Telugu rasollasam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

లారా వ మ న న రర వంతం న చందన నందినిని ట్య లలల శని లి! లా _ _ వ వ వ. స పసల కనన ఏం. ద్‌ వినే అ నిజ పం వనం ఇవవ ల ర్య అ అ 2 ఆచం, ననన జనల. దో నా నన వ వ. స _ వ ల ప లి వ వ వ ము యు... పప | ను. నో హో మర న. వు న న... లలల న గ ర వ్‌ ఇం చం చనం న వన చ వా యి గం ోసాలల నా లం నన. లి ర + 20292 “క 2. . న ను వన. రా హం న న శింింింల్యే 1 సు ననన కం రిం ఏం! పర ల్ల రన వం పవనం 22 ప పంల వ మ రం ్రస్తరు నవవ మం నం వం య మ! ననన రన ం. న వవ్‌ నం చినన వ ధన న రం రవం రరరరరరరరల దుం: ర గంఏం! మం వనం ను స మ వ వ రు రదర 2 చనన + లు. న ర న లం నం. అం 29 క్తి ల అచ ివిలనిం కరం లవ ఎ ేం0ండి! త మం నం ల అ? తడ! షట న 2 ఏ4 ఏం. లం దర 20 వండి రమ వం? వనర న మ వ వ వ మ. టు: రు న న న ను వునన: న నవం రం 00 అరిం లిఅ నింక దను వం వం పం లన తిం ఏలిన అ 0! రవ రన. ఏ2 ఏ 4ర్లే0ం' సవల లం జ పించం పంప్‌ 20+ ల న న వ న్‌ గహన! క చీల! ధరర యుగ భరో లో భగరర గ్‌! తిరి, భోం రర అరల 0 ఉం లట, భభరతన సరన వప జ లే లీ, ర్‌ి ర్‌ నం ద్‌ టీ టీ టీ ఇ, కీ ఖగ రేల, పించి మ మ నన మ వ ల ననన నరనరం స యు రు ఇ వ న న. రర: 0! రం క ధరం నచ నం న రన రండ. ర వచి ం201 వన న 22న స సన సరన; వరం సరము పపం ము నం? స న నను స నం 0 చం నం 20000 రం రరర రర కం షమ 'రరరం నం ర గ 0న 11 మనన న దం నటం చనం ంం2 ను వనికి రను రం న చక ర్యరూ ఎం. క క ఏం వం ఏం. రం. 000 వందర చిం నిం. మననం నన నం వం. మరం... వం న! లి నస్టవం దవనం వం కు దాం? పాల వం కం దనే వం న వం పరువం ఏవ జం చం చందం ర ర రవం 20 ను వం కిం. న వ మ వ . . వ రరర డం చం నన నరు నుం) న రను: నం నం న సం! చరనం వనం వం వం వ రర లం లం ఐీంిండ లం కరం? వం చంం9 0 న. సం. రరర రర (పహ పర కరం నం వంపి యయ వలం ంం వన వం వం వంచన వ న నం? ము దనన న 9 వంపి వం వనన ప్రవ సవన చ న వ వంగర? లో ద రంగ రని మ వ వము రం ను! న. సర న “పేట నం 000 వం రవం నందం వం వరం వనం నా నవం స స ర గ్రని రను వం. వంచ?! నవం రను స వం నుం ను మ చ వ టీల న ల లేల చయయడం ర్‌ నీ ప్ల 4 ట్య! లీ లే ల్‌ చరయలు న ప ఉట్ళత్యెల్య పటి ఇ ఇ లక ల లేత క కలకి, ర్‌ం దే క. నివ న న న్‌ ప వ న 9) ప రం న ప్‌ న షు వు స నవం నం నం సు వ ఏం నం దంం9 వంచ రం న న చిం ర మ పు నం మం న ర్తి ఏలి ల్తానః రర వం ఏం రం) 20291 రం. రం ర మో ర ర రం ఏ2 కం నం. ఏలి జీ ట్‌? ల ఏత లతల లీ టల బలీ, కన నన ఏల ఫ్‌! అటా రోల ఆ! ే రోల్లో నిరం లట ఖం న! డయల్‌ యం ర లీ రం లీ లి, రక్‌ దయ క! ర! నాగ టే! న ్ట్‌ ప గ మ ను న వ రరదడడా మ భి క దేజడ్‌॥ కు రను .? నలం రిం. వ న్‌ వ రర న న 02 యు... న టం ననన _ _ వ వ . వ మ మ ి కోత స లల ఖత లి+ వస 226 కప వః నీలం న రి టల! చరద రళ స లీ లి వం ఏటి కం ఫే ల న వ ర 0 వీల వం వం ఏం 209 లం 0000 ల0 9 లం 0౨0 రిం దంచి, నం ల0ం0. లం దంచి. నే పవన ఏనం త జివిం, రర :-?.... వళ న వ వ మ న నర రం వం వి 9 వం 2 రుం వ వ రన నవవ వ ననన రరర షం 2 నో వ వం ప చనన వం వం వవ వ వసనం మ న 2. 9 పున రని రకం: రం 000 వ మ న ర వ ంం ( నవం లీ ధట చీల. రొ ల (న చత (ద్‌ స్య వడ, కన రే? ట్‌ ట్య లం రీజీ ఇ న బిజీ లం ఖీ వ వ సప నుర నం డం న న రర రండ. కం కడవ పవని సరము వవ సు. వరల రంల. నుం 202 రన రన రం ను న ప వ న ర 4 మ వరం న . వ చ వ మ న ను. న ు న రన న రవం వం వన రవం న్‌ తేడ! ఫి తనం?! ల ఆనక న చదరం భ్‌) చిం వన ఇప డో లి షల టి ఏం 0ల చించి సన్న తిం నం ఏంి నః వందవ వం స స న | వ _ రం హన వివ సరం. తనం 24 వం 02, రేఖ పలచ అరె యం ిఆరీంిం లం గం రరర గోలి ం0ం0. వింత వం ఏంింవి న వ . . వ ప వ ను న! యన వనన నవని): గం ఇం 22: వం రన. డు వ న ర! మ ఏం! నరు: దంల రా నవు మం. రిం చలం 90 కన 000 2020 ఎర రిం అలం త ఉరోకరేక కోల్‌ ఐ నల 0 ల 0ఇ 0. వంద నందం ఏవ కత వనం? వం నవం ల వ? న స వ . రర మ వ న కందం రిం. క యట పు ఇ ల లట గ్‌4 లి ఫ్రోతనన ల రొ్‌ఇ నట ల కయ 4 కన ఖీ సీ లీల 0 6062 టౌ ప ప వంిం ర సరవ వరక 2ళ న న _ వు... రన నరు కలె స్తన్యం టల కి, డే ఖర రం కీ రొ టీల ర 0 చక, న తట్‌ యల ౯ దన స రం దం ర రం 99002 లేట్‌ రం! న భా ,1 న నవనవ పనన నం? ఏం పం 8 నం పన వం నరం రం నన. రన వ ప 7 న రు వం న నం. న ” వ న న న. రం నం క? న చం రం న ఇ. మ్‌ ర వం 0వ పిన కలీ, ఇన్‌ లీ; బీజ చ్‌ కళలే, ల లేల కళ తిం ఆచంట, భయ ల, ఖే, క నట! నిం రి నరిలి, య్‌గ! గ్‌దర భన! చర! భీటోల లే వ వ్‌ వ. న కం వంపి ర చు వ స ననన. రు జల రభ రడ, దడ నవం. నేల అలి, కీ లి! ర్య వన స ర న వచిన కత లిక్‌, న్య రిం ల న లి మో ద్‌ న కన గ! చయన్‌లి ర ర ఇం యం టీం కనీ, కి, కి లక్‌ భ్‌ క శ్ర య వ నం ఏవం 4 వ నరవ వం నను ననన న వ మ న నం 0 రన రవం 91 వ న నన న! రను రరర రవం వం ను 90 రి క్‌ 000. ల జీలం ఏల వం ళల వర! గ! రన క నిజ రం వంక ర నం యోగ 1204లో వండ ంచిలక వం రన లం నం కే క న్య యారు సన చనం నం సున వ క్‌ ల్‌ ణా న న? రన ప ల్‌ ఇ కసిగ దరర్త ద్‌లీ కిల! స్‌” క! కరం తిల సి, దద నతి ఇ సంవ అరక రీ అ లె రి ల్‌ నీ గ్లో ణ్‌ మ మ వు న మ వ పఫి ం్‌ ర్‌ి మ స రిలే 40. వం రంల, విం! _ న. న సు రన? రిని. చంచలం). రం పం ర గ్ల ఈ నట సరు 00 నంజ, లి! రిం 30, గంప ఏవం 99 తరించిన 22 24 ఏ జవ 4ించిం వం న యుత వను ఇక సంచ ళం. ననన వ శ స వ వు న మ; జ వంరం0 ధరను తంల 0, కగంరో ష్‌. కీ వ. ర 2 ీ ౨0 20406 కక? ఏవ రం నరం 00. స రం ర ళం వచం 202 ననన నన వంపి న ము లో య్‌ స వ వ వ మ వ్‌ ప సం వలం! ర జ జి టి, కలే లీ నీలీ 1 త్‌ సీ, రరరర4 వ న ల న. న్య చం! రన య. శా వయ | క! కింక న్‌ వ న న స స వన న... స” న న. ర ఏం నన వ వ మ న న వరం నిరం రవ నవ విం చవ చవ వచి న వవ” న హా నీల 0 తనింీతి డి, వ వ న. న ము. ననీ చల చేసన 424 క లల, గరి. కన చద తన రర! ర్‌ ద్‌ దళ డి, లీ రని ఇ టి ఇ జభ ఇళ టీక టి టల, న న ను చం దంచ దం 20202222. రెం విల 0920 అః కింద ంం 00. మం! వ నిలరం 9. ఏచిటి నన న మనం) వనం ంం వం! కిన బెం ఏలీ లం టీం, కయ ప స న న ఏం 22 చిలక అ29. గజనీ టల రిల లం ంం' క లలో! న నే! రని భరత! ర్‌ి భక్‌ స కక త ట/ లి తర! ర్‌ టే, నవ! లట బట ల రల ను ల లక్‌. తీ లీ కి రక్‌, శక్యా! యం?! చలం చం నీల వం ఏవం ల వం రన నీల లనీ 20+ మ వనం నంచి న. ను! 1 జ అ ఏ ఆన శల వ నీన్యు న్య? విటి ఇ నీ రు స మం మ మ వ . రరర రర రడ ఏలన, నమన వు ప ను నం లో కంపం లం

రన సుల -- లత

రసోల్ల్లాసము ఇ (సాహిత్య వ్యాస మంజరి) డా॥ జి. వి న్ముబహ్య్రణ్యం, ఎం ఏ., వీషాచ్‌, డి రీడర్‌, తెలుగు కాఖ, సెంటర్‌ ఆఫ్‌ రీజినల్‌ స్టడీస్‌, హైదరాబాదు శేంద విశ్వవిద్యాలయం, హైదరాబా దుం 1[వచురజణ నవోదయం సాహితీ సాంస్కృతిక సంస్థ మహైదరాబాదు.50[ 044,

౧4500 .[4ఉ45క4810 క మ. మ. 6౫ 0౧ 6,౪. 5౮8గి411044్ట 041 31. 4 న్‌ గిం366 1౧ "64664, 6౧౯౮ ౦ గిల్య10011 5044165-61006, ౧76510 06 కరేం2036, (4302464, క్‌గం 56014000, 509ఆ006౯ 1980, 60౫౫ 116 గిజల+జి, 6౪౯ రిజ్‌ క 56612 ౪6౭7౯౩10 ౧౯ ఖో క06 2 గ 20/- గః కోర! 09/., 14౪700 రంగీ 11 661౧ & ఈం! అ||౫౧1:100 టర ల2086-500 044 చర ద్ని ఉగ ధాలు శి న ల క న. వ ఖా "4! వ [07 60016 : / ॥ ష్‌ శూ ం ముం 6. 5054, ష్య 4 న్‌ ర్ట ల న్‌ 571201, 1-8-702/105, (12602, ల ససరంజ0ం66500 044. స వ్వ వ! (1 సుల ప పొద సీ సగ! 114004౪1 800% ఖగ 009, తీగ వ. 12061% స 62016500 027, తీరస గ ర్‌ 2/25/1011 న210264 కిం0॥ వ్‌, క[ గింజరి [06 అ2026500 001. ర్‌ి 614411 లా5గగంక, 1100. ర్‌ఆం406అ086500 789, కొ1066 ౩6 ని క్‌ 126412౪1 త్య ని ౧3, నంట 4 ఖు.

గురునర్యులు ఆచార్య ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనం గారికి అక్షరార్చనగా అ౦కితం0

చిజునవ్వు నవ్వెనా శిష్యృలహృదయాలు చిగురించు సాహిత్య సీమలందు భాషింప సాగెశా భావనా లతికలు పూలజల్లులు పౌొంగ పలకరించు టోధింప సాగెనా గాథార్థ శాఖలు ఫలరాశి నందించి పరవశించు పరికింప సా గెనా పరిశోధనాంి మల్‌ తరగని సిరివోలై శరలివచ్చు అతదు అచార్య పదవిని అధివసించి తెలుగు కాఖకు మాధవ దీప్తి నొసగి విశ్వవిద్యాలయ మునకు వెలుగు దెచ్చె దేవగురునకు తుల్యుడౌ దేశకుండు. భర్యమార్గము వీడని కర్మ వీరు రొళ్యరీకసాన్‌ గక్యగ్వు దగ ర్త సౌవ్లా త్రీలో! హీళుడు భొషాథపస్ని ఆతడు జంగమవీశ్వవిద్యాలయమ్ము. భారతామ్నాయ శోధిత పచురణమ్ము తెలుగు బోధనభాషగా నిలుపుదీక 1పాచ్యభావలః టోషించు (పాభవమ్ము అతని క్రీగ్రికి మువ్వన్నె పతక మయ్యె. పెంచుటయె కాని మంచిని [తుంచలేదు మెచ్చుటయె కాని గుణమును (వచ్చలేదు అతడు ఆచార్యుడే కాదు అనఘమ్వూరర్డి అతని ఆశీస్సు శిమ్యల కమృతవృష్టి. నన్ను శిమ్యని దరిజేర్చి వెన్నుశట్టి కన్నళండిని మరపించె కరుజచూపి కావ్యరసమును కొనియాడ్షు భవ్వ్యు డతడు అతని కర్చింతు రసచర్న నంకితముగ.

