Telugu rayaprolu saoundarya darshanamu_0 - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ఇ కై శ శీ 2 ల | గ ట్‌ ౯ గాన్న | || , | (కహున౮ా' / మాయమ ల.

• షే నటు ప్లాటు . - స స స య

నీంళ8+[౧6110 క%౧)106001%౪ ౦1 గ౧8౪8౧?౦1౪ 59౪6008780 డా 27" ఖాంాచే మవ వ ఆ తు అ న టు. రీ_ఎజడీఎటిం డాళ్చ లేట్‌ వట్టింతో 90 తతి తీయ బిక్వావద్యారిలయానిత నాలో టంలో నిద్ధాంల్య గంథం బో ” . / నీ నె ఉ వ ఖల శా న. క ॥ జీ య. స ఖ డాః కొంకా యాదగిరి ఎంఏ, పిహెచ్‌.డీ లెక్చరర్‌, తెలుగు విభాగము కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయము విద్యారణ్యపురి, వరంగల్‌ -506009

ఐశ్వర్యం యదశ్రేషపుంసి యదిచం సౌందర్య లావణ్యయోః రూపం యచ్చపా మంగళం 3మపియ ల్లోకే సదిత్యుచ్యతే తత్సర్వం త్వదదధీనమేవ యదతః ్రీ రిత్యలేదేన వా యద్వా థ్రీమదితీదృ శేన వచసా దేవి పథా మవ్నతే. శ్రీసవము-? శ్రీవత్సాంక మ్మికులుం

ఈ కృతి

పావన గోదావరీ తీరంలో -

నెలకొని ఉన్న శ్రీవాసర సరస్వతీ దేవి దివ్య పాదారవిందములకు పూజా కుసుమంగా భక్రితో సమర్పితం డాొః కె. యాదగిరి

శ్రీ వానర నరస్వతీ పదోపహారః అజ్ఞాత పేమ శత్త్వైరగణితర సికాస్వాదమోదై: కవీనాం సూ క్తిస్పందానభిజ్ఞై సృహృదయహృదయారుంతుదోకి పవేశ్రై। దూరీకృత్యాపవాదాన్‌ కృతిషు చ విహితాన్‌ సుబ్బరాయస్య భూమ్నా కావ్యే సౌందర్యత త్తం వివృతమిహ మయా త్వత్‌ కటాశైస్సవి్యతి 1 “రాయ్యవోలు మహాకవేః కృతిచయే శాంతం శివం నుండరం మాధుర్యోజ్జల మాత్మనీన మమల శృంగారత త్త్వం మయా ద్రిముం దర్శయితుం తవైవ లలితాపొంగామృతాసారతః శ క్రేనోపహృతం పదాబ్దసవిదే నొందోర్యానందల్భొనడ్‌ + రాయ(పోలుకవీందస్య కావ్యసౌందర్యదర్శనమ్‌ ఉపన్కురు కృపొలోకైః భ్రీవాసరనరస్వతి ॥ సోఒహం యాద/౧౮* కుర్వే సరస్వతి ! న్తనంధయః సమీశాచాపలం మాతః అపరాధాన్‌ క్షమస్వ మే

క. యాదగిరి॥

కృతజతాంజలి హి

అంతర్జాలా స్వరూపస్య శివస్య బహిరాకృతిం

వందేమహిచతాం దేవీం విదృజ్జిహ్వాగ న ర్తకీమ్‌ 1

నేను ఇంతటివాడిని కావడానికి మూలకారణ౦ నా తల్లిదర్యడులు వారి పుణ్యవిశేషమే అట్టి పుణ్యమూర్తులైన వారి పాదపద్మములకు మనఃపూర్వక (వణామములు.

ఈ పరిశోధన విషయినికి మూలవిరాట్టు నవకవితా (ప్రవర్తకులెన ఆచార్య రాయ్మపోలు సుజ్ఫారావుగోరు నేకు పరిశోధనలో చేంస తొలినాళ్ళలో (1981 లో) తమతో ,పత్యవషంగా సంథాషించటానికి మూడుసార్లు అవకాశమిచ్చి సావాత్య సౌందర్య మౌలిక విషయాలెన్నో విశదం చేసి మధుర హృదయంతో ఆశీస్సులను అందించినారు. వారికి పప్రధమంగా కృతజ్ఞతాంజలి ఘటిసున్నాను

ఈ పరిశోధన యజ్ఞానికి బుత్విక్కులు డాక్టర్‌ కోవెల సంపత్కుమా రాచార్యులవారు. నేను పరిశోధిస్తున్న కాలంలో అనేక ఆలంకారకాస్త్ర (గంథాల లోని అతిక్షిష్ట విషయాలను ఎంతో ఓపికతో వివరస్తూ అన్నివేశలా చర్చలకు అవకాశ మిస్తూ శిష్యవాత్సల్యంతో ఎప్పటిక్పుడు తగిస సూచనలు చేసూ, తమ వర్యవేశకణలో ఈ సిద్ధాంత (గంథం ఈ విధంగా రూపుదిద్దకోవడానికి ఎంతో సహకరించడమేగాక ఈ (గంథానికి *“దర్శనభూమిక వ్రానిన సొజన్యమూర్తులు పూజ్యులు శ్రీ సంపత్కుమారాచార్యుల వారికి.

ఈ పరిశోధన (గ్రంథానికి న్యాయనిక్రేతలుగా వ్యవహరించి తమ ఆమోదాన్ని తెలిపిన ఆచార్య ఎస్‌.వి. జోగారావుగారికి, ఆచార్య జి వి, సుబహ్మణ్యంగారికి__

నేను ఎం.ఏలో (పవేశించిన మొదటి సంవత్సరం (197/9) జరిగిన రాయ[పోలు జన్మదినోత్సవ సభలో ఈ పరిశోధనకు అంకురార్పణ జరిగింది. ఆనాటి సభలో (పధానవ క్రలయిన ఆచార్య కె.వి, రామకోటికాస్త్రీగారు. డాక్టర్‌ కోవెల సంపత్కుమారాభార్యుల వారు ఒక యుగానికి మూలపురుషుడని కశాయ్యపోలును గూర్చి వ్యాఖ్యానించిన ఉవన్యాపాలు. నేను ఎంఏలో రాయ్‌ (పోలు సాహిత్యాన్ని వర్యేకాంశంగా అధ్యయనం చెయ్యటానికి కొారణమై

౪111 ఆ తర్వాత రాయపోలు దృక్పథాన్నే నేను వంశోధనాంశంగా ఎన్నుకోవడానికి మౌలిక (ప్రేరణగా నిలిచినాయి. ఈ విధంగా నేను పొందిన ప్రతిజ్ఞాన స్పండన కూడా దైతన్యవంతమైన మా తెలుగు విభాగం ఆవరణలోనిదే. ఆందువల్త నా పరిశోధకకు భూమికగా నిలిచిన మా తెలుగు విభాగానికి

డిగీహెయిలోనే ఉతమ నాహిత్య విలువల్ని ఉఊ&పదేశించి, ఈ పరిశోధనకు

(ఏ వాన వ ౮ నన్ను అర్హుణిగా తీర్చిదివెన శ్రీ వవ్వేశ్వర సంసృతాం ధ కళాశాల (వరంగల్‌ [టం టోఫు యో న న క ఖ్‌ పూ. లోని కల్పతరువుల వంటి నా గుకువర్యులకు__

నాలోని వరిశోధన బిజ్ఞాసకు నేను ఎం.ఏ విద్యార్డిగా ఉన్నప్పటినుండి ఇప్పటివరకూ వెన్నుబలము నిచ్చి (ప్రొత్సహిస్తూ పరిశోధన మార్తాల మౌలిక లవణాలను వరచయం చేసిన ఆచార్య కోవెల సుపసన్నాళార్యులవారికి_._

ఎన్నో సందర్భాలలో చర్చలకు ఆవకాశ మిచ్చి వరిశోధన విలువలను గూర్చి తెలియజెప్పిన మా మాజీ తెలుగు కాఖార్యక్షులు ఆచాత్య కే.వి రామకోటి శాస్త్రిగారికి.

వరిశోధన కాలంలో వలువురు |వముఖులను కలునుకోవగడంలోను, విషయ “సీకరణలోనూ తోడ్పడుతూ నన్ను ఎప్పటికప్పుడు ,పోత్సహిస్తూ నిజాయితీని, నిర్భయత్నాన్ని, కార్యదక్షతను తెలియజెప్పిన సహృదయులు మా తెలుగు శాఖా ధ్యకులు ఆచార్య పేర్పారం ఒగన్నాథం గారికి__

ఈ (గంథ రచనా సందర్భంలో ఆవనరమైన సంస్కృత ఆంగ్ల (గ్రంథాల లోని విలువెన విషయాలను వివరించి చెప్పిన వారు పూజ్కాలు శ్రీశ్రీభాష్యం విజయ సారథిగారు. శ్రీ అనుముల కృష్ణమూ [్రిగారు, ఆచార్య ఎస్‌. లక్మణమూ [గారు డా సి. వరదాచారిగారు, డా ఎమ్‌. రాజగోపాలబార్యగారు. విరందరికి___

రాయ్మపోలు 'సౌందర్సానుశీలనం” చెయ్యటంలో (వత్యేకంగా. చర్చించ టానికి అవకాశ మిచ్చి ఆశీర్వదించిన విద్వన్మణులు ఆచార్య తుమ్మపూడి కోటిశ్వర రావుగారు, ఆచార్య డి. చిన్నికృష్ణయ్యగారు, ఆచార్య జి.ఏ. స్ముబహ్మణ్యంగారు, ఆధార్య రవ్వా శ్రీహరిగారు విరందరికి___

ఈ వరిగోధనలో వివిధ రకాలుగా తోడ్పడిన పూజ్యులు, సహృదయ మిితులు ఇంకా ఎందరో ఉన్నారు. వారిలో ముఖ్యంగా ఆచార్య మాదిరాజు రంగారావు గారు డా హరిశివకుమార్‌ గారు డా ది. రుక్మిణి గారు, డా ఎ. భూమయ్యగారు, శ్రీ కె.ఏ. కృష్ణమాచార్యులుగారు, డా. కె. విరవద్మణ గారు, డా పవి, రూస్ఫిలమ్మిగారు, డా వి. అరణ, డా ఎస్‌ కృష్ణమాచార్యులు

కర

గారు, శ్రీ కె. శేమజాబుగార్హకు, మరియు. హైదరాదాద్‌, వరంగల్‌ నగరము లందలి ఏవిధ (గంథాలయాల నిర్వాహకులకు, ఇంకా ఈ పరిశోధనలో నాకు ఉఊపకరించిన వివిధ (గంథాల, వ్యాసాల రెచమితలకు___

నేను ఈ వరిశోధన చెయ్యడానికి పాథమికంగా ,వవేశం ఇవ్వడమేగాక, "ఫెలోషిప్‌ ఇప్పించి ఆర్థికంగా సహకారం అందించినవారు కాకతీయ విశ విద్యాలయం మాజీ ఉఊపాధ్యషులు ఆచార్య టి. వాసుదేవ్‌గారికిి ఆప్పటి యు.జి.సి కో-ఆర్టినేటర్‌ ఇంకా ఇతర అఆధికారులకు___

ఇవ్ప డ్నీగంథత _వచురణకోసం ఆర్థిక సహాయాన్ని అందెంచిన తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ఊపాధ్యవులు ఆచార్య సి. నారాయణరెడ్డిగారికి __

ముఖ్యంగా ఈ (గంథానికి తమ విలువైన అభ్మిపాయాలను వాసి ఆశీన్సు లను అందించిన గురుబవ్మాలు శ్రీ శ్రీదాష్యం విజయసారథిగారు, ఆచార్య కోవెల స్మ్నువనన్నాచార్యగారు, ఆభార్య పేర్వారం జగన్నాతంగారు, (శ్రీదేవుల వల్లి రామానుజరావుగారు వారందరికి

ఈ [గంథానికి ముఖష్మత రచన చేసీన (వభఖ్యాత చ్మితకారులు, రచయితా అయిన శ్రీ శీలావీరాజుగారికి, ఈ (గంథాన్ని ఎంతో శద్దతో అందంగా అచ్చువేసి ఇచ్చిన చార్మినార్‌ ఆర్ట్‌ (పింటర్స్‌ యజమాని ఐడేసా హెబ్‌ గారికి, వారి సిబ్బందికి_

నన్ను నా అవసరాలను ఎప్పటికవ్ప్వడు చూస్తూ వచ్చిన నా సోదరులకు, కుటుంబ సభ్యులకు.

నిరంతరం నాలోని వజ్చాన సౌరధాలమ ఆఘాణిస్తూ ఆసందించాలని తవతహలాడుతళూ ఈ గంథం సహృదయావిష్కారం పొందాలని నన్ను తొందర పెడుతూ గగంశథాన్ని వెలుగులోకి తెవ్పెటట్టు చెసిన నా లోడు" నా “సీడి అయిన నా అర౮ాంగి శ్రమకి సంరూపరాణికి__

ర త్‌

ఈ విధంగా ఎందరో మహాకుభావులు నా మూ పరిశోధన యజ్ఞంలో సహక రించినారు. సహృదయులయిన యీ అందరికీ నా హృదయపూర్వక కృతజ్ఞతాఖి వందనాలు సమక్నించుకుంటున్నాను.

గురుర్చ్రహ్మా గురురి-ష్షుః గురురేవో మహేశరః

౮ ఎడ డ్‌ వి గురుస్సాజాత్సరబహ్మ తస్మై శ్రీసరవే నమ౬ డాః శి. యాదగిరి

అభినందనలు

రాయ్యపోలు గొప్పకవి. ఆనాటి తెలంగాణలో ఆయనను ఎక్కువగా ఇష్టపడే వారిలో నేను ముఖ్యుడిగా ఉండేవాడిని. మీరు రాయప్రోలు సుబ్బారావు గొరిపెన పరిశోధన చేసినందుకు నేను బాల సంతోషిస్తున్నాను. సుబ్బారావుగారు తెలుగు కవులలో అద్వితీయమైన స్టానం కలిగినవాడు. తెలుసు కవిత్వాన్ని వారు ఒక నూతన మార్గానికి మళ్ళించినారు. అంతకు ముందటి (పబంధాలు ఒక పద్ధతిలో నడచినఏ. ఈ (వబంధాల పద్దతికి భిన్నంగా కావ్యాలకు ఆయన చేసిన నామకరణమే ఈ (కొత్తదనాన్ని సూచిసున్నది. ఆయన వాసిన తృణకంకణము, స్వవన్నకుమారము ఇందుకు నిదర్శనము. సుబ్బారావుగారి శైలి చాల విశిష్టమెనది. తెలుగు పదాలను కూర్చుటలో సుబ్బారావుగారిది _పెత్యేక విశిష్టత.

సుబ్బారావుగారి కవిత్వాన్ని పరశలించినప్పుడు దేశభక్తి, ఆంధ (వళని అందులో వస్సుటంగా గోచరిస్తవి. "అమరావతీ వట్టణమున బౌద్దులు విశ్వవిద్యా లయములు స్టాపించునాడు.' వంటి పద్యాలు, “తోకమంతకు కాక పెట్టిన, కాక పీయుల కదన పాండితి, చీకిపోవని చేవపదములు చెర్చిపాడర తమ్ముడా వేద శాఖలు పెరిగెనిచట ..బాదరాయిణ పరమ బుమలకు పాదు సుమ్మిది చెర్దెలా' అన్న కవితలు సుబ్బారావు గారికి తెలుగు కవులలో ఆంతకు ముందెన్నడు లేని విశిష్ణతను ఆపాదిస్తున్నపి. ఆంధధదేశాన్ని పబోధించి తెలుసు వాడిని జాతీడూ ద్యమంవైపు ఆభిముఖం చేసిన మహాకవి రాయప్రోలు సుబ్బారావు

నాకు సుబ్బారాపు గారితో 1089 నుండి పరిచయం. కవిగా ఆయనను చాల దగ్గరగా చూసే అవకాళాలు నాకు పుష్కలంగా లభించినవి. వరంగల్‌ లోని శబ్దానుళాసన [గ్రంథాలయానికి నేను కార్యదర్శిగా ఉండి రజతోత్సవం జరిపించినపుడు ఆయనను అధ్యక్షుడిగా ఆహ్వానించే అవకాశం 1944లో నాకు లభించినది. సుబ్బారావుగారు నూటికి నూరుపాష కవి ఆయన కవితా హృదయం ఆయన వేషభాషల్లో కనిపించేది, మూర్తీభవించిన తెనుగుదనం సుబ్బారావుగారు. వారి రచనలో శైలిలో తెలుగు పదాల సౌంపు అడుగడుగున కనిపిస్తుంది. తెలుగు వదాల పోహళింపులో వారు చూపిన నేర్పు మరే కవుల

క.

యందు కనిపించదని చెపితే ఆతిశయో కి కాదు. స్వయంగా ఆయన తన కవితిలు నాకు అనేక వర్యాయాలు చదివి వినిపించినారు. ఆయంవలె తెలుగు కవిత్వం (వాయవలెననే తలంపు 1989 లో నాకు కలిగింది. సుబ్బారావుగారి శెలినే మార్గదర్శకముగా తీసికున్నాను. నా కవిత్వాన్ని సుబ్బారావుగారు చదివి ఇష్టవడి ఉపోత్సహించినారు. తన పవర్యవేషణలో (వాత(పతిని సిద్దం చేయిఆచి నా “వచ్చళోరణ కావ్యనికి '“తొలివలుకు వాసీనారు. ఆయన'పైెన నాకున్న అభిమానాన్ని వెల్లడి చేస్తూ ఆ రోజులలో నేను (వానిని రెండు పబ్బాలు చూడండి__

కళయ సౌందర్యమారాధకంబు సిీకు

(పకృతి లావణ్యమో నీకు పరమపియము

కావ్యవలముల నాం ధుల కాంక్షదీర

కోసి యిత్తువు (పేమతో కోవిదేయ్యద

తెనుగునాడు నీది ! తెనుగు బిడ్డవు నీవు

తెనుగుటన్న నీకు తీపిమెండు

తెను(గు కన్నెజడల-దీర్చి మక్కువతోడ

తెనుగు తోటలందు [దిప్పినావు అధునికాయ్యధ సాహిత్యానికి ఒకవైపు గురజాడ, మరొకవైవు రాయపోలు మార్గ దర్శకులు అని చెప్పితే అతిశయో క్రికాదు. తర్వాత శ్రీశ్రీ యుగం పారంభమైనది.

ఆధునికాయ్యధ కవులలో నేను అతంతంగా అభిమానించిన రాయప్రోలు వారిని “రించి, విశేషించివారు ప్రతిపాదించిన సాహిత్య సిద్దాంతాలను గురించి మీరు వరశోధంచడం నాకు చాల సంతోషాన్ని కలిగించింది. మీకునా హృదయ పూర్వక శుభాకాందలు., అభినందనలు.

దేవులపల్లి రొమానుజారావు అధ్యతృులు 17.1080 ఆం్భధనారస్వత పరిషత్తు తిలక్‌రోడ్‌, హైదరాబాద్‌.

సూటివూట మిశుడు డా! కె. యాదగిరి మా లెలుగుశాఖలో అధ్యాపకుడుగా చేరిన నాటినుంచి నాకు మరింత సన్నిహితుడైనాడు. దానికి కారణమేమిటంటే ఆయన నాకు నిత్య చైతన్యంగా కనిపిస్తుండటం. జడవదార్థంవలె ఒకచోట పడిఉంగడం ఆయన స్వభావానికి విరుద్దం. ఆది నాకు చాలా ఇష్టమైన అంశం. ఆయనది చలనశీలత కలిగిన వ్యక్తిత్వం. ఆలాంటి వాళ్టంటె నాకు మహదానందం. ఉద్యమం ఊపిరిగా ఆందోళన జీవనాడిగా ,పకాశిస్తున్న వ్యక్తి డా యాదగిరి. అందుకే ఆయనంటే నాకు వల్పమాలిన అభిమానం. ఈ లవణాలు ఉన్నవాశ్లే ఎక్కడైనా ఉద్యమ కర్తలుగా కాసిస్తుంటారు. ఉద్యమాన్ని నడిపిస్తుంటారు. జ్మాగతగా పరిశీలిస్తే ఈ లవణాలు పుష్కలంగా ఉండబ ట్రే కొందరు మహానుభావులు స్వాతంత్యోద్యమ కాలంలో నాయకులుగానూ, జాతీయోద్యమ నేతలుగానూ రాణించినట్లు తెలుస్తుంది. ఆందుకే ఇటువంటివాబ్ల ఎప్పుడూ పరిస్థితులతోగానీ, పరిసరాలతోగానీ, _పభావాలతోగానీ, (వళోభాలతోగానీ, (వళుతతోగానీ రాజీవడక సంఘర్షిస్తుంటారు. తమ ఆశయాల సాధనకోసం అడ్డువచ్చినవాళ్లను (ప్రక్కకు నెప్రేసి, అవసరంవ స్తే తొక్కేసి ముందుకు సాగిపోతుంటారు. ఉద్యమ నాయకుల కుండవలసిన ఈ లవతణాలన్నీ జా యాదగిరికి పుట్టుకతో వచ్చిన విద్యలు. కనుకనే ఆయనలో ఏదో ఒకదానిగూర్చి ఆరాటం, ఆవేదన, ఆవేశం, ఆందోళన ఎప్పుడూ రూపుకట్టి తాండవిస్తుంటాయి. వీటికి [క్రమశిక్షణ వోడించినప్పుడు అద్భుత మైన సతృలితొలు కలుగుతుంటాయి. రాయ్మపోలును గూర్చి పరిశోధన చేయడమంటే మాటలుకాదు. ఆధునికాంధ కవితావతరణ౦లో రాయ్మపోలుది భగీరథుని ప్యాత. తెలుగులో కాల్పనిక కవిత్వాన్ని మొదటిసారి [వవేశ పెట్టిన వాడాయన. భావకవిత్వోద్యామ (పవరకుడు 'చానికి ఆద్యుడు రాయప్రోలు. అరునిక యుగంలో నాహిత్య సిద్దాంఠార్ని - అందులో కావ్య సౌందర్యపర మైన సిద్దాంతాల్ని (ప్రతిపాదించినవాడు ఒక్క- రాయ్మపోలు మా్యతమే అని మా నమ్మకం, అందువల్ల రాయ్మపోలు ఒక కవి మ్మ్‌తమే కాదు. ఒక సాహిత్య దార్శనికుడు. ఆధునిక కావ్య నిర్మాతలలో అ[గేసరుడు ఒక నాహిత్య ఉద్యమానికి నాయకుడు. ఒక యుగకర్త.

౫111

అందువల్లనేమో ఉద్యమ జీవుల కుండవలసిన లక్షణాల సామ్యత, సారూప్యత కారణంగానే డా యాడగరి తన పరిశోధనా రంగానికి రాయ(పోలును ఎన్నుకున్నాడనిపిస్తున్నది. అందుకే రాయపోలు పేరు విన్నా ఆయన కవిత సోకినా డా యాదగిరి తన్మయతను భజిస్తుంటాడు, కవికావేళాన్ని అనుభవిస్తూ

ఆ మఫాకవిలో పరాకాయ (పవేశం చేసినట్లు రనలోకంలో తేలిపోఠరుంటాడు. డా యాదగిరి రాయ్మపోలు (వతిపాదించిన కావ్య సౌందర్య నంబంధి అయిన సిద్దాంతాల్ని చక్కగా అవగాహన చేసుకొని సునిశితంగా అధ్యయనం చేసీ సుందరంగా సులభతరంగా ఈ సిద్దాంత (గంఠంలో వ్యాఖ్యానించినాడు, నాకన్న చిన్నవాడైనా ఆశీర్వదించే ఆలవాటు నాకు లేడు కాబటి. ఆయన్ని అభినందిస్తున్నాను. ఇంకా మునుముందు సాహిత్యరంగాన ఉజ్వలంగా భాసించా లని ఆకాంక్షిస్తున్నాను. డా యాదగిరి తన సర్వళక్తి యకుల్ని సాహిత్య ఉద్యమాలకు అంకితం చేస్తాడనీ విశ్వాసిసున్నాను. ఈయన మరొక సాహిత్య ఉద్యమానికి నాయకుడపవుతే అందరికన్నా ఎక్కువగా నేను ఆనందిస్తాను. ఆ

వటిమ ఆయనలో ఉన్నది. భగవంతుడు చేయూత నివ్వాలని ప్రార్దిసున్నాను ఆచార్య పేర్వారం జగన్నాథం

తెలుగు శకాఖాధ్యక్షులు 986.7.1090 కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం, వరంగల్‌.

ఆశంసన

ఈరోజులలో ఎక్కు.వ సిర్దాంత (గంథాలు = పూర్వచర్చితాలు, అన పే&తాంశ విస్తారరూపాలు. అబ్బి వరిస్థితులలో ఒక అపూర్వమైన రీతిలో రాయ్మపోలు వారి సౌందర్య దర్శనాన్ని గూర్చి చిరంజీవిడా కె. యాదగిరి చేసిన ఈ రచన సూక్ష్మ వివేచననూ, లోతైన పాండిత్యాన్ని (పదర్శిస్తున్నది.

ఏ సాహిత్యంలోనైనా కవులు సృజన శ క్రిగల రచయితలు ఎంత మందైనా ఉండవచ్చు. ఆయితే భావుకులు స్వతంతాలోచనా మార్గంచేత అపూర్వ రీతిన, అనిదం పూర్వుమెన _పకల్పనలనూ దర్శించిన రచయితలు చాలా తక్కు.వమంది మా్యాతమే ఉంటారు. ఈ (పకల్పనలను అందుకోవడం ఆలస్యమై ఆ రీతిగా అ రచయితను గుర్రించడం మనకు సులభంకాదు. రాయప్రోలు వారిని కాల్పనిక యుగ (ప్రవర్తకులుగా గుర్తించినా ఆయన దర్శించన సౌందర్య తత్త్వదృష్టి అపూర్వమైంది కావడంతో మన విమర్శకులు నెమ్మదిగా నెమ్మదిగా దాన్ని, (గహిస్తూవబ్బారు. ఆ _పయత్నాల ఫలరూపమే ఈ సిద్ధాంత వ్యాసం.

రాయ్మపోలు వారు తెలుగు కవిత్వానికి నూతన శరీరాన్ని యివ్వడం మొదటి అంశం, రెండవది ఆయ భావించిన అమలిన శృంగారం. ఈ సిద్ధాంత కల్పనలో ఎంత సడమటి గాలి ఉందని తోచినా అది భారతీయ సామాబిక సుస్ధితి స్టావక మైనదిగా వ్యాఖ్యాత మెంది. రస నిర్వహణలో ఆయన 'కరుణ శృంగారములు నిజరస విపాక భోగ మందించు' సని వలుకటంవల్ల నిజరస తత్వాన్ని ఆ సీద్ధాంత వ్యాసం చర్చించింది.

ఈ రచనలో రాయ్మపోలు వారిని గూర్చి రచయితకున్న ఉద్వేగరహితమైన ఆదరం, పూర్వారునిక భావనలను గూర్చిన సమదృష్టి దాని విలువను పెంచాయి. అందువల్ల ఈ మార్గంలో మరింత కృషి కొనసాగించే వారికి ఇది మార్గ దర్శనం చేసుంది.

డాక్టర్‌ యాదగిరికి _ ఇది సాహిత్య కృషిలో మొదటి మెట్టేననీ సుకీర్షమైన ఈ న్నిశ్శణిక శిఖరాన్ని చేరుకోవాలనీ ఆశిస్తున్నాను.

నుపనన్నాచార్య

10.7.10809 ల0[. కం*018 5001288002 ౧981౯1 కె1001021. ౮౧౫౦౧1౮ క+ల1%1 0౦011ఆల క2ఓ1092 91765516 ₹/2[20881-506 009

బహూపకృతి

చిరంజీవ యాదగిరికి అనేక శుబాశీస్సులు. నీవు నేను ఆళ్చర్యపడేటట్టు ఎదుగుచున్నందుకు నాకు ఎంతో సంతోషంగా ఉంది. సరస్వతీ కటాక్షంవల్ల ట్రీ రాయప్రోలు సుబ్బారావు గారి కావ్య/లోక సౌందర్యంపై సమ్మగంగా దర్శనం కావించి మధురోహాసమలయిన రసీకులకు బహూపకృతి కావించినావు, సీవు చేపట్టిన మార్గము [కొతది. ఈ మారము అన్ని విధాల సర్వతోముఖాభివృద్ధి చెందవలసియున్నది. నీ సౌందర్య దర్శనం ఈ మార్గంలో అడుగు పెట్టే పతివారికీ సందర్శని అవుతుంది.

దర్శనాన్ని గురించి తెలుసుకోవడం ఎంతైనా అవసరం. 'దర్శన'పదానికి వతిభా చకుమ్లుతో లేదా కాంత దృష్టితో వస్తువుయొక్క సమ్మగ స్వరూపాన్ని సమ్మగ తత్వాన్ని సామిత్కరించుకొని అట్టి సౌజిత్కారం ఇతరులకు కలిగించక ౦ అన్నది వరమార్డం, దర్శనంలో వైవిధ్యం రావటానికి వస్తు ఖేదమా ః వస్తుగత ధర్మబేదమా 2 దృష్టి భేదమా ౩? అనే మీమాంస చిరకాలం నుండీ వసున్నది ఈమాటే యజుర్వేదం ఇట్లు తెలుపుచున్నది__

హిరణ్యయేన పాటతేణ సత్యస్వాపిహితం ముఖమ్‌

తత్వం పూషన్నపావృణు సత్యధర్మాయ దృష్టయే హిరణ్యంలాగా సంశయ వివర్యయ ఆది బహువిధ (భాంతి చమత్కారాలను సృష్టిస్తున్న పరదావంటి ప్మాత వనువు యొక్క త త్తం తెలియకుండా మరుగు పరిచింది ఓ పరంజ్యోతి! ఆ పాతను తొలగించి వస్తుతత్వాన్ని మాకు దర్శంన జేయుము అని మం్మతార్దము కాబట్టి తత్వంలో ఖేదంలేదు. ఖేదం ఉన్నదంతా దృష్టిలోనే. ఇట్టి దృష్టి భేదంవల్లనే ఎన్నోనా సికొస్తిక దర్శనాలు ఉప్పతిల్లినాయి.

తాను (పేమించే స్వామిలో రెండు విలవమణ గుణాలున్నాయి. ఒక్కటి వరత్వం. రెండవది సౌలభ్యం. పరత్వమంటే ఐశ్వర్యం. సొలభ్యమంటే మారుర్యం. మాధుర్య (వవంచంలో తాను ఆరాధించే స్వామి తప్ప మరెవరు పురుషులుండరు. ఉపాసించే (ప్రతివ్యక్రి ఆ స్వామినే (ప్రియనిగా ఆరాధిస్తుంది. శ్రీ నమ్మాళ్వార్‌ ఒకచోట_

పుంస్వం నియమ్య పురుషోత్తమతావిి స్టే

స్రీప్రాయ భావకథనాత్‌ జగళోఒభిలస్య

పుంసాంచ రంజకవపుర్గుణవ త్రయాపి

శౌరేః కశశారియమి రోజని కామినీత్వం

1

అని తనయందు (ప్రేయసీ ధర్మాన్ని ఆరోపించుకొని స్వామిని పియునిగా ఉపా వీంచటం జరిగింది. ఈ మధురోపాసంలో పరాకాష్ట వపాంచింది శృంగారం. ఈ శృంగారం తివిధమల దూషితంకాదు అనా (పేమలో ఆణవ, కార్మిక, మాయిక మలముల న్పర్శ ఏమా తం ఉండదు ఉండకపోవటానికి కారణం ఆ మాధుర్యం సౌందర్యం కావటం, ఆ సౌందర్యం శాంతము సుందరము శివనమూ కావడం. అందువల్ల అది ఆధునిక జగత్తులో అమలిన శృంగారంగా వ్యవహరింపబడుళుంది. వాన్వవ శృంగారానికి మలినత్వం లేదు. మసి ఆంటిన అద్దంలో సూర్యదింబము నకు మసీ అంటినట్లు ఉవాధివల్లనే శృంగారం మిలినమైనట్లు ఆభాసిన్తుంది. ఇట్లు ఆభాసించటానికి సంకేతమే కారణం. చిత్‌ జగళ్తులో రెండే రెండు తత్వాలు, ఒకటి ేమింపబడేది. రెండవది ,పేమించేది. ఆ ఇద్దరిమధ్య ఉండేది కర్మఒంధం కాదు. మధురోపాసనానుబంధం. (పకృతి బంధాన్ని తొలగించుకోవచ్చు కాని, చిత్‌ జగదనుబంధాన్ని ఎవరూ (తుంచుకొనలేరు. ఈ విషయమే ప్రేమ దర్శనం పేర్కొంటుంది.

జడజగత్తు చిత్‌ జగత్తునకు ,పతిబీంబం. అందువల్ల పరమ నికృష్ణమైన- మలీన రసాలన్నీ జడజగత్తులో మనకు ఉత్కృష్టంగా అకాసిస్తున్నాయి. అంటే శృంగారంలోని మాధుర్యం అందలి శకాంతత్సం, సత్యత్వం, శివత్వం (తికాలా బాధితం. అది (పతిచేతనలో అంతర్వాహిణిగా (ప్రవహిస్తూ ఉంటుంది. ఆ తత్వాన్ని ఎరగలేని వారు మలిన రనాలను మహారసాలుగా సంభావిస్తుంటారు, రాయ్యపోలు పపతిభాన చక్షుషు కలవాడు. ఆతని దివ్యదృష్టి ఉల్లిపొారలవంటి అఆవరణలను భేదించుకొని తొలగించుకొని అసలు తత్వాన్ని వాఇాత్కరించి అన్మదాదులకు సావాత్కరింప జేయటకకై కృతుల రూపమున (పసరించినది.

నీవు వాసిన ఈ పరిశోధన (గంథం వాస్తవంగా ఆయన కావ్యలోక సౌందర్య సందర్శనం. నీవు చూపిన రాయను నీవు (వదర్శించిన యుక్రిని నీవు సొటిన ఉకిని సీవు నిరూపించిన ఉవవత్తిని ఊతగా గొని ఇతో౬ధికంగా కావ్య సౌందర్య సందర్శనం కాపింవవలని ఉంది. ఇంతటితో ఏవు విశమింపరాదు. మరొక్కసారి నీకు ఇతోఒ౬ధిక (వజ్ఞాపాటవాలను శభాభదయాలను ఆ పరమ సవ్మికి పసాదించాలి.

శ్రీ భాష్యం విజయసారథి సంస్కృతోవన్యాసకులు శ్రీ విశ్వేశ్వర నంస్కృతాంయ్యధ కళాశాల, వరంగల్‌

ద రృ నభూమిత

శ్రీ రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారు 1009 తో శలుగు కవితారంగం మీదికి “లలిత కావ్గంతో అవతరించకపోయి. ఉంటే ఏమయ్యేది? తెలుగు కవిళా గమనం, కవితా స్వరూవం - స్వభావాలు ఎట్లా ఉండేవి 1... ఈ విధమయినవి కాల్పనిక పళ్నలే కావచ్చుగాని, కేవలం ఉబుసుపోక [పళ్నలు మ్మాతం కావు. ఒక గొప్ప కవి యొక్క వ్యక్తిత్వాన్ని, ఆయన అవతరణవల్ల కవిత్వంలో వచ్చిన వరిణామాన్ని సరయిన వద్దతిలో అవగాహన చేసుకొనే మార్గాన్ని సుగమం చేయటానికి అప్పుడప్పుడు ఆయా కవులను గూర్చి ఇట్లాంటి (వశ్నళలు వేసుకోవటం అవసరమవుతుంది. ఈ విధమయిన (వళ్నలకు, వస్తుతం వీ పార్శ్వం నుంచయినా, ఏ విధంగానయినా రకరకాల సమాధానాలు చెప్పళూ వచ్చు; లేదా అర్ధంలేని (వశ్నలంటూ కొట్టిపారేయనూవచ్చు. ఏదేమయినా, (వస్తుత సందర్భంలో ఒకటిమ్మాతం యథార్థం : రాయప్రోలు ఆ విధంగా తెలుగు కవితా రంగం మీదికి అవతరించకపోయి ఉంటే, తెలుగు కవిత్వతి *“ఆభినవం'గా ఆవిర్భవించి ఉండేది కాదు; “భావకవిత్వం” ఒక *“ఉద్యమం'గా (త్రవర్రించి ఉండేదీ కాదు. 'ఆయన కాకపోతీ మరొక రెవరోవచ్చి ఉండేవారు. అ వని చేసి ఉండేవారు'అనే తరహారోరణి, నిజానికి వాస్తవికం కాదు. ఎందు కంటే; ఆ నాళ్లలో తెలుగు కవితారంగం మీదికి కొంచెం ముందు వెనుకలుగా కూడా కావచ్చు _ ఆ వైపునుంచీ, ఈవెపునుందీ వచ్చిన కవుల శకి - యుక్తు లనూ, తీరుతెన్నులనూ, ఆయా కవితల, కావ్యాల న్వరూవ - స్పభావాలనూ ఉాగత్తగా, నిర్మోవహంగా విశ్లేషించి గమనిస్తే ఈ విషయం స్పష్టంగా తెలుస్తూనే ఉంటుంది. కాగా.._

కాల ధర్మానుగతమై జగత్‌ _పవృతి

మారునప్పుడు వాజ్మ్బయమును మారు; నిజము. అన్న స్పష్టమయిన ఆవగాహనతో, సాహిత్య (కమ పరిణామ వివేకంతో, గాత ఘలటున తదభినివేశంతో, బలమలున సమకాలీన థర్మ్‌ దైతన్యంతో ఒక “కొతి శక్రిగా తెలుగు కవితా రంగం మీద రాయప్రోలు అవతరించారు. అవన్సటిదాకా (&

స 111

'ఆశు కవితా “'కీడ' సాగిస్తున్న రాయప్రోలు కొద్ది కాలంలోనే అనాటి ఆ తరవి “కవితా' విధానంలోని *వనోద' లకణాన్నీ ఆకవితా (పవృత్తి" అర్థం చేసు కొన్నారు. మధురమూ, 1వయోజనవంతమూ ఆయిన ఆలు% వద్య = పద సాహిత్య సౌందర్య మాంగల్య సౌభాగ్యాన్ని పోగొటుకోవటం పల్ల జొతికీ కలిగే నష్టాన్ని గుర్తించారు. ఆందుకే

తెనుగే తీయని, దందు పద్య పదరీతి కీడ లత్యంత మో

హనమల్‌, శోభనముల్‌ తదీయ రస రక్రాలాపనంబుల్‌; లభిం

చిన వాగర్థ కలాకలాప జయలక్ష్మిన్‌ గాలికిం బుత్తునే;

జనని; ఏమిటికింక; ఆపకవితా సన్యాస మిప్పించవే | అంటూ తెలుగుతల్లిని (ప్రార్థింగారు. తనకు గొవ్నవరంగా లభించిన “వాగర్ధ కలాకలాపం” వయోజన రహితమయి పోతున్నద, దాన్ని పఠయైజన మహితంగా* వయోగించకపోతే, దానికే కాదు; తనకూ న్యాయం కాదు. 'అఆ*లము దాచుకొన్న పలమా ? (కతుయోగ్యము కానలెంజుమీ :' (రామాయణ కల్పవృక్షం -విళంనాత) అందుకని రాయ్యశోలు 'ఆజు' కవితా సన్యాసాన్ని గాఢంగా కోరుకొన్నారు, ఇళితకూ, ఆశు కవితా సన్యాసం ఎందుకు ? ఆందులోని లోపమేమిటి ? వయోజన రాహిత్యం స్వరూవ మేమిటి ? మరి, దాన్ని సన్యనీస్తే . వదిలేస్తే, తరువాతొ జరుగవలసీందీ, చేయవలనిందీ ఏమిటి ? వీటిని గూర్చి ఆయనకు స్పష్టమయిన అభ్మిపాయలున్నాయి. అవి భూమికగా_

రసమో, భావమో, జ్లీవదర్హసుకుమార వ్యంజనా మ=జు శ

వి సమాసా రచనంబొ, సాధు హృదయ స్పంద (పతిష్టా కథా

విసరంబో, సకలార్థ హన్యమగు నీ వేగాతి వేగోక్రి దు

ర్వ్యసనం బేటికి; ్మతిప్పుమింకజనన్‌ ! రమ్యాక్షర థజ్లోణికిన్‌ అన్నారు రాయపోలు. ఈ విధమయిన “సకలార్డ శాన్యం' కావటమే. దాని (వధానలోవం. రసోక్తి, వో క్తి, స్వభావో_ వి భారతీయ కొవ్య వివేచనా మార్గంలో (వసిర్థమయినవి. ఈ మూడు సమష్షిగా గాస్‌, వ్శప్పిగా గా కొవ్మ రచనా విధానంలో (వవ ర్రించవచ్చు. అట్లా (వవర్తించినప్పుడే ఆ ఉక్రిమయ్ట, (వ్రవంచం కావ్యమయిళున్నదె, కవిత్వమయిశున్నది. మరి ఈ 'వేగాతి వేగోక్తి'

%130

ఏమిటి ? ఇది పతీవముఖంగా సాగుతున్నది. “సకలార్త శూన్య" మయితున్నడి. ఠరస భావాడులయివ అర్థాలేపీ ఇందులో ఉండే అవకాళం లేదు. ఆ వేగంలో - వేగాతి వేగంలో ఇవన్ని గాలికి కొటుకుపోళున్నాయి. ఇక, కళా సపాతమయిన - కళగా పరిణమించిన అర్హం/విషయం ఎక్కడ ఉండగలుగుతుంది ? ఇక్కడ చప్పబడిన 'రసభావాదులలో “జీవదర్శం, సాధు హృదయ న్నందం' కీలకాంళా లుగా కన్ని స్తున్నాయి. జీవల్‌ + అర్థం అంటే జీవిస్తూ ఉన్న ఆర్థం/విషయం, ఇది కవితా వస్తువు. జీవిస్తూ ఉన్న విషయం అంటే, వస్తుపుగా అది అప్పటి ఒకానౌక పజ్వలత్‌ సమస్స అయి ఉండాలని తాత్పర్యం. _'సారు హృదయు” లంట్రే చెప్పిన విషయాన్ని తదభిముఖంగా సాధుమార్గంలో (గ్రహించి అనుభ వానికి తెచ్చుళోగలవారు. వ్యాను స్పందింవ జేయగల తీరు అవసరం. కాగా, ఇట్లా సకలార్థ శూన్యమయిన దానివెంటబడటం ఒక “దుర్‌ వ్యసనం'గా ఆయన నిర్ణయించాడు. మరి అ వ్యసహన్ని వదిలేసి ? వదిలేసి “రమ్బాక్షర వణికి చేరుకోవలసి ఉంటుంది. ఈ 'రమ్యావర వోణి” సకలార్థ సంభృతం. ఇడి నన్నయగారిని స్మృతి పథంలోకి తెస్తున్నుది. కాగా, నన్నయగారి సర్మపదాయా నికి ఒక ఆనుస్యూతి ఘటిస్తూ, దాదాపు వెయ్యేక్ట తరవాత ఆధునిరంగ్గా తెలుగులో మనీ వినూత్నంగా కవితా సృష్టి చసారు భావ కవిత్వాన్ని విజృంభింప చేసారు. భావ $విత్వం ఆయనది _ ఆయన ,_పవత్తింథ జేసీంది. ఆందుకే దానిపయిన ఆయనకు అంతులేని 'మమత్వం.” అందుకే...

తెనుగుం దొల్లిట సర్వలక్షణ సముద్దీ ప్తంబుగా డీర్చి ది

ద్దిన దమషుండు, సరస్వతీ చయనబుత్విజ్మాళ, రమ్యాష్షర

ధ్వఎ వాజారుచిలాలనాభణితి సంపన్నుండు నన్నయ |1బ

హ్మను (వార్థింతు మదీయ భావకవితా మార్గంబు రక్షింపగన్‌ అన్నారు. అలనాడు నన్నయగారు తెలుగులో [ప్య్వవథమంగా కావ్య రచనా మార్గాన్ని వినిర్మించారు. అవ్యాహతంగా అది సాసతూవచ్చింది. మళ్లీ ఆధుని కంగా రాయప్రోలు అభివవ కావ్య మార్గాన్ని వినిర్మించారు. ఒక విధంగా చూస్తే “కవిత్సా'నికే పర్యాయపదంగా రూపుదిద్దుకాన్నదా. _ అనిపించే భావ కవిత్వం సమకాలీన కవులనూ, అశంతర కాలీన కవులనూ గాధంగా వళావితం చేసింది. అనేకచుంది కవులు భావ కవితా మార్గంలో వివిధ రీతులుగా పురోగ

సగ

మించారు. అందుకనే భావ కవిత్వం ఒక ఉద్యమమయింది. అఆరునికంగా తెలుగులో ఆది తొలి కవిత్వోద్యమం. ఇదంఠా ఆయనకు తెలుసు. ఈ వైవవాన్ని ఆయన అనుభవించారు. అందుకే “మదీయ థావకవితామార్గి మని ఆత్మ (వత్యయంతో స్పష్షంగా, నిర్‌ ద్వంద్వంగా (వకటించారు. అలనాడు నన్నయ గారు తెలుక్కి. చేసినంత మహొపకారం ఆధునికంగా కాలధర్మానుగత విధానంలో మీ మొట్టమొదటిసారిగా రాయపోలు చేనారు. భాదకవిత్సానికి ఆయన ఆధుని కంగా సమర్థమయిన తాత్విక భూమికను సంతరించారు.

త్రీపుంస యోగన్ని రాయప్రోలు మ్స ఆధునికంగా అందుకున్నారు. త్రీపుంస యోగఫలం సమాజం కాగా, ఈ యోగానికి కావలసిన, లేదా అయిన భూమిక ఏమిటి ? నిజానికి, ఈ భూమిక సరయినదయితే, దాన్నుంచి ఉద్ధమించిన సమాజం 'సరిగా' ఉంటుంది. అందుకని రాయ్మపోలు ఈ భూమికను నిర్ధారిం చారు. ఆ భూమిక పేమ ఈ (పేమ భూమికను “లలిత' కావం (19000) లోనే నిర్థారింఛారు. “లలిత' కావ్యం ఆంగ్లంలో గోల్డ్‌ స్మిత్‌ రచించిన 'హెర్మిట్‌* కావ్యానికి ఆనువాదం' అనటం సామాన్యమయిపోయింది. నిజానికి ఆది 'ఆను వాదం కాదు; ఆది పునః సృష్టి. గోల్డ్‌ స్మిత్‌ (వతిపాదించిన ఆంశాలతో విలేడించి, దేశీయ చైతన్యంతో రాయపోలు పునః సృజన చెసారు. * పేమ లోకంలో లేదసీ; ఉంటే, పకృతిలో స్వేచ్చగా నివసించే పత్షుల్లోనే ఉందనీ; స్త్రీలను (తోసివేసీ బాధను ఉవళమింవకజేసుకో' మంటూ మూలంలో సాగే వబోధాన్ని రాయ్మపోలు నిరాకరించారు. దానికి వతిగా___

స్పష్టముగ (పబోధించు నీసృష్టిలోన

జీవకల సమస్త చరాచరావళశీ స

మంతరముల సూూత్మపాయమయి హసించు

వంత విధమును తలపోయుమింత, సఖుడ !

తల్లింబిడ్డలలో విలీనమగు వాత్సల్యంబు; మెతీ సము

త్పుల్తాంతః కరణాప్తులా సఖుల సాధుస్నేహమున్‌; ధర్మ సం

పల్లగ్నాధ్యవసాయ కంకణుల వాంపత్యంబు వాలారి వ

ర్జ్డున్‌ పేమ రసాతిరేక పరిపూర్ణ భూత జీవంబుల్తై

౫౫1

అని రాయప్రోలు _పటోధించారు. అనంతర కాలీన 'తృణ కంకణా'ది కావ్యాల్లో ఛాయప్రోలు (వతిపాదించిన (_పేమ తత్వానికి ఈ (పబోధరం సూత్రప్రాయ మయింది. దీని తరువాతి దంతా వ్యాఖ్యాసమే. కావ్యానికి కేంద్రమయిన [పణ యానశికీ _పేమకూ రాయ్యపోలు సంతరించిన ఈ నూత్నత్వం 'లలితిను *స్వతంత' కావ్యంగా నిలిపింది. భావకవిత్వం ఈ *లలిత' భూమిక మీదనే ఆవిర్భవించింది. “తృణ కంకణ” కావ్యంలో తన *విశ్వ' రూవం (ప్రదర్శించింది. మిగిలిన కావ్యాలు వన్ని బహుముఖంగా విస్తరింప జేసినవి. కవికాపరంగా, సమాజవరంగా రాయప్రోలు అందించిన ఈ త త్వం 'అమలిన శృంగారం. ఆది ఆయన “దర్శనం.”

శ్రీ - పురుషుల మధ్య సమత్వ - అసమత్వ మనేది భార్యా భర్భ నంబంధ వలయంలో ఇతరేతర సమస్కలకు కారణమయితున్న దనేది రాయప్రోలు గుర్తించారు. అయితే; నీకు సగం నాకు సగం, లేదా నీవు సగం నేను సగం అన్న దోరణిలో జీఏతొన సగ 'భాగి” స్వామ్యమని కాక్క ఉభయు లకూ మొత్తం మీద సమాన స్వామ్యాన్ని ఆయన ఉద్దేశించారు. అందుకే “దంవతి' లక్షణాన్ని (పధానీకరించారు. ఉభయులకూ సమాన (ప్రాతినిధ్యం ఈ లక్షణ స్వరూవం. వర్తమాన సందర్భంలో ఉభయులూ పరస్పర _పేమ భావంతో - ఆరాధనా భావంతో, సమన్వయ భావంతో సమంగా (వవ ర్రించివవ్పడే ఇది సాధ్యం. మరొకటి ఈ _పేమకు రజసమో ణాలు కాక సత్వగుణ (పాతి వదికగా ఉన్నప్పుడు మాతమే ఇందులో స్వ్పచ్చత్వం పొంగులు పారుతుంది. అందుకే 'సా త్రి (పేమ కోశ పేళలం'గా జీవితం రూపొందాలని రాయప్రోలు అన్నారు. కాగా, ఆమలిన శృంగార మంటే కామ భావన లేని శృంగారం|/_పేమ అనికాదు తాత్పర్యం. ఆ కావని ఉండవలసిన చోట ఉండవలసిందే అక్కడ ఉండకపోవటం అనర్థకమయితంది, అట్లాగే ఉండగూడని చోట ఉండటం గూడా అనర్థక మే అయితుంది. కాగా, వివిధ స్థాయుల్లో, ఆయా స్టాయుల వ్యవస్తితికీ, ఉదాత్తత్వానికీ భంగం కలుగకుండా సామాజిక ధర్మ చైతన్యంతో అభ్యుదయ ని_శేయస్సంపాదకంగా (ప్రవ రించే (పేమ/శ్ళంగారం అమలిన మని తాత్పర్యం. అందుకే (పేమ భావం యొక్క మౌలికతను నిదూపిస్తూ, దాని వివిధ వివర రూపాలయిన స్నేహ, నఖ్య, భక్సి, వాత్సల్యాదులను వివిధ దశల్లో విసృతంగా లలిత, తృణకంకాణాది కావ్యాల్గోనూ, రమ్యాలోకాది విమర్శ రూప కావ్యాల్లో హా రాయ్మపోలు (పదర్శించారు. మరి, ఇదంతా ఎందుకు చేసినట్బ ?

౫న)

ఏందుకంటే; ఆయశ సమాజాన్ని అంత గాఢంగా |పేమించారు కాబట్టి; ఆయన ఈ లోకాన్ని (పేమించారు కాబట్టి; ఈ సమస్తమూ శాంతి మయమయిన ఆనందం పొందాలని, తన్మయం కావాలని ఆశించారు కాబటి; పేమలో సమన్వయం ఉందనీ, శాంతి ఉందనీ, వికాసం ఉందనీ, సహజీవనం ఉందనీ సర్వాత్మనా విశ్వసించారు కాబట్టి. సామాజిక సుస్టీతిని పేమలో దర్శించారు కాబట్టి.

ఇంతగా - ఇంత గాఢంగా, నిజాయితీగా శాంత్హానందమయత్వాన్ని సామాజికంగా ఊదేశిస్తున్నారు. కాబట్టి నాహత్యంలోనూ రాయప్రోలు కాంత రసాన్ని (పధానీకరించారు. శాంతరసాన్నే ఎయితరసమనీ, నిజరసమనీ ఆయను గుర్తించారు. స్వాభావికమయిన పకృతి రసంగా భావించారు. కేద. మోద ద్వంన్వాత్మ కమయిన ఈ సృష్టిలో, సామాజిక జీవితంలో ఆ 0డింటి ఆధారం తోనే వాటిని అధిగమించి శాంతాత్మత్వం పొందవలసి ఉంటుందని భావించారు. కరుణ - శృంగారాలు ఈ ఖేద - మోదాలకు (ప్రతీకలుగానే గాక, తన్యయాలుగా గుర్తించి వాటి ద్వారా బుతరసమయిన శాంతానుభవం సాధించాలని రాయ్మపోలు కాత్సర్యం. శాంతరసాన్ని, సామాజిక జీవనపరంగా అమలిన శృంగారాన్ని ఆధునికంగా తెలుగు కవిత్వానికి మౌలిక భూమికగా రాయ్మపోలు సంతరించారు. విశ్చేషణ సౌకర్యం కోసం వీటి నిట్టా విడివిడిగా (పస్తావించుకోవటమేగాని, నిజానికి మౌలికంగా ఈ రెండింటికీ ఆవినాభావం.

రాయ్మపోలు సమకాలీనంగా వివిధ దేశీటూద్యమాలకు స్పందించారు. సంఘ వంస్క్రరణోద్యమం, స్వాతం త్యోద్యమం, ఆంధ రాహ్టాద్యమం మొదలయిన వాటికి త్మీవంగా సంస్పందించారు. తెలుగులో స్వాతర్మత్యోద్యమాది కవిఠారీతులకు ఆయనే (ప్రవర్తకుడు కావటం యాదృచ్చికం కాదు. ఆయన్ను అనుసరించి అపారంగా దేశాన్నీ, దేశచర్మిత హా, చర్మితలోని జొన్నత్యాన్ని (పేమించిన కవిత వీరోచితంగా, భక్తి భూమికగా, ఉత్సాహభరితంగా వెల్లివిరిసింది. ఆయన (పేమ తత్తానికీ, అమలిన శృంగార భావనకూ సంస్వారోద్యమ _పేరణ మౌలికంగా కన్నిస్తుంది. అయితే, రాయ్యసోలు ఏ ఉద్యమాల విషయంలోనూ సంకుచితంగా పవర్తించలిదు. వాటిని హేళస చేయలేదు. మెట్టవేదాంతం. (పవచించలేడు. తి వాక్యాలను వల్లించ లేదు. ఆయనకు ఆంధ్రదేశం ఎంత పియమో, భారతదేశం అంత్మప్రియం,

౫711

ఏ దేశమేగినా ఎందుకాలిడినా

ఏ పీఠమెక్కినా ఎవ్వరేమనినా

పొగడరా నీ తల్ది భూమిభారతిని

నిలుపరా ఏ జాతి నిండు గౌరవము... అంటూ సాగిన “జన్మభూమి' గేయమూ; “శ్రీలు పొంగిన జీవగడ్డయి....! అంటూ సాగిన 'తమ్ముడా ౯ అన్నగేయం దేశాన్ని గూర్చీ, దేశ (పజలను గూర్చీ ఆయనకున్న సరయిన అవగాహసకు అద్దం వడతాయి. భూమితో ఆ భూమిమీద నివసించే మనుమ్యులకు/వజలకు ఉండే మధురమయిన, (వగాఠమయిన, పవ్శిత మయిన అవినాభావ సంబంధాన్ని ఆయన అయా గేయాల్లో హృదయి స్పర్శ3ంగా వ్యక్రికంందారు చైతన్య ,_పేరకంగా ఉరగ్భోధించారు. భూమి _- వ్యక్తి - సమాంం - ఈ తిపుటిని ఆయన అవిభాజ్యంగా, అవినాకావంగా దంంచారు. ఆందుకే ఎవరి _పేరణా లేకుండానే ఆయా గేయాలు దేశానికి 'జాతీయ గీతా లయినాయి. ఆయన తన దేశంలో, అక)-డి వంచభూకాలతో, (వకృతితో సమాజంతో తన్మయీ భావం పొందారు. అందుకే ఆయన కవితలు ఆయన సంవేదనా హృదయిన్ని చీల్చుకొని వెలువడినాయి. “హృదయములు చీల్చి చదువుడో సదయుకార ౪ అట్లా చదివినప్పుడు రాయ్మపోలు వమిటో స్పష్ట మవుతుంది.

భావక నిత్వంలో ' స్వేచ్చా _పణయం' పేర మొదలయిన ఒకానొక అవాంఛ నీయ ధోరణిని గమనించిన రాయ్మపోలు అభినవ - భావ కపితా పరమార్శాన్ని వివేచన పూర్వకంగా వివరించి నిరూపించేందుకు '“రమ్యాలోకం' రచించారు. అది ఒక భావకావ్యంగానూ, వివేచనగానూ (ప్రవర్తించటం విశేషం. దువ్వూరి రామిరెడ్డి గౌరు రమ్యాలోకాన్ని నవ్యకవుల 'మేనిఫెస్టో' అన్నారు. మరి రమ్యాలోక రచన ద్వారా భావకవిత్సానికి 'సంపదాయా' మోదం ంపాదించే [వయత్నం రాయప్రోలు చేసారసి ఈ [(పయత్నంవల ఆ కవిత్వం తెచ్చిన నవ్యత్వం “నవ్యత్వం కాకుండా పోయిందని వెల్చేరు నారాయణరావు (తెలుగులో కవితా విప్లనాలు) లాంటి వారు అభ్మిపాయవడ్డారు. ఈమ్యాలోకాన్ని సరిగా అధ్యయనం చేస్తే అప్పటిదాకా (పళారంలో ఉన్న ఏ అంశాలను నిరాకరించిందీ, వేటిని స్వీకంంచిందీ, వేటిని ఆధునిక పరివేషంలో వ్యాఖ్యానించిందీ, వేటిని కాలధర్మానుగ తంగా (పతిపౌదిం చీంది, ఈ అన్నింటికీ ఎట్టా అనున్యూతి సాధించిందీ అవగతమయితుంది,

౫017

నిజానికి రాయప్రోలు సర్యపదాయ విచ్చేడం ఎప్పుడూ చేయలేదు. ఆయన కావ్యా లను 'లలిత' నుంచి [క్రమంగా అధ్యయనం చేస్తే ఈ విషయం స్పష్టపడుతుండి రాయప్రోలు కాలధర్మానుగతిని లక్షించారు. రన్యూలోకంలో అనేకాభివాయాలు పప్రాచీనాఖ్మిపాయాలను ఆధునిక పరివేషంలో వనిచారంచిన పునర్నిర్ణయాలు. దేశీయ చైతన్యంతో పురోగమించే సృజనాత్మక శక్తిగల కవి, విమర్యకుడు సాగే విధానం ఇదే ఇక్కడొక విషయం, రాయపోలు తరువాత కఏతారంగంలో వచ్చిన కొన్ని ధోరణులు నూతనోత్సాహంతో సం్యపదాయ విచ్చేదానికి (వనయత్నించి కూడా, నెమ్మదివడి తమ ధోరణులకు మూలాలను సంవదాయంలో వెదుక్కోన టానికి ప్రయత్నించటం, పునర్‌ వ్యాఖ్యానాలు బయటం ఒక గమనించదగిన చమత్కారం. నిజానికి సర్యపదాయ మనే దాన్ని సరిగా అవగతపరచుకొంటే, సంవదాయం ఏనాడూ 'విచ్చిన్న' మయ్యేదికాదు. అందుకే శీ కూడా__

సంప్రదాయం నిలిచే ఉంటుంది హమేపా

మూఢాచారాలు మారుతూ ఉంటాయి

కాని, సం్రపదాయం తాత ముత్తాతలనాటి ధనం

జాతికి జీవనాశక. జానపదగితిక అన్నారు. (శ్రీశ్రీ సాహిత్యం కావ్యవిభాగం - 8. పు. 94. “సంపదాయ వైరస్యం వ్యక్తికి జాతికీ ఆరోగ్య లక్షణం కాదు విశ్ళంఖలత్వం ఎల్లకాలం కొనసాగే వీలుండదు స్థిమితాన్నీ, సమదృష్లినీ సాధిం-లి అంటారు కె. వి. రమణారెడ్డి, (కపికోకిల పు. రీ్‌), కాగా, సం్యపదాయం ఒక అనంత మయిన జీవత్‌ వవాహం. ఉద్యమ కర్తలకు ఈ అవగాహన తప్పనిసరి. ఇది లేని చోట వట్టి దిగ్భాంతి మాతమే. సమాజం, శాస్త్రం, సాహిత్యం, అనువవం- ఏ విషయంలోనయినా సరయిన అధ్యయనం ద్వారా ఈ ఆఅంళాన్ని స్పష్టపరచు కోవచ్చు. తన సమస్త పెహిత్కం ద్వారా రాయ్మపోలు దీన్ని స్పష్టం చేశారు

రాయప్రోలు కావ్యాలనూ, తాత్విక దృక్పఠాన్నీ గూర్చి మరింత లోతుగా, విసృతంగా అధ్యయనం సాగపలసి ఉంది. అనేకమయిన అంళకాలను - సమ కాలికంగానూ, చార్మితకంగానూ = పరిగణనంలోకి తీసుకొని సామాజిక - సాహిత్యాధ్మిపాయాలను తాత్విక దృక్పథాన్ని సమన్వితంగా వరిశీలించవలనిన అవసరం ఇంకా ఎంతో మిగిలే ఉంది. ఆ ఆవసరాన్ని కొన్ని వరిమితుల మేరకు

తగా

కొంతగా తీర్చటానికి చిరంజీవి డాక్టర్‌ యాదగిరి వసుత (గ్రంథంలో (వయత్నిం చాడు, ఈ (గంథంలో రాయపోలు 'సౌందర్య' దృక్పథాన్ని మ్మాతమే ఆధ్యయన విషయంగా (గహించాడు. ఒక కవిదార్శనికుని “'శాందర్య దర్శనం” అధ్యయనం చేయటమన్నది వస్తుతానికి నూతన పయత్న మే ననిపిస్తుంది. డాక్టర్‌ యాదగిరి తన అధ్యయన విషయీనికి కచ్చితంగా పరిమితమయి, ఇతర [వళోళభాలకు పోకులడా సాగించిన ఈ _వయత్నం తనకు తాను రూపొందించు కొన్న పరిధులమేరకు సాఫల్యం సాధించాడు. రాయ్మపఫోలు “సౌందర్య దర్శనంలో (పస క్షమయ్యే సామాజికాంళాలను, సాహిత్యాంళాలను, తాత్రికాం? లను విశ్లేషిం చటంలో యాదగిరి వదర్శించిన సంయమనం, నైశిత్యం విశేషంగా గమనించ వచ్చు. ఇందుకు కీలకమయినవి *“నిజరస వివేచన; పేమ; సామాజిక చైతన్య చింతన'అన్న అధ్యాయాలు, ఈ భూమికలోని కొన్ని ఆంకాలు ఈ అరధ్యాయా లను స్పృశిసున్నాయి. తాను సమీకరించిన సమాచారాన్నంతో ఏదో విధంగా ఇందులో ఇముడ్భాలన్న చర్విత చర్వణోత్సాహంతో గాక, [వధానంగా తన ఆధ్యయనంలో నిష్పన్నమయిన విషయాలను సముచితంగా వ్య క్రీకరించే విధానం ఈ [(గంథ రచనలో కన్పిస్తుంది. ఈ తీరు ఈ విధమయిన అధ్యయన (గంథాల రచనా సందర్భంలో నిజంగా హర్షించదగింది. ఈ మార్గంలోనే డాక్టర్‌ యాదగిరి కృషి మున్ముందు గూడా పదును త్రేరగలదని ఆశిస్తాను.

రాయ్మపోలు జననం 1892 మార్చి 18; అంటే, ఇంచుమించు మరొక రెండు నంవత్సరాలు గడి చేటప్పటికల్లా రాయప్రోలు శతజయంతి . ఉత్సవాలు దేశ వ్యాప్తంగా జరుగబోతున్నాయన్నమాట ఇలాంటి సంన్మరణీయ నంనివేశంలో ఆ ఉత్సవాలకు మార్గదర్శకంగానా అన్నట్లు డాకర్‌ యాదగిరి ఈ తన “రాయఫోలు సౌందర్య దర్శసం' (గంథం వెలువరించటం యాదృచ్చికషున్నా ఆపవచ్చునేమోగాని, సందర్భోచిత మనటం సూతం సమంజసం

ఈ సమంజన (కియా కలాపానికి చిరంజీవి యాదగిరిని మనసారా అభినందిస్తున్నాను.

డాః కోవెల సంపత్కుమారాచార్య రీడర్‌, తెలుగు విభాగము క్షి మార్చి 1069 కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం వరంగల్‌.[806009

ఈ గ్రంథాన్ని గురించి వో

190886 లో డొక్షరేట్‌ వట్టాకోసం కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయానికి నమర్పిం చిన ఈ సిర్ధాంత (గంథం ఈనాటికి నహృదయుల ముందుకు తేగలగటం నా ఆదృష్షంగా భావిస్తున్నాను. విషయం = పరిధి: పద్ధతి

నాకు తెలిసినంతవరకు తెలుగులో ఒక కవి యొక్క “సౌందర్య దర్శనం” గూర్చి (వత్యేకంగా అనుశీలనం సాగినట్లు కన్నించదు. అందువల్ల ఈ విషయంలో ఈ సిద్ధాంత |గంఠం [వథమ (వయత్నం. ఇంతకుముందు ఏ *నమూనా'” లేళ పోవటంవల్ల దీనికొక (వణాశిక రూపొందించుకోవటంలో గూడ ఇది పథమ నయత్నమే.

రాయ్మపోలు కావ్యాల విషయం అట్లా ఉండనిస్తే రమ్మాలోకం, మాధురీ దర్శనం, రూపనవనీతం అన్న విమర్శన రూప రచనలు రాయప్రోలు *“సౌందర్య్మ దర్శనా'న్ని వ్యక్తీకరించే [వధాన (గంథాలు. ఆయన రచించిన ఒకటి. రెండు పీఠకలూ, వ్యాసాలూ ఆంతో ఇంతో తోడ్పడే రచనలు. అవసరషుయిన సంద ర్ఫాల్లో ఆయన కావ్యాలు, పీఠికలు, వ్యాసాలు ఉదాహృతమయినా (వధాన సిద్దాంత (గంథాలుగా ఉపయోగవడినవి రమ్యాలోకాది గంథ్యతయమె.,

ఈ (గంథ్యతయం ముఖ్యంగా నాలుగంకాలను పధానంగా చేసికొని (వ్రాయబడినట్లు స్పష్టమవుతున్నది. ఒకటి: కావ్య-లోక సౌందర్యం, రెండు: కొవ్యభాష, మూడు : రసం, నాలుగు : పేమ. నిజానికి ఈ నాలుగూ వరస్పర నంబంధం లేని భిన్నాంశాలు కౌవు, సమప్తిగా ఇవి రాయ్మపోలు “సౌందర్య దిర్శ్గనం.' అందుకని “రాయప్రోలు సాందర్భ దర్శనం" ఆన్న యీ గంథం నాలుగు అంళాలను (పాతిపదికగా చేసికొని ఏర్పడింది.

ఒక “తత్వం'గా “సౌందర్యం” గూర్చి సాగిన విచారణలూ, చర్చలూ బాల విస్తృతమైనవి, వైవిధ్యం కలవి కూడా వా 9బ్యదేశాలలో కన్నా పొళ్కొత్యొ దేశాలలో యూ ధోరణీ బవ్కత. పొ ్రచ్యదోలాలలో ఈ విచారణకు (ప్రధానంగా

ప.

పూనుకొన్న వారు కవులూ, అలంకారికులే- అనవచ్చు. వాఠూ కావ్యరంగానికి మ్మాతమే పరిమితంగా అలంకార/ర సరూపంగా ఫౌండళ్య విచారణ సాగించినారు. రాయ్యపోలు 'సొందర్య దర్శన' సందర్భలో _పాచ్య - పాళ్చాత్య వివేచననంతా గుదిగుచ్చి (వస్తుతీకరించటం పిష్ట పేషణమే కావచ్చు. విసృతంగా సమాచారం "సేకరించి కూడా, ఈ తాతర్పర్యంతో కేవలం సౌందర్యపరంగా రాయృపోలు వ్య క్రీక రించిన ఆంకాలకు ఎంతో కొంతగా సంబంధించిన ఆంకాలను మతమే అవసరమయినంత మేరకు (పన్తావించటం, [పసుతికరించటం ఉచితంగా ఉంటుందని భావించటమయింది. ఈ భావనకు '“సౌందర్యానుశలనం)' అనే రెండవ అధ్యాయం ఉచిత _పమాణం.

సౌందర్య బోరకూ, సౌందర్యానుభవానికీ రాయ్మపోలు '_పేమిను కీలకాం ళంగా [వసుతీకరించినారు. ఈ పేమ సాందకఠ్యానికి కీలక మవురూనే కౌటుంబిక - సామాజిక మానవీయ సంబంధాల సుస్టితికీ, శాంతికీ, త్మదూవమయిన ఆనందానికీ కూడా మౌలికమైందని రాయప్రోలు నిష్కర్షించినారు, (పేమ యొక్క ఈ కీల కత్వం *పేమ: సామాజిక చైతన్య చింతనం' అనే అయిదవ అధ్యాయంగా రూపొందింది. రాయ్యపోలు (పేమ చింతనంపైె శ్రీచైతన్యుల భక్తి సంప్రదాయ (వ్రభావం, దాని వరిమితీ ఈ అధ్యాయంలో గుర్తంపబిడింది.

నవ్య/భావ కవితా _పవర్తకులుగా రాయ్యపోలు ఆరునికంగా తెలుగు కవిత్వాన్ని '“కవిత్వం'గా పునరుజ్జీవింప జేసీనారు. మరి, కవిత్వానికి రూపం కావ్య థాష. కాగా [పాణం రసం. అండుకని కొవ్యథాష సౌందర్య వంతం కావటాన్ని గూర్చి ఆయన విచారణలోని విశష్షత “కావ్యభాషా సమాలోచనంి అన్న మూడవ అధ్యాయంలో వ్యక్తం చేయబడింది.

ఇారతీ.హలంకాంకులు రసాన్ని 'సౌందర్యం'గా గుర్రించివారు. అయితే పూర్చుల రసవివేచనక రాయప్రోలు వర్యాలోచన కొంత అనుబూలంగానూ, కొంత న్వతంతంగానూ సాగింది. వ్యవస్థను విచ్చిన్న పరచకుండా స్వతం్యత ,పతివత్తి వ్యక్తమయ్యే విధంగాఆయన '*“బుతరన' (ప్రతిపాదన చేసినారు. 'నిజరస వివేచనం' అన్న నాల్లన అధ్యాయం ఈ విచారణను వస్తుతీకరించింది.

రాయ్యపోలుడి ఈశ ాబ్బపు తొలియేండ్రలో-వివిధ దఊేశయహాదడ మాల ఒరవడీ _ ఉరవడిలో ఎదిగిన విశిష్ట వ్య క్రిత్వం. ఆయన ఆలోచ్‌సా విధానాన్ని, కవికా రితిని,

౫౫౪1 నౌందత్య దర్శనాన్నీ సమకాలీనంగానూ, వైయకికంగానూ ప్రభావితం చేసీన అంళాలను రేఖా మ్యాతంగా చిత్రించే మొదటి అధ్యాయం *ఆవతరణ.” చివర్‌ అధ్యాయం “ఉపసంహరణం.)

సౌందర్య దర్శనంలో ప్రస కమచయ్యే అంశాలు అనేకంగా ఉండవచ్చు. కొని, రాయప్రోలు ప్రధానంగా భావించిన అంళాలు మతమే ఈ సిద్ధాంత ఉగంథంలోనూ ప్రరానికరించబడి నవి.

“రాయప్రోలు సౌందర్య దర్శనం' అన్నదానికి '&ీ65116110 0110800909 0€ క1/801014 560082 గజం” అన్నది ఆంగ్లీకరణంగా భావించడం జరిగింది. గంథ లక్యుం

లోకంలో ఏదీ నమ్మగం కాదు. ఎవ్వడూ సమ్మగుడు కాడు. కబట్టి నేను నానీన ఈ (గంథం కూడా నమ్మగమని చెప్పలేను. రాయ_పోలును గూర్చి ఎందరో కపులు, పండితులు, విమర్శకులు వారివారి దృష్టి ననుసరించి ఎంతగానో వ్యాఖ్యానించినారు. నాకు గురుతుల్యుడు” అని విశ్వనాథాది మహాకవులందరిచేత భావింపబడిన ఈ 'మహాకవి' ని గూర్చి ఎందరు వ్యాఖ్యానించినా ఆది కొంతనే అవుతుంది. 'నవ్యాంధ సాహిత్య వీధుల నుండ్‌ *నా' వరకు చూస్తే రాయ[పోలును గూర్చి చెప్పినదెంత ? బాలనస్వల్పం ఆయనవల్ల (ప్రభాఎతులై కవిత్వం (వాయడం నేర్చుకున్నవాళ్ళు తమ కీర్తి [ప్రవాహంలో మునిగిపోయి ఆయన గొప్పతనాన్ని గూర్చి తరువాతి తరం వాళ్ళకు చెప్పవలసిన బాధ్యతను విస్మరించినారు. ఈ దృష్ట్యా మరుగునవడిపోతున్న చార్మితక వాస్తవాన్ని ఎలికితీసి లోకానికి తలియ జెప్పడం వరిశిధకుడి కరవ్యంగా భావించివాను. అందువల్ల రొయ్మపోలు కాల్విక దర్శనం ఏమిటో తెలుగు (నజలకు లొటిబప్పాలన్న లవ్యంతో, సాహీత్య చర్మితరో యుగపురుషుడైన రాయపోలు బాన్నత్యాన్ని నిరూపించాలన్న ఆశయంతో నేను యీ (గంథాన్ని (వానినాను. అందువల్ల _

వంశిన్‌ వంచి, మృణాళమున్‌ మెలిచి, పక్వ్యదాకు పండించి వా

గంళల్‌ మార్షవమాధురీ సుభగవిన్యాసంబుంజీిల్కన్‌, దశ

(తింశల్పవజన ప్రసన్న రసనా దేవాల యాభ్యంతర

(పాంశు (పార్థనగీతమైన తెనుగుంబల్కున్‌ వశంసించెదన్‌

1 ఆంటూ కమ్మని మకరందకణములవంటి. తెలుగు వలుకులను ఆత్యంత ఆత్మీయంగా ఆరాధించి, పవ్మితంగా సాధనచేసిన భాషా తవన్వీ, బుషి, అభినవ దార్శనికుడు, మహాకవి. ఇవన్నీ ఆయిన శ్రీశాయ(్రోలు సుబ్బారావుగారి కీర్తి సౌధానికి, సాహిత్య దర్శనానికి నాయీ [గంథం 'కరదీపిక' కావాలని ఆశిస్తున్నాను.

ఈ విధంగా ఒక దృక్పథం నుండి రాయపోలును గూర్చి ఆధ్యయనం ₹ేసిన యీ [గంథం _ కవిగా, దార్శనికునిగా తెలు*ు సాహిత్యంలో ఆయనకు గల విశిష్షస్థానాన్ని నిరూపించ గలిగితే నాయీ మహా (వయత్నానికి సార్థకత లభించినట్లు,

ఇది కాస్త్రవిషయ [గంథం. ఆందువల్ల ఇందలి రచనా దోరణి, విషయ చర్శ అంత సరళంగా ఉండకపోవచ్చు. సహృదయులెైన పాఠకులు ఎక్కడైనా ఇబ్బంది కలిగితే మన్నించి దీన్ని సాదరంతో స్వీకరించవలసిందిగా కోరు తున్నాను.

డాః కె. యాదగిరి

అధాాయాలు : అంశాలు మొదటి అధ్యాయం అవబలరోజు 126 ఉప్మకమం శ్రి సమకాలీన దేశీయోద్యమ రేఖభాచ్మితం స్‌ అంధదేశంలో డేశియ చైతన్య విజృంభణ రి వైయక్రిక భూమిక 10 తెలుగులో సౌందర్యానుశీలనం : పూర్వరంగం [17 సూచికలు ల రెండవ అధ్యాయం నొందర్యా వికీలనం : 2770 (వవేశిక ర సౌందర్యం : జగత్తు శ్రలై సౌందర్య బోధ 8 సౌందర్యం : వస్తువు . వ్యక్తి 81 సౌందర్యం : అభిరుచి 8 సౌందర్యం విలువలు శై జగత్తును గూర్చిన దృక్పథం : సౌందర్యం కఠి చెతన్మం : సౌందర్య దీప్తి క్‌ి శాంతం: శివం : సుందరం ర్‌క్రి

ప! సౌందర్యం : జగత్తు - కావ్యం 561 కారతీయ కవులు : సౌందర్య నాధిన రశ సౌందర్యం : శృంగారం 67 సూచికలు 792 మూడవ అధ్యాయం తావథ్రభావా నమాలోచనం :; ర్రి1ే_ 134 ఖాష : కావ్యభాష గ్ర నాదం : శబ్దం: కావ్యం రిక్‌ తెలుగు కొవ్యథాష : పరిణామరీతి రై భాషా పరిణామం : అనివార్యత న! కావ్యభాష ; సహృదయ సేవ్యత 08 అన్మభాషా వదాలు : అవివ్యక్తి సొందర్య దృష్టి రగ వద సంరశం . భంగిమ 101 కావ్యభాష : వ్యాకరణాధికార పరిమితి 106 భాష : సౌందర్యోద్చోధ 110 సూచికలు 118 నాల్గవ అధ్యాయం కిజరి ? వివేచనం 1286157 రసానంద సౌందర్యాలు : ఆవరతైక్యం కే27 రపాశందం - _బవ్మోనందం : మౌలిక ఖేదం క్షే రాయప్రోలు - రస నూ(త్రం కేక కరుణ _ శృంగారం: రసత్వ విచారం క్షే

.. నిజరసం : నవ్యవామకరణం : 1శగ్ర సూచికలు | అయిదవ ఆధ్యాయం వేఫిమ 2 శామాంళ స్లైతన్య బొంతళం : 159_ 202 [యేమ చింతనం : పూర్వరంగం 160 అమలిన శృంగారం : విమిర్శకులు 168 (పేమ యొక్క మౌలికత : మానవీయ సంబంధాలు 167 పేమ చైతన్య సంపదాయం 178 (పేమ భూమిక : సమాన ,(పతిపత్రి కేర్రిడి కాంతాభక్తి : దాంవత నిష్ట 185 అమలిన శృంగారం : [పేమ సమ్మగత 11 నూచికలు 19కి ఆరవ అధ్యాయం జీవనవారోణం : 208210 నూచికలు 210 అనుబ౦ధ౦ ఉవయు త్త (గంథ్రాలు వ్యాసాలు : 218_ 228 సంస్కృత గంథఠాలు ర్క తెలుగు [గంథాలు 215 వ్యాసాలు లగి హొంగీ గంథాలు 220 ఆంగ్ల (గంథాలు 220

మొదటి అధ్యాయం అవతరణ

మొదటి అధ్యాయం అవతరణ ఉపష్మక్రమం కాల ధర్మాను"తట్రు జగత్‌ |పవృత్తి మారునపుడు వాజ్ఞయమును మారు, నిజము, అన్నారు రాయ్మపోలు. వాజ్క్బయంలో మార్చు రావటానికి కారణం వాబ్బ్మయం మ్మాతమే కొదు, జగళ్‌ పవృత్తిలో మార్పు రావటం అందుకు కీలకమయిన కారణం. ఈ జగత్‌ వవృత్తి కాల ధర్మానుగతమై ఉంటుంది. ఈ జగత్‌ [వవృత్తికి, మానవ జీవన (వవృత్తికీ అభేద్యపతిపత్తి, ఈ జీవితం తన వికాస [కషిదశలలో తనను తాను అనేక రంగాలుగా. వి స్తరింపజేసుకొంటుంది. వాజ్బయమనేది మానవుల మనో భూమికలకు సంబంధించి అత్యంత _వధాసమెన రంగం. కాల ధర్మానుగతంగా జీవిత (వవృత్రిలో వచ్చిన మార్చు వాజ్మయ రంగంలోనూ (వవర్తించటం, (పతి ఫలించటం' ఆనివార్యమే కాదు, అత్యంత సవాజం కూడా. ఈ అఆంకాన్ని సరిగా గుర్తించి భావించటం, తదణభిముఖంగా (వవ క్రించటమన్నది కాల ధర్మాన్ని, జీవిత వవృత్రిని గూర్చి సరయిన అవగా హనకూ, స్యక్రమ చైతన్యానికీ మౌలికలవషణం. వర్తమాన శతాబ్దం మొదటి వది సంవత్సరాల చివరినాళ్లలో తెలుగు వాయ రంగాన ఈ లవణం మూర్తీభ వించిన మహాకవి దార్శనికుడు రాయ్మపోలు సుబ్బారావు. అందుకే ఆయన ఈ వార్పును“నిజము” అని నిల్హారించినారు.

ఒక మహాకవి సహజంగానే ఒక దార్శనికుడు కూడా అవుతాడు. ఆయన “దర్శనం” ఆయన “మహాోక వి"త్వానికి వతీక. ఆయితే కాల ధర్మానుగత మయిన జీవిత పవృ తిని గూర్చి సమ్మగవగాహన లేని కొందరు సమకాలికులు ఆ దర్శనాన్ని పతిఘటించటానికి (వయత్నిస్తూ ఉంటారు. అయినా మహాకవి దార్శనికుడు ఈ _పతిఘటనలను అధిగమించి, భవభూతి మహాకవివలె, సమాన ధళ్ముల మీది గాఢ విశ్వాసంతో, ఆచంచలమయిన ఆళాభావంతో పురోగమిస్తూనే

ఉంచాడు. రాయ్మపోలు అట్లాంటి పురోగామి.

శీ రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం భవభూతి మహాకవి అన్నట్టు నిరవధికమయింది కాలం, విపులమైనదీ పృథ్థి కాని మానవులు తమ సౌకర్యం కోసం, వ్యవహార నాలభ్యం కోసం అశాలాన్ని. ఏవిధ-పరినూణ దశలలో, పృథివిని వివిధ ఖండాలలో నిరూపించుకొని పరిశీలించటం అలవాటు చేసుకొన్నారు. దీని వల్ల (పత్మేక కాల దశలలో, "'వత్యేక పృథ్వీ ఖండంలో జీవిత [పవృ త్తిలోకి అనుగత మైన మార్పును వీలయినంత న్త్టంగా గుర్తించటానికి, తమతమ అవగాహనల మేరకు స్పందించటానికీ, లేడా పతిస్పందించటానిక్‌ అనువయిన సౌలభ్యం మానవులకు లభించింది. కాలాన్ని వివిధ దళలుగా, పృథ్విని వివిధ ఖండాలుగా నిరూపీించుకోవటంలో మౌలికమయిన మానం మార్పు, మార్పు కాల ధర్మం కావటంవల్ల మానం కూడా అదే అయింది. యుగ విభజనకు మూలసూ(త0 ఇదే. అయితే, మార్పు సర్వా, సర్వదో ఒకే విధంగా ఉండదు. (పత్యేక యుగంలో (వత్వేక వృథ్వీ ఖండం_ఆంటే, దేశంలో అక్కడి |పాకృతిక స్టితి గతులూ, ఆ (పకృతి ఓడిలో ఎదిగిన సమాజం సమకూడిన సంస్కారం, ఏర్పడిన నర్యవదాయం, ఆలోచనో విధానం, ఆయుకూల _ (వతికూలాంళాలు మొదలమున అనేక విషయాల సమష్షిమీద మార్పులు రక రకాలుగా కలుగుతూ ఉంటాయి. కొలం వవాహ గూపమయింది. (వ్రవాహంలోని వేగ-మౌంద్యాలూ, సంకోచ .వికోచాలూ, జలసమృద్ధిత్వ-స్వల్పత్వాలూ మొదలైన వాటివలె కాలానుగత మైన జగత్‌ పవృత్తిలో మార్పులు (వవర్తిసూ ఊంటొయి. ఈ విధమైన రక రకాల మార్పుల స్వడావ స్వభావాల నమ్మగవగా హనతో మనీషులు, మనన్వులు అయిన మహానుభావులు ఆయా సందర్భాలను బట్టి సమాజాన్ని ఉద్చోధిస్తూ, సామాజిక గమనాన్ని అభివృద్ధి మార్గంలో వేగవరుస్తూ ఉంటారు, సమాజంలో చెల్లా చెదరుగా, స్పష్టాస్పష్టంగా పరచుకొన్న థావాల ఏక్కతీకరణం వల్ల శకి .మంతవుయిన ఆలోచనకూ, విధానానికీ లభించిన నామ శూపాలు ఈ మహాను భావులు. తెలుగు సాహిత్య రంగానికి పరిమితమయి గమనిస్తే ఈ శతాక్డా రంభంలో ఆ మవినుభావుడు ధాయపోలు. భారతీయ 'విచారథఢార రెండంచెలలో వరస్పర నహకొరంతో అతి 1పాచీన' కాలంనుంచి. (వవహిస్తూ వన్తున్నది. ఒకటి :; [వవృత్తి, రెండు : నివృత్తి. ఈ 'నాటికి ఈ 'ఆలోచనా ధారా (వవావోనికి ॥తి లేదు. వాబ్మయం-- సాహిత్యం (వరానంగా [వవృత్తికి చెందింది. నివృత్తి విచారధారాంచలండాకా

అవళరణ ని ఎదిగే స్వభావం కలది. అయితే, ప్రవృత్తికి సంబంధించిన. ఆటు పోటులు వివిధ రంగాల (పభావాలూ సాహిత్య గతి విధానాలలో మార్పులను సంపాచిస్తూ ఉంటాయి. అవి వివిధ నాహిత్య దృక్పథాలకూ, సిద్ధాంతాలకూ ఉపకరిస్తూ ఉంటాయి. ఈ ద్చృష్ట్యానే ధారతీయ సాహిత్యాల్లో శ క్రిమింతమయిన తెలుగు సాహిత్యంలో నన్నయ నాటి నుంచి రాయ్య్మపోలు దాకా-ఈ తొమ్మిది వండభేండ్ల కాల గమనంలో కావ్య వస్తువూ, కూపం ఆలోచనలకు సంబంధించి రకరకాల మార్పులనూ విధానాలనూ గమనించవచ్చు. కాల పర్మికమణ ద్‌కా భేదాల్లో వీటిని నిరూపించుకోవచ్చు. ఆధునిక శతాప్టంలో రాయప్రోలు ద్వారా తెలు సాహిత్యంలో వ్యక్తమయిన మార్చును, (పధానంగా సౌందర్య తత్వానికి సంబంధించి విచార ధారను గమనించేందుకు సమకాలీనమైన దేశీయ. పంస్టితు లను స్టూంంగా పరిచయం చేసుకోవటం ఉపకారకంగా ఉంటుంది. సమకాలీన దేశీయోబ్యమ రేా చితం

విషివమైన జాతి చైతన్యం రకరకాల ఒ త్తిళ్ళతో ఏశోన్ముఖమైనప్పడు జాలి జీవితంలో ఉదంమాలు ఏర్పడుతూ ఉంటాయి. ఇది కాలలలో, కాల ఖండంలో ఉవ్వెత్తుగా [వదర్శితమవుతూ ఉంటుంది. తెలుగు కవిత్వంలో భావ కవిత్వోద్యమం ఈ రూపమైంది.

