Telugu samkurtha natakamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

సంస్య్ర్రూత నాటక ము (విక్రమోర్వశీయ పీఠిక) రచన మహమ్మద్‌ అజీజ్‌ మిర్దా, నవంపాదకుడు థధాజూ మహమ్మద్‌ అహమద్‌ కార్యదర్శి = పర్య వేత్షుకుడు అబ్బుల్‌ కలామ్‌ అజార్‌ ఓరియంటల్‌ పరిశోధకసంస్థ ఆను వాదము డా. కే. గోపాలకృష్ణారావు ర్‌డరు ఇఅలుగుశాఖ, ఉస్యానియా విశ్వవిద్వాలయము, పైాదరాజాదు. " ౮! న్‌ ట్‌ వ చుర ణి ఆంధధపదే్‌ సాహిత్య అకాడమీ కళాభవన౦._ "హైదరాబాదు

ము[దణ : "పె పైంబర్‌ శ978 పళుల 1000 న (. టి ౯ ఫా లైన ప నం ల |! స ( వం లాం ము (రణ, ఆయ శ్రీ (పింటింగ్‌ అండ్‌ బుక్‌ బైండింగ్‌ వర్డ్స్‌ “ విద్యానగర్‌, హై|బ్రాబాద్‌౦0 044

విజ్ఞ పి [ర ఉర్దూ పొపాఠ్య పాఠవలకు నంస్కృృత పాహిత్యముతో వరిచయమః కలిగించు. లత్మ్యముతో మహాకవి కొశిదాన విరచితమగు విక మోర్వశ్రీయ నంవ్కృత వాటకమును ఉర్దూ భాషలోవి కనువదించిన మహమ్మద్‌ అజీజ్‌ మీర్జా గారు పశంసార్హులు, ఒకవంక ఉన్నజాధికార బాధ్యతలు నిర్వహించుతూ వేరొ ..శ్రపధికు- సౌహీతీ సేవ చేయగలుగుట మిర్హాగారి విశిష్టత యని చెప్పవచ్చును. కేవలం అనువాదముతో సంతృప్పి చెందఠ వారు వి(కమోర్వశీయమునకు విపు లము," విమర్శవాత్మకనుగు పీలిశ్యవాపి ఈమకు గల నాటర్మస్యకీయాభివివేళము చెవ్పఠ చెప్పినారు. ఈ వ్నిక్రమోర్వశ్రీయ విమర్శ చదువువారికి మీరాగారి గంలీర విమర్శవా పాటవము న్పష్టముకౌగలదు కయి. ఆనలివ్కలృళ నాటకమన్సు నామాంతరముగల యీ వి(క్రమోర్వశ్రీయ పీఠికను కా, కె.గోపాలకృష్ణారావుగారు ఆం[ధ(ప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమి కోరిక పైన తెనిగించినారు. వారికి అకాడమీ సకిన కృతజ్ఞతలు. హైదరావాదు. "జీవులప ల్తి రొమానుజరొవ్ఫ 13101978" “ శ్రార్యదర్శి

మున్నుడి

కొళిదాసు రచించిన నంన్కృత వాటకమునకు ఉరూ ఆమవాదమును శూడగనే వంతోషము కలిగివది , ఆకృర్యముకూడ .

ఆళ్చర్యము కల్గించు విషయ మేమవ-_ పూర్వపు హైదరాబాదు రాష్ట్రమి వందలి వ్యాయమూరి మహమ్మద్‌ అజీజ్‌ మిర్దాగారు ఈ అమవాదమును 1907 నంనత్ప్సరముప (వళటించితి. దీవివి చూడ, మిల్తాగారు ఎంకయు (ళద్దాళక్తు లతో అనువదించినట్లు నృష్టమగుము. చీవితోపాటు దక్కవి పీతికను పంతరించినారు, వీవిలో వంన్క్ఫృత వాటకప్వరూపము నమ(గ్రదృష్టితో పరఠిశీలితివబడ్‌నది. సాహిత్య (ఫ(్యక్రియలలో దృళ్యవాటకమునకు గల స్టానముమ విరూపించి దావి (వయోజన (పాదాన్యములను వివరించినారు నలిత్కృృతవాటక (స(కియ, దావి భేదముణ - (గీకు నాటకముతో తుఇవాత్మక వరిశీలనము.వంన్కృ తవాఅతమ్లు లోవి వివిధాంశములు, వస్తువురనముఎనవాయకుడు, వాయికఎ భాష మొదలగు అంకముంను నిశిత దృష్టిశో చర్చించిరి. మిర్తాగారు నంన్కృత నాటకముమి గూర్చీ ఎన్నియో (గంథములను పరిశిలించిథ. నంన్కృత విద్వాంయమళల కొందకు మ్మ్యాఠ్రమే వీరి కృషికి పాటీ రాగల6.

ఈ పీఠిక 68 ప్పటలకు వరిమితము. ఉర్హూపాహిత్య [ప్రపంచమున కిది అమూల్యమైన బహూకృతి. ఉర్తూపాశకులకు నంన్కృత వాటకన్వరోపము వీని వలన న్పష్టమగును. విక మోర్యశేయమే కాదు తదితర నంప్కృళ నాటకమూ- లను గూర్చియు, ఎన్నియో విశిస్టాంళములు వీవివలన (గహింపగలుగుదురు,

మౌలావా అజాద్‌ పరిశోధన నంస్ప (వకన్త్నమైన ఈ పీఠికమ (వకటించుట ముదావహము,

ఆర్వేంద్రశ ర్య ఎం. ఏ. (అలవోవాడు) రి.ఫిల్‌ (మ్యూవిశ్‌ ) ఉస్మావియా విశ్వవిద్యాలయ. పంవ్కృత శాభాధ్యితులు (రివైర్ల (ద్రివ్పిపాల్‌, డీన్‌. జర్డ్‌).

(ప్రస్తావన . ఉద్దూపై ప్రాచ్య పాళ్ళాత్య భాషల (ప్రభావ మమితము , నతివ్కగ్భతము వండలి ' విశిష్ట లక్షణము లేదే నొఠ రూపమున ఉర్దూపై తము (ప్రభావమున (ప్రసరింప జేపినవి, గీర్వాణ పాశ్చాత్య పాపాత్యములలో నాటక మొక విశిష్ట ్రశ్రిదు ..... పాళ్ళాత్య వాటకముతో ఉర్హూభాషాసాహత్యల్ఞాణ సుపరిచితుణ, కాని వారికి సంస్కృత వాటక స్వరూప స్వభావములతో అంతగా పరిచయము లేదు, చంస్కృత -నాటకమునుగూల్చి నన్యుగముగ వరిశ్రలించినపుడే దావి(ప్రభావను ఉర్దూ పై ఎంతవరకు (వనరించినదో (గ్రహించుటకు అనకాళము లభించును. వేటికి దాగాపు 65 ఏండ్లకు పూర్వము మహమ్మద్‌ అజీజ్‌ మిర్దాగారు కొధిదాను నాటకము వి[క్రమోర్వశీయమును ఉిర్జూభాషతోవికి అనువదించి నంన్క్భృత నాటకము పై విపులమైన పీతికను కూడ సంతరించి (ఫ్రకటించిరి. "అవి రెండును వేడు సరిగా లభించుటలేదు. మహామ ఖ్‌ అజీజ్‌ మిర్దాగారి పుకులు నవాని నయీదుజంగ్‌ విహదర్దురు గారు ఈ (గ్రంఠ(ఫ్రలివి అబ్ధిల్‌ కలామ్‌ ఆజాద్‌ పరిశోధక వంస్థ అధ్యతులు కీ శే. ఎల్‌. ఎన్‌, గువ్తగారికి చూపియుండిరి, గుప్తగారు ఈ పీఠిక అమూల్య మైనదని, ఉర్జూవారికీ అందించుటకును, నంన్ద పకమువ మరల ఒకసారి (వకటించుటకు నంకల్పించిరి, వారి (ప్రతిపాదనము వవాట్‌మీర్‌ అక్సర్‌ అలీ భాన్‌ అధ్యతుం సమక్షమున కార్య విర్వాహళ నభ్యులకు తెలిపిరి. వారందరును దీవివి (వకటించుట కంగీకరించుట వలన ఈ (గ్రంథమును మరల పాఠకులకు 'అందింవగలిగినాము,

రి .

ఈ సందర్భమున (గంథకర్న జీవిత విశేషములను నం్యగ్రహముగ వివేడించుట అవసరము, మహమ్మద్‌ మిర్షాగారు 1865లో ఢి ల్నీలో జవ్మిందిరి- అలీగడ్‌ వళాశాల స్టాపింపబడగవే వారు ఆందులో (పవేశించి వి. ఎ. డిగగీవి పొందిరి. ఈ గొరవమునొందిన మహమ్మదీయ,[పముఖులలో వీర్యగగణ్యులు* విద్యాభ్యానము పూర్తిగావించి పూర్వపు వౌదరాబాదు రాషస్ట్రుమునిళు వచ్చి అసిస్టెంటు హోమ్‌ పెసక్రటరీ, కోర్ట్‌ ఆఫ్‌ నార్హు అధివతి, హోమ్‌ పె[కటరీ" కల్యెరు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తి మొడలగు పదపుల నలంకరించి రాష్ట్రమునకు 'సేవ గావించిరి. వీరి జీవిత విశేషములు పైరుల్‌ముసన్నఫీన్‌ 'రెండవ భాగమున (పుట 264) (మహమ్మద్‌ యాహ్యాగారు బి, ఏ, కృతము- జామె మిల్లియా (ప్రకటితము) వివలింపబడినది.

అహమ్మద్‌ మిర్షాగారికి విద్యావ్యాసంగ మభిమాన సా్యతము , తాము న్వయముగ గంథరచనలో నానక్తులగుటయే కొర ఇళరులనుకూడ అట్టి కార్యా (క్రమమున పాల్గొనుటకు (ప్రోత్సహించు చుండిరి.

వీరు బహమనీ రాజ్యమునకు. చెందిన .(వ్రము అ వమఠి।ఠి .మహమూట్‌ గౌవాన్‌నుగూర్చి “సీరళుల్‌ మహమూద్‌” అను పేర ఒక (ప్రశస్తమైన (గ్రంత్య మును రచించిన, మహమూద్‌'గవాన్‌ - చిద్వాలసుడుం విద్యలపట్ల వీరికి గొడవ మధికము, ఈతడు విర్మించిన విద్యాలయము, అంబరచుంబిహర్మ్యము నేటికిని పలువురి [సళంనల సందుకొను చున్నవిం

వీఠు విద్యలను గూర్చిన వివిధ (ప్రణాళికలపై అవక్తి వహించిరి. దాయరుశ్‌ ఉల్‌ హరిఫ్‌. ఆవఫియా (గ్రంథాలయము మరియు హైదరాబాదుమండి ఎవ్నియో (గ్రంథములు (వకటింసబడివవి, వీళి :[ళద్ధానక్తుల ఫలిత మిది. మొలానా హ్‌్‌్లీ గారితో వీఠికి (ప్రగాఢ.వరిచయము- వారివలన వీరు (పాచ్య అరవీ [గంథముము రూపొందదేసిరి. బూజ్‌ అప్స్‌ అను |పాచీన అరబీ (గంథమును వీరే ఉర్దూ భాసలోనికి అనువదింపటేపిరి. అజంతా గుహలలో చితింవబడిన బుద్ధువి జీవిత విశేషము లీగ్రంథమున వివరింపబడినవవి విద్వాంసుల ఆభిప్రాయముం

" 3 మిర్దాగారు హైదరాబాదుతో నివసించిన కాలమున విద్యాసాంఘిక రంగ మున (వముఖపా్యత విర్వహించిరి, ఉపకార వేతనమునొందిన అనంతరము అలీగఢ్‌ కళాశాల, ఉర్చూభాషా సేవ, ఇతర సాంఘిక కార్య[క్రమములలో చివరి శతణము వరకును పాల్గొవియుండిరి, | వీర తమ పు(తులను ఉన్నత విద్యావంతుల నొనర్చిరి,. అహమ్మద్‌ మిర్ణాగారు చీఫ్‌ ఇంజనీరుగా నుండిరి. వవాట్‌ నయీద్‌ జంగ్‌ ఐహద్దరుగారు పూర్వపు హైదరాబాదు రాష్ట్రమున శ్యాయకాల మంటత్రిగవు, వక్షాద్‌ మిర్జా గారు విద్యాశాఖ కార్యదర్శిగను మండిరి, మహమ్మద్‌ మిర్గాగారు జంతు శాస్ర రంగమున లబ్ధ(వతిస్టులె జర్మనీలో వివానము నేర్చిజచిక్తొనిరి, మహమ్మద్‌ హోమిద్‌ మిర్దా ఇంకమ్‌టాక్సు కమిషనరుగా నున్నారు, . మహమ్మద్‌ మిర్దాగొరి ఈ (గ్రంథమును వారి చి(ర్రమును మా నంస్థకు . ఐబహూకరించినందుకు కృఠద్దతలు, థ్రీ ఆర్యేఆద్రళర్మగారు ఈ (గంతమునకు వఠతిచయమును (వాసిరి, అది ఈ [1గంథమున [ప్రకటింవబడుచున్నది, అని టివిలు

(ైరుల్కు నన్నఫీన్‌-రెండవ భాగము = పుట 264 నుండి ఉద్ధ్భృతము = దీనిలో ఉర్దూ విద్వాంనుల జీవితము, యుగ యుగములలో ఉర్లూ సాహిత్య వికాసము, అను అంశములు వివరింపబడినవి) (మవామృ్మద్‌ యాహివా - వకీలు - వి.ఎ.ఎల్‌.ఎల్‌.లి. కవిత్వ ఆలోచనలు - పాశ్చాత్య చర్నిత - అను (గంథాను చాదకుడు. మక్తబె-జూామె మిల్లీ యా-ఇస్లామియా- ఢిల్లీ (వచురణ: జామె మిల్సియా (వెస్‌ లో ము(దితము.) మోల్వీ అజీజ్‌ మీర్జా దహాల్వీ (క్రీ.ళ. 1855లో జన్మించెను, గౌరవనీయ లైన జాక్టరు నర్‌ నయ్యద్‌ అహమ్మద్‌ భాన్‌ బహద్దురు అలీగఢ్‌ లో ఎల,ఏట్ట కళాశాల స్టాపించివపుడు వదేండ్ల వయసులో మీర్జా ఇతర విద్యార్డులతోపాటు శేరి వన్నేందేడ్లు విద్యాల్యాన మొనర్చి ఆంగ్లసాహిత్యము _ చర్మితలో వి.ఎ. ఆనర్సు డిగ్రీవి నంపాదించెను. అప్పటికి భారత దేశమునం దిట్టి డి(గ్రీ పొందిన మొదటి మహమ్మదీయు డీతడే, ఉర్జూ సాహిత్య విమర్శనము అను అంళమువై మీర్లాగాతికి విద్యార్థి దశమండియే అభిరుచి మెండు. కొని విద్యాభ్యానమునలన ఈ అంకము పై పూర్తిగ సమయమును వినియోగించుట కవకాళము లభించ లేదు, | కళాశాల వదలి మీర్థాగారు హైదరానాడు ఉద్యోగనళమున వచ్చిరి ఉద్యోగ ధర్మము మొదలగు వావ్యతలను వీర్వసాంచుచు, తమకు అలిరచిగల పాషాత్యవ్యానంగమును వీడలేదు, నవాబు వికార్‌ ఉల్‌-ముల్కు విహద్దురుగారి

2 అభి(పాయము (ప్రకారము మీర్ధాగారు దక్షిణాపథమువ గావించిన సేవలలో సొహిత్య వ్యానంగమున శధిళ (పాధాన్యము కలదు. మీర్తాగారు హైదరాబాదు రాష్ట్రమున కొనర్చిన సేవ ముఖ్యమయినది, తొలి దశలో వారు సెక ేరియేట్‌ కార్యాలయములో రహప్యవిభాగమున వియేజత్నే మింపబడిరి, (పభుత్వ రహన్యములను వీరు చక్కగా కాపొడుచుందిరి అత్వ్యు న్నశ పదవులలో నున్న ఒకరిద్దరు (పనుఖులకు తవృ ఇకరుల కెపరికిని తెలియని రీతిలో వీరు తమ బాధ్యతను వివ్వహించుచుండిరి తతృలితముగా 1కీ.4. 1891తో వీరు పొమ్‌ళాఖకు కొర్యదర్శిగా వియమితులై రి,.కొంఠకౌాలము వరకు వీరు కోర్టు ఇఫ్‌ వార్టు కొర్యాలయ బాద్యత ఇనుకూడ విర్వహించిరి, టీవికి సంబంధించిన (ప్రతిఫంముగ వీరికి నెలకు మూడువందలు ఇచ్చినప్పుడు ఏరు ఉదారదృష్టితో “ఆనాథుల ధనముతో నా ఉదరమును పోషించుకొనుట కిచ్చ గింపోవని ఆ ధనము. (గ్రహించుటకు నిరాకరించినారు. ఈ ఆదనపు బావ్యత లక్రై ఎట్టి పతిఫలము నాశించత కోర్టువారి పనిని చక్కగా విర్వహించిరి. (కీ.శ. 1895 లో వీఠ మొదటి రాష్ట్ర హోమ్‌ సెక్రటరీగా ఉన్నత పదవి వధిప్టించిరి. 1896 లో హోమ్‌ పెక్రటరీగా వియుకులైరి. ఇది అత్య ంతబాధ్యతతో కూడినట్టిదియు ఉన్నత మైసట్టిదియునగు పదని, రాష్ట్రపాలనలో ఎర్పాట్లలో అధి ౪ఇము వీరి ఆధీనమున నుండెను. మీర్లాగారికి పకి శాలయందును నంన్కరణలు తెచ్చుటకు వీలై సది, నవాబనర్‌ ఎకొరుల్‌ ఉ మా,పథానమంశ్రి పీరివి స్నేహభావ మున జూచుచుండిరి, ,పతిరంగమునందును వీరి నహాయము నాందుచుండిరి, ఈ కౌాలంముగనే వీరశమళ. విపీధ విద్యలయందుగల అభిరుచి ననునరించి రచ .యితల కెందరికో. సవోయ మొనర్పిలి, విశిష్టములైన ఆంగ్ల ఆరవీ (గ్రంఠముళ అనువాదముణ నీరి [పోత్సాహమున గావించబడినవి. “జ్యూరిన్‌ (ప్రూడెన్సు* అను (పసిద్ధ (గంథము వీరి అధ్వర్యమున ఉర్వూలోవికి అనువదించబడినది. ఆనేక (గంధము రోచించుట యందును; అనువదించుట యందును వీరు (గఉిఠకక్‌ర్తల కెలతయు (ప్రోత్సాహము నొసగికి.

1కి+. 1902లో వీరు బీడ్‌ జిల్లా కలెక్టరుగా వియమిలిసదిడిరి, ఈ వదవి _ వారికి కొ త్స అయినను |శమించి తమ బాధ్యతలను న(క్రమముగ నెర వేర్చిడిం అనంపూర్ణిముగ మూలబడిన కార్యములను విర్వహించిరి, పఠిపాలనలో నేబ్బమ (ఎదర్శించిరి, నీడ్‌ ఏంటి . వెనుఠబడిన (పాంతముస కలరా: వంటే వ్యాధులు (ప్రబలినవుడు వీరు త్విరామముగా కృషిచేసిరి, వీరి "సేవకు (వజలు కృత జ్ఞళలను. వెళ్లిడించిరి... "

• పీఠి శద్ధవలన బీదవారికి చక్కని నృతముణు గౌరవార్హులకు ఒక వనసతిగృహము విర్మింపబడినప్ప పరి।;శమలకు సంబంధించ్‌న ఒక పాఠశాల నెలకొల్పబడినది, క్షృబ్బు ఏర్పామైనది (గంధాలయభవనమునకు పునాదివేసిరి. ఎందరిఫో విద్యాభ్యానమునిం దాసక్తి కలిగి ఉన్నత విద్యాభ్యానమున కె విద్యా జ్ఞణ ఆలీగర్‌ కళాశాలకు వెళ్ళిరి. శ్రీశ. 1905 లో వీరు నాందేడ్‌ కలెక్టరుగా వెళ్ళిరి. వారు అచట రెండున్నరమానముణ మా! తమే యుండిరి, ఈ న్వల్బ కాలముననే వీడ మూలబడిన పనులను చక్కందిద్ది (సజాహితకార్యములలో పాల్గొనిరి, ళ్లబ్బుమ అభివృద్ధి నొందించిరి, పట్టణము నుండి స్టేషన్‌ వరకు మంచి మార్కెటుసు అభిస్ఫద్ధిపణచిరి, ఆచిరకొలముననే వార ఉన్నత పదవిలో వియుక్తులె. అక్కడిముండి వెడలిపోయిరి.. 1906లో హైకోర్టు జడ్డిగానుండి .ప్రజాదివరట అ కార్యముని నిర్వహించిరి.మరల హోమ్‌ సె్య బరీ పదవినలంక రి)చిరి, వ్యాయకాఖ చిద్యాశాఖలలో ఎన్నియో సంస్కరణల (ప్రవేళ ఫెట్టిటి. ఈ కాలముసనే వీరు పాళ్చాత్యవిద్యల (ప్రణాళికను నౌలానా షిన్టీగాతివలన కూపొందించినారు, ఆసభయా గ్రంథాలయ కమిటీ, విజాము క్లబ్బు ఎడ్డ్యు కేష పల్‌. బోర్డు _ దాయరుతుల్‌ మారిపు _- మొదలగు వావికి నభ్యులుగము పలహాదాళ గను అధ్యపులుగను ఉండిరి. ఈ నంస్థలన్నింటి యందును చురుకుగా పవిలేసిరి. (ెంచిభాషమండి (గ్రంథములను శర్ణూభాషలోవికి ఆనువదింపజేసితి, 'స్వేన్‌చరి[త అనువాదము వీరి ఆవ్వర్యమున జరిగినది, వీరి సొంత (గ్రంధా లయము పెద్దది. (శ్రమము ఈప్పక విరంళఠగము గంథపళన మొనర్చుట వీరి ఆల వాటు, నవాబు సికిందర్‌ నవాజ్‌ జంగ్‌ విరదాంచితులై న శ్రీ మెహిదీ హసన్‌గారి

