Telugu saaraswatha vaysa mukthavali - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

రే ఉచుట్లలయ్యుట్టువు. |

౧4 రూం ఎడా క

నొరస్వత వ్యాస ముక్తావళి

(మరికొన్ని ఇతర వ్యాసాలు

రచన;

డా॥ “బూర్గుల రామకృష్ణరావు క జ. విశాలాంధ్ర అబ్హిషం్‌ హన్‌ క్రో విజ్ఞాన్‌ భన్‌ చక జ్యం్‌ నీట్‌

చొద్‌రాజున్‌- కం౦0 ౦౦1

54౧2957202 7292 గిలి 42౪78! (4& 6011806100 0 1167217 2౧64 0116? 6952౪9 0 1246 0. 86479612 [౧౭౧౧౭౬91౧8 గ80 1౧ 7616806) (వచురణ నెం. : 1519 (వళులు : 1000 వఠమ ముదణ : "సెప్టెంబరు, 1090 (బి బూర్గుల రంగనాథరావు, హైదరాబాదు ల! = 'బెటిల్‌ డిబేను ః పవన్‌ వా నం. వెల : రూ. 5.00 ఘం ద్‌ ఈ] (వళులకు : గ విశాలాంధ పబ్లిషింగీ హౌన్‌ గ 7 41,485, విజ్ఞాన భవన్‌, బ్యాంక్‌ స్ట్రీట్‌, . ళా న! హైదరాబాదు - 600 001. విశాలాంధ బుక్‌ హొన్‌. విజయవాడ, హైదరాబాదు, అనంతపురం, విశాఖపట్నం, హన్మకొండ, గుంటూరు, తిరుపతి, కాకినాడ- 158% : 81-7098-21] 9-7 మ్ముదణ న = శ్రీ రాజరాజేశ్వరీ ్రింటర్చ్‌, క.2.1167/2/౬/8 ఈశ, 1పింటింగ్‌ కాం పైక్స్‌, తిలక్‌ నగర్‌, హైదరాబాదు _ 5000144. భరత లొదా్ట్యా క్‌ ఖ్‌ స

భో *6. ౧౦../

విషయసూచిక ఎజ్జావన వ్యాసరచనావై దుష్యం క్షే నిఫీనవాజ్బ్మయము_యెంకి పాటలు టి శే 2, కాకునూరి అప్పకవి జన్మన్టానము ం 18 తి. రెడ్డిరాజుల కాలపు మత సంన్క్బృతులు టి కరి 4... తెలుగు సాహిత్యంలో యుగక రలు అలు తిలి న్‌, (వకాపరెడ్డి అన్నగారు ం శీల 6. ఉమర్‌ఖయ్యామ్‌ అలం శ్రి 7... తెలుగు భాషపై ఉర్హూ (వభావము . "74 రి, బహ్మనీ సుల్తానుల, కుతుబ్‌ షాహీ రాజుల ఉర్దూ వ్యాజయ పోషణము ఆం ర్‌0 0... సూఫీ సర్మద్‌ అం లప 10. ఉమర్‌ఖయ్యాం _ ఈశ్వర తత్వము ఆం. 103 11, శ్రీ రాధాకృష్ణుని భారత దర్శనము అ. కేషేతి ఖీ (పాచీన కేరళము ఇజం కేక్షితి 18... శేరథీయ ముఖ్య సంస్కృతసందేశ కావ్యములు ఆ. కరరి 14 మళయాళ భాషా సాహిత్యములు య. కలికి

అన వి జాపన

ఈ శ శాబ్దపు మూడవ దకాబ్బము నుండి అయిదవ దకాబము వరకు__ అనగా క్రీ॥ క॥ 128 నుండి 1947 వరకు_ మా నాన్నగారు (వాసియండిన అనేక వ్యాసముల నుండి, గోలకొండ 'సుజాత' '“శోభ! ప్మతికలలో ]పకటిత మైన ఏడు వ్యాసాలను మరియు అము.దితంగా ఉండిపోయిన “సూఫీ సర్మద్‌' అను వ్యాసంతో సహా, అమూల్యములు, ఆదరణీయములని తలంచి కాబోలు, (శమకోర్చి. ఏరికూర్చి “నారస్వత వ్యాస ముకావళి” అను పేరుతో సుమారు 105455 (వాంతంలో ఆంధ సారస్వత పరిషత్తు హైదరాబాదు యొక్క (క్రియాశీలక ముఖ్య కార్యదర్శులు, సాహిత్యారాధకులు, విశిష్ట రచయితలు, విశ్ళత వక్తలును, నా చిరకాల మ్మిళులునైన శ్రీ దేవులపల్లి రామానుజరావు మహోదయులు, ఆ వరిషత్తు తరపున (గంథరూపంగా ఎనిమిది వ్యాసములను (వచురించి ఆం్మధ సాహిత్యోపాసకులకు, విద్యార్థులకు యెనతేని సేవ గావించిరి. (ఆ కాలములో శ్రీ నూకల నరోత్రమరెడ్డిగారు పరిషదధ్యక్షులుగా నుండిరి). ఆ సుహృద్భావ పూరిత సత్కార్యము దాదాపు కికి_8ి4 సంవత్సరాల [కితం జరిగియుండినను, ఆ వ్యాసము లివృటికిని ఆ(పస్తుతము కావనియు, ఆవి పునర్ము[దణ కర్ణ ములేయనియు వలువురు సాపాత్యకారులగు మ్మితులు ఆధి (పపాయవడగా, ఆ వ్యాసాల జతకు మా పితృపాదులు కేరళ, ఉ త్తర్మపదేశ రాజ్యపాలకునిగాను, రాజ్యసథ సభ్యులుగా నుండి 1056__1964 మధ్య కాల ములో [వాసిన కొన్ని పామాణిక వ్యానములను కూడా చేర్చి అదే 'పేరుతో_ అనగా “సారస్వత వ్యాస ముక్తావతి విసృత వచురణ (2012366 ౬61110౧) గా వచురింపవలెనను అభిలాష నాలో కలిగెను. ఈ విషయమే కొందరు సాహిత్య (పియులతో ముచ్చటించగా వారు *'మంచిదే, పురోగ మించండిని (పోత్సాహవరచుటచే నా ఉద్దేళ్యానికొక బలీయమైన ఊపు కలి గింది. వెంటనే నా వద్ధనున్న మా తండిగారి కవిలెలో లభించిన ఏడు (7) ముదికా ముదిత వ్యాసాలను కూడ చేర్చి యీ సంపుటాన్ని (_పచురించుటకు

నవాయపడగలరేమోయని (వసుత సారస్వత వరిషదధ్యక్షులు శ్రీ దేవులవలి రామానుజరావుగారితోను, స్కువసిద్ద ప్యాతికేయలు. జీవిత చర్మితకారుల] అనువాదకులు, విహితులు, నా స్నేహితులునైన శ్రీ డి. రామలింగంగారితోను సంట్రతించితిని, నేను కోరగానే పునర్ముదణ కంగీకరించిన శ్రీ రామానుజ రావుగారిని, “వ్యాసరచనా వై దుష్యం” అను శీరికతో ఈ పునర్ము[దిత వ్యాస సమాహారానికి పీరిక సంతరించిన శ్రీ డి. రామలింగం గారికిని, అటే |కా త్త్‌గా చేర్చిన వ్యాసాలను నా కోర్కెను మన్నించి ఓపికగా శర్ధ పతి వ్రాయించి నా కందించిన మ్మితులు డా. మధ్ధాలి నాగభూషణరావుగారికిని ఈ (గంఠాన్ని (వచురించుట కంగీకరించిన విశాలాంధ (వచురణాలయపు యాజమాన్యానికిని, సంపాదక వర్గానికిని ఈ సందర్భములో నా కృతజ్ఞకా నసుమాంజలుల నర్నిస్తున్నాను.

ఈ పునర్ముదిత 'సారస్వత వ్యాన ముకావి సాహితీ జిజాసువు లకును, విమర్శకులకును, తులనాత్మక వరిళోధకులకును, ముఖ్యంగా ” విళ్వ విద్యాలయాలలో తెలుగు నైచ్చిక భాషగా నభ్యసించు విద్యార్థులకును ఉపక రించు (గంథముగా పరిణమించగలద ని ఆ+ిస్తున్నాను.

హైదరాబాదు ఇట్లు 2861900 దబుధజన విదేయడు బూర్గుల రంగనాథరావు

సల వ్యాసరచనా _వెదుష్యం

ఖూర్గుల రామకృష్ణరావుగారిది ఆసాధారణ మైన బహుముఖీన వ్య కిత్వం, ఒకవ్పుడు. భారత దేశానికి రాజకీయ, సాంఘిక, సాంస్కృతిక, విద్యా కేర్యదంగా విలసిల్లిన పూరా వాతావరణంలో వీరు నివసించి గోఖలే స్రాపించిన "ఫెర్లుసన్‌ కాలేజీ విద్యార్థిగా వతిభావంశుడని ేకమతెచ్చుకున్నారు. లోయకగా, రాజ్యాంగ విషయాలలో నిపుణులుగా (వక్ఞా (పాభవాలు _పదక్శించారు. (పజా హిత జీవితంలో ప్రవేశించి, హైదరాబాదు సైట్‌ కార్యగెసు నాయకుడై , నిజాం రాష్ట్ర ఆంధ మహాసభకు అధ్యక్షుడై, నిజాం నిరంకుళ పభుత్వ వ్యవస్థను వతిఘటించి, ఆలన-టి హైదరాబాదు రాష్ట్ర్రంటో మూడు బాషా (పాంతాల వారందరిలోనూ విశేషించి చెప్పుకోదగ్గ ఏకైక రాజకీయవేత్తగా [పస్తుకింవ బడ్డారు. మంతిగా, ముఖ్యమంత్రిగా, గవర్నరుగా, రాజ్యసభ నభ్యులుూా (ప్రజాజీవితంలో నిమగ్నులై ఉంటూ నచ్చారు. చివరకు సరియైన తరుణంలో వికాలాం్యధ్ర ప్రదేశ్‌ రాష్ట్రం ఏర్పడవలెనని పకటించి ఆంధృ్యవకేశ్‌ నిర్మాత అనిపించుకున్నారు. ఇన్ని దశలలోనూ వారి అభిమాన వ్యాపకం మాతం సాహిత్యమే. ఆయన (వధానంగా సాహిత్యికులు. ఇటువంటి వారిని ఆంగ్లంలో గ120 01161165 ఆంటారు, వీరు బహుభాషా వేత్త. తెలుగు ఉరూ, హింది, ఇంగ్లిషు, సంస్కృతం, మరారీ, కన్నడ భాషలలో చక్కని (ప్రవేశం కలిగిన వారు. బొంబాయిలో ఎల్‌.పిల్‌.బి. చదువుతూ ఒక ముస్లిం విద్యాసంస్థ యైన ఆంజుమనె ఇస్టామియా పైస్కూలులో పెర్డ్‌ చైమ్‌ టీచరుగా విద్యార్ధులకు ఫారసీ భాష హోధించిన గౌరవం ఆంధులలో ఈయనకు మ్మాతమే దక్కింది. పారసీక వాజ్మయ చర్మితను వీరు రచించారు. ఈ విధంగా బహుథాషలలో పాండిత్యంతో పాటు, సాహిత్య అధ్యయనం, రచనా వ్యాసంగం వరకి అల వడ్డాయి. ఆ రెండిటిలో నిరంతర సాధన చేశారు. “నాకు కూడా వాసే గుణం

వుండి (వాస్తూవుండేవాడిని” అంటూ పిన్మమతతో తమ రచనా వ్యాసంగాన్ని గూర్చి వీకు చెప్పుకున్నారు. అనేక గద్య పద్య రచనలు చేశారు. నేరుగా హెరసీ భాషనుండి ఉఊమర్‌ఖయాం రుబాయీలను ఛందోబద్దమెన పద్యాలుగా తెనిగించారు. మరొక ఫారసీ కవి సూఫీ సర్మద్‌ రుబాయీలను కూడా తెలుగు పద్యాలుగా అనువదించారు. ఆదిశంకరుల సంస్కృత సౌందర్యలహరికి, కనకధారా స్రవమునకూ ఆంర్భధ పద్యానువాదాలు చేశారు. జగన్నాథ పండిత రాయల లహరీ పంచకానికి ఆం్మధ పద్యానువాదం చేశారు. సంస్కృతంలో స్వయంగా శ్రీనివాస షట్కము; వగవతీస్తుతి, మరుత్‌ సందేశము, రామ సవము, ట్రీ వేంకటేశ స్ముపభాతం రచించారు. తెలుగులో గేయాలు కూడా (వాళారు. ఆంగ్ల, ఉర్దూ భాషలలో సాహిత్య వ్యాసాలూ, ఇతర వ్యాసాలూ (వాకారు. ఆంగ్లంలో కవితలు రచించారు. వ్యాసకర్తగా మంచి పేరు తెచ్చు కున్నారు-

ముఖ్యంగా సాహిత్య వరిశీలకులుగా రామకృష్ణరావుగారికొక విశిష్ట వ్య క్రిత్వం వుంది. సృజనలోని అందచందాలచే వీరు ఆకర్పితులయ్యేవారు. స్వారస్యాన్ని చక్కగా [(గపించేవారు, సొగసులను కనిపెట్టి, వాటిని పళం సించి, వాటికి అభివ్యక్రి ఇవగలిగిన్మపజ్ఞ వీరిలో వుండేది. సంస్కృృతాంద్రాంగ్గ మవారాష్ట్రరి, కర్ణాటక, ఉర్దూ, ఫారసీ సాహిత్యాలతో చక్కని పరిచయం ఉండడంవల్ల తులనాత్మక వరిశీలనం కూడా సమర్థతతో చేయగలిగేవారు, రామకృష్ణరావుగారు రాజకీయాలలో కాన్‌ స్టిట్యుషనలిస్టు అనీ మీతవాది అనీ పేరెన్నికగన్న వారు. కాని సాహిత్యంలో మాతం వీరెల్చప్పుడూ [కొతను అవ్వోనించారు. ఇందుకు ఉదాహరణ ఆం[ధదేళంలో “ఎంకి పాటలు” పై దుమారం రేగినవ్వుడు వీర “నవీన వాజ్మయము._ యెంకి పాటలు” అను శీర్షికతో రచించిన వ్యాసం. ముఖ్యంగా పూర్వాపరాల స్పృహ, అభ్యుదయ దృక్పథం ఈ వ్యాసంలో గమనార్హ మెనవి. సాహిత్యాన్ని సంకుచితపరచడం ఎవరి తరం ? ఆని ఇందులో వీరు (వళశ్నించారు. నవీన జాబ్మయానికి సార్వజనీ నత, సత్యానుకరణం, స్వాతం్మత్యం మూడు ముఖ్యగుణాలని చెప్పారు. మొదట సృజన, తర్వాత లక్షణం పుడుతాయి. వ్యాకరణం, లక్షణంమొదలై న వాటి కంటె కవిసృజన గొన్సదని అన్నారు. కవిత్వం పండితుల సౌమ్ము కాదన్నారు. వాడుక భాషను వాజ్మయంలో ఉవయోగించటంలో తప్పు కానేరదని ఘంటా వఠంగా చెప్పారు. కవియొక్క అనుభవమునందు ఇంచుకై నను పాల్గొనలేక

పోతే అతడు విమర్శకుడు కాజోలడని స్పష్టంచేశారు. ఎంకి పొటలలోనీ నర్‌ శబ్ద (వయోగాన్నీ, భావ సొకుమార్యాన్నీ, ధ్వన్మిపాధాన్యతనూ చకుని అవగాహనతో వరిశీలించారు;

రామకృష్ణరావుగారి చార్మితక చృష్షికి “కాకునూరి ఆప్పకవి జన్మ స్థానము”, “రెడ్డిరాజుల కాలపు మత సంస్కృకులు” అను రెండు వ్యాసాలూ (పామాజికమైన నిదర్శనాలు. చరిత, 'సాహిత్యం, ఇవి రెండూ అభిమాన విషయాలైన వారికి ఈ రెండు వ్యాసాలూ ' ఆస కిదోయకంగా ఉంటాయన డంలో సందేహంలేదు చర్మిత, సాహిత్యం_ఇవి రెండూ చరస్పర సంబంధం కలిగిన విషయాలుగా ఎంచి, వాటిని గాఢంగా -నిశిత దృష్టితో పరిశీలన చేసిన వారిలో సురవరం (వళాపరెడ్డి, బూర్జుల రామకృష్ణరాపు ముఖ్యులుగా కన్ని సారు. రెడ్డిగారు ముఖ్యంగా నాహిత్యాన్ని ఆధారంగా పెట్టుకొని (ఇతర ఆంకా లతో పాటుగా) ఆంధుల సాంఘిక చర్మితను నిర్మించగలిగారు. బూర్లులవారు రెడ్డిగారిని అన్నగా భావించేవారు. వయస్సులో కూడా శెడ్డిగారు అన్నగారే. రెడ్జెగాకి జననం 1896 మే. రావుగారి జనకం 1899 మార్చి ఇద్దరూ వాకి వారి రంగాలలో- ఉద్ధండులు, ఈ ' వ్యాస సంపుటిలో (వతావరెడ్డిగారిని గూర్చి రామకృష్ణరావుగారు (వాసీన వ్యాసం ఆవూర్వమైనది: ఒక మేధావి మరొక మేధావి వ్యక్రిత్వాన్ని ఆంచనా వేయడం ఎంతైనా ఆన క్రిగొల్బే విషయం, “స్పృష్టమెన లక్ష్యం, వంకర లేని గురి, అమోఘమైన (యోగం, విడుపులేని పటు, విశిషమెన సాధన (వకాపరెడ్డిగారి (వతిభకు వన్నె తెచ్చిన గుణాలు” అనీ రావుగౌరు చెప్పారు. అలాగే రామకృష్ణరావుగారిని గూర్చి చెప్పవలసివ స్తే అనన్యమైన (పతిభా సంపద, సరసవై ఖరి, ఉన్నతస్థాయి (వవాహిత జీవనం, జిజాసతోకూడిన సాహిత్యాధ్యయనం, నిండుకుండవలి తొణకని వ్య క్రిత్వం, స్పుటమైన వాక్కు, నర్వసంపదాయాలనూ సమానంగా గౌరవించే సుసంస్థ్భృ తమైన సంస్కారం, ఇవి వారి (వత్యేకతలు. (గీకు త త్వవేత్తలు చెప్పే ఆదర్శ రాజకీయవే త అలకణాలు రావుగారిలో కన్నిస్తాయి ఆయన జీపితాన్ని పరిశీలించిన వారికి ఆయన పూర్ణ పురుషునివలె కన్చించేవారు.

ఉషర్‌ఖయ్యామును గూర్చి, సూఫీ సర్మద్‌ అనే ఫారసీ కవిని గూర్చి రావుగారు వాసిన వ్యాసాలు ఫారసీ కవితామరువును (గోలిన అదృష్టకాలి తెలుగువారి కందించిన గాఢ పరిశీలనలు, సూఫీ కవులను గూర్చి చెబుళూ “తాకిక[యేమ ద్రైవ్యపేమకు మార్గదర్శకమను తలంపుచే ఈ సూఫీ కవులు భ కి శృంగారములను కలిపి ద్వ్యర్థికావ్యములనదగు గీతములను నాసి యున్నారు”. అని విశదీకరించడమే గాక, సూఫీల తత్త్యాన్ని కూడా వివరిం

చారు. ఈ వ్యాసాలను సర్‌ రఘుపతి వెంకటరత్నం నాయుడుగారు చదివే అవకాశం లేకపోయిందికదా అని వాపోవడం తప్ప మనం చేయగలిగిందేమీ లేదు. చదివివుంటే నాయుడుగారు వీటిని తప్పకుండా (పశంసించి ఉండేవారు. సూఫీ త త్వం విషయంలో నాయుడుగారికి తెలియని ఆంశం లేదని కృష్ణ కాక్రిగారు నాతో ఒకమారన్నారు. ఉర్దూ భాషా సారన్వతాలు, తెలుగు భాషపై ఉరూ (వభావం, అలాగే మలయాళ భాషా సాహిత్యాలు ఆందరూ వ్రాయగలిగే వ్యాసాలు కావు, ఈ విధ మైన రచనలు తెలుగులో రాలేదు. డా. సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌ భారతీయ తత్త్వ శాస్త్ర దర్శనాన్ని గూర్చి ఈ సంపుటిలో ఒక అమూల్యమైన వ్యానం వుంది. ఆ (వాసీన వద్ధతిలో ఒక వై లక్షణ్యం ఉంది. రామకృష్ణరావుగారి ఈ వ్యాసాలలో ఒక ఆరు మ్మాతమే ఈ పుసకం మొదటి మృుదణలో వచ్చినపుడు మహాకవి శ్రీశ్రీ గారు వాటిని చదివి రామకృష్ణరావుగారికి (వళంసా పూర్వుకంగా ఒక లేఖ (వాళారు. ఇప్పుడు మరి కొన్ని వ్యాసాలను కూడా చేర్చి ఈ 50127866 66410 అందిసున్నందుకు రావుగారి. పెద్ద కుమారులు. శ్రీ బూర్లుల రంగనాథ వావుగారని అభినందిస్తు న్నాను. దీనిని (వచురిస్తూవున్న వికాలాంధ (వచురణాలయం వారు ఉత్తమ సాహిత్యాన్ని తెలుగు పాఠకులకు ఆందిసూఉన్న వారు. వారికి నొ ధన్యవాదాలు. -ఈ, సాహిత్య వ్యాస సంపుటి ఒక విదగమెన, విశిషమన (పచురణగా నిలిచిపోతుందని నా నమ్మకం. దీనిలో తెలుణ్‌, పారసీ, పీతా, సంస్కృత, మలయాళ సాహిత్యాల గుబాశింపులు ఉన్నాయి. కా త్తి చింతన వుంది. చర్మిత సరచయం ఉంది స న్‌ (ఈ సంచయం ఉంది. భాషా సంబంధమైన చర్చ వుంది. సాహిత్యాల తులనాత్మక వరిశీలనం కొంత వుంది. ఉత్తమ కవిత్వాన్ని గూర్చిన (ప్రస్తావన వుంది. అన్నిటికన్న ముఖ్యంగా చెప్పుకోదగింది, ఒక్ష బహు భాషావేత పలు థాసా సాహిత్యాలను గూర్చిన [వగాఢ పరిచయంతో ఆయా విషయాలపె దేనీన సమాలోచన అమూల్యమైనది. ఈ వ్యాసాలు సాహితీవరులకు విజాన దాయకంగా, చూర్షదర్శకంగా ఉంటాయని ఆశిస్తాను. న జూన్‌ 1900, హైదరాబాదు. డి. రామలింగం

నవిన వాజ్బయము - యొంకిపాటలు.

(ప్రవంచమునందలి (వకివస్తువునకు వరివ రనము సహజగుణము, దేశ చర్మితములేగాక వాజబ్బయ చర్మితములుగూడ సంఘముయొక్క వ్యవస్థాబేద ముల వల్లను, కాలములయొక్క్ల మార్చులవల్లను, పరివర్తన మొందుచుండును. “ఉత్కాంతి' తత్వము వాజ్మయ చర్మితమునకును సంబంధించును. ఆం;ధ వాజ్యయ చర్మితముని మొదటినుండి నివ్పటి వరకును వరిశీలించితిమేని కాలము యొక్క- ధర్మము ననుసరించి భాషయు వాజ్బయము ఎట్టిమార్చులు నొందెనో తెలియనగును.

(వసుత యుగమును గ౭౧౦౦|౬€10 ౩86 అనగా సామాన్య (వజల యుగమని పేర్కొనుట విశియున్నాము, ఈ పేరు వరిపూర్ణముగా సార్థకము గానవ్పటికిని సామాన్న (ప్రజాయత్త లక్షణములు లోకమందలి (వతి జాతి యొక్క జీవనమందుకు కాన్చించుచున్న వి. జాతీయ బీవనము యొక్క విషయేతరములందు గిన్సించు నీ లక్షణములే వాబ్మయమున గూడ బొడగట్టుచున్న వి. “వాజ్బయము సాంఘి౩ జీవనము యొక్క [వతిబింబమని” మాథ్యూ ఆర్నాల్డు (గ121264 ఉిగ౧౦14) అను ఆంగ్లేయ మహాకవి వచించి నటుల, సంఘముయొక్క_ జీవనమందు మార్చులు గలుగుటవల్ల వాజ్మయ నిర్మాణ వద్ధతులందుగూడ మార్పులు గలుగుట సహజము. నవీనవద్ధతుల నవ లంబించు వాజ్మయ నిర్మాతలు నంఘనంస్కారులవలెనే సక్రమ వద్దతుల నవలందించలేదను యఫవాదులకు గూడ పాశులగుచుందురు, మార్పులు జేయు నవసరమే లేదని పాత్మతోపల వవలజాలని మూఢ విశ్వాసములు గలవారు వాజ్మయ చర్నితములందు గూడ పెక్కం్మడు జూవ బైదరు. కొని కాల (వవా హమున కడ్డువడి కట్టగట్ట నెవరితరమ్లు ? ఆందులో కేవల భావనా మ్యాత

,నేంవేద్యమృలును, మృదుమధుర రసార్ద్భ్రములునగు కవికా [వవాహముల దారి

ఇడ్డగించువారెవరు? అడ్డగించినను గడ్జిపుల్లవలె తోసివేసి కర్లవవాహములు

విచ్చలవిడిగా రసానుభవలాలసులగు సహృదయుల యంతరంగ సీమల బారుచ ॥

భావాంకురముల నుదయింవ జేయుచునే యుండుము. సద్యకావ్యములేగాని, గద్య కావ్యములేగాని, వబంధములేగాని, యితర నిర్మాణములేగాని సారస్తతమున వివిధవద్ధతుల పరిణమించినపుడు శోకించు వారెవరు? వాబ్బయోద్యాన లమ్మికిని సర్వవిధ పరిమళ పనూనరాజము లలంకారములే : అట్లు గావని తలంచుట తప్పు. [తసరేణువు మొదలు (బ్రహ్మాండిము వరకు ననంతకోటి రూపాంతర ముల గన్నరచు నా సచ్చిదానంద స్వరూపమువలె తత్ఫ్యూ ర్రిలశముగల మను జునీ మానసిక వ్యాపారములు [(వ్రపంచముయొక్ష్మ వివిదావస్టల నమస్రరిం చి యశేకొవిధములావ్య కహాగుచుండునగఆట్లుగాగాడ్రకని పాదిరచిసోమానునా ? భాష మనుజునియొక్క విచాకభావనా [(పపంచముల బయలుపెట్టు సంజ్ఞ వాబ్మయము స్మకమ పద్ధతుల పైన నిర్మింపబడిన విజానసొధము అది యెల్పప్ప టీకిని సీర్మింవబడుచు, బీకస్పుడు పరిష్తోర్షత నొండోని నిర్మాణరాజము. 'ఆట్ట దానీ 'స్వరూపమును- సంకుపిత పరచుట క్షీ వరితరము? కవి అవేశపూరితుడు. భావనా 1వపంఛమువ విచ్చలవిడిగా దిరుగ్జాడి ఆనందరస శీపపూర్ణతచే మ త్రిలిఫవాడు. అట్టి వానికి తన రసానుభథవమును వెల్టడించుటయే ముఖ్యముగాని, యే భాషయందుయే ఛందస్సునందు యెన్ని పదములందు వ్య క్తపరుచుట యనునది ముఖ్యముగాదు ఇట్టి రసానుభవ జనితో నాదము ముందుయే కట్టుబాటులును యే అబంధనలును పనికిరావు ఈ తత్వము ననుసరించి కేవల భావనాత్మక మనిను నగు కశలు 'సృష్టించుటయే నవీన యుగము నందలి- కళాథర్మము. దీనినే/గ0౫౭౧౪౭:క౧సాజని పేర్కానెదరు. దీనినే స్వర్ణయగమని కొనియాడెదథ నేటి నవలలు, ఖండకావ్యములు, భావ గీతములు, చిన్న కథలు, ముచ్చటలు, మొదలగునవి నవీన కళాధర్మము ననుసరించిన వడళులు, ఆంగేయ నాగరికతతో గలిగిన సంబంధమును ఆంగ్లేయ భాషాభ్యసీనమును చారివరకీ వరివ ర్రనమునకు కారణములనుట నిర్వివా దాంశము, ఆంధ వాజ్మయమున నవీన కళాధర్మముల మొట్టమొదట నూచిం చినవారు కః శే రా॥ బ॥ కం॥ వీరేశలింగం వం మలుగారేయని చెప్పవచ్చును. కొంతవడి పురాతన వదతుల నవలందించు వండితులసంతుష్టి చూపీనను ఆర్మదులయొక్క. అధునిక్‌ సంస్కారమువలన నవీనవద్దతు లితి త్మీవముగ (ప్రబలి: పరిపూర్ణ వికొనము నొందుచున్నయవి. షేక్పియర్‌, కీట్సు, 'షెళ్టీ, (బౌనింగ్‌ మొదలగు ఆంగ్లేయ మహాకవుల ననుసరించి ఖండకావ్యములు భానగీతములు నాయట [వస్తుళకాలమున విరివిగా- గానవచ్చును. సంస్కృత ఫాషా నంస్కోరముగల యార్మధభాష ఈ నవీన కావ్యరచనల కమితముగా ననుగుణ్యమై యున్నదని డెవ్పవచ్చును. శ్రీయతులు తిరువతి. వేంకట కపులును వూర్వాదార' నరాయణులయ్యు వాజ్బయమున్‌ నవీన సం్యపదాయ ముల ననుసరంచుటకు' ముందంజవేని ఆనేక ఖ6డకావ్యాచుల రచించి యున్నారు. 2

శ్రీ రాయప్రోలు సుబ్బారావుూరును, దువ్వూరి రామిరెడి గారును, ఆఇధికార సూర్యనారాయణరావ్రగారును, నర్లడూరి వెంకట సుబ్బురావీగారును, మొదలి యభినవ కవులు, నవీన లావణ్యముల వెదజల్లుచు భావ పపంచమున నవీన విలాసముల మూర్తీభవింద జేయుచున్నారు. ఈ (కొత్త మారములన్నియు యాంధభాషా యోషామణికి భూషణములై 'యలరారుచున్నవి. ” (గోలకొండ వ్యతిక 10 మేనెల 1926) నవీన కళల యొక్క ముఖ్యగుణములు మూడు. వాజ్బయము సంఘము యొక్కు (వతిబింబమను నార్యోక్తినిబట్టి సార్వజనీనత గలుగ. వలయును. ఉఊృత్తషుజాతి యందుదృవించిన నాయికా నాయకుల ([వణయకతలేకాని పౌరాణిక గాథలేకాని “కేవలకల్పనాక్‌థ” లె నను సంఘముయొక్క సర్వ స్నామాన్య జనులకు సంబంధించక (పత్యేక వాతి వర్ణముల యొక్క (వత్యేకావస్థలను చిితించుట మధ్యయుగపు కవుల యలవాటు- అట్టుగాకుండ సర్వజనసామాన్య (గాహ్యమగు భాషయందు జనసామావ్యమునకు సంబఐంధించువట్టి విషయములను సంఘనుతోని వివిదావస్త్సలను చ్నితించుట నవీన వాజ్బయ గుణములలో నొకటి. అట్టగుట వాజ్బ్మయము సంఘముయొక్క వరిపూర్త్య (వతిబింబమదుచు సార్వజనీన మగును ౦౦డవ గుణము సత్యానుకర్ణణము. (వినాయకుని అభిల సుగుణగణ వికాజితుడగు నుత్తమనాయకునిగా, పతిశాయికను-ఆదర్శ పాయమగు విదుషీ మణిగా చితించుట కవి సం్యఫదాయము సామాన్య పాృాతమ్ము చిితించునపుడు గూడ. మాన్నుష స్వభావ సహజములగు లోవములేమియు లేకుండ, కేవల సుగుణ (పాధాన్యముగువితించుట మధ్య కాలపు కవుల యలవ్వాటు. అట్లుగాకుండ కావ్య చిత్రములు (వకృతి యందలి రూపముల యొక్క సత్యానుకరణములుగా నుండుటయే నవీనకళయొక్క రెండవ గుణము. ఈ రెండు గుణములును సంఘజీవనమునకును, వాజ్మయమునకును, .వరస్పర సమన్వయము గలుగ జేయును. (పచలిత వాజయమువందలి నవలలు చిన్నకథలు దిలకించితిమేని ఆందలి ప్మాతములు సంఘమునందు (పస్తుతకాలమున జీవించి యున్నయనేక గుణదోష సహితులగు వ్యక్తులుగాని, సఠరఘముయొక్క. (వస్తుత. స్రికికి దూర ముగా-నున్న సీతారామచందులు ఠేక శకుంతలా దుష్యంతులు, లేక సావిత్రీ సత్యవంతులు కారని తెలియనగును. జీవితోపవనమందు అంకురించి పుష్పించి వరిమళించి పడిపోవు రోజూ మల్లె మొదలగు సామాన్య పుష్పములుకాని, అంద రాని నందనవనమందుండు మయిీరకుసుమములుగావు. నవీన కళయొక్క- మూడవ ఛర్మము స్వతంతనిర్మాణములు. గావించుట. కొత శెలి, (కొత్త ఫక్కి, కొ త(తోవలు, (క తనడక, యతి(పాసోది నిజంధనలకులోబడీ భావ సంకుచిత మొనరింవకపోవుట,. (912౧6 ౪6156) (వ్రాయుట, పామరజను తై

లఅనుళపంవజులు రచనలు రచించుట. నవీన కళా.స్వాతంత్యము యొక్త నిదర్శ నములు సార్వజనీనత "(ఆ౮౧౧౪581100, నత్యానుకరణము (గ౭౩113గొ), స్వతంత్రత (౯/6664017). యీ మూడు ముఖ్య గుణములని తెలియదగినది. ఈ తత్వముల దృష్టియందుంచినచో (వవలిత వాజ్బయము ఆంధ బాషను శషేణదశకు దెచ్చుననియ, ఆంసారస్వతమున కనర్శ మాపాదించు. ననియు యనుమానపడు కొందరు వండితుల యభ్మిపాయము సత్యముగాదని తెల్వమగుకు; ఇంతవరకు జరిగిన వాద్మపతివాదములను వరిశీలించినచో ముఖ్య చోదము కేవల భాషాసమస్యయే యని గమనింవ నగును. కాని నవీన కళా ధర్మముల విషయమేగాని, ఆధునిక వాజ్బయతత్వముల విషయమేకాని వోద (వతివాదములులేవు. యెంకి పాటలు మున్నగు కావ్యములం దువయోగింవబడిన భాష నింద్మ్య! గామ్యమనియు, యిట్రైభాషను వాజ్మియమునందు వాడుట యనర్ధక మనియు పలువురు విమర్శించిసారు. కాని భాషా తత్వములపై నెమ్మదిగా యోచించినచో (గాంథిక [గ్రామ్యభాషలను విభాగము బొతిగా నెగిరిపోవును. భాష యనేక శతాద్దములనుండి రూపాంతరములనొందుచువ్రతి దివనము అతి స్వల్బ్పముగానై న మార్పులు నొందుచునేయండును. ఆంగేయ మహాకవియగు (608౪809౧) చాసర్‌నాటి. భాష నిపుడెవడైన తెలిసికోనునా. షేక్స్పియర్‌ (5126806816) భాషకును 'ఇెన్నిసస్‌ గౌంగ౧/90౧) భాషకును గల ఖేదము మనకు దెలియదా? 'జెన్నినన్‌ భాషకును ఇవ్పటి భాషకునుగలసంబంధము దెలిసి కొందుముగదాః ఇట్లే ఆంధ కన్నడభాషల నరస్పర నంబంధములు మనకు విశ దచముగా దెలినినచో, ఆర్మిధభాషా చరిత్రమును సమగ్రముగా విమర్శించినచో భాష యంధలి మార్పులను కనుగొందుము. ళబ్దానుశాసనుని నాటి భాషలో నెన్నివద ములు వాడుకలో నున్నవియో, యెన్ని దుర్గాావ్యాములగుటయే గాక అవళద్దాది దోషముళవల, రూపాంతరమునొంది, ఆ రూపొంతరములే యిపుడా పదముల నిజస్యరూవమీలని వాడుక లో నున్నవియో కొంచెము వండితులందరు యోచిం తురుగొక। బాష్షయొక్ష్య జీవితము నందొక చ్రమత్కా రమేమన, 'దోషములై నను రూఢివల్ల భూషణములై మారును; తవ్వలై నను తరతరముల వాడుకవల్ల ఒప్ప లె పోవును. ఇబ్టెస్టితిలో యే వదము (గామ్యమో, యే వదము (గాంథీకమో స్టీర వరచుట మికీల దుష్కరము. ఐనను భాష్టాభిజులు తమకుగల జానవరిమిలీని బట్టి కొన్ని కట్టుబొటులు పెట్టుకొనక తీరదు ౯ వొడుక భాష్‌ (€011004181 12౧0446ఠ)నుష్యరంథములందు వాడుటచె స్యుగావ్యాముగుటయేగాక భాషయందొకళ కి (1006) 'గలుగును, చదువరుల ఖద్ధికి త్క్‌వమైన బషాలన మొనంగుటయేగాక వోరి తార్కిక “భావనా శక్తులకు మవాళ్తరమైన యు త్రేజము గలుగజేయును!, సంఘ దురాబారముల వెల్లడిచేసి తీ

వాబ్మయముద్వారా కొంత నదాచార (వచారము జేయట యాదర్శముగాగల (వతి సాంఘిక వద వాబ్మయ నిర్మాత తవ్వక వాడుకభాషయందే (నాయ వలయును. లేనిచో చెవిటివాని ముందర శంఖూచనటు నిరరకముగా నుండును. వాడుకభావను వాబ్మ్బయము నందువయోగించుట 'పవ్పు కొనేరదు, సంఘము లోని వివిధ తెగలయొక్క_ వాడుకభాష వలువిధములుగా నుండకపోవును. అట్టుండుటచే పృాతాచిత్యమునుబట్టి యే విధమైన వాడుకభాష నువయోగించ వలయునో ఆ విధమైన వాడుకభాష నువయోగించినయెడల చాలును. ఇంత "మాత్రమున వండతులందరు ఆం(ధభాషానిర్మల సరసీజల మవవ్మితమగునని భయవడనక్కరలేదు. నండూరి వేంకట సుబ్బారావుగారు. నాయుడుబావ యెంకియొక్క్ల మ్యుగ్యవణయగాధ లను వారి వాడుక భాషయందు పాొడినందున అంతకంటె మంచిదైన వాడుక భాషనేగాని తేక కేవలనండితుల (గాంధికభాషనే గాని ఉపయోగించువారు నాయుడుబావ ననుకరింవబోరు. ఆ బాషలోనేగాని నిజముగా నంత ఆకర్షణశ క్రియ లేదు. వండిత వీరులందరు వృజాయుధముల ధరించి రణరంగముళలోనికి దుముకుటయు, మరి యితరులును తమతమ కత్తు లను నూరుటయు చాల యసమంజసమసి తలంచిదను. (212 మే నెల 1926 గోలకొండ) భావ్యవథానములగు కావ్యములను ఛందోనిబంధనలచే వ్యాకరణలాకణిక శృంఖములచే గట్టివేసినచో నా కావ్యములందు 500012౧610/ గలుగనేరదు. నిర్మాత తన రచనా నై పుణ్యతకుగాని లేక పాండిత్య వకర్షాయకేషకుగాని భావము: నించుకైన బలియివ్వవలని వచ్చును. భాషాకోవిదుడగు “పొఢకవి భావమును థాషను రెంటిని సమన్వయింవజేయును. గాని అదియును [వయత్నవూర్వక ముగా నిర్మింపబడినది కద! అ్మాసయత్నముగా భావతరంగముళలు పొంగి పైకువికి వెల్దివిరిసినట్లుగా నుండు యావేశపూరిత కళగాదు. చిరకాలాధ్యయనమున పాండిత్యమలవడి _శావ్యశారీరమున గానమొనరించు సంగీతకాస్త్ర విశారదుని గానామృతముగాని కేవల రసానుభవ జనితోన్మ త్తతచే నంస్కార కష్టము లేకుండ యవ్య క్త మధురముగా వంచను సురమున వెలువరించు కోకిలపాటల సుధాలహరులుగావు. షెల్లీ (516114౧ మవికవి పేర్కొన్న ఆ౧౧?౦౧౫౪61- 12666 4 కాదు. ఆంధ సారస్వతముశందు ':9డు విధముల కావ్యములును గలవు మొదటితెగకువేరిన వబంధరాజము లనేకము లున్నటులు థ క్రినరితము లును తత్వజ్ఞాన బోధకములునగు గేయములు కీర్తనలు పాటలు అనేకములు గలవు. (వనిద్దిగార౦చినవారి యందు- ముఖ్యముగా, త్యాగరాజు, రామదాను, వేంకటదాసు, వరదరాజు, లాడంకివారు, ఏగంటివారు, మొదలగు మవికవుల కీర్తనలు "పాటలు ఆర్మధుల హృదయంబుల నెప్పటికిని క క్రిరస (వవూర్ణ్షముగ్గా క్‌

నొనరించుచుండును. అట్టి పామరుల ళృంగారభావముల (ప్రదర్శెంచుచు, వారి నానతదమున చోలలాడించు యేలపాటలనేకములుగలవు. వాజ్మయచర్మితముల నించుక పరిశీలించినచో శృంగార-వీర రసాత్మకములగు నీలాటిపాటలే మొట్ట మొదట 'మనుజుని భావపవంచము నుండి భాషారూవమును దాల్చినవని తెలియ. నగును మొదళలుభాసష, తర్వాత వ్యాకరణము మొదలు- కవిత్వము, తరువాత లక్షణము పుట్టినవని తెలియనగును. నన్నయకుపూర్వము నన్నె చోడునికి పూర్వము ఏ భాషయుండినదో, ఆం్యధకవిత్వమే రూవమున నుండినదో ఇదమిథ్ధ మని చెప్పజాలకున్నను భోషోత్కా9ంతి తత్వముల ననుసకించి పై విధములగు పాటలు ద్వీపదలు మున్నగునవి సంసఒ్భిత భాషా సంపర్భ హీనమగు కేవల (పాకృ్ళత తెలుగునందుండిన నుండవచ్చునని యూహింపవచ్చును. మధ్య యుగమున నాగరికత కొన్నిజాతులయందు కేందీకరించి, నాగరికులు పామరు లను భేదము విస్పష్టమును త్మీవమునై నందున (పబంధమునకును పౌట్‌లకును “లా భేదము వ్యత్యాసము అతిత్మీవనమై లాక్షణ్‌కుల ననుసరించిన పండితుల (పబందములు కవిత్వమ'ను పేరునకు దగుననియు, అందులోను (గామ్యుభాష నుషయోగించిన యెడల బొత్తిగా దగవను నభిపాయము [పబలినది. కాని కవిత్వము లా కణికుల సొమా వండితులసౌమ్తా? ఒక భాషసొమ్మా? “క్యభ్రాషలో నాసినద్‌ కవిత్వము, తదితరముగాదు” అని కాసించుూవారు తమ వాజ్మయ చర్విత జ్ఞానాభావమున. వెల్లడి చేయుడుకేగాని మరేమియు. లేదు. ఏ భాషలో టానీన 7 బాష మాటాడువారును, అ భాష తెలిసినవాళును దానిని జదివి అందు గల రసము ననుభవింతురు. లాకణికుల నియమములు ఆలంకా%*కుల విభాగ ములు వారిచారికే దెలియునుగాని, రసాత్మకమగు కవితను జదివి యానందించు శకి భాషాజ్ఞానముగల (వతి మనుజుని కుండవచ్చును అలంకార లక్షణశాస్త్ర (్రంథక్షీటకము లనందగు మవిీపండితులందరు రసవత్క్మవిత్వము జెవ గలరా? కవిత్య్వమందలి (వధానాంళము భాష, అలంకారము, లక్షణము మున్నిగువాటి నతిశ్రమించినదియు, వాటికంటే సహ[సాంశముల ముఖ్య మెనవియు నొక శకి. ఆ ళక్రి గలవాడే కవిగాని తదితరులు గానేరరు కవిని విమక్శించునెడ ముఖ్యముగా జూడవలసీనదేమన ఆ (ప్రధానాంశమించుకయెన గలదా లేదా యనునది. అది రసానుభవై క వేద్యము గులావీపువ్వును రెక్క రెక్కుగా విడడీసి, వేసినచో వనికిరాని చెత్తయగును. సంవూర్ణరూపమున నదియే మన ఛచుర్దాంణేయ్యదియముల: కానందవ మొనంగును సమ స్రవర్ణ సమాకీర్హమగు ఇం్యడథనువు యొక్క స్వరూపము గ౧౪౩164| 1200/210౧/ యందు విడదీసి చూచిన పరిణామమందును. కిట్టులేక షెల్లీ మహాకవియొక్క సరసవ్మిత వర్ణనము యొక్క పర్విణామ మందునుగల ఖేదమును కొంచెము యోదింప వల యును. రసికులుగానట్టి జారికిని లేక లాషణిక శృంఖలాబద్దులై యీా,యభి 6

ఉపాయములు నచ్చనివారికిని ఈ చేదము గోచరింవదు గాబోలు! కవులకు గులావీపువ్వుయొక్క వృచ్నశ్తాస్తాంత్మ క?వరిజ్ఞానము లేకపషోవచ్చునుగాని చదు గవిరులృను భావనాత్మకమగు నానందమయ [వవంచమున - విహరింవజేయు శకి చ్యత్రముండవచ్చును. ఈ రెండవదే కవిత్వమంవలి 1పథానాంశము, దీని నిజ స్వరూపమును గనుగొవి యావందింవగోరు విమర్శకుడు కవిఏ వాకావర్దణము నందు-ఏ పకస్టికులయందు చన మనోభావములకై ర్లుటి పరిణామమ్రుల .గాజచ గభ్గినో వాఫియందు లేశమ్మాత్త మెన సానుభూతిగలిగి ఆ (వ్రవంచమున నించుక మైన చవ్మిగోలి యుండవలయును. వేయేల, క వియొక _ అనుభవమందు.వించు కైన షాల్గొనలేవిది, విమర్శషడు కాజాలడు, అ ఛ్రెవర్రేని విమక్శించిన యెడ్తల (వస్తుతము. వెలువడునట్టి య్యప్రస్తుత విమర్శనములే బై లుదేరుచుండును, యెంకిపాటల గురించి విమర్శించునపుడు పె సంగతులను జాపకముందు "కొనిన విమర్శ సులభమసును జ*గ్‌న వాద _వతివాదములనుండి “పతివిమర్శ నలనుంగి త్రేలునవి ముఖ్యముగా రెండే యంశములు. భాష, పాతములు "ఈ రెండును 1 గ్రామ్యములసియు, రసవంతమగు కవితాసామగ్రిగావనియు ఒక తెగ వాకి!యృభ్మిప్రాయమ్ను ,లెండవ తెగవారు పురాణ లాక్షణిక (గ్రంథ భండారముల నుండియే యెంకి నాయుడు బావల [పేమపాటలు సలడణములను నాధారమును చీసి సమాధానము. జెవ (వయత్నించుచున్నారు ఈ+వ్యాక ర్త 'పెరెండు తెగ లకు జేరినవాడు గాడని తెలిసియే యుండవచ్చును. లక్షణ (గ్రంథములలో నేయాధారమును యెంకివాయుడు బావల పాటలకు దాశకక పోవచ్చును, తేవని టబ॥శ్రీ చెళ్ళపిష వెంకటకాస్తుంలవారు సొక్తి చెప్పినందున నమ్మవలసినదే, లేకపోవునుగాక' లక్షణ (గందములు అనాగరికుల దంపతులను, యువతీ యువకులను శృంగార భావచేష్టా విహీనులగుటకు నోరుమూని (తాళ్ళచే బిగించి కట్టివేయనీగాక' వారంతటితో నూరకుందురా? వండిత శాసములకం బ్మెపకృతి యొక్త శాసనము లనుల్లంఘనీయములుగదా: మడి దున్నుకొనువారు నిస్సంశయ ముగా అనాగరికులే. అచ్చజాతివారమని గర్వించువారియెదుట నిశ్శంకముగా నికృష్ణజాతివారే! కానీ కాపుదంపతుల కల్ల కథలలో, కవటహీనమగు కబుర్శలో, నావికయువతుల మోటు సలాపములలో, మోహపు పాటలలో రసమే లేదా? 0004౧06 బొతిగా లేదందురా? వివిధ సాంఘక వరిస్టితుల సమ్మేళనము చేతను సంఘలిభజనకవే గలీగిన (వత్యేకాబారముల చేతను ఏదో విధముగ సంస్క రింపబడి నాగరికుల మనుకొను యువతీయువకులు మాతమే శృంగార రసమున కాలంబన విభావ సామ[గ్రియగుదురా? తదితరమగు (పవంచమును కవియొక్క- భావన్నా వాతావరణమునుండి తొలగింపవలనినదేనా? అబ్లేల చేయ వతలయునో తెలియకున్నది..పొమరులగువారు తమ భావములను కృ్యృతిమాచ్చా దనములచేతను, తెచ్చికోలు ముసుంగులచేతను కట్టివేయజాఅకో విస్పష్టముగా క

జెలిబుక్పెదరనీయా ? లకణ్యగంథముల యు త్తరువీదియే మైనచో వస్తుత యుగవు కవితా (గంధములళతో, వాటి యాధారములతో నేమివని లేదనియే నా నమ్మకము: రసవరిప్పతమగు భావ (వవంచమందు గిీంగ౧౦౧౦|/ 9/95192 సహ్మమాజ్యావి మానము (1006181187) ధనత్వము (62018113౧0) మొదలను నవికేవు కవియొక్క- నిరంకుళమగు గొంం౪0116 నందు వాటికి తావులేదు. ఉండగూడదు. అమే భాష విషయమునను దెలిసికొనదగినది ఈ ,పాటలలో వాడినభాష సాధారణభాష గాదనియు, ఉ _త్తర సర్కారుల యాసభాష యనియు నాగరికులగు రసికులానందింన జాలరనియు వాదింతురేమో? ఆ భాష తెలిసిన వారు మాటాడువారు ఆందరు ఆ పాటలలోగల స్వారస్వమును తెలిసికొన గలుగుదురు, కేవల విదేశీయమగు శాకుంతలము జర్మనీ కాళిదానుడగు గెథె మహాకవి నానంద మధుమత్రతచే నృత్యము గావింవజేసినదే: కావ్యములో రనమేకలదేని భాషయు పాతములు తదనుభవమున కడ్డువడునా? భాష యవరిచిత మైనను, ప్మాతము లనాగరికులై నను రసపోషణము పాతౌచిత్యము ముఖ్యముగా (గహణియములు, విమర్శనయందు చర్చనీయాంళమిదియే: (గోలకొండ వ్యతిక 17 జులై 1926) యెంకి నాయడుబాన లెవరు? *యెంకి స్వీయయా వరకీయయా” యను వళ్న కొందరు విమర్శకులను జాధించినది. కొందరు యెంకి వరమ పతి శ(వనతయు మవిసాధ్వియు నగు ఇల్హాలనియు, మరికొందరు నవయౌవనుండగు నాయుడుబావను మోహింవ జేసిన శ్యూద విలాసినీ రమణి యనియు అభ్మిపాయ వడి యున్నారు. శ్రీయత ఐ॥ అప్పారావుగారు ఈ పాటలయందు “స్వీయ! యగు యెంకి యొకతె, “వరకీయ యగు యెంకి యొకతె, ఇట్లిధరు నాయికలు గలరని తమ ఆంధవ్యతిక సంవత్సరాది సంచిక వ్యాసమునందు 'వెలవిచ్చిరి హెటలయందు మ్యాతము యెంకి యీ మూడు విధముల యభ్మిపాయములకు వీలగునట్లు చ్మితింపబడియున్నది. కవియొక్క 0౧4/20187192400 వర్దతిని వాగా కని'పెట్టనందున ఈ (త్రివిధాభ్మిపాయములు ఐయలుపడియున్నపె. కాని నవీన హజ్మ యము యొక్క గిఆ॥113116 గతులను గమనించి యుండినచో, యెంకి లొవములులేని మహాసాధ్వీలలామయగు నిల్హాలుగాదనియు, వివర్ణయగు శ్యూద్ర విలాసినియు కాదనియు ఈ రండు విధములగు రెండు (వత్యేక వ్యకు లును లేవనియు దెలిసియుండును. “యెంకి” సాధారణముగ సంఘమందు గన్నడు యిల్లాలు. ఇట్టి “యెంకి” యొక్క 60871019 ఏయే విధముగ చ్నితింపబడినదో గమనించవలయును. గుండె గొంతుకలోన అను మొదటి పాటలో మోవి వేశితుడగు నాయుడుబావ “యిళ్లి మాటాడి నై యిసిరికొడ్తాడి *'యాడుండవంటాది యిలుచూరిపోతాది' అని బాపోవుచున్నాడు, 'మందో మాకో పెట్టి మరిగింది నాది తి

అనికూడా తనుచున్నాడు. ౫ండవపాటలో నాయుడు మనన్న జేయ యెంకె జామురేతిరియేల జడుపుగిడువ్లోమాని చెట్టు వుట్టాదాటిచేను' లోకీ వడుగెత్త్రడము, “స్పీల్రిన్సీర్రా గట్టి సిటుగొ చొరవను యెదురుగా బోయిన నాయడుబావ “కంటి కావడగానే”'కాలు కదవలేకసోవడము, తెల్లార బోతుంటే సెందురిణి తిటడము, “సూరియుజ్ణి తిట్టడము- మొదలగు చేష్టలు జేయుచున్నది. అబె దొడ్డితోవ్‌ కళ్ళి తొంగిసూడంగానే' తోటకాడేవుండు తారగాస్తు” ననడము: *కోడిగ్తూసే సరికి కొంపకెల్లాలి సీకోసర మే చెపుతాను కోవ మొద్రనడము; యెంత నేపున్నాను యిడిసీ పెట్టాలేవు తగువోళ్ళలో మనకతలవొంపు'లనడము;'యెంకియభి సారకయనియు, యిల్హాలు కాకటోవచ్చుననియును సందేహము కఠతిగించవచ్చును. కాని మోహ వరవళయగు గడుసరియైన యిల్లాలు 'కాగూడదాః వయస్క్యయును ఒకపుడు విముఖయగుచు 6౧06౮ఈ1/ క్ప్షచు. మరొక పుడు తానే మోవివేశితరైు విరహిత యగుచు నాయకు ననుసరించు ఇల్లాలు కాకూడదా? గడుసరి యిల్దాం (డకు “మందోమాకో పెట్టి మరిగించుకోవడము' అసహజము గాదుః కావున ఇంత మ్మాతమున ఇల్లాలు కాదని ఇదమిద్దమని వల్క-వీలులేదు. ఈ యిల్లాలి (యేమ మతము విచ్శిత (పేమ గాదనియు, సంస్కరింపబడ లేదనియు విస్పష్టము “సత్తెకాలపు నా యెంకి అను పాటలో నాయికా నాయకుల సమావేశము సుందరముగా వర్ణింపబడినది. విముఖియగు నాయిక స్వాధీనయగుటయేగాక పవ్మిత _ప్రేమ యొక్క నిరాడంబర స్వరూపమును వెలిబుచ్చుచున్నది అవే “యేటిదరి నా యెంకి” అనేపాటలో *యేటనురుగుల! నైనను '"సెందవొంకలోను' (వణయాందోళనము చేయుచున్నది యెంకి, ఇట్లు కుపితయు. వీమభియునగు యెంకి సౌమ్యయు స్వాధీనయునై నాయికా నాయకులనేక సారులీ పరిస్తితుల మార్పుల నొందుచున్నారు, ఐనను ౧0౧0౪16/ చావల్యము బొత్తిగా బోలేదు. ఈ యెంకికి 'రావొదైై రావొద్దె' అను పాటలో ౭764611 చెప్పివేసిన పిదవ కవికుమారుడు తన నాయికను గృహిణీ పవ్శ్మిత (పేమ వాహిని యందు నోల లాడించుట కుద్యుక్తుడెనెట్లు గన్పడునిు. 'నన్నిడిసి పెద్రైళ్ళినాదే నారాజు అను పాటలో యెంకి “సల్లన్ని యెన్నెట్లా సాపేసి కూకుంది' “ఊలికులికి వడుతూ' వున్నది ఇట్టె యెంక్‌ “కళ్ళా త్రితేసోలు కనికాభి సేకాలు” 'రాసోరింటికైన రంగు తెచ్చేపిల్ల' అని గుణగణంబుల వర్ణింయచును, కాను 'పిచ్చియై కొట్టాడుతూంటే యిరుగమ్మ లక్కలతో యెకసక్కె. మాడుళూ,. 'సెమ్మ సెక్కాడుతూ వున్నా దని", *జూలి గుండెల) యెంకి, యని, నమలి మింగిన యెంకి నా వొంకింక రాదోయి రాదోయి యని న్నిరాశా వూర్ణహృదయుడై విలపించుచున్నాడు ఇట్టు వాపోయినను “సీకు, నింతాలేక” .పోకల్లె. వడుకుంటుంది” యెంకి “తోట వూసంటె సికాకువడుతు,విలఫిస్తాడు నుయడుబావం ఇక-ముందో నా 5 ౮'

మాటె మూటంట' నా పోటే పాటంట'", యెనక జల్మములోన మయెవరమో నంటిః సిగ్గోచ్చి నవ్వింది సీలక, 'యెన్నాళ్ళో మనకోలె యీ. సుకము” లంటి; కంట నరెటింది' అనీ మౌగ్ద్యము చాటించుచు 'సాలు సాలు" అనె పాటలో దన [వణయ సావల్య సంత్‌ ప్తిని గనుబరుచు చున్నాడు నాయడుబావ. అభ్లే దూరాన నా రాజుకే రాయడౌనో' యని తులి'నెమ్మ -వొరిగినదని' తొలిపూన పెరిగిందని చీకాకు వడుచున్నటులు “ఉత్తమా యిల్లాలినోయి; నన్నుసురుపెడితే దోస మోయిః” అని తనను 1పార్థించినటులను (పీయురాల్లి గుణ గణముల యెడల. శిరకంవము జేయుచు వంట నేలకే వయనం'” సాటేలా, మొదలగు తర్వాతి పాటలన్నీ పొడియున్నాడు. అకటి గుండెల యెంకి'లో మందువెట్లి మరిగించు కున్న యెంకిలో *ఈ కనుపావలో నీడసూసుకుంటా సుకె టుకునే యెంకిలో దాని నీడనే తొక్కుకుని సులువుగా కొండనెక్కగల (ప్రాభ్రవమేు గలిగిన యెంకిలో భేదములేకపోలేదు యెంకి యొక్క స్వరూవ స్వభావములు నాయుడుగారి తాత్కాలిక మనోగతులపై నాధారవడి ఆవీ మారినపుడెల యెంకి వరనలు మారుచుండును సొమ్యమైనదాని నొకరీతినిి విముఖయె కుపీతయెన దానీనొక తీరున నాయకుడు దన వణయ వర్ణన గావించి నందున ఈ యెంకివేరు, ఆ యెంకి వేరనియు, రెండు వ్యక్తులనియు నూహింవవీలులేదు, మొడటి పాటలందు మోహ. వరవపండగు నాయకుడు దనవిరహ వేదనాభరంబున (పణయినియొక్క- వింత చేష్షలనించుక నతిళయో క్రిగా వర్ణించి యుండుట మిగుల సహజము. అట్టి తరు ఇముననే “ముందో మాకో పెట్టి మరిగించుకొన్నదని' నిందారోవణము జీయుట గూడ సవాజ వికారమే। కావున కేవల మాయాధారముల పె యెంకి వరకీయయిని గాని లేక రెండు వ్యక్తులని గాని వాదించుట తగదు. ఒక్తప ఇడభిసారకయు, ఒక వృుడు స్వాధీనయు, ఒకవ్సడు విమభియ, ఒకవ్పడు చవలయు, ఒకవ్పడు రూపపూరితయు వరుషయునగు యెంకి కవికుమారుని భావనా (నవంచమున (వజయాధారమగు నొకటే వ్యకి. యెంకి స్వీయయో వరకీయయో నిజముగా కవిహృదయమునకెరుక ఆ వరమాళ్మునకెరుక! కాని పాటలను జదివిన మ్మాతము వరకీయ యని చెన్వ టకు వీలులేదు. *ఉ తమా యిల్దాలినోయి” అను పాటయందు నాయకుడు కలలో గన్పడినందున ఉలికి వడునటులను పొరుగమ్మలక్కలు *య్రబూతీ "పెటి నటులు” యీపు తట్టినటులు చెవ్పచు, “పాట నుండే యెంకి నబకు రాజేశావో? పదినుంది నోళ్ళలో నడమంటురాశాడ?” అని విలపించుచున్నది. ఒకవేళ వర కీయయ్లే యైనళో ఇంతటి మోహానేకమునగూడ_.'ఉ తమా ౨లాలిః నోయి అని ఉ త్త్రమత్వము ఆవవ్మితత నారోసించు కొనుటకు ఆహేధారణయేగు గడునరియె 10

యుండవలయును. కాని ఇతర గీతములన్నీ “యెంకి” సరళముగ్గ స్వభావయ్సు కే (వపూర్ణ హృదయయనియు చాటుచున్నయవి. *ఆ కాలపు” నా యెంకి ముక్యాల పేరు, “ఆనాటి నావోడు” మొదలగు పాటలను జదివినచో, చీమసీటుకుమనడంచో మనసు చెదరిపోవడము “కాకమ్మచేతై న కబురంపడమ్మా” యని వాపోవడము “భావమౌగ్గ్యమును వెల్దడించుచున్నది. “యెంకితో భద్యాది” “యెంకితో తరు వతి” 'ముందుగతి' పిల్లోడు మొనలగునవి నాయికా నాయకులు దంపతులనియ, భకి భరితులై '“ఆవుల్ని దూడల్ని అతోరి-కాడుంచి” మూటాముశ్ళెగట్టి ముసి లోళ్ళతో సెప్పి" 'కాండమెట్లన్నీని కొంగట్టుకెక్టాలె” అని సవిలాసముగా వంతము లాడుచు తీరయ్యాతావరు. లగుచున్నారనియు, “సంకలో పిల్లోడు సం్మబాలు సడుతుంటె “సుఖముగా 'జీవితయాత గడువుచున్నారనియు చాటుచున్నవి, కోవున ఒక్కౌక్కపాటను విడదీసిచూచి యెంకి కనర్శమాపాదింపక అవ్ని చితముల సమన్వయము గావించినచో నాయికా నాయకు లనురూపులును ననుకూలురును నగు కృషికదంవతులనియు, మొదట యౌవన చావల్యంబున నొకరి నొకరు నేమరించుచు [వణయ కోపాది నవయౌవన సహజ వికారము జూపుచు ఒకరివెంట నొకరు ' సేనులో” సెట్టు పుట్టదాటి “ఏశ్రాముకాడి *'అడపిటో దిరుగుచు బాహ్య సౌందర్యలోలు రె (భమనీన వారయ్యును, రాను రాను భావ ములు వరివక్వదళనొంది ఉ తమ దంవతుల పవ్శిత (ప్రేమయొక్క లౌకికాను భవమును/బొందుచు చిన్న బిడ్డనుగని శుభములు గన్నవారని తెలియుచున్నట

శ్రీయుత బసవరాజు వేంకట అహ్బెరావుగారు యెంకి పాటలకుకల గొవ్ప యభ్యంతరము నొకదానిని నూచించినారు కవితన స్వకీయ మైన వాడుకభాష యందువలె ఇతరమగు భాషయందు తన భావముల నందముగాను అఆ్యవయ త్నముగాను వెల్లడి గావింప ఇజాలడని వారి మతము. ఇది సత్యమేః కేవల 7౧1081 కావ్యము కవితన స్వంతభిషయందే (వాయవలయును. వాసితీరును. ఈ పొటలు పాటక జనులయొక్క_ ఓ౫?105 భావములు యెంకి నాయుడు బావ లవి ఇవి (వాసినాకవి గ౦66/1 86౧౧9 వలె పాటకజనులందు లీన మైనవాడు గాకపోయినను, అయినంతవరకు తనను ఆ కృషీవల దంసతుల వరిస్టితులందు భావించుకొని యున్నాడు. “కవిబ్రహ్మ తాను సృష్టించుప్మాతల స్వభావముూన కనువైన భాషనే వయోగిస్తాడు* అని వంళతులవారు (వాసీనట్టు ప్యాతలకు సహజమగు నీభాష నువయోగింవవలని వచ్చినది. కాపుదంనతుల “గోషా” లేకుండా కవి 'తన స్వంతభావములను ఉ త్తమ పురుషకావ్యములుగా బాడునపుడు ఈ భాష నువయోగించినయెడల అది తప్పేయగును. కావున కవి తన స్వకీయ జీవితానుభవముల నైనప్పటికి ఏ కారణమున న్సైననేమి ఇతర ప్మాతముల

"శన

ద్వారా పాడదలచినవ్పడు ఆ పాతల కనువగు భాషను వాడకతప్పదు. అట్టి స్టితిలో కొన్ని సందర్భములలో భొషకంబె భావములు సున్నితముగా నుండి అనౌచిత్యమునకు తావానంగును. ఇటీవలి పాటలలో “గోవుమాలచ్చిమి”, “వడవ” ముత్యాల పేరు” “సుక్కు” మొదలగు కొన్నిటిలో కొన్ని భావములు మిక్కిలి సున్నితములై సామాన్య కృషీవలులకును, వారి భాషలకును సహజ మగు భావముగాక సంస్కారులకు సహజమగు భావములున్నవి, కనుకనే వీటియందు భాష భావము ప్మాతములు _ ఈ మూడు ఒకటొకటికి కలియుట లేదు. [౧01066౧855 కావచ్చును. సృ్వవయత్నముగా కవి తన భావములను యెంకి నాయుడు బావల కారోపీంచినాడని స్పష్టమగును, అందువల నిజముగా కొన్ని సందర్భములలో మ్మాతము భావములనుబట్టి జూడ్‌ భాషకు అంత 1౧6౪11301110/ కాన్చించదు. ఈ సహజమగు ర18267/8౧1886 కవిగారికి గూడ గోచరించి యండును “ఉ బమాటలునీవి పొమ్మందిరా” యెంకి కొత్త పాటలు పాడుకొమ్మందిరా” అను కడవటి గీతమున నీ యనుమానము ధ్వనించు చున్నదేమో।

మొత్తముమీద తాళ్కా లిళముగా వెలువడిన ఖండనములు నిమర్శన ములు, (పతి విమర్శనములు మున్న గునవి ఈ పాటలయొక్క- నీజస్వరూప సార స్యముల సించుకైన తగ్గించలేవు సహృదయులగు పారకులు వాటియందుగల _మనోహరత్వ్యము ననుభవింవకపోరు, కొన్ని కొన్నితావుల భావౌచితికి భంగము కలిగినను మొత్తముమీద పాటలు సుందరముగా నున్నవి. కవిత్వము సరస శబ్దకల్పనము, బావసౌకుమార్యము, ధ్వనిప్రాధాన్యము, మొదలగు ముఖ్యగుణము లీ విరాజిల్లు చున్నయది. సామాన్య 'ప్యాథ్రలందలి భ్యావనీచత్యము మచ్చునక్సు గానరాదు, శృంగార (వబంధ సహజమగు ఏవగింపు గలుగజేయు వర్జనములు లేక సరసల్దావములు నిర్హుష్టముగానున్నయవి. శైలి కేవలము పాటల లి గాక నవీనగతులదే లలితమై యొవ్పచున్నదో. వేయేల, ఆంధవాణి వదతలంబున 'కవిక్తుమారు డర్పించిన ఈ నవీన కునుమమంజరులు రమణీయముగా నున్నవి. నవ్లీనవిలానముల గూర్చినట్టి కవితా గుచ్చము లనేకములు వెలువడుచుండు గాతయని వరమేళ్యరుని (ప్రార్థించుచు. మిగుల విస్తరించిన నీ వ్యాసమును

ముగించుచున్నాను. (గోలకొండ వ్యతిక 18 ఆగస్బు 1026)

కాకునూరి అప్పకవి జన్మన్రానవుం

ఆర్యధ లనణ |గంధములలో న్మగగణ్యమైన “ఆప్పకవీయ”మునకు కర “*కానునూరి అన్పకవి”. తమ కాలమును, నివాసస్తానమును స్పష్టముగా ఠానీ కొనిన తెలుగు కవులు చాల తక్కువ. అట్లు స్పష్టముగా (వ్రాసిన వారిలో అవ్వ కవి యొకడు ఇతడు అరునికుడు, ళా,ళ ౧౫౭౮ మన్మథ నామ నం॥[శావణ ఐ॥౮ా (కకిళ. ౧౬౫౬ ఆగమ్హు ౩) దినమున దేవుడు కలలోనికి వచ్చి [గ్రంథము (వాయుమని చెప్పెనని వాసికొని యున్నాడు. (పీ.వ. 88) దశమి గురువారము (ఆగస్టు 4 నాడు) కవి (గంథము (వాయ నారంభించెను. పీ.వ.౯౭) ఇట్లు అవ్వ కవీయము [వ్రాయబడి ౨౭౬ నంవత్సరములై నది.