కే0వ శతాస్థం ఈ జాతి జీఏతంలో ఉద్యమాల యుగంగా భావించ వచ్చు. “జాతికి మృత స్టితి వంటి న్నిదావస్థ ఒకటి వస్తుంది. ఆది పోగానే జాతి మేల్కొ_ంటుంది. అంటే తిరిగిపుడుతుంది. అనేక (వభావాల వల్ల ఈ (వబోధం కలుగవచ్చు”.2 కాబటి అనేక (వధావాల పరివేషంలో జుతి చైతన్యం ఎన్నెన్ని విధాలుగా పజ్బంధించిందో,_ఆ విజృంభణలో ఎన్నెన్ని రకాలైన ఉద్య మాలు వెల్లి విరిసనినా యో, ఒక్కొక్క ఉద్యమం ఇతర ఉద్యమాలకు ఏ విధంగా దారి తీసిందో, వ్రభావితం చెపిందో గమనిస్తే ఆ ఉద్యమాల ఫలితాలు, రూపొందిన సిద్ధాంతాలు, వాటి (వయోజన లక్షణం వ్య క్రమవుతాయి. ఈ నేపథ్యంలో భావ కవిత్వాన్ని [పవ ర్రింపజెయ్యడానికి, కావ్య సౌందర్య స్వరూపాన్ని సిదాంతీకరిం చడాని, ఫక్ట్వారా నామాట ప్రయాజన దృష్టిని కా. రోయ పోలు ఉద్యమించిన విధానాన్ని గమనించవలసీ ఉంటుంది,

విదేశీయుల రాపిడులకు పరాకాష్ట అయిన ఆంగ్లేయుల వలన వలన భారత శాతి పైత్యం 18వ శకాస్టంలే గొప్ప సంఘర్షణ పొఇదింది)

6 రాయ్మపోలు సౌందర్య దర్శనం మొదటి సారిగా ఈ సంఘర్షణ కంచి సమకాలీన జాతీయ చైతన్యాన్ని సమీక రంచుకొని ఉదయించిన వాడు రాశారామమోహనరాయ, ఆ నాటికి ఈ దేశంలో సాంఘిక దురన్ఫాయం శిఖర్యాగ సాయికి ఎరుకుంది. బాల్యవివాహాలు, బహు భార్యాత్వం, వితంతువుల హైప్యం, సతీ సహగమనం మొదలయిన త్రీ సమస్యలు మూఢవిశ్వానాలకు (వతిరూవమైన శిజహత్యలు, వరబలులు వంటి మూఢా బారాలు.సంకుచితమైన కుల, వర్ణ వర్గ భేదాలు, అస్పృశ్యత మొదలైన దుర్గ గణాలు, వ్యర్థం వతకలవోలు, ఆర్థికమైన అసమా-తలు. మొదలైన ఈ వివిధ నికృష్టాంశాలతో భారతీయ సామాజిక జీవితం అత్యంత శ&ఓీణదళరు. చేరుకుంది ఈ పస్థితినే శ్రీ అరవిందులు 6౯624 6043 మహా వయము) అ్నారు. ఈ క్షీణ స్ధితిని వివుస్తూ విఖ్యాత చంతకారుడు 'కె. ఎమ్‌ ఫణిక్కర్‌ ఇట్లా అన్నారు_ థారత దేశంలో విశాల భూభాగాలలో 18వ శతాబ్ది ద్వితీయార్డంలో నాగరికతయే నిలిచి పోయింది. అట్టి వంస్థితి (ప్రపంచంలో మరెక్కడా కనిపించదు. బెంగాలులో గంగానది లోయలో అరాచకం (ప్రబలింది. రవ శతాబ్ది ముగియ వచ్చేసరికి జనాభా అధికంగా ఉన్న (ప్రాంళాలలో, సార్యపదాయికంగా సంస్కృతికి నిలయాలై న (పదేశాలలో భారతదేశం సాగిలబడి పోయిఎగ ఊపిరి పీల్వనారంభించింది. మతం హీననాయికి ఇరుకొని నైతికంగా దిగజారివొయింది. ధారతదేశ ఆత్మయే గాఢమైన నిరాశావాదంలో మునిగి పోయింది,4 ఇంతటి ఆత్మ విస్మృతివల ఏర్పడిన సంవోభం నుండి జాతిని ఉద్రరించటానికి [ప్రాథమికంగా ఉదమించింది రాజారామమోనరాయలు స్టాపిం చిన “బహ్మనమాజం"”. ఇది మఠాదార సంస్యరణ (వధానంగా ముందుకు నాగింది అందువల్లనే అప్పటి పరిస్థితుల్ని విశ్తేషిస్తూ ఆచార్య జె, వీ. కృపలాని ఇట్రన్నారుఎ పాళ్చాత్య సంవర్శ౦ ఈ దేశంలో అప్పుడు నెలకొని ఉన్న భావాలను ఆదర్శాలను వ్యపస్థలను పునర్విమర్శించవలసిన ఆగత్యాన్ని కలిగిం చింది. మొదటి తాకిడి సహజంగానే మతానికి తగిలింది. కారణం ఏమిటంటే భారతీయుల భావాలు ఆదర్శాలు, తత్వాలు, వ్యపస్టలు, ఇంచుమించు మతాన్‌ిక్తి సంబంధించినట్టివి5

అవతరణ 7 ఈ కారణంగానే హిందూ మత ప్రాథమిక సత్యాలమ పునర్నిధూపించ డాని 3,ఆధ్యాత్మిక చైతన్యంతో సంస్కరణోద్యమాలు మొదట మితానికే పంమిత మైనాయి. - ఇందులోని సహజత్వాన్ని నిరూపిస్తూ శ్రీ ఆరవిందులు ఇలా ఆన్నారు- భారతదేశంలో (పజ్షా జీవిఠానికి సంబంధించిన మహోద్యమాలన్ని ఒకి చూతన అధా.త్మిక విచారముతో భావనతో ఆర ంభషుయా, యి. విష్టాన మంతయు హేతువాద బద్ధము సర్వ సమభావ యుతము ఐహికిము, వ్యాపంచికము, మత (ప్రమేయ రహితము అయి? ఎవ మయూరప్ప, (వభావం భారతదేశంలో మత సంస్కరణల యిత్నానినే కారక మైంది. భావాలను సమాజాన్ని పునర్నిర్మించ కృషి జరగాలంటే అఎ ఆధ్యాత్మిక ప్రాతిపదిక పైన ఆరంభమై మత రూవంలో మతోడ్దేశము లతో _సావలెనని భారతీయుడిని అతని సహజ _ జ్ఞానం ఉద్బోధిస్తుంది.4

ధారతీయుల మతం మ్య్‌్టా _ఎహ్మసమాజం కై9స్తవ మత (వణాళక మీద ఏర్పడింది. అందువల్ల కలిగిన ప్రతి స్పందనతో ఆ సమాజం (పారంభిం చిన సంస్కరణల విషయంలో పూర్వాచార వరాయణుల నుండి తప్ప అంతగా వ్యతిరేకత కలుగలేదు.” మత విషయంగా 'హెందవజాతి పుశేరుజీవనం కోసం ముందుకు వచ్చిన [శీ దయానందుల ఆర్య సమాజం ,పాచీన వైదిక మత మూల్యాల పునః వతిపాదనంతో ముందుకు సాగింది. ఇది నమకాలినంగా కాలొనికినుగుణ మై సంస్కరణలను చేపట్టింది. అంతేగాక అప్పటికే పోటమరించిన జాతీ యోద్య్‌మ రీతిని పోత్సహించి స్వాయత్తం చేసికొన్నది. ఆసెబీనంట్‌ నిర్వ హించిన “దెవ్య జ్ఞాన సమాజం” నేరుగా జాతీయోద్యమలలో థాగం కాకున్నా, ఇారతీయ రా ల్లిక చింతనను వరిమితంగా [పభావితం చేపింది.

ఈ సమాజాల సమష్టి |పధావం నుంచి మహా మానవోద్యమం విస్తరిం చింది. దీనికి పొళ్చాత్య దేశాలలోని రూసో మొదలయిన వారి అభ్మిపాయాలు నీర్దాంతాలు బహి ? కారణాలుగా ఉవకరించినప. ఈ ఉద్యమం వతి వ్యక్తికి (వతి జాతికి వారి వారి.పిశిష్షత చెడకుండా. స్వాతంత్ర్యాన్ని కోరింది. .

మొదటి దశలో ఈ ఉద్యమాల ప్రభావం సమాజంలోని విద్యావంతుల మీదనే అధికరగాపసరించింది. ఆనాడు వారి చుట్టూ ఆవరించి ఉన్నా సమాజం, .

8 రాయ్యపోలు సౌందర్య దర్శనం అందులో పేరుకు పోయిన మూఢ విశ్వాసాలు, 'మూర్ణమైన ఆచారాలను (సతి ఘటించటం, ఆ (వతిఘటనలో ఒకొక్క వ్యక్తి నలిగి పోవడం-.ఇవే ఈ ఉద్యమా లలో పాల్గొన్న మొదటి తరం వారికి ఎదురైన అనుభవాలు. అందువల్ల ఆ దశలో (పత్యేక వ్య క్షి స్వాశంథత్యం కోసమే ఆ ఉద్యమం ఉద్భృతంగా సాగింది. పరిమిత [వసారం గల ఈ వివిధమైన ఉద్యమాలను సమాజమంతటికీ ఏకోన్ములంగా వి స్తరింపజేసింది శ్రీ వివేకానందులు. ఆయన డేళ విదేశాలలో విసృతంగా వర్యటించి చేసిన ఉద్బోధ సమాజంలోని అన్ని వర్గాల సమస్యల్ని స్పృశించింది. భౌతికాధ్యాత్మిక విచార ధారల సమ్మకృమ్మేళనాన్ని 1వవర్షంప జేసింది పాక్షిక సంస్కరణలను కాకుండా సామాబికంగా సమ్మగ మైగ మార్పును వాంఛించింది. ఆయన ఒక నందర్భంలో ఇట్టా అన్నారు- కం ఓం ౯0బుంం | ౪111 20101 03 భి 120 8 ప03060 కలం౯060 డ26 ఖ్వ' 086 0 (0601. గ₹5ల ౪266 €0 ౯010౧0 081౫ 1016 90118 | *801 ౯006 286 0౯20801 960౧0... 161౯ 18 ఓ8ం ౧6606 0460020108 106 19 26 0౯ 00890౪041011 1640 101 0611676 18 ౯0౧౫, 1 811676 11 8౯0712... 703 మళ! పం! శేంజ8 [0 66 08813 0 ఏం ఉనికి (0 (6 +ల [001 0 (18 8్టట 084 ఇడ! |! 0811 186102! ₹టంణు క (90 [౧6 000 8౫6 161 1 08౧0 3౧ఇ25639 &లి6 మవికరి 20 1201మ /860%.6 గాంధీగారు ఈ ఉద్యమాన్ని మరింతగా రాజకీయాది రంగాలలో విస్తరింవచేసినారు. గోలలే, తిలక్‌ వంటి మహానాయకుల ద్వారా వికాన్నకమంలో ఎదిగిన దేశ స్వాతం్యత్యోద్యమాన్ని గాందీ మహాత్ముడు ఆట్టడుగు (వ్రజల దాకా తీసుకొని వెళ్లి విసృత ,(ప్రాతివదికపె మహోద్యమంగా పరిణమింపజేసీనారు.? విదేశ వస్తు బహిష్కరణ, విదేశ వభుత్వానికి సహాయ నిరాకరణ, మౌలిక విద్య (కె2310 టైజం240%) వ్వదేశీ భావన, అన్ఫృళ్యతా సివారణ, శ్రీజనోద్దర ణ, రామరాజ్య భావన మొదలై న అవేకానేకాంశాల ద్వారా సంస్క్రరణ.స్వ్యాతం(త్యోద్య మాలను సమన్వయ రూపంతో ఫలాలిముఖంగా (ప్రవర్తింవ జేసినారాయన. దీనితో దేశం ఈన పూర్వ వెభవాన్ని సంస్కృతిలోని ఉత్కృష్ట లవణాలను దర్శించి

అవతరణ రి ఆర్మనిష్టతో (వవశ్రంపసాగింది. తన కాలానికి అనుగుణంగా వివిధాంళాలన్నింటిని సమన్వయించుకొని వినూత్నంగా పురోగమించడానికి ఉఊద్యమించింది. దీని (వ్రభావం దేశంలోని అన్ని (ప్రాంతాలలో, అన్ని రంగాలలో అన్ని సాహిత్య ళూపాలలో ,వతివలించింది. ఈ ఉద్యమాల [కమవికాస వరిణామ దశలలో ఎందరో మహానుభావులు వివిధ రంగాలలో జాతీయ జీవితాన్ని గాఢంగా _సభావితం చేసినారు సాహిత్య రంగంలో బంకించం్టదుడు తాలోత్తాలంగా కనిపించే మహా వ్యకి. ఆయన రచనలు బెంగాలీ సాహిత్యాన్ని వినూత్నంగా వరిప్పష్టం చేస్తూ దేశీయ స్వాతం్యత్కోద్యమ చైతన్యాన్ని ఉద్దీవమూ, వేగవంశుమూ, చేసినవి. స్వాతర్శత్య సాధనలో “వందేమాతరమ్‌” కవిత “ఆనందమఠంొ నుంచి వెలువడి జాతికి ఒక మహా మంత్రంగా ఉపకరించింది.19 ఆ తరువాత భారతీయ సాహిత్యంలో హిమాలయమంతటి రవీం్యదుడు రాజకీయ తాత్సిక సామాజిక సాంస్కృతిక సాహిత్యరంగాల నన్నింటిని తన జీవితంతో, రచనలతో _వభావితం చేసేశాడు ఆయన సంస్క ర్త, తాత్వికుడు, నటుడు, చితకారుడు, సంగీతజ్ఞుడు, అన్నింటికి మంచి మహాకవి. ఈ విధమైన సమన్విత మవీ వ్య క్రిత్వంతో “శాంతిని కేతన” స్టాపనం ద్వారా భారతీయ చైతన్య భూమికపై విద్యా వెజ్జానిక రంగాలలో సృజనాత్మక, నిర్మాణాత్మక కృషి సాగించిన మహానుభావుడాయన.!12 మరి భారతీయ మహోన్నత తాత్విక వైతన్యాన్ని జాతి జీవితంలోని అన్ని అంతరాలలోకి, అన్ని రంగాలలోకి విప్లవాత్మకంగా విస్తంంప చేసీన మహర్షి శ్రీ ఆరవిందులు,12 ఈ మహత్తర కృషిలో దేశంలోని సర్వ (ప్రాంతాలు అన్ని అంశాలలోను నిష్టతో అను వర్తించినవి. ఆంధ్ర దేశంలో దేశీయ చైతన్య విజృంభణ ఆంధ్రదేశంలో కందుకూరి వీరేశలింగంగారి నుంచి దేశీయ చైతన్య విజృంభణ మనకు స్పష్టంగా గోచరిస్తుంది.13 సమకాలీన సమాజంలోని దుర్గ కణాలను తొలగించే సంస్కరణోద్యమంగా ఇది మొదట మనకు దర్శనమిస్తుంది. వీరేశలింగం గారు [ప్రధానంగా శ్రీ సమస్కల పరిష్కాావానికి జీవితాన్ని అంకితం

10 రాయవోలు సౌందర్య దర్శనం చేసినారు. ఆయన సాహిత్య రంగంలోనూ ఆడదే సంస్కరణ దృపితో (వవర్తిసూ తన వివిధ రచనా భూపాల ద్వారా సాహిత్యాన్ని బహు ముఖంగా వి సృతవరలి నారు: రఫఎవతి వేంకటరత్నం నాయుడు గారు నుత పరంగ్యా ఆచరణ పరంగా సంసా్శరోద్మమాన్ని పరిపుష్టం చెసినారు. అయినా చిలకమరిి లఖ£్మ సరసీంహం పంళులు గారితో గాని దేశీయ స్వాతంత్యోద్యమ లషిణాలు వి స్తరించలేదు. వీరేశలింగం. పంతయలుగారి సంస్కరణోద్యమాన్ని స్వాతంత్కోద్యమంతో మౌలికంగా సమన్వయించిన హడాయన. “వలల ద్వారా సంఘ సంస్క్రరణోద్య మాన్ని, చాన్మతక వ్యక్తుల కథా రచనల ద్వారా జాతీయతా భావాన్ని స్వాత్తం్యత్య కాంక్షను చిలకమ రి జనాని కందించినారు.

ఇదిట్లుండగా వ్యావహారిక భాషొౌదృమ రూపంగా భాషారంగానికి కూడా సంస్కరణోదృమాన్ని విస్తరింప జేసిన మహా మనీషి గిడుగు రామమూర్తి పంతులు గారు. ఆయనకు తోడుగా సృజనాత్మక సాహిత్యంలో ఈ ఉద్యమాన్ని సజీవంగా. ప్రతెఫలింపజేసిన గురజాడ అప్పారావుగారు, సామాజిక సమస్కాత్మక మైన రచనా వ్యాసంగానికి 'కన్యాశుల్కం రచన ద్వారా మార్గదర_కులు అయినాఢు. కేవలం కొవ్యాలలోనే బంధింపబడిన సద్య కవిత్వాన్ని విముక్తం చేసి తమ అవరాన్హాల ద్వారా సామాన్యుడి దాకా తీసుకువచ్చి పాణిగ్యహీత, (శవణా వందం మొదలయిన నామాజిక సమన్యాత్మక కావ్యాల రచనతో కవితా 2ైత న్యాన్ని విస్తరింప జేసిన వారు తిరుపతి వేంకట కవులు. సంస్క్రరణోద్యమంతో పాటు [కమ్మంగా ఎదుగుతున్న దేళభకి భావాన్ని, న్వాతం్యత్య కాంక్షను “ప్రకొవ రృుదీయం” టకం ద్వారా జనానీకాని కందించిన వారు వేదం వేంకటరాయ శాస్త్రిగారు. 'వీరందరితోపాటు ఈ ఉద్యమాలను మరింత త్మీవతరం చెసిన మహానుభావులెందరో ఉన్నారు. ఈ ఉదృమాల, వాటిని తీవ్రతరం చేసిన మహాను థావుల కృషే పైతన్యం నేపథ్యంగా రాయ్యపోలు వారు తెలుగు కవిత్వంలో అవత రింపజేసీని వినూత్న తై తన్యాన్ని గమనింపవలసి ఉంటుంది. ఇందుకు రాయపోలు వారి వైైయ కిక భూమికను రేఖా ప్రాయంగా తెలుసు కోవటం అవసరం. మైయజక్తిక భూమిక

సశాతన-వై దిక కుటుంబంలో జన్మించిన రాయిటపోలు ' సుబ్బారావు గోరి బాల్భు దిశ పధానరగా పినళల్లి నరసమ్మ గారి (గ్రామంలో గడిచింది. ఆ

అవతరణ క్షే (గామం వెదుళవల్లి. అధి శేధ 'వండితులఠు,] వుట్టిల్లు,14 కాల్య దళలోనే వేదోప నిషత్తుల అధ్యయన.అభధ్యాపన వాతావరణం రాయ్యహోలును (ప్రభావితం చేసింది. కాగా సం్వవదాయ విజ్ఞానవంతురాలయిన. పిన్నిమ్మ గారి సాన్నిధ్యం మరింత దోహదం చేసింది. ఆ దశనుంచే రాయ్మపోలువారి అంత శ్రైతన్యాన్ని సంప్రదాయ విశిష్షతా లక్షణం సువానీతం చెసింది.

పేరు పొందిన విద్వత్కపులయిన అవ్వారి సుబహ్మణ్యళాన్త్ర గారు రాయ్య్మహోలు వారి మేనమామ. రాయ్య[ప్రోలుకు నాహీత్మ విద్యా రహస్యాలను బోధించిన వథమ గురువు. అక్కడే రాయపోలు కవితా వ్య క్రిత్వానికి శ్రీకారం జరిగింది, మేనమామ గారి వద్ద చదువుతూనే ఆయన వెంట దేశాటు చెస్తూ వారితోపాటు కలిసి అవధానాలు చేసీనాా ఆ అవధాన విధానం రాయ్మపోలును లోగాశ లేక పోయింది. ఆకుకవితో చ్యానంగం ఆయనకు “అభ్యానంగా” ఉవశకశిం చిందే కొని దాన్ని ఒక' విద్యగా ఆయన ఇస్తపడినట్లూ కనిపించదు. "అందుకు (వధాన కారణం తాత్కాలిక వినోద లక్షణం, ఆతోచనకు అనుభూతికి అవకాశం లేకుండా కేవలం గణాల పంపిణీ మీద వేగంగా వద్యాలను చెప్పడం కావచ్చు. అవధానాలు ఆలోచవామృతమైన కవిత్వానికి సంభ్రైన ప్రాతినిధ్యం వహించవని ఆయస కాత్నర్యం. ఈ తాత్పర్యం బలపబిడిన వెంటనే “ఆత్మనః కలా” వాణీ అయిన సరస్వతీ దేవిని గూర్చిం

తెసుగే ఉయనిదందు వపద్యపదరీతి కడలతృంతమో

హనముల్‌ శకోభనముల్‌ తదీయరసర కాలాపనంబుల్‌ లభిం

చో వా “ర్హకలావలాసఎయలక్షిన్‌ గాలికంబుత్తునే

జననీ ఎసేమిటికంక ఆపకవితాస వ్యాసమిప్పంపవె అంటూ వేడుకొన్నారు. కవితా సౌందర్యం మరు/న పడి పోవడాన్ని కానీ, దానిని తానూ వదలుకోవడాన్ని కానీ ఇచ్చ%ంచని వేదనా త్మీవత ఆయనలో 'పెరుగనాగ౦ది. ఇంతకూ ఆపకవితను సప్కసించి చేసేదేమిటి ? వెళ్ళదెక్కడికి ? ఈ సంక్షిష్ట మాసిక "స్టితిలో' ఆయళ తనలోని వోభకు; కన గమ్యాన్ని కూడా

11 రాయప్రోలు సౌందర్య దర్శనం రసమో భావమొ జీవదర్శసుకుమూరవ్యంజనామంజుళ బసమాసారచనంబొ సాధుహృదయస్పందృపతిష్థాకఠొ వా! విసరంబో సకలార్థశూన్యమగు నీ వేగాతివేగోక్రిదు ర్వ్యసనంబేటికి (త్రప్పుమింక జననీ రమ్యాక్షరక్షోణికిన్‌

ఆని ఆ వాన్లేపికి విన్నవించుకున్నారు. బుచ్చిరెడ్డి పాలెంళొ ఈ వేగాతి వేగో క్తి

దుర్వ్యుసనానికి మంగళం పాగటంతో15 రాయ్మపోలు మన్ససులో కవితా స్వరూప

సౌందర్యాల గూర్చిన త్మీవ భావన వృ క్తమవుతుంది.

ఒకసారి స్ముబహ్మణ్యళార్త్రి గారు నైపధ పాఠ ప్రవచన సందర్భంలో నలుని వివాహం చేసుకో లేకపోతే పాయోపవేశం చేస్తానని దమయంతి అన్న దంటూ చేనీన వ్యాఖ్యాన విధానం రాయ్మపోలుకు నచ్చలేదు. వాదం పెట్టు కున్నందుకు గాను సుుబహ్మణ్యళాన్త్రి గారు చదువు చెవ్పటానికి నిగాకరించి నారు. ఇది ఒక విధంగా రాయపో[లుకు ఉపకరించిందనే ఆనవచ్చు. చదువు కోసం అక్కడి నుండి కాకినాడ రావటంవల్ల రాయప్రోలు ఆలోచనా పరిధి విస్తరించడానికి ఆవకాశం లఖించించి.

కాకినాడకు ఆయన వచ్చేప్పటికే 1805లో బెంగాల్‌ విభజనతో అఖిల భారత స్థాయిలో స్వాతంత్యోద్యమం పుంజుకోవడం (ప్రారంభించింది. కార్యగెసు సమావేశాలలో ఉత్సాహంగా పాల్గొన్న రాయప్రోలుకు ఆ ఉద్యమాలతో సంబంధ మేర్చడింది.2? ఆ రోజుల్లోనే “హెర్మిట్‌” అనే ఆంగ్ల కృతి ఆధారంగా ఆయన రచించిన మొదటి కావ్యం “లలిత” వెలువడింది. ఇది స్వతం[త రచన కాకపోయినా కవిత్వాన్నీ గూర్చి ఆయనలో అంతర్గతంగా ఉన్న భావాలు

ఇందులో మెరుపులా మెరుస్తూ ఉండటం ఆ కావ్యానికి పీంకగా చెర్చబడిన ఈ

(క్రింది పద్యంలో సూచిత మైంది- శతస్మ్రతాయతపక్షపీఠమున శింజన్మంజుమంజీరరం జితపాదమ్ములు పాటలింపగ విపంచీజ్లీవతం తీకల (థతులందీర్చి చతుర్ముఖావతరణక్లోకంబులంబాడు భా రతెకంఠంబు ధ్వనించు కావ్యసుపమారద్వారమీక్షించెదన్‌ 18

అవతరణ క్రి కావ్యాన్ని గూర్చి ఆయన విబార ధార చతుర్ముఖంగా (వవహించినట్లు ఆయన కావ్య అనంతర కాలంలోని ఆయన రచనా విధానం వ్య కికరిస్తుంద్‌. “లలిత” రచనతోనే రాయ్మపోలు రచనా జీవితం (కొత్త మలువు తిరిగింది. అయనకు ఈ దేశంలోని [వతిదీ ఆత్యంతంగా ఆల్మీయమైనది. నన్నయ గారన్నా, ఆయన భారతాన్ని రచించిన గౌతమీ త్రీరమన్నా, గోదావరి నది అన్నా ఆయన వరవశించి పోతాడు. గోదావరిలో స్నానం చేస్తే కవిత్వం పుడుతుందన్న ఆయన తలంపు వింతగానే కనిపించవచ్చు. కాని ఆయన తన దేశంతో దేశీయమైన వాటితో పొందే కాదొత్మ్యానికి అదొక సూచన. ఆ రాదాత్మ్య్యమే ఆయనను రాజమహేందదవరానికి తీసుకు వచ్చింది. రాజమహేం్యదవరంలో చర్మిత చతురాసనులై న చిలుకూరి వీరభ్మదరావు, జొతీయ భావ (పేరణా స్థానమైన చిలకమర్తి లక్ష్ష్మినరసింహం మొదలైన వారితో రాయ్యపోలు వారికి ఆత్మీయత కలిగింది. చిలుకూరి వారి సంపాదకత్వంలో వెలుపడుతున్న “ఆంధ్ర కేసరి” వారపతిక (19810),లో శాకుంతలాన్ని గూర్చి రాయ్యప్రోలు వారు వ్రానీన వ్యాసాలు పూర్వ కావ్యాధ్యయనంలో ఆయన పొందిన వినూత్నో తేజాన్ని, ఆయనలో నాగిన విారణను స్ఫురింవజేస్తాయి. ఆ వతికకు అజ్ఞాత సంపాదకత్వ బాధ్యత కూడ రాయపోలులో రచనోక్సాహాన్ని మరింతగా పోత్సహించింది. మౌలిక విమర్శన శీలాన్ని పెంచింది. రాయ(పోలు కవిగా, విమర్శకుడిగో రూపొందుతున్న ఈ కాలంలో ఆంగ్ల స్మామాజ్య వాద సంస్కృతికి వ్యతిరేకంగా జాతీయ సంన్కృతిని పునరు బ్లీవింప చేసే లవ్యంతో |పముఖ నాయకులు ఉత్తేజకరమైన వివిధ కార్య్యకమాల ద్వారా ఉద్భుతంగా [వచారం కావిస్తున్నారు. 1911 లో ఉన్నత విద్య కోసం హైదరాబాదులోని నిజాం కాలేజిలో చేరినప్పటికీ రాయప్రోలు ఆ చదుచు వదలి మ్మదాశు చేరుకున్నారు. అక్కడ కొమత్తాజు లవ్మణరావు గారి సావాచర్యం రాయపొోలు వ్య కిత్వం బహు ముఖంగా వికసించడానికి దోహద వడింది. జయంతి రామయ్య పంతులు, వేపా రామేశం, వేటూరి [వభాకరళాన్త్ర, నేదం వెంకటరాయళాన్త్ర, కురుగంటి సీతారామయ్య మొదలైన వారు వేరు వేరు రంగా లల్లో (వముఖులు. వారితోపాటే బసవరాజు అప్పారావు స్నేహం కూజా రాయ ప్రోలుకు ఉనకరించింది. మిత్రుడు గణవెల్లి రామచర్శదరావు ద్వాదా వరిచితమైన

న! రాయపోలు సౌందర్య దర్శసం లవీర్యడుని రచనలు కాయప్రోలులో నూతన సౌందర్య" కవాటాలను తెరచినవి. సమకాలీన యవ జీవన' స్పృహతో ఆరంభమైన ఒక నూతనాదర్శాన్ని గూర్చిన అన్వేషణ ఫలితమే 1914 లో వెలువడిన “తృణకంకణ””' రచన. అది వెలువడు తూనే ఆం్యధ సాహిత్వ్మ లోకంలో అమితంగా సంచలనం కలిగించింది నూత్నత కోసం అజ్టులు చాస్తున్న యువక లోకాన్నీ, పండిత లోకాన్నీ ఆకటుకుంది.20 మదరాసులో మూడు “యూనియన్లు”గా , విడిపోయి. ఉన్న ఆం్యధ విద్యార్థులు వీకం.కావాలనే తలంపుతో అజయ్యా నరసిం హేశ్వురశర్మ గాం అధ్యక్ష తన విక్లోరియా వోలులో మొదటి సారిగా ఐక్యనభ జరిగింది. సమెైర్య లక్ష్యంతో రాయ్మపోలు రచించి వారి కందించిన -దేశభ_ వబోధ గీతాలు ఆ రోజుల్లో విద్యార్థుల జివ్వోగ్రాలపె తాండవీంచినవి. ఈ విధంగా యావదాంధ సమైక్య భావానికి తాలి రోజుల్లో ఆవరా రోపణం చేసి తెలుగు జాతీని ప్రబోధించిన వారు రాయపోలు, రాయప్రోలు పద్యాల వరనం ఆం్మర్రోద్యమ సభా కార్యక మంలో ఒక భాగమైంది. “అమరావతీ పట్టణమున బౌద్దులు విశ్వవిద్యాలయములు స్థాపించుగాడు" అంటూ (ప్రారంభమయ్యే రాయపోలు పబోధ పడ్భాలను నెల్లూరు నభలో దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్యగారు చదివినప్పుడు సభంతా విచిత్రంగా ఉత్తేజితమైంది. ఆ సభకు అధ్యక్షులు కొండా వెంకటప్పయ్య పంతులు. ఆ సభలో కడల కోటిరెడ్డి, ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ, కోడి రామమూర్తి, దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్య మొదలైన మహానుభావులు పాలొన్నారు. ఈ సభలో స్వయంగా పాల్గొని ఉత్తేబితులై న మరుపూరు కోదండ రామరెడ్డి వాసిన (పత్యివ వ్యాఖ్యానం ఈ నాటికీ ఉత్తేజకరమైంది.. అ వ్యాఖ్యానంలోని మాటలు కొన్ని ఇక్కడ గమనించదగినవి- 1917.18 లశ నెల్పూరులో, వురమతిదిరాన్ని అనుకొని దషిణాన వెరకటగిరి రాజాగారె కళాశాల మైదానంలో వేసీన పెద్ద 'కొటాయిలో ఊం్యధమవోసళ. = దేళళ క కొండా వెంకటవృ్నయ్య అధ్యవతన జరిగినది:.... సభా (పాఠరంభంనాడు.:...15 ఏండ్ల కోద్మెపాయంతో -&క్‌- సుందఠే సుకుమార మూర్తి తీరైన మొగంతో కాంతి తపకొత్త, విన్నహారి డేవాలు పృలకల పోగులు కాగా, ఒక వింత "సోయగంతో (ప్రాణం ఉట్టి వడేటట్లు కొన్ని “వద్యాలు "చవవెగాడు. చై తన్యంవల్ల -వించినది. పెన్న శవతిధ్వనించీనటి. “మావూరి తల్పరంగసాథుడు

అవతరణ 15 ఆశీర్వదించినాడు. అ వద్యాలే ఈ నాటికీ ఆర్మోధుల జాతీయ గీత మనిపించుకొంటున్న 4ఆమరావతీ పట్టణంబున మొదలై నవి. శోతభు ఉత్సాహవిహ్వలుల్లై నారు. ఆ పద్భాలు వ్రాసి చదివి కాక్వోత్త కీర సంపన్నుడైనది భావకవితా భావి భాగ్యోదయకర్మ , ధాయన్రోలు సుబ్బారావు క వీం్యదుడు. అప్పుడే స్కాట్‌లాండ్‌ నుండి విచ్చేసిన దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్య ఫసిమి మిసీమి మెయి ఛాయతో చక్కటి దీర్షకాయంతో కాషాయ లాల్చి. పెద్ధ తలగడ్డ చుట్టుకొని, పెద్ద ప్గింలో కర్పూరం వెలు తుండ చేబట్టి అమరావతీ వట్టణమున.అన్న (పబోధ గీతోలు చదివి అంర్మధమాతకు సీరాజన మిచ్చినార్కు అ చదువులో మాట మాట [పాణం పోసుకొని మానసాలను మున్నీరువలె పొంగించింది . పద్యాలు దాని- చదివినవారి పేరులే విన్నవారి నాలుకలపై లాస్కం చేసినవి, సుద్చారాప్తు జాతీయ కవిగా కీర్తి ధ్వజ మె త్రినారు.2]

ఈ విధంగా బంకించర్శదుని *“వర్రదేమాతరమ్‌' గేయం వలె రాయ పైసలు దేశభ కి వద్యాలు తెలుగు వారికి స్వాతంత్యోద్యమ మర్మతాలుగా ఏ స్తరించిగాయి.

ఆ కాలంలోనే రవీర్యదుని రమణీయ కావ్య (సోతన్వినితో శీ అరవీందుల యోగ వాహిని సంగమించి రాయపోలులో ,వవహించిందీ. అంతర్హతంగా అనాహతదశళలో ఉన్న 'రాయ్మపోలు సరస్వతి బహిర్గతంగా వెల్లి విరిసింది. 1014 నుండి 1916 వరకు “కాంతినికేతనం లో రవీం్యదుని సాహచర్యం రాయ (పోలు వ్యక్తిత్వాన్ని పరిపుష్టం చేనింది. అక్కడ నందలాల్‌ బోస్‌, విధుశేఖర భట్టాణార్య మొదలైన మహానుభావుల సాహచర్యం ఆయన ఆలోచనా విధానానికి వదును, మెరుగు పెట్టింది. ఆనాళ్ళలోనే కాశిలో వంచాగ్నుల ఆదినారాయణకాన్త్రిగారి వద్ద సాగిన భారతీయ ఆభంకారళకాస్త్ర ఆధ్యయనం పటిష్టమైన సాంప్రదాయిక భూమిక ప సంతరించింది.

ఈ విధంగా సయ్యవచాయ భూమిక, జాతీయభావన, సంస్థరణ వాడం, సౌందర్య దృక్పథం మేశవించిన సాహీతీ వ్య క్రితళ్వ పూర్లుడిన-. రాయ్యపోలు వాలిని నవ్య కవిళ్వానికి వవర్తకులుగా, మార్గదర్శకులుగా దేశం గు ర్రించిరది,22 ఆయన సాహిత సౌందర్యాన్ని సిద్దారితీకరిస్తూ రచించిన “రమ్యూలోకం” నద్య కవిత్వానికి మేని ఫెస్టా” గా అంగీక6ంచబడిందిః 38

16 రాయ్మపోలు సౌందర్య డర్శనం రాయపోలు సాహిత్య విమర్శ సౌందర్య దృక్పధాన్ని, నిరూపించే మొదటి [గంధం.“రమ్యాలోకం. రమ్యాలోకం మీద సాగిన చర్చల పరివేషంలో అనంతర కాలాన రూపు దిద్దుకొన్నది *మాధురీదర్శనం”. ఈ రెండింటికి వ్యాఖ్యాన స్ఫ్పోరకంగా వెలువడింది “రూపనవనీత౦', రమ్యాలోక రచనా కాలం కచ్చితంగా తెలియదు. కాని ఉజ్జాయింపుగా

రచనా కాలాన్ని ఊహించేందుకు ఒకటి రెండు ఆధారాలు కన్పిస్తున్నాయి. 1926 లో దుప్వ్యూరి రామిరెడ్డి గారు హైదరాబాద్‌ వచ్చిన సందర్భంలో తమను కలుసుకున్నప్పుడు రమ్యాలోకంలోని తన (వతిపాదనలను గూర్చి కొన్ని విష యాలు ఆడిగినట్లు రాయపోలు వారు ఒక ఉత్తరంలో తెలిపినారు. 24 అయితే అప్పటికి రమ్యాలోక రచన సాగుతూ ఉండి ఉంటుంది కాని వెలువడి ఉండక పోవచ్చు ననిపిస్తుంది. 1928లో భావ కవిత్వాన్ని త్మీనంగా నిరనిన్తూ ఉమా కాంత విద్యాశేఖరులు “నేటి కాలపు కవిత్వం” ఆన్న (గంథాన్ని వెలువరించారు. అందులో రాయ్మపోలు రచనలు అనేకం ఉదాహరించారు కాని రమ్యాలోకాన్ని ఉదాహరించలేదు. విద్యాశేఖరులు సాహిత్య విమర్శ రూపమైన రమ్మాలోకం ఆ నాటికే వెలువడి ఉంటే తమ (గంథంలో రమ్యాలోకాభిపాయాలను కూడా ఖండిం చడానికి వయత్నించే వారు. అందువల్ల 1928 నాటికి రమ్యాలోకం వెలువడ లేదనే చెప్పవలసి ఉంటుంది. రమ్యాలోకం మీద మొట్ట మొదటి సారిగా 1989 లలో కురుగంటి సీతారామయ్యగారు చసిన సమీక్ష అంధధ్రప్మతిక ఉగాది సంచికలో వెలువడింది. అందులో-

రమ్యాళోకమ్‌ ధాయ్మపోలు సుబ్బారావు గారు రచించిన నూతన

(గంథము. వెనుకటి వానివలె గాక ఇది విలక్షణమెనది. దీనిని చదివిన

వెంటనే యందలి (ప్రశ స్యము నుగ్గడింవవలెనని (పేరణము జనించి- రమ్యాలోక సమీక్ష చేసున్నట్లుగా సీతారామయ్యగారు అన్నారు.బ్‌ వన్ని ఇట్టి రమ్యాలోకం అప్పటికి కొన్నాళ్ళ ముందే ఆంటే, 1988 పాంతంలో వెలువడి ఉండవచ్చు. వెలువడటానికి ముందే చాలా కాలంనుంచి రన్యూలోకంలోని వద్యాలు ఖండికలుగా అక్కడక్కడా వెలువడి ఉంటాయి. అందుకే రామి రెడ్డిగారు హైదరాబాదులో వాటిని గూర్చి రాయ్మపోలు వారంతో మాటాడి ఉండ వచ్చు. "దీనినిబట్టి 1986 నాటికే రమ్యాలోక రచన ఆరంభమై 19886 (ప్రాంతంలో సమ్మగ (గంధంగా వెలువడి ఉంటుందని అనుకోవచ్చు.

అవతరణ క్షే

మాధురీదర్శనం చెళ్లపిళ్ల వేంకటకాన్తి గారికి వారు ఆస్టాన కవులుగా నియమిళులై న సందర్భంలో అంటే 1949లో ఉపాయనంగా సమర్పించబడింది. రూవనవసీతమ్‌ 1949 లోనే రచింపబడినా కూడా26 మొదటి సారిగా 1859 లోనే వెలువడింది.

ఈ విధంగా గమనిస్తే రాయప్రోలు వారు కావ్యం, కావ్యంలో సౌందర్యం వీటికి సంబంధించిన వివేచన దాదాపు ఇరవయి యేష్లగా చేసినట్టు చెప్పవచ్చు. మౌలికమైన రమ్సాలోకానికి మిగిలిన రెండు పూరక (గంధాలు గానే భావించ వలసి ఉంటుంది.2? ఈ అన్నింటి వరివేషంలో రాయ్యపోలు వారి సమష్టి సమ్మగ వ్యక్రిత్వం నేవథ్యంగా సౌందర్య తత్వాన్ని నిరూపించు కొనవలసి ఉంటుంది. అయితే రాయపోలు వారి వివేచనకు పూర్వం ఆధునికంగా తెలుగులో సౌందర్య కావనని గూర్చి సాగిన విచారణ తీరు గమనించడం అవసరం.

తెలుగుతో సౌందర్యానుశీలనం ;

పూర్వ రంగం

పవీరేశలింగంగార్‌ కంటె చాలా కాలం ముందే.అఆంటే 182% లో కావలి

వెంకట రామస్వామి ఇంగ్లీమలో “దక్కన్‌ కవుల చర్మిత” రచించినారు. మొదటి

సారిగా ఆ _గంధానికి ఆయనే [వాసుకొన్న పీఠకలో సౌందర్య భావవకు సంబం

ధించిన స్పూర్రి కనిపిస్తుంది. ఈ పీఠికలో _పాచ్యపాళ్ళాత్య కవితా సిద్ధాంతాల

దృష్ట్యా మొదటి సారిగా సౌందర్య విషయం ఈ [కింది ఆయ మాటలలో వ్య క్రమవుతుంది.....

తీంం0౯64188 10 శ?1860616 211 ౧౦౦౮౫ 00891366 12 1011204101 &లిరే 1౯ ఇం 210% (16 76002755 05 1000009663 (0 06 116 (1181 ఇసిత6ళల 19 రం[80(1! (0 (ఏం $02963 2౯౦6౪606 ౧6 06400011, *76 00౪14 10 ౧10% 09 & 80060 (96 ఇం?)4 10౯6 20046281 12 తడి(0౯21 00)604 10 6౫0116 ౧06410 లోలకం, (080 (56 ౧601080314 0€ 19612 *ఏల 116 1106 0 2806 18 0గ౧11పేంయ అర 16800068 (ఏడ 901106 టం 1048182000 *1(0 906965), 186 80861 84011096, '8- ప09108ై 2౧6 ఠేం118001, 30 28 10 4156 211 ం5 9488 ౧0౪6౯8 0 క80 10 25 61678100 (886 ల: (లయ 0 (లం + 91010186 266 అళ8ి8110031. 26

(2)

10 రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం

ఇం్యదియాల ద్వారా అనుభూతమె* (పకృతి సౌందర్యం భావనా శ క్రితో కావ్యంలో వ్యక్తం చేయబడుతుంది అన్న రామన్నామి తాత్పర్యం ఆయన తరువాత సాహిత్య విమర్శలో [కమ వికాసం పొందినట్టు కనిపించదు. వీరేశలింగంగారు *'సరస్వతీ నారద సంవాదం'లో (పధానంగా నిరాకరించింది శీణ యుగానికి చెందిన (ప్రబంధాల తీరునే అని చెప్పవచ్చు. శుష్క మైన శ ద్దాడం టరం, బలాత్క్బృతమైన ఆలకారాల వ్రచోగం మొదలైన వాటిని నిరసించి, రసానికి 1పారాన్మమివ్వటంలో కావ్య సౌందర్యానికి సంబంధించిన భావన అట్టడుగు పొరలలో ఉండి ఉండవచ్చు. కాని అది వికిసించలేదు. “విగహతంత విమర్శనం' మొదలయిన (గంథాలలో ఆయన ఏమర్శ సమకాల రచనలలోని భాషా లోపాలు అపళబ్దాలు, గ్‌ర్వాణ బాషానభిబ్దత, అస్వారస్య (వమయోగాలు, సందర్భ శుద్ది రాహిత్యం మొదలైన భాషా సంబంధ విషయాలకే పరిమిత మైంది, అక్కడక్కడ ఆయన చూసిన గుణాలు కూడ ఆ విధమైనవే. వీరేశలింగంగారి లోని సహజమైన సంస్కార దృష్టి పూర్వ కావ్యాలలోని శృంగార రస నిర్వహణను నిరనీంచటానికి _పేరణ నిచ్చింది.

తెలుగులో సాహిత్య విమర్శ ఒక విధంగా వీరేశలింగం గారితోనే

ఆరంభించిందనుకున్నా ఆది పి. దక్షిణామూర్తి గారి 'పింగళిసూరన' నుంచే ఆధునికత్వాన్ని సంతరించుకున్నది. ఆయన తరువాత కాశభట ; బహ్మయ్య కాన్షి, వెన్నేటి రాషకందరావు, పా స్కబహ్మణ అయ్యర్‌, బగా టో! మొదలైన వారు వెలయించిన సాహిత్య విమర్శ ఒక [కమానుగతిని స్ఫురింప చేస్తుంది. ఇందరి తీరును గమనిస్తే కావ్యంలో భావనా శక్తికి రసానికి (పాధాన్మ మిచ్చినట్టు వ్యక్తమవుతుంది. రహెనికి సంబంధించిన భావన సౌందర్య భావనకు అనుగుణమైందే కాని ఆ రస భావన కూడ సామాన్య చోరణిలో భావ పరిమితిలోనే ఆషపోయింది. 1పాచీనాలంకారికులు సాగించిన రస విచారంళోని గాఢత్వం కనిపించదు.

కావ్య కాంతకు కథాంశం శరీరం, పాతలియద్రియములు. రసము

(పాణము.... ఇవి చెడకుండా తక్కినవి చెడినను రమ్యృతకంతగా

లోపముండక పోవును.2

_ అన్న [(బహ్మయ్యళాన్తి గారి మాటల్లో *“రమ్యుత' అనేది సౌందర్య భావ స్ఫోరక మే. అయితే ఇది కావ్య నిర్మాణ రీతికి అనుగుణంగా [పాచీనుల న్నూలమైన అభ్మిపాయాన్ని గతానుగతికంగా పునరుద్దాటించినట్లు మతమే

అవతరణ 19 కన్పిసుంది. కాని సౌందర్వానికి సంబంధించిన తా త్రిక దృష్టిగాని భావనా సమ (గత గాని వ్య క్రంకాదు. అసలు ఆ నాటికి కావ్య నిమర్శకే స్పష్టత రాలేదని వన్నేటి రామచందరావు భావించినారు.. నిజమైన కవితా సారమిట్లుండవలెనని నిరూపించు పత్యేక (గ్రంథ మేదియు మస యాంధ భాషయందు గానరాదు. కవిత్వమునకు గల ఆంధ లవణ (గంథములలో పద్య పాదమునకిన్ని గణములుండవలె, నిచ్చట యతి యుండవలె ననియు, ఇది శుభా్షర మనియు నిది యజఒభ గణమనియు - నిట్లు దెలుపునవే గాని కవిత్వ మూల మెట్టిడో కవిత్వమునికు విషయ మెట్టిదిగ నుండవలయునో [వత్యేకముగా న్యేగంథము గాని నిరూపించి యుండలేదు,30 అన్నారాయన. తన విమర్శలో వర్ణనల హ్వాభావిరత, కావాల త్మీవత మొదలయి. అంకాలను గూర్చి ఆయన ,పస్తావించినారు. ఈ అంళాలు కావ్య సౌందర్యానికి హేశువులు గానే పస్తావించబడినవి. వింజమూరి రంగాచార్యులు వేదాంత విషయాలు కావ్య సౌందర్యానికి పతి బంధకాలు అవుతాయని అంటూ- ఇటి బోధనా కవిత్వ విసరమే కావ్యంపు సౌంపు పెంపుం దగించుచున్నది.31 అని అభ్మిపాయ పడినారు. ఈయన కూడ కావ్యంలో స్పాభావిక వర్ణ భావ చ్మితణ వంటి వాటికే _పాధాన్యం ఇవ్వాలని అన్నారు. సాహిత్య విమర్శలో రామలింగారెడ్డి రాక విచ్శితమైం సంచలనాన్ని కలిగించించి. కావ్యంలో సౌందర్యానికి ఉదాత్తత ఒక లవమణంగా ఆయన గు రించినారు. కళాపూర్లోదయంలో అఆలంకారాలను ఆశించని సహజ సౌందర్శ్భాన్ని ప్రతిపాదించే నుగ్యాతీ = కాలీనుల వృత్తాంతాన్ని ఏిశిష్టమెందిగా నిరూపించి గారు. గురజాడ అప్పారావు గారు వీరేశలింగం కంచె నాహిత్యాన్ని వివేచించడంలో ముందుకు నాగినా ఆయన సాహిత్య విమర్శ స్పష్టమైన (గంధ రూపంలో వెలువడ లేదు. సౌందర్యానికి సంబంధించిన ఆయస ఆలోచన ఒకటి రెండు వ్యాసాలలో మ్మిఈ.లకు వాసిని కొన్ని లేఖలలో రేఖా మ్మాతంగా స్ఫురిస్తుంది- జీవితం నీటి బుడగ వంటిదని, సౌందర్యం అశాశ్వతమని సిద్ధాంతాలు చెప్పే వేదాంతుల సూక్తుల మాటలకేంలే .... జీవితము సౌందర్యము ఆళాశ్వత మని చెప్పే సిద్ధాంతాలు ఇం్యదియ సుఖము పరిత్యజింప దగినవనే వాదానికి బలాన్నీయవు. జీఫఏతము సౌందర్యము అకాళ్వత మని చప్పినంత మాతం చేత ఇండియ సుఖము ఏిడుప తగిందికాదు,32

$(1 రాయ(పోలు సౌందర్య దర్శనం

అని ఒక లేఖలో అంటాయన,. వర్డ్‌ వర్త్‌, రవీందుల ఆలోచనా [వభా వానికి అంతో ఇంతో లోనైన ౧రజాడ ఆలోచనరో జీవితంలో సౌందర్యం యొక్క ఉనికి దాని అనుభవాన్ని గూర్చి సాగిః రీతి రేఖా మ్మాతంగా ఈ విధమైన కొన్ని సందర్భాల్లోని మాటల వెనక స్ఫురిస్తుంఏ.

ఈ విధంగా రాయప్రోలు. తెలుగు సాహిత్య రంగంలో అవతరించే నాటికి సౌందర్యానికి సంబంధించిన స్పృహ అవ్పటి వరకూ సాగ సాహిత్య విమర్శలో చెదురు మచురుగా వృక్తమవుతుంది కా3, తాత్తికంగా సౌందర్హాన్ని భావించి, వివిధ పార్శ్వాలను విచారించి విస్తరింప జేసిన తీరు కనిపించదు. కాగా తెలుగులో ఈ సౌందర్య విజారణకు రాయపోలు రచనలు మొదటి సారిగా విసృతమూ, పటిష్టమూఐన వేదికను ఏర్చరచినవి. ఆయన కావ్య రంగంలోకి [వవేశిస్తూనే 'రమ్యత'*ను ,వ్రతిపాదించినారు.33 సౌందర్శానికి మరో పేరు ఆయిన “రమ్యత' (కమంగా ఆయన కావ్యాలలో విచారణ ముఖంగా స్నూతీకరణలను పొందుతూ, చివరకు “'రమ్యాలోకం"”గా రూపు దిద్దుకుంది. తెలుస సాహిత్య రంగంలో సౌందర్య విచారణ సమ్మగతాభిముఖంగా నాగించిన తొలి (గంథం “రమా లోకం.”

(వాచీనాలంకార శాస్త్రంలో అనావశ్యక థాగాన్ని వేరుచేసి ఆ సిద్ధాంతా లకు పారిభాషిక పదాలకు ఏర్పడిన నిర్జీవ స్థితిని నివారించి అవి ఆధునిక కవిత్వానికి కూడా వర్రించ దగినవే ఆని నిర్ధారణగా చెప్ప డానికి ఒక అభినవగుప్తుడో అనందవర్దనుడో చేసినంత పని మళ్ళా చేయవలసి ఉంది.34

అని 19/6 లో వెల్చేరు నారాయణరావు గారు అన్నారు. అమితే ఇంత పని చేయవలని ఉంటుందని 1925.1985 లలోనే రాయప్రోలు గుర్తించి నారు. ఆ గుర్తింపు ఫలితంగానే సృజనాత్మక కావ్యాల కనుబంధంగా నృజనాత్మక విచార రూవంగా ఆవిష్కృృతమెన 'రమ్యాలోకం'”, దాని వ్యాఖ్యా [పాయా లైన మాధురీదర్శనం, రూవనవనసీతం _ 5౪ మూడు (గ్రంథాలు ఆధారంగా తెలుగు సాహిత్య రంగం మీద సౌందర్య విచారణ సాగించిన తీరు, బహుముఖీనత పాధ్యమయినంత సమ్మగంగా దర్శించడానికి ఒక (కమ పద్దతిలో ఇక్కడ వయత్నం చేయబడుతున్నది.

అవతరణ వే సూచికలు;

1. రమ్మ్యాలోకమ్‌-2 ; 1 ల్హ్జె చేపులపల్రి కృష్ణశాస్త్రి? “పాతిక సంవత్సరాల తెలుగు కవిత్వం” భారతి, 1949 రజతోత్సవ సంచిక,
2. ఈ సందర్భ్శంలె డా కోవెల న్ముపసన్నాదార్యులు అన్న యీ మాటలు గమెనింప దగి-వి- “పాళ్చాత్చ విజ్ఞాన (పభావం చేత మన మనస్సులన్ని ఒకానొక సపీన ద్సృషిన్‌, హేతు వాదాన్నీ ఆలవరచుకొన్నవి. శతాబ్దాలుగా సహటైాబ్లా లబ్‌ యై యి లుగా యథాతథంగా అంగీకం స్తూ వచ్చిన అంకాలు అన్నీ (వళ్నలకు పతే చయబదవి. నూతన పరిస్తితుల్తో వాటి యోగ్యత కూ బొచిక్యాన్ని ంకె |! నా (వశ్నించడం జరిగింది.” _-- “శవ్యకవిత్వారంభము' (వ్యాసం), విమర్శిని.1, పు, 6 శ చూ; “= నర్జ్వే అలళ్‌ ఇంజీయన్‌ వ్వ్‌ + ది నేషనల్‌ ఇన్‌ ఫర్‌ మేపన్‌ అండ్‌ వబ్లికేషన్సి లి. బొంబాయి (1947). ళా
3. చూ:వె. బి. కృపలానీ, గాంది సాల్‌ రైల్‌ అంట్‌ థాయ్‌”
4. చూ: శ్రీ అరవంద వ్యాసావ, క 7 ఈ సందర్భంలో శ్రీ అరవిందులు [బహ్మ నమాజాన్ని గూర్చి వ్యాఖ్యా నిస్తూ అన్న ఈ (కింది మాటలు గమనించ దగినవి, యబహ్మ సమాజమనేది ఒర విశాలమైన సర్వ సమదర్శియెన ఉదార ధావన, దానిలో ఇంగ్లీషు [వయోజక వాదము (యుటిలి టేరియనిజమ్‌)ను పోలిన వేదాంత సంబంధమైన ఉత్తేజమున్నది. రవంత క్రైం స్తవ (వకావమున్నను, మత సంబంధ హేతు వాదమూ వివేక వాదమూ "పెద్ద మోతాదులో నున్నవి. గని "పెంపుకు చెందిన మూడు దశలూ హైందవ మతాదర్శాలైన జాన, భక్తి, కర్మల వరటివి, ఖా క నో =చూ; ఠీ ఆరవింద వ్యాసావళి,

ర్తర్సి రాయ[పోలు సౌందర్య దర్శకం

8. “జ ౨188 0€ 00%092180” 072744 అంగ. ౮ ౧064440760, 111 ౪01. ల. 213, 216.

9. ఈ మహా ఉద్కమంలో గాందీగారి (పవేళాన్ని దేపులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి గారిట్లు వ్యాఖ్యానించి ాారు- నామాన్య శ క్తి వామర్భ్యాలు, నామాప్న జీవితాన్ని స్పురింపజే పే దూడు, /డ్డా, సుటీర వాసము జీర్ణ శరీరమూ గల గాంధే . వభువులు [వ్రబలులూ పండితులూ చూస్తుండగానే (ప్మృపథమ పీఠం మీదికి వఏనాడ యితే ఎక్కి కూర్చున్నాడో ఆనాడే వతి నామాస్యమానవుడు జగ త్తంత ఆధిక్యత మీద అధిరోహించి ఊరుకున్నాడు.

_.'పాతిక సంవత్సరాల తెలుగు కవిత్వం,” భారతి, 1049,

క0. “ఆది ఎక్కడ పుట్టింది 2 ఎప్పుడు ఎలా రచింపబడింది? అనేది

ఆనవసరం. కాని అది బెంగాజ్‌ విభజన దినాలో హిందువులకు ముసిం స్‌! రా

లకు గూడా అత్యంత శ క్రివంత మైన యుద్ధ నినాదమైంద, ఆది ఒక స్యామాజ్య వాద వ్యతిరేక నినాదం. నేను బాలునిగా ఉన్నప్పుడు అనందమఠాన్ని %ంంచి దాని కర్తయెన అమర కవి బంకింను గూర్చి గాని ఏమీ ఎలుగక ముందే మొదటి సారిగా వందేమాతరం గితాన్ని విన్నప్పుడు అది నన్ను గటిగా ఆకట్టుకొని నన్ను దాసుడ్ని చేసుకున్నదె.... అచ కోట్లాది [వజల హృదయ సింహాసనాలలో సంపతిషిశమై వుంది. జాతి జీవించి ఉన్నంత వరకు ఆ వతాకము ఆ గీతము జీవిన్తాయి.” అని గాంధీ “హరిజన్‌” అనే పృతికలో పేర్కొన్నాడు. చూ : వంచేమాతలద్‌, పు, 155,

11 థ్రీ రవీర్యదుల విశ్వరూపాన్ని గూర్చి జవహర్‌లాల్‌ న్నెహూా వంగ సాహిత్య చర్వితకి (వాసిన పీఠికలో ఇట్టన్నారు. భారతీయ విజ్ఞానం మూకీ భవించిన వాచీన బుషి వంటి వాడు ఆయన కాని ఆయనకి సమకాలిక సమస్యలు అన్నీ తెలుసును. భవిష్కతులోకి చూడగల్లిన (వజ ఉంది. ఆయన వంగ భాషలో వాకాడు కాని ఆయ విశాల దృష్టి దేశంతో ఏదో ఒకి వాగానికి ఒంధించబఒడి ఉండదేం

అవతరణ లికి కాదు. వాసవానికి అది భారతీయ మెనదెనాా మానవకోటినంతటినీ తన వరిధిలోకి తెచ్చుకొంది. ఆయన జాతీయత, అంతర్జాతీయత రుచి సమ్మే॥ నాన్ని పొందాయి ఆయన్ని కలువుకొన్నప్పుడు, లేదా ఆయన రచనలు చదువుతూ ఉంటే మానవానుభూతి యొక్క, విజ్ఞానం యుక్కూ అత్యున్నత +ఖరాన్ని సమీపిస్తున్నట్లు మనకనిపిసుంది ఇది అన్మత సాధారణంగా కనబడేది కాదు.” -వంగో సాహితా చరిత. (డా సుకుమార్‌ సేన్‌, పీరిక్క, పు ౪|| 12 అందుకే శ్రీ అరవిందులకు గూర్చి రాయపోలు సుబ్బారావు ఇట్లు వ్యాఖ్యా నించినారు. . శ్రీ అరవిందుడు ఒక అవతారము. సృష్టి యందు ఉన్న జీవకోటిలో మావవుడైె పుట్టుట, పురుషుడగుట, పిదప వేదో కములయిన విధి నిషేదము. లెజిగిన న్నైప్టికుడగుట - ఈ మూడును ఒక దాని కంటె ఒకటి ఉతమోత్రమములు వూజుకోట్ల జన్మములలో చేసిశ పుణ్య పరివాకము ఇత తప్ప ఇవి సంభదింవ వంటాడు.... మోక్షమే పరమావ ధిగా నిర్హ్ణయించెను....శ్రీ అరఏందుని యందు పై లషణములన్నీ ఉస్నవి.. .ఇంతే కాదు శ్రీ అరవిందుని యందు అపూర్వమయిన మజి యొక విశషణము స్పోటమయినది దానిచే ఆయ సనాతన దార్యని కుల కన్న విలవణుడయినాడు. మహాయోగి (వ్యానం) శీ ఆరఏంద శతజయంతి సంపుటము, ఆగస్టు 15, 190702. 18. అందుకే దేవులపల్లి కృష్ణళాస్త్రిగారు ఇట్లన్నారు.... వీరేశలింగం చేతి దెబ్బలకు ఆంధధజాతి నిద నుంచి కాస్త ఒ త్తిగిల్లి ఒక్కు విరుచుకౌనిి కళ్ళు నులుముకొని, ఆప్పుడే అవులించి లేచి కూర్చున్న రోజులవి. ఎఎీపొతిక సంవత్సరాల తెలుగు కవిత్వం”, 1949, భారతి. 14. ఈ సందర్భంలో రాయప్రోలు వారి సతీమణి శ్రీమతి వరలవ్మమ్మ గారు చెప్పిని మాటలు గమనింపదగినవి ...

రశ్మీ రాయప్రోలు సౌందర్య దర్శనం ఈయన పినతలి గారి పుట్టిల్లు వెదుళ్ళపల్లి ఆవిడ తండీ సుబ్బరాయ

ళా ౬ ల కాన్రి గారు గొప్ప పండితుడు. ఆసలు ఊరంతా వేదపడింతుల పుట్ట. తాటాకుల బుటలలతూ వేదాలు వలిసుండే వారు అక్కడి జనం.

ప! ౮ (యా ల ఈయన పిన్నిగారు పుట్టింటికి పెచ్చి*ప్పుడల్టా ఆమె వంట ఈయన కూడా ఆకండికి వచ్చివారు.

--విమర్శిని.4, పు. శ0

15. వనమాల పు, 89.

16. “మేనమామ సంస్కృత పండితుడు ఆయన దగ్గరే సుబ్బారావు గారు సంస్కృతం నేర్చుకున్నారు. ఒక సందర్భంలో నలున్ని చేసుకోలేక పోతే (ప్రాయోపవేశం చేన్తానని దమయంతి అన్న మాటలను వ్యాఖ్యా నిస్తూ ఇలాగైతే చాలమంది యువతులకు పెళ్ళిళ్లు కావని సుబ్బారావు గారన్నారట, అది విని ఆగహించి సంస్కృతం చెప్పడం మానేళాడట మామయ్య.”

నశ ం _-చూ , రాయ్మపోలు సుబ్బారావు గాంతో (వత్యేక గోష్టి, ఆం(ధజ్యోతి (దిన ప్యతిక) నవంబ5 21, 1976, ఆదివారం

[7, *ఈయన (రాయప్రోలు). కాం(గెసులో. తిరుగుతూండే. వారు. సతిపుర కాం్యగెసుకి అలంపూరు కార్మగెసుకి వెళ్ళిడం నాకు గుర్తే.”

ఎంఢ్రీమతి వరలవ్మమ్మ (రాయ్యపోలు వారి సతీమణి), “మ్సఖ్రాముఖి”, విమర్శిని.4, పు, 40.

18. “లలిత”కు పీరికగా నవాసీన పద్యం

19, చూ వ “రాయప్రోలు సుబ్బారావు గారితో (వతృేక గస ఆంధి జ్యోతి (దిని ప్యతిక), నవంబర్‌ 21, 19076.

20. “ఆదునిక కవిత్వమన్నది అప్పుడే _పారంభమయింది. ఈ కృతివల్ల ఏదో (కొత్రలోకంలోకి మారము ఏర్పడి నట్టయిండి అంతకు ముందు ఆధునిక విధానానికి తోవ తీసిన వారు అనూరు [ప్రాయులు, ఈ నూర్యాలోకము వల్ల సాహిత్య సీమలో నూతన రుచి వ్యాపించి కన్నులు మిరుమిట్లు గొలిపింది. కొంత మంది నేత వటలాలు సీరయి

ఆవతరణ రగ పోయినవి * అన్న తల్లావజ్ఞృల శివశంకరళాన్త్ర గారి మాటలు ఈ సందర్భంలే గమనింవ దగినవి. చూ : “నీరాజనమూు, తృణకంకణము, రజతోత్సవి సంచిక.

21 “రాయప్రోలు సుబ్బారావు కొన్ని స్మృతి శకలాలు,” విమర్శినిం4,

22, “*ఠ్రాకూరు /రపీం్మదులు) ఒకనారి మదరాసు వచ్చినాడు, "సెంటల్‌ "స్టేషక్‌లో జరిగిన ఘనన్వాగతంలో ఆ కవీందుని కళాపూర్ణ రూపాన్ని దగ్గరి చూపుతో చూడగలిగినా ఆ సాయం్మతం మరీనా వీచ్‌లో జరిగి బహిరంగ సభలో రవింుడు అన్నాడు: ఆం[ధులకు ఒక అరునాతన మహాకవి ఉన్నాడు ఆయినే యపకుడైన రాయ్యిపోయ సుబ్బారాపు- అని కరతాశఃధ్వనుల ఒలరేగ చేసినాడు, ఇక ఆయు పరిచయ భాగ్యం గలిగిన మాబోంట్లీ మాససిక స్టితి ఎట్టుంటుందో ఊహించు కోండి."

_ఎఎమరుపూరు కోదండరామరెర్డి, “*రాయ,।పాలు సుబ్బారావు కొన్ని స్మృతి శకలాలు, బిమర్భిలి4, పు. 66

28, “రాయపోలు సుబ్బారావు గారు నవ్యకపులకు పతి నిధిగ రమ్యాలోక మను కావ్య నియమ 1గంథమును రచించిరి... ఈ రమ్యాలోకము సుబ్బారావు గారు ఉద్దేశించిన నవ్యకవుల మేని ఫెస్టోగా కనబడుచున్నది, _=దువ్వూరి రామరెడ్డి, లెలుగు కవితలో కొత తెన్నులు, తఎతోలోల (2 ంరావలీ.4, పు 160

ల్యే “ఇక్కడికి. స్తానిక సహృదయుల సిలుపు మీద వచ్చారు. మా యింటికి వచ్చారు... రమ్యాలోకంలో నా (పతివాదనలను గూర్చివారు కొన్ని సంగతులు అడిగారు. అన్నీ పూర్వ ష్మకియా ఫక్కిన ఉన్నట్టు జ్ఞాపక౦.

వారి దృష్టి సాహిత్యం మీది నుండి సాహిత్య లషణాల మీదికి మొగ్గిందని తోచింది అప్పుడు.” ఆని రాయప్రోలు రమణారెడ్డికి (నాసిన లేఖలో తెలిపినారు

ఎం. చూ : “త ఎరోళిలొ, పు, 2592

ర్జగ్ర రాయప్రోలు సౌందర్య దర్శనం

95 చూ: ఆంధ నవ్యతిక ఉగాది సంచిక 1980, “రమ్యాలోక సమీడ”,

28. రాయపోలు సుబ్బారావు గారు తమ రచనల కాలాన్ని గూర్చి స్వయంగా ఇట్స్‌ వాసుకున్నారు- నా రచ*లకు కొండ గురులు 1009లో లలిత” (పారంభ రచన 1912.141లో తృణకంకణాది నాలుగు లిరిక్కులు,. 1815.17 లో దేశాభిమాన కవిత్వం, అధిక భాగం 1022 తరువాత 1980.40 మధ్య రమ్యాలోక మాధుకి దర్శనాలు. 1949 లో రూపనవనీతం. 1960 లో మాతమ తేభం సంనృృృతాకువాదం దీనితోనే _పారంభమయింది. ఉత్తర రామచర్శిత, శాకుంతలం. 19/2 సుందరకాండ రాస పంచాధ్భాయి.

--పవ్యకవిత (వ్యాసం సొన 19081 అఆగస్బ.

27 _ రమ్యాలోకంలోని భావాలను విమర్శించగా మాధురీదర్శనమ్‌ అను పేరున జవాబు బప్పేరు.”" --టేకుమప్ల కామేశ్వరరాపు, నా వాళ్సయ మళలు (19066 పు 804 రగ పీరిక ” ఖో ఛిళల్‌ స్రైబ్‌ ఆల్‌ దళ్య్‌ పోయబ్ళొ,పు ౪|| 9 చూ అడునిత తెలుగు నొవాత్వ్యా విమర్శ = సొంగవదాయిక్‌ లేత పు, 20 (వకారంగా.

తి మచ ఎనుబల్యిత రచనా విమర్శనము, పురీ

రిమే. వంగలీ నూలినాడ్యిఎ పు 85,

తికి శంజాడ ౮చఎలు.ల్‌ లేఖలు, పు. రీఉ.

ల్రితి రాయప్రోలు ఈ రమ్యతా స్వరూపాన్ని, రమ్యాలోకం, మాధురీ దర్శనం, రూప నవంళతం (గ్రంథాలలో నిరూపించినారు,

తకిట తెాలథలో తఎతా ఎన్లవాల నృదూవం, పు, 78,

“రెండవ అధ్యాయం సౌందర్యానుశీలనం

రెండవ అడ్యాయం సౌందర్యానుశీలనం (ప్రవేశిక సౌందర్యం నిత్వ పరిచయం చేత అలక్షితమై నీరస పాయమై పోయినది. నిరంతర నివృత్తి బోధల వల్ల దానిపట్ల నిషిద్ధ బుద్ది బలసీనది. ఇంకా పవ్య- చింతా అతిచారము చేత అనభ్య స స్థవిరమై నీచిగిల్లి నిగుప్తమైనది. అని “రూపవనవనీతం లో భామతి అవేదన. నిజానికి ఈ ఆవేదన రాయ (పోలుది. యథార్థమైన సౌందర్య భావన విలుప్రమై పోవటంవల్ల, సౌందర్య రాత్వికత విస్మృతమై పోవటంవల్ల మానవ జీవితంలోనూ, దాన్ని అనుసళంచి రశల లోనూ.ప్రధానంగా సాహిత్యంలో ఒక విధమైన జడత్వం కమ్ముకొన్నది. నిజానికి జీవితంలో సౌందర్యం ఏ విధంగారూ నిష్నేధింపదగింది కాని విస్మరింపదగింది కానీ కాదు అది మానవ జీవితాన్ని ఆనందమయం చేసి అతిలోకమైన అతీందియమైన అనుళూతిని కలిగింపజేస్తుంది సౌందర్యం ఆనందం అనేవి దశావి*షాలే తప్ప మౌలికంగా ఒకటే. అవి భిన్నం కావు మానవుడు తశ జ్రీవిత మంతా పర్మిశమించడం, పురోగమించటం అనేది జీవితమంతటికీ లక్యమెన, (ప్రధానమైన ఈ ఆపందం కోసం మ్మాతమే ఈ ఆనంద సంపాదన కోసమే మానవులు అనాదిగా ఎన్నెన్నో ,పయోగాలు చస్తున్నారు. ఎన్నెన్నో ఫలికాలను సాధిస్తున్నారు. అనేక మైన సౌకర్యాలను శమకూర్చుకుంటున్నారు. రకరకాల ఇబ్బందులు వడుతున్నారు వాటిని ఆధిగమిస్తున్నారు. దీనికంతటికీ పరమ లక్యం కేవలంగా ఆనందం. అది సౌందర్యరూపం, మానపుడు తన జీవిత వికాసకమంలోని వివిధ పరిణామ దశలలో, పాశవిర వవృతి నుండీ (క్రమంగా ఉన్నత భూమికలకు ఎదుగటంళలో, మాన కీయ లవణాన్ని సంపాదించి పెంచుకోవటంలో దాన్ని సమ్మగీకరించి దివ్య త్వాన్ని అనుభవంలోకి తెచ్చుకోవటంలో సౌందర్యం అత్యంత కీలకమైన అంశం,

కిం రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం

మానవేతగ మైన జీవ జాలం ఈ సృష్టిలో అనంతంగా వ్యాపించి ఉంది. అనుదినం పెరుగుతూ తరుగుతూనే ఉంది. అడి తన వరిసరాలను గమనించటం లోనూ దాన్ని తనకు ఉవపయోగించుకోవటంలోనూ అనుభవించటంలోనూ ఒక [క్రమత పరిమితి ఉన్నది. కాని మావుని విషయంలో ఇందుకు భిన్నంగా ఆసంతమైన వైవిధ్యం విస్కృతి ఏర్పడింది. పపవవ్యుదులు కేవలం తమ [పాణా లను నిలుపుకోవడం కోసం తమను రక్షించుకోవటం కోసం అవసరమైన అంకా లను మ్మాతమే గమనించ గలవు.2 తనుకు, ఉవయోగించ గల వాటిని మ్మాతమే స్వీకరించ గలవు. అతి స్వల్ప పరిధిలో ఉపయోగించే విధంగా కూడా కొంత వరకూ మార్చుకో గలవు. కేవలం ఇం[దియ కాంతలకు, దైనిక జీవితంలో తృప్తి వజచుకోవడం మాతమే వాటి జీవితానికి లక్ష్యం. అంతకు మించి ఆలో చించటం కానీ వవ కించటం కానీ, ఆనందానికి అనుకూలమైన అంశాలను రూపొందించుకో గలగటం కానీ దాటి పరిధికి మించింది నిజానికి ఈ మించుద లలో నుంచే మాశవత్వం ఉదయించి ఎదుగుదల _పారంభమయింది [కమ పురోగతిగా ఉన్నత భూమికాభిముఖంగా సాగుతున్నది, మానవులు మరింత ఉన్నత స్టితిని జఇరుకోవటానికని ఇంకా వయత్నం సాగిస్తూనే ఉన్నారు ఇది నిరంతరం నాగుతూ ఉండేదే, అయితే ఈ సాసదలలో మానవుడు కేవలంగా రాను మ్మాతం బళుకడం వరకే కాక లేదా తన వారి (వార్యా పిల్లల) వరకే కాక, తనతోపాటు బతుకుతున్న వి స్పృతమైన మానవ సమజాన్నీ మానవేతర సమాజాన్ని గూర్చి కుడా ఆలోచించ గలడు. దృశ్యమాన చరాచర పపంచం లోని సర్వాంళాలను వరిశీలించ గలడు. వాటిని కేవలం తనకు మాతమే పరి మితం కాకుండా, వాటిలోని సౌందర్యాష్న, ఉపయోగ లక్షణాన్ని, ఆహ్హాదకాం కాన్ని ఉద్భుద్ధి పరచి తోటి వారికి అందించ గలడు. వారితో పంచుకొని అను ఛవించ గలడు, అఆనందించ గలడు. ఈ "కలుగ టంలో స్వార్థ లక్షణం (వవే?ంచినవుడు ఏకః స్వాదు భుంజీత అని ఇతరులనూ నియమించ గలడు కూడా. కాగా మానపుని ఆలోచ, భావన, అనుభవ లక్షణం సృష్షియందంతటా వ్యాపించింది. ఆతి విచ్శితమూ, అనాద్యనంతమూ ఆయిన యీ సృష్టి మానవుని అంతర్శతమైన అనేక [కియాశక్తులను అనుభవశక్తులను ఆలోచనాశక్తులను అనేక రకాలుగా ఉద్చోధించి |పేరేపించి పెంచి అతని స్థాయిని దివ్యం చేయటానికి (ప్రోత్సహిస్తున్నది. ఈ (ప్రోత్సాహాన్ని అఆందుకోవటంలోను ఉద్యమించటంలోను మానవుడు నిత్య వ్య గుడు.

సౌందర్యానుశీలనం త్రే్కే మాశవుని ఆలోచనా విధానం భావనా రీతి, అనుభవ నామర్జ్మం పెరుగు తున్న (కమంలో సౌందర్యాన్ని గుర్రించటంలోనూ, భావించటంలోనూ, అను భవించటం లోనూ, అభ్యుదయకరమైన మార్పులు [కమోదాత్రీకరణ సాగు తూనే ఉన్నాయి. తద్ద్వారా మానవ చైతన్యం ఎవ్పటికప్పుడు సమ గత్వాభి ముఖంగా విస్తరించు కుంటూ ఎదుగుతూనే ఉన్నది. అందువల్ల శ్రీ రవీందులు మానవుని సిమగముగొ తయారు చేయ వలయు ననిన సౌందర్య చర్చను వదలి వేసినచో పొస%దు. అన్నారు ఈ విధంగా మానవ జీవిత సమగతకు, సౌందర్య భావ నకు, ఆనుభవానికి, దాన్ని గూర్చిన విచారణకూ అవినాభావ నస్‌ంబంధం ఉన్న దని స్పష్టవడుతుంది. సాందర॥ భావనా రాహిత్యం జీవితాన్ని జడత్వ ప్రాయికి దిగజార్చుతుంది. ఈ స్థితి నుంచి తప్పించుకొని, మానవుని వైయి క్రిక జీవితం (క్రమంగా సామాజిక. విశ్వ చైతన్యం వైపు పురోగమించటానికి, విశ్వ చైతన్ఫంగా వరిణమించటానికి సౌందర్య భావన, తదనుభవమూ (వకృషావకారక మైన ఒక మహాళ కి. కాగా సమకాలీు వరిస్టిరులలో, జాతి జీవనంలో, ఆ జీవ నాన్ని ఆత్మీకరించుకొని (ప్రదర్శించి లఖ్యున్ని సాధించగల సాహిత్యంలో అనేక కారణాలవల్ల అలక్షితమై పోతున్న సొందర్యతత్వాన్ని పునర్విచారణ ద్వారా (వస్తుతీకరించటానికి నాహిత్యం ప్రాతిపదికగా రాయపాలు ఉద్యమించినారు. మరి, సౌందర్యాన్ని *'గుర్రించి ఉన్మేషింవ జేసే ఉపాయము, చెప్పుమని “రతి” అడీగినప్పుడు భామలి__ అది కూడా ఒక సాంగసా ధన సహజమైన సాధన చక్యాని మనసు, చిక్కని అభ్యాసం కావాలి. సురూపానశయమైన చూవు-స్నిగ్గ కామ ముగ్గమగు అంతఃకరణము దీనికి అంగవ్యాసములూో అంటుంది. రాయ్మపోలు ఇంతటి పవ్శిత నిష్టా భావనతో. సౌందర్య పరమాణు పరిిభమణము ఈ అంతరాళమ:దే జరుగుతూ ఉంటుంది. రమ్యాలోక సూ తాలకు మాతమే ఆ రుచిరాణువులు చిక్కుతవి అన్న గాఢ పత్యయంతో సాందర్య విచారణ (పారంభించినారు.

[2 రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం సౌందర్యం : జగత్తు జగమంతయు సాందర్య స్టగికము?

అన్న ,పతిపాడనతో రాయప్రోలు సౌందర్య విచారణ ఆరంచభమవుతుందా సౌందర్య విచారణ ఆరంభించిన తా త్తికులందరూ దృళ్య్ళమాన _వపంచ మందం తటా అథివా*"ప్రమెన సౌందర్యాన్ని లక్షించడంలో ఏ మాతం ఏ మరుపాటు పొందలేదు. కాని ల&ంచడంలోని వైవిధ్యం వల్ల సౌందిర్య భావనలో వివిధమైన అంతరాలు, ఆలోచఎలు మనకు లభినాయి.

(నికు తత్త్వవే త అయిన ప్లేటో దృశ్ళమాన (ప్రపంచాన్ని ఆధ్యాత్మిక మని, భౌతికమని రండు అంతసులలో భావించినాడు.? ఈ భావనగు ఆనుసరించి ఆయన సౌందర్య దృష్షి కూడా (వసరించింది. ఈ కారణంగా సౌందర్యం కూడా లౌకికమని అలౌకికమనీ ఆయన (వతి వాదించినాడు అంతటితో ఆగక ఆయన ఆలోచనలో లౌకిక సౌందర్యం కూడా రెండు అంతసులలో దర్శంచబడింది.క ఒకటి . పకృతి గత సౌందర్యం. రెండు :; మానవ కల్పిత సౌందర్యం వటిలో (వకృతి జనిత సౌందర్యం అలౌకిక సౌందర్యానికి అనుకరణ రూపమైంది. ఈ అనుకరణ రూపాన్నే మల్ళీ అనుకరించేది మానవ కల్పిత సౌందర్యం ఈ మానవ కల్పిత సౌందర్యమే అనేక కళలుగా పవర్తిసున్నది. ఈ విచారణలో మౌలిక మైన అలౌకిక సౌందర్యానికి, మానవ కల్పిత మైన సౌందర్యానికి మిక్కిలిగా ఎడ వాటు కలిగింది మానవ కల్పిత సౌందర్యంలోని సౌందర్యాంశ మౌలికమె* దాని కన్నా కిందుగా మూడవ మెట్టు మీద ఉంది. ఈ విధంగా గమనిస్తే (కృతి గత సౌందర్యమే మౌలికమైన సత్యానికి సమీపంగా ఉండటం కారణంగా అయిసంతలో, పకృతి గత సౌందర్యమే ఉత్తమమైంది. ఈ ఆలో చన మానవ కల్పిత సౌందర్య రూపాలయిన కళిలను ఆయన నిరసించడానికి ఒక్‌ కారణమైంది.