శీ “ఆంగ్ల దేశయా[త” అను (గ్రంథమును వీర "గుల్‌ గుప్పెరంగ్‌” ఆను "సీర హృాద్యముగ ఉర్జూభాషలోనికి అనువడించిరి. ఇది మూళలమునే మరిపించు అను వాదము, తదనతితరము సీరతుల్‌ మహమూడు అను (గ్రంథమును రచించిరి. మరాఠీ సంప్కృృత భాషల నభ్యసించి కాళిదాసు వి(6 మోర్వశేయ నాటకమును ఉర్దూలో రనవంఠతముగ వనువదించితి. క్రీ.ళ. 1909 పెపెంబరులో (వళుత్యో శే ద్యోగమునుండి విరమించి ఉవకార వేతనము నొందిరి, అలీగఢ్‌ వెళ్ళి అలీగఢ్‌ కళాళాల కార్యదర్శియగు నవాబులు వికారులు([మా గౌరికి కుడిభుజమై విలిచిరి. 1909 లో ముప్లింలీగు సంస్థకు కార్యదర్శి అయినందున ల కో్ననగర మానకు నివాసము మార్చిరి. ఆ సంస్థకు కార్యదర్శిగా కష్టనష్టములకోర్చి జాతికిని దేశమునకు వీకు చేసిన సేన త్యాగము, మవ రాజకీయకంగమున పాటి లేనిది, ఈ దళ యందును (గ్రంథరచనా వ్యాసంగము కొనసాగివడి, _ దయ, కరుణ్యమూర్తీభవించిన వారు మీర్దాగారు, హైదరాబాదులో మూసీ వరగ వచ్చినవుడు ఎంతయో (శమించి రోగ(గస్తులెరి. వీరు మానవుల కొన. శ్చిన సేవను గమవించి (నిటీషు (వభుత్వము వారు (థమ (శేణ్‌ క్రైసర్‌ హిందు బిళ్ళను 1908లో సమర్చించికి. ముప్లింలీగు మరియు అలీగఢ్‌ వ్యవహారములందు సు వీరు విరంతరము

నిమగ్నులై కృషిచేపినందున వీఠి శరీతారో గ్యము క్షీణీంచిసది, 1912 పి్యబవరి 26 నాడు ఉదయము 11 గంటలకు వ్యారిచే నురణించిరి, వీరు రచించిన అల్రియ్రాలాత్‌ అజీజ్‌” వివిధ వ్యానముల సంప్పటి నవాబు విభారులుముల్క్‌-

గారి పీలికతో (వ్రకటిలనబడినది, ఇదియు విష మోర్యశియ కృతియు పీకి రచన

లతో పళనములైనవి, -

9౦6

క్‌ ఆక్మ[నళంన జీవితానికి అవనరము, మానవుడు ఆదినుండి ళన అందము, చందము, నడవడి, శీలము మున్నగు వానివి హృదయ పూర్వకముగ మెచ్చికొనుట ఈ త శ్ర్వము వలన అలవడినదే,అతవికి ఆలీష్టమైనడి మరియొ కటి కలదు. అతవికి నసందింధించినది, అతని సేర మన్నది, ఆంతియేకాక అతని (ప్రభావము లేక [వతినింబము కవిపించునది.వావివై అనక్తి ఎక్కువ ఇటువంటి అత్మ(_పశంస నంస్కృృృతిలోవి ఒక అంశము, కనుకనే మఠ సిద్ధాంత వతిపాదకుణు వీనిని నమూంముగ ఛేదించుటకు లేదా తగ్గించుటకు (ప్రయత్నిం చిరి. వివిధ తత్వముం [1వ్రయత్న మీ మార్గముననే సాగినది. పిల్లలను వాతి మాటలలో నమాధాన వజచునట్లు బుజ్జగించి నట్లు నుఠ (ప్రదారకులు మానవు అను నన్మార్గవర్తులదేయుటకు ఆతని వివిధ రూపములను న్పష్టముగా జూపుటయే ఉత్తమ పద్దతి అవి భావించిరి, మళముణు వీవినే ఉ త్తమో_త్తమముమైన కథానిక లవియు, త శ్ర్వము, దృష్ట్యాంత పూర్వక టోధనము(హదీన్‌ తమిసీల్‌ )అవియు సాహిత్యము వచనములో కథ-గాథ.-నవల అవియు కవితలో దృళ్యకాన్యము లనియు వ్యవహరించినవి. - విశ్వమమ విహారస్థలమున దృళ్యమావముకానిది ఏదియు లేదు, కొని కనపడిన వివిధ వస్తువుల (ప్రభావము భిన్నముగా మండున్యు కొన్నింటిలో అయస్కా.తము నంటి ఆకర్షణ శక్తి, మఠి కొన్నింటిలో విలీన భక్తి కలదుం కొన్ని దృష్టిని ఐధించున్న, మరి కొన్ఫి దావినీ మరణ్ఫనుం టక దృళ్యము కన్నులకు మిరుమిట్లు గొలుప్తము. ఇంకొఠటి వారావరణ మును (వకొాళ మొనర్చును. కనుకనే మానవుని హృదయము వివిధ భొనము లకు రంగముగా రూపొందినది. వీనిలో కొన్ని థావముణ ళ క్రిమంతములు కె ఇస్పాము మఠ(గంఠములోవి నంభాషణాత్మక సన్నివేశముణ దృష్టాంత పూర్వక గాఠణ, వ “”

ఎ 6 ॥ జ తొలగించినంత మాత్రమున పోవునవి కావు. విరోధించినంతమా[తమున వీజచు నవి కొవు. వీవి వ్య క్తీకరణమును_ అధి శ క్తిమంతమైనరో కవిత్వము అని వ్యవహళింప వచ్చును. శ క్తిమంతములైన ఈ భావములు మానవులలో సాధ్యా రణముగా నుండును. కొవి (పతివావికివి పీవి వ్యక్తీకరణముపై ఆధికారము కొవి శ క్రికాని ఉండదు. ఇది కవి మే;స్సు, లేఖిని చ్యితకారుని కుంచెలకు మాతమే పాధ్యమగును, వీరు తమ ఆలోచనలను అనుభూతులకు దర్పణముగా నొనర్బి వ్య క్రీరింతురు. అవి పాఠకులకు తమ అనుభూతుల (పతిబింబములవలె తోచును , వివిధకవితారీళుల తత్త్వమిదియే కొని నాటకము అన్నింటికి సారభూత మైనది. కవిత్వము యొక్క. ఇతర భేదములు వివిధ భావముల వ్యక్తీకరణకు సంబం ధించినవి,కావి దృశ్యకావ్యముజో ఒకచోట నినిధ దశలకు వర్గములకు చెందిన మానవుల, హ్మదయములోని స్థితిగతుల (ప్రతివింబములు కమపించీను. అనుభూతుల కేం[ధము మానవ హృదయము, ఆనుభూతులకు ఈ కేం్యదము రంగముళను ఉక్త దృశ్య కాన్యమున సార్థక మైనట్లు ఇతర కావ్య భేదములకు కాదు, భారతీయనాటకత త్ర్వము-[గ్రీకునాటక ముతోడి' సంబంధము . 1గీవలు మాసవ హృదయమును సూక్మితిసూక్మముగా పరిశీలించినట్లుగా ఎవ్వరును చేయలేదు. ఈ విధముగ వారికి వివిధ విద్యల పరిశోధన పరిశీలనతో అగస్టానము వైశష్ట్యము లంలించినశ్లే నాటక స్వరూప వరిశీలనమునందును వారికి ఆ్యగ్రపీఠము లభించిసది, నంభాషణాత్మక మైన శె లి ఇతర వచనరచనల సనం[పదాయము ('ప్రాలీన హైందపులలో ఇతర జాతీయులందువలె జాతరలు, రానలీల్కఉత్సనముల రూఫమున కనిపించువ. వేదములు, (బాహ్మాణములు, వేదాంతములు (పత్యేకముగా రామాయణమహాభారతములలో గవిపించు కొన్ని సంభాషణలు ధృళ్యకావ్యమునకు పునాటులుగా నుండ జాలినవి. వీరును ఇతర విద్యలకు వలె దృళ్యకొవ్య ఆవిర్భావమునకు నృష్టిక ర్త బహ్మాయే, ఆద్యుడని భావించిరి. ఆతిశయో క్రి రూపమున వర్ణించుటలో అనలు విషయము దృష్టికి అందదు, కొపి జర్మను పరిశోధకుల నిరంతర మైన కృషి ఫలితముగ నంస్కృత

7

నాటకమురిలో (గీకు నాటకముల ఛాయలు గలవు అను అంశము వెల్లడి మైనది పికిందర్‌ ఆజమ్‌ సైన్యాధికారి జనరల్‌" సెల్యూకథ్‌ భారతదేశ నరి హద్దు (పాంళముంందు. (గీకుస్మామాజ్యమును నెలకొలిపి యుండెను, అదీ నాలుగు శతాబ్ధములవరకు శక్తి మంతమగు రాజ్యముగా వైభవముగ, వలరారినది. వీవికి భారతీయ రాజ్యములతోడి సంబంధములు కొంతకాలము సుహృద్భార పూర్వకముగను మరికొంతకాలము సృర్ణలతోడను నుందెను. పెల్యూన్‌ తన కూతురును-మగధ సామాజ్యాదిపతి చం్యదగుప్తున కీయుటకు వందేహించరేదు? ఈ అంశముల వలన (గీకులకు, భారతీయులకు నరన్పర అవగాహనము, సందంధములు (పగాఢమై యుండెనని భావించవచ్చును. వెల్యూకస్‌ మూలమున గాని చయ్మదగుప్తవి రాజ్యసళలో రాంపోకలు +ధికముగా నేర్చడిన కారణమున గాని బ కొరియాలో (వత్యేకముగా (ప్రాచీన భారతీయులకు (గీకు నాటకముల దర్శించెడి అవకొశము లలించి యుండును, ఈ విధముగ భానించుటకు మరి 'యొక కారణము బలవ త్తరముగా తోచుచున్నది. భారతీయులలో నాటకవికాసను , బుద్దమత (ప్రచారకులు విశ్యమున వ్యాపించి యున్నకొలమున జరిగినది, వీకి వలన ఆ కొలమున భారతీయులకు విజాతీయులతో (పగాఢ స్నేహనంబంధము లేర్చడియుండెను. ఈ ఆంళములను పరిశీలించినప్పుడు ఈ ఊహా సముచితముగా తోచుచున్నది, నాటకముయొక్క- వికాసము స్యస్రథమముగా ఆవంితి ఉజ్జయిని మరియు మాల్య్వాదర్బారులోనే జరిగినది. ఈ (పభువులకును జఖర్‌ అధిపతు లకును (వగాఢ సందింధముండెను నంస్య్మృతభాషలోతెరను యవనిక యని వ్యవహరింతురు, యవనులనగా నంన్యృతమున (గీకువారు, అనంతర _ దళలో యపనులిను పదము ఇతర పాళ్ళాత్యులకును వ్యవహరించితి, భారతీయు లలో మతఠతదృ్శష్టి ఐలీనమైనది, ఆది వారి భావనలు, ఆలోచనలలో ఒక భాగము కాని మఠము[దలేని విద్య కొని శళ కొని వారి వ్యపభోరమున' లేడదముట ఆతిళ యోక్రి కాదు. వీనికి విన్నముగ మతమునకు సంబంధములేని. వాటక భేదము లెన్నియోకలవు. ఈ అంశమును (ప్రాతిసదికగా (గహించినచో ఈ దృళ్య

రూపకము అన్యదేశీయ' మైనదను అంకము నృష్టమగును.

8

(గీకు, భారత దేశనాటకములకుగల భేదములు

(ప్రాచీన భారతీయులు కేవలము (గ్రీకు నాటకములలోని వివో దాత్మ కములగు (పదర్శనలను మాృతమే చూచి వారి నాటకముల నలన కొంతవరకు టాభమునొంది:యుందురు, కొని (గీకు నాటక కళాన్వరూపమును మొతము భారతీయులు దర్శించలేదు, ఏలన అరిస్తాటిలు చూపిన (తివిధములై న ఐక్యతలు! ద్వివిధములై న నాటకములు2 “(గీకుకోరసు3 అనునవి భారతీయ నాటకములో కనిపించవు, భారతీయుణ నాటకమునకు నంబంధించిన సూక్మొంశములను విశిత పతిశీలనాత్మక దృష్టితో చిత్రించి రూపకకళకు (గ్రీకులు ఊహించలేనంత స్థాయిని రూపొఆదించిరి. భారతీయుల విశిష్టకృషి (ప్రళస్తమై వెజగొందినది" దానిని దాదాపు వేయి నంవతరము9 అనంతర మే సొళ్చాళ్యుణు (గహంపగలి గిరి, వివి; దేశములకు (ప్రాంతములకు నంణంధించిన దృళ్యములు,పదర్శిం చుట అసాధ్యమని భావించి తొలిదశలో (గ్రికువారు దేశకాల్యపాంతములకు నంబంధించిన విక్యతమ గూర్చి నియమనుల నేర్చ్పరచిరి. దుఃభాంత సుఖాంత నాటకములను వల్గీకరణము త శ్వ దృష్టిలో నముచితమైనదే కొని నాటకము యొక్క ముఖ్య(వయోజనము అనగా యేకపలకు శోతలకు వినోదము లతోపాటు నీతి టోధన మొనర్చుట అనుదానికి భిన్నమైనది. 1 , అరిస్తాటిలు దృష్టిలో నాటటుములకు మూడు అంశముల (ప్రధానముఅ” కాలదేశ పా్యర్రముల ఐక్యతకు అన్ని నాటకములు ఒకే కాలమునకు, కథకు వఠిమిళమై యుండవలయును. క్క. (గ్రీకు వాలి నాటకములు రెండు విధముణ, ఒకటే కష్టాలకము రెంతవది మభాంతను. వీవినే విషాదాంత సుభాంత నాటకములని అందురు, ౩, కొందరు కలిని పాడుకొనుటంకోరస్‌ అనబడును. [వేధాన కథకు చెందిన ఇళర సామాన్య కథాంశములకు సంజింధమును కోరణ్‌వలన అెలుప్పచుండిరి.

9

విషాదాంత నాటవములందు విచారము, కష్టము, దుఃఖము అను భావము లతో పూర్ణమైన దృశ్యములవలన ఒక విధమైన నీతి టోధసము జరుగవచ్చు, కావి దానివలన కలుగు ఆనందము మాతము వ్వల్పమే. నాటకములోవి పాత లఅవలన వస్తువును విపరించుటకు సాధ్యము కొవి దశలో కోరస్‌ అవనరమై యుండెను. కొని నాటకమునం వీ విధానమునకు పరిష్కారము, మార్గాంతరము లభిలిచిన తరువాత వీని అవసరమే లేకుండెను, 1గీకుల కృషి ఈ రంగము నత దాద్యమైన దనుటకు ఎట్టి నందేహములేదు, అయినను భారతీయ నాటకము ఈస్కిలస్‌, నఫో క్షిన-యులిపిడిస్‌ వలన ఎట్టి పభానము నొండలేదు, అది “షేక్సృయర్‌, లెన్హాన్‌నన్‌ నాటకములలో కొంతవరకు పోలియున్నది, అనాటక విధాన కల్చనము దాదాపు వేయేండ్ల తరువాత జరిగినది,

నాటక భేదము

భారతీయ నాటకము భరతమునితో ఆరంభమైసట్లు చరి తకొారులమతము ఆది ఆంతకం (ప్రాచీనమైన దవియు సృష్టికళాశేఖరుడగు నలువ దీవిని వేద ములముండి [గహించి భరతువికి నేర్చెనవియు కొందరి అభిపాయము. ఇతర విద్యల పలెనే ఇది వేదకాలముసుండి ఆరంఖవించకున్నను, దావి అవిర్భావదళ ఎట్లున్నను భారతీయుల మతటృక్పథము, ఆలోచనా విధానము మాత్రము దానికి మూలము వేదము అనియే విర్ణయించినది. భారతీయుల నిశిత పరిశీలనాత్మక దృష్టి వలన ఈ కఠళను గూర్చి సూక్మాతిసూత్మింశము లెన్నియో విరూపించ బడినవి, వారికృషి నేటికిని ఆశ్చర్యమును గొలుపుచున్నది, వీరిదృష్టిలో కావ్యము ద్వివిధము, మొదటిది దృశ్యకావ్యము దృశ్యయోగ్య మైనది, రెండవడి శవ్యకా వ్యము(కప్య మైపేది,వాటకము రెండవ వర్గము నందును చేరును. జీవిని దూపఠమ వియువ్యవహారించుచున్నారు, ఒక విరమైన సామాన్య ఉవరూపకనునుకూడ రూపకమవి అందురు, రూసక ములు మూఊఈ విధములైనవి, నాట్యము నృత్యము ఎన్ఫత్తము ఈ వినోదాలను 1 గంధర్వులు 1 అప్పరనలు దేవతల సమక్షమున

కేం దేవలోకగాయకులు జ్జ . న ,

10 (వదర్శించుచుండీరి. $, శివుడు వీనిలో మరి రెండు భేదములను తోండనమ్ము లాన్యము ఆమ నానివి దేర్చెను, ఈ అయిదింటిలో నాట్యమునకు మాత్రమే రూపకమను నిర్వచనము సార్డ్‌కము, ఇది సంభాషణాత్మకము దర్మవయోగ్యము. నృత్యము (ప్రదర్శవనయోగ్యము. గానముండదుం నృత్యము కేవలము నర్తన (ప్రధానమైనది. కాండవిలాస్యములు వీని భేదములేం రూపక ఖేదములు రోపకములు దశవిధములు, వీనిలో నాద్యమైనదీ నాటకము. దృళశ్యకావ్యములందు సమ్మగ్రముమ వీశిష్టమున్తైన స్వరూపము కల దిదియే. నాట శములలోని ఇతివృ త్తము పోరాణికము.దారి(త్రరము... కల్పితముం మిషశనుము అనువానిలో నొవటియై యుండెను, ఒకానొక దైవము ధీరోదాత్తుడైన (పభువు అన. శారపురుషుడు వీరిలో నొకడు నాయకుడుగా నుండును. వీరళ్ళంగా రాదులలో నొక రసము[ప్రధానముగా పోషింవదిడును. ఇతివృ త్ర ముసామా స్య మైనదియుము మనో. మైనట్టిదియునుండవలయును , బీజమునుండి నృతమువలె వస్తువు నహజముగాను, (శ్రమముగాను వికాసము నొందును. కథయొక్క- కాలన్యనధి కొన్న దినములకు లేదా ఓక సంనత్సరమునకు మాత్రమే పరిమితమై యుండును. వ స్తుపోషణ విధాన ముదా త్తమై హృద్యముగా మండవలయును.దీవిలో సాధారణముగా అయిదు మొదలుగా పడివణకు నంకలు9డును. ఇట్టీ లడీణములు గల నాటకాలకు అభిజ్ఞాన శాకుంతలము ము(డ్రారొకసము వేజీసంహారము మొదలగునవి లత్యుములుం దూవకములలో (వశరణమనువది మరియొక భేదము, ఇడి నాటకమువంటిదే, కొని నాటకమునందువలె వపస్తునాయకరసాదు ఉదా త్రరీతిలో నుండవు, కథశల్చిత శృగారము [ప్రధానరనమా, వస్తువెట్టి దెనను ఆమాత్య,వి(వ, వైస్యంలో నొకడు కధానాయకుడుగాను, కులజ లేక వేశ్య నాయిశగ నుండుము. ననన క్షే దేవలోఠ వేశ్యలు కి దేవేం్యర నభకు గల వైశిస్ట్య మిడి,

క్షే

మూడఎభేదము భాణము.ఇది ఏకాంకిక ,ఓక పాత్రతో ఆకాశభాషితము రీతిలో రేక విసరణ పద్ధతిలో శథాంశము వర్జింసబడును,

వ్యాయోగము. నాలుగవది. వీని ఇతిన్నత్తము యుద్ధ నంబంధి, త్రీ విమిత్త; ము కొవిది,

అయిదవ భేదము.నమవకారము, మూడంకములుగల ఈ రూపకములో దేవతల గాత వర్ణితము.

ఆలఅవది డీమము ఎూవస్తువు పురాణ (వ్రసీద్ధము.

ఏడవది ఈహా మృగము... ఇది ఒక ఆఅంళమునకు పరిమితమని కొందరి మతము,

ఎవిమిదవ భేదము, __వీనిని గూర్చిన వివరములు మూల(గ్రంథమున లేవు [1పయత్నించినను అథించలేదు, -

• తొమ్మిదవది వీథి... ఇది బాణము వంటి రూపకము కొని, వీవిలో రెండు అంకము లుండనచ్చును. నంభాషణణ నవనరనముగా చతురముగా నుండవలయును. పదియవది (పహననము==ఇది హాన్య ఆధికేస్యపధాన మైనది.

ఉపరూపక భేదములు

దళరూపకములకు ఉపరూపకములు పదునెనిమిది విధములు వానిని గూర్చిన విశేషము లివి: క. నాటిక --- ఇది ర0డ విధములు__ఒకటి నాటకమును టోలినది, మతి యొకటి (సకరణము, వీవికి గల భేదమొకటియే. నాటిక నాలుగు అంళములుకే పరిమిత మై యుండుము. 2, (శోటుము__. దీవిలో అయిదు నుండి తొమ్మిది నరకు ఆంశములుండ్ల వలయును. దివ్యమానుష, నంబంధమగు కధ ఇతి వృత్తముగా మండును, విక్ర మోర్వశీయ మిట్టిద్కి

కై

కె. గోప్టి-. ఒకే ఓక అంథము గలది. పది పన్నెండు పురుష పాత

లుండుసు, అయిదారు స్రీ ప్యాత లుండవచ్చును. శృంగార (ప్రధానమైనది,

4 పట్టము: అద్భుత కథావస్తువు గలడి, [ప్రాకృతభాషలో రచింపబడు ఉపరూపక భేద మిది. _

5. నాట్యరాపకము; నృత్యగీశములతో పూర్ణమెనది, శృంగార రపాత్మకము.

ఈ. (వస్టానము: నాట్యరానకమువంటి రూపక్రమిది, నీచ పా(శ్ర గలది, నాయికా నాయకులు, దానదాసీజనమునకు నంబంరించిన వారే, వీరికి తోడుగా నుండువాడు ఆల్బులు,కులనిహీనులు,

7. ఉల్లావన్యము : ఇదీ ఏకాంకిత. పొరాణి కేతినృ త్తముగలది. శృంగారము. అనురాగము_ఏలాసము-భోగలాలసత-దుః అము మొదలగు

భావములతో పూర్ణమైనడి.