య ఈ కవితన [గంధమును కామేవల్లి గోపాలస్వామివారి కంకితము చేసి నాడు. (గంథము వాయునపుడు కవియు న్మాగామమందే నివసించునటులగువడు చున్నది. ఈ కామేపల్లి గుంటూరు జిలాయందలి వలా?డు తాలూకాలో నున్న దనియు, అపుడీ |గామేము తంగెడుసీమలోని దనియు, -([గవారమనియు కీ, శే. థ్రీ లమ్మణరావుగారు తమ విజ్ఞానసర్వన్వమున (వ్రాసియున్నారు. కవి తన న్వప్న (సకారమును వివరించుచు,

“దండకాటవి నాం్యధాభిధానపుణ్య దేశమున శ్రీగిరీశాన్యదిళను, గొండ పీటి వడమట దంగెడ విషయమునను గామెవల్లిని గోపాలధామమునను” (వ.ిశ) అని చెప్పినందున స్వన్నము కామేవల్లిలో కలిగినందునను, కృతిని 3

దనకిష్ష దైవంబైన “గామెపల్లి నున్న చకపాణి” కంకితము: చేసినందువల్లను ఈ (గ్రంథమును వాయనపుడు కామేవల్లిలో నివాసము జేయు చుండినట్లు తెలియు చున్నది. కాని, మున్ముందు, మాతృ సంబంధులగు (మదీయ) బంధువులుగూడ నందుండిరనియు వారు *గృత (సబంధులును నీతి యుగంధరులు" గావున దన్ను (ప్రోత్సహించిరనియు చెవ్పుకొనినందున (పీ.ఒ౬ ) ఈ కామేసల్లి ఆప్ప కవియొక్క- మాతృ గృహమేమోయని లక్మణరావుగారు గావించినది "మిగుల సమంజసమెన యూహ. మేనమామ యొద్దనుండి గొప్ప వండితుడై 'పేరువడ సె నని ఈ కవి విషయమునగల లోకో క్తి సత్యముగా గన్నట్టుచున్నది

ఈ కామేవల్లి కొండవీటికి వడమటను, శ్రీ ౩ైలమునకు ఈశాన్య మందునుగల తంగెడుసీమలో నుండెను “వలేశ్వరమునకు తూర్పున నేడు యోజనముల దూరముగాను, కేతవరమునకు నైబుతిదిక్కున మూడు యోజనములు దూరముగాను, “స్రహ్యజా దక్షీతైక యోజనని వేళ” యనుట చేత కృష్ణకు దక్షణమున నొక యోజనము దూరముగా నున్నట్లు తెలియుచున్నది, అని శ్రీ॥ గిడుగు సీతావతి పంతులుగారు (వాసినారు అట్లు 'వాసియు క్రిందనే “అవ్పకవికి నివాస స్టైనమైన కామేపల్లి ఇప్పడు లేదనీ శ్రీ అక్కిరాజు ఉమాకాంతంగారు చెప్పినారు ” అని వాసీరి. కృొష్టానదికి దవ్నిణ మున యోజన దూరమున ఉన్న. ఈ కామేవల్లి ఏదో ఇవ్నటికిన్‌ నిశ్చయింవ లేకున్నాము. ఈ విషయము జిజ్ఞాసువులకు వరిశోధనీయము.

[గంధక ర “కాకునూరి” అన్నకవినని [వాస్‌కొనినందునను, తన వంళాభి వర్షమునందు “కాకునూరి సోమన కాకునూరి తిమ్మనయని దనవారిని జేర్కొని నందునను,

“వేదకాస్త్ర పురాణాది వాదములను

గాకునూరంటి జేసిన కారణమున గాకునూరింటి వాడన ఘనతకాంచి” అని తన తాతకు తాతయైన సోమన విషయము (వాసినందున "కాకునూరి? యనునది [గామమునుండి గలిగిన యింటిపేరని స్పష్టమగుచున్నది. కాని థఖ్రీ॥ సీతావతి వంతులుగారు పె వద్యము వల్ల నీ యింటిపేరు [గామనామమా లేక గౌరవనామమా అన్న సందేహము పుట్టుచున్నద్‌.” అని (వాసియన్నార్వ నిజముగా వద్యమంత స్పష్టముగా. లేదు | గీత

“అతడు మధురను బుధ సమూపహములత, దొడరి -వ్లేదళాస్త్ర ప్పరాణాది వాదములను,

గాకునూరింటి జేసిన క్రారణమున గాకునూరింటి-వాడన ఘనతగాంచె'

“గాకునూరింటి. జేసిన కారణమున” నను పాదమున కరమేమిః కాకునూరిరిటివాడు గావున కాకునూరెంటి వాడని ,వసిద్దిగాంచెనని_ చెట్పీటలో నెర్జమేలేదు. “కాకునూరు |గామమువాడుగావున తేక కాకునూరులో యిల్లుగల కార ఇమున 'కాకునూరి? వాడని (వసిద్దిగాంచెననియ, కాకునూరిదారని గృహనామము ఆ (గామ వివాసము వలన్‌ గలిగననియు చెప్పటయే సమంజసము. ఇటుకానిచో గృహ నామమునకు నీరర్శక మెన నామము జెప్పినవాడగును. తరువాతి వద్య మున కాకునూరన సర్వాగహారముగ సంతరించెనస్‌ చెప్పినందున కాకునూరు (గామమువారనియు, ఆ (గ్రామము వారికి సర్వాగవారముగా నుండెననియు దన తాతకు తాతయగు సోమన మధురాపురమున బుధ సమూహములతో వాదము తొనర్బెననియి ఘనతజెందెననియు, అందువలననే (గామ నామము గృవానామ ముగా నంగికరింపబడెననియు స్పష్టమగుచున్నది. పై పద్యములో “దొడరి'యను శబ్దము దొడరెయైయుండ నోపునని నా యభ్మిపాయము. ఈ పారమునిజమైనచో నే సందేహమును గలుగనేరదు కాకునూరియను గృహనామము కాకునూరను (గామమువల్లనే కలిగినదని మకింత స్పష్టముగా కనబడుచున్నది. చూడుడు (పీ.౭౩)

సఖ బొలుడై కాశికా నర్సిణంబునకేగి

(ఐ హ్మేంటునొద్ధ కాస్రములు చదివె (బహ్మరాక్షసుతోడు ([గమము చెవ్పంబడి_ కట్టిన గండభఖాగంబు నాందె చరకొండ సీమలో సంతరించెను గాకు నూరవ సర్వాగ్ర వోర మొకటి నిడుదవెలిని బొదినేవలిని వరద ళా ది మ! పురిని మాన్యక్షేతముల గడించెం 15

శే॥ నవని సర్వజ్ఞాడగుట్‌ గంగాంబికాఖి' రాముడగుటను నిక్కరటమి సపోముడనగ మనియె నిల గాకునూరి తిమ్మయనుశుండు సోము”డభినవచూత “సద్ద్రామమునను "“కాకునూరు” అను సర్వాగవోరమును నంపాదించెనుగదాః ఈ కాకునూరను [గామమెచ్చటనుండిన దెవ్వరికిని దెలియనట్టున్నది. కాని పై వద్య ముకు చదివినచో నై జాం రాష్ట్ర వాసులమగు మనకు.ఈ కాకునూరు (గ్రామమును నిశ్చితముగా నిర్రేంచుటకు వీలుగలదు. చరికొండసీమలో అని (నాన్‌ యున్నాడు. మహబూబునగరుజిల్హాలో నాగర్‌కర్నూలు కల్వుకు 8 ఆమరాబాద తాలూకాలో చేరియన్న (గ్రామాదులన్నియు. దాదాపు ఆనాడు చరికొండ సీమలో చేరియన్నవి. ఈ ,పాంతము చరికొండసీమ యనిపించుకొను చుండిన దనుట నిర్వివాదాంశము. చరికొండ (గ్రామము కల్వకుర్తి కాలూకాలోనున్న దది. ఇది వర్గనా యనియు సనదులలోను దానవ్యతములలోను (వానీయున్న సంగతి స్మువసిద్దముం ఈ సీమలో చేరిన కాకునూరు (గామము నా జన్మస్థానమగు బూర్గులకు ౬ [కోశముల దూరమున నున్నది. బాలానగర్‌ "సేషన్‌కు ౮ కోళ ముల దూరమున తూర్పుదిశను కాకునూరుండును. ఇపుడుగూడ గుమాన్‌గర్‌ అను గోస్వాములకిది సర్వాగవోరముగా నున్నది. అపుడ్మీగామము చరికొండ సీమలోనిదే?; ఈ యభ్మిపాయము బలవరచుకారణము అనేకములు గలవు. “నిడుద వెల్లి “జొద్దినేవల్లి? మొదలగు [గామాదులందు మాన్యకేే తముల గడించె నని (వాసికొని యున్నాడుగదాః పె జెప్పిన *కాకునూరు"కు మిగుల సమీపము ననే నొక యామడ లోపల కవి వద్యములలో వేర్కొాన్న (గామాదులన్నియు ఇప్పటికిని తనము తమ స్థలములందు గలవు. *కాకునూరు'కు ౭ండు (కోశముల లోవలనే (తోవలో “నిడుదవెల్లి' యను [గామముగలదు.. ఇపుడా (గ్రామము నవ్వాబు వలీదాద్‌ఖాన్‌ మందోజయగారి జాగిర్ద, “బొద్దినేవల్లి' లేక బొద్ధినెం వల్లియగూడ కాకునూరుకు రెండు కోళముల .లోవలనే గలదు. కల్వర్‌ ర్ర కాటూకాలోచేరిన ఖాల్సాగామము 'నివరళవృర” యను పారము సరికాదని నా యఖ్మిప్రాయము. అది “నవదళపురి” యని నా(వబలమైన యనుమానము_ కాకునూరుకు. రెండు (ోశములలోవల- “తొమ్మిది రేకుల” యను (గామము గలదు. మురళీధర్‌బాగ్‌లో నుండు కన్నయ్య [(వసాదుగారి జాగీరు గామము, కల్వకుర్తి తాలూకొలో చేరిన తొమ్మిది రేకులయే నవదళపురియై యుండునని, 16

నివరళపురో యను పారము సరికాదని నా యభ్మిపాయము. (ప్రొత్‌ వతులగు మూలములు మరల, బరిశల్టింప్తదగినవి. ఈ వాలుగ్వుగ్రాఘములు చరికొండ సీమ లోని వగుటచేతను, ఒక యామడలోవల పరస్పర మతిసమీవముగ తిరముగా నుండుటచేతనుఎఅన్సక వి యొక్క కాకునూరు. ఈం కొకునూతేయని- నా ధృడా ఖ్యాపాయము ఇంతియగాక. పె వద్యములోనే కొసకు తన్‌ తాతకు తాతయకు సోమన అభినవచూత సద్దాిమమున -నుండెనసి - (వ్రాసినాడు. ఈర్యగామమీ విషయమాన లవ్ముణరాపుగారును శీతోవతిగారును పొరబడినారు ఈశిగామము పేరు (క్రొత్తమామిడివల్లెయె యుండుననియు, మామిళ్ళవల్లి యను (గామము. బాపట్ట.తాలూకాలో నొాకటియు, నూజీవీడు తాలూకాలో నొకటియు* గలదని (వాసీ5. కాని నీర్టేశంపజాలరై రి. మామికృవల్లి యను ,గామము లనేశము లిక్కుడ గలవు. ఆమరాబాద తాలూకాలోనొక (గ్రామము గలదు? కాని అవి అభినవచూత సద్దాామములుగావు, నేను బేర్కొన్న .కాకునూరుకు | కొతెడు దూరముననే “లేమామిడి” లేక “లేత నూమిడి” యను.[గామము' పురాతన (పసివ ముగా నున్నది. ఉప్పకవియైక్క తాతకు.తాతయగు సోమన ఈ [గామమునంకే వాపురముండెనని నా యభ్మిపా యము. ఇతని తరువాత నీ వం3 ఎ వావంద:ు గాని, కొందరుగాని పల్నాటిస్తీమకును, తంగెడు సీముకును పో ఎన వోయియుం 3 వచ్చును. అేనిశో తమ పాండిత్య (సకర్షకె వచ్చుచు పోపుముండి యుండ వచ్చును. పై చేర్కొనబడిన సోటన మనుమకుకు, అప్పకవి యొక _ శాతయునగు సోమన (రెండవ) *రొంపిచర్లలో నొక పెద్దనూయి. గొటిఎవె సనియు, “*శంకరలిఎగమునకు” 'మనశిలా సాఎంబును గట్సించెనన యు, భుడివాశికడ వినుకౌండ (తోవ నొక బెశతోట బికించెంనియు అవవ యామ్యదిశను నపజలమువకై గుంట 'తవ్విఎవెసవయు వ్‌సీయు్యూ శు 1పి.*౯) 'రొంపిచర్వ, నరసారావు ప్రే దగ్గరనున్నది స త్రెశపల్లి ఠాలూ వానో శుడిపూడియను పల్లెయున్నది అదియే మువి కాబోలు” అని లవ్మణరావుగొ భూహించినారు కాని ఈ రొంపిచరకును ఈ గుకెపూకికిని ఏ సంబఎవమొగాని సామీప్యముగాని కానరాదు, ఏనుఖేండ తోవలోకుస్న. గుడిపూడియు, రొంపి చర్ణయును సమీవమువ నుండవలయుకు ఈ పేరుగల [గావములు ఆమ జాద తాలూకాలో నున్నవని వినియున్నాను. కాని వ3కోధించి నిక్కము దెలిసి కానుట కవకాశము చిక్క లేదు. అప్పకవి తన తండి విషయము, బే॥ పల్చెనాటను నూట తొంబది యుశాల్లు [గామములనీడు గానక కాకునూరి 17

వెంగనార్యుడు వెవేదవేదాంగములను (వసుకికి నెక్కైెమాజట (బ్రహ్మయనగ యని [వాసినంతనే ఇతని తండి కాలమున వల్నాడులో నివసీంచి యుండిరని పన్వ్సుట నమంజనముకాదు. పల్నాడు వండితులకై (వసిద్దిగాంచి. సీమ. ఆక్కడ తన తండి కీడయిన వండితుడు లేడనియు, మాఖట (బహన యని (వసిద్ది గాంచెననియ భావము. తన తాత పట్టెము పోతనార్యుని కూతు రిని వివాహమాడెనని (వ. ౮౦) (వాసినాడు. ఈ నచ్దెము. నాగర్‌కర్నూలు తాలూకాలో చేరయున్న [గామము. వద్టైము వారని కామేవల్లియందును లచ్ముణ రావుగారు (వాసినట్టు ఎవరైన నుండవచ్చును. నేను బేర్కొన్న వద్దెములో నివ్పటికిని విద్వాంసులగు (బాహ్మణులు గలరు. వారి వంశముతో సంబంధ మున్న నుండవచ్చును. కవి తాను స్వయముగ “శ్రీగిరిని” నిలచి భోగవిభూవ ణుని సట్టపు కవీం్యదుడై యుండెనని తెలిపియున్నాడు. (పీ.౮ళివె వద్యమును జూడ శ్రీకైలమున నుండినట్లు తెలియుచున్నది. అ బైనచో కామేవల్లియు నచటికి సమీవమందే యుండనోపును. మొ ముపె “రొంపిచర్ల గుడిపాడు" “కామేపల్లి? యను మూడు (గామముల విషయము కొంత వరిశోధన కావలసియున్న ఓ, కాని 'కాకునూరు" మొదలగు (గామాదులు నేను నిర్రేశించినవే యనియు, శ్రీశైల మున కౌంతకాలముండి పిదవ వచ్చి కామేవల్లి గోపాలుని కంకితముగా రచెం చిన అవకవి మన రాష్ట్ర [పాంతమువాడనియు చెన్పుటకు సందేహములేదు (పాజ్ఞులింకను పరిశోధింతురుగాక. (గోలకొండ పతిక 2 మే 1982) 18

రెడ్డిరాజుల కాలపు మత, సంస్య్ట్ర్రైతులు

ఆర్మధ్రల చర్మితమున స్వతర్మతముగా రెడ్డియగమని వరిగణించఐడు కాలము కొద్దిదే. క్రీ. ఈ. 1815 నుండి [కీ ౪. 1450 వరకు. అయినను ఈ కొలది కాలమున రెడ్డిరాజు లార్యధదేశము నళ్యున్నత దశకు తీసికొని వచ్చి నందునను, యీ యుగానంతరము కొలది కాలముననే అంధుల స్వతంత రాజ్యము లంతరించినందునను యీ యుగమును స్వర్ణయుగమని పేర్కానుట అతిశయో క్రి కానేరదు చాకుక్యుల పిదప సీ రెడ్డివీరు లాంధదేశమున స్వతంత పతాకమును స్థాపించి, తెనుగు దేశమును తెనుగుబాసను వెలయజేసి, కృష్ణా గోదావరీ మండలములను, కర్నూలు కడవ మండలములలోని పెక్కు భాగము లను వాదరాబాద రాష్ట్రంలోని మహబూబునగరు, రాయచూరు, మెదకు, నల్లగొండ, వరంగల్లు మున్నగు మండలములను, దాదాపు ముప్పదివేల చద రపు మైళ్ళ వి స్తీరముగల దేశమును స్వతం్యతులుగా నూటఏబది సంవత్స రములు వరిపాలించిరి. పిదప నొకవంక వెలమవీరుల యొక్కయు, మరియొక వంక ముస్లిం సేనలయొక్కయు య్మాక్రమణమునకు బలియై తమ శోభను గోల్స్పోయిరి. వారు నిర్మించిన కౌండవీడు, అద్దంకి, ధరణికోట, వినుకొండ, బెల్బంకొండ, కొండపల్సి కోలూరు, కోరుకొండ మెదకు, రాయచూరు మొద లగు డుర్గరాజములు," వారొందిన కృతులు, రచించిన యుద్గ్శంఠములు, స్థాపించిన కాసనములు, కట్టించిన (వఖ్యాత దేవాలయములు, దానమొసంగిన (ాహ్మణాగహారములును నేటికిని చర్మితమున శాశ్వతముగ నున్నవి (వస్తుత మీ వ్యాసమున నా కాలపు మత సంబంధ్వములగ్గు పరిస్థితుల పై క్లుప్తముగా నొక సింహావలోకన మొనరించుటకు |[వయత్నించెదను.

కెడ్డు. రాష్ట్రకూట వంశస్థుల్నెన కృతియలనియు, కాలవశమున వై దికాచారములను గోల్పోయినందున సూ(దులని వరిగణింవబడిరని యొక

జాదము అనేక కృతులందు చశుర్ద వర్ణమునకు దెరంచినవారని (వాయించు కంన్నిందున దారు శ్యూదులేయ9ి రెండవ వాదము, [ప్రాచీనార్య షతియులా నను, రెడ్డకును. గల సంబంధములను గురించి ఇదమిత్తమని నిర్ణయించుట కింకను పరిశోధన కావలసియున్నది. ఆది యెబ్టున్నను, వారు స్వయముగా ననే; కాసనములందు చందవంశీయులనియు, సూర్య వంశీయులనియు నర్హింపబడినారు. ఇతర (పసిద్ద రాజవంశీయులు వారితో వియ్యమొందినారు. స్వతంతరాజ్య పరిపాలనము, ధర్య్మసంస్టావనము గావించినారు. వారి కాలపు మత సంస్మ్ట్టృుత.లను, మనకు లృక్టస్త్రమైన ఆధార ములను బట్ణేపడిశీలిరచినను.-వారి గుణ కర్మ కోవములనుబట్టి వారు మ్య! తీయులుగానే పరిగణింపబడ వలసి యుందురు. వైదికమత పునరుద్దరణముసం దాం్యధదేశమున రెడు గావించిన సేవ యపారమెనది. ఇతర బాధ్మ్‌తకాధారిము లెట్టున్నను, వారు నేర్వ రించిన ధర్మమును బట్టే వారిని కృతయులని వరిగణించుటి యుక్రమగును.

ఈ శెడ్డియగపు 150 సంవత్సరముల మతచర్మిత ను అర్ధము చేసి కొనుటకె- కొంత 'పూర్వచర్మిత స్మరణగమవసర ము- బారతచేశమున [ప్రాచీన కోఆమునుండీ ఆళ్యుల మతమున రెండూూస్వతంర్యత కాఖలు గనువడుచున్నవి. వైదిక "శాఖలు కార్మితిక కాఖలు, మొదిటిప్‌ కర్మ (పరానమైనవి రెండవవి వ్తగాగ్య [వరధానమైనవి. అవై దికములనబడు బౌద్ద, జి నముతములు (వ్రబలిన తకహీత వలుకుబడి తగి, ఆ చుత వపవము రాటికాగలేక సనాతన మతము బతి విషమ స్టిచిలోచున్న “సమయ. మున 'శాద్దమత మునందు. రెండు. చీలికలుదృ వించి రానురాను &&ీణట్‌శ నొందుచు వచ్చెను. ఆ కాలమున దక్షిణావథమును బాపుక్యులు చోళులు - పాండ్యులు వంపాలించుచుండిరి. (త్రిమతాచార్యులగు శ్రీ శంకర, తొమానుజ, మాధవులు ఉద ఎంచి జీర్ణెంచుచున్న జైన, బౌద్రమత మఠ నిర్మూఅన మొన్‌ర్చడి. "వీపు పూర్వమునుండి వచ్చుచున్న తార త్రిక వై డికళాఖల రెంటిని సమన్వలయించి వైదిక కర్మానుష్టానముతొపాటు తాం్య్యతి కుల వైరాగ్యావిధిని, ఉపాసనా వద్ధతిని కలిపి (సజామోదిమును ఒడయజాలు నటుల మతము నుద్ధరించిరి. తాంత్రిక విధులు జొద్దులలో -నంతకుపూర్వమే సువరిచితములు గావింవబడినందున, ఈ పునరుద్ధరింపబడిన (వావ్మణమత మతితొండరగా (వసరింపడొడంగెను. కాకతీయ యుగారంభముశాటికి_ జె న శవ, వైష్తవ మఠము అహమవామికతో న్సర్ధావై షమ్యములతో (వారము వొందుచుండెను.

[కీ కం 19వ శతాబ్బమున ద&ణ భారతమందు మహారాష్ట్ర, కర్ణాట, ద్రావిడాంధ, కళింగులు సుస్థిర మైన ఏకస్మ్నామాజ్యము నెలకొల్పుటకై తమ

యావ్లచ్చక్తులను. వినియోగించుచ్చునరస్పర వైషమ్యముల వలన దేశమును భయంకరమగు- యుద్దరంగముగ మాక్చిరి, చ్మకవర్తులు, “మహారాజులు సామాన్యముగ శై వమఠావలంబులైయుండ. మాండరికులనేకులు సామర్తితులు బ్హైమలగుటచే వీరితోపాటు: జనసామాన్యమునందు జైనమతమే విజ్బృంబించి. య్యుండెను, దీని నరిక్షట్టి తమకమ న్మామాజయులను స్టాపించుటకై 33వ, వైష్ణవ. (బాహ్మణ మతాచార్యు లభినివేశముతో (వవయత్నించుచుండిరిం పం్యడెండవ శతాబ్ధారంభమున్న కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర దేశములు పళ్ళ్చిమ చాళుక్క్యులకును, (దవిడాం్థధ దేశములు పూర్వ జ్ఞాకుక్యులకును ఈతోబడియుండెను. ఈ ౭0డు చాళుక్య స్మామాజ్యముని కాలమునండే ఆర్య (వాహ్మణ మత మనేక సంస్కారముల నందినది- దశ్షిణార్యుల్లు (దావిడ సంవర్క్ముమువలన శివారాదన మవలంబించిన్నను, కర్మ్యవపధ్దానమైన వై దికమతమే వారికి ముఖ్యమైయుండెను, ఈ నుత వసోరమునకు ముఖ్యకారక్షుడు స్యువసిద్ధుడగు కుఘ్రారిలవట్టు. వాగి?వాదము-౦దు జమిుంచియు, మహారాజులను వశులను గావించుకొని బోధించియు దైదికులు జైనమతమును నిర్మూలింప జాలరైరి. ఈ కేవల వె దికమత మంత (పజారంజకము కాలేదు ఇట్టి వరిస్టితిలో భద్రి (వరదానమైన వైష్టవ మతము శరగోవుడు, నాదముని, . పుండరీకాకుడు, రామమ్మిశుడు, యామునాబార్యులు, మున్నగు వారిచే బోధింవబడుచుండెను. అయినను శ్రీ రామానుజు అవతరి.మువతపు కర్మ_పధానమైన వైదిక మతమునుగాని, వైరాగ్య పరానమైన శై వమృతమునుగాని మించి. భ కిపరానమైన యీ వెష్తవ మతముగూడ విశేషవ్యా ప్రిని గాంచలేదు (కీళ్ళ రివ -శతాబ్దాంతమున యవతరెంచిన శ్రీ శంకరులచే పునరుద్దరింపబడి, రాను రాను యధివృద్దినొండి వం్యడెడవ్న శత్రాబమునాటిక్సి జైన, బౌద్దా వార్డుల కాటవటగు కాంచీపురి (వాహ్మణాధీనమగుటతో.. క్షాంచీపురి- (వాహ్మణ మతమునకె వటుగొమ్మ యియ్యెను. ఇక్కడనే శ్రీ రామానుజులు తమ సిద్ధాంతములను బోరించిరి, శ్రీ కామానుజుల విశిషాదైైత, బోదిను. కుల్‌'త్తుంగ చోళదేవుడు సహింవ నందున హొయసల్న కాజుచి పంపాలిందమబకు గాంగ వాడి రాజ్యమున కేగి వారు విరల దేవరాయ నొ శయించి వెషవమత ,పచారము గావించిరి. క్రీ ఈం 1117 లో విమవరనుడే వెషవ 'ష్రతమును స్వీకశించెను. వ కి [పధానమగు వైషవ నుతమ£ జోనులగు జేనసామాన్యమును ఆకర్షించి విజృంభించినది ఒక వైప్ప ఏరవైస్టవము, ఒక వక్క జై నమతము, వేరొక వంక వైదిక స్మార్త మతము అభివృద్ది నొాందుచుండ కాలచుర్య వంశీయుడగు బిజ్ఞలరాజు యొక్క మం[త్రియగు బీగ్లేవేశ్వరుడు వీరశైవ మతమును పునరుద్ధరించి మరియొక విష్ణవమున్ను (వవేళపెవైను. ఇట్లు. నల్నువై పుల రాజకీయరంగమందే కాక__

21 ద. (గంధాలమ్ట్యా గ్గ వంగర జాం. | ఖ్‌. 6 ౫... 4జి క్రఓథె లీ |

ళ్న ౮ శ /

మతమునందును వండెండవ శతాబ్దము వరన్పర సంఘర్షణకాలము. జైను లనేకులు పీర శైవులుగా మారిపోయిరి. ఇట్టు మత సాంఘిక వరిస్థితులు వరి పూర్ణముగా తారుమారైన యీ కాలములోనే తిరిగి పౌరాణిక మత విజృంభణ మారంభించినది. కనుకనే (క్ర. శ. 11వ శతాబ్దము నుండి 1కీవ శతాబ్దము వరకు జరిగిన మూడు వందల సంవత్సరముల కాలములో నిబంధ (గంధ రచన విరివిగా జరిగెను. ధారేశ్వరుడు, విజ్ఞానేశ్వరుడు, ఆవరార్కుుడు, హేమ్మాది సాయనుడు మున్నగు నిబంధ (గంధకారు లీకాలము వారే. కాకతిరాజుల కాలముననే బసవేశ్వరుడు, సండితారాధ్యులు, విశ్వేశ్వర శివదేశికులు మున్నగువారి (వతిభా విశేషము వలన శైవమతము | వబలు చుండెను. వారి సామంతులు మండిలేశ్వరులగు రెడ్డి వభువులు గూడ శివ భక్తులే. రేచెర్ల బేతిరెడ్డి, రేచెర్త రామిరెడ్డియను. రెడ్డివీరులు మొదట [వతావ రృుదుని వఖ్యాత సేనానులు. వారి గృహనామము రేచెర్లవారు. వీరి శాసనములు జెలంగాణా శాసనములను (గంథములో (వకటింపబడినవి. ఈ గృహ నామముగల ెడ్డిదొరలు మన తెలంగాణమున గలరు. 'పిలలమటి' నాగులపాడు, శాసనములవల్ల పీరు ఆమనగల్లు (వభువులని తెలియచున్నదొ ఇటే కాకతి రాజుల సామంతులు, మండలెేశ్వరు లితరులు లింగ (వతిష్టలను" గావించి శివాలయములను గట్టించి ' బాహ్మణ్యాగవారముల నొసంగి సవ సంతానముల నిర్మించి, తమ కీర్తిని చిరన్థాయిగా నానర్బుటయేగాక, (బాహ్మణ మతము నుద్దరించుట కధికముగా సాయవడిరి. గణవతి దేవుని కాలమున జె నులయడ విద్వేషము "పెరిగి జైనులు, బౌద్దులు హింనింవబడిరి. ఈ చవ ర యదె వత వాదియని శాసనములవలన దెలియుచున్నది. ఇతని కాలముననే కంసాలుల నుండియు, 'సెట్టి పెద్రలునైన తెలగాల నుండియు గామక౦ ణో ద్యోగములు తొాలగింనబడి నియోగి (ాహ్మణుల వశము గావింవబడెను. రెడ్డు ఆ క్షాలము నుండియే (బాహ్మణ వ కిని, (వాహ్మణమత వపషషపాత్ర మును గనీబరచు'చుండిర. ఈ విషయము కూడ వేలమలతో వీరి వై రమునక్షాగ్ర కారణముగా గనబడుచున్నది. “రెడ్డి సంతతికి మారొడ్డి భేదనమైన కుల ముద రించికీ వెలమవారు” 'అని రావు వంశీయ చర్మిత మందుగల నొక వద్యములః నున్నది. దీని నోధారముగా గొని పల్నాటి ఏరచర్శితలో వర్దింపబడిన 1బహ్మనాయని యద్ధమొక “కులముపో” రనియు, [బహ్మనాయడు, మాలలు మాదిగలు, గౌల్పలు, కంసాలులు, కమ్మరులు, కుమ్మరులు, రజకులు, రెడు మొదలగు నందరిన్‌ గలిపి “చావకూడు'. గుడుచుటయు నాయుద్ధమునక్షాల్లో కారణమై యుండునని "ట్రీ చిలుకూర్‌ వీరభ(దరావుగారూహించు చున్నారు ఇది ఎట్టున్నను, రేడ్డీ వళువు లధికముగా శవ భక్తులు, (బాహ్మణమత వక్ష 22

హెతులునై యుండిరని శాననములన్నియు జాటుచున్నవి. ౮ాయచూరుదుర మును నిర్మించిన గోనగన్నా రెడ్డి దుర్గము పై లభ్రించిన శాసనమునంచ్తు ఇతరీ వీరోచిత బిరుదావళితో పాటు “శ్రీ సోమనాధదేవ దివ్య శ్రీపాద వద్మారాధ కుండ' నియు, 'సంతకార్చిత శశిమౌళి యనియు జేర్కొనబడి యున్నారు ఈగన్నా రెడ్డి యొక్క - సేనాదివతి - సరలనాదుడు విమ్దభకుడు. శ్రీ _ఎఅక్ముణ రావుగారి యూవా (చకారమీ విరలనాధ్వడు గన్నా రెడ్డి తమ్ముడు. ఈ విరల నాధుని పేరనే గోన బుద్దారెడ్డి రంగనాథ రామాయణమును [వాసి యతని వైష్టవభ కిని చాటెసు. _ బూదువూరు శాసనమువలన బుద్దారెడ్డి కూతురు కుప్పాంవిక లింగ్యవకిష్ట గావించినట్లు తెలియుచున్నది. ఇట్టి కాలమున శైవ వైష్టవ మతములు జంటగా విజృ్భృంభించుచు, నొకేవంశమున నొక సోదరుడు శైవుడును, మరియొకడు వైష్టవుడుగా నుండుచు. వచ్చిరని తెలియుచున్నది కాకతీయ యుగాంతమున జూడ ,వతాపర్యుదుడును శై వమతాభినిరతి గలవా డగుటచే. పెక్కు 3వ మరములు స్టాపింవ బడియుండెను [దాఇారామము, (తిపురాంతకము, శ్రీశ లము ముఖ్య క్షేతములుగా భావించ బడుచుండెను మండలేశ్వరులై న మహారాజులకును, సామంతులకును ' గురువు లారాధ్య (వాహ్మణులును; శివయోగులైన (బహ్మచారులును ౨మంర్మతులు లింగధారులైై న నియోగి బాహ్మణులును, 'సేనాధిపతులు మున్నగువారికి గురువులు జంగమ దేవరలు __ మొత్తము మీద జైన మతావలంబులును స్మా ర్తమతానలంబకులు నైన (దాహ్మణులుగాక తక్కిన య్మగవర్జముల వారిలో శె వులుగను, వైష్ణవులు గను నుండిరి. వీరిలో వీరశైవులు రాజ్యాధికార [ప్రాబల్యముగల వారగుటచే (వాహ్మణులు వీరితో మతి గలిగి యుండిరి. మొదటి (పకాపర్నుదుని కాలము నుండియు కాకత్తీయాం[ధ చక్రవర్తులు జై నులయెడ నిరాదరణ జూపుచుండిరి. అనేకులు (తిలింగదేళమును విడిచి కర్ణాటక, మవారాష్ట్ర్రముల జేరుకొనిరి. నీలచిపోయినవారు వాధింవబడిరి. - మహావిద్వాంసులై న జై నమతాచార్యు లనేకులు వైష్ణవ మతాచార్యులుగ మారిపోయినట్లు కనబడుచున్నది," కాకతీయ యుగాంతము వరకు జైనమతము (తిలింగదేశమున నాళశనమైనది. వల్లభా మాత్యుని (కీడాభిరామమందు వర్ణితులై న మైలారుదేవుడు, ఖైరవుడు, ఏకురా దేవీ మున్నగు దేవతల యత్సవములు మవి వైభవముతో వీరళా క్రేయ ఏజ్బంభణమును స్పష్టవరచుచున్నవిః ఇవి కాకతీయ యుగాంతముయుక్కుు మత సాంఘిక వరిస్టితులు- వూర్వ చర్మితన్లు భూమికగా నుంచుకొనినచో రెడ్డి యుగముయొక్క- పరిస్టితులన్లు సులభముగా దెలిన్తికొన గలము.

(శోభ ఆగసు 18670

23:

శండవ (వతావరు॥దు6 డలపుఖానునిచే-బలదీ' కృతుడగుటతో [కి ళ్‌ 1888 వ-సంవత్సరమున నోకుగల్లు చేతనము చెంచినదీ, అప్పటి నుండియు కెడ్డియగము- (ప్రారంభమైనదని ఇప్పవచ్చును. కాకతి స్నామాజ్య మంత ర8ఠిచిన తరువాత గాకతీయుల సామంతులగు వద్మసాయకులును రెడ్ల్డును గొందరు తమ తమ మండలములను స్వతర్మితముగా బరిపాలించుచు జిన్న చిన్న రాజ్యముల చేర్పరచుకొనిరి. "వానిలో రెడ్డింరాజ్యాములు- నాలుగు (1) కోరుకొండ్‌ -రెడ్డు (2) కొండవీటి. రెడ్డు (శి కందుకూరి రెడ్డు (4) అల్డాడి రెడ్లు. ళా కోరుకొండ రెడ్డి కాలము క్రీ ఈ. పేతి2ర్‌ మొదలుకొని 1860 వరక్షు. అలపుథానుడు రాజమహేర్యదవరము న్నాకమించుకొని పరిపాలించుచుండ (బతాపర్నుదుని “సినానాయకులలో నొక్కడగు [పోల నాయకుడు, కావనాయక కూనవనాయక్షుల సహాయముతో దండె త్తిపోయి విజయము గాంచెను ఈ కాప భూవతి తురుమ్క-నిచే న్యాకమింపబడిన (నాహణ్యాగ హారములను బునర్జత్తములు గావించెనని యార్యవట కాసనము వలన డెలియుచున్నది ఈ కావభూవతి బంరువుడే కోరుకొండలో దుర్గము నిర్మించెను. ఇతని శేరు మంచికొండ మానారెడ్డి. కోరుకొండ దుగ్గము రాజమ హేం్యడచరమునకు బదునొకండు! మెళ్ళ దూరమున నున్నది. అప్వుడట పట్టణముగా నిర్మింప బజెను ఇప్పటి గోదావరీ మండలమీ కూన భూపాలుని రాజ్యమై యుండును ఇతడు 1శేసీరీ-నుండి 840 వరకు బరిపాలించెను ఇతని "తరువాత ఇెద కొడుకు ముమ్మడి నాయకుడు: పట్టాభిషిక్తుడై [కి ఈ 1840 నుండి 1874 వరకు ముప్పది సంవత్సరములు రాజ్యము చేసెను “అంధ సుర్మకాణ” విరుచాంకితుడగు కావభూపోలుని మేనగోడలి నితడు వివాహమాడెను వైగ్ర విర సంహవారుడై, విద్యావంతులైన వండితులను బోషించుచు నీయన జనరంజకముగా బరిపొలించెననియ,-సీయన-రాజ్యము గౌతమీతటము యొక్క యిరు (వక్కల వ్యోపీంచెననియు దెలుపు కాసగాధారములు గలవు. శ్ర ముమ్మడ్‌ నాయకుళు తాను కోరుకొండ యందుండి, యొక తమ్ముని కోటను నందును, మరొకనినీ బాడిపాక యందును నుంచి యత్యంత సామర్శముత్తో బరిపాలించినట్టు తెలియచున్నది. ఇతని కాలమున శ్రీరంగమునుండి 'పరాశ్లర్ర భటర్‌ కోరుకండకు వచ్చి ముమ్మడినాయకుని శిష్మునిగా జేసికొని వెష్ష షస్‌మును. గోదావరీ మండలమున వ్యాపింవజేనెను. ఈ వరాశరభఖలీడీ (శ్రీవైష్ణవ గురువరంవరలో నేడవవాడు, వీరింత దూరము వచ్చి ముమ్మడి నాయకుని శిథ్యులిగా. నానరించుకొనుట వింతగాదు. తన్మూలముననే రాజ్యమున 24

వైష్ణవ మతము వ్యా ప్రమయ్యెను. ఈ ముమ్మడి నాయకునకు రంగవరనుడను నామముగూడ నుండినట్టు (శీరంగములోని కాసనము వలన దెలియసీన్నది. ఈ పరాశరభట్టర్‌వారు ముమ్మడి నాయకునితో దాను వరమవదించిన తరువాత “గోరడుకొండలో లక్ష్మీనృసింహస్వామియై యవతరించెద"నని చెప్పినటును, బిదవ సీవిషయము లక్ష్మీదాసి యను. వేళ్ళ వలన జ్ఞావకము తెచ్చికొని కోరుకొండ లక్ష్మీనృసింహస్వామి దేవాలయము 1858 లో నిర్మించినట్టును ఆ దేవాలయమునందలి శాసనము వలన దెలియుచున్నది. శ్రీ వేదాంత దేళీప్‌ల వారు వీరి సమకాలికులు.

ఈ కాలములో ముమ్మడి నాయకుడు, అతని తమ్ముడు సింగమ నాయకుడు నాయుర్వేద విళశారదులగు వరహితాజాల్యులు మున్నగువారికి దానములౌసంగినట్టును, రంగనాధ దేవాలయము నిర్మించినట్టును, స్వామి కై ంకర్యములకు దానము చేసినట్టును, కేళవస్వామిని (బతిష్టించి నట్టును ననేక భూదానముల నిచ్చినట్టును దెలియుచున్నది. ఈ కూనారెడ్డియ, నతని తమ్ముడును గలిసి వదునై దు సంవత్పరములు వరిపాలించిరి. తరువాత నతని కొడుకు ముమ్మడిరెడ్డి రాజ్యము త్వరలో నంతమొందెను. కొండవీటి. కుమార గిరిరెడ్డి యొక్క బావయు, మం్యతియునగు కాటయ వేమారెడ్డిచే జయింవబడి యీ రాజ్యము కొండవీటి రాజ్యమున' జేరిపోయెను.

ఈ కోరుకొండ రెద్దకాలము స్వల్పమైనది. వీరు విద్యాసక్తులు. ధర్మ రక్తులు. వైష్ణవ మకాభినివళము కలవారునై యుండిరి. వీరి కాలమున వైష్ణవ మతము (ప్రబలినదని చెనటకంటె నెక్కువ స్థితిగతులను దెలిసికొనుటకు దగిన సామ్మగిలేదు. ఈ కోరుకొండ భట్టరువారి శిమ్యలిప్పటికి నాచార్య పురుషులు. వారి క్మగహారము లీనాములు కెలంగాణమునందు గూడ కలవు.

రెడ్డిరాజులలో నందరికంటె విఖ్యాతులు కొండవీటివారే. ఈ వంశము వారు నెల్లూరినుండి సీంహాచలము వరకుగల తెనుగు దేశమును ఐబరిపాలించి, తుదిని స్వతం్యతాంధ రాజ్యమును నిర్వహించి స్వర్ణయుగమునకు గారకులై రి, కావుననే యీ వంశము యొక్క రాజ్యవై భవము, కళాపోషణము, విద్యా వై దుష్యఘు, పరాక్రమము నాంధదేశ చర్మితమందు సు(వసిద్దమై యొవ్ను చున్నది. వంట ళాఖీయులగు దేసటి వంశపు వేమారెడ్డి ఈ వంశమునకు గర్త, ఇఛడు, నితని వూర్వీకులును గాకతీయ సేనాధిప్రళులు. ఈ వంళమువ్రారు మొదటినుండియ ఇ్యుతము నన్లలంబించినట్లును, వీరి పూర్వీకులలో నొక్కడగ్గు వేమభూపాలు డద్దంకి రాజధానిగా బాకనాటీ నేలినట్ట్లును తెలియుచున్నది.

ఈ వేమారెడ్డి దేసటి (ప్రోలయరెడ్డి ద్వితీయ కుమారుడు, ఈ దేసటి

వంశమ్ను వారును, రాజమహేంద్రవరపు టల్లాడ వంశము వారును జ్ఞాతులు. వేమారెడ్డీ (క్రీ శ. 1824 నుండి. 1850 వరకు బంపాలించి యిండెను. కాకతీయ స్మామాజ్య విధ్వంసము తరువాత నార్య ధర్మములు విచ్చిన్నము లగుచుండ నార్య ధర్మాభిరక్తుడై కృష్ణా నదీతీర (ప్రాంత _. దేళములందలి తురుమవ్కల నోడించి వూగినాటి దేశమున సీయన రాజ్యమును స్థాపించి యుండెను. యజ పెగడ యితసి నవదాత చరితంబున “నఖిల జనరంజనం బొనర్చుటంజేసి రాజ కబ్దంబునకు భాజసంబయ్యె” ననియు, *నన్వయెక పవవను'డనియు వర్షించి యున్నాడు. “చుట్టపు మేరు'వని స్తుతించి యున్నాడు. వేమారెడ్డి బిరుదనామము లనేకములు. ఆందులో నై (వత్యక్థి, హేమ్మాది దాన నిరతుడు, నపరిమిత భూదాన పరశురాముడు, ననేక నగరోపకంర (వతిషాదిత ఐబహువిధా రాముడు, పర్వకాహోబల నిర్మిత సోపానుండు, బసవ శంకరుడు మొదలగునవి ఇతడు, నితని మంతియగు రామ్మాపెగ్గడియు ధర్మవరా యణులె తమ పరిపాలనము నార్యోక్త ధర్మానుసారముగా నిర్వహించిరని తెలియచున్నది. ఇతని సహోదరు లన్నారెడ్డి, మల్డారెడ్డి; పుకు డ ౪పోతారెడ్డి; మేనమరది సూగారెడ్డియు నికని స్మువసిద్ద “సేనానులు వీరందరు శివ భక్తులు, (వాహ్మణ పూజా తత్పరులని తెలియుచున్నది. వీక5లో మల్తారెడ్డి యెకా (యెగగకు న్యాశయమివ్చి యాతనిచే రామాయణము, హరివంశము రచింప జేసినాడు. అన్నా రెడ్డి సకలార్డ- గసమన్వితుడు, అన్నదాన సంపన్నుడు. భవాంఘి9 సరోజ వూజాసన్నుతి తత్పరుడు. వేమారెడ్డి కొడుక నపోతారెడి క్లిర్రసనియ సుగుణస్తోమంబు లందేమియున్‌ రామస్సూ రికి లొచ్చుగాక సరయ్నే రాజీల్లొన వాడు. జా పెగడ వంటి మహాకవి, వవ్మితశీలుడు వర్ణించుట వలన నిజముగా వీరందరు ధర్మాభికతు లనియే విశ్వసింపవలసి యున్నది నన్నయవట్ల తిక్కనాధులు జూసిన (తోవ బావనంబెన్న బరాళశరాత్మజ మునీం (దుని వాబ్మియి మను విశ్వాసముతో “భారత వరాంళ” మగు హరివంశమున్స దెలుగుజేసీ భారతొరణ్యమును బూరించి రామాయణ, నృసింహ పురాణములను రచించిన శంభుదాసుని కాలము వరకును శెవ, వైష్ణవ మతముల పరస్నర విద్వేషములు తగ్గి, శివకేశవ భేద రహితమగు “భాగవత ధర్మమును బండీతు తె నవారు “పెద్దలు స్వికరించుచుండినట్లు విదితమగుచున్నడి. ప్రోత్రనా మాత్యుని యాదర్శమిదియే. నృసింహపురాణము నరాంకితముగా జేయ్యక్ర యహోబల నృనింహున కంకిత మొనర్చెను. ఆనువంశికముగా శె వుడగు పోతన్న రామభక్తుడగుటయు, నతని బావమరది రుదాక్ష మాలలు ధరించి శివ భకుడుగా నుండుటయు' నీ విషయమునే నృష్టమొనరించుచున్న వి. ఒక కుట్లుంబములోని వారు భిన్న భిన్న నంనదాయుము లవలంబించి యేవిధమెన 26

వైరుధ్యము లేక యుండినట్టా నాటి సారస్వతమున నుదాహరణములు కనుపించుచున్నవి. ఈ రాజునకు “వాపెన” యవచి దేవయ సెట్టి రివ భక్తుడు. ఆతని శివభకక్రిని, దాతృత్వమును శ్రీనాధుడు హరవిలాసమున వర్ణించినాడు,

అవచి దేవయ నెట్టి యా కాలపు వైశ్య శిఖామణులలో న్మగేసరుడు. ఈయన నాదర్శముగా (గహించిన ధర్మనిరతులగు వైచ్యులా కాలమున గాందరైన నుండకపోరు.

వేమారెడ్డి యాస్టానము వేద వేదాంగ కోవిదుల తోడను, షట్‌ కాత్చ్మ విదులై న వండితులతోడ నభిరామమె యుండెను. గీర్వాణాం్యధ భాషా కోవిదు లైన కవిసత్తము లాయాస్టానము నలంకరించి యుండిరి. వారి సామంతులును, దండనాధులును, రాజ బంధువులును వారి ననుకరించిరని విశ్వసింవవచ్చును. అందులకు దగిన యాధారములు గూడ గలవు.

ఈ _ వేమభూపాలుని యనంతర మాతని పెద్ద కొడుకనపోతరెడ్డి క్రీ శ. 1850 నుండి 1802 వరకు రాజ్యమును వబాలించెను. ఇతడు. మవిీ పరా[క్రమకాలి. అనేక యుద్ధములు జేసి యే యుద్ధము నందై నను నోడిపోయి నట్లు కానరాదు. ఇతడు నార్య ధర్మ పచారము గావించుచు, వేధాధ్యయన సంవన్నులైన (_బాహ్మణో త్రములకు దం[డి. యొసంగిన దానముల్లను గాపాడుచు, దానును దాన ధర్మములు జేయుచుండెను. రామ్మపెగడ వంశము వారే మంతి వదవులను నిర్వహించుచు లింగ (వతిష్టలను గావించుచుండినట్టు శాసనములు తెలుపుచున్నవి. ఈ యనపోత రెడ్డిగారి కాయురారో గ్ర్యైశ్వుర్యాభి వృద్ధి కొరకై యమరేళశ్యర దేవాలయమును బునః వతిష్పించి ఫై మల్లయ్య మంతి కీ రిమంతుడయ్యెను, ఆ కాలములో రాజుగారి పేరను, బితృ పితా మహాదులకు బుణ్యముగాను, దేవాలయ (వతిష్టలు దానములు గావించుట కలదు. సనాతన ధర్మానుసారముగ మంతులు, దండనాధులు, స్థానాధికారులు మున్నగు వారందరిటి దానము లనేకములు గావించిరి. ఈ యనపోళ రెడ్డి కాలమున మోటుపల్లి కవు పునః (నతిష్టితమై నౌకా వ్యాపారమున కాలవాలమె యార్మధుల వాణిజ్యకీర్రి దేశమున వెలయించెను

ఈ యనపోతభూపాలుని తరువాత నాతని తమ్ముడగు వేమారెడ్డి రాజ్యమును బాలించెను. అనవేముడు హేమ్మాది దానదీరుడై దార్మిద్య వ్మిదావణుడై శిబి, కర్ణ, దదీచులంబోలి (వసిర్ది గాంచెన్నట, తో

నల్లిగొండజిల్లా మిర్యాలగూడెము. తాలూక్రా వాడపల్లి గామము నీరాజు కోసనము శ్రీయగ స్యేశ్వర స్వామిపారి యాలయ [ప్రాకారమునందు

శిలా స్తంభము పై గలదు. ఈ [వదేశ మపుడెట్లు కొండవీటి రాజ్యమున జేరెనో తెలియకున్నది. ఈ యనవేముడు తం[డినలె [బావ్మణ వృత్తులను గాపాడుట, ధర్మములను రక్షించుటయే గాక య[గహారములు, భూదానములు (బొహ్మణుల కొనంగుట యనునది యొక వ్యసనముగా గలవాడని యీతనిచే లిఖింవబడిన శాసనము తెలుప్పచున్నది.

ఇతని తరువాత గుమారగిరిరాజు కాటయవేమారెడి సహాయమున 11858 మొదలుకొని 1400 వరకు బరిపాలించెను ఈ రాజు" భోగలాలసుడనియు వసంతోత్సవ (పియుడనియు, వసంతరాజను బిరుదము గలవాడనియు దెలియు చున్నది. అవచి తివయ సెట్టి యీ రాజునక్తై దేశ దేశములనుండి సుగంధ (దవ్యములు, మాణిక్య గాణిక్యాదులును దెప్పించు చుండెడివాడు. (శ్రీనాధుని హరవిలానమున కీతడే కృతివతి, ఆ (గంధములో నితడు (శీనాధునకు జెప్పిన మాటల వలన నాకాలపు వైశ్యుల యెళ్వర్య సంపదయేగాక వారి ధర్మాను రక్రియు, దైవ (బాొహ్మణ భక్షియు దెల్వమగుచున్నవి. వణిగ్యంశ చర్మితవలన నాకాలమున సము్ముదయానము, విదేశ వ్యాపారము బహిష్కాార భయములేక జరుగుచుండెడివని తెలియుచున్నది. తరువాత నేకారణమున సమ్ముదయానము నిషేధింవదిడెనో తెలియరాకున్నది.

కుమారగిరి తరువాత గౌండవీటిని బెదకోమటి వేమభూపాలుడు 1400 నుండి 1420 వరకు బాలించెను. ఇతడు తన వూర్వుల మార్యమునే యను సరించి పాలించెను. ఇతని మంతి శ్రీనాధుని నై షధమునకు "గృతివతియైన మామిడి సింగనామాత్యుడు [బాహ్మణ్యమును ఇ్యాత్రమును సమానముగా నడుపు నియోగి కులాలంకారుడు. కోనుటి వేమారెడి తరువాత రాచవేమన 1420-1424 వరకు మాతమే పాలించెను. తరువాత "గొండవీటి రాజ్య మీవంశమునకు నిలువలేదు. వ

కందుకూరి రెడ్డను గురించి విశేషముగా వాయవలసినది లేదు. వీరు కొండవీటి. వేమ భూపొలుని తమ్ముడగు మల్తారెడి వంశసులు. వీరు కందుకూరు దుఠరము నుండి వూగినాటి.. సీమను * బ్రాలియుచుండిరి... వీరిలో (శ్రీగిరి రెడి సర్మాకమవంతుడు, సంగీతవిద్యా నిపుణుడు. ఇతనికి బిడియ రాయలు శీ గిరిగారు గురువులు. హేమ్మాది దాన చింకామణియని (నఖ్యాతి గాంచినాడు. గొవ్స చెరువులను నిర్మించెను. ఇతని తమ్ముడు బహు దానములు గావించినట్లు శాసనములు గలవు. 1424 తరువాత నీ వంళముబారు. విద్యా నగర చ్మకవ_ియగు (పొఢదేవరాయనికి సామంతులె ర. ఈ వంశములోని శివలింగ భూపతి యను రాజు మిక్కిలి విద్వాంసుడ, సంస్కృతమున (గ్రంథములు రచించినాడు. వీరి మంత్రి కొమ్మనామాత్యుడు' వైదిక కార్యము “28

అందు [శ్రాద్ధగలిగి యనేక యజ్ఞ యాగాదులను నొనరించి, యజ్లేశ్వరుని (బతిష్ట గావించెనట. ఇతండనేక దేవాలనయములు గట్టించెను, 'కడవాతి కాసనముల వలన నీవంశము వారు విద్యానగర విరూపాక్ష దేవాలయమున కనేక భూదానములు చేసినట్టు కనబడుచున్నది,

(క. ఈ (8ీరిరి నుండి 1415 వరకు గాటయ వేమభూపాలుడు రశాజమహేం[దవర రాజ్యభాగమును బరిపాలించెను ఈయన. సింహాచలము వరకు దన రాజ్యమును వ్యాపింవజేసిన వర్మాకమళాలి, పండితుడు, కవి. కుమారగిరి యనంతరము రాజమ హేం[దవరమును స్వతం్భతముగా బాలించు చున్నందున బెదకోమటి వేమ భూపాలునకు స్పర్ధలు పేరిగి వైరముగా బరిణ మించెను. ఇందులో నల్లాడరెడ్డి యితని వక్షమున నిలచెను. ఈ విధముగా జ్రాతివైరము "పెరిగి రాజ్య నతనమృునకు గారణమయ్యెను, కాటయ వేమ ఖభూపాలుని సంస్కృత భాషాభిమానము, వేద కాస్తా9ది విద్యా పోషణ, హిందూ మతాభిమానము, _వాహ్మణ భ_కియు పాలకొలను, సురవరము, ఖీమవరము మున్నగు శాసనముల వలన దెతియచున్నవి. ఈయన యనేక దానధర్మములు గావించి యున్నాడు. .ఇతని తరువాత బాలించిన యల్లాడ రెడ్డి (శ్రీనాధుని భీమేశ్వరపురాణము కాశీఖండములలో వర్ణింవబడి యున్నాడు. పెదకోమటి వేముని యుద్ధమున నోడించెననియు, నతడు “రాయగురు వరమేశ్వర సాధుజన విధేయ ఘోడెరాయ సకల కళాధామాది విరుద భాస్వరుండనియు” ఖీమయ గురువరేణ్య కరుణాకటాక్ష వీకణాలబ్దా ప్టైశ్వర్య దుర్యుడనియు” నీయన వర్ణింప బడినాడు. ఈ యల్లాడరెడ్డి వూర్వులు నెల్లూరు మండలములోని దువ్వూరు వారట. ఈ యల్హాడరెడ్డికి సంగ్రామ స్టీ గాండీవులు నలుగురు కొమారులు

బెండపూడి లింగనామాత్యు డీతనికి(బధాన మంతి. ఇతనిని (శ్రీనాధుడు చాల బొగడినాడు. ఆలాడరెడిచే జీన్న చిన్న రాజులను జయింవజేసీ తెలుగు భూమి నేలింపజేసి నాడినియి, ననేక భూదానములను జేయించెననియ, ఇండ శర్కంర, జున్ను, కృండ చక్కెరలు, దోసెలు, వడలు మున్నగు వంచ భత్య పరమాన్నములతో (వాహ్మణులకు భోజనములు 'పెట్టించుచుండెననియు, శ్రీనాధుడు వర్ణించినాడు. ఈ కాలములో (బాహ్మణులకు మిక్కిలి హాయిగా నుండియుండును. ఈ విధముగా భోజనము లభించుచున్న భోజన్మప్రియు లగుటకు సందేహముండదు. ఈయన తరువాత గుమారులగు నల్లాడ వేమ భూవతి, ఏరభూవతి యిద్దరుండిరి. తమ్ముని వట్టాభిషక్తుజేసి యన్నయగు వేమభూపతి యాతని తరపున బరిపొాలనము గావించెను. ఏర మ్తూవతియే శ్రీనాధుని యేలికయగు వీరభృదారెడ్డి. యవన కర్ణాటక స్నామాజ్యముల పెనుగులాటలో నిరువది సంవత్సరములై నను వీరి రాజ్యము (వవర్ధమానమై

జన రంజకముగా ఐంపాలనలో నుండినదిః అన్సటి రాజ్య వైభవమును శ్రీనాధుడు కాశీఖండ_ ధీమఖండములలో వర్షించినాడు. వీరి కుల గరువు "ఘోూడెరాయ ఫీమేశ్వరు డారాధ్య శకైైవ _బాహ్మణుడు ౧వారుసేయ శివారాధనా విధానమున ినాధుని వర్జనా (వకారముగ వార్డు "క్ష్మ్యతియులు గారు. శూదు లనుటకు బొత్రిగా వీలుండదు. [త్యంబకాచల్‌ “కన్యకాంబుపూరంబులో నఘ మర్గణ స్నాన మాచరించి, మూల మంఠాక్షరములతో విభూతి మంతించి, పుల్మోడకంబు ఫాలమున ధరించి, (కోత్త "ముత్యములతో ర్యుదావమాలిక లహ్టోత్తర శతంబు లరుతదాల్చి, పుండఠికాసనమున గూర్చుండి రండవ శంభునివలె వేమ విభుడు పూజే నెడి వాడట. "వీరు" తై వమకావలంబకులై నను బరమతసహనము మిక్కిలి కలిగిన వారసి తెలియుచున్నది. (వాహ్మణుల కీకాలమున మిక్కిలి సుఖ జీవనము గలిగినట్లు (శ్రీనాథుని వర్ణనల వలన దెలియు చున్నది. “*ధరియింప నేర్చిరి దర్భవెస్టైడు (వేళ్ళు లీల మాణిక్యాంగుశీయ కములు,” మున్నగునవి నిదర్శనములు.

ఈ కాలములోనివాడే బెండపూడి అన్నామాత్యుడను మంతి. ఇతడు నిరంతర శివవూజా దురంధరుడని వర్షించుచు, నితడు గావించిన (వతిషావన లను గూడ శ్రీనాథుడు వర్గించినాడు.

వల్లభాభ్యుదయము, వీధినాటకము మున్నగు (గంధముల నాధార మొనర్చుకొని శ్రీనాథుడు శృంగార [పియుడనియు, విభవలంవటుడనియు నిశ్సయమునకు వచ్చుట సరిగాదని తోచుచున్నది. విభూతిపుండములు, నూర్జ్వపురడములు కవితా రసికత కడ్డురావు. రుదాక్షమాలాలంకృతులై నను, దులసీవామ-భోషితులె ననూ, జపతపాద్యనుష్టాన నిరతులై నను వారి మతళాభధి నివేళములు రసవత్కవిత కాటంకములుగావని మన పూర్వ సారస్వతమున ననేకోదొహరణములు జూపించవచ్చును. కాశీఖండ మతని వైదిక విద్యా వై దుష్యమును: దెలుపుచున్నది. ఈతడు లింగధారియో కాదో కాని విద్వేష రహితుడగు నద్వైతియనుటమ్మాతము నిశ్చయము. శ్రీనాధుడు రచించినవని చెప్పబడు వీధినాటక్‌ము చాటువద్యముల వలన నానాటి సాంఘిక పరిస్టితులు దిలియుచున్నవి కాని యందులో (బక్షి ప్రము లెన్నియో తెలియదు.

ఎట్లయినను (గ్రామీణులును జానవదులునగు వారి మత వరిస్టితులను దెలినీికొనుట కాధారములు లేవు. మతసంబంధములగు నీ యాదరములు నితర జనులందరికి మార్గదర్శకములై యుండునని యూహింన వచ్చును.'

మనదేశములో రెండు మత సంస్కృతులు పురాతన కాలమునుండి వచ్చుచున్నవి. మొదటిది అగ్రవర్షము అనిపించుకొన్న వారి వేదవేదాంగ (వతి పాదితమగు వైదిక పురాణమతము, రెండవది జాతి వృతి మున్నగు కారణముల వల్ల పెమతమువారి కనుపయు క్రమగు వారి యజ్ఞానమునకు దగిన [గామ్య మతము. ఆది వారి (గామదేవతోపాసన యందును, జాతరలందును, నుత్సవము

లందును, (ముక్యుబడులందును (ఎతిఫలించునుం (శోభ మాసవ్యతికలు 'సెపైంబరు, అక్టోబరు, 1847)

తెలుగు సాహిత్యంలో యుగక్తర్తలు అఖిల భారతస్థామిలో ఆం్యధరచయితల మహాసభలు తొలిసారిగా నవ్యసాహితీసమితి అధ్వర్యంలో ఆంధ్రప్రదేశ రాజధానీనగరంలో జరగడం, ఆ మహాసభలను పూజ్యులైన మన ఉపరాష్ట్ర్రవళులు డా॥ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణ గారు ఆరంభించడం, ఆంధులందరికీ ఈనాడొక పర్వదినం. ఆం్యధవదేశావ తరణం తరువాత ఇంతటి సుదినం తొలిసారిగా మనకు లభిసున్నది. ఇట్టి మవా సభలకు ఆహ్వానసంఘాధ్యవ పదవిని రాష్ట్ర ముఖ్యమంతి శ్రీ దామోదరం సంజీవయ్యగారు స్వయంగా స్వీకరించి సాహిత్యాభివృద్ధియెడ రాష్ట్ర్ర్యవళు త్వానికిగల (పత్యేకాభిమానాన్ని వెల్లడించడం కూడా మహాభాగ్యం [పాచీన కాలంనుంచి సాహిత్య పోషణాభివృద్దులు (వభువుల ఆదరంపైన ఆధారపడి యుండెను. ఇవృుడుకూడా, (పజ్మాపభుత్వముల కాలంలో (వభుక్వాధినేతలగు [(వజానాయకుల పోషణతోనే సాహిత్యాభివృద్ధి జరుగవలసియున్నద్‌. సాహిత్య రనీకులైన ముఖ్యమంతిగారి నేతృత్వంలో ఈ మహాసభలు జయ్మవదంగా నిర్వహింవబడుననడంలో ఏమ్మాతం సందేహం లేదు. ఈ సభలకు సౌహిప్రీ రసజ్ఞాలగు డాక్టరు బెజవాడ గోపాలరెడ్డి, పివి. రాజమన్నాగుగార్ల ఆశీర్వాదములు లభించడం చాలా సంతోషదాయకము, అఆఖభిలాంధమునుండియేగాక, అఖిల భారతంలో ఉన్న వండిత్మపకాండులు, కవిపుంగవులు, సాహిత్యవిమర్శకులు గద్యరచనా నిపుణులు, వివిధ సాహిత్యరంగాల్లో కృషిసలుపుచున్న పెదలు, వీన్నలు దూరదూర (ప్రాంతములనుండి విచ్చేసి ఈ సభలను శోఫాయ్య మానముగా విరాజిల్లచేసినారు. ఇట్టి విద్వాంసులకును పండితో తములకున్స ఆలవాలమెన ఈ మవోనభల తొలిసమావేశానికి నన్నధ్యక్షునిగా సేయమించిి గౌరవించీన కార్యనిర్వాహకులగు. శీ పోతుకూచి. సాంబశివరావుగారిక (శ్రీ బోయి భీమన్నగారికి మరియ యికర మ్మితులకు నేనత్యంత కృతజ్దుడొన్సు, " ఆంధ్రులకు సాహితీ సంస్కృృళులు వేదకాలంనుంచియే అనూచానంగా వస్తున్నవను విషయము ఐతరేయ [బాహ్మణంలో స్పష్టంగా సూచితమై

3౩2”

యున్నది. ఆంధధభాషకు నన్నయకు పూర్వమే కాసనవాబ్మయములో సాహిత్యస్థాయి లభించినది. జానవదసాహిత్యరూవంలో విరివిగా సార్వజనీనంగా (వచారంలో ఉన్నట్టు అందరికి విదితమే. అయినను నన్నయకు పూర్వం సంస్కృత భాషాసాహిత్య (పాధాన్యత దేశమంతయు వ్యా వమైయుండడం మూలాన తెలుగు సాహిత్యానికి ఆర్హమైన స్థానం లభించియండలేదు. ఆ లోవం నన్నయధట్టారకుడు తీర్చి తాలిహెరిగా తెలుగులో ఉద్గ౦ంధాన్ని రచించడానికి సంకల్పించాడు. రాజరాజనరేందుని ఆస్థానంలో చిన్న సంస్కృతవండితులు కొందరు నన్నయను అనుసరించిననూ, తీన మార్గాన్ని నిరసించిననూ, రాజ రాజుయొక్క అదరాభిమానములతో నన్నయ తన అభ్యుదయ పంథాలో జయ (వదంగా ముందుకుసాగి అజరామర మైన అంధమహాభారత గ౦ంధాన్ని నిర్మించెను. ఆయనకు నారాయణభట్టు మున్నగు విద్వాంసులు _చేదోడువా దోడుగానుండి సహకరింవగా _“వ్యాసమున్మివణీతవరమార్దాన్ని” నన్నయ ఆంధలోకానికి వెల్లడిచేశాడు గోదావరి తీరంలో నన్నయ ఆదికావ్యమును, ఆదివ్యాకరణాన్ని వెలయించి ఆం్యధభాషకు వన్మితసాహిత్య స్టానాన్ని కల్గించి నాడు. “గాసటవీసటి యగు దాసయని నిరసింపబడు ఆంధభాషకు ఉచ్చ సాహిత్యస్టాయి నాసంగిన నన్నపార్యునికి ఆంధధలోకం కలకాలము బుణవడీ యున్నది. అనేక వ్యావహారిక నదాలకు సాధుత్వం కల్పించి, ఆసాధుత్వ లక్షణములను సంస్కరించి, కాశ్వుత _పామాణికతను (వసాదించినాడు. అనేక సంస్క్మతళద్దాలకు తెలుగు విభక్తి వత్యయాలు చేర్చి దేశీయబాషాకోకాన్ని వి సరించాడు. దేశీయభందస్సులో ఉన్న గీతం, సీసం మొదలగువాటితోపాటు సంస్కృృతవృత్తాలెన ఉత్పల, చంవక, మత్తేభ, శార్టూలాదులను స్వీకరించి, పెగా సంస్కృత, కన్నడములలో లేని 'యతి నియమమును (వవేశ పెట్టి శచ్దానుకాసనుడై తర్వాతి అంధధ్రకవులకు నన్నయ మార్ష్గదర్శకుడైనాడు. మనకు కావ్యరచనారీతులలోగూడ నన్నయయే మూలపురుముడు. వండిత కుంజరాల గండస్తలాల నవనత మొనర్చు సుదీర్హ సంస్కృత సమాసాలు, తెలుగువారికి కడునృీనిండునబ్లుగా అచ్చతెనుగు నానుడులు, రెండునూ (వయో గించుచు నన్నయ భట్టారకుడు తన ఉభయథాషావై దుష్యాన్ని పకటించాడు. 1వసన్నకథాక వితార్థయు క్రి, “అకరరమ్యత', _“నానారుచిరార్శసూకి, నిధి త్వము”, “ప్మాతోచిత సంభాషణము', 'గో సనీపాకము, 'సభ్యశంగార వర్ణనము", 'సరననంస్క్బృత వదభూయిష్టశై లి" వంటి అత్యున్నత కావ్య

లతో అంధసాహిత్య (వవంచానికి నన్నయ ఆదియుగక రయై విలసిల్లెను. ఏ బెదిరింపులకు లొంగక సాహిత్యరంగంలో [కొ త్తవాటను వేసిన ఈ యుగ కర ఆధునాతనులగు నూతన వథానువర్తులగు వారికిని అదర్శపాయుడైన

వాడగును. నన్నయ తర్వాత దాదావు తొమ్మిదివందల ఏండ్లకాలంలో ఆయన *“ నాటిన ఆం్యధసాహితీవీజం ,కమ్మక మాభివృద్ధిని బొందుచు బహుళాఖావ్యా పమై సుందరమరధుర పుష్పపలభరితమై సహృదయానందకరమగు కల్పవృక్షమై వెలయుచున్నది. సాహిత్యయుగానికి చెందిన మరికొందరు యుగక ర్తలుగా వంగణింవ బడుతున్నారు. ఏరిటో ముఖ్యముగా ఇివక వులు (హాధాన్యత వహించుచున్నారు. నన్నయ వేసినది శొత్తదాట అయినప్పటికిని అది మార్గ కవితకు ఆతి సన్ని హ్‌తమై కొందరి మెప్పును బడయజాలలేదు. నన్నయ తరువాత ఆతడేర్పర చిన మార్గక వితామార్గము వదలి, దానిని దేశకవితయొక్క పూలబాటగా మార్చిన మహాకవి పాలకులర్రి సోమనాధుడు. నన్నయ భట్టారకుని తత్సమపది భూయిషమెన శెలి బహుజనాదరణము పొందజాలదని, వీ" శై వమతాన్ని [వజానీకంలో 'వరివ్యాప్తం చేయాలంటే సంస్కృత వృత్తాలను విసర్జించి సంస్య్క్భాతభూయిష్షమైన భాషనుకూడ వదలి దేశీక విత నాదరంచవలెనని సోమనాథుడు అనుకొన్నాడు. (వజానీకంలో ఆవేశం కలగాలంటే పద్యాల కన్న పాటలే ఎక్కువ (వయోజనక ర మైనవని సోమనాథుడు గు ర్తించగిలిగాడ్క. తిక్కన, ఎజ్జనాది కపీయదులు కొంచెము భేదంతో నన్నయ కావ్య ఫక్తీనే అనుసరించి ఉత్తమ కావ్యసృష్టి చేయుచుండగా, సోమనాధుడు దేశీకవితా యుగక ర్తగా జాను తెనుగు (పనన్నతకై (వయత్నించినాడు అల్హ్నాక్షరముల అనల్పారరచన కల్పించుటయే కవి వివేకమని మూతన కవితాన్యూతాలు రచిం చాడు సోమనాదుడు. తన కాలములో వ్యవహారములోనున్న తెలుగు వలుకు ఇడులను విరివిగా ,వయోగించి బసవవురాణము, పండితారాధ్యచర్మితము వంటి ప్రౌఢ కావ్యాలను రచించి, కేవలం ద్విపద ఛందస్సులో రచించిన సోమ నాధుడు ఆం్మధ సాహిత్యములో రెండవ యుగక ర. నేటి నూతన సాహితీ యుగానికి సంకురార్పణచేసింది నిజంగా పాలకు 6 సోమం ధుడు. వ్యావహా రిక ఛాషకు సోహిత్యస్థాయి నాసంగి పూర్వాబారమగు యత్మిపాన నియమాలను కూడ్‌ నుర్ణంఘించి కేవల ఛందోబంధనలు ఉతమ సాహిత్య సృష్టికి అనివా ర్యములు కావని నిరూపించినాడు. నేటి ఏ ఆఅభ్యుదయకవికూడ చేయటానికి సౌవాసించన్‌ “పుడమీశుడు", నిత్యనియమం', *“ములోకి గతుడు, ఇతరవేల్పులు నంటి వరినమాసాలు బసవపురాణంలో (వయోగ్‌ంచి, తన సం[పదాయ వీశ్ళంఖలత్వాన్ని, "స్వేచ్చా పియత్వాన్ని చాటినాడు సోమనాధుననుసరించి రచించబడిన రంగనాథ రామాయణం, హరిశ్చందోపాఖ్యానం వంటి ద్విపద కావ్యాలు, వల్నాటీ- వీరచర్మితనంటి ఉత్తమ కావ్యాలు వెలసినవి. అనన్య (వశికానమేతుడై న సోమనాధుడు ద్వివదను, శివశిరజనిత గంగారురిలా వా! 34

దూక్‌ంచి, తర్వాతి ద్విపదకవులకు ఆదర్శప్రాయుడై నాడు. శ్రీంనాదుడు రచిం చిన వల్నాటి"వీరచర్మతకు పాల్కురికి కావ్యాలే ఉవస్కారకములు ద్వివద్ద, వంటి సామాన్య దేశీయ ఛందస్సులై నన్వు మార్గకవితా [ప్రామాణికములగు వృత్తా దులై నను, (గ్రాంధిక థాష అయినను, వ్యావహారిక భాష ఆఅరునను, (వళిభా వ్యుత్సత్తులుగల సాహిత్యకుని చేతిలో ఉత్కృష్ట్యమైన హౌంఢకావ్యాల సృష్టికి నాధనములే యగును. “కియా సిద్ధిః సల్వే భవతి మహళతోం నోవకరజే” సోమనాథుని తర్వాత కావ్యజగత్తులో శిఖరాయమానంగా అగువడే కవి శ్రీనాధుడు. ఒకవైపు తెలంగాణ మాగాణంలో పోతరాజు “అంబుజోదరదివ్య పాదారవింద చింతనామృతపాస విశేషను త్తచిత్తుడె” భాగవతం రచినూ ఉంటదే, మరొకవై పు శ్రీనాథుడు “_దావారామచలుక్య ఖీమ వరగంధర్వ అవృరోభామినీ వచోజద్వుయ కుంభికుంభములపె నాసించు” కస్తూరికా వాసనలు

ఆ(మాణ్‌స్తూన్న ,ద్రాఖరామేశ్వరుని జ్లైతయ్యాతను వర్ణింపసాగినాడు. ఈ మహాకవి చిన్నారిపొన్నారి చిరుతకూకటి నుండి జన్మాంతము కావ్య వ్యవ సాయము సాగిస్తూనే వచ్చాడు. కేవల రచనా వ్యాసంగ౦లోనేగాక, ఈతడు ఆంధభాషావ్యా ప్రిక్తై తానలంకరించిన రాజాస్టాన ఆలంఐనముచే విశేషకృషి చెశాడు. "పెదకోమటి వేమారెడ్డి ఆస్థానంలో విద్యాధికారి వదవిలో ఉండి విద్యా వ్యాపీకి దోహదం చేసినారు. క ర్ణా*ాాధీశ్వరుని కొలువులో డిండిమభట్టు కంచుఢక్క. పగులగొట్టించి పొఢదేవరాయల సభాస్టలిలో స్వర్జస్నానం 3ళాడు. ఈ కవి సార్వభౌముని నాల్కకు బంధాలువేయ (పసయత్నించిన- (పతిపషాలు ఆనాడు నిశ్చేష్లులెనారు. తాను దర్శించిన (వతి కేకాన్ని, (వతి (వదేశాన్ని, తన మనస్సునాక రించిన (పతి వసువును, పతి సాంఘికాచార “మును జీవన వద్ధతిని హాస్యరహీస్పదముగా వర్ణంచి విమర్శించాడు. ఆయన తన మనోజ్జములగు చాటువులతో తన కంటబడిన ఏ గర్హ్యమగు వ్య కినిగాని, విషయమునుగాని విమర్శింపక వదలలేచు. “కుక్క-పిల్ల, సబ్బువిళ్ళ, అగ్గిపుల్ల కాదోయ్‌ కవితకేదీ అనర ౦” అను నభ్మిపాయమును వెల్దడించిన శ్రీశ్రీగారికి, శ్రీనాథుడు చాలా సన్నీహితుడుగా కనబడతాడు. ఒకవైపు సాహిత్య ఉవ్యమాన్ని ఈ విధముగా నడుపుతూనే శ్రీనాథుడు మరొకవైపు ఉక్కు ఖండాలవంటి కావ్యఖండాలు సృష్టించాడు. కాశీఖండము, శృంగారనె వధం మున్నగునవి ఇటువంటివే. '"కాశీఖండ మయఃపిండం నైషధం విద్వదెషధం అన్నారు విజ్ఞులు. తెలుగు కావ్యరచనా పద్దతిలో సీసమును వివిధ గతులలో పయనింవజేసీ "'సెలవరులాగా, జలపాతంలాగా, పిల్లకాలువలాగా, గంగానది లాగా అనేక వేగ (వమాణాలతో (వ్రవహింవజేళాడు. (శ్రీనాథుని సీసవద్యం చదువుళూ వాద్యకళా నిపుణులకు మృదంగాలను చక్కగా వాయించే ఆవకాశం 3ర్‌

ఉంటుందనుపిస్తుంది. ఈ కవి సార్వభౌముడు నల్నాటివీరచర్మితము రచించి, 1వబోధవీర నవ్యరచనను ఆరంభించాడు. ఆందువలన (శ్రీనాథుడు మరుపురాని యుగక ర్త అని భావించవచ్చును.