కె9ిస్తవ ఆధ్యాత్మిక భావ నిష్టలయిన వారు మరొక విధంగా భావించి నారు. వారి ననుసరించి. పకృతి దైవ కల్పిత సౌందర్యమయం.!0 దాని కన్నా వేర్తెనది మానవ కళ్ళిత సౌందర్యం. నిజానికి ఈ రెండూ ఆదరణీయాలే. కాని, మానవ కల్పిత సౌందిర్యానికి (పాధాన్యమిసే దైవ కల్పిత సౌందర్యాన్ని అధః కరించినట్లవుతు దని, ఈ న్గితిని తప్పించటం కొరకు దైవ కల్పిత సౌందర్యాన్ని

సౌందర్యానుశీలనం రిల ఉదా త్తీకరించి ఇతరమైన దాన్ని వారు అధఃకోరిందినారు. ప్లేటో భావన వీరిలో ఈ విధంగా పరిణమించింది. సౌందర్య తత్త్వ విచారణలో లౌకిక.అలౌకిక, లేదా దివ్య-భౌతిక లేదం ఎట్లా ఉన్నా వకృతి/సృష్టి సౌందర్యవంతమనే ఆంశంలో నిజానికి అభ్మిపాయ ష్‌! భేదంలేదు. దీని ఆదరణీయ అనాదరణీయత్వాలకు కారణాలు భీన్నభిస్నంగా కల్పించబడ వచ్చు కాని- ఈళావాసంమిదం!1] అన్న నిష్ట గలవారు పాచీన భారతీయ బఒుషులు వారకి ఈ సర్వమూ అంటే దృశ్యమాన (పకృతి, (వపంచం వర మేశ్వరమయం. అందువల్ల దీనియందు అభివ్యాప్రమెన సౌందర్యమంకతా పరమేశ్వర విలసనమే. ఈ సృపిలో ఊర్టితము విభూతిసుంతమూ అయిన సర్వ వస్తుగప్రాణి జాతమూ భగవత్తేజటో రూపమేనని భగవత (వవచించింది.32 ఆ భగవ తత్వాన్ని అనుభవించటం ఈ సృష్టి గతమైసన సౌంచర్యం ద్వారానే సాగళుంది. అందువల్ల మనవైపు స్కష్టి గత సౌందర్యమే పధానమైంది. అందుకే రాయ(పోలు- రాశనబడ కనుమూన (వమాణముసకె అంది యందని పరతత్త్వ మవల నుంచి వంచభూత భాసితమైన పకృతి కళనె సన్నిపాత లక్ష్యమనియె వచస్వీ నేడు]3 అన్నారు. పరత త్తం అచ్చంగా పత్యక్షమైంది కాదు, అనుమాన |వమాణ గమ్య మైంది. తద్వారా భావనా గమ్యమై వై య కికానుభవంలో పరిణమిస్తున్నది, కాని పాంచభౌతిక మెశ ఈ (వకృతి అందరికీ వత్యవం. ఈ వకృతి వేరు ఈ (వకృతిని అనుకరించే కళ వేరు అని రాయ్మపోలు భావించలేదు ఈ్కవకృతియేకళ శుద్ద చె తస్యముయొక్క కియాభివుకి _ అభివ్యంజన వ్యాపారము యొక్క పరిణామ స్వరూపము కళ. మరొక విధముగా చెప్పినచో ఆత్మాభివ్య కి రూపమైన రచనా [పక్రియ కళ యగుచున్నది.!* (3)

లకీ రాయ ప్రోలు సౌందర్య దర్శనం కాగా పరమేశ్వరాభీవ్య కి ,_వకృతి. అది కళ, సర్వ సౌందర్శ రూవమైనం ఆనందమయమైన పరత త్తమే (వక్ఫతిగా పరిణమించినపుడు పరతత్వానికి (వకృతికి అభేదాధ్యవసాయం సిద్ధిసున్నధి. ఈ ఎధంగా _పకృళ్యనుభవం ఉదాత్తస్థాఒులో. పరమేశ్వరానుభవ మౌళతున్నది.. శ్రీ రామకృష్ణ పరమహ్ఞంస అనుభవాన్ని ఇందుకు ఉదాహరణగా చెప్పుకోవచ్చు శ్రీ రామకృష్ణుడు బాల్యదశలో కూడా (వకృతిలోని అందమైన ఏ అంళాన్ని దర్శంచినప్పుడయినా ఒకానొక అతీం్యదియమైనస అనుభవ దశను పొందేవారు. ఆయన జీవితంలో అనంతర కాలాన [వకృతిలో దివ్య సౌందర్యాంశాన్ని దర్శించి విరివిగా ఆనందానుభవం సొందేవారు.15 ఈ విధంగా తదనుభవానికి (ప్రకృతియే, కళారూపమైన డాని సౌందర్యమే. సన్నిహిత లవక్యమని రాయప్రోలు ధావింవటంలోని కౌచిత్యం గమనించవచ్చు. సొందర్యబోధ

మానవులలో బౌద్ధిక, హార్షిక అనుభవ లక్షణాలు రెండూ సర్వదా [వవర్తి స్తూనే ఉంటాయి. ఈ (పవర్తించటంలో శారతమ్యం ఎంతయినా ఉండవచ్చు. ఒకచోట ఒకటి మరొకచోట మరొక టి ఆధికారం నెరపవచ్చు. దీన్ని అనుసరించి రాయ్మపోలు బుద్దివాదులు హృదయవాదులు” అని అనుభావుకులను ద్వివిధంగా వర్గీకరించినారు.18. రూవ నవనితంలో ఈ ఇర్బరిని గూర్చి బహుముఖాలుగా వివరంచటానికి ఆయస ఎన్నెన్నో ఉదాహరణలు [పదర్శించినారు ఈ ఇద్దరిలో మౌలిక భేదం ఒకటి అక్కడ లక్షింవ బడుళున్నది. బుద్దివాదులు భౌతిక మైన అంశాన్ని అధ్యాత్మికీక రినారు. హృదయ వాదులు అధ్యాత్మిక మైవ అంళాన్ని, భౌతికీకరిస్రారు. ఒక విధంగా ఈ రెండు విధానాలలోనూ మౌలికమైన భేదం అంతగా కనిపించడు కాని ఒకరిలో సౌందర్య భావన పరతత్వ ,[ప్రాధాన్యంతో తదభిముఖంగా. 1వ్రవర్రిస్తే చరొకశిలో ,ఫ్రకృతి [హైధాస్యంతో వరతత్వాభి ముఖంగా (పవరిస్తుంది. ఈ అంశాన్ని సూచిస్తూ. జర్మన్‌ తత్త్వవేత్త అయిన గెథే-

₹గ0 676౯ [౧89 ఎ క2జ30664 66 9680102 0₹€ 115005 ౪1 6815611 8 1౧069286 6౫2౧020)00169 016 6 1866౯6211282-

సౌందర్యానుశీల“౦ కిల్‌ (1080 ౦౯ 016 901౧1 0౯౭ (6 9017108112820058 05 ౧౫౬46౯ 2676౯ ౯03438, 006 &1*839 0౧628 ౦౮ 800898 ని౯0౧0619, 96110876౯8 వ0618, 0121059, &౯11518 204 [0౪618 01 21 2 అన్నాడు. గెథ్రే పేర్కొన్న 'వం64, ఉగః౪,' నిజానికి, రాయ్మపోలు దర్శించిన హృదయవాదులే. వీళ్ళలో అనుభవ [పాధాన్యం అధికం. (పకృతి . మానవ (వకృతి గతమైన సౌందర్యాన్ని వీరు రమ్యాతోకంళతో దర్శించి అనుభ విస్తారు. దాన్ని ఆత్మీకరించుకుంటారు ఈ ఆత్మీకృతమైన దాన్ని అభివ్యక్తి రూవమైన వివిధ కళల ద్వారా అందరికి అందించి, వారీతో తమ అఆనందాను భవాన్ని వంచుకుంటారు. లీలా పాయమైన ఈ దివ్య స్పృష్టిని తిలకించుడు. దూరా దూరా భేదం లేకుండా శెత్య సౌరభ చయనం చేసి ఆప్యాయ [వసాదం పంచి పెట్టే (బాణ (పదాత పవమానుడు. చైతన్య గర్భం చల్లబడి పచ్చగల్లేటట్లు చరాచర (పపంచానికి పుష్కల పయోదానం చేస్తారు సుజలదేవతలు. నితృమూ నియతమూ అయిన ఈ మహా విన్యాస మందే దృష్టాదృష్టములుగా సౌందర్య రూపరేఖలు కుదిరి కూడి ఉన్నవి ఆనంత జ్యోతిర్మయమైన ౨ఎకాశం అక్కడా, సమస వస్తు సంపన్నమైన భూచ్యకం ఇక్కడా - ఈ రెంటి రమణీయ సంవరణ వే సొందరబంధం.ేకి అన్న భామతి మాటల ద్వారా 'సౌందర్య గాభాగ్యమంతా ఈ బహ్మాండ భాండ మందే నిండి యున్న' దని శేలుళుంది. ద్యావాపృధ్యవకాశమందలి సమస్తమూ మహత్తర గాందర్య లవణంతో పరితపిస్తూ ఉంటుంది. ఈ సృష్షి విన్సానంలో సర్వమూ వరస్పర సహకృతంగా సౌందర్యాన్ని వ్యక్తపరుస్తూ ఉంటుంది అంటే సౌందర్యం ఈ వస్తు, వస్తువిన్యాన గతమై ఉంటుంది ఈ సౌందర్యాన్ని మానవుడు “ఇద్‌ సొందర్యం'అని ఏ విధంగా గుర్తు పటగలడు ? అన్నది సౌందర్య విచారణలో ఒక అంశం. వస్తుగత మెన సౌందర్యం తద్గతంగా మ్మాతమే ఉండి పయోజనం లేదు. ఆది మానవుని అనుకూతికి ఆందినప్పుడే గుర్తింపు పొందుతున్నది. సౌంద ర్యాన్ని మానపుడు గుర్తించే విషయంలో అరెస్తాటిల్‌ -

• అ ఎం ఎం “ంలైదిమిం[0/ 18 & గొడి(68 (₹ 51260 2౧6 0౯646, 2006 ఏలిం0ణ 1210053016 6169 (1) 18 2 ౪50 ౧19446

ర్య రాయ్యపోలు సౌందర్య దర్శనం 676400౯6, 81506 0౪౯ గ౮౯.6౧1108 0600568 1006130000 29 1 &00౯020%63 1284802896), ౦౯ (౧) 10 & 00640476 0 ౪7281 8126 0౨6, 389, 1000 ౧11163 1008 - 88 2 86 6456 1456626 ౧ (06 09)601 06108 9660 2|| 4౬ 00806 (16 ౮౧10 8116 ౪010160688 016 3 1081 €0 ౧10 0600 66౯1 అన్నాడు. మాఎపుని దృష్టి (ప్రసారానికి పరిమిశులున్నాయి. ఆది ఒక్‌ న్నేతేర్యదెయ శ క్షికే కాదు అన్ని ఇందదియాల శక్తులకుకూడా పరిమితులున్నాయి. క ర్లేర్యదియంకూడా ఆత్యంత స్వల్పమైన ధ్వనిని కాఫీ, మిక్కుటమైన ధ్వనిని కాని గుర్తించజాలదు, భరించజాలదు. ఆ విధంగానే కన్నుకూడా అత్యంత స్వల్పమైన వస్తురూపాన్నిగానీ, అలవికాని వస్తురూపాన్ని గానీ దర్శింప జాలదు, గురి ంవజాలదు. సమ్మగ దర్శనం కానప్పుడు ఆ వస్తు వై లవణ్యం అవగతం కాదు. వేరువేరు భాగాలు సమగతా భావాన్ని సంపాదించజాలవు. అందువల్లనే కన్ను సమ్మగంగా గహించగలిగిన పరిమాణంలో ఉండే వస్వాదుల సాందర్యమే మానవుడు (గహించటానికి వీలవుతుంది. వస్తువుయొక్క సమైక్య లవణం సమ్మగతా లవణం అవగత మెైనప్పుడే తద్గత సౌందర్య బోధి కలగటానికి అవకాశం ఉంటుంది. అంటే సౌందర్యం వస్తు గతమని అది మానపుడి ఇం[దియాల శక్తులనుబట్టి గ క్రంపబడుతుందని అరిస్టాటిల్‌ కాత్చర్యం. సౌందర్యం : వస్తువు - వ్యక్తి ఈ సందర్భంలో సౌందర్యం అన్న అంళం నిజానికి వస్తువును అక యించి ఉన్నదా? చూచే వ్యక్తినాశయించి ఉన్నదా ? - అన్న (పశ్న సౌందర్య విచార మార్గంలో ఉదయించింది. ఈ విషయంలో సౌందర్య తత్వజ్ఞులు రెండు పర్గాలుగా చీలిపోయికట్లు కనిపిస్తుంది. సౌందర్యం వసు గతమని భావించేవారు వాస్తవికతా వాదులు. వ్య క్రిగతమని ఖావించేవారు భావ వాదులు, నిజానికి వస్తువులో వీమున్నది ౭ అనేకాణువుల కూర్చు ఆ వస్తువు ఆ వస్తుపును మానవుడు దర్శించినప్పుడు తన మనోగత మైన సౌందర్యాన్ని

సౌందర్వాను శీలనం 87 ఆక్కడ భావించుకుంటున్నాడు.20 ఇట్లా భావించుకొని ఆ సౌందర్యం వసు గతమని అనుకుంటున్నాడు. భార్యాభర్తలు గుససుసలాడుకోవటం అన్నది ఆహ్లాద కరమైన ఒక అంళం.21 ఈ అంశాన్ని గాలిమీద ఆరోపించి గాలి పసపఒసలాడుతున్నది అన్నారు. ఆదే విధంగా నది కలగానం చేస్తున్నది, సూర్ముడుదయిసున్నాడు ఇత్యాదిగా అకుకొని ఆహ్హాదం పొందుతున్నాడు నిజానికి ఈ అనుకొనే అంశాలన్ని గాలి మొదలయిన వాటి యందు లేపు మాగవుడు తవ జీఎతంలోని అంశాలను వాటిమీద ఆరోపిస్తున్నాడు జీపితం లోని అకుభూత మామర్యాన్ని థాసిస్తున్నాడు ఈ ఆరోవణవల్లనే సౌందర_0 వస్తుగతంగా, వీషయగతంగా థాసిస్తున్నడి,

ఈ అంశాన్ని మరొక విధరంగాకూడా గమనించవచ్చు వ్య కియొకి_ ఒకొానాక మాననీక పరిస్థితిలో సౌందర్యవంత మనిపించి వస్తువు లేదా దృశ్యం మరొక విధమైన మానసిక పరిస్థితిలో సౌందర్భవంతమనిపించక పోవటం (వసీద్దమే సౌందర్యం వస్తుగతమే అయి ఉంటే, వ్య కియొక్క మానసిక పరిస్థితుల (వమేయం లేకుండానే వ్యక్తం కావలసి ఉంటుంది. అట్లా కావడం లేదు కాబట్టి సౌందర్యం వ్యక్తి మకోమెనిష్టంది తప్ప వస్తు నిష్టమైంది కాదు.

అయితే. ఇందుకు భిస్నమయిక ఆలేచన ఈ విధంగా పాగింది. వ్యక్తి యొక్క మానసిక పంస్థితి వస్తువులోని సౌందర్యాన్ని గుర్రించడానికి లేదా గుర్తిం చకపోవటానికి కారణం కావచ్చు తవ్ప, వస్తువులో సొౌందర్యపు లేమికి గుర్తుకాదు. కంటికి అనువు కావటం, కాళపోవటం అనేది వస్తువుకు సంబంధించిన అంళం కాదు, కంటి శ కికి సంబంధించిన అంశం, కంటికి అందసంత మాృాతాన ఆ వస్తువు స్వరూపరహితమని అనలేము. ఆ విధంగానే, పస్తుగత మైన సౌందర్యాన్ని గుర్తించగల దశ ననుసరించే మనస్సు (వవ రిస్తుంది అనువుగాని మనోదశలో లేని గుర్రింపు అనువైన మనోదళలో కలుగుతుంది ఒకే వస్తుపు ఒకే సంద రృంలో ఒక వ్యక్తికి అతని మావసిక స్టీతినిబట్టి సౌందర్యవంతమనిపించకుం టే, మరొక వ్యకికి అనిపించే ఆవకాశం ఉంది. ఈ అనిపించటం వ్యక్తుల మో దశలకు సంబంధించిన భేదమే తవ్ప, వస్తువుకు సంబంధించింది కాదు. అందు వల్ల తనకిష్ష మైన భావారోవణ ద్వారా అనుహూలమైన మనోదశలో వస్తువునందు

రికి రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం సౌందర్యాన్ని భావిస్తున్నారనటంకన్న వస్తుగతంగా అనుభూతమయ్యే సౌంద శ్యాన్ని తనకిష్టమైన రూపంలో రీతిలో, అనుకూల మనోదళలో మలచుకొని అనుభవిస్తున్నాడని అనవచ్చు ఆకాళశంలో నల్లనిమబ్బులు గాలివల్ల కదలిపోతూ ఉండటం సర్వసాధారణం. అయితే, వాటిలో ఒక నుబ్బునుచూసి వసి=ాడు ఏనుగును చూచినంత సంతోషపడతాడు. ఏనుగు, ఏనుగు అని గంతులు వేస్తాడు నిజానికి అక్కడ ఏనుగు లేదు. ఉన్నది మబ్బు. ఆ మబ్బుయొక్క రూపం తనకు వరిచితమైన ఏనుగుకు స్పోరకంగా ఉంటే దాన్నిబట్టి ఆక్కడ ఏనుగుయొక్క అందం భావింపబడుతున్నది

ఈ విధమైన ఆలోచనా వరంపర సౌందర్భంయొక్క_ వస్తుగత మనోగ తత్వాలను సంక్షిష్టపరిచింది. ధామస్‌ ఆక్వినాస్‌ సౌందర్యం వస్తుగతమే కాక, దర్శకుడు లేక అనుభో క్తయొక్క మానసిక స్టితినిబట్టికూడా ఉంటుందని ఒక విధమైన సమన్వయ రీతిని వ్యక్తం చేసినాడు,22 వస్తుగత సౌందర్యం, దర్శకుని మనోభావం _ ఈ రెండింటికీ అనుకూలమైన సమన్వయం ఏర్పడి నప్పుడే సౌందర్యబోధ కలుగుతుంది ఈ దృష్టితోనే దువ్వూరి రామిరెడ్డిగారు___

రూషము నందు సౌందర్య భావన రేపు శ కిలేని యెడల

భావజ్ఞత యుండియు ధిరుపయోగమే అట్టి భావము

పేరించు శ క్రి రూపము నందుండియు దానిని తెలిసికొన

గల అనుభవ జ్జానము బుద్ధికి లేనియెడల రూప గత

సౌందర్యమును నిరుపయోగము. అనగా అటువంటి

మందబుద్దికి రూపమునందు సౌందర్యము లేనియ ట్రై

తోచును.2] అన్నారు. ఈ సందర్భంలో వ్య క్రియొక్క మంద బుద్దిత్వాన్ని అక్‌ అంశంగా (ప్రవేశ పెట్టడం గమనించదగింది. సౌందర్యాన్ని ఒక వ్యక్రి గుర్రించడానికి అతని అనుభవ జ్ఞానంకూడా కారణమప్పైతుందని ఆ అనుభవజ్ఞానం లేకపోవటమే మందబుద్ధిత్వమని ఆయన కావించివట్లు కనిపిస్తుంది. అందుకే_

ఇం[దియ వ్యాపారము అందరికి నాకీ విధముగా జరుగు

చుండును కొని తతృలందే*శ ము3 జక్కగ నర్జము చేసికొకుట

వై జ్ఞాన మాధారపడియిన్నదిశో

సౌందర్యాను శీలనం త్రం అనికూడా అన్నారు. కాబట్టి సౌందర్వావబోధకు కేవలం ఇం్యదియ వా?పారమే కాక దాని ఎనుక బుద్ది దానికి అనుభవజ్ఞానం అవసరం ఇక్కడ అనుభవ జ్ఞానం (ప్రాఠాన్మం పొందుతున్నది. మరి ఈ అనుభవ జ్జాంం ఎట్టా కలు* తున్నది 2 వ్యకికి తాను పెరిగిన పరిసరాలనుబక్టి ఇతర సృక్తుంతో వస్తువులతో

కలిగిం అవసరాల సంబంధాలను బట్టి సామాన్యంగా అనుళవ తానం కలు గితూ ఉంటుంది. ఈ అనుభవ విషయంలోకూడ వ్య క్షిభేదంతో రకరకాల పరిమితి భేదాలుంటాయి. ఈ పరిమితులను అనుసరించి అయినా అనుభవాన్ని విశ్లేషించుకొనగల శక్తి ఎంతో కొంత ఉన్నప్పుడే ఆది జ్ఞాసంగా పరిణ మిస్తుంది ఈ విశేషణ లేనిచోట అనుభవం ఆనుభవంగానే. మిగిలిపోతుంది పూర్చాసముదనాన్ని అనంతరానుభవాలతో అనుకూల ముఖంగా లేదా (వతికూల ముఖంగా సంవదింప జేసుకొని మాఐవుడు ఎంతో కొంత అనుభవ జ్ధ్‌నాన్నీ పొందుతూశే ఉన్నాడు. ఈ అనుభవ జ్ఞానానికిగల పరిమితులు అ వ్యక్తులలో ఆంతకుముందు రూపొందించిన అభిరుచులను అనుసరించి వస్తుగత సౌందర్యం గు రింపబడుతుంది. అందువల్ల సౌందర్యం వస్తుగత మైనదిగా కూడా గుర్తించ వలసి ఉంటు ది సర్వతా వ్యాపించి ఉన్న సౌందర్యాన్ని ఆవిష్కంంచుకోవలసి ఉంటుండి. ఆనందకుమారస్వామి అన్నట్లు-

(80 06 0121100064 (186 061030 686 66౧౪86౯6:

2386 (039 1! 60 80 660, ఏంత 1 ౧౯౧౯ (6 ౧168762

9[21600696 (120 18 080 06 6150076066 2931౫06962 శాగా రాయ్యపోలు సౌందర్యాన్ని గు ర్రించడంలో చక్కని మనసు చిక్కని అభ్యాసము సుహూపానుభయ మైన చూపు ' కావాలనటం రమ్యాలోక సూతా లము మ్మాతమే ఆ రుచిరాణువుఎి చిక్కుతవి ” అనిటంలోని తాత్పర్యం ఇదే. సౌందర్యాన్ని స్త్తైంచందుకు మిసస్సు అలవాటు పడిసప్పుడే సౌందర్యావి ష్కారానికి తదనుభవానికి అవకాశం ఉంటుంది. అందువల్ల వస్తు. వ్యక్తి స్వభావ సమన్వయమే, అంటే. “రమణీయ సంవరణమే' సౌందర్యబంధం. సొందర్యం : అభిరుచి శ ఈ సర్వన్యష్టి పరమేశ్వర రూవమైనిప్పుడు ఆ పరతత్త్వం సౌందర్య విధానపైంప్పడు సౌందర్భం (ప్రషృతిలోని పస్తుగతం కాదం

శ0 రాయప్రోలు సౌందర్య దర్శనం సహజం. ఒకవిధంగా మానవుడుకూడా (వకృతిలోని భాగమే. అందువల్లనే వివిధ వసువులలో వివిధ సన్నివేశాలలో వ్య క్రమయ్యే సౌందర్యాన్ని స్వీకరించ టంలో అనుళవించటంలో ఆయా వ్యక్తులకు ఏర్పడిన అభరుచులు సహకరిస్తూ ఉంటాయి. వస్తుగత సౌందర్యం వ్యక్తిగత అభిరుచి సంవాదంలోనే సౌందర్శ్భ బోధ ఆందుకే రాయ్మపోలు- అట్టి సౌందర్శమీ సుపకృతి ధరించు బహువిధాల అనంత రూపముల నెపుడు రక్రినర్చింతు రథీరుచి [కమము కొలది శిల్పులును గాయకులు కవి శేఖరులునువు అన్నారు *వకృతి సౌందర్యాన్ని ధరిస్తున్నది అనటంలో సౌందిర్శం (పాకృతిక వస్తు గతమని తాత్పర్యం ఈ సౌందర్యం బహు విధాలుగా అనంత రూపాలలో వ్యక్ష మవుతున్నడి. అభిరుచి ననుసరించి కొన్ని కొన్ని విధాలు కొన్ని కొన్ని రూపాలు సౌందర్య బోధను కలిగిస్తున్నాయి. ఆరాధింవబడుతున్నాయి. ఇక్కడ శిల్పులు మొదలయిన వారి వస్తావన కళల ద్వారా సౌందర్యాన్ని ఆవిష్క రించటంలోని వై విధృం సూచించటం కొరకే, కాని సౌందర్య బోధ పొందే వ్యక్తులందరికీ ఈ అభిరుచి వరమైన ఆర్బన వర్తిస్తుంది. వ్యక్నిలో అభిరుచి అనేది ఏదో ఒకటి ఏర్పడి ఉంటే, దాన్ని అనుసకించి సౌందర్యార్చన జరుగవచ్చు. ఇది కవులు మొదలైన వారికి మ్మాతమే కాక తది తరులకు కూడా వర్తించే అంశమే. అయితే ఈ అభిరుచి కలగటమనేది, ఏర్ప డటమనేది సర్వతం్యత స్వతం్యత మైన అంశమేమీ కాధు దేశ కాలాదులను అనుసరించి అభిరుచి మారుతుంది అనటంలోనే దాని యొక్క దేశ కాల నిబద్దత వ్య కృమవుతున్నది. మానవుడిలో అభిరుచి అనేద హఠాత్సంభవంకాదు. పసి తనం నుంచి ,కమంగా ఎదుగుతున్న వ్యకి ఆలోచనా విధానం, అభిరుచి అతని పెంపకం మీద, వరిసరాల మీద ఆధారవడి ఉంటుంది. అంతే కాక సామాటీిక సంబంధాలు, జీవితపు విలుఒలు మొదలై న అంకాలు కూడా వ్యక్తిలో అభీరుచులు రూపొందటంలో ఎంతో _పభావం కలవి ఆందుకే ఒకొక్క దేశానికి ఆ దేశపు జీవన విధానం, ఆలోచనా. ధార, తాత్విక దృష్టి, ఉపయోగిత మొదలైన

సౌందర్యాను శీలనం థ్షే ఆనేకాంళాలవల్ల సామూహిక అభిరుచి ఏర్పడుతుంది. వీటిలో లేదం వచ్చి నప్పుడు అభిరుచిలో కూడా భేదం కలుగుతుంది. ఈ ఖేదం దేళాన్ని బట్టి కాలాన్ని బట్టి వివిధంగా ఉండవచ్చు. ఈ వైవిధ్య మెంత ఉన్నా జనులందరిలో సమాన లక్షణంగా ఆనందం పొందాలన్న ఒక వాంఛ ఉంగనే ఉంటుంది. దీని వల్ల సౌందర్య అవగాహనలో కూడా ఒక సామాన్య లవణం ఏర్పడుతుంది. కీని మీద అభిరుచులు తమ వై విధ్యాన్ని (వదర్శిసూ ఉంటాయి అందుకే (పకృతి ధరించే సౌందర్యం *“బహువిధాలు “అనంతరూఫాలు కావటం. (ప్రకృతిలో వచ్చే పరిణామాలు సాధారణంగా కాల నిబద్దమె ఉంటాయి, ఆ నిబర్ధమెన సౌందర్యాన్ని ఈ అభిరుచి వై విధ్యం ఆనంత ముఖాలుగా అభివ్యక్తం చేస్తుంది. ఈ విధంగా గమనిసే ఫలానాది పలానా విధంగా ఉంటేనే సౌందర్యం వ్య క్తమవుతుంది అని కచ్చితంగా చెప్పటం సాధ్యం కాకపోవచ్చు. ఆయితే స్థూలంగా చెప్పే లక్షణాలు ఎప్పుడూ సూక్ష్మమైన అనుభవానికి దిక్సూచకాలు మ్మాతమే. అందుకే సూలమైన రూప గతాంళాలకన్నా అనుభవానికి సంబంధించి అభిరుచిని అనుసరించి సౌందర్య విళారణ సాగవలసి ఉంటుంది.

ఈ నందర్శ్భంలో (ప్రాత, [కొత్త అన్న విళెదం మీద సౌందర్య లక్షణాన్ని ఆధారవపరచటఓం నరికాడు. కొన్ని రకాల అభివ్యక్తులు కొంత కాలంగా ఆకర్ష జీయం కావచ్చు. ఆంత మ్మాకాన మరొక అభివ్యక్తి పూర్వపు దానికన్నా భిన్నమైతే ఆక్కడ సౌందర్యం లేదనుకోవటం సరైన విధానంకాదు. (వధాన మైంది కాలానికి సంబంధించిన పాత (కొత్తలు కాక, అనుభవానికి సంబంధించిన అభిరుచికే 1పాధాశ్యం. అందుకే రాయ్యపోలు

1పాతగలిన మాతాన భవృములు కావు

నవ్యమైన మాతాన నింద్యములు కావు

అందచందము అభిరుచి ననుసరించు

దేశకాల పహెత్రాను వర్తితము లగుటో అని ఆధిరుచికి (ప్రాధాన్య మిచ్చినారు. ఇక్కడ ఈ (వ్రాత కొత్తల (ప్రస్తావనకు రాయ్య్మపోలు కాళిదాసు దగ్గర నుంచి స్పూర్తి పొందినట్లు కనిపిస్తుంది. కాళిదాసు “మాళవికాగ్నిమ్మితం లో స్నూతధారున ద్వారా ఈ అంశం (పస్తావించిగాడు.

4౨ రాయ్మపోలు సౌందర్య నర్శనం పూర్నులెన భాసుడు మొదలై నాచారి నాటకాలుండగా "ఈ ఛాటకం ఎవరు హర్షి స్తారు అని పారిపార్శ్వకుడు అన్నప్పుడు సూతధారుడు_

పురాణమిత్యేవ నసాధు సర్వం

నచాపి కావ్యం నవమిత్య వద్యం

సంతః పరీవ్యాన్యతరద్భృజంతే

మూఢః పర్మ్వపత్యయనేయ బుద్ధిః అని అంటాడు _పాచీనమైనంత మ్యూతాన 'సర్వమూ” సారధువే అని కోని, కొత్త దెనంత మ్మాతాన కొత్త అనే కారణం వల్ల అసారువుగాని కాదని, ఏది మంచిదో ఏది వెడ్డదో ఉత్తములు పరీక్షించి సాధువైన దానిని ఆదరిస్తారని, మూడుడు మ్మాతమే ఎవరో చెప్పిన వాటిమీద ఆధారపడుతాడని తాత్పర్యం. ఇక్కడ పాత కొత్త దనాలు కాక విషయంలోని కాందర్యర (వధానమని, ఉత్త ములు దాన్ని [గ్రహించ గలుగుతారిని కాళిదాసన్నాడు. ఇక్చ_డ పాతలో కొంత మంచిది కూడా ఉన్నదని, [కొత్తలో మంచిది కానిది కూడా ఉన్నవని స్ఫుంస్తుంది, కాని కొందరు ఈ దృష్టి లేక కాలం మీద ఆధారవడి కొత్త దాన్ని నిరాకరిస్తూ పాత దాన్ని అభిమానిస్తూ ఉండేవాళ్ళు ఎప్పుడూ ఉంటారు. కాగా, రాయసఫోలు ఈ సందర్భంలో దేశం, కాలం, వ్యక్తులని ఆశయించిన అభి రుచికి _పాధానృమివ్వటం స్పష్టంగా గమనించవచ్చు. ఇక్కడ సుర్లింపదగిన మరొక అంళం కూడా ఉన్నది.

“వతిక్షణ నవీనత్వము రమణీయతా (సౌందర్య) రూపము* అన్న సూతం ఇందుకు (వప్రమాణం. ఇది కొత్తది, ఇది పాతది అని భావించటం కూడా అభిరుచి ననుసరించి మ్మాతమే ఉంటుంది. కాబట్టి దేశ కాల ప్మాకాను గతమయిన అభిరుచి మ్మాతమే సౌందర్యానికి అనుకూలమయిన [పమాణమని రాయప్రోలు నిర్ణయం,

సౌందర్యం : విలువలు

సౌందర్యం కేవలంగా సౌందర్యమని మాతమే గాక, దాని ఉపయోగితా లవణంవల్ల నిజమయిన గుర్తింపు పొందుతుంది. మరి ఉపయోగమనేది సర్వ తం్యత స్యతంత మయినదేమీ కాదు, బౌతికాధ్యాత్మిన సామాజికార్డికాద్మంకాల

సౌందర్యాను శ్రీలనం శ్రీ వరివేషంలో అది నిరూపిత మవుతుంది ఇట్లా మానవ జీవితంలో నిరూపీతమయ్యే అంశాలు జీవన మూల్యాలు, లేదా విలువలు సౌందర్య విషయంలో గూడా ఈ విలువలు నిర్ణయాత్మక పాఠ నిర్వహించటం గమనించదగిన అంశం. మాంవ జీవనం, లేదా పత్యేక దేళశం/జాతి నిరూపించుకున్న _పిలువలు విచ్చిన్నమయ్యె విధంగా వవ రించే సందర్భంలో సౌందర్యానికి సౌందర్యంగా ఆదరింపుగానీ, గు రింపుగాని కలిగే అవకాశంలేదు ఈ విధంగా సొందర్యం కూడా జీవితంలో విలువలకు అకుకూలంగా (పవ [్రిస్తుంచి. దానికీ ఏలువలు సమకూర్చబడు తున్నాయి. నీతీ. ధర్మం మొదలయిన అంళాలన్ని జీవిత మూల్యాలుగా సౌందర్యానికీ అనువ శ్రిస్తున్నాయి. కాని, ఈ విలువలతో సంబంధం లేకుండా సౌందర్యం సౌందర్యంగా మృాతమే ఆస్వాడింప దగిందన్న అభ్మిపాయం కూడా అంతో ఇంతో వ్యాప్తిలో ఉంది. “కావ్యాలాపాంశ్చ వర్ణయేత్‌ వంటి సూక్తులు/నిషేధ వాక్యాలు ఈ విధమైన అభ్మిపాయం ఫలితంగానే విస్పన్న మయినవి. మౌలిక జీవన మూల్యాలవ్లై పునుండి వ్యషప్తల దృష్షిని, ఆలోచనను మళ్ళించి సొౌందర్యం/క ళ అనే పేరుతో ఆపమార్ష్గం పట్టిస్తున్న కావ్యాలన్న ఠాత్చ రృిమే ఈ నిషేధానికి మూలం. అయితే ఈ నిషేధం అసత్కావ్య విషయమనీ, సత్కావ్యాల కిది వర్రించదనీ, వ్యాఖ్యాతలు నిర్ణయించినారు. ఈ సదసతఠ్‌ వ్రసక్రి వచ్చిందంటేనే విలువలుకూడా ప్రస క్తమవుతున్నాయని కాత్వర్యం, ఉమాకాంత విద్యాళశేఖరులు __ ఆనందం ధర్మ వ్యవస్థిత.. ధర్మేతరంగా వవంర్తిచు క” కలిగించునది ఆనందము కాదు; ఆనందాభాసము మాతమేౌ

అని అన్నారు అంటే ఆనందమన్నది, దాన్ని కలిగించే కళ అన్నదీ ధర్మ దృష్తి మూలకమముందీని స్పష్టపడుతుంది షరి ధర్మాధర్మ (వస క్రిలేని కేవల (వకృతి వర్దనాదుల సంగర్భంలో కళిగే కళా మూలకమయిన ఆనందానికి కారణం ఆధర్మ రాపిత్యమే నన్నారాయన 31 కాగా, ధర్మ సాహిత్యంతో బాటు అధర్మ రాపిత్వ మన్నది గూడా ఒక విలువగా గు క్రింప బడుతున్నది. అనంద (పస్తైతో .ప్పజడివ ఈ విలువలు ఆనందంగా పరిణమించే సౌందర్యానికి అనువ్వుస్తున్నాయి

44 రాయప్రోలు సౌందర్య దర్శనం రాయ్మపోలు సౌందర్య విషయంళో ర0డు విలువలను (పరానంగా

థావించినారు ?.

శీలషుట్టుల నౌచిచిం జెదరసీక

అహెవిధాన అశ్చీల మనాదరించి

(పేమమంతి మహోపాపనా మయులగు

నవ్వుల కుపాధియయ్యు పైందర్యమొక బ32 అన్నారాయన. ఇక్కడ నవ్యులకు ఉపాధి అయిన సౌందర్యానికి రాయ్మపోలు స్పష్టంగా రెండు విలువలను (పతిపాదించినారు.

ఒకటి : బాచిత్య సౌహిత్యం

రెండు: ఆశీల రాహిత్యం

రా

బౌచిత్యమనేది సామాటిక జీవితవిధానంలో అనేకానేకాంళాల పరివేషంలో నిర్ధారితమయ్మే ఒక మౌలికమయిన విలువ. బౌచిత్యా నౌచిత్యాలనేవి సమాజం వల్లనే నిర్ధాంతమవుతున్నాయని జగన్నాఠవండితరాయలు నిర్‌ ద్వంద్వంగా [పక టించినాడు. 33

సౌందర్యం విషయంలో జౌచిత్యాన్ని, శీలాన్నివలె, చెదరిపోకుండా రక్షించుకోవలని ఉంటుంది. ఒక వ్య క్రియొక్ట్క శీలమే. శీలాన్నే చరిత అనిగూడా పూర్వులు వ్యవహరించినారు. వాల్మీకి మహర్షి పురుషా త్తముని లక్షణాలను పేర్కొంటూ అట్లాంటి పురుషో త్తముడీ లోకంలో ఇప్పుడెవడున్నాడో బవ్ప్చుమని నారదుని అడిగిన సందర్భంలో “చరిత్రతో కూడియున్న వాడేవడు?,34 అవి అంటాడు. ఇక్కడ “చరిత అంటే శీలమని అర్థం. కాగా, “శీలిమన్నడి సచ్బీలార్థంలో కాదు శీలం కారణంగానే ఆదరం కలుగుతుంది. శీలంగల వ్యక్రిని (పేమించగలుగుతున్నాము అదే విధంగా బౌచిత్య రాహిత్యంలో ఈ ఆదరాదులేవీ ఉండవు. ఆదరం లేనిచోట సౌందరశ్థం లేదు. “సౌందర్య” మంటేనే 'మిక్కిలిగా ఆదరింసబడేది, అని అర్థం.35 “స్పునర' /ఊ త్తమ వ్యక్రి) అన్ని పదమే “సున్షర" అన్న పదంగా పరిణమిం చిందని గూడా ఒక అభిప్రాయం ఉన్నది. అందువల్ట *సుస్సర వావమే

సౌందర్యాను శీలనం కీస్‌ “సౌన్టర్యం'. ఈ శబ్దమూలాల విషయం ఎట్లా ఉన్నా, మౌలికంగా శీలమన్నది సామాజికంగా ఒక ఉఊ తమమయిన విలువగా నిష్పన్నమయింది. శీలాన్ని ఆచ రించటమం టే, అక్షీ లాన్ని అనాదరించటమని స్పష్టమవుతూనే ఉన్నది

అశ్లీలం పాము వంటిదన్నారు రాయ్యపోలు. కాలనాు అందషుయివదే కావచ్చు కాని ఆ నాగులోని విషం పాణాపాయకరమయింది. అక్కడ సర్ప గత 'సౌందర్యరి తద్దత విషం కారణంగా అస్వాద్యం కాకుండా పోతున్నది. సర్పం వల్ల కరిగే పాణాపాయమన్న వినాళకాంళం తన్షత సౌందర్య నిరా కరణకు ేతువవుతున్నది. అదే విధంగా అల విషయమమిు 'సౌందర్గం ఉన్నా అది సౌందర్యంగా ఆదరణీయం, ఆస్వాదనీయం కాకుండా పోతున్నది. శీలం విషయంలో రాయ _పోలుకున్న గాఢమయిన ఆస్ట దాదాపుగా ఒకే అంశాన్నీ అనుకూల ముఖంగా ఒకసారి, వ్యతిరేక ముఖంగా మరొకసారి _ ₹0డు విలువ లుగా వ్య క్రీరరింవజేసింది ఇది రాయ్మపోలులో సంస్క _ర్భ స్వభావానకికూడా వ్యంజకం. అనేక పూర్వ కావ్యాల్లో ఆహ్లాదాన్ని కలిగించటానికి పీలయిన సౌందఠ్యాంకాలు ఆనేకం ఉండికూడా కేవలం అన్సీలత కారణంగా అ కావ్యాలు ఆస్వాద్యం కాకుండా పోయినయి కందుకూరి వీరేశలింగం సంతులు మొదల యినవారు కొన్ని కావ్యాల్లో బూతుదిశకు దిగజారిన శృంగారాన్ని నిరాక రించటం ఈ సందర్భంలో గుర్తు చేసుకోవచ్చు.3”

నిజానికి, సౌందర్యమన్నది, కేవలం “సౌందర్య'మని కాక దాని శ4యో లవణాన్ని బట్టి అనుభవంలోకి వస్తుంది; రాదగింది అన్న అంశాన్ని రాయ (పోలు ఈ ఏలువలను వతిపాదించటం చ్వోరా నిర్ధారించటం ఇకడ గమనింవ దగిన [వధానాంశం ఈ దృిష్టా వ్యక్తులకు బొచిత్యం మాంగల్యం అన్న అంశాల ద్వారానే సౌందర్యబోధ, తదాస్వాడం కలుగుతుంది. '“జగమంతయు సౌందిర్య స్టగితము” అనీ, ఆ వెనువెంటనే 'శివమయము అనిగూడా రాయ (పోలు అనటం ఇక్టగ (వత్యేకంగా గురు చేసుకోదగిన అంశం, అంటే నిజ మయిన సౌందర్యం శివమయంగానే ఉంటుంది. 'శివ మంటే మంగళం శవ మయత్వం లేనిచోట సౌందర్యాభాసే తప్ప, అచ్చమయిన అనంద రూవమయిన సౌందర్యం ఉండదు. (పాలీన ఫొారతీయులు_

శర రాయప్రోలు సొందఠ్య దర్శనం యాయా (పకృతిరుదారా

యోయో ప్యానంద సుందరో భావః

యత్కి-ంచ్మిద మణీయం

వను శివ స్తదాకారః రి

అని కావించినారు. ఉదారమయిన 1వకృతిలోని వ్రతి అంశం, ఆనందసుందర మయిక (వతి రావం, ఏమ్మాతం రమణీయమైని చస్తువై నా సరే శివాకొరం- శివసురూవం- మాంగళ్యమయర6. రాయ్యపోలు ఈ శివతత్వాన్ని తన ఆలోచనా రీతిలో అనేక సందర్భల్లో ఉవతిపాదించినారు, ్రస్తావించినారు. కావ్య గిరూపణంలో శివత్వం బాలా _వధానమైన అంశంగా కాంత = సౌందళాంలకు కేందంగా నిషేపించినారు. ఈ (క్రమంలో శాంతం శనం నుందరం అన్నదాయస

సౌందర్య న్యూతం, జగత్తును గూర్చిన దృక్పథం సౌందర్యం

(వక్సృతి, తద్దత సౌండర్యం, ఇ సౌందర్యాన్ని గుర్తించటం/భావిం చటం మొదలయిన అంళాలన్ని నిజానికి ఈ జగత్తునుగూర్చి వ్యపులకున్న మోలిక దృకఠాన్నిబట్టి (పరాన్తంగా (వవరిస్తూ ఉంటాయి.

ఈ జగత్తునుగూర్చి (ప్రధానంగా లెండు మౌలిక దృక్నథాలు (పసిద్ద మైనాయి. ఈ దృశ్వథాలనుబట్టి ఈ ఆలోచనా మార్గాన రెండు వర్షాలు ఏర్పడా యనవచ్చు. ఈ జగత్తును మిఠ్య/మాయ అని భావించేవారు ఒక వర్షం కాగా, యధార్హమని భావించవారు మరొక వర్షం. ఈ వర్గాల్లో ఎన్ని అంతర్వి భేదాలున్నా,

ళఉ శ ౧౦౧ మ్‌ మౌలికమయిన లేదంతో ఈ రెండువర్గాలే [వధానమయినవి. ఈ జగత్తును గూర్చి మొత్తంగా ఆలోచించే ఈ దృక్పథభేదమే సౌందర్య విషయంలోగూడా వవరించటం సహజం. మొదటిది జగన్మిథ్యావాద వర్షంకాగా, రెండవది జగత్శత్యవాద వర్గం. స్థూలంగా మొదటి వర్గీయులను అద్వైతులు లేదా మాయా వాదులు అనవచ్చు వీరినిగూర్చి వస్తావిస్తూ రాయ్మపోలు___

సౌందర్యాను శీలనం శ

(ప్రపంచ విరాగమే ముఖ్యమని అదైత పథికులు

భావించడం వలన రసరామణీయకము రారేదుి = అన్నారు. అంటే, (ప్రపంచ విషయంలో విరాగం _ పట్టిరచుకోని లక్షణం, అభిమాన రాహిత్యంవల్ల వారయండు సౌందర్య ద్శష్షి కొరవడిందని రాయ[పోలు తాత్పర్యం. ఈ కాత్సర్యంతోనే.__

హృదయంలో వై రాగ్యభావం ఉండటం వలన కర్మలలో

సౌందఠ్యం భాసించలేదు. హేయత్వమే గోచరించింది,

కర్మలన్నివిధాల క్షీణమై పోయినవిశో అన్నారు. కాగా, పపంచ విషయంలో విరాగ లక్షణం పకృతీగత సౌందర్యాన్ని, మానవుని [కియాశీల గతమయిన సౌందర్యాన్నీ గమనించనీయదు. ఈ అద్వైతుల విషయంలోనే రాయపోలు బౌద్దులనుకూడా లక్షించి___

బౌద్దుల రితి గతులలో విరక్తులకు, కాని వారలకూ

సన్యాసము అవలంబము కాగా (ప్రపంచమే కోభా

రాహిత్యము వలన భ్మీపదమయింది*! అన్నారు. బౌద్ధులకు ఈ 1వపంచం క్షణికవుయించి, అందువల్ల అది అళాశ్వుతం, ఈ కారణంగా పపంచ విషయంలో విరాగం (పాధాన్యం వహిస్తున్నది. విరక్తు లకు సన్యాసం ఊద్దేశింప బడితే, పడవచ్చు. సన్యాసమంటే సర్పాన్నీ వదిలి వేయటమనీ, పర్మివాజమనే రాత్ప్చర్యంా. బౌద్దులు విరకులకూ, రక్తులకూ సమా నంగా నన్యాసాన్నే పరమమయిన జీవన విధానంగా నిర్ణయించినారు. అద్వైత. వభికులకూ _ బౌద్దులకూ (వస్తుకాంళానికి సంబంధించినంతవరకు విరాగం సమానమయిన అంశం. బౌద్దేతరులలో సన్యాసంకన్నా భిన్నమయిన గృహస్మా గ్రమలకూడా అత్యంత (పధాన మయినదిగా గు ర్రింవబడింది. , వ్యక్తులయొక్క- మానసిక స్థాయీ బేదాన్ని బట్టి మోఇన్ని పొందే ఆవకాశం ఉన్నది. కాని, బౌద్దుల దృష్షిలో సన్యాసం ఒకటే నిర్వాణ ప్రాప్రికి మౌలిక సాధనం. దీని వల్ల ఆలోచనా విధానంలో ఎంతగానో కేదల కలిగే అవకాళమున్నా (ప్రధాన - మయిన అంళం విరాగం. ఈ విరాగ కారణంగా లోకం అస క్రిదాయకం గానీ? ఆచ్టాదకరంగానీ కాకుండా పోతున్నది. సర్వమూ దుఃఖహేశువన్న భావం

శీ రాయ_పోలు సౌందర్య దర్శనం బలంగా ఏర్పడ తరువాత సాగే ఆలోఛన అంతా దుఃభాభిముఖంగానే (పస రిస్తుంది. ఆ (ప్రసారంలో “వీ(భయ)వదమౌతుంది; త్యాజ్యమపుతుంది. ఈస్పితిలో సర్భంవల్ల కలిగే భయం కారణంగా సర్పగత సౌందర్యం ఇక్కడకూడా గు 80పబడలేక ఫోతున+ ది. అందువల లోకమంళాగోభారహితంగా నేక నిపిస్తూ భయ (వదమవుతున్న ది. కనుక విరాగలనణం లేనవ్నుదే గాందర్యభావన ఏర్పడుతుంది. కాగా బౌద్ధులనూ అద్వైత పథీకులను సౌందర్శ భావనకు, అనుభవానికి బాహికు లుగా భావిన్తున్న రాయ్మపోలు, సౌందర్యాన్ని గుర్రించేవిషయంలో, అనుభవించే విషయంలోనూ “రాగం అనేఅంళాన్ని ఆత్యంతకీలక మైందిగా [వతిపాదిస్తున్నారు. రాయ్మపోలు (ప్రతిపాదించిన ఈ “రాగం సౌందర్య విషయంలో మౌలికమైన అంశం. నవ్వులకు ఆయన “పేమ మంళమహోపాసడశ2 విధించటం ఈ సంధర్భంలో (వత్యేకంగా గమనించవలసిన ఆంళం.

అద్వైత పథికులనుగూర్చి ఈ విధంగా అనుకున్నా వారు నృష్టించిన సాహిత్యంలో సౌందర్యాభివ్యక్రి (పసిద్దమే. శ్రీ శంకర భగవత్పాదుల “సౌందర్యలవారి' *“శివానందలవాకి' ఇందుకు (పశ స్త్వమెన ఉదాహరణల. ఈ రెండింటిని ఒక మొత్రంగా భావిస్తే సౌందర్య - శివ . అనందాంళాల పతి పాదస స్పష్టవడుతుంది. అయితే, 5ఈ సందర్భంలో గమనించవలసిన అంశం ఒకటీ ఉన్నట్లు గు ర్రించవచ్చు. అద్వైత వథికులకు జగతు మౌలికంగా మిథ్య కాగా పరతత్త్యం సత్యం వరతక్వానుభవం ఆచ్చమయి3, పరమమయిన ఆనంద న్వరూపం. పరత త్వం సౌందర్శనిధి. ఈ లోకమంతా పరత త్యం (బహ్మమునుండి వివ రమయినందువల్ల ఆ సౌందర్యం జగత్తులోకూ భాసిస్తుంది. జగత్తు పారమార్థిక నత్యం కాదు; వ్యావహారిక సత్యం. చ్యావహారిక సత్యమయిన జగత్తులోని సౌంచర్యం [(బహ్మానుదవంలోకి పర్యవసిస్తుంది. అందువల్ల సౌందర్యానుభవానికి వత్యేక స్థితి కలిగే అవకాశం లేదు పారమాల్థికంగా (వపంచం మిథ్య ఆన్న భావన మౌలికం కావటంవల్ల (వవంచగళ సౌందర్య మంతా అఖాసే రవ్వ యదార్థం కాద్‌ు. కాబట్టి (వ్రపంచగత సౌందర్శ్యానుభవం కూడా అభాసమాతమేె . అంటే, ఆయశార్థమే అపుతున్నది. కాని, బౌద్దుల స్టితి వేరు. పరబహ్మ భావన లేకపోవటం, (వపంచం దుఃఖ్యపదం కావటం. ఈకారణాలవల్ల వారికి హెందర్యభావనయే లేకుండాపోయిందినీ.శోభా 'రాహిత్యం' ఏర్పడిందనీ గాయప్రోలు తాత్పర్యం. అరల్వైత పధికుల విషయంలో 'రస

సౌందర్యానుశీలనం 40 రామణీయకము రాలేదు" అనీ, చౌద్దుల విషయంలో *'వపంచమే బీపదమయింది' అనీ అన్నారాయన. బౌద్దుల ఆలోచనా విధానంలో రాగాదులు దుఖహేతు వులు, అందువల్ల, దేనితోనూ మమత్వం ఏర్పడవలసిన అవకాళం కన్పించదు. బౌదులు రాగాన్ని. పేమను సర్శుపాణుల విషయంరో పచారం చేసినవారే. కొని ఈ (పేమకు, లేదా రాగానికి మూలం జీవకారుణ్య దృష్టి. జీవకారుణ్య ఠూవమియిన ఈ రాగశం ఆయా జీవుల విషయంలో ఉదారంగా, జాలిగా (వవ్షింవజేయటాని కే ఊద్రిష్టమవుతున్నది గాన్మి మమత్వాన్ని పొందటానిక్‌ కాదు. మమత్వం లేనవ్వుడు సౌండర్యం అఠాస రూవమే ఆయ్యే అవకాళకం ఏర్పడుతుంది, బౌద్దులద్వారా శిల్పకళా సౌంగర్యం వ్యక్తమయింది కాని, అదింఠా వైరాగ్య భావానికి ఉద్చోధకింగా మాతమే సాగిందని రాయప్రోలు భావించినట్లు కన్విస్తుంది కాగా సృష్టిగత సౌందర్యంతో మమత తచగ్మయత్వ భావం లేకపోవటమశే కారణంగా రాయ్మపోలు అద్వైత వథికులను గరించి, బౌద్దులను గురించి ఆ విధంగా వావించినారనవలని వస్తున్నది. ఇక్కు.డ రాయపోలు రాత్పర్యాన్ని మరొక విధంగా కూడా గమనించ

వలసి ఉన్నది. అయన శ్రీ శంకర భగవళ్చాగుల 'సౌందర్శ లహరిని లకించి, దాన్ని 'రమ్యు సౌందర్యలహరీ తరంగ శయ్యి'గాశ43. భావించినారు. ఆంతేకాదు.

మాతృ పనృమును కావిన శంకరులు దేవీ స్తోత

రథనాచికమును హార్షిక రామణీయక రంజకమయమిన

కావ్య ఫణితిలో గానము చేకాడు. ఆ గానము రెండు =... కాలువలలో (లహరి) పవహించింది. ఒక దానిలో

సౌందర్యము తొణికిసలాడుతున్నది. ఒక దానిలో

ఆనందము తరంగిస్తున్నదిో అని శ్రీ శంకరుల సాహిత్యంలో అభివ్య క్రమయిన ఆనంద _ సొందర్శాల విలక్షణత్వాన్ని దర్శించినారు. [శ శంకరుల 'సౌందరృలహరిలో వ్య క్రమయ్యే సౌందర్యమంతా “దేవ పరమయింది, అ దేని శక్తి పపంచమంతా శక్‌ స్వరూపరి. శివుడు క క్తి నంయుక్తుగయినప్పడే ఈ జగత్తు రూపొందింది. (పకాళకం శ్ర, పకాశ్యం శివుడు. శ క్రిరూవనం/_క్రిమయమెన [వపంచంళోని

(4)

గ్‌ రాయ్మపోలు సౌందర్య దర్శనం పకాందర్యమంతొ ఏక దేశ నిషంకాక "అభివ్యాపక లక్షణం _కలది, పరమషార్ధత: ఈ మొత్తమూ దేవి సౌందర్యమే, ఆమె లహర్వి ఆమె సౌందర్యం అనంతంగా, అనేక తరంగాలుగా (ప్రపంచ మందంతటా ఆపంత వై విధ౦ంతో ఆనందంగా (వవహిస్తున్నది. ఆ ఆనందం శివమయం/శివరూపమైంది. పారమార్థిక దశలో వట్టా ఉన్నా, ఏ జీవక్ముక్తుం విషయంలోనో46 తప్ప, అంద:కి ఇది సష్యమే, శ్రీ "అరవిందులు. చివ్య మాతృరూపాలను మహేశ్వరి, మహాకాళి, మహాలహ్మే, మహాసరస్వతి అనే నాలుగు శక్వలుగా దర్శించినారు. వీకిలో మహాఅక్కి సౌండర్యమూ ర్రి సౌందర్య (వతీక. అని ఆంటూ శ్రీ అరవిందులు ఈ విధంగా వ్యాఖ్యానించారు. ఎచ్చట నిగూఢ జగదానంద సమగతులతో ఆఓఒబంధము కలదో, సర్వ సౌందర్య రసాస్వాదన ఆరాధన ఉన్నదో, అనుకూల్యము ఐకమత్య భాపము కలవో, భగవంతుని ఆశ యించి అనేకుల దివ్య జీవనవాహినులు అనందముతో వవషాంచునో అచ్చట, అట్టి వాతావరణములో ఆమె (మహాలక్ష్మ్ర) ఉండుట కంగీకరించును. . ఎచ్చట _కేమ ౌందర్యము లుండవో, తేడా జనించుట కిష్ణపడవో అచటకు ఆమె రానేరదు. పేమ సౌందర్యములను తుచ్భ విషయనులతో కలిపి వికృత పరచిన చోటునుండి జమె వెంటనే మరరిపోవునుం,. సవ్నాస జీవితములోని దార్మిద్యము, కాఠిన్మము ఆమెకు సంతోషదాయకము కాదు. హృదయములో జనించు. మథుర గంభీర ఖావములను అణచివేయుట ఆమె కిష్టము కాడు, ఆత్మ సౌందర్యమును, జ్రీవస. సౌందర+మును వానీ ఆరాధనను. కర్కుశముగా నిరోధించుటయు ఆమెకు. అహ్హాధకరము కాదు** సోందర్య విషయంలో రాగాన్ని ప్రేమను కీలకంగా. భావించి న్నా సాన్ని నిరాకరించటం, జీవన సౌందర్యాన్ని ఆదంంచటం మొదల్తెన అంప

సౌందర్యానుశీలనం ర్ట లకు సంబంధించి రాయ్మపోలు [వదక్శింనిన పట్టువల శ్రీ ఆరవిందుల దర్శనం ద్వారా కౌచిత్యవంత మయినట్లు గమనించవచ్చు. సౌందర్య మన్నది ఆ మవి మాతయొక్క ఒకానొక విలనేసమని రాయపోలు గమనించినారు, అనుళవించి నారు. సృష్టిలోని వివిధాంళాల సంకలనంలోని సౌందర్య నంబంధమైన జ్ఞానాన్ని కలిగించటం మహవానరస్వతీ (మహామాతృ చతుర్థ) క్రి వసారిం లోని ఒక అంశం. ఈ విధంగా శ క్రి మయమయిన లోక సౌందర్యాన్ని 'రాయ (పోలు 'లలికా' స్వదూవంగా దర్శిస్తూ ఇలా అన్నారు. కలదెందొ నిత్య సుందర లలితాలంబన, మనంత లావణ్య సము జ్జల హస్తమొకటి; తన్మం గళాధినయ విలసనమ్నె కొవ్యకళ సుధీకి (ప్రత్యేకంగా “కావ్యకళ' అని చెప్పినా ఈ అంశం సౌందర్య మామా న్యంగా భావించవలసి ఉంటుంది. 'లలికానంబనము' అంటే లలితమయిన . సుకుమాళమయిన అలంబనము . ఆధారం అని సామాన్యార్థంతోపాటు: లలిళా దేవియొక్క ఆలంబనమన్న అంళంకూడా ఇక్కడ - ఉద్ధిషమే. *“ఎలదొ కలదు" అనటంవల్ల 1పత్కేక స్థాన నిర్ణయానికి అవకాళం లేకుండా సర్వత అభివ్యాప్‌ం చిన లలిళా దేవీ స్వరూపాన్ని మ్మాతమే రాయ్మపోలు ఇక్కడ లక్షించినట్లు గమనించివలని ఉంటుంది. 'ళూపనవనీత౦' _ మొదలెన కావ్యాల్లో ఆయం ఉవ యోగించిన వివిధ సంబోధనలు లలితా రూప/భావ బోధకాలుగా, లలితా సహస నామ థకూమికపై పవర్థించటం గమనిస్తే రాయప్రోలు *లలితా' భానన సువ్య క్రమపుతుంది. నవ్యక విత్వానికి నాండీరూపమైన రాయప్రోలు ముదటి కావ్యం “లలిత కావటం కేవలం యాదృచ్చికం కాదనిగూడా స్పష్టవడుతుంది. ఆయన తన నివాస గృహానికి పట్టుకొన్న "పేర 'లలితా కుటీరం'. కాగా సర్వ సృష్టిని/జగత్తును దేవీ మయంగానూ, నిత్య సుందరంగానూ ఆయన ధావించి నారు. ఆద్వైత వథికుల విషయం అట్లా ఉండగా, విశిమ్టాద్వెతులు - శత్య (తయాన్ని అంగీకరిస్తారు, ఈ తయంలో జీన. ఈకరులతోబాటు +శకృతి కూడా ఒక తత్త్వం. అందువల ఈ సృష్టగవకృతి శారి దృక్పతంలో మాయ (౧ ౧౦

గ్‌ల్తి రాయ్మపోలు సౌందర్య దర్శనం కాదు; ఈశంరునికి శరీర భూతమయింది విష్ణుత త్తం. ఆది సర్వ వావకషమయిం దిగా తా త్రిక _పసిద్దమయిన అంకం,

వాసనా చ్చాక్సుదేవన్య

దానీతం చే ఎగ”త్తాయం

సరుభూత 'నివాసోఒసి

వాసుదేవ నమోస్తు త్రం అన్న వాసుదేవ తత్త్వ సూచక స్తోత పద్యం (పసిద్దమయిందే. కాగా ఈ (పకృతి సర్వమున్నతని దివ్య కళామయ' మని దాం తాత్వర్యం. అతడు సౌందర్శనిధానం. అలంకార్మపియుడు. అందుచే భక్తులు విష్ణువును, విష్త్షమయ మైని జగళ్తును సౌందర్య్మమయంగా అర్చిస్తారు. భగవ్యదామానుజుల చ్చెకుంథ గద్య; శ్రీరంగగద్యలు ఇందుకు (పశ సమయిన ఉదాహరణలు. భాగవతమంతా సృప్టిగత మైన దివ్య సౌందర్శ్భాన్ని నిరూపించెదె.

తదేవ రమ్యం రుఇిరం నవం నథం

త్‌దేవ శశ్వన్మనసో మహోత్సవం

తదేవ శోకార్జవ కోణం నృణాం] అనె భాగవతం చగవత్‌ సౌందర్యాన్ని, తదుత్తమ బ్లోకితను - కీ రఏన్నది. ఇక్కడకూడా సృష్టిలోని సౌ ంచర్యం చెవ్యమన్న భావన గమశించదగింది.

చైతన్యం: సౌందర్య దీపి మ్‌ అనీ

సృష్టిని _పేమించటమం టే జీవితాన్ని _పేమించటం. సృష్టి అంతా _జీవ చైతక్కంతో తొణికిసలాడుతూ ఉంటుంది. జీవళకి యొక్క అభివ్య కిలో ఎన్నెన్నో అంతరాలుండ వచ్చు. స్పుటత్వ - ఆస్పుటక్వాలతో ఎన్నెన్నో తేడా లుంచవచ్చు. అయినా చూనపునికి ఇందియ శక్తుల పరిమితులతో, మనః [వార పరిమితిలో, భావనా శకి వ్యాప్తిలో వైతన్యం అభివ్యక్రమయిశన పతి సందర్భంలోనూ, సన్నివేశంలోనూ. జీవితం స్ఫుకిస్తుంది. న్నబత్వంలో కన్నా

యు లల

చలనంలో చైతన్యం, ఖీవితం అధికంగా అభివ్యక్నమవుతుంది. ఈ అభివ క్రి లోనే సౌందర్మాన్ని మానవుడు మిక్కిలిగా గుర్తంచి అనుభవిస్తున్నాడు. ఒక

సౌంద ర్యానుక్షీలనం ర్‌క వ్యకి స్తంగా ఉన్నవ్న 2కగ్నా చేస్టాయుతంగా వవర్తించినప్పుడు సౌండర్యం నాం్యదంగా (వసరిస్తుంది. ఈ అంకాన్ని స్పష్టపరుస్తూ_

హాస భాషావలోకనోల్లాస రూప -

చేష్టితముల సౌందర్య మాసించు నిజముల అన్నారు రాయోలు. ఈ వేష్టాదులరే విలాసాలని కూడా వ్యవహారం ఇవ్న్న జీప కై తన్ఫి లక్షణాన్ని సృృష్షంగా అభివ్యక్తం చెసే ఎంకాల, ఇంచియ శర్వల పంమితులకు లోగకుండా ఉన్న సౌందర్భం వీటి వలక పహున్నుటమె ఆందుజాటులోక వస్తుంది. అప్పటి వరక లేదనిపించిన అందం ఒక్‌ ఇవ్వుతో, ఒక్క. చూపుతో, ఒక మాటతీరుతో. అధివృక్కమవపుడుంది. అందు” కవు లందరూ దాదాపుగా చలనత్వ సంరలితమైన వస్తువ్శక్తి చ్‌తణ ద్దారా నౌంద్‌ ర$న్ని పరస్కుటం చిసే విధావాన్నే అధికంగా ఆశ్రయించటం సహృదచయుఐకు తెలిసిన విషయమే. కవులు చలా లం లేని చోట కూడా ప్రైతన్య లకుణాన్ని ఆపాచించి సొందర్యాభివ్య క్రి సంపాదిస్తారు. ఈ ఆపొదన వల్ల సౌందర్యం- వ్యక్తో స్టాయి నందుషుంటుంది. కాగా, పకృతి యందు మానవుడు ఆత్మ జీవితాను వర్తనం ద్వారా సౌందర్నాన్ని అవిష్క్టరింపజేసుకొని అనుభవిస్తున్నాడు. ఈ “ఆత్మ భావన నానందమై ఫరించు"' అన్నారం రాయపోలు. సిజానికి ఈ ఆంం౦ందమే పర్పజీవిత దశలలో మాూశవుడికి ధ్యేయం. అందువల్త__

జంతువుల జన్మవర్ధ నా సమయములకు

ఆద్య సూ తమానందమే యగును కవికి అన్న రాయ్యపోలు భావన జౌపనిషదికమయిందిల!%

కాంతం ;.శిసం :; సుందరం

ఆనంద సౌందర్యాలకు అభేద (పతిపత్రిని కావించిన రాయపోలు సౌందర్యానికి శివమయత్వాన్ని అనుసంధించిన ఆంకం ఇంతకు ముండే పన్తావించ ఐడించ. శివమయత్వంవల్ల సౌందర్భం “సౌందర్య” మవుతున్నదని రాయప్రోలు నిర్దారణ. కాగ్యా శివత్వ _. సుందరత్వాలకు అవినాదావ సం-ంధం/పరస్పర్మాశ యత్వం నిర్రేశంపబడినట్లు గుర్తించవచ్చు. ,ఈ గుర్తింపు ఆధారంగా ళ్‌ అంశాన్ని స్యూతీకరిస్తే - శివ మయినదంతా సురదరమూ, సుందిరమయ్యినదంతా

ర్‌కీ రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం శివమూ అని సిద్దిస్తుంది. ఈ రెండింటికి ఈ విధమయిన సంబంధాన్ని సూతీక రించటంలో మరొక అంకం కూడా [పసక్తషయింది. ఈ శివమయత్వంవల్ల సౌందర్యం మానవుడికి ఒక ఉదాత్తనముయిన “కంతి స్టితిని సంపాదించి పెడుతుంది

సత్యం. శివం. సుందర మన్న (తిపుటి సుప్రసిద్ధం. ఈ ఆంళ (త్రయం పరస్పరం అంతస్సంబంధం కలదని (తివుటిక రంచటంలోని ఉద్ధేశ్యం. సత్యమన్నది సద్విషయాన్ని 'పతివాదిస్తున్నది. ఇఎ = సడ్విషయం శివమయం, కాన్య వయోజనాలను వివరిస్తూ మమ్మటుడు 'శివేతరక్షతి' అని ఇప్పటం ఇక్కడ స్మరింపదగిన అంశం. అసత్కావ్య నిషేధం కూడా ఈ మార్గంలోనే నిష్పన్న మయించి. సద్విషయాలు కాని కావ్యాలు మంగళకరం కావు. అమాంగల్యాన్ని నద్విషయం కయింపజేస్తుంది. అందువల్ల “శివేతరగతి' అన్న (వయోజన [వతిపాదన కావ్యం సద్విషయం కావాలన్న అంకాన్ని పరోవషంగా నిరూపిస్తున్నది. ఈ విధంగా గమని స్తే మాంగళ్య మయమయిన సద్విషయమే సుందరమైనది. అందువల్ల సౌందర్యానికి సత్త్వ శివమయత్వాలు మౌలికమయిస విలువలు. ఈ దృష్ట్యా సుందరం శివమయం కావటంవల్ల అది *సత్‌' అవు తుందన్న అంశం సహజంగానే సిద్ధిస్తున్నది. అందువల్ల “సత్య'మని (వత్యే కంగా చెప్పవలసిన అవసరం లేదని రాయప్రోలు భావించినారు. కాగా, శివ మయ మయిన సౌందర్యం కాంత స్పితిని మానవుడికి కలిగిస్తుందని చెప్పటం ద్వారా సత్యాంశాన్ని, తతృలితాన్ని చెప్పినట్టవుతున్నది. అందువల్లనే రాయప్రోలు.

సుందరంబెల్ల శివమయి శోభ చెందు

శివమయంబెల్ల కాంతమై సిద్దినొందు

సాంగసుందర శివమయ స్వాదువయిన

కవి కళాకృతి కాంతమున్‌ శవము నగును అన్నారు. మూడింటిలో ఒక్కొక్క అంకానికి మరొక్కాక్కు అంశంతో సంబంధాన్ని అవినాభావంగా స్థిరికరిస్తున్నట్లు ఇక్కడ గమనించవచ్చు. నుందర మైనదంశా తప్పకుండా శివ (మయ) మవుతుంది, అంటే - కాక తవృదన్న మాట, శివమయం కాకపోతే సౌందర్యం ఉండదన్న మాట. కాగా ఈ విధంగా శివ (మయ) మయినదంతా శాంతంగా సిద్ధి పొందుతుంది. సీద్చి పొందట

సోందర్యాను!లకం + ర్‌ మనేది సతృవిషయానుధవానికి ఉపలక్షకం. సాంగ సుందర శివమయత్వం వల్ద కవ కళాకృతి గాంతమూ శివమూ అవుతుండటం ఇక్కడ గమనించదగింది. కళశార్యతి అంటే సౌందర్య రూపమైన కావ్యమని సామాన్యంగా న్ఫురిన్తూనే ఉన్నది. కాని, ముకొంత జ్యాగత్తగా రామప్రోలు ఈ పదొలను ఉవయోగించి ఎర్ల్‌ రొన్చిస్తుంది. శఃశావాన్కోపనిషత్తుతలో న

సపర్యగాచ్చుుకమకాయిమ వణ

మస్నావిరం షద మపాపఎదమ్‌

0 ళో

కర్మ సీ పరిభూః స్వయంభూ

ర్యాశాతథృతోఒర్జాన్‌ వుదధా

చ్చాశ -ఠీవుః సమాభ్ళ్యః 1” అని చెప్ప-డింఎం జ్మ్‌కము (స్వచ్చృము), ఆశంఏము, అవణజము (ఎవం పూర్ణత అను దోషము తేనిది,, స్నాయువులు లేనివి, పఠశువము, ఉప రహి తముఎగు పర్మ_హ్మము నర్వమునంచథఖి వ్యాపింఎను, (ఆ పర్మఒహ్మమయిన, కవి, మనిషి (ప్రజ్ఞావంతుడు), సర్వ వ్యాపి, స్వయంభువు (ఇతర మందాధార పదక తనంతట తానుగా ఉన్నవాడు, కాళ్వత కాలము. నుండి పదార్దముంకు వాటి వాటి స్వభావానుసారమున నియమించెను అని తాత్పర్యం. ఈ విధంగా కవి శబ్వం విశ్వాకావ్య రచనా వృగుడయిన వరమేళ్వరునికి చెందుతున్నది. ఆయన 6ంుక్క_ ఆత్మాభివ్యక్తి రూపమయిశ ఈ (పపంచం కళారూపం. పర రత్త్యం కకాకంచుకి. శిలరూ శిల్పానికి అభేదం వలె, కళకూ కవికీ గూడా అభేదం. సామాన్యకీతిలో గమనించినా కావ్యం కవిమయం, కవిరూవం. కవి తన వ్యక్షిత్యాన్ని కావ్యంగా వరిణమింపజేస్తున్నాడు. అందుకే కవికీ కావ్యానికి అభేద భావనస్‌. ఈ కారణంగానే 'కా?దాసును చదువుతున్నాను, సేక్స్‌పియర్‌ను చదువుతున్నాను” వంటి వ్యవవోరం అర్ధవంతమవుతున్నది. కాగా, ఇక్కడ సుందర . శివత్వాలు ఆంగ భూలతాలయి కవి కళాకృతి పరమ లఅలశక్యమయిన శాంతంగా పర్పవసీస్తున్నది. కాంత _ 8వ. సుందర తిపుటిలో శివపదం నడిమిది. ఇది సౌందర్యాన్ని కాంతంలోకి పర్యవసింపజేసే విధానంలో కీలక పృాత వహిస్తున్నది. ఈ త్రిపుటి విషయంలో తన అర్హమైన వారసత్వాన్ని స్పష్టవరుస్తూ-

రీర్ర రాయ్మప్రోలు సౌందర్య దర్శనం

“శాంతం - శివం సుందరం' అని ఆనందంగా మహర్షుతే

గానం చేసీరి. ఈ అమృతావఢానం జగద్‌ వృవస్థలోనే

వంసు-, కత్రి

పరిస్ఫుటమవుతున్నది. అన్నారు. ఈ జగద్‌ వ్యవస్థ 1వధానంగా రాయప్రోలు లక్షించింది. అందుకే శావ్యరంగాన రస విషయంలోగూడా ఈ (తిపుటిని భూమికగా చేసికొనటంవల్ల శాంతరసాన్నే ఆయన అంగీకరించినారు**

ఈ విధంగా రాయ్మపోలు జగద్గత సౌందర్యాన్ని శివమయత్వం ద్వారా కాంతంలోకి వర్యవసింపదే సే కావ్య సౌందర్యానుభవ రూవమయిన ఆనందాన్ని పూర్వులు (బ్రహ్మానంద నృబహ్మచారిగా భావించిన అంకాన్ని = నిరూపీంచినారు. ఈ సౌందర్యాన్ని కళాకారులు . కవి, శిల్పి, చిత్రకారుడు, గాయకుడు మొద లయిన వారండరూ తమ నృజనాత్మక లక్షణంతో వివిధ రచనా రూపాలలో అభివ్య కీకరిసున్నారు. యోగమార్గంలో అనుభవింపబడే ఆనందానికి *కానబడక , అనుమాన 1(ప్రమౌాణి సిద్ధమయిన వరత త్వంవలి, కళలలో వ్య క్షమయ్యే సౌంద ర్యానికి మౌలికాధారం ఈ జగద్‌ వ్యవస్థ. ఈ జగద్‌ వ్యవస్టాగత మయిన అనంత రూపాలను, అంశాలను కళాకారుడు సౌందర్యోభివ్యజకంగా తీర్చిదిద్దు తున్నాడు,

సౌందర్యం :జగత్తు = కొవ్యం అనీ

కావ్య సందర్భంలో సౌందర్భాన్ని గురించి రెండు విధాల అభి (ప్రాయాలు వ్యాప్తిలో కన్పిస్తున్నవి. అంటే . సౌందర్యం రెండు అంచెలలో గమనించబడుతున్నది. ఒకటి; నేరుగా |పవంచగతమయింది. రెండు: కావ్య (కళా) గతమయింది. ఈ రెండింటిలో ఏది ఉ&_త్రమమన్న విషయంలో రెండు విధాల అభ్మిపాళూలు ఉన్నాయి. హెగెల్‌ అన్న రాత్వికుడు [వకృతిగత సౌందర్యంకన్న క్‌భా సౌందర్యం మిన్న అని అభ్మిప్రాయవడినాడు.తి ఈ సంద రంలో ఫొసెసర్‌ హిరియజ్ద చెప్పిన మాటలు గమనింపదగినవి.

*ంక్‌లరి తీలివీం[0 26010046 312068 $1386౯ 1020 1088 0 ఏంణమంగ? ల అంగి రేకు 10 ఇప!ంి 18 8600౯810

సౌందర్యానుశీలనం క్‌? ౧పడ౯6ం4601866 9 గం60011 1066656 00086 క104 0౯ 28060061, &౧6 (౧670606086 &$౮ 11౪01౪66 & ౪8112016 రేం8౯66 05 68121 (903100.0] వెయ క్రికాంశాలు కారణంగా సౌందర్యానుకవంలో వచ్చే ఇబ్బందులు - ఆటం కాలు కావ్యంలో అఫీవ్య క్రషియ్యే సౌందర్భం విషయంలో ఉంగవని తాత్సర్యం. కాని కళాగత సౌందర్యం జగద్గత సౌందర్యానికి అనుకరణాత్మకం. కాబట్టి అనుకృతికన్ని ఆనుకార్యం ఉత్తమషుయిందని భావించే అవకాశమూ ఇకాడ కలుగుతున్నది. శిల్పంలో మలచబడి. ఒక స్త్రీ వ్యకి అందంగా ఉండవచ్చు. ఉజ్బ్వృలనిలమణిక ర్త రూపగోస్వామి.. అంగ పాత్య్కంగకానాం యః సన్నివేశో యథోచితమ్‌ సుక్జిష్టః సన్నిబన్టః స్వాత్‌ తత్‌ సౌందర్యమితీర్యరల అన్నాడు. ఈ విధంగా అంగ (పళ్యాంగాల సుశిష్పత్వ, సన్ని బంధత్వాదులచెత అ నీ శిల్పం సౌందర్య రూపమే అవుతుంది. కాని, లోకంలోని ఒక స్రీయొక్క సౌందర్యం శిల్పసాందర్యం కన్న అధికంగా ఆక ర్షణీయమవుతున్నది. ఇందుకు లోకంలోని స్త్రీ మూర్రియందు అభివ్య క్రమయ్యే రైతన్య లవణం వధాన కారణం. అయితే, శిల్పాలు, చిత్రాలు చైతన్యవంతంగా చితింపబడవచ్చు. ఈ సందర్భంలో కాళిదాస మహాకవి ళ్లోకం గమనించదగింది___ చితుడ్విపాః పద్మపనావతీర్జాః క రేణుఖిర్హత్త మృణాలభంగా నభఖాంపరాథాన ఏభిన్న కుంభాః సంరబ్ధసింహ పాహృతే వహ న్నీ చ్మితగతమయి* ఏను "లను యథార్థ్యమైసవిగా [భషంచి సీంహాలు వాటి కుంక స్థలాలను చీల్చేందుకు వ్యర్థంగా పంజాతో కొడుతున్నాయని తాత్పర్యం. కొలనులో మగ ఏనుగులు, ఆడ ఏనుగులూ కలిసి విహరిస్తున్న (కియా కలాపం యకథార్జంగా భాసిస్తున్నది, ఉ త్రమ చ్నితకారునిగూర్చి, ఉత్తషు చిశాన్నిగూర్చి విష్ణుధర్మో త్తరంలో___

ర్‌్రీ రాయ్మపోలు సోందర్య దర్శనం

తరంగాగ్ని శిఖభాధూత వై జయంత్యంబరాదికమ్‌

వాయుగత్సా రిఖేద్యస్తు విక్టేయస్సతు చి తవిత్‌॥

సుప్తం చ చేతనాయుక్తం వృతం చైతన్య వర్షితమ్‌

నిచ్నాన్నత విభాగం చయః కరోతి స చిత్రవిత్‌॥

అసతీవ చ భూలంబో బిభ్యతీడ తథా నృప!

హసతీవ చ మారుర్వం సజీవ ఇవ దృశ్నతే

సళ్చాస ఇవ యచ్చితం తచ్చితం శుభలక్షణమః। *ీ అని చిప్పఒడింది. తరంగాలు, అగ్ని జ్వాల, వతాకం మొదలై నవి గాలికి కదులుతున్నట్టు, నిదించే వ్యక్తిని చైతస్య సహితుడనిపించేట్లు, చచ్చిపోయిన వాడిని చ్వైశన్య రహితుడనిపించేట్లు ఎత్తు-వంపులు. స్పష్టపడేట్లు చ్చితించేవాడే ఉత్తమ చ్చితకారుడని, హాస భయాదులు యథార్థ మనిపించేట్టు చితింవబడిందే ఉత్తమ చ్మితమని శాత్సర్యం. అందువల్ల కళా చితణలో రైతన్య లక్షణం సాధింప బడవలనీన అవసరం సౌందర్య దృష్ట్యా"నిర్ధారింపబడుతున్నది కాగా, యఖార్థ జీవితంలోని సౌందర్యాన్ని కళలలో సాధించే అవకాశం ఉన్నది. ఈ విధంగా చూనీ, అనుకృతి అనుకార్యాలలో ఏది ఉత్త మమని నిర్ణయించటానికి (ప్రయత్నించటంలోనే భిన్నాభ్ళిపాయాలకు అవకాశం కలిగింది. వ్రైయక్తి కాంళశాలనల్ల సౌొందర్యానుభవంలో కలుగుతాయనిపించే ఇబ్బందులు వ్యకి వై పు నుంచి కలిగినవేగాని, సౌందర్యం వెపు నుంచి కలిగినవి కావు. ఆయన సౌందర్యం అనుభవం పరమార్థంగా గలది కాబట్టి అనుభవించి వ్యక్తి వైపు నుంచే సౌందర్యాన్ని గమనించటంలో సామంజనస్యం లేకపోలేదు, అయిజే లోక విషయంలోనూ ఈ వైయిక్తికాంశాల ప్రమేయం లేని సందర్భాల్లో మీ వివాదం ఏర్పడుతూనే ఉన్నది.

నివానికి [వపంచంలో సొందర్శానికి కావ్య (కళా) గత సౌందర్యానికి పోటి పెట్టి నిర్ణ యించవలసిన అవసరం తేదు,65 అట్లా చేయటం సరయిన ఫలి ఠాలనిస్తుందనీ అనిపించదు. ఈ రెండింటిలో ఒకటి మరొకదానికి పూరకం కూడా కాదు. దేనికి దాన్నిగానే ౧స్వైంచవలనీ ఉంటుంది. ఉదాహరణకు అభి జ్ఞాన కాకుంతలంలో చితితమయిన శకుంతలా సౌందర్యం, లోకంలో కన్నించే శ్రీ సౌందర్యం నిజానికి ఒకటికావు. ఈ రెండింటిని గమనించె దృష్టిలోనే

సాందర్యానుశీలనం రఫి బేదం ఉన్నది. లొకంలోని సజీవ వ్య క్రిలోని సౌందర్యం ఆ శరీర నిర్మాణం, వ్యక్తమయ్యే విలాసం, లావణ్యం మొదలయిన వాటి మేరలతో ఆనుభావ్యమవు తుంది. ఇచె 'పత్యక్ష' రూప సం౬ంధి కావటం ఇందుకు కారణం. మరి, కా? దాను చిితించిన శకుంతలా సౌందర్యం పె విధంగా వత్యశం కాదు. కవి చిత్రించిన అంశాలు ఉద్చోధకంగా మనస్సులో ఏర్పడిన స్త్రీ సంబంధి గొందర్భ భావనను, సహృదయుడు తన మేరలో కావ్యగత త్తీ (శకుంతల) యందు అపావెందుకొసి భావనామయంగా అనుభవిస్తున్నాడు. లోకంలో స్త్రీకి సంబం ధించి శరీర నిర్మాణాదులు పరిధులను కల్పిస్తే, కావ్యంలో సహృదయనికి త్రీ సౌందర్య కావనలోని వరిమతులను కల్పిసున్నాయి, షురొకటిః లౌకిక వ్యకి విషయంలో భంగిమాదుల భేదంవల్లగానీ, స్ట కాలాదుల భేదంవల్లగానీ భీన్నాభ్మిపాయాలు కలిగే అవకాళం ఉంది. కాని కావ్యగత వ్యక్తి విషయంలో భావించబడేది వైయకిక భావనాగత సౌందర్యమే కావటంవల్ల లిన్నాలి 1పాయాలకు అంతగా అవకాశం కన్పించదు. (పత్యవ - భావనాగతత త్వాలవల్ల ఈ స్టితి ఏర్పడుతున్నది. అందువల్ల రెండింటిస్‌ పోటీ పెట్టి చూడటంకన్నా, రెండింటినీ దేనికదిగా గమనించటమే ఉభయ సౌొందర్భాల విషయింలో న్యాయంగా కన్నిస్తుంది.

అయితే, ఈ రెండూ ఒకదానికొకటి సంబంధం లేనివనటానికి వీలులేదు. కావ్యగత సౌందర్య భావనకు లోకగత సొందర్యం భూమికగా (పవ గ్రిస్తుంది.త లోకగత సౌందర్యంలో వ్యక్తం/ వస క్షమమ్యే, లేదా వ్యక్తం/పసక్తం కావ టానికి వీలున్న అసౌందర్యాంశాలను కావ్యంలో తొలగించి కవి సహృదయని సాందర్య కావన వికసించటానికీ విసరించటానికీ అవకాశం కల్పిస్తాడు. కాగా, సహృదయుని సౌొందర్శ భావనకు కవి కల్పించే అవకాళానికికూడా- కవి (పతిభలోని తారతమ్యాన్నిబట్టి మేరలు వీర్పడుతూనే ఉంటాయి. అయితే గమనించవలసిస ఆ౦ళ౦ _ కావ్యం (కళలో సౌందర్యం ,పధానంగా కవి సహృదయుల భావనాశ క్రికి సంబంధించింది.

కవి తన కావ్యంలో సౌందర్య సంపాదనకు ఆటంకాలను తొలగించి అనుకూల్యాన్ని సంపాదించటంలో సర్వదా జాగరూకుడుగా ఉంటాడు. దుష్యం ళుడు విరవావస్సలో ఉండి శకుంతలా చితాన్ని చిత్రించిన ఘట్టంలో దుష్యం తుని మాటగా

600 రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం

యదుత్‌ సాధన చిత్తే న్సాత్‌

కియతె త త్తదన్వథాల? అని కాళిదాసు అంటాడు. చ్యితంలో ఏయే అంశం సౌందర్యాపాదకం కాకుండా ఉంటుందో, అదంతా మరొకఎధంగా, అంటే నెందర్య సంపాదనకు అను కూలంగా తీర్చబడుతుంది, చేర్చబడుతుంది అని తాత్పర్యం. కాగా, కవి సహృదయుని దృష్టంతా సౌందర్యంమీద మాత్రమే కేంద్రీకృత మయ్యేష్టు చేన్తాడు. లోకంలో అసమ్మగమనిపించ అంకాన్ని కావ్యంలో సమ్మగ పరిచేందుకు (ప్రయత్నిప్తైడు. అసమ్మగమనివించి అంశాన్ని ఈ కాళిదాస క్లోరంలో గమనించ పచ్చుం

వర్ణ (పజళ్ణే సతి కర్ణికారం

దునోతి నిర్ణంధతయా స్మ చేత

ప్రాయేణ సామగ్శువిధౌా గుణానాం

పరాబజ్యుఖీ విశ్వసృజ పవృ త్తిఃి నిక్షంధ కుసుమ సృష్టి అసమ్మ్యగతా సూచకమని తాత్పర్యం. అందువల్ల కవి సౌందర్య సంపాదనలో వాస్తవికం కాని కాల్పనికతను [పయోగించడంలో సంకోచపడడు. ఉదాహరణకు - వవహించే నది ఆందమైంది. వద్మాలు ఆంద మైనవి. పద్మాలుండేవి కొలనులలో. అక్కడ ,పవాహ సౌందర్యం లేడు. (వవాహంలో పద్మాలుండవు., ఇక్కడ పద్మాలుండటం వల్ల కలిగే సౌందర్యం లేదు. ఇది వాసవిక స్టితి. కాని, కవి (పవాహంలో పద్మాలను చితించి సౌందర్య సమృద్ధిని _ అలౌకిక సౌందర్యాన్ని సహృదయుని అనుభవానికి అందిన్హాడు, ఈ ఉద్దేశ్యంతోనే మమ్మటుడు కావ్యవాణిని “నియతికృత సియమ రహిత' మన్నాడు. అందువల్ల కావ్యగత -_ లోకగత సౌందర్య్శ్యాలలో కొర తమ్మ విచారణ కన్నా దేని వరిధిలో దాన్ని గమనించటంలోనే నామంజస్యం కన్పిస్తుంది. కఃల దృష్టి కేవలం సౌందర్య సంపాదిన మీదనే ఉంటుంది. అంచు వల్ల రాయప్రోలు

కళలు రమ్యార్థ సౌభాగ్య కల్పనములు"”9 ఆంటూ కావ్యదృష్టిని వ్య క్రీకరించినారు. రమ్యార్దమంటే రమణీయ విషయం =

కొందర్యాను కీలనం 81 సౌందర్యం. దీని సౌభాగ్యాన్ని కళలు కల్పిసాయి. ఈ కల్పన వధానంగా కావ్య (కళా) విషయం, లోక సౌందర్శుం దా స్తవికతా విషయం, కాగా లోక సౌందర్యానుళభవం కళా సొందర్యానుభవాన్ని గానీ, కళా సౌందర్యం లోక సౌందర్యానుభవాన్ని గొనీ భంజించదు. ఒక విధంగా ఇవి పరస్పర సహకారులు. ఈ సందర్భంలోనే మరొక అంళం గమనించవలసి ఉన్నది. లోకంలో అనేక మయిన అంకళాలు అనేక విధాలుగా ఉన్నాము. వాటిలో ఒక అందపుయిన అంకాన్ని కావ్సంలో చ్మితించటం ఒక తరహా. అట్లా ఒక అంళాన్ని అందంగా చితించటం మరొక తరహా. మొదటి తరవోలో లోకగత మైన ఆందమెైన ఆంళం యొక్క ఆందం యథాతథంగా వసుతీకరించబడుళుంది. -దెండవ తరహాలో అందం సృష్టించ బడుతుంది సామాన్యంగా లోకదృప్లిలో అందంగా అన్పించ నివ, లేడా అందంగా రేనివికూడా కావ్యంలో అందంగా కన్నించటానికి రెండవ తరవా కారణం. ఈ అంకాన్ని గమనించిన పూర్వులు

రమ్యం జుగుప్పిత ముదార మథాపి నీచ

ము[గం (పసాది గహనం వికృతం చ వస్తు

యద్‌ వ్యాస్య వస్తు కవి భావక భావ్యమానం

తన్నా స్తి యన్న రసాభావ ముపెతి లోకే” అని భావించినారు. లోకంలో రమ్యం, జుగుప్సితం, ఉదారం, సీచం మొద లయిన భేద ఖావాలున్నా కావ్యంలో ఇన్న్‌ రమణశీయంిగానే రూపొందుకొయని తాత్నర్యం. లోకంలో వివిధ కారణాలవల్ల అనేకాంకాలు సుందరంగా లేక పోవటమో, సుందరంగా అన్నించర పోవటమో, సాధారణంగా అందరి అను భవంలోని విషయమే. ఈ స్థితిలో కావ్యం ఈ యీ కారణాలనూ, పాటి (పభా వాలనూ ఇాళితంచేసీ సౌందర్శ సౌజాగ్య కిల్పన కావిస్తుంచి. ఈ ఉద్దేశ్యంతోనే రాయ్మపోలు ు

ప౦్రికంతియందు రమృ్మములుగాని వస్తుతంని

చితుకళశలు రమృములుగ తిర్చెడిని, గాన,

హ్లాద రమణీయ కల్పనా పాదనమున

అపసరింతు- మలిశ జుగుప్పాదులెపుడు”3

612 రాయప్రోలు ౦దర్య దర్శశం అన్నారు. కావ్యంలో మలిన జుగుప్పాదులకు స్టానం లేదని రాయప్రోలు నిరయం. మ!

