళిదాసు కాకుంతల నాటకాన్ని సృష్టించగా ఉత్తర రామాయణ కథను తీసుకొని భవభూతి ఉత్తర రామచర్శిత నాటకాన్ని సృష్టించాడు. భారతీయ ఆడర్శగ్భహిణి, గృవాస్థ జీవితం, దాంపత్య పేమ వీటినే ఇద్దరుకవులు పరోశంగా చిత్రించి చూపి ఆమరులై నారు. భవభూతి మీద కాళిదాసు (పభావంా

• కాళిదాసు అందె భవభితికి ఎటువంటి పైరం లేదు. కాళిదాసు మీద అఆళనికి గౌరవాభిమానాలు వున్నవి. అందుకే ఎన్నోచోట్ల భవభూతి కాళిదాసు చ్మితించిన నాయికా నాయకులను స్మరించాడు. మాలతీమాధవంలో మాలతిని మాధవునితో పారిపొమ్మని నచ్చజెప్తు కామందకి శకుంతలా దుష్యంతుల, ఊర్వశీ పురూరవుల [పేమ వివావిన్ని ద్యష్టాంతంగా చూపుతుంది. ఇది కాళిదాసు నాటకా లను దృన్షిలో పెట్టుకొనే ఛధవభూతి (వాస్తాడు. ఆదే విధంగా మాలతీమాధవంలో కామందకి ప్యాత కాళిదాసు మాళవికాగ్నిమ్మీతంలోని కౌళకి పాతను స్మరింప జేస్తుంది. మాలతీమాధవం నవమాంకంలో మాధవుడు విరహ వ్యథతో మేఘాన్ని తన పియురాలికి సందేశాన్ని తీసుకపొమ్మని వేడుకుంటాడు. ఇది తప్పక కాళిదాసు మేఘసందేశ (ప్రభావమే. ఈ వేడుకోవటం యవ్షునిలాగానే మాధవుడు “మందా[కాంతం”లో వేడుకుంటాడు. ఉత్త రరామచరి[త మీద కాకుంతల నాటక (పభావం బాం వున్నదని చెప్పవచ్చును. రాముడు కళలవులను తన కుమారులుగా గుర్తించటం శాకుంత లంలో దువ్యంతుడు సర్వ్యదమనున్ని తన' కుమారునిగా గుర్తి ంచటాన్ని అప యత్నంగా . స్మరింపజేస్తుంది. మవాీభారతంలోని శకుంతల కథను తీసుకొని కాళిదాసు వాల్మీకి సీతాచర్మిత చ్మిత ణచేత (ప్రభావితుడై మార్పులు చేర్పులుచేసి శాకుంతల నాటకాన్ని రచించాడు. ఆ కాకుంతల నాటకం తిరిగి భవభూతి సీఠొ రాముల చర్మిత చ్మితణకు మార్గదర్శకమైంది. కొళిదాసు రఘు వంశం (146వ

శీ9ి6 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

సర్గలో రావణ వధ తర్వాత సికారాములు అయోధ్యలో సుఖ జీవితాన్ని గడు పుళూ తమ ఆరణ్యవాస దినాలను చితాలుగా గోడలమీద చిశ్రింపజేస్తారు ఉత్తర

రామచరిత (ప్రథమాంకంలోని చ్యితపట దర్శన దృళ్యాన్ని భవభూతి రఘు

వంశంలోని ఈ విషయాన్నే దృష్టిలో పెట్టుకొని కల్పన చేసివుంటాడు.

ఈ విధంగా భవభూతి కాళిదాసను (పత్కకంగాను, పరోశంగాను అనుక రించి అతనిమీద తనకున్న అభిమానాన్ని చాటుకున్నాడు. ఆయినా భవభూతి మార్గం భవభూతిది. కాళిచాసు మార్గం కాళిదాసుది.

మురారి మురారి కొలం

రామాయణ కథను నాటకంగా మళలచిన కవులల్లో మరొక కవి మురారి. అతని నాబకుం అనర్థరాఘవం. మురారి తండ్రి భ్రీవర్ధమానకుడు, తల్రి తంతు మతి, మౌద్గల్య గోోతజుడు అని అతని నాటకప్రస్తావనను బట్టి తెలుస్తున్నది. వింటర్‌నిట్స్‌ మురారిని క్రీ శ. 1050-1185 కాలంవానిగా నిర్ణయించాడు. రత్నాకరాది కవులు మురారిని స్మరించారు. దీన్ని గమనించక అతడు ఈ కాల నిర్ణయాన్ని చేసివుంటాడు. కొన్ని సాజ్యాధారాలను బట్టి మురారి కాలనిర్ణయాన్ని చేయటానికి వీలవుతున్నది. భవభూతి ఉఊత్తరరామ చర్మితలోని ళ్లోకాల అను కరణలు మురారి అనర్హరాఘవంలో కన్పిస్తున్నవి. రత్నాకరుడు తన హరి విజయంలో మురారిని (పళంసించాడు. రత్నాకరుడు ఆనందవర్థనునికి సమ కాలికుడు, కాశ్మీరరాజు ఆవంతివర్మ ఆస్థానపండితుడు. అంటె రత్నాకరుడు (క్రీశ. 9వ శతాబ్దం ఊత్తరార్థంవాడు. పై రెండు ఆధారాలనుబట్టి మురారి క్రీశ "50-850 నడిమివాడని చెప్పవచ్చును. మురారి దాక్షీణాత్యుడని కొందరు, బెంగాల్‌ (వాహ్మణుడని కొందరు విమర్శకులు తలంచారు. మురారి తన నాటకం స_ప్త్రమాంకంలో నర్మదానదీ తటానవున్న మాహివ్మతీ వగరాన్ని కలచురిరాజుల రాజధాని అని విశేషంగా 'పేర్కొనటంచేత అతడు మాహివ్మతీ నగరవాసి అని క్‌ అభ్మిపాయపడినాడు. మురారికి “మహాకవి, వాలవాల్మీకి” అన్న -వీరదా లున్నవి. రామాయణ కథమ నాటకంగా (వాయటంచేత అతనికి బాలవాల్మీకీ అన్న విరుదం లభించి వుంటుంది.

లౌకిక వాబ్బయం 497 మురారి రచనలు

అనర్హ్థరాఘవం ఏడు ఆంకాల నాఎకం. భవభూతి మీది స్పర్ధతో, ఆతని మహావేరచర్శితకు పోటీగా మురారి ఈ నాటకాన్ని (వాసివుంటాడని పండితుల అభ్మిపాయం. కావ్యజగత్తులో భారవితో స్పర్థ వహించి మాఘుడు కావ్యరచన చేసివున్నాడు. సృర్ధతో మించాలని మాఘుడు భారవి కవిత్వాన్ని అనుకరించినట్లు గానే మురారికూడ అనేకచోట్ట భవభూతిని అనుకరించాడు. కాని మాఘునికున్న పాండిత్య వైభవంగాని, భవభూతికున్న పదవినృాసం గాని మురారిలో లేవు. మురరి కథాయోజనలో భవభూతి మహావీర చర్మితనే అనుసరించాడు-

(వథమాంకం :- దీర మైన (పస్హావన తర్వాత (వథమాంకం ఆరంభ మౌతుంది. దశరథ విశ్వామ్మితుల సంభాషణ దీనిలో వున్నది. విశ్వామిళుడు యాగరక్షణక్రై రామలక్ష్మణులను తీసుకొని పోవటంతో ఈ ఆంకం ముగుస్తుంది.

ద్వితీయాంకం := రావణాదులను. గురించి పరిచయం విష్కంభంలో ఇయ్యబడింది. రాముడు తాటకను వధించటం, రామలమ్మణులను తీసుకొని విశ్వా మ్మితుడు మిథిలకు [పయాణం కావటం దీనిలో చెప్పబడింది. ఈ అంకంలో దీర్హమైన మధ్యాహ్న, సూర్యాస్తమయ, రాతి వర్ణనలున్నవి.

తృతీయాంకం;:= రావణుడు సీతను వివాహమాడదలచినట్లు విష్మ_ంభం ద్వారా తెలుస్తుంది. రాముడు శివధనుస్సును విరుస్తాడు. ఆప్పుడు రావణుని పురో హితుడు శీష్కలుడు వచ్చి దీనికి పతీకారం జరుగుతుందని రామున్ని బెదిరిస్తు న్మిష్క-మిస్తాడు. "

చతుర్ధాంకం :- రావణుని మం్యతి మాల్యవంతుడు సీతను రావణుని కిచ్చి వివాహం చేయించాలన్న తన యోజన నివృలమైనందుకు చింతామగ్ను డె వుంటాడు. హర్పణఖ వచ్చి సీకారాముల వివాహవార్తను తెలుపుతుంది. సీఠా రాములకు వియోగం జరుగాలని, సీత రావణుని హస్తగతం కావాలని తలంచి కైకేయి ద్వారా రామునికి వననవాసమయ్యేటట్లు చెయ్యమని మాల్యవంతుడు కూర్చు ణఖను | పేరేపిస్తాడు. ఇక్కడే. పరజరాముడు మిఖలకు చేరినట్లు తెలుస్తుంది. దీన్నంతాకవి విష్కంభం ద్వాళా (పేవకులకు తెలియజేసాడు. చతుర్థాంకంలో రామ పరవూముల సంభాషణ వున్నది. వారిడ్ధరికి యుద్ధం జరుగుతుంది.

తలి

498 సంస్కృత సాహిత్య చరిత ఇంతలో దళరథాదులు (ప్రవేశిస్తారు. దళరథుడు రామునికి రాజ్యాభిషేకం చేస్తానని చెప్తాడు. అప్పుడు కైకేయి రెండు వరాంను తెలుపుతు మంథర (ప్రవేశిస్తుంది, మంథర మాటలువిని దళరథుడు మూర్చిల్లుతాడు.

పంచమాంకం :- జాంబవంత, [శమణలకు జరిగిన సంభాషణతో కూడిన విష్కంభం ద్వారా రాముడు వనవాసం పోయినట్లుగా ఆక్కడ అనేక దుష్ట రాక్ష సులను చంపినట్టు తెలుస్తుంది. రావణుడు సీతను ఆపహరించుకొని పోవటం, జటాయువు అతన్ని అడ్డగించటం, రామలక్ష్మణులు సీత కొరకు వెతుకుతుండగా వాలి రామున్ని ఎదిరించటం, వాలి వధ, స్కుగీవ పట్టాభిషేకం ఈ ఆంకంలో వున్నవి.

షష్టాంకం :- రావణుని గూఢచారులు కక, సారణులు మాల్యవంతునికి రాముడు సమ్ముదం మీద సేతుబంధాన్ని చేసే వృత్తాంతాన్ని. తెలుపుతారు. నేపథ్యంలో కుంభ, ఇం్యరజిత్తుల యుద్ధ (ప్రస్థానం సూచింపబడింది. ఆ తర్వాత రత్న చూడ, హేమాంగదులనే విద్యాధరులు (ప్రవేశించి రామరావణ యుద్ధాన్ని వర్చిస్తారు. రావణుడు చంపబడుతాడు.

సప్తమాంకం :- సీకారాములు, లక్ష్మణ, హనుమంత, స్నుగీవ, విభీషణా దులు పువ్చక విమానం మీద ఆయోధ్య చేరుకుంటారు. మార్గ మధ్యంలో సుమేరు చం్మద లోకాదుల వర్ణనలు వున్నవి. రఘువంళం 18 వ సర్గలోని వర్ణనలను అను సరించి, మహావీరచర్మిత సప్తమాంకంలో వలెనే మురారి నగర పర్వత నది వన ఉపవనాదుల వర్జనలను చేసాడు. వసిష్టుడు, భరతుడు రామునికి స్వాగతం చెప్తారు. రాముని రాజ్యాఖి షేకంతో నాటకం ముగుస్తుంది.

మురారి నాటక కళ

బాలాచోట్ట మురారి భవభూతి మవీపీర చర్మితను అనుకరించి కథా సంఘటనలను కూర్చినా అతని నాటకం సథలవంతం కాలేదు. రామాయణ కథ నంతా ఏడు అంకాల నాటకంగా మలచదలచుకునే విషయంలో మురారి భవభూతి వలెనే పొరపాటు చేసాడు. అయినా భవభూతి నాటకాన్ని ముందుంచు కొని దానికన్న మెరుగైన నాటకాన్ని [వాయలేక పోయాడు. నాటకకళా (ప్రావీ జ్యాన్ని గాని ప్మాత చ్మితణా కౌళలాన్ని గాని పదర్శించలేకపోయాడు. నాటకీ కరణ కొరకు మురారి రామాయణ కథలో అక్కడక్కడ మార్పులను వేసాడు.

లౌకిక వాజ్బయం శరం కాని ఆవి ఆంత చెప్పుకోదగ్గ విగా లేవు. నాటకంలో విమ్క్‌ంభాదుల్లోని సంభావ ణల తోనే చాలా వరకు కథను కవి (పేవకులకు తెలిసేటట్లు చేసాడు. రంగస్థలం మీద సంఘటనలు చాల తక్కువ పదర్శింపబడినవి. దానిచేత నాటకం ర కక్రిక ట్ట విసుగు పుట్టించేటట్లుగా తయారయింది కథాగతిలో వేగం లేదు. కథ కుంటు పడుతూ శిథిలంగా నడిచింది. వమైక్యం (110 08 106 2964 206109) ఎక్కడా సాధింపబడలేదు. వర్ణనలు కూడ చాల చోట్ల సుదీర్బ ౦గా వుండటంచేత నాటకానికి కావ్య స్వరూపం వచ్చింది. మురారి నాటికి నాటకాలు కూడ (శ్రవ్య కావ్యాల వలెనే చదువుకోవటానికే గాని రంగస్థలం మీద (పదర్శింపబడి ఆనందింప ఐడటం తగ్గు ముఖం పట్టినట్టుగా తోస్తున్నది. అందుకే నాటకాలల్లో నాటకకళ మీద కన్న కవులు కావ్య పతం మీదనే దృష్దిని నిలిపారు. మురారిక విత్వం

మురారి భవభూతి పదవిన్యాసాన్ని, మఘుని పదలాళలిత్యాన్ని అనుక రించటానికి (ప్రయత్నించినా ఆతని కవిత్వం ఏమి రి కలేదు. సంభాషణలను కూడ ఆంత బాగా కవి [వాయలేకపోయాడు, మురారి చాలా చోట్ల అపసిద్ధ పదాలను వాడాడు. ఆ పదాలు మాఘునివంటి వై యాకరణునికే అర్ధమౌతవని కీథ అభ్యిపాయం. మురారి పాండిత్యం చెప్పుకో తగ్గది. “చిత్త పక్తితో అనేక స్వాతి బిందువుల రూపమైన శాస్త్రాలను రాగి అమర రూపమైన ముత్యాలవారాన్ని రచించా'నని మురారి తన నాటక రచనను గూర్చి ప్రస్తావించి వున్నాడు. అక్కడ క్కడ మురారి తన కాస్త్ర పాండిత్యాన్ని వచోయుక్తి నై పుణిని [పదర్శించినా అతడు మాఘ థ్రీహర్షులంత ఉద్దండ పండితుడు కాడు. అయినా (ప్రాచీన లాషణి కులు మురారి (ప్రొఠశైలిని (పశంసివున్నారు.

దేవీం వాచ ముపాసతేహి ఐహవస్సారంతు సారస్వతం

జానీతే నితరా మసౌ గురుకుల క్లిహ్లో మురారిః కవిః

“సరస్వతీ దేవిని చాలామంది ఉపాసిస్తారు కాని సారస్వత సారాన్ని క్లిష్ట మైన గురుకుల నివాసం చేసిన మురారికే తెలుస్తుంది”. కాని ఆధునికులు మురారి పాండిక్యాన్ని గాని శ్ర లినిగాని మెచ్చుకోలేదు. అతని శైలిలో [పౌఢత్వం గాని మాధుర్యం గాని లేదనే విమర్శించారు. అనర్హ రాఘవం వీరరస మంగిగాగల నాటకం వీకరసస్ఫూరి కొరకు కావచ్చును మురారి దీర్హ సమాసాలుగల ఓజోగుణి

500 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత (ప్రధానమైన శైలిని (పమోగించాడు. మరియు విషయవిస్తారం గల శార్దూల వికీడితాలనే ఆతడు అంతటా ఆదరించాడు. ఆతనికి భౌగోళిక జ్ఞానం అంతగా లేనట్లుగా అతని నగర పర్వతాది వర్ణనలు చెప్తున్నవి. శివస్వామి

కాశ్మీరరాజు ఆవంతివర్మ (క్రీశ. 855-888) ఆస్థాన కవి. శివస్వామి అనేక _ నాదికాలను, నాటికలను రచించినట్టుగా కబ్హణుడు రాజతరంగిణిలో పేర్కొన్నాడు. కాని అవేవి లభించలేదు.

అనంగ హర్ష మాతృరాజు

ఈ కవి రచించిన నాటకం “తాపస వత్సరాజం.” ఈ నాటకాన్ని అనంద వర్ధనుడు (కీ.+, 850) పేర్కొనటం చేత ఈ కవి కీ. ఈ. 650 కి పూర్వుడని చెప్పవచ్చును. ఈ నాటకంలో ఆరు అయాలున్నపి_ వాసవదత్త "మిథ్యా మరణ వార్తను విని వత్సరాజు ఉదయనుడు దుఃభితుడ్రై వనంలో తిరుగాడుళుంటాడు. ఆ తర్వాత జీవితంమీద విరబ్రి కలిగ్‌ సన్యాసి అవుతాడు. చివరకు నదిలో దుమికి మరణించాలని అనుకుంటాడు. వాసవద త్తకూడ జీవితంతో విసిగి నదిలో దుమికి (పాణత్యాగ ఇచ్చేర్లూలనుకొని క్ష స్ధృడితే వస్తుంది. వాళ్ళిద్దరు కలుసుకొంటారు.

మాయురాజు

రాజశేఖరుడు ఈ కవిని పేర్కొనటం చేత ఇతడు [క్రీశ 9005కు పూర్వుడని తెలుస్తున్నది. ఈ కవికి భవభూతి పరిచయ మున్నది కాబట్టి భన భూతికి తర్వాత వాడని. చెప్పవచ్చును. ఇతని నాటకకృతి ఉదాత్త రాఘవం[ తాపసవత్సరాజం [వాసిన మాళ్ళరాజే ఈ నాటకాన్ని [వాసాడని కొన్నాష్మ విమర్శకులు అభిప్రాయపడినారు. కాని రాజశేఖరుడు ఇతన్ని కలచురి వంళ రాజుగా పేర్కొన్నాడు. దానితో ఇతడు వేరే క్ష్మతియకవి అని తెలిసింది. ఈ నాటకం అలభ్యం. ధనికుడు ఈ నాటకం నుంచి ఉద్ధరణలు ఇచ్చాడు. ఈ ఉద్ధర ఇలనుబట్టీ మూలకథలో కవి చాల మార్పులు చేసినట్టు తెలుస్తున్నది

లౌకిక వాజ్బయం ర్‌01 ఫీమటుడు

రాజశేఖరుడు (కీ శ 900 (పాంతం) ఈ కవిని పేర్కొనటంచేత ఇతడు తత్పూర్వుడని చెప్పవచ్చును. ఈ కవి కలంజరపతి, చందేల రాజవంకానికి చెందినవాడు. ఇతడు ఐదు నాటకాలను (వాసాడు. స్వపష్నదళాననం, పతిజ్ఞా చాణక్యం, మనోరమావత్సరాజం అనే మూడు నాటకాల, మనకు పరిచితమైనవి. ఇవి అలభ్యాలు. మిగిలిన రెండు నాటకాం పేర్ణుకూడ తెలియవు, ఇతని నాట కాలల్లో స్వప్నదశాననం ,శేష్టమైన నాటకమని తెలుస్తున్నది.

శ క్తిభ్యదుడు

శక్తి భ్యదుడు శంకరాచార్యుని శిష్యుడు అని అంటారు? అంటె [క్రీశ 800 [ప్రాంతం వాడు. ఇతని నాటకం ఆశ్చర్య చూడామణి. నాటక ప్రస్తావనలో దక్షిణాపథంవాడను ఆని చెప్పుకొన్నాడు. ఇతడు కేరళ దేళస్థుడు కొవచ్చును. ఇతని నాటకంలో ఏడు అంకాలున్నవి. దీనిలో రామాయణ కథమీద ఆధారపడిన ఇతివృత్తమున్నది. పేరునుబట్టి దీనిలో ఆశ్చర్య పూర్ణమైన సంఘటనలున్నట్టుగా తెలుస్తున్నది. కవి రామాయణ కథలో బాల మార్పులను చేసి అద్భుతమైన సన్ని వేశాలను సృష్షించి ఆద్భుతరసాన్ని పోషించాడు, ఈ నాటకంలో రాముని ఆంగుకీయకం, సీత చూడామణి - ఈ రెండు అద్భుత మహిమలు కలవిగా చెప్పబడినవి. రావణుడు రాముని వేషాన్ని ధరించి సీతను ఎత్తుకొని పోయినట్టుగా కవి కల్పన చేసాడు. నాటక కథ పంచవటిలో ఆరంభమై సీత అగ్ని పరీక్షతో ముగుస్తుంది. బుషులు సీతకు ఒక చూడామణిని ఇస్తారు. రాముడు మాయలేడి రూపంలో వున్న మారీచుని తరిమి ఆశమానికి రాగా అక్కడ కూర్పణఖ సీత వేషంలో వుంటుంది. గాయపడిన మారీచుడు రాముని వేషంలో వస్తాడు. నిజమైన రాముడు తన్నగా రాముని వేషంలో వున్న మారీచుడు మరణిస్తాడు శూర్పణఖ కూడ నిజరూపంతో నిలుస్తుంది. ఈ నాటకంలో అద్భుత మహిమలు గల చూడామణి పధాన పాత వహిస్తుంది. అందుకే ఈ నాటకానికి కవి ఆశ్చర్య చూడామణి అని పేరు పెట్టాడు. రాముని అంగుఖీయకం, సీత చూడామణీ (పసక్తులు వ్నోకి రామాయణంలో వున్నవి. కాని అక్కడ అవి అద్భుత మపామలు కలవిగా చెప్పబడలేదు,

509 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

శక్తి భ్మదుని కవిత్వం సరళంగా వున్నది. (ప్రసాద మాధుర్య గుణ భరితమైంది. వైదర్శ్భీ రీతిలో కవితా శ్రైలి నడిచింది. భవభూతి తర్వాక (వాయ బడిన రామాయణ కథమీద ఆధారపడిన నాటకాలల్లో ఆశ్చర్య చూడామణి ఒక్కటె రంగస్థల [(వదర్శనకు యోగ్యంగా వున్నది. ఆందుకే కుప్పుస్వామి దీనిని భవభూతి ఉఊత్తరరామచర్శిత తర్వాత చెప్పుకోదగిన నాటకంగా పేర్కొన్నాడు. కేవలం అద్భుత రసస్ఫూక్రే అంతటా ఈ నాటకంలో కన్పిస్తున్నది. కాని వేరే విశేషత లేదనే చెప్తాలి.

శక్తి భ్యదుడు ఉన్మాద వాసవద త్త, వీణా వాసవద త్త అనే నాటకాలన్నే రచించినట్లు తెలుస్తున్నది. "కోనీ తీవి చాఠళలేతు. *₹'క్ర్‌భదుడు కేరళదేశంలో వెలసిన సంస్కృత నాటక్‌ కారుల్లో (వళముడని తెలుస్తున్నది.

కులశేఖర వర్మ

ఈ కవి కేరళ దేశాన్నేలిన రాజు, ఇతడు నాటక సంప్రదాయాన్ని శేరళలో వికసింపజేసిన వాడని ఆంటారు. ఇతని కాలం శ్రీశ. 800 [ప్రాంతం. కొందరు ఇతన్ని [కీళ. 10వ శ॥ వానిగా కూడా చెప్తారు. సుభ దాధనంజయం, తపలీసంవరణం అనే నాటకాలను రచించాడు. సుభ్యదాధనంజయం ఇతివృత్తం మహాభారతంలోని వృత్తాంతం. కొని కవి అద్భుత రసపోవణకై అద్భుత సంఘటనలను బాల కల్పించి వున్నాడు. ఇది ఐదు అంకాల నాటకం, తపతీ సంవరణం ఆరు అంకాల నాటకం. ఇది కూడ అద్భుతసంఘటనలతో నిండి వున్నది. శక్తి భదుడు, కుల కేఖరవర్మ ఇద్దరూ కూడ అద్భుత రసపోషణ కె (పసిద్ధమైన కథల్లో కూడ చాల మార్పులనుచేసి ఆశ్చర్యకరమైన సన్నివేశాలను సృష్టించి నాటకాలను (వాసారు. ఇవి రంగస్థలం మీద (పదర్శింపబడటాసికి సుయోగ్యంగా వున్నవి. ఆందె ఈ నాటకాలు [ప్రేషకులను అద్భుతరసమగ్నులను చేయటానికి పుట్టినవనే చెప్పాలి. విశ్వనాథునికి అంటె కీ.ళ, 14 వ శతాబ్దానికి పూర్వుడైన నారాయణుడు అద్భుత రసాన్ని గుర్తించి దానికి విభావానుభావాదులను ఏర్పరిచి రసాలల్లో స్థానాన్ని కల్పించాడు. స_త్త్వ్వగుణాధిక్యంవల్ల మనకు బాహ్య (పపంచాన్ని మరపించే ఆనందం ఆద్భుతరసంవల్ల కలుగుతుందని ఆతడన్నాడు. విస్మయ దీనికి స్థాయి భావం. లోకోత్తర చమత్కారం దీనికీ (పాణం. చమక్కారంవల్ల మనస్సు విస్తరిస్తుంది. తద్ద్వారా విస్మయం జనిస్తుంది. అద్భుత రసం గల నాటకాలు దక్షిణదేశంలో కేరళలో ఇంకా కొన్ని రచింపబడినని,

లౌకిక వాజణయం 500 హనుమన్నాటకం

అనందవర్ధనుడు ((క్రీ.శ. 8560) ఈ నాటకం నుంచి ఉద్ధరణలను ఇచ్చాడు కాబట్టి ఈ నాటకం([కీ ఈ.850)ి పూర్వ రచన అని నిశృయంగా చెప్పవచ్చును. దీని సాఇ్షాత్తు హనుమంతుడే (వాసాడని అందుకే దీనికి హనుమన్నాటకమనే పేరు కలిగిందని ఐతిహ్యం. దీనికి మహా నాటకమని కూడ పేరు. వాల్మీకి రామాయ ణాన్ని (వాస్తున్నాడని తెలుసుకొని హనుమంతుడు తన నాటకం ఆ కావ్యమహ త్రాన్ని నశింపడేస్తుందని తలంచి ఆ నాటకాన్ని సము[దంలో పారవేసాడట. ఆ నాటకం ధారానగర రాజు లోజునికి దొరకగా ఆతడు దాన్ని శిలలమీద చెక్కిం చాడట. ఇప్పుడు ఈ నాటకం రెండు [వాళ్ళపతుల రూపంల్లో లభిస్తున్నది. ఒకటేం బెంగాల్‌ (ప్రాంతానికి చెందిన మధుసూదనుడు కూర్చిన తొమ్మిడి అంకాల నాటకం, రెండు - పశ్చిమ భారతానికి చెందిన దామోదరమి[కుడు కూర్చిన పద్నాలుగు అంకాల నాటకిం, *ఒ౪౮ న.

హనుమన్నాటకంలో గద్యం బాల తక్కువ. ళ్లోకాలే ఎక్కువ. ఈ శ్లోకాలు కొన్ని భవభూతి, మురారి, రాజశేఖరాదుల రామాయణ నాటకాలల్లో నుంచి తీసుకొన్నవి. ఈ నాటకం 1కీశ. 850 కి పూర్వం నుంచే ఏదో రూపంలో (పచారంలో వుండి కాల్మకమంగా శ్లోకాలు అదనంగా చేర్చబడి పెరుగుతూవచ్చి బృహ దూపాన్ని ధరించి పధ్నాలుగు అంకాల నాటకంగా మారి వుంటుంది. ఆనందవర్ధనుని నాటికే ఇది “మహానాటక' రూపాన్ని పొందిందని అతని ఉద్ధర ఇలనుబట్టి చెప్పవచ్చును. ఈ నాటకంలో (ప్రాకృత భాష్మాపయోగం చేయబడ లేదు. విదూవక పాత కూడ లేదు. మోహనదాసు అశే రామభక్తుడు దీనికి వ్యాఖ్యానం కూడ (వాసాడు.

శేమీశ్వరుడు

క్మేమీశ్వరుడు రాజశేఖరునికి ఆశయదాత అయిన కనౌజురాజు మహీ పాలుని ఆస్థానకవి.! ఇతడు రాజశేఖరునికి సమకాలికుత్తై వయస్సున అతనికన్న చిన్నవాడై వుంటాడు. అప్పుడు ఇతని కాలం క్రీం శ. 900 [పాంతం. ఈ కవి మహీపాలుని (పీతికొరకు చండకౌశికమనే నాటకాన్ని (వ్రాసాడు. మార్కండేయ పురాణంలోని హరిళృం్యదుని కథ ఆధారంగా ఈ నాటకం (వ్రాయబడింది. దీనిలో

504 సంస్కృత సాహిత్య చరిత ఐదు అంకాలున్నవి. ఈ నాటకంలో కవి భయంకరమైన శ్మశాన భూమిని చ్చితిం చాడు. అక్కడక్కడ భవభూతి భయంకర వర్ణనలను పోలిన వర్ణనలు దీనిలో వున్నవి. కేమీశ్వరుని రెండవ నాటకం నైషధానందం. దీనిలో ఏడు ఆంకా లున్నవి. మహాభారతంలోని నలోపాఖ్యానం ఈ నాటకానికి ఇతివృత్తం. కేమీ శ్వరుని కైలి పపాదగుణ భరితమైంది. వీటిల్లోని నాటకకళ చెప్పుకోదగ్గట్టుగా లేదు. ఇది ఊహ మాత్తుమే. యూద శ్రీ ఎంటొని వార్టత్‌ వ్యానీన్‌ రాజ శే ఖరుడు రొజశేఖరుని జీవిత విశేషాలు

రాజశేఖరుని గురించి మనకు చాలా విషయాలు ' తెలియవచ్చినవి. అతడు తన పరిచయాన్ని ఇతర కవులకన్న ఎక్కువగానే తన (గంథాలలో ఇచ్చు కొన్నాడు. రాజశేఖరుడు పండిత వంశంలో జన్మించాడు. ఆతని తండి దుర్దకుడు;, స్వయం [ప్రతిభతో మంతి పదవిని అధిష్టించాడు, తల్లి శీలవతి* అశని (పితామహుడు అకొతిజలదుడనే కవివరుడు. అంతకు పూర్వం వీరి వంశంలో తరళుడు, సురానందుడనే కవులు జన్మించారు. ఆకాలజలదుడు (వసిద్ధ మైన కవి. ఆతని క్లోకాలను సుభాషిత (గంథాలల్లో దాక్షిణాత్యుడనే. పేరుతో లభిస్తున్న వి. రాజశేఖకడు బాల్యంనుంచే కవిత్వం చెప్పి *బాలకవి" అనే బిరుదాన్ని సంపాదించాడు. అతడు కాను యాయావరకులానికి చెందినవాడనని చెప్పు కొన్నాడు. యాయావరకులం శత్మతియుల్లోను, (బావ్మాణుల్లోను వున్నారని రాజు శేఖరుడు క్షతియుడని, అందుకే చౌహాణ తృ్యతియ వంళానికి చెందిన కన్యను అవంతి సుందరిని వివాహమాడాడని కొందరు విమర కులు తలంచారు. రాజు శేఖకడు కన్నాజురాజు మహేం్యదపాల, మహీపాలురకు గురువుగా వున్నాడు. (బాహ్మణులే గురువుగా వుంటారు కాబట్టీ అతడు [బాహ్మణుడని మరికొందరు విమర్శకులు తలంచారు. ఆ కాలంలో [బాహ్మణులు క్షతియ కన్యలను వివాహ మాడటం తప్పుగా భావింపఐడక పోయేది. అవంతి సుందరి మంచి పండితురాలు. విదుషీమణి కాబక్టు ఆమె తన రుచికి అనుకూలంగా పండితుడైన రాజశేఖరున్ని వివాహమాడి పుంటుంది. రాజశేఖరుని రచనా వ్యాసంగానికి ఆమె (ప్రేరణ ఆయి నట్లు కన్పిస్తున్నది. కావ్యమీమాంసలో రాజశేఖగుడు చాలచోట్ల అవంతిసుందరి ఆభ్మిపాయాలను వుట్టంకించి వున్నాడు. ఆదే అతనికి ఆమెమీదధగల ఆదరాభిమా

లౌకిక వాజ్మయం 505 లను (పకటిస్తున్నది. యాయావరీయులు ఒక్కచోట స్థిరరూపంగా వుండక గృహస్థులైనా సన్యాసులవఠె ఆటుయిటు తిరుగుతూ భజనలు చేస్తూ జీవితాన్ని గడిపేవారు. రాజశేఖరుడు అటువంటి జీవితాన్ని గడుపలేదు కాని ఆటువంటి సంప్రదాయాన్ని పాటించిన (బాహ్మణకులంలో పుట్టినవాడు. రాజశేఖరుడు కన్నాజురాొజు మహేం[దపాలుని విద్యాగురువు. మహేందపాలుని రాజ్యకొలం. క్రీశ. 8900-90”, మహేం[దపాలుని ఆస్థానంలో నభాపండితుడుగా గురువుగా వున్నాడంటె ఆతసి వయస్సు కనీసం అప్పటికి 25-80 సంవత్సరాలైనా అయి వుంటుంది. మహేర్యదపాలుని తర్వాత ఆతని కొడుకు మహిపాలుని (కీ. ఈ 910-940) ఆస్థానంలోను, ఆ తర్వాత కేయారవర్షుని ఆస్థానంలోను రాజ శేఖరుడున్నాడు. కాబట్టీ రాజశేఖరుని కాలం కీ, 880-940 నడుమ అని చెప్పవచ్చును. రాజళేఖరుడు భవభూతి, వామన, ఆనందవర్ధనులను పేర్కొన్నాడు, అభినవగుప్త, క్మేమేర్యద, మమ్మటులు రాజశేఖరుని ఉద్ధరించారు. ఈ విధమైన పూర్వాపరాలను పరిశీలిస్తే రాజశేఖరుడు (క్రీ. ఈ. 880-940 మధ్యవాడనటం సమంజసం.

రాజశేఖరునికి సమకాలికమైన చాలా రాజ్యాలతో, రాజులతో పరిచయ మున్నట్లుగా కన్పిస్తున్నది. ఆతడు తన రచనలల్లో ఆంధ [దవిడ కుంతల విదర్భ లాట చేదిరాజ్యాలను వర్ణించాడు. అతని రచనల్లో నాయికానాయకులు పె దేశాలకు నంబంధించినవారే. ఆతనికి ఆ రాజ్బాలతోగల పరిచయాన్ని కేమేందుడు తన జౌచిత్యవిచార చర్చలో ఇట్లా తెలిపొడు-

కర్ణాటీ దశనాంకిత! శితమహారాష్టీ) కటాక్ష మతః

(పౌఢాంధీ _స్తనపీడితః [పణమినీ |భూథభంగ వ్మితాసితః

లాటీబాపల వివేష్టితశ్చ మలయ స్తీ తర్ణనీ తర్జితః

సోఒయం సం్యపతి రాజళేఖరకవిః వారణసీం వాంఛతి.

రాజశేఖరుడు తన అంతిమకాలాన్ని వారాణసిలో గడిపినట్లు పై శ్లోకం వల్ల తెలుస్తున్నది. రొజకేఖరుడు విడర్భదేశాన్ని సరస్వతీ జన్మభూమిగా, వాజ్బయ విలాసభూమిగా విశేషాభిమానంతో వర్జించటంచేత విదర్శపాంతమే అతని జన్మ భూమి అని చెప్పవచ్చును. రాజశేఖరుని (పపితామహ్ననికి “మహారాష్ట్ర చూడా మణి” అనే బిరుదం వుండటంచేత రాజశేఖరుడు మహారాష్ట్ర (పాంతంవాడని

508 సంస్కృత సాహిత్య చరిత విమర్శకులు కొందరు తలంచారు. కొవ్య మీమాంసలో కావ్యపురుషుడు విదర్భలో జన్మించినట్లుగా, విదర, లోని వత్సగుల్మ (ప్రాంతంలో కొవ్యపురుషుడు కావ్య వరువును వివాహమాడినట్టుగా రాజశేఖరుడు చెప్పాడు. వత్సగుల్మం (క్రీ శ. ఉర్‌ శరాద్దాలల్లో వాకాటక రాజులకు రాజధానిగా వెలసింది కాని రాజశేఖరుని నాటికి పూర్వ వైభవాన్ని కోల్పోయింది. ఆయినా ఆ నగరంమీద అభిమానాన్ని చూపిన రాజశేఖరుడు అక్కడే జన్మించినవాడై వుంటాడు.

రాజశేఖరుడు మొదట కన్నాజునేలిన గుర్జర (పతిహారరాజు మహేంద పాలుని ఆస్థానంలో ఆ తర్వాత అతని కుమారుడు మహీపాలుని ఆస్థానంలో సభా పండితుడుగా, విద్యాగురువుగా వున్నాడు. రాష్ట్రకూటరాజు ఇందుని అకమణతో (వతీహారవంళ 0 నశించగా రాజశేఖరుడు క న్నాజునుంచి తిపురానికిపోయి అక్కడ కలచురిరాజు కేయూరవర్షని ఆశయించాడు. (తిపురంలో అతడు విద్ధకాలభంబిక నాటకొన్ని, కావ్య మీమాంస అనే అలంకార (గంథాన్ని రచించాడు. రాజశేఖరుడు తన పాండిత్య వైభవంచేత జీవితకాలంలోనే విశేష సమ్మానాన్ని అందుకొన్నాడు. సమకాలీన కవులు కృష్ణ కంకరవర్మ, ఆపరాజితాదులు ఆతని పాండిత్య కవిత్వ (పతిభలను (వస్తుతించివున్నారు. రాజశేఖరుడు పండితుడే కాక కవికూడ. కవియే కాక ఆలంకారికుడు, సాహిత్య మర్మజ్ఞుడు. అతడు సాహిత్య నాటక కళలే కాక భౌగళికు సాంస్కృతిక, ధార్మిక పరిస్థితులను ఎరిగినవాడు. రాజశేఖరుడు పండితుడు, కవి, సాహిత్య మర్మజ్ఞుడేకాక గొప్ప ఉదారుడైన వ్యక్తి. కావ్య మీమాంసలో తన అభ్మిపాయాలనే కాక ఇతర పండితుల అభ్మిపాయాలను- ఆతడు వుట్టంకించాడు. తన భార్య ఆవంతిసుందరి పాండిత్యాన్ని ఆదరించి గౌరవించి ఆమె సాహిత్య సంబంధాభ్మిపాయాలను కూడ పుట్టంకించాడు. ఇంకా వికటనితంబ, భట్టారిక, సుక్మదాది కవయి్యి తులను కూడ (పళంసించి వున్నాడు. ఎక్కడా పాండిత; గర్వంతో ఆతడు ఎవరిని గట్టిగా విమర్శించలేదు. క్‌వి (పసిద్ధుడైనా, అపసిద్ధ్హుడెనా, ఉచ్చవర్డిమైనా, నీచవర్ణమెనా అతడు సమదృష్టితో లింగ భేదాన్ని చూపకుండా సమాదరించి వారి అభ్మిపాయాలకు తన రచనలో స్థానాన్నిచ్నాడు.

రాజశేఖరుని రచనలు

రాజశేఖరుడు “నః షట్‌ (పబంధాన్‌ "అని రామాయణ నాటక (పస్తావనలో

తెలిపినదాన్నిబట్టి అతడు ఆరు కృతులను రచించాడని అంటారు. వాల్‌ల్లో ఐదు

లౌకిక వాజ్మయం 507 కృతులు మ్మాతమే లభిస్తున్నవి అందులో నాలుగు నాటకాలు-బాల రామాయణం, బాలమవాభారతం, కర్పూరమంజరి, విద్ధళాలభంజికలు. ఐదవది ఆలంకారకృతి- కావ్యమీమాంస. బాలరామాయణంలో ఆతడు తాను “షట్‌ పబంధకర్త'' నని చెప్పుకొన్నాడంటె ఆ కృతికి పూర్వం అతడు రచనలు చేసాడని కొందరు విమర్శ కులు తలంచదారు. “షట్‌ (వబంధా” లంటె ఆరు రచనలు అని కాదని షట్‌ (పబంధమనేది కావ్యం పేరు అని వి.వి. మిఠాశి అభ్యిపాయ పడినాడు. కావ్య మీమాంసలో రాజశేఖరుడు తన భువనకోషాన్ని ఉల్లేథించాడు అది ఇప్పుడు అలభ్యం భువనకోషం (పత్మేకకృతి కాదని కావ్యమీమాంసలో కవి రహస్య అధికరణం అనే అంతిమ అధ్యాయమని వి.వి. మిరాకి అభ్మిపాయం. హేమచందదుడు మరియు ఉణాది సూూతవృ త్రికారుడు ఉజ్జ్వలదత్తులు రాజశేఖరుని హరవిలాసం నుంచి ఉద్ధ రణలు ఇచ్చారు. ఆది కూడ ఇప్పుడు అలభ్యం. ఇంకా అతడు రత్నమంజరి అనే నాటకాన్ని (వాసినట్ల్టు కృష్ణమాచార్యులు తెలిపాడు. కాని దీన్ని గురించి పసి ఎక్కడా లేదు. ఈ విధంగా రాజళీఖరుని రచలెన్నో మొత్తం సంఖ్యను నిర్జ యించటం ఇప్పటికి సాధ్యం కాదు. కాని ఇప్పుడు మనకు అతనివి ఐదు రచనలు మ్య్మాతమే అభిస్తున్నవి. రాజశేఖరుని నాటకాలల్లో కర్పూరమంజరి మొదటిదని కొందరు, బాలరామాయణం మొదటిదని కొందరు అభిప్రాయపడినారు. బాలరామా యణం, బాలభారతం రెండింటిలో కవి తనను ““మహామంతీపుటలతు'"" డనని 'పేర్కానటంచేత తర్వాత రచనల్లో ఇది లేకపోవటంచేత అవి తంగడీ జీవించి వుండగా (వాసాడని చెప్పవచ్చును. కావ్యమీమాంస (పాధంగా, వ్యవస్థితరూపంలో వున్నది. అది అసంపూర్ణంగా కూడ వున్నది కాబట్టీ అది వార్థక్యంలో (వాసిందని, మరణంచేతనో ఏమో కవి దాన్ని పూదర్రిచేయ లేకపోయాడని పండిత విమర్శకుల అభ్మిపాయం. కన్నా జులో వున్నప్పుడు అతడు బాలరామాయణ, భారతాలను, కర్పూరమంజరిని రచించాడని [తిపురంలో వున్నపుడు విద్ధకాలభంజికను, వృద్భా వస్థలో కావ్యమీమాంసను రచించి వుంటాడని పండితుల అధ్మిపాయం. జాలరొమాయణం

నిర్భయడనే రాజు కోరిక మీద రాజశేఖరుడు ఈ నాటకాన్ని రచించాడు. బాలరామాయణాన్ని [వ్రాయటం చేతనే కొవచ్చును తాను వాల్మీకి అవతారాన్నని రాజశేఖరుడు బాలభారతంలో పేర్కొన్నాడు. బాంరామాయణంలో సీఠా సయం

508 సంస్కృత సాహిత్య చరిత వరం మొదలుకొని రావణవధానంతరం రాముడు ఆమోధ్యకు తిరిగి వచ్చేవరక్క గల రామాయణకథ కూర్చబడింది. దీనిలో 10 అంకాలున్నవి. ఆందుకే దీనికి మహవానాటకమని కూడ పేరు. అంకంలో నిఐస్థింపబడిన విషయాన్ని ఐట్టి కవి ఒకొక్క. *ంకానికి ఒకొక్క సేద పపెట్టాడు--

1. పతిజ్ఞా పొలస్త్యృం, 2. రామరావణీయం, కి. విలకు లంశేశ్వరం, శీ. భార్గవభంగం, ర్‌. ఉన్మ త్రదశాసనం, 6. నిర్ణోష దశరథం, 7”. ఆసమ పర్మాకమం, ఈ. పీఠవిలాసం, 9. రావణవధ, [0 సానంద రఘునాథం.

[పథమాంకం:- సీతా స్వయంవరానికి రావణుడు మిథిలకు వచ్చి జనకుని తనకు సీతను ఇయ్యమని ప్రార్ధిస్తాడు. జనకుడు నిరాకరించగా కుద్ధుడె సీతను వివాహమాడుతానని | పతిజ్ఞ చేస్తాడు. _

ద్యితీయాంకం:- రావణుని పరిచారకుడు పరకురాముని దగ్గరికి పోతాడు, రావణుని సందేశాన్ని విని పరశరాముడు [కుద్ధుడౌతాడు. పరకురామ రావణులక యుద్ధం వరకు వస్తుంది.

తృతీయాంకం:-= సీఠతా విరహ పీగితుడై న రావణుని వినోదార్థం సీతా స్వయంవరం (పదర్శింపబడుతుంది. దానిలో రాముడు ధనుర్భంగం చేసి సీతను వివాహమాడటం చూసి రావణుడు పునః [కోధితుడౌతాడు.

చతుర్జాంకం వల శివధనుర్భంగం తర్వాత రామ పరశురాములకు యుద్ధం జరుగుతుంది. పరకురాముడు పరాజితుగౌతాడు. స్వర్గంలో వున్న దళరథుడు ఆకాళమార్గం నుంచి ఇది చూచి ఆనందితుడొౌతాడు.

వపంచమాంకం:= సీతా విరహవ్యథతో రావణుడు రీలోద్యానంలో విహ రిస్తుంటాడు. సీక కాష్ట్ట్రపతిమతో మనోవినోదం చేసుకుంటాడు. ఇక్కడ బుతు, సరికాది [పకృతివర్ణనలు కూర్చబడ్షినవి రావణుని (ప్రేమాలాపం వ్మికమోర్వ కీకంలోని చతుక్తాంకాన్నె పోలివున్నది.

షష్టాఃకం:- శూర్చణభి మూల్యవంతులు. కై కేయి దళరథుల రూపంలో అహమాధ్యకు స్‌శ్ప్పి రామున్ని వనవాసానికి పంపుతారు.

సప్తమాంకం :- రామ, సముదుల సంవాదం వున్నది. విలీషణుడు ధాముని శరణు పొందుకాడు, సేళుబంధం చేసి రాముడు లంకలో | పవేశిస్తాడు.

లౌకిక వాజ్బయం 509

అష్టమాంకం := రామ రావణుల యుద్ధం, కుంభకర్ణ, ఇందజిత్తుల వధ జరుగుతుంది.

నవమాంకం:= రావణుని వధ జరుగుతుంది.

దళమాంకం:= సీత అగ్ని (ప్రవేశం చేస్తుంది. రాముడు అయోధ్యకు తిరిగి రావటంతో కథ ముగుస్తుంది. రాముడు విమానం మీద అయోధ్యకు పోయే సందర్భంలో కవి భౌగోళిక వర్ణన చేసాడు

రామాయణ కథను రాజశేఖరుడు చాల మార్పులతో నాటకంగా కూర్చాడు. దీనిలో రావణునికి, అతని విరహవ్యథకు ఎక్కువ (ప్రామఖ్యమియ్యబడింది. ఇతర [పథాన సంఘటనలన్నీ అపధానం చేయబడినవి. రావణునిమీద [యేషకులకు సానుభూతి కలిగేటట్లుగా కవి బితించాడు. రామని ప్యాత కన్న దీనిలో రావణ ప్యాతకే 1పాధాన్యమన్నది. మొత్తం మీద రాజశేఖరుడు రామాయణ కథకు ఒక కొత్త రూపాన్ని ఇచ్చాడు. కవి కవిత్వదృన్టితో సఫలుడైనా నాఓక కళాదృవ్షితో అసఫలుడై నాడనే చెప్పాలి. ఆనేక వర్ణనలు దీనికొక కారణం, (సగ్ధర, కార్టూల వి[కీడితం వంటి దీర్పఛందస్సులను _పమోగించాడు, కవిత్వం మాతం నవీన కల్పనలతో రమ్మంగా వున్నది. కథాగతి శిథిలంగా వున్నా కథాకల్పన నవీనంగానే వున్నది.

బొోలభారతం

ఈ నాటకానికి (్రతండ పౌండవమని కూడ పేరు. ఇది ఆసంపూర్ణంగా వున్నది. రెండు అంకాలు మ్యాతమే లభిస్తున్నవి. ఈ అంకాలల్లో (దౌపదీ స్వయంవరం, ద్యూత।క్రీడ, (దౌవదీ వస్త్రాపహరణ వృత్తాంతాలున్నవి.

ఠర్పూరమంజరి

ఈ నాటకం సట్టకమనే రూపక భేదానికి చెందింది. సట్టకం నృత్య (వధానమైంది దీన్ని కవి తనభార్య ఆవంత్సిసుందరి కోరికమీద రచించాడు. దీనిలో నాలుగు అంకాలున్నవి భాషాభేదం తప్ప సట్టకం అన్నివిధాల నాటిక అనే రూపక భేదానికి చెందిందే.

(పథమాంకం - వసంతోత్సవ సమయం, రాజు చందపాలుడు, రాణీ మ్మిభమలేఖ, విదూషకుడు రంగస్థలం మీదికి వస్తారు. విదూషకునికి పరిచారిక

510 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత విచక్షణకు వసంతవర్ణనలో పోటీ ఏర్పడుతుంది. విదూషకుడు కోపగించుకొని పోయి భైరవానందుడనే సిద్ధుని తీసుకొని వస్తాడు. సిద్ధుడు తన యౌగిక చమత్కా రాలను చూపిస్తు విదర్భ రాజకుమారి కర్పూరమంజరిని (వకటింపవేస్తాడు. రాజు ఆమెమీద ఆస క్తుగౌతాడు. కర్పూరమంజరి రాణి విభమలేఖకు చిన్నమ్మ కూతురు. కర్పూరమంజరిని కొన్ని రోజులకొరకు రప్పించమని రాణి సిద్ధున్ని కోరుతుంది. సిద్ధుడు అట్టాగే చేస్తాడు. ద్వితీయాంకం = కర్పూరమంజరి కూడ రాజును (సేమిస్తుంది. విచక్షణ ద్వారా తన (ప్రేమను రాజుకు తెలియజేస్తుంది. హిందోలన చతుర్ధిరోజు రాజు ఠర్పూరమంజరిని చూస్తాడు. తృతీయాంకం = రాజు తాను కర్పూరమంజరిని స్వప్నంలో చూసిన వృత్తాంతాన్ని విదూషకునికి వినిపిస్తాడు. ఇంతలో విరహవ్యథతో కూడిన కర్పూర మంజరి తన సఖీ కురంగికతో ఆటు వస్తుంది. రాజు కర్పూరమంజరి ఏకాంతంలో కలుసుకుంటారు. ఈ వార్త రాణికి తెలుస్తుంది. - చతుర్ధాంకం -- కర్పూరమంజరిని _ రాణి నిర్బంధంలో వుంచుతుంది. సిద్ధనికి దక్షిణారూపంగా లాటరాజకుమారి ధనసారమంజరితో రాజు వివావోం జరిపిస్తానని రాణి వాగ్దానం చేస్తుంది. ఈ వివాహవార్తను లేఖద్వారా రాణి రాజుకు తెలుపుతుంది. ధనసారమంజరియే కర్పూరమంజరి అని తర్వాత తెలుస్తుంది. వివాహానంతరం ఈ రహస్యం ఐయటపడ్తుంది. చివరకు కథ సుభాంత మౌతుంది రాజశేఖరుని నాటకాలల్లో ఇది [శేష్టమెందని విమర్శకుల అభిప్రాయం. దీనిలో చక్కని నాటకకళతోపాటు చక్కని కవితాళోళ కూడ వున్నది. ఇది శృంగార (ప్రధానమైన నాటకం. నాయకుడు ఢీరలలితుడు. నాయిక ముగ్ధ. కవి సందర్భానుసారంగా వైదర్శి, గౌడి; పాంచాలి రీతులను ప్రయోగించాడు. బుతు, (పకృతి వర్ణనలు సహజసుందరంగా వున్నవి. విదూషకుని మాటలల్లో శిష్టవాస్యం వున్నది. అన్నివిధాల ఈ నాటకం చక్కగా వున్నా ఇతీవృత్తంలో కొత్తదనం లేక మాళవికాగ్నిమి[ తాది నాట కేతివృత్తాలను అనుకరిస్తున్నది. ఈ నాటికలో శౌర సేనీ పాకృతం |పయోగింపబడింది. రాజశేఖరునికి (పాకృతభాష మీద మంచి అధికారమున్నది,. (పాకృతభాషను ప్రయోగించి కవి ఒక కొత్త పంథాను తొక్కాడు. ఇది బాల లోకపియమైన నాటిక. సంగీళాత్మకమై జనసామాన్య

లౌకిక వాబ్బయం 511 భాషతో సుయోగ్యంగా వుండటమే దీని లోక్మపియత్వానికి కారణమని చెప్ప వచ్చును.

విద్ధ కాలభంజిత

ఇది కర్పూరమంజరి వంటి కథాకమంతో కూడిన (వేమ వృత్తాంతంగల నాటకమే. సంస్కృతభాషలో కూర్చుబడటం చేత ఇది నాటిక అనే రూపక భేదానికి చెందింది.

[ప్రథమాంకం -- చందవర్మ అనే రాజు తన కూతురు మృగాంకవతిని మృగాంకవర్మ అనే పేరుతో కొడుకు అని (ప్రకటించి బాలకవేషంలో విద్యాధర మల్లుని రాణి దగ్గరికి పంపుకాడు. విద్యాధరమల్లుని మంథతి భాగురాయణునికి మృగాంకవర్మ బాలుడు కాదని బాలిక అని ఆమెను వివాహమాడినవిడు చక వర్తి అవుతాడని జ్యోతిషులు చెప్పారని తెలుస్తుంది. అందుకే ఆతడు మృగాంకవర్మను రాజు దగ్గర వుండేటట్లు నియమిస్తాడు. ఒక సుందరి కనిపించి, అతడు పట్టుకొన జోయేసరికి ముక్రావోరాన్ని విసిరివేసి మాయమైనట్లుగా విద్యాధరమల్లునికి కల వస్తుంది. ఆ కలను రాజు విదూషకునికి చెప్తాడు. స్వప్నంలో చూచిన సుందరి బొమ్మ (విద్ధ కాలభంజిక) ను చితకాలలో పతిష్టిస్తాడు. అతడు ఆ బొవ్మ ఆధ సమీపంలో వున్నప్పుడు మృగాంకవర్మ వస్తాడు. కాని రాజు అతడు త్రీ అని గు _ర్రించలేకపోతాడు-

ద్వితీయాంకం _ కుంతల రాజకుమారి కువలయమాలతో మృగాంకవర్మ వివాహం చేయాలని రాణి అనుకుంటుంది. ఒకరోజు మృగాంకవర్మ నిజరూపంలో ఉద్యానవనంలో క్రీడిస్తుండగా రాజు ఆమెను చూసి (ప్రేమిస్తాడు.

తృతీయాంకం = విదూషకుని (పయత సంతో రాజు మృగాంకవతిని కలుసు కొంటాడు. వారిద్దరు పరస్పరం అనురాగబద్ధులవుకారు.

చతుర్ధాంకం = రాణీ ఈర్ష్యాపీడితురాలై తన (పతి ద్వంద్విగా తలచి మృగాంకవర్మ వివాహం చేసేస్తుంది. చందవర్మకు ఇంతలో ప్కుళుడు జన్మిస్తాడు, ప్యుత వేషధారి కూతురును రాజుకు ఇచ్చి వివాహం చేయాలనుకుంటాడు. చివరకు ఏమీ చేయలేక రాణి మృగాంకవతితో పాటు కువలయమాలను కూడ రాజుకు ఇచ్చి వివాహం చేస్తుంది.

512 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

ఈ నాజికలోని కథ చమశ్ఞారంగా వినూత్నంగావున్నది. ఆయినా నాటకం రక్షికట్టలేదు. నాటకీయత ఎక్కువగా లేదు. సరళగీత వలె కథ సావీగా నడు స్తుంపి. ఈ నాటకం మీద మాళవికాగ్నిమ్మితం, రత్నావళి నాటకాల [ప్రభావం స్పష్టంగా కన్పిస్తున్నది. నామికను వివాహమాడితే చృకవర్తిత్వం (పాపిస్తుందన్న డాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని స్వప్నవాసవద త్త, [పియదర్శిక, రత్నావళ్యాది న్యాు కాలల్లో నాయకుడు నాయికను వివాహమాడుతాడు. అదే పద్ధతిలో ఈ నాటక కథ నడిచింది. ఇతర నాటకాలల్లో వలెనే ఈ నాటకంలోను రాజశేఖరుడు నాటక కళ కన్న కవిత్వకళనే ఎక్కువ (పదర్శించాడు. ఈ నాటకంలో కవిత్వం సుందరంగా వున్నది. ఈ నాటక కథ పూర్తిగా కవి కల్పన కాద దీనిలో సమకాలిక చరిత కొంత వున్నదని విమర్శకులు తవ్వి తీళారు,

విద్ధశాఖభంజికలో ఐతిహాసికమహత్హ్వత

రాజశేఖరుడు కన్నాజు నుంచి వచ్చింతర్వాత (తిపురను పాలించే కలచురి వంశ రొజు యువరాజ దేవుని ఆస్థానంలో వున్నాడు. యువరాజదేవునికి కర్పూర వర్షుడని మరోపేరు, ఇతన్నే కవి విద్యాధరమల్డునిగా చ్చితించాడు. విద్యాధర మళల్లున్ని ఒకచోట కవి క్రేయారవర్డనిగా కూడ పేర్కొన్నాడు. కర్పూర వర్జడన్న _ పేరునే కేయూరవర్పుడుగా కవి మార్చాడు. అంతేగాక విద్యాధర మల్లున్ని ఒకచోట యువరాజదేవునిగాను సంబోధింపకేసాడు. ఆసలయితె (పతీ హారరొజు మహీపాలుని కూతురు విలాసవతిని యువరాజదేవుడు వివాహమాడాడు. దాన్నే కఏ నాటికలో విద్యాధర మల్లుడు పాంచాల రాజప్యుతిక విలాసవతిని వివాహమాడినట్లు చెప్పాడు. సమకాలీన ళ క్రికాలురైన రాజులందరు యువరాజ దేవునికి తమ కన్యలనిచ్చి వివాహ సంబంధాన్ని ఏర్పరచుకొన్నారు. బిలహరీ శాసనాన్ని బట్టీ ఆతని మం్యతిపేరు భాకమ్మిశుడని తెలుస్తున్నది. భాకమిశున్నే కవి భాగురాయణునిగా మార్చాడు. నావీకలోని కుంతలాధిపతి వీరపాలుడు రాష్ట్ర కూటవంశరాజు బద్దిగ అమోఘవర్షుడని విమర్శకులు గుర్తించారు. ఈ మూడవ బద్దిగ అమోఘవర్షడు యువరాజదేవుని కూతురు కుందకదేవిని వివాహ మాడాడు నాల్లవ గోవిందుని ఓడించి ఆమోఘవర్డుడు రాజు కావటంలో యువరాటి దేవుడు చాల తోడ్పడినాడు. ఈ ఐతిహాసిక సత్యాలను భూమికగా తీసుకొని రాజశేఖరుడు నాటికను రచించాడు. ఆశలు గోవిందుని జయించిన ఉత్సవ

లౌకిక వాజ్ఞయం 518 సందర్భంలోనే కవి ఈ నాడికను వాసి _పదర్శింపజేసాడని విమర్శకుల అలి (ప్రాయం. మాళవికాగ్నిమ్ని తంలో వలెనే కవి నాటకం చివర చారి తకాంకాలను చేర్చాడు. రాజశేఖరుని నొటక కళ

రాజశేఖరుడు [శవ్యకావ్యాలు కాక దృశ్యకావ్యాలనే (వాసాడు. అయినా ఆతనికి నాటకకారునిగా కాక కవిగా ఆలంకాంికునిగానే గొప్ప పేరు వచ్చింది. బాల రామాయణంలో అతడు రామాయణ కథలో చాల మార్చులుచేసి కొత్త రూపాన్ని ఇచ్చాడు. రావణునికి (పాధాన్యమిచ్చి కవి ఒక సాహసయుతమైన కల్పన చేసాడనే చెప్పాలి. కర్పూరమంజరి నాటకాన్ని పాకృత భాషలో వాయ టంకూడ రాజశేఖరుని వినూత్న (పయత్నమే. ఇట్టా పూర్తిగా పాకృత భాషలో (వాయబడిన నాటకాలు చాల అరుదైనవి. కర్పూరమంజరిని అనుకరిస్తు ఒకటి రెండు సట్టకాలు |వాయబడినవి. ఈ నాటకంలోని సిద్ధుని ప్యాత కూడ కొత్త రకంగా వున్నది. సమకాలికమైన మంతతంతాలను నేర్చిన సిద్ధయిగుల సంప దాయాన్ని ఈ ప్మాత (వతిబింబింపజేస్తున్న ది. సిద్ధుని మంత్రశ క్తిద్వారా నాయిక కనిపించటం, ఆమె రప్పింపబడటం కల్పనలు కొత్తగా చమక్కారంగా వున్నవి. విద్దాలభంజకంలో నాయికకు పురుష వేషాన్ని వేసే కల్పనకూడ కొ త్తగానే వున్నది. రాజళిఖరుని నాటకసన్నివేశ కల్పనల్లో ఎంతో కొంత కొత్తదనం వున్నా నాటక కళాపక్షం వాటిల్లో శూన్యమనే చెప్పాలి. కథాయెజనలో ఏమి పస దనంలేదు. సంఘటనలు చాల మెల్లగా శిథిలత్వంతో ముందుకు సాగుతవి. అతని నాటకాలు (పదర నకు అంతగా యోగ్యంగా లేవు. ఒకవేళ (వదర్శింపబడినా అంత రక్తి కస్టేటట్లుగా లేవు. నాటక కళ లోపించినా వర్ణనల శోభ రాజశేఖరుని నాటకాలల్లో ఆంతటా కన్పిస్తుంది. కొను నాటక రచనా విధానంలో సథలుడు- కాలేకపోయానని, తనలో ఉక్తివైచ్చితి అంటె కవితాగుణం నాటక కశ కన్న ఎక్కువ వున్నదని రాజకేఖరునికి స్వయంగా తెలుసును, దాన్ని బాలరామాయణ (ప్రస్తావనలో ఇట్లా తెలిపొడు--

(బూతే యః కోఒపి దోషం మహదితి సుమతిర్భాలరామాయడేస్మిన్‌

(వష్టవ్యోఒసొ పటీయానిహ భణితిగుణో విద్యతే వా నవేతి.

8ళి

ర1కీ సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత రాజశేఖరుని కవిత్వం

రాజశేఖరుడు ఒక నిపుణుడైన కవి. ఆతని నాటకొలు క వితాదృష్టితో ఉత్క్బృష్టమైనవి. రస భావానుకూలమైన భాషను (పయోగించటంలో అతనికి చాల నేర్చు వున్నది. ఛళందస్సులను కూడ విషయానుకూలంగా (పయోగించాడు. శార్దూల విక్రీడితొన్ని రచించటంలో అతుకి నేర్చువున్నది. క్షేమేం్యదుడు సువృత్త తిలకంలో “శార్దూల (్రీడితై రేవ (పఠ్మాతో రాజశేఖరః, శిఖరీవ పరం వక్రై9౪ సోల్లేలై రుచ్చ శేఖరః” అని (హోంసించి వున్నాడు. రాజశేఖరుని శ్లోకా లల్లో మాధుక్యగుణంతో కూడిన సంగీతాత్మక గుణం వున్నది. శబ్దవి శ్యాసంలో రాజశేఖరుడు భవభూతితో సమానమైనవాడు సరసమైన సూక్తులను, లోకో క్తులను రాజశేఖరుడు సందర్భానుకూలంగా ప్రయి'గించాడు. పదలాలిళ్యానికి కూడ రాజశేఖరుని కవిత్వం (సిద్ధమైంది. (పకృత్యాది వర్డ నలనే కాక రాజశేఖరుడు పాతల రూపురేఖల వర్థనలను కూడ చ్చితాత్మకంగా రచించాడు. అలంకారాలను కవి యభథాయోగ్యంగా (వయోగించాడు. సూక్ష్మ దృష్టితో తాను పరిశీలింలి సంపా దించిన లోకజ్షానానికి పాండిత్యాన్ని జోడించి రాజశేఖరుడు అపూర్వ కవిత్వాన్ని సృవ్షించాడు. కాళిదాసు, భవభూతి, బాణాది కవుల పక్కన రాజకశేఖకున్ని చేర్చి కవులు అతని కవిత్వాన్ని (పళంసించివున్నారు. యాయావరకవి రాజశేఖరుని రచనలు మునిజనుల చిత్తవృత్తివలె సమాధిగుణం కలవి, (వసన్నం చేసేవి అని తిలకమంజరికర్త ధనపాలుడు [పళంసించాడు-

సమాధిగుణకాలిన్యః (పసన్నపరి పక్తిిమాః

యాయావర కవేర్వాచో మునీనామివ వృత్తయః.

ఉదయసుందరి కర్త సోడ్ధలుడు “రాజశేఖరుని కవిత్వాన్ని విద్వద్వరులల్లో మూర్టన్యులై నవారు (హోంసిస్తా"రని అన్నాడు--

యాయావరః [పజ్ఞవరో గుణ్ఞైరాళంసితః సూరిసమాజ వ్వః

నృత్యత్యుదారం భణితో రసస్టా నటివయస్యోఢరసా పదథశ్రీః.

రాజశేఖరుడు సంస్కృత భాషజ్ఞుడే కాదు. రాజశేఖరుడు సమకాలం నాటి (ప్రాకృత, అప్మభంళాది భాషలను బాగా తెలిసినవాడు. (పాకృత, ఆప్యభంశాది జనసామాన్య భాషలన్న ఆతనికి అభిమానమున్నది. సంస్కృతంలో కవిత్వం చెప్పేవాడు మహాకవి అయితె వివిధ భాషల్లో సమానంగా కవిత్వం ఇప్పేవాడు

లౌకిక వొజ్బయం 5186 కవిరాజు అని రొజశేఖరుని అభ్నిపాయం. ఆ కవికాజు రాజశేఖరుదే |! బొల రామాయణ ._(వస్తావనలో ఆతడు [పాక్సతం సంస్కృతానికి జనని అని పేర్కాన్నాడు. అదే నాటకం దశమాంకింలో (ప్రాకృత భాష చెవులకు సోకిన తర్వాత ఇతర భాషలు రుచించవని రాజశేఖరుడు అన్నాడు. ఆదే ఏధంగా ఆప్టభలళ భాషలను అతడు “సుభవ్య ఆప్టభంళః” అంటాడు. కావ్యరచనకు ఆవి దాగా ఉపయు-గిస్తాయని చెప్పాడు. “సరస రచనం భూత వచనమ్‌” ఆస ఆతడు భూత భాషను [వళంసించాడు ఈ విధంగా జనసామాన్య భాషలను గౌరవించిన సంస్కృృతజ్ఞుడు మరొకడు కన్పించడంటె అతిశయోక్తి కాదు. తర్వాత హేమ చం్మదుడు రాజశేఖరుని పాక్సత భాష ఆదర్శమైందని అంగీకరించాడు. దిజ్నాగుడు

దిజ్నాగుడు కుందమాల నాటకాన్ని రచించెను. కాళిదాసు (పతిద్వండ్వి ఆం [పచారంలో వున్న (పసిద్ధ బౌద్ధదర్శనికుడు దిజ్నాగుడు, కవి దిజ్నాగుడు వేరు వేరు వ్యక్తులు, ఈ నాటకకారుని కాలం (కి. శ. 1000 (పాంతమ) పండితుం అభ్మిపాయంశి ఇతిని నాటకం నాట్యదర్చణంలో ఉద్ధరింపబడింది. ఈ కవి భవభూతి వలెనే ఉత్తర రామాయణ కథను తీసుకౌని కుందమాల నాటకాన్ని రచించాడు. రాముని పట్టాభి షేకానంతరం సీతా పరిత్యాగంతో కథ మొదలై సీతారాముల పునర్మలనంతో కథ అంతమౌతుంది, చాలాచోట్ల కవి భవభూతిని అనుకరించాడు. భవభూతి వలెనే కరుణరసాన్ని ఆంగిరసంగా పోషించాడు. వాల్మీకి రామాయణ కథలో దిజ్నాగుడు మార్చులు చేసి స్వకల్పనలను చేర్చాడు. ఇదీ ఆరు అంకాల నాటకం. రొనుని ఆదేశం మీద లవ్మణుడు సీతను గంగాతటంలో ఏడిచిపెట్టగా వాన్మీకి అమెను తన ఆళమానికి తీనుకొనిపోతాడు. ౨క్కడ ఆమెకు కుళలవులు జన్మిస్తారు. వాల్మీకి వారికి రామాయణ కథను గానరూవంలో నేర్పుతా,ఏ. రాముడు అశ్వమేథయాగం చేస్తు వాల్మీకిని ఆహ్వానించే కొరకు ఆశమానిక్రి వస్తాడు. రాముడు గోమతి నదిలో కొట్టుకొనపోయే కుందమా.ను చూచి అది సీత కట్టిన మాల అని గుర్తించి దుఃభిస్తాడు. సీత దాక్కొానివుండి దీన్ని చూస్తుంది. ఈ దృళ్యాన్ని కవి బాల కదడణాత్మకంగా చ్మితించాడు. ఇది భవభూతి ఉత్తర రామ చర్మిత తృరీయాంకంలోని సీతస్పర్శ, రాముని విరహవిలాపాన్ని తలపిస్తున్నది. భవభాతిని ఆదర్శంగా తీనుకొనే కుందమాలకారుడు ఈ ఘట్టాన్ని చితించాడనాలి.

516 సంస్కృత సాహిత్య చరిత ఇంతలో వాల్మీకితో కుళలవులు రామాయణాన్ని గానంచేస్తు అక్కడికి వస్తారు. చివరకు రాముడు సీత, కుశలవులను కలుసుకొంటొడు. దానితో కథ సుఖొంత మౌతుంది. చాలావరకు దిడ్నాగుడు భవభూతిచేత (పేరేపితుడైనా కుందమాలలో చక్కని నాటకీయతను నృష్టించాడు. అతని కవిత్వం సరళ సుబోధకంగా వున్నది. అతని శైలి పసాదగుణయు క్రమై వైదర్శి రీతిలో నడిచింది. కరుణరస పోషణలో కవి భవభూతిని ఆనుకరించినా తన న్రై పుణ్యాన్ని కూడ చూపకపోలేదు,. మొత్తం మీద కుందమాల నాటకీయ సంవిధానం చక్కగా వున్న నాటకం. కవి భవభూతిని అనుకరఠరించినా మౌలికతను కూడ (పదర్శించాడు. ఛలిత రొామనాటకం

ఈ నాటక రచయిత పేరు తెలియదు. ఇది రాముని చర్మితతో కూడిన మరో నాటకం. ఈ నాటకాన్ని దశరూపకావలోకంలో ధనికుడు పేర్కొన్నాడు. కాబట్టి దీని రచన [కీ.ళ. 10వ ళ॥కీ పూర్వమే జరిగిందని చెప్పవచ్చును. రాముని పట్టాభి షేకం, సీతాపరిత్యాగం " కుళలవుల జననం, సీతారాముల పునర్మి లనం మొదలై న ఘట్టాలతోచూడిన ఉత్తరరామాయణ కథ దీనిలో చితింపబడింది. దిజ్నాగుని వలెనే ఈ కవి భవభూతి ఉత్తరరామచర్శితచేత (పేరేపితుడై ఈ నాటకాన్ని రచించి వుంటాడు. ఇది ఆరు అంకాల నాటకం. లవణాసురుని గూఢ చారులు చితాముఖ, సుమాయులు కైకేయి మంథరలుగా వచ్చి సీత శీలాన్ని గురించి చెడ్డగా రామునికి చెప్తారు. రాముడు ఆదినమ్మి సీతను పరిత్యజిస్తాడు. ఈ విధంగా రాముడు మోసగింపబడటం చేత ఈ నాటకానికి ఛలితరామమని పేరు పెట్టబడింది. లవణాసురుడు రామున్ని మోసగిస్తాడు. రాముడు చివరకు అతన్ని జయించటంతో కథ ముగుస్తుంది. ఈ విధంగా కవి కథలో వస్వైక్యాన్ని (౮910 0£ 2100) సాధించాడు. భవఖభాతి ఊ _త్తరరామచర్మిత [పభావం దీని మీద బాగా కన్పిస్తున్నది. కొత్త కల్పనలను కూడ కవి చేర్చాడు. దీనిలో లవుడు బందీగా అయోధ్యకు తీసుకొని పోబడ్తాడు. అక్కడ సీత బంగారు బొమ్మను చూసి తన తల్లి బొమ్మ ఇక్కడ ఎందుకున్నదని అడుగుతాడు. ఆఅ తర్వాత నాటకభాగం ఆలభ్యం.శిదీని ముగింపు సుఖాంతమని ఊహచేసినా ఆ ముగింపు ఎట్టా నిర్వహింప ఐడిందో చెప్పలేము,

లౌకిక వాజ్యయం 517 కే మేందుడు

కీ శ. 1050 (పాంకంవాడు. మేమేం్యదుడు కవి, ఆలంకారికుడే కాక నాటకకారుడు కూడ. ఆతడు చి తభారతం, కనకజానకి నాటకాలను రచించినట్లు సా పాఠ్యకాస్ట్య (గ౭కాలల్లో పేర్కొనబడింది. ఇవి ఆలభ్యాలు. పేర్లనుబట్టే ఇవి మహాభారత్కరామాయణ కథల మీద అధారపడినవని చెప్పవచ్చును.

వీల ణుడు ఖో

(క్రీ. ఈ. 1080 (ప్రాంతంవాడు. కర్ణసుందరి అనే నాటకాన్ని రచించెను. దీనిశో అనిహలవాడ రాజైన కామదేవ తై 9లోక్యమల్లుడు కర్ణాటసుందరి మియ నల్ల దేవిని వివాహమాడే ఇతీవృ శత్రమున్నది.

కృ ష్టమ్మిశుడు

[క. ఈ. 1050 - 1116 ప్రాంతంవాడు. చందేలరాకైన కీర్తి వర్మ (క్రీ. శ. 1100) ఆస్థానకవి. ఆరాజు కోరికమీద ఈ కవి (ప్రబోధ చందోదయ నాటకాన్ని రచించెను, చోబుద్ధి అనే చందుని ఉదయం” రీనిలోని ఇతివృత్తం కాబట్టి కవి దీనికి పటోధచందోదయమని పేరుపెట్టాడు. దానిలో మూయ, (పవృత్తి, మనస్సు, వివేకం, విద్య, కాంతి, లోభాదులు ప్యాతలు. ఇట్లా (పతీ కాత్మకమైన ధృతి బుద్ధి శ్రీర్తాది ప్మాతలతో అశ్వ ఘోషకవి ఒక నాటకాన్ని రచించి వున్నాడు. కాని ఆ నాటకం సంపూర్ణంగా మనకు లభించలేదు. ఆ పద్ధతిలోనే దాదాపు వేయి సంవత్సరాల తర్వాత కృష్ణమ్మివడు (వ్రబోధచం[దోదయాన్ని రచించాడు. ఆ మధ్య మరేమైనా ఇటువంటి నాటకాలు వచ్చినాయేమో తెలియదు. ఇంతవరకు అటువంటివేవి మనకు లభించలేదు. అళశ్వఘోషని నాటకాన్నే ఆద ర్శంగా తీసుకొని ఈకవి ఈ నాటకాన్ని రచించాడని నిశ్చితంగా చెప్పలేము. ఈ నాటకం కీర్రివర్మ ఆస్థానంలో [వదర్శింపబడిందికూడ. క్రీ ర్రివర్ము చేడిరాజు కర్టు నితో యుద్ధంచేసి విజయాన్ని సంపాదించాడు. కాని ఆ యుద్ధంలో జరిగిన రక్త పాతం అతన్ని దుఃఖతుని చేసింది. అప్పుడు ఆతని దుఃఖాన్ని దూరం చేసేకొరకు ఆతని గుషపు, రొజుకవి కృష్ణమ్మికుడు ఈ నాటకాన్ని రచించాడని ఆంటారు. ఈ నాటకాన్ని అనుకరిస్తు ఇటవంటివి బాలా నాటకాలు తర్యాత వచ్చినవి ఈ

518 సంస్కృత సాహిత్య చరికేన్ని నాటకం (పదర్శనకు యోగ్యంగా వుండి చాలా _వచారాన్నందుకొన్నది. దీని గద్య వద్యాత్మకమైన అనువాదాలిన్నో వచ్చినవి.

ఈ నాటకం అద్వైత వేదాంతాన్ని బోధిస్తున్నది. మోహరాజు మొదట పురుషన్ని తన వలలో వేసుకొంటాడు. వివేకుడు మోహరాజును ఓకిస్తాడు. అప్పుడు పురుషనికి ఆత్మసాక్షాత్కారం కలుగుతుంది. శాశ్వతజ్ఞానం (పాప్తి స్తుంది. అద్వైత వేదాంతంతోపాటు విష్ణుభ_క్రినికూడ కవి (పబోధించాడు. ఉప నిషత్తుల విద్య, విష్ణ్రభదక్తి ఈ రెండు జ్ఞానరూపి చర్మదుని ఉదయానికి కారణ మౌతాయని కవి ఈ నాటకంలో చెప్పాడు. ఇంత గంభీరమైన, నీరసమైన విష యాన్ని కవి బాల సరళంగా సరసంగా ఈ నాటకంలో చిత్రించాడు. తైన బౌద్ధాది సంప్రదాయాల సంభాషణలను కవి చాల చక్కగా రచించాడు. అదేవిధంగా దంభ ఆహంకార పాతల సంభాషణలు వాస్యరసస్ఫూ ర్తితో రమ్యంగా వున్నవి కవి శైలి | పసాద గుణభరితమై వైదర్శ్భీరీతిలో నడిచింది. కవిత్వం ధారామయంగా వున్నది. | పరీకాత్మకమైన నాటకాలల్లో ఇది (శేష్టమెన నాటకం,

జయదేవుడు

జయదేవుడు రామకథ ఆధారంగా “వకన్న రాఘవి మనే నాటకాన్ని (వాసాడు. గీత గోవిందక ర్త జయదేవుడు ఈ జయదేవుడు వేరువేరు వ్యక్తులు. బఇతని తండి పేరు మహదేవుడు. తల్లి పేరు సుమ్మిత. ఇతడు కుండినపురనివాసి. సాహిత్య దర్పణకారుడు ఈ కవి శ్లోకాలను ఉద్ధరించటంచేత ఇతడు క్రీశ. 1200 (ప్రాంతంవాడని బెప్పవచ్చును. జయదేవుడు న్యాయశాస్త్ర పండితుడు. తత్‌ పాండిత్యంచేత ఇతడు పత్షధర మివని బిరుదాన్ని సంపాదించెను. ఇంకా ఈ కవి సాహిత్య శాస్త్రజ్ఞుడు. చంద్రాలోకమనే అలంకారాల వివరణ గల (గంథాన్ని ఇతడే రచించాడు. /

(పసన్నరాఘవంలో ఏడు అంకాలున్నవి. కవి భవభూతి మహావీరచర్మితను చాలాచోట్ల అనుకరించాడు. మరియు మూలరామాయణ కథలో స్వంత కల్పనలను కూడ చేర్చాడు. దీనిలో రావణుడేకాక బాణాసురుడు కూడ సీతను యాచిస్తాడు. రావణవధానంతరం రాముడు అయోధ్యకు తిరిగి రావటంతో కథ ముగుస్తుంది.

జయదేవుని కవిత్వం సరపసుందర మైంది. శ్లోకాలు గేయాలవలె లలితంగా వగిచినవి నాటకమంతా (పశన్న కెలిలో వున్నది. నాటకకళా దృష్టితో గొప్ప

లౌకిక వాజ్బయం 519 నాటకం కాకపోయినా కవిత్వం ఉక్క్బృష్టంగానే వున్నది. ఈ కవికి పిల్వమురారి అని ఆంధదేళంలో పేరున్నది. ఉమాపతిధరుడు

ఈ కవి జయదేవుని సమకాలికుడు. పారిజాతహరణమనే నాటకాన్ని

(వాసాడు. వీనలభేవవి[గహరాజు

ఈ కవి మహారాజు, క్రీశ 12వ శతాబ్దంవాడు. భారవి కిరాళార్టునీయ

మహాకావ్యాన్ని హరకేశ పేరుతో నాటంగా రచించాడు. వత్సరాజు

1కీళ. 1168-1208 నడుమ పాలించిన కలంజర వంశపురాజు పరమర్డి దేవుని మంతి. ఇతడు రుక్కిణీహరణమనే ఈపహోమృగాన్ని, కర్పూరచర్మిత అనే భాణాన్ని, హాస్యచూడామణి అనే | ప్తహసనాన్ని, సమద మథనమనే సమవాకా కారాన్ని, [తిపురదాహమనే డిమాన్ని రచించెను. నోట్యిశాస్త్రంలో సమద మథన, త్రిపుర దాహ రూపకాలు పేర్కొనబడినవి. పురాణ ,పసిద్ధమైన ఆ కథలను తీసుకొని ఈ కవి అదేపేర్ణతో రూపకాలను రచించాడు.

కొంచనాచార్యుడు

ఈ కవి క్రీ.శ. 12వ కతాబ్దంవాడు. ధనంజయ విజయమనే వ్యాయో గాన్ని ఠచించాడు. అర్జునుని ఉత్తర గోోగహణం, అభిమన్యు ఉత్తరల వివాహం- ఇతివృత్తంగా తీసుకొని ఈ వ్యాయోగం (వాయబడింది.

కంఖరిరుడు

ఈ కవి [కీళ. 13న శతాబ్దంవాడు. లటక-మేళకమనే పహననాన్ని రచించాడు ఈ కవి కన్యాకుబ్ద రాజు గోవిందచందుని ఆస్థానకవి. సంస్కృతంలో లటకమేవక ప్రహసనం ఉత్తమమైంది. దీనిలో ధూర్తుల సవ్మేళనం చూప బడింది. హాస్కరసాత్మకంగా వున్నది.

520 సంస్కృత సాహిత్య చరిత రామకృష్ణుడు ఈ కవి గుజరాతు _ప్రాంతంవాడు. కీ శ. 12 వ కతాబ్దంవాడు. గోపాల శ్రీ చందికమనే నాటకాన్ని (వాసాడు. కృష్ణుని వివార శేళులు దీనిలో వర్ణింపడినవి, జ్లోకాలు గీతాలవలె మధురంగా వున్నవి. కావ్యం, నాటకానికి మధ్యమార్గంగా ఇది వున్నదని వింటర్‌ నిట్బ్‌ అభిప్రాయం. సంగీతరూపకంగా అభినయానికి యోగ్యంగా వున్నది. శంరరరవి ఈ కవి (కీళ. 12వ శతాబ్దంవాడని పౌచ్‌, హెచ్‌. విల్సన్‌ అలి [ప్రాయం. ఇతడు కాశీనివాసీ,? శారదాతిలకమనే భాణాన్ని రచించాడు, రసిక 'శేఖరుడనేవాడు కోలాహల పురవీథుల్లో తిరుగుతూ. తాను చూచిన దృశ్యాలను వర్ణిస్తాడు. ఆకాశభాషణం సహాయంతో అతడు తన సంభాషణలను నడుపుతాడు. గుర్డర, మహారాష్ట్ర, నేపాళ, పాండ్య, చోళ, కర్ణాట, ఆంధస్రీలను కవి వర్ణించాడు. జంగాలను, వివిధ రంగాలకు చెందిన వ్యక్తులను కవి వర్ణించాడు, సమకాలిక జీవితాన్ని (వతిబింలీంప జేసేటట్టుగా ఈ భాణంలోని వర్ణనలున్నవి. యశశ ఏం్యదుడు ఈ కవి ముదిత కుముదచం[దమశే (పకరణాన్ని రచించాడు. కీ, ఈ. 1124 (ప్రాంతంలో వున్న శ్వేతాంబర జై నాచార్యుడు దేవసూరికి, దిగంబర స్రైనాదాగ్యుడు కుముదచర్నదునికి జరిగిన కాస్త్రవాదం ఈ నాటకంలోని ఇతి వృత్తం, ఆ శాస్త్రవాదంలో కుముదచం్మదుడు ఓడిపోయి అతని నోరు కట్టు పడు తుంది. ఆందుకే నాటకానికి ముదిత కుముదచం[దమని పేరు. రామభ[దముని ఈ కవి కూడ బైైనుడు. క్రీ శ. 12 వ శతాబ్దంవాడు. జయ్మ్యపభసూరి శిష్యుడు. (వబుద్ధరౌహిజేయమనే (పకరణాన్ని రచించాడు, జినమండనుడు ఈ కవి కూడ బవైనుడు. గుజరాతు రాజు కుమారపాలుడు. అతడు కృపాసుందరిని వివాహమాడే కథను తీసుకొని కవి కుమారపాల |పబంధ నాఓ

లౌకిక వాజ్కయం ర్‌ం కొన్ని (వానాడు. ఈ వివాహం కీ. శ. 11590 లో జరిగింది. ఇది చార్మితక సంఘటన. మదన బాల సరన్వతి

ఈ కవి విజయథ్రీ లేక పారిజాత మంజరి అనే నాటికను రచించాడు. దీనిలో 4 అంకాలున్నవి. ఇతడు పరమార ఆర్జునవర్మ గురువు, అర్జునవర్మ చాళుక్యరాజు కూతురును వివాహమాడే ఇతివృ త్తం దీనిలో వున్న ది

యశఃపాలుడు

ఈ కవి డైనుడు. ఇతడు భాకక్యరాజు కుమారపాలున్ని తర్వాత రాజ్యా నికి వచ్చిన అజయపాలుని (కీ. శ. 12)90. 1282) మంతి. హేమచం[దా చార్యుని [పభావంతో కుమారపాలుడు జైనధర్మాన్ని స్వీకరించే ఇతివృత్తాన్ని తీసుకొని ఈ కవి మోహరాజ పరాజయమశే నాటకాన్ని [వాసాడు. ఈ నాటకం కుమార విహారంలో మహావీరస్వామి ఉక్సవంలో (పదర్శింపబడింది.. దీనిలో ఐదు అంకాలున్నపి సత్‌, ఆసత్‌లను ప్నాతలుగా చేసి కవి నాటకాన్ని రచించాడు. కొన్ని ప్మాతలు (పటోధచందోదయంలో వలె (ప్రతీకాత్మకంగా వున్నవి. మిగిలి నవి మానవ ప్మాతలు. ఈ నాటకం సరళశై లిలో (వ్రాయబడింది. ఈ నాటకం (వటోధ చందోదయమంత ఉ _త్తమంగా లేదని పండిత విమర్శకుల అభ్మిపాయం

రామచం(దుడు

ఈ కవి వైనుడు. హేనుచందాచారుగ్టని శిష్యుడు. గుజరాతు రొజు అజయ పొలుని (1క్రీళ. 1229. 1282) ఆస్థానకవి. ఈ కవి 100కి పైగా (గంథాలను రచించాడు. వాటిల్లో నలవిలాసం, నిర్భయ భీముడు, సత్యహరిశ్చంద, కౌముడీ మికఠానందం, రాఘవాభ్యుదయం, యాదవాభ్యుదయం మొదలై నవి (పసిద్ధ నాట కొలు. నిర్భయ రీముడన్నది వ్యాయోగం.

వేదాంత దేశికుడు

ఇతడు (పసిద్ధ విశిమైద్వెతాచార్యుడు (క్రీశ. 1268-1869). ఇతడు

అనేక ధచనలు చేసాడు. వాటిల్లో సంకల్భ సూర్యోదయమనేది నాటకం. దీనిలో

529 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత మోహపరాజయం, వివేకోదయం చెప్పబడినవి. దీనిలో శాంతరసం మనోవికారా లను శమింపజేసి ఆనందానుభూతిని కలిగించేదని (వళంసింపబడింది. శృంగార వీరాద్భృుతరసాలు దంభపూర్ణమైనవని చెప్పబడింఏ. దార్శనిక సంబంధమైన (పతీకాత్మక నాటకం. ఇది కొంత నీరసంగా నడిచింది. రండవ (_పతాపర్ష్నుదుడు

రెండవ (ప్రతాపర్ముదుడు (క్రీ.శ. 1296-1898) కాకతీయరాజు. ఆంధ దేశంలోని వరంగల్లు (ఏకశిలానగరలి ఇతని రాజధాని. ఇతడు రాణి రుుదమదేవి (క్రీ. 12581296) మనుమడు. ఆమె తర్వాత రాజ్యాధికారానికి వచ్చిన వాడు. ఈ రాజు , సాహిత్యపపియుడు. ఇతని ఆస్థానంలోనే _పసిద్ధాలంకారికుడు విద్యానాథుడు వుండెను. ఈ రాజు సాహిత్య పియుడే కాక స్వయంగా కవి. యయాతిచకిత అనే నాటకాన్ని రచించాడు, ఈ నాటకాన్ని ర్ముదమదేవి పెద నాన్న మొదటి (వతావరుద దేవుడు (వాసాడని కొందరు విమర్శకులు తలం బార. కాని తదచయిత సాహిత్య పోక్షకునిగా (వసిద్ధిగాంచిన రెండవ (వతాప ర్ముదుడనటం సమంజసం. రెండవ [పతాపరు[దదేవుడు రాజు కాక పూర్వం కుమార ర్ముదదేవుడనే పేరుతో అమరుక శతకానికి వ్యాఖ్యానం కూడ [వాసాడు, తెలుగులో భాస్కరరామాయణంలో కొంత భాగాన్ని (వాసిన ర్ముదదేవుడు కూడ ఈ రెండవ (వకాపర్నదుడే కావచ్చునని పండితుల ఆభిిపాయం. భాస్కర రామాయణంలో ఎక్కువ భాగాన్ని (వాసిన భాస్క్లరునికి ఈ రాజు శిష్యుడని అంటారు. అప్పుడు రెండవ ,పతాపర్ముదుడు సంస్కృతాంధాలల్లో కవిత్వం చెప్పగలిగినవాడని తెలుస్తున్నది.

యయాతి చర్మిత ఏడు ఆంకాల నాటంకం డీనిలో యయాతి తన భార్య దేవయాని దగ్గర దొసిగావున్న వృషపర్యరొజు కూతురు శర్మిష్థ్టను (పేమించి వివాహమాడే ఇతివృ త్రమున్నది. ఈ కథ మహాభారతంలోనిది. కథలో మార్పులు చేయకుండానే కవి నాటకంగా మలచాడు. అఆ దృన్షితో ఆలోచించినట్లయితే నాటక సంవిధానం చక్కగా వున్నది. ఆయితే ఈ నాఓక సంవిధానం, ప్మాతల చ్మ్‌ళణ మీద కాళవాస, హర్షవేపుం నాటకాల [పభావం చాల కన్పిస్తున్నది. కవిత్వం సరళ సుందరంగా వున్నది దీనిలోని శ్లోకాలను అప్పయ దీక్షితుడు కవలయానండీంలో ఉద్ధరించి వున్నాడు.

లౌకిక వాజ్బ్యయం క20 విద్యానాథుడు రెండవ (వతాపర్నుదుని ఆస్థానకవి. [పకాపరుదయళశోభూషణమన్న ఆలంకారరిక కాస్త్ర[గంథక ర్త, ఆ అలంకార (గంథంలో నాటక పకరణంలో నాటక లక్షణాలకు లక్ష్యంగా ఈ కవి [పఠాపర్ముద కళ్యాణమనేనాటకాన్ని (వాసాడు. దీనిలో (పతావరుదుని పట్టాభి షే కేతివృ త్తం వున్నది. విశ్వనాథుడు ఈ కవి వరంగల్లు కాకతీయుల (పాపున వెలసిన కావ్యకర్త ఆగస్తుని మేన ల్పుడు. ఇతడు పండిత కవి ([కీ. ఈ. 1815 పాంతం) గంగాదేవి ఇతన్ని తన మధురా విజయంలో తన గురువుగా కీర్తించి వున్నది. ఈ కవి సౌగంధికాహరణ మనే వ్యాయోగాన్ని రచించాడు. ఇది ఒకే అంకం కలది. భీముడు (దౌపదికొరకు సౌగంధికా పుష్పాన్ని తెచ్చే ఇతివృత్తం దీనిలో వున్నది ఇది మహాభారతంలోని కథ. భీముడు.హనుమంతుని ఎదిర్బే ఘట్టంలో కవి వీరాదృుతరసాలను పోషింబాడు. సౌగంధికాహరణం వ్యాయోగ లక్షణాలు కలదైనా కవి దీన్ని (పేక్షణకమని పేర్కొ న్నాడు. భోజుడు మొదటి సారిగా (ప్రేమణూన్ని ఉపరూపక భేదంగా గుర్తించి వున్నాడు. సాగరనండి మఠానుసారం [పేషణకంలో వివిధ (ప్రాకృత భాషల [పయోగముంటుంది. వాటిల్లో శౌర సేని |పధానంగా (పయోగింపబడుతుంది. దీనిలో ముఖ, నిర్వహణసంధులే వుంటవి. దీనిలో స్యూతధారుగు వుండడు. (పవేశక విష్క-ంభాలుండవు. సాహిత్య దర్పణకారుడు కూడ (పేక్షణక లవషణాలనుచెప్పాడు, ఇందులో నాయకుడు ఉత్తమ వంశజుడు కావాలని లేదు.అయితె ఈ లకణాలేవి హౌగంధికావహరణంలో కనిపించటం లేదు. వ్యాయో గలక్షణాలే దీనిలో సంపూర్ణంగా వున్నవి. కాబట్టి ఐది వ్యాయోగమే అని చెప్పాలి. సాహిత్యదర్పణకారుడు వ్యాయో గానికి ఉదాహరణగా సౌగంధికాహరణాన్నే ఉల్లేఖించాడు. నరసింహుడు నరసింహకవి కాకతీయ (పతాపర్నుదుని సమకాలికుడు. అంటె క్రీ శ. 14వ శతాబ్దం పూర్వార్థం వాడని చెప్పవచ్చును. వరింగల్టులో లభి-చిన ఒక శిలా కాస నాన్నిఐట్టి ఇతడు కాకతిరాజులు గణపతి దేవునికి, రుదమదేవికి రాజగుర్తులైన విశ్యేశ్వర శివాచార్యుని కొడుకని తెలుస్తున్నది. ఇతడు తనను తాను నరసింహర్షి

రిక సంస్కృత సాహిత్య చరిత అని కూడ పేర్ణాన్నాడు. పాశుపత శై వాచార్యులు పండిత, బుషిపదాలను తమ పే ర్‌ చివర పెట్టుకోవడం వున్నది. వరంగల్లుకోట తోరణద్వారం మీద లిఖితమైలభించిన ఈ కింది ల్లోకాన్నిబట్టి అతడు “బుకృాయ”, ఎనిమిది సర్గ్షలుగల కాకతీయచర్శిత, ఇంకా కొన్ని శాస్త గంథాలను రచించినట్లు తెలుస్తుంది.

బుక్ళాయారచికా నిరర్గళగిరాయేనాధిక శ్యేయసీ

శాస్త్మగంథకృతా నృసింహకృతినా హృద్గ సై గంధచ్చిదా

అహ్నైకేనహి కాకతీయ చరితే తేనాష్టశిష్టాదృతాః

కాష్టాఘాట నిసర్గ నిర్ణశయళః సర్లేణ సర్గః కృతాః

బుక్ళాయ అన్నది బుగ్వేదానిక్తి లఘువ్యాఖ్య కావచ్చునని పండితుల అలి (ప్రాయం. కాకతీయచర్శిత కాకతీయ రాజుల చరిిత కావచ్చును. ఆది అలభ్యం. ఆతడు (వాసిన కాస్త్ర[గంథాలు కూడ దొరకలేదు. మరోచోట దొరికిన శిలాలిభిత శ్లోకాన్ని బట్టి అతడు దశవిధరూపక రచనలో (పగల్భుడని తెలుస్తున్నది.

... అృప్రాప్త సభాస్తంభోవ్య విపన్న హిరణ్యకశిపు రపి

అవికృత ముభోపిదశసు[పగల్చితే రూపకేషు నరసింహః

కవి తననుతాకు నామసామ్యాన్నిబట్టి శ్రేషద్వారా నరసింహావతారంతో పోల్చుకొని పైళ్లోకంలో చెప్పుకొన్నాడు విష్ణువు కష్టపడి పదిరూపాలు పూర్తి చేసుకో లేకపోయాడు కాని నరసింహుడు దళవిధ రూపకాలల్లో (పగల్భ్బుడయ్యెను. ఆతనిది ఒక్క కాదంబరి కళ్యామన్న నాటక మొక్కటి ఇప్పుడు దొరుకుతున్నది. దీనిలో ఎనిమిది అంకాలున్నవి. బాణుని కాదంబరి కావ్యకథనే ఈ కవి నాటకంగా మలి చాడు, కాదంబరి నాటకంలో మవోశ్వేత పుండరీకుల (పేమకఠ అంతర్నాటకంగా చెప్పబడింది. ఈ కవి కవిత్వం సరసంగా వున్నది. పూర్వ కవుల (వభావం ఈ నాటకం మీద కన్పిస్తున్నది. ఇ3 [పచురితమై లభిస్తున్నది.

నరసింహకవి ' మఎయవతీ" అన్న గద్యకావం [వాసినట్లు తెలుస్తున్నది. కాని అది అలభ్యం. ఈ కవి 82 శ్లోకాల్లో సిద్ధదంపతుల [పేమకథను (వాసి వరంగల్టు సమీపంలో ఒకగుట్ట మీది శిలపైన లిలింపజేసాడు, ఆది “సిద్దోద్వాహం” పేరుతో ఆంధ్యపదేళ్‌ (వళుత్వ పురావస్తు శాఖవారు 1968లో (పచురించారు. దీనలో కవి కవిత్వం ధారాశుద్ధితో కూడి చక్కని ఉపమానాలతో ఆపాత మధు రంగావున్నది. కాకతీయులకాలంలో వేదళాస్త్ర పండితులు శాస్త్ర గ్రంథాలతో పాటు కావ్యనాఓకొలనుకూడా రచించటం కన్పిస్తుంది,

,లౌకిక వాజ్మయం 525 వామనధట్ట బాణుడు ఈ కవి కొండవీడు రాజ్యాన్నేలిన పెదకోమటి వేమారెడ్డి (కి. 1408- 1420) ఆస్థానకవి. ఈ కవి విద్యారణ్యుల శిష్యుడు. శృంగార భూషణభాణాన్ని (వాసి పంపా క్షేతంలోని విరూపాత్షుని వసంతోత్సవ సమయంలో (వదర్శింప జేసాడు. మొదటి దేవరాయలు వేయించిన సంస్కృత శాసనాన్ని ఒకదాన్ని (క్రి.+ 1880) ఈ కవి రచించాడు... దానిలో తాను కవీళ్వరుడనని, వ్యాకరణ మీమాంస న్యాయళాస్తాాలల్లో పండితుడనని చెప్పుకొన్నాడు.( ఈ కవి బీవితవిశషా లను చార్మితక కావ్య [పకరణంలో చూడవచ్చును ) ఈ కవి కనకలేభాపరిణయమనే నాటికను కూడా (వ్రాసాడు. ఈ నాటిక మొదటి దేవరాయల మంతి లక్ష్మీపని [పాపున వాయబడింది. దీన్నిబట్టీే ఈ కవి మొదట విద్యానగర రాజుల [పాపున కూడ కొంతకాలం వున్నాడని తెలుస్తుంది. ఆ తర్వాత కొండవీటి రాజులను ఆశ యించి పెదకోమటి వేమారెడ్డి జీవిత చర్మితను వేమభూపాల చరిత ఆనే ఆఖ్యా నంగా (వాసివుంటాడు. ఆతర్వాత కవి హంససందేశమనే లఘు కొవ్యంః రెండు కోళ (గంథాలను నలాభ్యుదయం. రఘువీర చర్మిత అనే మహీ కొవ్యాలనే కాక పార్వతీ పరిణయం, కనకలేభాకళ్యాణం, బాణాసుర విజయమనే నాటకాలను కూడ రచించాడు. ఇవీగాక ఉషా పరిణయమశే నాటకం ఈ కవి కృతి అని (వసిద్ధ చార్మితకులు మల్లంపల్లి సోమశేఖర ర్మ తెలిపారు. బాణాసుర విజయ నాటకంలో దానికి ఉషా పరిణయమనే పేరున్నట్లు తెలుపబడలేదు కాని ఇతివృత్తం, నామాన్నిబట్టి ఈ రెండు నాటకాలు ఒక్కటే కావచ్చునని అనిపిస్తున్నది. వామనభట్టు బాణుడు బాణాదులవలె గద్య కవి, కాళిదాసాదులవలె మవీ కావ్య కర్తే కాక నాటకకారుడు కూడ. ఇతడు పండితుడు కవేకాక నాటక కళాభి రుచి కూడ కలవాడు. శృంగారభూషణం భాణమనే రూపక (ప్మకియకు చెందింది. ఇది ఏకాంకిక, విలాపశేఖరుడు అనంగమంజరి అనే వేశ్య ఇంటికి పోతుంటాడు. దారిలో ఆతడు చూసిన వింతలు విశేషాలను వర్ణిస్తాడు. ధనవంతులను, పీదవాళ్ళను, విటులను, వేశ్యలను, శృంగార రహస్యాలను, గొ ెపొట్టేళ్ళ పోరాటాన్ని, కోళ్ళ పందాన్ని, జూదాన్ని, మల్పయుద్ధాన్ని, ఖడ్గ యుద్ధాన్ని, స్త్రీల కందుక (క్రీడను, ఉయ్యాలలూగ టాన్ని మొదలైన వెన్నిటినో కవి వర్ణించాడు. ఈ వర్ణనలన్ని చక్కని సులభ

526 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత + శ్రైలిలో వాయబకినవి విశ్వనాథుడు చెప్పిన లత్షణానుసారం భాణంలో నాయ కుడు విటుడు వుంటాడు. ఆతడు ఆకాశ భాషణాదుల సహాయంతో సంభాషణ జరుపుతాడు దీనికో విటుల చర్మిత వర్ణితమౌతుంది. విటుడు స్వానుభవాలను, గాని ఇతురుల అనుభవాలను గాని చెప్తాడు. వీర శృంగారరస [పధానమైంది. ఇతివృత్తం కల్పితమైంది. ముఖ నిర్వహణ సంధులు మాతమే నిర్వహింపబడు తవి. ఇందులో హాస్యం (పధానం కాదు. భరత, ధనంజయులు భాణంలో హాస్యం వున్నట్లు చెప్పలేదు. కొని విశ్వనాథ, ఆభఖనవ గుప్తులు హాస్య అద్భుత రసాలు కూడ వుండవచ్చుననె చెప్పారు. మొత్తంమీద ఈ లక్షణాల నన్నిటిని కవి ఈ శృంగారభూషణ భాణంలో పాటించాడు. శృంగార భూషణ భాణంలోని వివిధ వర్ణనలు సమకాలిక జీవితాసీకి అద్దం పడ్తున్నవి,

పౌర్వతీ పరిణయం ఐదు అంకాల నాటకం, దీనిలో శివపార్వతుల కళ్యాణం వర్జింపబడింది. కవి కుమారసంభవ కథను తీసుకొని నాటకంగా మలి చాడు. నాటక కళాదృష్షితో సామాన్యంగా వున్నా కవిత్వం మధురంగా, సర సంగా వున్నది. కవి బాణాది కవుల భావాలను అనుకరిందాడ.

కనకలేఖా కళ్యాణ నాటకం [పస క్రి మొదట విశ్వేశ్వరానంద వేదిక్‌ రిసర్చ్‌ ఇన్‌స్పిటూద్‌ హోషియార్‌పూర్‌. వారు [కీ, శ. 1964 లో (ప్రచురించిన లిఖిత (ప్రతుల క్యాటలాగులో కన్పిస్తున్నది. దీనివైపు దృష్టిని మళ్ళించినవారు మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మ, తరవాత ఆడయార్‌ లై బరీలో లభించిన రెండు లిఖీత్మ పతుల ఆధారంగా ఈ నాటకం ఒక రూపానికి తేబడింది. ఆంధ సంస్కృత సీరీస్‌లో మొదటి పుస్తకంగా ఆంధధా యూనివర్సిటీవారు దీన్ని క్రీశ 1978లో (వచు రించారు. ఇది నాలుగు ఆంకాలుగల ' నాటిక, దీనిలో ఇతివృత్తం కల్పితమైంది. విజయవర్మ అనే రాజకుమారుడు వీరవర్మ కూతురు కనకలేఖను [పేమించి వివాహమాడే కథ దీనిలో వున్నది. విజయవర్మ వేటకని సిద్ధారణ్యానికి పోతాడు. ఏనుగును వేటాడుతూ పోయి. కనకలేఖను చూసి (పేమిస్తాడు విజయవర్శ్మకు విరూపాక్షుడనే సిద్ధుడు కలిసి అతని పేమ ఫలిస్తుందని చెప్తాడు. సిద్ధుడు చెప్పి నట్టుగా ఒక సరస్సులో దూకి ఆతడు తన రాజధాని నగరాన్ని చేరుకుంటాడు, అతడు ఉద్యానవనంలో వుండగా ఒక ఆటవికుడు అతనికి గురాన్ని, ఒక్‌ చిత ఫలకాన్ని తెచ్చియిస్తాడు. ఆ చ్చితఫలకద్వారా కనకలీఖ తన (ప్రేమను తెలుపు తుంద. ఆప్పుడు కనకలేఖ బొమ్మను గీసుకొని విజయవర్మ దానితో వినోదిస్తు.

లౌకిక వాజ్యయం వై న్నప్పుడు రాజి | పవేశించి విచూషక్తుని వరి అసలు విషయం. తెలుసుకొంటుంద్‌- విజయవర్శ్య కనకలేఖ కొరకు. విరహవ్యఠ వందయకుండా చూపి సిర్టుడు వారని క్రలుపుకాడు ఇంతలో వాణి అకకికివస్తుంవ. కిచకికేఖ పొదలో దాక్కుంది టుంది. తర్చాత రాజుచూస్తే కవకకేఖ అకక వుండదు. సిద్దడువచ్చి కవకిలేలి అమె మెదలోవకిన వికం మూలంగా వాంపగా మారిందని మడు. ఆ వారం తీసేసింతర్వాత హస తిరిగి కవకలేఖగా మారుతుంది. పిపకు విఎయ=ర్మ క్రనకలేభిం వివావోన్ని చేస్తాడు. రాజి, కవకలేఖయ కర్షవ తవ కవ్వులైవ మసుభూతి, వీరవర్యం కూతుళ్ళని సి్రడు వెచ్హాడు. వసుభూతి మ్‌ వర్యులు విద్యా రరులు కాన కాపవశంచేత మానవ శరీ?ాలవ ధిరిసారు. వరవర వచ్చి అలవికి ఐహుమావాలిన్తైడు.. రాణి కవకలేఖమ అంగీకరిస్తుంది. రానతో కక సుకాంతింగా

ఈ వాఏకంలో ఒక సిషప్ట పాత తప్ప కథా సంవిఠావంలో ఎమి కొత్త దనం లేదు. అన్ని వాడకం కథశింవలెవే. ఇద్‌ వన్నమ్‌ా.. రావా వలకది పోయి అకాడ నాముకను చూడిచం అలిజ్ఞాన కాకమంచలావ్ని హోరివువ్న వ. విజయవర్శ్య విరహవేదవ వర్జిన వికమోకశీడూన్ని హోరివున్నవ. పూకాకవల రచనలు రట్టదాణుడు అనుకకించినా అక ఒడకడ మాలికశను కూడ చూవాడు. ఏను-ము వేటాడటం (పియూూలి మ్యశిపదంతో రాజు వినోవించిటం, కవకలత మెస్ట్యం మొదలైనవాటిని కవి చక్కగా వర్ణించాడు. ఈ వాఒకంలో శృంగారం [పథాన రసం. వోన్యాద్భుతరవాలు ఆంగ్‌రవాలు.

బాణాసుర మయం లిళిత వతి ఒక్కటే లభించిందా. ఇది ఐదు అంకాల ఇతివృత్తం. శోణితపుర వర్ణవ, ఉవావిరహం చకుగా వెర్టిపబడినవి. వీర, శృంగార రసాలు ఈ వాదకంలో వోషింపబడినవి.

నాగనాథుడు

ఈ కవి రాచకొయ రావా. అవపోతవాయకుని (కీ. 1567) అస్టావకవి. ఇతడు మదనవిలాస భాణాన్న రచిందాడు. రాచకౌండలోన కళ్యాణ వాాయణువి వసంతోత్సవ సమయంలో ఈ భాణ [పవర్శింపబడింది. ఈ భాణఐ కొంతభాగం మా € త్‌మే గవర్నమంటు క్షవయందల్‌ మాన్యుపష్కి పై ల్నఐరీ, మ ాసులో దొంకింది. కది శైలి సువదరంగా ప్తన్నవె.

529 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత అనపోత నాయకుడు

ఈ రాజు రాచకొండను ఏలిన రాజు ([క్రిళ 1860-1885). ఇతడు కవి పండిత పోషకుడే కాక స్వయంగా 'కవి. అభిగామరాఘవమనే నాటకాన్ని (వాసాడు. ఇది రసార్జవ సుధాకరంలో ఉద్ధరింపబడింది. కాని ఇది అలభ్యం.

సింగభూపొలుడు

రాచకొండ రాజు అనపోతనాయకుని కొడుకు. ఇతన్ని రెండవ సింగ భూపాలుడంటారు. (క్రీ. శ. 18861412 ఇతని రాజ్యకాలం, రసార్దవసుధాకర మనే ఆలంకారకాస్త్ర (గంథాన్ని, సంగీత రత్నాకరానికి సంగీత సుధాకరమనే వ్యాఖ్యానాన్ని ఇతడు రచించాడు. ఈ రాజు సంగీత సాహిత్యపియుడు. ఇతని ఆస్థానంలోనే చమత్కార చర్మచికాకారుడు విశ్వేశ్వరుడు వున్నాడు. ఈ రాజు కవిపండిత పోషకుడే కాక స్వయంగా ఆలంకారికుడు మరియు కవి, నాటకకారుడు. కువలయావ€ లేక రత్న పాంచాలిక అనే నాటిక ఇతని కృతి. ఇది నాలుగు అంకాల నాటిక. దీవిలో శ్రీకృష్ణుడు కువలయావళిని వివాహమాడే కథ వున్నది. ఈ నాటిక రాచకొండలోని [పసన్న గోపాలుని వసంతోత్సవ సమయంలో (పదక్శింపబడింది. (ఐహ్మ ఆదేశానుసారం భూమి కువలయావళి అనే యువతి రూపాన్ని ధరిస్తుంది. ఆమె పెంపుడు తండి నారదుడు ఆమెకు తగిన వరున్ని వెతుకుతున్నట్టు నటిస్తు ఆమెను ద్వారకలో రుక్మిణి దగ్గర వదులుతాడు. నారదుడు ఆమెకు ఒక వుంగరాన్ని ఇస్తాడు. ఆ వుంగరం ధరించినప్పుడు ఆమె పురువులకు రత్నపాంచాలికవలె కన్పిస్తుంది. ఒకసారి ఉద్యానవనంలో ,కీడిస్తుండగా వుంగరం ఎక్కడో పడిపోతుంది. అప్పుడు థ్రీకృమ్లుడు ఆమెను చూస్తాడు. వుంగరాన్ని వెతికి ఆమెకు ఇస్తాడు. ఇద్దరు పరస్పరం 1ఫేమించుకుంటారు. ఈ విషయం సత్యభామకు తెలుస్తుంది. ఆమె రుక్మిణికి చెప్తుంది. అప్పుడు రుక్మిణీ కువలయా వళిసి దాచేస్తుంది. ఒక రాక్షసుడు ఆమెను ఎత్తుకొనిపోతాడు. ఆమెను రక్షించే కొరకు రుక్మిణి శ్రీకృష్ణుని సహాయం కోరుతుంది. నారదుడు వచ్చి |[బహ్మ ఆదే శాది వృత్తాంతాన్ని చెప్తాడు. కువలయావళిని ్రీకృష్ణనికిచ్చి రుక్మిణి వివాహం చేస్తుంది. పురాణ పసిద్ధమైన కథను తీసుకొని కవి నాటకంగా మలిచాడు. ఈ నాటకం మీద న్వప్న వాసవద త్త, మాళవికాగ్నిమ్మిత నాటకాల | పభావం సృష్టంగా కన్పిస్తున్నది. (వరాన రసం శృంగారరసం శైలి సరళసుందరంగా వున్నది.

లౌకిక వాజ్బ్యయం 529 విశే ఏశ్వరుడు

ఈ కవి పసిన్ధాలంకారికుడు. చమత్కార చందికాకారుడు. ఇతడు వీర ఖ్మద విజయమనే డిమాన్ని రచించినట్లు రసార్దవసుధాకరంలోని ఉద్ధరణను బట్టి తెలుస్తున్నది.

భాస్య్థూరుడు

ఈ కవి ఉన్మత్త రాఘవమనే నాటకొన్ని _వాసాడు. విశ్వనాథుడు సౌగంధికా హరణాన్ని _పేషణకమని పేర్కొన్నట్లుగానే ఈ కవి ఉన్మ త్తరాఘవాన్ని [వేవణకమని. చెప్పాడు, కాని దీనిలో (పేష్షణక లక్షణాలు లేవు. ఈ నాటకం [ప్రస్తావనలో విద్యారణ్యుడు పేర్కొనబడినాడు. కాబట్టి ఇతడు విజయనగర కవి అని తెలుస్తున్నది. స్రీలకు నిషిద్ధమైన ఒక ఉపవనంలో సీత |పవేశించగా ఆమె లేడిగా మారుతుంది. సీతా వియగంతో రాముడు ఉన్మత్తుడెతాడు. ఆగస్త్సుని వల్ల సీత తిరిగి రామునికి లభిస్తుంది. శః నాటకేతివృత్తం విశమోర్వశీయ చతుర్ధాంకాన్ని తలపిస్తున్నది.

వేంకటాధ్వరి ?

ఈ కప 3. *₹. 1850 (ప్రాంతం వాడు. (పద్యుమ్నూనందమనే నాటకం ఇతని కృతి. ఇది ఆరు అంకాల నాటకం. |1పద్యుమ్నుడు వ్మజనాభని చంపి రతిని వివాహమాడే ఇతిన్నతం దీనిలో వున్నది.

విరూపొతుడు

ఈ కవి విజయనగర రొజు రెండవ హరిహరరాయల కొడుకు, విరూ ఫాడ్షుడు కొద్దికాలం విజయనగరాన్ని తండి తర్వాత పరిపాలించాడు. (కీ (1404-1406). ఇతడు ఉన్మత్త రాఘవం, నారాయణీ విలాసమనే నాటకొలను రచించాడు. వారాయజీవిలాసాన్నిబట్టి ఇతడు అనేక కృతులను రచించినట్లు తెలుస్తున్నది. కాని అవేవి లభించలేదు. ఉన్మత్తరాఘవాన్ని కవి _పేషణకమని పేర్కొన్నాడు. కాని దీనిలో [పేవణక లవణాలు లేవు. ఇది నాటకమే. ఈ నాటకం తిరువన్నామలై లోని _ ఆరుణాచలనాథుని _రథోత్సవసమయంలో

శక)

580 సంస్కృత సాహిత్య చరిత (ప్రదర్శింపబడింది. సీత అపహరింపబడగా రాముడు సీతా విరకొంతో ఉన్మ్తుడై కన్పిస్తాడు. ఆందుకే భాస్కరుని నాటకానికి, ఈ నాటకా౧కి ఉన్మత్త రాఘవమని 'ఫేరు పెట్టబడింది. రాముడు ఉన్మత్తుడై వుండగా లక్ష్మణుడు రావణుని చంఫి సీతను తెచ్చింతర్వాత రాముడు వూరడిల్లుతాడు. ఈ నాటకంమీద కూడ వి[క మోర్వశీయం చతుర్ధాంక (పభావమున్నది. ఈ నాటకంలోని కథ రామాయణ కథకు భిన్నంగా కల్పన చేయబడింది. లక్ష్మణుడు రాముని భక్తునిగా చ్వితింప బడినాడు.

నారాయణీవిలాసం ఐదు ఆంకాల నాటకం. దీనిలో సమ్ముదమథన వృత్తాంతం వున్నది. నారాయణుడు మోహినిరూపంలో వస్తాడు. ఆదే నారాయణీ విలాసం,

'మోక్షొదిత్యుడు (క్రీశ = 18208 (ప్రాంతంవాడు. భీమవి[కమమనే వ్యాయోగాన్ని రచించాడు. జగదీశ్వరుడు ఈ కవి వీస్యార్ణవమనే [పహసనాన్ని రచించాడు. 3౫ ల౦ అనిళ్ఞిభం. జ్యోతిరీశ్వరుడు ( వి కేఖరుడు)

ఈ కవి [క్రీ.శ. [కవ శళతాబ్దంవాడు. విజయనగర రొజు నరసింహర్తాయం (౧

ఆస్థానకవి. ధూర్త సమాగమమనే [పహసనాన్ని రచించాడు. (శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు (క్రీశ. 1509-1529) విజయనగర రాజ్యాన్నేలిన' చృకవర్రి. ఈ రాజకవి కవిపండిత పోషణలో, కవిత్వ పాండిత్య పతిభలోను వ్మికమాదిత్య, హర్షవర్థన, భోజరాజాదుల కోవలోనికి చెందినవాడు. ఆముక్త మాల్యద ఇతని తెలుగు పబంధం. మదాలన చరిత, సత్యవరూ (పీణనం, సకల కథా సారసర్యగహం, జ్ఞానచింతామణి, రసమంజరి అనేవి ఇతని సంస్కృత కృతులు. సకలకథాసారసం[గవాం పురాణ కథల సం్యగహం,. దీన్ని ఈ రోజకవి తన గురువు వ్యాసతీర్థని (పేరణమీద (వాసాడు. జోంబవతీకళ్యాణం అనే

లోకిక వాజ్బయం 581 నాటకాన్ని ఈ రాజకవి (వాసాకు, ఇది ఐదు అంకాల నాపకం. దీనిలో శ్యమంతక మణీ వృత్తాంతమున్నదది. ఫ్రీకృష్ణుడు జాంబవంతున దగర నుంచి శ్యమంతకమణిని, జాంబవృతి కన్యను పొందే ఇతివృత్తాన్ని కవి చక్కగా నాటకంగా పొందుపరిచాడు. జాలాబోట్ట కవి అభిజ్ఞానీశాకుంతలాన్ని అనుకరించాడు. ఈ నాటకం పంపాక్మేతం లోని విరూపాక్షుని వసంతోత్సవ సమ యంలో పదర్శింపబడిందని (పస్తావననుబట్టి తెలుస్తున్నది. కృషదత్తుడు క అటి ఈ కవి కీళ్ళు 15 వ శతాబ్దంవాడు. ఒరిస్సా నేలిన పురుషో త్తమదేవుని ఆస్థానకవి. పురంజకు చర్మిత ఆశే కావ్యాన్ని కువలయాశ్వీయమనే నాటకాన్ని (వాసాడు' ఇది ఏడు ఆంకాల నాటకం. దీశలో మవాలస కువలయాసన్వల కథ వున్నది. రామదేవృడు (కీ. శ, 15వ శతాబ్దం కవి. రామాభ్యుదయం, పొండవాభ్యుదయం, సుభదా పరిణయమనే నాటకాలను రచించెను. మభథురాదాను (కీ.శ. 15 వ శతాబ్దంవాడు. వృషభానుజమనే నాటకాన్ని (వాసెను. దీనిలో రాధాకృష్ణుల (ప్రేమకథ నిబద్ధమైంది. జీవరామ యాశ్ఞి కుడు క్రీశ. 15 వ శళతాబ్దంవాడు. మురారి విజయం ఇతని నాటకం. సామరాజదీఠకీతుడు క్రీశ. 16 వ శతాబ్దం కవి. (శ్రీదామచర్శిత అనే నాటకాన్ని [వాసొడు. ఇచి ఐదు అంకాల నాటకం. భాగవతంలోని సుదాముస్‌ (కుచేలుని) కథ దీనిలోని ఇతివృత్తం.

5092 సంస్కృత సాహీత్య చరిత సుందర మ్మిశుడు క్రీశ. 16వ శ॥ ఉ త్తరార్థంవాడు. అభిరామమణి అనే పేరుతో రాముని చర్మితను నాటకంగా (వాసెను. దీనిలో ఏడు ఆంకాలున్నవి. పూరిలోని జగన్నాథుని సమక్షంలో (వదర్శింపబడింది. కవిత్వం ఆందంగావున్నా నాటకకళళ లేదని విల్చన్‌ అభ్మిపాయం. గోస్వామి పరమానందదాసు క్రీశ. 1579 లో ఈ కవి చైతన్య చందోదయమనే నాటకాన్ని (వాసెడు. చైతన్య దేవుడనే రొజు ఇతనికీ “కర్ణపూరు"డనే బిరుదాన్ని ఇచ్చాడు. ఈ నాటకం పది అంకాల నాటకం. దీనిలో మూ ర, ఆమూ ర్త ప్మాతలున్నవి. మహాపభః అతని శిష్యులు మానవప్కాతలు. ఇవిగాక భక్తి విరాగ, కలి, అధర్మం మొదలే నవి ప్మాతలుగొ ఈ నాటకంలో వున్నవి. ఇది (పబోధచం్యదోదయాదులవలె [ప్రతీకాత్మక నాటకం. అప్పయ్య దిఠకీతుడు కి. శ 1520-1598 [పాంతంవాడు. టపసిద్ధ పండితుడు, ఆలం కారికుడు. వసుమతీచి్మిత సేన విలాసమనే నాటకాన్ని (వాసాడు. అడ అడ శేష శ్రీకృష్ణుడు [క్రీశ 16 వ శతాబ్దం చివర లేక 17వ శతాబ్దం మొదట్లో వున్నాడు. ఈ కవి కంసవధ అనే నాటకాన్ని [వాసెను. దీనిలో కృష్ణుడు కంసుని వధించే , ఇతివృ త్తమున్నది. ఇది ఏడు ఆంకాల నాటకం. రూపగోస్వామి ఈ కవి (పసిద్ధ వైన్టవుడు, ఆలంకారికుడు. కీ. ఈ. 16వ శతాబ్దం (పథమార్థంవాడు. ఇతడు ఆలంకారికుడే కాక నాటకకారుడుకూడ. పది ఆంకాలుగల లలిశమాధవం, ఏడు ఆంకాలుగల విదగ్ధమాధవం అనే నాటకాలను రచించాడు. ఇవన్నీ కృష్ణచర్మిత సంబంధమైనవి,

లౌకిక వాజ్బ్యయం 508 రామభ్ళదుడు క్రీశ = 1688 (పాంతంవాడు. జానకీపరిణయమనే ఏడు అంకాల నాట కాన్ని (వాసాడు. కవిశ్వం సుందరంగా వున్నది, అతిర్హాత యజ్వ కుశకుముద్వతి [పణయకథను ఐదు అంకాల నాటకంగా రచించాడు. కుకుడు రాముని కొడుకు. కుముద్యతి నాగకన్య. వారిద్ధరి [పణయకథ నాటకంలోని ఇతివృత్తం. సీలకంఠుడు నై వధీయచర్శితను నలచరిత అనే నాటకంగా _ | వాసాడు. , దీనిలో ఏడు అంకాలున్నవి. రజనినరలోంగ వర్ణనలు మనోరముంగ రుస్వాయి! చందశే ఖరుడు (కీ. శ. 17వ శరాబ్దం ఊ త్తరార్థంవాడు. మధురానిరుద్ధం ఇతని నాటకం, ఎనిమిది అంకాల నాటకం. దీనిలో ఉషా అనిరుద్దుల (ప్రేమకథ వున్నది. కవిత్వం అందంగా వున్నా నాటకం (పదర్శన యోగ్యంగా లేదని విలన్‌ అభ్మిపాయం. రత్న ఖేట శ్రీనివాన దీకీతుడు ఈ కవి జింజినేలిన సూరప్ప నాయకుని ఆస్థానకవి. పండిత వంశంలోని వాడు. ఇతడు నూటికిపైగా రచనలు చేసాడు. భ్రావనాపురుషో త్తం (ప్రతీకాత్మక నాటకం, బై మీపరిణజయం ఇతని మరో నాటకం. మహదేవుడు శ నీలకంఠ విజయక ర్త బాలకృష్ణుని శిష్యుడు మవాదేవుడు. క్రీ. శ 17వ శకాబ్ధంవాడు. అద్భుతదర్పణం ఇతని నాటకం. ఇది పది అంకాల నాటకఠ దీనిలో రామాయణ. కథ బాల మార్పులతో కూర్చబడింది. లంకలో జరిగిన సంఘటనలు అద్ధంలో దర్శింపబడటంచేత కవి నాటకానికి ఈ పేరు పెట్టాడు తి

ర్‌కీ సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత గోకులనాథడు ॥కీ.*. 17 వ శతాబ్దంవాడు. అమృతోదయం నాటకక ర్త, సోమరాజదీఠీతుడు (క్రీ. శ. 17వ శతాబ్బంవాడు. ధూర్త నర్తకం ఇతని (పహసన రూపకం. భూమినాథుడు క్రీ, శ. 17వ శరాబ్దంవాడు. ఈ కవి చిత్తవృత్తి కళ్యాణం, జీవము క్తి కళ్యాణ మనే (పతీకాత్మక నాటకొలను, శృంగార సర్వస్వమనే భాణాన్ని రచించాడు. భూదేవ శుక్త (కీ. శ. 1వ శతాబ్బ్దంవాడు: శర్మ విజయమనే (వఠీకాత్మక నాటకాన్ని (వాసాడు. “ఉద్దండి [క్రీ ₹. 2వ శతాబ్దంవాడు. మల్రికామారుతమనే (పకరణాన్ని రచించాడు భవభూతి మాలతీమాధవాన్ని కవి అనుకరించి దీన్ని రచించాడు. ఆనందరాయుడు క్రీశ. 18వ శతాబ్బంవాడు. ఈ కవి తంజువూరు రొజు శరభోజి మంతి. విద్యా పరిణయం, జీవానందమనే పతీకాత్మక నాటకాలను వాసాడు. ఇవి చక్కని నాటకీయతతో కూడినవి. ఇవి ఏడు అంకాల నాటకాలు. విద్యా పరిణయంలో శివభక్తి మోక్షసాధనగా చ్యితింపబడింది. జీవానందంలో శారీరక వ్యాధులతో కూడిన జీవికి మోవోపాయం చూపబడింది. నలావరి? నీల్తాజీశీ తుడు రం + యి ఆ (క్రీ.శ. 18 వ శతాబ్దంవాడు. చిత్తవృత్తి కళ్యాణం, జీవన్ము క్రీ కళ్యాణం అనే |వతీకాత్మక నాటకాలను రచించాడు, లోంజువృణతి నూలతండం

లౌకిక వాజ్యయం 58క్‌ విశ ఏనౌాథుడు

ఈ కవి [కీ ళ. 18వ శళాబ్దంవాడు. ఈ కవి మృగాంకలేఖ అనే నాటికను రచించాడు. దీనిలో నాలుగు అంకాలున్నవి. ఈ కవి గోదావరీ తీరస్టుడే కాని కాశిలో నివాస మేర్చరచుకొన్నా డు ఈ నాటిక విశ్వనాధోత్సవ సయమంలో [పదర్శింపబడింది. కామరూపరాజు కూతురు మృగాంకలేఖ. కళింగరాజు వేటకు పోగా ఈమె లభిస్తుంది. మృగాంకలేఖను పట్టపురాణి విలాసవతి దగ్గర వుంచగా ఖంఖపాలుడనే రాక్షసుడు ఎత్తుకొనిపోతాడు. కళింగరాజు ఆమెను రక్షించి వివాహ మాడుతాడు. విక్కమోర్వశీయం, మాలతీమాధవం నాటకాల (ప్రభావం ఈ నాటకంమీద కన్పిస్తున్న ది.

శంకర దీఠీతుడు

(పద్యుమ్నవిజయం ఇతని నాటక కృతి. ఇది ఏడు అంకాల నాటకం, దీనిలో (ప్రభావతీ (పద్యుమ్నుల వివాహ కథ చెప్పబడింది. దీనిలోని వాంస హంసి ప్మాతలను చక్కగా కవి చిత్రించాడు.

విశే వశ, రుడు

క్రీశ = 18 వ ళఠాబ్దంవాడు. పండితుడు, ఆలంకారికుడు, నవమల్లిక అనే నాటికను [వాసాడు. ఇది రత్నావళిని అనుకరిస్తున్నది. ఈ కవి శృంగార మంజరి అనే సట్టకాన్ని కూడ [వాసాడు. ఇది రాజశేఖరుని కర్పూరమంజరిని పోలివున్నది,

రా మేశ్వరుడు

శ్రీశ. 18వక తాబ్దం కవి. చం[దాభిషేకం ఇతని నాటకరృతి. 'బాణక్కుడు నందులను రాజ్మభష్టులను చేసే ఇతివృత్తం దీనిలో వున్నది. దీనిలో ముదారాష్షస నాటక భాయలు వున్నవి.

శ్రీధర 'పేరుభట్టు

ఈ కవి తంజావూరు రాజులు కరలోజి, తులాజీల ఆస్థానకవి ((కీ. ఈ 1711-1785) సంస్కృత వ్యాకరణ పండితుడు. ఐదు అంకాలుగల నసుమంగళ నాటకాన్ని రచించాడు. తెలుగులో రామూజభూషణుడు (వాసిన వసుచరిిత

ర్‌లీ8 సంస్కృత సాహిత్య చరిత (బంధాన్ని ఈ కవి నాటకరూపంలో సంస్కృత భాషలోకి రూపొందించాడు. ఉపరిచరవసువు గిరికను వివాహమాడే మహాభారతాంతర్గత కథ దీనిలో వున్నది. పద్మనాభుడు

ఈ కవి (క్రీశ. 19 వ శతాబ్దంవాడు" (తిపుర విజయమనే వ్యాయోగాన్ని

రచించాడు. రామచం దకవి

క్రి ళు 19వ శకాబ్ధంచాడు. గృంగార సుధార్థవమనే భాణాన్ని

రచించాడు, శంకరలాల్రవి

ఈ కవి శ్రి. శ. 19 వ శతాబ్దంవాడు, సావితి చరిత, _ధువాభ్యుదయం, భ్య్రదయువరాజు, వామన విజయం, పార్వతీ పరిణయం మొదలైన నాటకాలను రచించాడు.

మూలశంఠర మణీిక్‌లాల్‌

[కీ. ఈ. 18 వ శతాబ్దంవాడు. ఛ్యకపతీ స్మామాజ్యం, [పకాప విజయా,

నసంయోగిత స్వయంవరం ఇతని నాటకాలు, చం దకాంత తర్కాలంకార

క్రీ. శ. 188? లో కౌముదీసుధాకరమనే (వకరణాన్ని (వాసి (ప్రచు

రించాడు, గోపీనాథుడు

కౌతుక సర్వస్వమనే [పహసనాన్ని [వాసాడు.. డీనిలో రెండు ఆంకా లున్నవి. సోమరితనానికి, సుఖాలకు అలవాటుపడిన రాకుమారుల ఇతివృత్తం దీనిలో వున్నది. దుర్గాపూజోత్సవ సందర్భంలో [పదర్శింపబడింది కాబట్టీ కవి బెంగాల్‌ వాడు అని చెప్పవచ్చును. కాలం [క్రీళ. 19వ శతాబ్ధం కావచ్చును.

లొకిక వాజ్మయం రల? వె ద్యనాథ వాచస్పతి భట్టాచార్య టై ట్‌ ఈ కవి శ్రి శ. 19వ శతాబ్దం పూర్వార్థం వాడు. ఇతడు చ్మితయజ్ఞమనే నాటకాన్ని వాసాడు. ఐదు అంకాల నాటకం. దమవ్షని యజ్ఞవృత్తాంతం దీనిలో వున్నది. బెంగాల్‌లోని 'జ్యాత' ఆశే నాటక పద్ధతిని కవి దీనిలో ఆనుసరించాడు. కృ ష్టమాచారి షేక్స్పియర్‌ కవి “మిడ్‌ సమ్మర్‌ నైట్స్‌ [డీమ్‌” అనే నాటకాన్ని ఈ కవి “వాసంతికా స్వప్నం” పేరుతో (కీ.శ. 18౪82 లో సంస్కృృతీకరించెను. ఈ కవి కుంభకోణ నివాసి. అంవికాద్‌ త్త వ్యాస అంవీకాద త్త వ్యాసకవి (శి. శ. 185ర్తి = 1900) వారాణసీ నివాసి, అతడు కావ్యాఇన్టే కార “సామవతం” అనే నాటకాన్ని రచించాడు. ఇది ప్రచురిత మైంది. ఈ నాటకం పళస్తమైందని విమర్శకుల అభి పాయం. రళ్తాద్డు రి పేరి కాశీనాథశా స్త్రి ఈ కవి క్రీ. శ. 1859 = 19820 | పాంతంవాడు. పాంచాలికా లక్షణం, (దౌపదీ పరిణయం, యామినీ పూర్ణతిలకమనే నాటకొలను రచించాడు. ఈ కవి ఆంధప్రదేశ్‌, లోని విజయనగర సంస్థానాధిపతులు గజపతుల ఆశయంలో వుండే వాడు. గజపతి వంశంలో ఆనంద గజపతి మొదలై నవారు సంస్కృతాభిమానులు? ఫండితులు., మాక్‌ ఎముల్లర్‌ బుగ్వేద సంపుటాల ద్వితీయ ముదణ వ్యయాన్ని ఆనంద గజపతి మహారాజు భరించి తోడ్పడినాడు. “వాచస్పత్య నింఘటు "వును (పచురించటానికి తాంానాథ తర్కవాచప్పతికి ధనసహాయమిచ్చి (పోత ఎహాంచారు. ముడుంవి నరసింహాచార్యులు ఇతడు కూడ ఆనంద గజపతిరాజు ఆశయాన్ని పొందిన కవి. ఇరని కాలం క్రీశ. 1841 = 1927. ఈకవి 14 కావ్యాలను, 50 స్తోతాలను, లి నీతి (గ్రంథాలను కాక వాసవీపరాళరీ యమనే నాటకాన్ని [వాసాడు. ఇది (ప్రకరణం. దీనిలో విద్య, ఉవనిషత్తులనే (పరీకాత్మక ప్లాతలు కూడ వున్నవి |

588 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

(క్రి ఈ. 20 వ శతాబ్ధంలోను సంస్క్భృత నాటకాలు (హాయబడుతూనే వున్నవి. ఈ నాటకొల్లో కొన్ని పాబీన నాటక లక్షణాలు కలవి, కొన్ని ఆధునిక పాళ్చాత్య నాటకాల (వభావంచేత [వాయబడినవి. రంగస్థల _పదర్శన కొర కే కాక రేడిచూలో (పసారం చేసేకొరకు సంస్కృత నాటకాలు (పత్కేకంగా (వాయబడి నవి [పాచీన నాటకాలు రేకియోలో (ప్రసారం చేయబడటమే కొక (పత్యేకంగా రేడియో కొరకు మార్పులు చేర్పులతో (వ్రాయబడినవి. మహాపురుషులు గాంధీ మొదలై నవారి జీవిత చర్మితలు, దేశభక్తి, సాంఘిక సమస్యలు ఇతివృత్తంగా తీసుకొనఐడి నాటకాలు వాయబడినవి.

సంస్కృత నొటకొల పతనోన్యుఖత

“కావ్యేషు నాటకం రమ్యమ్‌” అని సాహిత్యంలో నాటకాలకు (ప్రాచీనులు [ప్రముఖ స్థానాన్ని ఇచ్చారు. “నాట్యంభిన్న రుచేర్దనస్య ఐహుధాప్యేకం సమా రాధనమ్‌".- నాటకం భిన్నరుచులు కలవారిని, భిన్న తరగతులకు చెండిన వ్యక్తు లను ఒకేసారిగా తృప్తులను చేస్తుంది. అదీగాక నాటకాలు భిన్నవిజ్ఞానానికి, భిన్న కళలకు, భిన్న విద్యలకు చోబ్రైనది. కాబట్టీ ఇది (వజలను విజ్ఞావంతులుగా చేయ టానికి, వారి మానసిక శక్తిని వికిసింపజేయటానికి, వారి చర్మితను తీర్చిదిద్ద టానికి తోడ్పడుతుంది. భరతుడు ఇట్టా ఠెలిపాడు-

నతజ్‌ జ్ఞానం నతచ్చిల్భంన సావిద్యా నసాకళా

నసయోగోన తత్కర్మ నాట్యేఒస్మిన్‌ యన్న విద్యతే.

సంస్కృత నాటకాలల్లో కేవలం యధార్థ జీవిత చితణ, యధార్థ ప్యాతల చ్మితణలు (ప్రాధాన్యం కాదు. రసాఖభివ్యక్తి లోనే సంస్కృత కవులదృష్షి వుంటుంది. రసాభివ్యక్తి వల్ల (పేక్షకులను వారు ప్మాతలలో లీనమయ్యేటట్లే కాదు, ఆ ప్మాతలు తామే అనే భావనను కలిగించి ఆనందాంఒధిలో ముంచి తన్మయులుగా చేయటం జరుగుతున్నది. ఇటువంటిది పాళ్ళాత్య నాటకాలలో కనిపించదు. రసాళలి వ్యక్రిలోనే భారతీయ కవుల దృష్టి వుండటంచేత కథావస్తువు, ప్మాతల చ్చితణ- సన్నివేళ కల్పన, నాటకీయతలమీద వారి దృష్టి అంతగా నిలువలేదు. అందుకే వాటిల్లో కొత్తదనాన్ని తేలేకపోయారు. (పధాన రసాభివ్యక్తి నుంచి ఎక్కడ తొలగిపోతామో ఆనే భయంతో (ప్రాచీన కవులు తమ పూర్వ కవుల మార్గాన్ని లాతణికుల లత్షణాలన్సు అంటిపెట్టుకొని నాటకాలను రచించారు. దీనివల్ల కొంల్‌

లౌకకి వాజ్మయం 583 కొలానికి సంస్కృత నాటకాలు కొత్తదనం, మార్చు లేక అచ్చులో పోసినట్లు ఒకేవిధంగా (వాయటం జరిగింది ప్మాతల పేస్ట వేరైనా సన్ని వేశాలు రసపోవణా విధానం ఒక్కరకంగా వుండటం ఆరంభమైంది. కొత్తదనాన్ని [పయోగించటం, తీసుకరావటం ఆసాధ్యమైంది. దానితో సంస్కృ్భుత నాటకాల వికాసాంకి అవరోధం ఏర ఎడింది,

సంస్కృత భాష ఒకప్పుడు (వజలకు బాగా అర్థమయ్యేది. పండితులు, చదువుకొన్నవారు సుసంస్కృత రూపంతో కద్ధ ఉచ్చ్బారణతో కూడిన సంస్కృత భాషనే మాట్లాడేవారు చదువుకోనివారు, సామాన్యులు శుద్ధ ఉచ్చారణలేని, వికృతం చెందిన భాషలను అంటె (పాక్ఫత భాషలను మాట్లాడేవారు. ఉదా॥ కు తెలుగు భాషలో ఎన్నో మాండలికాలున్నవి. సామాన్యులు ఆయా ధ్వనిభేదాలతో, యాస లతో ఆ భాషను మాట్లాడుతారు. ఇవన్నీ పోగా తెలుగులో ఒక 51206216 (ప్రామాణిక) భాష అనేది వుంటుంది. సుసంస్కృృతులై నవారు, విద్యావంతులు మాట్లాడే భాష అది. ఆదే సాహిత్యభావగా [(పయోగింపబడుతుంది. అదేవిధంగా హిందీలో చూస్తున్నాం. హిందీలో ఖడీటోలి అనే విద్యావంతులు మాట్టాడేభాషే సాహిత్యంలో (పమయోగింపబడే భాష, ఇదిగాక సామాన్యులు మాట్లాడే ఎన్నో మాండలిక భేదాలు కూడ వున్నవి. అయితే ఈ వివిధ ధ్వని ఉచద్చారణలతో, యాసలతో కూడిన మాండలిక భాషలు మాట్లాడేవారు నిత్యజీవితంలో తమ తమ మాండలికాలనే వాడుకొన్నా, సుసంస్కృతమైన 51286486 భాష వారికి సులభం గానే అర్థమౌతుంది, అట్లా అర్థం చేసుకోవటంలో వారికేం కష్టముండదు, అదే విధంగా సుసంస్కృృతులై న 51286286 భాష మాట్లాడేవారు వివిధ మాండలికాలను అర్థం చేసుకోగలుగుతారు. అందులో వారికేం కష్టముండదు ఇదే పద్ధతిలో పూర్వం సంస్కృత (పాక ఎత భాషల సంబంధముండేది, (పొకృత భాషలు వివిధ ధ్వని ఉచ్చారణా భీదంతో, యాసల భేదంతో కూడినవి. వీటన్నిటికి 54206164 భాషగా సంస్కృతం వుండేక కాబట్టి నాటకాలల్లో నిత్యజీవితానికి దగ్గరగా వుండే టట్లుగా సహజత్వం కొరకు కవులు ఆయా ప్యాతలకు ఆయా | పాకృభేధాలను, సంస్కృతభాషను (ప్రయోగించేవారు. నాటకాలను దర్శించే (_పేక్షకులకు ఆ భాషలు సులభంగానే అవగాహన యోగ్యంగా వుండేవి కాని రానురాను భాషల మధ్య అగాథం ఎక్కువైంది. (పాక ఖత్‌ థాషలు ఇంకా వికృతం చెంది అప భంళ భాషలుగా ఇంకా తర్వాత దేశభాషలుగా మారి స్థిరపడసాగినవి. (ప్రాచీన (ప్రాకృత

క్‌్క0 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత భాషలు (పజల అవగాహనకు దూరమైనవి. అదేవిరంగా సంస్కృృళ భాష శ్రీవలం (వత్కేకంగా ఆధ్యయనం చేసిన వారికే ఆర్థం కాసాగింది కాని అందరికి అర్థం కావటం మానేసింది. సంస్కృతం 'శ్రేవలం కాస్త్ర్రాధ్యయన భాషగా మారసాగింది. సామాన్యులకు సంస్కృత కవులు (వాసే నాటకాలు ఒకప్పుడు సులభంగా ఆర్ధ మయ్యేవి ఆదరించేవారు. ఇప్పుడు అర్థంకాక వారి ఆదరణకు దూరమైనవి. ఎప్పుడైైతె జు, (ప॥ల జీవితంలో మార్పు వచ్చిందో [పాచీన నాటకాలల్లో చితింపబడిన జీవికకమం (వజల అవగాహనకు దూరమైంది. సంస్కృత కవులు ఈ మార్పులను గుర్తించి తమ రచనల్లో మాక్పును తేలేదు. వారు ఇంకా ఊహీ జనిత కల్పనలతో అదే జీవిత్మకమాన్ని చ్చితించసాగారు. దానితో సామాన్యులకు భాష అర్థంకాక పైగా ఆ నాటకాల్లోని కథావస్తువు, ప్యాతలు తమ జీవితాలకు సంబంధం లేనివి కొవటంచేత వారి అవగాహనకు నాటకాలు దూరమైనవి. దానితో ఇంకొ కవులు సంస్కృత నాటకొలు (వాస్తున్నా వాజిని (పదర్శించేవారు, ఆదరించే వారు లేకుండా పోయారు. [కమ[8మంగా వాటి రచన కూడ సన్నగిల్లింది.

(పజల భాషలో, జీవిత కమంలో మార్పు రావటమేకాక రాజకీయంగా కూడ దేశంలో చాలా మార్చు వచ్చింది. పిజాతీయులు దేశాన్ని అకమించు కొన్నారు. వారి భాషా సంస్కృళులు ఖిన్నమైనవి. ఇక్కడి సాహిత్యంమీద వారికి అభిరుచి లేదు. వారికది విజాతీయమైంది. ఇక్కడి భాషా సంస్కృతులతో వారి భాషా సంస్కృతులు కలసిపోయి ఒక కొత్త సమ్మిిశణరూపమైన భాషా సంస్కృృళులు వచ్చినవి. దానితో పాత సాహిత్యం, రచనా విధానాలు (సజల ఆదరణకు దూరమైనవి. ఆ విధంగా సంస్కృత నాటకాలు సామాన్య (ప్రజలకు దూరమై పతనోన్ముఖమైనవి,

భారతీయ నాటకాలను గురించి చెప్తు కీథ్‌ ఇట్టా అన్నాడు- అరట్ట[క &గ ఓం 6860961210 2606001110, టం 62088 ౪25 2676౯ 000148 ళం 606 18 ఇ) ఉం 660ఓ 6802 ర03965066 24 181110.” భరతుడు నాట్యోత్పత్తిని వివరిస్తు వేదళాస్తాాలు చదువలేని క్మూదుల కొరకు నాట్యం సృష్టింపబడిందని చెపాడు దీన్నిబట్టి వేదాలు చదివే అధికారం గాని వాటీని ఆర్థంచేసుకునే ళక్తిగాని లేనివారికి ధార్మిక నైతికటోధన చేయటానికే నాట్యోత్స్తి జరిగించి. అంటే పండితులకొరకు కాక నాట్యం సామాన్య జనుల

లౌకిక వాజ్బ్యయం ర్‌థ1 కొరకు ఉద్దే?ంపబడిందని తెలుస్తున్నది. ఆటువంటప్పుడు సంస్కృత నాటకాలు [గీకు నాటకాలవలె _పజాసామాన్యానికి ఉపయోగపడలేదని అవి కేవలం పై తరగతీవారి కొరకే ఉపయోగవడినవన్న కీథ్‌ అభ్ళిపాయం నరియెందని చెప్పలేము. (పజలు నాటకాలను తప్పక దర్శించాలనే నియమం (గక దేశంలో వలే భారతదేశంలో లేదు. కాని వసంతోత్సవ, దేవోత్సవాది సమయాలల్లో నాటకొలు బహిరంగ (పదేశాలల్లో (పదర్శింపబడి జనులందరిచేత దర్శింపబడేవి. (గికుదేశంలో 1500 మంది వరకు కూర్చొని నాటకాన్ని దర్శించగల నాటక శాలలు వుండేవి. భారతదేశంలో 500 మంది వరకు కూర్చునేవి మ్మాతమే నిర్మింప ఐడినవి. భారతదేశంలో నాటకాలు రాజుల సామంతుల ఆదరణలో (పదర్శింప బడేవి.. అటువంటప్పుడు నాటకాలు ఒకొకసారి పరిమితమైన (పేక్షకుల ముందు సుసట్జితమైన నాటకళాలల్లో (పదర్శింపబడేవి. [గామంలో (గౌమాధి కారో ధనవంతుశో యజమానిగా వుండి నాటక (క్రతువును నడిపించేవాడు. అటువంటప్పుడు బయలు, పదేశంలో (గామ్యపజలందరు దర్శించగలిగేటట్లుగా (ప్రదర్శన జరిగేది. నాటకొలు సంస్కృతభావలో వుండటంచేత, ఆ భాష (ప్రజా సామాన్యానికి అర్థం ఇప్పుడు కానట్లే ఆప్పుడు కాలేదనే అభ్మిసాయంతో క్రిథ్‌ అట్లా (వాసివుంటాడు. కొని ఒకప్పుడు (ప్రాకృతభాషలు మాట్లాడే జనులకు వాటి సంస్కృృతరూపమైన శిష్ట వ్యవహారభాష సంస్కృతం బాగానే అర్థమయ్యేది, (ప్రజలందరూ ఆ నాటకాలను దర్శించి ఆనందంతోపాటు ధార్మిక నైతిక విష యాలను నేర్చుకునేవారు. కొని కీ.శ 10 శతాబ్దం తర్వాత _పజలభాషల్లో మార్పు వచ్చింది. (పాకృతభాషలు ఇంకా వికృతమై అప భంళభాషలుగా ఇంకా దేళ భాషలుగా మార్పుచెంది వాటిల్లోను సాహిత్యసృష్షి ఆరంభమైంది. అప్పుడు సంస్కృృత నాటకాలు _పజాసామాన్యానికి దూరమైనవి. రాజకీయ ఆస్థిరత్వం దీనికి తోడ్పడింది. క్రీళ. 93,10 శతాబ్దాల తర్వాత [వాయబడిన నాటకాలల్లో నాటక కళ లోపిస్తూవచ్చింది. సంస్కృత భాషలో జీవకళపోయి కవుల (ప్రయోగంలో కృ్మతిమభాషగా తయారై.౦ది. ,పదర్శనకు ఆవకాళాలులేక నాటకాలల్లో నాటకకళ లోపించి నాటకాలు [శవ్యకావ్యాలుగా మారినవి. మహమ్మదీయుల అ[కమణ కూడ నాటకకళకు గొడ్డలిపెట్టు అయింది. ఇస్టాంమతం నాట్కసంగీత కళలను (ప్రోత్స హించేది కాదు. దానితో నాటకకళ పతనం ఆరంభమైంది. ఏవో కొన్ని హిందూ రాజ్యాలల్లో హిందూరాజుల పోషణలో నాటకొలు [(వాయబడి, [పదర్శింపబడినా ఆవి నాలుగుగోడల నడుమనే పరిమితమైనవి. కాని జనసామాన్యానికి మాతం

క్కలి సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత ఉపయె గవడలేదు. నాటకకళ దానితో జీవకళను కోల్పోయి పూర్వవైభవాన్ని పొందలేకపోయి.ంది. ఇదే సమయంలో ఆయా ,ప్రాంతాలల్లో దేశినాటక పద్ధతులు వికసించినవి బెంగాల్‌లో జ్యాతలు, తెలుగుదేశంలో కూచిపూడి భాగవతాలు. కన్నడ తమిళ దేశాలల్లో యక్షగానాలు, కేరళలో కథకళి నృత్యనాటికలు వ్యాప్తి లోకివచ్చి అక్కడ సంస్కృత నాటకాలకు ఆదరణ లేకుండాపోయింది. అవి (ప్రజలభాషలో వుండి వారి అవగాహనకు యోగ్యమైనవి కాబట్టి అవే (పజాదరణను పొందినవి. అర్థంకాని సంస్కృత నాటకాలు పూర్తిగా పతనం చెందినవి.

(క్రీ ళ. 1870లో షౌచ్‌. హెచ్‌. విల్సన్‌ సంస్కృ నాటకాలు మొత్తం 60 వరకున్నట్ల్టుగా పట్టిక తయారు చేసాడు. [క్రి ఈ, 1890లో లెవీ ౪72 సంస్కృత నాటకాల పట్టికను తయారు చేసాడు. మాంటెగ్‌ మేరీ ఫఘూలెర్‌ “4 8101106200) 0 6 520361 91204”'లో 500 సంస్కృతనాటకాల పట్టికను తయారుచేసాడు. ఇంకా సంస్కృతంలో నాటకాలు ఆక్కడక్కడ పండి తులచేత (వాయబడుతూనే వున్నవి. అంతేగాక (పాచీన అఆలభ్య సంస్కృత నాట కాల లిఖిత (పతులు బయటపడుతున్నవి. ఇంత సువిశాలమైన సంస్కృత నాటక సాహిత్యం తన [పభావాన్ని భారతీయ దేశ భాళల్లోని నాటకాల మీదనే కాక విడే శాల్లోని నొటకాల మీదకూడ చూపింది.

భారతీయ నృత్య నాట్యకళ చాల ప్రాచీనమైంది, ఏైభవో పేతమైంది. దీని (వభావాన్ని సుదూర (పాచ్యదేళాలల్లో చూడవచ్చును. (శ్రీలంక, ఐర్మ, సుమ్మతా," జొవా, బొలి, మలయా, కంపూచియా, థాయిలాండ్‌ వియత్నాం, కొరియా దేశాల ల్లోని నాట్యాలల్లో భారతీయ నాట్యాభినయం, హస్తము దలు, ఆవార్య (పభావాలు కన్పిస్తున్న వి. ఇతివృ త్రింలో అవి భారతీయ సాహిత్యాన్ని ఆధారంగా తీసుకొన్నవి. ముఖ్యంగా బౌద్ధ సంబంధ కథలు, రామాయణ మహాభారత గాథలు నృత్య నాట కాలుగా ఆ దేశాలల్లో ఆభినయింపబడేవి. ఇప్పటికి ఆవి అభినయింపబడుతున్నవి. దైనా జపాన్‌ నాటకకళ మీద కూడ భారతీయ నాట్యకళశా [ప్రభావం వున్నదని విజ్ఞుల అభ్మిపాయం, ఇండోనేషియాలోని “వయంగ్‌ ఓరంగ్‌ అన్న నాటకవిధానం మీద భారరీయ సంస్కృత నాటకాల (వభావం చాల కన్పిస్తున్నది. వాటికీ రామా యణ మహాభారత పురాణాదుల్లో నుంచి వారు ఇతివృత్తాలను తీసుకొన్నారు. ఆ నాటకాల్లో సంస్కృతం మాట్టాడే విదూషక ప్మాత వున్నది. బర్మా నాటకొ

లౌకిక వాజ్బయం 548 ల్లోను విదూషకపా_త వుంటుంది. ఈ దేశాలల్లోని నాటకాలల్లో వాద్య సంగీత నృత్య గితాలకే (పాధాన్యం. మధ్యవఏషియా, మంగోలియా దేశాలల్లో సంస్కృత నాటక లిఖిత (పతులు ఎన్నో లభించినవి. దాన్నిబట్టి అక్కడ సంస్కృత నాటకాలు (వదర్శింపబడేవని చెప్పవచ్చును. ఆ నాటకాల (ప్రభావం అక్కడి పజల మీద, నాట్యకళ మీద కూడ తప్పకపడి వుంటుంద. ఈ విధంగా శ్రీ. పూ. కొన్ని శతా జ్ఞాల కిందనే పుట్టిన (పాచీనమైన అతివైభవో పేతమైన ప్రభావవంతమైన భారతీయ నాటకకళ క్రీ శ, 10వ శతాబ్దం నుంచి క్షీణదళను అందుకొన్నది. రాజకీయ సాంస్కృతిక సామాజిక భాషాపరమైన మారు ఎలెన్నో సంస్కృత నాటకాల పతనా నికి కారణమైనవి. ఒకప్పుడు వివిధరకాలై న, విభిన్నమైన ఇతివృత్తాలు తీసుకొని సంస్కృత నాటకాలు (వాయబడేవి. రానురాను కవులు ఎంత సేపు రామాయణ కథాదులను తీసుకొని మళ్ళా మళ్ళా నాటకాలు [వాయసాగారు. అందుకే భవభూతి తర్వాత కొల్లలుగా రామాయణ కథాధారితమైన నాటకాలు వచ్చినవి. కాని అవేవి (పజాదరణను పొందలేక పోయినవి. కవులు ఇతివృత్తంలో కవిత్వంతో నాటక కళలో కొత్తదనాన్ని తీసుకరాకుండా ఎంత సేపు [ప్రాచీన కవుల ఇతివృత్తాంను, కవిత్వాన్ని, నాటక కళను అనుకరిస్తు వచ్చారు. శాస్త్రలక్షణాలను తప్పిపోకుండా అనుసరింససాగారు. శాస్త్రలణాలు (పాచీనకవుల నాటకాలను లక్షంగా తీసు శొని ఏర్పడినవి. ఎంతసేపు ఆ సీమితమైన శా స్త్రలక్షణాలను పట్టుకొని వుండటం వల్ల మౌలికత, కొత్తదనం లోపించసాగినవి. అవే ప్కాతలు, ఆవే కథలు, అవే సన్నివేశాలు, అవే సంభాషణలు, అవే కవితాభావాలు, అవే వర్ణనలు, అవే రస పోషణలు (పేక్షకులకు విసుగు పుట్టించేవిగా తయారైనవి. వాటిని చూడాలనే, చదువాలనే కుతూహలం సామా జికుల్లో నశించింది. దానితో సంస్కృత నాటకాలు పూర్రిగా శ్షీణదళను చేరుకొన్నవి ఆయినా ఈ నాటివరకును ఎవరో ఒకరు సంస్కృతంలో ఏదో ఒక విధమైన నాటకాలను (వాస్తూ ఆ పరంపరను కొన సాగిస్తోనే వున్నారు. కొని వాటిల్లో మునుపటి జీవకళ మ్మాతం కన్పించటం లేదు.