8. కావ్యము : ఇది ఏకాంకిక, ఉదాత్త భావములు మధుర గీతికలతో పూర్ణము,

9, (పేంఖణము: యుద్ధ సన్నివేశములు ఒకే ఒక అంకమున చి్యతింస

= బడిసట్టిది,

10. రానకము: అయిదంకములు గలది, హోన్య అధిక్షేస (పధానమైన కథం నాయకుడు ఉన్నత వంశజుడేకొని మూర్చుడు. కాని నాయిశ చతుర,

11. నంలానకము : నాయకుడు మత[వచారకుని నంటివాడు, మత(స్రధానము

లగు అంశములు యుద్ధములు వెదలగు దృళ్యములిందు

12, థ్రీగడిళము: భాగ్యదేవత లక్ష్మీదేవికి ఇందు (పాధాన్యముండున్ను

నాయిక ఆమెకు (పతీకయై యుండును. దీవిలో కొంత

3 . భాగము గానయోగ్యముగను మరికొఠితభాగము పళవన యోగ్యముగపు నుండునుం 13 ళిల్చకము: వాలగు అంుములు గలది. శ్మశాన రంగము, మంతము ఇం(దజాలము మున్నగునవి [పధానముగ విందు చి్యతింప బడునుం 14, విలాసి; ఏకాంకిక; వినోద హాస్య రోరణిలో రచింవబడునడి, శృంగార (పధానమైనదిం కక, దుర్మల్సిక : నాలుగు అంకములు కలది. నాయకుతఈ అతని నహచరులు హాస్యపూర్ణముగ సంభాషణలు గావించుసట్టిది, 16, (వకరిజి । నాటింలో చేర్చదగిన రూపకలేద మిది. క? హల్టీపవను: నృత్యగాన (వ్రధానమైనది. ఓక పురుషస్యాత ఎనిమిది లేశ పది థ్రీ పాత్రలతో పూర్ణము 18. భాణిక: ఈర్ష్య, అసూయలు హాస్యఆధిక్షేప ధోరణి (ప్రధానమైనది, భ్రారతీయుణు సూడ్ష్యపరిశ్రీలనాళ్మక దృష్టితో ఉసరూపకములను న్వల్ప భేదములతో ఇన్నీ విధముల పగ్లీకరించిరి.కొని రెండే రెండు భేదనుణ 1పధానము లనిసించును. ఒకటి ఉదా త్సమైనది, మరియొకటి అల్బమైనధి. ఇతిన్ఫ తము వస్తువిన్యాసము, వ్య క్రీ రణ విధానము మున్నగు అంళములలో తారతమ్యము శ్రవిపించును. భారతదేశము (ప్రాచీన కాలము దృ ళ్యకొన్యము బహుళ [పాచు ర్యము నొందివట్లు ఈ ఆ౦శముల వలన స్పష్టమగుచున్నది. దృశ్యకావ్యమున వివిధాంగముల సంవిధానము ; . దృశ్యకా వ్యమునందలి వివిధాంగముల నంవిదానీక్రమము పరిశ్రీలనార్హ ముం పౌధారణముగా వాటకము స్తుతిరో నారంభమగును, ఇది పామాజిటలక అశీస్పు రూపమున నుండును. ఈస్తుతి నాందిగ వ్యవహరింపబడచున్నది. స్యూతధారుడు

[4

లేశ ఒకానొశ పాత నాందీ శ్లోకములను పతించుసు. నాంది ఆనంతరము (వస్తావన ఆను భాగమున నాటకళర్త పఠతిచయము (వళంసాత్మకముగ గావింప

బడును. ఇది ర0డు విధములు,

1. (ప్రరోచనము 2, ఆముఠలము,

• ఆముఖము మూడు విధములు. వీవి వివరణము [పస్తుత మనవనరము. (వ్రస్తావన అనంతరము (ప్రధాన కథ ఆరంభమగును. నేటి నాటథములందువలె | ఒకొ్క-క్క ఆంకము, దృశ్యము, మున్నగునవి [1కమము ననుసరించి కూర్చ బడును. ఒక్‌ ఆంకమున వివిన దృళ్యముల మధ్య వ్యవధానము చూపుట అను చితము. సాధాకణముగా దీనిని వివారించుటకు రెండు సద్ధతు లనుసరింపదిడీనవి. ఒకరు వ్యాఖ్యాతగా మరియొ.రు దర్శకుడుగా నుండును. వ్యాభ్యాత విష్కంభ మున దర్శకుడు [పవేశమున వచ్చును. వ్యవధాన మేర్చ్పడినపుడు వీరు రంగ స్థలము ఫై (వ్రవేశించి వ్యవధానమునక్షు నంబింధించిన కారణములను నివేదించి (వేకపలకు వినోదసున్సు ఆహ్హాదహును కలిగించురీతిలో సంభాషణ గావిం తురు,ఒక దృశ్యము పూ ర్రియెనప్పడు దానిని వకటించి అనంతరభ్రాగమును విన రించుట (ఫవేశకము వలని (పయోజనము.విష్కంభము యొక్క 1పయోజన ములు ముఖ్యమైనవి. విష్టంభమున పూర్వానంఠర కథలక సంబంధము కూర్చ విడును. వీని నలన మనో జ్జమును నమయోచితమును అగు వాక్సాతురిగల నంభా షణము సామాజికులకు వినోదసు కూడ కలిగించబడునవి. ఆంకములలో (పథ మాంకమును ఆంకముఖముగా న్యవహారింతురు. ఇందు నాటకములోని [పధానకథ సూచింప బడును, తరువాతి అంథములలో ఇతిన్నత్తము [1కమముగా పోషింన

• బడును. భారతీయ రూపకములలో సాధారణముగా ఒకటినుండి పదివలకు ఆంకములుండును, స్తుతితో అఆరంభమైనట్లు మంగళవచనముతో పూరర్తిఆగును. దీనివి భరతవార్య మందురు, నాటకమునందలి [ప్రధానాంశములు వస్తువు ననునరించి నాటకమున మూడు (పధానాంళములు కనిపించును,

1. వన్తువు - ఇతివృలత్తను లేక కథం -

క్షే రి నాయకుడు. 3, రసము, వస్తువు రెండు వివముణ. - ఒకటి ఆధికారిశము శెండవది (పానంగికముం వాయికానాయకులు, ఇ$కరు9కు సంబంధించినది ఆధికొరిక ము, వీవివలన వస్తువు పోషింపబడును, (ప్రానంగికము రెండువిదములు, 1. పతాక. 2. (పకరి. అనగా వస్తువును వివశించునట్టిది లేదా పోషించునట్టి నన్ని వేళశము. (పశరిలో నాటకము లోని(ప్రధాన పాాతలకెట్టి (ప్రాధాన్యము ఉండదు, ఇవికొళ మరి కొన్ని అంశములు ఇతీవ్ఫత్తమును వి_స్తరింపజేయుట 8నసరము, ఇవి మాడ విధములె గవి, 1 వీజముు 2, బిందువు. 3. కార్యము పీజము కథకు పునాది వంటిది, దీనినుండియే కళాభోవళాలలుగ కథవిస్త శిల్లుకు. వస్తువికానమున కంతరాయ మేర్చడి నపుడు ఇతర కఠథాసందర్భమును చంతరించి, దానిని తొలగించుటకు తోడ్పడునది నిందుపు. కార్యము ఇతివృత్త మునకు ఫలదళ, దీనితో కథ పూర్తియగు:[. ఈ మూడు అంశములు నాటక పరి భాషలో అర్జ(పళ్ళతు లనవిడను ఇతి నృత్త మును పరిపూర్ణముగా పోషించుటకు అయిదు దళ లవసరము. ఇవి అనస్థలనబడస్పు వీని వివరణ మిది := 1, ఆరంభము = కఠ ఆరంభదళ 2, యత్నము - వస్తువికానము, అత తె. (ప్రాస్తాళశ = ఫందశనాందుటకుగల ఆశ = ఫలాళం శీ నియరాప్తి = ఆటంకముల నధిగమించి వలను లభించునను విశ్వానము, 5. ఫలాగమము = ఫల(ప్రాప్తి అనీ ఇవి నాటకము యొక్క-(పధాశాంశములు,

కేం పీవిపోషజము. విమిత్తమై రధాసంవిధానార్హము మళఠికొన్ని నంధాన (ప్రకియ లవనరము అర్ట(ప్రకృతులవలె ఇవి కూడ అయిదు కలవ్వ, వీవిని పంచసంధులణు అందురు.

1. ముఖసంధి - ఇది వీజము నారలభముతో పంధానించును. వి। క మోర్యు శియమున అప్సరసలు కుబేషవి నభకు వచ్చు సందర్భమున కేశి ఊర్వశి నపహ రించుట పురూరవు డామెను విడిపించుట అను కథాంశము లిందులకు ఉదా హరణము,

ల (పతిముఖసంధి;- ఇదియత్నముతో సంబంధించినడి,దీవివలన వీజము మండి అంకురము వెలువడుము. విక్ర మోర్వశీమున ఊర్వశి రాజును ఉద్యాన సనమున కలిసికొనుట, అతనితో సంభాషించుటకు పూర్వమే ఇంటద్రువి సన్నిధి శేగుటకు వరిస్తితు రేర్పడుట _ అను కథా నందర్భముణ దీనికి రార్కాణములు,

కి,గర్భసంధి;- ఇచట ఇతివృ త్రవికానమునకు కొన్ని ఆటంకము లేర్చడు నట్లు తోచు, కవి ఫల్యపా ప్రికి తోడ్పడు నవ్నివేశములు, వి(క్రమోర్వశ్రీయము సండు ఊర్వశి ఇం|దువినభలో ప్పరుషో త్రముని నామము నుచ్చరించుటకు బదు లుగా పరధ్యానమున పురూరవుని పేర్కొనుట - భరతుడు విచారమునాంది

శపించుట అను సన్నివేశములు దీవికి ఉదాహరణములు,

తీ,అవమర్శ నంధి :- అనుకున్నదావికంటె భిన్నముగా జరుగుట, కథ అడ్డము తిరిగినట్లు తోచుట అను అవస్థ ఆఅవమర్శనంధిలో కవిపించుము. వి్యక

.. మోర్వశ్రీయమున ఊర్వశి శిలగా మారిన సన్నివేశ మిట్టిది. = 5. నిర్వవాణసంధి;- వమస్తాంశము లేకముఖమై ర్యేయమునందు కొను బారతీయ విమర్శకులు సూత్మదృష్టితో పరిశిలించి వీవిలో (వతిఆంశము నకు మరికొన్ని ఉవనర్గములమ చూపిర్సి వీవివి ఆంగములందురు. ఇవి అనం ఖ్యాకముణ, వీనిని (ప్రత్యేకముగా వివరించుట ఇతరులకు సాధ్యముకావిది అని

క్ష?

విల్చన్‌ వండితుడు వచించెను. వీవి పరిమితులు నిరూపించుటయు కష్టమే, (పాచీన భారతీయాలంకారికులు ఈసంధ్యంగములను 64 విధములుగా నిర్ణయిం చిరి. వీనిలో ముఖనంధివి 12 అంగములు. ఆవి ముభాంగము లనబడును, మజి పన్నెండు విధములు (ప్రతిముఖ అంగములు. ఈ విధముగా మూడవ, శాలుగన వావికి పదుమూడు, పదునాలుగు అంగములు 8లప్ప. అయిదవదానికి 14 విధ ములు ఇవి గర్భాంగ, అవమర్శాంగ, విర్వహణాంగములుగా పేర్కొనబడినవి. ఇట ఒక్కౌల్క-దావికి ఒక్కార్క్య ఉదాహరణమును మాాతమే స్థాలీపులాక న్యాయమున చూపుట చాలునని తోచును,

యు కి:. ముభాంగములలోని ఒక భేదము, ధ్యేయమును భలముతో నంధా వించునట్టిది, పురూరవుడు ఊర్వశిని కేశిబంధములనుండి విము శ్రనొనర్చుట వీవికి ఉదాహరణము, పురూరవు డీమెను (పేమించుట, ఆమెను కలసికొనుటం ఆరీంగనమొనర్చుట._ఆనునవి వీవివలన (ప్రయోజనములు.

పరినర్పము;- [వతిముఖాంగములోని ఒక లేదము,ఇది ఇతివృ శ్రనికాన స్థితిని సూచించును, రెండవ అంకములో ఊర్వశి న్వయముగా పురూరవుని కలసికొనుటకు వచ్చుట, (ప్రణయలేఖ రూపమున అనురాగమును వ్య క్రీః తించుట.. వీవికి ఉదాహరణము.

అభూళావారణము:- గర్భాంశములోని ఓక విధము.ఛద్మము. మోసపు కార్యము. అనగా సన్నివేశము, ఇతరులకు ఆపార్థము కలుగునట్లుగనుండు స్థితి. ఈుస్తుము చనిపోయినట్లు ఎవరో తెలుపుట కాని రుస్తుము సేరుగల వ్యక్తి చవిపో _ లేదనియు ఆసేరిట గ్యురము మరణంచెననియు నృష్టమొనర్చిన ఉదంతము ఉసీనికి ఉదాహారణము.

డ్యుతి;:-అవమర్మాంగములోని విధ మిది. దీవిలో యుద్ద(వన క్తి రావచ్చును రుస్తుము స్తాొహరాబునకు యుద్ద నందేశ మొనగుట తీవీకి లత్యము, తి

కేం

(గథనము- నిర్వహణాంగములోవి విఛమిది_.మొదటనుండి చివరిస్థితి వరకును ఒకానొక ఆంళమును పరిగా కూర్చుట-వి[£ మోర్వశీయమున (పేయసీ [పియులు వియోగము నొందుట్ట అంతియేకాశ నవ్నివేశములను నంపూర్ణముగా వివరించుటకు కొన్ని అంశములు సూచ్యపప్రాయముగా నొనర్చుట అవనరము.

ఇవి అయిదు విధములు:

క-వివృ్యంభము:- నంధావించుట అని అర్థము. ఇది రెండు సవ్నివేశముల మధ్య వచ్చును. పూర్వకథకును అనంతరకథకును నంబంధమును కలుగ చేయు వ్ల మధ్యమ ప్నాఠల ముఖమున నంభాషణము సాగును. వి్యక్రమోర్వశ్రీయ మున తృతీయాంక ఆరంభమున గాలవ సేలవులు, ఆను వారి సంభాషణ మిందుల కుదాహరణను, ఇది కూడా రెండు విధములు, శుద్దము- మి[శ్రము అవి. కుద్దవిష్కంభమున మవ్యమ ప్యాతలు మి(శ్రవిష్కంంఠభమున మధ్యమ ఆఅధమపా(తలు [వవేశింతురు, వి[క్ర మోర్వశ్రీయమున భరతుని శిష్యులలో ఒంరు మధ్యమ పా(త్ర-ఇంకొకరు అధమపా్యత. లి.చూళిక:..తిరవెనుకసుండి నేపథ్య పా(త్రల వలన (పత్యేకమైన రథాంశము సూచింపబడునదిం కి.అంకాస్యము:- ఒక అంకము చివరనే తరువాతి ఆంశము కథా సూచన ముండును. ఈ విధానము రెండు అంశముల కథకు పరస్పర నంబంధమును నృష్ట మొనర్భును, 4.అంకావకారము;= ఓక అంశము చివర సూచింవబడిన కథాంశములలో తరువాతి అంకము ఆరంభమగువట్టిదిం 5- | వవేళకము:-రెడు అంకములకు మద్య వీచ పా(్యక్రల వలన విష్క భము నందువలె (పస్తుత లేక లాఏకథ (ప్రస క్రి గావించబడును, దీవివలన కథయొక్య పూర్వాపరసంబంధము నృష్టమగును. ఇవికొఠ మరియొక భేదము ఆకాళభాషితము అనునది కలదు. బోటుననుండి వివిపించు మాటలతో గావించ

కేం బడు నంభాషణ మిది. వి(కమోర్వశీయమున నాలుగవ ఆంకమునందు వీవిని చూడవగును. పుకూరవుడు వియోగశిలన్సు చూచి దానివి (గవాంచుటకు వందే పించు సమయమున ఆకాశవాణి దావివి తీసికొనుట కుపదేశించిన నందర్భ మిటిది, ళు

నాటకమునందలి వివిధాంగములను వివరించిన అనంతరము పా(తల గూర్చి పరిశీలించుట అవనరము, నాటక పా్యకలలో నాయకునకు విశిష్టమైన స్థానము కలదు, భారతీయవాటకము నానావిదము, శదమగుణముగ (సతి వర్గము స్థాయికి చెందిన వ్యక్తులు నాటకమున పాత్రలుగా నుండ వచ్చును. దివ్యఅవితార్క మానవ వర్గ్షములవారు లేశ చరి్యత్ర పురాణ, (ప్రాచీన గాథలకు చెందినవ్యక్తుణు మున్నగువారు నాటకమునందు (వధాన పాత్ర వహించ

"వచ్చును. భారతీయ నాటకము ఇహుళముగ శృంగారపధానమైవది, కమక నాయికా -. నాయకులు కృంగారరన పోషణమున కమగుణమైవ లక్షణములతో భూషితులై యుండవలయును, లజ్జ నీతి, సౌందర్యము, యౌవనము, అనురాగము. అభిమానము బౌదార్యము పాహవము కలీనత మున్నగునవి వీని లకణములుః శాస్త్రమున వాయకులు చతుర్విధనాయకులుగా చృిక్రింవదిడిరి,

1. ధీరలలితుడు. ఈతడు సుఖానక్షుడు, నిశ్చింతుడు, నరమడు, 2 ఢీరళాంతుడు. నల్ఫీలుడు, గుణనంపన్నుడు, సత్యశాచములు గలవాడు,
2. ధీరోదాత్తుడు... ఈతడు విశ్చలుడు, రీరగంలీరురు,
3. ధీరోద్దతుడు. వీరుడు, సాహనరై ర్యసంవన్నుడు,

ఈ వగ్గీకరణమునందును ఉపవర్గముణ చేర్చి వావీని 48విధములుగా ఆలంకారికులు పేర్కొని పరిశీలించిరి, దేవమానవ అవతార పురుషులలో ఎవ రైనను నాయకులు కొవచ్చును, "

20 ఇట్లు పరిశీలిిప సాయకభేధములను 144వరకు గణింపవచ్చును. ఇన్ని వర్గమ్లులను వాని లక్షణములను వివరించినచో పాఠకులు తబ్బిబ్బు నాందవచ్చును. కనుక వి(క్రమోర్వ్యశీయము నందలి ధీరోదాత్తనాయకడు పురూరవువి,దృష్టి యందిడుకొవి (ఫ్రస్తుతము ధీరో దాత్తుని లక్షణములను మాత్ర మే వివరింతును, 1, ద&ీణుడు... భార్య ఒకతె యున్నమ అన్యాంగనలపై అసకృమైన . యూ అనాలి మిలా. హృదయము కలవాడు, . 2 శరుడు.. చతురుడు, ఓక నాయికయం దనురక్తడయ్యు అమె క(ప్రియము కలిగించి అన్యవ్రీలతో [1పణయమును రహస్యముగా కొ నసాగించును, 3 దృష్టుడు. స్వేచ్చగా అన్యాంగనలతో (ప్రణయ వ్యవహార మొనర్పువాడు పిగ్గునాందవివాడు. 4 అమకూలుడు. స్వ్యకాంతయం దనురక్కురై యుండువాడు. రీరోదాతునకు ఎనిమిది విధములైన పౌరుషగుణములణు కలవు. సౌందర్యము, రసి;త, బొదార్యము, దూరదృష్టి, విశాలరృష్టి, దైర్యము, గాంభీర్యము, శాంతము _ కార్యచీక అను గుణములు, నాయక సహాయకులు- . " నాయకుని ఆనుచరులలో ఆఅ(గస్తానము వహించువాడు పీఠమర్హ్దుడు. ఈతని పై వతాక_ అవాంతర కథ ఆధారపడియుండును, వాచాలుడు, నాయకునకు విధేయుడు _ నాయకునకు తరువాతి స్థాయిలో నుండువాడు. ఫీఠమర్డుని అనంతరము విదూష కునకు |పత్యేకస్థానము కలదు. ఈతడు వాయకునకు (ప్రాణవఖుడు, చెలికాడు విరాడందిరుడు హాన్య(సియుడు, నాయకు నకు హృదయోల్లానమును గలిగించును, (ప్రణయ వ్యవహార వ ఆతవికి సహాయమొనర్చును, విదూషకువితో నమాన స్టాయిగలవాడు విటుడు, ఈతడు కవిత్వము గేయము_వివిధ కళలలో (పవీణుడు ఆఅవనరము కలిగినచో (ప్రాణస్నేహితుని వలె కార్యములను సాధించును, వీరేకొత ఆధికారులు.మం్మక్రులుం పురోహితుల బుషులుఎ "సేవకులు నే(తహస్తులు.

21 ద్వారపాలకులు... యవనులు, మొదలగువారు వివిధ ప్మాఠలు ధరింతురు. కొన్ని నందర్భములలో నాయకునకు (పతి న్పర్జుడుగ (వతి వాయకుడు చితింస బడును, ఈత డీర్చ్యాపరుడు.. రీరుడుు అయినను దుర్నీతిపరుడు. రామునకు చతిగ రావణుడు (ప్రతి నాయకుడు, . నాయిక . భ్రారతీయాలంకారికులు విమర్శనాత్మకదృష్టితో నాయకుని లేదములను వారి లతణములను విర్షెశించినళ్లే నాయికా భేదములను లక్షీణములను స్పష్టముగా విరూపించిలి. దేవి, అప్పరన, ఆవతారపురుషునినతి, బుషిపత్ని, గోపిక లేక కల్పిత గాథలలో రాజకొ మరిత, వేళ్య, రమణి అంతఃపురత్తీ వీరిలో నెవశినై నను వాయికగా (గ్రపహింపవచ్చును. మొదటి వర్గమునకు చెందిననాయిక్‌ కల్పిత నాయిక- లేక పురాణములో ;- "ఛి(త్రింవబడిన పాఠ. మిగిలినవారు నమకాలిశ వ్యవస్థ నమసరించి చ్మితింప ఇగినవారు, వాయిక మూడు నిధములు.. క స్వీయ 2. పరకీయ క పామాన్య. ... ప్వీయ వాయపవి సతి= రాముని ధర్మవత్ని సీత వీనికి ఉదాహరణము, వరకీయ,. అన్న్వోఢ లేక కన్య సామాన్య వారసులులేవి శ్తీం " పరకీయ ఇతరులతో సతిగా వంబంధము కలిగి యుండవచ్చును, వివాహిత శ్రీల తోడ్మి జయము, వారివి వశీకరితచు కథలు భారతీయ నాటకములలో పరిహ తక న క వనన 1 నాలుక అవగా వెలది. వేశ్య అనియు అర్ధము గలవు, ఈ పదమునకు గల వానార్ధములను పరిశీలించినపుడు శద్ధార్థ మెంతదూరము పయవించినదని ఆళృర్యము కణగును,

22 రింసబడుట వస్త్సుతింపదగినది, ఇట్టివి పాళ్చాత్య నాటకములలో ఆధికముం నాయికను నమఠికొన్ని లక్షణముల ననుసరించి ముగ్ధ (పొఢ లేశ (పగల్ఫ అసియు వర్గీకరించిరి. వీరిలో వర్గములు, ఉపవర్గము లెన్నియో కలవు, 1పవృత్తి అవస్తాభేదముల, నసుసరించి నాయికలను అస్టవిధసాయికలుగా విట్లు విరూపించిర్మి న!