ఈ సందర్భంలో రాయ్మపోలును నిరాకరిస్తూ వెల్చేరు నారాయణరావు గారు చేసిన వాదం వణీలించదగింది. ఆయన ఆ విధంగా అన్నారు....

“హేయములు శ్రీబములు జుగుప్సాయుతములు

రమ్యములుగామి శిల్ప మారంబులగును'___

అని రాయ్మపోలువారు సిద్ధాంతం చేశారు. లోకంలో

దానంతట ఆది రమ్యమయిన వస్తువు ఒకటి ఉంటుందనే

అభి పాయం ఈ సిద్దాంతానికి పాతిపదిక, కావాగత

రమ్మతకు లోకంలో కన్పించే అందానికి అభేదం చెప్పు

కోవటం ఈ స్‌ ంతానికి కారణం, సాహిత్య సిద్దాంతంగా

ఇది తప్పు సిదాంచం యుద్దంలో చచ్చి

ఖ ధి

పోయిన యోధుల కళేబరాలు, వాటి పేగులు తిక్కనకి

కవితావస్తువే అయింది. జుగుప్స నవరసాలళో ఒకటయిన

బీభత్సానికి స్టాయా థావం అయింది.”3 ఇక్కడ [కమంగా నారాయణరావుగారు చెప్పిన అంకాలను వరిశీలించవలసి ఉంది, లోకంలో రమ్యమైన, రమ్యం కాని అంళాలు తప్పక ఉంటాయి. ఈ విషయాన్నే_

8 116 ౪6 [064 62421! ౧[౦00౧016118 తివిరే ఇప్ప ౦౦౦6 74

ఆవి అంటాడు అవృర్‌జిస్‌, అందువల దానంతట అది రమ్యమైన, రమ్యంకాని వస్తుపుంటుందనటం౦ అనుభవానికి పేరుద మేమీకాదు. ఆ అనుభవం రూపొందించిన అభ్నిపాయం పారపాటూ కాడు. కావ్యగత_లోకగత రమ్మతలకు భేదమూ ఉన్నది, ఆభేదమూ ఉన్నది.” లోకంలోని అందమైన అంశాన్ని అదే విధంగా కావ్యంలో చితించటంలో అభేదం, అందంగా లేని అంళాన్ని అందంగా చ్మితించటంలో భేదం ఆనువ 3సూనే ఉన్నది. నారాయణరావుగారు రాయ (పోలు పద్యాన్ని ఉదాహుంచటంలో. జరిన పౌరషాటును ఇక్కడ, మొదట

సౌందర్యాను శీలం 68 నవరించుకోవలని ఉన్నిది. “జగువృాయుతములు” అని 'యు"కార సహితంకాదు తాయ్మపోలు పాఠం, '*జుగుప్పాయితములు' అని *యి' కార సహితం. “జుగుప్ప్సా యుతములు' అంటే *“జుగుషతో కూడినవి" అసి అర్తం, రాయ్మపోలు ఈ అర్జం వచ్చేట్టు ఆ పద్యం రాయలేదు, *“జుగుప్పాయితములు' అంటే '“జుఎవ్స (కలిగిం చేవి], గా చేయబడినవి" అని అర్థం. ఇది రాయ్యపోలు ఉద్దేశించింది. ఈ రెండిం టిలో ఎంతో భేదం ఉన్నది. లోకంలో ఒక అంశం జుసుస్న కలిగించేది కావచ్చు. కాని కావ్యంలో అది ఆ విధమైన జుగువ్వ కలిగించేది కాగూడదు. కావుంలో కూడ లౌకిక వద్ధతిలోనే జుగుప్స కలిగించేదిగా చేయబడితే, అది “రమ్యం” కాదు. ఈ విధంగానే హేయత్ప, క్రీబత్వాలను కూడా గమనించవలసీ ఉంబుంది. కాగా, కావృంలోకి (పవేశించిన పతి అంశం రమ్మం కావలసిందే. అచ్చంగా లౌకిక భావాన్నే యథాతథంగా చ్చితిస్తే కావ్యంలో రమ్యత భంగ మవుతుంది, కాబట్టి ఆ విధషుయిన చ్నితణ- శిల్ప దూరమని రాయపోలు తాత్పర్యం. తిక్క_నకు కావ్యవస్తువయిన కశీబరాలు, పసే్సంలు లోకంలో పేయాలు, జుగుప్సాకరాలు మ్మాతమే. అక్కడ _ అవి అసహ్యమయినవి - సహింవ రానివి. కాని తిక్కన తన కళ్ళాపతివతో ఆఅ లౌకిక లక్షణాన్ని తొలగించి రమణీయంగా చేయటంవల్ల అవి సహ్యమయి, సహృదయులకు లౌకిక జుగువ్వ్సను కలిగించటంలేదు. కాబట్టి భారతీయాలం కాలికులే గాక ఆధునికంగా పూడా. 28 520)604 66 1౬ ౪813 0౯ 062౪41౪1 మం 06 రేంరం[66 అండ61(1311075

అని అవ్నర్‌ జీస్‌ అన్నట్టు కవి పతిళ లౌకికంగా జుగుప్పా కరమైనదాన్ని కావ్యంలో అందంగా చిత్రిస్తుంది. కాగా కావ్యంలో 'హేయ-క్టీఎ_జుగుప్పా యితంగా తౌకిక పద్దతిలో చ్చితించటం రమ్యంకాదు. కాబట్టి ఆ విధమైన చ్మితణలు శిల్ప__కావ్య శిల్నానికి దూరమని రాయ్మ్యపోల కాత్పర్యం, కావ్యంలో “వాస్త వికత' అన్న పేర లకిక పర్ధతితో జు సప్పాదులను కలిగించే అంశాలను భావాలను చృితించ గూడదని రాయ్మపోలు సిద్దాంతం, ఈ విధంగా చ్చితించటం 'హ్హాది రమశీయ కల్పనాపాదని మన్న కావ్య లశ్వానికి వ్యతిరేకం. మలిన జు 'ప్పాదులోను కవు 'అపసరింతురు' అన్నప్పుడు కూడా కావ్యంలో లాకిక మలిన జుగుప్సాదులనే అపసరిస్తారని తాత్వర్య్మం *పకృతిలో రమ్మము కాని

84 రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం వస్తుతతిని చ్యితకళలు రమృముగ తీర్చు'నని ఒక వైపు (పతిపాదిస్తున్న రాయ (పోలు, 'కావృ్యగత. రమ్మతకి లోకంలో కన్పించె అందానికి అభేదం చెప్పుకొన్నా డని అనుకొని రాయ్యపోలుది 'నాహిత- సిద్దాంతంగా ఇది తవ్వ్ప సిద్దాంతం అని నారాయణరాపుగారు రాయపోలు కాత్సర్యాన్ని సరిగా గమనీించర చేసిన పౌర పాటు వ్యాఖ్య సాహిత్యంలో రనపరంగా బప్పిశ స్దాయి భావాల్లో కొన్ని లౌకికంగా రమ్యం" కానివి ఉన్నాయి. అయిా కావుంలో _ “రమణీయార్ద (వతిపాదక కావ్యంలో అవి స్వీకరంచబడినాయంటే, లౌకిక స్టితి తొలగి కావ్యంలో చితిత మవుతాయని ష్యూతమే లౌకిక స్థాయిలోని వాటి చ్చితణ కొవుంలో వరిహరింప దగిందేే ఈ విషయాన్ని రాయపోలు రమ్మాలోకాదు లలో వలుచోట్ట స్పష్టవరచినారు భారతీయ కవులు : సొందర్య సాధన భారతీయ తాత్సికులు భౌతికాధ్యాత్మికాంశాలను గూర్చి మౌలికంగా అత్యున్నత వమాణాలతో పర్యాలోచనలు సాగించి అనేక “దర్శనాో లను రూపొందించిశారు. కాని (వత్మేకంగా సౌందర్యాన్ని గూర్చి దర్యశి వ్థాయిలో విచారించి సిర్దాంకాలు (వకటించినట్లు కన్పించదు. ఈ సౌందిర్శ విచారణను చేవట్రింది భారతీయాలంకారికులు అంధుకే భారతీయ సౌండర్య విచారణ కావ్య కళాముఖంగా నిర్వహించజఒడింది. ముఖ్యంగా కవులు, అలంకాంకులు మాతమే సౌందర్య విచారణను దాదావుగా దర్శశస్తాయిలో (పసరింపజేసినారు. సౌందర్యాన్నిగూర్చి_ క్షణే వణే యన్నవకా మువెతి తదేవ రూపం రమణీయతాయాః26 అన్న మాఘకవి నిర్వచనం సువసిద్ధమే శోభ, రమ్యత, రమణీయత, రామ జీయకం, కాంతి మొదలయిన పదాలు సౌందర్య పర్యాయ వదాలుగా అలం కార శాన్రంలో వృవవోరాని కెక్కివవి. కాగా, (వళిశణం నూత్న త్వాన్ని నవృాదయులకు కలగంచటమే రమణీ యతకు/ సౌందర్యానికీ మౌలికమయిన లక్షణం. నివ్వత ఆనేది రమణీయతా లనణమే తవ్ప కేవలం వసువుకు కానీ,

సౌందర్యోనుశీలనం 85 కాలానికి గాని ఆచ్చంగా సంబంధించింది కాదు. గాఢముయిన జూవ్యోంతర దర్శనం గల మహాకవుల కావ్యాలను చదివిన వతిసాకీ సహృదయులకు ఒక వినూత్నమయిన అనుభూతి కలుగుతూనే ఉంటుంది.?? ఈ కలిగించటమే కళా సౌందర్య లక్షణం, మహాకవుల కావ్యాలు సౌందర్య రూపాలు.

కావ్యాల్లో సౌందర్య కల్పనను గూర్చి కాళిదాన మవాకవి ఒక విచి[తత మయిన అంళాన్ని [వతిపాదించినాడు. అభిజ్షాన శాకుంతలంలో చుష్యంతుగు శకుంతలను చూసి_

సరసిజమనువిద్దం వలేనాపి రమ్యం

మలినదుపి హిమాంళోః లక్ష లక్ష్మీం తనోతి

ఇయమధిక మనోజ్జా వల్కాలేశాపి రమ్యా

కిమివ షా మధురాణాం మండనం నాకృతీనామ్‌.!” అంటాడు. నయంగా సుందరంగా భావించబడని వస్తువు కూడా కొన్ని నంద ర్కాల్లో మరొక వస్తువు యొక్క సౌందర్యాన్ని విస్తరింవ జేస్తుంది. ఇక్కడ

• సౌందత్య మన్నది విరుద్ధ వస్తు సమ్మేళనం ద్వారా సంపాదింప ఐడవచ్చుసన్ని

సూచన న్నురిస్తున్నది.. విడిగా *మచ్చ' అనేది ఆసుందరమే కావచ్చుగాని, చర్మాడ బింబంలో చేరినప్పుడు ఆటీ చరద సౌందర్యోన్ని విస్తరింవ కేసున్నది. ఇక్కడ మరొక ఆంళం కూడా గమనించవచ్చు. నోరబీర ధరించినా శకుంతల మిక్కిలి ఆందింగా ఉందనుకొంటున్నా డు దుష్యంతుడు, నారచీరలు అందమైనవి కావా? లేదా, అందానికి విఘూతకాలా 7 = అన్న ్మవళ్న ఉదయించే అవకాళం ఇక్కడ కలుగతున్నది. ఇక్కడ 'అభిరుచి' అనేది సౌందర్యాన్ని గు రంచడంలో తన (పథభావం నెరపిందన్న స్పూర్తి ఉన్నది. దుష్యంతుడు అప్పటీ వరకూ “నాగరిక మయిన వస్త్రధారణ వల్ల కలిగే సౌందర్యాన్ని గు ర్రించటానికే ఆలవాటు వడి ఉన్నాడు. ఇదే అతని అభిరుచిగా గూసౌందింది. కాని, కకుంతలా విషయంలో నాగరిక వస్త్రధారణకు భిన్నమయిన దశలో కూడా సౌందర్యం పరిస్పుటం కావటం అతనికి ఆశ్చర్యకరమయిన విషయం.” అంటే సౌందర్యం శన త్మీవతను బట్టి ఒక్కొక్కప్పుడు పూర్వాఖిరుచులను అధిగమించి సహృదయులకు అభివ్యక్తమవుతుందని గూడా స్పష్ట పడుతున్నది.

కుమారసంభవంలో పార్వతీదేవి సౌందర్యాన్ని చితిస్తూ కాళదాను సౌంద ర్యాదాయక విధానాన్ని ఇట్లా సూచించీవాడు... (5

606 రాయ్యసోలు సౌందర్య దర్శక గర్వోపమ్మ్యాచ వ్యసముచ్చయేన యజథాలనవేశం వివవేశితేన స్తా నిర్మిత్తా విశ్వసృజా వయత్నా దేక త నాందర్యదిదృడ యేవో ఆన్చి ఉక్తేచోట వర్కటకృత షుయిన్న సౌందర్యాన్ని దర్శించాలనే కోంకతో ఉవమా [(దద్దాలన్నింటిని యఠోచితంగా చెర్చి నృష్టికర ఈమెను సృష్షించి ఉంటాడు. పార్వతీదేవి విశ్వగత సర్వ సౌందర్యానికీ (వతీక ఆన్న అంశం అట్లా ఉండగా, లోకంలో విక్షి వంగా ఉన్న సొందర్యాశాంలను సమన్వయ పూర్వకంగా (వస్తుతీక రించటం ద్వారా కవి కొవ్యాంలో సౌందర్యాన్ని అభివ్యక్తం చిన్హాడు. దేవిని సృషిరర్వ ఉపమా [దవ్యాలతో నిర్మించినాడే తప్ప ఉపమేయ [ద్రవ్యాలతో కాదు. నిజానికి ఉపమా (దవ్యాలతో కాక్క, ఉవమేయ ఉదవ్యాలతోనే మూరి కల్పన సాగుళుండి." ఉపమా 1దవ్యాలు ఉపమేయ (దవ్యాలను శహృదయుడు భావించ టాసకి నవాకరిన్హాయి. .అయితే, ఎంత్‌ చూనీనా ఉవమేయ [దవ్యం కన్నా ఉపకూన (దవ్యమే అందంగా ఊరండటం సహజం, అట్ల కాకపోతే ఆదీ ఉపమా నించబడే:అర త శోల్పోతుంది.. ఇక్కడ ఉవమా |దవ్యాలే ఉపమేయాలుగా పరిణమించినిలిప అంట, ఉపసూవం కన్నా ఉపమేయం ఎంతో కొంత తక్కువ అనే ఇవకాశం లేక.0డా పోయింది. ఇట్టా. వథిణమిస్తాయా మరి। నిర్మిళచిన వాడు నృషీక ర్త ఆందుకశి వకిణమిస్తాయి. కావ్య వవంచంళో కవి చేతీలో కూడా ఇట్లాంటి మార్పువల్లి సౌందర్యం నంపాదింస బడుతుంది. అపారే కావ్యసంసారే, కవిరేవ పజాపతః _ . యథ్శాస్మై రోచతే విశ్వం. ళథేదం పరివర తేక అని ఆనందవర్ధనుడు ఆనటరలోని తాత్పగ్గమిదే దుష్యంతుడు శకుళలతలను గూర్వో విదూషకునికి తన అభ పాయం వ్యక్త వరుస్తూ._ చి జే నీవేళ్ళా పరికల్పిత సత్త్వయోగా రూపోచ్చయేన మనసా విధినా రృతా న్నే, వ్రీగత్ససృష్టిరపరా. పంభాంసామే వాతుర్చిభుత్పమనుచింత్య వప్పళ్ళ తస్యాః౦2

-సౌళచర్యానుశీలనం 67 అని అన్న.వద్యం ఈ సందర్భంలో గమనించ డగింది. కుమార సంభవంలోని శ్లోకంలో సర్వోవమా(ద్రవ్యాల 'యథా పవేశ వినివేళశనంి వల్ల సంపాదించ బడింది. ఈ కాకుంతల శ్లోకంలో భావన దాంరా దర్శనానికి [పాధాన్యం ప్రతి పాదించబడింది. ఈ విధంగా' సమస్త వస్తు సముచిత సమన్వయ . భావనల ద్వారా సౌందర్యోద్చోధ కల్షించే రెండు విధాలు వ్య క్రీకరి:చబడిన వి. కవులు తపుతమ కావోశ్టల్లో -సుందర్భానుగుణంగా. సందర్భానికి అను కూలంగా సౌందర్య సూతాలను అకగక్కడా కొన్ని కొన్ని సూశ్రీకరించగా, ఆఅలంకారికులు అదే ఒక (వత్యేక విషయంగా సౌందర్య విచారణ సాగించి వివిధ స్థాయుల్లో వివిధ నిర్ణయాలు చేసినారు. రాయప్రోలు కవిగా తృణకంకణం మొద లయిన తన కావ్యాల్లో ఈ విధమయిన సౌందర్య విషయ వివేచనలూ చేసినారు. సౌందర్య దార్శనికుడుగా రమ్యాలోకారులలో ఒక (వత్యేక విషయంగా నిచ్దారణ .షాగెంచినారు, సౌందర్యాన్ని గూర్చి మొత్తంగా ఆయ్రన వెలువరించిన అభ్మిప్తాయా లన్నీ, ఆయని వధాఎకరించిన కావ్య సౌందర్య విచారణకు భూమికగా అనునది స్తున్నాయి. ఈ విచారణలో ఆయనకు వెన్నుబలం ధారతీయాలంకారళాస్త్రం - సౌందర్యళాస్త్రం. ఈ మార్గంలో చేరుకున్న అత్యున్నత శేఖరం *రసఠి. సౌందర్యం : శృంగారం భారతీయాలంకార శాస్త్రంలో శృంగారమన్న పదానిక్తి అత్యంత పసిద్చ్‌ మైన వ్రువవారం లధించింది. ఆయితే అది ఒక “రసం'గా స్థీరవడింది. ఎనిమిది లేదా తొమ్మిది రసాలలో శృంగారం అ(గగణ్యం. రస వరిగణన క్రమంలో అక్కడక్కడా ఒకటి రెండు మార్పులు కన్పించవచ్చు. అయినా ఖృంగారాని కున్న వథమ స్పానం మ్యాతం ఎక్కడా మారలేదు. శృంగార 'రసి' విషయ మట్లా ఉండగా శృంగార వద తాత్పర్యం ఇక్కడ శ్రిబార్తించ వళసి ఉన్నది. భరతుడు శృంగారాన్ని గూర్చి చేసిన వివరణలో ఈృకిచడి అంకాలు గమనింవ దగినవి_ లోకమండు ఏదేని శుచిగా, మేధ్యము (పవిత్రము) గా ఉప్టైలముగా, డరనీయముగా ఉన్నబో, దానిని శృంగారముతో ఉపమింతురు. ఉజ్పల వేషయుతుడు కృంగారవంత్తు /డనబడుచున్నాడు. .... హృచద్యమును, .

80 రాయఫోలు సొౌందళ, దర్శనం ఉ జలమును ఆగు వేషము కలదగుటి వలన శృంగార రసము ఆను నొమము ఆదోర్‌ నిద్దమయినది.83

ఒర రసానికి “శృంగార మని పేరు పెట్టటంలోని సామంజన్యం ఇక్కడ

వివరించబడింది. 'రస' వ్యవహారానికి పరిమితం కాకముందు శుచిత్సాదులు,

ఉజ్వల వేషాదులు శృంగార పదం ద్వారా బోరింవబదేవి ఆ కారణంగానే .

ఆ ఆంకాలు (ప్రాతిఫదిక గానే ఆ వదం రసానికి పేరుగా స్వీకరంచబడింది.

అయితే, ఇక్కడ శృంగార విషయంగా చెప్పబడిన అంశాలన్నీ సౌందర్య భావనకు సంబందించినవే. కృచిత్వ, మేధ్చత్వ, ఉజ్వలత్వ, దర్శఎయత్వాలు సొందర్యాధివ్యంజకాలన్నడి ఇతః పూర్వం సౌందర్య విచారణలో స్పష్టమయినడదే. అందువల్ల, సౌందర్యానికి “శృంగార' మన్నది పర్భాయ పదంగానే మొదట ఉండేదినీ, నాట్యళాన్త్రం నాటికి రస వర్యాయంగా ఏర్పడిందని తెలుస్తుంది. రసాలలో శృంగారం యొక్క_ హృద్యత్వ, (వహాదనత్వ, మారుర్యాలను అనంద వర్టనాదులు అమితంగా భావించిన అంశం ఇక్కడ న్మరించుకోవలసే ఉంటుంది.

శృంగార ఏన మధురః పరః (పహ్లాదనో రసః

ఆగన్నా వాళు 684

తన్మయం కావ్య మాశిత్య మాధుర్యం (పతితిష్టతి

అని ఆనందవర్దనుని సిద్ధాంతం. ఈ భూమికపై రాయపోలు శృంగార పదాన్ని

మళ్లీ దాని మౌలిక తాత్పర్యానీకి అనుగుణంగా సౌందర్య వర్యాయంగా సౌందర్య

విచారణ రంగం మీదికి అవతరింప జేసీనారు. అయితే, అలంకారికుల తాత్పర్యా నికి గూడా అనుకూల్యం సంపాదించినారు. ఈ సందర్భంగా ఆయన చేసిన విదారణ మౌలిక మయింది. ఈ విషయంలో ఆయన ఈ విధంగా అన్నారు.

కానవచ్చు సౌందర్య కృంగారములకు

అంతరం బనభివ్య క్త్షమయి; ఉపాధి

గళము సౌందర్య, మనుపాధికము రసాధి

కారి శృంగార, మభథిల మంగల్య పరము.

సొంగర్య - కృంగారాలకు భేదఠి అనభివ్యక్రం - వ్యక్రంకానిది. ఈ రెండూ ఒకే అంళాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నాయని కాత్పర్యల. ఆ అంశం అభివ కమలే

సౌందర్యానుకీఅనం 6కి రెంతు దశలకు ఇవి రండు పేర్దు.ఈ ఉపాధిగతమయినప్పుడ 'సౌందర్శ్భ” మని వ్యవహారం, అంటే. ఏదో ఒక వస్తువును ఆశయించుకొని, ఆ వస్తు*తంగ్గా అభివ్యక్తమయినప్పుడు ఆది “సౌందర్యం' అంటున్నాము. పస్తుపును ఆశయించ కుండా, లేదా, వసువు న్యాశయించినప్పుడు వ్యవహృతమయ్యే 'సౌందర్భం' అనుభవానికి వచ్చినవ్పుడు వస్తువు - ఉపాధి తొలగిపోయి, లేదా మరుగునబడి కేవలం “'సౌందర్యం'మాతమే మిగులుతుంది. కాగా ఇక్కడ సౌందర్యం అను పాధిక మవుతున్నది. ఈ దళలో సౌందర్యానికి *శృంగార' మని వ్యవహారం. అబలంకారికులు ఉద్దేశించిన రసత్వం ఇక్కుడ సమీకరించబడింది.

రన మనేది. రస సిద్ధాంతానునారంగా చిరుపాధకమయిన అకభఖవానికి సంర౦బంధించింప. నిరుపాధికమంటి, ఉపాధి నిర్గశితముయిందని కాత్చక్యం. రసానుభవ విషయంలో అలంకారికులు (వస్తుతీకరించిన ఆనుభవ విధానం కూడా ఇక్కడ్‌ గమనింప దగింది. ఆలంబన విభావాల ద్వారా వ్యక్తిలో వాననా రూపంగా ఉన్న ధావాలు ఉద్బుద్దమె అనుభావాదుల ద్వారా త్యీవతరమయి ఆయుభ ఏంచ బడుతాయి. 'నాధారణీకరణ' మన్న అలంకారళాస్త్రీయమయిన ఆంశాన్ని ఇక్కడ అనుసంధించుకొంటేు, నామ. రూపాదుల చేత విభేదాన్ని సృష్టించే ఆరింబ% విభావాలు . ఉవారులు అనుభవ దశలో నికశితమయి పోణాయి. అందుకే అవిదిత వేద్భాంతరంగా, విగళిత వేద్యాంతరంగా రసానుళవ నుంటుంది. ఈ అంళాలన్సీ ఆకళించుకొన్న రాయపోలు ఈ ఆంళాన్నే మరింత సృషంగా. వ్యాట్యానిస్తేన్నట్లుగా ఎ. ॥ న ఎ

అంగాంగ విలక్షణ రుచి

సంగత తను సౌష్టవంబు సౌందర్యమగున్‌;

శృంగార మాయె కృతుల ఆ

నంగ వ్యంజక కలామయ స్పాతి సుధీ | అన్నారు. వ్యకి, లేదా వస్తువు వివిధాంగ సంయుతం. ఈ విఎధమైన అంగాల - అవయవాల పరిమితి, సమత్వం, సముచితత్వం, నుక్లిష్టత్వం మొదలయిన ఆంకా లను “సౌష్టవం అన్న మాటతో రాయప్రోలు ఇక్కడ ఉద్దేశించినారు. ఈ ఆవయ వాల విలషమణమయిన సనున్వయంతో ఒకానొక విధమయిన రుచి - కాంతి = సౌందర్యం వస్తు శరీరమందంతటా వ్యాపిస్తుంది. ఇది ఆయా అవయబాల కంటి

70 రాయ్యపోలు సౌందర్య దర్శనం భిన్నంగా కానీ, ఆంగాంగ నంగతంగో కానీ ఉంటుంది ఇది 'లావణుం). ఆనంద వర్ధనుడు “వలీయమాన' మయ్యే అర్థాన్ని తూర్చి విళారిస్తూ _

(ప్రతీయమానం పునరన్మ దేవ

వస్త్యసి వాణీషు .మహాకవీనామ్‌

యత్రత్‌.పసిద్ధావయనవాతిరి కం

విభాతి లావణ్యుమివాళగ నాసుకి అన్నాడు. ఆవయవాత్‌రిక్తంగో “లావణ్యం? ఉంటుంది. శట్టాద్యతిరి కంగా ॥ పతీ యమానా'ర్థం ఉంటుండి. లావణ్య/(ఫతీయమానార్థాలకు అవయవ/ళవ్లాదులు భూమికలే కానీ, వాటి ఆనుభవ దశలో ఈ అవయవ/శబ్దాదులు గళితమయి. పోళత్తాయి. అంటే పీటికి సంబంధించిన పరిజ్ఞానం ఆ దశలో ఉంగదు. ఇదంతా సౌందర్యానుభవ విషయమే. వస్త్వ్వాశితత్వం సౌందర్య వ్యవహారానికి, అనువ_ వానికీ భూమిక. అనంగ వ్యంజకం - అంగ నిగితత్వం ద్వారా న్యంజకమయ్యేది శృంగారం = అప్పుడది *రసం'. అలంకార కాస్త్రంలో నిరుప పదమయిన “రసం” ఆనంివం పర్యాయవాచకణ, త విధంగా గమనిస్తే, వస్తుగతమయి, వస్తువును అధిగమించి వ్యక్తమయ్యే భావణ్యం/సౌందధ్యం వస్తు పరిమితుల విచ్చేదనం వల్ల అభ్చమయిన ఆనందంగా. పరిణమిస్తుంది. పారమార్డికంగా పొందర్యమే. ఆనం దళిగ్షా పరిణమిస్తుంది. పారచ్వూర్డికంగా శౌొందర్యమే ఆ నందంగా పర్యవసిస్తు న్నది, కాగా సౌందర్య శృంగారాలు దశా ఖేద సూచకాలే తవ్ప వస్తుతః న్న మైనవి కావని రాయపోలు నిర్ణయం.

కావ్యానికి సంబంధించి. ఈ అంశాన్ని ఈ విధంగా సమన్వయించు కోవచ్చు. కావ్యానికి ఆంతర్గత, బహిర్గతాంళాలు రెండూ ఉన్నాయి. భాష, (వ్రతీరలు మొదలయినవన్నీ బహిర్షతాంళాలు. రసభావాలు ఆంతర్గతాంళాలు. ఈ రనభావాల అనుభవానికి శబ్దాడులు ఉపాధిగా ఆలంబనం రసానుభవం వరకు వచ్చేటవ్పటికి ఉపాధిభూతమయిని ఈ శోబ్టాదులు తనను తాము గౌణం చేసు కౌంటాయి. అంటే, ఉపాధునైన 'శప్తాదులు -గశిత మవుతాయిన. ఇవి గళితం కానంతవరకు అంతర్గతాంశాల అనుభవం ఉండదు. మరి, ఈ.ఉపారులు-'మొద టే లేవ పోతే ఆంతర్గతాంళాల (వస క్తిగానీ, అనుభవ (వనక్రిగానీ లేదు. జగన్నాఠ్‌ వండితరాయళు చెప్పిన కావ్య నిర్వచనాన్ని; గమ్‌సెన్తే ఈ ఆంళం మరింత స్పష్ట

సౌందర్హ్భానుశీలనత 71 పగుతుంది. ఆయన “రమణీయార్థ (వతిపాదక శబ్దః కావ్య' మన్నాడు. శిబుని బహిరంశమయిన ఉవాధి. ఆర్థం అంతరం॥ం. ఇవ్టడ ఆర్ధమన్నవ మౌలికంగా రసాన్ని ఉదేశించింది. ఈ ఆర్థం (పకిహాచించె - అర్థవృంజవ మైన శం కూడా రమణీయ శజ్ఞ వ్యంజిత మయిన రమణీయార్జి మని భావించకలని * ఉంటుంది. ఆందువల్లీ ఉపాధికీ ఉపాధి గత మెన తరువాత కలీగే ఆరాసకీ రోమజీయతంం లా ఫి శ త ఉం ఆయన భావించినా డనవచ్చు. రమణీయత్వం సౌరదర్భానికి పర్పాయం. ఈ విధంగా గమనిస్తే, రాయ్మ్యపోలు సౌందర్య - శృంగారాలికుు కాపాధిక . అనౌ పాధిక ఖేదంతో ఒకే విషయంగా గుకంచటంలో మౌలికత సువ్యక్త మవుతుంది, శు ఛి ఛి

పం విధంగా కావ్య (వాతిపదికపై రాయ్యపోలు సౌందర్శ విచారణ నాగంచ టంవల్ల కావ్వభాష్క సాహిలీ రన విషయాలు (వసవ్ర షువుతున్నాయి. అన్నిటికీ మూలమయింది _పణకుం. ఈ ఆంళాలు [కమంగా పర్యాలిచీించఒడుతున్నాయి.

792 రాయ్మపోలు సొందర్య దర్శనం సూచికలు;

1. ఉటావనతలీతం -పు, 6 _ రై గలం వయుమిని! 81208 020265 081౪ 10 ౧0661 (2 30668 0 19 0౪% కర60168, 18 &ంం0౯42006 *21 13 రేలండటథ5...4+0ల 24: కలిడం/0గూ 4/ శకడాటి! శటబాగింలడా. 9 186
2. రవీంద్రనాథటాగూర్‌, “సౌందర్య బజోధము”, సాహితశ్రా ఎగ త్తు, పు, 49 శ. డూవ నవనీతం -పు 5, దావ నోవనీతం-పు, 7
3. మాడలీ దర్శనం - 11:
4. శూ. టీ.వి. కృష్ణారావు, “రామణీయకో విచారణ', వనోగంచిలు 1, వేలో, ప, 105
5. చూ. బి.వి. కృష్ణారావు, 'రామణీయక విచారణ", నోగంఖిలు 1, స్టేలో, పు 106 =
6. చూ. వివరాలకు-టి. వి. కృష్ణారావు, "'రామణీయక విచారణ”1, వోగంటీలు, వేలో, పు, 106
7. చూ. ఈంలంంం4 ౮ ఈ/4%404, 9 150
8. ఈలావావోోవలివళ్తు . 1వ మంతము. 1£, అనేక బాహూదర వక్త్రం న్మేతం పశ్యామి త్వాం సర్వతో౬నంతరూపమ్‌ నాంతం నమధ్యం నపున స్తవాదిమ్‌ పళ్యామి విశ్వేశ్వర విశ్వరూప లగవద్లీత అధ్యా. 11, క్లో, 16 కేరి, రమ్య లోకం - 4: లి ఓకీ. చూ. జమ్ముల మడక మాధవరామళర్మ '*కలాళాంతి”, కాంతి (సాహిత్య నంకలనము), భార్గవ విద్యాదేవ కులపతి, గుంటూరు, పు. 52.68.

సొందర్యానుకీలనం 78

15. చూ. (శ్రీరామళ్ళున్ల బోటిళ చర్మిత - ప్ప, 20

16. చూ. డూవ నవఎీతం - పు, ?

17. 60416 ౧౪౦౪66 9 7109809 8809 కూం4 4/ తి లిలంటిడేటా కి డఫ్‌

18. డూవ నవనీతం -పు. 6

19. ఉంల0ం06 04 26 4౯ 2 కంలిరా 0406 (1020), 9. 40

రి జార్చి శాంతాయన కళలో సౌందర్య కావనిను గూర్చి తెలుపుతూ . కళా విమర్శకుడు తనలో అంతర్గతంగా ఉన్న భావనలను ఆధారంగా చేసుకొని ఆ 'కళ' లోని సౌందర్యం యొక్క విలువల్ని చూడగలుగుతున్నాడని, ఆట్లా చూడ బడుతున్నదే సౌందర్యమని వ్యాఖ్యానించినాడు. చూ. కరధాంంం444 4/ తా48య, వ 1501.152

91. “కిమపి కిమపి మన్దం మన్హ మాస త్తియోగా దవిరళితకపోలం జల్బతోర [కమేణ ఆశిథిలపరిరమృవ్యాప్పతై కైక చోషో

మొ ము ణ

రవిడితగతయామా రాతిరేవ వ్యరంసీత్‌ _--లవభూతి, జీత్తర రామబంత నాభిం౦, 1:20

కరి చూ. "కెండంట కరలందం244 4/ త/6౧/04, క 448

28. “కవిత్వ తత్త్వ నిరూపణము*, ళటి తోళతీల (౧౦ఢాఎలీ ఎక, పు శీర్‌

కక్ష. రాయప్రోలు సుబ్బారావు, 'నివేదన*, ఆంగభి భ్వా రాశ్రిలోత పీఠిక

20. కం0ిమి46 40 గీగడిగరీతి 0010081528 %4009, (శీ మంర011! ౪212మి6) పై4. 9. 5. 508౯641 కెళ&ి 5103800, ౪01606-11, క. 266 (ఉఇం0164 0 ఓ కలంమండి కలల0/ ఈ 115 లంట జోల 7౫ టల శటాతింగలు 254 0//4బాగా', ప. తగ

ర్త్‌గ్ట రొమాశ్రాలోతోం -శీంరి

ర్జగ రొమూన్రాలోతం -7: క్ష

శి రాయహోలు సౌందర్య దర్శనం 28. మాళనికొగ్నెమ్యిళడ్‌ - పన్తావన 20. తిజపాఅ ఎభ -4వ 1? 80. చూ. నోలోకాలథ్తు తొపత్టంం - పు, కేక 81. చూ, నోటో కొలు తఎత్టాం ఎపు. 174 లర, రిచ్యూలోళము ఒశేసేం శీ 88 'అనౌచిత్వం పునర్జోకాని ౦ వ్యవహారతో క్జేయం యత్ర తేషాం ఆనుచితమితెథ్సి ఎలి కలంగాతంచా, వధమాననం, పు 866 లీక, బారితేణ చ కో యుక్తః సర్వభూతేషు కో హితః విద్వాన్‌ కః కస్సమర్ధళ్ళ క ఇ్చాక్కపియదర్శనః --వాల్యీకీ రామాయణిట్‌ = వాలకొండ, అధ్యా. 1 శ్లో, 8 కి5. *'సుతరాం అదియతే ఇతి సుందరమ్‌' __.-అమర లింగా. కొం. లి, విశేష్యనిఘ్న వర్షు, శ్లో. ర్‌2ై తిరి గ|౦ 011115 ఇంత [009 “06840, ₹12 రంగడటలల 096 5&ంసి 10 ఏజగడ4274 *ల10స 18 6031౪21684 20001౯6188 10 గ౦రేల 30%0- 118, 60 5౪.4074, *డని & 6 1096541066 18 పం ౧646416, 206 కట 1060608 06 12668 10 ౧౧6288 (66 98065016 లాల్‌ కస8008 “తిండట 10 2140006, గా4ా ఉ00040/08 0౯ 440, ₹. 316, కని 2 శిగ. చూ. కందుకూరి వీరేశలింగం వంతులు గారు, అనద్రంంథములు (వ్యాసం), శొందుటారి వీరేళలింగి క్భత గగంటములు రీవ సంపు, (1906) పు 206 తిరి. అధిల్థ కీలోవలవిత్‌ -వ్న 8 (పూనా ఎడిషన్‌, 1925) 88. నివేదన, ఆం చాన్కాలోళ పీఠిక శీ0, 'నివేదని”, ఆంభద్వాన్యాలోత పీఠిక

సొంచర్యాను€ీలనం 7కి!

41. 'నివేదన”, అఆంచభ్వాన్యాలోక పీఠిక

ఉల “ఇశృంగారీచేత్కవిః కాపష్యజారం రసమయంజగత్‌ సవఏవ వీతరాగశ్చేన్నీ రసం సర_ మేవతత్‌' _-ఆనందవర్దనుడు, దన్యాాంలోతం - శీఫగ్ర ఇకడ[_డ కావ్యం రసమయం కావటానికి సరాగత్వం ఒక లనణంగా చెప్ప బడింది. 'వీతరాగ' అన్న పదాన్ని బట్టి “శృంగారీ! అన్న పదం *సరాగ వంతుడు” అన్న అర్థాన్ని ఇస్తుంది. ॥

శతి చూ. రలొమ్మాలోకచ్‌ = కేల: 10

శశ. రాయప్రోలు, నవకవిత (వ్యాసం, ఫాలం, 19081, ఆగప్షు

45. “శివశ్శక్త్యాయుకో యది భవతి * కః పభావితుం | నొ ందోర ్థాలవారి అతో 1

లం

46. 16 602! ౦0£ 116 1108 18 (8102008 900౯6806 01188, లం౬11066 &96ే 6౪6౯1250128 28 2 (05౪10 ౪ ౯664113108 (06 ౪10216 [1810/ 0€ 6౪11 కంల 8180. ౪6 380414 06896 (0 11౧6 0£ 1106౯26102 10 వీం 68088101001081 56296 [08, 20001౯6108 10 6 400౯1086 అలం *|111 ఖం 006 80 9864106, &3 8200 €0 100% ౪009, &౧6 0 12681008 ౧82 ం?60/౧6 266 ఆగం 11180౯1 ౧౦౮ అంటట)! 16 18 060౪156 18 ౮1440 క! లా-నీల్‌ 1108082 కింంట0 10 104606 04107 00౧౦౯౧౧౮0౯ ౧౯ 4604౮, కి. 010

శీ శ్రీ అరవిందులు, (శీతూలం (ఈ అను) పు 59.61

కీర. మాదులి దర్యొనడ్‌ -తి? 6 |

కర్ణి ఛాయ పోలు *“గూపి నోవనీతం'లో (పయోగించినండేవీ, సుమంగళీ, విదుపీ, (వయరంకతీ, జననీ, సుక్లోకినీ, పావనీ, సువోనినీ ఇత్యాడి వదాలు' బలిళా సవ్మాసనామాలలోవి కావడంవల్ల ఇవి ఆయనలోని లలితాభావనకు (ప్రతీక “లని గమనించవచ్చు.

?6 రాయపోలు సౌందర్య డర్శనం 80. చూ. వివునవా(ననామ వోోళవ చివరలో క్లో, 26 ల్‌ ఎనక ళా ర్‌1.. (శ్రీమవోలొగవతవ్‌ _ ర్‌. లమాిలోతట్‌ - 11: 10 5€. 'ఏతదమల సౌందర్శార్భనాతిరేక మాత్మ ళావననానందమై ఫలించు జంతువుల జన్మవర నాస్తమయములకు ఆద్యశూ తపానందమే యగునుకవిక్సి' రక, “అనందాగ్ద్యేవ ఖల్నిమాని భూతాని జాయంతే ఆనందేన జాతాని జీవని ఆనందం వయత్యభిసంవిశంతీతి | _- తె తి రీడూవశివుతు - లృగువల్లీ, గవ మంతం మొ అనా అం యా రక ఈ భావాన్నే రాయప్రోలు ఇట్లు వ్య క్రీకరించినారు రట 18 2 ౧౦౦౦88 0 80816762606 (190069 [06 డగ: 8*10గు- 10కి 100౧౪88 (6 5000200 0 06840 “568648౯201 €0 06 810౯68 0 "5౪26 081 10 1176 12 “5281801 ాాల్‌టం 20207 0/ శిళండలాగ 77464 ల//6702/4. (౮ లిం011306064) 56. లత్య్యూలోళట్‌ _ ఆరంభంలో 7 వ వద్యం. 57. ఈశావావ్యోవనవళ్తు.8ప మంతం 568. డూవనవనీలనొ .పు. 5 ర్‌ి. నాల్గవ అధ్యాయంలో ఈ ఆంశం నీరూపింపబడింది. 80. [108 918 శటట పేం౭8ి! లయం సమం!3664 080 1008021 28 (10 8ల114 నివిరే 18 అంంటం 518006 00౯ 126 080096 206 14 వకరం0003ల18, 80 196 లీంకండట్‌ట! 12 2౯6 8068 )30ట1040 1800221 06౮. శ 08 004516 1 ౬01 28 &006012016 ౧01216 ౧౯ "టా, పం!

సౌంటర్యానుశీలనం 77 194261 18 (16 0010146104 1081 196 ళకంటా ౮ ?98)10 118610 జజిరరం 21800౯ (080 (086 ౧౧౦466 0౫ జగ. వాత వంిడ0ం/05 9/ శకంలిదా! 4బతిలనూ తె. 198

61. 1. 102988, 4// కొళిలానిగళ. 8 25

62. జజ త శీలమణీ *, ఉదీపన (వకరణమ్‌; 19

త్‌ో ఎ

గతి. రమివంళన్‌ . 16: 16

64 వివ్దు భర్యో త్తం

ణ్‌ అట

గన్‌. 16 06100 0 (06 ౯68] 0?164 206 06240 19 25 146 ౧0146 86028216 206 3రింంట!0. 06 06880 0 106 621 ఇంగ౧16 606 06 ౧46 ౪౧ 0౯ 16 06820 0 జగ ౪98 23 0800 11 84 ౧౧06 800841/846 08౯ 6 6628040141 10 ౧8) 118. ఎత 0జగ44/ంగూ ల్‌ శంలంగా/ 4టాతిలలూ. క, 18

66. 41 0000604108 0౯0 6068480 19 ౧౦౯618 *ం:14 1 8112168 0౪6 286 ౩౧66110068 280౯6 ౮౯ 4ం 06080౧00] 19 1౧౦ విగం౧00028 రంం16664 184603,0/188 (101౯ 1804801 08 8008 86 0816108 1౧ [10 16 408010 10 60081136 206 66801 ౬ లంగ 2రరేం8(2061060 0 106 56830౮ 01 1106 16015 806 106 షం664 60 (286 66118206 16 సీల8౪ట - శీ గింజగడడంటా ౮/ శళంరిలు( శలాణంణరూ క 108

67, అభిజ్ఞాన శావంళలన్‌ - అం. 6, శ్లో య!

68. కుమారనంభవత్‌ -8: 268

69, “నియతికృత నియమర హితం, శల 0 6646 ం ఎ తొవ్య(వకొళల్‌ -్క1పారంఠ శ్లోకం

70. *కళలు రమ్యార్హ సౌభాగ్య కల్పనములు

సంవృతమ్ములు శాస్త్రవీజమ్ము లందు మధుర కండ రసార మాంసములయిన పండ్లలోపల వితుల భంగినంతె

= రమాలోళత్‌ -11:55

78 రాయ్మ్యపోలు సొందర్య చర్శనం

21. ధనంజయుడు, థళడానతంద్‌ -4: ర్రీక్‌

22. లొద్యూలోతడ్‌ - 10:7

23. లాఅతలో తఎతా ఎిన్లవాల ఫ్యదావడ - ప్ప, 15కి

24. 44/52 25, 4 ౧00౮%ల47/0%5 0న 4న శ4కా7గోల్‌7/0యా, వ. 102

25. 47౧22 2బా 4 ౧0ల5%4/5427/0%05 0౧౯ శ4 గా శీల్‌97గక7ీయా 2. 105

76 కిదిపాల బట -4: 17

77. ....శాకుంతల కథ మనకు తెలుసు. చుష్యంతుని ప్రవర్తన మనకు తెలుసు. అయినా మ్బ కాకుంతలం మనల్ని ఆకర్షిస్తుంది. ఎన్నిసార్హు చదివితే అన్నిసార్హు ఒక ఆశ్చర్యం కలుసతుంది. ఒక [కొత్త విశేషము గోచరి స్తుంది ఏదైతే అనువణ "నవీనమైన ఆశ్చర్యం మనకి కలుగ జేస్తుందో అదే సౌందర్యం'. బఖ్రీ శ్రీ, శశీ నౌవొత్యం, 2 - వ్య 497.95.

॥ నా

70, అళిద్థాన కాటంతలవ్‌ - ఆం. 1, ఖీ 10

"79. “విదూషక 1! తత్‌ఖలు రమణీయం యత్‌ భవతో౬ఒపీ విస్సయ ముత్పాద యత్ర”

• అభిన్టానో వాథంతలల్‌ - ఆం. 2

80. వమూర నంలభవడ - 1: 49

81. చంనా్యాలోతడ్‌ _ 497

85, అలిత్తాన భాదంతంచ్‌ -8: 10

రికి. నావ్యవా్ర్రడ్‌ (తె. అను, డా, పి.ఎస్‌ ఆర్‌. తప్పారావు) అధ్యా. క, పు. 202

సౌందర్శానుశీలనం 70

రికీ. బ్వాన్యాలోళత్‌ - 2:7

85. లమ్మ్యాలోతచ్‌ -8; 9

86. ఈ సందర్భంలో పోతుకూచి సుబవ్మాణ్యళాన్తి గారిట్లు వ్యాఖ్యానించినారు... “శృంగారము సౌందర్శము భిన్నములా ౩? యను సందేహము యు కమైనదే. సౌందర్య, శృంగారములలో దాహ్యేందియ (పవృత్తి యనున వేరీతిగా దేనిలో గలవో చెప్పుట కష్ట సాధ్యమే. లావణ్యమే సొందర్యమని యెంచినచో నిది ఆధ్యా త్మికము. సహృదయ హృదయ సృందనమే శృంగారమన నీదియు నాధ్యాత్మక మే.అ టై నచో నీ శృంగారమును శృంగార మనరాదు. ఇది కాంతరస తుల్మమగు చున్నది.” _మాధుకిదర్శనం' (వ్యాసం) ఎతుర్భిని - శీ, పు, 80

87. మాడులి దర్శనమ్‌ -9: 6

88. ద్యన్యారోతన్‌ -1:

మూడవ అధ్యాయం కావ్యభాషా నమాలోచనం

మూడవ అధ్యాయం రాప్యభాషా నమాలోచనం భొష ; కొవ్యభొష కావ్య సౌండర? మీమాంసలో _వ్యవథమంగా (వస క్రమయ్యేది భాష. మానవ సమాజంలో భాష అనేది నామాన్యంగా ఫరస్పరం వ్యక్తుల ,ఆభీపాయ వినిమయానికి సాధనంగా రూపొందింది. అక్కడ భాషా (ప్రయోజనాన్ని అంఛకు మించి అధికంగా భావించటానికి అవకాళం అంతగా కన్చించరు. అక్కడి వ్యవహారంలో [వసక్తృమయ్యే భాష కూడా దైనందిన జీవితావసరాలను, అనుసర్సించి పరిమితంగానే ఉంటుంది. ఈ [వయోజనాన్ని మ్మాతమే ఉదేశించిన (గంథా లలో ఈ పరిమితి మరికొంత వ్యాకోచం పొందవచ్చు. ఈ దృ్టీతోనే కందుకూరి వీరేశలింగంగారు - థభాషవలని (వయోజన మేమి-1 జనులు తమ యభిషాయముల నాండారులకు దెలుపుకొనుట. భాషలోని (గ్రంథముల వలన (బయోజనమేమి * తమ భావములను దూరమున నుస్త వారికి, రాబోవు తరముల వారికి సులథముగా దేలియుట.! అన్నారు, వీరేశలింగంగారు సంఘ సంస్క్రరణోద్యమ నిర్మాతలు. ఈ ఉద్యమ సాఫల్యం కోనం ఆయన తన అభ్మిషాయాలను నులభంగా .జవ సామాన్యానికి అందించటం అత్యవసరం. జ సామాన్యానికి వరిమితనుయిన భావా. స:మిళు లతో, సాధ్యమయినంత సులభ విధానంతో ఈ అభ్మివెయాల్లు.వ్యాప్నిలోకి రావ టానికి వీలవుతుంది. కాగా అభ్మిపాయాలను *ఒండొరులకు దెలుపుకొనుట ... సులభముగా దెలియుట' అన్న ప్రాతిపదిక పె. షామాన్మ లోక వ్యవవోర దృష్టితో ఆమన ఆ విధంగా ప్రశ్నలు వేసుకొని సమాధానాలు ఆ విధంగా చెప్పుకొన్నారు. భాషా శాస్త్రం లూడా మౌలికంగా భాషా (పయోజనాన్ని ఈ విధంగానే భావిస్తు న్నది. అందువల్ల లోక సామాన్య దైనందిన వ్యవహార స్టాయికి, పరిమితికి సంబంధించినంత వరకు ఈ అభ్మపాయాన్ని గూర్చి వివాద పడవలసిన అవసరం కూడా లేదు. అయితే, 'అభ్మిపాయములు.... భావములు” మొదలైన వానికి చెందిన

|. రాయ్మపోలు సౌందర్య దర్శనం స్దాయి సర్వదా, సర్వతా ఒకే విధంగా ఉండదు. ఆ పయి ఎదుగటంతో నాటు భాష కుణా సామాన్క్స వ్యవహార పరిమితిని మించి విస్తరించుకుంటూ పోతుంది. పదవ స్వూభావాల్లో కూడా .మార్పు వరిస్పట మపుతూ ఉంటుంది, కావ్యం ప్రధ వృళ్చెటప్పటికి ఈ మార్పు మరంత విస-టంగా, మరింత _వయోజన వంతంగా అనుభవానికి వస్తుంది. ఈ విధంగా సామాన్య లోక వ్యవహార భాష కంబె కావ్య భాషా వంవహారం భిన్న మెందిగా గు క్రంచబడుతున్న ది.

అయితే కావ్యభాషా వృవహారంలో మౌలికంగా అభి(ాయ వినిమయం అనేది ఇమిడి ఉన్నా, అంతకు మించిన ఒక విలక్షణ వమోజనం కూడా సహృద యులైన కావ్య పాఠకుల ఆనుభవానికి ఆందుతున్నది. ౧ అంశాన్ని స్పురింప జేస్తూ డా॥ హీరియణ్ణ ఈ విధంగా ఆన్నారు-

1! ౪ 204 ఆగ (క! ౦09 19 2 ౧060) 214208 2606588౯11)

మం ౦౧% 96 జ64140 ౦ ౦0౧౪౮108 806 1038118 0౯

1గ4రిం3. ]160/ మ287 ౧086106816 10 (96 6620 ౧186 ౧౦౮గ.2 అంటే, కొవ్య వ్యవహారంలో భాష సామాన్య వ్యవహార ధోరణిలో (వవ కిస్తున్న ట్టుగా అనిపిస్తూనే విశేష (వయోజనాన్ని కూజా సాధిస్తున్నదని కాత్వర్యం. అభ్మిపాయ వ్య క్రీకరణం, అభ్మిపాయ వినిమయం వంటి సామాన్య భాషా వ్యవహార రోరణిలో (ప్రవర్తిస్తూ, భాష నేరుగా కావ్యానికి సౌందర్యాన్ని సంపా దించి పెడుతుంది. సౌందర్యాన్ని ఉచ్చీపింవ జేస్తుంది. సామాన్య వ్యవహారంలోనూ ఈ విధమయిన సౌందర్య రేఖ ద్యోతితమయినప్పుడు కావ్యచ్భ్చాయ నంకమీంచి నట్లుగా భావించబడుతున్నది. ఈ విధంగా కావ్యంలో సౌందర్య సంపాదక లవ్షణంవల్ల, నంపొదన శక్రివల్ల సామాశ్య జన వ్యవవారంలోని భాషకన్నా కావ” వ్యవహారంలోని భాష ఉదాత్త స్థాయికి చెంది “కళగా [వవ క్షిస్తున్నది. సామాన్య భోవ వినిమయ స్టాయిని అధిగమించి ఆత్మాధివ్యక్రి స్థాయిలో సౌందర్య సంపెదకంగా, గాందర్యవంతంగా (వవ ప్రంచినప్పుడే భాష “కక"గా అనుఖవింప బడుతున్నది ఈ విధంగా కళాత్మకంగా, కళారూపంగా (వ్రవర్రించే భాష తన విలకణత్యం చేస తానాక జగత్రుగా విస్తరిస్తున్నది. జగతు గమన శ్రీలమయింది. కావుృభాష విలక్షణమైన గమస శీలం గలది. అందుకే 'రమా:లోకి వసారానికి మొదట రాయ పోలు 'భాషా జగత్కశ కు అంజలి ఘటించి కావు భాషా నమా శోచనకు ఉప్మకమించినారు.

కావ్యభాషా సమాలోచనం రగ నాదం: శబ్దం : కావ్యం

భాష శబ మయం. రిశఎం, లేదా వాక్హ్ల. మానవ ముఖం మంచి నిరరమయ్యే దశకు వూర్వం నాదంగా _వవర్థించిందు. ఈ కాదాన్నీ, శబాన్నీ, (బబహ్మముగా ఉపెసించి తరించిన మహానుభావులు అనేకులు. భవభూతి మవా5వి వాల్మీకిని ఛబ్ద _బహ్మవేత్తగా సంభావించినాడు. త్యాగరాఎ వ్వామి నాదోపాసకు లకు పరమోదాహరణం. ఆయన పరబహ్మమును 'నాదతను' మంతంగా ఉపవా సించి తన్మయుడై, తల్లీనుడైని మెహానుభాపుడు. కాగా, నాదం - శబ్దం ఒకే అంశం యొక్క పూర్వోత్తర రూపాలుగా, అవతరణ దశలుగా థావించట మన్నది భారతీయుల ఆలోచనా విధానంలోని (పత్యేక లకషణం, +-

నాద (బహ్మోపాసకులు ఈ సర్వ చరాచర జగత్తుకూ నాదాత్మకంగానే ఉర్మించినారు. సృష్టి స్ధితి లయ కర్తలయిన టతిమూర్తులూ, సృష్టి స్వరూపిణి అయిన లలితా మహాదేవీ ఈ నాద రూపాలే. పాణా్న్న సంయోగంలో వృక్ష మయ్యే వాదం అకాళశంలో ఆవిర్శవించింది. సృష్టి పరిణామ గ్రమంలో ఆకాఠం మొదటిదిగా .ప్పబడుతున్నది. కాగా, నాదం .- సృష్టి ఐకకాలికంగా వఏరత్మ కంగా (ప్రవర్తించినట్లు భావించవలసి ఉంటుంది, వాక్కును కూడా నాలుగు ఆంచెలలో తాంత్రికులు భావిస్తున్నారు. పర, పశ్యంతి, మధ్యమ, వైఖరి అనేవి ఆ నాలుగు ఆంఒలు.

మూలాధారమునుండి మొదట బయలుదేరిన భావమునకు “పర”

అని పేరు కలడు. ఆది హృదయమును చేరినప్పుడు దానిని

“పశ్యంతి యందురు. బుద్దియు క్తమైనప్పుడు “మధ్యమ”

అందురు. చివరకు వక్తము నందు వ్వ క్తమయినప్పుడు

“వైఖరి యందురు. కాగా అవ్య కృవాక్కు “వర' అని, వ్యక్త వాక్కు “వెఖరి” అని థావించవచ్చు. ఈ రెండింటి మధ్య వ్యకావ్యక్త స్ట్‌తుల కారతన్యుంతో పళ్యంతి, మధ్యమ అని మరో రెండు దశలు చెప్పబడినవి. సమాధి దశలో అనుభూతమయ్యే పరా వాక్కుకు (బహ్మముతో అఖేదా ధ్యవనాయం భావింవ బడుతున్నది. కావ్యభాషా పవృ త్తిలో “నాదం' అనేది స్వరాత్మకంగా [శతి పేయమైన సౌందర్యాన్ని సంపొదిస్తంది.

80" రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం ఆ కారణంగా వాజ్నాదాలను గూర్చిన ఈ భావనా పరివేషంలో వాటి ఐక్యాన్ని సంభావిస్తూ రాయ్య్మపోలు నాదం శబ్ఞంగా పరిణమించే దళ్శాకమాన్ని ఈ కింది విధంగా లక్షించినారు__

'ఆకసంబున మొలచి అప్పుక నొద

భంగ మయమయి, (శుతియయి, స్వరజటాక

లాపమై, వర్ణమాలయి, లలిత శబ్ద

మయిన భాషా జగత్కళ కంజలింతు. శబ్దం ఉన్నత భూమికల నులిడి అవతరించే తీరులోని పరిణామ [కమం ఇక్కడ చెప్పబడింద్ని ఆకాళం శబ్బ గుణక మనేది తార్కిక (వసిర్షమయిన ఆంశమే. అక్కడ ఆవిర్భవించిన శబ్దం అవ్యక్త నాదంగా ఉంటుంది, అంటే, 'అనాహత౦'గా ఉంటుంది. నాదం ఆహత, అనాహత భేదాలతో రెండు విధాలని యోగ, సంగీత శాస్త్రాలు గుర్తించినవీ, అనాహత నాదాన్ని గురించి వివరిస్తూ కాశీనాథుని నాగేశ్వర రావుగారు ఇట్టన్నారు_

సర్వ వ్యాపక మైన చిచ్చ'క్రి విస్ఫూర్తి రూపమున బిందు రూపము

దాల్చుచున్నది. శీవళ క్రి విస్ఫూర్తి _పకాశము బిందువునకు

నాద రూప పరిణామమును గలిగించుచున్నది. శివళ క్రి

స్వడూపమైన' బిందువు, .4వళ క్రి సంజాతమైైన నాదము మహా

యోగ రూపముస కళా సంభవ మగుచున్నవి. బిందు నాద

కళా రూవమైన మూల (ప్రకృతి కామ కళా రూపమున,

ప్రపయ రూపమున పరిణమంచుచున్నది.! '“అవ[్థిష్తశాద" మని రాయపోలు అనటంలో ఈ తాత్సర్యమంళతా గర్భికృతమయి ఉన్నది. సాంఖ్యులు పధ్యానము, (పకృతి _ ఇత్యాదిగా వ్యవహరించేది “అవ్య క'మే. శ్రీలలితా సవాసనామ భాష్యం “వ్య క్ర'మును గూర్చి ఇట్లు వ్యాఖ్యానిస్తున్నది-

అవ్యక్త మనగో 'నూక్ష్ముము, అంగము లేనిది చేతనము గానిది,

ఆద్యంత రహిత మైనది, సృష్టిలో సమర్థమెైనది, అవయవ రహేత

మైనది, ఏకమైనది, ఏశ్వ వ్యా వ్రమైనది.

కొవ్యభాషా సమాలళోచనం ప్రశ

ఆది మభుములు రేనిది, మహతళత్తునకు ఛన్నమైనచి, ముఖ మైనది

“ఆవ? క్త'మని పండ్‌తులు ఇప్పుచున్నారు.” ఈ అవ్యక్త నాదమే అనాహతం. నిసరంగ సమృుదం వంటి స్టితిలో ఉందటిం మూలాన ఇడి నామాన్మమయిన విధాంంలో అనుభవానికి రాదు. అతిడుకే రాయు (పోలు ఇలా అన్నారు-

నామ వాచ్యము గాకి అనాహతింబు

సంబరిం చంతరిందియ. న్టానములగు

అనుభవంతురు తన్మయుల్తేన ఘనులు

వతదానంద ధారా నమృద్ద శాంటికి నావం నిస్తరంగ నమ్ముదం వంటిది కాబట్టి నాము వాచ్చత్వడ వనికి వర పదు. ఉన్మాయులె- ఘనులు యోగులు. వారు దాన్ని-ఆనంచధారా సమ్మ న్థ్‌ మైన కాంలగా అనుభవిచ్హారు.. అయితే, ఈ అవ్యక్త నాదం ఆహతం . చెబ్బ కొట్టబడి ంది కదలికను పొందినది . అయినప్పుడు తరంగాలు - భంగాలు ఏర్పడుతున్నిపి. ఊ భంగాలు కారణంగా [శుతి గోచర మవుళున్నది. న్వర నామ్మగ్‌ ఇక్కడ - ఈ దశలొ కుదురు కొంటున్నది. ఈ అంళాన్ని వివరిస్తూ ఆయన ఇట్లా అన్ఫాము-

ఆజ లంతములయిన శబా? కెల్ల

నైజమగు పూర్వ రూసము నాదమగును

త త్తరంగ వదాహత ధ్వని విశేష

ములనె కలిగె సర్వ స్వరమ్ములకు జన్మి ఇక్కుడ్‌ నజ రూవమంటే, తనదైన అసలు రూవం, అదీ ఆహత మలటునవ్వుతు ఏర్పడిన ధ్వని విశేషాల వల్ల "కుతి అపులున్నది. 'జ్యతీ- “లేదా థ్వని నామ వాచ్య మపుతున్నది, న్వర "వ్యాప్తే పేర్పడుళున్నది. ఈ స్వరాలను “జటాకలాప” మన్నారు రాయపోలు, దీని తరువాతి దళ వర్ణమాల, థారతీయ వైయాకరణులు వర్ణాలు నాట్యావసానంలో నటరాజు చేసిన ఢక్కా నినాదం నుంచి వ్యక్తమయినట్లు దర్శించినారు.!8 రాయప్రోలు *జటాకలావ' మనటంలో వరమేళ్వర స్పూర్తి కలుగుతున్నది, వర్తమాల లలిత శబ్దంగా పరిణమిన్తున్నది ఈ శబ్దం ఖాషా జగత్తుగా ఏ స్రలస్తున్నది.

88 రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం

ఈ విధంగా ఒకానొక కమంలో ఏర్పడిన వివిధ ర్వనుల సమాహారం వర్ణమాల అనబడుతున్నది. కాగా స్వర . వ్యంజన రూసమయిన వర్ణాల పరిగణన (కమం ఈ వర్ణమాలలో (వధానంగా కనిపిస్తుంది. ఇది అక్ష (ర)మాల అని కూడా వ్యవహరిర౮పబడుతున్నది. అకారాది వషకారాంతం గొవటం వల్ల ఈ వర్ణ శమం అవ (ర) మాల అనీ, నాద మూలమయిన వర్ణం అనళ్వరం కాబట్టి అది ఆశరమనీ, అక్షరాల నిశ్చిత [కమం అక్షర మాల అనీ ఈ విధంగా వివిధ రకా లుగా భావింప బడుతున్నది. ఈ భావనలన్నీ అట్లా ఉంచి, శబ్దం వర్ణాలకు వూర్వ రూపమా ? ఉత్తర రూపమా ? అన్న [వళశ్న ఒకటి ఉన్నది. స్పోట వాదులు.

వర్ణాతిరిక్తః వర్జాభివ్యంగ్యః అర్హ్మపత్యాయకో నిత్యళ్శృబ్దంస్పోటః! వర్ణముల కంటె భిన్నమై, వర్ణముల వలన వ్యక్తం చేయబడి ఆర్భమును బోధించు శబ్దము స్పోట అనబడును. ఆంటారు. అంతేకాదు-

పూర్వః పూర్వ వర్దానుభవాహిత సంస్కార సచివేన

అంత్య .వర్ణాను భవేన అభివ్యజ్యతే స్పోటః

స్ఫుటత్యర్థోఒస్మాదితి స్పోటః!2 తరువాతి వర్ణముల నుచ్చరించు నప్పుడు వానీ ముందు వర్షము లయమగుచున్నను, దాని సంస్కారము చితమున నిలుచును, అంత్య వర్ణానుభవమైన వెంటనే స్పోటము అభివ్యక్త మగును అంటారు. ఈ స్పోట వాదానికి భరృృహరి రచించిన *వాక్యపడీయం” [వధానాధార (గంథం. ఆనంద వర్ణనులు తమ ధ్వని సిద్ధాంత స్థావనలో ఈ స్పోట వాదం నుంచి (పేరణ పొందినారన్నది (పసిర్హమెనదే. ఈ స్పోట వాదల కావ్య వాదులకు అంగీకార్యంగా భావించవచ్చు. ఈ వాదం [సకారం వర్షాల సముదాయం చివర శబ్దం స్పోట దూపంగా భావింబడుతున్నది. అందువల్ల వర్షమాల శబ్దానికి పూర్వ రూపమని రాయప్రోలు భాఏంచినట్లు చెప్పవలసి వస్తున్నది. అయితే వాక్యం విభక్తృమయి పదాలు రూపొందినట్లు, పదం విభక్తనుయి వర్జాలు రూపొం దుతాయని ఒక నీద్దాంతం ఉంది. అయితే వర్ణిమాల తరువాత శబ్దాభి వ్యక్తిని పేర్కొనటంవల్ల రాయప్రోలు ఈ నిద్దాంతాన్ని అంగీకరించ లేదనిపిస్తుంది.

కావ్యభాషా సమాలోచనం గ్ర నిజానికి రాయ్మపోలు ఈ వాద వివాదాలలోకి పోకుండా తానంగీకరించిన [కమ పంణామాన్ని మ్మాతమే ఇక్కడ (పస్తుతీకరించినారు. స్పోట వాదమే కాక సంగీత శాస్త్రం కుడా రాయ్యసోలు తాత్స్పార్యానికి ఆధారంగా కనిపిస్తున్నదని ఈ కింది ల వర మాటలవల్ల చెవ్పవచ్చు-

నాదేన వ్యజ్యతే వరః

పా!

పదం వర్ణాత్పదాద్వచ*

వచసో వ్యవహార్యో యం

నాదా ఢథీనమతో జగత్‌ 13 నాదం నుండి వర్షం, వర్ణాల నుండి పదం; వదాల నుండి వచస్సు, వచస్సువల్ల (లోక వ్యవహారం కాబట్రి జగత్తు నాదాదీనం. అని సంగీత కాస్త్రం భావించింది. వర్ణమాల కన్నా పూర్వస్టితి స్వర క౮వమనీ, తత్పూర్వ స్థితి శుతి దశ అనీ రాయపోలు చెవ్వటం కూడా సంగీత ళాస్త్రం భావించిన తీరునే అనుసరించింది. అవ్యక్త నాదం భంగమయం కాగానే-

(ప్రధమ (శ వణాచ్చబ్దః (శ్రూయతే (హస్వమా[తకః

ణా అ ఆధ అ య. న

స్నాశ్ళుతిస్సంపరిజ్టేయా స్వరావయవ లక్షణ మొదట (హాస్వ మ్మాతక మయిన శబం శ్రవణం ద్వారా వినిబడుతుంది. అది

ళం

స్వరావయవ లక్షణం గల (శుతిగా తెలుసుకో దగినది. అని సంగీత కాస్త్రం భావించింది,

రాయ్మపోలు ఈ విధంగా సంగీత కాన్టాన్ని అనుసరించి శబ్దావతారాన్ని

లో ౧

(పసులీకరించటంలో తాత్పర్యం _ కావ్యమూ, సంగీతమూ నాద నూలక కళలు కావటమే. ఈ రెండిందినే (పదాకరెంచి, వాటిని వివక్షిస్తూ_

నాద మూలములగు మోహనంపు కళల

గాన కావ్యను లధిక రక్తంబు లయ్యె

స్వర మయము గీతి, కావ్యము థావ మయము,

పద్‌ పదార్థ (క్రియా శాలి భావ మెపుడు.*

00 రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం అన్నారాయన. అమలినానంద మొక్కటే లక్ష్యమయిన (వాణికి కావ్య - గితులు రెండూ [పియ సాధకమయినవి.16 మానవేతర [ప్రాణులకు గీత మొక్క టేపియ సాధకం కాగా, మానవులకు రెండూ పియ సాధకమయినవే. అందువల్ల ఆయన నాద గోళాన్ని రెండు ఖండాఎయిగా - గితి, కావ్యాలుగా దర్శించి, ఈ ర0కింటిని గూర్చి విచారణ సాగించినారు.?. ఈ విచారణ (ప్రధానంగా రాయప్రోలు ఊద్దేశిం చిన కావ్య సౌందర్య మీమాంసకు ప్రాన్తావికంగా (పవప్తైంచింది.

“వాగర్జ శోభన వివృతి తో శబ్దం కావ్యంగా ప్రవర్తించింది. అధా నార్థంగా స్వర వ్యాపనంతో “నేవలాలాపనామ్మాత కేళిగా గీతి [పవర్రించింది. అందువల్ల స్వర. శబ్దార్థ పాధాన్యంతో ఈ రెండు నాద మూలములయిన కళలు వరస్పరం ఖేదిస్తున్నవి. ఈ బేదం కారణంగా గీతి శిశు పటాతృవ _పదమయింది. అనగా శిశువులను పశుపులకు కూడా ఆహ్లాద పదంగా గీతి (వవ ర్రిస్తున్నదని అర్థం మరి, కావ్యం ఉచిత సంహ్కార వంతులకు మతమే (గాహ్యమయింది. అంటే, కావ్యాస్వాద పిషయంలో [పవర్తించే వారు పరిమితులే అయినారు. గీతి విషయంలో ఈ పరిమితి కన్పించదు. అయితే కావ్యంలో రుచిర పసన్న పదాల కూర్పులో పరమమైన మెడి ద్వారా సంగీతచ్చాయను రౌచికుడయిన కవి సాధిస్తు న్నాడు. కాగా పౌఢ కావ్యచ్భాయను గీతిలో సాధించటం అసాధ్యమని రాయ (ప్రోలు భావించినారు. ఇందుకు కారణం గీతి కేవల స్వరాలాపనమ్మాత కేళి కావటమే. ఆందువల్లనే భాషా సంబంధం కలుగనంత వరకు సంగీతానికి కావ్య (ప్రాథి అసాధ్యమని రాయ్మపోలు వారి అవ్మిపాయం,.

శబ్దం కావ్య రూపంగా పరిణమించటానికి ముందు ఉదాత్తాది స్వర సంహితగా “సత్తపస్రప్తులెన బుషుల చేత మంత రూపంగా దర్శింప బడింది.]8ి ఆ తరువాత సూక్త స్నూళాలుగా పరిణమించింది. ఇక్కడి నుండి శబ్దం రెండు మార్గాల్లో (వవర్తించింది. ఒకటి: కాన్త్రం, రెండు: కావ్యం. శాస్త్రం శస్త్ర (పాయమయింది.!9 ఆవాద లవణానికి బదులు కాసక లక్షణం ఆందులో పరంఢథ విల్లింది, కావ్యం కాంత శివ సుందర స్వాదువుగా (వవర్రించింది.20 హ్లాదెకమయ జగత్తుగా రూపొందింది.2! కావ్య - కాస్త్ర వాక్కులు ఈ విధంగా విఖేదిస్తున్నవి. ఇక్కడ రాయప్రోలు హ్లాదెక మయమయిన కావ్య వాక్కు - కావ్య ధాషను గూర్చిన విచారణను పధానంగా ఉద్రేశించినారు. ఆ విచారణ తీరు విశేషంగా గమనింప దగింది,

కొవ్యభాషా సమాలోచనం ర్న శ్రీనాథుడు వాల్మీకిని బహ్మ వదావతీళ్ణ కవితా లీలావతీ వల్లభుడు'22 అని కీర్రించినాడు. కవితా వాక్కు విచ్చిత లీలావతి. (బహ్మ వదవి నుండి అవతరిం చింది. కవి ఆయిన వాడు కావ్య వాక్తూను ఒక అవతారంగా భావించినప్పుడే కావ్యం తన వరమ (వయోజనాన్ని సాధించ గలుగుతుంది. ఈ భావంతోనే ళా! అనేక యు రాయవోలు శబ్దతత్వాన్ని విశేషిన్తూ ఇట్టన్నారు_ మూడుకోట్ర జీవత్క్మంఠముల నహర్‌ ని శల్‌ ప్రతి ధ్వనించుచు, ఈ ఏశాల నుంద రాధ భూ నభోంతర పరివ్యాప్తమంఎన అమృత శవ్దావతారము నాశయింతు13 ఇక్కడే “అమృత శబ్దావతారము” అన్నమాట గమనించదగింది. రాయ్మపోలు శబ్రమును దేవతగా ఊపాొనించినారు. కాంట్రే దానిని ఒక 'అవతారం' గా భావించ గలిగినారు. అందువలనే రాయ్మపోఎయ శబ తత్వాన్ని ఈ కింది విధంగా విశే న. ఇ ! జు నో షించి చూపగలిగినారు_ ఇల్లా శబ్దము అఖండమునూ, అక్షరమునూ అమిన జోత్యి సం+రూపి. శబమందు భూరు+వసు- పరోకములు మూడు'ఏ ల! ౧ ళా న! ధా ఇమిడి యున్నవి. భూత భవిష్టదృర్తమాన కాలములు శౌమర బాల్య యొవనములవలె యథారూప భాసమానము లైనవి. శబ్దమునకు జరా మృత్యు విరారములు లేవు వజ ముల కంది కఠినము. కుసుమములకం౦ంటె కోమలము. అక్షయ మైన ఈ శబ్దము సువర్ణమయమై మేరుపువఠలె పెరిగింది. రస మయమైన క్షీర సము దమువలె వి స్తరిల్లింది. (రూవ నవనీతమ్‌, పు. 181) ఈ విధంగా సర్వలోకములు సర్వకాలములు సర్పావస్టలు శజ్వమునందు ఇమిడి ఉన్నాయని చెప్పడంలో రాయ్మపోలు “అమృత శబ్దావతారి తత్వమును దర్శించి నారని చెప్పవచ్చు. కామ రూవిణి అయి* శబము చైతన్మమయ మైనప్పుడు తన అభినయ [కియా కలావములో సంగీత, నాటక, సాహిత్య కళారూపాలుగా సామె

రి రాయ్మపోలు సౌందర్య దర్శనం త్కరిస్తూ, రస రూపంగా (బహ్మానందానుభూతిని కలిగిస్తున్నదని *రూవ నివనీతం'లో రాయప్రోలు భావించడంలోని తాత్పర్యం ఇదే. ఈ విధంగా అవతార భావనతో శబ్దాన్ని అమృతమయంగా భావించకుండా కవి కావ్య రచనకు (పవృత్తుడు కావటం అనాధ్యం. అందుకు కారణం కావ్య రచనా వరంగా కవికి లభ్యమయిన ఏకైక మౌలిక సాధనం భాష మాతమే కావటం. ఆదినుంచీ కవులందరూ శద్దాన్నీ, శబ్బమయ మయిన కావ్యభాషా జగత్క-ళను నియతంగా ఉపాసించినవారే. శబ తత్వాన్ని తెలిసినవారే. అందుకే- జ్యో జ అర్య పరిణత పజ్ఞా?ాలి, శబ్ద (బహ్మవేత్త ఆయిన కవి యొక్క వాణీ సాదరంగా గారవింప దగినది.వే అని వాల్మీకి మహర్షి యొక్క రామాయణ కావ్య వాక్కును భవభూతి మహా కవి (వశంసీంచినాడు. అందువల్ల ఆదికవి నుండి కవులందరూ శబ్బమయమయిన భాషా జగత్క?ను ఉపాసించినట్లు స్పష్షపడు.సంది. ళా ల్‌ తెలుగు కొవ్య థాష ; పరిణామ రీతి విశ్వ సాహిత్యంలో వాళ్మీకి మహర్టి మొదలుకొని కావ్యభాష వివిధ భంగి మల్లో అవిచ్చిన్నంగా సాగివన్తున్నది. తెలుగులోనూ నన్నయ్య నుండి అవిచ్చిన్నంగా పొంగారుళూ కావ్యభాష పురోగమిస్తూనే ఉన్నది. ఈ విధంగా (కమానుగతంగావస్తున్న కొవ్యభాషా స్వరూపాన్నీ నిరూపించటానికి వర్తమాన శతాబ్దంలో రాయపోలు మ్మాతమే మొదటి సారిగా పూనుకున్నారనడం అతిశయో క్రి అనిపించటానికి వీలయిన యథార్థం. అయితే కావ్యథాష నాటికీ నేటికీ ఒకే విధంగా రేదనే అంశం మ్యాతం గమనించదగింది. నన్నయ నుండి ఈనాటి వరకూ కావ్యభాషా స్వరూపంలో ఎన్నో మార్పులు కనిపిస్తూనే ఉన్నాయి. నన్నయయే తననాటి భాషను సంస్త్పరించి కావ్యభాషను నిరూ పించటానికి ఆద్యులు. ఈ అంశం వివ8స్తూ దివాకర వేంకటావధానిగారు ఇలా త ళా అన్నార్హు_ జన వ్యవవారము నందలి వదజాలము నంతను పరిశీలించి, సంస్కరించి, నంస్టృత పదములను లినుగుని వాడు పద్దతిని నిర్ణయించి, ఠారా

కావు్యబాషా సమాలోచనం 08 ళమైని నడక గల కొన్ని నంస్కృత వృ తములను (గ్రహించి, తస నొటికే ఉత్తమ కావృములతో నొహ్బిరుచుండిన కన్నడ వాజ్బయము నుండి పళస్త లక్షణములు సేకంంచి తెనుగు నుత్తమమెన కావ్య రచనా మార్గమును తీర్చిదిదైను (సంగవాంధ విజ్ఞాన కోశము, పు. కిరి) “ఆంధ కవిత్వ విశారదుండు _- విద్యాదయితండు, అని నన్నయను తిక్కన సంభావించటంలో ఈ భాషకు సంబంధించిన తీర్చు కూడు ఒక (పధాన కొరణం. నన్నయ తరువాత తిక్కన కావ్యభాషలోకాకువును విషంగా (వవేశ పెట్టి కావ్య భాషా సౌందర్యాన్ని వినూత్నంగా (పదర్శించినారు.ట (శ్రీనారుడు అలంకారికతా (పాధాన్యంతో వ్మకో క్రి విధానంతో పూర్వ కావ్యభాషా స్వరూపంలో మార్చు తెచ్చి కావ్యభాషా సౌందర్యాన్ని సాధించినాకు. ఈ విధంగా పెద్దన రామరాజ భూషణుడు, సూరన, రామకృన్లుడు వంటి శబ్దళక్రి వేత్తలు కావ్యభాషా స్వరూపాన్ని ఎప్పటికప్పుడు పరిష్క్రఏస్తూనే వచ్చినారు. ఈ పరిష్కరణకు కాలం, వస్తువు, కావ్య స్వరూపం మొదలైన అనేకాంళాలు హేతువులు. వీటిలో మొదటి దాన్ని అనుసరించి మిగిలిన హేతువులు (వపర్తించినవి. అనంతర కాలాన _- మళ్ళీ ఆరునిక కాలం వరకూ విజయవిలాస కర్తవంటి ఏ ఒకరిద్ధరో తప్ప మిగిలిని కవులంతా కావృభాషా విషయంలో దాని ఉదాత్తత, జాచిత్యంవంటి అంళాలను పట్టించు కోనేలేదు. అందువల్ల ఈ మధ్య కాలంలో కావ్యధాష శిథిలమై, శకి హీనమై తన మౌలికతనూ, పరిణామ శీలాన్ని దాదాపుగా కోల్పోయింది. జడగసితికి చేరుకుంది. ఆధనీక కాలంలో ఈ జడ స్దితిని గూర్చిన నిరసన మొట్టమొదటి సారిగా కందుకారి వారి “సరస్వతీ నారద సంవాదం'లో స్ఫురిస్తుంది. అయితే అక్కడ కావ్యభాషా విషయానికి మాశతమే కాక రస భొవాదులకు (పాధాన్యం కనిపిస్తుంది.20 ఒకవిధంగా ్రష్బమెన ఈ కావ్యభాష పె తిరుగుబాటుగా వ్యావ హారిక భాషోదశ్థమం ఆరంభమై (మంగా తన పరిధిని వి సరించుకున్నదని చెప్పవచ్చు. వావ్యహారిక భాషోద్యమ్మ నిర్మాతలు గిడుగు రామమూ ర్రివంతులుగారు ఎవరికీ సాధ్యముకాని, పసకేని పాత తెలుగులోనే అభిపాయ ములు వక పరచ వలెనన్న పిచ్చి పయత్నాలు చేస్తూ ఉండ బట్టి భాషకు ఏ విధమైన అభివృద్ది లేకుండా ఉస్నది.వో

రథ రాయ్మ్యపోలు సౌందర్య దర్శనం అన్నారు. ఆయనను వ్యతిరేకించిన, బలపరచిన పండితులు ఆనాడు అనేకులు. గత శతాబ్దం ఉ తరార్థంలో, ఈ శ తాబ్బారంధంలోనూ త్మీ్‌వంగా విసృతంగా సాగిన భాషా చర్చలు విమర్శలు ఇందుకు ఉదాహరణలు. ఈ విమర్శలు అతి త్మీవంగా సాగి నిందాసాయికి చేరుకొన్నా థాషకు ఎంతో ఉపకారం కలిగించినవనే చెప్పాలి.28

భాషా విషయంగా ఏర్పడిన విచ్శిత కల్లోల పరిస్థితులలో ఓక విశిష

క!