వ్యాసోల్లానము-_ మనవి _- రచయిత 1 ఆమోదము - ఆచార్య కొత్సవలి పీరభ[దరావుగారు 2

1. రామాయణంలో అంగిరనం / 2 భారతంలో కాంతరన సాధన - పరిశీలనలో మరొక వివేచన 18 ల. కాంతనవగీత 91
2. రస సమీకరణ వాదములు - విమర్శలో వాని వినియోగము ఫీ
3. రసానాంరసః 100
4. శృంగార కాకుంతలము - కభాసంపిధానము పాత్ర చృశనణము. 12% 7, పింగళి సూరన 158
5. విజయవిలాన వస్తుతత్వం 199 ర ఆర్థగుణకాలి తిక్కన యజ్వశైలి లర్‌
6. ప్రబంధ పర మేశ్వురు(డు 228
7. అంధ మవోభాగవళము - రసానుభూతి వ8ి9 12, దాను (శ్రీరామకవి దేవీ భాగవతము బత

మనవి దాదాపు రెండు దళాబ్దాలుగా సాహిత్యశాస్త్రంలో కృషిచేసే అవకాశం లభించింది నాకు ఆంధప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ బహుమతిని గెలుచుకొన్న “పీరరసము” [గంథరచనం నాలో సహజంగా మొగ్గ తొడుగుతున్న సాహిత్య శాస్త్ర విమర్శన ప్రవృత్తికి సౌరభాన్ని కలిగించింది. రసాలలో ధర్మవీరం “రసానాం రసః అన్న సిద్ధాంతాన్ని సాంగంగా సాధించాలన్న ఉత్సాహం నాలో 'అనవరతం పొంగులువారుతు౦డేది, రామాయణ మహాభారతాలలోని ఆంగిరసం ధర్మవీర మన్న వాదం నేను [వ్రాసిన సాహీత్య వ్యాసాలద్వారా మరింత (ధువ పడింది. ఆ సిద్ధాంతం సాహిత్య విమర్శకుల మన్ననలుకూడా పొందగలిగింది. ఈ సంపుటిలోని మొదటి మూడు వ్యాసాలు ఆ సిద్దాంతాన్ని బలంగా (పతిపా దిస్తున్నాయి. కావ్యార్థాలకు రససమన్నయం చేసి రననిరూపణం చేసే విమర్శ విధానం తిలిగులో మందంగానే సాగింది. రనసమీకరణ వాదాలు కావ్యవిమర్శకు విలా తోడ్పడకాయో వివేచించే మార్గం మృగ్యమైపోయింది. ఈ సంపుటిలోని నాల్గవ వ్యాసంలో రససమీకరణ సిద్ధాంతాల స్వరూప స్వభావ సమన్వయ సమాలోచనం తులనాత్మకంగా సాగింది ఆ సరిశీలనంవల్ల ధర్మ వీళమే *రసానాం రనఃి అనే సిద్ధాంతాన్ని, పెక్కు దృక్కోణాలతో సమీజించి స్థావించే అవకాశం అయిదవ వ్యోసంలో ఏర్పడింది. సాహిత్యళాస్త్రంలో ఈసమన్వయం ఒకనూత్నదర్శనంగా విమర్శకులు సంభావిస్తారని అఆశిస్తున్నానుం శాంతరస విమర్శలో --ఆ రసాన్ని నవమరసంగా సంభావించినప్పుడూ, [వక్ళతిరనంగా పరిగణించినప్పుడూ కావ్యరన నిరూపణం చేయవలసిన మార్గా రిశు న్మవమాణంగా సారించటం సాహిత్యవిమర్శ కొఠ విన్పష్టమైన (పగతీ ఫఠాన్ని అందించటమే నని భావిస్తున్నాను. ఆపని కిందులో శ్రీకారం చుట్ప ఐడింది కాంత ధ క్రిరసానుభవస్థితులను సళాస్త్రీయంగా నిరూపించిన వ్యాసాలు ఆ వొాటీలో ఒక అడుగు ముందుకు వేశాయని విశ్తుసన్తున్నా ను, ఉక్సాహం

స!

సర్వ రస్నపవృత్తులకు మూల మైనదనీ, సర్వరసాలలో పూసల్లో దారంలా వ్యాపించియున్న రసం వీరమనీ _వీరరన భేదాలలో సారవంత మైనది ధర్మ వీర మనీ = నేను స్థావించిన సాహిత్య సిద్ధాంతం రస సమన్వయనూ(క్రాన్ని సమ ర్పింప గలదని గాఢంగా నమ్ముతున్నాను* ఆలంకారళాస్త్రన్ని అనుసరించి అనువర్హిత విమర్శ (ఉంం046 610199) అంతగా అభివృద్ధి చెందని ఆంధ సాహిత్య విమర్శలో ఈ పరిశోధనాంళాలు థాని విమర్శకులకు తో డ్పడగలవని భావిన్తున్నానుః

ఈ సంపుటిలో [ప్రాచీనా్యధ సాహిత్యానికి సంబంధించిన వ్యాసా లైదా రున్నాయి, (పతి వ్యాసంలోనూ ఒక (క త్త సమన్వయాన్ని (వతిపాదించే (వయళ్నం చేళనుం శద్దార్భగుణాలతో ఏర్పజే రచనావిధానా లెలా ఉంటాయో విశ్లేషన్తూ, తిక్కనవైలి అర్ధగుణ్యప్రధానమైనదని అన్వయించి చూవించానుః ఎట్టిన కవితలో ప్రబంధ పర మేళ్వరత్వాన్ని పట్టియిళ్చే పౌఢో క్రిపరీపాకాన్ని పరామర్శించాను, విల్హలమజ్ఞి వినవీరభ[ద్రకవి శృంగార కాకుంతలంలోని వస్తు నిర్మాణంద్వారా సాధించిన, విఫలమైన రన్యప్రతీతిని నిరూవించాను. పింగళి సూరనక్రాన్యకళాసమీక్ష చేస్తి సరస్వతీ చతుర్ముఖుల (పణయకేళిలోని బింబ (పతిబింబ సంచలనాత్మక సంఘటనం కలళాషిణీ కథాకల్బవకు ఎలా మూల సూ[క్రాల నంద్తించిందో వివేచించాను. విజయవిలాస (పబంధవస్తువుల్లోని (పతీ థాత్మక (పవ్నత్తిన్సి వరిశీలించి ధన్వనిలేదాలక్తు కావు త్తిలో కవి నిప్పుణంగా సాధించిన రూప్రకల్పనాన్ని సమన్వయించి చూపించా మం దేవీ భాగవత తత్త్వాన్ని వివేచించి [పధాన కథావృత్తాలలో ఉన్న ఆధ్యాత్మిక (వతీకాత్మక ప్రవృత్తిని (పపంచించాను. ఈవినూత్నసమన్వయాంకాలు సాహితీ మర్మ్శజ్ఞుల ఆమోదాన్ని షొంధగలుగుతాయని విశ్వసిస్తున్నాను.

నాడే |పతిపాదింపండిన ధర్మవీర సిద్ధాంతంలోని సారాన్ని గుంర్థించి (ఫపోత్సహించిన గురువర్యులు ఆచార్య థ్రీ ఖండవల్లి లమ్మీర ంజనంగారు. ఆమృత హృదయులై నవారు సజీవసాహిత్యసంస్థ వంటివారు; రాశిపోసిన శిషష్షావాత్సల్యం లాంటివారు. వీరరస [గంథ పీరికలో--వీరరసం “రసానాం రసః అని ఆమో దించి వారు నన్నాశీర్వడించారు. నాలో సాహిత్యాభిరుచిని, శీవాస క్తిని (పోత్స హించి బాటలు చూపించారు. వారు నాపట్ట చూపే అవ్యాజ వాత్సల్యానికి (పతి కృతిగా నేనేమి. చేయగలను ? - ఈ రసోల్లాసాన్ని వారి పైదాలవ ఆంకికం చేసి

బి11 గురుపూజచేయటం తప్ప. ఈ అక్షరార్చనకు దయతో అంగీకరించిన వారి సొజన్యశిలానికి నా హృదయపూర్వక కృతజ్ఞతాథివందనాలు ఆచార్య కొత్తపల్లి వీరభ[దరావుగారు సమకాలీనా్యధ విద్వద్వరేణ్యు లలో అగ్రగణ్యులు. గీర్వాణాంటధాంగ్ల సాహిత్యాలనే కక (_పాచ్య పాళ్చాత్య కాస్త్రవిజ్ఞానాన్నీ ఆపోశన పట్టిన ఆపర అగస్పులు, ఎంతటి మనీమలో ఆంతటి సహృదయులు నాయందు వారి కున్న అవ్యాజవాత్సల్యం కారణంగా నా (పార్థ నను మన్నించి ఈ (గంథానికి విలువైన పీకికను సంతరించి యిచ్చారు. వారి సమీడను నేటి సాహిత్యజగళ్తు [పామాణిక గౌరవంతో సమాదరిస్తున్నది. ఒక (ప్రామాణిక సాహిత్యాచార్యువి పరిశీలనకు ప్యాతమైన ఈ వ్యాససంపుటి ధన్య మని భావిస్తున్నాను. వారి విద్వన్మూ రికి నా వినయాంజలి నర్పిస్తున్నానుం నేను ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో పనిచేస్తున్నప్పుడు సర్వదా నా పరికోధన వ్యాసంగాన్ని గమనిస్తూ, చేయూత నిచ్చిన స్నిగ్ధహృదయులూ, విద్యున్నణులూ. ఆయిన అచార్య దివాకర్ణ వేంకటావధానిగారికీ, ఆచార్య వి. దామరాజుగారికీ, ఆచార్య సిం నారాయణరెడ్డిగారికీ నా కృతజ్ఞతాభివందనాలు. నా కాంతరస వివేచనాన్ని విని రససమీకరణ వాదాలమీద వ్యాసం [నవాయుమని నన్ను (పోత్సహించిన మాన్యులు డా॥ వి. యస్‌. ఆర్‌. అప్పారావుగారికి, నా వ్యాసాలను ఓపికతో చదివి ఆమోద ప్రోత్సావోల నందించిన మిితులు థ్రీ ఆర్‌ం ్రీవారిగారికీ నా కృతజ్ఞతలు. రసోల్లాసానికి చ్మితవ్యాఖ్యాగంచేసి ముఖప్యతాన్ని ఆలంకరించిన సాప్పొతీ కళా మి్యతులు శ్రీ శీలా వ్మీరాజుగారికీ ఈ 'గంథాన్ని ముచ్చటగా ము[దించిన (శ్రీ మాధవి ఆర్ట్‌ _పింటర్స్‌ అధిపతీ శ్రీ వేంక టేశ్వరరావు గారికీ నా కృతజ్ఞతలు, ఈ వ్యాసాలను ఇదివరకే ఆయా సందర్భాల్లో (ప్రచురించి, ఇప్పుడీ సంపుటిలో వెలువరించుకోవటానికి దయతో ఆంగికరించిన ఉస్మానియా విశ్వ విద్యాలయం తెలుగు కాఖ్య ఆంధ్రపదేశ్‌ సాహత్య అకాడమి, అంధ్రప్రదేశ్‌ ఓరియంటల్‌ కాన్ఫరెన్స్‌, యువ భారతి, కళా (సవంతి, నవ భారతి (మాస వ్యతిక) మొదలైన సంస్థలకూ, ఈ (గ్రంథాన్ని (పచురించటానికి అంగీకరించిన “నవోదయంి సభ్యులకునూ నా కృతజ్ఞతలు, రసోల్లాసాన్ని సవ్ఫృాదయభావంతో సమాదరింపుడని సాహిత్య రసిక లోకాన్ని (ప్రార్ధిస్తున్నాను. హైదరాబాదు, ల 1-9-1980. జ వి నుబహ్మణ్యం