1. ప్వారీనపతిక _ భర్హక అనుకూలవతియైన సతి.
2. వానకసజ్లీర = వస్తాంలంకార భూషితయై (ప్రియువిశ్రై నిరీక్షించు వాయిక. జ అజ్‌ వ! మ్‌ 3, విరహోత్కంలిత_ (పియువి విరహామున విషణ్ణ హృదయ యగునాయిక-
3. అండీళ. కాంతకు డవ్యాంగనా సకు డెనటు వివి ఈర నొందిన నాయిక నా న! క, కలహాంతరిత _ (పియునితో కలహించి విడనాడి, తరువాత తావనమునౌందు వాయిక. 6 వివలబి. (పియుడు వాగాన మొనర్చి మాట తప్పివపుడు విఠల మానస అం చ

యగువది, 7. (ఫ్రోషకభర్హృత = (పియుడు లేక భర్త వరదేశమున నున్న నాయిక. శ. పియిని లేక కొంతునీ రప్పించు కొమవనది లేక ఆతవి కడకు పోవునది.

అనస్టా లేదముగల నాయికలు వీరు. ఇక నాటక వధుపు నలంకరించు టకు భారతీయాలంకారికులు కూర్చిన గుణ భూషణములు పరిశీలనార్హము- వాలి దృష్టిలో ఈ గుణముల నంఖ్య దాదాపు ఇరువది. వీనిని ఆలంకారములవి న్యవ హరించిరి, వీనిలో దిహుళములు (ససిద్దముణ, పొందర్యము, యౌవనము, సౌశీ ల్యము, వినయము మొదలగునవి. వీవితో కొవ్ని భారతీయ నాటకములలో మ్యాతమే విశిష్టమైనవి. ఇవి గమవింవదగినవి. భావము... హృదయమున 6ణగు వికారము, దాని వ్య క్రీశరణము. హోవము.... భావములను ళక్తి మంతనముగా వ్య క్తీకరించుట, ముఖ వర్ణము

న! అజాత ణి

మారుట మొదలగునవిం

23 హేల. నమ$గ రీతిలో భాన న్య క్రీీరణము, లీల. (వియుని వాక్కు, వేషము, చేష్టలు, వర్తనవిధానము మొదలగు వారు. తనకు లేదా నఖులకు హృదయోల్లానము కూర్చుటక్రి అన్సుకరించుట, విలానము-_భోగాన క్రి విచ్చి త్తి-తిరవ్క్మృత దశలో వ(స్తాలంకొరముల ధారణము పట్ట వైముఖ్యమ్ను త్రీ వీ

వి[భమము.-మానసిక ఆందోశనము. లేక నం[భమము సలన భూషణాదులను తాలుమారుగా బూనుట, కర్ణాభరణమును నాసికయందు కొని, కంకాభరణమును పొదములందుకొవి, ఆలంకరించు కొమట ఇట్టిది,. కిలికించితము. పరన్నర విరుద్ధములై న భావముల నంకరము భయమ్ము విన యము మానము-బాపష్పము; కో పము-(ప్రహర్షముంఎ

*... మోట్టాయితము- [(పియునకు నమాధానముగా మౌన రూవమున ఆనురాగమును వ్యక్రీక రించుట. కుట్టమితము. (పియువిపైగల (పేమను తిరన్మరించినట్లు నటించుట, విహృతముఎ హృదయగతభావములమ లజచే న్య్ర్తము చేయక దాచుట,

ణి అణాతీ లఅలిఠముఎ సౌందర్యగర్వము, నంయోగసుఖమునొందిన స్టితి. ఈతత్పలితముగా ముఖమునం దానందపారవశ్యము తనిపించుటం- సువస్రధారణము, థ నాయికల సనహకారిణులు - నాయిక హృాదయాగత భావములను రహాస్యములను తెలుఫుటకై ఈమెకు

తోడుగా చెలికత్తె అవనరము. అమె సామాన్య నాయిక అయినచో ఈ కార్యము నవతి సోదరి లేక ఒకానొక నఖి చేయును, అమె రాశయైననో ఈ నని సాధా రణముగా దాసిచే విర్యహింపదడువు, వీరేకాఠ గోపిశలణు మున్నగువారు నంద రృము నమసరించి రంగస్తలము పై (వవేళింతురు,

నాటక స్వరూపము నాటకాంగములు మున్నగు వానివి పరిశీలించిన అనం తరము దాని [వయోజనములను గమవించుట ననుంజనముగా తోచును. ఈ సందర్భమున మౌలానా రూమ్‌ అభ్యిపాయము గమనింపదగినది. వినోదోల్లాన ముల మూళమున సపొతోపదేశ మొనర్చుట సముచితమవియు నట్టి (ప్రయోజన మును సరన సంభాషణముద్వారా సారింపవచ్చునవియు ఈ విధాననుచే (వేకపల హృదయము పై (వగాఢ ముద 8లిగించవచ్చునవియు వారు వచించి యుండిరి, ఈ (ప్రభావనమునే భారతీయాలంకారికులు రసముగా వ్యవహరించిరిం రస నిర్వచనము రనమనగా ఈచి లేక ఆనందము, కౌవి దీవిని ఒక్క మాటలో చెన్పకు యున్నన్సు విశిష్ట భావము అవి వ్యవహరింపవచ్చును, దీవిలో సామాజికులు లేక శోతల హృదయములను (ప్రభావిత మొనర్చు (ప్రతేేకశ క్తి దేనియందున్నను ఆది ఇట్టిదే, సాధారణముగా కారణము కంబ కార్యమునకే ఈ పదము నన్వ యింతురుం ఈ శ క్రివి (ప్రభావమును కలిగించునది భావము. ఒకానొక దృశ్యమును చూచినప్పుడు సుఖదుఃఖములకు సంబంధించిన ఒకానొక అవస్థ హృద యముపై (పగొాఢ ము(దవేయుదానిని భానము అవి విర్వచింపవచ్చును అనుధావములు భావము యొక్క ధర్మములు, విభాచేములు వానికి కారణములు, బ్రానములను వరిపుష్ణ మొనర్భువానివి లేర తత్సందింధములై న కారణనులను విభావము అందురు. ఇవి రెండు విధములు. ఆలంబన విభావము ఉద్టీసన విభావము, విశిష్ట భావమునకు (ప్రాతిపదిక ఆలందిన విభానము, ఒకన్య క్తి లేక వస్తువు నాలందిముగా భావముణ వికాసము నొందుస్టితి. వాయకుడు లేక నాయిక నీవి ఉదాహరణము, ఈ భానములను వరిపుష్టము చేయుటకు తోడ్పడునవి ఉద్దీవన ఏిభానము, వెన్నెలర్యాతులు వనంతబుతుప్పు లనునవి అనురాగమున శుద్దీపనము కలిగించును, "

రి భావములు=అనుథఖావములు హృదయస్టితి లేక అవస్థను తెలుపునది భావము, దానిని దృశ్యమాన మొనర్చునట్లు వ్య క్తీరించుట, ముఅనే(క్రాదుల అవస్పలు లేదా భంగిమలచే తెణపు వవి అను భావముణ, పీవి లేదిములే సా త్విక లేశ నహజ భావములు. భావములు వ్యలిచారి భావములు, సాయి భావనులు అవి రెండు విధముణు, వ్యభిబారి భావ ములు ఒక రనమువకు మూ[తమే పరిమితమై యుండవు, నము(ద్ర తరంగముల వలె ఆవిర్భవించి అంతరించుచుండును, నహాజస్పితిని నానావిధములుగ పరిపుష్ట మొనర్చును. స్థాయి భావముణ లవణకణములవంటివిం దేవిని స్పృశించు భాన మాస్పితినే పొందును. నొత్న్విశ భావముల అనగా సహాజభానముల యొకథ్రా వ్యక్తమగు అవస్థ లివి ?- . వంభను - విశ్సేష్టులగుట "స్వేదము = చెమటపుట్టుట రోమాంచము శరీరముపై పులకలు కలుగుట వ్వరవికారము = కంఠస్వరము గార్గద్యము నొందుట వేపథువు _ శరీరము కంపము నొందుట వర్ణవికారము _ ముఅవర్జము మారుట; వైవర్ష్యము ఆ(వవు _ కన్నీరు (వళయము _ కొద్దచేకు లళక్తము లగుటంతెలివి తన్సుట ఇవి భావముల కార్యములు కనుక వీవివి అనుభావములుగను (గ్రహీ౦ప వచ్చును స్పోయి భావములను కొందరు ఎనమిది విధముణగను మరికొందరు తొమ్మిది విధములుగను సేర్కొంవిరి, రతి :. ఒక దృశ్యమును చూచినప్పుడు దావిని గూర్చి వివినపుతు లేక చాని స్మృతి వలన కలిగెడు భావము. గ్‌!

జ _ హోనము : నంతోషము. శోకము : (ప్రియురాలి ఎడబాటు వలవి దుఃఅము అనగా వియోగదుః ఖము, [కోధము ; విచారముదుః ఖముచే వికలమవస్కు. అగుట. ఉర్సౌహము : ఉదాత్తమైన ఆలోచసము-వీర, దాన్క బౌడార్యములను వ్యక మొనర్చు భావము, భయము : భయము, ఆవమానము, " జుగుప్స : ఒక అవిష్ట వస్తువును చూచినప్పుడు దానిని తాకినపుడు లేశ దానిని గూర్చి వివినప్పుడు కలుగు అనిస్టభావము, విస్మయము; అళ్చర్యకరమగు వస్తువును చూచిన్త తాకిన, లేక దావినీ గూర్చి వివిన హృదయమున కలుగు ఆవస్ట, , శాంతము: విశ్వములోని నకల పదార్థములను నశించునవిగా భావించు స్టితి. వ్యభిచారి భావముల ఛేదములు వీని భేదములు దాదాపు మువ్పదిమూడు నరకు గలవు. నాటకము లందలి ఆత్యంత (పధానము లై నవి, కనుక వీవినిగూర్చి విశేషములు గమనింప దగినవి. ఒక్కొక్క భావమునకు సందింధించిన కారణములు నావి లతీణములు కూడ పరిశీలింపదగినవి. కే నిర్వేదము : దుఃభాదులవలన కలుగు విష్ఫలత్వ బుద్ధి, విభావము... (పాపంచిక అవస్టలవలన విరక్తి, పరతత్త్వ విద్యయం దానకీ 2... గ్గావి: అలహీనత _ నహనళ క్రివి కోల్పోయిన స్థితి. . విభావము . దుఃఖవిచారముల అతిశయము, ఆనందము; ఆకలి దప్పి మొడలగునవి అరికముగానుండును. అమభావము _ అనుత్సాహమువనలన బలహీనత, వైవర్ష్యము

డా 9, శంక: క ర్తవ్యభయము - అసర్థకంక, కోరిన వస్తువుణ లభించని అసుమాసము. విభావము ఇతరుల [క్రార్యమున బేఠక వ్వదుర్ణయమున ఆపష్షత, న! ఆఅనుభావములు = కంపనము, ముఖమున విచార దుఃఖనులు జనించుట, ముఖము తప్పించి తిరుగుట, శి. అసూయ:ఎపరోత్కర్షను గూర్చి అనహనము, ఇతరుల శ్రేయస్సును కించపరచుట. విభావము;ఎమవను వికలముగా మండుట, చీదరించుకొ నుట" అనుభావము :-(క్రో ధాతిశయముతో కనుబొమల ఛిట్టించుటః దోషోక్సి, కొందరు ఈర్ష్యను అసూయకు పర్యాయముగ భావింతురు. కావి ఓకొ నొక ఆలంకారికుడు వీనివి అసూయలో నొ భేదముగా వరిగణించి దీవివి (ప్రత్యర్థిపొందు అనహన భావమునకు మాత్రమే పరిమిత మొనర్భెనుం క, మదము := మదగర్వము, హర్షోత్క్మరము వలన వశము తఠతస్ఫుట, ఖై అ దుఃఖమును మరచుట. విభావము = మద్యపావాదు లొనర్చుటి. అనుభావము=తూణ నడక, మూటల ఈడబాటు, (పేజిట, నవ్వుట, ఏడ్చు* 6, (శమము అలసబి, విభావముఎశారీరక(శమ, కోలికల వలన 1ళమ, అనుభానము ._... స్వేదము, అళ క్రళత మొదలగునవి, ఇ, అలనత : మాంద్యము = అక శ్రత్య కష్టమునకు భయవపడుట, విభావము:..(శమ, విర్వ్యాపారత, గర్భభారము, విసుగు, ఆ భోగలాలనతక, విచారము, అలోచన,

ర్య ఆఅనులావము:-మలదమందముగ నడచుట, తలవంచుకొని యుండుట అవలింతళలా, ముఖము వైవర్ష్యము నొందుట. 8. దైన్యము:నిరుక్సాహము = (శమవలన మనో వేదనము, కృశించుట, విభావము..ఇతరుల తూలనాడట, 9. చింత : తదేకధ్యానము-విచారమున (కుంగుట._అవిష్టములై న వావివి గూర్చియే విరంతర విచారము. విభావము ;.కోరిన వస్తువు లభించక పోవుట. లేక అసహ రీంపబడుట్క, సరితాపము- ఆఅనుభావము:=రో దనము, విట్తూర్చు, ముఖము వైవర్ష్యము నొందుట, శరీరతాపసము. 10, మోహము: ఆందోళనము, మనను చెదరుట, కింక ర్తవ్యమవి కలత నాందుట. 11. న్మృృతి; అనుఠవించిన విషయము జ్ఞ ప్లికి వచ్చుటం విభావము: ఆలోచనా పరంనర, క్ఞాపకమునకు (వయళత్సి చుట అనుభానము; కమటొ మలు చిట్టించుటి. 12. ధృతి: తృప్తి ఓపిక, నహనము, చిత్తశాంతి, విభానము:. నేర్చు, విద్య. అనుభావము: ఆర్భాటములేవి రీతిలో ఆనందము ననుభవించుట, కష్టములను కిన్మునక _ నపహించుట.

1. (పీడ: లజ్జ, సిగ్గు న్తుతిలేశ అనునయమునకు వశము గాకండుటి, విభావము:= విజపరిస్థితి తెలిసికొనుట, ఓటమి, వరాళవము. అనుభావము: సిగ్గుచే మొగము వంచికొనుట_తెలతెలపోపుట

29 14. చపలత :-రాంచల్యము, త త్రరపాటు.కణములో ఒక అంశమును మరియొక డణములో ఇంకొక అంశమును [పస్తావించుట, . విభానము: ఈర్ష్య,తిరన్కృతి, ద్వేషము, (కోధము, వంతోషము, అనుభావము; ముఖముపై (శ్రోరలాన మావహిల్లుట, శాడనము మూషణము,ఇష్టము వచ్చినట్లు చేయట, వాళ్ళా వల్యము, 15. హర్షము: నంతోషము, (పళాంతచి తపృట్తి, - విభానము-(ప్రియజనదర్శనము, పృ్య్య్రోదయము మొదలగు పవి కలుగుట, . అనుభావము: తడబాటు, స్వేదము, అనందబాష్పములు అవించుట, నిట్టూర్పుల వదలుట. న్వరము గాదద్యము నొందుట, , £ 6. ఆ వేగము -అన్నిష్ట కొ ర్యము వలన కలిగిన ఆందోళనము, చంచలస్థితి విభావము._స్నేపాతుడు లేదా క్యత్రువు నన్నిహిశుడగుట (ప్రకతి ఉప్యద్రవాదుణ, అందోళనము.భయోత్చాతము. అనుభావము : జారుట, పడుట, త్వరగా నడచుటకు (వయ త్నము చేసియు అళక్తులగుట. 17. ' జడత; మతిమరపు, కార్యాచరణముసట్ల ఆశ శ్రత, విభావము; అనందము లేక దుఃఖమును కలిగించు పరిస్థితు లేర్పడుట లేదా అట్టి సన్నివేశములను చూచుట, వానివిగూర్చి వినుటం

30 అముభానము :.ఊరక యుండుట. రెవృపాటులేవి చూపు, విచారాతిశయముం 18. గర్వము-స్వాతిశయ భావము కలుగుట. విభానముు నిజసలళ. సౌందర్యం స్థాయి లేక శక్తిని గూర్ఫి మాతమే ఆలోచించుట. అనుభొవముఎ తిరస్కృతి, విలాసముగ చూచుట.ఇస్టము వచ్చి వట్లు చేయుట, నవ్వుట, శక్తిని (ప్రదర్శించుట* 19, విషాదము. ఆపజయవిదారము, ఉత్సాహథంగము, కషము నవలని ఆందోళన విభావము కీర్తి ఐళ్వర్యము,. నంశానము లభించని వీరాళాస్థితి, లేక అవి అంతరించుట. ఆసుభొసము : చల్లవి విట్టూర్చులు వదలుట, గుండెదడ చికొాకుగ మండుట, మి(తులను "పెద్దలను అన్వేషించుట కై వెడలుట మొదలగునవి, 20. బొత్చక్యము. ఓపిక లేమి, విభావము. (ప్రియువిశ్రే నిరీక్షణ. అనుభానము. ఆందోకవము, హృదయకాపము, వి[భమము 21. వి(ద్ర-కనునుబ్బు, ఆలోచనాళ క్షీ, ఇం్యద్రియశకి నన్నగిల్లుట, జానము లేకపోవుట. విభానము_ శరీరము, గుండె అలనటి అనుభానము_ నరముల బలపొనత, కమ రెప్పల వేగముగ కొట్టుట వలవరింత, ఒడలి విబుప్ప, నిద్రలో రూలుట,

మ! 22. అపస్మారము : భూత మావేశించుట,(గ్రహవాధ . విభావముఎ అపవిత్రత, ఒంటరి తనము భయ దుఃథ ముల అతిశయము అనుభావము:ః కంపనము, నిట్టూర్పు, మరుగు (గ్రక్కుట, నాలుక చాపి (తిస్పుట, సొమ్మసిలి భూమిపై పడుట. 23. నుప్తి- నిద విభావము : వి(ద్రమబ్బు అనభావము. కనులు మూసికొనుట. నిశ్చేష్టులె యుండుట, వీర్ష విశ్వానము, గురక లుకొట్టుటం “స్త విటోధము. తెలివివచ్చుబ. విభావము= మబ్బుతెరలు వీడుటం ఆఅనుభావముం కనులు నణప్పకొనుట, (వేబ్ల విరచుట, చేతుల కొళ్లు విదణ్బట, ॥ 25. అమర్షముం స్నేహద్వేషములను వహింవలేకపోవుట, విభావము-(కోధము, అగొరనము, అసనుభావిను- స్వేదము, కనులెరబడుట, శరఃకంపనము, ళశాడనము, దూషణము,. 26, అవహిర్ధ: వేషము మార్చుట, బాహ్యాచేష్టలచే మానసిక అవస్థను కప్పి పుచ్చుటకు |1పయత్నించుట, _ విభావనము= రజ మోసము, (వగలృము పలుకుట, అనుభావము_నిజత త్త్యమునకు భిన్నముగ మాట్లాడుట, లేక వ్యవహకించుట, -

వై 2. ఉఊ్యగత: (కార్యము దున్వ్వభానము. విభావము= దోషము లేశ నేరము యొక్క (పకటనము, అనుభానము-దూషణము, కాడనము. 28. మతి. ఆందోళన, మానసికవిచారము విభానము- శాస్త్రాధ్యయనము. అనుభాసము= శిరఃథంపనము- కనుబొమ్మలు చిట్లించుట, నదువ దేశము, 29, వ్యాధి: అనారోగ్యము, అఆరోగ్యవాశనము. . విభావము-= వేడిమి లేక చలియొక్క- (ప్రభావము, కలవరపాటు, ఆనుభావము. నరియైన (శఈమములో శారీరకములైన మార్చులు, 30. ఉన్మాదము: చిత్తవి(క్రమము. ఆలోచవ లేదా వివిధనిర్భంధములచే విముక్షినాందుట, విభావము- (ప్రేయసి లేడా (ప్రియమైన వస్తువు జారిపోవుట. భాగ్యము వ(క్రించుటం విజపతనావస్టనుగూర్చి విచొారముం అనుఖావము= [పలావము. కొరణము లేక నవ్వుట, ఏడ్చుట లేక పాడుటం 31, మరణము: మృత్యుప్పు. విభావము= (ప్రాణము పోవుట గాయమగుట, లేక ఏదియో ఒక విధమైన ఆపద కలగుటం అమభావము. భూమిపై పడుట, చలనములేక పడియుండుట్న 39, (తానము, అకారణభయము, విభానముం- భయానకమగు చవుడు వినుట. భయానకమగు వస్తువును చూచుట,

33 అనుభావము కదలలేక పోవుట, కళిపనము, స్వేదము, కాళ్ళు చేతులు ఆళక్తృమగుట,

33్క వితర్క్మము:. తర్కపితర్కము, ఆలోచన,

విభావముఎ మనసులో శంక లేక అనుమానము కలుగుట,

ఆనుభావము= తలఊాపుట, కమబొ మ్మలు చిట్టించుట

భావములపై భారతీయ నాటకముల ,1పభావము

సానావిధములగి వ్యభిచారి భానముల విపరణము దాదాపు పూర్తిమైనడి. సామాన్యరీతిలో వీవివి పరిశిలించినను, (పావీనాలంకారికులు మూనవుని భాన నమ్ముడమున దగిన రత్నవిధుళలను చేరినట్లు నృష్టమగును. ఆంతియేకాక వావివి గూర్చి నమ(గ్రదృష్టితో పరిశిలన మొనర్చి వానిపే ఆధిపత్యము కూడ వహించిరి, వివిధభావముల నిర్వచనము _ వివరణము ఒక ఎత్తు = వానికి సంబంధించిన విభావ_ఆనువభాముల పరిశీలనము , సంచేం(ద్రియములపై వావి వ్యభావ నిరూవణము మరియొశ ఎత్తు. ఇవి అన్నియు (పకృత (గ్రంథము యొక (ప్రగాఢ పరిశీలన దృష్టిని విరూపించును, ఇవి నాటకమునకు (పాణతుల్య ములు కవికి నటకనకు ఆధారసూ(తములుగ తోడ్పడునట్టివి, అవి ఆచరణ యోగ్యములమట శెట్టి సందేహము లేదు. రస భేదములు :. బాహ్య అంళరిం[(ద్రియములకు మధ్య గల సామ్యము పై రనసిద్ధాంత మాధారపడియున్నట్లు ఇంతకు ముందే వివరింవబడినడి. (పేమ లేక ద్వేషములకు మాధుర్యము మరియు చేదులక్ష్య్యము లై నట్లు _ అన్వయరీతి సంస్కృతము నందే (వత్యేకముగ లేదు ఇతర భాషలందును ఇది కలదు, రనమువకు ఆరారకేం[దము మాట లేక వాక్కు. _ (పేకీకులకు లేక (శోతలకు కలుగు (వభావము వలన ఆది గుర్తింప బడును. సామాన్యముగ జూచిన అవి స్పాయిభావములుగ దోచును. కాని అది అట్లుకాదు దాసికి లిన్నమైసది, ర్‌

నా.