కవితోంద్యమాన్ని 1వె ౨ రాయసోలుకు స్పవ్మమెన కావృభాషా న్వరూవి ర విత్వోద్యమాన్ని (పారంభించివ రాం హ్రైలుము స్ప్షమె కాషృభాషా స్వరూపాన్ని నిరూపించ వలసి ఆవనరం ఏర్పడించ. కావ్య సౌందర్యం అభివ్యకం కావడానికి కావ్యభాష మాతమే భూమిక కావడం ఇందుకు కారణం. భావ రసాదులన్నీ కూడా ఈ భాష ద్వారానే అభివ్య క్రమవుతాయి. భాషా పరిణామం : అనివార్యత

కేవలం పూర్వంనుందీ సాగి వస్తున్న కావ్యభాషను యథాతథంగా న్వీక రించటంలో జౌచితృం లేదు. నిజానికి తెలుగు కావ్యభాషలో కాలానుగుణ మైన మార్పులు ఎన్నో జరిగినా కూడా దాన్ని గుర్తించడానికి విముఖులై న '*వివళ్చితు” లకు కావ్యభాషా సంవదాయాన్ని వర్తమాన శతాబ్దంలో మొదటి సారిగా గుర్తు చేస్తూ రాయపోలు ఇ లాఅన్నారు_

కాల ధర్మానుగతమై జగ్భత్పవృతి

మారునపుడు వాజ్మయమున మారు, నిజము

కొత్తనీరు తొల్కరి యేళ్ళ కుమ్మపాం9

[ప్రాతనీరు కలంగుటబమ్ము కాదు”29 కావ్యం లోకం కంచీ జీవితం నుంచీ విడివకింది కాదు. కాలాన్ని అనుసరించి సమాజం యొక (పవృ తీ ననుసరించి కావ్యవస్తు భావనలో కావ్య స్వరూపంలో మార్పు రావడం *హజం సహజమైన ఈ స్ధితిని గ ్రించ లేకపోవడం కాలాన్ని గుక్తించక పోవటమే. అలవాటుపడిశ ఒక భాషా విధానంలో సంవిధా నంలో మార్పులు వస్తున్నప్పుడు వాత్కాలికంగా కొంత సంచలనం కలుగక

కావ్యభాషా నమాలోచనం 08 తప్పదు. ఈ సంచలనాన్ని చూచి కావ్యభాష చెడిపోతున్నడని అనుకోవటం భాషా తత్త్వాన్ని గుర్రించక పోవటమే. కొత్తనరు విపుల వర్షావేగంతో వచ్చి నప్పుడు అప్పటికే నిలువ ఉన్న నీరు కలగిపోక తప్పదు. [కమంగా తేరుకున్న ప్పుడు ఆ నీటి స్వచ్చతా సౌభాగ్యాలు అనుభవంలోకి వస్తాయి. ఇది పకృతి సహజమైన ధర్మం. ఈ సహజత్వాన్ని గూర్చి సమ్మగమయిన అవగాహన గల రాయ్మపోలు సమకాలిన పండితులను వినూత్న కావ్యభాషా స్వరూపానికి అభి ముఖులయ్యే విధంగా సజీన సంప్రదాయీనురోధంగా ముందుకు నాగిాారు.3) కాలానుగత మైన మార్పు తనను గుర్రించని వారిని పక్కలు తోసి శ క్రిమంతంగా పురోగమిస్తూనే ఉంటుంది. అందుకే-

ఆభినవ వాజయము నందు ఆప భంళనునే అన్వేషించు పండితు

లను విడువుడు. మార్పునకు జలికిపడు మహనీయుల

నుపేక్షింపుడు. మాప్ప జగల్లక్షణముగానే తోచుచున్నది,

గృహ నిర్మాణము మారినది. చేషములు మారినవి. పాఠములు

రుచులు మారినవి. ఇక సాహిత్యము మారకుండునా 1

మారకుండ గలదా ?31 అని కాలానికి, సమాజానికి, కవిత్వానికి ఉన్న అవినాభావ సంబంధాన్ని, మార్చు యొక్క-అనివార్యతను గూర్చి రాయ్యపోలు నవ్యులను ఉద్చోధించినారు.

మార్చు అనేది ఏడో ఒకటి ఉన్నప్పుడు, ఆ ఉన్న దానిలో కలిేేదే తవ్ప ఏమీ లేకుండా కలుగదు. అయితే, రాయ్మపోలు ఉన్నదానికి వ్యతిరేకి కారు. కాని అందులో మార్చు యొక్క అనివార్యతరు అభిముఖులు. అభ్యుదయ కవితోంద, మం నాడు హుడా కావథాషా స్వరూపంలో వచ్చిన మార్చును కాల ధర్మానుగతంగా వచ్చిందిగానే సీక రించినాడు తప్ప నిరాకరించలేదు.32 అందుకే తన కావ్య దృక్పధాన్ని వివరించడం (పారంభిస్తూ మొట్టమొదటనే-

పూర్వు లక్షణములు దిద్దు బుద్ధి లేదు

అతి నవీనముల కాసీంచు నహము కాదు

నవ్య కావ దృష్టిని చూపినాడ నంత

కలదు గాదె అను క్రంబు (గ్రథనమందు3

రగ రాయప్రోలు సౌందర్య దర్శనం అన్నారు. ఇడి నవ్య కావ్య దృష్టిని వివరించేడే తప్ప, ఇది మ్యాతమే నవ్యమని హథం చేయడం కాడు. ఇంత ఉదార దృష్టితో రాయ్యపోలు కావ్యభాషా స్వరూప మీమాంసకు శ్రీకారం చుట్టినారు. మ! కావభొష : సహృదయ "సివ్యత కొవుభాషా విషయంలో అత్యంత ]వధానమైన ఆంఠం ఆ భాషఎశబ్ల సముదాయం ఇష్టార్దాభివ్య క్షికి ఎంత వరకు సమర్హంగా ఉపమూగ పడుతుందనేది మ్మాతమే. “ఇషార వ్యవచ్చిన్నా పదావళ కాొవ్యమ'న్నాడుకో దండీ, మరి టి ల ౬ ఇషహ్టైర్దమేది * అనేది కాలాన్నిబట్టి అప్పటి అభిరుచినిబట్టి నిర్మిత మపుతుంది. ఏ కాలంలోనైనా ఆ ఇష్టార్జానికే (ప్రాధాన్యం. దాని అభివ్మ క్రికి సమర్శమైన భాషకే హైధాన్యం. అంతే రప్ప [పాత [కొత్త దనాలు (ప్రధానం కాపు. ఈ అంకాన్నే వతిపాదిస్తూ-. [పాత వై నంతనే త్యజింపరు నవీన మయిన మాత వరింపరు, (పియముల్రై స హృదయ "సేవ్య మాసములైన వెల్ల సీక రించి భావాంబర మలంకరింతు రర్ధి.మ అన్నారు. రాయపోలు.3 కావ! భాషలో శబ్దాలకు (ప్రాధాన్యం వాటి సహృదయ "సేవ్యత్వం మీద ఆధారవడి ఉంటుంది. కావ్యథాషా స్వరూప నిర్ణయంలో ఇది (వరాన సూతం. ఈ దృష్టితో కావ్యబాషా స్వరూపాన్ని గమనించవలని ఉంటుంది. మెల ః పెం జ అన్యథాషాపదాలు : అఖివ్య క్రి సౌందర్యదృష్టి భాష నిలువంరు కాదు. అది ఒక (పవాహం వంటిది. భాషను వ్యాకరించ డానికి పూనుకొన్న ఆంధ శబ్ద చింతామణి దేశ భాష అయిన తెలుగును *పవాహిని"7” ఆని పేర్కొన్నది. వ్రవాహం నిత్య పరిణామ లక్షణం కలిగ ఉంటుంది. దాని పమాణం ఒకచోట ఉన్నట్టు మరొక చోట ఉండదు. (వవాహ (వమాణాలు మారినత్తు భాషా (వమాణాలు కూడా మారుతూ ఉంటాయి, ఒక్‌ మహా (పవాహంతో నడుల ఉపనతుల జలాలు సంగమించినట్టు భాషలో కూడా

కావ్యభాపా సమాలోచనం గ్‌ ఇతర భాషా పదాలు సంగమిహ్తా ఉంటాయి. వివిధ భాషల సంవర్క-ం౦లతో, వినూత్న భావాలతో, అవిష్కరణలతో ఇతర భాషా పదాలు వచ్చి చేరురూ ఉంటాయి. సజీవమైన (ప్రతి భాషకువలె తెలుగు భాషకు కూడ ఈ విధమైన న్టితి సహజమైంది. కాషా స్వచ్చత అనేది భాషను ఉవయోగించే. తీరుకు సంబంధిం చింది. ఇతర భాషా పదాలు రావటంతో భాషా స్వచ్చత దెబ్బ తింటుందనేది భాషా శాస్త్రవేత్తలు అంగీకరించని విషయం. వ్యవహారంలో రకరకాలైన ఇతర భాషా పదాలు, శాత మాటలు నెమ్మది నెమ్మదిగా వచ్చి చెరటంవల్ల, వ్యవ వారంలో ఇమిడిపోవటంవల్ల వాటి మీద దృష్టి క్రేండీకృతం కాదు. అలజడి కలుగదు కాని కావుభాషలో వద నముదాయం ఒక్కసారిగా ఏకతీకృతంగా కనిపించేటప్పటికల్తా భాషా స్వరూపం స్వచ్చత కోల్పోయిందన్న అపోహ, ఆందోళన కలుగుతుంది. ఆకారణంగా ఆ వదాలన్నింటినీ నిరాకరించాలనటం థాషా వైభవానికి సంబంధించిన దృష్టి కాదు. శ్రీనాధాదుల కావ్యాలలో ఎన్నెన్నో స్వదేశానికి సంబంధించిన ఇతర భాగా పదాలే కాక వరదేశ భాషా వదాలు కూడ అనేకంగా ఉన్నట్లు పరశోధకులు గురిస్తూనే ఉన్నారు. భారతీయ భాషలన్నింటికి మౌలికంగా పుష్షిని సంపాదిస్తున్న సంస్కృత భాషా పదాలు అసంళంగా తెలుగు భాషలో కూడా (వవేళించినవి. సాంస్కృతికంగా ఈ దేశానికంతటికీ ఏకత్వాగ్ని సాధించిన సంస్కృత కఠాషా వదాలు దేశీయ భాషలన్నింటికీ అనివార్యంగా అవళ్యకంగా అంగీక ంపదగినవే. అవి ఈ భాషా వ్యవస్థతో ఇమిగిపోయినవి. కేవల పరభాషా పదాలనే కాకుండా సంస్కృత భాషా పదాలనుకూడా నిరాకరించ వలసిందేనని కొందరు “స్వచ్చతా. వాదులి అభ్మిప్రాయం. 'తెనుగు కలిని పరామర్శిస్తూ క వికొండల వెంకటరావుగారు తెను/(గునకును సంస్క్యృతమునకు నవినాభావ మున్నది, తెనుగు నకు( దురకమునకు( దెను(గునకు నాంగ్లేయమునకు సంపర్క మున్నది. తెనుంగునకు నర్వమునకు( గన్నడమునకు మైతతి యున్నది. తెనుగు బెంగాలీ తెనుగు హిందీ, తెనుగు మరాఠీ- ఇవి యన్యోన్య పరిచయము లేనివి కావు. కాబట్టీ కేవలము తను(గు దృష్టి యలవరచు కొనవలె నన్న దెను(గు శెలి/ గనిపెట్ట వలెనన మనమెట్టి దృకృథమున నిలువవలెను ? సంస్కృత సంబం (7

౪8 రాయ్మపోలు సౌందర్య దర్శనం ధము చేని తురరము ఆంగ్లేయిము కన్నడము అరవము మరాఠి హిందీ బంగాళము - వీని సంపర్కము తేని యొవా క నైజము, బోకడ( బోవు దానిని (గహించు కౌన వలనీ యుండును.4

అని అంటారు. కాని రాయపోలు ఈ విధమైన 'స్వచ్చతా' వాదాన్ని అంగీకరించ

లేదు. భాషా వ్యవవోరంలో ఇమిడిపోయిన ఇతర భాషా పదాలను మొత్తంగా

నిరాకరిస్తే ఆ వదాల ద్వారా వ్య క్రమయ్యే విశిష్వమెన అర్జాలను భావాలను అభిని సౌందర్యాన్ని కూడా కోల్పోవలసి వస్తుంది. దీనివల్ల భాషకే కాక

భావాభివ్య క్రికి కూడ నంకుచితత్వం కలిగే _పమాదం ఉన్నది. అందుకే ఈ

విధమైన స్వచ్చతా వాదుల నుద్దేశించి_ అరవల పదాలనుచు కొన్ని అంకిలించి రన్నడుల ముక్యాలని కొన్ని కలవరించి ఆంధ భాషా సువర్ణ సస్యంపు రాశ( మాజుపాజ( బట్టు విపళ్చితుల( దెలతు*!

అన్నారు రాయపోలు,

అయితే ఇతర భాషా పదాలను ఒక వ్యవస్థ లేకుండా స్వీకరించటం రాయ్మపోలుకు అభిమతం కాదు. అవృవస్థ అనేది జాతికి వలెనే భాషకు కూడా

(వమాదకరమైంది. రాయప్రోలు భావించిన వ్యవస్థ భాపా వైభవానికి డోహద

కరమైంది. ఈ వ్యవస్థా విషయంలో ఆయన సంస్కృత. భాషను కూడా

ఉద్దేశించి ఈ విధంగా అన్నారు_

సంస్కృతములగు గాక దేశ్యంబులగును

గాక పరదేశజములగు గాక సూక్తు

రాత్మ భాషా [శతి స్టాయి ననులయించి

లీనమగు స్వస్థాన వేషానుకృతుల.42 ఇన్చడ్‌ 'దేశ్ళంబులు' అంటే దేశీయ మైన ఇతర థాషలని తాతృర్యం. ఇక్కడ థఛాషలకు మూడు వన్షాలుగా రాయ్మపోలు పేర్ళొన్నారు.. మొదటి వర్గంలో సంస్కృతం ఒక్కటే చెవ్వబడింది. కాని దానితో పాటు 1పాక్ళత భాషను

కావ్యవాషా సమాలోచనం ౦0 టాడ్‌ ఆ పర్గంలోనే చేర్చుకోవచ్చు. రెండవది దేశీయమైన ఇతర భాష. మూడవది పరదేశ కాష. సంస్కృత వర్గం సాంస్కృతికంగా అన్ని భాషలకూ ఆత్మీయ మైంది. రెండవ వర్షం సోదర, దేశయ భాషల సముదాయం. దీనితో సాంసృతిక నంబంధాలున్నవి. వరదేశ భాషలు ఈవిధ మైన ఆత్మీయత లేనివి. చార్మితక, ఆర్థిక నామాబికాది అనేక కారణాలవల్ల యీ భాషల పదాలు అనేకంగానో, న్వల్పగానో మన భాషలోకి వస్తున్నవి. ఈ రావటానికి అభ్యంతరం లేదు. కొని ఈ వచ్చిన వదాలన్నీ ఈ భాషా ససవంతిలో లీనం కావలని ఉంటుంది. “స్వస్థాన వేషాను కృతుల'తో అత్మ ధాషా (శతి స్థాయి ననులయించి లీనం కావటం ఆ భాషా పదాలన్నింటికి స్వీకార యోగ్యత కలిగించి వ్యవస్థ. ఇందుకు భిన్నమైనవి ఆపరిిగ్రావ్యోలు. ఒక్కొక్క భాషకు ఒక్కొక్క విధమైన స్వత్వం ఉంటుంది. అందులో ఇముడని వాటిని ఆ భాష వరించదు. అందువల్ల భరింవరానివి అవరి (గాహ్వ్యాలని తాత్పర్యం. తెలుగు భాషకు అనేకమైన భాషా వదాలను చాల వరకు తనలో విలీన వరచుకొనే శకి ఉన్నది. ఈ ళక్షినే గురిస్తూ_

దేశమండచేమి దేశ సూ క్రి నిధులందు

నేమి పరవస్తు పరజాత మిమిడి యునికి

తత్తదీయ పరాకాంతి దకతలకు

చిహ్నముగ సవ్యులు విచడించు రెపుడు*3 అంటారు రాయ్యపోలు. ఇక్కడ దేశభక్రిని దేశ భాషా ళక్తితో పొటు రాయ [పోలు గుర్తిస్తున్నారు. ఇది ఈ దేశ, దేశ భాషల పరా[క్రాంలి దవత ఇంత దతత గల భాషను నిర్వీర్యంగా భావించి ఇతర భాషా పదాలను భయంతో నిరాకరించడం కావ్యభాషకు (వ చోజనకరం కాదని రాయపోలు చేసిన నిర్ణయం భాషా స్వత్వ విజతకు సూచకం.

ళా

పె నందర్భాలలో “పదం” అనే మాటకు బదులు రాయప్రోలు 'సూకి అని (వ్రయోగించినారు. ఈ 'సూక్తి' అన్న పదం మొట్టమొదటి సారిగా తెలుగు కావ్యభాషా విషయంలో నన్నయ (వవేశ పెట్టినాడు. ఆాను 'నానా రుచిరార్డ నూకి నిధి నన్నారాయన. తనను గూర్చి చెవృకొన్న ఈ మాట కావ్యభాషా స్వరూనికి కూడ వ కిస్తుంది. కావ్యభాష అనంత వెవిధ్యం గల రుచిరార్డ సంయుతమైన సూక్తులకు నిధి కావాలని తాత్పర్యం.4 ఆంటే కాన్యభాషలో

100 రాయ్మపోలు సౌందర్య దర్శనం ఉపమాగింపబడేవి సామాన్యమైన ఉక్తులు కావని ఆవి సూక్తులు అయినప్పుడే కావ్య భాా స్టాయి సందుకుంటాయని తాత్పర్యం. నన్నయగారి ననుసరించి నన్నె చోడుడు మొదలేనవారు “సూ క్రిని (వత్యేకంగా గుర్తించి పతిపాదించటం గమవించవలసిన అంశం * నన్నయను తెలుగు సాహిక్సానికి '(బహ్మినుగా భావించిన రాయ్యపోలు** [ప్రయోగించిన వూ క్రి. నన్నయ _ కాత్నర్మాన్ని అంతటి. పమాణీకరిస్తుంది. ఆ విధంగా కావ్యభాషా విషయంలో వద స్వీవరణకు “సూ $'ఠక్వాన్ని ఆయన ఒక లక్షణంగా నిర్ణయించినట్లు స్పృష్టపడుతుంది. ఈ నూక్తులలోని 'మరురిమార్డ గౌరవముల్‌ (ప్రమాణము'గా నప్యులు “జాను తెనుగు'లో “నుడికరించురన్నారు రాయట్రోలు.47 ఈ జాను తెనుగగ అన్నమాట తెలుగు సాహిత్య రంగంలో నన్నెచోడ, సోమనారుల ద్వారా వవేశించింది. దీనికి మూలం కన్నడంలోని *జాణ్డుడి. సోమగాదుడు దేశ్యాలయిన ఇతర భాషా వగాలను గూడా అనేకంగా పయోగించినాడు. జాను తెనుగు అంటే అందమైన ఠెను అని అసలు అర్తం,48 ఇతర భాషా పదాల (ప్రయాగం ద్వారా తెలుగు భాషా సౌందర్యం వమాతం కతి పొందదని సోమనారుడు తగ కావ్వాల ద్వారా నిరూడించిాడు. ఈ అంళాన్ని స్పువంవచేయడాని వే రాయ పోలు “జాను తెనుగు అన్న పదాన్ని ఇక్కడ (వత్మేకంగా ఉపయోగించినారు.49. నుడికరంచటమం టే “మాటగా చేయుట అని అర్దం. ఇతర దాషా వదాలను తెలుగు మాటగా చేసుకొని వమూగించడము భాషా సౌందర్య సంపాదనలో ఉవకారకమని రాయ (ప్రోలు నిర్ణయం, కి శబట్దవేత్ర శబ్ద (వ్రయోగ దక్షుడు ఆయినప్పుడు అతని శబ్బ స్వీకరణ వివేకంవల్ల వ్రయోగంలోని సామర్జ్యంవల్ప సర్వపదాలు - వాటి స్వపర భేదాలను పోగొట్టుకొని కవి వ్య క్రీకరించ దలచిన భావాన్ని ఉన్టీప్తం చేస్తూనే ఉంటాయి. ఇక్కడ పదాలకు కాక వదాలను (ప్రయోగించే శక్రికి [పాధాశ్యం. ఈ ఆంకాన్ని సూచిస్తూ రాయపోలు._

వాణీ వాయింప మోగిన వీణ మీద

పారసీక గీతంబులు పలుక మనెనె

బుషులు నీవారములు ఫలియించి నటి

పౌలములందు గులాబీలు పూయ మన్తేనెో

అన్నారు. ఆంటే భావ వౌరం కవి ననుసరించి తప్ప, కేవల వదాలనుఐటి కాదు. ఆందచండములు అభిరుచి ననుసరించి దేశ కొల పాత్రానువ ర్రితంగా

కావ్యవాషా సమాళోచనం [01 ఉంటాయి కొబట్టి భాషా (వయాగ విషయంలో కూడ అడే విధం అనువ రిస్తుంది. చోద్య చోదక నామర్ధ్య స్నూతమయిన వాక్కుచే విలక్షణులై న పజలనుండే సుకవి తన భాషను సమీకరించుకుంటాడు. ఆ భాషలో విక్షిపంగా ఉన్న సౌందర్యం ఛందో విటద్రివల్ల శబ సమ్మేళన [కియా చాతుర్యంవల్ల సుకవి రచనలో ఏకతతి ఇ 6౯) ది లు వో

తంగా మూ ర్రీభవించి ఆహ్లాదాన్ని సంపాదిస్తుంది. వ్యస్త వదాలు వాటి సమ్మేశనం వాటి గళనం నుండి సౌందర్యం ఉద్బుద్ధ మవుతుంది

ఆనుగు తోట నిపుడొక (కొత్త పూత పూయుచున్నది.

దానికింత యలజడియేల? సబివ వనస్పతులు యితువు

రాగానే పల్లవింపక మానవు. అభీ సజీవ సాహిత్యములును.)] అంటూ తెలుగ సాహీత్య పపవంచంలో ఆధునిక యుగాన మొదటిసారిగా ఆవిర్భ పించిన వసంతర్హువులో వినూత్నంగా వద _ససూనాల సౌందర్యాన్నీ, సౌఠభాన్నీ రాయప్రోలు 'ప్రవథతమంగా అవిష్కరించినారు. ఈ అవిష్కరణ విధానాన్ని *5ంగిమి'గా నిరూపించినారు. పద సం(గథనం : భంగిమ

నాట్య విన్యాసంలో వివిధమైన అభినయ రూప స్టితులను “భంగిమలు” అంటారు*2 ఒక్కొక్క స్తితి వస్తు ధావ సాందర్యాన్ని ఉద్చోధిం చది కావడంవల్ల “భంగిమ అనేడి సౌందర్శ పర్యాయ వాచక మవుతున్నది. భారతీయాలంకార శాస్త్రంలో భంగి, భంగిమ అనే పదాలకు (ప్రాచుర్యం కలిగించింది కుంతకుడు. ఆయన సౌందర్శం అనే కాత్సర_౦తో విసృత (పాతివదికపెన *ఠంగి' అనే పదం (పయోగించినాడు. రాయపోలు శిల్ప, చిత కళల్లో కూడ (వసిదమెన

ర్‌

భంగిమ వదాన్ని కుంతకుడు కలిగించిన స్ఫూర్రితో కావ్య భాషా వరంగా నిర్జ్టార్దంలో నిరిష్ష లక్షణంతో (వయోగించినారు. “భంగిమ'*కు ఆయన నిర్దేశించిన లక్ష్షణమిది-

మృదుల సరళాశరముల సమ్మేః నాప్లి

నార్హ్ర నవఎత మార్దవమందు నుడువు

(శ్రవణ సుఖమిచ్చు సులలితోచ్చారణమున

భంగిమ యటందురీ పదబంటభ సరణి 53.

102 రాయప్రోలు సౌందర్య దర్శనం

పదబంధ విధానం భంగిమ. పదాలు అశర మయమెనవి. పదాలవలెనే అవరాలు కూడ శ కిమంతమైనవి. ఒక్కొక్క అవరం తన శ క్రిని స్వతం్యతం గాను ఇతరవర్జాల సంబంధంతోను చిత విచ్శితంగా |వదర్శిసూ ఉంటుంది. ఈ అనరాల శ కిని గుర్తించి దానిని తెలుగు కావ్యభాషలో '“అవరరమ్యత' ఆంటూ మొదటి సారిగా పేర్పొాన్నది నన్నయ్య.54 ఆవరాల రమణీయత్వం అవి వదాలుగా రూపొంది నప్పుడు సుపష్య క్రమపుతుంది. అప్పుడవి సూక్తులపుతవి. అందుకే నన్నయ్య అక్షర రమ్యత, సూక్తి అని వర్ణ _ పదాల స్వరూపాన్ని ఉవలక్షించినారు. పదాలలో ఏవిధమైన అవరాల సమ్మేశనం ఆ వదాలకు ఏ విధమైన సతిని కల్పిసుంది అన్న విచారణను ఆధునికంగా చేసీంది రాయ్మపోలు56 మృదువులే న సరళాలైన. వర్షాల సర్యగథనంగా నిష్పన్నమయిన వదంలో ఆర్జ్రత్వం నవనీత సౌకుమార్యం ఉర్గమిస్తుంది. “నవనీత' అన్న వదానికి వెన్న అని రూఢ మైన అర్థం. కొత్తగా తీసుకు రాబడినది అని యౌగికార్థం, ఈ రెండర్థాలను ఇక్కడ రాయపోలు ఉద్ధేశించినారు. రూఢ్యర్థంలో సౌకుమార్య గుణాన్ని, యౌగికార్హంలో సంపాద్వమైన నూత్నత్వాన్ని గుర్రించవలసీ ఉంటుంది. కాగా మృదుత్వ లక్షణంవల్ల ఆర్ట త్వం, సర త్వంవల్ల సౌకుమార్యం, నవ్యత్వం అనుభవానికి వనాయి. ఈ విధమైన పదాల సమ్నేళశనం కూడ వర్ణ సమ్మెశన సూతం మీద సాగుతుంది. ఈ స్దితిలో (శ్రవణ సుభగత్వం, ఉచ్చారణ లాలిత్యం సంపాదింపబడుతుంది. నాద వైలక్షణ్యం ఈ దశలో స్పష్తంగా అభివ్యకక్త మప్పుతుంది. వర్ష, పద సమ్మేశఃనంలో సంపాదింపబడిన ఈ యీ అంశాల ద్వారా వ్య క్తమయ్యే సౌందర్యమే '“వంగిమ”.

ఇక్కడ చవ్పబడిన గుణాలు కబగత మపుతూనే అర్థానికి కూడ వి సరించేవి. అందువల్లనే (పాచీనాలంకారికులు శేష, (వ్రసాదాది కావ్య గుణాలను స్పష్ట ప్రతి పత్తి కోసం శబ్ద - అర్థ గుణాలుగా విభజించి పదర్శింనారు. అయితే శబ్ధ గుణం ఒకటి అర్థ గుణం మరొకటి కాదు. జన్మ జనక లవణం వలన ఈ రెండూ నిజానికి ఒకపే. ఈ దృష్టి వల్లనే కావచ్చు భరతుడు, భామహుడు, దండి గుణాలను శబ్దార్థ విభేదంతో [పదర్శించిఉండక పోవచ్చు. వామనాచుల ఈ విభజన స్పష్ష వతివత్తి కొరకు మ్యాతమే అని భావించపలసి ఉంటుంది. కాగా రాయప్రోలు గుణాలను శద్దానికే చెప్పి ఆర్దానికి కూడ ఆనువ రిప చేసీనారు.

రాయ్యపోలు వతిపాదించిన ఈ “భంగిమను గూర్చి వ్హైవిస్తూ కురుగంటి సీతారామళంస్యృగారు.__

కావ్యభాషా సమాలోచనం 108 నవ్వులు సామాన్యముగా రీతి వాదులుగా కనబడుతున్నారు. వామనుడు లితి వాది. *“ఠితి రాత్మా కావ్యస్య" యని యాయిన కోరిక. కాని శుష్క రీతి వాదుల వలె గాక శ్రీ సుద్చ్బారావు గారు రసమును రీతిని ర:;టిని సమానమైన ద్నిష్టితో చూచినారు. కవితృ్సమునకు కొవలసీన ముభాాంశములగు భావ వస్తు రచన లలో భాపచనలు రెంటికని సమాన స్టానమిచ్చినారు. ఈ రెంటికని పత్యేకముగా స్వతః ఆనందము నిచ్చు శ క్రి కలదు. రెంటి యొక్క సమ్మేశనమునిక చేరె చెప్పవలయునా 1”

అన్నారు. నవ్వులను సీతారామచ్యుగారు రీతి వాదులుగా లక్షించినారు. వారిలో

కొంవంని “శష్క రీతి వాదులు'గా కూడ స్ఫువంప జేసినారు. ఈరీతి అనేది

కారరీయాలంకార. కాస్త్రంతో సౌందర్యోద్రషు హేతువుగా. నిష్పన్న మైంది. అయితే కతి గుణాత్మ ఆన్న వామనుడు గుణాలను బార భేదంతో లషెంచడం వల్ల అర్ధం కూడ రీతి నిర్ణయంలో (పముఖ స్థానం వహిస్తుందని వామనుని లాత్పర్యంగా [గహించవచ్చు. అందువల్ల “'శష్కరీతి' ఉండే అవకాశం లేదు. కేవలం శబ్రాడంబరాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని సీతారామయ్యగారు ఆ విధంగా లని ఉంటారు. రీతి రనానికి ఉద్చోధకమైన అంళంగానే, దాన్ని ఒక సంఘటనా రూపంగానే ఆనంద వర్జనాదులు నికూపించినారులకి అందువల్ల కావ్య భావా విషయంలో రాయప్రోలు ప్రతిపాదించిన దంగిమ రసానికి కూడ వ రిస్తుంది. రనానికి మూలం భావం%*ి భావాభివ్య క్రికి మూలం శం. 5౪ మౌలికతలు

ఈ ఆన్నింటి సమాహారాన్నే గ్తింప జేస్తాయి. అందువల్ల రాయ్యపోలు కావ్కకాషా

సందర్భంలోనే 'భంగివ'ను (ప్రతి పాదించినారు. ఆందుకే ఆధునిక కవులు

కావ్యరచనా విషయంలో అనుసకించే మాగ్గాన్ని తెలుపుతూ. వదలరీ వృత్త పద మృదు బంధమెందు నవ్యులు రసవద్వాక్య సంధానమందు.ళి

అని రాయ్యపోలు అనటం ఈ అంశాన్నే సూచిస్తుంది, పచ సంగధినమే కావ్య భాషా సొందర్యానికి మూల హేతువు. అందువల్ల

పదసం్థగధని విషయంలో '౨తి ముఖ్యమైన శబ్ద సమ్మేఃనాన్ని గూర్చి విచారిస్తూ.

104 రాయ్మపోలు సౌందర్య దర్శనం

(శ్రవణ దారణములు శిరీష (ప్రసన్న

భావ బాధకములు రసభంజకములు

నైన విషమ న! "స్నేహ మనుఘటిల్ల

దమృత మయమైన సుకవీ సూ క్తమున నెపుడు! అన్నారు రాయపోలు. స్థూలంగా ఈ (పతిపాదన కఠిన పదాల (ప్రయోగాన్ని నిరాకరించినట్లు స్పురిస్తుంది. ఈ స్పురణ వల్లనే కావచ్చు సీతారామయ్యగారు_

(పకృతి యొల్లప్పుడును సరళగాక యొకొక్కు కాలమున

తీక్షణముగా నుండును. ,సుజ్బారావుగారు. ,.సరళ [పకృతి

వర్ణనములకే కడంగిరి కాని భీకర పకృతి వారి కెన్నడును

దృష్టి గోచర మైనట్టు తోచదు. అన్నారు. అంటే రాయపోల ఈ (ప్రతిపాదన దృష్ట్యా పాక్షికంగా (వవర్తించి నారని సీతారామయ్యగారి కాత్పర్యంగా కనిపిస్తుంది. అందువల్ల ఈ వతి పాదనను మరింత జాగత్తగా వరిశీలించవలని ఉంటుంది.

రాయ్య్మపోలు (పతిపాదనలో ఇక్కడ [(పధానమైంది 'విషమ శబ్ద "స్నేహము" అన్న అంశం. ఈ విషమత సుకవి సూక్తంలో . అంటే సుకవి కావ్యంలో ఉండదు; లేదా, ఉండ కూడదు అని రాత్స్పర్యం. ఈ “విషషత్వం'"వల్ల ఈ సందర్భంలో మూడు ఆంళాలు ఆవాంఛనీయమైనవి ఏర్పడుతున్నాయి. రాయ[పోలు పేర్కొన్న ఆమూడు అంకాలు__

ఒకటి : [శ వణ దారణత్యం

ర0డు : భావ బాధకత్వం

మూడు: రస భంజకత్వం ఇక్కడ విషమ శబ్ద స్నేహము అన్నదే ఒక విచ్చితమైన పద బంధం. స్నేహ మన్నది భావాదుల సమాన లవషణంవల్ల వ్యక్తుల మధ్య ఏర్పడే ఒక బంధం, ఆసమత్వమున్న చోట స్నేహం ఏర్పడదు. స్నేహం ఉన్నట్లుగా కనిపించినా అది యధార్థమైన న్నేహం కాదు. ఇది లోకంలో అనుళకవ పూర్వకంగా (పనిద్హమెంది. ఈ అంళాన్నే శబ్దాల విషయంలో కూడా అనువ ర్రింప చేయవచ్చు.

కావ్యకాషా సమాలోచనం 105 విద్యానాధుడు కావ్యంలో వదాల కూర్పుకు శంబంధించిన వివిధాంశాలను (వస్తావిన్తూ. పదాల యొక్క పరమము అన్యోన్యమూ ఆయిన మైతిశయ్యఉి

అన్నాడు. ఈ శయ్య శబ్దాల కూర్చుకు సంబంధించింది. ఈ శబ్దాల మటతికి ఆన్యోన్యత ఆదీ పరమమైనది కావటం (వధానం. అది లేని చోట మతి ఉండదు. కాబట్టి విషమ శద్రాలకు “స్నహం” ఉండదు. అందుకే రాయ్యపోలు “విషమ శబ్ద స్నేహ మవథుచోల్చడు” అన్నారు. అంటే అది ఏర్పడనే వర్పడదని తాత్పర్యం. ఒక వేళ స్వాభావికంగా ఆ పదాలకు 'న్నీవాం కలిగితే పైమూడు ఆంళాలు సంప్రా ప్తిన్తాయి. మెతీ రహితమైన శబ్ద సంయోజనం (ప్రధానంగా రనవిరోధి రసం భావ (పనన్నత మీద ఆధారపడి ఉంటుంది.*పసన్న భావం” అనగా “భావ పసన్నత” అని అని తాత్పర్యం. ఈ భావ పనన్నత అనేది చాల నాజూకైన విషయం. ఏమాత్రం శబ్ద సం్యగథనంలో విషమత్వాదు లేర్చ్పడ్డా కూడా (పసన్నత కొరవడుతుంది. భావ (సపన్నత కలిగించడంలో విఫలమైన శబ్ద సం్యగథనం “శవణ దారణమే” _ అంటే చెవికింపుకానిదే. (శ్రవణ దారణ మంటే చెవులను చీల్చునడి అని అర్ధం) సహృడయులకు ఆ విధమైన శబ్దాల కూర్చు కర్ణ పేయం కాదు. ఈ మూడంళాలు [కమంగా పరస్పరం సంబంధం కలపి. ఈ సంబంధాన్ని అట్లా ఉంచి, కావ్య దృష్టితో భావ, రచనలకు సంబంధించి కూడ అన్వయించవచ్చు. రస 1వరానమైని కొవ్యాలు భావ _వధాన మైన కొవ్యాలు = ఈ రెండూ ఒక వర్షం. రచనా _పధాసమైన కావ్యాలు మరొక వర్గం. ఈ వర్గాలలో ఏది కూడా విషమ శబ్ద "స్నేహాన్ని భరించదు. అందువల్ల ఈ (ప్రతిపాదన కేవలం సుకుమార మైన భావాలకు మ్మాతమే సంబంధించింది అనీ గిరిగీయ నక్క్యరలేదు. కావ్యాలలో థీకరత్వ ప్రీతిని, (పవృత్రిని కవులు విరివి గానే కలిగిస్తారు. లోకంలో లీకరత్వాదులు కావ్యంలో చ్యితిత మైనవ్వుడు ఖీకరాలవుతూ కూడా రమణీయాలే అవుతాయి. దీకరాంశాలను చ్మితించాలన్నా కూడా వీకరత్వాన్ని వ్యక్రీకరించగల _ అంటే, డానికి అనుగుణమైన శబృమ్మెతి ఉండవలసింది, అందుకు అనుగుణం కాకపోతే, అక్కడి సందర్భాన్ని అనుసరించి ఆది విషమ జ్‌! స్నేహమే అప్పుతరుండి. ఉదిష్ష భావ లశణాలను వ్య క్రీకరించ జాలని పదాల కూర్చు "విషమ శబ్ద స్నేహమే” అవుతుంది. సందర్శ్భా

106 రాయప్రోలు సౌందర్య దర్శనం నికి 'ఆననుగుణత్వ' కారణంగా ఆ కూర్చు ఘటించనే ఘటించదు. 'విషమ శబ్ద స్నేహం 'ఘటించదు అంటే సరిపోయేచే కాని రాయప్రోలు 'అను' అనే ఉపసర్గను చేర్చినారు. “అనుసరించి ఘటించదు” అని అర్థం, దేన్ని అనుసరించి ? _ అంటే, సందర్భాన్నీ, భావాన్నీ అనుసరించి _- అని రాయపోలు తాత్సర్యం.

ఈ విధంగా రష్మతా ప్రాతిపదికతో శబ సముదాయం అవిషమంగా అంటే సమత్వంతో (ప్రవ క్రించినప్పడే శాందర్యం ఉద్చుద్ధ మవుతుందని రాయ్యపోల నిష్కర్షం కావ్యభాష : వ్యాఠకరణాధికార పరిమితి

ఈ సౌందర్య దృష్టితోనే రాయ్మ్యపోలు అవసరమయితే వ్యాకరణ బంధా లను కూడా తెంచి వేయటానికి వెనుకాడ వద్దని అంటారు. “సంధులు విసంధు లయినను సాంస్కృతములు దేశ్యముల తోడ సమసించ' వచ్చు నన్నారు.€్‌ సామాన్యంగా లోకంలోని దైనందిన భాషా వ్యవహారంలో సంధి విసంధుల (పసక్తి చాల తక్కువ. కాని కావ్య వ్యవహారంలో విసంధి ఒక దోషంగా పరిగణింప బడింది. సామాన్యంగా విసంధి అంటే వ్యాకరణం సమ్మతించిన విధంగా కాక మరొక విధమైన సంధి చేస్తే ఆది విసంధి దోషమని భావింప బడుతున్నది.€6 కొని సంధి చేయక పోవడం కూడా విసంధి అవుతుందని ఇక్కడ తొత్పర్గం. వాక పద్య మధ్యంలో సంధులు చెయ్యకుండా ఉండరాదని వాక్ళాంతంలో మాతం సంధి చెయ్యకపోవఓం ఒకప్పుడు డోషం కాకపోవచ్చునని వ్యాకరణ జ్జుల అభ్మిపాయం,67 కాని దుప్వూరి వేంకటరమణశళాస్త్రిగారు *“వాక్యాంతంబున సంధి లేమి దోషంబు కాదని అఆర్భులంగడు' అన్న బాల వ్యాకరణ సూ[ాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తూ అవసర మైతే వాక్య మధ్యంలో కూడా సంధి చెయ్యకుండా ఉండ వచ్చునని (పామాణికంగా నిరూపించినారు.48 అందువల్ల భావాభివ్య క్రిలో న కలుగకుండా ఉండటం మీద సంధి చెయ్యడం కాని చెయ్యకపోవడం కాని ఆధార వడి ఉంటుందని రాయపోలు స్పష్టీకరించడం వ్యాకరణం దృప్వ్యా కూడా (పామాణిక మే. య

సమాసీకరణంలో కేవల సంస్కృత పదాలను దేశ్వవదాలతో కూర్చి సమాసం చెయ్యి వచ్చునని రాయ్యపోలు అంగికరించినారు. ఈ విధంగా సమ

కావ్యభాషా సమాలోచనం 107? సీంచిన దీవకంబము, మజ్జన బావి, శివమర్దు, అభిమానక త్త, నిత్యనేమము మొద లెన సమాసాలను నన్నెచోడుడు, పాల్కురికి సోమనాధుడు విరివిగా తెలుగు కావ్య భాషలో [వవేశ పెట్టినారు. అయితే లాషణికులు వీటిని వైరి పదాలు, లేదా దుష్ట సఫమానాలు అంటూ నిరాకరించినారు. ఈ విధమైన నిరాకరణకు తిక్కన (వఠముడు.ళి అయితే నన్నయ కూడా కపిలకన్నులు, కవీలజడలు, జీవగల్ద, కజకంరుడు మొదలయిన సమాసాలను పయోగించిశాడు, అల్పదండు, అనేక మారులు వంటివి దుష్షములని చిన్నయ సూం నిరాకరించి కూడా నన్నయ (ప్రయో గాలను ఆర్య వ్యవహారములు కాబట్టి అంగీకరింప దగినవి అన్నారు. ఈ అనటంలో వ్యక్తి పామాణ్యమే తప్ప భాషా వ్యవహార [పామాణ్యాన్ని నిరాకరించి నట్లు కనిపిస్తుంది. కాని ఈ సందర్భంలో గమనించ వలసిన అంశం ఒకటి ఉన్నది. సామాగ్యంగా ఈ విధమైన వైరి వదాలు దుష సమాసాలు అనబడేవి అచ్చంగా కవులు సృష్టించినవి మాాతమే కొవు. అవి మొదట లోక వ్యవహారంలో నిష్పన్నమైనవి. ఆధునికంగా దుగ్గిరాల గోపాలవృష్ణయ్యగారు *“రామదండు” ఏర్పాటు బయటం (వసిద్దమే. ఈ “రామదండు చిషస్నయ సూరి నిరాకరించిన “ఆల్బడండు' వంటిది. ఇదే గాః సురపొన్న మొదలయిన పద బంధాలెన్నెన్నో లోక వ్యవహారంలో గమనించవచ్చు. అనేకమంది, అనేకమారులు వంటివి వండిత వ్యవహారంలో కూడా విరివిగానే చోటు ఎసుకొన్నవి. కావ్యభాష కూడా వ్యవహార భాష నుంచి ఏర్పడ్ణదే కాని తద్భిన్నం కాదు. పయోగ (గథన రీతి లోని వైలవణ్యం వల్ల మ్మాతమే కావ్యభాష వ్యవహార భాష కంటె భిన్న మవు తున్నది. అందువల్ల లోక వ్యవహారంలో రూపొండిన వద బంధాల వల్ల సౌందర్యం సంపాదింవ బడుళున్నప్పుడు, “ఎవాత్యత' కొరవడనప్పుడు వాటిని స్వీకరించటంలో ఆహామంజస్యం కాని ఆనౌచితృం కాని ఉండదు. రీతిని కావ్య వాషలో (ప్రతిపాదించిన వామనుడే ఈ విధమైన పద బంధాల స్వీకారాన్ని అంగీక రించటం” రాయప్రోలుకు (ప్రమాణమని గమనించాలి. థాషా పయమోగానికి సంబం ధించి సరమయైన అవగాహన ఉన్నప్పుడు, (ప్రాచీశ అర్వాచీన కాల భేదంతో నిమిత్తం లేకుండా ఈ విధమైన అంగికారం తప్పక ఉంటుందని వామనుని అభ్మివాయాన్ని ఉదాహరించడం ద్వారా రాయప్రోలు నిర్ణయించినారు, వ్యాకరణ మనేడి (ప్రవాహిని అయిన భాషకు మార్పును అంగికంంచని గనార్వ్య కాలికమైన నియమాల నిరూపణ మేమీ కాదు. అన్ని కాషర్టోను వ్యాకరణాలలో కాలాన్ని ఒట్టి

106 రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం భాషలో పస్తున్న రకరకాలైన మార్పులు స్వీకరించబడుతూనే ఉన్నాయి. ఈ అంశాన్ని గుర్తింప చేస్తూనే రాయ్మపోలు_

బహుజన ముఖోపచార సంపన్నములయి

శబ్దకుల ముజ్జీవన సౌష్టవము శనందు

కవులు వరియింతు సంప్రయోగముల వొసి

వా ర్రికానుశాసనము లావల ఘటిల్లు”] అగ్నారు. ఒక కాలంలో వాష కేర్పడ్డ వ్యాకరణం అనంతర కాలాల్లోని మార్చు లను స్వీకరిస్తుంది. వాక్రికాదుల ద్వారా _వమాణీకరిస్తుంది. ఇది అన్ని వ్యాకరణా లకు సంబంధించిన విషయిమే. ఈ విషయంలోనే-

బుషులు పతి చేనీ పాడిన బుగుకువాక

భాష నూని కాసింపడే పాణిని ముని

పిదప వార్తిక భాష్యముల్‌ వెలయ వొక్కొ

ఉత్తరోత్తర సు పమాణోచితముగ?2 అని సంస్కృత వ్యాకరణ సంవదాయాన్ని రాయప్రోలు సనూచించినారు. తెలుగులో కూడా ఆంధ శం చింతామణికి అధర్వణ కారికలు, అహోబల వండితీయం సమ్మగీకరణ మార్గంలో వెలయటం, ఆధుఫిక కాలంలోనూ బాల వ్యాకరణానికి _ తిలింగ లవణ శేషం (పాఠ వ్యాకరణం, పూరకంగా వెలు వడటం అందరికీ తెలిసిందే, ఇవే కాక ఇంకా ఎన్నో వ్యాకరణాలున్నవి. ఇవన్నీ ఖాషలో వచ్చే మార్పుల్ని ఉత్తరోత్తరంగా (ప్రమాణీకరించటానికి ఉద్దేశంచిసివే.

అయితే తన నాదికి వెలసిన వ్యాకరణ సం్రపదాయం కవికి (పమాణమే. కాని, అంతకు మించి లోక వ్యవవారం మరింత _పమాణం. “సిద్ధిర్లోకాద్భుళా?” అన్నది ఈ దృష్టితోనే ఏర్పడింది. అయితే కొందరు కేవలంగా [పాచీన వ్యాకరణ నియమాలను మ్మాతమే పట్టుకొని ఎదుగుతూ విస్తరిస్తున్న భాషను, కావ్యభాషను 1వమాణీకరించా లనుకోవటం సరియైన వద్దతి కాదు. వ్యాకరణ [_వయోజనానికి సంబంధించిన మౌలిక ద్శృష్టి కొరవడినట్టి వారినే “కాల్టికుడు” అంటూ నిరాకరిస్తూ రాయప్రోలు

కావ్యభాషా సమాలోచనం 100

భావగతి కవలంబన వాక్యమగుట

వాక్య సంధాత కవియగుట వాజ్మయమున

కాబికుడు ధూర్వహుండు కాజాలడెపుడు

ఆవయవ విభా“మెటు లవయవిని దిద్దు ర్గ74 అంటారు. భాషలో వాక్యమే మొదటిదని, వాక్ళాన్ని విభశించటం వల్ల పదాలు రూపొందాంవని కొందరి అభ్మిపాయం మీమాంసకులలో అన్వికాభిధాన వాదులు ఈ అధ్యిపయానికి పోది కలిగించినవారు.5 ఇక్కడ రాయప్రోలు అన్విలాభి ధానుల అధ్మిపాయాన్ని స్వీకరించినట్లు కనిపిస్తుంన. ఈ స్వీకరించడంలో రాయ (పోలుకు ఉన్న సాందర్య దృష్టిని ప్రేరకంగా భావించవచ్చు. విడివడి ఉన్న వస్తువులలో కన్నా వాటి సమన్విత రూప సమ్మగతలోనే సౌందర్యోద్చోర న్నష్టంగా కలుగుతున్నది. ఈ అంళాన్నే వాక్కానికి కూడా అనువర్తింప జేస్తే వాక్యం యొక్క- సమష్టి మీదనే థావ బోధ, తద్వారా సౌందర్య బోధ కలుగుతున్నది. కాబట్టి వాక్కం మొత్తం సొందర్య బోధకు అనుగుణంగా (గథనం చేసేవాడు కవి, అతడు వాక్య నిర్మాత. పదాలు కవి స్వంతం కావు. లోకానివి. కాని, ఆ పదాల కూర్పు ద్వారా ఏర్పడ్డ వాక్యం అవనిది. ఆందుకే కవి వాక్య నిన్మాత అని చెప్ప బడింది. కవి నిర్మితమైన వాక్యాన్ని పదాలుగా విభజించి ఆ విధమెన వదాల ఆ విధమైన కూర్చు ఉద్రేశించిన వ్రభాజనాన్ని కాబ్లికుడు అనుసరించవలని ఉంటుంది. అంతేగాని ఈ పదాలను 9 విధంగానే వాక్యంగా కూర్చాలని శాన్దీకుడు కచ్చి తంగా చెప్పలేడు. అందువల్ల అవయవి నుంగ్‌ అవయవ విభాగం గు ర్రించాలే తస్ప అవయవాలను బట్టి ఆవయవిని తీర్చడం కుడురదని రాయ్యపోలు అభి (పాయం, కాళ్లు చతులు, ముక్కు, కబ్మ మొదలైన వన్నీ అవయవాలు విడివిడిగా ఈ అవయవాలు ఏమీ కావు. చ్మితకారుడు లేదా శిల్పి వీటిని విన్న భిన్న (ప్రమాణాలలో తాము కల్పించ దలచిన రూవ నిర్మాణ సమగతా దృష్టిలో చ్వితీక రిస్తాడు, శిల్పీకరిస్తాడు. అందుకే ఒక సన్నివేశంలో అందంగా ఊన్న ఒక ఆవయవం మరొక సన్నివేశంలో అందంగా ఉండకపోవచ్చు. ఈ అంళాన్నే వివరిస్తూ కట్టమంచి రామలింగా రెడ్డిగారు చమక్కారంగా “సీత ముక్కు అంద ముగా ఉందని దాన్ని తీసీ దమయంతికి చేర్చితే వికారంగా ఉంటుంది'అన్నారు.76 అందువల వాక్కాలలో కూడా సద సంయోజన విషయంలో కవియే [వమాణం. అతని సౌందర్య ద్కష్టియే మూలనూత౦. అక్కడ శా్దికునికి అధికారం బేదు.

110 రాయ్మపోలు గాందర్య దర్శనం

ఈ విధంగా పౌందర్య దృష్టైతో రాయ్యపోలు కావ్యభాషా విధానం నిరూ పించడమే కార దానిని తన కావ్యాలసండా పయోగించి హూడా (పదిర్మించినారు.?? భాష : సొందర్యోద్చోధ

నిజానికి లోకంలో తరతరాలుగా పయోగింప బడుతున్న భాషనే శబాలనే

ళు

కవి స్వీకరిస్తున్నాడు. మరి ఇంతగా అలవాటు పడిన భాషలో సౌందర్యం ఎట్టా ఉద్భుద్ద మవుతుంది ? ఈ సొందర్శ ఉద్గమానికి కచ్చితమైన స్మ్నూతాలంటూ ఏమీ ఉండవు. భాషరో పదాలన్నీ సామాశ్మంగానే అనిపించినా ఆ వదాలను కూర్చ డంలో అంతకు వూర్వుం అలవాటు పడని విధానాన్ని కవి అవలంబిన్తాడు.78 ఈ విధానమే సామాస్య భాష నుండి కావ్యభాషను భేదింపచేసి ఉదా శ్రీకంస్తుంద. అందుకే రాయప్రోలు సామాస్య వాక్కు

సుకవి కంఠము ఛందో విశుద్ధి నంది

శబ్ద సమ్మే;న క్రియా చతురమయెం” అని అగ్నారు. సామాన్య భాషా (పకూగంలో లేని ఛభండో లవణం, శజ్జాల సమ్మేశనం వల్ల చతురమైన కావ్యభాష రూపొందుతుంది. ఛందస్సు పదాల కూర్పును ఒకానొక సమత్వ (పాతివదిక పె నియమించి ఒకొనొక విధమైన నాద సౌందర్యాన్ని సాధిషుంది. శబ సంయోజనం వినూత్నమై అర్జ్‌ సౌందర్యాన్ని సంపాదిస్తుంది. ఈ శబ్దమేశన మనేది ఏక 'తం్మత'” మనికి రాయప్రోలు భావించి నారు, ఇది భిన్న భిన్న కవులలో భిన్న ధిన్న విధంగా ఆయా కవుల జీవ లక ఖాల ననువంంచి వ్యక్త మవుతుంది. అందువల్ల ఏ శబ్దంతో ఏ శబ్దాన్ని ఏ సంద ర్భంలో ఎట్లా (గళనం చేస్తే అక్కడ సౌందర్యం ఆభివ్యక్త మపుతుంద నేది కవికి మాతమే తెలిసిన విషయం. అందుకే రాయ్మపోలు ఈ శబ్బమేన విష యంలో సూట్రీక రణము చెయ్యడానికి బదులు తన కావ్యాలలో ఠాషా యోగం ద్వారా సౌందర్య సంపాదన విధానాన్ని నూచించినారు. అందుకే వారి (వయోగంలో_

సదోజన్మ శిచవుల్లా నక్షతాల్ల్దా మిలమిల లాచే శద్దావళులు

(దాక గుత్తులు వేళ్ళాడే తీగలాంటి సమాస కళోర సమూహాలు

తెలుగులోకి వెన్నెల చిరునాళ్ళలా ళోసుకొచ్చాయి 1

వూ!

కావ్యభాషా సమాలోచనం 111 అని శ్రీ గుంటూరు శేషేందళర్మగారు వ్యాఖ్యానించ గలిగినారు. భావ వ్యక్తీ కరణలో ఒక ఐం్యడియానుభళవాన్ని మరొక ఇర్యదియ కియకు అస్వయింప చెయ్యడం, దృశ్య వదార్దాన్ని అదృశ్య వదార్హ్థంతో అదృశ్య పదార్థాన్ని దృళ్య పదార్దంతో సంవదింప చయ్యడం "పెటనికోట' వంటి ప్రసిద్దమైన పదబంధదాల (ప్రాతివదిక పె “చుట్టపు మేరువు' వంటి నూత్న పద బంధాలను వినిర్మించటం వంటివి ఎవ్పటికప్పుతు కొత్త రీతిలో సౌందర్శాన్ని సాధించటం సహృదయులు గమనిస్తూనే ఉన్నారు. 'వెన్నెల చిండ్తు, నంకల్ప లతలు” మొదలైన వాటిలో అమూర్త వస్తు భావాలను మూర్త వస్తువుకు అనుసంధించి శబ్ద సమ్మే;నం జయ్య బడింది. “కాటుక [తాగని కళ్ళు" వంటి చోట ఒక ఇందియా నుభవం వ్యతిరేక ముఖంగా మరొక ఇందిమయానికి అనుసంధించబడింది. పూర్వాలంకారికులు చేసిన శృంగార నాయికల వర్లీకరణలో అభిసారిక ఒకటి.82 జ్యోత్స్నాభిసారిక, త మోభి సారిక అని అభిసారిక రెండు విధాలు వీటి పాతివదిక పె రాయపోలు '“ఆనందా భిసారిక* అన్న వదబంధం (పవూగించినారు. ఇక్కడ శబ్ద సమ్మేళనానికే అది (పాతివదిక తప్ప అర్థాభివ్య క్తికి కాదు. వెన్నెలలో అభిసరించునది జ్యోత్స్నాఖీ సారిక. [వీయుని కోసం తానే నాయిక సంకేత స్థలానికి వ్యైటాన్ని అలంకార శాస్త్రం అభిసరంచటంగా భావించింది ఆశందమే సహృదయని అకభిసరిస్తే అది ఆనందాభిసారిక అని కాల్యాన్ని ఆనందాభిసారికగా రాయ్యపోలు చెప్పినారు. అనంద మన్న ఒక అనుభవం అభిసరించడమనే ఒక కియా పరిణతి గల వ్యక్తితో పోల్చడంలోను, ఆ పోలికవల్ల కలిగే భావంలోను విచూత్న సౌందర్యాన్ని ఇక_డ గమనించవచ్చు. ఈ విధంగా శబ్ద నమ్మేళనం ద్వారా అనేకమైన చితా లను కల్పించవచ్చు.

పూర్వులు అలంకారాలను గుర్తించడంలో వర్గీక రించడంలో అధికంగా తద వహిస్తే ఆధునికంగా అదే ప్రాతిపదిక మీద శబ్ద చిత్రాలను, భావచ్చితా లను “ఎ క్రంచడం పచురంగా సాగుతున్నది మౌలికంగా భావిస్తే అలంకారాలకూ శబ్ద, భావ చ్మితొాలకు అంతగా భేదం లేదు.83 అనంతర కాప్థభాషళో విశ్వనాధ, కృష్ణశాస్త్రి, నాయని, నండూరి మొదలైన కపుల అనేక విధమైన శబ్ద వైచ్చితికి, భావ వైచితికి దిక్సూచి రాయ్మపోలు కావ్య సముదాయమే.!

ఈ విధంగా థాషా సొౌందర్శ దర్శనాన్ని మానవ జీవితంలో అత్యున్నత మైందిగా భావించినందువల్లనే రాయ్యపోలు._

112 రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం ధర్మమనుడు, యోగమనుడుు, తతంమనుడు (పాణి సాధింపగల పరమార్దములకు తల్తిభాష (ప్రధాన సూతంబ యగుట భాషకంబటె నవ్యులకు తపస్సు లేదుక్‌ అంటూ ఆధునిక కవులకు భాషోపదేశం చెనసీశారు. ఈ ఉపదేశ (పభావంతోనే_ శబ్దాన్ని దేవతా ఉపాసిస్తే తప్ప కవితా సౌందర్యం పసన్నం కాదుకి* అన్నారు విశ్వనాధ. రవి శద్దాన్ని ఎంకగా ఉపాసిస్తే అంతగా శబ్దం తశ సౌంద ర్యాన్ని కవి భావానికి అన్ముగహిస్తుంది. శం ప్రసన్నం కాని కవి మార్చిన శబ్దాల కూర్చు వట్టి కూర్చే అవుతుంది తప్ప సౌందర్యోద్సోధకం కాదు. కావ్య విషయంలో నాటికీ నేటికీ కవులందరూ శద్దాన్ని సౌందర్యానుభవం కోసం ఉపా నీంచినవారే. వర్తమాన శతాబ్దంలో అట్లాంటి ఉపాసకులలో మొదటి వారు రాయ్మపోలు. సతఈ

కావ్యకాషా సమాలోచనం ఖై నూచికలు

1. ఇా అకిరాజు రమావతిరావు, వీరేళలింగం వంతులు - నతు(గ వలిళీలనో (19073), పు. 160 _పకారంగా.
2. ౧౦ స 08008, 'క06800/ 9 తగి, 424 ౧0౧40/౧07 ౭౯ 0446 ల. వెలికి శీ. చూ. లలితా (త్రిశతీ భాష్యం, పీరక పు. 11
3. ఎ. మన్మహాయోగ నిర్థా సమాధీ నుండి బహ్మ బదులుగ వాక్స్వ్రరూపంబు నెంచి _బహ్మకును వాక్కున కభిన్న భావమెంచి భష్షయోగిని కవి జన్మ బడసినాడ బట _--విశ్వానాధ సత్యనారాయణ, లళద్దయోగి, (1870, ప్త, 1 వీ '₹%0ల (1164 21 901103000654 0 6౯4%94&౯౧ సజర 9081666 04౯ 918063 0 (06 *౦ంగ6ీ; (16 12090 464422 21096 06168 2౮61016 $0౪604 0 11080286. 716 8806107 [0౧1 (€ 16 ౪23 తిశంయిం/14 0౯ ఆగరిండ06 3040014 99860 తఈ15110280313066; లొంం౧/౧ 0408 54111 8350015, & ౬641606022 టల6ి. ౮210 0 80606 &96 56056; 216 ం ౧4౯48 0౯ (ఏం 8180688 60106 వంగ 0౯ (మ230686 0041 ఇల1ం0 *88 1663610211 *1౮ తిం4గాంగ, లు సంగ సంలు 20666 స4ంరంయడి *11655 02 స 6౫96౧16806 446 2 444 శ4లయ/6/౮ 444 67//0బగో, వ్‌ 4లి ర్‌, రిత్యూలోరచ్‌ - (పహైవనలో ఠివ పద్యం,
4. కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు సంతులు, 'ఆనాహతము' (వ్యాసం), ఆంధ సతిక ఉగాది సంచిక, 14.1.1050 7 ఛ్రీలలితా నవ్వాననాతు ఖొవ్వుం (19070), పు, 286 ర రిమ్యూాలోతడ్‌ రై? (9)

114 రాయప్రోలు సౌందర్య దర్శనం

0. రమ్యాలోళచ్‌ - కివికీ

1. “నృత్యావసానే నటరాజరాజః ననాద ఢక్కా౦ నవ పంచవారమ్‌ ఉద్ధర్తుకా మః సనకాది సిద్ధాన్‌ వతద్విమర్శే శివసూ తజాలమ్‌' అను ఈ శ్లోకము నంది కేశ్వర విరచిత 'కాశిక లోనిదిగా ఇందుమలీ వ్యాఖ్యా సహిత “లత్రు నద్ధాంల కొముచి' లోని హీందీ వ్యాఖ్యలో ఉదా హరింపబడినది.

11 చూ. శావ్యాలంకార నం్యగవాము (సన్నిధానము సూర్యనారాయణ శాస్త్రి గారు, పు. 161

12. చూ. వావ్యాలంకార్‌ నంగవాము (*. నూ, కాస్ట్రిగారు), పు. 162

13. __ంంీత ఎద్మా దల్భజిచ్‌, పు కి

14. శో వంగల విద్యా బర్భటిడ్‌, పన్‌

15. చూ రమ్య్యూలోరట్‌ - 6: 1

19 చూ. రమ్యూలోళవ్‌ -8:ర5్‌

1. చూ. తమ్య్యూలోతన్‌ _ 2: 15

18, చూ. లచ్యూలోళన్‌ * వస్తావనలో 5వ పద్యం

10. చూ. ర్‌ మాశ్రలోతన్‌ ఎ (వస్తావనలో 6వ వద్యర

£0. చూ. రమ్య్యాలోళత్‌ - (ప్రస్తావనలో 7వ పద్యం

లే. చూ రొమ్యాలోళవ్‌ = (వస్తావనలో రివ వద్యం

22. “వా, ల్మీకిన్‌ |బహ్మ వదావతీర్ణ కవితా లీలావతీ వల్లభున్‌” చూ. శ్రీనాథుడు, లీమేళ్యార త్రురాజిం, పీఠిక.

వరి రిమ్యూలోతత్‌ . 1: 1

54. *ఠామేతాం పరిభావయ న్హ్రభినయైర్విన్య స్తరూపాం బుధా శబ్ద బహ్మవిదః కవేః పరిణత వపజ్ఞస్య వాణీమిమామ్‌" -_భవభూతి, జీ త్తత లామువరిత నాదిఎచా, అం. ?, శ్లో. 80

కావ్యబాషా నమాలోచనం 18 25. ఈ సందర్భంలో ఆచార్య ఖండవల్లి లమ్మీరంజనంగారు. తెలిపిన ఈ మాటలు గమనింపదగినవి_ “మొత్తము మీద నన్నయభట్రుకు సమీన కాలంలోనే శివకవులు దేశి - జానుతెనుగు ఉద్దోషణములతో అతని సాహిత్య భాష మీద బలవతర మైన తిరుగుబాటునే లేవదీళారు. నన్నయ మార్గము విసృత మయ్యే స్ధితి వచ్చింది. ఇంతలో కవ్మిబహ్మ తిక్కన వ్యూహ ముఖమున నిలిచి అచంచల 'స్టైర్యముతో నన్నయ భారత భాషకు (ట్రహ్మాండమైన బలమును కరల్పించినాడు.' --ఫౌపాత్య లౌొవగా తెలుగు, పు, శీలి 26. *“దయమాలి తుదముట్ట తలకట్టు నిగిడించి ధథీరుడ్లై నన్ను బాధించు నొకడు పాదంబు లోపల పొదంబులిమిడించి వీరుడ్లై నన్ను నొప్పించు నొకడు పాసంబువై పెక్కు ప్రాసంబులడరించి హోటుబంటయి నక్ను పొడు చునాకడు బెండు పల్కులు గూర్చి నిండైన నగలంచు దిట్టయె చెవులు వేధించు నొకడు ఖగ్గ చృకాది రూపముల్‌ గానిపించి వర్షముల్‌ మార్చి నను చిక్కుపరచు నొకడు కుమతులొడలెల్ల విరిచి పాణములు తీయ ఒడలి పసరేక కష్కించి యున్నదాని -కందుకూరి వీరేశలింగం, నరోన్యతీ నారదో నంవాదము. ర. గిడుగు రామమూర్తిగారు తమి భాషా చర్చలలో ఇట్లన్నారు “ఎవరికీ నాధ్యము కాని వసలేని పాత తెలుగులోనే అభిప్రాయములు వ్యకృపరచ వలెనన్న పిచ్చి _పయత్నాలు చేస్తూ ఉండబట్టి భాషకు ఏ విధమైన అభివృద్ధి లేకుంచా ఉన్నది. పనేటి తేట శెళుగు” (వ్యాసం), ఆర్యధప్మ్రిక = ఉగాది సంచిక, 1018

116 రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం

88కి. 'వ్యాకరణాచె విమర్శలే నాటి విమర్శక" విచారములు. అఆ చర్యలలో శరశము లరుదు. వరుషములే మెండు. భాష (ప్రధానము, భావము కాడు. పరుష వాక్యములు తీసివేసిన యెడల (వేదం వెంకటరాయ) శాస్త్రుల" వారి విమర్శనము మనకెల్ల భాషా జ్ఞానమును వినరించిన వర(నసాదము” కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి, “నృరుపూజ' (వదం వోంశ ఓ రాయలొనన్త్ర వీల్‌ చర్మొిత నుండి)

29. రమ్యూలోతన్‌ - 2:11

ఏ0. “అప్పారాయోవజ్ఞక మైన రస గీతాలను రాయప్రోలు సుబ్బారావు గారందుకున్నారు. ఆయన చేసిన పని చాలా గొప్పది. ఆ రోజులలో పండితులు అప్పారావు గారి క్రావ్యాలల్లో ఉన్న అందం చూడకుండా నిందించారు. సుబ్బారావు గారు వారి తి నూత్నత్వం పండితులకు తగిన భాషలో పకటించి భాషను గుజించి మాట్లాడటానికి వీలు లేకుండా చేసి ఆ మార్గంలో ఉన్న కొత్తతరం వండితుల చేత గూడా కొత్త్రదనమని ఒప్పించారు. విశ్వనాధ సత్యనారాయణ, 'నవ్య సాహిత్య వుషత్తు సప్తమ వారి కోత్సవ అధ్యవోపన్యానము,” లొలతి, ఏపిల్‌, 1040.

త్రి రాయ్మపోలు సుబ్బారావు, 'అభినవ కవిపండిత సమ్మెశన సభాధ్యక్ష ఉవగ్యాసము” (1988), రాజమహేర్గదవరము, శారతి, ఫీఐవరి, 1004. ॥

82. రమ్యాలోకము వెలువడే చాటికే అభ్యుదయ కవిత్వోద్యమం మొదలైంది. ఆ కవిళా భాషలోనూ మార్పు ఆరంభ మైంది.

రివె, ర యా్యలోతవ్‌ - ఆరంభంలో 2వ పద్యం.

రికీ. కావ్యాదర్శి:తు లో

కిర్‌, కమాసాలోో వ్‌ - 7౫ 14

వగ ఈ సందొర్భంలో గుంటూరు శేషేం్యద కర్మగోరు "కవిత్వంలో శబ్దం నిర్వహించే పాత ను గురింటి వివరిస్తూ ఇట్లన్నారు..... 'కవిత్సంలో నాడి పారేసిన వదాలు, పద బంధాలు, వింబాలు, వతేకలు

కావ్యభాషా సమాలోచనం 117 అలంకారాలు ఇత్యాదులేఏ రాకూడదు. రెండు సదాలు మునుపే కలువ బడితే చాలు. ఇక ఫినిష్‌, ఆ పదాల బతుకు జంటగానే గడిచి సోవాలి. ఆ జంటనే మరొకడు వాడితే అందులో సృజనాత్మకత ఏమీ లేదు. గనుక వాడు కొత్తవని ఏమీ చేయలేడు. కనుక కవి లకృం ఎవ్పుడూ వాడబడిన వాటిని వాడకపోవడం. ఈ ఒక్క కిటుకు చెతనే కవి సగం నూతనత్వం సాధిస్తాడు. ఇది అతి పోజతుల్మమెన విషయం. కారణం కవిత్వం కొత్తదనం మీదనే బళుకులుంది. కొత్త చనం మీదనే పృడుతుంది.” శవ సేనో మానిఫెస్తో, పు, 9కీ

శి. *ప్రవాహిన్‌ దేశ్యా' _ ఆంగభో ళ్‌ ఎబుతామజీ, నూ. 44

కిరి. “నూతన శాస్త్ర వరిచయం వలశకో, అన్య సంవదాయ సంపర్హం వలననో తమలో కలిగిన “అపూర్వ భావములను” వ్య క్రికరించుటకు నూతన పద జాలమును సృష్టించుటో, వూర్వ వదములనే లశగార్థ మి వాడుటో తన్నని కరియగును. ఈ వద్ధతులలో ఆన్ఫదేళ్ళ్న వద (వయోగము భాషా స్వచ్చృతకుపహతి కల్గించును.

---పింగళి లక్ష్మీకాంతం, పీరిక - వ్యాంతుంజురి (కట్టమంచి) ప్పు 1౪ తేఫ. ఒక భాషలో అన్ఫ థాషా పదాలు వచ్చి చేరడం ఆ భాష ముక్కు జీవ

లవణంగా గుక్రంచాలంటూ డా సంపత్కుమారాచాద్యలన్న మాటలు ఈ

సందిర్భంలో గమనింపడగినవి_

“ఏ భాష కుడ ఇతర థాషా వద సంబంధం (వవేశం లేకుండా

అంటక ముట్రక ఉండదు అన్య భాషా పదాలు ఎర్నో వచ్చి ఈ

భాషలో కంహ్తూనే ఉంటాయి. ఈ రాబడీ ఆపదగింది కొనీ, అవాంఛ

సీయంగాన్‌ కాదు. పూర్వం నుంచీ ఈ పదాలు ఆదరింపబడుతూనే

ఉన్నాయి. అయితే ఆయా వదాలు వచ్చిచేరిన పదాలు దేశ భాషా

వరణంలో పవేశించినాక తాదూప్యాన్ని పొందటం మాతం అవసరం

ఈ విధంగా పివిధ భాషా పదాలను తనలో అనులయించుకొన్న

భాషే జీవద్భాష."

-*రమ్మాలోకము' (వ్యాసము), ఆం/భ (వచే ప్మతిక, 1956

క్షే రాయప్రోలు సొందర్య దర్శనం

40. కవికొండల వెంకటరావు, “తెను.గుకైలి?, అం[ధన(తిక 1984, భావ సంవత్సరాది సంచిక

శీ1. రమ్యాలోకన్‌ - 1: 7

శీల. రత్యూలోళడ్‌ _- 1:10

కరి. ర౮త్యూలోతన్‌ - 1:9

ఢీశీ *ఈ “రుచిరార్డసూ కక్రి'కి ఆదియందు 'నానా'యని, అంతమందు *నిధియని నన్నయగారు. చేర్చుట మరొక విశేషము. ఊక్తి లేదా శబ్దము _ ఇవి ఏకత్వ బోధకములు. అయితే ఉక్తి లేదా శబ్దము కావ్యమన్నను ఒకే శబము కావ్యమగుట నెవ్వరును థావించి యుండలేదు. ఇషార వ్యవచ్చిన్న

ది టి

వదావళి కావ్యమని దండి నిర్వచనము. ఇందలి పదావళి పద సమూహము కావ్యమని స్పష్టపరచును. నన్నయగారి “రుచిరార్థ్యము' నకు దండి ఇష్టార్ధము (పేరకము కావచ్చును. అందువలన పదావిలోని ఆవి “నానా_పయోగ మునకు (పేరకమయి యుండును, అయితే *నాన'యనునది సమూహత్వ ముతో బాటు. వైవిధ్యమును. కూడ సూచించుట ఇక్కడ. విశేషము ఇట్లు నానా విధములైన కుచిరార్డ (వతి పాదకములగు సూక్తులకు కావ్యము “నిధి' కొవలయును. కావ్య మాద్యంత మీవిధమైన సూక్తుల మయము కావలెనని. కాగా *నానా రుచిరార్థ సూక్తి నిధి'కొవ్యమని నన్నయగారి నిష్కర్ష.' -డా కొవెల సంవక్కుమారాబార్య, “నన్నయగారి సాహిత్య న్యూత వృత్తి” ఎముర్సిని - 8 (1980)

శ5. నన్నెచోడుడు “సూక్తిని గూర్చి ఇట్లు పేర్కొన్నాడు “అక్షరములు సూక్తులార్యులకు గర్హరసాయన లీలగగాలగాన్‌” _వమారల నంభవన్‌ -1: 85 “మృదురితి సూక్తులింపొదవింవ మేలల్లు భావమ్ము నెలమి( బ్రీత్యావహముగ' ఎ'కుమూర? _ 1: 86 *“ఆక్కజమై మహార్ధనివహంబు సదుక్తుమెచ్చజూచినన్‌” కుమార. - 1; శేరి

కావ్యభాషా సమాలోచనం 11౪ శీ6. *తెనుగున్‌ దొల్లిట సర్వలక్షణ సముడ్దీవంబుగా తీర్చిది ద్దిన దతుండు సరస్వతీచయసె బుత్విజ్మాళి రమ్యావర ధ్వని వాచారుచి లాలనావణితి సంవన్నుండు నన్నయ హ్మను 1ప్రార్థింతు మదీయ భావకవితామార్షంబు రక్షింపగన్‌.' -“తెనుగు పూన్యము”, ఆంధావళీ. శీ7. 'అన్యదేశ్యంబులను, (వాళ్ళతాది సరళ వాజ్మయిస్థ శబ్దంబులన్‌ పాటెంంగి నుడికరింతురు జానుతెనుంగు నందు మధురిమార్థ గౌరవముల్‌ [పమాణములుగి -ళమాాలోంట్‌ న. ౧ శీర, 'బలుపొడ తోలు సీరయును బావనరుల్‌ గిరుహెరు కన్నువె న్నెలతల 'సేదుకుత్తుకయు నిండిన వేలుపుటేరు వల్లు వూ సలుగల జేని తెంకవని జానుతెనుంగున విన్నవించిదన్‌ వలపు మదిందలిర్బ బసవా బసవా బనవా వృషాధిపా :' అని *“వ్యవౌటినళతవం'లోని ఈ వద్యం మాతమే ఆధారంగా తీసుకుంటే, జానుతేనుగు అంటే అచ్చ తెకుగు అని పూడా సోమనాథుడు టావించినట్లు కొందరు విమర్శకులంటున్నారు. దేశ్యం = అచ్చతెనుు ఒకటా రెండా అనే చర్చ ఈనాటికీ తెగినట్లు లేదు. శ8. రాయపోలు మాతృభాషా సౌందర్యాన్ని వెల్లడిస్తూ వూడులీదర్భొనం ముగింపు పద్మంలోను '“జానుతెనుగు” అన్న పదాన్ని పమాగించటం గమ నించదగింది “తేనె కొలంకున పెరిగిన దీ నవనీతాఖిజాత హఎదయంగమ శం జాన శ్రీపద పల్పవ జానుతెనుగు తల్లినుడికి జయమగుగాక సుధీ ! 50. రమ్యూలోతవ్‌ - 7: 18 ర్‌1. రాయపోలు సుబ్బారావు, “అభీ నవాం[ధ కవి పండిత సభాధ్యడ ఉవశ్యాసము (1088), రాజమహేం[దచవరము, థఖౌంం, ఫ్మిబవరి, 1084

1ర్తగీ రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం 82. “భంగ” వదమునకు *ఇమనిచ్‌” (ప్రత్యయము చేర్చి “భంగిమి అని వయో గించినారు రాయ్మ పోలు. “గీవాభంగాభిరామం' అని కాళిదాసు అనటంలోను, “వెవిత్య భంగిభణితిరుచ్యతే? (వ్మకో క్రి జీవితం! : 10% అని కుంతకుడు చెప్పడంలోని భంగ, భంగ పదములు సుందరము నుకుమారమూ అయిన కదలిక అనే భావాన్ని వ్యక్తం చస్తున్నాయి. వ్యవవోరంలో [భూభంగము, నాట్టభంగిమ అన్నప్పుడు బూడా మాకు న్యురింబది ఈ ధాపమే. ఈపిధంగా వూర్వులు భావించిన భంగ, ఖంగి పదములే రాయపోలు “భంగిమ'కు మూలం. కిరి, రమాశ్రిలోతద్‌ వికీ 54, సారమతిం గవీందులు [వనన్నక థాకలితార్థయు క్రి లో నారనీ మేలునానితరులకర రమ్యతనాద౭౦ప నా నా రుచిరార్థసూ కినిధి నన్నియభ్యు తెనుంగునన్‌ మహా భారత సంహితారచనబంధరుడయ్యె జగద్దితంబుగన్‌ నన్నయ భారతము, ఆదివర్వము కర్‌. రాయపోలు “వర్ణమాల'ను గూర్చి ఇట్టన్నారు.___ “ఒక్క సూతం అనేక మణి ధారణం చేసి హార సిద్ది కావ స్తున్నది. ఏక బ్దం బహు వర్ణ బ౭ధమయ్యును సార్థమై నార్థకమవుతున్నది.' _-దూవనవనీతం - 114 56. హైచీనులలో జగన్నాధ పండికరాయలు మొదలైన వాస సాగించిన ఈ విచారణా స్వరూవాన్ని డా సంపత్కుమారాచార్యులు తమ సిద్ధాంత (గంథంలో నిరూపించినారు. చూ. ఆడ ౮క తెలుగు సాహిత్యా ఎిముళ్యు - నౌంవదాయిం రీతి పు, 178 శ7. “రమ్యాలోక సమీష' (వ్యానం), విమర్శిని - 4, పు. రిక రరి. 'రితిరాత్మా కావ్యస్య, విశిషవదరచనా రీతిః, విశేషాగుణాత్మా ాకావ్యంలంకాల్‌ షూళతవ్య అః - 1.6,7,06. “రీతిర్నామ'పణావశిషవద నంఘటనామతా (ఎతొవడ్క దీయశ్‌,

కావ్యభాషా సమాలోచనం .

59. నఖావహీనోట న్హీ తనోనభావో రసవర్డితః వరస్పరకృతా సిద్ధిస్తయోరభినయే భవేత్‌, -నాట్యుకాశ్త్రువ్‌ - క: లగ

60. 'లమ్యూలోతము'. 7:6

61. “రమ్యాలోకద్‌' 7:90

62. కురుగంటి సీతారామయ్య, *రమ్యాలోక సమీక' ఆం(ళవ్నతిక ఉంగాది సంచిక, 1989

63. “యాపదానాంపరా౬ న్యోన్యమైతీశయ్యేతికథృతే” --(వలావడ్యదీయద్‌ - 2: తశ

64, నన్నయ (వవైవించిన “పసస్న కథ' అన్నదాన్ని వివరించి, దాన్ని కథా (పసన్నతగా విశ్వనాథ వ్యవహరించినారు. చూ, సన్నాయి (వనస్బ్వ కథా

ఇళ ణి ,) 4 క శ ఆద ఆ ఈ కా,

కలితార్థయు క్రి, పు, 15, జై. ఆ విధంగానే ఇక్కడ (పసన్నభావ'అన్న దానికి 'భావ్వవసన్నత' అని తాత్పర్యంగా _ప్పబడింది

65. “సంధులు విసందలైనను, నాంస్కృతములు దేశ్యములతోడ సమసించి తీవగొనిన” _రమ్యాలోకమ్‌ 7:6

66. *విసంహితో విగూపో వా సంధిర్యస్య విసంధి యిళ్‌” -(వళావడ్నిటీయవ్‌ క న్‌ డం జ “ల మ జజ య్‌ వదసంధేర్వెరూప్యం, వివ్షషోక్లీ లత్వం కష్టత్వంచి -తావా్రాలంతారి షగ్యాతవ్యల్త

67. “నస్కాద్సాక్కివిరామే తు సంధ్యభావోపీదోష కృత్‌” --ఈధ ర్థఖకారితావల్‌

68. *వద్య కవితలో గణముల కూర్పును బజ్జి వర్పడు నడకలో, రెండు పదముల మధ్యగాని, రెండు వాక్యముల మధ్యమున. గాని, యుచ్చారణము నకు నిలుపుదల సహజము కాదు. అన్ని పదములును సన్నిహితములుగ నుచ్చరింప ఒడుటయే సంభవించు. కావవి బద్యములందు. నేరిండ్సు

ఎ ఓ శే

శ్రర రాయపోలు సొందర్య దర్శనం పదములకయినను నేరెండు వాక్యములకయినను సంధి చేసియే తీరవల యను. ఎచటనయిన వాక్యము పాదాంతమున సమాప్త్రమయినచో నచ్చట మతము ఆ రెండు వాక్యములకు నంధి మానవచ్చును. ఇక్‌ వచన రచనలో రెండు వాక్యములందలి భావము భిన్నముగ గాక ఒకే సంఘాతముగా సంఒద్ధమె వకాకారముగ( దెలియక తప్పనిదయినచో నారెండు వాకృములకు మ్మాతము సంధి కలిపిన గలుప వచ్చును. తక్కి-వచోట్ట వాక్యద్వయ సంధి వర్దనీయము. ఇక పదములలో ఏరెండు పదములకయిన సంధి చేసిన పశమున స్పష్టత లేకుండుటగాని, విరుద్ధార్దమేర్పడుటగాని, ఆశీ లార్థము స్పురించుటగాని, అన్వయ సందేహము గలు*ట గాని, బప్పదలంచిన విషయమున ఆవసర మైన చోట ఊసిక చెడిపోవుటగాని సంభవించువని తోచిన చోటులందు సంధి మానవచ్చును.” _లరమడోయ్‌, (1064, పు, క8ి5్‌ 69. 'జాత్యముగామిసెప్పయినసంస్క్బృ త మెయ్మెడజొన్న, వాక్య సాం గతము చేయుచోనయి నగద్యము(దో డుగ (జెప్పి పెట్ట, దౌ ర్లత్యముదో (పగవాసముపకారమువిజగున క్షరంబులన్‌ శుత్వనుడూప మంచునిడ, శూరులకవ్తిధమింపు పెంవదే | తిక్కన, నొర్వంచనో త్తడ రామాయవము ఆ. 1, ప. 1 భే తీ, గ జ్య 70. సుప్రసిద్ధ దేశ్సంబులన్‌ శుద్ద సంస్కృ తములతొ గల్బదగు సంప్రదాయమనడె వామనుడు? శంివణసుఖంబు పాయదేని అవిరణింతురీ భంగిమ నాధునికులు” --లోమ్యాలోతడ్‌ - 7: 71. రమ్యాలోకమ్‌ _6; 5 79, రమ్యాలోకమ్‌ - 2:38 గ, ఆన్బ్హ ళ్‌ బింతామవీ - సంజా. సూ. 6 ఖా చి |! 74. రమ్యాలోకమ్‌ - 6: 2 75, “వీర (అన్వితాభిధానవాదుల) మతమున( ఐదముల యర్హ్శమును గలుప్పుటకు6 దాత్పర్యశ క్రి యక్కంంలేదు, ఏలన నన్వితార్థమే యనగా వాక్యొర్థమే

కావ్యభాషా సమాలోచనం కరర ముందు గోచరించుచున్నది'.... అన్వితాఖిధానవాదులు *'మొదట వాక్యార్థ బోధ,” పిమ్మట “బదార్ధబోధ' యందురు. --తావ్యారిలంతొం నంగవాన్‌ (సన్నిఠానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి), పు 129 76. చూ. “కోబిల్బా త్స్ళా-ఎచారిం," పు. 40 7/. కె.వి. రమణారెడ్డిగారు ఇట్లు పేర్కొన్నారు_ “రాయప్రోలు సుబ్బారావు ఆధుని5 సాషిత్యంలో (కొత్త పదబంధాలకు గురువై నాడు ల తెలుగు కవితలో [కొత్త తెన్నులు రాయ్యహోలు నుండి దేవుల పల్టి వరకు,' ఎయంతి, 1956 78. తా ఏవ పదవిన్యాసా, సా ఎవార్డ విభూతయః తకాపి నవ్యం భవతి, కావ్యం గ౦థనకౌళలాత్‌' _సీంగభూపాలుడు, రినోస్టవ సుధాత్‌ర్‌0. 79. రమ్యాలోకము - 7: 18 80. “ద్రేనువులు తికు బహువిధ తృణచయమ్ము (తావు నానానదీ కూప జీవనమును కలిసి పరిణమింవవె పాలుగా ధరిత్రి శబ్దమేశన తంత నైజమ్ము నిదియ, లమ్యూలోతవా - 1: 11 61. గుంటూరు శేషేందశర్మ, “రాయప్రోలు ఆంధ్రకవిత్వ విద్యకు ఆద్యుడు,” ఎముల్భొని - కీ (1౪979) 82. అభిసారిక లకణం “ఉద్దీష్యమాన పంచేషు పంచబాణ [వణార్దితా యాఒభిసారయతే కాంతం సా భవేదభిసారికా ఇద్ర, పరాంగనాభినరణ విధానంలో జోత్సి, తమస్వి మొదలైన భేదాలు ఇప్పబడినవి,

క్షేరిక్మ రాయప్రోలు సౌందర్య దర్శనం

చూ. కారదాశనయుడు, లావవ కాళ నోజ్‌ , చతుర్జాధికారము, సూ. 257-261

88. డా సీ. నారాయణరెడ్డి మొదలయిన వారు రాయ పోలు భిషా పమయూగం లోని వైలవణ్యాన్ని, ఆయన మార్గదర్శకంగా నాగిన భావ కఎతా థాషా వై లవణ్యాన్ని, విశ్లేషిస్తూ భావచ్చితాలు, శబ్దచ్చితాలు, రూపచ్చితాలు మొద లయిన కీఈులలో వింగడించి రకరకాలుగా (వదర్శించినారు. కావ్యధాష ద్వారా ఫౌందిర్య సంపాదన విధానాన్ని గూర్చి రాయప్రోలు అభిపహాయాలు (పస్తుతీకరించటమే వ్రధాసం కాబట్టి, రాయప్రోలు భాషా వయోగాన్ని గూర్చు దిజ్మాతంగానే ఇక్కడ (వస్తావించబడింది.

రిక. ఈ సందర్భంలో డా కె. వి. రామకోటికాన్త్రి గొరి మాటలు గమనింప దగినవి__ “ఆయన కావ్యభామా రచనలో తెచ్చిన నుడికారపు టొడుపులను వద్శ రచనలో సిద్దహస్తులయిన ఆధునికాంధ కవులందరికికంటె జాషువ, ఏటుకూరి వేంక టనరసయ్య, దాశరథి మొదలయిన వాళ్శక్కువగా కైవసం వసుకోగళిగారు.” “సంపాదకీయం,” వతుర్సిం - ! (187/9)

85. రమ్యాలోకము కేవ్‌ కి

86. చూ. అం్యఛభవ 0ళ దెనప్మతిక, 5111956.

న! క! న!