"పెదన కించిత్‌ భేదంతో నన్నయభట్టారకుడు ఆవిష్కరించిన సాహిత్య యుగంలో“ చేరినవాడై నను, (నథమ ఆం[ధ (వబంధక ర యగుటచే. ఒక యుగక రగా నరిగణింపదగిన వాడని నా యభ్మిపాయము. నన్నెచోడుని కుమారసంభవంలో మెరుపులాగా (పభవించిన [(వబంధకవితా రీతులను అకళించుకొని 'పెదనామాళ్యుడు సర్వలకణలక్షిత మైన (ప్రబంధరత్నాన్ని సృష్టించాడు. ఒక పొరాణిక గాధను ఇతివృ త్రంగా తీసుకొని శృంగారరసం అంగిగా, వీరరసం అంగముగా అమ్టైదళ వర్ణనలతో అతీ మనోహరంగా వ్రబంధకల్పన చేసి "పెద్దన ఒక నవీన యుగాన్ని ఆవిష్కరించాడు. ఇతని వద్యరచన ఒక ఉదాత్తమైన తె లిలోసాగి, సాహిత్యలోకంలో (వత్యేకస్ట్థానం ఆకమించుకొన్నది. పెద్దన వరూధినిని సృష్టించాడు. ఆ వరూధినియే అతని కమృతత్వ చెబసంగినది. తరువాతి కవులెంచరో అపర వరూధినులను కల్పించినను అవి అనుకరణములేగాని స్వతంతకల్చ్టనలు కావు తరువాతి కాలంలో నేటిదాకా రచింపబడిన శృంగార (వబంధశతాలన్నీ ఇంచుమించు మనుచర్మితయొక్క అపూర్ణ (వతిబింబములని చెవృవచ్చును. ఏ కొత వదతి అయినా ఏ ఆచారమైనా నవీనంగా వచ్చినవ్వుడు ఎంత మంచీదె నీన్స కాల్మకమేణ అది జడీభూతమై దానిలోని మెరుగు తరగి నిస్సారమైపోవును. "పెద్దనార్యుడారంభించిన (వబంధయుగం కూడా అదేవిధంగా దురశను హౌందినది. .శృంగారరనపోషణ అనభ్యతవరకు దిగజారింది. పాండిత్య ప్రీకర తవ్ప్‌ నహజకవిత్మావజ్ఞ కొరవడసాగింది. నిక్తిత నిబంధనల ననుసరించింటే కావ్యకల్చన చేయటము శక్యమనే మూఢవిళ్వాసం వేళ్లనాటుకొన్నది.

ఇట్టి సభై వరిస్టితిలో పింగళినూరన ఒక్కమాటు సాహిత్య సాగరంలో ఒక్షే'తోశోత్రాలమైన తరంగం కదిలించినాడు. ఆదియే కళాపూరోదయ కావ్య సృష్టి. ఇవ్పటికీ కళావూర్జోదయం అంధకవితా జగత్తులో అనీస్య్‌సృష్షి అని ఒవ్పకోక తవ్పదు. కళాపూర్ణోదయం నిజమైన కేవల కల్పనా కథ. మఫ్యమెన కథలో ఆవాంతర మైన కల్చ్పనాకథలను సహజ, సముద్భూతము అగునటు కల్పించి అంగాంగ శృంగార వర్ణనలను అడుసులోదోసి, సనహఎమానసిక్‌ వ్రవృత్తి చ్మితణలో సూరనార్యుడు తన సర్వశక్తులు ధారపోశాడు. అమే శ్రేషకావ్యం కూడా (వ్రాసిన మహాకవి సూరనయే. ఇతని (వతిభకు కళాపూరో దయం వరాకాష్టగా ఉంటే, ఇతని పాండిత్యానికి రాఘవపాండవీయం వళార్‌ నద్భుళంగా నున్నటి. ఇతని ననుసరించినవారు వరుసగా హరిశ్చాంద నలో

పాఖ్యానం నలయాదవ రాఘవ పాండవీయము మున్నగు అనేకార కావ్యాలను రచించారు. సూరనార్యుడును తెల్లుగు' సాహిత్యమునందు ఒక యీగప్పరుషునిగా గణింవదగినవాడు.

సాధారణంగా సాహిత్య చర్మితకారులచేత విన్మరించబడుతున్న యుగ కర్త వేమన. సోమనాథునిలాగా తేటతెనుగు ఛందస్సుగా ఆటవెలదిలో ఆనేక సహ్మస పద్యాలు రచించిన కవిమహార్షి వేమన. వేమనకు పూర్వం కథాసూ[తం లేని కావ్యమాలలు వెలువడినట్లు కనబడదు. సమకాలీన సమాజాన్ని కవితా వస్తువుగా స్వీకరించి, లోకంలోని స్రీపురుషులను కేవలం నాయికా నాయకులుగా గాక సంఘంలోని వ్యక్తులుగా [గహించి మానవజీవితాన్ని వివిధ సంఘటనల భూమికల్లో విమర్శించి తన మనస్సు స్పందించినపుడు వద్యాలు గుప్పాడు వేమన, [వతి వద్యం సాంఘిక దురాచారాలను, వ్యక్తుల లోపాలను, అంధ విశ్వాసాలను సువ్య క్తంగా (వతిబింబించే దర్పణము. (వతి మనిషి వద్యం చదివినపుడు తనిను తాను అందులో చూచుకొని ఉలికివడుతాడు; దిగ్భా౨ంతు డౌతాడు. వేమన వద్యాలు నెళ్తరు చిందకుండా మానవుని మనస్సును దూసుకు పోయే బాకులు. ఆరునిక కవులలో వలువురు వేమన రచనచే [వభావితులే విమర్శాత్మక గీతాలు రాస్తున్నారు. ఇతని వద్యాల ననుసరిసూ అనంఖ్యాకంగా ఈ కోవకు చెందిన గీత వాజ్మయం వెలువడింది. తన కాలంలోని మంచి చెడులను వద్యాత్మకంగా విమర్శించి సమకాలీనులకేగాక రాబోవు తరాలవారికి కూడా తెలియజెప్పి నీతిబోధ గావించిన [పథమ ప్రాచీనకవి వేమన. ఆం్భధ సాహిత్యంలోని (ప్రాచీన యుగకర్తలలో వేమన చివరివాడు తెలుగు సాహిత్యంలోని (ప్రాచీన సాహిళ్యాకాళంవైపు స్టూలదృష్టిని (ప్రసరిస్తే నాకగు పించిన ఆ శ&్షీణ తేజోమూరులెన కొందరు మహాకవులను యుగకర్తలుగా "పేర్కొన సాహసించాను, వా

తెలుగు సాహిత్యచర్మితలో ఆధునిక యుగకర్త కీర్తిశేమల్తె న గురజాడ ఆప్పారావుగారని అందరికీ తెలిసిన విషయమే. వారి ముత్యాల సరాలు, కన్యాశుల్క౦.. ఈ రెండూ రెండు [కొత వబాటలను తీసి ఆసంఖ్యాకులగు ఆధునిక ఆంధ రచయితలకు దారి చూపించినవి, వ్యావహారిక భాషను (గంథస్టంచేసి సాహిత్యస్థాయి నొసంగిన నూతన యుగపురుముడు గురజాడ, సాంఘిక దురాచారాలను విస్యరసాత్మకంగా చ్యితించి విమర్శించటం; అనేక దురాచారాలలో అత్యంతంగా సంఘాన్ని పీడిస్తూండే కన్యాశుల్కం, వరమ్మికయ దురాచారాలను ఏతి చూపించటం కేనలం సాహిత్యకంగా ఒక నూతన వద్దతే కాదు; అది వరిణానుకారక మైన సంఘసంస్కార సాధనంకూడ. కీ శిశేమలెన పీరేశలింగంవంతులుగారే మొట్టమొదట సంఘనంస్కార దృష్టితో (వహస

నములు మున్నగునవి [వాసీ 'సంఘంలో చైతవ్యాన్ని కల్పించిరి. కాని వరు సాహిత్యసంస్కారానికి ముందంజవేయ సాహిసీంచలేదు. ఆ వనిని' "గురజాడ చేశారు. ఆధునికయుగానికి గత శతాబ్దంయొక్క చివరలో జనాదులు వేయ' బర్జప్పటికీ యుగావతరణం మ్మాతం యీ శతాబ్దంలోనే జరిగింది 'అని ఒవ్పు కోకతన్పదు. ఈ యుగంరోనే సాహిత్యకృషి 'ఎహుముఖంగా వ్యాప్తినిగారచి (వవంచ సాపిత్యంతో తులతూగే [వయత్నం కొనసాగింది.

ఆధునికయుగ సాహిత్య (వగతియొక్క (వధానమైన వరిణామం వచన రచనా వ్యాపి. ప్రాచీనయుగంలో చంవూకావ్యాలలో, (పఐబంధాలలో; శాసనాలలో అక్కడక్కం3 గద్యం- ఉవయోగింపబడ్డన్పటికి- "వచనానికి (వత్యేకమైన స్టానం కలుగనేలేదు. తెలుగు-సాహిత్యంలోను, భారతీయమైన ఇతర భాషా సాహిత్యాల్లోను వచనానికి అర్హ మెన స్టానం లభించటం పాళ్చాత్య సాహిత్య సంపర్త ంవల్లనే కలిగిందని స్పష్టంగా అంగికరించవలసిన సత్యము. వీరేశలింగంగారు, చిలకమర్రి లక్మీనరసీంహంగారు మున్నగు పెద్దలు వచన కావ్యములు, నవలలు రచింవ నారంభించిన తరువాత విజ్ఞానచం[దికామండలి మున్నగు సంస్థలద్వారాను, వెంకట పార్వతీశ కవులవంటి వ్యక్తులద్వారాను వంగభాష వచన సాహిత్యాన్ని తెలుగులో ఆవతరింపబేయుటకు దారి చూపిర్ర ఆధునిక నవలా వాజ్మయం ఆతి' విస్తార మైనది.

ఈ సాహిత్య యుగంయొక్క [(వధమ ధర్మము వచనసాహిత్య 'పౌబల్యము. రెండవ ధర్మము కవితా (వవంచములో జరిగిన యనేక (సదానమైన మార్పులు. బార్మితకంగా జరిగినట్టి మొదటిమార్పు కేవల భావనా (వదానమైన ఖండకావ్యసృష్టి. ఈ పద్దతికి చెందిన సాహిత్యాన్ని భావక విత్వమని సామాన్యంగా 'పేర్కొనుట కలదు. ఈ ముఖ్యమైన వరివ రనకు పునాదులు ఈ శతాబ్ధమునందు వెలసీన కొందరు వండిత్మవకాండులే వేసిరి. వారిలో కి రిశేకృ లైన ఇెళ్ళపీళ్ళ వెంకటళాసు౦లుగారు ఆం[ధసాహిత్యకారులలో నిద్రాణ మైయున్న కవితోళ కిని మేల్కొలిపిరనుట అతిశ్యయో క్రికాజాలదు. ఉద్భుదమెన ఈ వాతావరణంలో అనేక కవులు, సాహీత్యకారులు బహుముఖంగా తేఘీ రచనలు సాగించి (కొత్తమాగ్గము [తొక్కిరి. సహజంగా పాళ్చాత్మ సాహిత్య పరిచయం కలిగి, ఇతర సౌహిత్యాలలో ఉండే వై విధ్యంవల్త ఆకరింవబడిన అంధకవులు నూతనఫక్కీలో రచనలు 'సాగించిర్‌ అందులో కొందేరు (ప్రాచీన సాహిత్య సంస్కా-రాభిమానులు నవీన వద్దతుతిను స్వీకరించినను, [పాతివదిక మెన (పాచ్య సారస్వత సిద్ధాంతాలను వదులుటకు ఉద్యుక్తులు కాలేదు “ఆటిహరిలో శ్రీ రోయ్యపోలు నుబ్బాకొవుగారు, --శ్రీ “విశ్వనాధ సత్యనారాయణగారు _ మున్నగువారు గణనీయు లు--దేశంలో (వజ్వలితమై విజృంభించిన స్వాతంత్య

కాండ, దేశ సేవాకుర క్రి, వ్వాతత్యత్యృపాపికై జరిగిన చాత తకమెన పోరాటము. ఇవన్నీ తెలుగు సాహిత్యం పై గాఢమై ముదవేయటవే జాతీయ వాజ్మయము వెల్దువగా వెలువడింద్లి. సాహిత్య సృజనో తేజకములగు పె రెండు కారణములచే |పభావితులెన ఆనేక కనులు కా సాగవు ట్‌ ల వు సాపాత్య రులు రచనలు ఈ యుగంలోనే జరిగిన రెంచవమార్పు_ మొవటి (వవంచయుదం తర్వాత ఆరంభమైనది, అభ్యుదయ సాహిత్యమను ఒక కొ తభాట వర్పశింది, శః దాతి చూపిన వారిలో గణనీయులై నవారు (శ్రీశీగారు. (వాచీన నంపదాయం (వకాకం నాయికా నాయకులగుట కకులని నిర యింపబడినవాడ ఆర్థికంగా సాంఘికంగా 'పై తరగతులకు చెందినవారు. అటుగేర నేటి సాంఘిక సమానత్వ సిద్ధాంకాలననుసరించి, సమాజహోదా ఎనుసరించి రె తులు, కూలీలు, వారీజనులు, వెనుకబడిన జాతులవారు, పతిళులు, పేకితులు అనుకొనబడు దుఃఖజీవులు మున్న గువారంకా సాపాత్యరచన కశువగు వసువుకే అని సిద్దొాంతీకరించారు శశ్రీగారు. అంతేగాక ఛందో నిబంధ*లను సంపూరంగా విడనాడి ఏదో ఒక భావాన్ని ఏ విధమగు బాషలోనై నా హృవయముశక్షు ఆ క్షణంలో హత్తుకొనునట్లు వ్యక్రవరచినచో అది సాహిత్యమే యగు ను యొక సిద్ధాంతము యీ అభ్యుదయ సాహిత్యకారుల విశ్వాసాలలోనుండి బయల దేరినది దీనితోబాటు ఇంకా (గ్రాంధిక వ్యావిహా.క వాడాలు చెలరేగి, ఇంకను అవి సంపూర్ణంగా పరిష్కరింపబడలేదు ఈ సంధియుగంలో సహజంగా ఏర్పడే వివాదాలు సాహిత్యసృష్టి కేమ్మాతము ఆటంకాలు కాలేదు, ఒకవిధముగా దోహదములే అఆమినవని చెప్పవచ్చును. [గ్రాంధిక భాషావాదులు ప్రాచీన సం్మవదాయానుసారం తమ రచవలు సాగించారు. సంస ృత వాజ్మయం నుండి కొతకొత్త అనువాదాలు చేసి తెలుగు -సాహిళ్య సంపదను పెంపొం దించారు. మరికొందరు “కొ త్తపాతల మేలుకలయిక (కామ్మెరుంగులు చిమ్మగా” తమ సాహితృకృషిని సాగించారు. మంకొందట నూతనాధి నూతనములగు పాళ్చాత్య రచనా వద్ధతులను అనుకరించి, ఆలవరచుకొని స్వాయత్తపరచు కొన్నారు ఈ ముతెవంగుల సాహిత్యకారులలో కూడ నఫలులు, విఫలులు,ఉభయులు ఉండటం సహజము. పర్యవసానం ఏమంటే. నేటి తెలుగు సాహిత్యం సర్వతోముఖాభివృద్దిని గాంచుచూ అలరారుచున్నది నవలలు, జీవికతథలుు, చార్మితక (గంథాలు, సాహితీ విమర్శక రచనలు, నాటకములు, నాటికలు, కథలు, కథానికలు, వ్మతికారచనలు,, వ్యాసరచన మున్నగు వివిధ సాహిత్మ షేతాలలో సవధి: మైన కృషి జరుగుళూనే ఉన్నది షం

నేడు మన దేశీయ భాషలకు పూర్వముకంటె ఏక్కువ గౌరవప్రదమైన స్థానము ఆంగీకరింవబడుతున్నది. అది ఒక విధంగా నిర్వివాదమైన పరిష్కారము (వజలు చేసిన ఈ పరిష్కారాన్ని (ప్రభుత్వాలు ఒప్పుకోవటము అనివార్యము. అయితే మన దేశభాషలను ఆధునిక శాస్త్రీయ, వైజ్రానిక, సాంకేతిక [గంఠరచనచే పరిపుష్షంచేసి తెలుగు భాషా సాహిత్యాలకు సంపూర్ణతను సంపాదించే భారం తెలుగు సాహిత్యకులమపైన ఉన్నది. ఇంకను శాస్త్రీయ వైజ్ఞానిక, సాంకేతిక _ (గ్రంథరచనకు అర్హ మైన 1పాధాన్యం ఇవ్వబడటంలేదు. ఈ లోపాన్ని తీర్చటం సాహిత్యకుల కర్తవ్యము. బాల సాహిత్యం కూడ తగిన స్థాయిలో సృష్టింంబడలేదు. తెలుగు సాహిత్య (వవంచమున వ్యక్రిగతంగా సంతృ ప్రికర మెన వయత్నాలు జరుగుతున్నవ్పటికీ సమిష్టి [పయత్నాలు ఎక్కువగా కనబడుటలేదు. నేటి కవులుగాని, ఇతర రచయితలుగాని తమ రచనలసు వచురించే అవకాళాలే లేక దీనావస్థలో మునిగి ఉండటం మనకంతా తెలిసిన విషయమే. ఆయినను సాహిత్మికులు స్వయంగాగాని, లేక సాహిత్యాభిరుచిగలిగి సాహిత్యికులలో సానుభూతి గలిగిన సాహితీ రసజ్ఞులుగాని ఈ లోవములను తీర్చే _వయత్నం చేయటంలేదు. రచయితలందఠూ మారినట్టి నేటి పపంచ పరిస్టితులలో తమ రచనలు అచ్చువేసి [వజల ఆదరాభిమానాలను చూరగాని తమ సాహిత్యకృషి యొక్క సంపూర్ణ ఫలాన్ని అనుభవించుట కవకాకాలు కలిగించుకోవలెను. కృతులుగొని, కృతిక ర్తలను సన్మానించి ధన గౌరవాదుల నొసంగి, సాహిత్యాన్ని వరిపోషించిన'రోజులు మారినవి, నేడు సర్వవిధములై న సంపత్తులు [వజలలో కేయడికరింవబడి ఉన్నవి. కనుక రచయితలును తమ సాహీత్య కృషిని జయ్మవదంగా సాగించుకొనుటకై సహకార వద్దతి పై (గంథఠత్యపచురణ వి[కయాది కార్యములకై తామే వూనుకొనవలెను. రచయితలు స్వయంగా నభ్యులుగా ఉన్నటువంటి సహకార సంఘాలను ఏర్పరచుకొని మూలధనాన్ని కొంత, సమాకూర్చుకొని, ఇతర సహకార ఉద్యమాలవలె తమ సాహిత్య (వ్రచురణోద్యమాన్ని అ సంఘంద్వారా కొననాగించుకోవలెను. ఇతర రాహ్టాఫ్సిలలో ముఖ్యంగా కేరళలో ఇటువంటి ఉద్యమం “అమలులో ఉన్నది, కొట్రాయంలో' చాదావు 400 రచయితలు సభ్యులుగాగల ఒక పెద సహకార సంఘం స్తాపించబడినది. నియమాలు ఏర్పరచుకొని సహకార “చట్టం[కింద రిజిష్టర్‌ చేయించుకొని, మూలధనం సేకరించి చక్కగా సంఘాన్ని నథిపుకొను చున్నారు. సభ్యులు కానివారి పుస్రకములుకూడ ఆ సంనుం (వకటిసోంది. వారికీ రాయల్టీ 10 (వతిళతి తక్టువ కాకుండా ఇస్తోంది. ఈ విధంగా ఆ సంఘం ద్వారా_నేను ఎరిగినంత వరకు. ఇప్పటికి వెయ్యి [గంథాలు అచ్చు 40

వేయబడి పారకలోకానికి అందించబడినవి. ఒక లక రూపాయలకంటె ఎక్కువ ధనం ఇవ్పటివరకు రాయల్టీ కింద ఆ సంఘం రచయితలకు ఆందకేసింది. ఇటువంటి ఒక సహకార సంస్థను స్టాపించుకొనిన అమ్ముదిత (గంధాల చింతా భారమును మోయలేని అనేక ఆరునిక రచయితలు లాఖభపడే అవకాశమున్నది. ఇలాంటి. ఉద్యమాన్ని ఆరంభించటం లాభకరంగా ఉంటుందని నా ఆభ్మిపాయం. అత్యవసరమని కూడా నా మతం: తెలుగు రచయితలు యీ సనూనచను ఆలోచించెదరుగాక.

నేడు భారతదేశములో వెలనిల్లిఉన్న అన్ని పాంతీయ భాషలు సర్వ విధములై న సౌకర్యములు కలిగి ఉన్నవి, (వతి లిపియొక్క టైప్‌ మిషన్స్‌ సిదవర్చటం జరుగుతున్నది. అంచేగాక, . కేర్యదీయ (ప్రచార సంస్థలు, అభిల థారతీయ సారస్వత సేవా కేం్మదాలు, (పాంక్రీయ సాహిత్య సభలు, బహుథాషా కోవిధులె న వండిత పుంగవులు ఆందరు తమతమ భాషలను పరిపుష్టమెనర్చి తమ భాషా సాహిత్యములకు ఇతోధికమైన సామర్థ్యాన్ని 1పాముఖ్యాన్ని సంపాదిస్తుక్నారు. అబ్బెతరి, తెలుగు సాహిత్యమునకు మాత్రం అఖ్సిలభారతీయ స్థాయిలో అర్హమైన (ప్రాధాన్యత ఇంకా లభించలేదు. దానికై తెలుగు సాహిత్యకారులేగాక, ఆం్మధ్యవదేశ్‌ (వకుత్వము, అభిలభారతీయ స్టాయి పలుకుబడిగల ఆర్మరధరులందరూ కలనీ సమైక్యతతో _పయత్నించవలసి ఉన్నది. అంతేగాక ఇతర (ప్రాంతీయ భాషలలో వెలనిఉన్న టి సౌైరస్వతము, వైజ్ఞానిక సంపతిని తెలుగులోనికి తీసుకొని రావటం, అడదేవిభంగా తెలుగు సారస్వత సౌందర్యాన్ని, తెలుగు సాహిత్యంలోని అనర్జ్య ,రత్నాలను ఇతర భాషలలోకి అనువదించి వరస్పర ఆదాన [వదానం ద్వారా వరిపుష్టం చేసుకోవలసిన అవసర్గం ఎంతేని గలదు. ఈ విషయంలో జరుగుతున్న కృషి ఇంత సంతృప్తి కరంగా లేదేమైనని నా సందేహం. ఈ విషయమున మనమంద్తరము జాగరూకులమై కృషి సల్పెదముగాక.

[1960 మే నెలలో హైదరాబాదులో జరిగిన (వనఠథమ అఖిల థారత తెలుగు రచయితల మవీసథభలో చేసివ అధ్యక్షోవన్యాసం' నుండి'

న!

(పతాపరెడ్డి అన్నగారు (ఘ్రకావరెడ్డి అన్నగారు ః వ్రాయడం (ప్రారంభించగానే ఆ మాటలు డొర్పివచ్చినవీ. ఆగే అలోచించుకున్నాను. కీర్రిశేమలైన శ్రీ సురవరం వతావ కెడ్డీగార్‌యెడల నాకునూ, నా సమకాలికులేన మరికొందరికినీ మనస్సులో వున్నటువంటి. భావం అదేనని స్టిరవడినది.. అవును : (సతావరెడ్డిగారు వయస్సులో నాకంటే మూడు నాలుగు సంవత్సరాలు పెద్దవారు. బొంబాయిలో “లా” పరీక్ష ముగించుకుని నందొమ్మిదివందల ఇరవై నాలుగవ సంవత్స రములో సనదు వుచ్చుకుని, నేను హె దాబాదులో వకా లీ (పారంభించినాను. అన్సటికప్పుడే వఠావరెడ్డిగారు వకీలుగా వనిచేస్తున్నారు, నాకు వకా ల్తీలో అభిరుచివున్నది. వారికి ఆ ఆభిరుచిలేదు. లావాదేవీలలో ఆయనకు ఉత్సాహం లేకుండెను. (కిమినలు శేసులలో ఫిర్యాదీ ముద్దాయిలతోనూ, సీవిలు కేసులలో వాద్మనతివాదులతోనూ తంటాలువడి, చివరికి నిజనిజాలు ధర్మంమీదకాక, న్యాయచట్టాలను [క్రిందుమీదుచేసి, మాటల బాకచక్యంతో నిజయం సాధించి జీవితంలో పెకి రావాలనే. ఆళ వారి (వకృతికి దూరం. అందువలన ఆ వృత్తికే దూరంగా వుండిపోయినారు. కానై కే న్యాయళాస్త్రవరనం వారిని ధర్మంవైపు మళ్ళించ్లినది. (వతావరెడ్డిగారిని తలచుకుంటే చిన్ననాటి వెన్నో సంగశులు నృురణకు వస్తవి. వందొమ్మిదివందల ఇరవయ్యారో సంవత్సరింలో సూర్యా పేటలో అంధ్రసవలు జరిగినవి. వాటిలో ముఖ్యమైనది వరకనరఘ సభ దానితోపాటే రెండవ-్యగంథాలయ నభ, యవజన సభ, సంఘసంస్కార నత మొదలై నవికూడ జరిగినవి. ఆ సభలకు [కతావరెడ్డిగారితో కలిసి వెళ్ళడం నాక్తు బొగా జ్ఞావకం వున్నది, వకీళ్ళకు వర్తకసంఘ సభతో ఏమి సంబంధ మనే వళ్న , రావచ్చును. ఆ, రోజుల్లో మరోసంఘం స్థాపించడానికి వీలు లేష్టండెను. వ్వర్తత జనానికి కొన్ని స్టానిక బాధలువుండెను. ఆది పురస్కరించు కొని ఆ నాటి నాయికులు ప్రకా 1పబోధం చెయ్యడానికి వరక సంఘాలు స్థాపించి, వాటిద్వారా సంఘ నేన చేసేవారు, (గ్రంథాలయోద్యమం ఆది వరకే 42.

1పారంభమైనది. మొదటి సమావేళం శ్రీ పింగళి వెంక్కటామరెడ్డిగారి అధ్యక్షతను మాడపాటివారు దున్నిన మాగాణి మధిరలో జరిగినది. ఈ (గ్రంథాలయ సమా వేశాల వెనుక కొంత పవ్మితమైన చర్మిత వున్నది.

శ్రీం కొమజ్దాజు అమ్మణరావు వంతులుగారు ఆనాటికే విజాన చం్కదికా (గంథమరిడలి స్థాపించి శీ0ి చిలుకూరి వీరభ్మదరావుగారిచేత ఆం[ధుల చరితం (వాయించి (వజలలో ఆంధదేశాభిమానం భాషాభిమానం వృది చేసినారు. ఈ శతాద్దారంభంలోనే హె్యదాబాదులో శీంకృష్ణదేవరాయాం[ధ్ర “లేపానిలయం స్థాపించబడినది. శీరయుతులు లక్ష్మణరావు పంతులుగారు, రావిచెట్టు రంగా రావుగారు ఆదిపూడి సోమనాధరావుగారు, మునగాలరాజావారూ ఈ సంస ముఖ్య నిర్మాతలు. అంధధచర్శిత రచనతో ప్రారంభమై, ఆంధ [గంథభా లయోద్యమంగా వృద్ధిపొంది, ఆంధ భాషాభివృద్ధికి తోడ్పడిన ఉద్యమం బల పడుతూవున్న సమయంళలో హైదరాబాదు నగరంలో జక హపిందూసంఘ సంస్కారసభ జరిగినది.

ఆ సభలో అందరూ అన్ని భాషలలోనూ ఉపన్యాసాలు చేసినారు. ఒక ఉత్సాహవంళతుడు తెలుగులో మాట్లాడతానన్నాడు. సభనిర్వాహకులు వీలు లేదన్నారు. అనాడు తెలుగు భాషకు జరిగిన వంచన కారణంగా హైదరాబాదు తెలుగు (వజలలో ఆత్మగౌరవం (వజ్వరిల్లి ఆంధ జనసంఘ సంస్టావనకుదారి తీసినది. ఆ సంస్థకు అధ్యక్షులు కీ. శే. శ్యామల వెంకట రెడ్డిగారు కార్యదర్శి తెలంగాణ ఖీష్మలు శ్రీం మాడపాటి హనుమంతరావుగారు.

ఆస్పటికి ఇంకా కాం[గెసు సంస్ధ తరపునదేశీయాభివృద్ధి [వణాళికలు తయారుకాలేదు. కాం్యగెసు యాజమాన్యాన (వనణాశికాసంఘం నిర్యాణమైన సంవత్సరం 1984. హైదరాబాదులో మ్యాతం అంధజనసంఘం తరపున దేశీయాభివృద్ధి [పణాశికలు తయారుచేసి అమలు జరపాలనే కార్య కమం 19020.24 సంవత్సరాల మధ్యనే [ప్రారంభ మైనది. ఆ (_పణాశికల ఫలితంగా గామవిజ్ఞానాభివృద్ధికి, (గంథాలయాలు, రైతుల పరిస్థితులు బాగుచెయ్యడానికి రైతుజనసంఘాలు, వ్యాపారాభివృద్ధికి వర్తక సంఘాలు స్టాపింవబడి,వజాహిత కార్య్యకమం (ప్రారంభమైనది. ఇవన్నీ న్మకమంగా నడవడానికి మై దాబాదు నగరంలో ఒక కేంద సంఘం వుండేది. ఈ సంస్థకు సంబంధించిన వివిధ శాఖలద్వారా పజల కష్టసుఖాలు వరిశీలించి, నివేదికలు తయారుచేసి వభ త్య్వాధికారుల్ని సందర్శించి హనుమంతరావుగారు ర్మాతింబగళ్ళనక కష్టవడే వారు. ఇంకా వడుళతూనే వున్నారు నిర్మాణాత్మకంగా;

తీ

అదీ ఆనాటి వాతావరణం. ఆవే యువకులమైన మా ఆశయములునూ. ఈ ఆశయ సాధనకోసం జరిగినవే తివ్పరి సూర్యాపేట సభలు. ఆ సభలలో ఉత్సాహంతో పాలుగొని వనిచేసిన మా సహచరులలో కొందరు వెళ్ళిపోయినారు. సూర్యాపేట యవజనసంఘ కార్యదర్శిగా పనిచేసిన శీ మాడపాటి రామచం్యద రావుగారు. వారిలో ముఖ్యులు. అల్లాగే మనకి ఎంతో అవసర మెన కాలంలో (వకఠావరెడ్డిగారు పరమపదించినారు.

సూర్యాపేట సభలలోనే వముఖులుగా, (పతిభావంతులుగా గుర్రింవ బడినారు _పతాపరెడ్డిగారు. ఆ సభలతో దేశములో విపరీతమైన ఊఉ లేజమూ,* ఉత్సాహమూ కలిగినవి. దానిఫలితంగా అన్ని (జాసంస్థ్టలమధ్య ఐకమత్యము చేకూరినది. తెలంగాణా సంస్థలన్నీ కలిసిపోయి ఒకే ఒక (పజాసంస్థగా రూపొందినవి,. ఆ రూపమే 19087 లో మెదక జిల్లా జోగిపేటలో జరిగిన [వథమ ఆంధమవిసభం అందరి సహకారంతో అన్ని సమస్యలూ పంశీలించి కార్యక్రమం నడపడానికి ఏర్పాటైన ఆ (ప్రధమ తెలంగాణ ఆంధ మహాసభకు ఏక్మగీవంగా ఆధ్యక్షులుగా ఎన్నుకోబడినారు (వతాపరెడ్డిగారు జోగిపేట సభలతో హైద్రాబాదు రాజ్యంలో తెలుగుల కొక (వత్మేక వ్య కిత్వం చేకూరినది. యావత్తు రాజ్యంలోనూ [పధమ (_పజాసంస్థ వెలసినది. స్వియ (వతిభవల్ల (ప్రతాపరెడ్డిగారు (ప్రధమ సర్వతెలంగాణ (పజానాయకులై నారు. తరువాత దేవరకొండలో జరిగిన రెండవ ఆం(ధమహాసభకు అధ్యక్షత వహించ వలసీన గౌరవము, బాధ్యత నాకు కలిగినవి. నేను (కాప రెడ్డిగారి తరువాతి వాణ్ణి, ఆ విధంగాకూడా రెడ్డిగారు నాకు అన్నగారు.

(వకావరెడ్డిగారి వతిభ (ప్రధమంలో గు ర్రించినవారు రాజాబహదర్‌ శీ కొళ్వాలు వెంక్కటామరెడ్డిగారు. అప్పటికే రెడ్డి జనసంఘ అభివృద్ది కార్య (కమం ,పైరంభమై. రెడ్డిహాస్టలు నిర్మాణమైనది. సంస్థ పెద్రదెనకొద్దీ శకి మంతుల్హూ ఉత్సాహవంతులూ కావలని వచ్చినది. రెడ్డిహాస్టలు, దానికి సంబంధించిన వ్యవహారాలు నడి పేభారం నమ్మకంతో (నతాపరెడ్డిగాంమీద వేసినార కొత్వాలుగారు. అది సమర్దతతో నిర్వహించినారు. పతావేరెడ్డిగారు. ఆ సామర్థ్యమే వ్లారి నాయకత్వానికి రాజమార్గ మైనది. గ

రెడ్డి గదా ఆని ఆయనకు జాతి, మత, కుల దురభిమానములు వుండేవి కావు. రెడ్డి సంఘానికి చేసిన ఉత్సాహంతోనే యాదవసంఘానికీ, ముదిరాజ సంమానిక్తీ వాయి. 'సీవ చేసినారు. ఇండేకాదు, ఆయనకు ఆయుర్వేదంమీద అభి మానంవుండేది. ఆయుర్వేద మహాసభకుకూడా కొన్నాళ్ళు ఆధ్యకులుగావున్నారు.

టీటీ

వకిలుగా (ప్రారంభించి, రెడ్డి " ఉద్యమ నిర్వాహకులుగా పేరుపొంది, సర్వజన సంమాలనూ చేరదీసి తెలంగాణా పజలకు నాయకులెన ,పతావరశెడి గారి జీవిత గాధలో మరొక "ఉత్కృష్టమైన ఘట్టం వున్నది. అది. వారే సాహిత్య'సీవ. వకాల్రీ ఆయనే విడిచి పెట్టినారు. వారిసంఘ సేవాసక్రి ఈ తరం వారికి తెరియక పోవచ్చును. వారి తెలంగాణ (వజా సేవకు (ప్రచారం లేక పోవచ్చును; కాని తెలుగు మాట్లాడే యావత్తు భూభాగంలోనూ వారి రచనాశ క్రి సాహిత్య'సేన మ్య్మాతం మర్చిపోవడానికి వీలులేదు. ఆ శకి సామర్థ్యాలు పు సకరూపంలోనూ, వృతికాముఖాలలోనూ పుంఖానుపుంథాలుగా వెలువడినవి. యావజ్జీవమూ ఆయన (గ్రంథరచన చేస్తూనేవున్నారు. హిందువుల పండుగలు, హైందవ ధర్మపోలీలు. ఆం్యధుల సాంఘిక చర్మితవంటివి ఆయన శీ రిని చిరస్థాయిగా చేసినవి. రెడ్డిగారు ఇంగ్లీషు, సంస్కృతం, తెలుగు క్షుణ్ణంగా చదువుకున్నవారు. వారి స్వ్మగామము కర్ణాటక (పాబల్యముగల రాయచూరు జిల్లాలో తెలుగు (పాంత మైన ఆలంపురం తాలూకాటో వున్నది ఆందువేత దెడ్డిగారకి కర్ణాటక స్నేహం అస్మదాదులకం టె కొంచెం ఎక్కువ. తత్కారణంగా గెడ్డిగారి శైలిలో శ్రీనాథుడి కవిత్వంవలె ఒక (వత్యేకత వున్నది. శ్రీనాధ మహాకవి రాజమహేంద్రవరంలో ఒకసారి “నిజము నాభాష కర్ణాటభాష” అన్నాడని వింటాము, ఒకానొకనాడు లిపిలో, ఇతర విషయాలలో ఒకనాటి స్మామాజ్యమువలెనే, కర్ణాటాయ్యధములు ఒకటిగా వుండినవి తెలుగు భాషకు, కన్నడ భాషకు వుండే పూర్వ (వసుత బంధుత్వం (ప్రతావరెడ్డిగారి శైలిలో స్పష్టంగా గోచరిస్తుంది శబ్దజాలంలో, వాటి (వయోగంలో పాదా బాదులో వుండే విశిష్టత వారి 'శైలిల్లో (వతిఫలిస్తుంది. భావాలు నిశిత మెనవి. భాష పాటవముగలది. వారి (వత్యేక 3ైలి.రచయిత వారేనని వెంటనే వట్టి యిచ్చేది.

ఏ రచయిత అయినా గొప్పవాడు కావలెనంపటే అయనకు ఒక [వత్యేక సందేశం వుండవలెను లేదా భాషమీద [వభుత్వం వుండవలెను. ఈ రెంటిలో ఏది కలిగినా గొప్ప రచయిత కాగలడు. రెండూ కలిగితే ఉ త్రమ్మ్యశేణికి చెందిన రచయితగా (ప్రకాశిస్తాడు. ఈ రెండూ (పతావరెడ్డిగారికి వుండెను.

రచయిత అనేవారికి మరో రెండు గుణాలుకూడా వుండాలి. ఒకటి (వతిభ రెండు వ్యుత్చత్రి. వీటిలో ఏ ఒకటివున్నా పైకి రావచ్చును. రండూ వుంటే పథమ తరగతి రచయితలుగా వరిణమిస్తారు. (వకాపరెడ్డిగారికి వతిభా, వ్యుత్చ తి రెండూ వుండెను.

జీ5

అటువంటి రచనాళక్తులు కలవారుగనుకనే ఆయన చెతిలో “గోలకొండ వ్మతిక” దినదిన (వవర్థమానమై యావదాం[ధ దేశములోనూ 'పేరు పళిష్టలు పొందినది రెడ్డిగారి సంపాదకత్వపు రోజులు, ఇక్కట్టులతో కూడుకున్న వి. న్మతికా స్వాతం్యత్యం అటుంచి, అవి వ్యకి స్వాతంత్యమేలేని చీకటి రోజులు. ఆ చీకటిలో (వకాపరెడ్డిగారి రచనలు దివ్యజ్యోతివలె _సకాశించి, తెలంగాణ (వజలకు దారిచూపినవి, జంకులేక, కొంకులేక నిర్భయంగా (వజాహితవాదన చెయ్యడమే ఆయన మతం. ఏ విషయం స్పృశించినా పిశిష్షత వుండేది. ఆ రచన చదవగానే మేధస్సు పనిచేసేది. కొత ఆలోచనలు కలిగేవి రచన (వబోధకరంగా వుండేది. అటువంటి [పతిభావంసడి చేతిలో పెరిగిన “నోలకొండ వ్మతిక", “అంధవ్యతిక”తో దీటుగా, అంతకంటె కష్టమైం వరిస్థితిలో (వజా సేవ చేసినది. ఆనాటి గోలకొండ పష్మతికా కార్యాలయం విజ్ఞానాసక్తులూ, ఉత్సాహ వంతులూ అయిన యావన్మందికీ పుణ్యతీర్ణం. ఈ తీర్ధం చిరకాలం మా యింటి పొరుగుననే వుండేది. ఆ త్రీర్ణ (వజలో నెనూ ఒకణ్ణేగా వుండే వాణ్ణి అనేక విషయాలు ఇహ్హాగోప్పిలో చర్చకు వచ్చేవి. రెడ్డిగారు వృతికలో తమ భావాలే (వచుంంచాలనే వట్టుదల కలవారు కారు. వారిచేతిలో విక ఒక (పజావేదికగా వనిచేసేది ఒకసారి శ్రీ పింగళి వెంక్కటామ రెడ్డిగారు కాకాహార [ప్రచారం చెయ్యడానికి మాంసాహారాన్ని ఖండిస్తూ వ్యాసాలు (వాసినారు. (వతాపరెడిగారు శాకాహారి. కాని మాంసాహారంలో వున్న లాభాలు తెలియజేసూ హ్‌న్ని వ్యాసాలు (వ్రాసినారు. ఏదైనా (వజాసమన్య పదిమంది నోళ్ళలో వృన్ననాడు వాటిమీద నా ఉద్దేశాలు (పకటించమని (ప్రోత్సహించి, పోర, నాచేత వ్యాసాలు (దాయించేవారు. నాకుకూడా [వాసే గుణంవుండి (వాస్తూవుండేవాడిని. నిజామావాదు ఆం్యధమహాసభలో ఒక వివాదం బయలుదేరినడి. ఆ సభాధ్యకలు శ్రీ మందుముల నర్చింగరావుగారు. ఆ సభలో ఒక సోదరుడు ఉర్దూలో మాట్లాడతానన్నాడు, యువజనం తెలుగు సభలో ఉరూ మాటాడరా దన్నారు, ఆధ్యకులవారు అస్మదాదులతో సం[వ్రదించినటు జాపీకం, పొందూ సంఘ సంస్కార సభ విషయం నాకు గుర్తు వుండెను. అమొహ్‌ మనం ఎందుకు సంకుచితముగా వుండవలెనని ఉర్జూ మాట్లాడవచ్చునని మా అభ్మిపాయం తెలియజేసినాము ఆధ్యక్షులవారు ఆ రీతిగానే తీర్పు ఇచ్చివుండిరి. కాదన్న యవకులంకా నథవిడిచి వెళ్ళిపోయినారు. వెళ్ళిపోయిన వారంతా కలిసి “అభివృద్ధి వక్షం" ఆని ఒక సంస్థ ఏర్పాటు చేసినారు. కొత్త సీరు, వేడిరకం -ఉర్సావాంగా వనిచేసీనారు. ఆ అభివృద్ధి వవినికి ప్రకావరెడ్డిగారు అధ్యక్షులు, జ్ర

అసలు విషయం ఏమైనా క్మురవాళ్ళఉత్సాహం రెడ్డిగార్ని ఆకరించినది. వారిని దగ్గరకు తీస, ఆదుకుని దారి చూపినారు. ఆ “అభివృది వజ సంస్హా పకులు చాలామంది ఈనాడు పెద్దవా అభివృదిలోకి వచ్చీ జీవితంలో ఉన్నత స్థానాలు ఆలంకరిస్తున్నారు. వారికి బలం (వీతాపరెడిగారి ఆశీర్వచనం అంటే అతిశయోకక్రి కాదు. 2

ఈ అభివృద్ధి వక్షం త్మీవంగా వనిచేసే రోజులలో నిజామాదాదు తగాదా విషయమై ఘాటబైెన వ్యాసాలూ, వద్యాలూ, గితాలూ “గోలకొండ _.వ్యతిక” లో వెలువడుతూ వుండేవి. తాము అభివృద్ది వకపు నాయకులర్తిగదా, తామే వతికా సంపాదకులంగదా అని [వతావరెడ్డిగారు తమ వాదమే [వకటించి వూరుకోలేదు- “వాబేవాదే జాయతే తత్వబోధా” అనునదే వారి మతం.

ఒకసారి ఒక ఉత్సాహవంతుడు దున్నిన ఈ తెలుగు మాగాణంలో “తారక్యాంధులు” (వబలిపోతున్నారని ఏమేమో చాలా ఉదేకంగా గద్య పద్యాలు (వాసినాడు. (_వాసినవ్య కి (వతావరెడ్డిగారి శిష్యుడే. అభివృద్రినక సంస్థాపకులలో ముఖ్యుడే. అవి చూసి (వకటించినవారు -(వతావరెడ్డిగారే, కాస్‌ [వతావరెడ్డిగారే నన్ను సిలువనంపి ఆ రచనలు నాకు చూపించినారు. నేను (పతిపకులలో ముఖ్యుణ్ణి. అయ్యినా “చూకావా ఈ పెద్దమనిషి బలా (వ్రాసీనాడు- వూరుకుంటావా? నీవూ పద్యాలూ, గితాలూ (వాస్తావుగదా, జవాబు (వ్రాయ మన్నారు” నేనూ సరదాగా అ రచయితని హేళనచేస్తూ గితాలు (నాకాను. అవి (వతావరెడ్డిగోరు సొముఖ్యంగా వతికలో (వకటించినారు. ఆయన' రచనలలో ఎక్కడా వ్య క్రిద్వేషంగాని కోపంగాని వుండేవికాదు. అంద౭ కీ" ఆనందకరంగా, ఉ త్రేజకరంగా ఆ తగాదాను స్వయంగా నడిపించినారు వతావరెడ్డిగారు. వాద (వతివాదనలు చేసినవారు అవ్పుడూ ఇన్వుడూ సుస్నేపిశులే. పరస్పర గౌరవం కలవారే. ఆ విధంగా వ్యతికా నిర్వహణం ఎల్లా వుండాలో వరవడి "పెట్టినారు రడ్డిగారు. నా రచనాన కిని ॥ (పోత్సహ్లించి ఎన్నో (వాతలకు కారకులె న వతావరెడ్డిగారు ఆ విధముగా కూడా నాకు అన్నగారే.

ఒకసారి కోస్తాసీమనించి వకటింవబడే ఒక వృ్యతిక తెలంగాణంలో కవులులేరు, కవితాళ క్రి లేదని వాసినట్టు జ్ఞావకం, వతావరెడ్డిగారికి ఆది ఒక సవాల్‌గా కనుపించినది. వెంటనే మూలమూలలూ వెదికి కవుల్నె ,పోత్సహించి “గోలకొండ కవుల నంచిక”ను ఉత్తమ పద్య కావ్యములతో _వకటించినారు ఆధునిక తెలంగాణా సాహిత్య చర్మితలో ఆ వచురణ ఒక [వత్యేక మఘట్టం,. యువ కవులకు శంఖారావం, నూతస కవితకు శంకుస్థావన.

టీ

స్పష్టమైన సాక్యం,. వంకరలేని గురి, ఆమోఘమైన 1వమోగం, విడుప్ప లే; పట్టు, 'విశిష్టమైన సాధన-ఇవి (పతావరెడ్డ్‌గారి వతిభకు వన్నె తెచ్చిన సుగుణాలలో కొన్న, ఈ సుగుణాలతో వారు "యావట్టీవంచేసిన సాహిత్య సేవ చిరకాలం ఆదర్శంగా వుండిపోగలదు.

మా కార్మ్మకమాలలో [పకాపరెడ్డిగారు మా (ప్రాంతానికి ఇెందినవాడుగానే పరిగ్గణిరపబడేవాకు. శ్రీ రంగారెడ్డిగారు. మందుముల్ల నర్సింగరాపుగారు? రామచంగ్రదర్వావుగార్తుంనేనూ అంతా- మహఖూబ్‌ జగరంజిల్లా (పాంతీయులంగా వెష్టాకాత్యగేసు- కారకమూలలో = అలంపురం శొలూకా ఈ[ప్రాంతానికి శెందినదేసానే గుర్రింవడుతూ. ఉండేది. అందుచేత వత్రావ్గరెడ్డిగార్ను మూ (ప్రాంతం వారు. ఆ విధంగా కూడా నాకు ఆయన అన్నగారే'

స్వరాజ్యం వచ్చిన తర్వాత (వతాపరెడిగారు ఆన్మదాదుల (పోదృలం వల్ల (ప్రత్యక రాజకీయాలలో. దిగి శాసనసభకు నిల్చి ఎన్నికయినారు. ఆధుపక రాజకీయాలలోని ఎగుడుదిగుళ్ను, తికమకలూ వారికి రుచించేవి కావు, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం కేంద (పభుత్వానికి. ఇవ్వకూడదని ఆయని నిశ్చితాఖ్మిపాయం. ఆ సలవి సంఘంలో ఆయన సభ్యులు. ఆ+సమన్య చక్చక్సు వవ్పనప్పుడు పార్టీ [కమశిక్షణకూ, ఆయనఆంతరాత్మకూ సంమర్షణ కలిగేది. మధనవ డీవారు, 'సలవాసంఘ సభ్యత్వానికి రాజీనామా దాఖలు చేస్తామనేవార్వ తాము రాజీనామా ఇస్తే తమ వాదనకే నష్టమని మేము నచ్చజెపితే విరమించి వూకుక్షునేవారు.

(వకావరెడ్డిగారివలె సత్సహవానం, సద్భావం, సద్ద లదయం, నత్చవర్తన కలిగిన మనుష్యులు మచ్చుకి మ్మాతం మిగిలివున్నారు. ఆయన ఉక వ్యక్రికాదు, ఉత్కృష్ట నంస్థ.మార్గదర్శకుడు.

తరి

ఉవుర్‌ ఖయ్యామ్‌

పొళణృళ్యుల [వళంసకు _ ప్యాశులైన ఫారసీకవులందరిలో 'ఉమర్‌ఖయ్యామ్‌' కవి యగగ్రగణు?డని చెవృవలయును. (ప్రాచ్య సారన్వత మునందభిరుచిగల పాళ్చాత్యులలో *ఉమర్‌! కవితామధువును గోంలనీవారును, “టాగూర్‌ కావ్యామృతము సాస్వాదించనివారును మిగుల యరుదు. ఉమరుఖయ్యాము కావ్యమునకు పిట్టుజిరాల్డు అను ఆంగ్రేయకవీ చక్కని యనువాదము చేసీయున్నాడు. ఫారసీభాషరాని ఆంగ్లేయ విద్యాధికులగు భార త్రీయలు ఫిట్టుజిరాల్డు యొక్క యేనువాద కావ్యమును తరచు చవ్పలూరజదివీ యానందింతురు. ఆ కావ్యము ననుసరించి శ్రీ రాయ్మపోలు సుబ్బారావుగారు రచించిన 'మధుకలశము' (భారతియంచు (బకటటితమరునది) నుండి చవి జూచినవారు “ఉమర్‌” కవితయొక్క (వత్యేక 'సొందర్యమును గొంతవరకు గమనించియుండిరి.

“ఉమర్‌ఖయ్యాం” కషి ఫారసీకదేశమునందలి ఖురాసానొ(ప్రాంతమున చేరియన్న “నై షావూర్‌” వట్టణనుందు [క్రీ॥ ఈ 1015.1020 నంవత్సరముల మధ్యకాలమున జనించెననియు, ,కి॥ ఈ 1128కు సరియగు 517 హిజిరీ యందు శతాబ్దముకంటదె నెక్కువవయనున న్వరస్టుడయ్యెననీయు దెలియ చున్నది. అతని'పేరు 'గియాసుర్దీన్‌ ఆబుల్‌ఫపతహ ఉమర్‌బిన్‌ బృబాహిమ్‌ అల్‌ ఖయ్యామీ”, 'గియాసుద్దీన్‌” అను పూర్ణ నామమునకు బదులు సంషిప్త నామము "ఉమర్‌ అను పేర నందరిచే పేర్కొనబడుట గనుచున్నాము. “ఖయ్యామ్‌' యను వదమునకు గుడారములు నేయువాడు అని ఆరము, అనేక ఫారస్పీకవ్నలనలె ఈ విశేషణ మాళని వూర్వుల వృతిని నూచిరముచున్నిదని పలువురు విళ్వుసించుచున్నారు. ఆ దేశపు కవుల చర్మితమును, ఆ కాలసరీ స్టితులను గనుగొనినచో నీ విశ్వాసమునకు బలమైనూయాధారములు గలవు. ఈ కవి యొక్క జీవితచరితమును, న్వడూవ గుణ విశేషములను, కవితా స్వారస్యమున్స అనుభవించి అందు (సతిఫఠిందిన వ్యకియొక్కం వీ బింబమును మనోదృష్టిచే జూచియే కెలిసికొనవలయునుగాని, జివితముయొక్క

బీతి

వివరములు దెల్చు బార్మితకాధారములగు (గంథములు పెక్కులేవు. ఐనను సమకాలికులగు కొందరి |గంథముల వల్త “ఉమర్‌” చర్మితము గాంత తెలియు చున్నది.

ఈ మహాకవి నె షాపురము' నందలి గొప్ప విద్వాంసుడును వండితుడు నగు 'ఖయామ్‌' ముశ్‌ఫఖక్టీన్‌ వలన విద్యలనభ్యసించి, తర్కము, వైద్య కాస్త్రము, తత్వశాస్త్రము, గణితము, జ్యోతిషమునందు గొవ్ప పండిళుడుగా బరిగణింపబడుచుండెను. ఇటు సకల ళాస్త్రవేతయైన ఉమరునకు గణిత జ్యోతిషములపై నభిమానముమెండు. సమకాలికులచే గొప్పదె వజ్ఞుడుగను, శాస్త్రవేత్రగను ఇతడు వర్దింపబడి యున్నాడు. “ఉమర్‌” యొక్క జీవితము నకు సమకాలీనులగు (ప్రముఖులిద్దరి జీవితములతో చాల సంబంధము గలిగి యున్నట్లు తెలియుచున్నది. సల్లూలీ రాజవంకముయొక్క మూలప్పరుషుడగు తో[గ్రళ్‌ బేగ్‌ కుమారుడగు 'అలల్‌ ఆర్గలాళొనకును, మనుమడు మలిక్‌ షాపహూ కును వజీరుగా నుండిన '“నిజాముత్‌ ముల్క్‌తూసీ' యీ యిక్టరిలో నొకడు. “నిజాముల్‌ ముల్కు- తన 'వసీయత్‌ (మరణళాసనము) నందు క్రొన్ని సంగతులు [వాసియున్నాడు. “హకీం ఉమర్‌ ఖయ్యామ్‌' “నిజాముల్‌ ముల్కు” యొక్క సహాధ్యాయుడట. “ఇస్మాయిలను” వశము యొక్క సర్దారుడై (6016 ౧8౧ 0 8 గంట౧181౧9) అను భయంకరమైన బిరుదు నొంద్పి ఆ కాలమునందాొ రాష్ట్రములలో హత్యలకు, దోపిడీలకును, మతకలహమ్స లకును పెట్టినది 'పేరుగానుండి అబాల్యమ్మితుడగు “నిజాముల్‌ ముల్కు"నుగూడ్ర దనక తికెర గావించిన హసన్‌వీన్‌ సబాహ్‌ ఇతనికి రండవ సహాధ్యాయియట. ఈ ముగ్గురు నవోధ్యాయులలో ముందెవడు గొప్ప వదవి నలంకరించినను దన మృితులిద్ధరితో నావదవి యొక్క గౌరవ సౌభాగ్యములను బంచుకొనవలయు నను నొడంబడిక జరిగినదట. 'నిజాముల్‌ ముల్కు.” వజీరుగా నేర్చడిన పిదప “హసన్‌విన్‌ నదాహికు (ప్రాంతాధికార మిప్పించియు, ఉద్యోగముగై క్రాన్స నట్టి *“ఉమర్‌'నకు తగిన రాజసన్మానమును, ఉపకారవేతనము నేర్చాట్లూ చేయించియ దన బాల్యపు టొడంబడికను నెరవేర్చెను,

“ఉమర్‌” గొవ్స వైద్యుడనియు, రాజకుమారుడగు 'సంజార్‌ోన కవచార మొనర్చెననియు, రాజుమెవ్వు వడ నెననియు దెలియచున్నది. ప్లేటో యను తత్వశరోమణి :౫06 అల 0 068౧ 6800061139 62౧ 9౧19! ౧6౧6" అని దనే క్షింథ46౧0 (విద్యా పీరము) ద్వారమున నిబంధన (వాయించి కొటి యంతెనట. ఆ మహో క్షి ననునరించే అ కాలపు. తత్వజ్ఞాలండరు-గణితమున్లే,

ర్‌0

(తర్కమునకు మొదటి మెట్టగు కేత గణితము, పిదనవ్‌ జో్యోతిషమును ముఖ్యముగా నభిమానించెడివారు. ఉమర్‌” గూడ నష్లేస్వయముగా జ్యోతిషము యొక్క ఫలభాగమునందు విళ్వాసములేకున్నను, సిద్దాంతము ఫలభాగము రెంటి 'యందు పాండిత్యము. నంపాద్తించెను. మలిక్‌షా” కాలమున హిలాటీ శళకమును సంస్కరించి, తప్పుల సవరించి హిలాలీ' జంథ్రీని (వంచాంగము. కేలండరు) సరిచేసెను. అటి తరచు దాజునకును వజీరునకును ముహూర నిరయము చేయుచు వళ్ళో తరముల వలనను గొవ్ప దై వజాడుగా మెన్సవడ నెనీని 850 హేజిరీలో “ఉమర్‌' యొక్క శిమ్యడగు "*నిజామీ సమర్కంది తన “చహార్‌మికాలా" యను (గంథమున వర్దించియున్నాడు. కవిగా బేర్కొనలేదుం అంతియేగాక స్వదేశమునందును కవుల (వళంసకుగాని/ జనుల బహిరంగ సమాదరణకుగాని అతడు పాతుడుకాలేచు. ఆంగ్లేయ వండితుడగు ౌసెసర్‌ (1బౌన్‌ గూడ దన పారసీకచాజ్మయ' చర్మితమునండు “ఉమర్‌” మూడవ తరగతి కవి యని [వాసియున్నాడు. ఇందుకు కారణములు మున్ముందు జచేటవడగలవు-

*ఉమర్‌ గొవ్ప తార్కికుడనియు, కాస్త్రవేత్త యనియు పెన నుడివి యున్నాము. చతుళ్ళాస్త్ర 'పోండితికెని (ముఖ్యముగా గణితమునకు) ఈ శసవత్క వితాధారకును సామంజస్యముగాని లేక జాంధవ్యముగాని ఎట్లు కుదిరినదో చ్మితము ; పండిత్మాగగణ్యుడగు డఉమర్‌ యొక్క తత్వజ్ఞాన సూూతములు సదాచారులగు ఆ కాలపు ఇతర వండితులకు వెగటుగా దోచుటయే గాక్క ఆతని వ రృనముగూడ నిమ్షర చిరసనకు ప్మాతమై యుంజడనదట : కాస్తాాభ్యసనము వలన గలిగిన (శమను బోగొట్టుకొనుటకో యన అపుడపు డాసవుగా జెప్పిన ఈ “రుబాయ్యాత్‌” (గితములు) శిష్యులుగాని మి్యిిశులుగాని ఏర్పరచిన ఇతర నఖభలండు (మజులిసునందు) చదువుచురిడెడి వారట. బహిరంగముగా మెచ్చదగినవి కావనియు, ధర్మ వికుద్దములగు స్మూతములను వెల్లడిచేయుచున్న వనియు బఐహిరంగ నవలనుండి 'ఉమర్‌ొ గీతములు బహిష్కరింవబడినను, అవి ఎటులో నశింవక నిలిచియున్నవి. అసలు *ఉమర్‌'"చే రచింపబడిన శిత్తము లెన్నియని.నిశ్చితముగా చెప్పవీలులేడు. హాజీ 385 నందు (వాయఐడిన (వళి_బాడ్టిన్‌ (గంథ భాండాగారములో నున్నది, దానియందు 158 గీతములు మాత్రము కలవు, ఇండియా ఆఫీసునందుగల (వతియందు శెలగ్రి ను, కలకత్తా గిక18116:500136 (వతియందు శ్‌16ి ను 642౧071696 నందలి (వతియందు 8011,యయు, హైరదాబారు ఆసఫీయా కుతుబ్‌ఖానా యందు (ఇప్పుడిది సైట్‌ సెంబల్‌ లై(బరి యైనడ్రి గల (వాత ్మవతియందు 299 గలవు. హిజిరి 1000 నందు (వాయబడిన (వతియందు 1/5 హొజికీ

ర్‌* గంధాలు టో లశ ఫి సా (౧ ౧0 ఇం. నలి...) ౫

1017 యందు [వాయబడిన హైదరాబాదు _పతియందు 299 యుండుట జూడ మె యాధారములను బట్టి విచారింప, రానురాను గితముల సంఖ్య 'పెంచ్చినట్లు కనవడును. రమణియములై యువకుల 'కానంద దాయకములగు నీ గీతములు లోక్మపియత్వము నొందినల్టును, అనేప్‌లు "ఉమర్‌ ' యొక్క స్యూతాన్వయము సమర్ధించుచును, విపరించుచును, గీతముల (వాసి గురువునకు ఉమర్‌” “శీరున అర్పించిరని తెల్లమగుచున్నది. (క్రి. శ 1867 నందు (ఫెంచి రాయబారి జె. వి. నికోలస్‌ (౮. 8. (1160189) పకుల నన్నిటిని వరిశీలించి భాషాంతర సహితముగా నొక (పతిని (వచురించెను. అందు శీ84 గీతములు గలవు. విన్‌ఫీల్గుగారు పరిశోధించి ఉమర్‌ ౬ యొక్క శైలిని బట్టి విమర్శించి 500 గితములను నిజముగా *“ఖయ్యామ్‌' వని ప్రచురించి యున్నారు. గి1690841611 (వాసీన వ్రకారము “ఉమర్‌” [వాసినవని (వశీతిగల గీతముల సంఖ్య 1200. శైలిని, భావమును, భాషనుబట్టి ఏమర్శించి అక్కించినచో సుమారు. నాలుగు వందల గితములు నిజముగ ఖయ్యామ్‌ివ్లై యుండునని తోచును. సుమారు నూటయేబది గీతములను వందకంటె. తక్కువ గీతములందు సమన్వయించి ఫిట్ట్‌ గెరాల్డ్‌ (26618164) కవి యనువదించెను. రసవంతమగ్న ్లి నిగి2ర్రఆత14 యొక్క కావ్యమునే నూతృకగా గొని కాబోలు, రాయసోల్సు సుద్బారావు' పంతులుగారు 'మధుకలశమూను రచించిరి.

“'మధుకలశము' ను ఫారసీ గీతములతో బోల్చిచూచీన వికేషమ్ప్య భేదము గన్నడ్డును. “ఉమర్‌” కవి తార్కికళ కిని మనోవారముగా లౌక్షిక్హ పోరలోకిక జీవన న్యూతములపై [వయోగించుచు, ఆచార పరాయణుల మనియు, ధార్మికజీవవము చెయవారమనియు. విజవీగు *జాహిద్‌” లపై దాడ్షి వేడలును. 'ఖయా” మొనరించు. [దాఇినవ స్రవము, (ప్రేయసీ లాలనము, ఆభారో నిష్టాగరిష్షల నిరసనము, 'వోఫిజు' మున్నగు మహాకవుల రచనలవథె సరళముగాక గాంచెము. వరుషముగా, నిష్టరముగా. నత్యస్వరూప మజాత మనీయ్యు అజ్షేయమనియు, జీవితము కణభంగురమనియు, అందువలనే తృ జీవతముండునంతకాలమున మధునేవయు, (ప్రేయసీలాలనమును 'జేయ్సచ్చ తన్మయత్వము నొంది, ఫాధలౌకికచింతల మర చిపొమ్మనియు . హెచ్చరించున్సు; ఈ: సూ(త్రములనే యవేక ఉదాహరణముల నిచ్చుచు, వివిధ హేతువాద వూరిత మగు తర్క_ములచేతను సమాధానములచేతను, బలపరిచి యున్నాడు, చార్వా కియనై తిక తత్తములబోలు ఈ సందేశములు (1112868216) కు నచ్చినను నచ్చకపోయినను ఫస, బెన్సన్‌ (&.€. 860900) ్మవాసిన్మపకారము వీటిని మాతృకగాగోని ౮112967816) కవి తన యసాధారణమగు కవితద్వారా శకిని

వినియోగించి స్వతం్యత్రకావ్య మనదగియుండి తన కళానైపుణ్యమును చాటునట్టి అనువాదము నొనర్చెను. అళ్లే రాయప్రోలు సుబ్బారావు ' వండితులుగాట “ఖయ్యామితో తన్మయత్వమునొంది, మతభావ గాంలీర్యమును, ధారాళ కిని, లలిత పదగుంభనమును వెల్లడిజేయ 'మధుకలశమును ఆంధసోదరులు రుచి జూచుటక్రై రచించుట మిగుల సంతోషావహము. (1126972164) కావ్యము వల్ల (వసిద్ధిజెందిన “ఖయ్యాం? యొక్క_కళ తెనుగుకవియొక్క సహజసుందర మగు భాషయందు మరింత (వపతిభా వంతమగుచున్నడి. తిక్కన, పోతనాదుల యాం[దధీకరణములవలె స్వతం్యతకావ్యమనదగియున్న ది. కాని; *ఉమర్‌ యొక్క భాషాంతరములు కేవలము తర్జుమాలు కావు. ఉదాహరణమునకు మొదటి వద్యమునే జూడుడు:

ఖుర్‌పీదు కమందె సుజ్‌హొబర్‌ బాం అఫగందగ్‌

క్నెలుసురవెరోజ్‌ వాదదర్దామ్‌ ఆఫగంద్‌,

అను రండు పాదములుగల మాతృకయందలి సూర్యోదయము నెట్టు

వర్టించిరో యనువాదకులు, జు=-డుడు ?