ఆమోదం డా॥ కొత్తపల్లి వీరభ్యదరావుగారు ఆచార్యులు, ఆంధకాఖాధ్యమలు, సెంటర్‌ ఆఫ్‌ రీజినల్‌ స్టడీస్‌ డై రెక్టరు, డిన్‌, స్కూల్‌ ఆఫ్‌ సోషల్‌ వైన్సెస్‌, హైదరాబాదు కేంద విశ్వవిద్యాలయం. "కాలధర్మానుగత మై జగత్పఏవృత్తి మాజునపుడు వాజక్టయమును మాజు నిజము, (కొత్తనీరు తొల్కరియేళ్ళ (గుమ్మి పాజ 1పాళనీరు కలంగు టబమ్ము గాదు” అన్నారు 'రమ్యాలోకమ్‌ితో రాయ్యపోలువారు. జగత్ప్రఏవృతత్తి మారి వొజక్టి యమే మారినప్పుడు దాన్ని అనుసరించి సయనించే సాహిత్యవిమర్శ మార డంలో ఆశ్చర్యం లేదు. సాహిళ్యాన్ని కొలిచి చూచే మానదండంకూడా మార్పు అకు లోనై నవ్యపద్ధతులలో కావ్యసొందర్యాన్ని వివరిస్తూ రసికహృదయుల ముందు ఆరమణీయతను ఉంచడం సహజం జగత్ప్రఏవృత్తి ననుసరించి సాహిత్య(పవృత్తి ఉంటే సాహిత్యపవృతి ననుసరించి విమర్శవవృతి ఉండడం ఉత్తమ విమర్శలకణం. ఈ విషయంలో వృిప్రతిపత్తికి తావులే దని పిస్తుంది. ” అయితే, ఈ పద్ధతి ఆధునిక సాహిత్యానికి సంబంధించినంతవరకు ఉచితం గానే ఉన్నట్లుంటుంది గాని పొచీన సాహిత్యం మా టేమిటి? అనేప్రశళ్న ఉద యించక మానదు. ఈనాడు మనం ప్రాచీన సాహిత్యాన్ని విమర్శించేటప్పుడు అధారంగా తీసుకోవలసిన తీనుకోదగిన మానదండం ఏది ? [ప్రాచీనసాహిత్యాన్ని (ప్రాచీన కావ్యళాస్త్ర సిద్ధాంతాల్ని అనుసరించి విమర్శించాలా ? లేదా నవీన సిద్దాం లాల్ని అన్వయించి విమర్శించాలా* ఈ రెండింటిని సముచితంగా వాడుకొని “క్టాత్తపాతల మేలుకలయిక”తో కావ్యళాస్త్ర స్యూత్రాల్ని ఏర్పరచుకొని విమర్శ

ననే సౌగించాలా? అనే (పశ్న లున్నాయి. ఆయితే, ఉత్తమ సాహిత్యానికి కొత్త హౌతలు లేవనీ; (ప్రతిసాహిత్యంలోనూ, తాత్కాలిక పరిస్థితులకు సంబంధించినది కొంత ఊండి అది పాతబడిపోయినా; త్రికాలాలికి పనికివచ్చేది, ఉపాదేయ మతయ్య్యేది “కొంత ఉంటుందనీ ఆందరూ విశ్వసిస్తున్నారు. సమకాలిక రాజ కీయార్థిక పరిస్థితులకు అతితంగా విశ్వజనీన మైనది “కొంత” (పతి ఉత్తమ సాహిత్యంలో ఉంటుం దనే సమ్మకం-- నమ్మకమే కాదు, అలా ఉండడం కూడా-- అందరికీ తెలిసిందే. ఇది మానవకల్యాణానికి సంబంధించి ఉండడమే దీని లవణం. ఇదే నిజం కాకపోత్తే జార్‌ రాజ్యకాలంలో రష్యాలో పుట్టిన పుష్కిన్‌ మొదలైన మహాకవుల రచనలు ఈశాటి సామ్యవాదరిష్యాలో పార (పవచనాలలో ఉండడం కుదరదుగదా ! ఈ మవికవుల [పగతిదృక్పథం, మానవత్వంమీది నమ్మకం వారి రచనలలో (పతిబింగించడమే పఏీటిని సమకాల సామాన్య రచనల స్థాయినుంచి విశ్వజనీన విశిష్ట్ణచనల స్థాయికి తీనుకొని పోయింది. ఇదేవిధంగా సాహిత్యవిమర్శ కూడా విశ్వజనీన మైన కొన్నిగ్మూతాల మీద ఆధారపడి ఉంటే దేశకాలపరిస్థి తులు కొంతభిన్నంగా ఉన్నా అది సామా న్యంగా సర్వులకూ. ఉపాదేయం కావచ్చుగదా ! ఇలాంటి విశ్వజనీన మైన నూ(త్రాలు ఉంటాయా? అనే సంశయం అనావశ్యక మేమో ! సాహత్యంళో ఈ “విశ్వజనీనపదార్థం” కొంత ఉంటుం దని నమ్మినప్పుడు, ఉంటూ ఉన్న ప్పుడు; సాహిత్యాన్ని నిర్వచించే విమర్శలో, సాహిత్యసౌరభాన్ని సహృదయు లకు ఆందజేసే విమర్శవిధానాలలో సర్వసమ్మత మైన స్మూతభాగం కౌంత ఉంటుం దని విశ్వసించడంలో వ్యిపతిప త్రి ఉండకూడదు.

ఈ సందర్భంలో సాహిత్యవిమర్శ ఎందుకు? ఆనే (వళ్న వేసుకొని చానికి సమాధానం అన్వేషి స్తే దారి కొంత సుగమం అవుతుంది. నిజానికి, కావ్యసృన్లీ జరిగిన తరవాత నే ఉదయించే విమర్శ, కావ్యసృవ్టికి కారణం కాదని వేరే చెప్పవలసిన వనిలేదు గదా ! భాష పుట్టీన తరవాతనే వ్యాకరణ రచన జరిగినట్లు, సొహత్య(ప్రాదుర్భావం తిరవాతనే విమర్శ బయలుదేరుతుంది. సామాన్య సహృవయుడి కంటె సహృదయవిమర్శకుడు సాహిత్యం లోతుపా తుల్ని- గాంభీర్యాన్ని. నూక్మంగా (గ్రపాంచగలడు, సాహిత్యసాగరాన్ని మథించి అనుభూత్యమృతాన్ని నహృాదయరసికులకు ఆస్వాదగమ్యం చేసే సాధనధూతుడు విమర్శకమంథభాచలుడు, ఈ బిరుడదునకు అర్హ డైన సాహిత్య

న! జీవి, జీ. వి. నుబ్రహ్మణ్యం [వాసీన “*రసోల్దానము”, వివిధ విషయాలమీద ఆయన ,పతిభావ్యుతృ్పత్తులు (ససరించిన విమర్శల విలాసం.

రసోల్లానంలోని వ్యాసాలు అనేక విషయాలమీద, వివిధ కాలాలలో (వ్రాసినవి విషయవైవిధ్యం ఉన్నా, వ్యాసాల కన్నింటికి వెనక్క రచయిత వ్య క్రిత్వం, “పూనలలో దారంలా” ఆగోచరంగా గోచరిస్తూనే ఉంది. రచయిత నునిక్చికాభిస్రాయాలు, స్యూతబద్ధంగా (పతివ్యాసంలోను (పకటిత మౌళునే ఉన్నాయి. రచయిత ఆలోచనలోగాన్తి రచనలోగాని, విషయవివరణలోగాని, విమర్శవిధానంలోగాని *జంకుగొంకులు” కనివించవు. ను[బవ్మాణ్యం ఆత్మ విశ్వాసం ఉన్న పండితవిమర్శకుడు గనకనే ఈ ధైర్యసాహసాలు. సంకళయ బాధిళు డైన విమర్శకుడు సద్విమర్శకుడు కాలేడు. నహృదయుడు కాని విమ ర్శకుడు కూడా సద్విమర్శకుడు కాలేడు. ఇలాంటి విమర్శకుడి ఏమర్శలు, “"కువ్యాఖ్యావిషమూర్చితాలు” అవుతాయి. డా॥ నుబవ్మాణ్యం-ా ఒక్క పద ఇంధంలో చెప్పాలంటి- సహృదయ పండిత విమర్శకుడు.

ఈ వ్యాససంపుటిలో_. రామాయణ, భారతాది ఉద్గింథాల వైశమ్ష్యాన్ని వివరించే వ్యాసాలు మొదలుకొని, ఈ శతాబ్దికి చెందిన దాను శ్రీరామకవి దేవీ భాగవతాన్ని పరిశీలించే వ్యాసాలవరకు- వివిధ విషయాలమీద వ్యాసాలున్నాయి కావ్యళాస్త్ర పరిధికి చెందిన రపసమీకరణవాదాలమీద పాండిత్యస్పోరక మైన వ్యాసం ఉంది. “రసానాం రసః” వ్యాసంలో, రసరాజు మేది ? అని వఖంమయ కొని (ప్రాచీనుల నిర్ణయాల్ని దైర్యంగా ఎదుర్కొని సోపపల్తికంగా ధరశ్రైవీరమే “రసానాం రసఃళొ అని స్టావీంచ్చి “"వీరరసం” సుబహ్మాణ్యం గా రని ఇతః పూర్వం వీరరన [గంథరచనలవల్ల సంపాదించిన పొరుషనామాన్ని నుస్థిరం చేసుకొన్నారు, తెలుగుకవులలో-- తిక్కన్న, ఎల్టన్న, పోతన్న, సూరన్న, వీరన్న, వెంకన్నల రచనల వైళిష్ట్యాన్ని ఆయాకవులకు |పత్యేకత తెచ్చిన విషయాల్ని (గహించి నిరూపించారు, ఈ న్యాససంపుటి రచయిత సర్వతోముఖ (వళిభకు, వై దుష్యానికి తార్కాణం. ఈ వ్యాసాలు చదువుతూ ఉంటే ఆయా మవారచయితల రచనలు పండితమి(తునితో కలిసి చదువుశున్నట్లు కొందరికీ, గురువు దగ్గిర అధ్యయనం చేస్తున్నట్లు చాలామందికి ఉంటాయి అనడం సత్య దూరం కాదు. అందరికీ ఎన్నో వ్యాసఘట్టాలు సుగమాలయ్యాాయిం ఈ సంపుటి లోని వ్యాసాలు చాలాభాగం ఆయా సందర్భాల్ని పురస్కరించుకొని (వాసినవే

న? ఆయినా, వేరుగా (గంథస్థ మై పరనపారనయోగ్యాల్టై ఉండడమే నీటి విశేషం, ఏదో సందర్భాన్ని పురస్కరించుకొని వాస్తున్నాము, ఏదో [వాసేస్తే సరిపోదా | అనే దృష్టి స్ముబహ్మణ్యంగారికి లేదు, అ(పమత్తత, భావతీక్షణ, పాండిత్య స్పూర్తి, జౌచిత్యపరిపాంన, శబ్దనై శిత్యం ఆయన సహజ(ప్రవృత్తులు అసా మానా లయిన ఈ వృత్తులు ఆలసులయిస కొందరు సామాన్యులకు వాషసాలు కనాన చ్నుజ్ణ షషష్పాయి. అవ్వను మం, *క్రి'సోవరాలు చెక్కు. గీటిన, వసవల్బు బాలకు(డు జెందమున న్లలగంగ 'నేర్చునే '”

“రామాయణంలో అ౦ంగిళసం” వ్యాసంలో రచయిత, నన్నయగారు సూచించిన విశ్వుజసీన" మైన చూపే రసద్భష్టి అన్నారు. ఈ సమన్వయం దాగుంద. సర్వులకు ఆదరణీయం కానిది విశ్వుజనీనం కాలేదుం అందరినీ ఆకర్షిం చేది ఒక్కరసదృష్టి మ్మాతమే. మనం ఎన్నివిధాల డొంకతిరుగుడుగా చూసినా రసవంతం కాని రచన విశ్వజనీనం కాలేదు. రసవంతం కావడంవల్డనే ఏ రచన అలునా కళాఖండం అవృళుంది. అప్పుడే దానికి విశ్వుజనీనత వస్తుంది. ఈ రోజుల్లో “రసం” ఆనేమాట వింటే ఉలికిపడేవాళ్ళు కొంద రున్నారు. ఎందుకో నాకు “అర్థం కొవడం లేదు! దానిపరిధిని విస్తృతం చేసి (వాసుకోండి ఆధునిక భౌతికళాస్త్రంలో యాటం' అనేమాట వాడుకోవడం మానుకొన్నారా ? ఈనాటి “యూటంి, పంధొమ్మిదో శతాబ్ది 'యాటంి కాదు! అదేవిధంగా రసళబ్దమూ ననినా అభ్మిపాయం, బంగారం పాత దని పైరచేప్తామా ? దాన్ని కరిగించి కావలి-స్టే కొత్తలోవోలు కలిపి, సరికొత్త నగలు చేయించుకోవచ్చు. చేయించు కొంటున్నారు, చేదాంతుల పరిభాషలో చెప్పాలంటే, ఇదే వివర్తవాదం ఐంగొరం ఉంటుంది, కాని రూపాంతరంలో కనబడుతుంది దీన్ని నేను సాహి తంలో వివర్తవాదం ఆం౦ంటాను సాహిత్యం దేళకాలపరిస్థితుల్ని అనుసరించి ఎన్నిరూపాలు పొందినా, ఆయా కాలాలకు తగినట్టుగా ఎన్నిమార్పులు వచ్చినా “ఇది సొహిత్యం” అని గు రించడానికి వీలయిన, వీలిచ్చే “పదార్ధం” కొంత ఉండి తీరుతుంది. ఉంటుంది. విమర్శకుడు “వకళ్ళజోడుతో చూసినా” దీన్ని గుర్తించి చూపించగలిగి ఉండాలి. ఇది లేనప్పుడు- అంధుడికి కళ్ళుజోడుతో నిమిత్తం లేనట్లు. సాహిత్యపదార్థం లేనట్లే అంటే సత్యదూరం కాదు,

ఈ వ్యాసంలో సుబ్రహ్మణ్యంగారు, రామాయణంలోని రసాన్ని గురించి విస్తలంగొ చర్చిందారు. ఆనందనర్థనాబార్యులు, రామాయణం కరుణరన్మవధాన