లఫఘు' కావ్యాలు న్లోక సంగహ (గంథాలు

లఘు కొవ్యాలు ఖండకావ్యం = కోషం

సాహిత్య దర్పణకారుడు పద్య కావ్యాలను మూడు విధాలుగా విభాగిం. బాడు=* 1. మహాకావ్యం, 2. అండకాన్యం, లి. కోషం. సర్ష బంధాత్మకమై, పంచసంధియుక్ర్తమై, వర్ణనలు కలిగి ఒక్క ఆంగిరసం, వివిధ ఆంగరసాలతో కూడింది మహాకావ్యం. ఖండకావ్యం మహాకావ్యం మొక్క ఒక ఖండం మ్యాతమే అనదగింది- “'ఖండకావ్యం భవేత్‌ కావ మ్యైకదేశానుసారి చ” అని విశ్వనాథుడు ఖ్యడకావ్యాలకు ““మేఘదూతాదిః” అని ఉదాహరణగా పేర్కొన్నాడు. ఇక కోష మంటె పరస్పరాపేక్ష లేని శ్లోః సమూహమని విశ్వనాథుని అభల్మిపాయం. ఆంటె ముక్తక కొవ్యాలే కోష విభాగానికి చెందినవి. ' ఖండకావ్య, ముక్తక కావ్యాలను కలిపి “లఘు కొవ్యాలు'' ఆని పిలుస్తుంటారు. లఘు కోవ్యాలను కొందోరు లాక్షణి కులు ““క్షుదకావ్యా"'లని కూడ పిలిచారు. “వది అంటె నీచమైన ఆని అర్జాన్ని తీసుకొని లఘు కావ్యాలు మహాకొవ్యాలవలె ఉదా త్తమైనవి కావని కొందరు భావిం చారు. కాని ఆది పొరపాటు. “కుది శబ్దానికి “అల్బ, లఘు” అన్న అర్థాలను తీసుకోవాలి. లఘు కావ్యాలు రూపంలో మహాకావ్యాల!'న్న చిన్నవైన కాని అను దాత్తమైనవి కావు. పాఠకులను రంజింప జేయటంలీ ఆవి మహీ గావ్యాలకన్న ఎక్కువ సమర్థవంతంగా కూడ వున్నవి. కాబట్టి అవి ఏవిధంగాను నీచమైనవి కొవు. ఆధునిక సాహిత్యకారులు లఘు కొవ్యాలను అగ్గిర్రి కొవ్యాలు” గా కూడ పేర్కొన్నారు. ఇంగ్లీషు సాహిత్యంలో 1351021 043 అని పున్నది. అవి కేవలం చదువుకోవటానికి కాక పాడుకోవటానికి కూడ అనుపైనవి. 19౪౯6 అనే ఒకవిధమైన తీగవాద్యాన్ని వాయిస్తూ ఆ కవిత్వాన్ని పాడేవారు. అందుచేత ఆ కవిత్వానికి 19103 ఆన్న పేరు ఏర్పడింది. మేఘసందేళాది ఖండ కావ్యాలను, ముక్తకాలైన కతకస్తో తాదులను 191౯1011 ౧064౧ కోవకు చేర్చి పాళ్ళాత్య సంస్కృత సాహిత్య చరి తకారులు చెప్పారు. 1౪౯1021 0615 అన్న పదాలను అనువించి భారరయ సంస్కృతసాహిత్యచర్మితకారులు లఘు కావ్యాలను గీతి

548 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత కావ్యాలు అని ఆనటం మొదలుపెట్టారు. కొని, పాచీన లాక్షణికుల అనుసారం ఖండకావ్యాలను, ముక్తకాలను లఘుకావ్యాలు ఆనటమే సమంజసం.

ఇతివృత్తాలను పురాణేతిహాసాల నుంచి (గ్రహించి కవులు మహాకావ్యాలను రచించారు. అటువంటి ఇతివృత్తాన్ని (పఖ్యాతేతి వృ త్తమంటారు. కవి _పథ్యాతేతి వృత్తాన్నే కాక కల్ఫితేతి వృత్తాన్ని కూడ (గహించటమున్నది. ఎట్లా ఆయినా ఇతి వృత్తం సత్పురుషాశయమై వుండవలెను. దివ్యమైన, ఆదర్శ భూతమైన సద్వృత్తాన్నే కవులు (గహించాలని లాక్షణికుల అభిమతం. ఆంటె మవిీకావ్యంలో ఉన్నత కుల సంభవుల, సంఘంలోని ఉచ్చకోటికి చెందిన వారి చర్మిత చ్నితణమే కనిపిస్తుంది. కాని సామాన్య (ప్రజాజీవిత చ్మితణకు స్టానంగాని అవకాశంగాని లేకుండా పోయింది. సంస్కృత సాహిత్యంలో ఏర్పడిన అటువంటి లోటును తీర్చ టానికి అన్నట్టుగా లఘుకావ్యాల సృష్టి జరిగింది. |పజాసామాన్యం యొక్క జీవన విధానం లఘుకావ్యాలల్లో పూర్తిగా చితింప ఐడింది. కవి తన హృదయానుభూళ్డు లను వ్య క్రీకరించటానికి లఘుకావ్య [ప్మకియ మంచి భిత్రికగా ఊయోగించింది

మహాకావ్య లక్షణాలను లాక్షణికులు నిర్దేశించి చెప్పినట్టుగా ఖండకావ్యాల, ముక్తక కావ్యాల లక్షణాలను నిర్దేశించి చెప్పలేదు. కాని వాటికి మహాకావ్యాలకుగల స్వరూప భేదాధ్యయనం ద్వారా తల్పషణాలు స్పష్టం కాగలవు.

ఖండకావ్యానికి మహాకావ్యానికి గల భేదం

ఖండకొన్యం ఆకారంలో చిన్నది. అందుకే ఆది లఘుకావ్యం, మహాకావ్యం ఆకారంలో పెద్దది. అందుకే ఆది మహాకావ్యం. ఖండకావ్యంలో మహాకావ్యంలోవలె కథ వుండదు. కవి ఏదో ఒక భాగాన్ని [గహించి పోషిస్తాడు. దీనిలో కవి భావాను భూతులకే (పాధాన్యం కాని కథకు కాదు. ఒక విధంగా కథ వుండదనే చెప్పాలి. కవి హృదయానుభూతులు నిత్యజీవితానికి చాల సమీపమైనవిగా వుంటవి. మార్మిక మైన, హృదయ భేదకమైన భావాలు దీనిలో వుంటవి. కవి [పకటించిన హృదయాను భూతులు, నైపుణ్యంగ ల ధానుష్కుడు (వయోగించిన బాణాలవలె తగిలి లవత్యాన్ని చీల్చివేస్తవి. ఈ లక్షణాలతో కూడిన ఖండకావ్యాలు ఆధునిక కవిత్వానికి దగ్గరగొ వున్నట్లు కన్సిస్తవి. మహాకావ్యంలోని విశాలమైన ఇతివృత్తం ఎక్కువ దీర్థమైన ద్వంద్వ సంఘర్షణలతో, ఆదర్శభావ చ్మితణలతో, సత్యధర్మాల విజయచి తణలతో సాగిపోతుంటుంది. మహాకావ్యం పాఠకుని ఆలోచింపదేసేది కాని ఊపేది కాదు*

లౌకిక వాజ్మయీం 549 మహాకావ్యంలో ఆవశ్యకమైన కథా వస్తువు సంభాషణలు, చరిత చ్చితణలు ఖండ కావ్యంలో సంపూర్ణంగా కాక కొంత వరకే వుంటవి. కవిత్వం విషయంలో అంటె భాషశైలి రసభావాల దృష్టితో ఖండకావ్యం మహాకావ్యంతో సమానమైందే. మహా కొవ్యం [పధానేతివృ త్తం, (ప్రాసంగికేతి వృత్తాలతో, దీర్చ వర్ణనలతో వస్తువి స్తరణ కలిగి వుంటుంది. కథలో సంధి సంధ్యంగాల చేత పాఠకుల జొత్సుక్యాన్ని పుట్టించి నిలపటానికి కవికి ఆవకాళం వుంటుంది. కథా సంవిధానంలో పటుత్వం వుంటుంది, సంఘటనల సంయోజనంలో కవి నేర్పును (వదర్శిస్తాడు. దీర్ధమైన సంవాద సన్నివేశాలతో కథ నెమ్మదిగా నడుస్తుంది. ఖండకావ్యంలో ఇటువంటి కథాయోజన కనపడదు. అఘుసంఘబనల మీద ఆధారపడి లఘుకావ్యం వుంటుంది. ఒకొక సారి కేవలం (పకృతి స్థలాదుల వర్ణనలతో నిండి వుంటుంది. మేఘసందేశం? బుతుసంహారం, గీతగోవిందం ఇటువంటి ఇండకావ్యాలే,

మహాకావ్యాలల్లోని సర్గవిభజన అండకావ్యంలో వుండదు. మహాకావ్యంలో (పతి సర్గానికి వృత్తాలు మారుతుంటవి. అంటె మహాకావ్యం వృత్తవైవిధ్యం కలిగి వుంటుంది. అటువంటి వృ త్త వైవిధ్యం ఖండకావ్యాలల్లోగాని ము _కృకాలల్లోగాని వుండదు. లఘుకావ్యాలల్లో కవి ఒక వృత్తాన్నే (గ్రహించి [పయోగిస్తాడు, మేఘ సందేశం పూర్వమే[ం, ఉత్తర మేఘం అని రెండు భాగాలుగా విభాగీంపబడింది. ఇటువంటీ లఘువిభజన అక్క_డక, గాడ్‌ లఘుకావ్యాలల్లో వున్నా మహాకావ్యంలోవలె సర్గవిభజన ఖండకావ్యంలో లేదు.

మహాకావ్యంలో వలె ఖండకావ్యంలో అనేక హ్మతలుండవు, ఖండకావ్యంలో ప్మాతలు చాల తక్కువ, ఒకొకసారి వుండక పోవచ్చును, వున్నా ఒకటి రెండు కన్న ఎక్కువ వుండవు. ఆ ప్మాతల చరిత చ్మితణవప మహాకావ్యంలో వలే అవకాశముండదు. కాని వాటి సజీవ చితణను కవి సంక్షిప్తంగా చేయటం కన్పిస్తున్నది. " న

ఆదర్శ చ్వ్నితణ, యుగధర్మబోధన మహాకావ్య (వరాన లక్షణాలు కొగా సహజపమాఎమానవ వస్తుబ్శితణ లఘుకావ్యాల (వధాన లక్షణం.

ఖండకావ్యంలో రసభావాల కూర్చు వుంటుంది. కాని మహాకావ్యంలో' వలె రసవి స్తరణకు ఆవకాళం లేదు.

550 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

మహాకావ్యంలో కన్న ఖండకావ్యంలోని భాష, శైలి సరసం, లలితం, మధురం. ఖండకావ్య కవిత్వానికి సరళం, సంగీతాత్మకం అన్న రెండు గుణాలు (ధాన లక్షణాలు. మహాకావ్యంలో వలే ఖండకావ్యంలో దీర్చ కఠిన సమాసాలు, క్రిష్టాలంకారాలుండవు. శెలి ధారాళంగా వుంటుంది.

ఖండ, ముక్తక కావ్యాల్లో పతిళ్లోకం మాధుర్యగుణభరితమై, భావసంభరి తమై, కోమల పదగుంఫితమై వుంటుంది. ఇటువంటి గుణాలు గల శ్లోక సంఘటన మహాకావ్యంలో అక్కడక్కడ కన్పించవచ్చును కాని ఆటువంటి కోమల భావ యుక్తరచన ఖండ, ముక్తక కావ్యాలల్లో (పతి శ్లోకలక్షణంగా వుంటుంది. ఖండ, ముక్తక కావ్యాలు మవిీకావ్యాల కన్న సరసమై, మర్మస్పర్శియై, సహజమై, రమణీయమై, సర్వజనహృదయాకర్షకమై వున్నవి. వీటికి రమణియత్వం, సహజ వస్తుభావ చితణలచేత కలిగిందని చెప్పవచ్చును. వీబిలోని జీవవంతమైన గుణం మానవబీవికానికి దగ్గరగా వుండటమే !

ఖండ కావ్యాలకు మహాకావ్యం వలెనే నామకరణం చేయటం కన్పిస్తున్నది, కాని ముక్తక కావ్యాలకు వాటిల్లోని ల్లోకాలల్లో కన్పించే సామాన్య వస్తువేదో చూచి దానికి తగిన పేరు పెడ్తుంటారు. ఒకొకసారి ముక్తకాల ఛందస్సు పేరును బట్టీ, శ్లోకసంఖ్యను ఐట్టి నామకరణం చేయటం జరుగుతుంది. యాభై శ్లోకాలుంటె దాన్ని పంచాశిక అని, నూరు క్లోకాలుంటె శతకమని, ఏడువందల క్లోకాలుంటె సప్తతి అని పేర్ద పెట్టారు. చౌరపంచాశిక, భరృహరిశతకం, గాథాసప్రరతి ఆర్యా స్తళతి మొదలైనవి గాథా సప్తశతితో ఏడువందల గాథలు-అంటె | పాకృత పద్యాలున్నవి. ఆదేవిధంగా ఆర్యాఛందస్సులో ఏడువందల శ్లోకాలున్నవి కాబట్టి ఆర్యాస ప్రకతి ఆని పేరు పెట్టబడింది తర్వాత సప్తశతి లేక సత్‌సాయి అన్నది అపభంళ హిందీభాషలో శృంగార రసపూరిత ముక్తక రచన్నాష్మకియకు పేరుగా స్టిరపడింది. ఆపష్మభంశ హిందీలో అనేక సత్‌సాయి రీచనలు వచ్చినవి. తెలుగులో కవులను శృంగారరసంతో కూడిన సత్‌ సాయి (వకియ కన్న శతక (ప్మకియ ఎక్కువ ఆకర్షించింది. తెలుగు సాహిత్యారంభం నుంచి శతకాలు (వాయబడినవి. (వతి కవి తన కవిత్వాభ్యాసాన్ని ముక్తక పద్యాలతో చేస్తాడు. తెలుగుకవులు శతకరచనతో కవిత్వాభ్యాసాన్ని చేసినట్లు విమర్శకులు తలంచారు. ఆందుకే తెలుగు సాహిత్యంలో అనేక సంఖ్యలో శతకాలు కన్సిస్తున్నవి.

లౌకిక వాజ్బయం 51 ముక్తకొాలు

ముక్తకాలు లక్షణంలో మవికావ్యం కన్న భిన్నమైనవే కాక కొన్ని విషయాల్లో ఇండికావ్యం కన్న భిన్నమైనవి. అండకొవ్యంలో మొదటి నుంచి చివరి వరకు నిర్వహింపబడే వస్టుసామ్యత ము క్రకాలల్లో కూడ వుంటుంది కొని ముదక్తకాలల్లో కథాస్తూతం "వుండదు. వీటిల్లో ఒక్కొక్క శ్లోకం సంపూర్జా ర్ధంతో స్వతంగతమై వుంటుంది. స్వతంతమైన శ్లోకాలల్లోని విషయవస్తువును బట్టి శృంగార శతకం, వైరాగ్యశతకం, కరుణావిలాపం మొదలైన పేరు పెట్టడం కన్పిస్తుంది. మహాకావ్యంలో, కొంతవరకు ఖండకావ్యంలోను విభావానునుభావా దులచే సంధి సంధ్యంగాల చేశ అంగిరసం విస్తరించటం కన్పిస్తుంది. కపిచేత చెప్పబడిన ముక్తకాలల్లోని [పఠిశోకం పాఠకులల్లో రసోత్బత్రిని కలిగించటానికి సమర్ధమై వుంటుంది ఒక్కొాక్కళోకంలోని కవి భావాలు, హృదయాను భూతులు పాఠకుల భావాల, పహృదయాను భూతులతో లయమై (బహ్మనంద సహోదర మైన రసానందాన్ని కలిగిస్తవి. ఆధునిక భారతీయభాషల్లో అధునిక కవిత్వం పాశా త్యసాహిత్య్మ వభావంతో పుట్టిందనే అంటున్నాము కొని ఆధునిక కవిత్వ లక్షణాలన్ని ముకక్తక (ప్మ్యకియలో వున్నవే కొత్తవేమి కాదు. హృదయాను భూతులు, భావవ్య క్రీకరణలో [పతీకాత్మత్వం మార్మికత్వాలను ఆ్యశయించటం, సమకాలిక వరిస్థితులకు స్పందించి వాటిని చ్మితించటం- ఇవన్నీ అధునిక కవి త్వంలో వలెనే ముక్రకకావ్యాలల్లోను కన్పిస్తున్నవి-

మహాకావ్య కవివలె ముక్తకకవి కఠినదీర్షసమానభరిత శైలిని, క్లీష్టాలం కార చమత్కారవై భవాన్ని (పదర్శించక సరసమధురమైన శబ్దరచనను [గ్‌హ్‌ స్తాడు. సరళ సరసమైన శైలి [పజా సామాన్యానికి తొందరగా అర్థం కావటం చేతనే ముక్తకాలు (వతిఒక్కరి నోటిలోను ఆడుతుంటవి.

ఖండ, ముక్తక కావ్యాలల్లో వాసనొత్మకమైన శృంగార చ్మితణమే అంతటా వున్నదని, స్త్రీ పురుషుల (ప్రేమ అన్బీలంగా కూడ చ్చితింపబడిందని కొందరు విమర్శకులు తలంచారు. కాని ఈ విమర్శ పరిశీలన ముందు నిలిచేదికాదు. ఖండ, ముక్తక కొవ్యాలల్లో శృంగార వర్ణనలే (ప్రాధాన్యం వహించిన మాట నిజమే కాని ఆ శృంగారం వాననాత్మకమైంది మ్యాతం కాదు, మేఘ సండేళంలోని యత

ర్‌5్‌ఏీ సంన్క్బృత సాపొిత్య చరిత దంపతుల (ప్రేమ ఎక్కడా అశ్చీలత లేకుండా ఉదాత్తంగా చి(త్రింపబడింది. యక్షుడు క ర్తవ్యనిస్థుడైన భర్తగా, (ప్రేమికుడుగా కన్పిస్తాడు. యక్షిణి భర్త (పేమనుపొందిన గృహిణిగా, భ్వర్త ఆగమనానిక్లై వేచివున్న విరహిణిగా వర్ణింప ఐడిందే కొని వేరే కాదు. మహాకావ్యాలల్లోని అంగాంగ వర్ణ నలతో కూడిన స్తీ వర్ణనలవంటి అశ్లీల వర్ణనలు లఘు కావ్యాలల్లో కనిపించవు. వీటిల్లో సున్నితమైన (వేమభావాలకు, అనుభూతులకు (పాధాన్యం. ఈ భావానుభూతులు ఎప్పుడు ఉదా తృత అన్న గీతను దాటిపోయినట్లు కనిపించవు, ముక్తక కావ్యాలల్లో నీయొక్క వివిధరూపాల చితణ భవ్యంగా జరిగింది. మహా కావ్యాలల్లోవలె ముక్తక కవులు అంగాంగ వర్ణనలతో న్త్రీ బాహ్యరూపాన్ని కాక స్త్రీల అంతరరూపాన్ని చి[తించ టానికి (యత్నించారు. తీ ముఖాన్ని, బాహువులను, వవ్షోజాలను కాక ఆమె హావభావ చేష్టాదులనే ముక్తకళవి మనోహరంగా వర్చించాడు. (పణయిని, విర హిణి, మానిని ఆయిన స్రీ రూపాలను ముక్తకకవులు అనితరలభ్యంగా చితిం చారు. అసలు వారు చ్యితించని స్త్రీ మనోవృత్రియే లేదనిపిస్తుంది. శ్రీయొక్క “సర్వాంతర్భావాలను, ఆకాంక్షలను, మనోగత భావ కల్పనలను, న్రీయొక్క సర్వదళలను, సర్వవయో అవస్థలను కవి సూక్షేక్షికతో చ్చితించాడు. ఇటు వంటి స్రీ ఆంతరరూప సౌందర్యాన్ని మహాకావ్య కవులు చితించటంలో విఫలు అయ్యారని చెప్పాలి.

ముక్తక కావ్యాల్లోని నాయిక (పధానంగా శృంగార నాయిక. న్ర్రీ సుకుమార శృంగార రూపాన్ని ఉదాత్తంగా, సహజంగా, మనోహరంగా ముదక్తకకవి చితిం చాడు, ముక్త కాలల్లోని నాయిక విరహోత్కంఠితయై [వయని కొరకు ఎదురు చూస్తుంది. ఖండితయై పరస్త్రీ గమనం చేసివచ్చిన (పియున్ని నిందిస్తుంది, పర స్రీల మీద ఈర్ష్య చూపుతుంది. కలవాంతరితయై ఆపరాధం చేసిన (పియనిపై కోపగించి తర్వాత పశ్చాత్తాపం చెందుతుంది (పోషితభర్త ఎకలయై దూరదేశం పోయిన (పియనిరాక్షకై నిరీక్షిస్తుంది. విపలబ్ధయై (పియడు రానప్పుడు విరహం చెందు తుంది. అభిసారికయై (వీయుని చేరుకుంటుంది. వానకసజ్జయై పియుని రాకను తెలుసుకొని సంతోషిస్తుంది. స్వాధీన పతికలయై భ ర్తసామీప్యానికి ఆనందిస్తుంది. ఈ వివిధ రూపాలను ముక్తకకవి సహృదయ రంజకంగా వర్ణించాడే గాని ఎక్కడా అఆశ్చీలత లేదు. న్ర్రీ పురుషుల మధ్య వుండే లౌకిక [ప్రేమను ముక్తక కవి సహజంగా వర్ణించాడు. ఆంతేగాని ఎక్కడా కృ తిమత్యం లేదు. గీత

లౌకిక వాజ్బ్యయం ర5్‌5్‌8ి గోవిందం వంటి కావ్యాలల్లో రాధాకృష్ణుల పేమ వాసనాత్మకమైన (వేమగా కొక దివ్య పేమగా చితింవబడీంది. రాధాకృన్ణులు ఆత్మపరమాత్మలకు (వతికలి నిలిచారు. కాబట్టీ ము క్రకకావ్యాలల్లో శృంగారంఖ [క్రేమ ఎక్కడ హద్దులను దాటి అశ్సీలతలో అడుగుపెట్టలేదు, మనోహరమైన లౌకిక (ప్రేమచ్చితణలే అంతటా కని ్పస్తున్నవి.

సంస్కృత సాహిత్యంలో అఘుకావ్యాలను ఒక పరమరమణీయమైన, సరసమైన అంగంగా [గహించవలెను. మహాకావ్యం విశాలమై మొదటినుంచి చివరి వరకు చదివితేనే ఆవబోధమై అనందాన్ని కలిగిస్తుంది. ముక్తకం అట్టా కొదు.. ఏ ల్లాకాన్ని చదివినా పూర్వాపరసంబంధం లేక్‌ వెంటనే రసాభివ్యక్తిని కలిగించి ఆనందాన్నిస్తుంది. (పతి పుష్పం తన (పత్యేక సౌందర్యాన్ని (పదర్శించేటట్లుగా నిపుణుడైన మాలాకారుడు కట్టిన మాలవంటిడి ముక్తకకావ్యం.

లఘుకావ్యాలు మానవుని రాగాత్మక, విరాగాత్మక [ప్రవృత్తిని (పతిబించింప జేస్తున్నవి. కాబట్టి పీటిల్లో శృంగార, భక్తి, కరుణ, కాంతరసాలకే (ప్రాధాన్యం కాని ర్మాదవీభత్స భయానక్షవీరాది రసాలకు స్థానంలేదు. మానవుని [పేమసంబంధ మైనకోమలభావాలకు; వై రాగ్యపూర్ణమైన సరళభావాలకుమ్మాతం స్థానం వున్నది. కోమల సరళభావాలను కవి త్మీవమైన, సరళమైన, సరసమైన, [పధావవంతమైన శద్దాలద్వారా చితిస్తాడు. భర్తృహరి శృంగార శతకం, అమరుని కతకం, ఆర్యా సప్రశతి వంటివి శృంగార (పధానమైన ముక్తకకావ్యాలు. భ_రృ్భహరి వైరాగ్య శతకం, జగన్నాథుని శాంతవిలాసము వంటివి వైరాగ్య, అధ్యాత్మిక భావాలచేత కూడినవి. జగన్నాథుని కరుణావిలాసం వంటివి సున్నితమైన, మర్క్పర్శియైన భావాలతో కూడిన కరుణరసాత్మకమైన శతకాలు ఇక భక్తిరస పూర్ణమైన శతకా లెన్నో వున్నవ్లి. కళతకాలేకాక స్తుతి, స్తోతకావ్యాలు కూడ ఎన్నో వున్నవి. వాణమయూరుల చండీ, సూర్యశతకాలు, ఆనందవర్ధనుని దేఫీకతకం, కాళిదాసుని శ్యామలాదండకం, శంకరాబార్య వేదాంతాదార్యుల స్తుతికావ్యాలు ఎన్నో భక్తిరస పూరితమైత ముక్ష్తక కావ్యాలున్నవి.

ఆయా వస్తు విషయాలనుబట్టి ము_క్తక కావ్యాలను ఈ క్రింది విధంగా విథాగించవచ్చును- 1) శృంగార 2) ఆధ్యాత్మిక 8) నీత్యుపదేళక. పోషత రసాన్నిబట్టి ఇట్లా విభాగించవచ్చును= 1) శృంగార రసాన్వితాలు £) కాంత రసాన్వితాలు ఖి భక్రిరసాన్వితాలు శ్రి కరుణరసాన్వితొలు,

554 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

లఘుకావ్యాలల్లో కవి సర్వస్వతంతుడు. మహావావ్యం కొంతవరకు నియమిత లక్షణానుసారం రచింపబడుతుంది. నాయిక నాయకావ్మితణలో, వక్షనల్లో శైలి, రసాభివ్యక్తిలోత మహాకావ్యకవి లక్షణకారుల అభ్మిపాయాలను; నియమాలను పాటించవలసివు:టుంది. లఘుకావ్యాల కవులకు ఆటువంటి నియమిత లక్షణాలను పాటించవలసిన అగత,౦ లేదు. అంటె అతనిమీద లాక్షణికొంకుశం పనిచేయదు. అందుకే లఘుకావ్యాలు నిసర్గ కవితా సౌందర్యానికి నిలయమైనవి. కవి తన హృదయానుభూతులను (పకటించటంలో పూర్తిగా స్వాతం త్యాన్ని చూపుకాడు. తాను కోరిన వస్తువును, సంఘటనలను కవి (గహించి హృదయా వేళంతో తన అనుభూతులను అభివ్య క్రీకరిస్తాడు. కవి హృదయం యొక్క అచ్చమైన భావవ్య కిని మనం లఘుకావ్యాలల్లో చూడవచ్చును. వీటిలో కేవలం వృదయానుభూతులకే చోటులేదు. కళాపక్షంలో సైతం ఇవి ఉత్క్భ్టేకావ్యాలు. కోమల పదావళి, సరసమధురమైన శబ్ద సంయోజన, భావానుగుణమైన భావ, పదలాలిత్యం, స్వాభావికమైన అలంకార రచన, త్మీవమైన నిసర్గసుందరమైన భావాలు, వివిధ రసాఐ సహజసుందర అభివ్య క్రీకరణ, కొద్దిలోనే సంపూర్ణ రసాభివ్య కి, బౌచిత!పోషణ, ఆలంకారికుల నియమాలకు, కవి సమయాలకు లోబడని వస్తువు, పాతల సజీవచ్శితణలతో లఘుకావ్యాలు మహావావ్యాలకన్న విశష్టమై ఉత్తమస్థానాన్ని సంపాదించుకొంటున్న వి,

ఘటఖర్చ్పరుడు ఘటభఖర్పరుని పరిచయం

ఘటఖర్పరుడు వికమాదిత్యుని (కీ, పూ 1వ శ ఆస్థానంలోని నవ రత్నాలల్లో ఒకడు అని (పతీతి. దానిచేత అతడు కాళిదాసుకు కూడ ,సమకాలికుడే, ఘటఖర్పరభాసులు ఇద్దరూ ఒకేవ్యకక్రి అనికూడా కొందకు (ప్రస్తుతించారు. హేమ చం్మదుని కావ్యానుశాసనంలో ఇట్లా చెప్పబడింది= “సంతి పరాకాహ్టామారూఢేన భాసేన తతూూ స్వకీయా దళానవిష్కృతా యతోఒనేన పూర్వచరితం ఘఓఖర్చ రేణ ఉదకవహనమేవ (పతీజ్ఞారమ్‌ పతిజ్ఞాం చే మామ సహమానాః పరే కవయః, పరిహసితు మనసో మ్మికమార్య సభ్యమేనం భాసం తజ్ఞా3స్మారక ఘటఖవ్పరనామ్నా వ్యాజ్మహుః (క్రమేణ చస ఏవ వ్యపదేశో భాసమహాకవేః సుపసిర్ధిః సంపన్నః”= “భాసుడే (పతిజ్ఞావళంచేత ఘటకర్భరంతో నీళ్ళు మోయటంవల్ల, అతని కలం

లౌకిక వాబ్బయం ర్‌ర్‌ర్‌ కూడా నీళ్ళుమోసే కులం కాబట్టి అతన్ని పరిహాసం చేసేందుకై ఘటఖర్చరుడని పీలువబడసాగాడు. ఘటఖర్పరుడన్న పేరు భాసునికి ఉపనామంగా ఏర్పడి ఆ పేరుతోనే ఆతడు (పసిద్ధుడైనాడు.” ఒకవేళ ఈ కథనంతా మనం విళ్నసించ కున్నా, హేమచందుని కథనాన్నిబట్టి ఘటఖరరుడు భాసునివలెనే శూ దకులజుడని, ఘటఖిర్చుడన్నది పతిజ్ఞావళంచేత కలిగిన ఉపనామమని తెలుస్తున్నది. ఈ కవి కుండలతో నీళ్ళ మోయటానకిగల కారణం ఘటఖర్పర కావ్యంలోని 28వ శ్లోకంలో ఇట్లా చెప్పబడింది=

భావానుర క్ర వనితా సురతైః శపేయమ్‌

అలంబ్యచాంబు తృషితఈః కరకోశ పేయమ్‌

జీయేయ యేన కవినా యమక్రైః పరేణ "

తస్మై వహేయముదకం ఘటఖర్పరేణ. “*ఎవరైతె యమక (ప్రయోగంలో తనను మించుకారో వారికి నేను ఘట ఖర్చు రంలో నీళ్ళను మోస్తాను”-_ అని కవి (పతిజ్ఞచేసాడు. దానిచేత అతనికి ఘట అర్చరుడనే పేరుకలిగి వుంటుంది. ఘటఖర్పరునికి, కొళిదానుకు కవిత్వ వైరముం డేదని (పతీతి. కుమార సంభవంలో కాళిదాసు చెప్పిన “ఏకోహిదోషో గుణసన్ని పొతే నిమజ్జతోందోః కిరణే ష్వివాంకః” అన్న ఉక్తిలో ఘటఖర్పరుడు అనౌచిత్య దోషాన్ని తన నీతిసార్మగంథంలో ఎత్తి చూపుతూ ఇట్టా అన్నాడు-

ఏకోహి దోషో గుణసన్నిపాతే నిమజ్జతీందొరితియో బభాషే

నూనం నదృష్టం కవినాపితేన రార్మిద్యదోషో గుణరాళినాకీ. నీతిసార:5. 17

రఘువంశంలో కాళిదాసు కొద్దిగా యమకాలంకారాన్ని (పమయోగించగా ఘట అర్పరుడు పూర్తిగా యమక కావ్యాన్నే రచించాడు. ఘటఖర్పరుని యమక కావ్యం కాళిదాసు మేఘసందేశం కన్న పూర్వందని విమగ్శకుల అభ్మిపాయం. మేఘ సందేశంలో యక్షుకు తన భార్యకు మేఘం ద్వారా సందేశాన్ని పంపగా దీనిలో భార్య తన భర్తకు మేఘం ద్యారా సందేశాన్ని పంపుతుంది. రెండు సందేళాలు వర్షర్తు ఆరంభంలోనే పంవబకినవి. మేఘసందేశంలో యత్షున విరహం ఒక సంవత్సరకాలానిది కాగా ఘటఖర్పర కావ్యంలో భార్యాభర్తల విరహం మూడు నెఐలది మ్మాతమే. ఘటఇక్పకుకు మేఘశందేశంలో లాగ మేఘ వెళ్ళ వంసిన దారిని వర్ణించలేదు,

558 సంస్కృత సాహిత్య చరిత ఘట ఖర్చరుని కావ్యం |

ఘటఖర్పర కావ్యంలో ల శోకాలున్నవి. వాటిల్లో “ఏతన్నిశమ్య".... అన్న్హ£2వ శ్లోకం (వక్షిప్తమని విమర్శకుల అభ్మిపాయం. ఈ శ్లోకానికి అభినవ గుప్తాదులు వ్యాఖ్యానాన్ని |వాయక పోవటమే ఈ ఊహాకు కారణం. అభినవ గుప్తుని అనుసారం ఈ కావ్యంలో 21 శ్లోకాలు మ్యాతమే. వున్నవి. మరొక వ్యాఖ్యాత దివాకరుడు £0 శ్లోకాలకు మాాతమే వ్యాఖ్యానాన్ని వాసాడు. కాబట్టి ఘటఖర్చర కావ్యంలో £0 మొదలుకొని 28 క్లోకాలవరకు వున్నవని చెప్పాలి. ఘటఖర్పర కావ్యం సందేశ కావ్యాలల్లో మొదజీది తర్వాత కాళిదాసు మేఘ సందేశం ఆ తర్వాత ఎన్నో సందేశ కావ్యాలు కొల్లలుగా (వ్రాయబడినవి. సందేశ కావ్య రచన మొదట్లో ఎంత సూష్మంగా జరిగి తర్వాత ఎట్లా వికాసం చెంది ఖండకాన్య స్వరూపాన్ని ధరించిందో ఘటఖర్పర, మేఘసందేశ కావ్యాలను పటీ లిస్తే తెలుస్తుంది.

ఘటఖక్పర కొవ్యం (కీ. శ. 1828లో జర్మనీ దేశంలో దుర్చే సంపాద కత్వంలో [పచురింపబడించి. ఘటఖర్పరకావ్యం పసిద్ధమెంది. సంస్కృృతసాహిత్య [(వియలందరూ దీనిచేత పరిచితులే అయినా తర్వాత ఈ కావ్యాన్ని ఎవరూ (ప్రచు రించలేదు, (క్రీ. శ. 1050లో డా॥ జతీం్యద బిమల్‌ చౌధరి సంపాదకత్వంలో వ్యాఖ్యానాలతో కలకత్తానుంచి “సంస్కృత దూతకావ్యసం[గహ” సీరీజ్‌లో (వచురించబడింది. డా॥ చౌధరి ఎన్నో కావ్య [వాతప్య్తతులను, వాఖ్యానాల (పతు లను పరిశీలించి సంస్కరించి దీన్ని [పచురించాడు. ఈ [గంథానికి అభినవగు ప్త, భరతమల్లిక, కంకర, తారాచంద, గోవర్థన, కమలాకర,రమాపతిమిశ్ర, కుచల కవి; దివాకర, వింధ్యేశ్వర (వసాద, ఆదక్షమల్ల, వైద్యనాథ మొదలై నవారు వ్యాఖ్యానాలు (వాసాకు. ఇంత చిన్న పుస్తకానికి ఎన్నో వ్యాఖ్యానాలుండటం ఆకృర్యాన్ని కలిగిస్టుంది. ఈ వాఖ్మానాలల్లో కొన్ని అలభ్యాలు. దీని వ్యాఖ్యాత అభినవగుప్తుడు (వసిద్ధ ఆఐంకారికుడైన అభికవగుప్తుడే. అభినవగుప్తుడు ఘట ఖర్పర కావ్యాన్ని కాళిదాసు కావ్యంగా భావిందాడు”- కించ ఆత కర్మామవిీకవిః కాళిదాస ఇతి అగుశుతమ్‌ అస్మాభి “(20వ క్లోకవ్యాఖ్యానం)

ఘః ఖర్చరుని మరోరచన*తిసారం. సీతిస్తారం లభ్యమౌతున్నది. కాని దీని సద్దపతి ఇంకా ము[డితం కాలేదు,

లౌకిక వాజ్మయం రర?

ఘటభిర్చర కావ్యంలోని యమకం బాల సుందరమైంది. కవి నోటి నుంచి ఆప్రయత్నంగా వచ్చినట్లు సహజ ళోభ కలిగివున్నది కాని [ప్రయత్నంతో సాధించి (వాసినట్లుగా లేదు. ఉదాహరణకు ఒక శ్లోకం.

మేఘావృతం నిశి న భాతి నభో వితారమ్‌

న్మిదాళ్యుపైతి చ హరిం సుఖసేవితారమ్‌

"సేందాయుథశ్చ జలదోఒ ద్యరసన్ని భానామ్‌

సంరంభమావపహతి భూధర నన్నిభానామ్‌.

తర్చాత కొవ్యాల మీద షుటఖర్పర కావ్య ప్రభావం

ఘఓఖర్చర కావ్యం మేఘసందేశం వంటి కావ్యాలకు (యేరణను ఇచ్చిం దని చెప్పవచ్చునేమో. మేఘసందేశంవలె ఈ కావ్యం ,పసిద్ధమైంది. కాకున్నా తర్వాత కవుల మీద ఇది చూపిన (ప్రభావం నిర్ణక్ష్యణీయమైందేమి కాదు. ముఖ్యంగా కవి మదనుడు ఘట ఖర్చర కొవ్యం చేత చాల అకర్షితుడైనాడు. అతడు తన క్ఫష్షలీల కావ్యంలో ఘట అర్పర కావ్యంలోని ఒక్కొక్క ల్లోకంలోని ఒక్కొక్క పాదాన్ని వున్నదున్నట్లుగా తీసుకొని మిగిలిన మూడు పాదాలను తాను చేరుస్తు క్లోకాలను రచించాడు. అంటె కవి మదనుడు ఘట ఖర్చర కావ్య శ్లోకం లోని మొదటి పాదాన్ని తన్న శ్లోకంలో మొదటి పాదంగా (గ్రహించి మిగతా మూడు హోదాలను అతడు రచించాడు. అదే విధంగా రెండవ పాదాన్ని తన శ్లోకంలో రెండవ పాదంగా (గహించి మిగితా (పథమ, తృతీయ, చతుర్థ పొదాలను తొను రచించాడు. ఘబఖిర్చిర కావ్యంలో £1 శ్లోకాలకు కవి మదనుడు తన కృష్ణలీల కావ్యంలో 84 ల్లోకాలను రచించాడు. ఈ విధంగా సమస్యాపూర్తివలె ఒక కవి శ్లోక హౌదాలను తీసుకొని మరొక కవి కావ్యాన్ని (వ్రాయటం ఘటఖర్పరుని కొవ్యానికే కాక మేఘ సందేళానికి కూడా జరిగింది, కాని మూలకృతిలోని యమ కాన్ని కూడ మదనకవి విడువకుండా పొటించటం దీనిలోని విశేషత. కృష్ణలీల కావ్యంలో కృష్ణుని జననం, లీలలు, గోపికలు కృష్ణుని కొరకు విరహబాధ ననుళ వించటం, గోపికల రాసలీలలు వర్జింపబడినవి, 'ఈ కవి దశణ భారతీయడు. ఈ కవి కీ.శ. 16వ ళ॥ చివరివాడు. ఆక్కడక్కడ కావ్యంలో ఆర్భాన్వయంలో క్శిష్టత వున్నా కృష్ణలీల కావ్యం మొత్తం మీద ఆకర్షణీయంగానే వున్నది,

ల్‌ల్‌8 సంస్కృత సాపాత్య చరిత కాళదాను ముతు సంహారం

కాళిదాసు ఖండ కావ్యాలు రెండు లభిస్తున్నవి = బుతు సంహారం, మేఘ సందేశం. మేఘపందేశానికి పూర్వమే బుతుషంహారం (వాయబడిందని పండి తుల అభ్మిపాయం శె లిలోని భేదాన్ని బట్టి ఇది సత్యమే అనిపిస్తుంది. మేఘ సందేశంలో వలె దీనిలోను ఇతివృత్తం లేదు. బుతువుల వర్ణనే దీనిలోని వస్తువు. దీనిలోని (పతి శ్లోకం బుతు వర్షనతో కూడి స్వతంత రూపం -కలదే అయినా బుతువులను వర్ణించటంలో ఒక్‌ [కమం పాటింప బడింది. దాని వల ఇది ముక్ష్తక కొవ్యం కన్న ఖండకావ్య లక్షణాలు కలిగి వున్నది. దీనిలో 144 శ్లోకొలున్నవి, ఆరు సర్గలున్నవి. ఒక్కొక్కె సర్గలో ఒక్కొక్క బుతువు వర్ణింపబడింది. దీన్ని వర్ణనాత్మకమైన ఖండకావ్యమని చెప్పవచ్చును.

ముతనంహార కరృత్వం

బుతుసంహారం కాళిదాసు కృతి కాదని కొందరు విమర్శకులు తలంచారు. మల్లినాథుడు రఘువంశ, కుమార సంభవ, మేఘసందేశకావ్యాలకు వ్యాఖ్యానా లను [వాసాడు కాని బుతుసంహాంానికి వాయలేదు. అంతే గాక ఇంకెవ్వరూ కూడ బుతుసంహారానికి వ్యాఖ్యానాలను [(వాయలేదు. ఆలంయారికు లెవ్వరూ తమ ఆలంకార శాస్తాలల్లో బుతుసంహారం నుంచి ఉద్ధరణలను ఉదాహరణలను ఇయ్య లేదు. బుతుసంహారం అతి సరళం, నాతి సుందరం, కా?దాసు ఇతర కృతుల కన్న ఇది భిన్నంగాను కొంత కవితా వైదగ్ధత లేనిదిగాను వున్నది- ఈ కారణాల న్నిటి చేత దీన్ని కొళిదాసు కృతిగా అంగీకరించటానికి కొందరు విమర్శకులు నిరాక రించారు. కాని పాళ్చాత్యసాహిత్య కారులందరూ దీన్ని కాళిదాసు కృతిగానే అంగీ కరించారు. భారతీయ కొవ్య భండాగారంలో వారు దీన్ని ఒక అపూర్వమైన కృతిగా భావించారు. సహజసుందర (పకృతి వర్ణనలతో నిండినదీ కావ్యం. (పతి బుతువును కవి సూష్మింగా పరిశీలించి సరళ ౩ లిలో వర్ణించాడు. ఇటువంటి సామర్థ్యం కాళిదాసు తప్ప మరో కవికి లేదని ఇది తప్పక కాళిదాసు రచనయె అని విమర్శకులు చాలామంది తలంచారు, వల్దభదేవుడు సుభావీతావళిలో బుతుసంవో రం నుంచి రెండు శ్లోకాలను ఇచ్చి కాళిదాసు రచనగా పేర్కొన్నాడు మరియ కాళిదాసుకు బుతువర్శన,. (పకృతివర్థన ఆంటె పీతి. కుచూరసంభవం, రఘు

లౌకిక వాజ్మయం ర598 వంశం, మేఘసందేశ కావ్యాలల్లోనే కాక వ్నికమోర్వశీయం, శాకుంతలం నాట కాలల్లోను అతడు సందర్భానుహలంగా ముతువులను, (వక్ళతిని వర్ణించాడు. మిగతా కృతుల కన్న ఇది సరళంగా. ఆపరిపక్వంగా కన్పించటానికి కారణం ఒకవేళ ఇది కాళిదాసు ఆరంభరచన కావటం చేత కావచ్చును. బుఠకునంహారంలోని వర్ణనలు

ఈ కావ్యంలో కవి ఎక్కడా రాజుల (పసకక్తిని తేలేదు. రాజ్మపాసాదాల ల్లోని జీవితాన్ని కూడ వర్టించలేదు. కాబట్టి కాళిదాసు రాజుల (పాపకాన్ని పొందనప్పడే దీన్ని (వాసాడని విమర్శకులు భావించారు. సమకాలిక అఆర్హికస్థితి, [వజాజీవనం, లలితకళలు దీనిలో చక్కగా _పబెంబించినవి, పై తరగతి వారి కళాత్మక దృక్పథాన్ని కావ్యంలో దర్శించవచ్చును. దానితోపాటు కవి చేసిన సహజవర్జనలు అహ్హాదాన్ని కూరుస్తున్నవి. సూక్ష్మపరిశీలనకు ఊహాసౌందర్యం మెరుగు పెట్టింది. ఉదా॥ కు-

కాశాంపకా వికచపద్మ మనోజ్ఞ వక్తా

సోన్మాదహంస రవ నూపురనాదరమ్యా

(ప్రాప్తా శరన్నవ వధూరివ రూపరమ్యా. శిశిర బుతువు- తెల్లని కాశకుసుమాలు పెంగ్లికూతురు ధరించిన తెల్లని వస్త్రంగా వున్నవి. వికసించిన పద్మం ఆమె ముఖళోభను పోలివున్నది. హంసల నాదాలు ఆమె ధరించిన నూపురధ్వనులు. ధాన్యభారంచేత వంగిన శాలి స్తనభారం చేత వంగిన గ్మాతయన్టివలి వున్నది'” అని శిశిరబుతు సమయంలోని (ప్రకృతిని ఒక పెండ్లి కూతురుగా కవి దర్శించాడు. సహజ వర్ణనకొక ఉదా॥--

ఆకంపయన్‌ కుసుమితాః సహకార శాభా

విస్రారయన్పర భృతస్య వచాంసి దిక్షు

వాయుర్వివాతి హృదయాని హరన్నరాణాం

సీహారపాత విగమాత్సు భగో వనాంతే.

ఈ0 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత ఇటువంటి సహజ వర్ణనలల్లో పౌఠకులు తల్టీనమైపోతారు. భావాలల్లో పాండిత్య స్ఫోరకతవల్ల కలిగే కృతిమత ఎక్కడా లేదు. చ్వితించినట్టుగా ఒక్కొక్క దృశ్యాన్ని కవి వర్జిస్తాడు.

వాల్మీకి కి్కింధాకాండంలో వర్షశిశిర బుతువులను వరించి వున్నాడు. వాల్మీకి యందు గురుత్వభానం గల కాళిదాసు ఆ వర్ణనలను బాగా చదివి వుంటాడు. వాటి (పభావంతోనే బుతుసంహారాన్ని (వాసి వుంటాడు. ఒక [వియడు తన (పియురాలికి వర్టించి చెప్తున్నట్టుగా బుతువర్జనలు కూర్చుబడినవి. ఆకు బుతువులల్లో వసంతర్హువును కవి దీరంగా వర్ణించాడు.

బముతునంహార అనువాదాలు

బుతుసంహారం వివిధ భారతీయ భాషల్లో కే కాక లాటేీన్‌, ఇంగ్లీషు, జర్మన్‌ మొదలై న యూరోపియన్‌ భాషల్లోకి అనువదింపబడింది. కీ. ఈ. 18వ శ కాద్దానికి చెందిన విశ్వేశ పరుడు కాళిదాసు బుతుశంహారాన్ని అనుకరిస్తు “వడృతు వర్ణన” అనే లఘు కావ్యాన్ని రచించాడు.

కాళదాను ఇతర రచనలు

“శృంగార తిలకం, పువ్చబాణ విలాసం, రాక్షసకావ్యం” అన్నము క్తీక్‌ కావ్యాలు కూడ కాళిదాసు కృతులుగా పేర్కానబడుతున్నవి. శృంగార తిలకం శృంగార (ప్రధానమైంది. అది పేరులోనే సూచితమైంది. దీనిలో [పేమ సౌందర్య వర్ణనలు మనోహరంగా చేయబడినవి. దీనిలో 81 శోకాలున్నవి. పుష్పవాణ విలాసం సుందరుల మనోహరమైన వర్ణనలున్నవి. దీనిలో ౨6 శోకాలున్నవి. రాక్షసకావ్యంలో వనవర్ణన వున్నది, (వియాడు [పియరాలితో వనవిహారం చేస్తు వనసొందర్యాన్ని వర్టించి చెపాడు. దీనిలో 20 శ్లోకాలున్నవి. ఈ మూడు - ముక్రకకావ్యాల్లోని శైలి [ప్రసాద మాధుర్యగుణాలు కలిగింది. ఆక్షరరమ్యత, భావాల గొంపు, సరళమైన ఖావ్యపకటనలు వీటిల్లో కన్పిస్తున్నవి. అందువల ఈ కృతులు కాళిదాసువని భమకలుగు తున్నది కాని కాళిదాసునామాంకితులై న అర్వాచీన కవులెవరో వీటిని కాళిదాసు శైలిని అనుకరిస్తు ్మవ్రాసివుంటారు, శ్యామలా దండక మన్న (పసిర్ధమెన స్మోతాన్ని కాళిదాసు [వాసాడని లోకంలో (పచారంలో వున్నది. దీనిలో దుర్గాస్తోతమున్నది.

లోకిక వాబ్బయం ర్‌6ీ1 మేఘసందేశం మేఘనందేశ పరిచయం మేఘసందేళాన్ని ఉత్తర భారతంలో మేఘదూతమని. పిలుస్తారు. ఇది కొళిదాసు రచన ఆనటంలో ఎటువంటి సందేహం తేరు. మేఘసందేశం (పపంచ సాహిత్యంలోనే సర్యోత్క్బృష్ట రచన అం చెప్పవచ్చును. మానవ హృదయాంళ రంలోని సూక్ష్మభావా౨ను కవి వెల్లడించటమే కాక భౌతికమైన [వకృతిని, భౌగోళికమైన నదు౨ను పర్వతాలను పట్టణా౨ను పల్లిలను దాం చక్కగా వర్ణించాడు. దీనిలో అంగిరసం విపంంవ శృంగారం. హృదయస్పర్శియైన వ్మిపలంభాన్ని కవి వర్ణించాడు. యవ్రుడొకడు అలకాధిపతి కుబేరుని కోపానికి గురియై ఒక సంవత్సరకాలం భావ్యావియోగంతో రామగిరి " ఆశమ [పొంతంలో జీవితాన్ని గడుపుతుంటాడు. వర్షాకాలారంభంతో అతనికి భార్యావియోగం సహింవరానిదపవుతుంది. [వియావియోగానలంలో కాలిపోతూ యుక్రాయుక్తం తలియక ఆకాశంలోని మేఘాన్ని తన భార్య దగ్గరికి దూతగా వెళ్ళమని యక్షుడు వినయపూర్వకంగా (ప్రార్థించి మొదట తన భార్య వుండే అలకానగరానికి పోయే దారిని వర్ణించి చెప్తాడు తర్వాత అలకానగరంలో తన ఇంటి జాడలను;' తన భార్య వి మోగస్థితి? వక్టించి చెప్తాడు. మేఘసందేశంలో యముడు యక్షిణికి పంపే సంచేశం దాదాపు 20 శ్లోకాల్లో మ్మాతమే వున్నది. మిగతా కావ్యమంతా అఐకా నగర మార్గం, అ౨కానగరం, యక్షుం గృవాం, విరహరూపిణి అయిన యవిణీ వర్ణనలు కావ్యంలో | పాధాన్యాన్ని వపాంచినవి. యక్షుడు మేఘానికి అలకొనగరం దాంచెప్తూ “కించిత్‌ పళ్చాద్‌ (వజ లఘుగతి ర్ఫూయ ఏవోత్తరేణ” ఆని అనటం చేత యక్షుడు |పవాసాన్ని గడిపే రామగికి దక్నిణనేకంలో వున్నదని స్పష్ట మౌతున్నది. ఈ మార్గనర్జనలో కాళిదాశు మొట్టమొదట ఆమకూటాన్ని వర్ణించాడు. తర్వాత వింధ్యాచల [పత్యగభాగంలో విస్తరించిన నర్మదానదిని, ఇంకొ దళార్ణదేశానికి రాజధానియైన వేేతవతి నడీతీరస్థ విదిశా నగరాన్ని వర్ణించాడు. విదికానగనర సమీపంలోవున్న కదంబ పుష్పాలచేక నిండిన నీచగిరి అనే పర్వతం మీద వ్మిశమించమని మేఘాన్ని యవ్షుడు కోరుతాడు. ఆ తర్వాత వంకర మార్గమైన (అంటె తిప్పుడు తోవ అయినా) సక ఉజ్జయిని పోయి అక్కడి రాజ్మపాసావాలను దర్శించమని రఏతకుడు మేఘానికి చెప్తాడు. 86)

562 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత విరహానలంతో వేగిపోతూ భార్య దగ్గరికి సందేశాన్ని చాల తొందరగా పంపాలని ఆతురతుతోవున్నా యతుడు “వకఃపంథా యదపి భవతః (ప్రస్థితస్యోత్త రాశామ్‌ సౌధోత్సంగ 1పణయవిముఖో మాస్మభూరుజ్జయిన్యాః” అని మేఘాన్ని కోరుఠాడు. అంటేగాక ఉజ్జయినిలోని సుందరుల చంచలాపాంగాలను దర్శించకుంటె మేఘుని జన్మ వృథా అవుతుందని కూడా అంటాడు. ఇక్కడ ఉజ్జయినీ నగర విశేషాలను కొళిదాసు 1€ ల్లోకాలల్లో వర్ణించాడు. ఇంత విస్తరంగా వేరే ఏ (వదేశాన్ని వర్ణించ లేదు. ఇది ఆతనికి ఉజ్జయిని మీదవున్న అభిమానాన్ని చాటుతున్నది. ఉజ్జయిని తర్వాత గంభీరానది, స్కందుడు నివసించే దేవగిరి పర్వతం, చర్మణ్వతీనది, చర్మణ్వతి సమీపంలోవున్న దళపురనగరం, (బహ్మావర్తదేశం, సరస్వతీనది, కురుక్మేతం, కనఖభిలనగరం, గంగానది, హిమాలయాలను (క్రమంగా కాళిదాసు వర్ణించాడు. హిమాలయాలను, కైలాస పర్వతాన్ని కవి 11 శ్లోకాలలో వర్చించాడు. ఆ తర్వాత (ప్రియని ఒడిలో (_పియురాలివలి హిమాలయాల్లో వున్న ఆలకా నగరాన్ని కవి వర్ణించాడు. ఈ మార్గ వర్ణన్నాకమాన్ని పరిశీలిస్తే యక్షుడు (పవాసాన్ని గడిపే రామగిరి ఈనాటి మధ్య ప్రదేశ్‌, లో నర్మదానదికి దక్షిణదిశలో వున్నదనటం నిశ్చయంగా చెప్పవచ్చును. రామగిరి వది?

మధ్యప్రదేశ్‌లోని ఈనాటి రామగఢ్‌యే కాళిదాసు పేర్కొన్న రామగిరి అని కొందరు విమర్శకులు చెప్తున్నారు. సీతారామ లక్ష్మణులు తమ వనవాస సమయంలో అక్కడ ఆగినట్టుగా పాద చిహ్నాలు అక్కడి వారు చూపిస్తుంటారు. ఈ రామగథ్‌కు వాయవ్య దిశలో అమరకంటకం వున్నది. ఆమరకంటకమే అమర కూటమని ఆ విమర్శకుల అభ్మిపాయం. యతుడు మేఘానికి ఊ _త్తరానవున్న ఆల శానగరం తోవ చెప్తు మొదట- మాలక్షేతం దాటి అమరకూట శిఖరాన్ని చేరు శాొమ్మని ఆ తర్వాత నర్మదను చేరుకుంటావని చెప్తాడు. దీన్నిబట్టి ఆమరకూటం ఈ నాటీ రామగథ్‌కు ఉత్తర దిశలో వుండాలి కొని వాయవ్య దిళలో వుంటె కుద రదు. కాబట్టి ఈ నాటి రామగథఢ్‌ కాళిదాసు రామగిరి కాలేదని వి.వి. మిరాశి వంటి విమర్శకులు నిరాకరించారు. నాగపూర్‌కు 28 మైళ్ళ దూరంలో వున్న రామబేక్‌ అన్నదే కాళిదాసు వర్ణించిన రొమగిరి ఆని ఆయన స్థాపించాడు. సహజ (ప్రకృతి రామణీయకత గల అందమైన రామ టేక్‌లో వాకాటకరాణి (వభావతీ గుప్త వేయిం

లౌకిక వాజ్యయం కర్ర చిన రాగిశాసనం దొరికింది. రామటేక్‌లోని రామచం్నదునికి ఆమె చేసిన దొన శాసనమది ఇక్కడ వనవాస సమయంలో సీఠారామలక్ష్ముణులు ఆగినట్టుగా ఐతిత్యూ మున్నది. ఇప్పుడు రామటేక్‌లో పెద్దదిబ్బ వున్నచోట తవ్విచే (వభావతిగుప్త దానం చేసిన రామచం[దుని ఆలయం బయట పడవచ్చునని మిరాశిగారి అభి (ప్రాయం. రామటేక్‌ నుంచి యక్షుడు చెప్పిన మాలక్షేతం, ఆమరఠకూటాలు ఉత్తర దిశలోనే వుంటవి. కాబట్టీ నాగపూర్‌ సమీపంలోని రామటేక్‌ యే కాళిదాసు పేర్కొన్న రామగిరి అని అంగీకరించటం సమంజసంగా వుంటుఎది. మేఘసందెశ కావ్య రచనా _పేరణ

ఒకానొకప్పుడు భార్యా వియోగంతో బాధపడుతున్నప్పుడు కాళిదాసుకు ఇటువంటి సందేశ రూపమైన కావ్యాన్ని (వాసే పేరణ, కవితావేశం కలిగిందని కొందరు విమర్శకులు భావించారు. కాళిదాను విరహ వేదనే యక్షునిలో (పతిబిందిం చిందని, ఏదో ఒకవిధమైన అంతః (పేరణ లేకపోతే ఇటువంటి సహజచ్చితణతో కూడిన హృదయాభివ్య క్తి సాధ్యం కాదని వారు తలంచారు. ఇందులో కొంత నిజం వున్నదేమో. కవి హృదయానుభూతులను రేపింది కొంతవరకు ఆతని స్వానుభవమే కావచ్చును. కొని కాళిదాసుకు పూర్వం కొవ్యేతిహోసపురాణాదుల్లో ఇంకా ముందుకు పోతె వేదాలల్లోను సందేశ ఘట్టాలున్నవి. మవిభారతంలో నలదమయంతుల కథలో హంసదౌత్యం, రామాయణంలో హనుమంతుని దౌత్యం (పసిద్ధమెనవి. బుగ్వేదంలోని సరమదౌత్యఘట్టం (పసిద్ధమైంది. వీబన్నిటిలో రామాయణంలోని హనుమత్సండేశ ఘట్టం కాళిదాసు మీద అధిక (ప్రభావాన్ని చూపివుండవచ్చును. రామాయణ సుందరకాండంలో వర్షర్తు సందర్భంలో రాముడు సీతా వియోగ బాధను పొందినట్లుగా వర్డించబడింది. సీఠావియోగంకో కూడిన రాముడు తన అంగు శీయకాన్నిచ్చి హనుమంతుని దూతగా పంపినైడు. వాల్మీకి అంటె అథి మానంగల కాళిదాసును ఆ సందేశఘట్టం బాలా ఆకర్షించి వుంటుంది. అతని అంత శ్వేదనకు ఆ ఘట్టం రచనా (పేరణను ఇచ్చి వుంటుంది. హనుమత్సందేళ ఘట్టం లోని వాల్మీకి ళ్లోకాల భావ్మవభావం ఉత్తర మేఘంలో కన్చిస్తున్నదని కూడ వరదా చార్యులు గుర్తించాడు. అంతేగాక కాళిదాసుకు ఐద్ధవైరి అని ఐతిహ్యంగల ఘట ఖర్పరుడు ఒకొనొక త్రీ తన విరవహవబాధను భరించలేక మేఘం ద్వారా భర్తకు సందేశాన్ని పంపిన ఒక సందేశ కావ్యాన్ని (వాసాడు. ఆ కవితోగల స్పర్ధతోనో

56॥ సంస్కృత సాహిత్య చ్యతరి లేక హనుమత్సందేశామలను అనుసరిస్తూనో కాళిదాసు మేఘసందేశంవంటి సుందర కావ్యరచనను చేసాడు, మేఘళందేశ రచన తర్వాత తళ్చూర్వ సందేశ కావ్యాలు సూర్యునిముందు దివిటీలై పోయినవి. మేఘసందేశ శ్లోక సంఖ్య

మేఘసందేశకావ్యంలోని శోకసంఖ్యను గూవ్చో పండిత విమర్శకుల్లో ఏకాలి (పాయం లేదు. (వాత [పతుల్లోని శోకసంఖ్య భిన్నించటమే కాక వ్యాఖ్యాతలు కూడ వ్యాఖ్యానాలు [వాసేటప్పుడు భిన్న శ్లోక సంఖ్యను (గ్రహించారు. పూర్ణ సరస్వతి 110 లోకాలకు వ్యాఖ్యానం వాయగా వల్లభదేవుడు 111 శ్లోకాలకు, భరత సేనుడు 114 శ్లోకాలకు, మల్లినాథుడు 121 శ్లోకాలకు వ్యాఖ్యానాలు (వాసారు మేఘసంవేశంలోన వృత్తం మందా[క్రాంతం, మంద్యాకాంత వృత్తం సార్ధకనామ ధేయంకలది. గుర్వక్షరాలతో మందమందంగా నడిచే మంద్యాకొాంతం కరుణాది, రసాలకు సరిపోతుంది. వృత్తం పెద్దదికాబట్టి విషయబాపఖళ్యం కలతి. ఇటు వంటి ఈ వృత్తం వియ+గదుఃఖాన్ని ఆనుభవిస్తున్న (ప్రియుని మనఃస్థితి చ్మితణకు తగివున్నది. కాళిదాసు (వ మోగించటం వల్ల ఈ వృత్తానికి తర్వాత తర్వాత బొగా (పచారం వచ్చింది

మేఘసందేశంలోని (పతి ఒక్క శ్లోకంలో వర్డిత దృశ్యాన్ని , వస్తువును ఒక చ్మితపటంగా గీయవచ్చును. కనులకు కట్టేటట్టుగా ఒక్కొక్క దృశ్యాన్ని కవి వర్ణించాడు. ఒక శ్లోకాన్ని చదివి దానిలోని వస్తువును పాఠకుడు మనః పటలం మీద తనవిదీవా దర్శిస్తూ, దానిలో రమిస్తూ మరొక శ్లోకాన్ని చదవటానికి ముందుకు సాగుతాడు. ఈ రమించే సమయం ఆయా సహృదయని బట్టి ఎంత సమయమైనా కావచ్చును. వర చి్యితాలు గల (పదర శనళాలను దర్శించేటప్పుడు (ేశకులు ఎవరికి కావలసినంత సమయాన్ని వారు తీసుకొంటారు. అట్టా' (వదర్శనళాలను దర్శించటానికి ఎంత సమయమైనా పట్టవచ్చును. అటువంటి [పదర్శనళాల వంటిదే మేఘ సందేశకావ్యం. ఆందుకే “మేమేమాఘే గతం వయః” అనే ఉక్తిలో అతిశయోక్తి లేదు. మేఘసందేళంలోని అందమైన శ్లోకాలను ఏవో కొన్ని ఎత్తిచూపటానికి వీల్రేదు.. (పతి ఒక్క శ్లోకం ఆందమైందే. (పతి ఒక్కటి రమణీయ భావ సంపదతో, వర్ణనల సొంపుతో కూడినదే. [పతి ఒక్క క్లోకం పాఠకుని హృదయాన్ని రనప్టావితం చేస్తుంది.

లొకిక వాజ్మయం ర్‌65 మేఘనందేశకావ్వ పథావం-సంచేశ కావ్యాలు

కాళిదాసు తర్వాత మేఘసందేళాన్ని ఆదర్శంగా పెట్టుకొని వాయుసందేళం, భృంగసందేశం, పారావత సందేశం, చ[కవాక సందేశం, కీరసందేశం వంటివి బాల రచింపబక్షినవి. కాని అవేవి ఇప్పుడు లభించటంలేదు.భామపండు వీటిని తన కొవ్యాలంకారంలో విమర్శించివున్నాడు, అయినా కూడ కవులు ఇంకా తర్వాత కూడ సందేళ క్రావ్యాలు రచిస్తూశే వచ్చారు, (కీ.ఈ. 11వళ॥ తర్వాత (వాయబడినవి దాదాపు 50 సందేశ కావ్యాలున్నవని అలుస్తున్నది. వీటిల్లో కొన్ని ఆసంపూర్ణంగా వున్నా చాలా మట్టుకు సంపూర్ణంగానే లభిస్తున్నవి. వీటిల్లో కోకీల,చాతక ,చ్మకవాక, హంస, కీరాలను దూతలుగా చేసిన సందేశకావ్యాలేకాక ఉద్ధవుని దూతగా చేసిన సందేశ కొవ్యంకూడ్‌ వున్నది. ఈ కొవ్యాలల్లో వియోగబాధ, శ శంగారమే (వరాన మైనా కొన్నిటిలో భక్తిత్వత్త్యం కూడ వున్నది. చాలామట్టుకు వీటిల్లో మందా (కాంతమే [(పయోగింపబడింది. వీటి మీద మేఘసందేశ కావ్యవస్తువు, శైలి, భావాల (ప్రభావాన్ని స్పష్టంగా చూడవచ్చును. కొందరు కవులు మేఘసందేశ శ్లోతాల చివరి పాదాన్ని తీసుకొని సమస్యాపూరణ పద్ధతిలో మొదటి మూడు పాదాలను (వాసి సందేశ కావ్యాలను (వాసారు. కజైనకవి జినఫేనుడు (కీ. ౪.810) ఈ పద్ధతిలో “పార్శాళ్యుదయ” మశే కావ్యాన్ని (వాసాడు. దీనిలో తీర్థంకరుడు పార్శ్వనాథుని చర్మిత నిబద్ధమైంది. శృంగార రసభరితమైన శ్లోకపాదాలను వైరాగ్యా ర్థంలో మార్చుకొని కవి (వాసిన నేర్చు[పళంసనీయమైంది. వ్మికముడనే ($ీళ 15వ శః) మరోకవి ఇడే పద్ధతిలో నేమినాథ చరితను (వాసొడు. బినసేనుని అనుసరించి మేఘసందేశంలో 120 ళోకాలున్నట్టు తెలుస్తున్నది. _ జైనులేకాక వైష్టవ కవులు కూడ మేఘశందేళాన్ని ఆదర్శంగా తీసుకొని ఎన్నో సందేశ కావ్యా లను [వాసారు. ఆనుకరణలే కాక మేఘసందేశంలోని యక్షుని భార్య భర్తకు [పతి సందేశాన్ని మేఘం ద్వారా పంపినట్ల్టుగా “యమోల్లాస” మనే ఖండకావ్యం [వాయ బడింది. యవోల్దాసాన్ని (క్రి.శ, 18వ శతాబ్దంవాడైన శివ్లు కృష్ణసూ ర్తి _వాసాడు ఈ కవి ఆంధ పదేశ్‌లోని పిఠాపురం మహారాణా వారి ఆస్థానంలోని వాడు. ఈ కావ్యంలో రెండు సర్గలున్నవి. ఈ కావ్యం చివర యక్ష శార్య కుబేరున్ని వేడ్కొని భర్త (వవాస శిక్ష అవధి? తగ్గిస్తుంది. కావ్యం యక్షదంపతులు కల యికతో ముగుస్తుంది. కీ. శ. 19 వ ళతాబ్ధంవాడు మైసూరునివాసి రామళార్రి కూడ యకం భార్య యక్షునికి మేఘం ద్వారా వతిసందేళాన్ని వంపినట్లుగొ ళల మేఘ్మపతిసందేశ” మనే కావ్యాన్ని (వాసాడు, క

566 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత మేఘసందేశ టీకలు_ అనువొడాలు మేఘసందేళశానికి దాదాపు 40 టీకలున్నవి. ఇంత చిన్న కావ్యానికి, స్ముప సన్నమెన వై దర్భీతిలో (వాయబడిన కావ్యానికి ఇన్ని టీకలుండటమే దాసి వ్యాప్తి, (పళ్యాళులను తెలియజేస్తున్నది. అనేక వందల సంవత్సరాల నుంచి మేఘసందేశం భారతీయుల హృదయాలను ఆనందభరితం చేయటమేకాక ఆధునిక కాలంలో విదే శీయ కవులను, పండితులను కూడ ఆకర్షించింది. మేఘసందేశం అనేక ఆధునిక భారతీయ భాషల్లో కే కాక ఇంగ్లీషు, జర్మన్‌, (ఫెంచ్‌, చైనా భావల్లోకి అనువదింప బడింది. (క్రి. శ. 1906లో టిబిట్‌ భొషానువాదం ఆధారంగా జర్మన్‌ భాషలోకి అనువదింపబడింది. తర్వాత (కి. శ. 1947లో మాక్స్‌ ముల్లర్‌ సంస్కృతం నుంచి మేఘసందేశాన్ని జర్మన్‌ భాషలోకి అనువదించాడు. విల్సన్‌ మొదలైన ఆంగ్లే యులు మేఘసందేళాన్ని ఇంగ్లీషులోకి ఆనువదించారు. భార తీయ కవులేకాక పొళ్చాత్య కవులు కూడ మేఘసందేళ కొవ్యకళకు ముగ్గలైనారు. విల్సన్‌ "ఆంగ్లానువాదాన్ని చదివి జర్మన్‌ జాతీయకవి గొయిటె ఆనందించి “మేఘదూత”కు తన హృద యాన్ని ఎవరు ఇయ్యకుండా వుంటారని తన కవిత్వంలో ఒకచోట (హఃంసించి వున్నాడు. అలెగ్జాండర్‌ ఫన్‌ హుంటోల్డ్‌, [షాయిడర్‌, జి. మేయిర్‌ వంటి కవి మేధావులు మానవ హృదయాన్ని [యేమను చి తించే ఆవవాల్యమైన సుందరకావ్యంగా మేఘసందేళాన్ని కీర్రించారు. గొయిబెకు మి తుడు,పసిద్ధ కవి అయిన ,ఫెడిరిష్‌ విరీర్‌ “మారియా స్టువర్ట్‌” అన్న తన (గంథంలో బందీ అయిన స్కాటురాజణి రియా (మేరీ బందిఖానా నుంచి సంతోషంతో నిండిన తన యవ్వన కాలాన్ని గడిపిన దక్షిణ దిళ వైపుకు పోయే మేఘాలను పలుకరించినట్లుగా మేఘసందేశం చేత (ప్రఠావిశుడై కల్పన చేసాడు. మేఘసందేశకావ్య (వభావంతో (వాయబడిన కొన్ని (పసీద్ధమైన కావ్యాలను పరిశీలిద్దాం మేఘనందేశాన్ని అనుకరించిన సందేశ కావ్యాలు ధోయి కాశిదాసు. మేఘసందేశం తర్వాత లబ్లమైన సందేశ కావ్యాలల్లో ధోయి (వాసిన పవనసందేశమే [పాదీనమైంది. పవన సందేళంలోని చివరి శ్లోకాలనుబట్టి ధోయికవి గౌడదేశాన్నేలిన లక్ష్మణ సేనుని ఆస్థానకవి అని ఆతని నుంచి ఆతడు గజదామరాదులను బహుమూల్య వస్తువులను బహుమానంగా పొందాడని తెలస్తు

లౌకిక వాజ్బ్యయం కం? న్నది. లక్ష్మణ సేనుడు శ్రీ. శ 1170 [ప్రాంతంలో బెంగాల్‌ను పరిపాలిం చెను, ఈ రాజు ఆస్థానంలోనే జయదేవ, గోవర్థన, ఉమాసతి ధర, శరణ కవులుండిరి. ధోయికి (శ్రుతిధరుడని బిరుదమున్నట్టు తెలుస్తున్నది.

మేఘ సందేశాన్ని అనుసరిస్తు ధోయి సవనసందేశ కావ్యాన్ని (వాసొడు, డీనిలో 104 క్లోకాలున్నవి, క్రీ.శ. 1905 లో ఈ కావ్యం మనోమోహన చక వర్తి ద్వారా బెంగాల్‌ ఏష్షియాటిక్‌ సొసైటీ ప్మతికలో (పచురింపబడి సంస్కృత సాహిత్యజ్ఞులకు పరిచయమైంది. తర్వాత ఇది మూడు లిళిత (పతుల ఆధారంతో కలకత్తా సాహిత్య పరిషత్తు వారిచేత (గ్రంథరూవంగా [ప్రచురింపబడింది పవన సందేశంలో నాయకుడు లశ్మణసేనుడే. నాయిక గంధర్వకన్య కువలయవతి. నాయిక పవనున్ని దూతగానేసి నాయకునికి వజయ సందేశాన్ని పంపే ఇతి వృత్తం ఈ కావ్యంలో వున్నది. దోయి కవి మేఘసందేశంలోని వస్తువునే కాక పదాలను శ్లైలి భావాలను కూడ (గహించి [ప్రయోగింబాడు. కొశిదాసు వలెనే మందా[కాంత వృత్తాన్ని కవి ఉపయోగించుకొన్నాడు. మలయాచలం మీద వివ రించటానికని వచ్చిన లక్ష్మణ సేనున్ని మలయవత్రి చూచి (పేమిస్తుంది. లవ్మణ "సేనుడు కూడ ఆమెను (పేమిస్తాడు. లక్మణసేనుడు వెళ్ళిపోయిం తర్వాత్‌ విర హత_ప్లయె మలయవతి పసనుని ద్వారా లవ్మణ సేనునికి సందేళాన్ని పంపుతుంది మొదట మేఘసందేశంలో వలెనే మార్గనిర్దేశం వున్నది. మలయాచలం దషిణ దేశంలో పాండ్య మండలంలో వున్నది. పాండ్య, ఉఊరగపుర, తా మసపర్షి, కావేరి, కళింగాదుల వర్ణనలు డీనిలో నున్నవి. సమకాలిక భౌగోళిక, రాజకీయ పరిస్థితులు దీనిలో (పతిఫలించినవి. అన్నివిధాల మేఘసండేళాన్ని అనుకరించే సవన సందేశ కావ్యంలోని ఒక క్లోకం-దీనిలో విరహంవల్ల కృశించిన మలయవతి వర్ణనవున్న ది-

• ముష్టి గాహ్యం కిమపి విధినా కుర్వుతా మధ్యభాగం

మన్యే బాలా కుసుమధనుషో నిర్మితా కార్ముకాయ

రాజన్నువ్చై ర్పిరహజ3త ఇామభావం వహంతీ

శారా సంపత్యవా హసుతను సాచ మౌర్యీలలేవ,

568 సంస్కృత నెహిత్య చరిత వేదాంత దేశికులు

వేదాంతదేశికులు (1కీళ 1268 _. 1869) అనేక కావ్యాలు (వాస్తాడు- వాటిల్లో హంససందేశమనే సందేశకొవ్యం కూడ వున్నది. హంససంచేశం మేకు సందేశాన్ని అనుకరిస్తున్నది. రాముడు మలయ పర్వతం మీదవుండి లంకలో వున్న సీతకు హంసద్వారా సందేశాన్ని పంపుతాడు. వూంసకు దారి చెప్త కర్ణా టక, ఆంధదేశాలను దోటి అంజన్నాదిని చేరుకుంటావని రాముడు అంటాడు. ఆంజన్నాది అంటె వేంకటాదలమే. అంజన్నాది సమీపంలో కనకముఖరీనది (పవ హిస్తున్నది. తర్వాత తుండీర, సత్యవతీ క్ష్మేకాలు చేరుకుంటావు, అడ్క-డినుంచి కంచి సమీపంలోని హస్తిశెలం, వేగవతీనది కన్పిస్తవి. అ తర్వాత చోళదేశం, శ్వేతశై లం, చందపుష్కలరిణీ, వృక్షాచలం, పాండ్యదేశం, త్మామపర్టి, సుచేల పర్వతం, వీటన్నిటిని దర్శిస్తూ పోయి సమ్ముదాన్ని దాటి లంక చేరుకుంటావని రాముడు హాంసకు దారిని సీర్దేశస్తాడు. లంకలో ఆళోకవనంలో శింపపావృక్షం కింద సీత వుంటుంది-ఆని సీత జాడను రాముడు హూంసకు తెలుపుతాడు. ఈ 'కొన్యంలో వేదాంతపరమైన అర్థాలు కూడ వున్నవని వ్యాఖ్యాతలు (పకటించి పున్నారు. కావ్యరసొన్ని ఆస్వాదించే వారికి శష్కమైన వేదాంత స్మూకాలు కన్పించక పోవచ్చును.

పాదుకా సహ్మసమనే ముక్తకకావ్యాన్ని కూడ వేదాంతదేశికుడు [వాసాడు. దీనిలో 1000 ల్లోకాలున్నవి. దీన్ని ఒక్కర్యాతిలో కవి వాసాడని (పతీకి, ఈ కావ్యం దక్షిణవేశంలో బాగొ వ్యా ప్రిలో వున్నది. సుందశమైన కావ్యం. ఇదే గాక ఈ కవి గరుడదశకం, రఘువీర గద్యం, అచ్యుత శతకం మొదలై న లఘు 'ఆోవ్యాలను [వాసాడు. భర్చ్ఫృహరి నీతిశతకాన్ని అనుకరిస్తు “సుభాషిత నీవో అనే నీతి బోధను చేసేము _క్రకకావ్యాన్ని [వాసాకు. (పజలను సన్మార్గంలో పెట్లే విషయాలిన్నో దీనిలోవున్నవి. “వైరాగ్య పంచకం” ఆని మరో లఘు కావ్యం ఈ కవిదే.

ఉద్దండుడు

శీ శ 1400 (పాంశం వాడు. మేఘశందేళ కావ్యాన్ని అనుకరిస్తు ఈ

కవి కోకిల సందేశాన్ని రచించాడు.

లౌకిక వాజ్మయం 569 వామన భట్ట బాణుడు

వామన భట్ట బాణుడు (క్రీ. ఈ. 1420) పెదకోమటి వేమారెడ్డి ఆస్థానకవి. వేమారెడ్డి జీవిత చరితను వేమకూపాల చర్చిత అనే గద్యకాద్యంగా కూర్చాడు. (చూడుము-చారి[తక కావ్యాలు). భట్ట బాణుడు బాణు) శైలిని దానిలో కొంత వరకు అనుకరించాడు. ఆటువంటి పౌరశైలిం అనుకరించిన భట్టబాణుడు కాళిదాసు (పసన్నశైలికో కూడిన మేఘసందేశాన్ని అనుసరిస్తు హంససందేశమశే ఖండ కావ్యాన్ని రచించాడు. మ[దాసు గవర్నమెంటు ఓరియంటల్‌ మాన్యుస్కి)ప్పు లైబరీలో ఈ కావ్యానికి రెండు లిఖిత (పతులు లభించినవి. తర్వాత సంస్క్య్భాత దూత కావ్య నంగవా సీరీజ్‌లో నాల్గవ కావ్యంగా డా॥ జతీం్యద బిమల్‌ చౌదరి సంపాదకత్వంలో ఈ కావ్యం కలకలత్రానుంచి క్రీశ. 1841లో (ప్రచురించబడింది. ఈ కావ్యం రెండు భాగాలుగా విభజింపబడింది. మొత్తం 181 క్లోకాలున్నవి. మందా కాంత వృక్తాన్నే కవి (గహిందాడు. వస్తు విషయంలోను ఈ కావ్యం మేఘసందేళానికి చాల దగ్గరగా వున్నది. మేఘసందేశంలో సందేశ వాహకుడు మేఘం కాగా దీనిలో హంస అండే భేదం. దకుడనే పేగుగల యమషడు తన (పియురాలు కందర్పలేఖకు సందేశాన్ని పంనటం దీనిలో ఇతివృత్తం. యక్షుడు చేసిన నేరానికి కై లాసంనుంచి పంపివేయబడి దశ్షిణదేళంలోని మలయ పర్వతం మీద నిపసిస్తుంటాడు అతని (ప్రవాస శికాకాలం కూడ ఒక సంవత్సర కాలమే, మలయపర్వతం నుంచి ఆలకానగరంలోని తన [వపియురాలికి యతడు సందేళాన్ని వంపురాడు. ముందుగా యక్షుకు అలకానగరి దారిని చెప్తాడు తా,మపర్డి, మధుర, కావేరి, శ్రీరంగం, చోళదేశం, చిదంబరం, కంచి, పుణ్యకోటి, హ స్తిగిరి, కంపానది అంజన్యాది, కాళహస్తి, సువర్ణముఖీనది, ఆంధదేశం, క ష్టతుంగభ్మ దగోదావరి నదులు. వింధ్యా[ది, నర్మద, యమున, గంగ, వారణాసి, అమోర్య, సరయూ గండకీ నదులు, కుకుశ్నే! (తం, పామాలయాలు, (కౌంచపర్వతం, కైలాసం, అలకానగరాలు (మంగా వర్ణింపబడినవి. వీటి వర్చనలో కవి మేఘసందేశంటోన శైలి, భావాలను ముమ్మూర్తులా అనుకరించాడు. వాంస సందేశం మొదటి భాగంలో పూర్వ మేఘంలోలాగ అలకానగరి దారి దర్ణనవున్నది. రెండవ భాగంలో ఉత్తర మేఘంలోవలెనే యతుం మందిరపు జాడలు, విరహిణి అయిన (పియురాలి వర్ణన, చివరకు సందేశం చెప్పబకినవి, వామశభట్టవాణు) శైలికి ఉదాహరణలు- నుధురా నగర వర్ణనం

570 సంస్య్ట్భృత సాహిత్య చర్మిత త్వదృళ్యా సౌ భవతి మధురా థశ్రీమల రాజథానీ సంవద్భేదై ర్ధనద నగరీ విభమం దర్శయంతడి దేవో యస్యాః సవిధ తటినీ సేతు నిర్మాణ హేతో స్వైరం మూర్ధ్నాముద -ముదవహత్స్వర్నదీ మాలిక్రేవ యక్షుడు తన భార్య విరహాన్ని వర్ణిస్తూ ఇట్లా అంటాడు- చ్నితేక ర్తుం వ్యవసిత మతిస్తూలికాయాం ధృతాయాం భగ్నారంఖో నయన సలిల్లై శ్చేతసి త్వాం లిఖామి త్మతాపి దాగరతి రధికోల్లాసినీ మే విహంతీ యక్‌ సత్యం నో వరతను విధిః సంగమే సాభ్యసూయః జుుత్ర సుందరగణి ౧౪౩3ల దుంజ్‌ బాత త్రసుందరగణి (కీ. శ. 14586 లో శీలసందేశమనే ఖండ కావ్యాన్ని రచిం వాడు. దీనిలో ధార్మిక, నైతిక విషయ బోధన వున్నది. చుమారలరిత్తు. థ్రతరరచనలు. " రూపగోస్వామి రూపగోస్వామి |కీ. శ. 1490-1568 నడుమ జ్లీవించెను. శ్రీ చైతన్యుని శిష్యుడు. బెంగాల్‌లో డైెష్టవ మతవ్యాప్తికి ఇతిని కృషి చాలా వున్నది. ఆరుగురు వైష్టవాచార్యులల్లో ఇతడొకడు. ఇతని సోదరుడు సనాతనుడు కూడ కొన్ని రచనలు చేసాడు, రూపగోస్వామి ఉజ్జ్వల సింమణి (గంథంలో భక్తిని దశమరసంగా స్థాపించిన ఆఐంకారికుడు కూడ. రూపగోస్వామి చాల రచనలు చేసాడు-విదగ్గ _ మ్లొరవ, లలిత మ్మూధవ, దాన్యక్ష్రిక్తౌన్లుది. భక్తి రసామృత సింధు, రాధాకృష్ణ గణోస్దేశ దీపిక, నాటక చందిక, సా భాగవతామృతం, పద్యావశ్షి సవమాల మొ వి ఇవేగాక ఇతడు తన సోదరుడు సనాతనుశితో కలీస్‌ జేఫ్‌న్‌ రచనలు కూడ వున్నవి. రూపగోస్వామిపై రచనలనే కాక మేఘసందేశాన్ని ఆనుసరిస్తు హంస సందేశం, ఉద్ధవ సందేశం అనే రెండు ఖండకావ్యాలను రచించాడు. హంస సందేశంలో రాధకు సభి ఆమిన లఅలిక రార విరవోవస్థను తెలుపుతూ హంస ద్వారా మథురలో వుష్న ్రీశృస్ణుంకి సందేశ్న్నా పంపే ఇతి వ్ఫిత్తం వున్నది. బృందావనం నుండి మథుర నిరకుగల దారి మొదట వర్ణింప

లౌకిక వాజ్బ్యయం ర్‌1 బడింది. కృష్ణుని మీద రాధకున్న భక్తి (శ్రేమకావ్యంలో చక్క-గా వ్య క్తికరింప బడింది. హరిభక్తి [పణయంలో వున్నవారికి ఎవరియందైనా విశ్వాసం కలుగు తుందని కవి హంసను దూతగా ఎన్నుకోవటాన్ని సమర్థించాడుం

నతస్యా దోషోఒయం యది చవిహగం (పార్థితవతీ

న కస్మిన్‌ విశంభం దిశతి హరిభక్తి (వజయిశా.

బృందావనంలో కృష్ణుడున్నప్పుడు రాధాకృష్ణులు కలిసి విహరించిన చోట్టను కరుణరసస్పూ ర్రితో కవి వర్ణించాడు. మథురకు దారి మరియు హంస గుర్తించటానిక్షై శ్రీకృష్ణుని నఖశిఖ పర్యంత వర్ణనలున్నవి. పుర వధువులతో కూడి వున్నప్పుడు కృష్ణునికి గోపికలను గూర్చి చెప్పవద్దని లలిత హంసను హెచ్చరిస్తు ఇట్టా అంటుంది-ా--

విలోకేఠాః కృష్ణం మదకలమరా+ రతికళా

విధగ్గవ్యాముగ్ధం యది పురవధూ వ్మిభమభర్తైః

తదా నాస్మాన్‌ (గామ్యాన్‌ (శ్రవణ పదవీం తస్యగమయేః

సుధాపూర్ణం చేతః కథమవీన తకం మృగయతే.

శిలరిణీ వృత్తాన్ని కవి [పయోగింబాడు. కైలీ, భావాలల్లో అక్కడక్కడ మేఘసందేశం (వభావం కన్పిస్తున్నది. కావశై లిలో కవి రాధాకృష్ణుల (ప్రేమను రసవంతంగా వర్ణించాడు. ఆతడు |1పమోగించిన శిఖరిణీవృత్తం కరుణరసెనికి తగినట్టుగా వున్నది. వివిధ లిఖిత (ప్రతులను బట్టి ఈ కావ్యంలో 101 నుంచి 142 వరకు శ్లోకాలున్నవని తెలుస్తున్నది.

ఉద్ధవ సందేశం కూడ హంసశందేకం వంటి కావ్యమే. ఇతివృత్తం భాగవతపురాణ సంబంధమెంది.

రఘునాథదానుడు

రమఘునాథదాస కవి శ్రీం శ 18న శతాబ్దం (పాంతంవాడు. క్రీ. ళు 17వ శతాబ్దాంకి చెందిన నరసింహవాసు ఈ కవి రచించిన హంస సందేళ కావ్యాన్ని బెంగాలీ భాషలోకి అనువదించాడు. మూల సంస్కృత (పతి అలభ్యం, రూపగోస్వామి రచనలో వలెశే దీ కో రాధకయొక్క సఖి లభిక హంసద్భారా థ్రీకృష్ణునికి సందేశాన్ని పంపుతుంది,

ర79 సంస్కృత సాహిత్య చరిత

హంసను దూతగా చేసిన సందేశ కొవ్యాలు ఇంకా కొన్ని వున్నవి. విద్యా విధాన కవీఇద్రాబార్య సరస్వతి, పూర్ణసరస్వతు వాంస సందేశ కావ్యాలను (వాసారు. పూర్ణ సరన్వతి (వాసిన హంస సందేళకావ్యం (కీ. శ. 1080లో (తివేండం సంస్కృత సీరీజ్‌లో [పచురింసబకింది. పూర్ణ సరస్వతి. కాళిదాసు మేఘ సందేళానికి వ్యాఖ్యానం కూడ (వాసాడు. ఇవేగాక అఆజ్జాతకవులు (వాసిన రెండు హంశ సందేళ కావ్యాలు తెలియవచ్చినవి, ఇందులో ఒకటి (తివేం్యడం సంస్కృత సీరీజ్‌లో (పచురింపబడిం.). ఇది వేదాంత విషయాలతో కూడి వున్నది. దీనిలో 101 ల్లోకాలున్నవి. శివభక్తుడొకడు తన ఆత్మను వస రూపంగా శివుని దగ్గరకు పంపుతాడు. ఆత్మ పరమాత్మతో కలవాలనే తపన దీనిలోని విషయం. రెండవ అజ్టాతకవి యొక్క హంసనసందేళ కావ్యం మ్మదాసు గవర్నమెంటు ఓరియంటల్‌ మాన్యుస్కి-ప్ర లై[బరీలో వున్నది. ఇది అసం పూర్ణంగా వున్నది. దీనిలో (పణయేతివృ త్రం వున్నది. (ప్రియడు తన (పియ రాలికి హంసద్వారా సందేశాన్ని పంపుకాడు.

మేఘసం దేశాన్ని అనుకరించిన కావ్యాల పట్టిక

ఇంకా ఎన్నో సందేశ కావ్యాలు అధు%కకాలం వరకు [వాయబడినవి వున్నవి. వాటిని ఒక్కొాక్క-దాన్ని వివరించటం సాధ్యం కాదు. కింద పట్టికలో వాటి పరిచయాన్ని చూడవచ్చును-- కవి కావుం కాలం అవధూతరామయోగి సిద్ధసందేశం క్రీ ఈ 18వ ఈ మాధవకవీంద ఉద్ధవనందేశం ॥ 11 వినయపభు చందసందేశం ౪% ॥1 విష్ణుదాసు మనోసందేశం [క్రీ ₹. 15వ ₹॥ విష్టుతాత కోకసందేశం కీ. శ. 16వ శ॥ పరమేశ్వర చకోఠసందేళం న $9 రు దన్మాయవాచస్పతి పికసందేశం కీ. శ. 17వ కః వారిరాజు వపవనసందేళశం 11 90 థ్రీకృష్ణసార “భౌముడు పాదాంకసందేశం 19 శ? సిద్ధనాథుడు వవనసందేశం క! 0 లక్ష్మీవానో శేకనన్డేళ ౧3 శేఆాంక్లో మాల్ళవల్‌ కాము సన్సేళో. గద శేలబ్జీ

లౌకిక వాజ్బ్యయం 578 కృష్ణనాథుడు వాతసందేళం 4 వాసుదే వుడు భృంగసందేశం 9 9 జంటబుకవి చందసందేశం నా 11 టోలానాథుడు పంథసందేశం ॥ 99 రామదయా? అనింసందేశం శ ః9 శతావభధానకవి థ్రీకృష్ణదేవ భృంగసందేశం (క్రీ శ, 18వ శః లంబోదర వైద్యుడు గోపీసందేశం న ?1 (త్రీలోచనుడు శులసీ సందేసం క్రీ. శ18వ ఈ॥ వై ద్యనాథుడు తులసీ సందేశం 1; హరిదాసు కోకిల సందేశం ॥3 తై 9౨లోక్యమోహనుడు మేఘసందేశం [క్రీ + 10వశ॥ నిళ్యానందళాన్త్రీ హంస సందేశం ఆధునికుడు కాళ్ళీపసాదు భక్రిసందేశం సమయం తెలియమ రామారామకవి మనోసందేళశం 9? గ థ్రీక్తెల వేంక టాచార్యుడు కోకిల సందేశం ;9 న

పై సందేశ కావ్యాలల్లో దాదాపు అన్నింటిలో మందా కాంతవృ త్రమే [పయోగింపబడినా, వినయ్యపభు చంద్రసందేశంలో మాలినీవృత్తం, విష్ణ్టుతాత కోకసందేశంలో వసంత తిలకవృతత్తం, రామారాముని మనోసందేళంలో శిఖరిణీ వృత్తం [ప్రయోగింపబడినవి. ఇంకా ఇవేగాఠ కొకసందేశం, పాదపసందేశం, బక సందేళం, మృగసందేశం మొదలై నవెన్నో సందేశకావ్యాలు [(వాయబడినవి.

చండాలవిద్య

ఈ కవయిదతి కాళిదాసుకు సమకాలికురాలని చెప్పబడుతున్నది. కాళిదాసుతో పాటు ఈమే మ్మికమాదిత్య్ముని ఆస్థానంలో వుండేదంటారు. సదు క్తికర్జామృతం అన్న కావ్యసం[గహంలో ఈమ కాళిదాశ మ్మికమాదిత్యులతో కలిసి రచించిన శ్లోకం ఇయ్యబడింది --

&ీరో దాంభసి మజ్ఞితీవ దివన ప్యాపొర భిన్నం ఇగ

త్రత్‌ వోభాజ్‌ జల బుడ్చుదా ఇవ భవంత్యాలోహికాస్తారకాః

ర్‌?క సంస్కృత సాహిత్య చరిత

చందః క్షీరమివ డరత్య విరతం ధారా సహృసోత్కరై

రుడ్గ)వై స్పృషిత్రై రివాద్య కుముదై ర్యోత్స్నాపయః పీయతే

శ్లోకంలోని భావం సుందరంగా వున్నది కాని కాళిదాసు కర్తృత్వం కూడా దీనిలో వుండటంచేత చండాలవిద్య కవితా (పావీణ్యాన్ని అంచనా కట్టటం సాధ్యం కాదు. కాళిదాసుతో ఈమెపేరు జోడింపఐబడటంచేత ఈమె (పసిద్ధ కవయ్యితి అని చెప్పవచ్చును ఈమె కావ్యమేఏ తెలియరాకపోవటంచేత లఘుకావ్యాలల్లో చేర్చటం జరిగింది.

గాథాసప్తశతి గాథాన వ్రశతి పరిచయం

సంస్కృృతభాషలో నేకాక (పాకృతభాషలోను ముక్తకకొవ్యాలున్నవి.ముక్తక గేయాలు సంస్కృతంలోకాక మొదట (పజల భాషల్లోనే(ఆం టె పొకృతభాషల్లోనే) (వాయబడివుంటామయని వింటర్‌నిట్బ్‌ అభ్మిపాయం. ముక్తక కావ్యాలు చాలామట్టుకు (పాకృత, అప్మ్రభంళ భాషల్లో వున్నాయని చెప్పవచ్చును. ఆందుకే గోవర్థనా చార్యుడు గాథాసప్తశతిని అనుకరించి (వాసిన ఆర్మాస ప్రోతిలో ఇట్టా అన్నాడు- వాణీ (పాక, ఎత సముచితరసా బఐలేనేవ సంస్కృతం నీతా”- (పాక గతభాషలోనే సముచితంగా రసవంతంగా వుండే వాణిని బలాత్కారంగా సంస్కృతంలోకి తెచ్చాను. [పాకృత ముక్తక సాహిత్యాన్ని జానపదసాహిత్యంగా పరిగణించ వచ్చును. ఎందుకంటె సామాన్మ (ప్రజలు [వాయక పోయినా [పజాసామాన్యపు హృదయావేశాల వ్య క్రీకరణ, నిసర్గమైన భావాలు వీటిల్లో కన్పిస్తున్నవి. వీటిల్లో ఆతి పసిద్ధమైంది వోలుని గాథాసప్తశతి. 'గాథ' అనేది 1పాకృతవృ త్తభేదం. “సప్తశతి' అనగా ఏడువందలు అని. ఏడువందల గాథలు దీనిలో కూర్చుబడటం చేత ముకక్తక కావ్యానికి గాథాసప్తశతి అని పేరు గలిగింది “గాథ” అనే (ప్రాకృత వృత్తం సంస్కృతం నుంచి వచ్చిందే అని కోల్న్‌బూక్‌ అభ్మిపాయం,. సంస్కృ తంలోని “ఆర్యా' ఛందస్సుకు ఇది దగ్గరగా వున్నది. అందుకే గోవర్థనుడు “గాధి స్థానంలో “ఆర్యా” ఛందస్సును _[గహించాడు. ఈ గాథలను ఒక్కచోట కూర్చినవాడు శాతవాహనుడని, వోలుడని లోకంలో వ్యాప్తిలో వున్నది. వాల శాతవాహనుడనేవాడు క్రీశ + 17-21 పాంతఠంలో వున్న ఒక ఆంధరాజు. [పాక్సత ] పేమికుడు. ఇతని ఆస్టానంలోనే కాతం్యత వ్యాకరణకర్త కర్వవర్మ, బృహత్కథాకారుడు గుణార్యుడు వున్నారు. ఇతడే. గాథాస ప్తశతిని కూర్చిన

లౌకిక వాజ్మయం ర్‌5్‌ వాడనీ చెప్పవచ్చును. ఆర్‌. జి. భండార్కలర్‌, వేబర్‌, కీథ్‌వంటి విమర్శకులు హాలశాతవాహనుడు కూర్చాడనబటాన్ని సందేహించారు. ఆతని కర్తృత్వం పరంపరామాతమే కాని సత్మంకాదని భంకార్కర్‌ తోసిపుచ్చాడు. గాథా సప్రశతిని హాలుచే కూర్చినాడనటానికి ఆధారాలు లేవని వేంబర్‌ అన్నాడు. కాని బాణ, రొజశేఖరాదులు, గాశాసప్తళతి వ్యాఖ్యాతలు, సం్మపదాయం శాతవాహనుడు అందులో వాల కళాతవాహనుడు గాథాస ప్రశతికారుడని చెప్పుతుండగా ఏ ఆధారం లేకుండా దాన్ని అనుమానించవలసిన అవసరం లెదు.

శాతవాహన చ్మకవర్తులు సంస్కృతానికన్న [పాకృళాన్ని విశషంగొ ఆదరించారు. ఆందులో తమ దేళ్మపజలభాష ఆమిన మహారాష్ట్ర (పాకృతమన్న వారికి ఆదరణ ఎక్కువ గాథాస ప్తశళతిలోని గాథలన్నీ మవోరాష్ట్రీ _పాకృతం లోనే వున్నవి. మవాంాష్ట్రీ) (పాకృతం ॥కీస్తు శకారంభంనాటికే పూర్ణ వికసిత రూపాన్ని ధరించి (పజలభాషగొను, సాహత్య భొషగాము రూపొందింది. దండి మొదలై న ఆలంకారికులు (ప్రాకృతాఎన్నీటిళో మహారాస్ట్రీీ పాకృతం కావ్యరచ నకు అర్హమైందని అంగీకరించారు. +

గాథాస ప్తళతిలోని గాథలన్ని హాలుడు రచించినవి కావు. గాథలను రచించిన వారిలో వాసవ, మృగాంక, మకరంద, కుందప్కుత, కుసుమాయాధ వంటి కవులేకాక శశ్ళిపభ, మాధవి, వంటి కవయ్యితులు కూడ వున్నారు. కోట్ల కొలది గొథలనుంచి కవివత్సలుడ్రైన వోలుడు ఏడునందలను సంగహపరిచాడని గాథాస ప్రశతిలోని మూడవ గాథవల్ల తెలుస్తున్నది-=

సత్త సతొఇం కఇవచ్చలేణ కోడీఅ మట్ట ఆరంఖి

వహాలేణ విరఇఆఇం సాలంకారాణం గాహాణమ్‌.

(సషస్తతాని కవివత్సలేన కో టేర్మధ్యే

నోలేన విరచితొని సాలంకారాణాం గాథొనామ్స్‌

వేబర్‌ అనుసారం గాథాసప్తశతి యొక్క పాఠ్యసతులు కనీసం ఆరు లభిస్తున్నవి. ఈ పాఠ్మపతులు ఒకదానికొకటి చాల భిన్నంగా వున్నవి. కాని అన్ని [పతుల్లోను 480 గాథలు మాతం సమానంగా కన్పిస్తున్నవి. మిగిలిన గాథలు విభిన్నంగా వున్నవి. మూలగాథలు 480 మాతమే ఆని మిగిలిన గాథలు ఆయా కవిలేఖకులచేత (పక్షిప్తాల్లై నవని విమర్శకులకు ఊహించటానికి ఆవకాళ మేర్చడింది. హాలుని గాఠాసప్తశతిని బాణుడు ఈ కింది విధంగా తన హర్షచర్శితలో (హంసించిడు,

576 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

ఆవినాశినమ్మ గామ్య మకరోత్‌ సాతవాహనః

విశుద్ధ జాతిభిః కోశం రత్ర్నైరివ సుభాషిత!

గాథాస ప్రశతి సుభావీతరత్న కోళం వంటిదట! గాథాస ప్తశతికి *గాథాకోళ' మని 'పేరు వున్నట్లు మేరుతుంగాదులు పేర్కొన్నదాన్నిబట్టి తెలుస్తున్నది. 400, 500 గాభలతో ఇది *గాథ+కోళ "మనే పేరుతో కూర ఎడి తర్వాత వివిధ కవుల గాథలు చేరి *'సప్తశతి'గా మారివుంటుందేమో చెప్పలేము. జైన కవులు దీన్ని “గాథాచతుష్టయ "మని పేర్కొని దీన్ని నాలుగు లక్షల గాథల సం్టగహ (గంథంగా చెప్పారు. గాథాసప్తశతి, గాథాకోశం వేరు వేరు (గంథాలని కొందరు తలంచారు. కాని నాలుగు లక్షల గాథలు గల (గంథమేది లభ్యం కాలేదు. వి, ఏ. మిరాశ వంటి విమర్శకులు ఈ వాదాన్ని ఖండించి గొథానప్తళతికే గాథా కోశమ) పేరున్నదని బలపరిచారు. గాథా సప్తశతి (పతుల్లో హాలశాతవాహనుని (క్రీ. శ. మొదటి శతాబ్దం) తర్వాత నివస్తించిన (పసిద్ధ [ప్రాకృత కవులైన [సవర సేన, సర్వ్యసేన, ఈశాన, వాక్చతిరాజుల మరియు అవంతివర్మ, దామో దరుల వంటి కాశ్మీర రాజుల, మయూర, భట్టవల్పభ వంటి సంస్కృత కవుల పేర్లతో. గాథలు ఇప్పుడు లభ్యమయ్యే గాథాస ప్తోతి పాఠప్రతుల్లో వున్నవి. ఇవన్నీ (పక్షిప్తాలనటం స్పష్టం. ఇప్పుడు లభ్యమయ్యే పాఠ్యపతులన్ని టిని కలిపితే 2000 గాథలున్నవి. పాఠ్యపతులన్నిటిలో (పారంభగాథలన్ని వోలుడు కాక ఆరుగురు కవులవి వున్నవి. ఆ ఆరుగురి కవుల పేరు [కమంగా ఇవి-ా బోదిత (వోదిస, చుల్గుహ, అమరరాజ, కుమారిల, మకరందసేన, శ్రీరాజులు. దీన్నిబట్టి హాలుడు ఈ ఆరుగురి కవుల సహయోగంతో మ్మాతమే గాథాస స్తళతిని కూర్చాడని విమర్శకుల అభ్మిపాయం తర్యాత దాని (పసిద్ధివ్యాప్తులతో (పషప్తాల సంఖ్య కూడ కాల్మకమంగా పెరుగుతూవచ్చింది. గాథాసప్రళతి చాల (వచారంలో వుండి సర్వజనామోదంగా వుండేదని దానికిగల టీకల సంఖ్యయే చెప్తున్నది. దీనికి దాదాపుగా 2 టికలు కన్చిస్తున్నవి. వీటిల్లో ఎక్కువ మాన్యనీయమైంది, సరసమైంది గంగాధరుని టీక. గాథా స్తశతిలోని శృంగారార్థాలను ఇతడు చక్కగా వివరించాడు వివిధ టికాకారులు వివిధ రకాలుగా గాథలకు అర్థాలను చెప్పటానికి (యత్నించారు. పీఠతాంబరుడనే టీకాకారుడు గాథలకు ధార్మిక ॥ నై తికార్థాలను చెప్పటానికి (యత్నించాడు, సాగదీసి అర్థాలను చెప్పటంవల్ల అనేక చేకలల్లో సహాజార్శానికి, కౌచిత్యానికి భంగం వాటిల్లింది.

లౌకిక- వాజ్బ్యయం ర్‌77 (ఎవేటర్‌, ణక్లొనేక పాఠ్మవతులను పరిశీలించి పద్ధపతిని తయారుచేసి (కీ, ఈ. 1881లో “డెస్‌ సస్తళతకమ్‌ డెన్‌ హాల” అనే పేరుతో జర్మనీలోని 'లైప్పిగ్‌ ప్టణం నుంచి [ప్రచురించాడు ఈ (పతిని తయారుచేయటంలో. వేబర్‌ ఇతరుల టీకను ఉద్ధరించినా, గంగాధరుని టీకను ఎక్కువ ఉపయాగించుకొన్నాడు, తర్వాత (వచురింపబడిన గాథాసప్తశతి (వళులన్ని టికి వేర్‌ (వచురించిన ఈ పుస్తకమే ఆధారమైంది. గాథాసప్తళతికి ఒక ప్రామాణిక రూపాన్ని ఇయ్యటంలో వేబర్‌ చేసిన కృషి ఎంతైనా చెప్పుకోదగింది. గాథానప్రశతికిగల విశేషత

గాఠాసప్రోతి పండిత పామరులను సమానంగా ఆకర్షించిన (గంథం, హాలుడు స్వయంగా తన కావ్యాన్ని “అమృతకావ్య'"'మని పేర్కొన్నాడు. దీనిలోని గాథల నెన్నిటినో ఆనందవర్ధనుడు వ్యంగ్యార్థలక్షణో దాహరణలు గా (గహించాడు, గాథాన ప్తశతిలో చాలామట్టుకు గాథలు రసార్ధధ్వని సంపదలతో కూడివున్నవి. గాఠాసప్రశతిలోని శృంగారం ఆశ్నలమైందని కొందరు విమర్శకులు తలంచారు. కాని సూక్ష్మధ్యంని వైధవంచేత పాఠకుని హృదయ మురూతలూగుతుందే కొని ఎక్కడా అశ్చాలత్వం ఆశ్చీలత్వంగా కొట్టవచ్చినట్టు కన్పించదు. చాలచోట్ల సుందర సుకుమార (వణయ చ్మితణలు, సహజ (వకృకిచ్శితణలు కూడ వున్నవి, గాథాసప్తశతిలో అనాటి (వజాజీఎతం ముఖ్యంగా (గౌమీణ (సజొజీవితం చక్కగా సహజంగా (పతిబింబించింది. దీనిలోని నాయికలు సాధారణంగా పల్లే ర్రీలు= విరహిణి; (పణమిని, అభిమానవతి, కుపిత అమిన ర్ర్రీల హృదయభావాలు సుందరంగా చ్మిలింపబడినవి. నాయికలు పరకీయ్మపౌఢలే కాక స్వకీయముగ్జా శ్రీలు కూడ వున్నారు. త్రీ ఆమాయకత్వాన్ని, (ప్రేమను, కోపాన్ని, అభమా నాన్ని, చాతుర్యాన్ని, మాయలాడితనాన్ని కవి సహజంగా చితించాడు. ఎన్నో సరసమైన శృంగార ఘట్టాలు వర్ణింపబకినవి సుందర శబ్దాల, నిసర్గమైన సరస మైన భావాల కూర్పును ఇందులో చూడవచ్చును.

గాథాసప్తశతి పభాపం

సంస్కృత ముక్తక కావ్యాలమీద గాథాస్తోతి (వథభావం ఎండైనా వున్నవి. అమకుక శతకం, ఆర్మాసస్తశతి, శృంగార శతకాది ముక్తక కావ్యాలు

త్రి

ర5్‌?8 సంస్కృ్బృత సాహీత్య చర్మిత గాథధాస ప్తళతి (ప్రేరణ చేతనే (వాయబక్షినవి. ఆర్యాస ప్తశతి సేద గాథాస ప్తోతిని అనుసరించియే వుంచబడింది. “సప్తశతి' ని “సత్‌ సయి” అని (పాకృతంలో అంటారు. తర్వాత కాలంలో అప(భంశ, హిందీ భాషలల్లో అనేక “*సత్‌సయి”" ముక్తక కావ్యాలు (వాయబడినవి. ఖవి శృంగార రస్మపధానమైనవి, అసలు ఆ భాషల్లో శృంగారరస (ప్రధానమైన ముక్తకాలకు “సత్‌ సయి” అన్నది పేరుగానే స్థిరపడిపోయింది.

గాథాసప్తశతి సంస్కృత భాషలోకి ఆనువదింపబడటమే కాక అనేక దేశ భాషల్లోకి అనువదింపబడింది. ఆధు౨క కాలంలో ఇంగ్లీషు, జర్మన్‌వంటి యూరో పియన్‌ భాషల్లోకి కూడ అనువదింపబడింది.

అశ ఏ మోషుడు

ఈ కవి బుద్ధచరి త సౌందరనందాదులనేకాక కాళిదాసువలె ఒక స్తో కాన్ని కూడ రచించాడు. దానికి “గండీ స్కోతగాథ” అని పేరు. హర్షవర్ధనుడు నాటకా లనేకాక “స్కుపథాత స్తోతం, అష్టమహా్రీ చైత్యస్తోోతా”లను రచించాడు. ఇవన్ని బౌద్ధమత సంబంధమైనవి. సిద్ధసేన దివాకరుడనే జ్రైనమనని ([క్రి. ఈ. 500) “*కళ్యాణమందిర స్తోత” మని తీర్థంకరులను స్తుతిస్తు రచించాడు. కాంతి దేవుడు' (కాలం తెలియదు) “బోధిచర్యావతారం” అనే బౌద్ధ సంబంధమైన (గ్రంథాన్ని రచించాడు. దీనిలో ధార్మిక, దార్శనిక బోఢలతోపాటు నీతినోధ కూడ వున్నదిం ఈ బోధలను శాంతిదే వుడు కావ్యకై లిలో చేసాడు. ఇది కొంత క్లిష్టంగా వుండటం చేత దీనికి టీకలు కూడ (వాయబడినవి. ఉపదేళాత్మకమైన ఈ కృతి చాల వ్యాప్తిలో వున్నది.

నుందర పాొండ్యుడు

సుందర పాండ్యుడు [క్రిశ, 500 (పాంతంవాడు. మధురా నివాసి. “నీతి ద్విషస్టీక ” ఇతని లఘుకావ్యం. దీనిలో 116 ళ్లోకాలున్నవి ఇవి నీతిని బోధిస్తున్న ఏ. జన్నాశయుడు (కీ. శ. 600) తన “ఛందోవిచితి” లో ఈ శ్లోకాలను ఉదాహరించాడు కుమారిల, శంకరాచార్యుల వంటి మతాచార్యులు కూడ ఇతని శ్లోకాలను ఊఉద్ధరించారు. సుభాషిత (గంథాలల్లో సుందర పాండ్యుని పేర శ్లోకాలు మరికొన్ని కన్పిస్తున్నవి. అవి ఈ 116 ళ్లోకాలకన్న భిన్నంగా వున్నవి

లౌకిక వాజ్యయం 579 దాన్నిబట్టి ఈ కవి ఇంకా కృతులను రచించాడని బప్పవచ్చును ఇతని కవిత్వం సరళంగా, సహజంగా వున్నది. స్వానుభూతుం అభివ్యక్తితో ఇతని కవిత్వం రమ్య్మమైంది. మానతుంగాచార్యుడు

మానతుంగుడు జై నమతావలంట్షీ బాణు౧కి సమూలికుడని చెప్పబడు తున్నాడు. ఇతడు రచించిన భర్తాత్సరస్తోతాన్ని ఇప్పటికి జైనులు పూజా సమయంలో చదువుతారు ఈ స్మోతానికి ఒక టిక కూడ వున్నది. ఈ స్తో తాన్ని శ్వేతాంబర, దిగంబర సంప్రదాయాలకు చెందిన జైనులు చదువుతారు. ఈ ౮౦డు సంప్రదాయాలకు సంబంధించిన టేకలు దీనికి వున్నవి. షూనతుంగుని కీథ్‌ ఉత్తమ మైన కవి అని కీర్తించాడు. ఈ స్తోతంలో కవి బుషభదేవుని శంకరునిగా, పురుషోత్తమునిగా స్తుతించాడు.

చంద్రకాంత థధిటణీ

భివుణి ఆనే పేరుచేత ఈమె బౌద్ధ సన్యాసిని ఆని తెలుస్తున్నది. నేపాల్‌ దేశవాసిని, జీవిత కాలాన్ని నిర్ణయించటానికి ఆధారాలు లేవు. వషియాటిక్‌ సొసైటీ బెంగాల్‌ వారి కేటలాగుల్లో ఈమె పేరుమీద రెండు స్తోోత్మగంథాలు కన్పిస్తున్న వి. ఇవి ఒకే [గంథానికిగల రెండు పేర్దు అం తెలింది. అవలోకితేశ్వరుని మీద ఈమె స్తోతాన్ని రచించింది. అవలోకి రేశ్వరుని పవ్మితమూర్తిని ఈమె దీనిలో వర్షించింది. ఇది అష్టకం అంటె 8 శ్లోకాలున్నవి. మహాయాన శాఖకు చెందిన భక్షుణి ఈమె. ఆవలోకి తేశ్వరుని మీద ఈమెకు బాల భక్తి,

బాణుడు

హర్షవర్థనుని (కి. శ. 606-648) ఆస్థానంలో వున్న బాణకవి చండీ శతకమనే ముక్తక కావ్యాన్నికూడ (వాసాడు దీనిలో చండి అంటె దుర్గస్తుతి వున్నది. దీనిలో 48 శ్లోకాలున్నవి [సగ్ధరావృత్తాన్నె కవి (పయె-గించాడు

చండీశతకరచనకు కారణాన్ని గూర్చి కొన్ని కథలు (వచారంలో వున్నవి = దొణుడు మయూరభట్టు కూతురును వివాహమాడెనట., ఒకరోజు వాణున భార్మ పణయకోపం పూనింది. బాణుడు ఎంత వూరడించినా ఆమె కోసం

ర500 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత తీరలేదు. (వభాత సమయం సమీపిస్తున్నది. బాణుడు ఆమెను [(పసన్నురాలిని చేసుకోవాలని క్రింది శ్టోళన్ని చెప్పాడు----

గతపాయారాతిః, కృళతను! శశీ శీర్యత ఇవ

[వదీపోఒజయం న్మిదావశము పగతో ఘూర్ణత ఇవ

(పణామాంతో మాన స్తృజసి నతథాపి కృధమహో అని మూడు పాదాలను చెప్పి బాణుడు ఆగిపోయాడట. అప్పుడు ఆక్కడే పొంచి వున్న మయూరకవి “రుచ్యప్రత్యా సత్తా హృదయమపి తే చండి; కఠినమ్‌"అని పూరించాఢట, దానితో బాణుడు కోపించి మయూరుని కుష్టురోగపీడితుడవు కమ్మని శపించెను. మయూరుడు కూడ (కుద్దు2 బాణు” తిరిగి శపించెను. మయూరుగు సూర్య శతకాన్ని (వాసి కాపవిముకక్తిని పొందగా బాణుడు చండీ శతకాన్ని (వాసి శాపవిముక్తి ని పొందెను. మరొక కథ (పకారం బాణుని భార్య మయూరునికి సోదరి. మయూరుడు కొన్ని శ్లోకాలను (వాసి వాటిని బాణునికి వినిపించాలని అర్థ రాతి అని లెక్కచేయకుండ పోయెను. అక్కడ భార్యను సాంత్వనపరుస్తూ బాణుడు చెప్పిన శ్లోకం మూడు పాదాలను విని నాల్లవ పాదాన్ని లాను చెప్పి పూరించెను. దానికి బాణుని భార్య కోపించి మయూరుని శపించెనట. ఇంకా మరొక కథ (ప్రకారం బాణుని భార్య మయూరుని కూతురు. కూతురు సౌండ ర్యాన్ని వర్ణిస్తూ మయూరుడు ఎనిమిది శ్లోకాలను చెప్పెను. ఆవి మయూరాష్టకం అని (పసిద్ధమైనవి. ఆ శ్లోకాలను విని ఆమె తంిని శపించిందట. ఈ కథలల్లో సత్య మెంత దాగివున్నదో చెప్పలేము. కాని చార్మితకంగా బొణమయూరులు సమకాలికులు. ఇదరు హర్షవర్షనుని ఆస్థానాన్ని అలంకరించిన వారు.

చి ఎ ధ సే

చండీ శతకంలో శెలి ఓజోగుణ పూర్ణమైంది. చండీ రూపురాలైన పార్వ తికి ఆనురూపమైన పదవిన్యాసాన్ని కవి దీసిలో (పదర్శించాడు. చండికి వాహనం (నడ్డర. (సగ్ధరాగమనం గల (సద్ధరా వృత్తాన్నే కవి దీనిలో (ప్రయోగించాడు. విషయానుగుణమైన వృకాన్ని ఎన్నుకోవటంలో బాణుడు ఎంతో బౌచిత్యాన్ని చూపాడు చండీ శతకం ఆకారంలో చిన్నదైనా బాణుని కవితా పాండిత్యాన్ని (పకటించేదిగా వున్నది. భావ గాంఖీర్యంతో కూడిన చండీశతకం స్తో తకావ్యా లల్లో విశిష్ట స్థానాన్ని కలిగివున్నది.

లౌకిక వాజ్బ్యయం 50 1 మయూర భట్టు

మయూయుకు బాణు? వలెనే హళ్షవర్థకుని (కి. శ. 606-648) ఆస్థానకవి. హర్ష వర్ధనుడు ఆకనీ పూర్వులు సూవ్య్మారాధకులు. మయూరకుడు సూర్యుని స్తుతి గల సూర్యశతకాన్ని రచించాడు, మయూర బాణులు లీ హర్షుని ఆస్థాన కవులని రాజ శేఖరుడు చెప్పాడు. త్రిలోడు శివషవైద్యుడు.

అహో (పభావో వాగ్లే వ్యాయన్మాతంగ దివాకరః

థ్రీహర్షస్యా భవద్‌ సభ్యః సమో బాణ మయూరయె॥ బాణమయాూరులతోపాటు రాజశేఖరుడు మాతంగ దివాకరుడనే కవిని పేర్కొ న్నాడు, కాని అతని కృళతులేవి లభ్యం కాలేదు, నవస్తాహసాంక చర్మితనుబట్టి వాణమయూరులకు కవితా స్పర్థ వుండేదని తెలుస్తున్నదిం

సచ్యిత వర్ణవిచ్చిత్తి హరణో రవనీసతిః

శ్రీహర్ష ఇవ సంఘట్టం చ్యక్రే బాణమయూరయోః

మమ్మటుడు కావ్య (ప్రకాశంలో కావ్య (వయోజనాన్ని గూర్చి (వసంగిస్తు కావ్యపఠనంవల్ల దుఃఖనివృ త్తి జరుగుతుందని, మయూరుడు సూర్యస్తుతి చేసి దుఃఖనివృత్తిని పొందాడని చెప్పాడు. లోకంలో వ్యాప్రిలో వున్న కథనుబట్టి మయూరుడు కుష్టకోగ దుఃఖంచేత పీడితుడై సూర్యస్తుతితో కూడిన సూర్యశత కొన్ని (వాసి రోగ దుఃఖనివృత్తుడై నాడని ఊహించ వచ్చును. సూర్యోపాసనవల్ల కుష్టరోగం నయమవుతుందని అంటారు. ఆయితే మయూరునికి వాణుడిచ్చిన శాపం వల్ప వచ్చిందనటం హేతు వాదానికి నిలిచేదికాదు. జగన్నాథుడు మయూరుని కుష్టురోగం శాపంవల్ల కాక పూర్వజన్న ఫలంవల్ల సంకమించిందని చెప్పాడు. దీన్నిబట్టి మయూకుడు. కుష్టుకోగ పీడితుడ్లై సూర్శశతకాన్ని (వాసాడనటం నిజమని తెలుస్తుంది.

సూర్యవతకం ౫ 100 ల్లోకాలున్నవి. కవి [సగ్ధరావృత్తాన్ని ప్రయోగించాడు శైలి ఓజోగుణ ప్రధానమైంది. గౌడీరీకిలో వున్నది. అఆర్జాలంకారాలతోవాటు కవి యమకాలను కూడ |పయోగించాడు. మయూరుని కవిత్వం [పొరమైంది.. దీనిలో మొదటి 48 ల్లోకాలల్టో సూర్యకిరణాల వర్ణన, సూర్యునిస్తుతి వున్నది. తర్వాత

ర్‌ంిల్లి సంస్కృత సాహిత్య చరిత ర్‌ శ్లోకాలల్లో సూర్శరథం, అశ్వాల వర్ణన, 15 శ్లోకాలల్లో సూర్యసారథి అరుణుని వర్ణన 1! శ్లోకాలల్లో సూర్యరథవర్షన, “7 శ్లోకాలల్లో సూర్యబింబవర్డన, | కోకా లల్లో శవ, విష్ణు [బహ్మల స్వరూపంగా సూర్యునిస్తుతి వున్నవి. మరొక శ్లోకంలో సూర్యుడు సమ స్తదేవతల కన్న (శేస్టుడుగా వర్ణింపబడినాడు, మూడు శ్లోకాలల్లో సూర్యుడు వెలిగేటప్ప్తుడు భూమి మీద జరిగే పరిణామం, మరొక శ్లోకంలో సూర్యుని సార్వభౌమత్వం వర్ణింపబడినవి. నీతి బోధక (గంథాలు

“నీతిద్విషన్టిక” వంటి నీతి కావ్యాలు ధర్మం, నీతులను బోధించటాన్నికె పుట్టినవి. వీటిల్లో గంభీరమైన దార్శనిక విచారాలు కూడ చేరినవి. ఎటువంటి వ్యవ హారంచేత లౌకిక జీవితాన్ని మానవుడు సథలం చేసుకోవచ్చునో ఈ [గంథాలు చెప్తున్నవి. సామాజిక, ధార్మిక, ఆర్థిక సంబంధమైన వ్యవహారాల రీతులను ఈ నీత్మిగంథాలల్లో చూడవచ్చును. 'నీతి' అన్నపదానికి “తీసుకొని పోయేది, చేర్చేది" అ) అర్థం. అంటె మానవున్ని సన్యార్గ లోకి తీసుకొనిపోయేది, సదాచర ణవైపుకు చేర్చేది నీతి అని చెప్పవచ్చును.

నీతిళాస్త్ర చరిత

సీతి సంబంధ వచనాలు వేదాలల్లోను, ఉపనివత్తులల్లోను, సూత [గంథాల ల్లోను లభిస్తున్నవి. తర్వాత మపిభారత, రామాయణాలల్లో అనేక ఆభ్యానాలు, ఉపాఖ్యానాలు కేవలం ధర్మ, నీతి బోధలకే స్పన్షింపబడినవి. ముఖ్యంగా మవీ భారతంలో ఇటువంటి అ ఖ్యానాలను ఉపాఖ్యానాలను చాలా చూడ వచ్చును. ఈ కథలు నీతి, రాజనీతి, ధర్మం, లౌకిక వ్యవహారం, సదాచరణ, దార్శనిక భావా లను బోధిస్తున్నవి. మవి భారతంలో నీతిటోధయే కొక ఆనేక నీతి (గంథాల ఉల్లేఖనం కూడ కన్పిస్తున్నది. దేవతలు రాక్షసుల ఆత్యాచాకాలచేత పీడ్‌ింపబడి (బహ్మ దగ్గరిక్రిపోయి తమను ఉద్ధరించమంి కోరగా [బహు ఒక లక్ష అధ్యాయాలు గల నీతిళాస్త్రాన్ని రచించి వాంకిచ్చాడని మహాభారతంలో చెప్పబడింది స్వాయం భువ మకువు కూడ ఒక సీతి శాస్త్రాన్ని రచించాడు. తర్వాత బృహస్పతి, చ్మకొ చార్యులు కూడ నీతిశాస్త్రాలను రచించారు శ కనీతి సారానుసారం [బహ్మ చెప్పిన సీతిశాస్త్రంలో ఒక కోటి శ్లోకాలున్నవి దాగని శివుడు దళ నవ్యాస అధ్యాయాలుగా

లౌకిక వాజ్క్ఞయం మ! సంక ప్తంచేసి రచించాడట. ఇం్మదుడు తిరిగి దాన్ని పంచసహ్మస ఆధ్యాయాలుగా, బృహస్పతి [తిసహ్మస ఆధ్యాయాలుగా సంక్షి ప్రంచేసి రచించారు. బృహస్పతి సంక్షిప్తఎచేసిన (గంథానెకే బార్హస్పతృనీకి ఆగి పేరు. తర్వాత శ్ముకాచార్యులు సహ [స్రాధర్యాయాలల్లో దీన్ని తిరిగి రచించాడు కౌటిల్యుడు అర్థళాస్త్రంలో (పాచీనమైన ఐమ నీతి కాస్త్రాలను పేర్కాన్నాడు-ఇవేగాక ఇంకా అనేక అజ్ఞాతరచనల నుంచి కూడ కౌటిల్యుడు ఉదాహరించాడు. కౌటిల్య నీతి శాస్త్రం

ఇప్పుడు లభ్యమయ్యే నిత (గంథాలల్లో కౌటిల్యుని అర్ధకాస్త్రం మొదటిది. ఇప్పుడు లభించే బృహస్పతి, కక, మను, వళిస్థ, పాఠాళర్యాది సీతికాస్త్రాలు కౌటిల్యుని కన్న (పాచీనమైనవని నిర్ణయించి చెప్పలేము. అదీగాక త్మదచయి తలను ఐతివోసిక వ్యక్తులుగా పరిగణించి కాలనిర్ణయం చేయటం సాధ్యం కాదు. అదీగాక ఇప్పుడు వారి పేర్లతో ఉన్న (గంథాలు వారి మూల రచనలు అవునో కాడో కూడ చెప్పలేము. చందగు_ప్త మౌర్యునికి (కీ.పూ. కీవ ళ;) ఆభార్యుడు, మంతి కౌటిల్యుడు, కుటిల నీతిలో (పవీణుడు కాబట్టి కౌటిల్యుడని పేరు కలిగిం" చంటారు. వారి పూర్వజుల్లో కుటిలుడనేవాడు (పసిద్ధుడెనాడు కాబట్టి వారి వంళ- జూలకు కౌటిల్యులని పేరు వచ్చిందని ఒక్‌ ఐతివ్యాం. “కుటం-కుటపూర్ణ ధాన్యం" నాతి [గవోతి ఇతి కుటలః” -ఆని ఆర్థం. బుగ్వేదంలో కుట ళబ్దిం కుటుంబానికీ వాడబడింది. అప్పుడు “కుటలః” అంటె కుటుంబ పోషణార్థం ధనసం[గవాం చేసేవాడని ఆర్థం చెప్పవచ్చునని కొందరు తలంబారు. “కౌటల్య'ళ బ్దమే “కౌటిల్య” గా మారిందని వారి అభిప్రాయం. దండి, కామందకులు అర్థశాస్త్ర రచయిళ విష్ణు గుప్తుడని పేర్కొన్నారు. అతని తండి సీప చణకుడు కావటంచేత అతనికి చాణుక్కుడనే పేరు కలిగిందని అతని ఆశలు పేక విష్ణుగుప్త శర్మ అని విమర్శ' కులు భావిస్తున్నారు. కౌటిల్యుడు చం్యదగుపుని కొరకే ఈ ఆర్థశాస్త్రాన్ని వాసా డని (ప్రచారంలో వున్నది. “ఇయ మిదానీమాచార్మవిష్ణుగుప్తేన మౌర్యార్థర* షడ్‌భిః శోక సహసై9॥ సంక్షిప్త” అని దండి చెప్పాడు. ఆర్థశాస్త్రం మౌర్యుల నాటి రచన ఆని అనటంలో ఎవరికి ఎటువంటి సందేహం లేదు. అశోకు? కాస నాలల్లోని భావ, పారిభాషిక పదాలు, విషయాలు అర్భకాస్త్రంతో సామ్యం కలిగి వున్నవి.

గ్‌గి్క సంస్కృత సాహిత్య చరిత

కౌటీళ్ళుడు గొప్ప శాస్త్రజ్ఞానం, రాజశీతికుశలత, లోకజ్ఞానం కలవాడు. అకడు అర్థశాస్త్రంలో చెప్పిన అర్థనీతి, రాఎఏ39, దిండనీతి, వ్యవహారసీతి మొద లైనవి ఈనాడు కూడ పనికివచ్చేవిగా వున్నవి. అర్థశాస్త్రంలో (ప్రధానంగా అర్థ నీతి చెప్పబడినా [పసంగానుకూలంగా నీతి, సదాచరణ, ధర్మాచరణ, వ్యవహారజ్ఞానం అనేకచోట్ట టోధింపబడకింది అర్థనీతి కేకాక లోకవ్యవహారనీతికి కూడ ఇది (పామా ణక (గంథం. లోకోక్తుఐ రూపంలో ఆర్ధశాస్త్రంలోని ఎన్నో, శ్లోకాలు, పాదాలు వ్యాప్తిలో వున్నవి. నీతిబటోధకంగా వ్యాప్తిలోవున్న కొన్ని శ్లోకాలు-

ఆపదర్థే ధనం రక్మేడ్‌ దారాన్‌ రక్మేగ్‌ ధన్టైరపి

ఆత్మానం సతతం రక్మేద్‌ దార్తైరపి ధనైరపి

మాతాళ్ళతుః పితా వైరీ యేన బాలోన పాఠితః

నశోభరే సభామధ్యే హంసమధథ్యే బకోయథా.

యావత్స్వస్థో హ్యయం దేహోయావత్‌ మృత్యుళ్చ దూరతః

తావదాత్మహితం కుర్యాత్‌ 1పాణాంతేకిం కరిష్యతి

కౌటిల్యుని 'పేరమీద అర్థశాస్త్ర మేకాక “దాణక్యశతకం,; బొణక్య సీతిసారం, రాజనీతిసారం' రాజనీతి సముచ్చయం, వృద్ధ చాణక్య”అనే నీతిబోధక (గంథాలు కూడ కన్పిస్తున్నవి. చాణక్య శతకం కావ్యశైలిలో వున్న నీతీ శతకం. చాణక్య సీతిసారంలో సదాచరణ టోధింపబడింది. ఈ రచనలన్ని (పసిద్ద సీతివేత్త ఆయిన చాణక్యుని పేరుతో తర్వాత పండితులివరో రచించివుంటారు.

కామందక నీతిసారం

కామందకుడు కీ.శ. శవ శతాబ్దం వాడు కావచ్చునని విమర్శకులు నిర్ణ యించారు. ఇందులో నీతిసంబంధమైన శ్లోకాలున్నవి, నీకి కథా (గంథాలల్లో కామందకం నుంచి ఎన్నో శ్లోకాలు ఉద్దరింపబడినవి దీలో ౩లి హృద్యంగా నరళంగా వున్నది. దీనిలో పరోపకారం, ఉదారత, న్యాయం, విద్య, సత్యం, త్యాగం మొదలైన విషయాలను గురించి సూక్తులు చెప్పబకినవి.

శుక నితిసారం

జ్యకవిరచితమైన సీఓిసారం రాజనీతి సంబఃధమైంది అక్కడక్కడ సీతి

సంబంధమైన కోల ంన్నో వున్నవి. అర్థశాస్త్రంలో కౌటిల్యుడు బృహసృతి, క్యకు

లౌకిక వాజ్య్బయం ర్‌8క్‌ లను (పళంసీంచివున్నాడు. కాని ఇప్పుడు మనకు లభ్యమయ్యే కశకనీతిసారం అంత (ప్రాచీనమై-దని చెప్పటానికి వీల్లేదు. ఇవి కౌటిల్యుని తర్వాత రచన ఆని పండిత విమర్శకుల అభిపాయం శకుడనే పేరు గల పండితుడ (వాసిన (గంథమై వుంటుంది. లేక ఎవరో పండితుడు [వాసి ప్మకుని పేరు మీదుగా కుకనీతిసారమని నామకరణం చేసివుంటాడు ఇది (క్రీశ. 8వ శ॥ రచన అని అల్టేకర్‌ నిర్ణయించగా కొందరు విమర్శకులు డీన్ని [కీ.శ 16వ శ॥ రచనగా భావించారు కాని దీని లోని సామాజిక, చార్మితక చి_తణలను పరిశీలిస్తే ఇది గుప్తుల కాలం నాటి రచనగా నిర్ణయించవచ్చును. ఒకవేళ హర్షవర్ధనుని నాటి రచన కూడ కావచ్చును.

శ్మకనీతిసారం అధ్యాయాలుగా విభజింపబడింది. భాష సరళసులభంగా వున్నది. సామాన్యులకు కూడ అర్థమౌతుంది. విధిని షేధాత్మక రూపంగా అనేక ఉపదేళాలు దీనిలో ఇయ్యబడినవి. కొన్ని ఉదాహరణలు --

షడ్‌ దోషాః పురుషేబేవ వాతవ్యాభూతిమిచ్చ తా

న్మిదాతందా భయం [కోధ ఆలస్యం దీర్ప సూూళకా

దాన్నై మానైశ్చ సత్కారైః సుపూజ్యాన్‌ పూజయేత్‌ సదా

కదాపి నో[గదండఃస్యాత్‌ కటుభాషణతత్చరః

దీనాంధ పస్గుబధిరా నోపవాస్యాః కదాచన

ఆన్ఫశళంస్యం పరో ధర్మః సర్వ పాణళ్ళకాం యతః,

మను, యాజ్ఞవల్క్య, నారద, పరాశర, కక, బృహస్పతుల నీతికాస్త్రాల (పసక్తి మనకు అర్థశాస్త్రంలో లభిస్తున్నది. దీన్ని బట్టి నీతి [గంథరచనా పరంపర అతి (పాలీనమైందని తెలుస్తున్నది. భారతీయ కావ్యనాటకాది సాహిత్యమంతా ఉపదేశాత్మకంగానే వున్నది. అయినా (పజ బీవితం సన్యార్గంలో (ప్రశాంతంగా నడవటానిక్రై (ప్రత్యేకంగా నీత్మిగంథాలు (వ్రాయబడినవి. సంఘంలో, రాజ్యంలో నీతి ధర్మ సదాచరణ రాజనీతి భదత అర్ధసంబఐంధమైన రక్షణకొరకు సంఘాన్ని అన్ని విధాల స్మకమంగా నడపటానికి ఈ నీతి (గంథాల అవసరం ఏర్పడి వుంటుంది. ఈ (గంథాలను బట్టి (ప్రాచీన భార తీయ సామాజికోన్నతిని, విచారౌొన్న ర్యాన్ని, విశ్వకళ్యాణాభికుని ఊహించవచ్చును. (గోమ్మకమంగా సీకి (గంథాలల్లో సీతి సదాచరణ ధర్మం మొదలై నవేకాక నైరాగ్యబోధన కూడ చేరింది. ఇహలోక

586 సంస్కృత సాహిత్య చరిత సుఖాలకు దూరమై అన్ని కోరికలను చంపుకొని వైరాగ్యాన్ని పొందాలని ఇలి ఉపదేశించినవి అటువంటి వాటిల్లో భర్తృహరి వైరాగ్యశతకము _పముఖమైంది. భర్తృహరి శతకాన్ని అనుసరించి తర్వాత ఎందరో ఇటువంటి శతకాలను రచిం చారు. అటువంటి నీతి, వైరాగ్య కృతుల ము క్తక్మప్యకియకు చెందినవి కాబట్టి వాటి? ఈ లఘుకావ్యాల (ప్రకరణంలో చేర్చటం జరిగింది.

భర్తృహరి

ధర్హృహరి (వాసిన నీతి, శృంగార, వైరాగ్య శతకాలు శతక్యతయమనే పేరుతో (పసిద్ధమైనవి మానవులందరికి జీవితంలో [పతి అవస్థలో (ప్రేరణను ఇచ్చేవి ఈ మూడు శతకాలు. మానవుని |పారభదళలో నీతినిబోధించేది. నీతి శతకం, యౌవనావస్థ కొరకు శృంగార శతకం, వృద్ధావస్థ కొరకు వైరాగ్య శతకం ఉపయోగపడగలవు, ఈ శతకతయాలను [వాసిన భరృవారి ఎవరు, ఏ కాలంవాడు అన్న విషయంలో బోలెడంత అభి పాయభేదమున్నది.

భర్తృహరి ఎవరు ?

(ప్రాచీన భారతీయ సం్యపదాయాన్ననుసరించి భర్హ్పుహరి వ్మికమాదిత్యుని అన్న. భర్తృహరి తన భార్య పింగళ దుశ్చర్యను సహించలేక విరక్తుడై అరణ్యా నికి వెళ్ళిపోయెనట, దీన్ని బలపరిచే శ్లోకం-ా

వి పేణాళూత పూర్వంఫలమధితపసాలంబి సూర 3వసాదార్‌

లబ్ధ్వా తస్మాత్‌ స్వయం త తృచురతరజరాపంచతాకుంచనాథ్యమ్‌

హిత్వామోహం స్వకాన్తాఫ్వతివిమలధియా తం నిషేవ్యాక్త భవ్వో

యోగీం్యదో భరృహర్యాహ్వ్యయ ఇహకురుతేఒ ద్యాపివిద్యావిలాసమ్‌.

ఒకానొక [బాహ్మణుడు తనకు సూర్యపసాదంచేత లభించిన ఫలాన్నొక. దాన్ని ప్రభువైన భర్పృహరికి ఇన్బాను, అతడు దాన్ని తన (ప్రియ భార్యకు “ఇచ్చెను ఆమె దాన్ని తన జారునికిచ్చెను. అతడు దాన్ని తన వేరొక (ప్రియము రాలికిచ్చెను. ఈ సంగతి తెలిసి భర్తృహరి లోకం మీద విరక్తి చెంది విాాగియై అరణ్యానికి వెళ్ళిపోయెను. భర్పహరి శతకపీఠరికలో రామచం[ద బుధేర్యదుడు పేర్కొనిన ల్లోకమిది ఒకవేళ భర్తృహరి వ్మికమాదిత్యుని ఆఅన్నయే అయినట్లయితే ఆశని కాలం కీ. పూ. ప్రథమ శతాబ్ధమని బప్పవలస్సి వుంటుంది,

లౌకిక వాజ్బ్యయం ర5్‌87

క్రీ శ. 691 (ప్రాంతంలో భారతదేశానికి వచ్చిన ఈత్సింగ్‌ అన్న చైనా య్యాతికుడు అప్పటికి 40 సంపత్సరాల ముందు భర్తృహరి జీవించి వున్నాడని, ఆతడు బౌద్ధుడని తెలిపెను. ఈ పండిత భరృృహరి మహాభాష్యానికి వ్యాఖ్యానం మరియు వాక్యపదీయమన్న వ్యాకరణ [గంథాన్ని (వాసినవాడు. అప్పుడు వైయా కరణుడు భర్తృహరి (కీ. శ. 651 లో మరణించాడని నిర్ణయించవచ్చును. ఈ భర్చృహరి ఏడు సార్ద సన్యాసాన్ని తీసుకొని తిరిగి లౌకిక సుఖాల మోహంతో తిరిగి వచ్చాడనీ ఈత్సింగ్‌ చెప్పి భర్తృహరి తన లౌకిక సుఖవాంఛను నిందిస్తూ చెప్పిన శ్లోకాన్ని ఉద్ధరించాడు. ఈ కథనాన్ని ఆధారం చేసుకొని వైయాకరణుడు భర్భృహరి, శతకకర్త భర్తృహరి ఒక్కరే అని వింటర్‌నిట్చ్‌ అభ్మిపాయపడినాడు, కాని భర్సృుహరి (పసిద్ధమైన శతకరచనలను గూర్చి ఈత్సింగ్‌ (పసంగించలేదు, పైగా శతకకర్త భర్తృహరి బౌద్ధుడుగా అసలే కన్పించడు? అతడు శైవుడుగా, వేదాంతిగా కన్పిస్తాడు. ఒకవేళ బౌద్ధుడు కాకముందు భర్తృహరి శైవ బాహ్మణు డై వుండి రాజాస్థానాన్ని ఆక యించి సుఖాలను అనుభవించి ఉంటాడు. అప్పుడే అతడు శతకాలను (వాసివుంటాడు. తర్వాత విరాగియె బౌద్ధమతాన్ని తీసుకొన్న తర్వాత వైయాకరణుడై వుంటాడు. అందుకే ఈర్పింగ్‌ భర్తృహరి శాస్త్ర రచనలను గూర్చి (ప్రసంగించాడు కాని శతకాలను గూర్చి (పసంగించలేదని అయినా ఒకచోట భ_ర్చుహరి మానవనీతిస్తూతాలను రచించినట్లుగా ఈలత్సింగ్‌ చెప్పిందాన్నిబట్టీ శతకరచయిత ఇతడే అని నిర్ణయించవచ్చునని వింటర్‌నిట్బ్‌ నిర్ణయించాడు. అప్పుడు భర్పృహరి సమయాన్ని (కీ. ఈ. 650 పూర్వమని నిర్ణయించవచ్చునని వింటర్‌ నిట్బ్‌ అన్నాడు.

మరొక సం్యపదాయాన్ననుసరించి భ రృహరి గోరక్షనాథుడనే శివసిద్ధయో గి శిష్యుడు. మత్స్యేం్యదనాథ, గోరక్షనాథులు నాథసం, పదాయమనే యోగసంపదాయ (పవర్తకులు,. వీరు మొదట బౌద్ధసిద్ధ సంప్రదాయానికి చెందినవారు. తర్వాత శివున్ని ఆలంబన దేవతగా [గహించి యోగ సం పదాయాన్ని బోధించినవాడు మత్స్యేందుడ', దాన్ని [పారం చేసినవాడు గోరష్షనాథుడు. బౌద్ధసిద్ధ సంప దాయంలో 84 మంది సిద్ధగురువులున్నారు నాథసం[పదాయంలో 9 మంది గురువు లున్నారు. వారి) నవనాథులి పిలుస్తారు నాథ సం్రపదాయం (క. శ, 7 వశ॥ నుంచి 1కి. శ. 14ళ॥ వరకు భారతదేశమంతటా వ్యాపించింది దీనిలో థె గాసికి

588 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత (ప్రాధాన్యముంది. నాథ గురువులు నీతిని వైరాగ్యాన్ని టోధిస్తూ తిరిగేవారు. మూఢ విశ్వాసాలను కులభేదాంను వీరు ఖండించారు. సామాన్మజనుల్లో ఇది బాగా వ్యాపించివుండేది. గోరక్షనాఠ పేరుతో చాలా (ప్రాంకాల్లో చాలా మంది చలామణి అయ్యారు. అటువంటప్పుడు ఏ గోరక్షనాథునికి భర్తృహరి. శిష్యుడో నిర్ణయించి చెప్పలేము. అప్పుడు భర్పహరి కాలం (క్రీ. శ. "౧వశ॥ నుంచి (క్రీశ. 14వ ళ॥ నడుమ ఎప్పుడైనా కావచ్చును.

భట్టీ కొవ్య రచయిత భట్టి ఈ భ_ర్పృహరి ఇద్దరు ఒక్కరే అని ఒక వాద మున్నది. వాళ్ళిద్దరి శైలిలో ఎక్కడా సామ్యంలేదు. భట్టికావ్య రచయిత భట్టిని మల్లినాథాదులు భరృహరి పేరుతోపాటు వేరుగా పేర్కొన్నారు. ఒకవేళ భట్టి కావ్య రచయిత పేరు భరృహరియే ఆయినా ఆతడు, శతక్యతయకర్త భర్తృహరి వేరువేరు వ్యక్తులని వారి (గంథాధారాలను బట్టి తెలుస్తున్నది. ఐలమైన ఆధార మేది లేందే వీరిద్దరు ఒక్కరనే వాదాన్ని అంగీకరించలేము.

సంపదాయాన్ననుసరించి భర్తృహరి మొదట సుఖసంసారజీవితాన్ని గడుపుతూ ఏదో ఒక సంఘటన చేత [పలావితుడై సంసారజీవితాన్ని విడిచి విరాగియె, సన్కాసియ అకణ్యవాస జీవితాన్ని గడిపెనని తెలుస్తున్నది. సంప్రదాయ కథనం, ఈత్సీంగ్‌ చెప్పిన కథనం రెండు కూడ దీన్ని బలపరుస్తు న్నవి. శతక్కతయం, వ్యాకరణ (గంథాలను పరిశీలిస్తే ఆతడు ఈత్సింగ్‌. చెప్ప నట్లుగా బౌద్ధసన్యాసిగా కాక శివాభిమానిగా, మీమాంసకుడుగా కన్పిస్తాడు. కాని మొత్తం మీద కశతకతయకర్త మరియు వ్యాకరణకారుడు ఇద్దరు భర్తృహరులు ఒకే వ్య క్రిఆని ఆంగీకరిస్తే భ_ర్పృహరి కాలం దాదాపుగా కీ క. 600-650 నడుమ ఆని నిశ్చయించవచ్చును. +

భర్హ్ష్యృహరి శ్లోకాలకు గల విశేష పచారం

శతక్మతయంలోని భర్తృహరి శ్లోకాలు సరళమైనవి మరియు భావగాంలీ ర్యం కలవి దీర్చసమాసాయి లేకుండ సుందర, మధుర, సరళ, సరసమైన భాషలో (వాయబకినవి. ఈ శతక్యతయం నుంచి ఒక్క ్లో్రమైనా కంఠస్థంగా రాని సంస్కృృతజ్ఞుడు వుండడు. ఈ లోకాల్లో భావాలు సంక్షిప్రంగా సూత పాయంగా వుండి పాఠకుల హృదయాలల్లోకి దూసుకౌనిపోతవి,

లౌకిక వాజ్బయం 5809 ఆలంకారొలు సహజమైనవి, అక్ట్రిష్టమైనవి. మరియు విషయ్మగాహత్యకు తోడ్చడే టట్టుగా వున్నవి. కవి సూక్మ్మేషీకను (పదర్శించేవిగా వున్నవి. భ_ర్పృహరి శ్లోకాలు భారతదేశంలో (పాచీనకాలం నుంచి మిక్కిలి [వచారంలో వుండటఓ మేకాక ఆధునిక కాలంలో పాళ్చ్ళాత్యుల దృష్టిని విశేషంగా ఆకర్షించినవి. క్రీ శ. 1651 (ప్రాంతంలో డచ్‌ మిషనరీకి చెందిన అబహం రాజర్‌ వీటిని డచ్‌ భాషలోకి అనువదించాడు. తర్వాత ఇవి లాటిన్‌, (గీకు, జర్మన్‌, (ఫెంచ్‌, ఇంగ్లీషు భాషల్లోకి అనువదింప బడినవి. ఆనేక భారతీయ దేశభాషల్లోకి కూడ శతక్మతయం అనువదింపబడింది. భర్తృహరి శతక్మృతయం శతక్కతయంలో మొదటిది నితిశతకం. దీనిలో 109 శోకాలున్నవి. శృంగార వైరాగ్య శతకాల్లో ఒక్కొక్క దానిలో 100 శ్లోకాల చొప్పున వున్నవి, శతక(తయంలో శృంగార శతకమొక్కటే భరృహరి రచన అని కొందరు విమర్శకులు తలంచారు మరికొందరు విమర్శకులు మూడు ళతకాలను వేరు వేరు కవులు (వాసారని తర్వాత ఒక్కచోట సంగ్రహ పరుపబడినవిని తలంచారు. సంప్రదాయాన్ని అనుసరించి మహాభారతాన్ని వ్యాసుడు, అర్థళాస్త్రాన్ని కౌటిల్యుడు (వాసారని ఎట్లా నమ్ముతున్నమో అదే విధంగా శతక్మతయాన్ని భర్శృహరే (వాసాడని విశ్వసించాలని ఎన్‌. శేడే అభ్మిపాయపడినాడు. అన్ని ముక్తక కావ్యాలల్లో వలెనే దీనిలోను పష ప్త క్లోకాలుండి వుంటవి, నీతిశతకంలో భర్సహరి యొక్క జీవిత పరిశీలనా క క్రిని చక్కగా చూడ వచ్చును. దీనిలో పండితుల వళంస, మూర్థుల నింద, సదాబారం, మహాపురుషుల సత్పురుషుల వర్తనం, ధనంవల్ల మానవునిలో కలిగే మార్పులు, పరోపకారం, సీవాధర్మం, దుర్దనుల నింద మొదలై నవి వున్నవి. శృంగార శతకంలో స్త్రీ శంస, స్రీ సౌందర్యం, సంయె గ శృంగారం, వేశ్యానింద, వివిధ బుతువులల్లో మానవుని కామాసకక్తి మొదలై నవి వర్ణింపబడినవి. వైరాగ్య శతకంలో మానవుని తృష్ణ, అజ్ఞానం, విషయ త్యాగం, ఆత్మగౌరవం, పర్మబహ్మధ్యానం, కొలమహిమ, వ్యర్థజీవితం, కాశీవాససుఖం మొదలైనవి వర్ణింపబడినవి. శంకారాచార్యులు శంకరుడు (క్రీశ. 8వశ॥ ఊత రార్థంవాడని అంటారు. శంకరాచార్యుడు [పసిద్ధమైన అద్వ్వైతాచార్ముడు. ఇతడు గొప్ప దార్శనికుడు. (బహ్మస్మూకొలు,

5900 సంస్కృత సాహిత్య చరిత

భగర్గీత, ఉపనిషత్తులకు వ్యాఖ్యానాలను [(వాయః మే కాక సంస్కృతంలో ఇంకా

అనేక కృతులను రచించాడు. ఇతని పేరుమీద అనేత స్తోతకావ్యాలు లభిస్తున్నవి.

ఆ సోతాలన్నిటిని ఈ శంకరాబార్యులే వాసాడని నిశ్చయంగా చెప్పలేము. శంకరాచార్యుల స్తోత కావ్యాలు

క. విష్ణుపాదాది కేశాంత వర్ణన స్తోతం - దీనిలో విస్ణుస్తుతి వున్నది. దీనిలో 51 క్లోకాలున్నవి.

2. అంబాష్టకం = పార్వతి స్తుతి వున్నది. కవితా శెలిలో వున్నది. 8 శ్లోకాలున్నవి,

3. శివాపరార క్షమాపణ స్తోతం = సంసారం బుద్భ్బుద పాయం, జీవితం నిస్సారమైందని బోధించే శ్లోకాలున్నవి.

ఢీ దేవ్యాపరాధ తృమాపణ స్లోరం అ దుర్గాస్తుతి వున్నది,

5. భవానృష్టకం మరియు(తనలేద)లహరీ = ఇవి కూడా పార్వతి స్తుతితో కూడినవి. ఇవి (ఫెంచ్‌, ఇంగ్లీషు భాషల్లోకి అనువదింపబడినవి.

రి. చతుష్షస్ట్యపచార మానస పూజా స్తోతం = దీనిలో సోవచార పూజా పద్ధతి చెప్పబడింది.

7, పంచ చపంటికా స్తోతం = ఇది చాలా (వసిద్ధమైన స్తోతం,. “భజ గోవిందం భజగోవఎందం భజమూఢమతే”” అన్న బాగా వ్యాప్తిలో వున్న పదం దీనిలోదే.

8. శివానందలహరీ - డీనిలో శివుని స్తుకి వున్నది. దీనిలో మొత్తం 100 శ్లోకాలున్నవి. 99 శ్రోకాలవరకు విని శివుడు శంకరాచార్యుల ముందు (పకటమై నాడట. దీనిలో చక్కని ఆలంకారిక ౩౨ వున్నది. కవితా దృష్టితో దీన్ని ఒక ఉత్తమమైన స్తో తకావ్యంగా చెప్పవచ్చును. దీనిలో రసాలంకారాల సంయోజనాన్ని ఆద్యంతం చూడవచ్చును. భక్ష్యావేశంతో కూడిన ఈ కావ్యం మనోహరంగా వున్నడి. రసానుగుణమైన వివిధ ఛందస్సులు (వయోగింపబడినవి.

ర మోహముద్గరం - దీనిలో 18 శ్లోశాలున్నవి. దీనిలో విష్టుస్తుతి వున్నది, [ప్రపంచం మాయ, మాహపరాజయంతో వివేకం ఉదయిస్తుంది అని దీన్‌లో టోధింపబడింది. దీన్ని విలియమ్‌ జోన్స్‌ ఇంగ్రీిమలోకి అనువదించాడు. దీనికీ జర్మన్‌ అనువాదం కూడ వున్నది.

లోకీక వాజ్యయం న!

10. శతల్లోకీ = దీనిలో '01 (నడ్ధరా శ్లోకాలున్నవి దీనిలో చేదాంత బోధ చక్కని ఆలంకారిక శైలిలో చేవ బడింది

ఇవేగాక శంకరుని పేర ఇంకా లఘుకొవ్యాలు కన్పిస్తున్నవి= శివపాదాది కేశాంత వర్ణన స్తోోతం, అన్నపూర్ణ దశకం, అన్నపూర్ణాన్టకం, కనకధారా స్తవం, రామభుజంగ స్తోతం, లక్ష్మీనృసింహ సోతం, దక్షిణమూర్తష్టకం, శివభుజంగ స్తోతం, సౌందర్యలహరీ మొ1వి.

మూక కవి

శంకరాచార్యులకు ముక కవి సమకాలికుడు.(4)ఈ కవి మూగవాడు. అందుకే మూకకవి అని ఆతనికి కేరు కలిగింది. కంచిలోని కామాక్షీదేవి కరుణ చేత ఆతడు మాట్లాడగలిగెనట. ఆమె ఇచ్చిన వాక్శక్తితో అతడు మూక పంచ శతిని రచించెను. దీనిలో 500 శ్లోకాలున్నవి వీటిల్లో దేవీస్తుతి వున్నది ఇ ఆడు ల్‌ శరం - ౪38 చువ్నక కంచి వీఠవేపను అవిష్షించెను. అ |

అమరుక కవి

ఈ కవికి ఆమకడు, అమరుకుడని పేరు. ఈ కవి ముక్తక కావ్యానికి అతని పేరు మీదుగా ఆమరు లేక అమరుక శతకమని పేరు. దీనిలో దాదాపుగా 115 ల్లోకాలున్నవి. వామన (క్రీ. ౪. 800), ఆశంద వర్ధనులు (కీ. +. 850) తమ అలంకార (గంథాలల్లో ఈ కవి శ్లోకాలను ఉదాహరించారు. కాబట్టి ఈ కవి కాలం తప్పక కీ. శ. 800 లకు పూర్వమే అవుతుంది. కవితా శిల్పాన్ని బట్టి విమర్శకులు ఈ కవిని (క్రీశ. 650 (పాంతంవాడుగా నిర్ణయిస్తున్నారు. అమరునికి, శంకరాచార్యులకు సంబంధించిన కథ వ్యాప్తీలో వున్నదాన్నిఐట్టి ఈ కవి శంక రాచార్యులకు సమకాలికుడవుతాడు, దాన్నిబట్టి ఈ కవి శ్రీ. శ. 800 పూర్వుడనే కాల నిర్ణయం సమంజసంగానే వున్నది.