అవి భావముల ఫంము లేశ [పభావములవి చెప్పవచ్చును. ఈ రనముణ ఎవిమిది అవి భరతుడు నిరూపించెను- వీనివి కొందఠ నవ విధములవి 'పేర్కొవిరి. కే శృంగారము 2. హోాన్యము 3. కరుణము 4, రౌ([దము 5= వీరము 6, భయానకము 7. ఖీభత్సము క. అద్భుతము 9, శాంతము.

ఇందు మరి కొన్నింటిని చేర్చవచ్చును. కావి తక్కిన భావములీ ఎనిమిది లేళ తొమ్మిది రసములలో దేనిలోనై నను చేర్చదగినవ్నై యుండును, పితృ (వేమన కరుణ యందు చేర్చుటకు అవకొశము కలదు,

(గ్రీకు నాటకములు కరుణ భయానళముల'కే పరీమితమై యుండును. కొని నిశ్చిత దృష్టితో పరిశిలించినచో ఇవి కూడ ఇతర భానములపై ఆధిపత్యము నొందుననీ స్పష్షమగును,

ణ

శృంగార తత్త్వము- భారతీయ వాటనములలో శృంగారము (నరానముగ పోషింపబడినను (పణయము నామ మా[తముగ లేవి నాటకములు. కొన్ని కలవు. భారతీయ జాటకము నందలి శృంగారము (గికు లాటిను నుఖాంత నాటకముల కంటె ఠక్కున స్పాయితో మన్నదవి విల్పన్‌ వండి తుని అభిిపాయము, (ఫెంచి ఆంగ్ల భాషలలోగల విషాదాంత వాటకములందు వలె ఇది అంతగా తత్త్వ పూర్ణమైనది యుమగాదు, నేటి ఆంగ్ల వాటకములోని లజ్ఞారహితము, సామాన్యస్థాయికి దిగజారినట్టిదియును. అశ్లిల శృంగార భూయిస్టము కాదు, భౌతిక అధి భౌతిశ శృంగారముల కభేదము జాటునంతటి ఉదాత్త మెనదియుకాదు, వీనితోపాటు అంత విశ్చంఖల మైనట్టేది లేదా రసన విహీనమైనదియు శుష్కూమగువట్టిదియును కాదు. ప్రేయసీ (ప్రియుల అవస్థలు మూడు విధములుగ నిరూపింపబడినవి,

నంభోగము :. ఒకరి నొళరు కలిపి యుండు స్థితి = నాయికా వాయకులు సరన్పర మనురక్కులగు ఒక చోట నుండి సుఖించుట,

వల్‌ 2. అయోగము :. ఒకరి నొకఠు కలిసికొన లేవి స్థితి పరస్పర మను రాగము నొందవి స్పితి. 3, విపయోగము ;.. నంయోగానంతరము కలిగిన ఎడబాటు. వాస్తవముగ ఈ అపస్తా భేదముణ రెండే. అవి నంభోగ వి(ప్రలంభ శృంగారములుగ (పసిద్ధమైనవి. దశరూవకములందు వంభోగ శృంగారము రెండు విధములుగ నిరూ పింప బడినది 1. అయోగము = అవగా (ప్రేయసీప్రియులు కలపికొనుటకు ముందే కలుగు వియోగదళ 2. విపయోగము వారు = కలిసికొన్న అనంతరము వియోగ దళ, అయోగమువకు ఇతరుఐ అధీనమున మండుట _ దూరముగ నుండుట స్మా 'శేక దుర్విరి అనునవి కారణములు కొనచ్చును ._ వీని దశలు పది అని ఆలంకారికులు విర్లేశించిరి అభిలాషము ___ కోరిక, చింతనము == ఆలోచన విచారము, మొదలగునవి. వీవికి విభిన్నముగ వి(ప్రయోశమునకు కారణములు కరిండు “మానము _ ఈర్ష్య లేశ తిరన్కృతితో విసుగు నొందుట లేక అలుక వహించుట _ [పణయ భంగము, (ప్రవానము = (ప్రయాణము = దూరదేశముల పాలగుట . మానము. (స్రతిక్ఞా భంగము __ (వజయము తీరవ్కరించుట వలన కలుగును _ నాయికా నాయకులలో ఎవరైనను వీనికి కారకులు కానచ్చు, కానీ నాయకుని వలన యిట్టిడి జరగదు మానము కూడ ఎన్నియో విధములు :?.

తె ఈర్ష్యామానము _ లోలోపలనే ఈర్య్యా సూయల నొందుట శె తె అనుమానిక మానము * అనుమాన పూర్ణమైనది = నాయిక ఆలుకను ఈర్ష్యను తొలగించుటకు ఉపాయముణ అరు | శలవు. శ. సామము _. మధుర వచనములు పలుకుట, 2, దానము _ ఏదేవి నొనగుట్న 3. దండనము _ శిక్ష శీ నతి న్‌్‌ ఉపేక్ష == వదలుబం ః 6, రఫొంతరము == విత్య నూతన రీతిలో ఆనురాగమును వ్య క్రీక రితచుట, నాయిక నపుకూలిగా సుముఖిగా చేయుట ఠష్టమైనతో మానము యొక్క స్టితివి “గురువు అని అందురు, ఆధిక [శమకొవిచో లఘువు, అది నులభముకొవిచో * మధ్యమము అనబడును, వీరము- అనగా ధైర్యము _ జీవి లక్షణములు మూడు. దానము ౨ దయ _ ధర్శిము. ధర్మము ఆధిక ఉత్సాహము అవేశముతో చేయకూడదు. [సళాంతముగ ముండవలయును. భీభత్సము- మలిన వదార్ధములను జూచినను, దుర్గంధము నా్యఘాణించ్చి నను , భయానక ధ్వనుణ వివినను కలుగు అవస్థ ఇది. అవిస్టమైన వీవివి (వరాన రనముగ (గ్రహించి నేటి వరకును ఎవరును నాటకమును రచించలేదు. అట్లు వచించినచో ఆది కూడ రోత కలిగించి తిరన్మరితనబడి యుండెడిదేమో; .

౩7 'శాదము;- విపరీతముగ ఆవేశము కలుగు స్షితి = కోళ్ళు చేతులు కొట్టటం తిట్టుట - కొట్టుట - అనునవి వీవి లగణముణ = ఈ రవము నాటకములో కొన్ని సన్నివేశములలో పా్యఠలలో మా(శమే పోషింపబడినది,. వోస్యము :-= వివి[తవేష భాషల వరిహాసించునప్పడే కఅగు హానము వివిధ రీతులు గల నవ్వు దీవికి లక్షణములు, క. స్మితము: కనులు వికసించినట్లు నవ్వుట డై హసితము: సండ్లు కనబడునట్లు వనప్వుటి, క విహపీఠతము: నభురమైన కంకధ్వని తలుగునట్లు నవ్వుట, శత ఉపహపితము: అనంద్నాశుపు లేర్పడు నంతటి హర్షాతి కళయము...-తల కదలునట్లు నవ్వటం 5. అసహసితము: రన్నులనీరు కొరునట్లు నవ్వుట. క! 6. అతిహపితము; విరగదిడి నవ్వుట. ఒడలుక దలునట్లు వవ్వుటం మొదటి రెండు విధములై న హాస్యము నాగరిక మైనది. ఉ త్రమమైనద్ది మూడవది నాలుగవది అనాగతికము, మధ్యమము అయినను అఎగీకృళముం అయిదవడది ఆరవది అరమమైన హాన్య మనబడును,. అడ్భుతము- ఆశ్చర్య వ్యక్షీకరణము అతిలోక ఆనామాన్యములై న పరిస్థితు, లను లేక వస్తువులను జూచునప్పడు కలుగు విస్మయ లభానను, శేలువేయట, కంపనయ, హార్షావేశము మొదలగునవి వీని లతణములణు.

38 భయానకము: భయావస్ట్థ, భయమును కలిగించు సంఘటనల వలవ కణుగును, శరీరమునండు గగుర్పాటు. స్వేదము. నోరు ఎండిపోవుట. దైన్యము. కర్తవ్య అక క్షత, వీవి అమభావములు, తరుణము ; కష్టములు, ఆపదతణ కలుగుసప్పటి శోకావస్థ్య ఆ(ఫవులు రాల్బుట విట్టూర్పులు, బుద్ది పనిచేయవి స్థితి, శరీరము తూణుట, మససు వికలమగుట, అసువులు వీడుట, వీని అనుభావన వ్యభిచారి భావములు, శాంతము: నీతి[పధానకవితకు అమచితము కొకపోవచ్చువు. నాటకము నను వరించికాదు.నాటకమునలన ఈ భానము లతిగీకృత మగునట్లు ఉద్భు ద్ధము చేయవచ్చును, మాత్నథీళ క్రిగల అల౦కొరికులు కొందరు ఈ నవరనములకు వర్ణము లను కూడ నిర్ణయించి వానికి నొక్కాక్క దై వతము నధిదేవతగ నిట్లు విరూ ళల కూ లా ॥ పించిరి ళనము " వర్షము దై వఠము శృంగారము శ్యామ విష్ణువు హాన్యము శ్వేతము రాముడు రౌ్యదము ర్క్రము ర్ముదుడు వీరము "'హేమవరము కకుడు శరుణము కపోతవర్ణము వరుణుడు భయానకము వలువు యముడు సీభత్సము సీలము మహాకొాలుడు అద్భుతను వసుషవచ్చ (బహ్మ

వివిధ రనముల న మ్మేశనము వివిధ భావముల (వభావము అను అంశ ములను భారతీయాలంకారికులు మరింత సూత్మదృష్టితో పఠిశీలించితి, నాటక కరలీ అంశముల సమగ్ర పరిశీలన కేనూ[క్రము నందేపాంచరేడు, వావి నో ఛి వివరము లిట అననసరము. నాటకరీతులు భరతుని మఠము ననునరించి నాటకరీతులు నాలుగు, వీనిలో మొదటి ఇలీసృ త్తములు నన్నివేశములకు, నాల్గవది భాషకు నంబంధించిపది.

శ. నైక విధానము హృద్యమె యుండవలయును, నాయక్‌ హృదయాను రాగమును [పియునిచి[త్రము లలించుటలో వ్యక్తము చేయుట జాని నామె చెలిక_త్రెలకు తెలియని రీతిలో వర్తించును,

2. పాతఠ్వతి- కల్పిత పాఠములు లేర కూటసాశ్యుము వలన కలుగుమోన భయసు,

3, ఆరభటి: భయానక దృళ్యసుణ, యుద్ధము, సంరంళము, అందోళన

(వాతి వై పరీత్యము మొదలగునవి.

శృ భారతి; సరసమైన భాషారీతి, నాటక ఖొష

భాషాదృష్టితో వరిశిలించివపుడు బారతీయ నాటకములలో వై శష్ట్యము లెన్నియో గోచరించును. కవి విలక్షణమును హృద్యమును అగు వదణాలమును ఉపయోగించవలయును, వ్య క్రీ$రణ విధానము హృదయరంజక మై, వరసమై యండనలయునవి భరతుడు విస్తేశతచియుండెను. పాధారణముగ నీసూచనల వందరును పాటించికి, (ప్రాచీన వాటక కర్తలగు కాళిదాసు, భనభూతుల

40

రచన నరశసుందరమైనది, కాని అనంతర వాట:క ర లాలంకారికభాషను శ లివి ఉపయోగెంచిరి. భాష భొవప్యక్షీకరణమునకు వాహిక కొఠ పాండిత్య స్నోరకమనవి అఆద్మి విరూపించినది.

భారతీయ నాబకములో సామాస్యశంభొషణము వచనములో మండువ. భావమును శ క్రిమంతముగ వ్యక్తీకరించు నందర్భములందు దృశ్యచ్నిత్రీకరణము నందు కవి తనకు గల కల్చనావై చితిని దర్శింపజేయ దలచిసపుడు ఆది పద్య రూపమున గొవించజడుము, నాటకము=ఛందస్సు

నాటకములందు 1పత్యేకమైన ఛందస్సులోనే క్లోక రచన గావించవల యునను నియమములేదు. కాని ఏఛంధముననై నను ఎవిమిదేసి గణములు నాలుగు చరణములు గం ఆనుష్టుఫ్‌ మండి ఇరువదేడు మా[తలనుండి 199 వలకు గల

'_ దండకమును గాని (గ్రహింపవచ్చుమ. వివిధ ఛందస్సుల నుపయోగించుట

వలన వివిధ నంగీతధోరణులను రమ్యముగ వ్యక్తీకరించ వచ్చును. వి[కమో ర్వశియములో 17, 18 విధములగు ఛందస్సు అపయోగింపజడినవి, అన్నింటి యందు గణభేదము న్వల్పమే. భాషాదృష్టిలో చూచిన వారతీయనాటకము. లందు (వవంచ నాటకములలో లేని వై శిస్ట్య మొదటి కనిపించును, (పతిపాత్ర తనస్థాయి నన్వనరింని (వత్యేకమైన భాషలో సంభాషించును, నాయికొ నాయ కులు వ్నిప్రులు మొదలగు పాతఠలు నంనగ్భృతమున మాటలాడుదురు, మిగిలిన వారు తమ దేశమును స్థాయిని ఆనునరించి (పాక్సత భాషాభేదములలో నంభా షింళురు.వివిధ వర్గములవారికి ఆలంకారికుణు ఆయాభాషలను కూడ నిర్దేశంచిరి. కాని నాటకములో సాధారణముగ సంన్కృతము (పాకృతము అను ర0డు భాషలే (గ్రపాంనబడినేవి.

జ! రంగస్థలము = పరికరములు భారతీయ ఆచారవ్యవహారములతో పాళ్ళాత్యు లపరిచితు లగుటవలన _ (1పాచీస నాటకముల (ప్రయోగ విధానమును గూర్చి వివరముణు (గ్రహించుట శష్టముం కావీ ఇరువది ఆయిదేండ్లకు పూర్వము పారశీక నాటకముల (ప్రచారమునత ముందు ఇం[ద్రసభయొక్క- (వదర్శనము చూచినవారు వాటక [1పమోగమును సులభముగ (గపాంవ జాలుదురుం హైందవులు సం(వపదాయ పరాయణులు, అన్యుల (వభావము లేక వత్తిడి వలన మా[ఠమే ఇక్కడి ఆచార వ్యవహరములలో మార్చు నంభవము. వంగీత రక్నాకర ముము చదివిన ఇది స్పష్టము. సభ ఏర్పాటైన తర్వాత "వంగీతజ్ఞులణ వచ్చి వేద్చను (పదర్శింతురు. తర్వాత తెర వెనుక నుండి సట్టువరాం[తు (ప్రవే శించి వందన మాచరించి నాట్య నంగీతముల వారంభింతురు, నాటకములందు , ఈంగన్ధలము వై (ప్రవేశించుటకు, న్లి్యష్కమించుటకు, తెరను కదలించి వచ్చుటకు గల నియమములలో ఈ అంళమే నృష్ట మగుచున్నది, (ప్రాచీన కాలములో తెరను గట్టిగా అమర్చు చులడిరి. నేపథ్యము వెనుక పాత్రధారులు తమ ఆహార్యమును ' వేపికొనుచు సపరించుకొము చుండిరి. రంగస్టలము పై [పవేశించి తమ నేర్పును చూప్పచుండిరి. నాటకమునకు (ప్రత్యేక గృహము కాని దృశళ్యములుకాని లేకుండెను. వేషధారణము గూర్చి మాత్రమే (వ్రక్యేశ రద్ద విహింప ఐడుచుండెను. సింహాననము, అయుధముణ మొదలగు పరి కరము లుపయోగింపదడు చుండెను, రథమును (ప్రాణము గల జంతువు లీడ్చుట కేర్చాటు చేయుచుండిరి. స్రీ ప్యాతలు సాధారణముగ చ్రీలే ధతించు చుండిరి. కొన్ని పందర్భృములలో మా(శ్రము యునకులు ధరించు చుండిరి, ఒక్కొక్క రమసరించదగిన విధానము నాటకము వందు సూచింవణడ చుండెషు, 6

తై భారతీయ నాటకములను మహమ్మదీయు లేల అనుకరించలేదు భారతీయ నాటక్రముల వం[గ్రహ న్వరూప మిది. ఎంత సం(గ్రహముగ (వ్రాయవలయునవి అమకున్నను పీఠిక పరిధిని దాటినది. మహమ్మటీయులు భారతీయ నాటకములను గూర్చి అనక్తిచూపి ఏల ఆనుకరించ లేదసు అంశము పశిశీలనార్హ ము, (పతి యుగమున ఇతరుల విద్యలు కళలను గూర్చి ఆస క్రిమి వారు వ్యక్తీ కరించినను వారికి తమ విద్యల పట్లనే స్వాభధిమాన పూర్వక గర్వ భావ ముండెను, వారు ఇతరుల జాతీయ విద్యలు సాహిత్యములపై ఏ మ్యాత్రము దృష్టి మరల్బలేదు. ఈ కారణనుచేతనే హారూన్‌ రషీదు మరియు మూమున్‌ కాలమున (గీకు విద్యలు, కళలు మున్నగు వావి (ప్రచార మధికమైనది. కాని విద్యా సాహిత్యముల రింగమును చూచినచో పహోమరు _. యూరిపిడప్‌ పా వన ఏల ? ' అరిస్టాటిలు కృతులు అనువాదమే కాలేదు . అవి స్పష్ట మగుము. + _ ఈ విధముగనే మునల్మానులు భారతీయుల సుండి అనేశ విద్యలు కళలను గూర్చి ఎన్నియో విషయములను (గ్రపొంచినను వాతి సాహిత్యములోని అమూల్య నిధులతో లాభము నొందలేదు. జీనితో మన అలివృద్ధి సమ్యగ్రముగ సాగలేదు, విశాలదృష్టి లేనందున నూత్న దేశీయులపై ఆసక్తి కలుగలేదు. భారతదేశములో ఉర్జూకవిలో అవతరించిన వైభవ రీతి వర్షినాతీతము, వారికి పారశీక కవిత పే (వగాఢావిమాన మని అందరికి తెలియును. నేటికిని ఈ దృక్పథమే బలీయమై యున్నది. ఉర్దూ భాషవలె దీని పునాదికూడ నంస్కృృ తముపై లేదా “లోకా” ( (వజల వ్యవహార భాషావిశేషము ) పై ఆధారపడి యుండినచో నేడు పరిస్థితులు మలియొక వివముగా నుండెడివి. దీవిలో భావ వ్య క్రీకరణ శక్తి విదానము మరియొళరీతిలో భాసించెడిది, వతిజాతికి పాణ తుల్య మైనది.సాహిశ్యమున నమకాలిశ (పఠిబింవిము, దానిక్రై వ్యర్దముగ ఉర్జూ భ్రాషలో నన్వేషించు చున్నారు, ఒకానొక గుణమురేని స్థితి ఉండెడిది కాదు,

త్ర ఈ అంళమును స్పష్ట 'మొనర్చుటక్తై దృళ్య కాన్యమునే తార్కాణముగ 1గపాంవవచ్చు. పశస్త రచనారీతి _- వ్యక్తీకరణ విధానము _ కళ్చవా చమ త్క్భృుతులు గల (ప్రక్రియ _ పొళ్ళాళ్యులను కూడ ఈ ర్య్యాసూయా పడుల జేయ జాలినట్టి దృళ్య కావ్యము వవ్నిపాతమై యుండ, వేటికివి మవ కవల చృష్టి (పవరించ లేదు. మన కవులళు దృళ్య కావ్య రిచనా సామర్ద్యమునం దెట్టి కొరత లేదు ఆవద్‌ (ప్రభువుల భలోగలాలనత వలన సామాన్యమైనవాటక మొరటి ఆవిర్భించినదేమో 1 హోన్యను, వినోదము, ధైర్యము, వీరము మొదలగు భావముల చితజములో సౌదాశలి సిద్ధహస్తుడు $దా | వివిధ వృత్తుల వారి జీవితమును వీరి కంటె ఘనముగా నెవరు చి(త్రించ గలరు? అనురాగ ళృంగా రావస్థల వర్ణించుటలో “మీర్‌ కవిని మించిననా రెవరు? నరనగోష్టీ (వ్రనంగము లలో మీర్‌ హొసనునకును, కరుణ రసాత్మథ నన్ని వేశములను రమ్యముగా చ్యితించుటలో మీర్‌ అనీస్‌కును సాటివచ్చువా రెనవరు? సామాన్య శృంగారము (పేయిసీ (ప్రియుల నర్మగర్భోక్తుల గూర్చుటలో నవాబు మిర్దాషొకు కంటె వమర్జు లెఎరు? హాన్య ఆధీక్షేప రచనలలో ముషీర్‌ కవి లేఖివికి గల క్తి ఎవరికి గలదు సజీర్‌ ఆర్భర్‌ అవాది దృష్టి పడినచో ఎంతటి బంగారు పంట పండెడిది. అది ఏమో కాని మన వవులకు ఎవరికి భారతీయ నాట కముపై ఆనక్తి గలుగలేదు. అ (ప్యకియను గూర్చి వారు పట్టించుకొన లేదు. పారశీ” కవులు చూపిన నూర్గముననే ముక్కుకు సూటిగా నడిచి తమకుగల [పతిభను చాటివారు.ఇన్ని విర్చింఛము లున్నను వారు తమవ్య _క్రిత్వ మును విలుపుకొని నేర్పును (పదర్శించివార, పాళ్ళాత్యుల ఆలోచనా విధా నము వల్ల ఊర్టూ కవితలో కూడ నూత్న కాంతి (పనరించినడి. అదియు తగినంతరీతిలో స్వచ్భముగా (పకొశించలేదు, ఉర్హూకవితలో నవజీవనము _ [కొత్త ఊపిరి అవసరము ఉరూరవిత నేడు నిండు జన్వడము యొక్క ఉత్కృష్టదళలో నున్ఫవి,