211

మనీ మహాభారతం శాంతరస ప్రధాన మనీ వ్యిక్తం చేసిన అభిప్రాయాన్ని 1పాశిపదికగా (గ్రహించి చర్చ కొనసాగించాడు ఈ చర్చలో తెలుగుకవులూ ఉదాహృతులయ్యారు, అన్ని వాదాలను వివిధ దృష్టికోశాలనుంచి వరిశీలించి వపరీత్మించి రామాయణంలోని ఆంగిరసం “ధర్మవీరం” అన్నారు సుబ్రహ్మణ్యం గారు. ఈ సందర్భంలో ళాంతర పైకవాదు9, శృంగారర పెకచాదుబ, అద్భుత ర సైకవాదుల, కరణక మైకవాదుల (పతిపాదనన్ని పరామర్శించారు. పరామర్శించి చిట్టచివరిక్కి “కరిగిన మనను కన్నీరుగా (సవిప్తే కరుణరన మనుకొన్నారు కొందరు. కరుణ మంటే కన్నీరై తే- ఆది కోళబాప్పం కాదు; ఆనందబావ్చం; అనుళు క్తమైన రసానికి ఆడ్డ9మైన అభివ్యక్తి” అని రమణియంగ్రా. వ్యాసాన్ని ముగించారుం

ఈ వ్యాససంపుటిలోని మొదటి అయిదువ్యాసాలూ, సుుబహ్మణ్యంగారికి (వియమైనం ఒకవిధంగా ఆయనే దానికి తెలుగునాట విశేష్యపచారం తెచ్చిన వాడు- ధర్మ వీరాన్ని సోపవ త్తికంగా పాండిత్యపకర్షతో స్థావించిన సిద్ధాంత వ్యాసాలు అనడం సత్యసమ్మతం_ రామాయణం తరవాత భారతాన్ని [గహించి దానిలో శాంతరససాధనకు ఇతరులు చేసిన సయత్నాల్ని పరిశీలించి, సంస్కృత భారతానికి తెలుగుభారకానికి గల సామ్యవై షమ్యాల్ని తమవ్యాసానికి ఆవళ్యక మైనంతవరకు వివరించి “భారతంలో ధర్మవీర మంగిరస మని అంగీకరిస్తే కావ్యరూప మైన భారతానికి సగౌరవ మైన రసస్థితి కలుగుతుందని నా నిళ్చయం” అన్నారు. ఈ సంచర్భంలో నుుబహ్మణ్యంగారు (వాసిన, = ఆయ్భధలారతం సంస్కృృతభారతంకంటె విలక్షణ మైన స్వభావాన్ని సంతరించుకొన్నది. మూల భారతం కాన్త్రరూపకావ్యచ్భ్బాయాన్వము; ఆ్యధభారతం కావ్యరూపళాస్త్రచ్చా యాన్వయి" అనీ వాక్యాలు గమనార్హాలు-

“భాంతనవగిత” అనే వ్యాసం, మహాభారత కాంతిపర్వానికి వీఠికగా ఐయలుడదేరినా వ్యాసథ్రీకృష్ణల వ్యక్రిత్వాల్ని విశేషాల్ని వివరించే విళిష్టరచనగా పర్యవసీంచింది. ఒకవిధంగా చూస్తే మహాభారతానికి తాత్రిక్యపతిష్టను సంత రింది పెట్టిన ఖాగాలతో (వపత్య్మవంగా గాని పరోక్షంగా గాని మహానుభొవు డైన శాంతనవునితో సంబంధం కనబడుతుంది, మవాభారతమంతా కృష్ణనేపథ్యంగా జరిగినా, లౌకికాలొకీకవిషయాలు రెండింటికీ పముఖవ్య క్షిగా నిలిచింది థీమ్మడే* థ్రుకృ్ణుని తరవాత- అంతా ఆయనే. అనుకొంటే ఎమీ లేదుగదాం ధార్మిక

నగ తాత్తీకవిషయాల్ని భీష్ముడు (ప్రవచించినంతగా. ఇంక ఏభారతప్యాత (సవ చింపలే దనడం సత్యంచెప్పడం. ఇంక ఎవ్వరికీ ఆఎర్హత లేదు. ఖీష్మపర్వంలో శ్రీకృష్ణుడు భగవడ్గిత అర్జునునకు బోధిస్తే ఆయన అన్నగారికి ఫీమ్ముడు కాంతి పక్వంలో ధర్మగీతలు బొదించాడు. ఈ రెండు బోధలు, _ళోతల్ని కర్తవ్యపం జ్కాఖుల్ని చేయక కర్తవ్యోన్ముఖుల్నె చేశాయి. ఈ ముఖ్యవిషయాన్ని గుర్తిం చిన సుబహ్మణ్యంగారు “భగవద్గిత పరమార్థమును బోధించినను నరునిచేత గాండీవమును 'వట్టించినది. కాంతనవగీత పురుషార్ధసారములు బోధించినను ధర్మజుని ధర్మసింహాసనము నెక్కించినది” అని స్పష్టికరించారు. ఈ పరఠ్వాను వాద6లో తిక్కన చూవ్‌ంచిన [ప్రజ్ఞాపాటవాన్ని, తాత్తికదృష్టిని వ్యాసంలో ఉదాహరణలతో వివరించారు. కశాంతిపర్వంలోని ఉపాణ్యానాల పరిశీలన చేసి తిక్కన రచనాశిల్పాన్ని వివేచించారు. ఈవిధంగా “శాంతనవగీత” పీరికా వ్యాసం (వ్యాసాన్యి పీఠికగా ఉంచినా పీరికను వ్యాసంగా వాసినా ఈ పేరు బాగుంటుంది) జిజ్ఞాసువులకు ఆసక్తిదాయకంగా ఉంది,

నేను ఇంతళకుపూర్వం (వాసినట్లు- "రసనమీకరణవాదములు; విమర్శలో వాని వినియోగము” “"రసానాంరసః” అనేవ్యాసాలు సుబహ్మణ్యంగారి రస సిద్ధాంకాన్ని సోవప త్తికంగా స్టాపించేవిం ఈ సంపుటిలో ఇవి ముఖ్యాతిముఖ్య మైన వ్యాసాలని నా ఊహ. ఇవి సుబహ్మణ్యంగారి పాండిత్యాన్ని ర్హైర్యసావా సౌల్ని వాదపాటవాన్ని చూపించేవి. “*రససమీకరణవాదములు, ..” వ్యాసంలో చెస్పవలసింది ఆంతా చెప్పి వాదాన్ని [కోడీకరిస్తూ “"కాంశస్థితి కరుణరనస్థిత్తి యైనప్పుడే రసానుకూలస్థితి, ఆది ఆహంకార రనమైనప్పుడే రసప్రవృత్తి; ఆది వికాసరూపమున చర్వ్యమాణమైనప్పుడే రసానుభూతి; ఆనందమున పర్యవసించి నప్పుడే దానికి బవ్మానంద స్మబహ్మచారిత్వాధికారపా వ్ర" అని మార్దంగికున “ము క్రాయింప్పు దెబ్బలు"లా (వాసి వ్యాసాన్ని ముగిస్తారు.

“ర సోనాం రసః వ్యాసంలో రససిద్ధాంకాన్ని కూలంకషంగా చర్చించి ఈతను అభిప్రాయాన్ని సిద్ధాంతీకరించి స్థాహించారు, వ్యాస్టప్రారంభంలో ఆంధ శబ్దచింకామణిలోని “సాధ్యో హా రసః” అనే న్యూక్రాన్ని (గ్రహంచడం చాలా ఉచితంగా ఉంది, దీన్ని (ప్రపంచించడంవల్సనే వ్యాసమంతా పెరిగినట్లు రచన “సిగింది. రససాధన సాహిత్యయోగ మని (ప్రవచించిన రచయిత సోపాన (కవమంలో సహృదయుని సాథనను వివరించి చూపించారు. సాపాత్యయోగ మార్గమున సహృదయుడు మొదట సాధించేది స్థాయి, రెండోది. స్థాయిచర్వణ

య

స్రితి. మూడోది రసస్థితి. యోగాన్ని గురించి భగవద్గీతలో ఉన్న "యోగ? కర్యను కౌళలమ్‌”, “సమత్వం యోగ ఉచ్యతే” అనే నిర్వచనాలు యథోచి తంగా ఇక్కడా అన్తుయిస్తాయి. సాధ్య మైనరసం, (ప్రాచీనుల (పకారం, 1బహ్మానందస(బ్రహ్మ బారి అయిన అలౌకికానందం, నవీనులు ఈ నసబవ్మాచారి త్వాన్ని ఆంగీకరించక పోయినా ఆలౌకికళద్దాన్ని ఒప్పుకోకపోయినా రసానందం లౌకికానందంకంచె విలక్షణ మనీ విశిష్ట మనీ సమ్మతించాలి. లేకపోక్కే లోజనం చేస్టే వచ్చే సుఅస్స్ఫూర్తీ కవిత్వం చదివిశే కలిగే ఆనందం ఒకటే అనవలసి చస్తుండి. కనక, అలౌకికళబ్దాన్ని మనవాజ్హ వాడారు. అంతే! ఇందువల్ల విష యానందంకంటె రసానందం భిన్న మని స్పష్టం.

ఈ సందర్భంలో నుబహ్మణ్యంగారు *“రసరత్న్కసదీపిక'లోని చర్చను ఉటంకించి [బహ్మానందరసానందాల సామ్య వై షమ్యాల్ని చక్కగా నిరూపించారు. ఉబవ్మోనందరసానందాలు ఒకటి అనడానికి వీలులేదు గనకనే, సబహ్మాచారి శబ్దాన్ని వయోగించారు. (బవ్మానందం- ఏకరూపం, అఖండం, ఆ్య(సమేయం- అంటారు. ఇక్కడ్క ఆత్మేతరవస్తువు ఉండదు. గోచరించదు, ఈ రసానుభూతి రత్యాదిచిత్తవృత్తులతో ఉపహితం కావడంచేత దానిలో వివిధరసాలు గోచి స్తాయి, “రసరత్న్యపదీపికి (పకారం, [(బవ్మోనందం- యోగిగమ్యం. రసా నందం- సహృదయగ మ్యం. లోకులు యోగులు కావడం కష్టసాధ్యం రస యోగులు కావడం సాధననులభం. (పదీవికారచయిత అల్స మరాజు,. రసానందం అనేది (బహ్మానంద విషయానందాలకు మధ్యస్థంగా ఉంటుం దని “రసరూపం సుఖంయత్తు తద్ద్వృయో రవీ మధ్యమమ్‌” అని (వాళాడు.

ఈ విధంగా చర్చ కొనసాగించి మానవసాధన కుపకఠిందు మనో చృత్తి ఉత్సాహ మని తేల్చి ఉత్సావినికి కారదాతనయు డిచ్చిన నిర్వచనాన్ని వివరించి *ఉత్సాహ[పవృత్రి సామాజికపృదయమునందు రనసాధనావసర ముక నిలుచుస్థాయి" అని నుబహ్మణ్యంగారు నిశ్చయించారు, ఇక్క_డను9డి, అది వీరరసనిష్ట మనీ, వీరం సర్వరసాలకు రనత్వాన్ని కల్పించే స్థాయిరనమనీ పయనించడం సులువే. ఇలా పయనించి, “ఇట్టి స్థాయిరన మైన పీరము లేనిదే రసభావాభిన్య క్రియ, భావోన్మీలనమును, ఉత్కర్షావస్థయు, స్థాయిచర్వ్యణ చళయు, ళ్ళంగారాది రసానుభవస్థితియు. లేవని తాత్పర్యము. అందువలన పీరకే 'రసౌనొం రసఃి అని సంభావింప దగియున్నది” అని సుబహ్మణ్యం గారు నీద్ధాంతీకరించారు.

మ!

శృంగారమే రనరాజ మని కొందరు, కరుణయే రసరాజ మని మరికొం దరు అంటూ రావడం మనకు తెలిసిందే. మిగిలికరసాలు ఆనభూతం కాని వ్యక్తు లుండవచ్చునేమో కాని జననమరణాలకు సంబంధించిన ఈ రెండురసాలు అననుభూతం కొ వని వోరివాదం సంసారరక్షణకే కాదు సంసారసాధనకును పళ మావశ్యక మని ఏరివాదం కామంకంటె కూడా ఉత్సాహరూప మైన వీరం మూల్మప్రవృత్తి అని ఏరి సిద్దాంతం ఈ వీరంలోకూడా '“ధర్మవీరం” రసరాజ మని నిర్ణయం.