నాలుగవ అధా్ర్ర్యయం నిజరన వివేచనం౦

నాలుగవ అధ్యాయం నిజరన వివేచనం రసానంద సౌందర్యాలు ; ఆవరజతైఠ్యం సౌందర్యమన్నను, రసమసన్నగు, ఆనందమన్నను మనకు ఏకావరణ జన్యములే.] అని అభినవ కవిపండిత మండలికి ఆధ్వక్షులుగా రాయ్మపోలు (పకటించినారు ఇక్కడ “మనకు - అంపే కవి వండితులకని అర్థం. వీరి ఆలోచనా మార్గంలో ఈ మూడూ మూడు భిన్న పదాలుగా భాసీస్తున్నాయే తవ్ప నిజానికి ఏకాంశ (వతిపాదకాలే. ఈ మూడూ 'ఏకావరణజనృములు అంటే . లనుభవ మనే ఒకే ఆవరణం నుండి పుట్టినవని తాత్పర్యం. ఆనందాన్ని అనుభివించి స్థితికి రసమని వ్యవవోరం. అ అనుభవానికి ఆనందమని పేరు. రసాస్వాదం, రసాను భవం, రనానందం మొదలయిన వ్యవహారం ఈ అంకాన్నే స్పష్టపరుస్తుంది. ఈ ఆనందం సౌందర్యమయ మయింది. సౌందర్శం లేక ఆసంద౦ కలుగదు, ఆనందం కలిగించనిది సౌందర్యం కాదు. కావ్యానందం అనేది కావ్య రసా స్తాదం, లేదా కావ్య సౌందర్యానుభవం. ఈ మూడింటిలో కావ్యరంగాన వసిద్ద మముంది 'రసం.' రశవంతమయిన కావ్యరివల్ల కలిగేది ఆనందమని వ్యావవాోరి కంగా చెప్పటమే గాని, రసానుళవమే ఆనందానువవం. అందువల్ల కావ్య (వయోజనం స్పష్ష (వతివత్తికోసం ఆనందమని చెవ్పబడుతున్నది. రసం కావ్యాత్య్మగా భావిలిపబడుతున్నది.2 కావ్యం యొక్క రసాత్మకత్వం ఆనందం ద్వారానే అనుమేయం. కావ్య పయోజనాన్ని స్వల్చ్బమయిన చేడాలతో దాదాపుగా భారతీయ లాక్షణికులందరూ నిర్రేశించినవారే. భామహుడు సాధుకావ్య ని షేవణమువలన ధర్మార్టకామమోక్షములయందు, కళలయందు వైచక్షణ్యము, కీరి, పీతి కలుగునుని

12% రాయ్మపోలు సౌందర్య దర్శనం అని అంటాడు. కీర్తి అనేది పధానంగా కవికి కలిగే వయోజనం కాగా, మిగిలిన వన్నీ సహృదయ పారకులకు కలిగే పయోజనాలు సహృదయ పాఠకుల దృష్ట్యా గమనిస్తే కావ్య ప్రయోజనాలను రెండు భాగాలు చేయవచ్చు. ధర్మాదులలో వైచకణ్యం . విచకణత్వం ఒక భాగం. పీతి అనేది రెండవ భాగం. ధఠ్మాదుల లోని విచకణత్వ మనేది జ్ఞానానికి లేదా వ్యుత్పత్తికి సంబంధించిన అంశం. అది జ్ఞానమే తప్ప ఆనుభవం తాడు,

జీవితానికి సంబంధించి వ్యకి సాధించవలసీన పురుషార్థాలు నాలుగని బారతీయులు నిరూపించినార. అవి - ధర్మం, అర్థం, కామం, మోవం. ఇక్కడ “పురుష"ళబ్దం వృక్తికి ఉపలక్షకం. ఈ నాల్లింటీలో చివరిదీ, వాల్లవదీ అయిన మోతం వరమ పురుషార్ధంగా భావించబడింది. ఈ దృష్ట్యా గమనించ వలసిన అంశం ఒకటి ఉన్నది. ఈ నాల్గింటిలో మొదటి మూడు అచ్చంగా లౌకిక జీవితానికి సంబంధించినవి. ఈ మూడింటికి (తివర్గమనీ, మొత్తం నాల్లింటికీ చతుర్వర మ% వ్యవహారం. లౌకిక జీవితంలో తివరానికి - తివర్గ సాధనకు (ప్రాధాన్యం లభించింది. ఈ తివర్గ సాధన కేవలం ఏకైక వ్యక్తికి సంబంధించి సాగదు. స్వేతర వ్యక్తులతోడి వివిధ సంబంధ బాంధవ్యాల కారణంగా పాధింవబడుతుంది. అంటే యూ (తివర్ష్గం సామాజికమయింది. కాగా మోతం వైయ క్రికమయింది ఈ కారణంగానే చళుర్వర్గం నుండి ,తివర్గాన్ని విడదీయడం ద్వారా లౌకికంగా దీని సాధనకు [పాధాన్యమీయబడింది. అయితే, ఈ ఇతివర్గ సాధన లేకుంజణా తురీయమైన మోక పురుషార్ధ నాధన జరుగదు. అందుకనే ఈ మూడింటి తరువాత, వీటి ద్వారా సాధింప దగిన నాల్గవ, వరమమైన అంశంగా సూచింప బడింది మోశం,

నిజానికి యీ తివర్గం అనుభవ పరిధికి సంబంధించింది కాదు. ధర్మం ఆచరణకు సంబంధించింది. ఆర్థం జీవిత నిర్వహణకు సంబంధించింది. కామం కోర్కెలకు, సంకల్నాలకూ సంబంధించింది. ఈ మూడింటి సమ్మగమయిన వరిజ్ఞానం - ధర్మ పూర్వకమయిన అర్థ సమార్దనం. ధర్మబద్ధమయిన కోరిక పీటికి సంబంధించిన జ్ఞాసం లౌకికంగా మనుష్య (వవృతిని తీర్చదిద్ధి, జీవితాన్ని సుఖమయం చేస్తుంది. ఈ జ్ఞానం ద్వారా సాగే ఆచరణవల్ర ఆనుళవానికి వచ్చేది, నిజానికి ఆనందం. ఈ అనందం అచ్చంగా లౌకిక పరిమితులలో ఒదిగేది. వ క్రి ఇక్కడే ఆగకుండా మరింత ముందుకు హెగి పాధించేది లౌకిక పరిమితులను అధిగమించిన అనందం. ఈ పరిమితులను అధిగమించటంవల్లే

నిజరస వివేచనం [29 అది *'మోశం' అయింది. మోక్షమంటే విడుదల. లౌకిక పరిమితుల నుంచి విడుదల అని తాత్పర్యం, ఆయితే, త్రివర్గం విషయంలో _పతివ్యక్తి తప్పకుండా (వ్రవర్తించవలసిందే, నాల్లవచి ఆయా వ్యక్తుల పరిణతి స్థాయికి సంబంధించి మ్మాతమే సాధ్యమయ్యేది. ఈ విధంగా కావ్యం లౌకిక జీవిత _వవృత్తికీ, పార మాక్థిక జీవిత ప్రవృత్తికి ఉవకారకమయి3 వ్యుత్పతిని కలుగ జేస్తుందని భామహుని తాత్నర్యం. దీనితోపాటే కళలలో వైనడణ్యన ళాణా కలిపినాడు. జీవితానికి సంబంధించిన కళాత్మక దృత్పథాన్ని కూడా కావ్యం అలిగిస్తుంది. ఇదికూడా పృత్వత్తకి సంబంధించిన అంశమే. దీని తరువాత కవి (వయోజనాల్చి చెప్పి చివరకు ప్రీతిని పేర్కొన్నాడు. ఈ పీతి కవి సహృదయులిద్రరికి స౦ిబం ధించిందిగా భామహుడు భావించినట్టు కన్పిస్తుంది.

అయితే, ధామహుడు ఉద్రేశించిన వ్యుత్నత్తి శాస్తాదుల వలన కలిగే అవకాశం కూడా ఉంది. కాని ప్రీత్యనుళవం కలిగే అవకాశం లేదు. శాస్తాలు నిర్ధేథంచివే తప్ప అనుభవాన్ని కలిగించీవి కావు. అందువల్ల కావ్యంవల్ల మ్మాతమే కలిగే[ వయోజశం కావ్యానికి విలక్షణ (ప్రయోజనం అవుతుంది. కావ్యేళలరాలనుండి కావ్య విశిష్షతను ఇదే నిరూపిస్తుంది. అందుకే అభినవ గుప్తుడు___

వ్యుత్చత్రి “'హేతువులగు [ప్రభు సమ్మితములైన వేదాడుల

కన్నను, మిత సమ్మితములై న (పురాణ) ఇతిహాసాదుల

కన్నను వుత్పత్తి 'హేశువగు కావ్యమునకు జాయా సమ్మి

తత్వము విశేష లశణమగుట వలన పధానముగా ఆనందమే

(పీతియే) చెప్పబడినది. చతుర్వర్గ వ్యుత్పత్తికి కూడా

ఆనందమె వార్యంతికమగు ముఖ్య ఫలమే అని అన్నాడు, కావ్యం వ్యుత్పడ్తిని కలిగిస్తుంది. అందులో సందేహం లేదు. కాని కావ్యం యొక్క విశిష్టత అది కలిగించే ప్రీతి మీద ఆధారవడి ఉంటుంది. ఈ పీతి - ఆనంద లవణం లేకపోతే, కావ్యంగా ఆది తన (ప్రత్యేకతను కోల్పో తుందని అభినవ/గప్తుని తాత్పర్యం. ఈ తాత్చర్యాన్నే ధనంజయుడు మరింత శ క్రిమంతంగా._

ఆనందమును [సవింపజేయు రూపకముల విషయనులో

కేవలము వ్వ మేఫ న్‌ | (9 వల వ్యుత్పత్తిని మృాతమ ఫలమనుకొనుట అల్సబుద్ధి

180 రాయ ఫోలు నెందర్మ్శ దర్శనం రూపకము ఇతిహానాదుల వంటిదే అమువాడు స్వాదు ఆనంద పరాజుఖుడు. అట్టి వానినవౌక మస్కా రము

అన్నాడు, రాయప్రోలు ఆలోచర 5 మార్గంలోనే సాగింది. అందుకే ఆయసన__ వేద పురాణ విలక్షణ వాదనవయిఎహ్రాదరము వెశారద్యా పాచనమయి, గుకువమారా స్వాదవమయి సాహితీరసము భాసించున్‌*

అని అన్నారు. వైశారద్య మన్నది వ్యుత త్రిని స్పుకింప జేస్తుంది. కావ్యం

పుంత్పత్తిసి హ్లాదరమ్మ్యంగా సంపాదించి పెడుతుంది. సుకుమారాన్వాదన మన్నది

ఆ'ఏదరవ విధాన్ని వ్య క్రీకరిస్తుంది. సాహితీరనం హ్లాద రమ్యంగా ఆపాదితమయిన వ్యుత్న త్తి పూర్వకంగా సుకుమారాస్వాదశ రూనమముండని కాయ్రోయి కావించి నారు ఇక్కడ వ్యుత్పత్తి - పీతి అనేవి దేనికదిగా, విడివిడిగా కాక వ్యుత్పత్తి రసాస్వదనకు ల ప్రీతికి ఉపకారకంగా కావ్యంలో అకువ]స్తుందన్న సమయ లక్షణం అభివ్య క్తమవుతున్నది. ఈ లక్షణమే వేద పుఠరాణాదుల కన్నా కొవ్వ్చం యొక్క విలక్షణత్వాన్ని నిరూపిస్తుంది. అభినవసప్తుడు - చలుర్వర్గ వ్యుత్చత్తికి కూడా ఆనందమే పార్యంతిక ఫలమన్చ అంళాన్ని అనువ ర్రించుకొంటే, రాయ

(పోలు భావించిన సమన్వయ విధానంలోని విశిషత స్పష్టపడుళుంది. ఆ అనీనవ

గుప్తుని తాత్సర్యాన్నే వమాణీకరించుకొని_ కావమునకు రసమే ఆత్మ అను నిరూపణమును విశాసించు వారిలో నేనొాకదను. హ్లా దెకమయమయిన కావ్యము వలన వర్థింప దగిన పరమ [1పయోజనము ఆనందము. ఆ జ సండో హెసశ గావించువాచే భావకవి.”

అనీ అన్నారు రాయప్రోలు. మమ్మటుడు కావ్యాన్ని హ్లైాదెవ మయమన్న ఆంశాన్నికి

రాయ్య్మపోలు స్పురింవ జేస్తన్నారు. “వెశారద్యా'న్ని ప్లాగద రమ్యమన్నారు. ఈ

అంశాలను సమన్వయించుకొంటే ఆనందాస్వాదనంలో వ్యుత్పత్తిని భూమికీక

రించటంలో రాయప్రోలు తీసుకొన్న జాగత్త సహృడయుని సాయినీ కూడా జా ఠి స్పృశిన్తున్నట్స్లు గమనించవచ్చు. గ్తుగ్నున్నా

నిజరస వివేచనం 181

కావ్యానికి రసమే ఆత్మ అన్నప్పుడు ఆత్మ ఈంటే _ కావ్యం ద్వారా కావ్యానికి మ్మాతమే విలక్షణంగా అభిలషించదగిన సారభూత మైన అర్థం. రసాన్ని “కావ్యార్థం'గా భార తీయాలంకారికులు వ్యవహరించటం ఈ సందర్భంలో గమనించద*న ఆంశం,. అంతేకాదు. కావ్యాత్మ అయిన రసాన్ని సౌందర్యంగా దర్శించటం కూడా భారతీయమైన అంశమే. అభినవగుప్తుడు_

చారుత్వ _పఠీతియే కావ్యమున కాత్మ అన్నది మేమంగీక

రిస్తూనే ఉన్నాము. ఇందులో వివాద మేమియు లేదు.39 అని నిర్‌ద్వంద్వంగా ]వకటించినాడు చారుత్వమంటే సౌందర్యం. అదే కావ్యాత్మ, అదే ౩సం, అదే ఆనందం. ఈ విధంగా వరమార్దతః సౌందర్య _ రస - ఆశందాలన్నవి ఏకావరణ జన్యములన్న రాయప్రోలు (పతిపాదన అయన గాఢ పర్యాలోచనకు పతీక,.

రసానంద౦ = బహ్మానందం : మౌలిక ఖేదం

“రని వదం అచ్చంగా కావ్య విమర్శలో తనంత తానుగా నిష్పన్న మయిన పదం కాదు. వేదోపనిషర్తులలో వివిధమైన అర్థాల్లో వివిధ సందర్భాల్లో అభివ్య క్తమయింది.!]. ఉపనిషత్తులలో 'సారము' అనే అర్థంలో కూడా రస' వదం [వయోగింపబడిసట్లు కన్పిసుంది. ఇది ఉప్మకుతిగా కావ్య విమర్శ 'రసి వదాన్ని స్వాయత్తం చేసుకొన్నది. మొదటిసారిగా రన (పసక్రి తెచ్చి దానికి వరమ (ప్రాధాన్యాన్ని కల్పించిన భరతుడు, కావ్యాన్ని రసాత్మకంగా రూపొందిం చటంలో కవి. నటులు అనునరంచవలనిన విధానాన్నే (పధానీకరించినాడు గాని, సహృదయుడు రసాన్ని ఎట్టా ఆన్వాదిస్తాడనే అంశాన్ని వివరించటానికి పూను కొన్నట్లు కన్నించదు.12 భరతుని తరువాత రనానికి సౌందర్యమన్న భావం సమకూరింది ఆయితే, భామహుడు మొదలెన వపూద్వులు సౌందర్యానికి పర్యా యంగా “అలంకార” పదానికి వ్యాప్తి సంపాదించినారు. వామనుడు “సౌందర్యం అలంకారం' అనటం ఈ అంశాన్నే నూచినుంది.13 ఈ భావనలో రసం కూడా సౌందర$? మే కొబట్టి, అదికూడా అలంకారమేనని ఖభావించటానికి సంకోచించ వలసి అవసరం పూర్వులము. కన్నించ లేదు. అంతేకాక, భరతుడు రూవ (నాట) కాలను (పధాసీకరించి రసం గూర్చి చెన్పటం వల్ల నాటకాలలో లేదా నాటకీయత ఉన్న సందర్భాల్లో మ్మాతమే భామవోడులు రసాన్ని గూర్చి భావిం

18 రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం చినారు. అందుకే జాశి ఆలేచనలో *“రసవ' దలంకారాలు నిష్పన్న మైశాయి. కొన్ని సందర్భాలలో రసమంటే మాధుర్యషిఏ వారు దావించినట్లు కన్నిస్తుంది. ర మాధుర్యమనేది ఒక గుణం, ఇది వాక్కు (శబ్దం) లోకూ, వస్తువులోనూ ఉండవచ్చునని భావించిన దండి__

రసవత్తు మధురము. వాక్కునందు వస్తువునందు

గూడా రసస్థితి కలుగుచున్నది. అన్నాడు. ఇక్కడ రస వదం మాధుర్య గుణంగా గు ర్రింవబడినట్లు స్పష్షం. రసం అలంకారంగా చెప్పబడిన చోట మనోభావాల చితణకు వనకి కలిగించ బకింది.1. ఈ విధంగా గమనిస్తే వూర్వులు16 రసాన్ని గుణంగానూ, అలంకారం గాడూ గుర్తించినట్లు గమనించవచ్చు ఇక్కడ ఒక ఆంగం స్పష్టం చేసుకోవలసి ఉంఎ. భామవోదులు అలంకార పదాన్ని చావా విస్కతమైశ, సౌందర్యమన్న రాత్పర్మంతో వృవహరించినారు. ఉవమోత్‌ పేశికాదులనూ 'అలంకారాలు అనటంలో తాత్నర్శం అవి కావ్య సౌందర్శ్భాపాదకాలు వావటంవల్లనే.

రావ్య శోభకరములైన అలంకారాలు చెప్పబడుతున్నాయి!” అని దండీ,

కావ్య శోభ కలిగించేవి గుణాలు, వాటి అతిశయ

హేతువులు (ఉపమాది) అలంకారములు! అని వామనుడు అన్నారు. కాని, ఆనందవర్హనుడు వాటిని . ఉపమాద్యలంకొరా లను కేవలం వాగ్వికల్పా'లుగా!1? మ్మాతమే గుర్రించటంవల్ల “అలంకార” వదం సంకుచితమై పోయింది. రనానికి _పాధాన్యం వచ్చింది. ఆనందవర్దనాభినవ గుప్తులు సహృదయునికి రనాస్వాదం ఎట్లా కలుగుతుందనే అంళాన్ని శ్రీళంకుక భట్టలౌల్లట, భఓనాయకులను మధ్యలో ఉంచుకొని నిర్ధారించటంతో కావ్యానికి “ఆలంకార” [పాధాన్యం పోయి “రన [ప్రాధాన్యం స్థిరపడింది. ఆలంకారా లొకవ్పుడు _వన్ఫుటంగా లేకున్నా కావ్యత్వానికి వీని లేదన్న భావం) ఏర్పడిం దంటే, రానికి లభించిన ఉన్నత స్టానం, అత్మస్థానం గమనించవచ్చు. ఆత్యుదాత్త న్దితిని గురించవచ్చు.

ఉప౨ిషత్తులలో 'రని వరం వర్మబహ్మ వాచకంగా వయు క్తమయింది. ఈ సృష్టి ఆంతటికీ సత్యమైన సారం వర్మబహ్మమన్న రాత్సర్యంతో వేదాంతులు

నిజరస వివేచనం 1తెకి ఆ వదాన్ని ఆ విధంగా ఉవయోగించుకున్నారు. మరి కావ్య దార్శనికులు కూడా రసం _. ఆనందం యొక్క ఆత్యుదాత్త స్టాయిని లక్షించి రసానందాన్ని (బవ్మో నంద సదృశంగా భావించినారు. క

వేద్యాంతరము నిరసమై నప్పటి (బహ్మాస్వాద సదృశి మైన

ప్రీతి రసాస్వాద జాతమైన ఆనందము.2 అని హేమచందుడు కావ్య దార్శనికుల భావనను స్తష్టంగా వ్య క్రీకరించినాడు. అయితే, వేదాంత దార్శనికుల 'రసం'” కావ్య దార్శనికుల *'రసం' అచ్చంగా ఒకటికాదు. సాహితీరసం (బహ్మాస్వాద 'సదృశ'మే తప్ప (బహ్మోాస్వాదం కాదు. కాని, జగన్నాథ వండితరాయలు కావ్యరసం కూడా వేదాంత రనమే నన్నంత అభినివేశంతో._

రగోవై సః రసగ్‌ం హ్చేనాయం లభ్ధ్వానందీభవతి” ఆన్న త్ర త్తించూపనిషద్వాక్కాన్ని పచ్చి కావ్య ఠనానికి అన్వయింప వేయటావికి (ప్రంపత్నించినాడు.22. వేదాంత దర్శన (వభావం కావ్య దార్మ్శనికుల మీద జగన్నాథుని నాటికి గాఢంగా వసరించిందన్న అంళాన్ని ఈ (ప్హవనలో ఎ కించవచ్చు. సమాధి దళలో చూసులు పొందే (బహ్మాన్వాదం, కావ్యం డ్వారా సహృదయి€ పొందే రనాన్వావం ఒక్కటేనన్న తాడ్పర్కం కూడా జగన్నాథుడు సూచసగా. వుక్తికంందినాడు 33. కాని దీన్ని అందటముందువారు గాన, ఆ తరువాతి వారు గానీ2॥ నిర్హారించిపట్లు కన్నించదు. వేదాంత దార్శనికుం _- కావ్య దార్శనికుల 'రసి వ్యవహారంలోని ఈ మౌలికమయిన బేదాన్ని జగన్నాథుని కన్నా చాలాకాలం పూర్వమే తెలుగునాట మహాకవులు కావ్య రస (పస్తావన ద్వారా స్పష్టికరించినారు. తిక్టని 'సకల (బహ్మా....పసాదాసాదిత రవిత్వత త్త నిరతీశయానుభావానంద భంతాంతః కరణుడు.'ట్‌ ఈ ఆనందం కావ్యానంద మేనని కవిత్వ (పస్తావనవల్ల స్పష్టం. హరిహర వాథుడు తిక్కనను

*=మృత్పాద నిరంతర స్మరణ తత్పరభావము కల్మి నాత్మ స

మ్మోదము( బొంద! గావ్యరసముం గొనియాడుచు నుండుదెప్పుడున్‌

ఆంటాడు.26 పరమేశ్వర స్మరణ తత్పర భావంతో కావ్యరసాన్ని ఆయన అనుభవిస్తున్నాడు. అంటే, (బహ్మానందం రన్నా ఇది కిందిది, కాని దొని రచి

184 రాయ్మపోలు సౌందర్య దర్శనం అంతో ఇంతో కలిగి సాదృశ్య లవణాన్ని పొందింది. హరిహరనాథుడు తిక్కనకు సగుణ్యబహ్మము. తిక్కన ఆ హరిహరనాథుని__ 60660096 606 0666640060 0600646 0 బ0క్క న! న్మాంతర దుఃఖముల్‌ దొలగునట్టుగ జేసి సుభాత్ము సేయవే*? అని కోరినాడు. జన్మాంతర దుఃఖాలు లేని సుఖం - ఆనందం కేవలం (బవ్మోనం దమే. ఆది వేదాంతులు భావించిన ఆనందం. కావ్యాసందం-రనానందం జన్మాంతర రాహిత్యానికి సంబంధించింది కాదు. ఆందుకే తిక్కన కావ్యరసమన్నాడు, కావ్యరసానందానికి పెమెట్టు బహ్మానందం. తిక్నన ఈ భేదాన్ని స్పష్టవరచినాడు. ఈ భేదంవల్ల కావ్యానందం (బహ్మానంద సద్భృశమే తప్ప (బహ్మానందం కాదని నిరూపితమైంది. రాయ్యపోలు తిక్కన మాదిరిగా కావ్యరసానందాన్ని [_బహ్మానందంతో అభిన్నంగా భావించలేదు. ఆందుకే తిక్కన మార్గాన “సహెహితీరసము” అన్నా రాయన. ఈ దృష్టితో ఆయన రస స్వరూపాన్ని వివేచించటానికి ఉవక మించినారు. భారతీయాలంకారకాన్త _కమ వికాసంలో రస స్వహూప స్పధావాలకూ, రసానుభవానికీ, రన సంఖ్యా నిరూవణకూ సంబంధించి సాగినంత చర్చ మరే ఆంళాన్ని గూర్చి సాగలేదనటంలో అతిశయో క్రి లేదు. 5 నాటికీ దానికి సంబం ధించి వివేచన ఆగిపోలేదనటానికి ఆధు%ికంగా రానయ్యపోలు _పథమోదాహరణ. ఆయన కావ్యాల్లో నూచనగా స్పురించిని అంశం రమ్యాలోకాదులలో స్నష్షతను సంతరించుకొన్నది. క్త తనకు పూర్వం స్టూలదృష్టితో సాగిన ఈ రస పస్తావన భూమికగా, పాచీన కాస్త్ర మర్యాద, స్వానుభవం ఉవస్కారకంగా రాయ(పోలు సాగించిన , అభినెవరస విచార విధానం గమనించదగింది. రాయటఫోలు .- రననూతం ఖేద మోద (పసక్తులన్‌ భిన్న కుశల దశలకు వశంపదమగుచు తన్మయమయి తన్మయమొనర్చు సహృదయాంత।కరణ ము ఖోపభోగ్యమె రసమనగ నొప్పు కృతుల౫ి ఇది ఆధునిక రస వివేచన విధానంలో రాయ పోలు నిర్వచించిన రస న్యూతం.

నిజరస వివేచనం౦ం తెర

మానవునికి నిత్యజీవిత విధానం నుంచే కావ్య వస్తువు నిష్పన్నమవుతుంది, మానవ జ్లీవితం కావ్యంలో (పతిఫలిస్తుంది. ఈ (పతిఫలనం అచ్చంగా జీవితం కాదు. అట్లా (వతిబింబించటం నిజమయిన 'వా స్త్రవికత'గా కూడా భావించటానికి వీలుతెదు. జీవితంలో స్పష్టంకాని మౌలికత కావ్యంలో వ్య క్తమప్పుతుంది. అది కావ్యం _పత్యేకవత. ఈ వ్యక్తీకరణకు జీవితంలోని వివిధారళాలె ఆధారాలయి అనువ రినాయి. ఈ (ప్రాతిపదికపయి రాయ్య్మవోలు రిస స్మూతాన్ని వ్వాఖ్యా నంచు కోవలనీ ఉంటుంది.

మావ జీవితం జడం కాదు నిత్య ఎతవ్యవంతమయింది. ఆయితే ఈ బై తన్యావిష్కృతి అనేక స్థాయిల్లో అనేక దశలుగా పరిదృశ్యమానం కావచ్చు. ఈ ఒతన్యం యుక్కి గృ ంపు విపేధ భావాలు, అనుభవాల ద్వారా సాగుతూ ఉంటుంది. ఈ భావానుభవాలన్నీ ఒకే విధమయినవి కావు. విసృత (వాతి పదెక పై విటిని రెండు వర్గాల్లో విభజించవచ్చు. ఒక వర్గం సుఖం కలిగింది మరొక వర్గం దుఃఖం వలిగించెది మీ పతి వల్గంలోకూ సుఖం లేదా దుఃఖం కలిగించఓటంలో ఆయా అంశాలు = భావాలు అనువదాలు తరతమభావంతో అనేక వరాలుగా ప్రవ్వంచవచ్చు అయినా అవగ్ని ఒక మెత్తంగా ఆ రెండు వర్గాల్లో ఒవగపొతూ ఉంటాయి శం రండు వర్గాల సమష్టి వారమే ఇశానకి, శీవితం. ఈ రెండు వర్గాలూ పరస్పరం వరో రెంత మేరలో ప్రభావితం చసుకుంటూనే ఉంటాయి. మొత్తం మీద ఈ రెండు వర్షాల దృష్టితో సృష్టి ఆంతా ద్వంద్వాత్మ తంగా స్వ్పంపఎడుతున్నిం సృష్టిలో ద్వంద్వాల ఆనేక స్థాయుల్లో అనేర విధా లుగా లక్షింపఒడుతూనే ఉన్నాయి. ఇవి ఎన్నెన్ని విధాలుగా లక్షింపఒడినా మౌలింంగా సుఖ - దుఃఖ ద్వంద్వంలోనే పర్యవసిస్తూ ఉంటాయి. కావ్యంలో వస్తువయ్యేది ఈ సృష్టి - జీవిత చైతన్య వైచ్మితి కావటంతో ఆక్ట_డ వ్యష్నమదే భావాలు _ అనుభవాలు. ఈ అనుభావాలు రెండు వర్గాలకు _ సుఖ - దుఃఖ వర్గాలకి ఇందినవే కావటం సహజం. అంటే కావ్యంలో ఖేది - మోద (ప్రసక్తి తవ్పని సరిగా ఉండనే ఉంటుండి. లోకంలో వలెనే కావ్యంలో కూడా వృక్తికి భేద -_ మోద (పసప్తల సందర్భంలో ఖీన్నత్వం, కుశలత్వం తప్పదు ఇక్కడ కుశ లత్వం' మోదానికి ఉపలవకం. ఈ విధంగా కావ్య పరనంలో సహృదయులు ఈ భిన్న కుళల దశలకు వశంవదులు అవుతూనే ఉంటారు

186 రాయ్మపోలు సౌందర్య దర్శనం

లోకంలో - యథార్హమయన వాస్తవిక జీవితంలో వ్యకి ఒకానొక భావాను భవానికి వశమయ్యే స్టితిక, కావ్యంలో వళమయ్యే స్థితికి ఉన్న మౌలిక భేదం గమనించదగింది. లోకంలో సుఖమో, దుఃఖమో - ఏదో ఒకటి అనుభవించే దళలో . అనుభావ్యంతో అనుఖో కకు సంగత్వం ఉంటుంది. కావ్య విషయంలో ఇది ఉండదు. అంటే ఆసంగత్వుం కావ్య విషయంలో ఉంటుంది *+ఈ అనుభవం నాది, నేను దీన్ని అనుళవిసున్నాను' అనే ఒకానొక స్టితి వాస్రవిక జీవితంలో ఉంటుంది. కావ్యంలో అనుభవం ఉంటుంది గాని *ఇది నాది అనే సంగత్వం ఉండదు. కావ్య విషయంతో పొరకుడు రూపక విషయంలో (పేకకుడు తాను కాని ఇతర వ్యక్తులను లక్షిస్తున్నాడు. _పేషకుడు కొను చూసున్నప్పుడు చూడబడే వ్యక్తుల అనుభవాలను భావిస్తున్నాడు ఇంకా జ్యూగత్తగా చెప్పితే, నిజానికి యేవకుడు రంగస్థలం మీద చూచే వ్యక్తుల అనుభవాలు కూడా కావవి. ఆ వ్యకులు తాము అభినయించే ఇతర వ్యక్తుల అనువాలవి. ఇక్కడ మూడు అంతరా లేర్పడుళున్నవి. ఒకటి. అసలు వ్యక్తులు, రెండు: వారిని అభిసయించే వ్యక్తులు, మూడు : ఈ అభినయించే వరి అభినయాన్ని చూచే వ్యక్తులు, ఆలం కారిక వరిభాషలో వరుసగా వీరిని అనుకార్యులు. నటులు, ,(పేకకులు - అని ఆంటారు. అనుకార్యుల యొక్క అనుభాలను నటుల అభిశయాల ద్వారా (సేవకుడు చూసి, భావిస్తున్నాడు. నిజానికి అనలు అకుభవం ,_పేశకుడిది. కావ్యం - దృశ్యం లేడా శవ్యం _ ఉ ద్దేశింపబడింది గేషకుడు లేడా షపారకుడి కోసం. అందువల్ల కావ్య మార్గంలో (పేవకుని దావశానుభావాలు [పధానమైనవి. పేషకుల భావనలో, లోకంలో మాదిరిగా స్వీయసంగం ఉండే అవకాశం లేదు. అందుకే లోకంలోని అనుభవానికీ, అనుభవ కారణానికి ఉండే ఆవినాభావ _ సన్నిహిత సంబంధం ఇక్కడ ఉండదు లోకంలో-పులిని ఒక వ్యక్తి చూడగానే భయం కలుగుతున్నది. ఈ భయానికి పులి హేతువు ఈ భయిం అనుభవం లోకి రాగానే వ్యక్తి తప్పించుకొని పోవటం వంటి ఏదో (క్రియలో (వవృత్తుడవు తున్నాడు. ఇక్కడ హేతు . భావానుభవ _ (క్రియలకు వరస్పర నన్నిహిత సంబంధం ఉన్నది. కాని రూవకంలో పులిని చూచి (ప్రేషకుడు భయవడడు ఆ పులి తననేమీ చేసేది కాదనీ, అది నాటకీయమైనడనీ ఆతనికి తెలిసిందే. అయితే ఆ పులిని చూసి భయవడే అనుకారు;ని భయం అనుకార్యునికి వాస్తవం కాని ఆ అనుకార్యుడు కూడా రంగం మీది లేడు. అనుకార్యుని భయాన్ని అభినయి

నిజరస వివేచనం 187 స్తున్న నటుడు రంగం మీద ఉన్నాడు. ఆ నటుని అభినయంగా వ్య క్రమయ్యే భయాన్ని _పేషకుడు భావిస్తున్నాడు. ఇక్కడ భావనా వరిణతి లేదు. భావన ద్వారా ఈ భావానుభవం నిజానికి _పేశుకుడిది కాదు. అనుకార్యుడిది. ఆయినా, దాన్ని భావించి అనుభవించగలడు.

ఎవడు (రూపకగత వ్యప్తల) తుష్టి యందు తాను తుష్టి

పొందునో, శోకమునందు కోకము చెందునో, (కోధమున

(కుద్దుడగునో, భయమున భయపడునో వాడు (శేష్టుడగు

1పేవకుడుపి అని భారతీయాలంకారికులు *%పేతకుని స్టాయిని లక్షించినారు. ఇట్లాంటి (పేవక వ్యక్తి లౌకికమయిన _ ఆంటే, వాస్తవీకమయిన జీవితంలో భయభావాన్ని అనుభ వించటానికీ, నాటక దర్శన వేళ ఆనుభవించటానికీ, ఈ విధంగా స్పష్టమయిన తేడాను గమనించవచ్చు.

దృశ్య కావ్యానికి, (శ్రవ్య కావ్యానికీ ఈ సందర్భంలో ఒక అంతరం తగ్గుతున్నది. రూపకంలో నటుల ద్వారా అనుకొర్య వ్యక్తులను, వారి భావాలనూ పేవకుడు నటుల మాధ్యమంగా భావిస్తున్నాడు. కాని (శ్రవ్యంలో అనుకార్యులు- సేవకుల మధ్య నట షూధ్యమం లేదు. కేవలం అసలు వ్యక్తులు - పాఠకులు మతమే ఉంటారు. ఇక్కడ మాధ్యమం ఉందంటే . అది కట్ట రూపంగా ఉన్న దనవచ్చు. ఈ అంళాన్నే భరృహరి_

కావ్యగత వ్యక్తులు శబ్దములచేత రూపములు పొంది పాఠకుని

బుద్ధికి విషయము లగుదురు. అప్పుడా వ్యక్తులను పాఠకుడు

“వతృక్షము'గా దర్శించును. ఈ “'దర్శనమునాధన ద్వారా

పాఠకునికి సాధ్యమగునుపో అవి వివరించినాడు. (శవ్యంలో పాఠకులహ _ అసలు వ్యక్తులకూ ' ప్రత్యక్ష సంబంధం ఏర్పడుతుంది. ఇట్టా అసలు వ్యక్తులను, వారి భావానుఖవాలను పాఠకుడు నేరుగా మనోరంగంపె దర్శించి భావన చేయ గలుగటంవల్ల ఒక అంతరం తగ్గినట్లు కావించవచ్చు. అయితే ఇక్క.డ పాఠకుని *సాధని (పాధాన్యంవహిస్తున్నది. అందువల్ల లోకంలోని అనుభవం 'సంగి లవణం చేత

138 రాయ్మపోలు సౌందర్య దర్శనం లౌకికమయి, కావ్య సంబంధమయినది “అసంగి లక్షణం చేత అలౌకిక మవుతున్నది.

ఇకాడ మరొర అంశం గమనించవలని ఉఊన్నది పారకుడుగాని, (పేవకుడుగాని అనుకార్వుల, కావృగత వ్యక్తుల భావానుభివాలను ఖావిసున్నా రంటే ఈ అనుభవాలకు మూలమయి* భావాలు పారక _ (పేశకులలో వీజ భూతంగా ఉండవలసి ఉంటుండి. ఇవి లేనప్పుడు ఈ భావనకు అవకాశం లేదు శ్రీనాథుడీ అంళాన్ని చమత్కారంగా స్పు50వ జేసిాాడు శ్రీహర్హుని నైషరాన్ని మెచ్చుకోలేని కొందరిని పరిహాసం చేస్తూ. _

పనివడి నారికేళ ఫలపాకమునం జనియైశన భట్టహ

రని కవితా నిగుంభములు సోమరిపోతులు కొందజయ్యలౌ

నని కొనియాడ నేర, రది యట్టిద, లే జవరాలు చెక్కు గీ

టిన వసదల్బు బాలకుడు డెందమునం గరగంగ నేర్చునే)1 అంటాడు. జవరాలు చెక్కు గీటినప్పుడు కలుగవలసిన శృంగార భావం 'వసవల్ను జాలకు నిలో లేదు. ఆందువల్స వాడు “కరుగంగ నేరడు అంటే, ఏ భావాన్ని అనుభవించటానికయినా, భావించటానికయినా ఆ భావం వ్యకిలో ఉండవలసిందే. 4. భానాలు నిజానికి అభిఒవగుప్తుడు నిరూపించిట్లు, వాసనా రూవంగా (వతి వ్యక్తిలోనూ అవ్యక్షి యొక్క (పతిడళలొటూ ఉంటాయి అయితే వయోదళలు మానసిం పరిణతి మొదలైన కార ణాలపల్ల వాటికి వ్యక్త త్వం, అవ్య క్రత్వం ఏర్పడుతుంది. బాలకుడిలొ ఉన్న శృంగార భావం ఆ వయోదిశ కారణంగా వృక్ష స్ధితి పొందే అవకాశం లేదు. అందుకని వాడు “కరగంగనేరడు. జాల్భంలో రతిభావం అనాహతంగా ఉంటుందని రాయపోలు అనటంలోని32 తాత్పర్యం ఇదే. ఆనాహతంగా అంటే, వ్యక న్టితికి చెరుకోని దకావిశేషంగా ఉంటుందని తాత్పర్యం. అందుకే పసివారిలో రతి, భయం మొద లైన్‌ భావాలు వ్యక్త దశకు రావు. పాములతో పిల్లలు ఆడుకోగలరు. కాని, (శమ (క్రమంగా వయోదశా పరిణామ [కమంలో పరిసరాలు, వ్యక్తులు మొదలైన అనేక కారణాలవల్ల ఆ రత్యాది భావాలు వ్యక్తత పొందుతూ పొందుతూ ఉంటాయి. ఈ వ్యక్త దశలో మ్యాతమే, సాధన ద్వారా కావ్యగత వ్యక్తుల ఖావానుభవాలను పారక/పేషకులు = సహృదయులు భావించ గలుగుకారు. కావ్య స్వభావంతో,

నీిజరస వివేచనం కేత్రి0 చ్మితిత వివిధ భావాలతో ఆత్మ సంవాదం కలిగినప్పుడే సహృదయుల భావన నిరాటంకంగా _పసరించటానికి వీలు కలుగుతుంది. ఈ భావన (క్రమంగా గాధఢత్వం పొందిన కొద్దీ సహృదయుడు తన్మయత్వం పొందుతాడు. ఆ తన్మయత్వం ఆఅఆసంగ లవణంవల లౌకిక మయింది కొక, ఆతొకిక మవుతుంది. లౌకిక స్వ పర భేదాలు నశించి కేవలం భావం భావంగా మ్మాతమే అనుభవంగా పరిణతమై పరాకాష దశను చెరుకుంటుంది. ఈ భావం అంతఃకరణ ముఖంగా అనుభొగ్య మయినప్పడు, దాన్ని రాయప్రోలు “రన మంటున్నారు. ఇక్కడ అంతఃకరణ ముఖ మన్నది కీలకమైన అంశం

అంతఃకరణం నాలుగు విధాలుగా విభ క మయినట్లు గు రింవబడు శున్నది.33 మనస్సు, బుద్ధి అహంకారము, చితము అనేవి ఆ వాలుగు. ఇవి (క్రమంగా ఒకదాని కంటె తరువాతిది ఉన్నతోన్నత భూమికలకు సంబంధిం చింది. వీటిలో మనస్సు (పధానంగా లౌకికానుళవానికి సంబంధించింది. అక్కాడి నుంచి అనుభవ చైతన్యం ఊర్చ్వ్యముఖంగా సాగుతున్నప్పుడు (క్రమంగా లౌకికత్వం అయా మేరలకు తగుతూ ఉంటుంది. లౌకికావరణాలను వివధ స్థాయుల్లో అధిగ మిస్తూ సాగుతూ ఉంటుంది అనుభవం కేవలంగా మానసిక స్థాయికి చెందినప్పుడు కావి విషయంలో విఇషమేమీ లేదు. బుద్ధి - అహంకార స్రాయుల్లో విశిష్టత పెరుగుతూ ఉంటుంది. చిత్త న్ధాయిలో లౌకిక లక్షణం పూర్తిగా వింప మవు తుంచె. అందువల్ల అప్పటి అముళవం రసం'అని రాయపొలు నిశ్చయించినారు చిత్తం అంత:ఃకరణానికి ముఖ్హానం, అందువల్ల రాయప్రోలు 'ఆంతఃకరణోవ భోగము అని కాకుండా 'అంతఃకరణ ముఖోపభేగ్యము అన్నారు. ఈ 'ముఖి సంయోజనం ద్వారా చిత్తం లవ్షింప బడుతున్నది.

అంతఃకరణ విచారంలో “చిత మన్నది విశిష్టంగా గుర్తింపబడుతున్నది. కాని ఇతర్మత మ్‌సెస్సు అన్న తాత్పర్యంతో చిత్త వద (పయోగం నామాన్యంగా సాగుతున్నది. అందుకని . ఈ సామాన్య లక్షణాన్ని కాదనటానికే రాయపోలు “చితోపభోగ్య” మనకుండా “అంతఃకరణముభఖోపభోగ్య నున్నారు,

మస్సు నంకల్ప వికల్బాత్మక మయింది ఈ విధమైన దశలో సుఖ _ చుఃఖాలుగానే _ వివచ్యమానంగా ఉంటుంది నిశ్చయీత్మకమయిన బుద్ది స్థాయిలో సుఖ లక్షణం విస్తరిస్తుంది అహంకార పౌయిలో జాత . జానం. జేయం అనే (తిపుటి పనిచేస్తూ ఉంటుంది చిత్తన్ధాయిలో రః తిపుటి వియెప్రమయ కేవలం

140 రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం అనుభవం మ్మాతమే మిగులుతుంది. అవ్వడు అనుభవింపబడే అనుభవం అచ్చ మయింది. ఈ అచ్చమైన అనుభవాన్ని రాయ్యపోలు “రస షని నిర్దేశిస్తన్నారు ఈ అనుభవం - రస విషయమంతా కావ్యమార్లానికి సంబంధించిందే తప్ప లోక మార్గానికి సంబంధించింది కాదు. సాహితీ రసము అనటంలో ఈ ఠాత్పర్యమూ ఉన్నది. ఇది అటు అచ్చంగా (బవ్మాస్వాదమూ కాదు, ఇటు అచ్చంగా లౌకికమూ కాదు. లౌకిక భూమిక నుండి పసరిస్తూండటం ద్వారా లౌకిక మనటానికి వీలు కలిగిసూనే అలౌకికత్వాన్ని సంపాదించుకోవటంవల్ల ఇది ఆత్యుదాత్త సాయికి చెందింది. ఈ కారణంగా ఇది సాహితీరసము.' రాయ్మపోలు రస సూ్యతంలో చివఠ *కృతులన్‌ రసమనగనొప్పు ఆని ఈ అంళం స్పష్టపరచబడింది. “సాహిత్య మన్న పదం సహిత శబ్దం నుంచి నిష్పన్నమయింది. “శద్దార్త ములు సహితములె కావ్యము'కో అని భామహుడు మొదటిసారిగా ఈ అంశం వ్య క్రీకరించినాడు. కుంతకుడు ఈ అంశాన్ని విపులంగా చర్చించి నిర్ధారించినాడు. “సహిత'మంటే కూడుకొని ఉన్నది, ఏకీభవించినది అని తాత్పర్యం ఈ కూడిక ఏకీభావం వధానంగా శవ్దార్ధాలకు వరిమితం చేసినట్లు స్నురిస్తుంది. కాని_ సత్మము, సౌందర్భము, ఆనందము, పకృచె, పురుషుడు సనాతన శక్తులు భాస్కరపంచకము వలె కవితా జగత్తువ ఎలుగుచుందుప ఆఅ యెదింటికి పరమైకతానతను, ఆను రూపమును ఘటించునదయే ఉత్తమ కవిత. అట్టి కవితా సారమే రసము. ఆ రసము ఏకరాశియైన మాధథర్యము. చిత్త వికృతులు మధింపగా బుట్టిన సుధ. మూ ర్రీభవించిన సౌందర్య సర్వస్వము. నిర్హికలములు, నిర్మలములునగు రతి, శోక, హాస, భయాదుల యందు ఆత్మ అనుభవించుపరమానందమదివీ అన్నారు శ్రీ ఆరవిందులు. సత్య సొందర్యాదుల ఏకతానత్వము, అనురూప్యము అన్నడే, నిజానికి, సహిత శబ్దం చేత భావింవదగింది. శబ్దార్ధాల సహితత్వ మనేది కవితా జగత్తులో అతి [పాథమికమయిన అంశం. ఉత్తమ దశలో సత్య సౌందర్యాదుల ఏకతానత్వం సాహిత్యానికి పరమమైన అంశం. ఈ లకణంవల్లనే సాహిత్యం ఉత్తమోత్తమ కళారూపంగా థావింపబడుతున్నది ఈ విధమయిన కళారూపమయిన సాహిత్య సౌందర్యాస్వాదనలో చిత్తం అత్యంత (ప్రసన్న మవు

నిజరస వివేచనం కేశ తుంది ఈ స్టితినే ఉదేశించి రాయపోలు చిత్త ప్రసాదశ యోగము ను భావించి నారు, ఈ యోగము శ్రీ అరవిందులు నిర్దేశించిన పర మైకతావతను ఉద్దేశించింది.

తన్మహత్తర కైవల్య ధారణాప్ర్తి

కావ్యమండు ఆనందంబుగా స్మరింతు3” అని రాయప్రోలు అనటంలో ఈ ఆంళం నృష్టపడుతుంది. కైవల్యం అంటే. కేవలత్వం. అంటే “అది'తప్ప మరొకటి లేకపోవటం దానితో తన్మయత్వం పొందటం కేవలత్వం. అంటె అక్కడ భేద భావమనేది ఉండనే ఉండదు. “రసము ఎోతరాళియెన మారుర్శము అన్న ఫ్రీ అరవిందుల వాక్కును ఇక్కడ మరొకసారి స్మరించుకోవటం ఉచితం. కాగా ఈ మోగంగా సిద్ధించే కేవలత్వం, లేదా కైవల్యం అనుళవంలోకి రావటమే ఆనందం. రాయఫోలు రససూ[ తంలో “తన్మయమయి తన్మయి మొనర్చు అన్నది ఈ కైవల్యాన్నే లక్షించింది. మొదటి 'తత్‌ శబం ఖేదమోదాలకు సంబంధించింది కాగా రెండవది చిత్త వసాదన యోగానికి సంబంధించింది. ఇక్కడ పరిణామ విషయం సూచిత మవుతున్నది అనుభవం మొదట ఖేద మోదాదులతో తన్మంపత్వం పొందుతుంది. (_పేషకుడి విషయంలో *ఎవడు కావ్యగత వ్యక్తుల తుష్టియందు తుష్టి పొందునో .” ఇత్యా చెగా చెప్పబడిన అంశాన్ని ఈ స్టాయిలో అనువ రించుకోవలసి ఉంటుంది అందు వల్త, ఆ తరువాత ఆయా భొవాలు “నిర్వకలములు నిర్మలములుూ” అయి _ వాటితో తన్మయత్వం కల్గిస్తుంది. ఈ స్దితిలో ఆ అకుభవం అంతఃకరణ ముళోప ఛోగ్యమై కేవలమై “రస వాచ్శమైన ఆనందమపుతుంది. కరుణ శృంగారాలు : రనత్వ విచారం

కావ్యంలో వను వ్యకి చితణలర్నవి కొంతవరకు సౌందర్య సంపాదకాలు కావచు కాని సహృదయునికి తన్మయత్వం కలి_ంచటంలో వాటి శకి చాలా అల్ల మైంది. నిజానికి సహృదయుణ్ని వళవరచుకొని తన్మయత్వం కలిించ గలిగించె మానవీయమైన భావ చైతన్యం మ్యాతమే. అందుకే కవులు ఆచేతనా లండూ, మానవేతర పాణులందూ మానవయ దైతన్యాన్ని, భావానుభవాలను ఆరోపించి రూపాదుల చితణాదుల ద్వారా కలిగే అవ్లాద తన్మయత్వాలను మించిన ఆహ్హాదతన్మయత్వాలను సహృదయననికి సంపాదించి పెడుతున్నారు. ఈ విధ మయిన ఆరోపణల ద్వారానే గాక నేరుగా మాగవులను మానవీయ భావానుభవా

1489 రాయప్రోలు సౌందర్య దర్శనం లనూ చ్వ్నితించటం అంతకన్నా ఉతమమయింది, అందుకే భారతీయీలంకారికులు తిర్యగాదులందు మానవీయ భావానుభబాల చ్మితణలో రనాభాసమేతి తప్ప రసం కలుగదని అధ్మిపాయపడ్డారు. అందువల్ల రసమన్నది ఇతనృవంతమయిన మానవీయ భావాసుభవాలకు సంబంధించింది. రాయ్మపోలు రమ్యాలోక ('పహైవనలో_

సకల కల్యాణ వసతయౌ (పక్కంలోన,

భావ భాపాభినయులై న _పఎల యందు

హ్లాద రామణీయకముల పాదులెరిగి,

కావ్యరతుడ్రైన ఘనుశెంతు కాళిదాసు” అని అన్నారు. వ్లాద రామణీయకాం పాదులెరిగ కాళిదాసు సుందర మైన కవితలల్లి (వసిద్దుడెనాడు (పకృతి చ్మితణవల్ల కలిగేది వోదమసీ భావ భాషాభినయులెన (పజల చితణవల్ల కలిగేది రామణీయకమనీ ఈ సందర్భంతో రాయ్మపోలు నిర్రే? స్తున్నారు కా?దాను అభిజ్ఞాన శొాకుంతలంలో ఈ రెండు అంళకాలూ విస్పష్టంగా అనుభవంలోకి రావటం గమనించవచ్చు. ఈ సందర్భంలో . జగన్నాథుని ఆలోచనా మార్గాన్ని అనుసరించి _ రామణీయకమన్నది రసానికి సంబంధించిన అంశం ఈ విధంగా మానవీయ మనొభావాల చ్మితణకు సంబంధించింది రసం.

మానవీయ మరోఖావాలు ఎన్నెన్నో విధాలు. వఐాటి పవృత్రి కూడా ఎన్నెక్నో రకాలు, వీటిలో కొన్ని సహజంగా బలిష్టమైన భావాలు, కొన్ని సామాన్య భావాలు 19 భారతీయాలంకారంకులు ఈ భావాలను విశేషించి వర్గీకరించి నారు. వారి విష్దేషణలో బళిష్ట భావాలు ఎనిమిది నిష్పన్న మయినవి. ఈ ఎనిమిదింటిని “సాయిలావాలు అని వ్యవహరించినారు. ఇవి రతి, హాసం, కోకం, (కోధం, ఉత్సాహం భయం, జుగుప్స, విన్మయం, వీటిలో ఏడో ఒక ధావాన్ని కావ్యంలో పధానీకరించి కపులు తమ ప్రతిభ ద్వారా ఆ (వరానీకృత భావం పిరుద్ద భావాలతో విచ్చిన్నం కాకుండా అనుకూల భావాలతో పరిపోషం పొంది సహృదయునిలో రస స్టాయికి ఎదిగేబ్బుగా చేస్తారు. రన స్థాయిని పొందిన దశను లక్షించి ఈ భావాలను అలంకారికులు (క్రమంగా శృంగారం, హాస్యం, కరుణం, రౌదం, ఏరం థయానకం బీభత్సం, అచ్చ్భుతం అనే పేర్ణతో రసాలని వ్యవహ శిసారు,

నిజరన వివేచనం 11కి

ఇవన్నీ రసాలుగా వ్యవహరించబడినా రతి, ఉత్హాహ శోక భావాలు మూలమయిన శృంగార, వీర, కరుణ రసాలకు మృాతమే పాధాన్యం ఉన్నట్లు సాహిత్య పరిశిలన ద్వారా గమనించవచ్చు ఆలంకారికులు శృంగార, వీరాలకు మ్మాతమే పాధాన్యం ఇవ్వటం (పసిద్దమే 41 ఆలంకారికులు చప్పకున్నా కరుణం కూడా పాధాన్య వహించింది నిజానికి మిగిలినవన్నీ రనాలు కావు “కరుణ మొక్ట_టే రసము 42 అని భవభూతి మహాకవి (పకటించటం ఇందుకు నిదర్శనం. భవభూతి కరుణ విషయంలో అన్ని ట్రే అేజుడు శృంగార మొవ_టే రస మ్మ్నూడు.43. ఈ విధంగా గమనిస్తే అసలు రహాలుగా *త్తింవ ద%నవి శృంగా రం కరుణం మ్యాతమే ననిపిసుంది. ఈ దృష్టితోనే రాయ పోలు 'ఖేద. మోద (వసప్తలు” అన్నారు ఇక్కడ ఖేదం కరుణానికీ మోదం శృంగారానికీ ఉపిలక్షకం, ఖేద - మోదాలను [ప్రనక్రీకరించిన రాయపోలు మంికొంత ముందుకు సొగి__

కరుణ శృంగారములు ర0డె కావ్యమందు

నిజరస విపవాక భో* మందింపగంపుేే అని అన్నారు. అందువల్ల రాయ్యపోలు కరుణ _ శృంగారాలము మామే, భవభూతి - భోజుల పద్దతిలో రసాలుగా అంగీకరించినారం మిగిలిన వాటితో పాటు కాంతాన్ని కూడా ఆయన రసంగా అంగీకంంపలేదనీ కొందరు విమర్శకులు భావించినారు.4* ఇకుడ “కాంత (పస వన గమనించ దగింది.

భారతీయాలంకార కాస్త పరిణామాన్ని బటి ఇక్కడ ఒక్‌ అంశం గుర్రించవలసి ఉంది భరతుని నాటి నుంచి చాళలాకాలం దాకా రసాలు ఎనిమిదేనని భావించబడింది. కాని ఆ తరువాత “శమము అనే భావం కూడా బలిష్పమేనని గుర్తించి ఆది ఆధారంగా “ళాంత'రసంతో నవరస పరిగణ3ం జరిగింది. భారతీ యాలంకార కాస్త్రంపై వేదాంత దర్శన (_పభావం గాఢంగా పడిన కాలంలో శాంతరసం అంగీకంంవ బడిందని పలువురు విమర్శకులు భావిస్తున్నారు. కొందరు పూర్వాలంకాలికులు ముకొన్ని రవాలకు (పతివాదించినా మొత్తం మీద “నవరస నిరూపణమే (పసిద్ధంగా అంగీకృళమయింది కరుణ శృంగారములు రెండె అని అనటంవల్ల ఈ నవరసాలలో కేవలం కరుణ . శృంగారాలను మ్మాతమే రాయ్మపోలు అంగికరిందినారనీ, మిగిలిన ఆరింటితో పాటు కళాంతాన్ని కూడా ఆయన నిరాకరించినాదనీ తెలుసుంది.

కేఢీ4 రాయప్రోలు సౌందర్య దర్శనం అయితే, మరొక ఆలోచన కూడా నాగింది. తొమ్మిది రాలలో మొదటి ఎనిమిది (ప్రవృత్తి రహాలు. చివఎది నివృవ రసం 6” విధంగా రనాలు రెండు చర్గాలు. ఒక్‌ వర్గంలో ఎనిమిది, మరొక వర్గంలో ఒకే ఒకటి. ఈ ఎనిమిదీ కాంతం నుంచే ఆవిర్భవించి శాంతంలోనే విలీనమవుతాయని అభినవగుప్తుని అభ్మిపాయం.17 ఈ అభిపాయాన్ని అనుసరించి రాయ్మపోలు (వవృత్తి రసాలలో కేవలం శృంగార _ కరుణాలను మాత మే అంగీకరంచి__ చశ+తినా జ, రన్‌ అ ఆజ్‌ సృష్టికాక్క నుస్టాయి అశీష్టమేని శాంతమగు నది విషయ విశాంతమయమూి అన్నారు. ఈ విధంగా రాయప్రోలు శృంగార . కరుణ . శాంతములు మూడింటిని రసాలుగా భావించినారనీ డా సంపత్కుమారాచార్య భావించినారు. ఆయన అభ్మిపాయంలో_ రాయ్మపోలు చేసిన రస వివేవనము శివిధముగ క్షుప్రికరింప వచ్చును. ఇది ఊర్థ ముఖమయిన [తికోణము. దీని యందలి భూశేఖకు రెండు కొసలు రెండు బిందువులు. ఇవి శృంగార కరుణములు, ఇవి రెండు కేందములుగా మిగిలిన రసములు భాసించుచున్నవి. శృంగార కరుణములన్న బిందువులు ఆనందాభిముఖములయి ఊర్హ్వ మార్గమున సాగినప్పుడు (తీకోణమునకు శీర్షబిందువున సంగమించుచున్నవి. ఆ సంగమ బిందువే కాంతము, (తీకోణ శీర్షము.*ి అందువల్ల, (వవృత్తి రసాలుగా శృంగార కరుణాలను, నివృత్తి రసంగా శాంతాన్నీ రాయ్మపోలు అంగీకరించినారనీ, అయితే, అభిశవగుస్తుని అనువరించి ఈ రెండూ పార్పంతికంగా కాంతంగా విలీసిమవుతాయని భావించినారనీ ఈ విధంగా రస (యాన్ని రాయప్రోలు నిశ్నయించినారనీ తాత్పర్యం. ఈ విధమైన భిన్నాభిపాయాలు పూర్వరంగంగా రాయపోలు తాత్పర్య మేమిటో స్పష్టీకరించుకోవలసిని అవనరం ఇంకా మిగిలే ఉన్నది.

నిజరస వివేచనం కల్‌

తన (వస క్షిలో కరుణ శృంగారాలను జంటగా చెప్పిఎ సందిర్భాలు స్పష్టంగా రెండు.

1. కరుణ శృంగారములు రెండే కావ్వమందు

నిజరస విపాగభోగ మందింపశలవు

సహవఎ పూర్ణ చిన్మయ సుఖాస్వాదనమున

శోక మధిత మనోదోష శుద్దిరలన

ఓ. కరుణ శృంగారములు రెంజే బుతరస (వళిపత్తి నందెడీ

ఒకటి కలుషము కడుగు మరొకటి కాల్చు కాయము ళుద్ది కై ఈ రెండు సందర్భాలను గమనిస్తే ఒక అంశం నృష్ణ వడుతుంది. “క్ర రల శృంగారములు అని మాతమే చెప్పబడినవి తప్ప వాటికీ సందర్భంలో '“రసములు' అన్న మాట జోగింపబడలేదు అయితే, ఆలంకారికళాస్త్ర మర్యాదను ఒట్టి “కర్రల శృంగార ములన్నవి రస వాచకములే. అందువల్ల (వత్వేకంగా “రసములు” అని చెప్పనక్కరలేదు. కాని, ఈ సందర్భంలో ఆ మర్యాదను కచ్చితంగా పాటించినారనటానికి సందేహించవలసి వస్తున్నది. మొదటి సందర్భంలో కరుణ శృంగారాలు నిజరస విపాకభోగాన్ని అందించగలవి. అంటే , ఆ భోగాన్ని అందించటంలో ఆవి సాధనాలని స్పష్పవడుతువ్నది. రెండవ సందర్భంలో 5గుణ శృంగారాలు బుతరన _వతివత్తి పొందుతాయన్నప్పుడు టూడా ఆ నాయి కెదుగు తాయని తాత్పర్యం. “నిజరస, బుతరస” విచారం అట్లా ఉంచి ఈ సందర్భంలో గమనించవలసిం అంశం మరొకటి ఉన్నది. రాయపోలు “శృంగార 'అన్న పదాన్ని వేరు వేరు తాత్పర్యాలతో తన విచార మార్గాన వ్యవహగించినట్ట కని స్తుంది. ఒకదిట 'సౌందర్య మన్న శాత్చర్భంతో, మరొకచోట 'ఆఫంద షున్న కాత్సర?ంతో, ఇంకొక చోట గుణమన్న తొత్పర్యంతో శృంగార” పదాన్ని వ్యవహరించినట్లు రమ్యాలోకంలో గమనించవచ్చు. ఆ విధంగా ఇక్కడ కూడా శృంగార వదాన్ని వేరే కార్ప్సర్యంతో వ్యవహరించి ఉండవచ్చునని ఆఅనుకోవ టానికి ఆస్కారం ఏర్పడుతున్నది. ఇందుకు పె రెంఈ సందర్భాల్లో కరుణ శృంగారాలను గూర్చి ఆయన వెప్పిన అంళాలను పరిశీలింపవచ్చు.

మొదటి సందర్భంలో *“సహజ చిన్మయ సుఖాస్వాదనముని శృంగారం, 'శోక మధిత మనో రోష చద్ది కలన' కరుణం = నిజరస విపొక ఖోగాన్ని (10)

146 రాయపోలు సౌందర్థూ దర్శనం తందిస్తామని చెప్పబడింది. ఇక్కడ ఈ అంళాలను ఈ కమంలో చెప్పటంలో ఒక వృత్యాసం ఏర్పడ్డట్టు కన్పిస్తుంది “కరుణ _ శృంగారములు' అన్న వరున కనుసరించి 'సహజ చిన్మయ.... అన్నది కరుణానికి, 'శోకమధిత. .' అన్నది శృంగారానికి వర్తిసుంది. నిజానికి సహజల.... శృంగారానికి, *ప్టోక్ట.. ? క్రర్తత్తా నికి సంబంధించింది. ఈ వ్యత్యాసం పద్యంలో మూడవ నాల్గవ పాదాలు ముందు వెనుకలుగా ఉండటంవల్ల ఏర్పడింది. మూడు నాలుగు పాదాలు నాలుగ్గు మూడు పాదాలుగా మార్చి చూసుకుంటే ఈ వ్యత్యాసం తొలగిపోతుంది. ఈ వ్యత్యాసం తొలగించుకొని మౌలిక తాత్పర్యం గమనించవలసి ఉంటుంది.

(తస్తుతానికి శృంగార విషయం అట్టా ఉంచి, కరుణ విషయం మొదట గచునీంచవలన్‌ి ఉంటుంది. ళోకంచేత మధించబడినవ్వుడు మనోదోష ఖుద్ధి కబుగుళుంది. అంటే, శోకం దోషాలను తొలగించి మనస్సును పరిపర్ధం చెస్తుందని తాతుర్యం మనోడోషాల ఛాహిత్య్మంవల్ల మనస్సు స్వచ్చమై రసాను కవానికి ఉదితమయిన పాతివదిక "ఏర్పడుతుంది. "ఇది _ ఈ మనోదోష కుది ఆతన్నధి అరిస్టాటిల్‌ (పళిపాదించిన 'కెఠార్సిస్‌' అనే అంశంతో సంవదిస్తున్నట్లు చా॥సీ నారాయణ రెడ్డిగారు నిరూపించినారు.52 కాగా మనస్సును స్తచ్చపరిచే కరుణం 'రసిమత్వ్యో అవకాశం లేదు. మరొక అంశం కూడా గమనించవలపీ ఉన్నది. శ్రీళశంకుకుడు అనే ఆలంకారికుడు_

సదయ హృదయత్వమే కరుణయని లోకమున వసిద్దము. ఆది

(విలాపాది) లింగముల ద్వారా అనుకర్త (నలుని యందున్న శోకము యొక్క (పతీతిని పొందు సామాజికు (సహృదయు)ని యందున్నది. ఈ విధముగా అది (కరుణ = సదయ హృద యత్వము) కరుణ వ్యపదేశము పొందినది3 అని అన్నాడు ఇక్టడ కరుణ అనేది '“సడదయ హృదయత్విమని గుర్తింప బడింది. ఈ సదయ హృదయత్వమనేదే సర్వఆవేగాలను సర్యభావాలను సాను ళూతి పూర్వకంగా స్వీకరించటానికి ఉచితమయిన ఒకానొక మానసిక సితి. ఈ స్దితిలో భావానుభవానికి | అభముఖ్యం ఉంటుందే తప్ప ఈ స్టితియె భావ్‌ంకాదు; అనుళవమూ కాదు. అందువల్ల, ఇక్కడ రాయ్యపోలు 'కరుణ వదంతో సహృద యుని స్వచ్భమయిన, ఆనుభవోన్ము ఖమైన మానసిక స్టితిని లక్షిస్తున్నారు. ఈ మనోదోష శుద్ది, మాననీక స్వచ్చత కలుగవలస్‌ంది నహవృదయునికి. ఈ నంద

నిజరస వివేచనం కే? రృంలో సహృదయుని గూర్చి అభినవ సప్తుడు ఇచ్చిన వివరణ గురు చేసుకోవటం ఉపకరిస్తుంది,

కావ్యములను నిరంతరము అనుశీలించుట అను అభ్యాసము

కారణముగా న్వచ్చముగా చేయబడిన మనస్సు అను అద్దములో

వర్షనీయ వస్తువుతో తన్మయీభావము పొందు యోగ్యత కలి

గిన వారు సహృదయులు. స్వహృదయ సంవాదమును

అప్పుడు వారు పొందగలుగుదురు.ే ఇక్కడ అచ్చంగా కావ్య పరిధిలో మూూతమే ఈ అంశం చెన్పబడింది. ఆందువల్ల నిరంతర కావ్యానుశీలనాభ్యాసం మనస్సు యొక్క విశదీభావానికి = స్వచ్చతకు కారణంగా వెప్పబడింది. మనస్సు స్వచ్చమయిందం టే, మనోదోషాలు లేకుండా పోయినాయని తాత్పర్యం. అంటే, కొవ్యానుభవానికి ఈ స్వచ్చత అనేది అవసర మలున మోలికొంశంగా గు ర్రింపబడింది. రాయపోలు ఆ విధమయిన స్వచ్చతనే. విశడీభావాన్నే సదయ హృదయత్వ రూవేనుయిన కరుణగాా భావించినారు.

శోక మనేది అనేక విధాలుగా కలిగే అవకాశమున్నది. ఇష్టజన వస్త్వాదుల వియోగం, లేదా వినాశం, ఆపాప్తి మొదలయిన వాటివల్ల శోకం కలు*తుంది. వియోగాదులవల్ల శోకం కలుగుతున్నదంటే, వియు క్రమవుతున్న వ్య క్తి వస్త్వాదులు (పియమెనవని తాత్పర్యం. ఈ పియత్వ మన్నది అనేకరమయిన దోషాలవల్ల స్వచ్చంగా ఉండకపోవచ్చు కిని విరూగాదులవల్ల ఆ దోషాలు లోపించి అచ్చ మయిన [పియభావమే నిలిచి ఉంటుంది. ఇదే మనోదోష విసద్ది ఈ విశుద్ధి *'కలనో (కారణాన, తన్మయీభవన యోగ్యత కలుగుతుంది. రాయపోలు రస సూూతంలో ఈ తన్మ యత్వాన్ని (వతిషాదించిన అంశం ఈ సందర్భంలో గురు చసుకోవలసి ఉంటుంది. అందువల్ల కరుణమన్న దానిని తన్మయీభవన యోగ్యత గల స్థితిగా మ్మాతమే రాయపోలు లక్షించినారని భొవించవలనీ ఉంటుంది.

కరుణతోబాటుగా చెవ్పబడింది శృంగారం. దీన్ని గూర్చి వివరిస్తూ - “సహజ పూర్ణ చిన్మయ సుఖాస్వాదనముస' నిజరస విపాక భోగంను అందింప జేస్తుంది అన్నారు రాయపోలు. ఇక్కుడ మూగంకాలు (పస్తావించబడినవి. ఓకటి : సహజము, రెండు: పూర్ణము, మూడు; చీన్మయము. ఇవి సుఖానికి విశేషణాలు. లౌకికంగా 'సుఖ' అనుళవం కలుగుతూనే ఉన్నది. కొవి అక్కడ

148 రాయపోలు సౌందర్య దిర్శనం ఈ విచేషణాలు అన్నీ, అంతటా కుదిరే అవకాళం కన్పించదు. కావ్యం డ్వారా ఆస్తాదింపబడే సుఖం సహణమయింది. ఆంటే, వ్యక్తి పుటుకతో బాపే ఇదీ పుట్టింది అయితే, అనేకమయిన కార ణాలపల్ల ఇది అసంపూర్ణ మవుతున్న ది. అందులో చిష్మాయత్వం కన్పించకుండా పోతున్నది. ఈ *చిత్‌ అనేది జీవ లవమణ మెని జ్ఞానం, కాగా ఈషృతివిద విశేషణాలతోడి సుఖానుదవం కావ్యలోకానికి మ్యారమే బందింది. ఈ సుఖానుభవం ఇక్కడ రనానుభవంలోకి పరిణమిస్తుంది అందుకే అది నిజరస విపాక లోగా న్ని అందింవ గలుగుతుంది. ఇక్కడ “విపాక' మన్నది ఈ వరిణమించటాన్ని వ్యక్రీకరిస్తుంది ఈ విధంగా నిజరన విపాక లోగానికి ఉచితమయిన భూమిక ఏర్పాటు ₹యటంలో కరుణ అనుభవా : భ్యాసంలో శృంగారం సాధనాలుగా ఉపకరిస్తున్న వి.

రెండవ నందర్భంలో _ 'కరుణ శృంగారముయు రెండే, బుత రస పతిపత్తి నొందు' అన్నవృడు కూడా వీటి వివరణలో వీటికి సాధనత్వమే మరొక విధంగా వ్యక్తం చేయబడింది. “ఒకటి కలుషములు కడుగు, మరొకటి కాయము కాల్చు పద్దికె ఆంచారు రాయప్రోలు. మానసిక, శారీరక శు కోసమే ఈ రెండూ (వవ ర్తిన్వన్నాయని తాత్నర?౦. కలుషం కడుగటం, కాయం కాల్చటం అన్నవి మనిశ్శరీరాల _ శుద్దిని ఉద్దేశించి చెప్పినవే. చివరి *ళద్ధి కె అన్న దానికోసమే పై రెండూ [వవక్రినున్నాయి. ఈ పద్ధి మొదటి సందర్భంలో ఒక్క కరుణానికి సంబంధించినట్టు కన్నించినా కూడా _ మొత్తం మీద శృంగార కరుణాలు రెండూ సాధ శాలని గు ర్షించటం ఈ రెండవ సందర్భంలో వ్రధానంగా గమనింవదగిన ఆంశం నిజరసం £ నవ్య నొమకరణం

రాయపోలు నిజరసము, బుతరసము అని రెండు సందర్భాల్లో విశేషణ సహితంగా రస వదాన్ని పయోగించినారు. వీటి తాశ్సర్యం గమనిస్తే రాయ్యపోలు “రని వృక్పఠం సువ్య క్తమవుతుంది.

“నిజ పదానికి 'తనది' అని ఆర్థం, తెలుగులో నిజము అంటే సత్యము అని ఆర్థం, కొని ఇక్కడ నమాస గతమయిన 'నిజ పదం సంస్కృతం. *“బుత'పదానికి “సత్యమని అర్జం, *“ఠరనది'అనటానికి 'తాను' ఉండటం ఆవనర౦,.

నిజరస విచేచనం టల ఈ 'తొను సర్వనామం. ఈ తాను జీవుడు. జీవుడు జ్ఞానానందమయుడు, నత్య స్వరూపుడు, జాసి సంవలితము, సతృమయిన ఆనందం నిజరనం లేదా 'బుత రసం.' ఈ ఆనంద౦ కాంతం. ఈ కాంతం |వవృత్తి రసాలయిన ఎనిమిదింటి వంటిది కాదు. లౌకికావరణలున్నంతవరకు అష్టరన వ్యవహారముంటుంది. ఈ ఆవరణాలు విచ్చిన్నమయిశప్పుడే జీవుని జీవ లవణం అభివ్యక్త మవుతుంది. ఈ అభివ్యక్రి ఆవందమయి౦. ఆందువల్ల దాన్ని ళంత'ిమ్నారు ఇది అను ద్విగ్నంగా ఉంటుంది.

సృష్టివక్కూ సున్ధాయి అభీష్ట మేని

శాంతమగునది, విషయ వ్మిశాంతిమయముీి అన్నారు రాయపోలు. ఈ సృష్టి స్వీయ మౌలికత్వాన్ని పొందటంలో వాంఛిరపేబడ్ద న్దితి కాంతం. ఇది విషయ విశ్రాంతి మయం, ఈ స్టితిలో విషయాలు అంటే _ లౌకిక లవణంగల సుఖ దుఃఖాది ద్వంద్వాంళాలు వ్మిశమిహాయి - అణగి కియా వరిణతి శూన్యాలవుతాయి. అణగిపోతాయే తప్ప నళించిపు. (బహ్మాస్వాది విషయంలో మాతమే వాటికి నాశం కావృగతంగా రస విషయంలో అవి విశ మించటం మూూతమే జరుగుతుంది. ఈ అంశాన్ని ఆలంకారిక మార్గంలో రస వదంతో సయీజించి ఒప్పృపలసీ వచ్చినప్పడు *“విజరసము' లేదా *'యితరనము' అని చెప్పటం సమంజసమని రాయ్యపోలయ ఛావించినారు మిగిలినవన్నీ శీవుని విషయంలో అసహజమయినవి, అపూర్ణమయివి, చిన్మయం కానివి అందువల్ల శీవలం ఈ పతి మ్మాతమే “నహ పూర్ణ చిన్మయ మముంది మిగిలిన రసవాచకా లన్నీ ఈ అనందాన్ని అనుళ.ం౦పజేయటానికి అభ్యాస రూపంగా మ్మాతమే ఉపక రిస్తాయి. ఈ బుత/నిజ = కశాంతానుభవ స్దితిలో మిగిలిన వాటి వసకి ఉండదు. శాంత స్థితి నుండి వచ్చిన జీవుడు లోకానుళదవాలతో మునిగి తేలుతూ వాటిలో ఆనందాళాసను పొందుతూ కావ్య (వవంచంలో అభ్యాస బలంవల్ల తన స్థితినే తాను పొందే దళకు _ తాత్సాలికంగానే కొవచ్చు - పొందుతాడు యోగాదుల మార్గంలో దీన్ని మోవు పురుషార్రమనవచ్చు. కావ్యమార్గంలొ నిజరన' మంటారు ఆభినవగుప్తుడు__

తతజ్జాన లచణం ల కాంతమునకు రౌకికాలౌ*ిక చిత్త

వృత్తి కలాపమంతయు వ్యవిచారి భావత్చమును పొండును*

150 రాయప్రోలు సౌందర్య దర్శనం తని అన్నాడు; మిగిలిన "రస భావాలన్నీ చిత్రవృత్తి కలాపాలే. ఆ దృష్టితో రోయ్యపోలు ళరుణ ._ శృంగారాలను బుత/నిజ రసానుళవానికి సాధనాలుగా కావించినారు. 7

కరుణ శృంగారాలు బుతరన "వతివత్తి' పొందుతాయన్నప్పుడు "వతివతి' ఆర్పే, వవేశము అని అర్థం గమనించవలనీ ఉంటుంది. అందువల్ల బుతరస (వవేశ స్ధితిని కరుణ శృంగారాలు పొందుతాయని తాత్పర్యం. ఆలంకారికులు భావించిన శృంగార - కరుజేతర రసాలన్నింటికన్నా ఈ రెండు మ్మాతమే బుతగ/నిజ రస విపాక భోగాన్ని అందించటంలో నమర్థమయినవని రాయోలు నిర్ణయం. ఈ విధంగా రాయ్యపోలు కరుణ - శృంగారాలను మ్మాతమే (గ్రహించి మిగిలిస వాటిని నిరాకరించినారు. అందుకే ఆయన సాగించిన రస విచారణలో కరుణ _ శృంగారేతర్యపనక్తి ఎక్కడా కన్పించదు. పైగా

భావసంవన్న మయిన కావ్యమున భగ్న

భాగ్య బీభత్స పిండన పర్వమేల

కాయగూరల వుత్పీడ మాయగలదు

చిత్తశోభా పిపాస నేశీధువార్చు

కటు కఠోర కరాళ కంకాళ కృత్చ్న

కళ్మలాదులు తీర్చుశె కామృములను” అన్నారు. కరుణ శృంగారేతర ములన్నీ తుత్పిపాసను ఆర్పగలిగే కాయగూరల వంటివి. వాటి స్ధాయి నిజరసానుభవానికి ఎదిగే దశలో అతి [పాఠమిక స్టితి. అందుకని బీఠత్సాఓ భావాలు ఆనంద సౌందర్య లక్యం గల కావ్యాలలో పెద్దగా పట్టించుకోదగినవి కావని ఆయన తాత్పర్యం, మానవ జీవితాన్ని మరింతగా క ల్లోల వరిచేవి కావటంవల్ల వాటిని అధిగమించి మనోదోషాలను తొలగించి _ప్రేమ భావాన్ని సాధించే కరుణ శృంగారాలను మామే నిజరస అనుభవ చిషయంలో (వకృష్ణోవకారకాలుగా ఆయన భథావించినారు.

ఈ విధంగా రాయపోలు _పాచీన ఆలంకారికుల రన విచారణకు భిన్నంగా, రస సమీకరణ ధోరణికి అందులోనూ కాంతరస సమీకరణ వాదానికి అనుకూల ముఖంగా రసవిచారణ సాగించినారు. నిజరసాన్ని తమ విచారణా ఫలితంగా (వతిపాదించినారు.

నిజరస ఫివేచనం కేల్‌]

నూచికలు

1. '“అభినవాం[ధ కవి వంగిత సమ్మేళన సభాధ్యషోవన్యానము,” “ఖాంతి, 19084, ఫ్మిబవరి.

2. “వాక్యం రసాత్మకం కావ్యం _-విశ్వనాథుడు, నావాలత్యా వ లే ఇ

త “ధర్మార్థక్షామమో మేష వెచవణ్యం కలాసుచ (ప్రీతిం కరోతి క్రిర్తిం చ సాధుకావ్య నిషేవణమ్‌” _భామహుడు, కావ్యాలంకొల జ్‌ కేవ త్‌

ఢీ “ధర్మార్టకామమో మేమ. ,తధాపి తత ప్రీతిరేవ (పధామ్‌. అన్యధా (పమసమ్మితేభ్యో వేదాదిభ్యో, మ్మిత సమ్మితేభ్య శ్చేతివాసాదిభ్యో, వ్యుత్పత్తి హేతుళ్యః కోఒన్య కావ్య రూపస్య వ్యుత్చ త్తి హేతోః జాయాసమ్మితత్వ లమవణో విశేష ఇతి (హధాన్నేన ఆపంద ఏవోక్తః. చతుర్వర్గవ్యుత్పత్తేరప్‌ బానండ ఏవ పార్యంతికం ఫలమ్‌." --అభినవ పుడు, లోచసవాఖ్య - 40.41

5. ఆశందనిష్యందిష రూనకేమష వ్యుత్పతి మాతం పలమల్బబుద్ధిః యోద౬పీతిహానాదివడాహ హాధు తస్మై నమః స్వాదు వరాజ్నాఖాయ. ధనంజయుడు, దళలూవితచ్‌ - 1:56

6 మాళురీ బర్శ్భానవా, ఆరంభంలో 8వ పద్యం

7. రాయపోలు సుణ్బారావు, 'ఆభినవాంధ కవిపండిత సమ్మే+ఃన సభాధ్యవోపన్యాసము,' ఖ్రారతి, ఫ్మిబవరి, 1984

8. 'నియతికృతనియమరహతాం | వ్లోదెకమయీ మనన్యపరతం(తామ్‌ శవరసరుచిరాం నిగ్మెతి మాదధతీ భారతీ క వేర్ణయతి* -మమ్మటుడు, తొవ్యూ(వతొళల , ఆరంభళ్శకము

102 రాయ్మపోలు సౌందర్య దర్శనం 9, *'సంవేదనాఖ్యాయా వ్యంగ్యవరసంవి త్రిగోచరః ఆస్వాదనాత్మానుభవో రనః కావ్యార్థ ఉచ్యతే” _అభినవగుప్తుడు, ఆల్రినవథఖారలి _పు, 277 10. 'యచ్చోకం _ చారుత్వవతీతి సర్హి కావ్యస్యాత్మా స్యాత్‌ ఇతి. తదంగీకుర్మ ఏవనాస్తిఖల్వయం వివాద ఇతి” _-అభి నవగుపుడు, లోచనవ్యాాఖ్యం -పు. 109 11. 'పావమానీర్యో అధ్యేత్బ్యషిభిః సంభృతం రసం।త న్మై సరస్వతీ దుూహే శీరం సర్పిర్మరూదకం.' బుగ్వేదము. [30 67.8 “యో వః శివతమో రసః” . బుగ్వేదము ౫. ౪.2 'రసో వై మధు' - శతవథ (బాహ్మణము ౪! 1 8.2.7 'పాణో వా ఆంగనానాం రసః'- బృహదారణ్యకము. 1.8.19 “పురుషస్య వ్నాగసః' - భాందోగ్యము. 1.1.2 “రసో వై సః' - తై త్రిరీయము. 2.7.1 -(౪0164 9 క 63502 సంగం ముం 2 రంగ క 12. *నాట్యశాస్త్రము కవి (వయె క్రల ఉవదేశార్థ్యము సంగధితమైనదని తెలుసుకో వలెను. కొందంచ్చట కవి _ (వయూక్ష్తలతో పాటు (దష్తను అనగా సామాజి కుని కూడా చేర్చి చెప్పుదురు. అది సరికాదు. ఇందు (దష్షనుద్దేశించి ఉవ దేశీంచినదేదియు లేదు (అభినవ భారతి, 1వ నం. పురి చూడవలెను)” _నావ్యీనాన్ర్రచ, (అను) పి, ఎస్‌. ఆర్‌. అప్పారావు, అధ్యా.1, అధోజ్లాపిక త్రి 18. సౌందర్యమలంకాఠ: -కావ్యాలంరాల నూూతవ్భుత్తి - 112 కీ 14. మధురం రసవద్వాచి వస్తున్యపి రసస్థితిః యేన మాద్యంతి దీమంతో మధునేవ మర్మువఠతాః -తావ్యాంద ర్భమ్లు, (నథమ వరిచ్చేదము.