అమనురుక ఠవి పరిచయం

అమరుకుడు రాజు అని (పసిద్ధి. శంకరదిగ్విజయ (గంథంలో శంకర, ఆఅమరుకులను గూరి స్‌ ఇట్లా చెప్పబడింది = ళంక రాచార్యులు మండనమి[శున భార్య భారతితో శాస్త్రార్థంలో ఓడిపోయెను. ఆమె అడిగిన కామ కాస్త్ర సంబంధ |పశ్నకు శంకరుడు జవాబు చెప్పలేశపోయెను. శంకరుడు ఒక నెలరోజుల గడువు అడిగెను.

5్‌9ిల్లీ సంస్కల్భత సాహిత్య చర్మిత భారతి దానికి అంగీకరించను. శంకరుడు యె గళక్రితో తన శరీరాన్ని విడిచి పెట్టి అమరుకుని శవంలో (ప్రవేశించెను. అమరుకుడు కాశ్మీర రాజు. ఆతనికి నూరుగురు భార్యలుండిరి. శంకరుడు ఆమరుని శరీకంలో (ప్రవేశించి నూరుగురు భార్యలతో శృంగార జీవితాన్ని గడిపి తన ఆనుభవాలను కావ్యరూపంలో (పకటించెనని అదే అమరుక శతకమని తర్వాత శంకరుడు ఈ శ్లోకాలకు ఆధ్యాత్మికార్జాన్ని కూడ చెప్పాడని అంటారు. ఈ కథలో సత్యదీజాలెంతవరకున్నవో చెప్పలేము. ఒకవేళ కాశ్ళీర రాజైన ఆమరుకుడు మొదట శృంగారిగా వుండి లౌకిక సుఖాల్లో తేలుళూ వుండి తర్వాత శంకరాచార్యుల టోధలతో సన్నాసి అయినాడేమో ? ర విచం్మదుడనే అమరుకకావ్య వ్యాఖ్యాత ఒకడు ఈ శ్లోకాలకు ఆధ్యాత్మీకార్థాన్ని చెప్పటాసికి (యత్నించాడు. కాని ఆది సాగదీసి బలవంతంగా చెప్పినట్టుగానే వున్నది కాని సహజంగా లేదు. ఆమరుక శతకంలోని శ్లోక సంఖ్య

ఆమరుక శతకంలోని శ్లోక సంఖ్య విషయంలో అభ్మిపాయభేదమ.న్నది. అవి శతకం కాబట్టి 100 ళ్లోకాలే వున్నవని కొందరన్నారు. కొని ధర్తృహర్యాదుల శతకాల్లో శతాధిక సంఖ్యలో శ్లోకాలుండటంచేత ఆమరుక శతకంలోను 100 పైన శ్లైకాలుండి వుంటవని కొందరన్నారు. అర్జునదేవుడు ఆమరుకళతకంలోని 102 శ్లోకాలకు వ్యాఖ్యానం వాసి 5 (పవ్షిహైలని చూపాడు. ర్ముదమదేవుడనే మరో వ్యాఖ్యాత 114 శ్లోకాలకు వ్యాఖ్యానం చేస్తు మూడు శ్లోకాలు (పవ్నిహ్తాలని చూపాడు. పెదకోమటి వేమారెడ్డి 101 ఖ్ఞోకాలకు వ్యాఖ్యానం (వాసాడు. (పక్నిప్త శ్లోకాలకు తాను వ్యాఖ్యానం (వ్రాయనని కావ్యారంభంలోన ఆయన (పతిజ్ఞ చేసాడు. యన్‌. కే. డే. అభ్మిపాయానుసారం ఆమకుక శతకం పాఠ పతులో 96 గుంబి 115 వరకు ళ్లోకాలున్నవి. వీటిలో 51 మ్యాతమే సమానంగా అన్నె _పతుల్లో కన్చిస్తున్నవి. (వస్తుతం చౌఖింబావారు (పచురెంచిన పుస్తకంలో పరిశష్ట శ్లోకాలతో సవా 168 శ్లోకాలను (పచురించారు. 163లో 61 క్లోరాలు పరిశిష్టాలని చూపారు.

అమరకుక శతకానికి వ్యాఖ్యానాలు = అనువాడాలు

ఆమరుక శతకం చిన్నదైనా, సరళమైనదైనా దీనికి దాదాపుగా 11 వ్యాఖ్యానాలున్నవి. వాటిల్లో (హైచీనమైంది ఆర్జునడేవునిది ఆర్జునడేవుడు ,పసిద్దు డైన భోజరాజు వంశీయడు. ధారానగరరాజు. సుభటవర్మ కుమారుడు. అతవి

లౌకిక వాజ్బ్యయం ర98ి కాలం క్రీ. శ. 1215 = (పాతం తర్వాత వ్యాఖ్యాతలల్లో కొండపీటీ రాజు "పెదకోమటి వేమారెడ్డి పముఖుడు ((కీశ 140 (పాంతం). ఇంకా రామానంద నాథుడు, కోక సంభవుడు, రామక్ముదుడు, రదమదేవుడు (ఇతడు కాక కీయరాజు యయాతి చర్విత నాటకకారుడు రెండవ (పకాపర్ముదుడు), రవిచం[దుడు, ఖానా నంద కళాధరుడు మొదలైనవారు. (వాసిన వ్యాఖ్యానాలు అమరుకళతకానికే కన్చిస్తున్నవి.

అమరుకళతకం గాథా సప్రశతిఎలె శృంగారభరితమైన ముక్తకకావ్యం. గాథాస ప్తళతిని ఆనుసరించిన సంస్కృత ముక్తకకావ్యాలల్లో ఇది ఒకటి. అమరుక శతకంలో (ప్రధానంగా శార్దూలవికీడితవృ త్తం [పయోగింపబడింది. అక్కడక్కడ మాలిని, శిఖరిణి హరిణి మొన వృత్తాలు కూడ [ప్రయోగింపబడి నవి. సామాన్యంగా ముక్తక శతక కావ్యాలల్లో ఒక్క- విధమైన వృళ్తాన్నే ప్రయో గించటం ఆదారం కాని ఆఅమరుకశతకంలో వివిధ వృత్తాలు కన్పిస్తున్నవి. వివిధ వృత్తాలు వేరు వేకు కవులు (వాసినవని విమర్శకులు కొందరు తలంచారు. శార్దూలవి కీడిత వృత్తంలో వున్నవే ఆఅమరక కృతాలని బాణజమయూరులు కూడ శార్దూలవ్ని కీడితాన్నే [పయోగించారని, వారివలెనే అమరుకుడు శార్దూలవి(క్రీడితొన్ని (వమయోగించాడని అవుఫ్‌రెస్ట్‌ ఆభ్మిపాయపడినాడు. ఆమరుకశతకం ఆనేక భావ ల్లోకి అనువదింపబడింది. “88 రీడ్‌ శెన్‌ ఫన్‌ అమరు” పేరుతో (ఫెడిరిష్‌ రుకెర్ట్‌ జర్మన్‌ భాషలోకి ఆనువదించాడు. తర్వాత [షాయిడర్‌, హన్స్‌ లిండాభ్‌ వంటే వారు కూడ జర్మన్‌ భాషలోకి అనువాదాలు చేసారు.

అమరురుని కవిత్వం

అమరుకళతకం శృంగార (పధానమైంది. ముఖ్యంగా విపలంభ శృంగారం దీనిలో చ్మితింపఐక్షింది. [పణయం, కలహం, మానం, సాంత్వనం పీటినే కవి కావ్యవస్తువుగా |గహించాిడు లి వైదర్శ్భీ, [పసాద మాధుర్యగుణ భరితమైంది. అక్కడక్కడ ఓదోగుణయురమైన గౌడీరీతి కూడ వున్నది. కాని మొత్తం మీద సరసత్వం ఆంతటా గోచరిస్తున్నది. ఎక్కువ అలంకారాలు లేవు. రీతి సిద్ధాంతా బార్ముడు వామనుడు అమరుకుని శ్లోకాలనెన్నిటినో లభ్యోదావరణలుగా ఇచ్చాడు అమరుకుని ఒక్కొక్క శోకం ఒక్కొక్క రసగుళిక వంటివె (పతి శ్లోకం వ్యంగార్థ

వతి

ర0కీ సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత సౌందర్యంతో కూడింది (పతి ళ్లోకం సరసమై, సరళమై, ధ్వని (ప్రధానమై లోక (పసీస్ధిని పొందింది. ఒక్కొక్క శ్లోకం తక్కువ శబ్దాలల్లోనే విస్పృతార్థాన్ని టోధించేదిగా వున్నది. అమరుక “కవేరేకః శ్లోకః [ప్రబంధ శతాయతే” అని ఆనంద వర్ధనుడు అమరుకుని ఒక్కొక్క శ్లోకం (పబంధశతంవలె వున్నదని (హోం సించాడు.. ధ్వన్యాత్మక మైన సుందర పదావళ?ిని కూర్చుటంలో అఆమరుకుడు అద్భుత మైన నేర్చును చూపాడు. మమ్మటుడు కావ్యపకాశంలో ధ్వని భేదాలకు ఉదాహర ణలుగా అమరుకుని శ్లోకాలను ఇచ్చాడు శ్లోకాలన్ని 'భావరసార్థాల వ్యంగ్యవై భవంతో కూడి ఎందరో ఆలంకారికుల దృష్టిని ఆకర్షించినవి.

ఆమరుకుడు (పణయిని అయిన న్త్రీ హృదయాన్ని బాగా తెలిసినవాడు, నాయిక నాయక భేదాలు, వారి వివిధ చేష్టలను, సంచారీ భావాలను ఆతి సుంద. రంగ చ్మితగత దృశ్యాలుగా శబ్దవర్జాలతో చితించాడు, “ఖూన్యం వాస గృహం విలోక్య....” ఉత్సుకత, వీ అనే సంచారీ భావాలుగా హన్య గృహం ఉద్దీపన విభావంగా సంభోగ శృంగార రసపూర్ణమైన శ్లోకం చాల (పసిద్ధమైంది. దీనిలో వాయికముగ్గా. అదే విధంగా (పణ మాత్మకమైన విపలంభపూర్వకమైన సంభోగ శృంగారానికి ఉదాహరణ.

ఏకస్మిన్‌ శయనే పరాజ్ముఖతయా వీతోత్తరం తామ్యతో

రన్యోన్యం హృదయస్థితేఒ ప్యనునయే సంరక్షతోర్గౌరవమ్‌

దంపత్యోః శనకై రపాంగవలనాన్మి శ్రీభవచ్చతృుషో

ర్న్నగో మానకలిః సహసరభసం వ్యావృత్త కంఠగహః “నాయికా నాయకులు ఒకే పడక మీద పెడముఖంగా నిశ్శబ్దంగా పడుకొని వున్నారు. ఇద్దరు ఖిన్నులై వున్నా ఇద్దరికి ఒకరి నొకరు అనునయించుకో వలెనని వున్నది. ఆయినా తమ గౌరవాన్ని నిలుపుకునేటందుకై. ఇద్దరు మాట్లాడకుండా వున్నారు. కడగంటి చూపులు కలిసినవి. అంతటితో వారి కలహం అంతరించింది. ఇద్దరూ నవ్వుతూ బిగికౌగిలిలో ఐంధింపబడినారు”. శఠనాయకుడు (ప్రియురాలిని ఊరడిస్తున్నాడు. దీనిలో ఈర్చ్యాత్మకమైన వ్మిపలంభ శృంగారం పోషింపబడింది=

కసోలే ప్మతాలీ కరతలనిరోధేన మృదితా

నిపీతో నిశ్వా సై్భయమమృత వృద్యోఒధరరసః

లౌకిక వాజ్బ్యయం కిర్‌

ముహుః కంకేలగ్న _స్తరలయతి బాష్బః స్తనతటం

(ప్రియోమన్యుర్దాత స్తవ నిరనురోధేనతువయయ్‌ “పియరాలా! సీ చేతులను చెంపలకు చేర్చుకోవటంచేత అక్కడ రచింపబడిన ప్మతభంగిమబు తుడిచి వేయబకినవి దీర్చ నిశ్వాసాలు నీ అధరర సామృతాన్ని ఇంకింపడేస్తున్నవి. కంఠంలోని గార్గద్యంచేత వక్షస్థలం వణికి పోతున్నది. నా అనురోధం నీవు వినలేదు. ఇప్పుడు నీకు [పీయం నేను కాదు ఈ [కోధమే!”

విజయాంక లేక విష్దక

విజయాంక, విజ్ణకలు ఇద్దరు కవయ్యితులు వేరు వేరు అని కొందరు విమ ర్శకులు తలంచారు. దానికి ఆధారాలు లభించేంతవరకు వాళ్ళిద్దరు ఒక్కరే అని భొవించటం మంచిది. విజయాంక కర్ణాట దేళాన్నేలిన రెండవ పులకే? కుమారుడు చందాదిత్యుని భార్య. కిశ. 660 (ప్రాంతం. ఈమెకు విద్య అని కూడ 'పేర్కొం టారు. ఈమె శ్లోకాలను ముకుళభట్టు (కీ శ. 925 _పాంతం) ధనికుడు 'ఉదావార

శ

ఇలుగా ఇచ్చారు.కాని ఈమె | వాసిన కావ్వమేది మనకు లభించలేదు. ఆలంకారికులు ఉదాహరించిన క్లోకాలనుబట్టి ఈమె ముక్తక కావ్యాన్ని రచించిందని అనుమానం కలుగుతున్నది. మమ్మటుడు ఈమె ల్లకాన్ని ఉదాహరించాడు-ా

ధన్యాసియా కథయసి (పియసంగ మేపి

వ్మ్‌సబ్ధ బాటుశతకాని రతాంతరేషు

సివీం (వతి (వణిహితేతు కరే (ప్రియేణ

సఖ్యః శపామియది కించిదపి స్మరామి, విజ్టికయొక్క వై దర్భీశ్రైలిని రాజశేఖరుడు ్మపళంసించి వున్నాడు. అతడు ఆమెకు సాహిత్య రంగంలో కాళిదాసు తర్వాత స్థానాన్నిచ్చాడు--

సరస్వతీవ కర్ణాటి విజయాంకా జయత్య సౌ

యావిదర్భగిరాం వాసః కాళిదాసాదనంతరమ్‌. విష్ణకకు తన కవితా [పావీణ్యం మీద గర్వం. అందుకే తనను తాను సరస్వతి ఆవతారంగా చెప్పుకొన్నది న

1

శ్‌06 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత నీలోత్పలదళళ్యామాం విజ్ఞికాం మామజానతా వృథెవ దండినా (పోక్తం సర్వకక్తా సరస్వతీ. జస్సీ లోత్పలదళం వలె శ్యామవర్ణం గల నన్ను గూర్చి తెలియక దండి సరస్వ తిని “సర్వళుక్షా" అని వ్యర్థంగా పలికెను.” అని అన్న దాన్నిబట్టీ ఈమె దండికి “సమకాలికురాలో లేక కొంచెం తర్వాత కాలంలో వున్నదనో చెప్పవచ్చును. ఆలం' శారిక శాస్త్రాల్లో క్లోకసం్యగవా (గంకాల్లో లభించే ఈమె శ్లోకాలను పరిశీలిస్తే ఈమె కవితాగర్వం వ్యర్థమైంది కాదనిపిస్తుంది. ఈమె కవిత్వం "సంస్కృత ఉచ్చ కోటి కవుల కవిత్వంతో సాటిరాగలదు. (పసన్న మాధుర్యాలు ఈమె కవిత్వానికి , ఆభరణాలు. భాషమీద ఈమెకు మంచి అధికారమున్నది. అన్నుపాసమాధుర్యంతో ఈమె కవిత్వం సంగీత విలాసాన్ని తెచ్చుకున్నది. అక్కడక్కడ శ్లేషచమత్కా రాన్ని చూపించింది. (పసిద్ద కవయ్యితుల్లో ఈమె ఒకతి, కుల శే ఖరుడు (పసిద్ధ ఆక్వారులల్లో కులశేఖరుడు ఒకడు. ఇతడు 'కేరళరాజు, [కీ ళు 700 _పాంతం వాడు. ఇతడు ముకుందమాల ఆనే ముక్తక కావ్యాన్ని (వాసాడు. ముకుందమాల భక్తి (వధానమైంది. విఠట నితంబ వికటనితంబ కవయితతి శ్లోకాలు బాల శ్లోకసం్య[గహ, ఆలంకారిక (గంథా లల్లో ఉద్ధరింపబడినవి. “లావణ్య సింధూర అపర్రైవ కేయం అత” మొదలైన ఈమె శ్లోకాలను ఆనందవర్థనుడు ధ్వన్యాలోకంలో ఉద్ధరించాడు. అప్పుడు ఈ కవయితి కాలం ఆనందవర్థనునికి అంటె (కీ. శ. 850 కి పూర్వమని చెప్ప వచ్చును. వికటనితంబ భర్తమరణానంతరం తిరిగి వివాహం చేసుకున్నట్లు భోజుని శృంగార (వకాశ లోని క్రింది శ్లోకాన్ని బట్టీ తెలుస్తున్నది. కాలే మాషం నస్యే మాసం వదతి శకాసం యశ్చ సకాశమ్‌ ఉష్ష్రఫలుంపతి షంవారం వా తస్మై దత్తా వికటనితంబా. ఈ కవయ్యిత్రి శ్లోకాలు అను[ప్రాసాద్యలంకారాలతో కూడి నుధురంగా వున్నవి. సుమార భావాలను కూర్చింది. రాజశేఖరుడీమెను ఇట్టా (పస్తుతిందాడు--

లౌకిక వాజ్బయం ర్‌ం

తే వికట నితంబేన గిరాం గుంఫేన రంజితాః

నిందంతి నిజకాంతానాం సమౌగ్యమధురం వచః

దామోదర గుప్పడు

కాశ్మీర కవి ఇతడు జయాపీడుని (కీ, శ. 8వ ళ॥ ఉత్తరార్థం) మంతి. ఇతని కృతి 'కుట్టినిమతం'. వేశళ్యయొక్క విద్యలు నేర్పులు చెప్పబడినవి. కవి అలంకార కామశాస్త్రాల పాండిత్యాన్ని (పదర్శించాడు. కవికి శబ్దపాండిత్యం బాగావున్నది. కల్పణుని వంటివారు దామోదరున్ని కవిగా పేర్కొన్నారు. ఆధుని కులు దీన్ని అశ్నీల్యగంథంగా భావించారు. 1

భల్లట కవి ణా

భల్లట కవి కాశ్మీర దేశీయుడు. శంకరవర్మ (క్రీ ౪. 888-902) ఆస్థానంలో వుండెను. అతని కృతి భల్రట శతకం. దీనిలో 100 శ్లోకాలున్నవిం దీనిలో శృంగారం [పధానంగా లేదు. నీతి, ధర్మటోధలను కూడ కవి చేళాడు. ఇందులో నీతి పద్యాల సంఖ్య ఎక్కువగా వున్నది. అయినా కవి శృంగార చ్మితణను చాల భవ్యంగా చేసాడు. ఒక్క వృత్తాన్నే [పయోగింపక కవి వివిధ వృత్తాలను [పయోగించాడు, ఇతని అనేక శ్లోకాలను మమ్మట, ఆనందవర్ధన' అభినవగుప్తులు తమ అలంకార శాస్రాాలల్లో ఉద్ధరించారు. (కీ. శ. 8560 నాటికే భల్చటశతకం వ్యాప్తిలో వున్నదని తెలుస్తున్నది భల్చటుడు క్రీశ. 50 (ప్రాంతం, వాడై వుంటాడు. రాజతరంగిణికారుడు భల్చటుని పేర్కొన్నాడు.

భల్లటుని శ్లోకాలు అనేక సుభాషత్మగంథాలల్లో చేర్చబడట మేకాక మమ్మట విశ్వనాథ. జగన్నా థాది ఆలంకారికులు భల్లటుని కవిత్వ ధ్వన్యాత్మకమై (శేష్రమ్థైం దిగా గుర్తించారు. ఇతని కవిత్వంలోని ఆన్యోక్తుబు అపూర్వమెశనవి. భల్లటుని కవిత్వం [పసాదమాధుర్య గుణాలతో కూడి పైదర్చీరీతిలో నడిచింది ఆలంకారాల సౌందర్యాన్ని కూడ చూడవచ్చును. మమ్మటుడు తన అలంకార (ప్రకరణంలో ఉదాహరణలుగా భల్లటుని. క్లోకాల నెన్నిటీనో ఇచ్చాడు. భల్లటుడు సంస్కృత సాహిత్యంలో కాళిదాస, భారవి మాఘ, చోర, భవభూతి, మురారి; శ్రీహర్ష, దండి. సుబంధు. బాణాది కవుల కోవక్సు చేరిన కవిగా [పళంసింపబడినాడులా

500 సంస్కృత సాహిత్య చరిత

మాఘశ్ళోరోమయూరో మురరిపు రపరోభారవిః సారవిద్యః

్రీహర్షః కాశిదాసః కవిరథ భవభూత్యాదయో భోజరాజః

్రీదండీ డిండిమాఖ్యః పతిముకుటగురుర్భల్లటో భట్ట బాణః

ఖ్యాతాళ్చాన్మేసుబంధ్వాదయ ఇహకృతిభిక్విశ్వమాస్టోదయంతి. భల్లటుడు ఏ విషయాన్నైనా సూటిగా హత్తుకొనేటట్టు చెప్తాడు. అన్యోక్తులతో అతడు చేసే నైతీకబోధ పాఠకుల హృదయాలల్లోకి చొచ్చుకొని పోతుంది. అందుకే అతని కావ్యం లోక (వీయమైంది. అప్రస్తుత పళ సతో కూడిన ఒక శ్లోకంలా

పరార్డేయః పీడామనుభవతి భంగేఒపి మధురో

యదీయో సర్వేషామిహ ఖలు వికారోఒప్యభిమతః

న సంపాప్తో వృద్ధింయదిస భృళ మక్షేతపతితః

కిమిషోర్జోషోఒయం న పునరగుణాయామరుభువః విరహత ప్త అయిన ఒక నాయిక దామినిని ఇట్లా నిందిస్తుంది---

వారావాంతు కదంబరేణువహలానృత్యంతు సర ఏద్విషః

సోత్సాహ నవతోయదానగురవో ముంచంతు నాదం ఘనాః

మగ్నాం కాంతవియోగదుఃఖదహనే మాం వీక్ష్యదీనానామ్‌

విద్యుత్‌ థో స్ఫురసి త్వమప్యకరుణే న్తీర్వేఒపితుల్యే సతి: “వాయు, మయూర, మేఘాలు పుల్రింగాలు కాబట్టి నిర్ణయతోనన్ను బాధ పెడ్తు న్నవి. పురుషులు చివరకు పురుషులే కదా 1! ఓ దామినీ ! నీవు స్త్రీవై వుండి ఎందు కింత నిర్ణయురాలవై నావో ఆశ్చర్యంగా వున్నది.”

ఆనంద వర్ధ నుడు

(పసిద్ధ ఆలంకారికుడు, (కీళ. 850 (ప్రాంతం ఇతనీ కాలం. ఆనందవర్ధ నుడు దేవీశతకాన్ని (వాహాడు దీనిలో 100 శ్లోకాలున్నవి. డీనిలో దేవీస్తుతి వున్నది. శద్దాలంకావాలతో (శ్రవణసుభగంగా వున్నది.

రత్నాకరుడు

(కీ శ. 860-094 (పాంతంవాడు. “హరవిశియ'* మహాకావ్యకర్త. పండి తుడు. ఇతడు “వకో క్రిపంచాశక” అశేము క్రకకావ్యాన్ని (వాసాడు. దీ౧లో 50 శ్లోకాలున్నవి.

లౌకిక వాజ్మయం ర్‌09 ఉత్పల దేవుడు

అభినవగుప్తుని గురువు [కీశ. 825 [పాంతంవాడు. పండితుడు. శివుని స్తుతిస్తు “స్తోతావళ”ని రచించాడు. దీనిలో 21 స్తోఠాలున్నవి. ఇవి ఆలంకారిక " ఇలలో వున్నవి, శివుని ఆనుపమ సౌందర్యం, అనంతగుణాలు దీనిలో స్తుతింప బడినవి,

ఫీ్‌లాభ ట్టారిక

కాళ్మీరదేకపు కవయితి. రాజశేఖరుడు శీలాభట్టారిక కవిత్వాన్ని ఉత్తమ మైందిగా పేర్కొన్నాడు కవయి[తుల కవితానై పుణ్యాన్ని నివృక్షపాతంగా రాజ శేఖరుడు గుర్తించినట్లు మరెవ్వరూ గుర్తించలేదు. మిహిథభోజరాజు రాజశేఖరునికి నమకాలికుడు. ఈ భోజరాజుతో ఈమెకు [(పణయసంబంధమున్నట్లు తెలు స్తున్నది. కాబట్టి ఈమె సమయం కి. శ. 8వ శ॥మని చెప్పవచ్చును. ఈమె (వతిళావంతునాలై న కవయితి. (క్రీశ 1868 (ప్రాంతంవాడైన శార్టధరుడు తన శార్ణధరపద్ధతిలో శీలాభట్టారిక పరిచయాన్ని ఇట్టా ఇచ్చాడు---

శబ్దార్ధయోః సమోగుంఘఈః పాంచాలీరీతిరిష్యతే

శీలాభట్టారికా వాచి బొణోక్తివ చ సా యది. దీన్నిబట్టి శీలాభట్టారికది పాంచాలీ రీతిలో నడచిన చక్కని శబ్దారగుంఫనతో కూడిన కవిత్వమని తెలుస్తున్నది. శీలాభట్టారిక (వాసిన కావ్యమేది మనకు లభ్యం కాలేదు. ఎంతోమంది కవయ్యిళుల పేద్ద మనకు తెలుస్తున్నవి, మరియ వారి కవిత్వాలను ఆలంకారికాదులు (పళంసించి కూడ వున్నారు. ఆయినా వారు (వాసిన మహాకావ్య, లఘుకావ్యాలేవి మనవరకు రాలేదు. సరియైన ఆదరణ, వ్యాప్తి లేకపోవటం చేశ కవయ్యితుల కృతులు నశించి వుంటవి. ఉదాహరణ శ్లోకాలనుబట్టి _శీలాభట్టారిక ము క్తకకావ్యాన్ని రచించినట్టుగా తెలుస్తున్నది. మమ్మటుడు శీలాభట్టారిక కింది శోకాన్ని గీ త్తమ కావ్యోదాహరణగా ఇచ్చాడు=

యః కౌమారహరఠః స ఏవ హి వరసా ఏవ వైషతక్షపాః

తే చోన్మీలితమాలతీ సురభయః [పౌఢాః కదంబానిలాః

సావై వాస్మి తథాపి త్మ సురతవ్యాపార తీలావిధౌ

రేవా రోధసి వేతసీతరుళలే చేళ। సముత్కంళతే.

600 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత ఈ కవయ్యితిది మరొక లబ్ధక్లోకం-

దూతి! త్వంతరుణీయువాసచపలః శ్యామా స్తమోభిర్దికః

సందేశశ్చ సరహన్య ఏష 'విపీనో సంక్రేతకా వాసకః

భూయోభూయ ఇమే వసంతమరుతశ్చేతో నయంత్యన్యథి

గచ్చ వేమసమాగమాయ నిపుణం రక్షంతుతే దేవతాః “నాయిక నాయకుని దగ్గరికి దూతిని పంపాలి. కాని దూతి కూడ యువతి, నాయకుడు యువకుడు, చంచలుడు సంకేత స్థలంలో నాయకుడు (పతీక్షిస్తున్నాడు. దూతితో పంపిన సందేశం రహస్యమైంది. కామవర్ధకమైన వసంత వాయువులు వీస్తున్నవి. అంతటా చీకటి. ఈ సమయంలో దూతిని పంపిన పరిణామం ఏమపు శుందో తెలియదు. కొని సందేశం తప్పక పంపవలసి వున్నది. ఇప్పుడేమి చేయాలి అని ఆలోచిస్తు చివరకు దూతిని పిలచి నా హితం కొరకు నీవు పోవలసి వున్నది. దేవతలు నిన్ను రక్షింతురు గాక ! అని నాయిక అంటున్నది.” దీనిలో నాయిక ఆంతరిక తర్కవితర్కాన్ని కవయితి చక్కగా చితించింది. ఈమె కవిత్వం ధారాశద్ధి కలిగి సంగీత గుణాన్ని సంతరించుకొన్నది,

యామునాచార్యుడు యామునాచార్యులు వైష్టవాచార్యుడు. రామానుజుని గురువు. ఇతని కాలం క్రీశ. 10వ ఈ॥ ఇతడు “ఆళ్వాందారస్తోత్తా”న్ని (వాసెను. భక్రిభావాలు చక్కగా అభి వ్య క్రీకరింపబడినవి. ఈ స్తోతం ఉత్తమమైన కవిత్వ నంపదతో కూడింది. ఇదే గొక “చతుః శ్లోకి, స్తోతరత్నాలు” కూడ ఇతని రచనలే అని అంటారు. అభినవగుపు డు

అభినవగుప్తుడు [కీ శ. 10 వ శ॥ వాడు. ధ్వన్యాలోకానికి లోచనమనే వ్యాఖ్యా వాన్ని [వాసిన (పసిద్ధ ఆలంకారికుడు.' “| పత్యలిజ్ఞా వృహచఎనృత్తి” అనే శైవ డర్శన (గంఠాన్ని (వాసాడు గొప్ప దార్శినికుడు. నాట్యశాస్తాానికి ఇతడు అభినవ భాఏతి అనే వ్యాథ్యానాన్ని (వాసాడు. కేమేందుడు ఇతని శిష్యుడు. మమ్మటునికి సాహిత్య గురువుకూడ. అభినవ్మగ ప్తుడు “లై రవన్తోోత” మనే స్తోతకావ్యాన్ని కూడ రచింగాడు,

లౌకిక వాజ్బ్యయం 801 రామానుజాచార్యుడు (పసిద్ధ వైన్టవాచార్యుడు, విశిష్టాద్వెత సిద్ధాంతాలను స్టాపించినవాడు. ఇతడు “గద్మ్యతయ' మశే మూడు నీతి కావ్యాలను (వాసాడు, ఆవి-శరణాగత గద్యం: వ్రైకుంఠ గద్యం, (శ్రీరంగ గద్యం. ఇవి భదక్రిభావ పూర్ణమైనవి. [కీ.ఈ. 1017- 1125 (ప్రాంతం వాడు. శ్రీవత్సాంకుడు రామానుజుని సమకాలికుడు, శిష్యుడు. “పంచ స్తవ” మనే పేరుతో ఐదు స్తోత కావ్యాలను [వాసాడు. ఇతని కుమారుడు పారాశర భట్టు “్రీరంగ రాజ స్తవం” “*ల్రీగణరత్నకోళ” మశే స్తోత కావ్యాలను [వాసాడు. చౌరపంచాశిక చౌరపంచాశిక కర్తృత్వం వికమాంకదేవ చగ్సితను (వాసిన బిల్హణుడు (కీ. శ. శ 1 1 ఉత్తరార్థలా చౌరపంచాశిక కర్త అని చెప్పబడుతున్నది. బిల్హణుడు పాంచాల రాజకుమారికి గురువుగా నియమింపబడి ఆమెను [పేమించెనని రాజు ఈ (పణయాన్ని తెలుసు కొని కవికి మృత్యుదండనను విధించాడని అప్పుడు కారాగారంలో బిల్హణుడు తన గుప్మవణయాన్ని చివరిసారిగా స్మరిస్తూ క్లోకాలను [వాసాడని ఆవే చౌరపంబాశిక "పేరుతో (పసిద్ధమెనవని లోకంలో ఐతిహ్యం (పచారంలో వున్నది. ఈ శ్లోకాలను విని రాజు హృదయం కరగి రాజకూమారిని బిల్హణునికిచ్చి వివాహం చేసెనని అంటారు. కాశ్మీర్యపతుల్లో రాజకుమారి పేరు చందలేఖ అని పేర్కొనబడింది. ఆమె అందులో మహిళపట్టణరాజు కూతురు ఇటువంటి (పేమకథ చారసుందర కవిని గూర్చి కూడ వ్యాప్తిలో వున్నది. చౌరపంచాశిక బెంగాలీ అనువాద (గంథంలో మరియు కొన్ని లిఖిత్మసతుల్లో చౌరపంచాశిక సుందరకవి కృతిగానే పేర్కొనబకింది. రామతర్క_ వాగీవడనేవాడు (కీ, ఈ. 1798 | పాంతం) దీనికి టీకను [వాస్తు సుందరకవిని గూర్చి ఇట్లా చెప్పాడు సుందరకవి చౌరపల్లి రాజ కుమారుడు. వీరసి.హరాజు కూతురు విద్యతో అతడు రహస్య (ప్రేమను నడి "పెను. అప్పుకు రాజుకు తెలిసి మృత్యుదండనను విధించెను మృళ్యుపు కొరక్షు

609 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత ఎదురుచూస్తూ సుందరకవి ఈ పంచాశిక శ్లోకాలను రచించెను. వీటిని విని రాజు హృదయం మార్చుకొని కూతురు వివాహం చేసెను.

కొందరు విమర్శకులు బిల్హణుడు, చౌరకవి ఇద్దరు ఒక వ్యక్తే అని భావిం చారు. కాని [కీ శ. 15 శతాబ్దం వాడైన తెబుగుకవి తన వ్మికమార్కచరి_ తలో వీల్లణ, చౌారకవులను భిన్నంగానే (వస్తుతించి వున్నాడు. బిల్హణుడు వ్నికమాంక దేవచర్శిత 18వ సర్గలో తన జీవితచరి తను చెప్పుకొన్నాడు. అందులో ఎక్కడా ఆతని గువ్త్మపేమ, మృత్యుదండన [పసక్తులు సూచన మా(తంగా కూడ లేవు. కాబట్టే బ్యూలర్‌, కీధ్‌లు ఈ కథను విశ్వసించలేదు. దీనిలో చార్మితక తథ్యం లేదని నిరాకరించారు. ఒకవేళ బిల్హణుని స్వియానుభూతులు ఈ కావ్యంలో చెప్ప బడినట్టయితే స్వీయానుభూతులతో కూడిన కవిత్వంలో వుండే మర్శ్మళేదిత్వ గుణం, సూక్ష్మమనోభావ చ్చితణలు దీనిలో లేవని వారు అభ్మిపాయపడినారు. దుర్గాళంకర్‌ వంటి విమర్శకులు చౌరపంచాశిక బిల్హణుని రచన కాదని చౌరకవి రచనే అని తేల్చారు. “బిల్లణచర్మి త” అన్న పద్యకావ్యంలో బిల్హణుని [ప్రేమకథ చెప్పబడింది. కాని ఈ కావ్యం చాల తర్వాత రచన. అది బిల్హణుని గూర్చి లోకంలో వ్యాప్తిలో వున్న కథల ఆధారంగా (వాయబడిందే.

“వారపంబాశిక” అంటే “చౌరుని యాభై శ్లోకాలు” ఆని అర్థం. చోరుడనే కవిని జయదేవుడు కూడ పేర్కొన్నాడు. చోరకవి విరచిత క్లోకాలు కాబట్టి వీటికి “చారపంచాశిక” అన్న _పేరు కలిగిందని సాహిత్య విమర్శకులు తలంబారు. ఇదే సమంజసమైంది. కవి తాను రహస్యంగా రాజకుమారితో గడిపిన ఘట్టాఅను వర్డించటం చేత దినికి “ఛారసురత పంచాశిక” అన్న పేరు తగినట్టుగా వుంటుం దని కీథ్‌ అభ్మిపాయం.

చౌరపంచాశికలో శ్లోక సంఖ్య

చౌరపంచాశిక శ్లోళాలు చాల (ప్రచారంలో వున్నవి దీనిలోని రమ్యమైన, సరళబోధకమైన శైలి వస్తువులచేత ఈ కావ్యం బాల లోకపియమైంది. అందుకే నేమో చౌరపంచాశిక లిభిత పాఠ (ప్రతులు అనేకం లలిస్తున వి పాఠ్మపతుల్లోని శ్లోకాల సంఖ్య కూడ చాల భేవస్తున్నది. అంబచె (ప్ని ప్తశ్లోకాలు ఎన్నో కాల్మకమంగా దీనిలో చేరినవి. అన్ని (ప్రతుల్లోని శోకాలను పరిశీలిస్తే ఏడు శ్లోకాలు మ్యాతమే

లౌకిక వాజయం 6039 సమానంగా వున్నవట! కాశ్మీర, దక్షిణ దేళ్ళపతులను మ్నాతమే (గహిస్తే 8 శ్లోకాలు సమానంగా వున్నవి. మిగిలిన 16 శ్లోకాలు భిన్నంగా వున్నవి. ఇన్ని (వకషిప్తాలతో కూడిన ఈ పశుతే ఈ కావ్యవ్యాప్రిని, లోక్టపియత్వాన్ని చాటు తున్నవని వింటర్‌నిట్బ్‌ ఆంటాడు చౌరపంచాశిక కవిత్వం

చౌరవంచాశిక కావ్యం వై దర్భీకెలిలో కూర్చుబడింది. భావం, భాష, లి ఈ మూడింటి రమ్మృ్మసమా వేశాన్ని ఈ కావ్యంలో మనం చూడవచ్చును. (పకి శ్లోకం “అద్యాపి” అన్న పదంతో ఆరంభమౌతుంది. (పతి శ్లోకంలోని భావం సున్ని తంగా, సహజ స్నిగ్గశతో కూడి వున్నది. కాశిదాసు మేఘసందేశాన్ని కవి అను కరించటానికి [వయత్నించినట్లు కన్పిస్తున్నది. కాడప్మతీకర్‌ చౌరపంచాశిక భూమి కలో ఆ కావ్యం మేఘసందేశంకన్న ''౪17౪14 &86 [01082116 అని తెలిపాడు. మేఘ సందేశంలోకన్న దీనిలో ఎక్కువ శృంగారమన్నది, ఇందులో కవి శృంగా రాన్ని ఎటువంటి మర్యాద అనే అడ్డులు లేకుండ వర్చించాడు. బట్టబయలైన సుకు మార శృంగార వర్ణనలు సుందరశై లి వల్లనే కొవ్యత్వాన్ని సంపాదించుకొని లోక (పియమైనవి. మేఘసందేశంలోవలెనే దీనిలో వ్మిపలంభశ్ళంగారం పోషంపబడ్‌ంది. కాని మేఘ సందేశంలోవున్న ఉదాత్తత, గంభీరతలు దీనిలో లేవనీ కొందరి అలి [ప్రాయం. మేఘ సందేశంలోని మానవ, (పకృతి సబీవ చిిఈణలు దీనిలో లేవు. దీనిలోని (వణయ చణ సామాన్య జనాకర్ష కంగా వున్నది. ముఖ్యంగా వసంత తిలక వృత్తంలో (వ్రాయబడిన కోకాలల్లో (ప్రణయ చ్చితణ చక్కగా వున్నదని కీథ్‌ అభ్మిపాయం. కవి కామకాస్త్రంలో తనకున్న (పవేశాన్ని బాగా (ప్రకటించాడు. నలశిఖపర్యంత వర్జన, వివిధ సురతవర్షనలు కవి కామళాస్త్ర కుళలతను చాటు తున్నవి, భావాల, శబ్దాల పునరావృత్తి అక్కడక్కడా వున్నదంటి అది (ప్రషిప్త క్లోకాలవల్లనే. మొత్తం మీద ఈ కావ్యం పాఠకులకు హృదయోల్లాసౌన్ని కలిగించక మానదు. కవి సహజరమ$మైన వర్ణనలకు ఉదాహరణలు--

ఆద్యాపి తాం స్తిమితవస్త్రమివాంగలగ్నామ్‌

(పాఠ పతాప మదనానల త్త దేహామ్‌

బాలామనాథశరణామను కంపనీయామ్‌

(పాణాధికాం కణమహం, నహి విస్మరామి,

801 సంస్కృత సాహిత్య చరిత “ఈరోజు కూడ (పాణాధికమైన నాప్రియురాలిని, కామాగ్ని సంతప్తఆయి తడ సిన వస్త్రంలాగ నా శరీరాంగాలను కౌగిలించుకొన్న దానిని ఒక క్షణంకూడ మరువలేకుండ వున్నాను. నానుంచి వేరుచేస్తే ఆమె అనాథశరణురాలు, దయనీయ రాలు అవుతుంది”. అద్యాపి తామవహితాం మనసాచలేన సంచింతయామి యువతీం మమ బీవితాశామ్‌ నాన్యోపభు క్రనవయొవనభారసా5ాం జన్మాతరేఒపి మమసెవ గతిర్యథాస్యాత్‌ "* క్కరోజుకూడ నాస్థిరహృదయంతో అ యువతిని గురించే అలోచిస్తున్నాను. ఆమె నా జీవితానికి ఆశ. అమె నవయౌవనసారాన్ని నేనుతప్ప ఎవరు అస్వాదించలేదు. మళ్ళీ జన్మలోకూడ ఆమె నాకు లభించాలని నేను ధ్యానిస్తున్నాను.” అక్కడక్కడ అఆశ్టీలమనిపించే భావాలున్నా మరణదండనక్రై ఎదురు చూసున్న వ్యక్తి గడచిపోయిన [ప్రణయజీవితాన్ని, పియురాలిని స్మరిస్తు సంకోచ భావం లేకుండ చెప్పిన విషయాలు పాఠకహృదయాలను స్పర్శించి కదిలించేట ట్లుగా వున్నవి. కరుణ విిపలంభం దీనిలో (వధానరసం. పాఠకహృదయాలను ఆర్జ్రం చేయటానికి సమర్థనీయంగా వున్నది దీనిలోని కవిత్వం. కే మేందుడు క్షేమేందుడు అభినవగుప్తుని శిష్యుడు. [కీ. ఈ. 1050 (పాంతంవాడు. కవి, ఆలంకార్థికుడు. సమయమాతృక, కళాఎలాసం, దర్పదళనం, చతుళ్వర్గ సం్యగవహం, ,ధేవ్యశేవకోపదేశం, దారుచర్య క్షేమేందుని లఘు కావ్యాలు," సమయమాతృక _దామోదరగుప్తుని కుట్టనీమతాన్ని అనుకరిస్తున్నది. దీనిలో వేశ్యల మాయలు చెవ్పబగినవి. మిగతా కావ్యాలల్లో నిత్యజీవితానికి అవసరమయ్యే కళలు, నీతి, ధర్మోలు, మంచి (ప్రవర్తన మొదలై నవి టోధింపబడినవి. ఆక్క డక్కడ సందర్భానుకూలంగా పౌంాణికకథలు కూడ చెప్పబడినవి. కవి శంభు శంభు కాళ్సీ రాజు హర్షదేవుని (కి. ఈ- 0989-1101) ఆస్థానకవి" ఇతడు “రాజేషద కర్ణపూర "మనే చార్మితక కావ్యాన్ని రచించాడు. ఇతని లఘు కృతి అన్యోక్షిముక్షాలత, దీనిలో 108 శోకాలున్నవి

లౌకిక వాజ్బయం 605 మురళ

ఈ కవయితి శోకాలు జల్హణు) (క్రీశ. 12వ శఖ సూక్తి ముక్తావళిలో, శారజ్లధర పద్ధతిలో (కి శ. 14వ శ॥) ఇయ్యబడినవి రెండు లభిస్తున్నవి. ఒక శ్లోకంలో విరహం, మరొక శ్లోకంలో సమాగమం వర్ణింపబడినవి. ఈమెది సరళ సులభశ్రైలి. వర్ణనలు స్వఖభావో క్రి మార్గంలో నడిచినవి. ఈమె (పసిద్ధ కవయ్యితిగా గోచరిస్తున్నది. ధనదదేవుడు పేర్కొన్న (పసిద్ధ కవయ్యితులల్లో ఈమె, పేరు కూడ వున్నది=

శీలావిజ్ఞామారుకా మోరికా ద్యాః కావ్యం కర్తుం సంతి

విజ్రాస్త్రయోఒపి విద్యాం వేతుం వావినో

జ్‌ స్రావ

నిర్వివేతుందాతుం వక్తుం యః (పవీణః సవంద్యః

మోరిక

ధనదదేవునిచేత స్తుతింపబడిన మరొక కవయితి మోరిక. సూ క్రిముక్రావళి, శారబ్గధరపద్ధతి, సుభానితావళిలో ఈమె శ్లోకాలున్నవి. శ్లోకాలన్నిటిలో ఇతివృత్తం (వణయం. సహజ వర్ణనలో ఈమె మురళతో సాటిరాగలదు. ఈమె ళెలి సరళ సుందరం. ఈ ఇద్దరు కవయ్యితుల శ్లోకాలు జల్హణుని సూదక్తిము క్రావళిలో వుండటం చేత వీరి కాలం కీ.శ. 1150 పూర్వమని చెప్పవచ్చును.

విల్వమంగళుడు

బిల్వమంగళునిక్రి లీలాకకుడని నామాంతరం, ఇతడు [కీశ. 11 వ శతాబ్దం వాడు. ఇతని కృతి శ్రీశృష్ణ కర్పామృతం. దీనిలో 810 శోకాలున్నవి. ఈ లోకాలు కృష్ణభక్రిపూర్ణమైనవి. బాగా వ్యాప్తిలో వున్నవి. కొందరు శ్లోకాలను రోజు పారాయణం చేస్తుంటారు. మరియు ఎన్నో శోకాలను అభినయం కొరకు కూడ ఉపయోగిస్తుంటారు దీనిలోని కవీత్వం అతిమధురం సరసం. లీలాశుకుడే తర్వాత జయదేవుడుగా జన్మించాడని కథ వ్యా ప్రిలో వున్నది. ఇతని కృతిలో శృంగారలీలకు [పారాన్మం లేదు.

606 సంస్కల్భత సాహిత్య చర్మిత గోవర్ధ నాచార్భుడు గోవర్థనుని పరిచయం

లమ్మణసేనుని (కీ. శ. 1116) మరొక ఆస్థాన కవి గోవర్టనాబార్యుడు. 1పాకృత గాథాస్తోతిని అనుకరిస్తు ఈ కవి సంస్కృతంలో ఆర్యాస ప్తశతిని రచించాడు. దీనిలో ఆ్య్యా ఛందస్సులో వాసిన 700 శ్లోకాలున్నవి. ఇది ముక్తక కావ్యం. అకారాదివర్ణ్మ క్రమంలో శ్లోకాలు కూర్చబడినవి. ఈ శ్లోకాలు ఆతి సరళ మధురసరనలలిత శైలిలో కూర్చబడి ముక్తకసాహిత్యంలో (ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించుకొన్నవి. ఆర్యాస్తళతిని అనుకరిస్తు హిందీలో బిహారీలాల్‌. 'సథ్‌ సాయి'ని కూర్చాడు. ఆది హిందీలో (ప్రశస్తమైన మధురకావ్యంగా నిలిచింది. ఈ హిందీకృతిని అనుకరిస్తు పరమానందుడు “శృంగారస _ప్పతిక ”ను సంస్కృతంలో రచించాడు. /

జయదేవుడ్శగితగోవిందంలో ధోయి, గోవర్ధన కవులను (ప్రశంసించి వున్నాడు.

శృంగారో త్తర స్మృత్చమేయ రచనై రాచార్యగోవర్ధన

స్పర్ధికోఒపి న వి్మిశతః వ్యతిధరోధోయీ కవివ్మాపతిః

ధోయీ కవి ఏకసంథ్యాగాపా ఆట. గోఎర్ధనుడు శృంగారరసరచనలో సాటిలేనివాడు-- ఆని జయదేవుని (పళంస. ధోయి గోవర్థన జయదేవులు లవ్మణ సేనుని ఆస్థాన కవులని గయలో లభించిన ఈ కింది కాసన శ్లోకం వల్ల తెలుస్తున్న ది-

గోవర్ధనశ్చ శళరణో జయదేవ ఉమాపతిః

కవిరాజళ్చ రత్నాని సమితే లష్మణస్యతు. గోవర్ధనుని శృంగార రచనలో అద్వితీయుడని జయదేవుడు పేర్కొనటంచేత జయదేవునికి ఈషత్పూర్వుమే గోవర్థనుడు కావ్యరచన చేసాడని తెలుస్తున్నది, గోవర్ధనుడు (కీ. శ. [11వ శతాబ్దంవాడని వింటర్‌నిట్చ్‌ అభ్యిపాయం. '

గోవర్ధనుని కవిత్వం

శృంగార ముక్తకరచన గోవర్ధనుని వరకు [పాకృత భాషలోనే విరివిగా

సాగుతుండేది. నిమ్నగామిని ఆయిన యమునను బలరాముడు గగనతలానికి చేర్చీ

లౌకిక వాజ్బయం 607 నట్టుగా [ప్రాక్సతంలో వున్న రసమయవాణిని గోవర్థనుడు సంస్కృతంలో (వవేళ పెట్టానని కావ్యారంభంలో చెప్పుకొన్నాడు--

వాణీ (ప్రాకృత సముచితరసా బలేన్తైవ సంస్కృతం నీకా

నిమ్నాసురూప నీరా కళింద కన్యేవ గగనతలమ్‌. గోవర్థనుడు ఆర్యాస ప్తళతి శ్లోకాలను (వాసి తన శిషు.లైన సోదరులిద్దరికి చెప్పె నట. ఆ శిష్యులు వాటిని తమ శిష్య పరంపర ద్వారా వ్యాప్తిని చేకూర్చారని. ఈ (కింది ళ్లోకం చెప్తున్నది =

ఉదయన ఐలభ్య దాభ్యాం సప్తశతీ శిష్య సోదరాభ్యాంమే

ద్యౌరివ రవిచం[దాభ్యాం (వకాశితా నిర్మలీకృత్య. గోవర్థనుని ఆర్యావృత్తాలు కోమల పాదవిన్యాసంతో మందమందంగా నడిచేవి. సజ్జనుల హృదయాలను అధీనం చేసుకొంటవి. అవి మదనరూప (బహ్మష్టానానికి ఉపనిషత్తుల వంటివి.

ఆర్యా సప్తళతిలో వివిధ నాయికానాయకుల వర్ణనలున్నవి. నాయికానాయ కుల (పేమ, సంయోగవియోగ శృంగారాలు నాయిక మానం, ఈర్ష్య ఆసూయలు, నాయకుని సాంత్వ శాలు ఇందలి కవితా వస్తువులు. కవి నాతిమ్మాతంగా ఆలంకా రాలను (ప్రయెగిస్తు రసవంతంగా రచించాడు. కవి రసవాదిగా కన్పిస్తాడు అ

రతిరీతి వీతవసనా [పియేవ శుద్ధాఫి వాబ్ముదే సరసా

ఆరసా సాలంకృతి రపి న రోచతే కాలభంజీవ,

“*సురతవేళలో వస్త్రవిహీనురాలై న, నాయకుని (పతి అనన్య రతిభావం గల (ప్రియురాలు వలె ఆలంకార రహితమైన సరసవాణి ఆనంద పదంగా వుంటుంది. ఆలంకారాలతో కూడిన రసహన్యమైన వాణి అలంకారాలతో నిండిన కాలభంజిక వలె రుచించదు”. గోవర్ధనుడు అక్కడక్కడ ఉపమ; ఉ్మాశ్చేక్ష, అన్ముపాసాద్యలం కొరాలను సహజ సుందరంగా (ప్రయోగించాడు. కాని అన్ముపాసాద్యలంకారాల సమావేళంచేత కావ్యం సహృదయ హృదయాలను రసనిమగ్నం చేయలేదని అతడు అంటాడు ఆతడు అలంకారవాదిగా కనిపించడు. అయినా గోవర్టనుడు ఎన్నో సరళ మనోజ్ఞమైన ఉపమానాలను |పయోగించి పాఠకుల హృదయాలను అలంకారమనే స్పృహ కలిగించకుండానే పులకింపబేస్తాడు. అన్నో క్రి అలంకార

608 సంస్కృత సాహిత్య చరిత మన్న అకనికి (సీకి, ఈ ఆన్యోర్తులచేత ఆతని కవిత్వం వ్యంగార్థ వైభవంతో కూడిందైంది.

గోవర్టనాచార్యుని కవిత్వంలో ఆతని సూక్ష్మ వరిశీలనాళ క్రి, లోకజ్ఞానం, శాస్త్రపరిచయాలు చక్కగా [పఠిబింబించి కన్నిస్తున్నవి. గొవర్ధనుడు తక్కువ శద్దాలల్లో ఎక్కువ విషయాన్ని చెప్పటంలో ఆతి సమర్థుడు. అందుకే రెండు పోదాలు గల ఒక్కొక్క ఆర్యా స ప్తోతిని ఒక్కొక్క కావ్యఖండంగా రచించ గలిగాడు ఒకచోట ముగ్ధా స్వకీయనాయికను కవి ఇట్లా వర్ణించాడు --

ఆతులిత సకలవిభూపాం (పాతర్చాలాం విలోక్యముదితాం (పాక్‌

(వియకిరసి వీక్యయావకమథ నిశ్వసితం సపత్నీభిః “*పాతఃకాలంలో అస్తవ్యస్తం కొని బాలయొక్క ఆభరణాలను చూచి సవతులు సంతసిల్లారుకాని (పియుని తలమీద వున్న లాశ్షారసము[ దలను చూచి సిశ్వ సించారు.” ఎన్నో రమణీయ న్యంగ్యార్థాలతోకూడినవి ఆర్యాస ప్తశతిలోని క్లోకాలు. గోవర్ధనుని తర్వాత ఆనందవర్టనుడు వున్నట్టయితె తప్పక వివిధ ధ్వనులకు ఉదాహరణలుగా ఆర్యాస ప్తళతి శ్లోకాలను (గహించివుండేవాడు. గోవర్ధననికి (ప్రాకృతభాషలో మంచి (ప్రచేశమున్నదని ఊహచేయవచ్చును కొవ్యారంభంలో గుణాడ్యుని (పత్యేకంగా వ్యాసుని అంతిటివాగని ఒక శ్లోకంలో (వళంసించాడు. మరొక శ్లోకంలో వ్యాసవాల్మీకులతో చేర్చి గుణాఢ్యుని గోవర్ధనుడు పస్తుతించాడు, అంతేగాక “(ప్రాక్సతసముచితరసా” ఆయిన వాణిని సంస్కృృతంలోకి. తెచ్చిన వాడు అతడు. అటువంటప్పుడు ఆతనికి (పాకృతభాషలోని రసభావ పద్ధతులన్నీ "పట్టుబడివుంటవి. (_పకృతిజనుల సహజానుభూతులకు, భావావేళాలకు తగినది (పాకృతభాష. మానవస్వానుభూతులతోకూడిన ఆ భాషలోని భావాలు సామాన్య పాఠకులను విశేషంగా ఆకర్షించగలుగుతవి. అటువంటి భావరసాల పద్ధతిని గోవర్థనుడు సంస్కృతంలో (పవేశ పెట్టాడు. అంతకుముందే - గాథాసప్తశతి పద్ధ తీలో అమరుకళతకాదులు [వాయబడినవి, కాని ఆర్యాస స్త్రళతిలో సరళసౌందర్యం అధికంగా వున్నదని చెప్పవచ్చును [ప్రాకృతభావలోని భావసరిళత, సుకుమార నరసత్వాలు గోవర్టనునికి బాగా పట్టువడినవి. అందుకే శైకసంఖ్య, నామసామ్యూ లను ఐట్లేకాక భావసారళ్యం, భావ సరసత్వాల విషయాలల్లోను ఆర్యాసప్త శతి గాథాసప్తళతికి దగ్గరగా వున్నది.

లౌకిక వాబ్బ్యయం 600

వృద్ధపతి గల స్త్రీ ఒకతె ఖన్నురాల్తై వుండటం చూచి సఖి ఆమెతో ఇట్లా అంటున్నవి--

ఊడఢామునాతి వాహాయ పృషేలగ్నాపి కొాలమచలాపి

సర్వంస హే కఠోరత్వచః కిమంకేన కమఠస్య. స్ట సర్వంసహే! (నర్వం సహించేదానా (౧) వసుమతీ ! నీవు ఈ కమఠంచేత భరింపఐడుతున్నావు. నీవు ఆచలవు. కఠోరచర్మంగల ఈ కమఠాంకం వల్ల నీకు. ఏమి ఫలం లభిస్తుంది?” ఇటువంటి అన్యోక్తుబు ఆర్యాస ప్తశతిలో చాలా వున్నవిం దీని దారా వ్వంగ్యొర్లం పోషింపఐడీ కావుం మళ్ళామళ్ళా పఠనయోగ;మౌతున్నది.

ర్రరా వ్యంగ్యొ 1 గ్థబళ్ళా శ ర!

ఒక సఖి ఆమె సఖులు ఎంత చెప్పినా పియుని సమీపించలేదు. సఖులు విసిగిపోయి వెళ్ళి పోయారు. అప్పుడు (వియుడామెను సమీపించాడు. అతనితో ఆమె ఇట్టా అంటున్నది-

ఆగృహీతొనునయాం మాముపేశ్య సభ్యోగతా ఐత్రైకొహమ్‌

[పసభం కరోషిమయి చేత్వదుపరి వపురద్య మో్యామి. “వా సఖు౨ అనునయాన్ని నేకు వినవేదు. వాన్మ నన్ను విడిచి వెళ్ళిపోయారు. నేని ప్పుడు ఒక్కతెను. ఒకవేళ నీవు నన్ను బలాత్కరించినట్టయితె నన్ను నేను నీకు అర్పించుకుంటాను. "ఇది సూటిగా కన్పించే అర్డం.దీనికి అర్జాంతరం- “సఖులు నన్ను విడిచి వెళ్ళిపోయారు. ఇది సంతోష విషయం. నేను ఒక్కతెను. నన్ను బలాత్క రించవచ్చును. నేను నీమీదపడి సంభోగ సుఖాన్ని అనుభవించటానికి సిద్ధంగా వున్నాను.” ఇటువంటి విరరీతార్థాలు, వ్యంగ్యోక్తులు కావ్యాన్ని సరసంచేసి ముక్తక కావ్యసాహిత్యంలో ఆర్యాస వళతికీ (పత్యేక స్థానాన్ని చ్చినవి.

శ్రీ జయదేవుడు శ్రీజయదేపుని పరిచయం

పవనదూత కర్త ధోయీకవికి ఆశయదాత లక్ముణసేనుని (కీశ. 1116 (ప్రాంతం) ఆస్థానంలోనే జయదేవుడు వున్నాడు. ఈ కవి పసిద్ధమైన్ట్సీగీత గోవిందమనే ము_క్తక కావ్యాన్ని రచించెను. ఇడి రాధాకృష్ణుల భక్తి శృంగారాన్ని

810 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత అపూర్వంగా చితిస్తున్నది. ఇది సరసమైన, గానయోగ్యమైన మధుర. గీతాలతో కూడిన కావ్యం. దీన్ని కవి సర్గలుగా విభజించాడు

జయదేవుడు భోజదేవుని కొడుకు. బెంగాల్‌లోని వీరభూమి [పాంతంలో వున్న కిందుబిల్వమనే (గౌమంలో జన్మించాడు. జయదేవుని భార్య పద్మావతి, జయదేవుడు గొప్ప కృష్ణ భక్తుడని |కీ. శ. 16వ ఈ॥లో నాథాజీ వాసిన “భక్త మాల”ను ఇట్టి తెలుస్తున్నది. జయదేవుడు యవ్వనంలో తిరుగుబోతుగా వుండెను, ఒక (బొహ్మణుడు తన కూతురును జగన్నాథుని ఆదేశంతో బలవంతంగా అతని కిచ్చి వివాహం చేసాడు. ఇది జయదేవుని రెండవ వివాహం. మొదటి భొర్య మరణించటంతో ఖిన్నుడైన జయదేవుడు వివాహం చేసుకోక దేశాలను పట్టుక తిరుగసాగెను రెండవసారి గృహస్థుడెన తర్వాతనే జయదేవుడు శ్రీగీతగోవిందాన్ని (వాసొడు. దీనిలో కవికి రాధ సౌందర్యవర్ణనలో స్వయంగా కృష్ణుడే తోడ్పడి నాడని ఐతిహ్యం. భక్తమాలలో జయదేవుని భక్షి మహిమలు కొన్ని చెప్పబడినవి,

శ్రీ గితగోవిందం |

జయదేవుడు తన కృతిని ్రీగీతగోవింద కావ్యంగా పేర్కొన్నాడు, శ్రీగీత గోవిందం గీతి కావ్యానికి, రూపకానికి మధ్యమార్గంగా నడిచిందని పిశ్చెల్‌, లెవీలు ఆభ్మిపాయపడినారు. పిశ్చెల్‌ అందుకే దీన్ని సంగీత రూపకం (34010 204) అని అన్నాడు. లాస్సెన్‌ దీనికి గితరూపకం ( 311021 రేణమి& ) అని పేరు పెట్టాడు. షాయిడర్‌ “గ6మ6లే 3812” అని అన్నాడు. 3204 అన్నది బెంగాల్‌లో _పచారంలో వున్న [గాొమ్నరూపకం. “సంస్కృత (గామ్య రూపక” మనిశ్రీగీత గోవిందానికి షాయిడర్‌ పెట్టిన పేరు.శ్రీగిత గోవిందంలోని గీతాల్లో చాలా మట్టుకు ఎనిమిది పాదాలున్న వేవున్నవి. అందుకే దీనిలోని గీఠాలకు (వసిద్ధంగా “'ఆసష్టపదు"లని పేరు. ఈ పదాలు రాగతాళయు క్తంగా పాడుతూ ఆభినయం చేయటానికి అనువుగా వున్నవి, కావ్యమని దీనికి కవి పేరు పెట్టినా కేవలం (కవ్యకావ్యం (వాయటం అశని ఉద్దేశం కాదు. ఆ పదాలను పాడుతూ అభినయం చేయాలనే ఉద్దేోంతోనే ఆతడు అంత చక్కని భావాత్మకమైన, సంగీ రాత్మకమైన పదాలను రచించాడు. కాబట్టిశ్రీగీతగోవిందాన్ని “సంగీత, రూపకం” అని అనటం సమంజసంగా వుంటుంది. అంటే పాళ్చాత్యుల 0262 వంటిదని చెప్పవచ్చును,

లౌకిక వాజ్యయం శ్రి] శ్రీగీత గోవిందం మీద జూత్ర పభావం బెంగాల్‌ గామ (పాంతాలల్లో జ్నాత ( య్యాత ) అశే [గామ్య్మ రూపక (వ్మకియ బాగా వ్యా _ప్రిలో వున్నది. ఈ దేశ్నిష కియలో సంభాషణలు, గానం, కథావర్ణన, అభినయం వుంటుంది. జయరేవునికగితగోవింద రచన మీద ఈ [వ్యక్రియ ప్రభావం వున్నదని కీథ్‌ మొదలై నవారు అభ్నిపాయపడినాను. అంతేగాక బెంగాల్‌లో కృష్ణభక్తులు కృష్ణు రాస్మకీడలను, మహిమలను గానం చేస్తు నృత్యం చేసే ఆచారముండేది. అ సం్యపదాయ పభావంశ్రీగితగోవిందం. మీద అధికంగా వున్నదని చెప్పాలి. కవి స్వయంగా కృష్ణభక్తుడు కాబట్టి భక్తి పారవశుడై గీతాలను (వాసివుంటాడు. అందుక్షేీగీతగోవిందంలో గాఢ ఖావాను భూతులు కన్చిస్తవి త్మీవమైన లక్రిభావోదేకానికి గురియె కవి ఈ పదా లను (వాయగలిగాడు. అందుకే ఈ పదాలు దివ్యంగా వున్నవి. అక్కడక్కడ శ్రీ గీతగోవిందం గానయోగ్యమైన పదాలు, సంభాషణలు, కథావర్ణనలతో గద్యపద్య మయమై రూపక పద్ధతిలోనే నడిచింది. శ్రీ గీత గోవిందంలోని వన్తువు..కవిత్వం శ్రీ, గీత గోవిందంలోని వస్తువు రాధాకృష్ణుల [కేమ, వారి [పేమ భవ్యంగా చ్మితింపబడింది. (పణయిని రాధ (పేమ విరహాలు సుందరంగా వర్ణింపబడినవి. రాధ వివిధ నాయికా రూపాలను ధరించి గీతగోవిందంలో దర్శనమిస్తుంది. రాధ కృష్ణుని మీద కోపాన్ని _పకటించినా అతడు కన్పించగానే (పేమోత్కంఠను ఆపు కోలేక పోతుంది. అతన్ని సమీపించటోతుంది కొని మానం ఆమెను వెనుకకు లాగుతుంది. కృష్ణుడు ఆమె (ప్రేమను యాచిస్తు ఆమెను సాంత్వనపరుస్తాడు. తన కోరికను తీర్చమని కృష్ణుడు రాధను యాచిస్తాడు. రాధ ఎంతకు ఊరడిల్లదు. కృష్ణుడు వెళ్ళిపోయింతర్వాత విరవాగీతాలు ఆలాపిస్తుంది. ఆమె సఖులు ఆమెను ఊరడిస్తు కృష్ణున్ని రమ్మని పిలుస్తారు. రాధాకృష్ణుల |పణయం, కోపం. విరవాం, (వేమయాచనలతో ఈ కావ్యం ఒక రూపకంగా సాగిపోతుంది. గీత గోవిందంలో వాయికానాయకుల కృంగారచ్మితణ వున్నది. దీనిలో ఎన్నో శృంగారం ఆతిగా వర్ణింపబడిన చోటులు కూడ వున్నవి. దీనిలో శృంగారం విలాసమయంగా కన్పిస్తున్నది. లజ్ఞావిహీనమైన సురత్యకీడలు కూడా వర్డింపబడినవి. కాని భక్తులకు ఇదంతా ఆలౌకీకంగా, దివ్యంగా ' గోచరిస్తుంది. శ్రీ గీతగోవిందంలో అపారమైన

619 సంస్కృత సాహిత్య చర్మీశ అధ్యాత్మికార్థ. సంపదవున్నదని అంటారు. దీనిచేతనే దీనిలోని రాధా కృష్ణుల (పేమ ఆశ్షీలంకింద పరిగణింపబడటంలేదు. ఈ గీతాలు పూజాసమయాల్లో దేవాల యాలల్లో గానం చేయఐడుతున్నవి. బెంగాల్‌లోనే కాక ఈ గీతాలు భారతదేశ మంతటా అభిమా.౦పబడినవి. నాయకుడు కృష్ణుడు పరమాత్మ. నాయిక రార జీవాత్మ. పరమ్‌ీత్మలో లీనం కావలెననే జీవాత్మ ఆతురత ఈ పదాలల్లో (పతీ కాత్మకంగా చ్మితింపబడింది. రాధాకృష్ణుల కలయిక ఆత్మపరమాత్మల సంయోగం వలె గోచరించి అలౌకిక ఆనందాన్ని కలిగిస్తుంది. ధ్వనిరూపంగా చితింపబడీన భక్తి సహృదయహృదయాలను హరించి దీన్నొక ఉత్తమ కావ్యంగా. నిలుపు తున్నది. దీనిలో భాష, పదాలు మృదువైనవి. పూలవలె సుకుమారమైన, సరస మైన కబ్దాలు, భావాలు ఏర్చి కూర్చుబడినవి. (పతిపదంలో శతి మాధుర్య్మమున్నది. మధురళ కక్తికి తగిన మధురశ్రైలిలో కవి దీన్ని రచించాడు. శ్రీగితగోవిందానికి వ్యాఖ్యానాలు... అనుకరణలు శ్రీ గిగోవిందం సరళసుబోధకమైనా దీనికి దాదాపు 85 వ్యాఖ్యానాలున్నవి. శ్రీ గీతగోవింద వ్యాఖ్యానకారుల్లో ఒకడైన ఉదయనుడు జయదేవుని శిష్యుడు. దీన్ని బట్టే జయదేవుని కాలంనాడే గీకగోవిందం బాగా వ్యాప్తిలోని వచ్చిందని చెప్ప వచ్చును. ఒరిస్సాలోని సీలాచలం రాజు కూడ ఒక గీతగోవిందాన్ని (వాసాడు. దాన్ని పండితులకు చూపించి వారి అభ్మిపాయాన్ని అడిగాడట. వారు దాన్ని పః ంసించలేదు. ఆప్పుడు రాజు రెండు గీతగోవిందాలను జగన్నాథుని ముందుంచగా జగన్నాథుడు జయదేవునిక్రీగితగోవిందాన్ని కంఠవారంగా (గ్రహించి రాజు కావ్యాన్ని తోసిపుచ్చాడట- ఈ కథ భ క్తిమాలలో చెప్పబడింది. ఈ కథను బట్టి ఎంతో మంచెశ్రీగీతగోవిందాన్ని అనుకరించారని వాటన్నిటిలో జయదేవుని కృతికే ఆదరణ లభించిందని తెలుస్తున్నది. తర్వాత కవులెందరొత్రీగిత గోవిందాన్ని ఆదర్శంగా తిసుకొని సీతారాముల, శివపార్వతుల _షణయాళలను చితించారు. వర్మాచార్యుని భావకీగీతం, సంగీత రఘునందనుని గితగిరీశం కళ్యాణుని గీత గంగాధరం, భానుదత్తుని గితగౌరీశం, రామళట్టుని గితగిరీశం, రూపగోస్వామి లలితమాధవం, _పభాకరుని గీతరామవం, వంశమణి గీతదిగంబరం, అజ్ఞాత కవిచే (వ్రాయబడి జయదేవుని 'పేర (వ్రదబారంలో వున్న రామగీత గోవింద౦ *

లౌకిక వాజ్మయం 618 మొవి గీతగోవిందం ఆనుకరణలు. ఇట్టా గీతగోవందానుకరణ కావ్యాలు 150 వరకున్నవని విమర్శక పండితులు గుర్తించారు. కాని జయదేవుని గీతగో విందాని కున్నంత ప్రచారం, వ్యాప్తి, ఆదరణలు వాటిల్లో దేనికి లభించలేదు. (కుతిమధుర మైన కోమల పదావశికి గీశగోవిందం నుంచి ఉదాహరణ-

లలితలవంగలతా పరిశీలన కోమల మలయ సమీరే

మరుకర నికర కరంబిత కోకిలకూబిత కుంజకుటీరే. కృష్ణుని రాధావిరహం మధుర మనోహరంగా ఇట్టా వర్ణింపబడింది

వహతి మలయ సమీరే మదన మపనిధాయ

స్ఫుటతి కుసుమనికరే విరహి హృదయదళనాయ

తవ విరహే వనమాలీ సఠఖి సీదతి

దహతి శిశరమయూఖే మరణమను కరోతి

పతతి మదనవిశిఖే విలపతీ వికల తరాఒతి....

శ్రీగీతగోవిందం అనువాదాలు

జయదేవుని గీతగోవిందం ఇతర భాషానువాదాలల్లో మూలమాధుర్యాన్ని, భావసొకుమార్యాన్ని సంగహించుకోలేదు. మూలసౌందర్యాన్ని అనువాదంలో తీసుకరావటం కష్టం. ఆధునిక కాలంలో విలియమ్‌ జోన్స్‌ దీన్ని ఇంగ్రీమలోకి అనువదించాడు. ఈ అనువాదం నిర్దుష్టంగా లేకున్నా దీన్ని జర్మన్‌ కవి గొయిటే చదివి అద్భుత చిత్తుడై నాడు. దాల్‌ బెర్గ్‌, రుకెర్ట్‌లు గితగోవిందాన్ని జర్మన్‌ భాష లోకి అనువదించారు. లాస్సన్‌ లాటిన్‌లోకి, ఆర్నాల్డ్‌ ఇంగ్లీవలోకి అనువదించారు. 'జయదేవుని జన్మస్థానమైన “కెందూలి” (కిందు బిల్వలో (పతియేట పౌష్య జక్ల సప్తమినాడు జయదేవుని పదాలను పొడటం, అభినయించటం జరుగుతుందట. అక్కడ అందమైన జయడేపుని సమాధి స్థలం కూడ వున్ననట. ఇంకా ఇప్పటీ వరకు జనుల స్మృతిపథంలో వెలసిన జయదేవుడు ధన్యుడు,

జయదేవుని ఇతర రచనలు

జయకెవుడు గీతగోవిందాన్ని కాక గంగాస్తుతిని (వాసాడంటారు. దీనిలోని

శైలి మధురంగా వుండి ఆతని ధచనగానే వున్నది. జయదేవుడు “రతిమంజరి "ని

616 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత కూడ [వాసాడంటారు. కాని ఇది నమ్మదగిన విషయం కాదు, జయదేవుడే (ప్రసన్న రాఘనం, చగ్మదాలోకం (వాసెనని కొందరు విమర్శకులు తలంచారు. కాని ఆ రెండు రచనలను [వాసిన జయదేవులిద్దరు ఈ జయదేవునికన్న భిన్న వ్యక్తులని ఇప్పుడు చాలా మంది విమర్శకులు అంగీకరించారు. కొందరు విమర కులు _పసన్న రాఘవం, చం[దాలోకం (వాసిన జయదేవులు ఒక్కవ్యక్రే అని విళ $నీసున్నారు. ఇదే సరైన అభిప్రాయం కొవచ్చును.శ్రీగితగోవింద కర్త జయదేవుడు నాటక కారుడు జయదేవుడు భిన్న వ్యక్తులనటం స్పష్టంశ్రీగితగోవింద కర్త జయదేవుడు లోజదేవుని కొడుకు, (ససన్న రాఘవ కర్త తాను మహాదేవుని కొడుకునని చెప్పు కున్నాడు. నాటకకర్త గొప్ప నైయాయికుడు. గీతగోవింద కర్త నై యాయికుడని ఎక్కడా చెప్పబడలేదు. అతడేమో కృష్ణ భక్తుడు. నాటకకర్త కృష్ణభక్తుడుగా కనిపించడు. ఈ ఆధారాలచేత నాటక క ర్త జయదేవుడు గితగోవిందకారుడు జయ దేవుడు కాడనటం స్పష్టం, కల్ల ణుడు ఖ్‌

రాజతరంగిణి కార్త కల్పణుడు (క్రీశ. 12వ శః) “ఆర్థనారీశ్వరసో త” మనేస్తోత కావ్యాన్ని (వాసాడు. దీనిలో 18 శ్లోకాలున్నవి, శివుని అర్థవారీశ్వర స్వరూపం దీనిలో స్తుతింపబడింది,

సోమ ప్రభువు

సోమ్మపళుడు క్రీ.శ. 18వ శ॥ ఉత్తరార్థం వాడు, శృంగార. వైరాగ్య తరంగిణి ఇతని కృతి. దీనిలో 46 శ్లోకా లున్నవి కావ్యతైలిలో చక్కగా [వాయబడినవి. స్ర్రీవాసన, [పేమలను నిందించి వాటీ నుంచి ఉన్ముఖులను చేయ టానికి కవి |[పయత్నించాడు.

జల్ల ణుడు ఖ్‌”

జల్బణుడు (కీ. ళ. 12 వ 64 ఉత్తరార్థం, కీశ. 18వ శ॥ పూర్వార్థం

వాడు. కాళ్ళీరంలోని రాజపురిరాజు సోమపాలుని చరి(తను ఈ కవి “'సోమపాఠ

లోకి వాజ్మయం రి15 విలాస” మనే కావ్యంగా రచించాడు. జల్హణుడు కాశ్మీరకవి. కాని తన తండి తర్వాత ఇతడు అతని స్థానంలో దక్షిణ భారతరాజు కృష్ణునికి మంటతిగా ఉండెను. కృష్ణుడు శ్రీ ఈ. 124లో రాజయ్యను. జల్హ ణుని మరొక కృతి “స్తూక్తిముక్తా వళి". దీనిలో వివిధ కవుల శ్లోకాలు కవితా వస్తువునుబట్టి విభాగింపబడి కూర్చు బడినవి. జల్హణుడు “ముగ్దోపదేశ” మనే లఘు కావ్యాన్ని కూడ రచించాడు, దీనిలో 60 ల్లోవాలున్నవి వేళ్యల మాయలు, మోసాలు దీనిలో చెప్పబడినవి. మధ్వా చార్వుడు

మధ్యాచార్యునికి (క్రీ. ఈ 119$-1808% అనరేదతీర్థులని పేరు. ఇతడు ద్వైత సిద్ధాంతాన్ని స్థాపించిన ఆబార్యుడు. ఎన్నో సంస్కృృతకృతులను రచిం చాడు. అతని కృతుల్లో “ద్యాదళ స్తోతం' (పసిద్ధమైంది,

జగదరుడు అ

జగద్ధరుడు కాశ్మీర కవి. (కీ. + 14వ శతాబ్ధంవాడు. ఇతడు పసిద్ధ దార్శనికుడు. గొప్ప వైయాకరణుడు, మీమాంసకుడు, ఇతడు కుసుమాంజలి అనే స్తోత కావ్యాన్ని వాసాడు. దీనిలో 88 స్తోతాలు, 1425 ళ్లోకాలున్నావి, తీనిలో శివుని స్తుతి ఉన్నది. ఇది శ్రైవదర్శన రవాస్యాలతో కూడ వున్నది. ఆయినా కావ్య మాధుర్యానికి లోటు రాలేదు. ఇది చాల (పసిద్ధమైన స్తుతి కొవ్యం దార్శనికరహస్యాలు, ఉత్తమ కవిత్వం, ఉచ్చకోటి భక్తి భావనలు = ఈ మూడింటి, సమ్మేళనాన్ని దీనిలో చూడవచ్చును. కవి ఆత్మనివేదనం వృదయ స్పర్శిగా జరి గింది. అక్కడక్కడ శ్లేష, యమక, అన్ముపాసాదులు (పయోగింపబడినవి.

సీల్లణుడు ల్‌

"పేరునుబట్టి సిల్హణుడు కాశ్మీరకవి అసి తెలుస్తున్నది. సిల్హణుడు భర్తృ హరి వైరాగ్యశతకాన్ని ఆధారంగా [గహించి కాంతి శతకాన్ని _వాసెను, దాన, ధర్మ, నీకి సంబంధవినయాలు దీనిలో లెపృబడినచి, భర్తృహరి క్లోకాలను బోల్సి

|

616 సంస్కృత సాహిత్య చరిత వుండటంచేత కాబోలు సిల్హణుని కొన్ని ళ్లోకాలు భర్పహరిశతకంలోను శేరి పోయినవి. నిల్హణుని ఒక ళ్లోకం హర్షదేవుని నాగానంద నాటకంలోను చేరింది.

• భర్తృహరి ఇష్టదైవం శివుడు కాగా సిల్లణుని ఇష్టదైవం విష్ణువు. శాంతి శతకం లిఖిత పాఠ్ళపతుల్లోని శ్లోకాలు చాల (పషిప్తాంతో విభిన్నంగా వున్నవి. వీటిల్లో ఏవి సిల్హణునివి కావో, అవునో నిర్ణయించటం' కష్టం సిల్హణుడు కాశ్మీరకవి ఆయినా బెంగాల్‌లో నివసిస్తూ కవిత్వాన్ని రచించాడు.

భర్తృహరి శతకాలను అనుకరిస్తు చాలా మంది కవులు ఇంకా శతకాలను [వాసారు, క్రీ. శ, 1484 పాంతంవాడు ధనదరాజు భర్శృహరివలెనే శతక (తయాన్ని రచింబాడు. ఇతని కవిత్వం సరసంగా వున్నది జనార్జనభట్టు భర్తృ హరి శృంగార వైరాగ్య శతకాలను అనుకరిస్తు రెండు శతకాలను రచించాడు. అస్పయ్య దీక్షితులు (కీ, శ, 1600) కూడ భరృృవరి వైరాగ్య శతకంవంటే వైరాగ్య శతకాన్ని వాసాడు. నరహరి అనే మరొక కవి భర్పవహరి శృంగార శతకాన్ని అనుకరిస్తు శృంగారళతకాన్ని రచించాడు. ఇతని కవిత్వం (పసాద మధుర గుణఫరితమైంది. ఇతడు (శ్రీహర్డుని పేర్కొనటందేత (కీ, క. 19వ శరాబ్ధం తర్వాతవాడన్ని చెప్పవచ్చును.

డై

కుసుమ దేవుడు (క్రీశ. 100 (ప్రాంతం వాడు, దృష్టాంత శతరం ఇతని కృతి. దీనిలో సామెతల వలె ఉపదేశం ఇయ్యబడింది. (ప్రతి విషయానికి ఒక దృష్టాంతాన్ని చూపి కవి వివరించాడు. అందుకే దానికి దృష్టాంత ళతకమని 'పీద కలిగింది.

నాగరాజు

నాగరాజు కొలం తెలియదు. భావ శతకం ఇతని కృతి. ఇది పొడుపు

కథలవలి కూర ఎవిడింది. దఠశతిణామూ ర్తి

ఇతని కృతి లోకోక్తి ముక్తావళి. ఇది కావ్యమాల సీరిజ్‌లో 11 వ గుళ్ళ కంగా ,(పకాశితమైంది. దీనిలో కవి లోకో కులను _ పద్మబద్ధం చేసి నీతిని చోధించాడు,

లౌకిక వాజ్బ్యయం "617 గుమానీ కవి ఈ కవి ఉపదేశ శతకాన్ని రచించాడు. దీనిలో 100 కోకాలున్నవి. విందులో సదాచరణ నీతిని గూర్చి ఉపదేశం ఇయ్యబడింది. ఇ జీ డ్యాద్వి ఎది ఈ కవి కాలం (శ్రీః శ. 15వ +ళ॥ ఉత్తరార్థం. ఇతని కృతి సీతి మంజరి. దీనిలో జీ0 క్లోకాలున్నవి. అన్నీ నీతిని బోధించేవి. పతి శ్లోకంలో కవి బుగ్వేదం నుంచి ఉదాహరణలను తీసుకొని నీతి ఉపదేశం చేశాడు సాయణ భామ్యంలోని కథలను కవి తీసుకొన్నాడు. కొన్ని చోట్ల బుగ్వేద మంతాలను కూడ వుట్టంకించాడు. ఇది ఓక కొత్త మార్గొన నడిచిన లఘా కృతి, బహుశ ఇది 'క్షేమేం్యదుని బొరు చర్యను అనుసరించి చెప్పబడింది కావచ్చును. చారు చర్యలో పౌరాణిక గాధల ఉదాహరణలతో నీతి ఉపదేశింపబడింది. నీతిమంజరిలో నీతి ఉపదేళానికి బుగ్వేద కథలు _గహింపబడినవి. లక్మణా చార్యుడు లమ్మణాచార్యుని కాలం నిర్ణయించటం కష్టం. “చండీకుచ పంచాశిక *” ఇతని కృతి. దీనిలో 60 ళ్లోకాలల్లో చండి స్తుతి చేయబడింది. తాశ్శపొక అస్మృమాదార్యుడు అన్నమాబార్యుడు కి. ళ. (1461-1509) గొప్ప వేంకట టేశ్వరభక్తుడు ఇతడు తెలుగులో పదాలను రచించటమేకాక సంస్కృృతంలోను పదాలను రచించాడు ఇవి భ_క్రిరసపూర్ణమైనవి. ఇతడు తిరుపతిలో వేంక టేశ్వరుని "సేవలో జీవిశాన్ని గడిపాడు. ఇతడు “పదలడణ'”” మనే పదాల లక్షణాలను తెలుపుతూ సంగీత శాస్త్రకృతిని కూడా రచించాడు. కొని ఇప్పుడది అలభ్యం, అన్నమయ్య సంస్కృత పదాలు శృంగార, ఆధ్యాత్మికార్థభరితమైనవి. అతనికృతి ఒకటీ ఉదాహరణం శృంగారసంకీర్తన = ముభారిరాగం = జం 'పెతాళం పల్లవి = జానామ్యహం కేశరసలీలాం నానావిధ కపట నాటక సఖత్యం

618 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత పరణం - కింకరోషి త్వాంకితవ పరకాంతాన

భాంకుర (ప్రకటన మతీవ కురుషే

శంకాం విసృజ మమ సర్వం న కరుణం

కింకొరణంతైః ఖీలన మిదానీం॥

కింధాషయసి మాంకితవ మానస తయా

డాందిష తయాడంబయసీ కిం

గాంభీర్య మానవహసికాతర త్వేన తవ

సంభోగ బాతుర్య సాదర తయాకీిం॥

కిమితి మామను నయసికృపణ వేంకటశై ల

రమణ భవద భిమత సురత మనుళవ

[ప్రమధేన తృత్చియం (పచురయసి మానహర

మనతయా మదన నిర్మాతానకింత్వమ్‌.

చాతకొాష్టక 0

చాతకాష్టక రచయిత ఎవరో తెలియదు. కొని ఇది బాల వ్యాప్తిలో వున్నది. ఇందులో నీతిబోధతో కూడిన చక్కని కవిత్వమున్నది. బాతకపక్షి, కేవలం మేఘం వర్షించే జలాలనే కాగుళుంది, మేఘజలాలు దొరకకపోతె దావాంతోనే వుంటుంది. కొని వేరేజలాలను తాగదు అని కవి సం్యపదాయం. అటువంటి ఉత్తమమైన పవని ఉదాహరణగా తీసుకొని కవి నీతిటోధను చేసాడు.

రామచం[ద కవి జోట్టరామచం। దుడు (శ్రి. శ 1524 (సాంతం, “ఠ్రస్సిక రంజని” మనే లఘు కావ్యాన్ని. రొఏిందాడు. ఈ శ్లోకాలకు రెండు అర్హాలున్నవి. ఒకటి శృంగారార్థం, మరొకటి వైరాగ్యాక్టం. శృంగార జాన నిర్ణయం గో గో

శృంగార జ్ఞాననిర్ణయ కర్త ఎవరో తెలియదు. దీనిలో కకమహర్షి, అప్స రస రంభల నడుమ జరిగిన సంవాదం వున్నది. దీనిలో శృంగార వైరాగ్యాలకు ఘర్షణ చ్చితింపబడింది. వైరాగ్యానికే విజయం లభించింది, సరళసుల భశ్రైలిలో (వాయబడింది,

లొకిక వాజ్బయం 610 రుుదకవి ర్ముదకవి (క్రిశ168వళః వాడు ఇతడు భావవిలాసమనే లఘు కావ్యాన్ని రచించాడు. తన ఆ్యశయదాత భావసింహుని పేరుమీద కవి ఈ కావ్యానికి పేరు పెట్టెను. దీనిలో 188 శోకాలున్నవి. నారాయణభట్టు గిజదం = గిలళక్సీ ఈ కవి కీ. ఈ 1500 (ప్రాంతంవాడు. ఇతని కృతి ''నారాయణీయం” ఇది ఉత్తమ కవిత్వంతో కూడింది. ఇది పది దళకాలుగా, 18 స్కంధాలుగా విభాగింపబకింది. దీనిలో 1006 శోకాలున్నవి. భాగవత పురాణమే దీనిలోని వస్తువు. కేరళదేశంల్లో శ్రాగవత పురాణానికి మారుగా దీన్నే నిత్వపారాయణం చేస్తారు. ఈ కవి కేకళవాసి, "ఇతడు కీళ్ళ నొప్పుఎతో బారపడ్తు ఈ కావ్యాన్ని (వాసి వ్యాధి విముక్తుడై నాడంటారు. మధుసూదన సనరస్వతి క్రీ. శ. 16వ శ॥ వాడు. ఇతడు పండితకవి ఈ కవి విష్ణవు శేశాది "పాదాంత వర్ణన చేస్తు “ఆనంద మందాకిని” అనే స్తుతి కావ్యాన్ని | వాసాడు. కోమలభ క్రి వృదయానుభూతులను కవి దీనిలో చక్కగా (పస్తుతీకరించాడు. ఇతడు “భక్తి రసాయన'' మనే (గంఠాన్ని [వాసాడు. దీనిలో శాస్త్రీయంగా భక్తి స్వరూపం చర్చింపబడింది. రూపగోస్వామి భక్తిని రసంగా నిలబెట్టీనా దానికీ శాస్త్రీయంగా వివరణను చేసింది ఇతడే అని చెప్పవచ్చును. అప్పయ్య దీకీతుడు (కీ శ. 16వ ళ॥ వాడు. పండితుడు, వైయాకరణుడు, ఆలంకారికుడు, ఇతడు వైరాగ్య శతకమనే లఘు కావ్యాన్నే కాక కంచి పరదరాజ స్తుతిని (వాసెను. దీనిలో 100 ల్లోకాలున్నవి. దీనికి కవే స్వయంగా వ్యాఖ్యానాన్ని (వాసాడు. నీలకంఠ దీఠీతుడు కి. శ. 1650 (ప్రాంతం వాడు. ఇతడు అప్పయ్య దీశషితుని సోదరుని మనమడు. "అనంద సాగర(స్తవ"” మనే స్తుతి కావ్యాన్ని రచించాడు. దీనిలో దేనీ

620 సంస్కృత సాహిత్య చరిత స్తుతి ఉన్నది. శివున్ని స్తుతిస్తు ఇతడు ''శివోత్కర్ష మంజరి"ని కూడ (వాసాడు. ఇతని కవిత్వం ఉత్తమ మైంది. ఇతడు శివలీలార్డవమనే మహావావ్యాన్ని, నీల కంఠ చంపువును కూడ (వాశాడు. కలివిడంబనం, సభారంజన శతకం, కాంతి విలాసం, వైరాగ్య శతకం-అనే లఘు కృతులను కూడ ఇతడు (వాసాడు. ఇవి అచ్చైయినవి. కలి విడంబనంలో కలియుగ పరిస్థితి, పజల ఆచరణలను, ఆలోచ నలను కవి వ్యంగ్యోక్తులతో వివరించాడు. కలి (ప్రభావం నుంచి విముక్తులు కమ్మని కవి ఉపదేశించాడు. సభారంజన శతకంలో రాజసభల్లో కవులు మెలగ వలసిన పద్ధతులను చెప్పాడు. కాంతి విలాసంలో మానసిక శాంతి, వైరాగ్య శతకంలో వైరాగ్య [పవృ త్తి వర్జింపబకినమి “అన్యాపదేశ నీతి శతకం” కూడ ఇతని కృతియే. రామభ్యద దీకితుడు

ఇతడు నీలకంఠ దీక్షితుని శిష్యుడు. రామచాప స్తవం” లేక్‌ “రామవాణ స్తవం” అనే స్తుతి కావ్యాన్ని [వాసాడు. ఇంకా ఇతడు ' రామాష్ట పాస", వర్జ మాలాస్తో త” మని రాముని స్తుతిస్తూ కావ్యాలు (వాసాడు. ఇతడు నాటక కర్త కూడ. ?

పండితరాయలు జగన్నాథుడు జగన్నాథుని జీవిత విశేషాలు

జగన్నాథుడు తెలుగు (బావ్మణులల్లో వేంగి నాటి కాఖకు చెందినవాడు. జగన్నాథుని తండి కాశిలో నివాస మేర్చరుచుకోవటం వల్ణ అతడు అక్కడే జన్మించాడు. తర్వాత ఢిల్లీ చకవర్తుల అ్యశయంలో ఉండిపోయాడు. కాబట్టీ ఆతనికి దక్షిణభారతంతో గాని ఆంధదేళంతో గాని పరిచయాభిమానా లున్నట్లు లేదు. జగన్నాథుని తర్మడి పేకు పేరుభట్టు లేక పేరంభట్టు. తల్లి పేరు లమ్మి పేరభట్టు గొప్ప పండితుడు. ఆతడు ఆద్యైతాన్ని జ్ఞానే్య్యద భిమవు దగ్గర, న్యాయ వై కేషికాలను మహేందుని దగ్గర వ్యాకరణాన్ని శేష పీరేశ్వరుని దగ్గర అభ్యసించాడు. అటువంటి పండితుడైన తండి దగ్గరే మొదట జగన్నాథుడు జ్ఞానాన్ని జన్జిందాడు. అందుకే తం(డిని ఆయన “మవి గురుమ్‌” అని పేర్కొ న్నాడు. తర్వాత జగన్నాథుడు కూడ శేష వీరేళ్వరుని దగ్గర శాస్త్ర పఠనం

లౌకిక వాజ్మయం 621 చేసాడు మనోరమ కుచమర్షనంలో “అస్మద్‌ గురు పండిత వీరేశ్వరాణామ్‌ "ఆని పేర్కొని వున్నాడు. ఈ వీరేళ్యరుడు జగన్నాథునికి కూడ గురువే, తండి కొడు కులకు ఒక్క- వ్యక్తి గురువు కావటం ఆసంభవమేమి కాదు. జగన్నాథుడు ఢిల్లీ రాజు ఆ[శయంలో తన యవ్వనకాలాన్ని గడిపినట్టుగా భామినీ విలాసంలోని ఒక శ్లోకాన్ని బట్టి తెలుస్తున్నది. ఈ ఢిల్లీ రాజు షాజసాన్‌ అని అందరు విమర్శకులు అంగికరించిన విషయమే. ఎస్‌, కె డే మొదలైన విమర్శకులు జగన్నాథుడు షాజహాన్‌ తండి జహంగీర్‌ ఆస్థానంలో కూడ వున్నాడని తలంచారు. పండిత రాజు మొదట జహంగీర్‌ ఆస్థానంలో వుండి అతని మరణానంతరం ఉదయపూర్‌ రాజు జగతసింహుని ఆఇశయంలో వుండీ అతని [వళంసిస్తు జగదాభరణ కావ్యాన్ని చెప్పాడని తర్వాత క్రీ శ. 1628లో సింహాసన మధిష్టించిన షాజహాన్‌ ఆస్థానంలో జగన్నాథుడు వచ్చి చేరాడని “*పండితరాజ కావ్యసం గవ” పీఠికలో ఆర్యేం (దశర్మ తెలిపాడు. జగత సింహుని దగ్గర నుంచి షూజహాన్‌ మామ, ముంతాజ్‌ మహల్‌ తండి ఆసఫ్‌థాన్‌ జగన్నాథుని పిలిపించాడని అస్పుడే జగన్నాథుడు అతన్ని _పళంసిస్తు ఆసఫ విలాసాన్ని చెప్పాడని శర్మ అభ్మిపాయం. ఆసఫ్‌ఖాన్‌ దగ్గర వున్న జగన్నాథుని (పశంసను విని షాజవిీన్‌ జగన్నాథుని సన్మానించి *వండిత రాజు" బిరుద (ప్రదానం చేసి తన ఆస్థానంలో వుంచుకొని గౌరవించాడని ఆసఫ్‌ విలాసాన్నిబట్టీ శర్మ ఈవా చేసాడు. జహంగీర్‌ మరణం తర్వాత నూర్జవోన్‌ చేసిన క్ముట నుంచి తప్పించుకొని షాజహాన్‌ సకుటుంబంగా పారిపోయి ఉదయపూర్‌ రాజు ఆక యంలో వుండి తర్వాత తన మామ ఆసఫ్‌ఖాన్‌ మొదలైన సర్దార్‌ సహాయంతో షాజహాన్‌ (క్రీశ. 1628 లో ఢిల్లీ సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. ఇజగన్నా థుడు జహంగీర్‌ మరణం తర్వాత షాౌజవాన్‌తో టే వుండి ఆతనితో ఉదయపూర్‌ పోయి అతనితోనే ఢిల్లీకి వచ్చివుంటాడు. షాజవిన్‌కు తోడ్పడిన జగతసింపలన్సి ఆసఫ్‌థాన్‌లను (మళంసిస్తు కావ్యాలను (వాసివుంటాడు. షాఎవోన్‌ కొడుకు దారాషికోహ్‌ సంస్కృ తంలో గొప్ప పండితుడు. దారాకు బాల్యం నుంచి జగన్నాథుడే గురువు కావచ్చును. (క్రిశ. 1666 లో జౌరంగజేబు షాజహాన్‌ను బంధించి దారా మొదలైన తన సోదరులను (కూరంగా చంపి ఢిర్లీ చ్మకవరి అయిాాడు. అటువంటి రాజకీయ క్ర్షష్ట్టుమయంలో జగన్నాథుడు ఢిల్లీ విడిచిపెట్టి కామరూప (ఆస్నాం) రాజు (పాణ నావాయణుని ఆ్యశ్రయంలో చేరి అతని చర్మితను (పాణాభరణ కావ్యంగా వాసి

థీల2ి సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత వుంటాడు. ఆ తర్వాత వృద్ధావస్థలో కాశీనగరానికి వచ్చాడని కొందరు విమర్శకులు తలంబారు. మరికొందరు అతడు యమునా నదీ తీరంలో మథురలో శేషశీవికాన్ని గడిపాడని తలంచారు జగన్నాథుడు అకృరు ఆ స్థానంలో కూడ వుండెనని ఐతిహ్యం కాని అది ఆంత నమ్మదగ్గట్టుగా లేదు. పె వృత్తాంతాలను ఆధారంగా జగన్నాథుని జీవిత కాలాన్ని (క్రి శ. 1580 = 166? (పాంతంగా నిర్ణయించ వచ్చును. కొని (కీ శ. 1666 లో షాజవోీన్‌ బందీ అయిన తర్వాత జగన్నాథుడు బాలా కాలం బతికి వుండి మనోర మకుచమర్దనం, శబ్దకౌస్తుభ శాళో త్తేజనమనే (గ్రంథాలను రచించి వుంటాడు.

జగన్నాథ, అప్పయ్య డీక్షితులను గూర్చి కొన్ని. కథలు వ్యా ప్రిలో వున్నవి. కాని అవేవి నమ్మటానికి వీల్లేకుండ వున్నవి. అప్పయ్య దీషతుడు (క్రీ +. 1558-1626) జగన్నాథుని కన్న వయస్సులో పెద్దవాడు. అందుచేత వాళ్ళకు (పత్యక్షంగా వైరం వుండేదనటానికి అంతగా ఆవకాశం లేదు. ఒకవేళ వ్యృద్ధావస్థలో అప్పయ్య కాలో వుంటె అప్పుడు జగన్నాథుడు యవ్వనంలో వుండి వుంటాడు. జగన్నాథుడు జీవిత కాలాన్ని చాలామట్టుకు ఢిల్లీలో గడిపాడు అప్పయ్య దక్షిణ దేశంలో విజయనగర రాజులు మొదలైన వారిని ఆశయించిన వాడు. కొబట్టి వాళ్ళిద్దరు [పత్యక్షంగా కలుసుకొని కక్షలను సాధించినట్లుగా చెప్ప లేము. కాని వాళ్ళిద్దరికి ఏమైన పరోక్ష వైరముండేదేమో! ఎందుకం టే-జగన్నాథుడు, ఆశని తండి ఇద్దరూ శేషవీరేశ్వరుని శిష్యులు. భట్టోజి దీక్షితుడు శేష పీరేశ్వరుని తం్మడి శేష. శ్రీ కృష్ణుని శిష్యుడు. భట్టోజి కాశి నుంచి దక్షిణ భారతానికి పోయి అప్పయ్య దీక్షితుల శిష్యుడ్లై తన వ్యాకరణగురువు శేషకృష్ణుని విమర్షించాడు. అందుకే జగన్నాథుడు భట్టోజిని గురు (దోహిగా పేర్కొన్నాడు భట్టోజి జగన్నా థుని గురువుకు తండి ఆమిన శేష భ్రీకృష్ణుని మరియు అప్పయ్య దీక్షితుల శిష్యుడు. దీన్ని బట్టి భట్టోజీ, అస్పయ్య ఇద్దరు జగన్నాథుని కన్న వయస్సులో పెద్దవాళ్ళే. ఒకవేళ భట్టోజి వృద్ధావస్థలో వున్నప్పుడు జగన్నాథుడు (పొఢా వస్థలో వుండి వుంటాడు. భట్టోజి ఆప్పయ్యను గురువుగా పొంది మొదటి గురువును ఖండించి (దోహం చేసాడు. ఆందుకే జగన్నాథుడు తన గురువు తం్మడికి (దోహం చేసిన భట్టోజిని ఇంకా అతనికి గురుత్వం వహించిన అప్పయ్యను ఖండించి వుంటాడు. జగన్నాథుడు తన రసగంగాధరంలో అప్పయ్య దీక్షితుని [పతి ఆలం కార వివేచనను ఇండించి పెట్టాడు. అంతటితో తృప్తి చెందక (వత్యేకంగా ఆప్పయ్య

లౌక్తిక వాజ్యయం 698 చ్మితమీమాంసను ఖండిస్తూ ఒక (గంథాన్ని (వాసాడు. మనోరమ కుచమర్దనమనే పేరుతో జగన్నాథుడు భట్టోజి సిద్ధాంత కౌముదిటీకను ఖండించాడు. తర్వాత జగన్నాథుని ““శబ్దకాస్తుభళాణో ర్తేజ” మకే వ్యాకరణ కృతి లభ్యం కాలేదు, కాని లభ్య భాగాలసు బట్టి దానిలో ఆతడు భట్టోజిని ఖండించాడని తెలుస్తున్నది. ఇట్లా జగన్నాథుడు పని గట్టుకొని అప్పయ్య, భట్టోజి దీశ్షీతుల సిద్ధాంతాలను ఖండించి ఏకియేకి పెట్టాడు. దీనికంతా భట్టోజి చేసిన గురుుదోవాం, జగన్నాథుని గురుభక్తి కారణాలు కావచ్చును.

జగన్నాథుడు ఒక మహమ్మదీయ కన్మను వివాహమాడాడని. ఆమె పేరు లవంగి అని లోకంతో వ్యాప్తిలో వున్నది. ఒకానొక పాదుషా దగ్గర దాసీగా వున్న ఆతి సుందరి అవంగిని చూచి జగన్నాథుడు ముగ్గుడై ఆ సుందరిని తన కమ్మని పాదుషాను యాచించాడని, జగన్నాథుడు ఇస్తాం మఠాన్ని స్వీకరించిం తర్వాత పాదుషా ఆ సుందరిని అతనికిచ్చి వివాహం చేసాడని ఇతిహ్యం. జగన్నా థునికి ఆ సుందరితో ఒక కుమారుకు కూడ ఏలిగాడని అంటారు. ఈ కింవదంతు లను బట్టీ, భట్టోజి జగన్నాథుని మేచ్చుడని అన్నదాన్నిబబ్టి జగన్నాథుడు ఇస్లాం మలాన్ని స్వీకరించాడో లేదో కాని యవన కన్యను వివాహమాడింది సత్యమేమో నని అనిపిస్తుంది. జగన్నాథుడు యవన కన్మను వివాహమాడటంచేప భష్టుడె నాడని ఆపయ్య దీక్షితుడు అతన్ని నిందించినట్టు ఒక ఐతిహ్యము.న్నది. అప్పయ్యే కాక జగన్నాథుడు చేసిందానికి ఎందరో సనాతన పండితులు అతన్ని (భష్టుడెనా డని వెలిజేసి వుంటారు కూడ !

మద్వాణి! మాకుఠు విషాదమనాదరేణ

మాత్సర్యమగ్న మన సాం సహసాఖలానామ్‌

కావ్యారవింద మకరంద మధు (వకానామ్‌

ఆస్యేమ ధాస్యతి తమాంకతి నో విలాసాన్‌. అన్న భామినీ విలాసంలోని శ్లోకాన్ని బట్టి జగన్నాథుడు మేచ్చ కన్యను వివావా మాడినందుకు పండితులు నిరసించారన్న సత్యం బయటపడ్డ్తున్న దని కొందరు విమర్శకులు తలంచారు. కాని తన కవిత్వాన్ని అనాదరించినట్టు జగన్నాథుడు ఇక్కడ వాపోయాడు. కాని తన చర్మితను కాదని మరికొందరంటారు,

624 సంస్కృత సాహిత్య చరి

జగన్నాథుడు లవంగితో గంగానది గట్టుమీద కూర్చొని గంగాలహరి శ్లోకాలను పఠించెనని 52వ శ్లోకం చదివేశరికి గంగానది ఉప్పొంగి వాళ్ళిద్దరిని ముంచివేసెనని ఒక ఐ8ిహ్యం. దీన్నిబట్టి జగన్నాథుడు లవంగి ఇద్దరు ఒక్కసారే మరణించారని తెలుస్తున్నది. మరౌాగ బతిహ్యాన్నిబట్టి లవంగి మరణించింతర్వాత జగన్నాథుడు (బతికేవుండి ఆమె ఎడబాటువల్ల కలిగిన దుఃఖంతో కరుణ రసాత్మక మైన భామినీ విలాసాన్ని -రబించాడంటారు. తర్వాత యవన కన్యను వివాహమాడి (భష్టుడెన తనను పండితులు నిందించటంతో గంగాలహరి స్తో తాన్ని పఠిస్తూ వర్షా కాలంతో ఉప్పొంగే గంగానదిలో పడి మరణించాడని చెప్తారు. ఢిల్టీలో బౌరంగటేబు పరిపాలనారంభ ంత్కోఏర డిన రాజకీయ అల్ల కల్లోలాలల్లో జగన్నాథుడు ఢిల్లీని విడిచి తన జన్మస్థలమైన కాళీనగరానికి వచ్చి మరణం వరకు అక్కడే వున్నాడని ఈ ఐతిన్యోన్ని బట్టి కొందరు విమర్శకులు ఊహించారు. కాని భామినీవిాసంలోని ఈ (క్రింది క్లోకంవల్ల అతడు యౌవనావస్థలో ఢిల్లీ రాజుల ఆశయంలో, వృద్ధా వస్థలో మథురలో కృష్ణుని సాన్నిధ్యంలో గడిపాడని తెలుస్తున్నదిం

శాస్త్రాబ్యాకలితాని నిత్య విధయః సవ్వేఒపి సంభావితా

దిల్లీ వల్లభపాణి పల్పవ తలే నీతన్న వీనం వయః

సంపపత్య జ్ద్‌త వాసనమ్మధుపురి మధ్యేహరిః 'సేవ్యతే

సర్వం పండిత రాజ రాజితలకే నాకారి లోకాధికమ్‌. ఢిల్లీని విడిచి పెట్టింతర్వాత జగన్నాథుడు తన జన్మస్థలం కాశికే వచ్చి అక్కడ కొన్నాళ్ళుండి మనోరమ కుచమర్దనం, ళబ్దకౌస్తుభళాణో ల్రేజ మనే కృతులను భామినీ విలాస కావ్యాన్ని రచించి ఆ తర్వాత ఆతి వృద్ధావ్యంలో మథువానగరంలో యమునా తీరంలో నివాస మేర్చరుచుకౌని అక్కడ వున్నప్పుడు అమృత లహరిని (వాళాడని చెప్పటం సమంజసంగా వుంటుంది. భామినీ విలాసంలోని కొన్ని ళ్లోకొ లను బట్టి అతడు కృష్ణభ క్తుడని (వకటమౌతున్నది.

జగన్నాథుని లఘు కృతులు

జగన్నాథుడు గొప్ప ఆలంకారికుడు, దార్శనికుడు, వైయాకరణుడే కాళ గొప్ప కవి కూడ. రస గంగాధరంలో అనేకచోట్ల లఅవ్భోదాహరణలుగా ఆతడు తాను (వ్రాసిన క్లోకాలనే ఇచ్చాడు అవేగాక జగన్నాథుడు అనేక లఘు కావ్యాలను ర చిందాడు=

లౌకిక వాజ్మయం ' 6265 గంగా లహకి - దీనికి పీయూష లహరి అని కూడ పేరు. దీనిలో గంగా స్తుతి 58 శ్లోకాలల్లో చేయబడింది. శిఖరిణి వృత్తాన్ని కవి (పయోగించాడు. గంగా స్తుతి కవితామయ భాషలో మనోహరంగా చేయబడింది.

ఏ, _అఆమృతలహరి - దీనికి యమనా లహరి అని కూడ పేరు. శార్టూలవికీడ తంలో యమునాస్తుతి చేయబడింది. కవిత్వం సరస గంభీరంగా వున్నది.

8. కరుణాలహరి - దీనిలో విష్ణుస్తుతి చేయబడింది. వంళస్థ, సుందరి, మాల భారిణి వృత్తాలల్లో కూర్చుబడింది. దీనికి విష్ణ్టలహరి అని కూడ పేరు.

శ లక్ష్మేలహరి = దీనిలో లక్ష్మీస్తుతి చేయబడింది. 41 శిఖరిణీ వృత్తాలల్లో కూర్చుబడింది.

ఈ, సుధాలహరి - దీనిలో సూర్మునిస్తుతి వున్నది. 80 సగ్గరా వృత్తాలల్లో కూర్చుబడింది.

6. యమనా వర్ణన = రసగంగాధరంలో మధ్యమ కావ్యానికి ఉదాహరణగా జగగన్నాథుడు యమున వర్ణనగల గద్యాన్ని ఇచ్చాడు. ఆందుచేత ఇది చంపూ 3 లిలో కూర్చుబడిందేమో అని అనుమానం కలుగుతున్నది.

ఆసఫ్‌ విలాసం 8. 1పాణాభరణం 9. జగదాభరణం. ఈ మూడు లఘు కావ్యాలు ఆఖ్యాయికా (ప్మక్రియకు చెందినవి. ఇవేగాక జగన్నాథుడు రతీ మన్మథ నాటకం, వసుమతీ పరిణయం, అల్లా ఉపనిషత్తులు [వాసె నంటారు.

థ్రామినీ విలాసం _ పండితరాయల లఘుకావ్యాల్లో భామినీ విలాసం ఉత్కృష్టమైంది. ఇది ముకక్తక కావ్యం. నాలుగు విలాసాలుగా విభదింపబడించె-- 1..[పొస్తవిక విలాసం

ల. శృంగార విలాసం 38. కరుణ వీలాసం కీ, శాంత విలాసం. (ప్రాస్తవిక

విలాసం కొన్ని (పతుల్లో అన్యోక్తి విలాసమని పేర్కొనబడింది... దీనిలో

అన్యోక్తులు ఆధికంగా వుండటం చేత అట్టా పేరు పెట్టబడి వుంటుంది. కొందరు విమర్శకులు ఈ అన్మోక్తులను అ్మపస్తుత్మపళంసలని గుర్తిసున్నారు. కాని అమరుక శతకంలోనలె వీటిని అనోక్తులుగానే గుర్తించాలి కాని అపస్తుత

(హంసలు కాదని మరికొందరు విమర్శకులు తలంచారు.

శ98 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత _కామినీ విలాసం మొదటీ విలాసంలో 129 ళ్లోకాలు, రెండవ విలాసంలో 184 క్లోకాలు, మూడవ విలాసంలో 19 శ్లోకాలు, నాల్గవ విలాసంలో కీ6 క్లోకా లున్నవి. ఆద్యంతం ఒక్క వృత్తాన్ని కాక వివిధ వృత్తాలను కవి వాడాడు. అనుష్టుపు, ఇం్మద్మవజ, ఉపేం్యద్యవజ, ఉపజాతి, కాలిని, మాలిని? సుందరి, పువ్చిత్మాగ, (నగ్ధర, మాలభారిణి, ఉపగీతి, వసంత తిలక, పృథ్వీ, శార్దూల, హరిణి, మంజుభాషిణి, (పటోధిత, పహరిణి, (పమితావర, వంకస్థ, ఉగ్గీతి, గీతి, స్వాగతం మొఃనవి ఛందస్సులను కవి ప్రయోగించాడు. భామినీవిలాసం ముక్తక కావ్యం కాబట్టి విశ్వనాథుడు దీన్ని కోషగంథంగా పేర్కొన్నాడు. “భామినీ” అంఫై “కోపనాసైవ భామినీ” (కోపించే స్త్రీ) అని అమరకోళం చెప్పిన ఆర్థం అంటె కృంగార భావ విశేషమైన కోపాన్ని ధరించేదని చెప్పుకోవాలి. కాని ఈ అర్థాన్ని తీసుకౌన్నట్టయితే భామినీ విలాసం సార్థకనామం "కలది కాదు. ఎందుకంటె మొదటే, నాల్గవ విలాసాలల్లో భామినీ విలాసమేది లేదు. నాలుగు విలాసారి పేర్లనుబట్టి వర్జ్య విషయాన్ని ఈహించవచ్చును = మొదటి విలాసం అన్యోక్తులతో కూడి వివిధ విషయాల వర్దనలతో కూడి వున్నది. రెండవ విలాసంలో న్ర్రీవర్జన, |పణయం వర్జింపబడినవి. మూడవ విలాసంలో [పియా వియోగ దుఃఖమున్నది. నాల్లవ విలాసం శాంతరసస్పోకరకమైన వైరాగ్య భావాలతో నిండివున్నది. ఇందులోనే జగన్నాథుని ఫ్రీ కృష్ణభ_క్రీ [పకటమైంది, భామినీ విలానం మీద భర్పృహరి/శతక్కతయ (_పభావం బాల కన్పిస్తున్నది. భర హరివలెనే జగన్నా థుడు నీతి, శృంగార, వైరాగ్యాలను కావ్యవస్తువుగ (గహ్‌ం చాడు. దీనిలోని కొన్ని శ్లోకాలు రసగంగాధరంలో వుండటచేత దీని రచన రస గంగాధర రచనకన్న ముందే జరిగిందని చెప్పవచ్చును. కాని భామినీ విలాసంలోని ల్లోకాలన్ని ఒక్కసారి కావ్యరచనోద్దేశంతో చెప్పినవి కాక ఆయాసందర్భాలల్లో చెప్పినవి కావచ్చును. తర్వాత కవివాట్టిని _ ఒక్క చోట జోడించి ముక్తక కావ్య రూపాన్ని ఇచ్చివుంటాడుం అనికూడ ఊహించవచ్చును. జగన్నాథుని కవిత్వం కరుణ విలాసంలోని 19 శ్లోకాలను కవి భార్యావియెషన దుఃఖంతో (వాసాడని కొందరు విమర్శకులు తలంబారు. హృదయ స్పర్శిగా వున్నవని స్వానుభూతి కాబట్టే అవి పాఠకులను మిక్కిలి (ప్రభావితం చేస్తున్న వని వారి అభిప్రాయం,

లోొకిక వాజ్మయం 69? ధృత్వా పదసృలన ఖీతివళాత్‌ కరంభే యా౬రూఢ వతృసి శిలాశకలంక్షివివాహే సొమాం విహాయ కథళమద్య విలాసిని ద్యామ్‌ అరోహసీతి హృదయం శతర్మాపయాతి. ““హేవిలాసినీ! వివాహవేళ కాళ్ళు తడబడుతుండగా నా చేయిని ఆలంబనంగా తీసు కొని శిలాళకలాన్ని తొక్కావు అటువంటి నీవు నన్ను విడిచి స్వర్గానికి ఎట్టా పోయావు? నా హృదయం విరిగి వేయిముక్కలౌతున్న ది.” ఖార్యావియోగం తర్వాత కమనీయ సుందర కవిత్వాన్ని తాను (వాయలేక పోతున్నానని, ఇంతకు ముందు (వీయురాలి అమృత విలాసమే కవిత్వంగా పరిణ మించేదని కవి ఒకచోట వాపోయాడు... కావ్యాత్మనా మనసిపర్యణమన్‌ పుఠామే పీయూష సార సదృళశాస్తవ యే విలాసాః కానంత రేణ రమణీ రమణీయ శీలా చేతోహరా సుకవికా భవితా కథన్నః థొమిసీ విలాసంలోని జగన్నాథుని కవిత్వం మధురంగా, నరనంగా, సరళంగా వున్నది. శబ్ధారాలంకారాలను కవి రససౌందర్యానికి అడ్డురాకుండ వాడాడు. అనేళ వ్యంగ్యోక్తులతో కూడిన ఊత్తమ కావ్యం ఇది. మధువు, (దాక, అమృతం, వామా_ ధరసుధ ఇవన్ని అందరికి ఆనందాన్ని ఇయ్యక పోవచ్చును. కానినా కవిత్వం అందరికి ఆనంద (ప్రదాయిని, జగన్నాథుని ఉక్తినిచదివి ఎవడు ఆనందంపొందడో అటువంటివాడు జీవచ ఏవం వంటివాడు". మధు (దాకా సాకాదమృత మథ వామాధర సుధా కదాచిత్‌ కేషాం చిన్నఖలు విదధీ రన్నపి ముదమ్‌ |ర్రువం తేజీవంతోఒప్యహహ! మృతకామందమతయో నయేషామానందం జనయతి జగన్నాథ భణీతిః, ఇది కవి స్వయంగా చెప్పుకొన్న ళ్లోకం కాక ఎవరో వ్యాఖ్యానకారులు (పవ్నిప్తంగా చేర్చిన ల్లోకం కావచ్చును. జగన్నాథుని కావ్యశైలి సరళసుబోధకంగా సరసంగా వుంటుంది. అతని శా స్త్రరచనట్లో కన్పించే దర్చం, అహంకారం, జొద్ధత్యాలు శావ్యాలల్లో కనిపించవుం

899 సంస్కృత సాహిత్య చరి అతని కాస్త్రపాండిత్యగర్వం కూడ కావ్యాలల్లో ఎక్కడా అభివ్యక్తం కాదు. ఇది ఆశ్చర్యకరంగా వుంటుంది. జగన్నాతునితో మహోన్నతమైన సంస్కృత సాహిళ్య యుగం ముగిసిందశే చెప్పాలి. ఆ తవ్వాత పాండిత్యం, మౌలికతలుగల కవి పండితులెవరూ జన్మించలేదనే చెప్పాలి. అవతారకవి కాక్మీర నివాసి. కిశ 1? శతాబ్దం వాడు. ఈశ్వర శతకం ఇతని కృతి, ఇందులో ఈశ్వరుని స్తుతి వున్నది. దానికి రత్నకంఠుడు టీకను కూడ (వాసాడు. శ్రేయమకాదులతో చీనిలోని కవిత్వం చమత్కారపూర్ణంగా వున్నది. భారవి మాఘులవలె కవి పాండిత్యపదర్శన కూడ చేసాడు. ఏకాక్షర, ద్వ్య్యతర, అర్థ తయవాచక, ముసలబంధాది చత కవిత్వం రూడ వున్నది. గౌరి ఈ కవయితివి 186 శ్లోకాల వరకు లభించినవి. ఈమె కాలం (క్రీ శ, 17వ. ళకాబ్దం. లభించిన శ్లోకాలు ఒక్క (పేమకే పరిమితం కావు. పౌరాణిక, -రాజనై తిక సంటంథ విషయాలను కూడ కవయ్యితి (గహించింది. రాజు, యుద్ధం శృతురాజుల భార్యల పరిస్థితి, ఆయుధాలు మొదలైన ఐాటినిగూర్చి గూడ ఈమె శ్లోకాలు చెప్పింది. ఈమె భావాలల్లో మౌళికత కొట్టవచ్చినట్లు కన్పిస్తున్నది, ఈమె కవిత్వం ఉత్తమమైంది. భాష, ఆలంకారాలు, ఛందస్సులు వీటి [ప్రయో గంలో నేప్పను చూపింది. కవిత్వం కృత్రిమంగా కాక సహజ సుందరంగా, ధారాళంగా వున్న ది. పద్మావతి హరిభాస్కరుడు తన పద్యామృత తరంగిణిలో ఈమె రెండు శ్లోకాలను ఉద్ధరించాడు. వేణీదత్తుడు తన పద్యవేణిలో ఈమెని 19 ళ్లోకాలను ఇచ్చాడు, ఈమె కాలం [క్రీ.ళ. 1వ శతాబ్ధం. గౌరి వలెనే ఈ కవయి[తి [పేమనేకాక వేరువేరు విషయాలను (గహించింది. గూర్జర స్త్రీలను గూర్చి ఈమె రెండు క్లోకా లను చెప్పిందాన్నిబట్టి ఈమె గుజరాత్‌ నివాసిని అని చెప్పవచ్చును. (పకృతి వర్షనలుగల ఈమె శ్లోకాలు సుందరంగా వున్నవి. ఈ వర్ణనలు, కవిత్వం సవా ఖంగా వున్నవి. ఉ్యత్పేాద్యలంకారాలను సుందరంగా కూర్చింది. ఈ కవయి[తి

లౌకిక వాజ్కయం 820 "వేంక టాధ్వరి

ఈ కవి క్రీ.శ. 16850 (ప్రాంతం వాడు. లక్ష్మీ సహ్మసమనే వేయి శ్లోకా లకృతిని రచించాడు. దీనిలో లక్షీ శ్ర విష్ణువుల స్తుతి ఉన్నది. భ క్తి లావపూర్ణమైంధి. స్తోోతకావ్యం. రసవంతంగా వున్నది. శ్లేష, యమక, ఉ్యత్ప్చేక చమక్కారాలతో నిండి వున్నది. ఇతడే విశ్వగుణాదర్శ చంపువు కర్త. సుభాషిత కౌస్తుళం ఇతని మరొక కృతి,

నారాయణ తీర్టుడు

ఈ కవి [కీళశ 1700 (ప్రాంతం వాడు. ఇతడు ఆంధధదేళంలో తూర్పు గోదావరి జిల్లాలోని కూచిమంచివారి ఆ్యగహార ౦లో జన్మించాడు. తర్వాత తమిళ దేశానికి వలసపోయాడు. శివ రామానందతీర్జులు ఇతని గురువు కృష్ణలీల తరం గిణి ఇతని కృతి. కృష్ణుని చరిత రుక్మిణీ కళ్యాణం వరకు దీనిలో వర్ణింప బడింది. స్ఞైఇది 12 తరంగాలుగా విభజింపబడింది. “ఇందులోని శ్లోకాలు సంగీతాత్మ కంగా ఉన్నవి. పదాలవలె వీటిని (పాడుతుంటారు. ._ నాట్యాభినయానుకూలంగా కూడా ఖావాలున్నవి. ఇట్లా పాటల రూపంలోను, అభినయార్భం కూడ ఇవి దాఖ [వచారంలో, వున్నవి. ఈ కవి మరొక కృతి “హరిభ క్షి సుధార్గవం'' = భాగవత పురాణం దళమస్కంధం మీద ఆథారపడింది,

భాస్కరుడు

ఈ కవి “శివమోహినీ విలాస" మనే పేరుతో 18 సర్గలు గల లఘు కావ్యాన్ని [వాసాడు.. దీనిలో శివుని, విష్ణువు అవతారమైన మోహిని యొక్క (ప్రేమలీలలు వర్ణింపబడినవి, ఈ కవి జయదేవుని అనుసరించి శివమోహినుల (యేమలీలలను అష్టపదుల్లో రచించాడు.

విశే ప్రశర పండితుడు

ఈ కవి (కి, శ. 18వ లాబ్బంవాడు. కవీ ద కర్ణారరణం, రోమావళీ శతకం ఇతనీ కృతులు. ఇతడు మొత్తం ౨1 |(గంథాలను రచించాడట. వాటిల్లో అలంకార శాస్త్రాలు కూఢ వున్నవి. రోమావశ శతకం శృంగార (వధానమై చమత్కార భావాలతో నిండివున్నది. మందారమంజరి అన్న గద్య కావ్యం ఇతనిదే, ఈ కని ఉత్తర [ప్రదేశ ౦లో అల్మోడా (ప్రాంళం వాడు,

680 సంస్కృృత సాహిత్య చరిగ్ర త్యాగరాజు

(ప్రసిద్ధ సంగితజ్ఞుడు వాగ్గేయకారుడు ఈ కవి తంజావూరు సమీపంలోని తిరువయ్యూర్‌లోని తెలుగు కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఇతడు కెలుగులోనే కాక సంస్కృతంలోను పదరచనలు చేసాడు. ఇతని సంసృత పిదాలను (ప్రచారంలోకి తేవలసిన అవసరమున్నది.

ముత్తుస్వామి దీక్షితుడు, శ్యామాశాన్త్రి, త్యాగరాజు ఈ ముగ్గరిని సంగిత [వపంచంలో మూర్తి (తయమంటారు. వీరు సంస్కృతంలో పదాలు (వాసారు.

రొమరాజ దీకీతుడు

శ్రీశ 19వ శతాబ్దంవాడు. మధురా నివాసి. [తిపుర సుందరీ మానస

పూజనస్తో తాన్ని రచించాడు. లల్లా దీకీతుడు

[క్రీశ 19వ శః కవి. ఆనంద మందిర స్తోతాన్ని రచించాడు... దీనిలో

100 వదాలున్నవి. ఇందులో దేవీస్తుతి వున్నది. కవి మహారాష్ట్ర దేశీయుడు, శ్రీనివాసాచార్యులు (క్రి శ. 19 శ॥ కవి. ఇానకీచరణ చామరం అనే స్తోత కావ్యాన్ని రచిం మండపాక పార గతీశ్యర శాస్తి

ఈ కని (క్ర. శ. 1898 - 1897) బొబ్బిలి రాజుల ఆస్థాన కది, చ్మిర అన కవిత్వంలో [సవేశమున్నవాడు. గుణ క్లోకాది చి[తరచన, కవితా వినోద కోళం, కొశీశ్వర శతకం, మంగళాష్టక చతుష్టయి, థ్రీ వేంకటగిరి (పళు ద్వ్యర్థి శ్లోక కదంబం ఇతని-లఘుకృళులు. చివరి కృతిలో వేంకటగిరి సంస్థానపు రాజాగారి స్తుతి వున్నది.

బెల్లంకొండ రామురాయ కవి

ఈ కవి (కీ.శ. 1875-19 14) గుంటూరు మండలం వాడు. ఇతడు మొత్తం 148 కృతులను రచించాడు. వాటిల్లో 69 స్తోత కావ్యాలున్నవి. అనేక కృతులకు ఇతడు వ్యాఖ్యానాలు కూడ (వాసిన పండిత కవి,

లౌకీక వాజ్బ్యయం |! కొక్కౌాంండ 'వేంళటరత్నం

ఈ కవి (కీ. ఈ. 1849-1916) పండితుడు. (పెపిడెన్సీ కాలేజిలో అభ్యాపకుడుగా పనిచేశాడు. జయదేవుని గీత గోవిందాన్ని అనుసరిస్తు “గీత మహానటోను రచించాడు. బిల్వనాథ శతకం, అను మర్య నీరారత్నం, (బహ్మ విద్యా స్తుతి, ఫ్రీ కాళహస్తీశ్వర స్తుతి మొ॥వి ఇతని ఇతర లఘు కృతులు ఇతడు మహా మవోపాధ్యాయ దీరుదాంకితుడు.

చెరుకూరి వేంకటరెడ్డి శాస్త్రి

కీ. ళ. 19వళ॥ కవి. ఈతడు గీతగోవిందాన్ని అనుకరిస్తు గీత గిరీశాన్ని రచించాడు. ఇది 12 విభాగాలుగా ఉన్నది. శివ శతకం, నవగహ శతకం ఇతని ఇతర స్తోత కొవ్యాలు.

వింజమూరి వీర రాఘవాచార్యులు

ఈ కవి (కి. ళు 1855- 1820) మానస సందేశం, హనుమత్సందేళశం అనే సందేశ కావ్యాలనే కాక రామానుజ శ్లోక్కతయి, పానక నరసింవా స్తోోతాలను రచించాడు, ఇతడు శృంగార దీపకమనే భాణరూపకాన్ని కూడ రచించాడు.

ఆదిభ ట్ల నారాయణ దాను

నారాయణదాసు (శ్రీ. శ 1864-1045) (ప్రసిద్ధ హరికథకుడు. ఈ కవి విజయనగరరాజు ఆనందగబజపతి ఆళయంలో వున్నాడు. కాశీకతకం, రామచం[ద శతకం, (శ్రీకృష్ణ కథామృతం అనే లఘు కృతులను రచించాడు. శ్రీకృష్ణ కథా మృళతం సంస్కృతంలో (వ్రాయబడిన వారికథ. హరికథ పౌరాణిక కథలతో పామరులకు ధర్మ నీళ్యుపదేశాలను చేసే ఒక [ష్మకియ. ఈ కవి తారకం అనే ఐదు సర్గలు గల కృతిలో పాణిని స్కూతాలకు లశ్యోదాహరణ క్లోకాలను రచించాడు,

ఈ విధంగా ఇంకా ఇప్పటికిని కవులు, పండితులు లఘు కావ్య రచనలను చేస్తూనే ఉన్నారు. శతక, స్తోత కావ్య (ప్మకియ ఇంకా రచయితలకు (పియ మైన ష్మకియగానే ఉన్నది. (ప్రాచీన కాలంలో (ప్రతి మవో కి, ఇిఇంకారికుడ్లు

682 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత ఖండ ముక్తక, స్మోకాది లఘు కావ్యాలను చేపట్టి రచించారు. కవిత్వాభ్యాసం కొరకు వారు ఆటువంటి లఘు కృతుల రచనను చేపట్టారని కొందరి అభ్మిపాయం కవిత్వాభ్యాసం కొరకే కక వారు స్వయంగా భక్తుఐ, దార్శనికులు కావటం కూడా వార్తిని ఈ రచనలకు (ప్రేరేపించి వుంటుంది. తమ ఇష్ట దైవంమీద భక్ష్మా వేళంతో వారు శతకాలను, స్తోతాలను రచించారు. ఒకొకసార భార్యా వియోగాది వంటి స్వానుభవాలవల్ల పెల్లుబుకిన స్వానుభూతులను కూడ వారు ఈ రచనల్లో అఆతరరూపంలో పెట్టారు. శృంగార, విలాస, వైరాగ్యాది ముక్తక రచనలను కవులు ఈ విధంగానే చేసశాకు. మొత్తం మీద మహవాకావ్యాలకన్న లఘుకావ్యాలు కవుల న్య _క్రీత్వానికి, స్వానుభూతులకు సమీపంగా వుండి భావావేశంతో కూడినవి. సరళ సహజ మౌలిక భావాలతో కూడిన ఈ రచనలు పాఠకులను ఎక్కువ ఆకర్షించినవి. పాఠకుల హృదయానుభూతులతో కవుల భావాలు సులభంగా కాదాత్మ్య్యతను పొందే అవకాశం ఎక్కువగా ఏర్పడి ఈ రచనలు సామాన్య పాఠకుల్లో కూడ బాగా వ్యాపించి (పసిద్ధమైనవి. ళ్లోక నంగహ(గంథాలు

అనేక కవుల కావ్యస్థళ్లోకాలను సంగహించి వర్ణ్యవస్తువునుబట్టి విభజించి (గంథాలను కూర్చుటం జరిగింది. ఇట్లా వివిధకవుల శ్లోకాలను ఏరుకొని (గ్రంథంగా కూర్చటం “గాథాస ప్త్రళతి"లో చూడవచ్చును. మహారాష్ట్ర) [పాకృతంలో కూర్చ బడిన ఈ గాథలు "00 వరకు సంగహింపబడినవి. వివిధ విషయాలు వస్తు వులుగా గల గాథలు దీనిలో వున్నవి. ఈ గాథలు ఆకవుల కావ్యాలనుంచి కాక (పత్యేకంగా ఆయా సందర్భాలల్లో చెప్పిన గాథలు. కాబట్టి వోలుని గాథాసప్తశతి క్లో సం్యగహ్మగంథమే అయినా ముక్తక కొవ్యాాప్మకియకు చెందింది. తర్వాత కొందరు ఇతరకవుల ల్లోకాలను అంటె [పాబీళకవుల కావ్యస్థ శ్లోకాలను కొన్ని టిని ఏరుకొని తీసుకొని ఒక్కచోట కూర్చారు. [వతి క్లోకం ఏ కవిడో ఏకొవ్యం లోదో కూడ వారు పేర్కొన్నారు ఒకౌకసారి ఆ కావ్యం మనకు లభిస్తున్నా శ్రోకసం్యగవాంలోని ఆ శ్లోకాలు ఆంకలో లేకపోవటం జరుగుతున్నది. ఇది ఓక వే ల్లోకసంగవాకారుని పొరపాటువల్ల ఒక కావ్యంలోని శ్లోకాలు మరొక కావ్యం లోవిగా పేర్కొనబడటంవల్స లేక కాల్మక మేణ ఆ శ్లోకాలు ఆకావ్యంనుంచి తొలగి ఫోవటంవల్లకూడ కావచ్చును. ఒకొకసారి కవుల పేర్లను ఇయ్యటంలోకూడ శ్లోక

లౌకిక వాజ్బ్యయం 688 సంగహకారులు పొరపాట్లు చేసిన సంకళాలున్న వి ఆక్కడక్కడ ఈవిధంగా శ్లోక సంగహ (గంథాలల్లో పొరపాట్లు వున్నా వివిధ విషయాలనుగూర్చి వివిధ కవులు చెప్పిన క్లోకాలను ఒక్కచోట దర్శించటానికి ఈ (గంథాలు తోడ్పడు తవి. తాటాకు పుస్తక్మపతులు దొరకటం దుర్లభమైన కాలంలో ఇటువంటి శ్లోక సంగవా కావ్యాలు పాఠకులకు వివిధ కవుల సుందరార్థాలుగల శ్లోకాలు ఆం్హిదు బాటులో వుండేటట్లు చేసినవి. తంతేగాక ఇప్పుడు నామమ్మాతంగా మిగిలిన కవుల శ్లోకాలు వీటిల్లో లభించి వారి కవితాపాటవం ఎటువంజిదో మనకు తెలు పుతున్నవి. ఈ (గం ఫొలవల్ల కాలపు పొరల్లోపడి విస్మృతమైన కవుల పేర్చు ఎన్నో బయటికి వచ్చినవి. ఆదృన్లితో = ఈ గ్రంథాలు ఎంతో అమూల్యమైనవి. కొందరు కవుల కాలనిర్ణయంలోను ఈ [గంథాలు ఇప్పుడు తోడ్పడుతున్నవి. _ జయవల్లభుడనే శ్వేతాంబరజై నకవి కూర్చిన “వజ్ఞాలగ్గం” గాథా సప్తశతి వలెశే మహారాష్ట్ర) [ప్రాకృతంలో వున్నది... దీనికి “వసల్లం” అనికూడ పేరు. ఇది విషయాన్ననుసరించి అధ్యాయా (వజ్జ్రాలుగా వి్హార్తోతీబడింది. నిత్యజీవి కానికి కావలసిన ధర్మార్ధకామ సంబంధవిషయాలను బోధించే పద్యాలు డీనిలో కూర్చ్పబడినవి. దీనిలో జైనధర్మటోధన ఏమా[తంలేదు. పుస్తకంలో ఒకవంతు పద్యాలు నీతి సంబంధమైనవికాగా రెండువంతులు శృంగార సంబంధమైనవి, ఈ పాకృతపద్యాలల్లో ఎన్నో దేశిపదాలు చోటుచేసుకొన్నవి. దానిచేత దేశిభాషా ధ్యయనానికిది తోడ్పడుతుంది. దీని సమయాన్ని నిర్ణయించి చెప్పటం కషం, లభ్యమైన సంస్కృృత శ్లోక సం[గహ్మగంథాలల్లో “కవీరదవచన సము చ్చయ'" మన్నది [ప్రానీనమైంది.. క్రీ. శ, 12వ ళతాద్దానికి చెందిన దీని లిభిత పతి నేపాల్‌లో దొరికింది. ఈ (గ-థంపేరుగాని సేకరణక ర్రపేరుగాని ఆ(పతిలో లేదు. 1పారంథళ్లోకంలో పేర్కాన్న దాన్నెఐబట్టి డీన్ని “క్రవీ్య ద వచన సము చ్చయ'"' మనే పేరుతో ఎఫ్‌. డబ్బు థామన్‌ పరిష్కరించి, (పచురించాడు. దీనిలో ఒకభాగం బుద్దుని, మరొక భాగంలో అవలోకితేశ్వరుని స్తుతిపున్నది. మిగతా అంఠా అన్ని శ్లోకసం్యగహ (గంథాల్లోవలెనే వివిధ వస్తు విషయాలను వక్టించే శ్లోకాలు సంగహింపఐడినవి (కీ. శ. 1000 పూర్వమున్న వ్‌వుల ళ్లోకాలు కనబడటంచేత, రాజశేఖడు దీన్ని ఉద్ధరించటంచేత ఇది కీ. ౪. 10వ శతాబ్దానికి పూర్వమే కూర్చుబడిందని చెప్పవచ్చును. డినిలో 525 శ్లోకాలున్నవి.

694 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

సోమేశ్వరుడు కూర్చిన ““అభిలషితార్థ చింతామణి" అన్న ళ్లోక సంగహ (గంథానికి “మానసోల్హాస” మని మరొక పేరు. సోమేశ్వరుడు దాపక్య రాజు రెండవ వ్మికమాదిత్యుని కొడుకు. వివిధ విషయాలకు సంబింధించిన శ్లోకాలు దీనిలో కూర్చుబడినవి ఇది ఐదు భాగాలుగా విభాగింపబడింది. రాజు, రాజధర్మాలు రాజనీతి, సంగీతం, చ్మితకళ, మృగయా, జ్యోతిషం, అలంకార కాస్త్రం, వాస్తు శిల్పం, గజాశ్వ వనక సంబంధమైన శ్లోకాలు దీనిలో సంగహింప ఐబడీనవి.

బెంగాల్‌లో లక్ష్మణ సేనుని ఆస్థానకవి శ్రీధరరాసు “సదు క్తి కర్ణామృత” మనే క్లోక సంగవ (గంథాన్ని కూల్చాడు. దీనిలో 446 కవుల 29885 ల్లోకాలు న్నవి. ఇది (కీ. శ. 1206 లో కూర్చబడింది. ్రీధరదాసు తంగడి వటుదాసు కూడ లవ్నణసేనుని ఆస్థానంలో వుండేవాడు.

జల్హణుడు “సూ క్తిముక్తావశి"ని కూర్చాడు. దీనిలో 28 కవుల 2700 శ్లోకాలున్నవి. వివిధ్శవిషయాలకు సంబంధించిన శ్లోకాలు శాస్త్రీయ పద్ధతిలో అమర్చబడినవి. దీనినికవి కీ. శ. 1257లో కూర్చాడు. క

కళింగరాయ సూర్యుడు (కి. శ. 14వ శఖ్సి “సూ క్రిరత్నవార” మనే శ్రోకసంగవా గంథాన్ని కూర్చాడు. విజయ నగరరాజుల మంత్రి వేదభావ్య కారుడు సాయణుడు (కీ. ఈ. 16 వ శళ) “సుధానిధి” అన్న శ్లోక సంగవహ [గంఠథాన్ని కూర్చాడు. దీనిలో సాయణుని సోదరుడు లోగనాథుని శ్లోకాలున్నవి,

కారజ్లధరుడు క్రీ. శ. 1868 లో “శారబ్లధర పద్దతి'"అనే క్లోక సం్యగహ (గంభథాన్ని కూర్చాడు. ఇది బాల వ్యా వ్రీలో వుండి (వసిద్ధమైంది. దీనిలో 168 విభాగాలున్నవి. విషయాన్ని బట్టి ఈ విభాగాలు చేయడం జరిగింది. దీనిలో 4889 శోకాలున్నవి. కొన్ని శారబ్లధరుడు [వాసినవి కూడ వున్నవి. దీనిలో 9 మంది కవయ్యితుల శ్లోకాలు కన్నిస్తున్నవి. మొత్తం 264 కవుల శ్లోకాలున్నవి.

క్రీశ. [1450 లో సకల కీర్తి “సుభాషితావళి” అనే శ్లోకసం(గవా (గంథాన్ని కూర్చాడు. సకలకీర్తి అనే పేరుతో ఒక జైన పండితుడు వున్నాడు. ఇతడు అతడే అ) నిర్ణయించి చెప్పటానికి ఆధారాలు లేవు. జోనరాజు (కీ. ఈ 15 వ ళ॥ ఉత్తరార్థం) శిష్యుడు శ్రీ వరుడు “సుభాషితానళి''అనే శ్లోక సం్యగహ

లోక్రీక వాజ్మయం 6805 (గంథాన్ని సంకలనం చ్లేసాడు. దీనిలో దాదాపు 850 కవుల క్లోకలున్నవి. ఇదే కాలానికి చెందిన్నపోతరాయడు “(పనంగ రత్నావళ"ని కూర్చాడు. ఈ_గంథంలో వివిధ విషయా౨కు నంబంధించిన శ్లోకాలకు 2 పీద్ధతుల్లో విభజించి సంకలనం చేసాడు. ఇది “ప్రసంగ రత్నావళి సం[గహ"” మనే పేరుతో సం&_ప్ర రూపంగా కూడ (పచారంలో వున్నది. శారజ్లవర పద్దతి తర్వాత (వసిద్ధమైన శ్లోక సం,గహ [గంథం వల్లలదేవుని స్వభాషితావళి ఇతడు కీ. ళ. 16 వ శలాబ్దంవాడు. దీనిలో 8527 శ్లోకాలు 860 కవులు రచించినవి కూర్పుబడినవి. వీటిల్లో కొన్ని వల్లభ దేవుడు (వాసినవి కూడ వున్నవి. దీనిలో 119 మొదలుకొని 1127 వరకు మంఖకుని శ్రీ కంక చరి[తలోని 11వ సర్గంలోని క్లోకాలున్నవి. ఈ గంథం విషయాన్నిబట్టి 101 భాగాలుగా విభాగింపబడింది. . దీనిలో ఎక్కువ ఉత్తర భారత కవుల ళ్లోకాలు కూర్చబశినవి, థ్రీ కృష్ణవై తన్యుని శిష్యుడు రూపగోస్వామి (కీ ళ. 1500) “పద్యావ€ి'' అనే శ్లోకసం్యగహ [గంథాన్ని కూర్చాడు. కృష్ణుని వర్ణన, స్తుతి గల 195 కవుల 686 ళ్లోకాలు దీనిలో కూర్ప్చబడినవి. దాదాపు ఇదే కాలానికి బెందిన పెద్దిభట్టు “స్తూ క్రి వారిధి” అనే శ్లోక సంరగవా (గంథాన్ని కూర్చాడు. ఇతడు మహీ మహోపాధ్యాయుల కుటుంబానికి చెందినవాడు. ఇంటిపేరు ఏలేళ్వరంవారు. ఈ (గ్రంథానికి “పెడ్దిభట్టీయ” మని కూడ పీరు దీనిలో ఆరు ఆధ్యాయాలున్నవి, వీటికి వై రాగ్యశతక, దానశతక, రాజుతక, సజ్జనళతక, దుర్గనళతకమని పేద్ద! కూడవున్నవి. ఇందులో వికమార్క లోజరాజులతోపాటు కృష్ణదేవరాయ, వేమ భూపాలురు సాహిత్య పోవకులుగా స్మరింపబడినారు. హ౨హరకవి అక్కరుచకవర్తి ఆస్టానంలోవుండి “అక్సరీయ కాళిదాసు” అనే బిరుదాన్ని ధరించాడు. ఇతడు “హరిహరసుభాషిత'' మనే క్లోకసంగహ (గంథాన్ని కూర్చాడు. హరిహర సుఖభాషితానికే హరిహరావళి అని 'పేరున్నట్టు తెలుస్తున్నది. హరివారుని మరొక క్లోకసం్టగహకృతి “సూ క్రిముక్తావళి'' హరి. కవి అని మరోకవి (కీ. శ 1700) “సుభాషిత వాంావశి'ని సంకలనం చేసాడు. ఇదే కాలానికి చెందిన శంలోటి “బుద్ధభూషణ'" మనే శ్లోక సంగహకృలిని కూర్చాడు,

686 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిక

ఇవేగాక ఇంకా సుమతి "“'సుభాషితావళి'”, వేణీదత్తుని “పద్యవేణి'', భాస్కరుని “పద్యామృతతరంగిణి, “కవిభట్టు'” పద్యసం[గ్రహం” మొదలై నవి వున్నవి. [కీ. ఈ 19వ శతాబ్దంలో సుభాషిత రత్న భాండాగారం, “సుభాషిత రత్న కర్మాగారం" అనే శ్లోకసం[గవా [గంథాలు కూర్చుబడినవి. శి. శ 19వ శ తాబ్బ్దాఎతంలో ఓటోబ్యోటిలింక్‌ అన్న జర్మన్‌ సంస్కృృతపండితుడు 8000 శ్లోకాలను సంగహించి జర్మన్‌ భాషానువాదంతో “18616016 80౯08016” అనే పేర్తతో _(ప్రకటింబాడు. ఇందులో చాల ళ్లోకాలు నీతిటోధకంగా వున్నవి, క్రీ “20 శతాబ్దారంభంలో శివదత్తుడు “సుభాషితరత్న భాండాగార” మనే పేరుతో ఒక శ్లోక సం[గహ (గంథాన్ని కూర్చాడు. ఇంకా" ఇప్పటికిని ఎవరో * ఒకరు శ్లోకాలను సంకలనంచేస్తు [గ్రంథాలను (పచురిస్తూనే వున్నారు. ఈ [గంధాలు కవితాసొందర్యాన్ని పాఠకుల ముందుంచుతున్న వి. ఆంధేగాక వీటిలోని లోకాలు భ క్తిభావాన్వితమైనవై , నీతి ధర్మ టోధకమైనవై పాఠకుల ఆదరాభిమానాలను పౌందుళూనే వున్నవి.

గద్యకావ్యాలు

గద్య కొవ్యాలు గద థి రచనా పరంపర

“బుక్‌ య్మత అర్థవశేన పాదవ్యవస్థా, గతిషు సామాఖ్యా, శేషే యజుః” ఇని యజుస్సుకు జైమిని మహర్షి చెప్పిన వ్యాఖ్యానం. “తయీి”' బుక్కులో= పాదవ్యవస్థతో కూడింది. సామం- గానం చేయబడేది. ఇక మిగిలింది “యజుః””. ఆది అపాదం, ఆగీతాళ్మకం. ఇక అపాదం, ఆగీతాత్మకమైంది గద్యమే అవు తుంది. దీన్నిబట్టి వేదాలల్లోనే యజుస్సుల రూపంలో గద్యం కన్పిస్తున్నదని చెప్పవచ్చును. తర్వాత దండ్యాదులు గద్యాన్ని నిర్వచిస్తు “అపాదఃపదసంతానో గద్యమ్‌''= పొదాత్మకం కాని పదాల కూర్చు గద్యమనబడుతుందన్నారు. వేదాల ల్లోనే కొక (బాహ్మణ ఉపనిషత్తులల్లోను కొన్ని వృత్తాంతాలు, రాజుల చరితలు గద్యాత్మకమైన కథన రూపంలో వున్నవి. ఇవి “గాథ” లనబడినవి. బుగ్వేదం లోను నారాశంసి గాథలున్నవి. సంహితలు మొదలుకొని ఉపనిషత్తుల వరకున్న వైదిక సాహిత్యంలో పద్యంతో పాటు గద్యం కూడ స్థానాన్ని సంపాదించుకొన్నది, ఈ గద్యం సరళం, సమాసరహితమై సుబోధకంగా వున్నది. అక్కడక్క.డ ఈ గద్యంలో ఉపమరూపకాది అలంకారాలు కూడ (పయోగింపజడినవి. తర్వాత వేదాంగాలల్లోను, ఆయుర్వేదాది (గంఠాలల్లోను, సూత వాజ్బయంలోను గద్యం (పాధాన్యం వహించింది. గంథీరమైన దార్శనిక (గ్రంథాలకు ఖాష్యాలు గద్యంలోనే (వాయబడినవి. వైదిక సాహిత్యంలోని సరళమైన చిన్న చిన్న వాక్యాలతో కూడిన గద్యశ్రైలి గంభీరమైన శాస్త్ర (గంథాలల్లో గంభీరమైన రూపాన్నే ధరించింది. క్హిన్టమైన విషయ వివరణ కొరకు గద్యం [పొఢరూపం దాల్బవలసి వచ్చింది. ఈ కాలంలో గద్యశైలి సళ క్త్రమై, గంభీరమై, తార్కికమైన యుక్రియక్తులతో (పౌఢమై ఒక కొత్త రూపాన్ని ధరించింది. దీని తర్వాత పురాణాలల్లోను గద్యం కన్పిస్తున్నది. వీటిల్లోని గద్యం కొంతవరకు సరనరూపాన్ని ధరించింది. ఈ గద్యంలో (పాఠతతో పాటు గాఢబంధత, ఆలంకారత కూడ (పనేశించింది. ఈ విధంగా వైదిక, సూత, భావ్య, పురాణాల కాలాల్లో విభిన్నరూపాలల్లో కనిపించే గద్యం లౌకిక వాజ్మయంలో మరొక లిన్న రూపాన్ని ధరించింది. సరళ

640 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత సమాసరహికమైన వైదిక గద్యం. [పొఢగంభీరమైన భాష్యగద్యం, సరసాలంకార సహితమైన పౌళాణిక గద్యం లౌకిక వాజ్మయంలో సమాససహితం, శ్రే షాద్యలంకార చమత్కారాల చేత కూడి ఒక విచ్చిత రూపాన్ని ధరించింది. దీనిలో బాలామట్టుకు కృషతిమత్వం వచ్చిందని విజ్ఞుల అభ్మిపాయం. గద్యకావ్య రచనా పరంపర

సంస్కృత గద్యకావ్య రచనకు బీజాలు వైదిక గాథలల్లోనే కన్చిస్తున్నవి. తర్వాత కథ, ఆఖ్యాయికాది గద్యకావ్య రచనలు వికసించినవని చెప్పాలి. పతం జలి (క్రీపూ 150) “అ ధికృత్య కృతే (గంథే, బహుళం లుగ్‌ వక్తవ్యః వాసవ దత్తా సుమనో త్ర్తరానచ భవతి భై మరథీ"-అన్న మాటలనుబట్టి ఆప్పటికే వాసవ దత్త, సుమనోత్తర, వై మరథి-అనే ఆఖ్యాయిక కావ్యాలు వాయబడినవని తెలు స్తున్నది. వార్తికకారుడు కాత్యాయనునికి (॥ి పూ. శవ శ) ఆభ్యాన, ఆఖ్యాయి' కలతో బాగా పరచయమున్నది. '*లుబాఖ్యాయి కాఖ్యో బఐపుళమ్‌ ఆభ్యానాఖ్యాయి కేతిహాసపురాణేఖ్యళృ్చు” - ఆని కాత్యాయనుడన్న దాన్నిబట్టి ఆ కాలంనాటికే ఆభ్యాన, ఆఖ్యాయికలు బహుళ సంఖ్యలో (వాయబడీనవని తలుస్తున్నడి. కాని ఇవేవి మనకు ఇప్పుడు లభించటం లేదు. (పన్తుతం గద్యకావ్యకై లి మనకు మొట్ట మొదట శిలాకాసనాలల్లోనే దర్శనమిస్తున్నది. [కీ.శ 150 (పాంతందైన గిర్నార్‌ శిలాళాసనం రు్యుదడాముడు వేయించింది. సరళమైన అలంకృత శైలిలో ఇది వున్నది. [పౌఠమైన గద్యకావ్య 2 లి కిది [పారంభ రూపమని చెప్పవచ్చును- మనకు అఖ్యాయికాది గద్య కావ్యాలు అభించకపోయినా [క్రీ.శ 2వ శతాబ్దం నాటి ద్హైన ఈ కాసనాన్నిబట్టి ఆనాటి గద్యకావ్యాల ఆలంకారశ్రైలి స్వరూపాన్ని ఊహించవచ్చును. దాదాపు ఇదే కాలందైన నాసిక్‌ శిలాశాసనం (ప్రాకృత భాషలో ఉన్నా ఆది సంస్కృృతానువాద రూపమని పండితుల అభ్మిపాయం. దీర సమా సాలు; అన్నుపాస ఉపమాద్యలంకారాలతో కూడిన ఈ శాసనశ్రైలిని ఆ కాలంలో వికసించి (ప్రచారంలోవున్న సంస్కృత గద్యకావ్యాల ఆలంకృత శైలికి పి బీింబంగా తీసుకోవచ్చును. ఆ తర్వాత (కీ శ 850 నాటిదైన హరిషేణ కవికృత [ప్రయాగ (ప్రశస్తి గద్య పద్యాత్మకమైంది. దీనిలోని గద్యం వైదర్శ్భీరీతిలో నడి చింది. కీథ్‌ మక్రానుసారంగా ఉత్తమ కావ్యశైలికిది చక్కని ఉదాహరణ, అ “తర్వాత కీ, శ 4, 5 శతాబ్దాలల్లో వేయబడిన శిలాకాసనాలల్టోని సంస్మల్భృత

లౌ కిక వా్బయం శ్రీశ] గద్యం అలంకార బాహుళ్యం కర్రి దీరసమాసయు క్తమై ఓజోగుణ భరితంగా నడిచింది. (కమ కమంగా సంస్కృృతగద్యం క్హివ్షరూపాన్ని ధరిస్తూ వచ్చింది, క్రిషరూపం నుంచి శ్చిష్టరూపంగా మాకించి. లబ్ధగద్యకావ్నాలల్లో సుబంధు వాసవ దత్త మొదటిది. సుబంధునాబికి గద్య శైలి [పత్శక్షర శ్రేష్షమయంగా మారి ఆత్మి పాఢమై చమత్కారార్థ పూర్ణమై పండితుల మన్ననలను పొందసాగంది, “ఓజః సమాస భూయ,_స్త్యమేతద్‌ గద్యస్య జీవితమ్‌” అని ఆఅంకారికుల మతా న్ననుసరించి పద్యానికి భందస్సు వలె గద్యానికి సమాసత [పాణభూతమైంది. గదుకావ్య ఖేదం

అగ్నే పుూూశవాపము గద్యకావ్య భేవాఎను ఐదించిని పేరొన్నాడు = కథః ఆఖ్మ్హాయిక, పరికథ, ఖండకథ, కథా౨క. కాని పీటిల్లో పధానమైనఏ, పత్మేక (వక మరఎగా వికసించి రూపొందినవి రెండే అవి * కథ మరియు ఆభ్మాయిక. “*ఆపాదః పదపంతానో గద్యమాథ్యాయికా కథా ఇతి తసక్య (పభేదోద్వా”= అని దండి వంటి లాక్షణీకులు అంగీకరించిన గద్యకావ్య భ్రేవాలు కూడ రెండే. ఈ ద్వివిధ గద్య ప కెయలు క్రీ. పూ. శవ శతాబ్దం నాటికే వచారంకో వున్నవి. భవులు ఈ ప కియల్లో అనేక కావ్య రచనలు చేసారు, కాని మనకు లభించే గద్య కావ్మాల్లో సుబంధు కొద్యమే మొవటివ. కథ్మ ఆఖ్బాయికలు అలంకార శైలితో కూడి సరశమైన పదరచనతో పదృకావ్యాల సరపనశే వికసించి సవృద యు౨ ఆదరణకు సంపాఎంచినవి. పద్యకావ్యాంల్లో తేని కథాకథన చమత్కారం వీటిల్లో అదనంగా కన్పిస్తున్నది. ఈ కథాకథన చమక్కారాన్ని ఇవి కథా కొవ్యాల నుంచి వారనత్వంగా పొంచివుంటవి. పద్యకావ్యాలల్లోని ఉక్తి 3 చ్చితులు, వర్ణనా చమత్కారాలు ఈ కావ్యాలల్లోను వున్నవి. వాల్మీకి రామాయణకావ్యం మొదలుకొని (గమ్యవమంగా.. పద్కమహాకావ్యవ్యకీయ వికసించినట్టుగానే గద్యమహాకావ్య (వ్యకియ కూడా వమ్మకమంగా వికసించినటువంటిదే.