ఇంక ఈ వీరం ఎన్నిపిధోలు ? అనేచర్చ (పాచీనకాలంనుంచీ వహ్తూనే ఉంది. భరతుడు- దానపీరం, ధర్మ వీరం, యుద్ధవీరం-అన్నాడు, దయాదాన యుద్ధపీరా లని ధనంజయాదు లన్నారు. ఈ మూడింటిని. *“దానధర్మదయీ యుద్ధవీరా లని నాలుగు చేకాడు విద్యానాథుడు ప-డితరాయలు- యుద్ధ దాన, దయా, ధర్మ, సత్య, పాండిత్య, క్షమా, బలవీరాలని.. ఎనిమిదింటిని వేర్కా న్నాడు. నేను తక్కువా ?”' అన్నట్లు అచ్యుతరాయలు తన సాహిత్యసారంలో, వండితరాయల్నీ అభినందించి, వీరాన్ని మొదట ద్వాదళభేదాలుగా చేసి తృప్తి లేక ఇంకో తొమ్మిది కలివి ఇరవై ఒకటి చేశాడు. తమ “వీరరస”' (గ్రంథంలో మన సు(బహ్మణ్యంగారు- " స్వాతంత్ర్య, యశో, మానపీరాల్ని చేర్చి భేద సంఖ్యను ఇరవై నాలుగు చేశారు. ఆవఠారసంఖ్యలా అభివృద్ధి పొందుతూ వచ్చిన ఈ “వీర” భేదాలు “*వీరరస” (ప్రాముఖ్యాన్ని స్థాపించగలిగిన మాటమా[త్రం' సత్యం, ఇదే దృష్టితో “రసానాం రసః అనే సదు కీకీ “రసాలకు మూలమైన రస మనీ రసాలలో వ్యా వ్రమైన రన మనీ రసాలసార మైన రస మనీ" మూడ్తు విధాలుగా అన్వయం కుడిర్చి సుభ్రహ్మణ్యంగారు “ధర్మవీర ఏవ రసానాం రసః” అని నిగ్గుతేల్బారు,

ఈ వ్యాససంపుటిలో మిగిలిన వడువ్యాసాలు తెలుగుసాహిత్యంలో వేరు [వథ్యాతులు పొందిన మహాకవుల రచనల్ని పురస్కరించుకొని (వాసినవి, “ళ్ళంగార కాకుంతలం” ప్రీది వ్యాసంలో విల్లలమట్టి పినవీరన్న కథాసంవి ధానంలోను, ప్యాతచ్యితణంలోను చూపిన నేర్పును [పతిభావంతంగా వ్యాసక ర నిరూపించారు. కాళిదాసుని శిల్పరమణీయత, వ్యాసునికల్చనలు జోడించి మిశ నస్తువును కల్పించి తన నై పుణ్యాన్ని [పదర్శించాలి అనే పినవీరన్న తపనను చక్కంగా విశ్హేషించి చూపించారు వ్యాసకర్త, పినవీరన్న కాల్మప్రభావాన్ని ఆను

వద11 సరించి కాకుంతలకథిను శృంగారరస (పధానంగా చృితించాలి అని తీవ్యపగుత్నం చేశాడు. ఈ (ప్రయత్నం (గ్రంథానికి “ళ్ళంగార కాకుంతలం” అనే పేరు పెట్ట డంతో షారంభమై, శృంగారరసపోషణకు విశిషంగా సాయపడే. కాళిదానుని నాటక కథా క్రమాన్ని అనసరించడం భారతకథ నంతగా (గహించకపోవడ౦ వరకు సాగింది. పినవీరన్న చేసిన నూత్నకల్పనలు, పూర్వకల్పనల కన్యధాకర ణాలు, నన్నివేళోచిత మైన ప్రాబంధికవర్దనలు, కొంతవరకు, కవి ఆశించిన “"అభినవత్రీ”్‌ కావ్యానికి కలిగించాయి గుణదోషాల్ని సమంగా చూవించి వ్యాస కర్త తమ వ్యాసాన్ని “ఆదర్శ విమర్శవ్యాసం” చేశారు. "పింగళి సూరన” వ్యాసం, కూలంకషంగా సూరన (పతిభావ్యుత్ప త్తుల్ని (పదర్శించిన వ్యాసం. “ఊహించి తెలియరాకుండ సూరపరాజ్కు, (శమ గళ పూర్ణోదయము రచించి” అని [పచారంలో ఉన్న అఆ౪సులమాటల్ని నిర రకం చేసే విధంగా కట్టమంచివారు వాసిన కవిత్య్వత త్వవిచారాన్ని ఆదర్శంగా (గహించ్వి వారి తరువాత బయలుదేరిన గవను వెంకటకృష్ణారావుగారు మొదల యినవారి విమర్శలను (గహించి “కలభాషిణీకథాకల్పనలకు వాణీచతుర్ముఖుల (సణయకేశిలో వ్యంగ్యముగా వీజములు కలవు"” ఆనే నూత్నసమన్వయ సిద్ధాం తాన్ని సుబ్రహ్మణ్యంగారు 'పతిపాదించారు. ఈ వ్యాసంలో క ళాపూర్లోద యానికి (పముఖస్థానం లభించినా; సూరన్న మిగిలిన రెండుకచనల్న [వస్తావన, విమర్శ కూడా ఉన్నాయి. లభించని గిరిజాకల్యాణ గరుడపురాణాల్నికూడా ఉటంకించి కొంత [వాళారు వ్యాసకర్త- రాఘవపాండవీయాన్ని గురించి (ాసేటప్పుడు చేసిన “శేష్‌ సంబంధమైన చర్చలు పాండిత్య స్ఫోరకాలు, రామాయణ భారత క థాఘట్టాల సంయోజనంలోని వైశిష్ట్యాన్ని తేటతెల్లం చేయడానికి విపులంగా- నాల్గాళ్వాసాలకథను, విషమ[క్రమంలో పదర్శించారు. నూక్షేషీకతో కళా పూర్ణోదయంలోని' సన్నివేశాల్ని పరీక్షించి వాటి లోతుపాతుల్ని వివరించి వాటిని ఆర్థంచేనుకోవడంలో ఉన్న కష్టాల్ని తొలగించారు, వీంగళి నూరనకు దాదాణ సమకాలికు డైన ఇంగ్సీమ నాటకకర్త షేక్సీయర్‌ నాటకాలలో “కామెడీ ఆఫ్‌ ఎజ్జర్స్‌” మొదలయినవాటికి కళాపూర్ణోదయానికి కల్పనల విషయంలో పోలి కల్ని విమర్శకులు చూవించారు. కళ్యాపతిభలు విశ్వజనీనా అనడానికి ఇవి తార్కాణాలు కళాపూర్ణోదయం ఇంగ్శీనులోకి అనూదితమైతే తెలుగుకవి (పతిళ విశ్వతోముఖం అవుతుం దని ఆశించిన నుబహ్మణ్యంగారితో ఎవరు ఏ్‌కీ భవించరు ?

న...

• విజయవిలాస వస్తుతత్వం”” వ్యాసంలో రచయిత [పజంధంలో (వన్ఫు టించే (వతీకాత్మక (ప్రవృత్తిని వివరించారు. సహజంగా గుణదోషవిచారంతో తృ్రిపడిపోతారు సామాన్య విమర్శకులు, ఈ విచారానికి మూలమైన తాత్తి కత ఏమిటి అని ఆలోచిస్తారు సుుబహ్మణ్యంగారు. నద్విమర్శను విమర్శకు వేరుచేసి చూపించేది విమర్శకునిలోని ఈ లక్షణమే. ముందుగా _పబంధసామాన్య లక్షణాల్ని సూక్మంగా స్పృశించి. వస్తువులో, రసంలతోం రచనలో (పబంధ కవులు చూవించిన వైవిధ్యాన్ని విపులంగా వివరించారు ను బహ్మణ్యంగారు. అల్లసాని పెద్దన చూపిన వాటవైశిష్ట్యాన్ని గురించి వాస్తూ పురాణకథకు సవా జంగా ఉండే వతీకాత్మక (పవృత్తీ?్‌ పరిరక్షించి తన్యప్రబంధంలో దాన్ని (పపంచించడంలో నే పెద్దన (పతిభ వికాసాన్ని పొందింది అన్నారు ఈ లక్ష ణమే, (ప్రబంధ సామాన్యలక్షణంగా సర్వులు దీన్ని అంగీకరించకపోమినా.- (ప్రబంధ ముఖ్యలక్షణం అన్నట్లు పెద్దన భావించినట్లుగా వ్యాసకర్త నిళ్ళయిఐ చారు. “ పెద్దన మార్గాన్ని అనునరించి వస్తువులో | పతీకాత్మక (పవృ్రిని పతి ష్పించిన (వబంధమే [పదబంధ మనబడుతుంది. లేకపోతే. కావ్యమని పిలుస్తే చాలు”, ఈ దృష్టితో [పఐంధాల్ని పరిశీలించిన వారిని గురించి కొంతచెప్పి “విజయవిలాస కథలోని [ప్రతీకాత్మక (వవృత్తిని (వకటించటంతోపాటు దాని (ప్రబంధక్యాన్ని (వతిష్టితం చేసేయత్నం''గా ఈ వ్యానం పూర్తిచేశారు.

ఈ సందర్భంలో తెలుగులో విలాసళద్దాన్వితంగా నామాలున్న కావ్యాల్ని - శ్రీనాథుని వారవిలానం మొదలకొని ముడుంబి వేంకటాచార్యుల దేవహూతి విలొనం దాౌకొ, యక్షగానాల్లో పెద కెంవరాయని గౌరీవిలాసం మొదలు మర త్తూరు వెంకటరాయళాన్త్రి జగన్మోహనవిలాన నాటకింనరకూ, వర్ణన్యాపధాన మైన వికానకృతుల్ని ద్విపదళతక ప్మకియల్లో ఉన్న విలానరచనల్ని పేర్కొని తెలుగుసాహిత్యంలో విలాసాఖ్య విశిష్టకృతుల్లో వజయవిలాసాన్ని “చుక్కల్లో చర్మదుడితో'' పోల్చాడ. పోల్చి తెలుగులో వీరాద్భుత భ_క్తిణంతరన [వధానా లైన విలానకావ్యాల కంటే శృంగార (ధానాలైన విలాసకావ్యాలే సంఖ్యలో అత్యధికం అని తేల్చారు, తరువాత, ముగ్గురు నాయికల ముచ్చటైన విజయ విలాసాన్ని వివిధ దృవ్టికోణాల నుంచి పరిశీలించారు,

[ప్రబంధ వర్ణనల్లో వివిధక వులు వివిధవిషయాల్ని [పముఖంగా తీసుకొని రచనలు సాగింబాగ, వాటిలో ఊవోవై భవానికి రాయలు, భావనాగ్గాంఫీర్యానికి

న్‌ 'ెద్దనాదులు, రచనా సౌందర్యానికి రామరాజభూషఖాదులు అనిచెప్పి చేమకూర చేంకటకవి రచనాసౌందర్యాన్ని ఆరాధించిన కవి అని వ్యాసకర్త తేల్చారు. అట ఇందువల్దనే చేమకూరక విది (వత్యేకమార్గం అయింది, ఈ సందర్భంలో వాస్తో శబ్మపయోగం, రచనావిధానం కవిత్వాన్ని తలపిస్తుంది. శద్దారాల (పణయాన్ని గురించి వివరించిన వాక్యాలా విజయవిలాస కావ్యవిమర్శకు తగినట్లున్నాయి* ““సొభ్రద్రతీర్థంలో (క్రుంకు లిడే విజయునివృత్తం రసజగత్తును పాలించే కవి రాజుచిత్తం వంటిది. అర్థబాధకా లెన రసానుభవథంజకా లన శద్లాలము ల వ్‌ ద్ద మొసళ్ళలాగా ఏరిపారేసే క్తి కవివిజయునికీకూడ వస్తుంది. ఒక్కాక్కంసారి అతనిచేతుల్లో మకరాలవంటి. పరుషవదాలుగూడా రమణీయరూపాన్ని దాల్చి రచనకు వన్నెతీసికొని రావచ్చునని నందాదుల శాపవిమోచనఘట్ట ధ్వనింప జేస్తుంది". శ్రీకృష్ణుని ద్వంద్వ(ప్రవృష్తి3 గురించి టవాస్తో “ంర్థ స్తేవవంటివాడు ఆ మహాత్ముడు” అంటారు. ముగ్గురు నాయికలను మూడుకథలను ఆశయించుకొని ఉన్న ఈ కావ్యం విజయస్మూతబద్దం శబశ కిమూలక, అరళ కిమూలక, ఉభయళ కిమూలక ద అలి థి ఎలి అ= ధ్వనిభేదాలకు (పకీకాత్మకి పొథతసృష్టి చేసి చేమకూర వేంకటకవి కృతకృళ్యు డయ్యాడు. ఒక్క మాటలో చెస్పాలి అంటే, ఆమవోకవి ధ్వనికి రూపకల్పన చేలా డన్నమాట ! ఈ విషయాన్ని బుద్ధిగమ్యంగా హృదయదమ్న ళబ్ద_ పయోగంతో సుబహ్మణ్యంగారు వివరించారు. ఉత్రిక్కన తిరునాళ్ళ”కోసం (వ్రాసిన “ అర్థగుణళాలి తక్కనయ జక లి"

అని జేటగితిపాదం శీర్షి కగా ఉన్నవ్యానం ఉభయకవిమ్మితుని యజ్ఞ వాటికలో చదవదగిఉంది. కమ్మతయంలో వివిధకవుల క్షవితావి ర్యాసాల్ని ముందుగా వఏివ రించి చెప్పి తిక్కన (ప్రత్యేకతను చూపించేవ్యాసం ఇది* “కవిత్రయంలో శబ్దో ర్రాభయ (1పాధాన్యమున్న రచన చేసినవాడు నన్నయ, అర్థప్రాధానా?న్ని మన్నించినవాడు తిక్కన; శబ్దమాధుర్యంచేత అర్జాన్ని దీవింపచేసినవాడు ఎజ్జన"" అని చెప్పినతరవాత ““ఆకృృతివైభవంకంటె ఆత్మచ్చైతన్యం ఆనంతంగొ (పకాశించే తేజళ్ళురీరాన్ని కవితకు తిక్కన (పసాదించాడు” అని సుుబహ్మణ్యం గారు స్థాపించారు. ఈ వ్యాసమంతా ఈ సిద్ధాంతాన్ని సోవప త్తికంగా వివరిం చేది. ఏది వివరించినా దాన్ని హృదయపరిధినుండి బుద్డిపరిధినరకు. తీసుకొని

