Telugu saahithi jagathi - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

మం ను టం వ. న. వాంతాన్ని ౨ . హు. | సిద్దాంతాన్ని. ' ॥ , సన సను. రస్తావుచేసినట్లు కవిత్వాన్ని ఈ మ. గ . చేయబూనడం నిష . [ . " వనన గ గగ ... /' ల | 1 ॥| | / స్‌ య. కవిళ్యానికీ కూల క సు ఇటువంటి... ౨, / య. ఈ "ఇ లి, శంగారా మ్‌ శక. , ం | మ మలి ళం న శ ఉపుగంచాలని .. ల! న. , విళానాలుఃఇవే ఉపయ్లాగి -. . న సహ ఎ“ ఎవ్వట్లూ గ రంలలరు. . న. న. ను టన. సరునళ కులు కొన్ని. సంఘట్న వ ! గ. న. టు ॥ అన్న [వ్య ఎలచే .. న (టి / న! న 5 య సన. జీవిత ' 'సత్యమ్తులనే. . లు యు. న క స చన . స హ్‌! | నటు లల్లు-వ్య_క్తం:కావడ మే . ం భం ల నాకాన్యము లో. . మ. చహితట్ట్రంచ ల వ స ము ఫి సీయాకి' లేని.భఛామ. ౨. ౧. ఆ వ్యాకరణ సీ ట్ట గుధల ఏం. ప టటనో ల 'శేన్సరు వెరుగుధల' . సా ల న. ల

అనుకమణీక లో 1 సాహితీ జగతి 104 సాహిత్య [ప్రయోజనము 114 కవిత్వము - ఇతివృ త్తము 194 మవోభారతములో కొన్ని సంచేహూములు 141 థాన నాటక చక్రము 175 భాషమ- వ్యాకరణం 195 ఆంధ కవితా సరన్వతికి బరువు నగలు ల07 తిరుపతి వేంక కుశ్వరుల మవాభారత నాటకములు 217 కృష్ణళొత్రుగారి వ్య _క్రీత్వము-సాహిత్యము స్ట వేలూరి శివరామశ్శాస్త్రిన్మృతి ఉపయుక్త (గంథసూచిక

టం న. హాహా (న.

తొలిపలుకు

శీ కాభళూరి హానుమంతరావుగారు వృ తత్తిచే సాంకేతిక శాస్తా) చార్యులైనను (ప్రకృతిచే సారన్వత[పియంభావుకునై న సహ్నాదయ శీఖరులు, సంస్కృతాంధ్రములు రెండింట వారికి గల యిని వేళము చాల గొప్పది. చానికిం గారణము వారి పితృపాదు లా యుభయ భాషలందు దిట్ట్టల్తె నిరంతర పురాణ (ప్రవచన వాజ్మయ విమర్శన వరాయణులైై యుండుటయే.. (శ్రీ రావుగారు తీరిక కలిగినప్పుడెన్లి సంస్కృ కాం సారన్వతములఅండలి కావ్యములనే కాక లతణ (గ్రంథ ములను గూడ నాస_క్రిమ్లై సరించుచు నందు దమ్మావర్టించిన విమయ ములను గూర్చి విచ్వాంసుల యాలోచనలను (బేశేచు చక్కని విమర్శలు వెలయించుచుందురు. అట్టు వారు సాహిత్య శాస్తా౦ంళ ములను గూర్చియు నాంధ్ర సంస్కృత కావ్యములను గూర్చియు: గావించిన "పెక్కు వ్యాసములు భారతి, ఆంధ (వభ, కృష్ణ్రాప (తిక మున్నగు పత్రికలలో ప్రచురింపండి"వి. వానిలో ముఖ్యములై న కొన్నిటిని సేకరించి వారిప్పు డాం(ధసహవృాదయుల యువయోగార్థ మై యీా (గంథముగ"6 (బకటించి యాం[ధమువం గల విమర్శ వాబ్బయ మున కభినవమైన యలం కారమును జేహూర్చియున్నారు.

శ హనుమంత రావుగా రిందు మొొకట రనధ్వని కావ్య 1పయోజ*తివృ త్తములను గూర్చియు. శరువాగ భానమపోకవి శాటకములను గూర్చియు, పిమ్మట ఇాపా వ్యాక రణములకు గల నంబంధమును గూర్చియు, ననంతర మాధునికాం[ధ కవిశేఖరులలోం

_నొందజి రచనలను గూర్చియు స్వతంత్రము నమంజసమునై న సమీక్ష

రస్తస్యాల్టియున్నారు. భయము కాని పకపాతము కాని లేకుండ కావ్యా దులను పథించునప్పుడు కల్లు ఛావములను అవి గుణ పదవర్శకములై నను దోవనూచక్‌ములై_నను విశదముగా వెల్లడించుట సద్విమర్శకుని లత ణము, “" ఆలవమణాము శ పహానుమంతరావు గారి వార్టిసములందు సర్వతో ముఖముగా గోచరించును తమకు: దోంచిన సత్యమును స్పష్ట్య ముగాం (బక టించుటలో వారించుకయు జంకరు. ఈ గుణము వారి విమర్శలను న్వతం(తతా శోభితముల నొనరించుటయేకాక వాని విలువ శిన్నో విధముల బోషింపం జాలినది,

స.

శ్ర రావుగారు సాహికీజగతి యను శిరి కలో గావ్యమునకుం గవిత్వమునకు సంబంధించిన "చెక్కు. విషయములను ఐరామర్శించి నారు కవిత్వమునకు పపాచ్యపాళ్చాత్యలామణికు లొనంగిన నిర్వచన ములను బర8ి+లించి యందలి సామ్యవై పమ్యుములను జక్కగా వె్రై డించియున్నారు. “కవిత్వమం'ళే ఏమిటి” యను ప్రశ్నకు వారు చెప్పినట్లు సమాధాన మొసంగుట యంత సులభమైన కార్యముకాదు. మన లాతణికులు కావ్యమునకు శోభనావహీంచు గుణము లేవి యని విమర్శించి తమ తమ యశఖిరుచి నిశేషముల ననుకరించి గుణాలంకార రితి రనధ్వనులలో నొక్కొక్క చానివై మక్కువ (పకటించినారు, ఆలంకారిక మూర్జన్యుండై న ఆనందవర్ధనుండు కావ్యమున కాత్ము ధ్వని యనియు నది వ_న్త్వలంకారరనరూపమున నుండుననియు వక్కా-ణించి యున్నాడు, అభినవగు వుం డాయననే యనుసరించినను రనధ్వని క్కువ [ప్రాధాన్యము నొనంగినాండు తరువాతి యాలంకారికులు కొందజు ధ్వనివాద మును ఖండించుటకు యత్నించిరి కాని వారి వాద ములు వారితో నే నమసిపోయినవి. విశ్వనాధ పండితరాజాదులు ధ్వని నీద్దాంతమును శిరసావహించి తమ (గ్రంథములందు దానిశే వట్టాభి "మేకము. శావించిరి, (శీ వానుమంత రావుగారు. కవిత్వ మొక్క ధ్వనిలో నేకాక అభి ధాలడ ణావ్యంజనలను శ జ్ఞార్ధబోధకములై. న ళ క్తులు మూండిట నుండుననియు, నదరనములేకాక తదత్తదనముల శాభారములై న భావములు కూడ కావ్యమునకు ళోభ చేకూర్చు ననియు, బ్రతిభానంతుండ్లైన కవి యేభావమును [గహించిమయైన నుత్తమసాహిత్యము సృృష్టింపంగలండనియు, శృంగారకరు ణాది రనము. లను బోషించు కావ్యములు పఠితలలో త_త్తదనుగుణములై న యను భూతుల'నే కలిగించుననియు, సాధారణ విషయముల నేకాక (పత్యేక నీషయములను గూడ (గ్రహించి యుతత్తమ కావ్యములను రచింప వచ్చుననియు సోదాహరణముగను సవమాణముగను నిరూపించి

యున్నారు. కవిత్వము, కథ, నాటకము అను సాహిత్యమంచలి ముఖ్య విభే దములను గూర్చియు, జగన్నాథుండు రమణీయార్థ (ప్రతిపాదక శబ్దమే

శ

కావ్యమని శబ్ద (వధానముగా శావ్యమున కొసంగిన నిర్వాచనమును గూర్చియు, సంఘటనలు లేని మంచి కథలున్నక్లు వైచిత్రి లేని మంచి కవిత్వము కూడ నుండవచ్చునను విషయమును గూర్చియు, కావ్య దోషములను గూర్చియు, సాహిత్య(ప్రయోజనమును గూర్చియు కవిత్వ మందళథి యితివృ _త్తమును గూర్చియు శ్రీ రావుగారు కాపింఛినచర్చు వారి నిశిత పరిశీలనను, గాఢమైన అనుభూతిని (వకటించుచున్నది మానవుని మానవుని సహితము చేయు సాహిత్యమునకు అల్పము శా ళ్కాలికమువై న నంఘవ్రయోజనమునే పరమార్థముగాం జెప్పుట వారి కథిమతముకాదు.. అధునిక కాల (ప్రవృత్తిని వారు చక్కగా పరిశీలించి నేంటి నమాజముక మానవుని వర్ధక్రిత్వము పరిపూర్ణ ముగా వికసించి యళతని విశిష్టతను బహిర్గతము చేయగల అవకాళములంతగా లేవని చెప్పుటలో సత్యము అేకపోలేదు. అందుచేతనే నేంటి సమాజము నవలంబముగా౬ జేనికొని కొన్ని యుత్తమ కావ్యములు వెలువడు చున్నను మృ చృకటికము, 1/22 25 ౨61206 వంటి మహోదాత్త రచ నల సృష్టి కవళాళ మళల్చమైపోయినదని చారు నిళ్చితముగా: "జెన్సం జాలినారు.

మవోభారతమునందలి కొన్ని సంచేవాములని వారు వ్యక్తము జేసీన విషయములు విజ్ఞు లెల్లను బరిశీలింపదగినవి. సంస్కృత నాటక కర్తలలో ఇాసుని కొళ విశిష్ట స్టానమున్నది. అతని నాటకము అనల్బ శిల్ప పూరితములై కాళిచదాను నంటి (వతిభావంతుని'కే యాళ్చర న్‌ "ొరవములు కలిగించినవి. (శీ రావుగా చాతని నాటకములను సూర్చియు, నందలి వన్తు పాత్రరస పోషణాదులను గూర్చియు సంఖా మణనిన “గూర్చియు జేనిన నమీక వ్రళస్తముగా నున్నది. వ స్తు నం విఛాననమున ఎాల్ళీకి ఛానులకుం గల శారతమ్యుమును (బదర్శించుటలో చారు (వకటించిన జేర్చు వారి నిరంతర పఠనమును నిశితపరిశీలనమును "జెవ్వక చెప్పుచున్నది.

భావ _ వ్యాకరణము అను వ్యానము క్రి వానుముంత రావు గారి సం్యప్రదాయజ్మతను శబ్ద పరిశీలన పాటవమును జాటుచున్నది.

య.

రచయిశలు భాషా పారికుద్ధ్యమును: గాపొడుటకు సాధ్యమైనంత వరకు [యత్ని ంచుచుండవ లెనని వారు కావించిన నూచన ఎల్లి రును ముఖ్యముగా యువ రచయితలు గమనింపం దగినది. ఆంధ కవితానరస్వతికి బరువు నగలని వారు చెప్పిన నగలు విజముగా బర్నువె నవే. యతిప్రానలు తెలుంగుకవిత్వము (శావ్యతను వెంపొందించిన మాట నిజమే మొనను, అవి - అర్జభావములకు భంజకములుగా నుండరాదని (శ్రీగావుగారు చెప్పిన మాట నర్వనగ్ముతము పూర్వ కవులు నిరంతరసౌధనచేసి నియమములను గూ నిరవద్యభూష ణఅములుగా. నెగడింవంజూలిర.

తిరుపతికవుల నాటకములందలి గుణదోవములను, శ్రీకృష్ణ శాస్త్రిగారి వ్య క్తిత్చుమును, శీ శివరామశా(స్త్రిగారి ఏకావళి యందలి గుణములను శి శావుగారు చక్కాగా 'ప్రకటించినారు. వారికి పూర్వ కవులు ఆధునికులు అను భేదభావము లేదు. వృాదయావర్డక మైన గుణా మెచ్చట- నున్నను+చారు (వ్రశంసింతురు. రనభంజక మైన దోవ మెచ్చట నున్నను వారు వినయనుతో విమర్శింతురు ఉత్తమ విమర్శకుని లకణమచేకదా !

_ [శీ వహానుమంత రావుగారి వైలి సరసము, నరళము, నుబోధము వై. యుద్ద స్ట్రభావములను విళశదనుగా వ్యక్తము చేయుచున్నది. చార రచన వ్యావవోరిక మేర్లైనను' చేలవతకుం జోటీయక్ష (పౌఢమై భావ ఛరితమై చదివిన కొలంది చదునవలెనను నాసక్తిని (వేలేచుచున్నది వారి పొండిత్యము. సర్వాం ధ్ర గీర్వాణ కావ్య పొరదృళ్వమైనది, పాం విమర్శ సంవ్రదాయ్మ నమ్ముతమెనది; నారి (వత్తిభ విజ్ఞానశాస్త్ర పరి చయ నంపళ్ళరినిస్రిళమ్సైనది,.. వారింకను విద్యదాలోచనా (ప్రేరక

ములైన విమర్శ రత్నములు వెలయించి యువరచయితల రచనా మార్గమున నుచితమైన యాలోక రేఖలు (వసరింవం జేయుదురుగాక! జసఉదరాబోటు దివాకర్ల వేంకటావధాని కళి.?0

మలిషలుకు

కవిత్వ మంళే ఏమిటి ? దానివల్ల (వయోజనం పమిటి? ఈ (వళ్నలు అన్ని చేశాలలోనూ _ అన్ని కాలాలలోనూ తలెత్తుతూనే ఉంటాయి. అయితే ఈ (ప్రశ్నలు అందరికీ ఉదయించేవి కావు, (వతి విషయాన్ని విమర్శించి చాని మూలమట్టు ఆనవాలు ఆరాతీసి తెలును వ్రోవాలనే కతూవాలం కొంతమందిలోనే ఉంటుంది. ఈ విమర్శను వ్రతిళతో సాగించగలవారు ఆ కొంతమందిలో మరీ కొంతమంది మాత్రమే ఉంటారు,

రళరళాల అద్దాలు అమర్చిన గదులు అప్పుడప్పుడు (వదర్శ నాలలో పర్చాటు చేస్తూంటారు. టిక్కెట్టు తీనుకొని అందులోకి వెళ్లిన వారు ఒక్కొ.క్కువైవు చూస్తే తమ అవయవాలూ మొవామూ ఒక్కొక్క రకమైన వింతరూపంలో కనపడుతూ వినోదం కలిగించడం మనకు అనుభవమే. విషయాలనే అద్దాలతో భగవంతుడు పర్పరిచిన వినోదాలగది ఈ [పపంచం,. ఒక విషయాన్ని ఒకరు ఒక వైపునుంచి చూసే ఇంకొకరు ఇంకో కోణంనుంచి చూస్తారు. అనంతదర్శినిలో నుంచి అనంత దృశ్యాలు విమర్శశీలులకు కనిపించి ఎవరికి కనిపిం చింది వారికే సత్యమనిపిస్తుంది ఇందువల్ల నే ఒకే విషయాన్ని పరిశీ లించేవారు ఒక్కొక్కరు. ఒక్కొక్క రకం నిధ్రాంతం (వతిపా దిన్తూంటారు.

కొన్ని సిద్ధాంతాలు కొందరికి నచ్చుతాయి. కొన్ని ఒక శాలంలో అనేక మంది అంగీకారాలను గుత్త గొంటూంటాయి. కాలాంతరంలో అంత సార్వజనీన సిజ్ఞాంతమూ ఉల్టాసీడా కావచ్చు జీడు కాదనేది. కేవు అవుననిపించుకోవచ్చు. తత్త్వం ఇలా ఉంటం వేళనే కొత్త కొత్త భేళ కాల పాతాలలో ఒకే విషయాన్ని. గురించి కొత్త కొత్త సిద్దాంతాలు ప్రతిపాదితం కావడానికి అవకాశాలు

న్‌ అనంతంగా ఉంటాయి. దీన్నే కైన తార్కికులు స్యాద్వాదంగా (వకిపాదించారు,

మళ్లీ కవిత్వ మం'కే పమిటి ? చాని (పయోజనం ఏమిటి? అనే పళ్నలు శీనుకుంశు అవి సదా (పశ్నలుగా'నే ఉంటాయి. ఒక్కొక్కాకాలాన్ని బట్టి, ఒక్కొక్క చేశాన్నిబట్టి, ఒక్కొక్క ప్రతిభా శాలిని బట్టి సమాధానాలు, నిర్వచనాలు, విలువలు మనముందు నిలుస్తూంటాయి. ఈ అనంత [పయత్నంలో పాల్గొన్న [ప్రతిభావంతు అలో. దండి - వామనుడు - ఆనందవర్డనుడు - అభినవగుప్తుడు _ మమ్మటుడు _- మహిమభట్టు - శేమేంద్రుడు - పండిత రాయలు పరంపరగా తమ ము[దలను మన సాహిత్యలోకంమీద వేసివెళ్లారు. ఇలానే విచేశాలలో కూడాను.

[ప్రకృత (గంథంలో (శ్రీ శాళూరి హనుమంతశావుగారు సాహిత్య విషయాలను న్వతంతంగా, కూలంకషంగా చర్చించి కొన్ని సిద్ధాంతాలు (వతిపాదించారు ఒక కాలంలో కింది దకశ్హాలో ఉందన్న - అంకే కవిత్వం దృష్టిలో = వేమన పద్యాలకు కూడా ఉన్నత స్థాయి కల్పించడం, చేతన త్వారోపం లేకపోయినా పకి వృవాది వర్ణనలు విస్టయానందో ద్వేగాలు కలిగించే సాహిత్య మవు తుందని (ప్రతిపాదించడం, దుఃఖకర సాహిత్యం మనలో అనందాన్ని గాక దుఃఖాన్నే కలిగిస్తుందనీ అయితే అటువంటిది చదవడానికి మౌొనవుడిలో ఉన్న ఉత్సుక తే (ప్రవ_ర్తక మవుతుందనీ నిర్ణయించడం ఇలాంటివి ఎన్నో నిశిత విమర్శనా ఫలభూళాలై న భావాలు (శ్రీ వానుమంత రావుగారి వ్యాసాలలో 'పాక్పళ్చిమ సాహిళ్యాన తోడన పూర్వకంగా తర్క పటిమతో నిరూపించడం గమనిం-చదణంద, "

కావ్య దోషాలను గురించి చేసిన చర్చ తప్పక పరిశీలించ దగింది "కలి ఇెప్పబూనిన భావం పాఠకుడి మనస్సుకు లగ్నం ₹ాకుండా (పతిరోధం కలిగించేవి మాత్రమే కావ్యదోషాలు అన్న వీరి నిష్కర్జ సర్వజనామోద యోగ్య మైనది. "కవికి భావకుద్ది

ణే

అత్భ్ధం తావళ్యకం 'లిచ వీరి ' తస్మా జ్ఞాగ్రత * _ కవులకు కనువిప్పు కల్పిస్తున్నది “సాహిత్యం ద్వారా సంఘాన్ని వాళాత్తుగా మార్చి, వేయాలనుకొనడం ఊక అమ్మగా వచ్చే డబ్బుతో కూతుళ్లకు వెళ్లి చెయ్యదల చడం వంటిది” అని మార్చికంగా ప్పిన సత్యం ఇాలా- మంది (గ్రహించవలఅసి ఉంది.

భారతంలో కొన్ని నందేనోలు అనే వ్యాసం వీరి నునికిత దృష్టికి దృష్టాంతం. భాననాటక చ(క్రం అనే చ్యాసంలో ఛాసనమవ+ో- కవి శిల్ప వైశిష్ట్యాన్ని పఠితలకు చాలా జాగా వరిచయం చేశారు.

మ క

భావ. - వ్యాకరణం అనే వ్యానం శాస్త్రీయంగా నడిచింది- వ్యాకరణం విషయంలో చాలా మందికి ఈనాటి వారికి అపోవాఉంది. తాను (వాసిన బాల వ్యాకరణం పరిమిత [ప యోజనం కలదనీ, విశేష వివరణకు తాను ముందు రచించిన నూ ళాంధ వ్యాకరణం చూను కొండనీ చెప్పి, ఆ నూ(తాంధ వాన్టకరణంలో గూడా “లవణ మిదం ది[క్పదర్శనమ్‌” “సిద్ధి ర్లోకతః” అని విశాలభావం (వదర్శించిన చిన్నయ సూరిని చిత్రవధ ఇయ్యాలనే ఛార్షన్టం రాజ్యమేలుతున్న

యి

రోజు లివి. (ప్రతి మనిషిలోనూ వ్యాకరణము అలిఖతంగా ఉందనీ, లిఖత వ్యాకరణాని 'శమి వ్రయోజనంలేదనీ ఇ్పే భాషావేత్తలు ఈ కాలానికి అలంకారంగా ఉన్నారు.

శ్లైశవం నించీ తన చుట్టూ ఉన్న వాగ్వ్యవవో రాన్ని గమ ని సె చాక విన్యాస ఫణితులు మానవుడు అలవరుచుకొంటున్నాడు. అంకిగాని!ఆ ఫణితులు అలా ఎందుకున్నాయి, వచాలవపొందిక ఎటు- వంటిది, వద నిర్యాణం ఎలా జరుగుతున్నది అనే విశ్లేషణాత్మక దృష్టి సక్రమమైన వాగ్వ్యవవోరం చేసే [పతి వాడికీ ఉండదు ఈ విశ్హేష ాత్మక కార్యక్రమం వొస్టిక ర్తది, అతని విశ్తేషణ ఫలితం- వ్యాకరణం.

క.

(కనుమైన వాక్య విన్యాసం చెయ్యడం (పతినాడికీ వయస్సుతో అలవడుతూ నేఉంది గనక వ్యాకరణం అక్కర లేదను కోడం శాస్త్రీయ దృష్టి కాజాలదు వ్యవహారంలో ఒకొడ్కెక ్క_ పదానికి అనేక రూపాలు = అచ్చిండు, ఒచ్చిండు, వచ్చిండు, ఎచ్చాడు, వచ్చినాడు. వచ్చిన వాడు. ఇలాగ అమలులోకి వస్తాయి రచన చేసేటప్పుడు మాత్రం ప్రయోక్ర సాంస్కృతిక వికాసాన్ని 2ట్టై సభ్థేను బట్టి పదాలను ఎంచుకోడం జరుగుతుంది వ్యాకర్త భాపా వ్యవవో రాన్ని విమర్శించుకొని సళ్యజన (ప్రయోగ యోగ్యంగా ఉండే ఛజ్చాలను మాత్రమే విశ్ణేషణాత్మకంగా చూపీ అటువంటి పదాల [పయోగానికి రచయితలకు చారి చూవుతాడు భాషా నమష్షి నంతటినీ అనుభవం మీదచే (ప్రతివాడూ. సేకరించుకోలేడు. దాన్నీ ఊేరించుకోడానికి వ్యాకరణం ఉపక రిస్తుంది ఇదికూడా కొంత కొం* కాలం జరిగిన వీ ఆనాటి సభ్యజన వ్యవవోరంగో! వచ్చే కొత్త లొత ప్రయో గాలనూ, వాక్య విన్యాసాలనూ చేర్చుకొని విశ్లేషించడం కోనం సవ రణ కోరుతుంటుంది. వాడుఃలోనుంచి తప్పిపోయిన భాషకే మారని వ్యాకరణం సంభవం, దురర్శష్టవకాత్తూ చలుగులో వ్యాకరణ రచన ఈ కాలంలో అమలులో ఉన్న భాషా సమసష్టికి తగినది రాలేదు.

(గాంధికమనీ వ్యావవోరికమనీ _ త”వులాడుకున్నా రేగాని (గాంశికమంళు నభ్యులై నవారు రచనకు ఉపయోగించే భావ అనీ చానిశే శిష్టవ్యావనోరిక మనీ నామాంతర మనీ తక్కిన భామ(గామ్య మనీ శాస్త్రీయమైన ఆలోచన చెయ్యలేదు నన్నయభథావమ జయన నాట్‌ నభ్యభామ. మవనాటిక్షి సభ్యభాప లో ఎంతో మాచ వచ్చింది తో రచించే తెలుగు వ్యాకరణం ఈ నాటి సభ్య భాగబోే వచ్చిన నొడ్ను రూవ పరిణామాన్ని విశ్లేషించి చూపాలి,

(గాంధిక మంకు ఆయాకాలాలలో సభ్యులై నవారు (వాత కోతలకు వాడుకునే భాష. తదితరమైన 'బాగ్వ్యవహారం [గ్రామ్యయు. 'వ(త్రికలు చదివేవారికీ, సినిమాలు చూ'సేవారికీ చారు (గామ్యుభాప వాడే వానైనా కొంత కొంత సభ్య భాష పట్టుపడడం, అదే

1!

విధంగా నభ్యుల వాడుకలోకి (గ్రామ్య వ్యవవోరంలొోంచి కొన్ని శజ్ఞాలు ఎక్కి ఠూఢిపొందడం జరుగుతూ ఉంటుంది ఈ ఆదాన వదానాలు మననాడు (పారంభించి కొనసా-ేవి కాలాంతరంలో వ్యా కర్తల అంగీకారాన్ని సంపాదిస్తాయి. ఇలా ఒక పరిణామ పరంపర ఖాపమ (వవాహినిగా ఉన్నంతకాలం సాగుతూనే ఉంటుంది. డీన్ని అడ్డు కొని ఏ కొంతకాలానికో ఒక గిరి గని అంతవరకూ ఉన్నదే (గాంధి కం, మిగతాది వ్యావవోరిక మో, [గామ్యమో. అని ' అనుకోడం నమంజనముకాదు. వ్యాక_ర్తలను భాషా విరోధులు అనుకోడం తగదు. ఉషజ్జ్యగల వ్యాకర్తలు నేటి నభ్యాషను వ్యాకరించ వలసి ఉంది.

ఈ సందర్ళంలో (శీ హానుముంతరావుగారి. ఈ వాకాస్థలు గమనార్హ్హములు : “*భాపాళ్వానికి వ్యాకరణం కళ్ళం వంటిది, కళ్ళం మకీ బిగువుగా ఉంకే గుర్రం కదలలేదు అసలు కళ్లైమే లేకపోజే గరం తన యిష్టం వచ్చినట్లు చౌడతీసి బండిని విసరి వయ వచ్చును. సమ్యక్‌ ప్రగ్రవానియతి గల భాషాళశ్వం చక్కగా పురో గమించ జూలుతుంది.” ఈ వాక్యాలు వ్యాకరణం ఆవళ్యకతను చక్కగా నిరూపిన్తున్నాయి. ॥

యతి [ప్రాసలు "ళలుగు కవితకు బరువు నగలన్న థావం చాలా మందికి ఉంది. వాటికోనం వ్యర్థవదాలు వాడకుండా, సివాజంగా అవి పడినచోట వద్దనకుండా రచన సాగించడం మంచిది. ఈ అఖి (పాయం పప్రకటించడ మేకాక ఈ విషయంలో చిత్తశుద్దితో (శ్రీ వాను స్ట్యాత్రళావుగారు (శావ్యంగా రచనలు చేస్తున్నందుకు వారిని అఖినం

స ళా /దమ గాను.

ళోతుకుదిగి చూ స్తే (శ) వానుమంత రావుగారు ఈ సంపుటిలో నంతరించిన వ్యాసాలన్నీ నిశిత విమర్శనకూ, విజ్ఞాన గాంభఖీర్యానికీ, సమతాల్యానికి నికపాలుగా ఉన్నవి (శ) హానునుంతరావుగారు ఇంకా ఇటువంటి భావ (ేరకమూ నిశితవిమర్శన పూర్వకమూ అయిన

స సాహిళ్యాలోచన పౌచ్చుగా జరిపి భారతీనేవ చేయగలరని ఆళిస్తు న్నాను.

(శీ హనుమంత రావుగారి సంస్కృత వ్యాసంగం చాలా గొప్పది. వారు తెలుగు కవితలకు చేసిన సంస్కృృతీకరణాలు మిక్కిలి మధురమైనవి. అవీ, వారి సంస్కృత వ్యాసాలూకూడా త్వరలో (ప్రకటితం కాగలవనీ, ఆం(ధభాష గొవ్పత నాన్ని ఆం[(భేతరులకు అవగాహాన అయ్యేటట్టు చెయ్యడంలో అవి నఫలం కాగలవనీ ఆళిన్తున్నాను.

_-ఎజ్‌, నీ, బిన్‌. వేంఠటాచాడ్యూలు 20-8-1970.

విజపి లా అదె

ఈ సంపుటిలోని వ్యాసాలన్నీ 196'-69 లో భారతి, ఆంధ (వభ, కృష్ణావతిక, ఆంధ్రభూమి పత్రికలలో (ప్రచురితమైనట్టివి. వాటినే కొన్నికొన్ని మార్పులూ చేర్పులతో ఇక్కడ నంపుటీకరించాను.

"ఈ గ్రంథానికి తొలిపలుకూ, మలిపలుకూ (ాసిన ఆచార్య శ్రీ దివాకర్ల ేంళటావధాని గారికీ, (శ్రీ ఎన్‌. సి. ఎన్‌. వేంకటాచా ర్యులు గారికీ నా నమస్సులు.

ఈ (గ్రంథ (ప్రచురణకు ఆంధ(పదేళ్‌ సాహిత్య ఎకాడమీవారు రూం 500/_ లు ధననవోయం చేశారు. వారికీ, ముద్రణలో తోడ్చడిన వేంకట్రామ్‌ వేర్‌ పోడక్ట్సు వై 9వేట్‌ లిమిశుడ్‌ వారికీ నాకృతసజ్ఞత. అలతి.1970 తాఖారి వానుముంతరాథు,.

బహుళరత్‌ సాహితీ తపఫలము నిరత వాజ్బ్యయ పయో౭౬ళ్షి మంథన (వ్రభవమైన అమృతకరమూ ర్తి ఇద్దీ శిరోఒ[గ భాగ ధార థ్‌ మగు గాత విబుధ వత.౦సులకును.

సాహితీ జగతి కవిత్వ మంకే వమిటి! అన్న దొక చిక్కు[ప్న- భారతీయ సాహిత్య శాస్త్ర వేత్తలూ, పాశ్చాత్య సాహిత్య విమర్శకులూ ఈ చిక్కును విడదీయడానికి చేసిన [ప్రయత్నం చాలా గొప్పది. ఈ (ప్రశ్నను (వళ్యు త్తరించడానికి భారతీయ . సాహిత్యశా(న్రుజ్జులు శా్త్రమార్ష్గంలో హేతువాద యుక్తంగా (పయత్నించారు. పాళ్చాత్య విమర్శకులు కవిత్వాన్ని చదివి అనుభవించి, ఆయా అనుభూతులనే కవిత్వనిర్వచనాలుగా చెప్పారు. కనుక వీరి కవితా నిర్వచనాలు కూడా కవితామ యంగా ఉంటాయిః కంంలదా 1 యం ఇగ ంక ఇంసయలికి 9162906 ఇగయే అయే,

1. అలకే 1281226100 *0 16 షేంం 0 ₹62900[ * అని లం; "పవెంలు? 5 6 ఈము ఇండ కుంకం. 32016 0 211 యం?16డే2ం 49 19 ఈఠ 39006206019 ౦764౦7 ఈ వంకట! కంలే1గక్రైక.+. (ఇర) ఆమిం౪0%5 1600116666" శం ఈంలయిటటల ” అని ₹7౦6వ%0ంంయి ంల? 19 6.

2 పేం5ళ€ ఇం*6ే5 10 50699 0౯466” అని ౦16౯148; పెంలు? 15 + అం!65500 0 రల 0280016405... వంతల 13 ఆ౪76౯ ఇంం0ంగ92జ0166 ౪10 16125964౯6” అని 5308౪6116౪; ల టటతంపం, సేలం ౧ంగణుకి6థే ఇంక 2 రశేంజ5ట91016 శేరేంష, 19 0౦6౧” ” అని కెరేక్షజ? ౫1120 పంల; '' "ంఆలం 15 81య1? చ8 05 డేలే1కళం1! 2064 66 కం 0% ఇలలా2గ66 చల షణం ఇంపడేక 62% 9620 | వెంంల? 15 వర 618% ౦5 16 ౩06 లం 00064005 కంండే 107 360% 1661500 0? ఈం 1178 0 0౦6616 అంయే. 204 06౯10 వం840 ” అని 34206౪ త[మం164; ' ఎంంలా? 19 లం 110- కజ286 0% రం 1025102600 2064 ల16 9598%0[%53 *” అని ₹అఈ80 ంగ€--- ఇవి కవిత్వాన్ని గురించిన కొన్ని పొశ్చాత్య నిర్వచనాలు. కాని ఈ నిర్వచనాలన్నీ మళ్ళీ కవిత్వమంత గంఖీరంగానూ ఉన్నాయి. ఈ నిర్వచనాలలో కవిత్వ ధర్మాలు కొన్ని తెలుస్తున్నాయి, కాని అనలు *కవిత్వ మంకే పమిటి?” అన్న [వళ్న అలాగే మిగిలిపోతున్నది. భారతీయ సాహిత్య శాళ్స్ర వేత్తలు భామహపపభృతులు కావ్యాాత్ము అలంకారములని, రీతి అని, గుణములని (క్రమగ్గా- బహిరంగం నుండి అంతరంగంలో (వవేశించి, చివరకు కనంద వర్ధనుడు “ధ్వన్యాలోకం” లో కావ్యాత్మ ధ్వని అన్వ//జ్య్యజ.-- పించాడు. భారతీయ సాహిత్య వేత్తల అభ్మిపాయం కావ్యాత్మ ధ్వని అని, కావ్యం వఠితలో కలిగించే అనుభూతి రనమని, ఫొవ్యము రసస్ఫోరకము. రసము వాచ్యము. కాక సర్వదా వ్యంగ్యమవుతుంది. అనగా కవియందు గల భావన కావ్యము

ప్ర

చ్వారా వ్యంగ్యమై సహృదయుడై న 'పఠితలో రసముగా 'అను భూతమవుతుంది అని ధ్వన్యాలోక సారాంశం, మమ్మట జగ న్నాథ విశ్వనాథు లి రస-ధ్వనిసిద్దాంతాన్ని శిరసావహించి తమ సాహిత్య కాస్త (గంథాలలో వివరించారు.

“య,కార్థ 1శబ్తో వా

థి ది

త మర్ధ ముపసర్జ నీకృతస్వార్థా

వ్య_జ్హ్య-ః కావ్యవిశేషః

స ధ్వని రితి సూరిభిః కథితం” (ప కావ్య విశేషమునందు వాచ్టమైన అర్థము కాని, _ వాచక మైన శబ్దము కాని తాము అ(ప్రధానములై ఆ (రసాద్వి రూప మైన) అర్థమును వ్యంజింప జేయునో ఆ కావ్య విశేషము ధ్వని). అని ధ్వన్యాలోకళారుడు ధ్వనిని నిర్వచించాడు. కవిత్వం చదువుతున్నప్పుడు అందులో ఒక్కొక్కచోట నునకేదో స్ఫురిన్తూ ఉంటుంది. అదే ధ్వని లేక వ్యంగ్యం; అథే కావా్థత్మ అని ఆనందవర్ధనుడి ఆశయం. ఉదాపహారణకు-ా-

*సవం వాదిని దేవశ్తా పాన్ళే వ్ర పితు రధోముఖి

లీలా కమల పాణి గణయావమూాస పార్వతీ”

(కుమార సంభవమ్‌)

(నొరదు డీవిధముగా తన వివాహ (ప్రసక్తిని తేగా పితృ పార్థ మున అధోముఖ'యొ పార్వతి లీలా కమల ప్మతములను అెజ్టంచెను. ఇక్కడ “పార్వతి సిగ్గుపడినది” అని మనకు స్ఫురిస్తున్నది. “లీలా కమల ప్యతములను లెజ్టించెను” అని

శీ వాచ్య్యార్థం. ఇది అప్రధానమై “పార్వతి సిగ్గుపడెని అన్న వ్యంగ్యార్థం 'వధాన మవుతున్నది. ఇదే ధ్వని. లీజబా కమల ప్మతగణన మను అనుభావముచేత శృంగారరసము _ ధ్వనిత మవుతున్నది. ఇట్టి. ధ్వని[పధానకావ్యాలే ఉత్తమ కావ్యాలు, ఒక్కొక్కచోట ధ్వని వాబ్యాన్టాన్ని అతి[కమించలేక పోతుంది, వాచా్యర్థమే (వధానమెై ధ్వని దానీకి అలంకార (పాయమవుతుంది. ఇది అ(పధానధ్వని లేక గుణీభూత వ్యంగ్యం. ఉదావారణం---- “పత్యుః శిరళ్చ్ళం[ద్రకలా మనేన స్ప్ఫృ శతి స్యా పరివోన పూర్వమ్‌ సా రంజయిత్వా చరణ కృతాళీ రా్యాల్యేన తాం నిర్వచనం జవూనొ”. (కుమార సంభవం), (చెలికత్తై పార్వతీచరణములకు రంజన మొనర్భి పతిశిరళ్చం ది కలను దినితో స్పృృశింపుము అని పరివాసించగా మాల్యముతో దానిని మారుమాటాడకుండ మొత్తె నుం పతిళిరన్సున్లు పాదముతో స్పృశింపుము అనడంలో లజ్ఞావహిళ్థ వారే ర్ర్యాసాధ్వససాభాగ్యాభిమాన (ప్రభృతి _ధ్వనితమను తున్నా అది త్వరగా ధ్వనించక “నిర్వచనం జమాని ళ్శ్న వాచ్యార్థానికి ఉవస్కారకం మాతమే అవుతున్నది. కనుక ఇదె గుణీభూతవ్యంగ్యం,. ధ్వనిన్పర్శ లీని కావ్యం చిళకావ్యం అధమకావ్యం, చ్యితం మనివిని పోలి ఉన్నా అందులో (పాణం లేనట్లు' ఇది కావ్యం వలె కనిపించినా కావ్యం కాదు.

క్‌

ధ్వని కావ్యాత్మ. కనుక ధ్వని పధానకావ్యం ఉత్తమ

• కావ్యం. ధ్వని అపధానమైన గుణీభూతవ్యంగ్యకావ్యం మధ్యమ కావ్యం. ధ్వని స్పర్శలేని 'చ్మితకావ్యం అధమఃావ్యం అని ఆలంకారికులు నిర్ణయించారు. కాని ధ్వన్యాలోకకారుని అభ్మిపాయం ఇందుకు ఈపద్భిన్న మైనది. ధ్వని కాని, గుణీభూత వ్యంగ్యం కాని, ధ్వని స్పర్శ ఉంశే చాలును, తర్వాతి రసపరి ణామాన్నిఐట్టి పదైనా ఉత్పమకావ్యం కాగలదని. అతడి ఆశయం. రసమే కావ్యములో సవృ్చాదయానందకరమైనది. అది (పధానంగానో, 'గౌణంగానో వ్యంగ్యమవుతుందని, రన మెప్పుడూ వాచ్యంకాదనీ అతడి ఉద్దేశము, వాచ్యంకన్నా ధ్వని ఎల్లప్పుడూ ఉత్తమమనీ, సహృదయహ్మాదయావర్ణకమనీ అతడి నిశ్చితాభ్మిపాయం. గుణీభూతవ్ధంగ్యంలో వాచ్యం (పధానమై వ్యంగ్యం "గౌ ణఅంకావడం భృత్యుడికి వివాహం జరుగుతున్న ప్పుడు రాజుగారతడిని అనుసరించడంవంటిదని ధ్వనికారు

డన్నాడు. ఇక్కడ సంశయాలు ఉత్ఞాపితము అవుతాయి. “కావ్య సొష్టళ్మా ధ్వనిః అని ధ్వన్యాలోకకారుడు ము మ్మొదట చెప్పాడు. ధ్వని కావ్యాత్ము అయినప్పుడు ధ్వని[పథ్తాన ల వ్యాలే ఎల్ల ప్పృడూ ఉత్తమ కావ్యాలు కావలసి ఉంది. గుణీ కా్టవ్యుంగ్యంలో వ్యంగ్యం వాచ్యానికి అలంకారమాత్ర మంపీళే, వ్యంగభ్థింకన్నా వాచ్యం ఒక్కొక్కప్పుడు (పధానంగా ఉంటుందనీ, వాచ్యం కూడా ఒక్కొక్కప్పుడు వ్యంగ్యంకన్నా రన జైహృదయాప్లోదకర మవుతుందనీ తేలుతున్నది. వది ధ్వని, పది గుణీభూతవ్యంగ్యమని నిర్ణయించడం అళత సులభమైన వని

6

కాదు. ఒక్కొాక్కావ్పు డీ ₹ండూ సమపథానంగా ఉంటాయి. వాచ్య్యార్థ వ్యంగ్యార్థములలో దేనికి (ప్రాధాన్యమనే సంచేవాం కలిగినప్పుడు అది సందిగ్ధ పాధాన్యమవుతుందని మమ్మటా చార్యుడు కావ్యప్రకాశంలో ఈ ల్లోకాన్ని ఉదాహారించాడు-

“వారస్తు కించి త్పరివృత్తథై ర్య

శృం[దచోదయారంభ ఇవాంబురాళిః

ఉమాముఖే బింబఫలాధరో మే

వ్యాపారయామాన విలోచనాని.”

( కుమారనంభవమ్‌ )

(చం[దోదయకాలమున సము[దమువలె హరుడు కొంచెము భైర్యము కలచబడి బింబఫలమువంటి ౩ మో్టైవిగల పార్వతీ దేవి ముఖమున చు*పులు పరబెన్సు. ఇక్కడ 'కఇమ్మోవి ముద్దాడ నభిలషించిను" అన్న వ్యంగ్యం, “చూప్పులు పరచెను అన్న వాచ్యం కూడా (పాధాన్యం కలిగి ఉన్నాయి. వాచ్యం కూడా అలౌకికత్వం చేత చమత్కారకారక్ష మృవుతున్నదని వామనాచార్య రుల్‌కీకరు డిక్కాడ వాళ్రిభ్యా “నిరదాడు. వార్ష వర్ధన కృతరత్నావళీ నాటికలోని ఈ పద్యగ చూడండి-

“వరిమానం పీన నృనజఘననంగా దుభయతః

రా అట _

తనో ర్శధ్యసా్రాంతః వరిమిలన మ్మప్రావ్య వారితమ్‌

ఇదం వ్యస్తృన్యానం బ్రధభుజలతా చేవవల న ॥ ం

కృళాంగ్యాః నంళాపం వదతి భిసినివ్య తళయనమి.

శౌ

(ఇరువై వుల పీనన్త నజఘనముల రాపుడుచే మ్లానమెై, శరీర మధ్యభాగము తాకమిచే నడుమ పచ్చనై, విళ్ళథభుజలళా చేప వలనములచే చెదరి ఈ తామరాకులళయ్య ఆ విరహిణి నంళాపమును చెప్పుచున్నది.) ఇక్కడ నాయికా శరీర సౌష్టవం వ్యంగ్యం. కాని అది [వధానం కాదు. నాయికా విరహవర్థ నమే [(వధానం. అది వాచ్యంగానే ఉన్నది. కనుక ఇది గుణీభూతవ్యంగ్యం. కాని ఇది ఉత్తమ కావ్యం కాదనీ మధ్యమ కావ్యమనీ అనగలమా ?

కాగా ధ్వనిస్పర్శ లేని చితకావ్యం అధమకావ్యం అన్న ధ్వనికారుని ఆశయాన్ని పరీతించుదాం. ఈ వద్యం చూడండి-

“ఉప్పు కప్పురంబు నొక్క పోలిక నుండు

చూడచూడ రుచుల జాడ వేరు

పురుషులందు పుణ్యపురుషులు "వేరయా

విశ్వదాభిరామ. వినుర వేము” ఈ పద్యంలో వ్యంగ్యం అేశేలేదు. “నురుములందు పుణ్యపురు మలు వేరయా" అని అంతా వాచ్యుమయింది. కనుక ధ్వని సిద్దాంత దృష్టిలో ఇది అధమ కావ్యం కావాలి. "వేమన పద్యా ల్నిటికీ, సుమకిళతకంలో పద్యాలకీ, భర్త వారి సుభాషితంలో ఆ లలకీ కూడా ఇదే గతి పడుతుంది. ఉదావారణకు--- దా.

ఇ కృల్రవంతుడ నాశేమని

పలువురతో ని[గహించి పలుకుట మేలా

బలవంతమెన సర్పము

చలిచీమల బారి చిక్కి చావదె సుమకి”

& కక వ! అజ్ఞ 8 సుఖ మారాధ్యః సుఖతర మారాధ్యతే విశేష జి క్హూనలవదుర్విదగ్ధం (బ్రవ్మోఒపి నరం న రంజయతి.” (అజ్ఞుని నులఖభంగా _ సేవింపవచ్చును. విశేషజ్జుని సులభతర = ఇళ్ళ ఆ ముగా నవింపవచ్చును. అల్పజ్ఞూన దుర్విదగ్దుని మాత్రము (బవ్మాదేవుడై నా రంజింప 'జెయ్యజాలడు). " వీటిలో వ్యంగ్యం లేదు. కానీ ఇవి అధమకావ్యాలని ఎట్లా

• అంగీకరించడం ? ఇప్పుడు ధ్వని ఉన్న ఈ పద్యం చూడండి-. “కస్య చాన భవతి రోషపో దృష్ట్వా [పియాయాః స్మవణ మధరమ్‌ సభ్రమరపద్శా ఘాణశీలే | వారితవోమే 1! నసహాస్వేదానీమ్‌.” (న(వణమైన (పియుకాలి అధరమును చూడగా ఎవరికి గ్రశ్వ్వి “రాదు ? తుమ్మెదతో కూడిన పద్మమును ఆ ఘాణించి చ్బ విన్నవెతివి. ఇంక- ఇప్పుడు నహించు). ఉపపతిచండరతి ననుభవించి వచ్చిన జారురాలిని గూర్చి ఆమె భర్త, తదితరులు వాస్తవం (గ్రహించకుండా కాపాడుతూ. లి కత్తి అన్న మాట లివి. “ఇంకెప్పుడూ ఇలాగు చెయ్యకు" అన్న వ్యంగ్యం పుమ్మలంగా ఉంది, కాని ఈ పద్యాన్ని రనజ్జులు

ల

'మెచ్చుకొన్నంతగా వేమన వద్యాలని, నుమతిశతక పద్యాలని, భర్హ్భృవారి నుభాషిత పద్యాలనీ అఆదరించరని అనడం సావానం* ధ్వని ఉన్న ఇంకొక పద్యం చూడండి---

కర్ధిక్టవింఛ కర్ణ పూరా

జాయా వ్యాధన్య గర్విణి భమతి

ముకా ఫలరచిత

(వసాధనానాం మధ్యే సపత్నీనామ్‌.” (ముత్యములచే రచింపబడిన అలంకారములుగల సవతులమధ్య "'నమిలిపింఛములు క శ్ఞాభరణములుగా గల "వా్టధవధువు గర్వముచే సంచరించుచున్నది). ఈ వద్యాభి పాయం ఇది---ఒక వ్యాధునికి కొందరు భార్య లుండిరి. అప్పుడతడు కరివరవధ వ్యాపార సమర్థుడై యుండెను. పనుగుకుంభస్థలము అందలి నుత్యములచే వారు భూవణము లను (గధించుకొనుచుండిరి. తదుపరి అతడొక నవవధువుగు పరిణయమై నిరంతర మామెతో సమ్మిళితుడై ఉండుటచే కరివర వధ వ్యాపారాసమర్థుడ' యెొటను, అందుచే నామకు బ క్రిబిర్ర క ర్టాభరణములను మాత్ర మియ్య జాలెను. అది ఆమె సౌభా మును దోస్టితీత మొన ర్చెను, ఈ వ్యంగ్యం ఒక (ప హేళిక

మనకి తోచకమానదు,

ధ్వన్యాలోకకారుడు [పథ మోదో్యోళమంళా వ్యంగ్యం అన్న ఒకానొక పదార్థం ఉన్నది అని నిరూపించడానికి విని యోగంవాడు. ఈ పనిని చెయ్యడానికి ఆయన ఆనాడు ధ్వన్వ

10 భావవాదుకలైన _ వైయాకరణ తార్కిక మీనమూంనకులతో సంకులపమరం చెయ్యవలసివచ్చింది. కాని ఈనాడు మన కీ మహా [(పయత్నమంళతా పర్వతఖననాఖుగహణం వలె తోచక మానదు. దైనిక జీవిత సంభామణలలో కూడా వ్యంగ్యం ఉంటూనే ఉంటుంది. ఇదంతా కవిత్వ మవుతుందా ? ధ్వన్యాలోకకారు డీ అతివ్యాప్పి దోషాన్ని. ఆశంకించక పోలేదు. “*పీనోఒయం దేవదత్తో డివా న భుంక్తే ”( దేవదత్తుడు బలసి ఉన్నాడు, పగలు భోజనం చెయ్యడం లేదు.) అనగా చేవ దత్తుడు రాతి భోజనం చేస్తున్నాడని వ్యంగ్యమవుతున్నది. దీనికి కావ్భిత్వాపత్సి రాగా, అలంకార గుణాదులతో కూడు కొన్నది కాదు కనుక ఇది కావ్యాత్మ ఐన ధ్వనికాదు అంటాడు. కనుక ఇప్పుడు కవిత్వానికి గుణాలంకా రాదులు ఆవళ్యకములని "శేలుతున్నది. [గంథారంభములో కవిత్వానికి అలంకారము లలంకారనులే, గుణములు గుణములే, ధ్వనియే కావ్యాత్థు అన్నదాని కిది విరుద్దంగా ఉన్నది. (గంథాదిని సింహద్వారం "వంట బహిర్నిష్కాసితములై న గుణాలంకారములు తిరిగి ఇట్లా 'వెనుకదారి వెంట ప్రవేశపెట్టబడుతున్నాయని తోస్తుంది. పరమాత్మ సర్వాంతర్యామి అయినా కుండ మొదలైన అచేత నములకు కాక కరచరణాద్యవయవ యుత మమష్యాది సచేతనము లకు మాతమే జీవాత్మ అన్న వ్యవహృతి కలిగినన్హు గుణా లంకార నమన్విత వ్యంగ్యా్భని కే ధ్వనివ్యవవ్మాతి ఉంటుందిణ్మ- లోచనకారుని వాదం మన మనస్సుకు సమాధానం కలిగించదు. వైన చర్చించిన అతివ్యాష్య వ్యాప్కిదో పాలను బట్టి న్యంజన కావ్యాత్మ అన్న ధ్వనిసిద్ధాంతం యుక్తియుక్త మని

1]

తోచదు. వ్యంజన కూడా అభిధాలవణల వలె శబ్దమునకు అర్థ మును బోధించే ఒక శక్షి మాతమే- శబ్దమునకు గల సంకే తితమైన అర్జాన్ని బోధించే శక్తి అభిధ ఈ ళబ్బంవల్ల ఈ అర్థం బోధపడవలెనన్న ఈశ్వ లేచ్చ లేదా లోకేచ్చయే నంశేతం. ఆవు, కుండ, శుక్లము, రాముడు, వండుచున్నది మొద లై నవి అభిధ. అన్వయం గాని తాత్పర్యం గాని కుదురనప్పుడు ముఖాస్థర్థమునకు కాధ కలుగగా రూఢినిబట్టిగాని, (వయోజ నాన్నిబట్టిగాని ముఖ్యార్థంతో సంబంధం కల అరన్ధాంతరాన్ని తోపింపజేనే శక్తి లడణ. వాడు ఖీముడు, చేతి క్మరలను పవేళ "పెట్టుము--- మొదలైనవి, వాడు. భీముడు కాడు. నుఖ్యా శ్రాని కిచట అనన్వయం కలుగగా, వాడు భీముని వలె బల వంతుడు అన్న అర్ధం తోస్తున్నది. “చేతి కథలను (ప్రవేశ "పెట్టుము" అనగా “చేతికరలు కలవారిని భోజనార్థం (వనేళ "ఇెట్టుము' అన్న వక్త ఖ కొత్పర్యం కుదురడానికి' చేతిక్మరలు అన్న పదానికి చెతిక్షరల. ధరించినవారియందు లతణ. “కాకులు పెరుగు తినకుండా చూడండి అంశ కాకవపదానికి దధ్యువఘాతకములై న సర్వ[పాణులయందూ లతణ. వ్యంగ్యం ఇట్టిది కాదు. వ్యంగ్యృంలో ఒక అర్థం ఉండగా ఇంకొక అర్థం కూడా భానిన్తూ ఉంటుంది. ఈ హోన్యం చూడండి

“గురువు (శిమ్యుడి వైపు బెత్తం సారించి):-ఈ బెత్తం చివర ఒక మూర్ణుడున్నాడు.

శిష్యుడు :---ఏ చివరనండి ?”” ఇంకొక హోన్యం---

12

కజకరు. “ఎదురుగా వన్తున్న 2ంకొకరి దారిని అడ్డ గించి :--మూర్ణులకి జేను దారి ఇవ్వను*

శెండవ వారు (దారిలో నుంచి తొలగి) నే నిస్తాను.” మొదటి. వోస్యంలో శిష్యుడు అమొయికంగా. _ అడిగినట్లు తోస్తున్నా దానిలో గురువుగారు మూరక్టుడని స్ఫురిన్తున్నది" 'శెండవ వోస్యంలో (ప్రథముడు మూర్జుడని న్చురణ,

కాని ఈ ఉదావ్యాతులవలన లవణకీ వ్యంజనక్‌ వ్యళ్య్యానం స్పష్టంగా 'ఇెలియదు. “కాకుల నుండి "ురుగుని రథతీంచండి” అన్న అకణోదాపహృతిలో. "పెరుగును "శేవల కాకములనుండి రతీంచిన మాతాన వక్షృ తాత్పర్యం కుదురనందున కాక పదా నికి దధ్యుపఘాతక సర్వపాణులయందూ లతణ అయిన రితినే, వె వోస్యోదాహృతులలో సైతం అర్ధమంతా వక్షృతాత్చ ర్యమే అనవచ్చును. లతణకీ వ్యంజనకీ కల వ్యత్యాసం “గంగలో గొల్లపళ్ల అన్న ఉదాహృాతిలో తెలుస్తుంది, “గంగలో” అన్న మాటకి నీటిలో |గామం ఉండదు కనుక “గంగ ఒడ్డుని అనుటకు లవణ. కాగా గంగలో కల శీతలత్వ పావనళ్వాదులు గొల్లి పల్లెలో స్ఫురిస్తున్నాయి. ఇది వ్యంజన అని ధ్వనికారుని అభ్మిపాయం. కొందరు [ప్రయోజనం _అంత వరకూ ఉందని ఈ అర్జాన్నంతా లతణాంతర్గతం చేశార్చు. కాని “గంగలో అన్నమాట లతణచే “గంగ ఒడ్డుని అన్న అర్ధాన్ని చెప్పి ఉణళక్రియై విరమిస్తుందని, తదుపరి “శీతలత్వపావనళ్వా దులను” చెప్పడానికి ళక్త్య్యంతరాన్ని అన్వేషించాలనీ, అడే వ్యంజన అనీ అన్న ధ్వనికారుని వాదము యు క్షమే. అభిధా

క్షే వృత్తి చే (ప్రకృళార్థమునూ, లకణావృత్తి చే అజ్యూూర్థమునూ బోధితములు కాగా చానిచై ఆయా అర్ధములతో కూడిన వాళ్యార్థములకు. విశేషార్థబోధకమైన శక్తివ్యంజన అని ఫలితా ర్థము. ఈ విషయంలో విప్రతిపత్తి లేకు. ఇప్పుడు నముపస్థాపిత్స్వమైన (పళ్న వ్య్యంగర్థమైనంత. మాన అది కావ్యమవుతుందా అని, సాధారణంగా వ్యంగ్యం చమళ్కారంగా. ఉంటుంది. కాని ఎప్పుడూ చమ ఆ్క్యారంగానే ఉండక ఒకప్పుడు వవగింపు కలిగించవచ్చును. అనాగరకుల నానందవరచే వ్యంగ్యం సంస్కారంకలవాళ్లకి జుగుపష్పను కలిగించవచ్చుకు. ధ్వన్యాలోకకాగు- డీ విమయాన్న్ని గమనించకపోలేదు. అనుందరమైన అన్ఞాన్ని గూఢంగా వెప్పినా (పకటంగా చెప్పినా విశేషం లేదని, సౌందర్య నంయు తమైన వ్యంగ్య మే ధ్వని అని అతడంటాడు. అంళే కవిత్వంలో వ్యంగ్యానికి అతీశమైన ఒక సౌందర్యం ఉంటుందని తెలుస్తు న్నది. ఆ సౌందర్యం పది ? రసొాదిరూపమైన అర్థం, అది [పధానం. వ్యంగన్థం తదభిప్యక్తికి ఉపకరణ మాతం. కాని వ్యంగ్థి మొక్క కే కావ్యాన్థాభివ్యక్రికి ఉపకరణం. కాదు ఇందాకటి ఉదాహృతులలో వ్యంగ్య వలె వాచ్యం కూడా కావ్యాాన్థాభివ్య కి సమర్థమని నిరూపితమైంది. కనుక “కావ్య సాతి ధ్వని; అన్న ధ్వనికారుని వాదం యుక్తానుని తోచదు. అభిధాలతణా వ్యంజనలు_ ళజ్టార్భ బోధకములై న శక్తులు. కవిత్వం ఈ మూడి ఏిలోనూ ఉంటుంది.

పఠితలో కలిగే కావ్యానుభూతి రసమని భారతీయ సాహిత్య ఇాన్త్రుకారుల పక్రైకాభ్మిపాయం. “రస ఆస్వాదనే అను ధాతువు నుండి “రస్యతే ఆస్వాద్యతే ఇతి రసః' అని రన శబ్ద వ్యుత్పత్తి. కావ్యాార్థపరిజ్ఞానంచేత చ్పాక్రి పొంగునట్లి

౧ రి నాతి థి ణా స. న్‌.

ఆత్మానంద మే రసమని ఫలిళార్థం. కావ్యంలోని విభావాను భావ వ్యభిచారి సంయోగంచేత సామాజికులలో రనం నిష్ప న్నమవుతుందని రన సిద్దాంతం. దీనినిబట్టి ఈ రస నిష్పత్తికి కావ్యములలో కల అవకాశం ఖండకావ్యాలలో లేదనీ, ముక్త కాలలో ఈ అవకాశం అత్యల్పమనీ తేలుతున్నది. కాని కొన్ని ఖండకావ్యాలనూ ముక్తకాలనూ మంచి కవిత్వమని తలంచడం మన అనుభవం. 951011:859063£6 కవి 35000669 ఒక్కా క్కు ఉజ్జ్వల కవితామయంగా ఉంటాయి. రసం నివ్పన్న “మిన శళాంకవిజయాది కావ్యాలు 50416996276 రచించిన ఒక్క 500066 తో నరితూగగలవా 1

కాని ముక కములలో కూడా రనపుష్టికి వీలున్నది. రస గంగాధరోదాహృతమైన ఈ పద్యం చూడండి---

“అవహాయ నకల బాంధవ చింతా

ముద్వాన్య గురుకుల ('వణయమ్‌

వో తనయ ! వినయశాలిన్‌

కథమివ పరలోక పథికోఒభూః 1”

శవ

(వో! వినయశాలభి, తనయా ! నకల బాంధవుల (నమ్ను విడిచి వీరెట్లు [బదుకుదురన్సు చింతను విడిచి, తల్లి దర్మడులు మున్నగు గుకువమూహా మంవథి (ప్రేమను [తోనిపువ్చి ఎట్లు పరలోకవథి కుడవై తివో 1) ఇకాడ మృతుడై న తనయుడు ఆలంబన విభావము. జాంధ వుల దర్శన విలపనాదికము ఉస్టీపన విభావము. రోదనము అను భావను. దై న్యాదులు వ్యభిచారులు. పతతృంయోగముచే శోకము స్థాయి మము. కరుణరస మభివ్యక్తు మగుచున్నది.

అయినా అన్ని ముక్తకములూ ఇట్లానే ఉండవు. ఈపద్యం చూడండి-ా

“వాగస్థా వివ నంవృ క్తా వాగర్థ్మపతివత్త యే

జగతః పితరౌ వందే పార్వతీ పరమేళ్వరా. ”” ఇట కాళిదాన కవినిష్టము పార్వతీ పరమేశ్వర విషయకమునగు రతిభావము (వధానము. పార్వతీ పరమేశ్వరుల శృంగార మా భావమునకు పోవకము. ఇచ్చట భావము (వధానమై రసము గుణీభావము చెంది అలంకారమా త్ర మవుతున్నది.

ఇంకొక దృష్టాంతం.

“అల్పు జెపుడు బల్కు. నాడంబరముగాను

సజ్జనుండు వల్కు చల్ల గాను

కంచు (మోగునట్లు కనకంబు (మోగునా

విశ్వదాభి రామ వినుర వేము”

16 దీనిలో వస్తువు (ఒకానొక అభిపాయం) తప్ప రసాదులేవీ లేవు. అయినా ఈ ఒక్క పద్యం చదివి మంచి కవిత్వాన్ని చదిపిన అనుభూతిని పొందుతున్నాము కదా! రససిద్ధాంతదృష్టిలో మాతం ఇందాకటి రసగంగాధరోద్ధృత పద్యం ఉత్కమం: కాళి చాసుని పద్యం మధ్యమం, వేమన పద్యం అధమమూ కావలసి ఉంది. వేమన పద్యంళో అలంకారం తప్ప ఇంకేమీ లేదు.

• అలంకారికులు ఇట్టివి కవిత్వానర్హ్హము అనరు గాని వీటివలన మన చిత్తం రసీభవించదని అంటారు. కాని వేమన పద్యం ఇందాకటి రసగంగాధరకారుడి రసనిపష్పత్సి కల పద్యంకన్నా గొప్ప కవిత్వం కాదనగలమా 1 నీతి కవిత్వం (1014260 90౭౪) అయి నంత మా(తాన వేమన పద్యాలు ఉత్పమకవిత కాదనజాలం, భర్శృవారి. సుభాషిత పద్యములు, భారతోద్యోగపర్వంలో విదురోపదేశపద్యములు కూడా ఇట్టివే.. మయూరకృత సూర్యశతకంలోని పద్యాలు కూడా చాలవరకు ఇదమిళ్థ్రమని నిర్ణయించదగిన ఏ రసం లేకుండానే ఉంటాయి. కాని నూర్య శతకం (ప్రపంచంలోని అత్యుత్తమ కావ్యాలలో ఒకటని చెప్ప డానికి ఎవరు సందేహిస్తారు ?