కథ అఖ్కాయికల లకమణాలు

నసంస్క్బృూతానామల (శ్రవగ్రబ్హార పదవృత్తినా

గద్యేనయుక్తోదాత్తార్థా సోచ్చ్య్వాసాఖ్యాయికామకా

శీ1)

రీశల సంస్కృత సాహీత్య చరిత వృ _త్తమాఖ్యాయతే తస్యాం నాయకేన స్వచేష్టీతమ్‌ వక్త్ర్రందాపర వక్త్రంచ కాలే భావ్యర్థ శంసిచ కవేరభ్మిపాయ కృతః కథనైః క్రై శ్చిదంకితా కన్మాహరణ సంగామ వ్మిపలంభోదయాన్వికా “"సంస్కృతభావషలో గద్యంలో కూర్చబడి ఉదాత్త విషయంతో కూడింది ఆఖభ్యాయిక. ఆఖభ్యాయిక (శ్రావ్యమైన శబ్దారాలతో కూడి వుండాలి. దానిలో ఉచ్చ్యాన విభజన వుండాలి. నాయకుడు స్వయంగా తన వృత్తాంతాన్ని చెప్పుకోవాలి. నడుమ. నడుమ. భావిసంఘటనలను సూచించే వక్త, _ఆపరవక్త అనే ఛందస్సులు వుండాలి. కన్యాహరణం, స్తీ కొరకు యుద్ధం, వ్మిపలంభం, నాయ కుని ఆభ్యుదయం - వీటితో కూడిన ఇతివృత్తం ఆఖ్యాయికలో వుండాలి” అని భామహంని అభ్మిపాయం. దండి మతొనుసారంగా ఆఖ్యాయికలో వృత్తాంతాన్ని నాయకుడు స్వయంగా చెప్పుకోవచ్చును లేదా ఇతరులెవరైనా చెప్పవచ్చును. నడుమ నడుమ ఛందస్సులు ఆఖ్యాయికలోనే కాక కథలో కూడ వుండవచ్చునని దండి అభిిపాయం. ఉచ్చాాసొది విభజన కథ ఆఖ్యాయి.కలు రెండింటిలో వుండ కూడదని దండి అంటాడు ఇక కన్యాపహరణాది వర్ణనలు మహాకావ్యాల్లో కూడ వుంటవి. ఆ వర్జనలచేత కథ అభఖ్యాయికల్లో భేదాన్ని కల్పించటాన్ని దండి నిరాకరించాడు దండి దృష్టిలో కథకు ఆఖభ్యాయికకు ఏం భేదం పాటించవలసిన అవసరం లేదన్నట్లుగా తెలుస్తున్నది. కాని అగి ఎపురాణకారుడు అఖభ్యాయికలో నాయకుడు తన వృత్తాంతాన్ని తాను చెప్పుకోవాలి, కన్యాపవారణాది సంఘటనలు వుండాలన్న భామహు'ి మతాన్ని సమర్థిస్తూ వున్నాడు కథ లక్షణాలను భామహుడు ఈ విధంగా చెప్పాడు _ నవర్తా) పరవత్ర్రాఖ్యాం యక్తానోచ్చాస వత్యపీ సంస్క్యృతా నంస్కృృతాచేష్టా కథాఒప్మ భంళభా క్రథా అన్నైః స్వచరితం తస్యాం నాయకేనతునోచ్యతే స్వగుణా విషృుతిం కుర్యాదభిశాతః కథం జనః “కథలో వక్త్ర అపరవక్త్ర్యు ళందస్సులుగాని ఉబ్బ్వాన విభజనగొని వుండదు. నాయకుడు తన వృత్తాంతాన్ని తాను చెప్పుకోడు. కథ సంస్కృతంలో గాని (ప్రాకృత, అపభంశాదు ల్లోగాని వుండవచ్చును-అని భామహుని మతం,

లౌకిక వాబ్బయం 648

దండి కథ ఆఖ్యాయికల్లో భేదాన్ని అంగీకరించకపోయినా తర్వాత లాక్ష ణిపలు భామహు” మఠాన్ని అనుసరించి కథ ఆఖ్యాయిశలు భిన్న (ప క్రియలని భావించారు. శివతత్తర త్నాకరకారుడు కథ అభ్యాయికలు భిన్నమని చెప్తూ “కథాకల్పిత వృత్తాంతా, సత్యార్థాఒభ్యాయికా మఠా---"”కల్పితేతి వృత్తం కలది కధ, సత్యవృత్ర్తాంతం కలది ఆఖ్యాయిక అని చెప్పాడు. ఆభ్యాయికలోని వృళాం తాన్ని నాయకుడుగాని ఇతరులుగాని చెప్పవచ్చునని దండి, ఆగ్నిపురాణ కారుడ, విశ్వనాథాదులు అంగీకరించారు. అంటె ఆఖ్యాయికలోని వృత్తాంతం నిజంగా సంఘ టిల్లిన వృత్తాంతంమీద ఆధారపడి వుండాలి ఇంకా నాయకుడు తన వృత్తాంతాన్ని తాను ఉత్తమ పురుషలో చెప్పుకోవటం కాని లేకపోతే ఇతరులు నాయకుని వృత్తాం తాన్ని పథమ పురుషలో చెప్పటంకాని జరగాలి అని తెలుసున్నది. నాయకుని జీవిత వృత్తాంతాన్ని సత్యసంఘటనలను వివరిస్తుంది కాబట్టి ఆఖ్యాయిక తబూటి “క్రీ ఎతచర్మిత“(310620%0) అన్న [ష్మక్రీయకు చెందుతుంది. నాయకుని చర్మితీను ఇతరులు చెప్తే దాన్ని జీవితచర్శిత-0108.2003 అని నాయకుడు తన చర్మితను తొను చెప్పుకుందె ఆత్మకథ-&౪410 60108899 అని భేదం. ఈ భేదాన్ని అఖ్యా యికలో (పాచీనలాష్షణికులు కూడ పాటించారు. ఉదొహరణకు హర్షచరి్యత అన్న ఆఖ్యాయికలో మొదటిరెండు ఉచ్చ్యాసాలల్లో కవిబాణుడు తన స్వీయవృత్తాంతాన్ని ఉత్తమ పురుషలో చెప్పుకొన్నాడు. తర్వాత ఆరు ఉచ్చ్వాసాలల్లో మహారాజు హర్షని చర్మితను (పథమపురుషలో వివరించాడు. అంటె ఆత్మకథ టీవిత చరిత భేదాలు రెండు హర్షచర్మితలో దర్శనమిస్తున్నవి, సంస్కృతకవులు ఆఖ్యాయికల్లో రాజుల, చార్మితక పురువుల చరిితలను తీసుకొని రచించారు. కాబట్టి అభ్యాయిక కావ్యాలను గూర్చి గద్యకావ్య (ప్రకరణంలో కొక దారి. తకకావ్య (ప్రకరణంలో చెప్పటం జరిగింది. గద్యకావ్య (వకరణంలో శేవలం కథ (వ్మకియకు చెందిన కొవ్యాలను తీసుకోవటం జరిగింది.

దండి వంటి లావణీకులు కథ ఆభ్యాయికల్లో భేదాన్ని పాటించకపోయినా భామహుని వంటివారు ఆ రెండింటికి స్పష్టమైన సరిహద్దురేఖలను కల్పించారు. కథ ఆభ్యాయిక (ప్మకీయల భిన్నత్వాన్ని (పతిపాదించటానికే అన్నట్టుగా బాణుడు ఆ రెండు (ప్మకియలకు చెందిన కావ్యాలను (వాసి వాటి లవణాలను స్నష్టం చేసాడు. బాణుని హర్షచర్యిత ఆభ్యాయిక (ప్యకియకు చెందగా కాదంబరి కథా

6484 సంస్క్బృూత సాహిత్య చర్మిత [పష్మకియప చెందింది బాణుని కాదంబరిని బట్టి కథా [ప్యకియ లక్షణాలను ఇట్లా చెప్పవచ్చును - కథా వస్తువు రల్పితమైంది. కవి కథాకథనచాతుర్యానికి, కల్పనా (పతిభకు నిదర్శనంగా కథ వుంటుంది. అవాంతర కథ వలె భొసించే వృత్రాంత. తో కథను ఆరంభించి రక్తి కట్టించవచ్చును. నాయకుడే తన వృత్తాంతాన్ని చెప్పుకో వాలనే నియమంలేదు. ఉచ్చ్వాసాది విభజన లేదు. మధ్య మధ్య శ్లోకాలు వుండాలనే నియమమం లేదు. కథారంభంలో శ్లోకాలల్లో దేవాతాస్తుతి, గురుస్తుత్యాదు లుండ వచ్చును. సందర్భాను కూలంగా [_పకృత్యాది వర్ణనలుండ వచ్చును. శైలి పంచ తంఠాది కథాకావ్యాల్లో వలె సరళమైంది కాక అలంకృతంగా, ఓజో పూర్ణంగా వుండాలి. ఉక్తిచమక్కారానికి, భావ వైచ్చితికి శెలిలో [ప్రాధాన్యం వుంటుంది. ఈ కథా (ప్మకియకు చెందీన గద్యకావ్యాలు శైలి, ఆంంకొార చమత్సుతులు, భాపలై చి తుు, (పకృత్మ్శాది వర్ణనలు మొదలైన వాటి దృష్టితో పద్యమహా మహాకావ్యాలతో పోటిపడ్తున్నవి. కాబట్టి గద్య కథా [ప్మకియను గద్యమహాకొవ్యం అని అనటం ఎంతగానో సమంజసంగా వుంటుంది. లబ్బ గద్యమహాకావ్య కవుల్లో మొదట చెప్పుళోదగినవారు సుబంధు, వోణ, దండి కవులు నుబంధు నుబంధు కొలం

సుబంధు గద్యమహాకావ్యం వాసవదత్త+ ఈ కవి కాలాన్ని నిర్ణయించ టానికి కావ్యంలో ఏమి ఆధారంలేదు. ఒక్కచోట మాతం కవి వి కమాదిత్యుని “సరసీవకీర్తి శేషం గవవతి భువి వ్మికమాదిత్యే” - అని పేర్కొన్నాడు. ఇక్కడ కీ పూ. మొవటి శతాబ్దంవాడైన సాహసాంక వ్మికమాదిత్యున్నే కవి పేరొన్నాడని కొందరు విమర్శకుల అభ్మిపాయం. (పాక్సతవ్యాక ర్త వరరుచికి సుబంధు మేనల్లుడని ఐతిహ్యం. వరరుచి సాహసాంక వికమాదిత్యుని నవరత్నా లల్లో ఒకడని (పసిద్ధి. వాసవదటత్త టీకాకారుడు నరసింహవై ద్యుడు సుబంధు వ్మికమాదిత్యుని మరణానంతరం వాసవదత్త కావ్యాన్ని రచించినట్లు చెప్పాడు- “కవిర్‌ ఆయం విక్రమాదిత్య సభ్యః తస్మిన్‌ రాష్ట్రీలోకాంతరం (ప్రాప్తే ఏతన్‌ నిఐంధం కృతవాన్‌ '”. కాని సుబంధు గుణాఢ్యుని గురించి ఆతని బృహత్క-థను గురించి తనకుగల పరిచయాన్ని (పకటించటంచేత అతడు గుజాఢ్యుని (శ్రీ మొదటి శ తాబ్దం) తర్వాతవాడని స్పష్టమౌతున్నది. శీ పూ. మొదటి శతాబ్దంవాడైన

లౌకిక వాజ్మయం 6క5్‌ వ్మికమాదిత్యుని ఆస్థాని కాడని తేలుతున్నది. క్రీళ. 1859లో విట్ట్‌ ఎడంర్డ్‌ హాల్‌ వాసవదత్తను పరిష్కరించి (వచురించాడు. వికమాదిత్యుని తర్యాత చాలా కొలానికి సుబంధు నివసించినట్టుగా వోల్‌ నిర్ణయించాడు. మాళ వదేశాన్ని ఏలిన యళోధర్శయే (కీ ౪. 588-588) సుబంధు పేర్థొాన్న వ్యికమాదిత్కుడని కాబట్టీ సుబంధు యళశోధర్మ మరణానంతరం అంటె (క్రీశ. 608-612 (పాంతంలో వున్నాడని హాల్‌ తలంబాడు. యశోధర్మ కొడుకు శీలాదిత్యుడు రాజ్యాన్ని కోల్పోయి హాణుల సహాయంతో తిరిగి రాజ్యాన్ని సంపాదించాడు. ఈ శీలా దిత్యుడే మౌఖరి వంశరాజు (గహవర్మను చంపి ఆతని భార్య హర్షవర్ధనుని చెల్లెలు రాజశ్రీని బంధించాడు. శీలాదిత్యుడు క్రీశ + 88 లో రాజ్యానికి వచ్చి (క్రీశ. 606 [పాంతంలో. రాజ్యవర్థనుని చేత చంపబడినాడు. సుబంధు యళోధర్మ, శీలాదిత్యుల ఆస్థానంలో వుండగా బాణుడు హర్షవర్థనుని ఆస్థానంలో వుండేవాడని లూయీ (గే వాసవదత్త పీఠికలో (కీ.శ. 19129 ప్రచురణ) తన ఆభ్మిపాయాన్ని (వకటించాడు. సుబంధును బాణుడు పేరపెళ్టే 'పేర్కొనకపోయినా అతని వాసవ దత్త కావ్యాన్ని “కవీనామ గళద్ధర్పోనూనం -వాసవద త్తయా'' అని గొప్పగా (పళంసించాడు. జాళ్ళీద్దరు వైరిరొజుల ఆస్థానంలో వున్నట్టయితి సుఖంధు కావ్యాన్ని వాణుడు అంకగా. (పశంసించిపుండేవాడు కాదేమో. అందులో సమకాలిక కావ్యాన్ని అంత గొప్పగా పొగడటం కొని అనుకరించటం కాని జరుగదు. కాబట్టీ సుబంధు యళోవర్మ, శీలాదిత్యుల ఆస్థానకవి అనటం సాధ్యంకాదు. మరికొందరు విమర్శకులు పతంజలి మహాభాద్మంలో (క్రీ.పూ 2వ క॥) పేర్కొన్న వాసవదత్త -అన్న అఖ్యాయిక సుబంధుకావ్యమే. అని కాబట్టి సుబంధు కీపూ వవ శజకి పూర్వుడని నిర్ణయించటానికి (పయత్నింబారు. కాని అది సర్వజనాంగీకార యోగ్యమైన వాదం కారు. పతంజలి పేరొన్న వాసవదత్త ఆఖ్యాయిక కాబట్టీ అ3 సత్యసంఘటనల మీద ఆధావపడివుంటుంది అంటె చార్మితకమైన ఉదయనుని భార్గు వాసవద త్తకు సంబంధించిన వృత్తాంతం దానిలో - వుండిపుండవచ్చును* సుబంధు వాసవద త్త “కథ” అనటం స్పష్టం. ఇది కల్పితకథతో కూడింది. కాబట్టీ రెండు కావ్యాలు ఒకటని నిశ్చయించలేము. అంతేగాక క్రీ పూ. ఏవ శః పూర్వమున్నవాడు క్రీపూ 1 వళ॥ వారైన వి;కమావిళ్ళుని స్మరించటం జరగదు,

648 సంస్కృత సాహిత్య వర్మిక

వాక్పతిరాజు(కీ.ళ. 700 (పాంతం)భాసాదులతో పాటు సుబంధును పేర్కొ న్నాడు నాటికి బాణుడు ఇంకా [పాబీన కవుల కోవలోనిక్రి చేరలేదని దీన్ని బడ్దీ తెలుస్తున్నది. సుబంధు మా[తం అప్పటికే భాసకాళిదాసాదుల పక్కన స్థానాన్ని సంపాదించుకొన్నాడంటె సుబంధు బాణునికి కొన్ని దళాద్ధాలినా పూర్వుడని చెప్ప వలసివుంటుంది. కవిరాజు, మంఖ కవులు బాణుని కన్న ముందు సుబంధును పేర్కొన్నారు. సుబంధు వాసవద త్తను మించటానికే బాణుడు కాదంబరిని రచిందా డని లోకంలో (పసిద్ధివున్నది. బాణుడు మరణించటంచేత కాదంబరిని ఆతని కొడుకు పూరర్తిచేసాడు. అంటె బాణుడు హర్ష చర్మిత రచన తర్వాత చరమ కాలంలో కొదంబరి రచనను చేపట్టాడని చెప్పవచ్చును. బాణుడు హర్షచర్మిత రచన తర్వాత వాసవద త్తను మించవలెననే కాంక్షతో కాదంబరి రచనకు పూను కొనివుంటాడుం దీన్ని బట్టికూడ సుబంధు బాణునికి దళాబ్దాలైనా పూర్వం వాడని నిశ్చయించవలసి వుంటుంది, బాణుని కాలం దాదాపుగా క్రీశ = 606-618 అయితె సుబంధు [కీ.శ క్‌వ శరాబ్దం ఉత్తరార్థంలో జీవించివుంటాడని చెప్పవచ్చును అప్పుడు ఒకవేళ సుబంధు పేర్కొన్న విక్రమాదిత్యుడు గుప్తవంశానికి చెందిన రెండవ చందగుప్తుడు అయివుంటాడు. వాసవదత్త టీకాకారుడు నరసింహ వైద్యుడు చెప్పినట్టుగా చం్మదగుప్తుని (క్రీశ 857-418) మరణానంతరం కొన్ని దళాల్దాలకు సుబంధు వాస్తన్షద్ధత్తను రబించివుంటాడనటంలో ఎటువంటి ఆపక్తి వుండదు, /. దంల ల బి కేబ్దువళ్సల భావం “లో డోర భల్రుళ మా ళ్చ్యణుడం జూన వదోల్తను పేజ్సిలినా డం.

సుబంధు పళ్ల

“ఆలబ్ధి వై దగ్ధ్య విలానముగ్ధయాధియా నిఐద్దేయమతి ద్వయీ కథా అని బృహత్కథ. వాసవద త్తలను బాణుడు కీర్తించాడని పండితుల అభి పాయం అంటె బాణుని నాటికే వాసవదత్త కథ విశేషాదరణను (ప్రచారాన్ని పొందింద నటం తథ్యం, వాక్సతి రాజు ((కీళ 700 (పాంశం) గౌడవగో కావ్యంలో భాసకాళిదాసాది కవులతో పొటు సుబంధును పేర్కొన్నాడు-

భాసమ్మి జలణమి త్తె కంతిదేవే ఆజస్సరహ ఆరే

సోబంధవే అబంధమ్మిహరియందే అ ఆణందో. శవిరాజు ((కీ.ళ 1200) తన రాఘవ పాండబవీయంలో సుబంధును వ(కోక్కి మార్గ నిపుణునిగా స్తుతించాడు =

లౌకిక వాజ్మయం 847

సుఐంధుర్భాణ భట్టళ్చ కవిాాజ ఇతి (యః

వ్యకోక్తి మార్గ నిపుణాః చతుర్జో విద్యశేవానవా మంఖకవి (క్రీశ 1200) శ్రీకంఠచర్శి తలో సుబంధును మేంళ, భారవి, వాణు లతో చేర్చి స్తుతించాడు. శారజ్నధర పద్ధతి, సదుక్తి కర్ణామృతం, సుభాషత రత్నా వళి, సుభాషిత రత్న భాండా గారాలల్లో సుబంధు (పళంస చేయబడింది. చేమ భూపాలచర్మితకర్త వామనభట్టవాణుడు (క్రీ.శ 1థ వ శః పూర్వార్థం) మయూ రాదులతో చేర్చి సుబంధును శ్లేషలో ఇట్లా (వస్తురించాడు=

(వతి కవి భేదన బాణః కవి తాతరుగహన విహరణమయూర?ః

సవృాదయ లోక సుబందుర్ణయతి థ్రీళట్ట బాణకవి రాజః ఆలంకారికుడు వామనుడు (క్రీశ 800 (ప్రాంతం) బాణనితో పాటు సుబంధు కావ్యం నుంచి ఉద్ధరణలను ఇచ్చాడు.

వానవద త్త ఇలివృ త్తం

సుబంధు ఏకైక కావ్యం వాసవరత్త. అతడు ఇతర రచనలను చేసినట్లు తెలియరాలేదు. వాసవద త్త అని పేరు వినగానే ఈ కథ పసిద్ధమైన ఉదయనుని భార్య వాసవదత్త కథ అని అనుకుంటాము, కాని ఈ కథకు అ వాస వదత్త కళకు ఏమి సంబంధంలేదు. కథ' అన్న గద్యకావ్య (ప్మశియకు (వరాన లవణం కల్పితేతి వత్తం కలిగివుండటం. దాన్ననుసరించి ఈ కథాకావ్యంలోని ఇతివృత్తం కల్పితమైంది. కొని ఏ కారణంచేతనో కవి (పసిద్ధమైన వాసవద త్త 'పీఠును తన కావ్యనాయికకు పెట్టుకొన్నాడు. ఒక వేళ ఆండగరిని ఆకర్షించటానికి అట్లా చేసివుంటాడు. ఈ కావ్యంలోని ఇతివృత్తం పెద్దదికాదు. వర్ణనలతో కథ 'పెంచబడింది. కథా కల్పనలో జానపద కథల (ప్రభావం కన్పిస్తున్నది. మాట్టాడే పక్షులు, మాయా గురం, మనుష్యులు రాషృగా మారటం, ఆకాశవాణి భాషణం మొదళైనవి జానపదుల కథల్లో తరచుగా కనబడే కల్పనలు, అద్భుఠాలు. కథా కల్పనలో సుబంధుకు బాణు౨కున్న నేర్పు వున్నదని చెప్పలేము కాని బాణునికి సుబంధు కథా కల్పన శెలి విషయాలల్లో ఆదర్శంగా నిళిదాడన్నవ మరచి పోకూడదు, వాసవద శ్రలోని కథ ఇట్లా నడుస్తుంది,

648 సంస్కృత సాహిత్య చరిత

కదర్ప కేతువనే రాకుమాకుడు స్వప్నంలో ఒక అందమైన కన్యను చూచి వెతుక్కుంటూ తన మ్మితుడు మకరందునితో బయలుదేరుతాడు. ఒకరాత్రి వింధ్యాటవిలో చెట్టుకింద పడుకొనివుండగా అతడు శుకసారికల సంభాషణను విని పాటలీపురపు రాకుమారి వాసవద త్త స్వప్నంలో ఒక అందమైన రాకుమారున్ని చూచి ఆతన్ని వెతుక్కుంటూ బయల.దేరిందని తెలుసుకుంటాడు ఆ పక్షుల సహాయంతో కందర్ప కేతువు వాసవదత్తను కలుసుకుంటాడు. వాసవదత్త కందర్ప కేతువులు స్వప్పంలో చూచుకొన్న జూడలను బట్టే పరస్పరం గుర్తించ కొని (పేమించుకుంటారు,. కాని వాసవద త్త తండి ఆమె వివాహాన్ని ఒక గంధర్వరాజుతో చేయదలుస్తాడు. ఆది తెలుసుకొని వాసవదత్త కందర్ప కేతువులు గ్యురాల మీద పారిపోతారు. వాళ్ళిద్దరు వింధ్యాటవిలో ఆ రాతి న్మిదపోతారు. తెల్లవారుజామున కందర్ప కేతువు లేవకముందే వాసవద త్త లేచి కుతూహలంతో బయలుదేరిపోయి. అడవిలో (వవేశిస్తుంది. అప్పడు రెండు కిరాతదళాలు వచ్చి ఆమెను వెంబడించి ఆమె కొరకు పోట్టాడుకుంటారు. వాళ్ళు యుద్ధం చేస్తుండగా తప్పించుకొని పారిపోయి ఆమె ఒక ఆశమంలో (పవేశిస్తుంది. అక్కడ ముని శాపంతో రాయిగా మారుతుంది. కందర ' కేతువు ఆమె కొరకు వెతుక్కుంటూ వచ్చి అమెను కనుక్కోలేక ఆత్మహత్యకు పూనుకుంటాడు. ఆప్పుడు ఆకాళవాజీ వాసవదత్త తొడను కందర్ప కేతువుకు చెప్తుంది. కందర్ప కేతువు ఆత్మహకళ్యా (ప్రయత్నం నుంచి విరమించుకొని పోయి. వాసవదత్తను చేరుకుంటాడు. ఆతని స్పర్శతో ఆమె తిరిగి మానవరూపాన్ని పొందుతుంది. వాళ్ళిద్దరు కందర్ప కేతుపు నగరానికి పోయి వివాహం చేసుకొని సుఖంగా వంటారు.

నాసవద త్త ఇతివృత్త కల్పన

వాసవదత్త కథను సుబంధు బృహత్కథలోని కథల సంవిధాాన్ని ఆధారంగా పెట్టుకొని అల్లివుంటాడు. వాసవదత్త కథలోని సంఘటనలల్లో బృహత్కథ కథల ఛాయలున్నవి. “ఆపూర్వాద్యా బృహత్కథామయా[(వతా (వత్యక్షీకృతా చ కేచిత్‌ బృహత్కథానుబంధిన ఇవ గుణాఢ్యాః” ఆని తనకు బృహత్కథతోగల పరిచయాన్ని సుఖంధు వెల్లడించివున్నాడు. వాసవదత్త శథలో అక్కడక్కడ కవి శ్లోకాలను కూడ చేర్చాడు. కాని కవితాదృష్టితో వశశీలిస్తే ఈ ల్రోజాబగ్లో విశేషమేమి లేదు. బిన్న కథను తీసుకొని కవి వర్ణనా

లౌకిక వాజ్బయం 649 బాహుళ్యంతో వి స్తరింపజేసాడు. దండి వలె కేవలం కథను చెప్పటం ఆతని [ప్రధానోద్దేశం కాదు. అందుచేత అతడు కథకు [షాధాన్యమియ్యశేదు. పురసమ్నుద శైల బుతు నది సూర్యాస్తమయ చం్యదోదయ యుద్ధాచి వర్ణకలు కావ్యంలోవున్నవి. వర్ణనలకు ఆవకాశం లభించేటట్లుగా సుబంధు కథను మళలిచాడనటంలో సందేహం లేదు. వర్ణనలను కవి ఆలంకారిక శైలిలో రమ్మంగా రచించాడు. కిరాతార్డు సీయాది పద్యమహాకావ్యాలల్లో వలె 'కథ' (ప్మకియలోను వర్ణనలు (పధానమైనవి కాబట్టి 'కథ' [ప క్రియను గద్యమవోకావ్యమనటం ఎంతో సమంజసనీయం. గద్య పద్య భేదం తప్ప కవిత్వంలోని ఊహోవైచ్చితి। భ్రావచమల్కారం, అలంకార సౌందర్యంలో గద్య మహాకావ్వాలకు - పద్య మవోకావ్యాలకు ఏమి ఖేదం లేదు. . వద్యమహాకావ్యాలల్లో లేని ఇతివృత్త మౌలికత, కథాకథన చమక్కారాలు గద్యమవాకావ్యాలల్లో అదనంగా వున్నవి. నుబంధు కవిత్వం సుబంధు శ్లేష కవిత్వానికి (ప్రసిద్ధి చెందినవాడు “సరస్వత్సీదత్త వర [వసాదాచ్చ కే సుఐంధుః సుజనైక బంధుః, పత్యతర శ్రేషమయ (ప్రపంచ విన్యాస వై దగ్ధ నిధిం (ప్రవఐంధమ్‌-'” సరస్వతీ వర్మపసాదంచేత శ్రేషను చెప్పనేర్చిన వాడనని సుబంధు స్వయంగా చెప్పుకున్నాడు. సుబంధు కవిత్వం సమానజటిలమై శ్లేషాద్యలంకార పరిపూర్ణమై అర్థవైచ్మిత కలది. ఈ శైలియే బాణునికి ఆదర్శ మైంది. నాణునిలో సుబంధుశైలి మరింత క్హిష్షమై, సుందర [పౌఢమై కనబడు తున్నడి. భాణునిశ్రైలి వలెనే సుఖంధుశై లి-పాండిత్య స్పోరకమైంది. వర్ణనలల్లో అతడు తనకుగల పురాణ కథాపరిలితిని బాణునివలెనే (పకటించాడు. పండితులకు ఈ శెలి రసానందాన్నె కలిగించగలదు కాని సామాన్య పాఠకులకిది. శిరోవేదనను కలిగించవచ్చును.. దీర్చసమూస భూయిష్టమై, క్లిషర్నిష్టపద రచనకేత కూడిన సుబంధుశై లి గొడీరీకికి చెందింది. దీనిలో పాఠకుడు కథాపఠనంలో రమించే దాని కన్నా వర్ణనా చమక్కారంచేత ఆహ్లాదెతుడౌశాడు. కథాకథనకౌళలంగాని పాత చి రాణా శిల్పంగాని ఈ కావ్యంలో మృగ్యం. కానీ ఈ కావ్యం గద్యాలంకార శె లికి [వథమోదావరణం.సుబంధులోని ఆలంకారశై లియే తర్వాత బాణుడు మొదలైన గద్యకవుల్లో పరిణతావస్థము చేరుకొన్నది.

850 సంస్కృత సాహిత్య చరిత

హీల్‌ మొదలైన విమర్శకులు కొందరు ఈ కావ్యాన్ని అఆశ్బీల అవినీతి బోధక కావ్యంగాను, శై లివిషయంలో నికృష్ణ్టమైండిగాను అభ్మిపాయ పడినారు. కాని కథాకావ్యాల (వధానోద్దేశ 0 కథాకథనం, వాగ్ర్వైచి్యితులతో పాఠకులకు ఆహ్లాదాన్ని కలిగించటం. కాబట్టీ దీనిలో _ నీతి కొరకు వెతకటం వ్యర్థపయాసం. ఈ కావ్యం అవినీతి బటోధకం మాతం కాదు ఇక శైలి విషయంలో - శృంగార రసభరితమై కొన్ని వర్ణనలో ముఖ్యంగా నాయికావర్ణన చమక్కారభరితమై విచ్చల విడిగా కన్పించవచ్చును. కాని ఆ వర్ణనలు ఆక్టీలాలు మాతం కొవు ఇక శ్లేషాద్య లంకారాలచేత కూడిన ఈ శైలి కొందరికి సమ్మోదాన్ని కలిగించక పోవచ్చును. కాని కథాకొవ్యాలల్లో అటువంటి శైలి ఆహ్ల్హాదకరయోగ్యమైనదే. చమక్కార పూర్ణ మైన ఆటునంటి శైలి చాలా మందికి అమోదకరమైందే. తర్వాత తర్వాత ఇటు వంటి వర్ణనా చమత్కృతులు ఆలంకార వైచ్మితులు పద్యమహాకావ్యాలల్లోను (పవేశించినవి. ఇది సుబంధు బాణుల కవిత్వ |సభావముచేతనే కావచ్చును.

ఓజోగుణభరితమైన సుబంధుశైలి వకో క్రిభరితమైందని, సుబంధు వకోక్తి నిపుణుడని కవిరాజు స్తుతించాడు. న్‌ వ్మకో క్రికి పుస్టినిస్తుందని దండి అంటాడు. “న్లేషః సర్వాసు. పుష్టాతి (పాయో వకో క్తిషు (శియమ్‌”* అట్టా వకో క్రి నిపుణుడైన సుబంధు శ్రేషను తన వకో క్రి చమత్కారానికి బాల వాడు కున్నాడు. తన కవిత్వం (పత్యష్షర శ్రేషమయవమ్షని సుబంధుయే చెప్పుకొన్నాడు సుబంధు కేవలం శ్రేషాలంకారాన్నే కాక శ్రేషమీద ఆధారపడిన విరోధాభాన! పరి సంఖ్యాదులను కూడ విరివిగా వాడాడు. ఇంకా మాలదీపక, ఉత్చేక్ష్యు యమక, (పొఢో క్రి రూపక, అతిశయోక్తి, కావ్యలింగ, అన్ముపాస, మీలిత, రల్నావ$, సమ, సంభావన, కారణమాల, లోకోక్తి, స్వభావోక్తి మొదలైన అలంకారాల నెన్నిటినో కవి (వమయోగించాడు చందోదయ, చందాస్తమయ, సూర్యోదయ, సూర్యాస్తమయ, రాతి, పర్వత, నది బుతు, పుర మొదలైన కార్యవర్ణనలను డీర్చంగా చమక్కార పూర్ణంగా చేసాడు. నఖలిఖి పర్యంత స్రీ వర్ణన చమత్కార పూర్ణంగా చేయబడింది.

లభించిన వాసపద త్త (ప్రతులను రెండు విధాలుగా విభజించవచ్చును ఉత్తరాద్మిపతులు, దక్షిణాద్మిపతులు. ఉత్తరాది పతుల్లో కన్న దక్షిణాది పతుల్లో వర్ణనలు కొంత డీర్హంగా వున్నవి, రెండింటి కథలో ఎటువంటి భేదం లేదు.

లౌకిక వాజ్కయం 651 దక్షిణాద్శిపతుల్లో అక్కడక్కడ వర్ణనలు, అలంకారపైచ్మితి పొడిగించబడినవి. దీన్నిబట్టి ఈ కావ్యంలో కాల్మకమంగా (ప్రక్షిప్రాలు కూడ దేరినవని చెప్పవచ్చును.

సంస్కృతంలోని కథామవోకావ్య (ప్మక్రియ (గీకు రొమాన్ను (పక్రియ నుంచి దిగుమతి అయిందని, (గీకు సాహిత్యంలోని ఆ _ష్మకియ (ప్రభావం వీటి మీద వున్నదని పీటర్సన్‌, వేబర్‌ మొదలైన పాళ్చాత్య విమర్శకులు శలంచారు. లెవీ ఈ అభ్మిపాయాన్ని ఖండించాడు. భారతీయ కథామహీకావ్యాలల్లోను, (గీకు రొమాన్సు (వ్మకియలోను కొన్ని సమాన సూ తాలున్నవి నిజమే కొని అంతమా[ఠాన గీకు (ప్రభావం భారతీయ గద్యమహో కావ్యాల మీద వున్నదని చెప్పకేము అని లెవీ అంటాడు. [పపంచంలోని అన్ని దేళాలల్లోని కథల్లో కొన్ని సమాన స్యూశాలు కన్పిస్తవి. అ సమానతలు మానవ మస్తిష్క. సృన్సిలోని సమానత ఫలితం వల్ల కలిగింది కావచ్చును. కలలో చూచి (పేమించటం, [ప్రియల మధ్య రాయబారాలు, లేఖలు, విరహం, కాసం, ఒక కథలో మరొక కథను ఇరికించటం -- ఇవన్నీ _పపంచంలోని రొమాన్సు కథల్లో కనిపించే సమాన గుణ ధర్మాలు. [గీకు లాటిన్‌ భాషల్లోని రొమాన్సు (పక్రియలో కథకే _పాధాన్యం. భారతీయ గద్యమవిో కావ్యాలల్లో కథ కన్నా శైలీ చమత్కారానికి, వర్ణనలకు (పౌధాన్యం. అటువంటప్పుడు (గీకు రొమాన్సుల [పభావంతో సంస్కృత గద్య మహి కావ్యాలు పుట్టాయని చెప్పటం సత్యదూరమౌతుంది.

దండ దండీ కొలం

కొందరు సాహిత్యకారులు దండిని సుబంధు%న్న పూర్వుడుగా తలంచారు. వాక్సతిరాజు (కి శ. 700) కాళిదాసు భారవాద్యులతో సుబంధును స్మరించాడు. కాని దండిని అతడు పేర్కొనలేదు. కాబట్టి బాణునివలె దండికూడ సుబంధుకు అర్వాచీనుడని చెప్పవలసి వుంటుంది. మరికొందరు విమర్శకులు శ్రేలిని దృష్టిలో పెట్టుకొని దండిని [పథమ గద్యకావ్యకవిగా చెప్పారు. దండి శైలి సరళమైంది. సుబోధకంగా, సమాసత లేకుండ వెదర్భీరీఠిలో నడిచింది. మొదట సర్వసామాన్య జనసుటోధకమైన సంస్కృత గద్యశ్రై లి సుబంధునాటికి ఈష(త్పొఢమై, శ్రేషమయ

652 సంస్కృత సాహిత్య చరిత మైందని బాణుని నాటికి ఆతిిపౌథమై, సమాసభరితమై పాండిత్యంతో శ్రేషాదులతో క్సిష్టమై విద్వజ్ఞనరంజక మాతమైందని, ఈ ముగ్గురుకవులు సంస్కృత గద్య వికాసానికి పతినిధి కవులుగా వున్నారని వివరించారు. ఇది మంచి అభ్మిపాయం గానే కన్పిస్తున్నది కాని చార్నితక సత్యాన్ని పరిశీలిస్తే దండి బాణునికన్న ఈషత్సూర్వుశే కొని సుఐంధుకన్న పూర్వుడు మా(తంకాడు. వేబర్‌, మాక్స్‌ ముళ్టర్‌, మాక్‌ డోనెల్‌, యాకోబి వంటి పాశ్చాత్య విమర్శకులు ఇంకా [పాచ్య విమర్శకులు దండి బాణునికన్న పూర్వుడనే వాదాన్ని సమ్మతించారు. అవంతి సుందరి కథానుసారంగా ధండి భారవికి (పప్నాతుడు. వీరిది అసలు గుజరాతు (ప్రాంతమని వేంగీ ప్రాలకుడ్తైన కుబ్దవిష్టువర్థనునితో భారవి ఆంధ్రదేశం వచ్చాడని ఐతిహ్యం. ఒకసారి భారవి రాజుతో అరణ్యానికి వేటకు పోయి అక్కడ అఆత్ముగత్తుధా పీడితుడై -మాంసం తిన్నాడట! ఆ పాప కార్యానికి లబ్జించి భారవి రాజధానికి తిరిగి పోకుండ అరణ్యంలో తిరుగ సాగాడు. అక్కడ అతనికి నిర్వాసితుడైన గాంగ వంశరాజు దుర్వినీతునితో స్నేహమేర్చడింది. ఆ రాజు (ప్రేరణతో భారవి కాంచీనగర రాజు పల్లవ సింహ , విష్ణువును ఆశయించాడట, భారవి అసలు పేరు దామోదరుడు. ఆతనికి మనో రథుడనే కుమారుడున్నాడు. మనోరథుని నాల్లవ కుమారుడు వీర దత్తుడు. ఆతని భార్య గౌరి. వారి కుమారుడే దండి. దండి బాల్యావస్థలోనే తలిదండులను కోల్పోయాడు. చాళుక్య రాజు రెండవ పులకేశి కాంచీ నగరం మీదికి దండెత్తి రాగా (క్రి.క 885) ఆ అల్జర్భలో దండి కంచిని విడిచిపెట్టి బాలా కాలంవరకు దేశాంతరాలల్లో తిరిగాడట. మొదట నరసింహవర్మ కాంచి సింవిసనాన్ని అధి నించిన తర్వాత కండి కంచికి తిరిగి వచ్చి అక్కడ స్థిరనివాసమేర్పరుచుకొన్నా డట- ఈ వృత్తాంతాన్ని బట్టి దండి జీవిత కాలాన్ని కొంతవరకు నిశ్చయించ వచ్చును. [కీ.+ 6984 నాటికే భారవి (పసిద్దుడై కాళిదాసాదుల కోవలోనికి చెంది నట్టుగా ఐహోశె శాసనాన్నిజట్టి తబస్తున్నది. అంటె ఆప్పటికి భారవి జీవించి వంద సంవత్సరాలైనా అమివుంటుంది. అంటె భారవి కాలాన్ని దాదాపుగా (క్రీశ లళ0 [ప్రాంతమని చెప్పవచ్చును. లారవికి దండికి నడుమ రెండు తరాలు గడిచినవి. తరానికి 25 సంవత్చరాలు తీసుకుంటె 50 సంవత్సరాలు కలుపుకొని దండి క్రీ శ 600 [పాంతం నాటికి జన్మించివుంటాడని చెప్పవచ్చును. పై వృత్తాంతాన్నంకా ఐతిహ్యంగా మాాతమేభావించి తోసిపుచ్చి నట్టయితె దండి కాలాన్ని నిర్ణయించటానికి మధొశ ఆధారమున్నది- రెండవ పులకశి కోడలు

లౌకిక వాబ్బయం కలల విజ్ణిక లేక విజయ ఒక కవయ్యితి. ఆమె దండి కావ్యాదర్శంలోని మంగళాచారణ శ్లోకాన్ని ఉద్ధరించింది విజయ రెండవ పులకేశి కొడుకు చందాదిత్యుని భార్య. చంసదాదిత్యుని కాలం [కీశ 642 ప్రాంతం. అంటె [క్రీశ 612 నాటికే దండి కావ్యాదర్శాన్ని రచించాడని విజయ ఉద్ధరణను బట్టీ తెలస్తున్నది. (క్రీశ 642 నాటికే దండి (గంథకర్తఅయినాడం దె ఆప్పటికి అతవి వయస్సు 80,40 సంవత్స రాలైనా వుండాలి. దీన్నిబట్టికూడ దండి జననం కీ. 600 ప్రాంతమని నిళ్ల యించ వచ్చును. వేబర్‌, మేయర్‌, కోలిన్స్‌లు దంగి దశకుమారచర్మిత రచన [కి.ళ 585 కన్న ముందే జరిగిందని నిర్ణయించారు, కాని అప్పటికే దండి దళ కుమార చరితను రచించివున్నట్టయితె బాణునికి దానితో పరిచయ ముండివుండేది, దాన్నతడు కనీసం సేర్కొన్లైనా పుండేవాడు. బాణుని దండితో పరిచయ మున్నట్లు లేదు కాబట్టీ దండి బాణునికిన్న వయస్సులో కొంత పెద్దవాడైనా దాదా పుగా ఆతనికి సమకాలికుడే ఆని చెప్పవలసి వుంటుంది దండి బాణునికి అపరుడనే వాదంకూడా వున్నది. కాని ఇది నిరూపించటానికి వీల్లేనిది. ఒకవే? బాణుని కన్న దండి చాల తర్వాతవాడే ఆమినట్లయితె బాణుని అపరవర్తులై న కవులందరి వలెనే దండికూడ అతని శ్రైల్మీపభావానికి గురై వుండే వాడేమో. బాణుని శ్రైలీ చ్భాయలేవి దండిలో లేవు, అంతేగాక దండి కావ్యాదర్శంలో కథ, ఆఖ్యాయికల లక్షణాలను చెప్పినా వాటి లక్షణభేదాన్ని పూర్తిగా, స్పష్టంగా ఆతడు చెప్పలేదు. బాణుడు కథ, ఆభ్యాయికల లషణభేదాన్ని సూవష్యంగా (గహించి వాటికి లష్యాలుగా కాదంబరి, హర్షచర్మితలను రచించాడు. ఒకవేళ దండి బాణు?కి తర్వాత వాడైతే కథ, ఆభ్యాయికల భేదాన్ని (హించి చెప్పివుండేవాడు. కాబట్టీ దండి బాణునికీ పూర్వుడని కాక దాదాపుగా సమకాలికుడనే వాదమే సమంజసంగా వున్నది. బాణ కవి (క్రి శ వశః ఊత్తరార్థం వాడై తె దండి [కీ.ళ 7వళ॥ పూర్వార్థమనిచెప్పాలి. దశకుమారచరి_తలోని భూగోళసాంఘిక పరిస్థితులు వార్షవర్థనుని కన్న అంటె బాణుని కన్న ప్రాలీనమైనవని కీథ్‌ అభి పాయపడినాడు. బాణుడు ఉత్తరభారతా నికి చెందినవాడు. దండి దవీణ భారతవాసి. హర్షవర్థనుని నాటి పరిస్థితులు బాణుని కావ్యాలల్లో (పతిలింబీంచినవి. దండి కావ్యంలో పల్పవులనాటి దక్షిణభారత పరిస్థితులు (పతిబింబించినవి. పల్పవరాజు మహేంద వి[కకమవర్మ రచించిన మత్త విలాసమనే |పహసనంలో చ్వ్నితింపబడిన సంఘమే దశకుమార చర్వితలో (పతి వింబించిందని రండు [గంథాలకు పరిశీలించినట్లణు తే తెలుస్తుంది. మ త్తవిలాస

రీర్క సంస్కృళ సాహిత్య చర్మిత కర్త సింహవిష్ణువు ఆస్టానంలోనే భారవి వున్నాడని పసి. సింహవిష్ణువు తర్వాత నరసింవావర్మ రాజ్యంచేసాడు. ఈ నరసింహవర్మ ఆస్థాని దండి. అగాషే దండిని [క్రీ శ 11,12 శతాబ్దంవాడని నిరూపించటానికి (పయ త్నించాడు. కాని శ్రీ శ 815 | పాంతంవాడైన అమోఘవర్షుడు దండిని ఉదాహ రించటం చేత దండిని అంత ఆర్వాచీనునిగా చెప్పటానికి వీల్లేదు. దండి రచనలు “తయోదండి (పబంధ్లాక్చ్యతిషులోశేషు వికతాః” అని రాజశేఖరుడు అన్నట్లుగా శారజ్ఞధర పద్ధతిలో చెప్పబడింది. ముల్లోకాలల్లో వికుతమైన మూడు (గ్రంథాలను దండి రచించాడట. దండి మూడు [గంథాలల్లో కొవ్యాదర్శం, దళ కుమార చర్మితలన్న రెండు (గంథాలు (పసిద్ధమై ఇప్పుడు లఖిస్తున్నవి. దండి మూడవకృతి ఏది అనే విషయంలో పండితుల్లో అభి_పాయ భేదమున్నది. మృచ్చ కటికం, ఛందోవిచితి, కళాపరిచ్చేదం, మల్లికామారుతం అనే (గంథాలల్లో ఒకటని పండితులు నిర్జయి.ంచటానికి ,పయత్నించారు. మృచ్చకటికం నాటకంలో పతి బింబించిన సాంఘిక పరిస్థితులు, దశకుమార చర్మితలోని సాంఘిక పరిస్థితులను పోలివున్నవని అవి ఒక్క కాలానికి సంబంధించినవని విమర్శకులు కొందరు తలంచి దండియ తన్నాటక కర్తఅని నిర్ణయించారు. మృచ్చకటికం దశకుమార చరితల్లోః!సమానంగా ''లింపతీవ తమోంగాని ...అన్న శ్లోకం కన్పిస్తున్నది. దీని ఆధారంగా రెండింటి రచయితలు ఒక్కరే అని ఆ రచయిత దండి అని విమ “ ర్శృకులు అభిప్రాయ పడినారు. ఒకేశ్లోకం. రెండు (గంథాలల్లో కన్పించినంత మ్మాతాన రెండింటి రచయితలు ఒక్క-రే అని నిర్ణయించి చెప్పలేము. మృచృకటి శం రచయిత శూ దకుడని లోక్మపసిద్ధమై వుండగా దండికి తత్‌ క రృత్వాన్ని అంటగట్టటం సమంజసంగా లేదు. కళాపరిచ్చేదం కావ్యాదర్శంలోని అంతర్భా గంగా, చతుర్ధపరిచ్చేదంగా తర్వాత విమర్శకులు అంగీకరించారు. ఇక మల్లికా మారుతం కూడ దండికృతి కాదని తత్కర్త ్రీరంగనాథుడు కీ. ళ (1500) డని నిర్ణయింపబడింది. ఛందోవిచితి అన్నది ఛందో[గంథం కావ చ్చును. కాని ఇది కూడ దండికృతంకాదని తేలింది. ద్విసంధాన కావ్యాన్ని ఒక దాన్ని దండి (వాసాడని భోజరాజు పేర్కొన్నాడు. ఆ (గంథం ఆలభ్యం. ఒక వేళ దీనికర్తదండి, దళకుమారచరి.త కర్త దండి ఒక్కరు కాకపోవచ్చును. (ప్రస్తు

లోకిక వాజ్మయం 6855 తం లభించిన అవంతి సుందరికథ దండి మూడవకృతి అని ఇప్పుడు చాలామంది విమర్శకులు స్థిరాఖ్మి పాయానికి వచ్చారు. కాని ఈ కృతీ అసంపూర్ణంగా లఖీిం చింది. లబ్ధకథలో ఎనిమిది పరిచ్చేదాలున్నవి. కావ్యారంభంలో దండి జీవితచరి్మిత నిబద్దమై వుంది. ఆ తర్వాత కథ ఆరంభమైంది. దీనిలోని కథ దళకుమార చరి (తకు భూమిక రూపంగా కన్పిస్తున్నది. అంటె అవంతి సుందరికథ దశకుమార చర్మితకు పూర్వపీఠక అనవచ్చును. కావ్యాదర్శంలో అవంతిసుందరికథ యొక్క (వసక్తి వుండటంచేత ఇదే కవి (పథమకృతి అవశ చెప్పవచ్చును, దశకుమార చర్మిత కవి చివరిరచన. దండి ఆవంతిసుందరి కథ పద్య్మరూపంగా ఆవంత సుం దరీ కథాసారమనే పేరుతో రూపాంతరం చేయబడింది. దీనిలో ఆరు పరిచ్చేదా లున్నవి దీనిలో బాణు కాదంబరికథ కూడా సారాంశరూపంగా చేర్చ బడింది కాబట్టీ అవంతిసుందరి కథ గద్యకావ్యాన్నే దండి తర్వాత ఎవరో పద్యరూపంగా (వాస్తూ కాదంబరికథను సర్యగహపరచి చేక్చివుంటారు కావ్యాదర్శం దండి రెండవ రచన గీన్నిగురించి ఆలంకారళొస్త్ర_పకరణంలో చూడవచ్చును. దశకుమార చరిత క్రర్త్యత్వం

దశకుమార చరిత దండి రచన కాదని కొంతమంది విమర్శకులు తలం చారు కావ్యాదర్శంలో కవిఏ దోషాలనైతే కావ్యంలో ప౦హరించాలని చెప్పాడో ఆ దోషాలన్నీ దీనిలో కనిపిస్తున్నవని ఇంకా ఎన్నో చోట్ట అశ్నీలవర్జనలున్నపని విమర్శకులు దీన్ని దండి కృతిగా ఆఅంగీకరించటానికి సమ్మతించలేదు. పరిహరించ వలసిన దోషాలను దండి చెప్పాడు. కాని వాటిని కవిగా అతడు పరివరించాలనే నియమేమి లేదు. దోషాలు అతృపయత్నంగా ఆతని కావ్యంలో దొర్జి వుండవచ్చును. ఇక ఆశ్టీలాలున్నవంటె కాళిదాసువంటి కవులే కుమారసంభవంలో శివపార్వతుల సమాగమాన్ని వర్ణించి ఆక్తీల వర్ణనాదోషాన్ని చేసారు. ఆటువంటి. వర్ణనలు దళ కుమార చరి తలో వుండటంచేత దండి త్మద్గంథకర్త కొడని తోసిపుచ్చలేము. దళ కుమార చరితను మూడుభాగాలుగా విభజించవచ్చును. పూర్వపీఠిక, మధ్యభాగం ఉత్తర పీఠిక. పూర్వపీఠిక 5 ఉచ్చ్యాసాలుగా విభాగింపబడింది. మిగిలిన రెండు భాగాలల్లో అటువంటి విభాజనలేదు. శై లిదృషస్టేతో ఒకటవ మూడవ భాగాలు మధ్యభాగం కన్నా లిన్నంగా సీరసంగా వున్నవి. మొదటిభాగాన్ని రచించిన కవి మరధ్యభాగంలోని కఠాసంఘటనలను పూర్తిగా అర్థంచేసుకున్నట్లు లేదని విమర్శ

856 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత కుల అభిప్రాయం. ఒకటవ మూడవ భాగాలు అనేక పాఠాంతరాలలో లభిస్తున్నవి, దళకుమారచరి[తకు (వాయబడిన పాచీనమైన మూడు టీకలుకూడ ఒకటవ, మూడవ భాగాలకు ఆంటె పూర్వపీఠిక, ఉ త్త్రరపీఠితలకు (వ్రాయబడ లేదు. ఈ ఈ కారణాలన్నిటిచేత ఈ భాగాలు దండి వాయలేదని కొందరు విమర్శకులు అఖి [పాయ పడినారు. ఆట్లాాక ఒకటవ, మూడవ భాగాలు కొంతవరకు నష్టంకాగా అనామక కవి ఎవరో నష్టభాగాలను పూరంచాడని అ కారణంచేతనే ఈ రెండు భాగాలలో శై లీభేదం ఏర్పడిందని పాఠభేదాలు కన్సిస్తున్నావని మరికొందరు విమ ర్శకులు తలంచారు. నష్టభాగాలను పూరించింది ఒక్కకవికాక అనేక కవులై వుంటాము. అందుకే పాఠభేదాలు, శైలీభేదాలు చాల ఏర్పడివుంటవి. దశకు మార చర్మిత రచనను గురించి మరొకవాదం --అసలు మూల్యగంథంపేరు అవంతి సుందరీకథఅని, దీనిలోని పూర్వపీఠిక నష్టం కాగా ఆ మిగిలిన భాగమే దశకుమా రుల జీవనవృత్తాంతం కలది కావటంచేత దశకుమారచరి[త అనే పేరుతో (పదా రం లోకి వచ్చిందని తర్వాత కాలంలో లభించిన “అవంతి సుందరీకథ” కావ్యం ఈ దళకుమార చరి[తకు పూర్వపీఠకే అని కొందరు విమర్శకుల అభిప్రాయ పడి నారు, దశకుమార చరితను కేతన అనేకవి ( కీ. ఈ 13560) తెలుగు భాషలోకి అనువదించాడు. ఆతడు అనువదించిన పూర్వపీఠిక (వస్తుతం మనకు లభించే దశకు మారచర్శితలోని పూర్వీపీఠికననుసరించేవున్నది. కాబట్టి _పస్తుతం లభించే పూర్వపీఠిక దండికృతం కాదని, అవంతసుందరికథ పూర్వపీఠిక అని నిర్ధారించి చెప్పలేము. కి. శ 7వళ॥ పూర్వార్థం దండి కాలం, కీ. శ 1250నాబికి దళ కుమార చర్మితలో కొన్ని భాగాలు నష్టమై పూరింపబడినవని చెప్పవలసివుంటుంది. ఆ తర్వాత ఇంతకాలానికి ఇప్పుడు నష్టమైన పూర్వపీఠిక అయిన ఆనంతసుందరి కథ లభించటం కొంతవరకు ఆసంభవంగానే కన్పిస్తున్నది. దీన్నంతా పరి!లిస్తే దళకుమారచర్శి త, అవంతిసుందరి కథలు భిన్నకృతులని నిర్ణయించ వలసి వుంటుంది. అవంతి సుందరికథనుగాని దశకుమార చరి్య[తనుగాని లాక్షణికు లెవరు ఉద్దరించలేదు. కళింగరాయ సూర్యుడు తన సూక్తి రత్నహారంలో మ్మాతం అవంతి సుందరినుంచి ఉద్ధరణలదు ఇచ్చాడు కాని తత్కర్తనుగూర్చి మ్మాతం చెప్పలేదు. అవంతిసుందరికథ క్రీ. శ 12వ శతాబ్దంనుంచి ఉపలబ్ధం కాకపోవటం, దశకుమార చరిత దండిరచన కాకపోవటం--- ఈ కారణాలచేతనే లాక్షణికులు ఈ కావ్యాల

లౌకిక వాజ్బ్యయం కక్‌? నుంచి లకణోదాహరణఎను ఇయ్యలేదని వరదాచాకి ఆభిపాయ పడినాడు. దశ కుమార చర్మిత బాణు3 గద్మకావ్యాలముందు నికృష్ణ్టమైందని అందుచేతనే లాక్ష ణికులు దాన్ని ఉద్దరించలేద ౨, అవంతిసుందరి కథ మరియు భోజుడు పేర్కొన్న ద్విసంధాన కొవ్యం ఇవి హ(తమే దండి రచనలని వరదాచారి అభిపాయంం దళ కుమార చరిత కాదంబరి కన్న భిన్నమైన ఇతివృత్తంతో కూడింది. దళకుమార చర్మితలోని కథలు సాహసప్రధానమైనవి, రంబింపజేసేవి. సరళ శ్రైలిళళే కవి వాటిని రచించాడు. శైలిలో కొంతవరకు ఒడిదుడుకులున్న మాటనిజమే కాని అవ నష్ట భా గాంను ఇవరకవులు పూరించటంచేక కలిగింఏకావచ్చును. అక్కడక్కడ కవి సరసమైన శెలిని, చమక్కార కథాకథశాన్ని చూపించాడు. కాదంబరితో పోల్చి దీన్ని నికృష్ణకావ్యమని చెప్పటం సాహసం మ్మాతమే అవుతుంది, దశకునూర చరిత ఇతిన్ఫత్తం

దళకుమార చర్మితలో దశకమారుల అంటె పదిమంది యువకుల (పేమ, సాహస గాథలున్నవి. మగధరాజైన రాజహంసున్ని మానసారుడనేరాజు ఓడిస్తాడు. రాజహంసుడు పారిపోయి. వింధ్య(పాంతారణ్యంలో నివసించ సాగాడు. అక్కడ అతనికి రాజవాహనుడశే కుమారుడు జన్మిస్తాడు. ఆ రాజు యొక్క తొమ్మిది మంది సహచరులకు తొమ్మిదిమంది కుమారులు జన్మిస్తారు. ఈ సహచరుల్లో కొందరు రాజులు కొందరుమం తులు వున్నారు. ఆ పఏమంది కుమారులు పె5గి పెద్దవారవుతారు. యువకులై వారు అర్థోపార్టనకై దేశాటనానికి బయలుదేరు తారు. ఎవరితోవన వారుపోయి కొన్ని సంవత్సరాల గడువు తర్వాత ఒక్కచోట కలుసుకొని తమతమ _భమణ వృత్తాంతాలను, తొము చేసిన (పేమళ్ళంగారసాహస కృత్యాలను చెప్పుకొంటారు. తర్వాత వీరందరి సవాయంతో రాజహంసుడు మాన సారుని మీదికి దండె త్తిపోయి, అతన్ని ఓడించి మగరరాజ్యాన్ని తిరిగి సంపా చించుకొంటాడు. దశకుమారులల్లో ఆపహారవర్శకథ దీర్హంగాను నానావిధ సంఘట నలతో కూడి రమ్యంగా వున్నది. ఈ వృత్తాంతంలోని వేశ్యకామమంజరి వృత్తాం తం పాఠకులను ఆకట్టు కొంటుంది. దళకుమారులు తమ వివిధ కళానై పుణ్యంతో తమ తంగడులు పోగొట్టుకున్న రాజ, మంతిపదవులను తిరిగి సంపాదించుకొం టారు. ఈ కావ్యంలో కవి సందర్భోచితంగా జూదం, దొంగతనం, హత్యలు,

శల)

6ర58 సంస్కృత సాహిత్య చరిత్ర హీంస, మోసం, పరకాయ (నకేళం, వేళ్ళలు, వారిమాయలు, త్రీ ఆపహరణం, శ్రీపురుషుల అకమ సంబంధాలను వర్ణించాడు. వీటితోపాటు కవి సందర్భాను కూలంగా ఆనాటి సాంఘికజీవనాన్ని సంపూర్ణంగా కన్నులకు క ద్రేటట్టుగా వర్టిం చాడు. సమకాలిక సాంఘిక జీవనాన్ని చితించే కొద్ది సంఖ్యలో వున్న సర్కాత కావ్యాలల్లో ఇది (ప్రముఖమైంది. ఓక్క-రంగానికి సంబంధించిన (పజాజీవికాన్ని కాక బహ్స.ముఖమైన (పజాజీవితాన్ని కవి ఈ కావ్యంలో (పతిబింబింప జేసాడు. దళకుమారుల కథలు వారి సాహసళ్ళంగార (పసంగాలతో, విచ్శిత సంఘటనలతో చకచక సాగిపోతవి. | పతివృత్తాంతం “రొమాన్సు"”తో నిండివున్నది కథలకు, సంఘటనలకు తగిన వ్యంగ్యాత్మక, వినోదపూర్ణమైన సరశ'శ్రైలిని కవ్మిసయోగిం బాడు. ఆంఠలటా సహజస్వాభావికతయె కన్పిస్తుంది. ఆ నాట్‌ సంఘంలోని ప్రతి వర్గానికి చెందిన వ్యక్తులు మనకు దీనిలో కన్పిస్తారు. పా_తచ్మితణలోను కవి సహజ (ప్రతిభను చూపాడు. (పతిప్కాత నిత్యజ్రీవతంలోని వ్యక్తుఐవలె మనమెరి గున్న వాళ్ళవలె కన్చిస్రామ. కపట సన్యాసులు, కపట్మబాహ్మణులు, దూరర్తకుట్టి నులు, దుశ ఎర్మితగల స్రీలు? వేళ్యలు, వ్యాపారులు, దొంగలు, జూద గాం్మడు, దుష్టులు, ఇందజాలికులు ఇంకా ఇంకా అనేక విాలైన ప్నాతలు దీనిలో కన్చి స్త్రవి. ఈ ప్యాతలేవి కవి ఊహాజనితాలుకాక నిత్యజీవితంలో ఆతడు చూచిన వ్యక్తులే అయి వుంటారు. అందుకే ఆ పాతలు సజ్షీవవ్యక్తులవలె గోచరి స్తవి. పతి కథ లోను శృంగారం (పధానరసంగా అద్భుతాది ఇతర రసాలు అంగ రూపంగాను పోషింపబడినవి. అక్కడక్కడ శృంగారం అ శ్రీలంలోకి దిగింది. కాని ఆ భాగొ లను ఎక్కువదృష్షిలో పెట్టుకోక చదివినట్టయితె ఇది ఒక ఉత్తమ గద్యకావ్య మని చెప్పవచ్చును. కావ్యంలో అనేకచోట్ల కవి తన రాజనీతిజ్ఞతను, వ్యవవిర జాాన్నె? వివివకళాపరివయాన్ని పకటించాడు. ఉండి కవిత్వం

సుబంధుబొణుల వలె దండి తన కొబ్యూన్ని కఠినశ్రై లిదేత, పాండిత్య (వీకర్షచేతను క్లిష్టం చేయలేడు ఆతనితైలి సర్వసమ్మోదకరంగా సరళ సుందర మార్గంలో నడిచింది. సర్వజనరంజన కరమైన కఠథాశై లిలో దండి తన కథలను కూర్చాడు. కావ్యాదర్శాన్ని బట్టి దండికి వైదర్భి అన్న ఇష్టమైన రీతి అని తెలు స్తుంది. ఆ వైదర్శీరీతిలోనే దండి దళకుమార చర్మితను (వాసాడు. సుబంధు

లౌకిక వాజ్బయం 659 బాణు9 కావ్యాలల్లో కనిపించే దీర్హ' సమాసాలు కొని, దీర్ష వాక్కాలు కాని దండి కావ్యంలోలేవు (వసాద అర్థవ్యక్తి గుణాలతో కూడింది దండిశైలి. అపసిద్ధ పదరచనగాని శ్లేషభరిత వ కోక్తులుగాని అతని కవిత్వంలో లేవు. వైదర్శిరీతి నాత్యలంకార శోభితం దండి కవిత్వంలో సుబంధు ఖాణులలోవలె' ఆలంకార బాపళళ్యత కన్పించదు. దండి కవిత్వం నాత్యలంకార శోభితమై ఆమూల్మాగోం కోమలపదావళితోకూడి లలిత మధురంగావున్నది. “*దండినః పద లాలిత్యం” అన్న ఉక్తిలో అకిళశయోక్తి లేదని ఆతని కవిత్వాన్ని పరిశీలించినట్లయితి తెరియ గలదు. స్నిగ్ధ సుందర పదాలకూర్పు దండి విశిష్టత. కథా కఠనంలోను దండి ఉద్దండుడు. కథా కథనంలో ఎక్కడా శీథిలత్వం లేక పాఠకులకు విసుగు పుట్టించ కుండ_పెగా పాఠకుల జొత్సుక్యాన్ని అడుగడుగునా నిలుపుచూ అద్భుత విచ్చిత సంఘటనలతో కథ సాగిపోతుంటుంది. కావ్యంలో ఆద్యంతం ఒక్కటి కథ లేకున్నా, దశకుమారుల వివిధ చరి్మితలున్నా కథను స్తూతంతెగకుండ, కథా కథనం కుంటుపడకుండ కవి నిర్వహించి రచించాడు సందర్భానికి అవసరమైన, పరస్పర సంబంధంగల సంఘటనలను మ్మాతమే (గ్రహించి కవి రచించి తన కథా కథన కౌళలాన్ని చూపాడు. ఇన్ని కథలను, సంఘటనలను ఒక్క చోట చేర్చీనొ కథలో, ఎక్కడా క్రిష్టత్వం లేదు, గజిబిజిగొని రాలేదు. సహఎ సంఘటనలతో, వ్యక్తులతో కథ సాగిపోతుంది. పాఠకులకు వినోదంతోపాటు ఈ కావ్యం విజ్ఞా నాన్ని కూడ అందిస్తుంది. దండికి రాజనీతి, కామళాస్త్రం, ఆక్షకీడ బౌర్యాది దళ లలో గల పరిచయం, అన్నిటికి మించి; అతని వ్యవహార జ్ఞాన కుళలత, మానవ స్వభావ సూక్ష్మపరిశీలనాళ క్రి ఇవన్నీ అతన్నాక కుళలమైన కఠథాకథకునిగా నిలబెట్టినవి.

లాడణికుడుగానే గొప్పపేకు కాక కవులల్లోను దండికి గొప్పపేరువున్నది. పూర్వ కవులల్లో దండికి ఒక విశిష్ణమైన స్థానమున్నది. దండిని వ్యాసవాల్మీకి' కవుల సరసన చేర్చిన అభిమానులు కూడ వున్నారు-

జారే ఇగతి వాల్మీకౌ కవిరిత్యభిధాభవత్‌

కవీఇతి తతోవ్యాసే కవయస్ర్రయి దండిని.

“వార్మీకీ జననానంతరం ఏకవచనాంత కవి శబ్దంపుట్టింది.వ్యాసుని తర్వాత ద్వివచనాంత వ్రయోగం ఏర్పడింది దండి జననానంతరం బప్పూవచనాంత రూపం

తీర్ర0 సంస్కృత సాహిత్య చరిత ఏర్పడింది.” ఈ విధంగా దండికి వాల్మీకి వ్యాస్టుల తర్వాత స్థానాన్నియ్యగా మరి కొందరు “కవిర్టండీ కవిర్ణండీ! కవిర్ణండీ! నసంళయః'' అ) దండిని ఏకైక కవి శ బ్ఞవాచ్యునిగా (పళంసించారు. దశకుమార చరితకు మూలం

దండి దశకుమార చర్మితకు మూలం బృహత్కథలోని కథలని కొందరు విమర్శకులు నిరూపించటానికి (యత్నించారు. కొని ఆనవసరమైన బలవంతపు సామ్యాన్ని సాధించటానికి (పయత్నించేదాని కన్నా దశకుమారుల కథలు దండి స్వయంకల్పితాలని అంగీకరించటం మంచిది. కాని దశకుమార చర్మిత రచనకు మరియు కథా_పణాళికా రూపొనికీ (పేరణ దండికీ బృహత్కథనుంచే లభించిందని చెప్పాలి కథలో కథనుచేర్చటం బృహత్కథ ఆనుసరించిన పద్ధతియే. తర్వాత కొన్ని పాతల చ్మితణలో, సంఘటనల్లో బృహత్కథలోని కొన్ని పాతల, సంఘటనల (వభావం కన్పిస్తున్నది. అది పయత్నపూర్వకమైనదైనా కావచ్చును లేక అ్యపయళత్న పూర్వకమైనదై నా కావచ్చును. అంతేగాక దండినాటికి నీతిబోధకాలై న పంచతర్మతాది' కథలు వ్యాప్తిలోవుండి వుంటవి _ వాటిల్లోను కథలో కథను చేర్చే పద్ధతి వున్నది. ఆ నీతి కథంవలెనే దండి నిండంబరమైన, సర్వజనసుబోధక మైన సరళ సుందరశైలిలో తన కావ్యకథలను [వాసౌడు. ఆయినా నీతిని టోధించటం దండి కథల ఉద్దేశం కాదు. బృహత్క-థలోని కథలవలె దండికథలు సాహస (పేమవృత్తాంతాలతో కూడినవి. దండి (గహించిన కథలు, సంషటనలు చాలామట్టుకు అతని ఆనుభవంలోనివి. అతడు విన్నవి సేకరించినవే కావచ్చును. కాంచీనగరం పల్పవుల రాజధాని. ఆది పల్పవుల కాలంలోను అంతకుముందు కూడ వ్యాపార క్రేరదం, విద్యాకేర్యదం. అంతేగాక దక్షిణభారతవ_ర్తకులు (కీస్తువూర్వం నుంచే "సుదూర (ప్రాంతాలకు ఓడల ద్వారా సముద్మపమయాణం చేస్తూ, ఏండ్ల తర ఏడీ స్వదేశానికి దూరంగావుంటూ. ఎగుమతి దిగుమతి వ్యాపారాలు చేసేవారు. అంతేగాక దక్షిణ భారతం రోమను, అరబ్బు మొదలై న విదేశీయవ ర్తకులకు, (వయాణికులకు నిలయంగా వుండేది. ఆట్టావ ర్తకుల నుంచి (పవయాణికుల నుంచి సాహసపూర్ణ అనుభవాలను, వృత్తాంతాలను దండి వినివుంటాడు.. తెలుగులో కథ చెప్పిం తర్వాత “కథ కంచికి మనం ఇంటికి” అని ఆనటం ఆచారం. ఆ ఉ కక్తినిబట్టీ కాంచీనగరం కథలకు నిలయమని, కథలల్టేవారు పరీక్షకొరకు తమ కథ

లౌకిక వాజ్బయం 6081 లను కంచికి పంపేవారని అంటారు. అట్లాంటి కథా కేయదం, విద్యాకేందం, వర్తక కేర్యదం అయిన కాంచీనగరంలో దండికి కథల సామ్మగి ఎంతో లభించి వుంటుంది. అంతేగాక దండి స్వయంగా దేశాటనం చేసినవాడు. దేశాటన సమ యంలో ఆతనికి దొంగలతో, జూదగాంటడతో, మోసగాండడతో. దుష్టుళతో,' విటు లతో, వివిధ కళాపారీబులతో పరిచయం, స్నేహం ఏర్పడి పుంటుంది, వాళ్ళ కళారహస్యాలను అతడు అట్లా [గహించివుంటాడు. తన అనుభవాల సంపదతో అతడు పాతలను, సంఘటనలను, ఇతివృత్తాలను సృష్టించుకొని వుంటాడు, దండి శైలి సుఐంధు బాణుల వలి గద్యమహాకావ్యాన్ని (వాసి- విద్వ్యజ్ఞన రంజకం

• జేయాలని దండి అనుకొన్న ట్టులేదు. అతడు సుబంధుబాణుల సలి మమహాకావ్యోచిత మైన ఆలంకారిక శైలిని కక కథా కావ్యోచితమైన సరళ శైలిని (గహింకాడు, దండి కావ్యంలో సుఐంధు బాణుల కావ్యాలల్లో వలె మహా కావ్యోచితమైన దీర్ట వర్ణనలు గాని ఉక్తివై చితిగల అలంకారాల కోభగాని లేదు. దండి సందర్భోచిత వర్ణనలను అదీర్చంగా చేసాడు. అంతేగాని ఊవో చమక్కారాలతో కూడిన కావ్యోచిత వర్ణలను దీర్చంగా ఎక్కడా అతడు చేయలేదు. కాబట్టి దండి కొవ్యం బృహత్కథ వంటి కథా కావ్యాలకు దగ్గరగా వున్నది. సుబంధు బొణుల కావ్యాలు ఆలంకారిక శెలతో పద్మ మహాకావ్య సరణిలో వున్నవి. దండి శ్రైలి సునిశిత హాస్యవ్యం గ్యాలతో కూడి కథాకావ్య శైలికి తగి వున్నది. సుబంధు బాణుల శిలి సరసగంభీరమై మహాకావ్యోచిత రీతికి తగి వున్నది, బాణభట్టు బొణుని జీవిత విశేషాలు గద్యకావ్యకవులల్లోనే కాక సంస్కృత కవులల్లోనే బాణునికి (పర్యేక స్థానమన్నది. ఇతర సంస్కృత కవుల వలె కాక బాబు) జీవిత విశేషాలను గురించి మనకు చాలా తెలుసును. స్వీయచర్మితను అతడు తన హర్ష చర్మిత కావ్యంలో స్వయంగా (వాసుకొన్న దాన్నిబట్టి అతని వంశం, తలిదం[డులు. "బాల్యం, యవ్వనం, దేశ భ్రమణం, రాజాస్థాన (పవేశం, అ్యకయదాత, రచవల్కం

662 సంస్కృృత సాహిత్య చరిత వీటన్నిటిని గురించి మనకు బలా వివయాలు తెలియవచ్చినవి. బాణుడు వత్స గ్మోతజుడు. సోన్‌నదీకీరంలో గల పృథుకూట [గొమంలో జన్మించెను. ఈ (గౌమమీ నాడు గయా జిల్లా అంతర్గతమై ఉత్తరప్రదేశ్‌ రాష్ట్రంలో వున్నది వత్సునకు వాత్సాయనుడు, వాత్స్యాయనునికి కుబేరుడు జన్మించిరి, కుబేరుడు గోప్ప వేదపండితుడు. అతనిగృహంలో వక సారికలుకూడా వేదపాఠం చేసేవట! కుబేరునికి నలుగురు కుమారులు. వారిలో పాశుపతుడు ఒకడు. ఆతనికి అర్థపతి జన్మించెను. అర్థపతికి పదకొండు మంది కొడుకులు. వారిలో చ్నితభానుడు ఒకడు, చ్మితభానుని భార్య రాజదేవి ఈ దంపతుల కుమారుడే బాణుడు, బాణుని బాల్యావస్థలోనే తల్లిమరణించెను. ఆతనికి 14ీసంవత్స రాలున్నప్పుడు తం్యడికూడ మరణించెను. అంతవరకు బాణుడు తంగడిదగ్గరే విద్యాభ్యాసం చేసెను. తండి మరణానంతరం అతడు దేశ్యభమణానికి బయలు, దేరెను. ఆ దేశ్యభమణంలో ఆతనికి అనేకరకాలై న వ్యక్తులతో స్నేహ మేర్చడింది, అనేక విద్యానుభవాలతో అతడు ఇంటికి తిరిగివచ్చెను. ఒకరోజు హర్షవర్ధనుడు బాణుని తన ఆస్థానానికి ఆవ్వానించెను. బాణుడు ఆ ఆవ్వోనాన్ని స్వీకరించి స్థాజ్వీ శ్వరానికి పోయెను. అక్కడే హర్షుని రాజస్థానంలో వుండెను. అనేక రాజ సన్మానాలను అందుకొనెను. తర్వాతకొంతకాలానికి అతడు స్వ గామానిక్రిపోయెను. అక్కడ బంధుజనులు అడిగిన కుతూహలపూర్వక (పళ్నలకు సమాధానంగాహర్షుని జ్రీవితచర్శితను కావ్యంగా రచించెను. ఆ తర్వాత అతడు కొదంబరికథను రచిం చెను. ఆ కథా రచన పూర్తికాకముందే బాణుడు మరణించగా అతని కుమారుడు దాన్ని పూ 'ర్తిచే సెను, బొణుని కొలం"

బాణుడు చాలాకాలం శ్రీ హర్షవర్ధనుని అస్టానంలో వుండటంచేత అతని జీవితకాలాన్ని నిర్ణయించటం నులభం. హర్షవర్ధనుడు [క్రీశ 606నుంచి 648 వరకు పరిపాలించెను. హర్షుడు రాజైన కొద్దికాలానికే బాణుడు ఆతని ఆస్థానంలో చేరెను. ఆ ఆస్థానంలో వుండగానే అతడు హర్షచరి తను రచించెను హర్షచర్శిత తర్వాత కాదంబరిని రచించెను. శైలీదృవ్లితో పరిశీలించినా కాదంబరి అతని కడపటి రచనగా కన్చిస్తుం3. ఒకవేళ హర్షుని మరణానంతరం బాణుడు సగ మంలో నివసిస్తు కాదంబరి రచనకు పూనుకొన్నా డేమో. [కిశ "00 (పాంతం వాడద్దైన వాక్చృతిరాజు సుబంధును పేర్కొని బాణుని 'సేర్కానక పోవటంవల్ల

లౌకిక వాజ్కయం 6689 ఆప్పటికి బాణుడు జీవించి వున్నాడని ఇంకా మహాకవుల కోవలోకి ఎక్కలేదని చెప్పాలి దీన్నిబట్టి కూడ బాణుడు హర్షవర్థనుని తర్వాత కావ్యరచన చేసి కీర్తిని గడించాడని చెప్పవచ్చును. బాణునికి హర్షుని ఆస్థానంలో చేరినప్పుడు ఎక్కువ వయస్సులేదని ఎన్‌ కే. డే. ఆధ్మిపాయవడినాడు. అప్పుడు బాణుని కాలాన్ని [కి *. 500-650 ప్రాంతమని నిర్ణయించవచ్చును. బాణుని రచనలు

బాణుడు హర్షచర్శిత, కాదంబరి కొవ్యాలేకాక చండీశతకాన్ని కూడ రచిం చను. (చండీళతకాన్ని గూర్చి లఘుకొవ్య (ప్రకరణంలో, హర్షచరిితను గూర్చి బారి కక కావ్య పకరణంలో చర్చింపబడింది) ఇవేగాక బాణుడు “ముకుటకొడితమ్‌” అన్న నాటకాన్ని (వాసాడని నలచంపువు వ్యాఖ్యాత చందపాల గుణవిజయగణులు తెల్పారు. కాని ఆ నాటకకర్త వాణుడు ఈ వాణుడు కాదనీ తేలింది. బాణుడు పార్వతీ పరిణయమనే నాటకాన్ని [వాసాడని కొందరు తలంచారు. కాని పార్వతీ పరిణయ నాటక ర్త వాణనామాన్ని బిరుదంగా ధరించిన వామనభట్టు బాణుడని నిళ్ళ యంగా తేలిన విషయం,

కొదంబరి ఇలిన్స త్తం

కాదంబరి ఇతివృత్తం సాహసాద్భుత చర్యలతో కూడింది కాక (కేమ కథలతో కూడింది. దీనిలో కాదంబరీ చం చాపీడుల, మవాశ్వేతపుండరీకుల [యేమ వృత్తాంఠాలున్నవి. చం్మదాపీడ పుండరీకుల మూడు జన్మల వత్తాంతాలు దీనిలో కూర్పుణకినవి. చర్మదాపీడుడు పూర్వజన్మలో చందదుడు తర్వాత జన్మలో కూదకుడనే రాజు, పుండరీకుడు ఓక జన్మలో వైశంపాయనుడు మరొక జన్మలో చిలుక. నాయికల్లైన కాదంబరి మవిశ్వేతల ఒక్క జన్మవృత్తాంతం మ్మాతమే చెప్పబడింది. అంటే నాయికల ఒక్క జన్మకాలంలోనే నాయకులు [కమంగా మూడు జన్మలనెత్తుజారన్నమాట, కాదంబరి మవా శ్వేతలు గంధర్వ రాకుమారితలు. కాదంబరి చందాపీడుని, మవాళ్వేత పుండరీకుని (పేమిస్తారు. పుండరీకుడు మవాోశ్వేతను | పేమించి, ఆమె విరవోన్ని సహించలేక మరణిస్తాడు. మవిశ్వేత కూడ ఆత్మహత్య చేసుకోదలచుకుంటుంది కాని ఆకాశవాణి ఆమెకు పుండిరీకనితో సమాగమం కలుగగలదని చెప్పటంచేత ఆ [పయత్నాన్ని విరమించుకుంటుంది. ఖ్‌ అప్పటనుంచి ఆమె సన్యాసినిచ్చై పుండళీక్కుని కొరకు బ్లదుధుచూస్టుంటుంది,

664 సంస్కృత సాహిత్య చరిత చందదాపీడుడు తన స్నేహితుడు వైళంపాయనుని మరణవార్తనువిని తనుకూడ మరణిస్తాతు. మరణించి హ్మదకమహారాజుగా జన్మిస్తాడు పుండరీకుడు చందా పీడుని స్నేహితుడు వైశంపాయనుడుగా జన్మిస్తాడు. ఒకసారి మహాశ్వేతను చూచి వైశంపాయనుడు (పేమాలాపాలు చేస్తాడు. వైశంపాయనుడే పుండరీకడని తెలుసుకోలేక మహాశ్వేత అతన్ని చిలుకగా మారమని శాపమిస్తుంది. చిలుకగా మారిన వై శంపాయనున్ని లక్ష్మీదేవి శూ దకరాజు దగ్గరికి చేరుస్తుంది. జాబాలి అనే బుష్‌ కృపచేత పూర్వజన్మ వృత్తాంతాన్ని తెలుసుకొన్న చిలుక దాన్నంఠకా క్మూదకునికి చెప్తుంది. ఆ కథనంతా విన్నతర్వాత హ్యదకుడు [పాజాలు విడిచి “జ్యాగత్తగా కాదంబరిదేత రక్షింపబడే చందాపీడుని కశేబరంలో (పవేశస్తాడు. చిలుక పుండరీకునిగా మారుతుంది. వాళ్ళిద్దరు తమతమ (పియురాండడ్రను కలుసు కొని వివాహం చేసుకొని సుఖంగా వుంటారు, కొదంబరి కథకు మూలం

ఈ విధంగా జన్మ జన్మాంతరాలతో కూడిన కాదంబరికథ అద్భుతమైన సంఘటనలతో రమ్యంగావున్నది. చంద, గంధర్వ, మానవలోకాలకు సంబం ధించిన ప్మాతలతో, సంఘటనలతో కథ పాఠకులను ఆద్భుత చిత్తులనుచేస్తుంది* ఇటువంటి ధమ్ముమైన కథను కల్పించిన కవి _సతిభ ఆద్వితీయమైందని చెప్పాలి. ఈ కథ సేథాసరిత్సాగరంలోని మకరందికోపాఖ్యానాన్ని పోలివుండటంచేత బాణుడు ఈ కథను బృహత్కథనుంచి (గహించాడని అంటారు. కాని “కథ' అన్న (ష్మకియలో ఇతివృత్తం కల్పితమైవుండాలని లాక్షణికులు అందరూ ఏకగీవంగా “చెప్పారు. అటువంటప్పుడు బాణుడు తన .'కథ' కావ్యానికి ఇతి వృత్తాన్ని (పసీద్ధ మైనదాన్ని (గహిస్తాడా అని అనుమానం కలుగకమానదు. మకరందికోపాఖ్యానం బుద్ధ స్వామి బృహత్కథా శ్లోక సంగహంలోగాని క్షేమేం్యదుని బృహత్క థామంజరిలోగానిలేదు. ఒక వేళ (క్రీశ 1వ శతాబ్దంవాడైన సోమదేవుడు బాణుని కాదంబరి కథనే కొద్ది మార్పులతో కథా సరిత్సాగరంలో చేర్చుకొనివుం టాడుం సుబంధు వాసవదత్తకథను స్వయంగా కల్పించుకొన్నాడు. అదే విధంగా బాణు డున్ను కథను స్వయంగానే కల్పించుకొనివుంటాడు. బాణుడు అంత పతిభాహీను డైన కవి ఏమికాదు. సుబంధు వాసవదత్త కల్పన మీద బృహత్కథ, జానపద కథల (ప్రభావం వున్నట్టుగానే బాణుని కొదంబరి ఇతివృత్త కల్చనలోను వా

లౌకిక వాజ్బయం 665 [పభావంవుండి వుంటుంది మియు పండితుడు ఆ స్తికనా స్తిక దర్శనాలను అధ్య యనంచేసిన బాణుడు కాదంబరి కథను కేవలం (పేమ కథగానే నాయలేదు. మహదర్థాన్ని ఆ=తర్గర్భితంచేసి అతడ్డు ఈ కథను రచించాడు.!

కాదంబరిలో సుకీర్ణమెన వర్ణనలున్నా వర్ణనా బాహుళ్యంతో పాటు కథా బాహుళ్ళంకూడ వున్నది. వాసవదత్తలోవలె కథ అపధానమైలేదు. దశకుమార చర్మితలోని కథలు పొఠకులను ఆకట్టుకొన్నట్లుగానే కాదంబరి కథ పాఠకులను ఆకట్టుకొంటుంది. కథ, సంఘటనలు ఎప్పుడు ఏ మలుపు తిరుగుతవో అని పాఠ కులు ఉత్సుకతతో కాదంబరికథను చదువుతారు. అంటె పాఠకుల కుళూహలాన్ని నిలపగల శక్తి కాదంబరికథలో వున్నది. పాఠకులను కట్టి వేసే కథాకథనం దీనిలో వున్నది. దీర్చ మైన వర్ణనలు ఎక్కడా కథకు ఆడ్డుతగులకుండా వున్నవి. కాని సామాన్య పాఠకుడు ఆనేక జన్మలతో కూడిన కథను అర్ధం చేసుకోలేక, గుర్తు పెట్టుకోలేక చిక్కులపాలు కాక తప్పదు. కాదంబరి కథలోని అద్భుతమైన సంఘటనలల్లో జానపద కథల [ప్రభావం తప్పక కన్పిస్తుంది. పక్షులు మాట్లా డటం, మనుష్యులు పవ్యాదులుగా మారటం, పచ్చాదులు మనుష్యులుగా మారటం, చనిపోయిం తర్వాత క శేబరాన్ని జాగత్తగా పెట్టటం, (పాణం ఒక శరీరం నుంచి మరో శరీరంలోకి [ పవేశించటం, 'స్వేచ్భానుసారంగా రూపాలను ధరిం చటం, శాపాలు, ఆకాశవాణి మొదలై నవెన్నో జానపద కథల్లో కన్పించే సన్ని వేళాలు కాదంబరి కథలో కన్చిస్తవి. ఎన్నో ఆద్భుత సంఘటనలతో కూడి పున్నా కథలో ఎక్కడా స్వాభావికతకు లోపం మ్మాతం రాలేదు. [పతి సంఘ టన యథార్థంగా, రసవంళఠంగా గోచరిస్తుంది. కవి కథాకథన, కవితా పతి భలు అటువంటివి. “కాదద్భులీ రనన్వాడా బాహోలో౭[పీ ర తోబడే”

బలొణుని ఫపతిభ

బాణుడు గొప్ప దరగ్శనళాస్త్ర పండితుడు. అతనికి కావ్య నాటక పుాడేతి వోసాలతో మంచి పరిచయమున్నది. కామ, అర్థ, రాజనీతి, ఆలంకార ళాస్ర్రాలను తుజ్జ్ణంగా అభృసించాడు. శుకనాసోప వేశఘట్టంవల్ల అతశికి రాజనీతితోగల నిం కొరకు మేము రచించిన "బాణుని కాదంబరీ పరిశీలనం” అన్న

పుస్తకాన్ని చూడగలరు,

666 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత పరిచయం (పకటమౌతున్న ది.వీటన్నితో పాటు అతనికి మంచిలోకానుభవం వున్నది. దేశ్మభమణ సమయంలో ఆతడు ఎన్నో దేశాలను నగరాలను ఆరణ్య | పాంతాలను సందర్శించాడు. ఆ సందర్భంలో ఆతనికి అనేక వృత్తులవారితో, ఆనేక రకాలైన మనుష్యులతో పరిచయం స్నేహం వర్పండింది ఎంతో లౌకికజ్ఞానాన్ని అతడు సంపాదించాడు. మనరియు బాణునికి ఆతిసూక్ష్మ పరిశీలనాదృవ్షి వున్నది* “బాజోచ్చిష్టంజగతృర్వం” అన్న ఉక్రిలో కొద్దిగాకూడ ఆతిళయో కక్రిలేదు. సుదీర్ష వర్ణనల్లో అతడు చ్చితించని విషయమేలేదు. [పకృతిని, మానవ [పకృతిని అతి సూక్ష్మంగా వర్ణించాడు. కావ్యంలో ఉచితమైన వర్షనలల్లో అతని సూక్ష్మ పరి శీలనా దృవ్షితో కూడిన శాస్త్రపాండిత్యం, లౌకికళజ్టానం రెండు చక్కగా [పకట మైనవి. రాజాస్థాన మర్యాదను బాగా ఎరిగినవాడు. రాజుస్థానలను, బుష్కాశమా లను, సుందర అంతఃపురాలను, ఆటవికుల పల్లెలను సమాన్యపతిభతో సహజంగా చ్యితించాడు ఆతడు వర్డించిన సరః, నవి, పర్వత, వన, ఉద్యాన, సూర్యో దయ, బుతు, ఆశమాది వర్ణనలు, వర్ణనల్డోని ఉపమా[దవ్యాలు కవి (పతిభను, పాండిత్యాన్ని, లోకజ్టానాన్ని వేనోళ్ళ చాటుతున్న వి.

సుదీర్చ మైన వర్ణనలు, దీర్ష మైన కథా నిర్వహణతోపాటు బాణుడు ప్యాత చ్మితణానికి కూడ స్థానాన్ని ఇచ్చాడు [పతి చిన్న ప్మాత కావ్యంలో తన (పత్యేక వ్య _కీత్వంతో పాఠకుల కన్నులముందు నిలుస్తుంది. రాజులను వర్ణించినా, ఆటవిక లను వర్ణించినా, ఆంతఃపుర కన్యలను వర్ణించినా, సన్యాసినులను వర్టించినా కవి యథాతథంగా కన్నులకు కథ్టేటట్టుగా వర్టించాడు. జౌచిత్యాన్ని పోషించాడు. చివ రకు వైశంపాయనుని వంటి పక్షి పాత చ్మితణను కూడ కవి చాల సహజంగా చేసాడు. సూవ్మపరిశీలనతో కూడిన ఆమూల్మాగ వస్తువర్షన సుధీర్హ మెనా పాఠ కులకు విసుగు పుట్టించదు. బుష్మాళమ, వింధ్యాటవి వర్ణనా సందర్భంలో కవి (సకృతి యొక్క లలితరూపాన్ని, భయంకర రూపాన్ని రెండింటిని చిితించాడు. కావ్యంలో ఆంగిరసం శృంగారం. శృంగార వర్ణనలో ఎక్కడా కూడా అన్బీలత లేదు. స్త్రి వర్ణనలు డీర్తమెనా ఎక-.డా అనౌచిత్గం కన్పించదు. బాణుడు దివ్య మైన, మధురమైన స్త్రీపురుషుల | పేమను చ్చితించాడే కాని కామవాసనాయు క్రమైన (కేమశు కాదు. ముఖ్యంగా మహాశ్వేత పుండరీకుల పేమ దివ్యత్వం, పవ్మితతతో కూడింది. మహాశ్వేత పేరుకు తగ్గట్టుగానే అమలినమైన పవ్మిళరూపంతో పాఠకుల ముందు. నిలుస్తుంది. కాదంబరి చందాపీడుల (పేమలో కవి మానవీయతన్ను

లొెకిక వాజ్మయం 667 సృవ్షించాడు కొని చందాపీకుని మకణంతో కొదంబఏ9 (పేమకూడ మవిశ్వేత యే మవలె పవ్మిత రూపాన్ని ధరించింది బాణుని తలి

బాణు? శైలి నాతిదీర్చ సమాసతతో కూడి పాంచాలీ రీతికి చెందింది. బాణునికి అపారమైన శబ్ద జ్ఞానం వున్నది. శబ్దార్భ సంయోజన బాణు కవిత్వంలో సుందరంగా వున్నది. ఏ అర్ధాన్నెనా కవి సరళంగా, సులభరీకిలో చెప్పగలడు-* బాణుని కవిత్వం వ్యకోటక్తి నిపుణమైంది శ్రేష వ్యకోక్రి సాధనకు బాగా తోడ్ప డింది. శ్లేషనేకాక శ్రేషమీద ఆధారపడే విరోధాభాస, పరిసంభ్యాలంకారాలను కవి విరివిగా పయోగించాడు. ఇవేగాక ఉపమ, ఉ్నల్చేక్ష, రూపక, ఆతిశయోక్తి సమాసోక్ష్యాది అలంకారాలను కవి పయోగించాడు బాణుడు వ్యకోక్తి నిపుణు కైనా స్వభావోక్త్యలంకారాన్ని ఆదరించాడు. వ్యకోక్తిని పోమించేవి శ్రేష అతిశయోక్తులు ఆని ఆలంకారికుల మతం. వ్మకోక్తి మార్ష్గస్థాపకుడై న కుంతకుడు స్వలావో_క్రిని అలంకార్యంగానే అంగీకరించాడు. స్వభావోక్తి అలంకారమైతే ఆలంకార్య మేది? అని ఆతడు | పళ్నిస్తాడు. కాని వ్మకోక్తి సాధకుడ్రైన బాణుడు స్వభావో క్యలంకారాన్ని ఆదరించి దాని సౌందర్యాన్ని సౌధించటం అద్భుతంగా వున్నది. (పతి అలంకారానికి ఆధారం (528) గా బాణుడు స్వభావో క్రినే [గహిం బాడు. అందుకే ఆతని ఉక్తిలో అసంభావ్యత అనేది కనిపించదు. తర్వాత కవుల్లోని విచ్శితమైన ఊవాశ క్రితో కూడిన ఊక్రివైచ్చితికాక బాణునిలో సహజ లాన సంపద కన్పిస్తుంది. (పతి వస్తువును, దృశ్యాన్ని, సన్ని వేశాన్ని కవి ఓక (పతిభగల చ్వితకారుని వలె బొమ్మగా గీసి చూపిస్తాడు. నవార్థం, అగామ్యమైన, స్వభావోక్తి, రసస్పోరకత్వం+*విక టావ్షరబంధం, శ్లేష---వీటన్నిటీ సమావేశాన్ని తన కవిత్యంలో చూడవచ్చునని బాణుడు స్వయంగా సూచిందాడుం

నవాక్థోజాలిర్య గామ్యో శ్లేషోఒక్సివ్టః సృుటోరసః

వికటాక్ష్షరబంధశ కృత మేక్కతదువ్కరమ్‌.

బాణుని శైలి చాల కఠినమైందని వేర్‌, కీథ్‌ వింటర్‌నిట్స్‌, ఎస్‌. కె డే వంటి విమర్శకులు అభి పాయపడినారు. బాణుని కవిత్వం వదాడంబరం? ఇలంకాధాతిశయంతో కూడింద్లైనా అతడు ప్రయోగించిన శబ్ధాలు అర్థబోధకొలై

668 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత సూటిగా పొళకుల హృదయాఅల్లో దూవిపోతవి. సంస్కృత భాషాజ్ఞానం చక్కగా కలిగినటువంటివారికీ బాణుని కవిత్వమేమి కిష్టం కాదు. బొణుడు వస్తువర్ణనలను సుదీర ంగా కాక ఒకొకసారి ఒక భొవాన్నిగాని ఒక పా్కాత హృదయగత ఆలోచన లనుగాని సుకీర్చంగా చెప్పుకుంటూ పోతాడు. అవి కొందరికి విసుగుపుట్టించవచ్చు నేమో కొని కొందరికి అవి రమ్యంగా, పాండితీస్ఫోరకాలరై అనందాన్ని కలిగించ వచ్చును, వాణుని పశంన

బాణుని అపూర్వశైలి [ప్రాలీన సాహిత్మీ పేమికులను విశేషంగా ఆకర్షించింది. వారు బాణుని అఆనేకవిధాలుగా (వళంసించివున్నారు. గోవర్థనో చార్యుడు బాణుని సర స్వతి ఆవతారంగా భావించాడు---

జారా శిఖండిన్మీ పాక్‌ యథా శిఖండీ తథాఒవగచ్చామి

(పాగల్భ? మధికమా పుం వాణీబాణోబభూవేతి “అధిక (పాగల్భాన్ని సంపాదించటానికి శిఖండిని శిఖండిగా మారినట్లుగా పురుష రూపంలో అతి చమత్కారం ఫొందగోరి వాణి వాణ (బాణ) రూపాన్ని ధరించింది! ”

బాణుని కబ్దిసంపద అపారమైంది. విశ్వవ్యాపినియైన తన ఛావకల్పనలను (పకటించడానికి కవికి అపారమైన శబ్దసంపద అవసరమైంది. రాజశేఖరుడు బాణుని గొప్పతనాన్ని ఇట్లా స్తుతించాడు.

బాణేనహృది లగ్నేన యన్మందోఒపి పద్మకమః

భవేత్‌ కవి కురంగాణాం బాపలం త్మ్యత కారణమ్‌. బాణుని శబ్దా్రసంయెజన సుందరమైంది. ఆతని కవిత్వంలో లలితమైన, సుకుమారమైన పదవిన్యాసాన్ని చూడవచ్చును-ా

కబ్యారయోః నమోగుంఫః పాంచాలీ రితిరుచ్యతే

శీలాభట్టారికా వాచి బాణోక్రివ చసాయడది. బాణం కుచ్చుకుంటే ఉచ్చా కసం బయటికింాన ట్రే బాణుని కాదంజరిని చడివిం తర్వాత కవులకు ఐణి బయటికిరాదని ఒకానొక కవి కట్టా చమత్కరించాడు -

లోకిక వాబ్బ్యయం 669 ఉచ్చాాస్నోపి ననిర్యాతీ బాణే వృదయవురర్తిని

కింపు నర్వికటాటోప పదబంధా సరస్వతీ

విదగ్గముఖమండనక ర్త ధర్మదాసు బాణుని రసవంతమైన కవిళ్వాన్ని ఇట్లా పొగిడాడు--

రుచిరస్వర వర్జపదారసభావవతీ జగన్మునోవారతి

సాకిం తరుణీ నహి నహి వాణీ బాణస్యమధుర శీలస్య,

"బాణుని కవిత్వం రుచికమైన వర్దాలతో, పదాలతో కూడింది, రసభావ పరిపూర్ణమైంది తరుణీనాయిక వలె రసిక హృద యహరణాన్ని చేయటానికి సమర్థ వంతమైంది” “"ఆలంకార సమాసభరిశమైన బుణు) కవిత్వం వింధ్యాటవి వంటిది. దానిలో విహరించే కవికుంజరుల గండస్థలాలన్‌ చీల్చే సింహం వాణబుడు”-అంటాడు మరోకవి-

ఆ సర్వత గభీరధీర కవితా వి:ధ్యాటవీచాతురీ-

సంచారీ కవి కుంభికుంభ భిదురోబాణస్తు పంచాననః

అపూర్వమైన మౌలికమైన భావాలతో, అర్జాల పిష్టపేషణం లేకుండా బాణుని కవిత్వం నవీనార్థశోభీతమైంది.

బాఎశనయుడు

బాణుని మరణంతో కావంబరికావ్యం అసంపూర్ణంగా మిగిలిపోగా పండితుల కోరికమీద అతని కుమారుడు పూరింభాడు. అతడు పుళింద, పు?ం,ధ, పులిన, భూషణకట్టు అనే అనేకమైన పేర్లతో పేర్కొ నఐడుతున్నాడు. కొని ఖ్లీలమంజరి కర్త ధనపాలుడు పేర్కొన్న “పుళిం్యధు"డన్న పేరే నిజం కావచ్చును. బాణుడు మరణశయ్యమీద వుండి ఈ కావ్య రచనాభారాన్ని కుమారునికి ఆప్పగించాడని కూడ ఐతిహ్యం. బాణత నయుడు ముమ్మూర్తులా తండి శైలిని అనుకరించి కావ్యాన్ని పాఠకుల కెటువంటి లోపం కనపడకుండా అనువదించి ధ్యన్యుడై నాడు.

ధనపాలుడు ధనపాలునికొలం

ధనపాలుడు తిలకమంజరి అనే గద్యకావ్యాన్ని రచించెను. ఈ కవి [కీ.ళ ర్ట్‌3 (పాంతంవాడని వరదాచారి నిర్ణయించాడు. ఈ కవి (క్రీ. శ 925 (ప్రాంతం

674 సంస్కృత సాహి్య్య చరిత వాడైన రాజశేఖకన్ని వూర్వుకవులతో చేర్చి పేర్కానటంచేత ఈ కాలనిర్ణయం సమంజసంగా కన్పించదు. ఆదీగాక ఈ కవి ధారానగరాన్నేలిన ముంజ, భోజరా జూల ఆస్థానంలో వుండేవాడు. కాబట్టి (కీ శ 1000 _పాంతంవాడని చెప్పవచ్చును. తీలకమంజరి కావ్యంలో తీలకమంజరీ సమర కేతు వుల (ప్రేమకథ వున్నది. ఈ 1 పేమకథ కాదంబరిచం, దాపీడుల | కేమకథను పోలివున్నది.

ధనపాలుడు మొదట వేద వేదాంగాలను అభ్యసించిన (బాహ్మణుడు. కాని తర్వాత తన తమ్ముని |ప్రభావంచేత బ్రైనధర్మాన్ని స్వీకరింపను. ధనపాలుడు భోజరాజు కొరక్షై ఈ చమత్కారవూర్ణ కావ్యాన్ని రచించినట్లు తెలుస్తున్నది. కవి కావ్య పారంభంలో సజ్జనస్తుతి, దుర్జననిందను చేసాడు. మరియు తన వంళాన్ని, ఆ్మశయదాత భోజరాజు వంశాన్ని వర్ణించాడు. కవి వినయ సంపన్నుడుగా గోచ రిస్తాడు.

కాదంబరి (సభావం

ధనపాలుడు కాదంబరి ఇతివృత్తాక్నేకాక కైలివర్దనలనుకూడ ఆకకరిం చాడు. తిలకమంజరి నివాసగృహవర్డన కాదంబరిలో కుమూరీళవన వర్టనను, ఆ మోధ్యానగర వర్ణన ఉజ్జయినీ నగర వర్ణనకు, మేఘవాహనుని దినచర్య వర్ణన శూదకుని దినచర్య వర్ణనను పోలివున్నవి వాణు) ఆంంకారయెజనను ధనపొలుడు అనుకరించాడు. కాని బాణునివలే స్వభావోకక్తిని ఆదరించలేదు. ఆయితే బాణునివలెనే శ్రేష, విరోధాభాస, పరి సంఖ్య ఉపమ,ఉచ్పేక్ష, రూపకాద్యలంకారాలను (ప్రయో గించాడు. ధనపాఎడు బాణుని శ్లేషసౌందర్యం ముందు నిలువలేడు. వాణునివలెనే దీర్హవాక్యాలను రచించాడు. ఒక వస్తువును ఆనేక దృక్కోణాలనుంచి బాణుని వలెనే వర్ణించటానికి పూనుకొన్నాడు. కాని బాణునివంటి (పజ్ఞాపాటవాలు లేక పోవటంచేత అతన్ని ఆనుకరించి మించటం ఆట్టావుంచి రాణించలేక పోయాడు. బాణునికి ధన పాలునికి నడుము దాదాపు మూడువందల సంవత్సరాలున్నవి, ఈ మధ్య కాలంలో, గద్యకావ్యాలను ఎవరూ చేపట్టి రచించలేదంబె ఆసహజంగా కన్పిస్తున్నది ఒకవేళ ఆ సమయంలో (వాయఐబడిన గద్యకావ్యాలు మనవరకు రాక కాలగర ఎంలో కలిసి పోయిన వేమో.

ఓడయ దేవుడు

ఈ కవి కాలాన్ని గురించి అభి పాయభేదాలున్నవి. కొందరు ఈ కవిని

కీ. 9వ శతాబ్దం వానిగా మరికొందరు కీక. 11వ శతాబ్దం. వానిగా నిర్ణయించి

లౌకిక వాబ్బయం 671 చెప్పారు. వి పరదాచారి ఈ కవికీ. ఈ. 1£00 పాంతం వాడని అభ్నిపాయ పడినాడు. ఈ కవికి “వాదీళసింహు” డని బిరుదనామం. ఈ కవి గద్య చింతామణి అనే కావ్యాన్ని రచించెను. ఈ కావ్యంలో జీవంధరుడనే రాజ కుమా రుని కథ వున్నది. జై నముని ఉపదేశంచేత ఆ రాజకునూరుడు జై నసన్యాసిగొ మారుతాడు. జై నముని ఉపదేశం కాదంబరిలోని శుకనాసోపదేశాన్ని పోలివున్నది ఇతివృ త్తంలోను కాదంబరి ఛాయలున్నవి. మరియు బాణు? శైలిని, వర్ణనలను కూడ ఆమకరించాడు. బాజు9 వలెనే దీర్చ వాక్యాలు రచించాడు. ఒకొకసారి ఒక వాక్యాన్ని ఒక్క సమాసంతో ముగించాడు - “వాత్సల్యా క్రీషవత్సముఖా కృవ్యమాణ నిజకుచనిశా మన పునరుక్త శచ్చూ ధసోత్సుక వత్సగళ విగళదర్భ (గ స్తశ్వ శ్రవణా సహిస్టుతాపి పిత్మళవసి.” బాణుని వలెశే ఓడయడదేవుడు శ్లేష " విరోధాభాస, పరిసంఖ్య, ఉపమ ఉ(త్చేగాదులను (పయోగించాడు, ఈ కావ్యం 11 లంఐకాలుగా విభాగింపబడింది. పన్నాలాల్‌ సాహిత్యాచార్యుని అభ్మిపాయంలో ఈ గద్యకావ్యం ఉత్కృృష్టమైంది. ఈ కవి కాదంబరీకారున్ని అనుకరించటానికి (వయత్నించినా కవి స్వయం ,(పతిభ, లోకజ్ఞానం, సూక్ష్మ పరిశీలనాళక్తి కావ్యంలో (పతిబింబిస్తున్నవి. పాండిత్య (పదర్శనతోపాటు కవి యకఠార్థ జీవిత సంఘటనలను చిత్రించాడు. అక్కడక్కడ కవి వైదర్శ్భీకైలిని (యోగించాడు. శ్చీష్ణ పదాలు, దీర్ధసమానాలున్నా కవి శ్రైలి మధురంగా వున్నది. కవిది ధారా [పవాహంగల శ్రైలి. ఇఫీగ యదేవ కవి “జీవక చింతామణి” అనే తమిళ (గంథాన్ని “షత చూఖామణి” అన్న "పేరుతో సంస్క్యుళీకరించాడు. అగస్త్యుడు

కాకతీయ రెండవ (పతాపరుదునికి (కీ ఈ. 1294-1825) సమకాలికుడు. బాలభారత కర్త ఈ ఆగస్త్సుడు. ఈ కవి “కృష్ణ చర్మిత' ఆనే గద్య కావ్యాన్ని రచించాడు. దీనిలో శ్రీకృష్ణుని చర్నిత భాగవత పుకాణానుసారంగా నిబంధింప ఐకింది. తంజావూరు సరన్వతీమహల్‌ లై ఐరీలో దీని వతి ఒకటి వున్నది. ఈ కావ్యం కెనడాలోని టోరంటో యూనివర్సిటీనుంచి [పొఫెసర్‌ టి. వెంకటా చార్యచేత విపుల పీఠకతో (పచురింపబడింది. బాణుని తర్వాత గద్య కవులందరి వలెనే ఆగస్తుడు ఈ కావ్యంలో బాణుని భాషను, శ్రెలిని, వర్ణనలను అనుకరించాడు అయినా ఆగస్తుని గద్యశైలి అతని పద్మశ్రైలివలినే, సరళ సుందరంగావున్నది.

672 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత అక్కడక్కడ కవి కాదంబరిని అనుకరించాడు. ఆగస్తుని సరళ గద్య రచనకు ఉదాహరణ -'నందభవనే సతస్మిన్‌ జగత్యళ్యుదయేన సాకం వర్ణమానం కదాచి దంకురిత కతిపయ దళన శోభినా సంస క్త స్తిన్మ శీకరేణేవ వదనకమలేన ముద మావహన్నతి స్ఫుటాక్షరైరాలాపైః (పతిసుఖమాపాదయన్‌ స గోపికాకరతలేషు విచచార. కౌదంబరి అనుకరణలు

బాణుని తర్వాత రచింపబడిన గద్య కొవ్యాల మీద అతని గద్యరచనా

[వభావం సృష్టంగా కన్పిస్తున్నది అతని భాష, శైలి, ఆలంఠతారాలు తర్వాత _ కవులకు ఆనసరిణీయమైనవి. బాణుని గద్య రచనకు భిన్నమైన, మౌలికమైన గద్యరచన మరి సంస్కృృుతంలోరాలేదు. బాజని గద్యరచనా (ప్రభావం అంత గాఢమైంది. బాణుని కాదంబరికథనే కొందరు కవులు సక్షిప్త సరళరూపంగా రచించివున్నారు. ఢుండి రాజు వ్యాసుడు (కీ.శ 17 వ ళ॥) అభినవకాదంబరిని, మ శీరాముడు “కాదంబర్యర్థసారం'ను, కొశీనాథుడు “సంక్షీ ప్రకాదంబరి "ని, అనంతాచార్వుడు “చందా పీడ చర్మిత'ను, ఆర్‌.వి. కృష్ణుమాచార్యులు, *కాదంబరీ నంగవో'న్ని మరియ హర్ష చర్మితసారా'న్ని, రచించారు. అహోబిల నరసింహుడు ఆంధ దేశీయడు. ఈ కవి (తిమూలర్తి కళ్ళాణాన్ని “అభినవ కాదంబరి” పేరుతో రచించాడు. బొణు9 కవిత్వంతో స్పర్థవహించి కాదంబరిని మించవలెననే కోరికతో ఈ కవి ఈ కావ్యాన్ని రచిస్తూ దానికి కాదంబరి. పేరునే పెట్టాడు. నరసింహకవి మైసూరు రాజు మూడవ కృష్ణ రొజు ఒడయర్‌ ఆస్థాన కవి. ఆ గాజు చర్మెతను కవి ఈ కావ్యంలో వర్ణించాడు. ఆధునిక గద్య కావ్యాలు

శ్రీతవ్లైల దీషీతుడు ఆధునిక కవి. 'ికృష్ణాళ్లుదయ” మనే గద్య కొవ్యాన్ని రచించాడు. శ్రీకృష్ణుని చర్మితను దీనిలో నిబంధించాడు. యా[తానర్జన లతో కూడిన “కా వేరీగద్యా "న్ని కూడ ఈ కవి రచించాడు. షేక్స్పియర్‌ నాటకం “కామెడీ ఆఫ్‌ ఎ(రర్స్‌”ను “భారతీవిలాసం” అనే పేరుతో సంస్కృత గద్య కావ్యంగా (వాసాడు.

ఆర్‌. కృష్ణమాచార్యులు హిందూన్రీ శీలాన్ని చితిస్తు “సుశీల” అనే గద్యకా వ్యాన్ని రచించాడు.

లోకిక వాజ్బయం ఠ్‌78

జగ్గు శ్రీ వకుళభూషణకవి మైసూరు రాజ్యంలోని మేల్కోటే [గామ నివాసి. ఈ వవి “జయంతిక” అనే కథాకవ్యాన్ని రచించను. బాణుని కాదం ఐరిని అనుసరిస్తు కవి దీన్ని రచించెను.

కోంబొకం అనంతాచార్యులు “ఉదయన చర్మితొ అనే ఆభ్యాయికను శచించెను. ఇంకా ఈ కవి రఘువంళ చరిత, చం్యదాపీడ చర్మిత, హర్షచర్మిత సారాన్ని రచించెను. చంపుమార్గంలో కథామంజరిని రచించెను,

హరిదాసు సిద్ధాంత వొాగీశుడు *సరళ '' అనే గద్యాకవ్యాన్ని రచించెను.

ఆధునిక యుగంలో ఎందరో సంస్కృతకివులు బాణుని కొదంబరిని అనుక రిస్తు ఆభునిక్కప్టకియ అయిన నవలలను రచించారు. మరియు దేశ భాషల్లోని ఆధున్తిప్టకియ అమన నవలలను కూడ సంస్కృృతీకరించారు. విశ్వేశ్వర పాండే ''మందారమంజరి, చంద్మపబా చర్మిత''లు ఇటువంటి నవలలు అనదగిన సంస్కృత గద్యాకావ్యాలు, మేధాావత పండితుడు “కుముదినీ చంద”, బెంగు. ళూరు నివాసి) రాజమ్మ “'చం దమౌళి'' నవలాకావ్యాలను రచించారు. హరిచ రణభట్టా చాప్పుడు బంకించం(దుని కపాంకుండల అన్న బెంగాలీ నవలను సంస్కృృతీకరించెను బంకించం్నదుని మరొక నవల “లావణ్యృమయి"'ని కొల్లా పురనివాసి అహవ్వ్పాళాన్త్రీ సంస్కృతీకరించెను. జగన్నాళ్మపసాదుని “నంసార చక్‌ " అన్న హిందీనవలను అనంతా చార్యుడు సంస్క్భృలశీకరించెను. కల్చితే తి వృత్తంతో కూడి, ఆలంకారిక శై లిలో రచింపబడే “కథ” అన్న కావ్మప క్రియ కాలక్కమాన ఆధునిక యుగంలో “నవలా” (ప్యక్రియతో చేతులుకలిపి సజీవంగా నిలిచిపోయింది.

శ్ర

చారిత్రక కావ్యాలు

లోకిక వాజ్మయం (6?7 చార్మిశక కావ్యాలు భారతీయుల చారితక దృష్టి

(ప్రానీనీ భారతీయులకు బార్మితకదృన్టి లేదని ఆధునికలు విమర్శిస్తున్నారు. కాని (పాచీన భారతంలో [ప్రాచీన [గ్రీకు దేశంలో వలె గాని, ఆధునిక యుగంలో విలెగొని, వారిదృష్టి శేవలం చార్మితక సత్యాలను వున్నద న్నట్టుగా రికార్డు చేయటంకాదు. వారి ఐతిహాసిక దృష్టి ఖిన్నదృక్కోణంతో కూడింది. ఆ దృకో్క ఇంతో పరిశీలించినట్టయితె వేదాలల్లో, బాహ్మణ మవిభారత రామాయణాలల్లో పురాణాలల్లో, బౌద్ధ కైన [గంథాలల్లో ఎంతో చరిత ని&ప్తమై కనిపిస్తున్నది. ఆట్లా పరిశీలించిన తర్వాత భార తీయులకు పూర్తిగా చరి(తనుగూర్చి స ఎఎవాలేదనీ చెప్పలేము. వేదార్థాలను ఐతిహాసిక దృష్టితో పరిశీలించే వాఖ్యాకారుల సంప్రదాయం వుండేదని తెలుస్తున్నది. వారి అభిప్రాయాలను నిరుక్తకారుడు యాస్కుడు “ఇతి ఐతిహాసిక అని 'పేర్కొనివుర్నాడు. “ఇతిహాస మాచక్షతే” అని అతడు 1ఫాచీనా చార్యుల కథలను ఉట్టంకించాడు. తర్వాత ఇతివోస గంథాలుగా పురా ఇాలకు (ప్రాలీనకాలంనుంచి కూడా (పత్యేక స్థానమున్నది. నారదుడు ఇతిహాస ప్కరాణాలను పంచమ వేదంగా పరిగజించాడు. పురాణాలు చాలా కాలం వరకు మౌఖికంగా వుండి పోయినవి కాబట్టి అవి చెప్పేవిషయాలల్లో ఒకొకసారి పరసృర భేదం ఏర్పడింది అంతేగాని భారతీయుల బారి తకదృష్టికి అవి మంచినిదర్శనాలై న (గంథాలు. వేదార్ధాలను నంపూర్ణంగా (గహింబాలంటే ఇతిహాస పురాణాలను అధ్యయనం చేయాఎని ఆంటారు. కౌటిల్యుడు అర్థశాస్త్రంలో ఇతిహాసాంతర్గతంగా పురాణ, ఆభ్యాయిక, రర్మశాస్త్ర, అర్థకాస్త్రాలను చేర్చాడు. వీటన్నిటి సమ్మగమైన అధ్యయనం వల్ల ఇతివోసాన్ని తెలుసుకోవచ్చునంటాడు. ఈనాడు ఇతిహాస మంటె రాజుల, రాజవంశాల ఉదయపతనాలు, రాజులయుద్ధాలు, విజయాలు, ఆక్రమణలు, రాజ్యవిస్తృణ, రాజ్యపరిపాలన, (పజల ధార్మిక ఆర్థిక సాకూజిక పరిస్థితుల అభ్యయనం. ఈ దృష్షితో పరిశీలిస్తే 1పాచీనళారతీయుల బఐతివాసీక రచన సమ (గంగా లేదు. వారు ధర్మం, సత్యం, నీతి, శీలం ఏటికీ (ప్రాధాన్యతను ఇచ్చి చరి[తరచనకు పూనుకొన్నారు. ఒక విధంగా అదర్శపురుషుల, సమాజాల చర్మిత అధర్మానికి, ఆసళ్యానికి, అవినీతికి విజయం లభించినట్టుగా చితించటం వారి ఆలోచనా పద్ధతికి ఏరుద్ధం. ఇక్కడవారు జరిగినదాన్ని జరిగినట్టుగా, నస వున్నట్లుగా చెప్పటానికి ఇచ్చగించలేదు. అందుకే వారికి చార్మిత దృష్టి లోపించింద

416 సంస్కృత సాహిత్య చరిత అపవాదు చుస్పుకొన్నది. బౌద్ధ జైన (గంథాలల్లో అపారమైన దేశచర్మిత నిక్షిప్తమై బయటికి తీసేవారు లేక పడివున్నది, ఆధునిక కాలంలో ఆర్‌. సి. మజుందార్‌, రాధాకుముద్‌ ముఖర్జీవంటి చార్మితకులు బౌద్ధ జైన (గంఠాలల్లోని చర్మితను గంభీరంగా తీసుకొని భారతీయ చర్మిత రచనకు ఆధారంగా (గహించారు. బౌద్ధ జైన (గంథాలల్లో చర్మిత పశషపాతంగా, ఏకపక్షంగా వున్నచోట్లు కూడ వున్నవి. కాని చాలా విషయాలను వారు ఏకసక్షమైనా వున్నదున్నట్లుగా చెప్పారు. కాని వారి [గ్రంథాలు బార్మితక [గంథాలు కొవు. అవి ధార్మిక (గంథాలు, సందర్భాను కూలంగా వారు చార్మితక పురుషులను, సంఘటనలను పేర్కొనటం జరిగింది. బార్మితక కావ్యపరంపరలో బౌద్ధకవి అశ్వ ఘోషని బుద్ధచర్మిత మొదటిదని చెప్ప వచ్చును. చార్మితక పురుషుడైన బుద్ధునిచర్మిత దీనిలో నిఐద్ధమైంది. కాని కవి దాన్ని ఐతిహాసిక (గంథంగా కాక కావ్యవర్ణనాదులతో, ఆలంకారిక శైలిలో రఘువంకాది కావ్యమార్గంలో (వాసాడు. దాని ఇతివృత్తాన్ని కవి లలితవిస్తారమనే బౌద్ధ ధార్మిక్యగంథం నుంచి తీసికొన్నాడు.

నంస్కృ్భృత సాహిత్యచర్మిత (గంథాలల్లో చారి ఈకకావ్యాల [ప్రకరణంలో చేర్చబడేకృతులు చాలామట్టుకు కావ్య శె.లిలో (వ్రాయబడినవి. అశిత రాజుల, మంతుల, వా$ వంళాల చర్మితలను కవులు రచించారు. వాటిల్లో ఆతిశయో క్తులతో కూడి ఒకొకసారి సత్యవిషయాన్ని బయటికి పొక్కకుండా (వాసినవి చాలా వున్నవి, వాటిల్లో సందర్భోచితంగా ఆలంకారి శైలిలో కవులు _పఐంధ వర్ణనలను చేర్చటం కూడ కనిపిస్తున్నది. కాని వీటితోపాటు చర్మిత సంఘటనలను చెప్పే కల్సణుని రాజతరంగిణివంటి అచ్చమైన చారి[తక[గంథఛాలను (వ్రాయటం కూడా జరిగింది. ఇటువంటి చార్మి తక కృతులరచన కల్పణునితోనే ఆరంభంకాలేదు, అత నికీ ముందుకూడ జరిగినవి. అవి కాలగర్భంలో కలిసిపోయినవి,

ఇప్పుడు లభ్సమయ్యే చార్మితక కావ్యాలల్లో చాలామట్టుకు కావ్యమార్గంలో [వాయబడినవే వున్నవి. ఒకొకసారి కొన్ని చార్మితక కావ్యాలల్లో ఇతివృత్తం నామ మ్యాతంగానే చర్మితపుకుషనిమీద, చార్మితక సంఘటనమీద ఆధారపడింది. కవి తన దృష్టి ఎక్కువశైలి, పదవిన్మాసం, వర్ణనల వైచితి, అలంకార చమత్కారం వీటిని సాధించటం మీదనే నిలుపుతుంటాడు కవి తన కవితా చాకచక్యాన్ని (పద ర్శించటమే (వధానోద్ధేశం బీర్ళణుని వ్మికమాంకదేనచరి్యితలో చార్మితక విష

లౌకిక వాఖ్క్ఞాయం 679 యాల కన్న వర్ణనా చమక్కారానికి |[పాధాన్యం కన్పిస్తున్నది. ఒకొకసారీ కవి తన ఆ్యశయదాత రాజు చరితను [వాయటానికి పూనుకొని, ఆశయదాత కీర్తి (వతిష్టలకు విరుద్ధమైన కటుసత్యాలను చెప్పకుండ వదిలివేయటమో, మార్చి వాయ టమో చేసాడు అప్పుడు చార్మితకసత్యం మరుగునపడే అవకాశం ఏర డుతుంది. తన ఆశయదాత ,పీతికొరకు అతిళయె క్తులతో అతని చర్మితను వర్ణించటంకూడ జరుగుతుంది. దీనివల్ల కూడ్‌ చార్మితక సత్యం మరుగునపడే ఆవకాశం వుంటుంది ఇంకా కొన్నిసార్టు కవి చార్మితకమైన సంఘటనలను సత్యదృస్టితో (గగహించి చెప్పినా ఆలంకారికమైన వర్ణనాత్మకమైన శైలిలో మరుగుపడి పోతుంటుంది. సమ కాలిక రాజకీయ, సామాజిక, ధార్మిక పరిస్థితులను కవి వున్నదున్నట్లుగా వర్ణిస్తాడు. కాని అతిశయోక్తుల్లో మరుగుపడి ఛార్మిఠక్‌ సక్యాంను అఖయటికి లాగవలసిన సూమ్మాధ్యయనం అవసరమై వుంటుంది, బాణుని హర్షచర్మిత కావ్యం ఈ కోవకు చెందింది. ఈ కావ్యంలో చెప్పబడిన అనేక రాజకీయ సాంఘిక విషయాలను డా, వాసుదేవశరణ అ[గవాల్‌ “హర్షచర్మిత-ఏక్‌ సాంస్క్బృతిక్‌ అధ్యయన్‌” అన్న (గంథంలో విశదీకరించాడు. అట్లా సంస్కృత కావ్యాలను అధ్యయనంచేసి ఐతి వోసిక విషయాలను బయటికి లాగవలసివుంటుంది. కొన్ని బార్మితక కావ్యాల్లో కవులు తీసుకొన్న ఐతివోసిక సంఘటనను [పస్తుతీకరించటంలో కావ్య శైలిని ఆళయించిరా న్యాయం చేకూర్చారు. ఉదా॥కు గంగాదేవి వాసిన మధురావిజయం. కవయ్యితి తనభర్త విజయనగర సాామాత్యానికి యువరాజు ఆమిన కంపన రాయల మధురానగర విజయాన్ని సత్యనంఘటలతో వివరించింది. కొందరుకవులు అంతగా (పసిద్ధులు కొని తమ ఆ, శయదాతల చర్మితలను (వాసారు. అటువంటి కొన్ని కావ్యరూపంగా గాని ఐతివోసికంగాగాని ఎటువంటి (ప్రారాన్యంలేని కొవ్యాలు. మరికొన్ని కావ్యాలల్లో కవులు బారి తళ (ప్రధానమైన పురువుల చర్మితలను తీసు కొన్నా అపధానమైన సంఘటనలనో శ్లేవలం వారి కళ్యాణ మహోళ్చవాలనో గ్రహించి వర్జించిన కావ్యాలెన్నో వున్నవి. ఇటువంటివి ఎక్కువగా "అభ్యుదయ, విలాస, పరిణయం” పేర్లతో (వాయబడినవి. వీటికి కావ్యాలుగా సాహిత్యంలో స్థానమున్నా చార్మితకదృ్భషితో ఎటువంటి [ప్రాధాన్యత లేనివి. ఈ చార్మితకకావ్యాలే కాక కొన్ని అలంకార శాస్త్రాలల్లో కవులు లత్యపద్యాలుగా తమ ఆథయదాళలై న రాజుల చర్మితలను, సాహసకార్యాలను, విజయాలను వర్ణించారు విద్యానాథుని -(పకాపర్ముద యశోభూవజణం వంటివి ఇటువంటి (గ్రంళాలే. చార్మితక కావ్యాలన్న్ని

680 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత ఒక్క విదమైన కావ్యవ్యకియకు అనుసరించి వాయబడినవికావు. కొందరుకవులు అఖ్యాయిక అనే గ ద్యకావ,ప్మకియను అనుసరించి వాసారు. మరికొందకు కపులు పద్యకావ్యప్మక్రియను, మరికొందరు చంపూకావ్యష్మక్రియను చేపట్టారు. కాబట్టి కావ్య ప్మకియను గణీ:చ పండా ఇతివృ త్తం చార్మి తకమైన దైతే ఈ | పక రణంలో చేర్చటం జరిగింది, బాణభట్లు ఏ

బాణభట్టు హర్షవర్ధనుని (కి శు 606-648) ఆస్థానకవి. వాణునికీ లవలు కోట్లు విలువచేసే సువర్థాన్ని హర్షవర్ధనుడు ఇచ్చి సత్కరించాడని సోడ్డలకవి పేర్కొన్నాడు. బాణుడు కాదంబరి కథాకావ్యానికి పూర్వమే హర్షచర్శితను (వాసాడు. హర్షచరి తలో కవి హర్షవర్ధనుని జీవితచర్మితలోని (ప్రధాన మట్టాలను వర్టించాడు. ఇది ఆసంపూర్ణంగా వున్నట్టు, హఠాత్తుగా రచన ఆగిపోయినట్లుగా గోచరిస్తున్నది. కవి కావ్యాన్ని కావాలనే ఆక్కడ అపివేసాడో లేక దాన్ని ఏ కారణంచేతనో పూర్రిచేయలేక పోయాడో చెప్పటానికి వీల్లేకుండవున్నది. కవి దాన్ని పూదర్తిచేయలేక పోయాడంటె హర్షవర్థనుని మరణం దానికి కొరణం కావచ్చును.

హర్షచరిత కావ్యేతివృ త్రం

బాణుని కాదంబరి “కథ” అనే గద్యకావ్య (ష్మకియకు చెందింది కాగా వహర్షచర్మిత “ఆఖ్యాయిక” అనే గద్యకావ్య (ప్యకియకు చెందింది. “కథ” కల్పిరేతి వృత్తం కలదికాగా “ఆభ్యాయిక' సత్యసంఘటనలు కలది, హర్షచర్మిత అఖ్యాయిక, 8 ఉద్భ్వాసాలుగా విభజింపబడింది. మొదటి రెండు ఉచ్చ్యాసాలల్లో కవి తన చరితను, తాను హర్షవర్థనుని ఆస్థానంలో చేకన పరిస్థితులను మొదలై నవాటీని వర్ణించుకొన్నాడు, మిగిలిన ఆరు ఉచ్చాాసాలల్లో హర్షవర్ధనని చర్మిత వున్నది, హర్షుని చర్మితను కవి హర్షని వంశకమ వర్ణనతో ఆరంభించాడు. హర్షుని తండి (ప్రభాకరవర్ధనుని, అన్న రాజ్యవర్జనుని చర్మితలను కవి విశదంగా చెప్పాడు, హర్షుని సోదరి రాజథ్రీ, ముఖరి వంకానికి చెందిన [టగహవర్మల వివాహం, .(వళాకరవర్థనుని మరణం, రాజి యళోమతి సహగమనం, రాజ్యవర్థనుడు హూణుల పైకి దండె క్తిపోయి విజయాన్ని సాధించటం, అతడు సింహాసనాన్ని అదధిష్టించ టానెత్తై విముఖుడు కావటం (క్రమంగా వర్శింపబడినవి, ఇంతలో నూళవరాణు

లౌకిక వాజ్మయం 881 (గవావ్‌ర్మను చంపి రాజల్రీ౨్‌ చెరపట్టాడన వార్తవస్తుంపి. రాజ్యవర్థనుడు మాళవ రాజు మీదికి యుద్ధానికిపోయి ఓడించాడు కాని యుద్ధరంగంలో వీరమరణం చెందు తాడు రాఎశ్రీ చెరసాలనుంచి పారిపోయి ఒక బౌద్ధభికుపు దివాకరమి తునిచేత రక్షింపబడ్డుంది. సోదరిని వెతుకుతు బయలుదేరిన హర్షవర్ధనుడు రాజశ్రీని కలుసు కొంటాడు. రాజశ్రీ బౌద్ధసన్యాసినిగా దీక్షను ఇ మ్వీమని బౌద్ధభివువును కోరుతుంది. కాన్షి హర్షుడు కాను శ్మతువినాకాన్ని చేస్తానన్న (పతిజ్ఞను నెరవేర్చేంతవరకు తన చెల్లెలికి ధర్మోపదేళశం చేయమని' తాను శ్మతువినాశాన్ని చేసినాక ఇద్దరం కలిసి ఒక్కసారే బౌద్ధసన్యాసదీక్షను (గహిస్తామని అంటాడు. ఈ సన్ని వేఠం తర్వాత సూర్యాస్తమయ, సంధ్య, చం్యదోదయ వర్ణ్షనలతో కావ్యం ముగుస్తుంది. 'హర్ధవర్షనుని శ్యతువినాళాన్ని, పట్టాలి షేకాన్ని వరించక కవి కావ్యాన్ని అసంపూర్ణంగా వదలి వేసాడని కొందరు విమర్శకులు తలంబారు. కావ్యం చివర ఉదయించే చందున్ని హర్షునికార క్రై రజని తెచ్చిన ఉపవోరంగా, రాజ్యలష్మీ తెచ్చిన వెండి శాసనముదగా, భాగ్యాధిష్టాతిదేవి ద్వీపాలమీదికి దండెత్రిపోయే ఆతని దగ్గరికి పంపిన శ్వేతద్వీపం యొక్క దూతగా కవి ఉత్పేష్షించి హర్షని దిగ్విజయాలను, పట్టాభిషేకాన్ని సూచించాడని శభచందోదయంతో కవి కావ్యాన్ని అక్కడే ముగించాడని మరికొందరు విమర్శకుల ఆల్మిపాయం, బాణుడు సందర్భానుకూలంగా ఇతర రాజుల నృత్తాంతాలను చెప్పాడు, దీనితో ఆనాటి ఉత్తర భారతదేశ చరితను పూర్తిగా ఆవగతం చేసుకోవటానికి వీలుగా వున్నది. ఇంకా ఆనాటి రాజకీయ పరిపాలనా వ్యవస్థను, మతసంప దాయాలను, సామాజిక పరిస్థితులను కవి సమ్మగంగా వర్ణించాడు, కాబట్టీ హర్ష చరిత కావ్యం చార్మితక దృష్టితో చాల అమూల్య [గంథం. వొణుని శైలి చారి తకమైన యథార్ణ సంఘటనను చెప్పేటప్పుడు |పయోగించే సరళమైన నిరో లంకార శైలిని బాణుడు ఈ కావ్యంలో [(పయోగించలేదు. మహాకావ్యశై లి అంటే అలంకారిక శైలినే[_పయోగించాడు. హర్ష చర్మితలోని కైలి _పౌఠమై, సమాస యక్తమై ఉన్నది. “టజః సమాస భూయ_స్తమే తద్‌ గద్మస్య జీవితమ్‌ "అన్న ఉక్తిని బాణుని నాటి కవులు ముఖ్యంగా గద్భకవులు ఆదర్శంగా తీసుకొన్నట్టు కన్ఫిస్తున్నది. ఆయాచోల్ల కవి కరుణరసాదులను చక్కగా పోషించాడు. కాధం

65లీ సంస్కృత సాహిత్య చరిత బరిలోవలె బాణుడు హర్షచర్నితలో శ్రేషను చాల (పమోగించలేదు. బాణునికై లి పాంచాలీ రీతిలో నడిచింది సందర్భానుకూలంగా బాణుడు దీర్చ వర్ణనరను చేసాడు. ఈ వర్ణనలు భవ్యంగాను, సహజంగాను వున్నవి. ఈ వర్ణనలు సమ కొలిక జీవన కౌన్నత్యాన్ని (పతిబింబిస్తున్నవి రాజ (ప్రసాదాలు, అచార వ్యవ వారాలు, వస్త్రధారణ, సెన్ఫరీ, సెనికుల యా[త మొన వాటి నెన్నిటిరో బాణుడు సమగ్రంగా కన్నులకు క ప్టేటట్టుగా వర్ణించాడు, వాకృతి రాజు

వాక్సతిరాజు పరమార వంశానికి చెందిన రాజకూరుడు. త్యుతియడు. భవ భూతి వలెనే వాకృతిరాజు కనౌజ్‌రాజు యశోవర్మ (క్రీ. + 720 (పాంతం) ఆస్థాన కవి. వాక్పతిరాజు భవభూతిని గౌరవంగా గురుస్థానాన్నిచ్చి పేర్కొన్నాడు. కాబట్టీ వాక్చతిరాజు కన్న భవభూతి వయస్సులో పెద్దవాడై వుంటాడు. యశోవర్మ కవి పోషకుడేకాళ స్వయంగా కవి. యశోవర్మ ఛాక్పతికి కవిరాజ బీరుదాన్నిచ్చి గౌర వించాడు. ఈ కవిరాజు మహార౮ాష్ట్ర పాక్ఫత భాషలో గౌడవహో అన్న కావ్యాన్ని రచించాడు దీనిలో 1209 గాధలున్నవి, ఈ కావ్యంలో యశోవర్మ వృత్తాంతం వర్థింపబక్షింది. ఇవి ఆసంపూర్ణంగా వున్నది. యళోవర్మ కాశ్మీర రాజు లలికా దిత్యుని చేతిలో పరాజితుడై నట్టుగా చెప్పబడింది. యళోవర్మ పరాజయ కారణం గానే కవి కొవ్యాన్ని ' అసంపూర్ణంగా వదిలివేసి వుంటాడు. అభ్యమయే కావ్యం మౌలిక రూపంలో లేదని కొందరు విమర్శకులు తలంబారు. యళోవర్మ లలికా దిత్యునిచేత (క్రి. ఈ 788 [పాంతంలో ఓడిపోయాడని చరిత చెప్తున్నది. కాబట్టి వాక్పతిరాజు [కీ శ 740 [పాంతంలో ఈ కావ్యాన్ని ముగించి వుంటాడు,

గౌడవహో

గౌడవహ కావ్యంలో యశోవర్మ గౌడరాజును జయించే అతివృలత్తం వున్నది ఆందుకే కవి ఈ కావ్యానికిగాడవహ (గౌడవధ) అని పేరు పెట్టాడు సందర్భానుకూలంగా కవి బుతు, వన, సూర్యాస్తమయ, పర్వత, నదీ వర్ణనలను చేర్చాడు. చార్మిత కేతివృ త్తంకన్న కావ్యభాగమే ఎక్కువ. పేరునుబట్టి కావ్యం గౌడరాజును యళోవర్మ వధించటంతో మ్స్‌గి మటం లేదు, ఇంకా తర్యాత యళో

లౌకీక వాజ్బయం 688 వర్మ దిగ్యిజయాలను కవి వర్ణించాడు. ఈ దిగ్విజయ వర్షవలల్లో ఐతివాసికత కన్న కావ్యత్వం పాలే ఎక్కువగా కన్పిస్తున్నది. గౌడవహోలో శైలి సుందరంగా వున్నది. శ్రేచమత్కారాలు తక్కువ. ఉపనురూపక ఉత్చేష్ష అర్జాంతరన్యాసాద్యలంకావాలను కవి (పయోగించాడు. అక్కడక్కడ దీర్చ సమాసాలతో శైలి కఠినంగావున్నది. మధుమథన విజయం వాక్పతిరాజూ మధుమథనవిజయం అనే మరొక కౌవ్యాన్ని రచించాడు. ఇది కూడా [పాకృత భాషలోనే వున్నది. ఇది గౌడవహో కావ్యంలో పెర్కొన బడింది. కాని ఇప్పుడు అలభ్యం. ఆనందవర్థనుడు ధ్వనికుదాహర జలుగా ఎన్నో గాభలను ఈ కావ్యం నుంచి ఇచ్చాడు. పేరునుబట్టి ఈ కావ్యంలో విన్హువు మధు వనే రావ్షసున్ని చంపే వృత్తాంతమున్నడని చెప్పవచ్చును. పద్మగుపుడు వద్మగుప్పుని పరిచయం వరిమళ పద్మగుప్తుడని ఈ కవికి పేరు, ఇతడు “పరిమళకాళిదాసు”” అన్న వీరుదాన్ని ధరించాడు. కాళిదాసు ఇతని అభిమాన కవి. అందుచేతనే ఆ విరుదాన్ని ధరించి వుంటాడు. ధారానగరాన్నేలిన సాహసాంక బిరుదాంకితుడై న సింధురాజు ఆస్థానకవి. సింధురాజు రెండవ వాక్సతిరాజు తమ్ముడు (పసిద్హడెన లోజరాజు తండి, అరాజు చరితను కవి నవసావాసాంకచరి.త అనే కావ్యంలో నిబద్ధిం చాడు. కావ్యంలో తనను గూర్చి పద్మగుప్తుడు ఏమి చెప్పుకోలేదు. తన తండి "పీరు మృగాంక గుప్తుడని మాం పేర్కొన్నాడు. రెండవ వాక తిరాజు కవి, పండితుడు, కవి పోషకుడు. ఆతనివలే సింధురాజు కూడ కవి. కవిబాంధవుడు, వాక్చతిరాజు ॥కీ కళ 9008-9907 మధ్య కర్ణాటరాజు ర్రైలపుని చేతిలో యుద్ధంలో మరణించాడు. ఆ తర్వాత అతని సోదరుడు సింధురాజు సింవోసనాన్ని అధి స్టించెను. ఆతడు కూడ [క్రీ క 1009లో గూర్జరరాజు సోలంకి చాముండరాజు చేతిలో మరణీంచెను, వద్మగుప్తుడు తన కావ్యంలో వాక ఏతిరాజును స్తుతించటం చే మైదట అతడు ఆరాజు ఆస్టానంలోవుండి తర్యాత సింధురాజు పోషణలో

వుండెనని చెప్పవచ్చును. సింధురాజు (పేరణతో కవి ఈ కావ్య రచనకు పూను కొనెను. సింధురాజు తర్వాత అతని తమ్ముడు ముంజరాజు తర్వాత భోజుడు రాజ్యాన్నేలారు. పద్మగపుడు ముంజ భోజుల ఆస్థానంలోకూడ వుండెనని పండి తుల అభ్నిపాయం. కాని భోజుడు తన [గంథాల్లో ఎక్కడా పద్మగుప్తుం ఉద్ధరించ లేదు. పద్మగుప్తుం కాలం (కీ శ 10వ శతాబ్ది ఉత్తరభాగం (క్రీ. శ 11వ శతాబ్ది పూర్వ భాగమని చెప్పవచ్చును. ఈ కవి కాశ్మీర (పాంతంవాడని, శ్రైవుడని అతని కావ్యవర్షనలనుబట్టి తెలుస్తున్నది. ణ ల ఆవాల నవసాహసాంక చరిత

నవసావాసాంక చరిితలో 18 సర్గలున్నవి. వద్యకావ్యం. మేమేం (దుడు తన బౌచిత్య విచార చర్చలో పద్మగుప్తుని శ్లోకాలను ఉడ్డరించాడు కొని వాటిల్లో కొన్ని ఈ కావ్యంలో లేకపోవటంచేత ఈ కవీ మరొక కావ్యాన్ని కూడ (వాసినట్టు చెప్పవచ్చును. నవసాహాసాంక సింధురాజు నాగరాజు కూతురు కి (వళను వివాహమాడే వృత్తాంతం ఈ కావ్యంలో వున్నది. సింధురాజు వ్యజాం కుడనే నాగుల శ్యతువును చకిపి, బూని నరస్సులోవున్న బంగారు కమలాన్ని తెచ్చి నాగరాజుకిచ్చి శశిపభను వివాహమాడుతాడు. కావ్య శైలిలో కవి కఠను రమ్యంగా నడిపాడు. మహాకావ్యోచితమైన వన (పకృతి మృగయాది వర్ణనలను కవి చేసాడు. శృంగారం (వధానరసం. వీరాద్భుతాలు అంగరసాలు.

కీ య!

పద్మగుప్తుని శ్రైలి (వసన్న మధురమైంది. కవి అను[పాసను ఎక్కువగా (వ్రయోగించాడు. పదలాలిత్యం కలశైలి. యుద్ధాది వర్జనలల్లో కవి సమాసయుక మైన ఓజోపూర్ణ శైలి? వాడాడు. వర్ణనలు సహజంగా వున్నవి. ఉత్చేేష రూపక, ఉపమ, విరోధఛాభాస, అన్థాంతరన్యాస, దీపకాద్యలంకారాలను కవి (వయోగించాడు మొత్తంమీద పద్యగుప్తుడు తన అభిమానకవి కళిదాసును అను శరించటానికి (వయర్నించాడు.

చారిత్రక నత్యాలు

సింధు జు పరమారవంకానికి చెందినవాడు. పరమారులు అగ్నికుల

మృతియలనని, (బహ్మఇ్మాతకుఖీనులమని చెప్పుకొన్నారు, సదకొండన సర్గలో

లొకిక వాజ్బయం 6565 కవి పరమారవంళోత్ప త్తిని గూర్చి ఇట్లా చెప్పాడు అ విశ్వామి(తుడు వసిమ్టుని కామధేనువును ఎత్తుకొని పోగా వసిష్టుని భార్య అరుంధతి, ఇంకా మిగిలిన బువ్ని పత్నులు విచారించారు. అవ్పుడు వసిష్టుడు యజ్ఞం చేయగా ఒక పురువుడు ఉద వించి కామధేనువును విశ్వామ్మితుని దగ్గరనుంచి తెచ్చి యిస్తాడు. వసిష్టుడు ఆ పురుషునికి పరమారుడని నామకరణ చేస్తాడు ఆ పరమారుని నుంచే పరమారవంళం ఉద్భవించింది. పరమాఠ రాజులు తమ శాసనాలల్లోను తమ వంళోత్పత్రిని గూర్చి ఇదే కథను చెప్పుకొన్నారు. వంశోద్భృవ వృత్తాంతం తర్వాత కవి వంళకమాన్ని వర్ణించాడు. ఈ వర్జనాకమం చారితకుల కుప యోగకరంగా వున్నది. 10వ సర్గలో కవి సింధూూజు వాగడ, మురళ, లాబ, హూణ దేశాలను జయించినట్టుగా వర్ణించాడు. ఇవన్ని చార్మితక విజయాలే అని రాజ్మపళస్తులు. చెప్తున్నవి, కాని ,పధానేతవృతమైశ శశిపభతో వివాహం బుర్మి తకంగా సత్యమో కాదో చెప్పలేము. విద్యాధరుల సహాయంతో వజాంకుళ రాజును సింధురాజు జయించి నాగకన్య శశ్నిపభను వివాహమాడినాడనటం చారి (క సత్యంగా గోచరించిదు. ఈ ఇతివృ తం పౌరాణికం వఠె కన్నిస్తున్నది. తొని ఈ పౌరాణికమైన రంగుకింద బార్మితక సత్యం నిష ప్రమైవుందని బ్యూలర్‌, మిరాశివంటి వమర్శకులు తలంచారు. భారతీయ సంపదాయాన్న ననుసరించి కవి కథను నడిపించాడు. అంతేగాని ఈ కావ్మేతి వృత్తం చార్మితక సత్యృటాన్యం కాదు. వజాంకుకుని రాజధాని రత్నావతీ, నర్మదానది దశిజలీరంలో వున్నదని కవి చెప్పాడు. వ్యజాంకునుడు ఆటవికుల రాజు ఆయి వుంటాడు. బస్తర్‌ (పాంకాన్నేలిన నాగవంశానికి చెందిన కన్య శళ్ళిపభ కావచ్చును. సింధురాజుకు సవోయంగా. వెళ్ళిన విద్యాధఠరాజు శశిఖండుడు శీలాహార వంళానికి చెందిన వాడని విమర్శకుల ఊహ. శీలాహారులు విద్యాధరరాజు జీమూత వాహనున్ని తమ వంశానికి మూలపురుషునిగా తలంచేవారు. వీరి రాజ్యం ఈనాటి కొంకణ (ప్రాంతం. "నాగరాజు వేడుకోగొ సింధురాజు శీలాహారుల సహాయంతో ఆటవికరాజు వ్మణాం 'కుకున్ని ఓడించివుంటాడు. మేమేందుడు

క్షేమేం్యదుడు కీ. శ. 11 వశ ఉత్రరార్థంవాడు, కవి, ఆంంకారికుడు కాళ్మీర దేశవాసి. ఈ కవి నృపావళి అనే చార్మితక కొవ్యాన్ని రచించెనని కల్పణుడు పేర్కొ నెను. కాని ఆదీ ఆలభ్యం.

686 సంస్కృత సాహిత్య చర్మీత అదేవిధంగా హేలరాజు 12 వేల ల్లోకాలల్లో పార్థివావళి రచించెనని దాని ఆధారంగా పద్మమిహిరుడు అశోకుని పూర్వజులను వర్చించెనని కల్పణుడు "పపేర్కొసను. కల్హణుడు ఛవిల్లాకర, సృువతులనే చార్మితక కృతికారులను పేర్కొనెను. భవిల్లాకరుడు రాజుల చర్మితను చెప్పాడట. స్నువతుడు ఇతివిస (గ్రంథాలను సంక్షేప రూపంగా, యశార్థ రూపంగా (పస్తుతీకరించెనట. అవి ఆలభ్యాలు. కల్పణనికి పూర్వం చర్మితను రికార్డుచేసే పద్ధతివున్నదని ఈ గంథాలే చెప్తున్న వి, కాలగర్భంలో కలిసిపోయిన ఈ చరి్మిత[గంథాలు లభ్యమయినట్లయితి భారతదేశ చర్మిత గతి నిర్ణయం ఎట్టావుంటుందో చెప్పలేము. విల ణుడు బా వీల్ద ణునీ పరిచయం విల్ణణుడు వికమాంకదేవ చర్నిత అనే చార్మితక కావ్యాన్ని (వాసెను, కళ్యాణ దాసక్యరాజు ఆరవ వికమాఏత్మ (తిభువనమల్టున చర్మితను కవి దీనిలో వర్టించాడు. బిల్హణుడు కావ్యం చివర" 18 న సర్గలో తనను గూర్చి పరిచయాన్ని ఇచ్చాడు కవి తలి దండులు నాగదేవి, జ్యేష్ట కలశులు. కాళ్మీరదేశంలో పుట్టాడు. ఇతని తాత ముత్తాతలు రాజకలళ ము కక్రికలపులు వేదపండితులు, అగ్నిహోతులని కల్హ్మణుని రాజతరంగిణిలో చెప్పబకింది. కవి తండి జ్యేవ్టకలపడు వైయాకరణుడు. బిల్హణుని విద్యాభ్యాసం కాళ్మీరంలో జరిగింది. బిబ్బణుడు ఇంటినుంచి బయలుడేరి దేశ సంచారం చేస్తు మథురవృందావనంలో కొంతకాలం వున్నాడు. అక్కడ పండితులతో శాస్త్రార్థం చేస్తుండేవాడు. కనొజ్‌ [ప్రయాగ కాశీయ్మాతలను కూడా చేసాడు. బుందేలు ఖండంలోని డాహలరాజు కృష్ణని ఆస్థానంలోవున్నప్పుడే రామ చరిత అనే కావ్యాన్ని (చాసివుంటాడు. తర్వాత దేశసంచారిం చేస్తు బిల్హణుడు గుజరాతులోని అన్షిలవాడరాజు కర్ణదేవ_త్రైలోక్యమల్దుని (కీ.శ 1064-1094) ఆస్థానంలో కొంతకాలముండెను. ఆ తర్వాత రామేశ్వరం సందర్శించి తిరిగివస్తో కళ్యాణచాళుక్య రాజు విక్రమాదిత్యుని ((కీ+శ 1078-1127) ఆస్థానాన్ని చేకు కొన్నాడు.. క్రీశ 1088లో వ్మికమాదిత్యుడు నర్మదను దాటి మధ్య భారతం మీదికి చేసిన విజయయ్యాతను గూర్చి (పసంగించకపోవటంచేత _ బిల్హణుడు తత్పూర్వమే వ్మికమాంక దేవ చర్మితను (వాసొడని చెప్పవచ్చును.

లౌకిక వాజ్బయం 8? బిల్హణుడు కర్ణసుందరి అన్న నాటకొన్ని (వాసెను. దీనిలో అనిల వాడరాజు కర్ణదేవుని గూరి వున్నది. డీనిలో నాఎగు అంకాలున్నవి. రత్నావళినాటిక పద్ధతిలో (నాయబడింది. విద్యాధర రాజ కుమారి కర్ణదేవుల (ప్రణయం, వివాహం దీనితో చితింపబడినవి. బిర్హణుడు రామచర్వితను (వాసినట్టు వ్మిశమాంక దేవ చర్మితలో చెప్పుకొన్నాడు. కాని అవి అలభ్యం, బిల్హణుని మగొకకృతి “శివస్తుతి” అనే స్తోత (గంథం. వి కమాంకఠ దేవ చరిత వ్మికమాంకదేవ చరిితలో 18 సర్గలున్నవి. కావ్యశైైలిలో (వాయబడిన చార్మితక కావ్యం. వీరళ్ళంగారాలు _పథానరసాలుగా పోషింపబడినవి, వర్ణనలకు కావ్యంలో (పాధానృత వున్నది. సందర్భానుకూలంగా కవి యుద్ధ, నివావా, సంధ్య, చం్యదోదయ, మధుపాన, జలక్రీడ, వర్ష, శిశిరాది మ్యడుతువుల వర్ణనలను చేసాడు. శ్రేవలం బార్మితక సంఘటనలను వున్నదున్నట్లుగా చెప్పటం కాక కావ్యం (వ్రాయటం బిల్నణుని (ప్రధానోద్దేశం. కవిశైలి వై దల్ఫీరీతిలో నడిచింది, కవి దీర్చ సమాసాలను _పయెగించక సరశమధురమైన శైలిలో రచించాడు. రూపక, ఉపమ, ఉత్పేష, అతిశయోక్తి, దృష్టాంత విరోధాభాశ, వ్యతిరేక, సమాసోకకి, ఆర్థాపత్తాద్యలంకారాలను కవి (ప్రయోగించాడు. వీటిల్లో ఉక్పేక్షను బిల్హణుడు ఎక్కువగా ఆదరించాడు. చారిత్రక నత్యాలు వి[కమాదిత్యుడు చేసిన ఆనేక యుద్ధాలను, సాధించిన విజయపరంపరలను కవి చక్కగా వర్డించాడు. ఇవన్ని చార్మితక నత్యాలనటం నిస్సందేహం. తండి తనను భావిమహారాజుగా ఎనుకొన్నా వ్మికమాదిత్యుడు రాజ్యాన్ని సోమేశ్వరుని కియ్యటం, సోమేశ్వరుడు దుర్మార్గుడు కాగా అతన్ని శిక్షించి వి కమాదిత్యుడు రాజు కావటం ఇవన్నీ చార్మితక సంఘటనలే. శీలాహారకన్య కరహాటరాజు కూతురు చందలేల (ఈమె శాసనాలల్లో చందలడదేవిగా చెప్పబడింది) స్వయం వరంలో వి్మికమాదిత్యున్ని వరించటం, వారి వివాహం, వనవిహారాదులు విశదంగా వర్డింపబడినవి. కవి చాలామట్టుకు చార్మితక సంఘటనలనే.[గహించినా, చార్మి తక సత్యాలను అతిశయె- క్తులతో రచించిన ఘట్టాలు కూడా అనేకం వున్నవి.

688 సంస్కృృత సాహీత్య చరిత్ర శంభు

శంభు కాళ్ళ్మీరరాజు. రాజేందకర్ణపూరమనే చార్మితక కావ్యాన్ని రచించాడు.

దీనిలో కాశ్నీరరాజు హర్షదేవుని (కీ శ 1088-1100 చర్మిత నిబద్దమైంది. కల్ల ణుడు యట

కల్పణుడు కాళ్ళీర దేశీయుడు. ఈ కవి రచించిన రాజతరంగిణి చార్మితక కావ్యాలల్లో (పసిద్ధమైంది, [సళస్తమైంది. ఇతడు కాశ్మీరరాజు జయసింహుని (క్రీశ. 1127-1149) ఆస్థానకవి చాల శమకోర్చి బారితక సత్యాలను ఏర్చి కూర్చి కవి ఈ (గంథాన్ని రచించాడు. దీనిలో 8 తరంగాలున్నవి. మొడటి మూడు తరంగాలల్లోని ఇతివృత్తాలు కొంతవరకు ఊహావోహలు, కథలుగా వున్నవి మిగతా తరంగాలల్లోని విషయాలు బాలామట్టుకు చార్మితక సత్యాలే.

రాజతరంగిణిని ఐట్టి కల్హణుని తండి అమాత్యచంపకుడు. కల్పణుడు చెప్పిందాన్ని బట్టీ అతగీ రచనను (క్రీశ 1140-49 లో చెప్పినట్లు తెలుస్తున్నది ఆ సమయానికి కల్ళణుడు (పౌాఢథవయస్సునందుకొని వుంటాడు. కల్పణుని తండి కాశ్మీరరాజు హర్షుని ఆస్థానంలో మొదట ద్వారపతిగా వుండి (కమ్మకమంగా మంతిపదవిని అందుకొన్నాడు. కల్పణుడు శ్రైవుడు. అయినా భౌద్ధమకమంఎటె ఆతనికి అభికూనం. కల్పణుని కొవ్యరచశా సమయానికి కాశ్మీర దేశంలో ఆల్లకల్లోల పరిస్థితులు నెలకొనివున్నవని తెలుస్తున్నది. ఆశని తండి మంతిగావున్న రాజు హర్షుడు దుర్మార్గుడు _ కావటంచేత ఉచ్చల, సుస్సలుల నాయకత్వంలో తిరుగుబాటు జరిగింది. హర్చుడు హత్యచేయబడినాడు. కల్పణుని తంగడి పదవ్మీభస్టుడైనాడు. కల్పిణుడు ఎప్పుడు రాజోద్యోగాన్ని నిర్వహించి నట్లుగా లేదు,

ల రొజతరంగిణ్‌

రాజతరంగిణిలో 78268 శ్లోకాలున్నవి. ఎనిమిది తరంగాలల్లో వ రవ తరంగాలు పెద్దవి. మిగతావి బాల చిన్నవి. శాంతం (పధానరసం. ళ్యంగార ర్మౌద కరుడాదులు ఆంగరసాలు. తానుచెప్పే విషయాలు కొత్తవి కావని ఇంతకు ముందు అనేకమంది కవులు చెప్పినవే ఆని క ల్లణుడంటాడు. ఇతరులు. చెప్పీన

లౌకిక వాజ్బ్యయం 689 దాన్నే తాను తిరిగిచెప్పినా కొత్తరూపాన్ని ఇచ్చానని కల్లణుడంటాడు. తనకన్న ముందున్న పదకొండు రచనలను ఆధారంగా గహించానని అతడు చెప్పాడు-నీల మత పురాణం, క్షేమేందుని నృపావళి, హేలరాజు పార్థివావళి ఛవిలకారుని రచన మొదలైనవి. వీటిల్లో చాల ఇప్పుడు లభించటంలేదు, కాలగర్భంలో కలిసీపోయి నవి. ఈ రచనలనే కాక్‌ కల్హణుడు శాసనాలను, అధికారప్యతాలను, దాన ష్మతా లను, (పళస్తులను పరిశీలించి తెలుసుకొన్న విషయాలను తన కావ్యంలో చేర్చాడు. సంఘటనలను చక్కగా చెప్పగల నేర్పు అతనికి వున్నది. ఆదికాలంమొదలుకొని తన జీవితకాలం నాజివరకుగల కాశ్మ్శీరదేశచరి తను, రాజుల వంశాలను, పరిపొ లనా విధానాలను [కమబద్ధంగా కొల్హణుడు వర్ణించాడు, సమకాలిక చర్మితను చెప్పే టప్పుడు స్వీయాభి పాయాలను నివృక్షపాతంగా వ్య క్తంచేసాడు. తన వంశపోషకు డైన హర్షని దుర్మార్గాలను అతడు కప్పిపుచ్చలేదు. ఆనాటి. రాజకీయోద్యోగులను (వాహ్మణులను కూడ అతడు కఠినంగా విమర్శించాడు. భీన్నయుగాలనాటి ఆర్థిక, సామాజిక, సాంస్కృతిక, రాజనై కీక పరిస్థితులను వున్నదున్నట్టుగా వైవిధ్యంతో ఎక్క-డా సమకాలిక (ప్రభావం లేకుండ కల్పణుడు వర్ణించాడు. రాజతరంగిణీ మధ్యయుగంలోని యురోపియన్ల, మహమ్మదీయుల చర్విత(వ్రాసే పద్ధతికి దగ్గ రగా వున్నదని సర్‌ జౌరెల్‌ స్టయిన్‌ అభ్మిపాయం. [కీ ౪ 1900లో స్టయిన్‌ రాజ తరంగిణిని ఇంగ్రీమభాషలోకి అనువదించాడు. [క్రీ శ 1817లో జహంగీర్‌ పాదుషా కాలంలో రాజతరంగణి హైదర్‌మాలిక్‌ చేత సంక్షిప్తంగా పర్షియన్‌ భాష లోకి అనువదింపబడింది. ఆధు*కకాలంలో రంటిత సీతారామ పంక్షిట్‌ దీని సంపూ ర్దాను వోదాస్నో గ్లీషుభషలోకి చేసాడు. ఇంగ్లీషుకన్ను ముందే అంటై. (క్రీ ఈ 1900కు పూర్వమే రాజతరంగిటి | ఫెంచ్‌ భాషలోకి తనువీదంపదేశీ నది, పర్షియన్‌ భాషలోని ఫిరదౌసి షానామాకన్న రాజతరంగణి ఎక్కువ ఐతివిసికత కలదని షౌనామాలోవలే కేవలం కథలు పుక్కిటిపురాణాలు దీనిలో లేవని సోమనాథ ఠర్‌ అభ్మిపాయం,

శల్దణుడు వ్యాకరణ, అలంకారళాస్త్ర పరిజ్ఞానం కలవాడు, (ప్రాచీన కొవ్యా లను బాగా పరిశీలించినవాడు. మహాభారత రామాయణాలంటె ఆతనికి ఆధిక పీతి, హర్షచరిత, మ్మికమ-లకదేవ చర్మితల 'పకావం అతని కావ్యం మీద గోచరి స్తున్నది.