ఊ॥ లెమ్ము నికాకమండలతలిన్‌ : ఐడగా విసకెన్‌ ఉలాతమం దమ్ములు జిమ్ము దిజ్మణెని శారకలావల బోయె గాంతిసూ ; (తమ్ముల యచ్చు లొడెను సుకారపు తూరుపు వేటకాడు ఈ | మ్యమ్యగు పాదుషా కనకహర్మ్శ్య శిఖ కలళాలి గట్టగన్‌.

సూర్యుడు గగనమువై (వభాతమను జాలమును వేసేనని మొదటి పాదముయొక్క యర్ణము. రెండవపాదమున ఆకాశమును మధుప్మాతమనియు, సూర్యకాంతులు మధువనియు నుత్చేఫష్షగా అర్ధమును సూచించినాడు. తెనుగు వద్యములతో పోల్చి తారతమ్యము గనుడు, ఇంకొక వద్యము_

చః కడు నరుణమ్ముగా నెచట కన్నెగులావి జ్వలించు నచ్చటన్‌

"బడదగు మున్ను సీజరు నృషౌలుని రక్రమటంచు నెంతు, నే కడ జవుదోట తొయ్యలి "సుగంధసుమమ్ములు రాసిపోయు నా కడ నాక-యవరస్సళిని గారపు వీగడెము రాల యుండెడిన్‌.

"పె వద్యముతో ఫారసీ గీతములనుబట్టి తెనిగించిన (కింది పద్యమును బోల్చిచూడుడు.

ళ3

చ॥ వనముల నెల్డనౌ కుసుమ వారము కాంతుల నీను చోటులన్‌, వెనుక నృపాల రక్తము భువిన్‌బడి పేరెను మట్టిగాగ నె మ్మనమున సీలనీరజము మాటునదాగిన [కొ త్తయూీకునున్‌ గను .మది కామినీ రుచిర గండయుగిన్‌ గల పుబ్దుమచ్చయే | ఇట్రే మదుకలశములోని (పతి వద్యము నుడాహకించుచు తెలుగు కవి. యాంగ్లేయ కవిననుసరించి కాబోలు, గాపించిన మార్పుల జూపెట్టవచ్చును, [1120912164 యొక్క యనువాదముకాని, 'మధుకలశము' గాని కేవల భాషాం తరములు. గాక మాతృకలోని భావములను అవసర మైనచో విసృతముగా లేక్త సంకుచితముగా మార్చి, కకాపోషణకు దగిన తొడవుల దొడిగి మనోహరమ్సగ వాయబడీ యున్నవి, రసవంతములగు కల్పనలను గావించి, రమ్యములగ చ్మితములను దిద్ది, తమ భాషలకుందగిన యలంకారములను దొడిగ్‌ “కమర్‌ గితములకు వన్నెబెట్టిరి. హెరసీభాషయందు సహజ మాధుర్యముగలిగియ్స, “ఉమర్‌' గీతము లాం పద్యములంత అలితముగా నుండవు. ఆంధ పద్న ములందు వలె 'ఉమర్‌' నైతిక సందేశములు ఫారసీయందు అలంకారములన్లీ నాచ్భాదనముల నుండి తొంగిచూచుటలేదు. విస్పమ్షముగాను నిస్సందేహముగాన్స్న ఏదుర్కొనును. పతిభాషకు కొన్ని గుణములు దాని వారసత్వమును బటి (వూర్వ చర్మితమును బట్టి) కలుగును. ఫారసీ భాష యందు 'సూఫీ' తెగక్సి సంబంధించిన ఛక్తులుగాని, సామాన్య కవులుగాని, ఇస్తం మతమునకు విర్చద మైనవ్పటికీని మధువును, పాన పాతను, ప్మాతలందించ్చు 'సాకీ మున్నన్సి విభావ స్తామ్యగిని వరిత్యణించలేదు. భ_క్రి పూరితములగు కావ్యములంద్వున్స [దాషాసవమునకు మిక్కిలి గౌరవము గలదు. ఫారసీభాష యొక్కయు, జాత్రి యుక్కయు చార్మితక వారనత్వ సరిణామమది.

పై. కారణముల వలన 'ఉమర్‌' పేర్కొన్న మధువు కేవల (గాజు రసమో లేక.*ఆంబుజోదర దివ్య పాదారవింద చింతనామృతిమో, కామీంచిన 1పేయనీ కేవల-చంచలాశీయో లేక వర్మబహ్మమో యను (వళ్న పలువురను బాధించినది. కొందరు చర్మితమును బట్టి చూడ “ఉమర్‌? సంతోష్మపియు డనియు, భోగవరాయణుడనియు, తరుణీలంపటుడనియు దెలియచున్న ది. కావున నతని. గీతములు, పాంచభౌతిక శరీరధారిణీయగు నొకానాక లకాతన్విని గూర్చిన పలవరింతలు గాని, పారలౌకిక వాంఛలచే బీడింపబడిన భకుని [వణమ నివేదనములు కావని యభ్శిప్రాయవడినారు. మరికొందరు తత్వజ్తానియు

ళా ర్‌4

నూఫీయు నగు హకీం ఉమర్‌ఖయ్యామ్‌ అతికాండతో వలచిన భోగము కేవల భక్తి పొరవళ్య జనితానందాతిరేకమనియు, (శావన మదువు భగవత్పాదార వింద ధ్యానామృతమనియు, కామించిన పరాశ క్రి సచ్చిదానంద స్వరూపమగ్గు పర్మబహమే యనియు నిరూపించెదరు. నిజమేమో, 'ఉమర్‌"నకును వాని దైవము నకే తెలియును ? కాని ఇదమిత్రమని ఇతర సూఫీ కవుల తెగనుండి బహిష్క రించి ఉమర్‌ యొక్క్‌ [వణయమును “యి ష్టైహాక్షీకీ (ద్హైవభ_క్రి నుండి యిష్నే మజాజీ (₹ౌకిక్కపేమ) లోనికి చిగ్మదొక్కుట కాధారములు గనపడవు. అనేక గీతములు ద్వ్యర్థి పరముగా నున్నను కొన్ని గితములు దై వవరముగాక యర్థమే కావని సకలసమ్మతము. కొన్ని కేవలై హిక సంబంధము అనిగూడ వెప్ప వచ్చును. కాని అంతమాతంమున *ఉమర్‌ిను వాళ్ళాత్య వండితులవలె చార్వాకీయుడనిగాని, ఎపిక్యూరియన్‌ అనిగాని తలంచుట గొవృ పొరపాటు. శృంగార కవిత్వముయొక్క_ పరిభాష నుపయోగించుట సూఫీల సువసిద్ధ మెన యలవాట్సు,- “మౌలానారూరి', *జామీ”, *హాఫిజు, *నర్మడ్‌, నర్మస్తు' ముశ్నరు సూఫీమహాకవుల వాబ్బయము నందనేక గితములందు “ఉమర్‌” యొక్క భావముతే స్పష్టముగా ధ్వనించును.. ఆర్యుల వేదాంత తత్వముల నప్పటికే సూఫీలు కొంతవర కంగీకరించి యుండిరి. (కీ శ. $29వ సంవత్సరము 18 వ మార్చి తేదిన 'అనల్‌ హక్‌ (సోహం (బ్రహ్మ) యని తవస్సుజేయు 'మన్‌సూర్‌ ఆల్‌ హల్లాజినకు ఉరిశిక్ష విధింవబడి యుండెను. మన్‌సూక్‌ యొక్క తత్వము సర్వనమ్మతము బడయకున్నను, సూఫీ తెగవారు చముహమ్మ దీయేతర సిద్ధాంతములగు సాంఖ్య సిద్ధాంతములను, (గీకుల నియో పైటానిజం యొక్క తత్వములను స్వికరించిరి. సత్య స్వరూప మజ్జేయమనియు, సర్వాంత ర్యామియగు శకి నిర్ణణమనియు, జీవుడు కర్మబద్దుడనియు, జీవితము క్షణ భంగురమనియు, కావున (పేమయే (భ_కియే) ముకిసాధనమనియు. నూఫీల యువదేశము. వైరాగ్యమును గూడ నొక సాధనముగా నంగీకరించినను, జీవిత సామ్యగి నువయోగించు కొనవలయుననియే వారి యభిప్రాయము ఐహిక యేమ దైవథ క్రికి మార్గదర్శకమని వారి మతము. అందువల్లనే స్త్రీ పురుషుల భేదము లేకుండ (అనగా (పేమింనబడిన వ్య క్రి స్రీయైనను గావచ్చును పుకుమ డైనను గావచ్చును) (1పణయము లోనికి డిగి శృంగారరస పరిస్టవములగు కర్‌

గీతములను బాడీయున్నార్తు. అబ్టే ఫారసీకుల పూర్వాభ్యానమగు మదు'నేవయ కవుల క్కుత్చేఇు సామగ్రిగను, భక్తులకు పారవళ్య చిహ్నముగను ఉవకరిం చెను. సూోఫీకవులందరి కీగుణములు సోమాన్యమగునవియే ఆధ్రైన, ఉమర్‌ను వారలనుండి (వత్యేకించు గుణము లెవ్వి ౩? “ఉమర్‌” (వాసినంత నీవుర ముగాను నిర్భయముగను ఇతరులు [వ్రాయలేదు. లోక వ్యవహారములను విమర్శించునెడ గాని, లేక శంకాతంక మనస్కుడగు జిజ్ఞాసువుయొక్కం ఆత్మ యాందోళకనమును వెలిబుచ్చు నెగగాని;, తాము నిజమని వరిగ్రహించూ తత్వముల నువదేశించు నెడగాసీ 'ఉమర్‌” జూపెట్టు నిళ్చలబుద్ధియు, జంకులేమియు యితరులయందు గనము. అందువలననే భ క్రివంంతముగను వరిణామకరముగను, ఆకర్షకము గను గన్పడును. ఆందువలననే ఎపిక్యూరియన్‌ అను సేరునకు బ్యాళుడై యశమునో, ఆసయశమునో పొందుచున్నాడు. కాని తాశ్వికముగా మిక్కిలి భేదములేదు. 'ఉనమురు' యొక్క. తత్వస్మూతములను సోదాహరణముగా వివ్న కించినగాని స్పష్టముగా తెలియదు. ఈ విషయము గూర్చి యింకొక్ష జ్యాసమున జర్చించెదను.

(సుజాత జూవైై 1987)

స!

తా ఉర్దూ భాషా సారస్వతనులు

ఉర్దూ భాష మన రాష్ట్రముయొక్క (వళుత్వభాష యైనందున, మహమ్మదీయ సోదరుతేకాక్క ఊత్తర హిందూస్టానమందలి సంయుక్త పంజాబు (హాంతవాసులగు పొందువు లనేకులకును మాతృభాషగా మారినందునను, మరియు సకల భారతదేశమందును సామాన్యభాషగా (11౧904 12002) పరిగణింపబడ వచ్చునని యా భాషాభిమానులు చేయుచున్న మహత్తరమగు కృషివలనను మిగుల ప్రాముఖ్యత వహించినది. ఈ భాషా సారస్వతముల చర్మితమువై నొక విహంగమదృష్టిని (వ్రసరించి ఉర్దూభాషా వరిచయము లేనివారికి వరచయమును గలిగించుటకై క్టుపముగా నీ వ్యాసమును (వాయు చున్నాను.

ఊర్జూభాష్మ భారతదేశమునందు జనించి యశీవృడ్ది నొందిన ముఖ్యమగు సంకిర్ష భాషలలో నొక్కటి. “ఉద్దో! 'హిందీ' థాషలు వరస్పర స్పర్ణతో నహమహమికతో నభివృద్ధి నొందుచు భారతదేశము యొక్క. జనసామాన్య థాషగా మారి యుచ్చస్టానము నందుకోని రాష్ట్ర్రభాషా పదవిని బొందుటకై (వ్రయత్నించుచున్నవమి ఈ స్పర్ట ద్వేషముగా మారి రానురాను దురదృష్ట వశమున మనదేశము నావరించిన యనేక వైషమ్య కారణములలో నొక (వబల కారణముగా వరిణమించుచున్నది. బననుు ఈ రెండు భాషలు నొకేతల్లి కడుపున బుట్టిన యవృశెల్టేర్యడని మరచిపోగూడదు. పరదేశీయులగు మవామ్మదీయరాజు లీదేశము.ప దండె త్రి వచ్చీ మొట్టమొదట దోపిళ్ళతో నంతృ ప్లీనిజెందిరి. కాని కుళుబుడ్డీన్‌ ఐబక్‌ భారతదేశమును స్టీరనీవాసముగా నేర్పరచుకొని రాజ్యస్థావన మొనరించిన నాటినుండి భారతీయులతో కలసి మెలసీ వారి సహాయము నపేకించవలసిన యవసరము కలిగెను. ఈ్న యవనరమే యొక (కొ త్రభాష జనించుట కవకాళము గలిగించెను. ఉత్తర

ఢ్‌7

హందూస్థాన ముఖ్య (పాంతములందు [ప్రాకృత జన్యములగు హిందీధాషలు వాడుకలో నుండెను, వీనిలో శౌర సేన పాకృతము నుండి జనించిన వశ్చిమ హిందీభాష (1) బంగారా (2) పజభాష (8) కన్నోజియను మూడు రూపములను దాల్చెను, ఈ భాషలకు మూలమగు పశ్చిమ పొందీధాషకు “ఇడిబోలీ” యని పేరు. ఈ భాషయే యిప్పటికిని ఉత్రర హిందూన్థానమందడలి (గామీణులగువారి భాష నొాగరికులగు హందూ మహమ్మదీయు లుర్దూభాష మాటలాడినను, [గామీణులు మ్మాతము “ఖడీబోలీోనే వాడుచుందురు ఈ “ఖడిబోలీ”యే. హీందీ ఉర్హూభాషలు రెండింటికిని తల్లి డిల్లీ మీరటు (ప్రాంతములళోని భాషకును, మధురా [పాంతములందు వాడబడు వజభాషకును కొంత భేదమున్నను రెంటేకిని “ఖడిబోలీ” యనియే పేరు

బాబరు చకవరి కాలమువరకే హిందీభాష సారస్వత థాషగా మారి పోయినది, బాబర్‌ దర్చారులో, రాజపుతరాజుల దర్చారులలో నట్టి పాండే కవులుండిరి. సంమాయున్‌, షేరుషాహ్‌ కాలములలో హింది పొషక్షున్న, కవులకును మంచి యాదరణ కలిగెను ఈ కాలమునందే “మలిక్‌ మహమ్మదగ్ష్‌ జాయెసీ” యను మహమ్మదీయ కవివర్యుడు “పద్మావత్‌” ఆకు నుపసిద్దమగ్న హ్‌ందీ కావ్యమును రచించెను. బాబరు మొదళ్కొని బహదురుషాహ్‌ జఫక్ప వరకు మొగల్‌ చ్మకవర్తులు, రాజకుమారులందరును హిందీ భాషను (యేమించి యాదరించి, యా భాషలో స్వయముగా కవిత లల్లిరి వారు రచించిన హిండ్పి గితములన్ని యు "నంగితరాగ కల్ప్మదుమ” మను (గంధమున సెకరింవబడి నాగరీ [పచారిణీ (గంథమాలవారిచె (ప్రకటింసబడినవి అక్పరు చృకవర్ర *నరవారో యను పొందీ కవియొక్క పలకని స్వయముగా మో'నెన్స కృష్ణదేవరాయలు పెద్రనార్యుని సత్కరించినటులే, ఆకృరు దర్భారులోన్సి నవరత్న ములలో ముఖ్యులగు ఫెజీ, అబుల్‌ఫజల్‌ వండితులు ఫారసీ, అరల్ఫీ భాషలంద్రువలె హీండీ భాషయందును కొవ్యముల రచించిరి సంగిత శిరోన్వణి బావా హరిదాసుగారు చ్మక్రివరర్రి యాహ్వానము నీరాకరించినపుడు సరన చకవర్థియగు ఆక్బరు హరిదాసుని కుటీరమునకు స్వయమేగి సంగీతమును వీని యానండింికెను, న్యువసీద్దుడగు తాన్‌ సేన్‌ ఈతని దర్బారు గాయకుడే, నరహారికవి రచించిన ఖలుకషట్పద గీతమును విని గోవధను మాన్పించిన దయాకాలి అక్బరు, అభ్బురహీంఖాన్‌ ఖానాన్‌ యనువాడు గొప్ప పండితుడు, కని నిళాలహృదయుడు, బనుభాషాభిజ్ఞుడు, మహాదాత. ఇతడు అకరు

దర్చారునందౌక యమేరు సంస్కృత హిందీ భాషలలో వపిణుడుం ఆతడు తవించిన “రహమాన్‌ విలాస్‌” అను [గంథ మిటివలనే [వకటింపబడినడి, ఆచ్యుత చరణ తరంగిణి శశి శేఖర మౌళి మాలతీమా క్షీ మమ తను వితరణ సమయే హరశా దేయా నమే హంళా. అని అతడు గంగాస్కోతము గావించెను, ఆనీతా నటవన్మయా తవప్పుర శ్రీకృష్ణ యా భూమికా వ్యోమాకాళ ఖకాబకాబ్టి వసువ త్వ[త్పీత యేద్యాపధి (పీత న్వం యదిచేన్నిరీక భగవన్‌ స్వ్మపారితమ్‌ దేహిమే న! నోచేడ్‌ (బూహి కదాపి మనయ పు చస్తే కాదృశీం భూమికాం” అని శ్రీకృష్ణుని _నవమొరించినాడు. గాఖే అబ్బరహీంఖాన్‌ ఖానాన్‌, షూఃజహాన్‌ కాలములో ఈ ఖడీబోలీ హింది కొక చెల్లెలు జనించినదనియు, డానికే “ఉడ్పూ” అను పేరు గలిగినదనియు నతీకే. కాని షాఃజహాన్‌కు వూర్వమే “ఫడిబోలీ్‌” లో తుర్కీ, ఫారసీ, అరప్బీ శబ్దిములను కలిపి “దేఫ్తా” అను కావ్యాష నొక దానిని మహమ్మదీయ వండితీలు, కవులు కల్పించి యుండిరి. అప్మురహీంథాన్‌ ఖానాన్‌ ఈ అచ్టిక్హా! భాషలో గూడ రచించి. యుంషీను. “ఉర్దూ అను పేరు భాషకు తర్వాత వచ్చినది. “*ఉట్రా' అను వదమునకు శుర్కీ థాషలో నరము “సైన్యము”, య్టైబ్య% మిలేటకీవారు మాటాడు నంకర థాషయను ధ్వని గలదని ఈ పదమును పూర్వకవులు వాడలేదు. (స్మ్వవథమమున ఖాన్‌ ఆరుజూ యను ఢిఫ్రీకవి 168వ శతాబమున నీ వదము నువమోగించెను. *షాఃజహాన్‌” కాలమున ఢిత్రీ ములోని “లాలుఖిల్లా” (ఎ్యరకోట్స్‌ యను థాగమంరు. తుర్క. పారసీక వ! 69

“సేనానులు, సర్దార్డు, ఆఘీరులు పండితులు నీవసీంచువారు. వారందరు జనసామాన్యముచే నువయోగింపబడు ఖడిబోలీ హందీ భాషనుండి సంస్కృత (ప్రాకృత భవములగు వదజాలమును తొలగించి, ఫారసీ అరబ్బీ పదములను విరివిగా నుపయోగించి (గ్రంథములను కావ్యములను రచింప దొడంగిరి. ఇ ఆరంభదళలో “రేఖ యను పేరు గలిగిన ఆ మిశ భాష “ఉర్దూ” గా మారిపోయెను. పారసీ, అరవ్బీ బాషా పాండిత్యముగల ముస్లిం పరిడితులు కవులు ఆ భాషా సం్గపదాయములను, సదజాలమును; ఛందస్సులను, వ్యాకరణమును జూపించీరి- ఆక్వరు కాలములో రాజా తోడర్‌ మల్‌ ఫహెరసీ భాషను [వభుత్వ భాషగా నొనరించెను. ఆస్పటి నుండి “రేఖ్తా” త్వరగా “ఉరూ"”గా మారిపోవుచుండెను. ఒకవైపీ సంస్కారము జరుగుచుండ, మరయొకవై పు హింది “ఉర్దూ” భాషలు విడిపోవుచుండెను. ఒకటి సంస్కృత మును దేవనాగరీ లిప్‌ నాధారముగా గొనిపోయెను. రెండవది ఆరన్బీ ఫారన్సి భాషలను లిపిని పునాదిగా స్వీకరించెను. ఇట్లొకే కేతమున మొలచిన క్ర శెండు భాషాలతలు భిన్న భిన్నములగు నాధారముల నవలంబించి రెండు స్వతం్యత కాఖలుగా మారిపోయెను ఈ పరిణామము ఒక వంక జరుగుచున్నను మొగల్‌ ్రభువులీ శెండు భాషలకును ఇతర దేశ భాషలకును [పోత్సాహమ్సు నొసగుచుండిరి. జగన్నాధ నండితునకు “వండితరాయ”ోలనియు, *సుందఠఈ కవికి “కవిరాజు” అనియు బిరుదముల నొసంగి షాఃజహాన్‌ తన రసజతన్సు నిష్పక్షపాతమును వెల్పడించెను. “ఢల్టీశ్వరోవా” జగదీశ్వూరోవా, యని యోరక్ష పౌగడలేదు. పండితరాయలు, మొగలు చ్యకవర్తలందరు తమ ర్మ్నా కుమారులకు నిర్భంధముగా హింది కాషను నేర్చించుచుండిరి. బౌరంగజేబు చ్మకవర్రియను పొందీని (పేమించుచుండెను. ఆతని దర్చారు నందు “కృషా” “సామంఠ్‌” మున్నగు హిందీ కవులుండిరనియు, తాను స్వయముూ హ్‌రెప్టి కవితనుగూడ నల్లుచుండెననియు విన్నచో నాశ్చర్యము కలుగక మానదు అతడు భార్యయగు ఉదయపురి రాణిని గురించి (పేమగీత ములు హింది భాష యందు రచించెను. "జబ్‌ జబ్‌ గావత్‌ తబ్‌ తబ్‌ రస సమ్ముద లవ్హూరి ఉసజావత్‌” అనీ యామె సంగిత కళ్ళాపావీజ్యమును వర్షించెను. ఇస్తే ఐకాదుర్‌షాః: కొలము వరకును పిొందీ ఊర్హూ భాషలు నమాదరణమున్త బొందుచు వరిణతిని జెందుచుండెను. ఐహదుర్‌షాః స్వయముగా గొవ్ప ఉరూ కవి, ఆతడు (వాసిన *ఐహదుర్‌షాః కన హేలీ అను కావ్యము హింది ఉహ యొక్క. రనవంతనుగు సమ్మేశనమును సూచించుచున్నది. న 60

ఇట్లు “'హిందీ*, కర్రేఖ్తా “ఉర్దూ, అను మూడు తరగతులందు హ్‌ంది* థాష *ఉర్హూ'గా మారిపోయినది. ఫారసీ ఆరన్బీ వదజాలములచే నిండిం ఆధిక నంఖ్యాకులగు జనసామాశ్యము యొక్క ఖడీబోలీకిని, సంస్కృత (పాక్సత ఠవమగు హిందీకిని అతిదూరమెన ఈ ఉరూథాషకు జనకులు ముగ్యరు. ఒకరు మీర్దాఆమీన్‌ఖాన్‌ వదానీ, రెండవవిడు సాదులాఖాన్‌, “గృల్‌ షన్‌' ఢిల్లీ వాస్తవ్యుడు, కవి, అమీరు. మూడవవాడు *వలీ' జౌరంగావాద్‌ వాస్తవ్యుడు, కవి ఈ ముగ్గురు “రేఖా” సీ విధముగా సంస్కరించి ఉర్దూ భాషకు ససుత స్వరూపము నాసంగిరి, సంస్కృత మొకవై పునను, ఫారసీ మరొక వైపునను లాగుచుండిన నీ సంఘర్షణ కాలములో నీ రెండు భాషలు వరస్పర నంవర్క సంఘర్షణల వలన పోణతిని జెందెను, హింది మహారాష్ట్ర గుజరాతీ భాషలందుగల ఫారసీ తుర్కీ అరబ్బీ భాషల శబజాలమును పతే లించినచో సీ పరస్పర సంకిర్ణతరయొక్క చర్మితము వెల్లడియేగును.. [వళభుత్వ భాషయగు ఫారస్సీని ఇతరఖొషలు గౌరవింవవలసి "వచ్చినది. పాలితులు పాలకుల భాషలను గౌరవించుట [వకృతి సహజమైన పరిణామము మన రాష్ట్రములోని తెనుగుభాషయందు ఉర్ధూయొక్క (వభావమువల్ల గలిగిన మార్పు మనము చూచుచునే యున్నాము కాని ఇందు రాజకీయ, ఆర్థిక స్పర్ణల వలన హిందీవారు వాడుకలోనుండు సంకీర్ణ భాషా వదములను విడచి, సంస్కృృతీకరించి, హిందువులకును కష్టముగా నర్జమగు కరినమైన హిందీ భాషను పోషంచుచు, దానినే రాష్ట్ర్రభాషయని సమర్థించుచున్నారు. అన్తే యెవరికి నర్ధముగాని ఫారసీ అరబ్బీ శబ్ద జాలమయమైన (వస్తుత ఉర్దూను రాష్ట్ర భాషగా [వతిష్టించుటకు ఊర్హూవాదులు వయత్నములు సల్పుచున్నారు

ఈ భాషా చర్మితమును ముగించుటకుపూర్వు మాంగ్లేయ వండితులకొక కృతజ్ఞతా పూర్వకమిగు నమస్కార మర్చింన వలయును. మన తెనుగు భాషకు (బౌన్‌ దొరగారు గావించిన 'సేవకంటె అధికమైన సేవను ఉర్దూ భాష కాంగేయ వండితులు గావించిరి. డాక్టర్‌ గిల్‌ |కిస్టు (0 11611150 అను హోర్త విలియం కలకత్తా వండితుడు ఉర్దూ నిఘంటుప్‌ సిద్ధముచేసెను.. విల్సన్‌ వండితుడు మళొకటి సిద్ద్ధవరచెను. ఆంగ్లేయులు రాజకార్య సొకర్యములక్షై మైరసీ మున్‌షీలచే నువయోగింపబడు వాడుక ఉరూభాషను (పోత్సహించి, మెల్లగా ఫారసీకి బదులు “ఉర్దూను (వభుత్వకాఖలలో" (వతిష్టించిరి. మొదటి వ్యాకరణమును వారే (వాసిరి. “జనపామాన్యము మాటలాడు గౌణమగు

హండీకిని, ఫారసీ ఆరచ్బీ వండీతులు, కవులు ఉపయోగించు కరినమైన [గాంధిక దాషకును మధ్య తరగితికి జెందిన ఉత్తర హిందూస్టానమందలి నొగరికు లందరు మాటలాడు సాదారణమగు హిందూస్టానీభాషను నేను (పోత్సహించు చున్నా” నని (వాయుచు డాక్టరు గిల్‌ (గిస్టు “ఉర్దూ బాషకు మిగుల సేవ గోవించెను. ఈ భాషలో నెక్కువ పొాండిత్యముగలవారు కొందరు హిందికిని (పాకృతమునకుసు ఉర్తూకుగల సంబంధమును సరిగా గమనించి, అరబ్బీ హేరసిల నుండి [క తశబ్దములుగ తయారుచేసి వాడుకలోనుండు హిందీ శబములను త్యజించు పద్రతిని నిరసించుచున్నారు. ఉర్దూభాషకు హిందువులు గాపించిన సేవ యపారిము. పూర్వము కాశ్మీరవండితులు, కాయసులు, (పభుత్వశాఖలలో నుద్యోగులుగా నుండిరి, వారు హపెారసీభాషలో (పావీజఫిత ను సంహెదించి, గద్యపద్య నిర్మాతలై ముస్షింరాజులచే మెన్స వడసిరి, ఆ పరంవర ననుసరించి ఊర్జూభాషా కవులళోను, (గంథఠ నిర్మాతలళోన్న హిందై వుల సంఖ్య బహవుళము, ఈ విషయమున (వత్యేకమొక (గంథము రచింప బడినది. సంస్కృత పుస్తకముల ముుదణమునకై నిర్ణయసాగర్‌ ెస్‌వం అంధ (గంథమ్ముదణమున కై వావిళ్ళవారి (_పెస్పువలె, ఉర్దూపు సకముల నచ్చువేయటకు లాహోరునందలి ముస్దీ నవల కిశోర్‌ _పెస్‌ పూనను. ఇతి కాశ్మీర పండితుడు, మౌలానా షిన్లీ హించువు లుర్దూభాషకు గావించిన సేవన గురించి [వత్వేక వ్యాసములను (వానియు తన న్కుపసిద్ధ్‌ [గంధమగ ఆబెహయాత్‌ నందుమ మిగుల (వళంసించినాడు. అట్టు ఉర్జూధాష పొందూ మహమ్మదీయ సమ్మేశనముయొక్క- సరిణామమనియు, రానురాను హింది ఉర్లూ భాషలు స్వతం్శత" భాషలుగా మారి స్వతంత పరిణతిని జెందుచున వని వళదమగుచున్నది. స ఉర్దూకవితా సొరస్వతముయొక్క ఆరంభము నిర్ణయించుటకు నీశ్చితాధారములు లేవు. కాని ఉర్దూభాషలో నాదికవిగా "క్కడ గౌరవము “"అమీరొఖ్మునూ”కు లభింపవచ్చును. ఈ న్నుససిడ్ర వంటన ఫారసీ, హిందీ, రేఖ్తా (ఉర్దూ పూర్వరూపము) అను మూ డు అవల వి, కావ్యముల రచించెను. ఈ మహాకవి రచించిన వద్యములు, సమస్యలు ను ములు: ఖండకావ్యము లివృటికిని జనరంజకతను గోల్పోలేదు, ీ వై? శీ శశాబ్దిమున వెటివా జిల్లాలో జన్మించిన నీకవి బల్బన్‌ “తై కృబ్బాద్‌? న ష్‌ ఆధి సమకాలికుడు. (క్రీ. శ 1825లో ఇతడు మరణించెను ఫార్రన్లీ ఛందస్సు 62

నుర్దూకవితయందు మొట్టమొదలుపయోగించిన గౌరవమితనిశే చెందుచున్నది. ఇతడు రచించినదే స్నుపసిద్ధమెన “ఖాలక్‌ బారి” యను ఫారసీీ_డిరూ నామలింగానుకాసనము. ఇతని యనంతరము మూడు శతాబములవరకు భావే స్వరూసమేర్వడుచుండెను. మధ్యన కబీరుదాసు (కీ శ. 1ళ98_1518) వరకు హిందీలో “దోహోలతో తన కావ్యమును రచించను “*మలిక్‌ మహమ్మద్‌ జాయేసీ” (కీ. శ. 1540) “వద్మావత్‌” అను హిందధీకావ్యమును ఫారసీ లిపిలో (వాసెను. తులసీదాసు క్రీశ. 1550.16243 తన “రామచరితమానస ము”ను, మరి ఇతర ఖండకావ్యములను రచించెను ఫెట్‌, అబ్బురహీంఖాన్‌ మున్నగు వారును రచించిరి. కాని వీరందరును హిందీభాషా కవులుగా లెక్కింవబడరు. నిజమైన ఉర్దూ కవిత దక్కనలోని గోలకొండ బిజాపూరు రాజధానులంగ బైలుదేరినది.. గోలకొండ కుతుబొషాహీ రాజులు-మహమ్మద్‌ కులీ కుతుబ్‌షాః. (కి. శ 15011611), మహమ్మద్‌ కుతుబ్‌షాః (కి. ళ

1611-1625, అబ్దుల్లా కుతుబ్‌ షా। (క్రీ శ 1626.1678), అబుల్‌ హసన్‌ కానాషాః (కీ శ 1873.1701) మున్నగు వారు స్వయముగా కవులు, రచయితలు. ఇందులో [కి శ. 1581 లో రాజ్య పీరము నధిష్టించిన మహముద్‌ కులీ కుతుబ్‌ షాః అక్బరు చ్మకవరి యొక్కయూ, ఈరాన్‌దేశపు రాజగు. “షాః అబ్బాస్‌' యొక్కయూ సమకాలికుడు. మన భాగ్యనగరమును (హైవరా బాదు) నెలకొల్పిన రాజితడే. ఇతడు ఫారక్కీలోను, దక్కనీ ఉర్హూరోను, జెనుగుభాషలోను కావ్యముల రచించెనట. తెనుగు కవిత లభ్యము కాలేదు, కాని ఉర్దూ భాషా చర్మిత్రకారు లితడు తెలుగు కవియనియు (వాసినారు. ఇతని ఫారసీ, ఉర్దూ దెవాన్‌లు (కావ్య సంపుబములు) 1800 పేజీలు గలిగి, ఏఐడి వేల పంక్తులు గలిగి యున్నవి. క్రి శృంగారములను, సౌంఘిక (వకృళి చ్మితములను ఇతడు తన కవితా వపటమున ననేక రంగులతో చితించెను. హిందూ ముసీం పండుగలను, వకులను, వృక్షములను, కూరగాయలను, జనుల నారఘికాచారములను చిితముగాను రసవంతముగాను వర్తించెను. ఇతని తమ్ముని కుమారుడగు రెండవ రాజు నుహమ్మడ్‌ కుతుబ్‌షాః కూడా “దీవాన్‌” గల కవియే. మూడవవాడగు అబుల్హా కుతుబ్‌ షాః గొన్న విజ్ఞాన పియుడు

వండితులకు, కవులకు నాశ్రయ మొసంగినాడు. ఇతని దర్బారు కవులు కొన్ని సంస్కృత, ఫారసీ శృంగార కథలను ఉర్దూలో నన్సువదించిరి. శకసపతి యొక్క పారసీ తర్జూమా “తూతీనానూ”కు ఉర్జూ అనువాదము “సబ్‌రస్‌”, “కామరూవ కకాకథలు” వెలువడినవి. అబుల్‌ వాసన్‌ తానాషాః కాలములో

“బృహాంగల్‌ బదన్‌” కథలు “తబయా ' యను కవీ యనువదించిను. బీజొవూర్‌ రాజధానిలో అదిల్‌ షాహీ రాజులును విజ్ఞాన (ప్రియులు. ఇదాహీం అదిల్‌ షాః (రెండవవాడు [కీ ఈశ 1580.1026) కాలములో న్వుపనిద్ద ఫారసీకవి యగు “జాహూరీ* వీజాపురమునకు వచ్చి ఆక్కడనే 1616 లో చనిపోయెను. ఇ్మబాహీం అదిల్‌ షాః స్వయముగా హింఐడీళో గానక ళపై ““నవరస"” మను (గందమును రచించెను. రెండవ ఆదిల్‌షాః (శీ కు 16561672) కాలములో “నుసతీ” యను స్నువసిద్దకవి అలీనామా, “గుల్‌షనె.ఇష్కు” మున్నగు [గంథములను రచించెను. “ఫెజు”, “దాలక్‌ ”, అహమద్‌కుజురాతీ”, స్పాప్రీ దక్కనీ” “ఫజులు, “అషక్‌ *, “అమీర్‌”, “అజాద్‌”, మున్నగు కవులు దక్కన్‌లో బయలుదేరిరి. కాని వీరందరి కంటె మిన్నయై ఊరూ భాషకు “ళాసర్‌” (0144691) వంటివాడు "వలీ” యను బౌరంగబాడు వోసవ్యుడు, ఈ వలీ కవికి పూర్వము (వాసిన కవులు దక్కనీ ఉర్దూ భాషలో రచించిరి. దక్కనీ భాషయనగా ఊర్దూభాష్క, పఫారసీదుసులను ధరించి ముసాబె వరిణతి నొాందక పూర్వము ముస్లిం “సేనలు దక్షిణమునకు తీసిక్రాన్సి వచ్చిన భాష. ఈ భాషలో తరువాత బహిష్క్టరింపబడిన యనేక షింద్రి పదములు, మరారీ, తెనుగు, తమిళము మున్నగు దేశథాషా వదములు విరివిగా కలిసీయుండెను. ఈ భాషను గోలకొండ, బీజాపూరు రాజులు సోత్సహించిం, కాని “వలీ” ఈ భాష నుత్తర హిందూస్థానమున వృద్దిబొందుచున్న ఫైర్రకి మయమగు ఉర్జూకు బలియొసంగి, ఢిల్లీ లాల్‌ఖిలా భాష కగస్టాన మొసంగెన్ను అప్పటినుండి “వలీ” ననుకరించుచు కవులనేకులు ఢిల్టీలో లక్నోలో రచనల సాగించిరి ఈ కవి శ్రీ శ. 1744 మధ్యకాలపువాడు. ఈతడు రెండవస్త్యా ఢిల్లీకి (క్రీ. ఈ. 1728 వ సంవతృరమున వెళ్ళినపు డితని గీతము లకస్మాత్రుగ్క వళ సిని గాంచెను. ఢిల్లీ కవులంద రితని ననుకరింద దొడంగిరి. అవ్చట్ర నుండి ఢిల్రీకవుల (వత్యేక సం్మపదాయ మొక టేర్చడి, గురుశిష్య వరంవరాను గతముగా సాగుతుండెను. ఇతని కనేక హిందూ మహమ్మదీయ శివ్యలు బౌరంగాబాద్‌, ఢిల్లీ, అహమదాదాద్‌లలో నుండిరి. ఈతని కైలి సులభమ్స, సరసము, లధితపదమయమ్ము, వుధురము, భావ్మ్యపకటనము కలదై, యితరుల కనుకరణ యోగ్యమై ఇతని కాచార్యస్టానము నానంగుచున్నది. ఇతని భాష్య పారసీ మయమగు ఉర్హూభాషయైనను, హీందీ (వజభాషా వదము లక్కడక్త డ నందులో ఇహుళముగానే కన్సడుచుండును. - కాని శివ్యకోటిలోని వారపరు రానురాను హిందీ వదజాలమును బహిష్కరించి, ఉర్దూను సంపూరమగా హొందువుల కొక వరభాషగా స్ఫురించునటుల మార్చివేనిరి. ం 604

“వలీ” తర్వాత ఉర్దూయొక్క_ కేర్యదము ఢిల్లీకి మారిపోయినది. గోలకొండ, వీజాపురపు బహమనీ రాజ్యములలో నాకాలమందు హిందూ మహమ్మదీయు లత్యంత మెతిగలిగి, వరస్పర సమ్మేశనమునకై మతాంతర వివాొహములను జరుపుకొనుచుండిక. ఇక్కడ (వళుత్వపు లెక్కలు సనదులు మున్నగునవి దేళభాషలలోనే (వాయబడుచుండెను. వర్షియా, తుర్కీ-దేశస్తుల నెక్కువగా (పభుత్య్వోద్యోగము లందేర్పరచు నద్దతి_ (వవేశపెట్టబడలేదు. దేశీయులగు హిందవుల కెక్కువ యవకాశము లిచ్చుచుండిరి. కావున “వలీ” గావించిన కాషా సంస్కారమున కిక్కడ తగినంత (ఫోత్సాహము లభింస లేదు. ఈరాన్‌, ఈరాక్‌, తుర్కీ, మున్నగు దేశీయులచే నిండి, ఫారసీభాష కత్యంత గౌరవముగల కే్య్యద(పభుత్వ ప్రానమగు ఢిల్టీలో “వలీ*వేసిన వీజములు ఫలవంతముల్లె తొందరగా ఉర్హూభాషా క్షేతమును సస్యశ్యామల మొనర్చెను, “మీర్జా సిరాజుద్టన్‌ బానెఆర్దూ” (కీ. శ. 1689.1755) యను గొవ్పకవి “వలీకి” దాదాపు సమకాలికుడై నవాడు, ఢిల్లీ వాస్తవ్యుడు. ఉర్దూ కవితకు ఇతడు మరింత వన్నె దెచ్బెను. ఇతడే “ఉరూ” ఆను పదము నీభాషతై వాడి దానికి నామకరణము గావించెను. పహితిం నజీ, మజ్నూూన్‌, మజహర్‌, ఫిగాన్‌ మున్నగు కవులశేకులు “వలీ"ని “ఉర్జూ"లో ననుకరించిరి. వీరిలో ననేకులు ఫైరిసీక దేశస్టులూ, వారి వంశీయులై నవాశూ కావున, ఫారసీక ఫక్కిని చక్క ని ప్రావీణ్యముతో కావ్యముల రచించి ఉర్దూకవిత నభివృద్ధికి తీసికొని వచ్చిరి

ఆండవ యుగము (క్ర శ. 18వ శాద్ధారంభమునుండియే మొద లగును ఈ యుగము, ఉర్హూకవితా చర్మితమంద్పు మిక్కిల సంవన్న మెనది. మీరా రఫీసొదా,_ హీర్‌తళేమీర్క్‌ ఖ్వాజా మీర్‌దర్చ, అనీ ముగురోమహి కస్సీలు తేలుగులో కవ్మితయమునంటి వాకీకొలప్పవారు,

క మువ్వురును పతిఠాశాలురుు సకం రచనా (ప్రవీణులు, మ్‌ర్రొ రథ్‌ నొడా (క్రిళ 17101760 మీరి ఈకిమిర్‌ గ ఈ. 17981810) రాజోవువారి కాదర్శపాయులై ర. "వాదా! కస్పీదాలు వాయట యందును? “మి రగజళ్ళు వాయటయందును ఆరితేరిన (వజ్జిగలవారు. ఇవ్విధముగో “వలీ” మహాకవి ఉర్దూభాష యొక్క. యాదికవి యైనందునను, (ప్రస్తుత భాషకు సరూవమొనేంగినందునను మేన నన్న యార్యునిశో బోల్బదగినవాడు. అశ్రే మీరా రఫీసొదాను” తిక్కన సోమయాజి తోడను, _ మీర్‌ తకీమీర్‌ను ఎ[హాప్రగడతోడనుశోల్చనగును. ఖ్వాజి మీర్‌దర్హు ఆను మహాకవి వీరందరి

కంటెను (పత్యేక విశిష్టత గలవాడు. అతడొక గొప్ప మతగురుపుల వంశమున జనించినవాడు. చిష్లీ వంశీయుడు. గొవ్ప మేదావియైన వండితుడు. ఆధ్యాత్మిక విద్యలందారితేరిన వేదాంతి. సూఫీ భక్తుడు. గానకళా విశారదుడు. రాజులను గూడ సరకుగొనని నిర్భయుడు. అతని గృహమున నెలకు రెండు సారులు భక్తుల సంగిత సభలు జరుగుచుండెను షాహ్‌ ఆలము చ్మకవర్తి యొకనాడు సభకు విచ్చేసి కూర్చుండి కొంత కాలమునకు కాళ్ళజుచుకొని యెనట. ఈ మహాకవి సభలో నట్టమర్యాదగా [వవ ర్రింపరాదని చ్మకవ న్ని మందలించెనట క్రీ శ. 17589 లో అహమద్‌షాహ్‌ అబరాలీ ఢిల్లిపె దండెతి వచ్చినవ్పుడు ఢిల్లీ వాసులగు పండితులు కవులనేకులు అవద్‌ (044౧) (నేటి ఊఉ తర్మపదేశ్‌కు), పలాయన మొనర్చిరి కాని ఈ కవి మాతము స్వగృహమును వదలిపోలేదు. ఇతడు కవితా దోరణినిబట్టి, జీవితాదర్శములను బట్టి ఆధ్యాత్మిక వాసనలను బట్టి చూడ మన పోత నామాత్యునితో బభోల్బదగినవాడు ఈ కాలములోనెన్న దగిన కవులు, మజహర్‌, దను, సోజు, ఖయాం, యకీన్‌, బయాన్‌, హిదాయత్‌, ఖ్యుదత్‌, జియా మున్నగువారు ఏరందద్సున్స మంచి ఫారసీ వండితులు. ఆ భాషా సం్యపదాయములను, కవుల కావ సంపద లను, కవితా సామ్మగిని సంపూర్ణముగా స్వీకరించి, పురాతనమైన షాండ్చి వాక్యసరణిని వదిలి, ఫారసీ వాక్య సరణి నవలంబీంచి3. బుల్‌ బృల్త్‌ కంరీ, గుల్‌, షంషాద్‌, నర్లిను, సరో మున్నగువారు ఫారసీక కవితా సామగ్రిని స్వీకరించిరి, పాందీ కవితలోని యలంకారములను. ముఖ్యముగా శేవను వరిత్యజించిరి. 19 వ కతాబ్దారంభముని యిన్‌షా, ముసీహఫీ, యను కప్పల్ప ముఖ్యులు. వీరిద్రరివలన గొవ్ప ఫారసీ సం్యవదాయముల పె బాష సంస్క8ంప ఐడీ నొగుగా నిగ్గుదేరినది. కాని భావ గాంభీర్యము సడలినది. సంస్కృత 1ప్రాక్ళత భవములగు దేశీయ వదములు, వాని నుడికారముపోయి, భాష గంచీర మెనది. కాని యాకాలపు కవిత యందు ఢిల్లీనగర వాసుల యొక్క సాంఫ్సళ్ర వరిసీతులు, జీవిత వద్ధతులు (వతిఫలించుచున్నవి. యిన్‌షా, రంగిన్స, జాన్లీపాహెబు, మున్నగువారు “రేఖా” యొక్క స్రీ లింగమగు “తే ఖీ” ర్నాన్స జనానాభాష నువయోగించి, యాభాషా మూలమున వచ్చి శృంగారమును కవిత యందు జొన్సిరి. ఆ రకపు కవిత నృథ్ధికి వచ్చెను. ఆ కాలపు కవృలు “గజల్‌” లో మిగుల టవతిను గడించిరి. “ముషాయిరా"*లు (కవితా గోమ్టలు) లెక్కకు మిక్కిలి జరుగుచుండెను. ఉర్దూ సాపాత్యమునందు “*గజభ్ళ కత్యంత (ప్రాముఖ్యత గలదు, అసలు ఈ గజళ్ళ భాగమే బాలా ఎక్కు వ. ఈ

“గజల్‌ ' అను శబ్దమునకు "స్త్రీతో సంభాషించుట” లేక “పేమ భాషణము" అని యర్శము దీ వలననే “గజల్‌” శృంగార కవితా సాహిత్యమని చెప్పకయే జెలియననును. ఉర్జూ సాహిత్యములో శృంగారము తరువాత [పాముఖ్యత గల గణము సూఫీ తత్వము ారసీ సాహిత్యము యొక్క విశిష్టమైన యీ గుణము సంకకమించినది “యమ నియమాదులచే పవ్మితతను సంపాదేంచుచ్చు, పరమేశ్వ రునిక్రై సకలమును త్యజించుట, మనుజులకు సవాజ లక్యుమైన భౌతిక సుఖ సంపదలను శ క్షులను ఆశలను విసర్సించుట, ఈశ్వర సేవకై ఏకాంతముగా జీవితమును వ్యయపరచుట” ఇవి సూఫీ ముఖ్య తత్వములు ఉర్దూ కవులలో మతగురువుల వంశీయులు, పండితులు, వేదాంతులనేకులు గలరు. వలీ బౌరంగా ఇదీ షాహ్‌ ముబారక్‌ ఆరూ, షేక్‌షర్‌పుద్దీన్‌ మజ్మూన్‌, షాహ్‌హాతిం, జాన్‌ జహాన్‌ మజహర్‌, భ్వాజామీర్‌ దర్దు, మీర్‌సౌదా, ఇష్కు. మున్నగు వారు సూఫీ తత్వానుయాయులు, ఏీరి కవిత యందీ వాసనలు మిక్కుటముగా గలవు. బౌతిక్కపేమ, అద్యాత్మిక (పేమకు లేదా ఈశ్వరభ కికొక సోపానమని సూఫీల తలంపు అందువలన ఫావసీీ ఉర్దూ కవితలో వైరాగ్యము, శృంగారము_ ఈ రెఎంటియొుక _ విచ్శిత మైన సమ్మేశనము కన్పించును, భకులకు వేదాంతు లకు ఆధ్యాత్మిక జీవులకు ఈ రకపు సాహత్యమునందు భ కిజ్ఞాన వైరాగ్య ములు కనపడును ఈ కవితలోని _పేమ భాషలకు. నృ తగితముల్‌కు, పానము అకు నొక విశిష్యమైన యాధ్యాత్మికమగు నర్ధము వారికి గోచరించును. సౌమాన్యు లగు పామరులకు, కేవల సుఖలంవటులై న భౌతిక జీవులకు శృంగారముతప్ప వేరేమియు కానరాదు. ఈ కండు తెగలకు కూడా వనికివచ్చు సాహిత్యము ఉరూ గజళ్ళలో గలదు. 198వ శతాబ్దమందు “గజల్‌” కవిత వరిణతి నోందెను ఊఈ కాలములోని ముఖ్య కవులు, ఇన్‌షా, ముస్‌హఫీ, ఫిరాక్‌, రంగీన్‌, బకా, హ్మసత్‌, రాసిఠ్‌, జుర౦త్త్‌, హున్నీ, అసర్‌ మున్నగువారు. “ఇన్‌ “షాతో నారంభ మైన ఈ యుగము “గాలిబ్‌ "త్రో సమా వమయ్యెను. మీర్జా అసదుల్లాఖాన్‌ “గాలిబ్‌” ఉర్హూ సాహిత్యమున మన శ్రీనాథునితో పోల్చదగినవాడు, ఇతడు మేధావి, నండితుడు. ఇతని కాలము (క్రీశ 17906 నుండి 1869 వరకు. ఈ కాలపు కవులలో పేక్కొనదగినవారు జఫర్‌, మోమిన్‌, జౌఖ్‌, నసీర్‌. కొందరు విమర్శకులు “జౌథ్‌” కవియును “గాలిబ్‌” చంటి (వతిభాశాలియే యనియు, కొందరు “గాలిభ్‌” కంచెను మిన్నయనియు (వాసీయున్నారు. కాని మొత్తము-పెన “గాలిబ్‌ "కు ఉర్దూ సారన్వత చర్మితము నందు గల [పాముఖ్యత, వలుకుబడి, “జౌళ*క్సు గాని మరి యితరులకుగాని లభింపలేదు వీరిరువురును గొవృ ఘెరసీ అరబ్బీ పండితులు, బను (గ్రంథ 67

నిర్మాతలు. వీరిద్దరి కవిత సంస్కృృతపద భూయిష్టమైన కరినమగు మాగ్గ కవిత వలె జటిలమై దిగ సమాసయుత మై యుండును. “గాలిబ్‌” కవిత నారికేళ పాకమనియే. బేక్చీవచ్చును... “జౌల్‌” దేశీయ పదములు కొంచె మెక్కువగా వాడిన్నను, భావ గాంభీర్యము తక్కువగు కారణమున “గాలిబ్‌” కు గలిగిన వలుకుజడి అతనికి కలుగలేదు “గాలిబ్‌” సుఖజీవిగానుండి, (బిటీషు (వభుత్వముదారు తన యువక్తారవేతనముకు తగ్గించిన తరువాత, మన శ్రీనాథుడు తన పోషకులె న (వభువులను దలంచి కస్తూరికై యేద్చినటుల్యే మదుపానమునకు తగిన యవకాశము లేదని దుఃఖించుచు వాపోయినాడు: వీరిద్దరి స్వథావము లకును, కవితా శెలికిని, జీవితాచదర్శములకును చాల సన్నిహితమగు పోలిక గలదని చెప్పవచ్చును.

తరువాతి యుగము "నాసిల్‌”, “ఆతిష్‌”లతో ప్రారంభమగుచున్నది. వీరితో ఉర్హూ సౌరస్వత కేంద్రము ఢిల్లీనుండి లక్నోకు మారుచున్నది. సిపాయి మ్యూటినీ అను తిరుగుబాటు సమయమున (క్రీశ. 1857) ననేక మహమ్మదియ కుటుంబములు లక్నో చేరుకొని తలదాచుకొనెను. లక్నో నవాబులు వీకికోన్సి కవులను, పండితులను (పోత్సహించిరి. పె “నాసిఖ్‌ ' 'ఆతిష్‌'అను కవులిరువృర్చ రెండ కవికా సం్యవదాయముల కాచార్యులు (వత్యేక గురుశిష్య పరంపరల్కు గలీగిన నీరెండు తెగలవారికి ఎంతో స్పర్ధ. ఇరువురిలో "నాసిభ* ఎక్సృ్వ నండికుడు- భాషా సంస్కార మొనర్చినవాడు ఉపమ, ఆతిశయో క్రి ఉత్వేక్ష మున్నగు నలం్పకారముల నెక్కుడుగా_ వాడుకలోనికి దెచ్చెను కాని మాస్త్వ భావములను చితించుటయందుగాని లేక గంభీరమైన భావములను (వకావ వూరితముగ వెల్లడించుటయందుగాని అతనికంత (వజ్ఞలేదు. ఈ తెగకు జెంద్రిన్న వానే బహార్‌, వజీర్‌ సర్‌, రష్‌ “ఆతీష్‌” కవి “నాసిబ్‌"” కంటై తక్కువ పాండిత్యముగలిగియ, నులభమై చక్కని నిర్హుషమగు శ ల్రిలో శసవూరితములగు భావములను వెలిబుచ్చిన మధురకవి పా

పేర్కొనదగిన ఇతర కవ్ఫలలో “సహరుల్‌ బయాన్‌” ఆను బిరుదము గలు మీర్‌హాసన్‌ మిగుల ముఖ్యుడు ఇతని “మన్నవీ"కి ఉరూ సార స్వతము నందు గొప్ప సనముగలదు. ఇంతటి “మస్నవీ” ఇతరులెవ్వర్ను (నాయతేదు తరువాత అనీస్‌, దవీర్‌ అను నిరువురు కవులు మర్సియాలను (స్మృతి కావ+ ములను) వరిణతికి దెచ్చిరి. మర్సియా (5168) యన. మృత నుశ్యృతీ శోకరసము నువికించి ఏడ్పించుటలో వీరిద్దరు ఘనులు హసన్‌, పహుసేన్‌ మున్నగు కర్చలా వీరుల కథలు కరుణరస, భరితములై నవ మొహరం

వండుగలో షియాలు సమావేళశవరచు మజ్లిసులలో (నవలలో) ఇవి పాడబడును. నల్లని దుస్తుల ధరించి యనుగుణమగు రాగములలో నీ మర్నియాలను పాడు నపుడు ముస్లీంలుగానివారి హృదయమ్నులుకు సరిస్తితములై భాష్పవూరిత నయను లగుదురని నేను స్వానుభవమున నెరుగుదును. వీరిరువురు *షియా”లె నందు వలననూ, వీరి శపతిభయెల్ల “మర్చియాల”లో. వెలువడినందుననూ. ఉరూ సౌహిత్యమున వీరికి తగిన గౌరవస్టాన మొసంగబడలేదని శంకించుచున్నాని తరువాత పేర్కొనదగిన ముఖ్యకవి “నజీర్‌” ఆఅక్పరాబాదీ ఈతడు ఉరూలో ఆధున్తిక యగారంభకుడని చి వృవచ్చును. ఇతనికి పూర్వము ఢిలీ, లక్నో, రాంపూర్‌ హైదరానాద్‌ వట్టణములందు సోషింపబడినది " కేవల ్ళళ్ళృంగార కవిత. మన యాంధ సాహిత్యమందలి (వబంధకవితా లక్షణములు గలిగి యున్నట్టిది, గతానుగతికముగా వందలకొలది కవులు శృంగార వైరాగ్య భావములను పదభఖేదముతో నొకరి నొక రనుకరించుచు; వ్యక్తపరచుచు కావ్యముత్‌ రచించిరి మూడువందల సంవత్సరముల ఉర్దూ సారస్యతమున నీంభ-గమే యెక్కువ కనబడ్గును.

(కి శ 1880. నందు మరణించిన నజీరు” అకృర్రావాదీ మతము వండుగలు, సంత్తలు,ష్మస్తకృతి దృశ్యములు మున్నగువానిని చ్నితించి కథలు వాసి బేశీయతను, జాత్రీయతను (చఛతిఫలింవకే స్తెను, ఇతని ననుకరించి యనేక హిందూ మహమ్మదీయ రచయితలు 19 వ శతాబ్దము , యొక్క. రెండవ భాగమునను, 20 వ, శకాబ్బమునమనూతన వథములను [దొక్కి నవీన వాజ్మయ మునకు దాకితెసిరి, ఈ నభీీని వ్యాజ్యయ్య చర్మితమును పరిశీలించుటకు పూర్వము రాంపూరు; హైదరాబాదు ,సంస్థానములలో పోషింపబడిన కవుల విషయ మించుక తెలిసికా దగును “అమీర్‌” అను న్హువసిద్దకవ్యిరాంపూరులోను, “డ్రాగ్‌ ఆయి స్కుపెస్తిద్దుడగు కవి హైదర్శాబావ్‌ నందును దర్చారు కవులుగా నుండిరి. జలాల్‌, తసి అను. కవులుగూడ నట్టివారే, “అమీర్‌” “దాగ్‌” వీరిరువురును వందల కొలది శిష్యులు గలిగిన కవులు, వీరి కాధునిక గజల్‌ కవితా సాహిత్యమున మిగుల (వళశ_స్రిగలదు పరి గజళ్ళు జనాదరణమును బడసి వేల (పజల నాలుకల వ్యాశయెంచినపి. కాని.వీగును గతానుగతికముగా గజస్మ టాసీరి. ఇతరులు పలికిన మాటలను మరింత మంచిగా పలుక (వయత్నించిరేకాని, నూత్తనత్వము జూప్పింపలేడ్తున నక్కి శ. 90ల్‌ లో “బాగ్‌ మరణించెను అతనికి 100 మంది 'శిష్యలుండిరి

ఉన్ధజ్లీద్ప* అక్కురాబాదీలో నఫీవయుగ శ్రిష్నాములు కొన్ని కను

కి

వడినను, మౌలానా అల్తాఫ్‌ హుసేన్‌ “వోలీ్‌”, మహమ్మద్‌ హు సేన్‌” “అజాద్‌”, వండిత రత్ననాధ్‌ “నర్‌ షార్‌”, మౌల్వీ అబ్దుల్‌ హలీం “షరర్‌”, మౌల్వీనజీరు అహమద్‌, మున్నగు వారే యాధునిక ఉర్దూ సాహిత్యమునకు యుగవురుషులని చెప్పవలయును. (పకృతి దృళ్యములు, చార్మితక విషయములు పండుగలు, కధలు, సాంఘిక సమస్యలు ఏ సిబంధనము లేక నన్ని విషయములును వారి కవితా సామ్యగిలో చేతినవి. వీరు కవితనేకాక ఊర్జూ వచన (పబంధముల నిర్మించి, కథలను, నవలలను, వ్యాసములను విరివిగా వాసి ఉర్హూ సారన్వ తమును మిగుల సంపన్నముగా నొనర్చిరి “వోలీ”, ఆజాద్‌, “నజీర్‌ ఆహమద్‌” వీరు సర్‌ సయ్యద్‌ ఆహమదుఖానుకు చేదోడు వాదోడుగా నుండి, భారతీయ ముస్లింలను వైజ్లానికముగా జాగరూకుల నొనర్చి, వారిలో నూతన చైతన్యమును గలిగించిన "పెడలు. నవీన మార్గముల (దొక్కుచు ముస్టిం జాతీయతను, భారతీయతను పేంపొందించు [వతిభావంతమగు కవితకు, సారస్వతమునక్తు పీరు మారదర్శకులె రి. “వాలీ” కవి రచించిన “మసద్దస్‌ వాలి” యను షట్పద గితసంపుటి వతి జాతీయవాదికి వరనీయమైన (గంథమ్‌ని చెప్పవచ్చును. మునైం చకితను సంస్మేరించుచు పూర్వోన్నత్యమును స్మరింవజేయుచు హొఠకుల కృ సై మొనేంగుచున్నను, కావ్యము భారతజాతీయతకును దోహద మొసంగుచ్చున్నర, మునీ దురా సవియ “"సురూద్‌”- గూడ “*ప్సశిల్రీ” వంటి కవియే. మహమ్మద్‌ హాసన్‌ “ఆజాద్‌” మంచి కవియేగాక గొప్ప పండితుడు. “ఆబె హయ్య, అను ఉర్దూ బాషా చర్మిత (గంథక ర్త ఇతడు “జౌళ్‌” కవి యొక్కశివ్ష్యుర్చు “పసౌసే పొంద్‌! అను భారత బార్మితక కరలు, “నైరంగె ఖయాల్‌” శ్రా విచ్మిత [గ్రంథము మిగుల పళనిని గాంచినవి, బహు[గంథ నిర్మాతయ్సు వండితుడునగు “అజాద్‌” ను మన వీరేశలింగం పంతులుగారితో బశ

వచ్చును. వౌల్వీవజీరు అహమద్‌ కవియైనను, వచన రచన యందే మిక్కలి (్రశిభాకాలి. అతడనేక [గంధముల [న్రాసియు. ఉపన్యాసములనిచ్చిద్స్స

నర్‌ సయ్యద్‌ అహమద్‌ఖాన్‌యొక్క నవీనోద్యమమునకు గొన్న జేషయ్యూత్ర చొసంగి దేశసేవ గావించెను.

“అక్సర్‌ 'అలవావాడీ"యను న్యువనిద్ద కవి నవీన కవులకు సవృక్షాలి కుడు, న్యాయాధీవుడుగా నుండిన విద్యాధికుడు. ఇటీవలనే స్వర్గసుడయ్యెను. ఇతడొంగేయ' కవీ పోప్‌ (౧౦౧6) వంటివాడు. సాంఘిక, రాజకీయ విషయము లను,' అనేకములగు చిన్నచిన్న దైనందిన జీవిత సమస్యలను, దురాచార ములను, పాళ్ళాత్యవ్యామోహమునబడిన నవీనుల యతి నవీనతను, వేర్చేల నన్ని విషయములను గట్టిగాను, వోస్యరసము నుబికించుచును విమర్శించుట

ఈ కవి యొక్క. (వత్యేక (వతిటయని చెప్పవచ్చును. మన కందుకూరి వారి యొక్కయు లక్షణములు గలిగి, ఆంగ్లేయులలో ౧౦౧6, 5/11 మున్నగు విమర్శక్యాగేసరులతో బోల్చుటకు దగినవాడీవడు. ఆరధ్ధునిక ఉర్దూ వాజ్మయ మతివిస్తార మైనది. కవిత, వచనసాహిత్యము

రెండును మిక్కిలిగా దినదినాభివృద్ధిని గాంచుచున్నవి. నవలలు, కథలు, కథా నికలు, వ్మతికారచనలు, నాటకములు మున్నగు వివిధ రచనలను "పేర్కొను టకేనియు నీ వ్యాసమున నవకాశములేదు, ఆధునిక కవులలో కీ*ళే॥ డాకరు ఎక్బాల్‌కు పవంచ [పభ్యాతి గలిగినది. ఎక్సాల్‌కు ఉరూకంటె ఫారటిపె ఎక్కువ ,పీతియని ఆయన రచనలవలన దెలియచున్నను” ఉర్తూలోనే కవత నారంభించి, నుపసిద్దమ% “తరానా” జాతీయ గీతము), షిర్య, జవాలెషిక్వా

మున్నగు కావ్యములను వ్రాసి భారత ఉజాతీయతకు దోహవమొసంగెను.

భారతీయ ముస్లిం సోదరులందు మొదట రాజకీయ దై తన్యమును, తరువాత

ముస్తింబక్యఠొబావమును పెంపాందింవజేన్తిన వాజ్మయకారులలో న్యగగణ్యుడు,

గొప్ప తత్వవేత, పారస్తీ వండితుడు, మధురకవి. మత్యగంథములను బాగుగా

పఠిశలించి, వవంచమునంపవలి యాధునిక రాజకీయ, సాంఘిక, అరిక

తత్వములను_ వవ్శితమగు “ఖురాన్‌ యొక్క బోధల కనుుణముగా

నమర్థించుటకును విమర్శించుటకును ఇక్చాల్‌ (బయత్నించెను వాళ్చాత్యుల

జాతీయత నిజమైన” జాతీయత కాదనియూ, మత్తెక్యతపె నాధారవడిన

జాతీయత (120౧211900) నిజమైనదనియూ, ఆందువలన ముసింల కొందరికి

తమ మతముయొక్క పునాదుల ప్రై నాధారవడిన ముస్లిం జాతీయతయే యాదర్శ

మనియు నుద్యోధించెను. రానురాను ఈ తత్వము ఫాకిస్తానోద్యమమునకు

తాత్విక మైన భ్తూమీకగా స్టీరపడినది.

హ్మసత్‌ 'మోహానీ న్యువసిర్ద జాతీయ ముస్టింనాయకుడు.. ఇతడు

నుధవసిద్దకవి. జోష్‌ మలీహాబాదీ యను (వతిభావంతుడగు నవకవి మన

రాయ్యప్రోలువారితో బోల్చ్బదగినవాడు. కొన్ని సంవత్సరముల క్రితము ఇతడు

ప్రాదరాబాదులో నివసించియుంచెను. ఆరునిక కృంగార కవితలయందును, జాతీయగీత రచనయందును పెట్టినది'పేరు. హిందూ మహమ్మదీయకవు లేకు లీయుగమున సపేర్కొనదగినవారు గలరు. వారి నామముల నేని పేర్కొనుట

కి వ్యాసము కొబరు. షాద్‌ (కీ శీ. మహారాజా సర్‌ కృష్ణవసాద్‌. ఈయన నిజాముకు (పధానమంతిగా నుండెను, వండిత [విజమోహన్‌ టత్తాతేయ, “త్రై ఫీ” మున్‌షీ జ్వాల్యావసాద్‌ “*బర్క్‌-”, వండిత దయానారాయణ '“నిగమ్‌', న

(బిజనారాయణ “చకృస్తు”, క్ర జే లాలో" ేంచంద్‌, ఇత్యొదులనేకులు (వతిభాకాలురై న యారునిక హించూకవులు రచయితలు గలరు. పీరందరు కాళిదాసుయొక[ కావ్యములను, సంస్కృత హిందీ భాషలలోని తదితర సౌహిత్యరత్నములను ఉర్దూ నారస్వతమున కందిచ్చి మిగుల సేవగావించిరిం ఎందరో యువకవు లిట్టి సేవ నిరాటంకముగా నిప్పుడును జేయుచున్నారు. మౌలానా ష్టియను స్మువసిద్ద పండితుడు ఉర్దూఖాషయొక్క- యభివృదికె హిందువులు గావించిన కృషిని (వ్రశంసించుచు (వత్యేక (గంథధమొకబి రచిలిది, ఉన్తూభాష హపిందూముస్తింల సాంసృతిక సమ్మే*నమువలన జనించి పోషింవ బడి వృద్ధిపాందినదని నిరూపించి యున్నాడు.