రససిద్ధాంతం ఆలంకారికులకు కొన్ని చిక్కులను 'ఆచ్చి

"పెట్టింది. రసం నిప్పన్నం కావాలి అంఆే పుష్టం కావాలి. విభా వానుభావ వ్యభి గారులా నిష్పత్తికి, పుష్టికి ాతువులు. కనుక ఒశేచోట నెండు రసములు నివ్పన్నం కావడం అరుదు. అవి పరస్పర నిరుద్ధములు కాకవ!తే ఫరవాలేదు. కాని ఒకేచోట "రెండు విరుద్ధ రసాలను కల్లింప దలచడం దోషమవుతుంది. ఉదా హారణకి శృంగార వీథశ్చరసములు పరస్పర విరుద్ధములు. రతిని

క్ష

కలిగించేదే జగుపష్పని కూడా కభిగించదుకడా ! కాని కవులు ఆలంకారికనియమాలకు (క్రీతదాసులై కవిత్వం రచించరు. విరుద్దరనసమావేశాలు ఎన్నోచోట్ల మహోకవికృతమ్ను లె ఉన్నవి. వీటిని రతించడానికి విరుద్డరససమావేళశం దోష మన్న నియమాని కెన్నోో అతిపాళాలను ఆలంకారికులు నూచిం ఇారు. అయినా కొన్ని కవిపయోగాలు ఏటికి అందకుండా మిగిలిపోతూనే ఉన్నాయి. శృంగార వీభత్సరసాల నిర్వ్య వధాననమావేళం కఠ రఘువంశంలోని ఈ పద్యాన్ని కావ (వకాశకారుడు దుష్టమన్నాడు.

“రామమన్మథళ కరేణ తాడిళా

దున్స పాన వ్యాదయే నిశాచరీ

గంధవ[దుధిరచందనో తతా

జీవిలేశవసతిం జగామ సా“, [్రరాముడను మన్మథుని దుస్సహాశరముచే వృాదయమందు కొట్టబడి ఆ నిశాచరి రుధిర మను సుగంధచందనముచే తడుప బడి జీవికేశుని ((పియుని, యముని) ఇంటికి పోయెను]. ఈ పద్యం దుష్టమా కాదా అన్న విషయంవై ఆలంకారికులలో మతఖేదం ఉంది. ఆ మతవిభేదాన్ని అటుంచి, రక్తాన్ని శ్చంగా రాంగంగానూ, మరణాన్ని శృంగారంగానూ మార్చగలిగిన కవి (ప్రతిభను మనం [పళంనించకుండా ఉండలేము. భాసకృతమైన ఊరుభంగనాటకంలోనిది ఇటువంటిదే ఇంకొక పద్యం--

““మాల్రై్యై ర్థ్వజా[గగలితై: కృతముండమాలం

లై వ్షకసాయకవరం రథినం విపన్నం

2

18 జామాతరం (పవవాణా దివ బంధునార్యో హృష్టాః శివా రథముఖా దవతారయంతి". (శిరస్సున పుష్పములు దాల్చి కటియందు ఖడ్గము ధరించిన జామాతను [పవహణమునుండి బంధు,స్త్రీలు క్రిందికి తోడ్డాని "తెచ్చినట్లు, ధ్వజా [గనిపతితమాల్యవుులు శిరోమాలికలు కాగా చేపూాముం దొక బాణము [గుచ్చుకొని విపన్నుడై న రథి కుని నక్కలు హృష్టములైై రథమునుండి [కింది కీడ్చుచున్నవి.) అచేతనములవర్ష న కావ్య మెట్లా కాగలదన్నది రససిద్దాంతం జనింప జేసే ఇంకొక (పళ్న. అశేతనములలో రతి, శోకము, వహోసము మున్నగునవి ఉండవుకదా ! దీనికి (పత్యుత్తరంగా ధ్వన్యాలోకకారుడు అచేతనవస్తు వర్ణనము కావ్యములో సర్వదా చేతనవృత్తాంతమిళితమె ఉంటుందని ఈ ఉదావ్మాతిని ఇచ్చొాడు-- ““తరంగ[భూభంగా కుభితవివాగ | శేణిరళనా వికర్షంతీ "ఫీనం వనన మివ నంరంభళిథిలమ్‌ యథా విద్ధం యాతి స్టలిత మభినంధాయ బహుళో నదీరూవేణేయం (ధువ మనవానా సా వరిణతా”. [శెరటములే కనుబొమముడులుగా గలద్తియె, మఖిత విహగ(శేణియే. రశనగా గలదియై, కోపా వేగళిథిలవసనము వలె నున్న "ఫేనమును లాగికొనుచు, (శిలాదులచేతనగు, అనే కములగునా) ఫలితములను అభిసంధానించుచు నహింపజాలక కుటిలగతియై ఆమె నదీరూపమున పరిణమించినది]. ఇందు

క్షం నదిచరితమున మానవతీచరిత మారోపితమై సరసమవు శున్నది. కాని నర్వాచేతనవర్ణ నలూ ఇట్లానే ఉండవు. చేతన త్వారోపణ లేని సము[ దపర్వతాదుల వర్ణనలు కావ్యాలలో ఉన్నాయి. ళృంగారనై షధంలో తటాకవర్థనం ఇట్లా ఉంది. ““శీవపుచ్చచ్భాయ 'జెలువారు విసములు తన్భుగ్న నురదంతిదంతములుగ నిండార విరిసిన పుండరీక శేణి యామినీరమణ శేబాళ గాగ (పతివింబితోపాంతబహుళపాదపనులు గర్భస్థ్రతై లసంఘములు గాగ ేకదేళంబున నిందీవరంబులు కాలకూటమయూ ఖఖండములుగ జాల్వశె వాలవల్రరీజాలకంబు కజబాడబానలభవధూమవం క్స్‌ గాగ వారిరాశియు బోలె గంభీర మైన ఘనతటాకంబు గాంచెన జ్ఞనవిభుండు”, దీనిలో చేతనత్వారోవణ లేదు. వేదుల సత్యనారాయణ శాస్త్రిగారి “ఆషాఢ మేఘము” అన్న ఖండకావ్యంలోని ఈ పద్యం చూడండి-- “*ల్రేదలనాట్రి యుజ్జయిని లేదలకానగరీ పయాణన 'మోళ్టాదము లేడు (వేమభరముగ్భుడు నాటి గిరివవాసి భా

20

నూదయ చితి 'తేంద్రధనురుజ్జ్వల మూ్తివి నీవు నాటి మ ర్యాద [పవాసిజాంధవుడవై. కనుపించెదవోయి. నేటికిన్‌”. ఇందులో (పవాసిబాంధవత్వం మేఘంలో ఆరోపితమై ఉంది. “భానూదయచి తి తేం[ద్రధనురుజ్జ్వలమూ _్తివి” అన్న చోట మ్మాతం చేతనళ్వారోపణ లేక మేఘనిసర్గసాందర్యం

వర్టి తమైంది. అచేతనములలో చేతనళ్వారోపణ మే ఉండాలని ధ్వని కారుని ఆగవాంకాదు. అచేతనముల వర్ణన కావ్యంలో చేతన వృత్తాంతసంయోజితమై ఉంటుందని మాత్రమే అతడి అభి [1ప్రాయం. వె పద్యములలో నలయతుల చేతన వృళత్తాంతములతో తటాక మేఘములు విభావరూపమున _ నంయోజితములయే ఉన్నవి. కాని చేతనములతో వదో జాదరాయణనంబంధను లేని అచేతనము ఉండనే ఉండదు. “వాక్యం రసాత్మకం కావ్యమ్‌” అన్న సాహిత్యదర్పణకారుని కావ్యలతణమును జగన్నాథుడు రసాత్మకములు కాని పర్వతాదివస్తువర్జ నముల కీ నిర్వచనముచే కావ్యత్వము సిద్దింపదని ఖండించాడు. కావ్యము మొత్తముమీద రసాత్మకము, పర్వతాది వర్ణనలు రసరహితము వైనా తన్మధ్యపకితము లగుటచేత వాటి సంపర్కమున నివియు రసస్పర్శ వహించును అన్న (ప్రతివాదిళంకకు, అక్హైన “గోవు కదలుచున్నది, మృగము పరుగెత్తుచున్నది. ఇళ్యాది వాక్యము కూడ ఎట్లో రసస్పర్శను వహించి కావ్యము కాగలదని, అర్థ మాతమైన దెలయూ విభావమో అనుభావమా వ్యభి ఛారియో పదో ఒకటి కాక ఉండదు అని శంకానివృ త్తి చేశాడు.

21 అచేతనవస్తువర్షనలో. సాణా[దసానుభవ ముండదు. చం[దుడు మేఘము మున్నగునవి విభావాదు లగుటయే (ప్రయోజనము. కనుక శేవల వస్తువూ (తమైన [పకృతి వర్ణనము రససిజ్ఞాంతదృప్టిలో ఉ_త్తమకవిత్వం కాజాలదు. | ధ్‌ ల నో కాని (పకృతి రామణీయకమాతవర్హన చేనిన ₹7ం14ే5- ఇం? మొదలైన (పసిద్ధకవులు న్నారు. వాళ్ళీకి గొప్ప [వకృ్ళతికవి. రామాయణంలోని ఈ (పకృతివర్షనపద్యాలు చూడండిలా “వన్తరేమ చ రమ్యేషు వివిధాః కానన[దుమాః వాయువేగ్మపచలితాః పుమై. ఎ రవకిరంతి గామ్‌. పత్మిత్తైః పతమానై_ళ్చ పాదవనైళశ్చు మారుతః రూ కునుమైః పళ్య సొమి.తే [కీడన్నివ సమంతతః, వితిపన్‌ వివిధాః శాఖా నగానాం కునుమోత్కచాః మరుత శ్చృలితస్థైనెః పషట్బదై రనుగియతే. మత్తకోకిలనన్నా చై. ర్న_ర్తయన్నివ పాదపాన్‌ .ైై లకందరని ష్కాంతః (వగిత ఇవ చానిలః. ” (వాయువేగ్మప్రచలితములై _వివిధకాననదుమములు రమ్య వ _న్తరములందు పుష్పములు రాల్చి భూమిని పుష్పావ క్రీర్లము చేస్తున్నవి. రాలిపోయినవి, రాలుతున్నవి, ఇంకా శేటీను తగిలి ఉన్నవి అయిన పుష్పములచే అలభ్మణా! గాలి అంతటా ఆడుకొంటున్నట్ల్టుగా ఉంది. వృతముల కును మోత్క చములగు వివిధ శాఖలను ఊపుచు వాయును చలితస్థానములగు

2డీ మట్బదములచే అనుగీయమాన మగుచున్నట్లున్నది. అనిలము మత్తకోకిల నన్నాదములచే వృతములచే నృత్యము చేయించు చున్నట్లు, శా లకందర ని[ష్కాంతమై పాడుచున్నట్లును ఉన్నది). “వర్లోద కాప్యాయితశాద్వలాని (పవృ _్రనృత్తోత్సవబర్హిణాని వనాని నిర్వ లప్టవలావాకాని పళ్యాపరా ఫ్టైవ్వధికం విభాంతి. సనముద్వవాంతః నలిలాతిభారం ఐలాకినో వారిధరా నదంతః మవొత్సు శ్చంగేషు మహీధరాణాం వ్మిశమ్య వి[ళమ్య పునః [పయాంతి.” (వర్షోదకాప్యాయితళాద్వలములై , (పనృ త్తనృతోత్సవ బర్డ్సి ణములై, నిర్వ లప్ప వలాహకముల్లై వనములు అపరాష్ష్హ్హ ములందు అధికముగా (వకాశించుచున్నవి చూడుము. నలిలాతి భారమును వహించుచు, బలాకపంక్తులు కలిగి నదించుచు, మహీ ధరముల ఉన్నతళృంగములందు విశ్రమించి వ్మిశమించి మేఘ ములు తిరిగి [పయాణము చేయుచున్నవి చూడుము.) “నువెకవాంసం కుముబె రుపేతం క్‌ి యా మహా హదస్థం సలిలం విభాతి ఘనై్వైర్విము_క్రం నిళి పూర్షచం[ ద్రం ఆారాగణాకీర్ణ మివాంతరికమ్‌. ”

23

(నిద్రించుచున్న ఒక్క్ట పహాంసము కలిగి కుముదో వేతమైన మవో[హాదములోని నలిలము, 'పూర్ణ చం[దబింబము. కలిగి ఆారాగణాకీర్ణ మై మేఘరహితమైన అంతరివము వలె నున్నది.)

ఇందు వర్ణి తములైన వనంత వర్హాశరత్కాలములు రామ విరహావిభావములగుటచే కాదు, (వకృతిరామణీయకయథార్థ చితణముచేత అత్యంతమనోజ్ఞములై. ఉన్నవి. కనుక అచేతన వర్ణన చేతనవస్తుసం యోజితమై ఉండ నక్కర లేదు, రసన్పర్శ అయినా లేని వర్ణనలు కూడా వ్యృాద్యముల్రై అత్యు త్తమ కావ్యములు కావచ్చును.

రససిద్దాంతవభావం మన భారతీయసాహిత్యంలో కఠి గించిన ఫలితాన్ని పరిశీలించుదాం. శకుంతలాదివిభావాల వల్డ్య, కటా వాద్యనుభావాల వల్లి, లజ్ఞాదివ్యభిచారుల వల్లి రతి స్థాయియై, అప్పుడు శకుంతల సామాన్యకాంతగా తోచి, రస నిషస్టములై న రళ్యాదిచి త్తవృత్తుల నుద్చోధింప జేసి, విభావాదు లాస్వాద్యముక్రై, అలౌకిక వ్యాపారము నుదయింప జేసి రసా నందము కలుగ జేస్తుందని రససిద్ధాంతం. కావ్యంలో శకుంతలా పాత్రను కల్పించి వర్టించగా వర్శించగా అమెలోని శకుంత లాత్వం నళ?ంచి సాధారణకాంతగా తో స్తే ఇంశేమి వర్ణ్మింపబడి నట్లు? కవి ఆశయం వ్యర్థమయిం దన్నమాట. శాకుంతలం చద వగా మనలో చెరగనిముద్ర వేసేది శకుంతలావ్య క్తీత్వమే. అట్టాగే పీత్ర సావితి, దమయంతి, (దౌపది, దేవయాని, ఒఫీలియా, క్రీ యోపాత్రా, నటాషా మొదలైన తి భిన్న థిన్నవ్య క్రిళత్వా లా యా కథలలో చిత్రితము అయినాయి, రన

రడ

సీద్ధాంతపభావంచేత ఉత్పన్నమైన మన దేశసాహిత్యంలోని ప్యాతలలో, ముఖ్యంగా _ (స్త్రీప్యాతలలో పాతచ్శితణం మృగ్యమయింది.

రసములెన్ని * అన్నడానివై పెద్ద కోలాహలం ఉంది. భరతుడు శృంగార పహోస్య కరుణ శద వీర భయానక వీభళ్ళాద్భుతముల నష్టరసములనే (ఈ అభిపాయంలో విపతి పత్తి ఉంది నాట్యశాస్త్రంలో పేర్కొన్నాడు, నాట్యానను కూలమని కాబోలు శాంతమును పేర్కొనలేదు. తర్వాతివారు శాంతరసాన్ని చేర్చారు. ర్ముదటుడు (వేయోరనము అని పదవ రసాన్ని నిరూపించాడు. తర్వాత వత్సలరనము, భక్తి రసము మాయారసము కొందరిచే (వతిపాదిళా లయినాయి. ఇట్టా రనముల సంఖ్యను కొందరు పెంచగా మరికొందరు ఇన్ని రసములు లేవ్ప, అద్భుత మొక్కే రనము (పకృతి, తక్కినవి దాని వికృతు అన్నారు. భవభూతి *పకో రసః కరుణ పవ” అన్నాడు, క్షాని (పాయిక 6గా ఆలంకారికులు పెన చెప్పిన నవ రసాలనూ అంగీకరిస్తారు.

అయితే 5116506426 రచించిన షం066ఈ0, అరేం110, షయ[66 మొదలైన నాటకాలలో రసము లేవి అన్నశంక జనిస్తుంది. వీటికొరకు [కొ త్తరసాలను కల్పించాలి.

“విభాచాను భావ వ్యభిచారి సంయోగాద్‌ రసనివ్ప_త్రిః” అని భరతుడు నాట్యశా(్త్రంలో చెప్పాడు. దీనికి దృష్టాంత మేమి ? అని [వళ్న వేసుకొని “యథా హి నానావ్యంజ నెవధి

25 (దవ్యనంయోగాద్‌ రసనిన్పత్తి ర్భృవతి, యథా హి గుడాదిభిః (దవ్వ ర్వ్య్యంజవై రోవధిభిళ్చ షొడవాదయో రసాః నివ ర్వంతే తథా నానాభావోవగళా అపి స్థాయినో భావా రసత్వ మావు వంతి. (ఎట్లు గుడాది[ద్రవ్యములయు, పలామరీచికాదులగు ఓమభులయు _ సంయోగమువలన _ గైేషస్టమెన ఒకానొక రసాయనము సిద్ధమగునో అన్హు బహువిధములైైన విభావాదుల కూడికచే స్థాయిభాననులు రసములుగా నిష్పున్నను అగునని

“యభఖా నరాణాం నృపతిః శిప్యాణాం చ యథా గురుః

ఏవం హి సర్వభావానాం భావః సాయీ మహాోనివా.” ((పజలలో రాజువలె శిష్యులకు గురువు వలె, భావము లన్నింటిలో స్థాయిభావము గేష్టముఎ)

“జంృథా హి సనమానలమణాః తుల్యపాణిపాదో దరళరీర సమానాంగ(పత్యంగా అపి పురుషాః కులశీలవిడ్యాకర్మశిల్ప విచడణత్వాత్‌ రాజత్వ మాప్పువంతి. త్సైవ చాన్యే అల్ప బుద్దయః 'తేషూ మేవానుచరా భవంతి. తథా విభావానుభావ వ్యభిచారిణః స్థాయిభావా నుపాశ్రితా భవంతి,బఐవ్వో[శయత్వాత్‌ స్వామిభూళాః స్ట్థాయినో భావాః తద్వత్‌ స్థానీయ పురుషగుణ భూతా అన్యే భావాః తాన్‌ గుణతయా ఆ్మశయంతే పరిజన భూతా వ్యభిచారిణో భావాః, అ(తావా రో దృష్టాంతః? యథా నలేం[దో బహుజనపరివారో౭.పి నన్‌ స వవ నామ లభతే నాన్యః సుమహోనపి పురుషః. తథా విభావానుభావవ్యఖిచారి. సరివృతః స్థాయీ భావో రసనామ లభతే”

రేగ (మానవులందరూ ఒకేవిధమైన కరచరణాదులు కలవారై నా కులశీలవిద్యాదివి శేషముల వలన వారిలో కొందకే రాజులవు తున్నారు. తక్కిన అల్పులు వారికి 'సేవకులవుతున్నారు. అన్తే బహ్వ్మోశయము అగుట స్థాయిభావములు (పాధాన్యము వహింప వీభావాదులు వాని నాళయిస్తున్నవి, బహుజనపరివారము కలవాడే నరేంద్రుడగును గాని, వరివారహీనుడు గొప్పవాజే అయినా నశేందు డనబడడు కదా ! ఆరీతిగానే విభావాది పరి వృత మగుటచేత స్ట్థాయియే రనమను నామమును పొందుట కర్ణ ము.”) ఇది రనమును గురించి భరతుని అభిప్రాయం, దినిని

బట్టి రసనిష్ప త్తికి "వెద్దకావ్యాలలో నే తప్ప ఖండకావ్యాలలోనూ ముక్తకాలలోనూ అవకాశం అల్పమయింది. కాని రసగంగాధర కారుడు ము క్షకాలలోనూ రననివ్ప త్తిని నిరూపించాడు. ఇంతేకాక విధావానుభావవ్యభి చారుల నర్వన మ్మేళనం లేకున్నా ఒక్కొాక్కాచోట కేవల విభావములుగాని, "కీవలానుభావములు గాని, కేవల వ్యభిచారులుగాని రసనివృ త్తికి సమర్థములని అతడన్న్నాడు, త్య పద్యం చూడండి._

“పరిమృదితమృణాలీన్లూనమంగం, [పవృ త్రిః

కథమపి పరివార పార్థనాభిః [కియాసు

కలయకి చ హిమాంళో ర్నిష్కులంకన్య అత్మ

మ భినవకరిదంతచ్చేదపాండుః కపోలః.”

(మాలక్రీ మాధవమ్‌)

ప్త

(శరీరము వాడిన తమ్మితూటివలె న్లూనమెనది. ఆవోరాద్యుచిత వాన్టపారములందునూ పరివార పార్ధనచేతనే (పవృత్తి కలుగు చున్నది. అప్పుడు నరకబడిన కరిదంతఖండములవలె పాండుర మైన కపోలము _ నిష్కులంకహిమాంళుళోభను కలిగించు చున్నది. ఇందులో వై వర్ష్యముః _స్తంభము. అను కేవలాను భావముటే నిబద్ధములు. అయినా రసాభివ్యకక్రి ఉంది. ఇది భరతరనసిద్దాలంతానుగుణం కాదు. ఈ పద్యాలు చూడండింా

అంల్షార్టా ్య స్య యం ఇ లల ఇంబేడే 6069

పంల ఇలు *ఇ పేజంం8 046 2 ఇపీయింలు”

(౫ 5. 21100)

“కరుణపట్టునకీ బిచ్చగాని చేయి

చాచికొన్నాడ మృత్యుఘోమమ్మై మరచి;

వట్టి బయలున నొక మోడు చెట్టువోఅె

ఎ త్తినది కర మెత్తినళ్లే కృళించె”- (కృష్ణశాస్త్రి) ఇక్కడ *ంగేరే విభావము, ఇస1గుంల? అనుభావము. ఈ రెండు మాటలతోనే (వథ మోదాపహాతిలో శోకము స్థాయియమొ, కరుణము రస మపుతున్నది. అళ్లు కవి విభావము, చేయిచాచుట అనుభావము ; ద్వితీ యోదాహృతిలో కరుణము. నిష్పున్న మెనది. స్థాయిని రాజుతో, విభావానుభావవ్యభిచారులను పరివారంతోనూ భరతుడు సరిపోల్బాడు, వ. పద్యాలలో ఛోకళస్థాయిన రేం (ద్రునకు అనుభావసేవకుడొక్కడు తప్ప పరివారమే లేదు, దీనివల్ల “విభావానుఖావవ్యభిచా రిసంయో.

28 ణా (దవనిష్పత్తిః” అన్న భరతుని అభిపాయం కావ్యముల కన్వితం కాదు.

మానవచిత్త వృత్తుల నిట్లా న్టూలంగా శృంగారము, శోకము ఇత్యాదిగా తొమ్మిదో వదో విభాగాలు చెయ్యడం అను చితం. మనిషి. న్వభావంలో ఎన్నెన్నో ఆంతర్యాలు ఉంటాయి. (పతిభాశాలి అయిన కవి ఆ ఆంతర్యాలను గుర్తుపట్టి వ్యక్తృపరచ గలుగుతాడు. భారతీయ సాహిత్య వేత్తలకీ విషయం ఆలియదని కాదు. నవరసములే కాక తత్త [దసములకాధారమ్ముతై న భావములు కూడా కావ్యత్వం పొందుతాయని వారు చెప్పారు. కాని లెస్సగా పుష్టమెైనది రసము. రనములు సహృదయహృృదయా వర్ణకములై నట్టు చాటికి ఆధారముళై న భావములు కాజాలవనే వారి అభి,పాయం.

ఈ అభిప్రాయం అయుక్తాం, (ప్రతిభ కల కవి వభావా వై నా చేపట్టి ఉత్తమసాహిత్యం నృష్టించగలడు. 3320160 నాటకం ఇందుకు గొప్ప నిదర్శనం. కనుక కావ్యనిబంధనముకు యోగ్యతమములు కాగల మానవ చిత్త వృత్తులకు రసరూపమైన ఖచ్చితమైన విభాగం, నిన్రేళం అనుచితంగానూ అనహాజంగానూ కనిపిన్తు౦ది.

త్రి

భారతీయసాహిత్య వేత్త లూ, పాశ్చాత్య విమర్శకులూ కూడా కావ్యంవల్ల ఆనందం కలుగుతుందని చెప్పారు. కావ్యం రస్తానందాన్ని .కలిగిస్తుందనీ - అది-. (బహ్మూనందముకన్నా

"29

ఇంచుక మాతం తక్కువనీ మన (పాచీనాలంకారికుల అభి (పాయం, ““రమణీయార్థ (వతిపాదకః కబ్దః కావ్యమ్‌'", రమ ణీయమనగా _ లోకోత్త రాన్లోదజనకత్వమన్నాడు జగన్నా థుడు. “నీకు కుమారుడు కలిగినాడు, “నీకు ధనమిస్తాను మున్నగు వాక్యాలవలన కఠిగే సుఖం "లౌకికం, కావ్యానంద, మలౌకికం అని. మొదట్లో ఉదాపాతములై న ఆంగ్రకవిత్వ నిర్వచనాలనుబట్టి వారు సైతం కవిత్వం ఆనందాన్ని కలిగి స్తుందన్న అభిపాయాన్ని కలిగి ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. విపషూద నన్ని వేశాలు కూడా కావ్యంలో ఆనందాన్ని కలిగిస్తాయని (పాచీనపాళ్చాత్యసాహిత్యవిమర్శకు అందరూ అన్నారు. 4219010016 ౧28664 ని ఈ పిధంగా నిర్వచించాడు,

కండే? 5 20 పళంమ 0% ఇర ఇంటిం9 లజ 13 56210645, 60001666 2064 0% ఇ 6అ౫200. 0489106646, శమ 12080286 6౧06111966 ఇసి ఉం 16 0 జూలం€4ం ౦౫౭౧ ల6 ఈల 621 1స0రే5 0408 శంజంిడే ఫు. 9691- ₹206 2298 0% 6 0129, 1 6 కంల 0% &ఇ6410%, [0% 05 20026 లంంళ80 0 ఇర 620 ఆకంంలం8ైి ల 070వై6£ 1షలడ2515 ౧౯ నిం*£[ష600ం9 0€ ల656 60౧06ఈ10%8.... గాాలికైంరే? 6౫01465 916 అగ౦౪10౧9 0 99 ఇంతే 681 1ుడేంండే అగంటింగిం రజ 2610 లల 16856 0 211 మంమ--2964. 07 6 206 0€ అం౦ంపజ6100 2కంం€6 2 16250 ౯2016 ౫6116 ఇందులోని 567ఆ&1 1టిరేంక 04 లయిపేం1115ష- మంష68 అంకే పాటలు, పద్యాలు మొదరై నవని తర్వాత వెప్పాడు. 2010 ౦౯౯ వలె మొదటి నుండి చివరివరకు ఒకే

30

ఛందస్సుకాక నాటకాలలో ఛందోవై. విధ్యం ఉండాలని అతని ఉద్దేశం. 2రు22515 అన్న మాటని నిశృ్వయంగా ఏ అభిప్రా యంతో ఉపయోగించాడో తెలుసుకొందుకి ఆధారం అతడు (వాసిన “ొంంటంలో గాన్ని ఇతర్మగంథాలలో గాని కనిపించ నందువలన పలువురు వలువిధాలుగా దేనికి అర్థం ఊహించడం “జరిగిందని ఆంగ్లసాహిత్యవిమర్శకులంటారు. కాని కషళల1ష- న క అన్నవి వై ద్యపరిభాషకు చెందిన పదాలు కనుక ఇాళనం అన్న అర్ధంలో ఉపయోగించబడినవని తలంచడంలో పొరపాటు ఉండకూడదు. ప్వమెనా విషాదాంతనాటకాలు ఆనందయుతోపళమనాన్ని (౨1625002016 ౯61160) కల్షిస్తాయని అతడు చెప్పడం గమనార్హ 0.

“172866? అన్న ఆంగ్ల పదానికి విషపాదాంతనాటకం అనడం సరిఅయినది కాదు. విషాదమయ లేక విషాదభర నాటకం అంళశే సరిగా ఉంటుంది. ౯28664? అన్నమాటరు షఃం6006 ఈ అర్థం తోనే ప్రయోగించాడు. విషాదం పౌచ్చుగా కలదృశ్యాలు కల నాటకం 218664, అది విషాదంతో అవసితం కానక్కరలేదు. అనగా రామాయణ భారతకావ్యాలు గా౭రఓం. ౦6€5” అవు తాయి. కాని 12866165 తరచు విపాదాంతము లవడ౦చేత మధ స్‌ యుగంలో ఈ అర్ధం మారి, (పస్తుతార్థంలోకి పరిణమించింది. నాయకుడు చచ్చిపోయిన నాటకాలన్నీ ౯౩64168 గానూ, అతడు (బతికి ఉన్న వన్నీ 0౦౧౫6కే1ల గానూ పరిగణించడం పొరపాటు, ఉదాహరణకు 42006 నాటకంలో చివరకు ఉండే గెలిచి 34410060 చంపబడళతాడు కనుక క

3 అయిందని, అదే 3410ఏ6ల జయించి కెశ॥ంరేషక చంపబడితే €౦మంతే? అయిపోతుందనీ తలంచరాదు. అనలు చివరకు 42006. జయినే నాటకంలో సాహిత్యం భగ్నమవుతుంది.

ఈ నిషయం తర్వాత చర్చిస్తాను (వ్రనస్తుతచర్చనీయాంళం కావ్యం, నుఖమయనన్ని వేళ వరన్నమెైనా, దుఃఖమయేతివృత్తవర్షనమయినా పఠితలో ఆనందాన్నే కలిగిస్తుందన్నది. “రస ఆస్వాదనే' “రన్యతే ఆస్వా ద్యతే ఇతి రసః అన్న రసళష్బవ్యుత్పత్తిలోనే ఈ అభ్మిపాయం ఇమిడి ఉంది. కాని ఇది మన అభి పాయానికి విరుద్ధం. శోక మయమైన సాహిళ్యాన్ని చదివినవ్వుడు మనస్సు సానుభూతి పరిప్హుతమై కన్నీళ్లు "రాలడం మన అనుభవం. కాని ఇవి దుఃఖా (శువులు కావనీ, ఆనందా[ళువులనీ సాహిత్యశాస్త్రజ్ఞు లంటారు, అందుచేతనే (కౌంచపమివాననంచేత వాల్ళీకిలో కఠిగిన శోకయే శ్రోకరూపం చాల్చిందన్న ధ్వనికారవాళ్యానికి అభినవగుప్పుడు లోచనవ్యాఖ్యానంలో--ోన తుమునేః ళోక ఇతి మంతవ్యమ్‌. ఏవం హి సతి తద్దుః ఖేన సో౬పి దుఃఖిత ఇతి కృత్వా రసస్యాత్మ 'శేతి నిరవకాళం భవేత్‌. నచ దుఃఖ నంతప్త_నె భీపా దశేతి. ఏవం చర్వణోచిత _ శోకస్థాయిభావాత్మక కరుణరససముచ్చలన స్వభావళత్వాత్స పవ కావ్యసా్రత్మా సారభూత న్వభావో౭వపర శాబ్దవై లమణ్యాకారకః”. -- (మునికి లాకికమయిన శోకం కలిగిందని తలచరాదు. అట్ట అయిన ఎడల ఆ దుఃఖంచేత అతడు కూడా దుఃఖితుజే అవుతాడు. కనుక అప్పుడు రనము కావాత్మ అగుట నిరవకాశమవుతుంది. ఇంేకాక దుఃఖ సంతప్తు

వై

నకు శ్లోకరచనారూవమెన అవస్థ కలుగదు కదా! కనుక చర్వణో చితమును, శోకస్థాయిభావ మాత్మగా కలదియునై న కరుణరన బహిః(ప్రసరణ స్వరూపం కలది “మూ నిషాది శ్లోకం, ఆ కరుణ రనమే కావర్టమున కాత. సారభూతన్వభావము, కావ్యేశతరములైన లౌకికవై దికాదిళశబ్టములకం3ు కావర్ధళబ ములకు విలతణతను గూర్చునది కూడ కావ్యాత్భు అగు రసమే అని. కానీ రామాయణంలో --

“తనె ్యవం (బువత శ్చింళా బభూవ వ్యాది వీటతః

శోకాన్తేనాన్య శకునేః కిమిదం న్యాహృతం మయా”, “వజీనిమితృ్మం శోకార్తుడనై న నేనేని పలికితిని ** అని కావే స్వయంగా తాను శోకార్తుడ నయానని ఇప్పుకొంటూ ఉండగా, “క్షాద్రు కాదు, ఆయనకు కలిగినది కరుణరసాస్వాదనరూవ మైన అలాకికానంద”” మని లోచన వ్యాఖ్యాత అనడం నిరా ఛారంగా ఉంది.

ఇట్లా (పాచీన పొశ్చాత్య సాహిత్య శా(స్త్ర) జ్ఞులందరూ కావ్యపఠనంవల్డి ఆనందమే కలుగుతుందని మోషించగా ఒక్కా నాట్యదర్పణకర్తలు మాతం రనములను అెండుగా విభజించి అందు శృంగార వోస్య వీరాద్భుత శాంతములు ఐదు సుభాత్మ కములని, కరుణ శౌ బీభత్స భయానకములు నాలుగూ దుఃఖ కరములనీ అన్నారు.-"అత పవ భయానకాదిఖి రుద్విజతే సమాజః. న నామ సుఖాస్వాదా దుద్వేగో ఘటళే. యత్‌ పున శేభిరపి చమకత్కారో దృశ్యతే న రసాస్వాద విఠరామే నతి యఛథావస్థిత

వ!

వస్తు[పదర్శ'కేన కవీనటశక్షి కౌళాలేన. వీన్టీయంతే పొ శిరళ్ళేద కారిణో౬పి పవోరకుళలేన వైరిణా ాండీర్య మానినః అని. (అందుచేతనే భయానకాదులచే సామాజికుడు ఉద్విగ్ను డవుతాడు. అదే సుఖాస్వాదననుయికే దానిచే ఉద్వేగం కలుగదుకపా! కాని వీనివలననూ చమళ్కారము. కలుగుట సుఖదుఃఖభాత్మక తత్త(దసములను తత్తదనుగుణనుగ నను భవించిన పిమ్ముట వస్తు[పదర్శనములందు కవినటకులు చూపిన "కౌళలమువలన అగుచున్నది. పరా[కక్రమళాలురు_ శిర శ్చేదకర మెననూ ళత్రుని పవోర కౌళల్యమునకు విస్టయపడుదురుకదా!)

రనగంగాధరములో కావ్యగతమైన దుఃఖవర్ష న పఠితలో దుఃఖమును కఠిగిన్తుందా లేక ఆనందమునా అని చర్చిత్నమైంది.

“నన్వేవమపి రతే రస్తునామ చుమ్యంత ఇవ నహృుద 'యే2.పి నుఖవిశేవజనకళా, కరుణరసాదిము స్థాయినః శోకా దే ర్హుఃఖ జనకతయా (వనిద్ధస్య కథమివ సహృాదయాన్లోద "హాతు త్వమ్‌. (పత్యుత నాయక ఇవ సహృాదయేఒపి దుఃఖజనన నె వవ చిళ్యాత్‌ _న చ నత్యనస్యళోకాదే ర్షుఃఖజనకత్వం శ్‌వ్తంన కల్పిత స్యేతి నాయకానామేవ దుఃఖం, న నవృాదయన్యేతి వాచ్యమ్‌. రజ్జుసర్చా దే ర్భయకంపాద్యనుత్చాదకళావ_ల్తేః సహృృదయే రకేరపి కల్పిత క్వేన సుఖజనకతానుపపత్తే శృతి చేత్‌, నత్యమ్‌. శృంగార (ప్రధానకా వ్యేభ్య ఇవ కరుణ (ప్రధానకావ్యే భోన్ర౭పి యది "కేవలాన్లోద పవ సవృాదయవృాదయ (వమాణక నృదా 'కార్య్యానురో ధేన కారణన్య కల్పనీయళ్వా ల్లోకో _తరకావ్యవ్యాపారనై ్య వాహ్లాద(ప'యోజకత్వమివ దుఃఖ

ర!

క. (ప్రతిబంధకత్వమపి కల్పనీయమ్‌. అథ యద్యావ్లోద ఇవ యఖ మపి (పమాణసిద్ధం _ తదా (పతిబంధకత్వం న కల్పనీయ = స్వస్వకారణవశా చ్చోభయమపి భవిష్యతి. అథ తత కవీనాం కర్తుమ్‌, సహృదయానాం చ [కోతుమ్‌, కథం ప్రవృత్తిః? అనిష్టపాధన త్వేన నివృ త్తే రుచితత్వాత్‌. ఇతిచేత్‌, ఇష్టస్యాధిక్యా దనిష్టస్యచ న్యూనళ్వా చ్చృందనదవలేపనాదా వివ (వవృత్తే రుపప శ్సేః, "శేవలావ్టాదవాదినాం తు (పవృ త్తి ర[పతూ్య్యూహైవ. అుపాతాదయో=పి తత్తదానందానుభవ స్వాభావ్యాత్‌ న తు దుఃభాణ్‌. అత పవ భగవద్భృకానాం భగవద్వర్థ్యనా కర్షనా ద(శుపాళణాదయ ఉపపద్యంతే. నహి తత జాత్వపి దుఃభాను భవో౬ స్తీ. [రతికి శృంగార రసమున దుష్యంతుని యందువలె సహృదయునందును సుఖ విశేష జనకత్వము ఒప్పునుగాక! మరి కరుణాదిరనములందు దుఃఖజనకత ప్రసిద్ధమైన శోళాదిస్థాయు అకు (భయ [కోధ జుగుప్సా శోకములు-భయానక రౌద వీభత్స కరుణరస స్థాయులు) సహృదయాస్లాద హేతుత్వము ఎట్లగును? నాయకునియందువలఠె సహ్యాదయునియందును దుఃఖజనన మే ఉచితము. సత్యమైన శోకాదులశ్తే దుఃఖజనకత్వముకాని కల్పిత శోకాదులకు కాదు, కనుక నాయకునశ్షే దుఃఖము, సహ్మాద యునకు కాదు, అతనికి ఆస్వాద్యత్వ మే అని చెప్పరాదు. ఏలన కేవల భాంతిభాసితమైన రజ్జుసర్పము కూడ భయకంపాది జనకముగా అనుభవగోచరమై ఉన్నది. మరియు, కల్పిత శోకము దుఃఖజనకము కాదేని, రత్యాదియు. కల్పితమే అగుట సహ్యృదయునకు సుఖజనకము కాకపోవును, శృంగార రస్మవథధాన కావ్యముల వల కరుణరస్మ ప్రధాన కావ్యములవలన

వల్‌ గూడ 'కేవలాహ్లోదమే కలుగుననుటకు నవ్యాదయ హృదయమే (పమాణమగు నేని, అప్పడు “కార్యానురో ధేన కారణాని కల్పయంతి అను నియమము ననుసరించి లోకోత్తర కావ వ్యాపారము ఆహ్లాద (వయోజకమేకాక దుఃఖ ప్రతీబంధక మనియు కల్పనీయమగును. (నఖకత దంతతతాది రూప విల తణ వ్యాపారము సురతమందు నుఖవిశేషవజనక మగుకే కాక దుఃఖోత్చత్తి (పతిబంధకము గూడ అగునట్లు). ఇది (పథమ పథము. ఇక ద్వితీయ పతము, కావ్యనమునందు. అన్లో దము వలె దుఃఖమును కలుగుననుటకు సహృదయానుభవ మే (ప్రమాణ మగునేని అప్పుడు కరుణరన (పధానమగు కావ్యముచే నసుఖమువలి దుఃఖమును అనుభవించును. అప్పుడు కావ్యమునకు దుఃఖోత్ప త్తి [ప్రతిబంధకత్వమును కల్పించనక్కరలేదు. తమ తమ కారణమును బట్ట రెండును, రళ్యాదులచే సుఖమును, శోకాదులచే దుఃఖమును యథానంభవముగా ఉత్పన్నము కావ చ్చును. అట్టిచో తాద్భృళ (దుఃఖ కారక) కావ్య నిర్భాణమున కవికిని, వినటయందు [శోతకును [వవృత్తి ఎట్లు కలుగును * దుఃఖరూపానిష్ట సాధనమగు కరుణరన _కావ్యములనుండి నివృ _త్తియే ఉచితమగును. అని అందురేని, నుఖరూపమగు నిష్టము అధికము, దుఃఖరూపమగు ననిష్టము అల్పము అగుటచే (వవృ త్తి ఉపపన్న మే. సానవై గంధము తీయుట కొంత శక్లేళ కరమే అయిననూ అత్యంత సుఖకరమగు (శ్రీగంధ లేపనము నుండి ఎవరిశేని నివృత్తి కలుగుచున్నదా ? పవృత్తియే కలుగు చున్నది. ఇక కావ్యమున అలౌకిక భావనా (ప్రభావముచే శోకము 'ప్రతిబద్ధమగును; "కేవలాన్లోదమే కలుగును; అందు

36

శేత ళోకమునై తము ఆఫహ్లాదజనకమే అనువొరి మతమున కరుణిరసాది (వాన కావ్యములందు (వవృ త్తి నిర్చాధకమే. కావ్యము వలన కేవలొనందమే కలుగునేని కరుణరన కావ్య్ధ వఠన కాలమున అ(కుపాతాదికి ఉపవ్తి ప మందురా ? అవి దుఃఖ కార్యములు కావు, ఆనందచానుభవ స్వాభావ్యములు. అందుచేతనే భగవద్భక్తులకు భగవద్వర్ష న"కర్ష నములచే అశుపా తాదులు జనించుచున్నవి. అందు ఎన్న డై ననూ దుఃఖానుభవ శంక కలుగదు కదా [)

ఇట్లా రసగంగాధరకాకుడు కరుణరన (వధాన కావ్య ములు పఠితకు ఆనందకారకములని "రండు పథములు చేని చర్చిం వాడు. కాని వీటిలో కరుణరసకావ్యం సురతములో నఖక్షళా దులు వలె పరిపూర్ణంగా ఆనందాన్నే కలిగిస్తుందన్న [వథమ సకం మన అనుభవానికి పూర్తిగా వ్యతిలేక నుయినది. శోక భయానకాది కావ్యవర్షనలు ఆనందాన్ని కాక తత్తద్భావాలనే మనలో జనింప జేయడం అనుభవసిద్ధం. [శవ్యకావ్యాలలో కన్నా నాటకాలలోనూ, నాటకాలలో కన్నా సీనిమాలలోనూ ఈ అనుభూతి గాఢతర మవుతూ ఉంటుంది. కారణం కావ్యము కన్నా నాటకను, నాటకము కన్నా నీనిమా వానన్తవిక జీవిత సద్భృశళతర మవడమే. 5%2169062౯6 తన విపాదాంత నాట కాలలో (-వేకకులకు (ప్రన్నక్త విషాద తీీవతచే మనస్సు నిరంతర విక్సబం కాకుండా అక్కడక్కడ బలవంతంగా వోస్యం (వేళ *వేట్టాడు. విపాద సాహిత్యం శేవలానందాన్నే కలిగించే దైతే ఈ ఆవళ్యకత లేదు కదా ! సాహిత్యం వల్లి పరిత పొందే అను భూతి అతడి మనః పరిపాకాన్ని బట్టి ఉంటుంది. చిన్నవాళ్లు

చె భంయానక కథను చదివి నిజంగానే భయవడళారు. విషాద కథను చదివి దుఃఖిస్తారు. "పెద్దవాళ్లు సాధారణంగా ఈ మనో వికారాలను అణచుకొని సాహిత్యం పఠించ గలుగుతారు. కావ్యం సహృదయునిలో మాతమే ఆనందాన్ని కఠి గిస్తుందని భారతీయ సాహిత్య ళాన్త 9జ్జ లంటారు. సహా దయు డంకు కవితో సదృళమెన పవ్యాదయము కలవాడు, రనజ్ఞడు అని. కనుక పిన్న వాళ్లు సహవ్యాదయులు కారు, పెద్ద వాళ్లు; "పెద్ద వాళ్ళలో కూడా అందరూ కారు, కొందళే నహద యులు, వారికే ఆనందం కలుగుతుంది అనవచ్చును. కాని ఈ “నహ్మాదయుడు * ఎవరో నిర్ణయించేవా ₹వరు? రాముడు అడవికి పోతున్న ఘట్టం గానీ భారతంలో 'ునర్వంగాని చదు వగా మనలో దుఃఖం ఉప్పొంగుతున్నది. దీ 216 0€ ౪౦ 6161659 లో 5606 01౯401 శిర శ్చేదఘట్టం చదువుతున్న "వేళ మన మనన్సు భయంతో గజగజ లాడుతుంది. ఇది మన అనుభవం. ఖాలురకైనా [పౌఢులక్రైనా ఈ అనుభవమే మనకి [వమాణం. ఇప్పుడు రసగంగాధరకారుడు చెప్పిన రెండవ పజాన్నిి

వరిశీలించుదాం౧. శోక కావ్య పఠనంవల్ల కొంత శోకం. కలుగు తుందని అభ్యుపగమించి, సాన్నవై చందనము వీయు క్షేళమ్ను అల్పము, చందనమువలన చేకూరు సౌఖ్య్ధము అధికము అయి నట్లు, శోకము అల్పము కావ్యానందము అధికము, కనుక పఠిత అకు కావ్యపఠన ప్రవృత్తి కలుగుతున్నది అంటాడు. కాని ఇది యు కం కాదు. చందనం ఉపయు_క్షమవుతూ సుఖం కలుగ -జేస్తున్నది. కావ్య విషయం ఇటువంటిది కాదు కడా !

ఏ

విషాదభరమైన ఒక కథను చదువుతున్నప్పుడు, నాట కం చూస్తున్నప్పుడు కాళ్కాలికంగా మనలో దుఃఖం కలిగినా అనంతరం కవినటకుల నై పుణ్యాన్ని (ప్రశంసిన్తూ ఉంటాము. ఇది |పళంస. దుఃఖకర రసముల నానందకరములు చేయునది 'ప్రళంసయే అని నాట్టదర్పణకారు లన్నారు. దీనినే ఆలంకారి కులు రసానంద మంటారు. ఇది అనంతళానుభూతి. విషాద కావ్యం చదువుతున్నప్పుడు ఏ దుఃభానుభవం మనలో కలిగిందో ఆ మానసికానుభవమే ముఖ్యం. ఉదాహరణకి ఒక [006011 మ260% చూస్తున్నా మనుకొందాం. ఆట మంచి పట్టులో ఉన్న ప్పుడు మనలో ఉత్సుకత, ఏ తణంలో ఏమవుతుందో అని ఎంతో ఉత్సుకత కలుగుతుంది. ఆట ముగిసిన పిమ్మట ఈ ఉత్సుకత లేదు. ఆటను 'మెచ్చుకొనడం, ఆ ఆట జ్జాష కాలు మాత్రమే మిగులుతాయి. ఆట అవుతున్నప్పుడు మనలో ఏ ఉద్విగ్నత కలిగిందో అచే వాస్తవమైన అనుభూతి అదే ముఖ్యమైనది. తర్వాతివి ముఖ్యములు కావు. అలాగే కావ్యపఠనంవలన, నాటకవీక్షణంవలన ఏ సుఖ దుఃఖ భయ వోసా ద్యనుభవములు తత్కాలము.లో మనలో జనిస్తాయో అవే సత్య ములు. తర్వాత కలుగు (పశళంసాదికములు వాటి వికృతులు మాటతమే, అవి గాౌంములు. అయిత్త కవిత్వమూ ఫుట్‌ బాల్‌ 'మేచీ ఒకశునా అని (పశ్నించవచ్చును. ఒకటి కావుగాని, ఒక జాతికి చెందినవి. 0డూ కళలే, ఒకట అత్యుత్తమ కళ, రెండవది సామాన్య కళ కావచ్చును. క్రనుక్ర కావ్యపఠన నాటక సినిమా వీక్షణ వేళలందలీ మన మానసికానుభూత్రు లను (పమాణి కరించి, అభిమన్యుమరణం, లవ్మణమూర్భ, (చెవదిపరాభవం

వం

కారంల. 01౪609 శిర శ్చేదం, క షం? పరిస్థితి మొద లైన దుఃఖకర సాహిత్యం మనలో అనందాన్ని కాక దుఃఖమునే జనింప జేస్తుందనడం సమీచీనం,

ఇప్పుడు రనగంగాధరకారుడికి కలిగిన సంచేవాం మనకీ కలుగుతుంది. అయితే ళోకాది కావ్యాలను పాఠకులెందుకు చదువుతున్నారు ? ఈ (పళ్నకు సమాధానం మానవునిలోనే ఉంది. మానవ వ్యాదయం సంకీర్ణ మెనది, అగాధమైనదీను. శోకానికి నవ్వుకొనే మనోబలం వాడిలో ఉంది. గత కాలంలో అనుభవించిన కష్టాలను స్మరించి నవ్వుకొంటాడు మానవుడు. కష్ట పరిస్థితిలో ఉండి కూడా ఒక్కొక్కప్పుడు విపాదాన్ని సూచించే చిరునవ్వు నవ్వుకొంటాడు. అది సంతోషానికి చివ్నూం కాదు. దుఃఖించడానికి మారుగా నవ్వే నవ్వు. గుండె నిబ్బరం లేని వ్యక్తి బోరున వడ్చే సన్నివేళంలో చి త్తస్టైర్యం కలవాడు చిరునవ్వు నవ్వి ఊరుకోవచ్చును. ఉరిశికను చిరు నవ్వుతో కొందరు ధీరో_త్తములై న దేశభక్తులు స్వీకరించారు. అది వారి చిత్త స్థెర్యాన్ని సూచిస్తుందే తప్ప, వారు జఉిరిళితూ రసాస్వాదనం చేస్‌ అనందించారనడం యుక్తమా ?

నైలు ప్రమాదం జరిగి కొందరు చనిపోయా రను కొందాం. [ప్రమాదానికి లోనవుతున్న (పయాణికులలోనూ, అది జరిగిన వెంటనే రక్వసిక్ష శరీర ఖండాలను చూసే వాళ్ళ లోనూ కలిగే భావం భయం. తర్వాత అదృశ్యాన్ని చూసే వాళ్లలో కలిగేది శోకం, కాని ఆ-వ్నార్తని రేడియోలో వినే

ఖ్త0

వాళ్లకీ భాత్తా పతికలలో చదివే వారికీ కలిగే అకుభూతి ఇంత గాఢమ్యైనది కాదు. ఛాళ్ల కిదొక వెడ్డవార్త మాతమేే కనుక సానుభూతి మాతమే కలుగవచ్చును. ఉపాధిభేదాన్ని బట్టి, కాలావకాశదూరాలనిబట్టి ఒకే సంఘటన పలువురిలో పలు అనుభూతులను కలిగిస్పుంది.

సాహిత్యగతములై న శోకభయానకాది నన్నివేశాలు పతితకు ఇాలస్తవంగా న్వకీయాలు కావు. కాని సాహిత్య గతమ్ములై న్వకీయ సదృశములవుతున్నాయి. కనుకనే వా_న్తవ జగత్తులో వార్తా వతికలోని ఒక దుఃఖవ్నార్తకన్నా సాహిత్య గతమైన ఒక దుఃఖేతివృ_త్తం పఠితమనస్సును ఎక్కువ నంచలింప 'క్రేస్తుంది. తనకు చెందని వ్యక్తుల నసుఖదుఃభాలను సాహిత్యం ద్వారా పఠిత అనుభవిస్తాడు. కాని ఎం్యతెనా ఆ సుఖదుఃఖాది నన్ని చేళములు పరకీయములు, యథార్థంగా తనవికావు. కనుక కావ్యగత నుఖదుఃఖములను న్వకీయ నుఖదుఃఖములంత గాఢంగా వఠిత అనుభవించడు. కనుక సాహిత్యం పఠితలో దుఃఖభయాదులను కల్షించక సాముభూతినీ, చిత్తోద్వేగాన్నీ మాతమే కలిగించవచ్చును. లేదా విషాదానికి బదులుగా కఠి మందహోసాన్న్ని కలిగించవచ్చును. అంతమా[తాన శోక మైనా, భయానకమైనా వదైనా సశే సాహిత్య నిబద్ధమైన వెంటనే అది పొఠకునిలో అనందా న్నే కలిగిన్తుంచదనడం యు క్షం కాడు. ధ్వన్యాలోకకారుడు వీరాన్ని వర్షించే కవిశ్వం పఠితలో “దివ్తి ని కలిగిన్తుందుటాడు. ఏమి టీ దిప్హి ? వీరగాథని చదు వణా పుట్టిన ఉజ్సూవాంకాక ? కనుక శృంగారము, దుఃఖము

త్న

వీర్యము మొదలగునవి న్నిరూపిశమ్యులై న సాహిత్యములు పథి ఛలలో తత్తాదృళానుభూతులనే కల్గిస్తాయనడం ఒప్పు

రోడ్డు మీద (ప్రమాదం జరిగి ఎవరైనా చనిపోగా అందరూ చుట్టూ చేరతారు. అది భయానక దృళ్యం కనుక చూడరాదని తలచరు. మానవునిలోని ఉత్సుకత అటువంటిది, ఈ ఉత్సుకతే పరితలను శోకమయాది సాహిత్యాన్ని పఠింప జేస్తుంది. జీవిత కష్టనుఖాల లోతులను పరిశీలించి సాహిత్య నిర్మాతలు సాహిత్య రచన చేస్తారు. జీవిత కష్టసుభాల లోతులు "ఆలుసుకొందుకే సాహిత్మీపియులు సాహిత్యాన్ని చదువు తారు. సాహిత్యపఠనంచేత పఠితలకు మానవ జీవితత_త్త్వం అర్ధమై మనస్సుకి చేవకలుగుతుంది.

!

ఇప్పుడు మొట్టమొదటి (ప్రశ్నకు తిరిగి వద్దాం. కవిత్వ మంళకే ఏమిటి ? అని. కాని ఈ (ప్రశ్నను ఎప్పుడూ కవిత్వాన్ని గురించే ఎందుకు వేసుకోవాలి ? కథ అంశ ఏమిటి? నవల అం'కే పమిబి * నాటకమం'కే వమిటి ? అని ఎందుకు ప్రశ్నించ కూడదు ? ఈ (పశ్నించకపోవడానికి కారణం కథ, నవల, నాట కం వీటి స్వరూపాలను గూర్చి ఎవరికీ సందేహం లేకపోవడమే, కథ కళే, నవల నవలే, నాటకం నాటక మే. కాని కవిత్వం అలా. కాదు అందులో ఎక్కడో కిటుకు ఉంది. అదేదో కని'పెట్టాల్కికాని వొరకడం లేదన్న జొత్సుకస్టం ఈ (ప్రళ్నను "వేయిస్తున్నడి. కాన్ని వె ఇన్నిబి వత్స కవిత్వం కవిత్వమే ల్లని: ఇెప్పఢం కన్నా కల్తి

జీ2

త్వానికి సరిఅయిన అన్యనిర్వచనం ఎవ్వరూ ఇవ్వలేరు, కవిత్వం కూడా కథ, నవల్క నాటకం వలె ఒక సాహిత్య 1వ్మకియ, కనుక సాహిత్యమంశే పమిటి * అన్న ఒక విస్తృతమైన (ప్రశ్నను వేసుకొని సమాధానాన్ని అన్వేషించడమే సముచితం.

సహితము యొక్క భావము సాహిత్యము అని సాహిత్య పదవ్యుత్ప త్తి. అంటే కూడిఉండడమన్నమాట. ఏవేవి కూడి ఉండడమం'ే మళ్లీ శద్టార్థము లలంకారములతోననీ, గుణా లంకారములతోననీ, ధ్వనితోననీ ఇలాగ ఎవరి మతాన్ని బట్టి వారు చెప్పుకోవచ్చును. ఈ నిర్వచనాలు మనకు సంతృపిని కలిగించే సమాధానాన్ని ఇవ్వవు.

మానవ జీవితాన్నీ, దానితో నన్నిహిత సంబంధంకల జంతువులనూ, అచేతనములనూ విశేవంగా వర్ణి ంచడమే సాహి త్యం- విశేషంగా అంశళే ఎక్కువగా అనికాదు, వాటిలోని విశే షం వ్య క్రమయేటట్లు వర్ణించడం. దినిచేత మానవ జీవితాలను వర్ణించేదే అయినా చరి(త సాహిత్యం కాదు. పభాకరవర్ధనుని అనంతరం అతని కొడుకు రాజ్యవర్టనుడు రాజ్యానికి వచ్చాడు, అతడు చనిపోగా అతని తమ్ముడు హార్ష వర్టనుడు రాజయాడు- అంళే ఇందులో విశేషం లేదు. అనగనగా ఒకడు, ఇద్దరు కొడు కులు, ఇద్దరు కూతుళ్లు, పేదవాడు, పెద్దకొడుకు ఉద్యోగం చేస్తున్నాడు, శెండోవాడు చదువుకొంటున్నాడు, ఒక కూతురు చనిపోయింది అని ఈ విధంగా (వానుకుపోతే ఆయా నన్నివే శోలలో ఆయా వ్యక్తుల మనఃపరిశీలనం లేదు. కనుక సాహి త్యం కాదు. ఒక బన్సు బోల్తాపడింది, పదముగ్గురికి గాయాలు

జవై

తగిలాయి. ముగ్గురు మరణించారు అంకే, ఇవి పొడిమాటలు. మానవ జీవితాన్ని పతిబింబించిన మా[తాన సాహిత్యం అవదు. ఆ జీవితానికి సంబంధించిన విశేష వ్యక్తీకరణ ఉండాలి,

పర్వతాలు, నదులు, చెట్లు, ఆకాళం, వర్షం మొదల్రై నవి అచేతనాలై నా మనలో విస్మయానందో బ్వేగాద్యనుభూతులను: కలిగిన్తూ ఉంటాయి. కనుక వీటి వర్ణన, యథాతథమైనా చేతనళ్వారోసణ ఉన్నా ఉభయమూ సాహిత్య మనవుతుంది-- ఆ వర్మన మనలో విస్మయానందో చ్వేగాద్యను భూతులను జనింప “దేయగలుగు తే. ఈ ఉదాహృతిని చూడండి.

కేం ాసం!రం 1116 911

రంల 1 అంగర ఇషం 00 ఇ౯6 |

ఆం 2100౪6 చ ఇంగేడే 90 1181

టం 2 డే1గంండే ఓ లల 51 అని నతత్రాన్ని గురించి ఆశ్చర్యపరవళుడై కవి గానం. చేస్తు

కరాళ ం!యేల 116 116 521%

1 కంల ఇ₹ంయరేల *26 70 226

₹ం? ప [భం 5060000500916 ల

1 1000౪ 26 70౪8 29౯6 1?641%08కల0.”

(ఈ ఆంగ్ల పదస్ధి రచయిత వేరు జ్ఞప్తి లేదు)

అంశ నమ్మతం కవిలో ఉద్విగ్నతని కలిగించనందున ఇది కవిత్వం కాదు.

దీర జంతువుల వర్షన సాహిత్యంలో ద్వివిధంగా ఉంటుంది. ఆవులు, మేకలు కుక్కలు వమెుదలై నవీ, వాటి స్వభావాలూ చునకు సుపరిచితాలు. పనుగులు, సింహోలు, పులులు మొద్నలె నవి కూడా పరిచిళాలే కనుక పీటి స్వభావ వర్ణన సాహిత్య మవుతుంది. శాకుంతలంలో లేడి వర్ణనము దృష్టాంతంగా చూప వచ్చును. కాని వీటి గాఢమన_స్తత్వ్వ పరిశీలనకు సాహిత్యంలో “శావుబేదు. ఒక ఆవో గాడిదో మనస్సులో పమనుకొంటోందో "మనకెలా తెలుస్తుంది? మనం కూడా అవో గాడిదో అయితే తప్ప. కనుక జంతువులకి సంబంధించిన మన్త్ర _త్వ్వవిచారణకల సాహిత్యంలో మానవభావాలనే వాట్లలో ఆవోపించి చెప్పడం జరుగుతుంది. పంచతంత్రంల్‌ జంచువుల క థలిట్లాటివే 6, క. 016ట40% మానవులలోని కురూపతకు. [ప్రతీకగా గాడిదను తీసుకొని '00%[16ఆ' అన్న మంచి ఖండకావ్యం రచించాడు. సాహిత్యం భావపధానమైనది. చీం50616 కళని త 10016 0 06460600 10 2000162066 కే 2 రఈ౮6 1662” అని నీర్వచించాడు. లోకాన్నీ, మానవ జీవి తాలనూ పరీ&ించి రచయిత కొన్ని పావాలను పర్చరచు కొంటాడు. ఆ భావాలను తన సాహిత్యం ప్వారా (పక ఎస్తాడు. ఏ మానవ జీవితాలను పరిశిలించగా ఆ భావాల రచయితలోే వర్పుడినా యో తిరిగి ఆజీవితాలనే తనభావ్మపకటనకి వాహ*ంగా 1గహిస్తాడు. ఐతే ఇందాక (ప్రపంచంలో జరిగిన మానవజీవన వాస్తవ సంఘటనలకీ ఇప్పుడు సాహిత్యనిబద్దము ల్రైనవాటెకీ ఇాలా అంతరం ఉన్నది. వాస్తవిక సంఘటనలు వ్య_స్త్రము శై నవి. అందులో కొన్ని భావవ్య క్రీకరణకు ఉప యోజ్యములు,

ళ్‌ కొన్ని కావు. హో_స్తవ జగత్తులో జరిగిన నరఘీటనల చుశా మానవ జీవితం గురించిన భావాలను (గహించడానిక్రి 'రచయిత్త అంతటి (దష్ట్ర అవసరం, అందరూ యథార్థ (పపంచం నుండి మానవజీవితపు లోతుపాతులను (గ్రహించలేరు. సాహిత్య(నష్టలు మాతమే (గహించగలరు. (గహించివ తర్వాత ఆ భావాలను రచయిత రచనా నిబద్ధం చేస్తాడు. ఈ రచన మొక్క ఉద్దేశ "మేమిటి? తాను (గహించిన జీవితసారాంశాలను రచన ద్వారా వఠకిత (గహించగలగడం. కనుక ఎట్లా వా స్తేతనభావం న్పష్టంగా, (వబలంగా [పకటితమవుతుందో ఆవిధంగా ఆయా నంభటనలను కూర్చి, అనవనర్వమైనవాటిని తొలగించి, అవనరమై తే మార్చి రచనద్వా రా భావ్మవకటనం చేస్తాడు. 01501 కళను ఇట్లా నిర్వచించాడు... “గం 6౪016 1 0065618 2 *661108క 0౧6 125 0066 అంాం:1ల069రే, 2రిరే 2708 ఆాం166 ఓ 006 561, ల౧ల౦ 07 మంఇ%5 0 గం౪6గ6గ65, 1065, ౧౦కేంట 2కు 501169, 0౯ ₹0%025 అంయ్రై?65566 షి ఇుంళరేక, 50 + చాజగ8- ల జల 19061108 లుం 0+[0ఈ?9 వష” ఆ౫ంబలశంంం6 ఈల 322026 66110818 15 6౯6 2054710 0% ఇ సాహీత్యానికి భావమే (పఛానమన్న విషయం (వత్యే కించి గమనించాలి. దీనివల్ల మానవలోక సంఘటనలు అప ఛానములని 'జేలుతుంది. వీటి (ప యోజనం ఆభావవ్య క్తీకరణకు సాధనములు కావడం నూ[తమే, భావం లేని మానవజీవన సంఘ టనల వర్ణన సాహిత్యమనిపించుకోదు. మానవజీవన పరిశీలనం వలన తన భావాలు ఏర్పడినాయి కనుక, తన భావప్రకటనకి వావాకంగా మానవజీవిత సంఘటనలను రచయిత చేపట్టడం

ఉగ్ర

జరుగుతున్నది. సాహిత్యగత మానవజ్రీవన వర్శన అంతా సాధ నమేతప్ప సాధ్యంకాదు, సాధ్యం భావము.