ని పోతేనేగాని నున వ్యాసరచయితకు తృ్తి ఉండదు. తత్త్వాన్వేషణ చేస్తేనేగాని తమి తీరదు. ఉత్తమవిమర్శకున కుండవలనన ఈ లక్షణాలే హ్యాసరచయితచేత వామనుడు పేర్కొన్న శబ్దార్ధగుణస్వరూప వివేచనాన్ని చేయించాయి. ఈ నేప థ్యంతో తిక్కన అర్థగుణళాలిత్వాన్ని ఉదాహరణలతో పరిశీలించారు. అయితే “క్రాండంతదేవునకు కొండంతపతితో పూజచేయలేముూ” గదా! మవికవి తిక్కన బృహద్గంంథ రచయిత, ఇందువల్ల ఫ్రాలీపులాకన్యాయంగా తిక్కన అర్హగుణసంసిద్ధిని స్కుబహ్మణ్యంగారు సమీకించారు. వివిధ పర్వాలలో నుంచి ఉదాహరణలు (గ్రహించి ఈమవాదాన్ని రుజువుచేళారు. వ్యాసాంతంలో నన్నయ తిక్కన ఎజ్జనల కవిజామార్గాల్ని సూక్ష్మంగా పరిశీలించి. “ళశబ్దిగుణమార్గం రథిలు నడిచే రాజమార్గంలా తెలుగుకవితలో సాగింది; అర్ధగుణమార్గం ఓడలు సాగే జలమార్గంలాగా మిగిలిపోయింది .. పాదయా[తతో బాటను తరింపవచ్చు; యానప్మాత ఉంటేనే నీటిని తరింపగలిగేది శబ్ధగుటం రచనకు పాదయాత్ర; అర్ధగుణం కవితకు యానపా(త. తెలుగులో ఆర్థగుణ్యపస్థానానికి కర్షధారి

తిక్కనసోమయాజి” అని పూ ర్తిచేశారు. దీని తరువాశివ్యాసం ఎజ్జన్నమీద వాసింది. దీనిలో ఎల్టిన్ను కవితా వైశిష్ట్యాన్ని, ఇతరకవులతో ఎడనెడ పోల్చి వివరించడం జరిగింది. భ్రీనాథు డన్న “స్తూ క్తివైచ్మితి”, జక్కన పేర్కొన్న “శబ్దవై చితి ఎంతవరకు (పదింధపరమేశ్వరునిలో ఉన్నాయో ఈ వ్యాసంలో పరిశీలించారు. వ్యాసం (పమాణంలో చిన్నదైనా పామాణికంగా ఉంది, లఘువుగా ఎజ్జన్న రచనలన్నీ ఇందులో (పాసంగికంగా పరామర్శికాలు. ఎజ్జన్న “చతురోక్షేకి” పెద్దనాది (బంధ కవులకు ఎలా మార్గదర్శి కొాగలిగిందో సూచన్నాహైయంగా చూపిఏ చారు. ఆంధ(పబంధభానూదయానికి “స్పురదరుణాంశురాగరుచి” _పబంధ

పరమేశ్వరుని "చతురోోక్రి”.

కవితయ కవితావిలాసాల్ని వివిధ వ్యాసాలలో వివిధదృక్కో ణాలనుంచి పరిశీలించ్చి జొఢకవు లయిన- వీఠన్న. సూరన్న, వెంకన్నల కవిత్యాపాగ ల్భ్యాన్ని వస్తుతించ్హి *పసిపచ్చిక మేయచు తప్పపోవు వత్సములకు కృష్ట గానమున దారులు" చూవీన సహజవిద్యా కేతను డైన పోతనగారి భాగవతాన్ని రసానుభూతిదృష్ట్యా పరిశీలించి వ్యాసం [వ్రాకారు “రస” శబ్ధం వింటే నుబ హ్మణ్యంగాడ పరవశించిపోతారు. “రసో వై సః” మొదలుకొని “స్లో వై

తెని

రసః” వరకు పయనిస్తేనేగాని ఆయనకు ఊరట కలుగదు. ఇంక, చర్చల కతీతమూ లత్యలష్షణ సమన్వయపహూర్వకమూ భక్తిసాయనమూ అయిన భాగ వతం విషయంలో రసానుభూతి ,పస్తావన వస్తే చెప్పేదేముంది! ఈ వ్యాస మంకా సౌందర్యసారసర్వన్వ మైన (శ్రీకృష్ణునకు ఉపాయనంగా పయనించింది" థాగవతంలో ఆంగిరసం ఏమిటి? అనేచర్చు చేస్తారు. మధుసూదన సరస్వతి మొదలైన మవోనుభావుల థావాలు వివరిస్తారు. “'శృంగారం యవనికగా భగవ ద్శకి లాస్యం చేసిన కవికారంగం భాగవత్యగంథం'" అంటారు మధుుమంజు లంగా. తరవాత్య నహృదయుడు పొందే రసానుళూతిని వివేచించి విశేషాల్ని వెల్లడిచేస్తారు.

రాయ్మపోలువా రన్నట్లు- * సేశ్చల త్రాళముల్‌ మొరకయు, చిక్కులు వార +ఖోపవీతముల్‌, చేతము రామక్షీర్తన రుచిన్‌ చెమరింపగ, తన్మయస్థితిన్‌ పాతర లాడుచున్‌ తెనుగుభాగవతంబును పొడిన” పోతనలో, జీవితంలో ఉన్నంతగా సంయమనం కవిత్వంలో లేదనివిస్తుంది. కనకః కవిత్వానికి ఆవేశం ముఖ్యమా సంయమనం ముఖ్యమా ? అన్న మీమాంస విమర్శకులకు తప్పదు. భకక్తీపరా నమైన రచనలో, కవి భక్తు డైనప్పుడు- కొంత అవేళం తప్పదు. పోతనలో, భక్తికోరకం సంయమనం సాయంతో జ్ఞాన్నవసూనంగా పరిమళాల్ని గుబాళిం చింది. సంయమనం నడలినఘట్టాలు శిల్చసం్యపదాయవాదులకు ఆమోదం కొంత ఇయ్యలేకఫోయినప్పటికీ సపృదయులఏమ్మాతం ఆస్వాదయోగ్యాలే. పోతన భాగవతంలో జ్ఞానం భక్తికి శక్తిగా నిలిచింది. ఒకదృవ్టితో చూస్తే, థ!క్తి జ్ఞానాలు ఒకేనాణెం రెండువైపులు : ఇంకోదృష్టితో చూస్తే, రెండూ ఒకటే; ఈ విషయం రసానుభూతి కలిగినప్పుడు అనుభూతం అవ్పళుంది*

ఈ వ్యాససంపుటిలో చివరివ్యానం “దాను శ్రీరామకవి దేవీభాగవతము”. ఈ వ్యాస్మప్రారంభంలోనే, శ్రీమద్భాగవత _ దేవీభాగవతాల్ని గురించి న్నుబ హ్మణ్యంగారు [కోడీకరించి విషయాన్ని ఇలా అన్నారు; **జ్రేవీ భాగవతము శక్తితత్యమును వ్యాఖ్యానించునది; శ్రీమద్భాగవతము భక్తితత్ర్రమును పపం చించునది, శ క్హిని సౌధించినచో భక్తి యలవడును; భ క్తివలన ముక్తి కరతలా మలక మగును, ముముత్షువుల కీసోపానపం క్తి నందించుటక్సై వెలసిన దీభాగ వతద్వయము”.

న! తెలుగులో దేవీభాగవతాన్ని చాలామంది రచించారు. ములుగు పొపయా రాభ్యుల దేవీభాగవతం మొదటి తెలుగుసేత. మహా(పసిద్ధులైన తిరుపతి వేంకట: కవులుకూడా దీన్ని తెలుగులోకి తెచ్చారు మనదేశంలో దాను శ్రీకామకవి దేవీభాగవతం మంచి [పదారంలో ఉంది. వీరి కవిత్వాన్ని చెళ్ళపిళ్ళవారుకూడా మెళ్ళుకొన్నారు. కవిత్వంలో శశ్రీరామకవి శ్రీనాథునకు నన్నిహితునిగా కనబడ కాడు. ఈ మాట చెళ్ళపిళ్ళవారే ఆన్నారు. శ్రీరామకవి “తెలుంగునాడు" పండిత పామరరంజకంగా విలసిల్లింది. ఈ వ్యాసంలో సుబహ్మణ్యంగారు దేవీతత్త్వాన్ని వివిధ్యగంధాలమంచి ఉద్భృతాలై న ఉదాహరణలతో విపులంగా వివరించారు. మార్కండేయ పురాణాంతర్గత మైన దుర్గాసప్తళతికీ దేవీభాగవతానికి ఉన్న సంబంధాన్ని, శక్రిసం్రపదాయంలో దేవీభాగవతస్థానాన్ని చర్చించారు. కా త్తీకమైన దృష్టితో శ_క్రితత్తాన్నిపరిశీలిస్తూ అదై్వైతసిద్ధాంతానిక్‌ శ క్తివిశిష్టైద్వైతసిద్ధాంళావికీ ఉన్న పోలికల్ని భేదాల్ని వివరించారు. దేవీభాగ వతంలో సారభూకాలై న మధుక్రైటభ, మహిషాసుర్య జంభనికంభ సంవార కథల్ని తెలిపి వాటి నిగూఢార్థాల్ని వెల్లడించారు. ఈ వెల్ల్ణడింపు నిశితంగా నిష్కర్షగా సొగింది. ఈ సందర్భంలో సుుబహ్మణ్యంగారు (వాసిన- “మాతృ. దేవోభవ” యని దేవీభాగవతమును, “పితృ దేవోభవి యని శ్రీమద్భాగవత మును, పరాళ క్రిపరమపురుషత_త్ర్వము౯ను చెప్పుచున్నవి, తల్లిని తెలిసికాన్సి నచో తరిని తెలిసికొనినళ్లే అని బోధించి, తల్లిలో నున్న తండ్రిని చూపునద్రి దేవీభాగవతము; శల్లిని తెలిసికొని తండ్రిని తిలిసికొను మని బోధించ్చి తల్లి కొధారమైన తంగడిని చూపు నది శ్రీ మద్భాగవతము” ఆన్నవాక్యాలు చాలా అందంగా ఉన్నాయి. దేవీతత్త భాగవతతత్తాాల తులనాత్మకపరిశీలన చేసే సందర్భంలో (వాసినః “దేవీతతము తెలిసినచో మనసు ఏష్పారినట్లుండును; భాగవతతత్హ్వ మరసినచో హృదయము (దవించినట్ట్లుండును. జ్ఞాన మానంద స్టీతి నాందవలె నన్నచో వికసించిన చిత్తము [దవింపవలసినదే. వికసనమును (దవస్థితికి తెచ్చుళ్తి భక్తి, దానిక్తై మనము మొదలు దేవీభాగవతము చదివి అపై శ్రీమద్భాగవతము చదువవలెను” అనే వాక్యాలు రచయిత పాండిత్యపాట. వాన్నేకాక అనుభవరనికతను మన ఎదుట పెడుతున్నాయి, ఫ్రీరామకవి దేవీభాగవత శైలి సరళసుందరం కావడంచేత సర్వుల అంగీ కారాన్ని పొందింది, మంచిప్రదారానికి వచ్చింది. ఈ (గంథాన్ని కవిగారు ఆప

నస్‌

వుగా ఆరునెలల్లో అనువదించారట * ధారాళమైన పవీదికవితాధార పురాణశైతికి చక్కని ఉదాహరణ అంటారు విమర్శకులు, ఈ సందర్భంలో తిరుపతి వేంకట కవుళ్యగంథంతో డీన్ని పోల్చి చూచి అది (స్రబంధ(ళ స్తికి నిలయ మనీ ఇది పురాణ్యపళ సికి తావల మనీ నిర్ణయించారు. (శ్రీరామకవిపద్యాలను పోతనపద్యా ఇఅతోను శ్రీనాథుని వద్యాలతోను పోల్చి చూపి ఆకివుల పద్యాలసాందు ఎక్కడ పదిలపడిందో ఎక్కూడ పడలేదో వివరించి చెప్పారు. “స్వీయచమత్కార చాటూ_క్రొ”మీద ఉన్న మోవాంతో శ్రీరామకవి బొచిత్యాన్ని పాటించని సన్ని వేశాల్నికూడా పేర్కొని వ్యాసంలో గుణదోషవిచారానికి సమప్రాధాన్యం ఇచ్చారు,

ఈ విధంగా ఈ వ్యాససంపుటిలో- వివిధవిషయాలమీద, రచనలమీద, సాహిత్య సిద్ధాంతాలమీదం పాందిత్యగరిమతో సహృదయతతో [వాసిన వ్యాసా లున్నాయి. వ్యాసాలన్నీ ఒక్క-దృష్టితో (వాసినవి కాకపోవడంవల్ల - గంఖేర విషయాలు, కోమలవిషయాలు, సామాన్యవిషయాలు కొంత కలిసిపోవడం జరి గింది. కొన్ని వ్యావవోరికభాషలోను కొన్ని గ్రాంథికభాషలోను ఉండడంకూడా సంభవించింది.

ఈ *ఆమోదం' కొంత దీర ంగా ఉన్నమాట నిజమే అయిగా, మూబఐ

శ 6 వ్యాసాలు తోడ్పడేటట్లు 1గంథాలు చదివి ఆనందించడంలో నుబహ్మణ్యంగార౦ బ్యా య ణా వారివ్యాసాలు చదివి విషయం (గహించడంలో ఇది. కొంత పనికివస్తుంద నమ్ముతున్నాను.