శశ)

690 సంస్కృత సాహిత్య చరిత కర్హణునికి కథగాథల మీద వున్న పీతిని ఆతని సమకాలికుడు మంఖవవి లెల్పి వున్నాడు రాజుల చర్వితలను చెప్పేటప్పుడు వారి ఆస్థానంలో పోషణలో వున్న కవులను గురించి కూడ ఆతడు చెప్పాడు కల్హణుడు అర్థ, రాజనీతి శాస్త్రాలను వుణంగా అఫ్యసీందాడు. శ్రైవ మతాన్ని గూర్చిన సంపూర్ణ జ్రొనం ఆతని కున్నది. బౌద్ధసాహిత్య పరిచయాన్ని కూడ ఆతడు (ప్రకటించాడు. పౌరాణిక గాథలతో అతనికి మంచి పరిచయమున్నది.

కల్హణుడు రాజతరంగిణిలో సరళకథనాత్మక లిని ఆవలంబించినా ఆక్క డక్కడ చమత్కారభరితమైన కావ్య శైలిని (పబూగించాడు. విల్చన్‌, బ్యూలర్‌, స్టయిన్‌ల ఆధ్యిపాయంలో అతని శ్రైలి ఆలంకారరహితంగా సరళ్యప్రసన్నంగా వున్నది. సంఘటనలను చ్మితాత్మకంగా, మనోరంజకంగా వర్ణించే నేర్చు కల్పణు నికి వున్నది. అక్కడక్కడ చక్కని ఊపదేశాత్మకమైన సూక్తులను అతడు చేర్చాడు. సందర్భానుకూలంగా కల్సణుకు అలంకారాలను కూర్చుక పోలేదు. ఉపమ, రూపక, శ్రేషలతో ఆతని శైలి ఉక్తివై చితిని సంపావించుకొన్నది. సన్ని వేళశాలను కేవలం కథనాత్మకంగాకాక కావ్యపద్ధతిలో వర్ణించాడు. చకవర్మ తాంత్రి కుల మీద విజయాన్ని సాధించి రాజధానికి తిరిగి రావటం, సుస్పలుని విజయం, రాజధాని (ప్రవే[ం, అనంతుని చితి, అతని భార్య సూర్యమతి సతి కొనటం, హర్షుని మరణం మొదలై న ఎన్నో ఘట్టాలను కావ్యగతాత్మకంగా కవి వర్ణించాడు ఒక్కాక రాజును కావ్యగత పాతవలె కొక చార్మితక సత్యాలతో (పత్యేక వ్యక్తి త్వాన్ని చేకూర్చి చితించాడు. అక్కడక్కడ సంభాషణలను చొప్పించి పాఠకు లకు విసుగు పుట్టషండా చేసాడు. రసాభివ్య క్రిలోను కల్పణుడు ఏ లోపాన్ని రాసీయలేదు. కల్పణునిది వై దర్శ్భీరీతి-ఒక్కొాకసారి అతడు కోళ్ళగంథాలల్లో లేని క్రోత్తశతాద్దాలను (పయోగించాడు ఒక్కొకసారి శబ్దాలు తెలిసినవే ఆయినా వాటి ఆర్థం భిన్నంగా వుంటుంది. కొన్ని సార్ద కేవలం కాశ్మీరు దేశములోనే (పచలితమై వున్న పదాలను (పయోగిస్తాడు. అయినా కల్చృణుని కవిత్వం సుబోధకాత్మంగానే

చారితక నత్యొలు

రాజ తరంగిజిలోని మొదటిమూడు తరంగాలల్లో చెప్పబడిన విషయాలు

పూర్తిగా చార్మి తకాలని అంగీకరించటానికి వీల్లేదు. కాశ్మీర. దేశ రాజకీయ చరిత

లౌకిక వాజ్బయం 6891 ఆళోకునితో ఆరంభమౌతుంది. ఆళోకునికి పూర్వుం 52 రాజుల చరితను కవి ఇచ్చాడు. కాని ఆచరిత అంతా గాథలతో నిండివున్నది. ఒక్కొార్కరాజు పరిపాలనాకాలం 50,60 సంవత్సరాలుగా పెప్పబడింది. ఇది అందరి రాజుల విషయంలో సత్యంకాదు. ఆశోకుని పరిపాలన వర్ణనతో చార్మి తకభాగం ఆరంభ మౌతుంది. అశోకుని రాజ్యకాలాన్ని చార్మితక కాలానికన్న వేయి సంవత్సరాలు ముందు చెప్పినా ఈ అళోకుడు మౌర్య అఆశోకుడే అనటం తథ్యం. అళోకుడు బౌద్దమతావలంబియై కాళ్మీరదేశంలో బౌద్ధమతాన్ని [పవేళ పెట్టాడు. స్తూపాలను, చై త్యాలను నిర్మింపచేసొడు. హ్యుయన్‌ త్సాంగు వాతలవల్ల మౌర్య అశోకుడే కొశ్మీరదేశంలో బౌద్ధమతాన్ని (పవేశ పెట్టాడని స్పష్టమౌళున్నది. తర్వాత కుషాణ రాజుల చర్మితను కల్హణుడు (పస్తుతీకరెంచాడు. కనిష్కుని బౌద్ధ మఠాలిమానాన్ని మూడవ బౌద్ధమత సభను అతడు కాళ్మీరుదేళంలో ఏర్పాటు చేయటం మొదలన వాటిని కల్పణుడు పేర్కొన్నాడు. కనిష్కునికాలం ౫ పసిద్ధ బౌద్ధమతాచార్కుడు నాగార్జునుడు వున్నాడని కల్పణునివర్జన. కుషాణు9 తర్వాత మిహిరకులుని వంశ పరిపాలనను గూర్చె కల్పణుడు చెప్పాడు. మిహిరకులుడు శివదేవాలయాన్ని నిర్మింపజేసాడు? (బాహ్మణులకు అనేక ఆ(గవోవ౨లను దానంగా ఇచ్చాడు. మూడవ తరంగంలో మాత్సృగుపుని పరిపాలనను గూర్చి కల్గణుడు చెప్పాడు. మాతృగుప్తుడు కవిపోషకుడే కాక స్వయంగా కవి. ఇతని ఆస్థానంలోనే మేంఠకవి వుండెను. ఆ కవి హయ్యగీశవధను [వాసాడు మూడవ తరంగంలోనే రాణాదిత్యు డనే కల్పిత పౌరాణికవ్యక్తి పరిపాలననుగూర్చి కల్హణుడు (ప్రసంగించాడు. అతడు 800సంవత్సరాలు పరిపాలించినట్లు చెప్పాడు. నాల్లవతరంగంలో ప్రసిద్ధ మైన కర్కోటవంశ చర్చిత చెప్పబడింది. ఈ వంశరాజుల చరితను కల్పణుడు చార్మితక సత్మాలతో పస్తుకీకరించాడు. ఈ వంశంలోని లలితాదిత్య, జయాపీడుల విజయాలను, రాజ్యపరిపాలనను కవి విశదంగా వర్ణించాడు. ఐదవ తరంగంలో ఉఊత్పలవంశరాజుల చరిత వున్నది. ఈ వంశంలో మొదటిరాజు ఆవంతివర్మ పరి పాలనలో కాశ్మీరదేశచర్మిత ఉన్నతస్థితి నందుకొన్నది. ి,7,8 తరంగాలల్లో కల్పబణుడు కాక్మీరదేశ చరితను ఐకివోసిక సళత్యాలతో (పస్తుతీకరించాడు. జల్స ణుడు. జల్హణుడు కాశ్మీరదేశీయుడు. ఈ కవి [క్రీ.శ 1150 (ప్రాంతం వాడు. కాక్మీరదేశంలోని రాజపురిరాజైన సోమపాలుని చర్మితను ఈ కవి సోమపాలవిలాస

603 సంస్కృత సాహీత్య చర్మిశ్ర మనే కావ్యంగా [వాసాడు. కాశ్మీరులో మరొక రాజైన సుస్సలున్ని సోమపాటడు జయించే ఇతివృ త్తం ఈ కొవ్యంలో నిఐద్ధింపబడింది. ' జల్హణుడు సోమపాలుని ఆస్థానకవి. సంధ్యాళరనంది

ఈ కవి [క్రీ శ 1104-1180 మధ్యకాలంవాడు. రామపాలచర్శిత అనే కొవ్యాన్ని రచించెను. ఈ కావ్యంలో శ్రీరామునికథతోపాటు బెంగాల్‌రాజు రామ పాలుని వృత్తాంతం చెప్పబడింది. ఇది ద్విసంధాన కావ్యం. ఐతిహాసిక వురుషన్ని చర్మిత వుండటంచేత ఇది చార్మితక కావ్యాల కోవకు చెందుతుంది.

హేమచం(దాచార్యుడు కుమారపాల చరిత

(పసిద్ధ కవి, వైయాకరణుడు, ఆలంకారికుడు అయిన హేమచందదా బార్యుడు గుజరాతులోని అన్లిలవాడు చాళుక్యరాజు కుమారపాలుని చరితను “కృమార పాల చర్మిత ఈ కావ్యంగా వాసాడు. దిగిలో కవి రాజు చర్మితతోపాటు సంస్కృత (ప్రాకృత వ్యాకరణాలను కూడ కూర్చాడు, కావ్యంలో 28 సర్షలున్నవి. మొదటి 20 సర్గలు సంస్క్యృతభాషలో సంస్కృత వ్యాకరణ బోధకంగాను, చివరి 8 సర్గలు పాకృత ఖాషలో [ప్రాకృత వ్యాకరణ టోధకంగాను ఈ కావ్యం (వాయజబకింది. ఈ కావ్యలక్ష్యం చార్మి త కేతివృత్తాన్ని చెప్పటమే. కాని కవి తన పాండిత్య (వదర్శకంగా వ్యాకరణాన్ని కూర్చాడు. ఈ కావ్యం భట్టికావ్యం కోవలోకి చెందిన కాస్త్రకావ్యం. అందుకే కవి కావ్యానికి “ద్వ్యావ్యాశయ” మని పేరుపెట్టాడు.

కుమారపాలచర్మిత కొవ్యానీకి (క్రీ శ. 1255 లో అభయతిలకగణి వ్యాఖ్యానం [వాసాడు. పూర్ణకలశగణి (పాక ఎత భాగానికి సంస్కృతంలో వ్యాఖ్యానం ._వాసాడు. (పధానరసం వీరం. శృంగార కరుణాదులు ఆంగరసాలు (పాకృతభాగంలో శాంతం (పధానరసమని చెప్పాలి. భట్టికావ్యాంవలె శాస్త్రకావ మైనా శైలి, రసపోషణలో ఏమిలోసం లేదు. వర్జనలను దీర్పంగా కాక్‌ కవి సూక్ష్మంగా చేసాడు. ? వ సర్గం అంకా ర్మాతి వర్ణనతో కూడివున్నది. ఉద్యాన వన, బుతు, పర్వత, రాతి వర్ణనలు మనోహరమైనవి కాన్యంలో వున్నవి.

లౌకీక వాజ్మయం 698 'హేమచం దుని పొండిత్యం = శైలి

(కీ.శ. 11వ శకాబ్దపు మహాపండితుల్లో హేమచందసూరి (పముఖుడు. సంస్క-త్స (పాకృత భాషలలో సమాన పాండిత్యం కలవాడు. బాణ భవభూతుల వలె ఊ హాసొందర్యంగల కవి కాక పోవచ్చునేమో కాని అతని ఆనేక రచనలు ఆతని (ప్రతిభను చాటుతున్నవి. హేమచం[దుడు జై నమతావలంబి. ఆ మతమంటే ఆతనికి (పగాఢాభిమానమున్నది. అయినా వేదాలంటే గౌరవం కలవాడు. సోమ నాథేశ్వరుని పూజించాడు. మహాభారత, మనుస్కృత్యాదులను చదివాడు. ఆంధ దేశంలో శైవ వైష్టవమతాలకు సామరస్యం కూర్చిన ఘనత తిక్కన మహాకవికి లభించినట్లుగా జైన హిందూమతాలకు గుజరాతులో సామరస్యాన్ని కూర్చిన ఘనత ఆయనకు లభించింది. హేమచందుని అపారవిజ్ఞానం చదువరులను. ఆశ్చర్య చకితులను చేస్తుంది. కుమారపాలచర్మిత శాస్త్రకావ్యం కాబట్టి హృదయాని కందె బుద్ధిని ఆనందింపజేస్తుంది. వ్యాథ్యానం కాని కోళాధారం కాని లేక ఈ కావ్యాన్ని అర్భంచేసుకోవటం కష్టం. స్వయంగా కోశకారుడైన హేమచందదుడు అపార శబ్దకానం కలవాడు. ఎన్నో కొత్త శబ్దాలను అతడు [పయోగిందాడు* కవి శైలి గౌడీరీతిలో నడిచింది కవి వ్యాకరణంమీద దృష్టిని సిలపటంచేత కొవ్య శైలి దెబ్బతినకమానలేదు. అయినా రెండు లక్ష్యాలను కవి అసమాన (సతిళతో నడిపాడు. ఉదా॥కు అస్హిలపురాన్ని వర్షిస్తూ కవి మరొకవైపు “ఏతద్‌' శబ్దం యొక్క- విభ క్తిరూపాలను ఇట్టా ఇచ్చాడు--

వథిర్నయనయోః (సీతిః ఏషాం శ్రీరేళ్య ఉత్సవః

ఏషు ధర్మ ఇతి (శ్రీమద్భృవాన్‌ కోనాస్య వర్జయేత్‌. కావ్యంలో కవి అక్కడక్కడ ఉపమ, ఉఊ్మర్చేక్ష, అతిశయోక్తి, అన్ను పాస, విరోధాభాస, ఆర్భాంతరన్యాసాద్యలంకారాలను (ప్రయోగించాడు.

చార్మితక సత్య్యొలు

850 సంవత్సరాలు గుజరాతు కఠియవాడును పాలించిన బాకుక్యుల చర్మితను హేమచందుడు కుమారపాలచరి[తలో కూర్చాడు. చాళుక్కవంళ మూల పురుషునితో ఆరంభించి కవి కావ్యాన్ని కుమారపాలుని చర్మితతో ముగించాడు, కుమారపాలుడు వృద్ధావస్థలో జైనమత దీక్షను (గహించటంతో కావ్యం ముగు స్తున్నది. హేమచందదుని ప్రకావంతోనే ఆ రాజు జ్డైన మళదిశను శీసుకొన్నట్టు

694 సంస్కృత సాహిత్య చరిత్ర ఇతర ఆధారాలనుబట్టి తెలుస్తున్నది. కుమారపాలుడు జీవించివుండగానే (కీ. ౪ 1172లో హేమచం(దసూరి మరణీంచాడు. గుజరాతు చాళుక్యుల చరితను తెలుసు కోవటంలో ఈ (గంథం చాలా ఉపయోగిస్తుంది, జయారికుడు పృథ్వీరాజు విజయం

అజ్మీర్‌ ఢిల్లీ రాజ్యాన్నేలిస చౌహాణనంశరాజైన పృథ్వీరాజు చర్మితను ఈకవి “'పృథ్వీరాజ విజయ” కావ్యంగా (వాసాడు. ఈ కావ్యపతిని బ్యూలర్‌ కాశ్మీర దేశంలో శిథిలావస్థలో కనుగొన్నాడు. అసంపూర్ణంగావున్న ఈ కావ్యం పృథ్వీరాజు పట్టాలి షేకంతో ముగుస్తున్నది. పృథ్వీరాజు మహమ్మదీయలను జయించే (పధానేతివృ త్తం నష్టమైంది. ఆసంపూర్ణమైన ఈ (ప్రతిద్వారా ఈ కవిని గురించి ఏమి తెలియటం లేదు. జయాంకుడు పృథ్వీరాజు ఆస్థానకవి అనటం తథ్యం, కాని అతడు కొఖ్మీర దేశీయడడవటం కూడ తథ్యం. అభిమానంతో బిల్హ ఖని కలిని అనుకరించటం, 18వ సర్గలో కాశ్మీర దేశాన్ని అభిమానంతో వర్డిం చటం, జోనరాజు (]కీ.ళ 15వ శళజ అనేకాశ్మీర కవి ఇతని కావ్యానికి వ్యాఖ్యానం (వాయటం, రాజానకరుయ్యక, జయరథుల నంటి కాళ్మీరదేశ ఆలంకారికులు "ఈ కావ్యాన్ని ఉద్ధరించటం = ఈ కారణాలన్ని టిచేత ఇయాంకుడు కాళ్మీర దేశీయడని నిర్ధారితమౌతున్నది.

పృథ్వీరాజు [క్రీ.శ 1191లో శహబుద్దీన్‌ గోరీని ఓడించాడు. తిరిగి కీ, ఈ 1198లో ఆతడు గోరీచేత ఓడింపఐడి చంపబడినాడు. కాబట్టి కవి కాలాన్ని (క్రీశ 12వ శతాబ్దం ఉత్తరార్థమని ఈ కావ్యాన్ని ,క్రీ.ళ౮ 1198కు పూర్వమే (వాసివుంటాడని చెప్పవచ్చును, (క్రీశ 1198లో పృథ్వీరాజు మరణానంతరం జయాంకుడు కాళ్ళీర దేశానికి త్రరిగి వెళ్ళిపోయివుంటాడు. అక్కడే ఈ కావ్యం (పదారాన్నందుకొన్నదని జోనరాజు వ్యాఖ్యాం (వాయటం వల్ప ఉహించవచ్చును. పృథ్వీరాజ విజయ కావ్యంలో 12 సర్గలు లభిస్తున్నవి.

జయ్యాకుని పొండిత్యం-శైలి

వేద పురాణ మహాకావ్య న్యాయ వ్యాకరణ జ్యోతిషళాస్తాాలను జయాం

కడు అభ్యసించాడు. అనేక పౌరాణిక మహాభారత రామయణగాథలను అతడు

లౌకిక వాజ్యయం 695 పేర్కొన్నాడు ఆతని కవిత్వం మీద కాళిదాస, భారవి, మాఘుల ,[పభావాన్ని చూడవచ్చును. భారవి అన్న ఆతనికి బాల అభిమానం. అందుకే భారవి కవిత్వం లాంటి (ప్రాఠమైన, ఆర్థగాంభీర్యం గల కవిళ్వాన్ని (వాయటానికి |[పయతక్నించాడు ఈ కవి ₹లి పాంచాలి, గౌడీ రీతుల్లో నడిచింది. సందర్శోచిశంగా అలంకారాలను (పయాగించాడు, చారి [తళ సత్యాలు పృథ్వీరాజు పూర్వజుల చర్మితను కవి ఐతివోసిక సక్యాలతో కూర్చాడు, చౌహాణ రాజుల వంశ్యకమాన్ని తెలుసుకోవటానికి ఈ కావ్యం ఉపకరిస్తున్నది, చౌవాణవంశంలో కథి నాయకుడు పృథ్వీరాజు మూడవవాడు. కవి ఇతన్ని విష్ణువు అవతారంగా చెప్పాడు. కొవ్యం చివర పృథ్వీరాజు గోరీలకు జరిగిన యుద్ధం కాని విజయం కాని చెప్పబడలేదు. ఒక వేళ కావ్యం శిథిలమై ఆభాగాలు నష్టమైనవేమో లేక కవియె వృథ్వీరాజు మొదటిసారి గోరీని జయించిని తర్యాత కావ్యాన్ని ఆరంభించి రెండవసారి గోరీ చేతిలో పృథ్వీరాజు ఓడిపోయి మరణించగా దుఃఖంతో స్వదేళానికి తిరిగిపోయి కొవ్యాన్ని అసంపూర్ణంగా విడిచి పెట్టాడేమో చెప్పలేము, అభయ దేవుడు (కీ ళ 12800ప్రాంతం కవి. జయంతవిజయమనే బారితఈఠ కావ్యాన్ని రచించెను. వీనిలో వ్మికమ సింహ వంశానికి చెందిన జయంతరాజు చరి తవున్నది, ఈ కావ్యంలో 10సర్గలున్నవి. ఈ కవీ జైనుడు, సోమేశ ఏర దేవుడు కీర్తి కౌముది

గుజరాతు చాపక్యరాజులు లావశ్య (పసాద, వీరధవళులకు మందిగా వున్న వస్తు పాలుని చక్మితను “కీ ర్తికౌముది” అనేపేరుతో కావ్యంగా ఈ కవి [వాసాడు, సోమేశ్వరదేవుడుకూడ లావణ్యపసాద, వీరధవళుల ఆస్థానంలో వున్నట్లు తెలు స్తున్నది తాను లావణ్య (వసాదు దగ్గర రాజపురోహితుడనని కవియె పప్పుకొ న్నాడు. (కీ. శ. 124! (ప్రాంతంలో వస్తుపాలుడు మరణీంచాడు. వస్తుపాలుడు

696 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత ఉచ్చస్థితిలో వున్నప్పుడే కవి ఈ కావ్యాన్ని (వ్రాసినట్లు తెలుస్తున్నది. కాబట్టి ఈ కావ్యరచనాకాలం క్రీ శ 120 (పాంతం. సోమేశ్వరుని పాండిత్యం-లైలి ఈ కని దర్శనాలల్లో నిష్టాతుడు (ప్రాలీన కావ్యాలు అతనికి సుపరిచికాలు. పండితుడు. కావ్యంలో 9సర్గలున్నవి-కాంతం (పధానరసం. వీర శృంగారాలు అంగరసాలు. చాపక్యరాజులు, వస్తుపాలుడు చేసిన యుద్ధవర్డ నల్లో వీరరసం, పొరోత్సవ వర్ణనల్లో శృంగారరసం స్ఫురిస్తున్నవి, సూర్యా _స్తమయ, చందోదయ చందదిక, బుతు, యాద్ధాది కావ్యవర్థనలను కవిచేసాడు. శలి సరళసుపసన్నంగా వున్నది. దృష్టాంత, రూపక, పరిసంఖ్య, శ్రిష్టోపమ, విభావన, యమక, అస హ్నతి, శ్లేషాద్యలంకారాలను (వయోగించాడు. చారి తక నత్యాలు కావ్యారంభంలో ఏ2సర్గలల్లో కవి మూలరాజుతో ఆరంభించి బాపక్యరాజుల చరితను కూర్చాడు. వస్తుపాలుని తమ్ముడు తేజపాలుడుం వీళ్ళిద్దరు ఆశ్వరాజు కుమారులు ఇద్దరు దాకక్యరాజుల దగ్గర మంతులుగా వుండిరి. వస్తుపాలుడు జైన మళావలంనీ. వస్తుపాలుని మేధాళ కక్రీని, మం(తళ కక్రిని కవి సహజంగా వర్జించాడు, అరిసీింహుడు నుకృత, నంకీ ర్తనం వస్తుపాలుని చరితను గూర్చి చెప్పే మరోకావ్యం “సుకృతసం కీ ర్తనం”, ఈ కావ్యాన్ని అరిసింహుడు రచించెను. పేరునుబట్టి అరిసింహుడు రాజప్ముతుడని తెలుస్తున్నది. ఈ కవి శ్రైవుడో, జైనుడో చెప్పటం కష్టం. ఇతని శిష్యుడు అమర పండితుడు. సుకృత సంకీర్తన కావ్యం (పతిసర్గ చివర ఐదుళ్లోకాలను ఈ అమర పండితుడు కూర్చాడు. అమర సండితుడు తన పద్మానంద మహవాకావ్యంలో అరిసింహుడు తనకు లలితకశలల్లో గురువు అని చెప్పుకొన్నాడు. ఆమర పండితుని మరో రచన కావ్యకల్పలతాపరిమళాన్ని బట్టి అరిసింహుడు కవితా రహస్యమనే (గంఠాన్ని (వ్రాసినట్లు తెలుస్తున్నది. అరిసింహుడు వస్తుపాలునితో చాలా చనువుగా వున్నట్టు తెలుస్తున్నది. అరిసింహుడు అమర వండితునితో పాటు

లౌకిక వాజ్మయం 69? వస్తుపాలుని ఆశ్రయంలో వున్నట్టు తెలుస్తున్నది. వస్తుపాలుడు ఉచ్చస్థితిలో వున్నప్పుడే ఈ కావ్యం (వాయబకి వుంటుంది. అంటె కి. 1219-1240 నడుమ అని చెప్పవచ్చును.

కావ్యం చాకుక్యరాజుల చర్మితతో అరంభమౌతున్నది. హేమచం[దసూరి, సోమేశ్వరదేవులు గుజరాతు బాకుక్క్యు వంశాన్ని మూలరాజుతో ఆరంఖించి వర్ణించగా ఈ కవి మొదట చాపోత్కట రాజులను వర్జించి తర్వాత చాళుక్యులను వర్ణించాడు. ఈ కావ్యంలో [1 సర్గలణన్నవి.

అరిసింహుని పాండిత్యం- శైలి

ఆమరపండితుడు చెప్పినదాన్న నుసరించి ఆరిసింహుడు లలితకళలల్లో మంచి (ప్రవేశం కలవాడు. మహాభారతాది పౌరాణిక గాథలతో కవికి బాగా పరిచయ మున్నది. కావ్య శైలి గౌడీరీతిలో నడిచింది. కా్య్యనాయకుడు వస్తుపాలుడు ధర్మార్థకామ మోషాలను సమానంగా సాధించినట్లు చెప్పబడింది. కొవ్యార 9భంలో ఆస్ట లవాడ పట్టణాన్ని కవి రమ్మంగా వర్ణించాడు. వీరరసం (పధానంగా గల కొవ్యం. కవి సందర్భోచితంగా బుతు సూర్యోదయాది.. వర్ణనను దేసాడు. ఆలంకారాలను కవి విరివిగా (పయోగించాడు. ఆక్కడక్కడ దీర్గ సమాసాలున్నా శైలి కఠినమైంది కాదు.

బాలచం[ దనూరి వనంత విలాన కావ్యం

బాంచం్యదసూరి కృత వసంతవిలాస కావ్యంలోను వస్తుపాలుని చర్మితయే నిఐంధింపబడింది. వస్తుపాలుని కుమారుడు జై(తసింహుని కోరికమీదడ ఈ కొవ్యం (వ్రాయబడింది. కాబట్టి వస్తుపాలుని మరణానంతరం అంటె [కీ. ౪ 1240 తర్వాత [వాయబడీవుంటుంది. బాలచం. దసూరి వారిభదసూరి శిష్యుడు. జైనాడు. బాల చంగదసూరి ఈ కావ్యాన్నే కాక ల్‌ అంకొలుగల కరుణా వశతాయుధమశే నాటకాన్ని [వాసినట్టు తెలుస్తున్నది. వివేకమంజరి, ఉపదేశకందకి అనే వ్యాఖ్యానాలు కూడ (వ్రాసిన వ్యాఖ్యాత. వసంతవిలాస కావ్యంలో 14 సర్గలున్నవి.

698 నంస్కృృత సాహిత్య చర్మీత బొలచంటదుని పాండత్యం = శైలి

బాలచందసూరి పండితుడు సాంఖ్యన్యాయ వైశేషిక యోగదర్శనాలను వుణంగా తెలిసినవాడు. జైన బౌద్ధ దర్మ్శనాలల్లోను మంచి [పవేశం కిలవాడు, మహాభారత రొమాయణాది పొం౮ాణిక గాధలను పేర్కొన్నాడు. ఈ కవి కావ్యం శాంత రస్మపధానమైంది, వీరళ్ళంగారాదులు అంగరసాలు, దీర్ష వర్ణన లున్నవి, సందర్భోచితంగా బుతు, పుర, యుద్ధ, పర్వత, చం[దోదయ, జల కేళ్యాడి కొవ్య వర్ణనలను చేసాడు కవిత్వం వై దర్భరీతిలో వున్నది. అక్కడక్కడ గౌడీరీతీ కన్ఫిస్తున్నది. అన్నుపాస, రూపక. ఉఊర్పేవ, (భాంతి, యమకాద్యలంకారాలను (వయోగించాడు.

చారి తక నత్యాలు

వైకావ్యాలల్లోవలెనే కావ్యారంభం చాకుక్యరాజుల చరి[తతో జరిగింది. వస్తుపాలుని అనేక ధర్యకార్యాలను కవి వర్ణించాడు. వస్తుపాలుని తీర్థయ్యాకా సందర్శనలు కూడ కావ్యశై లిలో వర్ణింపబడినవి. కావ్యం చివర వస్తుపాలుని న్వర్గ లోకగమనం చెప్పబడింది,

సకలవిద్యా చకవరరి

సకల విద్యాచకవర్తి వోయసలరాజులు రెండవ నరసింహ (క్రీశ 1220-1285) సోమేశ్వరుల క్రి.శ. 1286-1256) ఆస్థానకవి. ఈ కవి విద్యాచకవదర్తి అని వీరుదాన్ని ధరించిన కుటుంబానికి చెందినవాడు ఈ కవి రెండవ విద్యాచ కవ _ర్రిగా గుర్తింపబడుతున్నాడు. ఈ కుటుంబంలోని మూడవ విద్యాచకవర్తి రుయ్యకుని అలంకార సర్వస్వానికి నంజీవిని అనే టీకను (వాసాడు. రెండవ విద్మాచకవర్తి గద్యకృతి గద్యకర్ణామృతం. ఇది హోయసల రాజుల చరితను నిబద్ధిస్తున్నది. సీలకంఠళాన్తి వంటి చారి_తకులు హోయసల వంళ చర్మితకు ఈ (గంథం ఎంతో తోడ్చ్పడుతున్న దని గుర్తించారు. ఇందులో ఎన్నో చార్మి తకాంశాలున ఇవి చోవలకు హోయసలులకు పెరిగిన యుద్ధం, సోమేశ్వరుడు బాకుక్య రాజకుమారి. దేవికను వఏివాహమాడటం దీనిలో (పధానేతివృత్తం. ఈ చార్మిశక గద్యకావ్యాన్ని వాయటంలో విద్యాచకవర్తి బాణుని వర్షచర్మితను ఆదర్శంగా తీసుకొన్నాడు* వస్తువర్ధనలో, శైలిలో కావ్యం హర్షచర్శితను పోలి వున్నది. కావ్యారంభంలో అర్ధ ఐతిహాసిక, అర్థ పౌరాణిక శైలిలో హోయసల

లౌకీక వాజ్మయం 690 రాజుల చర్విత చెప్పబడింది. హర్షచర్మితలో కన్న గద్యకర్ణామృతంలో ఎక్కువ ఐతివాసికవస్తువు వున్నది. కవి అక్కడక్కడ వాల్మీక్తి, కాళిదాస, ్రీహర్షుల కవిత్వాలను కూడ అనుకరించాడు. నయచంద సూరి హమ్మీరకావ్యం

చొవిణరాజు హమ్మీరుని చరితను నయచందుడు హమ్మీర కావ్యంగా (వాసాడు. నయచందుడు జయసింవోసూరి మనుమడు. జయసింహుడు పండిత వాదంలో సారంగుని జయించాడట, కావ్య నర్గాంత గద్యంలో నయచందుని శిష్యుడు నయసింహుని పళనార్థం క్రీ.శ 1696లో (పతి బాయబడి నట్టు చెప్ప బడింది. దీన్ని బట్టి ఈ కొవ్య రచన కీ. శ 14వ శతాబ్దం చివరలో జరిగిందని చెప్పవచ్చును. కావ్యం 14వ సర్గలో కవి తనను గురించి చెప్పకొన్నాడు. ఈ కవి తండి జయసింహసూరి వమ్మీర మదమర్దన 'మనే నాటకాన్ని (వాసాడు. దానిలో వస్తుపాల తేజపాలుర చర్మిత వున్నది.అది క్రీ.శ 18వ శతాబ్దంలో (వాయబడింది. ఈ నాటకం, హమ్మీర కావ్యం ఒక్కటే అని ఎన్‌,జె. కిర్హేన్‌ (భమ పడినాడు, అదే విధంగా (పసిద్ధ దార్మితకుడు కర్నల్‌టాడ్‌ హమ్మీర కావ్యం లేక హమ్మీర రాసో శార్టధరుడు అనే కవి (వాసిందని అతడు హమ్మీర రాజుకు సమకాలికుడు, ఆస్థాన కవి అని అన్నాడు. కాని కొర్టధరుడు కాక అతని తాత రఘునాథుడు హమ్మీరుని గురువు. మరియు కార్డధరుడు తన “పద్ధతి'లో హమ్మీరుని వర్ధన గల శ్లోకాలను ఉద్ధరించాడు. ఆ భూతి ఈ హమ్మీరకావ్యంలో లేవు. కాబట్టీ కార్టధ రుని హమ్మీర కావ్యం నయచం్మదుని హమ్మీరకావ్యం ఈ రెండు లిన్నమని తెలుస్తున్న ద. ఈ కావ్యంలో !క సర్గలున్నవి.

నయచం దుని పొండిత్యం-ల్లై లి

కవి వేదపుంాణనుహాకావ్యాలను అధ్యయనంచేసొడు. దర్శనాలను తుణంగా తెలిసినవాడు. రాజనీతీ, యుద్ధపు కీరులను తెలిసినవాడు. కావ్యం వైదర్భీరీతిలో (వాయబడింది. _పసన్న మాధుర్య గుణ భరితమైంది. సందర్భాను కూలంగా కవి పుర, బుతు, జల కీడాది వర్ణనలుచేసాడు. రూవక, ఉ్యర్చేష,

700 నంస్కృృుత సాహిత్య చరిత ఉపమ, శ్లేష, విరోధాభాస, అతిశయో క్తి, అసహ్నతి, యమక, అను పాసాద్య. లంకారాలను వాడాడు. వీరం [వధాన రసం, బాం ఈక నత్యాలు

చౌవోణ చంశోత్స త్రితో కవి కావ్యాన్ని ఆరంభించాడు. పృథ్వీరాజు విజయంలోవలెనే అదే [కమంలో చౌహాణవంళ చర్మిత చెప్పబడింది. అబ్మేర్‌, రణ స్తంభపురాలను ఏలిన చౌహాణ వంశరాజుల చరి్యతలను ఇళిహాసిక సత్యా లతో ఈ కాన్యం చెప్తున్నది. అల్పావుడ్డిన్‌ మొదట తన సోదరులను హమ్మీరుని మీదికి పంపాడు. వారు ఓడిపోగా తాను స్వయంగా దండె త్తిపోయినాడు హమ్మీ రుని పక్షంవారు నమ్మక(దోహంచేస్తా.రు ఇది తెలిసి హమ్మీరుడు అంతఃపుర స్త్రీ లను అగ్ని (వవేశంచేయమని చెప్పి కొంత మంది వీరులతో శ్యతువులను ఎదుర్కొం టాడు. వారు ఘోరంగా యాద్ధంచేసి [పాణాలు కోల్పోతారు. హమ్మీరుని వీర మరణంతో 18న సర్గలో (ప్రధానేతివృలత్తం ముగుస్తుంది. 14వ సర్గలో కవి హమ్మీరుని పర్షాకమాన్ని తన వంశ చర్మితను గానంచేసౌడు.

గంగా దేవి మధురా విజయం

విజయనగర రాజు మొదటి బుక్కరాయల (కీ. ఈ. 1861.1874) రెండవ కుమారుడు కంసరాయల భార్య గంగాదేవి కంపరాయలకు కంపనరాయ లని కూడ పేరు. కంపరాయలు (క్రీశ 18681..1876 నడుము యువరాజుగా వున్నాడు. శర్మడి ఆజ్ఞ మీద తురుష్కుల పాలనలోవున్న మధుర మీదికి కంప రాయలు దండెత్రిపోయి విజయాన్ని సాధించాడు. ఇది (కీ. 1871లో జరిగిం దని చరిత చెప్తున్నది. ఆ ఇతివృత్తాన్ని (గహించి గంగాదేవి మధురా విజ యాన్ని రచించింది. ఈ కావ్యానికి వీరళకంపరాయ చరిత అని కూడ పేరు. ఈ కావ్యంలో 7 సర్గలున్నవి, 7వ సర్గలోని 89 _ 41 శ్లోకాలల్లో కనయితి తాను కంపరాయల రాణినని పేర్కొన్నది.

గంగాదేవి పాండిత్యం లలి.

గంగాచేవి విదుషీమణి. పూర్వ కావ్యాలను చక్కగా అభ్యసించింది. వాటీ

(ప్రభావాన్ని ఆమె కావ్యం మీద చూడవచ్చును. ఆమె తెలుగుకవి తిక్క-నను

లౌకీక వాజ్బ్యయం క! ఆదరంతో స్మరించింది. దాన్నిబట్టి ఆమెకు తెలుగు సాహిత్యంతోను పరిచయ మున్నధదని చెప్పవచ్చును. మధుకా విజయం వీరరస (ప్రధాన కొవ్యం, కచయ్యితి యుద్ధాలను వీఠరస స్ఫోరకమైన శైలిలో రచించింది. సందర్భో చితంగా పుర, బుతు, జల్మకీడ, సూర్యాస్తమయ, చందోదయాది కావ్యవర్ణ అన్నవి. ముఖ్యంగా ల్‌ వ సర్గలో వర్ణన లెక్కువ వున్నవి కావ్యారంభంలో కవ య్యుతి గణేశ, పార్వతి, శివ, సరస్వతి, గురువు [కియాళ క్రిని స్తుతించింది. వాల్మీకి వ్యాస కాళిదాస బాణభారవి దండి భవభూతి కర్ణామృత ఆగస్త్య గంగాధర విశ్వ నాథాది సంస్కృత కవులను తెలుగుకవి తిక్కనకు పస్తుకించింది.. (పతిసర్గ చివరరాబోయే సర్గలోని విషయాన్ని సం ప్తంగా కూర్చింది. (పథమ సర్గలోని విజయనగర వర్ణన సుందరంగా సహజంగా వున్నది. కావ్యశైలి వై దర్భీరీతిలో నడిచింది. కాళిదాసు అనుకరణ లెన్నో వున్నవి భావాలు, భాష సహజసుంద రంగా వున్నవి. స్రీ సహజమైన కోమలతను కావ్యంలో చూడవచ్చును. దీర్చ సమాసాలు లేవు. ఉదా! కు హేమంత వర్ణర -_-

హిమభర విహతః। కమలాకరో మృదితకాంత రభూన్మృగ లాంఛనః

వదనమేవ నరే్య్యదనత (భువామ భజత శియమ (పతిళాసనః "కమలాలు మంచుతో కప్పబడినవి. చం్మదుడు కొంతిని కోల్పోయాడు. ఒక్క రాజు (పియురాలి ముఖమే కాంతి కలదిగా వున్నది".

గంగాదేవి కవిత్వం భావక్సిష్టత్వం లేక సుపనన్నంగా వున్నది, పాఠకుల హృద యాలను అలరించేదిగా వున్నది. కింది సూర్యాస్తమయ వర్ణన మౌలికంగా, సరళసుందరంగా వున్నది--- "

(పతిబింబపరం పరాంబుధే పవనోద్భూత తరంగ నంగిన్‌

నభసోవ తరివ్యతోర వేర్మణి పోపాన ధియం వ్యభావయశ్‌.

“*ఆకాశంనుంచి దిగుతూ వున్న సూర్యుని నిరంతర (ప్రతిబింబం, కదిలే అలల్లో (పతివింబించి రత్నాల సోపానంవలె వున్నది.”

గంగాదేవి ఉపమ, ఉృత్చేవ, హేతు, (పతీప, అసహతి, అతిశయోక్తి వ్యతిరేక, మాలోపమ, (భాంతి, అన్నుపాస, యమ కాద్యలంకారాలను _పయోగిం చింది. యమకాదులను |(పయోగించినా కవిత్వంలో ఎక్కడా క్లిష్టత అనేదిరాలేదు,

109 సంస్కృత సాహిత్య చరిత చార్మితక నత్య్యాలు

విజ కనగర చరి్కితలోని ఒక్‌ ఘట్టాన్ని ఈ కావ్యం తెలుపు తున్నది, విజయనగర రాజ్యస్థావన కీ. శ 1585._86లో జరిగింది. హరిహర బుక్కరాయలు అనే సోదరులు ఈ రాజ్యస్థాపకులు, వీరిశండి సంగముడు మొదట హరిహర రాయలు, ఆ తర్వాత బుక్కరాయలు విజయనగరాన్ని పరిపాలించారు. బుక్క రాయలు కీ. ౪ 18₹ళ5లో రాజై నాడు. ఆతనికాలంలో విజయనగరరాజ్యం విస్త రించి స్మామాజ్యంగా మారింది. బుక్కరాయలకు చాలామంది కుమారులున్నారు. వారిలో కంపరాయలు లేక కుమార కంపరాయలు దిగ్విజయాలుచేసి కీర్తిని గడిం భాడు. అతనిరాణి గంగాదేవి కావ్యరూపంగా ఆతనికి కీర్తి స్తంభాన్ని నిర్మించింది ఆతడు ఉదయగిరి (పాంతానికి అధిపతిగా వుండేవాడు. అతడు తంగడికన్న పూర్వమే [క్రి శ 187/5 (పాంతంలో మరణించటంచేత రాజుకాలేక పోయాడు. మధురా విజయౌవ్యంలో బుక్కరాయలరాణి దేవాయి ఒక్కతే చెప్పబడింది. దేవా యికి ముగ్గురు కుమారులు- వాళ్ళలో ఇద్ధఎ పేర్గుకంపనే మూడవవాడు సంగముడు. బుక్కరాయంకు చాలామంది రాణులుండిరి. కాని గంగాదేవి కావ్య నాయకుడైన కంపరాయల తల్లీ నిగూర్చియె చెప్పి మిగతావాళ్ళను గురించి మౌనం వహించింది. బుక్యరాయల తర్వాత రాజైన రెండవ హరిహరరాయలు గౌరాంబిక అనే రాణి కుమారుడు బుక్కరాయల దేవాయి కుమారులు ఇద్దరు కంపనలను హిర్యకంపన, చిక్కకంపన అని పిలువబడినట్టు కాసనాధాలున్న ఏవి. బుక్కరాయలకు కంపరాయలు అనే అన్నకూడ వుండేవాడు. కాబట్టీ హిర్యకంపన రెండవకంపరాయలుగొ పిలువ బఐడినాడు. ఇతడు మహామండలేశ్వరాది బిరుదాలను ధరించాడు. కంపన యుద్ధకళలోనే కాక లలితకళల్లోను మంచి (ప్రవేశం కలవాడు, బుక్కరాయల ఆదేశానుసారం శ్రీ. శ 1861లో కంవన తురుష్కుల అధీనంలో వున్నతుండీర, మధురా రాజ్యాలను జయించటానికి బయలుదేరాడు. ఈ [పాంతాలను జయించి అతడు కొంతకాలం మరకత నగరాన్ని రాజధానిగా చేసుకొని పరిపాలనను చక్క బరుస్తు దాదాపు మూడుసంవత్సరాలు వున్నాడు. (కీ. శ 1874లో అతడు అక్కడే పరిపాలకుడుగా వున్నట్టు కాసనాధారంవున్నది. తురుష్కుల చేతుల్లో నలిగిపోయిన హిందుమతోద్ధర చృష్టితో ఈ కంపన విజయం చాల మహ త్త మైంది, అంతేగాక విజయనగర రాజ్యవిస్తరణ దృష్టితోను కంపనవిజయాలు చాల సహాయపడినవి, కీ, శ 181లో. కంపన తురుష్కుల నెదిరించి మధుర

"లౌక్రీక వాజ్మయం 703 శ్రీరంగ పట్టణాలను లోబరుచుకున్నాడు. దారిితక దృష్టితో మహత్త్వపూర్ణ మైన ఈ విజయాలను గంగాదేవి తనకావ్యంలో వర్ణించింది. ఈ కావ్యం శ్రీ శ 1871 =ఉనడుమ (వాయబడిందని చెప్పవచ్చును. వామన భ్టు బాణుడు 'వేమభూపాల చరిత వామనబట్ట బాణుడు వేముభూపాల చర్మిత అనే గద్యకావ్యంలో తన ఆకయదాత (ప్రభువు కొండవిటి స్యామాజ్యాన్ని పాలించిన పెదకోమటి వేమారెడ్డి చరితను కూర్చాడు. వేమారెడ్డి కీ.శ 1408-1420 నడమ పాలించెను. ఈరాజు స్వయంగా సంస్కృతంలో కవి, పండితుడు, వ్యాఖ్యాత,. ఆలంకారికుడు సంగీత శాస్త్రవేత్త మరియు కవి పండిత పోషకుడు. ఈ రాజు ఆస్థానంలోనే _పసిద్ధమైన తెలుగుకవి శ్రీ నాథుడున్నాడు. అందె ఈ రాజు సంస్కృృతాం్యధ భాషలను సమానంగా గౌరవించాడన చేస్పవచ్చును. వేమభూపాల చర్మిత చివర “సర్వోత్కర్షేణ వర్తమానః వేమభూపాలః”” అని కవి చెప్పిందాన్నిబట్టి ఈవాక్యం ఆరాజు జీవిత కాలంలోనే (వాయబడిందని తెలుస్తున్నది. ఈ కొవ్యానికి వీర నారాయణ చర్మత అని కూడా పేరూ వీరనారాయణుడన్నది వేమభూపాలుని విరుదనామం. (కవి జీవిత విశేషాలు, ఇతర రచనలను గూర్చి మహాకావ్య (పకరణంలో చూడవచ్చునుం) కవి వేమభూపాలుని వంశ (క్రమాన్ని కొవ్యారంభంలో వర్ణించాడు. ఆ కారణంచేత వేమభూపాలుని చర్మితనే కొక అతని వంళ చర్మితను తెలుసు కోవటంలోను ఈ కావ్యం తోడ్చడుతున్నది ,తిలింగదేళాన్ని కాముకుడనే రాజు అద్దంకిని రాజధానిగా చేసుకొని పరిపాలిస్తుండేవాడు. అతని వంశంలో (పోలయ జన్మించాడు. ఒకరోజు వసంతర్తవులో రాజు సెన్యసమేతంగా వేటకు బయలు దేరెను. మగ లేడిని వేటాడుతూ ఆతడు చాలాదూరం పోయేను. అట్లా పోయిపోయి ఒక ఉద్యానవనంలో (ప్రవేశించి గానం చేస్తు ఉయ్యాల ఊగుతున్న ఒక సుందరిని చూచెను. మొదటిచూపులోనే వారికి [ఫేమోదయమయ్యెను. ఆమె వ్మికమసింహపురి. రాజు తుక్టార ఘట్టరాజు కూతురు. (ప్రోలయ ఆమెను వివాహమాడెను. అతనికి

704 సంస్కృత సాహిత్య చరిత ఐదుగురు కుమారులు జన్మించిరి. వారు-మాచనరేందదుడు, వేమభూపతి, దొడ్డనరపతి అన్నళూవడు, మల్ల మహీపాలుడు, మాచనరేం్యదుడు రాజయ్యెను, వేమభూపతి విజయాలను సాధించి రాజ్యవిస్తరణ చేసెను. మాచ నరేంథదునికి ముగ్గురు కుమా రులు.వారు - రెడ్డి పోత, పెదకోమటీం[దుడు,నాగేం దుడు. మాచనరేం్మదుని తర్వాత 'పెదకోమటీందుడు రాజయ్యును. పెదకోమటీంగదుని కొడుకే వేమభూపాలుడు. ళైలి

వామనభట్టవాణుని అభిమానకవి బాణుడు. తన గద్యకాన్యంలో ఎన్నో చోట్ట కవి బాణు శెలిని అనుకరించాడు. వేమభూపాలచర్మిత హర్షచరితవలె ఆఖ్యాయిక _ప్యకియకు చెందింది. దీనిలో $ ఉచ్భ్వాసాలున్నవి. సందర్భాను కూలంగా కవి కావ్య వర్ణనలను చేర్చాడు. [పోలయవేట, విధ్యాటవిలోని చండి కొాలయ వర్ణన, నీత్యుపదేశ ఘట్టాలు బాణుని కాదంబరిలోని ఘట్టాలను తలపిస్తున్నవి. పెదకోమటి వేమారెడ్డి దిగ్విజయాలను, [దాఇ్షారామ ఖీమేళ్వరున్ని సందర్శించటానికి పోవటాన్ని కవి దీర్హంగా వర్డించాడు. దిగ్విజయ వర్ణనలో కాళిదాసు రఘుమరాహారాజు దిగ్విజయ వర్ణన అనుకరణ కన్పిస్తున్నది. వామనకవి పూర్వుకవుల కావ్యాలను బాగా పరిశీలించినవాడు. చాలాచోట్ల వాల్మీకి భవభూతి దండికవుల కవితాాపభావాలను చూడవచ్చును. (దాశ్షారామ మ్షేతవర్ణనను కవి రమ్యంగా సహజంగా చేసాడు. ఈ వర్ణనా పభావాన్ని ఫ్రీశాథుని తెలుగుకావ్యం ఖీమఖిండంలో చూడవచ్చును. వామనకవి శ్రైలి మధురంగా వున్నది. వటపత శాయి బాలనారాయణుడు ఈ కవి ఇష్టదైవం.

జోనరాజు

(క్రీశ. 1450 (ప్రాంతంవాడు, కాళ్మీరదేశీయుడు. కల్పణని రాజతరంగిణీ రచనను కొనసాగించినవాడు. కల్హణుడు _జయసింహుని వరకుగల కాళ్ళీరరాజుల చర్మితను [వాయగా జోనరాజు జయసింహుని మొదలుకొని సుల్తాన్‌ జయన్‌ యే అబఐబదిన్‌ వరకు కాశ్మీరాన్ని ఏలిన రాజుల చర్మితను రచించెను.

శ్రీవరుడు

శ్రీవరుడు జోనరాజు శిష్యుడు. తన గురువు రచనాకార్యాన్ని చేపట్టి కాళ్ళీర రాజుల చర్మితను రచించెను. ఆతని కృతికి జైన రాజతరంగిణి అనిపేరు. ఈ కవి (కీ.శ. 1489 వరకు కాళ్మీరాన్నేలిన రాజుల చర్మితలను నిబంధించాడు.

లౌకీక వాజ్మయం 05 (పొజ్బభట్టు

(క్రీ.శ 1468 మొదలుకొని అకృరు చ్మకవర్తి కాళ్ళీరాన్ని జయించి మొగల్‌ సాామాజ్యంలో విలీనం చేసుకునేంతవరకు గల కాశ్మీరదేళ చరితను ఈ కవి కొనసాగించాడు. ఈ కవి కృతిపేరు “రాజావళీ సతాక”,

ద్వితీయ రాజనాథ డిండిమ కవి డిండిను కవి పరిచయం = సౌళువాభ్యుదయం

రాజనాథకవి విజయనగరా న్నేలిన సాథవ నరసింహ రాయల చర్మితను సాకువాభ్యుదయ కావ్యంగా రచించాడు, రాజనాథుడు విజయనగర రాజు రెండవ [ప్రౌఢ దేవరాయల (క్రీ. ఈ 1424-1446) ఆస్థానంలో డిండిమ కవి ఆని పసిద్ధి వహించిన అరుణగిరి నాథుని కుమారుడు. ఆరుజగిరినాథ డిండిమకవినే తెలుగు కవి అ్రీనాథుడు శాస్త్రవాదంలో ఓడించి ఆతని కవిసార్వభౌమ బిరుదాన్ని తాను ధరించాడు. డిండిమ, కవిసార్వభౌమ బీరుదాలను ఈ వంశంలోని వారందరు ధరించినట్లుగా వున్నది. ఎందుకంటె రాజనాథునికి కూడ ఆ బీరుదా లున్నవి. సాళువ నరసింహరాయలు శ్రీ శ. 1488లో విజయనగర సింవాసనాన్ని అధిష్టించాడు. సాళువాభ్యుదయంలో ఎక్కడా నరసింహరాయలు విజయనగర సా్యమారాజ్యాధి పతిగా చెప్పబడలేదు. చం్యదగి పాలకుడుగా మ్యాత మే చెప్పబడినాడు. కాబట్టి ఈ కావ్యరచన శ్రి. శ 14865ు పూర్వమే అతడు మహామండలేశ్వరునిగా వున్నప్పుడే జరిగిందని చెప్పాలి. ఈ కావ్యం (పచురితంకాలేదు. మ్మదాసు గవర్నమెంటు ఓరి యంటల్‌ మాన్యుస్కిఏప్పు లై(బరీలో దీని ఒక్క (పతిమ్మాతం లభిస్తున్నది. (ప్రతిలో బాల లోపాలుండటంచేత మరొక (పతి వేరొకటి లభించక పోవటంచేత కాటోలు ఈ కొవ్యం [పచురితం కాలేక పోయింది. ఈ కావ్యంలో 18 సర్గలున్నవి.

డీండీమకవి పాండిత్యం - శైలి

ఈ కావ్యంలో నరసింహరాయలు చేసిన యుద్ధాలు _ధర్మ కార్యాలు ఉదాత్తంగా వర్జింపబడినవి. శైలి వైదర్భీరీతిలో వున్నది. కాళిదాసు, భారవి కవితా భఛాయలున్న ఏ. రూపక, శ్లేష, ఉఊర్పేషు, ఆర్థాంతరన్యాస, వ్యతిరేక, పరిసంఖ్య, ఉపమ, యమకాద్యలంకారాలను వాడాడు. ,నరసింహస్వామి కొడుకును వరంగా ఇయ్యగా గుండయ, మల్పమాంబికల సంతోషాన్ని కవి ఇట్టా వర్జించాడు--

జే,

706 సంస్కృత సాహిత్య చర్మీత్ర సాధ్వీతయా సుతగిరా శరదేవహాసీకాల్యశియాకమలినీవద నాధనాల్యా మాయూరపం'క్తిరివ భూతలతైవ చై[తమాస్మశియాముదమగాద్వసురేం

(దపర్నీ. “కుమార పాపిని గూర్చి విని రాజు మరియు రాణి శరత్కాలంలో కమలం వికసించినట్టుగా, మేఘాన్ని చూచిన మయూర సం క్రివలె, చైతమాసంలో రసాల వృతంనలె సంతోషాన్ని పొందిరి" కావ్య శైలి సరళ సుందరంగా నడిచింది. రాజనాథుడు వేదపురాణ దర్శన మహా కావ్య జ్యోతిష అలంకార శాస్ర్రాలను అభ్యసించినవాడు. మహాభారత రామాయణ గాథల నెన్నిటివో సందర్భాను సారంగా కవి పేర్కొన్నాడు. చారిశఠ సత్యాలు. విజయనగరాన్ని సంగమ వంశం తర్వాత సాళువ వంశం పాలించింది. ఆ వంళానికి చెందినవాడు నరసి హర్గార్హులు. 'సీనాధిపతిగా, మహామంగ లేశ్వరుడుగా అతడు సాధించిన విజయాలను ఈ కావ్యము చెప్తున్నది. సంగమ వంశానికి చెందిన విరూపాక్షరాయల కొడుకు [పౌఢదేవరాయలు న్ర్రీలోలుడ్తై రొజ్య మేలుతుండెను. (పజల కతడన్న అయిష్టంగా వుండెను. ఆ తరుణంలో నరసింహ రాయలు అతన్ని తొలగించి తాను రాజయ్యెను. సంగమ వంశంవారు ఆంగధులా! కన్నడులా? అన్న విషయంలో చార్మితకులల్లో భేదాల్మిపామున్నది. కాని సాకవ వంశంవారు ఆంధధులు అనటంలో అభ్మిపాయభేదం లేదు. సాళువ నరసింవా రాయల తాత సాళువ మంగిరాజు కుమార కంపరాయల మధురా విజయయ్యాతలో (పధానప్మాత వహించాడు. నరసింహరాయల్డు సంస్థా తాంధ్ర కవులను పోషిం బొడు. స్వయంగా రామాభ్యుదయ కావ్యాన్ని .”సంస్కృతంలో (వాసిన కవి, సాపవాళ్యుదయకావ్యాన్ని బట్టి సొళువ వంళ (మం తెలుస్తున్నది. తెలుగులో నంది మల్లయ, ఘంటసింగయ అన్న జంటకవులు (వాసిన వరాహపురాణం, పిల్లలమ్మరి పినవీరన (వాసిన జైమినిభారతాలట్లో చెప్పబడిన సాళువవంశ్య కమం. ఒక్క తీరుగానే వున్నది.మూడవసర్ల నుంచి ఏడివసర్గ వరకు నరసింహరాయల విజయాలు, ఎనిమిదవ సర్గలో అతని మృగయా వినోదం, తొమ్మిదవ సర్గలో అళడు తిరు పతిని సందర్శించి దానాలు చేయటం, పదవ సర్గలో హేమంత [గీష్మ వసంతర్త వర్ణన లున్నవి. పదకొండవ సర్గలో కాళహస్తిలో శివర్మాతి ఉత్సవాలల్లో. అతడు

లౌకిక వాబ్బ్యయం 701 పాల్గొనటం, పన్నెండవ సర్గలో రాజధాని (ప్రవేశం, పదమూడవ సర్గలో రారోల ఉదార ధర శగుణాలు, సాహిత్య (వియత్వం స్తుతింపబడినవి. విజయనగర చర్మిత లోని ఒక షుట్టాన్ని ఈ కొవ్యం చక్కగా (వస్తుతీకరిస్తున్నది. తృతీయ రాజనాథకవి

ఈ రాజనాథకవి ద్వితీయ రాజనాధుని ప్మొతుడు. కి. 1540,ప్రాంతంలో అచ్యుతరాయాభ్యుదయమనే కొవ్యాన్ని రచించెను. అచ్యుతరాయలు విజయనగర రాజు, (పసిద్ధ సాహిత్య సమరాంగణ సార్వభొముడైన థ్రీకోష్ట దేవరాయల సవతి తమ్ముడు. కృష్ణదేవరాయల తర్వాత విజయనగర సింవోస నాన్ని అధిష్టించను. ఆ ఆచ్యుత రాయల (క్రీ.శ 1529-1542) చర్నితను కవి ఈ కావ్యంలో వర్ణించెను. ఈ కావ్యంలో 20 సర్గ లున్నవి.

తిరుమలాంబ పరదొంవీకా పరిణయం

తిరుమలాంబ వరదాంబికా పరిణయం "అన్న చంపు కావ్యాన్ని రచించెను, ఈ కనయ్యితి విజయనగర చ్మకవర్లి ఆచ్యుతరాయల (క్రీ ఈ 1529-1542) భార్య. ఈ కవయ్యితి వివిధశాస్త్ర పాండిత్యం కలది. ఏకసంథ్యాగాహినని చెప్పు కొన్నది. మానవరూపంలో ఆవతరించిన సరస్వతి. కవయ్యితియే కాక కవిపోషకు రాలు కూడ. వరదాంనీకా పరిణయ కొవ్యం ఆమె ప్రతిభకు తార్కాణంగా వున్నది.

సలకంవారి ఆడబడుచు వరదాంబిక అచ్యుతరాయల వివాహవర్ణన నరి దాంవికపరిణయ కావ్వ్యేతి వృత్తం. కావ్యం అచ్యుతరాయల వంళవర్జనతో ఆరంభమైంది. అచ్యుతరాయల తండి వజయ య్య్మాతలు వర్చింపబడినవి. అతడు ఓఐమాంబను వివాహమాడటం, అచ్యుతరాయల జననం, ఆతడు సింహాసన మధి చ్చించటం మొదలై నవి వర్ణింపబడినవి. ఒక రోజు అచ్యుతరాయలు ఉద్యానవనంలో సంచరిస్తు కాత్యాయని ఆలయాన్ని చేరుకుంటాడు అక్కడ పూజచేస్తున్నవరదాంబీకను చూచి (పేమిస్తాడు. వరదాంబిక కూడ రాజును (పేమిస్తుంది. ఇంతలో విదూష కుడు (పవేశించి రాచళార్యం మీద రాజును పిలుచుకొని పోతాడు. అయిష్టంగా రొజు అక్కడి నుంచి పోతాడు. వరదాంబిక విరహబాధ పడుతుంది. ఆమె సఖులు ఆమే అఆవస్థకు కారణ మడుగగా చెప్తుంది. ఇంతలో దాసీలు వచ్చి ఆమె అన్నలు అమా

708 సంస్కృత సాహిత్య చరిత త్యుల కోరికమీద ఆమెను అచ్యుతరాయల కిచ్చి వివాహం చేయదలంచారని చెహ్రైరు. ఆచ్చ్భుతరాయల వరదాంబికల వివాహమౌతుంది. వారికి వేంక టేశ్వురస్వామి వర (పసాదంగా చినవెంక టాది జన్మిస్తాడు. చిన వెంకట్మాది. యువరాజ పట్టాభి 'షేకంతో కావ్యం ముగుస్తుంది.

కావ్యంలో ఇతివృత్తం చిన్నది. చార్మితక కొవ్యమైనా ఐతిహాసిక సంఘటన (ప్రాధాన్యం తక్కువ. అచ్యుతరాయల కన్న ఆతని తండి విజయ వర్జనలే కావ్యం సగభాగం వరకు వి స్తరించినవి. ఉన్నకొద్ది వృత్తాంతాన్ని కవయితి చక్కగా చెప్పినా, ఆమెకు కథ చెప్పటంలో కన్న వర్ణనలల్లో నైపుణ్యం ఎక్కువ.

శైలి

సంస్కృత భాష మీద కవియ్యితికి మంచి అధికారమున్నది. రసానుకూల మైన విషయానుకూలమైన శబ్దాలను [పయోగించింది. శృంగార వీరర్మ్శాద భయానక వీభత్సాదులను సందర్భానుసారంగా కవయ్యితి పోషంచింది. శృంగార మంగిరసలి. ఆమె (పయోగించిన అన్యుప్రాస కావ్యానికంతటికి శోభను కలిగిస్తున్నది. అను 1పాసనే కాక కవయ్యితి శ్లేష, యమకాలను వాడింది. ఉపమ, ఉత్చేక రూపక, అతిశయోక్తి, విరోధాభాన, పరినంఖ్య, అపన్తుత [వళంన, ఉల్లేఖాది అర్థాలంకా రాలను వాడింది. తుండిరచోళదేళాలను, కావేరినదని, సైన్యాలను, యుద్ధం, వసం తర్తు, ఉద్యానవన జల్మకీడాదులను కవయ్యితి విస్తరంగా వర్ణించింది. నాయకుడైన అచ్యుతరాయల వర్ణనను నఖశిఖ పర్యంతంగా కవయ్యితి విస్తరంగా చేసీంది. ఓక త్రీ పురుషవర్జనను విస్తరంగా చేయటం వింతగానే వుంటుంది. నాయకవర్ణనను ఇంత విస్తరంగా వర్ణించిన పురువషకవులు కూడ లేరేమో. ఈ కవియ్యితి గద్యం మీద బాణుని (_వభావం కన్పిస్తుంది. కాదంబరి హర్షచర్మ్శితలను ఆదర్శంగా ఆమె గద్యరచన సాగింది. బాణునివలెనే ఈమె పరిసంథ్యాలంకారాన్ని చమత్కారయు క్తంగా (ప్రయోగించింది ఈ కవయితి గద్యం ఓ జోగుణభరితమై గౌడీరీతిలో నడిచింది. అన్నుపాసయుక్త డీర్చసమాసరచనకు ఉదాహరణ-- “నిరంతరాంధకారిత దిగంతర కందళదమంద సుధారసఐంధు సాందతర ఘనా ఘన వృందసందేహ కరస్యందమాన మకరంద బిందుబంధుతర మాకంద తరుకుల తల్బ్పకల్ప మృదుల సికఠాజాల జటిల మూలతల మరుఒక మిళశదలఘు లయకలిత రమజీయ పానీయ శాలికావాలికొ కరారవింద గలంతికా గలదేలా లవంగ పాటల

లౌకిక వాజ్మయం 700 ఘనసారకస్తూరికాతి సౌరభ మేదుర లఘుతర మధుర శీతలతర సలిలధారా నిరాకరిష్ణుతదీయ విమలవిలోచన మయూఖరేభాపసారిత పిపాసాయాస పథిక లోకాన్‌ ........”

తిరుమాలంబ గద్భంకన్న పద్యం (వసన్నంగా వున్నది. సులభ సరళ శైలికి ఉదాహరణం

సరసి విహరసిత్వం క్యాతవా వార్ధి మధ్యే

త్యము పవన సరణ్యాం తేఒలి ఘోరే వనాంతే

కృతకగిరి తటే త్వం క్రించతే వింధ్యశెలే

కథ మరిషు విగానం కథ్యతామచ్యుతేంద

రఘునాథ భూపాలుడు

ఈ కవి తంజావూరును పాలించిన రాజు (క్రి. శ. 1808 = 1678)+ సంస్కతాంధ భాషల్లో పండితుడు. రెండు భాషల్లో సమాన (పతిభతో కవిత్వం చెప్పగలిగినవాడు. తెలుగు కావ్యాలనే కాకీ ఆతడు సంస్కృత కావ్యాలను కూడ (వాశాడు. రఘునాథుడు సాహిత్యంలోనే కాక సంగీతంలోను [పవీణుడు. ఇతని కుమారుడు విజయరాఘవ నాయకుడు కూడ పండితుడు, కవి కొని ఆతడు తెలుగు లోనే గొని సంస్కృతంలో రచనలు చేసినట్లు లేదు. ఈ ఇద్దరు స్వయంగా కవులు, పండితులే కాక సంస్కృృతాం[ధ కవులను పండితులను ఆదరించి పోషించారు. రఘునాథ భూపాలుడు అనేక దిగ్విజయాలను చేసి తన రాజ్యాన్ని విస్తరింపజేసి సుస్థిర శాంతితో రాజ్యపాలన చేసిన (పజ్ఞాపాటవాలుగల రాజు. ఇతడు వికమా దిత్య, భోజరాజు, ్రీకృష్ణదేవరాయల వంటి రాజుల కోవలో చేర్చుదగినవాడు.

ఈ రాజకవి తెలుగులో అనేక రచనలను చేసెను. కాని సంస్క్య్భృాతంలో అతనిది ఒక్క కావ్యమే లభిస్తున్నది. తన తండి అచ్యుతరాయల చర్మితను ఈ రాజకవి అచ్యుతేందాభ్యుదయ మనే పేరుతో కొవ్యంగా (వాసెను. ఇది లభ్యం. ఈ రాజు మంతి గోవిందదీక్షితుడు. గోవిందదీషతుడు (వాసిన సంగీతసుధ అన్న సంస్కృత కృతిని రఘునాథనాయకుడు (వాసెనని కొన్ని (ప్రతులల్లో వున్నది కొని అది సత్యం కాదని విమర్శకుల అభిప్రాయం,

710 సంస్కృృత సాహిత్య చర్మిత యజ్ఞ నారాయణ దికీతుడు తంజావూరు రాజు రఘునాథనాయకుని మంతి గోవిందదీక్నితుని కుమారుడు, ఆలంకొరికుడు, కవి ఆయిన యజ్ఞనారాయణదీక్షి తునికి రఘునాథనాయకుడు విద్యా గుడవు. రఘునాథరాయల ఆశయంలో వుండి కవిత్వాన్ని చెప్పెను ఈ కవి రఘుశాథాభ్యుదయమనే కావ్యాన్ని రచించెను. దీనిలో రఘునాథరాయల జీవిత వృత్తాంత మున్నది. ఈ కావ్యంలో 18 సర్గ లున్నవి. రఘునాథరాయల ధర్మ కార్యాలను చెప్తు ఈ కవి రఘునాథవిలాస మనే నాటకాన్ని కూడ రచించాడు. మరియు (వతాసర్నుద యళోభూషణంవంటి ఆలంకారరత్నాకర మనే అలంకార (గఠాన్ని రఘునాథుని వర్డిస్తు లత్య శ్లోకాలతో రోచి:చాడు. రామభదాంబ రామభ[దాంబ తంజావూరు రాజు రఘునాథనాయకుని ఆస్థాన కవయిడతి. ఈమె రమునాథరాయల 1పియరాలు. రఘునాథరాయల జీవితచర్మితను ఈ కవయ్యితి రఘునాథాభ్యుదయమనే కావ్యంగా రచించెను రఘునాథరాయలను ఈమె థ్రీరాముని అవతారంగా భావించను. ఈ కొవ్యంలో 19 సర్గలున్నవి. రఘునాథుని దిగ్విజయాలు, రాజ్యపాలన చక్కగా వర్ణింపబడినవి. రామభ్యదాంబ తెలుగులోను క విత్వం చెప్పగలదు, తెలుగు పద్యాలకు (ప త్యేకమైన యతిప్రాసలను ఈ శవయ్యితి సంస్కృత ల్లోకాలల్లోను (పయోగించింది. ఈమె సంస్కృత (పాకృత భాషల్లో ఎర్నో సమస్యలను పూరించిందట. రాజచూడామణీ ( ౧౬౦౦-౬౦) (పసిద్ధ ఆడ్ర్వైతి, ఆనేక (గంథకర్త ఆయిన రత్నఖేటదీక్షితుని కుమారుడు. ఈ కవి రఘునాథుని చరి్మితను రఘునాథభూప్‌విజయ కావ్యంగా రచించాడు విరూపొతుడు విరూపాకకవి చోళచంపువును |వాసెను. క్రీస్తు శకారంకభంలో కావేరి పట్టణాన్ని రాజధానిగా తమిళదేశాన్ని పాలించిన చోళరాజుల చర్మిత దీనిలో వున్నది. చోళం పరిపాలన (క్రీ శ. లిక శతాబ్బులల్లో వల్పవరాజుల చేతిలో ఆంత మైంది. ఆ తర్వాత గీ. శ 90వ శతాబ్ధి నుంచి చోళవంళం పునరుద్ధరితమైంది.

లౌకిక వాజ్బయం గా అప్పుడు వారు తంజావూరును రాజధానిగా చేసుకొని పరిపాలించారు. ఈ రాజుల చరి_తే ఈనాడు చర్మితకు అందుతున్నది. పూర్వ చోళుల చర్మిత తమిళ సంగమ సాహిత్యంలో లభ్యమౌతున్నది. వీరిని చార్మితకులు ఐతివోసిక రాజులుగా (గ్రహించటానికి వెనుక ముందాడుతున్నారు. శిలాకాసనాదులనే (ప్రధానంగా చార్మితకాధారాలుగా (గహించే. చోరీతకులు వీరి చర్మితను శాసనాధారాలు లేక పోవటంచేతశ బగహించటం లేదు. చోళచంపువును మొట్ట మొదట కనుగొన్న పల్న్‌ దీనిలోని విషయం పౌరాణిక కల్పన అ౨ అభ్మిపాయపడినాడు. కాని ఈ పూర్వ (ఇపాచీన, చోళరాజులు చార్మితక పురుషులు కారని ఏ ఆధారాలు లేకుండా కూడా తోసిపుచ్చలేము లోకంలో వ్యా ప్రిలోవున్న గాథలను, పురాజాలల్లోని వృత్తాంతా లను భారతదేశ చరిత నివ్మాణంలో ఆధారాలుగా (గహించవలసిన తరుణం వచ్చింది. ఏది పొరాణిక కల్పన, ఏది' చార్మితక సత్యం. ఆని వేరుపరచి చరితను నిర్మించే బాధ్యత ఈనాటివారి మీడ వున్నది. ఈ రాజుల చర్మితను చెప్పేటువంటే స్థలపురాణం అయిన బృహదీశ్వర మావోత్మ్యం ఆధారంగా విరూపాతుడు చోళ చంపువును (వాసాడు. కొని వి. రాఘవన్‌ అభి పాయంలో ఈ రెండు రచనల దాదాపు ఒకే కాలానికి చెందినవే. అంటె బృహదీశ్వర మావోత్మ్యం [పాచీన రచన కాక చోళ చంపువుకన్న కొద్దికాలం మ్మాతమే ముందు (వాయబడిందని ఆ రెండు రచనల్లోని శై లి భాషలు ఒకే యుగానికి చెందినవని వి. రాఘవన్‌ అభ్మిపాయం. బృహదీశ్వర మాహాత్మ్యం దాదాపు [కీ.ళ. 16వ శతాబ్ద _పాంతం రచన కాగా చోళచంపువు కి. శ. 17 వ శతాబ్దం నాటిదని ఆయన నిర్ణయించాడు.

విరూపావుడు శైలి, వర్ణనల్లో బాణుని కాదంబరిని అనుకరించాడు, మంథతి దేవదత్తుడు దేవచోళుని కిచ్చే ఉపదేశం బాణుని కకనాసోపదేశాన్ని తలవి స్తున్నది. విరూపాక్షుడు గొప్ప కవిగా సేవ సంపాదించుకోకపోయినా అతని కవిత్వం సరళ సుందరంగా వున్నది,

నల్లాదీషీతుడు

ఈ కవికి భూమినాథుడని నామాంతరం. ధర్మవిజయ చంపువును వాసెను. తంజావూరు భోంసలే వంశరాజు కాహాజీ (కీ శ. 1684-17 10) జీవిత చర్మితను ఈ కాన్యంలో కవి కూర్చెను. దీనిలో శ స్తబకా లున్నవి. భోంసలే వంశానికి థ్రీరాముడు మూల పురుషుడుగా చెప్పబడినాడు,

₹]లి సంస్కృత సాహిత్య చరిత శ్రీధర వేంక పేశరవి

తంజావూరు థోంసలేరాజు కాషాజీ (కీ, శ. 1684-1710) ఆస్థానకవి. ఈ కవి కాహాజీ చర్మితను తీసుకొని శాహేర్హాద విలాస కావ్యాన్ని రచించెను, దీనిలో 8 సర్గ లున్నవి. తంజావూరు. మరాఠా రాజుల 'సంస్కృృత సాహిత్య పోషణను గూర్చి కవి వివరంగా చెప్పాడు. వేంకటేశ కవి కవిత్వం సుందరంగా వున్నది. ఇతని కుమారుడు శ్రీధర పేరుభట్టు రామరాజ భూషణుని తెలుగు కొవ్యం వసుచర్మితను వసుమంగళ నాటకంగా సంస్కృృతంలో రచించాడు. దీనిలో ల్‌ అంకా లున్నవి. ఇతడు తంజావూరు శరభోజి, తులాజీ (జీ, శ 17110 1785) ఆస్థానాలల్లో వున్నాడు. చకోర సందేశ మనే లఘు కొవాన్ని కూడా (వాసాడు,

డుంఢిరాజ వ్యాసయజ్వ

తంజావూరు శావాజీ చర్మితను శాహవిలాస కావ్యంగా ఈ కవి కూడా

(వాసాడు. అభినవ కాదంబరి అనే కావ్యాన్ని కూడా ఈ కవి (వాసాడు. నివృ త్తి శేషాచలపతి

సంస్కృతంలో తెలుగు భాషా వ్యాకరణాన్ని (వాయటం చేత ఇతనికి ఆంగధపాణిని అన్న బిరుదం కలిగింది. ఖోసలక్తోస్తత్రీయం అనే ద్వ్యర్థికొవ్యాన్ని (వ్రాసాడు. దీనిలో శ్రీరాముని చర్మితతో పాటు కప్‌ కాహాజీరాజు చరితను జోడిందాడుం

జగన్నాథకవి

నారాయణ అక్కమాంబల కుమారుడు. తంజావూరు సరస్వతీ మహల్‌ (గ్రంథాలయాన్ని స్థాపించిన సరఫోజి (శరభోజి) చరితను శరభవిలాస కొవ్యంగా (వాసాడు,

జగన్నాథ పండితరాయలు

(జగన్నాథుని జీవిత విశేషాలను లఘు కావ్యాల (ప్రకరణంలో చూడ

వచ్చును.) ఈ కవి షాజహాన్‌ మామ మరియు ఆతని ఆస్థానంలో సర్గారు అయిన

లౌకిక వాజ్మయం (19. ఆసఫ్‌జవోన్‌ భాన్‌ చరితను “ఆసఫవిలాస"' కావ్యంగా (వాసాడు. ఇది గద్య కావ్మం. ఆసఫ్‌జహీన్‌కు “ఖాన్‌ఖానా” అన్న బిరుద మున్నది. ఆసఫ్‌ ఖాన్‌ను జగన్నాథుడు రసగంగాధరంలోను స్మరించాడు ఆసఫ్‌ఖాన్‌ శ్రీ 1641లో మరణించాడు.

ఉదయపూరు. రాజు జగతసింవుని చరి[తను జగదాభరణ కావ్యంగాను, అస్సాంరాజు (పాణనారాయణుని చరితను (పాణాభరణ కావ్యంగాను ఈ కవి రచించాడు. జగదాభరణం షాజహాన్‌ కుమారుడు దారాషికోహ్‌ చర్మిత అని కాదే ఆభ్మిపాయపడినాడు. కొన్ని (పశుల్లో జగతసింహుని పేరువ్నచోట “దిల్లీ ధరా వల్లభః” అని వుండటమే ఈ అభ్మిపాయానికి కారణం. కొని 'దారా' అనే పేరు ఎక్కడా రాలేదు. అందుచేత దారా చరిత అనటం నమ్మదగ్గట్టుగా లేదు. అంతే గాక “దిల్లీ ధరావల్లభుడు” షాజవోన్‌ కాని దారా కొడు. ఆసఫ్‌ విలానం, జగ దాభరణం, (1పాణాభరణం మూడూ ఒకే రచన అని, "పేర్లను మార్చి ముగ్గరిని కవి సంతోష పెట్టాడని కొందరు విపరీతమైన ఊహ "కూడ చేసారు.

వివిధ రాజుల, నాయకుల, సామంతరాజుల చరితలు కావ్యంగా (వాసే సంప్రదాయం (క్రీశ + శ7 18 శజలల్లో బాగా వ్యా ప్రిలో వున్నట్టు లబ్ధ కావ్యాలను బట్టి తెలుస్తున్నది. (శ్రీం శ. 7,8 శజలకు పూర్వం అంటె బాణుని హర్షచరి ఈతకు" పూర్వం రాజుల చరిితలను (వాసే స్య్యపదాయం వున్నదో లేదో చెప్పలేము. ఒకవేళ వుండివున్నా అటువంటి చరిత కావ్యాలు నశించాయేమో! కొన్ని శిలా కాస. నాలను బట్టి రాజుల (పళస్తులను మాతం తప్పకుండా కవులు (వాసేవారని తెలుస్తున్నది. ఒకవేశ ఈ (పళస్తుల-(ప్మకియే రానురాను చారి(తక కావ్య (పకకి యగా వికసించిందేమో!

రమాబాయి

ఆధునిక శవయ్యితుల్లో (శేష్టరాలని చెప్పవచ్చును. పండిత కవయి(తి. ఈమె తం అనంతసూరి. తల్లి అంబ, మైసూరులో జన్మించింది. కాని ఈమె కీర్తి దర్భాంగ వరకు వ్యాపించింది. ఈమెను దర్భాంగరాజు సత్కరించెను. ఈ కవయి(తి లక్ష్మీశ్వర చంపువు అనే బార్మితక కావ్యాన్ని రించింది. ఇది క్రీ. ళ. 18/9 లో (ప్రచురితమైంది. ఈ శావ్యంలో 5 న్తకా లున్నవి. దర్భాంగ వర్ణనతో

1. సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత ఈ కొన్యం ఆరంభమౌతున్నది. లక్ష్మీశ్వరుడై న దర్భాంగరాజు చరిత దీనిలో నిబద్ధింపబడింది. పెద్దగా దీనిలో చార్మితక విలువ గల ఆంకా లేమి లేవు. కాని ఈమె కవిత్వం సహజ సొకుమార్య మాధుర్యాలతో చక్కగా వున్నది. ఈమె శైలి పాంచాలీరీతిలో నడిచింది. చివరి స్తబకంలో బంధకవిత్య నై పుణ్యాన్ని కూడ కవయిడతి చూపింది ఈ కొవ్యం కవిత్వం దృష్టితో చెప్పుకోదగ్గది. పరమానందకవి

కాశీనగర నివాసి. ఈ కవి రచన శివభారతం. ఈ కవి శివాబికి సమ కాలికుడు [కీ.ళ. 1849లో ఈ కావ్యం ము(దితమైంది. దీనిలో $వాజి చర్మిత నిఐద్ధమైంది. దీనిలో 82 అధ్యాయా లన్నవి మహాభారతంలోని ఖీమార్డనుల పర్మాకమం వలె శివాజి పరా_కమాన్ని కవి వర్ణించాడు. అందుకే కవి శివభారత మని 'పేరుపెట్టాడు. (ప్రాచీన పురాణాల (ప్యకియకు చెందిన కృతిగా అళడు కొవ్యంలో చెప్పుకొన్నాడు.

కవి శెలి సరళసుందరంగా ఉన్నది. సందర్భానుకూలంగా కావ్యవర్ణనలను చేసాడు. శబ్దారాలంకారాలను కవి వాడాడు. అక్కడక్కడ కవి చక్కని సుభాష్‌ తాలను కూర్చాడు. శివాజి చర్మితను రసవంతంగా కవి వర్ణించాడు. ఈ కొవ్యం మరాథిభాషలోకి అనువదింపబడింది.

శివాజి చర్మితను ఇకివృత్తంగా తీసుకొని అధునిక" కవులు చాలామంది కావ్యాలు [వాసారు. శివాటికి సమకాలికుడే అయిన జయరామకవి ఫర్జాల సర్వతదుర్గాన్ని శివాజి జయించిన ఇతివృత్తాన్ని తీసుకొని “ఫర్జాల పర్వత హణాఖ్యానం” అనే కావ్యాన్ని వాసెను. బెంగాల్‌ కవి కాళిదాసు “శి వాబిచరి త” కావ్యాన్ని రచించెను, వేంకటేశ వామనకవి ([కీ.+. 1925 లో మరణించెను). *శివావతార (ప్రబంధం'”, పురుషోత్తమ కవి “శివకావ్యం”, శ్రీపాదళాన్తి హసూ ర్కల్‌ “ళ్యతపతి శివాజి మవారాజ చర్విత” లను రళించిరి, ్రీపాదళాస్తి “మ్షహారాణా వకాపసించాచరి్టత “ను కూడ (వాసెను,

లౌకిక వాజ్బ్యయం 715 అంవీకొద త్త వ్యానుడు శివరాజ విజయం

అంబికాదత్తకవి ఆధునికుడు, (క్రీ.శ. 18ిలక్టీ-190ర నడుమ కవికాలం, శివరాజవిజయమనే గద్యకావ్యాన్ని రచించెను. ఇది |కీళ. 1801లో ముదిత మైంది. ఈకవి కాశీనివాసి. ఈ కొవ్యంలో ఐతిహాసికవ్య క్తి శివాజి మవారాజు చర్మిత కూర్చుబడింది. (వధానంగా ,కీళ, 1657-87 నడుమ శివాజి సాధించిన కార్యాలను కవి కావ్యంలో కూర్చాడు, ఒక చరిితకారునివలెనే శివాజి టీవితంలోని సంఘటనలను, వ్యక్తులను చ్మికిందాడు. కొవ్యం కొబట్టీ కవి అక్కడక్కడ మనో హరమైన కల్చనలను చేసాడు. ఈ కొవ్యంలో బార్మితళ వ్యక్తులతోపొటు కల్పిత పాతలను కూడా కవి (వవేళ పెట్టాడు.

కావ్యేతివృ త్తం

మహమ్మదీయులు చేసే అక్యాబారాలను నిర్మూలించి స్వతం[త పొందూ సామాజ్యాన్ని స్థాపించవలెనని శివాజి సంఘర్షణను (పారంభిస్తాడు. తనకున్న కొద్దిమంది సైనికులతో, స్నేహితులతో, పరివారంతో శీవాజి విజయయ్యాతను ఆరంభిస్తాడు. బీజాపూరు రాజుకు ఈ వార్త తెలుస్తుంది. "అన్జల్‌ఖాన్‌ అనే నాయకున్ని సేనతో బీజొపూరు రాజు శివాజిమీదికి పంపుతాడు. శివాజి తన బుద్ధి చాతుర్యంతో అతన్ని చంపుతాడు. శివాజి కొయి స్తాన్‌ మీదికి దండె త్రిపోయి అతన్ని. చంపుతాడు. తర్వాత శివాజి సూరత్‌ను జయించటం, (కమంగా మహారాష్ట్ర |పాంతొన్నంతా జమించుకోవటం వర్ణింపబడింది. శివాటి యొక్క (వ్రరానేతివృ త్తంలో కవి (పాసంగికేతివృ త్తంగా గౌరీసీంవా, సౌవర్డీ అనే కల్పిత హ్మాతలతో కూడిన వృత్తాంతాన్ని చేర్చెను. ఈ అవాంతరకథదేత (వధాన కథా కథనానికి ఎక్కడా భంగం గాని, అసవాజత్వం గాని రాలేదు.

శైలి

అంబికాదత్తు [పాచీనగద్యకారులు దండి బాణుల శైలిని అనుకరించటానికి (వయత్నించెను. అక్కడక్కడ కాదంబరిలోవలె నమాసభరితమైన దీర్చ వాక్యా లున్నవి. అక్కడక్కడ సరళమైన అల్పసమాశయు క్షమైన రచన కన్పిస్తున్నది. బాబునివంటి పాండిత్యం, ఊహావై చితి అంబికాదత్తులో లేకున్నా అతడు కాన్య

?16 సంస్కృత సాహిత్య చరిత వస్తువును తన కల్చనాపాటవం, వర్ణనాకాశలం, స్వాభావికచ్శితణం ద్వారా సుందరం చేసాడు. కవి సందర్భానుకూలంగా అలంకారాలను [ప్రయోగించాడు అక్కడక్కడ శ్పీష్టపదాలను వాడాడు. రసోచితమైన, పాాతోచితమైన భాషను, పదాలను (పయోగించటంలో కవి నేర్పును చూపాడు శివరాజ విజయంలో (పతి ప్మాత సజీవంగా కన్పిస్తుంది. హిందూముస్టిం ప్నాతలను కవి యథోచితంగా చితించాడు. నాయకుడు శివాజి చరితను కవి ఉత్క్బృస్టంగా చితించాడు. శివాజీ సాహసపరా కమాలను, బుద్ధికుశలత, దానశీలత, (బాహ్మణపండితుల ఎడల ఆరనికిగల వినయం, శ్రీం ఎడల అతడు చూపించిన గౌరవ సమ్మానాలు, ఆతని నిర్బీకత, కార్యక్షమత, దేశభక్తి, స్వాభిమానం, ఆత్మగౌరవాలను కవి బార సూక్ష్మంగా వర్ణించాడు. ఉత్తమ నాయకునిలో వుండవలసిన సమస్త గుణాలు అతనిలో సహజంగా వున్నవి. వాటీని కవి చ్మితించిచూపాడు. శివాజి పాతశేకాక (వతి చిన్నప్మాతను కూడా కవి చక్కగా చి తించాడు. కృతిమత్వం సంఘటనలల్లో గాని సంభాషణలల్లోగాని పాతచ్చితణలో గాని ఎక్కడా లేదు. సంభాషణలను కవి స్వాభావికంగా [వాసి తన రచనాచాతురిని పదర్శించాడు. శివాజీ కాలంనాటి . సాంఘిక, రాజనీతి మతసంబంధమైన పరిస్థితులను ' అంబికాదత్తు సహజంగా చ్చితించాడు. భౌగోళికస్థితి విషయంలోకూడ కవి జ్యాగత్త వహించాడు. సందర్భానుకూలంగా కవి పుర, పర్వత, అకమ, బుతు, సూర్యోదయ సూర్యా స్తమయ, ర్యాతి, చందోదయాది కావ్యవర్షనలను చేర్చాడు. రాజనీతి, సైన్యసంఘటన, యుద్ధాది విషయాలతో కవికి మంచి పరిచయమున్నది. రచనో దేశం "సనాతన హిందూధర్మ రవకుడ్తైన శివాజీని ఆదర్శపురుషనిగా,. దేళ భకు౨గా, విజాతీయళ క్తులను ఎదిరించి నిలిచి విజయాన్ని సాధించిన వీరునిగా, ధీరునిగా చితించి భారతీయులను దేశరశతణక్తై ఉద్బోధించటమే కవి ఈ కావ్య రచనలో (పధానోద్దేళం. అధునిక సంఘటనలు, పురాణాదులతో నంబంధంలేని ఐతివోసికవస్తువును (గపాంచి కూడ భవ్యకావ్యరచన చేయవచ్చునని కవి దీనిలో చూపాడు. అంతేగాక సంస్కృతంలో ఇంకా ఇప్పటికి ఇటువంటి రచనలు చేయగల వ్షమత భావలోగాని భారతీయులల్లో గాని వున్నదని కన్లి నిరూపించాడు.

లౌకిక వాబ్బయం భా? శీవరాజ విజయంలో (పధానరసం పీఠం. దాస్యళ ్రంఖలాల్లో (మగ్గిన భారతీయులకు శివాజీచర్మిత ద్వారా వీరరసో త్తేజాన్ని కవి కలిగించాడు న! ర్తవ్యోపదేశాన్ని బోధించాడు. నదాశివశా స్త్ర

. సింధియా వంశరాజుల చరితను కవి సింధే విజయవిలాస చంపువుగా

(వాసాడు కవి శ్రీ శ 20వ శ॥ వాడు, శ్రీధర భాన్కర వర్లేకర్‌ ఫ్రీ శివరాశ్యోదయం

*ఈ కవి ఆధునికుడు. జననం శ్రీ, శ 1919. శవాటీ చర్మితను థ్రీ శివరాజ్యోదయం” అనే పేరుతో పద్యకాన్యంగా రచించాడు. కీ. ౪ 1858లో కవి ఈ కావ్యరచనను ఆరంభించి కి శ 1069లో ముగిందాడు. ఇది స్రీ శ 1972లో పూనాలో _పచురితమైంది. కావ్యారంభంలో సహ్మాది సౌందర్య వర్ణనను తర్వాత మహారాష్ట్రదేశం పండరీపుర వర్షనలను చేసాడు. ఆ తర్వాత ఆ పుణ్య భూమిలో పుట్టిన జ్ఞానేశ్వర, తుకారామ, రామదాసులను గూర్చి కవి చెప్పాడు, దేశంలో మ్లేచ్చ శాసనం ఏర్పడింది. త న్మూల నిర్మూలనానికి శివాజీ జన్మించాడు. శివాజీ జననం, ఆతని వీరలీలలు ఈ కావ్యంలో చక్కగా వర్ణింప బడినవి. పార తంత్మగస్తులై బాధపడుతున్న పజల జీవితాన్ని చూచి శివాజి తన్నిర్మూల నానిక్రై తన నిశ్చయాన్ని (పకటించటం, ఆ తర్వాత అతని విజయ పరంపరలు, పట్టాలి షేకాలు వర్ణింపబడినవి. సందర్భాను కూలంగా కవి ముతువర్ణనాది కావ్య వర్జనలను [ప్రవేశ పెట్టాడు. చార్మితక సంఘటనలను కవి అతిశయోక్తులు లేకుండ చెప్పాడు. ఈ కావ్యంలో 68 సర్గ లున్నవి. సర్గలల్లో 14లళ్లోకాలు మొదలుకొని 1292 జ్లోకాలవర కున్నవి. కవిత్వం సరళంగా ధారాజద్ధితో వున్నది. [పసన్న మాధుర్య గుణాలతో కవి కైలి వైదర్భీ రీతిలో నడిచింది. అంగిరసం వీరం. సందర్భాను కూలంగా కవి చక్కని సుభాషిత వాక్యాలను కూర్చాడు. సంస్కృత లాష ఆధు నిక భావ వ్యక్తీకరణకు తగివున్నదని, ఇంకా ఆ భాషలో మహకావ్య రచనను కొనసాగించ వచ్చునని సంస్కృత భాషలో జీవం వున్నదని ఈ అధునిక కవి నిరూపించాడు.

చంపూకావ్యాలు

చంపూకొ వ్యాలు చంపూకొావ్య (ష్మకియ

“గద్మపద్యమయీ కాచిచ్చంపూరిత్యలిధీయతే”. అని దండి చంపూకావ్య (వ్మకియను నిర్వచించాడు, (ళ్‌ వ్యకావ్య (ప్రపందాన్నంతా లాక్షణికులు మూడు విధాలుగా నిభబీంబారు-వద్య, గద్య, మ్మిశమ. “గద్యం వద్యంచ మ్మిశంచ కొవ్యాది (తివిధం సృృతమ్‌" ఆని ఆగ్నిపుూణ కారుడు, “తావ్యంతు- (త్రివిధం జ్ఞేయం గద్యపద్యోభ యాత్మనా” అని దండి (శవ్యకావ్య విభజనను గూర్చి చెప్పారు. పద్యకావ్యం కేవలం పద్యమయం, గద్యకావ్యం కేవలం గద్య్మమయం కాగా మిశ్రమం పద్య గద్యమయ మైంది, మిశ్రమ (స్మకియకే చంపువు అని శేరు, పద్య గద్యాత్మకమైన చంపూ (ప్వక్రియ పద్యగద్య గుణాలకు నిలయమై వాద్య యుక్తమైన సంగీతం వలె వుంటుంది. తన చంపూ రామాయణంలో భోజుడు చంపూరచనను గురించి ఇట్టా కీర్తించాడు----

గద్యానుబంధ రనమ్మిశిత పద్య్మసూకక్రిః

వృాద్యాపి వాద్యకళయా శలితేవ భాతి

తస్మాక్‌ దధాతు కవిమార్గ జుషాం సుభాయ

చంపూ (ప్రబంధ రచనాం రసనామదీయా.

చంపూకొవ్య ఉత్పతి వికాసాలు

సమ స్తకావ్య (ప్మకియలకు వలెనే చంపూకొవ్య | వ్యకియకు బీజాలు మనకు వేదాలల్లోనే కన్చిస్తున్నవి బుగ్వేద సంబంధమైన ఇతరేయ (వొహ్మణంలోని హరి శ్చం్యదోపాభ్యానం గదవద్య మ్మిళమమైన చంపూమార్గంలో నడిచింది. కృష్ణ యజుర్వేదం యొక్క త్రై త్రిరీయ, మైతాయణి, కఠసంహితల్లో గద్య పద్య మిశ్రమ రచన కన్పిస్తున్నది. అథర్వ వేదంలో అక్కడక్కడ గద్యశైలి పయో గింప ఐడింది. ఆరణ్మక (గంథాలు సామాన్యంగా గద్యంలోనే నిబబ్ధమైనవి కాని

భొల్టీప్ల సంస్కృత సాహిత్య చరిత ఉపనివత్తులల్లో కొన్ని పద్యాత్మకం, కొన్ని గద్భాత్మకం కాగా కొన్ని పద్యగర్య మ్మిశితంగాను రచింప బడినవి. (పళ్న, ముండక, కఠళొపనివషత్తులు ఈ విధంగా చంపూ పద్ధతిలో [వాయబడినవి. క లోపనిషత్తులోని యమ, నచికేతుల సంవాదం గద్య పద్యాత్మకం, మహాభారత రామాయణ కావ్యాలు, భాగవతాది పురాణాలు పద్యాత్మక మైనవే అయినా అక్కడక్కడ గద్యం (పమయోగింపబడి చంపూశైలి బృహ్మదూవంలో కాకున్నా సూక్ష్మరూపంలోనై నా గోచరిస్తున్నది. పురాణాలల్లో అనేక ఆభ్యానాలల్లోని గద్మం చూర్జ క విభేదానికి చెందింది. రూపకాలు పద్య గద్యాత్మంగానే రచింప బడినవి. సంభాషణలు గద్యంలో, వర్ణనాదులు పద్యంలో కూర్చుటం రూపకాలల్లో కన్పిస్తున్నది. భాసకాళిదాసాది కవులు రూపకాలల్లో పద్యగద్యాలు రెండింటిలో సమానమైన ఆలంకృతమైన కళాత్మకమైన శెలినే (ప్రయోగించారు. బౌద్ధ కథాసాహిత్యంలో చంపూశైలి బాగా బోటు చేసుకొన్నది. అవదాన శతకం, దివ్యావదానం, జాతకమాల వంటి బౌద్ధకథలల్లో గద్యంలో పొటు పద్యాలు కూడ్‌ వున్నవి. తర్వాత పంచతంతాది కథాసాహిత్యంలోను గద్యంతో పాటు పద్యాలుకూడ కన్పిస్తున్నవి,

చంపూశైలి యొక్క కళాత్మకమైన పరిణత స్వరూపాన్ని క్రీ శ 80005 (ప్రాంతందైన నముుద గుప్తుని ఆలవావాదు శాసనంలో మొట్టమొదట దర్శన మిస్తు న్నది. దీని రచయిత వారిషేబుడు. ఈ కాసనంలోని పద్యశైలి వైదర్భీ రీతిలో నడిచింది. గద్యం గాఢబంధత్వ రూపాన్ని ధరించి సమాస బహుళతతో సాగింది. ఇదే పద్ధతిని తర్వాత చంపూ కావ్యకవులు అనుసరించారు. రాజుల, ధనాథ్యుల కిర్రిగుణ (పళంసలను కవులు చంపూ శెలిలోనే చేసేవార౦ ఇటువంటి (హస్త పూర్వకమైన శిలా శాసనాధారాలను బట్టి చెప్పవచ్చును. వైదిక సాహిత్యం లోని సరళమైన చంపూశై లి (కీ. శ్కీవ శఠాబ్దం నాటికి వికసిత కావ్య స్వరూపాన్ని సాధించు కొన్నదని ఈ శాసనాన్ని బట్టి తెలుస్తున్నది. (కీ. త్‌ 10వ శతాబ్దం నుంచి మనకు చంపూశైలిలో కావ్యరచన జరిగినట్లు లబ్ఞాధారాలను బట్టి తెలుస్తున్నది. అంతకు పూర్వం చంపూ శైలిలో కావ్యరచన జరిగినా జరిగి వుండవచ్చును. కొని ఆవేవి మనకు దొరకలేదు. ఒకవేళ జరిగినా చంపూకావ్య రచన విస్తరంగా జరి గింది (కీ. శ 10వ శతాబ్దం నుంచే ఆని చెప్పవలసి వుంటుంది. శీ శ 10వ శ॥ నాటికి సంస్కృతంలో మహాకావ్యాలు, నాటకాలు, గద్యకావ్యాలు ఎన్నో (పళ న్తమైనవి (వాయబడినవి. భాస, కాళిదాస, భవభూతి; శ్యూదక, భారవి;

లొకిక వాజ్బయం లీ మాఘ, బాణ, దండి వంటి కవులు ఉద్భవించి చిరయశస్సును పొందారు. భారవి మాఘుల (పాఠ పద్యమవి కావ్యాలతో పాటు సుబంధు పాణుల (పౌతగచ్య మహా కావ్యాలు (వాయబడినవి. కిరాతార్జనీయ శిపపాలవధల్లో పదశెలి ఉచ్చ స్థితిని చేరుకొన్నట్ల్టుగానే వాసవదదత్త కాదంబరి కావ్యాలలో గద్యశైలి [పొఢ రూపాన్ని సంతరించు కొన్నది. వీటి తర్వాత కవులకు కొత్తదనాన్ని చూపాలంటె చంపూశె లియే ఆశయమైంది. దక్షిణ దేశంలో వైష్ణవ సాహిత్యకారులు చంపూ శైలిని చేపట్టి దేవతల మహిమాది కథలను, గురువుల చర్మితలను రచించారు. రాజుల అస్థానాలల్లో ఆశయం పొందిన కవులు రాజుల చర్మితలను చంపూపద్ధతి లోనే రచించారు. రాజాస్థానాలము ఆ_శయించుకొని వర్టిల్లిన శృంగారరస భరిత కావ్యాలెన్నో చంపూ మార్గంలో (వ్రాయబడినవి. జైనకవులు జినధర్మ సిద్ధాంత (ప్రతిపాదన కొరకు సాహిశ్య రచనలను చంపూ శ లిలోనే చేసారు. దక్షిద భారత దేశంలోని తమిళ, తెలుగు, కన్నడ, మళయాళ సాహిత్యాలల్లో చంపూ ఖైలికే సాహిత్యారంభ కాలంనుంచి ఆదరణ వున్నది. తమిళంలో శివభక్తుల చర్మితలు, తీర్థక్షేత మావాత్మ్యాలు చెప్పటానికి చంపూశ్రై లియే (గహింపబడింది. తెలుగులో సాహిత్యారంభం నుంచి కూడ సంగీతాత్యకమైన చంపూ పద్ధతియే ఆదరింపబకింది, తిక్కనవంటి కవి కేవలం పద్యాత్మకమైన రచనకు పూనుకొన్నా ఆ పద్ధతి ఆదర ణకు సంపొవించుకోలేక పోయింది. తిక్కనే స్వయంగా తిరిగి చంపూమార్గా న్నను సరించి మహాభారతాన్ని ఆనువదించాడు. సంస్కృత పురాజాదులను [పజలకు చదివి చెప్పేటప్పుడు పౌరాణికుడు మూలళ్లోకం చదివి దేళభావలో గద్యరూపంగా వివరించటం జరిగేది ఈ కథా |పవచన పద్ధతి ననుసరించి పద్మగద్య మి[శ్రితమైన శైలికి దక్షిణదేశంలో ఆదరణ లభించి వుంటుంది. అంతేగాక దక్షిణ భారతంలో హరికథ, బ్యురకథల వంటి పద్యగద్యమయంగా పౌరాణిక కథలను, వీరుల గాథ లను చెప్పేపద్ధతి వాగొ (ప్రచారంలో వున్నది. ఈ (వ్మక్రియలు దశ&ిణవేశీయ సంగీతాత్యకమైన చంపూశైలీ [పీతికి తార్కాణంగా వర్ధిల్లిందని చెప్పాలి. చంవూ మార్గ [పియులైన దవ్నీణ దేశీయులు సంస్కృృతంలోను ఈ పద్ధతి ననుసరించి కావ్యరచనలు కొనసాగించారు. అందుకేనేమో దక్షిణదేళంలోనే సంస్కృత చంపూ కావ్యాలు ఎక్కువగా (వాయబడినవి. డా. భవినాథ (తిపాఠి తన “చంపూ కావ్య కా ఆలోచనాత్మక్‌ ఏవం ఐకివాసిక్‌ అధ్యయన్‌” అన్న పుస్తకంలో వచు రత, అపచురిత చంపూ కావ్యాలు సంస్కృతంలో 245 అని గణించాడు, ఆ

శల్య సంస్కృత సాహిత్య చరిత లశకలో 109 కావ్యాలు ద&ీణభారతంలొ [వాయబడినవి. దీన్నిబట్టి చంపూశైలి దక్షిణ భారతదేశంలో ఎక్కువ (వీయమైందని అక్కడే దీనికి ఆదరణ, వ్యాప్తి లఖించినదని చెప్పవచ్చును. చంపూకొావ్య లకణాలు

పద్యంలోని సరసత్వాన్ని, గద్యంలోని గంభీరత్వాన్ని చంపూ లిలో చూడవచ్చును. ఆందె చంపూశై లి పద్య గద్య క్రైలుల సుగుణాలను మేళవించుకొన్న (వ్యకియ. ఈ విధంగా రెండు శ్రిలుల సుగుణాలను సంతరించుకొన్న చంపూ కావ్యాలు ఉత్కృష్టమైనవి. పద్మ రాగమణులతో కూర్చిన ముక్షామాల సౌందర్యం వంటిది చంపూశ్రైలి సొందర్యం. చంపూశైలి (పాచీనత వేదాల వరకు పోయినా చం పూకొవ్యరచన (క్రీ. శ. 10వ శళ॥ నుంచే బాగా [ప్రచారంలోకి వచ్చింది.

*“దంపూ'” శబ్దానికి వ్యుత్చ త్తర్థాన్ని సాధించటానికి కొందరు |పయత్నిం చారు, చురాదిగణంలోని *చపి' ధాతువుకు 'ఊ (పత్యయాన్ని చేర్చి “చంపయతి, చంపతి ఇతివా చంవూః” అని చంపూ శబ్ద వ్యుత్నత్తిని చెప్పవచ్చు నన్నారు. చపీ ధాతువుకు గమన, జ్ఞాన, ప్రాప్తి, మోకమనే ఆర్థాలున్నవి. అప్పడు చంపూ శబ్దానికి “మోవసహోదరమైన అనంద ప్పాప్తిని కలిగించేది చంపూ” అని ఆర్థాన్ని చెప్పవచ్చును. కొనీ అటువంటి ఆనందాన్ని కలిగించటం చంపూ శావ్యాలకే సీమితం కాక సమస్త కావ్య పపంచానికి చెల్లుతుంది. హరిదాస కట్టా చార్యుడు “చమత్కృత్య పునాతి సహృదయాన్‌ విస్మి తీకృత్య (పసాదయతి ఇతి చంపూః” అని చంపూళద్దానికి వ్యాఖ్యానం చెప్పాడు. అందె చమత్కార (ప్రధానమై సహృదయులను ఆనందింప జేసేవి చంపూ కావ్యాలని అతని అభ్మిపాయం. కొందరు “చంపూ” పదం సంస్కృతం కాదని [దావిడపద భవమని చెప్పారు “సంపూ” పదానికి కన్నడ, తుళు భాషల్లో “కలయిక, మనోహరం” అన్న ఆర్థా లున్నవి. 'సంపూ'కు *చంబూ' రూపాంతరం. గద్య పద్యాల కలయికతో కూడిన కావ్యాలకు “సంపూ, చంబూ” పదాల నుంచి ఏర్పడిన “చంపూ” అన్న 'పేరు సంస్కృతంలో స్థిరపడింది. చంపూ కావ్యభేదాన్ని మొట్టమొదట పేర్హాన్న వాడు దాక్షిణాత్యుడై న దండియే. గద్య పద్యాల కలయికతో ఏర్పడే కొవ్యమార్గం (దొవిడభాషల్లో విశేషంగా (ప్రచారంలో వుండిన దేశీయమైన _ప్మకియ సంస్కల్బతేం

లౌకిక వాజ్మయం ఖ్గిల్టిల్ట్‌ లోకి పాకిందని, 'చంపూ' అన్న పేరు కూడా (చావిడ పదమైన “సంపూ” భవమే అని చెప్పటం పై వ్యుత్చ త్యర్థాలకన్న సమంజసంగా వున్నది.

ఒకానొక అజ్ఞాతకవి చంవూ కొవ్య లతణాలను ఈ [కింది విధంగా చెప్పాడు ---

గద్య పద్మమయీ సాంకా సోఒచ్బాఇసా కవిగుంవతా

ఉక్తి (పత్యు కి విష్కంభ హూన్యా చంపూరుదాహృతా.

“చంపూకొవ్యాలు గద్య పద్యమయమై, అంక లేక ఉచ్చ్వాస విభజన కలిగి, ఉదకి (పత్యుక్తి అంటె కథోప కథన శూన్యమై, రూపకాలల్లో కనిపించే. విష్కంభక రహితమై వుండాలి”. కథా కావ్యాలల్లో కనిపించే కథా కథన చమక్కాఠం చంపూ కొవ్యాలల్లో [వధానం కాదు. దృళ కొవ్యాల్లోని విష్క్మంభాదులు ళ వ్యకావ్యంలో వుండటానికి వీల్లేదు. (పస్తుతం మనకు లభించే 245 చంపూ రచనలు ఏకలషణ లక్మిఠొలు కావు. అట్టా విభిన్నమైన పోకడలతో కూడిన కావ్యాలను నిర్వచించి లక్షణం ఏర్పరచటం కష్టమే.

మరొక కవి చంపూ కొవ్య లక్షణాలను ఇట్లా చెప్పాడు--

గద్యపద్యమయం (శ్రవ్యం సబంధం బహువర్డితమ్‌

సాలంకృతమ్‌ రైః సిక్తం చంపూ కావ్య ముదాహృళతమ్‌ గద్య పద్యమయం, (శవ్యకావ్యం. వర్ణనా [పాధాన్యం, ఆలంకారయు క్త్రం రససి క్రం- ఈ పంచలక్షణాలు కలవి చంపూ కావ్యాలని ఆతని అభ్మిపాయం.

మొత్తం మీద లభించిన చంపూ కావ్యాలను పరిశీలించి స్థూలంగా వాటి సామాన్యలవషణాలను ఈ విధంగా నిర్ణయించ వచ్చును -

1. గద్య పద్యమయం-- పద్యకావ్యాలు కాక గద్యకావ్యాలు కాక పద్య గద్య మ్మిశితమైనది చంపూ కావ్యమని అందరూ అంగీకరించిన విషయమే. పద్య గద్య మ్మిశమ రచనగా చంపూ కావ్యాలను లావణికులు పేర్కొన్నా పళ్య కావ్యాలను, గద్య కొవ్మాల లక్షణాలను చెప్పినట్టుగా చంపూకావ్య (పర్యేక లక్షణాలను వారు చెప్పలేదు. “గద్య పద్య్మమయీ కొచిచ ఏం పూరిత్యభిదీయతే” అని దండి “కాచిత్‌, అభిధీయతే” అ) చెప్పిందాన్ని బట్టీ అతనికి చంపూ శావ్యాలలో (పత్యష్ష పరిచయం లేనట్టుగానే అనిపిస్తున్నది. క్రీ శ 10న శః

"728 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత మొదలుకొని చంపూ కావ్యాలు [వచురంగా రచింపబడినవే కాని దండి నాటికి (క్రి శ"వ శ చంపూ కావ్యాలు సంస్కృతంలో విశేష (ప్రచారంలో లేనథ్హే చెప్పాలి. “గద్యం పద్యం చ మ్మశం చ కొవ్యం యత్సాగతిః స్కృతా” అన్న లాక్ష్షణికుడు భోజరాజు స్యయంగా రామాయజణచంపువును రచించాడు. వాద్య సంగీత సమ్మేళనంవలె పద్యగద్య మిళమమైన చంపూ శ్రైలి మధురమైందని అతడు కీర్తించాడు, చంపూ కావ్యాలల్లో ఏ సందర్భంలో గద్యం, వీ సందర్భంలో పద్యం (ప్రయోగించాలి అనే విషయంలో ఒక నియమం వున్నట్లు కన్పించదు. అయినా కవులు విశేషమైన భావాలను, వర్ణనలను (వా సేటప్పుడు పద్యాలను రచించారని స్థూలంగా నిర్ణయించి చెప్పవచ్చును. కొన్నిసార్హు ఒక వస్తువర్జనను కవులు పద్యంలో చేసే వెంటనే కింద గద్యంలో అదే వస్తువర్ణన చేసిన సందర్భాలు కూడ వున్నవి. అనేకచోట్ల పద్యగద్యాలల్లో భావసామ్యం కూడ కన్పిస్తున్నది. పద్యాలు శ్రేవలం కథాగతికి, గద్యాన్ని వర్ణనలకు కొందరు కవులు [పయోగించారు. అయినా మొత్తం మీద పద్యరచనలో కాళిదాసు భారవ్యాదుల పద్య శైలి, గద్యరచనలో సుబంరు బాణుల గద్యశై లిని చంపూకావ్యకవులు ఆదర్శంగా [గహించారనటంలో సందేహం లేదు, అంటె వారి పద్యరచన వై దర్శీరీతిలో సరససుందరంగా (పసన్నమాధుర్య గుణాలతో నడిచింది. గద్యరచన పాంచాలీ గౌడ రీతుల్లో గంభీరంగా, పాండిత్య స్ఫోరకంగా, ఓజోగుణపూర్ణ 0గా నడిచింది. లీ. కావ్యవిభజన-- పద్యకావ్యాలు సర్గలుగా విభజింపబడగా చంపూకొవ్యాలు అంకాలుగా లేక ఉద్భ్యాసాలుగా విభజింపబడినవి. “గద్యపద్యమయీ సొంకా సోఒబ్బాాసా చంపూః-'' అని హేమచం[దుడు చెప్పినా చంపూకొవ్యకవు విథిన్నమైన విభజనను పాటించారు కూడా. ఆశ్వాస, ఉల్లాస, కొండ, తరంగ, సర్గ విలాస, లంబక, కల్లోల, మనోరథ, బీందు, పరిచ్చేద-అనే పేర్లతో చంపూ కావ్య విభజనలు జరిగినవి. దీన్నిబట్టి మవికావ్యంలోవలె చంపూకావ్య విభజనకు నామకరణ విషయంలో ఒక్క నియమం లేదు. 8. ఇతి వృత్తం- వర్జనలు-ఇతివృత్తం విషయంలో చంపూకావ్యకవులకు ఏమి అడ్డంకులు లేవు. పౌరాణిక గాథలు, మహాభారత రామాయణ గాధలు,

మహాపురుషుల రాజుల మతగురువుల భక్తుల చర్మితగాథలు, కల్పిత కథలు వారికి కాన్యేతివృత్తాలై నవి. డా ఛవినాథ [తిపాఠి అనుసారంగా మొత్తం £45 చంపూ కొవ్యాలల్లో 85 రామాయణం 2' మవోభారతం మీద ఆధారపడిన ఇతి వృర్తాలు కలవి. ఇంకా మిగత వాటిల్లో 45 భాగవత పురాణం, 18 ఏవపూరాణం, కి జైన పు౯ాణం, 48 మవిపురుషుల ఆశయ దాతలైన రాజుల చర్మితల, 10 తీర్థయ్మాత వివరణం మీద, 25 దేవోత్సవాల క్షేతమాహాత్మగ్గల మీద ఆధారపడిన ఇతి వృత్తాలు కలవి ఇంకా చంపూకావ్యాలు అలంకారళాస్త్ర దార్మనిక విషయ సంబంధ మైనవి కూడ వున్నవి. దీన్ని పరిశీలించి నట్టయితే మొత్తం మీద చంపూకాన్య కవులకు భాగవతం ఆ తర్వాత రామాయణ మహాభారతాలు అభిమాన మూల (ఫోతస్సులుగా వున్నవని చెప్పవచ్చును. రామాయణకథ, పైరాణికగాథలు మొదలు కొని క్షే త మాహాత్మ్యాలవరకు ఏదైనా చంపూకావ్యానికి ఇతివు త్రం కావచ్చును. మహాకావ్యంలోవలె నాయికా నాయక యుక్తమైన పంచసంధి సమన్వితమైన కథా గతి చంపూ కావ్యాలలో పాటింపబడవలెననే నియమమేమీ లేదు,

నే వర్ణ్శ్యవిషయాల విషయంలోను పద్య మహాకావ్యంలో వలె నగర శైల బుతు మహార్షవాదుల నియమమేమీ లేదు. కాని చంపూకొవ్య కవులు సందర్భాను కూలంగా మహాకావ్యోచిత వర్ణనలను తమ కొవ్యాలల్లో చేశారు. చంపూకావ్య కపు లకు కథాకథనం మీద కన్న వర్ణనల మీద దృష్టి ఎక్కువ. శబ్దార్ధ చమల్కొారా లతో కూడిన సుదీర్హ వర్ణనల నెన్నో వారు చేశారు

4. రనం _ పద్య మవికావ్యంలో వలెనే చంపూ కావ్యాలల్లోను కాంత వీఠ శృంగార రసాలు అంగిరసాలుగా (గహింపబడినవి, ఈ రసాలనే (పధానంగా పోషంచవలేనని పద్యమహాకావ్య రూపకాదుల్లోవలె నియమమేమీ లేదు. కాని చంపూ కావ్యకవులు ఉదాత్తమైన శాంతవీర శృంగారాలనే (వధానంగా [గ హీంచారు.

పద్యగద్య మవోకావ్యాల సులతణాలను (గహించిన చంపూ కొవ్యాలు (క్రీశ. పదవ శతాబ్దం నుండే రచింపబడినా కీ.శ. పదమూడన లాబం తర్వాత వీటి రచన విరివిగా సాగింది. సంస్కృత సాహిత్య సృష్టి తగ్గుముఖం పట్టిన కాలంలో దక్షిణభారత దేశకవులచేత ఆదరింపబడి చంపూకావ్య [ప[కియ మ్యాతం సంస్కృత భాషలో వర్దిల్లతూనే వచ్చింది. దక్షిణ దేశ భాషల్లోని సాహిత్య లవణాలను కూడ ఈ చంపూకావ్య (వకియ సంతరించుకొన్నదన్న అతిశయోకక్రి

728 సంస్కృత సాహిత్య చరిత కాదు. దక్షిణదేశ (పాంతాలకు చెందిన దేవతల, తీర్ధకేత మాహాత్మ్యాల, మత గురువుల, భక్తుల వృత్తాంతాలు చంపూ కొవ్యాలుగా (వాయబడినవి. తెలుగులో (క్రీ.ళ. 16 వ శతాబ్దం తర్వాత వెలసిన “విలాస పరిణయ'"" కావ్యాల పద్ధతి ననుసరించి సంస్కృతంలో చంపూకావ్యాలు (వాయబడినవి. కీ శ. 10వ శతాబ్దం మధ్యభాగం వరకు చంపూ కావ్యాలు విరివిగా నిరంతరంగా రచింపబడుతూ వచ్చినవి. సంస్కృత సాహిత్య (సవంతి ఇంకిపోకుండ చైతన్మంతో (పవహిండే టట్లు చేసింది ఈ చంపూకావ్య (వకియ అని చెప్పవచ్చును. [తివిికమభ ట్టు (తివికమభట్టు పరిచయం

(తివ్మికమభట్టు రచించిన నలచంపువు లబ్ధచంపూ కావ్యాలల్లో | పాలీనతమ మైంది. నలచంపువుకే దమయంతీ కథ అని కూడ పేరు. తివ్మికమని తండి దేవాదిత్యుడని, నేమాదిత్యుడని పాఠ భేదాలతో కన్పిస్తున్నది. ఎక్కువ [వాత (వతులల్లో నేమాదిత్యుడే కన్పించటంచేత ఆదే (లివ్మికముని తంగడి పేరుగా (గహించవలెను. తివి[కముని పితామహుడు (శ్రీధరుడు. (తివ్మికముడు బాణుని స్మరించాడు మరియు భోజుడు సరస్వతీ కంఠాభరణంలో తివ్మికముని ఉదాహ రించొడు కాటట్టి ఈ కవి క్రీశ. 7వ ళ॥ తరువాత వాడని (కి శ. 11వ శ॥ీ పూర్వుడని నిర్ణయించవచ్చును తివికమడు మాన్యభేటాధిపతి ఆయిన రాష్ట్రకూట రాజు మూడవ ఇందుని ఆస్థానకవి కందరాజు క్రీ. శ. 915 సంవత్సరంలో రాజ్షైనట్లు బశోదా పాంకానికి చెందిన నౌసారీ [గామంలో దొరికిన తాామళాసనాన్ని బట్టి తెం స్తున్నది. ఇం(దరాజు కాత రండవ కృష్ణరాజు. తండడీ మొదటే మరణించటంచేత తాత రెండవ కృష్ణరాజు తర్వాత ఇందరాజే రాజయ్యెను కాబట్టి (తివ్మికమభట్టు రెండవ కృష్ణరాజు, మూడవ ఇం|[దరాజుల అస్థానంలో సభాపండితుడుగా వుండెనని చెప్పవచ్చును. అప్పుడు తివి కముని కాలాన్ని (క్రీశ. 10 వ శః ఉత్తరార్థమని చెప్పవచ్చును. [త్రివ్మికముడు ద&ీణదేళాన్ని అందులో గోదావరి నదిని అభిమానంతో వర్ణించటంచేత ఇతడు దకష్షిణదేశీయడు, గోదావరి తీరనివాసి అని చెప్పవచ్చును.

[తివ్మికమభట్టును గూర్చి ఓక కళ (ప్రచారంలో వున్నది- (తివ్మికముని తండి నేమాదిళ్ళుడు రాజాస్థాన పండితుడు, (తివ్మికముడు చదువక తిరుగు బోత్తుగా

వుండెను. ఒకసారి నేమాదిత్యుడు (గామాంతరం పోయినప్పుడు రాజాస్ట్రానానికి శాస్త్రవాదం చేయటానికై ఒక పండితుడు వచ్చెను. అప్పుడు రాజు నేమాదిత్యుని కొరకై. ఇంటికి కబురంపెను. (తివ్మికమునికి ఏమి చేయాలో తోచలేదు. సరస్వతీ దేవిని (ప్రార్థించగా “నీ తండి తిరిగి వచ్చేంతవరకు నేను నీ నాలుక మీద నివసిస్తా”నని ఆమె మాట ఇచ్చెను. ఆ వర్మపసావంతో తివికముడు కొస వాదానిక్రై వచ్చిన పండితున్ని ఓడించి రాజ సన్మానాన్ని పొందెను. ఇంటికిపోయి (తిష్మికముడు నలచంపువు కావ్యాన్ని [వాయ నారంభించెను ఏడవ ఉచ్చ్యాసం సమాప్తి వరకు వాసెను. ఇంతలో అతని తండి ఇంటికి తిరిగి వచ్చెను సరస్వతి ఇచ్చిన మాట [ప్రకారం తివ్మికముని ముఖం నుంచి తొలగిపోయెను. ఇక (తివి[కముడు కొవ్యాన్ని పూ 'ర్రిచేయలేక హోయాడని, అందుచేతనే నలచంపువు అసంపూర్ణంగా మిగిలిపోయిందని కిం వదంతి. కాని ఈ కథ అంత విశ్వసనీయ మెంది కాదు. మరేదో కారణంచేత నలచంపువు అసంపూర్ణంగా నిలిచిపోయి వుంటుంది. నలచంపువు ఇతివృత్తం

నంచంపువు ఇతివృతాన్న (తివ్మికముడు మహాభారతాంతర్గత వనపర్యం నుంచి తీసుకొన్నాడు. నలుడు ఇందదాది దిక్సాలుర సందేశాన్ని దమయంతికి విశిపించటం, దాన్ని నిరాకరిస్తు దమయంచి సభఖీముఖంగా (పత్యు త్తరమియ్యటం, నలుడు తిరిగి వెళ్ళిపోయి విరహసంతపుడు కావటంతో ఈ కథ ఆగిపోతున్నదిం కథ్యాపారంభంలో నలుని వ.విహారం, వేట, పథికుంతో సంభాషణ, పథికుడు సుందరి :ర్జన చేయటం, ఆది వి) నలుడు ఆకృష్టుడు కావటం, నలుడు పథికుని ఉపవారాలతో సన్మానించి పంపివేయటం వున్నవి ఒక రోజు నలుడు వనవిహారం చేస్తు హంసనుచూచి స్నేహభావంతో పట్టుకొంటాడు. హంసతోపాటు హంసి కూడ వుంటుంది. నలుడు హంసితో శష్టోక్తులతో కూడిన మాటలతో సంభాషిస్తాడు, వీ రిట్లా మాట్లాడుకుంటున్న సమయంలో హంసను విడిచిపెట్టమని, ఆది దమ యంతి నీయందు అనురాగవతి అయ్యేటట్లు సహవాయపడగలదని ఆకాళవాణి చెప్తుంది నలుడు దమయంతి ఎవ్వరని ఆశ్చర్యపడ్డాడు. అప్పుడు హంస దమ యంతిని పరిచయంచేసి ఆమె సౌందర్యాన్ని వర్ణించి చెప్తుంది. ఇక్కడ కవి దమయంతి జన్మవృత్తాంతాన్ని విశదంగా వర్జించి చెప్పాడు. ఆ తర్వాత హంస కుండిననగరం వెళ్ళి రాజోద్యానవనంలో సంచరించే ధమయంతి చేతికి చిక్కు.

క సంస్కృత సాహిత్య చరిత తుంది. అప్పుడు వాంస నలున్ని భర్తగా పొందమని దమయంతిని దీవిస్తుంది. నలు డెవరని దమరోంతి కౌత్సుక్యంతో అడుగుతుంది హంస నలుని చర్మితను వర్టించి చెప్తుంది. ఇక్కడ కవి నలుని జన్మవృతాంతాన్ని విస్తరంగా వర్ణించి చెప్పాడు. ఈ సందర్భంలోనే మంతి సాలంకాయనుడు నలునికి చేసిన ఉప దేళాన్ని కవి దీర్చ ంగా రచ్చించాడు ఇది శ్రేషచతుత్కృతులతో కూడి కాదంబరి లోని పకనాసోపదేశాన్ని పోలివున్నది. హంసచెప్పిన నలుని వృత్తాంతాన్ని విని దమయంతి నలునిమీద మనస్సు నిలిపెను. హంస తిరిగి నిషధనగరం వెళ్ళి ఈ వృత్తాఃంతాన్నంతా నలునికి తెలుపుతుంది.

దమయంతి విరవావస్థను చూచి ఆమె తండి భీముడు ఆమెకు స్వయం వరాన్ని చాటించెను. అనేక రాజులు స్వయంవరానికి విచ్చేస్తారు. నలుడు కూడా స్వయంవరానికి బయలుదేరుతాడు. మార్గమధ్యంలో ఇందాది దిక్సాలురు వచ్చి తమలో ఎవరినైనా ఒకరిని దయమంతి వరించేటట్లు చేయమని నలన్ని ఆమె వద్దకు రాయబారిగా పంపుతారు. ఆతని రాయబారం సులభతరం కావటా౨ికి వారు అతనికి తిరస్కరణీవిద్గను (పసాదిస్తారు. దిక్పాలురమాటను నిరాకరించలేక నలుడు దూతగా బయలుదేరుతాడు. మార్గమధ్యంలో అతనికి ఒక పథికుడు కలిసీ దమయంతి ఇచ్చిన (ప్రేమలేఖను, ఉంగరాన్ని, వస్త్రయుగళాన్ని ఇస్తాడు. నలుడు కుండిననగరం చేరుకొని భీము డిచ్చిన అతిథిమర్యాదలను స్వీకరించి వ్మిశాంతీ తీసుకొంటుండగా పర్వతకుడనేవాడు [పవేశించి దమయంతి విరహావస్థను వర్ణించి చెప్తాడు. ఇది విని నలుడు చింతితు డవుతాడు. అయినా దౌత్యాన్ని నిర్వపొంచ టానికే నిశ్చయించుకొని అంతఃపురంలో (వవేశిస్తాడు అక్కడ దిక్సాలుర సందే శాన్ని వినిపిస్తాడు. దమయంతి దిక్పాలురను వరించటానికి నిరాకరిస్తుంది. నలుడు తన అతిథిగృవోనికి తిరిగివచ్చి దమయంతీ విరహసంత ప్తుడవుతాడు. అంతవరకే కొన్యం మనకు ఇప్పుడు ఉపలబ్ధమౌతున్నది.

మూల మహాభారత కథను తివికముడు అనుసరించినా అక్కడక్కడ న్యల్బమైన మార్పులను చేర్చులను చేసాడు ఆ కల్పనలు మనోహరమైన వర్ణన లకు అవకాళాన్ని కల్పించినవి; దానివల్ల కథాళరీరం పెరిగింది. (తీవికమనని నలచంపూకావ్య (పేరణచేతనే శ్రీవర్చుడు నైషమధపద్య మహాకావ్యాన్ని రచించాడని లోకంలో వాడుక, కథాసంవిధానంలో ్రీహర్షుడు కొంతనరకు యతివ్మికముని

లౌకిక వాజ్మయం గ్గ ఆమకరించాడని చెప్పవచ్చును. నలుని వనవిహారం, హాంసద్వారా నలదమయంతులు (ప్రేమపాళబద్ధులు కావటం, నలుడు తిరస్కరణివిద్య సహాయంతో దూతగా దమయంతి అంతఃపురం చేరటం మొదలె న కథ్యాకమాన్ని శ్రీహర్షడు తివి ముని దగ్గర తీసుకొన్నాడు

(శివ్మికముడు నంతర్భాను కూలంగా వన మృగయా, [పభాత, పర్వత, సంధ్య, చం[దోదయాది కావ్యవర్జనలను చేర్చాడు. (పతీ ఉద్బ్యానం చివరి లోకంలో కవి “హరచరజసరోజ” మనే శద్దాన్ని (వమోగించాడు. నలచంపువుకు అనేక టికలు వున్నవి. చండపాల గుణ వినయగణీ, దామోదర భట్ట, నాగదేవుల టీకలేకాక ఒక అజాత వ్యక్తి (వాసిన టీక కూడా లభిస్తున్నది, ఈ టీకల సంఖ్యను బట్టియే ఒకప్పుడు ఈ కావ్యం చాలా లోక పియమైందని తెలుస్తున్నది. ఇప్పటికి చంప్యూకావ్యాలల్లో (పథమ రచన అనేకాశ కవిత్వ గుణాన్నిబట్టీ కూడా ఈ కొవ్యం (పముఖమైందే. [తివి శముని తర్వాత నలదమయంతుల కథను తీసుకొని ఫ్రీ హర్షుడే కాక లక్ష్మీధర, థ్రీనివాస దీషిత మొదలైన కవులెందరో కృతులు రచించారు.

మదొలనచంప్పువు

శీవికముని రెండన కృతి కూడా చంపూ కావ్యమే* మార్కండేయ పురాణ (పసిద్ధమైన కువలయాశ్వమదాలసల (_పణజయవృత్తాంశాన్ని తీసుకొని (ివ్మికముడు మదాలస చంపూకావ్యాన్ని రచించాడు. కీ. శ. 1882 లో జె.వీ, మోదక్‌ సంపాదకత్వంలో ఇది పూనా నుంచి (వచురితమైంది. కువలయా శ్వుడు పాతాళ కేతును వధించి మవాలసను పరిణయమాడటం, మదాలసవియోగం, మదాలస పునః ప్రాప్తి దీనిలో వర్ణింపబడినవి. భాషాసౌష్టవం, కవిత్వ కళా దృన్షితో ఈ కావ్యం నలచంపువుతో సరితూగలేదు. ఇది ఒకవేళ కవి (ప్రథమ కృతి కావచ్చును కాని కథా దృష్టితో ఈ కావ్యం ఉత్క్భృస్దమైంది, లోకాదరణను పొందింది. మదాలస కథను తీసుకొని తర్వాత కవులు కావ్యనాటకాలను (వాపారు. వీటిలో విజయనగర చకవర్తి ్రీకృష్ణదేవరాయల మదాలనచరి.ఈ అన్న సంస్కృృతకావ్యం కూడా వున్నది.

82 సంస్కృత సాహిత్య చరిత (శివికముని కవిత్వం

గద్య పద్య రచనలో (తివికముడు సమానపతిభను (ప్రదర్శించాడు, సరసమైన శృంగార భరితేకివృత్తాన్ని (తివ్మికముడు మధురమైన శైలిలో రచించాడు. అతని శెలి గద్యపద్య మి్యశితమైనా ఎగుడు దిగుడు లేక సవ్యంగా నడిచింది. కీఠథ్‌ నలచంపువు లోకసాధారణ కొవ్యంగా పరిగణించాడు. కాని శైలి దృష్టితో కథా దృన్షితో ఈ కావ్యం సంస్కృత సాహిత్యంలో (పముఖమైందని చెప్పాలి. మూల కథలో కవి తన స్వకపోల కల్పిత సంఘటనలను, ప్యాతలను చేర్చిన తీరు ఆకర్షణీయంగా వున్నది, కథాగతి వేగంగా లేక పోవటం కావ్యంలో ఒక లోపంగా కన్చించవచ్చును కాని వర్ణనల చమక్కార సౌందర్యంలో మునిగి పోయి. పాఠకుడు తన్మయుడై దాన్ని గుర్తించకపోవచ్చును కూడా. అసలు చంపూకావ్యాలు కథా వేగానికి, కథా చమత్కృృతికి కాక నర్ణనామచమత్కృతుల కొరకు చదువవలసినవే. (తివ్మికముడు ఆపార శబ్దజ్ఞానం, కాస్త పాండిత్యం, కల వాడు. అందుచేత ఆతని కవిత్వం భావ్మపకటనలో ఏ లోపం లేకుండ వేగంగా నడిచింది. (తివ్మికముని కవిత్వంలో శ్రేష, అన్నుపాసలు ఎక్కువగా వున్నవి (వసాదగుణభరితమైన శ్రేషనే కవి [పయోగించాడు. సభంగ శ్లేష (_పసన్నమై, సరసమైన మసృణత్వ, మృదుత్వ గుణాలతో ఇతని కవిత్వం పఠనీయంగా వున్నది. సుఐంధు బొాణుల శ్లేష - మార్గాన్ని (తివ్మికముడు అనుసరించాడు. సంబంధు శ్లేష కఠినమై పండిత జనోపయోగమ్మాతమై వుండగా శత్రివ్మికముని శ్రేష సర్వజన సుగమ్మమై-ది తివ్మికముని కవిత్యం మధురగుణంతో నిండీనోయి శ్లీష్టమైనా చంపూకావ్యాలల్లో ఊత్తమమైన కృతిగా ేరును సంపాడించుకొన్నది, కావ్యవర్జ్దనల సందర్భంలో గల తన అలౌకిక వర్ణన్నాపతిభను చాటుకొన్నాడు. శ్రేషాన్యుపాణిత ఉత్చేవ, ఉపమాది అర్థాలంకారాలను, అను[పాస, యమకాది శ్వబ్దారంకారాలను కవి (పయోగించాడు. (పభాతవర్ణనలోని ఈ కింది శ్లోకం చాలా రమణీయంగా వుండి తివికమ.నకి “యామున తివి కము”డనే కీర్తిని తెచ్చి పెట్టింది

ఉదయగిరి గతాయాం [ప్మాక ఎలాపాండుతాయా

మనుసరతి నిశీఖే శృంగమస్తాచలస్య

జయతి కిమపి చేజః సాంప్రతం వ్యోమమధ్యే

సలిలమివ విభిన్నం జొహ్నవం యామునం చ,

లోకిక వాజ్యయం 788

“* ప్రాతఃకాలినమైన కాంతి ఉదయగిరి మీద (ప్రకాశస్తున్నది. రాతి అస్త గిరి శిఖరాలనుంచి జారుకుంటున్నడి. ఆ సమయంలో గంగా యమునల జలాలు కలిసిపోయినట్లుగా ఒక అలౌకిక తేజస్సు అంతటా (పకాశిస్తున్నది””.

(తివ్మికముడు కవి పద్మ పయోగనిపుణుడుగా వుండాలంటాడు. పద్యసయో గంలో నిపుణుడు కాని కవి తప్పటడుగులు వేసే అవ్యక్షాలాపాలు చేసే. బాలుని వంటి వాడంటాడు (1-6). కవి (ప్రయోగించిన పదం, ధనుర్థారి (ప్రయోగించిన బాణం హృదయలగ్నమై వ్యామోహితున్ని చేయకపోతే లాభం లేదని (తివ్మికముని అభ్మిపాయం-

కిం కవేస్తేన కావ్యేన కిం కాండేన ధనుష్మళః

పరస్య హృదయే లగ్నం న ఘూర్ణయతి యచ్చిరః

సోమ్మపళసూరి పోష్కుపభ్‌నూరి పరిచయం ల్‌లలా

సోమ్మపభసూరి యళ స్తిలక చంపువున్నురచించెను. ఈ కవి దిగంబర జైన సాధువు ఈ కవి ఆంధపదేశ్‌లోని కరింనగర్‌ జిలాలో గల వేములవాడను రాజధానిగా చేసుకొని వేములవాడ బాళుక్యులని (పసిద్ధిచెందిన రాజవంశంలో (పసిద్ధుడైన రెండవ అరికేసరి జ్మేష్ట కుమారుని ఆశయంలో వుండెను... రెండవ అరికేసరి ఆస్థానంలోనే కన్నడ భాషలో ఆదికవి పంపడు ఆశయం పొంది శాంతి పురాణం, వృికషార్డున విజయ మనే కావ్యాలను [వాసెను. పంపడు కూడ జైనుడు. దీన్నిబట్టి వేములవాడ చాళుక్యులు జ2ై నమతాభిమానులని తెలుస్తున్నది. సోమ్మపభసూరి ఉత్తర భారతీయుడు. దక్షిణ దేశానికి వచ్చి వేములవాడలో నివ సిస్తు యళ స్తిలక చంపూ కావ్యాన్ని (వాసాడు. రెండవ అరికేసరి [కీి+. 055 [ప్రాంతం కాబట్టీ కవి కొలం కూడ అదే అని నిర్ణయించవచ్చును. ఈ కవి కా?దాన బాణఇమయూర భారవి మాఘ రాజకేఖరాది క%లను స్మరిందాడు. ఈ కవి సంస్కృతంలో మంచి (ప్రవేశం కలవాడు. జైన ధర్మప్రచారం ద్వారా మానవ కళ్యాణం చేయటమే కవి కార్యరచనోద్డేశం.

భి సంస్కృత సాహిత్య చర్మికి యశ న్తిలక చంపువు ఇతిపృ త్తం యళ స్తిలక చంపువులో యశోధర, మారిదత్తులనే రాజుల కథ వున్నది. మారిదత్తుడు యజ్ఞం చేయశతల పెట్టి యజ్ఞంలో బలి ఇయ్యటానికి పశువులను సిద్ధం చేస్తాడు. ఆదే విధంగా బలిపకువులుగా ఒక బాలిక, ఒక బాలున్ని మూడ సిద్ధం చేస్తాడు... సుదర్తుడనే మనివచ్చి మారిదత్తుడు చేసే యజ్ఞం నిరర్ణకమైందని వివ రిస్తాడు. అప్పుడు ఆ ముని ద్వారా మారిదత్తుడు మనస్సుమారి జై నమతాన్ని స్వీకరిస్తాడు. ఈ కథలో కవి సమకాలిక జీవితాన్ని చక్కగా ,పతిబించీంప జేసాడు. ఆనాటి రాజులను, మం తులను, సాంఘిక దుఃస్థితిని, దురాచారాలను కవి వాస్తవంగా చితించాడు. (పాసంగికంగా కవి ఆనాటి 3వ వైష్ణవ కాపాలిక చార్వాకాది మత సం। పదాయాలను వివరించాడు. సోమ్మఫ్రభసూరి బాణుని కాదంబరిచేత (ప్రభావితుడై నా డనటం స్పష్టం. కాదంబరిలోవలెనే కవి కథా సంవిధానాన్ని కూర్చుకొన్నాడు. కాదంబరి కథలోని సంఘటనల వంటి సంఘటనలే ఈ కవి కాన్నంలో వున్నవి. పోమ్మప్రళుని కవిత్వం సోమ్యప్రభసూరికి బూఖుడు అదర్శకవి. స్వయంగా పండితుడు. కాబ్టీ అతని కవిత్వం బాణుని కవిత్వం వలెనే పాండిత్య స్ఫోరకంగా ఉన్నది. శ్రేషను కవి ఎక్కువగా పయోగించాడు. అక్కడక్కడ ళబ్దకారిన్యం, అపసిద్ధ పద 1పయోగాలు ఉన్నవి. దీర్టమైన వర్ణనలు వున్నవి. కాని మొత్తంమీద సోమ్యపభ సూరి కవిత్వం సరసమైన సులభ శైలిలోనే వున్నది. కవి చక్కని సూక్తులను ఎన్నిటినో (పయోగించాడు. మంచి లోకోక్షులుకూడ వున్నవి. తర్వాత చంపూ కవులు సోమ పభసూరిని అనేక విధాలుగా అనుకరించటంచేత ఈ కవికి చంపూ కావ్య కవులలో (పత్యేక స్థానమున్నదని అంగీక రించవలసి వుంటుంది. హరిచందుడు హరిచందదుడు జీవంధరచంపువును రచించెను. ఈ కవి కూడ జైనుడు, తై నముని జీవంధరుని జీవిత వృత్తాంతం ఈ కావ్యంలో నిబంధింపబడింది. ఈ శవి మాఘ వాక్సతి కవులను స్మరించటంచేత క్రీ శ, 900 [పాంతం వాడని చెప్పవచ్చును.

లోకిక వాజ్బ్యయం 7005

జీవంధర చంపూ కావ్యంలో 11 లంబకా లున్నవి. కావ్యంలో కవిబైన సిద్ధాంతాల ఉపదేశాలను చొప్పించాడు. ఈ కవి శైలి మాఘవాక్స్పతి రాజులను అనుకరిస్తున్నది జై నధర్మ (పతిపాదనయే కవి కావ్య రచనోద్దేశం,

సోడ్డలకవి

సోడ్డలకవి “ఉదయ సుందరీ కథ” అనే చంపూ కావ్యాన్ని [వాసాడు. ఈ కవి లాటదేశ రాజు భాకుక్య వత్సరాజు ఆస్టాన కవి కీ. శ. 11వ శతాబ్ధం వాడు. ఉదయసుందరి చంపువులో మలయవాహనుడనే రాజు ఉదయసుందరిని వివాహమాడే వృత్తాంతమున్నది. ఉదయసుందరి నాగ రాజకుమారి. మలయ వాహనుడు (పతిష్టానరాజు ఈ కావ్యంలో 8 ఉచ్చాాసా లున్నవి. పద్యభాగం కన్నా గద్యభాగం ఎక్కువ. దీని ఇతీవృత్తం కల్పితం కథా కల్పనలో బాణుని కాదంబరి (ప్రభావం బాగా కన్పిస్తున్నది సోడ్డలునికి బాణుడంటె చాల గౌరవం, బాణుని సర్వేశ్వరుడని ఈ కవి స్తుతించాడు. అంతేగాక వాణుని ఒక పాతగా కవి కావ్యంలో [1వవేళపెట్టి తన కవిత్వాన్ని అతడు (పళంసించినట్టుగా కల్పన చేసాడు.

సోడ్డలుని కవిత్వం మృదుమధురమైంది. బాణుని గద్యంలోని (పస న్నత్వం సోడ్డలుని గద్యంలోను కన్పిస్తున్నది. కవి వాణునివలెనే విస్తరంగా సరసమైన వర్ణనలు చేసాడు సోడ్డలుని కవిత్వం లాలీత్యగుణ భరితమైంది.

భొజరాజు ఖోజరాజు పరిచయం

భోజుడు లాకణికుడే కాక కావ్యకర్త కూడ, ఇతడు రామాయణ చంపువు అనే కావ్యాన్ని (వాసాడు. భోజుడు పరమారనంశపు రాజు. ధారానగరం రాజ ధానిగా మాళవ దేశాన్ని పాలించాడు. బార్మితక [ప్రమాణాల ననుసరించి ఇతని కాలం (క్రీ. శ. 10181068. వ్మికమాదిత్యునివలె ఈ రాజు కవివండిత పోవ కుడు, సౌపాత్య (వేమి, దాత. దేశం నలుమూలల నుంచి కవులువచ్చి భోజ రాజును యించి తమ కవిత్వంచేత ఆతన్ని మెప్పించి ఐహుమానాలు అందు కునేవారట! ఎటువంటి కవినైనా న్‌రాశపరచకుండ భోజుడు సత్కరించేవాడు. “పత్యషర లవ్షం దదౌ” అని ప్రసిద్ధి, భోజరాజు పేరుతో దాదాపు 21 రచ

7086 సంస్కృత సాహిత్య చరిత నలు కల్పిస్తున్నవి. వాటిల్లో శైవ సిద్ధాంత, వ్యాకరణ, జ్యోతిష, అలంకార శాస్త్రి (గంథాలున్నవి. ఆతని కృతుల్లో శృంగార (ప్రకాశం, సరస్వతీ కంకా భరణమన్న అలంకార శాస్త్ర (గ్రలఠాలు (పసిద్ధమెనవి. ఆ తర్వాత చంపూరామా యణజం (వసిద్ధమైంది, ఉత్కృష్టమైంది. ఇది ఎనాదరణను పొందిన కృతి. చంపూ రామాయణ ఇతివృత్తం భోటుని చంపూరామాయణానికి మూలాధారం వాల్మీకి రామాయణమే. భోజుడు కావ్యారంభంలో ఈ విషయాన్ని చాల న్యమంగా ఇట్టా చ్చెపాడు- వాల్మీకిగీత రఘుపుంగవ కీ ర్రిలేశైః తృప్తింకరోమి కథమప్యధునా బుధానామ్‌ గంగాజలై ర్ఫువి భగీరథయత్న లస్ధెః కింతర్పణం నవిదధాతి నరః పిత్య్తూణామ్‌. “భగీరథుడు రప్పించిన గంగాజలాలను పితృదేవతలకు తర ఎణమిచ్చినట్టుగా వాల్మీకివర్షిత రామచరిత ద్వారానే సజ్జనులకు తృప్తి కలిగించటానికి [పయ త్నిస్తున్నాను.” ఎటువంటి మార్పులు చేర్పులు చేయకుండ భోజుడు వాళ్ళీకీ రామాయణ కథనే (గహించి చంపూపద్ధతిలో చెప్పాడు చివరకు బాలకాండాన్ని తప్పమిగఠా కాండాలను వాల్మీకి (పయోగించిన ఆరంభపదాలనే. తీసుకొని భోజుడు కాండాలను ఆరంభించాడు ఎనోచోట్ట వస్తుసామ్యంచేత భావసామ్యం భోజుని కవిత్వం భోజుని కవిత్వం సరసమధురమైంది. రమ్యమైన వర్ణనలెన్నో కవి చేసాడు ఆరణ్యకాండంలోని హేమంతవర్ణన, కిష్కంధాకొండంలోని వర్ష ర్తువర్జన, సుందరకాండంలోని సంధ్యావర్దనలు మనోహరంగా వున్నవి. పద్యరచనలో భోజుడు కాళిదాసును, అక్కడక్కడ మాఘుని అనుకరించాడు. భోజుడు అను అన్నుపాస, యమకాలను చాలా వాడాడు. దానిచేత అతని కవిత్వం ఆపాత మధురమైంది. భోజుని గద్యరచన నరళంగా వున్నది. చిన్నచిన్న వాక్యాలలో అన్ముపాసయు క్తమై లలిత మధురంగావున్నది. భోజుని కవిత్వం శబ్దమాధుర్యానికి

లౌకిక వాజ్బయం 787 (ప్రసిద్ధమైంది. చంపూరామాయణంలో గద్యభాగంకన్న పద్యభాగమెక్కువ. పద్య గద్యాలు రెండు అలంకార సౌందర్యం, శ బ్బమాధుర్యంచేత సమానంగా సుందర మైనవి. భోజుని శైలి వై దర్శీరీతికి చెందింది. బాణునివలినే భోజుడు శ్రేషాను (పాజిత ఉపమా చమత్కారాలను (వదర్శించాడు. (పసాదగుణభరితమైన భోజుని శ్రేష్మసయోగాలు ఆపహ్ల్హాదజనకంగా వున్నవి. ఉదాహరణకు విశ్వామ్మితుని వర్జన- పద్య పబంధమిన దర్శిత సర్గభేదమ్‌, (ప్రాకృత వ్యాకరణమివ ప్రకటిత వర్ణ వ్యత్యాసమ్‌ బుధమివ సోమసుతమ్‌....” చక్కని పదవిన్యాసం, అంత్యాది (పాసతో కూడిన భోజుని పద్యరచనకు ఉదాహరణ---

ఏనాం పురాణనగరీం నగరీతి సాలాం

సాలాభిరామ భుజ నిర్దిత యక్షరాజః

హేలాలిభూత జగతాం రజనీ చరాణాం

రాజా చిరాదవతి రావణ నామధేయః శబ్దవిన్యాసంతో పాటు థోజుడు రసపోషణను కూడ ఆదరించాడు. పతీవియోగంతో పలికే తార మాటలు కరుణరసాత్మకమైనవి--

నాహం సుకేతు తనయా నచ స్తసాలీ

వాలీ నచ (తిభువన |పథిత [పభావః

తారాస్కి వజ హృదయా విశిఖర భేద్యా

ధన్వీకథం భవసి రాఘవ మామవిద్ధ్వా. “నేను తాటకను కొను. సప్రతాళవృవాన్ని కొను. (తిభువన ఖ్యాతిచెందిన పరా (కమం గల వాలిని కాను. వజహృదయ తారను. నీ బాణాలు నన్ను ఏమి చేయ లేవు. హే రామ! నన్ను భేదించేవరకు ధ్వన్వి అనే పేరు నీకు సార్థకం కాదు.”

రామాయణ చంపువును భోజ చంపువు అనికూడ అంటారు. ఆంధధదేశంలో సంస్కృత విద్యార్ధి చంపూ కావ్యాల అధ్యయనాన్ని రాోమాయణ చంపువుతో ఆరంభించే ఆచార ముండేదట. ఆంధ, (దవిడ, కర్ణాటక (పాంతాలల్లో ఈ కావ్యం ఎక్కువ (పచారంలో వున్నది.

శ

“738 సంస్కృత సాహిత్య చరిత

చంపూ రామాయణానికి నారాయణ, రామచం[ద, కామేశ్వర. మానవేద, ఘునశ్యామాదులు (వాసిన టీక లున్నవి. ఈ టీకల సంఖ్యయే దీని (పసిద్ధిని చాటు తున్నవి.

లక్క్మణ సూరి

చంపూ రామాయణంలో బాంకాండం మొదలుకొని సుందరకాండం వరకే భోజుడు రచించాడు. చివరికాండాన్ని యుద్ధ కాండాన్ని లక్ష్మణసూరి అనే కవి (వాసి పూరించెకు. ఏ కారణం చేత భోజుడు యుద్ధకాండాన్ని [(వాయలేదో చెప్ప లేము. యుద్ధకాండాన్ని ఆరంభిస్తు లక్ష్యుణసూరి ఇట్టు చెప్పుకున్నాడు --

భోజేన తేన రచితామపి పూరయిష్య

న్నల్ప్సీయ సాపి వచసా కృతిమళ్ళు దాంామ్‌

న్మవీడితో ఒహ మధునా నవరత్నవిర

సంగేన కిన్న హృది ధార్యత ఏవ తంతుః. “భోజుడు రచించిన రమణీయ మైన కృతిని పూరించటానికి నేను సిగ్గుపడటం లేదు. ఎందుకంటె నవరత్న హారంతోపాటు సూూతంకూడ హృదయం దగ్గర స్థానాన్ని పొందుతుంది.” అదే " విధంగా తన యుద్ధకాండం కూడ ఆదరింప ఖడుతుందని కవి విశ్వాసం, అదే విధంగా జరిగింది కూడ.

లక్ష్మ ణనూరి పరిచయం యుద్ధకాండ రచన ఈ కవ కాలాన్ని నిర్ణయించటానికి ఆధారా లేమీ లేవు. ఈ కవి తండి గంగా

ధరుడు. కాత దత్తాతేయుడు వీరిద్దరు కూడ చంపూ కావ్యకర్తలే. గంగాధరుడు “మ్మ దకన్యా పరిణయ” కావ్యాన్ని (వాసాడు. “పరిణయ” కావ్యపరంపర (క్రీ. శ 168వ శ॥;లో ఆరంభమైంది. కాబట్టి గంగాధరుని మరియు లక్ష్మ్మణసూరి కొలాన్ని స్థూలంగా క్రీ. శ 16వ శ॥ మని నిర్ణయించ వచ్చును. లక్మణసూరి తాను శనగర (గామ నివాసినని కొవ్యంలో చెప్పుకొన్నాడు. శనగర [గామం ఒకటి ఆంధ 1పదేళ్‌లో కరీంనగర్‌ జిల్హా పెద్దపల్లి సమీపంలో వున్నది. ఆదే అతని నివాస స్థలం కావచ్చును. మాళవ దేళంలోని ధారానగర రాజు (వాసిన రామాయణాన్ని ఆంధ దేశంలోని తెలంగాణా కవి పూర్తిచేయటం ఒక విచ్చిత సంయోగంలాగ కన్పిస్తు న్నది, భోజుని రామాయణం ఆంధ్రదేశంలో బాగా జనాదరణను పొందింది. పతి

లౌకిక వాజ్మయం 7809 నంశ్క్బృత విద్యార్థి దాన్ని తప్పక చదివేవాడు. అందుకని ఒక తెలుగు కవి దాన్ని పూరించటంలో ఆళ్చర్య వమీ లేదు. అదీగాక కేవలం రామాయణంలో యుద్ధ కాంతాన్ని ఇంకా కొందరు కవులు రచించి వున్నారు. రఘునాథ రాయల ఆస్థాన కవి రాజచూడామణి మరియు ఘనళ్యామజకవి, ము క్తీస్వదీవ్షితుడు, గరళపురి కాస్స మొ॥న కవులు యుద్ధకాండాన్ని (వాసి చంపూ రామాయణాన్ని పూరించారు. కొని అందరిలో లక్మణసూరి యుద్ధకాండమే ఆదరణను సంపాదించు కొన్నది. కొదంబరి కావ్యాన్ని బాణుని శైలిని ముమ్మూర్తులా అనుకరిస్తు అతని కొడుకు పూరించనట్టుగానే లక్ష్మణసూరి భోజుని కవిత్వాన్ని అనుకరిస్తు చంపూ రామాయ దాన్ని పూరించాడు. యుద్ధకాండం వీఠరరస (పధానమైంది. లక్ష్మణకవి రసాను కూలమైన శబ్దవిన్మాసాన్ని (వదర్శించాడు.

లవ్మణసూరి మరొక రచన "భారత చంపూతిలకం”'. మహాభారతంలో కౌరవ పాండవులకు సంబంధించిన [పథాన సంఘటనలను తీసుకొని కవి ఈ కొవ్యాన్ని రచించాడు. పాండవుల జననం మొదలుకొని యుధిస్టరుని పట్టాభి షేకం వరకుమ్మాతమే కథ చెప్పబడింది. యుద్ధకాండంలోని కవితానై పుణి దీనిలో లేదు. కాబట్టీ ఇది లతమ్మణసూరి మొదటి రచన కావచ్చును. కాని ఎన్నో ఇతర చంపూ కొవ్యాలకన్న వివి (శేష్టమైం దనే చెప్పాలి.

ఆశాధరనూరి

ఈ కవి (క్రీశ 1248 (పాంతంవాడు. దిగంబర స్రైనకవి. టటైనకీర్థంకరు లలో మొదటివాడ్తైన బుషథదేవుని కుమారుడు చ కవర్తి భరతుని జీవితచర్శితను ఈ కవి “భర తేశ్వరాభ్యుదయ చంపువోగా రచింబాడు. [కీ శ 8వశ॥కి పూర్వమే జిన సేనుడు బుషభదేవుని చరితను ఆది పురాణంగా [వాసాడు. దీనిలో భరతుని బీవిత వృత్తం వున్నది. అంతేగాక జైన హరివంశ పురాణంలోను భరతుని జీవితవృత్తం వున్నది. వీటి ఆదారంగా చేసుకొనే ఈ కవి ఈ చంపూ కావ్యాన్ని రచించివుంటాడు. ఈ కవి శిష్కుడు అర్హిదాసు “పురుదేవ చంపువు"ను రచించాడు. పురుదేవుని చరిత అహింసా వతపభావాన్ని టోధించేవి. ఈ కవిశైతి కోమలమైనది,

₹40 సంస్కృత సాహిత్య చరిత దివాకర కవి

దివాకరుడు (క్రీశ 1299 (పాంతంవాడు. ఈ కవి వాల్మీక్రిరా మాయణాన్ని “*ఆమోఘ రాఘవ” మనే పేరుతో చంపూకావ్యంగా రచించాడు. వాల్మీక్రితోపాటు కవి కాళిదాసును కూడ స్తుతించాడు.