అంశే సాహిత్యంలో భావం (పధానమని, మానవజీవన సంఘటనలు, అనగా వా స్తవికతఅ(వ్రధానమనీ సారాంశం. సాధా ఈణంగా వీటికి వ్లై రుధ్యం ఉండదు. వా_స్తవికతలోనుండి జనిం చిన భావం తిరిగి ఆవ్వా_స్టవిరతకు సాభారణంగా వ్యతిరిక్షం అవదు, కాని సాహిత్యం భావ[వధానం కావడంచేత ఒక్కా క్కస్పృుడు రచయిత వాన్షవికతకు అతీతంగా ఊహించి ఆ ఊహశే రూపకల్పనం చెయ్యవచ్చును. అప్పుడు రచయిత ఊహ లెన్సకాకపోతే ఆరచనలో వాస్తవికత దెబ్బతిన్నదని, అదొక్ష అభూతకల్పనమని పాఠకుడు కొట్టపార వేస్తూ ఉంటాడు. ఉదాహరణక్రు.

“పాతాళ మివ నాఖి స్తే పర్వతా వివ చస్తనా

వేణిదండః పునరయం కాళిందిపాత సన్నిభః.” (నీ నాభి పాతాళం వలె ఉన్నది. నీ స్తనములు పర్వతముల వలె ఉన్నవి. నీ వేశీదండము కాళింద్మీపవాహం. వలెనే ఉన్నదిఎ ఇక్కడ ఉపమానాలు శ్ర _త్తదంగ సౌందర్యాన్ని చూపలేక్ష పోతున్నాయి. కనుక సౌదృళ్యం అసహజంగా కనిపిస్తున్నది, ఇదే రీతిని కథలలో ఆయా పాతల (వవృ త్రి నంధామణలు కథ కుడు ఉద్దేశించిన భావాన్ని నిరూపించ గలిగి ఉండాలి. 'లేకుంళ్త్పే కథ అసహాజంగా ఉందని స్ఫురిస్తుంది. బి వలో భావం ల్‌స్సగా నిరూపితమయిళే పాశ్రకునకు

గ్‌ ఇ జేజ్ఞాస ఉదయించదు. ద్రీన్సికి

శ రఘువంళ కావ్యంలో నుంచి ఒక ఉదావ్యాతిని ఇస్తాను. రఘు మహారాజ సైనికులు హిమాలయ పర్వత (పొంతాలలోనుండి "వెళుతున్నారు. అప్పుడు---

“ఇశంస తుల్యనత్త్వానాం నై న్యఘో షేఒప్యసం భమమ్‌ గువోశయానాం సింవోనసాం పరివృ త్యావలోకనమ్‌.” (గువూలలో పండుకొని ఉన్న సింవాములు సై న్యఘోమవను విని సం్యభ్రమము లేక మెడలు తిప్పి చూచుటచే తామా వైనికు అతో తుల్యసత్తులమని సూచించినవిి, రఘు మహారాజ నెని కులు బలపరా[కమములలో సింహసమానులని ఈ శ్లోక భావం, ఇది లెన్సగా నిరూపితమైంది. కనుక ఇందలి అవా_స్తవికతను మనం పట్టించుకొనడంలేదు. జంతు స్వభావాన్ని బట్టి నింవోలు అలా నిశ్చలంగా ఉండవు. సింహాలు సైనికుల వెకి ఉరికి ఉంటాయి. వాళ్లు వాటిని ఆయుధాలతో (వహరించి ఉంటారు. ఇది వాన్తవికత. కాని ఇట్లా (వాసే దీనివలన నిశ్చితమైన భావ (వకటన జరగదు. ఇక్కుడ అసహజత్వమే భావవ్య క్రీకరణను

చేయజాలుశున్నది.

అభిజ్ఞాన ఇాకుంతల నాటకంలో శకుంతలాముఖార వించాన్ని చూసి అదొక పద్మమని (మించి (భమరము (వాల బోగా అప్పుడు దుష్యంతుడు (పవెళపెట్టబడినాడు. స్రీ ముఖాన్ని పద్మంతో పోల్చడం, దానిని చూసి (భ్రమరం (భాంతి ఇందిందనడం కవిసనమయాలు, వా_న్తవాలు కావు. కాని ఊహే శాలి అయిన కాళిదాస మహాకవి వీటిని అత్యంత సమర్థతతో

త్రి నాటకీకరించడ మే కాక, నాటకంలో 'వధాన సంఘటనగా కూడా నిరూపించాడు. జవుహా (పస్థానం” అన్న ఖండ కావస్టంలో--- “ఇవ సము[దమూ నయాగరా వలె ఉరకండీ ! ఉరకండీ ! ముందుకు ! పదండి ముందుకు 1 పదండి తోసుకు [” అన్న పద్యఖండం ఇంకొక దృష్టాంతం. “అభ్యుదయకాములు ఉళ్సాహంతో ముందుకి ఉరకండి” అని కవి భావం. దీనిత్తై జల పాళాలు ఉదిక్తంగా ఉంటాయి కనుక నుప్రసిద్ధములై న రెండు జలపాతాలను కవి ఉపమించాడు. వీట్టళలో నయాగరాని కవి గాని, మనంగాని ' చూడలేదు. శివనము[ద జలపాతాన్ని మనలో కొందరు చూసి ఉండవచ్చును. ఈ పద్యంలో స్ఫురించే ఉదేకం శివసము[ద్రంలో వా_స్తవంగా లేదు. శివనము[ద జలపాతం కేవల సౌందర్య లవారి. (హౌంతి నిలయం. ఐనా ఈ పద్యభావానికి భంగం జేదు. వాస్తవిక జగత్తులోని శివనము[ దం ప్రశాంతంగానే ఉన్నా, ఈ పద్యంలోని శివనమ్ముదం మట్టుకు కవి (పతిభచేత ఉ(చేకంగా ఉన్నన్లు మనకు తోస్తుంది. శివనము ద జలపాతం నిజంగా ఉ(దిక్తంగా ఉంటుందా ఉండదా అన్నది వై సద్య భావ[గహణానికి ఉపకరించే (వశ్న కాదు, “కలకత్తా నగరంలో ఒకనాటి సొయంకాల [పళాంత వేళ సము[దతీరంలో ఆ యువతీయువకులు కూర్చొని మాటాడు

శం కొంటున్నారు” అనీ ఒక క్రొ (పారంథమయిందనుకొంచాం. చూడగానే - ఇదొక పొరపాటుగా. మనకు తోస్తుంది. కాని సాహిత్య దృష్టిలో ఇది "వెద్ద పొరపాటు కాదు. మనుచర్శితలో హిమాలయాలలో నుందర పువ్చవనాలు వర్షి తములయాయి. కలకత్తాలో సము(దం ఉందా లేదా అన్నది సాహితీజగతిలో ముఖ్య [వళ్న కాదు. ఆ యువతీయువకుల నంభావణ ముఖ్య యమెనది. సాహీత్యంలో కథలోనై నా, నాటకంలోనై నా ేనిలా వై నానశే పాతల సంభామణలలో పాతల కంఠాలతో రచ యిత తన కంఠమూ మేళవించి వలుకుతూ ఉంటాడు. అందుకే ఆ నంభావషణలు త్మీవంగా ఉంటాయి. అవి వాన్తవిక జగత్తు లోని సంభామణలకు అప్పుడప్పుడు 'పాచ్చు స్థాయిలో ఉంటాయి, అయినా పాతల అంతరంగాలని స్పష్టీకరిస్తూ ఉంటాయి. కనుక అవి వాస్తవ సంభామణలన్న (భమను కలి గిన్లూ ఉంటాయి. ఉదావారణకు 015607 రచించిన 6542066- ఇంగ ఆన్న నవలలో ౫౭౬1య1ఇతేంళ, వేశష51072 ల ఈనంభావణని చూడండి---- సం ౩మింలీడే. [| 96 127 704 అలం16 బిగ చంక? 7 1 ఒం చంక 366 2 00ళ ఇల కలు. కుక 5116 6820 ౧6101137, కేయ5కంక్‌ 5025164 ఇరు 2 60౧7106 2 ౪సేం?6, ఇర 701 21౯6 ఇ కంమి*16ము20 2ఇరే 2 రాహింల, చ0లిలిక 0 664 10౯ ?04 శీ

వ్‌0. 10. 5011 7069612 09 €0ళ్యంములై 6. 0€ 80%90 704% లైవసమిం63565; ణు బ81606 18 2 లు ఇంష6016 9066” ంచిలాలు ల 70 902 396216 706. 62%- మం€ అదుః858 ఇసష6 1 కూంలేశ ఇమ 9ర621ంటుకం మఠ 521కే చాంణంి1క ఇటే 07అ 05 20006 286 90 "26 అలల క 661 మూలక 8410 60౪265 704 (లే 0255615 ౭4పేల [ 9సీల 9ష16ే. 2021, మనం[1085 పగ. (04 రేశకి ౦09 €ఈల 950 అంగు పళ చంకా గ ఇ రికేంంరే. 0౪165. గడికి, 4 పం 0062 166 ఆంగ ఇషమల €0 5276 "70313616 60906880 గలి కషం 6016101666, ంింాసంకై 60 అంం£655 ఇ026 సేషరే 15069. సు ల 5041. 03 జ?6 80% బ1ంజ5ట96 049 0౧6 ఓ రం 11060, 2064 ౪7296 €0 32౪76 "09961 (షంం8 16 ణం 6 1146 90 00౫6. ౦౪ 286 తేక €0 6” చదువు, సంస్కారం లేని పడుపుక ్తె 1231072 ఇంత ఉదాత్తంగా, అర్థవంతంగా మాట్టాడగలిగి ఉండదు. ఆమె మాటలలో ముఖ్యంగా చివరి మాటలలో రచయిత మాటలు స్పష్టంగా వినిపిస్తున్నాయి. సాహిత్యం భావవధానమని, వా_న్షవికత అపధాన్నమని అవా_స్టవమువై నా కొన్ని ఎట్టా మంచి సాహిత్యం కాగఠి

క్‌ గాయా ఇంతవరకూ చర్చించాను. కొన్ని విషయములు వా_స్టవములని రచింపబడినందున కొన్ని కొన్ని చోట్ల రచయిత భావం ఎట్లా వమ్ముయిపోతూ ఉంటుందో ఇప్పుడు చర్చిసాను. శజాకుంతల పష్టాంకంలో శఛకుంతలాపిరహి అయిన దుష్యంతు డామె చి కాన్ని చిత్రించి, దానిని విదూవకు నికి చూపి, ఆ చిత్రం అసంపూర్ణ మని, ఇంకా చికతించ వలసింది ఉందని ఇట్లా అంటాడు--- “కార్యా నైకతలీన వాంవమిథునా (ని*తోవవో మాలినీ పాదాస్తా మభితో నిమజ్ణవహారిణా గారీగురోః పావనాః శాఖాలంబితవల్కలన్యచ తరో ర్నిశ్యాతు మిచ్భామ్యధః శృంగే కృష్ణమృగన్య వామనయనం కండూయమానాం మృగీమ్‌.” (చై కతములందు వాంస మిథునములు కల మాలినీ నదినిచితించ వలసి ఉంది. ఆ నదికిర్నువై పుల గల హిమవత్పర్వత(పాంతాలనూ, అక్కడ నిషజ్జము లై ఉన్న ేళ్లనూ, తరుశాఖలందు (వేలాడ్డు చున్న వల్క్లలములనూ, కృన్ణ మృగళ్ళంగమున తన వామ నయనమును గోకికొనుచున్న మృగినీ చిితించవలనిఉన్నది). ఇవన్నీ వా_స్త్రవములూ, చితించకుండా మిగిలిపోయినవీ కావచ్చును. కాని ఈ ఉళ్లేఖం దుష్యంత గాఢ విరహ (వకటనకి దోహాదకారి కాకపోవడ మేకాక (పతిరోధక మవుతున్నది. కాబట్టి సాహిత్యానికి భావమే ముఖ్యము, వాస్తవికత "గాణము అని నీరూపితమవుతున్నది. కనుక ఈనాడు సామా

5్‌2ై న్యంగా జరుగుతున్న సాహిత్యవిమర్శ్థన పద్దతి---కవి, అతని కాలం, అనాటి సాంఘిక రాజకీయ పరిస్థితులు, రచయితపై. వీటి (వభావం---ఈ విధమైన చర్చ సరి అయినది కాదు. రచయిత భావాన్ని కనిపెట్టి ఆరచనలో ఆ భావం ఎట్లా ఆవిష్కృతమవు తున్నదని చర్చించబడాలి. సాంఘిక రాజకీయ [ప్రభావాలు గాణమయినవి. కొందరు రచయితలు (ప్రభావితులు కావచ్చును. కోందరు కాకపోవచ్చును. కాళిదాసకృతులలో, ఆం(ధప్రబంధా లలో ఆనాపి సంఘ జీవనం పమ్మాతం ,[పతిబింబిస్తున్నది ఒకొ్కక్కాప్పుడు రచయిత తన భావనిరూపణంకొరకు స్వకాల సంఘంలో జరగని సన్నివేశాన్ని కూర్చవచ్చును. ఉదాహరణకి గుడిపాటి వెకటచలంగారు ఒక కథలో (వాహ్ముణుల ప్‌ తురక అచ్చ్బాయితో లేచిపోయినట్లు (వాశారు. విళృంఖల (పేమ అతని కథావస్తువు. కనుక అట్లా[వాశారు. అంతే తప్ప ఆ కథని బట్టి ఆనాటి సంఘంలో (జావ్మూణుల పిల్లలు తరచు తురక పిల్లి వాళ్లతో లేచిపోతూ ఉండేవారని ఊహించవచ్చునా + ఏతావతా రచయితకు సంఘదృష్టి అనావళ్యకమని కాదు. సాహిత్యం (పాయికంగా వా_స్తవికతలోనుంచే పుడుతుంది. అసలు ఏ సాహిత్యసృష్టికయినా ఒకానొక [పబలవా_స్తవికతే ఆధారంగా ఉంటుంది. సమగమైన వా _న్తవికతలోనుంచి కాక, రామాయణ భారత మహాకావ్యాలూ, 5121650626 నాట కాలూ. నిరాధారములై న ఊపహాలలోనుంచి జనించినవి కావు. కనుక సాహిత్య విమర్శనలో తత్కాల సంఘ జీవన సమీవకు స్థానం లేకపోలేదు. కాని అది (ప్రధానం కాదనిమా [తం జ్ఞూతవ్యం, రచయితను సాహిత్యరచనోన్ముఖుడిని చేయగల భావతీవతని

ల్‌ఏ

కల్గించడ మే వాస్తవికతా (ప్రయోజనం. వ్‌స21665062%6 నాకు కాలకు ఆధారములై న వాస్తవిక చరితలకూ, అతడి నాటకాలకూ నువర్షఖనిజముకూ, సువర్ణభూపషణమునకూ ఉన్న అంతరం ఉంటుంది. ఇతరసాహిత్య [ప్మకియలలోకన్న్నా కవి త్వంలో కవి స్వజీవిళానికి సంబంధించిన భావాలనుకూడా వ్యక్తం చేన్తూ ఉంటాడు. 51121:63861256)5 500౧649, టాగోరు గితాలూ ఇట్లాటివే.

(వభఖ్యాళాం గ్ర కథకుడు ఏ5ంఘముం9566 డంకటడజంయు ఒకా నొక తన కథలనంపుటికి ఉపోధద్ధాతంలో--కథలో చూడవలసి నది కథే, కాని సాధారణంగా నేటి సాహిత్యవే_త్తలు కథను కథగా కాక పదోభావం కోనం చదువుతూజఉంటారు. అది తప్పు. నా అభిప్రాయంతో వకీభవించే కథాపఠితలు వచ్చేవరకూ నా కథలు మంచికథలుగా ఆఅమోదాన్ని సాందడానికి చిత్త 'స్థెర్యంతో ఎదురుచూస్తాను అని (వ్రాశాడు, కాని 3423802200 అభిప్రాయంలో పొరపాటు ఉన్నది. కథ సంఘటన (పధాన 'మైనదికాదుః భావప్రధానమైనది. కథ కథకోసమే అయితే ఇళోవ్‌ కథలకన్నామామ్‌ కథలూ, మామ్‌ కథలకన్నా డికెక్టివ్‌ కథలూ మంచి సాహిత్యమని చెప్పవలసి వస్తుంది. కథకు కొత్సుక్యం (34506256) ఆవళ్య్టకంకాదు. ఛకోవ్‌ కథలలో జౌత్సుక్యం కాదుకదా కొన్నిటిలో సంఘటనే ఉండదు. కాని మానవ జీవిత గాడ పరిశీలనం, (వతివస్తువునూ కళాత్మకంగా చూడడం---ఇవి. శెకోప్‌ను కథకశేష్టుడిగా నిలబెడు తున్నాయి. కథకు భాత్సుక్యం, విచిత సంఘటనలూ ఆవశ్యక

"బ్రాగ్ష ములఅన్న (భమలో మునిగిపోయాడు మామ్‌. పాఠకుడు ఊహించని విధంగా కథను ముగించి అందరినీ ఆళ్చర్యచకితులను చెయ్యడంకోసం తన కథా నిర్మాణ శక్తి నంతటినీ వినియో గింవాడు. 34ఇంపేంలు నాటకంలో చివరని 42036 గెలిచి

శ2ంరేటక్‌ చంపబడితే 420060 నాటకం ముగింపు పాఠకుడు ఊహించని రీతిగా ఉండి మామ్‌ కథలవలె అందరినీ వినయ నిమగ్నులని చేస్తుంది. కాని నాటకం మాతం [భష్టమై పోతుంది.

“ంంణుందాంళా. 2రిరే 600%0%90%% జరీ శంగుంగాంళ,

0:౭9995 0 1186 6౯౪” 66 మం 42 €0 రేజ

0 16 1156 3114016 01 96002664 ఢగ6,

తమరే 211 069౯ 7656676275 సషేషళ6 1120666 €0019

06 ఇళ 10 ఉం50 రయ అన్న భావం చుట్టూ నిర్ణితమైన నాటకం యావత్తూవ్యర్థమై పోతుంది. 34160660 గెలవడమే అయితే అప్పుడు నాటకం అన్యభావంతో విరచితం కావాలి.

సాహిత్యం సార్వజనీనమెనది. జియా 20 9

కమం 1ంయు ౨4%16 రిం 15 11 ఆ£655100 ౦* అం ాలు2! 16సలు6 10 సయిుడ6 1లి., అని 41560616 అన్నాడు. అం]ే, మూనవ జీవిళాలలోని సామాన్య విషయా ల్తినే కావ్యవస్తువులుగా తీసుకోవాలనీ, విలతణమైన (పత్యేక వివయాలకి కావ్యవన్తువుల్లు కాగల అర్హత లేదనీ మనం

శ్‌ తలంచశాదు. గౌక్రం*6 తన సాహిత్య వ్యాసాలలో ఇమ లకే 19614421 అన్న పదాలను చర్చించాడు, ఇల్లు కాలడం, నది పొంగి బీభత్సం చెయ్యడం ఇట్లాటివి (పత్యేకములు, సాధార ణంగా జరిగేవి కావు. ఇటువంటి (పత్యేక విషయములకు సాహిత్య నిబద్దం కాగల 'యోగ్యతలేదని, సాధారణ వివ యాలు, అనగా నది పవహించడం వంటి వే కావ్యవస్తువులు కాగ * లవనీ అతడంటాడు. కాని [పత్యేక విషయాలను గూర్చి ఎన్నో కవితలు ఉన్నాయి. వేలూరి శివరామశా(స్త్రిగారి. “అగ్ని” అన్న ఖండకావ్యం తన ఇళ్లు కాలిపోవడం గురించి (వాసినది 5%111:6806216 నాటకాలలోని పాత్ర అన్నో విలతణమైన (ప్రత్యే కత కలిగినవి. (దౌవది అతస్టింత ప్రత్యకమైనది. (ప్రత్యేకం గురించి (వాసిన సాహీత్యం ఆ (ప త్యేకంలోని సామాన్యాన్న్ని వస్ధక్తం చేసేదిగా ఉండాలి. ఒక పిచ్చివాడి జీవితాన్నీ గురించిన రచన వాడి పిచ్చిచేస్టలను వరించిన మాత్రాన సాహిత్యం అవదు. అ పిచ్చికి సంబంధించిన మన_స్హత్త్వ పరిశీలనతో అ పిచ్చితనం అనే [పత్యేకంలోని మానవత్వసామాన్యం వ్య_క్షమెైనప్పుడే సాహిత్యమవుతుంది. ఇట్లా కొందరు వ్యక్తులు, కొన్ని సంఘట నలు అన్న (ప్రశ్యేకాల నుండి సార్వజనిక జీవితసత్యములనే సామాన్యములు వ్య _కం కావడమే సాహిత్యం, రససిద్దాంతంలో శకుంతల తనదీ ఇతరునిదీ కాని సామాన్యకాంతగా తోస్తుంది అనడంలో మసకగా ఈ అభిప్రాయం కనిపిస్తుండి. కాని చానికి రసమని పేరు ఇట్టి, ' అది సామాజికునిచే ఆస్వాదింపబడు తుందని అనడంచేత భారతీయ సాహిత్యశ్ళాన్త్రుష్ణు రీ అభిప్రా

5్‌6 (యాన్ని తప్పు.తోవ పట్టించారు, శకుంతల సామాన్య కాంతగా తోచదు. ఆమె వ్యక్తిత్వం వఠితకు పూర్తిగా అర్థమవుతుంది.

ర్‌ , సాహిత్యమంళేు పమిటన్న పె చర్చ ముగినిన అనంతరం ఇప్పుడు సాహిత్య విభేదాలను పరిశీలించుదాం. కవిత్వం, కథ నాటకం ఇవి ముఖ్య విభాగాలు. కవిత్వంలో మవో కావ్యాలూ, ఖండ కావ్యాలూ కథలలో కథానికలు, "పెద్ద కథలు, నవలలు; నాటకాలలో పకాంకికలు, నాటకాలు మొద లైనవి అవాంతర విభేదాలు. ఇదంతా బహిరంగ్యమైన స్థూల విభ జనే తప్ప దీనిలో పరమార్థం లేదు. ఛందోబద్ధమైనంత మాళాన కవిత్వం కాదు, గద్యంలో ఉన్నంత మ్మాతాన కవిత్వం కాకపోదు. కొన్ని కథలూ, నాటకాలూ పద్యాలలో ఉన్నాయి. కొంత కవిత్వం వచనంలో ఉంది. 50111:6506256, కాళిదానుల నాటకాలలో నాటకీయత, కవిత్వం మిశితమై ఉన్నాయి. కనుక ఈ బహిన్స వరూపాలనిబట్టి కాక అంతరంగ తత్తాన్నిబట్టి వీటిని విభజించాలి.

ఏ సాహిత్య (పక్రియకైనా మానవ జీవితం, దానితో సన్నిహిత సంబంధంకల ఇతర విషయాలే ఆధారాలు. కవిత్వంలో భావప్రకటన ఉద్విగ్నంగా ఉంటుంది, కవి తన మనస్సులో ఉద యించిన ఉద్విగ్నతను శజ్దార్థముల నాశయించి 'వెలువరిస్తాడు. ఆ ళజ్జార్థయుగళం ద్వారా ఆ భావం పఠిత మనన్స్ఫులో [పనే శిస్తుంది, కనుక కవిత్వం ఉద్వేగ (వధానమైనది. కథ ఇట్టిది కాదు.

ళ్‌

“చేనిలో ఉద్విగ్నతకన్నా వితర్కం హెచ్చుగా ఉంటుంది. పాతల మనస్థ్రితులను _ (ప్రతిఫలిన్తూ _ జీవితపరిశీలనాత్ముకంగా కథ నడుస్తుంది. పాతల పరస్పర (వవృత్తి సంఘర్ష ణలచేత కథలో సన్ని వేళం ఏర్పడుతుంది. అందుచేత స్థూలదృష్టికి కథలు నంఘ టన [ప్రధానమైనపని తోస్తుంది. కథను చదివిన పాఠకుడు కథలో ఆ పాత అలాగ ఎందుకు (ప్రవర్తించినట్లు * ముగింధ్సు అలా ఎందుకుంది ? ఫలాని పాత |1పయోజన మేమిటి? ఈ మొద లైన (ప్రశ్నలు వేసుకొంటూ ఉంటాడు. దీనిని బట్టి కథ అంతా ఒకానొక భావంచుట్టూ అల్హబడుతుందని 'తెలున్తున్నది. లేకుంళే వె (ప్రశ్నలకు అర్థం లేదు. కథకి కాశ్లేమిటి ? అని వివేకంగల ఏ పఠిళా తలంచడు,

కొన్ని. కథలలో వితర్కాన్ని మించిన ఉద్విగ్నత ఉంటుంది. అప్పు డవి కవిశ్వానికి దగ్గరలో ఉంటాయి. అంటే పఠితలో కవిత్వంవంటి మనస్సంచలనాన్ని పుట్టిస్తాయన్న మాట. ఖెకోవ్‌ కథలు ఇలాటివి. పాలగుమ్మి పద్మరాజుగారి “పడవ [పయాణంి, “వాన వచిన రాతి, కొాొవశా, సి;గారి 6కాఐనా ఇలాటి వే. ౦ ల” తె

వ్యాఖ్యానయుతమైన _ జీవిత (ప్రదర్శన వాటక మనే సాహిత్య (పక్రియ, పాతల సంభాషణ వారి అంతర్చహి;ః (పవృ త్తులను వ్యక్తం చేసేదిగా ఉండాలి. అప్పుడే ఆ సంభాషణలలో నాటకీయత ఉంటుంది. కనుకనే నాటకాలలో స్వగతం అందరికీ వినిపించవలసి ఉండడం. లేకుంశు ఒక ప్యాత ఇంకొక పాతను గురించి గాని, తనను గురించిగాని పమనుకొంటున్నాడో తెలి

"న్‌

యకపోతుంది. సాధారణ జీవితానికన్నా నాటకంలో విశేషమూ లేకపోతుంది.

వా_స్తవజగత్తులో ఒకరికి దుఃఖం కలుగుతే దుఃఖిస్తారు. వడుస్తారు. నాటకంలో దుఃఖితుడై న పాత దుఃఖిస్తూ పడున్తూ కూర్చుంచు సామాజికులకు విసుగు పుడుతుంది. దుఃఖాన్ని అభినయించే పాత ఆ దుఃఖాన్ని మాటలలో వివరించవలసి ఉంటుంది. అప్పుడే అతడి దుఃఖాన్ని సామాజికులు అనుభవించ గలుగుతారు. ఊరుభంగ నాటకం నుండి ఈ దృష్టాంతం చూడండి----

“ధృతరాష్ట్ర ౩ భోః! కష్టమ్‌ .

వంచనా నివాతం దృష్ట్వా నుత మద్యాహావే మమ

ముఖ మంతర్షతా[సాత మంధ మంధతరం కృతమ్‌”. (అయ్యో ! ఎంత కష్టం ! నేడు నా సుతుడు వంచనచే యుద్ద ములో నిహత్నుజెనాడని విని అంతర్గతబావృమెైన నేత “యుగము కల నా ముఖము ఇదివరకే అంధమై ఉన్నది ఇప్పుడు అంధతర మొనర్పబడినది. “నా కన్నుల నుండి కస్నీరు (నవిస్తు న్నది అని వాస్తవజగత్తులో ఎవడూ దుఃభావస్థలో అనడు, కన్నీరు విడుస్తూ వడుస్తాడు. నాటకంలో మట్టుకు దుఃఖ (పక టనం అట్లా ఉండకూడదు. వ్యాఖ్యానయుతమైన జీవిత (ప్రదర శ్థనమంశేు ఇదే.

శోద్దో న్యాళుల్క-ల"లోని ఈ కింది నన్ని వేళంలోని విలతణ మైన నాటకీయత గమన్నార్హం,

ర

“గిరి-- ...యవడీ మాటలు ీల్తున్నాడో వాడిపేరూ తతథతణం చెబుతావా చెప్పవా రి

మధు--రామ

"రావ (తనలో)-- నచ్చానా, జరు చెప్పేసింది కీ

మధు--ారావమ 1! రామ! ఒవారు చెచప్పేచేంటి లోక నంతా కోడై. కూస్తూంశేను

ఇక్య్టాడి 'రావంప్పంతులు న్వగతం అతడి స్వభావాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నది. అదికాక, వాస్తవంగా ఒక్క తణంలో జరిగి పోయినది విశ్లేషించి చూపబడింది.

వాస్తవిక జీవితంలో కొన్ని సంవత్సరాలలో జరిగే ఇతి వృత్తం నాటకంలో కొన్ని గంటలలో జరుగుతుంది. కనుకో జీవితంలోని ముఖ్య సంఘటనలను మాతమే పరుకొనడం, ఛాటిని కూడా కుదించడం నాటకంలో తవ్పనిసరి అవుతుంది. అందుచేత నాటక సన్నివేశాలు వాస్తవిక జగత్తులోని నన్ని వేళాలను అతిక్రమించి ఉంటాయి. జీవిత సారాంశం నాటక మన్న మాట.

512165296226 రచించిన 198 1ంస1+6 111 నాటకంలో 67 శమం ని మంజుకి మాయమాటలతో "ఇళ్ళి చేను కొందుకి ఒప్పించిన దృళ్యంలో ఈ కుదింపు స్పష్టంగా కనిపి స్తుంది. తన భ_ర్తను వాత్యచేనిన 1100294 తన ముందు (వేమ. [వకటన చేయగా పెఇడే? తమరి అతడి మీద = ఉమ్మి వేస్తుంది.

60

ఇది జరిగిన మరో ముత నలభై చరణాల సంభాషణ అయే సరికి ఆతడి (పేమని అంగీకరించి వేస్తుంది. వాస్తవిక చరితలో చినికి కొన్ని రోజులో నెలలో అయి ఉండవచ్చును. కాని ఇక్కడి శవిళాభావం, మన_స్త_త్త్యపరిశీలనం ఈకుదింపును మనకు న్ఫురింప జెయ్యనీయక ది[గ్భాంతిలో ముంచివేస్తున్నాయి.

ళా ౪69 ఇయం ప చక టంటం ఇంం'4ే ?

బి85 ఈఈ£ ఇంగుజరి 10 13 కరుంటు ఇంక 7 త్‌ో (పారంభించి

"రాగం ౦46 19 360, €111 స 2౪6 0062016

2 కసజ35,

రర 1 20 566 మ 802640%” ఇ5 పే ౬55 అన్న చరణాలలోని భావనాళ క్రి ఈ సన్నివేశం నహజమా శృ(త్రిమమా అన్న (ప్రశ్నను మనలో రానీయక దీనిని విశిష్ట సాహిత్యం చేస్తున్నది.

ఇంక కవిత్వం గురించి కొన్ని విశేషాలు చర్చించుదాం. ళజ్చార్థ యుగళముద్వారా భావము (పతిఫలించడము కవిత్వ మని చెప్పాను. శబ్చార్భయుగళ మనడం గమనార్హం, ఒక పద్యాన్ని చదువగా క లిగే మనస్పంచలనం తరచుగా ఆ పద్య శాత్పర్యాన్ని చదువుకే కలుగదు. అనగా కవి భావం అర్ధం ద్వారా నేకాక శబ్దం ద్వారా కూడా (పనరిన్తుందన్న మాట. అందు చేతనే కవిత్వాన్ని అనువదించడం కష్టం. ఒక కథనో నాట కాన్నో _ అనువదించేవానికి అనువాదకుడన్న పేరు తప్ప

6౮1 స్వతం[త రచయిత అన్న కీలర్తిరాదు. కాని కవిత్వాన్ని అనువ దించేవాడు తానూ కవికాక తప్పడు. భారతభాగవతాది కావ్యాల ననువదించినవారు గొవ్పక వులుగాపరిగణింవబడుతున్నారుకదా! కవిత్వంలో శజ్చార్థాలకి గల నంబంధం మూడు విధాలు. శబ్దం అ(పధానంగానూ అర్థమే (వధానంగానూ ఉండేదొకటి. ఇ్యానుని కవిత చాలావరకు ఇలాటిది. "వేమన పద్యాలూ చాలా వరకూ ఇలాటివే. ఈ తీరు కనిత్వంలో పద్యం చదువగా కలిగే స్సురణ కాత్పరభ్ధం చదివినా కలుగుతుంది. శండవది అర్థం 1పధానమే అయినా ళజ్టం రమణీయంగా ఉండడంచేత తాత్పర్యం కన్నా పద్యం వృాద్యతరంగా ఉంటుంది. వాల్మికి శాళిదానుల కవితలూ (పాయికంగా అందరి కవుల కవితలూ ఇభలాటివే. మూడవ విధమైన కవితలో శద్చార్భాలు కలిసిపోయి విడదీయడం అళక్య మవుతుంది. ఆపద్యాన్ని అలాగ చదువుకే తప్ప ఆ అనుభూతి కలుగదు. ఆ పద్యానికి తాత్పర్యం (వాసు కొని చదువుతే అది కవిత్వ మనిపించదు, (శ్రీనాథుడూ, భవ భూతీ ఇలాటి కవులు. ఉదాహరణకి ఈ పద్యం చూడండి-ా- “కల డందురు దీనుల యొడ కలడందురు పరమయోగి గణముల పాలన్‌ క్‌ లడందు రెల్ల యెడలను కలడు కలండనెడి వాడు కలడో లేడో.” (పోతన) “కలడు కలండు" అన్న దగ్గర “కలండుి అన్న శబ్దంలో కవి మానసికోద్విగ్నత [పస్ఫుటమవుతున్నది. (శ్రీ(శ్రీగారో ఉన్మాది అన్న ఖ౦డకావ్యంలో

62

“*న్చీన్సు చూసే వెకిలి చూపూ

నీవు తీసే" కూనిరాగం

మాకు అెలియని నీ (ప్రపంచపు

మహారణ్యపు చిక్కుదారులు 1” కూడా ఇట్టిదే. ఈ పద్దతి కవిత్వం _శబ్దపరివర్తనాన్ని పమా్యతమూ నహింపదు.

వె మూడూ కవిత్వంలో మూడు విధములనే తప్ప, పిటిలో పది ఉత్తమం, పది మధ్యమం, ఏది. అధమం అన్న పరిగణనం కర్తవ్యం కాదు. ఈ విభేదం స్వరూపానికి మాతమే నంబంధించినది. అయినా వాల్మీకి వ్యాస కాళిదానులు మొదటి "లండు వన్లాలకి చెందినవారని మనం గమనించవచ్చును.

శబ్దం కవిత్వంలో ఎన్నో తమాషాలు చేస్తుంది. ళబ్దబలం చేత పరస్పర సంబంధం లేని వన్తువులలో కవి సంబంధం క ల్చి సాడు. ఈ పద్యం చూడగండి---

“*చదువులందు రాజ్య పదవులందును పొడి

మొదవులందు (తొ ఇదవులందు

ఆళ లుడిగినట్టి అయ్యలు ముక్షులు

విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ.” కబ్బ సాదృళ్యంచేత ఈ వస్తువులన్ని ఒక్క తీరునే అని న్ఫురి స్తుంది. ఇలాగే వనుచరి[తలో---

౮1 “తరుణార్క కబళనోద్ధతి జగావె నెవ్వాడు రుచులచే ఫలమోహ రుచులచేత అకలంక రామముదద్రిక -బూనె నెవ్వాడు శయముచే వృాత్కు శేశయముచేత. , .”

అనడంలో రుచులు, ఫలమోవారుచులుు శయము, వ్యాత్కు శేశయము విభిన్నములై నా ఒక్కలాంటివే అన్న భావం కల్పింపబడుతున్నది.

“*ఆవానః [కియళతాం గా” పావవోరిణి వారిణి

_స్తనద్వయే తరువ్య్యూ వా మనోవోొరిణి వోరిణి.”

( భర్చృవార్శి

(పాపవోరి యగు గంగావారి యందు లేదా హారయుతమై మనోహరమగు తరుణీ_సృనద్వయమందు అవాసము చేయుట అనడం కూడా ఇలాటిదే. కవిత్వంలో కట్టైనికి గల శక్తి ఇంతటిది.

జగన్నాథ పండితరాయలు “రమణీయార్థ [పతిపాదకః శబ్దః కావ్యమ్‌” అన్నాడు. ఈ కావ్యలమణమునందు “రమ ణీయి అనుట “ఘటము తెమ్ము” మొదల్రైన అరమణీయార్థ (ప్రతిపాదక శబ్దములందు అతివ్యా ప్రి తొలగుటకు. “అర్థ అను టచేత రమణీయ శబ్ద(పతిపాదకములై న వ్యాకరణ సంగీతాత శాస్రుములం దతిప్రసక్తి తొలగినది. “పతిపాదక అనుటచేది

64 కావ్యమునందు వ్యంగ్యార్థము 'వధానమని ఉ_క్ష్రమయినది. “భజబ్దము అనుటచేత రమణీ రమణియ కటాతు వి మేపార్ధము నందలి అతివ్యా_ప్తి వారింపబడినది. ఏలన, రమణీ కటాత విశే. సములు రమణీయానురాగాద్యర్దమును 'పతిపాదించునవే కదా! ఇట్లు కావ్యలతణమును నిశ్హశించి (పాచీనాలంకారి కో క్తమైన “అదోశా సగుణా సాలంకారౌా శవ్చార్థా కావ్యమ్‌” అన్న లతణమును ఇట్టా ఖండించాడు.--“శజ్చార్థయుగలం న కావ్యశళబ్దవాచ్యమ్‌. మానాథావాత్‌ కావ్యమువైైః పఠ్యతే, కావ్యాదర్థో ఒవగమ్య తే, కావ్య కుత మర్దోన జ్ఞాతః- ఇళ్యాది విశ్వజనీన వ్యవహారతః [ప్రత్యుత శబ్దవిశేషసై బవ కావ్య పదార్థత్వ _ (పతిపశ్తేళ్చ.” [ళన్టార్ణ యుగళము కావ్యము అనుటకు (వమాణము. లేదు. అది సర్వవ్యవహోర విరుద్దము కూడ నగును. ఎట్టన “కావ్యము బిగ్గరగా _ చదువబడు చున్నది" “అర్థము ఎరుకవడుచున్న ది, “కావ్యం వింటిని కాని అర్థం తెలియలేదు మున్నగు సార్వజనీనములైన వ్యవ హోరములు కలవు. వినబడుచున్నది, చదువబడుచున్నది అన గనే శజ్చాత్మకమే అని సీద్ధమగుచున్నది కదా! కనుక ( వేదళాస్తా9దులవలె) శబ్ద విశేమమే కావ్యము] అని. కానీ ఈ ఆ షేవములు యుక్తములు కావని మమ్మటుని కావ్యలతణమును నాగేశభట్టు ఇట్లా నమర్థించాడు---'కావ్యం పఠితమ్‌, కావ్యమ్‌ [కుతమ్‌"అను లోకవ్యవహోరములవలె “కావ్యం బుద్ధమ్‌' అన్న లోకవ్యవవోరము కూడా ఉన్నది. కనుక

655

అర్థముకూడ కావ్యముగా వ్యవవోరములో నున్నట్లు "తెలు స్తూనే ఉన్నది. వేదళాస్తా?ది శబ్దములు _నైతము శశ్రార్థము అను రెండిటిని బోధించునవియ శా్రుకారుల నిద్ధాంతము. “తదధీతే, తద్వేది అను పాణిని న్యూతమునకు భామ్యము (వాన్తూ భగవత్పతంజలి ఈ విషయమును చర్చించాడు. కనుక శజ్దార్దములు రెండునూ కావ్య మే” అని. “తదధిళే, తద్వేదిఅని ఇట్లా ద్వివిధంగా చెప్పనవసరంలేదన్న పూర్వవపజి అశేపానికి “భవతి హి. కళ్ళిత్‌ సంపాఠం పఠతి,నచ వేత్తి; కళ్ళ్చిచ్చ వేత్తి, న చ సంపాఠం పఠతి.” (అవళ్యకం ఉన్నది. ఒకడు సంపాఠం పఠిస్తాడు, అర్థం తెలియడు; వేరొకడు అర్థం ఇలునుకొంటాడు, కాని సంపాఠం పఠించడుు అని సమాధానం చెప్పాడు. తదధితే అనగా ళజ్హాధ్యయనము. తద్వేద అనగా అర్హ వేదనము అని ఫలిళార్థము-

ఇట్లా శశ్చార్థములకు కావ్యములో తుల్య(పాధాన్యము ఆలంకారిక సమ్ముతమై ఉన్నది. కాని సరిగా వరికిలించగా కావ్య ములో శబ్దమునకు అడ్ధనముతో తుల్యమైన (ప్రాధాన్యం లేదని, శజ్బ మొక ఉపకరణమా[తమని తోచక తప్పదు. కావ్యము శబ్దములతో రచింసబడుటచెత కావ్యము బిగ్గరగా చదువబడుట, అర్ధము తెలియుట పర్పడుతున్నది, శత్చార్థములలో వది [ప్రధా నము ? నిస్సంశయంగా అర్థమే. కనుకనే శజ్టాలంకారాలకన్నా ఎక్టువగా ఎన్నో అక్ఞాలంకారములు ఆలంకారికులచేత ఉదాహృుత ముల్తై ఉన్నవి. "కాళిదాస కవి ఈ భావాన్ని చెప్పాడు, “వ్యాసకవీందుని ది అఖి[పాయం'-అని పఠితలు అనుకొనడం తప్ప “ఎలా అన్నాడు*, “ఏ ళడ్దాలను ఉపయోగించాడు *

వ్‌

656 అని ఎవ్వరూ (పశ్నింపక పోవడంచేతనూ, పాఠకుల దృష్టి చివరకు శజ్షాల్నవె కాక అర్థం మీదనే లగ్నం కావడంచేతనూ కవిత్వానికి అర్ధమే (ప్రధానం, శబ్దం సాధనం మాతమే అని నిశ్చయించవచ్చును. గొప్ప సాధనమే కావచ్చును. అయినా సాధనమే.

“రమణీయార్జ (పతిపాదక శజ్ఞము కావ్యము అని నిర్వ చించడంనో జగన్నాథుని ఆశయం కావ్యం శజ్దాత్మకము, అది రమణీయార్జ (పతిపాదకము అని. ముందు శజ్జం వినిపిస్తుంది కనుక కావ్యము శజ్ఞార్మకము అని చెప్పె? ఆ శబ్బము రను ణీయార్ధ (పతిపాదకము అని చెప్పాడు. కాని శబ్దములలో (పతి పాదింపబడిన రమశీయార్హము కావ్యము అంక. అతని లక్ష ణానికి ఇంత విప్రతివ్తి ఉండేదికాదు. అట్లాకాక శబ్దమే కావము, అది రమణీయార్థ పతిపాదకము అనడంచేత శజ్లానికి (ప్రాధాన్యం _ కలిగి అతివ్యావ్య్యవాస్థప్తి దోషాలు సంక్ర మిస్తున్నాయి.

యుద్ధకాలంలో భేరీపటవోది శబ్దములు వీరులని ఉ దేక పరుస్తాయి. ఆ శజ్చాలకి వా చ్యార్థం లేదు. కాని వీరులని యుద్ధం చెయ్యమని సూచిస్తున్నాయి, పతిపొదిస్తునాన్నయి.. వీరరసము రమణీయార్థము. కనుక ేరీపటహోదిధ్వనికి జగన్నాథ కావ్య లవణంచేత కావ్యత్వం వస్తున్నది. ఐతే భీరీపటహాదిధ్వని పీరులని యుడ్డానికి పురికొల్పుతున్న దే తప్ప, ఆ యుద్ధవర్షన చెయ్యడంలేదు, కనుకకావ్యం ఎట్ల - అవుతుంది? అనిళంకించరాదు. కనీసంయుద్దోత్సావిన్ని కలిగించి అతిశయింప జేస్తున్నది కనుక

6౮7 యక్కించిత్‌ కావ్యత్వమైనా కలుగక తప్పదు. ఐతే, ేరీపట పహోదిధ్వానములు 'కేవలధ్వానములు. వాటికి అర్థంలేదు, అవి శబ్దములు కావు, కావ్యం శజ్చాతుకమై ఉండాలి అని (పశ్నిస్తే; శజ్దములను ధ్వానముల నుండి వేరుచేసేవి అర్హములే కనుక, అవే ముఖ్యం కనుక, అర్థమే కావ్యము, అది శబ్దమయము అన్న వాదమే బలీయమవుశకున్నది. అన్తే ఇది అర్థవంతమైన కావ్యము మొక్క అవణము, కనుక నిరర్థక 'భేరీపటహోది ధ్వానముల కిట (పస్నక్తి లేనేలేదు అంయే కూడా కావ్యంలో అర్థప్రాధాన్యతే బఖీయమవుతున్నది. కాగా “ పతిపాదక అనడంచేత, ఈ లకణంచేత వాచ్య్యా ర్థం కావ్యళ్వాన్ని పొందదు. ఇది వ్యాసారంభంలో ధ్వని ఖండ నంలో చర్చితమెంది. కనుక “(శవణానందకర మైన నాదముచేయు. తంత్రులు వాద్య సంగీతము” అని కాని, “రమ్య చ్మితములను చితించు రంగులు చిత్రలేఖనము” అని కాని, నిర్వచించు.నట్లు “రమణీ యార్జమును (ప్రతిపాదించు శబ్లము కావర్ధము” అన్న పండిత థి యద రాయల కావ్య లతణము అయుక్తంగా ఉన్నది. లోకంలో విలువగల అన్ని వస్తువులకూ నకిలీ సరుకులు తయార యేటట్లు కవిత్వానికి కూడా కవిత్వమన్న (భ్రాంతిని కల్లించే రచనలు వర్పడుతూ ఉంటాయి. ధ్వన్యాల్‌ 'కళారు డిట్టి దానిని -“చిత్రము" అన్నాడు. రసభావాది తాత్పర్య రహి

658

తమ్ము వ్యంగ్యార్థ _ విశేవ [(వకాళనళ కి ళూన్యము అయిన కావ్యము కేవల వాచ్యవాచక వై చిత్య మ్మాతా్యళశయంచేత ఉవపనిబద్ధమై అలేఖ్య పఖ్య మెనది చిితము. అది కావ్యాను కారి. అందు దుష్కరయమకాదులు శబ్దచిితము, వ్యంగ్యార్థ స్పర్శరహితమై రసాదిళాత్పర్యం లేని ఉ(త్పేజాదులు అర్హ చితం---అని ధ్వనికారుడు అన్నాడు,

పాలగుమ్మి పద్మరాజుగారు ““కవిత్వము-వై చి[తిఅన్న వ్యాసంలో "వై చితి అన్న పదాన్ని వవేశపెట్టి దానికీ కవి త్వానికీ గల సంబంధాన్ని చర్చించారు. “క్ల పద్యం చదివే టప్పుడు ఎక్కడో ఒకచోట మనం చటుక్తునిఆగుతాం పద్యంలో ఏదో మనని అకర్షి స్తుంది. ఒక కిటికీ 'ఆరుచుకున్నట్టు అందులో నుంచి చూన్నే చాల్రా దూరంవరకూ ఆవరించుకొన్న ఒక దృశ్యం కంటికి అనుతున్న (భమ కలుగుకుంది....ఇంతవరకూ చెప్పనిదేదో చాటుకుని చెప్పి వేశాడు క్రవ్సి అనిపిన్తుంది, తరువాత ఇంక మనం ఊహించుకుంటాం....త గుణాన్నే చేను వై చితి అంటాను” అన్నారు. ఇక్కడ పద్మరాజుగారి వై చితి ఆనంద వర్జనుడి ధ్వనిక్రి సమానార్థకంగా కనిపిస్తుంది. ఆ మాట చాశే చెప్పారు. “రసం, “అరై్వ్వైతంి, “ధ్వని” ఈ మాటలు నాకు గడిచిపోయిన యుగాల _ మాటలుగా అగుపిస్తాయి ! కనుక ఇవెచితి అన్నమాట ఉప యోగంచ్రాక్వన్సి (వాళారు, “వె చితి పద్యం యొక్క వ్య క్రిళ్వానిక్రి బాహ్యంగా ఉండే చిహ్నం. ఎంత నిరాడంబరంగా ఉన్నా, చమళ్క్కారం వమీ లేకపోయినా (పాణం ఉన్న మనిషిలో పదో ఒక ఆక్రరణ ఎలా ఉంటుందో పద్యానికి కూడా వై చితి అల్లాగే ఉంటుంది. ఈ పోలిక ఇంకా

రం

కొంత దూరం తీసుకుపోవచ్చును. బావ్యూంగా వై చితి ఎక్కు వగా ఉంకు ఎక్కువ సులువుగా ఆకర్షి స్తుంది వద్యం-చమళత్కా రమయిన వ్యక్షిలా గే. నిరాడంబరంగా ఉన్న పద్యం పజీవమైన దయినా తొందరగా (పజాదృష్టిని అకర్షి ౦చలేదు. చివరకి ఇాళ్వతమయిన నిర్ణ్యయం కాలం ఒక్కతే చెయ్యగలుగుతుంది. వద్యంతో చనువు పర్పడినకొద్దీ జాహ్యూరూపం వారించి పోయి లోపలి జీవంతో సఖ్యం పర్పడుతుంది. కాని పద్య్ధం అనలు బతళాలంకే వై చితి అందులో ఉండి తీరాలి.” అని కవి చ్వానికీ వై చితికీ అవినాణావనంబంధం ఉందన్నారు. “పద్యంలో వె చితి మన మీద పనిచెయ్యడానికి మనం చోటు ఇవ్వాలి అనీ వె చితిని కనిపెట్టడం ద్వారా పద్యవభావ్యగహణం సాధ్య మవుతుందని (వాశారు.

కాని వద్మరాజుగారి "వై చితి కూడా అనందవర్ధ నుడి “ధ్వని' వల కవిత్వాన్ని పరిచ్భిన్నం చెయ్యజాలదు, 5141:635062౯6 మోహోన్ని వస్తువుగా తీనుకొని (వాసిన-

“లాల అల్రాంమింం 0% 396 0 2౩ 72966 0 $%2006 శక సం 0 1061100; 44.6.

డి రం లు ఇంలేడే ఇం11 10078; 766 ౧016

1ేం%/5. ఇం11 గం 5 16 ం27ల0 చుక 162658 మలు €0 యం షల

70

అన్న 50%066లో చివరి శండు పాదాలలోనూ వైచికి ఉందని [వాళారు. కాని వై చితికన్నా, వద్యభావసారం అక్కడ ఉండడంచెతనే ఆ ఆ0డు చరణాలూ మనని విశేషంగా ఆక వి సున్నాయి. ళాకుంతలంలోని ఈ పద్యం చూడండి---

“అధరః కిసలయ రాగ;

కోమల విటపానుకారిణౌ చాహూ

కుసువు మివ లోభనీయం

యౌవన మం'గేషు సన్నద్దమ్‌, (ఆమె అధరము కిసలయము వలె శాగము కలిగి ఉన్నది. వాహువులు కోమల శాఖల ననుకరించుచున్నవి. ఆమెనర్వాంగ ముఠలందునూ కుసుమము వళతె లోభనీయమై యౌవనము నన్న ద్ధమె ఉన్నది.)

. కందాకటి 5000అలో మెదటి చరణాలలో పెద్ద విశేషం లేనళ్లు ఈ పద్యంలోనూ మొదశి రెండు చరశాలలో విశేషం లేదు. ఏ చిన్న కవి అయినా అలాగ [వాయగలడు.. కాని 50066 చివరి చరణాలలో త్‌1026602 61౯6, పద్యం ఆఖరి చరణా లలో కాళిదానూ రప్పృున వెలుగుతున్నారు; కాని, ౪611 [500%5; ౫6౬ 016 1000౪59 ఇఠలే[ లో కఠ ఆకర ణశీయమెన మాటల

ల మ ర్‌ తికమక కాళిదాసు. పద్యంలో ఎక్కడా. లేదు. ఇందులో వెచితి లేదు. కవిత్వమే ఉంది. మౌళవికాగ్నిమిత్ర నాటకం లోని ఈ పద్యం చూగండ్కి--

లే “*వామం సంధి_స్తిమిత వలయం న్యన్థ వా_స్తం నితంజే కృత్వా శ్యామావిటపసదృళశం (స_న్తముక్తం ద్వితీయమ్‌ పాదాంగుష్టాలులితకును మే కుట్టి మే పొతితాతం నృత్తా దస్య్యాః స్థిత మతితరాం కాంత మృజ్వాయతార్దమ్‌.” ' (మణిబంధస్తిమిత వలయమైన వామహా_స్తమును. నితంబము "వై నుంచి, శ్యామావిటపసదృళశమగు ద్వితీయ వా_స్తమును (సస్తముదక్త మొనర్చి, పాదాంగుష్టూలు లిత కుసుమ కుట్టమ ము] చూచుచు, బుజ్యాయతార్థమగు నామె స్ధితి నృ్త్తము కన్ననూ మిగుల మనోహరముగా నున్నది.) మధురభావం కల ఈ పద్యంలో (ప్రత్యేకంగా మన దృష్టిని ఆహరించగల వై చితి ఎక్కడా లేదు అయికే, మనోజ్ఞ పదాల కూర్పుగల రితే దనిలో వై చితి అనుకుందాం. ఇప్పుడు ౩ లిలో సౌకుమార్యంలేని “ఆము కృమాల్యద'లోని ఈపద్యాన్ని చూడండి- “పాత ర్వేళల నట్టి వెట్ట సొగసై పాటిళ్లె గుంభోంభనో ద్యూతాంబుధ్వని వాద్య మై మరుదధఃపుంజీ భవత్‌ పాటల (వాళ మేడిక సిక్తభూసురభిళారామాంబు కుల్య్యా బహు (సోతస్సంధుల నంధు యంత నతికృత్చోర్లీత గేయాఘ ముల్‌.” ఈ పద్యంలో సౌకుమార్యం, [(పసాదగుణం లేవు. ఇతర మెన వై చికి వది కనిపించడం లేదు. కాని ఒక విస్తృత

792

సుందర (పకృతి దృశ్యాన్ని చితం లిఖించినంత స్పష్టంగా వర్ణించిన ఈ పద్యం కవిత్వం కాదని ఎవరనగలరు ?

కనుక కవిత్వానికీ వై చిథతికీ అవినాభావ సంబంధం లేదు. పద్మురాజుగారు తమ వ్యాసంలో ఇంకొక చోట చెప్పినట్లు “పద్యాన్ని మనకి పరిచయం చెసేది, చనువు చేసేదీ ఈ వై చితి" అన్న 'ాక్యమే వై చిటికి సరైన నిర్వచనం. వైచితి ఉన్న పద్యం మనని తొందరగా ఆకర్షిస్తుంది. వై చిత్రిలేని పద్యాల లోని కవిత్వం మంచి రసజ్జుడు తప్ప ఇతరుడు కని-ెట్ట జాలడు. ఇట్టి కవిత్వాలు బహుళ (వజాదరం పొందజాలక మరుగున పడి పోయే అవకాళం ఉంది. అదృష్ట్రంచేత అట్టా నశించకుండా నిలు స్తే కాల్మకమాన వాటి విలువ నిర్ణయించబడుతుంది.

కనుక “వై చిితని ధ్వనికారుడి 'చితంతో సమానంగా పరిగణించవచ్చును, పద్యంలో వైచితి శబ్దగతం, అర్థగతం, శష్టార్థోభయగతంగా ఉంటుంది. “మహా (వస్థానం"లో “జగనన్నా థుని రథచ [కాలు అన్న ఖండికలో___

“రుటక్‌, ఫటక్‌....

హింసన చణ

ధ్వంస రచన !

ధ్వంనన చణ

హింస రచన !” అనడంలో వైచిత్రి శబ్దనిస్థ్రమె ఉన్నది. కృష్ణ శాస్త్రిగారి ఈ క్రింది పద్యంలో వై చితి అర్థనిషస్టంగా ఉంది-

73 “నును మబ్బు లేదున్క. కొనలవె సోనలౌ నెలవంక చిరునవ్వు చలువపాట, తొభి పొద్దు పొడఢుపులేకుల వెడి దారుల పరులౌ మంచు కన్నీరు పాట, పావురా యుయ్యాల వజణూల యంచుల జాలులౌ గాలినీలాల పాట, విరజాజి కన్నె నిద్దుర కన్ను "రప్పల కాల్వలా 'నెళ్తావి కలల పాట, కలసీ, నీ గొంతు (తోవల "నెలలు గట్టి, అలల నుప్పొంగి, నా ప్యాదయాంచలముల చారి చావోన వీటలు వారి యెండు ఈ (బతుకు నిండ నిండిపోయినవి, చెలియ [” (శఈ(శీగారి ఈ [క్రింది పద్యంలో వై చికి శజ్ఞార్జోధభయ నిష్టమె ఉంది - “కాకి కేమి ఇలును వెకాంషేండ02197515 ఆటవెలది ద్విపద క_త్తగారు ర్‌ లివి అము క్షమాల్యద విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ” అన్థాలంకారాలు' అర్థవై చితి, శద్దాలంకారాలు న! వె చితి. కవిత్వంలో ఈ వై చితి కవిత్వ సంయుతమై ఉంటుంది. కవిత్వం లేనిచోట వై చితి వైచిత్రిగానే ఉండిపోయి. సహ దయ శ్థాఘ్యం కాకపోతుంది.

“/ద్మీ

ఏది కవిత్వం ? ఏది వై చితి కి అని నిర్ణయించడం నులభ సాధ్యమైన పనికాదు. కాలం కొంతవరకూ ఈ పనిని "నెరవే రున్తూ ఉంటుంది. వై మూడు ఉదాహాతులూ కొన్ని దశాబ్దుల [కితం పఠితలలో గొప్ప సంచలనం కలిగించిన పద్యాలు. కాలం (క్రమంగా చాటి అనలు విలువలని నిర్ణ యిస్తున్నది. కాని కొన్ని వై చిత్రులు కవిత్వంతో అత్యంత సారూప్యాన్ని కలిగి ఉండి పృథక్కరించడానికి శక్యంకాకుండా ఉంటాయి. అప్పు డది కవి త్వమా కాదా అనడానికి ఎవరి అభిరుచే వారికి (పమాణం. ఒకరి దృష్టిలో గొప్ప కవిత్వం ఇంకొకరి దృష్టిలో సాధారణ కవిత్వం కావడం, ఇంకొకరి దృష్టిలో కవిత్వం కాకపోవడం ఈ అభిరుచి లోని అంతరంవల్ల నే పర్పడుతున్నది. శిశుపాలవధ కావ్యంలోని ఈ పద్యాన్ని పరిశీలించుదాం---

“శాసాకులః పరిపతన్‌ పరితో నివేశాన్‌

పుంభి ర్నకై శ్చిదపి ధన్విఖి రన్వబంధి

తస్థా తథా౭పిన మృగః క్వుచి దంగనానా

మా కర్ణపూర్ణ నయనేషువాతేతణ(శ్రీః”. (నివేశనముల చుట్టు (తాసాకుల్నమై పర్విడుచున్న హారిణము ధనుర్హరులగు పురుషులవ్వరిచే తరుమబడకున్ననూ, అంగనల ఆ కళ్ణాంతనయన చాణములచే హాతేవణ,శ్రీ అగుటచే నెచ్చటను నిల్వజాలక పోయెను, దినిని చదివి కొందరు ఇందలి కల్పనను, లాతీణకమైన భామను, అలంకారమును మెచ్చుకొనవచ్చును. వారి దృష్టిలో ఇది గొప్ప కవిత్వం. కొందరి కిది బొత్తిగా కృతకంగా చప్పగా తోచ

75 వచ్చును. వారి దృష్టిలో ఇది వైచిటతి. కవిత్వం కాదు. కవిత్వా నికి విలువ కట్టడం పఠితల అభిరుచిని, మనఃపరిపాకమును బట్టి ఉంటుంది. ఇట్లా వ్యక్తికీ వ్యక్తికీ సాహిళార్టిభిరుచిలో ఇంత "తేడా ఉన్నా మొత్తంమీద బహూుకాలం గడవగా అనేకులు పక్మగివంగా కవిత్వానికి విలువలు కట్టగలుగుతున్నారు. పుష్పం అందరికీ రమ్య మే, బొగ్గు అరమ్య మే. మానవ పహృాదయాలలో ఈ సాదృళ్యం ఉండడంవల్లనే కవిత్వం గురించి కూడా విమర్శ కులు ఒక అభిప్రాయానికి రాగలుగుతున్నారు. వైచిితి కవిత్వంగా వరిణతం కావడానికి ఆముక్త మాల్యదలోని ఈ పద్యాన్ని ఉదాహారించ వచ్చును. “పటీర గిరి వన వాటి (గీడించియు నహిభయం జరుగ డావంతయైన నత్యంత మితభావమ నవిక త్హనుండయ్యు బరుల గేరడమున భంగపరుచు (భీతి దా దామపరికి నాథుడయ్యును సద్షోష్టిచే ననంజనత మెలగు మవానీయ మహిమ దా మధుకాస్పదుం డయ్యు లావణ్య కలన నుల్లాసమొందు....!” “అహిభయం జెరుగడు, “పరులేోరడమున భంగపరచు” “అనంజ నతి. “లావణ్యకలని' అన్నచోట్ల గల వ్వై చికి కవిత్వంతో ఐక్యాన్న్ని పొందుతున్నది. కంకంటి పాపరాజు రచించిన ఉత్తర రామాయణంలోని ఈ పద్యంలో వె చిత్రి కవిత్వంగా సరిణ మించక నిమవృలమవుతున్నది---

76 “క్రిర్రాలంబని నీరు గోలు రహి (నుక్కించెం బలాళంబులం వాలోకించుట మానె బర్జముల మధ్వాఖ్యం ॥ (టవ _ర్తింపగా జాలించెన్‌ విరిజేనె చాయ దొరయంజన్నన్‌ రవి[దోహా దు శ్శిలం జౌనని రాకస్యతయి విసర్జించెం దరు ఇక్య్ళాయయున్‌ టి” కీలాల మని నీరు (తాగకపోవడం, పలాళములని పర ములఅని విడిచి పెట్టడం, మధ్యాఖ్య ఉందని విరితనె చాలించడం “పృష్ట ఆాడనాద్దంతభంగః అన్నట్లుంది. “చాయ దొరయం జన్నన్‌ రవి[దోవా దుళ్ళీలం బౌ నని 6ాక్షనతయి విసర్జించెం దరుచ్భాయ యున్‌” అనడం మాతం నూటిగా, చక్కగా ఉంది. మొదటి మూడు పాదాల్లో వైచిత్రి ఉంది, కవిత్వం లేదు. చివరి పాదంలో వై చితి లేదు, కవిత్వం ఉంది. కథకి నంఘటన ఎలాటిదో కవిళ్వానికి వై చితి అలా టిది. కవిత్వమూ, వై చి[త్రీ అతి సన్నిహితము లై నవయినా అవినాభావ సంబంధం లేదు. సంఘటనలు లేని మంచిక థలున్నన్లు ెచిటి లేని మంచి కవిత్వం ఉంది. 7 ఇప్పుడు కావ్యదోపాలను చర్చించుదాం. కావ్యాలంకార సం[గహంలో అనేక కావ్యదోషములు వివరించబడినాయి

గ

“అ[పయు కము” అన్నది అందులో 'ేర్కొనబడిన ఒక దోషం,

“కవులు 1వయోగింవని పద

మవనిం దగ న్న్వపయు_క్త మగు నెట్లన్నన్‌

(దవిళై లబిలుం డలదు

శృ్థవన మహోభోగి ఖేట సంస్తుతుడనగన్‌.” ఇందలి ఐలబీల, దుళ్ళ్యవన, ఖీట శబ్దములు అ[పయు కములు. ఇటువంటి పదములు షుటిత్యర్థబోధమునకు [వతిబంధకములు కనుక దోషములని ఇతడి అభ్మిపాయం. కాని భాష నము[దం వంటిది. పూర్వ కవు లే కారణంచేతనో కొన్ని పదాలను |1పయో గొంచలేదని వ కవులూ ఇంక వాటిని (వ యోగించరాదనడం యుక్తం కాదు. [పాయికంగా కవులు ఆయా కాలాల్లో [ప్రజ లకు నుపరిచితములై న పదాలనే ప్రయోగిస్తారు. కాని చాష క"ల్మక్రమాన మారుతూ ఉంటుంది. [పాత మాటలు వ్యవహార చ్యుతములై (కొత్త మాటలు వన్తూ ఉంటాయి. తిక్కన, 'శ్రునొకుడు, తె రాలిరామక్కృృష్ణుడు (ప్రయోగించిన తెలుగు మాట లెన్నో ఇప్పుడు మనకి అర్థం కావు. వారు (వాసిన కాలంలో ఆ పదాలు పాఠకులకు పరిచితములయే ఉంటాయి. కాని ఇప్పు డవి వ్యవహారగళితము లయిపోయి వాటి అర్థం 'తెలునుకొందుకి నిఘంటు వే శరణ్య మవుతున్నది.