ఇంక విమర్శకునిగురించి ఒక్కమౌట. అనుభూతితో రంగరించిన పాండిత్యఏభూతిని నాసట దాల్చిన (బహ్మణ్యు డీ స్ముబహ్యైణ్యుడు ఆం సహృదయులు *బొను అనక పోరు.

అధ

రసోల్లాసము

రామాయణంలో అంగిరసం “ధర్మత _త్ప్రజ్జులు ధర్మశాన్త్రం బని యధ్యాత్మవిదులు వేదాంత మనియు నీతివిచకణుల్‌ నీతిళాస్త్రం బని కవివృషభులు మవాకావ్య మనియు లాక్షణికులు సర్వలక్య సంగ్రహ మని యైతివొసికు లితివోస మనియు బరమపొరాణికుల్‌ బహుసురాణనముచ్చ యం బని మహీ! గొానియాడుచుండ వివిధ వేదత త్త్యవేది వేదవ్యాసు డాదిముని పరాశరాత్య జుండు విష్ణసన్నిభుండు విశ్వజనీన మై పరగుచుండ. జేసె భారతంబుం! మహాభారతం ఎవరు ఏ దృక్పథంతో చూసే ఆ పథంలో ఆది పరమ (పమాణ ంథంలా కనపడింది. ఆలా ఆది కనపడటానికి ఆ చూచేవారి చూపు కారణం" ఎలా చూచినా ఎన్నికగా కనపడటం దాని విశేషం. దానివల్ల మనకు తెలిసే విశేషం- భారతా న్ని అన్నిచూపులతో చూడవచ్చునని. అయినా, చివఠకు మిగిలే 1వశ్న మరొకటి ఉంది- భారతాన్ని మొదట ఏ దృష్టితో చూడాలి? అని, నన్నయగారు. నూచించినట్టుగా “విశ్తుజనీని మైన చూపు మరొకటి ఉంది= మరొకమాటలో చెప్పాలంకే అదే రసదృష్టి. భారతాన్నిగాని, భాగవతాన్ని గాని, రామాయణాన్ని గాని ఎన్ని దృకో[ణాలతో నైనా చూడవచ్చు. వారివారి రంగద్దాల నులోచనాలలోకుండా అఆ యా రంగులచి కాలు కనపడతాయి. తెల్టని అద్దాలలోకుండొ నిర్మలంగా

1. థ్రీమదాం[ధ మవాభారతముం ఆదిపర్యము- ఆ, 1-పః 82

లి రసోల్లానసము చూచే చూపు రసదృష్టి. అది అనుభవంకోసం చూచే చూవు; ఆనందంకోసం చూచే చూపు; సద్యఃపరనిర్వ్భృతికోసం సారించే చూపు రామాయణాన్ని ధర్మళస్త్ర దృష్టితో చూస్తే మనుధర్మళాస్త్రం మరో రూపంలో (ప్రత్యక్షం కావచ్చు, అధ్యాత్మదృష్టితో చూ సే రాముడు పర(బహ్మగా [పత్యవం కావచ్చు; సీతిదృక్పథంతో చూస్తే లోక ధర్మనీతి ఆదర్శ[పాయంగా అవతరించవచ్చు- లాషణికదృష్టితో దూస్తే కొలబద్దల కందని కలత లెన్నో కనపడవచ్చు; సాధురేఫ శకటరేఫాలే మన సహృదయత్వానికి శ[తువులుగా నిలువవచ్చు; ఇక చార్మితకదృష్టితో చూస్తే రామాయణం సత్యకథ కొవచ్చు, కాకపోతే కట్టుకథ- కావచ్చు. పౌర'ణికదృష్టితో చూస్తే బహుపురాణార్డ సముచ్చ యంగా వ్యాఖ్యానం చేసే పరిశ్రమ మిగలవచ్చు. ఇవన్నీ స్వభావతః శాస్త్ర దృష్టులు, శాస్త్రం శస్త్రచికిత్సకు పనికివచ్చినంతగా సద్యఃపరనిర్వ్యృతికి నహాయకారి కాదు. రామాయణం ఆదికొవ్యం. “ఆదికాన్య మిదం త్వార్షం పురా వాల్మీకినా కృతమ్‌ యః పరే చృణుయా ల్లోకే నరః పాపా ద్విముచ్యతే.8 అని కావ్యవల్మకుతిలో చెప్పబడింది. రామాయణాన్ని చదివినా విన్నా పాపాలు తొలగిపోతాయని పలువురు పారాయణం చేయవచ్చు. ఆదికావ్యాన్ని ఆముష్మిక దృష్టితో చదివే మార్గాని కది ఆలంబనం కావచ్చు. కాని, కావ్యాన్ని కావ్యంగా చదికే పద్ధతి సధానంగా మరొకటి ఉంది. ఆదే రనమార్గం, కావ్యం చదవటంవల్ట కలిగేది రసానందం రసానుభూతికోసం చదివే వారు సహృదయులు, “యేషాం కావ్యానుశీలనవకాత్‌ విశదీభూతే మనోముకురే 'వర్ణనీయతన్మ యీభవన యోగ్యతా తే హృదయనంవాదభాజః నహృదయాఃిళి అని అభినవ గువ్పపాదులు సహృదయ వివేచనం చేకారు. కావ్యానుశీలనం చేసే వ. _వాల్మీకి-శ్రీమద్‌రామాయణమ్‌- యుద్ధకాండమ్‌, 181, 109-110. 8. _ధ్వన్యాలోకః -ఉ ద్ధ్యో, 1. కావ్యమాలా 5 (19085) 11 401000 20100664 0 21602082 ౮2౪201 ెెంగ08). లోచనవ్యాక్యా, పుట 19,

రామాయణంలో అంగిరసం 8 టప్పుడు సహృదయులు బాహ్యవిషయజ్ఞానవిముకక్తు లై ఇద్ధమైన అద్దాలవలె భాసిస్తాయి ఆందులో కావ్యప్యాతల చిత్తవృత్తులు, రనభావాలు నిర్మలంగా (పతిఫలిస్తాంి. వానితో సహృదయులు తన్మయత్వాన్ని పొందుతారు. డిన్నే భావ పకాళకారుడు (యేకకాధికారాన్ని నిర్దేశిస్తూ ఇలా వివరించాడుం “య స్ముహ్టో తుష్టి మాప్పోతి శోకే శోక ముపైతి చ, (కోథే [కుద్దో భయే భీరుస్స శేషః 1వేక్షకః స్మృతం కీ ఇట్టి తన్మయత్వం కలగాలంటే సహృదయుడు రజ_స్రమోగుణ వర్ణి తమ్రైస _త్రగుణశోభిత మైన మనస్సుతో పరగత నుఖదుఃభాది థావథావనాపర తంత మైన భావితాంతఃకరణంతో కావ్యార్థాలను ఆస్వాదించాలి సహెైధారణీ కృతా లైన విభావాదులతో అప్పుడు తన్మయీథభవనస్థితి యేర్పడుతుంది. తచ్చర్వణం రిసీభవనయోగ్యతను కలిగిస్తుంది. నుఖ దుఃఖాత్మకాలైన రస భావాలు సాధారణీకరణం చెంది సహృదయుని వాననాబలంచేత స్వస్వరూపా నంద సంవలికా లై రసానందంగా పర్యవసిస్తాయి. అతనికి (బ్రవ్మోనంద సబహ్మచారి యైన రసానందం సిద్ధిస్తుంది. మానవజీవిత పరమార్థం పురుషార్థ సాధనం కావచ్చును గాని, కావ్యజీవిత పరమార్థంమ్మాతం రసం అయితే, మానవజీవిత పురుషార్థాలనూ కావ్యబీవిత పరమార్థాన్ని సమన్వ యించి కావ్యార్థాలను సమాలోచించటం సాహిత్యశాస్రంలో సం[వదాయంగా వసోంది. దీన్ని రెండువిధాలుగా సమీషింపవచ్చు- ఒకటి- కావ్యనాయక పరంగా అన్వయించేది. రెండు- సామాజికపరంగా సమన్వయించేది* కథానాయక చరితమే కావ్యవస్తువు. “శబ్దానయో రపి పుణ్యక్లోకచరిత నిబంధనేన సహృదయానందిత్వం, అతో నాయక స్వైవ కావ్యే [ప్రాధాన్యమో అని విద్యానాథుడు. అటువంటి నాయకులు నాలుగువిధాలు, చతుర్విధ పురుషార్థా లనుబట్టి చతుర్విధనాయకవిభాగ౦ం ఏర్పడింది. థీరోదా త్తుడు ధర్మసాధకు-డు; 4, నాట్యశాస్త్రము = 27 అధ్యా 68 తా 5. ప్రతాపరుద్ర యళోభూషణము-నాయక (ప్రకరణము-65, కరీ ల్జైం ల నడిమి వచనము

శీ రసోల్లాసము ధీరోద్ధతుడు అర్థసాధకుకుడు; ధీరలలితుడు కామసాధకుడు; ధీరళాంతుడు మోకషసాధకుడు.. వీళ్ళకు కాప్యరస నిర్దేశంకూడా చేసీ చూపించాడు అభినవగుప్తుడు. 'ధర్మయుద్ధ పీర్వపధానః ధీరోదాత్తః, వీర రౌ్యద్వపధానః ధీరోద్ధత క, పీరళ్ళంగార [పధానః ధీరలలితః; దానధర్మ వీర (పధాసః ధీర ఇాంతః”6, నాయకులు కావ్యకథలో సాధించే పురుషార్థాలనుబట్టి తరగతులు నిర్హ యింపబడతాయి. వారి నాశ్రయించిన స్థాయి భావాలనుబట్టి ఆయా రసాలు సంకేతింపబడతాయి. కావ్యేతివృత్తంలో నాయకునకు లభించేది పురుషార్ధసిద్ధి, సహృదయునకు లభించేది రసానందసిద్ధిం కావ్యకథపల్ల పరిత ఉప దేళాన్ని (గహింపవచ్చు. ఉపదేశం రసంకాదు. వ్యుత్చ్రి-లేక-జ్ఞానం. సామాజికుడు రసాన్ని హృదయంద్వారా అనుభ విస్తైడుం జ్ఞానాన్ని బుద్ధిద్వారా 'సర్యగహిస్తాడు. హృదయం అనుభూతి కేందం, బుద్ది ఆలోచనాకేంద్రం. ఆలోచనం అనుభూతిలో అంతర్భవించటం కూడా ఉంది, దాన్నే “ఆలోచనామృతం౦ంి? అన్నారు కొందరు. అనుభూతి ఆలోచనను రేక త్రించటంకూడా ఉన్నది లోకంలో. అడి అంతర్భవసం కాదు. ఆనంతర పరిణామం. ఆలా పరిణమించిన ఆలోచన సహృదయునకు బుద్ధివికాసాన్నే, మనః పరిణామాన్నీ కలిగించవచ్చు మహాభారతం చదివితే నిర్వేదం కలుగుతుం దన్కీ ఆది (క్రమంగా త_త్వజ్ఞానాన్ని కలిగిస్తుందసీ, దానివల్ల మోక్ష పురుషార్థ సాధక మైన ఆత్మానందం లభిస్తుందనీ ఆనందిపర్థనాచార్యులు ధ్వన్యాలోకంలో ఇైప్పారు.8 అందువల్లనే మహాభారతం కాంతరస [ప్రధాన మన్నా రాయసం వారు చెప్పింది మహాభారత పరనంవల్ల పరితచి త్తవృత్తిలో కలిగే పరిణామ దళావిశేషంగాన్తి సద్యఃపర నిర్వృతిరూప మైన రసానుభవం కాదు, అది మహా భారతం పరితలో కలిగించే సంస్కార విశేషంకాని, సాఇజ్షాదరనం కాదు, అప్పుడు మహాభారతంలో రసం కాతం కాజాలదు. మోక్షపురుషార్థ వ్యుత్పత్తి 8. ధ్వన్యాలోకః- 8 ఉద్ద్యోతః పుట, 170. లోచన వ్యాఖ్యా 7. “సంగీత మపి సాహిత్యం సరస్వత్యాః _స్తనద్వయమ్‌ ఏక మాపాతమధుర మన్య దాలోచనామృతమ్‌.' ఈ ధ్వన్యాలోకః- ఉద్ద్యోగః 4. క్లో 5, 6 నడుమనున్న వచనము పుటలు 209800.