అహోబలనూరి

అఆహోబఐలుడు యతిరాజ విజయ చంపువును రచించాడు. ఈ కవ వికూపొక్షవనంతోత్సవ చంపువును కూడ రచించాడు. అహోబలుడు విజయనగర సంస్థాన కొరకుడు విద్యారణ్య గురువులకు సమకాలికుడని విమర్శకుల అభ్మిపాయం, అప్పుడు ఈవి కాలాన్ని శీ. శ 1886 (ప్రాంతంగా చెప్పవచ్చును. ఈ కవి విద్యారణ్యుల సహపాఠి. వేదాంత దేశికుల ఆశీర్వచనాన్ని కూడ అర్థించాడు. అప్ప డీతడు |కీ. శ 14 వ శ॥ ఉత్తరార్థంలో వున్నాడని నిర్ణయించవచ్చును. ఈ కవి తలిదండులు వేంక టాబార్యలక్మాంబలు.

యతిరాజవిజయ చంపువులో 17 ఉల్లాసా లున్నవి. చివరి ఉల్లాసం అసం పూర్ణంగా వున్నది. విశిష్టాద్వైత సంస్థాపకుడ్తైన యతిరాజు రామానుజాచార్యుల జీవిచర్మిత ఈ కొవ్యంలో నిఐద్ధింపబడింది. ఈ కవితైలి సరళంగా వున్నది. సమా సిబహుళత లేదు. అక్కడక్కడ కవి యమకాలం కారాన్ని ప్రయోగించాడు.

విరూపావవసంత్సోవ చంపువు విద్యారణ్యులవారి వర్టనతో ఆరంభ మైంది. ఇది నాలుగు కాండలుగా విభ_క్తమైంది. మూడవ కాండంలో కొంతభాగం నష్టమైంది. నవర్శాతి సమయంలో విరూపొక్షదేవుని సమక్షంలో జరిగే వసంతో త్సవం ఈ కావ్యంలో వర్ణింపబడింది. శివరూపుడైన విరూపాక్షదేవుని రథయ్యాత, మృగయా, సంపొంబికతో వివాహం, వసంతోత్సవం వర్ణింపబడినవి. అవాంతర కథలు కూడ వున్నవి. కవి ఈ కావ్యగద్య భాగంలో బాణుని గద్యాన్ని అనుకరిం చాడు. చార్మితక, సాంస్కృతిక ఆధ్యయన దృన్షితో ఈ కావ్యం మహతత్త్య పూర్ణ మైంది.

అమలాచార్యుడు

ఈ కవి (క్రీశ. 14 వ శ॥వాడని విమర్శకుల అభి_పాయం, హరివంశం, విష్ణు భాగవళాది పుళాణాలల్లో వున్న రుక్మిణీ కృష్ణుల వివాహ గాథను తీసుకొని ఈ కవి రుక్మిణీ పరిణయ చంపువును వ్రాసెను. ఈ కవి శైలి సుందరమైైంది.

లౌకీక వాజ్బయం శ్య1 ర్‌ వితార్కిక నసీింహుడు

ఈ కవి పరవస్తు వేంకటాబార్యుల దౌహ్మితుడే కాక శిష్యుడు కూడ. ఈ కవి వేదాంత దేశికల జీవిత చర్మితను (గహించి వేదాంకాబార్య విజయ చంపువును రచించెను. దీనిలో క స్తబకా లున్నవి, వేదాంత దేశికుడు అదై్వైతవాది. కృష్ణ మ్మిపలతో వాదించి విజయం పొందటం దీనిలోని విషయం, ఈ కవి కాలం [కిళ. 14 వ శ॥ తర్వాత, కవి ఖలీ పదలాలిత్యంతో కూడింది. ఉపమ, ఉఊ్యత్సేష్ష మాలికలను రచించటంలో కవి బాణుని అనుకరించాడు.

కవిక ర్డ పూరుడు

ఈ కవి అసలు పేరు పురీదాసు లేక పరమానందదాను. ఇతనికి చైతన్య గురువులు కవి కర్ణపూరు డన్న బిరుదాన్ని యిచ్చ్బారట. ఈ కవి వంగడేశీయుడు. శ్రీ. క 155286 (పాంతంవాడు. ఈ కవి భాగవత దశమ స్కంధం ఆధారంగా ఆనంద వృందావన చంపువును (వాసెను. కృష్ణుని జననం మొదలుకొని బాల్య (క్రీడలు, బాల్యలీలలు దీనిలో వర్జింప బడినవి. ఈ కావ్యం విశాలమైంది. దీనిలో ££ స్తఐకా లున్నవి, సందర్భానుకూలంగా చందోదయాది వర్గనలు మనోహ రంగా కూర్చుబడినవి. కర్ణపూకుడు కవి హృదయం కలవాడు. నృత్గసంగీతాలలో అతనికి [పవేశమున్నది. కాశ్యాలలో తత్‌ పరిచయాన్ని చూడవచ్చును. ఈ కావ్యంలో నాయిక రాధ, శృంగొరరనం (వధాన రసం, నాటకంలో విదూషకుని వఠె నాయకుడు శ్రీకృష్ణునికి కసుమాసవు నే నఖుని కవి కల్పించాడు. కవి శైలి శృంగారానుకూలమైన వైదర్భీ రశిలో అన్ముపాసయు _క్తమై, మృదు మధురంగా నడిచింది. అక్కడక్కడ కవి యమకాలంకారాలను వాడాడు. ఈ కావ్యానికి వృందావన చకవర్తి టీకను (వాసాడు.

అభినవ కాళిదాసు

అభినవ కాళిదాసు బిరుదాంకితుడు ఈ కవి భాగవత చంపువును (వాసెను ఈకవి తన పేరునుగాని వరిచయాన్ని గావి కావ్యంలో ఎక్కడా ఇయ్యలేదు. ఈ కని (క్రీః శః 11వ శః వానని కొందరు విమర్శకులు తలంచారు. అభినవ కాళిదాసు ఐరుజాంకితుడైన ఈ కవి అసలు పేరు వెల్లాల ఉమామహేశ్వరు డని ఇతడు విజయ నగరరాజు రాజశేలరుని ఆ(శశ్రయంలో వున్నాడని బయటపడింది. ఇతని శిష్యుడు

క సంస్కృత సాపాత్య చర్మిక కవి కుంజరుడు శన “*రాజశేఖరచరి.ఈోలో పె విషయాన్ని తెలియజేసాడు. రాజ శేఖరుడు విజయనగరరాజు పొఢ దేవరాయల (కీ. శ 1416-1466) కొడుకు. కాబట్టి అభినవ కాళిదాసు కాలం క్రీ శ 15 వ ళ॥ మని తెలుస్తున్నది,

భాగవత చంపువు కావ్యేతివృలత్తం. భాగవత ' పురాణంలోని దశమ స్కంధం పై ఆధారపడింది. దీనిలో రాధాకృష్ణుల (పేమవృత్తాంత మున్నది. రాధను శవి స్వకీయ నాయి.కగా చితించి రాధా కృష్ణుల వివాహాన్ని కూడ జరిపించాడు, రాధాకృష్ణుల [వణయ లీలలు దీనిలో మధురంగా వర్ణింపబడినవి, జయదేవుని శృంగార పర్ణనలను అనుకరిస్తు ఈ కవి రాధాకృన్ణుల [పణయాన్ని వర్ణించాడు, ఒక విధంగా దీనిలో భక్తి భావనకన్న లౌకికమైన శృంగారమే అధికంగా కన్పిస్తున్నది.

భాగవత చంపూకారుడు శ్రేషను ఎక్కువ వాడాడు. బాణుని శైలిలో వలెనే తద్యంలో సమాస ఐహుళత , స్టే, వ్మకో క్తి, పరిసంఖ్యాదలంకారాదుల [ప్రయోగం కన్పిస్తున్నవి. ఈ కవి పద్యభాగం అన్యుపాస యమకాలతో కూడి మధురంగా వున్నది. ఈ చంపూకావ్యానికి ఆక్కయసూరి వ్యాఖ్యానం (వాసాడు, ఆభినవ కాళిదాసు “భారత చంపువ”ను కూడ వ్రాసాడు. దీనికి “అభినవ భారతచంపువు” అని పేరు. ఇది ముదితం కాలేదు.

అనంత భట్టు అనంతభట్టు పరిచయం

అనంతభట్టు చంపూ భారతం బాలా (ప్రసిద్ధమైంది. ఈ కవిది (క్రీశ. 1609 (ప్రాంతమని విమర్శకులు తలంచారు. కాని భాగవతచంపువు [వాసిన అభినవ కాళిదాసుకు ఈ కవికి స్పర్ష వుండేదని లోకంలో (సబారంలో వుండటంచేత ఈ కవి కూడ (కీ.శ. 15వ ౪॥ వాడని చెప్పటం సమంజసం. అభినవ కాళిదాసుతోటి స్పర్షతో ఆనంతభట్టు తాను భాగవత, భారత చంపువులను (వాసాడు. కొని అభినవ కాళిదాసు భారతచంపువు, అనంతభట్టు భాగవతచంపువులు ఆనుపలద్దొలు. ఆనంతభట్టు భారత చంపువులో మహాభారత కథను సంక్షేపంగా చెప్పాడు. ఇది చాల లోకాదరణను పొందిన కావ్యం, దీనిలో 1061 పద్యాలు, దాదాపు 200 గద్యలన్నపి. 1వ _స్తవఐకాలుగా కావ్యం విళజింపబడింది. ఇది చంపూ కావ్యాలల్లో కృహద్గంంథం.

లౌకిక వాజ్మయం ఇ₹క్రప్రి అనంతభట్లు కవిత్వం న!

అనంతభట్టు మహాభారత కథలో ప్రధాన ఘట్టాలను వేటిని వదిలివేయ కుండా రచించాడు. ఉపావ్యానాలను కవి వదిలివేసాడు. కథారంఖం పాండురాజు జననం, అతని వేట, కింద ముని కాపంతో జరిగింది. ఈ కావ్యం వీరరన (పథాన మైంది. కావ్యారంభమే పాండురాజు వేటతో ఆరంభమైంది. యుద్ధవర్డనలను కవి సహజంగా వర్ణించి వీరరసాన్ని పోషించటంలో సఫలుడైనాడు. నందర్భాను కూలంగా కవి (పకృతి వర్జనలను, బుతువర్ణనలను ఆతిరమ్మంగా చేసాడు. అను (ప్రాస భరితమైన ఈ కవి శైలి పదలాలిత్యానికి పసిద్ధి చెందింది-

కింశుకస్య వదనే రుచిరత్వం కింయకస్య హృదయేఒపి వశిత్వమ్‌

కంకుకస్య కుసుమేఘనదంతీ కంసతిస్మ మధుపాలిరితీవ, అనంతభట్టు కవిత్వంలో అను[పానకే కాక యమక ఉర్చేశాదులను కూడా చూడ వచ్చును. ఈ కవి గద్యం కుంటువడకుండ ధారాళమైన నడకతో సాగుతుంది. దీర్చసమాస్తాలు చాలా వున్నవి. కొని సంయుక్రాక్షరాలు, పరుషాక్షరాలు లేక అన్నుపాసతో గద్యం లలితంగా ధారాళంగా ముందుకు సాగుతుంది. అనంతభట్టు యుద్ధవర్జనలను శక్తిమంతమైన భాషలో రచించి రసస్ఫోరకతను సాధించాడు. సందర్భానుకూలమైన యుద్ధవర్జనలను చేసాడు. ఉదాణు భీను కీచకులు రా(తిపూట నిశ్శబ్ద వాకావరణంలో చాటుగా యాద్ధం చేస్తారు. దాన్ని కవి ఇట్లా వర్జించాడు--

ఆఅక్షేలితారావమ వీరవాదమ్‌ అవీక్షక క్రాఘనబాటు గుంథమ్‌

అనుచ్చనిః క్యాసమహుం్యకియాకమ్‌ అభూతపూర్వం తభూన్నియుద్ధమ్‌

శిలీముఖ్రై శ్చిత్తజ చాపజు షైర్హత్తాని రంధాణి దధన్నిజాంగే

సమీరణాతేన విధూనితోపి సకీచకోన్తై వచు కూజకించిత్‌. ఇక సింహనాదాలతో విజృంభించిన కురుక్షేత యుద్ధ వర్ణన -

సింహనాదే సరితః కుమారే చాపం సమాకృష్యశరై ర్విముశ్రై ః

పరాన్వరితుం 1పథమం (వవృత్తే పరాన్వరీతుం వవలేఒప్పరోభిః తెలుగు పద్యాలల్లోవుండే యతి_పాసల్మకమాన్ని ఆనంతకట్టు క్లోకాలత్లో పాటిం చాడు. ఈ కవి కొన్ని రెలుగు నానుడులను సంస్కృత తోకి అనువదించి (పయోగించాడుం

ళ్గౌత్సక్స సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

ఊదితోఒసీ విరాట భూపఠే రుదరాదృద కథం త్వమీదృశః”” అర్జునుడు ఉ త్రరునితో ఆంటున్నాడు- “నీవు విరాటరాజు వంటివాని కడుపులో ఎట్లా పుట్టావు?” “కడుపులో పుట్టటం” అన్న తెలుగు నుడికారాన్ని కవి సంస్కృృతీకరించి |పయోగించాడు, అదేవిధంగా మంగళస్మూూత (పస క్తి కూడ కవి తెలుగువాడు అని పట్టిస్తున్నది.

భారత చంపువుకు కుర్విరామ కవీం[ద, మల్దాది లక్మణస్వామి, నారా యణస్వామి,కుమార తాతాచార్య, నరసింహాబార్య ఇంకా అజ్ఞాతకవుల వ్యాఖ్యానాలు లభిస్తున్నవి.

జీవరాజు

చైతన్య మహీ (ప్రభువుకు ఈ కవి సమకాలికుడు. భాగవతం ఆధారంగా ్రీకృష్ణుని చరితను గోపాలచంపువుగా రచించాడు. ఈ కవి మవిరాష్ట్ర? దేశీ యుడు. స్యయంగా కవి కొవ్యానికి టికను కూడ (వాసుకొన్నాడు.

వల్లీ నహాయుడు

(క్రీ శ. 1589 [పాతం వాడు. శంకరాచార్యుల దిగ్విజయాన్ని కవి ఆచార్యదిగ్యిజయ చంపువుగా [వాసాడు. ఇది 7వ కల్లోలలాతో అసంపూర్ణంగా నిలిచిపోయింది. కవిత్వంలో అన్నుపాసయమకాలు విరివిగా ఉన్నవి. | పసాద _గుణయు క్తమై వల్లీ సహాయుని శ్రైలి సరళ సుందరంగా ఉన్నది. ఈ కవి రేండవ కావ్యం కాకుత్సృ విజయ చంపువు. దీనిలో రాముని చర్మిత నిబద్ధమైంది. దీనిలో 8 ఉల్లాసా లున్నవి. వాల్మీకి రామాయణాన్ని అనునరిస్తు కవి ఈ కావ్యాన్ని (వాసాడు.

'శేషకృష్ణుడు

ఈ కవి కీ. శ. 18వ శఃకి చెందినవాడు, హరివంశ, విష్ణు, పద్మపురా జాలల్లో ఉన్న పారిజాత హరణ కథను తీసుకొని శేషకృష్ణుడు పారిజాతహరణ చంపువు”ను (వాసాడు. కాళ్ళీర నరోత్తముని ఆదేశంతో కవి దీన్ని రచించాడు. నారదుడు ఇందలోకంనుంచి పారిజాత పుష్పాన్ని తెచ్చి ద్వారకలో కృన్ణుని కిస్తాడు. (పక్కనే వున్న రుక్మిణికి కృష్ణుడు ఆ పుష్పాన్ని ఇస్తాడు. సత్యభామకు

లౌకిక వాజ్బ్యయం 745 ఈ విషయం తెలిసి ఈ గ్యతో కోపకషాయిత అవుతుంది. కృష్ణుడు ఆమెను అను నయించి పారి జాతవృషాన్నే తచ్చియిస్తా నంటాడు. యాదవులతో దండె త్తిపోయి కృష్ణుడు పారిజాత వృవషాన్ని వరించి తెస్తాడు, ఈ కథను కవి శృంగార (ప్రధా నంగా రచించాడు. యుద్ధ వర్ణనలో వీరరనం పోషింపబడింది. రుక్మిణీ సత్య భామల ఈర్ష్యతో కవి సవతుల ఈర్ష్యామాత్సర్యాలను చక్కగా ప్రతిబింబింప జేసాడు. మానిని సత్యభామను కవి చక్కగా చ్చితించాడు. శేషకృన్ణుని శెల్ళి (పసన్నంగా వున్నది. గద్య భాగంలో కవి బాణుని గద్యాన్ని అనుకరించాడు. వాణుని వలెనే ఈ కవి వస్తువర్జనను అనేక విధాలుగా తనవి తీరేంతవరకు చేస్తాడు. సరళమైన శ్లేషను కవి (ప్రయోగించాడు. బాణుని వలెనే ఈ కవి డీర్ష వాక్యాలను (పయోగించాడు. శేషకృష్ణుడు జగన్నాథునికి ఆతని తం్యడికి గురువైన వీరేశ్వరుని తండి, రామానుజదాను

ఈ కవి వైస్టవాచార్యుడైన నాథముని చర్మితను నాథమునివిజయ చంపువుగా రచించాడు. ఈ కవి కాలం క్రీశ. 16వ శ॥ ఉత్తరార్థం. ఈ కావ్యంలో కవిత్వంకన్న విషయ ,పస్తుకీకరణం, సత్యకథనం ఎక్కువగా " వున్నది.

రామానుజాచార్యుడు

ఈ కవి యతిరాజు రామానుజొచార్యుని (భాతృవ్యుడు, శిష్యుడు అయిన చాశరథి వంశంలోని వాడనని చెప్పుకొన్నాడు. రామానుజులవారి చర్మితను ఈ కవి శ్రీ రామానుజచంపువుగా [వాసెను. డీనిలో 10 స్తఐకా లున్నవి. ఈ కవి (క్రీశ 18వ ఈ॥ వాడు. కవితాదృష్టితో ఈ కావ్యం ఉత్కృష్టమైంది. ఈ కవి ఎక్కడా వైష్టవసిద్ధాంతాలను చెప్పటానికి పూనుకోలేదు. దానిచేత కావ్యం నీరసం కాక వర్ణనల మాధుర్యంతో నిండివున్నది.

రామానుజ దేశికుడు

ఈ కవి రామానుజునికి పెదతండడి. ఇతడు కళ్ళాణవల్లీ కళ్ళాణ మనే చంపూకావ్యాన్ని (వ్రాసాడు. భింగపురాణంలోని గౌరీ కళ్యాణ వత్తాంతం ఈ కావ్య కథకు మూలం.

(|... సంస్కృత సాహిత్య చరి ఈ భఖభాగవతచంపువు

భాగవతచంపువు హా స్తలిఖితపతులు తంజాపూరు, మ్యదాసు లైబరీల్లో' దొరికినవి. దీనిలో అచ్యుతదేవరాయల వర్ణన వున్నది. ఈ అచ్యుతదేవరాయలు విజయనగరరాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయల సవతి తమ్ముడు. భ్రీకృష్ణదేవరాయల ళర్వాత కొంతకాలం విజయనగరాన్ని ఏలాడు (|కీళ. 1529-1546). అచ్యుత రాయల ఖార్య తిరుమలాంబ అచ్యుతరాయల వరదాందీకల వివాహాన్ని వర్ణిస్తూ “*షరదాందీకాపరిణయ”ొ చంపువును వాసింది. అచ్యుతరాయల చర్మితను రాజనాథకవి “*అచ్యుతరాయాభ్యుదయ"” మనే కొవ్యాన్ని (సాడు. (ఈ రెండు కావ్యాలను గురించి బార్మితక కావ్యపకరణంలో చూడపచ్చును). ఆ రాజనాఠథ కవియే భాగవతచంపువు కర్త. తంజాపూరులోని ఒక (వతిలో తత్కర్త రామ- భదుడని వుండటంవేత కావచ్చును. డా. ఛవినాథ తిపాళి ఈ కవి రామాళ్యు, దయ మనే తెలుగుకావ్యాన్ని [వాసిన తెలుగుకవి అయ్యలరాజు రామభ్యదుడని- తలంచాడు. ఆయ్యలరాజు శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థానాన్ని ఆలంకరించిన ఆష్ట దిగ్గజకవుల్లో ఒకడు. ఇతడు తెలుగుకవే కొని సంస్కృత రచనలు చేయలేదు పెక్కు(పళుల్లో వున్నట్టుగా రాజనాథకవే భాగవత చంపువు కర్త, రాజనాథకవి (ప్రసిద్ధ డిండిమ వంకానికి చెందినవాడు. ఈ రాజనాథుడు డిండిమ వంశంలోని రెండవ అరుణగిరినాథుని కొడుకు. డిండిమనంశంలో ఇతడు లెండవ రాజనాథుడు. భాగనతచంపువును ఈ కవి అచ్యుతరాయల కోరికమీద (వాసాడట. భాగవతం లోని కంసవధ వరకు శ్రీకృష్ణుని చరిత ఈ కావ్యంలో చెప్పబడింది.

నమరప్పుంగవ దికీతుడు

ఈ కవి తీర్ధయా_తా [వబంధ చంపువును (వాసెను. “కనకొఠ పాఠ్ర”అని. ఇతనికీ బిరుదం కలదు ఈ కవి కాలం క్రీశ. 18 వ కతాబ్దం ఊత్తరార్థ భాగం. ఈ కవి కొవ్యం 9 ఆశ్వాసాలుగొ విభజింపబడింది. ఈ చంపూకావ్యంలో దశిణ. ఊత్తర భారతంలో అనేక తీర్ధయాకా స్టూలు వర్డింపబడినవి. అక్కడక్కడ కవి మహికావ్యోచిత వర్దనలను చేసాడు. దీనిలో రమ్యమైన (పకృతి వర్ణన లున్నవి. సందర్భానుకూలంగా శృంగారభ క్రి రసాలు వ్యక్తమైనవి, ఈ కావ్యం చంపూ కావ్యాలల్లో లోకాదరణ పొందిన వాటిల్లో ఒకటి. సమర పుంగవ దీక్షితుని మరొక కాన్యం ఆనందకంద చంపును. దీనిలో 8 ఆశ్వాసా లున్నవి. దీనిలో శైవ భక్తుల కథ లున్నవి.

లౌకీక బాబ్బయం "శ్ర? 'దెవజనూరి “క గా

“*సంగీతాగమ కావ్యనాటక పటః సూర్యాభిధానః కవిః'= అని తనను గురించి దై వజ్జసూరి కావ్యం చివర చెప్పుకొన్నాడు. ఈ కవి నృసింహ చంపువును రచించాడు, దీనిలో 5 ఆళ్వాసా లున్నవి. వీరరన (వరానమైంది. భాగవతంలోని నృసింహావతారకథను (గహించి కవి ఈ కావ్యాన్ని రచించాడు. ఈ కావ్యంలో [క్రమంగా భయానక, ర్మౌద, వీర, బీభత్స, ఆద్భుత, వోస్య, కరుణ, శృంగార కాంత రసాలను పోషించానని కవియే స్వయంగా చెప్పుకొన్నాడు. రసపోషణలో కవి గద్యపద్యాలను సమానంగా ఉపయోగించుకొన్నాడు.

దైవజ్జసూరి గోదావరి తీరస్థ వార్జానివాసి. ఈ కవి లీలావతి, వీజగణితా లకు టీకలను కూడ (వాసాడు, లీలావతి టికను ఈ కవి క్రీశ. [1561.లో రచించినట్లు చెప్పకొన్నదాన్ని బట్టి ఈ కవి కాలాన్ని [క్రిశ. 168 వ శతాబ్దంగా నిర్ణయించవచ్చును.

శతావధాన భట్టాచార్యులు

ఈ కవి వంగదేశీయుడు. విద్వన్మోద తరంగిణి చంపువును (వాసెను. ఇది కాస్త్రకావ్యం. ఈ కవి కాలం క్రీ. శ. 1521 అని తెలుస్తున్నది. ఈ కవి కొవ్యంలో 8 తరంగా లున్నవి. దీనిలో వైష్ణవ, శైవ, కాక్త, ఆద్వ్వైత, వై శేషిక, న్యాయ, మీమాంస, వేదాంత, సాంఖ్య, యోగ, పౌరాణిక, నా స్తికాది మతాల (వతిపాదన ఖండన లున్నవి. చివర సకల మతాల సమన్వయ వాద పతిపాదన కూడా చేయబడింది.

ఈ కవి మరొక కావ్యం మాధవ చంపువు. ఇది శృంగార రస (వధాన మైంది. మాధవ కళావతుల _పసణయ వృత్తాంతం దీనిలో వున్నది. కళావతి విరహంతో హంసను దూతగా ద్వారకకు పంపినట్లుగా కవి వర్ణించాడు. దీనిలో బుతు విరవోది వర్ణనలు రమ్యంగా వున్నవి,

పద్మనాభమిశుడు

ఈ కవి పండితుడు కొవ్య మర్మజ్ఞుడు. రేవా రాజ్యా న్నేలిన రామచందుని కొడుకు వీరభ్యదుని ఆదేశం మీద చంపూ కావ్యాన్ని (వాసి కవి దానికి విరభ్మద +చంపువు అని నామకరణం చేసాడు. వీరభ్మదుడు కూడ స్వయంగా కందర్ప

ళ్గ్‌్తర్ర సంస్కృృత సాహిత్య చర్మిత చూడామణి అనే చంపూ కావ్యాన్ని [వాసాడు. ఈ కవి కాలం కీ శ 1577 [ప్రాంతం వీరభ్యద చంపువులో ఆరు ఆశ్వాసా లున్నవి. కల్పకేతి వృత్తంతో పాటు కవి సమకాలిక చార్మి తక చర్మితను కూడ చెప్పాడు శ₹్రైలి సరళసుందర మైంది. పదలాలిత్యంతో కూడింది. నారాయణభట్టు

ఈ కవి (క్రీ నే 1580-1680 (ప్రాంతంవాడు. శేరళ దేశీయుడు, అనేక చంపూకావ్యాలను రచించాడు. మహాభారతంలోని దౌపది స్వయంవర కథను తీసుకొని నారాయణభట్టు పొంచాలీ స్వయంవర చంపువును (వాసాడు. శైలి సరళ సుందరం దీర్చ సమాసాలుగాని శ్రేషలుగాని లేవు. ఆగ్నిస్వావోల (ప్రణయ గాధను కవి స్వాహాసుధాకర చంపువుగా (వాసాడు. భాగవతంలోని మత్స్యావతార కథను తీసుకొని ఈ కవి మత్స్యావతార చంపువును కూడా [వాసాడు. ఇది 6? పద్యాలు 12 గద్యాలు గల లఘుకావ్యం. మహాభారత సభాపర్వంలోని ధర్మరాజు చేసిన రాజసూయయాగ వృత్తాంతాన్ని కవి రాజసూయ (ప్రబంధ చంపువుగా (వాసాడు. ఇతని మరొక కావ్యం కోటివిరహ చంపువు, ఇది ఒక (పణయ కావ్యం. నాయికా నాయకుల పేమ, విరహాలు రమ్యంగా వర్ణింపబకినవి. నృగమోష చంపువు నారాణభట్టు మరొక రచన. ఇది భాగవత దశమ స్కంంధంలోని నృగోపాథ్యానం మీద ఆధారపడింది. ఇంకా ఈ కవి సుభ దాష్ట్రార్థణైం, పార్వతీ స్వయంవరం, నలాయణీ చీర్మిత, కౌంతేయాష్టకం, దూతవాక్యం, నిరనునాసిక, దక్షయాగం మొ॥న' చలపూకొవ్యాలను (వాసినట్టు మత్స్యావతార భూమికనుబట్టి తెలుస్తున్నది.

శ్రీకృ ష్ణ వి

భ్రీకృష్ణకవి మందారమరంద చంపువు కర్త, ఈ కవి కాలం కీ.ళ 16వ. శ॥ ఉఊత్తరార్థం నుంచి [కీ.శ 17వళ॥ పూర్వార్ధ్భం వరకు. ఈ కృతి అసలు ఒక లషణ[(గంథం. కవి దీన్నొక కావ్యంగా రూపొందించాడు. అంటె ఇది ఒక శాస్త్ర కొవ్యం;

కాళహసి కవి అని

కాళహస్తి కవి అప్పయ్య దీక్షితుల (కి. ఈ 1555-1826) శిమ్యడు. ఈ

కవి గురువుకన్న 20, 25 సంవత్సరాలు చిన్నవాడను కుంబ దాదాపు ఇతని

“లౌకిక వాష్బయం 749 జనన కాలం కీ. శ 1575-80 (ప్రాంతమని చెప్పవచ్చును. కాళహస్తి కవి రచనా వ్యాసాంగకాలం (కి. శ 17వ శ॥ పూర్వార్థ మని చెప్పాలి ఈ కవి కావ్యం వసుచరి[త ఆనే చంపువు. కవి ఆళ్వాసాంత గద్యంలో చెప్పుకొన్న దాన్ని బట్టి ఇతడు కంచి కామాక్షి భక్తుడని తెలుస్తున్నది. కావ్యం చివర అన్ముపాసమయమైన శెలిలో కామాక్షి దేవిని స్తుతించాడు. " తెలుగు సాహిత్యంలో [పొఢ (పఐంధమైన రామరాజు భూషబణుని వసుచరి తను ఈ కవి సంస్కృృతీకరిందాడు. సంస్కృత ఛాషనుంచి దేశ భాషల్లోకి అనువాదం చేయటం సర్వసామాన్యం కాని ఈ కవి దేశ భాషలోని మవి కావ్యాన్ని సంస్కృృతంలోకి ఆనువదించాడు. ఇది ఒక అపూర్వ మైన విషయం. తెలుగు పబంథమైన వసుచరిత కథా దృన్షితోను, శై లిదృష్టితోను ఓక మౌలికరచన. మూల భావ చమక్కారాలను సంస్కృృళతజ్ఞులకు పరిచయం చేయదలచుకొని దీన్ని అనువదించి వుంటాడు. ఇట్టాంటి గౌరవం. దేశ భాషా కావ్యాలల్లో తెలుగ్యోని వసుచరి[త కే దక్కిందని చెప్పాలి: రామరాజ భూషణుడు (క్రీ శ 168వ శ॥ ఉత్తరార్థంవాడు. తెలుగులో రచింపబడిన కొద్దికాలానికే ఇది సంస్కృతీకరింపబడింటి. కాని కాళహస్తి కవి ఎక్కడా మూల (గంఠథాన్ని గూర్చికాని రామరాజ భూవషణుని గూర్చిగాని [పసంగించక పోవటం ఆళ్చర కరంగా వుంటుంది. తెలుగుకావ్యంలోని పీఠకలోని దేవస్తుతి పద్యాలను సంస్కృతీ కరిస్తు తెలుగు వాజ్బయ (పపంచాన్ని గురించి చెప్పిన శ్లేష చమత్కారయుక్త పద్యాన్ని కూడా కవి నంస్క్సృతీకరించాడు. మూల కృతిభర్త వంశాదివర్షనలను విడిచిపెట్టాడు. మూలంలో మాదిరిగానే ఈ కావ్యం చంపూ పద్ధతిలో ఆరు ఆశ్వా సౌలుగా (వాయబఐడింది. మూలంలో వున్న శ్లేష, ధ్వని, గుజీభూతవ్యంగ్యం శబ్దాలంకార, అర్ధాలంకారాలను కవి అనువాదంలోను తీసుకొనివబ్చాడు. చాలా మట్టుకు మూలాన్ని వున్నదున్నట్లుగా అనుసరించినా అక్కడక్కడ క వికొంత స్వాతంత్ర్యాన్ని కూడా చూపాడు. కాళహ స్తికవి సంస్కృత కవి అయినా తెలుగు వాడు. కాబట్టి తెలుగు పద్యాలల్లో వండే యతి పాసల సౌందర్యమాధుర్యాలను సంస్కృత శ్లోకాలల్లోను (వదర్శించాడు. తెలుగులో పద్యాలు పెద్దవి. విషయ విస్తరణతో కూడినవి. అట్లా ఆయినా ఈ కవి తెలుగు వృత్తాలల్లోని వర్ణ్యవిష యాన్ని సంస్కృృతక్లోకంలో కూర్చి చక్కగా చెప్పాడు. కావ్యం అనువాదమైనా నడక కుంటుపడకుండా వున్నది. చాలా మట్టుకు ఒక్క పద్యంలోని భావాన్ని ఒక్క- శ్లోకంతోనే చెప్పాడు. మూలంలోని గద్యాన్ని గద్యంగానే కవి అనువ దించాడు. తెలుగులోని సీస పద్యపు నాలుగు పాదాలను కవి ఒక్క. ళ్లోకంగాను,

ఇ₹ర0 సంస్కృత సాహిత్య చరిత కిండి గీత పద్యాన్ని మరొక క్లోకంగాను కవి అనువదించాడు. ఒక్కొకసారి సీస పద్యాన్ని మూడు శ్లోకాలుగాను అనువదించాడు. మూలంలోని [పాస సౌందర్యం అన్నుపాస శేషార్ధాలు చెడిపోకుండ కాళహస్తి కవి ఎట్లా అనువదించాడో ఈ కింద ఉదహరణలో చూడవచ్చును---

వేణీ చరింప(గంపిత నవీన మృణాళ భుజాగ కంకణ

(శేణి నటింప లోనళఫరీ నిబరీ సకటాక్షకాంతి వి

న్నాణము చూప వాంసకగణ క్యనంబులు మీరసైకత

(శోణి వివర్తితాబ్బ ముఖశోభితయై కడుసం[భమించినన్‌.

వేణీ చాల బీసవద్భుజ కంకణానాం

(శ్రేజీ ననర్త విఐభుళ్మ్శవరీ కటాషాః

నాణీయసీ పరిదరాణ చ వాంసకాలీ

(శోజీలసత్పులిన సాచితమబ్ద వక్త్రంమ్‌.

చిదంబరకవి

చిదంబరి కవి కాలం క్రీశ 1586. 1614 (ప్రాంతం, ఈ కవి భాగవత చంపువును (వాసెను. “*ధాఘవ యాదవ పాండవీయ "మన్న (త్యర్థి కావ్యాన్ని కూడ ఈ కవి (_వాసెను. “శబా చింతమణి”లో భాగవత రామాయణ కథలను జోడించెను. ఈ కవి విజయనగర రాజు వేంకటరాయల ఆస్థానకవి. భాగవత చంపువు మూడు స్తబకాలుగా విభక్తమైంది. ఈ కవి శైలి సరళమైంది. అను (ప్రానతో మధురంగా వున్నది. చిదంబరకవి భాగవత చంపువునే కాక పంచ కళ్యాణ చంపువును కూడ (వాసెను

మి_తమ్మిశుడు

ఈ కవి ఆనంద చంపువును రచించాడు. ఈ కవిోఓర్భారాజ్యా న్నేలిన- పరసిళవాని ఆస్థానకవి. (క్రీ. క. 17 వ ఈ॥ ఉత్తరార్థంవాడు. ఈ కావ్యంలో త్రి ఉల్లాసా లున్నవి. భాగవత దళమస్కంధం నుంచి కవి తన ఇతివృత్తాన్ని తీసుకొన్నాడు. కావ్యం ఓజోగుణ (పధానమైంది.

ౌకిక వాజ్బయం 751 'కేశవభట్టు ఈ కవి నృసింహ చంపువును (వాసెను. నృసింహ చంపువుకే 'వవ్లద “చర్మిత అని పేరు. ఈ కవి ఆంధధదేశంలో గోదావరి జిల్లాకు చెందినవాడు. ఈ కవి కాలంలో క్ర. శ. 1684 (పాంతం, ఈ కావ్యంలో ఆరు స్తబకా లున్నవి, దీనిలో నరసింవివకార కథ వున్నది. 'వేంక టాధ్వరి వేంకటాధ్వరి సీలకంఠ దీ&ితుని సహపాఠి. నీలకంఠ దీక్షితుడు అప్పయ్య దీక్షితుని సహోదరుని పతుడు. కాబట్టి ఈ కాలాన్ని (క్రీ.శ. 1687 (పాంతమని నిర్ణయించవచ్చును. ఈ కవి రామానుజుని విశిష్టాద్వెతానుయాయి. ఇతడు వడగలై సంప్రదాయానికి చెందినవాడు, వేంకటాధ్వరి నాలుగు చంపూ కొవ్యాలను రచించాడు. వరదాభ్యుదయ చంపువులో లక్ష్మీనారాయణుల వివాహాన్ని వర్ణించాడు. ఊత్తర చంపువులో రామాయణ ఉత్తరకాండ కథను [గహించాడు. లోజుని రామాయణాన్ని ఈ కావ్యం పూర్తి చేస్తున్నది. భోజుని రామాయణంలో యుద్ధ కాండాన్ని లక్మణసూరి వాసి పూరించగా వేంకటాధ్వరి ఉత్తరకాండాన్ని (వాసి పూర్తి చేసాడు. భోజుడు, లక్మణసూరి కవులు వాల్మీకిని అనుసరిస్తు రామాయ ణాన్ని రచించగా వేంకటాధ్వరి స్వతంత రచనగా తీర్చిదిద్దాడు. గద్యపద్యాలకు కవి సమ్మ ప్రాధాన్యాన్ని చ్చి రచించాడు. నేంకటాధ్వరి మరొక కావ్యం ్రీనివాస చంపువు. దీనిలో వేంక టేశ్వరుని హస్తి వున్నది. ఈ కవి కావ్యాలల్లో (పసిద్ధ మైంది విశ్వగుణాదర్శ చంపువు. కృళాను, విశ్వావసులనే గంధర్వులు విశ్వ (ళమణానికి బయలుదేరుతారు. వారి సంవాదాలు ఈ కావ్యంలో వున్నవి. సామాజిక దురాబారాలను, తీర్ధ క్నేత మహాత్మ్యాలను కవి వర్ణించాడు. శైలి అన్ముపాస [మయంగా ధారాళమైన నడకతో నడిచింది. చక్కని (పకృతి వర్ణనలు కూడ -వున్నవి. నీలకంఠదికీ తుడు ఈ కవి అప్పయదీక్షితుని సహోదరుని ప్మొతుడు. క్రీశ. 17వ 4 పూర్వార్థంవాడు. ఈ కవి నీలకంఠవిజయ చంపువును (వాసెను, దీనిలో ఐదు ఆళ్వాసా లున్నవి. దేవతలు, రాక్షసులు సముదమథనం చేసే. వృత్తాంతం, శివుడు వోలాహలపాొనంచేసి లోకాలను కొపాడే వృత్తాంతం ఈ కావ్యంలో

?ర్రవ సంస్కృత సాహిత్య చరిత వున్నవిం సందర్భానుకూలంగా కవి సమకాలిక రాజకీయ పరిస్థితులను (పతి బీందింప జేసొడు. ఈ కావ్యంలో మొత్తం 279 శ్లోకాలు, దీనికంటె కొంచెం తక్కువగా గద్యభాగాలు వున్నవి. కవి ౩ లి మనోహరంగా వున్నది. _పకృత్యాది వర్ణనలు రమ్మంగా వున్నవి. గద్యం అలంకృత శై లిలో వున్నది. నీలకంఠకవి మధురనాయకరాజు తిరుమలనాయకుని (క్రీ.శ. 1628216859) ఆస్థానకవి, నృసింహాబార్యుడు

ఈ కవి (తిపురవిజయ చంపువును (వాసెను. ఈ కవి తంజావూరు రాజు భోంసలే వంశీయుడు, ఏకోజి దగ్గర మంతి. శివుడు (తిపురాలను దహించే కథ ఈ కావ్యంలో వున్నది. ఆలి (పౌఠమైంది.

రామచం[దదీడితుడు

శేరళాభరణమ్‌ అనే యాత్మాపబంధ చంపువును ఈ కవి (వాసెను. ఈ కవి కాలం [కీళ. 17వ శ॥ ఉత్తరార్థం. కేరళ దేశీయుడు. చక్కని పకృతి. వర్ణనలు దీనిలో వున్నవి.

రాఘవాచార్యుడు

ఈ కవి వైకుంఠవియ చంపువును (వాసెను. అహోబలమఠాధిపతి థ్రీరంగనాథుని శిష్యుడు. (క్రీశ. 17వ శ॥ ఊత్తరార్థంవాడు. జయవిజయలనే. పా తలమధ్య జరిగే సంభాషణగా కావ్యం (వ్రాయబడింది. శైలి లలితంగా వున్నది- ఈ కవి ఉత్తర చంపూరామాయణాన్ని వాసాడు.

చ,కకవి

ఈ కవి [దౌపదీపరిణయ చంపువు కర్త. ఈ కవి నీలకంఠదీషితుని. స్మరించాడు. కాబట్టి ఇతడు కీ శ. 17వ శ॥ ఊత్తరార్థంవాడు కావచ్చును- దాషీణాత్యుడు. ఈ కవి కావ్యంలో ఆరు ఆక్వాసొ లున్నవి కథ మహాభారత ఆది పర్వంనుంచి తీసుకోబడింది.

కూచిమంచి తిమ్మకవి

తిమ్మకవి తెలుగులోను (ప్రసిద్ధమైన కవి. ఈ కవి సంస్కృతంలో

“సుజనమనః కుముదచందదిక “ అన్న కావ్యాన్ని |వాసెను. ఈ కావ్యంలో

లౌకిక వాజ్మయం 7568 సోడ్డలుని ఉదయసుందరికథతో వలె అక్కడక్కడ మాతమే ళ్లోకా లున్నవి. అమ్మకవి పిఠాపురం నీలాదిరాయని (క్రీశ = 1778-1828) ఆస్థానకవి. ఈ కవి బాణుని కాదంబరిని చాలా చోట్ల అనుకరించాడు. చంపూకావ్య (ష్మకియ అంటె ఆం ధదేశకవులకు చాల ఆదరణవున్నట్లు కన్పిస్తున్నది. సంస్కృత చంపూ కావ్యాల్లో చాలా మట్టుకు దవష్నిణదేశంలో [వాయబడినవి. దక్షిణదేశంలో కూడ ఆంధ్మపాంతంలో చంపూకావ్యాలు ఎక్కువ సంఖ్యలో [వ్రాయబడినవి 'వేంకటార ఠి ఈ కవి రుక్మిణీకళ్యాణ చంపువును [వాసెను. ఈ కవి తెలుగులోని బమ్మెరపోతన (క్రీశ. 1ఠవ శ॥। భాగవతంలోని రుక్మిణీకళ్యాణ ఘట్టాన్ని అనుకరిస్తు ఈ కావ్యాన్ని రచించాడు. కాబట్టి ఈ కవి ఆంధుడని చెప్పవచ్చును. కొలనిర్హయానికి ఆధారాలు లేవు. ధర్మరాజు ఈ కవి తంజావూరు నివాసి. (కీ.శ. 17వళః॥ ఊఉ త్తరార్థంవాడు. వేంఠటేశ చంపువును [వాసెను. తిరుపతి వేంక టేళ్వరుని వృత్తాంత వర్ణన దీనిలో వున్నది. ఈ కవి గద్య భాగంలో బాణుని గద్యాన్ని అనుకరించాడు. వేంకట కవి ఈ కవి వాణాసురవిజయ చంపువును (వాసెను. ఈ కవి క్రీగం 18వ శ॥ పూర్వార్థం వాడు. ఈ కవి కావ్యంలో ఉషా అనిరుద్ధుల ప్రేమ కథ వున్నది. అన్నయార్యుడు తత్తగుణాదర్శ చంపువు ఈ కవి కృతి. కవి శ్రీ. శ. 18వ ళః॥ పూర్వార్థంవాడు. వేంకటాధ్వరి విశ్వగుణాదర్శచంపు వును పోలిన కావ్యం ఇది. భానుదత్త కవి కుమారఖభార్గవీయచంపువు ఈ కవి కృతి. ఇది చంపూకావ్యాలలో ఒక విశిష్టమైన కావ్యం. దీని కథ శివపురాణ సంబంధమైంది. ఇది బృవాళ్కావ్యం. 1వ ఉచ్చ్యాసా లున్నవి. కుమారస్వామి కథ జననంనుంచి తారాకాసురుని విజయం వరకు వర్ణింపబడింది. రచన (పొఢమైంది. 48)

కర్ట్‌ సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత రాజ చూడామణి దికితుడు

ఈ కవి తంజావూరు రాజు సాహిత్య 1 పేమికుడు స్వయంగా కవి ఆయిన రఘునాథ నాయకుని ఆస్థాన కవి. (క్రీం శ. 17వ ళ॥ వాడు. రుక్మిణీ కళ్యాణ చంపువు, రామాయణ ( యుద్ధకాండం ్సి చంపువు (వాసెను. ఈ యుద్ధకాండం భోజుని రామాయణానికి పూరింపుగా [వాసింది.

రెండవ శరభోజి

శెండవ శరభోబి (కి. శ 18001882) తంజావూరు రాజు. సాహిత్య (వియుడు. స్వయంగా కుమాఠ సంభవ చంపువును (వాసెను. ఇతడే తంజావూరులో సరస్వతీమహల్‌ అన్న పుస్తకాలయాన్ని ఏర్పరచి అనేక హస్తలిథిత (ప్రతులను భ(దపరిచాడు. ఇతని చంపూకాన్యం సరళసుందరంగా వున్నది. కవిత్వం ధారాళ మైంది. ఇతివృత్తంలో కాకున్నా కవి కవిత్వ భావాలల్లో బాల చోట్ల కాళిదాసును అనుకరించాడు. భోజుని చంపూశైలిస్‌ కూడ కవి అనుసరించాడు. ఈ కావ్యంలో ల! ఆళ్వాసా లున్నవి.

శ్రీనివాన కవి

ఈ కవి శ్రీ శ. 18వ ళ॥ ఊఉ త్తరార్థంవాడు. తమిళనాడులో జన్మించిన శాజనీతిజ్ఞుడు, మసావ్యక్తి ఆయినా అఆనందరంగ పిశ్శై చరితను కవి ఆనందరంగ చంపువుగా రచించాడు, దీనిలో శ్లైలి సరశసుటోధకంగా వున్నది. కవి బాణుని గద్యాన్ని అనుకరించాడు.

డా॥ ఛవినాథ (తిపాఠి (ప్రకటిత, ఆ్మపకటిత చంపూకావ్యాలు 245 వర కున్నవని చెప్పగా వాబూరామ్‌ (తిపాఠి చంపూ కావ్యాలు అంతకన్నా ఎక్కు.వ సంఖ్యలో వుంటవని అభి[పాయపడినాడు. అంటే ఇంకా వెలుగును చూడని చంపూ కావ్యలిలీత (పతులిన్నో వుంటవని ఆయన అభిపాయం. సంస్కృత సాహిత్య వ్యాసంగం ఇంకా సాగుతూనే వున్నది. కాబట్టి సర్వజనాదరణను ఫొందిన చంపూ శైలిలో వాయబడే కావ్యాల సంఖ్య పెరుగుతూనే వుంటుంది.

కథాకావ్యాలు

కథాకావ్యాలు కథాకావ్యాల ఉత్ప త్తి-వికాసాలు

మానవుని మస్తిష్కంలో “కథ” ఉద్భవం ఎప్పుడు జరిగిందో చెప్పటం కష్టం. మానవుని భాష ఎంత (ప్రాచీనమో కథకూడ అంత (పాచీన మైందని చెప్ప వచ్చును. మానవుడు మాటలు నేర్చిన నాటినుంచే తన తోటివారికి, తనకంబె చిన్నవాశ్షైన వారికి తన అనుభవాలను, తాను చూచిన వింతలను, అద్భుత సంఘటనలను చెప్పటం (ప్రారంభించి వుంటాడు. అదే 'కథి [పావిర్భవానిక్‌ నాంది పలికిందని చెప్పాలి.

భారతదేశం (ప్రాచీనకాలం నుంచే కథలకు గని వంటి. పరాకమ, సాహస, అద్భుత అనుభవాలతో కూడిన సముద యాతలతో కూడిన కథలకు, విజ్ఞాన నీతిధరర్మ బోధక కథలకు, శృంగార కథలకు ఎన్నీటికో భారతదేశం పుట్టి నిల్ఫు. ఈ కథలు అతి పానీన కాలంలోనే దేశాంతరాల వరకు వ్యాపించి ఆయా దేశాల రంగు వాసనలను పూసుకొని అక్కడే స్థిరపడినవి. ఒక విధంగా (పపంచ కథ లన్నిటికి భారతీయ కథలే మూలమన్న అఆతికయోకక్తి కాదు.

భారతదేశంలో కథల (ప్రాదుర్భావం ఎప్పుడు జరిగిందో తేల్చిచెప్పటం కష్టం మనకు ఆందువాటులో వుండి లభించే సాహిత్మాన్నే ఆధారంగా తీసుకొని పరిశీలించి నట్లయితే బుగ్వేదంలోనే అనేక ఆభ్యానాలు కన్పిస్తున్నవి. ఈ అభఖ్యా నాలు తర్వాత కాలంలో (బాహ్మణ ఉపనిషత్తు పురాణ (గ్రంధాలలో (పవంచింప ఐడి కన్చిస్తున్నవి. బుగ్వేద సంబంధమైన అభ్యాసాలే కాక ఇంకా అనేక ఇతర కథలు కూడ [బావ్మణాది (గంథాలల్లో వున్నవి. మహాభారత రామాయణ కావ్యా లల్లో (పధానేత్రి వృత్తాలేకాక సందర్భాను కూలంగా అనేక ఆభ్యానాలు, ఉపాఖ్యా నాలు కన్పిస్తున్నవి. మవోభారతం 25000 శ్లోకాల నుంచి లక్షకుపైగా శ్లోకాల వరకు పెరిగిందంటె అనేక కథలు (పక్షిప్తాలుగా చేరటమే (సధాన కారణం. ఆఅ కథలు అన్ని ఒక్క కాలంలో ఒక్కసారి చేర్చబడినవి కావు. అవన్ని కాల

“758 సంస్కృత సాహిత్య చరిత (శమంగా చేర ఎదిడినవి. బౌద్ధడైన మతాల వ్యాప్తి చెంది ఆ ధర్మ టోధనలకై సృష్టింప బడిన కథలతో కథాసాహిత్యం మరింత విరాట్‌ రూపాన్ని ' ధరించింది. ధర్మనీతి బోధకమైన బౌద్దజాతక కధలు ఎన్నో ఉదృవించినవి. వీటిల్లో జాన వదుల కథలెన్నో సాహిత్య రూపాన్ని ధరించి నిలిచినవి.

మనోరంజనాన్ని కలిగించటంతో పాటు నీతిధర్మాలను బోధించటమే కథల ఉద్దేశం. మనోరంజనంతో పొటు కథలు రాజనీతిని, వ్యవహార జ్ఞానాన్ని, కార్య కుళలతను బోధించేవిగా కూడ వున్నవి. ఈ కథలలో మనువ్య పాతలతో పాటు పకుపవ్షాదులు కూడ చేరి వుండటం ఒక విశ్టత. ఆ యా పపపతృులు ఆయా గుణాలకు (పసిద్ధమైనవి. (ప్రాచీన కథాకారులు సూక్ష్మబుద్ధితో దీన్ని పరిశీలించారు. అందుకే ఆ యా గుణాలకు (పతీకలుగా ఆ యా పథపవ్షులను ప్మాతలుగా నిలిపి కథలను కూర్చారు. ఉదాహరణకు జిత్తులమారితనానికి నక్క, సాధుస్వభావానికి పావురం, లేడి, కుందేలు వంటివి, బలానికి సింవాం ఇట్లా అనేక జంతువులు (పసిద్ధమెనవి. అందుకే నక్క; సింహం, పావురం, లేడి, కుందేలు, ఒంటె, పెద్ద పులి, కొంగ, గద్ద, గాడిద, ఎద్దు, పాము, ఎలుక, కోతులు ఇంకా ఎన్నెన్నో జంతువులు పక్షులు కథలల్లో చోటు చేసుకొన్నవి. ఒకొకసారి కథలల్లో మనుష్యులు పవపవ్యాదులుగా మారటం, ఒక (ప్రాణిలోని ఆత్మ మరొక (ప్రాణి శవంలో (పవే శించటం, పకుపవ్యాదులు మనుమ్యల వలె ఆచరించటమే కాక మాట్లాడటం వంటివి కన్చిస్తవి. ఒక (_పధాన కథలో మరొక కథ, మరొక కథలో మరొక కథ చేరి వుండటం భారతదేశ కథల (పత్యేక లక్షణం. ఉదా! బృహత్కథలో నరవావన చళ్తుని కథ (_పధానమైంది. సందర్భానుకూలంగా అనేక కథలు, తిరిగి కథలల్లో కథలు చేర్చబడినవి, ఆదే విధంగా పాండవ కౌరవుల వృత్తాంతం (ప్రధానంగా గళ మహాభారతంలో సందర్భానుకూలంగా అనేక కథలు చేర్చబడినవి. దీనిలో నలదమయంతుల, సావితి, శకుంతలల కథలే కాక ధర్మ సీతి వేదాంత బోధక మైన, పశపశ్యాదులు ప్యాతలుగా గల కథలు కూడ అనేకం వున్నవి. పధాన కథలో ఉపకథలను చేర్చటం, ఒక కథలో గొలుసు కట్టుగా మరొక కథను, మరొక కథలో మరొక కథను చేర్చి చెప్పే పద్ధతి (ప్రత్యేకంగా భారతదేశానికీ చెందిందని చెప్పుకున్నాం కదా! కథలో కథను ఇరికించే పద్ధతి ఐతరేయ [బాహ్మ అాదుల్లోనే కన్పిస్తున్నది. తర్వాత బృహత్కథ, పంచతంత, హితోపదేశాది కథా కావ్యాలల్లో ఈ పద్ధతి అనుసరింపఐడి (ప్రాచుర్యాన్ని సంపాదించుకొన్నది.

లౌకిక వాజ్మయం 760 ఇట్లా కథలో కథను ఇరికించే పద్ధతే కాక ఒక రోజు లేక ఒక ర్మాతి ఒక కథ, తిరిగి రెండో రోజు లేక రెండో ర్యాతి మరొక కథ- ఇట్టా కొన్ని రోజులు లేక కొన్ని రాశులుగా కథలను చెప్పే పద్ధతి కూడ వున్నది. ఉదా॥కు బేతాళ పంచవింశతి, శకస ప్రతి కథలు ఈ పద్ధతిలోనే నడచినవి. బేతాళ పంచవింశతిలో చివర పొడుపు కథ వంటి చిక్కు [పశ్నతో ముగిసే 5 కథ లున్నవి. పకస వ్రతిలో పెంపుడు చిలుక ర్యాతి కొకటి చొప్పున 70 ర్మాతులు ?0 కథలు చెప్తుంది. అదే విధంగా జాతక కథలల్లో బుద్ధుని పూర్వజన్మ సంబంధమైన పసృథ[కూపమైన కథలు కూర ఎ బడినవి. విటిల్లో కొన్ని అతి [పాచీనమైనవని తర్వాత కాలంలో (గంఠస్థ చేయ బడినవని విమర్శకుల అభ్మిపాయం. కథలను చెప్పే కవులు సామాన్యంగా సరళ మైన గద్య శైలినే [గహించారు. కావ్యగంథాలల్లో వుండే ఆలంకారిక శైలికి విటిల్లో తావులేదు. ఈ కథా కావ్యాలు, మహాకావ్య నాటకాల కన్న కూడ భారతీ యుల సృజనాత్మక (వతిభకు తార్కాణంగా భారతీయాత్మను అచ్చంగా (వతి బింబింపజేసేవిగా వున్నవి. వివిధ రంగాలల్లో జరిగిన వివిధ యథార్థ సంఘటన లను ఈ కథలల్లో చూడవచ్చును. మహి కావ్య నాటకాదులవలి ఇవి మూసలో పోసినట్టుగా ఒక్క రూపంతో లేవు. కథలు వేటికవే స్వతంత ప్రతిపత్తి కలవి. (వత్యేకత్వం కలవి. వీటిల్లో అనుకరణ, పునరుక్తి దోషాలు కనిపించవు. కఠథాకొవ్య భేదాలు

కథాసాహిత్యాన్నంతటిని ప్రధానంగా నాలుగు విభాగాలుగా చేయవచ్చును=

1. ఆలంకారికశై లిలో రచింపబడిన గద్య కథాకావ్యాలు, సుబంధు వాసవద త్త, బాణుని కాదంబరి, దండి దళకుమార చరితలు ఈ విభాగానికి చెందినవి. ఇవి *'“కథ” అనే గద్య కావ్య (ప్యకియలో చేరినవి. లొ సాహసాద్భుత కథలు. ఇవి “*రోమాంటి సిజమ్‌” (కాల్చనికత)తో కూడిన కథలు, బృహత్కథ, కకస ప్రతి, విక మార్కుని కథల వంటి కథాకావ్యాలు ఈ విభాగానికి చెందినవి. 8) రాజనీతిని, వ్యవహార క్షానాన్ని టోధించే కొరకు పుట్టిన కథలు. పంచతం[ కాది కథలు దీనిలో చేరుతవి. శ) ధర్మబోధనక్రై పుట్టిన మతసంబంధమైన నేపథ్యంలో పుట్టినవి. బౌద్ధ జైన కథలు ఈ విభాగంలో చేరుతవి.

ఆలంకారిక _శెలిలో రచింపబడిన కథ కావ్యాలను గూర్చి గ ద్యమహాకావ్యాల (పకరణంలో వివరింపబడింది. ఇక మిగిలిన మూడు విభాగాలకు చేందిన కథా సాహిత్యం మాతమే ఈ (వకరణంలో (గహింపబడింది.

7680 సంస్కృత సాహిత్య చరిత బృహత్కథ బృహత్కథ సంస్కృతంలో కొక [ప్రాకృత విభేదమైన పైశాచీభాషలో రచింపబడింది. (గంథారంభంలో పీం5కారూపంగా ఉదయనుని కథ వున్నది. వాసవదత్త పద్మావతులను అతడు వివాహమాడటం, నరవాహనదత్తు డనే కుమారుడు జన్మించే వృత్తాంతా లున్నవి. ఆ తర్వాత నరవాహనదత్తుని సాహస య్మాతతో (పధాన కథ ఆరంభమౌతుంది. అతడు అనేక యువతులను వివాహ మాడుతాడు, విద్యాధరులకు రాజు అవుతాడు. ఈ (పధాన కథలో ఆవాంతర శథలుగా అనేక కథలు కూర్చుబడినవి. బృహత్కథలోని అనేక కథలు తర్వాత శవుల కావ్యనాట శేత్రివృత్తాలకు మూలసోతస్సు లయినవి. గుణాఢ్యుని పరిచయం బృహత్కథను గుణాఢ్యుడు రచించాడు. ఈ విషయంలో ఎటువంటి అలి (ప్రాయ భేదం లేదు. గుణాఢ్యుడు వ్యాసవాల్మీకి కవుల సరసన చేర్చదగిన కవి అని పాచీనులు తలంచారు. ఆర్యాస ప్తళతికారుడు గోవర్టనాబార్యుడు (క్రి + 12వశ ॥ )గుణాఢ్యుని వ్యాసుని ఆంతటివానిగా భావించాడు---- అతీ దీర్ప జీవి దోషాద్వాసేన యశోఒపహారితం హంత కైర్నో చ్యేత గుణాఢ్యః స ఏవ జన్మాంతరాపన్నః “వ్యాసుడు చిరకాలం జీవించి అతడే గుణాఢ్యుడుగా ఐన్మించి నాడనే కీర్తిని పోగొట్టుకొన్నాడు.” రామాయణ మవాభారత బృహత్కథలు అనే సరసమైన మూడు (పహవోలుగా గంగానది వలి పప్రవపాంపజేసిన కవులకు నమస్కారం చేస్తున్నాను” అని మరొక శ్లోకంలో గోవర్థనాబార్యుడు రామాయణ మవిఖారతాల సరసన బృహత్కథను నిలబెట్టాడు (శ్రీరామాయణ భారత బృహత్కథానాం కవీన్న మస్కుర్మః త్మిసోతా ఇవ సరసా సరస్వతీ స్ఫురతియైర్భిన్నా ఛాసరిత్సాగర కథను బట్టి గుణాఢ్యుడు [కతార్థ అనే _బాహ్మణకన్యకు, కీర్తి ఎనుడనే నాగరాజుకు గాంధర్వవివాహ ఫలితంగా జన్మించాడని తెలుస్తున్నది- ఒపతిష్టానరాజ్యంలోని సుుపతిష్టానగరమనే నగరం ఆశని నివాసస్థానం. ఈ (పకిష్టానగరం [పతిష్టానగరమే అంటే ఈనాటి పైఠన్‌ అని వి. వి. మిరాశి

లౌకీక వాజ్మయం 761 అభ్మిపాయం. సుపతిష్టానం (పతిష్టానగరం కాదని, అది మత్స్యపురాణాది (వసిద్ధమైన గంగా తీరంలోని (ప్రయాగ సమీపంలోని జూసి అని ఎన్‌. ఎన్‌. (వసాద్‌ అభ్మిపాయపడినాడు. ఇది కౌళాంబినగరానికి 80 మైళ్ళు దూరంలో వున్నది. కౌళాంబి నేలిన ఉదయనుని, అతనికొడుకు నరవాహనదత్తుని సాహస చర్యలను కథా వస్తువుగా (గహించటంచేత ఆ (ప్రాంతం అతనికి సుపరిచితమైంది కాబట్టి ఆతని నివాసస్థానం (ప్రయాగ నమీపంలోని జూసి కావటం సమంజస మని (పసాద్‌ అభ్మిపాయం.

గుణాడ్యుని జీవితకాలాన్ని గురించీ విమర్శకులల్లో అభ్మిపాయ భేద మున్నది. అతడు శాతవాహనరాజు ఆస్థానంలో వుండెననటం సాం్యపదాయాను సారంగా నిశ్చయమైందే. కాని ఏ కాతవాహనరాజు ఆస్థానంలో వున్నాడనటం వివాద్యాగ స్తమైన విషయం. వేబర్‌ గుణాడ్యుని [కీ.ళ. 2వ శతాబ్దం వానిగా అంగీక రించాడు. బ్యూలర్‌ (కీ. శ. 1 లేక 2 శతాబ్బమని భావించాడు. సిల్వెన్‌ లెవీ కూడ (క్రీ. శ 1,2 ళతాద్దాలని అన్నాడు. తర్వాత సిల్వెన్‌ లెవీ తన అభి పాయాన్ని మార్చుకొని గుణాడ్యుని క్రీ. శవ శతాబ్దం వానిగా నిశ్చయించాడు. వి. ఏ. స్మిత్‌ తన" ఆంధ హిస్టీరీ అండ్‌ కాయినేజ్‌ ” అన్న పుస్తకములో బృహత్కథ రచనా కాలాన్ని కి. ఈ. 60-70 మధ్య అని నిర్ణయించాడు. స్పెయర్‌ గుణాఢ్యుని కాలం కీ. శ 5వ శతాబ్దమని భావించాడు. వాసవదత్తా కారుడు సుబంధు బృహ త్కథను పేర్కొనటం చేశ క్రీ, శు 6 వ'శతాబ్దం పూర్వార్థం కన్న గుణాఢ్యుని కాలాన్ని కిందికి తీసుకరావటానికి వీల్లేదు. తర్వాత గుణాఢ్యుడు పాణిని, కొత్యా యనులకు కొన్ని శతాబ్దాలు తరువాతి వాడవటం సృష్టం గుణాడ్యుని నాటికి (ప్రాకృత భావలు బాగా వికసించి సాహిత్య సృష్టికి తగినవిగా ఏర్పడిన వనటం స్పష్టం. శాతవాహన రాజులు సంస్కృతాన్ని కాక (పాకృతాన్ని అభిమానించి పోషించారు. వారు కాసనాలను కూడ [ప్రాకృతంలోనే వేయించారు. శి. శ (ప్రథమ శలాబ్దంలో వెలసిన వాల కాతవాహనుడు కాతవాహనరాజు లందరిలో [ప్రాకృత (యేమిగా కన్పిస్తాడు. వివిధ కవులు చెప్పిన [పాకృత గాథలను ఆతడు సేకరించి గాథాసప్తళతిగా కూర్చాడు. అటువంటి రాజు ఆస్థానంలోనే గుణాఢ్యుడు ఆదరింప ఐడి వుండివుంటాడని చెప్పటం నమంజసంగా వుంటుంది. చార్మిత కారుడుగా వి. ఏ. స్మిత్‌ నిర్ణయించిన క్రీ. శ పథమ శలాబ్దమే సమంజస మైందనాలి.

762 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

గుణాఢ్యుడు సంస్కృత భాషను, (పసిద్ద [ప్రాకృత భాషలను విడిచిపెట్టి అపసిద్ధమైన పైశాచీ భాషలో బృహత్కథను (వాయటానికి గల కారణాన్ని చెప్పే కథ ఒకటి (ప్రచారంలో వున్నది. శాతవాహన రాజు ఒకసారి రాణితోకూడి జల కేళి చేస్తుండగా రాజు రాణిపై నీళ్ళుచలైను. రాజి “*మోదకై సాడయ”ొ అని సంస్కృతంలో అనెను. రాజు | పాకృతభాషా నిపుణుడే కొని సంస్కృతం బొత్తిగా తెలియనివాడు. ఆ మాటల అర్థాన్ని తెలుసుకోలేక మోదకాలను (లడ్డూలను) తెప్పించి రాణిపైకి విసరివేయ సాగెను. రాణి రాజుగారి ఆజ్టానానికి పరిహాసం చేసెను. దానితో రొజు ఉడికిపోయి సంస్కృతాన్ని అభ్యసింపదలచి తన ఆస్థాన పండితుని గుణాఢ్యుని ఆ్మళయించెను. గుణాఢ్యుడు రాజును ఆరు సంవత్సరాలల్లో సంస్కృ్భృతజ్ఞుని చేస్తానని చెప్పెను. ఆ రాజు స్థానంలోనే వున్న శర్వవర్మ అన్న పండితుడు తాను రాజును ఆరునెలల్లోనే సంస్కృళత జ్ఞుని చేస్తానని అనెను. ఒకవేళ శర్వవర్మ తాను అన్నట్టుగా రాజును ఆరునెలల్లో సంస్కృృళజ్ఞుని చేసినట్టయితె తాను సంస్కృత (పాకృత దేశభాషలను తృజిస్తానని గుణాడ్యుడు శపథం చేసెను. శర్వవర్మ (పత్యేకంగా కాతం్యతవ్యాకరణాన్ని (వాసి అన్నమాట (పకారం ఆరు నెలల్లో రాజును సంస్కృత జ్లొనిచేసెను. గుణాఢ్యుడు తాను చేసిన శపథం: (వకారం సంస్కృతాధిభాషలను త్యజించెను. అట్టా త్యజించటం చేతనే భూత. భాష అయిన పైళాచిలో బృహత్కథను (వాసెను.

బఐహత్కథ రచన

గుణాఢ్యుడు శివుని గణాలల్లో ఒకడని బృహత్క-థను | పబారంచేసే కొర కే. మానవుడుగా పుట్టాడని అతని పూర్వ జన్మగాథ ఒకటి క థాసరిత్సాగరంలో ఇట్లా చెప్పబడినది = శివుడు కథలను పార్వతికి చెప్తుండగా గణాలల్లో ఒకడైన పుష్ప దంతుడు చాటుగా వినెను. పార్వతి ఇది తెలుసుకొని పుష్పదంతుడు మానవునిగా బన్మించమని, అతడు విన్న ఏడు కథలను పిళాచ రూపంలోవున్న కొజభూతికి చెప్పింతర్వాత క్రైలాసానికి తిరిగి వస్తాడని శపించెను, ఇంతలో పువ్చదంతుని సోదరుడు మాల్యవంతుడు సోడరుని రక్షించేకొరకు మధ్య కల్పించుకోగా పార్వతి వాన్ని కూడ మానవునిగా జన్మించమని, కాళణభూతి నుంచి ఆ కథలను విన్న తర్వాతనే కైలాసానికి వస్తాడని శపించిను. పువ్పడంతుడు వైయాకరణుడు వర రుచిగా జన్మించి మగధనేలిన నందవంశరాజు దగ్గర మల్యలిగా వుండెను. వృద్ధు.

అలౌకిక వాజ్బయం 76 కైన తర్వాత అతడు మంతి పదవి నుంచి విరమించుకొని వింధ్యారణ్యానికి పోయి “ఆక్కడ కాణభూతిని కలుసుకొని. శివుడు పార్వతికి చెప్పగా విన్న కథలను ఆతనికిచెప్పి కైలాసానికి వెళ్ళిపోయెను. మాల్యవంతుడుగ్తా గుణా ధ్యునిగా జన్మించి శాతవాహనరాబు దగ్గర మంత్రిగా ్మపరిస్టానంో వుండెను. ఎప్పుడ్లైతె గుణార్యుడు రాజును నంస్కృృతజ్ఞుని చేయలేక నన్కృతడిఎపషలను త్యజించి మౌనంతో వింధ్యారణ్యాన్ని చేరుకొని ఆక్కడి భూతభాష పైళాచిని నేర్చుకొనెను. ఆక్కడ అతడు కాణభూతిని కలుసుకొని ఆతడు చేప్పిన కథలను వినెను. దానిలో కాణభూతి పిళాచరూపం వదిలిపోయెకు. గుణార్యుడు కాణభూతి నుంచి తాను విన్న కథలను లోకంలో (ప్రచారం చేసేవరకు భూలోకంలోనే వుండిపోయాడు. గుణాఢ్యుడు పైళావిభావలో ఆ కథలకు (వ్రాసి తన శిష్కులు గుణవేవ, నందిదేపుల సంవీ (ప్రకారం కాత వాహనరాజుకు చూపించెను. కాతవాహనూజు పిశాదభాషలో వుశ్న దని దాన్ని నిరాకరించెను. గుణాఢ్యుడు తన (గంథంతో తిరిగి వింధ్భాటవికి పోయి అక్కడ ఒక పెద్ద చికిని పేష్చి ఒకొక్క కాటామకు తీసి పెద్దగా చదువుతూ మంటలో చేయసాగెను. ఇంతలో కాతవాహశనవంాజు తన తప్పు తెలుసుకొని అక్కు డికినచ్చి కవి మారణ హోమాన్ని ఆపెకు. అప్పటికే [గంథం ఆరువంతులు దగ్ధమై ఒక్కవంతు అంటె నరవాహనవత్తుని వృత్తాంతంగల లక్ష పద్యాలు మాతం మిగిలినవి. గుణాఢ్యుడు ఆమిగిలిన ఒక్క కథను తన శిష్యులకు ఇచ్చి కాప విముక్తుడై కైలాసానికి వెళ్ళిపోయెను మిగిలిన (గంథంతో శిమ్యలను శాతవాహన రాజు రాజధానికి తీసుకొనిపోయి వారిని సత్కరించి, అ కథకు ఆ ముఖంగా “కధా పీఠం”' రచించెను. తర్వాత బృహత్కథ బాగా వ్యాప్తిలోనికి వచ్చింది. కాని ఏ కారణంచేతనో మూల పైళాలీ భాష్మాగంథం లోకంలో లేకుండా లుస్తమైపోయింది బృహత్క_థాళ్లోక సంగవం, బృహత్కథామంజరి, కథాసరిత్సాగరం అనే మూడు సంక్షిప్త సంస్కృృతానువాద రూపాలు మ్మాతం (పస్తుతం లఖిస్తున్నవి, బృహత్కథ మూల (గంథం ఎంతకాలం వరకు ఉపలభ్యంగా వున్నదో నిర్ణయించి చెప్పటం కష్టం. సుబంధు, బాణ, దండి, సోమదేవనూరి, ధనపాల, తివ్మికమ భట్టు, ధనిక, భోజ గోవర్థనాదులు బృహక్కథను గూర్చి (ప్రసంగించారు. యశో వర్మ (క్రి.శ 720) కంబుజళాసనంలో గుణాఢ్యుడు పాకృతాభిమానిగా పేర్కొన ఐడినాడు. ఇంతముందు క్రీ శ.ర6వ శరాన్దిం పూర్వార్థం గొౌొంగ వంశరాజు దర్వినీతుని కోలారు. రాగిరేకు మీద వేయుడిన శాసనంలో దుర్వినీతుడు కిఠా

తార్డనీయం 18 సర్గలకుటీక (వాయటమే కొక బృహత్కథను సంస్కృృతీకరించినట్లు. చెప్పుకొన్నాడు. ఈ అనువాదం ఇప్పుడు లభ్యం కావటంలేదు. (క్రీశ. 6వ శతాబ్దం పూర్వార్ధంలోని కథాకారుడు సుఐంధు “ఆఅపూర్వాద్య బృహత్కథా మయశతా (పత్యక్షీకృతాచ కేచిద్‌ బృహత్కథాను ఐంధిన ఇవ గుణాడ్యాః”” అని చెప్పటంచేత అతడు బృహత్కథ మూలగంథాన్ని చూసాడని తెలుస్తున్నది. క్రీ” - 7వ శతాబ్ధం వారైన బాణ దండి కవులు కూడ బృహత్కథను పేర్కొన్నారు. వీరికి తప్పక బృహ త్కథతో పరిచయముండి వుంటుంది (క్రీశ. 5వశ॥ వాడైన బుద్ధస్వామి మూల బృహత్కథను సంస్కృత శ్లోక సం్యగహంగా రచించాడు (కీళ. 11వ కళ వాడ్రైన క్మేమేంద, సోమదేవులు బృహత్కథకు సంస్కృత రూపాంతరాలను రచించారు. వీరు మూల బృహత్కథను చూచారా లేదా అనే విషయంలో విమర్శ కులకు సందేహంగా వున్నది. కాని కథా సరిత్సాగరకారుడు సోమదేవుడు తాను మూల కథను ఎక్కడా విడువకుండ అనుసరిస్తు సంక్షిప్తంగా రచించానని చెప్పు. కోనటంచేత మూల బృహత్కథ అతనికి లభించిందనే చెప్పాలి. ఈ ఇద్దరు కవుల- (గంథాలల్లో భేదం వున్నది. మూలకథను వారు తమ అభిరుచుల కనుగుణంగా మలచి వాయటంచేత ఈ భేదం ఏర్పడి వుంటుందే కాని మూల[గంథం ఒక్కటి. కాకపోవటం చేత కాదేమో (క్రీశ. 1600 (ప్రాంతం వాదైన అప్పయ్యదికితులు బృహత్కథను స్మరించొడు. కాని ఆప్పటికా (గంథంవ్లనృదో లేదో చెప్పలేము, (క్రీశ. 17వ శ వాడైన మార్కండేయుడనే ఒకనొలవైయాకరణుడు పైళాచీ బృహత్కథను కలిగివున్నట్టు చెప్పబడింది. కాని ఆది ఎంతవరకు సత్యమో కచ్చితంగా చెప్పలేము. ఒకవేళ భవిష్యత్తులో ఎక్కడైనా మూల బృహత్కథ బయటపడి మనల్ని ఆశ్చర్యచకితుల్ని కూడ చేయవచ్చునేమో చెప్పలేము. ఇప్పుడు లభ్యమైన ఆధారాలనుబట్టి క్రీ. ళఈ. 11వ శ॥ వరకు పైశాచీ బృహత్కథ ఉప లభ్యంగా వుండేదని తెలుస్తున్నది. సంస్కృత రూపాంతరాలు ఏర్పడిన తర్వాత పైశాచీ (ప్రాకృతం అందరికి ఆర్థం కాక ఎక్కువ [ప్రచారంలో లేక మూల బృహత్కథ వినష్టమై వుంటుందేమో. బృహత్కథానువాదాలు

సంస్కృత బృహత్కథానువాదాలను పరిశీలించినట్టయితే తద్గంథానిక్‌ ఇండు పాఠభేదా అన్నవని తెలుస్తున్నది-కాళ్మీర (పతి, నేపాల్మీపతి. బృహత్కథా క్లోక సం్యగవాం నేపాలీ పతికి, బృహత్క_-థా మంజరి కథా సరిత్సాగరాలు.

“'కాళ్ళీర్మపతికి అనువాదాలని విమర్శకులు నిర్ణయించారు. బృవహత్కథా. క్లోక సంగహ (వాఠప్రతి నేపాల్‌ దేశంలో దొరకటం ఈ ఊహ కొక కారణం. క్రీ శ 2 4లో బృహత్కథ “పెరుంగదైై” పేరుతో తమిళభాషలోకి అనువదింప -బడింది. బృహత్క-థకు (ప్రాకృత, పర్షియన్‌ లాషానువాదాలు కూడ వున్నవి. 'నంస్క్యృళతంలో బుద్ధస్వామి బృహత్కథా శ్లోక సం్యగవామే [ప్రాచీనమైన సంస్కృృతానువాదం. ఈ కవి [కీ.ళ. 9వ శ॥ వాడని ఏవి. వరదాచారి మొదలైన సాహిత్య చర్మితకారులు తలంచారు. మరికొందరు విమర్శకులు ఇతడు శ్రీ ళ,ల్‌వ శ॥ వాడని అభ్మిపాయపడినారు. బృహత్కథా ళ్లోక సంగహం సంపూర్ణంగా కాక ఆసంపూర్ణంగా మాత్రమే లభ్యమై ముద్మితమైంది. లభ్యమైన (వ8తిలో 28 సర్గలు, శీరఠ్రి0 క్లోకా లున్నవి. శెలి ధారాళంగా, (వసన్నంగా వున్నది. చాలామట్లుకు బుద్ధస్వామి స్వతిర్మతించి (వాసాడని పండితుల అభ్మిపాయం. ఎందుకంటె క్షేమేంద సోమదేవుల అనువాదాలకన్న ఇది చాల భిన్న:గా వున్నది. దాదాపు బుద్ధస్వామికి సమకాలికుడై న సంఘదాసగణి బృహత్కథను “వాసుదేవ 'హిండీ'' పేరుతో పాకృకానువాదం చేసాడు. కాని దీనిలో చాల మార్చులున్నవి- బహత్కథలో వలె (పధాన ప్యాత దీనిలో ఊదయనుడు కొక వాసుదేవ కృష్ణుడు. కాని చాలామట్టుకు బృహత్భఢ్ధలోని కథలనే అనువాదకుడు తీసుకున్నాడు. దీనిలో 29 లంబకాలు, 1100 పద్యాలున్నవి, ఇది మహారాష్ట్ర (పాకృతంలో (వాయ ఐడింది, రెండు శతాబ్దాల తర్వాత ధర్మదాసగణి “వాసుదేవ పిండీ” తర్వాత ఖాగాన్ని “మధ్యమ ఖండం'' పేరతో రచించాడు. దీనిలో 71 లంబకాలు, 17000 పద్యాలున్నవి.

బృవాత్కకు మరొక సంస్కృతానువాదమైన బృహత్కథామంజరిని కేమేర్యదుడు రచించాడు. ఈ (పసిద్ధ కవి పండితుడు కాళ్మీరరాజు అనంతుని (క్రి. ఈ. 1029.1084) ఆస్థాన కవి. బృవహత్కథామంజరి 19 లంబకాలుగా విభాగింపబడింది. లంబకొలకు కవి నామకరణం కూడ చేసాడు. దీనిలో 7600 ళ్లోకాలున్నవి.

సోమదేవుని (క్రీ. ఈ. 1068--10813,కఠాసరిత్సాగరం చాల పసిద్ధమైన వచారంలో వున్న బృహత్క-థానువాద (గంథం. దీనిలో 124 తరంగాలు, చాదాపు 22000 కళ్లోకాలున్నవి. లీ మహాకావ్యాలు ఇలియడ్‌, ఒడిస్సీలు

766 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత కెండింటీని కలిపితే దానికి రెండింతలు పెద్దద్రైంది ఈ కావ్యం. దీని రచన కాశ్మీర దేశంలోనే కల్పణుని రాజతరంగణి కన్న కొంచెం తర్వాత జరిగింది. రాజతరంగిణి చేత ప్రేరేపితుడయ్యా సోమదేవుడు కథాసరిత్సాగరాన్ని [వాసివుంటాడు. కాళ్మీర' “రొజు అనంతుని భార్య సూర్యమతి కొరకు కవి దీన్ని (వాసొడు. సూర్యమతి భర్ష మరణానంతరం [క్రీ.ళ. 1081 లో సతీసహగమనం చేసేంది. కాబట్టి తత్పూర్వమే దీని రచన జరిగివుంటుందని చెప్పవచ్చును. సోమదేవుని శైలి సరసంగా కాళ ఆలంకారాదులతో భూవష్షింపబడి సుందరమైంది. కథలను కవి పాఠకులకు విసుగు. పుట్టించకుండ ఆకర్షణీయంగా కూర్చాడు. కథలను చెప్పటంలో కవికి మంచి. నేర్చు వున్నది. క్షేమేంద, సోమదేవుల బృవాత్కథానువాదాలల్లో పంచతంత,. బేతాళ పంచవింశత్యాల్లో కనిపించే కథలు కూడ చోటు చేసుకొన్న వనీ పరిశీలన. వల్ల రేలుతున్నది. బాణాది కవుల కాదంబరి కావ్య కథ్టలను (పాచీనమైనవని చెప్ప, టానికేమో సోమదేవుడు మార్పులు చేర్పులతో*'కథా సరిత్సోగరంలో చేర్చు, కున్నాడు కూడ

(క్రీ. ఈ. 518 (పాంతంలో బృవాత్కథ చైనా, టిబెట్‌ భాషల్లోకి అనువ దింపబడింది. ఆధునిక కాలంలో అనేక భారతీయ దేశభావల్లోకి ఇంకా ఇంగ్రీషు, జర్మన్‌, (ఫెంచ్‌ మొన యూరోపియన్‌ భాషల్లోకి కూడ బృహత్క థానువాదమైన- కథా సరీత్సాగరం అనువదింపబడింది.

వెశాచీభాష

బృహత్కథను గుడ్యాఢ్యుడు పైళాచీభాషలో రచించాడు. పైళాచీభాష ఏది అన్న విషయంలో విమర్శకుల్లో ఒక్క అభి[ప్రాయం కుదరలేదు. పేరను బట్టీ ఈ భాష మనుమ్ములు కొక పిశాచాలు మాట్టాడే భాష అని'కొందరు తలంచారు. పీళా చాలు అంటే భూత పేతాలని కూడ కొందరు భావించారు. ఆదెంత ఆళాస్ర్రియమైన అభ్మిపాయమో వారు [గహిఎచలేదు. పిశాచాలు అంటే భూత పేతాలుకావని ప్‌ళా బాలు అంటే ఆర్యేతరులని, పిళాచ భాష ఆర్యభాషా కుటుంబానికీ చెందిన భాష కొదని కొంత మంది విమర్శకులు అభి్యిపాయవడినారు- వైళాలీభాష "(దావిడుల చేత మాట్లాడబడే ఆర్యభాషా భేదమే అని హోర్ణ్న తలంచాడు. ఈ అభిప్రాయం. సర్వసమ్మతం కాలేమ. పైశాచీ భాష వినటానికి కఠినంగా వుండటంచేత భాష అంఛగా సుసంస్కృతం కాకపోవటం చేత ఆ భాషను మాట్టాడేవారిని పిశాబాలన్ని,

లౌకిక వాష్బ్యయం ?₹ర్ర7 ఆ భాషను పైళాచి అని అన్నారని పిశ్చెల్‌ అభ్నిపాయం. పైళాచిభావ [(పాకృత భేదమే అని ఇప్పుడు పండితు లందరు అంగికరించారు. వరరుచి (ప్రాకృత [షా ళంలో ప్రైళావీ భాషా వ్యతిరేకట్ట నియమాలను గూర్చి చెప్పాడు. ఇట్లా పెళాచీ భాష (పాకృత భేదాన్ని పేర్కొన్నాడు. నమిసాధు రదటుని కావ్యాలంకార వ్యాఖ్యా నంలో పెళాచీ (ప్రాకృళాన్ని గూర్చి[పనంగించ్దాడు. 1పాకృత భాషావేత్త హేమ చర్మద సూరి "మొదలైన. [పాచీనా బార్యుల కేశ హీక్యర విలేదంగా అంగీక డీంపబడినా ఏ కారణం చేతనో విస్మృతమై పేరు ప్రెళాచి కాబట్టి భూత వీశాదాలు మాట్లాడే భాషగా పరిగణింపబడ్తూ వచ్చింది 'పెశాచిపాక్సతం ఏ (పాంతంతో మాట్లాడబడేదన్న విషయంలోను విమర్శ కుల్లో బేదాభ్మిపాయాలు కన్పిస్తున్న. (పాక్సృతసర్వనస్వంలో లక్ష్మీధరుడు పిశాచ దేశంలో మాట్లాడబడటంచేత దీనికి పైళాచి అన్న పేరు వచ్చిందని అన్నాడు. దండి. పైశాచిభాషను భూతలాషగా పేర్కొన్నాడు- “భూతభాషామయీం [పారహురద్భూతార్థాం బృహత్కథామ్‌*. అనాగరికులై న ఆటవికజాతుల వారినే పిశాచాలు, భూతాలు అని పిలిచేవారని వారు మాట్లాడే వికృతమైన ఆర్యభాషయే పైళాచీభాష, భూతభావ అని చెప్పాలి. ఈ అభిప్రాయాన్నే రాజశేఖరుడు కావ్య మీమాంసలోని గోదావరి తటవర్తి వింధ్యారణ్యంలో ఆటవికులు మాట్లాడే భాషా విభేదం అని అతడు అన్నాడు. పైళాచీభాషను కేకయ, శౌరసేని, పాంచాల (ప్రాంతాలల్లో మాట్టాడే మాండలిక భాషాభేదమని మార్కండేయుడు తన (ప్రాకృత సర్వస్వంలో పేర్కొన్నాడు అంతె ఈ (పొంకాలు ఇప్పటి మథుర మొదలైన మధ్యభారతదేళానికి చెందినవి. పైళాచి శౌరసేని పాక్సృతం మీద ఆధారపడిందని వఠరుచి ఆల్మిపాయం. తర్వాత హేమచంటదుడు కూడ ఇదే అభి పాయాన్ని (పకటించాడు. (గియర్సన్‌ తన “లింగ్విస్టిక్‌ సర్వే ఆఫ్‌ ఇండియా” అన్నపుస్త కంలో పెళాచి ఉత్తర-పళ్చిమ (ఈళాన్య) డిళలో మాట్లాడబడే భాషగా చెప్పాడు. పిశ్చెల్‌ ప్రైళాచీభాన ఊత్తర-పళ్చీమ (ఈళాన్య దిశలో (ప్రజలు మాట్లాడేభాష అని అంగీకరిస్తు అది ఇప్పటి దరిక్‌ భాషకు దగ్గరిదని అన్నాడు పైళాచీభావ ఈశాన్య డిశలోని (పజ్తలభావయే అని వింటర్‌నిట్స్‌ కూడ శతలంచాడు. పిశ్చెల్‌ తన (ప్రాక్సత లొషేచక్నేతలో. ప్రైళాచీభాష పాండ్య, కేకయ, బాహ్హీక, నేపాళ, కుంతల, గాంధార దేశాలట్లో మాట్లాడబడే భాష అ) (ప్రాచీన వ్యాకరణకారుల మతమిద్నే ఆని తెల్పాడు. (ప్రాక్సుత సర్వస్వంలో లక్ష్మీధరుడు కూడ. పైశాచి

768 సంస్కృత సాహిత్య చర్మితి గాంధార, బాహ్హీక, నేపాళ, కుంతల, పాండ్య మొదలైన అనేక దేశాల్లో మాట్లాడ. ఐడే భాషగా చెప్పాడు. పై అభ్మిపాయాలను పరిశీలించినట్టయితే పైళాచీభాష శారసేని పాకృతానికి దగ్గరిదని, [పాఠృతభాషాభేదమే అని, ఆది నేపాళం మొదలుకొని కుంతలదేశం వరకు గాంధారం మొదలుకొని పాంచాలం వరకు విసృతంగా మాట్లాడబడేదని చెప్పవచ్చును. సామాన్యజనుల చేత మాట్లాడబడేదని తెలుస్తున్నది. సంస్కృత పాకృత పాళీ భాషలతో పాటు బౌద్ధభికువులు పైశాచీ భాషను కూడ నేర్చుకొనేవారట. బౌద్ధులు ధర్మ [పచారం కొరకు, [గంథ రచన కొరకు (పజల భాషను చేపట్టారు. దీన్ని బట్టీ ఈ భాష నిత్యజీవితంలోని సామాన్య జనుల భాష అని తెలుస్తున్నది. ధనంజయుడు అర్థమాగధితో పాటు పైశాచిని నీచ ప్మాతలు మాట్టాడే భాషగా పేర్కొన్నాడు. భోజుడు పైళాచీ భాషను ఉత్తమ ప్యాతలకు నిషేధించాడు. దీన్ని బట్టీ పైకాచీ భాష సంస్కృతి గల జనుల పరిధి. లోనికి రాని సామాన్యజనులు మాట్లాడే భాష అని తెలుస్తున్నది, పైశాచీభాష విశాల మైన భాగంలో (వచారంలో వుండి (పజల కర్థమయ్యే సౌమాన్య భాష కొవటం చేతనే గుణాఢ్యుడు [పజల కందుబాటులో వుండేటట్లుగా పైశాచీ (పౌళ్ళళాన్ని తన. కావ్యభాషగా ఎన్నుకొని వుంటాడు.” బృహత్కథ [పాముఖ్యం బృహత్కథ _పెళావీ 1పాకృతంలో (వ్రాయబడినా అది సంస్కృత

సాహిత్యం మీద చూపిన (వభావం చాలా వున్నది. కాళిదాసు మేఘసందేశంలో “ఉదయన కథా కోవిద్మగామ వృద్ధాన్‌ అని ఉదయనుని కథా టపసిద్ధిని గురించి. (ప్రసంగించి వున్నాడు. అట్లా జనుల్లో వ్యాప్రిలోవున్న కథలను తీసుకొని

గుణార్యుడు బృహత్కథను రచించాడు. బృహత్కథ బార్మితక వ్యక్తులైన

ఉదయన, నరబాహనదత్తుల కథలతో కూడివున్నది. ఈ కథలలోని కల్పితాద్భుత

వృత్తాంతాల నుంచి చార్మితక సత్యాలను వేరుచేసి చెప్పటం కష్టం కాని తప్పక

ఆ అద్భుకేతి వృత్తాంశాల నడుమ చార్మితక సత్యాలు నిక్షిప్తమై వుండవచ్చును.

ఐతివాోసి కేతి వృత్తాన్ని కల్పితాద్భుత సంఘటనలతో చేర్చి తమ ఆశయదాతలై న

(వళువుల చర్మితలను కవులు (వాస్తూవచ్చారు. బాణుని హర్షచరిత్రాది చార్మితక

కావ్యాలు ఆభ్యాయిక (వ్మ్యకియకు చెందినవి ఇటువంటేీవే, బృహత్క-థా (పసిద్ధడైన

ఉఊదయనుని కథను తీసుకొని భాస, హర్షదేవాది కవులు రూవకాలసు రచించారు.

ఇక సంస్కృృత కథా సాహిత్యం మీద బృహత్కథ చూపిన [పభావం అత్యధిక

లౌకిక వాజ్మయం 769 మైంది. బృహత్కథను సంస్కృత భావలోనికి బుద్ధస్వామి, న్షేమేంద, సోమ దేవులు అనువాదం చేసారు. తర్వాత బృహత్కథలోన కథలెన్నో పంచ తంత (ప్రతుల్లోకి, బేతాళపంచవింళతి, శకసప్తతి వంటి కథా (గంథాల్లోకి పాకినవి చివరకు బౌద్ద జాతక కథలల్లోను, వాటి కథా సంవిధానంలోను బృహత్కథ (వఠభావం కన్పిస్తున్నది. కథా కావ్యాల మీదనే కాక 'కథ' అనే గద్య (ప్రియకు చెందిన గద్యమవాకావ్యాల మీద బృహత్కథ (ప్రభావం బాలా కన్పిస్తున్నది. సుబంధుబాణకవులు బృహత్కథను సగౌరవంగా స్మరించారు. బృహత్కథలోని ఉదయనుని భార్య “వాసవదత్త” పేరు సుఖంధు తన కావ్యనాయికకు పెట్టి కావ్యానికి కూడా అదే నామకరణం చేసాడు. బాణుడు ఉజ్జయినినగర వర్ణన సందర్భంలో “బ్బహత్కథాకుకలు" రను గూర్చి |పసంగించాడు. కాళిదాసు ఉదయన కథాకోవిదులైన [గామ వృద్దులను గూర్చి చెప్తే బాణుడు బృహత్కథా కుళలురను పేర్కొన్నాడు. అంతేగాక బాణుడు “అతిద్వయీ కథా” అని రెండు కథలు అందె గుణార్యుని బృహత్కథ, సుబంధు వాసవదత్తలను మించిన కాదంబరి “కథ”ను (వాసానని చెప్పుకొన్నాడు గుణాఢ్యుని బృహత్కథ ఈ విధంగా గద్య కథామహాకావ్యాలకు అత్యంతం ఆదర్శమైన (గంథమైంది సుబంధు కూడా “అపూర్వాద్యా బృవాత్మథా మయా[శతా (వత్యశ్రీకృతాచ....” అన్న దాన్ని బట్టి బృహత్కథతో అతనికి బాగా వరిచయమున్న దని తెలుస్తున్నది. బృవహత్కథలోని కథా సంఘటనల కథా సంవిధాన (పభావాలు సుబంధు కొవ్యం మీద స్పష్టంగా కన్పిస్తున్నవి అదేవిధంగా దశకుమార చర్మితలోని కథలను చేప్పే పద్ధతి మీద బృహత్కథ (వభావ మున్నది. బృహత్కథలో నరవాహన దత్తుని సాహసకృత్యాలు, ఆతడు వరుసగా ఒక్కొక్క సుందరిని వివాహమాడే అద్భుతేతి వృత్తాలు వున్నవి. అదే విధంగా దశకుమార చర్మితలోను పదిమంది యువకులు అద్భుత సాహసకృత్యాలు చేయటం, తమ ప్రియరాండ్రను వివాహ మాడే ఇతివృత్తాలు చెప్పబడినవి. వాసవద త్త, కాదంబరి కావ్యాలల్లో లాగా దళ కుమార చర్మితలో కథ ఆద్యంతం ఒక్కటి కాదు. బృహత్కథలోవలె వేరువేరు సంఘటనలతో, ఇతివృత్తాలతో దశకుమార చరిత వున్నది. అంటె కథను చెప్పే పద్ధతిలో ఇది బృహత్కథకు దగ్గరగా వున్నది. కథలో కథను చేర్చటం, కథను పాతల ముఖంగా చెప్పించటం మొదలైన కథా కథన పద్ధతి బృహతథ్క_లో శ9,

?గ0 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత వున్నది. అదే పద్ధతిని కొంతవరకు వాసవదత్త కాదంబరి కథా కావ్యకారులు కూడ (గహించారు. మరియు ఇదే పద్ధతి పంచతం్యత, బేతాళ పంచవింశతి, జాతక కథలల్లోను వున్నది. సుబంధు బాణుల బృహత్కఠథా (పళంసలను పరిశీలిస్తే వారు బృహత్కథను ఆదర్శంగా (గహించి ఆలంకారిక శె లిలో కథా కావ్యాలను రచించినట్లుగా తెలుస్తున్నది బృహత్కథ లభించక పోవటంచేత శైలీ విషయంలో అది వారికెంత వరకు ఆదర్శమైందో చెప్పలేము కాని కథా సాహిత్యం మీద అది చూపిన (ఫభావం అనన్యమైంది. బృహత్కథలోని కథలు కొన్ని పంచతం్మత కథల వలెనే (పపంచ వ్యాప్తమైనవి. ఆయా దేశాల సాహస గాథలతో కలిసిపోయి [పాంతీయపు రంగులను పూసుకొన్నవి. అవదాన శతకం

డీనిలో బౌద్దధర్మ సంబంధమైన కథ లున్నవి. బౌద్ధ సంబంధ కథలల్లో ఇది (పాచీనతమ మైంది దీనిలో నూరు కథ లున్నవి, ఆందుకే శతకమని పేరు. “ఆవదాన*' అంటె బౌద్ధసాహిత్యంలో సాహసకృత్యం. మానవుని జీవితం పూర్వ జన్మలోని కర్మ ననుసరించి నడుస్తుందని ఈ కథలఅల్లో చెప్పబడింది. ఇది గద్య రచనే అయినా అక్కడక్కడ పద్యాలు కూడ వున్నవి. దీని రచయిత ఎవరని నిర్ణయించటం కష్టం. కాని ఈ కథలు బాల [పాచీనమైనవని మాతం చెప్ప వచ్చును [క్రీ.శ 8వ శతాబ్దంలో ఇచి చైనా భాషలోకి అనువదింప బడింది. ఈ కథలల్లో బింబిసార, ఆజాత శ్యతుపు వంటి చార్మితక పురుషుణు కూడ ప్యాతలుగా కన్పిస్తారు. కాబట్టి (కీ. పూ 5వ శతాబ్దం తర్వాత ఎప్పుడో ఈ కథలు కూర్చబడి వుంటవి, అవదాన శతకంలోని కప్పిక్షాణ కథను తీసుకొని శివస్వామి అనే బౌద్ధ కవి కష్ఫిష్టాణాభ్యుదయ మనే మహాకావ్యాన్ని రచించెను. శివస్వామి. భారవి మాఘుల కావ్యాలను అనుకరిస్తు ఈ కథను మవోకావ్యంగా రూపొందించెను ఈ కవి కాళ్మీర్‌రాజు అఆవంతివర్మ ఆస్థానకవి. ఆంటె కి, శ 9వ కలాబ్దంవాడు.

దివ్యూవ దానం

ఇది బౌద్ధమతం హీనయాన సం(వదాయానికి చెందింది. ఇది ఆవదాన శతకాన్ని అనుకరిస్తున్నది. దీనికి మూలాధారం వినయ పిటకం. కీ ళ లి85లో దివ్యావదానంలోని ఒక కథ చైనా భాషలోకి అనువదింప బడింది. దీనిలో కుణొ

లౌకిక వాజ్మయం 77] లుని చార్మితకేతి వృత్తం వున్నది. ఇందులో అశ్వ ఘోషడు పేర్కొనబడటం చేత దీని రచన (క్రీ. శ మొదటి శతాబ్దం తర్వాత జరిగిందని చెప్ప వచ్చును. ఇది సంస్కృత గద్యంలో వున్నా అక్కడక్కడ సంస్కృత [ప్రాకృత పద్యాలున్నవి,

క్షేమేం్యదుడు (క. శ 11వ సి అవదాన కల్పలత అనే పేరుతో బౌద్ధ మత సంబంధమైన 108 కథలను రచించాడు. ఆవదాన శతకం మొదలైన వాటి? ఆధారంగా తీసుకొని క్నేమేర్చదుడు ఈ కథలను కూర్చాడు. దీనికి బోధి సత్ర్వావ దాన కల్చలత అనికూడ పేరు.

జాతకమాల

దీనిలో బోధిసత్తుని పూర్వజన్మ కథ లున్నవి. దీని సంకలన కర్త ఆర్య శూరుడు, దీనిలో దాదాపు 500 కథ లున్నవి. ఇది సంస్కృత గద్యంలో వున్నా అక్కడక్కడ శ్లోకా లున్నవి. జాతకమాల కీ. శ క86లో ఏైనాభాషలోకి ఆనువ దింపబడింది. అంటె దీని రచన క్రీశ. 800 పూర్వమే జరిగిందని చెప్పాలి. ఈ కథలల్లో బోధిసత్తు 3ని పూర్వజన్మ వృత్తాంతాలే వున్నా సందర్భానుకూలంగా బౌద్ధధర్మ సంబంధమైన ఉపదేశాలు కూర్చబడినవి. బౌద్ధధర్మోపదేశం చేయటమే కాక నీతి, ధర్మాలను టోధించటం కూడ ఈ కథల ఉద్దేశంగా కన్పిస్తున్నది. శిబి చ(కనర్తి మొదలైన కథల ద్వారా శరణాగత వత్సలత, త్యాగం, కరుణలు టోధింపబడినవి, జాతకమాలలోని భాష ఈషత్‌ అలంకారమయమై. సుందరంగా వున్నది. శ్లోకాలు కావ్యశై లిలో రచింపబడినవి. ఆర్యళూరుడు ఆశ్వ ఘోషని వంటి బౌద్ధకవుల కోవలోకి చేరిన కవి, ఇందులో బౌద్ధ రర్మసంబంధం లేని జానపద కథలు కూడ చోటు చేసుకొన్నవి.

సూ తాలంకారం

స్మూతాలంకారానికి కల్పనామండితక మని కూడ పేరు. ఇది కూడ గద్య సద్యమయంగా [వాయబడింది ఇందులో ఆవదాన శతకంలోని, జాతకమాలలోని కథలు చోటు చేసుకొన్నవి. ఇది అసంపూర్ణంగా లభించింది. అశ్వ ఘాషుడు దీని రచయిత అని భావింపబడింది కాని దీని రచయిత ఆశ్వ ఘోషుని తర్వాత జీవించిన కుమారలాలు డని (]కీ.ళ. 150 ప్రాంతం) తెలియవచ్చింది.

"72 సంస్కృత సాహిత్య చరిత భ్రావ్యపపంచ కథ

ఇది ప్లైన సంబంధమైనది. దీని రచనాకాలం క్రీ శ. 906 (పాంతం. ఇది సంస్కృత గద్యంలో కూర్చుబడినా ఆక్కుడక్కడ శ్లోకాలు కూడ వున్నవి. గద్య శైలి సరళంగా వున్నది. సీద్దర్షీ శృళము,

ఐతాళ పంచవింశత్తి

బృత్కథ యొక్క కాళ్మీర పాఠ్యప్రతుల్లో దేతాళపంచవింశతి కథలు కూడ వున్నవని వింటర్‌నిట్బ్‌ అభ్మిపాయపడినాడు, కాని కాశ్మీర పాఠ్మపతులు దొరకథ పోవటంచేత వింటర్‌ నిట్బ్‌ ఊహ సరియైందో కాదో చెప్పలేము. కాని ఈ పంచవింశతి అంటె 25 కథలు క్షేమేందుని బృహత్కథామంజరి, సోమదేవుని కథాసరిత్సాగరంలోను చోటు చేసుకున్నవి. నేపాళదేశీయుడైన బుద్ధస్వామి బృహత్కథా క్లోకసంగహంలో ఈ కథలు లేవు. బేతాళపంచవింశతి మూల్మగంథం మన కిప్పుడు లభ్యం కొవటం లేదు. ఆయా కాలాల్లో ఆ యా కవులు (వాసన కథలే ఇప్పుడు బేతాళపంచవింళతి కృతులుగా లభిస్తున్నవి. [కీ. శ 12వ ళ॥ వాడ్తైన శివదాసు ఈ కధంను సంస్కృత గద్య పద్యమయంగా కూర్చాడు. తర్వాత జంభలదత్తు గద్య రూపంగాను, వల్లభదేవుడు సంక్షిప్త రూపంగాను చేతాళపంచవింశతి కథలను (వాసారు. వీటిల్లో శివదాసు రచనలో ఆక్కడక్కడా శ్షేషం్యడుని ల్లోకాలు కూడ (పకిప్తంగా చేరినవి. మరొక ఆజ్ఞాతకవి వ్షేమేంగదుని బృహళ్యుథా మంజరి నుంచి పంచవింశతీ కథలను పద్యరూపంలో వున్న వాటిని గద్యరూవంలో కూర్చాడు. వీటన్నిటిలో శివదాసు రచనే మూల (గంథానికి దగ్గ రైంది కొవచ్చునని పండితుల అభ్మిపాయం.

దేతాశపంచవింశతి కథల పుట్టుక చాల (ప్రాచీనమైందని, తర్వాత కాలంలో ఇవి (గ్రంథస్థం చేయబడీనవని విమర్శకులు తలంచారు. ఈ కథలు తాం(తికమత (ప్రభావంతో పుట్టినవి. బౌద్ధ శైవ జైన మతాల (ప్రభావం కూడ ఈ కథల మీద కన్పిస్తున్న ది. వీటిల్లో కొన్ని కథలు నీతి ధర్మకామళాస్త్ర సంబంధమైనవి. ఈ కథలు చాలా కాలం కిందటనే (పపంచం నలుమూలల వ్యాపించినవి, ఇవి మంగోలియన్‌, టిబెట్‌ భాషల్లోకి అనువదింపబడినవి. ఆధునిక కాలంలో ఈ కథలు భారతీయ భానల్లోకే. కాక ఇంగ్లీవ, జర్మన్‌, ఇటాలియన్‌ మొదలైన యూరోపియన్‌ భావ ల్భాం అనువదింపబడినవి,

లౌక్తిక వాజ్మయం 770

దేతాళపంచవింశతితో వేతాపుడు చెప్పే 25 కథలున్నవి. బేతాళుడు అతి మానుష శక్తులుగల దయ్యం. ఈ దయ్యం శ్మశాన భూమిలోని శవాలల్లో నివాసం ఏర్పరుచు కుంటుంది. ఏ రూపమంటె ఆ రూపాన్ని ధరించగలశ క్తి దానికుంటుంది. మంగతతంతాలతో ఈ బేతాపర్ని వళపరచుకొని తమకు సేవలు చేసేటట్లు చేసు కుంటారు. ఈ బేతాళ సర్మపదాయం శైవళాంతిక మతంలో పుట్టి బౌద్దుల తాం్యతిక మతంలో కూడ చోటు చేసకొన్నది. నేతాపడు చెప్పే 25 కథలు కావటంచేత వీటికి చేశాళపంచవింళతి అని పేరు వచ్చింది. (పతి కళ ఒక చిక్కు (పళ్నతో ముగుస్తుంది. విశ్రమసేనుడు అనేరాజు దగ్గరకు ఒక యోగి వచ్చి ఒక పండునిస్తాడు. ఆ పండులో మణీ వున్నదని, తనకు సిద్ధి లభించాలంటె వేలాళుని సవోయం కావాలని, బేతాష శ్మశానం నుంచి తీసుకురాగల పర్మాకమ సావాన థై ర్యాలు రాజులోనే వున్నవని, బేతాళుని తన కప్పగిస్తే మణి రాజుకు ఇస్తానని యోగి. చెప్తాడు. అప్పుడు వ్యికమ సేనుడు ఆర్ధర్మాతి శ్మశాన భూమికి పోయి బేళాజని మోసుకొని వస్తుండగా, బేతాళుడు తనకొక చిక్కు [పశ్న వున్నదని దానికి జవాబు రాజుకు తెలియనట్లయితె అతనితో వస్తానని చెప్తాడు. కొని ఓక వేళ వ్మికమసేనుడు జవాబు తెలిసినా తెలియదని చెప్తే తలపగిలి చస్తడని బేతాకుడు హపౌచ్చరిస్తాడు. అప్పుడు బేతాళుడు చిక్కు (పళ్నతో కూడిన కథలను వరుసగొ లర్‌ రాతులు చెప్తుపోతాడు. అన్నిటికి వ్నికమ' సేనుడు సమాధానం చెప్తాడు. ఇట్లా (కమంగా బేతాళుడు 2€ కథలు చెప్తాడు. 25 వ కథలోని చిక్కుుపళ్నను నిికమ సేనుడు చెప్పలేక పోతాడు. ఈ కథల్లోని రాజు వ్నికమ సేనుడు (తివ్మికమేనుడని (ప్రాచీన కథాశారులు చెప్పగా దేశభాషలల్లో అతడు వ్నికమాదిత్యుడుగా చెప్ప ఐడినాడు. ఈ కథలు సాహసాద్భుతాలతో కూడి పాఠకులకు కుతూహలాన్ని కలిగించేటట్లుగా వున్నవి. భారతీయుల కథాకౌళలానికి ఆటపథ్రిన కథలుగా వీటిని పేర్కొనవచ్చును.

సింహాననద్వా(తింశిక కథలు

ఈ కథలు కూడ వికమాదిత్యునికి సంబంధించినవి. ఈ కథలకు ద్వాతింశత్సాలభంజిక, ద్వాతింళత్పు త్తలిక, వ్నికమచర్శిత అనే. పేర్దకూడ వున్నవి. ఈ కథల యొక్క (ప్రతులు అనేకం లభిస్తున్నవి. కొన్ని గద్య ప్రద్యమయంగా వున్నవి. ఉత్తర, దక్షణ భారత పాఠ్శపళులేకాక కైన సంప

౯్గ్‌గాక్ష సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత దాయానికి చెందిన (పతులుకూడ వున్నవి. ఈ కథలను కూర్చినవాడు జై నముని క్షేమంకరుడు. కీ.శ. 14వ శ॥ వాడు. ఈ కథలమీద జైనమత [పభావం కన్పిస్తుంది. బెంగాల్‌ (ప్రాంతంలోని [పతిలో కర్త వరరుచి అని పేర్కొన బడింది. దక్షిణభారత పతి “వికమార్క చర్మితొ అనే పేరుతో గద్య రూపంలోను పద్యరూపంలోను చెలామణిలో వున్నది. దక్షిణభారత (వతియే మూలకథా (గంథానికీ దగ్గరై ందని వింటర్‌ నిట్బ్‌ అభ్మిపాయం

సింహాసన ద్వాతింకికలో ద్వాతింశిక అంటె 82 కథ లున్నవి. ఈ కథలు శివుడు పార్వతికి చెప్పినట్లుగా వున్నవి. ధారానగరరాజు భోజునికి వ్మిక మాదిత్యుని సింహాసనం లభిస్తుంది. ఆ సంహాసనాన్ని ఎక్కదలచి భోజుడు సుముహూర్తాన సమీపిస్తాడు. అవ్పడా సంవోసనం 88 మెట్టమీదవున్న రవి బొమ్మలల్లో ఒకటి వ్మికమాదిత్యుని సాహస పర్యాకమౌదార్యాలను (పకటించే కథను వినిపించి అటువంటి గుణాలు నీలో వుంటె సించిసనంమీద కూర్చో వచ్చునని ఆంటుంది. భోజుడు తిరిగి వెళ్ళిపోయి మరుసటిరోజు వస్తాడు. మళ్ళా మరో బొమ్మ కథ చెప్తుంది. ఇట్లా లీల రోజులు 88 టొమ్మలు 88 కథలు చెస్తాయి ఈ కథలోని ధారానగరరాజు భోజుడు (క్రీశ. 11వ ళ॥ వాడు. ఆతని కాలంలోనే ఆతని (పళ స్తిని పకటిస్తు ఈ కథలు [వాయఐడివుంటవి. ఈ కథలు శ్రీశ. 1574 (పాంతంలో అక్సరు ఆదేశంమీద పర్షియన్‌ భాషలోకి అనువదింప ఐడినవి. ఈ కథలు అనేక భారతీయ భాషల్లోకే కొక మంగోలియన్‌, సీయామీస్‌ భాషల్లోకి అనువదింపబడినవి. +"

పంచదండచ్చ.త (ప్రబంధం

డీనిలోను వ్మికమాడిత్యుని ఆద్భుత సాహసగాథ లున్నవి. దీనిలో వ్మికమా దిత్యుడు ఐందజాలికళ కులు కలవాకుగా చ్చితించబడినాడు దీ్శిక ర్వ జైనమతావ లంవీగా కన్పిస్తాడు. (కీ.శ. 15వ శకి పూర్వుడ్తై వుంటాడు. దీనిలో సంస్కృ తంతో పాటు మార్యారీ మాండలికభాష కూడ వున్నది.

మాధవానల - కొమకందళ్‌ కథ

దీనికర్త ఆనందుడు.? విద్యాధరుని శిష్యుడు. దీనిలో మాధవానలు గనే

(వాహ్మణుడు, కామకందళ అనే వేళ్ళను (పేమిస్తాడు, వ్మికమాదిత్యుని సనో

లొకిక వాజ్మయం ఇ7ర్‌ యంతో వాళ్ళిద్దరి సమాగమం జరుగుతుంది. ఇదీ వ్మికమాదిత్యుని దయ, ఉదార గుజఖాలను (పకటించే కథ. ఈ కథ సరళమైన సంస్కృతగద్యంలో కూర్చు బడింది. అక్కడక్కడ బేతాళ పంచవింశతిలోని ల్లోకాలు చేర్చబడినవి కొన్ని పద్యాలు (పాకృత భాషలో వున్నవి. వికమోదయం

దీనిలోను మ్మికమాదిత్యుని - కథయే వున్నది. దీనిలో పవ్మికమాదిత్యుడు చిలుకళూపంలో కన్పిస్తాడు. ఇది పద్యరూపంలో కూర్చుబడింది. దీనిలోని పదిహేనవ కథ బైబిల్‌లోని (పసిద్ధమైన సాల్మన్‌తీర్చు కథను పోలివున్నది.

శాలివాహన కథ

బేతాళ పంచవింశతిని కూర్చిన కవి శివదాసు ఈ కథను రచించెను దీనిలో 18 సర్గలున్నవి. పద్యకావ్యమే అయినా గద్యంకూడ కన్పిస్తున్నది. దీనిలో శాలివాహనుని జననం, అతడు వి్మికమాదిత్యుని చంపటం మొదలైన కథ వున్నది. శివదాసు కథార్ణవాన్ని కూడ కూర్చాడు. కథార్టవంలో ఏ5 కఠథలున్నవి,

వీరచ రత

దీని కర్త ఆనంతుడు. దీనిలో 80 అధ్యాయా అన్నవి. ఈ కావ్యపీఠికలో శాలివాహన వికమాదిత్యుల వైరకథళ చెప్పబడింది. తర్వాత శాలివాహనుని సామంతరాజు శూ[దకుని, అతని కుమారుడు ళ 'క్రికుమారుని నృత్తాంకాలు దీర్బ్‌ ంగా చెప్పబడినవి. ఇది విశాలమైన కథాకావ్యం,

పురుష పరిత

డీనికర్త విద్యాపతి. (క్రీశ, 14 ఈః వాడు. దీనిలో 44 కథ లున్నవి. గద్యంలోవున్నా ఆక్క డక్కడ క్లోకా లున్నవి. ఒక రాజుకు అందమైన కూళురు వుంటుంది. ఆ కూతురుకు తగిన వకుడు ఎవరని అడగగా ఆ (బొహ్మణుడు సత్య దయ సాహస పర్మాకమాది ఉదా త్తగుణవం తులైన పురుషులను గూర్చిన వృత్తాంతాలను చెప్తాడు. విద్యాపతి మైథిలీలాషలో పవిద్ధమైన కవి దేవీ క్తుడు, భక్తిగీతాలను మైథిలీభాషలో రచించాడు,

౯% సంస్కృత సాహిత్య చరిత ధూరాఖ్యానం

(పాకృత భాషలో కూర్చుబడింది. హరిభ్యదుడు దీని కర్తం పద్యరూపంలో వున్నది. హిందూ పురాణా ల లని అసందర్భ- అళ్లీల బిచయా లు ్పెందు అియర్భుంప టిడి నవి, ్ట

కథాకోతుకం

దీని కర్త వీరవరకవి. [కీ శ. 15వ శతాబ్దంవాడు. దీనిలో 15 ఆధ్యాయా లున్నవి. ఈ కథలు యూసుఫ్‌=జులేకా కథల మీద ఆధారపడినవి, పద్యరూపంలో కూర ఎటిడిండి,

శుకస పత్తి అటి

ఘకస ప్తతిలో చిలుక తన యజమానుని భార్యకు 70 ర్మాతులు చెప్పిన "0 కథలున్నవి. మదన సేనుడు వ్యాపారం కొరకు దేశాంచరం పోగా ఆ ఊరి రాజు అందగత్తే ఆయిన వణిజుని భార్య పభావతితో (కీడింపగోరి రాయబారం పంపుతాడు. రాజు కోరికను అంగీకరించి (పఖావతి రాతి సమీపించగానే అలంక రించుకొని బయలుదేరబోతుంది. అప్పుడు పంజరంలోని పెంపుడు చిలుక ఆమెను అపీ ఒక కథ చెప్పి ఆకథలోని స్త్రీ వలె నీవు పరపురుష గమనాన్ని ఉపాయంతో ఈప్పిపుచ్చుకో గలుగుతావా ? అని (_పశ్నిస్తుంది. ఆ విధంగా యజమాని తిరిగి వచ్చేంతవరకు చిలుక రోజుకొక కథ చొప్పున 70 కథలు చెప్పి యజమానురాలి శీలాన్ని కాపాడుతుంది.

ఈ కథలను ఎవరు రచించారో నిర్ణయించటం కష్టం, ఇది సంస్కృత గద్యంలో వున్నది. హేమచం[దసూరికి (కీ. ఈ. 10831 170) ఈ కథలతో వరిచయముండటం చేత దీని రచన (క్రీ శ. 10వశ॥కి పూర్వమే జరిగిందని చెప్పాలి. పకస క్రతి కథల (ప్రతులు అనేకం దొరికినవి, ఈ (పతులు చాల భేదిస్తున్నవి కూడ. వీటి ఆధారంగా మూల్మగంథ స్వరూప మిది అని చెప్పలేము, అనేక భారతీయ భాషల్లోకి, పర్షియన్‌ మొదలైన భాషల్లోకి ఆనువదింపబడినా మూల్మగంథం మ్మాతం నిర్ణయించటానికి వీలులేకుండా వున్నది. ఇప్పటివరకు సంస్కృత శకస ప్తతులు రెండు (ప్రతులు [పచురింపబడినవి. ఓకటి చింతామణి భట్ట చేత రెండవడి ఒకానొక శ్వేతాంబర జైన సాధువు చేత కూర్చబడినవి'

లౌకిక వాజ్బయం ల్గాగ్గాల్ల వీటిల్లో వైన సాధువుచేత కూర్చుబడింది సులభశైలిలో కథా కథనం (పధానంగా వుండి, స్పష్టంగా, సంక్షిప్తంగా వున్నది. చింఠామణి భట్టుచేత కూర్చుబడిన వతి వర్ణనలతో ఆలంకారిక శె లిలో, మనోరంజకంగా వున్నది, ఈ రెండు (వతులనే జర్మన్‌ భాషానువాదంతో కీ, ఈ. 1898, 1808-99 సంవత్సరాలల్లో రిచర్డ్‌ శ్శ్మిట్‌ (వచురించాడు. ఆలంకారిక శైలిలో కూర్చబడిన (వతియే మూల (గంథానికి దగ్గరగా పుండవచ్చునని వింటర్‌ నిట్బ్‌ అభ్మిపాయం. శుకసప్తతి కథలు కీ. ళ, 14 క॥లో పర్షియన్‌ భాషలోకి “తుతినావా'" పేరుతో అనువదింపబడినవి. శక సప్తతి కథలు (ప్రాచీన కాలం నుంచే [పజాసామాన్యంలో వ్యా ప్రిలో వున్నవి కావచ్చును అట్లా వ్యాప్తిలో వున్న కథలనే తీసుకొని వేరు వేరు రచయితలు వేరు వేరుగా వారి వారి శైెలులలో చేరు లతో మార్పులతో కూర్చి వుంటారు. అందుకే ఈ [గంథం చాల పాఠభేదాలతో దొరుకుతున్నది. (ప్రాచీనమైన ఈ కథిలు కొన్ని పంచతంతాది ఇతర కథ్యాగంథాలల్లోను (పవేశించునవి, ఇంకా ఈ కథ లెన్నో పశ్చిమ ఏషియా, యూరోపు దేశాలల్లో ఎన్నో భాషల్లోకి కూడ ఎక్కినవి. కక సప్తతి కథలు మలయన్‌, మంగోలియన్‌, టర్కిష్‌, ఇంగ్లీష, జర్మన్‌, ఇటాలియన్‌ మొదలై న ఎన్నో భాషల్లోకి ఆనువదింపబడి ఇప్పుడు లభిస్తున్నవి శకస ్రతిలోని కథలే అరవీ భాషలోను _పవేశించి “వేయిన్నాక్క ర్మాతుల కథలు, సిందుబాదు నామా” కథలుగా రూపొందినవి. కథలల్లో, కథాకథన విధానంలో వీటికి పకన ప్రతి కథలకు చాల సామ్యా లున్నవి.

శకస ప్తతి కథలల్లో న్రీల ధూర్తత, వాక్సాతుర్యం, కపటత మొదలై న గుణాలు మనోరంజకంగా నేర్పుతో చ్నితింపబడినవి. కథను * క్లైమాక్స్‌” వరకు తీసుకుపోయి ఇప్పుడు ఈ పరిస్థితులల్లో ఇక ఆ స్త్రీ జారత్వం ఐయటపడక తప్ప దని అనుకొనే చోట చిలుక కథను ఆపి పభావతిని ఆ స్త్రీ ఎట్లా తప్పించుకుం టుందో చెప్పమని అడుగుతుంది. ఆ తర్వాత (పలావతి చెప్పలేకపోతే చిలుక కాను చెప్తంది. ఈ కథా కథన విధానం బేతాళ పంచవింశతిలో వలి వున్నది.

కకసప్తతి కథలల్లో శృంగారం కొంత (సకిమించిన ట్రే వుంటుంది. కొని కథలు పాఠకుల కుతూహలాన్ని నిలుప్తుతూ, అద్భుత సంఘటనలతో మనోరంఇ కంగా సాగిపోతవి,

778 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత శురస ప్రతి అనుకరణ శకస ప్రతిని అనుకరిస్తు కథలు కొన్ని వాయబడినవి. ఆటువంటే వాటిల్లో “*డనఆలాపనికా శకస ప్తతి'" ఒకటే. “నిత్య సంభాషణలో చిలుక చెప్పిన 70 కథలు” అని దీని ఆర్థం ఇది పద్యరూపంలో వున్నది. తెలుగుభాషలో శుకసప్తతి వంటివే '“హంసవింశతి” అన్న కథలు కీ. శ. 18వ శతాబ్దంలో (వాయబడినవి. కథా కథన పద్ధతి శకస ్తతిలో వలెనే వున్నది. కాని దీనిలో కథలు చిలుకచేత కాక హంసచేత చెప్పబడినవి, భోజ (ప్రబంధం దీని రచయిత బల్లాలదేవుడు. [క్రీ.శ 16వ శతాబ్దంవాడు. ఇది పద్యకావ్య మైనా అక్కడక్కడ గద్యమున్నది. దీనిలో భోజరాజుకు సంబంధించిన ఇతీన్నత్త మున్నది. భోజుడు ధారా నగరాధిపతి. కవి పండిత పోషకుడే కాక స్వయంగా కవి పండితుడు. ముంజరాజు తర్వాత భోజుడు రాజుకావటం, భోజుని సభావర్ణనః పండితగోస్టుల వర్ణనలు దీనిలో వున్నవి. కాళిదాసు దండి బాణ మాఘ భవభూతి మొదలై న కవులందరు భోజుని ఆస్థాన కవులుగా కవి చెప్పాడు. ఇడి చారి.తకంగా' అసత్యమైనా దీనిలోని కవిగోష్టీ సందర్భం, (పత్యుతృన్న మతిత్వం హాస్యంతో కూడిన సమస్యలు, సమస్యా పూరణాలు మనోరంజకంగా వున్నవి. భరటక ద్వా (తింశిక దీని రచయిత, రచశాకాలాలను నిర్ణయించటం కష్టం. దీనిలో 82 కథ లున్నవి. భరటకు లనగా సాధువులు, ముఖ్యంగా శ్రైవసాధువులు. వారిచేత చెప్ప ఐడిన కథలు కాబట్టి వీటికి భరటక కథలని 'పేరుకలిగింది.. దీనిలో దుష్టులను మూర్థులను గూర్చిన కథ లున్నవి. (ప్రధానంగా పురోహితులు చేసే దురాగతాలను పరిహసిస్తు కథలున్నవి. జైనులు కథాసాహిత్యం మీద చాల అభికుచిని చూపారు. వారు సంస్కృతం లోనే కాక [పాక్ళృతం, అప(్రంశ భాషలల్లోను కథలను కూర్చారు. ఉత్తమ కుమార చర్మిత, పాపబుద్ధి ధర్మబుద్ధి కథానిక, చంపక (శేష్టికథానిక, పాలగోపాల శథానిక, సమ్యక్త్వ కౌముదీకథాకోశం, కథారత్నాకరం మొదలైన వెన్నో కైన

లౌకిక వాజ్మయం 770 కవులు (వాసిన క థాకొవ్యాలు లభిస్తున్నవి. ఈ కవుల్లో హీమవిజయగణి కీ. క 17వ శతాబ్దంవాడు. అతని కథారత్నాకరంలో 258 కథలున్నవి, దీనిలో దుష్టుల, మూర్ధుల, చతురురాండ్రై ౨న స్త్రీలకు సంబంధించిన కథ లున్నవి. ఈ కథలు వేటికవే స్వతం్యతంగా చెప్పబడినవి, ఇంకా చార్మితకపురుషుల చుట్టు ఆల్లిన అద్భుత సాహసౌదార్శ గుణాలను [పకటించే కథా వృత్తాంతాలతో కూడిన కావ్యాలుకూడ వున్నవి. 'మేరుతు:గని [ప్రబంధ చింతామణి, రాజశేఖరుని (ప్రబంధ కోశం మొదలైనవి. లోజ్యపబంధం కూడ ఇదే కోవకు చెందిన కావ్యం. నీతి కథలు పంచతం తం

పంచతంతం యొక్క అనేక పాఠథాంతర (వతులు లభిస్తున్నవి. ఏదో ఒక సంచతంతం యొక్క మూల(పతి నుంచే ఈ వివిధ పొఠాంతర (పతులు ఏర్పడి వుంటువి. మూలగంథం మనకు దొరకకపోవటంచేత పంచతంటతం యొక్క మూలస్వరూపం ఇది అని నిర్ణయించి చెప్పటం కష్టం. పంచతంతం యొక్క మూల్మగంథం ఇప్పటి (గంథాల కంటె బృహ. దూపం కలది లేక సూక్మరూపం కలది అని కూడ నిర్ణయించడం కష్టం. మూల[గంథం బృహ దూపంగా వ్పండీ కాల్యకమాన నష్టమై సూక్ష్మ్యరూపం ధరించింది అనేదాని కంటె మహభారతం వలె దాని రూసం కాల్యకమంగా "పెరుగుతూ వచ్చిందనటమే సమంజసంగా వుంటుంది. క్రి * 570 (ప్రాంతంలోనే పంచతంగత పహ్హనీ భావలోకి (పహ్హవీ పర్షియన్‌ భాష యొక్క మధ్యయుగరూపం) అనువదింపబడింది. పహ్లలీ భాష నుంచి క్రీ. శ 570 (ప్రాంతంలో సిరియన్‌ భాషలోకి, కీ. ౪ 750 (పాంతంలో అరబిక్‌ భాషలోకి ఆనువదింపబకింది. పహ్హవీ అనువాదం నష్టమెపోవటం చేత, సీరియన్‌ అఆరవీక్‌ అనువాదాలు ఎంతవరకు ములాన్ని అనుసరిస్తున్నాయని చెప్పలేము. ఈ విధంగా కూడ పంచతంతం యొక్క- మూలరూపాన్ని నిర్ణయించటానికి వీలులేకుండ పోయింది,

700 సంస్కృత సాహిత్య చరిత పంచతంతం పేరు-స్వరూపం

పంచతం్మతం యొక్క మూల(గంథం పేఠు కూడ పంచతంతమనే వుండేదా లేక వేరే పేరు ఏదైనా వుండేదా అని కూడ చెప్పలేము. ఆరబీ భాషలో “కలిల్‌ వదిమ్నా” అని కర్కుట దమనకులనే (పధాన పాతల పేర్ణతో [గంథనామ కరణం చేయబడింది. కర్కట దమనకులనే నక్కలు పంచతంతంలోని (పథమ తంతంలోనే కన్చిసారు అయితె (పథమ తం్యతం మాతమే మూల|గంథమా? లేక పహ్హరీ అనువాదం ఒక్క |పథమతంత మ్మాతమే జరిగిందా! ఏదీ చెప్ప లేము, తం తాభ్యాయిక పేరుతో పంచతం[త రూపాంతర మొకటి లభించించి. ఇది ఆలంకార శెలిలో రచింపబడింది. మొదట కొందరు విమర్శకులు దీన్ని బౌద్ధులు నిర్మించిన పంచతం్యత (పతిగా తలచారు. కాని ఆ అభ్మిపాయం సరియెంది కాదని తేలింది. పూర్ణభ (ద మేషువిజయగణి అనే జ్లైనులు [వాసిన పంచాఖ్యానక పంచాభథ్యానోద్ధార అనే రూపాంతరాలున్నవి. ఇవిగాక సరిశసులభ శ లిలోవున్న పంచతం[త పతులు ఉత్తర, దషేణ భారతంలో లభించినవి. దక్షిణభారత్మ పతులు తమిళసాహిళ్యాన్నుంచి కథలు చేర్చబడి విశాలకాయాన్ని ధరించినవి. ఇవిగాక విద్యార్థుల కొరకు సరళశ్రైలిలో (వాసిన పంచతంత (వతులిన్నో కొల్లలుగా లభించినవి. [పతి (పతిలోను ఏదో కొంత భేదం కన్పిస్తూవుంటుంది. (పతి రచయిత ఏవో కొన్ని కథలను, (పాంతీయంగా (పచారంలోవున్న కథలను ఇతర (గ్రంథాల నుంచి కథలను కొత్తగా చేరుస్తూపోయాడు.. ఇవిగాక నేపాళ దేళంలో నేపాలీ భాషానువాదంతో కూడిన సంస్కృత పంచతం్మతం దొరికింది. ఈ పంచ తంతం తం[తాభ్యాయికకు దగ్గరగా వున్నదని హెర్టెల్‌ అభ్మిపాయం

ఈ (గంథంలో పంచ అంటె ఐదు తంతా లుండటంచేత ఈ పేరు కలిగింది. ఈ ఐదు తం_తాల పేర్ద క్షే మితభేదం ల) మి్మితలాభం త్రి కాకో లూకీయం 4) లబ్మపణాశం ళ్‌ అపరీక్షి కకారకం. మొదటి 'తం్యతంలో రెండు నక్కలు, సింహం ఎద్దుల నడుమ భేదాన్ని పుట్టించిన వృత్తాంతమున్నది. రెండవ తంత్రంలో మ్మితత్వం, ఐకమత్యంవల్ల కలిగే లాభాలు చెప్పబడినవి. మూడవ తం్యతంలో యుద్ధం దాని కారణాలు, సంధివల్ల ఉపయోగం చెప్పబడినవి. నాలుగవ తంతంలో లభించిన వస్తువు ఆసావధానంచేత నష్టమెట్టా అవుతుందో. తెలుప ఐడింది. ఐదవ తంతంలో విచారణ, ముందుచూపులేక చేసిన కార్యమెట్లా వినాళ మౌతుందో చెప్పబడింది. అన్ని (ప్రాంకాలల్లో పాఠ(పళు (సంస్కరణ) లల్లో

లౌకిక వాజ్మయం 81 ఇవే ఐదు పకరణాలున్నవి. కాని కొన్నిసార్దు కూర్చివ కథలలో రూపంలో, కథల సంఖ్యలో భేదాలున్నవి. సీతి, రాజనీతి, వ్యవహార ొనాన్ని టోధించిటమే ఈ కథల (ప్రధానోద్దేం. పంచతం,త రచనాకాలం

పంచతం్యత రచనాకాలాన్ని నిర్ణయించటానికి కూడ ఏ ఆధారాలు లేవు. పంచతం[తంలోని కథలు క్మేమేందుని బృహత్కథానుంజరి, సోమదేవుని కథా సరిత్సాగరంలోను చోటుచేసుకొన్నవి. శ్రీ శ. 570 (పార్యతంలోనే పంచ తంతం పహ్హవీభాషలోకి అనువదింపబడటంచేత దీని రచన క్రీశ. 400కు పూర్వమే జరిగిందని చెప్పాలి. పంచతంత రచయిత చం[దగు ప్రమౌర్శని మంతి చాణక్కుడని (వచారంలో వున్నది. అప్పుడు ఇది క్రీ పూ. 900 నాటి రచన అని మహామహోపాధ్యాయ సదాళివళాన్త్రి అఆభ్మిపాయం, పంచతంత్రం (క్రీ.పూ. 8 వ శతాబ్దానికి పూర్వరచన మాతం కాదని వింటర్‌నిట్స్‌ అల్మిపాయం. మరికొందరు విమర్శకులు భాషాదృష్టితో పరిశీలించి పంచతం్థతం గు ప్తులకొలంలో రచింపబడిందన్న నిర్ణయానికి వచ్చారు మహామహోప్రాధ్యాయ దుర్గా పసాదశర్మ పంచతం,త రచనా కాలాన్ని (క్రీశ. 8వ +శ॥ వరకు తీసుకొనిపోయాడు. పంచ తంఠం [పళమళాగంలో (క్రీశ. 8వ శ॥ నాటి దామోదరగు ప్తుని కుట్టినీమతంలోని శ్లోకాలుండటంచేత విష్ణళర్మ అనేవ్యక్తి (క్రీశ. 8వ ₹ళ॥ (ప్రాంతంలో పంచ తంగతాన్ని రచించాడని ఆయన భావించాడు. క్రీ శ. 6వ శళ॥లోనే పంచతం[తం పహ్షవీ, సిరియన్‌ భాషల్లోకి అనువదింపబడినా కీ శ. 8వ ళ॥ తదచనాకాలంగా భావించటం సమంజసంగా లేదు.

హెర్టల్‌, కీథ్‌ వంటి పాశ్చాత్య విమర్శకులు పంచతర్యత రచనాకాలాన్ని (కీ. శ. 200 తర్వాత రచన అని అంగీకరించారు. ఇప్పుడు లభ్యమయ్యె పాఠ (పతులను పరిశీలించినట్టయితే భాషాదృష్టితో పంచతం్మతం గుప్తుల నాటి రచన గానే కన్పించవచ్చును. కాని ఈ (పళులు మూల్మగంథం కావని అందరికి తెలి సిందే. కాబట్టి మూల(గ్రంథం కూడ గుప్తులనాటి రచనగా నిర్ణయించటానికి వీల్లేదు. నీతి ధర్మటోధన సామాన్య పజానీకానికి సుంభపద్ధతిలో సరళంగా చేయటానికి బౌద్దులు, జైనులు కథ్యాపకియను చేపట్టారు. బౌద్ధ, జైనుల ఆదరణలో కథా సాహిత్యం విరివిగా పెరిగింది. బౌద్ధ జైనమకాల వ్యా ప్రితో కథలు కూడ (పజా

782 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత లోకంలో వ్యాపించినవి. హిందూమతానుయాయులు కూడ కథ్యాప్మకియను చేప ట్టారు. వారు కూడ ఎన్నో నీతి ధర్మ బోధకమైన కథలను [వాసారు బౌద్ధ, జైన మతాల వ్యాప్తితోనే కథలకు విలువ పెొచ్చింది, ఆ నమయంలోనే ఎవరో పంచ తం[త కథలను నీతి, రాజనీతి కార్య కుళలతలను టోధించడాని'కే కూర్చి వుంటారు. వీటిల్లో కథలన్ని ఒక్క రచయిత చేత అల్లబడినవి కాక ఆంతకు పూర్వమే (వజలల్లో వ్యాప్తీలో వున్న కథలెన్నో (గ్రహింపబడి వుంటవి. అట్లా కొన్ని కథలు అతి పాచీనమైనవై మానవుని ఆభివృద్ధి వికాసాలతో పుట్టి వికసించి నవి కావచ్చును. మొత్తంమీద పంచతంతం మూలరచన (పాచీనకాలంలోనే (క్రీస్తుకు పూర్వమే జరిగి వుంటుంది. ఎక్కువ కెక్కువ శీ. పూ. ల వ శతాబ్దం అంటె బౌద్ధ, జైన మఠాల వ్యాప్తి తర్వాత ఈ కథల రచన జరిగిందని మ్మాతిం చెప్పవచ్చును. కథాసాహిత్యపు సృష్టి వికాసొల చరితను పరిశీలించినట్టయిన ఈ కాలనిర్ణయమే సమంజసమని తోస్తున్నది తర్వాత వివిధ కాలాల్లో పంచతం[తం వివిధ రచయితల చేతుల్లో నూతన కథల (పక్షిప్తాలతో పెరుగుతూ, మారుతూ, రూపాంతరాలను పొందుతూ వచ్చిందనటంలో సందేహం లేదు,

పంచతంత్ర రచయిత ఎవరనే విషయంలో చాల అభిప్రాయభేదా లున్నవి. పంచతంత రచయిత విష్ణుశర్మ అని (పతీతి. దక్షిణదేశంలో మహిలారోప్య నగ రానికి రాజు ఆమరశళక్తి. ఆమరశక్రి మూర్థులెన తన ముగ్గురు కొడుకులను ఆరు నెలల్లో నీతిళాస్త్ర పాఠరగులసు చేయాలని రాజు ఆస్థాన పండితుడు విష్ణళర్మను నియోగిస్తాడు. అప్పుడు విష్ణుళర, శ పంచతం[తాన్ని (వాసి ఆ కథల ద్వారా వారిని సీతిమంతులనుగా చేసెను. ఈ విష్ణుశర్మ అన్నది చం్యదగుప్త మౌర్యుని మంతి, అర్థకాస్త్రకర్త అయిన చాణక్యుని పేరే అని అంటారు. కాని చాణక్యుని పేరు విష్ణు గుప్తుడని అంటారే కాని విష్ణుశర్మ అని కాదు. హెర్టెల్‌, కీథ్‌లు చాణక్యుని పంచ తంత రచయితగా అంగీకరించలేదు. వారి అభి ప్రాయంలో పంచతంతం కీ పూ. £00 తర్వాత [వాయబడింది. బాణక్యుడేమో కీ. పూ. 800 (ప్రాంతం వాడు. పంచతం్యత పాఠపతులెన్నో దేశమంతటా దొరికినా దాని రచయిత ఎవరని కచ్చితంగా చెప్పటం సాధ్యం కాదు. ఒకవే? ఈ కథలు మౌఖభికరూపంలో చాలాకొలం (ప్రజల్లో వ్యాప్తిలో వుంకి వుండవచ్చును. అట్లా సంప్రదాయ రూప మైన కథలను విష్ణుశర్మ అన్న పండితుడు రాజకుమారుల విద్యాటోధన కోరకు ఒక్కచోట కూర్చి. ఒక రూపాన్ని ఇచ్చాడేమో, కాబట్టి సం్యపదాయం (ప్రకారం

లోకిక వాజ్మయం 788 పంచతం్యత రచయిత ఒకానొక విష్ణఃర్మ అని చెప్పుకొన్నా దానిలోని కథలు మ్మాతం వివిధ వ్యక్తుల మేధాసంప త్రినుంచి పుట్టిన వని చెప్పాలి.

పంచతంత రచన ఏ పాంతంలో జరిగిందనే విషయంలోను ఏకాఖి (పాయానికి రావటం కష్టం, కొందరు ఇది కాశ్మీర దేశంలో, మరికొందరు దక్షిణ భారతంలో [(వాయబడిందని అంటారు ఎర్జనల ఆధారంగా ఇది దక్షణ భారతంలో (వాయబడినట్లుగా వున్నదని డా. బాబూరామ్‌ (తిపాఠి అంటాడు. తం్యతావ్యాయికే మూల పంచతర్మత స్వరూపానికి దగ్గరగా వున్నదని హెర్దెల్‌ అభిప్రాయం. తం తాధ్యాయిక దక్షిణ భారత పంచతం త్మ పతులకు చాల దగ్గరగా వున్నది.

పంచతంతం జ్జైన మతం నేపథ్యంగా ఆ మత (వభావంతో పుట్టిందని కొందరు తలంచారు. బెయిన్సీ వంటి విమర్శకులు కొం రు పంచతం[తం బౌద్ద మతం నేవథ్యంగా, ఆ మత్మపభావంతో పుట్టిందని భావించారు. కొన్ని జాతక కథలు పంచతంతంలో కన్చించటంచేశ బెబున్ఫీ పై నిర్ణయానికి వచ్చాడు. హెర్టెల్‌ ఈ అఆభ్మిపాయాన్ని సమర్థించలేదు. ఏ. పాక్స్‌, బ్యూలర్‌లు బెయిన్ఫీ అభి పాయం తప్పు ఆని తలంచారు. ఇప్పుడు లభ్యమయే పంచతంతంలో హిందూ మత (ప్రభావమే ఎక్కువ కన్పిస్తున్నది, అందులో వైదిక మత భాయలు కాక పౌరాణిక హిందూ మతం ఛాయలు కన్పిస్తున్నవి. పౌరాణిక హిందూ మతంలోను వైష్ణవాభి మానం కన్పిస్తున్నదని కీథ్‌, వింటర్‌ నిట్స్‌లు అభ్నిపాయ పడినారు. అయినా ధార్మికబటోధ చేయటం పంచతం_తం ఉద్దేశం కాదు. అక్కడక్కడా [బాహ్మణులను విమర్శించటం కూడ కన్పిస్తున్నది. పౌరాణిక హిందూ మతం బాగా వికసించిన సమయంలోనే ఈ పంచతం[త [గంథం కూర్పబడిందని దానితో [పతిబింబించిన పరిస్థి తులనుబట్టే తెలుస్తున్నది. కాని పంచతంతంలో అక్కడక్కడ చెప్పబడిన సత్య, దయ, త్యాగం, అహింస, పరోపకారాది విషయాలను పరిశీలిస్తే బౌద్ధ, జైన మతాల (ప్రభావం వున్నట్టుగాను ఆంగీకరించవలసి పుంటుంది. దీన్నిబట్టి వైదిక మతం క్షీణించి బౌద్ధ, జ్రైన మతాలు పుట్టిపెరిగిన తర్వాత ఆంటె (శ్రీ. పూ.6వ శ॥ తర్వాత మరియు (కీ. శ 6వ ఈ॥లో పహ్లావీ భాషానువాదం చేయబడటంచేత కి. శర్రివ శకి పూర్వం పంచతంత రచన జరిగిందని చెప్పవలసి వుంటుంది.

78శ్తీ సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత పంచతం తం యొక్క విశిష్టత

పంచతం్యతం (ప్రపంచ మానవులను ఆందరిని ఆకర్షించింది. అనేక (పపంచ భాషల్లోకి ఆది అనువదింపబడింది. (సపంచంలోని 50 భాషలల్లో జావా మొదలుకొని ఐస్‌లాండ్‌ వరకు 200 రూపాంతరాలున్నవని హెర్టెల్‌ “దాన్‌ పంచ తంత ఆయినే గెనిష్షే ఉండ్‌ ఆయినే ఫెర్‌ బై9యిటుంగ్‌ * అనే [గ్రంథంలో తెలియ జేసాడు. (వపంచంలో పంచతం తంయొక్క- వ్యాప్తిని గూర్చి థీయోడార్‌ బెయిన్సీ విశేషంగా కృషిచేసి పపంచ దేశాలన్నీ పర్యటించి పరిశీలనలు చేసి బయటపెట్టి వున్నాడు.

పంచతంతం (పరానంగా ఉపదేశ (గ్రంథం. దీనిలోని కథల ద్వారా పాఠకులకు నీతి, రాజనీతి, లోకజ్ఞానం వ్యవహార కుళలతలు లభిస్తవి. సరళమైన హృదయంగమమైన శైలిలో సులభ కథాకథన పద్ధతిలో ఈ కథలు విషయబోధను చేస్తున్నవి ఒకవైపు మనోరంజనాన్ని కలిగిస్తు మరొకవైపు అ్యహయత్నంగానే విజ్ఞానాన్ని బోధించే ఈ కథలు ఆపూర్వమైనవి. పసి బాలుడైనా వీటిని వినటానికి, చదవటానికి కుతూహలపడ్తాడు. గంభీరమైన విషయాలను సైతం సరళంగా బాలు రకు బోధించే ఈ కథలు అద్వితీయమైనవి. ఉగ్గుపాలతో బాలబాలికలకు విషయ విజ్ఞానబోధలోనే కాక పాఠకుని వ్యక్తిత్వం, చరి తలను కూడ తీర్చినద్దేవి ఈ కథలు.

పంచతం్యతంలో మరొక అక్యాకర్షణీయమైన విషయం అందలి పాతలు, ఈ కథలల్లో చాలామట్టుకు పాాతలు పకపక్యాదులు. స్వభావ నిర్ణయంచేసి కవి వాటిని ఆయా ప్మాతలుగా నిలిపాడు. దీనిలో సజీవ (పాణులేకాక నిర్జీవ పదార్థాలు కూడ ప్మాత ధరిస్తవి, ఉదా॥కు నది, వృక్షం, పర్వతం. గుహ, సము్శుదం మొ॥నవి: వీటిలో మానవీయ వ్యవహారం ఆరోపింపబడింది. పవపక్ష్యాదుల్లో నక్క, సింహం, ఎద్దు, ఒంటె, పావురం, ఎలుక, పాము, మొసలి. ముంగిస, కొంగ గద్ద చీమలు మొదలగునవి కన్చిస్రవి పంచతం[త కథలు మధ్య ఏశియా, పాళ్ళ్చాత్య దేశాల్లోని వివిధ భాషల్లోకి పాకి పాంతీయమైన రంగులను పూసుకొని వివిధ రూపాలను ధరించినవి. ఆధునిక కాలంలో పపపక్షాదులు పాాతలుగా గలిగి పిల్పలకు మనోరంజనం చేసే ఇంగ్రీషులోని వు స్తకాలకు చలనచ్చితాలకు మూలాధారం ఈ పంచతం్మత కథల (నభావమే.

లౌకిక వాజ్మయం 785

సామాన్య మానవుడు చివరకు మూరుడైనా ఈ కథలను చదివి విజ్ఞానాన్ని పొందుతాడనటంలో అతిళయె కి లేదు సరళ పద్ధతిలో మానవ నీవితపు గంభీర వ్యవవోరాలను టోధించే మార్గాన్ని కనిపెట్టిన మన పూర్వుల ప్రతిభ ఆద్విరీయం!

తం తాఖ్యాయిక

తంతాఖ్యాయిక రచనాకాలాన్ని గొని రచయితను గాని నిర్ణయించి చెప్ప లేము దీనిలో పంచతం తంలోని కథలే కాక ఇతర అనేక కథలు చేర్చబడినవి. అంటే పంచతం్యత (గంథం యొక్క విసృత రూపమే తంతాభ్యాయిక. తంతా ఖభ్యాయిక మూల పంచతం[త (గంఠానికి దగ్గరి రూపాంతరమని పెర్టెల్‌ అలి [పాయం. పంచతర్మతాని కిది (పాచీనమైన రూపాంతరం. ఇది కాశ్మీర దేశంలో ఎక్కువగా (వచారంలో వుండింది. పంచతం్యతం బౌద్ధమతం నేపథ్యంగా పుట్టిందని భావించిన బెయిన్ఫే తం, కాఖ్యాయికలో బౌద్ధమత (ప్రచారం లేదని తర్వాత అంగీకరించాడు. బౌద్ధ జైనమత పఖావాలేవి కొందరు తలచినట్టుగా తంఠాఖ్యా యిక కథలల్లో కన్నించటం లళేదని వింటర్‌నిట్‌ ఏ అభ్మిపాయం, తం[కాభ్యాయికవి అనేక (పతులు లభించినవి. కొన్ని (ప్రశులల్లో సంస్కృత గద్యంతోపాటు అక్కడక్కడ ళ్లోకాలు కూడ చేర్చబడినవి. కొన్ని శోకాలు కైన (గంథాల నుంచి కూడ తీసుకోబడినవి. మరికొన్ని (వతులు నేపాల్‌ దేశభాష అయిన నేపాలీ భాషానువాదంతో కూడివున్నవి. కథలన్నీ ల్లోకాలల్లో కూర్చబడిన (పతులు కూడ లభించినవి. లభించిన తంతాఖ్యాయిక (పతులలో (కీ. శ, 1484 నాటిది ఒకటి లభించింది దాన్నిబట్టే వింటర్‌నిట్స్‌ తంతాఖ్యాయిక రచన (క్రీ శ. 14వ శ॥ (పాంతందని నిర్ణయించాడు. కాని లిఖితపతి ఒక్కటి పాతది లభించిందాన్నిబట్టి త[దచనాకాలాన్ని నిర్ణయించి చెప్పటం సమంజసంగా లేదు. ఒకవేళ క్రీ శ 1484కు పూర్వం (ద్రాయబడిన (పళులు మిగలకుండా నశించి కూడ వుంల్ల వచ్చును, చెప్పలేము.

తం తాభ్యాయికలోని శైలి కొంతవరకు ఆలంకారిక శైలిలో నడిచింది, గద్యం అలంకారాలతో కూడి వున్నది. అక్కడక్కడ. దీర్చ సమాసాలు కూడ వున్నవి. క్లోకాలుకూడ కావలిలో ఆక్కడక్కడ శ్రేషాదుల చమత్కారంతో (వ్రాయబడినవి. ఆలంకారిక లిలో ఎక్కడా కృ్మతిమత్వం లేదని వింటర్‌ నిట్బ్‌

ల్‌0)

"7 ర్రిడ్రీ సంస్కృత సాహిత్య చరిత అభ్మిపాయం, మొత్తంమీద శెలి కావ్యమార్గంలో వున్నా కథనంగా కాక సరళ పద్ధతిలోనే వున్నది, రచయిత పెద్దగా కవి కాకపోవటంచేత ఎక్కడా అతడు కథలను చెప్పటం విడిచిపెట్టి అనవసర వర్ణనల జోలికి పోక సరళసులభ కథాకథన శ్రైలినే ఆనుసరించాడు. తం్యతాభ్యాయికలో అనేక శ్లోకాలు కౌటిల్యుని ఆర్థకాస్త్రం నుంచి ఉద్ధరింపబడినపి. శ్లోకాలేకాక నీతిశాస్త్ర సంబంధమైన సాంకేతిక పదాలు కూడ తీసుకోఐడినవి. దీన్నిబట్టి తంకాఖ్కాయిక (క్రీ పూ లివ ఈ॥ తర్వాత రచన అని నిర్ణయించ వచ్చును. పందాఖ్యానకం

ఇదికూడ పంచతంత్రం యొక్క రూపాంతరమే. ఇది జై నసం(పదాయానికి సంబంధించింది. దీన్ని జైనముని పూర్ణభ్మదుడు (క్రీ శ 119090 (ప్రాంతంలో రచించెను, తన ఇశయదాత రాజు సోముని ఆదేశం మీద ఈ కవి ఈ (గ్రంథాన్ని రచించెను. పూర్ణభ్మదుడు తాను పంచతం కాన్ని వున్నదున్నట్లుగా అనుసరించా నని స్వయంగా చెప్పాడు, అయినా అతడు పంచతంతమే కొక ఇతర (గంథాల నుంచి కూడ కథలను తీసుకొని చేర్చాడు. ఈ కవి తంత్రాభ్యాయికను కూడ ఆధా రంగా తీసుకొన్నాడు తర్వాత కాలంలో వచ్చిన రూపాంతరాలల్లో ఇది ఉత్తమ మైందని వింటర్‌ నిట్బ్‌ అభి(పాయం, ఇది వున్నదున్నట్టుగా జర్మన్‌, షంగ్లీషు భాషల్లోకి అనువదింపబడింది.

పంచాఖ్యానోద్ధారం

డీని రచయిత జైనముని మేఘ విజయగణి. దీనిరచనా కాలం కీ. శ 1869-60 _పాంతం. మేఘ విజయగణి _పధానంగా గుజరాత్‌ భాషలో వచ్చరాజు (కీ. ఈ 1501-92) (వాసిన “పంబాఖ్యాన చౌపాయి”ని అధారంగా. తీసుకొని దీన్ని వాసాడని హెర్టెల్‌ తెల్చాడు. ఇది పద్యశైలిలో (వాయబడింది. మేఘ విజయగణి ఇంకా ఇతర కథలనుకూడ దీనిలో చేర్చాడు. ఈ కథలన్నీ (గీకుం భారతీయ జానపద కథల తులనాత్మక పరిశీలనకు బాగా ఉపయోగిస్తాయని వింటర్‌నిట్స్‌ తలచాడు. సంచాఖ్యానోద్ధారం ముఖ్యంగా విద్యార్థులను దృష్టిలో పెట్టుకొని (వ్రాయబడింది.

లొకీఠ వాజ్మయం 707 నరళ వంచరత్నం

దీనికి ఆధారం పంచతంత తంతాభ్యాయికలు, ఇంకొ ఇతర కథలు కూడ దీనిలో చోటుచేసుకొన్నవి. దీని రచనాకాలం (క్రీ ళ్‌ 1000,ప్రాంతం ఈ కథలల్లో (శ్రావ్మణ, ముషుల స్టానంలో జై నసాధువులు షపణకులు కన్పిస్తారు. దీన్నిబట్టి ఇదికూడ జైనుల రచన అని తెలుస్తున్నది. జై నధర్మ విరుద్దమైన కిథలను విడిచి పెట్టి రచయిత తదను కూలమైన వాటిని తీసుకొని మరికొన్నిటిని తదను కూలంగా మార్చి కథలను రచించాడు. దీనివల్ల (గంథానికి ఒక కొత్త రూపం వచ్చింది, రచయిత ఎవరో చెప్పలేము. పేరునుబట్టి సరళంగా, సులభంగా అందరికి అర్థ మయ్యే టట్లుగా కథలను చెప్పటమే ఉద్దేశంగా కన్పిస్తున్నది.

హితోపదేశం

హితోపదేశం సంచతం్యతం యొక్క రూపొంతరాలలో ఒకటి. పంచ . తంతంలోని కథలన్నీ దీనిలో చోటుచేసుకొన్నవి. “పంచం తా త్రథాన్యస్మాద్‌ [గంభాదాకృష్యలిఖ్యరే” అని రచయిత పంచతంతాన్ని అనుసరించి రచించి నట్లుగా చెప్పుకున్నా అనేక విధాలుగా, అనేక చోట్ట రచయిత స్వతంతించే హితోస దేశాన్ని రచించాడు. ఎన్నో కథలను కొత్తవాటిని రచయిత దీనిలో చేర్చాడు. పంచతం[త పరిచ్చేదాల పేర్లు, [కమం కూడ దీనిలో మారినవి. అక్కడక్కడ కామందకీయ నీతికాస్త్రం నుంచి ల్లోశాలు ఉద్ధరింపబడినవి. పంచతం[తంలో వలె ఐదు భాగాలు లేక దీనిలో నాలుగే ఖాగాలున్నవి. అవి-- మ్మిఠతలాభం, సువృద్భేదం, మ్మిగహం, సంధి. హీతోపదేశంలోని మిితలాభం పంచతం[తంలోని మి(తలాభానికి, సుహృద్భేదం మ్యితభేదానికి, విగ్రహం కాకోలూకీయ లబ్ధ (వణాశాలకు రూపాంతరంగా వున్నవి. హితోపదేశంలోని సంధి పరిచ్చేదం స్వతంతమైంది. పంచతం(తంలో కన్న కవి ఎక్కువ కథలను కూర్చాడు. ఎక్కువ కథలే కాక ఎక్కువ ఉపదేశాత్మత కూడ ఈ కథలల్లో కన్పిస్తున్నది. డిన్నిబట్టి హితోపదేశం అన్నపేరు ఈ పుస్తకానికి తగినట్లుగా వున్నది. ఒకొకసారి రచయిత దృన్లి కథాకథన నిర్వవహణంకన్న ఉపదేశ బోధన మీదే ఎక్కువ. అయినా కథాకథనంలో ఎక్కడా లోపం జరుగలేదు. పంచతం[తంలోకన్న భాష దీనిలో సరళంగా వున్నది. సామాన్యమైన సంస్కృత ఖొనం కలవారికి కూడ ఈ" (గంథం వెంటనే అర్థమౌతుంది. సంస్కృత భొషా పరిచయం చేసుకోదలచిన

788 సంస్కృత సాహిత్య చరిత వారికి కూడ ఈ (గంథం (పాథమిక పుస్తకంగా బాగా ఉపయోగిస్తుంది. బాల బాలికలకు కూడ ఇడి పఠనయోగ్యంగాను, ఉపదేశాత్మకంగాను. వున్నది. సందర్భానుకూలంగా రచయిత లోకో క్తులను (వయోగించి రక్తి కట్టించాడు. హితోవదేశానికి దక్షిణ భారత పంచతం్యత (పతియే ఆధారమైందని విమర్శకుల అభిప్రాయం,

హితోపదేశ రచయిత నారాయణుడు. ఈ కవి బెంగాల్‌ను పాలించిన ధనళచందుని ఆస్థానక్సప్ట్కి కవి కొలనిర్ణయం చేయటం కష్టమే అయినా హితోపదేళ హస్త్రలిఖిత (ప్రతిస్యకీ, క, 14వ శ॥కి పూర్వమే జరిగిందనే చెప్పవచ్చును. హితోపదేశం అనేక భారతీయ భాషల్లోకే కాక అనేక యూరోపియన్‌ భాషల్లోకి ఒకటి కంచె ఎక్కువసార్దు అనువదింపబడి వ్యాప్తిని చెందింది. యూరోపియన్‌ భాషానువాదాలల్లో (కీ శ, 1700 లో చేయబడిన (ఫెంచ్‌ భాషానువాదం (పాచీన మైంది.