ఈ సందర్భంలో కొందరు ఆధునిక కవులు (వకటించే అభిప్రాయ మొకటి విచారించదగినది. మన ాచీనకవిత్వం

76

(వజలకు ను[గహూం కాని కరిన బాపలో ఉండి ఇారికి అర్థం కావడం లేదని, కనుక ఆ సాహిత్యమంతా నిప్పయోజనమైన దని, తాము సులభభాషలో నేదు [వామ్తున్న సాహిత్యమే (వజలకు అర్ధమై సాహిత్య (ప్రయోజనాన్ని "నెర వరుస్తున్న దణ వీరి వాదము. వీరి దృష్టిలో “తుమ్మెది, “నెత్తురు”, “రక్తం, “చెమటి 'మొద్మల్తై న పద్యాలు తప్ప "మిళందము'*, “రుధిరము”, “స్వేదము" మొదలై న పదములు సాహిత్యంలో ఉండరాదు. రామరాజభూషణుని దృష్టిలో 'దుళ్యవన' మొదలై న కొన్ని మామే నిఘంటుస్థ కష్టబోధ్య పదములయితే, ఈ ఆధునికకవుల చృష్టిలో మనం నిత్యజీవితంలో వ్యవహరించే ఏ వందో శెండు వందలో మాటలు మినహాయించగా తక్కిన భామ యావత్తూ దుర్గ్రవామైనదే | నసుకవిత్వ లతణం ఇదే అయితే భామ తొంద రగా తయించిపోతుంది. వేదళా స్తే ఏతిహాసకావ్యాదులచే బహు విసృత్నమె దేళవ్యా ప్తమై ఉన్న 'భాషలో అప్రయు క్ష్హమెన శబ్దమే ఉండదనీ, [పతిశబ్దం ఎక్కడో ఒకచోట (ప్రయుక్త మయే ఉంటుందనీ మవోభామ్య పస్పశాహ్ని్‌కంలో పతంజలి చెప్పాడు. కనుక “అవయు కము కావ్యదోవం కాదు.

(వీడను, జుగుప్సను, అమంగళశంకను కలిగించే పద ముల నముదాయం "అక్షీ లముఅనే దోషంగా ఉదాహ్మాత్నమెంది,

“*వనుదేవ యోని గోపీ

విసర మవాీపీనకుచ నవీనాన్షేషో

ల్లసితుండన గాలఠిందీ

రస విహరణ కరణ నిత్య రసికుండనగన్‌.”

79 ఇచట “యోని, “నువాపీని, “కాలింది అను పదములు (క్రమంగా (వీడా జుగుప్సొ అమంగళ శంకాకరములు, కాని కవు 'లవరూ ఈ దోషాన్ని పరిపూర్జంగా పరిహరిఐచలేదు. ఈ క్రింది కవి [ప్రయోగము-- పరిశీలనా క్రుములు. “అంరలు సేని పోనడచి యక్కాట నంజయువేత. ,. = 4-2. .యీకండ కృపావిహీనమతి” (తిక్కన) “నాకొడుకు పోటునూటలు. .....” (తిక్కన) లక యం మం కా ఇ ఉదయ[గావము బానమ్మ్య. లం (ధూర్జటి) “పాసాదా స్త్వాం తులయితు మలం...” (కాళిదాను) “ఇ అశీ లములు శబగతములు . అఖ్లీ లం అర్షగతంకూడా కావచ్చును, యా గ యి లు వి వఠిత అఖిరుచినిబట్టి వాటిని పరిహరించడమో, స్వీకరించ డమో జరుగుతుంది. ఈ (కిందిపద్యాలలో అల్లీలానికి అత్యంత నమీవంలో రమ్యభావా అెట్టా [పకటితములయా యో చూడండి- తస్యాః కించిత్‌ కరధృతమివ (పా _ప్రవానీరశాఖం స్భ్‌ాత్వా సీలం సలిలవసనం ము క్షరోధోనితంబం (పస్థానంతే కథ మపి నఖే! అంబమానస్య భావి జ్లాతాస్వాదో వివృతజఘనాం కో విహోతుం నమరఃొ భా థి ( మేఘనం దేళం) ((పబ్బలిచెట్టు కొమ్మ నద్నివె వంగి ఉండగా నుక్తరోధో నితంబమగు నిల వననమును ఆ నది చేతబట్టుకొన్నట్టుండును.

80 ఆ వసనము నపహరించి లఅంబమానుడవగు నీ ప్రయాణ మెట్లో కష్టముగా కాగలదు. రసజ్ఞుడగు నెవడు విశదనుచేయబడిన లు మొల గలదానిని విడువ జాలును?) “వివృతజఘనాం” అనడం అల్లీలమే కాని సౌందర్యాంత ర్ళాగ మైపోయింది. శాకుంతలంలోని ఈపద్యం చూడండి “స్నిగ్దం వీత మన్యతోఒపి నయనే యక్పేర యంత్యా తయా యాతం యచ్చ నితంబయో ర్లురుతయా మందం విలాసాదివం 444... (అన్యతః [పేరితమయిననూ ఆమెచూప్పులు స్నిగ్గముగా నున్నవి. నితంబముల గురుత్వముచేత మందమైన ఆమెగమనము విలా సముచే వలె నున్నది......). ఇక్కడ “నితంబయోః' అన్న ద్వివచన్మ ప్రయోగం (వీడను కలిగిస్తున్నా రమణీయంగా ఉంది. ఇం దియ [పవృ త్తిని "తేట తెల్లం చేస్తూ 5[141.6506276 (వాసిన ఈ వాళ్యాలు తీగళంర). 264 01600161 నాటకం లోనివి ం?21 ఇలయ ! 16 ౧66 81626 016319 127 103 50164 60 ఏ66* 6 శంకర పీ 294 916 6*౦9రీతే "01068166 అన్నమాటలో తొంగిచూసిన అశ్లీలం “0902066” అన్నమాటతో తొలగిపోయింది.

8 అంశే అన్టీలపదాలనూ భావాలనూ సాహిత్యంలో విళ్ళంఖ లంగా ఉపయోగించవచ్చునని కాదు. ఉపయోగించే కవికి అందుకు తగిన సామర్థ్యం ఉండాలని చూపజానికే ఇన్ని ఉదా వ్యాతు లియ్యబడినాయి. ఇాస్తాలలో మామే ప్రసిద్దమై లోకవ్యవహారంలో కనిపించని శబ్దవయోగం “అ(పతీతికొమనే దోషంగా చిప్ప బడింది. “అలళా(న్తుపు రాణములనె కల శబ్దం బ(పతీతికంబగు గృతులన్‌ దలతు వృషాకపి (దిజగము 'నెలమి నజావృతము జేయు నీశ్వరుడనగన్‌.” ఇచ్చట “వృషాకపి”, 'అజా' అను వైదిక శబ్దములు అ ప్రతీతిక ములు. కాని, వేలూరి శివరామ ఇాస్త్రిగారి “అగ్ని' అన్న ఖండ కావ్యంలోని ఈ పద్యం పరిశీలించండి- “బు'గ్వేదమా ! యష్ట దిగ్వీథులను నమ్ను గన నెంత యడలితొా కాలు నపుడు వేదాంతమా ! నన్ను వీడింప యోగ దృ జగతి. నెంత పూనితో మాడునపుడు ఐాస్టకృతీ |! యల యజబ్హుగంతమౌ “దృశ "నెంత వరపీతో నాకయి చరమ వేళ కవితా కుమారి! నన్‌ గను పొంళశై నెన్ని ము ఖాల దుఃఖించితో కాగు తరిని 6

82

కట 1! సాహితిరో నన్ను గాగిలింప

లు

“నెంత చేతులు జాపితో యే మనందు

నన్ను గంకాశమును జేసి చన్న వాం

పు_స్తకము లార విజ్ఞాన పుటము లార- 99

ఈ పదంలో మూడవ చరణంలో వ్యాకరణ _ పరిభాషను

తొలగించగా దాని అర్థం---ఓ వ్యాకరణమా ! దహింవబడు తున్నప్పుడు నా కోసం ఎన్నిసార్లు ఎంతగా చూసి ఉంటావో ! అని. కాని వ్యాకరణం గురించి వాకరణ పరిభావలో చెప్పట మే ఇక్కడ యుక్తంగా ఉంది. వ్యాకరణ మే కావ్య వను వయింది. ఇది చదివిన తర్వాత శాన్త్రృసంకేత పదాలు. కీవిత్వా వాలు కావని ఎవరు చెప్పగలరు ణి

అ పతీతికదోషం అనిత్యదోషమని చెప్పబడింది. కవి పఠిత లిద్దరూ త_త్తచ్భా(స్త్ర వేత్రలయితకే దోవం కాదట 1 ఒక పద్యం మంచిదా, దుష్టమా అన్నది తత్పద్యభావాన్నీ, పద జాలాన్నీ బట్టి కాక పాఠకుడి పరనా వ్ర-రనుబట్టి ఉంటుందనడం ఏం సమంజవం ?

ఇంక “అరితి అని కావ్యాలంకార సం్రగవహాకర్త చెప్పిన వాక్య్థగత దోషాన్ని వరిశిలించుచాం __

“రసమున కనుచిత మగు వద

విసర మరీతియన బొల్బు; విటజన పొొదయ

ల ప్రి సమ్యగోదగ మతివ శృంగార మనన్‌.””

8 శృంగార రనమునకు అసనమానగాని అల్బసమానగాని అయిన రచన అనుకూలము. వై పద్యంలో అట్లుకాక దీర్హ నమాన రచన చెయ్యబడింది. అందుచేత రసన్ఫూర్హి కలగడం లేదు. అశ్లు వీరర్శొద రసనములకు ద్‌ర్హ నమాన రచన ఉచితము. అచ్చట అసమాన రచన దోవము అని అతడి ఆశయం. కాని శృంగార కరుణ రసాలను ఒప్పించే తావులలో దిర్హ నమాన రచనలూ, 'రౌ(దాది రసాలలో అలతి పదరచనలూ కావ్యాలలో ఎన్నో కానవన్తున్నాయి. “కలదా శూ ద వనతి ఇళళి కల దా ననజాలు నొక వికారపు గోడల్‌ చలదాలోలకటాఖూం చలదామ నిబద్ద తరుణ జన ఖంజనయమొ”. (పాండురంగ మావోత్మ్యము,) “* పతివర్ష వసంతోత్సవ కుతుకాగత నుకవి నికర గుంఫిత కావ్య సతి రోమాంచ విశంకిత చతురాంతఃపురవధూ (పసాదన రసికా 1” (పారిజాళాపహపారణము) “అని చింతించుచు మీనకేతన ధనుర్హ్యాము_క్తనారాచదు రన సమ్మూర్భిత మానసొాంబురుహ యొ...” ళు (మమ చరితము)

84 “వతిపాణి పల్ల వచ్యుత నీవిబంధన వ్య్యగ బాలా హస్త వనరుహాంబు ధవకృళాధర బింబ దళన తతి వ్యధా భుగ్నుఖీలావతీ (భూలతంబు.,.,” (శృంగారవై మధము) ఈోసహ్టాంస్రాం నఖంపచ_న్దన దత్త వరిరంభ మామూల పరిచుంబి తాధరోస్ట్ర మతిశయ (పేమ కల్పిత దంత సంబాధ మగణిత గ్లాని శయ్యానిపాతము.....” (మను చరితము) పీఠ 'రౌద్రరసాలను అల్పనమాసరచనలలో, వ్య_స్తపదా అలో ఒప్పించిన తావులు కూడా కన్పిస్తాయి. పీరరౌా (దరసాలకు దీర్టనమాసన రచనే ఉండాలంకు అచ్చతెనుగు మాటల కా రసా లను వ్యక్తం చేసే కశ్తే అేదనడ మన్నమాట 1! ఈ పద్యం చూడండి--- “"నేలయు నింగియు దాళముల్‌గ్గా జేసి 'యేపున శేగి వాయించి యాడ గులవర్వతంబుల శణూల్చి యెండొంటితో దాకంగ వీకమెై దన్నియాడ వేడు సాగరములు నిక్కడక్కడ బెట్టి పలుచని రొంపి మెనలదికొవగ . దిక్కులు నాలుగు నొక్కు చోటికి దెచ్చి

85

విపికి పిండలి సేసి పిడుచ గొన*

మిగిలి (బహ్మాండ భాండంబు పగుల (వేయ

నప్పళించుచు (బళయకాలానలమున

గండరించిన రూపంబు కరణి భీము

డతి భయంకరాకారత నతిశయిళ్లై.”

ఇది కీచక కృత (త్రౌపదీ వరాభవాన్ని చూసిన భీమ విజ్బంభణ వర్ష నము. ఈ పద్యాన్ని ఉదాపారించడంలో నా ఉద్లేళం ఇది ౌ(దాన్ని వర్ణించే ఒక గొప్ప పద్యమని కాద్దు కీముని కోపం అనగా ఇందులో వ్యక్తం కావడంలేదు. దినికి కారణం ఉ(చేకంతో_ చెప్పకుండా. "పడు సాగరములు నిక్క డక్యాడ బెట్టి", “దిక్కులు నాలుగు నొక్కు చొటికి దెచ్చి అని "తేలికగా చెప్పడం. కాని పద్యంలోని పదాలనన్నీ సంస్కృతీ కరించి జటిలనమాసాలు చేసిన మాత్రాన వద్యం బాగుపడి పోతుందని చెప్పలేము. అప్పుడు “తాళముల్‌; గాచేసి వాయించు” “తన్నియాడు. "పిసికి పిండలి చేసి పిడుచగొనుి, మొదలైన "తెనుగు జాతీయ పదాలవలన పర్పడుతున్న స్ఫురణపోతుంది. ఈ పద్యంలో ఇప్పుడున్న ఈ కొంచెం స్ఫురణా ఈ "తేట 'ఇనుగు మాటలలోనే ఉన్నది. వ్య_స్తపదాలకు కోవబావాలని వ్యక్తం చేసే శకి ఉందని చూపడానికి మాత్రమే దీనిని ఉదా వాంంచాను. ఇప్పుడు ఖీమదుశ్శాసనుల యుద్దనని చ వేశంలో దుశ్శాననుడిని _ పరిమార్చి ఖీము డంటున్న ఈ మాటలు చూడండిలా

86

“*టబధ్రాపా ఖీమః పున రుగకర్య్యా

దుశ్శాసనం (కోధపరీతచేళాః

గళాసు మానోక్ష్య విహాన్య నువ్వరం

కిం వా కుర్యాం మృొత్యునా రతితో౭-సి.

వవం (బువాణం పునరాద్రవంత

మాస్వాద్య రక్తంత మతి ప్రహృష్టమ్‌

యే ఖీమనేనం దదృళశు_నదానీం

భయేన ే2పి వ్యథితా ని-పేతు;ః.

పూర/.౮ంత్వాఒంజలిం భూ ఉకూ రుధిర(సో[గనిన్స్వనః

శృణ్వతాం లోకవీరాణా మీదం వచన మబవీశ్‌,

పవ జే రుధిరం కంఠా త్పిబామి పురుపషాధము

(బూహీదానీం తు సంహృృష్టః సున కాంతి గారితి.

యే తదాత&స్మాన్‌ (పనృత్యంతి పునగ్షారితి గా రితి

ఆాన్వయం (పతినృత్యామః పునర్గారితి "గా రితి”, (అంతట (కోధపరీతచిత్తుడై. ఉగకర్ముడై న బీనముడు గతాను డైన దుళ్ళాననుడిని చూసి ఇిగరగా నవ్వి “ఇంక నిన్ను నేనేం చెయ్యగలను 1 మృత్యువుచే రజితుడవు' అన్నాడు, అట్లా అంటూ రణరంగంలో వపరుగులిడుతూ (వవ్చొష్టుకై రక్రపానం చేస్తున్న భీమసేనుడిని చూసినవారందరూ భయంతో వ్యధి తుల. పడిపోయారు. భయంకరంగా అరున్తూ మళ్లీ వోసేలి నిండా రక్తం వూరించి పవీకులందరిక్తీ వినపజేటట్లు ఇట్టా అన్నాడు- -"పురుషాధము ! ఇదిగో నీ ర్రక్రాన్సి య కంఠం. దాకా (తాగుతున్నాను. ఇప్పుడు హృష్టుడవై 'ప్రది పకువులు పకువు

87 లని మళ్ళీ చెప్పు చూద్దాం ! ఆనాడు మమ్మట్లా పళువులు ఏల్‌ యు ంం వశువులని అవమూనించిన వారికిస్పుడు పళువులు వళువులంటూ నృత్యంచేన్తూ బదులు చెబుతున్నాము)). 016110 నాటకంలో చిన్నచిన్న మాటలలో ఎంతకోప భవం [పకటితమైందో చూడండి-- “ంర్జెం110 ౮-0 ఈచజ6€ 6 31276 సేఇరే ం*0 ంబకజకిడే. 11765 ౧౫6 15 ౧౦౦ ౦౦1౯, €00 ఇ6216 శం మ ₹67లక్రలు ఈ ఉదాహృతులవల్లి అశీతి దోషం కాదని స్పష్టమవుతుంది. 'కౌాదమైనా ళృంగారమైనా ఇం'కేదై నా భావనాళ_క్తి ఆవళ్యకం, వాలి (పధానం కాదు. అశు వీరఠొ[ద రసాలలో పరుషాకరా లుండాలని, శృంగార కరుణములలో ఉండరాదని ఆలంకారికో క్షృమెన “పతి కూల వర్ష" మన్న దోవం కూడా ఉచితం కాదు. నూర్య శతకంలోని ఈ పద్యం గమనించండి__ “మార్షోపాంతే సుమేరోర్నువతి కృతనతె నాకథధామ్నాంనికాయే పీక్య (వీడానతానాం (పతికు వారముఖం కింనరీణాం ముఖాని సూతేఒసూయత్యసీమజ్జడగతి వహాతాం కంధ రా శ్రార్వలద్భి

88 ర్వాహోనాం వ్యన్యతాద్వః సమమనమవహా'ే "కే షితం కల్టిషాణి.” లె (సుమేరు పర్వత మార్గ సమీపమున చేవనికాయము నూర్యునకు వినతి యొనర్చి స్తుతించుచుండగా _ (పతికుహరముఖమందును (వీడావనతలగు అళ్వముఖులగు కింనర్య స్త్రీల ముఖములను చూచి సారథి యగు ననూరుడు కోపించుచున్ననూ కంధరా రులు (తిప్పి ఇంచుక మందముగా పోవుచున్న నూర్యాళ్వ ముల పాపిశము మీ కల్భషముల నేకకాల మందు పోగొట్టును గాక [) అక్షరములు శృంగారరస (పతికూలములని ఆలంకారిక నియమము. రసములు వాచ్యం చెయ్యడం దోవమని కావా్యగ్థలంకార సంగవా కర్తం “భవనములు వాచ్యము వైనమ "వెస నదియును దోషమయ్యె, విపులో [గరణం బనద్భృశ లీభత్సరసో న్లిసతము, శృంగార సహిత లలన యనంగన్‌.” ఉన్నవి. ఇందాకటి పద్యాలలో “భీము డతి భయంకొరాక్రారత నతిళశయిళ్లె”, “కోధపరీత చేతాః అనడం రన వాచ్యతే. కాని

89

ధ్వస్యాలోకకారుడు లెన్సగా నిరూవితమైన రసము వాచ్యం చెయ్యడం దోవం కాదనే చెప్పాడు. శృంగార కరుణములకు అల్పసమాన రచన, వీర రౌ(ద్రములకు దీర్హ నమాసన రచన తర చుగా ఉంటుందని, శృంగార కరుణములలో దీర్చ సమాన రచన, వీర కా దములలో అల్పనమాస రచనకల మహాకవి [పయో గాలూ, ళృంగార కరుణములలో అృపయత్న పూర్వకంగా వచ్చిన యమకాద్యలంకారాలు కల రచనలూ. కూడా ఉన్న వని ధ్వన్యాలోకంలో చెప్పబడియే ఉన్నది. శోకవర్థనలో యమకాఅంకారం నన్నయ్య (వాసన ఈ పద్యంలో ఉంది---

“సహకార ! మత్ప్చియ నహకారు పున్నాగ !

పున్నాగు భువన ! భూఖువన తిలకు చందన ! బుధ హారి చందను పుపష్పిళా శోగ్ర ! నువ్చాజ్జన శోక్రదమను. *, *”"

కనుక ఇవేవీ కావ్య దోషాలు కావు. కవి ఇెప్పబూనిన భావం పాఠకుడి మనస్సుకు అగ్నం కాకుండా (పతిరోధం కళ్ళించేవి మాతమే కావ్య దోషాలు,

పద్యంలోని కొన్ని పదాలు అర్థపోషణకు తోడ్చడక పోవడంవల్ల పద్యం కూళ్చు సడలుతుంది. “లిన్‌ “ఒయ్యన్‌”, "తు", 'చి. మున్నగునవి. ఆలంకారికులు దినిని నిరర్థకమను దోమంగా చెప్పారు. ఛందోవళంచేత ఇవి ఉండక తప్పవు. కాని ఒక్కాక్కప్పుడు ఇట్టి వ్యర్థపదాలు కూర్పును సడల్బడం మాతమే కాక మొత్తం భావాన్ని అ'మయోూమయం చేస్తాయి.

90౮) అప్పుడది (ప్రబల దోవషమవుతుంది. నృసింహాపురాణం నుంచి ఒక పద్యం ఇక్కడ ఉదాహారిస్తాను. “శ్సీ_స్తన కుంకుమ [బ్రవనిషి క్ష భుజాంతర భాగవిస్ఫుర త్కాస్తుభరత్న నూత్న రుచిగర్విత నాభినరోజ సౌరభ (వస్తుత మత్తథృంగ రవ రాగ రస్తోల్బణ భోగి భోగత ల్వొ_న్తరణుం దలంచు సుకృ తాత్ములపా_న్హసమ_స్త కల్మషుల్‌.” ఈ పద్యంలో 'గర్వితి, “'రసోల్బణి, “ఆ న్హరణి అన్న ల స్త, అలి. న వదాలేమీ అర్థపుష్టిని కల్గించకపోవడమే కాక పద్యాన్వయాన్ని క్లిష్టం చేస్తున్నాయి. (దాఘిస్ట సమాస రచనా చాపల్యం ఆంధ (వబంధ కవులలో మిక్కుటం. దానిచేత ఆ కావ్యాలలో వ్యర్థ పదాలు తరచుగా కనిపిన్తూ ఉంటాయి. (పాచీనాంధ కావ్యా లలో మనం వ్యర్థపదాలకి అల'ననాటు పడిపోయాం, వద్యంలో ఒకటిగాని, కొన్నిగాని వదాలు ఆ (ప్రక రణంలో ఉచితాలు కాకపోవడం దోవం. పాండురంగ మావో త్న్యంలోని ఈ పద్యం చూడండి- “* పారంభించిన వేదపాఠములకుం[బత్యూపహమౌనంచునో యేరా. తమ్ముడ ! నన్నుజూడ జనుదే 'వెన్నాళ్ళనో యుండి వ తూరాజీవ యుగమ్ము వాచె నీను గన్లోకున్కి. టి బహునంతానవతి యొ వార్చక్యాన్ని సమీపించిన నిగమ శర్మ అక్క స్వంతకళ్ళని 'చమారాజీవయుగమ్ము' అన

ఖ[ డంలో జాచఛిత్యంలేదు. అయితే ఈ అనౌచిత్యం వద్యభావాన్న్ని విఫలం చెయ్యకపోవడం కొంతనయం. ఈ పద్యం చూడండి 'అకాళంబున నుండి ళంభుని థిరం బందుండి శీతాది సు శ్లోకంటై న హిమాది నుండి భువి భూలోకంబు నందుండి య స్తోకాంభోధి పయోధినుండి పవనాంధోలోకముం జంగం గాకూలంకష *వెక్కుభంగులు వివేకభష్టసంపాతముల్‌ ఇది భర్తృహరి సుభాషిత శ్లోకానికి పనుగు లత్మణకవి. అనువాదం. గంగానది అఆకాళం నుండి శివుని శిరన్చ్ను, అందుండి. హిమవత్పర్వతం, మంచికీర్తిగల హిమాది నుండి భువి, భూమి నుండి అస్తోకమైన సము[దం- ఈ విధంగా అర్థం చెప్పుకొంటూ పోగా గంగానది ఒక ఉత్కృష్ట (ప్రదేశం నుండి వేరొక ఉత్కృష్ట (ప్రదేశాన్ని చేరుతున్నట్లుగా న్ఫురిస్తున్న దే తప్ప, “వివేక భష్ట సంపాతముల్‌ "న్ఫురించడంలేదు. ఈ పద్యభావం మూల శ్లోకాన్ని చదివికేగాని తెలియదు. "శిరళ్యార్వం స్వర్గాత్‌ పశుపతి శిరస్త తతిధరం మహీ(ధాదుత్తుంగా దవని మవనేశ్చాపి జలధిమ్‌ అధో గంగా సేయం వదముపగళతాస్తోక మధవా వివేకభష్టానాం భవతి వినిపాతః శతముఖః.” ఈ పద్యంలో (సతిపాదంలో ముందు కొన్ని దీర్టాత రాలూ వాటి వెంటనే గబగబా కొన్ని (వాస్వాతరాలూ-

92 ఈ కూర్చు శజ్చ్యారాలకు ఆాదాత్మస్టి సంబంధాన్ని పర్పరు నున్నది, మూడో చరణంలో అధోగంగా” అన్న ఎత్తు బడి, 'సేయంి అని నిన్రేశిన్తూ “పదమ పగతా స్తోకమ్‌” అని గంగ హీనపరిస్థితిని చూపడం, ఇదంతా [పతిపదం, (పత్యవరం, భావాన్ని నొక్కి వక్కాణిస్తున్నది. కనుకనే చివరన “అధవా” అన్న విరుపుతో చెప్పిన “వివేక [భష్టానాం భవతి వినిపాతః శతముఖ౪ అన్న అభ్మిపాయం మన మనస్సుకు హాత్తుకో గలుగు తున్నది. తెనుగు పద్యంలో “సుళ్లోకి “అస్తోకి అంటూ (పొసస్థానాలలో నిల్చిన పదాలు జొచిత్య రహితములై. పద్య మంళతటినీ ధ్వంసంచేశాయి. కవి భావ [పకటనలో అనావళ్యకవిషయాలను చెబుతూ

ఆఅలన్యం చెయ్యడం దోషం. దాని వలన పాఠకుల భావ (గవా ణంలో విలంబం పర్పడుతుంది మవో(ప్రస్థానంలోని “భితువర్ని యసి" అన్న ఖండకావ్యాన్ని పరిశీలించుచాం,

దారి (పక్క, చెట్టుక్రింద

ఆరిన కుంపటి విధాన

కూర్చున్నది ముసిల్టొకతి

మూలుగుతూ, ముసురుతున్న

ఈగలతో వేగలేక,

ముగ్గుబుట్ట వంటి తలా,

ముడుతలు తేరిన 'చేవాం,

కాంతిలేని గాజు క ళ్తుః

తనకనాల్న శవం నయం.

9 వడిపోయెను జబ్బుచేసి, అడుక్కునే శక్రిలేదు, రానున్నది చలికాలం, దిక్కులేని దినురాలు. పళ్లు ముదిరి, కీళ్లు కదిలి, బతుకం కు కో ర్కెసడలి- పక్కనున్న బండరాతి పగిదిగనే పడిఉన్నది. “ఆ అవ్వే మరణి స్తే ఆ పాపం ఎవ్వరి" దని వెరిగాలి పళ్నిస్తూ వఐళిపోయింది. ఎముకముక్కు కొరుక్కుంటు ఏమీ అనలేదు కుక్కు ఒక ఈగను పడవేనుకు తొందరగా తొలగ తొండ. (కమొచిమ్మ చీకట్టూ దుమ్ము లేగ నంతలోన,

*- “ఇది నా పాపం కాదనె ఎగిరివచ్చి ఎంగిలాకు ”

94 డినిలో ఐదవపద్యంలోని 'ప్రశషకు పడవపద్యంలో సమౌ ఛానం ఉంది. “వశిగాలి జనవాళార్థనికీ; “ఎంగిలాకు ధనిక స్వాముల అధీనమై ఉన్న జగత్తుకూ చిహ్నములు. కాని నడిమి పద్యంలో కుక్కా తొండా వేటికి చిహ్నాలు! ఎముకముక్కు కొరుకొనడం, ఈగలను తినడం కుక్య్థంకూ, తొండకూ నెజె గుణాలు. వాటికి మానవసమాజంలోని పేద గొప్ప విఖేదంతో నిమి త్తంలేదు. మానవసంఘాన్ని వ్యంగ్యంగా వర్ణించే ఖండ కావ్యమధ్యంలో జంతువుల నిసర్గస్వభావ వర్ణనం భావప్రకటనలో విలంబాన్ని కల్లిస్తున్నది. ఆ భియవర్శీ యసి ఆపరిస్టితిలో ఉండగా తక్కిన (ప్రపంచంలో జనులందరూ తమతమ పనులలో మునిగి ఉన్నారు" అని ఇక్కడ కవి ఇస్పదలచినది. కాని ఆభావవ్య క్రీ శరణకు మనుష్యుల స్వార్థపరత్వంతో నిమి త్తంలేని కుకా తొండా సరిఅయిన ఉపకరణాలుకావు- అందుచేతనే మన మనస్సు ఈపద్యంమీద నిలవక చప్పున తర్వాతి పద్యం పెకి పోతున్నది. కనుక ఈ ఖండ కావ్యంలో “ఎముకముక్కి అన్న పద్యం అన వసరమని తోస్తుంది. కావ్యదోపాలలో ముఖ్యము, (ప్రాయికము ఐన దోషం బావప్రతిఘాతం. కవి శన కాష్యభావం ముద దృష్టిని శేందీకో 6ంచక్‌ భావాంతరాన్ని ఆశయించడంగాని, లేక ఏ ఉక్షి వైచి చారి రా (తినో, ఊవావై చితినో ప్రయోగించే కుతూహలానికి లోను లోని ఈ పద్యం చూడండి-

95

“అంగోద్వ రృనవేళ నీవు దరవోసాంకూరముల్‌ లోచనా పాంగ్మ పాంతములం దిగుర్చ నొక సయ్యాటంబు గల్పిం ఛినా యంగుళ్యాభరణంబు పుచ్చుకొనవాః యాయుంగరం బిప్పుజే శృంగారింపనిచేత చావకునకుం 'జేయన్‌ హావిశ్హానమున్‌. ” రాజుగారు తనకిచ్చినఉంగరాన్ని కొడుకు జూదంలో ఓడిపోయా డని తెలిసిన యజ్ఞదత్తుడనే _బాపగ్షణుడు కోపొతి రేకంతో ఇంటికి వెల్లి భార్యతో అనిన మాటలివి. అంతటి కోవంతో ఇంటికి వచ్చి 'దరవోసాంకూరములు”, “లోచనాపాంగ [పొంతములు", “సయ్యాటము” అంటూ (పారంభించడం విచితంకాదా! కవికి శృంగార భావ (వకటన్నవై గల ఇాపల్యం పద్యాన్ని పాడు

వేసింది. ఇంకొక దృష్టాంతం నన్నయ్య (వాసిన ఈ పద్యం- ధారుణి రాజ్యసంపద మదంబున గోమలి గృష్ద జూచిరం భోరు నిజోరుదేశమున నుండగ బిల్చిన యిద్దురాత్యు దు ర్వార మదీయ బాహు పరివర్తిత చండగదాభిఘాత భ గో్పురుతరోరు 'జేయుదు నుయోధను న్మ్నుగరణాంతరం బునన్‌. ఇక్కడ “రంభోరు అన్నమాట ఆ ఉది_క్తపరిస్థితికి అనువుగా లేదు. ఇంకొక దృష్టాంతం విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారి

రామాయణ కల్పవృష కావ్యంలోనుంచి చూపుళాను.

66 “కుసుమాలంకృత రామలవ్ముణ ధనుమో్క్కోటీ నిరాఘాట రూ పసమున్మేషత సాదువేపనులు దోపం బౌరభావంబులం 'దెనసగన్‌ మౌనికులంబు2వై నరుగునో యేమో మరుండం చుదో 'జెనలారన్‌ రతియున్‌ వనంతుడని యూహింపంగ (చేమాబ్టలె.” ఇది సీతారామ లత్ముణులు అడవికి పోతున్నప్పుడు పౌరుల మనస్ట్రితిని వర్షించే పద్యం. కవి ఊవా జూగా'నే ఉన్నది. కాని ఈ పద్యాన్ని. విడిగా చదువుకొనగా కలిగేన్ఫూలర్లి ఆ (పకరణంలోకలుగదు, ఆ సన్ని వేళంలోని శోకభావానికిది భంజక మవుతున్నది పౌరులందరూ “అయ్యోోవీళ్లు అడవికి పోతు న్నా లే! అని దుఃఖిన్తున్నారు తస్పృ 'ఆవో! వీళ్లు ముగ్గురూ ఎంత చక్కగా అడవికి పోతున్నారో! అన్ని అనుకొనడం లేదు కదా! శిళుపాలవధకావ్యంలో నిది ఒక జ్లోకం- “అన్య దాభూవణం పుంసాం శమో లృజ్రైవ మూ షితామ్‌ పరా[కమః పరిభవే వై యూత్యం నురతవ్వివ.” (సరతవ్యతి8 _క్తకాలమున (స్త్రీలకు అజ్జవలె పురుషులకు అపరి ల్సవవేళ అందు శమము భూసణము. పరిభవమునందు మా(తము 'త్రైకు సురతములందు ధార్మ ఫ్రమువలె స ర్యాకనుము భూమ ణు

97 ణము. బలరాముడు ఉద్ధవకృష్ణులముందు 'రాజకార్యాలోచన చేస్తున్న సందర్భంలో ఇట్లా మాటాడడం ఉచితంగా లేదు. _ కొన్ని చోట్ల కవి భావాన్ని చక్కగా నిరూపిస్తూకూడా

తత్కాలంలో (వపిలకు నచ్చే అభ్మిపాయ 1పకటనకోసం తాప . ఛయవడి కవిత్వాన్ని న్యూనం చేసుకుంటూ ఉంటాడు. (శ్రీశ్రీ గారి “చేళచరితలులోని ఈ వద్య్యాల్లు చూడండి-

“ప బేళ చర్మిత చూచినా

పమున్నది గర్వకారణం?

నరజాతి చరిత సమస్తం

వరవీడన పరాయణత్వం.

నరజాతి చరిత నమ_న్తం

పరస్పరాహరణోద్యోగం

నరజాతి చరిత సమస్తం

రణర_క్ష [పవాహనిక్షం.

వీభత్సరస [ప్రధానం

పిశాచ గణ నమవాకారం |!

నరజాతి చరిత సమస్తం

దరి[దులను కాల్చుకు తినడం. ఈ పద్యాలలోని ఎత్తుబడి (ప్రపంచాన్నంతటినీ ఊపి, (పళ్నిస్తు న్నది. "ప్రపంచంలోని నర్వయుద్దాలనూ హీనకృత్యాలుగా ధిక్కారిన్తున్నది 'రణరక్త [ప్రవావాసికృం' అన్న వాక్యం, ఇక్కడ రణ,మంశే ఇటీవలి రణాలే కాదు, రావూయణ భారత సంగామాలు కూడా [పశ్నింపబడుతున్నాయి. కాని చటుక్కున

7

టే “దర్శిదులను కాల్చుకు తినడం అనడంతో ఈ మహా [పయత్నం౧ వ్యర్థమవుతున్నది. వర్తమాన రాజకీయాభ్మిపాయ (పకటనా చాపల్యం ఇక్కడ భావాపకర్ష ణం చేస్తున్నది. 'మవ+ో (ప్రస్థానం అన్న ఖండ కావ్యంలో చివర్న “ఎరభావుటా నిగనిగలు అన డం, చేదుల నత్యనారాయణ శాస్రిగారు. కాంతిలో పువ్వు యొక్క సహజత్వాన్ని చివరివరకూ పోషించి చివర్ను వాఠా త్తుగా దానిచేత దేళభ క్రి ఉపన్యాసం చెప్పించడం ఇలాటివే. కవికి తాను చెస్పదలచిన భావంవై పరిపూర్ణ విశ్వాసం ఉండాలి. లేనప్పుడు నస్వవచన వ్యాఘాతం పర్పడవచ్చును, వేదుల సత్యనారాయణ శాస్త్రిగారి “వెలిగించు కాగడా”అన్న ఖండకావ్యంలో ఇది ఇరిగింది. “పాత దన్నది 'యొల్ల వెకి తోడుచును నెమరు వేయుట పళుత్వము పాడిగాని స్హసామాజ్యముల్‌ స్టాపించుకొన్న వర'రాజ్యముల పారువ త్రై మ్ము గొన్న పౌరుషమ్మున కది వరిపాజి గాదు.” పాతదన్నది యెల్ల వెకి తోడుచును నెమకరువేయరాదంటూనే (ప్రాతదన్నది యెల్ల వై సప్తసా[మాజ్యముల్‌ స్టాపించుకొన్న* అని పాతది వైకి తోడడం ఎందుకు ? “గతముకై. తలపేల, కతిేల వగవు అరణి మధించి యజ్ఞాగ్ని రగుల్చి వెలిగించు కాగడా, వెలిగించవోయి |

ల్‌

“గతముకై. తలపేలి అంటూనే పనాడో గతించిన అరణిమథించి యజ్ఞాగ్ని రగుల్బమనడం విచిత్రం !

ఇంతకన్నా విడ్డూరమైన ]పయోగం (శ్రీశ్రీ గారి "కవితా! ఓ కవీతా ! అన్న ఖండళావ్యంలో ఉంది---

“*ఎటునే చూచిన చటూలాలంకారపు

మటు మాయల నటనలలో

నీ రూపం కన రానందున” అలంకారాన్ని దూషిస్తున్న వాకష్టంలోనే చక్కని అలంకారం |!

కనుక కవికి భావళుద్ధి అత్యం తావళ్యకం. భావ నికోధం కలిగించే ఈ కావ్య దోషాలను గురించి కవులు మిక్కిలి శద్ధ తీసుకొని పరివారించాలి. ఎంతో మంచి కవిత్వం కూడా ఇటు వంటి దోషాలవల్ల దుష్టమె ఆ కవిత్వం ఆచ్భాదిత్వమెపోతూ

ణం ర్ర్రైకాా రా

ఉంటుంది.

కాని కవిత్వానికి కొలతలు పర్పరచి ఈ భావ, ఈ మాటలు, ఇటువంటి ె లి, శళృంగారాది నిర్జిస్ట మనోవికారాలు- ఇవే ఉపయోగించాలని ఎవ్వరూ కాసించలేకు. వైచిత్రి, ధ్వని, రితి గుణం, అలంకారం మొదలై న 'వేవీ కవిళ్వాన్ని తప్పకుండా సూచించజాలవు: అంశ ఇవేవో ఉన్నాయి కనుక అది కవిత్వం అని చెప్పదగదు. యూక్లిడ్‌ "రేఖాగణిత సిద్దాంతాన్ని బుజువు వేసినట్లు కవిశ్వాన్ని బుజువు చెయ్యబూనడం నిష్ఫలం,

సాహిత్యాన్ని తలునుకొందుకి సఠితకు అందుకు అను వై న మనస్థ్రితిఉండాలి సాహిత్యంలో బుద్ధీ, మనస్సూ సనుంగా

100

పనిచేస్తాయి. చిన్న పిల్లలు సాహిళ్యాన్ని సరిగా (గ్రహించ లేరు. పదేళ్ల పిల్ల వాడిని మేఘసందేశం చదవమంజశేు వాడికి విసుగు పుడుతుంది. అంతకన్నా నుమతిళతకం ఎాడికి నచ్చు తుంది. తర్వాత బుద్ధి వీకసించి, మనస్సు పరిపాకాన్ని పొంది సాహిత్యాన్ని [గహించగలుగుతారు. కాని వెనువెంటనే జను లవైై మత సాంఘిక రాజకీయాల (వభావాలు వర్పడి చారి దృష్టి జిహ్మామవుతూ ఉంటుంది. ఇట్లా కుటిలమైన దృష్టితో జనులు సాధారణంగా సాహిళ్యాన్ని 'మెచ్చుకొనడమో దూషించడ మో చేస్తారు. ఉదాహరణకి “వువో (ప్రస్థానం' అన్న ఖండకావ్యంలోని-

“కనబడ లేదా మరో (ప్రపంచపు

అగ్ని కిరిటపు ధగధగలు

ఎ[రబావుటా నిగనిగలు

హోమ జ్వాలల భుగభుగలు. అన్న పద్యంలో 'ఎ(రజావుటా' అన్న మాట చదిచేసరికి కొంత మందికి అరకాలినుంట నెత్తి కెక్కి పోవచ్చును. కొంతమందికి నంతోషం "పెల్లుబకవచ్చును. ఈ (పభావాలకి అతీతుడై. పఠిత కవి భావాన్ని (గ్రహించ గలిగి ఉండాలి.

“భశినా సహా యాతి కౌముది

సవా మేఘేన తటిశ్‌ వ్రలీయకతే

(వమదా। పతివర్హ్మగా ఇతి

ప్రకివన్నం హి విచేతవై రపి”

(కుమార సంభవం)

101 (ఈితో పాకే చందిక పోతుంది. మేఘంతోనే మెరపు నళి స్తుంది. [పమదలు పతిమాగ్గానుసారిణులని అచేతనములచే గూడ జ్ఞాతమెై ఉన్నది. అన్న పద్యభావ [(గహణంకి నహగ మనం గురించిన సాంఘికాభిపాయాలు అడ్డు తగలకూడదు. సాధారణంగా కవులు తమ కాలం నాటి (వజల నమ్ముకాలమా, సాంఘిక వ్యవస్థలనూ వర్ణిసారు. రసజ్జులై న పఠితలు పీటివై కాక, కవి భావం మీదనే దృష్టిని కేందదీకరించ గలుగుతారు. ఆంధ (వబంధాలన్నీ సాధారణంగా నాలుగు జాతుల వర్ణ నతో (పొరంభమవుతాయి. చాతుర్వర్ణ్య వ్యవస్థను (ప్రజలు విశ్వ సించిన కాలంలో ఆ కావాస్టలు రచితము అయాయి. ఇప్పుడు వర్ణ వ్యవస్థవై జనాభ్మిపాయం మారింది, అయినా ఆ పద్యా లని చదివి అందలి కవిత్వాన్ని మనం మెచ్చుకొంటూనే ఉన్నాం. “నె జంబులగు నిత్య వైమిత్తికంబులు నడువుచో (బహ్మార్పణంబు నేసి సంగరహితబుద్ధి ఇాంతనవస్ఫూర్హి వై రివర్షంబు సంపహోరమాడి (ప్రబల మవోర్థ (పభాసమానస్థితి కోళంబులుంజెడి కొలదు లరసి యాతపశీత వాళతాదుల నమముగా నాత్మ (పయత్నంబులందు దలచి సంచరింతురు (ఛాహ్మణ కత వ్తైళ్య శూ[దులవ్వీట నంతత భద హృదయ

102 నీరుపమానంద విహరణోన్నిదులగుచు రాజయ్యోగై క సా్మమాజ్యరతుల భంగి”, ధూర్జటి రచించిన ఈ వద్య్టం చదివే ఆధునిక పఠిత వర్మ వ్యవస్థను వ్యతిలేకించేవాడై నా, రాజయోగం అతనికి నమ్ముకం లేకపోయినా పద్యంలోని కవిత్వాన్ని (పళంసించక తప్పుడుకడా ! “యనస్మింళ్చ రాజని జిత జగతి పపపాలయతి మహీం చితకర్మను వర్ణ పంకరాః..,.. (జితృపపంచుడై న ఆరాజు భూమిని పొలిన్తూ ఉండగా చిత కర్మ్రలందు మాత్రమే వర్ణసంకరము ఉండెను). అన్న కాదంబరీక క ఉకక్తివై చితిని ఎవరై నా ఎప్పటికైనా 'మెచ్చుకొనక్ష తప్పరు, వనుక సాహిత్యం నీతికి అతీతమైనదని 'జేలుతున్నది. బేశకాలాలనీ వ్యక్సులనీబట్టి నీతి మారవచ్చును. సాహిత్యం పీటి కొలతలకు అందని మ+నవళ్వాన్ని (ప్రదర్శిస్తుంది. అంశేే సాహిత్యంలో నీతిబోధ ఉండనక్కరలేదని కాదు. (ప్రతిరచయితా తన దృష్టిలో సీత్తి అనుకొన్న దానినే శన రచనలో (వతిఫలింస "జేసాడు, పాతల వ్య క్తీత్వాలతోజాట్స తాను చెప్పదలచుకొన్న నీతి కూడా నివృన్నమపుతుంది. అంతే తప్ప, (పతిభకల ఏ రచయితా ఫలానా నీతిని బోధించాలనిగాని ఫలానాఫలానా సాంఘీక రాజకీయ సిద్ధాంతాలను (ప్రతిపాదించడానికిగాని సాహిత్యరచనకు పూనుకొనడ్తు, అల+ బఠవంతంగాపూనుకొం కే ఈ నీకిబోధఢాక్రక్తు పొత్రల్స తట్టుకో లేక్ష స్వవ్య_క్రిత్వాలను కోలుపోయి రచయిత భావణాన్ని (వసారంచేసే యం[తాలుగా తయారవుతారు. సాహిత్యంలో భావు లోపించి ఉపన్యానంగా మారుతుంది.

10 సాహిత్యం ఒక విశిష్టనృష్టి దినికి జనకుడు (పపంచం, జనయి తి సాహిత్య సష్ట. బిడ్డకు తల్లిదండ్రుల ఇద్దరి పోలికలూ ఉన్నన్లు సాహిత్యం (వపంచాన్నీ, సాహిత్యక _ర్తనీ కూడా పొలి ఉంటుంది. ఆనందవర్థను డిట్లా (వాశాడు: “అపాే కావ్యనంసానే కవి రేకః (ప్రజాపతిః యళథావైసన రోచతే విశ్వం తథేదం పరివర్తతే. శృంగారీచేత్‌ కవిః కావ్య్యేజాతం రసమయం జగత్‌ స పవ వీతరాగశ్ళ్చేత్‌ నీరసం సర్వమేవ తత్‌. భావా నచేతనానపి చేతనవ చ్చేతనానచేతనవత్‌ వ్యవవోరయతి య ఖేష్టం సుకవిః కావ్యే స్వతం్యతతయాం” (అపారమగు కావ్య (ప్రపంచమునకు కవియే (బ్రహ్మా. అతని ఇచ్భాముసారముగా లోకము మారును. అతడు శృంగారి అయినచో లోకము శృంగారరసనమయ _ మగును. విరాగి అయినచో నీరన మగును. అచేతన వస్తువులను చేతనములుగనూ, చేతననుల నచేతనములుగనూ కవి స్వతంతతతో కావ్యమందు వ్యవహరింప' జేయును). (భారతి, 1967 జూలై, అగష్ట్ర)"

సాహి త్య (ప రళూజనము

సాహిత్య [పయోజనమేమిటి? అన్నది తరచుగా వినబజే 'వళ్న. అసలు ఏ కళై నా, శిల్పాని కైనా, శాస్రువిక్షానాని కనా [వయోజన మేమిటి అన్నవి తీగకదువుతే డొంక అంళా కదిలే అనున్యూత (పళ్నలు.

ఆరిస్టోటల్‌ మహాశయుడు శాస్త్ర విజ్ఞానంవల్లి [ప్రపంచా నిశేమీ (ప్రయోజనం ఉండదని అన్నాడు. కారణం. మేఘములు, ఎండ, వాన్స పిడుగులు మెరప్పలు, మొదలైన వాటి శాన విజ్ఞా నం అంతా తెలిసికొన్న వెనుక, ఆ విజ్ఞానంతో తృప్పి పడవలసిందే తప్ప వాటిని మనం సమయానుకూలంగా ఇాభినంతగా వచ్చే టట్లు చెయ్యడంగాని, అక్కరలేని వాటిని నివారించడంగాని చెయ్యజాలముకడా! కనుక్ష శా ్రువిజ్ఞానానికి వస్తురూపమైన (వయోజనం ఉండదు అని ఆయన అన్నాడు. మహో మేధావి అయిన అరిస్టోటల్‌ కి ఆ కాలంలో అట్లా తోచింది.

105

కొద్దె శతాబ్దులకు (కితంవరకూ శాత విక్షానులకు నంఘంలో సముచిత స్థానం ఉంచేదికాదు. అ రోజులలో విజ్ఞానం అంక సాహిత్యం, వెదాంతం,న్యాయం, (శాస్త్రీయ పద్ధతిలో లేన్సి వ్రైద్యం- ఇవే. [కమంగా శాస్త్రవిజ్ఞానం వ్య్ధిచెంది, మధ్యయగంలో సముచిత స్థానాన్ని పొందుతూవచ్చి, టివి (కమునివలె ఇంతింతై. అంతంతై. ఈ నాటికి సర్వ (పపంచాన్నీ ఆవరించి సకల విజ్ఞానాధిపతి అయి కూర్చొన్నది. ఇప్పుడు సాహిత్య వేదాంతాది విజ్ఞానములు శఫాఖోవశాఖా ఐ స్పంహితమైన ఈ ఇాన్త్రు విజ్ఞాన వటవృతం క్రింద "సద తీర్చుకొంటూ తమ ఉనికిని సమర్థించుకొంటునాన్నయి.

కనుక ఒక విజ్జ్టూనంయొక్క- 1వయోజనమన్నది అంత తొందరగా నిర్ణ యించజాలినది కాదు. కాలంగడవగా (వయోజ నాలు మారుతూ ఉంటాయి, ఒకప్పుడు నిష్పయోజన కరమనుకొన్నది ఇంకొకప్పుడు 1(వయోజనయుక్తం కావడం, ఒకన్వుడు మువో [వ్రయోజనమును సాధించిన విజ్ఞానం కాలగతిచే న్నిష్ప యోజనం కావడం జరుగుతూ ఉంటుంది. ఉదాపారణుకు చాలాకాలం[క్రితం మనదేశంలో వైదిక వ్యాకరణ విజ్ఞానానికి ఎక్కువ [ప్రయో జనముం జేది. సరిఅయిన స్వరములతోమం [తాల లోని అతరాలను ఉచ్చరించడం చాలా ముఖ్యంగా ఉండేది. వెదిక కర్మలు వీణించిన ఈనాడు ఆ విజ్ఞానమంళా అనుపయుక్త మయింది. ఇస్తే ఒకప్పుడు "వేదాంతాది సర్వశాస్తాలకూ ఆధారభూతమై తర్కశా(న్త్రం ముఖ్ధమెఉండేది. ఇప్పుడా (పాచీన విజ్ఞాన (పాముఖ్యంపోయి తర్కశా(న్త్ర[ప్రాధాన్యం అడుగంటింది. ఇబేవిధంలో ఈనాడు మహాేళాస్తాంలుగాఉంటున న్‌

106

ఆమిస్ట్రి, ఫిజిక్సు మొదళల్తైనవి కూడా బహుకాలానంతరం న్మిప్పయోజనములై అన్యశళాస్తాలకు తావియ్యవచ్చును. శాయ్రవిళ్టునం బహువేగంతో మారుతున్నది. ఐదారు సంవత్స "రాల[కితం అచ్చయిన శా్ర్రు్య[గంథం ఈనాడు పాతబడి పోతు న్నది. కనుక ఒకప్పుడు మహాపిజ్ఞూనంగా తలదా ల్బబడి ఈనాడు (ప్రయోజనం &ీణించిన తర్కవైదిక వ్యాకరణాది కాస్తాలవలె ఈనాటి ఫిజిక్సు, ఇమిస్టీ) మొదలైన శా శ్రుపిళ్లూునం కూడా బహుకాలానంతరం తథీణించిగాని, మారిపోయిగాని అన్యశా(న్తు విజ్ఞానానికి చోటివ్వవచ్చునని ఊహించవచ్చును. (పపంచంలో

విజ్ఞూనం అన్నది కాలగతినిబట్టి మారుతూ ఉంటుంది. మధ్యయుగంలో ఇమిస్టీ?, ఫిజిక్స్‌ మొదలైన శాత విజ్ఞానం అభివృద్ధిచెందసా గినప్పుడు, ఆయా కాత క్షులు కేవల విజ్ఞాన తృస్షృతో పరిశోధనలుచేసి సత్యాన్వేషణను చేశాేతప్ప ఆ విజ్ఞానంవలన (వజలకు ఈనాడు మనకి కనిపిస్తున్నన్ని (వయోజనోలు పర్పడుతాయని వారు. ఊహించలేదు. (కమంగా స్త్ర విజ్ఞానంవలన [ప్రజలకు అనేక (ప్రయోజన ములు చేళూరుతూవచ్చాయి. అయినా ఒక శాస్ర విజ్ఞానం యొక్క విలువను తద్విజ్ఞానందృష్ట్యై నిర్ణయించడ మే. పరిపా టిగా వస్తున్నదితప్ప, దానివలన పర్పుడగల [పయోజనాన్ని బట్టి కాదు. ఉదాహరణకు పుడ్‌ వర్డ్‌ అనే ఒక రసాయన శా్రు క్షుడు న్టక్నీన్‌ అన్న పదార్థాన్ని సింథనై జ్‌ చెయ్యగా ఆ పరిశోధనకు అతనికి నోజెల్‌ పేప్పమానం “అభించింది. శాత్రు విజ్హున దృష్టిలో కళంంమటు6 30ల6515 చాలా గొప్ప పరి శోధన. కాని ఈ పరిశోధనకు లౌకికమైన (వయోజనంలేదు.

107

ముషిడి పిక్కాలలో నుండి స్రీ 9కీ్నన్‌ను నులభంగా తయారు చేసుకొనవచ్చును. దినిని క్ట్యతిమంగా తయారు (596ష63186) చెయ్యవలసిన ఆవళ్యకత లేదు. (ప్రయోజనం లేక పోయినా శాస్ర విజ్ఞానదృష్టిలో ౨౯౦09106. 50ల16515 మొక్క (పాముభ్యాన్ని మవాత్వాన్నీ గుర్తించి ఆయనకు నోబెల్‌ బవుుమూనం ఇవ్వడం జరిగింది. కనుక ఒక విజ్ఞానంయొక్క_ (పాళస్త్యాన్ని డానివల్ల చేకూరే లాభాలనుబట్టికాక, విజ్ఞాన దృక్పుథంలోనే సమీథకించడం యుక్తం,

నేడు శాస్త్ర విజ్ఞాన పరిశోధన ద్వివిధంగా ఉంటున్నది. ెంా6 26268901, ఉ&991166 76562౯01 అని, (ప్రజల ఆవళ్యక వస్తువులను గురించి జరిగే పరిశోధన 491166 ౯6562200. (చ యోజనాన పేవ్యమైన కేవలనత్యా న్వేషణం కె?6 16564౯0. "రెంటికీ సమ్మపాధాన్యం ఉంది. కాగా, ఈనాటి ౨4౯6 16862201. వలన ముందు ముందు ఈనాడు ఊహించజాలని (ప్రయోజ నాలు నమకూరవచ్చువు. ఒకప్పుడు [ప్రయోజనాన్ని ఉట్రేశించ కుండా చేసిన శాస్ర్రువరిశోధనలవలన "నేడు మనం [ప్రయోజ నొలను పొందుతున్నాము _ ఉదావారణకు వెనిసిలిన్‌ నేడు ఇవాలా' ఉపయు క్తంగాఉంది, కాని వెనిసిలిన్‌ అన్యపరి' శోధన సమయంలో అకస్మాత్తుగా కనుగొనబడినట్టిది. ఇట్టివి ఎన్నో ఉదాహరించవచ్చును. ఇవి అనుపయు_క్ష్తములని ఆనాటి శాన్రుఖ్షలు వీటిని విడిచి పెట్టిఉంశు ఈనాడు చాటి (ప్రయోజ నాన్ని మనం పొందగలిగి ఉం డేవాళ్లంకాదు. శీవలం చారి ఉద్రేళంలో [వయోజనకరముభ్రై న విషయాల వె నే మన పూర్వ శాస్త్రజ్ఞులు వరిళోధనలు జరిపిఉంఆు శాస్ర విజ్ఞానం చాలా.

106 "వెనుకబడి ఉండేది. కనుక ఒక పజ్జ్హూనం యొక్క విలువను నిర్ణ యించడానికి వెంటనే తత్కాలంలో దానివలన (ప్రయోజనం ఉంటుందా అని చూడకూడదు. విజ్ఞానం విలువ నిర్ణయించ డానికి విజ్ఞాన దృక్పథ మొక్కే సరి. అయినది.

'భాతిక విజ్ఞాన (ప్రయోజన నిర్ణయాని కే ఇట్లా దూర చృష్టి ఆవళ్యకమై ఉండగా, మానసికమైన సాహిత్యం యొక్క (వయోజన నిర్ణయానికి ఇం౩౦తటి విశాల దూరదృష్టి ఆవశళ్య కమో ఊహించవచ్చును. సృజనాత్మక సాహిత్యం ద్వివిధంగా ఉంటుంది రచయిత తన చుట్టూఉన్న మానవజీవితాలను పరిశీ లించి వాటిని సాహిత్యంగా రచిన్తూఉంటాడు. ఇది మొదటి విధం. "రెండవ విధమైన సాహిత్యంలో రచయిత తన వ్యక్తిగత మెన భావాలనే రచిస్తాడు.

వ్‌ సాహిళ్యాన్నికై నా బరీయమైన ఒక వాస్తవికత 1పాయికంగా ఆధారంగా ఉంటుంది. ఏ సాహితి సఫా చనిరాధారంగా సాహిత్యాన్ని ఊహించలేడు. (వాదం వంటి కవి మనస్సులో ఒకానొక వాస్త పికానుభూతి సంచల నాన్ని కలిగించి భావతరంగాలఖను కొనసాగింప'జేస్తుంది. కవి మనస్సులో భావతరంగాలను ఉద్భవింపజీయడమే వాస్తవిక సంఘటనయొక్క పని. తర్వాత ఇంక అతని మనఃన్సలో చెల

"కేగిన భావపరంప'రే అతని రచనకు ఆధారమవుడుంది.