ఇతర దేయభాషలలో వలె ఉర్దూభాషలోను వచనరచన నఫిన యుగముననే వృద్దిబొందినది. “గాలిబ్‌ ” మున్నగు వాక కాలమున నారంవ్ర- మెన వచనరచన “పండిత రత్ననాధ “సర్‌షార్‌” యొక్క. “ఫసానె ఆజాద్‌” సశ కోంసార్‌, పీకవిన్‌, కామినీ మున్నగు నవలా-రత్నములందు వరిజత్రి జేందెను. ఉరూ నవలారచన నారంభించినవాడు “సర్‌షార్‌ ” పండిశ్తుడే ర్వ్య వచ్చును “పౌథ్‌ అక్బార్‌” అను ప్కతికాధిపతి కూడా తరువాత నవలా రచనత్రో కృషి చేసెను. “అబ్దుల్‌ హలీం షరర్‌” మున్నగు న్మువసిద్ద- రచయతల్వు బహ్ముగంధ నిర్మాతలీ వాజ్మయమును వృడ్ధి పరచిరి. మౌలో నజీరు ఆహవృద్ష్‌ అబుల్‌ హలీంషరర్‌, రత్ననాధ్‌ సర్‌షార్‌, మౌలానాషిల్ల్‌ మున్నగు సాపాట్టి వపీలకు హైదరాబాదు (పభృుత్వము మిగుల సహాయ మొనర్నెను మొల్ప జఫర్‌ ఆలీఖౌన్‌ (నృుపసిర్ధ లీగుళాయకుడు) గొప్ప ]పతిబొళాలిచ్చై క్ర రచయిత. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయము, అంజుమనే తరక్క్‌ ఉరూ" దారుల్తర్హుమా, దాయతుల్‌ ముఆరిఫ్‌ మున్నగు సంస్థలు విజ్ఞానమును వెదషట్స్‌చ్తో ఉర్దూ వాజ్మయమున కఖండ మైన "సేవ నొనర్చుచున్నవి. ఉస్మానియా ప్‌ విద్యాలయ స్టోవనము నాటి నుండి ఉర్దూ యొక్క- శేయ్యదము పేతర హాం డీ స్తానము నురిడ్‌ హైదరాదుబాకు మారినదని_ చెప్పిన నేమ్మాత మతిశస్పూ-శ్ర గొజాలదు. - ల

'ఇతర వాబ్మ యమునరద వలే ఊట్టూలోను సాహిత్యయుగమందలి లక ఇము 'లన్బయు గలవు. ఛంచోబద్ధమగానీ గీతములు అనగా (814౧1 ౪9156) (వాయుటి, టాగూళు ! మవాకవి ననుసకించి వచన కవితత్థాకొ రచించుట, వఏకాంక, 'స్లుత్జంక నాటికలు వోయుట, ఖండ కోవ్యముల్యు- దీన్న' గీతములు, ఒక / పోప్‌ మీ” పోడంకగను, “"మరి యొకటి. చాల చిన్నదిగను ' రచించుట

72”

మున్నగు సర్వ విధములయిన కొత్త పోకడలు ఉర్హూ చాజ్మియము నందును గలవు. రియలిజం, స్మరీయలిజం, ఇం(పెషనిజం మున్నగు నవీన తత్వము లన్నియు నితర దేశబాషలందు వలెనే ఉర్హూలోను వృద్దిజెందుచున్నవి. “తరక్షీపసంద్‌ ముసన్ని ఫీన్‌” ఆనగా “అభ్యుదయ రచయితలు ' వందలకొలడ గలరు, హైదరాబాదులో ఇటీవలనే వారి మహాసభ జరిగియుండెను ఈ రాష్ట్రము నందును పురాతన ఫక్కీని, నవన వసతిని రచించు కవులనేకులు గలరు, కొందరి పతివ ఉతర హిందూస్టానమునకు (పాకఠే దంతియేగాని, వారి శ కిలొపముగాదు. మహాఘనత వపాంచిన మన నిజాం (పభువుగారు స్వయముగా గొవ్పకవులు. జాగీరుదాక్లలోను, 'సితర వర్గములలోను కవులు, రచయితలు ననేకులు గలరు. యువకులలో “సాహెబ్‌ జాదా మెష్‌”,

మఖుదూం మొహియుర్టీన్‌, పేర్కొన దగిన (వ్రతిభావంళులై ని ఉక్తూకవులు సర్‌ ఆల్‌ ఫెడు లాయల్‌ యను స్ఫుపసిద్ధ చర్మితకారుడు ఉరూ కవితా వాజ్మయమును గురంచి కేవలము *గజల్‌' సాహిత్యము నాధారమగా గొని విమర్శించియున్నాడు, కాని కేవలము (పబంధ కావ్యములను విమర్శించుచు ఆంధ సాహిత్యమునందు గుణము రేదని చురభ్మిపాయవపడుట పొరపాటగు నటులే, మూడు వందల సంవత్వరముల కాలములో వెలువడిన ఉరూకవిత యందు గుల్‌, బుల్‌ బుల్‌, మె, సాకి యార్‌. తవృ నితరమేమియుిగనవడ దని లాయల్‌ పండితుని వలె విమర్శించుట సొౌరహపిటగును ఉర్దూవాష యొక్క వాజ్మయ మభివృద్ధి నొాందుచున్నది. కవిత, వచనవాజ్మయము, కాస్త్ర్రగంథ ములు, నవీన రచనలు, వృతికలు, ఉపన్యాసములు. మున్నగు సర్వవిధ సౌరస్తుతమును పరిశీలించినచో ఉరూ సర్వతోముఖముగా నభివృద్ది నొందు చున్నదని తెలియనగును. మంచి ఉర్దూకవితలో (కోతల పహృదయవీణా తం్మతుల కదలించి యు తేజింవజేయు నమృతమగు శ_క్రిగలచు. ఇతర ఉర్దూ సారస్వతములో విలువగల యనేక మణులు లభించుచున్నవి, భారతీయ వాజ్మయ (వ్రపంచమున నితర దేశభాషలతో సమానమగు గౌరవమును పొందు టయేగాక, ఉరూ భాష యావధ్భారత (ప్రాముఖ్యతను సంపాదించుటకు తగిన యుజ్వలమైన ఆశాపూరితమైన భవిష్యతును కలిగియున్నదని విశ్వసించు

చున్నాను. [ఆంధ పితామహ మాడపాటి హనుమంతరావుగారి షష్టిపూ క్రి సంచిక, 1948] గమనిక :; ఈ వ్యాసంలో “ఈ రాష్ట్ర్రమునందు” అనగా వెన్సుకటి హైదరాబాదు రాష్ట్రమని అర్థము, భై

తెలుగు భాషపై ఉర్దూ పభావవు లూ ద్‌ ఆం[ధజుతి చాల ప్రావీనమైనది. బుగ్వేదములోని ఐతరేయ (ాొహ్మాణములో ఆంధ్ర శబ్దం (వయోగింసబడినది. ఈ జాతి విశ్వామ్మితుని సంతతి యందురు. ఈ జాతి మాట్లాడిన భాష ఆంధ భాష. ఇది (కమముగా తెనుగు లేక తెలుగుగో మారినది. తెనుగు ఆంటే చకీణదేశ భోష,. తెన్‌+అగృఎ ఇెనుగు అని దాని వ్యుత్చ త్రి. తెన్‌ అంటే ఆరవంలో దశ్నీణ దిక్కు. తిలింగ నుంచి తెలుగు వదం పుట్టించి. ఇది చోర్మితక మైన పదం. దాజరామ, ఫేశైఅ, కాశేశ్వర మ్మేతాలలో వెలసిన మూడు శివలింగాల మధ్య వున్న దేశం తిలింగ దేశం. అక్కడి వారి భొష్‌ త్రిలింగ భాష అదే తెలుగ్రైంది, ఇప్పటి ఆంధ వదేక్‌ రాన్ష్ర్రం ఇంచుమించు ఈ మూడు షేతోలమధ్య (ప్రాంతమే. ఇందులో హాఇురామ 1హాంతం సర్కారు ఆంధజీల్లాలనీ, శ్రీశ లపోంతం రాయలస్షివృ అనీ, కో శేళుర (పొంతం తెలంగోణమనీ స్థూలంగా మనం అనవచ్చు. ఈ మూడు తెలుగు (ప్రాంతాలకు చొర్మితకంగో చొలొ కాలం న్సంచి సంబంధం ఉన్నది. మూడూ ఒక తెలుగురాజు ఏలుబడిలోనే ఊండెను. కార్త తీయులు, విజయనగర రాజులు వీరిని సమానంగానే యేలిరి. త్య మూడు (ప్రాంతాల తెలుగువారు మాట్లాడే భాష అంతో ఒకటే. ఐకే ఆయా పాంతాల నంహాదులలో ఉన్న ఆన్యభాషల సంవర్క ౦ తెలుగుకు కలుగక తప్పింది కాదు, రాయలసీమలోని అనంతపురం, బళ్ళారి పొంతోల తెలుగులో విరివిగా కన్నడం కలిసీంది. అలాగే చిత్తూరు, నెల్హోరు [ప్రాంతాలలో తమిళ సంపర్కం కోలిగిందే. వికాఖవట్న9 (పాంతం వారు ఓ్మథం కలిపి తెలుగు మాట్లాడుకారు. తెలంగాణా వారికి ఆదిలాబాదు, నిజాణూబాదులవై పు మరాఠీ భాష, గద్వాల, అలంవూరు, నుక్ష్తల్‌ వెవు కన్నడ భాష సంబంధం తప్పిందికాదు, ద్పిన్సిక్ర కారణం సర్తిహాద్దులే కాక, ఈ మూడు [ప్రొాంతోల (నజలు ఒకరొజు ఏలుబడిలో ఉండీ వారికి రాజధాని కేర్యదం హైదరాబాదు కావడమేనని చెప్పవచ్చును. 74

ఆం్యధదేశమును బహమనీ రాజులూ, కుతుబ్‌షాహీలు చాలాకాలం యేలిరి, మొగల్‌ చ్మకవర్తులూ ఏలిరి. వీరందరూ. ఫార్శ్మి భాషాభిమానులు, ఆందువల్ల రాజభాష (వభావం సర్వతా పడటం సహజం. ఇంతేకాక రాజ్య వ్యవహారాలు చాలావరకు ఫార్మి ఉర్దూలలోనే జరిపిరి. వారు సనదులు ఫార్మీ భాషలోనే వాసి యిచ్చేవారు.

బహమనీల కన్న కుతుబ్‌ షాహీలు కొంత సహనంతో తమ ఉర్దూతో పాటు తెలుగుకు కూడా (పాధాన్యమిచ్చిరి, సనదులు తెలుగులో (వాయించడం, [(వభుత్వ వ్యవహారాలు కొంతవరకు తెలుగుళో జరువడం, తెలుగు కవితను, తెలుగు కవులను ఆదరించడం వాళూ చేస్తూవచ్చిరి, వారిలో ఇబహీం కుతుబ్‌ షాః అను రాజు తెలుగు నేర్చుకొని తెలుగు వారిచే ఇభరాముడిని పిలువ బడెను. ఇతడే 'మల్కిభరాముడు'. అద్దంకి గంగాధర కవితో 'తపరీసంవరణో పాఖ్యానము అను కావ్యమును తెలుగులో (వాయించి. అంకితము పొందెను. ఈ కావ్యంలో “శెరిఘనుడై కరుణారస వృష్టిచే నిరాయాసత (బోచుగావుత నృష్మాగణి మలి_భరాము"” అని కవి (వాసెను ఈ నవాబు గూడ తెలుగు కవిత (వా సేవాడు “యథారాజా తథా (వజా” అన్నట్లు ఇతని సేనాని అమీన్‌ థాన్‌ అనువాడు కూడా పొన్నగంటి తెలగనార్యునితో “యయాతి చర్మితమును (వాయించి కృతినందెను. ఇది తెలుగుళో మొదటి అచ్చ తెలుగు కావ్యము. ఈ “సేనాపతి చాల ఉదారుడు, సరసుడు, ఇతనిని గూర్చి___

“కడకునమీను ఖానుడు జగంబు తనున్‌ బొగడంగ వేడ్కతో విడువక యెప్పుడున్‌ పుడమి వేల్పుల బిడ్డల "పెండి సేయ” అని కవులు [వశంసించిరి. ఆతని భార్య బడేవీవీ కూడా అంతటి కౌదార్యం గలిగినదే. మహమ్మద్‌ కుతుబ్‌షాః పొందూరాజుల నాడరించెను. (కీ; ఈ 1617 లో గణనాథకవి “కురుపార నళ్వారాస్టాన కవీయ్యదుడినని చెప్పికొన్నాడు. అతడు గొప్ప కవి. అతని (గంథాలేవీ ఇవ్పుడు లభించుటలేదు. దోమకొండ మల్హారెడ్డి కవి వద్మ పురాణమును కుతుబుషాహీల అండలోనే యుండి రచించెను. గోలకొండ కోటలో కవిగాను ఉండిన సారంగు తమ్మయ్య వైజయంతీ విలాసమును (వాసి సుల్తానున కంకితము చేసెను, అందులో “జనసమరేణుడా నృపుల కెల్ల మహమ్మదు షాహ” అని పొగడెను. ఈ కవి గోలకొండకు కరణము ఇ(బహీం కాలం నుండి తానీషా వరకు నవాబులు తెలుగు నేర్చుకొని, తెలుగు కవులను ఆదరించి వారికి అ(గవారాలిచ్చిరి, ఇంతగా కుతుజ్‌ షాహీ రాజులు పోషించిన తెలుగుకు అసఫ్‌జాహీ రాజుల కాలంలో రాజకీయంగా

తప్పనిసరిగా ఉర్దూ, హేర్గ్‌ భాషల (ప్రభావం తెలుగుభాష పె పడవలసి వచ్చింది. ఆ రోజుల్లో దక్కనీ ఉర్దూ అని నేటి ఇక్కడి ఉర్దూకు పూర రూపంగా ఒక భాష) వాడబడుతుండేది. ఆ దక్కనీ ఉర్దూలో పార్శి ఆరి పదాలే కాక హిందీ, మరారీ, కన్నడ, తెలుగు పదాలు కూర వాడబడుతూ ఉండేవి అలాగే యీ భాషల్లో కూడా ఉర్దూ శద్దాలు కలిసిపోయినాయి ఈ విదంగా యూ భాషలకు ఉర్హూతో పరస్పర సంబంధం ఏర్పడింది. ముసలానులు వాలకులుగా ఉండడంవల్ల అన్ని (ప్రాంతాల తెలుగులో ఉర్జూ పడాలు విశేషంగా ఒరిపోయి వాడుకలోకి వచ్చినాయి. అక్పర్‌ కాలంలో రాజభాష హెర్మి, ఆ కాలంలో రాజా తోడర్‌ మల్‌ అనువాుు రెవిన్యూ అధికారిగా ఉండేవారు. ఆప్పుడు దేశ భాషలలో రెవిన్యూకు సంబంధించిన అనేక ఉర్దూ, ఫార్మ్‌ పదాలు చేరిసాయి. ఐకే తెలంగాణంలో నిన్నటిదాకా ఉర్దుఃబాష రాజభాషగా ఉండడం వల్ల ఇక్కడి లెలుగులో అన్ని రంగాలలో ఉరూ వభావం సహజంగా పడింది విశేషించి ఉరూపదాలు రాజకియోద్యోగ సంబంధంగల వ్యకులలోన్తూ తదక్షావహారాలిలోనూ కర్ణాలలోను చాలావరకు విదిగా చేరవలసి వద్చినా మ" ఆం(ధలోని ఇతర (ప్రాంతాలళో శీవలం రెవిన్యూ సంబంధిత పదాలు మాత్రన ఉరూ, పార్శీ భాషలలో వాడబడుతూ ఉండగా, తెలంగాణాలో త్రర్ర వదా కూడా వాడడానికి కారణం, న్యాయస్థానాలు, కార్యాలయాలు, విద్యాలయాల మొదలగు అన్ని (వజానంస్టలలోనూ ఉరూయే ఉండేది కనుక చివరక్ష సని లెక్కలు, మెడికల్‌ కాలేజీ వంటి సాంశ్రేతిక విద్యలు కూడా ఉర్దూలోన్సే వర స తుండినందువల్ల తెలంగాణాలో తెలుగు నామమా(తావశిష్టమె అన్ని వ్యవహార్రాదో ఉరూ వదాలే వాడేవారు. ఇప్పుడూ వాడుతున్నారు. తెలుగువారు ్శ తన్‌ కూడా పరస్పరం ఈ [కింది విధంగా (వానుకునేవారు “బభిద్మల్‌ నాకో రావుసాహెబుగారికి (వాయటం యేమనగా. నేను బాద్‌ఖతం మరుం షమాక్రి బలా రాగలను. అప్పడు మీకు ఇతిల్లా యిస్తాను. కాచీగూడా షీనేశిన్‌ల్రో కారకు టాంగా ఇంతెజాం చేసీ ఇంతెజార్‌ చేస్తూ ఉండగలనవు.?ని నే లై ఉండేదీ వారి లేఖారచన. రాజకీయ (పభావం వల్ల కేవలం భాషారంగమే తెళంగాణంలో దెబ్బతిన్నది. కాని మత సాంస్కృతిక రంగాలూ, హిందువుల ఆచభార వ్యవహారాలూ మతాంతర [పభావితములు కాలేదు, (బిటిష్‌ పరిపాలన కాలంలో తెలంగాణేతర౮ాం[(భధంలో విరివిగా ఇంగ్లీమ పదాలు చేరినక్తే బక డ ఉర్జూ వదాలు చేరినాయి. రాయలసీమ తెలంగాణాలు చాలాకొలం ల్‌ ముసల్మానుల పాలనలో ఊండినందుచేత సర్కారు జిల్లాల తెలుగులో కనా ఇక్కడి తెలుగుభాషలో ఉర్దూ ఎక్కువ కలిసింది. ఇ 76

“"కాత్రాల్‌, కిస్తు జమేదార్‌, బటాయి, నౌకరు, నాజూకు, జమాబంది, శిరస్తాదార్‌, ఇనాము, ఫసలీ, ఆర్టీ, తహశీల్దారు, హావస్దార్‌, తబాదిలా, సీదా, దగా, హిసాట్‌, హర్కారా, న్నిగానీ, హర్దవ దుకాణం”, గుమాస్తా, సేష్టార్‌, కిటికీ, రోజు, మొహరీర్‌, (ఆంటే (వాతకాడు-రై టర్‌) తాలుకా, జిల్లా సుదా, తై ఫియక్‌, తర్చీయత్‌ (ఇది తర్చీదుగా మారింది) మంజూర్‌, సాల్‌, హయాం చాఫసా, చెలామణీ, బహల్‌, జనానా, గోషా, తగాదా, సబబు, సిలుకు, త్మకార్‌, మన్హత్‌, షికార్‌- (ఈ పదం ఆం్మధలో వావ్యోశికి వాడుతారు) గప్పీ, నిషాన్‌, బందోబస్తు, బర్లీ, జబర్దస్తీ, మిసల్‌, దసఖిక్‌, (దస్కతుగా అయింది) దస్‌ ఆంపే చేయి, ఖత్‌ అంటి (వాలు _ చ్మేవాలు అని అర్జం _ లగాయత్‌, "సీటాన్‌, బేష్‌, రై తుకౌలు, సిస్తు, జమీన్‌, జమీన్‌దారు, వకీలు, తాలూకు, బాబత్‌ హమాబక్‌ / దీన్ని అమాంబాబత్‌ అంటారు) దామేషా (అంటే రేషియో) ఇది, బందీఖానొ, ఖిలా, తయారు, నవాబ్‌, రాజీ, నలవో(ఈ పదం సలహా కారులు, సలహాసంఘాలు ఆని సమాసంలో కూడ వాడుతారు). హాజరీ తెలు గులో వేరే పదం వాడ, పుజూర్‌, థామందు, ఈ పదం ఫార్మీలో ఖావింద ఆంటారు అనగా యజమాని అని అర్థం రేస్తా, మైదాన్‌, నామూషీ, నామర్హా, కాఖక్‌, చప్రాసీ, వీడా, వీడి. డబ్బా, సీసా, డబ్బీ, నజరానా, బేబు, జేబు రుమాల్‌, (రూ అంటే ముఖం, మాల్‌ అంపే తుడువడం అని అర్దం) తనబ్బీ మాఫీ, జూయిదాద్‌, అజమాయిషీ, తనఖీ, జవాబ్‌, సవాల్‌. (ఇది ఛాలెంజికి వాడుక) బిచానా, మహల్‌, ఫౌజు, ఫౌజ్‌, వాజ్‌గా మారింది. రంగు, ముసాయిదా, (మూల పదం మస్వీదా) ఖాతరు పసి ముంతజిం దరఖాస్తు, సంజాయిషీ, థాతా. దస్తావేజు అమీన్‌నాయజ్‌, జవాబుదారీ, అసల్‌, మెహర్చాసి? 'పెసా, సాలీనా దబాయింపు, మినవియింపు ఈ విధంగా సహ్మసాధిక మెన ఉర్దూ వదజాలం తెలుగులోకి వచ్చి అవి ఇంచుమించు తెలుగు పదాలుగానే చెలామణి అవుతూ ఉన్నవి. ఈలాగే ఇంగ్లీషు భాష వరిపాలనా బాషగా గల (ప్రాంతంలో పూర్వపు ఊర్జూ వదాలతోబాటు ఇంగ్లీషు పదాలు గూడా తెలుగుధాషలో వాడుకలోకి వచ్చినవి, వెన్నో అన్యభాషా వదాలు తెలుగులో అర్ధభేదంతోనూ ఉచ్చారణ వేదంతోన్లూ వాడబడుతూ ఉన్నవి. ఈ విషయం చిన్నచిన్న తెలుగు కథానికలు చదువుతున్నవ్పడు, మనకు స్పష్ట మవుతుంది. మహాకావ్యాల్లో కూడా ఊర్జూవదాలు ప్రాకి శిష్టములైనాయి. డినికి ఉదాహరణంగా “ఠామరస నేతతలిండ్ల ఐందాలుకారో అను 'ెద్దనగారి మను చర్మిత (వయోగం చూడవచ్చు, బందా ఆనగా సేవకుడు.

సాధారణంగా వాడుకలో ఉన్ని జీవద్భాషల్లో వరన్పరం- ఆదాన

(వదానాలు ఉంటాయి. కనుకనే కొన్ని ఉర్జూవదాలు తెలుగు పదాలు, ఇంగ్గవ లోకి గూడా (పాకినాయి. ఉదాహరణకు తమర్‌హింద్‌ అనే అరబ్బీ పదం ఇంగ్లీషులో టామరిండ్‌ అని అంటారు. అంటే చింతచెట్టు. తమర్‌' అంటే చెట్టు హింద్‌ అంపే భారతదేశం. చింతచెట్టు హిందూదేశప్పదేయని దీనివల్ల తెలుసుంది. వందికొక్కు అనే తెలుగుపదం ఇంగ్లీషులో బ్వాండికూట్‌ ఆయింది. జంగల్‌, ఛత్తా, హడ్తాల్‌, వంటి యితర వదాలు, ఇంగ్లీషులో చేర్చుకున్నారు పాశ్చాత్య భాషలైన, గీక్‌, లాటిన్స్‌ గెంచ్‌, జర్మన్‌, గాలిక్‌ మొదలైన భాషల సంబంధం చేతనే ఇంగ్రీవు పరిపుషమై (ప్రపంచ భాష అయింది ఇందులో అన్ని (ప్రాచ్య హాళ్చాత్య భాషల పదాలు చేరినవి బహమనీ, కుతుబ్‌షాహీ, ఆసఫ్‌ జాహీ నవాబులు కొన్ని భూదాన ప్మతాలు తెలుగులో (వాసి యిచ్చినారు. వాటిలో అధికంగా ఫాక్తీ, ఉర్రూపదాలు వాడబడినాయి. ఉదాహరణక్రు_ “సుల్తాన్‌ అబుల్లా ఖుతుబ్‌ షాహ ఛారు కిల్లా కట్దుటమునకు (యత్నం చేసే కుదురనందునీ "తన మురుపతైన నెయడ్‌ ముసఫా సాపెబ్‌ ఖౌదరీ, స్పాక్టిన్స్‌ జొరంగాబాద్‌, హాల్‌ మొకాం గుల్బర్గ్షాగారిత బాదుషా చేసే బయాన్‌ యేమనగా భాగా నగరం వద్ద కిల్హా కట్టవలెనన ఉన్నది. కుదురలేదు. ధనుగరు కొండయ్య చాలా కరామతు కలవాడు. అతఫి మారూజా యేమంపే"_ క్ర విధంగా సనదులు తెలుగులో (వాసేవారు. ఆవి అర్ధం చేసుకోవడానికి ఆ భాషా పదాలు అలవాటులో ఉంచుకోవడం, ఆ రోజులో నేమి_ ఈ రోజుల్లో కూడా అవసర మైయున్నది. ౧ ఈలాగే ఇంగ్లీషు భాష్టా (వ్రభావం గూడా తెలుగుపై పడింది. కోరు, రోర్టు పోలీసు, మోటార్‌ మొదలై నవెన్నో ఉన్నాయి మనం వాడే అంకెలు, ఇంగ్లీవు అంకెలే తెలుగు అంకెలు పొంకంగా (వాయడం తెలంగాణాలో తవ్వ ఎక్కడ కూడా లేదు, తెల్పగ్ప (గంథాల ముఖపతాల్సు, పీరికలు, ఇంగ్వీషులోనే కీ ట్‌ ద్దగారు.. తెలుగు (గ్రంథముల పై అభి ఉపాయాలు, తెల్పగు సభణకు సందేశాలు, ఇంగ్లీషులోనే యిచ్చేవారు. ఇప్పటికీ యా ఆచారం తెలుగు పెవ€లలో ఉన్నది. క్రస్వ్ర రాజకీయ” భాషా | వభివం పాలితుల ధాషలపె తవ్పనిస6గా పడుతుంద [్‌ చ నడానిక్టి యెనోో జ షాంతాలు కలుగుతుందనడాిక్ర మనలో క్రంద 49 కూడా తవ్ప [స్సులు వేసుకోవగ్ల న రు ముస్తిం దుస్తులు, కొందరు ఆంగ్లేయ ( 0, మన భాషా వాక్యాల నడువు బ్లత్రర ధాషా వాక్యోలు 78

చేర్చి వాడకం తార్కాణంగా. తీసుకోవచ్చు. (పేమ్‌చంద్‌, టాల్‌స్టాయి, బెర్నార్డ్‌షా మొదలగువారి (గంథాలు ఆధునిక తెలుగు వాజ్మయంలో తర్జుమా చేసినవ్పుడు తప్పకుండా ఆయా బాషల బావాల (వభావం పడుతుంది. ఇవి (పాంతీయ సరిహద్దుల నుండి |[కమంగా [పాంతమంతా 1పాకిపోతాయి. భాష ఆయా [పాంకాల (వజల వ్యవహారానికి వధానంగా ఊపటూగపడేది కనుక (వజలకు విషయ (గ్రహణం కావడమే భాషకు (వయోజనం, ఆందువల్ల వారు ఐహుళ (వచారంలో వున్న యితర భాషావదాలనే తెలుగులో వాడడం ఆచార మైనది, ఇది అనివార్యము, అత్యవసరము కూడా అయింది. ఇతర భాషల సంవర్కమేమీ లేకుండా శద్దంగా ఉందనుకున్న సంస్కృతానికి గూడా యీ దెబ్బ తప్పిందికాదు. జగన్నాధ వండితుడు అసఫ్‌ ఖాన్‌ శతకం (వాసినవ్వుడు కృతి భర సంస్కృతికి చెందిన వదాల నెన్నిటినో సంస్కృత శ్లోకాల్లోకి పండితరాజు ఎక్కించినాడు, ఆయన “భూమీనాథ శహాబుదీన”అని సంస్కృత వద్యం నడిపినాడు. కనుక జీవద్భాషలో కలిగే వరస్పర సంబంధాలను గురించి, వాటిని ఓర్చుతో (గహించి విజ్ఞానం సంపాదించడం (వవంచ (వజల కెంతో అవసరం. ఒక భాష వదాలు మరియొక భాషలో కలిసిసోవ డానికి కారణం రాజుల స్వమతాభిమానం, భాషాభిమానమే కాక (ప్రజల వ్యవహారం కూడా ముఖ్యమని తెలుసుకోవడం అవసరం, గిల్టీ

బహ్మ నీ సుల్తానుల, కుతుబ్‌ షాహీ రాజుల ఉర్దూ వాబ్బయు పోషణము ఉక్రాయను వదము తుర్కీ థాషకు చెందినది. “సైన్యము”. ల్రేక్త

“సెనిక్తులు' ఆని ఈ వదమున కర్ణము. షాఃజహాన్‌ కాలమున (ప్యవధమముగ

త వదము. భొషావరముగ నువమోగించ బడినది ఈ భాషకు “ఉరూ చ్చా చౌఆలగయను నామకరణము ఒకానొక కవిచే జేయబడినటుల తలి చున్నది ఉరూభాష యొక్క ఉత్పతి స్థానమును గురించియు, కాల మును గురించియు. వివిధ దృక్పుభములును, ఆభి[ప్రాయ భబేదములుక్చ ఉండెడివి. సీంధ్‌, వంజాబ్‌, గుజరాత్‌, గంగా యమున, మధ్యళూవ్ని, దక్కన్‌ మున్నగు (పాంతములన్నియు ఈ భాషయొక్క- యుత్పత్తి నాన గౌరవమునకై యహమహమికతో పోటీ చేసినవి. కాని యాధునిక పరిశోద్ర్యాల వలన నీ గౌరవము ఏ [వత్యేకి [పాంతమునకు జెందజాలదని తేలినది వ్యం

కాలములో పెషావర్‌ నుండి ఆలహాబాద్‌ వరకు గల (ప్రదేశములలో విశేట్లే భేదము లెవ్వియు లేనట్టి యొకే ్మపాక్సత భాష (_పచలితమె యుండెననియ్బ, నా పాక్సుతము నుండియే ఉర్హూభాష జనించి యుండుటచేతను, సంజావీ వజ థాష రెంటికిని మాతృక యైన “ఖడీ బోరీ"యే “ఉర్దూ” భాష యొక్క జనని అనియు నంగికరింపబడినది. ఇంతియ కాక, ఊర్దూభాష యొక్క జనన పోషణ నికానములు హిందూ ముస్లింల సంయుక్త యత్న ఫలితము అనియు. తేట తేల్లమెనది. ఈ విషయమున మౌలానా వండితుడు “ఉర్జూ భాషకు హిందువులు గావించిన సేవ” యను నొక [గంథమును రచించి సోదాహరణముగా నికూ పించి యున్నాడు. ఈ భాషను దాని చార్మితక పరిణతి యొక్క. వివిధ దళ లను బట్టి హిందీ, హిందూస్టానీ, దక్కనీ, రేఖ్రాయను పేర్లతో పిల్చుచుండిరి. కాని తుదకు గల్గిన పరిణామ ఫలితముగా “ఉర్దూ”యను పేరు నిల్చిపోయినది. వొాబర కాలము నుండియే “ఖడీబోలీ” యను హిందీ భాషలో అరబ్బీ, తరి [9

హెరసీ భాషల వదములను కలిపి “రేఖాాయను కావ్యభాషను గూడ కల్పించి యుండికి రానురాను ఫారసీ_అరబ్బీ వండితులగు రచయితలు సంస్కృత జన్యములగు హీందీ పదములకు బదులు తమకు సువరిచితములై న భాషల వదజాలముకు, కవితా సామ్మగియు నువయోగించుచు, తుదకా ఛందస్సులోనే [(వాయుట నారంభించిరి. అన్పటి నుండియే “ఉర్జూ”వాబ్బయమునకు పునాదులు వడినవి. అక్బరు కాలములో ఫెరసీ భాష (వకుత్వ భాషగా స్వీకరింవబడిన తరువాత “రేఖ్తా” మరింత శ్మీఘముగా “ఉర్దూ”గా మారిపోవుటకవకాళము గలినది. అప్పటి నుండియే హిందీ, ఉరూ భాషలు ఏడిపోవుట కారంభించినఏ. ఒకీటి సంస ృతమును, దేవనాగరీ లిపేని యాధారముగా గొనెను. శెండవది హొరసీ యరబ్బీ భాషలను, మరియు వాటి లిపీని పునాదిగా (గహించెను. ఇట్లొకే క్మేతమున నుదృవించిన నీ రెండు భాషా లతలు భిన్నాధారముల నవలంబించి, రెండు స్వతం్యత శాఖలుగా మాళిపోయినవి, కనుకనే "హింది" +కేఖ్లా' “ఉర్దూ యను మూడు దళలందు భాష పరిణతి జెందినది.

ఉర్దు భాషా చరితను వరిశీలించినచో సీ భాష యొక్క యత్పత్తి వికాసములను సాధించిన ఘనత ఢిల్లీ రాజధాని యందలి తుర్కీ, ఫారస్తీక_ అరబు దేశస్టులగు "సేనాధివతులు, మంతులు, యధికారులు మున్నగువారి కంటే ముస్తీం సూఫీలకే యధికముగా లభించుచున్నదని గోచరింపక మానదు. ఈక సంకీర్ణమగు భాషను వరిపాలనా సౌకర్యమునకై వీరందరూ మాట్లాడు చుండినను, దీనిని (గంధస్థ మొనర్చుటకు ముందంజవేసి వాజ్కయోసయోగ కరమగు భాషగా దీనిని మార్చిన వారిలో వథములు ముస్లిం సూఫీలు, తత్వ

సయ్యద్‌ ముహహ్మద్‌ గేనూ దరాజ్‌ వుసేనీ, మీరాన్‌జీ మున్నగు జారలే ఉరూ వాజ్బయమునకు జనకులని చెప్పవచ్చును. వీఠరందరిలోను ఉర్జూ భాషలో నొదికవిగా పేర్కొనదగిన గౌరవము. “అమీర్‌ ఖ్యుసూ”కు దక్కు ఛున్నదని యిందరంగికరించు చున్నారు. ఈ సువసిద్ద ఫారసీ కవి, ఫారసీ, హిందీ, రేఖా యను మూడు భాషలందును కవిత్వము [వానెను. ఈ మహాకవి రచించిన వద్యములు, గీతములు, ఖండకావ్యములు మున్నగునవి ఇప్పటికిని జనరంజకత్వమును గోల్సేలేదు. ఇతడుత్తర _వదేళమునందలి “ఎటావా” జిల్లా వాస్తవ్యుడు. బల్బన్‌, కైకూద్‌ల సమకాలికుడు. క్రీ, ఈ 1825 లో ఇతడు మరణించెను. ఫారసీ ఛందస్సును “రేఖా కవిత యందు మొట్టమొదట ఉపయోగించిన గౌరవమిశనికే చెందుచున్నది, ఇతడు రచించిన “ఖాలక్‌ బారీ”

యను ఫారసీ _ ఉర్దూ వద్యరూపకమైన _ నామలింగాను శాసనము వంటి _ (గ్రంథము నీ భాషలను నేర్చుకొనువారు కంరస్థ మొనర్చ్భు చుండిరి. ఇతర కావ్యము లిప్పటికినీ [వచలితములై యున్నవి. ఇతని తరువాత మూడు శతాబ్దముల వరకు ఉర్టూ భాషకు స్వరూప మేర్పడు చుండెను ఉతర భార తము నందీ మధ్య కాలమున కబీర్‌దాసు, మలిక్‌ మహమ్మద్‌ జాయసీ, తులసీ చాను, ఫ్రెజీ, అబ్ధుల్‌ రహీం, ఖానెఖానాన్‌ వంటి వేదాంతులు, మహాకవులు ఉండిరి. కాని వారిని ఉరూ కవులుగా భావింప వీలులేక వారందరికీ హింది వాజ్మయ చర్మితమందే 'యుత్రమోత్తమ స్థానము లభించియున్నది. ఉర్జూ కవిత [పథమ యుగము అమిర్‌ ఖుసొంతో [పొరంభింపబడి నవృటికిని నిజముగా ఉరూ కవిత దక్కన్‌లోని గుల్ఫర్గా, వీజావూర, గోలకొండ రాజధానులందే రూప లావణ్యములను సంతరించుకున్నది కి శ॥ 1825 లో ఢిల్లీ రాజధానిని దౌలతాబాద్‌ (దేవగడ్‌) కు మహహ్మాద్‌ తుగ్గకు మార్చినప్పు డతనితోబాటు (వభుత్వాధికారులు 'సెనికులు, పండితులు, కవులు, సాహిత్య వే తలేకాక, వివిధ కళాకారులు, శిల్పులు మున్నగు వారును తరలి వచ్చి యచట నివసించిరి. ఉ త్రరభారతమున హిందూ ముస్తిం సమ్మ్మిశణమువలన జనించిన ఈ [కొత భాషాలత ఇవ్విధముగా దక్కన్‌ కేతమందు జే పుష్పించి, ఫలించుటకవకాళశము కలిగినది. అంతేకాక ఉత్తరమునందు వలె గాక ఈ భాష యచిరకాలములోనే (గంధస్థ్రమై వరిణతిని జెందెను. మహమ్మద్‌ తుగ్గక్‌ ఢిల్లీకి తిరిగి వెళ్ళిన తరువాత నతని జీవిత కాలముననే దక్కన్‌లో ముస్టింల స్వతం్యత రాజ్యమగు బహ్మనీ రాజ్య ప్రాపన (శ్రీః శశ 1847 ల్రో జరిగి, [క ఈ 1588 వరకు దాదాపు రెండు శతాబ్బముల వరకీ వంశప్ప రాజుల పాలనము శోభాయమానమె వరిిలెను. ఐదు ళాఖలైన వీరిలో బీజాపూర్‌, య స ౬ గుల్బర్లా రాజధానులుగా పరిపాలించిన ఆదిల్‌షాహీ, బకిద్‌షాహీ రాజులు విజ్ఞాన (సీయులు, కళాపోషకులు, ధర్మచింతన గలవారు. ఈ కాలమున దక్కన్‌లో ఉర్జూథాష కేవలము సంభాషణకే ఉవపయోగింపబడక, గద్య పద్యాత్మక మైన వాజ్మయ స్వరూపమును కూడ దాల్చినది. ఉత్తర భారతమ్స వలె ఇక్కడను వెబట్టమొదట సూఫీలు తత్వవేత్తలు, భక్తులు, తమ శిష్య బృందాలకే కాక తమ యనుచరులకును సుజోధకముగా నుండునటుల (గంథ ములు రచించిరి. దక్కన్‌లో ఉర్దూ గద్య పద్యకావ్యములను రచించుట కారంభించినది “ఖ్వాజా సయ్యద్‌ మహమద్‌ హుసేనీ గేనూదరాజ్‌ోఆను ముస్టిం తత్త్వవేత్త. ఇతడు గుల్బర్గా నివాస్‌ ఇతని యొక్కయు, యితని వంశజుల యొక్కయు దర్గాలు (సమాధులు) గుల్బర్గాలో గలవు. ఖ్వాజా 62

సా హెబుకు *“బందానవాజు” అను గౌరవ నామము కలిగినది. ఇతడు తన భగవద్భ క్రి పరాయణత చేతను, మహిమల చేతను ముస్తింలనేకాక హిందువుల ననేకుల ఆక ర్షించెను ఇతని దర్గాయొక్కూ “ఉరును' (ఉత్సవములో వతి సంవత్సరము లక్షలాది వజలు పాల్గౌనుచుందురు. ఇతడు భక్రివపరముగను, తత్వ సిద్ధాంతముల పెనను [వాసిన వద్య గద్యాత్మకములగు రచనలు కాన్ని లభించినవి. అందువలన దక్కాన్‌లోని [వఠమ ఉర్దూ కవి యితడేయని నిస్సందేహముగా జెప్పవచ్చును. అతని భాష ఆ కాలపు సర్వ సుబోధకమైన దక,.నీ ఉర్దూభాష. ఖ్వాజా సాహెబువే గాక, మీరాన్‌జిన్‌, షంవవ్‌ ఇషాఖు, షః బురహానుక్టిన్‌ జానం, అమీనుకీన్‌ అలీ, మున్నగు సూఫీ కవుల రచనలు కూడా లభించినవి బహ్మనీరాజుల కాలమున మరొక స్కువసిర్హకపి మూడవ నులాన్‌ అహ్మద్‌షాఃకు సమకాలికుడు “నిజామీ" యనువతడు “*కంర్రారావు_ వదం” అనునొక శృంగార. కావ్యమును రచించెను. మరియొక సూఫీకవి “సదరుర్దీన్‌' అనుశతడును గద్య పద్య కావ్యములను రచించెను... ఖ్వాజా గీసూదరాజ్‌ యొక్క ప్యుత పౌతులును రచించిన త త్త్వ్వ్య్మగంధములు గుల్బర్గా (క్రీ॥ శ వచునాల్లవ శతాబ్దము నే గుల్బర్గా రాజులు తమ రాజధానిని వీదర కు మౌర్చిరి. అక్కడనే యా వంశపు దాజుల సమాధులన్నియు గలవు. పహమూద్‌గావాన్‌యను మంతి యక్క_డనే విశ్వవిద్యాలయమును స్టాపించెను. మో జావరణమునందు ఫైరసీ._ఊర్రూ_యరబ్బీ భాషా వండితులకును, కవు ఆ చక నియ్య్మోశయము లభించీనదని వీదర్‌ రాజ్య చరిత వలన దెలియు లకును ఇమీలే బీజాపురమును రాజధానిగా పాలించు “ఆదిల్‌ షాహి” రాజులును చు విశ్తాన్మపియులు, కళాపోషకులు. వారిలో రెండవ ఇ్యబహీం ఆదిల్‌ షాః య్‌ ళ్‌ 180.1020) కాలములో స్ముపసీద ఫారసీ కవియగు “జుహూరీ" (కీ గమునికు వచ్చి రాజ్యాశయమును పొంది (కః శః 1816 లో నక్కడనే వజ ను. ఇ్యబహీం ఆదిల్‌ షాః స్వయముగా హిందీలో గాన కళపై మాడుకు (గంథమును రచించెను, ఇతని కాలములోను, ఇతని తరు “నవం కాలములోను, ముఖ్యముగా రెండవ ఆదిల్‌ షాః ((క్రీళః। 1656 1679) కాలమునందు "ఆలీ రామా” “గృల్‌ షనే విమ” మక్‌ కావ్యములు రచింవబడెను. 'ఫెజు, వౌలత్‌, అహ్మ గ్యుజాత్రీ, [గాలి ఫజల్‌, అషక్‌, అమీర్‌ ఆజాద్‌ మున్నగు కవులు దక్క-న్‌లో వెలసిరి. వీరందరూ సూఫీ సిద్దాంత (వచారమునకే గాక శృంగార రస వరిష్టతములగు కావ్యరచనకు పూనుకొనిరి, చార్మితక సంఘటనలను కేవల కల్పనములవ 83

చిితించుచు, ను,పసిద్ర భారతీయ పారసీక వీర (క్రేమగాథలను కవనించిరి. వీరు (దొక్కిన సాహిత్యమార్గము. వీరు వాడిన యా కాలపు దక్కనీ ఉర్జూ బాషలో తరువాత బహిష్కరింవబడిన హిందీ, మహారాష్ట్ర, తలుగు, కన్నడ పదములు కనబడును. ఛందస్సు ఆంక్యప్రాసలు మున్నగు రూపములన్ని యు. హెరసీభాష ననుకరించినవి, పీరందరికన్నా మిన్నయె ఇతర భాషా సమ్మి[శితమైన దక్కనీ ఉర్దూ సాయ్యవదాయములను విడచి, ఉత్తర' భారతమున కేంద రాజధానిలో ఫారగి దుస్తుల ధరించి ముస్తాబగుచున్న లాల్‌ కిల్లా భాషకు పారాన్య మొసంగిన కవి “వలీ” అను జౌరంగాబాదు వాసవ్యుడు. ఇతడు శ్రీ! శ॥ 16606._1744 కాలపు వాడు. ఇంగ్లీషు భాషకు చాసర్‌ ఎటువంటివాడో ఉర్దూభాషకు ఇతడట్టివాడు. ఇతడు ఢిల్లీకి వెళి తన రచనల (వచారము గావించినప్పుడు ఆక్క్లడి వారందరూ ముగ్గుల్నె యతని ననుసరింవ దొడగిగి. ఈతని తెలి సరసము,

సులభముగా నురీడి వదలాలిత్యము, మాధుర్యము, భావవకటన మున్నగు గుణములు గలిగియుండుటచే ఇతరుల కనుకరణ యోగ్యమై, యితని కారార్య సాన మొసంగుచున్నవి. ఇతని భాష ఫారసీమయమగు ఉర్దూభాష యెనన్సు, పీందీ, [వజ భాషావదములు విరివిగానే గన్పడుచున్నవి. కాని యితని శిష్య కోటి వారెల్డరు రాను రాను వాటిని బహిష్కరించిరి. (వసుతము (వచలితమె యన్న ఉట్టై సాహిత్యభాషకు టప్రాతివదిక వేని నిశ్చిత స్వరూవ మొసగిసద్ర “వలీ” యన్‌ యొవ్పృకొనక తవ్పదు. యితని శిష్యులుత్తర హిందూసానమ్సు నను, దక్కన్‌ గుజరాత్‌ [ప్రాంతములందును వందలకౌలది బై లుదే3 రచీనల్వ్వు సాగించిరి.. ఢిల్లీ “ఖాన్‌ ఆరుజూ” మొదలుకొని మిర్దాగాలిబు వరక్స కవికుల వరంవర ఏర్పడెను. (కీ శఈళ 1857 వరకు ఉర్దూధాషా సాహిత్యము లకు కేయ్చద స్టలము ఢిల్లీ నగరము. తత్పూర్వము నుండియు అవధ్‌ రాజధాని యగు లక్నోలో శృంగార (సీయమగు వాతావరణమునందు సాహిత్యాభివృది జరుగుచుండెను. కానీ [క్రి ఈ॥ 1857 లో సిపాయి పితూరి యనబడు భారత్తి స్వాతంత్య [వఠథమ సమరము వర్యవసానముగా బహద్దుర్‌షాః చ్యకవ 6 రంగూన్‌లో ఖైదీగా నుంచబడిన తరువాత 'లక్నో' కేంద్రముగా మారినదా “పీరా గాలిబో వంటి వృద్ధకవులు ఢిల్లీని వదలలేక నాంగ్లేయూధికారుల (బన్తుతించి యవకార వేతనముల బుచ్చుకొనుచు, తమ పూర్వ గౌరవమును గోల్పోయినందుకు వాపోవుచు కస్తూరికై వరితపించిన [శీనాధునివలె కరుజారస తరితమగు రచనలు జేసిరి. కానీ మిగతావారందరూ లక్నో జేరి వాజిద్‌ అలీషాఃను అశయించిరి. అక్కడ నొక విశిష్ట సాంప్రదాయము నెలకొల్పిరి. 84

“శి న్రోయను జనానా భాషలో కూడా కవిత్వము (వాయదొడగిరె. లక్నో వేకిన, వారిలో నిద్దరు స్ముపసిద్ద కవులు “నాసిఖ్‌*, “అతిష్‌" అనువారు "కలరు

వీరిద్దరూ రెండు భిన్ని సం్యవదాయముల కాచార్యులై భిన్న శిష్యవరంపర

గలిగి యుండిరి. అ కాలముననే రాంపూర్‌, వాదరాబాదు పట్టణములును

ఉరూ సాహిత్య కేయ్యదములయ్యెను. ఈ వివిధ కే్య్యడములందు జరిగిన

సాహీత్య కృషియొక్క వివరములు [వస్తుత వ్యాస విషయములు కానందున

వదిలివేయబడుచున్నవి.

బహ్మనీరాజుల కాలమున గుల్బర్గా, వీజాపూర్‌, వీదర్‌, అహ్మద్‌ వగర్‌

రాజధానులందు నాటబడిన ఉర్దూ సాహిత్యలత, గోలకొండ, హిదరాబాదు

అందు విశేషముగా పెరిగి వలవించి పుష్పించెను. గోలకొండ కుతుబ్‌షాహి

రాజులు, ముఖ్యముగా మహమ్మద్‌ బఖులీ కుతుబ్‌ షాః (కీ॥ ఈ 15801012)

మహమ్మద్‌ మతుట్‌ షాః (్రీః శ్‌॥ 1011616), అబ్దుల్లా కుతుబ్‌షాః

(క్ర ఈ॥ 16261872) అబుల్‌ హసన్‌ తానాషాః (కః ఈః 16 2.161)

మన్నగునారు స్వయముగా కవులు, రచయితలు, ఈ కుతుబ్‌ హెహీ రాజుల

వంశమొక స్యువసిద్ద తుర్కీరాజ వంశమునకు చెందినది. ఈరాన్‌ దేశమందలి

“వామదాన్‌' వటణము రాజధానిగా పాలించుచున్న యొక రాజవంశమునకు

చందిన “న్సుల్తాన్‌ ఖులీయను యువకుడు తన పినతర్మడి వెంబడీ హిందూ

సొనమునకు వలసవచ్చి బీదర్‌ రాజధానిగా వరిషాలించుచున్న మహమూద్‌షాః

వ్‌వ్మానీ దర్చారులో జేరెను. ఆతని రాజభ క్రినిి విద్యా వైదుష్యమును మెచ్చి

యతనిని తిరిగి “పూమదాన్‌” వె్ళుటకనుజ్ఞ నివ్వక యొక యుద్యోగము

నొసంగనుం

కొంతకాలము తరువాత రాజనీతియందును, యుద్దరంగము నందును నతడు జూపిన చాతుర్యము వలన కుతుబుల్‌ ముల్క్ల అను తెలంగాణా గవర్నరు గతించిన వెంటనే [క్రీ ఈః 1466 లో గోలకొండ [ప్రాంతమునకు గవర్నరుగా నియమింపబడెను. వీజావూర్‌, అహ్మద్‌నగర్‌ నూబేదార్ష వతి ఇతడు వెంటనే స్వతం్యతుడై పోక, తనక్నాశయ మిచ్చిన మహమూద్‌ మరణము వరకు నామమ్మాతముస కైనను బహ్మసీ రాజును 1పభువుగా నంగికరించు చుండెను. (కః ళ॥ 15168 లో మహమూద్‌ మరణానంతరము ఇతడు స్వాతం్యత్యమును (వ్రకటించెను. “సుల్తాన్‌ ఖలీ” మహాయోద్ధ. రాజ్యస్టావకుడు. స్వతం్యత రాజుగా శ్రీ! శః 1518 నుండి 148 వరకు వరివాలించెను. గవర్నరుగా 28 సంవత్సరములును, స్వతర్మత రాజుగా 24 సంవత్సరము 85

లును. ఇట్తర్డ శతాబ్దము వరకు సికామాటముగా పాలించి, అటు బీజాపూర్‌ తోను, ఇటు విజయనీగర రాజులతోను, రాచకొండ, దేవరకొండ, పానగల్లు మున్నగు దుర్గారివతులతోను, యనేక సారులు యుక్టమున దికొనుచుండెను. సమ్మగ తెలంగాణమును ఏకచ్చత్రాధిపత్యము [కందకు తీసికానివచ్చి కుతుబ్‌. షాహీ రాజ్యస్థాపన గావించెను అందువలన నితని కాలముళలో వైజ్ఞానిక సాహిత్యరంగములలో చెప్పుకోదగిన పగతి కాలేదు. ఇతని తరువాతవాడగు జంషీద్‌ కుతుబ్‌ షాః (శ్రీః శ్‌ 1548. 1850) కాలమునను నేమియు జరగ లేదు. ఇాహీం కుతుబ్‌ షాః కాలమున (క్ర ఈ॥ 15501520) ఊరూ వాజ్మయాభివృద్దికి మంచి దోహదము. కలిగినది. ఫిరోజు, మహమూద్‌ లేను నిరువురు ్నవతిభాకాలురగు కవులుండినట్లు దెలియుచున్నది. కాని వారి రచనలు లభ్యములు కాలేదు. ఫెరోజు కవి “తాసఫ్‌నామా” యశు నొక మన్నవీ కావ్యమును రచించను. ఇ్యభాహీం ముప్పది సంవత్సరముల కాలములో విసృత కుతుబ్‌షాహీ రాజ్యమును పదిలపరచి, కాంతిభ్యదతలను స్థాపించి, ప్రజా కల్యాణమున కుపయోగకరములగు పనులను చేసెను. పారళాలలన్స నిర్మించుట, విద్యా వ్యాసంగములను (పోతృహించుట మున్నగునవి జకిగినవ్ని ఇతనికి దీశీయమగు తెనుగు భాషలో వరిచయముండుటయే గాక వాటిని మిగృల పోషంచెనని (ప్రతీతి _ తెలంగాణములోని స్టానికేతిహాసములలో న్సిశ్రడ్ర్ర “మలికిభరాముడొనియు, మిగుల సుగుణ సంవ త్రిగలిగిన రాజనియు సుతింప బడియున్నాడు. ఇతడు “సుల్తాన్‌ ఖలీ” యొక్క ఆరవ ప్యుతుడు.కనిష్పృదు, తం్మడి తన యు_త్రరాధికారము నితనికే యొప్పగింపదలచి చిన్నతనవ్చ్వతె దేవరకొండ దుర్గాధిపతిగా నియమించెను అన్నయగు జంషీదు క్ముటపన్సి తం్మడిని హత్యగావించి, శ్రీః శ॥ 1548 లో కారాగారమునందుండి ద్‌ వెలుపలికి వచ్చి రాజ్యపీరమలంకరిం చెను. అందువలన ఇబహీం దేవరకొండ నుండి పలాయనమై మొదట బీజాపూర్‌ రాజుల వద్దను, తమువాత విజయనగర రాజులవద్దను, న్మాశయము సంపాదించవలసీవచ్చినది జంషీదు మరణానం తరం (క్రీఃళః 1850 తో [పజల కోరిక పైన తిరిగి గోలకొండకు వచ్చి రాజ్య వదవిని స్వీకరించెను, ఇతడు కోహీర్‌ నుండి మచిలీబందడ వరకు వీ సంంీ యుండిన గోలకొండ రాజ్యమున కాంతిని స్థాపించు దాధ్యతను నిర్వ రించుచు, వరిపాలనా పద్దతుల సంస్కరించుచు, న్యాయస్థానముల నేర్పొరచుచు గోలకొండ దుర్గ్షముయొక్క పునర్నిర్మాణము గావించెను. పరస్పర విరోధులగు బహమనీ రాజులందరిలో సమైక్యతను సాధించిన రాజనీతిపరుడు ఇతడే. 86

తత్పరిణామముగనే [కీ ఈ: 1565లో విజయనగరవాజ్య మంతరించుట కవకాశము గలిగినది. గోలకొండ కుతుబ్‌షాహీ రాజ్యమును సంవూర్తమైన యున్నత స్పితికి “మలికిభరాముడె” త్రీసుకొని వచ్చెను. ఇతడు దేవరకొండ చుర్దాధివతిగను, విజయనగరాస్థానమున కొంతకాలము గడిపినందునను ఆ వాకావరణ (_ప్రథావముతో తెలుగు కవులకును భాపొత్శవరులకును యా।;శయ మొసంగెను ఆద్రంకి గంగాధర కవి తన “తవతీ నంవరణో అోపాఖ్యానము"ను రచించి కృతి యొశంగన దితనికే. ఆ కాలపు మరియొక దొడ్డకవి అనూఎ మకంగంటి సింగ౮ాచార్యులు “దళరధర్నాజనందన చర్మిత” మను యొక వద్వ కావ్యమును రచించి *మలికిభరాముని"చే బవుకరింప అడెనట, ఈ కావ్యము (శీలవ్మణరాయ వరిశోధక మండలి సేకరించిన యమ్ముదిత తాళశవ్యత (గంధములలో నొకటి ఈ కాలముననే పానుగంటి లేక పెనుగోట్‌ తెలగనాప్యడను కవి హైదరాబాదుకు సమీవముఐందుండు పోట్ల చెమువు (వటన్‌ ఎరువు) వాసవ్యుడు “యయాతి చర్మిత” మన తెలుగు (ప్రబందమును నా జిల్లా తాలుక్‌దారు (కలెక్కరు) గా నుండిన అమీన్‌ఖాన్‌ యొక్క పోత్సాహము వళన రచించెను, ఈ (గంధ మాకాలపు సాంఘిక

పరిసితులపై వెలుగును పసరించుచున్నది.

వ! ఇబహీం యొక్క తృతీయ పృుతుడు మహమద్‌ భఖులీ కుతుట్‌ షాః

(కీ! శ॥ 1580 నుండి 1618 వరకు రాజ్యమును పాలించెను, తం[డికాలము వనే

శాంతిభ(దతలు సాపింవబడి నిలకడ గలిగి యున్నందున నితడు వైబొనిక,

సాంస్కృతిక, సాహిత్య, కళా విషయికమగు యభివృదికి ముఖ్యకార పడె

కుతుబ్‌ షాహీ వంశ రాజులందరిలో మకుటాయ మానుడ్రె వీరాజిలెను. మహ్మద్‌

ఖులీకుతుబ్‌ షాః తన ముప్పదిరెండు నంవత్సరముల పాలనమునందు ఉర్దూ

వాజ్మయాభివృద్లికె మిగుల కృషి సర్పెను, అతడు స్వయముగా (వతిభాశాలి యెన కవి. *మానీ” యను కవిత్నా నామమును ధరించి, ఫారసీ ఉరూ భాషలు, క్పాడింటిలో రచనలు గావించెను. తెలుగు భషయందును యభినివేళము గలిగి కవిత యల్లినళ్లు ఉరూ భాషా చర్మితకారులు (వ్రాసిరి. కాని ఇవ్పటివరకే

రచనయు లభించలేదు ఇతని ఉన్తూ కావ్య సంపుటము హైదరాబాదు నుండి (వకటింపబడినది [(వకృతి చ్వితణము, శృంగారభావనా కల్పనము, కరా కథనము మున్నగు వివిధ రంగములందు నసామాన్య వై విధ్యముము, సరశత్వము, త్యొటుపాటు, నూతనత్వమును, (పకటించి, ఉర్దూ భాషకు వన్నె తెచ్చిపెట్టిన రాజకవి. ఇతడకృరుకు _ సమకాలికుడు. (ప్రస్తుత భాగ్యనగర (హైదలౌబాదు) వట్టణమును నెలకొల్పిన రాజితడే, ఇతని ఫారసీ ఉరూ

దివాన్‌లు (కావ్య సంపుటములు) 1800 పేజీలు గలిగి, 50,000 పంక్తులు గలిగియున్నవి. భ క్రి శృంగారములను, సాంఘిక (పకృతి చ్మితములను, కూర గాయలను, హిందూ ముస్టిం వండుగలను, సమాధులను, వేయేల? ఆనేక చిత్తరువుల ననేక రంగులలో చితిందెను. ఇతని కాలమున నిరువురు కవులలో “హజీహ”, “అహ్మద్‌” యను వారిరువురును (వసిద్ధుము. హజీహయను కవి యొక్క “కుతుబిమ షరీ” గ్రంథ మిటీవలనే ఉర్దూ దేవనాగరీ లిపులతో హైదరాబాదునుండి |వకటితమెనది. ఈ కావ్యమునందు మహ్మద్‌ ఖులీ రాజూ యొక్క చర్మితమును, అతని శృంగార విలాసములును వర్పింపబడినవి. ఆతని వాల్యము, విద్యావ్యాసంగము, యౌవన విలాసములు వస్షితములై నవి, ఛార్మిత కమగు వంళములందున్నను, “స్వస్నసుందరొ “ముష్షరీ” యను బెంగాలు రాజకన్యను వరించుట, యచటికి వెళ్ళి యామెను గోలకొండకు గొని వచ్చుట, పాణ్మిగహణ మొనర్చుట, మున్నగు గాధలు కేవలము కల్పితములని చెప్ప వచ్చును. ఈ రాజు “భాగ్యవతి” లేక “భాగ్యమతి” యను తెలుగు నర్రకిని (ఢేమించి యామెను వివాహమాడి యామె పేరుననే భాగ్యనగరమును నిర్మెంచెననియు, నామె పీదస “హెదర్‌ మహల్‌” అను గౌరవ విరుదము నాసంగినందువలన భాగ్యనగరము "పేరు హెదరాబాదగా మారినదన్స్నునద్ద స్కువసిద్ద చారి, తకాంళము. ఈ కావ్యమునకు నాయకుడు మహమ్మద్‌ ఖృల్టీ కుతుబ్‌ షాః. దక్కనీ ఉర్దూ భాషయొక్క యుతమో తమమైన కావ్యమిద్రి, ఈ కవియొక్క. గద్య కావ్యము “స్మ్టబస్‌” యనునది ఉర్తూ గద్యమందు (పాచీనమైన యుత్రమ కావ్యమని బావింపబడుచున్నది. ఇదియును [పకటిత మైనది. ఈ కవియే రాజాజ్ఞ ననుసరించి “లైలామజ్నూన్‌' కదను ఉర్రూ భాషలో రచించెను. ఇతడు మువ్వురు రాజుల కాలములో జీవించి దాదాపు శీత సంవత్సరాయుర్రాయము కలిగి, అభ్రులాకుతుబ్‌ షాః కాలమున దివంగతు డయ్యెను. ఈ కాలవు ఇతర కవులలో భియాలీ, ఆజీజు, గవ్వాస్తీ మున్నగు వారు గలరు, వీరళో కొందరు తరువాతి రాజుల కాలములో కావ్యములను రచించిరి, మహ్మద్‌ ఖులీకుతుబ్‌ షాః తరువాత సులాన్‌ మహ్మద్‌, సుల్తాన్‌ అబులా కుతుబ్‌షా, ఆ బుల్‌హసన్‌ తానాషాః అను రాజులు [కమేణ నింవాన నోస్పిక్స్‌ లై రి. సుల్తానమహ్మద్‌ (10121028) రచించిన “దివాన్‌” వకటింవబడ లేదు. ఇతని తరువాతి వాడగు అబ్దుల్హాకుతుబ్‌ షాః. కాలము [కీ॥ ఈ॥ 3606 1672 వాబ్మయాభివృద్ది దృష్టిచే నతిముఖ్యమైనది. ఇతడు స్వయముగా వండితుడు. విజ్ఞాన్నపియుడు. దాదాపు ఆర్థశతాబ్ద పరిమితమైన యీతని 88

వరిపాలనాకాలము దక్కన్‌ యొక్క ఊర్జూ వాద్మియవ న్వర్ణయుగమని చెన్న వచ్చును. ఇతని కవిత తాతయగు మహ్మాద్‌ఖలీ కవిత యరత మనోహరము కాకపోయినను, ధారాసర్ధి కలిగి యాకర్షకముగా నుండును, ఇతని కావ్య సంపుటము (దీవాన్‌) (వకటింవబడినది, ఇతని కాలమున “గవ్వాన్‌” *ఇబక్‌ నిషాతీ” యను నిద్దరు కవులు ప్రఖ్యాతులు. వీరిలో (వఠముడు “గన్వాపీ్‌” అరిద్రీయుల్‌ జమాల్‌”, స్మెవల్‌ ముల్కుు యను సుతివరమెన కావ్యములను, మరియు “తూతీనామా” యను ననువాద కావ్యమును రచించెను. “శకస వతి” యొక్క. ఫౌరసీ తర్దమా “తూతీనామాను ఉరూలో ననువదించెను. రండవ వాడగు “ఇబ్‌న్‌ నిషాతీ" ఫారసీ భాషయందలి కలి వర్జనమును ఉరూలో (వవేళ పెట్టి “పూల్‌బన్‌” (పుష్పవనము) అను కావ్యమును రేచించెను. ఈ కావ్యమొక మహా(పబంధమని చెవృవచ్చును. “తబయీ” అమీన్‌ “జునెడీ"” “అహ్మద్‌” *ఆ్రజ్లీజు” “ఆవులియా” “గులాం అలీ” “సెవక్‌” “ఫెజు” గస్రీల్ట? మున్నగు వారు మస్నవీలు,కసీదాలు, గజళ్ళు, రుబాయీలు, మర్చియాలు మున్నగు వివిధ రకములగు కావ్య రచనలు గావించి, ఉర్జూ వాజ్క్బయమును సుసంపన్నము చేసిరి. జునై దీయొక్క. మాఃఫెకర్‌, తబయీ యొక్క *బహరాంవగుల్‌ అందాం”, గులాంఅలీయొక్క “వద్మావత్‌” మున్నగునవి, ఫారసీ సంస్కృత సౌపాత్యములనుండి కథా వసువులను (గహించి రచింపబడిన వద్య కావ్యములు, వీరందరు. అబ్లుల్లా కుతుబ్‌ షాః అబుల్‌హసన్‌ తానాషాః కాలపు కవులు. శానాష్షాః ఈ వంశపు రాజులలో నంతిముడు. ఇతడును కని, పండితుడు, క్రళాపోషకుడు. కానీ కొన్ని చాటు పద్యములు తప్ప నితని రచనతేవియు లభింవలేదు. ఇతడే గోపన్న లేక భదాచల రామదాసుయొక్క ,పభువు. బహ్మనీ, కుతుబ్‌ షాహీ వంశపురాజులు దాదాపు మూడు శతాబముల వరకు దక్షిణావథమందలి గొప్ప భాగమును వరిపాలించిరి, ఒకవెపు మేగల్‌ సామాజ్యమును, మరి యొకవైపు విజయనగర సామాజ్యమును, మరి యొక వెపు తమ పరస్పర యంతరంగిక విభఖేదములను ఎదుర్కొనుచు స్వతంతులై వం౦ంపాలన మెొనర్చిరి. వీరందరు దాదొపు షియా మతస్థులు. ఈరాన్‌ (వర్తియా) జేశముతో వీరి కెక్కుడు సంబంధముండియు, దేశీయులగు [(వజలభయాదరమును పైందుటకె. మిగుల కృషి సల్పిరి. ఫారసీ యరవ్బీ భాషలకు గౌరవ మొసంగియు ఉత్తర భారతమున జనించిన ఉర్దూభాష కొక విశిష్ట రూపము నొసంగిరి. దక్కన్‌లో నభివృద్ధి చెందిన ఈ భాషలో మహారాష్ట్ర, తెలుగు కన్నడ వదజాలముల వికృతులు విరివిగా కనబడుచున్న వి. పైన పేర్కొన్న కవులందరు ఈ మ్మిశభాషలోనే (వాసిరి. కుతుబ్‌షాహీ రాజ్యాంతమున 89

కొలది కాలమునకే ఉర్దూ శేర్య్రదము ఢల్లీకి మశీన్‌ది. రాను రాను ఇతర భాషా పదజాలము బహిషాతమె ఢిల్లీ 'కేష్యద్యవభుత్వ బాషయగు ఫారసీ యొక్క (పచ్రండ (వభావమ్యువతన ,ఉర్దూభ్రాష మారిపోయి నేట్‌ స్వరూవముకు దాల్పినది. మొగలు సామాజ్య పతసొనేంతరం ఉరూ భాషకు మరింత యుజ్యళ మణీ నభ్యున్న తి కలిగినది. ఓకవంక హైదరాబాదును. పాలించు ధీ నిజాంలుసు/ మరి యొక వంక ఈస్టిండియా కంపెనీ వారి యున్న తోద్యోగులున ఉర్దూదాషా సోరస్వతములకు సంపూర్ణ దోహద మొసంగిరి.. క్రైరిస్రవ మిషనరీ లును ఉర్దూ భాషకు మిగుల సేవచేసిరి. తెలుగు భాషకు (బౌన్‌ డేరవలి, ఉడ్జో బాషకు నీఘంటు వ్యాకరణములను డాక్టరు గిల్కకిస్టు (0౯ 61100690 రచించెను. ఈ విధముగా ఊర్హూ భాష (కమ్మకమాభివృద్ధిని పొంది, సర్వాంగ సుందర మై (వతిభ్రావంత మెన సారస్వతముచే నొప్పారి, భారత దేశీయమగు నే యితర వాషకును, తీసిపోని సంప తిని గలిగి యున్నది. ఈ భాషను బాలారిష్టి దోషములనుండి కాపాడి, చక్కని సౌష్టవమును పుష్టిని కలిగించుట కై మిక్కిలి సోషంచి, నేటి సౌభాగ్యమువకు పునాదులు వేసినవారు బహ్మనీ, కుతుబ్‌ షాహి వంశపు రాజులని నిస్సందేహముగా చెప్పవచ్చును. 80

సూఫీ సర్కద్‌ ఆలంగీరు (అనగ్గా సొరంగ జేబు) కాలమునను తరువాతను [వాయబడిన ఫారసీకవుల చర్వితలలో 'సర్మద్‌? యను _శీర్షిక [కింద కొన్ని వంక్తులు మ్యాతము కానవచ్చుచుండును. కాని క్షుషములగు నా వంక్తులవల్ల నీ మహీ పురుషమని జననకాల విశేషాదులను గురించి ఏమియు తెలియలేదూో. ఆలంగీరు కాలమున సమ్మగమగు చర్మితను (వ్రాయటక్లై సమకాలీనుడగు మీరా మహమ్మదు కాజం పూనుకొనెను, కొంతకాలపు చర్మిత (వాసినపిదవ రాజకీయ కారణములవల్ద నతని య్యావయత్న మాపీవేయబడెను. తరువాత షాహ్‌ఆలం చ్మకవర్రి కాలమున నతనియాజ్ఞడే ము_్రఇదుఖానుడు మిగతా 40 సంవత్స శముల చర్మితను విపులముగా (వానీ మొదటి వది సంవత్సరముల సంకిప కథను జతగూర్చి *'మ అనరు ఆలంగీరి యను పేరుతో _వపంచమున కిచ్చెను. అట్టి సమ్మగ చర్మిత యందును చిల్లరవిషయము లెన్నియో వివరింపబడినను, “సర్మద్‌' యొక్క వవ్శితగాధ వర్షితము కాలేదు. మొగలాయి. చ్మకవ రుల చర్మితను విపులముగా [వాసి యందులో బౌరంగజీబుకు ముఖ్యస్టానము నిచ్చిన సూఫీఖభానుడుకూడ నీ మహాపురుషుని పేర్కొననై నలేచు. రాజకీయ కారణములు చార్మితకుల కలమును, కథకుల శోళ్ళను ఏ విధముగా కట్టివేయనో చూడుడు. “సూఫీసర్మద్‌” ఆలంగీడ చ[కవర్రి యొక్క యాజ్ఞిచే (కీ ర 1670) సంవత్సరమున మరణదండనకు హ్మైతుడయ్యెను. ఆ సంవత్సర జీ ఆలంగీరు కూచ్‌బిహారు, అస్సాము రాష్ట్రముల పై దండె లెను. చార్మితకులా యుద్ధ వర్చనమునకే [పాముఖ్యత నోసంగిరి కొని; వక్తొగేసరుడును, ఖేదాంతియు, విరాగియునగు “సర్మద్‌" యొక్క చామమైన నుచ్మశిరచలేచు. ఆ యుద్ధ విజయధ్వానములలో తలవరియొకగా కరవనాలముచేత (బ హ్మైక్యమొందిన 'సర్మద్‌'' ముభోదితములగు. జీవ (ఐ హ్మైక్యవాక్యములు భవిష్యర్గాాలమున నెవ్యరక్రిని వినరావని తలంచిరి కాబోలు సీచర్మితకాడులు ? కాని సత్యము, 1

ఆందును నింత (కూర మైన సత్యము, (వపంచముయుక్క_ కన్నులనుండీ యెంతోకాలము డాగియుండుటకు వీలువడదని వారెరుంగరు. "షేరుఖాన్‌, తన “మిరా౪యల్‌ ఖయాల్‌' యను పుస్రకములోను, “అలీఖులీఖాను' అనునతడు తన “రియాజు మైఆరా' అను కవుల చర్మితమునందును 'సర్మద్‌' చర్మితను (గంఠస్థమొనద్చిరి. మరికొందరు (గ్రంఠక_ర్రలుకూడ తాము విన్నంత కథను సమకూర్చిరి.

'సర్మద్‌” వర్షి యా దేశములోని కాషాన్‌ పురవా సవ్యుడు. అతని వంళమువారు “ఆర్మనియన్‌ జాతికిచెందిన యాదుమతస్టులె యుండిరని చర్మితకారులు చెవ్వుచున్నారు. ఆ కాలపు వర్షియా దేశమువారు ఏ మతసు లైనను ఫారసీ భషయందు. సరసమైన కవితాళ కిని చూపినట్టుల నిదర్శ్‌ నములు కలవు. మతము తప్ప, నాదేశస్టులగు ఇతర మతస్థులు మహమ్మదీయు లతో జాతీయ సంస్కృతికి సంబంధించిన ఏ విషయమునను తీసిపోనటివారు. ఇస్తాం మతముయొక్క విజ్ఞాన కిరణములు (పసరించురు జాతి మత సౌంఘిక విఖేదముల నన్నిటిని తుతునియలు జేయుచు (వసంచమంతటను విజృంభించెను. అరేబియా ఆప్సీనియా, ఈరాన్‌ మున్నగు దేశములందు ఎడారులనక అడవు లనక పట్టణములనక వల్పైలనక పెద్ర్దలనక సిల్లలనక ఆందర నాక్రఠంరి సార్వుజనీనమై వ్యాపించెను. అ కిరణ[వసారమున నుజ్వలముకాని ఉారేయ్సే లేదు, వ్య కియేరేడు. ఎంతవరకు కాంతివంతమెనది యా జాతియొక్కయు నా వ్య క్రియొక్కయు వూర్వసంస్కారము పై నాధారవడి యుండెను.