జడే విమాత్నళ క్రి ఆవిర్భవించలేవి నార్థక దళ దావికింంను రాలేదు. కనక ఈ చళలో వివిధ భాషలలోని ఆమూల్యరత్నవిధుల సన్వేషించి వెలికి తీయుటకు పండికులక్షు, కపులకు అవకాశము కలిగించవలయును, పారశీకుల దృఢ చీక్ష పలనను వారివి ఆనుకరించుట వలనమ, మన భాషలో కూడ కొన్ని నాట శముణ వెజనడినవి కొని వాటిలో అధికము మన భాషలో (ప్రావీణ్యము లేని వాలి చేతనో, అన్య భాషా పాహిత్యములోవి రవిత్వ కళ లేక దృళ్య కాన్య ములతో ఆపరిచికులైల వారి వలననో, రచింసబడినవి, ఈ కారణము వల వనే నేటి వరకుమ మన భాషలో ల్రైలామజ్నూ లేర ఒకటీ రెండు అంగ నాటకముల అను వాదములు తస్ప సాహిత్యమున కలంకార (పాయము ళన దగిన ్కపళన్న నాటక మొకటియైనమ వెలువడలేదు, ఇందుపలననే నేను పంవ్యృత 'నాటకముల ఉరూ అనువాదముల ఆవశ్యకతను గూర్చి తెలపుటయే.: కాక, నాటకము, నాటక శిల్పము. నాటన కళ, రూపక శాస్త్రమును గూర్చి వమస్తాంశముల (పాధాన్యముమ గూర్చియు వివరించుట అవనవరమవి అట్టి (నయశత్నమునకు నంకల్పించితిని, నము[ద తరంగములచే తాడితమ్ములెన మన ఉర్దూ కవుల పారశీక నొ4లకు ఈ శాస్త్రము వీపస్త ఆభము వలె మూర్ల దర్శకము కొగలదు. ఇట్టి అవసరమున కింకొక (సధాన కారణము కలదు, -చేళ దొర్చాగ్యమున భారత దేశము నందలి రెండు (నదాన జాతులు పాందు వుణ _, మహమ్మనదీయులకు పరవృర ద్వేషభావ నంకురించు చున్నది. నీవిని తొలగించుటకును వీరికి పరస్పర సామరవన్యము నతితరించుటను ఏకైఠ మార్గ ' మిది యొకటియే అని తోచినది, ఒకరి పాహిత్యముతో మరియొకరు పరిచయము కలిగించుకొవి లాభము నొందుట అవసరము, పారశీక సాహిత్యము ఉభయ జాతుల వారికి భౌతిక, ఆధ్యాత్మిక అభ్యున్నతికి తోడ్పడునను కొంటిమి, దాని వలన కుదురలేదు. కొళదొను జీవిత విశేషము లజ్ఞాతముగ నుండుట నాటక న్వరూస న్వ్యభొవములను గూల్సి పరిశ్రలించిన అనంతరము

జీన్‌

ఈ కావ్య (ప(క్రీయాంణజనమునకు భావ్యరుడై (వకాళించువాడును, తన (వతి భాపాండిత్య కిర ణకొంతులచే (ప్రాచ్యపాళ్ళాత్యులకు వెలగుబాటలు చూపిన మవా కవియునగు కాళిదానువి గూర్చి విశేషములు (గహంచుట అవసరము. మాతృ భూమియైన భారత దేశమున ఈతడు కవికుల గురువుగను, కవిచ(క్రవర్తిగమ, సువ రిచితుడు. సొటిలేని [పతిభా సంపన్నుడు, ఆయిసమ ఈతని జీవిత విశేషముణ కొాలాంధకొరమున అదృశ్యమై యున్నవి, పాచ్యపాళ్ళాత్య వరిళోధక పండితుల శ్రీ. పూ 300 మండి 60వరకు గల మధ్యకాలమున ఈ శని జీవించి యుండెనా? ఆవి చిరకాలము వరకు వన్వేషించిరి. కాని ఎట్టిఫలము లభించలేదు* (వవంచ (పభ్యాతుడైన ఈతడు తన పాద ము[దికలను కొాలమను ఇసుక పె అలం కరించెను, అవి మాయని ము[దణ, ఇంతటి మహాకవి కాలమును గూర్చి పరిశోధకులు. విద్వాంసులు శకాబ్దములనుండి అన్వేషించినను నాఫల్యము నొందక పోవుట వింతకదా? [1ప్రాచ్యపాళ్ళాత్య విద్వాంసులు వివిధ విద్యలను (చళంసించిరి. అందరి నాశ్చర్య చకితుల నొవర్ఫునట్టి మాత్న విశేషముల కను గొవిఠరి, పరత త్య పరిశిలనమునకు పరిమిత మొనర్చిన వారిదృష్టి కాళిదాసు పాద ము[దికల గుర్తించ రావి విధముగ మాయజేయలేదు. కాళిదాన కవి తన లౌతిక విశేషములను ఆంతర కవితాత_త్త్వ వ్య క్రీరణమునందే పూర్ణముగా మగ్న మొనర్చెను. ఈ మహాకవి తన కృతులలోవి (పతి సదము, ళ్లోకను, చరణ భాగములలో తన (ప్రతిభా విశేషములు, ఉదాత్త కల్పనా చమత్క తిః పాండిత్య వైభవము, గంభీర పరిశీలనాత్మకదృష్టి మువ్నగు సానివి (పస్ఫు టముగ దర్శింపదేసెను, కొని ఇతర నిశ్వకపులవలి నిజజీవిక విశేషములను ఈన కొవ్యమునందు ఛాయా మా[తముగ న్లైనను చూవలేదు,. ఈ ఒక్క. అంకమే అతవి [ప్రావీణ్యమునకు తార్కాణముగా నున్నది.

మహాను భావులు విన్యముణ

న(మత వావి జీవగుణలి

ధ్యేయము నందుకొవినంత

పాదబారులె యుందురు,

త్‌

అను ఒకొనోక కవిసూజక్రి ఈతని పట్ల సార్ట: మెనది. మానవునీ అగాధ హృదయ నముద్రమున దాగియున్న రహన్య రేఖలను (పకృతిలోవి రావణీయ కమును హృద్యమైన లేఖినితో చి(త్రించినాడు. కావి ఈతని కృతుల నెంత సూక్మ్మెతి సూక్మ దృష్టితో పరిశీలించినను ఆతవి జీవితచ్చాయలు రేభామా(త్రముగ నైన కవిపించవు. జీవిత విశ్వ(గ్రంథపు పుటలలో అతడు తనను గూర్చివదలివ న్మృతి రేఖలు బహుళ (సొచుర్యము నొందిన (సళప్త కావ్యముల రూపమునవే ఉన్సవి, అవి మా(తము కాలగర్భకరాళహప్యములమ దరికి రానీయలేదు.

కాళిదాను విక్రమాదిత్యుని నవరత్నములలో ఒకడా?

ఉబ్రయినీ రాజ్యాదీకుడగు వి(క్రమాదిత్యువి అస్తానము నలంకతించిన నవ రత్నములలో కాళిదాసు ఒకడని (ప్రతీతి, బాహ్యా అభ్యంతర సొవ్యాధారముల ననునరించి పరిశిలించినపుడు ఇది నత్య నమ్మతమనియే తోచును. ఉజ్జయినికి నంబంధించిన మహాకాలుడు శిప్క మరియు ఇతర వైశిస్య్రములను రమణీయ ముగా వర్ణించిన విధ మాతవి మాతృదేశాథిమా నమును చాటుచున్నది. వి్యకముని (వనక్తి వచ్చిన (వతి సందర్పమునందును ఆతవి నామమును గౌరవ పురస్పర ముగ (ప్రస్తావించినాడు. ఈ కవి తన పోషకుని స్థిరకీర్తునిగా జేయు సంకల్పము కంటె అన్య మేమియు భాసించదు కౌళిదాను అస్టాన నం(ప్రదాయములతో సుపరిచితుడు ఆతని జీవితము కళూడ నై భవముగను, ఆసందదాయవముగసు సొగినళ్లు తోచును. ఈ ఆంశముల వలన నాతడు వి[క్రమాదిత్యువి కాలమున జీవించెననవియు, నాతని ఆస్టోన రత్నమై (పకాశించెనవియు న్పష్టమగును, వర్‌ శోధకులు చిరకొలము వరళ్సు వి(కమాదిత్యువి కొలమును గూర్చి విభిన్నాతి (పాయములన్సు వ్యక్షీకరించిర. (క్రీ. పూ. 570తో ఆరంభమై ఈతని పేర చలా మణీయైనది విక్రమ సంవత్సరము కావి 600 నంవత్పరమునకు పూర్వ మునాటి శాసనము ఒకటియెనను చిరకాలము వరకు లభించలేదు. భారత దేశ చర్నికతలో కొరూరు యుద్ధములో విక్రమాదిత్యుడు మల్బుల నోడించిన నందర్భము విశిష్టమైనది, ఆల్చేరూనీ మతము ననుసరించి ఈ యుద్ధము 544లో జరిగినట్లు తెలియును. ఈ అంశముల (గహించి విక్రమ సంవత్సరములో 544

జ ఆరంభ మైయుండునని ఫెర్గూనన్‌ భావించెను. ఈ ఆధీపత్యమును ప్టాపించు టకై వీని ఆరంభము 600 నంవత్పరములకంట పూర్వము అవి నిర్ణయించి యుండును. కౌన్‌ ఈ సంవత్సరమునుండి అనగా 600న్సుండి శకము నారంలిం చుటలో (పత్యేక మైన కారణము కనిపించదు. ఆంతకు ముందు శాసన మొకటి యైనమ లభించ నందున ఈ అభి(పాయమువకే బలము చేకూరినది. కొవి 494 వాటి శాసన మొకటి ముండేసర్‌లో లభించినది. దీనితో వె ఆమమానము కూడ తొలగి పోయినది.! కొరూర్‌ యుద్ధమున విజయము సాధించిన వి,కమార్కుడే ఈ నంవత్సరము స్టాపించెనని విరూపితము కాలేదు. ఒకొనొఠ జర్మను పండీ తుడు నవరత్న నం[పదాయముతో కొళిదాసుని కౌలమును నిర్ణయించుటకు [(వ్రయత్నించెను, కౌని నవలీకృతుడు కాలేదు. నవరత్నములలో [ప్రముఖు లగువాతి కొలముము విర్ణయించినచో వారికినమ కాలికుడగు కొళదాను కాలము నృష్టముగా తెలియునవి.[! ఆత డూహిం చెమ. వీరిలో అమర దేవుడు లేక అమరసింహుడు అను వానిని గూర్చి వరిశీ లించి ఆతడు చీనా యాతికుడు ఫాహియాన్‌ యువాన్‌ చాంగుల యా(తల మధ్య కాలమున అవగా (కీ, శ 4[14మండి 642గర0ి లోగా జీవించి యుండునని భావించిరి. ఫాహియాన్‌ కాలములో గయలోని మందిరములో యువాన్‌ దాంగు చెపిన (ప్రకారము అమరదేవువిచే నిర్మితమను అంశమును చాటు కాసనము లేకుండెను, అంతియేకొశ ఇంకొక రత్నము వరాహ మిహిరువి గూర్చి పరిశీ లింప అతడ (కీ. శ, 587లో మరణించినట్లు తెలిపినది. డాక్టర్‌ కరన్‌ వీనిని అధారముగ (గహించి కొళిదాసు (కీ, శ 6వ శతాద్ద్యంతముసి జీవించెనని విర్ణ యించెనుం కొవి భారత డేశమున అమరడేవులు, వరాహ మిహిరుణు అనువారు ఎందరు జన్మించి కొలమను ఇసుక పే పాదము(దికలను రేఖా మాతముగ వదలి అంతరించిరో తెలియదు. కనుక గయలోని మందిరమున గల కొననము వలన 2. ఫ్లీట్‌ పండితు డీశాపవమును పరిశోధించి వికమాదిత్యుడు ఆరవ శతాబ్దిలో జీవించెనవి స్పష్ట మొనన్సెను, 1పాచీనమైన ఒకొనొఠ శకమును తన దండ యాశ్రతో ముడిపెమైను కావి సలువురీ. అభిపాయము సంగీకరించుట లేద్సు

4 గావి వరాహమిపారువి అ _స్తవయ కాలము వలన గొవి వారే కాళిదాసుతోపాటు వి(క్రమాదిత్యువి నళ నలంరరించిన నపరత్నముల లోని వారనుట సాహసో 'పేతమైన విర్ణయమే, అది విజ్ఞా లంగీకరింపదగినదిగా లేదు. ముండేసర్‌ శాన నము వలన వీరు కాళిదాసు సమకొలికులగుట అసంభనమని తేలినది. ఈ వరాహ మిహిరుడు, అమరదేవులు, నవరత్నములలోని వారే అని కణ కొల మంగీకరించినను వారే కాళిదాసు సమకాలికులను ఆంశము స్థిరపడడు, సాధార ణఅముగ కొలముననుసరించి ముండు వెనుకగ జీవించిన వారివి ఒక [పసిద్ధుని కాలములో జీవించి యుండిరని [1పచార మొనర్పుట. ఇట్లు జరుగుట కాలము (వ్రపిద్ద పుడషులకు శ్యతువు కాదని తెలపుటకో ఏమో, డాక్టర్‌ మాక్సుమూలరు అభ్నిపాయము ఈ సందర్భమున డాక్టరు మాక్పుమూలరు (ప్రతిపాదించిన అభిప్రాయ మొకటి పరిశీలనార్హ ము, ఈ పండితుడు నంన్య్థ్భాత పాహిత్యమును రెండు యుగముఅగ నరగ్గీకరించెమ.. మొదటిది వైదికసాహిత్య యుగమః కీ. ళం మొదటి శతావ్లితో పూర్మిఅగును, రెండవ యుగహు శ్రీ శ ఆరవ శశాబ్టినుండి వి్థిమాౌదిత్యుని కాలముతో ఆరంభమగును. ఈ రెండు యుగము లకు మధ్యకాలమున భారతదేశము పై విదేశియుల దండయా[ఠలు జరిగినవి. చేశమున (ప్రశాంతవాతావరణము లేనందున సాహిత్య వికాసమున' కనకాళను కలుగలేదు. కొని ఈ అభిప్రాయము వరియైనది కొదు. డాక్టరుభీలరుు సియ రృన్‌ అను పండితులు ఈ యుగమువందును సాహిత్య వ్యవసాయము కొన పొగినదవి విరూపించిరి. ముండేనర్‌ శాసనము వలన వికమాదిత్యుడు ఆరవ శశాన్టీకి పూర్వమువాడు ఆని స్పష్టమైనందున ఈ పిద్దాంతముకూడా ఇతరుల . అభిప్రాయమువలె వీగిపోయినడి, ఈ వాదమున మరికొన్ని అంశముల (ప్రసక్తి వచ్చినది. కాని ఆచార్య ఆ పైగొరు వీని వలన (ప్రయోజనము శూన్యమని స్పష్ట మొనర్ఫిరి, ముండేనర్‌ శానన త_ర్తవంశభూతి కొళిదాను భావముల నెన్నిం టినో అనువదించెను. అందువలన కొళిదాసు కాలము కీ. క. 473నకు పూర్వ మని విశృయింపవచ్చును. అశ్వఘోషవి బుద్ధచదితనువందును ఎన్నియో

త భాగములలో కాళిదాసు పోలికలు కనిపించును, కాళివాను (పతిభాపాండిత్యములం దెవిలికివి అనుమానము లేదు. అశ్వఘోనుడు (క్రీ.శ, 78 నాటి వాడని నృష్టముణా తెలినినది, ఈతడు కాళిదాను నమరరించెనవీ భావించినచో కాళిదాసు (క్రీశ. 78కి ముందు జీవించెనని విర్ణయింపనగును. అభ్యంతర సాత్యములవలనను ఈ అంశము వృష్టమగుచున్నది, శామంతలము నందలి ఆరవ అంకమున ఒకొ నొక వర్తకుడు మృతినాందిన నన్నివేశ మొకటి 8లదు. ఆతనికి భార్య ఉన్నను అతడు వారనహీనుడుగ మరణించెనవి వర్షి-పబడినది. ఈ అ౦ళము నాధారముగ గొవి ఆచార్య ఆ ప్రేగాడ విఠతంతుపునకు నారసత్యపుహక్కు- లేవి కాలమున కొళదాసు జీవించెనని విర్ణయించిను, ఈ కాలము క్రీచ్తు పూర్వమే అగును, మనువు, అస న్హంబుడు, వసిసుల కొల మది, బృహస్పతి శంఖిలిభితులును జీవించి యుండీరి. విక మోర్వశ్రీయమున అయిదవ ఆంకమున వియోగళిల నపహరించి నందులకు మరణకిడ్‌ విఠతంజిబడెను: చొర్యోమను నేరమునకు మనువు, ఆపన్తం “మేట మరణశిక్షను నిర్దేశించి యుండిరి, కొని ఆనంతరదళలో బృహన్నతి తన

వ్యృతిలో వీవివి శిక్షగ మార్చెను, ఈ ఆధారమువలనను, కొళిదాసు బృహ్బృనతి శంె ముందువాడవి తెలియును, బృహన్సళి (క్రీ, శ, మొదటి శతాన్టిలో నుండె వని పణువుఠరి మతము, ఆచార్య ఆ-ప్రేగారి పరిళోధన:

కాళిదాను [గంథములలో న్యాయత త్వపరిభాష ఒకటికూడ లేనందున ఈతత్వ సిద్ధాంతముణు వికొన(వ్రచాఠముల నొందని దళశతో అంతకుముందే కాళిదాసు జీవించియుండునవి ఆదార్య ఆపే భావించెను. నరళ_లి (పాచీన కవుల (పధానలకణము, కనుక కాళిదాసు (క.ళ. ఒకటవ శతాబ్దిలో నులదెనని వారి అభిప్రాయము, ॥ కాళదాను రచనలవలన తెలియు అంశములు:

కాళిదాసు కృతులనలన ఆతడు విపుడవి తెలియను. _శైవుడు కొక పోయినన్సు శివువియందు భక్తికలవాడు, య్యాత్రలపై ఆనక్రి అధికము, ఉత్తర 7

వ

భారతనమునం దాతడు అన్ని (పాంతము లందును నంచారమొనర్శ్చి యుందెను. ఈవి ఒక్కడే కుంకును పూవులను సహజ రమణీయముగ వర్షించెవని చాక్సరు.... ....అభి|పాయము. కుంకుమపూవు కొశ్మీరములోవిది, హిమాలయ దృశ్యముల నీకవి కన్నులకు కట్టినట్లుగా హృద్యముగను శ క్తిమంతముగన్ను చితించెను, మృగయావినోదమునందు కాళిదాసకివికి అన క్రి ఎక్కువ, వేట వలన లాళముల సనతడొక నందకృమున సరసముగ వివరించెను, విలాస జ్లీవి తమువై ఆన క్తియుస్నను కొన్ని అశ్రీంగాథలు (పచారముచేసినట్లుగ కాళిదాసు భోగిగావి శృంగారికొని కొడు. ఏభోగియు, శృంగారియు ప్రణయము _ నీతివి మహోన్నశతరీతిలో చి్యత్రించలేదు, ఆది అతనికి బవిష్టస్తానసము. స్త్రీ లనుగూర్చి కౌళదాసు శవికి గౌరవ మధికము. శాకుంతలము ననుసరించి అతడు (పేమ వివాహము గాంధర్వవివాహముల పక్షపాతి అవి తోచును. ఆతని కృతుల వలన కాళిదాసు వేదవిద్యలందు 1ప్రావీణ్యము గడీంచెనని తెలియును. ఉవ నిషత్తులు, భగవద్రీత్క పురాణములు సాంఖ్య వేదాంకాదులతో నాతడు సువరి చితుడు. వై ద్యము, జ్యోతిషము మొదలగు ళా స్త్రములంగును కొంత (వ్రవేశ:. ముండెను. నిశితదృష్టితో పరిశోధవాత్మకముగ పరిశీలించినను ఇంతకు మించి వినరము లాతనిగూర్చి తెలియవు. పేన వివరింపబడిన విశేషములు మూత్రమే రూఢిగ తెలియును, అయినను ఆతనిగూర్చిన అదృశ్య మను తెర తొలగలేదు. అప్పటికి సత్యాన్వేషకులకు కాళిదాసు ఖాయము కవి సోదరుడై ఇట్లు విమర్శిం చెను.

నేవింతకును ఆదళకు చేరలేదు భఖాయమ్‌

నావిషయము నంతగా పరిశోధించి అన్వేషించే స్టాయిక్సీ కాళదాను కృతులు .