నవలలు, నాటకములు, కథలు- ఇవి మానప శ్రీవితాలను చళ్చాత్మకంగా చితిస్తాయి. కనుక ఇవి (పాయికంగా తత్కర్భృ సమకాల మానవజీవితాలను (పలివింబిస్తూ ఉంటాయి. కానీ కవిత్వం వీటికన్నా ఈపషద్భిన్న మైగది. కవి మనస్సులో ఉద

109

యించిన భావోద్విగ్నుత కావ్యరచనకు హేతువు. ఆ ఉద్విగ్నతకు హేతువు సాంమీకమైనా కావచ్చును, వ్యక్షిగతమైనా కావ చ్చును. మేక్స్పియర్‌ తన వ్యక్షిగతమైన భావాలనే సానెట్లలో రచించాడు. ఆధునికాంధ కవులలో. (శ్రీశ్రీ గారు సాంఘిక కవి. కృష్ణశాన్ని గారి కావ్యభావాలు వ్యక్షిగతమైనవి. (శ్రీశ్రీ గారు కూడా కొన్నిఖండకావ్యాలను వ్యక్తిగత భావాలతో రచించారు. "వేమన్న సాంఘీకకవి. పోతన్న వైయక్షిక కవి, శాన్ర్ర పరిశోధనలలో ౯6 16965౦1 కీ, త&రర11664 26962౯01 గీ తుల్య[పొధాన్యం ఉన్నశ్హు కావ్యభావన సాంఘికమైనా, వ్వైయక్షికమై నా కావ్యదృష్టిలో మా్మాతమే కావ్యంయొక్క- విలువను నిర్ణయించాలి.

కాని ఇటీవల మన చేళంలో సాంఘిక కవిళ్వానికే నమా దరణ లభిస్తున్నదితప్ప వై యక్షికభావాలు అవేతించబడడం అేదు. సాంఘిక జీవితాన్ని చచితించి, సాంఘికాభ్యున్నతికి శోడ్చడని కవిత్వం నిివృయోజనమన్న ధోరణి అంతటా వినవస్తున్నది. ఈ దృష్టిళోనే నేటి సాంపిక కవిత్వం- ఎలెక్షన్లు వస్తే కవిత్వం, రోద-యా తికుడు గగారిన్‌ చచ్చిపోతే కవిత్వం, చందుడిమీదకు రాశెట్‌ వెళ్ళే కవిత్వం, పూనాలో భూకంపం మీద కవిత్వం: గోదావరి వరదలువస్నే కవిత్వం, వరదలు తగ్గి పోలే కవిత్వం, చేనేతమీద కవిత్వం, పళువుల పెంపకంమీద కవిత్వం- ఈ తీరున ఉంటున్నది. వీటిమీద కవిత్వం [వాయ కూణదని కాదు. బేనిని గురించయినా కవిత్వం [వాయవచ్చును. కాని ఈ సాంఘిక కవిత్వపు రొదలలో సాంఘికంకాని కవితాగా నాన్ని (ప్రజలు వినిపించుకొనడం లేదని సందేవాం కలుగుతుంది.

110

నిరంతర యుద్దాలతో, రాజకీయ సమస్యలతో సతమత మవుతున్నా కృష్ణ దేవరాయలు కవులను పోషించి తాను స్వయంగా గొప్పకవిమయై కవిత్వాన్ని విస్తరింపజేశాడు. ఆ నాడు సంఘ జీవనంలో స్థిరత్వంలేదు. ఎప్పుడూ క్మ్రతుభయమే. నాటి పజల జీవితాలలో మన జీవితాలలోని సమస్యలను మించిన సమన్యతే ఉండేవి. అయినా నాటి (ప్రజలు రనజ్ఞలు, సాహిత్యా ఖిమానులు. కనుకనే ('ప్రబంధాలనూ భారత భాగవతాది మహా కావ్యాలనూ సమాదరించారు.

"నేడు సాధారణంగా సాహిత్య విమర్శన సరిఅయిన పద్దతిలో జరగడం లేదు. సాహిత్య సమీకలు. నేడు సాంఘీక రాజకీయ [పభావాల సుదీర్ధ్య వర్ణ నలతో (పారంభింపబడుతూ ఉంటున్నాయి. ఈ [పభావాలు గొప్పగానో కొద్దిగానో. పతి కవిలోనూ ఉంటాయి. కాని ఇవి (వథఢానం కావు. కవుల భావాలు (వధానమెనవి. వ2గా, మితిపీరిన ఈ సాంఘిక దృక్పథం కవులకు మనం ఇవ్వవలసిన ఏలువలని తారుమారు చేమ్తూ ఉంటుంది.

ఉదాహరణకు ఆధునికాంధ సాహిత్యాన్ని భావకవితవీ యుగము, [వజాకవిత్వయుగము అని విభజించ నేడు విమర్శ కులు చర్చిన్తూ ఉండడం చూస్తున్నాము. దీనివలన పాఠకుల దృష్టి భావకవులమీదా, సాంఘిక కవులమీదా మాత్రమే లగ్న మయింది. కవి అయిన (పతివాడూ భావకవో [(పజాకవో అయితీరవలసిన దుస్థితి పర్పడింది, అట్లా కానీ కవులు (పజల చూపులకు ఆనక తికోహితులై పోయారు. ఇట్టా తిరోహితు,

శే! లైన కవులలో ముఖ్యులు కీర్చై శేషులు వేలూరి శివరామశాస్త్రి గారు. “అగ్ని, 'మాతృహృాదయము, 'నిష్కాననను”, “కుక్కపిల్ల = “నాగటిచాలువంటి అత్యుత్తమ ఖండకావ్యాలను రచించిన వేలూరి శివరామశా,స్త్రిగారు కవితాగుణాన్ని బట్టి ఆధునిక కవులలో అ(గగణ్యులలో ఒకరని చెప్పక తప్పదు, కాని ఆధునిక కవుల (పసిద్ధ కావ్యనంకలననంపుటిలో వీరి ఖండ కావ్యం ఒకటీ చేర్చబడలేదు. ఆధునిక కవిత్వంమీద రచితముళై న మవోవిమర్శన [గంథాలలో వీరి కవిత్వం గురించి ఒక్కవంక్రి అయినా (వాయబడలేదు. ఎంత అన్యాయం ఇది! అయినా, “కుత్స్యాాన్యుః కుపరీత్షుక ర్నమణయోయై రర్థృతఈపాతితాః' అన్న భర్హ్భృమహారి వచనాన్ని స్మరించి థైర్యం వహించవలసి ఉంటుంది. తెలుగులో భావకవిత్వోద్యమానికి సాంఘిక కారణాలు లీవు. తెలుగు కవులు ఇంగ్రీషు కావాన్టలను చదివి వాటిని అనుకరించడ మే ముఖ్య హేతువు. పతిభాశాలుతైన కవులీ భావక విత్వం [వాయడం చేతనూ, రనజ్జులై న పాఠకులు నమా దరించడంచేతనూ భావకవిత్వం ఒక యుగమైపోయింది. తురకల దండయా[తలు సాగుతున్న సమయంలో శృంగార రస భూయిస్ట్రములై న గొప్ప ప్రబంధాలు వెలసి (వబంధయుగ మయింది. నస్వకుటుంబం దారి ద్యంతో [కుంగుతూఉండగా పోతన్న “వై కుంఠచింతా వివర్డి తచేష్టు జె 'ఖాగవతం రచించాడు. ఈయనలో సంఘదృష్టి శూన్యంకదా ! కనుక కవిత్వాన్ని కేవల సాంఘికదృష్టితో విమర్శించడం పొరపాటు. కవి ెప్పిన

112

భావమేమిటి? అది జీవితపు ఎంతటి లోతులోనుంచఛి వెలువడింది? అని పరిశీలించడ మే. సరిఅయిన కవితా విమర్శన విధానం.

కవిత్వంలోనే కాక సంఘ జీవన వ ర్షనాత్మక్యమెన నవలలు, కథలలో కూడా రచయిత వ్యక్తిత్వం కనిపిస్తూ ఉంటుంది. టోల్‌ స్టోయ్‌ కథలు, నవలలు, అతని కాలంలోని రష్యా (ప్రజల జీవితాలనూ, ఆకాలం నాటి సాంఘిక రాజకీయ పరిస్థితులనూ విపులంగా _ వర్ణిస్తాయి. పీటితోజాటు అతని వ్య క్షిత్వం, అతని మనస్సులోని వివిధ శక్తుల సంఘర్షణ, ఆధ్యాత్మికతపన- ఇవికూడా" వాటిలో స్ఫుటంగా కనిపిస్తాయి.

సాహిత్యమంతా తాత్కాలిక సంఘాభ్యున్నతికి ఉపయు కె తీరాలనడం ఇందాకటి శాస్రుపరిశోధనల విలువల. వెలుగులో పరిశీలిస్తే చాలా (వాన్వదృష్టి, నంకుచితాభి పాయం అని తేలుతుంది మానవునిలోని మానవత్వాన్ని పెంచే దోవాదం, మానవ మనస్సులను వకంచేసే న్నేహద్రవ్యం సాహిత్యం. (వపంచంలో ఎన్నోమళాలు (ప్రబలి మనుష్యులను ఉత్తే జపరిచి &ీణిస్తున్నాయి.. ఒక్కొక్క. విజ్ఞానం మానవుల బుద్దిని [పకోపింప దేని, తీణించి, అన్యవిజ్ఞూనానికి చోటిచ్చి తొలగిపోతున్నది. [ప్రపంచంలో అన్నీ మారుతున్నాయి, కాని ఇాళ్వత్నమైనది, స్థిరమైనది, సార్వజనికమైనది సాహిత్యం. ఇది నర్వమళాలకూ, సకల ఇాస్తా్యలకూ అతీతమైనది. మానవ్వుడినీ మానవుడినీ సహితంచేస్తుంది కనుక సాహిత్యమని సాహిత్యపద నిర్వచనాన్ని చెప్పుకోవచ్చును.

113

ఇటువంటి మవో[పయోజనం కల సాహిత్యాన్ని అల్ప మైన తాత్కాలిక సంఘ [ప్రయోజనానికి మాత్రమే ఉక్టే కించాలనడం దేవుడు [పత్యతమయితే మోశం కోరుకొనకుండా నూరురూపాయలనోటు ఇమ్మని అడగడం వంట్‌ది. తిథి వార నథత వన్హ్యాలను చస్పే పంచాంగం గొప్ప (గంథమనీ, వాటిని చెప్పవు కనుక రామాయణ భారతాలు పనికిమారిన (గంథాలనీ

అనడం వంటిది. ( భారతి, 1068 ఆగష్టు )

8

ఇది, జాలా కవిత్వము ఇతివృ్ఫ త్తవు

ఇతివృత్తం అంక కథ. “ఇతివృ త్తం తు నాట్యస్య శరీరం పరికీర్తితమ్‌” అని భరతుడన్నాడు. ఇతివృత్త దృళ్య కావ్యమునకు ళరీరంవంటిదని, రసం [పాణమని అభిిపాయం.

శరిరం లేనిదే (ప్రాణం ఉండదు. పాణానికి శరీరం ఆధా రమైనట్లు కవితకు ఇతివృ్ఫ త్తం ఆధారం. శకిర (పాణాలలో (పాణం (పదానమైనట్లు కావ్యంలో ఇతివృత్త కవిత్వాలలో కవిత్వం (పధానం,

(పాయికంగా కవిత్వం ఇతివృత్తాన్ని అవలంబించుకొన్సి ఉంటుంది. భారతాది మవో కావ్యాలలో ఇతివృత్తం పెద్దది, మేఘసంచేశాదులలో చిన్నది, ఆధునిక ఖండకావ్యాలలా ఇంకా చిన్నది. అనలు ఇతివృత్తమే లేని కవిత్వం వర్ణనలు, నీతి పదాలు కూడా ఉన్నాయి.

ల్‌

ఇతివృత్తం వేరు, కవిత వేరు. భారత రామాయణాది మవోకావ్యాలలో గొప్ప ఇతివృత్తము, గొప్ప కవిత్వము సమ్మిళితమై ఉన్నాయి, ఇతివృత్త రచన అంజే క ధాకల్చనం,

115

టోల్‌ స్టోయ్‌, డికెన్స్‌ మొదలైన వారు గొవ్ప ఇతివృత్త రచ యిళతలు. కథా నన్ని వేశ కల్పనం, ఆయా సంఘటనలలో ఆయా పాతల స్వభావ సంవేదనం, మానవ వ్యాదయాల లోలోతులను పరిశీలించడం-ఇది ఇతివృత్త రచన.

కవిత్వ మిది కాదు. [ప్రపంచంలోని కొన్ని విషయాలు

కవి మనస్సులో పుట్టించి” తపాతహల యొక్క- ఉద్విగ్న పూరిత

(వకటనం కవిళ్వం. ఇది భావనాత్మకంగానూ వర్షి నాత్భకం గానూ ఉంటుంది.

ఇది నిలువుగా ఒక గీత గీచి ఇతీవృ _త్సకవిత్వాలను వేరు చేసి చూపడం. కాని సాధారణంగా (పతి ఇతివృ_త్తంలోనూ కవిత్వం, (పతి కవిళ్వానికీ అవలంబనంగా ఇతివృత్తం ఉంటాయి, కవితా వాసనలేని ఇతివృత్తాలూ, ఇతివృత్త కల్పనా గంధం లేని కవితలూ విరళం.

రామాయణ భారతాలలో ఇతివృత్తమూ, కవిత్వమూ "రండూ గొప్పవిగా ఉన్నాయి. కాని [వతికావ్యంలోనూ మంచి ఇతివృత్తం, మంచి కవిత్వం లెండూ కనిపించక పోవచ్చును. కావ్యంలో కవిత్వం యొక్క గుణాన్ని ఇతివృత్త నిరేకుం గాసే నిర్ణయించవలసి ఉంటుంది. కనుకనే [కొత్త ఇతివృత్త కల్పనం లేకపోయినా ఆంధ భారత భాగవత క_ర్తలని గొప్ప కవులుగానూ,బృవాన్నూ త్నేతి వృ త్తకల్పనాచతురుడై నా కళా పూర్జోదయక రని అంతకన్నా అవరుడుగానూ సహృదయులు నిర్ణ యిస్తున్నారు. ఎంతో ఇతివృత్తం కల రఘువంశం కన్నా అల్పమైన _ఇతివృ_త్తంకల మేఘసందేశం కవితా గుణంలో

116

వీసిపోదు కదా ! మహో భారత స్థిత కథనే ఈపషత్పరిణామాలు చేసి కాళిదాను శాకుంతలం రచించాడు. అదివరకు ఉన్న నాటక కథనే తీసుకొని, కొన్ని మార్పులను చేసి ేక్స్పయర్‌ హేమ్లైట్‌ను రచించాడు. ఇవి రెండూ ఉత్తమోత్తమ కవితా నిలయాలై న నాటకాలు. అత్యుత్తమ కవిత్వం కలా "షేక్స్పియర్‌ స్తానెట్టలో కూడా ఇతివృత్తం అత్యల్పమే.

కనుక ఇతివృత్తం ెచ్చుగా ఉన్నది కనుక ఒకటి గొప్ప కావ్యమనీ, ఇలివృ త్తం తక్కువగా ఉన్నదని వేరొకటి అధమకావ్యమనీ నిర్ణయించ తగదు. ఆంధ 1పబంధాలను పలు వురు ఆధునిక విమర్శకులు ఇతివృత్త హీనములని తెగడడం పరిపాటి ఐపోయింది. ఆంధ (పంబంధాలలో ఇతివృ _త్తములు అల్పమే, కాని నృసింహ పురాణం, అము కృమాల్యద మొద వైన (ప్రబంధాలలో కవితాగుణం మాతం అల్పం కాదు. ఇతి వృ _త్తలోపంచేత ఆం[ధకావ్యాలలో కథా,వై విధ్యం, వివిధ పాత్రల విఖిన్న మన _న్గత్త్వ పరిశీలనం కొరవడినా కవిత్వం మట్టుకు కొరవడ లేదు.

రామాయణంలో పకాండలు ఉత్తమమెనవి ౪ అంశే జవాబు చెప్పడం కష్టం. పకాండకాకాంటజే ఉ _త్తమమెనది. అయినా కిష్కింధా, సుందరకాండలు మన దృష్టిని ఎక్కువగా ఆక్షర్డి స్తాయి. ఈ కాండలలో కథ అుత ఎక్కువ కాదు. వర్ష నలే ఎక్కువ, వాల్మీకి రామాయణాన్ని తలంచుకొనే సరికి కిష్కింధాకాండలోని వనంత, వర్షా, శరద్య్వర్థ నలు; సుందరకాండ లోని హానుమత్క్యృత సము[ద్రలంఘనవర్ష్మ న-ఇవే మనకిముందుగా

కే

జ్జప్పికి వస్తాయి. కనుక గొప్ప కవిళ్వానికి గొవ్ప ఇతివృత్తం తప్పనిసరిగా ఆవళ్యకం కాదు.

అయినా గొప్ప ఇతివృ _త్తంలోని విశిష్ట నన్ని వేశాలలో నుంచి మంచి కవిత్వం ఉత్పన్నం కాగల అవకాశం ఉన్నది. రామాయణ భారళాలలో కథాభాగాలలోనూ, భాస కాళిదాసుల నాటకాలలోనూ, వీక్సియర్‌. నాటకాలలోనూ కల ఉత్తమ కవిత్వం ఇతివృత్తాలని సన్నిహితంగా ఆ్మళయించు కొని వచ్చినదే.

సాహిత్యంలో ఇతివృత్తం ఎటువంటిద్రై ఉండాలి + ఇతివృత్సం సాహిత్య మయూగ్యమై ఉండాలి. పాతల మనో౬౦త శాలనీ తడవి, జీవితపు లోతులని చూపజాలినద్వై ఉండాలి. ఈ వనులని చెయ్యగలిగిన ఇతివృత్తం ఎవరిని గురించి రచితమైన జ నావశే సాహిత్య యోగ్య మవుతుంది. ఆధునిక విమర్శకులు (ప్రారీన సాహిత్యమంతా రాజులని గూర్చి విరచితమైనదనీ, బానిళో ప్రజాసామాన్య జీవితం ప్రతిబింబించడం లేదనీ, నవ్వులు సాహిళ్య్టిన్ని రాజ్మాశయ శృంఖలలనుండి విడిపించి సార్వజనికంచేసి ఉద్ధరించారనీ అంటారు. పూర్వం రాముజ్ణీ, అక్మణుత్జో, దుర్యోధనుణ్ణీ: ధర్మఠాజునీ ఇతివృత్త పాత్రలని చెయ్యగా? నేటి సాహిత్యంలో నిత్యజీవిత సమస్యలతో సతమత మవుతున్న సర్వ(ప్రజలూ పాతలే, ఇది సాహిత్యంలో జరిగిన అభివృద్ధి అంటారు, -

కాని అత్యుత్నమమైన [ప్రాచీన పాశ్చాత్య సాహిత్య

1186

రాజుల గాథలనే వర్ణిస్తున్న వన్నది గమనార్హం. ఎవరి జీవితా అలో సంఘర్షణా, పరీజా పర్పడతాయో అవే సాహిత్య నిబద్దములు కాజాలతాయి. జీవితంలో గొప్ప సంఘర్ష ణ, కఠిన పరిక సాధారణ మానవులలోకన్నా; చేళాన్ని పాలిన్తూ: [వజల కోసం ఆత్మత్యాగం చేన్తూ, యుద్దంలో. (పాగాన్ని కోలో యే రాజులలో ఏర్పడడానికి అవకాశం ఎక్కువకదా! రాముడు, దళగథుడు, ధర్భరాజు, భీష్ముడు: దుర్యోధనుడు, స్‌జరు మేక్‌ బెక్‌, సీత, దమయంతి, అంబ, క్లి యోపా(తా-వీళ్ల జీవితా లలో జరిగిన (ప్రచండ నంఘర్ష ణలు ఆఫీిను ఉదో్యగులు, వారి భార్యలు, కూలీలు మొదలై న సాధారణ మానవులలో పర్పడ డానికి అవకాళం తక్కువకదా! రాజుల ఉదాత్త గంభీర నంకీర్ణ (కూర జీవిత చరి[తలని వర్ణించిన వ్యాన వాల్ళీకి. కాళి దాస "ేళ్చయర్హ కృతులకీ, సామాన్య మానవులను గురించి రచింపబడుతున్న నేటి సాహిళ్యానికీ హస్తి మళకాంతరం లేదా?

సామాన్య మానవులని గురించి కూడా సాహీత్యేతి వృత్తం రచింపబడడానికి వారిలో వదో (పత్యేకతం గాంవీర్యం ఉండాలి. రాజులూ, రాజ్యాలూ గతించాయి. రచయితకు సామాన్య మానవులతోనే పరిచయం ఉంటున్నది. ఎవరితో రచయితకు వరిచయం ఉంటుందో వారిని గురించే ఇతివృత్తం రచించగలడు. కనుక వదో ఒక (పత్యేకతగల సామాన్య మాన వులను, వాళ్ల ఆశయాలను, ఆలోచనలను సమన్యలను గురించి సమర్థులె న రచయితలు మంచి సాహిత్యం (వాశారు, (వొన్ను న్నారు. ఇది సాహిత్యంలో వచ్చినమార్చు; అభ్యుదయమని చెప్పలేం, కాగా పూర్వం రాజులని గురించి రచితమైన సాహి

క19 త్యం రాజుగారి వర్షన, "వేట వర్ణన, నాయికా వర్ణ న-- ఈ తీరున ఎట్టా గతానుగతికమై త&ీణించిపోయిందో;.. నేడు సామాన్య [ప్రజలను గురించి [వాయబడుతున్న సాహిత్యం కూడా పమీ విశేషం, సారం లేక రానురాను గిడవబారి పోతున్నది. కారణం నేటి యాంత్రికమైన జీవితంలో మనిషిలో కథానాయకుడు కాగల గాంభీర్యం ఉండడంలేదు. ఇతివృత్తాలు ' కాగల సన్ని వేశాలు జీవితంలో జరగడం లేదు. అయినా

రచయితలు వదో ్రాసీ పత్రికలు నింపాలి కనుక, స్లీ పర్‌ 1, కోచ్‌లో ఎవడో ఎవర్తైకాలో (తొక్కి అెంపకాయ. తినడం, పొద్దున్నే నిదకళ్లతో మిల్కాబూత్‌ దగ్గర తంటాలు వడడం, ఫస్టు 'కేదీన అప్పులన్నీ తీర్చ్ళాలనుకొని తీర్చలేకపోవడం ఇటు వంటివి కథలుగా (వాస్తున్నారు.

కనుక (పాచీన సాహిత్య మంతా రాజుల జీవితాలే పరిమిత్నమె ఉంది, ఆధునిక సాహిత్యం సామాన్య మనుష్యులని గురించి చెబుతున్నది కనుక సాహిత్యంలో అభ్యుదయ మెర్చ డిందని తలంచడం పొరపాటు. రాజుకాని, ఇతరుడుకాని--- ఏదో విశేషం, గాంభీర్యం ఉన్న వాడిని గురించే ఇతివృత్తం రచింపబడగలదు. విశేష మున్నంత మా(తాన చాలదు, దానికి సంఘర్షణ, పరీక్ష ఏర్పడాలి. సీతా ఊర్మిళా ఇద్దరూ ఉత్తమ తే అయినా నీళాదేవి జీవితంలో పరీచ పర్పడింది. కనుక కావ్యనాయిక అయింది. ఊర్మిళాదేవి జీవితంలో అంత గొప్ప పరీకు ఏర్పడలేదు. కనుక కావ్యంలో అల్బపాాత అయింది.

కవితా వస్తువులో ఆధునిక కాలంలో వచ్చిన నవ్యతను గూర్చిలా ““కుక్కపిల్లా, సబ్బుబిళ్లా, రొ శ్రైముక్కాః అరటి

120

తొక్కాొంావీటిలో వడి కవిళ్వానర్హంకాదని శ(శిగారు చా[కుచ్చారు. శీీధశ్రీగారు చెప్పిన దానిలో [కొత్త ఏమీ లేదు.

““రమ్టం జుగుప్పిత ముదార మథాపి నీచ

ముగం [వసాది గహానం విక్సతంచ వస్తు

యద్వా౭ప్యవస్తు కవిభావక భావ్యమానం

తన్నా _స్తి యన్న రనభావ మువైతి లోకే”

(దళశరూవకం)

(రమ్యుమైనదై నా, రోతగొల్పునదై నా; ఉదార్వమెన దైనా, నీచమైనదై నాా భయంకరమైనదై నా, (వనన్నమైన దైనా; గంభీరమైనదై నా; వికారమెనదె నా; వస్తువు, లేక అవస్తువు; లోకంలో కవిచే భావితమై రనభావాన్ని కలిగింపనిది లేదు). అని మన (పాచీనాలంకారికులు.. చెప్పనే చెప్పారు. కుక్క-పిల్లను గురించి మన [పొతకవులే కవిత్వం వాశారు. కాగా, నబ్బుబిళ్ళ, రొళ్టైముక్క, అరటితొక్క---ఇవి కావ్యవస్తువులు కాజాలవని ఎవరూ అనరుగాని; (శీ(శ్రీగారుగాని, ఇతర అభ్యు దయ కవులుగాని ఎవరూ వీటిని గురంచి ఇంతవరకూ కవిత్వం (వాసీనట్లు లేదు, ఏవో (పాసకోసం వాడబడినమాటల్లాగ కని పిస్తాయి. సబ్బుబిళ్ళ స్నానానికి, రొళ్లుముక్క- తినడానికీ పనికి వస్తాయి. అరటితొక్క పనికిరాదు. పాశేస్తాం. ఈ వస్తువులకు మానవహృదయాన్ని ఉద్వేగపరచే శక్తి 'పాయళ 'లేకపోవ చ్చును. కనుక ఈ వస్తువులు బహుశ కవిత్వానర్హ్యాలు కావ చ్చును,. అయినా (ప్రతిభాశాలి అయిన ఎవడైనా కవి వీబిలో

121

పదో విశేషాన్ని చూసి కవిత్వం చెప్పవచ్చును. సృష్టిలో పిపీలి కాది [_బహ్మపర్యంతం, మట్టిబెడ్డ మొదలు మాణిక్యం వరకు సర్వం కవితాయోగ్యమే.

మానవుని వృాదయంలో ఉద్వేగాన్ని కలిగించేచేదై నా కవిత్వార్లం కాజాలుతుంది. ఎవరి జీవితంలో విశేషం ఉండి అది వరీతీత మవుతుందో వారికథ కా వ్యేతివృ త్తం కాజాలుతుంది.

(1989 విల్‌ భారతి సంచికలో నేను (వ్రాసిన ఈ వ్యాసం వై జూలై సంచికలో ఒకరు వ్రతివిమర్శ (వాళారు. దానికి సెస్టెంబరు ఛారతి సంచికలో నేను ఇలా జవాబిచ్చాను.)

ఇతివృత్త యోగ్యుడుకాగల వ్యక్తిలో ఒక విశేషం ఉండాలి. ఒక నరళశేఖలో సాఫీగా ఒడిదొడుకులు లేకుండా జీవితాన్ని గడపిన మనిషిని గురించి ఏమీ రచించడానికిఉండదు. “రాజుతో కొన్ని వేలమంది _నైనికులు యుద్దానికి వెళతారు, పోరాడుతారు. మరణిస్తారు. వారికోసం వారి తలిదం డులు, భారస్ధ, బిడ్డలు దుఃఖిస్తారు. సంఘర్షణ అనేది మానవజీవితంలో ఉందికాని సంఘంలో మానవుని అంతస్తుని బట్టి కాదు. అంతే కాక రచయిత ఇతివృత్తాన్ని మలఠలచే ౧౭౦గ1ంలో ఉందొ అని వారు (వాశారు. అభిమన్యునితోజాటు కొన్ని లకతలమంది నె నికులు చనిపోయారు. కాని వారందరి మొత్తం మృతికన్నా అభిమన్యుని ఒక్క-మృతి మనలను ఎక్కువగా దుఃఖితులను చేస్తున్నది. అంతటి పరాక్రమం, సౌందర్యాభిజాతత్వాద్యు త్తమ గుణాలు కలిగి ఉండడం, నూత్న పరిణీతుడు కావడం, భార్య గర్భిణి కావడం, ఆఖరిమణంలో కూడా (ధ్రై రాన్ని వద

122

లకపోవడం, లోకవిజేతలై న తండ్రీ, మేనమామా దగ్గర లేక పోవడం, ఖీమునంతటివాడు కూడా చూన్తూ ఏమీ చెయ్య లేక పోవడం, పదిమందీ మీదవడి కుటిలంగా చంపడం... ఈ లత అాలన్నీ కలిని అభిమన్యుని మరణాన్ని ఒక గొప్ప కావ్య నన్ని వేశాన్ని చేస్తున్నాయి. అతనివల మరణించిన విరాటుడు, ఉత్తరుడు, లవ్ముణుడు మొదలై న ఇతర రాజులకూ, సాధారణ నెనికులకూ ఈ లతణాలలో పావో, వదోవంతో, నూరోవంతో మాత్రమే ఉండవచ్చును. అందుచేత వారి మృతులు మనలను అంత ఎక్కువగా కదపవు, అభిమన్యుని మృతి! అతని భార్యా, తల్లిదం[డులూ ఎలా దుఃఖంచారో, నై నికుడి మృతికి అతని భార్యా, తల్లి దం[డులూ కూడా అలాగే పిలపించినా అది చారి వ్యక్తిగతం, అది మనకు అనవసరం. నై నికాభిమన్యు లిద్దరిలో అభిమన్యుని మరణమే కవికీ పాఠకులకీ ఎక్కువ దుఃఖకారక మైనది. కనుక. వై నికునికన్నా అభిమన్యునికి కథానాయకుడు కాగల అర్హత చాలా ఎక్కువ. అభిమన్యుని మరణంకన్నా చైనికుని మరణమే కవిని ఎక్కువ కదిలించి ఉంళే నై నీకుని గురించే కావ్యం (వాసి ఉండేవాడు. ₹6౦౧౧16 సాహిళ్యానికి బహిరంగరూపాన్నీ అకర్ష ణనీ ఇయ్యడానికే ఉపకరిస్తుంది. ప్యాతలో గాంభీర్యం లేనప్పుడు వ "శుక్నిక్క్కూ. వని చెయ్యదు. పద్యమంతా ఒకశు నమాసంవాసినా ఉత్తరుడు అభిమన్యుని' కన్నా గొవ్పవీరుడై పోవడుకదా!

ఉ60ం0%? 2064 016092౯2 నాటకంలో ఒక రాజ్యూన్ని ఇాసించే సామన్థ్యం కల మహోపీరుడు ఒక విశి్ట(్త్రీ చేతిలో క్రీలు బొమ్మయి కొట్టకొనడం చితితమయిది. ఉమిళం[ర? ఒక

123

మామూలు పురుషుడుగాని, 01600261 సామాన్యంగా మెలగే ఒక సీ గాని అయి ఉంచే ఈ సంఘర్షణా, కథా పర్పడి ఉంజేవ్‌ కాదు కదా! శం€0%? తో ఇాటు ఎందరో నై నికులు చనిపోయినా. తీ[ఈ0యి? మరణంలో ఉన్న గాంఖీర్యం, వివిధ శ క్తుల సంఘర్ష ణ వై నికుని మృతిలో లేవు. నె నికుని మృతిలో రాజభ క్రి లేదా చేశభక్తి అన్న సాధారణ రాగ పదర్శనమా తం ద్యోతితమవుతుంది. త?౭0%) మరణంలో [వదర్శిళ్వమెైనంతటి జీవితపులోతు సైనికుని మృతిలో పదర్శితంకాదు.

రాజంకే అచ్చంగా రాజీ కానక్కరలేదు. ఇటువంటి విళి ష్టత ఎవరిలో ఉన్నా వారు కథానాయకులు కాగలరు, ఈ విశిష్టత శేవలం అంతస్తుని బట్టి వచ్చినదికాదు. వారి వ్యక్తి త్వా నికి చెందినది. అెజ్ట లేనందరు రాజులు గతించారు; వారిళోకొంద 6ని గురించే సాహిత్యం రచితమైంది. పాండవులకూ కారవు లకూ ఎందరో కొడుకులు ఉన్నారు. కాని అభిమన్యునివలె వాన్హైావరూ కథానాయకులు కాలేదు. చానికి అభిమన్యునిలోని వై శిష్ట్యం: వ్యక్తిత్వమే కారణం. శ[€0%? వల మవైన్యాలను నడిపిన నాయకులు, అతనితో సమానమెన అంతస్తు కలవారు ఇతరులు ఉన్నారు. వాన్హైవరిళలోనూ ఉ&060%ష లో ఉన్నంత విశిష్టత 'శేకపోవడం చేతనే అంతటి కథానాయకులు కాలేదు. -శేట్‌ కాలంలో కూడా గాంధీ, నెహూ, నేళాజీల మీద కావాొన్టలు "వలశాయి తప్ప (ప్రతి ఎం.ఎల్‌. వను గురించీ (వాయ బదలేదు. వ్యుక్తిత్వమూ, ఆ వ్యక్షిత్వం వికసించగలిగే పరిస్థి తులూ కథానాయకునికి ఉండాలి. వ్య క్రిత్వం వికసించగలిగే పరిస్థితిని తరచు అంతస్తు సమకూర్చవచ్చును,

124

“నీత జీవితంలో పరీత పర్పడింది కనుక కావనాయిక అయింది. ఊర్మిళ జీవితంలో అంశ గొవ్ప పరీ ఏర్పడలేదు కనుక కావ్యంలో అల్పపా[త అయింది.” అని నేను (వాసిన తానికి “ఊర్మిళ నాయికగా హిందీలో (శీ మెఠిలీ శరణగు_వ్ల “సాకేత్‌ అనే కావ్యం (వాళారు. ో గుప్తాజీ '“సాశతేత్‌కి పిాందీలో అత్యుత్తమ స్థానం ఇచ్చారు. 'సాకేత్‌' చదివితే ముగళా రామాయణాల్లో ఊర్మిళకు అన్య్యాయం జరిగిందని స్ఫురింవ జేస్తారు ఈ గుప్తాజీ” అని వారు (వాశారు.

వాల్మీకి 'రామాయణంఠతో వర్షి తమైన కథలో సీత జీవి తంలో పర్పడినంతటి పరీతు ఊర్మిళ జీవితంలో పర్పడ "లేదు, కనుక వాల్మీకి రామాయణంలో ఊర్మిళ గొప్ప పాత కాలేక పోయింది. ఆమె మనస్సులో సంఘర్షణ లేకపోయి ఉండ వచ్చును, లేదా సంఘర్షణ ఉన్నా కవిచేత అఆ సంఘర్షణ చితి తం కాకపోయి ఉండవచ్చును. మెథిలీ శరణ గుపష్పగారి “సాకేత్‌” "నేను చదవలేదు. వారి కావ్యంలో ఊర్మిళ గొప్పప్మాత అయిం చంయే, వాల్మీకి చిితించకుండా విడిచిన సంఘర్షణను ఆయన చిత్రించడం చేత కావచ్చును. 'సా కేశ్‌” కావ్యంలో ఊర్మిళ జీవి తంలోని సంఘర్ష ణ చి(త్రిత మైంది కనుక ఆకావ్యంలో ఊర్మిళ గొప్ప పాత అయి ఉండవచ్చును. మహో భారతంలో శకుంతల, చుష్యంతుడు, చిత్రాంగద, నుభద-వీరు |పముఖపా[తలు కారు. వీరి వ్యకి క్వాలు మసక మసకగా కనిపిస్తాయి. కాన్‌ “శాకుం తలం” లో, “చిత్రి లో “విజయ విలాసంలో' వీశే గొప్ప పాత అయారు. కవి తాను ఇతర్మత నంపాదించిన అనుభవంతో, కల్ప భాళక్తితో ఈ పాతల వ్యక్తిత్వాలను ఇెంచడం చేత మూల

125

కథలలో కన్నా ఈ ప్యాతలు ఉన్నతము అయాయి. కూతుళ్లను అత్తవారింటికి పంపుతున్నప్పుడు తం[డులు పడే దుఃఖాన్ని గమః నించి ఆ అనుభవంతో కణ్వపా[తను కాళిదాసు వంచాడు. కాగా, 'సాశేత్‌"కి ఆదునిక హిందీసాహిత్యంలో ఉ _త్తమస్థానం లభించిన మా(తాన అది వాల్మీకి రామాయణం (వక్కా ఎంత వరకూ నిలవగలుగుతుందో తొందరపడి నిర్ణయించజాలం. ఎన్నో వేల సంవత్సరాలుగా వాల్మీకి రామాయణం విశేషంగా. పఠిత మవుతున్నది. దేశదేశాలలోని (పజలు సీతను తలచుకొని కంట తడి పెట్టుకొని తల్లిగా కొనియాడుతూ దైవంగా పూజిస్తు న్నారు. గుప్పగారి ఊర్మిళ ఇంతటి స్టానాన్ని పాందుతుందో పొందదో కాలం నిర్ణ యిస్తుంది.

ఊర్మిళా పాాతకు రామాయణంలో అన్యాయం జరిగిం దని అభిప్రాయ వడిన వారిలో టాగోరు మొదటి వారనుకొం టాను. కాని వాల్మీకి రచనా శిల్పాన్ని సరిగా గమనించ నందు వలన ఈ (థమ పర్పడుతున్నదని నా అనుమానం. రామాయణ కావ్యం మహో భారత కావ్యం వంటిది కాదు. మహాభారతాన్ని కవి తనకు అెభిసిన వన్నీ చెప్పడానికి రచించాడు. అదొక మహా సముద్రం. అందులో మునుగుతే ఇక తేలడం ఉండదు. రామా యణం అలాటిది కాదు. రామాయణ కావ్యం ఒక సుందరా “రామం వంటిది. కావ్యానికి అత్యావళ్యక మెన వాటిని మాతమె _ కవి వర్ణించాడు. (తర్వాత రామాయణంలో అనావళ్యక విమయాలు అక్కడక్కడ (వతీప్తము అయాయి). .

రామాయణ కర్త ఏప్యాత కావ్యానికి ఎంతవరకు ఆవళ్యకమో ఆ పాత్రను గురించి అంతవరకే తూచి చెబు

126

ఆాడు. ఎక్కువ చెప్పడు. ఉదాహరణకి అ యోధ్యాకాండలో మంథరని ఎలా [పవేశ పెడుతున్నాడో చూడండి.

“జ్జూతిదాసీ యతోజాతా కె కేయ్యాస్తు నహోషితా

'పాసాదం చంద సంకాళ మారుదోవా యదృచ్చయా.”

(3 కేయికి పుట్టింటి వారు అరణ మిచ్చిన దాసి. ఆమె పుట్టుపూర్వోత్తరాలు "ఆలియవు; ఎప్పుడూ 1 కేయితో ఉం టుంది. అటువంటి మంథర చం[దునివలె తెల్లగా ఉన్న (పానా దాన్ని యదృచ్చగా ఆరోహించింది. క శేయికి దుర్చోధ చెయ్యడం మాత్రమే రామాయణ కావ్యంలో మంథరా పాత (వయోజనం. అందుకు ఆవశళ్యకములైన విశవణాలని “జ్ఞాతి దాసీ" అనీ, “కై కేయ్యాస్తు సహోషితా' అనీ చెప్పి అల్పపాత అయిన మంథర గురించి ఇంకేమి [పస్తావించకుండా "యతో జాతా అని కావ్యంలో ఆమెను వాల్మీకి వరివారించి వేశాడు. వాల్మీకి కథా కథన శిల్పానికి ఇది మచ్చుతునక. ఇలాగే సుగీవుని భార్య రుమను గురించి పమీ చెప్పడు.

చాలికీ మాయా్చికి (స్రీ కృత మైన మహావ్రైరం పర్పడిందని నూవమ్మంగా అంటాడు, ఆ వివరాలు చెప్పడు. వాల్మీకి రచనా పద్ధతి ఇట్టిది. దీనిని గమనించవలసి ఉంది+ ఇదే విధంగా ఊరి భళను గురించి తన కావ్యంలో వర్ణించవలసిన ఆవశ్యకత "లేళ్ల

ల్నీకి మానివే! ల బాలు నివి ఉండవచ్చును.

“కావ్యం రామాయణం కృత్స్నం వ్‌తాయా శ్చరితంమహాత్‌

పౌలస్త్య వధ మిత్యేవ చకార చరిత్మవతః.”

127

అని (గంథాదిని తన కావ్య (వమాణాన్ని నిళ్చయించు కొని వాళ్ళీకి ఆ (వమాణంలో రచన సాగించాడు. 'సాశేశ్‌ి చదివిన తర్వాత రామాయణంలో ఊర్మిళకి అనానయం జరిగిం దని కొందరు భావిక్షే, వెనువెంటనే మరికొందరికి “సాకేత్‌ లో మాండవికి ఆన్యాయం జరిగిందని తోచక పోదు. వదునాలు "లేళ్ళు పతిని ఎడబానిన ఊర్మిళను గురించి రామాయణంలో ఎట్లా పమీ చెప్పబడలేదో, వదునాలు గేళ్లు జటా వల్కల ధారిమై. ఫలమూలాళను డై , దాంతుడై, తాపనుడ్రై అన్న కొరకు (పఠీ&ంచిన భరతుని భార్య మా౨నవిని గురించి కూడా ఏమీ చెప్పబడలేదు.

అల్రావ్పుగారు ఎంతకీ "వేక్‌ స్సియరునే ఉదాహరణగా తీను కొన్నారు, వారి వ్యాసానికి వీలుగా. కాని వారు 'షేక్‌స్పియ రుకి వ మాతం తీనిపోనిషూ, ఇబ్బెన్‌లను వదిలివేశారు.” అని వారు [వాళారు. * పేక్పియరుకు పమ్మాతం తీసిపోనిపషా, ఇబ్బె నులు అనడంలో కొద్దిగానో గొప్పగానో అతిశయో క్షి ఉం దని తోస్తుంది. సామాజిక రాజకీయ చర్చలు ఉండడంచేతనూ, వోస్యం చేతనూ పానాటకాలు విశేష (పజాదరణని పొందాయి. కాని ఒక శతాబ్దం గడిచి, 'వ్రపంచ సమాజ వ్యవస్థ మారుతే అతని సామాజిక రచనలు అదేవిధంగా పఠితృలోకాదరణని పొందుతాయని చెప్పలేం. కాగా, షా వాసిన సామాజిక నాటకా లన్నిటికన్నా “52116 3౦2%) నాటకంలో భావత్తీవత ఎక్కువగా ఉందనీ, అది అతని నాటకాలలో అ్మగగణ్యమనీ కొందరి అఖి (పాయం. సాంఘీక చర్చలకన్నా తాత్స్విక భావాలే షానాట కాలకి విశ్వజనీనతనూ గొవ్పతనాన్నీ కలిగించాయి.

128

బాల్య వివాహోలు, వితంతు వివాహాలు, వివాహా కుల్కాలు---వీటిని గురించి మనదేశంలో ఎన్నో రచనలు వచ్చాయి. అవన్నీ ఆయాకాలాలలో పుట్టి నళించాయి. "కన్యా శుల్కం” ఒక్కటి మట్టుకు మిగిలింది. ఈ నాటకంలో చితిత మెన సంఘ వ్యవస్థ ఇప్పుడు లేదు. ఇప్పుడు దానికి పూర్తిగా విరుద్ధమైన వ్యవస్థ ఉంది. అయినా ఆ నాటకంలోని పాతల విశి స్టృత చేత ఆ రచన (బతికింది. తక్కిన రచనలలో సిద్దాంతాల చర్చలు ఉన్నంతగా మానవత్వ చిత్రణం లేనందున అవి గతించాయి,

అయిళే, ఒక రచన సద్ధసా్కా_లంలో సంఘాన్ని [ప్రభా వితం చేసి స్వ్మపయోజనాన్ని సాధించిన తర్వాత ఇంక అది నళించి పోతేసం? మ్యూజియంలో కలకాలం పడి ఉండే విచ్నిత వన్తువులకన్నాా మనిపి. అక్కారకు వచ్చే చెప్పులజత సంఘానికి ఎక్కువ [ప్రయోజనకరం కాదా తన దారిన తాను గంఖీరంగా నిష్ప యోజనంగా [పవహించిపోయి సముద్రంలో కలిసే నది కన్నా పంటలకు పనికివచ్చే పిల్లకాలువ మేలుకాదా? అని అడగ వచ్చును. కాని సాహిత్యం యొక్కగాని, ప విజ్ఞానం మొక్క గాని [వ్రయోజనాన్ని అంత తొందరగా నులువుగా నిర్ణయించ తగదు. ఈ అంశాన్ని “సాహిత్య [|పయోజనము” అన్న చ్యాసంలో చర్చించాను,

కాగా సాహిత్యం సద్యసా్కాలంలో సాంఘిక వైత న్యాన్ని కలిగించి సమాజాన్ని మరామత్తు వేసేటంత శకి మంతమైనదని చెప్పడానికి అధారాలు లేవు. నతీసావిథతి సినిమా

1209

చూసిన (సులఅందరూ నెంటనే సావ్మితులయిపోరు. అలాగని సావి(తి కథ (వయోజన రహితమని కాదు. ఆ కథ పాఠకునిలో ఒక చి_త్తనంస్కారాన్ని కలిగిస్తుంది. అంతే తప్ప సాహిత్యం ద్వారా సంఘాన్ని పాఠాత్తుగా మార్చి వేయాలనుకొనడం ఊక అమ్మగా వచ్చే డబ్బుతో కూతుళ్ళకి వెళ్లి చెయ్యదలచడం వంటిది. కృష్ట చేవరాయల మరణానంతరం విజయనగరం మీద దండెత్తి వచ్చిన గజపతి అల్లసాని "పెద్దన పద్యం చదివి సిగ్గుపడి మరలఠలిపోవడం, ౮213701౯౯1 రచించిన ఒక నాటకం చూసి చర్చిల్‌ _కెళ్లలో ఏకాంత నిర్బంధాన్ని రద్దుచెయ్యడం వంటివి చాలా నకృత్తుగా కనిపిస్తాయి. ఇట్లా (ప్రభావితులైన గజపతీ చర్చిలూ స్వతః కంస్కారయుతులు. అందరూ వీరి వతె (వభావితులు కారు.

*” ఏ రచయిత అయినా సమకాఖిక జీవితాన్ని తన రచ నలో చూపగలిగిన నాజే (పసిద్ధుడవుతాడు. వ్యాసుడూ, వాల్మీకీ తమ తమ రచనలలో ఆనాటి జీవితాన్ని చూపీంచారు. కాబట్టి (పసిద్దులయారు. ఆకాలంలో వాళే అభ్యుదయ రచయితలు. అశ్లు నన్నయాదులు వారి కాలంలో అభ్యుదయ రచయితలు.” అని వారు [వాశారు. ఈ అభిపాయాన్ని అంగీకరించడం కషం. భాసకాళిదానులు తను రచనలలో సమకాలిక జీవితాలని చ్యోత్రించలేదు. అయినా వీరి రచనలు ఉ _త్తమ సాహిత్యమని “రండు చేల సంవత్సరాలుగా రసజ్ఞలు పరిగణిస్తున్నారు. భానుడు పౌరాణిక చార్మితిక కథలను తీసుకొని పదకొండు నాటకా అను, సొమాబికేతివృతాలతో "రెండు నాటకాలనూ రచించాడు, అతని రచనలన్నీ సనమానగుణం కలవే. అయినా అన్నింటిలో

9

130

భారత కథలను తీనుకొని (వాయబడిన ఊరుభంగ దూత ఘటోత్కచములు అత్యు _త్తమములని పలువురు విమర్శకులు అభి[ప్రాయపడుతున్నారు,

వాల్మీకి కూడా తన రామాయణంలో న్వనమకాల జీవి కాన్ని పూర్తిగా యథాతథంగా చూపింఛాడని చెప్పలేం. కొంత యథార్దం, కొంత ఊపా మిశ్రిత్వమె ఉన్నట్లు తోస్తుంది. మాటాడే మర్కటాలూ, వికృత విచితదేహోలు కల గాకా సులూ వాల్మీకి కాలంలో ఉండేవారని చెప్పలేం కదా ! రామా యణ రచనాకాలంలో (పజల ఆచార వ్యవహారా లేవి? లంక ఎక్కూడిది * రావ్షనులెవరు ? త్ర (ప్రశ్నలను గురించి విమర్శకులు పలువిధాలుగా ఊహిస్తున్నారు. అట్టి స్థితిలో రామాయణ కర్త స్వసమకాల జీవితాన్ని పరిపూర్ణ ౦గా (వదర్శించాడని ఎలా చెప్పగలం? నువ్యవస్థితమైన తన చుట్టూ ఉన్న సమాజంలో కాలూని, అంతకన్నా ఉదా_త్తతరమైన నమాజాన్నిి ఊహిన్తూ మానవ ధర్మాలని |పబోధిన్తూ వా _స్తవికతనూ ఊహనూ మేళ వించి వాల్మీకి రామాయణాన్ని రచించాడని తోస్తుంది.

కాగా “అన్హే నన్నయాదులు వారి కాలంలో అభ్యుదయ రచయితలు అన్న వాక్యం వారి అభి పాయానిశే వ్యతిరేకంగా ఉందనిపిన్తుంది. నన్నయాదులు (పాచీన సంస్కృత కావ్యాలను అనువదించారు. నస్వసనమకాల జీవితాలను చూపలేదు. ప్రాచీ నాం[ధ కవులలో దాదాపు ఎవ్వరూ నమకాల జీవితాలను చూపలేదు. “అలాగే శేటి కవులలో గురజాడ, (కీ? ఆరు[ద, పట్టాభి, వేదుల, తిలక్‌ మొదలై నవారు" అని వారు (వాళారు. కృష్ణశా్త్రిగారినీ, తిరుపతి వేంకట కవులనూ. పీరు

క!

పేర్కొనలేదు, వారి కవితలలో నమకాల జీవితం చూపబడలేదని

• కాబోలును! లేకో వీకు “మొదళై న చారులో ఉన్నారో! సాహి త్యం నమకాలిక జీవితాన్ని చర్చించి తీరాలని, అది అభ్యుదయ కారకం కావాలని, ఈ ఇెండు అభి పాయాల కృ [తిమమైన కళ్ల జ్దాలను పెట్టుకొని చూడడంవలన గొప్పకవులు చిన్నగానూ, చిన్నకవులు గొవ్పగానూ కనిపిస్తారు. కృష్ణశా(స్త్రిగారి కవి తలూ, తిరుపతి వేంకటకవుల మవాిభారత నాటకనులూ నేటి కాలపు అత్యు_త్తమ సాహిళ్యానికి చెందుతాయని అభ్మిపాయ పడేవారు నావంటి కొందరు లేకపోలేదు. కృష్ణ శాస్త్రిగారి వచన రచనలలోనూ, తిరుపతివేంకటకవుల కొన్ని రచనల

లోనూ సమకాలిక జీవన (పదర్శనం లేకపోలేదు. గురజాడవారిపూర్షమ్మ', “కన్యక "రండూ మంచి ఖండ కావ్యాలే. కాని “పూర్ణ మ్మ'"కి ఉన్న [పజాదరణ “కన్యక” క్రి లేదు. నమకాలిక నమాజాన్ని చూపే రచన తాత్కాలికంగా [పజలను ఎక్కువగా ఆకర్షి స్తుంది. కాని [ప్రజలందరూ సాహిత్య మర్శుజ్ఞులు కారు. కాలం మలుపు తిరుగుకే ఈ విలువలు మారు తాయి. గురజాడ రచనలన్నిటిలో "దేశమును (ేమించుమన్నాా" అన్న గేయాలు (ప్రస్తుతం అధిక (పచారంలో ఉన్నాయి. కాని ఈ గేయాలలో గొప్ప కవిత్వం ఉందని తోచదు. “లంగ "రెత్తుములో ఇంతకన్నా పాొచ్చు భావత్మీవత ఉందనిపిస్తుంది. కాని నేటి సమాజస్థ్రితినిబట్టి 'దేళభ_క్తిని ఉద్భోధించే కవిళ్వానికి (వజలలో ఎక్కువ గిరాకీ ఉండడంచేత “దేశమును _పేమించు మన్న్నా'కి అమిత గౌరవం కలిగింది. మా చిన్నతనంలో “పచ్చ "వెన్టైలో ఓటు వెయ్యండి, జనులార మీరి అని వీథిలో

132 పాటలు పాడుతూ కాంగ్రెసు వారు వెళ్తూ ఉంశకు (పచ్చ పెక్రై కాం[గైసు పార్టీది ఇళ్ళ అరుగుల మీదా గుమ్మాల్లోనూ (పజలు జారులు తీరి నిల్చొని పులకించుతూ ఆ పాటను వినే వారు. ఇప్పు డా పాట ఎవరి మనస్సుని కదుపుతుంది ? అభ్యుదయ సాహిత్యం, అభ్యుదయ రచయిత అన్న మాటలు నేడు చాలా (ప్రయోగంలో ఉన్నాయి. అభ్యుదయ సాహిత్యం, విప్ణవ సాహిత్యం, (ప్రజా సాహిత్యం, జానపద సాహిత్యం, పౌరాణిక సాహిత్యం--ఈ మొదలై న మాటలు నిశ్రైళ సౌలభ్యం కొరకు వుట్టినవి. నిజానికి సాహిత్యం "రెంజే విధాలు-.-మంచి సాహిత్యం, తద్భిన్నమూను. సాహిత్యానికీ, రచయితకీ ఆరోచవేలు వంటి “అభ్యుదయి అనే విశేషణం అనవసరం. నేటి యాంత్రిక యుగంలో మనిషి జీవితం గళాను గతికమైపోయింది. పపని చెయ్యడానికీ అతనికి తీరికలేదు. ఒక మనిషి. ఇంకొక మనిషితో ఎక్కువసేపు మాటాడ డానికే తీరిక ఉండడంలేదు. మనిషికీ మనిషికీ కల సంబంధం తగ్గింది. నేటిమని షిలో ఉద్విగ్నత తక్కువ. అతనికి తీవమైన ఇష్టానిష్టాలు లేవు. జీవితంలో మనిషి మునిగి మున్కలు వెయ్యడంలేదు, _ప్నెవెని కేలుతున్నాడు, ఇంక అతనిని గురించి పవి రచింపబడ గలదు? తాను ఎవరిని గురించి (వాయాలో ఆమనిషిలో చేవలేనప్పుడు పరచయిత అయినా పం (వాయగలడు? మునగ కొమ్మని పట్టు కొని ఎక్క లేముకదా! సాహిత్యం మానవుని వ్యక్తిత్వాన్ని విళ దీకరిస్తుంది. నేటి సమాజంలో మనిషి వ్యక్తిత్వం వరిపూర్జ్యంగా

133

వికసించి అతని విశిష్టత బహిర్గతం కాగల అవకాశాలు అంతగా లేవు. కనుకనే చేటి మనిషికి (పాయళః కథానాయకుడు కాగల శక్కి తీణించింది. అంకు రచయిత అందరినీ కలాలు ముడుచు కొని కూర్ప్చొనమని కాదు. అక్కడక్కడ నేటి మనిషిలో కూడా పదో విశిష్టత కనిపించడం, మంచి సాహిత్యం రావడమూ చూస్తున్నాము. కాని నేటి సమాజస్థితిని బట్టి మృచ్చకటికం వంటి నాటకం, ఆముక్త మాల్యద వంటి కావ్యం, సక 206 పెంజ66 వంటి నవల ఉత్పన్నమయే అవకాళం తక్షువని తోస్తుంది.

కారవులందరినీ చంపగలిగి నంతటి పరాక్రమం అర్జునునికి ఉంది చంప దగినంత అపకారం కూడా వారతనికి చేశారు. అయినా సమున్నత పహ్యృాదయుడైన అర్జునునికి వారిని చంపి రాజ్యం "గలవడమా, "లేక దానినంతటినీ సహించి (పాణిహింస చెయ్యకుండా ఉండడమా అన్న గొప్ప విచికిత్స కలిగింది. కను క నే కృష్ణునంతటి విశిష్ట వ్యక్తి, తానే దేవుడూ తానే (ప్రవక్తా అయిన వాడు, అతనికి భగవర్లీత వంటి గంఖీరాభి[పాయాలని ఉపదేశించే విశిష్ట సన్ని వేళం ఏర్పడింది. మనిపి. ఎంత గంఖీరు జే అంత గొప్ప సాహిత్యం వన్తుంది. నేడు బొంబాయిలో 600,/_ ఉద్యోగంలోకి వెళ్లడమా లేక ఈ ఊళ్లోనే 4ల0/- జీతంతో తృప్పి పడడమా అన్నస్థాయిలో మాతం విచికిత్సపడే మనిషికి ఎవరూ భగవర్షీత వంటి ఉపదేశాన్ని ఇప్పిన్తూ అంతటి కావ్యాన్ని రచించ జాలరుకడా!

వుహాభారతవములో కొన్ని సందేహములు మవోభారత మొక్ర మహాసముద్రం వలె గంభీరమైనది. దానిలో ఎన్ని కల్లోలములు! ఎన్ని అవ_ర్తములు! ఎన్ని (సోత న్ఫులు! ఎన్ని విశాలి కళములు! ఒక్రసాం పరించుటశకే దీర కాలం సడుతుంది. అట్టి తరి, సమ్యుగవగాహన మొనర్చి అందలి నివమయములను పరిప్తూ ర్రముగా (గ్రహించుటకు ఆయు;ఃపరిమితి లా ఇవాలదేమో | మవోభారత సథనవేళ కొన్ని సంచేవాము లుప్పతిల్లినవి. నుధియో విభావయన్ను అవు తలంవుతో ఇక్కడా నంచేహను లను (వాన్తున్నాను. ద్య్యూతంలో ధర్మరాజు నకులుడు, నవాబేవుడు, అర్జు నుడు, కీముడు, తాను, (చౌవది-ఈ (కమంలో ఓడాడు. ముందు నకులుడిని ఎందుకు [డ్లాడ్డు? అర్హ్జునునినుండి తనవరకు స్య జు టై ఆ కనిస్థ జ్యేష్ట (క్రమం కనిపిస్తున్నది నరీలనవాలేవులో ఈ (కమం తారుమాశై ౧ద్రి, నక్రుల సహదేవులలో నకులుడు పెద్ద

135 నహాదేవుడు చిన్న అని ఆదివర్వలో వారి నానుకరణ (కమాన్ని బట్టి తెలుస్తున్నది. “పూర్వజం నకులేత్యేవం సవాదేనేతి వాప్రరమ్‌, మాదీపు(తా వకథయంస్వే ప్‌పాః (ప్రీత మానసాః”. అరణ్యపర్వంలో మంచినీళ్లకి ఐదుగురు పాండ వులూ (క్రమంగా వెళ్లినప్పుడూ ముంచు నకులుజే 'మ్లోడు, కాని ఉదోస్టగపర్వంలో పంచపాండవులూ తమతమ అభ్మిపాయా లను కృష్ణునకు చెప్పినప్పుడు ధర్మరాజు, భీముడు, అర్జునుడు, నకులుడు, నవాదేవుడు-ఈ [క్రమంలోనే చెప్పారు. పాండవులు పరలోకగతులు కావడం నవాచేవుడు, నకులుడు, అర్జునుడు, భీముడు, ధర్మరాజు-ఈ (కమంలో జరిగింది. కొన్నిచోట్ల పాండవుల [క్రమాన్ని ఒక పాతువుతో వ్యత్య_న్తం చెయ్యడం కనిపిస్తుంది. పొండవ దిగ్విజయంలో అర్జునుని ఉత్తర దిగ్విజయము, భీముని పూర్వ దిగ్విజయము,

• సవాబేవుని దతీణ దిగ్విజయము, నకులుని (పతీచీ విజయము అనునవి సోదర(క్రమమును బట్టికాక, (వ్రదథిణ[కమములో వరి తమైనవి. విరాటరాజ్యంలో పాండవులు-ధర్మ రాజు, కీముడు, (చౌపది, నహాదేవుడు, అర్జునుడు, నకులుడు-ఈ వరుసలో ప్రవే శంచారు.. * విరాటుడు సభలో ఉన్నప్పుడు ధర్మరాజు, నభచాలించి ఈవలకి వస్తున్నప్పుడు. భీముడు, భీముడు (ప్రవే శించినప్పుజే అంతఃపురంలో (దౌపది, విరాటుడు భవన సమీప గోశాలలో ఉన్నపుడు అక్కడ సవాదేవుడు, భవనసమీసంలో అరునుడు, ఊరికి దవ్వునగల వాజిశాలలో విరాటుడున్న శామృత రనము-అజ్ఞాత వానము" అను (గ్రంథములో చర్చితము.

కే36

ప్పుడు అచ్చట నకులుడు....ఈ వరుస చెప్పబడినది. అనగా ఒక పొండవుడు ప్రవేశించిన స్థలంలో అన్యుడు ప్రవేశించ వేదన్నమాట, వారు తమతమ స్థానములలో విరాటునతై నిరికిన్తూ ఉండగా విరాటుజే ఈ (కమంలో వారిని చూశా డన్నమాట. కనుక ధర్మరాజునీ, ఫీముణ్ణే చూసినవాళ్లు నకులుజినిగాని సవాదేవుడినిగాని చూని. ఉండరు. ఇది పొండవుల అజ్ఞాతవాన నిర్వహణను చృఢంగా నమర్థిస్తున్నది. ఆంధభారతములో వరుసగా ఐదుగురు పొండవులూ సభాపవే ళం చెయ్యడం మూల విరుద్ధం, ఆంధ్రభారత (కమాన్నిబట్ట పొండవులను శేలిసికొనడం కొంత సులభమని తోస్తుంది.

కర్ణ పర్వంలో ధర్మ రాజార్జునుల వివాద సందర్భంలో ధర్మ రాజుతో చ్వంళారంతో మాటాడనమని కృమ్రడు అర్జునునకు చెబుతాడు, అప్పుడు జ్యేష్ట భాతృవధ సదృళగా త్వంక్షార (వయోగంతో అర్జునుడు ధర్భారాజుని ఉపాలంభించుళాడు, కాని ఇతర సమయములలో అర్జునుడు ధర్మరాజుతో పలుసార్డు త్వంకారంతో మాటాడాడు. “యేన త్వం పీడితో బాళై ర్చృఢ మాయమ్యు కార్ముకమ్‌, తసాస్థద్య కర్మణః కర్లః ఫలమాన్స్యతి దారుణమ్‌” అని; “స్వ త్వాం (చోణో నిగృహ్హియా జీవమానే మధు (ధువమ్‌.” ఇళ్యాది, ణ బె ... కర్ణపర్వంలో భీముడు (శుతర్వ(కాథదుర్జ్ణరజలసంధాది దుక్య్యోధనానుజులను చంపినట్లు ఉంది. ఈ పేర్లలో కొన్ని ఆది పర్వంలో ధృతరాష్ట్ర పుత్రుల పట్టికలో లేవు.