ఇటే “సర్మద్‌” ఈరాన్‌ యొక్క ఆర్మీనియన్‌ జాతికి జెందిన మతన్సుడో లేక క్ర సవుడో మయన్నన ను ఎర్‌ (ప్రాయముననే ఇస్టాం మే

నే ము టై జాజ్‌ ల భణ నాకర్షింంబడి యా మతమును స్వీకరించెను. ఇతని చర్మిత యెక్కువగా తెలియదు. “సర్మద్‌ "యను "పేరు తప్ప ఇతని తలిదండుంలెవరో, వూరూ నామమేదియో, ఇస్తాం మతమును స్వికరించిన పిదప కలిగిన నామాంతర మెద్రియో ఎవంకిని తెలియదు. వరమ యోగియగు నితడు ఆనామరేయుడగుట లేక యజ్హాత చర్మితుడగుట సమంజసమే గదా : “సయీద్‌” యను పేరొకటి ఇతని “బ్లేర్మద్‌" యను కవితా నామమునకు కొందరు (గంథకారులు తగిల్చి యున్నందున ఐహుళః ఆది యతని నామభాగమేమో యని యనుమానము కలుగును ఇంతకన్న నతని బాల్య చర్మితమును కాని, యతని విద్యాభ్యసనాది వవఠములు కాని తెలిసికొనుటకు వీలులేదు. ఆ కాలమున అరబ్బీ, ఫారసీథాష రం

అందు విశేష పాండిత్యమును గడించిన వాడని మ్మాతము [గంథకారులందరు నైక కంఠ్యముగా వచించుచున్నారు,

వాణిజ్య మతని వృత్తి. ఈరాన్‌ నుండి సరకులను తీసికొని యమ్ము కానుటకై హిందూస్థానమునకు వచ్చెను. హిందూస్టాననుపుడు విలువగల సరకులకే యాలవాలము కాదు, రనీకులగు మనుజులకును సావరమె, విలువగల మనుష్యులను తన విశాల గర్భమున లీన మొనరించుకొని ఈ కయె గలిగి యుండెను. పావము, సరకులమ్ముకొన దలంచి ఈదేళశమున (ప్రవేశించిన యీ యువకుడు తనవూర్వ సంస్కారముదే నాకర్షితుడై ఈడ్చుకొనబడిన వాడే గొని, కొనకు తన ప్రాణధనము సీ దేశమున కర్చించి, విలువలేని క్రీ రిని గడించి, తన నామమును చిరస్మరణీయముగా జేసికొందునని కల ననను దలచియండగడు గదా ః భారతదేశముయొక్క_ మణి మాణిక్యాదులను గౌనుటకై వచ్చి తుదకీ యవకుడు తన జీవితధన భండారమునే ఈ దేశమున కర్చించి కీర్రికాయుడయ్యెను. "

అ కాలమున సింధృుపాంతమునుండి ఈరాన్‌ దేశవు వ్యాపారు లిదేళ మునకు వచ్చుచుండిరి. సింధు | పాంతములలోని పట్టణములలో “రర్థా" యను పటణ మొకటి ముఖ్యమైనది. ఇపుడడి యొక పాడుకొంప. దేశవటమున దోదికి [ప్రాముఖ్యములేదు. ఆ పట్టణముననే తొలుదొ ల భారతదేశీయ సౌందర్య లావణ్య మతనసి నాక ర్షించి, యున్నతుని గావించెను. అతడొక హిందూ యువకుని స్నేహము నాళించి యతని (పేమానురాగ వల్లికలచే సంపూర్ణముగా బదుడె విడజాలకుండెను. అ సఖుని లోలాపాంగ వీవణముల వ్యిభ్రమములకు కమిబడి హృదయి సమర్పణము నొనర్చ్బెను. వణయైకజీవియగు వానికి తన (ప్రేమాస్పదమగు వ్య క్రియొక్క పుట్టుపూర్వో తరములు, మంచిచెడ్డలు, ధర్మా ధర్మములు విచారణీయములు కావు. అసలక్కడ విచారమునకు తావేలేదు. ఆ ' కంటికి లోపములే కనపడవు. ఎట్లైనను ఆ హిందూయువకుని _పేమాను బంధమే "సర్మద్‌” జీవిత సౌధమునకు పథమ సోషానమయ్యెనని తెలియ

ఇష్కేహాకీకీకి (భగవదృ $) ఇ్రైమజాజీ (మానవ్య-పేమ) పునాదియని సూఫీలును భకులును 'నమ్ముచుందురు. వణయబీవన మొక యజ్ఞమనియు, నీయజమునం దాహుతి యగుటయే (1పణయపథానువ ర్రియగు పాంథుని ధర్మ మనియు, ఈ ధర్మము నిర్వ క్రించనిడే భగవన్మందిర ద్వారముల [ప్రవేశించుట

రం

క ర్లతకూడా చిక్కదనియు, (పేమమార్గమునందు గలుగు హృదయోద్వేగ జనిత పరిపాకము, భ క్రిమార్గానువర్తుల కవసరమగు నా యాత్మసంస్కా రము. ఈ సంస్కారము నపేష్షించుచు హృదయవేదన నొసంగుమని (పార్టింతురు సూఫీలు. “అత్తార్‌” అను సువసిద్ధ సూఫీకవి_ “నా సికుని నాసికత యేల నాకు వలదు ఆ స్తికుని యా స్రీకతకేని యాసపడను చిత్తసంపద్ధి గోరెడు మత్తు నకును రాగ సంతప్త వేదనా రజమె చాలు" అని పాడెను. ముగ్ధ స్మేరమగు (పేయసీమోహన ముఖారవిందముపై గప్పిన ముసుంగు దొరంగినచో నేచితము యొక్క కాంతి సౌొధముపై పిడుగులు వడవోః జీవరహపిత చిత్రము నిరతిశయ లావణ్యగుణ వరిపూర్ణ్వమగు భగవ ద్విలాసము నేరీతి గనుంగొన జాలును ? ఏ 8ధిఐల మనస్కుడు దన మధుర నిశీథములను [ప్రణయినీ దృగ్విలాస విభవముల మననము జేయుచు. గగడ్వవృట నెరుగడో వాని కానంద స్వరూపుడగు (వణయమూరిని ధ్యానించుచు రాళులు తపించు భాగ్యమెట్టబ్బును ? ఏ గర్వోపహతుడు దన (పణయ నిధానము నెం (డేయని యొక్క మద గజ గమన గర్విత చరణ ద్వయంబు పె సమరొ ఇంబు చేయలేదో వానికి నాత్మస్తుత్యహంభావ రూపములగు శిలా విగప్ప్వల్ర ఐబగుల్బుటకే రీతి ళక్రి గలుగును? ఏ వష(హృదయము మనోహాుూత్రి మరురాధర సంజనిత గానామృతముచే నున్మ త్తమె పర్యభమింపదో యద్ర వరమ పురుషుని వేణునాద నుధాలహరిచే నెట్టు తరంగిత మగును ? పూర్వము కాలిన వత్రీయే త్మీనముగా నంటుకొని జ్వులించును గాని, [కొత్త వతత్రిని పెజిన దీసము వెలిగించుట కాలన్యమగును గదా ? బి వేదనాళభర చిత్రమందున వేగమే _ణయంబు బుట్టును హిగలువెశ్ళెడు దీవకళికలు పొంగి వేగమె వెల్లవే... ..., ఐననీ ఇప్కేమణాజీ వథమ సోపానము మ్మాతమే £.ఆ మెట్టును దాటి పెక్ష వెళ్ళినవానికి సీ యపకరణంబు లనవసరములు, _క్లావున “సర్‌మద్‌” కి యావ కరణము నొసంగిన వ్యక్రియగు నా హిందూయువకుడు, చిరస్మరణీయుడు ; (వణయవీధిలో నమ్మబడిన 'సర్మద్‌*ను కొన్నవాడా యువకుడని మ్మాతము త్రి

ఇెైలియును కాని, యతని చ్‌ర్మిత మజ్ఞాతము; అతడు నూరత్‌ నివాసియని యొక (గ్రందక రయ అజ్షీమాబాద్‌ పట్టణ వా స్తవ్యుడని మరి యొకడును (వానీసాడు.-కొనియ్యా గంథము లన్నిటిలో పురాతనమగు *మెరా ఆయీన్‌ లయాల్స్‌ “యన్థోగంధిమేన సింధు (ప్రాంతములోని '“ఠఠ్రానగర వాసవ్యుడని చెప్పబడినదొ వన” నీది ఎక్కువ విశ్వసనీయ మేనదని తలచవచ్చును.

ఈ [జజయ 'జేవనము 'సర్మద్‌'కు రానురాను జ్ఞాన వైరాగ్య సమన్విత మగు నొక యున్మాదము కిందికి వరిణమంచినది. ఐహిక సంవత్తల నన్నిటిని త్యజించి “సర్మగ్‌' విరాగి యయ్యెమ. సర్వవిధ వాంఛలను వదలి యోగి యయ్యెను. కొంత కాలము సాంసారిక సంబంధములలో వస్త్రధారణ మను బందము మ్యాతము వదలలేదు. పిదప నదికూడ వదలి దిగంబరు డయ్యెను. ఈ బంధము లన్నియు విజ్ఞుల మనుకొను వారికే కాని యున్మత్తులగు వారికేల? ఇటా దిగంబర మూరి చిరకాలము సీంధు (ప్రాంతములోని (గీష్మత వ్రములగు నెష్రారులలో దన కాళ్ళను గాల్బికొని, పిదవ భారత దేశము యొక్క యితర పాంతములనెల్ల (గీష్మాతప శరత్సీరంబులనొక్క విధముగ బుచ్చి, వర్యట స్వ్సు గావించి వచ్చను. తుడకా కనుల పొర వీడెను మాయా యవనీక తొలగి. సత్య దృశ్యము గోచరించెను.

“ఏల వృథావథంబుల జరించెదు? విశ్వ పి యానుషంగ హృద్వేల విలోల చి తమున వేసరకన్‌ వెదకంగనేల, చాల్‌ చాలు స్టిరంబు నొందుమొక సానముజేంః సుఖించి, దేవమీ యేలికయేని స్త్వయమే యరుదెంచును చర్శనార్థ మై” ఠి

ఈ భావము కలిగినపిదవ నొక స్టిరనివాసము నేర్పరచుకొనుట కఖి

4 కలిగెను. ఆ కాలమున నాలంగీరు రాజకీయ రంగమున శ్రాళనడకను ల నుంకించుచుండెను. షా(జహాను '"చ్యకవ ర్రియొక్క తుదిరోజులవి, జ్‌. ఆతని యువరాజు, మొగలాయి చ(కవర్తుల వంశములో సీ ్రాపికో” యొక విచ్యితమైన విశిష్టమైన వ్యకి. సుగుణసంవదలు శ క్ర నర ములు శత్తులగు చరితకారుల చేతిలో మరుగువడి పూర్ణముగా దెలియ న షీ ఇతడు విజ్రానపియుడు. ధర్మజిజ్ఞాసువు, యోగులు, వండితులు, క, కో అన్న అతనిశ (పేమ, సదా వారి సాహచర్యము, వండితగోష్టి యతని ర కాలవాహినిలో కొటుకొనిపోవక నిలిచిన యశతని [వాతలవలననే యతని కానసంపద వెలడియసుచున్న ది. తత్వజిజ్ఞాసలో నతడు మతభేదము

న్లో 1 లను పొడ్టీంపలేదు. ముస్లీం ఫకీర్లుు సూఫీలు, యతనికెంత పూజ్యులో హిందూ 95

యోగులు సాదులుకూడా నంటే పూజ్యాలు, ఈ మతవిభేద మాతత్వజిణ్ఞాసువు వదనుండిన నతడునిజ మగు జిజ్లాసు వెట్లగును 2? శలభము దీపమును వెదక వరిసినదేకాని, యాదీవము కాశీలోనుండోసేను కాబూలులోనుండినను శలభము నకు సమానమే : దేశదిమ్మరియెన డిగంబరుడు “సర్మద్‌” సషాహణవోనాబాద్‌, ఢిల్లీకివచ్చి యక్కడ నిలచిపోయెను.. అచట విధి యాతని పాదములకు సంకెళ్ళెను చేసేను. “దారాషికో” కు పిచ్చివారల పె ఎక్కువ (ప్రేమ గనుక నితనినిదగ్గరికి దీసెనని “మ్వీరా అమీన్‌ ఖయాల్‌” క రయు, ఆలంగీరు భక్తుడు నైన ఆలీషేరు [వాసీయున్నాడు. హైవము, (నపంచములోని బుద్దిమ త్వము నాక పశ్శెమునను, ఈ పిచ్చితనము నొకప్శ్శామునను పెట్టి తూచుటకు తగిన (శాసుకూడా ఒకటి కలదని, ఈ అలీషేరుకేమీతెలియును ? ఈ [ప్రపంచమున నీతరుల బుద్ధిమ త్వ్వముయుక్క- నిధికి బదులు “సర్మద్‌”కు గలిగిన యున్మాద లేశము లభివచిన చాలునను వారుకూడా కలరు. “ఆలంగీరు"” యొక్క బుది వై శద్యముకంటె దారాషికో యొక్క యున్మాదము మెచ్చదగినది కాదా? ఆ బుదిఐలము భక్తుల రక్తముచే సికమెనది. ఈ యున్మాదము స్వర క నాశమిల బలినొనంగి యాత్మసమర్దనము గావించినది. ఇట్టి యున్మాదమే దారాషికోకు [పియతరముగా నగపడిన చ్మితమేమి ?

చారాషికోకు “సర్మద్‌” పెన భక్రివశ్వాసములు వృద్ధియయ్యెను_ అవ్వుడతడు బయటికి వెడలినను “సర్మద్‌” ఢిల్లీని వదలి పోవలేకపోయెన్సు. షాహ్‌జవోను చ(కవర్తి రోగ్యగనుడైనందున దారాషికో యువరాజు రాజ కార్యముల జూచుచుండెను.

ఈర్ష్యాగస్తు డగు ఆలంగీరుయొక్క సంకల్పముల కవకాళము చిక్కెను. కొంతకాలము అలజడులు కలిగించి రక్త్రపాతము నొనర్చి తుదకు కీ. 1689 లో ఆలంగీరు నీంవోసనాధిప్తితుడయ్యెను. ఈ కాలము దారాషికోయొక్క 'స్మేహితులకును సహచరులకును ఆతనికంచె కష్టతరమెనది. దారాషికో వెంబడి, నట్టణము విడిచినవారు విడిచివెళ్ళిరి. కాని”సర్మద్‌” వంటి యన్మత్తున కంతటి యనకాశము యెక్కడ లభించును. అన్నియు మరచిపోయెడుయున్న త్ర సమాధిలో నీ గడబిడలు నీ వలాయనములు సర్మదునకేమి తెలియును. * తెలిసినను యతడు వెళ్లవాడా । అతనికి తన [(వణయోన్మాదము నందలి [వ్రతము సోవానము న్యూతము ముగిసినదనియు, ముందుమెట్టు నెక్కుటతై యదను. లభించుచున్నదనియు తెలియదా : బ వా

'సర్మద్‌* యొక్క' షహాదఠత్‌” (జీవిత సమర్పణము) విషయమున చరిత కారులు వివరముల నిచ్చియున్నారు. “సర్మద్‌” [వాసిన |కిందిగీతము మతాధి కారులగు గురు పీఠాధివతులకు కఠోరముగా దోచినది. దాని యాదారమున మహమ్మద్‌ (నవక నళరీరముగా న్వగ్గమునకేగెనను విశ్వాసము చెందింవబడిన దనియు, కాఫర్‌ అనగా *నా నీకతి యనియు వారు తీర్మానించిరి.

చ॥ తెలిన్సిన తత్వవే తలు మథించి రహన్య్మములన్ని గాంచియే: వలికిరి (ుహ్మమీజగము (బహ్మల మేమునటంచు ధీరతన్‌।, గలనె రసూలు మింటనని గాధలనెప్పును మోలవీడునే। బలికద తత్వమాకసమె (వాకేను ఆహ్మరడులోన లీనమెం

ఇందులోని విపదాంశములతో నీ విరాగికేమి సని ? వండితమ్మన్యులు గావించు కుతర్కముల వై పతడు కన్నె త్రిచూడలేదు,

గ్‌॥ (వణయ మార్గపు చతమౌ వథములందు

బుద్ధివాదంబునకు తావు పొనగడైన

యోచన లవేల నీభ క్త యోగమునకు ౬ నిజసితి యేమన-__అలంగీరు దృష్టిలో “సర్మడ్‌' గావించిన గొవ్వ నేరము చారోషికో యొక్క. సాహచర్యము. కనుక ఏదో నెవమున నతని వధింవ చూచుచుండెను. [పాచ్యఖండములో నవ్వుడు రాజకీయములు మళము యొక్క తెరబాటున చరించినవి. రాజకీయ కారణముల వలన గావింవబడ్‌న వేన వేలు వధలు మతమను ముసుగుచే కప్పివేయబడినవి. 'సర్మద్‌'".పె మోపుట కేనేరము దొరకనందున నతని దిగంబరత్వము 'షరా'కు వికుద్దమని నిషిద్ధమని నిదాంతముజేసి నేరమారోపింవబడెను.. రెండవ నేరము పెగీతమునందు పదీతుడగు రసూలు (వవక్త యొక్క సళరీర స్వర్గగమనమువై యివిశ్వాస మును పకటించుట. ముల్గాఖవీయను నతడా కాలమున ఉన్నత న్యాయాధికారి. అఆలంగిరాతని 'సర్మద్‌* యొద్దకు- వంపి దిగంబరుడుగా నుండుటకు కారణము' విచారింపించెను. ముల్గాగారు “సర్మదొను “వంగితాగే సరులును, విద్వజ్జన భూషలగు మీరు దెగంబరులగుటకు కారణమేమని” యడుగ “ఏమిజేయుదు సైతాన్‌ (ఆనుర (పవృత్రి) సఐలుడై యున్నాడని చెప్పెనట. క్రింది గిత మును పాడెనట,

రి

ఉన్నత్యాగమునుండి కిందికి న్యుగుడై వడ్మదో సెగా £ దుష్ట,న్మేతము చేతిగిన్నెల దూసుకొని పోయెన్‌ ఏీడుచంకలౌ నుండగానే వెదకుచుంటిని నెల్రెడన్‌ దొంగచ్మితము జూడు వస్త్రము దోచుకొని పోయెన్‌ ॥ ఇది విన్న ముల్తాగారికి కోపము వచ్చెను. కోపీంచుటకు “సర్మద్‌ "కారణము నొసంగను ఇస్లాం మతమును తృణీకరించలేదు. కాని, ఇస్టాం యొక్క ॥ యా సికత్వమునే తృణీకరించెను. ఇల్లీని_అనగా దుుష్పవృ త్రియొక్క (పాబల్యమును నద్దాంతీకరిం చెను, ముల్ల్గాగారు. తిరిగి వచ్చి నా స్రికుడసి శిక్షించుటకు తగిన యాధారము లభించెనని చృకవికి మనవి చేసికొనియెకు, ఆజ్జాప్యతమును (వాయుట కుద్యుకుడై కలమును పట్టెను. కాని యాలంగిరు వంటి దురాలోచనావరుడు కేవలము దిగంబరత్వమే శినకు పతుని జేయ దనియూ, “సర్మద్‌” వంటి మంచి తత్వవే తను, పౌరుల భ్‌ కివిశ్వాసమృల నాక ర్పించుచున్న జానిని ఇంతకంటచె (ప్రబలమైన కారణము లేనిదే వధించు టొవ్పదని విలంఐము గావించెను. ఇస్తాం యొక్క వదమూడు వందల సంవత్సరముల చర్మితలో శాస్త్రజుల కలము ఒరలేని క తియై గనవడుచున్నది. వేనవేలు తత్వజ్ఞుల ర కముచే పం ధర్మ వరిష్కారములు కళంకితములై యున్నవి. ఇస్తాం యొక్క చర్మితము నెటునుంచి చదివినను రాజు మరణదండన విధించుటకుద్యుక్తు డై నపుడు న్యాయాధీళుని యొక్క కలము, సేనాధివతి యొక్క కరవాలము, రెండును ఒకే తీరుగ వని చేనెననుటకు సూఫీల వందల కొలది యదాహరణములు దొరుకును. దేళభక్తులు మ్మాతమేకాదు, మతళాస్త్రజ్ఞులలో కూడా నెవరు తత్వ రహస్యములు సమీపించిరో వారు న్యాయాధికారుల వలన దుఃఖముల పాల,డ్రిర. తుదకు తలనిల్చి ము క్రినౌందిరి. “నర్మద్‌” కూడా నదే క తికి బలియయ్యెను. తుదకు “*నర్య్మద్‌”ను వండితులు విజ్ఞులు మున్నగు వారి సభకురప్పించి వండితు లందరి యభ్మిపాయ (వకారము పరిష్కరించవలయునని తీర్మానింవ బడెను. సభ సమావేశమయ్యెను. “సర్మద్‌” రప్పింపవబడెను, (వ్య్వపథమమున చ్యక్రవర్రి స్వయముగా నతనిని సంభోధించుచు "సర్మద్‌” దారాషికోకు రాజ్య (పాపి యొక్క యాశీర్వచనము నొసంగెనట నిజమేనా ?” యని యడిగెను, 98

చిరస్టాయాయగు రాజ్యమునకు పట్టాభిషిక్తుడయ్యెను” అని చెపెను. వండిత థి స్ట్‌ ట్‌ అనన్‌ (1 ర.

(వవరులందరు “దిగంబరత్వము కాస్త్రవిరుద్ధము. ఈ నియమమునక్తు విజులు మూడులు అందరు సమానులే” యని వచింటీరి, ఈ వూర్వప గమునక్సు మెదిలే “సర్మద్‌” ్మవత్యుత్తర మిచ్చియుండెను. ”

“దొంగ చ్మితముజూడు వస్త్రము దోచుకొని పోయన” అని,

ఆలంగీరు చ్మకవ ౨యొక్క తుదికాలమున “ఖలీఫా యిబాహిం బద్‌ఖుషాని” ఆను నొక పూజ్యుడగు విబుధుడుండెను. అతని వలుకాకులుగా “వాలెవి దాగిస్తాపో అను రచయిత ఈ కధ నీీకింది విధముగా దెలుప చున్నాడు. ఆ వతితుల సభలో “సర్మద్‌”ను వస్త్రములను ధరించుమని బలికి రట, ఆతడు కాదనియెను. చ్మృకవరి పండితులతో దిగంబరత్వము వధిం చుటక ప్యాతునిజేయు యధికారమును పలుకుచు, “సర్మద్‌"”ను “కల్మా" చదువు టకె కోరెను. కారణమేమన “సర్మద్‌” కల్మా చచువునపుడు "లాఇలా” అని మా(తముచ్చంంచు. వాడు; “అలల్లా” ఆను. కొసభాగ ముచ్చరింపడు, ఈ నంగతి తెలిసియే చకవ లి ఇట్లుకోరెను. “సర్మద్‌ అచ్లే “ల్రాబ్షల్రా* ఆని చదివి విరమించెను. ఇది కేవలము నా స్తికతయని వండిటిలు విజృంభించిరి. “సర్మద్‌” అందుకు నేనింకను నాసియనుటలోనే పడియున్నాను. “ఆ సిొయని వలుకు మెటునకు చేరలేదు. చేరనిడే యట్టనిన నసత్యమగును, హృదయమున లేనిది వాక్కున కెట్లువచ్చును ? యని. 'పెదులు చెప్పెను. ఇట్లనుట నిస్సందే పాముగా నానీకతయని పండితులు నిర్ణయించిరి. దీనికి శిక్ష వధయని షీర్మా నించిరీ ఈ పండితమ్మన్యులు అ నీనా సీ యను శుష్కవాదములందు. బడి “నర్మ ద్‌” ఈ మెట్లునుదాటిన వాడనియు, తవళివలకు చెజవడనియు తెలుసు

న!

కనలేదు. వీరు తమ [పాంగణమున సిలుచుండి తమ యాన్నత్మమునే గరించుచుండిరి. అతడు “కాబా” దేవాలయము రెండు సమానముగా నగ పడచు, లెంట్‌ ధ్వజము లౌకేసారి ఏకముఖముగా నెగరుుండుట గనపడునట్టి

“సర్మద్‌” తన మహాభావమును నిన్సంశయముగా వెల్లడించియుండెను, ఆనుమాన సంతృ ప్తినొందన్మివనమాణములచే జిజ్ణాసువులు (వత్యక్ష స్వరూప దర్శనముచే దమవిశ్వాసమును ధృడికరించ కొనగోరెదరు, ఈ (వత్యషన్వరూవ దర్శనమింకను “*నర్మద్‌”కు లభింనకుండెను, అందువల్ల తాను డేరిచూడని పదార్థము “క్రల్రద్రని" ఎట్టనును ? జిజ్ఞాసో మార్గమున నడచు హింథులందశీకీ

శ్ర

సయనమున దోవలో నిజీ మెటుల దాటవలసీయుండును. “సర్మద్‌” గావించిన దోషమేమన, ఇతరులు"పరోషముగా. దాగుచు (దావెడు మరుపును “సర్మద్‌” (వత్యక్షముగాను నిర్భయముగా నోటికి పట్టెను. అందువలన శిక్షకు ప్మాతు డయ్యెను. ఇట్లు నిర్భయము [ప్రకటించుట గూడ “సర్మద్‌” కవసర మైన యువ కరణమే!: పరమేళ్వర సాజణత్కారమే కోరుచున్న వాసికి నీ విధమున సారూ ప్యమును బొందుటయే ఫలము. ఇట్లు “సర్మద్‌” పండితుల యాజ్ఞను శిరసా వహించుట కియ్యకొననందున వధ్యుడని తీర్మానింపబడియెను. మరునాడు వధ్య శిలకు తీసికొనిపోయిరి. ఇది 1070 హిజ్రీ, యనగా ఆలంగీరు చక్రవర్తి పట్టాభిషిక్తుడైన రెండవ సంవత్సరము. “ఆనల్‌ హక్‌” (సోహం (బహ్మ) యని జీవ(బ హ్మైళ్య సిద్దాంతము నుచ్చరించు పరమయోగిపుంగవ్పుడ గు *మన్‌ సూరు” ఒకడు. రెండవ వాడీ “సర్మద్‌”. ఇతని వధ్యశిలకు గోంపోవునిపుడు గుంపులు గుంపులుగా పురజనులందరు గుమిగూడి ఈ యజ్ఞమును కనులారగాంచిరి. తలవరి తన కరవాలమును మెరపించుచు ముందుకు దుముకుచుండ “సర్మద్‌ 1? ముందునకు నడచి “రమ్ము : రమ్ము : వచ్చితివా 1నీ వేస్వరూపమున వచ్చినను నిన్ను నేనెరుంగుదును” అనిస్వాగత మొసంగెను. ఈ కింది పద్యమును చదువుచు రైర్యముతో తల కరవాలమున తెరగావించెను :

వినబడె త్మీవ నినాదము వీనుల కొక నిమిషం

కనలేదను కలమరచితి కనుల విప్పితి నే

కనబడె కుటిల నిశీధిన్‌ కారుమబ్బు లొక వంకన్‌

కనుమరగన్‌ కూర్కు-చుంటినే గాని నిదుర వచ్చెనే ? [గంఠక ర్రలు చ్యకవర్తి యొక్క స్తోత పాఠములనుండి "“సర్మద్‌" యొక్క రకసీక్తమగు శవముపై రెండు కన్నీటి చుక్కలనేని విడుచుటకు తీరిక చిక్క లేదు. కాని ఇంతటితో తృప్తిజెందక నీ రక్తపాతమునుగూడ యాలంగీర్లు యొక్క సుగుణవర్ణనాకథ నంబున నొక రత్నముగా పర్మిగహించి ఈ సుకృత ఫలంబు నపేషించు చున్నారు.

“సర్మద్‌” యొక్క సమాధీయనీ తలంవబడు (పదేశము సమాధి కాదనియు, వధింవబడిన స్టలమనియు కొందరి మతము. కాని వధింవబడిన స్థలముననే యతని శవమును సనమాధి. స్థలమొనర్చిరని “వాలెఃదాగిస్తానీ” విశదీకరించియున్నాడు, కావున రెండు నొకటియేయని నమ్మడగును. మఠియ్యు

100

నేను రెఎడవసా3 యీ నమాధిని దర్శించితిని. అన్నజు తావులందును దానిపై వచ్చిక మొలచియుండును, ఈ విచ్మితము రెండవ మన్‌నూరనదగు నీతని మాహాత్మ్యమేమో । యని (వాసుకొన్నాడు. ఈ [గంధకర్త మహమ్మద్‌షాః కాలమున కీ. ౪. 1160 లో తన (గంధమును దచించెను. ఇవ్నటికి నీ సమాదిని దర్శించినవారు “ఫాతెవో” కాంతి వకనమొనర్శ్చి వెళ్ళుదురు.

(బతికియండినపుడు “*లాఇలా” యను (వథమ భాగము మాతమే అలుకుచుండిన “నర్మడ” యొక్క ముఖము కంఠవిచ్చదితమై “*లాఇలా హాఇల్లిల్లా” యను పరివూర్ణ వాక్యమును మూడుసారు లుచ్చరించెననియ, లోకులి దృశ్యమును గాంచిరనియు, వినిరనియు, “ఖలీహౌ ఇ, బాహిం బదఖ్మాసీ" వాక్యములను (ప్రమాణముగా గొని ప్యగంథకర [వాయుచున్నాడు. నేటి కాలమున నిట్టి గాధలను పుక్కిటి పురాణములని జనులు విశ్వనించక పోవచ్చును కాని, సత్యాన్వేషణకు పూనుకొనిన వారికిని, వసంతమున విక సించిన పువ్వులను హేమంతమున శుషించిన కొమ్మలను మాటలాడుచు వినినవానికిని, (వణయబలినాసంగిన “*సర్మడ్‌” యొక్క శిరచ్చేదితములగు “ఇెదిమలు కదలుట కనబడుట ఆశ్చర్య జనకమా ఇ

పట్టాలిషిక్తుడై న నెండవయేట నీరక్త్రపాత మొనర్చిన యాలంగీరు చ్యకవర్రి తరువాత 15 సంవత్సరములు రాజ్యమొనర్చెను, ఈ కాలమున నెప్పుడాతనికి శాంతి లభించలేదు. ఆతని మరణముకూడ వరస్థలములోను, విషాదావస్థ్టయందును సంభవించినది. ఏ మహాత్ముని ర కవిందువుత (వభావమాః కాని యా మవిత్ములౌక పాక్యమేని బబుకనవ్పుడు మనక్షల చ(కవలరిపై కోవము 2

“న్తూఫీసర్మద్‌” యొక్క. జీవితగాధను అబుల్‌కలాం ఆబాద్‌గారి మూలముననుసరించి “భారతి” జూలై సంచికలో (వకటించియుంటిని. సూఫీ లో గొప్పవారందరు కవులే. మౌలానా రూం ఫారసీ కవులలో నగ గణ్యుడు. సూఫీలలో ముఖ్యాతిముఖ్యుడు. ఈ వేదాంతులు హిందువుల సాంఖ్య నిదాంతములనూ, గిక్కుల [190 180౧16 సం్రవదాయవునకు చెందిన ధ “కితత్వములనూ స్వీకరించిరి, సత్యస్వరూవ మజ్థేయిమనియు, సర్వాంతర్యా మియగు శ కి నిర్ణణమనయు, జీవుడు కర్మబద్దుగేనియ, జీవితము మణభంగు రఘనియు, కావీన (పేమలో భ_కియే ము కిసాధనమనియు సూఫీల యుప దేశము, వై రాగ్యము నుపదేశించినను జీవిత సొమ్మగి నువయోగించుకొనుచునే

ల ర మ 5 ల

/ న

'శ(40. ౧0.22222 || ] (4 న జీ |

శ -పేమకు మార్ష యుండవలయునని వారే యభ్రాయమా, లంట మళంప ద్వ్యర కరం్రమను తలంపుచే ఈ సూఫకన ఉం రసపరిపుతములను వీవ గీత మ్‌

శాష్యములనదగు సితములను (వాసీయున్నార ో లం అందు ఫైరసీ కవితా సం్యపదాయము ననుసరించి _మరు వ కవుల నా సౌమ్మగిగను, భకులకు షారవశ్య చిహ్నముగను ఉపకరించుచున్నది. అందువల్ల పీరు మదుసేవ కూడదని వాదించు మౌలవీలను జాహిద్‌లను (విరాగులను) వెక్కిరించుచుందుళు. ఈ సూఫీల తెగకు చెందినవాడే “సర్మద్‌”. ఉమర్‌ఖయ్యాం యొక్క రుబాయీలు (గీతములు ఫిట్‌ జెరాల్డ్‌ వంటి శసికావతంసుని కలము బలమువల్ల (పవంచము నందెల్ల విథ్యాతిని గాంచెను, తెలుగున శ్రీ రాయపోలు సుబ్బారావు? దువ్వూరి రామిరెడ్డి, ఆదిభొట్ల నారాయణదాసు, ఉమరలీషా మున్నగు కవిస తముల ,పతిభావంతములగు ఆనువాదములవల్త ఆం[ధపాఠకులకు సువరిచితములై నవి. కాని “సూఫీసర్మద్‌” యొక్క రుబాయాలకీ యదృష్టము వట్టలేదు. ఢిల్లీ యొక్క షాఃజహాన్‌ ెన్సు వారు (వకటించిన “రుబాయితే” “సర్మద్‌” అను (వ్రతియందు (821 రుభాయీలు. (చతుష్పాద గీతములు) కలవు. ఇందులోని కొన్ని గితమ్సులు “ఉమర్‌ ఖయ్యాం” గితములందు కనపడును. “ఉమర్‌” మొక్క గీతముల నిజమెన సంఖ్యను నిరూపించుట కష్టమని ఆ [గంధక రలందరు ఒప్పుకొను చున్నారు. కనుక రెంటిలో కనవడు గీతములు నిజముగా నెవ్వరివో తెల్రిన్సి కొనుటకు తగిన యాధారములులేవు. ఈ “నర్మద్‌” యొక్క ఈ 821 గిత్రమ్ము లలో [వక వములై నవి యుండవచ్చును కాని మొత్తముపైన ఈ రుబాయీలు హెరన్‌ మూలమునందు “ఉమరు ఖయ్యాం” యొక్క గీతములకు తీసిపోవని చెవృవచ్చును. ఈ గీతముల నుండి యదాహరణమునకై కొన్నింటిని తెనిగిం గించితిని, [వతిభావంతులగు కవులచే ముందెప్పుడైన సీ “రుబాయీలు” మరింత సుందరముగా యనువదింపసబడ వచ్చునను యాశతో నాయిటి శనయత్నమును వకటించు చున్నాను. ల 102

ఉవుర ఖయ్యాం * ఈశ్వ ర తత్పవము “డ్రమరు" నాస్రీపడా, ఆ నీకుడా ? అజేయ నాదమునందును, నా సికవాదమునందును చాల భేదము కలదు. ఉమరు కవిత్వము నందీళ్వ ఈడే లేడని (పళిపాదించు గీతములు కనఐడవు, ఇందుకు వ్యతి రేకముగా ననేక గీతములందీశ్వారుని సగుణాత్మకమగు స్వరూవమును పురన్కరించు కొని వ్మిపలంభ రూవముగను, యితర రీతులను దూలనాడుచున్నాడు. చ॥। నకియరొ వ్యా నింపుమొగి, సర్వపల వ్రదుడీశ్వరుండు తా సకల జనాళినిన్‌ తన విశాల కృపారస వృష్టి (బోచెడుస్‌ (వకట వసంత సీరురస పానముజేనీ దురంతమైన సే వకత దౌరంగు మా ాపళువు వానిస్‌ సేవల గోరడెన్నడున్‌ ఇంకొకటి జూడుడు- ఉ॥ పావము పొవమంచు మరు బొప్పరె వా విడులేల సేం కావము బొంది గాసిలిన దక్కదు లాభము లేశమేనియున్‌ పావముజేయ కెవ్విధి కృపొరన్‌ ప్మాతుడు జీవుగొనొ 2 యీ పాపులకై కృషాప్రి భగవంతుడు కే కొనె చింతలేటికిన్‌, చూచితిరా 1! ఉమరు యొక్క. తర్కము ౭; భగవత్యల్యాణ గణంబులను సారక మొనరించుటకయిన బొావముజేయవలయునట ; మరి న! యొక చ్మితము- 103

చ। ధర నపరాధ మెన్నడును తప్పీయ జేయనీ వాడెవండు? యొ నరుడెటు లిజ్ఞ్ణగంబున మనన్‌ గలిగెన్‌ దురితంబు జేయకే ? డురితములే నొనర్చెదను, దుష్టఫలంబుల నిత్తువీవు; శ్రీ హరిః మరిభేదమున్న నిసుమంత వచింపుము నీకు నాకునున్‌.

హైపకర్మలు, వాని (వతిఫలంబని ఇప్పబడు శిషా విధానము,

రెంటి విషయము త్మీవమైన యాషేపణ కదాః ఇందు సంబోధింపబడిన య స్తిత్వమెద్ది + ఈ [కింది వద్యమును గమనింపుడు. అందు విస్ప స్టముగా పిలిచి ప్మాతమును బడ (దోసిన నేరము నారోపించు చున్నాడు:

ఊ॥ ముక్కలుగా బగిల్బితివి మోహనమౌ మధుపూర్ణ పాాతమున్‌ మక్కు వగూర్చు భోగమణి మందిరద్వారముమూసినావు. మేల్‌ చిక్కని (దావలందోరసి చిందు గులాబిరసంబు మంటిపె గ౦క్కున జల్ల మత్తుడవు గావె హరీ ॥ యెటులేను మత్తుడన్‌ ?

ఇటువంటి వెన్నియో “రుబాయీలు” గలవు. వీనిని జదివిన నీశ్వర

తతమ్వు లేదను నాస్రికవాదమునకు ఉమరు దిగలేదనియు, అతనిని నాసికు డనుట గొప్ప పొరపాటనియు స్పష్టమగును. న్‌ అభైన నీశ్వర స్వరూప మెద్ది 7 జీవునికి ఈశ్వరునికి సంబంధ మేమి ? ఆను ననేక (వ్రశ్నలు బయలుదేరును. ఈ (పళ్నలన్ని టికి “ఉమర్‌” యొక్క (పళ్యుత్తరమొకటే. సత్యస్వరూప మజ్జేయము. ఈశ్యర తత్వజ్తానము దుస్పాధ్యము. "ఈ తత్వమునే యెనేకభంగుల 'జెప్పియన్నాడు._ *

చ॥ ఆరుగగ దోవలే దిల రహస్య పటాంతర సీమ కేరికిన్‌. ఎరుగరు రాకపోకలకు నెయ్యది, యాత్మకు కారణంబొ, య వ్వరి నిధరాశయాంతర నివాసముదప్ప మరొండులేది కె వ్వెరవున చితమిక్కథయు వేగిరమంతము నొందదక్కటా.

104

మ॥ ఆలనా డిడిచి వై చితీ వీచట నాయాసంబుతో నెటులో వ! నిల జీవించి గడించు వినయముగా కింకే ఫలంబొందమిన్‌ కల [పాణంబులు వీడజాలక మవికష్టంబుతో నేగితిన్‌ దెలియంజాలను రాకపోకలకు నుద్దేశంబు నీ యన్మికిన్‌, చూడుడు!

చ॥ నిగమ విచారబుద్రులయి నిష్టలకాస్త్ర వివాదవంక మం

దొగిదిగి “య సీ" 'నాసి' యను నూహలమె గరగంగ జూన్యులై బొగిలెడు వారలీ ఘన తమోవృత ర్యాతము నీదిదోరివ డీ యగనక "సెప్పి కొన్ని కధలంతటితో విరమిర్యతు నెచ్చెలీః మరియు చ॥ కరమనుర క్రి భావనలగాంచి వరార్థపుమేలి ము తెప్పున్‌ సరులను గూర్చి, తత్వముఅ సారమిదంచు వచించు పెద్దలున్‌ వరమరహస్య స్కూతముల భావమొకించు కెరుంగలేదు, తీ వరముగ నెవ్వియో బలికి వార్తలు, న్మిదలు జెంది రక్కటా : ఇటుతే శాస్త్రములన్నియు గుదవుల వలన నభ్యసించితిననియు, తెరిసిన వారిని సేవించి విచారించితిననియు, సత్యస్వరూపమును నిర్ణయింప జాలరనియు వాపోవుచున్నాడు. ఒకప్పుడు విజ్ఞానము కలిగి నటుల భ్రమ వడియో లేక నిజముగా జ్ఞానతేజము కనుల కగుపడియో_

చ॥ ఒక్‌ తృటి జాలు నాసిక మహోధధిదాటి పరాత్పరున్‌ దయా ప౦ంకటితుగాంచి శంకలను బాసీ, సునిశ్చితబోధ మందగన్‌ సకియరొః యిట్టి మేలి నిముసంబది దుర్గభమంచు శ్రీతితో సుకవడ నబ్బు కాలమును జూడగ నీ సిముసం విరొక్క టే,

శ05

అనీ ఆత్మళాంతిని ధ్వనింప జేయుచున్నాడు. మరియొకసారి తన తత్వము నీ కింంది విధముగా (బకటించుచున్నాడు: చ॥ ఆది వెలలేని మానికము అబ్బెడు వేరొక కోనయందు, పొ మ్మది సరిలేని మౌక్తికము; అందున వేరొక చిహ్నముండెడిన్‌ *'ఆది' *ఇది” యంచు నూరకయి యారుర పెటుదు మీవు నేనునన్‌ వదలక, |; పేమగాధలకు వాజ్మయ మింకొకటుండగావలెన్‌. (వపంచములోని (పతివసువు భౌతికమనియు, మానవుడు మరణా నంతరము మన్నైపోవునవియు, క్షణభంగురమగు సీ జీవితము దాటిన పిదప మరియే యాశబేదనియు, స్వర్గ నరక ఫలములు కేవలము కథలనియు ముమ్మాళు నొక్కి చెప్పుచున్నాడు: చ॥ సరసుడు మ్మితు డిమ్టుడును సన్నిపాతుం డొకరుండులేక, యొం టరిగను భూమి గర్భమున డాగి పరుండెద నెన్నియేండ్లా, సి . ధురసము (దావు మింపుగ వదూమణి : తెల్పకు మీ రహస్యమె వ్వకికిని, విచ్చబోదికను వాడిన పుష్పము దెన్నినాళ్ళకున్‌, మటియు. ఉ | మాస్‌న జీవీతాంచుకము మారదు (కోతదిగాగ నెన్నియున్‌ జేసిన కార్యమున్‌ మనకు జేకుర దిష్టఫలానుసారయై ఓ సభిః (దావుమమ్మ మధువున్నది గిన్నెల నిండ చింతలే కానవప్శాతముల్‌ బగిలి యన్నియు మన్నయిపోక ముందుగన్‌ ఈ భౌతిక జీవితము ముగిసిన పిదప మరియే యాస కేదనియు తరువాత సంగతులన్ని యూహలనియు, భౌతిక జీవితముగూడ కణభంగుర మనియు ఈ ముదినీన భూమి.పె (వతియడుగు మిగుల జా్యగతగా నిడవలె ననియు,,ఎందరో చ్మృకవక్తులు, ఎందరో సుందరులు స్వల్చ్పములగు తమ జీవిత యాత౦ల జాలించి మంటియందు గలసిరనియు మిగుల విషాదముతో 106

చః అల నెలయేటి తీరమున నందపు వచ్చిక మొల్చె వేలుపు ట్రైబువల మోవిపై నిది ...నటించు దలంచి, దానిపె బలముగ పాదమూనకుడు వంచక భావము నుంచకివ్వి, యే జలజముఖీ కపోలముల సానల దీరిన మేలిమొక్కల్తో

మజశియు__

చ : హరిణము బిడ్డలన్‌ బెనిచె నక్కట। సింహము వమ్మికమించడిన్‌ ధరణివిభుండు “బ్మృహము" సదా మధువానిన సౌధమందు, నా నరపతి వేటలాడెను వనంబులలో మనుబిళ నవ్వియే యరమరలేక యి శ్తరిని నాతనుజేరు సమాధ్మితవ్వుచున్‌.

ఖైరౌకచో--

చః మనమిటు రాకమున్నుగనె మానిని, రేలుబవళ్ళునుండె నే ఘనమగు కార్యమో సలువగా గగనంబిటుతే భ9మించు చుం డెను; పదిలంబుగా సదము నీవిటబెట్టు ధర్శితినిద్దియే

చి కనుక సుగ్మాతి మోహనప్ప కనవ రెప్పల మట్లియో డెఫీ? అని పెచ్చరించుచున్నాడు, మరియొకచో,

మ॥ మున్నీ పాతిక రూపుడౌ నరుడు డా మోహించి దుఃఖించెనో యన్నాః నావలె కామినీ శిర మునందల్లాడు ముంగుర్హ పె నున్నాడాసతో; చూడు మిక్కలమునం డున్నట్టి హస్తాగమున్‌ ఎన్నాళ్ళాయెనొ, (ప్రేయసీగళము నన్వేయంగ నీ హస్రమే

యని విషాదగీతము వాడుచున్నాడు, 10?

చ।। ముదిసీన తూర్పుకౌండలివి “మో 'సెసులున్‌* పదివేలు వచ్చి చూ చి దివము జేరి; రీగుడిని జీససు లెందరొ పూజసల్పినా; రది పడివేల “కె జరులు' నెక్కిన పౌధవతంసమందు; రి య్యది 'కిసురాలు" అషలు విహారము జేసినగూడ నెచ్చెలీ: అని జగము యొక్క. పురాతనత్వమునో లేక జీవితముయొక్క గణ భంగురత్వమునో చాటుచున్నాడు, ఆటులే యూ జగమందు తమ కర్మ బద్ధములగు ఫలముల ననుభవించి జీవులు వచ్చి హోవ్సుచుందురని వెవ్వుచున్నాడు, ఊ'॥। ఈ జగమందు పార్తతగిల రెవ్వరు, (క్రాత్రగనుండ రెవ్వవా యా జనులందరున్‌ దుదకు నన్నియీష్తములొక్కటొక్క- కే రాజిల_గాంతురో సకియః। రంకు జగంబిది యేఎవెంబడిన్‌ బోజన, దెల్లకాలమును పోయిరి వచ్చిరి పోదు రెందరో। మజియుయు చ॥ తిరిగితి నెంతయో సఖునీ దిన్గకవాటము చుట్టుముట్టు నే నరిగినపట్ల నల్లడల నారసియార సి వేసరిల్రితిన్‌ ఎరుగుము మూలస్యూతమిరి యిప్పథమందు జరించివచ్చియొ క్క రుడును వచ్చు [దోవబడి [కమ్మరబోక చునంగ లేదిలన్‌. స్పష్టముగా కర్మ తత్వమునుగాని లేక పునర్జన్మ తత్వమును గాని అతడంగికరింపలేదు. కాని కొన్ని గీతములం. దీతత్వములు కవి మనసు నాందోకన మొనర్చిన చిహ్నములు గలవు. మానవుని ఆత్మళాంతిని సర్వదా భంగమొనరించు విశేషమేదేని గలదేని అది జీవితము యొక్క నిషాదకరమగు క్షణభంగురత్వము. తత్వజిజ్ఞాసకు మనుజుని బుద్దిని బలవంత ముగా సీడ్చుకొని పోవు భక్తియే. యిది జీవితనాటకము యొక్క యూ విషాదాంత కథ జీజ్ఞాసకు పోంత్సాహకర మైనను బిజ్ఞాసువు పరమ భక్తుడు కావచ్చును. విరాగి కావచ్చును. లేక క్రేవల నా సీఐుడో లోకాయకుడో చార్వాకుడో కావచ్చును, లేక మార్గమధ్యమున దృక్పద మనేకవిధములుగ మారి, 100

వివిధములైన తెగలుగాను, తరగతులుగాను వీర్పడవచ్చును. జిజ్ఞాసువులయొక్కు మార్గమున 'ఇంత వరకే", ఇకముందు వలదు (౧౪౩12౯2౧ ౧౦ 116౧ ఆను నవధి వాని సామర్థ్యమునుబట్టి కలుగును. ఉమరునకీ మార్గమధ్యమున గలుగు శంకలను, ఆటంకములను మనోహరముగ వర్ణించియున్నాడు.

చ।। తెలతెలవారె పానగ్భహ త్మీవనినాదము పీనులంబడెన్‌ తెలియము మతః మేల్కొనుము తియ్యని (దాకరసంబు

గోలుమీ వల నిదురింవజెల్లునె? నివాసము తధ్యమె? జీపీతంపు ని ర్మల మధుష్మాత నింపుకొని (మగ్గకపూర్వమె పాత నింపుమా? అని మ త్తజనా? నాకర్షించి వారిని కర్రవ్యపరాయణుల జేయ వయ త్నించుచు నెలుగెత్తి పిలుచుచున్నాడు._

ఉ॥ మ త్రజనాశి గేరుటయె మానుము, మద్యము గోర్తిలకున్న సే చితము, కోపగించునెడ చేరి ఏరించిని వేడుకొందు, *నే బ్‌ొత్తిగ దాగి నంచిటుల బూటకముళల్‌ పలుకంగనేల? పే ఆ తిన ఘోరకృత్యముల నిన్ని యొనర్బగలేదు, మ్మితమాః

అని మిితుల జడిపించుచున్నాడు. ఒకవంక డెబ్బడి. రెండు

విధముల వివాదముల నింసించుచున్నాడు. వేరొకచో,

చ॥ గరువరః మా యవీష్టమొనహూడగ నిమ్మొకసారియైన నీ వరచుటమాని దైవవథమందు జరింపగ నిమ్ము మమ్ము నీ ఇెరవులు మంచినేయగుచు తిన్నగ జూడగలేవుగాని, వం కరగనిపించు, పొమ్మికను కన్నుల కంజన సేవ సేయగన్‌,

అని గురువునకు తిరుమర్మత మువదేశించుచున్నాడు,

ఉఊ॥ భూజల మిృిశమంబుననె బుద్ధియళకుగ్‌ చన్నగన్నన్గాషె నా డీ జగమెల దుఃఖముల నిచ్చి ననున్‌ బరితుషుడేనె, మి

ళా శు 109

తా; జడ్‌పింపనేలనను *“(త్రాగకు తాగకు' మంచు పల్మరున్‌ వేజని (తాగకుంకుటకు వెచ్చము రొక్కము లేమి చాలదే? అనీ దైన్య ముట్టివడ బలుకుచున్నాడు.

మ॥ 'సెలయేటన్‌ బం్పివహించునీరును 4 .4సమీరంబులన్‌ బలె. నీనా వయసందు నీ దివసమున్‌ వ్యర్ణంబుగా బోయె, నే నిల జీవించిన యిన్ని నాళ్ళు వ్యసనంబింతేని నీ రెండు, రో జులకై దాల్పననా గఠాగత దినస్తోమంబు గాంత్నించుచున్‌.

అని అనాగత కాల చింతల బారదోలుచున్నాడు.. “రేపు రేపు

అను మాట మరచి పొమ్మనియు, ఎన్ని *ర్రేపులు' యెన్ని 'నిన్న' లందు గలసి పోలేదనియు హెచ్చరించుచున్నాడు. వేరొకచో__

ఉ॥ 'మాపని* 'రేపిటంచు మరుమానిని సేవ యొనర్ప వామిదాల్‌ బాపురః చెల్లునే? మధురభాషలదే నెర దప్పి యారునే? పాపనెలన్‌ శళాంకముఖి ఫానము సేయుము దివ్యసీదు వే లోపములేక, వెన్నెలలు లోకులు కోరిన యప్టుగాయునే?

ఇటులే జీవితాదర్శ మీ శింది విధముగ (బకటించుచున్నాడు.

ఊఉ! ఆసవప్యాతమున్స్‌ మధువు నందపు నెచ్చెలి తోట సీమలున్‌ అసవహింవగా మనకు నంతకు మిక్కిలి స్వర్గమేది లే డో సభిః స్వర్గమున్నరకమున్న తెరంగు నెరుంగ బోకుమా వాసముజేసె నెవ్వడట? వచ్చె నెవండటనుండి (కమ్మరన్‌.

మజీయు...

ఉ॥ పెంథుడు మత్తుడై సతము పాయవి మైమర పొందుగాత, కా మాంధత విహ్వులుండగుచు మానము గోల్పడుగాత, నిటియే యంధతలేక మేల్కౌనీన నిన్నట్‌ వింత దహించు; కాగి ని ర్భృంధముగాగ మ త్రిలుము పాడ్రైతేమి జగంబదెట్టులన్‌,

110

అని పాంధుని నాశీర్వదించుచున్నా డు. ఊ॥ భాసుర చందకాంతులను, భావ మనోజ్జవిలాస సంవదన్‌ భాసిలు సుందరిన్‌, వికచవద్మ సుగంధిత మూరిజేని, “నీ వాసలుగొవ చూడ్కులతొ నచ్చెలి జూడకు' మంచు జెవ్పదీ వాసవ పూర్ణప్మాతమును నడ్దముబట్టిన నేలజారదే? అని ఈశ్వరుని పశ్నించుచున్నాడు. ఇంకొక ఫారసీ కవి గీ; గాఢతమ మైనయిత్రి యగాధ జలధి_మధ్యవర్యంకమును గటి “మలిన మగును, తడిసిపోవును కట్టినయుడుపులెల్ట, భద” మని పెౌచ్చ రిరచుట పొడియగునె? అని యీశ్వురునితో వాదించినాడు, ఇట్టి గీతములు కొన్ని భక్తి పారవళ్యమున బాడిన పరమవైష్షవ శిఖామణియగు ఆళవందారును జ్జ ప్తికి దెచ్చును. ఇవి బాలురు తమ తల్రిదం్యడులపనట్ల జూపు నిష్టర లాలనములుగా గన్పడును. అనేక గీతములు సత్యవ ర్తనమును, వరోపకారమును . క్రాఘించు చున్నవి. బాహ్యచిహ్నములకు (పౌముఖ్యము నొసంగి, సదాచారులమని నిక్కు “జాహిదు'లను సత్యమును త్యాగమును ఆవలంబింపవలయునని -హిచ్చరించుచున్నాడు. ధనమును, పదవిని, గౌరవమును గ ర్ష్యముగా జూచు చున్నాడు. ఉ॥ న్యాయముగా విరించి మన కన్నము బంచి విధించి నెంతయో సూ, యణుమ్మాత మందు బొడసూపవు 'హెచ్చులుతగ్గు లేమియున్‌ బాయనిర క్తి గల్లినవి వంచుక తృపిని బొందగావలెన్‌ స్వియ మనోగతిన్‌ నడువ జీవిత సర్వవిము క్రిగావలెన్‌- 111

ధన గౌరవముల గురించిన వైరాగ్యమొకప్పుడు “బుణంకృక్వా ఘృతంపిబేత్‌' అను సందేశమువలి నుండును. అటులే, ఊ ఏనుగతించినన్‌ శవము నేమరకన్‌ మదిరాఘటిన్నృత స్నానము సల్పుడీ నవరసాన్నము పిండములేల ? మద్యమే హినమొసంగుడీ; (వళయపాతమువేళను నిష్టమేని న నానగ .... -.. కమ్మని శేనియ జిమ్ముచుండు మా ళం పానగృహాంగణస్థలిని బాల సమీర సువాసనావపుల్‌ . ళ్జోః “పీత్వాపీత్వా పునఃపీఠ్వా యావత్పతతీ భూతథే” అను శ్లోకము స్మరణకు రావచ్చును. కాని స్మృకమముగా జడివి సూఫీ కవుల వాజ్బయముయొక్క_ రుచినెటిగి, ఉమరు కాలము వరకింకనీ సూూఫీల తత్వములు సరిపూర్ణరూవముల దాల్చియుండలేదని గమనించినచో, క్షవి యువదేశముల మైనను, నిరననభావముపట్లను శుద్దమగు నేకేశ్వర వాదముతో సాంఖ్యసిద్దాంతములను, యోగసూ్మూతములను బౌద్దతత్వములను సమన; యించు ప్ర్యయత్నమున మార్గమధ్య మందుండిరని తోచును. అటి జిజ్రాసను మనోహరముగను, కాశ్వతముగను, చితించిన ఉమరు సఘాధిపె 'హీరాత? పట్టణమునం దుద్యానలతాదులు తమ సుమముల వర్షించుచుందుట యోగ్యమని చెప్పవచ్చును. ఊమరు యొక్క శిమ్యడగు 'నిశాము సమర్దంది" నిధనమునకు పూర్వము “బలశ్‌* పట్టణమున గురువును దర్శించిన సమయమున నేదో (పళ సి యందు “నాసమాధి'పై నెల్లవ్పుడు పువ్వుల వాన కురియుచుండు"నని "పలికే నట. కొన్ని సంవత్సరముల పిదప నిజామి గురుసమాధది దర్శనముజేయ “పీర్రాత్ర్‌” వట్టణమునకు బోయి నిజముగా పుష్పవర్షముల గురిపించు లతాదుల జ నీడలందు సమాధిని గాంచి భకివూర్వకముగా న్మకువులచే తడిపితి నని (వాసి యున్నాడు, ఇట్టి మహనీయుని యళస్సును రోజుపుష్పములు తమ నిరంతర దృష్టిచే చిరస్మరణీయముగా నుంచుగాత. (సుజాత, సెపైంబర్‌ 10927). 112

(4 రాధాక్ఫష్ణుని భారత దర్శనము నేటి భౌతిక విజ్ఞాన యుగమునండు పరమార్ధ చింతన అంతకంత ప తగ్గెపోవుచున్న ది ఇంతియేగాక మత విశ్వాసము, ఆధ్యాన్మిక చింతనము, సమాజాభివృద్ధికి మానవ వికాసమునకు నిరోధకములను ఆపోహ'సెకము వబలి నైతిక మైన విలువలు తగ్గిపోవుచున్నవి ఇట్టి అహోహ మానవ వికాస మునకే. అవరోధము. కలిగించును. ఈనాటి మానవుని బాహ్యవ ర్రనము విరుద్ధముగా కన్పించుచున్నప్పటికినీ, నిజమునకు యీరాటి మానవుడు (క్రొత్త చుత విశ్వాసమును సాధించుటకును, సకలిపోవుచున్న మత సొం్యవడాయమును శిరిగి సంతరించుకొనుటకును వయత్నించుచున్నాడు. ఇప్పటి శాస్త్రదృష్టికి (వపంచ సమెక్య సిన్దాంతమునక్కు సాంఘిక ఆశీయము9కు అను పఉణముగా వర్తించని ఏ మతము గూడా వర్దిలబోడప్‌ హెచ్చరించుటయేగాక, వర్షవితే దముల పిడివాదములను మానుకొన్సి వర్తమాన మానవ సమాజ ఆశయము అకు, పురోగమనమునకు అనుహలమైన ధర్మసూ్మూతములను నిర్మించుకొని “వసుధై వ కుటుంబకం అను ఆదర్శమును అనుసరించవలసిన ఆవశ్యకతను అడుగడుగున తమ భారత దర్శనము ద్వారా [వవపంచ మానవాళికి బోధించిన (వబోధకులు డా*॥ సర్వేవల్లి రాధాకృష్ణ వండితులు, ఈనాడు [వవంచమునకు సాంఘిక, రాజకీయ, ఆర్థిక సంస్కరణలతో బటు. అద్యాత్మిక పునరుజ్టేనము కూడా ఎక్కువ అవసరమైయున్నది, వరస్పర వై రుధ్యములతో సాౌయుథ (పపంచము రెండు వర్షములుగా వీలి ఒక వరము మరొక వర్గమును కబశించుటక్రై కృషిచేయుచున్నది. ఇందువల్ల (వవంచ భవిష్యత్తు (వమాదథ[తమైపోయినది, అనుదినము. వివిధ విషయ ములను గురించిన పరిజ్ఞానము 'పెరుగుచున్నదేగాని, మనుజులకు ఏివేకము, వివేచన “పెరుగుటటేదు, ఇదియే అళొంతికి ముఖ్య కారణము. పూర్వము ఇట్టీ . వివేకమును, సౌశీల్యమును మతము (_పసాదించుచుండెడిది, కాని మత పిశ్వాసము 113

సడలినకాలది యీ భదత సన్నగిల్లిపోవుచున్నది. ఇట్టి స్టితిలోనున్న మానివుకు తన యందలి వశ్యుపవృతిని వీడి, మెటు మెగా ఉన్నత స్థితికి రో వలెను. అంతఃకరణ విషయములను వదలి కేవలము బాహ్య విష న్సముఐనే అతడు గమసించ మొదలిడినచో మానవుడు కర్మబద్దుడెపోవును శ్రేవలము కర్మబద్దమెన బాహ్య విషయములనుండి విము కిబొందుట మానప్పులష సాధ్యమే. తన వ్యక్రిత్వమును ॥| ఆధ్యాత్మిక తత్వమున నిలుపుకొనినప్పుడ నిజ మైన మానవసమాజము నిర్మితమగును. అట్టి నూతన మానవ పపంచ నిర్మా ఇమునకై అపారమైన కృషిచేసి, మానవుల హృచదయములయందు మహత్తర మైన సత్పంవృత్తులను (వజ్వలింపజేని, విజ్ఞాన జ్యోళుల్తె వెలిగిన భారతా వనికి సంబంధించిన మన బుషులు, మునులు, బుదుడు, (పంచమి నకు సంబంధించిన మవో పురుషులగు సోోకటీసు, జోరాసరు, ఏన్నుకీసు, హజరత్‌ మహమ్మదు మొదలుగాగల వారందిరు పాతఃస్మర ణీయులు. పీరందరు కాల మాన వరిస్టితులకు అనుఎణముగా తమతమ బోధలను మలచుకొని, మతము యొక్క బాహ్యాడంబరములను నిషేధించి, ఉతమ రర్మ పబోఛము చేసి (పపంచ మానవాళికి ఆదర్శవంతమైన వెలుగుబాటను చూపిన మహాపురుషులు. “పాతదై నంత మ్మాతమున (వతి వసువును మంచిది కాదనరాదు, కొత దైనంత మ్మాతమున ఏ సాహిత్య విశేషమును మంచిది కాదనరాదు, విజ్ఞులు గుణా గుణముల విమర్శన మొనఏంచి దేనినైనను ఆమోవెంచెచరు. సజయెన వివేచనళయే లేక ఇతరుల యభ్మిప్రాయమును గుడ్డిగా అనుసవంచునట్టి వాడు అవివేక” యని మాళవికాగ్నిమ్మితమునందు కాళిదాసు చెప్పియున్నాడు. ఇట్టి సద్య్భమర్శనముగావించి (పాచ్య పాళ్చాత్య సంస్కృతులను కుణ్ణముగా అరము చేసుకొని, అందలి సారమును (గ్రహించి కాశంత మైన కాంతి సందేశమును, మహోన్నతమైన ఆదర్శ పథమును ఉన్నత స్థాయిలో తమ వివిధ (గంథముల ద్వారా వవంచ్త మానవాళికి అందజేసిన వారిలో స్వామి వివేకానందుని తరువాత అ(గగణ్యులు డా రాధాకృష్ణ పండితులు.

“ అద్భుష్టవళమున భారతదేశము సహజ (పకృతి సంపదలతో సర్వాంగ సుందరమై యొప్పారినది, సంసార భారముడే నలసిన మానవులీ పకృతి యొక్క రమ్యసీమలకుపోయి ఆత్మళాంతిని పొందివచ్చుటకు ఎక్కువ సదవ కాళము లభించినది. స్టిరమైన పోషణ సౌకర్యము, సహజ (పకృతి సంపద, ఉదర పోషణమువతై చేయు వివిధ శేశముల నివారణ, కాలమును వ్యర ముచేయు వ్యవవిర కర్మరంగమందలి ఆందోళనా శూన్యత, భారతవాతియెపీక్క పర మార్ట్‌ జీవితాన్వేషణమును బెంపొందించినవి. ఆందునలననే చర్మిత (ప్రారంభ

114

కాలమునుండియు సత్యాన్వేషణావాంఛ, జ్ఞానపీపాన, విజ్ఞానవీదుల విహరించు నిపేక భారతావనియందు విశేషముగా గానవచ్చును. పేటో తత్త్వవేత చెప్పిన “వివేక ద్వేషము" అను దౌర్భాగ్యము మనదేశమున సంభవించియుండతేదు. అందువలననే తత్త్వళాన్తము మన భారతావనియందు సంపూర్ణ స్వతంత కాస్రముగా విలసిల్లినది. (బహ్మావిద్య సర్వవిద్యాజననియె (వకాశించినది. ముండకోవనిషతు “సర్వవిద్యా వతిష్టా (బ్రహ్మ విద్యా” యని బోధించినది. కాటిల్యుడు '“తత్వళాన్త్రము సర్వళాస్త్రములకు దీపము. సర్వకర్మలకునాధారము. సర్వ విదులకు మూలబీజ "మని ఇెప్పియున్నాడు. భారత భూమియందలి తత్వ ళాప్రము (వదానముగా నాత్మసంబంధ మైనది. కాలవిమాతములనుండియు, చర్మతయందలి సంక్షోభములనుండియు భారతదేశమును కాపాడిన ₹ క్రి భారతజాతికిగల వరమార్థ చింతనమే. భారతదేశమున ఆవిర్భవించిన ఈ (బహ్మజిక్ఞాస మానవ జీవితము నాధారముగా జేసుకొని వేదములు, ఉపనిషత్తులు వసొన (ఉత్రయములు మొదలుగాగల. (గంథముల రూపమున వెలువడి భిన్న దర్యోనములకు, శాస్త్రములకు నాధారభూత మై భారతజాతి శేమించు దివ్య భారతభూమిలో మతమెన్నడు _ నొకేసిద్దాంతమును _ బట్టుకొనీ యూగులాడియుండలేదు. వ్యా ప్రిచెందుచున్న త త్వవిచారణననుసరించి నూతన భావములనెల్లప్పుడు తనలోజేర్చుకొను సహేతుక సమన్వయవిధాన మేభారతీయ తతథయు. " త త్వవరిశీలనము సంకుచిత సిద్దాంత కాఖల రూవమునొంద వతి ంచినపుడు, సంస్కారో ద్యవృములు బయలుడేరి అంవలి అసద్భావము కా *లించి సతభావములను సమరించుచు వచ్చినవి ఆయా సంవ లను నిర్మూ ్ట్‌ ళ్‌ ల యములు, విశ్వానములు, మార్పు చెందిన కాలమునకు సరిపడకపోయి దౌడు బుదునిదో, మహావీరునిదో, వ్యాసునిదో, శంకరునిదో త శ్వ జిజ్ఞాస నునే ఉద్భవించి, సత్సం్యవదాయములను కాలమానపరి స్టితులకను టా గా నుంచుటకు పయత్నించినది అట్టి మహనీయులుదృవించిన గుఖ్యము ల భారతదేళి చర్మితలో స్కుపసిద్హమైనవి. ఈ విధముగా తత్త్వ మున నక్పును, దెనిక (పజాజీవితమునకును గల సన్నిహిత సంబంధమే రహ నలప డు సత్యమైనదిగను. సజీవముగను.. నిలబెట్టుచు వచ్చినది. మర బ్లైండియ వరమాత్మ స్వరూపము. జ్రీవితగమ్య స్థానము, జీవాత్మ రంచూతు సంబంధము మున్నగు సమస్యల పైననే భారతీయుల . మానసము పరమా ట్రే నైనది,. భారతదేశమందు మఠావేశము ఏన్నడును త త్వవిచాణకు కేం కలుగజేసియుండలేదు, సిద్ధాంతమునకు, అనుహ్టానమునకు, [115

కొస్త్రవవచనమునకు, జీవితమునకు అత్యంత సన్నిహతత్వము గలదు. (వజా జీవతాచరణమునకు దూరమైన తత్వము చిరకాలము మనజాలదు. భారతావని యందలి యే వేదాంతశాఖయును, చివరకు సాంఖ్యమతము వంటిదై నను ఆచరణ శూన్యమైన పష్కసిద్ధాంతముగా నెన్నడు నుండియుండలేదు. (పతి వేదాంత సిద్ధాంతము అఖండ మెన నిశ్చయ జ్ఞానమును గలిగించి మానవుని హృదయమును తనందపవవళ మొనర్చినది. భారతభూమిళో “ఆత్మానంవిద్ధి” “ఆత్మను తెలిసికొనుము” అశునదే. (ప్రవక్తల యొక్కయు, _ ధర్మము యొక్కయు సారమెయున్నది. మానవునిలో నంతర్భూత మైయున్న ఆత్మ తత్త్వమే సర్వసృష్టి కేర్యదమైయున్నది. భారతీయు మన స్రత్వశాస్త్రము సత్యమును దర్శించుటకు ఏక్కాగతకు 1పాఠరాన్యమొసంగినది. ఇట్లు ఆత్మ పరిశీలన సమస్యలకు భారతీయులు ఎక్కువ మక్కువ చూపించినను, లౌకిక సమస్యలవట్ల వై ముఖ్యము చూపలేదు. (పాచీన భారతీయులు గణిత యంత శాస్త్రములకు పునాదులు వేసిరి. వారు భూమిని కొలుచుటయేగాక, సంవత్సర మును భాగించి, సూర్యాద్మిగహమండ లముల గతిని సైతము వివరించిరి, వదార్తనిర్మాణ సామిని శోధించిర, పశుపతి, వృక్షవీజ స్వభావముల నిర్ణ యిందీరి, 'జ్యోతిళ్ళాస్త, రేఖభాగణితములకు (వయోగింపబడిన బీజగణితవ (4166072) మొట్టమొదట హిందువులే కనిపెట్టిరని చెప్పనగును, తర్క వ్యాక రణములను పొందువులు ఆతిప్రాచీనకాలమందే రచించిరని లోకమంగీకరించి నది. వైద్యములో సైతము హింధువులు గొవ్ప పేక సంపాదించుకొనిం, “అభినవ విజ్ఞానవే తలు శల్యకాస్త్రమును కని పెట్టి లోకమునకు అందించక వూర్వమే భారతీయులు పూర్ణ వైద్యవిద్యను శస్త్రచికిత్సా విధానమును గని పెట్ట ఆచరణయోగ్యమొనర్చిరని విల్సన్‌ వాసినాడు. బి

ఆయితే భారతీయులు చెప్పతగిన యంతములను వేటినీ కనిపెటని మాట నిజమే, దీనికి కారణము మధురజల సమృద్ధిగల నదులు సర్వాపోర సంపదలను పసాదించుటచే. వారికీ పని అనవసరేమైనదని చెప్పబడినది. వదునార వళ తాబ్ధమునందు వళ్చిమ ఖండమునందు యరం్శతనిర్మాణము ఆరంభ మైనదను విషయము సర్వులకు విదితమే. ఆ సమయమునకు భారతదేశము స్వాళర్యత్యమును గోల్పోయి వరాధీన [బతుకునకు లోన్సైనది. ఈ పరాదిన జీవిత దశలో భారతదేశమును (కియాహాన్యత ఆవహించినది, ఈ దురళ వచ్చుటకు వూర్వము జ్యోతిగ్గణిత రాసోయనిక వై ద్య శస్త్రచికిత్సా కాన్రము లందును, 'ఇతర భౌతిక విద్యలందేగాక నర్వక ళలందును, వృత్తి పార్మికామిక విద్యలందును కూడా విశ్వవిఖ్యాత పదవిని భారతదేశ మ్మాకమించినది.