నీజరనస వివేచనం 15న 15. రనవత్‌ దర్శితస్పృష్ణ శృంగారాది రసం _భామహుడు, తావ్యాలంకారవ్‌, వరిచ్చే. ల శ్లో 6 “పేయః (పియత రాఖ్యానం రనవద్‌ రస పేశలం ఊర్జస్వి రూఢాహంకారం యుక్షోత్కర్షంచ తత్త్పయం' -కొవాగ్రాదర్భిద్‌, వరిచ్చే. 2, క్రో 275, ఇటే ఇక్కడ వివిధ రసాలు రసవదిలంకారాలుగా చెప్పబడీనట్టు తరువాతి శ్లోకాలలో (276 నుండి 287) గమనించవచ్చు. 16. వూర్వులు అంటే ఆనందవర్ధనుని కంటె ముందరి ఆలంకారికులు. 17. కావ్యళోభాకరాన్‌ అర్జానలంకారాన్‌ (వచవతే -కావ్యాదర్శ్భొవ్‌ -2: 1 18. కావ్యశోభాయాః కొరారో గుణాః, తదతిశయ హేత వస్త్వ్వలంకారాః పూర్వే నిత్యాః -తావ్యాలంకొర్‌ నూూతవ్యుల్తి = తీవ 1 19. అనంతా హ్‌ వాగ్వికల్చాః తత్‌ (వకోరా ఏవ చాలంకారాః --అనందవర్ధనుడు, ద్వ్వూన్యాలోకవ్‌ - పు. 4/తె 20. తదకోషా శబ్దార్జా సగుణావనలంకృతీ పునః క్వాపి “క్వచితు పస్పుటాలంకారవిర హేఒపి న కావ్యత్వహాని;' --మమ్మటుడు, కావ్యవరాజవ, ప. ఉల్పాసము. 21. సద్యో రసాస్వాదజన్మా నిరస్త వేద్యాంతరా (బ్రవ్మాన్వాద సద్భశీ [పీతిరాశంద: _- హేమచందదుడు, తావ్యాచుకొననచ్‌ , 1కి 2ర. చూ. జగన్నాథుని రసగంగొధరం - [పథమాననంలో “రసస్వరూవ నిదావణ' సందర్భం. 28 అథ అప్యాం సుఖాంశభానే కిం మానమితి చేత్‌ సమాధావపి తద్భానే కిం మానమితి పర్యనుయోగస్య తుల్యత్వాత్‌ “__కావ్యస్వరూవ నిరూపణమ్‌”, లనగంగాళరవ్‌: - _వథమాననం,

కేర్‌ రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం 24. జగన్నాథుని తరువాత భారతీయాలంకార శాస్త్రంలో ఆధునిక కాలందాకా సృజనాత్మక మైన మీమాంస సాగినట్టు కనిపించదు. 2రీ. తిర్ళటన భౌరతం, విరాటనర్వం - ఆ. 1,ప 2 9గ్రి, తిక్కన తౌరతం, విరాటవర్వం - ఆ. కేవ, 15 క7. తిక్యన భారతం, విరాటవర్వం - ఆ. 1, ప, 21 రగ రమాాలోతవ్‌ _ ఠి; రి 20. యస్తుషా తుప్పిమాప్పోతి కోకే కోరముపెతి చ శోదే (కుద్దో భయే లీరుస్స (శేష్టః ధయేషకః స్మృతః __శారదాతనయుడు, లావ ఫాళనోచ్‌ _ 80 శబ్లోపహిత కూపాంస్తాన్‌ బుద్దేర్విష యతాం గతాన్‌ (వత్యశానివకంసాదీన్‌ సాధనళ్వేన మన్మత్తే -భరృృహరి, వాళ్ళువదీయచ. (కావ్యాలంకార సంగహము = పు. 200 నుండి" తిష. శ్రీనాథుడు, కృాంగాల న్లైవలన్‌ 1: 17 త్తి, “ఆతినగ్న ఉద్దమయి అ (పతిబంధ [కీడనాభరణమయిన అసం సల్భాత శవమయిన రతి అవి కృతమగు ఆపర్మిగహావహితమౌట' -మాడరీదర్భునచ్‌ ఎ 7వ “ఇ శవము అనాసక్త యోగాంగములలో అనాహత చ్మ్యకము వంటిది.' _డూననోవనీతం - పు, 14 త్రి “పరంధామునితో సంబంధమైన (వకృతి అనగ అంతోళరవిము మహా (వధావము కలది. సంకల్ప వికల్చాత్మక మైనపుడు దానిని మనస్సు అందురు; నిశృయాత్మకమైనపుడు బుద్ధి యందురు; నేనే జ్ఞాతనని (అవి వేకముచే) టహించునపుడు ఆహంకార - మందుకు? ఆంతరీ నమగునవుడు చిత్తమందురు.! అ పీఠిక, లలితాతళతీఖావ్యత్‌ _ పు. 17

నిజరస వివేచనం 1క్‌5్‌ కిక. “శబ్దార్థ సహితౌ కావ్యం.' కావ్యాలంతారవ్‌ = 1: కేక రిక్‌. శ్రీ ఆరవిందులు, “శ్రావ్యానందిము” (వ్యానం తె అను ల్సి" కృష్ణావ్యతిక, ఆగష్టు 2, 1985 - పు, 7 86. చూ. డావఎవశీళన్‌ - పు, 126.127 శ్రి, లమాశ్రిలోతిల్‌ - తిః 10 88. సాధారణంగా రసాభాస లక్షణం ఇట్లు చెప్పబడింది “అనుచిత విభావలంబనత్వం రసాభాసత్వం” _-జగన్నాథుడు, 'రసస్వరూపనిరూవణమ్‌,” రొనగంగాభర చ్‌, “భాగద్వయం (పవిష్టస్య మపధానస్యెక భాగతా రసానాం దృశ్యతే యత తక్స్యాదాభాన లవణమ్‌” _-శారదాతనయుడు, లావ్యవతాళం చ్‌ '6; 29 కాగా, శృంగార రసాభాస లవణం ఈ విధంగా చెప్పబడింది “ఏక తై 9వానురాగ శ్చేత్‌ తిర్యత్షేచ్యగతోఒపి వా యోషితో బహుస క్రిసృత్‌ రసాభాసనస్త్రిధా మతః” రు దభట్టు, బ్యృంగాళతిలతచ్‌. (డా తిప్పాభట్ల రామకృష్ణమూర్తి, "రరనిద్ధాంత:ద ఆంగ(భుల వతిఎన్య = పు 188 నుంచొ 89. రవ్య్యూలోతన్‌ - (ప్రారంభంలో 10వ పద్యం. 40. వివరాలకు చూ. డా నగేర్మది, రననద్ధాంట్‌ - పు, 220 శ, “నాటకే (వఖ్యాతమితివృతమ్‌, దీరోదాతో నాయక్షః శృంగారవీర రనయోరన్యతరస్య ప్రాధాన్యం, అన్యేషాం రసానామంగత్వేనాను ప్రవేశః” --నాటక్యవకరణము, (వతావర్యుదేయన్‌. . 492. ఏకోరసః కరుణవఏీవ నిమిత బేదాత్‌ ఇిన్నః వృథకృథగివ్యాశయతే 'పివర్తాన్‌

180 రాయప్రోలు గొండర్య్మ దర్శనం ఆవర్త బుద్చుద తరంగమయాన్వికారా నంభో యథా సలిలమేవ హీ తత్సమ స్తమ్‌ తీ త్తర రామఎరిత నాటకచడ్‌ - అం. 5, క్లో శ 48ి వయం తు, శృంగార మేవ రశన్మాదసమామనామః -ల్యాంగారి(వతాళవ్‌ = 1 డీడీ రమ్య్యూలోంత్‌ = 4: 0 శీర్‌. “(రాయ్మపోలు) శాంతమును రసము కాదు పొమ్మనిరి.' _డా నీ. నారాయణరెడ్డి, అఆయనొరాయ్యద తవిత్ధాము - పు. 2కి? “కాంతమెమో (తిగుణాలు నమస్థితిలో ఉండే నిర్శికలమైన మనోలక్షణం కావడంచేత ఆయన (రాయప్రోలు రసంగొ అంగీకరించలేదు.” -డా కె. స్ముపనన్నాళార్య, *'నప్యక విత్వారంభము,” బిమిర్మిని = 1 48. 'వేదాంత జిజ్ఞాసలో సంపూర్ణంగా బలం పాపించిన తరువాత శాంకాన్ని కూడా రనకోటిలో సాహిత్యవేత్తలు స్థిరవరచినట్టు కనబడుతున్నది. --ఉమాకాంతం విద్యా శఖరులు, నోబోకాలథు తఎిత్వంం - పు. 167 శీ7, *భావా వికారా రత్యాద్యాః శాంతస్తు [పకృతిర్మతః వికారః పకృతేర్షాతః పున్నస్రతైవలీయతే, స్వం స్వం నిమిత్త్రమాహాద్య గాంతాద్భావః (సవర్తతే పునర్నిమిత్తాపాయేతు శాంత ఏవ (వలీయశే ;' --చూ, నాట్యశాస్త్రము (అను డా పి.ఎస్‌.ఆర్‌, అప్పారావు) పు. 884, శిలిన్‌ వకారంగా. 4రి. రమ్యూలోంత్‌ -4: 10 శ0. డా ౩. సంపత్కుమారాచార్య, ఆదునిక తెలుగు నౌవాత్సి మల నొంవదొయితో లత. 158 ఈ0 రమ్యూలోకవ్‌ 4:0 ర్‌1. రాయ్మపోలు సుబ్బారావు, మ్యిలమంవితి “ప్ప, 1862 ర్‌ల “వూర్ణానందాస్వాదనకుు శృంగార రసము, మనోదోష ఖద్దికి కరుణ రగశము వయుశక్రములని వీరిభావన. వీనిలో రెంగవది (కరుణఖము) అరిస్టాటిల్‌

నిజరనస వివేచనం 157 పతివాదించిస “కెథార్సిస్‌' అకు లశణమునకు సకిపోవునట్లున్నది ? -డా సీ, నారాయణరెడ్డి, ఆడు ఏతాంగధ తవిత్వాము = పు, రిర్రిస్‌

58. 'సదయ హృదయతా హి కరుణాలోశే (వసిక్ధా. సెచ రింగ్రైరనుకరరి శోకం [వతీయళాం వామాబికా మితి కరుణవ్యవదేశ ఇతి శ్రీశంకుకః'

-శాలినవఖార్‌తి, (చూ. నాట్కళాస్త్రము పు. 817)

51. “యేషాం కావ్యానుశీలనాభ్యాసపళాద్విశదీభూతే మనోముకురే వర్ణనియ తన్మయీభవన యోగ్యతా తే స్వహృదయశంవా భాజః సహృదయాః”

-లోబనవ్యాత్యా - 08, 89

855. రమ్యూలోతన్‌ - ఓ: 10

856. “తత్వజ్ఞాన లవణన్య సమస్తోయం లౌకికాలౌకిక చిత్తవృత్తి కలాపో వ్యధిచారతామభఖ్యేతి 9 -- అల్లినవ లౌంతి (నాట్యళాస్త్రము - పు, రితిక నుంచి).

857. రమ్యాలోతవ . 11: 6,7

|! క! న!

ఐదవ అధ్యాయం | పేవము: సామాజిక వైతన్య చింతనం

ఐదవ అధ్యాయం (పేమ: సామాజిక చైతన్య చింతనం (పేమ చింతనం :ః పూర్వరంగం ఈ శతాబపు తొలినాషృలో సంస్ట్థ్రరణోద్యమాలతోను, జాతీయోద్యమాల ని తోను పెనవేసుకొన్న సామాజిక వైయక్తిక సాహిత్య పరిస్థితులు భూమికగా రాయ(ఫ్రోలు వారి ప్రేమతత్వం అవతరించింది, తృణకంకణం కావ్యం మొదలు కొని ఆయన సమస్త సాహిత్య ఆలోచనాధార, అనుభవం _ అన్నీ ఈ పేమ తత్వాన్ని కేర్య్చదంగా చేసుకొని (ప్రవ ర్తించినవి. మౌలికంగా విసృృతమూ, ఉన్నతమూ ఐన ఆలోచన ఫలితంగా ఈ _పేమతత్త్వం అవతరించటానికి ఏర్పడిన పరిస్థితుల్ని గమనించవలని ఉంది. సోహిత్య వక్షంగా అనుకూల వ్యతిరేక వద్దతిలో రాయ్మపోలుకు (ప్రేరణ కలిగించిన అంభాలు మూడు, శే. ఢవిణారయధ యుగ సాహ్షైళ్యంలో అతివేలంగానూ, నేలబారుగానూ చ హిగిన కృంగారర్ష. ఇది జుగువ్స కలిగిస్తూ వృతిరేక ముఖంగా వచ్చిన 'పేరణ. క. ఆంగ్ల కాల్పనిక కవిత్వంలోని స్వేచ్భా (సణయ భావం ఇది ఒక విధంగా అనుకూల ముఖమైన పేరణ కి. [పాచీన భారతీయ సాహిత్యంలో వాల్మీకి, కాళిదాసు, భవభూతి, (పేమ విషయంలో భావించిన దివ్యత్వం. ఇది భారతీయ సంప్రదాయం మౌలిక భావనగా కలిగిన _పేరణ, రాయ్యప్రోయ కావ్యరంగంలోకి వచ్చనాటికే దక్షిణారధ కావ్యాలలో శృంగారం పే5ట చి్యిత్రితమైన అనుదాత్త జుఎప్పాకర వర్ణనలను గూర్చిన చర్చ విరి.గౌనే సాగింది. పిరేశలింగంవంతులు, గురజాడ మొదలైన నారు ఈ చర్చలో (ప్రాధాన్యం వహించినారు. ఏీరేశలింగంపంతులుగారు! ఆ కావ్యాలలోని శృంగార 'పైన్యాన్ని ఖండిస్తూ అట్లాంటి కావ్యాలు సామాజిక వ్యవస్థకు భంగకరాలు

(పేమ : సామాజిక వైతన్య చింతనం శగ్ర1 కావటంవల్ల వాటిని నిషేధించాలి అన్నదాకా వెళ్ళినారు. ఉదాత్తత్వంతో కావ్య (వవంచాన్ని పునరుజ్టీవింవ చేయాలన్న కాత్పర్యం ఆయన విమర్శలలో కని పిస్తుంది. గురజాడ దక్షిణాం్యధ కావ్యాలలోనే కాకుండా సమకాలీన కావ్యాలలో కూడ ఉదాత్త శృంగారానికి స్థానం లేకపోవడం గుర్తించి_

నేడు ఉదాత్త శృంగార కల్పనలో శృంగార కథా వసువు

అద్భశ్యమవుతున్నది. లేదా అది ద్వితీయ స్థానాన్ని పొంద

గలుగుతు న్నది.

అన్నారు. శృంగార ఘటాలను విసుగు జుగుప్స కలిగించే దాకా మన రచయితలు వరిస్తున్నారంటూ ఆతివేల శృంగార పర్ణనలను ఆయన నిరసించినారు. శృంగార స్థానంలో |పేమను కావించాడాయన. ఈ భావనలో ్రెసవ మతంలోని న్వచ్చత్వం, జౌదులలోని ఉత్త్వమత్వం, పాళ్చాత్య కవులైన షెల్లీ మొద లైన వారి కళా విలాస లక్షణం కలగలసి పోయినవి. మానవ జీవితంలోను కావ్యంలోను శ్రీ పురుష బాంధవ్యాలు కౌచిత్యవంతంగా నిర్వహింవబడాలని, వీటి నన్నింటిని గర్భీకరించుకొని సమ్మగమైన ఒక (వత్యేక సిద్దాంతం రావాలని జక కొత్త అలోచ నను వ్య క్షీకరించినాడు.

రామలింగా రెడ్డిగారు మొత్తం (పఒంధాల శృంగారాన్ని ఏహ్మమైశదిగా చితిస్తూ వబంధాల దౌర్భాగ్యం దేశ దౌర్భాగ్యానికి వతిబింబం అ్నూరు.4 ఈ దృష్టితో ఆయన తన 'కవిత్వ తత్వవిచారం' లో (వభావలీ (పద్యుమ్న [(వబంధంలోని శృంగార వర్గనల అనౌచిత్యాన్ని (తీవంగా విమర్శించినారు. ఇదంఠా ఆనాటికి సాహిత్య రంగంలో శృంగారాన్ని గూర్చి సాగుతున్న చర్చా నస్వరూవం.

ఈ చర్చా పరిధిలోనికిరాకముండే రాయ్మపోలులో ఈ శృంగార తత్వాన్ని గూర్చిన ఆలోచనలకు బీజం వడింది. ఆయశ సంస్కృత కావ్యాలు చదువు కుంటున్న రోజుల్లో పినతల్లి దగ్గర ఉంటుండేవారు. నాయం్యతం పూట ఆమెకు ఏ పురాణ కథలో వినిపిసుండేవారు. ఒకనాడు అనసూయా చరితం చదువగా విని ఆమె...

నాన్నా చూచావురా 1 (తిమూర్తులు కూడా ఎలా తల్లి కంటితో

చూస్తే చంటిపిల్ల లయినారో ! ఇలాంటి భావం ఘన శథా (11)

160 రాయప్రోలు సౌందర్య దిర్శనం కలాపాలరో ఇంకా అధికంగా ఉంటే (టేమ భాండం తొణికేదా ! ఏ [గంథంలో విన్నా ఆడవాళ్ళను గురించి. ఏమేమో (వాస్తారు మగవాళ్ళు

అన్నది. ఆ మాటలు రాయప్రోలు ఆలోచనా ధారలో విచ్శితమెైన కదలికను

కలిగించినవి. ఆ కదలికే ఆయన ఆలోచనను చైతన్యవంతంగా ముందుకు పన

రింప చేసింది. అనంతర కొలంలో ఆయన సాషపిత్య మంతటా వ్యకమైన తత్వానికి ఇదే మూలమెండి,6 అనాడు మొదలుకొని (పేమకు సంబంధించి మౌలికంగా ఆయన ఆలోచన తల్లి (ప్రేమను ఆధారం శ₹ేసుకొని వికసించి విస్తరించింది. అందు కే__

&రసాగరశయనా అనే గితం వినబడితే _ప్రేమరూపిణి ఆయిన

తల్లి ఆమె వక్షఃస్థలం మీద న్తన్యపానం చేసే $శువు నా

హృదయాంబరం మీద దర్శనమయ్యేవారు.*

అన్నాడు రాయ్మపోలు. సమాజంలో, సమాజాన్ని అనుసరించి సాహాత్యంలోను జీవితం అల్లకల్లోలం

కావటానికి (పేమ రాహిత్యమే మౌలిక కారణమని రాయ్మపోలు భావిస్తూ మానవ గ్మాతమునకు మాన్ప్సరాని గాయములు తగిలినవి. చై తన్యమంతా అనిష్ట ముష్టిఘాతాలతో కాయలు కొసినవి. పేమ [ప్రవహింపక గడ్డలు కటింది. హృదయ హృదము హా 0 ట ల ఎండి పగిలిపోతున్నది. సే+ హభావంచేత వాక్కు. చిక్కణము కాక కుప్పెక్కుచున్నది. =... -నై తిక చ[కము సవ్యాపసవ్య ములు తెలియకుండా (తిప్పినండువల్ల ఒడుదొడుకులతో, మిట - పల్పాలతో కుంటుతుంది. గమ్మం కానరాకుండా ఉఆటమిరిదో

అన్నారాయన. కాగా, నైతిక భూమిక పై సంస్ప్రరణ, జాతీయతా వాద పేరితు

కైన రాయపోలు అవృటివరకూ శృంగారంలో పేరుకొన్న మాలిన్యాన్ని ఇాశనం

చేసి ప్రాచీనమైన ఉదాత్త లక్షణాన్ని సంపాదించాలని భావించినారు ఈ విధంగా

పేమ: సామాజిక చైతన్య చింతనం 168 సంకుచిత వరిధుల్ని నైతిక చ్మకంతో చేడించి జీవితాన్ని విశాలతరం చేయాలనే అభినివేశంతో వినూత్న మార్గాన (పేమతక్వాన్ని ఆయన అనతరింవచేసీనారు. కాఠ్కా-లికంగా ఆంగ్ల కవుల కాల్పనిక కవితా (పేరణతో దేశయతా భావనతో ఓత్మపోతమైన రాయపోలు (పేమతత్వ [వత్యేకత [కమంగా ఇక)డ వరిశీరింప బడుతుంది. అమలినశ్ళంగొరం : విమర్శకులు రాయఫోలు తాను (పతిపాదించిన విలక్షణమైన ఈ ప్రేమ తత్త్వాన్ని “అమలిన శృంగారం'గా వ్యవహరించినారు. అయితే 'అమలిన శృంగార” మన్న ఈ వదబంధం రాయ్యపోలు వారి కావ్యాలలో కాని,రమ్యాలోకం, మాధరీదర్శనమ్‌, రూపనవనీతమ్‌ అన్న సిద్ధాంత (గంథాలలో కాని ఎక్కడా కనిపించదు. ఆయితే రాయ్మపోలు వతిషాదించిన (పేమతత్వాన్ని గూర్చి చాల చర్చలు జరిగిన అనంతరం తృణకంకణ పునర్ము.దణ పీఠికలో తన ,(పేమతత్వాన్ని అమలిన శృంగారంగా సంకేతించి నట్లుగా పేర్కొన్నారు. 1089లో కురుగంటి సీఠారామయ్యగారు రమ్యాలోకాన్ని గూర్చి వాసిన విసృత సమీక్షా వ్యాసంలో *“అమలినళ్ళంగారము' అన్న పదబంధాన్ని యధా లాపంగా (పయోగించినారు. అప్పటి నుంచి మంగా ఆమలిశశ్ళంగారమన్న వ్యవహారం స్టిరపడి పోయింది. అమలినళ్ళంగారాన్ని గురించి వచ్చిన విషర్శలకు సమాధాన (ప్రాయంగా రాయ్మపోలు “రూపనవనీతం' రచించినారని పేకుమళ్ళ కామేశ్వరరావుగా రన్నారు.19 ఈ విఠంగా గమని స్తే అమలినళ్ళంగార మన్న పదబంధం రాయ్యపోలు ద్వారా కాక ఏమర్శకుల ద్వారా (వచారంలోకివచ్చి స్థిరవడిందని చెప్పవచ్చు. అయితే రాయపోలు కూడా ఈ పదబంధాన్ని అంగీకరించి విమర్శ కుల సందేహాలను నివృత్త ౦ చెయ్యడం కొరకు ఈ విధంగా అన్నారు శృంగారం మలినమని అమలినమని _ రెండు శృంగారము లున్నవా ? అని విమర్శ. మలినమగుటకు ఆవకాశం లేని శృంగారం అమలిన శృంగారమన్నాను. వ్యభిచారాదులలో శృంగారం మలినమవుతున్నదని నా మతం. తృణకంకణ ములో శృంగారాన్ని స్నేహ దీ ప్తిగా ప్రోది చేసాను. పూజా శాభక్తూ శయ్యా గృహమునకూ అంతరముండదా ! శృంగా

164 రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం రముశకు శుచి రుచి-ర0ండు అంశములు వర్పబుచుకున్నాకు. ఆందువల్ల ఇక్కడి శృంగారమును విలడజించి. ఆమలిన

రా శృంగార మన్నాను. ఇక్కడ “పేమ, శృంగారం'అన్న రెండు పదాలు, 'ఆమలిశ శృంగార మన్న (కొత్త పదబంధం విబారణత్తోకి వస్తున్నాయి. పలువురు విమర్శకులు

“అమలిన శృంగార" మన్న దాన్ని వధానీకరింది రాయప్రోలు తత్త్వాన్ని స్పష్ట

పరిచే (వయత్నంగా విమళ్మలు చేసినారు. వాటిలోని కొన్ని సారభళూతమైన

వాక్యాలు విషయావగాహనకు ఉపకారకంగా ఇక్కడ _పస్తావించ బడుతున్నాయ్యి

కురుగంటి సీతారామయ్య గారు___

1 ఈయన (రాయప్రోలు హృదయ పావి త్యానికి ఈయన తన

కావ్యాలలో చితించిన ఆమలిన శృంగారమే సావి. ఇదివరకు సంభోగము కంటే విపలంభము అమలినమని, దానికంటె తల్లివిడ్డల మధ్యనూ, సఖుల మధ్యనూ ఉండేది " శాశ్వతమై స్వార్థ రహితమై పవి,తమైనదని అఆమలినతషమమని సిద్దాంతీక రించినారు. ఒక ఉన్నత లక్ష్యం కలిగి ఒక త త్వరహనస్యాన్ని తాను కనుకొొాని సోదరుల కీయవలెనని తనతోపాటు వాళ్ళను కూడ కూడగట్టుకొని పోవాలని వ్యక్తితృ్వముతో (వాసీన వాడీయన,. శృంగారార్చనమే కాని శృంగారానుభవము కాదు ఈయనకు (ప్రాష్యము]2

డా నీ. నారాయణరెడ్డిగారు __

2. వియోగ శృంగార ములోనున్న పావి[త్యమును దృష్టి నిడుకొని ఏఠు *'ఆమలిన శృంగారము 'అను కొత సిద్ధాంతమును లేవ నెత్తిరి. ఇదీ అలవోకగా శేవదీసినది కాదు. ఉపనిషత్తులు

(పేమ. సామాజిక వైళన్య చింతనం 165 మొదలుకొని ఆలంకారికుల లకణ (గ్రంథముల వరకు రస సిద్దాంతము లన్నింటి నవలోడనము చేని మధించి తీసిన నవ్య నవనీతమిది. ప్రేటోనిక్‌ లవ్‌ కన్న ఈ సిక్చాంతము ఉత్తమమైన దనుటలో కూడ స:దేహము లేదు.!13

పిల్లలమళ్ఞి హనుమంతరావుగారు___

లి. ==, = *వాత్సల్యాన్నే ఆరాధించాడు నవకవిబహ. అమృ తత్వాన్ని _పసాదించే వాత్సల్యమే పవ్శితమైంది- అని డాన్ని వాంఛించాడు. ఇందులో సాత్తిక భావాన్ని దర్శించాడు. నా త్వికానందమే ఉత్తమమైనద * [(గహించాడు. ఈవాత్సల్యం శృంగారంలో పర్యవసిస్తుందని స్మూతించాడు. నిర్యాత దీపాంకురం లాగొ నిశ్చలంగా ఉండ కలిగే శృంగార భావం అనంగిక మైనదసి అట్టిది వాతృల్యంలో ఉన్నద కాని కామనలో లేదని వీరి నిశ్స్శాయం,

డాః॥ కే, సవన వ్నాచార్యులుగారు___

శీ శృంగారానికి అమలిన శబ్దం రావడంతోనే సంభోగ శ్ఫంగా రం నిషిద్ధమనీ మాలిన్యము పొందినదనే భావం స్ఫురించే ఆఅవకొశం ఉంటుంది. కాని రాయపోలు అమలిన శద్దానికి కేవల కామమును దాటిన రతి చత్పదార్థము స్థాయిగా గల

రసమే అని అర్థం. కామము దంపతీ నిష్టమై [ప్రజాతంతు నిర్వాహకమై ఉండటం ఆయనకు అభీష్టమే కొని శృంగారము నకు అదే చిట్టచివరి శిఖరము కాదు, డాః టీ. వి. స్ముబహ్మణ్యం గారు__ ఈ [పకృతి పురుష యోగంలో రతిభావ పరషార్థాన్ని వర్కాలో “చించి ఈ తత్త్వాన్ని అవిష్కథించినారు (ఛాయహోలు) వారు.

166 రాయసపోలు సౌందర్య డర్శనం కవికి గల రెండు మార్గాలలో ఆయన అంతర్మార్గము నుండి ఆవిర్భవించింది ఆమలిన శృంగారత త్వం. భవభూతి అదైైత (వణయాన్ని ఆదర్శంగా పెట్టుకున్నారు రాయ్యపోలు, ఇందలి నుమానుషత్వ సారచింతనంలో నుండి ఆవిర్భవించింది అమ లిన శృంగార త త్త్యం.1

డా కే, సంవత్కుమారాచార్యులు గారు__

6, దై హ్‌క విషయ వాంఛా తృ ప్రికిక్కడ (పసక్రి లేళఠపోవుట నిది అమలిన శృంగారము, ఐహిక వాంభఛావరణము నధిగ మీంచి జననాంతర సౌహృదముల వలన అంతరంగై క్యము దీనియందు సాధ్యమగుటచే కాలుష్య మాలిన్యముల కాస్కా రమే లేదు.... దివ్యరూపముగా పరిణమించి వి స్తరించు చిదంశమైన రతి మూలభూతముగా (ప్రవృత్త మగునది అమలిన శృంగారం.”

డా। ముదిగంటి సుజాతారెడ్డి గౌరు.

7. అమలిన శృంగారంలో (రాయ్మపోలు) వారు చితించిన కారీ రక సంపర్కం లేని పేమ సఖ్య భావాలు రృుదట భోజ రాటులు వివరించిన _కేయాన్‌ రసంతో రసరూపాన్ని ధరిం చినవి. అమనిన శృంగారమన్న పేరులో శృంగారము=డుట చేత శృంగార రసంగా భావించినారు. అమలిన శృంగారం రతి స్థాయిగా కలిగిన శృంగారం కాదు. స్నేహం స్థాయిగా గల “పేయాన్‌రసం'8క

డా॥ ఎం. లావణ్య సరస్వతి గారు__ కాయికమైన కామానికతీతమైన _కేమకు 1పాధాన్యం ఇస్తుంది అమలిన శృంగార సిద్ధాంతం. ఇటువంటి దైహిక వాంఛాతీత మైన (గేమకు (ప్రాముఖ్యం ఇచ్చిన ప్రాచీన (పాక్చశ్చిమ తత్త్వ

(పేమ * సామాజిక చైతన్య చింతనం 1౮7 దర్శనాలను పరిశీరించినప్పుడు వైష్ణవ సం్యపదాయంలోని భక్తి తత్త్వంతోనూ, ప్రేటో (91110) పతిపాదిందిన _పేషు తత్త్వ తోనూ అమరిన శృంగార సిద్ధాంతానికి కొంత వోలిక కనబడే అవకాశం ఉంది ఈ విమర్శకులందరూ అమలిన శృంగార తత్తాన్ని [పత్మేకంగా వివేచిం

చిన వారు. కాగా ఆచార్య ఖండవల్లి లశ్ష్మీరంజ:౦ం, ఆచార్య దివాకర్ల వెంకి

టావధాని, జా పల్లాదుర్గ్లయ్యి, డా కొలకలూరి ఇనాక్‌ మొదలై. వారు పాస్తా వికంగా పరామర్శంచినారు.2 డా అనుమాండ్ల భూమయ్యగారు భావకవిత్వ మందలి పపణయ వాహినిని మూడు వాగొలుగా విశ్లేషిస్తూ ఆందులో అమరి శృంగారం మొదటిదని పేర్కొన్నారు.21

ఈ విమర్శకుల వివేచనలను అభిప్రాయాలను గమని స్తే (పధానంగా శృంగారం దాని అమలినత్వం అస్న దృష్టితో విమర్శ హెగినట్లు కనిపిస్తుంది.

రాయ్మపోలు (వధానంగా శృంగార “కసం దగ్గరి నుంచి కాక (పేమ చగ్గర నుండి ఆరంభించి ముందుకుసాగినారు. ఆయన స్థాపించదలచింది “పేమ తత్తం.' తృణకంకణ కావ్యం ఆయని రచశల్లో మొదటిది ఆ కావ్యంలో (పేమ తత్త్వ నిర్దారణకు పటిష్టమెన పునాది ఏర్పడింది. అనంతర కొవా లన్నింటిలో ఇదే పఎి విధాలుగా చిత్రితమైంది. దీన్ని ఆధారంగా ఇసుకొని ధమ్వాలోకాడుం వరకు వచ్చప్పటిక, “భృంగారం'తో సంబంధం కలుగటం గమనించవచ్చు. అయినా రమ్యాలోకాదులలో మాడా *అమలిని ఖృంగార' పదబంధం కవి

(వమోగించి ఉండలేదని ఇదివరకే సూచింవబడింది. అందువల్ల రాయపోలు

వారి కావ్యాల, విమర్శ కావ్యాలలో సాగిన పరిణామ లక్షణాన్ని అనుసరించి ఆయన

(వరిపాదించిన పేమ తత్తాన్ని,ఆమలిన శృంగారాన్ని వరిశిలించవలసి ఉంటుంది

'పేమమొక్క మౌలికత : మానవీయ నంబంధాలు

రాయ్మఫోలు మానవీయ సంబంధాలను [వధానంగా మూడు అంచేలలో దర్శించినారు ఒకటి భార్యాళ రృ సంబంధం, మాతృ/పితృ-సంతాన నంబంధం తదితర సంబంధం. ఇవి మానవుల (వవృ త్తిలొ క్రమంగా బలిష్టమైన సంబంధాలు.

ఈ సంబంధాలను ఆధారంగా చేసికొని ఆయన (_పిమతత్తాన్ని నిరూపించడానికి

108 రాయ్యపోలు సౌందర్య దర్శనం (వయత్నించినారు. తృణకంక ణంలో *పేమతత్వము' నెజీగిన నాయిక ఈ విధంగా (ప్రేమను ృతిముఖంగా పకటిస్తుంది__

పరమధర్మార్థ మైన దాంపత్య భకి

సన్యమోహనమైన వాత్సల్య రక్తి

సాక్షిమాతసుందరమైన సఖ్యస క్తి

పొందునాదిమమగు [పేమయందె ముక్తి22 “పేమ” అన్నది ఒక అఖండమైన పదార్థం. అది మూడు విధాలుగా అభివ్యక్త మవృుతున్నది. ఒకటి భక్తి రెండు రక్తి మూడు నకి భక్తి అనేది సాధార ఇంగా భగవద్విషంలో వ్యక్తమయ్యేదిగా (వసిద్ధం. భద్రి _పధానమైన మతాలు అనేకం మన దేశంలో విస్తరించినాయి ఏ మతంలో యినా భక్తి స్వరూపం వర మేళశ్వరుడికి సర్వాత్మనా ఆత్మ సమర్చణ రూపాత్మక మైనది. కొబట్టి లకి యొక్క మౌలిక లవణం ఆత్మ సమర్పణ రూసమైంది ఈ సమర్పణ భావంలో కీలకాంశం (పేమ. అది నిర్వ్యాజమెైంది. ఈ సమర్పణవల్ల ఆనందం అనుభూత మవుతున్నది. భగవద్వియంలో కేవలం లక్తుని పరంగానే ఆత్మ సమర్చణ కథావం ఉంటుంది. ఈ చక్రిని రాయ్యపోలు దాంపత్యానికి అనుబంధింప చెసినారు, దాంపత్య మన్నది ఏకవ్యక్రి నిష్టమైందికాదు. ఉభయ నిష్టమైంది. భార్యాభర్త భావం పొందిన ఇద్దరు ఉన్నప్పుడే దాంవత్యమనే దానికి ఉనికి ఏర్పడుతుంది. జాయ మరియు వతి. ఈ ఇరువురి యొక్క సమ్మేళన రూపమైనదే దంపతి అనే పదం. దంవతీ థావమే దాంపత్యం. జాయ, పతి _ ఈ ఇద్దరిలో 1పారాన్మ - అపాధాన్య వివత లేదు, ఈ ఇరువురి సమ్యక్‌ సమ్మేళనమే దంపతిగా రూపొం దింది. ఇరువురిలో వరస్పర సమర్పక లక్షణం ఉన్నప్పుడే ద్విత్వంలో ఏకత్వం కలుగుళుంది అందువల్ల దాంపత్య భక్తి పరస్పరం ఉభయుల ఆత్మ సమర్చ కత్వాన్ని ఉద్దేశిస్తున్నది. వరస్పర సమర్పక లక్షణం కొరవడితే దాంపత్యానికి భంగం వాటిల్లుతుంది. అందుకే ఈ విషయంలో “(పేమ'ఖ క్రిగా వ్య కమవుతున్నది.

పురుషుడు తనను తాను స్త్రీ యందు సమర్చించుకుంటున్నాడు. న్ర్రీ తనను సమర్పించుకున్న రూపానికి (వతిరూపాన్ని తాను న్వలవణాలతో సృష్టిస్తున్నది. వీరి వరన్సర సమర్పక గూవమైన _భక్రి ఫలం సంకానం. 'సంతన్యతే అనేన (ఆనయా) ఇలి సంళాొనంి. దీనిచేత విస్తరిరప చేయబడేది? అని సంతాన పదానికి

[ఫేమ : సామాజిక చైతన్య చిళతనం కకం అర్జం. ఈ విస్తరంపు దంపతుల ,పేమకు, వంళానికీ కూడా. కాగా ఈ సంతానంలో ఉభయుల యొక్క రాగ భావం విసరింవబడుతున్న ది, కేందీకృతమవుశున్నది. అందుకే ఇక్కడ రకి రూపంలో (పేమ అభివ్య కమవుతున్నది. సంతానగత మైన మాకాపితరుల రాగాభివ్య కిలో కొంత తేడా కనిపిస్తుంది. పితృవర మైనది కొంత గూఢంగానూ, మాతృ వర మైంది సువ్యక్త్కంగానూ అనుభవానికి వస్తుంది. సువ్యక్త మైన అనుళవంలో మోహక లక్షణం లీనమై ఉంటుంది. తల్లి _ స్తన్య వదానం ద్వారా శిశువుకు మొట్ట మొదటి అనురాగ స్థానం అవుతుంది. శిశువు పొందే ఆను రాగానికి తద్ద్వారా శిశువులో నెలకొనే అనురాగానికి పత్యషమైన మహేశువు మాతృమూర్తి. అందుకే ఇది సన్య మోహనంగా లక్షింనబడింది.

భార్యాభర్భ, మాతా/పితృ - సంతాన సంబంధాలు ఆవినాభావ లక్షణం చేత ఏర్పడ్డవి. వీటికంటె ఇతరత ఏర్పడే సంబంధం సఖ్య రూపమైంది. ఇక్క._జీ అనురాగం వూర్వ సంబంధాల వంటిది కాక సాక్షిమ్మాత సుందరమైనది. అంటే వరస్పర దర్శనాదుల భావాదుల సమ్మేశనంవల్ల మిక్కిలిగా ఆదరింవ బడేది ఇక్కడ (పేమ భావం ఆస క్షి రూవంగా వ్యకృమవుతున్నది.

ఆశయ భేదం చేత పేమ' అనే అఖండ మైన పదార్థం మూడు విధాలుగా వ్యక్తమవుతున్నది. కాని అది మౌలికంగా ఒకటే. అందుకే ఆదిమమగు [పేమ లోనే ఈ మూడింటికి ముక్తి. అంటే చారితార్థ్యం లభీసుందని రాయృపోలు వారు అన్నారు. ఈ అంకాన్నే మరొక పద్ధతిలో “రమ్యాలోకం ద్వారా రాయప్రోలు (పస్తుతీకరించినారు_

స్నేహ నురత వాత్సల్యముల్‌ జీవితమున

(మ్రేమకంగంబులగు అంగి (పేమ యొకడె

[పేమ శిఖరావరోహణాభిజ్ఞులయిన

మృదు సహృదయుల కివియెల్ల మెట్టులగునుతే “పేమ' అనేది శఖర స్టాయికి చెందిన అంశం అక్కండి నుండి అది ఒక్కొక్క మెట్టుగా జీవితంలోకి అవతరిస్తుంది. ఈ అవతరిస్టున్న దశలలో భిన్నభిన్న మైన నామరూపాలను పొందుళున్నది.త& ఒక దశలో స్నేహళగా, మరొక దశలో

170 “ాయ్య్మపోలు సౌందర్య డర్గ్శనం వాత్సల్కంగా - వివిధ రూపాలతో ఏవిధ నామాలతో (వవ ర్రిస్తున్నది. తృణకం కణంలో చెప్పిన అంశాలే నామాంతరాలతో ఇక్కడ రాయ్మపోలు పేర్కొన్నారు, అక్కడ అరోహణ దశలో చెప్పబడితే ఇక్కడ ఆవరోహణ దశలో చెప్పబడింది. ఈ మూడంశాలు (పేమలో ముక్రిని పొందుతాయి అనడం ఆరోహణ దశ. రమ్యా లోకంలో అవరోహణ దశ. దీనితోపాటు మరో ఒకటి రెండంకాలు ఇక్టడ రాయప్రోలు స్పురింప జేస్తున్నారు. పేమ ఈ జీవితంలోకి (వవేశించినందువల్ల రూపాళ్మకమైన జీవితానుసుణంగా (ప్రేమకు _ స్నేహారులకు అంగాంగీ భావం సంపాదించినారు. అంగిలేని అంగాలు గాని, అంగాలులేని అంగి గాని ఉండవు. ఆంగికి ఆంగాలు లోబడి ఉండేవే. అంగి లషవణమే అంగాలలో భిన్నభిన్నంగా (ప్రవ ర్తిస్తుంటుంది. నామకూపాత్మక మైఎ భేదం ఉండి కూడా ఇవి అంగిలోనినే. ఈ విధంగా ఇక్కడ "స్నెహాదుల (పేమ చౌలికత వ్య క్తీకరించబడింద్‌. మరొక విధంగా గమనిస్తే, భార్యాళ రృ సంబంధానికి వూర్వం ఉండేది = ఉండటానికి వీలైనది స్నేహం. ఇది ఆత్యంత వ్యాపకమైంది ఆ స్టితిలో ఏర్పడ్డ దాంపత్యానికి సంబంధించి సురతమన్నారు రాయప్రోలు సురతమంటే ఉండే సామాన్యార్థాన్ని అ పదానికి రాయ పోలు ఏ సందర్భంలోనూ అంగీకరించలేదు. (పేమ యొక్క ఒకానొక స్వరూపంగానే ఆయన దానిని దర్శించినారు. దాంపత్యానికి ఫలిత మైన సంతానానికి సంబంధించింది వాత్సల్యం. ఒక విధంగా చూస్తే న్నహం నుంచి సురళకానికి, సురతం నుంచి వాత్సల్యానికి ఇలా వ్యక్తి జీవితంలోకి వగినట్లు కనిపీసుంది. ఇటునుంచి _పేమ యొక్క సమ్మగతకు ఇవి [కమంగా ఆరోహణ రీతిలో సహృదయులకు మెట్లుగా ఉపయోగిపాయి. ఈ విధంగా ఆరోహణ ఆవరోహణ [కమాదులో మా ఎపీయ సంబంధాలను, సంబంధ గత మైన “_పేమ'అనే చిత్తవృత్తిని రాయ్యపోలు లక్షించినారు.

మానవులందరూ స్త్రీ పురుష విఖేదం చేత మౌలికంగా రెండే రెండు వర్గాలు. ఈ రెండు వర్గాల వరస్నర సంబంధాల మీదనే మానవ జీవితం, మానవ సమాజం అభివృద్ధి మార్గంలో విస్తరిస్తున్నది, ఈ సంబంధాలను రాయప్రోలు మ'లికంగా నాల్గు రూపాలలో దర్శించినారు. ఆ సంబంధాలను గూర్చి పర్యాలో చించ వలనిందంటూ.___

నరనారీ సంబంధము "

పరిభావింపుము దిళా విభాగము వరుసన్‌

(పేమ: సామాజీీక వైతన్య చింతనం [1 ధర జననీ భగినీ సహ చరీ కుమారీ _కోమము నిజంబగుట సుదీ 1వ అన్నారు కినిని వివరిస్తూ డా స్నుపసన్నాచార్య __ నాఠీనర సంబంధానికి నూతన లవ్యాన్ని చూపిస్తాడు కవి. జనసీ భగి) సహచరీ కుమారీ (కమము ఆది. ఇది ఒక్రచ్మక్రం, జనని నుండి తాను బయలువెడలినద మొదలు తాను కారణంగా ఉద్భవించిన కుమారిదాకా పురుషుని సంబంధము ఒక ఆవర్త మును పూర్తి చేసింది... జనన్యాది చతుష్క్టము. నాలుగు దిక్కులు, జననియు సహచరియు కారణ జాతము. భగినీ కుమారికలు ఇద్దరు కార్యజాతము. ఎనని దగ్గర లాను వాత్స ల్యమున కనులోక్త. భగిని వద్ద తాను ఏకమాతృ జన్య సామాన్య లక్షణము కారణముగా సఖ్య (ప్రేమకు తావు. సహచరి వాల్మీకి చెప్పినట్టు సహధర్మచరి. ఇంతేకాదు, తాను కుమారిక యెడ వాత్సల్యమునుపంచి ఇయ్యవలసినవాడు.కారణ వర్గానికి కార్యవర్గానికి అంతరంగా కొంత సాలక్షణ్యము కొంత వైలమణ్యము ఉన్నది, జననిలో [క్రమంగా సహచరి లీనమవు తుంది. అట్లాగే భగని స్థానంలో కృమారి లయం పొందుతుంది. [క్రమంగా ఈ నలుగురు అమ్మవారి నాలుగంశలు.మహేశ్యరి మహాకాళి మహాలక్ష్మి, మహాసరస్వతి స్వరూపాలు. అంబే ఆదిశ కి విలాసమే ఈ త్రీ స్పరూపము.26 అన్నారు నుదీర్షమైనా ఈ వివరణను [పన్హావించుకొనటానికి కారణం రాయప్రోలు తత్వాన్ని హర్చి విచారించిన వారిలో ఈ పద్య తాత్పర్యాన్ని దాదాపుగా మరెవరూ అంతగా వివరించక పోవటమే. అయితే ఆ పద్భం, ఈ వివరణ కొన్ని _పశ్నల్ని రేకెత్తిస్తున్నది. దిశా విభాగానికీ ఈ నలుగురికీ ఉన్న సంబంధం ఏమిటి? జనని సహచరిలో, కుమారి భగినిలో లీనమైపోతే మౌలికంగా మిగిలేది ఇద్దరే, ఈ నలుగురికి శ్రీ ఆరవిందులు దర్శించిన మహేశ్వరీ మొదలయిన నలుగిరికి ఉన్న సాధర్మ్యాదులు ఏమిటి? జగన్మాత నాలుగు ₹క్తులలో మూడవది శ్రీ మహాలమ్మీ. ఆమె అత్యంత సౌందర్యవతి. ఉదాత్త స్వరూప. ఈ సౌందర్య లక్షణం చేత,

శ79 రాయ్యపోలు సౌందర్య దర్శనం దొని వలని ఆకర్షణ హేశువుగా సహచరి యందు మహాలక్ష్మీత్వం యొక్క ఒకానొక ఆంళాన్ని చూరాన్వయంగా భావించవచ్చు. కాని మిగిలిన వార యందు మిగిలిన శకుల యొక్క అంశాలు అన్వయించే అవకాశం కనిపించడు. సహచరి జననీ స్థానంలో విలీనం కావటానికన్నా జననీ లక్షణం సహచరిలో సం[కమించే అవకాశం ఉంది, స్రీని గూర్చి భారతీయులు భావించే ఆరు లడణాలలో మాతృ లక్షణం ఒకటి.?” ఈ విధంగా గమనిస్తే రాయపోలు నూచించిన ఈ అంశాన్ని మరొక విధంగా ఆలోచించటానికి ఆవకాశం ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. ఈ విధంగా *దిశావిభాగము వరున లో వవర్తించే నరనారీ సంబంధాలు, వాని స్టితి మారేది కాదంటూ రాయ్యపోలు యీ అంళాన్ని_ ళూరుపు పడమర కాని [ప కారము, దక్షిణముదీచి కాని విధమునన్‌ మారవు తదీయ బంఠము, లారంభ సదూ ప్రదశల యందెందు సుధీ 1జీ అని స్పష్టంగా ఇప్పీనారు. అందువల్ల ఈ నాలుగింటిలో ఏ ఒకటి మరొకటిగా మారేది కాదు. దీన్ని ఈ [కింది చ్యకం ద్య్వూరా ఏచారణ కోసం గమనించవచ్చు. ఉనని తూ, ల్లి లు లై క్త! ఇ ర్ట్‌ ప, సహచరి

పేమ : సామాటిక చైతన్య చింతనం 78 ఇక_డ పురుషునికి స్త్రీతో కలిగే పంబండాలను పురుషుని జీవితాన్ని అనుసరించి రాయ్యపోలు చెప్పినారు పురుషుని! జన్మించిన వెంటనే ఒక స్త్రీతో కలిగిన మొట్టి మొదటి సంబంధం జననీ సంబంధం. ఆ తరువాత ఆతని పెరుగుదలలో స్త్రీతో కలిగే తరువాతి సంబంధం . భగినీ సంబంధం యౌవ దశకు వచ్చవ్పటికి సహచరీ సంబంధం ఏర్పడుతుంది. ఆ తరువాతది కుమారీ సంబంధం. ఆంటే పురుషుడికి అతని మొత్తం జీవితంలో స్త్రీతో కలిగే సంబంధాలు ఈ నాలి*ంటిని మించిలేవు. మిగతా ఎన్ని వావివరుసలు ఉన్నా అవన్నీ ఈ సంబంధాలలోనే అంతర్భవిస్తాయి. అంటే తల్లిని బట్టి కలిగే సంబంధాలు కొత మేనమామ మొద లెనవన్నీ జననీ సంబంధం ద్వారానే గురింవబడుతున్నాయి. ఈ విధంగానే మిగిలిన అన్ని సంబంధాలను కూడ గమనించవచ్చు. ఈ నాలుగు సంబంధాలు మారేవి కొపు. వీటిని దిళ్శాకమంలోనే గుర్తించవలని ఉంటుంది. మన దిళా వరిగణనం సూర్యునికి అభిముఖంగా నిలిచి సు రిసున్నాము. ఈ గు ర్రింపులో మొదటిది తూర్పు. పురుషుడికి త్తీలో కలిగే మొదటి సంబంధం జననీ సంఒంధం. అక్కడి నుంచి దిశా కమంలో చూస్తే ఒక వెపు కనిపించేది భగిని, మరొకవైపు కనిపించేది కుమారి. ఈ ఉభయ దిశల మధ్య మరొకటి ఉంది అది సూర్యాఖి ముఖుడైన వానికి వెనుకవైపు. ఆ టిళా స్థానంలో సహచరి సహచరి అంటే తోడుగా చంంచేది అని ఆర్థం అందుకే వెనుకవెపు దిశ సహచరి స్టానంగా గురింవబడింది. ఈ |కమంలో మార్చులేకపోవడానికి కారణం ఒకరు మరొకరు అయ్యే అవకాళం లేకపోవడం. తూర్పున సూర్యకాంచులు పడమటి ముఖంగా (వసరించివచ్చు. ఆ విధంగానే మాతృ లక్షణాలు సహచరి యందు సం్యకమిస్తా యి సూర్యుడు పడమట అస్తమించడాన్ని జనని సహచరిలో కలని పోయిందని చెప్పే అవకాశం లేదు ఈ సహచ6 యెక్క కుమారుడు తన త్తీపురుష సంబం ధాలను గుర్తింపవలనీ వచ్చినవ్వుడు ఆమె సహచరి కాదు జనని. అప్పుడు తదభిముఖంగా దిశా కమంలో మిగతావి గుర్రింపబడకాయి. మొదటిది ఒక చక౦. ఆ చ[కం నుండి మరొక చ్యకం ఏర్పడుతుంది. అంటే రెండవ చ్మకం మొదటి చ్మకాన్ని నగం తనలో కలుపుకొని, సగం కలువుకొనక ఇట్లు వవ ర్రిస్తుంది_

174 రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం ఈ చ్మకాలు అనంతంగా [వపద్తించటంవల్లనే సృష్టి (కమం మానవ జీవితమై అనంతంగా వవంసున్నది ఈ _పవృతి విచ్చేదం కాకుండా. ఈ గొలుసు తెగ కుండ* చూడటం (వతివ్యక్తి కగ్త్వవ్యం ఇది (వజాతంతువు.

రాయ్మప్రోలు చెప్పిని ఈ చ్మకం ప్పరుషడికి స్త్రీతో ఉన్న సంబంధాలను మ్మాతమే ఉద్దేశించినట్టు కనిపిస్తున్నది. మరి స్త్రీకి పురుషునితో ఉండే సంబంధా లేమిటి? అన్న (వళ్న కలిగే అవకాశం ఉంది. నిజానికి స్త్రీతో పురుషక్షికి ఉన్న సంబంధాలను తిరగవేస్తే పురుషుడికి స్త్రీతో ఉన్న సంబంధాలు ఏర్పడతాయి. జనకుడు, ఫోదరుడు, భర్త కుమారుడు - ఇవి ఈ సంబంధాలు స్త్రీకి కూడా పురుషునితో ఈ నాలిగింటికి మీంచి; సంబంధాలు ఉండే ఆవకాళం లేదు. పురుషుడు కేందంగా చెవ్పబడిన ఆంళాలన్నీ స్త్రీని కేంద్రంగా చెప్పే ఈ సందర్భం లోనూ వ 3స్తాంప.

ఇక్కడ గమనించవలసిన మరొక అంళం కూడా ఉంది. ఈ చటాన్ని గమనిస్తే ఆది ఒక కుటుంబంగా స్పష్టవడుతుంది తల్లిదండులు ఆన్నావదినలు, భార్యాభర్తలు తండ్రీకూతుళ్ళు . ఈ మొత్తం ఒక కుటుంబం, కుటుంబమనేది సామాజిక జీవిత వరిణామంలో మాతృస్వామ్యం నుంచి పితృ స్వామ్యానికి వచ్చి నవ్వుడు ఏర్పడింది. అందువల్ల పురుషునికి స్త్రీతో ఉండే సంబంధాలను చెవృటం సామాన్యమైపోయింది. అదిగాక రాయపోలు, పురుమడికి స్త్రీతో ఉండే సంబం

యేమ : సామాజిక వైతన్య చింతనం 176 ధాలు కుమార్గంలో [వవ క్రించటంవల్ల లేదా కలుషితం కావటంవల్ల సమాజ జీవితం కల్లోల మార్షితమవుతున్నదన్న అంకాన్ని వధానీకరించటం కొరకు ఈ విధంగా చెప్పినారు. రాయ్మపోలు సాహిత్య రంగంలోకి (పవేశించిన రోజులలో స్త్రీ జీవితం ఆనేది ఒక (పధాన సమస్యగా ఉంది. దానికి సంబంధించిన అనేకాంళాల పరిష్కాా రాల కోసం [పయత్నాలు జరుగుతూ ఉన్నాయి అట్లాంటి సందర్భంలో రాయ [పోలు తన సాహిత్యాన్నంతా, తన ఆలోచఎశంకతా స్తీ మూర్తికోసం ధారపోయ డానికి కలిగించిన మౌలిక (ప్రేరణ ఇది,

కౌటుంబికంగా ఈ సంబంధాలు ఏర్పడినా, కుటుంబ పరిమిశులను దాటి సమాజానికి ంతటికి వర్రించటం కూడా గమనించదగిన ఆంళళఈ ఆధునిక పట్టణ నాగరిక జీవితంలో ఈ నాడు ఆంత స్పష్టంగా కనపడక పోవచ్చుకాని, గ్రామీణ వాతావరణంలో ఇవన్నటికీ ఈ స్ధితి సజీవంగానే ఉన్నది. కుటుంబేతర వ్యక్తుల్ని కుల మళాది జేదాలను అధిగమించి అయ్య, అమ్మ, అక్కు, అన్న బిడ్ల ఇత్యాదిగా వరుసలు పెట్టుకొని అప్యాయంగా పిలుచు కోవటం ఇప్పటికీ ఉన్నద్‌ం దీన్ని బట్టి [గామమంతా ఒకే “'కుటుంబం'గా భావించి పేమించుకొనే అవకాశం ఏర్పడింది. అయితే కుటుంబంలోని సంబంధాలు నియతం కాగా, కుటుంబే తరంగా వ్యాపించిన ఈనంబంధాలు అనియత మైనవి. అంటే భావనామషయమైనవని ఒప్ప వచ్చు కుటుంబేతర వ్యకిని "అన్న అని పిలుస్తున్నప్పుడు నిజానికా వ్యక్తి కుటుంబ వంధిలోని అన్న కాడు. కుటుంబంలో “అన్న లోటి సంబంధం ఈ వ్యక్రి యందు భావనా మాతంగా పర్యవసిస్నుది. అందువల్ల సమాజానికి ద్యాప్‌ం చిన కౌటుంఓక సంబంధాలు భావనా సంబంధాలని గుర్తించవలసి ఉంటుంది.

లోకంళో తాను స్వయంగా అనుభవించిన ఆంళాన్ని కావ్యంలో భావన ద్వారా అనుభవానికి తెచ్చుకోవటం వనీద్ధమే ఇదే స్థితి కుటుంబ సమాజాలకు స్థూలంగా అన్వయించు కోవచ్చు. సమాజంలో ఈ సంబంధాలు భావనామయంగా వ్యాపించే స్వభావం కలవి కాబట్టి ఇక్కడి వ్యక్తుల అనుబంధాన్ని స్నేహంగా రాయ్యపోలు భావించినారు. ఈ స్నేహ సంబంధాలు విచ్చిన్నం కాకూడదు. సమాజ సువ్యపస్థకు ఇవి కీలకమైనవి. అందుకే రూపనవ%ీతంలో రాయప్రోలు ఇలా అన్నారు_

'స్నేహపూరంబుతో (పకొశించి మించె

మానవ్వలు పెట్టకొన్న సమాజ దీప

176 లాయపోలు సౌందర్య దర్శనం

మది చెదరి చింది పంకిలమలిన సకల

హీనమగు గాదె ఇండ్హ వాకిండ్‌ వరుస 3 అంధే కాదు, దీన్ని గూర్చి విస్తృతంగా వ్యాఖ్యానించినారు కూడా.

ఇక్కడ [వధానంగా గమనించ దగింది సమాజం ఒక దీవం అని. దీవం వెలుగునిస్తుంది. వెలుగు అనంద విజ్ఞానాలకు (వ్రతీక. సమాజం సువ్యవస్థితంగా ఉన్నప్పుడే అది (ప్రకాశిస్తుంది. దీపం సరిగా వెలుగటానికి చక్కని _వకాశం ఇవ్వటానికి నూనె __ మకిలిలేని నూనె తగినంతగా ఆవసరం. సమాజం కూడా సువ్యవస్థితంగా ఉండేందుకు స్నేహం అవనర౦. స్నేహ వదానికి ఉన్న రెండర్థా లను ఠాయ్మపోలు ఇక్కడ ఉపయాగించుకున్నారు. నూనె, చెలిమి అనేవి స్నేహ వదల యొక్క అర్జాలు. సాధారణంగా శ్లేషను ఉపయోగించని రాయ్యప్రోలు ఇక్కడ విశిష్టమైన భావ స్ఫూర్తి కోసం నమర్ణవంతంగా ఉపయోగించుకున్నారు. ఈ స్నేహం (నూనె, చెలిమి) చెదరి చింది పంకిలమయితే ఇండ్త వాకిండ్దవరుస సర్వమూ కోల్పోతాయి అంటారు రాయ్మపోలు. ఇక్కడ ఇండ్లు, వాకీండ్డు - అనే వాటిని పుట్టినిల్లు, మెట్టినిల్లు అనే అర్ధంలో అయన వ్యాఖ్యానించినారు. ఈ వ్యాఖ్యానం స్త్రీ దృష్టితోనే చేయబడింది. పుట్టినిల్లు మెట్టినిల్లు అనేవి స్త్రీ విషయం లోనే తప్ప పురుష విషయంలో వ్యవహరింపబడవు. ఈ సందర్భంలో కుటుంబ సంబంధాలలోని మరొక అంశం గమనించవలసి ఉంది.

దిశా కమంగా చెప్పిన సంబంధాలలోని భగిని కుమారి ఆ కుటుంబంలో ఉండిపోయేవారు కారు. వారు మరో కుటుంబంలోకి వెళ్ళ వలసిందే. వారి స్థానంలో ఈ కుటుంబంలోకి వచ్చేవారు వదిన/మరదలు, కోడలు. వీరికి అంతకు వూర్వం కుటుంబంలో గినికి కుమారికి లభించిన _పేమలే లభిస్తాయి. కొన్ని సందర్భా లళో భగినికి లేని మాతృ స్థానం వదినకు లభిస్తుంది. ఈ విధంగా ఒక కుటుంబంలో నుంచి ఒక వ్యక్తి మరొక కుటుంబంలోనికి వెళ్ళితే, మరొక కుటుంబంలోని వ్యక్తి ఈ కఘటుంబంలోనికి వస్తుంది. ఈ విధంగా కుటుంబాలు వరస్పరం సంబద్ధమవుతున్నవి. అయితే అన్ని కుటుంబాలలోని వ్యక్తులు అన్ని కుటుంబాలలోకి వచ్చి అవకాశం లేదు ఈ అవకాశం లేని చోట నియతమైన ఈ నంబంధాలు అనియతంగా వ్యాపించడంతో కౌటుందిక మైశ (పేమ సామాజిక స్నేహంగా వర్తిస్తుంది,

యేమ : సామాజిక రైతన్య చింతనం 177 ఈ నందర్భంలో మరొక ఆంళం గమనించ వలని ఉంది. కుటుఠబంలో తల్రీబిడ్డ్ణల సంబంధం కార్యాళర్తలకు గల సంబంధళ సామాజిక సంబంధం. సమాజం కుటుంబ వ్యవస్థ కోసం భార్యాభర సంబంధాన్ని నిర్ధేశించింది. అంటే భార్యాభర్భృ సంబంధం కుటుంబానికి మ్మాతమే పరిమితమైంది తప్ప కుటుంటే తరంగా (పవర్తించదు. అందువల్ల సమాజంలో కుటుంబేతరంగా కౌటుంబికమైన అన్ని విధాల సంబంధాల వ్యవహార వ్యాపి ఉన్నది కాని, భార్యానర నంబంధ వ్యాప్తి ఉండదు. అంటే భార్యాభర్భత్వ సంబంధముంటే కుటుంబం తప్పకుండా ఏర్పడాలి. కుటుంబం ఏర్పడని పక్షంలో భార్యాళ రృత్వ సంబంధం ఉండోదుః ఉండకూడదు. ఈ దృష్టితో భార్యాభర్తల కామ సంబంధం సామాజిక మైంది, సమాజ సువ్యవస్థకు సంబంధించింది. ఈ కాము నంబంధం భార్యాభ రృత్వ సంబంధంలోని భాగమే తవ్ప ఇతర సంబంధాలకు అంటనిది. దీన్ని దాంవత్య నర౦బంధం అన్నారు. ఇక్కడ దీనిని నియతం చేయడానికి కారణం ఒక కుటుంబం నుండి సంతాన కారణంగా మరొక కుటుంబం ఏర్పడటానికి . మరొక విధంగా గమని స్తే కుటుంబాన్ని వి స్తరింపజెయ్యటానికి మ్మాతమే ఉద్దేశించబడింది, ఫలితంగా దాంవత్యోద్దేశ 49 సంతానం. ఈ [(పయోజనం నెరవేరిన తరువాత కామ సంబంధం అణగారిన తర్వాత ఆ భార్యాభర్తలిద్దరూ సామాజిక వ్యకులౌతున్నారు. ఆందుకని కామ నంబంధి స్రానంలో స్నేహ నంబంధాన్ని రాయప్రోలు భావించినారు. నిజమైన సంబంధం భావనామయంగా వరిణమించిన సందర్భంలో, స్నేహపదంతో ఉద్దేశించిన అంకాన్ని ఇక్కడ కూడా అనువ ర్రింపచేస్తే దాంపత్య (పయోజనం తరువాత ఈ స్ట్రీ పురుషుల సంబంధం భావనామయమే అయి స్నేహ బంధలి "ెనవేసుకుంటుంది. ఈ స్నేహ సంబంధాన్ని భవభూతి మహాక వి *'సుమానుషమిని వ్యవవారించినాడు 3] సంపత్కుమారాచార్యులుగారు దీనిని ఇట్లు వ్యాఖ్యానించినారు సనుమానుషమన్న పదము ద్విముఖ మైనది. దాంపత్యము, సౌజన్యము అని రెండర్జములు. ఈ రెండింటి యవినాభావ సంబంధము భవభూతి 'సుమానుషి మన్న యొక్క పదముచే వ్య క్రీకరించినాడు. థీ సీతారామచందుల దాంపత్య సౌహార్ట స్వరూప మీవిధ మైనది.32 ఈ విధంగా భవభూతి సుమానుషమన్న దానిని స్వీకరించిన రాయ్యపోలు. (12)

1708 రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం రతి చితృదార్థమది ఫు ష్పితమయి స్త్రీపుంసయోగ చిరశిఇా "స్నే హిశతమయి సుమానుషభవ (కతు కల్యాణంబునకగు రమ్మముగ నుదీ 33 అని అన్నారు. సుమానుషమును ఆయన ఒక (కతువుగా భావించినారు (కతువు కున్నంత పవ్మితత సుమానుషానికున్నది అందుకే భార్యాభ రృత్వ సంబంధాన్ని, నంతొన (పయాజనవంతమైన కామ సంబంధాన్ని, దాని తరువాత పరిణమించ వలసిన స్నేవోన్ని = మొత్తంగా ఒక పవ్మితమూ, ఉదాత్తమూ ఆయిన సామాజిక విషయంగా రాయపోలు భావించినారు. ఈ పవితత నుండే కుటుంబం రూపొందు తున్నది. కుటుంబం నుంచి సమాజానికి, సమాజం కంచి కుటుంబానికి పరస్పర (వభావ జనకంగా స్నేహభావం వరివ్యాప్తమవుతున్నట్టు ఈ విచారణలో గమనించ వచ్చు. కాగా కుటుంబ సంబంధాలకు సామాజిక సంబంధాలకు అన్నింటికీ మూల మైంది _పేమ. వివిధ నంబంధాలలో ఈ | పేమ, వివిధ వామ రూపాలతో (వవర్రి స్తు్చు దె, అఖండమైన వర(బహ్మము నామరూప పరిచ్చిస్నమై జగత్తుగా వ్యవహ రింపబడినట్లు, (పేమ నామరూవ భేదాలతో కక్రి రక్తి, సక్తులుగా స్నేహ సురత వాత్సల్యాదులుగా వ్యవహరింపబడుతున్నది. నివృత్నిమారగ్గంలో పరతత్వానికున్న స్థానం (పవృత్తిమార్గంలో (పేమకున్నది. పేమ: వైతన్య నంటప్రదాయం వరతత్తోపాసనా మార్గంలో భక్రియోగం భారతదేశంలో అత్యంతంగా వ్యాప్తి చందింది. రకరకాలయిన లక్రి ఉద్యమాలు భారతీయ జనజీవనాన్ని మిక్సి లి పభావితం చేసినవి. వలువురు మహానుభావులయిన భకులు తమ అనుభవ జ్ఞాన పూర్వకంగా విశిషముయిన సర్మవదాయాలు నెలకొలి నారు వీటిలో త్మీవ మైనవీ, సాత్తికమయినవీ ఉన్నవి, ఆత్యంతార్థ9ంగా, మాధుర్యవమరయంగా ప్రవ రించిన సాత్త్విక _ శుద సాత్విక సంపదాయాలో తన్న మహా,పభు సంప వాక జ్యో ౧0 న్య టి గో జై ల న్‌ దాయం విశిష్టమయింది. (ధానంగా ఇది బెంాల్‌ (ప్రాంతంలో విసరించింది. ఈ నంవదాయం నంబావించిన భ్‌ కి స్వరూవ స్వభావ (వభావం రాయ పోలును ఓపేమానుభవ . వివేచనా మార్గాన మిక్కిలిగా (వభావితం చేసింది. అందుకని

(పేమ . సామాజిక చైతన్య చింతనం 170 వైతన్య భక్రి సంప్రదాయానికి సంబంధించి స్థూలంగా మౌలికాంళాలు స్మరించు కోవటం (పసుతానికి ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది.

క్రి సర్మవదాయానికి ఆద్యుడైన నారదుని భక్తి న్యూకాలు భక్తి నంపదాయంలో అత్యంత (వనీద్దమయినవి. “రూవనవనీతంలో భామతిముఖంగా రాయ్మపోలు._

నారద కంర కాసారమందే _పేమ మృణాళములు పాదుకొని

భదక్సి ధిక్షా నూతములుగా భాసించినవి. [పపంచంలో తీపి

చిలికే భవ్య థావములగ్ని వాని పువ్వులే. ఈ మహామరుర

భావము అనంతముఖముల (పతిఫలించి మానవ కంరములలో

సంకీర్తన శ్రుతిగా వ్యాపించింది.ో అన్నారు. అట్తాంటి మహా మధుర భావానుభవ మహితుడైన నారదుడు లకిని నిర్వచిస్తూ ఆది వరమ్మ పేమరూవ మన్నాడు.3 (సేమయొక్క_ వరాకాష్ట్ర స్థాయి భద్రి అని తాత్సర్యం. ఈ [పేమ లోకంలోనిది. సర్వమానవుల విషయంలోనూ వాస్తవమయింది. ఈ వాస్తవిక (పేమ యొక్క అళ్యుత్కృష్ణు దళ వక్తి, వైతన్యుని సం్రపదాయం ఈ పరమ [పేమ నుండి పిసరించింది.

వరళత్వం శ్రీకృష్ణరూపమయింది. ఆయన స్థానం బృందావనం. శ్రీకృష్ణుని మరొక రూవం నారాయణుడు. ఆయన స్థానం వైకుంళం. భక్తులకు శ్రీకృష్ణుడే వరమృప్రావ్యం. జీవితంలో మానవుడు సర్వదా అన్ని విధాలా ఆనందం కొరకే అన్వేషిస్తున్నాడు. శ్రీకృషుడు వరమమైన ఆనంద స్వరూపం. అందువల్ర శ్రీకృష్ణునిని బృందావనంలో పొందటమే, చైతన్య సం్యవదాయాన్ని అనుసరించి, భక్తుడి పరమలవ్యుం, భక్తులు నాలుగు విధాలుగా కృష్ణుడిని ఆశయిస్తారు. ఆ నాలుగు.

దాస్యభక్తి, సఖ్యభ క్తి, వాత్సల్యభ క్రి, కాంతాథ క్తి. భక్తులు తమతమ సంస్కారానురూపంగా, భక్తి భావంలోని తీవతను అనుసరించి వారివారికి అనుగుణమంిన భక్షి విధానాన్ని అనుసరిస్తారు, దాస్య భక్తిలో సేవక భావం, నఖ్యభ క్రిలో కృష్ణుడితో సమస్థాయి భావం, వాత్సల్య అక్తిలో మాతృ - పితృ భావం, కాంతాభ కిలో (ప్రేయసీ భావం భావ్యమవుతుంది. కాంతా కిలో

180 రాయ్మపోలు సౌందర్య దర్శనం లిక్సులు గోపీకా భావాన్ని పొందుతారు గోపికా భావనలోని దివ్య పేమ ఆత్యంత సమ్మగతను పొందినవ్వుడు “'మహాభావం” అని వ్యవహరింవబడుతుంది. గోపికా _ కృష్ణుల మధ్య సంబంధం అవధులులేని పియా - పియుల సంబంధం. శ్రీరాదా దేవి 'మవాభావం రూపుగొన్న విశిష్ట స్వరూపిణి.

“రతిఅనేది ఆసక్తి రూపం. ఇని పేమగా పరిణమిస్తుంది. ఈ దశలో మనస్సు మృదువవుతుంది. నాది అనే భావం. అంటే శ్రీకృష్తుడు నావాడు అన్న భావం - మమత ఏర్పడుళుంది. సర్వథా ఆతన్ని గూర్చిన ఆలోచనే సాగుతుంది. (పేమ తరువాతి మెట్టు స్నేహం, ఈ దశలో మమత్వం మరింత త్మీవమపుతుంది, ఈ స్నేహం *“మానం'గా పరిణమిస్తుంది మానం 1పణయం గా ఎదుగుతుంది. ఈ దశలో శ్రీకృష్ణునితో సమత్వం కలుగుళుంది. పణంపం రాగంిగా పరిణ మించిన దశలో కృష్ణునితో కలిసి పోవాలన్న త్మీవత కలుగుతుంది రాగం అనురాగం'గా వరిణమించినవుడు అనుక్షణ వినూత్న బౌందర్యానుభవం కలుగు తుంది. ఈ అనురాగం 'మహాభావం? లో పరిణమించటం - (పిమయొక్క శిఖర దశ.

దాస్యరతి రాగందాకా, సఖ్యరతి ఆనుకాగం అంచులదాకా, హత్సల్యరతి అనురాగం ఆవధులదాకా ఎదుగుతుంది. గోపీకల మధుర రతి మాతమే మవి లావంగా వరిణమించగలుగుతుంది. (పేమస్థాయివరకు ఎదిగిన రతీ 'ళశాంతరతి'గా వ్యవహరింనబడుతుంది. ఈ విధంగా కాంత, దాస్య, సఖ్య. వాత్సల్య, మధుర అన్న భేదాలతో రతి అయిదు విధాలు. భక్తి మార్గానికి చెందిన ఆలంకారికులు ఈ రతి భేదాలు ఆధారంగా అయిదు రసాలను భావించినారు.

ఐశ్వర్య _. మాధుర్యాలు భగవల్లకణాలు. వేదపురాణాదులు ఐశ్వర్యాన్నే భగవల్లక్షణంగా భావించినాయి. ఈ ఐశ్వర్య లక్షణం వలన భగవద్విషయంలో భక్తుడికి భయం కూడా ఉంటుంది. తన దోషాలకు భగవంతుడు తనకు శిక్షిస్తా డన్న భయమది ఇట్టాంటి వాళ్ల భావించే భగవత్‌ స్వరూపం నారాయణుడు, నారాయణ భక్తులు వైకుంఠానికి మాతమే చేరుకుంటారు అయితే నారాయణుడ శ్రీకృష్ణుని స్వాంశరూపం: నమ్మగ రూవం శ్రీకృష్ణుడే. సౌందర్య - శివత్య - అనంద మూర్తి ఆయన, ఇదంతా కలనీ 'మారుర్యం' గొ వరిణమినున్నది. ఈ మాధుర్మమే వరత త్వృమౌలిక లక్షణం ఇదే అచ్చమయిన భక్తుల పరమ (పావ్య

(పేమ : సామాజిక వపైతన్య చింతనం [త్రి 1 మైన అంశమని “చైతన్య చరితామృతం” రచించిన కృష్టదాస కఎరాజ నిర్ణయం. చైతన్య సం్మవదాయాన్ని అనుసరించి భగవత్‌ స్థానాలు మూడు. బృందొవనం, ద్వారక, వైకుంఠం. మారుర్య వావం బృందావనంలో పొంగి పొరలేంత (వధానంగా ఉంటుంది. ఇక్కడ ఐశ్వర్య లక్షణం వ్యక్తం కాదు. ద్వారక కూడా మాధుర్య స్థానమేగాని బృందావన మంతకాదు ఇక్కడ బఐశ్వర్మలవణ స్నూ 6 ఉంటుంది. వైకుంఠం పూర్తిగా ఐశ్వర్య లవణం వలది. మాధుర్య లక్షణం ఇక్కడ వ్యక్తం కాదు ఈ దృష్ట్యా “మహాభావ' దశకు చేరుకొన్న గోపికలకు ప్రాసం బృందావనం దాస్య, సఖ్య వాత్సల్య, మధురరతి దశలకు చేరుకొన్న వారికి స్టాసం ద్వారక. ఐశ్వర్యభావుకులయిన వారికి స్థానం వైకుంఠం

బృందావనంలో మాధుర్య థావానికి చెందిన వివిధ పార్శ్వాలకు అనుగుణంగా మోక్షం గూడా వివిధంగా ఉంటుంది. ఇది సారప్టి, నారూప్య, సాలోక్య, సామీవ్య, సాయుజ్య అని అయిదు విధాలు (క్రమంగా సమానమైన ఐశ్వర్యం, సమానరూపం, సమాన లోకం, సమీప వృత్తి వరమేళ్వరుడిలో ఐక్యం అనేవి వీటి లవణాలు. వీటిలో భక్తులు మొదటి నాలింటినే వాంఛిస్తారు కాని, సాయుజ్యాన్ని కోరనే కోరరు. సాయిజ్యంలో *తాను అనుభవించటం అనే లవణం ఉండక పోవటమే ఇందుకు కారణం. భక్తులందరూ మాధుర్యానుభవాన్ని కాంవిస్తారు. ఈ విధమైన మోఖానికి సృపాప్తి' అని వ్యవహారం.౫

చైతన్య సం్యవదాయానికి చెందిని ఈ అంశాలను గమనిస్తే రాయప్రోలు అలోచనపై దీని (వభావ పరివ్యాప్పి, పరిమితులు వ్యక్తమవుతాయి.

రాయ్మపోలు (పేమ సంవ్యాపికి సంబంధించిన విచార విధానంలో ఆయన ఉవయోగించిన రతి, (వేమ, సఖ్బం, వాత్సల్యం రాగం అనురాగం, మహారతి మొదలయిన వదాలన్నీ చైతన్య సం్యపదాయానికి చెందినవిగానే గుర్తించవచ్చు. అయితే గమనించ వలసిన (వధానాంళం - చైతన్మ భక్తి సంప్రదాయం పర తత్త్వాన్ని లక్షించి (వవర్తించగా రాయ్మపోలు (శ్రేను సంప్రదాయం చృశ్యమాన లోకానికి సంబంధించి (వవ రించింది. చైతన్య సంపదాయంలో కృష్ణుని మూడు శకులు గుర్తింపబడిన . స్వరూవ శకి, జీవ శకి, ్మవకృతి, వధాన రూపంగా వర్తించే మాయా శక్ర సత్త్వ రజ, స్తమోగుణ్యతయాత్మకం. ఈ మూడూ ఈ లోకానికి సంబంధించినవే పీటిలో ఉ త్తమమయింది సత్వ గుణం. ఈ సత్త్వగుణం

182 రాయప్రోలు సౌందర్య దర్శనం న్వరూప శక్రికి నంఐంధించి సంధిని, సంవిత్‌, వ్లోదిన్టీతయ సమాహారం. ఇది శుద్ధ నళత్వం.3? రాయపోలు ఈ ళుద్ద సత్త్వ విషయమును గాక సత్త విషయ మునే (గహించినారు. అందుకే నవ్యకవి____

సాత్విక (పేమ కోళీ పేశలములయిన

వత్సలామృత రుచులను వలచెనేడుకి అన్నారాయన. ఈ విధంగా లోకవవృత్తికి సంబంధించిన గుణ్యతయంలో ఉత్తమ మైన సత్వ గుణానికిచ్చిన (పాధాన్యాన్ని బట్టి రాయపోలు రంగం ఠోకమని స్పష్టవడుతున్నది. పేమ భూమిక : నమాన ప్రతిపత్తి

చైతన్య సర్యవదాయంలో భావింపబడిన క్తి లేదాలలో స్నేహ, సఖ్య కొంఠా భక్తులను స్వీకరించి దాస్యభక్తిని మా[తం ఎక్కడ కూడా రాయప్రోలు (వస్తావించక పోవటం విశేషంగా గమనించవలసిన అంళం, ఈ సందర్భంలో రాయ్మపోలు వ్య కిత్వం సువ్యక్రమవుతుంది. దేశ స్వాతల్మత్యోద్యమ పభావ తీవతలో తలమున్క్మలయినారాయన, దాస్య శృంఖలాలను తెగదెంచటం ఆయన వావనలో అవిభాజ్యమయిన ఆంళం. అందుకే ఆయన నవ్యకవిత్వోద్యమ [వవర కులు కాగలిగినారు ఈ అంశాన్ని స్మరిస్తే (పేమ విచారణలో దొస్య%పవృతిని ఆయన నిరాకరించటంలోని జొచిత్యం వ్యక్తమవుతుంది. ఆయన సమస్థాయినే సర్వ్యకా (ప్రేమ మార్గాన లక్షించినట్లు గమనించవచ్చు. 'తృణకంకణ” కావ్య నాయికా ముఖంగా___

కనుల నొాండొరులను చూచుకొనుట కన్న

మనసులన్యోన్య రంజనల్‌ గొనుట కన్న

కొసరి 'యేమోయిీయని పిల్చుకొనుట కన్న

చెలుల కిలమీద నేమికావలయు, నఖుడ ఎ అంటారు రాయ్యపోలు. ఈ సఖ్యంలో సమానత్వం, అన్యోన్యత్వం (వతిపొదింపవ బడినవి. నిజానికి ఈ లవణాలు లేనిచోట సఖ్యానికి ఆస్కారమే ఉండదు. స్నేవాంలోనూ ఇదేస్టితి దాంనత్య విషయంలోనూ రాయ్మపోలు ఈ విధమైన సమాన స్థాయినే భావించినారు. దాంవత్యాన్ని గురించి వివరిస్తూ ఆయశ_

[గేవు : సామాజీక చైతన్య చింతనం 188 దాంపత్య [4హణంలో అవ్య క్తంగా ఒక మహా క్రతువు ఇరుగు చున్నది. పురుషుడు శిము కై ంకర్యమయిన బహ్మచర్యమును పరిత్యాగం డేస్తున్నాడు త్రీ కూడా పితృ గో[తింతో వాటు తవ ఆక్షయ కవ్వా సౌభాశ్యమును విసర్డిస్తున్నది. ఉభయి త్యాగ భాగచేయమే దాంపత్యం

అన్నారు. దాంపత్యంలో శ్రీ పురుషులకు నమాన (వతిపతి ఇక్కార పన్తుతీక

రింవబడింది ఉభయి(తా “త్యాగం” అన్నది ఉన్నది ఏకవవషమయిన క్యాగం

కాకుండా ఉభయి పక్షళత్యాగ ధాగధేయమే దాంపత్యం. దాంపత్కమన్నది ఒక

(కతువుగా రాయప్రోలు లక్షించినారు (ొతుత్వం నామాశిక కిల్ఫాణానికీ ఉదాత్త

తక్కూ. పవ్మితతకూ ఇకిడ ఉపలక్షకం౦. సమత్వంలోనే ఈ ఆంకాలన్న

అవులపుతాయి.

ఆయితే రాయప్రోలు ఈ సందర్భంలో త్యాగాంళాలను పురుష పమవంలో ఒకటీ, న్ర్రీ పషంలో రెండూ పేర్కొన్నారు అంటే, త్యాగ విషయంలో సన్తీకే అధికా?న్ని రాయప్రోలు భావిస్తున్నారు. మౌలికంగా రాయ్యపోలు ఆలోచన శ్రీ

(పారాస్యం గలదనే అంశం ఇక్కడ స్మరించుకోవలసి ఉంటుంది. ఉభయుల -

స్రీ పురుమల (పసక్తి వచ్చినప్పుడల్లా స్త్రీ ప్రాధాన్యం తప్పకుండా ఆయన వ్య క్తీక

రిసారు (పేమార్చనా (పస్తావవలో_

నాయికా శాయకులలోన నాయికయె స

మగ చరితార్థ యగును (కేమార్చృనమున,

తన వయో దానమున, పసూత (ప్రసాద

మంది పునరభిరంజనల్‌ పొందుకతనేే అంటారు. ఏ కొద్ది సందర్భాల్లోనో ఉభయ (పస్తావన తప్ప రాయప్రోలు ఆలోచనా విధానంలో న్తీకే [పాధాన్యమన్న అంశం ఆయన కొవా లోనూ,

(౮ మ నిల

రమ్యాలోకాది విమర్శ (గంథాల్లోనూ గమనించవచ్చు. రాయ్మపోలు కావ్యాలన్ని నాయికా (వధానాలే.

దైతన సంవదాయంలోని రతి, (పేమ, స్నేహం, మానం, (పణయం, రాగం ఆనురాగం, మహావొవాల ఉత్త రోత్తర పరిణామంలో (కమోదాళ్త విదానాన్ని

సరీ రాయ్మపోలు సౌందర్య దర్శనం గొక, ఆయా అంకాలకు సంబంధించిన వాటి నన్నింటినీ రాయప్రోలు సమస్థాయికం గానే అవీంచినారు. ఆయితే, అక్కడక్కడా సంప్రదాయ స్ఫూర్తి తేక పోలేదు.

మధుర శెశవ లావణ్య మసృణమయిన

బాలకృష్ణ ముఖోపా స్తీ బరవళించు

రాధరక్ష కంఠ్మకుతిన్‌ (పతిరవించు

వఏతదమలీమసానురాగాతిశయ మె*2 అన్నారాయన. ఇక్కడ రాధ 'మిహాభావ స్థాయికి (వతిరూవం.*అనురాగాతిశయం' అంటే అనురాగం వరిణమించే మహాభావమన్న స్పూర్రి ఇక్కడ ఉన్నది అమలీమ సత్వం ఆ మవోభావ స్వచ్భృతకు సూచకం “రూపనవనీతం' [పధానంగా చైతన్య సంవదాయాన్ని ఆత్మీకరించుకొన్న రచనగా సులభంగానే గుర్రించవచ్చు. ఇందులో (వన క్షమయ్యే “మధురిబృండావనానికి (వతిదూవం. అక్కడ ఒక కలకలాన్నీ, కలవరాన్నీ కల్పించి రాయ్మపోలు పేమ యొక గా విశ్వరూపాన్ని చ్మతించినారు. శూవనవనీతం చివర తెరలోని మాటగా రాధా వాక్యం _ వద్యం ఒకటి వినవస్తుంది. అది ఇది_

చెలువము చిట్లి చిల్కలు కృషించిన కెంజిగురాకు పోల్కి మి

క్కిలి కసుగందె నీపెదవి, కృష్ణుడ ! ఎవ్వరు పట్టి పీల్చిరో

విలవిలలాడ; ఈ రదన పీడన మెక్కడి (కీడనంబొ, 1

న్నుల గనలేదు రాధ పలునొాక్కుల జాలిన నీ స్వరూపమున్‌*4 ఈ వద్యం విని నారదుడు_

“అదిగో, రాధాదేవి స్వరూపావతార లక్షణము నిరూపించు

చున్నది. పోదము రండు.*ీ అంటాడు. పె వద్యం రతి స్థాయి నుంచి మవిఖావ స్థాయి దాకా సర్వమూ స్ఫురింవజేస్తుంది. అందుకే నారదుడు ఇదంతా 'రాధాదేవి స్వరూపావతార లక్షణము'అన్నాడు అవకార స్వరూవం రతి స్తాయి నుంచి మవాభావ స్థాయికి ఎదిగి “అవతారంగా సమ్యగత్వం పొందింది. రాధా స్థాయికి చేరుకోవటానికి అన్నన్ని దళలున్నాయని ఠార్పర్యం. 'రాధి వతీక. ఈ నేమ యొక్క

(పేమ. సామాజిక చైతన్య చింతనం 1ేరీ5్‌ సమ్మగతకు కల్పించుకొన్న 'పేరు రాధ. రూవనవనీతంలో (పారాన్యం వపాంచిన “మాధుర్య వాదం కూడా చైతన్య సం్యవదాయ [వలావాన్నే స్పురింవకేస్తుంది. కాంతాభక్తి ; దాంపత్య నిష్ట చైతన్య సం్యవదాయంలో వివిధ దశలుగా, వివిధ స్థాయులుగా భావించ బడిస దర్శించబడిన (పేమ కృష్ణ పరంగా (వసరించటం, (వ్రవర్రించటం న్పష్షమే. అయితే, స్నేహం, సఖ్యం విషయం అట్టా ఉంచి కాంతా భక్తి రూవమయిన ,_పేమను లౌకికంగా అనువ ర్రించి గమనిస్తే, ఆది (పేయసీ .-_పియు లకు సంబంధించిన (_పేమగా స్పష్ట వడుతుంది ఒక విధంగా ఆలోచిస్తే లౌకిక మయిన (పేయనీ - ప్రియ సంబంధి (పేమయే అత్యుదా త్రీకరింపబడి కాంతా భక్రి రూవంగా దర్శింవబడిందని చెవృవచ్చు.45 బృహదారణ్యకోవనిషతులో తద్యథా [పియయా శ్రియా సంపరివ్వక్తో న బాహ్యం కించన వేదనాంతరం, ఏవమేవాయం పురుషః (వజ్ఞానా త్మనా సంపరిష్వక్షో న బాహ్యం కించన వేద నాంతరమ్‌** అని చిప్పబడింది.. 'కార్య కారణాత్మకమయిన శరీర సంబంధము లేక వరమాత్మతో నైక్యము భజించిన పురుషునకు భావ్యాభ్యంతర జ్ఞానము గాని సుఖ దుఃఖ జ్లొనము గొని ఉండదు. దీనికి నిదర్శన వాక్యమిది : (పియాలింగితుడగు పురుషునకు బాహ్యాభ్యంతర ధ్ధానము ఉండుటలేదు గదా ,17 ఈ విథంగా లౌకిక మయిన పేయసీ (పియుల విషయాన్ని జీవ - పరమాత్మలకు సంబంధించిన విషయంతో ఉవమించటం ద్వారా దాంపత్య నిష్ణమెన కాంతాభక్రి స్పష్షమవు తున్నది. కాగా, ఆచార్య తుమ్మపూడి కోటిశ్వరరావుగారు అన్నట్లు భక్తికి వాక్కు శృంగారమే. అంటే, భ క్ష్యనుభవాన్ని పక టించే భాష అంతా శృంగార రసోచితమే. దీని ద్వారా దానికి వ్యక్తికృతి. ఇది జీవ సంపుటిలోని అనుభవ స్వరూపాన్ని బట్టి చెప్పినదూట. ప్రపంచ సర్వ సాహిత్యాల్లోనూ దైవాను భవం శృంగారాత్మక శబ్దంలోనే (పకటించబడ్డది. వేదంలో మంతం కంటే అద్భుతోదాహరణమేం కావాలి?