137 శల్యమరణానంతరం దుర్యోధనుడు (వాద్యపవేళం చేసే సరికి సాయంకాల్యమైంది, “నూత్యేచా _న్తమితే నతి"”అనీ, “నిశమ్య పాడ్డు పు్కుళాణాం తదా _వెజయినాం స్వనమ్‌, విద్రుతం శివిరం చృష్ట్వా సాయాహ్నే రాజగ్య్భద్ధిన అనీ ఉంది. తర్వాత పాండ వులు వచ్చి అతనితో సంభాషించి _వెకి లేపిచడం యుద్ధ నన్నాహం, బలరామాగమనం, అందరూ శవముంతపంచకానికి వెళ్లడం -- ఈ వనులన్నీ అయేసరికి ర్యాతి అయి ఉండాలి. మరి గదాయుద్ధ మెప్పుడు జరిగింది! “*పవం తదభవద్‌ యుద్ధం ఘోరరూప మసంవృతమ్‌, పరివృ ల్లేఒవాని [కూరం వృ త్తి వానవయో రివి అని గదాయుద్దంలో ఉంది. సాయంకాలం ఎంతసేపు జరుగుతుంది? ఇక్కడ వళ లెఖ్బ తెలియడంలేదు. భీష్ముణ్ణి చంపడానికి శిఖండిని పురస్కరించుకోవాలని ముందునుంచీ పాండవులకు ఆెలుసును. ఇట్టి స్థితిలో తొమ్మిది రోజులతనిచే బాధపడి ఆరాతి స్వవధోపాయం ఆయన్నే అడగ వలసీన ఆవశ్యకత వమిటి ? గదాయుద్ధానికి ముందు కృష్ణుడు భీమునితో “త్వాంచ (పాష్య రణే పొపో ధ్వార్తరాష్ట్రో వినజ్ఞ్యతి, త్వమన్య సక్ట్రినీ భజ్కాబ్వ (వతిజ్షాం పాలయిమ్యసి" అన్నాడు. దీనిని యుద్దం అవుతున్నప్పుడు తిరిగి కప్పి చెయ్యవలసిన అగత్యం ఏమిటి ణి అంబా భీష్ముల వృత్ర్తాంతంలో దోవం ఎవరిది? అంబది గాని, సాళ్వునిదిగాని తప్పులా కనిపిస్తున్నది. అట్టి స్థితిలో అంబను పరళురాము నంతటివాడు సమర్థించుకొని "రావడం యుక్తమా 1

138 కృష్ణుడు కర్టుని పాండవుల వైపు (తిప్పడానికి సామా జానిన్ని ఆశపెట్టడంతో ఆగక షప్వేత్వాంచ తథాకాలే (చౌాపద్యుపగమిష్యతి” అన్నాడు. ఇది తగునా? (ద్రౌపది ఐదు గురు పాండవులను "పెండ్రి చేసుకొందుకి గొప్ప దైవిక కార ణం చెప్పి, ఇప్పుడింత సులభంగా ఆరవ భర్నను నూచించడం యుక్తమా?

భారత కథ కంతటికీ మూలమెనది (చౌపది పరాభవ సన్నివేశం. [చౌపదిని కౌరవులు సరాభవించినప్పుడు పొండ వులు న్యాయబద్దులె ఊరకొనగా కృష్ణుని కరుణచే _దెౌపది మూనము రతితమెైంది. వాస్త వికభారీతచరి తలో పాండవులు ద్య్యూతనిర్జితులుకాగా, వారి భార్యను ధార్హ రాష్ట్రు9లు వరా భవింపబో వృువరకూ జరుగగా, ఈ లోగా "పెద్దలు కల్పించు కాని నివారించి శజుటారు., వృద్దుల వచనముల చేకనూ, పాండవుల పరాక్రమము చేతన్లూ ఫీస్ట్‌ జె న ధృతరాష్ట్రండు పొండవులను విముక్తులను చేని ఉండవచ్చును. ఈ సంభేటనకు ఇంకా బరువు మసి ఏ. కావ్యసన్ని వేళం చెయ్యడానికి వస్తాాపహరణ కల్వాన బన వ్యాసుడుకల్పించి ఉంటాడు.కాని వస్త్రాపవహారణ భవ త్యసంయుతంగా ఉన్నట్లు తోచదు. పొండవులూ, శ్ర[వోణాదులూ ఇంతఘోరం జరుగుచుండగా చేవునివై

భారంవేసి జ్యక్రక్ర్యాడం పమిలెస్స? ఇది చర్చనీయ్యమైన అంశం. రామాయణ భారతాలలో ఇట్టివి ఇతర సన్నివేశాలు కొన్ని ఉన్నాయి. పరకురాముడు తండి ఆజ్ఞమేరకు తల్లిని చంపి. తిరిగి. (బతికించుకొనడము,

139

సీతాగ్ని[పవేశము, శకుంతలను గూర్చిన ఆకాళవాణి-ఇవి ఈ తీరువే. కాని ఈ మూడు నన్ని చేశాలలోనూ (వజల విశ్వాన వఎలకు రూపకల్పనం చెయ్యబడి కావ్యస్థ్రము లొనర్బ్చుబడినాయి, తపోమహిమ, పాతి వత్య మాహాత్మ్యం, అభిజాతత్వం అను (వజావిళశ్వాసా లే ఆవిధంగా కవిభావాలుగా రూపొంచాయి. 'నెరంచెయ్యనివాడిని నీటిలో ముంచితే మునుగ డని, అగ్నిజే దగ్ధుడు కాదని ఆనాటి (పజలనమ్మిక, అనమ్మకాలే వెకావ్యా లలో అద్భుత సంఘటనలుగా చితించబడినాయి.. పౌరాణిక కథలను చదివేటప్పుడు పాఠకులు ఒక పొరపాటు చెయ్యకుండా జా[గత్త పడాలి. అది కథలో కొంత నత్యమనీ, కొంత అసత్య మనీ తలచడం. పరశురామకృత మాతృహాననాన్నీ, సీళతాగ్ని (పవేళాన్నీ. దుష్యంతుని పత్నీ విస్మృతినీ నమ్మినప్పుడు, వున రుజ్జీవనఅగ్ని దేవ (పత్యానయన ఆకాళ భాషణాలను కూడా వెను వెంటనే విశ్వుసించవలసి ఉంటుంది. ఇవి విశ్వసించనిచారు అవీ విశ్వసించరాదు. కథలో కొంత చారితిక దృష్టితోనూ, కొంత కధా దృష్టితోనూ చూడరాదు. కథను పూర్తిగా కథగా చూడాలి. సాహిత్యం భావ్మ్యపధానమైనది. ఆ భావ నిరూపణకి కవి కల్పించే సన్నివేశాలు కొన్ని అౌకికంగా. ఉండ వచ్చును, కొన్ని అద్భుతంగా ఉండవచ్చును. వెమూడు సంఘటనలలోనూ కవి ఉద్దేశించిన భావాలను ఆ సన్నివేశాలు దృఢంగా నిరూపిస్తున్నాయి.

కాని (దౌపదీ వస్తా9వవహరణ సన్నివేశం ఇటువంటిది కాదు. పొతి వత్య మాహాత్మ్యంగాని, కృష్ణ భక్తి అద్భుతళక్తి గాని ఇక్కడ నిరూపణీయాంళంకాదు. ఇదొక చిక్కని

140

లౌకికనంఘటన. జూదం, (క్రోధం, వానన్నపతిజ్ఞ్హలు ఇదంతామనను

(కోభేర్ద్యాది పూర్ణ లౌకిక జగత్తులో ముంచి ఉంచుతున్నది ఇంతటి చిక్కటి 'అౌకికసంఘటనకు పర్యవసానం పాతివత్య మాహాత్మ్యంకాని, కృష్ణ భక్తి గొప్పతనం కానీ కాకూడదు. ఇక్కడ [(దౌపదికి చీరలు రావడం నమ్మదగివది కాదని కాదు; _ కర్షృళాపంచేత అహల్య రాయి అయిందని, రామపాదన్పర్శచే యథారూపం పొందిందనీ అంశ మనం విశ్వసిస్తాము. ఇది జరుగు తుందా జరగదా అన్నది కాదు (పళ్న. యథార్థంకానీ ఊహా కానీ ఆసంఘటన కావ్యత్వాన్ని సమర్థిస్తున్నదా లేదా అన్నే (పళ్న. (దౌపదీ వస్తాంపవారణ సంఘటన అంతవరకూ కావ్యంలో వచ్చిన చిక్కని లాకిక్సవాళతావరణాన్ని భగ్నం చేస్తున్న దన్న దే గమనించదగినది. పొండవులనూ, భీష్మదోణాదులనూ అయో మయమైన హీన పరిస్థితిలో పడవేఫి ఇక్కడ కవి పాఠకులకు

'అందిచ్చు సందేశ మేమిటి అన్నది ఇక్కడ జనించే సందేవాం. (చౌపదీ మాన సంరతణ నంఘటన కవి కల్పితంకాదు, వాస్తవికత, పూర్వమిట్టి అమానుష సంఘటనలు జరిగేవి అను కొందాం. అయినా కావ్యదృష్టీలో దీని అనౌచిత్యం అపరిహర ణీయం అవుతుంది. సర్వపా్యతలనూ విషమవరిస్థితిలో నిల్చిన ఈ సంఘటనను మహాకవి వ్యాసుడు అపనయించి ఉండవలసింది. (కృష్ణా కత్రిక 27-4-1968)

భాన నాటక చ (క వము అర్థశతాబ్టి [కితం భాసనాటకములు దొరకడంతో నుసంప న్నమైన సంస్కృత సాహిత్యం సుసంపన్నతర మెంది, “వథిత యశళసాం భాససౌమిల్ల కవిపు[తాదీనాం 'వ్రబంధా నతి[కమ్య కథం వర్తమానస్య కవేః కాళిదాసస్య కృతా బహుమానః ?”

అని మవోకవి కాళిదాను చేతనూ,

“సూ తధార కృతారంభై ర్నాట్నక్తెర్చహు భూమికై:

సపతాశై ర్యశో లేఖే భాసో 'దేవకుళై రివ” (నూ(తధారులచే నారంభింపబడి, బహు ప్యాతలు కల్లి, పతాకా స్థానములు కల్లిన నాటకములచే భానుడు, శిల్పి నిర్మితములై న చాలా అంతస్తులు, ధ్వజములు కల్గిన 'చేవాలయములచే వఠ యశమును పొందెను). అని దండిచేతనూ, ఇతరులవచేతనూ కొనియాడబడిన భానుని కృతులు లజ్బము లయాయి, వ్యాన వాల్మీకుల భావములనూ, సమాసములనూ (పీతితో కాళిదాను

• తన కావ్యములలో అక్కడక్కడ ఉపయోగించినట్లు భాసుని భావములను కూడా ఉపయోగించడం, అతనికి భానుని కవిత్వ మునందు గల ఆదరమును చూపుతున్నది. “చార పం క్షిరివ

శత2

గచ్చతి భాగ్యపం క్రి” అన్న స్వప్న వాసవద_త్తలోని వాక్యము ననుసరించి “నీ చైర్ల్షచ్చ త్యుపరి చ దశా చ[కనేమి[కమేణ” అని; “యస్యాం న (పియమండనా=పి...” అన్న అభి పేక నాటకస్థ్ర శ్లోకము ననుకరించి “పాతుం న (పథమం వ్యవన్యతి జలం...” అన్న రమణీయతర శ్లోకాన్నీ కాళిదాను రచించాడు. ఈ తార్కాణలు భానుని ఘనతను చాటు

భానుని నాటకములు పదమూడు, వాటిని 1. రామా యణ భారత భాగవత కథాత్మకములు 2. చారితికములు 8. కల్పితములు అని ముశ్తైరగులుగా విభజింపవచ్చును. (పతిమా నాటకము, అభిషేక నాటకము, మధ్యమ వ్యాయో గము, పంచర్మాతమ్ము, దూతవాక్యము, దూత ఘటోత్కచము కర్ణభారము, ఊరుభంగము, వాలచరితము---ఇవి మొదటి తరగత్రికి చెందినవి. (ప్రతిజ్ఞా యాగంధరాయణము, న్వప్న వాసవ ద_త్తము---ఇవి చార్మితికములు. అవిమారక చారుదత్త నాట కములు కవి కల్పితములు, లేదా. అనాడు [(పజలలో కర్ణోస కర్షికగా ఉన్న కథలను కొని నాటకీకరించి ఉంటాడు. ఇందు చారుద్తత్తము అసమ్మగము. _ నాలుగంకములు మాతమే లబ్ధమై నవి, థాసనాటక పాతల ఉదా తత;

అనాను

భఖాననాటక సఠనం మనలను ఒకానొక ఉదా_త్షమెను ధార్మికమైన, గుణవంతమైన (వపంచంలోకి తీసుకుపోతుంది. మూలకథలలోని రావణ దుర్యోధనాది దుష్టపా[తలు కూడా

కతత

ఇతని నాటకములలో ఉదాత్తీకృతుల్లై కనిపిస్తారు. దుర్యో ధనుడు, రావణుడు, వాలి, కర్టుడుః కైకేయి, సజ్జలకుడన్న దొంగ, ఉదయన శత్రువైన మవోసేకుడు, ధృతరాష్ట్రండు, ఉత్తరుడు, శల్యుడు--ఒక శేమిటి; మొత్తం పదమూడు నాట కాలలో కల ఇన్న్నూరు పా్యతతలలో జాలచరితములో కొంనుడు, పంచర్మాతములో శకుని, దూతవాక్యములో దురోళ్టధనుడు, ఇారుద _త్తములో శకారుడు తప్ప "వేరొక దుష్టపాత కనిపించదు. భాసనాటకములు ధర్మబద్ధమైన చాన వినయాది సద్గుణో పేత 'మెన జీవితములను (పదర్శించుతామి. కర భారంలో కరుడిటా రూ ణి ౪౪ ౦౧౦౧ అంటాడు.

“భిళూ మయం గచ్చతి కాల పర్యయాత్‌

నుబద్ద మూలా నిపతంతి పొదపాః

జలం జలస్థ్రాన గతం చ శుష్యుతి

హుతం చ దదత్తంచ తశ్రైవ తిస్టతి.” (కాలం గడవగా నేర్చుకొన్న విద్య నష్ట్రమైపోతుంది. సుబద్ద

అకా యణ మూలములైన వృతములు వతనం చందుతాయి. నద్యాది జల స్థానములలోని నీరు కూడా ఎండిపోతుంది. కాని పరలోకము నాళించి యజ్ఞ ౦లో హావనం చేసింది, దానమిచ్చింది మాతం అటాణే నిలుస్తాయి). గ. తాటి

వంచరా[తంలో [దోణునకిచ్చిన వాగ్యానాన్ననునరించి

పొండవులకు అర్హ రాజ్యం ఇచ్చిన దుర్యోధనుడిట్లా అంటాడు, యణ ంం

కేతకీ “జ్చాఢడంద తం మయా రాజ్యం పాండవేభ్యో యళాపురమ్‌ మృతే=పి హి నరాః సర్వే సత్యే తిస్టంతి తిస్టతి,

(ఇంతకు ముందిచ్చిన వాగ్జానాన్ననుసరించి నేను పొండవులకు రాజ్యం ఇచ్చాను. యాచితమై నదాని దానమే ఇది అంయింనా, సత్యం నిలిచి ఉంశే సర్వజనులూ నిలుస్తారు.

భాసుడు జీవితంచై [పగాఢమైన ఆళావిశ్వానములు కలవాడు. ప్రతిజ్ఞా యౌాగంధరాయణంలో యాగంధరాయణు డిటా అంటాడు,

రం

“కాస్టాదగ్న్ని ర్థాయతే మథ్యమానాద్‌

భూమీస్తోయం ఖన్యమానా దదాది

సోళ్స్చాహోనాం నా_న్ష్యసాధ్యం నరాణాం

మాన్గారజ్ఞాః సర్వ్యయత్నాాః ఫలంతి.” (మథింపగా కన్హైనుండి అగ్ని పుడుతుంది. (తవ్వగా [తవ్వగా భూమి నీటిని ఇన్తుంది. ఉత్సాహూవంతుల కసాధ్యం లేదు. సరిఅయిన మార్షంలో ('ప్రారజ్ధముళైన సర్వ యత్నములూ ఫలిస్తాయి.)

పంచరా[త్రంలో ఉత్తరుడు మహాభారతంలోని ఉత్తరుని వలె ఖీరువుగా [పవ్నర్తించడు. దరూతఘటోత్కచంలో దుర్యో " ధనుణ్ణి ఆ

“యాతో=భిమన్యు నిధనాత్‌ స్టిరతాం విరోధ

(పాప్తో జయః (వచలిళా 8పవో నిరస్సాః

్షేతీ5 ఉన్మూలితోఒన్య చ మదో మధునూదనన్య అభ్టో మయా౭౬ద్య సమ మభ్యుదయేన శబ్దం”, (అభిమన్యుని మరణంతో మాకూ పాండవులకూ గల విరోధం న్పిరమైంది. మాకు జయం కలిగింది. శత్రువులు (ప్రకంపితులైై వరాజిశతులయారు, మధునూదనుడి గర్వం అణిగింది. విజ యంతోపాటు యళం మాకు లభించింది, అన్నమాటలతో (వవేళెట్టి కృష్ణపాండవులతో పట్టుదలతోకూడిన రాజకీయ వైరుధ్యం తప్ప కుటిల వ్యాదయంతో కూడిన దుష్టశతుత్వం లేని దుర్యోధనుడిని ఉపస్థాపించాడు. పతద్దుర్యోధన పాత పోవమణమే ఊరుభంగంలో అతని మరణపర్యంతిమూ కొన సాగుతుంది. ఖీమగదా ఛల[పహారంతో దుర్యోధనుడు పడిపో గానే అతనివై మనకుగల గారవ్మప్రపత్తులు ఉళితములవు తాయి. “పాంత భోః! ద_త్తమూల్య్యాఇఖవ మే ప్రాణాః కుత- ఆదీప్తానల దారుణా ప్ఞతుగ్భవో ద్చుధ్యా&ఒత్మ నిర్వా హ్‌ణా యుత్దే = వెశవణాలయేఒచలశిలా వేగ పతిస్సాలినా ॥ వీమేనాద్య హిడింబరామసపతి పాణ పతి గాహిణా యద్యేవం నమవై_ షి. మాం ఛలజితం భో రామ! నాపహాం జిత” (అవా! నాజీవితానికి తగిన (వతిఫలం లభించింది. ఎందుకంశే దహానదారుణమై న జతుగ, ఫవాంనుండి తెలివితో తప్పించుకొన్న, కుజేరాలయ యుద్దంలో పర్వత శిలలను మహాజవంతో విసరిన, 10

కే4గ్ర హిడింబాసురుణ్ణై చంపిన ఫీమునిచే. నేను కపట విజితుడనని సీవు తలంచినచో ఓరామా! నేను జితుడను కాను) అనీ, “యేనైవ మానేన సమం (పసూత స్తేనె వ మానేన దివం (వయామి.” (పమానంతో జన్మించానో అమానంతోనే దివంగతుడనవు తున్నాను) అనీ, “భరా శన పరాజ్ముఖో యుధి హతః కిం చ్యతియే 1 రోదిపి*” (యుద్దములో హతుడైన నీభర్త పరాబ్ముఖుడు కాలేదు. తతియా! ఎందుకు విలపిస్తావు?) అని భార్యతోనూ అన్న దుర్యోధనుని వ్యక్తిత్వం సమున్నతంగా నాటకంలో. స్టాపిత మెంది. ఇట్లా నాటక పూర్వభాగంలో మానధనుడుగా మనచే చకిత విస్మృతనయన వీమితుడైన దురోళ్టధనుడు తర్వాతి _ భాగంలో దయాళాలిగా, మాతాపితృ భ క్తితత్పరుడుగాః పళ్ళా త్తవ్హుడుగా నిల్ని మనమనస్సును విషాదభరితంచేసి మరణి స్తాడు. భగ్య్నోరుడ్లై పితృపాదాభివందనానికి లేవజాలని దుర్యోధనుడు__ “వాతం మే ఖీమసేనేన గదాపొత కచ[గహే సమ మూరుద్వయే నాద్య గురోః పాదాభివందనమ్‌.”

క్షేత/ (కేళా కేశిరణములో గద్యాపవోరము చేసిన ఖీమునిచే నాఊరు వులతోబాటు గురుపాదాభివందనము కూడా వృాతమైనది). అని విలపిస్తాడు. గాంధారితో- “నమస్కృత్య వదామి త్వాం యది పుణ్యం మయా క్‌ సమ్‌ అన్యస్యామపి జాళ్యాాం మే త్వమేవ జననీ భవం” (నీకు నమస్కరించి చెబుతున్నాను. నేను పుణ్యంచేసివుంళే వచ్చే జన్మలోకూడా నీవే నాకు తల్లివి అవుళావు ) అంటాడు, ఈ దుర్యోధనుడు అభిమన్యుని మరణానికి దుఃఖస్తాడు. పాండ వులతో వ్రైరం న్వపతనంతోనే నళించిపోతుంది. బలరాముడు పొండవులను చంవనుద్యు క్తుడైె నప్పుడు- త్వత్చాదయో ర్నిపతితం పతితస్య భూమా వేతచ్చిరః [పథమ మద్య నిముంచ రోవమ్‌ జీవంతు తే కురుకులన్య నివావ మేఘాః వైరం చ విగహకథాళ్ళ వయం చ నష్టాః.” (భూపతితుడనై న _నాళిరము నీపాదములందుంచుతున్నాను. ముందు కోవం. త్యజించు. కురుకుల నివావమేఘములైన పాండవులను జీవించనీ. వైరము, వ్మిగవాకథలు, మేమూ అవ సితములు.) అని (పొర్థిస్తాడు. అశ్వళ్ళామకృత పాండవవంళ సొ వక వినాళ (ప్రతిజ్ఞ కీ దుర్యోధనుడు అనుమోదమ్ముద వెయ్యడు. నివారించ యత్నిస్తాడు.

148

కర్షభారంలో కరుడు కవచకుండల దానానికి వినిమే యంగా ళ్యతుఘాతి అయిన అస్త్రం అడుగడు, అతని డాన ఇాండీర్యమునకు లజ్జిశుడై. ఇం[దుడే తనంత తానా అ(న్హ్రం ఇస్తాడు. దానిని పుచ్చుకొనే ఇష్టం లేకపోయినా (వాహ్ముణ భక్కిచేత కర్టుడు (గ్రహిస్తాడు. ఇందలి శల్యుడు మహా భారతంలో ళల్యునివలె కర్ణుడిని తృణీకరిన్తూ మాటాడడు. కృష్ణుడు అర్జునుని 'మేలుకోరినన్లు ఇతడు కర్టుని హితం కాంత్‌స్తాడు.

న్వవ్నవాసవద_త్తలో వాసవద_త్త తన నవతి ఐన పద్మావతిని 'ద్వేషించదు. సోదరివలె భావిస్తుంది. భర్త తనకన్నా వాసవ ద_త్తను అధికంగా (పేమిన్తున్నాడని తెలిసిన పద్మావతి ఈర్ష్య చెందదు. శచాలచరితలోని కంనునిలో వనుదేవాపత్య పహాననం వినా అన్యదౌర్యార్ల్యం లేదు. (స్త్రీ 9ళువును చంపబోతూ “అహో! రాజదర్శనీయేయం చారికా! మయా౭పినామ యీ వధః కర్తవోో భవతి.” అంటాడు. (వతిమానాటకంలో రావణుడు “ఖరవధకృతవైరి (ప్రతీకారం కొరకు నీతాప పారణం చేన్తూ.__

“బలాచేవ దళగీవః సీతా మాదాయ గచ్చతి

మృాతధ'ర్మే యది న్నిగ్ధః కుర్యా. భఛామః పరా[కమమ్‌.” (ఈ దళ్ళగివుడు బలాత్కారంగా సీతను అవవారించి పోతు న్నాడు. తతధర్శ స్నిగ్గుడెనచో రాముడు వరా[క్రమించును గాక్ష[) అంటాడు. రామాయణంలో రావణుడిలో రాతసత్వమే

140

కనిపిస్తుంది. |ప్రతిమలో రావణుడు అంతటి [కూరుడు కాడు. ఇతనికి పతివతా।స్త్రీలవై "గౌరవం ఉంది.-రాముడు నాకు సమా నుడు కాడు అని అతడనగా సీత కోపంతో. 'శపోట&సి అంటుంది. అప్పుడు-

“ యో2ఇవా ముత్పతితో వేగా న్నదగ్భః నూర్యరశ్శిఖిః

అస్య్యాః పరిమిత్తై ర్జగ్గః శప్తోఒసీ త్యేఖి రత ల₹9౪”,

6ఆా= ధి రు. ఓ...

(రయోత్పతిశుడనై న నేను సూర్యరళ్ములచే దగ్జుడను కాలేదు. కాని ఈమె పరిమిత్వమెన “శప్తోఒసి అను అవర ములచే దగ్దుడనై తిని అంటాడు. ఆశమంలో (పవేశించి-

ఉభ్ధాక్యి] కాళ్యపగో(తో=స్మి, సాంగోపాంగం. వేద మధీయే. నూనవీయం ధర్మశాస్త్రం, మాహేాళ్వరం యోగ శాస్త్రం: బారస్పత్యమర్థశా(న్త్రుం, మేధాతి థేర్న్యాయళా(న్త్రం, (పాచేతసం శాద్దకల్పంచ” అంటూ తనబహు ముఖ వై దుష్యాన్ని (పకటిస్తాడు.

“స్వరపద వరిహీనాం హవ్యధారా మివాహొం

జనకనృపసుళాం తాం హార్తుకామః (పయామి.””

(న్వరచ్యుతి కళ్ళిన హవ్యధారనువలె జానకిని హరింపగోరి పోవుచున్నాను). అన్న శ్లోకంలో అతని వైదిక వ్యాకరణ జ్ఞానం స్పష్టమవుతుంది. ఇతనికి రామునిైతై చాలా గౌరవం ఉంది.

150 “*అపహోళోబల మహోవీర్య మహోన త్త మహోజవః రామ ఇత్యతరై. రల ైః స్థానే వ్యాప్త మిదం జగత్‌.!” (అహో! పమి ఇతనిబలము! వీర్యము! సత్త్వము! జవము!

రామ అను అల్బాతరములచే ఈ జగత్తంతయు నిండి ఉన్నది. యుక్త మే.) అని 'రాముక్ఞి (వళంసిస్తాడు. ఈ విధంగా పంచ మాంకంలో మాతమే (పవృత్సికల్లిన రావణుడు ఆ అంకంలోనే తన వీర త్వాద్ధత్య ఇాస్రువై దుష్యు రావనత్వాలని నిరూపించు కొని హిమాలయోన్నతుడైన రామునకు తగిన (పతిద్వంద్విగా నిల్చిపోతాడు.

ఇట్టా భాసనాటకచ[కంలోని పాతలందరూ ఉన్నతులు. మనకన్నా హెచ్చుస్థాయిలో ఉండి మనకి ఉత్తమాదర్శాలను చూపిస్తారు. నాటక శిల్చ్బం

భానుని నాటకరచనా శిల్పం నిరుపమానమైనది. ఈశిల్పంలో ఇతని నుందు కాళిదాసు కూడా నిలువజాలడు, భవ భూళత్యాదులమాట చెప్పనక్కరలేదు. నాటకం [పారంభించడ మె క థామధ్యంలోకి మనలను తోసుకుపోతుంది. (ప్రతిజ్ఞాయాగంధ రాయణ నాటక [పారంభాన్ని పరిశీలించుదాం- “యౌగంధరాఎపణః- సాలక! పజ్జస్త్వమ్‌? (సాలక! సిద్ధంగా

ఉన్నావా?)

సాలక్శ-_ ఆర్య! అథకిమ్‌,. (ఆర్య! అవును.)

కే51 యౌగం:- మహాన్‌ ఖల్వధ్వా గంతవ్యః. (మహోదూరం పోవలసి ఉంద్యి. సాలః- “మహా _త్తరేణ స్నేహే నార్యముపతి పే.” (మవాత్తర స్నేహంతో తమని "సేవిస్తాను. ఈ విధంగా భాసనాటక [పారంభాల నన్నిటినీ ఉదాహారించ వచ్చురు. | సంభాషణరచనలో భాసుడు అత్యంత నిపుణుడు. చిన్న చిన్న సంభామణలతో మనలో కథయందు ఆసక్తిని (వేరణచేస్తూ నాటకాన్ని. గబగబా నడిపించుకొని పోతూఉంటాడు (పతిమానాటకంలో సర్వజన సువిదితమైన రామాయణకథలోనే ఎట్లా జొత్చుక్యాన్ని కలిగిన్తున్నాడో పరిశీలించండి:- “*బేవక్రులికః:- అయం దిలీపః. (ఈయన దిలీపుడు) భరతః:- పితృపితామహో మహారాజస్య. తత_స్రతః + (మవో రాజుముత్తాతు తర్వాత ణా 'చేవ:-అ[తభవాన్‌ రఘు: .(పూజనీయుడు రఘువు). భరః- పితామహో మవో రాజన్య. తతస్తృతః? (మహారాజు తాత తర్వాత? ) 'దేవ:- అృతభవా నజః, (పూజనీయుడు అజుడు).

52 భర;- పి తాళాతస్య, కిమితి కిమితి? (చూనాయనగారి నాయన, పమిశేమిటి) 'దేవః- అయం దిలీపః, ఆయం రఘు;:, అయమజ: (ఈయన డిలీ పుడు, ఈయన రఘువు, ఈయన అజుడు.) భర:- భవంతం కించిత్‌ పషృచ్భామి. ధరమాణానా మపి (పతిమాః న్థావ్యం తే? (నిన్నొాకచిన్నవిషయం అడుగుతాను. (బతికి ఉన్నవారి (వతిమలు కూడా స్థాపించుతారా?) 'చేవ:- న ఖలు. అతిక్రాంతానా మేవ.(కాదు. మరణించినవారివే ) భర:- తేన వ్యోపృచ్చే భవంతమ్‌ .(అయి తేఇంక నేను వెళ్ళివస్తాను.) 'దేవ- తిష్ట, (ఉండు), యేన (పాణాళ్ళ. రాజ్యంచ (స్రీచుల్కాన్లే విసర్జి తాః ఇమాం దళశరథనస్య త్వం (పతిమాం కింన పృచ్చనే?” | ఇ (స్రీ సల్కం కొరకు [పాణములనూ రాజ్యమునూ విస రించిన ఈ దళరథుని (వతిమను గురించి నీవెందుకు అడుగవు?) మొదటి నుంచి చివరివవకూ ఇటా భానుని నాటకాలలో నంభా వమణలు ఎంతో లా ౦6 చురుకుగా ఉంటాయి. ఇచ అభిని అట వాసుని హాస్యం:_వోస్య రచనలో భాసుడు చాలాసమర్థుడు. థాసో వోస్క" అని (పసన్నరాఘవకర్త _ అన్వర్థంగా అన్నాడు. వోస్య రచనలో భారతీయ రచయితలలో భాను

శే5ఏ”

నకు అగ్రతాంబూలం. ఇయ్యివచ్చును. ఇతని వోస్యం సంసా్కారయుత మైనది. ఇతని విదూవకుడు. అద శ్రరుడుకాడు" నవ్వించడానికి ఎవరూ వెకిలి చేస్టలు చెయ్యరు, ఒక్కూ శకా రుడు తప్ప. సున్నితంగా నవ్విస్తుంది భాసుని వేస్యం. (పతిక్షా యాగంధరాయణంలో విదూవక యాగంధరాయ ణుల సంభావణ, గాత్ర సేవక భటుల సంభావణ, చారు ద_త్తంలో శకారుడు, పంచరా[తంలో అభిమన్యునితో ఖీమా ర్థునుల నంభాషణ ఇత్యాదికములు (ప్రళస్త వోన్య సన్ని వేశ* ములు, ఇవికాక అన్ని నాటకములలోనూ సందర్భోచితంగా చక్కని హోనిక్యిక్తులు ఎడనెడా కనిపిస్తూనే ఉంటాయి. ఉదాపారణకు (వతిమా నాటకంలో తాపన నందిలకుల నంభావణ--ా

“నంది-ఆర్య! సర్వం సజ్టీక్భతమ్‌. కింతు- (ఆర్య! అంతా సిద్దంగా ఉంది. కాని).

తావనః- కిమేతత్‌? (పమిటది?)

నంది- అత విఖీషణ సంబంధినో రాతసాః,. తేషాం భక్షణ నిమి త్తం కులపతీిః (వమాణమ్‌.(విఖీషణబంధువులు రాతసులు వీరంతా. వీరి భోజనం గురించి కులపతే నిర్ణ యించాలి. అగ ఆ గ్గ ౦్గ

తాపసః- కిమర్థమ్‌? (ఎందుచేత?)

నంది- తే ఖలు ఖాదంతి! [వారు నిజంగా తినేస్తారు! (మనుష్య మాంసం)].

క్షే5డ తాపస-అలమలం సంభమేణ. విఖీిషణవిధేయాః ఖలు రాతసాః. (ఖంగారు పడకు, ఈ రాక్షనులు విభీషణ విధేయులు), నంది నమో రాతన సజ్జ్ఞనాయ!” (రాతస సజ్జనునికి నమ స్కారం) ఖానుడు పహోన్యంకొరకు బలవంతంగా సందర్భం కల్పించు ఇక నడు. కనుక ఇతని వోస్యంలో అనౌచిత్యం ఉండదు. భాస నాటకాలలో వతాకాస్థానాలు అక్కడక్కడ ఉంటాయి, (పథమ మంగళాశానన శ్లోకాలలో నాటక కథా సనూచన చెయ్యబడుతుంది. చానికి (పాయికంగా ము[దాలంకా రాన్ని ఉపయోగిన్తూ ఉంటాడు. ఉదాహరణకు న్వప్న వాసవ దత్త నాటక మంగళాశానన శోక్తం._ రు “ఉదయనవేందు సవరా ల ణ్‌ వాసవదత్తాబ లౌ బలస్య త్వామ్‌ పదా వ వసంతక మౌ భుజౌ పాతామ్‌.” (ఉదయ నవేందు సమానవర్డ ములు, మదిరాపాన శళిథిలములు, సద్ధతుల్యములు, వసంతము వఠె మనోజ్ఞ ములు నగు బల రాముని భుజములు మిమ్ము రశించును గాక!) ఈవిధంగా ఈ నాటకంలోని (వధానపా[తలందరూ "ఛీర్కొనబడినారు. భాసుడు సూక్ష్మ విషయాలలో సెతం (శద్ద తీసుకొని నాటకాలలో వాస్తవికతను "పెంపొంద జేస్తాడు. దూత ఘటో త్కచంలో

క్షే5్‌ఏ్‌ దుశ్శాసనః- తాత! బాలో న చాల ఇతి.అభిమన్యునా-(నాయనా! అతడు బాలు జెనా బాలుడు కాడు అభిమన్యునిచేత-) ధృతరాష్ట్రిః- కిం కిం దుశ్శాసనో వ్యావారతి?” (ఎవరెవరు? దుశ్శాసనుడా మాటాశజేది?) ,

(భుడ్డివ్నాజెన ధృతరాష్ట్రుడు “ఎవరెవరు? దుళ్ళా సనుడా మాటాజేది” అనడంలో వాన్తవికళా నూజ్మావగాహ నం కనిపిస్తుంది. (ప్రతిమానాటకంలో అయోధ్యకు వస్తున్న భర తుడు తానప్పుడే అయోధ్యలో బంధుపరివార పరివృత్ను డెనట్లు ఊహిన్తూ-

“నద్భృళ ఇతి మవోనితి వ్యాయత శ్చేతి

భృ త్యెరివాహూం స్తుతః "నవయా

పరిహాసీత మివాత్మన _న్మ్మత పశ్యామి

వేవం చభాపూాంచ సౌమి[తిణాం”

(ఈయన సరిగ్గా తండి పోలికనే ఉన్నాడు. ఎంత లావుగా పొడవుగా "పెరిగి పోయాడో! అని భృత్యులు నన్ను పొగడు తున్నట్లు ఊహిస్తున్నాను. సౌమిత్రి నా విదేశీయ వేషాన్నీ భామనీ వెక్కిరిస్తున్నట్లుగా ఊహిస్తున్నాను అనుకొనడంలో సూమ్మమైన మనఃపరిశీలనం ఉంది. ఇది భరత సౌమ్మితుల సోద రానురాగాన్ని కూడా మనకి (పదర్శిస్తున్నది.

భాసుడు వీరప్రియుడు. ఇతని నాటకములలో సర్వత) వీర్మపళంసలు కొల్లలుగా కానవస్తాయి. ఇతని నాట శేతివృత్తాలు అధికంగా. పీరరస [పధానమైనవే. అవీరుల నతడు మెచ్చు

156 శొనడు. దూతవాక్య నాటకంలో దుర్యోధన పాత ద్వారా ధర్మరాజు మృదు స్వభావాన్ని ఇల్గూ పరివాసించాడు-

“పాప్షః కిలాద్య వచనా దిహూ పాండవానాం

'దౌత్యేన భృత్య ఇవ కృన్ణమతిః స రృవ్షః

(శోతుం సఖే! త్వమపి సజ్జయ కర్ణ కన్లా

నారీ మృదూని వచనాని యధిష్టిరస్య.”

(కలుషిత బుద్ది అయిన కృష్ణుడు పాండవుల ఆ జ్ఞచేత దౌత్యం కొరకు వచ్చాడు. మితమా! కర్మ! నీవు కూడా వినడానికి చెవులు సిద్ధం చేనుకో. (స్త్రీల మాటలవలె మె _త్హనెన యుధిష్టి రుని మాటలు విందాము )

ఇారుద_త్తంలో శకారునిలోనూ, దూత వాకళ్టంలో చుర్యోధనునిలోనూ భాసుడు మూర్ధపాత్ర నిర్వహణంలో (వతి ను చూపించాడు. దూత వాక్యంలో కృృష్టాగమన వార్తను విని దుర్యోధనుడిట్లా అంటాడు-

“అపిచ మయో కేశవస్య (వత్యుళ్థాన్యతి స మయా చ్వాదళ సువర్ష భారేణ దండ్యః, తద్మపమత్తా భవంతు భవంతః కోను ఖలు మమా పత్యుశ్థానస్యోపాయః? వాంత దృష్ట ఉపాయః. బాదరాయణ! ఆనీయఘతార న చితపటో నను యత) (చౌపదీ కేశాంబరాకర్ష ణ మాలిఖితమ్‌, (అపవార్య) తస్మిన్‌ చృష్టి విన్యాసం కుర్వన్‌ నోళ్ళాస్యామి కేశవస్య 3

(ఇంతేకాక, ఇప్పుడు కృష్ణుడు వచ్చేటప్పుడు "గార వార్థం ఎవరు లేచి నిలచుంటారో పారక పన్నెండు సువర్డాల

శే5్‌7

దండనం విధిస్తాసు. మీరందరూ అప్రమత్తు లె ఉండండి ఇప్పుడు "నేను లేవకుంజ* ఉండడానికి ఉపాయం వది? ఆం! దొరికింది ఉపాయం. బాదరాయణ! (చౌపదీ శేశాంబరాకర్ష ణం చితింత మెన ఆ చ్మితఫలకం తీసుకురా. (అపవారించ్చి ఆ చిత%ం: చూన్తూ కృష్ణుడు వచ్చినప్పుడు లేచి నిలబడను.) భాసునివ పిత

భానుని కవితాళక్తి బహుముఖమైనది. కాని వీర వర్ష నలో ఇతని తేఖిని అనద్భళ శక్తిని ప్రదర్శిస్తుంది. ఊరుభంగం= దూతఘ'ోత్కచం మొళ్నలెన నాటకముల నుండి లెక్కలే నన్ని పద్యాలను దృష్టాంతీకరించవచ్చును. మచ్చుకి ఊరుభం గంలో అళ్వళ్టామ అంటున్న మాటలు చూడండి-

“భలబల దఠితోరుః ౌరవేందదో న చావాం

శిథిల విఫలళ(న్తుః నూతవుతో న ఛావాం

ఇవా తు విజయభూమేె [దష్టు మదోన్రద్యతొన్తుః

నరభన మవా మేకో [దోణపుతః స్థితోజస్మి.” (జేను కపటబలదళితోరుడై న ౌరవేందుడను కాను. శిథిల పీఫలళస్తుగ్కి న. కర్ణుడనూ కాను. ఇక్కడ యుద్ధభూమిలో ఉద్యళాస్తు)డనై. (వతియోధుని కన్గానుటకు (దోణప్వుతుడ నొక్కడనే నిల్చి ఉన్నాను)

భాసుని కవితా భావనలో తీవతతో సరిగా కల్పన ఉంటుంది. ఊరుభంగంలోని ఈ పద్యం చూడండి-

58 “భో దుర్యోధన! ముహూర్తం తావదాత్మా ధార్య కామ్‌. సౌభోచ్చిష్ట ముఖం మహానుర పుర (పాకార కూటాం ల కుళం కొలిందీ జల చేశికం రిపుబల (పాణోపవోరార్చితమ్‌ వాస్తోట్ట్కి_ప్త వాలం కరోమి రుధిర స్వేదార్ష్రపంకో అటి గై కా _త్తరం, భీమస్యోరసి యావదద్య విపులే కేదారమాగ్గాకులమ్‌.” (ఓ దుర్యోధన! మహూర్త కాలం ఇభ్య్యం వహించు. అంతలో "నేను సౌభద్వారాన్ని వినాళం చేసి, సాల్వపుర (ప్రాకార కూటాన్ని 'పెల్లగించి, కాళిందీ (పవావోన్ని ఆదేశించి, రిపుబల [పాణోవవోరార్చితమైన మదీయ _ వాస్తోళ్టి_ప్త వాలంచేత భీముని విపుల వశమును అత్యంత రుధిర స్వేదార్ష) పంకమై కేదార మాగ్గాకుల మట్లానరుస్తాను). ఏ భావమైనానశే భానుని ఏ పద్యం చదివినా “అచ్చా” అన్న అనుభూతి కలుగుతుంది. [పతిమానాటకంలో రామ వియుక్త దళరథ పాత) చితణలోనూ ఊరుభంగంలో గాంధారి ధృతరాష్టు9లతో

• దుర్యోధన సమావేశంలోనూ శోక నిర్వవాణంలో భానుడు అత్రంత సామర్థ్యాన్ని చూపించాడు. “మేరుళ్చలన్ని వ యుగకయ సన్నిక శ్రే శోనం [వజన్నివ మహోదధి ర[పమేయః నూర్య;ః పతన్నివ చ మండలమా [తలక్ష్యః శోకాద్‌ భృళం శిథిలదేహామతి ర్న లేం దః”

159

(యుగకయాసన్న సమయంలో చలిస్తున్న మేరువువలె, శోషి. స్తున్న అనంత సము[ద్రంవలె, మండలం మాతం కానవస్తూ పడి పోతున్న సూర్యునివల శోకముచే మిక్కిలిగా శిథిల చేహామతి అయిన మవోశరాజు). అని కంచుకి నిర్జిష్టుడై దశరథుడు ప్రవే శిస్తాడు.

“నూరి ఇవ గతో రామః

సూర్యం దివన ఇవ లత్మణో ఒనుగత:

సూర్య దివసావసా వే

భాయేవన దృశ్యతే న్‌తా” (నూర్యుని వల రాముడు వెళ్ళిపోయాడు. సూర్యుణ్ణి దివసం వల లవ్భణు డనుగమించాడు. నూర దివసానంతరం కాయ వలె సీత కన్పించడం లేదు).

ళఊ ర్థ్రమవలోక్య) భోః కృతాంత పాతక!

అనపత్య్యా వయం రామః పు(తో౬న్యస్య మహీపళతేః

వనే వ్యాామీ చృకెశేయీ త్వయా కిం న కృతం

(తయమ్‌.”

[(మీదికి చూసి) ఓ! కృతాంత హాతక! మమ్ము సంతాన రహి తులు గాను, రాముణ్జే ఇంకొక రాజుకు కొడుకుగాను, ఇకెేే యిని అరణ్యంలో వాఘి9గానూ ఈ మూడూ నువ్వెందుకు చెయ్య లేదు?]

అవీమారకంలో శృంగార రసనిర్వవాణంలో భానుని నిద్ద పవాన్తత గోచరిస్తుంది.

160

“అద్యాపి హూ_స్తికర శీకర శీతలాంగీం

జాలాం భయాకుల విలోల విషాద 'న్మేతాం

న్వమ్నేషు నిత్య మువలభ్య పునర్విబో ధే

జాతిన్మరః (పథమజాతి మివ న్మరామి”.

(వాస్తికర శీకర శీతలాంగి, భయాకుల విలోల విషాద నేత్ర అయిన జాలను నిత్యము న్వప్నములలోచూన్తూమెరకువ వచ్చిన తర్వాత పూర్వజన్మ నృరణ శక్తిశాలి పూర్వ జన్మను వలె స్మరిస్తున్నాను.)

పభావానై్నైనా ఇతడొక [కొ త్రదనంతో హృాదయావర్ణ కం చేస్తాడు. మధ్యమ వ్యాయోగంలోని క పద్యంలో ఉపమా నాలంకార రామణీ యకాన్న్ని తిలకించండి.

“ప్యుత నవత కీర్ణస్య వత్నీకాంత [వభస్యవ

నృద్దన్య విప్రచంద్రస్య భవాన్‌. రాహు రివోతిత”. (పుత నమ్మతావృతుడై, పత్నీ మనోహరకాంతిగల వృద్ద వివ చంగదునివై నీవు రాహువువతె ఉలిశుడ వె తివి)

థి చై

అవిమారకంలోని ఈ పద్యంలో ఛ్రానుని సుందరమైన ఊహా-

“ఫూ ర్వాతు కాస్టా తిమిరానులిప్తా

నంధ్యారుణా భాతి చ పళ్చిమాళా

ద్విధావిభక్రాంతర మంతరిక్షం

యాత్యర్థ నారీశ్వర రూపశోభామ్స్‌”

161

(పూర్వదిళశ అంధకారావృతమైంది. పశ్చిమదిళశ సంధ్యారుణమై ఉంది. అంతరిక్షం మధ్యలో ద్విధా విభక్తమె అర్హనారీశ్వర శోభను పొందుతున్నది.)

ఇట్లా భానుని [పతి పద్యంలో ప్రతి గదభ్రంలో భావ వటుత్వం ఉల్బణమె ఉంటుంది. రామాయణ భారత కథలు ఆధారంగా అనేక నాటకాలను రచించినా అఆ కావ్యాల నుండి ఒక్కా భావానై్నైనా ఈయన (గహించలేదు. ఇతడు వ్యక్తం చేసిన (పతిభావమూ ఇతనిదే. ఇతని _కెలి లలితము, పటువు. పద్యంలో ఒక్క-వదమైనా వ్యర్థంగా ఉండదు. కాని ఒక్కొక్క చోట భావ వ్యక్తీకరణకు చాలినన్నిమాటలు కూడా ఉండక అర్థవూరణకు ఒకటి 'శెండు మాటలు చేర్చువలసి వస్తుంది. ఉదా వారణకి ఇందాకటి *“ఛల బలి అన్న పద్యంలో (వతియోధుని అన్న అర్ధం కల పదం ఆవళ్యకం. కాని ఆ మాట ఆ వద్యంలో లేదు.

భాసుని బామలో సంన్కృతభాపా జాతీయత, పటుత్వం అర్థవ్థ్ర క్రీకరణశ క్షి, మనోజ్ఞత అన్నీ సాకల్యంగాఉంటాయి. నంస్కృృతభాషా పాళన్యం "తెలునుకొందుకి భాననాటకాలు వఠింభాలి. సంన్క్ట్బ్బృుతభామ ఆనాడు (వజా వ్యవహారంలో ఉంజే దని అనిపిస్తుంది. భాసుని నాటకములలో లోపములు ;

కవితలోనూ నాటక రచనలోనూ ఇంతటి ళ క్రిసంపన్ను జై నా భానుని నాటకములలో కొన్ని. [ప్రముఖ లోపాలు

11

162

కూడా ఉన్నవి. ఇతని నాటకములు భాలవరకు రామాయణ భారత కథల నాధారముగా చేసుకొని (వాసినవి. భావములలో ఎట్లా వాలీ త్రీ ఇాన్ధిసుల నతడనుకరించలేదో పాత చితణంలో కూడా అట్లాగే స్వతం[త్రత నవలంబించాడు. [కొత్త సంఘటన లను కూర్చాడు. ఆయా కథలలో మార్పులుచేసి [కొత్తదనం చూపడమే తన లమ్యంగా పెట్టుకొన్నట్టుతోస్తుంది. ఈమార్చులు అక్కడక్కడ యు_క్తంగాఉన్నా [పాయశః సమీవీనంగాలేవు. ఉదాహరణకు ఊరుభంగ మధ్యమవ్యాయోగ దూతఘటో త్కచ నాటకములలో ఇతడు మూలకథల నుండి చేసిన చిన్న చిన్న మార్పులు యుక్తియుక్రములై నాటకీయళా దోపా దాన్ని కలిగిస్తునాన్వయి. కాని 'వతిమలో కై కేయీ రాముల పాతలలో ఇతడు చేసిన మార్పులు, నీత్రాపహరణ నవీన సంఘ టన, పంచరా[తంలో భారత కథను మధ్యలో (తుంచి వేస్తూ

వేసిన కథా సంవిధానం ఇవి యు_క్తమెనవి కావు.

థాస వాల్మీకుల "తై కేయి:

(పతిమలో కై శేయి రామరాజ్యాభి పేకాన్ని విఘ్నిత మొనర్చి ఆతనీని వనవాసితు నొనర్చ్బుటకు కారణం స్వస్పుత ఛాజ్యకాంతకాదు, దశరథునికి పుతశోకంచేత మరణం కలుగు తుందని శాపం ఉండడంవలన నుని వాక్యాన్ని తథ్యం చెయ్య డానికి అమె రాముడిని అడవికి పంపుతుంది. ఈ వనవానం నాకే విధించలేకపోయావా అని భరతుడు (పళ్నించగా, ఎప్పుడూ మామల ఇంట్రో ఉంజే నీకు వనవాసం విధించినా ఒకే విధిచకపోయినా ఒకళే అని ఆమె అంటుంది. ఐతే

163 పదునాలుగేళ్లు ఎందుకు విధించావు, అని అతడడుగగా పదు నాలుగు రోజులని అనబోయి ఆవేళంలో కంగారుపడి పలునాలు "గేళ్లన్నాను అని సమాహితుతణ్ణి చేస్తుంది. ఏతత్‌ _కై కేయీ వ్యవసితమంళా వసిష్టసుమం [తాదులచే చర్చికమై అంగికృతమై నట్టింది. లు కాని “ప్పుతళశోకంచే విపన్నుడవవుతావు” అన్న ముని ఇాపాన్న్ని అప్పుజే నత్యంచేసి శీఘ భ_ర్చమరణానికి కరణ భూతురాలు కావడం క కేయికి యుక్తమాశ మవ్శార్థి శాపం ఎలాగూనత్యమవుతుంది. ఎప్పుడో ఏవిధంగానో అదిజరుగుతుంది. కానిదానినీ తానే వెంటనే భ _ర్హ్వవె అమలు జరిపించే వ్యవసాయం శై. శేయికి పంయు_క్తం? మృత భర్తతో యముణ్ణి వెంబడించి పునరుజ్జీవితుడిని చేసుకొన్న సంస్కృతి [పాచీన భారత్యస్త్రీది. అట్టి భారత సంస్కృతిని (పతివింబించే రామాయణనాటకంలో భ_ర్హ్రృమరణ విధ్యాతి అయిన కైకేయి ఉత్తమ (స్రీప్మాత కాజాలదు. వాల్మీకి రామాయణంలో క్రై కేయి ఇట్టిది కాదు.

ఆమెకు కూడా తన ప్పుశునికి రాజ్యం రావాలన్న దురాళశలేదు.

“రాజసం చ యది రామస్య భరతసా్రపి తత్తథా

మన్యతే హ్‌ యథాళ్మానం తథా (థాత్రాంశ్చ రాఘవః

(రాజ్య్టం రాముడ్ని దెతే భరతుడి దెనళ్స్లు. రాముడు తన

వలెనే తమ్ములనందరినీ చూసుకొంటున్నాడు) అని ముమ్లై

దట ఆమె మంథరతో అంటుంది.

164 “భరతశ్చాపి 'రామన్య (ధువం వర్ధళతాత్పరం పితృవై తామవాం రాజ్యం (పాప్వుయాత్‌

పురుష్మర్టఫః.” (భరతుడు కూడా రాముడు యువర్శాెన వర్ష శతానంతరం నికృయంగాపిత్ళ వె ళామహమైన రాజ్యాన్ని పొందుతాడు). అని కూడా ఆమె అంటుంది. ఇక్కడ కై శేయి అఖి (పాయం విస్పష్టంగా తెలియడం లేదు. రాముడు యువరా జైన అనేక సంవత్సరాల అనంతరం భరతుడు రా జెట్ల్ర. కాగ లడు? అన్న (ప్రశ్న వస్తుంది. మంథర ఇదే చెబుతుంది. రాముని అనంతరం అతని కుమారుడు, ఆవిధంగా అతని వంశానికి రాజ్యం సంక్రమిస్తుంది. భరతుడు రాజ్యాధికారం నుండి వె దొలగుతాడు. 'జ్యేమ్టునిది కదా రాజ్యానికి పొక్కు అంటుంది. కాని భర్తతో యుద్ధాలకు వెల్లిన తై శేయికి ఆ మాతం రాజకీయం తెలియదా? దీన్నిబట్టి 'పాచీన రాజ్య వ్యవస్థలో యువరా జే .తప్పకుండా ముందు రాజు కావాలన్న నియమం లేదని తోస్తుంది. అప్పటికి వీలుగా ఉన్న 'రాజబంధు వును యువరాజుని చేసేవా-శేచ్రో! ఉదాహరణకి ధర్మరాజుకి భీముడు యువరాజు, ఇప్పుడు దళరథుడు ముచ్చటగా కాముజ్ణి యువరాజుని చేస్తున్నాడు, అలాగే కానీ కానీ అనేక సంవత్స రాల పిమ్మట (అనగా దశరధ మరణానంతరమని ఆమె అభి (ప్రాయం, కొద్ది రోజులలో దశరథుడు మరణిం చబోతున్నాడని ఆమెకు తెలియదు కదా! అప్పటికి కొన్ని వేల వళ్లు పాలించిన దళరథుడు ఇంక్షా కొన్ని నూర పళ్ళు జీవిస్తాడని, రాజ్యం భర

శే65

తునిదా రామునిదా అన్న (హ్న్న అప్పటిది గాని ఆ విమ యంలో ఇప్పుడు తొందరలేదని ఆమె అభ్మిపాయ్యమై ఉంటుంది. అంతగా భరతునకే రాజ్యం కావాలంకే అది- తన _ వివావా శుల్కమైనందున ఎప్పటికైనా తన చేతిలోనిదే అని ఆమె అంత గ్లతాలోచన అని మనం వాల్మీకి ఈ విషయం నృ్పష్టం చెయ్య నందున ఊహించవలసి వస్తున్నది. రామాయణ కావ్యమున కంతకూ కీలకమైన ఈ నన్ని వేశంలో క కేయీ మనో౬౦త ౮ాభి[ప్రాయాన్ని ఇలా అస్పష్టంగా వదిలి వేయకుండా వాల్మీకి స్పష్టం చేస్తే యుక్తంగా ఉండేది.

రాజ్య విమయంలో శై కేయి మనోఒంతరాభిపాయం వమెనాః కామనిర్వాసా న్నామె విధించడానికి సూతువది కాదు. రాముడు యువరాజై తే రాజ్యం నిమ్మంటకం చేను కొందుకి ఒక విధంగా “రాజ్యాధికారం గల భరతుడిని అతడు చంపిచేస్తాడని కుశా(గబుద్ధి మంథర క్రైకకు ఉద్చోధిస్తుంది. తన కొడుక్కి అపద వస్తుందన్న భయం “కైక మనస్సును ఆవ రించివేన్తుంది. కేక భరతుని కన్నా ఆ₹ెముడిని అధికంగా

గో నడం అతిశయో క్షి, ఏ తల్లి అయినా తను కన్న (యేమించింది అ + హొ క్‌ ల 7 కడ కన్నా అధికంగె సపత్నీనసుతుని _ మిస్తుందా * వివాహ కుర్కమైః స్వవా _న్లస్టితామలకమైన శాజాన్టన్ని ్యేష్టుడు, గుణ గరిష్టుడు అయిన శామున కిచ్చి వేయడానిక్‌ ఇష్టపడిన జ శేయి ఉదాళత్తురాలే కాని దాని వలన తన ప్వుతునకు అవద పచుందన్న భయం కలిగిన వెంటనె రామ నిష్కాసనాని కామె కృతనిశృయుళాలై. ంది.. ఇప్పుడామె కావళ్ళకములు భరతు నకు ళాజ్యము: రామ వివాననము- “కండు, కేవల స్వపుత)

166 ాజార్టధికార మే అయికే దానిని తన వివాహా శుల్క రూపం గానే సా్రయత్తం చేసుకొనగలదు. కాని అ దామె కిప్పుడు చాలదు. భరతుని జేముంకొరకు రామవివాసనం కూడా కావాలి పదునాలు గేండ్లలో భరతుడు అమాత్య్యులనూ, ప్రజ అనూ తన వెపు (తిప్పుకొని రాజ్యాధికారం ఫైరస్ర భూయిస్థం జేసుకొనగలడని ఆమె తలంచిఉంటుంది. కనుక తనవివాహళుల్ట 0 మాట ఇప్పుడు తలపెట్టక అన్యధాసం పా_ప్త్వమైన వరద్వయము నుపయోగించుకొంది. శైశేయి నిట్లా చితించి వాల్మీకి 'యీనుగావ యథార్థ నిరూపణం చేశాడు. రామ నిష్కాసనం ౩ కేయికి ధర్మబద్ధంగానూ, యు_క్ష్తంగానూ 'లేకపోవచ్చును; కాని నసపాజంగా ఉంది. భాసవాల్మీకుల రాముడు:. భాసుని రానుడు సుఖదుఃఖాతీ తుడు. రాజ్య నిష్కూనన వా_ర్టను విని పమీ చలించడు. “రాజ్యాధికారం పోతున్నదయ్యాా" అని లవత్మయిడం శు "రాజ్యం _కెకేయీ ప్వుతునిది, ఆమె తనకు న్యాయంగా శావలనిన దాన్ని తీసుకుంది, దీనిలో చింతించవలసీన దే ముంది?' అంటాడు. న్వకీయ కష్టదళను తలచి కొంచమైనా చింతించడు. అభిషేక నాటకంలో "రాముడు వాలిని చంపి ఇంచ్చుకెనా పళ్చాత్థారుణ్యం వహించడు. వాల్మీకి రామాయణంలో రాముడు అత్యంత ధీరుడు, కాని సుఖదుఃభాతీతుడు కాడు. ఇతడు ధర్మ్హయం[తం కాడు, మానవుడు. రాజపు[తునిగా,అనంతరం రాజుగా వవ క_ర్షవ్యాలను గుండె రాయి చేసుకొని అతడు నిర్వహించాడు. కానీ మాన

167

వాతీతుడు కాడతడు. వనవాస [పథమ దినంనాడు అత్యంకా పు డై న లమ్మణునితో రాముడిట్లా అన్నాడు-

“ధువ మద్య మహారాజో దుఃఖం స్వపితి లమ్మణ

కృతకామా తు కైకేయీ తుప్టా భవితు మర్హతి.

సా హి బేవీ మహారాజం _కెకేలూ రాజ్యకారణాత్‌

అపి న చ్యావయేత్‌ (పాణాన్‌ దృష్ట్వా భరత మాగశమ్‌,

అనాథళ్చ హి వృద్ధశ్చ మయ్యావెవ వినాకృతః

కిం కరిష్యతి కామాత్మా ౨ "శకేయా్య వశ మాగతః,

ఇదం వ్యసన మాలోక్య రాజ్ఞైళ్ళ మతివి భమమ్‌

కామ పవార్థధర్యాభ్యాం గరియానితి మే మతిః.

కో వ్యావిద్వానపి పుమాన్‌ [పమదాయాః కృతే

త్యజేత్‌

ఛందానువ_ర్తినం పుతం తాతో మామివ లమ్మణ,

నుఖి బత సభార్యశ్చ భరతః కై కయీనుతః

ముదితాన్‌ కోనలా నేకో యో భోమ్యత్యధిరాజవక్‌,

అపీదానీం న ౩ శేయీా సౌభాగ్య మద మోహితా

ాసలాన్రంచ సుమి[ళాం చ సంప్రవాభేత మత్క్బృతే,

మాన్మ మళ్కారణాచ్చేవీ సుమి[ళా దుఃఖ మావనేశ్‌

అయోధ్యా మిత పవత్వం కల్యే 'న్రవిళ లక్మణ.” (నేడు నిశ్చయంగా మవోరాజు దుఃఖంతో నిదిస్తాడు. తన అళ నెరవేరిన కై కేయి సంతుమ్టరా అవుతుంది. భరతుడు రాగానే రాజ్యం పూర్తిగా వళశపరచుకొందుకి తై కేయి మహా రాజు. (పొణాలు వారిస్తుందేమో |! వృద్దుడు, "నేను లేని

168

కారణంచేత అనాథుడు, కామాత్సుడై. ౩. కేయీ వళగతు డైన దళరథుజేమి చెయ్యగలడు ౪? మనకు (పాదప్తించిన ఈ మవాదుఃఖమునూ, మహారాజు మతివిభమమునూ చూడగా అర్ధధర్మములకన్నా కామమే గొవ్పదని నాకు తోస్తున్నది. చదువురాని అజ్ఞుడై నా ఎవడు మన తంఢడివలె, ఆజ్ఞానువర్హి ఐన నావంటి కొడుకుని (శుకొరకు విడిచిపెడతాడు 13 కేయీ పుతుడు భరతుడు భార్యాయుతుడై, సుఖమొ చ(కవ్నర్తి వలె కోసల రాజ్యాన్ని ఒక్కడే అనుభవిస్తాడు. సౌభాగ్య మద మోహిత అయి కైకేయి నాకారణం చేత కానల్యాసుమ్మిత లని ఇాధిస్తుందో వమా! నానిమి_త్తంగా నుమి(తాబేవికి దుఃఖం కలుగకుండునుగాక ! తెల్లవారగానే నువ్వు అయో ధ్యకు వెళ్లు.

వాల్మీకంలో వాభివధానంతరం దుఃఖిస్తున్న నుగీవుణ్ణి చూసి రాముడు తానూ దుఃఖతుడవుతాడు.

“ఇత్యేవ మార్తన్య రఘు[పవీరః

(శుత్వా వచో వాల్యనుజన్య తన్య

సంజాతవాప్పః వరవీరహూంతా

రామా ముహూర్తం విమనా బభూవ” (ఆర్హుడైన సుగ్రీవుని మాటలు విని శతుహంత అయిన రాముడు కన్నీళ్ళురాగా ముహూర్ణం దుఃఖంచాడు).