116

అందుచేత భారతీయులు అధ్యాత్మిక త త్వచింతనయందు కాలము గడిపిరే గాని (పకృతి తత్త్యళాస్త్రముల జిజ్ఞాస నెరుగరని యనుట ఉచితము గాదు.

థ్రీ ఆదిశంకరుల నుండి నేటి వరకు సం[కమించిన భారతీయ తత్త్వ విజ్ఞానమును నాలుగు బాగములుగా విభజింవవచ్చును. (1) అద్వైతము (8) విశిష్టాచె వ్రతము (8) ద్వైతము (శ్ర) శుద్ధాద్వైతము. వర్యబహ్మము ఏకము, ఆఅద్వితీయమని శంకరుని సిద్ధాంతము, (ఏక మేవాద్వితీయం) అనేక త తములు కలిగి నామ రూపములతో. కూడిన. సర్వునవంచమును స్టిరసత్యము గాదనియు, అవిద్యానిమగ్నలై నవారికే యది గోచరించుచుకడుననియ శంకరుని భావము. ఈ అసత్య (పపంచమొుచే ఆకర్షింపబడి జీవులు బదులగు చున్నా మ. కర్మలు నిరర్హకములగుటచే నవి మాగ్లీవుల నీయసత్యసంసారము నకు గట్టివేయును. జీవ్యబహ్మెక్య జ్ఞానసిద్ధి యొక్కటే మనకు ము క్రినిచ్చును, ఇట్టి జ్ఞానవ్యా ప్తితో నహంకారము నళ€ించి, సంసారము, లావతయములు తొలగే పరివూర్ణనిరవధికానందము లభించును. చిత్రపద్ది కొరకు కర్మ యవసరమని అంగీకరించి జ్ఞానము కలుగుటతోడనే కర్మనశించునని శ్రీ శంకరుల మతము. శంకరుని సిద్దాంతములను విస్పలీకరించిన వారితో 18ీవ శతాబ్దానికి చెందిన ఆనందగిరి, 14వ శతాద్దానికి చెందిన శ్రేరరుడు,. 16వ శతాప్లానికి చెందిన మధుసూదనుడు, మరియు తుకారాం, జ్ఞానేశ్వర్‌. మున్నగు నసంఖ్యాకులగు మహాపురువులు గలరు. శంకరాద్వైత సిద్దాంతము (వపంచ పరివ్యా ప్రినొంది అత్యుచ్చమైన తర్క సిద్ధమగు దర్శనముగా విశ్వామోదమును పొందినది. శ్రీ రామానుజులు శంకరులు (వతిపాదించిన జగన్మిధ్యాత్వ వాడమును కర సన్యాస సిదాంతమును ఖండించినాడు. పరమ సత్యమైన స్వయం

జి ఐం (వజ్బాజ్ఞానములు గలిగిన _బహ్మస్వరూవము సగుణ మరియు ఉీవలోకమును సృజీంచీ జీవకోటికి మోకమునిచ్చు శ కి బహ్మకు కలదనియు, (బహ్మలోకా లీతుడు, అద్వితీయుడు ననియు రామానుజుని మతము. జగత్తు మాసము కాని, మిథ్యకాని కాడు, దేహము ఆత్మల వలెనే జగళతు, [బహ్మము ఏక మే, జగతు, (బహ్మ శరీరమని చెప్పటవలన అది _బహ్మేతర మెన మరో వస్తువు నుండ చేయబడలేదని, (బహ్మ స్వభావమునుండియే జనించెనని సూచింపబడి నది, దేహము సంపూర్ణముగా ఆత్మ పైనాదారపడినళ్లే_పపంచము భగవచ్చరీర మగుటవలన _నాతనిపైనే సంపూర్ణముగా నాధారపడియున్నదని భావము, అత్మ శరీకమును రక్షించు శ కియైనట్లే, భగవంతుడాత్మను నడిపి రక్షించును. ఆత్మయు భగవంతుడు నొకటియే. భగవంతుడాత్మలో నిండియుండుటచేత భగవంతుడు అంతర్యామి, ఆంతర్యామిత్వము సమానత్వమును నిరూపింవదు. గ?

నిక్యానత్య దళలన్నీటిలో జీవాత్మ భగవంతునికి వేరై నలుచును. మానవుని ఆత్మలో భగవత్స్వ్యరూవము నివసించియున్నను (బహజ్ఞాన లోపముచే జీవాత్మ గుర్రింపజాలదు, సంపూర్ణ భక్రిబావముతో మనము భగవంమని సేవ చేయుటచే జానము కలుగును. దైవకృప కలిగిన పత్యేక వ్యక్తులకే సమ్మగ దైవళ క్‌ ఖేురును.. పరమాత్మయనగా రొమానుజుని సిద్దాంతము (ప్రకారము. విష్ణువే దైవశక్తులతో (పకాశించువాడు విష్ణువొక్క-డే. వైకుంఠములో భగవత్సాన్నిధ్య మంది సేవచేయటయే ముజ్ర. ఇది శ్రీరామానుజుల విశిష్టాద్వెత మతము. వ్వైతత తత్వమును (పకిపాదించిన శ్రీమరధ్వాచార్యులు జీవాత్మ పరమాత్మలు ఒక వెధముగానేకమనీయు, మరొకవిధముగా భిన్నమనియు జెప్పుట స్వ్నవిఘాత వాదమని తలచుచున్నారు. రండును కాశ్వతముగా భిన్నములై నవి. వానికి సంపూర్ణముగా గానీ, ఆసంపూర్ణ్హముగా గాని ఏకత్వమును (పతిపాదింపరాదు. “త్ర త్ర్యమస్‌” అను ఉపనిషద్వాక్యమునకు “నీ, నా, భేదము విడిచిపెళవలె ననియు, సర్యమీశ్వరాధీనమని ఏిశ్వసింవవలెననియు “మర్వాచార్యు”లు అర్హము ఇన్వుచున్నారు. అ

శుద్ధాద్వెతవాదమును వతిపాదించినది వల్లభాచార్యులు. సరికుదమెన జీవాత్మయీ, వరమాత్మయు నేకమేననియు, అయతే దైవకటాక్షము. జీవుల రక్షించునదీయు దై వభ కియే మోక్షమునకు ఊ త్తమ మార్గమనియు వలభాచార్యుల సిద్దాంతము. భ క్ర పేమమకితమైనదే సత్యమనీ వాకప్రతీపాదన. ” ఈ భిన్న ఖిన్న మైన అర్జములు ఆయా ఆచార్యుల దృక్పథముననుస రించి వచ్చినవే కాని ఈ భిన్నార్హములు ఆన్యోన్యాశయ శీలము గలవని హిందూ సర్మవదాయము. “వేదావిభిన్నాఃస్కృతయో విభిన్నా_నాసౌమునిర్యస్య మతం విభిన్న మ్‌_ధర్మస్యతత్వం నిహితం గుహాయామ్‌ _మహాజనో ఏనగతః సపనాః” అనీ మహాభారతము. ౮

“దేహబుధ్యోతు దాసోహమ్‌ జీవబుద్య్యాత్వదం శకః ఆత్మ బుద్యాత్వమేహమ్‌ ఇతియే నిశ్చితామతిః”

_చేహభావము ననుసరించి నీ సివకుడను, జీవభావము నను$ంంచి నీయందు, నీయొుక్కం నే (యంళమును, ఆత్మభావము ననుస!ంచి సేవే నేను. కిది నాళ్చీత మైన మతమూ అనుచు ఈ (పథాన సత్యములనే బుషులు అనేకర్రీతుల జెప్పిరని భాగవతము ఉద్దోషించుచున్నది, ఇట్టి పరమాత్మ

118

తత్వమును గుకించి, ,పావ్మీవతినీ దర్శనశాన్తములను మథించి “భారతీయ తత్వళాస్త్ర"మును గురించిన అనేక అమృతభాండములను మానవాళికి అందించి నారు సర్వేవల్లి రాధాకృష్ణ వండితులు. భగవద్గీతకు శ్రీ రాధాకృ్ళముని గీతా థాష్యము. విశ్వవిఖ్యాతమై వెలుగుటయేగాక శోంకరాచోర్యులవంటి (పాలీనుల స్టాయికిని, నవభారతకరలైన శ్రీ బాలగంగాధరతిలక్‌, అరవిందయోగి, మహాక్కాగోందీ వంటి ఆర్వాచీనుల ఛాష్యముల స్టాయికిని వమ్మాతమును తీసిపోదనుట నిస్స్పందియము.

శ్రీ రాధాకృష్ణ పండితులు భారతీయ దర్శనమందలి తత్వసీదాంతముల యందు అద్వైతముకన్న విళిష్టాద్వెతమునకే. ఎక్కువ మొగ్గు చూటీనట్లు వార (గ్రంథముల వల్ద స్పష్టపడుచున్నది ముఖ్యముగా తాము రచించిన భగ్‌వవేతా భాష్యమునందు వారు కర్మ సిద్ధాంతమునే బలవరచియ న్నారు. గీఠ కర్మ (పతిపొదక మైనదే. జ్ఞా నాత్పూర్యముగీత, కర్మానుష్రానమును చి తశుదికారకు హోధించి, జ్ఞానసిద్య్యనంతరము లోకసం్యగహార్థము కర్మసందేశము వదేశిచునని చెప్పి? కర్మ చేయకుండ మోవసిద్ది సాధ్యము కాదనియు, అందుచే జాయ కర్మచేయక తప్పదను సిద్ధాంతమును శ్రీ బాలగంగాధరళిలక్‌ సమర్హంచెను. ట్రీ రాధాకృష్ణ పండితులు కూడా మొతము మీద యీ సిద్దాంతమునే సమర్డించి నారు. శంకారాచార్యులు (పవృతకి నివృత్రి ధర్మములు వెళంనియు, బవృతి కర్మవరమనియు, నివృ త్రిమార్గము జాన నిష్టతో కూడిన కర్మసన్యాసమనియు (ప్రవచించి నమర్థించియున్నారు. అంకతియేగాక

“త్రస్మాదీ గీతాశా స్తే కేవలా దేవతత్వ జ్ఞానాత్‌ మోక్ష ప్రాప్తి” గీఠా శాస్ర్రమనందు కేవల తత్వజ్జానము చేతనే మోమ్మపాప్తియ”ని శంకరాచార్యులు నిరయించినాడు.

ణు

థ్రీ రాధాకృష్ణ పండితులు తమ భాష్యము నందు యీ విషయమును గృరించి (వాయుచు “కర్మయా!ః కర్మ సన్యాసమాః యేది (శేయిస్కరమను (వశ్నను లేవనె తి, కర్మనే (శేయస్కర మైనదని గిత నిర్ణముంచెను... (గ్రంథా రంభమునుండి గీతాకారుడు కర్మసిద్ధాంతమును, దాని అవసరమును సమర్థించి యున్నాడు. [(పవంచములో మానవునికి ఆంతరంగిక ముగా పరమాత్మ యందు బుదినిలిపిన సంపూర్ణ(పవృ తి ' జేవితమునే భగవానుడుపదేశించినాడు అందుచే భగీవర్గీతలో కర్మ చేయుమనెడి ఆదేశమున్నది. _ గిత మనలను

119

కామములను విడువమనునే కాని కర్మలను విడువుమనలేదు' అని కర్మసిద్ధాంత మును సమర్థించినారు, అధ జ్‌

ఆసక్త బుద్ద్ధిస్పర్వత జికాత్మా విగతస్పృహః

"నై ష్కర్మసిద్ధిం పరమాం సన్యా సేనాధిగచ్చతి” “సర్వవిషయము లందు నిన్సంగ బుద్ధి గలిగి, జితేర్యదియుడై , కోరికలు లేనివాడై, సన్యాసము వలన నుత్కృష్టమైన నైష్కర్మ్య సిద్ధిని బొందును.” అని భగవద్గీత లోని ఈ క్లోకమునకు వ్యాఖ్య [వాయుచు శ్రే రాధాకృష్ణ పండితులు నైష్కర్మ్య సిదియనగా” ఆది సర్వకర్మల నుండి సంపూర్ణముగా విడివడుట కాదు. మనము దేహముతో జీవించినంత కాలము అట్టి నివృ త్తిస్రితి సాధ్యవడదు. ఆంతరంగిక సన్యాసమునే గీత బోధించుచున్నద"*ని వివరించినారు. మరియొక చోట_

“సరిగా జెప్పినచో భగవంతుని వలెనే, జ్ఞానికిని చేయవలసినదేమియు లేకున్నను, వారిరువురును కూడా లోక సంగ హారము కర్మ చేయుదురు. సర్వకామములను జ్ఞాని ఈశ్వరున కర్పించినందున భగవానుడే కర్తయని మనము చెవ్పనగున్‌, అవ్వుడు జ్గాని యేమియు చేయడుః” “నకించిత్మరోతి” అని వాసీనారు, మరియొక చోట “కర్మయోగము గీత ననుసరించి జీవిత నరమలక్యనిద్దికి (మోచమునకు) మార్గాంతర మై, జ్రానము నిచ్చును. ఈ యర్హములో కర్మయు, భ క్రియ జ్ఞానసిద్దికి సాధనములనుటలో యు క్రముగానే శంకరులు చెప్పినారు. కాని జ్ఞానమును కర్మయు గలిసియండుటలో నసామంజన్యము లేదు. కర్తవ్యము విధి రూపమున బోవును, గాని సర్వ (వ్రవృకియుబోదు. వారు బ్ఞానసిదులె నను లోకసం,గహారము పనిచేయు ధురు. కర్మ సాధనముగా గాక, లక్షీణమై యాచరింవబడును' అని వచింది నారు, *దేహాద్రార్రల్ఞ నిమిత వ్యతిరే కేణ సర్వకర్మ పరిత్యాగి ఇత్యర్రః” (చేహధారణ న్యూతమునకు గాక 'మిగిలిన సర్వకర్మలను విసర్దించునేని) శంకరాచార్యులు తలివియున్నారు. ౮

వాన్రషమునకు గీతోవదేశము కేవల కర్మయోగ [వతిపాదకముగాదు. కేవల జ్ఞాన భక్రియోగ (ప్రతిపాదకముగాదు. మాచమనగా నీకుణ్మఐహాక్య సిద్ది. జాననిష్టవేతనే ఇట్టి స్టిడి లభించును. నిష్కామకర్మ, లేక కర్మయోగము, జ్ఞానమునకు సాధనము మాత్రమే, కాని నిష్కామకర్మ చేయనిదే ఖ్గొనము

120

లభించదు. నిష్కామ కర్మలో దైవథ_కి కలిని యుండును. అనానక్తుడై కర్మఫలా పేక విడిచి, ఈళ్వరార్పుణ బుద్ధితో కర్మ చేయవలెను. నగుణ నిద్రణ సర్వసన్వరూవమైన ఆత్మస్వభావమునెరిగి, సకల కర్మలనుజేయచూ గుణముల కతీతుడై, మాయాతీతుడై (బహ్మష్థాని బవ్మామందేకమై (బవ్మాయేయగును. జ్ఞాన, భ_కి వై రాగ్యములతోకూడిన కర్మయోగమును ఉవనిష్యత్పతిపాదిత మైన యవదేళముగా భగవద్గీత (వవంచముశ కొనంగుచున్నది. భాధతీయ తత్వశాస్త్రమును. కేవల పురాతన వస్తు వవికోధన దృష్టితో మా_తమే చదువనక్కరలేదు. వేదములనాటి ఆర్యుల విజ్తానములో మానవజాతి కూవోసాధ్యమైన యళ్యున్నత సమస్యలతో రణము నేల్చినయఖండ మానన శక్తులను మనము దర్శింతుము. భౌతిక, సంసారిక విషయ నుఖములందే తృ _ప్రిగాంచినవారికి త త్వసమస్యలు, ఆసత్యములగు ఆకాళ హర్మ్యములవఠె రనహీనములై గోచరించును, కాని ఇది సరియెన దృక్పతముకాదు. భారత జాతికిగల సహజమైన యాంతరంగిక శకి వారి భావములకు రూవమిచ్చినది, చత్మిత దృష్టితో పరిశీలించిన భారతీయ త త్వదళలను వేదయుగము, పురాణ యుగము, న్మూతయుగము. భాష్యయుగము అను నాలుగు భాగములుగా వివ జింవవచ్చును. అయా యుగములలో భారతదేశమున వరంవరగా బయల్వె డలిన త_త్వళాస్త్ర ([గంథములు మానవ (సనంచమునకు సర్వకాల సర్వావస్టల యందును జ్ఞానజ్యోతులై , ఆదర్శపథమును చూపించగలిగిన మహత్ర్తరమెన శక్తి సౌమర్జ్యములు కలిగి యున్నవి. భారతీయత త్వము నిరాశాజనకమనియు, ఒక సిద్ధాంతమును నమ్ముట లోనే భారతీయ త భ్వ్రమంతయు నిమిడియున్నదనియు, నీతిపోషకము గాదనియు, నిత్యనూతన వికాసములేని కదలికలేని 1పాఃఖండమనియు, పలువురు విమర్శకులు భారతీయ తత్త్వకాస్త్రమును కటువుగా విమర్శించినారు. ్రీరాభాకృష్ణ పండితులు అట్టి విమర్శనలన్నింటికి ఐహురమ్యముగా సమాధాన మిచ్చి పె విమర్శనములు విచకణారహితములని, సరిరైన తర్కముతో కూడినవి కావని స్రిరవరచినారు. గం

థ్రీ రాధాకృష్ణ మనీష్‌ మహావిద్వాంసులు, దేశభక్తులు, జగత్తునంతట్‌న్‌ పఏకకుటుంబముగా జూచు మహోదారచరితులు. సర్వదేశ సర్వమత సమన్వయ మ్యూరి. తాను నమ్మిన సిద్ధాంతములను స్పష్టముగా బహు మధురమైన లిళో వెలువరించగల (వతిభావ్యుత్పళులు గల మహారచయిత,. భారతదర్శనమునకు వ్రారొనరించిన సేవ అమూల్యుము. వారి ఆంగ్ల (గంధములు దచదువనిమేఢావులు (వ్రపంచమున లేరనియే చెప్పవచ్చును. యించుమించు వారి, (గ్రంధములు 808 పైగా (ప్రాకశ్చమ'" భాషలలోని కనువదింవబడి (పకటింపబడినవి. ఈనాటి కుభిత 1నపంచమునకు * థ్రీ రాధాకృష్లుని భారత దర్శన సందేశము ఆళొ జ్యోతియై నిత్యనూతన వికాసముల చెదజల్లుచున్నది. వీరిని గన్న నారతమాత ధన్యురాలుం

న 'పౌచీన కేరళవము

ఇత రేయ అరణ్యకము సందు చేరపదము ఉళేఖింవబడినది. చేరులు కాన్ని (పాచీన సనియమముల నుల్లంఘించిన మూడు తెగల (వజలలో ఒకరుగా శ్పర్దానబడియున్నారు. బహుళః దక్షిణాపథము నందలి ఇతర జనుల యాచార వ్యవహారములతో 'కేరశీయులు [ప్రాచీనకాలములోనే విడిపోయియుండురు, మవి భారతములోన్ను రామాయణమునండును కేరళ యొక్క కేకు గలదు. ,స్ముప సిద్ధ వై యాకరణి యగు కాత్యాయనుడు (1కి, వూ. &ీ వ శతాబ్దము) కేరళను బర్కాన్నాడు. అశోకుని రెండవ పదమూడవ కాసనముమీ, " 8641015) (పత్యరిత రాజ్యముల పట్టికలో కేరళ ప్యుతుల రాజ్యమును "పేర్కొ నుచున్నవి- (గికుల దూతయగు. మెగాస్టనీసు. “చేరి రాజ్యమును, ఆ డేశపు నాయర్డను పేర్కొనియున్నాడు

కేరళ తీరమునకును మధ్యప్రాచ్యదేశములకును చాలా నన్నిపొిత్త చంబంధము గలిగియున్నట్లు నిదర్శనములు గలవు. “యాూ[ఫటిస్‌” నడి శిరమున (వవపంచ విఖ్యాత మైన “కిర్‌” ఆన్సు పట్టణము గలదు. దాని యొక్క శిథలములంచు కానబడు టేకు కలవ యొక నిదర్శనము. అదియును గాక ,క్రీఃపూ! 8000 సంవత్సరములకు పూర్వమే ఈజిపు దేశమందు నూలు వస్త్రములు మలబారు నుండి కొనిపోయి వాడినబ్లుగా తెలియుచున్నది మరియు 3 సవ మత (గంథమగు కమత్ర బెస్టిమెంటు” వలన సోలమన్‌ అను రాజు శస్యయుక్క వ్యాపార నౌకాదళమును, దంతముతో జేసిన నేమళ్ళు, కోతులు మొదలగు బొమ్మలను సేకరించుటక్షై మలబారు తీరమునకు వంపినట్లుగా తెలియుచున్నది.

శూర్చుకిరమున గల శేవులలో. అతి ముఖ్యమని "ముషిరిస్‌” (1449119) (ఇప్పటి కొంగనూరు) పట్టణము ముఖ్యమైన శివన్న. ముజిరిస్‌్‌"

కర్తం

నెల్‌సిరా, బారీకర్‌, అను ముఖ్యమైన తీరములు వ్యాపార కార్యక లాపములందు స్కుపసిద్ధములై నట్లు (గీకులు మరియు రోమనులు వాసిన చర్మితల వల్లి తెలియుచున్నది. ముఖ్యముగా “'ముజిరిస్‌' అను పదమునకు అర్హము చెప్ప వలెినన్న “వురిచ” అనగా మిరియాల వబ్దణము. ఈ పట్టణము నుండి మిది యాలు, అల్పము; వీలకులు యింకా అనేక సుగంధ (దవ్గములు విదేశ ములక ఎగుమతి అయినట్టుగా తెలియుచున్నది. వరశురాముడు తన గొడ్డలి పెట్టుతో ఒకతడవ సమ్ముదమును కదు పుట, కేరళోత్ప తికి కారణ భూత మయ్యెనను గాధకు కీరళ తీరభాగముల నైసర్గిక స్వరూవమే కారణమైయుండును, పూర్వము సముుదము పశ్చిమ స్టనుష్సీల పాదముల వరకు వ్యాపమైె యుండెను. తదువరి, అనేక నై సర్గిక మార్పులవలనను భూగర్బ (వతవోభముల వలనను సమ్ముదము మేట వేయుట చేతను, నదుల వరదల వల్లను, చాలా వరకు స్తుత కేరళ తీరము ఏర్పడి యుండును అనాదిలో దఉీణ దేశము రాజకీయముగా చేరులు, చోళులు, పొండ్యులు ఆను మూడు వంశముల రాజులచే పరిపాలింపడెను. పెకుదహరించిన తెగ లను గూర్చిన సరియైన చర్మిత లేకపోయినను, తమిళ సంఘమునకు చెందిన కొన్ని కొన్ని (1గంథములను బట్టే కొంతవరకు స్టూలముగా ఈ యొక తెగల చర్మితలు మనకు తెలియుచున్నవి. ఇందు మనకు సహాయము చేసీన (గ్రంథములు “పృరనమరు” “అకనమరు” “పదట్టుపట్టు” “శిలప్పాదికారము” మొరలగునవి. తమిళ [గంధముల యందు “ఉదయక చేరలతక” (సుమారు శక్రః ₹॥ 180] అను రాజు మొదలుగా హెలించినట్టు ఇలియుచున్నది. ఇతడు “పెరుము కొటు అను (గంథములందు వర్ణించబడెను. అతడు తన యొక్క విపరీతమైన అతీది సత్కారమునకై ఈ పేరుతో పిలువబడెను. ఈతని స్ముతుడును, రాజ్యాధికారీ యును *నెగము చేరళ్‌ ఆడక”. “ఈ నెడము చేరళ్‌ ఆడక” మలబారు తీర మున కొంత మంది స్టానిక శ్మ్యతువులను జయించి [గీకు దేశపు వ్యాపారస్తులను చెజబట్టినట్టుగా తెలియుచున్నది. మరియును ఇటువంటి జయములే గాక “అనేక మంది రాజులను కూడా జయించి “అధిరాజ” అన్న బిరుదమును సంపాదించెను. తదువరి “ఇమాయ వరకు ఐసీ” అన్న బిరుదమును గూడ పొందెను. అనగా హిమాలయ వర్వతములు తనయొక్క. రాజ్యమునకు ఒక సరిహద్దుగా ఏర్పరచె నని అర్ధము. తనయొక్క శౌర్య వరాాకమములచే హిందూబేశమంతయు, జయించి హీమాలయ పర్వతముల వర్డ్‌ తన యొక్క విల్ణు ఆకారమును నిల 124

జెప్పెను. కాని చిట్టచివరకు తన సమకాలికుడై న చోకరాజుతో యదము గావించి, తాను చోళరాజు కూడా రాణీల నమేతముగా మరణించిరి, క “నెకుమ్‌ చేరల్‌ ఆడన్‌* యొక్క సోదరుడును, రాజ్వాధికారియను అగు వతయానై కుటువన్‌” “బహు గజ కుట్టువన్‌ కాంగూ"ను జయించి తన యొక్క రాజ్యమును వళ్చిమ తీరము నుండోతూర్చు తీరము వరకు వి నరింవ జేనెను. ఆదన్‌కు ఇరువురు ప్యుతులు యిరువురు రాణుల వలన కలిగిరి. ఒకడు “కలంగ్రై క్కనినర్‌ ముడై చ్చేరశొ, 30డవ వాడు “సేంగుట్మి వన్‌”, (ధార్మికుడగు కుట్మివన్‌ సుమారు క్రీ॥ళ॥ 180) ఇందు. “చేరక” అనేక శ్యశువులను జయించి “అధిరాజు” అన్న బీరుదమును పొందెను. “సెంగుట వన్‌” గొప్ప కవీశ్వరుడు. ఇతనికి “కడల్‌పీరాన్‌ ఓటియ అను బిరుదవవీ కూడా కలదు. ఈతడు నౌకాదళమును, ఏనుగులను, ఆశ్వుద ళములను పోషించినట్ల్టుగా తెలియుచున్నది. అదియును గాక తానే గొన్న స్వారి చేయ వాడు, లలిత కళలను అదర్శవంతముగా పోషించెడి వాడు, ఈ “*కుటవన్‌” కాలము లోనే పత్నిని ఆరాధించు విదానము, శిలప్పదికారము యొక్క సాయకి యగు “కణ్ణగి” పూజ తదుపరి కేరఫ దేశములో వరపాటిగా జరుగు చుండు భగవత్‌ [ప్రార్థన కూడ అనుమతిలోనికి తేబడెనని తోచుచున్నది పవ్శితురాలై న వత్ని లేక కల్ణగి యొక్క (వతిమ చెక్కుటకై హిమాలయ వర్వతముల వరకు వెడలి, అచ్చట ఆర్యరాజును ఓడించి "శలాఫలకమును చీనుకొని వచ్చి మధ్యలో ఆ ఫలకమును గంగా జలములో ముంచి చేర రాజ్య మునకు తెచ్చెను. వత్ని శిలా విగహమును ఇెక్కించి చేర రాజ్యమునకు రాజధానిగా యుంఠిన “తిరువణెక్కలము”. (అనగా కాంగనూరు దగ్గర నందు (వతిష్టింపజేనెచు. ఈ ఉత్సవమునకు సింహళ దేశపు రాజైన “గజబాహు" కూడా హాజకై నట్లుగా తెలియచున్నది. “గజబాహు” కాలము [క్రీ ఈ 1781906 ఆని నిరయించబడినది. అందుచే కట్టవన్‌ (క్రీ[త॥ రెండవ శతాబ్దమునకు చెంది నట్టుగా"అనుకొనవలెను. చోసల వంళములో జరుగుచున్న వారసత్వపు యడద్ద ముతో తాను కల్పించుకొని తొమ్మిది మంది రాజులను సంహరించి పడీ వదిట్టుపట్టు (వది నదులు) అను తమిళ నంఘ సాహిత్య సంకలనము ఉదయన్‌ యుక్క- మూడు తరములకు చెందిన అయిదుగురు రాజులను వర్ణించుచున్నది, ఈ వంశము యొక్క మరియుక తెగకు చెందిన మరీ ముగ్గరు రాజులను గురించి కూడా వర్షించి చెప్పుచున్నది, కాని ఈ ముగ్గురు 125

రాజుల పరిపాలనములు వంశపారంపర్యముగా వచ్చినవి కావు. కౌటిల్యుడు వరించిన విధముగా చేర రాజ్యము ఒక కుటుంబమునకు చెందిన వివిధ రాజు లక్‌ పరిపాలింపబడెను. అదియే. “కులసంఘ” మనబడును. ఆ పద్దతిలో వంశజులందరు రాజ్యములో భాగస్వాములగుదురు. ఈ విధమైన కుల సంఘ పరిపాలన అ రోజులలో అమలులో నుండినట్టు తెలియుచున్నది.

ఈ విధంగా “"ఆండువనో, అతని ప్కుగుడై న ఉంన్ఫెట్ర్‌ వక్క_డంగ వాభిఆగన్‌” ఇరువురును ఉడయన్‌ యొక్క సంతతి రాజులకు సమకాలికులుగ యుండి యుండవలయును. ఈ ఉభయులును, పరా మవంశులు. ఉదా రులుగా నుండిరి. గొప్ప కవి ఆయిన “కపిలారీ" తన యొక్క పోషకుడైన “*షార్రో చనిపోయిన తర్వాత “వాలి ఆడక” పోషకత్వమున జేరెను. ఆడక ప్యుతుడైన “పెరుము చేరక ఇరుమ్‌ పొరై” (కిళ॥ 190) తాగడూరుకు చెందిన “అఆదిగ్లై మాన్‌” సామంతరాజును ఓడించెను.

(్రీః ఈశః మూడవ శతాబ్దము తదుపరి చేర, చోళ హౌండ్యరాజుల యుద్ద నైపుణ్యత గురించియు, ఉత్తర దేశమునుండి వచ్చిన శూరులతో వారి పోరా టమును గురించియ అచ్చటచ్చట నుల్లేఖింపబడియున్నది. వాస్తవముగా చెవ్వ- వలెనన్న కేరశదేశ చర్మితను [కమముగా తెలిసికొనుటకు అయిదు శతాబముల వరకు తగినట్టి యాధారములు లేవు. [క్రీ॥ త॥ ర వ శతాబ్రమందడు మరలొకేరళ చర్మితయందు. యిరువురు గొప్ప రాజులు ఉదృవించి3. అందు 3వ మతము నకు చందిన “*చేరమన్‌ పెరుమాటో అను నతడును, వెషవ మతమునకు చెందిన “క్తులకేఖర ఆళ్వారోను, ఈ యిరువురు రాజులును మహోదయ పురము (వసుత కాంగనూరు) నే రాజధానిగా ఏర్పరచుకొనిరి. కుల శేఖరుడు కవీశ్వరుడు. ఇతడే “తపతీ సంవరణమ్‌”, “సుభదాధనంజయము” అను సంస్కృత నాటకమును, “ముకుందమాల” యను స్కుపనిద స్తోతమును (వాసెను. చేరరాజులయొక్క పరిపాలన రెండవసాకిగా ఈ పెనుదహరించిన రాజుల కాలముననే (ప్రారంభింవబడినట్టు తెలియుచున్నది. వీఠరువురి తరువాత లాజశేఖర, స్టానురవి, బొస్కరరవి, వీరకేరళ మొదలగు కొందరు రాజులు ఏలినట్లు తిలియచున్నది. కాని [కీ॥ ళ॥ పది, పదకొండవ శతాబములయందూ చోశరాజులై న “రాజరాజు” రాజేం్యదరాజు చేరరాజులను ఓగిరచిరి. అందు: నలన చేరరాజుల ఖలము చాలా వరకు సన్నగిల్రినది. శాసనములవలనను మరి కొన్ని ఆధారముల వల్లను ఆ కాలపు చేరరాజులను గురించి కొది కొదిగొ తెలియుచున్నదిగాని మరల క్రీ! ళ॥ 1వ శతాబ్దము యొక్క ఆరీంభమేున

126

మరియొక గొవ్పరాజు ఊద్భవించెను. “రవి వర్మ కులశేఖర” (సం్మగామడఢీర), ఆను రాజు మరల దశేణదేక చర్మితలో తనయొక్కయు, తన రాజ్యము యొక్కయు (వభఖ్యాతిని చెప్పెను. కాంచీపురము కాసనమువలన రవివర్మ జీవిత చర్మితయొక్క- కొన్ని ముఖ్యమైన ఆంశములు మనకు తెలియును.

ఈతడు [కీ ₹* 1266లో జన్మించెను. మువ్వదిమూడు సంవత్స రముల వయస్సు వచ్చుసరికి ఇతడు కేరళదేశమంతటికిని అధికారియయ్యెను. నలుఐదియేడు సంవత్సరములు వచ్చునరికి (1818 4౦) దక్షిణావథమున “మహారాజు” అను బిరుదమును కాంచీపురములో స్వీకరించెను. పొండ్యరాజు లను, చోశరాజులను జయించి పాండ్యరాజై.న విక్రమపాండ్య కుమా రెను వినాహమాడెను. ఈ పట్దిభి షేక మహోత్సవము *శ్రీరంగము” నందును *తిరువాడి"” యందును కూడా జరుపబడెను. కాని దక్షిణ భారతమునకు గొవ్ప రాజకీయ సంక్ష్షొభము కలుగనున్నదని మహమ్మదీయరాజైన అల్లావుద్దీన్‌ యొక్క- సేనాధిపతి “మలిక్‌ కాఫర్‌” హోయసాలులను ఓడించి పాండ్యరాజుల పె దాడి వెడలిన సందర్భమున రవివర్మ గట్టిగా న్మిగహించెను. ఆతని (వథమ విజయ (వయత్నముల (పాకిపదికములుగా విజయనగర స్మామాజ్యము దశ్షిణ దేశమందు స్థాపింపబడెనన్న అతిశయో కికాదు. ఈతడు గొవ్నకపి+ కవిపోషకుడు, విద్యావే త్త “పద్యుమ్నాభ్యుదయము” అను నొటకము సంస్కృృతమునందు ఈతడే రచించెనుతనయొక్క పట్టాభిషేక మైన తరువాత కొద్ది కాలమునకే దివంగ తుడయ్యెను.

రపివర్మ తదువరి కేరళ దేశము నవీన యగమువరకు అనేక రాజులచే వఠిపాలింపబడెను. చేరరాజులకు పాండ్యరాజులకు అన్పడప్పుడు కొద్దిపాటి యుద్ధములు జరుగుచుండెను.

తిరువాన్కూరు: అనేక రాజకీయవే తలెన మహారాజులచేత పరిపాలింవ బడెను. వారు బాధ్యతాయుత (సమత్వమును, వయోజన ఓటింగు పద్దతిని భారత బేశమందు ఎచ్చటమ అమలులో లేనప్పుడు మొట్టమైనట తిరువాన్కూరు సంసానములో (పవేళపెటిరి " సాంఘీక సంస్కారపరములై న కాననములు గాబంచుట యందును. కీకువాన్కూరు. భారత నంప్టానము. అన్నిటికంటె. మిన్న యెనది. విద్యావ్యా పీ యందును, ముఖ్యముగా త్రీ విద్యయందును కేరళను చెప్పిన తరువాతనే మిగతా రాష్ట్రములను చెన్పవలసియున్నది.

127

"కేరఖీయు వంంఖ్యై | సంస్య్రత సందశ కావ్యవముులు

సంన్మత సందేళ కోవ్యములు కేరళలో బహుళ (వచారములోనున్నవ= వీనికి దూత కాన్యములని కూడా పేరు గలదు. ఇవి గానానుకూలమగు పదర కావ్గ ఖండికలు. యుద్ద రంగములలోను వజయ (పసంగములలోను దూతల ద్వారో రాయబారములను, సందేశములను పంపుట ఆదా3ము. బుగ్వేదము నందు (10_108) “ఆర్యులు పాణీలు” అను తెగ వారికి “సరమ” అను స్నానము “కుక్క ) చే వార్త పంపిన విషయము ఉల్రేఖింపబడినది. రామాయ ఇములో శీంరాముడు సీతాదేవికి హనుమంతునిద్వారా సందేశమును పంపుట సువిదతమే . మహాభారతములో యుధిష్టరుడు ధృతరాష్ట్రనికిని, అతని తనయులకును శంకృష్ణునిడద్వారా రాయబారమంపుట అందరకును తెలినిన విషయమే. నలుడు హంస ద్వారా దమయంతికి వంపిన (పేమ దౌత్యమును గూళ్ళ్చీ కూడా మన మెరుగుదుము. రుక్మిణీదేవి శీంకృష్ణునికి భూసుకిని ద్వారా పంపిన [వణయ సందేశము ఆబాల గోపాల విదితము, శింకృష్తుడు ఉద్రవుని డ్వారా గోపికలకు తన (పేమ సందేశమును పంపుట శం మద్భాగవత ములోని మధురాత్తి మధురమైన ఘట్టము. ఈ విధముగా యుద్ధకాలములో శాంతినైవ నకై రాయబాకములను, (వణయులు (పేమ సందేశములను పంపినటై యనేక ఘట్టములు మన పురాణేతివోసములందును, కావ్యములందును ఉల్లేఖింపబడినను? అవి యాయా (గంథములలో ఉట్టంకింపబడిన అవధాన గాథలుగానే నిలిచి పోయినవి. సందేళ (వధానముగా గల దూత కావ్యములలో కాళదాసు మహి కవి రచించిన “మేను సందేశమే” మొట్టమొదటిది. బహుశః కావ్యవై శిష్ట్యము దృష్టో అదియే సర్వోత్కృష్టమెనదని కూడా చెప్పవచ్చును. ఆ మహాకావ్యము శచింవబడి అనేక శతాద్ధాలు గడచినను ఇంతవర కా కావ్యమువలె రసానుభూతిని గలిగించి, దాని యొన్నత్యమునందుకోగల కావ్యము మరియొకటి రచియింవ బడలేదు. విశ్వసాహిత్యములోనే అటువంటి కావ్యము మృగ్యమని చెప్పట ఆతిళశయో క్రికాదు.

128

మేఘ సందేశము వంటి అఘు కావ్య రచనయందేకాక, దృశ్య[శవ్య కావ్యాడులన్నింటిలోనూ కూడా నేటికిని కాళిదాసు కనిషిక్షాధిషి తుడుగను, కవికుల గురువుగను నిలెచిపోయివాడు ఉదాత్త ధార్మికతి కళ్ళీపీయత భావుకత, రసపిపాన, దివ్యా దర్శకత్వము, ఆలంకార విశిష్టత, వద విచ్యితలాలిత్యము, మనోజ్ఞమైన శలి, మున్నగు మహోన్నత కావ్య గుణములతో మేఘసందేళశము నేజిిని కావ్యశిరోభూషణ మె విరాజిల్లుచున్నది. దానికి అసంఖ్యాక భారతీయ, విదేశీయ భాషలబటో వెలసిన గద్య, వద్యాత్మకములె న అనువాదములనుబటియు, వివిద సాహిత్య సమీవలు, వ్యాధ్యానముల సంఖ్యకు బట్టియ, ఈ కా్య్‌ము యొక్క యౌన్నత్యము బహు? (వచారము సువిదితము కాగలవు, సంస్కృత సాహిత్యచర్మిత రచయితలు నంస్కృతభావళోనే ఈ కావ్యముపకు ఏబదికిపెగా వ్యాబ్యానములున్నట్లు తెలిపినారు. *అనుకరణమే అన్నిటికంటె ఉత్తమమైన అఖినందనము” అను ఆంగ్లేయుల సామెత నిజమైనచో ఇంతవరకు త కావ్య ముశ కనువరణలు అరవైకి పైగా ఉన్నాయనుట కూడా దీని ఘనతను చాటు చున్నవి. ఏబడికి మైబడిన వ్యాఖ్యానములలో “మృలినాథసూరి" రచించినదే సర్వోత్తమమైనవని సర్వులు అంగికరించినారు. కానీ కాళిదాను ననునరిం చిన కవృబలలతో ఏ యొకరి కావ్యమెనను రచనా విధానముళోగాని, భావావలోక నములోగాని, మేఘ నందేశమునకు ఈడు గలిగినదా అన్న విషయమును ఆఅబోచించినచో దానికి సమాధానము మృగ్యమనియే చెవృవలసి వచ్చుచున్నదని పలువురు విశ్వాసించుచున్నారు.

మేఘ సందేశముకు అనుకరించిన రచనల సంఖ్య నిళ్చితముగా తెలుపుట కష్టసాధ్యము. ఈ విషయమై విశేష వరిశోధన సల్పిన (పౌసె సర్‌ “చించాహరణ చ్మకవర్తి” అను వంగీయ వండితుడు అవి నుమారు ఏబడివరకున్నట్లును, కాని నానిలో వది, వన్నెండు మాతే (వముఖ సాపొతీ "వేత్తల దృష్టి నాకర్షించగలిగినవనియును, అభ్కిపాయవడినారు. ఆలంకారికు లలో (వముఖుడగు “*భామవుడు' మేఘములు, వాయువు, చందుగు, తుమ్మెద. చిలుక, మున్నగు అమహద్వస్తువులను (వజయ సందేళహారులుగా నియోగించుటను గ క్లించినాడు. దీనిని బట్టి చూచినచో అయన కాలమనకీ కాళిదాసు కాలమునకు గల ఐదు శతాద్దులలో ఇట్టి సందేశ కావ్యములు బహు కముగా రచింపబడి ఆలంకారికుల విమర్శనకు గురియెనటూహింపవచ్చును. కాళిదాసు మవికవి కూడా మేఘునిదూతగా నియోగించ్‌చు ఈ సందేహమును సూచించినాడు.

129

దూమ జ్యోతిస్పలిల మరుతాం। సన్ని పాతఃత్వమేఘః

సందేళార్థాణ క్యపటుకర జైః, 1పాణిభిః పావణీయాః

ఇత్యాత్సుక్యా దవరిగణయన్‌, గుహ్యక_స్రం యయాచే

కామారాహి, [నకృతి కృపణా, శ్చేతనా చేతనేఘ।।

బహుశః ఆలంకారికులు చేయబోవు విమర్శను దృష్టిలో నుంచుకొనియే, మహాకవి [పియా విరహత ప్రమెస యక్షుని వికల మనోవృ తి యొక్క (వకృతి కృపణత్వముపై యశేతనమైన మేఘమును సందేశహోరిగా నెన్నుకొను బాధ్యతను మోపి, స్వభావ సీద్ద్రముగ దనను సమర్థించుకొనినాడని దోపక మానదు. కాని అలంకారికులేమన్నను మహాకవి కాళిదాసుననుకరించి, కవు లెందరో సందేశ కావ్యములను విరివిగ రచించినారనుటక్తు ముడితాముదితము లైన [గంథము లదవదికి. పైగా కని పెట్టబడినవి. ఆ కావ్యముతే దీనికి తారాా-ణము. ఉపలభ్యములు కానివి మరెన్ని కలవో చెప్పలేము.

ఈ యనుకరణము లొక సంస్కృతములోనే కాక, యనేక భారతీయ భాషలలోను, సింహళము, టిబెట్‌ మున్నగు ఇతర భాషలలో గూడా వెలువడుట గమనింపదగిన విషయము. ఈ యనుకరణముణలో కవు లవలంబించిన కొన్ని -మార్గములు గమనింసదగిననిగా నున్నవి. మేఘసందేశ కథ మేఘమును మార్గమును వివరించుటతో ఆగిపోగా, తర్వాతి కవులగు భటవామనుడు, అభినవ కాళిదాసు మొదలైన ఆరునికాం్యధ కరాటక కవులు తక్‌ కథలను పెంచి వూరించినారు. విశేషమేమనగా ఈ కీవులందరు తమ కావ్యవస్తువుగా 1'వణయమునో, భకినో, ఎన్నుకొనుటయే గాక ఉదాత్రమును, [శవణానంద కరమునునగు మందాకాంత వృ త్తములనే స్వీకరించుట లోను, తమ దూతలకు వారు వెళ్ళవలసీన మార్గములను వివులీకరించు వదతిలో గూడా కాళిదాసునే అనుకరించినారు. " కొన్ని సిద్ధ సందేశ కావ్యములలో కవితా వసువు ఖహిక వ్రణయము కాక, జీవాత్మ పరమాత్మశో ఐక్యమును పొందుటకై వడు ఆరాటమును, విరహమును ప్యకవరచును. మధురభ కి మారమును వేదాంతవరముగా అభివర్ణించినారు. కాళిదాసు యొక్క మనోహర మైన ౧3 లికి ముచ్చటపడి ఆతడి ననుకరించిన కవులనేకులు తమ స్వయం (వపతినను విడనాడి, మక్కికి మక్కిగా కాళిదాసుని సమాసములనే తమ భాషా భూష ఇములుగా గై కొన్నారు. వ్మికముడను జైన కవి తన “నేమి దూత” కావ్యములో

130

ఇంకనూ ముందుకు వెడలి మేఘసందేశమందలి శ్లోకముల లోని పాదములకు పాచముభే తన రచన యందు సందర్భానుసారముగా జొస్పించుటకు [వయ త్నించి, రమారమి తన కావ్యమంతయు సమస్యా వూరణము వలె రించి నాడు. అతని కావ్యారంభమేవిధముగా నున్నదో చూచిన యెడల అతని వద్దతి స్పష్టముగా విశదమగును.

ఛి బ్‌

హాణ (శాణ (వణవ హృదయా, బంధువర్గం సమగ్రం

హిళ్వాభోగాన్‌ సహవరిజనై, ర్ముగ సేనాత్మ జాంచ

(శీ మాన్నేమిర్విషయి, విముఖో, మోక్ష కామళ్చ కార

స్నిగ్స్మ్చాయ తరుఘవసతిం, రామగిర్యా క మేమ॥।

సాత్మతోచ్చై శిఖరిణీి సమాసేన మేనం, ముసీశం

నాసాన్యస నిమిషనయనం, ధ్యాన నిర్ధాత దోషం

యోగానక్తం, సజల జలద, శ్యానులం, రాజప్యుతీ

వ్యవ్యకీడా వరిణత గజ 1పేషణీయం దదర్శ॥

ఇంతేకాక *నేమి' యొక్క భార్య సర్వసంగ పరిత్యాగియైన తన భరకు రాయబారము నంపుటక్తై ఒక వర్వుతమును (ప్రార్ధించి, ఆ స్టాణు వునే వార్తావోరిగా నియోగించినవ్పడు, ఆ కవి ఆసందర్భత్వము యొక్క వరాకాషనే అందుకున్నాడు. జైన కవుల చేతులలో ఈ కొవ్యరచన మత

మ!

(వదార మార్గమునకు తిరిగి. “శిలా దూతం, చేతో దూతం, మనో దూతం" మున్నగు ననేక రచనలకు దారితీసి, భక్తి జ్ఞాన వైరాగ్య (సబోధములకున్న, [(వజారమునకు నువకరించినది.

ఈ యనుకరణములలో "వవనదూతమను” "వేరు గల కావ్యములు రెండు వెలసినవి. ఇందొకటి *ధోయి” మహాకవి రచితము. ఆది యతి పురాతనము. రెండవ దానిరచయిత "వాడి చంర్వదుడు". “వాత దూతం" లేక “మరుత్సందేశము” అను మరొక కావ్యము గూడా గలదు. మూడు

(31

“ఉదవ సందేశములు”. ఐదు “మనోదూతములుో (౨) ఒక తులసీ దూతము. ఒక వ్మిపసందేళము”. ఒక కాక సందేశము. ఇటువంటివి కూడా రచింపబడినవి. ఇంతేకాక హంస అతీ (ప్రియమైన సందేశవిరగా నభిమానింపబడుటచే ఎనిమిది హంస సందేశకావ్యములు రచింపబడినవి. హంస తర్వాత కవులకు అత్యంతాభిమాన ప్యాతమైనది కోకిల. ఏడు కోకిల సందేశ కావ్యములు రచియింపబడుటయే దీనికి తార్కాణము. రెండు చందదూత ములు, రెండు ఇందు దూతములు కనబడుచున్నవి. సందేశహారులుగా ముఖ్య ప్మాతములు ధరించినవి [భ్రమరము, శకము, చకోరము, మయూరము, మున్నగు నవి, వీనిని దూతములుగా నియోగించి నాలుగేసి కావ్యములు రచియింప బడినవి. కొన్ని వ్యంగ్య కావ్యములు గూడా (పభవించినవి ఈ యనుకర ణములలో రెండు మాాతమే మేఘమును దూతగా గొని రచింపబడి పవి. “కీ॥శ॥ 15వ శతాబ్దివాడగు “మేరుతంగ సూ5*" యను జైన కవి. “నేమినాథుడను” తీర్ధంకరుని జీవితమును నాలుగొశ్వాసముల కావ్యముగా మేఘ ధూతమును రచించెను. మైసూరు రాష్ట్రము లోని 'మండెకల్లు [1గామవాసియగు ఆధునిక కవి “రామళాశ్త"” మేఘ (వపతిసందేశ” మను కావ్యమును రచించెను, మేఘమునకు కామరూపిత్వము, కామచారిత్వము, వంటి మహీ గుణములుండుటచేతను, మేఘ సందేశ నాయకుడు మానవాతీతు డై న యళుడగుటచేతను, మేఘుని సందేశహారిత్వ మెంతయో సమంజసముగా నున్నది. కాని తదనుకరణములగు వానియందు (వణయ దూతలుగా తక్టువ రకపు, సందేశ హోారులను కవులు నియోగించినారు. ఈ యనుకరణములన్ని టి లోను “ధోయి” కృతమగు పవన దూత కావ్యము, వేదాంత దేశికులు రచించిన వాంస సందేశమును, మరి కొన్ని కావ్యములు మ్మాతమే కాళిదాసు మహాకవి యొక్క మనోహర మైన ఐం్యదజాలికమగు సృజనాత్మక భావవీదులజో విహ రెంపగబ్లు లలితశయ్యాగతులును కొంతవరకు ఆందుకో గలిగినట్టు సాహితీ రసజ్ఞాలచే గురింపబడినది.

ఈ సందేశ సాహత్యము పట్ల కేరళ కవులకు ఎక్కువ మక్క(వ గలుగుటకు కారణము లూహాతీతములు. కకీ.ళ. 11వ శతాద్ధిలో రచింప బడిన శక సందేశము మెదలు 18వ శతాబీలో రచితమగు వి(పసందేశము వరకు వది సంస్కృత సందేశ కావ్యములే గౌక, అనేక సందేశములు మళ

మనస్సందేశమను 'పేరన సంస్థృత కావ్యముగను, దానినే తెనుగు సేతగను

శ్రీమాన్‌ కృష్ణమాచార్యళతావధాని గారు వెలయించియున్నారు. 132,

యాళ భాషలో గూడా రచిెంనబడినవి. పెనిటో 1కే వ శతావేలో రేచింపదిడిన “ఆన్ని నీలి సందేశ” కావ్యము మళయాళ సాహిత్యములో ధేత్కృప్న మెనడిగా వరిగణింపబడుచున్నది. కేరళ కవులు తము కావ్యములలో దూతల నెన్ను కొనుబలో స్వయం ,వతిభను వ్యర్థము చేసినారు. వాంన, పక, కోకిలా, చక్రవాకం (భమర, గళుడు కాక్క మయూరాదులు ముఖ్య వాఠరావారులు- కానీ వైన బేర్కొనిన అన్నిటిని “సీలి సందేళ” కవియొక్క దాపఘేమారుని సందేశహారులనుగా స్వేకరంచినాడు. వ్యివనందేశొములో చూతయగు (బాహ్మణుడు, రుక్కిజీదేవి శ్రీకృష్ణునికి “ఘనుడా భూనురోడగు. అగ్ని జ్యోతనుని ద్వారా పంపిన సందేశమును జ్జ పికి దెచ్చును. ఈ కావ్యములన్నింటి లోను (ప్రేయసి యగు యువతి తన (వియనకు చందేశము. పంపిన మయుదావారణములు అరుదుగా నున్నవి. ఇదివరకు లభించిన అకు పక సందేశ కావ్యములలో తెంచు కేరశ కవుల రచనలు. ఒకటి లక్ష్మేదాసకృతము. రెండవది “కరంగంవలి నంబ్బూది” రచించినది. వీసెలో మొదటిది ప్రాలీనమే కాక ఉత్కృష్ట మైనది. గూడా. ఏతరద్గ్యంధక రయగు లక్ష్మిదాసు కేరళలోని వ్రముఖకవి " పుంగవుడు. ఆతసి పకసందేశ కావ్యము'పె ధర్మగుప్తుడు, గౌరీదాసుడ్డు మానవేదుడు అను మువ్వురు వ్యాఖ్యానములను రచించిరి. ఈ కావు కేరళ తోలి యనేక (ప్రదేశముల సుదీర్హ వర్షనలతో గూడిన పర్మకెండు అధ్యాయముల పద్యకావ్యము. మూడవ వ్యాఖ్యోనవవి రచించిన యతడు కళ్ళికోట (కాలికట్‌) రాజు కుటుంబమునకు చెందిన మానవేదుడు. త రాజవంళమువారికి “మాన వ్మికమ", "మానవేద” యను గౌరవ నామములు కలవు, లవమ్మీదాసుయొక్క- సందేశ కావ్యము మలవారులో పాచీన [గంథముగా (వళ సిగాంచినడి. మళయాళము, దేవనాగరి లిపులలో ఈ కావ్యము వ్రచురింసబడినది చేవనాగరి లిపిలో నీ కావ్యము శీ పండిత పి, యస్‌ అనంత నారాయణ గారి సంస్కృత లఘుటికలో తిరుచూరులోని మంగళోదయ కంపెనీ లిమిటెడ్‌ వారిచే [వచుంంపబడినది. యథార్థమునకు 11 వ శతాబ్టి నాటిడైన ఈ శుక సందేశమే. కేరశీయమైన. ఇతర. కావ్యము అన్నిటికి మోర్గదర్శకమై యుండ వచ్చును. సందేశ కావ్యములన్నియు. ఒక సాయకునీయొక్కా లేక నాయిక యొక్క విరహావస్థతో ,ప్రారంభింవబడును, కాని కావ్యముయొక్క చిత్‌ ల!

మేమనగా, నాయకుడు తన ప్రియురాలితో సుఖముగా కాలము గడుపుచునే స్వవ్నములో తన పియురాలి వియోగము ననుభవించి తతృలితముగానే సందేశ మంపినట్లు ఈ [ప్రారంభ శ్లోకము తెలుపుచున్నది.

ల ళా

లత్మ్యా ఏషః, శరధి శశినః, సీధరు ళృంగే, కయాబిత్‌

(ధేమ్లూ, యూనోః, సహ విహరతోః, 'పేశ లాభిఃః కథాభిః

ద్వారా సాధః, క్వనుహత విధేర్దూర, నీతః సతస్యాః

శాంతః, స్వప్నే, పకమితిగిరా ఆావ్యయా, సందిదేశ॥

ఇట్టీ కావ్యములో (భమోత్సాదక పరిస్టితి కల్పింపబడినందును సహజ త్వము, సౌందర్యము, భావోద్వేగము లోపించుచుచ్చువి. కాని కావ్యము మ్యాతము కవితా సౌందర్యమునకు, సులలిత శైలికిని ప్రసిద్ధి గాంచినది. చూత పురోగమింవవలసిన మార్గము వివరముగా వర్తింపబడినదై తర్వాత ేర్కొనబకు కోకిల సంచేళము, మయూర సందేశములో చూపింపబడిన బాటనే యనుసరించినది.

(పారంభించు స్థలములలోను, దూత యొక్క గమ్మసానము లోను, కొద్దిగా మార్పులున్నవ్పటికిని, తక్కిన మార్గమంతయు దాదోపు ఒక్క టే. తిరువనంతపురము నుండి సము[దతీరము వెంబడ “కోయిలో న్‌” ఎర్నాకుళం, “తిరుచ్చూర్‌” మున్నగు ముఖ్యస్టలముల నత్మికమించి కళ్ళికోటకు చేరు మార్గమే. మార్గమందలి శైవ, వైష్ణవ దివ్యదేళములు దేవస్టానములన్నియు విపులముగా నఖివర్జింవబడినవి. ఈ కావ్యములలో పేర్కొనబడిన కొన్ని [వదేశములను గుర్తించుట యందు సంపాదకులకు కష్వమైనది. రచయితలు వాడుకలో నున్న కొన్ని నదులు, కొండలు, [గామములు మున్నగు వాని నామములను సంస్క్యాతీకరించుటయే గాక, సంస్క్భృతీకరింపడిన బ్‌ ను (వస్తుతము వాడుకలో నున్న పేర్తకును ఏ మ్మాతము సందర్భకుద్ది క క పోవుటయే దీనికి కారణము. తిరువనంతపురము సంస్కృతములో శక్‌ శ క! $1 క్ష కోయిలోన్‌” ఆనునది *కోలంబ ౯ మరి తిరుచ్చూరు” “వృషాపురి” అని "పేర్కొనబడినవి.

134

వై నామములును స్కువసిద్ధములే గాని, వీని కంటె తకు,.వ (వనిద్ధము లైన వట్టణ, (గామ, నదుల యొక్క సంన్మృతీకృతములై న పేర్షను స్టానిక ముగా వకికోధించి ఆయా స్థలములను నిశ్చయింవవలసీ వచ్చినది. ఉదాహర అకు “కాయంకులమ్‌” అనే (పాంతమును “వ్రంగుడీ విాగ”మనియ; “విట్టుమానూరు” అను |గామమును “కీ ౩ మద్దాంమ” మనియు నంస్నృతీకరించి నారు" వీనిలో నింకను కొన్ని భేదములుండుట చేత ఈ కావ్యములలో "పేర్కొనబడిన కొన్ని న్రలముల విషయము ఇంకను నందేవోస్పదముగానే యున్నది.

వె పకసందేశ కావ్యము లోని మార్గము తామేశ్వరము నుండి 1పారంభించి కన్యాకుమారి య్యగము ననుసరించి, పూర్వ రాజధానియు, రేవు పట్టణమునగు “క్రాంగనూరు"కు సమీపమున గల గ్రక్కణమతిలక” మను (గైమము వరకు చేరుచున్నది. ఈ కావ్యము మరదాపలోని యుద్ధరింద ముగా పేరు గాంచి యుండుటచే కవి యొక్క సాహితీ వె దుష్యమునకుదాహర

చమ న్‌

ణములుగా ఈ [కింది శ్లోకములివ్వబడుచున్న విః

తత్సేవార్ధం, తరుణ సహితా, తామ పాదారవిందా

సామ్యన్మధ్య, సనభరనతా, స్తార హారావళీకాః.

తారేశాస్యా సరళ నయనా, క్టితాంభోద క్రేఖ్య

సత ప్టొః స్యుః స్రబకిత కరాస్తాల వృ నై సదణ్యః॥

రత్యాయా సగ్గపిత వప్పుషాం, యోషితాం, ఘర్మలేశైః

సీకో నక్తం, వథిక మిథున (పేకితైః, పీతశేషః

వాతాస్తోకో, చృ్వసిత కమలోద్ధ౦ంధి రదోధయేళ్వా

చూవిసరె, రతిభిరుషని, వ్యక్త మాంగల్య చీతః।

పాటై కూలే థాంతి, మధకుల పురీం, కూపకా థీశ్వరానాం, లక్ష్మీ సాఇాత్క్భృతి సముచితే, వళ్యరత్నా కరస్య 136

-భూయా్యాప్యాత్మ. (వమఠనఖీ యా, తేన, విశ్వోవభోగే న్యస్రే వాన్మీ న్ముదర కుహరా, ద్యాపురా రత్నభూషాః (ప్రాజ్ఞో త్కర్ష (పకటు నకృశే, పైళ్నేకే (పాజ్జరోకే, కలో లాభైర్మతి? జలనిదే, రుత్తితౌ, తర్కజాలై: టా స్పర్డా బంధా దవహిత ధియః, స్పష్ట మం్శితార్ధరత్నం శాతే లీసం, సదస్‌ రహాస్‌, [శావకాః శ్రీవయేయుః॥। శెండవ సందేశ కావ్యము స్నువసిరుడగు ఉద్దండ కవి రచితమగు “్షోకిల సందేశము”. ఇకని పేక ఉదండకార్రి. కాంచిపుకి సమీపమున గల దొతాపుర వాసులగు రంగాంటికా, రంగ కాధు౨ పురుడు. దక్షిణ దేశమందలి వివిధ విద్యాస్టానములందు "పేరుగాంచిన పిమ్మట కీన్రికాంతుని వెదకుచు మలః బారు [పాంతమున కేగి, కళ్ళికోట బామోరన్‌ (సామ్ముది రాజగు మాని వ్మికమునిచే పోషింవబడి సత్క్మరింపబడను. మాన పి[కముడు స్వయముగా పండితుడే కాక, సార్ధాష్టాదళ సంఖ్య గల వండితుల నాస్టానమునందు హోౌషించుచుండెను ఉదండుడు తనహాండిత్య (పకర్తచే వాగ్వివాదమునందితరుల నందరి నోడించుటచే స్టానిక పండితుల ఈర్ష్యకు గురియయ్యెను. స్టానికమగు ఐతిహ్య ప్రకార మొక పండితుని సతీమణి ఉద్దండుని జయింపజాలు ప్వుతుని బడయుటకై పార్టించి, మం్యతకాస్త్రవే తల వభావముచే తన (నసయత్నమున సఫలురాటే నది. ఆ శాస్త్రజ్ఞులు దుర్గాదేవి నుపాసించి (పసన్నురాలిని గావించు కౌని, “కక్క 'సేరి భట్ట 88%” యను బాలుడు ఆ సతీమణికి గలుగునట్టు వరమును బోందిఏ౨. ఆ బాలవండిళుడు పన్నాండవ యేటశే ఉచ్చ ండుని వాగ్వాదమున జయించి సంస్కృత మళయాళ భాషలలో నొక నాటకమును రిచీంచెను. ఈ జన్మవతి బహుళ: మలబారు చర్మితలో సామ్ముది (జామరిన్‌) రాజులు వసిద్దులె అ్యగస్టానమునలంకరించిన కాలములో పుట్టియుండును. ఆదెట్టన్న ఉద్రండుడు మల్లికామారుతమను పది యంకముల దృశ్యకావ్యమును రచియించి మిగుల పేరొందెను. ఈ కావ్యము మాలతీమాధవమును బోలియున్నది. ఇది యనేకులచే వస్తుతింపబడిన యుద్గంంధము. కోకిల సందేశమీయుదండుని రచనయే.. ఇది కళ్ళీకోటను పాలిరంచన రవివర్మ, గోదవర్మ “రాజుల యాస్టాన కవి యగు వాసుదేవ కవిచే రచింపబడన “భృంగ సందేశము”నకు 136

ఉ తరముగా [వాయబడినదని తలచబడుచున్నది. కాని ఈ జన్మవతి యసత్యమని మున్ముందు తేటవడగలదు. ఈ కావ్యము కళ్ళికోట రాజ్యము లోని “చెన్న మంగ+ముో నివానీని యగు తన (వియురాలికి నాయకుడంపీన సందేశము. ఇది మేఘనందేళానుకరణములలో పేరుగాంచిన కావ్యముగా వరిగణించబడుమున్నది. ఈ _ పేరు గల వంచసందేశకావ్యములలో నిది (వముఖమైనదని కీ॥$ీ[ డాక్టర్‌ కృష్ణమాచార్యుల నంస్కృత సొహిత్య చవ్యతలో ఉల్రేఖింవబడనది. ఈ ఉద్ధండకవి (క్రిఃశః। 15వ శతాబి వూర్వార్లము వాడని నిర్ణయింపబడినది. 0 థి

కోకిల సందేళములోని నాయకుడు తన (పియురాలితో కాలము గడుపుచుండగా ఒక ర్యాతి ఒక దివ్యప్పురుషుడతని నెత్తికొనిసోయి. కాంచీపుర దేవాలయ ప్రాంతమున విడచెను. ఆతడు తిరిగి తన (పియురాలిని కలిసికొనుట ఇదు మాసములు పట్రైను. రెండు మూడు మాసముల పిమ్మట చెత మాసమురాగానే వసంతోదయ కాలమున నొక కోకిలను గని, దాని ద్వారా తన 1వియుకాలికి సందీశమం పెను. ఇది “ఆషాఢస్య (వరమ దివసే” యను మఘసందేశ (పారంచమును స్మరింపజేయుచున్నది. కళ్ళికోట సామ్ముదిక రాజకుటుంబములను మరియు “కొట్టాయిమ్‌”, “కోయిలోన్‌ (విరక్కాల్‌ )” రాజకుటుంబములను వె భవో పేతముగా వర్షించినాడు. వయ్యూరు లోని భటా లను, పండితులను గూడా. మిగుల గౌరవోపేతముగా వర్ణించియన్నా దు చూరనదికి దక్షిణముగా నున్నది చెన్న మంగళమను [గామము. దీనినే జయంత మంగళమని సంస్కృకీకరించినాడు కవి.

గంతవ్య సే; (తిదివ విజయీ, మంగళ్శాగేణ దేశః

వా ప్రఖ్యాతిః విపాత తపసః, (పాగ్రయంతన్య నామ్నా

పారే చూర్ద్యాః! పరిసర సమానీన, గోవింద వక్షో

లక్ష్మీ వజు వివలవ సుధాశీతలఃకేర శేఘ॥

ఈ కవి తన కాలమును నిర్దేశించ లేదు. కాని *కోలాన్‌" దేశస్తుడగు శంకర కవిని గూర్చి 60వ శ్లోకములో (వసావించియున్నాడు. శంకర కవి కోలాదీశుడగు ఉదయవర్మచే నభిమానింవబడిన వాడు. జన్మపతిని బట్టి “పునం నంప్కది"” యను మళయాళ కవీం్మదునికిని "తర్యత సముచ్చయ”

137

(గంధక ర్తకును ఉద్దండుడు సమకాలికుడగుటచేతను ఉదయవర్మ _ రాజూ 1లేవ శతాబ్ది పూర్వార్థమున పరిపారించుట చేతను కేరశదేశ సాహిత్యాభ్యుద ౧

యమున స్వర్ణయుగ మనదగు నాకాలమునే ఉద్దండుడుదయించినట్లు నిర్ణ యింపబడినది,

ఈ కవి యొక్క వర్ణనా కౌశలమున కుదాహరణముగా ఈ ,కించె శ్లోకములను చూడుడు.

రమ్యాం, హర్మ్య, ధ్వజపట, మరుద్వీజిత, (అధ్నయుగ్యా

మ్మే, పక్యాంజన, ఖలప్పరీ, మాశ్రితాం, శంకరేణ

య్యతశ్షిష్టో, వరయువతిభి, శచ్చుంబతి స్విన్ని గండం

చర్చి వాతః, (పీయయివ, రతిశాంత మస్వార విందం॥ (87)

సాచ యేజ్య, సరిదమవదం, య్మతకల్మాషితాయాం

మజ్జన్‌ మాహోదయ పురవధూ, కంర కస్తూరికాభిః

రకాః, వద్మాః, కువలయవనీ, సామ్య మావద్యమానా

విజాయంతే, స్పుట మహి, ముదామోదయే, జృంభ మాణే। (88

ళా చారు స్వ్వచ్చా శభర నయనా, చ్మకవాక సన యః కలోల (భూః, కమల వదనా, క్యమ శెవాల కేళా॥ ళా నూ.

నంసేవ్యాస్యాత్‌, సరసమధురా. సానుకూలా వతీర్ధైః

ద్శుర్తా వోస్యై, రితిః, సరణిః, కాపిగాంభీర్య భాజాం (89)

త్వ య్యా కాశే శుభగ తటినీం, లంబమానే సలీలం

వింవిం ద్శష్ట్యా పయసీ్‌ మణి భృంగామలే, కంపసమానం

వీవీ వేగ [పచల దశితాం భోజిని, గుచ్చ బుద్ధ్యా

కూజం కూజం, మధుర మలయంః, కోకిలా వ్యాలపేరన్‌*

139

ఇక మూడవదగు “మయూర నందేళమును* పరిశీలింతము. దీనిని కీ. శే. డాక్టర్సు*కున్న న్‌ రాజా” గారు వరిష్కరించి స్వరచిత సంస్కృత టీకా తాత్పర్యముతోను, ఆంగ్లేయ భాషలో విపుల పీఠీకతోను (వకటించియున్నారు. మేఘనందేళ కావ్యానుక రణములలో నీ కావ్యమునకు దీని నిజమైన నహజ సాహిత్యాన్న త్యమును బట్టియు, రచయితయగు “ఉదయునకు" గల సంస్కృత సాహిత్యమునందలి. మహోన్నత ఫ్రానమును బట్టియు మిగుల [(నముఖస్టాన మేర్స్చడియున్నది. ఈ కావ్యము స్మువసిన కౌముదీ [గంథకరచే రచింవ బడినది అనందనర్థనాచార్యకృతమగు ద్వన్యొతోకమునకు శ్రీ మదభినవ గుప్త పాొదాచార్యులు రచించిన “లోచన వ్యాఖ్యానము” అత్యుత్కృష్ట మెనది. చానికి ఉదయ రచితయగు “కౌముది” విపరణ (పాయము, నేడు మన కువ లభ్యమైన “కౌముది” భాగము లోచనములంచలి ఉద్యోతచతువ్కమునందు, మొదటి యుద్యోతమునకు మ్యాతము వ్యాఖ్య. మయూర సందేశమునకును, కొముదికిని ఏక కరృకత్వమును సీద్దాంతీకరించుటకు అనందిగ్గములైన యాధారవఎలున్నందున పండిశులందరును నిర్వివాదముగా, ఏకాఖిపాయమును వెలిబుచ్చినారు. ఈ కావ్యక ర్రయగు ఉదయుడు “డాక్టర్‌ కున్లక్‌ రాజా" వంశము వాడని వారి పీరిక వలన తెలియుచున్నది.