186 రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం ఉత త్వః పశ్య న్న దదర్శ వాచం ఉత త్వః శృణు న్న శృజోత్యేనామ్‌ ఉతో త్వస్మె తన్వం విస్యసే జాయేవ పతృ ఉశతీ సువాసాః బుగ్వే. 10.71-4. (చూస్తున్నవాడికి కన్నించటం లేదు, వినేవాడికి విన్నించటం లేదు. వాక్కు సువస్ర్రయైన పియవలె వివస్త్రయై తన స్వరూపాన్ని పతికి చూపినట్లు అర్థాన్ని (వదర్శిస్తుంది)ి మతానుళవమైన టీవేశ-ర సంయూగం = దివ్య దాంవత్యానుభవం అత్యంత సన్నిహితం రెండు అనుభవాలూ ఆత్పార్పణంలో సదృశ మైనవి,48 ఈ ఆంశాలను గమనిస్తే లౌకికమయిన చాంపత్యం అత్యుదాత్త స్థాయికి చేరుకున్నప్పుడు దివ్యత్వాన్ని పొందుశున్నదని స్పష్టమవుతుంది. అయితే, ఈ అత్యుదాత్త స్థాయికి చెందటంలో మౌలికమయిన అంశం ఏమిటి ?. అంటే, ఏ అంశంవల్ల సామాన్య లౌకిక స్థాయికి చెందిన (పేమ దివ్య మవుతున్నది ? ఈ సందర్భంలో రాయపోలు (పస్తావించిన అంశాన్ని గమనించ వలనీ ఉన్నది. భారతీయ సంపదాయంలో లక్ష్మీనారాయణులు, పార్వతీ పరమేశ్వరులు, వాణీహిరణ్యగర్భులు దంపతులుగా భావించబడటం (పనిద్ధమే అయికతే, వీరి “దాంపత్యం” లౌకికమయిన, శన్త్రీ పురుష సంభోగాత్మక మైన దాంపత్యమా ? రాయ్మపోలు ఇదే అంశాన్ని ఈ విధంగా వస్తుతీకరించినారు_ పార్వతీ పరమేశ్వర బాంధవమున భారతీ (బహ్మదేవ దాంపత్యమందు విషయ సురత (పనక్రి భావింపగలమె ? రసమనౌచిత్యమున మలీమసమయగుట.ి యామినీచందులకు మిధునానురకి పద్మినీమి తులకు వరూవరుల వలపు గారవించిరి కవులు శృంగార్థకృతుల; సురతమేది? ఆ (వకరజకాొంతరములందు. . పార్వతీ - వరమేశ్వరాదులు వైతన్సవంతమయిన జంటలు. కొని, యామినీ _ ఆ విభోంగా కాదు. యామినీ ఒక కాల ఖండం.

(పేమ : సామాటీక చైతన్య చింతనం 18? పద్మని వకృతిలోని ఒక జడ వదార్దం. ఇక్కడ లౌకికమయిన “సురతా' నికి (వసకి లేనే లేదు. *'రసమనౌచిత్యమున మలీమనమయగుట' అన్నప్పుడు *“ఠన్తం) ఆలంకారిక వరిభాషలోని 'రసం' కాదు. (పస్తుత సందర్భాన్ని అనుసరించి “దాంవత్యర క్రి' రెండవ వద్యంలో అనురక్తి, వలపు అని స్పష్షగా చెవ్పబడింది. కాగా పార్వతీ వరమేశ్వరాదుల దాంపత్య రక్తిలో 'సురత (వనక్తి అనౌచిత్యం యామినీ చం[దాదుల దాంపత్య రక్రిలో సురత మే లేదు. అంటే, సురత (వనక్రి లేని దాంపత్య రక్కి ఉండే అవకాశం ఉంది ఆయితే, ఉదాహృత సంద ర్భాలవంటి చోట సురత పసక్తికి ఆవకాశం లేక పోవచ్చు కాని, లౌకికంగా దంపతుల విషయంలో ఈ [(వసక్తి లేకుండా పోవటం అసంభావ్యమయిన విషయం, మర్కి ఇక్కడి ఈ |వసక్తి కూడా 'అనౌచిత్యమున మలీమస త్వం కలిగిస్తుందా ? - అన్న (వళశ్న కలుగికుంది. ఈ (పళ్నకు సమాధానమిస్తూ డా నంవత్కుమారాచార్యులు గారు_ దంపతీ నిష్టముగా సంభోగ పస క్తి యున్నది. అయితే అది సామాజికముగా వ్యక్తి నిర్వహింప వలసిన ధర్మమునకు సంబంధించినది. ఆ విధముగా అది అంగీకార్యమగుచున్నది. “వజా తంతుం మా వ్యవచ్చేత్సీః'అను ఉపనిషద్వాణి యొక్క- అవచ్చిన్నత్వమును నిర్వహి=ప వలసీన పవిత సామాజిక వాధ్యత నుద్చోధింప జేయుచునృది. 'గృహమేధిత్వము సంతా నార్థమే యని కాళ?దాన మహాకవి [పవవనము.., కాగా, దంపతీ నిష్టముయిన సంభోగ విధి విషయ మయత్వమున తయము పొందునదే యయినను, ఆది 'కివలము దైహిక విషయ వాంఛా పరితృ ప్రిగా కాక, రూపాంతర సం గహమున నామాజికముగా అద్వైతము సాధించిన దంపతులు నిర్వహించ వలసిన సవిత ధర్మమునకు సాధక మగుటచే ఆత్మోత్తారక 'మగుచున్నది.53 అన్నారు. ఇక్కడ గమనించవలనిన [పధానాంశం లౌకిక దంపతీ నిష్టమెన సురతమన్నది దానికొరకదిగా కక తోక స్థితికోసనమయిన సంతానానికి సొధకం

186 రాయప్రోలు సౌందర్య దర్శనం కావటంవల్ల అనౌచిత్యం కొడు అనేది. కాగా పాశవికమయిన దైహిక వాంభా పరిపూర్తి మాత్రంగా పరిమిత మయినప్పుడిది ఆనౌచిత్యం, సంతాన పరమార్దంగా సాగినప్పుడు బొచిత్యం అవున్నది. ఇది లౌకికమయిన బౌచిత్య - అనౌచిత్య దృష్టి. అందుకే రాయప్రోలు.

విషయ మయనుయిన సంభోగ విధి జగాన

క్ష్షయమయయ్యు, రూపాంతర సం[గహమున

స్ముపజొతం[త నిర్వాహ సూ(తమగుట

తలచెదరు దంపతీనిష్ట ధర్మముగనెచె అన్నారు. పూర్వ కావ్యాల్లో దాదాపుగా అంతటా సంకాఎ (పసక్రి లేని సురత వర్ణన సురత మ్మాతంగానే పర్యవసించి ఆనుచిత మపుతున్నదని రాయ్మపోలు శాత్పర్యంగా భావించవలని ఉంటుంది. ఈ దృష్ట్యా కుమారసంభవంలో కాళదాసు వర్పించిన పార్వతీ పరమేశ్వరుల సురత వర్షన అనౌచిత్యం కొదని స్పష్ష పడు శుంది. లౌకిక విషయమే అక్కడ పార్వతీ పరమేశ్వరులకు అనువ 30చ బడింది ఈ విధంగా గమసీస్తే, లౌకిక దంవతీ నిష్టమయిన సురతం అప్రధాన మవుతూ ఊద్దిష్ష ధర్మానుష్టానం (వధానమవుతూ ఉన్నందున దాంవత్య రక్తి యొక]. ఉదాతత్వానికీ, దివుత్వానికీ భంగం కిలుగదు దాంపత్య నిషమయిన సురతాన్ని ఈ దృష్టితోనే బృహదారణ్యకోపనిషతు ఒక యజ్ఞంగా చితించింది.3 సంభోగాన్ని సంభోగ పరిమితంగా భావించటాన్ని నిరాకరిస్తూ రాయ్యపోలు, జగన్నాధ పండితరాయల తాత్పర్యాన్ని ఉపబలకంగా స్వీకరించి

మూఢులిచ్చయించెదరు నంభోగ సుఖము

నే వియోగ మాధుర్య లీలా విపాక

మనుభవింప నళ్తాడెద ననడె ఆంధ

రసిక కులరాజు పండితరాజు తరచి అన్నారు. వజార్ధం కొని 'సంభోగం' సుఖమనుకోవటం కేవలం మూఢత్వం, (పేమ విషయంగా కావిస్తే, వియోగంలోనే మాదుర్యం' అనుభవానికి వస్తుంది. పరస్పరమయిన పేమ విరహంలోనే రొశీభవిస్తుంద నిం కాశిదాను అనటం విరహంలో (పేమ త్మీవతను, అనుభావ్యమయిన మారుర్యాన్నీ వ్యక్తం చేసుంది.

(పేమ : సామాజిక వైతన్య చింతనం 189

విరహంలోని వైలక్షణ్యం విచ్చితమయింది. (సేమింవబడే వ్యక్తులు (వత్యక్షంగా ఉన్నప్పుడు ఆ (పేమ (వరధానంగా రూవ విషయంగా (వవరినూ ఉంటుంది. విరహ సందర్భంలో అ వ్యక్తులు అ వత్యక్షంగా ఉంటారు. అ(పత్య కంలో యథార్థమయిన రూవం కాక భావనామయమయిన రూపానికి పాధాన్యం కలు 'పతుంది. యథార్థమైన రూపంలో రావటానికి వీలయిన మార్పులు కావనా మయమయిన రూపంలో రావు. అందువల్ల అవికలత్వం స్టిరాంశమవుతుంది. అ,వత్యత్షత్వంవల్ల (పాప్లీకి సంబంధించిన వాంఛాత్సీవత (పేమ భావాన్ని మరింత హెం్యదంగానూ, తీవంగానూ, నిశితంగానూ (పవ్తింవ జేస్తుంది. ఇది (పేమ రాశీభవించటమనవచ్చు. అందుకే విశ్వసాపిత్యంలో _పేనుకు సంబంధించి విరహ లక్షణానికి కలిగిన _పాచుర్యం మరోదానికి కన్నించదు _పేమలో సంభోగ విషయీన్ని (ప్రధాసేవరించిన వారు కూడా విపలంభం . విరహం లేకుండా సంభోగం పుప్దిని పొందదని భావించినారు శు ఈ సందర్భంలో విరహం సాధనీకరించబడినా కూడా దాని ఆధిక్కం పరోశంగా అంగీకరింప బడుతూనే ఉన్నది,

ఈ విరహంలో గమనించవలసీన మరొక వెలవణ్యం కూడా ఉంది. సంభోగ మనేది కేవలం దంపతులకు,_పేయసీ = (ప్రియులకు మాతమే పరిమితం. అంతకు మించి విస్తరించి ఆవకాశం దానికి లేడు. ఒకవేళ ఏస్తంంచితే, సామాటి కంగా అది సంషోభానికి, అవ్యవస్థకూ దారి తీస్తుంది. అందుకని ఆది కేవలంగా వరిమితం కావటంలోనే కౌచిత్యం, సామాజిక నుస్థితి ఉన్నవి కాని, విరహం ఈ విధమైన పరిమితులు కలది కాదు. మాతా/పితృ . సంతానాది కౌటుంబిక సంబంఛా లకూ, భావనామయంగా సమాజానికి విస్తరించిన సంబంధాలకూ - పేమ అనేది ఉన్న పతి సందర్భానికీ వ ర్రించింతటి విస్స్పృతి, శక్తి దానికి ఉన్నది. ఈ అన్ని విధాలయిన సందిర్భాల్లోనూ దాని మాధుర్యానికి ఏ విధమైన భంగమూ లేదు. అందువల్లనే వివేకుల విషయంలో వియోగం మాధుర్య లీలా ఏిపాకం పొంది ఆదరించబడుతున్నది. భగవద్విషయంలో కూడా ఈ విరహానికి వ్యాప్తి ఉండటం విశేషం. ఇందుకు సర్వళా అనుభవమే ఆత్యంత |పమాణం.

అయితే, “సంభోగం'లో కూడా ఈ విధమైన విసృృతి ఉన్నట్లు పూర్వులు భొవించినారనిపిసున్న ది, ఆనందవర్దనుడు “సంలోగ' మన్న దాన్ని గూర్చి

190 రాయ్మపోలు సౌందర్య దర్శనం నచ సంభోగ శృంగారస్య సురత లక్షణ ఏవైక పకారః, యావదన్నేపి (పభేదాః పరస్పర [శేమా దర్శనాదయః సంభవంతి. తే కస్మాదుత్తమ (పకృతి విషయే నవర్హ్యంతేః +, యత్తు ఏవం విధే విషయే మహాకవీనా మప్యస మీక్య కారితా లకే దృశ్యతే, స దోష ఏవ”

అన్నాడు. ఈ ఆలోచనా విధానంతోనే విశ్వనాథుడు.___ దర్శన స్పర్శనాదీని నిషేవేతే విలాసినౌ య$్శత్రానురక్షా వన్యోన్యం సంభోగోఒయ ముదాహృతఃనో

అనీ మిరికొంత వివరించాడు. “సంభోగ మంటే కేవలం “సురత[కియ' అని

శాళ్చర్యం కాదు. (_పేమళో వరస్పర దర్శనం, స్పర్శనం, కలిసి కూర్చుండటం

మొదలయినవి కూడా 'సంభోగ మని భావించవలసి ఉంటుంది నిజానికి

“సంభోగ' షంటే అనుళవం అని అర్థం. (పేమానుభవమని తాత్పర్యం.

కాయిక సంఒంధం ఉన్నప్పుడు పేమ భావంకన్నా దైహిక వాంధా తృప్తికి

మ్మాతమే [పాధాన్యం పరస్పర దర్శనాదులలో _పేమ భావానికి (పాధాన్యం. అనేకులెన కవులు దైహిక ప్రాధాన్యాన్ని మ్యాత మే.సంభోగమం టే ఇదే అన్నట్టుగా

(వవ ర్రించటాన్ని “ఆసమీవ్యకారిత్వం, దోషం” గా ఆనందవర్టనాదులు భావించి

నారు. వూర్వ కావ్యాల్లో వ్యక్తమైన ఈ అసమీక్య కారిత్వ దోష రూవమైన

“సంభోగా' న్నే రాయప్రోలు నిరాకరించినారు. “ఆటు తంజావూరి శృంగారముతో

ననవ్యావడి, ఇటు పూర్వ శృంగార వ్యవస్థ నచ్చక*3 రాయ్యపోలు ఈవిషయంలో

ఇంత త్మీవంగా (వవ ర్రించవలసి వచ్చింది. అందుకే__ వ్మిపలంభ సంభోగముల్‌ విస్తరించి సంగహించిరి శృంగార కాఖలయిన "స్నేహ వత్సలాదుల; నతి నిగ్గ హృ్‌దయు లగ కవుల కిపుడవి వరేణ్యంబులయ్యెళ అంటూ పూర్వులను అధికేపించి, ఆధునిక దృష్టిని వ్య క్తికరించవలసి వచ్చింది. స్నేహం, వాత్సల్యం మొదలయినవన్నీ పేమ యొక్క వివిధ రూపాలు. ఇశయ బేదంతో/నంబంధాల ఖేదంతో మౌలికమయిన (పేమ వివిధ రూపాలుగా

(పేమ: సామాబిక చైతన్య చింతనం 1 అభివ్యక్త మవుతున్నది. వ్యిపలంభ - సంభోగాలను కూడా శృంగార శాఖలుగానే రాయ[పోలు ఇక్క..డ థావించినారు, శృంగార మిక్కుడ “పేమ” వాచకం. ఆలంకారికు లెవ్వరూ స్నేహ - వాత్సల్యాదులను శంగార రసమన్న పేర చ్మితించలేదు. స్నేవోదులు “రతి” లోనే ఆంతర్భవిస్తాయని అభినవగుప్తుడు అభి పాయ పడినాడు గాని, స్నెవాన్ని ఒక రసంగా అంగికంంచలేదు. అందుకే ఆనంళర కాలికులైని ఒకరిద్దరాలంకారికులు పేజా రసాన్ని వాత్సల్య రసాన్నీ (వతిపాదింపవలసి వచ్చింది గాని, ఈ (ప్రతిపాదనలకు (పామాణ్యం అంతగా కలుగలేదు ఆంతేగాక, విసృత (పాతివదిక గల పేమను తీ పురుమల/ప్రేయసీ (వియుల “చిత్తవృత్తి విశేషా నికి మ్మాతమే వరిమితం చే సేవయత్నమూ కన్ని నుంది. చిత్తవృత్తి *విేేషి మనటంవల్ల (పేమ వ్యాప్తి ఆత్యంతంగా సంకోచింవ బకింది. అయితే భోజుడు__

మనోనుకూలమైన _పయోజనాలలో “సుఖి సంవేదనం రతి.

అదే అసర్మవయో% విషయమైతే ప్రీతి అని చెప్పబడుతుంది.!1 అన్నాడు. సం్యపయోగమంటే సంభోగమని తాత్పర్భం. సంభోగ వసక్కి లేని చోట “పీతి' అని వ్యవహరించాలని భోజుని అభిప్రాయం ఈ ధంగా (_పేమను విభజించి గుర్రించటంలో ఈ సం్యప్రయోగ కారణంగా రకరకాలుగా భావించినట్లు, ఇబ్బందులు పడినట్లు కన్నిస్తుంది రాయపోలు 'సం్యపయోగం' అన్న ఆంళాన్ని అవధాసీకరించటం దాన్ని ఒక హెమాజిక ధర్మంగా నిర్వ ర్రింప వలసిన జాధ్రతగా మ్మాతమే. గుర్తించటం దాన్ని కూడా కేవలం దంపతీ నిష్టంగా మాతమే ఆంగికరించటం ద్వారా ఈ ఇబ్బందుల్ని అధిగమించినారు. పేమ అనేది మౌలికమయిన అంశం. ఇది ఎక్కడ ఏ విధంగా .- ఆంటే, స్నేహ, చాత్సల్యాదులుగా పవ క్రించినా మౌలికమయిన స్థితికి ఎక్కడ భంగం లేడు. ఈ విధంగా (పేమ యొక అఖండత్వాన్నీ అమలినత్వాన్నీ ఆయన దర్శించినారు.

అమలిన శృంగారం : పేమ సమ్మ్యగత

“అమలిన శృంగార మన్న అంశాన్ని రాయపోలు శృంగార రసా'నికి సనంటంధించిండిగా కాక (వేమకు సంబంధించిందిగా భావించినట్లు, ఉఊద్దేశించినట్లు గు ర్రించవలసి ఉన్నది. 'రని విచారణలో రాయ్యపోలు కరుణ . శృంగార

192 రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం భానాలను శాంఠానికి సాధనాలుగా గు ర్రించినట్లు ఇదివర కే స్పష్టవరచబడింది.62 కాగా “అమలిన శృంగార మన్న వదబంధాన్ని ఆయన తన కావ్యాల్లో కానీ, రమ్యాలోకాదులలో కానీ ఎక్కడా (వయోగించకున్నా కూడా, విమర్శకుల చ్వారా నిష్పన్నమయిన ఈ పదబంధాన్ని రాయ్మపోలు నిరాకరించలేదు. పెగా అంగీక రించి దాన్ని నిర్వచించటానికి కూడా పయత్నించినారు. సర్వత్రా ఈ అంకాన్ని “పేమ విషయంగానే భావించి ముందుకు సాగినాడ. ఆయన '“అమలిన శృంగార” మన్న దాన్ని వివరసూ__

లిరిక్కు లలోని అనురాగము మన కావ్యములలో వలి సంభోగ

పరిణామము పొందనక్కరలేదు. విషయేం్యదియ భోగము

కాక భావాత్మకమయిన "స్నేహ మయోగంగా పరిణత మవుతుంది.

దీనిని అమలిన శృంగారమని సంకేతించితిని. మలినము

కాజాలదని భావము. అన్నారు విమర్శకులు ఏవిధంగా భావించినా గూడా, తాను ఆ వదబంధాన్ని ఏ అర్భంలో స్వీకరిసున్నదీ రాయ్మపోలు ఇక్కడ స్ప్ష వరుస్తున్నారు - తాను “నం కేతించిని ఆర్జాన్ని నిర్ధారిస్తున్నారు.

పూర్వ కొవ్యాల్లో వలుచోట్ల నాయికా నాయకుల పరస్పరమయిన అనురాగం, [యేమ అన్నది దాదాపు సర్వ సామాన్యంగా సంలోగ్య/ సురత విధిలోకి పరిణ మించటం (వసిద్దమెన అంశమే అట్లా పరిణమించనక్కరలేదు. అంటే ఆడే దాని - _పేమ లక్యం కాదు. ఆది తావాత్యత న్నేవాయోగంగా పరిణమిస్తుంది. జర సురత విధిని భంజించవచ్చుగాని, స్నేవోన్ని భంజించ జాలదు. జరసా యన్మీన్నవోరో। రసః' అన్నాడు భవభూతి. ఇక్కడ రన పదం ఆలంకారిక పారిభాషికం కాదు. ఈ విధంగా స్నేహయోగంగా వరిణమించే “అనురాగంి అమలినశ్ళంగారం. అంటే, సంభోగవిధిలో పరిణమించే అనురాగం మలినమనీ, తాత్పర్యం

భారతీయాలంకారకులు భావించిన విధాన్ని అవగాహన చేసుకుంటే, నిజానికి రన'*మన్నది మలినం/ఆమలినం కావటమన్న ఆలోచనకే ఆవకాశం లేడు. అనౌచిత్యాదులవల్ల రసభంగమవుతుందిళ తప్ప మలిన మవుతుందని

పేమ: సామాజిక చైతన్య చింతనం 108 ఎవరూ అనబేదు భంగం కావటం మలినరి కావటం - ఈ రెండూ ఒకటి కావు. మొదటి దానివల్ల రనం _ రసావిచ్చిన్నధార విరిగి పోతుందనీ, రెండవ దానివల్ల విచ్చిన్నం కాదు గాని మలినంగా మాతం ఉంటుందనీ చెప్పవలని ఉంటుంది. కాని రసం అవిచ్చిన్నంగా సా్శశటం . ఆద్‌ మలినంగా ఉండటం అనేవి కుదురవు ఆ స్థితిలో 'రస వ్యవహారమే లేదు. అందువల్ల ఇక్కడ మలినత్వ/అమలిన శ్వాలు భావానికి సంబంధించినవి అవుతాయి తప్ప రసానికి సంబంధించినవి కావ టానికి వీలు లేదు ఈ కారణంగానే రాయపోలు “అమలిన శృంగార సందర్భంగా ఎక్కడ కూడా '“రస' (వసక్రి తేలేదు. మలిన నుగుటకు అవకాళం లేని శృంగా రం అమలిన ళృంగార మన్నాను. వ్యభిచారాదులలో శృంగారము మలినమవు తుందని నా మతము'ఆన్నారాయన.6్‌ మలిసమగుటకు ఆవకాళంలేని శృంగారం” అంటే మలినం కావడానికీ అవకాశం ఉన్న శృంగారం కూడా ఉంటుందన్న ఆభిపాయం వ్యక్తమవుతుంది మరి శృంగారం “రని మే అయితే ఆది మలినం కావటమనే (వసక్తే లేనప్పుడు ఈ అభ్మిపాయం అసంగతమవుతుంది. వ్యభిచారం వల్ల శృంగారం మలినమపుతుందం టే, అక్కడ (పేమ అనేది మలినమవుళున్నదని ఉద్దేశ్యం. “పజార్థము కానియట్టి భార్యా రతి'నిళళ అనుదాత్తంగా భావించే రాయ్యపోలు వ్యభిచారాన్ని గూర్చి ఈ విధంగా భావించటం సహజమే కాగా, “అమలినళ్ళంగార' వదబంధం లోని శృంగారవదం *రస నంబంధి కాదనీ, *పేమ”' భావ నంబంధి ఆనీ స్పష్షం “ఖొవాత్యక' స్నేహ యోగం అచటర్‌ గూడా ఇందుకు ఉపబలకం. “శృంగార వద (పయోగం వల్లి ఈ విధమెన “రని (వాంతి కలుగుతుందనే ఉద్దేశ్యం తోనే కావచ్చు _ “అన్టలిత |వణయినురక్షి' *“ఆమలీవ.సానురాగాతిశ యము ఇత్యాదిగా వ్యవహరించినారన్సిస్తుంది. ఈ సందర్భంలో రమ్యాలోకం లోని ఈ పద్యాలు గమనింవదగినవి__

రమ్య సౌందర్యలహరి తరం౦గళయ్య

నీ యలౌకిక శృంగారమే స్పురించు

సదమలంబయి న్వాదువై సహజమైన

మాతృ శిళుబంధ మధుర ధర్మమును నిదియె (13)

104 రాయపోలు సౌందర్గ దర్శనం

ఏకదేళ సిష్టంలైన యాయమేయ

దివ్య శృంగారమునె గుజితింతు నేడు

నవ్య కవికులప్పుతులనంతమయిన

(పకృతియందును, మానవ (పకృతియందు

ఆతి బలాత్కార రక్తలై యదుకిశోరు

పరమ సౌందర్య మహిమకు పట్టువడిన

గొల్లథామల లీలలన్‌ గోచరించు

సీ యబోధ శృంగారమే యిగురువోసీ

మధుర శెళవ లావణ్య మసృృణమయిన

బాలకృష్ణ ముఖోపాన్తి బరవశించు

రాధ ర క్తకంఠథళుతిన్‌ పతిరవించు

ఎత దమలీమసానురాగాతిశ యమె

స్నాననుభ* సంస్కార విహీనమయిన

సోదరుని కేశములు దువ్వుచున్‌ మృదూప

లాలక మొనర్చ్భు సోదరీ లలిత సరణి

ధాఠగిలు నీదృళంపు శృంగార రుచులె.. ైవాటిలో మొదటి వద్యంలో మాతా శీకుబంధ మరుర ధర్మం సదిమలం,స్వాదువు, సహజం. రసం” సహజం కాదు, భావం సహజం. ఇక్కడ వాత్సల్య భావం ఉద్దేశింప బడింది. అలౌకిక శృంగారంలో భక్తి భావం ఊద్దిషమయింది. అనంత మయున (వవశ్యతి, మానవ(వకృతి అన్నప్పుడు శృంగార *“5సం _పకృతికి సంబంధించిది కాదు. |, పేమళావం [వనకృతికి - మానవ (వకృతికి సమానంగా వక్తిసుంది. మరి 'ఆబోధ'దశలో శృంగార “రసా” నికి ఆస్కారం లేదు. 'శైళవం” లో కూడా లేదు ఉపాస్తి . ఉపానన రస విషయం కాదు. సోదరి యందు కన్పించేది 'శృంగారం' అంటే సోదరి పేమ ఈ విధంగా ఈ వద్యాలను నిశితఠ

పేమ: సామాజిక దైతన్య చింతనం 108 గా పరిశీలిస్తే శృంగారం 'రస వర్మాయం కాదు అని బోధవడుతుంది. అమలీ,' మసానురాగా' నికి సంబంధించింది. అమలీమసత్వ మన్నది ఈ సందర్భాల్లో కొమభావ రాహిత్యం. దైహిక విషయ వాంభాన్సూర్తి లేక పోవటం వల్ల కలుగుతుంది. ఈ వాంఛాన్సూర్తి ఉన్న సందర్భంలో కూడా దీన్ని గౌణవరచి వాత్సల్య భావానికి రాయ్మపోలు పాధాన్యం కల్పించినారు అందుకే

కులకుభాంగి వయోధీర కుసుమమందు

మోహ మధువె గవేషించె మున్ను నుకవి

సాత్త్విక [పేమ కోళ పేశలములయిన

వత్పలామృత రుచులను వలచెనేడుోి అంటారాయన. ఇక్కడ “సాత్త్విక, పేమ ఉద్దేశించబడింది. ఈ అంళాలన్నింటినీ సమీక రించినట్లు స్పష్టంగా రాయ[పోలు...

నురత సంస్పర్శలేనీ యీ శుచిమదమల

జీవితానురాగాదులన్‌ చిలుకరించు

కానరాని శృంగార, మాకర్పణ [ప

భావ విమలోపరచార సుఖావహముగో అన్నారు. 'జీవితానురాగాదుల లో “నురతసంన్నర్శ లేక పోవటమే ఇక్కగ “శృంగారం. ఆ జీవితానురాగాదులు - స్నేహ వాత్సల్యాదులు '“శచిమదమలము లయినవి. అందువల్ల ఈ శృంగారం కూడా - అనునంధాన పూర్వకంగా గమనిస్తే “జచిమదమల శృంగార'మవుతుంది. ఇది 'విమలోవచారం' వల్ల మ్మాతమే సుఖావహం. ఈ విధంగా సురత రాహిత్యం, సురత గౌణత్వం (పేమ యొక్క అమలిశత్వానికీ, శుచిత్వానికీ మూల హేతువులుగా రాయపోలు నిర్దారించినారు.

మానవ జీవితంలో అద్యంతమూ అభివ్యాపించి సహజంగా, స్వాదువుగా ఉండేది అనురాగం| పేమ, దాని వివిదా రూపాలు.” కాగా నురత (వసక్తి కేవలం జీవితంలోని ఒకానొక దళలో మాత్రమే కలిగే అవకాశం ఉంది. ఈ (వనక్తి అనురాగాన్ని మలినం లేదా ఆమలినం చేయటమన్నది కేనలం ఆ దశకు మ్యూతమే సంబంధించింది. అయితే, ఆ దళ మ్మాతమే కాకుండా అన్ని దశలలోనూ

106 రాయ పోలు సౌందర్య దర్శనం వ్యాపించిన అనురాగం/పేమ కడా మలరినమయ్యే అవకాశం ఉన్నదా? అక్కడ మలినం చేసే ఆంశమేమిటి? - ఈ అంళాన్ని గమనిందేప్పుడు శ్రీవివేకానందులు భక్తి విషయంగా చెప్పిన ఒక పధాన విషయాన్ని ఇక్కడ న్మరింళు శోవలని ఉంటుంది. శ్రీవివేకానందులు భ కిని ఒక (త్రిభుజంగా గుర్తించినారు.?!] ఈ తిభుజా కృతిలో ఒక కోణం వ్యాపారలకణం లేక పోవటం. అంటే, ఈ [ప్రేమించటం వల్ల ఫలానా ఫలం లభిస్తుంది అనే భావం లెక పోవటం. కు నేను పేమనిపాను, నువ్వు నాకు ఈ ఫలితం ఇవ్వ వలసింది - నాకోరిక తీర్చ వలసింది" వంటి వినిమయ” లక్షణం ఇక్కడి వ్యాపార పవృత్తి మరొక కోణం భయ రాహిత్యం, ఏదో ఒక పమాదమో, నషమో కలుగుతుందనే భయంతో (పేమించటం ఇది సరయిన (పేమ కాదు (పేమించేందుకు ఏ విధంగాకూ భయ పడవలనిన స్ధితి ఉండ గూడదు. ఇంకొక కోణం పోటి లేక పోవటం అంటే, మరెవరో ఆ వని చేస్తున్నారు కాబట్టి, వారిమీద న్పర్థతో (సేమించటం. ఈ విధమైన స్పర్డ లేక పోవటం. ఇక్కడ చెవ్పబడిన అంశాలు వతిరేక ముఖంగా ప్రవర్తిస్తున్న. ఈ అంభాలనే అనుకూలముఖంగా గమనిస్తే - నిర్వ్యాజం ఎ్వన్ఫృ, -హజత్వంగా గుర్తించవచ్చు. ఈ ఆంళాలతో (తిళుజం ఈ విధింగా ఏర్పడుతున్న ది. నిర్వ్యాజం స్వేచ్చ నహజత్వం భగవంత డుతన లౌకిక వాంఛలను రీరుస్తాడన్న తాత్సర్యంతో గానీ, భ కిలేకపోతే కగవంళుడ ఎదో విధంగా శకేస్తాడన్న భయంతో గానీ, తమలో లేకున్నా మరెవరి

(పేమ : సామాజీక చైతన్య చింతనం 107 మీద పోటీగానో భకిని కలిగించుకోవటం గానీ యథార్థమయిన భక్తి కాదని తాత్పర్యం. భగద్విషయికమయిన ఈ భక్తి ప్రేమను. లౌకికంగా రాయప్రోలు లక్షించినారు. ఆయక భావనను బట్టి (పేమ తికుజం ఈ విధంగా ఉంటుంది___ సహజత్వం న్వాదుత్వం స్వచ్భత్వం సహజత్వంలో స్పర్జా లక్షణం ఉండదు స్వాదుత్వంలో భయ లక్షణం ఉండదు. స్వచ్చత్వంలో వ్యాపార లక్షణం ఉండదు. ఈవిధంగా రాయ్మపోలు ఈమూడంశాల సమష్టి స్వరూవంగా అమలినశ్ళంగారా న్ని దర్శించినారు. ల! శ న!

198 రాయ్మపోలు సౌందర్య దర్శనం నూచితకలు

1. చూ. డా! సి. నారాయణరెడ్డి, అధునితాంల కొబిత్వాడా, పు, 148 9, “గురజాడ రచనలు (5) లేఖలు (19068), పు. 08 $. చూ. 'గురజాడ రచనలు (5, లేఖలు, పు. కికి
2. చూ. *పబంధములకు దేశ శేమమునకు గల సంబంధము, కబిత్సా త త్తం బచారత్‌, పు, 125126
3. రాయ్య(పోలు, నా తొలిరచన (వ్యాసం ? (వఠిళం 1941, అక్టోబర్‌,
4. రూవనవనీతంలో . అహల్య, అనసూయల గాథలకు రాయప్రోలు చేసిన వ్యాఖ్యాసం గమనించద గింది చూ. దావనోననీళం
5. *నా తొలిరచన', (వతిభ, 1041, అక్రోబర్‌.
6. డూవశవనీతం = పు, 185 $0. “వీరికి మోహ రహిత శృంగారమే ముఖ్యోపాదేయము. ఇది కూడ భాషా తవస్సు వలెనే మిక్కిలి కఠిన వరీక్ష. ఇతర సవ్యులకు కూడ రసము లన్నింటిలో శృంగారమే ముఖ్యోపాదేయమని వారి రచనముల వలన తెలియు చున్నది. కాని యీ యమలిన శృంగారము చాల యడుడుగా తానవచ్చు చున్నది. ఆలరమ్యాలోక సమీక్ష, అంగభవ్యతిత (1089) ఉగాది సంచిక.
7. చూ.నా వావ్యుయ మతులు - పు. 860
8. రాయపోలు, “నవక విత (వ్యాసం), నొధనా 1981, అగస్టు.
9. నవ్వాంగ6 నొవాత్వా వీడులు, ద్వి. కా. వు, 218, 225 226.
10. ఆదునికతాం్యల కబిళావ్‌ _ పు, 286, 200 14 “అమలిన శృంగారము! (వ్యాసం), వావిళ్ళ) వెంత లేళ్వారలా(న్ర్రి వద్చీథా క్తి నంబిత 1952 15, 'నవ్యకవిత్వారంభము' (వ్యాసం), బొముల్మిని - 1 (1976), పు. 6

(వేమ : సామాజిక చైతన్య చింతనం 100

16. “అమలిన శృంగార తత్వము" (వ్యాసం), అలినఎలోవనం,

17. ఆదునిల తెలుగు సావాత్వ వితుల్భ = సాంవదాయిత రతి-పు 198

18. రాయప్రోలు వారి 'అమలిన శృంగారం” రుుడట లోజరాజుల యేయాన్‌ రనం) లి20086801%16535 ౦0౯ ₹88 4. ౩. 01[4ఉగౌన ఓ ౦౦౫౯9౬౯౫౦8 (1681) పు. 80

19. రాయ్యవపోజ రచనల వరిలీలనో _ త త్త్రావివేచన - పు, 207

20 చూ. రాయ్యపోలు వారి సొపాత్యనొందార్యి దర్శనం (1981)లో వీరి వ్యాపొలు,

త1. నాయని నువ్వాలాఖు తృతులు - వరిలీలన పు, 89, కరి

22. చూ. తృణతంరఖిమ్‌.

వీరి. రమ్య్యూలోతవ - 11: 16

కశ. “ఆధిమనన్సు [గహించునది ఆతీత మనస్సు నందలి పరమ సత్యమునే కాని, ఆ వరమ సత్యం భిన్న ముఖములుగా వేరుపడటం అచట [పారంభ మవు తుంది. అవన్నీ స్వతంత్ర సత్యములెనట్లు వ్యవహరించటం మొదలెట్లుకాయి. మనోమయ, (పాణమయ, అన్నమయ భూమికల లోనికి _కమముగా దిగి వచ్చుటతో ఈ విభజన ధోరణి పూర్తియె మూలము నందలి అవిభాజ్యం ఖండ ఖండములుగా తుదకు విభక్తమై పోతుంది. ఆాలార్‌బింద నూ ట్లలు (అను, కమలాకర వెంకటరావు) =_పు, 24క

వీర. మాడులీ దర్భానవ్‌ - 7: 4

వీర. “నవ్యకవిత్వారంభము,' ఎమురి బలిం కే పు 18, 19

లగ. కార్యేషు దాసీ కరణేషు మంత్రి, భోజ్యేషు మాతా శయనేషు రంభా శతమయా ధరిత్రీ, షట్కర్మయుకా కులముద్దరంతి

కిరి. మాదురీ దర్శనన్‌ _ 7:9

29, వివరాలకు చూ. 1442౫ 2౫౮౬౬౯5, 7౪౫ 2₹0[7 ౯4311౪7 ౦08 0651710082 0౯ ౧౬17(641 ౦౭)గ)౦1324 (1880)

80 డావనవనీతవ్‌ - పు 96

రగ0 రాయప్రోలు సౌందర్య దర్శనం

81. “అద్వైతం సుశదుఃఖయోరనుగతం సర్వాస్కవస్థాసు య ద్వికామో హృదయస్య యత జరసా యస్మిన్నహార్యో రసః కాలేనావరణాత్యయాత్ప్సరిణతే యత్సేహసారే స్టితం భ(దంతస్య నుమానుషస్య కథమ ప్యేకం హ్‌ తత్‌ (ప్రార్ద్యతే' తీ త్తరోరొమువరిత నాఓకట్‌ అం 1 శ్లో. 82

కిక ఆధునిక తాలుగు సావాత్య విమర్శ _ సాం్యవదాయిత లితి- పు, 198

తీర. మాదురీదర్భనోం - శేఫతీ

రికీ. టూావనవనీతశ్‌ - పు, 17

85. *'సా త్వస్మీన్‌ వరమ్మపేమరూపా ఎ నారద భక్తీ ఘ్యూతములు, అధ్యా. ౨8, సూ. 3

86. 6462 00?1442246%, 4 58౪6 0౯16 ౧418092 కిశీం+లుల టి, 9 (౮/4౮/ 6౧/46 ౧ 444 ౪701. 1౪ ల. 180 మరియు, రూవగోస్వామి, జీస్ట్యాల నీలమువో నుండి ఈ చైతన్యుని సంప దాయానికి సంబంధించిన ఆంశాలు (గహింవబడినవి.

87. శద్దస త్త్వమనేది స్వరూవళ క్రికి నంబంధించింది. సత్తము మాయాళ కక్రికి సంబంధించింది, మాయాళ క్రి లోకానికి సంబంధించింది. -_-చూ. 2౫4 64//2౯2/ ఈ౭446 0/ 4/6, “701 17 + 102.198

తిరి. రొమ్యూలోళవు . 10. 15

రీ9. తృఖతంతదాల్‌

40. డూవనవశీతం - పు. 46

41. రమ్యాలోతన్‌ . 12: 1

డల లమా్యలోళత్‌ - 12: 16

శీర. జావనవోనీతం - పు. 184

44. డూవనవనీతం -పు. రిక

45. '“కాంతాభక్రి లో శృంగార లషణం ఉండటం చేత దీనిని మధుసూదన సరస్వతి పేర్కొన్న “కామజభక్తి గా కూడా ఖావించవచ్చు__

(యేమ: సామాజీక చైతన్య చింతనం | “శృంగారమి శితా భక్తిః కామజాభ క్తి రిష్యతే' ల్‌ శ్తీరనాయినచ్‌ . 2: రర శీ6. ఎృవాదార్‌ ఖ్యూతోవనివు త్తు , శీ8ి.21 47. డా కె.వి. రామకోటిళాన్త్ర, 'భావకవిత్వ విచారము (వ్యాసం) విమర్శిని - 1, పు. 77 రి. 'భ క్రిరసవాదం' [(వ్యాసం), పోతన వంబలి తీ స్యాత్‌ (వ్యాస మెంజరి భాగం), పు. 81 శీ9. రత్యూలోళవ్‌ - 12: 10 50. రమ్యాలోళవ్‌ - 18: 11 ర్‌1.. అధునిక తెలుగు నొపొత్మ బొమర్శొ - ఫాంగవదొయితో రీతి - పు. 192 852. ల్‌మ్మ్యాలోళయ్‌ శీర 58. “పురుషో వా అగ్నిర్గౌతమ, తస్య వ్యాతమేవ సమిత్‌ పాణో ధూమో వా గరిశ్చక్షు రంగారా శోతం విస్ఫులింగా స్తస్మిన్నే తస్మిన్నగ్నా దేవా అన్నం జుహ్వతి తస్యా ఆహుత్త్యె రేతస్పము దృవతి. యోషా వా అగ్నిర్లౌతమ తస్యా ఉపస్థ ఏవ సమితలో మాని ధూమో యోని రర్చిర్యద న్న కరోతి తేఒంగారా అభినగ్జా విన్ఫులింగా స్రస్మిన్నే తస్మిన్నగ్నా దేవా రేతో జుహ్వతి తస్యా ఆహుత్ర్యై పురుషన్స్నమృవతి సజీరతి యావజ్జీవ త్యధా యదా (మియతే.” -ా4్ట్చవాదా0 జ్యాతవ్‌ - అధ్యా ర, (బాహ్మణ. కే 18 ర్‌4, లమ్యాలోతవ్‌ -4: 7 కళ. “స్నేహానాహుః కిమపి విరహే ద్వంసిన న న్నియోగాత్‌ ఇ్షే వస్తున్యుపచితరసాః (ప్రేమరాశీభవంతి' ఎాకొళిదాను, వేతునందోోతము, 2: 52 56. న వినా విపలంభేన సంభోగః పుష్టిమచ్నతే -ానల్‌న్టతీ తంతాఖభరఎము - 5: 52

ల01 రాయ్మపోలు సౌందర్య దర్శనం 87. ద్వృ్వన్యాలోతము - పు, న! 58. సావాత్యా బర్పొణన్‌ కీ. 820 5$. రాయప్రోలు, 'అభినవక విత' (వ్యాసం), ఆం(ధ(వఖ్‌ దినవ(తిళ (చూ. అధునికార్యధ కవిత్వము - ప. శ64) 60. లమ్య్యూలోతవ్‌ = 112 11 61. 'మనోనుకూలేష్పర్థేషు సుఖసంవేదనం రతిః అసంపయోగవిషయా సెవ పతిః” ఎలానలన్యాతీ రంఠాథం జము - 5: 188 82. ఇదే (గంథములో 'రనవివేచన సందర్భంలో ఈ అంళం నిరూపించబడింది. గ8 రాయ్యపోలు, తృొజిళంకణము, పీఠికలో 64. '“అనాచిళ్యాదృతే నాన్మదసభంగస్య కారణమ్‌” _ాభళ్యాన్యాలోకవ్‌ - పు, 880 65. నవకవిత (వ్యాసం) సాధన 1981, ఆగస్టు. 66. “ప్రజార్డము గాని యట్టి భార్యారతి చూడ పాళవము కన్నను హీనము' -విశ్ళనాథత, రామాయతి కీల్పన్యక్షవ్‌ - బాల, 1: కి5 67. రమ్యాలోతవ్‌ - 192 12, 18 18, 16, 17 68. రమ్యాలోళన్‌ - 10: 185 69. రమ్యాలోళవ - 12: | 70. చూ. మాడరీ దర్శ్భనవ్‌ - 7వ ఖండికలో 1,2 8,4,5 71 ₹006 ౯౭18016 266 ౧0౧౮648 0740 ౧ చొండలం. [00646276గడీట, వె 06.

అరవ అధ్యాయం ఉపనంహరణం

ఆరవ ఆధ్యాయం ఉపనంహరణం నృప్ది ఆనాద్యనంత మనీ, ఆవిచ్చిన్నమనీ, మరణం.జననం అనేవి జీవి పాతబట్టలను వదిలి కొత్త బటలను వేసుకోవటం వంటిదనీ! దాదాపుగా దార్శనికు లందరూ అంగీకరిస్తూ ఉండటం (వసిద్ధమే ఈ మొదలయిన అంళాలను గమని స్తే దృశ్యమాన/భావ్యమాన (వకృతి, మానవ (పకృతి మ్మాతమే అన్ని విధాలయిన మన ఆలోచనలకూ, అనుభవాలకూ (కియాకలాపానికి స్టానం/ఆధారం అని స్పష్టపడుతుంది. ఈ సృష్టీ ,వకృతీ, జీవులూ, మానవ సమాజం ... సర్వమూ ఒకానొక సమన్వయాత్మక నూానికి కట్టుబడి అంయాత్మకంగా (నవ్షిస్తున్నడి. మరి, ఈ స్తూతమేమిటి? రాయ్యపోలు దర్శనంలో అది పేమ/ రాగం. (పేమ భావన లేకుండా లేదా ఆ భావాన్ని వదిలి ఆలోచించే వ్యక్రికి నృష్షితో సరయిన సంబంధం లేదనే అనవలన్మీ ఉంటుంది. కాబట్టి కవి అయిన వ్యక్తికి ఈ లోకం (వధాన రంగం. ఈ జగత్తు సత్యం. ఈ లోకం మీద (పేమ, దీనితో మమత్వం కవికి సహజంగా ఉండవలనిన/ఉండే మౌలిక లశణంగా సర్రించిన రాయ్మఫోలు.___ పంచభూత చితితమౌ (వపంచమరసీ [పాణి కుల మోద ఖేద తత్పరత నలరి ఆపజాలని భాహాదయము వెలార్చ ననుకరించెను వాని గావ్యముల సుకవి2 అన్నారు. ఈ అరయుట, తత్పరత అనేవి లోకానికి సంబంధించి [పేమ మూలకో మయిన అంళాలు. నిజానికి, రాగముక్తుడయిన వానికి ఈ లోకంతో పనిలేదు. అందుకే రాయ్యపోలు తాత్రికుల'ను నిరాకరిస్తూ__ కవికి తాత్త్వికునకు కయ్యంబె సాగెను బహుదినాలు వాక్‌ |[పపంచమందు రాగరక్తుడాకడు, రాగముకుడొకండు; సగుణ, నిర్దణముల సఖ్యమెట్లాతే క. గ!

206 రాయపోలు సౌందర్య దర్శనం అన్నారు. కొందరు విమర్శకులు ఈ విషయంలో రాయపోలు పొరపాటు వడ్డట్లు వ్యాఖ్యానించుకొన్నారు. ఈ దేశంలో కవికీ, తా త్వికునికీ కయ్యమే లేదనీ, పార్యంతికంగా ఇద్దరి తాత్పర్యం ఒక టేననీ వారు అభ్మిపాయ వడినారు. ఇక్కడ రాయపోలు వాదాంకంగా (వస్తుతీకరించిన అంశం, ఈ సందర్భంలో, గమనించవలసి ఉన్నది. ఆ అంళం 'రాగం ” కవేమో “రాగరక్తుడు' తా త్రికు కేమో 'రాగముక్తుడు ' కవిది “సగుణ నిష్ట తాత్సికునిది "నిర్గుణ" నిష్ట రాగం సగుణానికీ, విరాగం నిర్షణానికీ నంబంధించింది. కాగా లోకానికీ, జీవితానికీ సంబంధించిన మౌలిక దృక్పథంలోనే ఈ ఇద్దరికీ ఎంతగానో భేదం ఏర్పడు తున్నది. ఈ విలేదం కారణంగానే, కావ్యాలాపాంశ్చ వర్దయేక్‌' మొదలయిన నిషేధాలు తాత్విక వరంగా [వ్రవర్తించినవి. ఈ నిషేధాలనుంచి కావ్యాలను రక్షించుకొనటానికని “కావ్యాలాపాంశ్చ వర్ధయేదిత్య సత్కావ్యవిషయత్వాత్‌ 4కి" అంటూ చెప్పుకోవలసిన ఆవసరం వ్యాఖ్యాతలకు ఏర్పడింది. గమనించవలసిన నురొక విషయం-.కవీ, తా త్వికుడూ పార్యంతికంగా లవించే/వాంభించే ఆనందం కూడా ఒకే తరహాకు చెందింది కాడు. ఒకరిది '(బహ్మానందం, మరొకరిది కాదు. ఈ మొత్తం వివేదానికి మూలం (_ప్రేమ/రాగం యొక్క ఉనికి - లేమి. కవిది (పేమయోగం.

చిన్ని నివురి సిగవలె సన్నగా త

ళక్కుమన్న నాత్మకల జూచె నొక్క దష్ట

నవ్య తృణకంకణాభరణ పయకి

(బేమ యోగమొక్కండు భావించె నేడే అంటారు రాయపోలు. ఆ *దష్ష' తాత్వికుడు, ఈ '“ఒక్కండు' కవి (పాధాన్య (వకివత్రిలో బేదం స్పష్టమే. తృణకంకణాభరణం' అచ్చంగా వకృతికి సంబం ధించింది. [పేమ యోగం మానవ _పకృతికి సంబంధించింది. అందువల్ల ఉభయుల లశత్యంలోనే తేడా ఉన్నది. వరత త్వంలో లీనం కావటం కా ల్ర్వికుని లక్ష్యం కాగా, ద్వైత భావం కవి లక్ష్యం. “ద్వైత బంధమే సవ్య(వస్థాన' మని కవి సీద్ధాంతం ద్వైత భావం = ద్వైత బంధమంటే ఇరువురి ఉనికి తప్పనిసం. ఈ ద్వైతభావం లేకపోతే, నిజానికి, సౌందర్యం లేదు; ఆనంచం లేదు; ఆనుభవం లేదు. అందుకే చైతన్య సర్యవదాయంలో భక్తుడు భగవత్‌ 'సాయుజ్యం'” కోరడు.

ఉవన౦ంహరణం ర? (ఫేన మౌలికత గల ఠఈకి సరృపదాయాలన్నీ దాదాపుగా ఇంతే. ఈ విధంగా గమని స్తే, సౌందర్య -_ ఆనందానుభవానికి సాయుజ్యం కాక సామీప్యాదులే ముఖ్య మవుతున్న వి. అంటే, సృష్షి లోకం జీవులూ ఉండటం అపసరమని శాత్సర్యం.

రాయ్మపోలు తమ (పేమ - సౌందర్య విచారణలోకి 'మోవుి మన్న అంళాన్ని తీసుకురాలేదు. ఆయన దృక_తంలో.__

కర్మమో జ్గానమో తదైక్యంబొ యగును

నరుని సత్సాధనల కెల్ల పరమనిద్ధి.6 నరుడు కర్మ జ్ఞానవంళుడై వాస్తవిక జీవితంలో ఉదాత్త/దివ్యస్థాయిని పొందటం వరమ లవ్యం. ఈ లక్ష్యానికి అనుగుణంగానే కావ్యాలు [వవ ర్రించవలసి ఉంటా యని రాయప్రోలు భావించినారు. ఆందు1___

కావ్యముల్‌ [తయీ మం్యతముల్‌ గావు, జన్మ

మోక సంధాన పర యోగములును గావు;

(పాణి యంతఃకరణ వృత్తి భావమయ మొ

నర్చి మృదులీకరించు ఆనందకళలు” అన్నారు. అంతఃకరణాన్ని మృదులీకరించి అనందాన్ని కలుగజేసేవే కావ్యాలు తప్ప, మంత్రాలు తంఠాలు కావు. మంథతాల స్టాయి, వాటి |సయోజనం కావ్య వరిధికి చండింది కాదు ఆంతఃక రణాన్ని మృదుల వరచి కొవ్యాలుఆనందాన్ని కలిగిస్తన్నాయంటే, అందుకు కారణం అవి (పేమ మూలకాలు, సౌందర్య మయాలు కావటం

(పేమ లేనేదే సొందర్య దర్శనం కానీ, సౌందర్యానుళనం కానీ లేవు. విరాగంలో సౌందర్యానికి గుర్రింపు లేదు. ద్వేషం సౌందర్యాన్ని అసౌందర్యం గానూ, వికారంగానూ మార్చి వేస్తుంది. ద్వేషం శాంతిని వినాళ వరుస్తుంది. శాంతి లేనిది ఆనందం లేదు అందుకే, 'రూవనవసీతం'లో నారదుడు.

208 రాయ్మపోలు సౌందర్య దర్శనం ద్వేషంలో. ఎన్నడూ, ఎక్కడా సన్మంగళావా ప్తి కాదు... లోకమం'జే ప్రజ. వారు యుత్ధ ఘాతోపహతులె, అనంత దురంత క్షోభావిద్దులె, నిరంతర భయోత్పీడితులుగా కాతరుల్తె పోయినారు, వారి కిపుడు శాంతి కావలె, వారి మానసిక, కాయిక కఠోర దుఃఖ దుస్తాప. చల్లారిపోవాలె. =. (అందుకు లోకమునకి సమయమున రక్తాను రక్తమయిన రాగానురంజ నము ఆవసరము, అవశ్యము.!

అంటాడు. నారదుడు పరమ్మ'పేమ లక్షణ లక్షితుడు. కాగా, రాయప్రోలు

శాంతం, శివం, నుందర మన్న తమ సౌందర్య దార్శనిక సూూశాన్ని లోక

రంగం మీద అఆవిష్కరించినారు.

ఈ విధంగా కౌటుంబిక - సామాజిక మానవీయ సంబంధాల్లో పేమ యొక్క మౌలికతను దర్శించి (వతిపాదించటంలో రాయ్యపోలు భావనలోని సామాజికాక్యుదయ సృహ లక్షణం వరిస్ఫుట మవుతుంది. స్తీ పురుష సంబం రాల్లో (ప్రేమ అఆనువర్తించే వివిధ రీళులను 1వపంచించటం ద్వారా సామాటిక నుస్టితిని, కాంతిని, కాంతిమయమయిన ఆనందాన్ని ఆయన లక్షించినారు ఆయన సామాజిక వా స్తవికి తా దృక్పథాన్ని ఈ ఆంశం వెల్లడిస్తుంది. ఆభార్య కేతవరప్ప రామకోటిళాన్రిగారు.__

రాయపోలు కవితలో ,పధానంగా కన్పించే గుణం నైతిక

తాత్విక ఉపరితల వైతన్యాలతో సంవదిస్తున్న సాంఘిక

జీవన వా స్తవికతి

అని గుర్తించినారు. రాయపోలు విచారణలో (పేమ పునాది గతంగా సామాజిక

జీవన వాస్తవికతను లక్షిస్తున్నది. (పేమ రాహిత్యం అనేది ఎవ్వడూ సమాజాన్ని

*“నమాజం'గా ఉలడిసియడదు కాని, సమాజం ఉంటున్నది. అంటే పేమ జీవ

ఉపసంహరణం 209 చైతన్య టాపంగా ఉంటున్నది. అది పునాది. అఆ పునాదిపై సమాజ భవనం విర్మితఘయింది. _పేములో విశ్లథత్వం ఏర్పడ్డప్పుడు సమాజంలోనూ విళ్లథత్వం ఏర్పడుతుంది. ఆందుకే రాయ్మపోలు సామాజిక దృక్పథంలో [పేమకు వౌలికత కలిగింది.

యావదాంధ సాహితుంలోనూ తెలుగువాళ్లది అని చెప్పుకో

దగినది ఒక్క భావకవిత్వ మే19 అన్నారు గుంటూరు. శేషేర్యదళర్మగారు. అట్లాంటి భావకవకా ,[వవర్తకుడైన రాయపోలు భావకవితా రీతికి భూమికగా _పేమ సౌందర్యాన్ని నిగూపించినారు, ఉతమాదర, _పేరణ కలిగంచినారు. వాస్తవికమయిన [పేమను ఆదర్శీకరించి, ఆ ఆదర్శాన్ని వా స్తవికీకరించె మార్గాన తమ కావ్యాలనూ తమ దర్శనాన్నీ (వవ ర్రింప జేసినారు.

రాయప్రోలు ఆరంభించిన, ఉద్దేశించిన నవ్య/భావకవితలో సమాజం

నుంచి కవి పారిపోవటంగానీ, కేవల వ్యక్తిగా కుంచించుకు పోవటంగాని ఎక్కడా కన్పించదు. అధ్రేలోక - సమాజ సుస్టితికి మూలభూతమైన సౌందర్యానికి రాయ్యపోలు లక్షించిన శీల . బౌచిత్య లక్షణాలకు విరుద్దంగా పోవటమనేదీ లేదు. ఆయన సౌందర్య దర్శనంలోనూ, సాహిత్య దృక్పఠంలోనూ ఈ అంకాలు రేఖా మ్యాతంగా కూడా లేవు. ఆయన దృక్పృథమంతా లోకంతో, సమాజంతో “తత్వ్పరత' పొందటమే కాంత సౌందర్యాన్ని సర్వతా దర్శించటమే ఈ తత్పరతశూ, దర్శనాన్నీ భావకవితలో కొంతభాగం పోగొట్టుకున్న దశలో ఆ కవిత కొంత ఆసామాజీక ధోరణికి పాల్పడిందనే ఆపవాదును సంపాదించు కొన్నది. కాని, రాయపోలు ఎప్పుడూ సమావాన్ని వదిలిపోలేదు, పోవటాన్ని హర్షించలేదు ఎందుకం టే_

ఇప్పుడు మనం లోకంలో, మానవ సమాజంలో ఉన్నాము.

ఆదే పసకక్రి!! (14)

ల( రాయ,పోలు సౌందర్య దర్శనం అన్నారాయన, మరి, ఈ యీ ఆంకాలను గమనించినప్పుడు రాయ్మపోలు ఈ సృష్టినీ, (వకృతినీ, మానవ (ప్రకృతిని, సమాజాన్నీ ఎంత గాఢంగా (పేమిం చిందీ స్పష్టవడుతుంది. కర్మ జాన సమైక్య లవణ లక్షితంగా, (ప్రేమ మయంగా సవ్య చైతన్య మార్గాన సమాజం (పవ ర్రించటంలో సౌందర్శబోధ, సౌందర్యాను భవం సామాన్య స్టాయి నుంచి దివ్యస్థాయికి ఎదగటం మానవులు ఆ-ందమయులు కావటం అనివార్యమని రాయప్రోలు నిర్ణయం. ఇందుకు సహృదయులైన భావుకులే పమాణం. నూచికలు

1. వాసాంసి జీర్ణాని యథా విహాయ నవాని గృహ్హాతి నరోఒపరాణి, తదా శరీరాణి విహాయ జీర్దా న్యన్యాని సంయాతి నవాని దేహీ _-భగవద్దీత, అధ్యా క, క్లో 22
2. రమ్యూలోకళద్‌ -6: ఈ తి. లమ్యాలోతజ్‌ - 6:7 శీ. రమ్యాలోకవ్‌ = 4: 1ల్తి
3. ఉావనవనీళత్‌ _-పు 78
4. రమ్యాలోకత్‌ . 4: 1
5. రమ్యాలోళన్‌ - 6:4
6. డావనవనీతత్‌ _ పు. 108.124
7. సంపాదకీయం,” ఎిమర్శిని . 4, పు ౪11
8. సంటూరు శేషేంద్రశర్మ, లక్తరేఖ, పు. 109
9. డావినవనీతత్‌ . పు, 114

అనుబ౦ధ౦

ఉపయుక్త (గంథాలు - వ్యాసాలు వంస్కృత (గ్రంథాలు అధర్వణుడు, అధర్వణ శారితానలీ అభినవ గుప్తుడు, అల్రినవ తౌలతి (నాట్యశాస్త్ర వ్యాఖ్య); సంపా. మానవల్లి రామకృష్ణ కవి, ఓరియంటల్‌ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ బరోతా, 19054. *. లోచనత్‌ (ధ్వన్యాలోక వ్యాఖ్య), ఛౌఖాంబ, వారణాసి, 19040. అనందవర్థనుడు, భ్యన్యాలోతమ్‌, చౌఖాంబ, 1940. ఉపనిషక్డులు :

1. అభర్హ కీరోవనివట్‌
2. ఈలావాన్యూత్‌ | ఛాందోగ్యాట్‌ శీ బ్యవాదారవ్యళన్‌ ర్‌. శై త్తిరీయవ కాళిదాసు, వేళునందేళచ్‌ ల... మాళపోూగ్చీ మళద్‌ ల అలిత్లాన కాటంతలన్‌ ౫ రొఘువంళన్‌ “శుంతకుడు, వోక్స్‌ జీఎతన్‌, చౌఖాంబ, వారణాని, 1067. జగన్నాథుడు, రనగంగాదలమ్‌ దండి కాన్యాదర్థావ్‌, చౌఖాంబ, 1956. రనంజయుడు, దళడావకన్‌, చౌఖాంల, 1968. నన్నయ, అం(భళల్ది బంతామనో వావిళ్ళ, 1067. నారద్‌ భక్తీ నూూతములు, శ్రీ రామకృష్ణ మఠము, మృదాసు, 1978.

రేక రాయ్మపోలు సౌందతఠత్య దర్శనథి భగవద్లీత, శ్రీ రామకృష్ణ మఠము, మృదాసు, 1970. భవభూతి, ఉత్తర రామచరిత నొనకవన్‌, వీరరాఘవీయ వ్యాఖ్య, వావిళ్ళ = మాను, -1040.

ఠరతుడు, నాట్యకొా(స్త్రద్‌, (తె.అను షీ.ఎస్‌.ఆర్‌. అప్పారావు", సప్తార్డ భావ్యపకాశ సహితము, నాట్యమాల [వచురణము _ 1, 1486.

భామహుడు, కానాశ్రాలంకారచ, చౌఖాంబ, వారణాసి, 1867.

భాస్కరాచార్యులు, నొలాగ్య ఖాన్యటలర ఖొప్వువ్‌, (లలితా సవ్మాసనామ భాష్యము), “ఆర్‌. వెంకటేశ్వరరావు, మ్మదాసు 191/0.

భోజుడు ళృంగార్‌ (వకాళవ్‌, అభినవ వారతి, గుంటూరు, 1976.

౫ నరన్న్వతీ తంఠతాభరవావ్‌ , సంపా, ఆనందబారువా, వబ్లికేషన్‌ బోర్డు, గౌవాతి, అస్సాము, 19069.

మమ్మటుడు, క్రాన్యావకాళవ్‌, వావిళ్ళ. మదాసు, 1891.

మరుసూధన సరస్వతి భక్తీ రసాయనత్‌, చౌఖాంబ, వారణాని, 1978.

మాఘుడు, ౪౫వనొల వల, చౌఖాంబ, వారణాసి 1965.

రూపగోస్వామి, జట్జాల నీలమణీ, చౌఖాంబ, వారణాని, 19075.

లభ్లు నీద్దాంత తొముది, వావిళ్ళ, మృ్మదాసు, 1067.

లలితా (తిళతీ భావ్యం, నం. ...?

వామనుడు, కాన్యాలంఠతార పూళవ్య త్వ, చౌఖాంబ, వారణాసి, 1906.

వాల్మీకి, రొాతమాయవజవ్‌, గీతా యెస్‌, గోరఖ్‌వూర్‌.

వ్యాసుడు, (శ్రీమవోలొగతవం, గీతా _పెస్‌ గోరఖ్‌పూర్‌.

విశ్వనాథుడు, సాపాత్యా దర్భవివ్‌, చౌఖాంబి, వారణాసి, 1980.

విద్యానాథుడు, (వతావ డబీయన్‌ వావిళ్ళ, మ దాను, 196

ఎిత్దుధర్నో త్తరం

తతవథ్‌ (€వావ్యాాణం

శారదా తనయుడు తానవరాళనడ్‌, ఆం్యప్రదేక్‌ సంగీత శాటళ్‌ అకాడమీ, పాడరాబాద్‌, 1978.

అనుబ౦ధ౦ రేర్‌ శ్రీః ౦కరాచార్యులు, సౌందర్య లవా౦, వావిళ్ళ, మృదాసు, 190687. నంగీత విద్యా దర్పతిం, బాలసరస్వతి వచురణ, మదాసు, 1072. సింగభూపాలుడు, రొనొర్జ్‌ చనుధాతరత్‌, (బులుసు వెంకటరమణయ్య గారి అనువాదముతో ), 1050. 'హేమచందుడు తావ్యాశుకొననం, నిర్ణయసాగర స్‌, బొంబాయి, 1988. తెలుగు (గంథాలు అప్పారావు, గురజాడ లేఖలు (గురజాడ రచనలు -) విశాలాంధ (వచురణాలయము, ఏజయవాడ, 19506. - న వ్యాన బం్యదిళ్‌ (గురజాడ రచనలు-1) విశాలాంధ వచరణ, విజయవాడ, 1955. శ్రా ఉమాకాంతము అక్కిరాజు నోటోరాలత్ర రోబిల్హాంం, వావిళ్ళ మ(దాసు, 1028, కామేశ్వరరావు, టేకుకుళ్ళ, నా వావ్యాయ మ్మాతులు, చిత్తూరు 19066. కృష్ణారావు, జి.వి వ్రేగంటీలు-ే, ప్లేటో తిక్కన, అం/(భమవోఖౌంతం ౫ నిర్టాచనో త్తర్‌ రొామాయవిం నన్నయ, అం(/భమువోలాలితం. నన్నేచోడుడు, పమారవంభవన్‌. నారాయణరెడ్డి, సి, ఆధునితాంధతబిత్భాము : నంవడాయం (వయోగ ములు, హైదరాబాద్‌ 1061. నారాయణరావు వెల్చేరు, తౌలుదలో లఎతొ బిన్లవాల న్ధూదొవం, విశాలాంధ (ప్రచురణ విజయవాడ 1978 రమావతిరావు, అక్కిరాజు. వీరేశలింగం వంతులు: నమగ వరిళలీలన, హైదరాబాద్‌, 1972. రవీం్యద్రనాథటాగూర్‌ , నొవాత్యా ఉగ తు, సంపా. మహీధర జగర్మోహన రావు, విశ్వసాహిత్యమాల, రాజమండి. 1064.

త్సగ్రి రాయపోలు సౌందర్య చర్మనం

రమణారెడ్డి కె. ఏ., కబికోలీల, కవికోకిల [గంథమాల, నెల్లూరు, 19065.

రంగాచార్యులు, వింజమూరి., వింగణీ నూరనాడ్యుడు ఆంధ కవితా విమర్శన [గంథమాలిక మ(దాసు, 1814.

రామిరెడ్డి దుప్వూరి., తొటితోతీల ౮ 9ంథ్రావలీ-కీ, కవికోకిల టంథమాల, నెలూరు, 19067.

రామలింగారెడ్డి కట్టమంచి,, కొటిత్ళా త్త విచారము, ఆంధ విశ్వకళా వరిషత్తు, వాల్తేరు, 1947.

ణి వ్యానమంవిల, ఆం్మధ విశ్వకళా పరిషత్తు, వాల్తేరు, 101.

రామచందరావు, వెన్నేటి., మును - వను చరిత రచనా ఎమల్శసోం చింతామణి _పెస్‌, చెన్నప్పరి, 1899.

రామకృష్ణమూర్తి, తిక్పాఠట్ట, రననద్ధాంతం - ఆంగదుల వరివన్య, నవోదయ పవ్లీషర్స్‌, గుంటూరు 1981.

రాయ(/వోలు నావాత్య నొందర్యి దర్శనం, (వ్యాస సంకలనం), సంపాదకుడు : రావూరి వేంకట సత్యన్నారాయణ వంశీ ఆర్ట్‌ థీయేటర్సు, హైదరాబాదు, 19080.

లక్ష్మీరంజనం, ఖండవల్లి., నొహిత్యా ఫొవగ తెలుగు, ఆంధధపదేళ్‌ సాహిత్య అకాడమీ, 19070.

విరేశలింగంపంతులు, కందుకూరి., కొందువాంి ీరేళలింగత్భొతో (ల ంభ్‌ ములు, రీవ సం రాజమహేంద్రవరము, 1000.

వేంకటరమణకాన్తి, దువ్వూరి... రమణీయము ఆంధ్ర విశ్వ కళావరిషత్తు, 1964.

వోదం వెంక్రలరాయకొ/న్తీ వీబిత చర్విత.

వేంకటరావు, కమాలకర,., అరవింబొ మూ్తులు, (అను.), కమలా పబ్లి కేషన్స్‌, విజయవాడ, 1967.

శివరాము, వందోదమూతరతు, తె.అను. డా పసాదరాయ కులవతి, జాగృతి (వచురణ, విజయవాడ, 1075.

శ్రీనాథుడు, లీవేళ్ళంర వురాజన్‌ం

అనుబలిధ౦ షే?

శ్రీగాకుడు, క్యాంగారో వైవళవ్‌.

తీథీ (అీ(త్రీ సాపాత్యూం, విశాలాంధ వచురణ, విజయవాడ, 1970.

థ్రీ అరవిందులు, లీ అరబిందో వాభ్రిసావలీ (అను. వేలూరి చంద శేఖరం), శ్రీ ఆరవింద్యాశమ ముృుదణాలయము పుదుచ్చేరి.

ఇ (శ్రీచూత (అను కె. ఎస్‌ భాస్కరరావు, శ్రీ ఆరవింద్యాశమ (టస్సు, హైదరాబాద్‌, 1001.

(అీగౌచుళ్ళున్ద చరతామ్యృలత్‌, శ్రీరామకృష్ణ మఠము, మ్మదాసు.

శేషేందళర్మ, గుంటూరు., కబనేన మానిఫెస్టో, ఇండియన్‌ లాంగ్వేజిస్‌ ఫోరమ్‌, హైదరాబాద్‌, 19877.

శ ర్త రేఖ ఇండియన్‌ లాంగ్వేజస్‌ ఫోరమ్‌, హైదరాబాద్‌, 1077.

నత్యనారాయణ విశ్వనాత., నన్నయ గౌరి (వనన్నా కథా శోలితొర్జ్‌యు శ్రీ, విజయవాడ, 1949.

౭ రామాయవి కల్పవ్యక్షవ్‌, విజయవాడ, 1970.

॥ [ళవ్చయోగి, విజయవాడ, 1970

సీతారామయ్య, కురుగంటి, నవ్యాంభ నొవాత్య ఎీడుణు, హైదరాబాద్‌, రకర,

సుబ్బారావు, రాయ్యపోలు., రన్యూలోళచన్‌, నవ్యసాహీత్య వరిషత్తు, శంటూరు.

= మాడదురీ దర్భ్యనడ, హైదరాబాద్‌, 1052.

సుబ్బారావు, రాయ్మపోలు., డూవనవనీళన్‌, 1955.

ళా తృవార్‌ంతవాం, (రజతోత్సవ సంచిక), 1989.

శా వచనమాల సాహితీ సమితి, గుంటూరు, 1947.

॥ అభినవ తోబీత్‌ హైదరాబాద్‌, 1964,

ర ఎ(ళొమ-*ర, హైదరాబాద్‌, 1968.

ణి కావ్యావండీళ, సారస్వత పరిషత్తు, హైదరాబాద్‌, 1067.

నుకుమార్ష్‌ సీన్‌, వంగ సాపాత్యా చరిత, సాహిత్య అకాడమీ, న్యూరిల్లీ,

లేర రాయపోలు సౌందర్య దర్శ్వం

నుబహ్య్మణ్యం, జీవి. ఆఅభినవలోచనం, (వ్యాన సంకలనం); యువభారతి, హైదరాబాద్‌, 19083.

సూర్యనారాయణ కాని, సనన్నిధాశసం., రావ్యాలంంర న్యాగవాం, యం శేషాచలం అండ్‌ కో, మాసు, 1965

సంపత్కుమారాచార్య కోవెల, అదుని తెయిఎం ఫాపొత్ళ ఎముర్భు ఫౌషనదౌయితో తీత, వరంగల్‌, 1081.

సోమనాథుడు పాల్కురికి. వ్భపౌభెనకోత తం, వావిళ్శ, మ$దాసు,

వ్యా సాలు

కృష్ణకాన్త్రి, దేవులపల్లి +, వొతీళ నంపత్గరాల తెలుగు తఎిత్సాం భారతి, 1949, రజతోత్సప సంచిక.

కోదండ రామిరెడ్డి, మరుపూరు. రాయవోోలిలు నుఖ్వొరాతు కొన్ని న్య్యృతీ తతలాల, విమర్శిని-ఉ, 1979.

కోటీశ్వరరావు తుమ్మపూడి., ల్త్రీరినవాదం, పోతస వంచళతీ స్య్మారిక, పోతన భాగవత పంచశతి సమితి, పెరంగల్లు, 19002.

నాగేశ్వరరావు పంతులు, కాశీశాథుని., అనావాళం, ఆంధప్యతిక, ఉగాది సంచిక 14.1.1059.

మాధవరామశర్మ, జమ్ములమడక + కకాలాంటి, కాంతి, (వ్యాస సంకలనం) సంపా, భార్గదానంద కులపతి, గుంటూరు.

వ్రత్యేక వతినిధి రాయభ్తో9లు నుక్కారాశతో (వత్యేళ గోటి ఆంధ్ర జ్యోతి, దినవతిక, నవంబర్‌ 21, 1976 ఆదివారం

రమణారెడ్డి, కెవి, తాలుభు తఈఎఆలో లౌ త్త తొచ్ళులు రయవోోోం చండీ దోవ లవల్లి వరఖవ, జయంతి, 10556.

రామకోటిశాస్త్ర, కె. ఏవి, నంభొదకీయం, విమం్శిని - &ీ (రాయ్యపోలు వాబ్మయ జీవితి విష సంచిక), తెలుగు విభాగమః కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయము, వరంగల్లు 1979.

అనుఐఠ6ధ౦ ఖతం

వెంకటరావు, కవికొండల,, తానుగుల్లై లి ఆంధవత్రిక, ఉగాది సంచిక, 1984.

వెంకటావధాని, దివాకర్ష., ఆర్య వాట్యియ బ౮(ళం . 1, సం్మగవాంర్ర విజ్ఞాన కోశము, సంగహాం విజ్ఞాన కోశ సమితి, హైదరావాద్‌, 1050.

వరలక్ష్మమ్మ, రాయ్మపోలు., ముఖాముఖి , విమర్శిని.4 1079.

శ్రీ అరవిందులు, కొవ్యానంటం కృష్ణావ్యతిక, ఆగష్టు రశ 19085.

శివళంకర కాన్తి, తల్గావజ్ఞ్యల., నీరాజనం, తృణకంకణము రజతోత్సవ సంచిక.

శేషేంద్రశర్మ, గుంటూరు., రాయివోలిలు అంధ తఎిత్సా బిద్యవ ఆద్యుడు, విమర్శిని - 4, 19/9.

సీతారామయ్య, కురుగంటి., రమ్యాలోశ నమేళ, ఆంధవతిక, ఉగాది సంచిక, 1989.

సత్యనారాయణ, విశ్వనాథ., ఎవ్య నొపాత్య వరివత్తు నవ్హము వార్డిత్‌ ఆధ్యశోవన్యానం, భారతి, 1040.

సుబ్బారావు, రాయ్మపోలు. నువోమయోా/గి, శ్రీ అరవింద జయంతి సంపుటము, 19072.

కి నివేదన ఆంధధ ధ్వన్యాలోకం (వేదాల తిరువేంగళాచార్యులు) పీఠిక, ఆంధ సాహిత్య పరిషత్త్వ హైదరాబాడ్‌, 1950.

• నొవ్యకవిత, సాధన, 19681, ఆగవు.

స అభినవ కవి వండీత నమ్మేభనో కథొధ్యాశోవన్యానం, రాజమంి, భారతి, ఫిబవరి 19584.

సుబ్బారావు, రాయప్రోలు, అభినవ లపతి ఆం్మపళ దినవతిక 8.111006.

• నా తొాలిరచన, పతికళ, అక్తోబర్‌, 1941

నువ్రసన్నాచార్యులు, కోవెల. చిదరతవాత్నారంఛోం.. విమర్శిని - 1, తెలుగు విభాగము, స్నాతకోత్తర విద్యా కే్యదము, వరంగల్లు, 1076.

తం) రాయ్మపోలు సౌంచర్య గర్మనం నుబహ్మబ్యశోన్త్ర, పోతుకూచి, మాధురీ దల్శొనవ్‌, విమర్శిని-4, 1979, సుజాతా రెడ్డి, ముదిగంటి., రాయవఖో ఫలు వాం అమలిన క్యంగారం = తుదొటి టోవరావూల పేే9యాన్‌ లనం, కైంం0ం64208 04 4. 2. 0౧4821 ౧౦౧6౯60౧06 (౧1౧౧౧౭౧, శఉరిరక్‌౯ని వ2528%218 8118000, 2రేల204364 1981. సంపత్కుహారాచార్య, కోవెల. రమ్యూలోతబ్‌, ఆంధప్రదేశ్‌ ప్మతిక, 1056. ౩ నన్మయగాంి సాహిత్య నూత్రివ్యృ త్తి, విమర్శిని - 5, తెలుగు విభాగము, కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయము, వరంగల్లు, 1080. హనుమంతరావు, పి వి, ఆమలిన క్యోగారం, వావిళ్ళ వేంక టేశ్వరకాన్త్ర షష్టిపూరి సంచిక, 1952, హిందీ గ్రంథాలు డా నగేం్యద, రననీద్ధాంత్‌, నేషనల్‌ పబ్లిషింగ్‌ హౌస్‌, ఢిల్లీ. 1969. ఆంగ్ల (గ్రంథాలు శీ సలల 6 గ4646 నదా/ంంగా, ₹00 14400821 110000080100 896 లిం 108(1088 స164-, తెంమిరి8౪, 1947. ౫801016, 04 746 46 ౧/ వం 0440194, 1920. జొగయాంయంంం4/6 ౧ &/27/002 క1రుడగ0డ కేక్‌, గొడ! ౮0/647704...6/ 40/06, కడళాటి!88ి క01జలీంణ సేక్‌ం0!6, 1975 వ:సుడిం16, ]క, శల మింలలణి, కడళ్తాడి!:22 లళ013005, సకం, 1975 శలంిడ1&801, ౮౨. ౮౮46 ౩ ల? టు!

అనుబం౦ంధ౭- ల్లిలైన్నే. కరిలంరం 20032000, క, బండలు ఆ 6/68 4యణింగం 6౧4 €౧7/నాగ, ౨71 ంగరు సిశటింంం6, 1979. శ౯190088గ00గల,. క, కంర 7 వండాలి ౧౮/౧౮| జలు ఉలిక!6లం, 2/6 తంగ 0207000, 0౯ 6౧1006 08 011/40641 6౧110195, లి౯౦8:659 లిళ0113160౯3, సేీంకం0౪*, 1980. చై3083080002 డ/811 70018208. 746 24/౯/౧004/020 ర్‌(లడీటా ౧/ లిం44% ౧06టబా ప?6ం0106, 6౬1౧౨14, 1929, వెశడర!88, 1888. ల ఏ్‌4002 [20 80208010, ౧౧/౧ 260 0/ తండ 26/84 శ/లాంజగఉ (8 9060116066 వై3$4)) 206 64/4/౮/ గల2786 (44/06, 01. 17, 06 8008క518008& సేశ831021 1856100466 ౦౯ ౮410౯6, 04102618, 1975. లో “౮గ/౧4౯ గౌంగదా ౧ రంగ ₹గట4గంగడడం 701. 1111, శీరే+81085ల5800, ౧౩]౧౫168, 1979, 2 శాం 0476000405 ౧/ శం శటగిం/దలా ౯౦౪ క801198606, సెకంకం0ళ, 1977 వ న! న! లని నా. చ్బ న! శ్‌ నా న! శత 2 శ నః. స జ. ష్‌ న శ శ

రరర రాయప్రోలు సౌందర్య దర్శనం అనుద్వేగకరం వాక్యం సత్యం వవీయ హితం చ యత్‌ స్వాద్యాయాభ్యసనం చైవ వాజ్మయ స్తప ఉచ్యతే. ఎతగవద్గీత 1716 శా సహస పరమా దేవీ శతమూలా శతాంకురా తనోతి రసమం గల్యం విశంం కవి విపంచికా ఖా క పమ్య్యు (లీల? (శస +! జ ళన డి ల తా

రచయిత గురించి

కొంకా యాదగిరి / తె.వై గిరి, జననీ జనకులు : వీరమ్మ, వెంకయ్య. జననం ; డిసెంబర్‌ 9. 1857. జన్మస్థలం : వరంగల్లు, నివాసం : 16.4.14//9, శివనగర్‌, వరంగళ్‌-5060012. "

విద్యాణ్యాసం : పాఠ. ఎ సండ్‌ సాయ ల్‌ వరి దరంగలి వట్టణమందే. 1972 నుండి 1౪477 వము. శ్రై వస్వశినర సంస్క. ఏతాం కళాశాలలో ఎంటన్స్‌ నుండి ౨.౬. చుర వవహ 1ే5-రీంరీర వరకు కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయంలో ]. శ. తెలుగు, ఓరి! నుండి 10 వగు. అదే విశ్వవిద్యాలయంలో ఫ్‌గ.0. .౫. పైయెనుండ్‌ 1వత్మ తవు. "2" బఆరొనిక సాహిత్‌ విమర్శకులు _ వివన్పునము.. ఇప్పుటి నలక పస్టాన్ను అపై నాతీయ స్టాయి సదస్సులు ; ఇరవై రెంకు. (వళింపబడిన జంరోలల బలు. సారు. (గంథ వచురణ : సౌదామిని వవణంయిం [౨ సంపాదగ్‌ మంట ళంవ్వుం (తెలుగు విభాగము, కాకతీయ విశంవద్యల-ఎ ప్రచురణ - "24. పప్తత మీ (గంథం,

“ వ్యాపకాలు వరంగల్‌ సగ బండ” విధి కాగ? సంస్థ్‌లగో ల సంబంధం. సంస్కృత పజ 5 పరవృత్‌, వగంగల్‌ వం క సభాపతి. కొంతకాలం ఉచిత సంస్కృ: శిదణ తరగతుల నిర్వకంం డా త. 1౧ నుండి 1988 వరకు దాదాప మూడు నంవత్వరాల పాటు గాతీశు సాహిత్య వరిషత్‌ వరంగల్‌ వఖన .::0ల అధ్యయన పంక సిర్వప-ణ వాధ్యిత 1089.91 కాలానికి కాకతీయ ౫ 5౯౬.౨ ఆధాసవర సంమం కార?నిర్వాహాక సభ్యునిగా ఎన్నిక.

అధ్యాపనం : శ్షీ931.86 వరకు పార్ట్‌ బమ్‌ లెకృతర్‌గా, 1967 నుండీ లెక్చరర్‌గా కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం, తెలుగు విభాగంలో పాఠ్య ప్రవచనం కొనసాగుళున్నది. షే ఈ, యహ.

ఏ (ప్రపుల్ల పువ్పంబుల నీశ్వరునకు

పూజసల్పితినో యిందు పుట్టినాడ |!

కలదయేని పునర్జన్మ కలుగుగాక

మధు మధురంబయిన తెన్లు మాతృభాష ఎ-రాయప్రోలు

| న _ | / . . . , దేశకాల హ్మైతానుగతనుయిన అభిరుచి మాగ్రమే . సౌందర్యానికి అనుకూలమయిన (వమాణీవునీ టి రాయ్యపాలు నిర్ణయం. “ళాంతం శివం సుందరిం” 1 వా అన్నదాయన సౌందర్య నూతం. 7 ట్‌ క్ష శబ్దం వసన్నం కాని కవి కూర్చిన శబ్దాల కూర్చు

1. ఇ వట్టికూర్చే అవుతుంది తప్ప సౌందర్యోద్చోథకం స న కాదు. కాన్య విషయంలో నాటికీ నేటికీ కవులంకోరూ ॥ ల మ. శబ్దాన్ని సౌందర్యానుకవంకోనం ఉపాగించిననారే. ॥ మం... వర్తమాన శతాబ్దంలో అట్లాంటి ఉపాసకులలో | | ప ట్‌ న! మొదటివారు రాయపోలు. 1? - ప శషేనవించే సతికి రసమని వ్యవహారం, ఆ అనులవానికి ు / / షా వ్‌ నే కళ్ళిల - గీ కష్‌ రసానుళనం, రసానందం మొదలయిన వ్యవవరళ. ఈ హహ నత స్టా చి ఈ అనందం సొందర్యమయమయింది. సొందర్యం లేక న అ సఠం కలగతు. ఆక క్రైకలిగించనిది సౌందర్యం కాదు. [ /న ॥ | న ళ్‌ | | . న , సేజంగ/ల1౦ఏజ్యం09001% [| జై! సై . జం య" శ | లీ వ ల 1 | న్‌. హ్‌ క 1 గ. ౫ న మ అక ॥ ఖో శ రై లు స ాంలనర.౮ 50884 ౧4౦. ॥| న య న మ గట. న. 1 : | | పు న హం ను ఇ - / న