169 సీతాపహరణ సంఘటన : థానుడు-- వాల్మీకి. భాసుడు ప్రతిమలో నీళాపవారణ సంఘటనను అన్యథా కల్పించాడు. "రాముడు తండడిగారి (శాద్దకార్యం అత్యంత పితృ (పీతికరంగా చెయ్యవలెనని ఆలోచిస్తూ ఉండగా రావణుడు సన్యాసి వేషంలో వచ్చి కాను బహుశా(స్త్ర విదుడ నని, (శాద్ధకల్పం కూడా అధ్యయనం చేశానని అంటాడు. పది పితృ(పీతికరమని రాముడు అడుగగా స్వర్షమృగం (శేస్టమని, అది హిమవళ్‌ శృంగంలో మాతం ఉంటుందని, మానవ దుర్ష ఏ భమని అంటాడు. అప్పుడు రాముడు----

“సౌవశ్షాన్‌ వా మృగాంస్తాన్‌ మే హీేమవాన్‌ దర్శయివ్యత్తి భిన్నో మద్చాణవేగేన (కౌంచత్వం వా గమిష్యతి.” (హిమవంతు డా స్వర్థమృగములను నాకు అర్చిస్తాడుు లేదా నా చాణవేగ ఖిన్నుడ్లై (కౌంచపర్వతంవలె అవుతాడు) అంటాడు. అప్పుడు రావణుడు స్వమాయచేత అక్కజే బంగారులేడిని చూపించి హిమవంతుడు నీ కొర కిక్కుడిశ్తే బంగారు. లేడిని పంపాడు అంటాడు. లక్మణు డదివరశే కార్య్యాంతరంచే ఎక్కడికో వెళ్లి ఉన్నందున ఆ లేడిని తేవ డానికి 'రాముజే వెళ్ళడం, అంతలో సీళాపవారణం జరుగుతాయి.

ఇందులో భాసుని కల్పనాళక్షీ మనే తలలూపిస్తున్నది. కాని ఈ కల్పన యుక్తంగా లేదు. అరణ్యంలో మాయావు ౨న రాతసులున్నారని రామునికి తెలుసును. అట్టి స్థితిలో

1/70

బుద్ధిమంతుడై న రాము డామెను అపరిచిత సన్యాసి దగ్గర వదలి వెళ్ళడం తగదు.

వాల్మీకంలో స్వరమృగం కనిపించిన తత్‌ తణం లక్ముణుడు ఇది మృగంకాదు, రాక్షస మాయ అంటాడు. కాని సీతాదేవి (చాపల్యం చేత (ేరితుడై 'రాముడా లేడిక్షై వెళ్తాడు. “అది లేడి అయిళే పట్టి ఇస్తాను. లేకపోతే చంపివస్తాను' అని బయలు దేరతాడు. తర్వాత సీళానిష్టురో క్తులను సహింపలేక లత్యణుడు వెళ్ళడం జరుగుతుంది. ఆ లేడి రాతసుడని సంేహిన్తూనె 'రామలత్మణు లిట్లా అవడం ఎంతటి వారికై నా. విపరీత పరిస్థితిలో మతి[భమణం కలుగుతుందన్న ఆరోస్ట క్షికి అనుగుణంగా ఉంది. మారీచుడు “వోసీతా ! వో లతుణా ! అని అరచినప్పుడు రాము డంతకన్నా బిగ్గరగా “నేను జీవించే ఉన్నాను. భయపడకండి.” అని అరవ లేక పోయాడా అని మనం ళంకించవచ్చును. కాని రామాయణకథ తెలిసిపోయినందువల్ల మన కీ శంక కలుగుతున్నది. ౫*ముడట్లా అరచినా ెండు కంఠధ్వనులూ ఒకే విధంగా ఉండడంచేత సీతకు ఆందోళన తప్పదు. అత్మణుడు తన శాసనా న్నతి (క్రమించి పర్ణజాలను విడిచివచ్చే పరిస్టితి సంభవిస్తుందని రాము డనుకొనలేదు. ఇదంతా సీతాపపారణంకొరకు చేసినదని ఆయనకు ఇఆలియదుకదా! ఎవడో రాక్షనుడు మృగరూపంలో తనకు వోని చెయ్యడానికి వచ్చాడు, చచ్చాడు అనుకొన్నాడు. అఆ సంఘటన అట్టా పరిణమిస్తుందని ఆయన ఊహించలేదు. కనుక భాసనాటకంలోవలఠతె దళరథుని శాద్దనిర్వవాణం సీళావపారణ కారణం కాకుండా వాల్మీకంలో తన అపహరణకి తానే సీత

గ

కారణభూతురాలవుంది. కైకేయి రామ నిర్వాసనాన్ని విధిం చడంలో ఎట్టా ఉదారత లేదో సీత లత్మణుడిని నిందించి వంపిం చడంలోనూ ఉదారత లేదు. కాని ఇద్దరిలోనూ సవాజత్వం ఉంది. పంచరా[త కథా నంవిధానం ;-

పంచరా[తంలో “ఐద్యు రోజులలో పాండవుల ఉనికిని శెలుసుకుంళే వారికి అర్థ రాజ్యం ఇచ్చివేస్తాొనని దురోళ్టధనుడు (దోణునకు పతిజ్ఞచేసి, అ పతిజ్ఞను పాఠలించుకొంటాడు. ఈ నాటకంలో గో[గహణంతో పాండవులకు అర్హ రాజ్యం (పాప్పిం చగా అభిమమ్యువివావాంతో కథ సుభాంత మవుతుంది. గో[గహణ యుద్ధంలో దుర్యోధన పక్షంనుండి వెళ్లిన అభ్ధి మన్యుడు ఖీమునకు పట్టుబడడం, తర్వాత అతని వివాహాం ఇదొక కల్పన. ఆయుద్దం పాండవుల మీదకి అని సర్వవిదితము. కనుక అభిమన్యుడు దురోస్టిధన పడంనుంఛి యుద్దానికి వెళ్ళిన కల్పన దుష్ట్రం; కాగా, చేసిన 'పతిజ్ఞను చెల్లించుకొనడమన్న చిన్న భావాన్ని నిరూపించడం కొరకు పటువి_సృతమైన మహోాజారతకథ నిట్లా వ్యర్థం చెయ్యడం యు క్షంకాదు. నాటు కం [పవృత్తి (సెధానం, ఈ నాటకంలో ఒకచిన్న భావంకోసం ఎంతో (ప్రవృత్తి బలిచెయ్యబడింది. ఈ నాటకం చదివిన వెంటనే మనలో “భారత కథ అంళతా పుసికిపోయింది. అని తోచ* తప్పదు. రామాయణ _ భారత కథలు జగత్పసిద్ధములై నవి. వీటిని కావ్యవస్తువులుగా (గహించేటప్పుడు మూలాన్ని పూర్తిగా వ్యతి లేకించే కల్పనలు చెయ్యడం యు క్ర్తంకాదు. అభి జ్జాన శాకుంతలంలో కాళిదాసు, వేణీసంహారంలో భట్టనారాయ.

[72 ణుడు, ఊరుభంగ దూతఘటోత్కచాదులలో. భానుడు చేసిన చిన్నమార్చులు ఫరవాలేదు భవధూలీకృతమైన ఉత్తర రామ చరితలో లోకవి[శ్రుత పరా[కకములై న రామలక్మణులు అనా మక్ష్సులై న కుళలవుల చేతిలో ఓడిన కల్పన యుక్తంగా లేదని "మే మేందుడు జాచిత్య విచార చర్చలో (ాశాడు. ఈ అనౌ -చిత్యదోమం భానుని (పతిమా పంచర్యాత నాటకాలకు జాగా వర్తిన్తుంది. థానునికి శృంగార నాటక రచనలో ళకక్తి ఉన్నంతగా శ్నక్తిలేదు.. శృంగార నాటకాలు ₹ెంజే (వాశాడు-- అవి మారకము, స్వప్న వానవ దత్తము. కాని ఈ లెండిటిలోనూ నాటళారంభంలోఉన్న బిగువు చివర్లో లేదు. నాటకం చివర్లో శత్చుకి భరితంగా ఉండాలి. కాని ఈ లెండు నాటకాలూ చివర్లో అఖభిజ్టూన శాకుంతల రత్నావళి నాటకాంతముల వంటి సన్ని వేళములు లేక చప్పబడి పోయాయి. భానుని శృంగార రననాటకములలో అ[గగణ్యము చారుదత్తము, కాని ఇది నాలు గంకముల అసంపూర్ణ నాటకమే లబ్బమై నది. ఈ నాటకం పూర్తిగా ఇతడే రచించి ఉంశు శృంగార నాటక రచనలో కాళి చాన (కీవార్ట్డులతో తులతూగ గల సామర్థ్యం ఇతనికి ఉన్నది. చారుదత్తము -- మృచ్చకటిక ము: చారు ద తమును భాసుడు నాలుగంకములే రఛించాడో,ః వూ లిగా రచించాడో, దీనికీ మృచ్చకటికమునకూ గల సం జంధ మెంతో బంతవర్రక్టు నిర్జీ తముకాలేదు, కాని లబ్బమెన నాలు

1/73

గంకముల నాటక మూ. అక్కడక్కడ కొన్ని చేర్పులతో మృచ్చ కటికములో ఉంది భానుడు (వాసిన నాలుగంకముల అసం పూర్ణ నాటకమును శూ ద్రకుడు [గహించి, దానినే పెంచి తక్కిన అంకములు రచించాడో లేక భాసుడు పూర్తిగా (వాసిన చారుద_త్తమునే అక్కడక్కడ ఇంచుకంత మార్పులు, చేర్పులతో మృచ్చ్ళాకటిక నాటకంగా రచించాడో శెలియదు, మృచ్చ్ళకటికములో ఆర్యక వృత్తాంతం (ప్రధాన కథతో గాఢంగా అతకక వదులుగా ఉంది. అ వృత్తాంతం లేకపోయినా చారుదదత్త కథ'కేమీ లోపం వర్పుడదు, కనుక అది శూ దక కల్పితమై ఉంటుందని పునల్కెర్‌ మవోళయుని అభ్మిపాయం. జూదరుల దృశ్యం కూడా శూ[దక కల్పితమే కావచ్చును. పూర్ణ్మచారు దత్త నాటకం లభ్యమ యేవరకూ ఈ విషయమై ఇదమిళ్ధ్థ మని చెప్పలేము. చారుద_త్తకథను పెంచి మృచ్చకటిక నాటకం రచించిన ళూ [దక కవిని కూడా (వశంసించవలసి ఉంది. అయినా అంతగానో కొంతగానో తన నాటకానికి ఆధారమైన భాసనాట కాన్ని అతడు (పస్తావనలో చెప్పి ఉంచే మనకీ సందేవోలు తప్పేవి. ఆనాడు భాననాటకములు నసువిదితములగుటచేత చెప్పవలసిన ఆవళ్యకత లేకపోయిందే మో !

బాలచరితం (ప్రదర్శన యోగ్యమైన మంచి నాటక మని చెప్పవచ్చును. ఊరుభంగ నాటకం చివర్లో బలరాముడు అశ్వత్థామ ప్రతిజ్ఞాత సౌప్తిక వధకు అనుమతించడం చేత అతని పాతపోషణ కొంత దెబ్బతిన్నది. న్వష్నవాసవద _త్హలో నాయకు డెప్పుడూ విచారంగా ఉండడం వేత నాటకంలో విశేష (వృత్తి వ్యుత్చన్నం కాలేదు.

గ్షే/త

ఈ లోపాలు ఉన్నా భాసుడు అసాధారణ (పతిభాళాలి. మహాకవి, అతుస్థ త్తమ నాటక కర్త అయిన భాసుడు కాళిదాసు తర్వాత ఎన్నదగినవాడు. ఇతని ఊరుభంగము, దూతఘటోత్క_ చము, మధ్యమవ్యాయోగము, కర్ణ భారము, (పతిజ్ఞాయాగం ఛరాయణము ఉత్తమ నాటకములు అసంపూర్ణ మే అయినా

చారుద_త్తముకూడా ఉత్తమ మెనడే. థాసుడు భరతుని నాట్యశాస్త్ర నియమములను పాటించ లేదు. భరత నాట్యశళా(స్త్రం ఒక్కటి మాత్రమే అప్పటికి [పాొమా ణికమై ఉండదు. యుద్ధము, మృత్యువు; నీరు రంగస్థలం చూపించాడు చారుద_త్తంలో సూ(తధారుడూ, కర్ణ భారంలో (ఛాహ్మణ వేవధారుడై న ఇందుడూ [పొకృతంలో మాటాడు తారు. భరతుని నాట్యశాస్త్రం (పామాణికమైన తర్వాత థాసుని నాటకములు మరుగున పడిపోవడాని కిది కారణం కావచ్చునని సంస్కృత సాహిత్య విమర్శకులు ఊహిస్తునానారు. (ఆంధథూమి 25-8-1968,1-9-1966)

భాషావ్యాకరణం

"నేను చదివిన ఒక తెనుగు నవలలో ఒకాయన భార్య అతని తమ్ముడితో లేచిపోయిన ఒక సన్నివేశం ఉంది. ఈ సన్ని 'వేళశాన్నిి ఆధారంగా. రచయిత (_పేమగురించిన సుడీర్ధ్ర చర్చ చేశారు. ఈ నవల కొన్ని దశాబ్దుల కితం మన చేళంలో వెలువ డిన (పేమ సాహిత్యంమీద తిరుగుబాటుగా వచ్చినటువంటిది. (పేమ మనిషిలో కఠిగే అత్యుదా_త్తమైన దివ్యానుభూతి అనీ ఈ మొదళ్లైన ఆనాటి 1 పేమగురించిన ఉద్విగ్న భావాలను వ్యతి లేకిస్తూ రచింపబడిన ఈ నవలలో (ప్రేమళష్టవ్యుత్చ త్తిని (పదర్శించి (ేమను గురించి చర్చించడం జరిగింది. (పేమ అన్న ళబ్దం (పీక్‌ ఛాతువునుండి పుట్టినది. పీజ్‌ తర్పణే, కాన్తాచ ; టీజ్‌ ధాతువుకి సంతోషించు, తృ ్ప్పిపడు, ఇష్టపడు అని అర్ధాలు, కనుక (పేమ అంటే సంతోషిం చుట, తృప్తి పడుట, ఇష్టవడుట అని మాతమే; (సేమ దివ్యానుభూతికాదు అని (పతిపాదించబడింది ఆ చర్చలో,

పొాణినీయ వ్యాకరణంలో తద్దిత (పకరణంలో వైయా కరణా[(గేసరుడ్రై న పాణిని మహాశయుడు 30డు గొప్ప

1765

ఘూ[తాలను చెప్పాడు. వాటిలో ఒకటి “తదశిష్యం నంజ్ఞా (వమాణళ్వాత్‌' అన్నది. కళింగులు నివసించే [ప్రదేశం అన్న అర్ధంలో “కలింగాఃి అన్న శబ్దం మీద విధింపబడిన చాతురర్థిక [ప్రత్యయం లోపించగా, (పకృతివత్‌ లింగవచనాలు ఉంటాయని కళింగులు నివసించే బేళంచపీరు 'కభింగాళి అవుతుందంటూ తనకు పూర్వులై న వ్యాకర్తలు చెప్పిన “లుపి యుక్షవద్‌ వికీ వచనే' అన్న సూ తాన్ని పాణిని “తదళిమ్యం సంజ్ఞా [వమాణ ళ్వాత్‌” అన్నసూ [త్రం చేత [పత్యాభ్యానం చేశాడు. కలఠింగాః, వంగాః మొదలై నవి సంజ్ఞా పదాలు, ఇటువంటి పదాలకు లింగ వచనాలు ప్రజల వ్యవహారాన్ని, సాహిత్య [పయోగాలనూ బన్హే 'శెలుస్తాయి. వాటిని వ్యాకరణ నూ[తాల ద్వారా విధించ నక్కరలేదు అని ఆ సూ[తార్జం, ఆపః, దారాః, నీకళాః, వర్షాః మొదలై న పదాలు కూడా ఇటువంటి వే.

కి ళింగులు నివసింజే (ప్రదేశం అన్న అర్థంలో కళింగులతో యోగంవల్ల నే “కలింగాఖళో అన్న పదం నిష్పన్న మయినప్పటికీ తర్వాత ఆ పేరు ఆప్రచేశానికి జనవ్యవహారంచేత రూఢమై పోతుంది. అందుచేత తర్వాత ఆ కళింగులు ఆ (ప్రదేశం నుండి "వెళ్ళిపోయినా, (వదేశం వేరు 'కఠింగాఃి అనే నిలిచిపోతుంది. ఇటువంటి వదాలకు అర్థనిర్శ్మయంలో [వజావ్యవహార మే (వమాణమంటూ ; పూర్వ వ్రయాకరణులు (వకృత్యర్థం (వధానమూ ? లేక (పత్యయార్థం (పధానమా ? అని చర్చించి (ప్రత్యయార్థమే (ప్రధానమంటూ ఛేసిన నిర్ణయాన్ని కూడా పాణిని *పధాన (పత్యయార్థ వచన మర్థస్యాన్య(పమాణ త్వాత్‌” అన్న సూత్రంతో (తోసిపుచ్చాడు.

క్షే “పాచకః' అన్న శబ్దం పచ్‌ ధాతువుకు కర్తరీ ణ్వుల్‌ [(వత్యయం చేయగా సిద్దించుతుంది. పచ్‌ ధాతువుచేత “షాకి అన్న_ పతీతి మాత్రమే కలుగుతుంది. కర్తరి విహితమైన ణ్వుల్‌ (పత్యయంచేత క_ర్శృ[వతీతి కలుగుతోంది. పాకానికీ, క_ర్రకీ అధికారాధికారి రూప సంబంధం ఉంది. పాచకః అన్న శబ్దం చేత పాకాధికారవంతు డై న కర్ర అని ఆలున్తున్నది. ఇక్కడ విశేష్యతచే అవస్థ్రిత్వమైన “క_ర్త' అన్నది [పత్యయం (ణ్వుల్‌) యొక్క అర్థం 'కర్తికి విశేషణతచే అవస్థితమై ఉన్న పాకము (వళ్ళతి (వచ్‌ భాతువు) అర్ధం. కనుక (ప్రత్యయార్జం (వధానం, (వకృత్యర్థం అవధానం. ఇది వపూర్వవై యాకరణుల మతం. కాని సర్వపదాలకూ అన్రాలు వ్యాకరణ శాతం (ప్రకారం (వకృతి (వత్యయ విభాగంచేసి నిర్ణయింప తగదు. లోక వన్ధవ వోరంవల్ల కూడా అర్ధ (ప్రతీతి కలుగుతుంది. అనధీతశాస్తు9 డై. న వోలభికుడుకూడా శబ్దంయిుక్క- అర్హాన్ని్ని తెలునుకొంటున్నాడడు. కనుక పూ ర్వాచార్యులు చెప్పినది (గావ్యాం కాదు. లోకంలో వాగా వాడుకలో ఉన్న మాటలకి అర్థనిర్ణయయం చెయ్యవలసి వచ్చినవృడు ఆ మాటలను ఉపయోగించే లోకుల వ్యవహా రాన్ని [పమాణీకరించాలే తప్ప వా్యకరణశా(న్హ్రం పుటలు (తిప్పి (ప్రయోజనం లేదు. ఇది పాణిని [పతిపాదించినది. పదములు రూఢములు యౌాగికములు, 'యాగరూఢ ములు అని మూడు విధాలు. పు_న్తకమ్‌, మగర్ణావమ్‌, న.

• ఆలు మొదలై నవి రూఢములు. ఆయా అర్థాలలో ఆయా పదాలు అనాదిగా ఉంటున్నాయి. (పకృతి (ప్రత్యయ విభాగా పేక లేకుండానే అర్థబోధని కలిగించేవి రూఢపచాలు. 12

1/8 యాౌగికములు _ వ్యాకరణశా(న్త్రం (ప్రకారం త_త్తదక్రాలలో (పకృతి (ప్రత్యయ సంయోగంచేత పర్పడినట్టివీ, ఆ అన్థాలలోనే నేటికి నిలిచినట్టివీను పాచకః, లేఖనమ్‌, అదికేయః మొద లైనవి. (పకృతి (వత్యయ సం యోగం చేతనే ఉద్భవించినా, తర్వాత ఆ అర్హాలనుంచి కొద్దిగానో, గొప్పగానో జరిగిపోయి అన్య్యార్థాలలో రూఢమైనట్టివి అవయవార్దం కన్నా విశేషించి సముడాయార్జాన్ని బోధించేవి యోగరూఢములు,. పంకజము, అబ్టి, అపాంయము, [పేమ అన్నళజ్దాలను ఈళెగకు చెందినవిగా ఉదాహరించవచ్చును. అపొయము అన్నమాటను వినగానే మనకి చాని అర్థం స్ఫురించిపోతుంది. 0108ల అన్న అర్థంలో ఇప్పుడు అందరం ఈ మాటన ఉపమయోగిన్తున్నాం,. వ్యాకరణ శాస్తా0న్నిబట్టి చూస్తే దీని అర్ధం తొలగిపోవడం అని వన్తుంది. అవ ఉపసర్గ పూర్వకమైన ఇణ్‌ ధాతువుకి భావార్థంలో అచ్‌ (ప్రత్యయం పరంకాగా విశేషము అన్న అర్ధంలో అపాయః అన్న శబ్దం ఏర్పడింది. త్ర అర్థంలో కూడా ఇప్పు డీ పదాన్ని నిరభ్యంతరంగా ఉపయోగించ వచ్చును. (పమాదకరమైన దానినుండి మనం తొలగిపోతాం కనుక విశేషము అన్న యౌగి కార్థంనుండి కొంచం జరిగి (పస్తుతార్థంలో. కూడా ఈ పదం రూఢమైంది, (పీజ్‌ ధాతువునుండి [పీణాత్రీత్రి (ప్రియః అని క (ఫత్య

యం చేత [ప్రియళబ్దం, (పియళబ్దింనుండి భావార్లంలో ఇమనిచ్‌ (ప్రత్యయంవల్ల [పేమన్‌ అనీ పర్పడుళాయి దీని యౌగి

1/9 కార్థం స్నేహము, తర్పణము, ఇష్టముఅని. కాని [పేమ అన్న మాట ఈనాడు ఎంతో[పచారంలో ఉన్నట్టిది. 076 అన్న అర్లంలో దీనిని నేడు అందరూ |పయోగిన్నున్నారు. అర్వంచేను థి (ర జాలి య లో కొంటున్నారు. కనుక (వేమ అన్న మాటకి నెడు అర్దం చెప్ప డానికి వ్యాకరణ నూ(తాలను చూడనవనరం లేదు. జన వ్యవవోరాన్నిబన్షే తెలుసుకోవలసి ఉంటుంది. ఈ అర్ధంలో ఈ మాట ఇటీవల మాతమే రూఢమయింది.. _ [పాచీన సాహిత్యంలో (మ అంశు ఇష్టం, ప్రీతి అన్న అస్టాలే కనిపి సాయి. సా(పియనఖి ఐన 'కాసల్య 'శేమమా? అని ఉత్తర రామచరిత నాటకంలో జనకుడు (పళ్నిస్తాడు. న్నేహితు రాలు అని అనాటికి ఆమాటకి అర్థం. నాపియుడైన లవ్మణుడు కుళలమా! అని రామాయణంలో నీత వానుమంతుడిని (పళ్ని స్తుంది. ఇష్టుడు అని అర్ధం. కాని (ప్రియ వేమ కష్టాలను ఇప్పుడు ఈ అర్థాలలో ఉపయోగించ కూడదు. సాహిత్యంలో మాటలను అనాటి జనవ్యవవ్యాతిని బట్టి ఉపయాగించవలసీ ఉంటుంది. పాణినికాలంనాటి'కే ఎన్నో రూఢపదాలు ఉన్నట్లు నూ। ళాలవల్లి స్పష్టమవుతుంది. భాష అనాది. దానిపుట్టుక లో నికి ఇంకా వెనక్కు. వెనక్కు వేదకాలం నాటివరకూ పోయి పరిశీలించినా: అప్పటికీ భాషలో రూఢ నృ వదాలూ. రెండూ ఉన్నట్టు కనిపిస్తుంది. పదాలూ వువ్రశ్పేనం సక కనన. తభావలో చాలావరకూ పదాలు యొగ్గి అయినా సంనట్టా భాయి అూగరూభాలు కనిపిసాయి. రూఢపదాలు తక్కువ, కాలూ"; సంపత వాంక గలు రూఢపదాలను చాలొ కాలంనుంచీ సంస్క భ్‌

180 కూడా పవోధాతువులను మెలిపెట్టి నిష్పన్నం చేయడం దీనికి ఒక కారణం కావచ్చును. అయినా మొత్తంమీద సంస్కృత భాషలో రూఢథపదాల నంఖ్య యౌగిక్క, యోగరూఢవపదాల సంఖస్ధికన్నా బహు స్వల్పతరమని చెప్పకతప్పదు. సంస్కృతం చాలా గొప్పభాష కావడమే దీనికి పాతువు. భామ మొదట్లో కొన్ని రూఢవదాలతో ఆరంభిస్తుంది. కాని మానవుని బుద్ది వికసించి, విజ్ఞూనం పెరిగినకొద్దీ అతని భావవ్య క్రీకరణ కా రూఢపదాలు చాలక (కొ_తమాటలను కల్పించుకొంటాడు. ఇటీవల విజ్ఞాన శాస్త్రజ్ఞులు ఎన్నో వారిభాపషిక పదాలను నస్ధిప్రించుకొన్నారు. ఉదావారణకి 506132 5810216, 50413౧ 915ఇసైసల కండే షల మ661- 1561902066 ఏండే14ణ 01561012౯6, 506140 లఫం94100266= 5ండే*ంణ. 3410%266. ఇలా అర్థవంత్నమైన మాటలనెన్నో శాయ్రైజ్లులు కల్పించారు. ఈ పారిభాషిక వదాలలో “146, “66, ప “మంటి, “రం అన్న పదభాగాలు తత్తద్భిన్నా ఖాలను మూాచిస్తున్నాయి ఈ మాటల వెనుక ఒక సౌవ్టవం. అభి పాయం, విజ్ఞానం ఉన్నాయి. అలాగే (పాచీనకాలంలొో తమక ళలకూ, ఇాస్తాలకూ అవళ్యకములై న పదాలను ప్రాచీన విజ్ఞానులు కల్పించుకొని ఉంటారు. భాషాసాహితీ వేత్తలైన పిజ్హానులు కల్పించిన పదములగుటచేత ఇవి చేటి శాస్ర పారి భాషిక పదములవనెనే నిర్మాణ సౌష్టవం కలిగి ఉపసర్గ (పకృతి (ప్రత్యయ విభాగ యోగ్యములుగా ఉంటున్నాయి. కనుకనే సంస్కృతభావ యావత్తూ ధాతు జన్య మన్న భాంతిని కలి గించడం, శాకటాయనుడన్న వ్యాక్నర్త భామ అంతా ధాతు జాతమని అనడం జరిగింది.

1801

తెలుగుభామలో ఈ గుణం ఇంత వెల్లుగా లేదు. తెను గుతో సంస్కృతం కఠినిపోవడం దీనికి ఒళ కరణం కావచ్చును. సువిశాలమైన నంస్కృృతభాష "తెలుగుతో కలిసిపోయి, పఅర్హం కావలసినా ఆ అర్ధాన్ని ఇచ్చే నంస్కృతవదం చేతికి దోరికి పోవడంవల్డి "తెలుగుకి తనంతతను వెరగవలనిన ఆవళ్యకిత "లీక పోయి ఉండవచ్చును; లాటరీలో అెండులకులు బహుమానం వచ్చినవాడు జీవితంలో ఇంక ధనార్జనకు అంతగా. తిప్పలుసడ నవసరం లేకపోయినట్లు- ఇంతేకాక్క తర్క వేదాంత జ్యోతి పొది శా్య్ర్రు(గంథరచన సంస్కృతంలోనే తప్ప తెనుగులో జరగకపోవడం వలన కూడా ఆ పారిభాషపికపదాలెనో ఇ తెను గులో వ్యుత్పన్నం కాలేదు.

కనుక తెనుగు పదాలకి నంస్కృృత వపదాలవలె (ప్రకృతి (ప్రత్యయ విభాగం చెయ్యడం కష్టం. వండు ధాతువునుంచి వండుట, వంట; మండునుంచి మండుట, మంట ఈవిధంగా కొంత ఛాతుజన్యఖాష కనిపించినా సంప్కృృతప దాలంతగా ఇళశాలమైను బహుళమైన వ్యుత్పత్తి కనిపించదు. ఉదాపహార ణకు “వేలి అన్నమాటని “నిలుచు భధాతువునుంచి ఘజ్‌ వంటి (ప త్యయొన్ని అధారార్థంలో విధించి నిష్పన్నంచేశామను కొందాం. కాని ఈ[వ[కియ ఒక్ర్రా ఈమాట కే పరిమితమై జండిపోతోంది. ఎగురు, ఉండు, కూర్చొను, పండుకొను శలవంటి మొటళేవీ కనివించడం లేచు. వచ్‌, దవ్‌ ధాతు వులనుండి సంస్కృతంలో నిష్పన్నములై_నన్ని పదాలు వండు, మండు ఛాతువులనుండి -తెనుగులో నిష్పన్నం కాలేదు సమ

162

(గమైన సంస్కృత భాషలో ధాతువులనుంచి ఉత్పన్నములై నన్ని పదములు తెనుగులో ధాత్రువులనుంచి ఉత్పన్నం కాలేదు ఇది యౌగికపదాల సంగతి. ఇక రూఢపదాలు ఎట్లా పుట్టాయి అని ప్రశ్నిస్తే ఆ (వశ్నకు జవాబులేదు.. భామ ఎలాగ పుట్టింది అని (పళ్నించడ మన్నమాట. భాపోత్పత్తిని గురించిన సిద్దాంతాలలో ముమ్మొదటిది ధ్వన్యనుకరణ సిద్దాం తం, _బెకబిక మంటుంది కనుక భేకః, ఘూ అంటుంది కముక ఘూకః, కా అనేది కాకః; ఇలాగ భాషపుట్టి తర్వాత అభివృద్ది చెంది ఉంటుందన్నది చెందటి ఊహా. కాని దీనివల్ల అన్నిభాషల లోనూ ఈ పదాలు ఒకేవిధంగా ఉండవలసి ఉంది. అట్టా లేవు. భా అని అరచే జంతువుని తెనుగులో కుక్క అనీ, కన్నడంలో నాయిఅనీ, ఇంగ్లీషులో ౨౦8 అని వివిధంగా అంటున్నారు. ఇట్లా భాషపుట్టుకను వివిధంగా ఊహించి, ఒకసిద్ధాంతాన్ని చెప్పలేక భామాశా(న్త్రజ్ఞులు (1108౪196) చివరికి భావ నంకే

తితం అని అభి[ప్రాయపడ్డారు. నున [పాచీన తార్కికులు కూడా “ళక్తం పదమ్‌”” అనే అన్నారు. ఫలాని మాటకు ఫలాని అర్జం ఉండాలని ఈశ్వ రేచ్చ లేదా బవుజనుల సామూహికేచ్చ అని తారి్యికుల మతం. కాని ఇక్కడ సందేపా౨ కలుగుతుంది. పదిమంది మనుష్యులు చేం ఒకవస్తు వుకి ఒక పేరు "ఇట్టినప్పుడు అఆపేశే దానికిపెట్టడానికి పదో నిమిత్తం ఉండకుండా ఉండదు కదా! అవస్తువుకి వారు "వెశ్టే పేరుకీ, అవస్తువు ఉత్పన్నమైన కారణాలకీ, లేదా ఆ వస్తువు లవణాలకీ పదో సంబంధం, కనీసం బాదరాయణ నంబంధ

183

మెనా ఉండే ఉంటుంది. ఉదావారణకి కోడలు = కొడుకు -(- అలు అని, చేగోడి = చేయితో చేసే గోళాకారపు భత్యువి శేషము అని వై ఘంటికుల ఊహ. అయితే ఇలా అన్నిమాటలకీ వ్యుత్చత్తులు ఊహించడం దుస్సాధ్యం. ఎకిమీడు, ఎక్కిరింత, చీమ, ఇెట్టు ఈమాట ెట్లావచ్చాయి? అంకే మనకి తెలియక పోవచ్చును. కాని మనకి దురూవ్యూ మై పోయిన మా(తాన ఈమాటలు నిర్నిమి_త్తంగా పుట్టాయనుకొనడం, భాష సంశకే తితమనడం మానవుని 'పాతువాదాన్నీ, బుద్దినీ హీనపరచడ మవుతుంది. పదిమంది చేరి “ఇెట్టు' అనే ఎందుకు పేరు వెట్టారు? అంతకన్నా సులభంగా చచ అని, లేదా చిచ* అని ఎంచుకు పేరుపెట్టి ఉండరు? ఇెట్టు అని ఇంతవ[కంగా మూటని సృష్టించడానికి ఏదోకారణం ఉండకుండా ఉంటుందా? కనుక రూఢవచాలుకూడా ఏవో నిమిత్తాల నాధారం చేనుకొనే పుట్టి ఉంటాయి. ఆ నిమిత్తాలని ఇప్పుడు నునం 'తెలుసుకోగలగడం మాతం చాలా కష్టం. తెలుగుమాటల విషయంలో ఇంకొక చిక్కుకూడా. ఉంది. ఇవి నిజంగా చేళ్యపదాలో లేక సంస్కృతపదములకు తద్భవములో చెప్పడం కష్టం. మంట, గోడ, చేటు చోటు, ఓడ మొదలైన అతిపరిచితములై న "తనుగు మాటలుకూడా సంస్కృృతపద జన్యములని కొందరు చెబుతారు.

భావ "పెరిగిన పిమ్మట వ్యాకరణం వస్తుంది. వ్యాక_ర్తలు పదాలను (సకృతి [పత్యయ విభాగం చేసి విశ్లేషించి చూపు శారు. కాని ఈ ప్మకియ అంతా ఒక మిథ్య. వ్యాకరణ తత్వాన్ని గురించి వాక్య్థపదీయక ర్త "ఇలా అన్నాడు-ా

184 ““ఉపాయా; ఇిక్యుమాణానాం చాలానా ముపలాలనాొః అసత్యే వర్తనని స్థిత్వా తత సృత్యం సమీత శే.” చదువుకొనే జాలురను విద్యాభ్యాసోన్మ్నుఖులను చేసే లాలనోపాయాలు వ్యాకరణం. పిల్లలను బుజ్జగించి "బెల్లం ముక్క చాకలేటో ఇచ్చి బడికి పంపడంవంటిది. అసత్య మార్గంలో నిల్చొని అచ్చటినుండి సత్యాన్ని సమీతిస్తు నాడు అని, పాణిని అష్టాధ్యాయిలో అౌక్రికవై దిక పదాలను వ్యాక రించాడు, వైదిక పదముల అర్థ స్వరూపాదులు "వేదనుల నుండి, లౌకిక పదముల అర్ధ స్వరూపాదులు తోకవ్యవహా రాన్ని బట్టీ 'ఇెలున్తూనే ఉండగా, ఇళ వ్యాకరణం (వాయవలసిన అవ శ్యకత ఏమి? అని (పశ్నించుకొని పతంజలి మవేభాష్యంలో ఇలా అన్నాడు. కుమ్మరివానివద్దకు వెళ్లి నాకు కుండలుచేసి ఇయ్యి అని అడిగినట్టు వై యాకరణుని వద్దకు వెళ్లి ఎవరూ మాటలుశచేసి ళం ఇమ్మని అడుగలేరు. జనవ్యవహారంలోనూ, సాహిత్యంలోనూ: వేదాలలోనూ ఉన్నమాటలనే ఇ్యాకరించడం. అయినా సిట్టే శజ్దార్థసంబం ధే శాస్త్రేణ ధర్మనియమః' లోకంలో శబ్దములు, అపళబ్దములు "రండూ ఉన్నాయి. సుళబ్దములకనాొర్న అపళష్టములే కొల్లలుగా ఉంటున్నాయి. వ్యాకరణం శబ్దము లను అపళబ్దములనుండి వేరుచేసి, జనులు అపళబ్బములను పరినొ

185 8ించి నుళబ్దములను ఉపయోగించునట్టు ధర్మనియమం చేస్తుంది. జల్లెడ పిండినుండి పొట్టును జల్లించి వేసేటట్లు వ్యాకరణం అపళజ్చాలను తొలగించి వేస్తుంది. వ్యాకరణ జ్ఞూనం లేనివాడు శబ్దస్వరూపాన్ని 'తెలియజాలడు. నువ్యన్త్ర ధారిణ్వియై కామయమాన అయిన జాయ భర్తకు స్వాత్మను (వకటించినట్లు వ్యాకరణవే_త్తకు భాష తనన్వరూపాన్ని (పదర్శి స్తుంది. రతోవోగమలఘ్వనం దేహాలు వ్యాకరణ [ప్రయోజ నాలు. కొన్నిపదముల న్వరూపములను చెప్పడం ద్వారా తక్కినవి ఊహింప'జేయడం౦, అనంత్నమెన శబ్దరాళిని లఘూ పాయంచేత తెలినళొనడం మొదలై నవి వ్యాకరణ [ప్రయోజ నాలు-అని. కాలగతిచే మారుతూ (పవావాం వలె వురోగమిస్తున్న భామకు వివిధ కాలాలలో వివిధ వ్యాకరణాలు వెలువడుతాయి. (ప్రతివ్యాకరణం ఆ కాలంలో (ప్రచారంలో ఉన్న భావ న్వరూ పాన్ని వివరినుంది. ఇట్లా వ్యాకరణం భామను వివరించి చెప్ప డానికి ఎప్పటికప్పుడు (ప్రయత్నిస్తూ, (కొత్త రూదాలను కలువుకొంటూ భ_ర్తను భార్యవలె భామను అనుసరిన్తూ ఉంటుంది. వ్యాకరణం భావను శాసించలేదు కాని చక్కాబరున్తుంది. భామ కం వశే చీకుగా చిట్టడవి వలె "పెరిగీ ముళ్లతోను , పొములతోనూ నిండి దుర్లమ మైపోకుండా పార్కువలే తీర్చి దిద్ది సుగమం చేస్తుంది చ్యోకరణం. భాషను దైనిక వ్యవహారానికి మాతమే కాక రచనా వ్యాసంగానికి ఉపయోగించేవారికి చాలినంత అత్య | . లేకపోళే భావను సక్రమంగా అథి లక్షణ క్షనం ఆవళ్యకం ర్స

166

వృద్ది పర చడానికి మారుగా వారు కలగాపులగం చేసివేసే |పమా

దం ఉన్నది. ఉదాహరణకి నేటి తెనుగు భాషలో ళబ్దన్వరూపాన్ని థాషాలమణాన్నీనరిగా గమనించక విళ్ళంఖలంగా (ప్రయోగించే ధోరణి కొంత కనిపిస్తున్నది. శుద్దతప్పు, [పాణగెడ్డము మొద లైన ప్రసిద్దవై రిసమాసాలననుకరించి శాళ్వతవిలువలు,ర _క్తకన్నీరు ఇట్లా ఎన్నో నేడు [పయుక్షము లవుతున్నాయి. అంతటితో ఆగక అఖిల భారత చేనేత సహకార సంఘము, ఆంధ్రరాష్ట్ర గీతపనివారల సంఘము, ఆంధరాష్ట్ర్ర పాలఉిత్న త్తీదారుల సంఘము ఇత్యాది మిశనమాసాలు శాస్తాద్‌ రూఢి రృలీయసీ అన్నట్లు భాషలో స్టరపడుతున్నాయి.. శాస్తాాద్‌ రూఢి రృఠీయసీ అన్న వైయాకరణో కి ఇష్టంతో అన్నదికాదుః గత్యంతరం లేక కష్టంతో అన్నది. పదుగుఠాడు మాట పాటియ ధర జెల్లు అన్నట్లు, వోట్ల బలంతో అవాంఛనీయమైన తీర్మానం నెగ్గినట్లు ఇటువంటివి భాషలో చోటుని ఆ|కమించుకొంటూ ఉంటాయి. ఇటా కొన్నాళ్లయాక పాల + ఉత్పత్తి; శాశ్వత విలువ + అధికత, ఇతరము; రక్త కన్నీరు. ఉదధి, ఓమము అన్నచోట్లలో కొందరు రచయితలు సంస్కృళాచ్‌సంధినీ, కొందరు తెనుగు అశ్‌సంధినీ చెయ్యవచ్చును. అప్పుడు అచ్చంధికి ఒక వ్యవస్థ లేకపోయి. ఎవరి ఇప్వం వచ్చినట్టు వాళ్లు జర లు ౧౧ లగా 'వాసుకొనగా ఒక దళ వచ్చేసరికి అ మూమయ స్థితి రావచ్చును. వదద వ [ప్రజావ్యవహారంలోని మాటలను వ్యాకరణ థామ్‌గా (గ్రవాంచి ఎట్లో గతి కల్పించడం వరిపాళే,

187 (ప్రజల్ముప మరంగా ఉప యోగించే మాటలను శిరసావహించడానిక్‌ వ్యాకరణం ఎప్పుడూసిద్ధంగా నేఉంటుంది ళుద్దతప్ప, [పాణగొడ్డము మొదలైనవి ఎన్నాళ్లో [వజల వ్యవహారంలో ఉండి సాహి త్యంలో (ప్రవేశించాయి. కాని శాళ్వత విలువలు, ఆంధ రాష్ట్రి పాల ఉత్పత్తి మొదలై నవ్‌ వవాడూ ఆంధ (ప్రజల వ్యవహారంలో ఉన్నట్టవి కావు. పాలు, చేనేత, గీతవని మొదలైనవి (ప్రజలకు మిక్కిలి పరిచితముకై న మాటలు. కనుక ఆ మాటలు అలాగే సమాన మధ్యగతం చేసి ఉవ₹ఠూగింవబడుతున్నాయి. కాని దీనివల్ల భాషావ్యవస్థ శిథిలమవుడున్నది. అంతకన్నా ఈ మాటలకు సమూనములి న నంస్కృత పదాలను ఉపయోగిస్తే [ప్రజలకు | ఎ. (కొ _త్త మాటలు "తేలియడం, వారి భాపాజ్జానస్థాయి జరగడం. జరుగుతుంది. పత్రికా పఠనం అత్యంత (సచురంగా ఉన్న సే కాలంలో విప్రవం, నంఘరర్షణః వ్యవసాయ రంగం మొదలైన విం మాటలెన్నో వ(తికల ద్వారా సామాన్య మానవునికి కూడా నుపరిచితము లవడం చూస్తున్నాము. వశై పళ్ల (క్రితం బహుశః ఈ మాటలకు అన్హాలు చాలా తక్కువ మందికి మా[తమేళెలిసి థి ల | ఉండవచ్చును. కనుక రచయితలు ఆంధ రాష్ట్ర పాల ఎత్ప్తి మొదలెన (ప్రయోగాలతో లోకుల స్థాయికి దిగకుండా న్మకమ భాపొా (ప్రయోగంచేత లోకులను తమ స్థాయికి ఎ త్తడం మంచిది. “నాది (పజల వుద్యనుం. దానిని ఎవరిని సంతోష. సెట్టు ఉానికీ వదులుకో లేను.” అని (పజల భామను రచనకి చేపడుతూ

188

గురజాడ అప్పారావు గారన్నారు. కాని భావలో నూటికి ప పదిహేనిరవై వంతులు నమూూత్రమో (ప్రజల వ్యవహారంలో ఉంటుంది. తక్కినది సాహిత్యంఠతోనూ, ఇతర విజ్ఞాన (గంభథాల లోనూ ఉంటుంది. బాషాభివృద్ది కోవం ఈ యౌవత్తు భాపనూ చృష్టిలో "పెట్టుకోవాళఠి, భామ హెచ్చుగా విజ్ఞానుల, సాహితీ "వేత్తల ఉద్య్యమంగానూ, తక్కువగా (పజల ఉద్యృమంగానూ ఉండడమే భావకు (శ్రేయస్కరం,

భామళో. ఒక విలతణమైన (ప్రయోగం చేశే రచయిత డ్వాల్రాం సమర్థుడ్ర ఉండాలి. *ళ్రం పొతయాం (సథను మొన పపాత పశ్చాత్‌ అన్సీ “తియంబకం సంయమినం దదర్శ” అనీ కాళిదాసు పొణినీయాన్నిపట్టి ఇక వై దిక వ్య్రాం రణాన్నిబట్టి (వయోగించాడు, మురారి నమాసాంతవిద్ధి అనిత్యమన్న మహో భాష్య వచనాన్నిబట్టి “ధృత ధనుషి" అని (వయోగించాడు. మంచి అక్య లక్షణ జ్ఞానం కల కవి పొరపాటు వేసినా దానిలో (ప్రమాదం ఏమీ క్రండదు. “నిజజడిమతయా కరు మానంద మిందోః” అన్న మయూాగ్షున్ని రచనలో జడిమత క అన్న (ప్రయోగం వ్యాకరణ విరుద్ధమే అయినా వమంత గణనీయ 'చోషం కాదు. ఇది బాషా లవణాన్ని పాడుచెయ్యడం లేదు. ్రీట్రగాాం..

“చూ శ్రమాన

ఘూర్ణ మాన

దీర్ణమాన గిరికి రాల్‌.౫ వ మవనాాాాాా

189

అన్న వాక్యంలో చూర్షమాన 2 అన్న అలాతణిక [ప్రయో గాన్ని సహించుకొనడ మే కష్టంగా ఉండగా దిర్ణమాన క్‌ అన్న (ప్రయోగం భాపొ న్వభావాని కే ముప్పు తెన్తూ దుస్సహమవు తున్నది, ఇటువంటి (పయోగాలున్న రచన 'మణినా భూపితః సర్పః కి మసౌ న భయంకరః? * అన్నట్లు వర్ణింపబడడం భాషకి మంచిది.

ఎవాొవ్టకరణం సదా భావను నంప్కరించడానికి (వయః త్నిన్తూ ఉంటుంది. (ప్రజలు ఉచ్చారణ సౌలభ్యాన్ని చూస్తారే తప్ప భామ యొక్క సంప్రదాయాన్ని గాని (పాళస్త్యాన్ని గాని చూడరు. వీర్రభదరావు, జా(గత్తీ మొదలై న మాటలని (ప్రజలు వీరభద్ద( రావు, జాగ_ర్త అని ఉచ్చరించివేస్తారు. కాని భాష తెలిసిన వారు, మాటాడజేటప్పు జలా మాటాడినా, (వాసే టప్పుడు సరిగా (వాన్తూ ఉంటారు. మాటాడినక్తే (వాయడ నుతే జూగర్త అనీ, జాగత్త అనీ, జాత్త అనీ ఇలా ఆ పదం నేక రూపాలు దాళల్ళి తీణిస్తుంది. "ఏం చేస్తున్నా వంటి? అన్ను వాకొన్లన్ని కొందరు శిమ్హులు కూడా “వం చేత్తున్న వేంటీ?” అని ఉచ్చరిస్తూ ఉండడం చూస్తున్నాము. కాని (వాతలో మాతం “చేన్తున్నావు' అనే వ్యావవోరిక భాషా రచయిత లందరూ (స్తున్నారు.

లారా రా రయమాన. అవుతుంది

లి చూర్ణ భఛాతువు శాొరాదికం. చూర్షయమాన అవుతుంది శాని అర్థం కుదరదు. చూర్ష్యమాన అంశ అర్థం కుదురుతుంది. ఎలా చూసినా చూర్షమొన అన్న శబ్దం సిద్ధించదు.

9 దీర్ణ భాతువుకాదు. కనుక డీర్ణమాన అన్న రూపం ఉండదు.

190 కనుక ఉచ్చారణకీ [వాతకీ కొంత అంతరం ఉండక తప్పదు. (గాంథిక భాషా చవాదాన్ని ఖండిస్తూ గిడుగు రామూ ర్తిగారు * |వాచీన కవులలో బాలవ్యాకరణ విరుద్ధ (యోగాలను చూపించినళ్లు వ్యావహోరికభాపా విరుద్ధ (ప్రయోగాల నెన్నిటినో గురజాడవారి కవితలలోనూ ఇర (పజాకవుల కవితలలోనూ చూపంచవచ్చును. స్టాలీపులాక వ్య్యాయంగా "రండు ఉదాహరణలు ఇస్తున్నాను. “మతములన్నియు మాసిపోవును జ్లూనమొక్కటి నిలిచి వెలుగును; అంత న్వర్గ నుఖంబులన్నవి యవని విలసిల్లున్‌.” (గురజాడ) ప] ల్‌ “మానవకోటి సా[మాజ్య దూతలు, కళా యజ్ఞాళ్వముల్‌ గాలులై, తరగల్లై, తావులై = పుప్పొళ్ళు, కుంకుమల్‌, పొగలై సాగిరి” ((శ్రీ(శీ) తీవ వ్యావహారిక భాషూచాది అయిన గురజాడవారి ముళ్యాల నసతాల్డ్లో భాష చాలావరకూ (గాంథిక థావ. ఒకొక్క చోట (గాంథిక భామలోఉం డే ఇంపు వ్యావహో రక భాషలో లేకపోవడం కూడా కనిపిస్తుంది. ఉదాపహారణకి పిలిచిన బిగువటరా” అన్న పాట చరణాన్ని వ్యావవోరిక భాష లోకి మార్పుస్తే “పిలు స్తే బిగువటా అని కటువుగా అవుతుంది. ఓ రామమూర్తి అని (వాయవలని ఉండగా రామ్మూర్తి అన్న లోక వ్యవహోరం ఎక్కువగా ఉండడంచేత అలాగే (వాశాను. ఇదే వేరుని ఇంగ్లీషులో కరడ టుట' అనే అందరూ (ాయడ ౦ చూస్తున్నాము.

191

కొన్నిచోట్ల _వ్యావహారికభాష వాడవలసిన చోట (గాంథిక భావ వాడితే వికృతంగా ఉండడం కూడా కనిపిస్తుంది. *పలు 'చెసలనుండి వచ్చిన పబువుల గొనముల గముల నెన్నన్‌ జనక శాజుచే నియోగింపబడిన వారము” (ఆంధృపనన్న రాఘ వను) అన్నవాక్యం విచ్శితంగా తోస్తుంది. ఏ భాష ఎక్కడ తగునో గుర్తించి [పయోగించవలసి ఉంది. పమైనా వ్రవహో రంలో ఉన్న్షు [వాయడం అన్నిచోట్లా శక్యంకాదు. రచనా భావ. వాడుకభాషకన్నా ఎప్పుడూ పాచ్చు స్థాయిలో, కొన్ని కట్టుబాట్లకి లొంగుతూ ఒక వ్యవస్థ కలిగి ఉండక తప్పదు, “కూర్ప్చొన్నాడు' అన్న వార్థవహారిక పదాన్ని తీనుకొందాం వివిధపాంతాలలో _ దీనినీ కూచున్నాడు, కూచుండాడు, కూచున్లు, కూకున్నాడు, కూకున్హు, కూర్చున్నాడు, కూర్చొ న్నాడు ఇంకా ఎన్నో విధాలుగా ఉచ్చరించవచ్చును. ఇవన్నీ సాధురూపాలు కాజాలవు కదా 1! కూచుండాడు, కూచున్హు 'మొదల్రైన ఉచ్చారణలకి అలవాటు పడిన జనులు (పయత్న పూర్వకంగా కూర్చొన్నాడు అనే (వాస్తున్నారు.

అయితె ఈ వ్యవస్థ ఎట్లా స్థాపి: పబడుతుంది ణి వాస్టికర ణం ఈ పనిని చేస్తుందా ? చెయ్యగలడా * 'తనుగుకి. ఇంత వరకూ సమ్మ్యగమైన వ్యాకరణమే లేదు. అంత మ్మాతాన "తెనుగు భాషకి వ్యవస్థ లేకపోయిందా ? అన్న (ఎశ్నలు రావ చ్చును. వ్యాకరణం ఎప్పటికప్పుడు తదానీంతన భాషా స్వరూ పొన్న్ని వివరిస్తుంది. అంతేతప్ప భాషకి వ్యవస్థని కలిగించజాలదు. ఈ వ్యవస్థని జ్ఞూతంగానో అజ్ఞాతంగానో [పజలే పర్పరుస్తారు; అని వ్యాకరణం గురించి కొందరు అభి పాయపడుతున్నారు.

102

భామ విన్షృతమెైనది. చానీలో స్వల్పభాగం మామే ప్రజా వ్యవహారంలో ఉంటుంది. [వజలలో పడి జాగా రూఢమై పోయిన మాట వ్యాకరణానికి నిఘంటువుకీ విరుద్దమెనా భాషలో (ప్రవేశించి తీరుతుంది. ఉదాహరణకి కుష్టుకోగం అన్న మాట ఆం(ధదేశంలో జాగా (పయు_క్తమవుతున్నది ఈమాట తప్పు. కుస్టరోగం అనాలి. క్షాన్సి కుష్టురోగం అనే అందరూ అంటున్నారు. సంస్కృతంలో ఉసాకర్ము అన్నమాట కూడా ఇలాగే వచ్చి ఉంటుంది, కాని క విధంగా భాషలో (వవేశించే మాటల సంఖ్య ఏమంత హెచ్చుగా ఉండదు.

“విద్యుదీకరణము' అన్న మాటను నేడు కొందరు ప్రయోగిస్తున్నారు. ఇది [ప్రజలలో నుంచి వచ్చిన మాట కాదు. ఎవరోర చయితక ల్పించినమాట.కాని ఈక ల్పించినర చయితకుపతత్‌ పదకల్పనకు చాలినంత వ్యాకరణ జ్ఞానం లేదు. అందుచేత వ్యాక రణ దుష్ట పదాన్ని కల్పించాడు. వీద్యుత్‌ కరణము అంకే నుల భంగా సాధువుగా ఉండేది. ఈ వ్యానంలో నేను [పతిపాదిందే అభిపాయం రచయితలూ విజ్ఞానులూ చాలినంత వ్యాకరణ క్షనం కలిగ కాషను [కమబద్దంగా "పెంపొందించాలి తప్ప వ్యాకరణాన్ని విడిచి భాషా వ్యవస్థను ఛిధలం చెయ్యకూడదని,

కూర్చున్నాడు కూచుండాడు మొదలై న రూపాలన్నిం టిలో స్పై వ[తికలలోనూ సాహిత్యంలోనూ కూర్చున్నాడు అన్న చే అత్యధికంగా [యు కవమవుతున్నది, ఈ రూవమే రానుచాన్సు (ప్రమాణీకృత మవుతున్నది ఇంతవరకూ "ఇనుగు

193

వా్య్యావహోరికభాపషుకు సమ్మగమైన వ్యాకరణం లేదు. ఎప్పటికైనా "ఆరావలసీ ఉంటుంది. అది వచ్చినప్పుడు ఆ వ్యాకరణం బహుళః కూర్చున్నాడు, కూర్చొన్నాడు సాధురూపాలనీ, తక్కినవి అసాధురూపాలనీ అనవచ్చును, తర్వాత ఆ రూపాలనే అనం తర [వజలూ రచయితలూ రచనలలో వాడుకోవచ్చును. (పజ లలో చాగా వాడుకలో ఉన్న కూర్చున్నాడు అన్న మాటకే ఈ విధంగా రచనలో (వయాణికరణం జరిగి వాస్టికరణ వ్యవస్థ పర్పుడుతూ ఉండగా సామాన్య 1పజల వాడుకలో ఉండని, భావలో అధిక భాగానికి ఇంకెంత వ్యవస్థ ఆవళ్యక మో

ఊహించవచ్చును కదా! భామను తెలిసిన రచయితలు దాని పారికుద్ద్యాన్ని వరి రతించడానికి సాధ్యమైనంత వరకూ [పయత్నిన్తూ ఉంటారు. సామాన్య జనులు ఉచ్చారణ సౌలభ్యాన్ని. మాత్రం చూను కొని భామ స్థాయిని క్రిందికి లాగుతూ ఉంటారు. భాషావే త్తు ఎంతవద్దనుకొన్నాకొన్ని చోట్ల (సజలమెజారిటీకిలొం గకతప్పదు. లేఖనభావమ (పజలకు ఒక ఒరవడి. సాధ్య మైనఐతవరకూ ఆ విధంగా తమ ఉచ్చారణని సరిదిద్దుకొనడం, భామో లక్షణాన్ని 'తెలుసుకొనడం (పజల కర్తవ్యం. కొన్నిచోట్ల [పజల బలం చాలా ఎక్కువై పోయినప్పుడు వాళ్ల ఉచ్చారణను బట్టి 'లేఖనభావకూడా మారక తప్పుదు. (వజావ్యవవోరానికి బొత్తిగా " విరుద్దంగా ఉండడంచేత తెనుగు [గాంథిక భావ వ్యావవోరిక భావమచేత ఆ[కాంత మవుతున్నది. “నేను వచ్చుచున్నాను” అని ఆం దేశంలో ఎక్కడా ఎవరూ అనరు. చేశంలో' ఎక్కడా వ్యవహారంలో లేని భామను (ప యోగించడం కష్టం కదా |!

13

194 ఈ విధంగా భాషావేత్తలూ, (ప్రజలూ పరస్పరం ఇచ్చిపుచ్చు కొంటూ భాషా పరిణామాన్ని కొనసాగిన్తూ ఉంటారు. భాషాళ్యానికి వ్యాకరణం కళ్లెం వంటిది. కళ్చెం మరీ బిగువుగా ఉంశు గరం కదలలేదు. అసలు కశ్లామే లేకపోతే గ్యురం తన ఇష్టంవచ్చినట్టు చాడు తీసి బండిని విసరివేయ వచ్చును. సమ్యక్‌ (ప్రగహనియతి కల భాషపాళ్వం చక్కగా పుఠోగమించ జాలుతుంది. వ్యాకరణ నియతి లేని భామ పెరు గుదల కేన్సరు పెరుగుదల వంటిది. పురుషునికి జాయవలె భావకి వనా్య్యాకరణం ఆవశ్యకం. భ_ర్త భార్యను ఒకప్పుడు [పేమిన్తూ, ఒకప్పుడు గా రవిస్తూ, ఒకప్పుడు ఆమె ఆజ్ఞలను తలదాల్చుతూ, ఒకప్పుడు ఆమెను ఆజ్ఞాపించేటట్టు భాస చాలావరకూ వ్యాకర భాంనికి లొంగుతూ, ఒకొక్కప్పుడు ఉల్లంఘిన్తూ పయనించి ముందుకు సాగుతూ ఉంటుంది. (భారతి, 19069 జాన్‌.)

ఆంధకవితా సరస్వతికి బరువునగలు

“దే; భామలందు బెనుగు లెస్స అన్నాడు (శ్రీనాథుడు. శలుగు ఇటాలియన్‌ ఆఫ్‌ ది ఈస్ట్‌ అంటారు నేడు. తెలుగు అజంతభాషు కావడం చేత మృదుమధురమెైనది. కనుక "తెనుగు గొప్పభావ అని. సామాన్యంగా ేడు అంటూ ఉంటారు,

ఎవరికైనా వారివారి భావ మృదుమధురంగా ఉన్నశ్తే అనిపీన్తుంది* అరవభామ బడబడ మంటున్నట్లూ, మళయాళ భావ దవడలని విరగ కొడుతున్నట్ల్టూ, ఇంగాలీభాప చొచొ చఛొచొ అంటున్న ట్లూ ఇతరులకు అనిపించినా అరవలూ మళ యాళీలూ, బెంగాలీలూ తమతమ భామలు ఇంవై నవనే అనుకొం ట్రారు. అరే రీతిని తెలుగువారుకూడా తమ భాష మధురమైందని అనుకొన్నా, ఇతరుల కట్లా తోచకసోవచ్చును. ఉం డ్రోయి, ఎప్పుడొచ్చొరుః ఉంటానండి, కూర్చోండి అప్పుడప్పుడొన్తూ ఉండండి, రెండు కొబ్బరిబొండాలు ప్టటారా--- ఈ మొదలై న మాటలు మనకు బాగానే ఉన్నా: ఇతరుల కవి (శ్రావ్యంగా తోస్తాయని చెప్పలేం. "

106 వినడానికి ఇంపుగా ఉండడమే భావ గొప్పతనానికి లకణమై తే తెనుగు కన్నా హింది, ఉర్జూభాషలు గొప్ప వన వలసివస్తుంది. ఇంగ్లీ షుభాసు వినడానికి బొత్తిగా చాగుండరు. ఇంగ్షీషు భామనుగురించి ఒక చాటువు ఇబాజంది--- “ముది కరణాలు రాముగుడి మోనల రచ్చలు దీర్చి భారతాల్‌ చదువుచు లొ కవ్వార్తల (వ్ర శంసల నండ్రు "తెనుంగు బాన మం చిది మన పిల్ల కాయలు వ చించెడి ఇంగిరివీను పున్పుసం 'బెదవులు చాట చెంతటి ఎ "ఫేయు బి యేఎమియేల్‌ పరించినన్‌.” ఇంగ్లీషు వున్వుసు మంటూ శాగుండదని ఇంగ్రీషు 'తెలియనివారి అభి (పాయం, ఇంగ్లీషు తెలిసినవాళవరూ ఇంగ్లీషు మంచి భావ కాదనలేరు. సంస్కృతంలో కూడా ఇంపు తక్కువే. సంస్కృత భాపో చ్య్చారణం సుకరం కాదు. పరుషాలూ, శృివసలూ ఎక్కువ. విద్యాహీనుళై. న [ప్రజలు నంన్కృృతభావను సరిగా ఉచ్చరిచ జాలక పోవడం చేతనే ఎన్నో [పాక్ళతాలు పరిణమించాయి. వినడానికివి ఇంపుగా ఉండడమే భాషా పాళస్త్యానికి కారణమై జే ఇంగ్లీషూ సంస్కృతం వెట్డ భామ లనవలిసి వస్తుంది. కనుక ఒక భాష గొప్పదా కాడా అనీ నిర్ణయించడానికి ఆజావ (శావ్యళత ఆధారం కాదు,

197

భామ గొప్పతనం ఆ భాషను ఉపయోగించే (ప్రజలు ఆ భాషను తమ వివిధ వీజ్ఞునాల (ప్రకటనకు వాహకంగా వినృ తంగా ఉపయోగించడాన్ని బట్టి ఉంటుంది. అనేక అర్ధాలను వ్యక్తంచేసే అనేక శష్చాలు అగ్జాల వివిధ చ్భాయలను విన్న పంగా దోర్టోతితం చేయగల ళ క్తి-ఇవి భావ మహళ్తాన్ని సూచి స్తాయి. ఈ దృష్టితో పరిశీలిస్తే ఈ లవణాలు ఇంగ్లీషుకీ సంస్క తానికీ ఉన్నాయిః సంస్కృతంలో నవీనంగా [పపంచంలో వాడుకలోకి వచ్చిన కొన్నిమాటలు లేకపోయినా, భారత దే (ప్రజలు సంస్కృతానికి తగిన స్థానం ఇచ్చి కొంత పని చేస్తే ఈ

పదాలను అనాయాసంగా కఠ్పించుకోవచ్చును. సంస్కృతం గొప్పభామ అని చెబుతే తెనుగు గొప్ప భామ అని కూడా చెప్పినశ్హు. సంస్కృత భాష 'తెనుగులో విలీ నమె ఉంది. సంస్కృతాన్ని విడు స్తే తెనుగు అస్తిత్వం అల్పం. సంస్కృతం "శనుగును అణచి వేసిందనే కొందరి ఆధునికుల అభి[ప్రాయం పొరపాటు, సంస్కృత సాహచర్యంవలన 'తనుగు శక్రిమంతమూ విస్త్ఫృతమూ అయింది. నన్నయాదులు అనేక సంస్కృత నదాలను ఆవళ్యకతనుబనైే ఉపయోగించారు. నన్నయన్టకు ముందున్న జానపదసాహిత్యం పటువై౦ది కాక పోవడం వల్లి నేః గానటలీనట కావడం వల్లనే మిగులలేదు. శ క్రికలది కనుకనే నన్నయ్య భాషా సాహిత్యాలు నిలిజాయి. కాని, సంస్క్యృలీ సాహిత్యం తఊణదళలో ఉన్నప్పుడు ఇనుగుసొహొత్యం అభివృద్ది చెందడం వంన, సంస్కృత సాహిత్య థ్రాన్ని తెనుగు సాహిత్యంలో (ప్రవేశించాయి. దీర్జ దుర్గతణాలు ట్ర ఘ

198 నమాసాలు, మితిమీరిన న్లేపానుపాసాద్యలంకారాలు. ఇటు వంటివి. పద్యం నాలుగు పాదాలూ ఒకే నమానం (వాయడం "తెలుగు కవికి గర్వకారణం. కాని అంత దీర్ణసమానం చేయబ డడం భాపాలతణం కాదు. అటువంటి సమానంలోే సామర్థ్యం తకుగవై: తరచు నుప్పు-పేతిసమానంగా తయారవుతుంది. అటు వంటి సమాసంలో పడాల పరస్పర నంబంధాని్న్ని నిశ్చయించి అర్థనీర్థ యం చెయ్యడంలో క్లిష్టత ఉంటుంది. పైగా వమాక పదాలలో నూటికి ఇరవై మువ్ఫై పదాల దాకా అర్హపుష్టికి తోడ్పడకుండా వ్యర్థంగా ఉండడం కూడా కనిపిన్తుంది. “పాటిళ్లెన్‌ ధరణీసురో _త్తిమున కప్పాటన్‌ విదావాజ్వరో ష్యూటోపంబున నత్యుప వవముమై నాపొదమ _స్రంబుగా గోటీ వృళ్చిక కీట ఫుచ్చ అతికా కోటీ ఇిభాకంటక (తోటీ కుట్టన సంపభూత విషధూ ర్టుర్వార చావోద్దతిన్‌”. ళ్‌జ్ట ల్బాంతానిలఘూర్థమాన జలము గృర్జానినాదోద్భటా నల్పాటోవక శోర్రధాజి వటపోోే ద్యధ్షోషు విధ్వస్తసం కల్పా రాతి నృపాల సం శ్రిత కుల ఇ్యాభ్భడ్గువి గేహ యా కల్పళతొము పటీ పటీర వికదా

109 కాళ్మీరచం[దపదా”. (కాశీఖండము)

కజ్బాల్సిక "క్రేలి క్రళాలస

తాలసదచిరావతరణ తరుణిమ తరుణీ

లోలాలసాలస విలస

నాలోకనములు విటాళి నట్టిటు "జేసెన్‌”.