కాళిదాసు జీవితవిశేషము లెన్నియో ఆజ్ఞాతములు,. సామాన్యకపులు తమశళ్ళతుల నాతవిపేర (పచార మొనర్చుటకు నదవకాళము నొందిరి. ఈ కారణముచేతనే కాళిదాసు రచించిన కృతుల నంఖ్య పెరిగిపోయినది: కొని

క్‌| విమర్శన మమ గీటురాయి వలన నిక్కమైన దేడియో వెల్లడి యగువు, (వనిద్ధ వండితులు కొందరు కాళిదాసు 16 రృతులను రోచించెనని తెలుపు చున్నారు. కొని విశితపరిశీలనము వలన వావిలో ఏడుమ్మాాత మే అతని (గంథతములని నృష్టమైనది. 1) బుతునంహారను - బుతువర్ణన (పధానమైన కావ్యము 2) శుమారనంభవము _ యుద్ధదైవము కొ ర్రికేయుని జన్యోదంతమును వివరించు పట్టిది 3) రఘువంశముం రఘువంశజుల చలఠితము, తీ మేఘదూతము-వియో గాతిశయమున నాొకొనాఠ (ప్రియుడు మేఘువి దూతగా సంసిన ధూతకొవ్యము? "కృ శకమంఠలందిహుళ్యపళ స్తినొందిన నాటకము, 6) విిక మోర్వశియము 7)

మాళవికొగ్నిమ్మితము, వీటిలో మొదటి నాలుగును పద్య్మకావ్యముణ, తరువాతి మూడు దృశ్యకాన్యములు, నాటకములు, ప్రాచ్య పాశ్చాత్య దేశములలో కాళిదాసుని కీర్తి

కవిత్వఠళకు కాళిదాసు గావించిన సేవ ఏట్టిది? అను అంశమును సరిశీ లించినపుడు కాళిదాసు నంన్కృృతఠవులలో కవిచక్రపర్సిగా గణీంవబడిన ఆంళము మనదృష్టికి పచ్చును. అతని ఠవిత్యాపతిభ భారతీయ కనిత్వమునకు మహోన్నత దిళను వైశిష్ట్యసును కలిగించినది. (ప్రతివాడు వీతని 8విశా దాతు తిని [వళంసించి హృదయమున నాతనికి గొరవస్తానము నొవగుము, అశ్లైన పుడు భారతీయు లీతని వింతగా ఆభిమావించుటలో ఆశ్చర్యములేదు, విదేశియ విద్వాంసు లీకని రచనలను చదివి ఆనందించి ఈ అభి(పాయమునే వ్య క్తీకరిం చుట గమవింపడగినది. కాళిదాసు (ప్రతిభాపాండిత్యములకు జర్యనీదేశపు కవి ఆశ్చర్య చకితుడై ఇట్లవెను =

నూత్ననంవత్పరాగనున మప్పటి మొగ్గలు నంవళ్సరాంతము నందలి ఫలముల, ఆత్మకిలపును శక్తివి కూర్చు నమస్త పదార్దములు భువియందును దివియందును ఏవి హృద్యములో ఆవి అన్నియు నొకే నామమున రాశీభూతమై మూ్తీభవించినవి, ఓ శకుంతలా । సీ పేరు ఉచ్చరించినంత మాశ్రమున ఇవి

నై

అన్నియు లలించినళ్లు ఆ బునది, (ప్రపిద్ధయా(త్రికుడు తత్త్వవేత్త హెంటోల్లు ఇట్లు |వాసెను.. “(ప్రకృతి (పేమికులపై (ప్రసరింవజేయు. (ప్రభావమును శకుంతల రచయిత కాళిదాసు హృద్యముగా వర్ణించుటలో (ప్రవీణుడు, మనిశిత భ్రావస్యక్రీకరణము నలన హృదయము నార్ట్రీభూతమొనర్చు భానములలో __ (వతిభలో పరిపూర్ణుడగుట చేతను ఈంఎవికి (ప్రపంచరవులలో నత్యున్నత స్థానము లభించినది, స్నుసవిద్ధ ఆలంకారికుడు స్లేగల్‌ కూడ కొళిదాసునకు కవులలో విశిస్ణస్టానము నొనగెను, ఆచార్య విల్చన్‌ భారతీయ కవితాంబర మున జాజ్వల్యమానమగు తార కాళ€దాసు అని (ప్రశంపించెను. పర్‌ విలియమ్‌ జోన్స్‌ మొదలుకొని మోనియకు విలియమ్స్‌ వరకు కాళిదాసును భారతీయ 'షేక్స్పియర్‌గా కీర్రించిరి, ఓక నాటక కర్తకు ఇంళకుమించిన (పళ స్తి ఏమి? అనీ వారి అభ్మిపాయము. - కాళదాసు కవితాప్రతిభ

పోమరు, వర్దిలు, ఫిరదొసి, ేక్సియరు వంటి విశస్థ కవి,శేణ్‌లో కాళిదాసును గణి౦చుట' కాతని ౪వితలో నెట్టి పశస్తి కలదు? ఆను (ప్రశ్న ఉద యించును. నంన్కృతభాషలో పవీణులైనవారే దీవికి సరియైన సమాధానవణ నొనగ జాలుదురు, ఎన రేమన్నమ ఒకటి మాాఠశము విజము, చి్నిిత్రకారువి చృష్షివి, శవిమేధాళ క్తి, శిల్పహస్తమును పొందియే కాళిదాసు ఈ భూమి యం దవతరించెనని (ప్రాచ్యపాళ్ళాళ్య విద్వాకసు లేఠకంళముగ వచించిరి. ఆతని విశాల విశ్వదృష్టి మానవ(సకృతియొక్క విగూఢమైన రహవ్యములనే కొఠ ఆనంతనృష్టి లీలావిలాసముల హృద్యరీతుల ఆంతర్యమును (గ్రహించివది. నిశిత మైన జ్ఞాపకశక్తి ఆతడు దర్శించిన (ప్రతిఅంశమును ఆలోచవాగారమువ వీలిపి నది, ఆలోచనాళ క్రి దావివి విత్యనూతన రీతులలో బుద్దికి అందించివధి, అది అతని రచనా కౌశలమున రంగరింపబడి రసనంతములై న అలంకారములలో అక్షర రూవము దాల్చినవి, ఒకవిధముగా జూచినచో కాశిదాసకవి దృష్టి కెమేరా, మేధన్సు ప్లేటు హాన్తము ఫోటో(గ్రావరు, అవి చెనృవచ్చును. ఆతని

53 ఆలోచనలు భావములు ఉదాత్తములై నవి. హృదయ నూర్ర్రీభూతము, ఆనందము దుఃఖము మొదలగు భావములు అన్నియు దానిలో మూసవలె రమణీయ (ప్రతి బింబములుగా రూఫొందినవి, ఆననరము వచ్చినప్పుడు అవి నజీవచి,తములను గుజములో అందించెడివి, ఇంత (ప్రతిభ, బౌన్నత్యము ఉన్నను కాళిదాసు రచనా విధానము, వ్య క్రీకరణపద్ధతి అత్యంత సుకుమారము_లలితము_సరళము. ఈ పారళ్యము హృద్యముగా మండమ. పౌరాణిక కల్చ్పనలకు, కబ్చచమత్కృృతులతో పాటు సాహిత్య కశాఫ్రకారుల అలంకార మార్గమునకుము ఆళడు సుదూరముగ మండెను. ఆల్బపదములలో అనల్బార్థళ క్రి ఈతవి జీవగుణము. ఈతని కృతు లలో అలంకొరములున్నను అవి సందర్భళుద్ది కలవి, --పునరు క్తి దోషరహత ములు. ఉపమలో ఈతడు అందెపేసినచేయి. (పతి ఉవము సందర్భోచితమై మనోజ్జమె యుండును, ఈతవి లి సియమైన గంగానడినలె న్వచ్భమై కమ్నుల కింపునుగూర్చి గునననలాడుడు “కథతగడోలికలతో మండనుందముగా పాగును శరువైవుల పచ్చవ్లితీరములపై రంగురంగుల పూ వికసించి [పియురాలిపలె హృాదయమువు సమ్మోపాంపజేయును, ఉదా తమైన ల్రావముణు, కల్చనలలో ఇతరులకం'టె విశివ్టుడు కాళిదాసు. (ప్రకృతి దృళ్యముల వతిరమణీయముగ చిఠించును, ఈతని వదములు, శై లి, మున్నగువావిలో ఆపూర్వమైన మం(త శకి కలదు. త[త్రభానమున క్షణకొలము పొఠకుడీ [ప్రపంచమును మరచి .మాత్నభాననా (ప్రపంచములో విహతించును, షేక్సీయరు, భవభూతులు, మీర్‌ అనీన్‌తో కాళిదాను తులనాత్మక పరిశీలనము 9 షేక్సీయరుకవితో కాళిదాసువి పోల్చి చూచినపుడు ఇరువురును (వ్రకృతివి సరసముగ వరిశీలించివట్లు, చి(తించినట్లు తెలియన, షేక్సియరు తవిదృష్టి విశాలము కొవచ్చును, కాని వంయోగవియోగాది భావములను, మన సత్వ రహన్యములను వివరించి తెణఅపుటయందు, రమణీయ (సకృతిదృ్మళ్యము లను శక్తిమంతముగ చి(త్రించుబయ)డు కొళదాను షేక్సియరును మించిన వాడు. నసంప్కృృతకవులలో కాళిదానుకు సాటిరాగల కవి భనభూతియే, కాని భవభూతి రచనలో కాళిదాసు సారళ్యము మచ్చునవై నను కనిపించదు. భన

క్‌డీ

భూతిది పర్వత శఖరా(గ్రమునుండి దూకు నిక్షరివంటిది, అడుగడుగున అది అలంకారము లను రాలుగుండ్లతో ఢీకొనుచు వీర్చజటిల నమాసాలతో కుస్తీలు పట్టి ఉరకణ వేయచు (పవపొంచును. ఆతడు (పతిభావంతు డనుట కేమా (తము వందేహము లేదు. ఉదాతకల్పనణ ఉ ర్తేజకరములగు ఆలోచనలలో కొళిదాసు భవభూతిని మించెను. మహోన్నతమైన భావావేశనునందు భవళూతి అనామాన్యుడు, కాళిదాసు (ప్రణయభావములను నరనముగ చితించుటలో (వవీణుడై వచో భవభూతి వీరకరుణములను పోషించుటలో విశిష్ట(ప్రజ్ఞ కలవాడు. కాళిదాసు వ్యంగ్యము, ధ్వవిని ఆధారముగ గొనును. ఆ భావములనే భవభూతి శక్తిమంతమైన శైలిలో వ్య క్రీకరించటకు (ప్రయత్నించును. [పకృతి చితీ కరణమున ఒక్రరినొఠరు మించినవాడు అవి చెప్పుటకు ఆవకాశములేదు. ఎవరికి వారే సాటి, వీరిలో భేద మిసుమలతయే, కాళదానునకు హృద్యమైన దృశ్యము లందు మా(ల్రిమే అనక్రి ఆధికము. భవభూతి వివిధ భావములను నరసముగ కరుణరసాత్మకముగ వ్య క్రీశరించును. కాళిదాసుది విశాలమైన వివరణాత్మక దృష్టి, భనభ్రూతిది తద్భిన్న మైనది. - కాళిదాసును ఉర్దూకవులను తులనాత్మకముగ జూచినపుడగు మనదృష్టికి అవీన్‌ కవి మాాతమే విలుచును. ఈతని కవితలో ఆదే సారళ్యము * క్షిమంత మైన నుడికారము న్వచ్భమైన భావావేశము ఉపమలు మరియు రచనాళ క్రి గోచ రించును. నూనవహృదయమునందలి అగాధరీతులను మరియు (పకృతి దృళ్య ముల సౌందర్యము నాతడు కాళిదాసువలెనే విశితముగ పరిశీలించి వ్య క్రీఠరించెను, మల్ళియా రచన లొనర్చినందున ఆవీన్‌ (ప్రతిభాపాండిళ్యము లంతగా రాణించ లేదు. ఇన్ని నిర్బ్భంధముణుండియే అనీప్‌ ఇంతటి రవవత్కవితోను వృష్టించెను,

స్వేచ్చ లభించినచో ఆతడు ఎంతటి ఉన్నత శిఖరముల నధిరోహించెడివాడో।

వ్మికమోర్వశీయము . ఉదా త్తకల్పనలలో హృాద్యములై యొస్పు కాళిదాసు నాటక[తయమున విశ మోర్వశ్రీయము రెండవది, ఇది శృంగార (పధానమైవడి. (తోటకమను క) “విికమే శబ్దము నకర్థము (ససిము. అది[క్రియాసదమయినచో బాహు ౧. దబిలముచే అధిసత్యమునాందుట అని అర్ధిము. వి,[కమోర్వశీయమసగా

(పపిద్ధమయిన వూర్వ। లేదా వూర్వశిని వశమొనర్చుట.*

న్‌క్‌ రూపక భేడ మిది, మనోజమైన శ్రైలి, మధురమైన భాష, రచనా విధానము మొద లగు వాఎవి వరిశలించి నపుడు ఇది శాకుంతలముతో సాటివచ్చునవి ఇంతకు ముందు విపరింపబడినది. విల్చన్‌ పండితు డీ నాటకమును గూర్చి యిట్లు వచించెను,

“ఈ రెండు నాటకములకు వస్తువు పురాణములనుండి [గపాంవ బడినది. శాయకులు దివ్యపెర్గమునకు నాయికలు, దేవలోక అప్పరసలకు చెందినవారు, మానవాతీతుణు, రెండింటీయందును భావ(పఠటనము హృద్యముగా కనీపించును, సుకుమారమనోజ్ఞమైన భానవ్య క్తీఠరణరీతి, ఉదాత్త ₹లి రెండునాటకము లందు నాకేరీతిగ నున్నెది, ఒకటికంపె ఇంకొకటి మించియున్నదవి చెవ్వుట కష్టము

, కావి కొాళిదాను కొకుంతలముకఠంకె విక మోర్వశ్రీయమునం దితివృత్తము సవ్ని వేళముల కూర్చే (ప్రధానముగ గమనింపదగినది. ఒక నవ్ని వేశమునకు మరి యొక సంఘటనకు నంబంధము నహజమనవి తోచును, ఐనను శకుంతలవంిటి

. మనోజ్ఞమైన పో్ర ఇందే లేదు. ఆంఠియేకాశ భావౌన్నత్యయు, రమణీయమైన శల్చనా చమత్కృతి, హృద్య మై నరళమైన వ్యక్తీకరణ విధానము, సహజ శ్లీలి, మధుర్‌ మైన బాణీ, మొదలగు గుజము ననునఠించి ఈరెండును నమానము లని చెప్పవచ్చును. రెండింటియందును సౌొందర్యారాధనము, మానవపకృతి చితణ మొకేరీతిగా దోచును, విషర్రమోర్వశియమున (పళ్ళతి దృళ్యముల సజీవ చి్యత్రీకరణము _ లోకోక్తులు _ నుడికొరమును సామెతలలో పూర్ణమైన నంభాషణలు బశాళముగ కవిపించును. ఆవిమల నుందర పుష్పములు కూడ వ్య క్రీకరణ సౌందర్యము వినముమడించునట్టివి. (వతి ఉపములో ఏదియో ఒక వైశిష్ట్యము (కొత్తదనము రమ్యుమై సాక్షత్కరించును, ఒకొ్కాఠర్క్యం ఉపమ లోని పొగసును గంటల తరబడి మననము చేపికొనుచు పోయినచో ఎప్పటి కప్పుడు నూత్నవిధమైన అందము కలిగించును, వస్తువుకూడ హృద్యమైనది. చివరివరకు ఆనక్తివి బొత్పుక్యమును కలిగించును, ఇతివృ త్త (ప్రాధాన్యము కా

ఇక కాళిదాసు ఈ నాటకమున కై వస్తువు నెచటి నుండి (ఉగహించెనను అంళము పలిశీలనార్హము. షేక్స్పియరువలె కాళిదాసకవి తన నాటకములకు

5్‌ర వస్తువును స్వయముగ కల్పించలేదు. పు్రంణములనుండి లేక (ప్రాచీన్యగంథమురి నుండి (పాచీన గాథలను (గ్రహించి అస్టిపంజరమువంటి కథకు ర్త మాంనముణు కూర్చి జీవామ్ముతముచే (ప్రాణమునోసి రనవంతము చేయుట కాఠతడు [ప్రయత్సించును,

ఈ నాటక కథ (పాచీనమైనది. పురూరవువి (వనక్తి బుగ్యేదనులో మనువృతోపాటు గొవించబడినది, అత డగ్నిదేవునకు స్నేహితుడవియు, ఉదార న్వభావుడనియు, అ సందర్భమున వర్షింపబడినది. మరియొకచోట ఈతని(వస క్రి ఊర్వశితోపాటు వచ్చినది, ఆతడు ఊర్వశిని తనతో మరల కలిసికొని సుఖింపుమవి కోరినట్లు కలదు. నీవివలన ఊర్వశతో అంతకు ముందొళసాఠి శలిసికొనీ సుఖించిన అవకాశ మాతవికి లభించినట్లు నృష్టమగును. మరియొక నందర్భమున పురూరవృని అబ్బుని ప్కుతువిగా దేవతలు పేర్కొవినట్లు కలదు, తనను కొనుకలచే సంతృప్పినొనర్చివచో తమతో కలివి స్పేహ భానమున మండవచ్చునవి ఇల(దభోగముల ననుభవించ వచ్చునవియు వచించియు౦డిరి, వేదములందీ మాత్రమే (స్రనక్తికలడు, కొని అదియు తలతోక లేనివిధముగా అర్థము కాని రీతిలో నున్నడి. వివిధ పురాణములలో పురూరవుని కథ నానా విధములుగ మదాహశింపబడివది. పురూరపునకు మి(తులతో స్పర్థ జరిగినట్టు, అతడు గంధర్వ నగరమునుండి (శ్రేతాగ్నులను తెచ్చినట్లును భారతమునగలదు. ఊర్వశితో నతవికి ఆరువురు ప్యుతులు కలిగినట్లును వారిలో ఆయుస్‌ జ్యేష్టు డవియు నచట గలదు, కాని ఊర్వశతో వియోగము కలిగిన అంక మచట లేదు. విష్ణుపురాణములోని ఊళర్వశిగాథ =

విష్ణుపురాణమునందీ గాథ ఎవ్నియో మారులు వచ్చినది, ఇంగద్రువి నభ లోని అప్పరన ఊర్వశిని న్వర్లలోగము నుండీ దూరమగునట్లాగను, మూసవు లలో చరించునట్లుగను, మ్యూక్రము కపించినట్లు విస్ణపురాణమున గలదు, ఊర్వశి అతిలోఠసుందరిగా భూలోకమునం దవతరించ చం(ద్రవంశజుడగు

క పుళూరవ్వ్‌ జామెను ఊూచి శొమించెను, ఊర్వశి ఆతోవినానరించుటకఈ ” రెడు నియమములను విధిలచెసు, ఇందు” పొగ్దేళ్ళయ -ఈన అరీనమున?' చముంచుకాని | మాని నెక్కడికి. పోకుండ జూచుట ఒకటి, ఎప్పుడును"దిగంబరుడుగ. కవిషించం కూడడనువద్షి..రెండన వియనము.. (న్వర్గవాఘులు- ఊర్వథీివియోదమువ- వాధి . నొర్షద్తచు కాపు పూ కియైనలకవే..ఆమెమ మరల దేనలోకమాన చేర్చుటకు. నంకల్పించిరి, గంధర్వులీ కార్యమున కంగీకథించితి. 4 పకనాటిర్మాతి రాజు- " గారి శమనమందిరమునకు వచ్చి గొత్తిపోతులను వదలిలి, అవి *మే మే అని అరచుటతో రాజునకు ఊర్వశికిని మెలకువ వచ్చినచి? గాధాంధకారమ్యు (శమ్మెనవిి ఊర్వశికి కవిపించదను [భళమలో కాజు వివస్త్రుడై యుండియే మెళటబడెను, గంధకుపై లోక్షణదు ననే మరుపును గలిగంచీరీ, ఊర్వశి రాజును నన్నస్టితిలో జూచినది. రోజు వియమభరగ మొనర్చెనని ఊర్వశి తర్‌క్షణ మే _గరారర్వు ఆక చాజ్యాళ్యుకు ఆధిగ్రభారిజథి. కేళంచిననఏ పురూరవుడు మూర్చావన్ట మీన్‌డి...వేఠరకొపి అమె కై ఏిచారించేను. ఊర్వశి వియోగిమున తపించీ ఏండ్ల" కొతగి ఆమెకై. తెళగుతిరిగోకసారి'కుకు క్షే ఈము న4దో్క సరో వరము బ్రేంను, అడృట వారకి ఇత్తర ఆప్పరచలతో చెతీకంత్తెలతో నం౮చరిరచుచుండెను. రాజు ఊర్వశివింగ్పుడి,0చి తతదెంటు రమ్మని ఎంతయో దిలవంచము చేసేను. ఆమో ఆత్రిధుల కం గీక్షథించచేద్తు, రాజ్యవ్యవహారవముళఠి దనానక్సు డె +పరి(భ్రమించవిచో - నళివత్సగమున క్షొశ్రపొర్వినూ త్రము .వువ్చి ఆతవితో.నుండుబకు సమ్మతింటెను: : ఇట్లు స్పిడార్తిక జకసాఠి రాఠటోకలలొ నర్చి పురూరవువితో కొవుర మొనర్చిగా వాళ్లనికి ఆరుగ్గుగు. ప్ర్యక్షణ గళిడిమీ మైద్దవాదు ఆయువ్‌ _ పుర్తూరవు డామె.. విమ్ణోగమ్మున న్మూతము నిగ్చలిత మవస్కు-డై +, యుంచెను,, గండఢ్వ లాఠవి- స్టీతినిజ్నాచి .దయదాళ్ళి. ఒక -ిగ్ని పేటిక విచ్చిర్సి. అంధు ఆగ్ని. (వజ్వరిళ్లా చ్యుగ్గెమ, జలీష్టముల.. నెర వర్మ యజ్ఞము చేయుట)కది తోడ్పథ్రుననిథిం - దాది- వాళ డొకపొడులో ముంచి ఊర్వశకితై అన్వేషించుచు ఆరణ్యముతోవికి వెళ్ళెను కాని అమె కవీపింజల్లేదుశిరిగీ నచ్చి చూచువతిక్రి అచట ,ఆగ్ని/పేటిక కు డమ రెండు చెట్టన్నుచ్చూచ్రెను. ఒకటి .శమీవృకవ్వుంలెంటస్రది ఉఅర్వర్ధము? వురూరచ్చడిి 8

• క్‌ు

'డెలడ చెల్లిముండిం డవ్క్కక్కు కొన్ముదు .కెబచి.వెల్చి ఆత జులగా చేవీ రాజు

ప్రాసౌాదమునక.మ్చి! అ రెండీయటృని బాపడింయేకు సండుంతి అన్ని... -వుశైన్సు: దానితో నాత డెన్వి యో: వోనుమ్లు. లొ నేర్చి గత వర్వప రవి వళదుకిదివెను. దేవ. లోకమున +ర్రయురాల్సి చనావానములఫిచెను;.ఛారత దేశమున అగ్ని. ఆరాధన మాతల్చకించి నవాదు :ప్‌రూరపు “కను-ఆలి ళవబంఈ శాత సలన-న్పష్తమగుచున్న ౧ దని 'విల్చనొ వండిళుడు భావించెను? 6

జృహాత్యథలోని' గాధ

ఊర్వశీ. 'పరూర్యవుల్స, [వజయగాత బహత్మథయందును__గరిద్మం

పుఠాణములలోని .క్షరకును. నాటికన్సువంగలి్వ వస్తువువకున్వు వ్చావిశ్చ్రో నెట్ట; సంబంధన్లు లేదు, పురూరవుడు విష్ణుభకుడు ఇంద్రుని నందనవవమతో ఏసూ,! రించ్చు నంధర్శమృువం,దాతనికి శిరః కనిపించివర్సి వళమ్రరర్శశమువమే.: వారికి (వజయ, మంకురించినడి. విస్ణుష్టు ,థ.నంగతి.ంతెలినికొవి. ర్యథా? ప్వరూరవువ. కొన్తగృవలషినదవ్వీ ఇంగడ్మునకు; _వారడునిదాన్తల్లా శమిగం వెను... ఇర్మడగు డప్లే చే వెన్క, ఊర్వశీపుర్తూరపుచిడువుడు, ముఖిముగ: .ముండిరి.: దేపన లోక మువంద్భొక్ళసారి,. జశ్రిగిను యుర్ధనుతో..దేన్ళతలకు- పురూరవృని అహంపలం వహాళువునవే: ఇయము.లఫిబవిదటి, . ఇం(ద్రవి 'నరయం శీ వీజయమువట్రి అవందోక్సాహవుణ వైభవము గ. జరిగినవి, ఎఅక్పరవలి కడుపు ఆసు "ఉంటు" దవి ఆఆధ్యుర్యమున - రంథ: న్యళ్యో 'మునర్భొనదే:: సోవ్ళోము చేయలో ఈఫ్‌” అడులో శ స్వుదిచూచి..పురూకపుడు నవ్వెను, కంటుటిన 'శదో డుస్సహామైనది. విష్ణువు: అవు (గ్రహము వొఆదు ఈథవళ క ఊర్వ౪కో "వయోగమ -వమంపంట్లే మది: ఆతడు. వురూరొపుది టించతి, .“పురూరువువటు. మూర్ళమ౪కీ .ఈలవీ వచ్చులో నల" “గ6ధక్య్యు. భూత్వశని &ీఫకొని 'మోళ్ళిర.. వెరూరప్కడు" వన్నీ తవవెవినర్చి: 'హాకాయణుని అనళగడాము [.నోందుటీ3ైబదర్‌నాలో వెళ్ళును? విష్ణువు వలద్రీకుతై, స్తురూరపుని-కోశికకుం మన్నా రచెన్స, “ఆతవక్ర- ోరళ్లశ లభించినది. నో