ఈ కావ్యమునందలి ఇతివృ తము “శ్యామందూర ప్పరము” నుండి ఒక 1పియుడు అన్నకార (గామమునందున్న తన (ప్రేయసికి పంపిన వణయ సందేశము, శ్యామందూరపురము నేటి కతిరువనంతపురమే. ఆన్న కోర్యగామము నేటి తిరుచ్చూరునకు ఎనిమిద్తిమైళ్ళ దూరమున నున్నది. సందేశ్ళక్షావ్య సం్యప దాణూనుసారము నాయకుడు మార్డనికైళము గావించుచు, దూతకు వలసినన్ని యానవాళ్ళు తెలిపి, గమ్యస్థలమును జేరు నుపాయములను సూచించును. ఈ నుదీర్ధములు, నవివరములునగు వర్ణనము అందు అనాటి వట్టణములను, చదేవాలయములను, రాజధానులను గూర్చి అమూల్య సనమాబోరము తెలుప బడ్‌నది, [ప్రాచీన మళయాళ (పాంతమీకావ్యము నందు (పస్కుటముగా గోచ రించుచున్నది. నరులు, [గామసీమలు, సమ్ముద తరములు, నుందరముగా మూ ర్తీభవించునటుల వర్ణింపబడినవి. కీ॥ శే॥ కె. ఏం. “సర్దార్‌ పణిక్కర్‌” తమ యుపోద్దాతమునందీ కావ్యవళ సిని గూర్చ డిగువ యభ్మిపాయమును వెలిబుచ్చినొరు-

కాళిదాస మహాకవిని సృష్టముగొ ననుకరిరవినను ఈ 'రాజకవి తన కావ్యమందు మహోదాత్ర సాహిత్యమున స్వతం్యత వ్రతిభను చ్రదర్శించిశోడు,

139

కవితాఃెలి ఉదాతము. భాష సుసంపన్న మై, భావ బంధురమై, ధ్వని (వధానమై యలరారుచున్నది. అతని కల్పనలు సహజముగా రూపొందినవి. సమాసములు రత్న ఖచిత భూషణముల వలె అఫాధారణ సౌందర్యమును వెదజల్లుచున్నవి.

ఈ కావ్యకర "దయుడు" “శ్రీ కంరోర్వీపతి, ఉత్తుంగో దయవకమాభృతు”డని (పనిద్దినందినాడు. _ కావ్యక రయే కథానాయకుడని నిశ్చయించుట కనేకాధారములు గలవు. ఉదయుడనునది అతని పేరు కావచ్చును. శ్రీ కంరోర్వివతి రాజవంశ నామము కావచ్చును. స్వయముగా రాజుగనో, రాజవంశమునకు చెందినవాడో కాకున్నచో ఉర్వీపతి యనియు, కమాభ్ళళల్‌ అనియు తనను గూర్చి పేర్కొని యుండడు. నాయిక “జశీరు “ఉమ” కాని కవులామె కొసగిన బిరుద నామము, (మార చేమంతిక) 1; ఆమెతనయస మాన సౌందర్యముచే ముని హృదయముల సైతము స్వాయ త్తమొనర్నుకొను (వభావము కలిగియండినదట. పంచశరుని పుష్పబాణములలో చేమంతిక చేరదు. కాని ఈ పేరు మ్మాత మామె సౌందర్య బిరుదముగా కనిపించుచున్నది. కథా నాయికా నాయకులు రాజదంపతులని నిష్కర్లగా చప్పుటకు వీలులే దనియు, _ వారిరువురు రాజవంశములోని కనిషుళలే యుండవచ్చుననియు డాః కున్హాన్‌రాజా యఖ్మిపాయము. క

శ్రీ కంఠోర్వివతి బహుమతం మార చేమంతి కాఖ్యం,

మారస్యాస్త్రం, మహిత మధికృత్యాధునా, సాధుబద్దం,

హృష్యన్మల్టీ, మరుర మధునిష్యంది, సందేశ కావ్యం,

నవ్యం, విద్వత్క వి వరిషదామస్తు, కర్ణాతిధేయం॥

ఇచ్చట సందేశ కావ్యముల కంటె భిన్నముగా నీ కృతికర్త మాలినీ వృళ్తముతో విఘ్నేశ్వర (పార్దన గావించి, రెండవదగు యె లోకముతో నారంలించిన్న కావ్యమంతయు మందా(కాంత వృ క్రముననే కొననేగించను. హం శ క కుల పరిచయము గావించి, నాల్గవ శ్లోకములో స్వయం శ్రీకంఠుడు (శివుడు) ఉమాసహితుడై కై లాసము ఫె (గిడించుచున్నటుల (థాంతి కలిగినదని సూచించును. దీనివలన ఉమాశ్ర్రీకంఠకులు కావ్యనాయికా నాయకులుగా ద్యోతితమగుదురు. అయిదవ శ్లోకమునందు (క్రీడావిలాస

140

మ్మగులై న మికునమునకు వెయోగమెర్పడుటకొక విచ్మిత సేంఘటన గల్పంపే ఖుడినది. ఖేచరులు పెనుండి పోవుచుండ వారి మౌఢ్యమును జూచి చవ్నష్ష చరచి పరిహసించుటచే వారే జంటను శపించి యొక మాసము వ్మివయోగము ననుభవించునట్లు చేసిరి నాయకుని (ప్రార్టన నంగికరించి విద్యాధరులు శరునంతపుర విన్హు నన్నిధెయండు విడిచి పెట్టిరి. ఈ అత్యల్ప కాల విఠహము చయయాూరమును (పార్ధించ్చి సందేశ మంపుటకు తగిన కారణముగ వరిగణింవ అడవాలదని శంకించి కాబోలు, వది హేవవ కశోకముశండు కవి తనను సమరిం చుకొనుకుకు (వయత్నించెను- స అ

ఆతన్వార్‌ షిణజమపి దృళోర్మీలనా ద్వి యోగి

గాడా శ్లేషాదపి సుమహసీం ఖీతిమంతర్మభివర్మి

కాదే సీలాంబుదచయ నిచూళావృతాకాలితరా శే

సోఒహం జాతః సపది సుదృశోహరిత దూరాద్దివీయా న్‌

ఐనను ఈ కృతక కారణము కావ్యముయొక్క. ఇతి వృత్తమునక సనహజత్వ లోవము నాపాదించుచున్నడి. నాయకు డనంతశయనమూ ౨ సా శ్కారము లభించుటతో కొంత ఓదార్పు కలిగి పీదవ మయారముకు కనుగొని (పార్తించి, పశంసించ్చి ఒప్పించి తన దీన గాధను వివరించి, తన [పియ

య కాండీకు సందేశము నండింస నిభయోగించును. తడువరి మార్గ నిశ్రేశము గావించును.. ఈ మాన్గాపి వర్ణనము తిరువనంతపుర పద్మ శాభస్వామి యాలయమునుండి ఆరంభించి (శో 20.36) సూర్యోద యానంతరము సమ్ముదతీరమున గఅ కిదాలయమున్ను జనార్ధన క్మేతమును (వర్క-ల గామము, కంతియూరును, చూర్దినదినిి కోయిలోన్‌ నగరమున్సు ఇంగుది భూవిభాగమును (కాయంకులం), కాళీ చేవాలయచవనను, మాణిక్య నాథాల యమును, వంచులానదిని విట్టుమానూరును, (కిరి మద్గారిమము); సింఢూ వ్వీవమునుు,. పుల్దానదిని, రవిపురముకు ((తిపునిత్తురము) అభివర్ణించునుం ధా

ఈ రవిపురము కొచ్చిన్‌ మహారాజుల రాజధాని,

“కాస్తాంర్ధాలోచన చతుర తాళాలిఖి। శోత్రియాగైే 9”

ధాత 'స్రేమా, రవిపురగిరా, భాషిత్సో భాసుర శ్రీః॥

141

అను వర్ణన ఇవ్పటికీనీ సత్యదూరము కాదనియే చెప్పవచ్చును. ఈ కవి సుబహ్మణ్య శివలయములను మొదలు కొని శంకర కవిని, బల్యకోణి (యైరుంవటప్పు దేశము, చూర్ణ నది, మహోదయపుగి, తిరువంచిత్కులమ్‌, త్యామనర్డి నిడి ఆంజనకత్ష్మేతము, (కాంగనూరు, గుణకాపుడి (తిక్క నామ తిలక, సంగమ [(గామము (విరింజాలక్కడ) వృషవువము (తిరుచ్చూరు);? (బ్రహ్మ కేతము, (బహ్మక్కలమ్‌, శ్వతచ్భద తటము (సితగరు తీరము), అను గమ్మస్టానము వరకు అన్ని _పదేశములను ఆతి మనోహరములైన వర్లన లవో నిర్ధేశించియున్నాడు. ఈ మార్గము, వగ్గనలు, శుకసందేశ కావ్యమును, బహుధా అనుకరించుచున్నవని స్పష్టముగా తెలియుచున్నది

డాక్టర్‌ క్షున్హన్‌ రాజా యభ్మిపాయము (ప్రకారము కౌముది కర మయూర సందేశ కర్తయగు ఉదయుడే. ఈ కవి సమకాలికులను గురించి నీపులముగా చర్చించి, ఇతడు [క్రీః ఈళ॥ 15వ శలాబ్టిక్‌ చెందినవాడనియు, ఉద్రండ, పునమ్‌ నంబ్యూది, శళంకరకవి, తంత సముచ్చయక ర మున్నగు మహాపవండిశుల సమకాలికు డగుటచే (శ్రీః శ 1400 తర్వాత సికావ్గర దన జరిగియండునని యూహించి యున్నారు. మయా?" సందేశము మేహానుకరణ' కావ్యములలో ఫిజయవంత మైన అనుకరణగాను, ఉత్తమ కావ్యముగాను పరిగ ణింపవచ్చునని డా రాజాగారి యభ్మిపాయము. ఈ తెగకు పందిన ఈ కావ్యము గూడా మేఘసంద్రేశము యొక్క ఉదా తతతోను కళ్ళాపావీణ్యముతోను, సహజ సౌందర్యముతోను ఫోల్చి వెలకట్టుట యన్యాయమగును. ఈ దృష్టితో పంశీ లించిన కొడ్రల, ఈ కావ్యము ఉత్తమ కవితా లక్షణములు గలిగిన సందేశ కావ్యము ఇళో ఉన్నత: న్థానము నలంకరించుచున్నదనుట ఆతిశయోక్రి కాదు. డా॥ రాజో గొర్లు ఈ కావ్యశయ్య మహోదాత్రము. ఏ క్లోకమునందై నను భాష ఎగుడు దిగుడుగా సాగుట గాని, కుంటుపడుట కాని కానరాదు, (వతి పదము సిరాడంబరము, వ్యంజనా విశిషము. వసాదగుణభరితము ఇతని యన్నుషపాసాద్యులంకారములు (శవణసుభగములు సందర్భోచిత యమకములు, లలిత నుందరములు, ఆ్మ్యవయత్నములు, అడుగడుగున ఈ కావ్యము కృతి కర్తకు గల గీర్వాణ భాషాధికార (పదర్శకమై తనరారుచున్నది.” అని చెప్పి నారు. ఉతమ టేణినందుకున్న ఈ కావ్యరస మాస్వాదసీయము.

హంస సంటేశము:_ ్మవముఖములైన హంస సందేశ కావ్యములలో నేటివరకు వరిగణింఫబడినవీ ఐదు మ్యాతమే. ఇవి భటబాణుడు, వేదాంత దేశకులు, రూవ గోస్వామి, వేంక చేళకవి, పూర్ణసరస్వతి" రచించిన కృతులు.

142

లివర పేర్కానబడిన పూర్ణ నరన్వతి కేరశీయుడు “ఎద్యుల్లతా”ఖ్యమ్మెన యతని మేఘనందేశ వ్యాఖి వై దాష్య సనంవన్నము. ఇది శ్రీరంగము నుండె (వచురితమైనది. ఈ కవి మాలతీ మాధవ నాటకమునకు వ్యాఖ్యానము రచించినట్లు కన్నించుచున్న ది. తిరువనంతపురము లోని కాళవ్యత (గందనము చ్చయములో ఈ వా థ్యాన రాగము కొంత కలదు, “కమలినీ రాజహంనము"” అను నాటకమును గూడా నీ కవి రచిండెను. షిమ్లు వదాఏవ కేళసనమనియు, వివ కేశ పాదాది సవమకియు, రెండు కావ్యములు గూడానీ కవి కృతములు ఇవ్పటికి అమ్ముదితములు._ ఇతడు “అన ర్హరామఘవమునకు” ఒక్‌ టివ్వణి కూడ రచించి యున్నాడు శ్రీ నారాయణీయేత్యాడి శగంథక ర యగు నారా యణ భటపాదున కితడు సషకాలికుడు. కాని ఈ విషయమితడు తశ కృతులలో పేర్కొన లేదు. ఈ నందేశకావ్యము చిరకాలము వరకు అనువ లబ్బమై యుండి, ఇటీవలనే తిరువనంతపుర సంస్కృత [వచురణలలో 128వ సంఖ్య గల గంథముగ శ్రీ "8 సాంబశివశాశ్త్ర గారిచే (వచురింవబడినది.

ఈ కావ్యకర్రయొక్క చర్మిత మింకను పూ రిగా తలియమ కొంద రీతడు కేరశీయ బాహ్మణుడనియు, మరికొందరు ాంచీపుక వైమ్షవుడనియు తలంతురు. బహు జనాఖ్మిపాయ్యవకారము “క్రై మా దాకితి అను కేరలీయ (టై హ్మణ వంళమునమ చెందినవాడని భావింవబడుచున్నాడు. ఇతని జన్య స్థానము “తిక్కమ్మర” యను (గామము. కొచ్చిన్‌లో వెలసియున్న పూర్ణ్మతయీ దేవతయొక్క_ [వసొదలబ్ది మైన కవికాశ కిని బడయుటవే పూర్ణ సరస్వతి యను నామమును ధరించెను. ఈ కవి ఇతర ముఖ్య + నగరములను విడచి తన జన్మస్ట్థానముగు “తిక్కమ్మర” (గ్రామమును దర్శంపుమని సందేశ వోరియగు హంసను నియోగించి, తన భ కిని వెల్లడించినాడు. ఆంతేకాక తిరువనంతపురము మరియు నితర కేరళ (పాంతముల వర్షించుట యందీ కవి (వకటించిన శ్రద్ధాసక్తులు. ఇతడు కేరశీయుడను పండితుల వాగమును ఐల వరచుచున్న వి,

తీషాం భూషామణి మనువయం, సవీతం, యోగి ముకెః

జై

(ప్రాప్యా నరితం, పుర మహిశయం, జ్యోతి రానమ్య భక్తా

అన్విష్యే స్తం జనమ కరుణం, మన్మనళ్ళోర మారాల్‌

దేశ తస్మిన్‌, స ఖిలు రవమతే దేవకీ పుణ్య రోశిః॥

143

చత త్యానాం, తరుణవయసాం, సుందరీషాం వలానే ర్మా భూతీ క్షోభ సవ మతిమతో, బందు కార్యోద్య తస్య కేశ * సాందై 9రస్‌త కుటివై, కేకి పింఛోపయేయై? శేషాం నన్వ్యుః ధృతి? విహతయే కేఠరకి నాం ముఖాని॥ హర్మ్యే హర్మ్యే హరి మణ్‌ మయే, హేలయా సంచరంతీః దృృష్యో తన్వీం (వసరదరుణ, స్వచ్చలావణ్య దీప్తాః. మేఘ వ్యూహా స్పురిత వపుషాం, విద్య కాం సత్వ సింధో స్మారం స్మారం మనస్‌ కిమపి వ్యాకులో మాచ భూస్వుం॥ చేలా మేలో వన నురభ్‌శాంం వక్క మాణ= వయోదే స్తాలీ కాలీ క్యత పెసరాం, తాడ్యమానాం తరంగె ౬ జేళా నాళో వితత యళసొ దేవతోకోస వేయావ్‌ శ్రేశాకేశ్‌ మతకలీ బలాన్స్‌ కేరకాం, స్తాన్‌ [కమేధాఃః ఈ కావ్యమా శర్టల్ల శ్లోకమాలు గల చిన్న కావ్యమే. ఇందు పూర్త సరస్వతి లా శాళదాస మవారవికై నత్యంత ఛభక్రిభావము నెరపీయున్నాడు. మేఘ నందేశమునకు రుబిరమైన వ్యాఖ్యానము ్యవాయుటియేకాక, కాళిదాసుని [వతిభా సంవదవలన నావిర్భ్యపంచిన కవితా మకరందము సిందు. వవహింపచేస్‌ నాడు. సందేశ కొవ్యములలోనుండు ఇతీవృ త్తము (పియుడు తన. [ప్‌ియురాలికి దూత ద్వారా తన వరహావస్థను తెలుపుచూ దూరదేశ వాసినియగు నామెకు తన కును మనళ్శాంతిని కఠలిగొంచుకొనుట. మేఘ సందేశమునుండి అదే యొరవడి హేగినడి. కొంచరు (వతిభావంతులగు కవులు _పావంచిక కామముకంటే భిన్న మైనదై వవ్‌ క్రీ (పేమలను నివేదించుటక్రె ఈ దౌత్యమార్షము నవలంబించినారు- వీవంవీధ సందేశములన్నియు నాయిక నుదించి నాయకునిచే పంపబడినవి- ళాని ఫూర్ణ నరన్వతి “మరా రే? తృతీయ పంథా” యన్నట్లు మూడవ [తోవను ళా (తొక్కిానాడు. ఈ సందేశము నోయికచే నాయకునికి పంపబడినది- కనుక డీనికి వత్యేకత కలదు. కేజీ4

కాచిత్‌ కాంతా విరహ శిఖినా కామినీ కొమ తపా

నిధ్యా యంతీ, కమపి దయితం, నిర్ణయం దూర సంస్థం

భూయో భూయో, రణ రణ కతః, పుష్ప వాటీం (భమంతీ

లీలా వాప్‌, కమల పథికం, రాజహంసం దదర్శ

ఈ సందేశ కావ్యములోని ఇతివృ తము బృందావనములో విహరించు కృష్ణవరమాత్మకు కాంబీపుర వాసీయగు నొక సుందరాంగి తన (వణయ సందేశ మంపృట.కృష్ణునియొక మ్పూ్రిని ఆమె మొక ఉత్సవ సందర్భమున నూరేగింపులో దర్శించి తన హృదయము నతని కర్పించినది. ఈ నాయిక హంసను దూతగా నియోగించి కాంబీపురము నుండి చోళ పాండ్య, కేరళ దేశముల మీదుగా ఉతర దెశకు, కాళిందీ, బృందావన (ప్రాంతమునకు (పద శ్షిణము చేయునట్లు పయసించుట కాదేశించినది. నాయిక తన [వణయ (వవ త్రిలో పరవశించి కాల్పనిక లోకమునందు విహకించు కృష్ణుని లీలా విహారస్టలములను స్మరించుచుండెను. కనుక దూతకు నిర్ధేశించిన మార్గము అనిర్దిషము, అసమంజసముగా నుండుటలో ఆశ్చర్యము లేదు. మార్గమందు గల ముఖ్య (వదేశములను విడచి పెట్టుటలో ఈ నాయిక తన మనోగత మూ రియెన శ్రీకృష్ణునితో సంబంధము లేని (వదేశములను గూర్చు యాలో చించుట తన ద్యేయ్యప్రాప్తి కాటంకము. కలిగించునని, భావించుచున్నదని స్పురింపక తప్పదు,

(ప్రాణాః, (ప్రాదాం, నిగమ వచసాం, [పాణ నాథో రమాయాః

(లాణాయోచ్సై, స్రవసి, చరతాం, వృష్టి వంశేఒ వతీర్ణంః

యస్మిన్‌ యస్మిన్‌, సఖలు, రమతే, వల్లభమే, (వదేశే

తం శం, చితి వర గుణమయి, కథ్యమానం నిదధ్యాః॥

ఈ కవి సామాన్యమైన యొక్క మర్త్య కాంతకు వరమాత్ముని'వై వలపు గొలిపి యూమెను కృష్ణావతార గోపికల వలె (వధానమగు (బ్రహ్మో నంద జలధిలో నోలలాడించెను. కృష్ణుడామె నాశీర్వదించి, యామె భావ కల్చ్పనముల కనుగుజణములగు రూపములతో నామెనానందింప జేసెను. కాంచీ పురమున వసించు శ్రీ వైష్ణవ శిఖామణులు ఆళ్యారాదులు మున్నగు వారు మధుర భక్తి (పేరితులై గోపికల వలె శీ కృష్ణుని లీలలో పాల్గొనుట సువిది

145

తమే. ఈ నాయిక వారిలో నొక రె కావచ్చును. ఈ భక శిఖామణులు సుందరీమణుల వేషభూషాదులను గూడ ధరించుచుండిరని పతీతి. ఈ నాయికయు గోదాదేవి (ఆండాళ్‌) వంది మహాభకురాలు గావచ్చును. ఆమె చరమావస్థలో (శ్రీ రంగనాథునికో సంలీనమై సంయోగ సుఖమును బొందిన గాధ స్మువసిద్దము.

అన్ముగవాయ భకానాం, మానుషం దేహ మాశ్రితః

భజతే, తాద్భశీం (క్రీడాం, యాం, శుత్వా, తత్పరోభవతే॥

అను బాగవతార్దమున కుదాహరణమగు నీ ఇతివృ త్రమతి మనోహరము. ఈ కావ్యమాద్యంతము (పాకృతిక శోభావర్హ వలచే నిండియున్నది. కవి ఎన్ను కొనిన మార్గమే ఈ ఆవకాశము గలిగించినది. ఆతని మహిమాన్విత కవితా శకి సర్ముత (పదర్శిత మెనది. చోళ, పాండ్య కేరళ దేశముల నదీ నదములు, రాజధానులు, సుందరారామములు కావ్యములో ఆతి మనోజ్ఞ్జముగా చితితములు లైనవి. ఈతని కవితా రససిద్ధిని, కళా [ప్రావీఖ్యమును, లలితమైన శైలిని, వివరించుటకై ఎన్నియో యుదాహరణముల నీయవలసి యుండును.

హంస సందేశమను పేరు గల మరియొక కావ్యము కూడా కలదు. అది యవూర్వము. దాని కొక యపురూవమైన పద్య వ్యాఖ్యానము కూడా కలదు. ఇతివృత్తమును విశిష్మమె ఇతర మేఘానుకరణముల కంటె విభిన్న ముగ నున్నది. ఇందొక శివభకుడు తన భక్తినే పియురాలుగా అడ్వైతా నందముననుభవించునెడ అనుల్లంఘనీయమగు వూర్వ కర్మఫలమున భకి యను యేయసితో వియోగము సంభవించినది. ఈ ఛదక్రి వియోగముచే జీవితము దుర్భరము కాగా ఆ భక్తుడు తిరిగి భ క్రికాంతతో పునస్పంయోగ మునక్రి లాలసుడగు తరి తన మానసమునే హంసగా రూపొందించుకొని దూతగా నియోగించి దూరస్థ్యయె శివసాన్నిధ్యమును జేరుకొనిన భక్త్‌ [వణయినికి సందేశము నంవును. ప్రారంభ శ్లోకమున వియోగ కారణము మాయాకల్పిత మెన సాంసారిక కర్మ బంధమనియు, కావ్యాంతమున కర్మ బంధ విమోచనమే భక (పేయసీ పునస్సమాగమునకు కారణమనియు కవి యుచ్హాటించెన్తు. 1పారంభ క్లోకమునను. నలుబది తొమ్మిదవ క్లోకమునను సీతారౌముఖ వియోగ (ప్రస్తావన కలదు, ల

146

కళ్చిన్‌ మాయా మృగ వశగతః కర్మణా ముహ్యూ మానో భక్యా? శంభోళ్చరణ, భవయా, వినముకో విషణః సంభిద్యాహం, మమ, తదితర మిక్యాది సంసార పాళాన్‌ 'స్వెరంళోక్సే విహర నువిరం, కర్మలేపై రలిపః / (ఈ భా. లః క్షే థావ నర్మ గర్భముగాను, సంకేత సుందరముగాను, విషయ వాసనను చంపుటతో తత్‌ ప్రతీకమగు రావణుని వగా ధ్వనింపజేయబడినది. 101 ఛోకములు మాతమే కలవు, ధ్యా ఆద్యంత మీకావ్యమున అధ్యాత్మిక భావములు, యోగరహస్యములు శోడుతోడుగా నడచుచున్నవి. ఆధ్యాత్మిక మార్గమున తన ప్రారబ్ద కర్మచే బంధింపబడిన మానవుడు సంసారమున. జిక్కుకాని దానినుండో విము కి గాంచి తన విళ్వాస జ్ఞాన తవములద్యారా తన వ్య క్రిత్యమును ఛేదింపజేను కొని శివసాయుజ్యమును బొందును, యోగమార్గమున మానస రాజహంసము సుఘమ్నా స్టానమునుండి యారంభించి వివిధ స్థానములందు వివారించుచు చ్వాద శేందు మండలమును జేరుకొని భ కియ కమ అమృత యోగానందము ననుభవించును, ఈ ,కింది శ్లోకములో నది వర్థింపబడినది, మూలే లింగం మహిత భుజగ్తీ మౌ? ధత్నాయ మానం సంసర్పంతా, శిశిర సుధయా, ద్వాదకాం తేందు ళంభాక్‌ భ్‌క్యా యుక్య స్తవ సవాజయా, భూయ సై వాఖి షించ౦ సత్తో యేన (ప్రియ సఖి, తనుం, ప్టావ యిత్వా నుఖీస్యాః॥ | (ఊఉ భాం శో! థగ యు ఆధ్యాత్మిక మార్గము ఈ కింది విధముగా వర్ణింవబడినది, నత్యజ్యామి వమణమపి చిరాక్‌, సర్మకిరాం, తాంతు, సాద్వీం తస్యాం, సవః, పచిర మనమఘం, సాధి రాజ్యం, (వవచ్యే 147

శోదాం, మేధాం, (వకిమపి రృతిం, కాంతి దాంతీచ ముక్తం ళ్‌ కృప్టో గోపీ జన మివ భజేం, నిర్పుత స్వంచ భూయా౩?,। (ఊఉథా 50 క్లో) ఈ కవి రామాయణ గాధను పేర్కొ నుటయే కాక కాళిదాసు యొక్క (నస్తావన వఏదోయొక విధముగా చేయుచుండును. ఈ శ్లోకము కాశదాస కీరె నుగ్గడించు కాంతను ధ్వనించును. కాశీం, కాలాం బుద నిభ, రుచిం, తాంసకృత్‌ తత నత్వా ఛి 1పైహ్తాసిత్వం, (వధిత మహసిః, కాళిదాసస్య కీర్తిం నూకి జ్యోత్హ్నాం సుతి వితతిభిః, న్వర్జునీః స్పర్తినీభిః (శాన్యం కావ్గం, భువి రచయితాం, మాతృకా యత్ప౦ఏబంధా॥ః॥ కవి తత్త్వ విజ్ఞానమునకు సంబంధించిన విషయము నితివృ తముగా స్వీకరించినను కావ్యమునకు చమత్కార మొక ,సాణము వంటిదను సత్యమును సర్వధా పొటించుచున్నాడనుట కొక యుదాహరణము చాలును. ఆశ్హిష్యత్వా మధ, వివృణు యాం, స్నేహ మానంద సాం్యదం కం'పెః, స్వేదై రపి, చ, పులకై ర్న్నేత, యోర్మీలనేన యత్సంశ్షేషే, సతితు, గురుణా, శంక రేణాప్య భిన్నం (విభా. లం ళ్ల్రో , _సష్క వేదాంత విషయమున సున్నిగ్గమగు కావ్యరస సేచనమువే సహృదయ పహృొదయాపహ్ల్హాదకర ముగా నొనరించుటకీ కవి సవల (పయత్నము గావించెననుటకీ కిరంద శ్లోకములు తార్కాణములు. దృక్షై తస్మిన్‌, చిరవిరహితాం, 'సేంయసీం, రుద౦భ క్రిం ప్మారం స్మారం, సజల నయన స్రత౦, తూష్టీం, బభూవ 148

ఉవ్చైః సెక్వా, పాతవిధి వాతి, (పాప్రకా దృగ్వెధానాం మూకీభావజ ఖలు సముచిత్నో జాంధవానాంి పురసాతే॥ (పులా. 8 భ్ద్ర భూరిక్హేశే విషయ విపినే, భూయసాముహ్యా మానం శక్యావాసం, వపవతి వదం, గరితుకేనం, యయాకే నైవావిందన్‌, తదిహవచనాం, చెతసామప్య భూమిం యుకా య క్రేష్వపిప్తా విడుష్కా మర్ధినాం నో, వివేకం (వూ వా ల్లోక్య కాలుష్యం వా, మయి పునరనాబారం మాశంకమాన్నా కోచేత్స్‌ కింవాా 1పియస హచరి, దుర్గఫం, మ్సా విదిళై కిం కిం వాలాః, పియవిరహితా, నైవ సంచింత యంతి॥ (ఊకా 246 లై) ఏకాంచే త్వాం, [పణయతంతో నిర్విశన్నే కబాతు ప్రాపుం, శంభుం, సపది నిళృళోయఃపరా సంర్యపతోజస్మి అస్యాం డార్వే, కుళలి నమథి క్లొనతో మాం విడిత్వా త్వాం చావళ్యం, చవకుశలినీ తత్సదం సేవ మానా॥ (ఉం ఫొ శ? షి. ళా దూత హంసముచే స్వీకరించబడిన మార్గము బపు రమ్యమైనది, అయా (వ్రదేశముల యధిష్టాన దేవతలభివర్షింపబడెనారు. (ప్రారంభములో ఉతర దేశము గంగా యమున సంగమ మూలస్టానము దానిని ఈశుడు, గణవతీ, స్ముబవ్మణ్యుడు, దుర్గ రక్షించుచున్నారు. తత్సమీపమున పార్వతి తపోవనము గలదు. దాని క్తుత్రరమున నాతీ దూరమున కీచక వనము గలడు. సిద్దులెళ్స 149

రచటనే తప మాచరించి జీవన్ముక్తులగుదురు. దానికి దిగువ పిపేలకాది, తర్వాత మహా మేరువు. తదుపరి రత్న మంటపమున్నది. దానిపై ఆపర్జాదేవి కిరాతిరూపమున సుఖాసీనయై యున్నది. ఈ మంటపము కైభాగమున పూరగిరి [గామము కలడు దీనిని మంగళాంబాదేవి రక్షించుచుండును. తర్వాత జలరిధర దేశము. దీనిని లోకైక రకకుడగు నీశ్వరుడు [వేలాడుచున్న భంగి మలో పాలించుచున్నాడు దీనిపైన శివలోకము కలదు. ఆదియే ద్వాదశాం తరము. ఆదియే గమ్య్మస్థానము. ఈ మార్గము యోగ సాధన నిష్టిత మైనది. శ్రీ విద్యయందు పండితులగు వారికే ఇదె సుబోధము.

ఈ కృతిక ర్తను గురించి గాని, వ్యాఖ్యాతను గురించిగాని ఏమియు తలియుట లేదు. తిరువాన్కూర్‌ మహారాజులగు కీ, శే, “విశాఖ తిరునాక్‌్‌ో గారీ తాశిప్మత (గంథమును సేకరించిరి. ఆ విద్వత్‌ [పభువు నభ్మిపాయము (ప్రకారము కేరశీయ సందేశ కావ్యక ర్తలలో సీ కావ్యక ర యొకడనియు, నిది శ్రీ వేదాంత దేశికుల సంకల్ప సూర్యోదయమునకు ఛాయగా గనవడుచున్న దనియు తెలినికో గలుగుచున్నాము. కాని ఈ కావ్యమునకును, శ్రీ వేదాంత దేశికుల హంస సందేశమునకును ఇతి వృత్తమందుగాని, కవితాశిల్పమందు గాని ఏ పోలికయు లేదు. కృతిక ర కాలనామములు తెలియకుండుట యు దురదృష్టము. కాని ఈ కవి శంకరా ద్వైతి సిద్ధాంతానుయాయి యనిమ్మాతము చెప్పవచ్చును. కోక సందేశము :

“విష్షు[ తాత” యను మరియొక కీరశీయ కవి రచించిన “కోక సందేశ” మను కావ్యము వరిగణింవ దగియున్నది. ఇతడు మలబారులోని "“వరుపళ్ళి” 1గామవాసి. వూర్వ భాగాంతమున 120వ శోకమున కవి స్వవిషయము చెప్పికొన్నాడు. ల

ఆసేద్విపో, హరి నతిరతః, కోఒ౬పి, రంభా ఏహారే

విస్ణుతాతో, ద్విజవరి, వృఢో, (బ్రహ్మ దత్తెక మతః

తేనైతస్మిన్‌, నవదిరచితే, కోకసందేళ కావ్యే పూర్ణస్తైవత్‌, సనుజని, రై రవ్యసా పూర్వభాగః, 150

“వరు వల్లి” రంభావివోరపురము, (బహ్మదత్తుడను ద్విజవరుడితనికి ప్రియమ్మితుడు. ఈ [బహ్మాదతుడు నావాచయణీయ ఇత్యాది బహు (గంద కర్తయు, వక్తుడును రాయణ భట్టపాదునకు సమకాలికుడును కావున [కీ ళ, 18వ శతాబ్ది (పాంళమున సీకవి వెల సెనని తెలియవచ్చును.

కాన్యములోని ఇతివృ తము సాధాకరణమే. (శ విహారపురము యొక్క రాజకుమారుడు తన టేయనికి చ(్మకవాకము ద్వారా సందేశమంపును (పూ వా, క్లో. రడ) ఆమె 'కామారామిమను (గ్రామమున నివనించుచున్నది,

' వీరిరువురి కేర్పడిన విరహము చమతార జనకమ్ష ఆ రాకుమారుడావ సారి ఐందజాలిక శక్తులుగల రఖమయంతముకు మాంతికుని వలన (గహిందచి ధరించెను. దాని (వభావమువలన సర్వసంపత్సమృదమెన నిజపుర సౌధ్మాగము నుండి దూరదేశమునకు గొనిపోబడెను ఇతర సందే? కావ్యములకంటే నిందు [ప్రియా వియోగసంఘటన భిన్నముగను, విచ్యిత్రముగ నునున్నది, ఈ కొక మలుపును సాధించుటలో కవి తన | వజ్ఞిను |పదర్శించినాడు బారణకగరము నుండివెడలి ఈ దూత భూతనాధుని యాలయమును జేరు మారములో ననేక దేవస్థానములు, మందిరములు, గోపురములు, అధిష్టాన చేవతల్స్‌ బహు సుంద

౦ రముగా వర్తింపబడినారు. సమకాలీన చార్మితక వ్యక్తులు, (ప్రముఖ 1వడేః ములు కూడా విపులముగా వర్పింపబడుట విశేషము మేఘ సందేశమునంచువలె నిందున రెండు భాగములున్నవి మొదటి భాగమున 120 శ్లోకములున్సు రెండన దాని యందు 1566 ల్లోకములును గలవు, ఈ కావ్యమున రసమయములె ఉదాత్ర నై తికోవదేశకములగు క్లోకములనేకములు కలవు, అందందు. బ్యితకవితా (వదర్శకములగు శ్రవణ కరోరములగు వద్యములును గలవు. ఆవి విరహ సంత ఫ్రయగు నాయికకును, చదువరులకుకు, భయము కలిగించునబ్దున్నపి ఉదవరణాగము గెండు శ్లోకములను చూడుడు. థి

త్యదమ్యారా వివివి వివివి కుంఃనరః సుందరాఖ్యం.

మోదం పావం దదద దదదః సవ్యతో యాహితస్మాత్‌

కాంకారూడో రురురు రురురు వాతి యక్రీర మాసే

శే గంగావా నినీని నినినిం దాంగజం యోషా భానాం।

(పూంభా. థగ ళ్జొ 151

శోతోతోతో దదద దదద స్యావ తీర్తస్య తేవే

యాయాయాయౌా జజజ జజజ ల్పాస పౌలస్య భాతీ

స్యాస్యాస్యాస్యా మమమ మమమ త్వంక్యతే విస్మృతిగ్మే

మామామామా నీనిని నీనినిత్యం కస్య సుఖస్య త్వదంగే |

(వూ-బా. 165 క

పై శ్లాకములు వంటివే యన్నియో క్రష్టోదాహవణములున్నను కమి సుగమము, ధారావాహికమువగు౭ లిల్సోవాయగలవాడనియు, (వకృఓసౌందర్య వర్ణనమునందు త్రమ భావనా సంపదను ద్యోతక మొనర్చెననియు తెలుపుట కనే కోదాహరణములు చూపవచ్చును. ఈ కవి (పబంధిములఫక్కిలో పుకోద్యానాది వర్ణనములు గావించి, తన చమ్మృతిని చూపించినాడు. తద్వారా (గంథము -పరిగినది. మేఘ సందేశమునందలి శృంగార 6సభంతములై న పద్యము లుదా తతతో నిండి నర్మ గప్బితములై ధ్వని పధానములై యున్నవి. ఈ కవి మార్గమున గల నైసక్రిక సౌందర్యముల నభివర్హించుట యందావరిపాటినే యవలంబించినను అతివిపులముగా పొడగించుట చేతను, వేశ్యావాటిక లను హడా' వర్షించుటచేతను, కావ్యోదా త్తత తగ్గి ప్రబంధ లి ననుకరించినట్టగుపడుచున్న ది= నాయిక యుండు కామారామమును, నాయకుడున్న ణీ విహారపురమును వర్దించు. టయండు కవి తన భావనాబలమును, భాషా పాండిత్యమును విరివిగా (వదర్శెంచి నాడు, నాయిక నాపాద మస్రకము వర్దించుట లోను, విరహతప్రయగు నామె, శారీరక మానసీక వరిస్టితులను బోల్చి వ్యక్తపరచుటయందును మన శృంగార (సబంధ కవుల: దారినే (తొక్కినట్లు విశదమగును. అయినను తన కాలపు సాహిత్యాభి రుచుల ననుసరించుట తప్పగాదని యొప్పికొనినచో ఈవర్జ్దనము లన్నియు సరస శృంగార రస పరివ్లుతములై ధారాళముగ సాగిపోయినందున ఇతని కవితా [వతిభ బహుధ శ్లాఘనీయమగుట అతిశయోక్తి గాదు. కొన్ని స్థలములలో క వర్ణనములకును దూతకును సన్నిహిత తత్వము లేదు. కొన్నిచోట్ల మందు మహాకవివలె దూతనుగూడ నై సన్లిక సౌందర్యము ననుభవించుటలో వాగస్వామిగ నొనరించిన యుదాహరణములున్నవి శబాలంకారములు విరివిగా వాడినను అనేక పద్యములలో రసోచిత్యముతోడి కల్పనా చాతుర్యము (వదర్శిం వబడినది. లి06 శ్లోకములు గల ఈ కావ్యమున అటి యుదాహరణములు కొల్లలు. రన్మగహణపొరీణులు స్వయముగా కాన్యమునరతయు నఠింపవలెను.

152

ఆద్యంతము శదివినచో కావ్యములోని ఉత్తర భాగమే రసవ త్తరమను కొళో సందేహములేదు. లోవరహితమెనది కాకపోయినను, సరనమెనదనియు వరనార్హమనియ దృఢముగా జెవృవచ్చును, ల భృంగ సందేశము :

వాసుదేవ కృతమగు భృంగ సందేశము ఉద్రండ కవికృతమగు కోకిల సందేశమునకు (వతిస్పర్దిగా వాయబడినదని జన(ఖీతియున్నది వాసుదేవుడు తన ఈ కావ్యమును ఉద్ధండునికి వరనార్రము పంవగా, ఆతడే తన కోకిల సందేశమును ఉతరముగా రచించెనని కొంపేరు వాకౌందురు. ఈ జనశుతిని గూర్చి డాః కృష్ణమాచార్యులు తమ [గందములో నుల్రేఖించినారు (చూ. పేజి 169, 170, 821). కాని తడవనంతవురము సంస్పృతీ (గంథమాలవే 128 వ కుసుమముగా 1ప్రకటింపబడిన భృంగ సందేశము యొక్క అంతరికమగు సాక్యముచే ఈ జన్మశుతి నిరూపింపబడుటలేదు, ఇతని వూర్వీకుడైన మంచ వాసుదేవకవి రచితమగు భృంగ సందేశమున్నచో ఆది యవలభ్యము కాలేదు. ఉద్దండుని సమకాలికుడొక వాసుదేవ నామధేయుడున్నమాట యశథార్జము అతగు సామ్ముది రాజుల యాస్టానమునందు (వముఖ స్థానము నలంకరించి యుండెను. అట్టే యుద్ధండుడును, కళ్ళికోట రాజులగు రవివర్మ, గోదవర్య్మలచే బసూక ర0పబడెను. ఇరువురును న్యుపనిద్దులె న వండితులు, కవులును వాసుదేవ నామదడేయులగువారు పలువురు కవులు వెలసినారనియు, యుధిష్టర విజయము మున్నగునవి రచించిన యితడొకడును, సుభ్యదాహరణ భృంగ సందేళ కావ్య ద్వయక ర్త మరియొకడనియు, వీరలొకే కుటుంబమునకు జెందిన వాఠనియు, వీరిద్దరి మధ్య దాదాపు రండు శతాబ్దుల కాలము వ్యత్యాసము గలదనియు శ్రీ శ్రే సాంబశివళార్త్రి గారి యభ్మిప్రోయము. ఈ కృతిక ర కడపటి వాడని నిరయించుజకు కారణమేమన_.ఈ సందేశ కర్ర మొదటి కావ్యక ర్రకు రెండు శరాబుల తీర్వాత వెలసిన శ్రీనారాయణభట్టపోదులను ఆతని సమకాలికుడగు మాత్చోద త్రపండితులను ఈ క్రింది క్లోకములందు పేర్కొని. యున్నాడు.

శ్పీరంబేశ, (వధిత విభవాం, మాతృద్రత్త ద్విజేయ్చద

శీ మచ్చిష్యోత్క 6, ముఖరితై, ర్మాశుకాం, కాస్త్ర ఘో షైః

ఆరా న్నారాయణ కవి వచః. స్యంద మాధుర్యనంద

ద్వాణీ మందస్మిత సురఖికాం, యాహి "పాటీర వాటి౮॥

సూ కిం నారాయణ కవి ముఖాంభోజ నిష్యంద మాణాం

పీత్యా నాపి కమల మధుఘ్మప్రాప నిర్వేద భారః

బింబే భానో రపరగిరి శృంగేణ సంచుంబ్యమానే

లంజే ధ్వాస్వం [భమర ధరడై వల్లభీ కోణ్‌ బంధోం॥

ఈ సందేశ క్రరయగు వాసుదేవుడు “నారాయణభల్లి తిరి” కంటె చాలా చిన్నవాడుగను, ఆతనికి, సమకాలికుడుగను, వె క్లో ములవలన తెలియు చున్నది. ఆవైన నతడు 1/వ శతాబ్రి పూరు భాగమునకు చెందినవాడుగా నిశ్చాయింనవచ్చును. కాలికట్టు రాజుల చర్మిత (గంథము గూడా నీ్‌యభి (1పాయమును బలపరచుచున్నది. ఈ చర్మితకారుడు కిళ్ళికోట సాము[దిరాజుల సాహిత్య పోషణము. గురించి (వాసిన యధ్యాయములో ఆస్థాన విద్వాంసుల నుల్రేఖించును. ఉద్దండ కవిని, న్య్ముపసిద్ధ తం్యతసముచ్చయ కరయగు “న్చస్నినంబ్యూదిని*, మళయాళ మహాకవులగు “పూనం నంబ్యూదిని” *“యరు త్తచ్చెన్‌”ను సామ్ముట రాజగు “మానవిికముని" సమకాలికుడుగా 'పేర్పాన్నాడు. ఉద్దండునిచే గొనియాడబడిన “విద్ధ సాలభంజికా” కర్త, “అనర్హరాఘవకావ్య” వ్యాఖ్యాత, “నవిక్రమీయ” కృతిక ర్తయగు “వాసుదేవన్‌ నంబూ[ది”ని గూడా "పేర్కొన్నాడు. ఉద్దండు డతని సాహిత్య మల్లుడని కి రించియున్నాడు. కాని భృంగసందేశ మతని రచనయెనట్లు "పేర్కొనలేదు. ఆంతేకాక మంత (పభావ లబ్ధి పాండిత్యుడగు ళాల కక్క సేరి” పండితునిచే “నుదండుని” యోటమి యొక్క ఐతివ్యుమును ధృవపరచుచున్నను ఉద్ధండునుని కోకిల సందేశమునకు జవాబుగా వోసుదేవునిచే భృంగ సందేశము [వాయబడినదను జనశుతిని "పేర్కొనలేదు. నారాయణభట్టును, ఆతని గురువగు జ్యోతిష శిఖామణియగు “అచ్యుత పిషోరటిోని తత్పమకాలికుడు తిరువనంతపుర వపరిపాలకుడునగు “శ్రీనీరరవివర్మ కులశేఖర” మహారాజును (పళంసించుటచేతను గురువాయూరు కృష్ణ పరమాత్మను.

జా స్ట

“యన్మీన్‌ దేవః, స్వయమపి, మహాపావనః పావనా నాం

ఆత౦ కునా మువళశమయుతుం, భాసతే వాసుదేవం”

అని వర్ణించుట చేతను నారాయణీయ కావ్యరచనానంతరము నారాయణ భట్టిపాదునకు రోగవిముక్రి కలిగిన పీదపనే కావ్యరచన జరిగినట్టు నిరూడి.

“154

కనుక ఈ భృంగ సందేశ కర్త (క్రీశ 1850 1పాంతము. వాడని జేలు చున్నది. ఈ కావ్యమునకు అవ్పుడవ్పుడు కని గభమర” యని సంబోధించు టచే [భమర సందేశ నామాంతరమున్నను, కవికి భృంగ సందేశ నామమే ఇష్టమనియు [శమర, భృంగము అందు ఏదొ నూక్మమగు తారతమ్యమును హపాటించుచున్నట్లును తెలియుచున్నది. ళు తేనాళ్లుస్తా, కిమపి కుతుకాశ్చుర్య లజ్లాను విదా క 0

ముగ్గా సమ్మార్జ్దయతి, నయనే, యావద్నస్రాంబు వూరే

లావద్లత్వా, సవీధమయి, కల్యాణి కాంతస్య దూతో

భృంగోఒస్మీతి, [భమర నిగదన్‌ మంజు సంజీవ యేధాః॥

ఈ కావ్యము నందు (పియా వియోగము ననుథపించు నొక నాయకుడు తిరువనంతపురము నుండి ఊ త్తర మలవారు (పాంతము లోని శ్వేత దుర్గము (“కోట్టకల్‌ "లో నివసించు తన _ప్రేయసి “బాలానిలికి” బాలయక్షుని గృహ మునకు భృంగము ద్వోరా సందేశమంపించును. ఈ వియోగ మొక విచ్మిత సంఘటన కారణముగా గలిగినది, ఒక యక్షిణి సీకభానాయకునెత్తుకొనిపోయి తన కాంతునికి భయపడి యక్ష భేచరావాసమునకు దగిన మలధయ్యాది శిఖర సమీపమున బహు జంతు తరులతా క్రీర్ణమగు "ఘోరారణ్యమున నతని విడిచి పోవును ఆ యరణ్యము తిరువనంత పుర సమీవమున గలదు. ఆ పురము నకు (పియా నివాసమగు శ్వత దున్గమొక నెల వయాణమగు దూరమున నున్నది.

హర్మ్యే, రమే బహుల విగల చర్మదికాయాం, నిళాయాం

మందం, నందళ్కుముద స్తురభౌ, శీతలే వాతి వాతి

లోలాపాంగ్య, మనసిజ కళా భేలనాయాసీ తాంగ్యా

సాకం, న్మిదాం, సుకృతి నులభం, కోఒపి కామీ నిషేవే॥ (0)

తం న్మిదాణం, మదన వివళ, కాచిదా లక్య యక్మీ

హ సే ధృకళ్వాః మలయ శిఖరే, హరిత రంతుం [వయాంతీ

“క్యా నందూరే, నిజవతి మపాయాంత మాలోక్య, భీతా

విన్య సైన్యం, క్వచన, విమనా సేన, సార్ధం, [వయాకా॥। (2)

155

ఈ కింది శ్లోకమునందు తిరువనంతపురమునుండి శ్వేతదుర్ల్గమొక నెల [వయాణమగు దూరమున నున్నను ఆదివ్య భృంగమునకు దైవద తమగు బలముచే రెండు రోజులలోనే పయనింప సామర్థ్యమున్నటుల కవి కల్పించు చున్నాడు.

మాసం [ప్రాప్యం మమ, దిసయుగే నాభిగమ్యం, తవస్యా

దస్యా దౌతం, గుణ గణ సుధా ఏచి భిః శ్వేత దుర్గం

శ్యానం దూరాత్‌, దృఢమతి రత_స్వ్వం (వతిష్టస్వతస్మా

దహ్మో నుత్తారయిళు, మముతః, సంక టాదు తరాశాం।। (17 ఈ దివ్యశకక్రిని గురించి మొదలే పస్తావించుచున్నాడు.

(బూ మఃశీఏమన్‌, మధువ భవతీ స్వాగతం, వై జయింత్యాః

కిం త్వం విష్టోరురసి, వికనద్విభమాయాః, సమాయాః

ధమ్మిల్లాద్వా, పరిమళ సమాస క, మతాళిపాళి,

మ. అజాత వాలీ

శేశీలోల ద్యుతరు కళికా, సుందరా దిండిరాయాః ॥ (6

ఒక వేళ కవి వాసుదేవుడు తిరువనంతప్పర యాత ముగించుకొనిన పిదవ తన యా(్రా పథమును, తాను సేవించిన యాతా సలములను, అనుభ వించిన (న్రనాసానుభవములను మవాోకవి కాళిదాసుని యమీకరణ రూవమగు *న్ఫంద్రేశ కావ్యవ్యాజము” ద్వారా సాహిత్య్మపియులకు పిలువనెంచినచో అత ఉొక యున్న కాదర్శమును పాటించెననుట సత్యదూరము కాదు.

ఈ కావ్యమునందును మేఘదూతమునందు వలె రెండు భాగములున్నవి. పూర్వుభాగమున తొంబదియైదు క్లోకములను, ఉతర భాగమున ఎనుబదియును గలవు. వరిపాటి ననుసరించి వూర్వుభాగము సందేశహారికి మారనిలేశ మొన ర0చుటతో నంత మొందును. ఈ భాగ మాయాసలముల విశేష పరనలతో నిండియున్నది. ఉతర భాగమందు గమ్యస్టానము, నాయికా వరిస్తితి, సరదేశము వర్డితములై ముగినినది. ఈ కావ్య మితర రేచనలకంటే సంక్షి ప్రముగా నున్నను, వర్డ్‌త విషయము. లెక్కుఎవై వర్ణనలు నాతిదీర్ణములై సుందరతరములుగా

156

నున్నవి. వర్ణింవబడిన స్థలములు, ఆలయములు, దేవతల మూర్తులు, వరితల హృదయ ఫంకములందు మ్యుదితములై యుండును. కేరళములోని స్కువనిద్ద _ మగు “వై కోం” దేవాలయమును చేరిన భృంగము తాను కూర్చున్న సము నుండి, తరులకాచ్భోయళలని (భమించి యవి సంగితము నారంభింవగా, లతలు కావనియు సంగిత సపాత లాస్య నృత్యము నెరపు లతా తన్వులనియ తెలిసీ కొనును. బహుళః కవి యాకాలమున వరిపాటిగానున్న దేవదాసి సంగీత నృత్యముల స్వానుభవము వెల్లడించుచున్నాడు.

వాతాధూకారుణ కిసలయాః, పుష్పితాలోల భృంగా

సోక్షో త్కంపి సబక నమితా స్మ వల్టీమళల్లీః

గ్‌ లి ఎమి న

దూకే దృష్ట్వా ధృతమువసరన్‌ భృంగ, వేత్తాసి తాభ్యో

జారి త్రె ర్గ్‌తెవ, స్పుటజన ఏరైర్లాసికా ఇళ్యుపాంతే॥ (05)

కేరశీయములగు వది సంస్కృత సందేశ కావ్యముల నామపరిచయము నాకు కలిగినది. వీనిలో ఎనిమిడింటిని గురించి కొన్ని విషయములను సంగ హించ గలిగితిని. మిగతా రెండు కావ్యములను సేకరించజాలక పోయినందు లకు చింతిల్లుచున్నాను. అందులో నొకటి 80వ శళశాబ్షిలో రచింపబడిన “మ్యివసందేశము” “మరియొకటి “కాక సందేశము*నట. వీనినీ గురించిన యన్వే షణము రసజ్ఞులు చేయుదురు గాక,

*ఇతిళమ్‌" శ్ర?

పుళయాళ భాషా సౌహిత్యవులు

కొల్డ్‌వెల్‌ మున్నగు భాషా తత్వవేత్తల అభ్మిపాయానుసారము దాశ్షిజాత్య భాషలగు తమిశము, తెలుగు, కన్నడము, మళయాశం (దావిడ భాషా కుటుంబిమునకు చెందినవనియు, వీటికన్నిటికిని తల్రివాష (పోటో (దవిడయన్‌ (౧|౦10-012౪164140) ఒకటి ఉండినదనియు ఆందరిచే అంగీక రింపబడిన విషయమే. ఆప్టే మళయాళ భాషా సాహిత్యముల చర్మ్శితను సమ [గమముగాా సేకరించి ఐదు సంపుటముల బృహద్ధ్య్రంథమును రచించిన కీ, శే. ఫ్రీ ఉళ్ళూరు. వరమేశ్వుర అయ్యర్‌గారుు ఈ నాలుగు బాషలక్కు మాతృకయె వెలసిన, భాషకు పజం తమిళ్‌ (౧42౭౧౭౧ 72౧01) అని నామకరణ మొనర్చిరి- తెలుగు కన్నడములు ఈ తల్లి భాషనుండి పూర్వమే విడిపోయి, స్వాతంత్యము సంపాదించుకొనగా, చేర, చోళ పాండ్య రాష్ట్రములలో చాలకాలము నుండి వ్యవహరింపబడుచున్న ఒకేభాష తదనంతరము విడిపోయి, తమిళ మళ యాళములుగా విభజింపబడినవి. తమిళ నంఘ వాజ్మయమునందు చేర రాజుల (వ్రస్తావన విరివిగా గలదు. _పాబీన కేరళము దేర రాష్ట్రముగా పేర్కొనబడు చుండెను. తమిళ సంఘ వాజ్మయమునకు చెందిన “*వతుపాటు” అనునది. కావ్యముల (గంథము. వదిమంది చేర రాజులకు సంబంధించినద్‌, ఈ కాలము నకు చెందిన “చిలప్పదికారము” ఆను (పసిద్ధమెన తమి శేతివిస (వఐంధము (కః ఫ్‌, ర్‌ శతాబ్దిలో చేర రాష్ట్ర్రమును “రిరువంచికులమ్‌” రాజధానిగా వరిపాలించిన, “ఇన గుట్టవ న్‌” సోదరుడగు “ఇళంగో అడిగల్‌”చే రచింవబడి నది. తదనంతరము మాండలిక భేదములన్నియు గట్టిపడిపోయి, వ్యావవోరిక ములు రూఢములై, (క్రమముగా మళయాళమొక (వత్యెక భాషగా మారిపోయి నది. మళయాళ సాహిత్యము కి. శ. 9వ శతాబ్దిలో పారంభమైనదని తెలియ వచ్చుచున్న ది. ఇపుడు పాచీన మళయాళ గీతములు పచలితములై యున్నవి. అవి అంత 1పాచీనములు కావని వండితుల అభ్మిపాయము.

158

మళయాళ సాహిత్యము నందు ఆతి ([పావీనమెన ఉతమ కావ్యము. ఆర్రామచరితమ్‌” అనునది. ఇది [క్రి క 18వ శతాబ్దిలో రచింపబడిన రామ రావణ యద్రమును జెలుపు మహోకావ్యము ఇందలి థాష తమీళముతో సన్ని హిత సంబంధము కలిగియున్నది. మళయాళ సాహిత్యమంచు ఉవలభ్యమగు [ప్రాచీనతమ గేయకావ్యమిదియే.

__ మళయాళము తమిళమునుండి విడిపోవుటకొక చార్మితక కారణముకూడ ఉవకరించినది నంబ్యూది లేక నంబూరి (వాహ్మణులు వశ్చిమో తరములనుండి (ఆవరాంత.ఆంధ_కర్పాటక తుకు.మహారాష్ట్ర0ి దేశముల నండి) పచ్చి కేరళలో (క్రమముగా సర్వాధికారములను వశపరచుకొనుటయే కాక, వారితోపాటు వచ్చిన సంస్కృత భాషా సాహిత్యముల (వ్రభావమను గట్టిగా పయోగిందిరి. తమిళ సోదరియగు వచలిత మళయాళము పె సంస్కృత 'హిష్టా |వభావమును, దేశీయ: దా9విడాచార నవ్యవహారముల పై ఆర్య సంస్కృాతియొక్క [వబావమును ఓకే సారి వారు వసరింవచేసిరి. ఆందువలన అనేకముఖ్యములగు ఇతర మార్పులతో. పాటు “మణ్మిపవాశమను” నొక కావ్యభాష్త కేరళలో బయలుదేరినది సంస్ఫృత శబ్ద సంవ త్రినేగాక్క _ వాక్యసరణినిి సంధి, విభక్తులను, ధాశువద (పయోగములను యథాతథముగా విరివిగా ఉపయోగించుచు, కొలది దేశీయ వదమి[శణముచే మ్మాతము దానిని “మణ్మివవాశమ"ని వ్యవహరించిరి.

ఈ మ్మిశ భాషనే నంబూడీలు సాహిత్య భాషగా [వవేళ పెట్టిరి. అందు వలననే తమిళమునందు వలె గాక, మళయాళ భాషయందునుః సాహిత్యము నందును సంస్కృత వదజాలము, వాక్యనరణి, సమాస వదళులు, ఛందన్సు మున్నగునవి విరివిగా వాడుకలోనున్నవి ఈ కారణముచే తీమిళమువలె, కాక సంస్కృత భాషశే (వభావితులై న ఇతర | దావిడ భాషియులకును మళయాళము సులభ[గావ్యము. (క్రీ. శం 14వ శతాబ్దిలో రచించబడిన "లీలాతిలకమను” మళయాళ వ్యాకరణ - ఛందళ్శాస్త్ర విషయకమగు సంస్కృత (గంథమువతన ఆ కాలపు మళయాళ సాహిత్యముపై విలువగల వెలుగు వడుచ్చున్నది.. “తన్ని చిరుదేవి చరితమ్‌”, “ఉన్నిసీవి సందేశం”, “చందోత్సవం”, *రామా యణమ్‌”, (చంపుమున్నగునవి) ఈ కాలపు టుత్రమ కావ్యములు.

చ్‌ మణ్మిసవాళ సాహిత్యముళోపాటు “పొట్టు” అను గేయ సాహిత్భుము కూడ అభివృద్ధి చెందినది. మణిిపవాళ సాహిత్యమునందు నలె గాక, గేయ ఫాప్రాత్యమునందు (ప్రాచీన తమిళ ఛందస్సులను, దేశీయ వదజాలమును

169

ఎక్కువగా నువయోగించుట పరిపొటియైనది ఈ దేశి కవిత, రానురాను వృద్ధి చెందినది. |కమముగా మణి[పవాళ పట్టు కావ్యభాషల మిిశణముచే సమన్వయ మార్గములు అన్వేషింపబడినవి, [క్రి శ. 18 నుండి 168వ శతాబ్దము వరకు సాహిత్యకారులు ఈ సమన్వయ మార్గమునే అవలంబించిరి. చెరు స్సేరీ, కన స్పేరీ కవ్మితితయము క్రీ. ఈ, 15.16 శతాబ్దముల నడుమ ఈ సమన్వయ యుగము నకు నాయకులై వరలిరి. చరుస్సేరి రచించిన “కృష్ణహ్పోట్టు” కన స్ప్సేరీ వంశీయులగు ముగ్గురు రచించిన రామాయణ, మహాభారతేత్యాది కావ్యములు ఈ కోవకు చెందినవే, ఈ మహాకావ్యములే ఆడునిక మళయాళ సాహిత్యము నకు పునాదులు వేసినవి, చరుస్సేరీ, కనస్ప్సేరీ (పభృతులారంభించిన ఈ సాహిత్య సం[వదాయమునే “ఎజు తచ్చన్‌” ఆను కవి పరిపూర్ణతకు వీసికొని వచ్చెను, ఆతని “ఆధ్యాత్మ రామాయణఘు”, మహాభారతము, వాటి నంస్కృత' మూలముల యొక్క అనుసరణముటే కాక, కిళిప్పాట్టు (చిలుకపాటలు) అను గేయములను గూడ రచించెను. ఎజుత్తచ్చన్‌, డాంటే (0206), మిల్దన్‌ (141180౧0) మహాశయులతో పోల్చబడెను. తర్వాతి మూడు శతాబ్దముల వరకు సరన సాపాత్యికులకును, కవులకును ఆతడు మార్గదళ్ళ్శకుడయ్యెను. (క్రీ శ రర శతాబ్దములలో న్ముపసిద్ధ సంస్కుత పు౮ాణేతివోస కావ్యములు మళశయాళములో వరినర్తన మొందుటయేకాక, తమిళ భాషా (ప్రభావము నుండి విముక్రిగాంచి, సంన్కృతమును స్వాయ త్తమొనర్చుకాని, మళయాళ థాష తన వ్య క్రిత్వమును సంపాదించినది. ఈ కాలములోనే ముఖ్యమగు సందేశ కావ్యము. లును కేరళములో (సబలినవి, కొంతకాలమునుండి అభివృది నంద్దుచుండిన శకూత్తు” (10011) "కూడియాట్టమ్‌” (1౦06, 7211270) అను నృత్యనాటిక కళావద్దతులు ఉన్నత చళను పొంది స్క్యుపనీదమగు “కథాకళి” "నాట్యాకళగా రూపొందెను, నేటి తిరువాన్కూరు రాజవంశమున (వసిదుడగు. మారోండ వర్మయు, తద్వంశీయడగు కారిక తిరుణాక్‌ రామవర్మ " మున్న గువారును, కవివండిత కళాపోషకులై నందున సాహిత్యము కళలు మరింత అభివృద్ధి చెందినవి. “తుళ్ళల్‌” అని పసిర్ధిగాంచిన క్రొత్త సాహిత్యమును “కుంజన్‌ నంబియార్‌” అను నొక తిరువాన్కూరు మహాకవి ప్రారంభించెను. ఉత్తమ సాహిత్యముగల ఈ పాటలలో సాంఘిక, వైయక్రిక; దురాబార-దుర్వృతుళను' 160

హోస్యరస వరిష్ణతముగా వక్సించుచు, నటకుడు-మృాదంగము, తప్పెట మున్నగు వాద్యుముల: సవాయముశోనాడ్రుచు + హెడుచుండును. రామపురశ్తువారియర్‌, ఉన్న యివారియర్‌ మున్నగు వారీ-కాలపు ముఖ్య; కవులు... కిర్చనలు, పడన. పాటలు'మున్నగునవి విరివిగా వెడలినవి. తిరువాన్కూరు, కొచ్చిన్‌ రాజులును, కేరశములోని ఇతర సంస్ట్రానాధీషలును సాహిత్య కళాపోషకులేకాక, స్వం. శవులును, సాహిత్యవరులునై సంగీత, సాహిత్యోపాసకులలో అగగణ్యులైరి. వీరెలో తిరువాన్కూరు స్వాతి తిలునాన్‌ స్కువసిద్దుడు; అష్టభ్యాషా పాండితి గలిగిన మహారాజ, గొవృ సంగీత విద్వాంసుడు. ఈయన సంస్కృతము, సొందీ, ఉర్దూ, మళయాశము, తెలుగు,. మహారాష్ట్ర్రమ్ను, తమిళము అనునీ ఏడు, భాషలయందు పాటలను కీరనలను రచించుటయే కాక, సంస్కృతమున ్మక్తి వరమగు అనేక స్తోతములను, కొన్ని కావ్యములను కూడ రచించెను. ఆధునిక మళయాళ సాహిత్యమునకు మ్యుదణాలయ స్థావనయే అంకు రార్పణ మొనర్చినది. అంగ్రేయ విద్యాభ్యాసము, తన్మూలముగా గలిగిన సాంఘి కాబార వ్యవహార పరివర్తనము భాషా సాహిత్యములపె, అనివార్యమగు పరిణామమును కలిగించినది. సంస్కృత దాస్యము కొంత సడలింవబడి, సరళమైన వ్య కిత్వమును, పటుత్వమును గల నేటి శిష్ట న్యవహార భాష బయలుదేరినది. ఆదునిక మళయాళ సాహిత్యమునకు (ధువతారలగువారు, కుమారన్‌ ఆశాన్‌, ఉహ్మర్‌ వర మేశ్వరయ్యర్‌, వళ్ళతోళ్‌ నారాయణమీనన్‌,ః అను మువ్వురు మహాక వులు. (వఠథముడు మధుర కావ్యరచనచే షారక లోకమును ఉలూతలూగించిన భావకవులలో ఆ్యగగణ్యుడు. ద్వితీయుడు పాండిత్య శౌండీ ర్యుకై ఉదా త్తమగు అనేక కావ్యములను రచించుపే కాక విపులమైన మళయాళ సాహిత్య చర్మితను ఐదు సంపుటముల పరిశోధనాత్మక మైన ఉద్గంంధముగా (వాసెను. తృతీయుడు వళ్ళతోల్‌, రాజకీయ, సాంఘిక న్వాతం్యత్య శంఖారావ మొనర్చుటయేకాక, వాల్మీకి రామాయణమును, బుగ్వేదమును మళయాళము లోకీ అనువదించెను. అంలేకాక, &ీణించుచున్న “కళథాకళొ మున్నగు నాట! కళలను పనరుజీవింప చేయుటకై ఈయన కేరళ కళామండలమును“చెరుదు ర” యను తన స్వ, గామమున స్థాపించి ప్రధిత యశడయ్యెను. సజీవుల యున్న 161

వారిలో మవికవి శంకర కురుప్‌ మున్నగు కవులు, నాటక రచయితలు, నవలా కారులు, లఘు కథా రచయితలు, అనేకులు కలరు. రాజరాజవర్మ, కేశవవర్మ్శ్మ, క్రేశవపిశ్లే, చందూమీనన్‌, సి, వి. రామన్‌పి.్లై మున్నగువారు వేసిపోయిన పునాదుల పై అనేకులు ఆధునిక పాళ్చాత్య సాహిత్యరీతుల ననుకరిలచిరి, కొంగొత్త మార్గముల నన్వేషించుచున్నారు. అభ్యుదయ రచయితలు అనేకులు కలరు.ఏ. వాలకృష్ణపిశె, పీ, కేళవదాసు, తక్కాజీశివళశంకరపి+?, వెక్కాం మ! న! ళా క్‌ మహమ్మద్‌ ఐషీరు, యస్‌. కె. పొస్టేక్కాట్‌, పోన్‌కున్నంవార్కీ, కరూర్‌ సీలకంఠంపి కై, పి.సి. కుట్టి కృష్ణన్‌ మున్నగు వారందరు నవలాకారులు, లఘుకథాకారులు, స్వతం[త - రతయితలును, అనువాదకులునై యున్నారు. నాటక కర్రలలో యు, వి. కృష్ణపిశై, కెనిక్కార పద్మనాభపిశె, కుమార తాలుక. ళా ళా మ్‌ ళు పిశ్హై సోదరులు, కె. రామకృష్ణపిశ్లి, యన్‌. గోపీవాథన్‌నాయర్‌, యన్‌. కృష్ణపిళ్లై సి. జె. థామస్‌గారలు ముఖ్యులు. మళయాళ సాహిత్యము ఐహు ముఖాభివృద్ధిని గాంచుచున్నది. హాదతయ్యా (గాంస్టై ల న న ఎ ట్‌ 5 ం సు శ గం..మమ్షర్ట్మై ఖ్‌ న! 500 04 162

/ | . " ం ఖ | 9872514202 ౪7298 14410008/31--0౧ 80000418 2041415008 [౧0 కకక కరప పన నక ను నటు క న స డాం బూర్గుల రామకృష్ణరావు | 1899 మార్చి 18 _ 1967 "సెవైంబరు 14 . న్యాయవాదిగా, భారత జాతీయ కాం్యగెసు (పముఖులలో 1 ఒకరుగా నిజాం నిరంకుశ పాలనకు వ్యతిరేకిగా, (పజాస్వామ్యవాదిగా, ఖా / " రాష్ట్ర మంతిగా, ముఖ్యమంతిగా, గవర్నరుగా, పార్లమెంటు సభ్యు . | లుగా ఎన్ని వ్యాపకాలలో ఉన్నా, విద్యా వినోదిగా, భాషా 'సేవకుడుగా ; 1 వినుతికెక్కారు. భాషలు నేర్వుడం, బహుభాషా సాహిత్యాలను లోతుగా గ తరచి చూడడం, రచనా వ్యాసంగం వీరి అభిమాన కాలక్షేపాలుగా | ఉండేవి. సంస్కృతాంధ్రాంగ్ల ఫారసీ ఉర్దూ సాహిత్యాలలో నిష్ణాతులు. థి | మరాఠీ, కన్నడ, హిందీ భాషలతో పరిచయం కలవారు. వివిద సాహి క త్యాల తులనాత్మక పరిశీలనం, సాహిత్య విమర్శ, చర్విత పరిశోధన, ఆర్ష సంస్కృతి, ఆంధజాతి అభ్యుదయం, తాత్త్విక జిజ్ఞాసవంటి పలు రంగాలలో వైదుష్యం (పదర్శించారు, ఎంత రాజనీతిజ్ఞుడో అంత . రసజ్ఞుడు, కవి; సహృదయుడు. సాహిత్యంలో పురోగామి దృక్పథం కలిగినవారు. వ్యాస రచనలో అందెవేసిన చేయి. , 153: 81-7098-219-7 6౧0౪68౯ ౧166 &1 5/౧) 82121 4 ౧౧1౧19, 6౧1౬826041, [౪646/6086-20.