(ప్రపుచ భాషల్లో పంచతం్యతం

పంచతంత్ర నంస్క్య్భారంలో. -ఎధ పాఠ, పతులతో లభించటమే కాక ఆ యా (పాంతాలర్టీ ఆ యా కాలాల్లో వేరు లేరు రూపాలను ధరించి వేరు వేరు పేర్టతో కూడా చలామణి అయింది. తంతాఖ్యాయిక, పంచాఖ్యానకం, సరళ పంచ రత్నం, హితోపదేశం మొదలైన పేర్టతో వేరు వేరు రచయితలచేత (వాయబడి రూపాంతరాలతో పంచతంత్రం సంస్కృతంతో వ్యా ప్రిచెందింది. ఇంకా అనేక ఇతర కథా [గంథాలల్లోని కథలు (గహింపబడినవి. ఆంతేగాక పంచతం[తం అనేక భారతీయ భాషల్లోకి అఆనువదింపబడీంది. పంచతంతంలోని కథలు వ్యాపారుల' చేత, య్యాతికుల చేత బౌద్ధ భిషవుల చేశ తీసుకొని పోఐడి (పపంచమంత టా వ్యాపించినవని పాశ్చాత్య విమర్శకుల అభ్మిపాయం. మలయా మొదలుకొని ఐస్‌లాండ్‌ వరకున్న ఆసియా, అఆ ఫికా, యూరోపు ఖండాలల్లో పంచతంత కథలు ఐపంచినవి. ఆ యా దేళాలల్లో ఈ కథలు ఆయా దేశపు దుస్తులను ధరించి గ ర్రించటానికి కూడ వీల్టేనంతగా వ్యాప్తితో వున్నవి. ఆ యా దేశవు (పాంశపు వ్యక్తుల పేర్లతో రూపురంగుతో ముడివడి పోయినవి. ఉదా॥కు ఇంగృండులోని ఉత్తర వేల్మ్‌ (పాంతంలోని బెడ్‌ గెలెర్ట్‌ అన్న (గ్రామానికి వింటర్‌ నిట్బ్‌ ఒకసారి పోయాడట. ఆందమై వ పర్వతాల చేత చుట్టబడిన ఆ (గామ సౌందర్యానికి ఆయన

లౌకిక వాజ్మయం 780 ముస్థ2ైనాడు. ఆ [గామనానికా పేరు ఎట్టువచ్చిందో తెలుసుకోవాలని ఆతనికి కుతూహలం కలిగి అ్యగామస్థుని ఒకన్ని అడిగాడు. అప్పుడా [(గామస్థుడు ఈ కథను చెప్పాడట--” ఆగామంలో పూర్వం లెవిన్‌ పేరు గల వ్యక్తి వుండేవాడు. ఆయన దగ్గర గెలెర్ట్‌ అనేపేకుగల కుక్క వుండేది. ఒకరోజు ఆయన వేటకు అరణ్యానికిపోయి. తిరిగివస్తుండగా మార్గమధ్యంలో రక్త-తో తడిసిన మూతితో కుక్క గెలెర్స్‌కు ఎదురైంది. లెవరీన్‌ ఇంటికి పరుగ్నెత్తిపోయి తన పాప పడక థాలీగా ర క్రపుమరకలతో వుండటంచూచి పాపను కుక్కే చంపిందని అను కొని ఆయన కత్తితో ఆ కుక్కను చంపేసాడు. కాని తర్వాత తన పాప త్మేమంగా సమీపంలోనే ఆడుకోవటం, ఆ పక్కనే తోడేలు ఒకటి ర క్రంలో మునిగివుండటం చూచి లెవలీన్‌ జరిగిందంతా అర్థం చేసుకొని తాను చేసిందానికి బాల దుఃఖించి ఆ కుక్కకు స్కృతిచిహ్నాంగా చక్కటి సమాధిని కట్టించాడటు ఆ గెలెర్ట్‌ సమాధి వున్నచోటు కాబట్టి అఆ వూరుకు బెడ్‌గెలెర్ట్‌ అన్న పేరు వచ్చిందట” “తన కుక్కను చంపినట్లు విచారిస్తున్నా"డని వేల్మ్‌భావలో సామెత కూడ వున్నదట. నిజంగా జరిగిన సంఘటనగానే చెప్పబడే ఈ వృత్తాంతం పంచతం(తంలోని నకుల కథకు రూపాంతరమే అనటంలో సందేవాం లేదని ఏంటర్‌నిట్స్‌ ఆభ్మిపాయం, ఈ "విధంగా ఎన్నో పంచతం తకథలు నమ్మటానికి పీర్లేనంతగా ఆయా దేశాల నిజ జీవితంలో భాగంగా మారి (ప్రపంచంలో వ్యాపించినవి.

పంచతం[ కాన్ని గూర్చి విశేషంగా కృషిచేసినవారు జర్మన్‌ పండితులు ఇద్దరున్నారు-థియ- డార్‌ బెబున్సే, యొహాన్నెన్‌ హెర్టెల్‌. (ప్రపంచంలోని వివిధ దేశాలల్లో పంచతంత వ్యాప్తిని గూర్చి బెయిన్సే విశేషంగా కృషిచేసి ఎన్నో విషయాలను బయట పెట్టాడు. వివిధ పంచతం్యత (వతులను పరిశీలించి ఆధ్య యనంచేసి వాటివాటి స్వరూపాలను నిర్ణయించటమే కాక శాస్త్రీయ పద్ధతిలో కృషి చేసీ మూల పంచతం[త స్వరూపాన్ని కనుక్కోటానికి కృషి చేసినవాడు పెర్టెల్‌. పంచతంకాన్ని గూర్చి ఈనాడు మనకెన్నో విషయాలు. తెలుస్తున్నా 'యంటే ఆది ఈ ఇద్దరు పరిశోధకుల కృవిఫలితమే. తర్వాత పంచతం తాన్ని గూర్చి విశేషంగా కృషిచేసిన విమర్శకుడు [ఫ్రాంక్సిన్‌ ఎడ్‌గర్టన్‌. సవిమర్శనాత్మక మెన ఉపోదాతంతో, ఇంగ్లీషు ఆనువాదంతో పంచతం[తం యొక్క శుద్ధ్మ్యపతిం ఇరడు క్రీశ 1994లో (ప్రచురించాడు. పంచతం్యతం 50 (ప్రపంచ భాషల్లోకి ఆనువదింస బడిందని హెర్టెల్‌ తేల్చాడు. అధునిక కాలంలో కాక సప్రాబీన కాలం

భర్ణగ సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత లోనే కొన్ని అనువాదాలు జరిగినవి. ఇరాన్‌రాజు ఖ_సూ అనుశేర్వాన్‌ (కీ, శ క8 1570) ఆదేశంతో బుర్జో అనే పండితుడు పంచతం [తాన్ని పహ్హావీ భాషలోకి అనువదించాడు, కీ. ళ 570 (పాంతంతో బూద్‌ అనే మతగురువు పహ్హావీ పంచ తంగకాన్ని సిరియన్‌ భాషలోకి అనువదించాడు. పహ్లావీ అనువాదం ఇప్పుడు దొరకటం లేదు కాని సిరియన్‌ అనువాదం -ఆసంపూర్ణంగా దొరుకు తున్నది. శీ. శ 750 (పాంతంలో అబ్బుల్రా ఇబ్న్‌ అలే మొభాఫా “కలీల్‌వదిమ్న” అన్న "పేరుతో దీన్ని ఆరలీ భాషలోకి అనువదించాడు. సిరియన్‌ (గంథంతో పోలిస్తే ఇది ఎక్కువ కథలతో విశాలంగా వున్నది. ఈ ఆరవిక్‌ పంచతం[తమే తిరిగి సిరియన్‌ భాషలోకి (కీ. ఈ. 10 లేక 11! శ॥ లల్లో అనువదింస ఐడింది. బహుళ మొదటి సిరియన్‌ అనువాదం అసంపూర్ణంగా వుండటందేత ఈ రచన మళ్ళీ చేయ బడిందేమో. అరబిక్‌ పంచతం్మతం క్రీ. శ 11వ శతాబ్దంలో గీకు భాషలోకి అనువదింస బడింది. (గీకు థాషనుంచి కీ, శ 18వ శఈఃలో లాటిన్‌ భాషలోకి ఆనువదింపబడింది. (కీ. శ, 19 వళ॥లో ఇది హ్మ్‌్బూ భాషలోకి అనువదింప బడింది. [కీ,ళ. 1480లో లాటిన్‌ పంచతం[తంయొక్క- రెండు ముుదణ ప్మతులు యూరప్‌లో (పచలితమై వుండేవి. లాటిన్‌ నుంచి జర్మన్‌ భాషలోకి కి. క. 15 శ॥లో ఆంటన్‌ ఫన్‌ ఫోర్‌ అనే ఆయన అనువాదంచేసాడు. ఈ అనువాదం జర్మన్‌ దేశంలో విరివిగా (వ్రచారాన్ని పొందింది, జర్మన్‌ సాహిత్యం మీద ఈ కథల సంపుటి చూపిన పథాం అనంతమైంది. తర్వాత ఇది డేనిష్‌, ఐన్‌లాండిక్‌, డట్‌ భాషల్లోకి అనువదింపబడింది లాటిన్‌ ,జర్మన్‌ అనువాదాలు ఆధారంగా (కీ.శ. 1498లో స్పానిష్‌ అనువాదం ము(దితమైంది. స్పానిష్‌ నుంచి కీ.శ. 1548 లో ఇటాలియన్‌, (క్రీశ. 1556 లో (థెంచ్‌ భావల్లోకి అనువదింపబడింది. క్రీశ. 16 వ ళ॥లో థామన్‌ నార్త్‌ ఇంగ్లీషులోకి అనువదించాడు. “*కలీల వా-దీమ్న” అన్న అరబిక్‌ అనువాదం నుంచి స్పానిష్‌ అనువాదం మరొకటి కీ. శ 1251 (ప్రాంతంలో చేయబడింది. ,:దషీణ భారతదేశ పంచతం[త (పఠతి మరియ అరబీక్‌ అనువాదం అధారంగా మలయన్‌ భాషలోకి ఈ కథలు అనువదింప బడినవి. కేవలం సంస్కృత పంచ తంత్రం ఆధారంగా ఈ కథలు ఇండోచై నీస్‌, ఇండోనీషియన్‌ అనువాదాలు కూడ వచ్చినవి. సియామీన్‌ కథలల్లో వంచతంథతంతో పొటు బేతాళ పంచవింశతి కథలు కూడ చేరినవి. (క్రీ శ 18వ ఈఃలో అరబిక్‌ నుంచి మరొళ హ్మీబూ అనువాదం కూడ వచ్చింది. క్రీ. శ 1142లో పర్షియన్‌ భావనలోకి “ఆన్వారీ సువోయలీొ”

లౌకిక వాజ్మయం ఇర 1 అనే పేరుతో పంచతం[త కథలు అనువదింపబడినవి. ఈ (గంథం పర్షియన్‌ భాషలో (వసిద్ధమెైంది. అందమైన లిలో (వాయబడకింది. ఈ పర్షియన్‌ అనువాదం తిరిగి టర్కీ. (కీ, ఈ 15వ ళజ), జార్జియన్‌ మొ॥న ఏషియన్‌ భాషల్లోకి, ( ఫెంచ్‌, జర్మన్‌, స్పానిష్‌, ఇంగ్లీషు, స్వీడిష్‌ మొన యూరోపియన్‌. భాషల్లోకి అనువ దింప బడింది. టర్కీభాషలో “హుమాయూన్‌ నామా” (చకవర్తి పుస్తకం) అనే పేరుతో ఈ అనువాద (గంథం వ్రాయబడింది. టర్కీ అనువాదమే 1ఫెంచి కాషలోకి, (ఫెంచి నుంచి తిరిగి జర్మన్‌, డచ్‌, హంగేరియన్‌, మలయన్‌ మొదలైన భాషల్లోకి అనువదింపబడింది. ఈ విధంగా పంచతంఠత కథలు ఒక్కొక్క భాషలో వేరువేరు _సోతస్సుల నుంచి వేరు వేదు అనువాదాలు చేయబడినవి. ఒక్కొ.కసారి ఒక్క (సోతస్సు నుంచి అనేక అనువాదాలు కూడ చేయబడినవి, పంచతంతం (ప్రపంచంలోని 60 భాషల్లోకి అనువదింపబడిందని, వివిధ భాషల్లో మొత్తం £00 వరకు రూపాంతరా లున్నవని హెర్టెల్‌ తెలియజేసాడు. ఈ విధంగా పంచతం[తం కథలు ఏషియా, యూరోపు, ఆ(ఫీకా మూడు భాండాలల్లోను వ్యాపించినవి, కేవలం సాహిత్యం వరకే పరిమితం కాక ఈ కథలు సామాన్య (వజల నోళ్ళలోకి కూడ ఎక్కి (ప్రాంతీయమైన రూపు, రంగు, వాసనలతో ఆ [పాంఠపు కథలుగానే చలామణిలో వున్నవి. అనాగరికమైన ఆఫ్రికన్‌ జాతులల్లో కూడ ఈ కథలు వ్యాప్తిలో వున్నవి, ఆ జాళులతో వ్యాపా రాది సంబంధాలు పెట్టుకొన్నవారు ఈ కథలను మోసుకొనిసోయి వుంటారు, (గీకు భాషలో అతి పాచీనమైన ఈసప్‌ కథలలోను, అరబీళాషలోని “అరేబియన్‌ నైట్సు* శథలల్లోను పంచతంత కథలు కలీసిపోయినవి, వాటిల్లోని కథలమీద పంచతంత కథల (ప్రభావం తప్పక కన్పిస్తున్నది. పంచతంత కథలు పళ్చిమ ఏషియా నుంచి మధ్యయుగాలల్లో యూరోప్‌లోకి వ్యాపించి ఆయా సాహిత్యాల మీద అమితమైన (ప్రభావాన్ని చూపినవి. బోకాసియో, స్త్ర్రపరోలా, ఛాసర్‌, లఫాన్టయిన్‌ మొదలైన కవుల కథాగంథాల మీద పంచతంత కథల ప్రభావం స్పష్టంగా కన్పిస్తున్నది. జర్మోన్‌ భాషలో (గిమ్‌ సోదరులు 'సీకరించిన పీల్లల కథల మీదను పంచతంటత కథల (ప్రభావం బాలా వున్నది. యూరోప్‌ సాహిత్యంలోనే కాక సామాన్య [పజ ల్లోను ఈ కథలు వర్తకుల, యాత్రికుల రాకపోకలతో, రాజకీయ సంబంధ జాంధ వ్యాలతో మౌఖిక సంప్రదాయంగా కూడ వ్యాపించినవి, ఇట్లా వ్యాపించినప్పుడు -కథలస్వరూపం చాలామ్‌ట్టుకు దేళ,జాతి భేదాలనుబట్టే మార్చులను పొందుతూవచ్చిం 'దనటంలో సందేహం లేదు,

౯0్టలీ సంస్కృత సాహిత్య చర్విత " పంచతంత కథలు మొదట పహ్హవీభాషలో కి అనువదింపబడి ఆరబ్బులను ఆకర్షించినవి. ఆరబ్బీ భాషలోని పంచతం[త కథలు మధ్యయుగంలో కాన్ట్స్‌ంటి నోపిల్‌, వెనిస్‌ వంటి _పధాన నగరాలను చేరుకొని (కమంగా యూరపులోనిక్తి (పవేశించి బొకాసియో, స్రపరోలా, భానర్‌, లఫాన్టయిన్‌ల పుస్తకాలల్లోశ ఎక్కి నవి, ఆధునిక కొలంలో జంతువులు పాతలుగాగల “కామిక్స్‌'' కథలకు, వాల్డ్‌ డిస్నీ బొమ్మల చలన చ్మికాలకు కూడ పంచతం్యత కథలే పరోక్షంగాను, అపరో వంగాను _పేరకాలై నవి, పంచతంత కథలకు మూలం పంచతంత కథలకు మూల స్టానం ఏది? అన్న విషయాన్ని గూర్చి విమర్శకులు వివరించారు. అయితే వారిలో రెండు అభ్మిపాయాలు ఏర్పడినవి. కొందరు విమర్శకులు ఈ కథలు (గీసు దేశంతో పుట్టి అక్కడి. నుంచి భారత దేశానికి పాకినవని అన్నారు. ఓటోకెల్లర్‌, బెయిన్సేలు ఈ అభిప్రాయాన్ని సమర్థించారు. కథలు [గీసు దేశం నుంచి భారతదేశం వచ్చి అక్కడి నుంచి (ప్రపంచమంతా వ్యాపించిన వని వీరి అభిిపాయం, కాని కొన్ని కథలు తప్పక భారతదేశంలోనే పుట్టినవని కూడ వీరు భావించారు. హెరైల్‌, వాగ్నెర్‌ వంటి నిమర్శకులు కథలకు భారతదేశమే ఉద్భవ స్థానమని అంగీకరించారు. భారతదేశం నుంచే (గీసుదేశం పోయినవని వీరి అభి[పాయం. కథలన్నిటికి భారతదేశం జన్మ స్థానమని చెప్పలేము కాని చాలా కథలు భారతదేశంలో నే పుట్టినవని వింటర్‌నిట్స్‌ అన్నాడు గీసు భారతదేకాలల్లో ఈ కథలు [పాబీన కాలంలో నీతి, రాజనీతులను బోధించే మాధ్యమంగానే పుట్టినవని వింటర్‌నిట్స్‌ అభ్మిపాయం. ఈ పరిశోధక విమర్శకుల ఆభ్మిపాయాన్నిబట్టి (పపంచంలోని కథలు చాలావాటికి, భారతదేశమే జగ్మస్థానమని చెప్పవచ్చును. (గీసుదేశంలోని “* ఈసప్‌ కథలు” ఈసప్‌ అనేవాడు చ్పేనవి. ఈ కథలు [క్రీ పూ. క,68 శతాబ్దాల్లో కూర్పబడినవని అంటారు. [కీపూ. 6వ శతాబ్ధం నాటికే జంతువులు ప్నాతలుగా గల నీతికథలు భారత దేశంలో కన్చిస్తున్నవి. కాబట్టీ (గీసు భారత (పజల మధ్య విజ్ఞానం ఆదాన (పదానాలు ఎక్కువగా జరిగిన కాలంలోనే అంటె అలెగ్జాండర్‌ దండయ్యాతలకు పూర్వమే నీతికథలు కూడ అటునుంచి ఇటు; ఇటునుంచి అటు ఎగుమతి దిగుమతి అయివుంటవి, అదీగాక ఒక నీతికథ ఆధారంగా మరొక సీరికథ తర్‌ (పేరణళో

లౌకిక వాజ్బయం 708 పుట్టగల ఆవకాశం కూడ వుంటుంది. కాబట్టి భారతదేశంలో పుట్టిన నీతికథల ఆధారంగా (గీసు మొదలైన దేశాలల్లో కొన్ని కథలు పుట్టి అవి ఇక్కడికి వచ్చి, ఇక్కడి నుంచి తిరిగి (పపంచ వ్యా ప్రిని చెందివుంటవి. భారతీయుల్లో కథలను చెప్పటమే వృత్రిగా గలవారు (పత్సేకంగా వుండేవారు. వారికి కథలను చెప్పటం తప్ప వేరే పనిలేదు వీరేగాక కథలను చెప్తు థిాటనం చేసే సాధువులు కూడ వుండేవారు. వారి ద్వారా ఎన్నో కథలు పుట్టి దేళవిదేళ (వజలల్లో. వ్యాపించి వృంటవి. భారతీయులకు కథలను అల్పటంలో, చెప్పటంలో, వినటంలో వున్న ఆస క్తినిఐట్టీ చూస్తే భారతదేశమే చాలా కథలకు జన్మస్థానమని, ఇక్కడి నుంచే ఆ కథలు అత్మిప్రాచీన కాలంలోనే (గీసు సాహిత్యంలోకి పాకినవని చెప్పాలి, అయితె (గీసుదేశం చేరి ఈ కథలు మార్చును బెందటమే కాక అటువంటివే కొత్త కథలు కూడ పుట్టివుంటవి. తర్వాత పంచతంత శథలు చహ్మవీ, సిరియన్‌, అరబిక్‌ భాషల్లోకి అనువడింపబడి (ప్రపంచమంతటా అన్ని ఖాషలల్లో, అన్ని జాతులల్లోనికి పాకి వ్యాపించినవి. నీతిని, ముఖ్యంగా వ్యవహార కుశలతను, రాజనీతి శాస్త్రాన్ని సులభంగా, మనోరంజకంగా కథల రూపంలో బోధించే పద్ధతి భారత దేశంలోనే ఆరంభమైంది. పశుపక్ష్యాదులు ప్మాతలుగాగల ఈ కథలు కేవలం ఉబుసుపోకకు చెప్పినవి కాక గంభీరమైన సందేశాలతో కూడినవి. అఫికాలోని కొన్ని ఆదిమజాతులల్లో పకుపక్యాదులు ప్యాతలుగాగల జానపద కథలు వ్యా ప్రిలో వున్నవి. కాని వాటిల్లో ఈ కథలలోవలె గంభీరమైన ధర్మనీతి బోధలు కొని రాజ నీతి బోధ, లౌకిక వ్యవవోర జ్జానం కాని కన్పించదు సామాన్యులకు కూడ విజ్ఞానాన్ని కలిగించే పంచతం్యత కథలు భార తీయ (ప్రతిభామ స్తిష్కం నుంచి ఉద్భవించి ఇతర దేళాంకు పాకినవే కాని ఇతర దేశాల నుంచి ఇక్కడికి వచ్చినవి మ్మాఠం కావు.

చితకావ్యాలు

చి [తకొ వ్యాలు చి_తకవిత్వం (పొచీనత

సంహితల్లోనే చ్మితకవిత్వపు ఛాయలు అక్కడక్కడ కన్పిస్తున్నవి. (వ హేశకారూపమైన బుక్కులలో పైకి ఒక ఆర్థం, ఆంతరంగా మరొక అర్థం వుండి చమక్కారపూర్ణంగా వున్నవి. వీటిలో గంభీరమైన అంతరార్థం ఇమిడి వున్నది. కాని పైకి ఏదో మామూలు ఆర్థం గోచరిస్తుంది. ఇటువంటి బుక్కులు పాఠకులను తికమక పెట్టీ ఆలోచింపజేసి అర్థాంతరం గోచరించిన తర్వాత ఆనం దాన్ని కలిగిస్తున్నవి. ఆదే విధంగా సంహితలల్లో అక్కడక్కడ శబ్రచమత్కా- రాలు కూడ వున్నవి. ఉదా॥కు పురువ సూక్తంలో “యక్టేన యజ్ఞమ యజంత దేవాః” అన్నచోట యజ్ఞంతో యజ్ఞాన్ని సంపాదించవచ్చుననే ఊక్తి పాఠకుల హృదయాలల్లో కుతూహలాన్ని పుట్టిస్తున్నది. అదే విధంగా (వాహ్మణ, అరణ్యక (గంథాలల్లోను ఇటువంటి పదాల చితమైన కూర్చు కన్పిస్తున్నది. తర్వాత లౌకిక సాహిత్యంలో మహాభారత రామాయణ కొవ్యాలల్లో పదాల అవృది, శ్లేష, “యయమ కాల [ప్రయోగంలో చ్చితకవిత్వం గోచరిస్తున్నది. ఆ తర్వాత కాళిదాసు రఘు వంశ కావ్యంలో యమకాలను కూర్చటానికి _పయత్నింబాడు. సుబంధు (వత్యవషర వ్‌ చమత్కారాన్ని (ప్రదర్శించాడు. దండి దశకుమార చరి[తలో ఒక ఉద్భ్వాసా న్నంతటిని నిరోష్ట్యంగా రచించాడు. బాణుడు శ్రేషయమకాన్ముపాసలను రాలా ఆదరించాడు; ఘటకర్పరుడు యమకకావ్యాన్నే రచించాడు. చంపూకావ్యకవులు శ్రేషయమక చమక్కారాలను విశేషంగా వాడారు. భారవి కిరాతార్జునీయం 15వ. సర్గలో పదాంత, పదాది, సముద్గ, శృంఖలాది యమకాలను, [పతిలోమానులోమ పాదాలను, నిరోఘ్ష్యాది, ఏకావర ద్వ్యతరాది శ్లోకాలను, వర్ణచి తాలను, గోమూ(త కాది బంధచ్చితాలను, అర్థ్మతయవాచి శ్లేషాలను (పయోగించి వున్నాడు. భారవిని అనుసరించి మాఘుడు శికుపాలవధలో 18 వ సర్గలో భారవి చ్మితకవిత్వా న్నంతటిని అనుకరించాడు. ్రీహర్షుని కత్వం శ్రేచమత్కారమయం. అందులో ఆతని పంచనళి (పసిద్ధమైంది , ఐదు ఆర్థాలతో కూడిన ఈ (వసిద్ధమైన క్లోకాలు తర్వాత ద్వ్యర్థి. వ! కావ్యాలను (వాయటానికి 1పేరణను ఇచ్చివుంటవి. ఇంకొ

798 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత ద్వ్యర్థి (త్క్థ్థి కావ్యాలను [వాయటానిక్రి మూల(సోతస్సులు భట్టీకొవ్యాల వంట్‌ శాస్త్రకావ్యాలని చెప్పవచ్చును. భట్టీకావ్యంలో ఒకవైపు రామాయణకథ ఇంకొక వైపు వ్యాకరణం కూర్చఐడినవి. శాస్త్రకావ్యాలల్లో కవులు రెండు లశ్యాలను సాధించినా శ్లేషను ఆధారంగా చేసుకోలేదు. కాని ఒకే కావ్యంలో రెండు లజ్యాలను అంటె రెండు ఇతివృత్తాలను చెప్పటానికి చేసే (పయత్నం తర్వాత శ్రే [2 పయోగ (పవీణులైన కవులను ఆకర్షించి ద్వ్యర్థి త్యర్థి కావ్యాల కూర్చుకు [మేరణను ఇచ్చిందని చెప్పవచ్చును. సుబఐంధు బాణ భారవ్యాదుల శ్రేయమ కాలంకార చమత్కృతులు తర్వాత కవులను విశేషంగా ఆకర్షించివుంటవి. అందుకే తర్వాత కవులు రెండు ఇతివృత్తాలను శ్రేష చమత్కార సహాయంతో సారించి ఒకటి రెండు శ్లోకాలనే కాక కావ్యాలనే (బాయటానికి పూనుకొన్నారు. ఈ (ప్మకియ క్రీ.శ. 10 వ కతాబ్దంతో ఆరంభమై తర్వాత రానురాను విశేష (పచారాన్ని అందుకొన్నది. ధ్వ్యర్థికావ్యాల కూర్పు శేవలం శ్లేషమీదనే ఆధారపడి కోక అనులోమ విలోమ పద్ధతిని అనుసరించి కూడ (వాయబడినవి. శ్లోకాన్ని మామూలుగా చదివితే ఒక ఇతివృత్తం, క్లోకొన్ని కిందినుంచి మీదికి చదివితే మరొక ఇతివృత్తం గోచరిస్తుంది. థారవ్యాదులు కూర్చిన అనులోమ విలోమ శ్లోకాలు ఈ కావ్యకవులకు అఆదర్శాలై వుంటవి. భారవ్యాదులు చమక్కారం కొరకు కావ్యంలో ఓక్కచోట అనేకార్థ శ్లోకాలను, అనులోమవిలోమ శ్లోకాలను (ప్రయో గించగా తరువాత కవులు పూర్తిగా కావ్యాలనే ఈ పద్ధతిలో (వాసి తమ (ప్రతిభను (వదర్శించటానికి పూనుకొన్నారు. చి,తకావ్యాలనుగూర్చి ఆలంకారికుల మతం ధ్వని సం్యపదాయవాదులై న అనందనర్థన మమ్మట వి గసాళాదులు చత శావ్యాలను ఉత్తమ కావ్యాలుగా పరిగణించటానికి అంగీకరించలేదు. ఇవి [పయత్న సాధ్యమైనవి. వీటిల్లో రసమాధుర్యాలు లోపించినవని వారు అఖిిప్రాయపడినారు. దండి వంటివారు అలంకారవాదులై నా చి_తకావ్యరచన మధురమైంది కాదనే (“నై కాంత మధురం”) అన్నారు. చ్చితకవిత్వాన్నిగూర్చి విశదంగా చెప్పిన భోజుడు కూడ ఆవి దుష్కరమైనవి, కఠోరమైనవి, దుర్చోధమైనవని అన్నాడు- దుష్కరత్వాత్‌ కఠోరత్వాత్‌ దుర్చోధత్వాద్‌ వినావధేః దిజ్మాతం దర్శితం చ్శిలే శేషమూహ్యం మవిాత్మలిః సరస్వతీకంఠళాభరణమ్‌ 2--146

లొకిక వాబ్మ్బయం 00

ఆలంకారికులు చ్మితకొవ్య రచనను ఉత్తమంగా పరిగణించి మెచ్చక పోయినా కవులు చితకవిశ్వాన్ని ఉపయోగించి కావ్యాలే (వాయటం మొదలు పెట్టారు. ఇవి రసస్ఫోరకాలు కొకపోయినా వీటిల్లో పాఠకుల బుద్ధికి పదను పెళ్లే గుణం ఒకటి వున్నది చమత్కారపూర్ణమైన వీటి పఠనం పాఠకులను ఆలోచనలో మునిగేటట్టుగా చేస్తుంది, పాఠకుల శబ్దస్ఞనానికి పరీక్షపెడ్తుంది. ఈనాడు వారా షృతికల్లో కన్పడే 'పటిల్‌' లాగ పాఠకుల మ స్తిష్కానికి వ్యాయామంలాగ ఉపయోగపడి చ్యిశకావ్యాల పఠనం హృషారును కలిగిస్తుంది అవి మాధుర్య పూర్ణాలు కాకపోయినా పాఠకుల బుడ్డిరీష్టతకు గీటురాయివంటివి. అందుకే పాఠకులు రసస్ఫోరకాలు కాకపోయినా చ్మితకావ్యాలను చదవటానికి ఆస్కక్రి చూపుళారు. అంతేగాక కవి (పజ్ఞతో కూర్చిన చ్మితకావ్యాలు చమత్కా.రపూర్ణమై ఆనేకార్థసాధనతో కూడి పాఠకులను అడ్భుతచిత్తులను చేసి ఆనందాన్ని కలిగించ గలవు. చ్మితకావ్యాలను (వ్రాయాలంటే కవికి కబ్బాధికారం వుండాలి. పద్మపయోగ న్లైపుణిని కవి ప్రదర్శించాలి. ఆతని బుద్ధికుకలత మీద కావ్యనిర్వవహణ ఆధారపడి వుంటుంది. రెండు విభిన్నమైన కథలను. తీసుకొని వాటిని ఘట్టీీలుగా విభజించి కొంతవరకు సమానతను సాధించుకొని కవి ల్రేషసవోాయంతో కావ్యరచనను సాగిస్తాడు. ఇటువంటి రచన చేయాలంటే కవికి పాండిత్య(పతిళల కావలసి వుంటుంది. కవి, కవితోపాటు అధ్యేశకూడ పండితులై నట్టయితె చ్మితకాన్యం దోష య శ్రమైందనే (పశ్నేరాదు.

ద్వ్యర్థి కావ్యాల రచన దాదాపు (శ్రీశ. 10 వ శతాబ్దం నుంచి ఆరంభ మైంది. తర్వాత త్నర్థికొవ్యాలు (వాయబడినవి. ఆ తర్వాత మూడుకంటె ఎక్కువ అఆర్జాలుగల కావ్యాలు (వ్రాయబడినవి. ఇంకా ఇవేగాక విలోహానులోమ కావ్యర చనలు కూడ చేయబడినవి. ఈ రచనలు చాలావరకు దక్షిణభారతంలో (వాయబడటం గమనార్హం.

ఈ ధనంజయుడు దళరూపకక ర్త ధనంజయాడే4 ఈకవి ధారానగరాన్నే లిన ముంజరాజు ఆస్థాన కవి. (క్రీ. శ. 990 ప్రాంతంవాడు. &తడు రాఘన పాండ వీయనునే ద్వ్యర్థి కావ్యాన్ని రచించెను. దీనిలో ,ర్లామాయణ మహాభారత కథలు జోడింపబడి రచింపబడినవి. ఈ కావ్యంలో 19 సర్గ లున్నవి. (పతిసర్గ చివరి

800 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత శ్లోక ౦లో కవి *ోధనంజయ” అని చేర్చాడు. అందుచేత ఈ కావ్యనికి ధనంజయాంక మనే పేరు కూడ వున్నది. ఈ కవి దిగంబర జైనుడు. విద్యామాధవుడు

ఈ కవి బాపక్య సోమదేవున్ని (కీళ్ల బ్రేశతీతిం! 188 ఆస్థాన కవి. పార్వతీరుక్కిణీయమనే విలోమ కావ్యాన్ని రచీంచసు, దీనిలో పార్వతి రుక్కిణుల వివాహ కథలు జోడింపబడినవి. దీనిలో 9 నర్గలున్నవి.

కవిరాజు

ఈ కవి అసలు పేరు మాధవళట్టు అని, కవిరాజు అన్నది ఆతని బీరుద నామ మని కె.బి. పాఠక్‌ తలంచారు. కొని కవిరాజు తర్వాత 'సూరి' అని కవి చేర్చుకోవటంచేత కవిరాజు అన్నదే ఆతని పేరు అని, అట్టా పేరు చివరనే “సూరి చేరుస్తారని డా. సుబ్బయ్య అభ్మిపాయం. కాని కవిరాజు అన్నది వ్యక్తి నామంగా కాక వీరుదంగానేళఇళలంచటం సమంజస మేమో.

కవిరాజు జయంతిపురాన్నేలిన కదంబ వంశళాజు కామదేవుని (కీ. శు 1182-1187) ఆస్థానకవి. రాఘవ పొండవీయమనే ద్య్యూర్థికావ్యాన్ని రచించాడు, దీనిలో రామాయణ మహాభారత కథలు జోడింపబడినవి ఈ కావ్యంలో 18 సర్గలు 668 శ్లోకా లున్నవి. [పతి సర్గ చివరి శ్లోకంలో కవి కామదేవుని పేరును చేర్చాడు. అందుచేత ఈ కావ్యాన్ని కామదేవాంక మని కూడ అంటారు. తన కంటె ముందు రాఘవపాండవీయాన్ని [వాసిన ధనంజయుని ఆశయదాత ముంజరాజుకంటె తన ఆఅ్మశయదాత 'కామదేవుడు ఆధికుడని కవి ఈ కింది శ్చోకంలో చమత్కార పూర్ణంగా చెప్పాడు-

్రీవిద్యా శోభినోయస్య ్రీముంజాదెయతీ భిదా

ధారాపతి రసావాసీదయం తావ ద్ధరావతిః

“శ్రీవిద్యా నామకమైన తాం్యతికసిద్ధిగల ముంజరాజు, లక్షీసరస్వతుల చేత శోభిల్లు కామదేవునికి భేద మే మనగా అతడు ధారాపతి, ఇతడు ధరాపతి". ఇక్క-డ కవి తన రాఘవపాండపవీయ కావ్యం ధనంజయుని కావ్యం కన్న గొప్పదని వ్యంగ్యం చేయదలచుకున్నాడేమో. కవిరాజు తననుతాను సుబంధు బాణుల కోవకు చెందిన వ(కో _క్రిమార్గనిపుణునిగా గర్వంగా చెప్పుకొన్నాడు

లౌకిక వాజ్మయం 801

సుఐంధుర్చాణ భట్టళ్చ కవిరాజ ఇతీ(తయః

వ[కో క్రిమార్ష నిపుణళ్చతుర్థో విద్యతేన వా

రామాయణ మహీభారత కథలను సమానంగా జోడించడంలో కవి నేర్చును చూపాడు పాండవులను రాముని ఒక పశత్షంగా కౌరవులను రావణుని మరోపక్షంగా కీవి జోడించి కథను నడిపాడు. అక్కడక్కడ రెండు కథలను జోడించే కార్యం వాటి కథారూపంలో సామ్మం లేకపోవటం చేత ఆసాధ్యమెంది. అయినా కవి శ్లేష సహయంతో కుశలతతోనే నిర్వహించాడు. సందర్భానుకూలంగా కవిరాజు మృగయా, యుద్ధ, వివాహ, మంతణ, కుమారో దయ, బుతు, [పకృత్యాది వర్ష్ణనలను కూర్చి తన ద్వ్యర్థి కావ్యానికీ మహాకావ్య గౌరవాన్ని ఆపాదించాడు, ఒక్కొక్క సర్గలో ఒకే విధమైన వృత్తాన్ని కాక, కవి అనేక విధాలైన వృత్తాలను (ప్రయోగించాడు. కావ్యంలో (పథాన రసం వీరం. సందర్భానుకూలంగా ఇతర రసాలను పోషించాడు. వియోగ, సంలోగ శృంగారాలను కవి వి స్తరంగా వర్ణం చాడు కవిరాజు రెండు కథలను శ్లేషసవాయంతో బోడ్‌ంచినా కావ్యార్థం క్సష్టం కాలేదు. (ససన్నమైన సులభశైలిలో కవి కావ్యాన్ని రచించాడు. కవి సుందర భావకల్పనతో కూడిన (ప్రసన్న శైలికి ఉదాహరణలా=

విశీర్ణ సంకందన చాపలేశచ్చవీని కీర్ణాని వనస్థలీషు

సలీలమాదాయ మయూర బర్హాణ్యుత్తం సయంతి న్మకిరాతనార్యః. “*విరిగి కిందపడిన ఇందధనుస్సు ముక్కల వలె వున్న అరణ్య (పొంశంలో అక్కడక్కడ చెల్లాఎదురుగా పడివున్న మయూర పింభాలను ఏరుకొని కీరాత శ్రీలు విలాసంగా తమ కర్ణభూషణాలుగా చేసుకుంటున్నారు.” చెల్లాచెదురై వున్న మయూర పింఛాఐను విరిగిపడిన ఇం్యదధనుస్స్ను ముక్కలతో పోల్చటం దాల ఆందమైన భావన. రామాయణం పవ్మితమైన గంగానది వంటిది మహాభారతం విశాలమైన సముుదం వంటిది. ఈ రెండింటిని కలిపిన కవిరాజు భగీరథుని వంటే వాడట----

్రీమదామాయణం గంగా భారతం సాగరోపమన్‌

తత్సంయోజన కార్యజ్ఞః కవిరాజో భగీరథః.

రామచం(దకవి

రసిక రంజనమనే విలోమ కావ్యాన్ని ఈ కవి రచించెను, దీనిలో శ్లోకాలను ఒక వైపుకుంచి చదివిన కృంగారార్థం, మరొక నైపు నుంచి తిప్పి చదివిన వె రాగ్యార్థం కన్పిస్తుంది. ఈ కవి (క్రీ. శ. 1542 (పొంతంవాడు,

ర్‌ [ఏ

802 సంస్కృ్భాత సాహిత్య చర్మిత వేంకటాధ్వరి యాదవరాఘనీయ మనే విలోమ కావ్యాన్ని ఈ కవి రచించెను. దీనిలో శ0౧్లోకా లున్నవి. అనులోమ [కమంలో చదివితే కృష్ణుని కథ విలోమ (కమంలో చదివితే రాముని కథ కన్పిస్తుంది. ఈ కవి కీ. శ. 16 వ శతాబ్దంవాడు. కాంచీ నగర నివాసి. రామానుజ సంప్రదాయానికి చెందినవాడు. గొప్ప దార్శనిక పండితుడు. ఈ కావ్యంలో కవి అన్నుప్రాసలను చక్కగా (పయె గించాడు. చిదంబర సుమతి చిదంబర కవి విజయకగరరాజు వేంకటరాయల (కీ. శ. 1506-1614) ఆస్థానకవి. ఈ కవి రాఘవపాండవ యాదవీయమనే (తృర్థికావ్యాన్ని రచించెనుం ఈ కావ్యంలో రామ, పొండవ, ్రీకృమ్లుల చర్మితలు మూడు జోడింపబడినవి. కెండు కథలను జోడించటమే కష్టమైన పని ఆంటే ఈ కవి ఈ మూడు కథలను జోడించి కొవ్యాన్ని రచించాడు ఈ కావ్యంలో 8 సర్గ లున్నవి. మూడు కథలను జోడించటం ఆతికష్టమనుకంటె ఈ కవి ఐదు కథలను జోడించి “పంచకళ్యాణ చంపువు”ను రచించి తనకు శ్లేషలోగల (పావీణ్యాన్ని, శబ్దాధికారాన్ని (ప్రకటించు కొన్నాడు. ఈ కావ్యంలో రామ, కృన్ణ, శవ, విష్ణు, సుుబహ్మణ్యులు ఐదుగురు వివాహాలు ఒకేసారి శ్రేష సహాయంతో వర్ణింపబడినవి. కాని ఈ కావ్యంలోని విషయం వివాహ వర్ణన కాబట్టి పంచార్జాలున్న ళ్లోకాల అవసరం కవికి చాల తక్కువ కలిగిందని చెప్పవచ్చును. ఈ కావ్యంలో రెండు స్తఎకా లున్నవి ఈ కావ్యానికి చిదంబర కవయే స్వయంగా టీకను (వాసాడు. దై పవజ సూర్యకవి జు దా ఈ కవి కీ. శ 18వ శతాబ్దం పూర్వార్థం వాడు. ఇతని పేరుతో చేరివున్న “దైవజ్ఞ” అన్నది అతడు జ్యోతిషుడని చెప్తున్నది. “సూర్య ప్రకాశం, రీలావతి” అన్న జ్యోతిష (గంథాలకు ఈ కవి టీకలు కూడ (వాసాడు* దై వజ్ఞ సూర్యకవి కొవ్యం విలోమ కావ్యాల కోవకు చెందింది. రాముని, కృష్ణుని కథలను జోడించి లి్రి శ్లోకాలు గల రామ్క్ఫష్ట విలోమ కావ్యాన్ని ఈ కవి రచించాడు. మొదటి ఐదు శ్లోకాలల్లో ద్రైవస్తుతి వున్నది. కవి ఒకే విధమైన ఛందస్సును కాక అనేక విధాలైన ఛందస్సులను (పయోగింబాడు --షింధదవజ, శాలిని, రథోద్ధత, అనుష్టుపు, విద్యున్మాల ఆతడు [పయోగించిన ఛందస్సులు. తన కవిత్యం (దాతాపాకంలో వున్నదని కవే స్వయంగా చెప్పుకొన్నాడు. తాను ఎక్కడా అపసిద్ధ పదాలను గాని వ్యాకరణ వికుద్ధ (పమోగాలను గాని చురూవ్యూ పదాలను గాని వాడలేదని కప చెప్పుకొన్నాడు.

లౌకిక వాబ్బయం 808

ద్వ్యిర్థి _త్మర్థి కావ్యాలు కేవలం శ్లేష సహాయంతో [వాయబడగా విలోమ కావ్యాలు శ్లేషతోపాటు యమక సవాయంతో (వాయబడుతవి. విలోమ కావ్యాలల్లోని యమకం (ప్రతిలోమ విలోమ గత (వ్రక్యాగ త యమకం. భారవి కిరాతార్డునీయంలో [పతిలోమానులోమ ్లోకారిను (ప్రయోగించాడు. వాటీని ఆదర్శంగా చేసుకొని కవులు రెండు కథలను బోధించే కావ్యాలనే రచించటానెకి పూనుకొన్నారు. ఈ కావ్యాలల్లో పైనుంచి కిందికి అనులోమ పద్ధతిలో చదివినప్పుడు ఒక వృత్తాంతం, కింద నుంచి పైకి విలోమ పద్ధతిలో చదివినప్పుడు మరొక వృత్తాంతం అవగత మౌతవి. దీనికి శ్లేష సహాయం అవసరం. డ్విర్థి కావ్యంలో ళ్లోకాన్ని అనులోతు పద్ధతిలోనే చదివితే శ్రే సవోయంతో రెండు కథలు అవగతమౌతవి. విలోమ కావ్యంలో ళ్లోకాన్ని పైనుంచి కిందికి, కింది నుంచి పైకి చదివినా 'ఒకే సదాలు వుండి చమత్కారాన్ని అతిశయింప చేస్తవి, (ద్యర్థి _త్యర్థి కావ్యాల కన్న విలోమ కావ్యాలు ఆకారంలో చాల చిన్నవి. రామకృష్ణ విలోమ కొవ్యంలోని ఓక్‌ క్లోకం-ా

“కంభూసుకా ముక్తి ముదారహాసం వందేయతో భవ్యభవం దయాథల్రీః

థ్రీయాడవం భవ్యభతోయ దేవం సంవారదామూ క్రి ముతాసు భూతమ్‌, పైనుంచి కిందికి చదివివా కింది నుంచి పెకి చదివినా ఒకే పదాలు వున్నవి. పైనుంచి కిందికి చదివినప్పుడు రాముని కథను, కింది నుంచి పైకి చదివినప్పుడు కృష్ణు; కథను కవి సాధించాడు

మేఘ విజయగణి €

ఈ కవి కి ౪ 10704, పాంఠంవాడు. జ్రైనుడు, కాబద్ధి ర్ఞైన్మమున్యల చర్మితలను ఇతివృ త్తంగా తీసుకొని “సప్తసంధాన మవాకావ్యా "న్ని, (పసరు, కావ్యంపేరు సూచిస్తున్నట్లు గానే ఈ కావ్యంలో ఏడు అర్థాలను కవి కూర్చాడు. రెండుమూడు ఐదు ఆర్థాలను జోడించటమే అతికష్ట మనుకుంబె ఈ కవి ఏడు ఆర్థాలను జోడించి కావ్యరచన చేసొడు చ్మితకావ్య రచనలో ఇది చివరి మెట్టును చేరుకొన్న కావ్య మని చెప్పవచ్చును. ఈ కావ్యంలో బుషభనాథ, కళాంతినాథ, పార్య్యనాథ, నేమినాథ, మవోవీర, కృష్ణ, బష్షరాముల జీవితచరి్శితలు కూర్చబడి నవి. మేఘవిజయగణి గొప్పపండితుడు. జైన దార్శనికుడు, బావాశు ౪౦ రజనలు రజింబాడేం.

హరిద త్తనూరి

ఈ కవి (కీ. శ. 1700 (ప్రాంతంవాడు. రాఘవ నై షధీ యమనే ద్వ్యర్థి

శొవ్యాన్ని రచించాడు. రాముని నలుని కథలు దీనిలో జోడింపబడినవి. సన్నివేశ

ర0క్ష సంస్కృత సాహిత్య చరిత సౌమ్యం లేని కథలను తీసుకొని కవి కావ్యరచనను చక్కగా నిర్వహించాడు, దీనిలో రెండు సర్గ లున్నవి.

క్రీశ 7వ ళ॥ నాటికే రెండు లక్షాలను దృన్టిలో పెట్టుకొని కాస్త కావ్యాలు [వాయబడినవి. లబ్ధకాస్త్ర కావ్యాలల్లో భట్టి (కీ. శ, 7 వ శి రావణవధ కొవ్యం మొదటిది. దీనిలో థ్రీరాముని చరి(తతోపాటు కవి వ్యాకరణ నియమాలను సిఐద్ధించాడు కావ్యరచన, వ్యాకరణ బోధన అన్న రెండు లక్మాలను కవి ఒక కృతిలోనే సాధించాడు. భట్టికి పూర్వమే భట్టభౌమాదులు ఇటువంటి కాస్త్ర కొవ్యాలను (వాసారు. కొని అవి లభించలేదు (క్రీ. శ, 12వ శ॥ వాడైన హేమ చందసూరి వ్యాకరణ నియమాలను సోదాహరణంగా బోధిస్తూ తన ఆశయదాత రాజు కుమారపాలుని చర్మితను “*ద్వ్యా[శయ కావ్యం”. లేక “*కుమారపాల చరిత ''ను (వాసాడు. (క్రీ శ. 12వ శ॥ వాడే ఆమిన సంధ్యాకరనండి పై. కవుల వలె ద్విసంధాన కావ్యాన్నే రచించినా దీని రూపం భిన్నమైంది. తన కావ్యంలో కవి శ్రీరాముని చర్శితతో వాటు తన ఆఅ్మశయదాత రాజు రామపాలుని చరితను జోడించి ద్వ్యర్థి కావ్యాన్ని రచించాడు. (కీ. శ. 17 వశ॥ వాడైన నివృత్తి *షాచలపతి “భోసల కోసలీయం” అన్న కావ్యంలో ్రీరామని వృత్తాంతంతో పాటు తంజూవూరు రాజు శహటి చర్మితను జోడించి ద్వ్యర్థి కావ్యాన్ని రచించాడు. (ఈ మూడు కావ్యాలను గురించి దార్మితక కావ్యాల [పకరణంలో చూడవచ్చును.) భట్టివంటి కవులు వ్యాకరణ నియమాదులను జోడించి శా స్త్రకావ్యాలను _(వాయగా తర్వాత కవులు తమ అశ యదాత రాజుల చర్మితలను జోడించి ద్వ్యర్థి కావ్యాలను [వాసారు. (క్రీశ. 10వ ళ॥ నుంచి ద్వ్యర్థి కొవ్యాలు; (త్యర్థి కావ్యాలు, విలోమ కావ్యాలు రామాయణ మహాభారత కథలను, పౌరాణిక కథలను జోడించి [వాయబకినవి. కొందరు కవులు మూడు అర్ధాలతో తృ ప్తిపడక ఐదు, ఏడు అర్థాలుగల కొవ్యాలను కూడ [వాసారు. ఇటువంటి చిత కొవ్య రచనలు సంస్కృతంలో తప్ప (పపంచంలో మరే భాషలోను (వాయబడ లేదని, ఆసలు అశేష కాబ్దిక సంపదగల సంస్కృతంలో తప్ప వేరే భాషలో ఇటువంటి రచన సాధ్యం కాదని చెప్పాలి. దేశభాషల్లో సంస్కృత భాషా సౌన్టవాన్ని సంపాదించుకొన్న కెలుగు భాషలో మ్మాతం ఇటువంటి ద్వ్యర్థి (త్యర్థి కావ్యరచనలు జరిగినవి.-

అలంకారశా స్త్ర (గంథాలు

అలంకార శాస్త్ర గంథాలు

కావ్యానుశీలనంచే సే శాస్త్ర (గంథాలను కొవ్కశాస్త్రాలని, సాహిత్యశాస్తాా లని అ:టారు వీటికే ఆలంకార శాస్త్రాలని బాల పచారంలోవున్న పేరు వీటిల్లో కావ్గసంబంధమైన చక్చలు వుంటవి కాబట్టి వీటిని కొవ్యవిమచగ్శనా [గంశాలని కూడ అనవచ్చును. ఇకా వీటిల్లో లక్షణాలు మరియు లక్యభూతంగా కావ్యాల సమీవషలు వుండటంచేత వీటిని లక్షణ (గంథాలని అనటం కూడ వున్నది. ఈ ఆలంకార శాస్త్ర్మగంథాలు అర్వాచీన రచనలు కొవు ళావ్యనాటకాల ఉత్పత్తి వికా సాలతోపాటు కావ్య శాస్త్ర ఉత్పత్తి వికాసాలు కూడ జరిగినవి. కావ్యాల సాధుతా సాధుక్వాలను నిర్ణయించటానికి, పెడమాగ్గాన్ని పళ్లే కవిత్వాన్ని సంరక్షించటానికి విమర్శన, లక్షణ రూపాలైన కావ్యకాస్త్రాలు ఉదయించినవి ఈ గ్రంథాలు కేవలం లజిణాలను చేప్పేవి కొవు, వీటిల్లో కొవ్య సమీషలు చేయబకినవి. కవిత్వ దోషాదులు, కవిత్వ గుణాలంకార రసాదులు, కవి (పతిభాదులు చర్చింపబడి (ప్రాలీన కాలంలో కావ్యవిమర్శలు జరుగలేదనే లోటును ఈ ఆలంకార ళొస్త్ర (గ్రంథాలు తీరుస్తున్న వి. పాళ్చాత్య విమర్శనా సిద్ధాంతాలచేశ (పలావిశమై ఆధు నిక విమర్శనా పద్ధతులు ఖిన్నమార్గం పట్టినవి. (పాచీన కాలంలో కాన్యనాటకొదు లను కావ్యశాస్త్ర పద్ధతుల ననుసరించి తూచేపద్ధతులు ఇప్పటి విమర్శనా పద్ధతు లకు భిన్నంగా వుండేవి. కొంతవరకు కావ్యవిమర్శ అలంకార శాస్త్రాలల్లో జరిగినా చాలామట్టుకు అవి మౌభిక రూపంలో పండిత సదస్సుల్లో, గురు శివ్య వర్గంలో జరిగేవి అంతేగాని ప్రాలీన కాలంలో కావ్యవిమర్శలే జరుగ లేదని, ఆది ఆధునిక కాలంలోనే ఆరంభమైందని అనటం సత్వదూరమౌతుంది. ఇప్పటికి కూడ లారలీయ భాషా సాహిత్మాలల్లో కొ వ్యళాస్తాంలకు అతరీతంగాగొని వ్యతిరేకంగా గొని విమర్శలు జరగటం లేదు.

అతి (ప్రాచీనమైన కాలంలోనే అలంకార కాస్త (గంథాలు రచింపబడినవి. కావ్యవిమర్శలతో కూడిన అలంకార శాస్త్రం వేదాంగాలల్లో ఒకటి అని, దాన్ని సప్తమాంగంగా చెప్పాలని (వసిద్ధాలంకారికుడు రాజశేఖరుని అభ్మిపాయం. వేదాం గాల అధ్యయనం వల్లనే వేదాలు అర్థమౌతున్నవి. ఇదే విధంగా సప్తమాంగద్పైన

808 సంస్కృత సాహిత్య చరితీ ఆలంకార శాస్రాలవల్లశే వేదసాహిత్యం అర్థమౌతుందని అతని అభి పాయం, అలంకార శాస్త్రాలల్లో చక్చింపబడే విషయాలు = కావ్యనాటక లక్షణాలు, కావ్య సిద్ధాంతాలు, కొవ్యభేదాలు నాయికా నాయక లక్షణాలు, రసవికూపణం, కావ్యగుణ దోషాలు, శబ్దశక్తులు, ఆలంకారాదులు. మొదట్లో ఆలంకారికుల దృవ్షి నాటకాల పైనే వుండేది. తర్వాత కాల్మకమంగా [శవ్యకావ్య విశే షణచేసే ఆలంకార శాస్తాాలు కూడ వచ్చినవి. కావ్యం అంటె ఏది? కావ్యస్వరూపం, కావ్యమూల తత్యమేది? కొవ్యపయోజనాలు కావ్యహేతువులు, కావ్యాన్ని దోషాలు లేకుండ గుణయు క్త్రంగా ఎట్లా (వాయాలి? అలంకారాల (ప్రాధాన్యం, కావ్యభేదాలు, కొవ్య లక్షణాలు మొదలైనవి ఈ ఆలంకార కాస్త్రాలల్లో వివేచింపబడ సాగినవి. మొదట (శ్రవ్యకావ్యానికి శబ్దారాలు, ఊ కీవెచ్చితి (ఆలంకారాలుు)” శబ్దార్థాల సంయోజ నొలు (గుణాలు, రీతులు) | పధానమైనవని ఆలంకారికులు తలంచారు. ఇవే కావ్యానికి మూలతత్త్వా లని చెప్పారు. ఈ మూలతత్తానికే వామనుడు “కావ్యాత్మ” 'అని నామకరణం చేసాడు. తర్వాత కొవ్యాత్మ ఏది? అని మీమాంస జరిగి అనేక సిద్ధాంతాలు బయలుడేరినవి (పతి ఆలంకారికుడు తన (పతిభానుసారంగా నూతన మూలతత్రాన్ని స్థాపించటానికి (పయత్నించాడు. ఒక అఆలంకారికుడు చెప్పిం దాన్ని మరొక ఆలంకారికుడు ఖంకించి మరొక తత్త్వాన్ని స్థాపించటానికి పూను కొన్నాడు. ఈ విధంగా ఆలంకార, గుణ, రీతి, వ్యకోక్తి, రస, ౌచిత్య సిద్ధాం తాలు స్థాపింపబడటం జరిగింది. విభావానుభావాదుల సమ్మి[ళణం చేత ధ్వనించే రసమే కావ్యానికి పధాన తత్వమని ఆనందవర్థనుడు తిరిగి భరతుడు నాటకాలకు చెప్పిన రససిద్ధాంతాన్నే (శవ్యకావ్యాలకు పట్టించి నూతన సిద్ధాంతంగా స్టాపిం బాడు పిమ్మట జగన్నాథాదులు ఈ ధ్వనిరూపమైన రససిద్ధాంతాన్నే అంగీక రించి వ్యాపింపజేసారు.

(పస్తుతం మనకు లభించే అలంకార శాస్తాాలల్లో (పావీనతమమైంది భర తుని నొట్సకాస్త్రం. ఇడి బృహద్గ్రంధం. ఇది కారికలరూపంలో రచింపబడింది. దీనిలో 868 ఆధ్యాయా లున్నవి.

భరతుడు భరతనామం

అభినయదర్పణకారుడై న నందికేశ్వరుడు బృహస్పతి, ఉపమన్ను అనే ఆలంకారికుం పేర్ణను పేర్కొన్నాడు. కొని వారి అలంకార శాస్త్ర [గంథా లేవీ

లొకిక వాజ్బయం 800 మనకు దొరకలేదు. కిలాలినుడు, కృళాజ్వడనే నటస్తూళకారు ప డు ( ల లన్ను బర్కాన్నాడు. వారు భరతునికి పూర్వమున్నవారు కావచ్చును, వారి (గంథాలు కూడ దొరక లేదు. లభించే అలంకార శాస్త్ర (గంథాలల్లో మొదటిది నాట్యశాస్త్రమే. దీని కర్త భరతుడు. భరతున్ని భరతముని అని కూడ ఆంటారు. గా౭ధర్వవేద సృవ్షిక ర్తగా భరతమనిని విష్ణుపురాణం పేర్కొంటున్నది. “భరత' శబ్దానికి “నటు “డనే అర్థ మున్నది. కాళిదాసు వ్నికమోర్వశీయ నాటకాన్ని బట్టి భరతుడు ఇంద్రసభలో వుండే నాట్యవేత్త అని తెలుస్తున్నది. (బవ్మాదేవుడు పంచమ. వేదమైన నాట వేదాన్ని సామాన్యజనుల నునోరంజనానికై సృష్టించి దాన్ని మానవలోకంలో (వ్రదారం చేయటానికి భరతమునిని నియోగించెను.. ఈ భరతమునే “ఆది భరతుడు”, “వృద్ధ భరతుడు"గా పేర్కొనబడుతున్నాడు. ఇతడు, నాట్యశాస్త్ర కర్త భరతుడు వేరు వేరు వ్యక్తులని కొందరి అభ్మిపాయం కాగా ఇద్దరు ఒక్కరే అఏ చాలామంది విమర్శకులు అంగీకరించారు. నాట్యళాస్త్రక ర్త భరతుని తర్వాత నాట్యకళావేత్తలైన వ్యక్తుళెందరో భరతు డన్న పేరును పెట్టుకొని వుంటారు. అందుకే [కమంగా నాటక నిర్వాహకుడై న, నాట్యకళాభిజ్ఞుడెన నాఃక సూూతధారు నికి భరతుడన్న పేరు లోకంరో స్థిరపడిపోయినట్లుగా కన్పిస్తున్నది. భరతుని పేరు మీదుగానే నాటకం చివర ఏదో ఒక (పధానప్నాత చేత చదువబడే మంగళ వాక్యాలకు భరతవాక్య మనే పేరు కలిగింది. ఒకవేళ ఆ మంగళ వాక్యాలను ఒకప్పుడు నాటకనిర్వావాకుడై న భరతుడు చదివేవాడేమో. భరతుని కొలం ఆది భరతుడు లేక వృద్ధభరతుడు నాట్యశాస్త్రకర్త అని నిర్ణయించినా ఆశని కాలాన్ని సిశ్శయించి చెప్పటం బాల కష్టంగా వున్నది. భారరీయ సంప దాయానుసారం భరతుడు బాల (ప్రాచీనమైనవాడుగా చెప్పబడుతున్నాడు. (లేకా యుగంలో (ఐహ్మ నాట్య వేదాన్ని సృష్టించి తత్పచారానికి భరతున్ని నియోగిం బాడు. కాబట్టి భరతుడు భారతీయ సంవదాయానుసారం సత్యయగంవాడు. ఈ కాలగణనను అంగీకరించని ఆధు?క విమర్శకులు దీన్ని నిరాకరించారు. చార్మి తక దృన్లితో వారు భరతుని కాలనిర్ణయాన్ని చేయటానికి పూనుకొన్నారు. ఎన్‌. శేగే భరతున్ని కీ. శ. 800 (పాంతంవాడని, మేక్‌ డోనెల్‌ (కీ. శ 600 (పాంఠం వాడని తలంబారు. యాకోీ, కీథ్‌, పి.వి, కాదే మొదలై నవారు భరతుడు [కీ క,

810 సంస్కృత స్యాహిత చర్మిత 800 నాటి వాడని అభ్మిపాయపడినామ. పిశెల్‌ భరతుడు (కీశ 6, ? శతాబ్దాల వాడని చెప్పాడు మహామహోపాధ్యాయ హర వసాదగాన్త్రి, మన్‌మోహన్‌ ఘోష్‌లు భరతుడు క్రీ. పూ. 200 [ప్రాంతంవాడని అంగీకరించారు. కాళిదాసు (క్రీ పూ. (పథమ శతాబ్దం) నాటికే నాట్యశాస్త్ర రచన జరిగిందనటం తథ్యం. కాళిదాసు భరతున్ని దేవనాట్కాబార్యునిగా పేర్కొన్నాడు. భరతుడు దేవరాట్యాబార్యుడనే భావం [పచారంలో ఆరాడు వున్నదంటే ఆప్పటికే ఆతడు చాల (పాచీనమైనవారై వుండాలి కాళిదాసు నాటికే భరతుడు చెప్పిన నాట్య లక్షణాలు స్థిరపడి నిర్దుష్ట రూపాన్ని ధరించిన వనటం నిశ్చయం. అప్పుడు భరతుడు కీ. పూ. (పథమ శతాబ్దం నాటికి [ప్రాచీన ఆలంకారికు డని చెప్పవచ్చును. (కీ. పూ.5వ శతాబ్ధం వాడైన పాణిని “నటసూ( తా''లను పేర్కొని వున్నాడు. ఒకవేళ ఈ నట సూతాలు భరతుడు (వాసిన మూల[గంథమే కావచ్చును. అప్పుడు భరతున్ని (క్రీపూ. 5 వ క॥కి పూర్వుడని చెప్పవలసి వుంటుంది. యుధిష్టిర్‌ మీమాంసకుడు తన__“వ్యాకరణ శాన్త్‌ = కా - ఇతివోస్‌ అన్న [గంథంలో భరతుడు (క్రీ. పూ. 50% 1000 మధ్యకాలం వాడని నిర్ణయించాడు. ఈ కాలనిర్ణయమే ఇప్పటికి సమంజసంగా వున్నది, నాట్యళాస్త్రం నాట్యశాస్త్రం ఇప్పుడొక బృహద్గ౦ంథం. భరతుడు (వాసిన మూల్మగంథం ఇంతటి బృహ్మదూపంలో వుండివుండదని విమర్శకుల అభ్మిపాయం. నాట్య శాస్త్రంలో విషయాన్ని చెప్పటంలో కాని విషయ విభాగంలోకాని ఒక (కమపద్ధతి "వున్నట్లు కన్పించదు. ఆది అనేక గంథాల కూర్చులాగ కన్పిస్తుంది. నాట్యళాస్త్రం వేదాంత వ్యాకరణారి శాస్త్ర గంథాలవలె సూూతరూపంలో వుండి తర్వాత ఇది విశాలరూపాన్ని ధరించిందని వింటక్‌సిట్‌ ఏ అభ్మిపాయం (వస్తుతం లంభిచే నాట్ఫకొస్త్రం [పాచీన శాట్యశాస్త్ర్ట గంథం ఆధారంగా [కమంగా విస్తరించిన (గంథమని డి. ఆర్‌. భండార్కర్‌ కూడ అభ్మిపాయపడినాడు. ఒకవేళ మూల నాట్ఫళాస్త్మ గంథం పాణిని పేర్కాన్న నటసూ కాలే కావచ్చును కాల్మకమంగా (ప॥్షప్తాలు చేరి ఈ సూ తాలు విస్తరింపబకివుంటవి. నాట్యకళా (పవీణులైన భరత నామధేయులెందరో ఈ (గంథవిస్తరణకు కారకలై. వుంటారు. కాని మూల్మగంథ రూపం ఇదని ఇప్పుడు నిర్ణయించి చెప్పటానికి వీల్లేదు,

లౌక్రీక వాజ్మయం 811

భరతుని నాట్యకాస్త్రం శాట్యకళా సంబంధమైన విజ్ఞాన సర్వస్వం వంటిది. ఇది స్తత, భాష్య, కారికలు*ఈ మూడు రూపాల్లో వున్నది. దీనిలో 6000 ళ్లోకా అన్నవి. అన్నీ క్లోకా లేకాక అక్కడక్కడ గద్యంకూడ వున్నది. దీనిలో నాటకోత్ప్రి, నాటకభేదాలు, వాటి లక్షణాలు, నృత్యం, అభినయ విధానాలు? నాటకాలల్లోని భాష, సంవాదస్వరూపం, ఇతివృత్త విధానం, గాయనవాదనలు, నాయికానాయక లక్షణాలు, రసనిష్పత్తి, రస స్వరూవం, (యేమషకులు, నాట్య శాలల నిర్మాణ పద్ధతులు, రంగస్థలం, రంగాలంకరణలు మొదలై నవి చర్చింపబడినవి. తర్వాత రచింపబడిన అలంకారళాస్త్ర (గంథాలకు ఇది ఉప జీవ్యగంథంగా ఏర్పడింది. నాట్యకళా ఏజ్ఞానమంతా చెప్పబడిన ఈ [గంథం నాట్యవేదం అని పీలువబడుతున్నది. ఈ నాట్యవేదాన్ని రచించిన భరతుడు ముని ఫ్రానాన్ని పొందటంలో ఏమి ఆశ్చర్యం లేదు. భరతుకి పూర్వంకూడ నాట్య కళావేత్తలు, నాట్య[గంథ రచయితలు వుండేవారు. కాని వారి రచన లేవి మనకు దొరకలేదు. భరతుని నాట్యశాస్త్రమే పండిత జనాదరణను పొంది అధిక [వదా రంలో వుండి మిలిగింది. ఆ యా కాలాల్లో (ప్రషిప్తాంను తనలో చేర్చుకుంటూ నశించకుండా నిలిచింది,

నాట్యళాప్తాని9కి వ్యాఖ్యానాలు

నాట్యశాస్త్రానికి అనేక (ప్రాచీన అర్వాచీన వ్యాఖ్యానా లున్నవి. ఉదృ్భట, లోల్లట, శంకుక, భట్టనాయక, రాహుల, భట్టతౌత, కీర్తిధర, నామదేవ, మాతృ గుప్త మొదలైన వ్యాభధ్యాతల పేర్లను అభినవగుప్తుడు పేర్కొన్నాడు. వారి నాట్యళాస్త్ర వ్యాధ్యానాలు దొరకటం లేదు. అభినవగు పు “అభినవభారతి” అన్న వ్యా్యానమే ఇప్పుడు దొరుకుతున్నది. కాని ఇదికూడ శంపూర్ణంగా దొరకటం లేదు. అయినా ఈ అసంపూర్ణ వ్యాఖ్భానమే ఎక్కువ (ప్రచారంలో వున్నది. కీ క, 11వళ॥ వాడైన ధరనంజయుని దశరూపకం నాట్యళాస్త్రానికి రూపాంతర మనే చెప్పాలి. నాట్యశాస్త్రం ఆధారంగా రచింపబడిన కృతులు - సాగరనంది (క్రీశ. 18వ ళ॥[ి నాటక లకృజకోళం, రామచం[ద గుణచందుల (క్రీశ 12 వ శ నాటదర్పణం, శళారదాతనయుని (క్రీశ 18వ శ॥) భాన ప్రకాశం, సింగభూపాలుని (కీ శ. 14వ కళ నాటకపరిభావ, రూపగోస్వామి (కీ. ఈ. 15వశ ॥) నాటక చంటదిక, సుందరమిక? (క్రీశ + 7వ శ నాట్మపదీపం

812 సంస్కృత సాహిత్య చర్మితీ మొదలై నవి. ఇవేగాక (పసిద్ధ కావ్యశాస్త్రకారులకు, వారి (గంథాలల్లోని నాటక, రస్మపకరణాదుల రచనలకు నాట్యశాస్త్రమే _పమాణాధార మైంది భోజ విశ్వనాథ, హేమచం[ద, విద్యానాథాది ఆలంకారికుల కావ్య సంబంధ విషయాలెన్నో నాట్య శాస్త్రాధారమైనవే. ఈ నాొటికిని నృత్య నాట్యనాటక అభిశయాదుల విషయంలో భారళలీయు కు భరతుని నాట్యశాస్త్రమే [సమాణ గంథం, భరతుని తర్వాత వెలసిన ఆలంకారికులు

భరతుని తర్వాత కోహలుడనే ఆలంకారికుని పేరు వినిపిస్తున్నడి. అభినవ గుప్తుడు కోహలుని పేర్కొన్నాడు కొందరు విమర్శకులు కోహలుడు భరతుని కన్న |పావీకుడని తలంచారు. కాని ఆతడు భరతునికి శిష్యుడో, కొడుకో కావచ్చు ననే అభిప్రాయమే విమర్శకుల్లో ఐలీయంగా వున్నది కొహలుని తర్వాత ధూర్తిల, శాండిల్య, బొదరాయణాది ఆలంకారళాస్త్రక ర్త లున్నట్లు జెలుస్తు న్నది. కాని వారి రచన లేవీ దొరకలేదు భరతుని నాట్యళాస్త్రం తర్వాత విశేష వాప్తీ నందుకొన్న [గంథం నందికేశ్వరుని అభినయ దర్పణం ఇతన్ని నంది అఇకూడ ఆంటారు. నందికాలం క్రీ శ 12వ ళ॥ ఆఅ౨ విమర్శకులు నిర్ణయించారు. నాట్యశాస్త్రం తర్వాత నాట్యకళ పై (వాయబడిన ఉత్తమ (గంథం ఇది. ఇది అనేక భాషల్లోకి అనువదింపబడింది,

ఎటిగ్నెపురాణం

ఆలంకారకాస్త్రరచన అతి పాచీనమైం దని, పురాణాల నుంచే దాని పుట్టుక జరిగిందని కొందరు విమర్శకులు అక్నిపురాణాన్ని ఉదాహరిస్తారు. ఆలంకారశాస్త్ర సంబంధమైన రూసక భేదాలు, [శవ్యకావ భేదాల, గద్యకావ్య భేదాలు, శబార్భాలం కారాలు మొదలైన విషయాలెన్నో వి స్పృతంగా అగ్నిపుకాణంలో చర్చి :వబడినవి. భరతుడు రూపకభేదాలను పదింటిని మ్మాతమే వివరించగా అగ్ని పురంణకారుడు రూపక, ఉపరూపక భేదాలను 27వరకు వివరించాడు. ఆగ్ని పురాణం, దానిలోని అలంకార కాస్త్ర సంబంధ విషయాలు బాలా (పాచీనమైనవని, భరతుని కన్న (పాచీశ మైనవని కొందరు విమర్శకులు తలంచిశా చాలామంది ఆధునిక విమర్శ కులు దీన్ని ఆంగీకరించదేదు. వారు దీన్ని చాల ఆర్వాచీన రచనగా చెప్తున్నారు. ఆగ్ని పురాణమంఠతా కాకున్నా అలంకార శాస్ట్రాధ్యాయం చాలా తర్వాత కాలంలో

లౌకిక వాజ్బ్యయం 8180 చేర్చబడిన (పక్షప్తభాగమని వారు అంటున్నారు. అగ్ని పురాణంలోని సాహిత్య వివేచనను బట్టి ఆది నాట్నళాస్త్రం తర్వాత రచన అని తేలుతున్నదని, నాట్య శాస్త్రంలోని సిద్ధాంతాలను అగ్నిపురాణం అంగీకరి చి (గహించిందని కన్నయ్యా లాల్‌ పోద్దార్‌ అభ్నిపాయం భోజరాజు (క్రీ శ 11వ ళ॥ సరస్వరీ కంఠాభరణ (ప్రభావం అగ్నిపురాణ సాహిత్య విమర్శమీద వుండటంచేత ఆది (కీ. శ ప1వ ఈ॥ తర్వాతి రచన ఆని బలదేవ ఉపాధ్యాయ అభ్మిపాయపడినా అశ్నిపుూూణం క్రీశ 12ళ తాబ్టకాలంలో ఆలంకారికులచేత ఉద్ధరింపబడటంచేత దీని రచనా కాలం (శ్రీ. శ98 లేక 10 శఠాబ్దంగా అంగీకరించవచ్చు నని అన్నాడు. అగ్ని పురాణ కారునికి ధ్వని సిద్ధాంతంతో సంపూర్ణ పరిశయం వున్నదని, అపహ్నతి. సమాసోక్తి, ఆతేప. పర్యాయో క్తి అవస్తుత పళంసాది అలంకారాలల్లో ధ్వని విశేష మున్నదని పేర్కొానటంచేత అగ్నిపురాణం ధ్వశ్యాలోక ౦ తపివాత అనగా (క్రీ + 8౪00 తరువాత [వాయబకిందని వి, వి. కాదే, నిర్ణయించాడు. “ర్వని” శబ్దం ఆగ్నిపురాణంలో |పమోగింపబడివా ర్వనిసిద్ధాంతజ్ఞాన మున్నట్లు కన్పించదు. ధ్వని శబ్దం వృాపూర్థంలోనే పమయోగింప బడింది, మరియు భరతుడు చెప్పినట్టుగా శృంగార, రాద, వీర, వీళత్సంఈ నాఎగు రసాంనే ఆశ్నెపుకాజకారుకు అంగీకరించి (గ్రహించాడు, భామహదంవ్యాదులు చెప్పిన ఎన్నో కావ్యలక్షణ విశే షాలు దీనిలో లేవు, చాలా విషయాలల్లో ఇది భరతుని వాబ్యశాస్తాన్ని అనుగ మిస్తున్నది కాబట్టి ఇది నాట్యశాస్త్రం తర్వాత భామహదండామలకు వూర్వం [(వాయబడిందని కన్న య్యాలాల్‌ పోద్దార్‌ రాల విషయచర్చ చేని వెర్ణయించాడు. కావ్య సంబంధమైన అలంకార, గుజరీ3, ర్వ్య౧ మొవలైన కావ్యాత్మ పతచయం ఆగ్ని పురాణంలో కన్పించదు. “వాగ్ర్వైదగ్గ; వరానోఒవి కస ఎవ్నాశివీఎంమ్‌ అని రసమే కావ్యనాటకానికి జీవితమని భరతు.: సిద్దాంతాన్ని అన్నె పూఎకారుడు చెప్పాడు. కాబట్టి ఇది భరతునికి తర్వాత, లామవామలకు వ్లార్యం కచింనబకిచచు ఎక్కువమంది విమర్శకులు అంగీకరిస్తున్నారు. మేధావి

భామహుడు తన కావ్యాలంకారంలో మేధావిని రెంయు పాన్ల పేనాాన్నాము ఉపమ, యథాసంఖ్య, ఉృల్చేషాలంకారాల వివరణ వంచన్వుంలో. వాచువలు మేధావి అభ్మిపాయాలను గూక్చి ప్రసంగించాడు. మ్యవబము మేరాచన ఇక

ర్రి1థీ సంస్కృత సాహిత్య చరిత అలంకారళాస్త్రక ర్రగా పేర్కొన్నాడు. (కీ.శ. 10 ఈ॥ నాటి రాజశేఖరుడు మేధావి ర్నుదు డనే ఆలంకారికుని గూర్చి (పసంగించాడు. మేధావి ర్నుదుడు, మేధావి, ఇద్దరు వేరు వేరు వ్యక్తు లని కొందరు విమర్శకులు తలంచినా ఆ రెండు పేర్ద ఒక్కటే ఆని, ఒకే వ్యకి పేర్ద అని చాలా మంది విమర్శకులు అంగీకరించారు. రాజశేఖరుడు మేధావిర్నుదుని అంధకవిగా చెప్పాడు. మేధావి (వాసిశ అలంకార శాస్త్ర గ౦ంథ మేడీ మనకు లభించలేదు. చివరకు దాని పేరైనా మనకు తెలియదు నామమ్మాతపరిచితుడ్లై అతడు నిలిచాడు. భామహునికి పూర్వం వెలసిన ఆ౭౦కా రికులల్లో [(పముఖమైన వాడని భామహుడు అతని అభ్మిపాయాలను ఉల్లేఖిచటం చేత చెప్పవచ్చును. | భట్టీ ట్‌

భట్టి మహాకావ్య కర్తయే కాక వై మాకరణుడు మరియు ఆలంకారికుడు, భట్టి తన కావ్యంలో 10 నుంచి 18 సర్గల వరకు కావ్యసంబంధ విషయ చర్చలు చేసాడు. పదవ సర్గలో అలంకారాలు, పదకొండవ సర్గలో మాధుర్య గుణం, పన్నెండవ సర్గలో భావికాలంకారం, పదమూడవ సర్గలో భాషా సమాసాలను గూర్చి చర్చించాడు. దీనిననుసరించి భట్టికి ఆలంకార కాస్త్ర సంబంధ విషయాల తోను మంచి పరిచయమున్నట్లు తెలుస్తున్నది. అలంకారాల వివేచనలోను మరియ ఆలంకారాల పూర్వాపర కమాలను పాటించటంలోను 'భట్టి భామహులు ఒకే అభి (పాయాలను కలిగి వున్నారు. అందుచేత భట్టి భామహునికి ఈ వత్పూర్వుడో లేక సమకాలికుడో అయి వుండవచు స్బనని విమర్శకులు నిర్ణయించారు.

ధర్యకీ ర్తి

ధర్మకీర్తి _పసిద్ధ బౌద్ధనైయాయికుడు. దిజ్నాగుని (పమాణనముచ్చయా నికి [పమాణవార్తిక కారికను, [1వమాణవా రిక వృత్తిని కూడ (వాసాడు. ఇంకొ ఇతడు (పమాణ వినశ్చయ, న్యాయవీందు, హేతుబిందు వివరణ, వాదన్యాయ, సంతానాంతరసిద్ధి, సంబంధ పరీక్ష, సంబంధ పరీవావృ త్తి మొదలైన బౌద్ధ న్యాయ్మ్యగంథాలను రచించాడు ఇతడు అలంకార శాస్త్రాన్ని కూడ (వాసాడ్డు కాని అవి అనుపలభ్యం. ఇతని అభి పాయాలను భామహుడు ఉఊల్లేఖించి వున్నాడు.

815 భామహుడు కావ్యాలంకొరం

భామహుని ఆఎంకారళాస్త్ర (గంథం కావ్యాలంకారం. ఇప్పుడు లభ్యమయ్యే అల-కారళాస్త్ర (గంథాలల్లో (నాట్యశాస్త్రం తర్వాత) కావ్యాలంకారమే మొదటిది, మరియు శవ్వకావ్య స్వరూవ లవణాలను చర్చించే కావ్యకాస్త్ర [గంథాలల్లో ఇవి (పపథమమెంది. నాట్యశాస్త్రంలో నాట్య, రూపక లక్షణ భేదాలు చాల సూక్ష్మంగా వివరింపబడినవి. ఆప్పటికి (శ్రవ్యకావ్యాల రచన ఎక్కువగా వికసించి (పచారంలో లేకపోవటం చేతనో లేక తత్‌ ప్కక్రియను (గహింవక భరతుడు విడిచి పుచ్చటం చేతనో నాట్యశాస్త్రంలో శ్రవ్యకావ్యాల చర్చ ఏమీ లేదు. శవ్యకావ్య వివేచన మనకు కావ్యాలంకారంలోనే మొట్టమొదట కన్పిస్తున్నది. ఇందులో ్మశవ్యకావ్య భేదాలు (శవ్యకావ్య స్వరూపం మహాకావ్యలకణాలు, కావ్యగుణ దోషాలు, కావ్యలంకారాలు వివరంగా చర్చింపబడినవి, శవ్యకావ;౦ పాఠకులను అలరించటానికి ఏమేమి తత్త్వా అవసరమో, వేటిని పరిహరించవలసి వుంటుందో ఈ కావ్యశాస్త్రంలో చక్కగా చర్చింపబకినవి. భామహుని కావ్యళాస్త్రంలో ఆమ పరిచ్చేదాలున్న వి. భామహుడు దీన్ని కారికల రూపంలో రచించాడు. (పథమ పరిచ్చేదంలో కావ్య[పయె జనాలు, కొవ్యహేతువులు, కొవ్యలక్షణాలు, కావ్య భేదాలను గూర్చి చెప్పబడినది. ద్వితీయ పరిచ్చేదంలో గుణ, అలంకారాలు వివరింపబడినవి. తృతీయ పరిచ్చేదంలో గత పరిచ్చేదంలోని ఆలంకారొఅల్లో మిగిలి*వి వివరింపఎడీనవి. చతుర్థ పంచమ పరి చ్చేదాలల్లో దోషాల, వవ్ఫపరిచ్చేదంలో శబ్బకుద్ధి వివరింపబడినది. పంచమ సర్గలో తర్కళాస్త్రం ఆధారంగా షష్ట సర్గలో వ్యాకరణం ఆధారంగా దోషాలు వివరింప బడినవి. అలంకారాలను, దోషాలను గూర్చి భామహుడు ఎక్కువ వివరించటం చేత అతని దృష్టిలో కావ్యం దోషాలకు పరిహరిస్తు శబ్దపస్థి కలిగి అలంకారయు క్తమై వుండవలెనని తెలుస్తున్నది. దీనిలో మొత్తం 400 కారిక లున్నవి. ఉదాహరణ

శ్లోకాలు చాలవరకు భామహుడే స్వయంగా రచించాడు. భరతు? రససిద్ధాంతాన్ని భామహుడు వివరించలేదు. అగ్నిపురాణకొరుడు రసమే కావ్యానికి జీవిత మని ఆంగీకరించినట్టుగా భామపండు అంగీకరించినట్లు కన్పించదు. ఆతని దృష్టిలో శబ్బార్థాలే కావ్యం. ఆందులో వైచ్చితి, వకోక్రితో కూడిన అక్థసంయోజనం కావ్యానికి అవసర మని అతడు తలంచాడు. అందుకే

816 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత

వ్యకోక్తి మూలతత్త్యంగా కలిగిన ఆలంకారాలు కావ్యానికి అవసరమని అతడు

గుర్తించాడు. అంతేగాక కావ్యం దోషరహితంగా గుణసహపితంగా వుండవలెనని

అతని ఆభ్మిపాయం రసాన్ని భామహుడు రసవదలంకారంగా గుర్తించి వివరిం

చాడు దీన్నిబట్టి ఆలంకారమే కావ్యానికి పథాన మని దృశ్యకావ్యంలోవలె శన్య

కావ్యానికి రసం (ప్రధానం కాదని అతని ఆభ్మిపాయమైనట్టు తెలుస్తున్నది. భామ

హుడు 6 ఆర్థాలంకారాలను, 2 శబ్దాలంకారాలను వివరించాడు కావ్యకర్తకు

వ్యాకరణజ్ఞానం, శ బ్రిపరిచితి పర్యా ప్తంగా వుండవలెనని ఖామహుని మత మైనట్లు

ఆతని చివరి రెండు పరిచ్చేదాలనుబట్టి తెలుస్తున్నది (పసాద మాధుర్య ఓజో

గుణాలను పేర్కొని భామహుడు (పసాదమాధుర్య గుణాలు (శ్రేష్టమైనవిగా అంగీక

రించెను.

శ్రీ. శ 500 (ప్రాంతంవాడైన ఉదృటుడు భామహుని కావ్యాలంకారానికి ఒక వ్యాఖ్యానాన్ని వ్రాశాడు. ఉదృటుడు స్వయంగా పసిద్ధాలంకారికుడు. ఉద్భృటుని ఆలంకారకాస్త్ర [గంథానికి వాఖ్యానం (వాసిన (పతిహరేం్యదురాజు ఉదృటుని కావ్యాలంకార వాఖ్యానం “*భ్రామహవివరణా ''న్ని గూర్చి పేర్కొన్నాడు. అభినవ గుప్త, రుయ్యకులు కూడ ఈ వ్యాఖ్యానాన్ని పేర్కొన్నారు. కొని ఈ వ్యాఖ్యానం ఇప్పుడు అలభ్యం. దండి భామహుల పొర్వాపర్యం దండిభామహులల్లో ఎవరు ముందు అనే విషయంలో విమరక్శకులల్లో అభి

'పాయఖేద మున్నది. కొందరు భామహుడు ముందు అని అంగీకరిస్తే కొందరు దండి ముందు అని ఆంగీకరించి నిరూపించటానికి |పయత్నించారు. జి.జె. ఆగాషే కావ్యాదర్శక ర్త దండి, దశకుమార చర్మితకర్త దండి వేరు అని, కావ్యాదర్శక ర్త దండి భామహునికి పూర్వుడ3 నిరూపించటానికి పయత్నించాడు. పి వి. కాజే కూడ దండి భామహూనికి పూర్వుడని అంగీకరించాడు. కాని వింటర్‌నిట్బ్‌, ఎస్‌. కే. డే మొదలై నవారు భామహుడే దండికన్న | పాచీనుడని ఆంగీకరించారు. _ ఉదృట, వామనులు సమకాలికులు. వాళ్ళిద్దరికి భామహదండ్యాచార్యులు పరిచితమైన వారు. ఉదృటవామనులు [క్రీశ 800 (ప్రాంతంవారు. కాబట్టి భామహదండ్యా చార్యులు [క్రీ శ. 809కు పూర్వులని తెలుస్తున్నది. [క్రీ.శ 7వ క॥ వాడైన ధర్మ క్రీర్రిని భామహుడు చాలా చోట్ల పేర్కొనివున్నాడు. అందుచేత భామహుడు

లౌకిక వాజ్బయం 817 [క్రీ.శ 7వ శళ॥కి తర్వాతవాడని దాదాపు ఉదృటునికి సమకాలికుడని, యాకోవి నిర్ణ యానికివచ్చాడు. ఉదృటుని ఆలంకొర శాస్త్రానికి టీక (వాసిన నమిసాధు భామ హుని పేరును మొదట పేర్కొని తర్వాత దండిని పేర్కొన్నాడు. అతడు పరి పౌర్వాపర్యాలను అనుసరించే పేర్కొనివుంటాడు, అంతేగాక కావ్యాదర్శ టీకొ కారుడు తరుణవాచస్పతి ((కీశ 12వ ళఖి ఒకచోట దండి భామహుని మతాన్ని ఉల్లేలించాడని చెప్పటంచేత దండి కన్న భామహుడు (ప్రాచీనుడని తెలుస్తున్నది, థామహుడు ఉపమాలంకారం యొక్క శివి భేదాలను వివరించగా దండి మూకింటి కంటె ఎక్కువ భేదాలను వివరించాడు. దీన్నిబట్టికూడ దండి ఆర్యా చీనుడని చెప్పవచ్చును. భామహుడు కథ, ఆభ్యాయికల నడుమ భేదాన్ని పాటించి వాటీ లవణాలను ఇయ్యగా దండి అటువంటి భేదాన్ని పాటించలేదు. కథ, ఆభ్యాయికల లక్షణభేదాలను (పశ్నిస్తూ - అభ్యాయికను కథలోనే చేర్చి చెప్ప వచ్చును కదా వేరే కావ్యపకియగా చెప్పటం ఎందుకని దండి అంటాడు. ఇక్కడ తండి భామపళని విమర్శిస్తూ తన అభిప్రాయాన్ని చెప్తున్నాడా అన్నట్లుగా _ వుంటుంది. మరికొన్ని చోట్ట భామహుని అభ్యిపాయాలను దండి వివేచించి స్పన్టం చేస్తున్న ట్టుగాను గోచరిస్తున్నది. దీన్నంతా పరిశీలిస్తే దండి కన్న భామహడే పూర్వు డనటం సమంజసంగా వున్నది. ఆలంకారగాస్త్ర కమ వికాసాన్ని సూక్ష్మే క్షికతో పరిశీలించినట్లయితె భామవుడు దండికి పూర్వు డనటం సమంజసంగా వుంటుంది. గద్యకావ్య (పకరణంలో దండి కాలం శ్రీ 600-650 (పాంతమని నిర్ణయించటం జరిగింది. ఆప్పుడు భామప౪డు కీ శ. రవ శతాబ్దం ఉత్తరార్థంలో వున్నవాడని చెప్పవచ్చును. భామహుని పరిచయం భామపశని తండి పేద ర్మకిలగోమిన్‌. ఈ పేరు బౌద్ధ సంబంధంగొ కన్పిస్తున్నదని మరియు కృళత్యారంభంలో భామహుడు “(పణమ్మ సార్యం సర్వజ్ఞం మనోవాక్కాయ కర్మభిః” అని సర్వజ్ఞరామంచే బుద్ధుని స్తుతించాడని భామహుడు బౌద్ధుడని కొందరు విమర్శకులు ఊహించారు. కా వ్యాలంకారంలో ఉదాహరణ శ్లోశాలల్లో ఎక్కడా. బుద్ధునిగాని బౌద్ధ ధర్మ సంబంధ విషయాలను గాని భామపండు పేర్కొనలేదు. పెగా ఆతడు [బహ్మ విష్ణు శంకర పార్వతి మొదలైన దేవళల స్తుతి ళ్లోకాలనే లకణోదాహరణలుగా ఇచ్చాడు. మవి భారత కలె ఫ్ర

818 సంస్కృత సాహిత్య చరిత రామాయణాలల్లోని పాతల చర్చలనే అతడు చేసాడు. వైదిక విధులనే పేర్కా న్నాడు కాని ఎక్కడా ఆతడు బౌద్ధ ధర్మ _పసక్రిని తేలేదు. ర్మక్రిలగోమిన్‌ అన్న పేరు కేవలం బౌద్ద సంబంధి అనే చెప్పటానికి వీల్లేదు. కాళ్ళీరాది (పాంకాలల్లో (బావ్మణులూ. అటువంటి పేగ్సను ధరిస్తారు. భామహుడు కృత్యారంభంలో “సర్వజ్ఞం” అని స్మరించింది బుద్ధున్ని కాక శివున్ని అని (గహించాలి. ఎందు కంటె “సర్వజ్ఞ” అన్న పేరు బుద్దునికి కాఠ శివునికే ఎక్కువ (ప్రచారంలో వున్నది. బామహుని రచనలు

వామహుడు కావ్యాలంకారాన్నే కాక వరరుచి (ప్రాకృత [పకాళానికి మనోరమ" అనే పేరుతో వ్యాఖ్యానం [వాసాడని అంటారు. “మనోరమ” కర్త భామహడే అని పీశెల్‌ అంగీకరించాడు. వృ శ్తరత్నాకర వ్యాఖ్యానంలో నారా యణ భట్టు భామహోక్తమైన ఛందస్సులని కొన్నిటిని ఉదాహరించటం చేత భామహుడు ఛందో గంథాన్ని కూడ [వాసెనని అనుమానం కలుగు తున్నది. అభిజ్ఞాన కాకుంతలానికి “ఆర్థద్యోతనిక” అనే వ్యాఖ్యానంలో రాఘవభట్టు భామహుని పేర ఉద్ధరించిన ఆలంకొర ఛందస్సు సంబంధ విషయాలను బట్టే భామహుడు కావ్యాలంకార మే కాక ఛందః శాస్త్రాన్నికూడా రచించాడని పండితులు ఊహిస్తున్నారు. రౌతు శీళ్ళీ ప్రైనిన 'అచ్వుటోల్ర్రుతయ్‌ "శు కైూయహుదు 6తటుంశ్రించేడు.

వామహుని కావ్యాలంకారం వండితుల విశేషాదరణను పొందింది. ఉద్భట, ఆనందవర్ధన, అభినవ గుప్త, మమ్మటాడి ఆలంకారికులు భామపళని మీడ గౌరవ భావం కలవారు మరియు ఆతన్ని ఆనేకసార్డు ఉద్ధరించి వున్నారు.

దండి కాహ్వాదర ఛం

దండి అలంకార కాస్త్ర (గంథం పేరు కావ్యాదర్శం. కావ్యాదర్శానికి ఆలం కొర కాస్త్ర (గంథాలల్లో విశేషస్థానమున్నది. అగ్నిపురాణం, కావ్యాలంకారాల తర్వాత కావ్యాదర్శమే లభ్యమయ్యే అలంకార శాస్త్ర (గంథం. కావ్యాదర్శంలో మూడు పరిచ్చేదా లున్నవి. (ప్రథమ పరిచ్చేదంలో కావ్యపరిభాష కొవ్య భేదాలు, మహాకావ్య లక్షణాలు, గద్భకావ్య భేదాలు, తల్లక్షణాలు వివరింప బడినవి. ద్వితీయ

లౌకిక వాజ్బయం 819 పరిచ్చేదంలో లిర్‌ ఆర్థాలంకారాలు సోదాహరణంగా వివరింపబడినవి. తృతీయ పరిచ్చేదంలో యమక భేదాలు, చ్మితబంధాలు, వివరింపబడినవి, తర్వాత విస్తా రంగా దోషనిరూపణ జరిగంది. కావ్యాదర్శంలో మొత్తం 860 ళ్లోకా లన్నవి.

దండి విశేషంగా ఆలంకార గుణరీతుల వివేచన చేసివున్నాడు. కావ్య మూలతత్త్వ సిద్ధాంతాలల్లో దండి ఏ సిద్ధాంతానికి చెందినవా డన్న విషయంలో అభ్యిపాయభేద మన్నది. దండి దోవనిరూపణను విస్తారంగా చేసి కవిత్వంలో గుణాల (పాధాన్యాన్ని ఎత్తి చూపాడు. అందుచేత అతడు గుణసిద్ధాంత వాది అని కొందరు విశ్వాసించారు. ఆలంకార వివేచనను కూడ దండి బాల వివరంగా చేసాడు. అతడు భామహుని వలెనే అలంకార వాది అని మరికొందరి విశ్వాసం. మొత్తంమీద దండి గుణాలంకారవాది అని చెప్పవచ్చును. భామహుడు తడివి విడిచి పెట్టిన విషయాలను ఎన్నిటినో దండి విస్తరించి వివరించాడు. వామహున్ని దండి ఎన్నోచోట్ట సమర్థించినట్టుగా కన్పిస్తుంది. వొమహుడు అలంకార శోభా 'హేతుకమైంది వ్యక్రోక్తి అని చెప్పగా దండి “శ్లేషః సర్వాసు పుష్టాతి పాయో వకోక్తిషు (శ్రియమ్‌ ” అని భామపానితో అంగీకరించాడు ఉ క్తి వైచ్చితి, ఆతి శయోక్తుల పైననే అలంకారశోభ ఆధారపడిందని భామహ దండ్యాచార్యుల అభ్మిపాయం స్వభావోకిని విశేషంగా ఆదరించి వివరించినవారిలో దండి _పథమా చార్యుడు. నాట్యశాస్త్ర, అగ్నిపురాణాలవలి దండి రసవదానికి (ప్రాధాన్యాన్ని ఇయ్యలేదు. (శ్రవ్య కావ్యంలో రససిద్ధాంతం పట్టదని ఆతని అభ్మిప్రాయం కావచ్చును. భామహుని వలెనే అతడు 6సాన్నికూడా అలంకారంగానే అంగీక రించాడు. (శవ్యకావ్యంలో 4 క్తివై చ్చితికి, గుణాలకు (ప్రాధాన్యమని వాటిచేత ఆది పశనీయం అవుతుందని దండి అభ్మిపాయం కాని దోషరహితత్వం కూడ చాల ముఖ్యమని [గహించి దండి భామహని వలెనే దోష నిరూపణకు (ప్రాధాన్య మిచ్చాడు.

కావ్యాన్ని దండి ఒక వ్యక్తిగా దర్శించాడు. శబ్దార్థాలు - ఆతని దృష్టిలో కావ్యశరీరం. అలంకారాలు అలంకారాలు. గుణాలు గుణాలు, తర్వాత ఆలం కారికులు ఈ కావ్య శరీర కల్పలను అంగీకరించి కావ్య (పరాన తత్త్వాన్ని కావ్యళరీరానికి ఆత్మగా గుర్తించి తదన్వేషణకు పూనుకొన్నారు.

ర్ర్రీ0 సంస్కృత సాహిత్య చరిత కావ్యాదర్శానికి టీఠలు

కావాదర్శానికి అనేక టీకలు రచింపబడినవి. వాటిల్లో తరుణ వాచప్పతి టీక (ప్రాచీనమైంది. దీనికి అజ్ఞాత రచయిత [వాసిన “వృదయంగమ” మనే మరొక (పసిద్ధ టీక వున్నది. కావ్యాదర్శం సియ _ వస = లకఠ (స్వభాషా లంకారం) అనే పేరుతో (కీ. శ, 9 న శతాబ్దంలో సింహళ భాషలోకి అనువదింప ఐడి౦ది.

రృుదభళట్టు

కొవ్యాలంకారక ర్త రుదటుని కన్న ఈ ర్మదడు భిన్నుడు, ఇతని కృతి శృంగార తిలకం. ఇది కావ్యమాల సిరీజ్‌ లో మూడవ గుచ్చుంగా (వచురిత మైంది, శృంగార తిలకానికి గోపాలభట్టు టీకను (వాసాడు, ఈ టికలో రుదభట్టు (తిపురవధ అనే కావ్యాన్ని (వాసినట్లు చెప్పాడు. కాని అది ఆలభ్యం. శృంగారతిలకంలో నా మకా నాయకుల భేదాలు, రసాలంకార నిరూపణలు చేయబడినవి. దీనిలో మూడు వరిచ్చే దాలున్నవి. దీనిలో శృంగార, కరుణ, వీర, అద్భుత, శాంత, హాస్యాది నవరసాల వివరణ వున్నది. శృంగారతిలకం నుంచి ఉద్ధరణలు శార్‌జ్ఞధర పద్ధతి, సూక్తి ముక్తావళి, సాహిత్య దర్చణం, పంచతంకాలల్లో కన్పిస్తున్న వి. నాట్య శాస్త్రంలో రూపకసంబంధి రసవివేచన చేయబడింది. రృుదథట్టు కావ్యసంబంధి రసవివేచన చేళాడు. ఇతడు విశేషంగా శ ఫఎంగార రసాన్ని వివరించాడు. శృంగారరసాన్ని నాయక రసంగా ఇతడు అంగీకరించాడు, రసవిహీనమైన వాణి నీరసమైందని రుృుదభట్టు అభ్మిపాయం, రుదభట్టు |కీ.శ.7”వ శతాబ్ధం వాడని విమర్శకుల అభ్మిపాయం.

ఉదృటుడు

ఆంకార్‌ శాస్త్ర చర్మితలో భామహదండ్యాచార్యుల తర్వాత ఉదృటుడు (పసిద్ధి చెంకినవాడు. ఉదృటుడు కాశ్మీర రాజు జయాపీడుని ఆస్థాన పండితుడు. జయాపీకుని (|కీ. శ. 779-818) పండితపోషణను [పళంసించిన కల్తణుడు తన రాజ తరంగిణిలో ఉదృటుడు ఆ రాజు ఆస్థాన పండితుడని తెలిపివున్నాడు:

విద్వాన్‌ దీనార లక్మేణ (పత్యహం కృత చేతనః

భట్టోఒభూదుదృట స్తస్య భూమి భర్తు సభాపతిః

లౌకిక వాజ్బ్యయం తల్లి!

“కావ్యాలంకార సార సంగహం” ఉదృటుని అలంకార కృతి. ఇంకా ఆతడు “*భామహ వివరణొను (ాసెను పేరునుబట్టి ఇది భామహుని కావ్యాలంకా రానికి వాఖ్యానం అని తెస్తున్నది. కాని ఇది అలభ్యం. ఉదృటుడు భరతుని నాట్ఫశాస్త్రానికి టీక కూడ (వాసాడు. ఉదృటుడు కుమార సంభవమనే కావ్యాన్ని కూడ వాసాడు ఆ కావ్యం నుంచి తన అబంకార (గ్రంథంలో లషమణోచాహరణ లము ఇచ్చాడు,

కావ్యాలంకారసార్‌ సంగహంలో ఆరు పరిచ్చేదా లున్నవి. ?9 కారిక లున్నవి. ఉదృటుడు భామహుని అనుసరించి ఈ [గంథంలో అలంకారాల వివే చనను చేసాడు. ఒకొకచోట భామహని కన్న భిన్నంగా అలంకార భేదాలను చెప్పాడు కూడ. ఉద్భృటుడు మొత్తం 4] ఆబంకారాలను వివరించాడు. కొన్ని కొన్ని అలంకార వివరణలను ఉదృటుడు భామవళని నురెచి తీసుకొన్నా ఆతని ఉపమ, అతిశయోక్తి, ఊఉ త్చేశాద్యలంకారాల వివరణలను తర్వాత మమ్మటరుయ్య కాదులు [గహించారు ఉదృటుని అనుసారం గుణాలు, అలంకారాలు రెండు సమా నంగా కావ్య సౌందర్యవర్ధకాలని రుయ్యకుడు ఉల్లేభించాడు. కాంతరసాన్ని నవమ రసంగా నాట్యకాస్త్రంలో చెప్పింది ఉదృటుడే అని పండితుల అభ్మిపాయం. ఉద టుడు రీతులను దేశపరమైన సేర్ణతో కాక ఉపనాగరిక, (గామ్య, పరుష అనే పేర్ణతో పేర్కొన్నాడు. ఈ విభజన కబ్ద సంయోజనం మీద ఆధారపడింది, ఉప నాగరిక రీతి పరిష్పృతమైంది. (గామ రీతి సాధారణమైంది. పరుషరీతి కళిన మైంది. శీ. కళ. 960 (పాంతంవాడైన (పతీవోరేందురాజు ఉదృటుని ఆలంకార శాస్త్రానికి వాథ్భానాన్ని (వాసాడు. ఆనందవర్ధనుడు ఉదృటుని అభిప్రాయాలను “సాదరంగా ఉల్లేలించాడు. రాజశేలరడు “జతి బొదంభరాః ఉదృటమతాను యాయినః” అని పేర్కొనటం చేత ఉద్పటుని శిష్మపశిష్యపరంపర రాజశేఖరుని వాటి వరకు వున్నదని తెలుస్తున్నది. ఉద్పటు? సం్యవదాగం బౌదుట సంటపదా యంగా (_పసిద్ధి కెక్కింది, (శ్రవ్య కావ్యంలో రసకే “జీవ దూపం” అని ఉదృటుడు (వ్మ్యపథమంగా అంగికరించినవాడని కొందరు విమర్శకుల అభ్మిపాయం. ళబ్ది శక్తి విచారణ ఉదృటుఏతోనే ఆరంభమైందని కూడ పండితుల అభ్మిపాయం. ఆరింకారాలల్లోని అలంకారాంతర (ప్రతిభ చర్చలో శబ్ద శకి విచారణను చూడ వచ్చును ఉద్శటునికి (ప్రాచీనాంంకారికుల్లో మహ్య పూర్ణమైన స్థానమున్నది,

822 సంస్కృత సాహిత్య చరిత వామనుడు

ఉదృటునివలెనే వామనుడ: కాశ్నీరరాజు జయాపీడుని (కీ ఈ. 779-818) ఆస్థాని, మంత్రి కూడ. వామనుని అలంకార [గంథం కావ్యాలంకార సూ తవృత్తి- ఇంతకుముందున్న అలంకార శాస్తలన్ని పద్య కారికలల్లో (వాయబక్షివుండగా వామనుడు స్తత వద్దతిలో తన అలంకార కృతిని రచించి (పత్యేకతను చూపాడు. స్మూతబద్ధం చేస్తేనే కాస్త్రమన్న ఆలోచనను మనస్సులో. వుంచుకొని వామనుడు కావ్య లక్షణాదులను సూ తబద్ధం చేస్తాడేమో. దీనిలో 819 సూ తాలున్నవి. ఇది ఐదు అధికరణలుగా, పన్నెండు అధ్యాయాలుగా విభాగింపబడింది. తన స్యూతాలకు అర్థాలను వామనుడే స్వయంగా [వాసుకొన్నాడు. ఈ సూత వివర ణఇకే వృత్తి అని పేరు. వామనునికి పూర్వం ఆలంకారికులు లక్షణోదాహరణలు కాము స్వయంగా (వాసినవి ఇచ్చారు. కాని వామనుడు ఆయా కవుల కావ్యాల నుంచి ఉదాహరణలను ఇచ్చి తన సిద్ధాంతాలకు వ్యాప్తిని కలిగించాడు.

కావ్యాలంకార స్తత వృ త్తిలో (పథమ అధికరణంలో కావ్య పరిభాష, కావ్య _పయోజనాలు, కావ్య హేతువులు, కావ్య రీతులు, కావ్యాంగాల నిరూపణ జరిగింది. ద్వితీయ, తృతీయ, చతుర్ధ అధికరణాలల్లో (కమంగా దోష, గుణ, అలంకారాల నిరూపణ జరిగింది పంచమ అధికరణంలో శబ్ద పద్ధిని గూర్చి వివ రింపబడింది. ఇది భామహ్మని కొవ్యాలంకారంలోని చివరి పరిచ్చేదాన్ని పోలివున్నది= వామనుడు 88 అలంకారాలను వివరించాడు. వాటిల్లో వకోక్తి, వ్యాజో క్తులను విశేషంగా వివరించి చెప్పాడు కావ్యంయొక్క “ఆత్మను గూర్చి మొట్ట మొదట 'పేక్కాని చర్చించిన మొదటి అఎం౦కారికుడు వామనుడు. అతడు “రీతిరాత్మా కొవ్యస్య” = కావ్యానికి రీతి ఆత్మరూపమైందని స్థాపించెను. “క్రావ శోభాకరాన్‌ ధర్మానలంకారాన్‌ [పచక్షతే”' ఆని దండి అభ్మిపాయం. వామనుడు కావ్య శోభ గుణాలవల్ల కలుగుతుందని చెప్పాడు. “కావ్య శోభాయాఃకరారో ధర్మా గుణాః” గుణాలవల్ల కొవ్య సౌందర్యం కలగుతుందని, ఆ సౌందర్యాన్ని ఆతిశయింపకే సేది అలంకారం ఆని వామనుని అభ్మిపాయం. అలంకారాలు లేకున్నా కావ్య సహజ సౌందర్యానికి లోపం రాదని వామనుని మళం. ఒక వ్యక్తికి గుణాలవల ఆత్మ సౌందర్యం సమకూరినట్లుగా కావ్యానికి కూడ సౌందర్యం గుణాలవల్ల సమకూరు తుందని అతడు అంటాడు. అందుచేత వామనున్ని సౌందర్యవాదిగా కూడ సిలుస్తాకు,

లౌకిక వాజ్బ్యయం 928

ఉద్భటవామనులు ఒకే రాజు ఆస్థానాన్ని అలంకరించారు ఇద్దరు భిన్న మార్గాలను అనుసరించిన ఆలంకొరికులు. అందుకే వారు తమ కృతుల్లో ఒకరి పేరు నొకరు పేర్కొనలేదేమో. ఉవృటుడు అలంకారవాది అయిన బామహుని అనుస రించగా వామనుడు కొంతవరకు దండిని అనుసరించి రీతి సిద్ధాంతాన్ని కొత్తగా సృష్టించినవాడు, దండి కావ్యాన్ని వ్యక్తితో పోల్చగా ఒక వ్యక్తివలె కౌవ్యా నికి ఆత్మ వుంటుందని కల్పన చేసి నిరూపించినవాడు వామనుడు.

కాశికాకారుడై న వామనుడు, కావ్యాలంకార స్నూతవృ త్తికర్త వామనుడు, ఇద్దరు ఒకే వ్యక్తులా? వేరువేరు వ్యక్తులా? అను విషయంలో పండితులల్లో అలి (పాయ భేవమున్నది. కాశికలోని వామనుని వ్యాకరణ సంబంధ అభ్మిపాయాలను ఆలంకారికుడై న వామనుడు సమ్మతించటంచేత ఇద్దరు ఒక్కరే అని పి.వి కాణే నిర్ణయించాడు. బ్యూలర్‌ కూడ ఇదే అభి పాయాన్ని వెలిబుచ్చాడు.

రు[దటుడు రుదటుని కాలం

ర్ముదటుని ఆలంకారళాస్త్ర [గంథం కావ్యాలంక్తారం, పేరునుబట్టి ఇతడు కాశ్మీర దేశీయడని చెప్పవచ్చును. ర్ముదటుడు సామవేదశాఖి అని, తండి. పేరు భట్ట వాముకుడని కొవ్యాలంకారానికీ నమిసాధు [వాసిన టీక ద్వారా తెలుస్తున్నది. ర్ముదటునికి శతానందుడని పేరు వున్నట్టు (శకానందా పరాఖ్యేన భట్ట వాముక సూనునా్ర)ా కూడ నమి సాధు తెలిపి వున్నాడు, శ్రీ శ. 10వ శతాబ్దం వాడైన [వతీహారేందురాజు రుదటుని పేర్కొన్నాడు. రుదటునికీ ఆనందవర్థనుని ధ్వని సిద్ధాంతంతో పరిచయమున్నట్లు లేదు. కొబబ్టీ రుదటుని కాలం ఉదృట వామనుల తర్వాత (సశీహారేందురాజు ఆనంద వర్ధనులకు పూర్యం అంటె దాదాపు (కీళ $వశ॥ పూవ్వార్థమని చెప్పవచ్చును

కావ్యాలంకార ం

కావ్యాలంకారంలో 16 అధ్యాయాలు, 748 క్లోకాలు వున్నవి. దీనిలో 14 (పషప్త క్లోకాలు కూడ చేరినవి ఈ శ్లోకాలల్లో 495 కారికలు, మిగిలినవి ఉదా వారణలు. పొధమైన అలంకారళాస్త్ర (గంథాలల్లో కావ్యాలంకారం ఓక్‌టి. తన

వ

82క్క సంస్కృత సాహిత్య చర్నిత కావ్యాలంకారంలో రుదటుడు కొవ్యశొస్త్ర సంబంధ విషయాలనన్నిటిని గూర్చి చర్చించాడు. వామనాదులవలె రుదటుడు ఏకొత్త సిద్ధాంతాన్ని (వతిపాదించలేదు. కాని కాన్ర్రీయ పద్ధతిలో ఆతడు చేసిన విషయ వివేచన మెచ్చుకోదగ్గది. శబ్ద, అర్థ భేదాలతో అలంకారాలను చక్కగా విభజించి ర్ముదటుడు విస్తారంగా శాన్త్రీయ పద్ధతిలో వివరించాడు. ఈ విషయంలో తర్వాత ఆచార్యులు రుదటుని అనుస రించారు అతడు $5%/ అలంకారాలకు వివరించాడు రుదటుడు ఆలంకారవాది. ఆయినా రసనిష్పత్తిని కూడ వివరించాడు. [కేయోరసాన్ని అతడు దళశమరసంగా గుర్తించి స్థాపీంచాడు. | పేయోరసానికి రృుదటుడు స్నేవోన్ని స్థాయా భావంగా పేర్కొన్నాడు. సౌహార్ధభావంగల వ్యక్తి నాయకుడు. సవృద్వ?వ హారంతోకూడిన నిశ్చలనిర్వ్యాజ మనోవృత్తియే స్నేహం. 'స్నేహభావంవల్ల ఏర్పడిన (యేమ, విశ్వాస, సద్భావనలతో కూడిన కో మలమైన పరస్పరాలాపా లుంటవి. హృదయం అర్జ్రం కావటం, ఆహ్ల్హాదజనిత్నాపవులు, సుస్నిగ్గస్బారమైన కనులతో పరస్పరావ లోకనం అనుభావాలు. 1శేచొరసం శృంగార రసంవలె [పజయసంబంధి రతి కాక ప్రణయేతర సంబంధి రతి కలది. అప్పుడు ప్యుతపేమ, దాంపత్య ,'పేమ, (పకృతి (పేమ, దేశభక్తి, మహావురుషుల ఎడల సమాదర పేమ మొదలైనవి ప్రేయో రసాంతగ్గతమైనవని చెప్పవచ్చును తర్వాత భోజరాజాదులు ఈ | పేయోరసాన్ని ఎగహీంచి వివరించారు. ఆధునిక కవిత్వంలో పోషింపబడే అమలిన శృంగారం (2110816 10౪6) ఈ (పేయోరసంలో ఆంతర్భవిస్తుంది. ర్వుదటుడు వైదర్భి, గౌడి, పాంచాలీ రీతులనేకాక “లాటి' అనే నాల్గవరీతిని కూడ గుర్తించాడు. తర్వాత భోజుడు రీతులను ఇంకా పెంచాడు. భామహదండ్యాచార్యులు చెప్పిన మహాకావ్య లవణాలను ర్ముదటుడు భారవిమాఘుల మహాకావ్యాలను పరిశీలించి ఇంకా స్పష్టం చేసాడు, కావ్యాలంకారానికి టీకలు (క్రీ. శ. 1069లో నమిసాధు అనే శ్వేతాంబరజైనుడే కాక కావ్యాలంకారా నికి |క్రీ.ళ. 1240 (ప్రాంతంలో ఆశాధరుడనే జై నాదార్యుడు కూడ టీకను[వాసాడు. నమిసాధు టీక (వాయకముందు కొవ్యాలంకారం కొంత దుర్చోధకంగా వుండేదని “వండితుల అభిప్రాయం,

లౌకిక వాజ్మయం 9825 భటలోల టుడు య ళం భట్టలోల్పటుడు భరతుని నాట్యశాస్తానికి టీకను (వాసాడు. కాని ఇప్పుడది ఉపలభ్యం కాదు. అభినవగుప్తుడు కట్టలోల్లటుని మలాన్ని ఖఇండిందాడు. రాజ శేఖరుడు కూడ భట్టలోల్పటుని ౪భ్మిపాయాలను ఉిల్దేఖించాడు. రాజశేఖరుని అను సారం లోల్లటుడు ఆపరాజితు? కొడుకు రసం రామాదినాయక నిష్టమని, నటుల్లో రసం లేకున్నా రసమున్నట్లు భాసిన్తుందని, సామాజికులు ఆ నటులను చూడటం వల్ల వారి హృదయాల్లో రామాదినాయక నిష్టమైన రసం స్ఫురిస్తుందని చెప్పెను. దీనికి ఉత్పత్తివాద మని పేరు. లోల్సటుడు క్రీ. శ. 760-800 ప్రాంతంవాడు. థ్‌ ట్టళంకుకుడు ఇతడు (కీ శ. 850 ప్రాంతంవాడు అంటే ఆనందవర్థనుని నమకాలికుడు, నాట్యళాస్తాానికి టీకను (వాసెను, కాని అది ఆనుపలభ్యం. ఇంకా ఇతడు భవ నాభ్యుదయమనే కావ్యాన్ని కూడ (వాసెను. అది కూడ దొరకలేదు. శంకుకుడు లోల్లటుని ఉత్పత్తి వాదాన్ని ఖండించి రసం రామాది నాయకుల వేషాలను ధరించే నటనిష్టమని _ చెప్పెను. నటగత రత్యాది స్థాయిలావాలను సామాజికులు అనుభ వించి ఆనందిస్తారని అతని మఠం దీనికి అనుమితివాద మని పేరు. భ ట్టనాయకుడు భట్టనాయకుడు కాశ్మీరరాజు ఆవంతివర్మ 4 శ్రీశ + 855-884 ) ఆస్టాన కవి. ఇతడు నాట్యకాస్త్రానికి హృదయదర, ఎఅిమనే వ్యాఖ్యానాన్ని (వాసెమ. ఇది కూడ అనుపలభ్యం. ఇతడు పై ఆచార్యుల రసనిషృ త్రివాదాలను ఖండించి రసం సామాజిక నిష్టమని చెప్పెను. రసం రామాదినాయక నిష్టమైనా, నటనిష్టమెనా సామాణికుడు దాన్ని అనుభవించటం జరుగదు. సామాఖికులు నాయకాదులతో అభేదం పొంది ఆ రసాన్ని తామే అనుభవిస్తారని అతని మఠం. దీనికి భు క్రివాద మని పేరు. ఈ ముగ్గురు ఆబార్యులు రససిద్ధాంత వివరణకు చేసిన యోగదానం చాల గొప్పది. తర్వాత భట్టనాయకుని భు క్రివాదాన్ని (గ్రహించి అభినవగు పుడు రసధ్వనిని నిరూపించాడు, ఈ ధ్వనిరూపమైన రసం ఫండిళు లందరి మన్ననలన్ను పొందింది,

“68926 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత ఆనందవర్ధనుడు ధ్వని కారికాకారుడు

ఆనందవర్ధనుడు కాశ్మీరరాజు ఆవంతివర్మ (క్రీ శ. 855-882) ఆస్థాన పండితుడు. ఇతని కృతి ధ్వన్యాలోకం. దీనికి కావ్యాలోకం ఆని కూడ పేరు, ధ్వన్యాలోకం [పౌఠరమైన మౌలిక (గంథం, కావ్యశాస్త్రంలో ఒక కొత్త మలుపును తెచ్చిన (గంథం. యగ్మపవర్తకమైన (గంథమే అని చెప్పవచ్చును. (ప్రాచీ నాదార్యుల కావ్యత _త్వసిద్ధాంతాలను అన్నిటిని పరిశీలించి ఒక కొత్త దిశలో కావ్య "తత్త్వచింతన దీనిలో చేయబడింది. మరియు సమాహార రూపమైన ధ్వని సిద్ధాంతాన్ని (పతిపాదించింది. . = ॥ ధ్యన్యాలోకంలో 120 కారిక లున్నవి. వీటికి ధ్వనికారికలని సేద, ఈ కారికలకు (వాయబడిన వృత్తి పేరు ధ్వన్యాలోకం ఈ ధ్వన్యాలోకానికి 150 సంవత్సరాల తర్వాత అభినవగుప్తుడు లోచనమనే వ్యాఖ్యానాన్ని (వాసాడు. మూలకారికలు రచించింది ఆనందవర్ధనుడు కాడని కొందరు పండితులు అభ్మిపాయ పడుతున్నారు. పతీవహారేందురాజు, కుంతకుడు, మహిమభట్టు, శే మేం్యదుడు, 'హీేమచందదుడు, విశ్వనాథాది (పాచీనాలంకారికులు కారికాకారుడు ధ్వన్యాలోక కారుడు ఒకే వ్యక్తి అన్నట్లుగానే ఉల్లేభించివున్నారు. _ప్రాచీనాలంకారికులల్లో మత భేదమున్నట్టు కనబడదు. కాని ఆధునికుల్లోనే కారికలను, వృత్తి, ధ్వన్యాలోకాన్ని రచించింది వేరు వేరు వ్యక్తులనే అభి పాయ ఏర్పడింది. అభినవగుప్తుడు కారికా కారుడు, (గంథకారుడు అని వేరువేరుగా పేర్కొనటంచేత ఆధునికుల్లో ఇటువంటేీ అభిిపాయం కలగటానికి దారి తీసింది. ఆనందవర్థనుడు ధ్వనివాదం--- “పరం పరయా సమా మ్నాతః” అని పేర్కొన్న దాన్ని బట్టి ధ్వనికారికాకారునుు ఆతడు కాదని ధ్యనిస్తున్నదని అంటున్నారు మరియు ధ్వన్యాలోకారంభంలో వన్న ళ్లోం కూడ వారి అనుమానాన్ని బలపరిచేటట్లుగా వున్నది---

కావ్యస్యాత్మా ధ్వనిరితి బుధై ర్యస్సమామ్నాత పూర్వ

_స్తస్యాభావం జగదురపరే భాక్రమాహు స్తమన్యే

కేచిద్వాచాం స్థిత మవిషయే తత్త్యమూచు స్తదీయం

లేన (బూమ సృహృదయ నున (పీయతేత త్యరూపమ్‌,

లౌకిక వాజ్బ్యయం 8ల్తి? “పూర్వవిద్వాంసులు కావ్యాత్మధ్వని అని పేర్కొన్నారు. కొందరు దానిని కాదం టారు కొందరు దాన్ని లక్షణాంతర్గత మని అంటారు. కొండరు వాబామగోచర మని అంటారు. సహృదయుల పీకికై నేకు దాని తత్త్వాన్ని నిరూపిస్తాను” -- అని చెప్పటంచేత కావ్యాత్మ ధ్వని ఆని ఆనందవర్ధనుని కన్న పూర్వమే స్థాపింపబడిం దని, దానితో అంగీకరించని పండితులుండిరని తెలుస్తున్నదని, అటువంటప్పుడు ఆనందవర్ధనుడు ధ్వని ఉపస్థితినిి స్వరూప స్వభావ భేదాలను సంపూర్ణంగా వివ రించి ధ్వని సిద్ధాంతాన్ని సర్వ మాన్యంగాచేసి ధ్వని సిద్ధాంత స్థాపకుడనే. పేరు గడించి వుంటాడని ఆధునిక విమర్శకులు అల్నిపాయవడ్తున్నారు.. రాజకేఖరుని రెండు శ్లోకాలనుబట్టికూడ కారికొకారుడు ఆనందవర్ధనుడు కాదనీ శేలుతున్న దని ఆధునిక విమర్శకుల అభ్మిపాయం---

ధ్వనినాఒతి గభీరేణ కావ్యత త్వ నివేశినా

ఆనందవర్ధనః। కస్య నాఒసీదానంద వర్ధనః “ఆతి గంభీరమైన కావ్యత త్వ నివిష్టమైన ధ్వని యొక్క స్వరూప స్వభావాలను నిరూపించటం చేశ ఆనంద వర్ధనుడు ఎవరికి ఆనందవర్ధనుడు కాడు?

సత్కావ్య తత్త్వ విషయం స్ఫురిత (పసుప్త

కల్చం మనస్సు పరిపక్వ ధియాం యదాసీల్‌

తద్వ్యాకరో త్సృహృదయోదయ లాభహేతో

రానందవర్థన ఇతి (పథితాభిధానః. “వరిపక్వబుద్ధి గల విపశ్చిత్తుల మనస్సులలో స్ఫురిత (పసు ప్తకల్పంగా వన్న కావ్యతత్తాాన్ని సహృదయానందాని కై ఆనందవర్ధనుడు వ్యాఖ్యానించి చెప్పెను. కావ్యాత్మ ధ్వని అని ఆనందవర్ధనునికి పూర్వమే వుండెనని దాన్ని నిరూపించి నర్వపండితాంగీకార యోగ్యంగా వ్యాఖ్యానించినవాడు ఆనందవర్థను డని పై ఖైకాలను బట్టి తేలుతున్నదని ఆధునికుల అల్మిపాయం. వింటర్‌ నిట్బ్‌, యాకోబి, ఎన్‌.కే.డే., పి వి. కాణే మొదలై నవారు కారికొకొరుడు ఆనందవర్ధనుడు కొదని సమర్థించారు. అయితే. కారికొకారుడు ఎవరు? అన్న [పళ్న ఉదయిస్తుంది. ఆ అన్వేషణకు కూడ విమర్శకులు పూనుకొన్నారు. కారికాకార డు “సహృదయ నామధేయడని పి. వి, కాగే చెప్పెను, ఈ కారికాకారడు అనందవర్ధనునిక్రి

828 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత 150 సంవత్వరాల పూర్వుడని ఎన్‌. కే. డే. అభ్మిపాయం. తర్వాత తర్వాత కారికొకారుని మరచిపోయి ఆనందవర్ధనుని సిద్దాంత స్థాపకుడని అనటం (పారం భించా రని ఆత డన్నాడు. ధ్వని సిద్ధాంతాన్ని వ్యాఖ్యానించి, స్థాపించి దానికి (పళ స్తమెన స్థానాన్ని కల్పించటం చేత ఆతడే ధ్వని సిద్ధాంత స్థాపకు డని పేరును సంపాదించుకొని వుంటాడు. ఇంత గంభీరమైన సిద్దాంతం హఠాత్తుగా ఒక్కసారే ఆనందవర్దనుని చేత (పతిపాదింపబడిందన్నా అసహజమే అవుతుంది. అతనికి ముండే దీన్ని గూర్చిన చర్చలుండి వుంటవి. ఎవరో ధ్వని కారికలను కూడా (వాసి వుంటారు. వాటికి వృత్తిని వాసి [పచారంలోకి తెచ్చినవాడు అనండ వర్ధనుడై, వుంటారు. ధ్వన్వ్యాలోక 0 ధ్వన్యాలోకం నాలుగు ఉద్భోతాలుగా విభజీంపబడింది. మొదటి న తంలో ధ్వనిని గూర్చి (పాచీనాలంకారికుల అభిపాయాలు, తత్‌ ఖండన, ధ్వని స్వరూపం, ధ్యని నిర్వచనం వివరింపబడినవి. రెండవ, మూడవ ఉద్ద్యోతాలల్లో ధ్వని భేదాలు, గుజీభూతవ్యంగ్యం తర్కబద్ధంగా విస్తరించి నిరూపింపబడినవి. నాన్లివ ఉద్యోతంలో ధ్వని నిరూపణ (వయోజనాన్ని గూర్చి చర్చింపబడింది. ధ్వన్యాలోకానికి అభినవగుప్పుం వ్యాభ్యానమే కాక ఇతర వ్యాఖ్యానాలు అనేకం వుండేవట. కాని అవి లుప్తమెనవి. అభినవగుప్తుడు చందిక అనే వ్యాఖ్యానాన్ని పేర్కొని “లోచనం” లేకున్న “చందిక” వున్నా “*ఆలోకంో గోచరించదని అన్నాడు. ఆనందవర్ధనుడు ధ్వన్యాలోకంలో తన కృతులైన దేవీశతకం, అర్జున చరక్మిత మవోకావ్యం. విషమబాణలీల, హవవిజయాలనుంచే లక్షణోదాహరణలను ఇచ్చాడు. ఆతని కృతుల్లో దేవీశతకం తప్ప మిగిలినవి లభించలేదు. విషమదాణ లీల, హరవిజయాలు (పాక త్‌ భాషలో రచింపబకినవి. ధ్వని సిద్దాంతం = దాని వై శష్ట్యం కావ్యంలో వాచ్య, లష్యార్థాల కన్న భిన్నమైన అర్థాంతరమొకటి భాసిస్తుం దని ఆది వ్యంగ్యార్థ మని అదే ధ్వని అని ఆనందవర్థనుని మతం. ఆ ఆర్భాంతరం వాద్యార్థం కన్న లక్ష్యార్ధం కన్న చమక్కారజనక హేతువైంది. ఇటువంటి వ్యంగ్యార్థ శోభితమైనదే ఉత్తమ కావ్యమని అనందవర్దనుని అభిపాయం. రమ ్రీయమైన ధ్యన్యర్థం కావ్యమర్మజ్జులైన సవృదయుల'కే గోచరిస్తుంది, సుంద్య

లౌకిక వాజ్మయం రిల్షిక శరీరాన్ని ఆశ్రయించిన ముఖికరచరణాది అంగాలకన్న భిన్నమైన లావణ్యం వంటిది కావ్యధ్వని ఆ, ఆది ఆతి సూవ్మమెందని ఆనందవర్థనుడంటాడు --

[(పతీయమానం పునరన్యదేవ

వస్త స్తి వాణీషు మహాకవీనామ్‌

యత్తత్‌ (వసిద్ధావయ వాతిరి క్రమ్‌

విభాతి లావణ్యమి వాంగన్లాసు. “ఘంటను కొట్టినప్పుడు కలిగే కుతికటు వైన టంకార ధ్వని కన్న దాని రుంకార (పతిధ్వని ఆహ్లాదకరమైనట్లుగా గుణ, అలంకార, రీత్యాదుల కన్న రమణీయమైన (పతీయమానార్థం సహృదయ _ జనాకర్షకమైంది = అదే ధ్వని =” అని ఆనంద వర్ధనుడు ధ్వనిరూపాన్ని నిరూపించాడు. వాచ్యలన్యార్థాలు" టోధమైన తర్వాత వాటికన్న వేరుగా (పతీయ మానమయ్యే అర్థమే ధ్వని. ఆర్యనే కావ్యాత్య- “ముఖ్యత యా [పకాశమానో వ్యంగ్యార్జోధ్యనే రాత్మా” అని అనందవర్ధనుడు (పతి పాదించాడు. ధ్వని లేదనే వారిని, ధ్వని లక్షార్జాదుల్లో సంకమించిందని దాన్ని వేరేగా చెప్పే. అవసరం లేదనే వారి అభిప్రాయాలను ఖండించి తర్క హైండిత్యపూర్ణంగా ధ్వని సిద్ధాంతాన్ని ఆనందవర్థనుడు స్థాపించాడు, ధ్వని భేదాలను అతడు అతిసూక్ష్మంగా విభాగించి తద్భేదాలను సోదాహరణంగా వివరించాడు. ధ్వనిని అభిధామూలధ్వని, లక్షణామూలధ్వని అని (పరానంగా రెండుగా ఆనంద వర్ధనుడు విభాగించాడు. అభిధామూలద్వనికి వివక్షీతాన్మ పరవాచ్యం. లవషణామూల ధ్వనికి ఆవివక్షిత వాచ్యం అని కూడా పేర్చు. వివష్షితాన్య పరవాచ్యంలో వాచ్యార్థం పొసగినా ధ్వనిపరంగా వివక్షింప బడుతుంది. అభిధామూలధ్వని తిరిగి సంలక్ష్ముక మవ్యంగ్యం, అసంలత్య (శమవ్యంగ్యం అని రెండు విధాలు, సంలత్య (కమవ్యంగ్యం శబ్దశ క్రి మూలక, అర్థశ క్రి మూలక, ఉభయమూలక = అని ధ్వని మూడు విధాలు. అసంలవ్యు [కమవ్యంగ్య ధ్వని వస్తుధ్వని, అలంకారధ్వని, అని మూడు విధాలు. విఖావానుభావాదుల చేత వ్యంగ్యమయ్యే రసధ్వని ఉత్తమ మైందని ఆనందవర్ధన, అభినవగ ప్తులు నిరూపించారు. తర్వాత మమ్మట విశ్వనాథ, జగన్నాథాదులు రసర్వని గల కావ్యాన్నే ఉత్తమ కావ్యాంగా చెప్పి వున్నారు. భరతుని రస సిద్ధాంతమే రసధ్వని. పేరుతో ్రవ్యకావ్యాలకు అన్వయించబడింది. ధ్వని సిద్ధాంతంలో రసధ్వనే ఉత్తమమైందని అన్నారు ధ్వని

880 సంస్కృృత సాహిత్య చర్మిత సంప్రదాయం వ్యంగ్యార్థమనే మసుగువేసుకున్న రససిద్ధాంతమే అని చెప్ప వచ్చును. లక్షణా మూలధ్వనిలో కూడ ఆనందవర్ధనుడు అనేక భేదాలు చెప్పాడు. లక్షణామూలధ్యని, ఆత్యంత తీరస్కృత వాచ్యం అఆర్జాంతర ససం[క మిత వాచ్యం అని రెండు విధాలు. ఈ రెండు మళ్ళీ వాక్యగతం, పదగతం అనే భేదాలచేత నాలుగు విధాలు. ఈ విధంగా వివిధ ధ్వనిభేదాలల్లో పూర్వాబార్యుల అలంకార, గుణ, ఠీతి మొదలైన కావ్యసిద్ధాంతాలన్ని ధ్వని అంతర్గతమైనవిగానే ఆనంద వర్టనుడు చెప్పాడు. మరియు ఆతడు అలంకారాలను భామవాకులవలె కావ్య (వపధానత త్త్వ్యంగా అంగీకరించలేదు, రసభావ సమన్వితమైన కావ్యాన్నే అతడు ఉత్తమ కావ్యమని, అలంకార రచన ఉత్తమ కావ్యం కాదని చెప్పాడు ఆనంద వర్ధనుడు ధ్వని సిద్ధాంతాన్ని (వబారంలో కి తెచ్చినప్పుడు దాన్ని మొదట పండితులు చాలామంది విమర్శించినా తర్వాత ఆలంకారికులు ఆదరించీ (వచారంలోకి తేవట్థలో దోవాదం చేసారు. కావ్యసిద్ధాంతాలల్లో కెల్లా ధ్వని సిద్ధాంతమే గొవ్పర్హి సర్వజనాంగీకార యెగ్యమైంది. అంతవరకు (వచారంలో వున్న భామహదండ్యాచార్యుల అలంకారవాదం, వామనుని రీతివాదం వెనుకకు నెట్టీ ధ్వని సిద్ధాంతం ముందంజ వేసింది. ఒక విధంగా ధ్వని సిద్ధాంతం భరతుని రస సిద్ధాంతం మొదలుకొని వామనుని రీతి సిద్ధాంతం వరకు కావ్య సిద్ధాంతాల నన్నిటిని సమన్వయించి ఒక్క గొడుగు కిందికి తెచ్చిందని చెప్పవచ్చును. ఇట్లా ఒక్‌ సిద్ధాంతాన్ని (వతి పాదించటానికి అనంద వర్ధనుడు మంచి మౌలికమైన తార్కికపూర్ణమ్లైన శైలిని (గ్రహించాడు ఒక నూతన సిద్ధాంతాన్ని (వతిపాదించే ఆనందవర్థనుని పతిథ ,పాండిత్యాలు గొప్పవి. ముకుల భట్టు ముకుల భట్టు తండి కల్పటుడు కల్టటుడు ఆనంద వర్టనుని ఆశయదాత

అవంతి వర్మ సభాపండితుడు. కాబట్టి ముకుల భట్టు ఆనందవర్భనునికి దాదాపు

సమకాలికుడు లేక కొంచెం తరువాతి వాడని చెప్పవచ్చును. ముకుల భట్టు

“అధిధావృత్తి మాతృళ'*' అనే కావ్య గంథాన్ని రచించాడు. దీనిలో 15 కారిక లున్నవి. దీనితో అభిదా, లక్షణల విశిస్టత నిరూపింపబడింది. ఆనంద వర్టనుని వ్యంజనావృత్రిని ఉపేక్షించి ముకుల భట్టు వాచ్యార్థానికే పట్టాన్ని కట్టాడు. ఆనందవర్థనుని వ్యంజనావృత్తిని, ధ్వని సిద్ధాంతాన్ని అంగీకరించక తిరస్క

లౌకీఠ వాజ్బయం 881 రించిన వారిలో ఇత డొక ఆచార్యుడు. ఆనంద వర్థనుని ధ్వని వాదాన్ని అంగీక రించిన మమ్మటుడు ముకుల భట్టు అభిధాలయణల విషయంలో చెప్పిన కాన్ని అభిపాయాలను (గహించి వున్నాడు, రాజ శేఖరుడు

ఠాజశేఖరుడు కవి, నాటకకారుడే కాక గొప్ప ఆలంకారికుడుకూడ. మౌలిక మైన అతని అలంకార కృతి ““కావ్యమీమాంన” ఒక విశిష్టమైన కోవకు చెందింది రాజకేఖరుడు మనాిరాష్ట్ర దేశీయ డని అంటారు. "అతడు కనౌజ్‌రాటులు మహేంద పాల, మహీపాలుర (క్రిళ 880.925) ఆస్థానంలో వున్నాడు. ఇతడు మహేం ద పాలుని విద్యా గురువు కూడ, మహేందపాలుని తర్వాత అతని కొడుకు మహీపాలు ఆస్థానంలో రాజశేఖరుడు గౌరవింపబడినాడు.

కావ్యమీమాంస ఒక అపూర్వమైన కావ్యళాస్త్ర గంథం. డీని రచనా శైలింి తర్వాత క్షేమేంద, భోజ, హేమచంద్ర, వాగృట, శేళవమి కాది అలంకారికులు (గహించి అనుసరించారు. కావ్యమీమాంసలో 18 అధ్యాయా లున్నవి. వీటిల్లో (కమంగా-కావ్యపురుషుని ఉత్పత్తి, అష్టాదళవిధ కావ్యవిద్యలను కావ్యపురుషుడు అష్టాదళ శిష్యులకు ఉపదేశిచటం, ఆ శిష్యులు ఆ విద్యల మీద (గంథాలు (వాయటం, కావ్యభేదాలు, సాహిత్య విద్యా వధువును కావ్య పురుషుడు వివావ మాడటం, కవి భేదాలు, కావ్యహేతువులు, భాష, లి, కావ్యయోనులు, కవి దిన చర్య, కావ్యార్థాహరణోపాయాలు, కవి సమయాలు, కవి రహస్యాలు, పూర్వవృత్తి, అలంకార సిద్దాంత సమీక్ష, ఉత్తరవరక్సి కవుల కవితా సమీవ,శ్రై [గహింపవలసిన విషయాలు = మొదలై నవి శాస్త్రీయ పద్ధతిలో చెప్పబడినవి. ఇటువంటి. విషయ చర్చలు మరే కావ్య శాస్త్రంలో ను మనకు కనిపించవు, కొవ్యార్థాపహరణను గూర్చి రాజ శేఖరుడు విస్తారంగా చర్చించాడు. ఆర్థాప హరణ కవులకు తప్పనిసరి అని పేర్కొంటు అతడు 82 విధాలైన అర్థాపహహరణ ఉపాయాలను వివరించాడు. రాజశేఖరుడు చర్చంచిన విషయాలల్లో (వధానమైంది మరొకటి - కవి సమయచర్చ. రాజశేఖరుడు తనకు ముందున్న ఆబార్యుల మతాలను సమీక్షించటమే కాక వాటిలోని తప్పొవ్పులను పరిశీలించి చూపాడు. అప్పటికే రస, ఆలంకార, గుణ, రీతి, ధ్వని సిద్ధాంతాలు స్టాపింపబడివవి, వాటీ వాటి నన్నింటిని రాజశేఖరుడు సమీషీంచాడు అంతేగాక కావ్యపుకువుడు అనే

88ిల్‌ సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత ఒక విచ్చితమైన సృష్టిని అతడు చేశాడు. కవుల దిన చర్యలు కవి గోన్టులు, రాజులకు కవులకుండే సంబంధం, రాజ సభలు, వాటి స్వరూపాలను రాజశేఖరుడు చక్కగా వివరించాడు. ఈ నూతన విషయ చర్చలచేత కావ్యమీమాంస ఒక కొత్త మార్గాన్ని తొక్కిన అలంకార (గంథంగా పరిగణింపబడుతున్నది.

రాజశేఖరుడు ఏ కావ్య సంపదాయానికి చెందినవాడు అని నిర్ణయించటంలో విమర్శకులు భిన్నాభ్మి పాయాలను (ప్రకటించారు. కొందరు అతన్ని ఆలంకారవాది అని, కొందరు రసవాది అని నిర్ణయించారు. రాజశేఖరుని మీడ ర్ముదటుని కావ్యాలంకార పభొవం బాగా కన్పిస్తున్నది అలంకార వర్గీకరణలో, కావ్య శ కుల వివరణలో రాజశేఖరుడు ర్ముదటుని అనుసరించాడు. కాబట్టి అతడు అలం కారవాది అన్న [భమ కలుగుతుంది. కాని రాజశేఖరుడు కావ్యాత్మగా రీతిని అంగీక రించాడని ఎస్‌. కె. డే. అభ్మిపాయం. గుణాలను మాతమే రీతుఐకు ఆధారంగా వామనుడు [గహించటాన్ని రాజశేఖరుడు విమర్శించాడు, సమాసాలు, అఆన్నుపానలు రీతులకు ఆధారాలని అతడు నిర్ణయించాడు. అలంకారాలను, రీతులను కావ్యోప యోగ సామ్మగులుగా అతడు [గహించాడు కాని వాటిలో ఏ ఒక్కదాన్ని ఆతడు కావ్యాత్మగా స్వీకరించ లేదని కావ్యమీమాంసను పరిశీలించిన తేలగలదు. రాజశేఖ రుడు ధ్వని సర్మపదాయాన్ని ఎక్కడ స్పష్టంగా ఉల్లేఖించలేదు కాని అర్జాపహరణ [వకరణంలో, కవి భేద విభాజనలో అతడు ధ్వన్యాలోకాన్ని అనుసరించాడు. కవి భేదాలను వివరించేటప్పడు రాజశేఖరుడు ఉక్తి వైచ్మితికి గల (ప్రాధాన్యాన్ని అంగీకరించినట్లు తెలుస్తున్నది. కాని కావ్యాత్మగా ధ్వనిని 'అతడు ఎక్కడ పేర్కొనలేదు. రాజశేఖరుని నాటికి ధ్వని సిద్ధాంతం పూర్తిగా పండిత సమ్మతిని సంపాదించి వుండదు.

రాజశేఖరుని భార్య అవంతి సుందరి చౌహాన వంశపు కతియ కన్య. సంస్కృత (ప్రాకృతాలల్లో పాండిత్యం కలది. ఆమె అభ్మిపాయాలను రాజశేఖరుడు ఎన్నో చోట్ట ఉట్టంకించాడు. రసోచిత శబ్దార్థ సూక్తులను కావ్యంగా పరి[గహించా లనే అవంతి సుందరి అభి పాయంతో తాను ఏకిభవిస్తున్నట్లు రాజశేఖరుడు ఒకచోట చెప్పాడు. కవి భేదాలను చెప్తు రన కవినే ఆతడు ఉత్తమ కవిగా (గహించఛాడు. భరతుని నాట్యశాస్త్ర వ్యాఖ్యాతలైన లోల్లట, శంకుక, నాయకాదులు వివరించిన రస త త్త సంబంధ విషయాలనే రాజశేఖరుడు ఆంగీకరించినట్లుగా కన్పిస్తుంది.

లోక్రీక వాజ్మయం శీఫ్ర$ నీరసార్థని వేశం కొవ్యంలో వుండరా దని రాజశేబరుని అభ్నిపాయం. కాబట్టి రాజఫేఖ రుడు రస సం్యపదాయానికి చెందినవాడే అని చెప్పవచ్చును. అజిత సేనుడు

క్రి శ. 10వ ళ॥ వాడు. అలంకార చూడామణి, శృంగారమంజరి ఇతని అలంకార శాస్త్ర [గంథాలు. ఆలంకార చూడామణిలో అలంకారాల వివేచనం, శృంగార మంజరిలో రస చర్చలు వున్నవి. ఇతడు వ్లైనాచార్యుడు,

భట్టతొతుడు

భట్ట తౌతుడు అభినవగుప్తుని గురువు, ఇతని కృతి కావ్యకౌతుకం. ఇది అలభ్యం. దీనికి అభినవగుప్తుడు వివరణనుకూడ (వ్రాసాడట. క్షేమేందాది ఆలం కారికులు భట్టతౌతుని ఉద్ధరించారు. రసనిషృ త్తికి హేతుభూళతం నటులు రామాది నాయకులకు అనుకరించటం కాదని భట్టతౌతుడు చెప్పెనని హేమచంటదుడు పేర్కొనెను. భట్టతాతుడు శాంతాన్ని నవమరసంగా అంగీకరించట మేకాక శృంగా రాని కన్న దానికే ఉన్నత స్థానాన్ని ఇచ్చెను. భట్టతౌతుని అభ్మిపాయాలను అభి నవగు ప్తుడు లోచనంలో ఉల్లేఖించివున్నాడు. ఇతని కాలం కీ.శ 9వ శః ఉత్త రార్థం. ఇతడు గొప్ప మీనూంసకుడు.

థ్‌ ట్ట ఇందురాజు

భట్ట ఇందురాజు అభినవగుప్తుని గురువులల్లో ఒకడు, ఇతని దగ్గర అభి నవగుప్తుడు ధ్వని సం్యపదాయాన్ని గూర్చి అధ్యయనం చేసెను. భప్టేందురాజు స్వతంత అలంకార కాస్త్ర్మగంథ మేది మనకు లభించలేదు. కాని క్షేమేందుడు ఇతన్ని తన బౌచిత్య విచారచర్చలో ఉల్లేభించివున్నాడు. ఇతని కాలం (క్రీశ. 0వ శ ఉత్తరార్థం. ఇతడు కవి కూడ, ఇతని శ్లోకాలను అభినవగుప్తుడు లోచనంలో ఉద్ధరించివున్నా డు,

అభినవగుప్తుడు అభినవగు పుని రచనలు

అభినవగుప్తుని కాలం [కీ ఈ. 870 నుండి 1050 వరకు అభినవగుపుడు గొప్ప దార్శనికుడే కాక గొప్ప ఆం౦కారికుడు కూడ, ఆతడు స్వతం్యతమైన

ర్‌ి

కట సంస్కృత సాహిత్య చరిత ఆలంకార కాస్త్ర్యగంథాన్ని దేన్ని (వ్రాయలేదు కాని. ఇతడు నాట్యశాస్త్రానికి వాసిన వ్యాఖ్య “అభినవభారతి”, ధ్వన్యాలోకానికి (వాసిన వ్యాఖ్య “లోచనం”, ఇవి అత న్నొక స్వతం్యతాలోచనలు గల ఆలంకారికునిగా నిలబెడ్తున్నవి. ఇతడు ఆపతి మాన (పతిభా సంపన్నుడై న ఆచార్యుడు. కొందరు ఆచార్యులు వ్యాఖ్యానాలు మామే వాసినా స్వతం్యతమైన ఆలోచనలను అభిిపాయాలను [పతిపాదించి గొప్ప కీర్తిని సంపాదించారు. వారిలో అభినవగుప్తునికి ఆ్యగతాంబూలం లఖి స్తుంది. ఆనందవర్హనుడు ధ్వనిసం[పదాయ (పవ_ర్తకుడ్రై తె అభినవగుప్తుడు దాన్ని (ప్రచారంలోకి తెచ్చి వ్యాప్తిని కలిగించిన ఆచార్యుడు. ధ్వన్యాలోకంలో ఆస్పష్టంగొ వున్న విషయాలను ఎన్నిటినో ఆతడు వివరించిన ఘట్టాలు, విషయపున్దిని చేసిన సందర్భాలు వున్నవి. రసధ్వని వివరణలో ఆతడు చూపిన (ప్రతిభ చెప్పుకో దగింది. అభినవగుప్తుని- రస నిష్ప త్రివాదానికి “అభివ్య క్రి” వాద మని పేరు. శై వాద్ర్వైతంలో పతిపాదితమైన ఆనందవాదం - ఆధారంగా ఆతడు రసవివేచన చేసాడు. విభావానుభావాదుల ద్వారా సామాజికుల్లో వాసనారూపంగా వున్న రసం అభివ్య క్తమౌతుందని,ర సానందం (బహ్మానంద సమవోదరమైందని అతడు చెప్పాడు, అభినివగుప్తుడు (వాసిన “ధ్వన్యాలోకలోచనం” చాల [పౌఢమైంది. తర్వాత మమ్మటాదులు అఖభినవగు పుని వ్యాఖ్యాన సవాయంతోనే ధ్వని సంప్రదాయాన్ని ఇంకొ పరిపుష్టం చేసి దానికి వ్యాప్తిని కలిగించారు. నాట్యళాస్త్రానికి అభినవగుప్తుడు (వాసిన వ్యాఖ్య కూడ చాల (పౌఢమైంది. అభిసవగుప్తుని పాండీత్యం అభినవసప్తుడు 19 మంది గురువుల దగ్గర శాస్త్ర విద్యలను అభ్యసిం బొడు భట్ట ఇందురాజు దగ్గర ధ్వని సిద్ధాంతాన్ని, భట్టతౌతుని దగ్గర నాట్య శాస్త్రాన్ని ఆతడు అభ్యసించాడు. శై వవేదాంతాన్ని ఆతడు లన్మణ గురువు దగ్గర అభ్యసించాడు. శైవ సంప్రదాయానికి చెందిన (పత్యభిజ్ఞ సిద్ధాంతంమీద ఆతడు (గంథాంను (వ్రాసాడు. అభినవగుప్తుని తండి నరసింహగుస్తుడు శై వాగమాల్లో పండిళుడు, శవ భక్తుడు. ఆభినవగుప్తుడు తండ్రి దగ్గర కూడ శైవ సిద్ధాంతా లను అభ్యసించివుంటాడు అతని తల్లి విమల. తాత వరాహగు పుడు అభినవ గుప్తుని పూర్వజులు పంజాట్‌లోని *దో ఆద్‌' (ప్రాంతవాసులు. తర్వాత కాశ్మీరొ నికి పోయారు. అభినవగు పుడు ఆజన్మ (బహ్మదారిగా వుండిపోయెను.. అతడు 'శ్రైవాగమాల్టోనే కాక తర్మత కాస్త్రంలోను [ప్రవేళం కలవాడు. అభినవగు ప్తడు

లౌకిక వాజ్మయం 885 గొప్ప శ్రైవదార్శనికుడు. శై వదర్శన సంబంధమైన 41 (గ్రంథాలను అతడు రచించాడు. శై వాగమాల, స్తోకాల మీద ఆతడు (నాసిన వ్యాఖ్యానాలు కూడ వున్నవి, పై 41 గంథాల్లో [11 [గంథాలు (పచురితమై లభిస్తున్నవి. భట్ట తౌతుని కొవ్యకాతుకానికి కూడ అభినవగు పుడు “కాన్యకౌతుక వివరణ” మనే వివరణను [వాసాడు. ఇది ఆలభ్యం, కాని తర్వాత ఆలంకారికులు ఉద్ధరించిన భాగాలు మాతం మనక మిగిలినవి. ధ్వన్యాలోక వ్యాఖ్య

అభినవ గుప్తునికి పూర్వం ధ్వన్యాలోకానికి “*చందిక” అనే వ్యాథ్యానం వుండేది. ఆ వ్యాఖ్యానాన్ని ఆభినవగుప్తుని పూర్వుజుడే (వాసాడని, ధ్వన్యాలోకాన్ని వారు వంశపారం పర్యంగా అధ్యయనం చేస్తుండే వారని అంటారు. “చందికో వున్నంత మ్యాతాన ధ్వన్మాలోక అఆలోకనం జరుగదని *ోలోచనం” కావాలని అభినవగుప్తుడు అన్నాడు. దాన్నిబట్టి చందిక అన్న వాఖ్యానం కన్న అభినవ గుప్తుని వ్యాభ్యానం విశదమైందని చెప్పవచ్చును. ఇతని వ్యాఖ్యానంచేత ధ్వని సిద్ధాంతం పరిపుష్టమై (ప్రామాణిక రూపాన్ని ధరించింది.

కావ్య (పకాశకారుడు మమ్మటుడు అభినవ గుప్తుని ఆచార్శపాదు డని పేర్కొన్నాడు. దాన్నిబట్టీ ఆతడు అభినవాచార్యుని శిష్ముడని తెలుస్తున్నది. క్షేమేర్యదుడు అభినవగుపుని తన గురువుగా చెప్పుకున్నాడు. అభినవగుపుడు అనేక గురువుల దగ్గర విద్యల నభ్యసించినవాడు. లానూ ఒక ఆజార్యుడ్రై శిన్యపరంబరంతో విలసిల్లిన పండితుడు.

రొజానక కుంతకుడు

ఆభినవగుప్తుడు లోచనంలో కుంతకునిగాని అతని వ్యకోక్తి జీవితాన్ని గాని పేర్కొనక పోవటంచేత ఆతడు అభినవ గుప్తుని తర్వాతవాడని చెప్పవచ్చును వింటర్‌ నిట్బ్‌ కుంతకున్న అభినవగుప్తునికి సమకాలికునిగా అంగీకరించాడు, కుంతకుని కాలాన్ని దాదాపుగా (కీ. శ, 11వ ళఠాబ్దం పూర్వార్థ మని చెప్ప వచ్చును. ఆనంద వర్ధనుడు ధ్వని సిద్ధాంకాన్ని స్థాపించిన తర్వాత దాన్ని అంగీక రించక ఖండించినవారు; నూతన సిద్ధాంతాలను (పతిపాదించిన వారు వున్నారు. వారిలో ముకులభట్టు, కుంతక, మహిమ భట్టులు [ప్రముఖంగా మనకు తెలియ

606 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత వచ్చినవారు. ధ్వని సిద్ధాంతానికి (పతిగా కుంతకుడు వ్యకోక్తి సిద్ధాంతాన్ని స్థాపించాడు. అతని కృతిపేరే “వకోక్రి జీవితమ్‌”. కావ్యంలో వకోక్తి (ప్రాధాన్కాన్ని భామవోదులు అంగీకరించి వున్నారు. “*వ్యకాభి ధేయ శట్టో_కిరిష్టా వాచామలంకృతిః” = వ్మకోక్తి గర్భితమైన వాక్యరచన కావ్యానికి ఆవసరమని భామహుడు గుర్తించి ““యత్నో ఒస్యాం కవినా కార్యః” అని అన్నాడు. భామహాదుల ఈ అభ్గిపాయాలను (గహించి (వపంచించి కుంతకుడు వకోక్రి సిద్ధాంతాన్ని స్థాపించాడు. భామహుని వ్మకోక్తి దండి గుణాలంకార నంపదాయమే కాక వామనుని రీతిగుణ సం[పదాయం కూడ దీనిలో అంతర్భవించింది. వ[కోక్తి సిద్ధాంత (ప్రతిపాదనను కుంతకుడు శాస్త్రి ను పద్ధతిలో చేసాడు. ఆ [పతిపాదనలో ఆతడు చూపిన (పతిభ గొప్పది, అయితే వ(కోకక్తి సిద్ధాంత (పతిపాదనలో ధ్వని సంపదాయ (ప్రభావం తప్పక గోచరిస్తున్నది. ధ్వని సం్యపదాయాన్ని కుంతకుడు ఎక్కడా ఎదిరించలేదు, అతడు ధ్వని విరోధి కాడు. అయినా అతడు ఒక కొత్త సిద్ధాంతాన్ని, ధ్వని సిద్దాంతాన్ని ఆఅంతర్భవింపజేసుకొన్న కొత్త సిద్ధాంతాన్ని, [ప్రతిపాదించి కొత్త మార్గాన్ని తొక్కాడు. ఆందుకే కొందరు విమర్శకులు వకో క్తి సిద్ధాంతం ముసుగు వేసుకొన్న ధ్వని సిద్ధాంతమే అని చెప్పారు. ధ్వనినే కుంతకుడు వకోక్తిగా పేర్కొన్నాడచి అంటారు. కుంతకుని “వ్యకో క్తి” పూర్వాచార్యుల కొవ్యత త్త విచారాల నన్నిటిని సమన్వయించే కొ త్త సిద్ధాంతం.