( కళాపూర్జోదయము. )

ఈ పద్యాలలో సమాసాల పొడవును చూసి సంతో షించవలసిందే తప్ప అర్థాలలో విశేషంలేదు. ఎన్నో విభక్తు అను బలవంతంగా లోపింప జేసి పెద్ద సమాసాన్ని కూర్చడంచేత సమాసంలో మంచిసామర్థ్యంలేక కవి భావాన్ని గుర్తుపట్టడం కష్టమవుతున్నది. వ్యర్థపదాలుమనస్సుకి చిరాకుకలిగిస్తున్నాయి

ఆం(ధచ్చందన్సులోని యతి(పాసలు కవిని ధారాళంగా (వాయనీయక తిస్పలు "పెట్టిస్తాయి. ఎంతటి పండితుడై నా ఈ యతి(ప్రాసల కత్తెరపట్లకు లొంగక తప్పదు. 'చేవాలయంలో జేవుని (మోల నిలిచినా మనస్సు ద్వారంలో విడిచిన చెప్పుల మీదనే లగ్నమై ఉండేటట్టు పద్యం | వాస్తున్న కవికి భావం మీద కన్నా యతి[పాసల మీదనే ద్యాస ఎక్కువగా ఉంటూ ఉం టుంది. యతి[పాసలకు పట్టుబడకుండా సాఫీగా నడిచిన పతి పద్యమూ 'తెనుగులో మంచి కవిశ్వమనే భాంతిని కలిగిస్తూ ఉంటుంది. ఉదాహారణకు ;

ఛదంబు వేచి వ్శిపక కుద్ముతుంజేచి కుంతికొడుకులను మహో వద శ్ర గుల గావింపగ బద్భువూ్య్యహాంబు బన్నువాడట వింశ,

(పాండవ విజయము) అన్న పద్యంలో దుష్కర(పాసాన్ని సుళువుగా నిర్వ హించడం మనను ఆకర్షించి కవిత్వ (భాంతిని క్రలిగిన్తున్నదే తప్ప నిజంగా దీనిలో మంచి భావం పమీలేదు.

సంస్కృృతచ్చందన్సులో యతి విరామస్థానం. "తను గులో అట్ల్టాకాక యతి సదృశాతరం, అది పద మధ్యంలో కూడా ఉండవచ్చును. కాని అనేక తైన్సును పద్యాలను పరిశీలించుళే వద మధ్యంలో యతి పడిన చోట్లు తక్కువగా కనిపిస్తాయి. యతి స్థానంలో (కొ_త్తవదం (పారంభం కావడమే చాలా తరచుగా కనిపిస్తుంది. అంశే తెనుగు పద్యంలో సదృశాకరమూ, పద విరతీ దాదాపు ₹ెండూ పాటించబడుతున్నాయన్న మాట. ఇట్లా నిర్వహించడం బరువనక్ష తప్పదు.అయినా తెనుగులు యతి (వియులు. సా మెతలలోనూ శఈ యతి కనిపిన్తుంది. కనుక ్లేళక రమైనా (శ్రావ్యత ఉందనీ యతిని సమర్ధించినా, (పాసం నిర్వ హించే పని పమీ కొనివించదు. (పొసం తెనుగులోకి దామణాత్య చృందస్సులోంచి వచ్చింది. ఇది సంస్కృతంలో లేదు. వద్యం (చాన్వపాదాత్మకమైత్రే [ప్రానం చెవికి చవ్వున వినిపించి కొంత

201 (శవణనుఖాన్న్ని కలిగిస్తుంది. కాని 'తెనుగులో సాధారణంగా వాడబడిన ఉత్పలమాలాదులలో ఇరవై అతరాల దీర్ణకాలం పిమ్మట (పానం వచ్చినా దానివలన (శావ్యత . పెంపొందదు. (పాన నిర్వహణ యతి నిర్వహణ కన్నా క్లేళతరం కూడాను. కందపద్యంలో (పానం చెవికి ఇంపు కలిగించినా రెండు మూడు మాటలు చెప్పేనరికి పానం, ఇంఫో శెండు మూడు మాటల్లో యతీ తగుల్కొని పద్యం [వాయడం చాలా కష్టమవుతుంది" ఈ యతి [పానల బెడద వలననే ఎంతో చక్కని పుష్పితాగః రథోద్దత, శిఖరిణి మొదలై న సంస్కృృతచ్చ్భందాలు తెలుగులోకి రాలేదు. (నగ్ధర చాలా అరుదుగా మాతమే వచ్చింది. ఒక భావాన్ని రచించడానికి సంప్కృత శ్లోకంలోకన్నా "తెనుగు పద్యంలో ఎక్కువమాటలు ఆవశ్యకము అవుతాయి, యతి (పానలకి కొన్ని మాటలు వృథాగా ఖర్చవడం దీనికి ముఖ్య కారణం, శ్లోకంలో చెప్పిన భావం తెనుగు పద్యంలోకి స్పస్టంగా చక్కాగారాదు. ఉదాహరణకు. “గాసములేక (సుక్కిన జ 'రాకృళమైన విశీర్ణమై నసా యాసమునైన నష్ట రుచి మొనను [పాణ భయా ర్హమైన నం (శాసన మదేభకుంభ పిళి త [గవాలాలన శీల సాగవో (గేనర భాసమాన మగు "కేసరి జీర్ణతృణంబు 'మేయునే.”

202 అన్న పద్యాన్ని వ్‌ “కుళ్లై మో౭పి జరాకృశో౭పి శిథిల |పొయో౬ పి కష్టైం దశా మాపన్నోో=పి విపన్నడీధితిరపి (పాణేషు నళ్యత్స్వపి మశ్తేభేందద విభిన్న కుంభ పిశిత గామ్పైక బద్దస్పృవాః కిం జీర్ణం తృణమత్తి మానమవాళతా మ్యగేసరః శ్రేసరీ.” అన్న ల్ళాకంతో పోల్చిచూస్తే “మాన మవాతా మే నరః” అన్న మాటలోని స్ఫురణ 'సా్యగహాగేసర' అన్నమాట లోనూ, 'పిశిత (గానైక బద్ధ్బృహాః” అనడంలోని పటు త్వమూః నృ్పష్ట్రతా "సంతాన మదేభ కుంభ పిశిత (గవా లాలస కీలి అనడంలోనూ లేవు. (పాసస్టానంలో నిల్చిన “సం(తాని అన్న పదం భావానికి అనుచితం, నై మధ కావ్యంలోని ; “జయ జయ మహారాజ (పాభాతికీం సుషమా మిమాం సఫలయతమాం చానాదళ్లో ర్హరాలనపద్మణో; (ఏథమశకునం శ యో్యోళ్ళాయం తవాస్తు పిదర్భుజా (పియజన ముఖా మ్ళోజాడ్‌ త్తుజ్ణం యదజ్ల నమజ్గలమ్‌ ”.

203 అన్న శ్లోకానికి న “*జయ శీతాంళు కులావతంన నిషధ స్వామీ మహారాజ య వ్యయ థై ర్యాకర నిద్రమేల్కొనుము సం ఛ్యావేళయేతెంచెననీ. నయనాజ్జంబుల కచ్చు భవ్య శఛకునా నందైక కల్యాణమున్‌ శయనోళ్టాయము భోజరాజ తనయా సంఫుల్ల 'నేతాబ్దముల్‌ ॥ అన్న (శ్రీనాథుని. అనువాదంలో ళ్లోకభావాని కంత టికీ 1పాణమైన చివరి చరణంలోని (వియజన ముఖాంభోజ దర్శ, నం కన్నా అధికతర మంగళం ఇంకొకటి లేదుకదా అన్న భావం రాలేదు. మె గా శకునం పియాముఖం గాని ఆమె సంపుల్ల 'నేతాబ్బముల్‌ కావు. చకచక పద్యం నడిచిందన్న తృప్తి తప్ప మూల శ్లోకంలోని చక్కదనం తెలుగు పద్యంలో లేదు. మహాభారత (సీసర్వంలో అభిమన్యుని 'దేవోన్ని చూసి. ఉత్తర విలపించిన సన్ని వేశంలో వ్యాసుని రచననూ, తిక్కన అనువాదాన్ని పరిశీలించుదాం, “కామిచానీం నరవాన్టఘ శ్లత్టయా స్మితయా గిరా పితృలోశే సమేళ్యాన్యాం మామివామన్త )యిష్యసి. నూన మప్పరసాం స్వర్గ మనాంసి (పమథిష్యసి పరమేణచ రూపేణ గిరా చసి శ్రతపూర్వయా,

204 (పొష్యపుణ్యకృళాన్‌ లోకా నప్ఫరోఖిః సనమేయివాన్‌ సౌభద విహరన్‌ కాళే స్త నేధాః సుకృళాని మే. వళావానివా నంవాసో విహితసే మయా నపహా షణ్మాసాన్‌ సప్త మే మాసి త్వం వీర నిధనం గతః”. ఈ శ్లోకాలకు తిక్కన అనువాదం__ *దేవలోకంబున నీవివృ 'డెవ్వత దీపారు పలుకుల బేర్చి కురులు పుడుకుచు దగ నన్నపొలె లోలాత్మగా "జేయుచున్నాడవృు వెబువు నేర్చు మెణఖజయంగ నచ్చర 'తెజవల మనములు గలచి యాడుదుగాక యలతి బోచె యంగనాగోష్టి నున్నపుడు నా నడవడి బుద్ధి దలం తె నిన్నొంద గాంచి యారు నెలలుపోయె నంతియ యింతియ కాని లేచె తొంటి మేన చేసి నట్టి మేలు మోపానాకార యభిమమ్యు వీర నిర్వికార విుుతసార”. మూలళ్లోకాలలోని నృష్టత, మాటల పొందిక తెనుగు వద్యంలో లేవు. వ్యాసుని రచకలో (పతిమాటా మన మనస్సులో వాత్తుకొంటూ ఉండగా, తిక్కన పద్యంలో మాటలు పొడి పొడిగా జరిగిపోతున్నాయి. “పళావా నీహా నంవాసో విహితస్తే .మయా సహా షణ్యాసాన్‌ సప్తమే మాసి త్వం వీర నిధనం గతః

205 అన్న హ్యాదయావర్దకమెన భావానికి “నిన్బొాంద గాంచి యారు* "నెలలు వోయె నంతియ యింతియ కాని లేదె తొంటి మేన జేసి. నట్టి మేలు” అన్న అనువాదం చాలా నీరనంగా ఉంది. “మతో్క్కదండ చయంబులోన నొక సమ్మాానార్హ్హ వనావంబు భఖా* న్వతా్కాండంబులు పామచం[దక కనద్వర్భుంబు నీ3ంతయున్‌ నత్కారంబున నిచ్చి చాపాన వరిష్కా రాంకనంభావ్య నం, పత్కక్యాణుని జేసి వై భవము దర్పంబున్‌ విజ్బంభింపగన్‌ ”. (మవోభారతము,) ఈ వద్యంలో ముఖ్యంగా చివరి ఆడు చరణాలలో' భావంకన్నా యతిప్రానలు పద్యాన్ని చెయ్యిపట్టుకు తీసుకు 'వెళడం కనిపినుంది. రం అవవ కొరవి గోవరాజు నంవ్కృతాం[ధ కవిత్వాల తార తమ్య్యాన్ని గురించి ఇట్లూ చెప్పాడు... పుణ్యస్తీకి గుణంబు మంగళ గుణం బు న్య్సొామ్ముులై 'యొప్పుగా, పణన్రి(స్ర్రీకి నువర్జ్య మౌక్తికనురూవ వ్యక్తి భూపాకృతుల్‌ గణ్యంబౌ గతి సంస్క్బృతంబునకు వా గ్య్భావంబు శబ్దంబు లా-

2౧6 వభా్య్యాకారములౌ "దెనుంగునకు (౨ ల్వళ్లుం గడున్వన్నియల్‌ .” ఇలా ఆ జేపించికూడా తిరిగి “వలుచెరంగులై న పలుకులు గలిగియు (వాలు వళ్లులేని 'జేలు గవిత వన్నె లెల్ల గూర్చి (వాయుచో గాటుక ఛం వన్నె లేని [ప్రతిమ (వాతబోలు.” అన్నాడు. ెండిటిలోనూ కొంత కొంత నిజముంది- యతిపానలు తెనుగు పద్యాల (శావ్యతను అతిశయింప జేసినా, అ శోభ కృ[తిమశళోభ అయి అర్థ నిర్వహాణకు క్లేశం కలిగింది. అయినా (పాచీనాంధ కవులు అశేష (పతిభా సంపన్నులూ, ఇజైర్ధవపారంగతులూ అయిన కారణంచేత ఇన్ని నియమాలనీ పాటిన్తూ'నే ఉత్తమ కావ్యాలు (వాళారు. ఆం(ధక విత్వంలోని ఈ లోపాలను తొలగించుకొని భాషలో స్పష్ట్రతనీ శక్రినీ "ఇంపాందించవలసి ఉంది. “అంధత్వ నూం[ధభాషా చ నాల్బన్య తపసః ఫలమ్‌" అన్న అప్పయ్యదీ&ితుని వచనం మాతం అతి శ్రయోక్తి కాదు. (ఆం్రవ్రభ, 10-8-1969)

తిరుపతి వేంకకుశ్వరుల వుహాభారత నాటకములు

కవ్మితయభారతం తర్వాత తావనాత కవివ రేణ్యులునూ కవిళాసాందర్యాశ్వినీ చె వతాయమానులునూ ఐన తిరువతి వేంకకేశ్వగ రచితములై న మవోభారత నాటకములు పండిత పొమరరంజకముతై. ఆం(భచేశములో వి_స్ఫృతప్రచారమును శాంచినపి. మహాభారత కథను నాటకీకరించడము అల్బకార్యం కాదు. మచ్స్యగంధీ పరాశరుల[ పణయంళతో (పారబ్ధమై అర్జునాళ్వ మేధంతో అవసిత్వమెన పాండవజననము, పాండవపచాసము, పాండవో దో్యోగము, పొండవవిజయము, పాండవాళ్వ మేధము అను నీ నాటకపంచకము ఆం(ధమున చక్కని నాటకసాహిత్యం లేని కొరతను కొంత తీర్చుతున్నది. మవోభారతకథలోని ముఖ్య నన్ని వేళశములను (పధానదృశ్యములుగా చేసి, (వతి చృళ్య్థంలోను చక్కని ఒడుపుగల సంభాషణలతో, హ్చ్‌ద మ చాలకములై న వద్యములతో, దృశ్యమునకు దృళ్యనుునకు మధ్య జరిగిన (పదర్శనాననుకూల కథాభాగములను విష్కంభకాదు అలో చెప్పించుతూ [(వశంసనీయ మైన నేర్పుతో ఈ నాటక ములు రచితములయినాయి. |

208

పీరు భారతకథను దాదావు ఏవీ మార్పులు చెయ్య కుండా (గ్రహించారు. అక్కడక్కడ చేసిన మార్పులు. నాటక్టీ కఠరణకొరకు చేసినవి. ద్య్యూత వేళలో ఖీష్ముడు కత్తిపట్టువొని ధృతరాష్ట్రనివై. ఉరుకబోవగా. విదురుడు చారించడదమూ, ఘటోత్కుచ మ్‌[శ్రుడైన ఒక రాతనుడు ధర్మశాజరూపంలో (దోణునితో అశ్వళ్థామ మరణించాడనిచెప్పడమూ,ఉ _త్తరునిలో కొంత ధీరత్వము ఈ మొదలై న చిన్న ఛిన్న మార్చులు కొన్ని కనిపిస్తాయి. అంశేతప్ప భానుని మౌార్చులవంటి మూలక థలను అడ్డం తిప్పే కల్చనలేవీ లేవు ఈ విషయము మెచ్చుకెన దగినది.

తిరుపతి వేంక కేళ్వరక వుల వద్య్యశెలి [ప్రాయికంగా సులభమై తేలికగానే పద్యాలు అర్భమవుతాయి. అందుచేత వీరి నాటకములు రంగస్థలం వై విశేవ జనాదరణకి పాతములయాయి. మంచి భావన, కల్పన, వర్గ నలతో వీర్ల వల్లానికి (వవహించి ను ధారాళంగా (వనరిస్తున్న శ లితో ఫి వదాళ్చలు యుగపత్‌పండిత పొమర స్యాదయావర్దకంగా ఉంటాయి.

వ!

పాండవ (పవాసనాటక్రంటో దుర్యోధనపేషిడుడై న దూత పాండవులను అజ్జుతవానం నిండిన విషయమై (ప్రశ్నించగా ధర్మరాజు నిండిందని జవాబు చెబుతాడు. తర్వాత అతనితో ధీముడు--- *

“ఓయీ ఒకమాట,

ము

209 ద్దండత "జెప్పి పిమ్మట నతండది వెండియు బృచ్చనసేయ జా ల్ముండ ! సుయోధనుండ ! యధముండ ! [(తయోదళ వత్సరంబులే నిండుటగాదు నింజెనట నీదగునాయునవు నంచు దెల్పు మీ, ఇట్టుగూడ దప్పక చిష్పుదువుగాక. నింజెను నీదుపాొవములు నిండె భవ శృరిపాలనంబును న్నిండెను నీ సహోదరుల నిక్కులు "పెక్కులు 'సెవ్వనేల తా బండె నజాతళత్రుని తపంబును (దోవది భాగ్య రేఖ ధీ ముండును దమ్ములున్‌ నలుపబూనిన యత్నమునంచు దెల్చుమూా”, పాండవ జననంలో శంతనునత్యవతీ వివాహాంకొరకు భీష్ముడు ప్రతిజ్ఞ చేసిన నన్నివేళం ఈ నాటకాలలో ఉ త్తమ 'మెన అంకొాలలో ఒకటిగా వరిగణించవచ్చును. “భీమ్ముడు:-- (నవ్వి) తాతా ! మీనందియమింత మాతమే కదా ? అట్సులై న నిది వినుడు. "పండిలియాడినన్‌ బిదప బిడ్డలు పుట్టుట గల్లు 'నేనిచే ““ండిలి మానుకొంటిొ నని బిట్టు (ప్రతిజ్ఞ 'యొనర్చితిన్‌ మహ్‌ మండలి (బవ్మాచారి నయి మన్ననకుం గుదు రౌదుగాక (బ [4

210 పిండము మున్లిపోవునె ? యవా | | 'యొకడీగకి నుండి పాబడింది 1 ఎంత గంభీరమైన విషయం ఎంత శేలికగా చెప్పబడి ఖీత అల్బభావుకుడై న కవి ఎవడయినా అయితే ఇక్కడ ఖీమ్ముని ఛి రు జ్య అశ హం ళాను చేసే గొప్ప త్యాగం గురించి 'వాఘిస్ట్ర సమాసం చెప్పి న్‌ వాడావుడి చేసేవాడు, అట్టా కాకుండా ఈ మహోదా త్త ప్‌ యాన్ని * బవ్మోండము మున్లిపోవ్ర నె యహా యొక డిగతినుం పోయినన్‌”* అనీ నులభంగా చెప్పడంలో ఫీష్ముని ధర్యం వ్యంగ్యమై కవి (ప్రతిభ థాసిస్తున్నది. తర్వాత ఆ “సత్యవలిన్‌ వరింప్పుము యళన్కరులన్‌ సుతులన్‌ భరింపు మే సత్యమ పూనిళిం (బితిన, సాగరముల్‌ స్టితిదప్పుగాకో యౌ దెత్యుడు చండళారళలు ేజవ్వు డింతురుగాక మేటి ఈ ర్గత్యము గల్గుగాక తీరుగండిళ నీ తన న యుండు వపూన్కికేన* (అకసముండి పువృవృష్టి కుఠియున్సు) కంత్ర ; (ఆశ్చర్యపడి చూచుచుండును.) దాళ (అహ్హ చూచుతుండున్సు

211 భీష్ము ; తండ్రీ చూచితివి కదా ! ఇందులకు జేవతలు గూడ తమ యంగీకారమును బుష్పవృష్టి మూలమున సూచించుచున్నారు. ఛంత :- (సిగ్గుతో) కుమారా! ఈ పుష్పవృష్టి నత్య సంధుడవగు నీ యోగ్యతను చెల్పుటకుగాని వృథాకాముకుండ నగు నా వివాహము ననుమతించుటకు గాదు”. ఈ విధమెన గద్యపద్యములతో వీరి నాటకరచన సాగుతుంది. పాండవ విజయంలో అభిమన్యుని పాండవులు పద్భు వ్యూవాంలోకి పంపిన సన్నివేశము, తర్వాత అతని మరణ వార్తా కథనము- ఇదొక ఉత్తమమైన దృళ్యము. “ఒరులకు జేతగాదు చనె నొంజెడ కర్టను డంచు జి _త్సమం దరసి గురుండు పన్నిన మహోాకపటంబిది, మొగ్గరంబులో జెరవెరవొండుచూపీ మము ళూరుల "జేయగదయ్య | నేటి నం గరమున గుంతిభోజనసుత కంశును గోడలు వీరమాతగన్‌”, “దగరలేరు మామయును దం[డియు, గ (దోణుని తోడి పోరుకా దగ్గదిః భార గర్భవతి, తల్లి సుభద త్వచేకపుతు నీ

212 పగ్గె నిరంకుళంబు, పసిపాపప్పు, పాపులు చారు మనికిన్‌ గగ్గురుపాటు పుక్లై కొడుకా ! నిను యుద్దము చేయ బంపగన్‌”. “*కంసాది విమతుల కసిమసంగినవా డ "'మేయ (వభావుండు మేనమామ బకజరాసంధాది బలవదిపుల గూర్చి "పేరు చెందినవాడు పెద్దతండి కాల శేయాది రాత్షన రాజులం జంపి గణుతికెక్కినవాడు కన్నతండ్రి ధనదాదు లూడిగం బొనరింప విష్టప [తయమేలువాడు పితామహాుండు చుఠరములోన విజృంభించి (దోణముఖుల వెన్ను చూచిన జగదేక పీర్యశాలి | వక్కటా ! తుట్టతుద కిట్టు దిక్కులేక దక్కితే పగవారి చేతలకు దండి ఇట్టి రసవంతములై న వద్యము లీ నాటకములలో ఎక్కు ఉదాహోార్యములై ఉన్నాయి. ఖీమగదాహతు డై. న దుర్యోధనుని విలాపము-- “వో అసూర్యంవళ్య | లక్మణమాత 1 భానుమతి “నిండు ేరోలగంబున నీ మగండు వలువ లొల్పించె గాద్రె (దోవది కటంచు

213 ఖథీము జేమానవోని గావించువాడొ సత్యసంధుని ధర్ముజు శరణమనుము ”. అనడంలో దుర్యోధనుని నీచన్వభావావిష్క్యృతి అన్సగాజరిగింది. ఈ నాటకాలలో నాంది వద్యాలలో నాటక కథావస్తు సూచన చెయ్యబడుతుంది. ఉదాహారణకు పాండవవిజయనాటక నాందీ పద్యం “కరము మనోవారంబు అతికర్ణ్యము లా[శిత వత్సలంబులుం బరపుర భేదనంబులును మా సదపొంగ నివాన భూములు ద్దుర కృపభావుకంబులు విధూత పితొామవా మ స్తకంబులౌ వారివహారనాథు లోచనము లై దిటికి న్విజయంబు గావుతన్‌”ం ఈ పద్యంలో కల్పన చాలా గొప్పదిః నాందీ వద్యము లేకాక అక్కాడక్క-డ అంకారంభములలో శరలోనుండి. వినవచ్చు వద్యములచే కూడా కథా సూచన చక్కగా చయ్యబడుతూ ఉంటుంది. పాండవజనన నాటకం తోని కుంతీ నూర్య సమాగమ దృశ్యారంభంలోని దీ పద్యం- “రాడ్రియెల్లను విరహ భారమున వేగి జేగినంతన రొగ మావిర్భవింప

2ైకేట

బుష్పవతిమైన పద్మిని పొందుజేయ

బోవుచున్నన్ని డినుండు కాముకుడు వోలె”,

ఈ నాటకములలో లోవములు కూడా కొన్ని ఉన్నవి. మహాభారతము చాలా పెద్ద కథ వీరు చూపిన సన్ని వేళములే కాక ముఖరి సంఘటన లింకా చాలా నాటకీకృతములు చెక్‌ మిగిలిపోయినవి. ఆ కథా భాగములను పాతలచే చెప్పించుటకు అక్కడక్కడ. దీర్దోపన్యాసము లావళ్యకములై నాటకత్వ మక్కాడక్క్థడ కొరవడింది. మహాభారత మంతటికీ బాలా రస

వంతమైన కీచకుని కథ _నాటకీకరింపబడకుండా దిడిచిపెట్ట బడింది. ఇంత చక్క ని కఠాభాగ మీ కవులచే నాటకంగా రచింప బడకపోవడం మన దురదృష్టము. లు పొండవో ద్యోగంలో భీముడు కృష్ణుని నిందించిన రచన స్తమీచీనంగా లేదు. యుద్దములో చాలావరకు ధర్ధురాజు ఈంతప్పురంలో ఉండడం యు_క్రంకాదు.. ఇంతేకాక 1దోణుడు ధర్మజ్యగహణ (ప్రతిజ్ఞ చేసినప్పుడు (దౌపది తనలో “ఈ మవో రాజాన కంతఃపుర (వవేశకారణ మిదియే కాబోలును” అనడం ('దోణపధ సన్నివేశంలో సేవకుడు “దేవా ! యుధిష్టిర నువే అక ల్‌ ఏ, రాజ 1 కృష్ణ ఫీమార్డునులు మిమ్ముకసారి ధనుర్భాణములు ధరియించి సమక భూమికి రమ్మనుచున్నారు”. అని పిలవడం ధర్ముజ పాతను నూరినం చేస్తున్నాయి. తిరుపతి చేంకశేళ్వర కవులు హాస్యచమళ్కా రచణులు పాండవాశ్వుమేధ నాటకంలోని అంతర్నాటకంలో పీరి వోన్య

215

చమళ్కారం వరాకావ్య నందు కొంది. విరాటుడు ఖీమునితో.-- “*వావా !, మవోననమ్మునకుం దగిన మిమ్ము మవహోానసమ్మున నియమించి కారుమారొనర్చిన నన్ను మన్నింపవలయును.” అంటాడు, ఊర్వశీ అడ్జునుల సంభావమణ, వరూధినీ [వవరుల నంభాషణకు లెండు మెట్లు చవెన ఉంటుంది. ఈ నాటకాలలో ఆదినుండి అంతంవరకూ సమయం చిక్కినప్పుడల్లా హోస్యం తగులుతూనే ఉంటుంది. కాని ఈ వోన్యం మితిమీరిందని చెప్పక తప్పదు. భారతం వీరగాథ. దుఃఖమయంగా ఉండాలి. కానీ ఈ నాటకాలలో చమళ్కారము అధికమై వీరళశోకములు అణగిపోయినవి. భారతపా[తలనందరనూ రంగస్థలం వై నిల్పి వారితో ఈకవులిద్దరూ సరసన ల్భాపము లాడుతున్నట్టుగా మనకు అనిపిన్తుంది. ఉదావారణకు ద్యూూతసన్ని వేళములో ధర్మరాజు (చౌపదిని పణముగా ఒడ్డుతూ “కానిమ్ము చెడ్డకాపురమునకు ముప్పేమిటి ?” అనుకొనడము, [(చావది కాను రజస్వలనని మొర పెట్టుతున్నప్పుడు కర్ణుడు దుర్యోధనునితో “సఖా! చూచి తీవా ఎంతలో నెట్లు బొంకుచున్నదో !"" అనడం ఇవి ఆ సన్ని వేళంలోని ఉ(దిక్తతని భగ్నుంచేస్తున్నాయి.

ఈ లోపాలు ఉన్నా మొత్తంమీద ఈ నాటకాలు (ప్రళస్త్ర మయినవి. వీరి రచనను గూర్చి ఇంకొక్కా విషయం చెప్పవలసి ఉంది. ఈ నాటకనులు తిరుపతి వేంకశకుశ్వర కవు లిరువురు రచించినవి. ఉద్యోగ విజయములు తిరుపతిశా(స్ర్రిగారి రచన, తక్కినవి వేంకటశాత్రిగారివి. మొదట రచింపబడిన పాండవ

216

విజయ నాటకమును ఉద్యోగవిజయములను కేశ ండుగా విభజించినప్పుడు మధ్యలో కొంత వేంకటళా(స్త్రిగారి రచన శేరింది. ఈ విషయం వేంకటళా(స్త్రిగారు వ్య _కృంచేశారు. కాని భావములోగాని . లిలోగాని ఆదినుండి అంతమువరకు భేదము "తెలియదు. అంతా వకవిధంగా పకకవికృతం వలె ఉంటుంది. ఇది ఆళ్చర్యకర మైన విషయం,

(ఆంధ్రప్రభ, 2871868)

అర తి

కృష్ణశాస్తి)గారి వ్యకిత్వము లా సాహిత్యము “నాశెప్పుడూ చుట్టూ జనం ఉండాలి. మనిషం కే మహి ఇష్టం నాకు.” అని కృన్ణశాద్తిగా రొకచోట (వాశారు. దుఃఖంతో వళాకిగా ““కంటకకీరీటధారియై కాళర్యాతి" కని పించే కృష్ణ వవపు కృష్ణశాస్త్రి, నలుగుర్ని కూడదీసుకొని నరడాగా కబుర్లు చెబుతూ కాల 'తేవం చేసే వాన్తవిక కృష్ణ కాం ఈ ఇద్దరిలో నాటికీ నేటికీ ద్వితీయుడే బలీయుడని క్‌ ఎతొయిగె'ిని జాగా ఎరిగిఉన్న పద్మ రాజుగారన్నారు. ఇది కృష్ణశాస్త్రిగారి వ్యక్తిత్వం. కృవ్ణశా(స్త్రిగారి ఈ వ్యకిత్వ క్రైషవిధ్య మే ఆనాటి విషాద కృన్ణపతకవిని "నేటికీ ఇంకిపోని కవితారనం కల కవిగా, కథా నాటక భావచి[తఈణాది రచయితగా ఉన్న తస్థానంలో నిలజెడుతున్నది. కాల్మపవావాంలో కొట్టుకు పోకుండా వీరి సాహిత్యనృజనళక్తి ఎదురీది నానాటికీ [దఢీయ

మవడానికి వారికిగల "“మనిషంకే మవో ఇన్టమే' కారణం. “కృళ్ణపతముః (పవాసమ్ము ఊర్వశి” __ ఇవి కృష్ణ శాస్త్రిగారు మొదట్లో (వాసిన కవితలు. ఈ కవితలలో చారి ళ కీ లోపాలూ నమానంగా కనిపిస్తాయి. మనన్సును కదిల్చి

అనాలి

216 'అభ్బా' అనిపింప జేసే భావాల | పక్క(ప్రక్కనే ఊహాల తమా పాలూ, [పయత్నపూర్వకంగా అయోమయం చెయ్యబడిన అన్ధాలూ కనిపిస్తాయి. ఈ పవాడావుడి అంతా ఆనాడు కృష్ణశాస్త్రిగారి వైపు పాఠకులను ఆకర్షించడానికి చాలా తోడ్పడింది. కాని రానురాను క ఫష్షాాయ్రుగారు ఈ అస్పష్ట తను, వైచిత్రిని విడనాడి సరళబావోల్బణం కల కవితను రచించారు. వీరు ఇటీవల రచించిన ఖండకావా్య్యలలో 'న్వస్తి (వత్యేకత కలది. దీనిలో కావ్యవస్తువు విశ్వమై తి, కవితా రచనలో కృష్ణ శాస్త్రిగారు భాషాడంబరానికి (పయత్నించరు. జారి శక్తిని భావనలో, ఊవాలో, మాటల ళూర్చులో చూపుళారు. పదములు మట్టుకు సు పసిద్దమైనవి, కావ్యాలలో బహు్యుపయు కృము లై నవి, (పజల మనస్సులలో పొతుకుపోయినవి, వీటినే ఉపయోగించుతారు. అందుచేతనే వీరి కవితలో భాష భావాన్ని వెనక్కుసెట్లి నన్ను చూడండి అంటూ నుందుకు |[తోస్ల పా ల్లి (అ నుకురాదు. ఇది చాలా గొప్ప గుణం. డ వీరి భావచ్చిశ్రణలు ఒక్కొక్కటి ఒక గొప్ప కళా ఫం 0, కృష్టశా(స్ర్రిగారు ఇవే (వాసి తక్కినచేవీ యక ప్‌ యున్నా రిని గొప్ప రచయితగా నిల్పడానికి ఇవే చాలునని టు! ॥ త్రీ జ్‌ అ సుల అస్పుడు (బతికి ఉంచి. *గువాడు అగ ణ్య ౬ నవనీ నాకు త్‌ స్తుంది.

216

డిల్లి వడిన పడవ, అల్ల న నిలుచుండు

నాగుహుండు పదియు నాలు గేండ్లు” అని సాయంసంధ్యా విషాదవేళలో గుహుని శోకమ్పూర్తిని మనకళ్లముందు నిలుపుతారు. ఈ వద్య్ధంలో “గంగ జాల్మిమోత" అన్నచోట 'జాని చాలా పొడిగించి చదవాలని, “డిల్ల వడిన” అన్నచోట "*ల్ల' మీద అన్ని చదవాలనీ అనిపిస్తుంది.

“బ్పూశ్రక పోలిష్‌”, “రిజావాలా”, “అవ్వ తిరుణాళ్లలో తప్పిపోయింది”. “అవ్వ బన్సు [పయాణం” ఇవి మంచి కథలు. కృష్ణశా(స్ర్రిగారి వచనంలో మాధుర్యం, చక్కాదనం, బరువు, తీకణత ఉన్నాయి. (పతిమాటా హృాదయపు లోలోతులలో నుండి వెలువడుతుంది. ఇవికాక వోస్టం కూడా. వోన్యమూ, ఉద్విగ్నతా ఎండొవానల కలయిక వల ఉంటాయి వీరి వచనంలో.

కృష్ణ శాస్త్రిగారు మంచి. విమర్శకుడు కూడా. వీరి విమర్శ-ె లః పాత్రపోషణ, రసం అంటూ గళానుగతికమైన ముణ్ణపద్ధతిలో నడవదు. ఒక కవిని గూర్చి ఇంకొక కవి పమను: కొంటున్నాడోః ఏ అనుభూతిని పొందుతున్నాడో అడి వీరి విమర్శ. చర్చకన్నా పరిశీలనకన్నా భావన పెచ్చు వీరి విమ ర్థలో. "శీడియోలో. పసారితమైన “రసజ్ఞుని భావనలో (శ్రునాకుడు' అన్న వీరి (వ్రసంగం పిఠి విమర్శన పద్ధతికి సరి అయిన మచ్చుతునక + పాతిక నంవత్సరాల “తెలుగు కవి, త్వము” అన్న వీరి దీర విమర్శన వ్యాసం ఈ అర్జశతాబ్టిలో

220 "వెలువడిన అత్యుత్తమ (ప్రామాణిక విమర్శలలో ఒకటని చెప్ప డం అతిశయోక్తి కాదు,

“క్చప్టపవము: (ప్రవాసము, ఊర్వశొ తర్వాత కృవ్ల ఇాస్త్రిగారు ఛందోబద్ధమైన కవిత ఎక్కువ (వాయలేదు, కాని అలితసంగీతానికి అనువైన పాటలెన్నో(వాళారు, ఈ పాటలలో కనీసం కొనై్నైనా భావికాలానికి మిగులకతప్పవు. మధురభావన, ఆ భావనా మాధురాగ్టినికి తగిన ఇంపైన తెనుగు, సంస్కృతం మాటల చక్కని కూర్పు--...ఇవీ వీ5 పాటలలో కనిపించే (పల్యే కతు “ఊగే గాలుల తూగే తీగలు అంటా రొకపాటలో. ఇంకొక కవి అయితే వీచేగాలులు అనవచ్చును. ఉ గే గాలులు, తూనే తీగలు అనడం పీరి భావన. తుంగభద్రా నది గురించిన పొట, కాళిదాసు మీద పాట, షౌ భారత జననీ, జయ జయ జయ (ప్రియ భారత జనయిత్రీ దివ్యధ్యాతి.._.ఇలా ఎన్నో పీరివి మంచి పాటలు 1 “ఎంత వోయి ఈశేయి నింెనో* అన్న వీరి పాటను మరచిపోలేము.. శ్రీమతి భానునుతి కంఠంలోని జీర ఈ పాట

మనలో కలిగించే అనుళూతిని గాఢ్రతరం చేసింది. సంగతం సాహి శాన్టిన్ని మించుతోందా, సాహిత్యం సంగీతాన్ని మించుతోందా అన్న స్మయంలా మనల్ని ముంచుతూ అనిర్వచనీయమెన అనందా ఇాధనీ మనలో సా శనివిషీకనోది పొట ! నీగించుతూ ఎన్నిసార్డు విన్నా కృష్ణశాస్త్రిగారు చాలా గొప్ప వక్త. వీరి లిఖతవచనం జాగుంటుంది.. కాని ఉపన్య్యాసంలోని వ్యూ నొవగా ఉంటుంది అని పద్మరాజుగా రొకశ్రశ్కి (వాళారు. నా

221

తరఐడిని (ళోతలను తన్ముయులను చేస్తూ భావావేశంతో, ఊవాల అల్లీకలతో, మధ్య మధ్య వోన్యంతో కృవ్ణశ్యాన్త్ర/గాడు ఉవన్య సిస్తూ ఉంశు అ ఉపన్యాసాలు విని ఉండవలనిందే ! అటువంటి కృష్ణశా(స్రిగారి కంఠనాళం ఇప్పుడు మూగవోయింది. ఒక ప్పుడు క్చష్ణశాథస్ర్రిగారు బళ్లారి మొదలు బరంపురం చాకా కావ్యగానాలుచేసి ఆం'ధ్రచేశంలో కవిత్వాన్ని ఉద్యమంగా నడిపారు. అటువంటి కృవ్ణశా(స్ర్రిగారు మూగపోవడం నిష్టుర మైన నిజం, విధివకత కొక (ప్రబల నిదర్శనం. భోగభాగ్యాలు పోయి (శ్రీనాథుడు పన్ను కట్టలేక ఖె దులో పడడంవంటిది. అయినా ఈ కీడులో ఒకమేలు-ావారిప్పుడేం మాట్లాడవల: సినా కాగితం మీద (వాస్తారు. ఈ విధంగా వారి నిసర్గ సుందర సంథావణలు గాలిలో కలిసిపోకుండా లిఖితమై ఉంటున్నాయి. వయన్సుతో మనస్సును వి_స్తరింపజేసుకొని, అను

భూతిని "పెంచుకొని, వివిధ రచనలు చేసిన మనిషి, మనీషి. కృష్ణశాస్త్రిగారు. కృష్ణదేవరాయ యుగం తర్వాత మళ్లీ అంతటి వై తన్యవంతమైనదయిన నేటి సాహిత్యయుగంలో గణనీయు అన రచయితలు. పలువురున్నారు. వారిలో ముగ్గురు అగ్రగణ్యులు: (ప్రథములు తిరుపతి 'వేంక కుళ్వరులు, ద్వితీయులు గురజాడ అప్పారావుగారు, తృత్రీయులు దేవులపల్లి వేంకట

కృష్ణశాస్త్రిగారు. ---(కృష్ణావత్రిక, 10-8-1946) “లావి 0;-ా

"వేలూరి గీవరామళాప్తి స్కి వాలి జీ మార్చినెల పదిహేడవతేదీ (17-8-1967) ఉదయం వఏడుగంటలకు శీ “వేలూరి శివరామళా,స్రిగారు కాలధర్భం చెందారు. ఈవ్వార్త్వ ఇంత చిన్న వాక్యంలోనే ఇమిడిపో గలదు... కాని ఒక్కసారి తలచుకొంటే మాతం మనస్సు సంచలించిపోతున్నది. హిమాలయం కూలిపోతేః సముద్రం ఎండిపోతే ఎలాగనిపిస్తుంది మనకు? శివరామఖాస్ర్రిగారి అస్త మయం సాహిత్య (ప్రపంచానికి అంతటి లోటు. వార్ణకరణ న్యాయ "వేదాంత సాహిత్య జౌర్టతిపొది శాస్త్రాలలో పండితువై ఆయాళాస్తాలలో లోతులు ము (గంథాలనూ వ్యాసాలనూ రచించారు, తిరుపతి వేంకట కవుల శిష్యులై, జాల్యప్రభృతి కవులై, ఆళుకపితా వ్‌శా రదులై: పిన్నవయసులోనే శతావధానం వేశారు... ఖండ కావ్యములు, కథలు, నాటకములు రచించారు. “దత్తు “జన్మాంతర సంబంధము" వీరి కథలలో గణనీయమైనవి. కర్‌ చంద్రుని నవలలు కొన్నిటినీ, నుహాశత్ముని ఆత్మకథనూ "నిగం ఇారు. రవీందదునినుండి పీరు శెనిగించిన '“కథలు-గాథలు”

223

అన్న చారితిక పద్యకథల సంపుటి అతి రనవంత్నమెనది. ఇలా బహుముఖమైన (పజ్ఞృతో దాదాపు అరవై నంవత్సరాలు తనరచనలచే ఆం(ధసాహిత్యాన్ని సారతరం చేశారు.

శివరామశా,స్త్రగారు నవ్యులలో నవ్యతముడు, (పాచీ నులలో [పాచీనతముడు. వీరి కథలనూ, కావ్యాలనూ చది వితే ఇది కేటపడుతుంది. ఆశుకవియై శతావధాని అయిన ఈయన తెనుగు ఛందస్సులలోని యతి[పానలు రనభంజకములని ఎంచి వాటిని పరివారించి భారతం కొంత బుగ్వేదం కొంత తెనిగించారట! గద్యరచనలో [గాంథికభామనూ వ్యావవోరిక భావమనూ నమానంగా వాడారు. వీరి గద్యం మనోహారమైనది. ఈ శతాబ్దంలో మంచి గద్యం (వానీన వారిలో శివరామశా(స్తిగా రొకరు.నంస్కృతంకన్నా అెలుగ్యువై వీరికి ఇష్టం ఎక్కువ,

పండితునిగా శివరామశాస్త్రిగారిని అంధబేళం పనాడో గుర్తించింది. కాని వీరి కవిత్వాన్ని సాహిత్య పఠితృలోకం గుర్తించిందని తోచదు. కనుక “*పకావళి” అన్న వీరి ఖండ కావ్యసంపుటిలోని కొన్నివద్య్యాలను ఉదాహారించి. వీరి కవితా నై పుణ్యాన్ని నూచిస్తైను,

గ్చజ్రావల్లిలో సుమారు ఇరవై అయిదు ఖండకావ్యా లున్నాయి. (వథమఖండిక మొదలు చివరి ఖండిక వరకు చదవగా _ ఇందులోని విషయవై విధ్యం మనలను రంగుల శాట్నంలో (తిప్పినట్లు తిప్పుతుంది. శృంగారం మొదలు వై రాగ్యంవరకు గల వివిధభావాలు, వీటి నన్నిటినీ వ్యక్తం చేయవలంతి అయినశ్రై లి ఇవి మనకు [వధానంగా కనిపిస్తాయి.

224 “నిప్కూాసనము” అన్న ఖండికలో మానవుడు స్వార్థ పరుడె భగవంతుడిని తన ఇంట్లోంచి, చి_త్తంలొంచీ జయటకు "గెంటి వెయ్యడం వర్ణితం, “మాగృవాసీమ అన్నియును మజ్జనశాలలు పానశాలలున్‌ రోగపుశాలలున్‌ మరియు రొక్ష శ్రాపుశాలలు నింకదక్కుచో భోగపుళాలలే యచటబుట్టదు జె త్తెడునేలయిందు నీ "కేగతివచ్చు వచ్చినటు అేగుము! ముందర చేగు మీళ్వరా,. మీయింటియందు నెమ్మెయి జోటు లేకుండు గాక మీయూర నెక్కడనొ యుందు నందువా? 'మయొంతటి మందుండ వింత మి క్కుట్యమెన వెజ్టికక్కురితి యేల? (గామమధ్యం బది కలుగదా యందువా? కరణమ్ముగారది కలుపుకొనిరి గోష్టుంబులం దుండగోరుదువా? కొత లేగరూడకు కూడ లేద చోటు బంజరెందేని జిక్కదా? (వభువు వినిన చేతి కణఅదండములు ముందు చీక్కగలవృ ఇంక నెందేనిజాడువూ! 'యెొంతవెజి వేగు మేగుము నిలువక యీళ్యయేడ! ఎక్కడ 'నేనియు చ్రానద్ర చిక్కకపోనిమ్ము నీదుచి త్తము లేదా? యక్కడనేను వసించెద

225 నక్కరణికి సమ్ముతింపవా మనుజుండాశ్టి అని బేవుడు చివరిబజేరానికి దిగుతాడు. కాని మనుష్యుడు దానికీ సమ్మతించడు. నామననస్సులో “నను గట్టుకొన్న నాతి నల్చెజగుల జిజగు లాడించుచు. దిరుగవలదొ?”ొ, అర్చిమయముల నిండి మదియని విడిగ గలబె? వడిగ వేంచేయు మెంత యీశ్వరుడవై న” అని నిరాకరిస్తాడు. ఒకసారి వీ8 ఇల్లు కాలిపోయి, తాను ఎంతో కష్టపడి సంపాదించుకొన్న [గంథాలు, తన రచనలు అన్నీ దగ్గమై పోయాయి. అప్పు డాయన నిశ్వేదం “అగ్ని” అన్న ఖండ కావ్యంగా వెలువడింది.

• “అగి్న్నిమీశే పురోహితి మ్మునుచు నిన్ను బుక్కు నుతియింప దానినే బొక్కినావు విధవ ౩ంతయు వందనవిధి యొనర్చ నాకుబఠఅ వృద్ధిచెందు మన్నదట యగ్ని. బు 'గ్వేదమును భాప్యవృతి నమేతంబుగా గారించి కారించి కాల్చినావు భాష్యయు క్తంబై న వ్యాకరణం బెల్ల కాకితంబులతోడ గాల్చినావు కాల్చితి విల్లు సర్వమును గాల్చితి ప్యాతము లూచముట్లుగా (౧౫ ట గాల్చితి వెల్లయున్‌ ధనము కాల్చితి వెల్లయు ధాన్య రాసులన్‌ గాల్చితి వున్న వెళల్లయును కాల్చిన గాల్చితి కాకగంథముల్‌ కాల్చిననీకు నోజ్వలన ! కడ్చది నింజెనొ కాలు నిండెనో ! 15

226 కాలీినయింటిలోవఠికి గాలిని బెట్టిన తత్‌ డణంబునం గాలిన కాకితంబులవి కాలిని గెలిని జుట్టి యక్కునన్‌ 'వ్రాలుచు నున్న వక్కట సరస్వతి! నేనిక నేమి సేయగా జాలడివాడ నీకునిదె సంచయనంబు వినాకనారిలన్‌.” ఇక్కడ “సంచయనం' అన్నచోట శ్లేష గమనించదగినది" “కట్టుకో నొక చింపిబట్ట 'యేనియు లేక యట్నువై కి నుత్తకీయంబు లేక తినబోవగా నొక్కాదినుసు గింజయు లేక పడియుండగా చాడు పాక లేక కూరుచుండగ నొక గోనెగుడ్డయు లేక శయనింపబోవ మంచంబు లేక వండుకో నొక యోటికుండ యేనియు లేక కరనున నొక చిల్లిగవ్వ లేక చదువుకొనబోవ నొక్క పు నకము లేక తలచుకొననేని యొక్క పద్యంబు "లేక నన్ను సన్నాసిగా జేసినాడ వయ్య దీరృదర్శివి నీ వగ్నిలేవ నిజము. మిథిలానగరము మంటన్‌ శిథిలముకా, నాది యేమి చెడలేదను ను (వథితుండగు జనకుని సత్త్‌ కథ లెంతయు మాకు నెటుక గజపెడు గాతన్‌ో

227 ఈ ఖండకావ్యం చివరలోని.. “వున్తభవరామర్భ్శము" వ్రాంత ముందు ఉండి, ఖండిక వై పద్యంతో ముగు శ్చే ఇంకా జాగుంజేది. అయినా పు _స్తకపరామర్శంలోని అబ్బు ణ్య్వేద మా యన్షదిగ్వీథులను. = "అన్న పద్యంలో ఉక్సివై చిథతి చాలా మెచ్చదగినది. వాన్రికరణ విషయాలను జొప్పించి పద్యాలు ఎందరో (వాశారు. “ పాతఃకాలము వాయసంబు. = *** | “ణిసిభాశ్వర్థమను గ్రహింపగదవే. ....2. మొదలై నవి. కాని వీటి దారి వేరు. వైపద్య తృతీయచరణంలో వలె వ్యాకర ణాన్ని కావ్యవస్తు వుచేని ఇంతచక్కగా ఎవరూ (వాయలేదు. చాస్టకరణాంళం విచ్శితంగా ఇక్కడ కవిత్వమైపోయింది. “మాతృవ్చాదయము' అన్న ఖండకావ్యంలో వేళ్యా చోవాగన్తుడె తల్లిని చంపిన ఒక విటుని కథ వర్ణిత్వమెంది. చతుర్దశపద్యమా త్ర పరిమితమై న ఈ ఖండికలో విటుడు, వేళ్య' "వేళ్ళ మాత, మాతృహృాదయ౭-- ఈనాల్లుపాతలూ స్పష్టంగా నిరూపింపబడినాయి. మోహాం, కపటత్వ౦ రోసు, వోస్యం, [(కూరత్వం: మాతృ(పేమ ఈ పదాలలో పరంపరగా (వసరించి భావళబలతను. కల్షిస్పుగాషలా- "వేశ్యామోహ పరవళుడై అచ్చం మలత యౌ హ్యాదయంబును గోరుకొన్నచో నచ్చుగ

• నీదు తల్లి హృాదయమ్మును “వయ లేకపోవయా!”' అన్న అమి కోరికను జర్రవేర్చ నిశ్చితుత్రై న ఆ విటుని నీడ “తడ్డ్యారము షుందు నొవ్వుకొని దండనమస్కృృతి చేయునట్లుగా కాన వచ్చిందట! “తడిసి ముప్పందుమై శంకరుడు గృ్‌హాన కరిగి తజ్జననీవృాదయాంబుజంబు

226 కోసికొని వచ్చునంతలో గునుదినీవి శ్చేళ్వరుండగు చం[దుడళ్ఞై త్తి చూచె.” అని కవి ఇక్క డ చమత్కరిస్తారు. ఈ పద్యం ఆ విటుడొక్క-డే కాక యావ్యత్పపంచమూ మోహభష్టమైపోయినంతటి నిస్పృృహాను మనకు కలిగిస్తున్నది. మాతృహత్యను “తజ్జననీ పృాదయాంబుజంబు కోసికొని అనడంలో ఉక్తివై చితి మాతృహృదయాన్ని "తత్‌ త్రో నిస్తేశించడం ఇక్కడ గమనింప దగినవి. _ ఆ విధంగా అతడు మాతృహృదయాన్ని కోసి తీసుకొని వెళ్ళగా ఆవేళ్య ేచాసని విలాస వె ఖరితో వాకిలి తీస్తుంది. అప్పుడువాయుజవంబుతో అతడు లోనికి పోబోతూ ఉండగా “కుమారు కేల్‌ దోయి జెలంగు గుండియలు (త్రుళ్లుచు నిట్టనె 'నీళ్లు నీళ్ళాగిం బోయితివేని జాజి పడిపోదువు మెల్లగ బొమ్మునాయనా!” అనీ అంటుంది.

“నాగటివాలు” అన్న ఖండకావ్యంలో భగవదుపాననకు పకాంతంకొరకు తోట కొని [క్రమంగా తోటపని, వ్యపారంలో మునిగి మున్కలై. చివరకు తెలివి తెచ్చుకొనడం మనోహరంగా వర్ణితమైంది.

కుక్కపిల్ల”లో మానవుడికీ జంతువుకీీ జంతువుకీ జంతువుకీ గల అనుబంధం థాపిత్యమైంది, ఇదొక విషాదమయ ఖండకావ్యం. ఈ ఖండికలో క్రరుణని వెలిబుచ్చిన వీరా లి భర్య జగ ఏ0 చ ఆ జూ సత్య పతిజ్ఞ*లో వీరాన్ని ఎంత పటువుగా వ్య క్రీకరిస్తున్నదో చూడండి. న “జ్వాలలచే దవాగ్ని యతిసంయతమై మెలమెల నేనో రా కాలుడు కాలదండమును గట్టిగ "జేతను బటి కోల్చెనో రు

229 శూలి తృతీయ నే[తమున జూచెనొ నాగను కృష్ణరాట్‌ చమూ జాలము చన్న మార్గ మది చాల భయంకర మాయె జూడ్కికీన్‌ ? పాటల పీత ధూళి పట పంక్తులతోడ భయానక ధ్వని స్ఫోటముతోడ భూరి రథ భూప పదాతులతోడ మేటిక ర్లాటుని ఛాటి భూతల వియ_త్తల రంగములందు నా జగ వ్నాటక నూ(తధారు డొక నాటక మాడునొకో యనం దగన్‌.' “వకావళి” ఒక విశిష్ట ఖండకావ్య సంపుటి. వేలూరి శివరామళా(స్ర్రిగారు అధునిక కవులలో అ(గగణ్యులలో ఒకరు. కాని అ[గగణ్యునైై న అన్యకవుల కవిళా సంపుటులకు వల పకావళి”కి చేళంలో. వీస్తారప్రచారం. లేదు... సాంఘిక రాజకీయ నినాదాలుచేనే కవిళత్వాలూ, మాటలు గారడీలు, ఊవాల సర్కనులు కళ్లిన కవిత్వాలు పొఠళకులను నులభంగా ఆకర్షిస్తాయి శివరామశ్యాస్త్రిగారీ కవిత్వం వీటికి దవ్వు కను వీరికి కవిగా (వజలలో వెద్ద వేరు [వస్తుతం లేకపోవచ్చును. కాని రసజ్ఞులై న పాఠకులకు వేతః(పీతిని కలిగిస్తుంది పిర్ర కవిత్వం. “బయ ని కే నుకృతినో రససిద్దాః కవీశ్వరాః నా న్లీ తేషాం యళకాయే జరామరణజం భయమ్‌.” (అం ద్రభూమి,2-4-19007) ఎలానో విలా

ఉపయుక్త గ్రంథ నూచిక వాచూారాసు పాపుంధాధ

దొచిత్య విచార చర్చ; కేమేంద్రుడు.

కారికావళీ __ ముక్షావళీ,

దశరూపకము : ధనంజయుడు,

ధ్వన్యాలోకము ఏ సలళోచసము.

నాట్య దర్పణము : పేమచంద్రుకు, గణ చంద్రుడు,

నాట్య శాస్త్రము.

మహో భాష్యము,

రన గంగాధరము.

వాక్యపడీయము.

శి కల్చ[దుమము ; చెఖాంళ్లా 'వకటితమ్సు.

సిర్రాంత కౌముది; జొలమనోలరమ్రూ వ్యాఖ్య,

సిద్ధాంత కౌముది ; మిళతభాప్రిత్ర వ్యాఖ్య ; శారదారం3న్‌ కే, కుముదరంజన్‌ శే,

అమరవాణి ; న్‌. సి, ఎన్‌. వేంకటాచార్యులు.

ఆంధ్ర [పళాపరుద యళోభూవ్రలమ్సు , వ్యాఖ్యాత __ చెలమచెర్ల రంగాచార్యులు,

ఆంధ శబ్ద రత్నాకరము : చెలమవర్ల రంగాచార్యులు.

కవిత్వము __ టై చిథతి వ పాలగుమ్మి వద్ద రాజు,

షై కావాంస్థిలంకారో నం[గవాము : బట్టుమూ ర్తి. వివరణ కర్త: సన్ని ధానము నూర్యనారాయణశాస్త్రి, దివాకరాస్తమయము . బెళ్లపిళ్ల వేంకటశానన్తి. ఖభారతామృళత రసము _-- అజ్ఞాత వానము వ రామళాజ్యము --- కుశలవులు : కాళూరి వ్యాసమూరి. వ్యావవోరిక భాష-వ్యవస్థ : చేకూరి రామారావు త౯56 0068 20060500 వెంంటు 2064 గం ఉర 14 2 రర! లర 206 ౫౧౩14600 0౧016 ౧08౪౮, 5. 1. 8060107. వ[2ంజం తంముర్వున శ. వ. కెంక41161 . 680165 0 010400512106: ౪7. వంయగఅంల. వేడల2ై0800. 1606649 0€ 116 50106106 0 స20820886 ; ౮. 3. 2500000318. 16132 21601105 00 సిం20స8 " శద. కమమం001 ెజి&. 088 25-06 నలక 206 16 06౬: వ, వ2ెరేగ2ం2ట. 90002110 2010604002 28006. క్య+ం10108102] రల 12 882 వే 101. మెడఓి6ం8క0018; 52029):116 పంం[105. వ. మ, ల. తాం పురకటు 0% డ585 ఏ 0. 1. 22802721. గ్యాచక్రంథ/న క మీ. పేంండ3. రిదింఠర609

శోధిక

్తజ్రీ పంక్తి తప్పు ఒప్పు 16 10 0162౪0 016206౪౦ లకి 16 న్డ్‌ _్దం న్‌ ప్తం 688 [19 సంగీతా సంగీచాది గ్రప్రి- లిం అనుటచేద అనుటచేశ 77 . ముటత్యర్ధ .. ముటి్య్యర్థ ర 6 పద్యాలు పదాలు 88 / రుధిరస్తో[స.. రుధిరసో నగ ల 19 ముజ్రువు రుజువు బి0 -డిటూం డిటొ

క్షే? 16 నవ్వులు నవ్యు లు శే లి మనలొ మనకు

ఇ ఇ న వ మ. సం తాభాం వాతుముంతరాళు మ ర ర క గ. తవం తె లిం కే డ్‌ సు. నగ ల. - నన జననం 20=9-1981 న స న్‌. త్వరలో వెలువడనున్న [గంథకర్త ఇతర రచనలు : యం. సాహితీ జగతీ (సంస్థ తం స. నాటక రత్నావళి : మ... , ఊరు భంగం ! నల | ల్‌ నట్ట ళా టి ...... దూతఘటోత్కచం చ ప్రతి. సంస్కృత హ్‌ రత్నావళి నాటళకానువాచాలు. కంలో అభిజ్ఞాన శాకుంతలం నీ మానవో త్తమ చరితము 'న్వతం;త నాటకం .. సూ | ,. మనోవిహంగం--_ఇతర కథలు , ---కథానికల సంపుటి ముగత్సష-- ఖండకావం న లంక స్పగతృప్ట ఖండ కావ్య సంపుటి (| మృగతృష్టా-- సంస్కృత ఖండ కావ్య సంపుటి 1. ' ఖీ | ల లన ॥ ల జ్‌ శ ల