క్‌

మత్స్యపురొణగాథ మత్స్యపురాణములోనవి గాథలో కాళిదాసు నాటకళథ చాలవరకు పోలి యున్నది, సోమునకు తారవలన జన్మించినవాడు బుధుడు. సోము డాతనికీ విశ్వము పై ఆధిపత్యము నొనగెను. బిధునకు”ఇలో వలన కలిగిన కుమారుడు మూట ఇరువది ఆశ్వ మేధ యజ్ఞము లౌనర్బెను. ఈతడే పురూరవుడు. హిమా --అయ శిఖరములం దాతడు విష్ణుపూజ లొనర్చుచుండెను. భూలోకము నందలి ఏడుగురు పుర్ణూరవుల కొతడరిపతి అయ్యెను, కేశి మొదలగు దైత్యులను వంహరించెను, ఊర్వశి ఈతని సొందర్యమున కాశర్షితయై పరిణయ మాడెను, ఒకనాడు నద్వ రసము, ధనము, ఇం(ద్రియనుఖములు అనువారు ముగ్గురును కలస ప్రభణినవుదిదద్టదుుతత్య.యళ విదృష్టిలో తమలో ఎవరు గొప్ప “"అాజనదకలిసకొన జూచిరి. పురూరవుడు వీరినందరివి ఆదరించి గౌరవించెను. నద్వర్యనమున కాత డదిక గొరవము నొ౪గెను,ఆది ధనము ఇం[ద్రియసుఖము లకు కోపావేళశములు గలిగించివది. ఆతడు దురాశ వలన (లష్టుడగుగాక ఆవీ ధనము శపించెను, (ప్రియురాలితో వియోగమునొంది కుమారవనములోని గంచఛమాదనపర్వతమున తలగొట్టుకొనుచు తిరుగుమని ఇంద్రియ సుఖముకూడీ శపించినది. కొని నద్వ ర్రనము మాత్రము నత్పవర్తనతో వీ ర్ణఆయురారో గ్య ముల నొందునట్లుగమ. ఆచం[దార్క-ముగ నొతవి నతీసతులు సుఖించువట్లుగవు విశ్వ్యముపై ఆధిపత్యము నొందునట్లుగను అనుగ్రహించెను. అనంతర మీ ముగ్గురును అదృళ్యము నొందిరి, పురూరవువకు (పతిదినము ఇం(ద్రువి దర్శన మున కేగుట పరిపాటి. ఒకనాడు రథాహడుడ్రై సూర్యువితోపాటు ద&ీిణాయన మున నంచరించుచుండ కేశి దెత్యుడు అప్పరవలగు చితలేఖమతియు ఊర్వళివి వట్టుకొని వెళ్ళుచున్నట్లు చూచెను. పురూరవుడు తతణమే వాయుబాణము వేని ఆఅతవీని నంహరించెను, అన్సరోభామినులను రాశ్షసుల (శ్రూరహ న్త్రములనుండి కాపాడుటయేకాక కేశి హస్తమురితో చిన్నాలిన్నమైన సింహాసనముపై ఇంగదుడు స్థిరముగా నుండునట్లు తోడ్పడెను, పాహసో పేతముల్టై న ఈ కార్య

60

ములకు ఇం(ద్రుడు నంతుష్టాంత రంగుడై పురూరవువితో 'ప్నేహ మొనర్చెను. పురూరవువి ఆధిపత్యము, భుజబలము, లభోగైశ్వర్వసుూ లితోధికముగ పెంసొందునట్లు ఇందు డను్యుగహించెను.

ఒకనాడు నాటకోత్సవ నందర్భమున ఇందుడు పురూరవు వాహ్వోన్‌లి.. చెను, లక్ష్మీకి భర్త నెమ్నుకొను గాథ వీవిలో (పదర్శింపణడ నుండెమ, భరతుని కృతముగు రూపక మిది,వూర్వ*, మేనక, రంభలు దీనిలో పాల్గొనుట కాదేశింప జడిరి. ఊర్వశి లడ్మిపాాత ధరించెను. కావి రాజు చూచినంతనే మైమరచి రంగస్థలము పై తానేమి చేయనలయునను ఆంళమే మరచిపోయెను భరతుదీ నన్ని వేశమునకు కుపితుడయ్యెను. రాజుతో వియోగము నొందునట్లుగను, 55 ఏండ్లవరకు (ద్రాకతీగచయై యుండువట్ట్లుగమ శపించెను. రాజు విరంతరము విచారించిన తరువాత మరల అమె యధాస్థితి నొాందున ట్రమగ్రహించెడు, వూర్వశి రాజును పరిణయమాడి నియతకాలమునరకు వియోగము నొందినది, తదనంకర మామెకు ఎనమండుగురు పుతు లుదయించిరి.వారు నూనవాతీత మైన శక్తినమన్వికులు. ఆయువు వారిలో ఆగజుడు. మూలకథలో కాళిదాసుచేసిన మార్పులు

ఈ అంశములను పరిశీలించినచో ఈ కథ పృరాతనమైన దవియు, కాళి దాసు కొలము నాటికి ఆతి(ప్రపిద్ధ్దమై యుండెనవియు స్పష్టమగును. శుష్కమైన కథాశరీరమునకు కాళిదాసు [ప్రాణముపోసి నూత్నతేజమును (వసాదించినందున్‌ శాళ్యతకీర్తి లభించినది. ॥ మూలశ$థభాన్వ్యరూపము నస్లే యుంచినము తన (పతిభావ్యుత్సవ్నతచేత, శిల్పకకాదృష్టిచేత, సిద్ధహస్తుడగు చి(తకారునివలె కాళిదాసు అక్కడక్కడ కుంచియతిప్పి హృద్యములైన వర్ణములనుకూర్చి దానిని స్వర్గమువలె సుందర ముగ తీర్చిదిద్దినాడు. ఈ ఆంకములందే అతని నైపుణి న్యక్తమగును, పురూ రవువి వివాహము కొశీరాజు దుహితయగు వద్మజతో జరిగినట్లు ఏవురాణము

61 నందును లేదు. కావి కాళిదాసు ఈ కళ్చనకు (కొత్త యూపిరివిచ్చి ద్వితీయ, తృతీయాంశమున ఒకవివమైన కొత్పుక్యమును కలిగించెను. భారతనారీ హృద యమును వారి స్వచ్చమైన (పణయము, అనురాగము, అనునయము, అలుక మొదలగు అంశములను రమణీయముగ చఛితించెను. భరతువి కాస (వభావము, ఇం[దువి అను_గహముచే తొలగింపచేసి (పేయసీ(పియుల సమాగమమునకు చూర్గమును సుగమ మొనర్చెను. చివరకు అన్నియు వమకూడినవి కొని విచార మేఘము లాపరించినవి, ఏదియో తీరవిబావవలనే అశవలన అందరును ఒకరి ముఖము నొంరు చూసికొనుచుండిరి. ఈ దశలో ఆకస్మాత్తుగ వారదువి ఆగను నము, ఇంద్రుని ఆజ్జను వివిఫి౦ంచుట క్షణములో విషాదపూరిత వాతాసరణము కల్యాజోత్పపముగ మారుట అను సన్నివేశములు కొళిదాసువి కల్పనావై భన మును దర్శింపదజేయును, నాయికా వాయకుఅ, కొన్నినన్నివేశములు తప్ప =వతశాలశథుు 'లస్న్‌యు కాళిదాసు ఉదాత్తమైన ఆలోచనాత్య్మశ మైన కల్పనరే. ఊర్వశీపణయరీతులు, న్వచ్చమైన (పేమ, చి్యక్రలేఖ అభిమానము, అనురా గమ్ము ఊర్వశితో విదూషకు డొనర్చివ పరిహాసము, అతడు (ప్రతి అంశము వందును భోజనపియథత్వమునే స్యక్తమొనర్చుట, నిపుణీక చతుర సంభాషణము రాణిగారి రాజనీతి గొ రవము, అభిమాన దర్బము, పురూరవువి సాహస పరా(క మము, దేవతల విరేయత, చివరికి పుక్రదర్శనముతో నంచలితులగుట మొద లగునవి అన్ని యు ఈతని కల్చనలే, _ సన్నివేశ చ్మితణములు ఊర్వశి దృష్టి వురూరవునివై వడినపుడు రాడ్షనులకు కృతబ్ఞులు కావలసి వచ్చినదని వచించుట, తనహ్మాదయములోని భానమును వ్య క్రీకరిం చుటంచిత్ర రేఖముఅమున రాజుతో పెలవు పుచ్చుకొనుట-చి(తరథువీకి సమా ధానముగ పురూరవుడు తనకు విజయ చత (దుని మూంమున జతిగినదవి చెప్పుట రాణి విపుజిళతో ఊర్వశి (వణయలేఖను (పస్తావించి దావివి మొదట చదివి అండు విశేషమేమియు. లేనిచో తనకు చదివి వివిపించుమనుట _ ఊర్వశి

62

అదృశ్యయె నమీపమున నమున్నపుడే లాజు ఆమెను పేరత్ని పిలుచుట _ ఆతని కోరిక నెరవేరుగార అవి తతణమే నమాధాన మొనగుట . ఆయువును యువ రాజుగ పట్టాభిషికువి గౌవించిన ఆనంతర మాతవి రాణ్‌ దగ్గరికి. వదన మాచ రించుటకు తీసికొవిపోవుట = ఇవి అన్నియు కాళిదాసు గావించిన లలిత వృన్ష్మి _ వేశముల చి[(తణముమ విరూపించును. |

ఈతవి భాననాశక్తి రనవంతమైన నవ్నివేశ చిత్రణమున (ప్రత్యక్ష మగువ. వాట ఆరంభమునండే హృద్యమైన దృశ్యమును చి(తించెను. ఆప్ప రవలణు తమ నభి ఇంధిత యెనపుడు నిందించిన సన్ని వేశమిది, పురూరవుడు రధము నధిరోహించి సూర్యువి ఆరాధించి తిరిగివచ్చుట-రక్క_సు నెదుల్కొవి వఖివి వారితో కలుపుట ఈఆంళములు కథక వీజ్యృపాయమైనవి.కంఠహారమున చిక్కులు వడిన నెపమున చివరిచూప్పునక్తై ఊర్వశి క్షణకాల మాగుట.తదనం తర ముద్యానవనమునకు. వచ్చి కలిసికొనిన అనంతర తక్షణమే తిరిగివచ్చుట్ట ఊర్వశి లేఖ రాణి చేతబడుట, రాణిదానిక్తై అన్వేషించు నమయమువకే ఆచటికి వచ్చుట, ఊర్వశి ఆదృళ్యయై విలచియుండుట గౌజులగలగల వినదిడినను, వెనుకనుండి వచ్చి కనులు మూసినను బాగుండెడిది అవి రాజూ తపించుట, ఊర్యళి అప్లేచె, రాజు వియోగమున కలవరమునొండి పిచ్చిగా అడపులలో తిరుగుట, తన్మప్రియురాలి నన్వేషించుచు చేతనాచేతనముల నహాయము అఆర్ధిం చుట, చివరికి లతనాలింగలము చేనికొనునరికి ఊర్వశి వెలువడుట, ఆయువు దర్చారునకు వచ్చుట _ నారదుడు సుట్టీర్రకొాల వియోగములో ఆంతళ్యమును వివరించి అందరి మనోవ్యథను ఆందోళనను తొలగించుట _ ఇవి అన్నియు రసవంతముగ సజీవముగ చి(తింపబడ నన్ని వేళములు..

ఈ నాటకమునందలి (పథమ చతుర్దాంశముణు నిశిస్టమైనవి అని చెప్ప వచ్చును. చతుర్ధాంకమున రాజుపొందిన కలవరము కరుణజరపాత్మకముగ చ్మితింపబడినది, పాఠకువి సృాదయ మార్ట్రీభూతమై ఆతని దుఃఖమున పాలువంచుకొవి వఫణడగుటకు [పార్తించునంతటి శ క్రిమంతమైన సవ్నివేశమిది.

63 కొన్ని ఆకేపములకు సమాధానములు ద్వి తీయతృతీయాంశములను వరిశిలించి శ్రీ కాలేగారు ఆవి నాటకములో నరియైన తీరులో పంధానమొందలేదనియు, అవి వస్తుపోషణమున కేమా్యత్రము తోడృడుటలేదవియు నభి(ప్రాయపడిరి. ఆహ్లాదకరమును, క్షిష్టమునున్లై న కథలనే (వదర్శించుట వాటశముల (పరాన (ప్రయోజనముకాదు.మానవులకు వారి కథనే రమ్యముగ దర్శింపదేయుటయే (వధానలక్ష్యము ఈదృష్టతో నీ అంశములను పరి శేలించినప్పడు నాటకమునందలి ,పధావరనము శృంగారమవి నృస్తమగుమ. ఈ రెండు అంకములలోను (ప్రణయమునకు సంబంధించినవి మొదటి దళలలోని బాధలు, కళ క్రిమంఠతముగా దర్శించబడినవి. రెండవఆఅంకఠమున రాజు నహనశిలి అనియు దైనందిన వ్యవహారమునుండి విముఖుడవియు తెలియును. వి(శ్రాంతి బాల ప్రమయమంతయా ఆపతకో గడారినేస, మనసు దేనియందును లగ్నముకాదు (ప్రాసాద మతవికి 80టక [(పాయమైనది, ఉద్యానవనమునందలి పౌరభమూ మలయమారుతము, పరవళముచేయు దృళ్యములకై ఆతవి హృదయము తపిం ... చును. _పేయస్నీపియుల నమాగమము కలిసినంతనే వియోగమునొందుట, అనురాగ పోషణమునకు తోడ్పడును, ఉత్తమ స్రీలకు భర్తలను గూర్చి ఎంఠటి పవి[త అనురాగాతి శయము.డునో రాణీపాాత ముఖమున సూచించెను. ల ర్తలస్టితి వారికంటె భిన్నమైనది. మనో జసౌందర్యమును జూచిన జాణ పరిస్థితి మారిపోవును. భార్య పెగల న్వల్పానురాగము అనునయము, ప్రై వై మెరుగు లై అన్వేషించినను' కనవడవి రీతిలో నుండుసు. ఈ రంగస్థలము పై .. వచ్చు సన్నివేశము, ఇతివృత్తమున కేమ్యూత్రము పోషకముగా లేదని అరి అనవసరమని కొందరు త్మీవముగ విమర్శించిరి. బీవికి నమాధానమిట్లా చెప్ప వచ్చును, ఈ నాటకమునందలతి నాయిక అప్పరోతాథికి చెందినది. వ్వ్గ లోక మున వారిస్థితి భూలోకమునందలి వేళ్యలవంటిది, - ఈన కులమునందలి ధర్యము ననుసరించి హృదయగళ భాపములను వ్యక్రిఠించుటలో వెనుకంజ వేయని రీతిలో ఊర్వశివి తనకై అన్యులను

64

తసింపదేయక అమెమే వలచినట్లు అనురాగ పొరవశ్యమున పేరోగలమువన తన (పియుని నామము నుచ్చరించినట్లు, వియోగభరమును నహించుటలో సందే హించినట్లు చృితించినచో, కులస్త్రీలకు భూషణములగు ఆమాయకత, లజ్జం సిగ్ధ, వహనము, మొదలగు గుణముల కామడ రూపమున నున్నట్లు చిత్రించి నచో అదికేవలము దృశ్యముయొక్కం ఒక పాక్షిక చితణమే అగును. అదియునను కరణీయము. అందులకే కాళిదాసు రాణీని రంగస్టలము పే (పవేశింపదేపి కుల శ్రీల సహజగుణములను, అభిమానము, లజ, సహనశీలత మొదలగు వావిని చి్యితించినాడు. వస్తువుననునరించి చూచినను, ఈ రెండు ఆంకముల ఫలాగమ మున కెంతయో దోహద మొనర్చుచున్నవి. దీవివలననే అనురాగ వృక్షమున కంకురము లేర్పడి కుసుమ ములావిరృవించుమ, ఇక వ్యక్తీకరణ విధానమోః భావములు, కల్పనలు మేఘములవలె ఆవరించుచు వచ్చును. ఉపమల విద్యుల్లత ఆఅకస్మాత్తుగ (పకాశించి కీణములో మబ్బుతిరలను తొలగించి వాతావరణమును [వకొశవంత మొ%ర్చునుం ఆచార్య విల్సన్‌ అభిప్రాయము

వికమౌర్వశ్రీయ నాటకమునుగూర్చి ఆచార్య విల్సన్‌ వ్యక్తీకరించిన ఆభి(పాయము గణింసదగినది,

• "ఈ నాటకమునందలి పా్యఠణ, నన్నివేశముణ ఒకానొక దిన్యళ కక్రికీ అధీనములై యున్నవి, మధ్య మధ్య దాని (వమేయమునలన నాటకమున కొక విధమైన (ప్రాశ న్త్యము లభించినది, విధి (ప్రభావము [(వతిరంగమున కనిప్‌ం చును. రాజు, అస్సరన, అప్పరపలకు రాజు, దేవతల కరివతీయగు ఇం(దుడు అందరును దాని ఆనివార్యమైన కఠినమైన ఆనలికి తలవంచినవారే, ఉదాత్త మైన కవితారీతి ఈ నాటకమున మరియొక వైశిష్ట్యము. ఇతినృ త్రము దృశ్యము పాాఠతణ అన్నియు ఉదా త్తకల్పనలకు (వ్రతీకలు, రమణీయమైన భావములలో నాశటివి మధియొకటి యున్నడి. వానియందొకదావితై మాత్రమే తర్కాణముగ

65

నదాహరించుట వేరొకదావికి ఆన్యాయము చేసినట్ల గును కనుక ఈ విర్ణయము నహృదయుల అభిరుచికి, పాఠకుల విశిత పరిశీలనా శక్తికి వదలుటయే (శయ వ్యంరముగ దోచును"

ఈ భావమును దృిష్టియం దుంచుకొనియే నేమకూడ వివిధశయములను విపులముగ వివఠించుటకు సందేహించుచున్నాను. అనుదవామున కలిగిన (శమ;

విక మోర్వశ్రేయమునకు పాళ్చాత్య భాషలలో ఎన్నియో అనువాదములు వెలువడినవి. వనీవియందు అంగ్లానువాదములు మూడు, జర్యనీ ఆనువాద మొకటి గణింపదగివది.

ఆం౦గ్హానువారమ్మ్మతట్రషమువుడాతిని "అద్య మైనది. ఇది వద్యరూపమున శఖదోో "ఈ అనువాదము మూలానుసారిగ సాగినది. విశిస్టమైవదేగావి పద్య రూపమున మన్నందున ఛందస్సున కనుగుణ మెన రీతిలో కొన్నిసందర్భములలో భావమును వినృత వరచుటయో నృల్బముగ మార్చుటయో జరిగినది. ఈ

= కారణముచే నిది కాళిదాసులోవి ఠళాత్మక సొందర్యమును సరనముగ దర్శింస జేయుట కళకమయి యున్నది, విషళ్రమోక్వ్కథియము బొంబాయి. విశ్వవిద్యా లయములో పాఠ్య(ప్రణాళకతో చేర్చబడిన [గంథము. కనక మనలోని (పపిద్ధ విద్వాంనుణ వీనివిగూర్చి [కద్దచూపిరి. విద్యార్థం ఉపయోగాక్థము వీని (పతి వదానువాదము గూడ (పకటించిరి. వీవిలో మో, కాలే, మఠియు వెద్యగారి అను వాదములు (సకటింపబడినవి, కావి ఈ అనువాదములలో వ్యక్తికరణ+ల్పము తామణీయకము లోపించినది, శ్రీ ఎప్‌. వి, వండితుడ విక మోర్యశీయమును గూర్చి కొన్ని అంశములు వ్యాఖ్యరూపమున వెలవరించినారు. వేను నంస్కృృళ ళాషను చదువగలను మా(తమే. ద్వ, ద్ద వివసించు్క,పదేళశమున వీడ్‌లో సంవ్కల్భతము తెలిస్రోన్‌ విద్వాంపులు పండీతులు కేళ్లు అందువలన ఆంగ్లామవాదముల పై ఆధాథేపడర తప్పలేదు,” బీనితో వంస్కృృక్‌ మూలమును ణ్‌ శా / య సే గో అత

66 తంనొాత్మకముగ వీలైనంతవరకు పరిశీలించితివి, నాకు మరారీభాషలో న్వల్బ పరిచయమ్నుందున మరాఠీ అసువాదము సహాయము నొందుటకు (సయత్నించి తిని, కాని మరాఠీ అనువాదకులు ఆతిచ్యిత్రమయినవారు. వారిదృష్టిలో కాళిదాసు నకు నాటకరచన మన నేమియో తెలియదు.వారు తమ అనువాదములకు పీఠికలో ఇట్లు నసృషముగ[వాసివారు, గా గ్‌ కాళిదాసు వి మోర్వశీయమున పఠించుట కానక్తి గలిగించుట క్రిన్నియో మార్చులు చేయవలసిన అపనరము కలిగినది. వీరి (ప్రయత్నిము వివిధాంశముల కూర్చు విక్ర మోర్వశ్రీయనును మరింత జటిల మొనర్చినది. సిద్దహస్తురైన కవీళ్వరుడు విక మోర్వశ్రీయను ననువదించుటకు పూనుకొవినపుడు కాళిదాసు సర్వతోముఖ _వెదుష్యము వెల్లడి యగుమం కొవి మన కవులు ఇటువంటి కార్యమనిన ఆమడ దూరము పోవుదురు... ఇతరులు కూడ దీని అనువాదమును గూర్చి (శద్ధపహించిసట్లు లేరు. ఇటువంటి పనులకు నేను తగనివాడవని తెలిసియు దేశసేవ దృష్టితో సాహసించి శ్ర్యనుసారము (వయత్నించి ఎటులనో పూ ర్తిగావించితి ని, భారతీయదృక్పథము గూర్చియు, నంస్కృృృతపురాణ గాథలను గూర్ని సామావ్యముగ (వజలకు వరిచయము న్వల్పము కనుక సంచర్చానుసారముగ భానము స్పష్టముగ దెలియటకు కొన్ని వివరములుకూడ (వాసినాను, నేను నాకు (ఓపిక, శక్తి ఉన్నంత మేరకు పరి[శమచేయటలో. - వెనుదీయబేదు, కొళిదాను భావవైశిష్ట్రమును ఉర్దూ భాషీయులకు సరసరీతిలో వృష్టమొవర్చుటకు శక్తికొలది (వయత్నించినాను, ఈ కృషి సఫలముకొవిచో ఆది నా అసొమర్హ్ష్యముగ క్ష ఆ అ వ జై చక్రీ "౯ కస వీద్‌ దరము ఖీ గండాలయాం తి వజన విదేయుడు, 15.1905 తవ్వహోమ్మద్‌ అబీజ్‌ మిర్దాం క షా స వైదరావాక స ఉఖి