కుంతకుని “వ[కో క్తి జీవితం”లో నాలుగు ఉన్మేషా లున్నవి. ధ్వన్యా లోకంలో వలెనే నాలుగు అధ్యాయాలుగా విభాగింపబడటం కాక దానిలో వలెనే వ కో క్రిజీవితంలో కొరికలు, వృత్తి అని రెండు భాగాలున్నవి. కారికలను, వృత్తిని కుంతకుడే వాసాడు మూల కారికల పేరు “కావ్యాలం కారం”, వృత్తి పేరు “వ్యకోకి జీవితం” ఆని (గంథారంభంలో కుంతకుడు చెప్పాడు (1-2). ఇప్పుడు లభ్యమయ్యే [గంథం సంపూర్ణంగా లేదని పండితుల అభ్మిపాయంల ఒకొకచోట వృత్తి, ఉదాహణలున్నవి కాని కారికలు లుప్తమైనవి. వ్యకో క్తి జీవితంలో రీతి, రస, గుణ, అలంకారాల సమాలోచన వున్నది. స్వభావోక్తి మ్మకోక్తుల స్వరూపనిరూణను కుంతకుడు చేసి స్వభావో కి ఆలంకార ఫమని, వ్యకో క్తి ఆలంకృతి అని చేస్పాడు. కావ్యశోభాహేతుక తత్వంలో వకోక్రి (పధానమైందని ఆతని అభిపాయం. కుంతకుడు “కావ్యాత్మ ” అని ఆనక “*కావ్యబీవితం” అని అంటాడు. భామహ దండి ఉదృటాదుల వలె కుంతకుడు రసాన్ని రసవదలంకారంగా ఆంగీకరించలేదు. రసయోగం చేత ఆలంకారం విశేషాస్లాదకరం చమత్కృతం

లౌకిక వాజ్మయం 80? అయినట్టయితె ఆది రసవదలంకారమని అతడు కొత్త నిర్వచనం ఇచ్చాడు, వ్యకో క్తి సిద్ధాంతంలో రసస్థానం ధ్వని సిద్ధాంతంలో మాదిరిగానే మాన్యమైంది. వళ్రో క్రి భేదొలు

కుంతకుడు ఆరు విధాలైన వకోక్తులను వివరించాడు =1) వర్ణ ఏిన్మాస వ్యకత £) పదపూర్వార్థ వ్యకత 8) సదపరార్థ వక్రత 4) వార్య వ్యకత 5) [పకరణ వక్రత 8) (పబంధ వకత, తిరిగి వీటిలోను విభేదాలను కుంతకుడు వివరించివున్నాడు. కుంతకుడు వకోక్కి సిద్ధాంతం అంతర్గతంగా కావ్యస్వరూపం, కావ్య (పయోజనాలు, కావ్య హేఠువులు, కావ్య రీతులను గూర్చి చర్చించి వున్నాడు. పూర్వాచార్యులు పేర్కొన్న వైదర్భి, గౌడి, పాంచాలీ రీళులను దేశపరంగా పిలవటానికి ఆంగీకరించక వాటిని సుకుమార, విచ్శిత, మధ్యమ మార్గాలుగా పేర్కొన్నాడు. “గీతని ఇతడు “మార్గం "గా పేర్కొన్నాడు. కాళిదాసాదులు సుకుమార మార్గానికి, బాణభవభూతులు విచ్చిత మార్గానికి, మాతృ గుప్తమ యూర కావాదులు మధ్యమ మార్గా)కి చెందిన కవులని కుంతకుడు వివరించెను. (ప్రతి కవి శ్రైలి భిన్న మార్గంలో నడుస్తుందని, కవి వ్యక్రిత్వం ఆతని శైలిలో (పతిబింబిస్తుందని కుంతకుని అభ్మిపాయం.

కుంతకుని ఇతర రచనలేవి వున్నట్లు లేదు. సోమేశ్వర, మాణిక్య చం దడ వంటి ఆలంకారికులు కుంతకుని వ్యకోక్తి సిద్ధాంతాన్ని అంగీకరించివున్నారు. కుంతకుడు చెప్పిన ఎన్నో కావ్యసంబంధి ఆలోచనలు [ప్రొచీనాధునిక పాళ్చాత్యా లంకారికుల అభ్మిపాయాలను పోలివున్నవి. కావ్య నిర్వచనంలో, అలంకార అలంకార్య నిర్ణయంలో, రీతి వివరణలో కుంతకుని అభ్మిపాయాలు మౌలికంగా ఆత్యాధునికంగాను వున్నవి.

మహిమ భట్టు

ధని సిద్ధాంతంతో సంతృప్తి చెందక, దానితో అంగీకరించక కొర్ర సిద్ధాంతాన్ని స్థాపించిన వారిలో మహిమ భట్టు ఒకడు. ఇతని [గంథం “వ్యక్తి వివేకం" ఇతడు (పసిద్ధ నైయాయికుడు. వ్యక్తీ వివేకంలో మహిమ భు ధ్వని సిద్ధాంతాన్ని ఖండించాడు. ఇతడు అసాధారణ మేధావి. ధ్వని అనేది (ప్రత్యేకంగా చెపనవసరం లేదని అది అనుమానాంతర్గతమే. అని, దాన్ని కావ్య సిద్ధాంతంగా

'ఎ' గ్‌

806 సంస్కృత సాహిత్య చరిత వేరే (వతిపాదించే అవసరం లేదని మహిమ భట్టు మఠం. ఇతని మఠాన్ని అను మతివాద మంటారు. దీన్ని ఒక (పత్యేక కావ్య సిద్ధాంతంగా కంటె ధ్వని ఖండ నగా మ్మాతమే [గహించవలెకు వ్యక్తి వివేకంలో మూడు ఇండాలున్నవి. మొదటి ఖండంలో ధ్వని లక్షణాన్ని చెప్పి అది అనుమానంలో ఆంతర్భివించినట్టుగా వివ రింపబడింది. రెండవ ఖండంలో అనౌచిత్యాన్ని కావ్యదోషంగా పర్మిగహించి అనౌ చిత్యరూపం వివగంింపబడింది. మూడవ ఖండంలో తిరిగి ధ్వని అనుమానంలో ఎట్టా అంతర్భవిస్తుందో తర్కపూర్ణంగా చెప్పబడింది. వ్యంగ్యార్థ బోధకమయ్యె రసాన్ని కూడ మహిమ భట్టు అనుమానాంతర్భాగంగానే వరిణమింపజేసాడు. మమ్మటుడు కావ్య ప్రకాశం పంచమోల్లాపంలో ధ్వనిని స్థాపించేటప్పుడు మహిమ భట్టు అభిప్రా యాలను ఖండించి ధ్వని ఆనుమానంలో అంతర ఏవించదని _పమాణాలతో నిరూ పించాడు. అనుమానం ధ్వని రెండు భిన్న మైనవని మమ్మటుడు యుక్తియు క్తంగా (వకటించి చూపాడు, భట్ట శంకుకుని అనుమితి వాదాన్ని మహిమభట్టు ఆంగీకరించి (గ్రహించి తన సిద్ధాంతాన్ని స్థాపించాడు ం.

మహిమఖభట్టు రాజశేఖరుని కృతులను పేర్కొన్నాడు. మరియు ఆతనికి వ్మకో కి సిద్ధంతంతోను పరిచయమున్నది. వ్య క్తి వివేకంలో మహిమ భట్టు కుంత కుని కూడ స్మరించివున్నాడు.

కొవ్య కాంచన కశాళ్మమానినా కుంతకేన నిజకావ్య లక్ష్మణి

యస్య సర్వనిరవద్యతోదితా శ్లోక ఏషస నిదర్శితో మయా. కాబట్టి మహిమభట్టు కుంతకుని తర్వాత వాడని చెప్పవచ్చును. మమ్మటుడు (క్రీ.శ. 1025-1075 మహిమ భట్టును ఖండించటంచేత ఇతడు ఆతనికి పూర్వుడో దాదాపుగా సమకాలికుడో కావచ్చును. క్షేమేం్యద, రుయ్యకులకు మహిమభట్టు పూర్వుడు. మపిమకట్టు తత్తో క్రి కోశమనే మరొక అలంకార శాస్త్ర గంథాన్ని రచించెనంటారు. కాని అది అలభ్యం. రుయ్యకుడు మహిమభట్టు వ్య క్రి వివేకానికి వివేకవిబార మని విమర్శగంథాన్ని రచించాడు, రుయ్యకుడు ధ్వనివాది. మహిమ భట్టు అభ్మిపాయాలను తన విమరక్శ్మగంథంలో విమర్శించి ఖండించాడు

ధనంజయ - ధనికులు

ధనంజయుడు ధారాపతి ముంజరాజు (క్రీ ౪. 974990) ఆస్థాన పండి

ళడు. ధనంజయుని కృతి దళరూపకం, ఇది నాట్యకాస్త్రం మీద ఆధారితమైన

రచన. నాటక లక్షణాలకు ఇది (ప్రామాణికమైన (గంథం. దశరూపకంలో నాలుగు (పకాళా లున్నవి. 800 కారిక లున్నవి దీనిలో రూపక భేదాలు, తల్లక్షణాలు, నాయికానాయక భేదాలు, భాషా (పయోగంలోని నియమాలు అభినయభేదాలు వృత్తులు, రనపోషణ, రస నిష్ప త్తి, రసభేదాలు వివరింపబడినవి.

దళ రూపకానికి ధనికుడు “అవలోక'"" మనే వ్యాఖ్య (వాసాడు. తనికుడు ధనంజయుని సోదరుడని పతీతి. ధనికుడు కూడ ముంజరాజు ఆస్థాన పండితుడు. అవలోకం ముంజరాజు మరణానంతరం క్రీళ. 1000 (పాంతంలో రచింపబడింది, ధనికుడు కావ్య నిర్ణయ మనే కావ్యశాస్త్రాన్ని రచించినట్లు అతని అవలోకాన్ని బట్టీ తెలుస్తున్నది. కాని లభ్యం కాలేదు,

దశరూపకవై శిష్యం

ధనంజయ ధనికులు వివరించిన రస నిర్వచనం, రస నిష్ప శ్రి, నాయికా భేదాలు మొదలైన వాటిని భానుదత్తుడు (గహించి రసతరంగిణి, రసమంజరులను రచించాడు. దశరూపక (పభావాన్ని భానుమిపని మీద కూడ చూడవచ్చును. (క్రీ ఈ 1వ కతాబ్దానికి చెందిన గుణచం్యద రామచం్యడుల నాట్య దర్శణానికీ కూడ దళరూపకమే ఆధారమైంది. (క్రీశ. 10వ శః తర్వాత (వాయవిడిన నాట్య (గ్రంథాలకు దళ రూపక మే ఉపజీవ్య [గంథంగా నిలిచింది. విశ్వనాథుని నాయికొ నాయక భేదం, దృళ్యకావ్య నిర్వచన (పకరణాలు దళరూపకం ఆధారంగా [వాయ విడినని. విద్యానాథుడు నాయికానాయక భేదాలను దళరూపకం నుంచే (గహించాడు. దృళ్యకాన్యలవషణాల విషయంతో దశరూపకమే [ప్రామాణిక (గంథమైంది. నాట్య శాస్త్రం విశాంకాయం కలది, సులభరీతిలో లేదు. దళరూపకం సులభపద్ధతిలో నాటకల కణాలను వివరిస్తున్నది. కాబట్టీ దళరూపకమే ఎక్కువ అందుబాటులో వుండి (పామాణికంగా నిలిచింది. దశరూపకాన్ని శ్రేవలం నాట్యశాస్త్రం యొక్క రూపవిలేదమే అని చెప్పలేము. ధనంజయ. ధనికులు సంధిశ ంధ్యంగాలను, అర్జో వశ్షేపకాలను, రూపకాలల్లో రసవిర్వహన౫ను గూర్చి చాం విశదంగా చర్చలు చేసి మౌలికమైన అఖ్నిపాయాలను కూడ వ్య క్రం చేసివున్నారు. అభినవగ ప్రుడు శాంర రసాన్ని స్థాపించి దాఎకి పట్టం కట్టాడు. ధనంజయ ధకులు కాంత రసం శ్రవ్య కావ్యంలో నిఐబర్ధిస్తే నిబద్ధించ వచ్చును కొని దృళ్యకొవ్యంలో అది పనికిరాదని అలి (పాయపడినారు. తర్వాత విళ నాళుడు శాంతరసాన్ని దృళ్య కొవ్యాలల్ల ను

క! సంస్కృత సాహ్హిత్య చరిత పోషించవచ్చునని చెప్పివున్నాడు. ధనంజయుడు ధ్వని విరోధి ర్వనిని ఖండించి ఇతడు రసమే శబ్దారాల తాత్పర్యమని చెప్పెను. ధనంజయ ధనికులు భాట్ట మీమాంసకులచేత [పభావితులై నారని సండితుల అభ్మిపాయం, వీరు అభిధా, లక్షణా కాత్పర్యాలనే అఆంగికరించారు. దశరూపకానికి ధనికుడేకాక నరసింవాభట్ట, దేవ పాణి, ఐహురూపభట్టు, వోణీధరమ్మిశ, కురవిరామాదులు కూడ వాఖ్యానాలు (వాసారు. వీటిల్లో ధనికుని వ్యాభ్యానమే పసిద్ధమెంది. భోజరాజు భోజుడు ధారానగరాధిపతి. ముంజరాజు అ(గజుడు సింధులుని కుమారుడు. సింధులుడు, ముంజరాజు, భోజుడు ముగ్గరు కూడా పండితకవి పోషకులు. అందులో భోజుడు స్వయంగా కవి, పండితుడు, ఆలంకారికుడు. భోజుడు (1కి. + 1005-1054) సరస్వతీ కంఠాభరణం, శృంగార (ప్రకాళం అనే ఆలంకారళాస్త్ర [గ్రంథాలను రచించెను. ఇవి రెండు సాహిత్యశాస్త్ర రంగంలో (వసిద్ధ (గ్రంథాలు. రెండు కూడా బృహద్గంంథాలే. సరస్వతీ కంఠాభరణంలో వదు పకాశాలున్నవి. దీనిలో కావ్య గుణదోషాలు, అలంకారాలు, నాయికా నాయక భేదాలు, రసాలు దృళ్య కావ్య లక్షణాలు వివేచింపబడినవి. దీనిలో భోజుడు చేసిన భాషా విషయ చర్చ మవదత్త్వపూర్ణమైంది. - ఇటువంటి చర్చను ఈ దటుడు తప్ప మరే ఆలంకారికుడు చేసి వుండలేదు. రుదటుడు దళశమరసంగా అంగీకరించిన (పేయో రసాన్ని భోజుడు (గహించి సరస్వతీ కంళాభరణంలో వివరించాడు. రు్యుదటుడు నాలుగు రీతులను పేర్కొనగా భోజుడు అవంతి, 'మాగధి, రీతులను అదనంగా చేర్చి ఆరింటిని [గహించాడు. శృంగార [ప్రకాశంలో శకి అధ్భాయాలున్నవి ఇది సంపూర్ణంగా లభించలేకు. ఇందులో శృంగార రన వివేచన (పధానంగా చేయబడింది. 19 అధ్యా యాలల్లో 7 మహాకావ్య, రూపక లక్షణాలు చెప్పబడినవి మిగతా ౨4 ఆధ్యాయాలల్లో? రసవివేచన చేయబడింది. మరియు _ శృంగార రస [ప్రాధాన్యం వివరింపబడింది. భోజుడు “శృంగార ఏవ ఏకో రసః” శృంగార మొక్కటే రసమని (పతిపాదింబెను. [పాచీనా చార్యులు శృంగారాది పది రసాలను పేర్కొన్నారు. కాని శృంగార మొక్కటే రసమని, మిగిలినవన్ని భావాలని అవస్థావళంచేత అవి ఒకొకసారి స్టాయిరూపాన్ని ఫొందుళవని మరొకసారి వ్యభిచారి భావరూపాన్ని పొందుతవని ఇతడు. చెప్పెను.

లౌకిక వాజ్మయం 841 వటయషన్యాయానుసారంగా వీరాద్భుతాదులకు రస్మపసిద్ధి కలిగిందని, దాన్ని నివారించటమే తన పయత్నమని అతడు తెలిపాడు:

వీరాద్భుతొదివచ యేవా రస (పసిద్ధిః

సిద్ధాకుతోఒపి వటయతక్షవదా విభాతి

లోకే గతాను గతికత్వ వళాదుపేతా

మేళాం నివర్తయితు మేష పర్మిళమో నః. భోజుడు వూర్వాలంకారికుల అల్మిపాయాలను చాల ఉట్టంకించాడు. అలంకార వివేచనలో భోజుడు దండిదేత చాల (ప్రభావితుడై నాడని చెప్పవచ్చును. లోజుడు సాహిత్య లోకంలో కొత్త కావ్యసిద్ధాంతాన్ని ఏది పతిపాదించకపోయినా అతడు రసవివేచనలో _పకటించిన ఆలి పాయాలెన్నో మాన్యయోగ్యంగా వున్నవి. అభినవ గుప్తుడు కాంత రసానికి పట్టం కట్టాు. భవభూతి కరుజరస మొక్కటే రసమని చెప్పాడు. థోజుడేమో శృంగారానికి _పాధాన్యమిచ్చి శృంగార మొక్కటే రసమని స్థాపించాడు. ఆ తర్వాత ఆలంకారికులు మాయ, అద్భుళాది రసాలను ఏకైక రసాలుగా స్థాపించటానికి వూనుకొన్నారు,

సరస్వతీ కంఠాభరణానికి రర్నేశ్యరుడు వ్రాసిన రత్నదర్పణ మనే వ్యాఖ్యానం (పసిద్ధమైంది. ఇదిగాక ఇంకా మూడు వ్యాఖ్యానాలు దీనికి వున్నవి.

భోజుడు పై రెండు అలంకార (గంథాలనే కాక ఇంకా అనేక [గంథాలను రచించాడు. అతని చంపూరామాయణం (పసిద్ధమైన రచన. అదేగాక రాజమార్తాండ మనే యోగళాస్త్ర (గ్రంథాన్ని, రాజమృగాంకమనే జ్యోతిష |గంథాన్ని, వ్యవహార సముచ్చయం, చారుచర్య అనే ధర్మశాస్త్ర (గంథాలను, ఆయర్వేదసర్వస్వం, విశాంతీవిద్యా వినోద మనే ఆయుర్వేద (గంథాలను, శాలిహోత మనే ఆక్వశాస్త్ర (గంథాన్ని, బాణక్యనీతి, ప్యుతమార్తాండ, య క్తికల్పతరువు అనే రాజనీతి శాస్త్ర (గంథాలను, సమరాంగణ సూతధార మనే వాస్తుకాస్త్ర(గంఠొన్ని, తత్త్వ (ప్రకాశం, సిద్ధాంత సం్యగవాం, శివత త్వరత్నకళక అనే శై పసిద్ధాంత (గంథా లను రచించాడు. వీటిల్లో ఎన్ని ఆతడు రచించినవో, ఎన్ని అతని పేరుమీదుగా చలామణి అవుతున్నవో నిర్ణయించటం కష్టం.

రశలి సంస్కృత సాహిత్య చర్చిత కేమేందుడు

క్షేమేం్యదుడు ఆలినవగుపుని శిష్యుడు. ఆతడు కవి పండితుడు, ఆలం కారికుడు. క్షేమేందుని కాలం (క్రీ. శ, 1050 (ప్రాంతం. కాశ్మీరరాజు అనంతుని ఆస్థానపండితుడు. క్షేమేం్యదుడు వివిధ విషయాలమీద 88 (గంథాలవరకు వాసాడు. కవికంఠాభరణం, బౌచిత్యవిచారచర్చ ఆధని రెండు అలంకార శృతులు.

కవికంఠాభరణంలో కవిత్వపాప్పి, కావ్యవైచితి, అర్థళబ్దర సాలల్లోని దోషాలు, గుణాలు వివరింపబడినవి దీనిలో ఐదు అధ్యాయా లున్నవి. జౌచిత్య విచారచర్చలో క్షేమేర్యదుడు కౌచిత్య సిద్ధాంతాన్ని (పతిపాదించాడు, * నౌచిత్యం కన్న రసభంగకారణం లేదని బౌచిత్య[ పాధాన్యాన్ని ఆనందవర్షనాదులు గుర్తించి వున్నారు. దాన్ని తీసుకొని మ్షేమేందదుడు బౌచిత్యాన్ని ఒక కావ్యసిద్ధాంతంగా నిల బెట్టాడు. శబ్ద, ఆర్ధ, గుణ, అలంకార, రససంబధమైన బౌచిత్యాలను సోదాహర ణంగా ఆతడు వివరించాడు ఆనౌచిత్యదోషాలను చూపేటప్పుడు ఆతడు ప్రసిద్ధ కవుల కొవ్యాలనుంచికూడ నిర్భయంగా ఎ త్రిచూపాడు ధ్వని సిద్ధాంత (పభావం క్షేమేందదునిమీద చాల వున్నది, కౌచిత్యం ఒక కావ్య సిద్ధాంత రూపాన్ని ధరించ దని విమర్శకుల అవీ[ప్రాయం. విభిన్నతత్ర్యాల మి[ళణాన్ని మనం కచిత్య సిద్ధాం తంలో చూడవచ్చును. ఇది ఒక స్వతంతమైన సిద్ధాంతంకంటె ఒక అఆక్యావళ్యక కొవ్యతత్త్యంగా (గపొంచాలి. ఎందుకంటె ఇది ధ్వనిలోనే చివరకు అంతర్భ విస్తున్నది. సువృత్తతిలక మనే ఛందో (గంఠాన్ని కూడ శేమేందుడు (వాసాడు.

మమ్మటుడు

అభినవగు పున ఆచార్యపాదుడని చెప్పటంచేత మమ్మటుడు అతని శిమ్యుడని భావింపబడుచున్నాడు, మమ్మటుడు ఉదాత్తాలంకారానికి భోజరాజు దానశీలతను వర్టిస్తు శ్లోకాన్ని ఉదాహరించాడు. మమ్మటుని కావ్య_పకాశానికి మాణిక్యచం(దుడు (కీ. శ. 1169 - 1160 (ప్రాంతంలో టీకను [వాసాడు. రుయ్యకుడు (కీ. ఈ 1128 = 1.149) కావ్య పకాశాన్ని ఉల్లేఖించాడు. అప్పుడు మమ్మటుని కాలాన్ని (కీ శ. 1050-1100 అని చెప్పవచ్చును. సాహిత్యశాస్త్ర రంగంలో మమ్మటుని

లౌకిక వాజ్మయం 843 కావ్యపకాళానికి (పత్యేక స్థానమన్నది. ఇతడు దాలావరకు ఉదృట, రదట, ధనంజయుఐను అమసరించిాా అతడు ధ్వనిసిద్ధాంత సమర్థకుడు. ధ్వని సిద్ధాం తాన్ని ఎఏరించిన వారిని ఇతడు కావ్య [పకాశంలో ఖండించాడు. అనందవర్థన, అభినవగు ప్తుఃు తర్వాత ర్వనిసిద్ధాంతాన్ని కాదని కొ త్త సిద్ధాంతాలను స్థాపించిన వా రున్నారు. అంటె ఆ ఇద్దరు ఆచార్యుల తర్వాత వెంటనే ధ్వసిసిద్ధాంతం సర్వ సమ్మతమై వచలితం కాలేదు. అట్లా ఎదిరించిన వారిని ఖండించి ధ్వని సిద్ధాంతానికి (ప్రాచుర్యాన్ని కళిగించటమే మమ్మటుని (గ్రంథ రచనోద్దేశమని చెప్పవచ్చును. ఈ ఖండన అఖండనంలో మమ్మటుడు చూపిన యుక్తులు, (వమా ణాలు పబలమైనవి. ఆ తర్వాత ధ్వని విరోధులున్నా ఎవరు మమ్మటునికి సమా ధానమిచ్చి నిలువలేకపోయారు. అట్లా ధ్వనిసిద్ధాంతం ఎదురులేక సర్వజనాంగీకా, రాన్ని పొందిందంటె మమ్మటుని యుక్తులే కారణం, ఉద్భట; రు్మదట, వామన మహిమభట్టు మొదలై నవారిని అతడు ఖండించెను. కామహుడు ధ్వనివాది అని మమ్మటుని అభ్మిపాయం. తరువాత ఆలంకారికులు రుయ్యక, హేమచంద్ర, పండితరాజ జగన్నా థులు మమ్మటుని అనుసరించారు మమ్మటుడు పూర్వాచార్యుల మతాలను కఠినంగా ఖఇండించక సంయమనంతో ఆదరపూర్వకంగా వివేచించి వున్నాడు.

కావ్యపకాశం పది ఉల్లాసాలుగా విభాగింపబడింది. 140 కారిక లున్నవి, తొమ్మిదవ ఉల్లానంలో శబ్దాలంకారాలు, పదవ ఉల్లాసంలో అర్థాలంకారాలు వివ రింపబడినవి. మొదటి ఉల్లాసంలో కావ్య పయోజనాలు, హేతువులు, భేదాలు, కావ్య స్వరూపం వివరింపబడినవి. రెండన ఉల్లాసంలో శబ్ద స్వరూప నిర్ణయం, కాబ్టీ వ్యంజనను గూర్చి చెప్పబడింది. మూడవ ఉల్హాసంలో ఆర్జీవ్యంజన నిరూపింస బడింది. నాల్గవ ఉల్లాసంలో రసాదిథ్వని విచారం చేయబడింది. ఐదవ ఉల్లాసంలో వ్యంజనాళ క్రి పతిష్టావింపబడింది. ఆరవ ఉల్లాసంలో చితకావ్య నిరూపణ చేయ బడింది, ఏడవ ఉల్లాసంలో దోషసరూపణ, ఎనిమిదవ ఉల్లాసంలో గుణవిరూపణ చేయబడింది. మన్ముటుడు “తదదోషా శబ్దారౌ సగుణా వనలంకృతీ పునః క్వాపి” అని నిర్వచించాడు. దండి వలెనే ఇతడు కావ్యం దోషరహితంగా వుండాలని గుణ సహితంగా వుండాలని చెప్పాడు. అందుకే దోషాలను అకడు విశదంగా వివరించి వున్నాడు. ““అనలంకృతీ పునః క్వాపి” అని అలంకారాల మీద మమ్మటుడు ఎక్కువ ఆదరణ చూపకున్నా. చివరి రెండు తల్లాసాలల్లో అలంకార భేవాను

844 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత విశదంగానే నిరూపించాడు మమ్మటుని కావ్య హేతువుల, కావ్య పయోజనాల వివే చన చాల మాన్యయోగ్యంగా వున్నది. మమ్మటు' శబ్ధళ క్తుల వివరణ (పామాణిక మైంది. కొవ్య పకాళొనికి టీఠలు

కావ్య పకాశానికి మొదట కీ. శ 1159 (ప్రాంతంలో మాణిక్య చం్చదుడనే జైనపండితుడు టీకను (వాసాడు.భ్రఆ తర్వాత కావ్య_పకాళానికి చాలా టీకలు (వాయబడినవి. ఇప్పుడు దీనికి డ్రర్మి గ్రఫీ వరకు టీకలు దొరుకుతున్న వి. భగవద్గీతకు తప్ప ఇన్ని టీకలు మరే[గంభినికి లేవని కాజే అన్నాడు. ఈ టీకలే ఈ కృతి యొక్క వ్యాప్తి, (పాశస్త్యాలను (పకటిస్తున్నవి. కొన్ని టీకలకు తిరిగి వివరణలు, టీకలు కూడ [వాయబడినవి, కొవ్యపకాశస్య కృతా గ ఎహేగృహే టీకా తథా ప్యేష తథైవ దుర్గమః''-అని ఒక (ప్రాలీన వ్యాఖ్యానకారుని ఊక్రి,

మమ్మటుడు “శబ్దవ్యాపార నిభార”మని శబ్ధళ క్రి మీద 'ఒక (గంథాన్ని రచించాడు,

రాజానక రుయ్యకుడు

రావానక అనేది రాజాస్థానంలో ఏటో పదవి అని, ఆ పదవిలో వుండటం చేత ఇతనికి రాజానక రుయ్యకుడని పేరు. రుయ్యకుడు మమ్మటు' కావ్య (పకా శాన్ని, బీల్హణని వ్మికమాంక దేవచరి.తను పేర్కొనటం చేత (కీ శ 112ర8= 1149 [పాంతంవాడని చెప్పవచ్చును. రుయ్యకున్ని రుచకుడని కూడ అంటారు. రుయ్యకుడు గొప్ప పాండిత్యం కలవాడు. రుయ్యకుని కృతి అలంకార సర్వస్వం, ఇది స్మూతరూపంలో రచింపబడింది. దీనికి వృత్రికూడ వున్నది. ఈ వృత్తిని రుయ్యకుడే [వాసాడో లేక వేరే ఎవరైనా (వాసారో చెప్పలేము. శ్రీకంఠ కావ్య కర్త మంఖకుడ రుయ్యకుని శిష్పుడు. సూ తాలను రుయ్యకుడు [వాయగా దానికీ వృత్తిని మంఖకుడు [వాసాడని కొందరు విమర్శకుల అభ్మిపాయం. ఆలంకారో సర్వస్వానికి జయరథుడు [వాసిన టీక వున్నది.

ఆలంకార సర్వన్వంలో రుయ్యకుడు అలంకారాల వివేచనను మౌలికంగా చక్కగా చేసాడు. ఆలంకాధ లక్షణాలు సూతాలల్లో చెప్పబడి, వృ త్తి్‌లో సోదా

లోకిక వాజ్మయం 84క్‌ హరణంగా వివరింపబడినవి. ఆలంకొరాల విశేషణ, వివేచనలను రుయ్యకుడు శాస్త్రియ పద్ధతిలో చేసాడు. తర్వాత ఆలంకారాలను వివరించేవారికి ఇది ఆదర్శ మైంది. ఇతని కృతితో శ్రేవలం అలంకారాల వివరణే వున్నది. ఇతర కావ్య తత్తా్యాల పసక్తి లేదు. దీనిలో కొత్త ఆలంకారాలకు రుయ్యకుడు. చేర్చాడు. ఆలంకారాలను విశదంగా వివరించి చెప్పినా రుయ్యకుడు ధ్వనివాది కాని అలంకార వాది కొడు. మమ్మటుని కావ్య |పకాళానికి ఇతడు టీక [వాయటమే దీన్ని నిరూ పిస్తున్నది. ధ్వని సిద్ధాంతాన్ని ఖండించినవారిని ఈ టీకలో రుయ్యకుడు (పతి ఖండన చేసాడు.

రుయ్యకుడు కావ్య (ప్రకాశానికి సంకేత మశే పేరుగల టిక్షన్నే కాక మహిను భట్టు వ్యక్తి వివేకానికి విచార విమర్శను, బాణుని హర్ష చర్మితక్కు టీకను కూడ (వాసాడు, ఇవేగాక సాహిత్య మీమాంస, నొటక మీమాంస, ఆలంకారానుసారిణి సహృదయ లీల అనే (గ్రంథాలను కూడ రచించాడు.

వాగృట్టు (పథమ

వాగృట్టు జైనుడు, ఇతడు (క్రీ. శ. 1121 = 1,56 నడుమ జీవించి వున్నాడు. ఇతని కృతి వాగృ టాలంకారం ఈ [గంథం ఐదు పరిచ్చేదాలుగా విభాగింపబడింది. దీనిలో (త్రమంగా కావ్య లచణాలు, కావ్య హేతువులు, కావ్య (ప్రయోజనాలు, కవి శిక్ష, కవి సమయాలు, కావ్య భేదాలు, దోవ గుణాలు, భాష అలంకారాలు, రీతులు, చ్మిత బంధకవిత్వం, నాయికానాయక భేదాలు, రసం, వివరింపబడినవి. వాగృట్టు కావ్యాలను ఛందఃసహితం, భండో రహితం, మ్‌ళమ మని విభజించాడు. అతడు వైదర్శ్భి, గౌడి రెండు రీతులనే (గహించాడు. వాగృట్టు ఉదాహరణలన్ని స్వయంగానే (వాసాడు. అతడు నేమి నిర్వాణమనే మనో కావ్యాన్ని రచించెను. వాగ్భటాలంకారానికి సింహదేవగణి వ్యాఖ్యానాన్ని (వాసాడు. వాగృట్టు స్వయంగా కూడ తన కృతికి వ్యావ్యానా్న్నా (వాసుకొన్నాడు.

"హేమచం[దాచార్యుడు

హేమ చం్యదుడు జైనుడు. గుజరాతు రాజు కుమార పొలుని (కీ శ 1142-1178) గురువు, ఆస్థాన పండితుడు. ఇతని అసలుపేరు సోమదేవుడట , ఇతడు అనేక (గ్రంళాలను రచించాడు. వాటిల్లో కావ్యానుశాసన మనే అలంకార

గీకి సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత శాస్త్ర [గంథం ఒకటి ఇది (ప్రముఖమైన అలంకార (గంథం. హేను చందుని మీద అభినవ గుప్త మమ్మటుల (పభావాన్ని స్పష్టంగా చూడవచ్చును. ఇతడు రస [పకరణాన్ని అభినవగు ప్త; అభినవభారతి ననుసరించి రచించెను కావ్యాను శాసనం స్తూతఎద్ధమైంది. దీనికి అలంకార చూడామణి అనే వృత్తిని హేమ చందుడే స్వయంగా (వాసాడు. మరియు దీనికి వివేక మనే టికకూడ వున్నది. ఈ కృతిలో 8 ఆధ్యాయా లున్నవి. దీనిలో కావ్య నాటకాల వివేచన చేయబడింది. రస, దోష, గుణ, అలంకార, నాయికా నాయక భేదాలు మొదలై నవి వివరింప బడినవి. హేమచం్యదుడు కొత్త సిద్ధాంకాన్ని ఏది (పతిపాదించకపోయినా పూర్వా లంకారికుల సిద్ధాంతాలను చక్కగా సమీక్షించాడు ఉదాహరణలుగా నంస్కృృత, (పాక్ఫత శ్లోకాలను ఇచ్చాడు. యాకోబి, బ్యూలర్జు హేమ చం్మదుని జీవితాన్ని బాగా పరిశోధించి అతని జీవిత చర్మితను రచించారు,

హేమచల్మదుని సమకాలికులైన జయనుంగళుడు కవిశిక్ష ఆనే (గంధాన్ని, నాగవర్య కావ్యాలోచన మనే (గ్రంథాన్ని రచించారు,

రామచం.ద గుణచం( దులు

రామచంద గుణచం[ దులు హేమచం్మదాచార్యుని శిష్యులు. వీరు నాట్య దర్పణమనే కృతిని రచించారు. ఇవి కొరికల్లో (వాయబకింది. రచయితలు స్వయంగా దీనికి వృత్తిని కూడ రచించారు వీరిలో రామచందుడు [ప్రబంధ శతక కర్తనని చెప్పుకొన్నాడు. రామచందుడు గుజరాతులో సిద్ధాజు (కి +. 1098-1148 ) కుమారపాల (శీ. శ 1481172 | ఆజయపాల (క్రీ. శ క్ర. ₹. 11721175) రాజుల సమకాలికుడు.

నొట్టదర్పణం నాట్యశాస్త్ర సంబంధ (గంథం. ఇది నాలుగు “వివేకా” లుగా విభాగింసబడింది దీనిలో (క్రమంగా నాటక, రూపక, వృత్తి, రన, భావాఖి నయాదులు వివరింపబడినవి. దీనిలో విశాఖదత్తుని దేవీచం్యదగువ్త నాటకం ఉద్ధ రింపబడింది ఇది ఇప్పుడు కొంత థాగం మ్మాతమే దొరికింది. నాట్యదర్పణంలో రసవివేచన చక్కగా వున్నది. నాటకాలను (పధానంగా దృష్టిలో పెట్టుకొని రస వివేచన చేయబడింది. రసవిషయకంగా ఎన్నో కొత్త విషయాలను ఈ అలంకారి కులు చెప్పారు ముత్తు, తృష్ణ, మెతి, శద్ధ, దయ, ఉపేక్ష, కమ, మార్జవాది కొత్త సంచారీభావాలను వీరు (గ్రహించారు.

లౌకిక వాజ్మయం రథ? మలయజ పండితుడు (కీ శ 1168 (ప్రాంతంవాడు. ఇతని ఆలంకారకృతి “సాహిత్యసారం”, రాజరాజు క్రీశ. 12వ శతాబ్దం వాడు. ఇతని కృతి “రాజరాటీయం”. సాగరనంది

సాగరనంది కాలనిర్ణయం చేయటం కష్టం. అయినా ఆతడు రాబశేఖరుని విద్ధ సాలభంజికను ఉద్ధరించటం చేత క్రీ. శ. .0వ శ॥ తగువారివాడని, అమర కోశటీకాకారులు సరానంద, సుభూతి చందులు సాగరనంది విరచిత నాటక లషణ రత్నకోళాన్ని ఊద్ధరించటం చేత కీ, శ. 1158-59 కి ముందు అని నిర్ణ యించవచ్చును సాగరుడు కృతియుడు. నంది అన్నది అతని వంశనామం. ఆరంభంలో నాట్య్మ్యపవ ర్తకుడు నాట్యాధిదేవత అయిన శివున్ని (ప్రార్థించినా అతడు బౌద్ధుడో, వై నుడో అని విమర్శకుల అభ్మిపాయం,

సాగరనంది నాటక లక్షణ రత్న కోళంలో నాట్య సిద్ధాంతాలను, నాటక లక్షణాలను వివేచించాడు. ఇతడు భరతుని నాట్యకాస్త్రన్ని, అభినవగుప్తుని నాట్య శాస్త్ర వ్యాఖ్యానం అభినవభారతీిని అనుసరించి ఈ (గంఖాన్ని రచించాడు. శాంత రసం నాటకంలో పోషింపదగినదని ధనంజయుని అభ్మిపాయం. ఈ విషయంలో సాగరనంది మౌనం ధరించాడు నాటక లతణాలకు సంబంధించిన సమస్త విష యాలు దీనిలో వివరింపబడినవి.

జయదేవుడు

గీతగోవిందకారుడు జయదేవుడు, నాటకకారుడు అలంకొరికుడై న జయ దేవుడు చేరు వేరు వ్యక్తులా? లేక ఒక్క-రేనా! అన్న విషయంలో పండితుల్లో అభిప్రాయభేదమున్నది. కాని సూక్మ్యపరిశీలనవల్ల విళ్శిద్దరు వేరు వేరు వ్య క్తులనే తేలుతున్నది. ఆలంకారిక జయదేవునికి జయదేవ పీయూవవర్డు డని పేద. ఇతని తం్మడిపేరు మహదేవుడు. గీత గోవిందక ర్త జయదేవుని తండి పేరు లోజదేవుడు. కొబట్టి ఈ ఇద్దరు జయదేవులు. వేరు వేరు వ్యక్తులే అని తెలుస్తున్నది. ఒకవేళ

స!

త్రీశరీ సంస్కృత సాహిత్య చరిత వీళిద్దరు అన్నదమ్ముల కుమారులేమో! ఈ జయదేవునివి రెండు అఆలంకారకృతులు వున్నవి, ఒకటి చంద్రాలోకం. రెండు- రతిమంజరి. ఇతని నాటకం (పసన్న రాఘవం. ఇది (పసిద్ధ నాటకం. రతిమంజరిలో నాయికాభేదాలు నిరూపింపబడినవి. చందాలోకం జయదేవుని శప్టనిర్టమైన ఆలంకారకృతి. ఇది పది మయూథఖాలుగొ విభాగింపబడింది. దీనిలో ల్రైటళ్లోకాలున్న వి. కావ్యపక్షమైన విషయాలన్ని దీనిలో చర్చింపబడినవి. కావ్యలకణాలు, దోషాలు, అలంకారాలు. రసధ్వని వివరింపబడి నవి. ఆలంకారాలు లేకున్నా శబ్దార్ధాలు కావ్యమౌతుం దన్న మమ్మటుని ఊకక్తిని (ఆనలంకృతీ పునఃక్యాపి)ి జయదేవుడు ఖండించి కావ్యానికి ఆలంకారాలు ఆత్మన సరా లని, అగ్ని అనుష్టతతో వుండటం ఎంత ఆస్వాభావికమో అలంకారాలు లేక కావ్యముండటం కూడ అంత అస్వాభావిక మని చెప్పాడు-

అంగీకరోతియః కొన్యం జ్ఞార్ధావనలంక, తీ

అసౌన మన్యతే కస్మాదనుష్ట మనలం కృతీ. జయదేవుడు అలంకారవాది. అలంకార వివరణలో అతడు రుయ్యకుని అనుసరిం చాడు. పంచమ మయూఖంలో జయదేవుడు ఆలంకారాలను వివరించాడు దీని ఆధారంగానే అప్పయ దీక్షితుడు కువలయానం దాని న్‌ రచించాడు. చందాలోకానికి శారదాగముడు మొదలై నవారు [వాసిన టీక లున్నవి. చందాలోకంలో ఉదాహరణ ' లన్నీ జయదేవుడు స్వయంగా [వాసినవే. ఇతని కాలం (క్రీ. శ. 12 వ శలాబ్దిం, జయదేవుడు మొత్తం 88 అలంకారాలను వివరించాడు.

దేవేశ ౧రుడు

క్రీ శ. 1800 _పాంతంవాడు. “కవి కల్చలత” దేవేశ్వరుని అలంకార

కాస్త (గంథం. భానుదత్తుడు

భానుదత్తుడు క్రీ. శ. 18వశ కాబ్బంవాడని నిర్ణయింపబడింది. ఇతడు మిథిలాదేళానికి చెందిన గణనాథుని కొడుకు. రసమంజరి, రనతరంగిణి ఇతని అలంకారకృతులు. రసమంజరిలో శ్లోకాలు, వాటికి టీక వున్నవి. దీనిలో నాయికా నాయక భేదాలు వివరింపబడినవి. రసతరంగిణిలో రసమంజరి (పనక్తి వుండటం చేత రసతరంగిణి తరువాతి రచన అని చెప్పవచ్చును. దీనిలో రసచర్చ చాల

లొకిక వాబ్బయం 940 విశదంగా చేయబడింది. దీన్ని ఒక విధంగా భరతుని నాట్యశానస్త్రంలోని 4, 7 అధ్యాయాలకు వ్యాఖ్యాన రూపమని చెప్పవచ్చును. ఇది గద్యంలో (వ్రాయబడింది, కృష్ణ, రామ సంబంధ వర్ణనలు గల శోకాలను కవి రచించి ఉదాహరణలుగా ఇచ్చాడు. దీనిలో ఎనిమిది తరంగాలున్నవి. రసతరంగిణిలో భానుదత్తుడు శృంగార రస (పాధాన్యాన్ని వివరించాడు. భానుదత్తుడు మాయారసాన్ని దళమ రసంగా అంగీకరించాడు. చిత్తవృత్తి (పవృత్తి, నివృత్తి రూపాలల్లో రెండు విధాలుగా వుంటుందని, నివృత్తిలో శాంతరసం [గహింపబడినట్టుగానే పవృత్తి యందు మాయారసాన్ని అంగీకరించాలని అతడు అంటాడు, రతి, వీస, కోక, (కోర ఉత్సాహ, భయ, జుగుప్స, విస్మయాలు (పవృత్తిలోనే పుట్టీ, ఆజగుఠా యని, కాబట్టి ఆ స్థాయి భావాలన్ని మాయా రసానికి వ్యభిభారీ భావాలని అతడు వివరించాడు. మాయారసానికి స్థాయిభావం మిథ్యాజ్ఞానం, సాంసారిక భోగాన్ని ఆర్డి ంచే ధర్మాధర్మాలు విభొవాలు. పుత, కళ్యత, సాామాజ్య విజయాదులు అనుభొవాలు అని అతడు స్టాపించెను. మాయ అనాది అని అది ఒక్కదానివల్ల పుట్టదని, కాబట్టి అది రసం కాదని చిరంజీవి భట్టాచార్యుడు కావ్యవిలాసంలో భానుదత్తుని మాయరసాన్ని ఇండింెను. భరతుడు ఎనిమిది సాత్రిక భావాలను చెప్పగా భానుదత్తుడు జృంభ అనే తొమ్మిదవ సా్రిక భావాన్ని పేర్కొన్నాడు. ఛలమనే లిశవ సంచారీ భావాన్ని కూడ పేర్కొన్నాడు, ధర్క్మదాను

ఇతడు. బౌద్ధ పండితుడు. ఇతడు విదగ్ధముఖమండనమనే (తలంకార) కృతిని రచించాడు. ఇది (పసిద్ధమైంది. ఇతని కాలం కీ. ఈ. 1298 = 1809 నడుమ,

శారదాతనయుడు

1క్రీళం 1లె వ శతాబ్దంవాడు. ఇతని అలంకార కృతి “*భ్రావపకొళం”. దీనిలో 10 ఆధ్యాయాలున్నవి. శారదాతనయుడు భరతుని అనసరించి రస వివరణను చేసాడు. రసాన్ని ఇతడు కావ్యాత్మగా (గ్రహింబాడు. ఇతడు శాంఠాన్ని రసంగా ఆంగికరించలేదు భోజుని అనుసరించి శృంగార రసాన్ని వివరించాడు.

8ిర్‌0 సంస్కృృత సాహిత్య చర్మిత అల్ల రౌజు

ఇతడు ॥్రీ శ. 18 వ శతాబ్దువాకు. “రసరత్న (ప్రదీపిక. ఇతని

అలంకార కృత్‌, అమృతానందయోగి విద్యాధరుడు

విద్యాథధరుడు ఉత్కళాన్నేలిన నరసింహుని (కి శ 1807-1826) ఆస్థానకవి, కాని ఆ వంశంలో ఎనిమిదిమంది నరసింహరాజు లుండటంచేత విద్యా ధరుడున్నది ఏ నరసింహుని ఆస్థానంలోనో నిర్ణయించటం కష్టం. ఆయినా అతని కొలం క్రీ. శ. 1270-1314 ఆని ఊహించవచ్చును, ఏకావళి ఇతని అలంకార కృతి. దీనిలోని ఉవాహవణ శ్లోతాలు నరసింహవాజును స్తుతిస్తూ విద్యాధరుడు (వాసినవి. ఈ కృతి క్లోకరూపంలో వున్నది దీనిక విద్యాధరుడే స్వయంగా వ్యాఖ్యానాన్ని (వాసాడు. విద్యాధరుడు ఆనందవర్థనుని ధ్వనిసిద్ధాంత సమర్థకుడు. రసానందాన్ని అతడు (బవ్మోనంద సహోదరమని చెప్పాడు. అలంకారాల వివరణలో అతడు భామహరుయ్యకులను ఆకుసరించాడు ఏకావళిలో 8 ఉన్మేషా లున్నవి. దీనిలో రస్తాలంకారాలే కాక కావ్య స్వరూపం, కావ్య హేతువులు, శబ్ద శక్తులు, గుణరీతి దోషాలు విఎరింపబకినవి

విద్యానాథుడు

(క్రీశ 11వ శతాద్దాంంభకాలంతో ఓరుగల్లు పతాపర్నుదుని (క్రీ. + 1296-1829) ఆస్థానంలో వుండెను. తన ఆ(శ్రయదాతను వర్జిస్తూ క్లోకాలను లక్ష్యంగా (వాసి ఆతడు ఆ రాజు పేకుమీదుగానే తన అలంకార (గంభానికి “పతాపర్యుదయళోభూషణం”. అని పేరు పెట్టాడు. లడ్యు ళ్లోకాల విషయంలో ఇది ఏకావశిని అనుకరిస్తున్నది తర్వాత ఎందరో లాక్షణికులు తమ అ(శయ దాతలను క్తీర్రిస్తూ ఉదాహరణ శోశాలను అవ్ష్యంగా ఇస్తూ ఆలంకార[గం కాలను రచించారు. |పకాపరు దయళోభూవణంలో 9 సకరణా లున్నవి. వీనిలో శ్రవ్య,

లోకిక వాజ్యయం 881. దృళ్య కావ్య సంబంధి విషయాలు, వివరింపబడినవి. కావ్యస్వరూపం, కావ్య హేతువులు, ప్రయోజనాలు, చ్వితకవిత్వం, దోషగుణ ఆలంకారరీతులు నాయికా. నాయక భేదాలు, రసం, రూపక భేదాలు, తల్పక్షణాలు, ధ్వని, ధ్వని లేదాలు వివరింపబడినవి. విద్యానాథుని అలంకార వివరణలను మల్లినాథుడు తన వ్యాఖ్యా నాలల్లో (పమాణంగా ఉద్ధరించాడు. విద్యానాథున ఉపమా లక్షణాలతో అప్పయ దీక్షితుడు అంగీకరించలేదు. మల్లినాథుడు విద్యాధరుని ఏకావశికి తరళ అనే వ్యాభ్యానాన్ని (వాయగా మల్రినాథుని కొడుకు కుమారస్వామి (వశాపర్నుదీయానికి రత్నాపణమనే వ్యాఖ్యానాన్ని (వాసొడు. విద్యాధర విద్యానాథులు కొత్త కాన్య సిద్ధాంతాలను (పతి పాదించక పోయినా అలంకారళాస్త్ర విషయాలను చక్కగా. సుఐభరీతిలో వివరించివున్నారు. అందుకే వారి అలంకార (గ్రంథాలు వ్యాప్తిని పొంఏనవి. వాగృట్టు (ద్వితీయ) వాగృట్టు అనే పేరుగల మరొక జైన ఆలంకారికుని రెండవ వాగృట్టుగౌ పేర్కొంటుంటారు ఇతడు [కీ.ళ. 14వ శతొబ్ధంవాడు. కావ్యానుకాసనం ఇతని అలంకారకృతి. ఇది సూత పద్ధశిలో (వామయబడింది. దీనికి అలంకారతిలక మనే టికను కవి స్వయంగా (వాళాడు. కావ్యానుశాసనంలో ఐదు అవ్యాయా లున్నవి. వీటిల్లో (కమంగా కావ్యభేదాలు, రీకిగుణడోవ రసాలంకారాదులు వివేచింపబడినవి. వాగృట్టు ఛందోనుకాసనమనే ఛందళ్ళాస్త్ర (గంభాన్ని, బువభదేవ చర్మిత అనే మహాకావ్యాన్ని కూడ రచించాడు. మహాపాత విశ్వనాథుడు విశ్వనాథుడు క్రీశ 14 వ శతాబ్దం పూర్వార్థంవాడు. ఒరిస్సా (పొంకొ

నికి చెందినవాడు. విశ్వనాథుడు మరియు ఆతని తం్యడి ఇద్దరు ఒరిస్సారాజు దగ్గర ఉన్నత పదపులలో వున్నట్టు తెలుస్తున్నది. విశ్వనాథునికి “సంధి వ్మిగహ మహాప్యాతు” డన్న బిరుదమున్నది. ఇతడు మమ్మటుని కొవ్య (వకాళానికి “కావ్య పకాళశదర్పణ” మనే. టికను కూడ (వాసాడు. విశ్వనాథుని కృతి “షాహిత్యదర్పణం” (పసిద్ధమైన అలంకార కాస్త్ర (గంథం. సాహిత్య దర్పణంలో 10 పరిచ్చేదాలున్నవి దీనిలో [శవ్యం దృళ్య కావ్య లక్షణాలు నివే

తీ5్‌లి సంస్కృత సాహిత్య చరిత చింపబడినవి. మమ్మటుని కావ్యలక్షణాలను ఇతడు వివేచించి “వాక్యం రసాత్మకం కావ్యమ్‌ "అన్న నిర్వచనాన్ని చెప్పాడు. విశ్వనాథుడు ధ్వని సిద్దాంతాన్ని విశదంగా వివేచించినా ఆతడు ధ్వనివాది కాడు, అతడు రసవాది రసాన్ని రసధ్వనిగా అంగీకరించి ధ్వనివాదులు దాన్ని మహత్మ హీనం చేసారని అతడు తలంచాడు. విశ్వనాథుడు భరతునీ రస సిద్ధాంతాన్ని పునఃస్థాపించి ఠసమే కావ్యాత్మ అని అంగీకరించాడు.

దశరూపకం తర్వాత సాహిత్య దర్చణంలోనే రూపక భేదాల, లక్షణాలు చక్కగా వివరింపబడినవి. దశరూపకం తర్వాత రూపక లక్షణాలకు ఇదే (పామా ణీ (గంథం రీతులను, ఆలంకారాలను కూడ విశ శైనాథుడు విశదంగ వివరిం చాడు. విశ్వనాథుడు స్వయంగా కవి. కొన్ని ఉదాహరణలను ఆతడు తాను రచించిన (గ్రంథాల నుంచి ఇచ్చాడు. రఘువిలాస మహాకావ్యం, కువలయాళ 3 చరిత అనే (పాక్సత కావ్యం, (ప్రభావతి, చందకళ అనే నాటకాలు, నరసింహరాజు విజయం అనే చార్మితక కావ్యం- ఆతని కృతులు. ఇవి ఆనుపలభ్యాలు.

పేరుకు తగినట్లుగానే సాహిత్య దర్పణం సాపహిత్మానికి దర్పణం పడ్డు న్నది. అం౦కార శాస్త్ర సంబంధ విషయాలను ఎన్నిటినో సాహిత్య దగర్చణం విశదంగా స్పష్టంచేసి చక్కగ చెప్తున్నది కాని విశ్వనాథుడు ఎటువంటి ఆలోచన లకు వివేచనలకు, ఖండనలకు పూనుకోలేదు. ఆలంకార శాస్త్ర (గ్రంథాలల్లో మమ్మటుని కావ్యపకాళశం తర్వాత సాహిత్య దర్పణానికే ఎక్కువ ఆదరం, వ్యా ప్తి వున్నవి,

విశ్వనాథునిది పండితకుటుంబం. ఇతని తండి చం దకేఖరుడు మహాకవి. సాహిత్య దర్చణానికి అనేక టీక లున్నవి. విశ్వనాథుని కొడుకు అనంతదాసు కూడ ఒక టీకను [వాసాడు. వాగీకుడు (వ్రాసిన టీక చాల (వళ స్తమైంది.

కుమారగిరి రెడ్డి

కమారగిరిరెడ్డి (క్రీ ఈ. 1886 - 1402) కొండవీటి సామాజ్యాన్నేలిన రొజు. ఇతడు వసంత రాజీయ మనే అలంకార శాస్త్ర (గ్రంథాన్ని రచించాడు. దీనిలో _పత్మేకంగా రూపాలను గూర్చి వివేచన చేయబడింది. కుమారగిరి బావ మరది కాటయ వేమారెడ్డి అతడు కాళిదాసు నాటక్యతయానికి “కుమారగిరి

లౌకిక వాబ్మయం 858 రాజీయ'' మని తన ఆశయదాత పేరుపెట్టి వ్యాభ్శోనాంను (వ్రాసాడు. ఈ, వ్యాఖ్యానాల చాల (పసిద్ధమైనవి. కుమారగిరిరెడ్డి వసంతరాజీయంలోని విరరణల, కనుగుణంగా వేమారెడ్డి ఆ వ్యాభ్యాంాలను _వాసాడ వసంతర౮ాజీయం నుంళి వేమా౭ెడ్డియే కాక మల్లినాథ, కుమారస్వామి, నాదెండ్ల గోపమం(శులు తమ వ్యాభ్యానాలల్లో ఉద్ధరణలు ఇబ్బారు, ఈ ఉద్ధరణలు మ్శాతమే ఇప్పుడు మనక మిగిలినవి (గంథం నశించింది, "పెదకోమటి వేమా రెడ్డి

కొండవీడును పరిపాలించిన మరొక రాజు పెదకోమటి వేమారెడ్డ్‌ (్రీ ఈ 1408 - 1420). ఇతడు కుమారగిరి దాయాడి. కుమారగిరి. తర్వాత కొండవీడును ఆకమించి పరిపాలించాడు. ఇతడు సాహిత్య (పేమికుడు, ఇరడు వ్యాఖ్యానాలనే కొక అలంకార కాస్త్ర (గంథ్రాన్ని కూడ రచించాడు, సాహిత్య, చింశామణి ఇతని అలంకార కృతి,

మమ్మటుని కావ్యపకాళాన్ని అనుసఏస్తు వేమారెడ్డి సాహిత్య చింరామణిని

" రూసొందించినాడు. దీనిలో 18 పరిచ్చేదాలున్నవి, కావ్యోత్స శ్రి, కావ్య లవణాలు, కావ్యదోషగుణాలు, అలంకారాలు, రీతులు, నాయికా నాయక ఛేదాలు, కొవ్య వస్తువు, దృళ్యకావ్య లవణాలు కమంగా వీటిల్లో వివరింపబడినవి. ధ్వని అంతర్గ తంగానే వేమారెడ్డి రసాన్ని గూర్చి వివేచన చేసాడు. దీన్ని బట్టీ ఇతడు ధ్వని వాది అని చెప్పవచ్చును. ఉదాహరణ శ్లోకాలను వేమారెడ్డి తన రచనల నుంచి ఇచ్చాడు. కొన్ని ఇతర కవులు ఆతన్ని స్తుకించిన లోకాలు కూడ వున్నవి, వేమారెడ్డి సాహిత్య శాస్త్రాన్నే కొక సంగీత చింతామణి అనే సంగీతళా స్త్ర [గంథాన్నికూడ [వాసాడు ఇతడు సాపాత్య సంగీకాలల్లో మిక్కిలి (పవేళమున్న మహారాజు “సర్వజ్ఞ చ్మకవర్తి' అని ఇళనికి విరుదం. రెండవ నింగభూపొలుడు

పెదకోమటి. వేమారెడ్డికి సమకాలికుడైన వరొక రాజు సింగభూపాలుడు. ఇతడు. దేవగిరి నేలిన రేచర్ల వంశీయడు. (క ఈ- 1808-'412) వేమారెక్టి వలెనే కవి పండిత పోషకుడు. స్వయంగా కవి పండితుడు. ఇతడు “సర్వజ్ఞ అనే' బ్రిరదాన్ని ధరించాడు, ఇశని అలంకారకృకి రసార్థవసుధాకథం. ధీనిళో 8 అధ్యా

864 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత యాలున్నవి. దీనిలో రసవివేచన వివరంగా చేయబడింది. ఇది మహత్త్య పూర్ణ మైన (గంథం. 8 ఆధ్యామయాలకు “రంజకోల్పాస, రసికోల్హాస, రూపకోల్హాసా'" లని పేర్ద పెట్టబడినవి. వీటిల్లో [కమంగా రూపకోత్పత్తి, రూవక భేదాలు, రసం, నాయికా నాయక భేదాలు, రూపక వస్తువు మొదలైనవి వివేచి-పబడినవి నాట్య శాస్త్రం, దశరూపకం, భావ్యప్రకాళం ఈ రసార్జసుధాకరానికి ఆదర్శమైన (గంథాలు.. చమత్కార చందికను [వాసిన విశ్వేశ్వరుడు సింగభూపాలుని ఆస్టాని. విశ్వే. శ్వరుడే రసార్జవసుధాకరాన్ని (వ్రాసి తను ఆశయదాత పేరు పెట్టాడని కొందరు విమర్శకులు అభ్మిపాయ పడీనారు. కొని ఇది ని౯కాధారం. రాజులు (వాసిన్మగంథాలు ఇటువంటి అభ్మిపాయాలకు గురికావటం కోచనీయం.

సింగభూపాలుడు సాహిత్య (ప్రియడే కాక సంగీత [పియుడు కూడ, సారంగ దేవుని సంగీత రత్నాకరానికి సంగీత సుధాకరమనే వ్యాఖ్యానాన్ని వ్రాసాడు. కువలయావళి అనే నాటిక ఇతని మరొక రచన, (దీన్ని గురించి రూపక (పకఠర. జంలో చెప్పబడింది), రసార్జవసుధాకరాన్ని సింగభూపాలుడు సింహాసన మధి షించకముందే (వాసి వుండ వచ్చునని విమర్శకుల అభ్మిపాయం, ఎందుకంటె రసార్జవసుధాకరం విశ్వేశ సరుని చమత్కార చండికలో పేర్కాన బడింది. చమ త్కార చందికను సాయణుడు అలంకార సుధానిధిలో పేర్కొన్నాడు, ఆలంకార సుధానిధి కీ. శ, 1880కి పూర్వమే (వ్రాయబడింది.

విశ్వేశ్వరుడు

విశ్వేశ్వరుడు రెండవ సింగభూపౌలుని ఆస్థానకవి, పండితుడు. ఇతడు చమత్కార చంగదిక అనే ఆలంకార శాస్త్ర[గంథాన్ని రచించాడు. ఏకావళి, [పతాపరు[దీయంలోవలె దీనిలోను ఉదాహరణ ళ్లోకాలు అళ యదాత సింగ భూపాలుని పళంసతో కూడినవి. చమత్కారచం[దిక 8 విలాసాలుగా విభాగింప బడింది. వీటికి [కమంగా విశ్వేశ్వరుడు విషయాను సారంగా నామకరణం చేసాడు. వర్ణవివేక, వాక్కగుణ దోషవిచార, అర్థదోవ (పబంధ విశేషవివేక, గుణరీతి వృత్తి పాక్షశ య్యనివేక, రసవివేక, శబ్దాలంకార, అర్థాలంకార, ఉభయాలంకారా అని వీలాసాలకు గల పేప్ప, చమత్కార చందికలో ర సార్జవసుధాకరం పేర్కొన బడటం చేత ఇది దాని తరువాత రచన అని చెప్పవచ్చును. రసార్ణవసుధాకరంలో రసవివేచన విశదంగా వుండటంచేత కాటోలు విశ్వేశ్వరుడు రసవివేచనను సూక్ష్మంగా చేస్తి విడిచిపెట్టాడ్డు

కావ్య సిద్ధాంతాల్లో విశ్వేశ్వరుని చమత్కార సిద్ధాంత మొకటి విశ్వేశ్వరుడు చమత్కారాన్ని కావ్యమూల తత్వంగా (ప్రతిపాదించాడు “నహి చమత్కార విరహితస్య క్‌ వేః కవిత్వం, కావ్యస్యవా కావ్యత్వమ్‌” అని శ్షేమేం్యమడు కవి కంథాభరణలో చెప్పివున్నాడు. మరియు చమక్కాగం లేకపోతే కావ్యం లావణ్య హీనమైన న్షీ యౌవనం వంటిదని అతడు చనుత్కారానికి పెద్ద పీట వేసాడు-

ఏకేన కేనచిదర్భమణి (పలేణ

కావ్యమ్‌ చమత్కృతి పదేనవినాసువర్టమ్‌

నిర్జోశ లేశమపి రోహతి కస్య చిత్తే

లావణ్య హీనమివ యౌవన మంగనానామ్‌. శ్రీ. శ. 1729 [పాంతం వాడైన హరి పసాదుడు విశ్వేశ్వరుని తర్వాత చమక్కొ రాన్ని కావ్యాత్మగా (పతిపాదించాడు. “ర మణీ మార్ధ పతిపాదకః ళ బ్ద్‌ కావ్యమ్‌” అన్న తన కావ్య నిర్వచనంలోని “రమణీయ” శబ్దాన్ని వివరిస్తు జగన్నాథుడు “రమణీయతా చ లోకో త్తరాహ్లాద జనక జ్ఞాన గోచరతా. లోకోత్త రత్వం చాహ్లాద గతః చమక్కార పర పర్మాయః”' అని లోకో త్తరాహ్రాదకరమైన చమత్కారాన్ని కావ్యంగా గుర్తించాడు, విశ్వేశ్వరుడు కావ్యాన్ని చమళక్కొరి; చమక్కారి తర, చమత్కారి తమ అని విళజించాడు. చమత్కారి శబ్ల చ్చితం; చమక్కారా తరం ౨ అర్థ చ్మితం గుజీళూతన్యంగం, చమళక్కొంరి తమం = వ్యంగ్యం (పధానంగా కలిగినటువంటి కవిత్వం. విశ్వేశ్వరుడు చమక్కారాన్ని ధ్వనితో సమానంగా నిలబెడ్తు తిరిగి ధ్వని సిద్దాంకాన్నే (గ్రహించి మాడ రూపాన్ని ఇచ్చాడు. ఈ విషయంలో. ఇతడు కుంతకునితో పోల్చదగినవాడు. ఇద్దరు ధ్వని విరోధులు కొకున్నా కొత్త సిద్ధాంతాలను (ప్రతిపాదించారు.

విద్యాభూషణుడు

[కి శు కవ శతాబ్ధం వాడు... “సాహొత్యకౌమది” ఇతని అలంకార

(గంథం, సాయణుడు

వేదభాష్యాలు (వాసిన (పసిద్ధపండితుడు. సాయణుడు విద్యాతీర్థ కార తీలీడ్ధ+

థ్రీ కంఠాదె గురువుల దగ్గర విద్యను అధ్యసిందాడ్డు _ అతని సోద్గడడు మాధశా

856 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత బార్యుడు కూడా అతనికి గురువు. సాయణుని అలంకార (గంథం *“ఆలంకార సుధానిధి”. దీనిలో ఉదాహరణలన్ని సాయణున పళంసతో కూడివున్నవి. ఆ శ్లోకాలను అతని సోదరుడు భోగనాథుడు ఉదాహరణ మాలలో వాసినవి. లభించిన తాశష్మత [పళుల్లో రెండు ఉన్మేషాలు మ్యాతమే వున్నవి. ఇవి సంపూర్ణంగా లేవు. సాయణుడు మహిమభట్టును ఖండిస్తు ఆనందవర్ధనుని అను సరించాడు.. సాయణుడు తాను చెప్పిన విషయాలను సమర్థించే కొరకు ళాస్తో) ద్ధరణలను కూడ ఇచ్చాడు. పుంజరొజు

(కీ. శ. 15వ శతాబ్దం ఉత్తరార్థంలో వున్నాడు, శేరళలోని మలబారడ (పాంకాన్నేలిన రాజు. ఇతడు తన సోదరునికొరకు రాజ్యాన్ని త్యజించిన వృత్తాల ఈం ససిద్ధమైంది. ఇతడు ధ్వని (పదీపం, శిష్మపబోధాలంకారమనే అలంకార కృతులను రచించాడు,

వారాణసి ధర్మసుథీ

ధర్మసుధీ కి. ఈ 15 వ శకాబ్దం పూర్వార్ధంలో జీవించాడు. ' ఇతడు ఆం్మధదేళశంలో కృష్ణా లేక గుంటూరు మండలానికి చెందినవాడు ఇతడు చాలా కాలం వారాణసిలో జీవించటంచేత ఇతని ఇంటి పేరు వారాణసి అని ఏర్పడింది. ఇళశనిది వేదపండిత వంశం. ఇతడు నరకాసుర విజయ వ్యాయోగం, కంసవధ అనే రూపకాలను; సూర్య శతకం, కృష్ణస్తుతి అన్న స్తుతి కతక్షాలను, బాల భాగ వతమనే పద్య కావ్యాన్ని, హంస సందేశ మనే (పాకృత కావ్యాన్ని రచించెను. ఇతడు సన్యాసం (గహించి రామానంద లేక గోవిందానంద సరస్వతి అన్న 'పేకుతో శంకరుని (ఐహ్మసూూత భాష్యానికి “రత్న పభ” అనే టికను (వాళాడు. “సాహిత్య రత్నాకరం” ఇతని ఆలంకారళాస్త్ర (గంథం. ఇది విద్యానాథని “పకాపర్యుద యళశోభూషణా'న్ని అనుసరించి (వాయబడింది. (ప్రతాపరుద మహారాజు [హా ంస శ్లోకాలను ఉదాహరించిన విద్యానాథుని విమర్శించి ధర్మసుథీ ్రీరామపస్తుతితో కూడిన ళ్లోకాలను ఉదాహరణలుగా ఇచ్చాడు. దీనిలో కావ్య రూపక సంబంధ విషయాలన్ని చర్చింపబడినవి. దీనికి మల్లాది లక్మణసూరి (వాసిన “మందార ”నునే వ్యాఖ్య, మధుసూదనమి[కుడు (వాసిన “నౌక” అనే

లౌకిక వాబ్మయం 85? వ్యాఖ్యలున్నవి. “నౌక' అనే మరొక వ్యాఖ్య చర్గ వేంకదేశశాన్త్రి వాసింది కూడ థీనికి వున్నది. చర్చ వేంక టేశశాన్త్రి గురువు అనివిల్ల వేంకటకాన్త్రి “అలంకార సింధు” అనే అలంకార (గంఠాన్ని రచించాడు. ఇతని కొడుకు అనివిల్ల నారా యణకాస్త్రి “సాహిత్య కల్పతరు" అనే ఆలంకొర కృతిని రచింంాడు ఈ ఇద్దరు నూజివీడు మహారాజు మేకా అప్పారావు (కీ శ 1745). ఆస్థాన పండితులు, లొల్ల లక్మీధరుడు

శ్రీకృష్ణదేవరాయల అస్థాన పండితుడు. రాయం కొండవీటి సంస్కృత శాసనాన్ని అక్ష్మీధరుడే (వాకాడు. మొదట (ప్రతాపర్శుదగజపతి ఆస్థానంలో వుండి ఇతడు విజయనగరానికి వచ్చెను. పండిత వంశజుడు. ఇతడు సరస్వతీ- విలాసమనే ధర్మళాస్త్ర (గ్రంథాన్ని, కర్ణావతంసం, బర్జావతంసం ఆనే కావ్యాలను, న్యాయ వివేకం, యోగదీపిక అనే కాస్త్ర (గ్రంథాలను, వ్యాఖ్యలను మొదలై నవాటీవి రచించాడు, “లక్ష్మీధర” మనేది అతని సాహిత్య శాస్త్ర (గంథం,

శఠకోపాచార్యుడు

అనోబిల మఠాధిపతులకు శఠకోపాబార్యులని పేర. ఈ ఆబార్యులలో' ఇత గొకడు కావచ్చును. ఇతడు శఠకోపాలంకార పరిచయమనే ఆలంకారకృతిని రచించెను. (పసిద్ధ తెలుగుకవి పెద్దన మనుచర్శితలో ఓక కఠకోసయతిని తన విద్యా గురువుగా పేర్కొన్నాడు. అతనికి పెద్దవ హరికభాసారమనే కృతిని అంకితంగా- ఇచ్చాడు. కొని ఆది ఈనాడు అలభ్యం. ఆ కృతిభ ర్త శఠకోసయతి వాసంతికాపరి జయ నునే కావ్యాన్నికూడ (వాసాడట. ఈ విద్యాగురువు శకకోసయతి ఈ అలం కార కర్త ఒక్కరే కావచ్చును. పెద్దన ఆతన్ని వైన్ణవమతదీవను ఇచ్చిన గుర వుగాకాక విద్యాగురువుగా పేర్కొన్నాడు అ .0కారకాస్త్రవే త్ర, కావ్యకర్త అయిన ఇతని దగ్గరనే. పెద్దన. సాహిత్య విద్యలను అక్కసించి వుంటాడు. అప్పుడు ఇతని కాలాన్ని క్రీ.శ. 15 వ కతాబ్దం ఉ త్రరార్థమని చెప్పవచ్చును.

రూపగోస్వామి

రూపగోస్వామి. (క్రీ.ళ 1490-1668) భక్తుడు, కవియేకాక ఆరం

థారికుడు కూడ. ఇతని అన పేరు. అమరుడు. ఇతని కుటుంబం కర్ణాటదేళంనంచి

859 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత వలసపోయి వంగదేశంలో స్థిరపడిందన బీ. ముజందార్‌ నిరూపించారు. ఇతడు రెండు సందేశకావ్యాలను రచించాడు. (వాటిని గూర్చి లఘుకావ్యాల (ప్రకరణంలో చూడవచ్చును భ _క్రీరనస్థాపన

భక్తి రసొమృతసింధు, ఉజ్ఞ్యృలనీలమణి ఇతని అలంకార [గంకాలు, వీటిల్లో రసవివేచన విశదంగ జరిగింది, ఉజ్జ్వృలనీలమణిలో రస, నాయికానాయక భేదాలు చరి ఎంవబకినవి శృంగారరసం విస్తరంగ వివరింపబడింది రాధాకృష్ణుల (పేమ వర్ణనగల శ్లోకాలను రచించి రూపగోస్వామి శృంగారరసానికి ఉదా హరణలుగా ఇచ్చాడు. భక్రియొక్క విభావాను భావాదులను వివరించి దాన్ని రసంగా స్థాపించాడు. ఐంతకుముందు భగవ తీత. పేయోరసం కింద చెప్పబడింది. రూపగోస్వామి భగవ త్చీతిని (పత్యేక రసంగా అంగీకరించి (పతిపాదించాడు. రూపగోస్వామి తర్వాత మధుసూదనపరస్వతి కూడ భి రసతత్యాన్ని అంగికరించి వివరించాడు. భక్తి రసం కాదని మృగయ, అక్షకీడ మొదలైన వార్షోత్సావాదులలోనే - [పీతిభ క్యాది భావాలు అంతర్భవిస్తాయని ధనంజయుడు చెప్పాడు. మమ్మట జగన్నా థాదులు కూడ భక్తి రసం కాదని (తోసిపుచ్చారు. రూపగోస్వామి “పృథగేవ క క్రిరసరాట్‌ సవిస్తరేజోచ్యతే మధురః” అని మధురం, ఉజ్జ్వలం అనే పేర్గలో భక్తిరసాన్ని వివరించాడు. థీకృష్ణ గోపీ విషయకమైన శృంగారరూపమని ఇతడు చెప్పెను. దీనికి చిత్త్యదవము స్థాయి భ్రావం. ఇతర శృంగారముపాదేయం కాదని, శ్రీకృష్ణ గోపీ విషయకరతి ఉపా దేయమని, ఆదే భక్తిరస మని ఆతని మతం. కాని రూపగోస్వామి చెప్పింది ఏక దేశం మా(తమే. మధుసూదనసరస్వతి తన భగవద్భక్తి రసాయన మనే (గంథంలో భక్తికి సంపూర్ణంగా రసత్వాన్ని ఇచ్చి ఉదాత్తం చేశాడు శృంగా రాది రసాలు క్షు దరసాలని, మిణుగురు పురుగులకన్న సూర్యకాంతి ఏ విధంగా బలవత్రరమో అఆ విధంగా మిగిలిన రసాలకన్న భక్తిరసం శేస్ట్థతరమైందని అకడు చెప్పెను. దీనిలో భగవంతుడు ఆలంబన విభావం, తిచ్చర్మితలు విభావాలు, భగవదాకార చి తవృత్తి లేక భగవదకి స్థాయిభావం, న్నేతాదివికారాలు అనుభావాలు, నిర్వేదళంకాహర్తొదులు వ్యభిచారీభావాలు అని ఆతడు వివరించెను ఈ ఇద్దరు భధ క్రాలంకారికులు తప్ప మరే ఆలంకారికులు భదక్రిని రసంగా అఆ:గీక రించలేదు, అయినా భ_క్రిరసం సర్వజనాదరణ పొందింది. భతక్తిరసం అంగిగా

లౌకిక వాజ్బయం 880 గల ఎన్నో కావ్యాలు (వ్రాయబడినవి కొందరు ఆలంకారికలు శక్తి కాంత రసంలో ఆంతర్భవిస్తుందని, దాన్ని వేరు రసంగా చెప్పే అవసరం లేదని భావించారు, రూపగోస్వామి ఇతర రచనలు

రూపగోస్వామి ఉజ్జ్వల నీలమణికి అతని సోదరుని కుమారుడు జీన గోస్వామి వాఖ్యానాన్ని (వాసాడు. భర్తీ రసామృత సింధువు పూర్వ పశ్చిమ ఉత్తర దక్షిణ అని నాలుగు భాగాలుగా విభజింపబడింది. తిరిగి ఆవి లహరులుగా విభాగింపబడినవి. దీనిలో కూడ రసవివేచన చేయబడింది. రూపగోస్వామి మరొక అలంకార కృతి నాటక చం(దిక. దీనిలో (పత్యేకంగా నాటక లతణాలు చెప్ప బడినవి. భరతుని నాట్య ళాస్త్రం, సింగభూపాలుని రసారవసుధాకరాలను, వైష్ణవ సిద్ధాంతాలను రూపగోస్వామి నాటక లక్షణ వివరణకు అధారంగా (గ్రహించాడు, రూపగోస్వామి స్వయంగా వాసిన లలిత మాధవ నాటకాన్ని చాల చోద్టి ఉద్ధ రించాడు. ఈ నాటక వతి పూనాలో భండార్కర్‌ ఓరియంటల్‌ రిసెర్చ్‌ ఇని స్ట్యూట్‌లో వున్నది. కొని ఇంకా (ప్రచురితం కాలేదు. ఇంకా తన దానకేశికొముది అనే భాణికను కూడ రూపగోస్వామి ఉపరూపక భేదాల్లో ఉద్ధరించాడు. రూపగో స్వామి చైతన్య వైష్ణవ సంప్రదాయానికి చెందినవాడు. భక్తుడు, పండితుడు, వైష్ణవ సర్మపదాయంలో అనేకులు ఆలంకారికులు బయలుదేరారు. వారిలో రూప గోస్వామి [ప్రముఖమైనవాడు.

గోస్వామి కర్ణపూరుడు

వైష్ణవ సంప్రదాయంలో చెతనుంని శిష్య పరంపరలో మరొక గొప్ప ఆలంకారికుడు కవి కర్ణపూరుడు.. ఇతడు రూప్రగోస్వామికి సమకాలికుడు, శిష్యుడు ఇతని అలంకార కృతీ “అంకార కౌస్తుభం. ఇతని ఫేసు పరమానంద సేనుడు. కర్ణపూరుడన్నది ఉపవామం. రూవగోఫ్వామి వలెనే ఇతడు వంగ దేశీయడు కి. ఈ. 1524లో జన్మించాడు. దైతన్యుని భీ సిద్ధాంతొ అను, బోధనంను సర్వసుబోధకం చేయడానికి ఇతడు వైతన్య పంరోదను మనే [గంథాన్ని రచించాడు. కావ్య [పాశంలో వలెశే అలంకార కౌస్తుకం కొవ్య తత్వాన్ని సాఎగోపొంగంగా వివరింపబడినవి. ఇది పది కికణాలుగా విభాగింపబఒడీింది,

880 సంస్క్భృత సాహిత్య చరిత

ఫ్రీ కృష్ణ స్తుతి పరమైన స్వయంగా (వాసిన క్లోకాలను ఆతడు ఉదాహర ఇలుగా ఇచ్చాడు. కర్ణపూరుడు రసమొక్కటే అనే సిద్ధాంతాన్ని స్థాపించాడు. రజ స్త్రమో గుణస్పర్మ లేని శుద్ధ తత్వ స్వరూపం గల మనస్సుకు ఆనందమనే ధర్మమున్నది. అదే స్టామి ఆని ఇతని అభ్మిపాయం, స్పటికం జపాకుసుమాది నానాపదార్థాల సంయోగం వల్ల ఒక సారి ఎరగా, ఒక సారి పచ్చగా, ఒక సారి నల్లగా కనబడినట్టుగా ఒక్కటే అయిన స్థాయి నానావిధ విభావాదుల సంయోగం వల్ల వీరాద్భుతాది రూపాలను ధరిస్తుందని కర్టపూరుడు. చెప్పాడు భటళరావాది నానా విధ ప్నాతలలో అనేక (ప్రతిబింబాలు (పతిఫలించినా సూర్యుని బింబ, మొక్కటే. అయిన విధంగా ఉపాధిరూఫాలై న రత్యాదులల్లో భేదమే కాని ఆన. డంలో భేదం లేదని ఆతడు ఆటాడు. రసాలన్నిటికి స్వాదాత్మ ఒక్కటే అని చెప్పే కర్టపూరుని సిద్ధాంతం శాస్త్రీయంగా వున్నది.

కర్ణపూరుడు ఆనంద భ్థదావనమనే చంపువును, గౌరగణోద్దేశ దీపికను రచించాడు ఇతని కొడుకు కవి చందుడు కూడ సండితుడే కవి చంసదుని. అలంకార కృతి **కావ్య చందిక ” దీనిలో 8 (వకొశా లున్నవి, సారలహరి, ధాతు చందికలు ఆతని ఇతర రచనలు.

కేశవ మ్మిశుడు

శ్రీ. శ. 16వ శరాబ్దం-వాడు. “అలంకార శేఅరం'' ఇతని కృతి. ఇది

పూర్వాలంకారికుల (గంథాలను అనుసరించి (వాయబడింది. ళోభాకరుడు

1కీ. శ. 1800 [పాఎతంవాడు. కొందరు విమర్శకులు ఇతన్ని రుయ్య కుని పరవ్నర్తి, హేమచం దద, జయదేవులకు పూర్వవర్తి అని అంగీకరించారు. ఆలంకార రత్నాకరం ఇతని కృతి ఇది సూత శలిలో (వాయబడింది. శోలా కరుడు స్వయంగా దీనికి వశదవ్యాఖ్యను (వాళాడు. దీనిలో 111 అలంకారాలు వివరింపబడినవి శోభాకరుడు అసమ, ఉదాహరణ అనే కొత్త అలంకారాలను వివరించాడు. వాటిని రసగంగాధరక ర్త అంగీకరించి |(గహించాడు,

అప్పయ్య దీకీతుడు

అప్పయ్య దీక్షితుడు బహృముఖ పజ్ఞాళాలి. అతడు కవి, దార్శనికుడు, వైయాకరణుడు, ఆలంకారికుడు. అతడు మీమాంస, వేదాంత, వ్యాకరణ, కావ్య శాస్త్రాల మీద (వ్రాసిన (గంథాలు (వళ స్తమైనవి. ఇతడు వెల్లూరు రాజు చిన్న బొమ్మనాయకుని (క్రీ. శ. 1549-1578) మరియు. పెనుగొండ రాజు వేంకట రాయల (కీ. శ. 1586-1818) అఆస్థానాలల్లో ఆదరణలను సంపాదించెను, చిన్న బొమ్మరాజుతో ఆప్పయ్యకు మంచి స్నేహసంబంధమున్నట్టుక్నది. అందుకే తన [పాక్సృతమణిదీపొన్ని చిన్నబొమ్మని రచనగా చెప్పాడు. కాని తిరిగి ఉస నంహారంలో ఆది తన రచన అని ఆప్పయ్య చెప్పుకున్నాడు. అప్పయ్య చరమ దళను కాశీలో గడిపినట్లుగా తెలుస్తున్నది. ఇతడు తమికుడైనా తెలుగు రొజుల' ఆస్థానంలో వుండి గౌరవ సన్మానాంను పొందాడు.

అప్పయ్యవి మూడు అలంకార కృతులు వున్నవి -- వృత్తివా ర్రిక, చిత మీమాంస, కువలయానందం. వృత్తివార్తికలో రెండు పరిచ్చేదాలున్న వి. దీనిలో అభిధా లక్షణావృత్తుల విశదవివేచన వున్నది. అభిధావృత్తి యొక్క డీర్ణ దీర్చతర వ్యాపారాన్ని అంగీకరించి అతడు వ్యంజనా వృత్తిని ఖండించెను.. ఈ [గంథం అసంపూర్ణంగా వున్నట్లు అనిపిస్తున్నది. ఎందుకంటె అభిధాలమణా వృత్తుల తర్వాత వ్యంజనావృ త్తిని గూర్చి వివేచన లేదు. [ప్రస్తావనను బట్టీ మూడింటి వివేచన వున్నట్లు తెలుస్తున్నది. అతడు వ్యంజనను గూప్చి ఆలోచన తప్పక చేసివుంటాడు. అది ఉన్నట్టయితే వ్యంజనను గూర్చి అప్పయ్య అభి (పాయం మనకు స్పష్టమైవుండేది. అప్పయ్య ధ్వనివాదిగొ కొక అలంకారవాదిగా కన్పిస్తాడు. ఆతని మూడు ఆలంకారగంథాలు అతని ఈధోరణినే బలపరుస్తున్నవి.

చ్మితమీమాంస ఒక అపూర్వమైన (గ్రంథం. ఇందులో అర్థచితథావ్యాలను గూర్చి వివేచన చేయబడింది. ఇది కూడ అసంపూర్ణంగా వున్నట్లు తోస్తున్నది.

కువలయానందంలో అలంకారాల వివేచన చేయబడింది. అలంకారాల మీద ఇది చివరి ఆధికారిక (గంథం. జయదేవుని అనుసరించి అప్పయ్య అలంకారాల లవ్యులవణాలను చెప్పాడు అస్పయ్య చెప్పిన మౌలికాభ్యిపాయాలను జగన్నా భుడు అండించివున్నాడు. కువలయానందానికి పది టీక లున్నవి. ఈ టీకల సంఖృ్యయే ఆ [గ్రంథ వ్యాప్తిని (వకటిస్తున్నది. తర్వాత ఆలంకారాల వివరణ

6680ీ సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత. (గంథాలక్షు ఇది ఉపజీవ్య [(గంథమైంది. కువలయానందంలో అప్పయ్య 118 ఆల౨కారాలను వివరించాడు. ఇది పెనుగొండ నేలిన వేంకటరాయ (క్రీ ఈ. 1686-1618) కోరిక మీద రచింపబక్షింది. ఇది పాళ్చాత్య భాషల్లోకి కూడా అనువదింపబడింది. ఆప్పయ్య ఆలంకారాల వివరణను తర్కపూర్ణంగా శాస్త్రీయ. పద్ధతిలో చేళాడు. అలంకారాల [కమవికానం

ఆలంకారాలు ఎప్పుడు పుట్టినవి అని వళ్నిస్తే కచ్చితంగా సమయాన్ని నిర్ణయించి చెప్పటం కష్టం మానవుడు మాట్టాడ నేర్చిననాడే ఏదో ఒక విధమైన, ఆం౦కారం పుట్టివుంటుంది మానవుడు తాను చూచిన, అనుభవించిన వస్తుభావా- లను ఎదుటి వానికి స్పష్టంచేసి చెప్పేటప్పుడు, తాను ఏ విధంగా వస్తుభావాలను చర్శించాడో ఆ విధంగానే ఎదుటి వానిచేత దర్శింపజేయాలనే కోరికతో తాను వర్టించిచెప్పే వస్తుభావాలను ఎదుటి వానికి అతిపరిచితాలైన వస్తువులతో పోల్చి చెప్పివుంటాడు. ఆ పోలికను చెప్పటంతో టే అలంకారావిర్భావం జరిగింది. (ప్రపంచంలోని (పతిభాషలో ఏదో ఒక విధమైన అలంకారం వుంటుంది. (గంథస్థ మైన అలంకారోదాహరణలు మనకు బుగ్వేదంలోనే లభిస్తున్నవి. బుగ్వేదంలో ఉపమ, రూపకాలంకారాలు అధికంగా కన్చిస్తున్నవి. ఆ తర్వాత [బాహ్మణ ఉప నిషదాదుల్లో ఆళలంకారాల (ప్రయోగం జరిగింది. పురాణాదుల్లో సాహిత్య సృష్టి విస్పృతమైంది. అలంకారాల _వయోగం _ప్రచురమైంది. సాహిత్యంలో (ప్రచురంగా (ప్రయోగింపబడే అలంకారాలను (క్రమబద్ధం, కాస్త్రఐద్ధం చేయవలసిన ఆవళ కత ఏర్పడింది. అట్లా ఆలంకారాలను శాస్త్రబద్ధం చేసినవారిలో భరతుడు (వథముడు, నాట్య శాస్త్రంలో భరతుడు ఉపమ, రూపక, దీపక, యమక అనే నాలుగు ఆలంకొ రాలనే వివరించాడు. అగ్ని పురాణకర్త 168 ఆలంకాలను వివరించాడు. తర్వాత భామహుడు కావ్యానికి ఆలంకారాలు (పధానమైనవనిగు _ర్హించి వాటిని విశదంగా వివ రించాడు. “న కాంతమపి నిర్ఫూషం విభాతి వనితామఖమ్‌” అని అన్నాడు భామహుడు. అతడు 88 ఆలంకారాలమ వివరించాడు. దండి 87” ఆలంకారాలను గూర్చి చెప్పాడు, వామనుడు 81 అలంకారాలను వివరించాడు. రీత్మిపధాన వావ ఆయినా వామనుడు “కావ్యం [గావ్యామలంకారాత్‌ " అని అంగీకరించాడు. ఉద్భ టుడు 41! ఆలంకారాల వరకు వివరించాడు. రుదటుడు 57 అలంకారాల వరకు

లోకిక వాజ్బయం తకీ$ీ 'పెంబాడు. మమ్మటుడు 89 అలంకారాలను (గ్రహించి వివరించాడు, వీటిల్లో వ శబ్దాలంకారాలు, 1 అర్థాలంకారా లున్నవి, ఈ విధంగా (క్రీ ళ. 1 వశతాబ్దం వరకు అలంకారాల సంఖ్య 69 వరకు పెరిగింది, మొదట ఉపమా లేక సాదృశ్య మూలకంగావున్న అలంకారాలు అర్థవ[కతను ఆధారంగా తీసుకొని పెరుగసాగినవి, “లోకాతి (కాంతగోచరం వచనం వ(కొ క్రి” అటువంటి వ్యకో క్రియే అలంకారమని భామహుడు అన్నాడు. వ[కోక్రినే డండి ఆతిశయోపక్రి అనే పేరుతో పేర్కొన్నాడు. కవుల (ప్రాఢశజ్ఞారాలతో కూడిన వకో క్రివై విధ్యంతో అలంకారాలు పెరిగినవి. క్రీశ. 12వ శతాప్ధంనాటి జయ దేవుడు 89 ఆలంకారాలను వివరించెకు. కీ శ 14న శలాబ్దంవాడైన విశ్వ నాథుడు కూడ 80 అలంకారాలను వివరించిడు. (క్రీ శ. 18వ శఠాస్థంవాదైన ఆప్పయ్యరదీ క్షి తులు అలంకార సంఖ్యను 118 వరకు శిసుకొని పోయాడు, ఆలం కారాలకు జయదేవుని చందాలోకం, అప్పయ్య దీక్షితుల కువలయానందాలు పఠన యోగ్యమైన (గంధాలు. అప్పయ్య ధ్వని లేనటువంటి అలంకారయు క్త కొవ్యాలు కూడ సుందరంగా సరసంగా వుంటవని నిరూపించటానికి పూనుకొన్నాడు. కాళ దాసొది కవుల కావ్యాలు కూడా (పకృతివర్థనలతో నిండి. ధ్యని కాని గుణీభూత వ్యంగ్యంకాని లేనివి వున్నవి. కాబట్టి ధ్వన్యభావంతో కూడ కావ్యం ఆదరణీయ మౌతుందని ఆప్పయ్య అభిపాయం. ఉపనూలంకార సౌందర్యం చేతనే కాళిదాసు కవి కులగురువు ఆయినాడు. అప్పయ్య నాటికి సంస్కృత సాహిత్యంలో చిత కావ్యాలెన్నో (వాయణడీనవి అవి ఆదరింపబడినవి కాబట్టే కవులు అటువంటి కావ్యాల నెన్నిటినో (వాసారు. ఆప్పయ్య తన చ్మితమీమాంసనలో చిత కొవ్య భేదాలను వివరించాడు. చ్మితకావ్యంలో గుణాలంకారాలకే (ప్రాధాన్యం. ధ్వనివాదులు చితకావ్యాన్ని అధమ కావ్యంగా చెప్పారు. అప్పయ్య ధ్వనికావ్యం వలె చిత కావ్యం కూడ మహ త్త్యవూర్ణమైందని అంగీకరించిన ఆలంకారికుడు. ధ్వని కొవ్యంలో వ్యంగ్యం, ఈవషద్‌ వ్యంగ్యం పుంటుంది చిత కావ్యంలో వాచ్యార్థమే ఆకర్షకంగా వుంటుందని ఆతడంటాడు ధ్వని ఈషన్‌ మాతం లేని చిత కావ్యా లనీ అంగీకరించి అస్పయ్య ఉ త్తమస్థానాన్ని కల్పించాడు. ధ్వనివాది అయిన జగన్నాథుడు దీనిచేత కుద్దుడె కాబోలు చ్మితమీమాంస ఖండనను రచించాడు. అప్పయ్య దీక్షితుల సోదరుని ప్యౌతుడు నీలకంఠ దీక్షితుని సోదరుడై న మూడవ అప్పయ్య దీక్షితుడు చితమీమాంస దోషధీక్కారమనే (గ్రంథంలో జగన్నాథునికి సమాధానాలు ఇచ్చాడు.

8644 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత పండితరాయలు జగన్నాథుడు

జగన్నాథుని (కీ శ. 17 వ ఈి రసగంగాధర మనే ఆలంకార శాస్త్ర [గంథం మౌలికమైంది, _పసిద్ధమెంది. కావ్యసంబంధ విషయాలు దీనిలో చక్కగా వివేచింపబడినవి _ అలంకారశాస్త్ర సాహిశ్యంలో ధ్వన్యాలోకం, కావ్య ప్రకాశం తర్వాత ఇదే [ప స్తమైన (గంథం. రసగంగాధరం ఆనళాలుగా విభజింపబడింది. దీనిలో బాల ఆననా లుండేవని అనేక కొవ్యశాస్త్ర విషయాలు చర్చింపబడినవని కాని అవన్ని ఉపలబ్ధం కాలేదని పండిత విమర్శకుల అభ్మిపాయం. జగన్నాథుడు రసగంగాధరాన్ని ఉద్గ్యంథంగా (వాయదలచుకొన్నాడు కాని ఏ కారణం చేతనో పూర్తి చేయలేకపోయాడని మరికొందరు పండితుల అభ్మిపాయం. ఇప్పుడు రస గంగాధరంగో రెండే ఆననా లున్నవి. రెండవది అసంపూర్ణంగా వున్నట్లు కన్పిస్తు న్నది. మొదటి ఆననంలో జగన్నాథుడు కావ్యలక్షణాలను సమీక్షించాడు: జగన్నాథుడు (ప్రాలీనాచార్యుల కావ్యనిర్వచనాలను పరిశీలించి “ర మణీమార్థ [పతిపాదకః శబ్దః కావ్యమ్‌” అని కొలత్త నిర్వచనాన్ని (పతిపొదించాడు. అన్ని నీర్వచనాలకన్న ఇది మేల్లైందని అంటారు. విశ్వనాథుని తర్వాత జగన్నాథుని కావ్యఅశణమే సర్వజనామోదకరమైంది. జగన్నాథుడు కావ్యలక్షణాల తర్వాత కావ్యభేదాలను గూర్చి చెప్పాడు. (పాచీనాచార్యులు మూడు కావ్యభేదాలను- ఉత్తమ, మధ్యమ, ఆధమ అంటె ధ్వని, గుజీభూతవ్యంగ్య, చిత కావ్యాలని విభజించగా జగన్నాథుడు నాలుగు విధాలుగా కావ్యాలను విళజిందాడు, ఉత్త మోటత్తమ, ఉత్తమ, మధ్యమ, అధమ. ధ్వనితో కూడింది ఉత్తమోత్తమ కావ్యం. వ్యంగ్య (ప్రధానమై చమత్కారకారిణి ఆయినది ఊత్తమ కావ్యం. గుజీభూత వ్యంగం కలది మధ్యమకావ్యం చితకావ్యం అధమ కావ్యం- అని జగన్నాథుని విభజన. .చివరి మూడు విభజనలు (_పానీనాచార్యుల ననుసరించే చేయబడినవి. ఉత్తమోత్తమమన్న విభజన జగన్నాథుని స్వంతం. కొవ్యభేదాల తర్వాత జగన్నాథుడు రసచర్చను విస్పృతంగ చేసాడు. జగన్నాథుని రససమీక్ష ఉత్క్భృ ష్టంగ వున్నది తర్క పూర్ణమైన ఆతని శైలి అతని పాండిత్య జొద్ధత్యాన్ని (పకటిస్తున్నది. రసచర్చ సందర్భంలోనే జగన్నాథుడు శబ్ధారగుణాలను, రీతి, ధ్వని భేదాలను వివరించాడు ఆనందవర్థనుని ధ్వనిసిద్దాంతం సర్వ్యసమ్మతమైన సిద్ధాంతంగా పరిణమించింది. అభినవగుప్తుడు రసధ్వనికి పట్టంకట్టి ధ్వని సిద్ధాం లాన్ని భరతుని రససిద్ధాంతంలోకి పరిణమింపజేయ (వయత్నించాడు, కాని ఆది

లొకీక వాజ్మయం గా జగన్నాథుని రనగంగాధరంలోనే సఫలమైందని చెప్పాలి. జగన్నాథుడు ధ్వని సమర్థుడ్రైనా రసవాది. రసగంగాధరం. రెండవ ఆసనంలో ధ్వని భేదాలు, శబ్దక క్తి అలంకారాల వివేచనలున్నవి. అం౦కారాల వివరణలో. ఇగన్నా థుడు రుయ్యకుని కొంతవరకు అనుసరించాడు. తిరస్కారమనే కొత్త ఆలంక్షా రాన్ని ఇతడు వివరించాడు, రనగంగాధర ప్రాశస్త్యం

రసగంగాధరం సూకాలల్లో నిబద్ధింపబకింది. జగన్నాథుడే దీనికి స్వయంగా విస్సృతమైన వ్యాఖ్యానాన్ని |వాసాడు. ఉదాహరణలను కూడ జగన్నాథుడే స్వయంగా వాసాడు. (పాచీనాదార్యుల అభిప్రాయాలను పరిశీలించి కొత్తవెన మౌలికమైన తన అభ్నిపాయాలను [వతిపాదించటమే జగన్నాథుని ఈ రచనోద్దేశం, జగన్నాథుడు (పౌఢగ ంభీరమైన నవ్యన్మాయ శైలిలో రసగంగాధరాన్ని (పస్తుతీక రించాడు. ఆలంకారాల వివరణలో ఆతడు [పాచీనాదార్యులను అనుసరించినా కావ్యలవష్షణ నిరూపణలో రసచర్చలో అళడు స్వతంతాభిపాయాలను వ్యక్తం చేశాడు. జగన్నాథుడు ధ్వని సమర్డుడైనా [ప్రాలీనాదార్యుల అల్మిపాయాలను పరిశీ లించేటప్పుడు ధ్వనికారుని, మమ్మటుని అభ్మిపాయాలను కూడ విమర్శించటానికీ వెనుక ముందాడ లేదు. ఇంగులోనే అతని పాండిత్య గర్వం విశదమౌతున్నది. అలంకారాల వివరణలో రుయ్యకుని, రసచర్చలో విశ్వనాథుని ఒకవైపు అనుస రిస్తూ ఇంకొకవైపు వారి అభిపాయాలను కూడ విమర్శించాడు. (ప్రాచీన పండిత వరంపరలోజగనాథుడే చివరివాడు అని పరిగణింపబడుతున్నది జగన్నాథుడు కొత్త అలంకార సిద్ధాంతాన్ని దేన్ని (ప్రతిపాదించక పోయినా అతడు (ప్రొచీనాలి [పాయాలను పరిశీలించిన తీరులో, తన అభిప్రాయాలను వ్య క్రంచేయటంలో మౌలికతను చూపాడు. ఆతడు గొప్ప ఆత్మవిశ్వాసం గల ఉద్దండ పండితుడు, ఆత్మవిశ్వాసం, స్వాభిమానం ఆతని మౌలికమైన స్యతం్యతమైన ఆలోచనలు, (పాచీనాచార్యున అభ్మిపాయాలను కూడ సవిమర్శకంగా ఆలోచించగల అతని (పతిళ పాండిత్య గర్వాతశయం అతనొ షక్‌ మవోవ్య క్రిగొ నిలబెడ్తున్నవి. జగ న్నాథుని పాండిత్యపూర్ణమై. నిరాఘాటంగా [స్రవాహంలాగ నడిచే శ్రైలి అతని వ్యక్తిత్వానికి తగినట్టుగానే వున్నది. ఆతడు ఉదాహరణలుగా ఇచ్చిన కోలు సరసమథురంగా వున్నవి. తన కవిత్వాన్ని గూర్చి అతడు ఇట్లా గర్వ పలికాడు =

క్‌)

886 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత కవయతి పండితరొజే కవయంత్వన్నేఒపి విద్వాంసః నృత్యతి పినాకపాబౌ నృత్యంత్యన్యోఒపి భూత బేతాళాః “*ప్రండితరాజు కవిత్వం (వాసాడు, ఇతర కవులూ (వాసారు. శివుడు నృత్యం చేస్తున్నాడు, ఇతర భూతబేతాశుకు కూడ నృత్యం చేన్తున్నవి.” అంటే ఇతర కివుల కవిత్వం జగన్నాథుని కవిత్వంతో సాటివచ్చేది కాదని భావం. భట్టోజి పండితుని ప్వౌతుడు గాగేశ పండితుడు రసగంగాధరానికి టీకను [వాసాడు. దీన్నిబట్టీ ఈ కుటుంబాల నడుమ వృన్న శాస్త్రవైరం తర్వోత విస్మరింపబడినట్టు చెప్పవచ్చును. (జగన్నాథుని జీవిత విశేషాలు వివరంగా లఘుకావ్య (పకర ణంలో ఇయ్యబడినవి.) రాజచూడామణి దీకీతుడు కీ, శ. 14600 [పాంతంవాడు. కావ్యదర్పణం ఇతని అలంకార (గంథం. స్వయంగా దానికి ఆలంకార చూడామణి అనే టీకను (వాసెను. ఇబరురూరి యజ్ఞ నారాయణుడు ఇతడు చెరుకూరి లక్షీధరుని అగజుడు, కొండుభట్టు కొడుకు. వీరిది పండితవంళం.. లక్ష్మీధరుడు పెనుగొండ నేలిన తిరుమల రాయల (కీ. క. 1570-15 1 ఆస్థానంలో వుండెను. యజ్ఞనారాయణుడు అలంకొర రాఘవం అలంకార సూర్కోదయ మనే అలంకార శాస్త్ర (గంథాలను రచించాడు. అలంకార రాఘవంలో ఉదహరణలు భ్రీవాముని స్తుతిపరంగా వున్నవి. యజ్ఞ నారాయణ దీకితుడు రఘునాథ నాయకుని మంతి గోవిం దిక్షితుని కొడుకు. ఇతడు రఘు నాథభూప విజయమనే మహాకావ్యమే కాక ఆలంకార రత్నాకర మనే అలంకార కృతిని కూడ రచించెను. ఉదాహరణలు రఘునాధుని (పళంసతో కూడినవి. ఇతడు రఘునాథున (కి. శ 16 416820) ఆ స్థానంలోనే మండెనుం అర్య కృష్ణశర్మ (క్రీశ. 17వ *॥ వాడు. ఇతని మందార మండనచంపువు అలంకార శొన్హ (గ్రంథం ఇవె ఆఎంకొార రస వివరణలకు విజ్ఞానకోశంగా పరిగణింపబడుతున్నది

శ్రీతై ల సరసింహాచార్యుడు

లమషణమాలిక ఇతని ఆలంకార కృతి. దీంలో ఆలంకారాల వివరణ స్వతంత్రంగా చేయబడింది. క్రీ. శ 17వ తాటి వాడు లక్షణమాలికకు ఇ3డు స్వయంగా ఆలంకా రేందుశేఖర మనే వ్యాఖ్యానాన్ని (వాసాడు

సుధీందయోగి

కీ శ. 17వ ళతాబ్ది వాడు. అలంకారవికానం ఇతని అలంకారకృతి అర్థా

అంకార నిరూపణ దీనిలో చక్కగా చేయబడింది. శ్రీకృష్ణుడు

పఠకాల స్వామి ఆని ఇతనికి పేరు, అరింకారమణినోర మనే అలలకొక

శృతిని వాసౌడు. క్రీశ. 1వ శతార్ది వాడు. జ్య కృష్ణభట్టు

[కి ళం 17వ శళాట్టి వాడు. (పళ్శమాల అన్న ఇతని కృతి తత్త

చీర ఏలళో కూడి వున్నది, విశే ఏక్వరుడు

అలంకార శాస్త్రాచార్యులల్లో జగన్నాథున్ని కాక కొందరు. విశ్వేశ్వరున్ని అంతీమ (పొఢాచార్యునిగా పరిగణిస్తారు. విశ్వేశ్వరుడు ఊ త్తర్మపదేళ్‌ పర్వతీయ (పాంతంలోని అల్మోడా జిల్లా హెరియా. (గామ నివాసి. ఇతడు [కీ.ళ 18వ శతాబ్దం పూర్వార్థం వాడు. ఇతడు అలంకార కౌస్తుభమనే (పసిద్ధారంకార కృతిని రచించాడు. దీనిలో శైలి నవ్శన్భాయశైరిని పోలివున్నది. విశ్వేశ్వరుడు కవి ఆలంకారికుడు, వైయాకరణుడే కాక గొప్ప నైయాయికుడు కూడ, విశ్వేక్వరుడు మమ్మటుని తర్వాత విపరీతంగా జయదేవ, అప్పయ దీక్షితులచేత పెంచబడిన అలంకారాల సంఖ్యను ఆంగీకరించలేడు ఆతడు మమ్మటు) గ్‌ అర్థాంంకావాలనే (గహించి మిగతొ అలంకారాలను అన్నిటిని వీటిలోనే ఆంతర్భవింపేనాడు ఇతర జదార్మ్యులు పెంచిన అలంకారాలను ఇతడు ఖండీంచాడు. అప్పయ్యను ఖండించిక్‌ జగన్నాథునితో ఇతడు అనేకచోట్ల ళన స్రహతుకిని (ప్రకటించినా కొన్నిచోట్ల

868 సంస్కృత సాహిత్య చరిత జగన్నాథుని అభిపాయాలను కూడ (పశ్నించాడు. ఆలంకారాలను ఇతడు చక్కగా విశదంగా వివేచన చేసాడు ఆ వివేచనలో ఆతడు అనేక అలంకారాలను (పసిద్ధ మైన ఆలంకారాలల్లో అంతర్భవిస్తాయే కాని వేరే చెప్పవలసి ఆవసరం లేదని చెప్పాడు ఇంకా కొన్నిటికి ఆతడు అలంకార స్థానాన్ని ఇయ్యటానికే అంగీకరించ లేదు అలంకార మీమాంస సందర్భంలో అతడు జగన్నాథుని రసగంగాధర శైలిని అనుకరించి ఇతరుల అభిప్రాయాలను అండిస్తు తన అభ్మిపాయాలను స్థాపిస్తు వచ్చాడు. అలంకారకౌస్తుభానికి విశ్వేశ్వరుడు స్వయంగా టికనుకూడ (వాసాడు- కాని అది సంపూర్ణంగా లభ్యంకాలేదు. ఇతడు ఇంకా అలంకార (పదీపం, అలంకార ముక్తావళి అనే సరళ సుటోధకమైన ఆలంకారాల వివరణతో కూడిన (గ్రంథాలను రసచందదిక అన్న రసవివేచనతో కూడిన [గంథాన్ని రచించాడు. “*క్రవీందకంఠా భరణంలో” అతడు చ్మితకావ్యాల [ప్రామాణికమైన పరిశీలన చేసాడు. ఇతని అన్న ఉమాపతి కూడ ఆలంకారికుడట. పరికరాలంకారాన్ని గూర్చి ఉమాపతి ఆలిపా యాన్ని విశ్వేశ్వరుడు ఉద్దరింబాడు, ఇతనితంగడి లక్ష్మీపతికూడ కవి, పండితుడు, వీరిది సండిత వంశం, ఇతడు 84వ ఏట చిన్నవయస్సులోనే మరణించాడు, అక్పరు షా

అక్సరు షా తండి కాహరాజు గోలకొండరాజు అబుల్‌హసన్‌ తానీషాకు రాజగురువట. అక్పరుషా తపళ్శషక్తి కలవాడ నని చెప్పుకున్నాడు. ఇతడు గొప్పపండితుడు. తండి తర్వాత ఇతడు రాజగురువు పదవిని అలంకరించి వుంటాడు. అక్సరుషా సంస్కృతంలోనే. కాక తెలుగులోను పండితుడు, ఇతని ఆలంకారకృతి శృంగారమంజరి. దీన్ని ఇతడు మొదట తెలుగులో (వాసి తర్వాత సంస్క్యృతంలోకి ఆనువదించాడట---

లేనా ధభావషయాఒయం రచితః శృంగార మంజరీ [గంథః

స్వయమకబరేణ భూళ్ళ న్ముకుట మణి రంజితారమఘికమలేన,

తద్విరచికాంధ భాషా కలితాం శృంగార మంజరిచ్చాయామ్‌

'సేవధ్యం సురవాణీ రచితాం రసతోషతా రసిక భృంగాః శృంగార మంజరిలో నాయికా నాయక భేదచర్చు, రసచర్చలు చేయబడినవి. ఇది నాయికా. విభాగం, నాయక విభాగం; దూతీ విభాగం, రసవిభాగం ఇని

లొకిక వాజ్బయం 960 నాడుగి భాగాలుగా విభజింపబడింది అక్చరుషా [గంథానికి బ్రానుదత్తుని రస వ అధార (గంథంగా తోస్తున్నది. అక్చరు అనే తనపేకును ఆకవర అని పదచ్చేదం చేసి తన పేకుకు (హ్మం విష్ణవులను మించినవాడనే అర్థాన్ని చెప్పు కొన్నాడు ఇతనికి బడేసాహెైట్‌ ఆఫ్‌ మరో పే. దానికతడు మ హేశ్వరుడని అర్థం చెప్పాడు. మహమ్మదీయలల్లో సంస్కృతం అభ్యసించినవారే తక్కువ, వారిలో సంస్కృత (గంథరచనకు పూనుకొన్నవారు ఇంకా తక్కువ, వారిలో ఆకృరుషా _పముఖమైన వాడని చెప్పాలి, పేకు వె ట్టాదు 'దేవీశంకరుడు ఇతని కొలం కీ.శ, 1761-1768 నడుమ. అలంశారమంజూన ఇతని కృతి. అలంకారాల వివేచన దీనిలో వున్నది. దీనిలోని ఉదాహరజలన్ని పేష్వా మాధవరావు (వఠమ) మరియు రఘునాథరావు వర్ణనలతో కూడినవి. నృనీంహ కవి (క్రీ. ళ. 18వ శళొబ్దం. అలినన కాళిదాసు బిరుదాంకితుడు. (టావంకూర్‌ రాజు నంజరాజు ఆస్థానకవి. నంజరాజ యళోభూవణమనే అలంకార [గంఖాన్ని రచించాడు. దీనిలో ఉదాహరణలన్నీ నంజరాజు |సళంసతో కూడినవి, (గంథం [ప్రకాపరదయళోళూవణాన్ని అనుకరిస్తున్నది. అరుణగిరి కవి క్రీ. ళ 18 వ ళతాల్దివాడు. కేరళలోని వటక్కుంకూరు రాజు గోదవర్మ ఆస్థానకవి. వటక్కుకూరు పోర్చుగీసు, డచ్చ్‌ల కాలంలో సంపన్నమైన రాజ్యం. గోదవర ౯ యశోభూషణం ఇరని అలంకారకృతి. దీనిలో అర్థాలంకారాలు |పకాప ర[దయళోభూషణానుసారంగా వివరింపబకినవి. దానిలో లాగనే కవి తన అశయదాతను (వస్తురిస్తు ఉదాహరణలను ఇచ్చాడు, నదాళివమఖి (క్రీశ. 18వళః వాడు టావంకూర్‌ రొజు రామవర్మ ఆస్థాన పండితుడు, రామవర్మ యళోభూషవజమనే అలంకార (గ్రంళాన్ని రచించెను. ఉదాహరణలు ధామవర్మ (హో స్త్రీతో కూడినవి,

ర70 సంస్కృత సాహిత్య చరిత కచ్చ 'పేశ్వర దీషతుడు ఇతడు రామచం[ ద యశోభూషణమనే అలంకార (గంథాన్ని 'వ్రశాప శ్ముదయ శోభూషణాన్ని అనుసరించి (వాసాడు. కాత్యాయన ను_ఐహ్మణ్య నూరి క్ర. +. 18 వ శతాబ్దంవాడు అలంకారకౌస్తుభం ఇతని అలంకారకృతి* కృష్ణసుధీ 4 శ, 168వ శరాబ్ధంవాడు. కొవ్యకళానిధి ఇతని అలంకార కృతి. ఐలదేవ విద్శాభూషణుడు క్రీ.శ. 18వ ళః వాడు, చ్లైతన్యపభు అనుయాయి. సాహిత్యకౌముది, కావ్యకౌస్తుళం ఇతని కృతులు. రత్నభూషణుడు క్రీశ. 18 వ ళ॥ వాడు. కావ్యకౌముడి ఇతని కృతి. వంగదేశీయుడు. అనురథ మండనుడు క అణురల్డు మండనగణే /తో క్రీ. శు 1ర్లివ శ॥। వాడు. జల్బకల్పలత, ముగ్ధ మేధాకరం ఇతని అలం శార (గంథాలు. ఇతడు జైనుడు. ౧౪క్షం లో మరణించిన రభ్హురేషుర నూరి శీవ్యూడు, వొల్ముత రాజశేఖరుడు కి శ 19వ శ॥ వాడు. ఇతడు దక్షిణదేశీయుడు. 81 స్తబకాలు గల సాహిత్యకల్ప్మ దుమ మనే అలంకార [(గంఠథాన్ని రచించాడు. అచ్చ్యుతశర్మ? అచ్యుభరాయమోడ శ (శి శు 19వ కః వాడు... 18 అధ్యాయాలు గల సాహిత్యపార మనే ఖలంకార కృతిని రచించాడు. (5 జ్మ్మాల)

లౌకిక వాజ్మయం 81 మురారిదాసుడు -నుుబహ్మణ్యం

ఈ ఇద్దరు [కీ శ 1) వశ॥ వారు. యళ్వంతసింహని (పళంసతో కూడీన శ్లోకాలు గల యశ్వంత యశోభూవణనునే అలంకార (గంథాన్ని రిం చారు. అలంకారికులు చాలా మంది విద్యానాథున [పకాపరుద యళోభూవణాన్ని అనుకరిస్తూ తమ ఆశయదాతలైై న రాజులను (పళంసిస్తూ ఉదాహరణ క్లోకాలను (వాస్‌ ఆలంక్రార శాస్త్ర బంఠాలను రచించారు.

ఇంకా వీరేగాక కోకొల్లలుగా పండితులు (వ్రాసిన అలంకార శాస్త్ర్మగంథాలు ఎన్నో ప్రచురితం కాక ప్రాలీన లిలిత పు స్తకభండాగారాలల్లో పడివున్న వి. అందులో కొన్నిటి రచయితల పేర్పు కూడ తెలియనివి వున్నవి. రచయితల పేర్లు తెలియని ఆలంకార (గ్రంథాలు ర్‌0 వరకున్నవని ఎస్‌. శే. డే పేర్కొన్నాడు. కొని ఇవేవి మౌలికమైన కొత్త ఆలోచనలతోకూడిన రచనలు కావు. అవి (గంథ సూచిక పట్టిక (క్రేబలాగుల్లో పేర్కొనదగినవేకాని పత్యేక పరిశీలనకు తగినవిగా లేవు,

నిఫఘుంటు (గంథాలు

నిఘంటు (గంథాలు

నిఘంటువుకు కోశమని పర్యాయపదంగా వాడబడుతున్న ది, సంస్కతంలో కోశ మంటె పదాలు, వాటి వాటి అగ్ఫైాలు ఇయ్యెబడిన [గంథాలు, నిఘంటు వంటె సమానార్థక పదాల కూర్పుగల [గంథాలు అని ఛేద మున్నది. కొని తెలుగులో నిఘంటు వని పదాలు, వాటి అర్థాలు ఇయ్యబడిన (గంథాలనే అంటున్నారు హిందీలో పదాలు, వాటి అర్థాలు ఇయ్యబడిన _గంథాలకు కోళమనే పేరే ఎక్కువ వాడుకలో వున్నది, ఆధుసిక కాలంలో నిఘంటు; కోళపదాలు ఇంగ్రీషలోని తే10110080 పదానికి సమానార్థక పదాలుగా వాడబడుతున్న వి

వాచీని నిఘంటుకొరులు

భారతదేశంలోని నిఘంటు గ్రంథ రచనాపరంపర అతి (ప్రాలీనమైంది. వైదిక కాలంలోనే నిఘంటు (గ్రంథాల నిర్మాణం ఆరంభమైంది. మంత (దష్ట లైన బుషులే నిఘంటు కారులై నారు. [ప్రాచీన కాలంలో నిఘంటు [గంథాలు, వ్యాకరణ (గంథాలు ఒక (శేణికి చెందిన రచనలుగానే చూడబడేవి- వేదాంగాలల్లో ఓకదైన వ్యాకరణం వేదమం తాలల్లోని శబ్దాల ఉత్పత్తిని, స్వరూపాన్ని బోధించేది. వ్యాకరణం నూతన శబ్దకల్పనను చేయడానికి కూడ తోడ్పడుతుంది. ఆందుకే కావచ్చును [ప్రాచీన కోలంలో వైయాకర ణులే నిఘంటు [గంథకారులుగొ కన్పిస్తున్నారు. వ్యాకరణం తర్వాత వేదాంగాలల్లో ఓక టైన్‌ నిరు క్రం పదసమూ హాన్ని సం్యగహపరచిన (గంథం. పతి కబ్దం ఏదో ఒక ధాతువునుంచి నిషృన్న మైందని నిరు క్తం వివరిస్తు పదసమూవాన్ని ఒక్కచోట భదపరచింది, ఒక విధంగా నిరుక్తం నిఘంటువుకు టీకారూపమైందని చెప్పవచ్చును. నిరుక్త కారుడు యాస్కుడు కాక ఇంకా 14 మంది నిరు కృకారులున్నట్టు నిరుక్త వృత్తి కారుడు దుర్గాబార్యుడు తెలిపివున్నాడు. అంటె 1 గురు ఆదార్యులు ఒక్క నిమంటు (గ్రంథానికి వేరు వేరు నిరుక్త (గంథాలను (వాసినవారో లేక వేరు వేరు నిమంటు [గ్రంథాలలో వేరు వేరు నిరుక్త (గంథాలను (వ్రాసినవారో ఆయి వుంటారు. పన్‌ నిఘంటు టల్‌ ంథాలన్నీ నష్టమైనవి. కొన్నిటి పేర్స కూడా మనకు మిగులలదు

876 సంస్కృత సాహిత్య చత కొన్నిటి పేప్ల మ్మాతమే మనకు తెలుసును, గం్యథ్రాలు మిగుల లేదు. నష్టమైన నిషుంటు [గంథకారుల్లో భాగురి పేక (పథమంగా వినిపిస్తున్నది. అమరకోళానికి (వాయబకిన ఒక టికలో భాగురీకృతమైన “కోళ్ళవసక్త్తి వున్నది. హేమచందదా బార్యుని “అభిధాన చింతామణి” వ్యాఖ్యలో భాగురి కోశ గంథం పేర్కొన బడింది. సాయణు3 “ధాతువృత్తి” లో భాగురి కోశ (గ్రంథం నుంచి ఒక శ్లోకం *'“ఆమరటీకా సర్వస్వ "లోను ఇయ్యబడింది. పురుషోత్తమ దేవుని “భాషావృత్తి”, స్పష్టిధరుని ' 'భాషావృ త్రిటీక'” మరియు “(పభావృత్తి'' (గంథాలను బట్టి భాగురి కోళం పేరు ““(తికాండ” మని తెలుస్తున్నది, పాణినిపూర్వపెర్తులై న వైయాక రుణుల్లో ఒక భాగురి వున్నాడు, ఆ భాగురియే ఈ “తికాండ” కోళకర్త అని విమర్శకుల. అభ్మిపాయం శౌనకుడు బహృద్దేవతలో ఆచార్య భాగురి అభిపా యాలను పేర్కొని వున్నాడు. దీన్ని బట్టి భాగురి సతి కాండకోళశమే కాక అను (కమణిక (గంథం కూడా కూర్చినట్టు తెలుస్తున్నది.

భానుజీ దీక్షితుని “*ఆమరకోళశటిక "ను జఐట్టి వైయాకరణుడు అపిళలి కూడ“ఒక నిఘంటు (గంధాన్ని [వాసినట్లు తెలుస్తున్నది. ఉణాది సూతాలకు వృత్తిని [వాసిన ఉజ్ఞ్యృల దత్తు కూడ ఆపిశలకోళాన్ని పేర్కొన్నాడు. పాణిని ఆపిళలిని తన వ్యాకరణంలో పేర్కొని వున్నాడు.

కేశవ విరచిత నానార్ణవ సంక్నేపాన్ని బట్టి శాకటాయనుడు కూడ ఒక నిఘంటువును కూర్చినట్లు తెలుస్తున్నది నిషుంటువుల టికలను బట్టి వ్యాడి కూడ ఒక నిఘంటువును (వాసినట్టు తెలుస్తున్నది. ఈ వ్యాడి స్కుపసిద్ధ వైయాకరణుడైన వ్యాడి కాక భిన్న వ్యక్తి అని పండితుల అభ్మిపాయం,

ఆధునిక వైదిక నిఘంటు (గ్రంథాలు

వేద సంబంధమైన నిఘంటు, నిరుక్తాలు ఆతి పాచీనమైనవి చాలా వున్నా ఇప్పుడు ఒక యాస్కునీ నిరుశ్రమే దొరుకుతున్నది. మిగిలినవి కాలగర్భంలో లుస్తమైనవి. ఆధునిక కాలంలో వైదిక కోళ (గంథాలు చాల తయారు చేయబడి నవి. చమూపతి “వేదార్థ ళబ్బకోశ్‌ ”౯ |గంథ మొకటి లాహోర్‌ నుంచి (పచురిం చారు. విశ్వబంధు శాస్త్రి "వైదిక శబ్దార్ధ పారిజాతం” మరియు విడు భాగాలుగొ “ఏ కంస్టీట్‌ ఎట్‌మోలాజికిల్‌ డివనరీ ఆఫ్‌ ది వైదిక్‌ లాంగ్వేజ్‌" ఇంకొ "వదిక్‌ పదాన్యుకిమకొళ్‌ ” ,గంథలను కూర్చాడు. మధుసూదన కర్మ వైదిక.

కోళ్‌, హంసరాజ్‌ మరొక “వైదికకోశ్‌' ను కూర్చాడు. కే:లానంద సరస్వతి “౯తరేయ [బాహ్మజణ్‌-ఆకణ్యక్‌ కోక్‌" అన్న (గంధాన్ని కూర్చాడు. గయా నంద ళంభు సాద్దే “ఉపనిషద్‌ వాక్య మవికోళ్‌ 'ను రచించాడు. లక్ష్మణ కాస్త “ధర్మకోళ్‌' ను మూడు భాగాలుగా కూర్చాడు. భీమాబార్య రుక్కీకర్‌ “న్యాయ కోళాన్ని” కూర్చాడు. భారతీయులు [ప్రాచీన సంపదాయా న్ననుసరించి కోశ (గంథాలను కూర్చుగా నూతన శాస్త్రీయ పద్ధతిలో పాళ్ళాత్య పంక్షితులు కూడ కోళ [గ. ధాలను కూర్చారు రోథ్‌, బోట్‌లింక్‌, శ్మిల్‌, మోనియర్‌ విలియమ్స్‌, విల్సన్‌, బెశ్చే, మాక్‌ డోనెల్‌, పిశ్చెల్‌, గోల్దనర్‌, హిల్లేబాంట్‌ (గొన్‌మన్‌, పోర్మ్‌గన్‌, నీసెల్‌ మొదలైన ఇంగ్రీష, జర్యన్‌ విద్యాంసులు నివిధ వైదిక కోళ గ్రంథాలను రచించారు. లౌకిక నంన్యృత నిభఘుంటువులు

వైదిక కోళాలవలెనే లౌకిక సంస్కృత కోళ [గంథాణ కూడ కూర్చు బడినఏి. వైదిక నిఘంటువుల పద్ధతిని అనుసరిస్తు ఇవి కూర్చబడినవి. లౌకిక సంస్కృత కోళ (గంథాలు వైవిధ్యంతో శన్పిస్తున్నవి. కొన్ని కోశ (గంథాలు శేవలం సంజ్ఞాపదాలు కలవి. కొన్ని కేవలం ధాతువులతో కూడినవి. ఈ కోళ (గంథాలు అకారాది (క్రమంలో కాక పద్య బద్ధమై వున్నవి. కొన్ని కోక (గంభాలు సమానార్థక పదాల కూర్చుతో కూడినవి, కొన్ని నానార్థక పదాల కూర్చుతో కూడినవి. ఈ విధంగా లౌకిక సంస్కృత కోళాలు వైదిక కోళాలను అనుసరించినా కొంత థిన్న మార్గాన్ని తొక్కి. వివిధ రూపాలుగా వికసించినపి,

(ప్రాచీనమైన లౌకిక సంస్కృత కోళాలు . ఇప్పుడు దొరకటం లేడు, కోత్యాయనుని “నామమాల”, వాచస్పతి “*ళబ్దకోశం”, మ్మికమాదిత్యుని “ళబ్ద కోశం” మియు “స.సారవర్తం”, వ్యాడి “ఉత్సలిని” మొదలైన ప్రాలీనా చార్యుల కోళ (గంథాలు కాల గర్భంలో కళిసిపోయినవి.. లభించిన కోళాలల్లో ఆమగసింహు౨ “అమరకోశ "మే పాచీనమైన కోశ (గంథం. అమరసీంహుని కాల నిర్ణయంలో బాల అభ్మిపాయభేవా లున్నవి, అతడు బౌద్ధడ౦ “యస్యజ్ఞాన దయాసింధో ... ” అన్న మంగళావరణ ళ్లోకాన్ని బట్టి తెలుస్తున్నది. అండు మ్మికమాదిత్వుని ఆస్థానంలో గల నవరత్నాలల్లో ఒక డని పసిద్ధి వికమా దిళ్ళుడు కాళిదాసు అ్మశయదాత వికవూదిళ్యుడన్ని, అవురసింధుడు క్రీ.పూ,

876 సంస్కృత సాహిత్య చరిత మొదటి శతాబ్ధం వాడని భారతీయుల అభిమళం. కాని ఆధునిక విమర్శకులు మ్మికమాదిత్కుడు గుప్తవంళ రాజు రెండవ చందగుప్ప డని, అమరసింహుడు క్రీశ. శవ శతాబ్ద వాగని చెప్తున్నారు. మాక్స్‌ ముల్లర్‌ ఆమరసింపండు [కీ శ. కవ శతాబ్దం వాడని నిర్ణయించాడు. ఆమరకోళం వైనా భాషానువాదం శ్రీ. శ. ధవ శతాబ్దంలో చేయబడింది. కాబట్టి అమర సింహుడు ఆ శతాబ్దం వాడని మాక్స్‌ముల్లర్‌ నిర్ణయించటం సమంజసంగా లేదు. హార్నెల్‌ అమర సింహుని కాలాన్ని క్రీ. శ. 624-940 అని నిర్ణయించాడు. పై అనువాదం దృష్టితో ఈ కాల నిర్ణయం సరిగ్గా లేదు. అమరసింపండు (క్రీ. శ, 400 (ప్రాంతం వాడని ఓక్‌ నిర్ణయించాడు. అమరకోశానికే నామలింగానుళాసన మని మరొక పేరు. ఆమరకోశం చాల చక్కగా శాస్త్రీయ పద్ధతిలో [(వాయబడింది. ఇది ఎక్కువ ఉపయోగకరంగా వుండటంచేత ఎక్కువ వ్యాప్తిలోకి వచ్చింది. దీనితో - (ప్రాచీన నిఘంటువులు ఎక్కువ (పదారంలో లేకలు ప్రమై వుంటవి. అమరకోశంలో మూడు కాండా లున్నవి. తిరిగి ఇవి వర్గాలుగా విభజింపబడినవి. (పతి వర్గంలో పేర్లు వరుసగా చెప్పబడినవి. దీనిలో లింగఖేదా న్ననుసరించి పర్మ్శాయపదాలు ఇయ్యబడినవి. (పతి సంస్కృత విద్యార్థి అమరకోళాన్ని కంథపౌథం చేసే ఆచారం వున్నది. మెల మెల్లగా ఈ ఆచారం లుప్తమౌతున్నది. =. అమరకోళం యొక్క వ్యాప్తి దానికిగల టీకలే చెప్తున్నవి. దీనికి మొత్తం

• €₹0 వరకు టీకలు కన్పిస్తున్నవి. ఆ టికల్లో [పభా, మాహేశ్వరి, సుధా, రామా (శమి, నామచందిక టీకలు చాల (పసిద్ధమైనవి. అన్నింటిలోకి క్షీరస్వామి (1కి. *. 1050) వాసిన టీక చాల వ్యాప్తిలో వున్నది. ఈ వ్యాఖ్య సరళసులభ శైలిలో వుండటమే దీని వ్యాప్తికి కారణం. మల్లినాథుడు, కాళ్ళపాక వెంకటా చార్యులు, అప్పయ్యదీవ్షితుడు, నీలకంఠదీక్షితుడు మొదలైన దాక్షిణాత్యులు కూడ అమరకోళానికి టీకలు (వ్రాసారు. మల్లినాథుని టీక పేరు అమరపద పెరి జాతం. ఆప్పయ్య దీక్షితుల టీక గురుబాల (పటోధిని, బాల (పచారంలో వున్నది చన్నృవురి గిదొశస్స్‌్‌ దొంగ (గలం) వు క. పురుషో త్తమదేవుడు (కీ.శ ?వ శ) (తికాండక్తో[రో వ్చ్క్‌శ్రో అమర కోళానికి పరిశిష్ట (గంఛాన్ని (వాసాడు. దీనిలో పాళి (పాక్సత పదాలుకూడ చేర్చబకినవి.. దీనిలో దాదాపు 800 భ్లోకా లున్నవి. పురుషోత్తముని మరొక

లౌకిక వాజ్బయం 870 కోళ్యగంథం 'వోరావశళి,. దీనిలో 270 ళ్లోకా లున్నవి. దీని మొదటి భాగంలో పర్యాయపదాలు, రెండవ భాగంలో నానార్థాలు ఇయ్యబకినవి శాశ్వతుడు “అనే కార్థఫముచ్చ య”మనే కోళా ఇ కూర్చూడు ఇతడు ఆమరసింపళని సమకాలికుడని అంటారు దీనిలో దాదాపు 800 శ్లోకలున్నవి వరరుచి (కీశ 7వ శః) కృత మైన కోళ్యగంథ మొకటి మదాసు లిథిత భాండాగారంలో వున్నది. హలాయుధుడు (క్రీశ. 0 వ శ “అభిధానరత్నమాలోను కూర్చాడు దీనిలో దాదాపు 900 ఖ్లోకాలు, క కొండాలున్న వి వాలాయధుడు రాష్ట్రకూటరాజు మూడన కృష్ణుని ఆస్థాన పండితుడు. ఇతడు ధారానగారాధిపతి ముంజదేవుని ఆదేశంతో వింగళ ఛందస్సుకు “మృతసంజీవనీ వృత్రి"ని (వాసాడు. క్రీశ. 11 వశః వాడైన యాదవ (పకాశాచార్యడు “వై జయంతి” అన్న కోళాన్ని కూర్చాడు. ఇళడు రామానుజూదార్యుల గురువు. ఇది చక్కగా శాస్త్రీయ పద్ధతిలో. కూర్చబడింది. శబ్ద, వర్జ్మకమం అకారాది [కమంలో కూర్చుబడింది. దీనిలో 8 కొండా లన్నవి. ఇది హలాయుధుని కోశంకన్న విళశాలమైంది,

ద్విసంధానకావ్యక ర్త, దశరూపకకారుడు ధనంజయుడు (క్రీ. +. 990) ధనంజయకోళాన్ని కూర్చాడు. దీనికి “నామమాల” అని కూడా పేరు. దీనిలో వ£0 వరకు ళ్లోకా లున్నవి. దీనిలో 46 క్లోకాలుగల “అనేకార్థమాల” కూడా అనుబంధంగా చేరివున్నది ధనంజయుడు దిగంబర జేనుడు, నిఘంటు నిర్మాణంలో జై నాదార్యులు కృషి బాలా చేసారు. జై నాచార్హుడు వహరిషేణుడు “బృహత్‌ శథా కోళా"న్ని నిర్మించాడు, దీని రచనాకాలం (కీ, ఈ. 989 అని చెప్పబడింది. దీనిలో 1250 శ్లోకాలున్నవి.! ఇది నంగా బృహ్మదూపం కలది. దిగంబర జైన సంప్రదాయంలో “ఆరాధనా కథా ” మనే పేరుతో రెండు నిఘంటు (గంథాలు [పచారంలో వున్నవి.) వాటీలో ఒకటీ (పభాచంద విరచితం? ఇది 'పద్యబద్ధం. తిలకమంజరికారుడు ధన పాలుడు “పాయిలచ్ళీ నామమాల” పేరుతో (పాకృత శబ్ద క్‌ (ంఠాన్ని కూర్చాడు.

(క్రీశ. 18వ ళ॥ వారైన మహేశ్వరుడు “విశ్శప్రకాళోమనే కోశాన్ని కూర్చాడు. ఇది పసిద్ధమైన కోళ్ళగంథం. ఇది కీ. శ 1211లో వాయబకిందని చెప్పబడివున్నది. మహేశ్వరుడు వృత్తి చేత వైద్చుడు మరియు కవి కూడ తాను సాహసాంక చర్మితకావ్యకర్తనవి చెప్పుకొన్నాడు, మహేళ్యరుడే విశ్వ పకాళానిక

8860 సంస్క్బృూత సాహిత్య చరిత అనుబంధంగా “శబ్దభేద ప కాశా”న్ని కూర్చాడు. తాను నిర్మించిన సంపూర్ణ కోళం పాఠకులకు ఇతర కోశాలను మోయవలసిన భారాన్ని తగ్గిస్తుందని మహేశ్య రుడు చెప్పకొన్నాడు- సతాం పుస్తక సంభారభారమోక్షః కృతో మయా నామాను శాసనమిదం సంపూర్ణం తన్వుతాద్భుతమ్‌.

(చుమా”న్ని నిర్మించాడు. ఇతడు చోళరాజు కులో త్తంగుని కొడుకు, రాజరాజు ఆస్థాన పండితుడు, ఇతని వానార్థారవ సంక్షేప కోళంలో ఆరు కాండా లున్నవి, దీనిలో వైదిక శబ్దాలు కూడ చేర్చబడినవి, శబ్దాల వివిధార్థాలు దీనిలో కూర్చ బడినవి. అజయపాలుడు ' 'నానార్థరత్నమాల”ను, సేమచందా చార్యుడు“అభిధాన చింతామణి” కోళం, అనేకార్థకోళా”న్ని, మర్లిభట్టు “అభ్యాత చం,దిక”" ను నిర్మించారు. మేదినీకారుడు “అనేకార్థ ళబ్దకోక '* (గంథాన్న్‌ కూర్చాడు ఇది చాల (ప్రచారంలో వున్నది. ఇది విశ్వ పకాశాన్ని పోలివున్నది. మేదెనీకారుడు “షట్మత గాథాకోశ” మనే పేరుతో 600 నీతి క్లోకాలను వాసినట్టు తెలుస్తున్నది. కాని అది అనుపలభ్యం. మేదినిని మల్లినాథాది వ్యాఖ్యాకారులు పేర్కొన్నారు. కాబట్టీ ఒరిస్సా గాంగరాజుల ఆశితుడ్రైన మేదినీకారుడు క్రీ శ. 12 వ శ॥ వాడని చెప్ప వచ్చును.

| ఇక |కి.ళ. 18వ శతాబ్దంలో నిర్మింపబడిన కోశ గంథా లేవి లభించటం లేదు. కీ.శ. 14వ శ॥ చివర వియనగరరాజు రెండవ హరిహరుని మంతి ఇరుగప్ప దండశాథుడు “నానార్థరత్నమాల "ను నిర్మించాడు. కీ.శ. [5వ ఈ॥ వాడైన వామనభట్ట బాణుడు ““శబ్దచం[దిక” అన్న కోళాన్ని కూర్చాడు. దీనిలో 8 ఖండాలు, 5 సర్గ లున్నవి కీశ. 18వ శ॥లో [జ సాగరుని '1వతకథా కోళం””, వద్మసుందరుని “సుందర్శ పకాళ శచ్దార్షనం” నిర్మింపబడినవి. (క్రీ ఈ. 19 వ శులో కేశవపండిత నిర్మిత “కల్చ్మదుమకోళం” చాల్మపసిద్ధమైంది దీనిలో 4000 క్లోకాలున్నవి. పర్యాయపదనిఘంటువుల్లో ఇది గొప్పది. తంజావూరు రాజు శవాజీ “శబ్దాసం[గహం”, ““శబ్దరత్నసమన్వయం” అనే. రెండు కోళ [గ్రంథాలను నిర్మించాడు. పాణినీయ ఉణాదిపాఠాన్ని అనుసరించి రామోర్మ

లౌకిక ఐజ్మయం 861 “ఉణాదికోళాన్ని ”, శుభశీలగణి ''ఉణాదినామమాలోను, వేంక లేగ 35 పండితుడు, “ఉణాదినిఘంటుమాల'"'ను కూర్చారు. వేంక టేళ్వరుడు శవోజీ కాలంవాడు. అదే కాలంలో నల్లాశాన్త్రి శ్రీధర వేంక టేశ్వరుడు “వద మణిమంజరి"ని కూర్చాడు. మల్దుభట్టు “ఆన్వయసంగహ'' కోళాన్ని నిర్మించాడు ఇవేగాక ఇంకా మహిషుని “'అనేకార్థతిలకం”, మవాదేవ వేదాంతి “*అనాదికోశం'", సౌరలి “ఏకార్థ నామ మాల- ద్వ్యక్షర నామమాల"”, రాఘవకవి “కోళావతంసం,” భోజుని “నామ మాలొ, (త్యంబకమి శని “విశేషామృతళం”, కర్టపూరుని “సంస్కృత =పారశీక (పకాశం”, హర్షికీర్తి “*థారదీ మాూఖ్య నామమాలొ, శివదత్తుని “విశ్వకోశం”, భానుచం్మదగణి ““వివిక్త నామసంగహం'"', మధురేశుని 'శబ్ధార రత్నావళి", వల్లభగణి ““'సారోద్ధారం”, రఘునాథ పండితుని “రాజవ్యవహార కోశం” మొడ లైన అనేక కోశ్ళగంథా లున్నవి, ఇవేగాక ఏకాక్షర, ద్య్యషర, గణిత, జ్యోతీష, వైద్యసంబంధ శబ్దాలు గల కో (గ్రంథాలు కూర్చుబకినవి, (పసిద్ధమైన (ప్రాచీన ధన్వంతరికోశం తర్వాత వైద్య సంబంధి కోశగంథాలు చాల వచ్చినవి. మాధవ కరుని “పర్యాయరత్నమాల” వీటిల్లో మొదటిది. ఈ కోళకారుడు కీ. ళ 8,9 శ॥ వాడని వింటర్‌నిట్బ్‌ ఆభ్మిపాయం. దీనిలో £00వరకు శ్లోకా లున్నవి. దీని ననుసరించి తర్వాత “పర్యాయ ముక్తావళి'" కూర్చుబడింది. హేమచందాదార్యుని “నిఘంటుకేషం"” కూడ వైద్య సంబంధమైనదే. దీనిలో జొవధుల పేర్లు ఎక్కు వగా ఇయ్యబడినవి. “అభిధాన రత్నమాల” మరొక వైద్య కోశ[గంథం. దీనిలో రసవిషయక పదావశి కూర్చబడింది. కీ, ఈ. 1874లో రచింపబడిన మదన పాలుని “మదనప్తాల్ల న్నిఘంటువు'”, (క్రీ. ఈ 1677 నాటిదైన. శీనదత్తుని “శివ కోళం”, చక పాణి వత్తుని 'శబ్దచం[దిక' వేంకటేశ్వరుని 'దక్షిణామూ రి నిఘంటువు మరియు “ దవముక్తావళి'", నీంకంఠళమి కుని *పర్యాయార్థవం” మొదలై నవి వైద్యకోశ గంథాలు. జ్యోతిషకోళ (గంథాలల్లో హరదత్తుని “గణితరత్నమాల” చెప్పుకోదగింది. ఇంకా “*సంఖ్యారోక ౦”, “నవ([గ్రహకోళం”, “రాశికోశం,” *““నక్షతకోళం” మొదలై నవి జ్యోతిషనిఘంటువులు, "

నిఘంటువులకు వ్యాఖ్యాన +హ్రోంథాలుకూడ (వాయబడినవి. వల్లభగణి “సారోద్ధారం” హేమచంధదుని “*అభిధాన చింఠామణి"కి వ్యాఖ్యాన రూపమైన (గ్రంథం.

రీతి సంస్కృత సాహిత్య చర్విత

సంస్కృృతభాషకే కాక [పాక్కత, పాళిభాషాకోళ (గంథాలు కూడ మధ్య యుగంలో చాల నిర్మింపబడినవి మెగ్గల్లాన కృత అభిధానప్ప “డీపిక ”, సద్ధమ్మ కి త్రికృత 'ఏకక్టర కోసం” పాశీకోశ్యగంథాలల్లో (ప్రముఖమైనవి. “అభిధానిప్ప దీపిక” ఆమరికోళం శైలిలో (వాయబడింది ఇది సింహళ, బర్మా దేశాలల్లో బాగా వ్యా ప్తిలో వున్నది.

ఆధునిక నిఘంటు (గంథాల రచన

అధునిక కాలంలోను నిఘంటు (గంథాల రచన కొనసాగుతూనే వున్నది. తారానాథ తర్కవాచస్పతి “వాచస్పత్య”' మనే నిఘంటువును కూర్చాడు. ఇది 10,000 పుటల (గంథం. రాధ్యాళాంత్త _ ద్లేవ్మద్ధు “శబ్దకల్ప[దుమం”, విజయ రాజేరదసూరి “అభిధాన రాజేృదకోళం” (ఇది భాగాలుగా వున్నది), సుభానందనాథ్‌. * “ళబ్దార చింతామణి"” (ఇది 4 భాగాలుగా వున్నది) మొదలైన కోళ (గంథాలను కూవ్చారు. హర గోవిందదాసు “పాఇఆ-స్‌ద్ద-మహణజ్జవ” అనే (పాకృత - హిందీ కోళాన్ని 4 భాగాలుగా నిర్మించాడు. జ్ఞాన చం్యదస్వామి “*అభిధాన (పదీపిక'' అనే నిఘంటువును కూర్చాడు. ఇక సంస్క్బృత-దేశ భాష శబారాలతో కూడిన నిఘంటు [గంథా అనేక కూర్చబడినవి. పాళ్చాత్య పండితులు కూడ ఎన్నో కోశ (గ్రంథాలను తయారు చేసారు. వైదిక శబ్దకోశాలను వారు చాల కృష చేసి శాస్త్రీయ పద్ధతిలో రచించారు. (గాన్‌మన్‌ “బుగ్వేదకోశం'' బుగ్వేద శబ్దాల అర్థ నిర్ణయంతో కూడిన కోశ (గ్రంథం, సంస్కృత-ఇంగ్లీష, సంస్కృత-జర్మన్‌ మొదలైన కోళ (గంథాలు అనేకం నిర్మింపబడినవి. మోనియర్‌ విలియమ్స్‌ “సంస్కృత -ఇంగ్రీష డితనరీ'' చాల (పళంసనీయమైన ఆధునిక కోళ |గంథం, వి. ఆపే కూర్చిన “ప్రాక్టికల్‌ సంస్క్బృత్‌ =ఇంగ్లీష డిక్షనరీ" కోక గంథాణ కూడ చెప్పుకోదగినవి ఆధునిక కాలంలో కూర్చ బడిన కోశ _గంథాలల్లో “సెంట్‌ పీటర్స్‌ బుర్‌ డిచనర్థీ” (హాంసనీ యమైంది. ఇవి చాల విశాంమైంది. ఇది. 7 భాగాలుగో .(పతరీరపబడిన బృహత్‌ కోళం. దీన్ని ఆటో సన్స్‌ స్తొర్య్‌? రుడాల్స్‌ వన్స్‌ కోర్స్‌ అన్న జర్మన్‌ పండితులు కూర్చి [కీ. ఈ. 165౨-1875 నడుమ (ప్రచురించారు. దీనిలో సంస్కృత శబ్ధానికి సమానాంతరమైన గీక్‌, లాటిన్‌, కెల్టిక్‌ మొదలైన భాషా పదాలు కూడ ఇయ్యబడినవి. దీనికి సంక్షిప్త రూపం కూడ (వచురింపబడింది. టి. డబ్బు, రీజ్‌

లౌకిక వాజ్మయం 8588 డేవిస్‌, విలియం స్టీడ్‌లు కూర్చిన “పాళి-షలగ్రీము డిక్షనరీ”. (౬ భాగాలు), 1పాంక్సిన్‌ ఎగర్టన్‌ కూర్చిన “బుస్ధిన్ట్‌ హెబిడ్‌ సంస్కృత్‌ [గౌమన్‌ అండ్‌ డితనరీ” కూడ చెక్పుకోదగిన కోళ (గంధాలు, (పాచీన కోళ (గ్రంథాలు ఇంగ్రీషు! జర్మన్‌ మొదలై న పాళ్ళాత భాషల్లోకి అనువాదం చేయబకినవి. ఆటో ఫన్‌ ద్దోట్‌ లింక్‌ హేమ చందుని “'అభివాన చింతామణి "ని జర్మన్‌ భాషలోకి అనువాదం చేసి | పచురంచాడు.. రాయంపొలాత శక్మ

ఇప్పటికి ఇంకా నిఘంటు [గంథాల రచనఐ జరుగుతూనే వున్నవి. (పాచీన కాలంలో నిఘంటువుల్లోని శబ్దాలను విద్యార్థులు నోటికి జ్ఞాపకం చేసేవారు ఆ సం్యపదాయం మెల్లమెల్లగా మరుగుపడింది. ఇప్పుడు ముదణ సౌకర్యం వచ్చింతర్వాత నిఘంటువులను అవసరమైనప్పుడు, సందేహం కలిగినప్పుడు శద్దార జ్ఞానాన్ని, శబ్రపరిచయాన్ని ఇయ్యటానికి తోడ్పడే [గంథాలుగానే +! పరిగణింపబడుతున్న వి.

ఉపయుక్త (గంథ సూచిక ఇంగ్లీషు, నంన్కబ్టుత పు స్తకాలు-ా- క. ఉ షసం4ంగా 06 శంం)236 54006610 1000800160 సకల 1801162 1559 పీం%601 త 4 105 00 856 1116020090 తీగల! గీ. స2ంరేంంం!1.. సిశం0:902మి. ఏక2వంపకటీ. షల వం 1972 ఇ శ షసటంగా 0€ కంచర 100005 తీ. తెంణంరేత!6 కంల. ౦0౫౦౫ ౮౫17౫0 కంల, లజ వెం! 19079, శ, నీ ఓ0గా ౦ 5సిగ 11210006 ౪701 1 5. ౫. ౨౮౦. 241. లా - 5. ౫1. అం 1947 అసం 0 ౧జం0102. క్‌. గి సె1906ీకం(102 (0 190 6౫౭1 (ఏంది: వెంటి! ౦. శం. 1962 కశ్‌తయి!1111 &ఉ 00. 88. షం0రేంవి. 6. వం - కెపళ్తాు : గీ కంర = 58000] సమం సెకిం+1121 నెలతగ తం, మిం) 1969 ఇ కెలికి - ౪. +. సి! షకం41181 రెం2గ?కమం. 561%: 1974 8. కెపెజాంరిపితళట : కది 150 & 1:[1070 $ ౪ ల. కెం1ఇ803ఇ 1955 9. వెతకండి : ౬6. 0 - ౬ 11. 30%క102 ౫౫౪౫1 కెంంటిా కంర 2 అంగ, పింజ విత 1972 109. ౯603కి 09 0 సవతి (0 కఏకాసిగల 1100౯20226 కంంలాటకి క్రూ - 7. కైన 22 శతివిరమింి మింది ప, ఇెకనా 879

"లేసి బాబ్బయం రీర్‌క్‌. 11. ౧60816/008600839 +0 (లం 1031005 00 ఓం ౪1160౪ 98008 క. కుడి సు... కశంకకింండ6కి2, 011048, 19586 19. 088 కరుడాంక8ి - కేంగు200 0001, ౮౭౯౦86 6 ౨౯5 సె 6101241 19060 ౦౯౪౯141 1101016, కె25064 18. 68818 సంర0302 808368 గడళ2 : 2260806 వ₹64। 09 = 5౯ 4116012 31541 0948640851 వ200ంస౯11 442 గడె 8088204 10. 6 61102418, 14/56 14. పెబుజ ౨00141 : 2101806 - 261 6) 09. (10611 9156] క406ప811, 5883100 0413 ససళాడి ప80్య408 110 € 6410312 1941 16. 18600 0% 1860128 16020016 = కీ ₹/1606012 ల 99 = కల మం+81 0160౧81 కెంంట 2ం0:106 ౧౦౯9. ఇ వం! 1972 16. క1జంణం! సడన్‌ కడం 1 52000010 = య2611 ము! వ్‌లి౯? వెని288 ౨081101 71. ఓ8ీ., ౨0181 1076 17. ఎపంంటినుడం08 0 కంమిక?8రేడ38 : తీ 5006 05 0211021 19%1 & 2881108 20012108 0 048603 16.12 9 = విం 0. కె. 5802102029 కథ. 09 = 7, కిడ8కడ1/86, షెశీం[)121 3802016388, ఏం!!! 1977 16, కడ10కకికి : పం6 1500188 0 క2835ఏ1౯ = ఏంమవితిల 0కి ఇం 8641228 10061046 0 ౮౮1౧౪౪, వె88881000. 19 కష116ేకంట వ ౪. ౪. కశక! ఉ సగ మ. 18716525 వింళళ!6౯ ప[2520088, వింటి 08 19069

886 సంస్కృత సాహిత్య చర్యీత 20. 8106402 : ఉ ఏట6ర? - 70% 0. 6. 8212

|౪6 పెం03148 కం0ఓ వం90ఓ కొెంణంట 1040 వీ1. 0202 5101 నక2?20"- స్‌ంయ26ేం+2 5801

24 6 - ?౬ ౨0౯94 ప22946 &

2910418 వెడి28రేం1ం08 4820 వి20రే61208 3872811, 9000023 1980 (చుమయు

వ2. 44010 0239842 : 3 206 0210

261. 6 -5 ౨. 6౪౧42 & స, 5. 280100106821

డీ౭ంమి 9944-10, వం! 196

వ2. కెశీతరాడికకిపిం30 : 5601. 0 - పేన్‌ ₹. సగ!6

సెళీం*1141 కె౭88:51645, 61981 1976 వత సడటడం2ం(2 = 1 0 స1?10000021% ౮౬౦౩1

తి+18610 500160 01 329821, 0210412 1851- 81 25. ఇిం12 - శఓం0ం609 60164060%6౯1

6201082802 కమి స418 56౯)63 ౪01 ౫౪111. 1965 ౨6 68806 10 సీీలంంపి2141:18& = 6. కెకిడఓ

గరం 6% 0461 తెంంఓ ౧0. ఉకిమంరేడ0264 1968 27, 58391051 900208 - శ. కెంకగథీ2ల కంటు

0౫6014 2176210 వ633, వం! 1970 28. 54801816 ెం616563 = ౮11962 310921 ౮246408011 &

కెంయడ 2864060, 10314, 1941 ఏ9. కమంల: & వష! 141280921ిడళడం = మర్మ! ం2రేక/2/4

2101918 ల2౯10%264. ౮81. న్‌జైడ2 1962 80. ఏడంరిరేడం2820642 : 2641. 0 - £. ₹. 03185608

కశీం[1111 వెజక4వి168, పం! 1975 లి1. ప్‌ల6!ల 13 ౮౪81649032 - ఏ. 1. 218086

యషయిమజబు౦03 0160114112, ౪2930801 190714

లౌకిక వాజ్బయం 881 తలి 8641ల 10 766410 & [660-1201302 26118100 & 1062080 ౪701. 1, 11 - 1. ౮ 031%4008609238 వెత 00 = ₹716402 డం సశ ఏకి వెడ40002 71602 ౨212008108, 78620491: 1876, 1978 83. గ66 ఉ[ం1681 15106 00 (ం సెం 8434 - ₹. 2. 48 సశంటుంక &ఉ ౮౦ పడి 108602 10608 84, 206 0111510621 గంంల314 0 1012 06 %. 0. 113)4మ6ీ%్య కండ క. 1 కిశంస00ం036%04, 60410841 1060 85. 3100 11310009 ౪ [06122 0164406 = 410/6 065 1 0 = శం గీశడంగ ఉ పం0601 24068020 వీ0ం9608 1014 న 96. 0 2920445 046 1064030 - 1. 1. 171004 వటం! ౮౪012 141. 0110612 1906, *0/ ౧౯క్షీన లి. *₹డేంజా8ిరేడ12 : పఠ1. అ ౨ 0403 క, ౮119 (లం 900 1912 600) 406111 క2026168ఏ వం 19062 ఇవే గాక ఈ పుస్తకంలో వచ్చిన కవుల కావ్య నాటకాదులు, హిందీ పు న్తకాలు

1. శాళిదాస్‌ [గంథావళి - సంపాదక్‌ “సీతారామ్‌ చతుర్వేది, (సమీషాత్మకమైంది) భారత్‌ (పకాశన్‌ మందిర్‌, అలీగఢ్‌, వి. సం. 2019
2. సంస్కృత్‌ సాహిత్యకా ఆలోచనాత్మక్‌ ఇతీవోస్‌ -డా॥ వాబూరార(త్రేషాఠీ వినోద్‌ పుస్తక్‌ మందిర్‌, అగా, 19078
3. సంస్కృృత్‌ సాహిత్యకా ఇతిహాన్‌ _ వి. వరదాచారి , అలవీబాదు ౧౯౫౨. అనువాదక్‌ -కపిల్‌ దేఎ ద్వివేది రామ్‌నారాయణలాల్‌ బేణీ పసౌద్‌, అలహాబాద్‌, 1౪7]

888 సంస్కృత సాహిత్య చర్మిత 4 సంస్కృత్‌ సాహిత్యకా ఇతిహాస్‌ _ బల్దేవ ఉప్తాన్నాయ్‌ శారదొమందిర్‌, వారాణసి, 1969 “” ” క. వైదిక్‌ సాహిత్య జౌర్‌ సంస్కట్బతి - బల్జేఏ ఉప్రాద్భాయ్‌ శారదామందిర్‌, వారాణసి, 1956 శీ. సంస్కృృత్‌ సాహిత్యకా సంక్షిప్త్‌ ఇతివోన్‌ - వాచస్పతి గ్లైరోలా. చౌఖంబా విద్యాభవన్‌, వారాణసీ, 19067 7, చంపూ కాన్యకా ఆలోచనాత్మక్‌ ఏవం ఐతిహాసిక్‌ ఆధ్యయన్‌ -_ డా॥ ఛవినాథ్‌ [తిపాఠి చౌఖంబా విద్యాభ వన్‌, వారాణసి, 1965 అలుగు పుస్తకాలు ఓ. సంస్కృత వాబ్యయ చర్మిత 1, 2 భాగోలు- (వునక్కు తులా) మల్లాది సూర గనారాయణశెౌన్తి ఆంధధ సారస్వత పరిషత్తు, హై(దాబాదు 1982 (భాగం 11, 19061 (భాగం 2) 66, కణ

ల ్ళ,. నో. 1 భ్‌ | (| కే నాల వ + - వ. వ స వ ఉత క టై చ ్శ్థ | సంర ల న్‌ ట్రై గ (ర ైహకా నం నా క మా ॥ లు న? న్‌ శవ. న్‌ పాన స సం వం... = తి. "| న జో) న్న త్‌ో శ్రే మా ఎ ల న న క టే. బీ గతీ శ్రా న క వ. య. టక ర క ర టం ప 1 టం నే. వ న స. | టు సాన తస ర | నం శ పులా న్‌ వ టక్‌ న / - ఎఖ. శ న్స |" (స నన త న న . / డేటు త. జా స పాం లా. న. హమ... మా | న్నక యా మ్‌ గా జరా. న. ల ల జ ౫ | " "౬ న్‌ చ ల వా నా. భా స స ” ల మ. వ్‌; ॥ చల ల న్యు మ్య న. స వాం _ న స్టేట్‌ నం న. మం స. అభ స తత న వ నం స సల్‌ జల తత న? కేస (శం న నం స్‌ కప ప ర న ల్లో ై - వ టా నళ న న ల క కాం బట్టీ. ని వ ట్‌ టా ర రా యం. క న ల స్ట వల నే బు న ను ల న నే మ యం ఉట |. ]] ? - న టం పే మం... స్తం నో య ల - టై చ కి మం టా యాన టా యం... తే శ్రే | మరవ సం న పాన్‌ సా లా హై. న ళో . మం. కా టంట చ ల వ _ ల , వ మంగ ఖు వ న స ర క స ₹ గ ల మలవైపాసామ, న గ లపై (1 తజ క | శ | స. ఫి నం సక్స