రామాయణంలో అంగిరసం క్‌ భారతోపదేశ మౌతుంది కాని రసంకాదు- మహాభారత కావ్య[ప్రయోజనాలలో ఒకటిమా[తమే. అది ఆధ్యాత్మవిదుల వివేచనామూల మైన విశిష్షఫథలం ! ఇక్ష రెండవపద్ధతి సౌమాజికపరంగా అన్వయించేది సా మాబికచి_త్తవృత్తులు కూడా పురుషార్థ (పవృత్తులతో శాసింపబడుతూ ఉండటం సహజం* అమయినప్ప టికీ, సర్వసాధారణంగా రసౌనందస్థితిలో వారి స్వభావ (ప్రవృత్తుల 1పభావం ఉండటానికి పీలుండదు. కాని, కొందరు ఎంత (వయత్నించినా సహ్మదయ కత్యలో ఒదిగి ఉ&ఊండలేరేమో |! అటువంటివారిలో ముఖ్యంగా ఎన్నదగినవారు- భక్తులు, విరక్తులు- లేక- ముముక్షువులు. వీళ్ళవల్దనే భక్రి కాంతరన కోలా హలం బయలుదేరింది సాహిత్య క్షేతంలో,. ఈ రెండు తెగలవారూ శుద్ధ రసానుభూతిని పొందఠే రనే అనిపిస్తుంది. భక్తులు భగపదృక్తుల కథలు విన్న ప్పుడు సహృదయులవలె తన్మయత్వాన్ని భజించినదానికంటె ఉన్మత్త చిత్తావ స్తు పొందుతుంటారు. వారిలో మరలా రెండువిధాలు కనబడతారు. అలౌకిక భ క్రివిభావాదులు తౌకికథ క్రి భావ్మోదేకానికి వేరకాలు కాగా నృత్యగానాదులు చేసేవా రున్నారు. కావ్యకథార్థాలు భగవదై క్యస్థితికి కారకాలు కాగా భక్తి సమాధిలో మునిగిపోయే వారున్నారు. మొదటితెగవారు ముగ్గథక్రులు; రెండవ తెగవారు జ్రొనళ క్తులుం క్రానభక్తులు విరక్తులెన యోగులకు దాల దగ్గరివారు. యోగుల (పవృత్తి విచ్యిత మైనది. వారిదృష్టిలో మనస్సు అన్నిబంధాలకు మూలమైనది. మనస్సును చంపుకొనేమార్గంకోసం యోగి ఎప్పుడూ అన్వేషిస్తుం టాడు, రసానందం మనస్సు ఆత్మతో రమించే స్థితిలో కలిగేది. యోగి మన సును తొలగించి బుద్ధిని ఆ స్థానంలో సిలపాలని యత్నిస్తుంటాడు, ఆందు వల్లనే యోగి నాటకం చూచినా, కావ్యం చదివినా ఆయనకు కలిగేది జగన్మిథ్యా జ్ఞానంవలని నిర్వేదమైనా కావాలి; జుగువ్సైనా కావాలి; నివృత్తుత్సాహ మైళా కావాలి; త_త్హ్వజిజ్ఞాసైనా కావాలిః అవన్నీ కావ్యోపదేశ (వభావాలే ఠొని తాచాతక్చ్యైంవల్డ కలిగే రసస్థాయిభావాలు కావు, నిర్వేదాది భావాలు సహృదయు నికి రసానందసిద్ధికి కారకాలు కాగా, యోగికి (బ్రహ్మానందసాధన కుపయోగపడే సాధనా లవుకాయి. సహృదయు లైన యోగు లుండవచ్చు. అభినప గుప్తు డటు వంటివాడే, కాని, వారి మనస్సుమీద బుడ్డి బలంగా పనిచేస్తుంది వారు కావ్యార్థా లను మసనం చేసికొని, (వతీకాత్మకంగా భాపించి, ఆథ్యాత్మికజ్ఞానాని కుపకర" ణంగా మలచుకొన్నంతగా కావ్యాన్ని కావ్యదృష్టితో చూడలేరు. అట్టివారు

6 రసో ల్టా సము సెహిత్యచే[తంలో బల మైన సిద్ధాంతాలను స్థాపించినప్పుడు సాహిత్య చేదాంతా లకు సమన్వయం కుదిరినెట్లుంటుంది. ఉపదేశ ఉపరంజకత్వాల కదై ్యెతసిద్ధి కలిగిన ట్లుంటుంది. అభినవ గు్తపాదుల కాంతరస సమీకరణవాదం అట్టి అదై్యాతదృష్టికి ఆమోఘ దృష్టాంతం అయితే వేదాంతదృష్టి ఛాస్త్రదృష్టిం దానిని విడమరచి రసదృష్టిని సారించినప్పుడు రసవిమర్శ సాంకర్యంనుండి తేరుకొని సహృదయునికి సన్నిహిత మౌతుంది. లేకపోతే రసనిద్ధాతం అను భూతికి దూరమౌతు౦ది. రామాయణంలో ఆంగిరస మేది ? అస్న 1వశ్నకు సమాధానం చెవ్న టానిక్తే ఈ పూర్వరంగం (పవర్తింపబడిందిం ఆనందవర్థగా బార్యులు ధ్వన్యాలోకంలో రామాయణం కరుణరస [ప్రధాన మనీ, మహాభారతం కాంతరస (పధాన మనీ (వతిపాదించారు. అభినవ గువ్రపాదులు లోచనవ్యాఖ్యలో వానిని స్థాపించారు. నాటికి నేటికీ లాతణిక (గంథాలలో అదేవాదం రాజ్యం చేస్తున్నది-చాలమంది పండితులు రసం సంగతి అసలు ఎత్తరు, ఎశ్రినా, ఎన్ని చెప్పినా, ఎన్ని ఆమమానాలు బాధిస్తున్నా చివరకు ఆ రసొలనే ఆంగికరించి ఆవతలకు దాటిపోతూండటం చూస్తాము. ఒక్కొక్కసారి “ఆది మహావిషయి మని మనకు తెలియరాని మహాపదార్థా లలో చేర్చి మనకళ్ళకు గంతలు కట్టటం కూడా కద్దు. దానికి కారణం సాహిత్య శాస్త్రం తదితరకాస్త్ర సంప్రదాయాలతో జటింం కావటమే. అందువల్ల నేడు నా సమస్య మఠీ విషమసమస్య అయిందిః “రామాయణే పొ కరుణో రసః స్వయ మాదికవినా స్తూతితః శోకః ళ్లోకత్వ మాగతః “ఇత్యేవం వాదిని నిర్వ్యూఢశ్చ స ఏవ సీతాత్యంత వియోగ పర్యంత మేవ స్వ్యావబంధ ముపరచయితా * అని ధ్యర్యాలోకక ర్త, రామాయ ణంలో ఆంగిరసం కరుణమే యని స్వయంగా శోకము క్లోకత్వ మందగలిగిందని సూచించాడు. '్రీ రామచంద్రునికి సీతావియోగం కలిగినట్లు కావ్యాన్ని సంత రించి దాన్ని సిరూపించా డని అనందవర్థనాచార్యులవాద౦. కాశిదొసాదులు 9. ధ్వన్యాలోకః- ఉద్యోతః 4; పుట£08 (6వ క్లోకము తరువాతి వచనము

రామాయణంలో అంగిరన౦ం ళా కూడా ఈ భావాన్ని సమర్థించారు= ఈ కరుణరసవాదానికి (పధానంగా రెండు ఉపవత్తులు నూచించాడు ఆనందవర్థనుడు. -

1. వాల్మీకిశోకం క్లోకరూపం ధరించి, ఆది రామాయణ కావ్యంగా పరిణతి చెందటం. £* కావ్యావసానంలో రామునికి కలిగిన సీతాత్యంతవియోగ దుఃఖం. వారిదృష్టీలో ఈ రెండూ కావ్యప్రాగంభ పరిసమాప్తులు ఈ రెండూ తసనిర్ధాయక లింగా లని వారి తాత్పర్యం.

అయితే .- రామాయణానికి (ప్రారంభం ఏది? వాల్మీకి ఆదికావ్యరచన కుప(క్రమించటానికి హేతువైన సన్నివేళకథనం కావ్యకథకు పూర్వరంగం. వాలకాండలోని పంచమనర్లతో ఆనలుకథ ఆరంభ మౌతుంది అయోధ్యాపురీ వరనంతో- మొదటి నాలుగుసర్గలూ కావ్యావతారిక వంటివి. అందులో వాల్మీకి కావ్యర సనిద్దేళం చేశాడని లాక్షణికో క్రి. అలా చేయటం ఆవతారికాసం్యపదాయం కూడాను అవతారికలో జరిగిన కథ సూక్ష్మంగా ఇది -

ఒకనాడు నారదుడు వాల్మీకిమహర్షి ఆ,శమానికి వచ్చాడు- వాల్మీకి మనస్సులో అప్పటికే ఒక (పశ్చు అవళరించి ఉంది, *నారాయణునివంటి గుణ వరిమ్టు డైన నరుడు భూతలంమీద ఎవడైనా ఉన్నాడా ” అన్నది ఆయన బిజ్జాస తపస్స్వాధ్యాయనిరతు డైన నారదమహర్షి కనపడగానే వాల్మీకి హృదయ ముప్పొంగి ఆయన నిలా (పశ్నింపజేసిందిం

క్టోన్వస్మి న్సాంప్రతం లోకే గుణవాన్‌ కళ్చ వీర్యవాన్‌

ధర్మజ్జి శృ కృతజ్ఞ శృ సత్యవాక్యో దృఢ్యవతః॥

ఛారి[లేణ చ కో యుక్తః సర్వభూతేషు కో హితః

విద్వాన్‌ కః క సృమర్థ శృ క త్రైక (వియదర్శనః॥

ఆత్మవాన్‌ కో జిత్యకోధో ద్యుతిమాన్‌ కోఒ ననూయకః

కస్య బిభ్యతి దేవాశ్చ జాతరోషస్య సంయుగే॥

ఏత దిబ్చ్బా మ్యహం౦ (శోతుం పరం కౌతూహలం హి మే

మహర్షే 1త్యం సమర్థోఒస్‌ జ్డాతు మేవంవిధం నరమ్‌!1%”

నానా ననన 0. శ్రీమ్మదామాయణమ్‌- బాలకాండమ్‌- 1 సర్గ ళ్థోం విల్‌.

8 రసోల్పాసము సమ్మగగుణ గంశీరుడైన సచ్చురుము జెవడో తెలుసుకోవాలని వాల్మీకి వాంఛ నారదుడు ఆలోచనలో పడ్డాడు "బహవో దుర్గభా శత్రైవ యే త్వయా కీర్తితా గుణాః1*" అని ఆంటూనే దివ్యదృష్టితో అన్వేషించాడు గుణసమ్నగు డమున రాము డా దివ్వర్షి చిత్తంలో స్పురించాడు, “ఇక వినవయ్యా ! మునీందా !”” అని రామగుణకీర్తనం సాగించాడు “" ఇష్వాకువంశ [(పభవో రామోనామ జనై (మృతః నియతాత్మా మవాపీరో ద్యుతిమాన్‌ ధృతిమాన్‌ వశీ” 18, “విష్ణునా సదృశో వీర్యే సోమవ్యత్పియదర్శనః కాలాగ్ని సదృశః కోథే కమయా పృథివీ సమః ధనదేన సమ స్త్యాగే సత్యే ధర్మ ఇవాపరః తమేవం గుణసంపన్నం రామం సత్యపరా[క్రమమ్‌.18 గుణకీ ర్తనంతో పాటు, రామకథను కూడా చెప్పి *ఇదం పవ్నితం పావమ్నం పువ్యం వేదై శ్చ సమ్మితంయఃపరే (దామచరితం సర్వపామైః (వముచ్శతే!క” అని ఫల్మశుతి వినిపించాడు- నారదుడు చెప్పిన కథలో ఉ త్రర రామాయణ కథ లేదు. ఉన్నదనుకుంటే కనపడే శ్లోక మిది “దళవర్ష సహ్మసాణి దళవర్షళతాని చ రామో రాజ్మ ముపొసిత్వా (బహ్మలోకం గమిష్యతి.15 ఆందువల్లి నారదప్రో క్త మైన రామకథ “రామ స్సీతా మనుప్రాప్మ రాజ్యం పున రివా వ్రవాన్‌'16 అన్నంతవర కే, నారదు డీ కధను చెప్పటానికే వచ్చినట్టు వచ్చి వెంటనే వెళ్ళిపోయాడు. శీ! భ్రుమ్యదామాయణమ్‌ _- బాలకొండమ్‌- 1. ? 1వ, శ? ళా ! కా | 8 1ల |. లు 9 గా శం శరి]0 శీథీం ౪3 ల 9-1 98 15, కని ళా శ? చాన శం ర ]గ్రి ఠి థ్‌ క్ల ఫ్రా | 89

రామాయణంలో అంగిరనం ఫి

వాల్మీకి రామకథ విన్నాడు. మనస్సు న త్వగుజావిష్టమై నిర్మలంగా ఉంది- సహృదయుని చిత్రంలా. శిష్యులతో కలిసి తమసానదితీరానికి వెళాడుం

లు

ఆశది ఆ మహర్షి చిత్తానికి (వతిబింబంలా లాసిస్తోందిం విస్తుపోయి మహర్షి శిష్యునితో ఇలా అన్నాడు.

“ఆకర్షమ మిదం తీర్థం భరద్వాజ ' నిశామయ !

రమణీయం (పసన్నాంబు సన్మనుష్యమనో యథా!? రమణేయళబ్దం ఆంధ్రుల కిష్ట మైన దని విశ్వనాథవా రొకచోట అన్నారు. ఆహ్వాదయోగ్య మైన అవస్థ రమణీయత్వం. బుషి [దష్టగానే కాక సహృదయు డుగా, సష్ట యైన కవిగా ఆ తరుణంలో. వెలుగొందుతున్నాచు.. ఆజజవా చ్పిత్సంలో రామకథాచ్యితణకు నారదుడు భిత్తికను సిద్ధం చేశాడు. తమసానది అతని వర్జన్యాపతిభను జాగృతం చేసింది. ఆ వెంటనే జరిగిన (కౌంచవిషాదో దంతం ఆయనలోని కవితావేాన్ని అభివ్యక్రం చేయించింది.

వాల్మీకి స్నానానికి దిగబోయేముందు సమీప వనసౌందర్య దిదృ తతో సంచరిస్తున్నాడు. ఎదురుగా చెట్టకొమ్మమీద [(కౌంచమిథునం, వాని చారునిస్వనం మహార్షి మనన్సును రాగరంజితం చేస్తోంది. ఆయన పహృదిలోని బుతం మధుర మనోజ్ఞంగా కబ్బరూపాన్ని భజిస్తోంది. అంతలో బోయవాడు బాణం వేయటం, ఆ మిథునంలో మగపక్కి కూలిపోవటం జరిగిపోయింది. ర కపుమడుగులో విలవిల తన్నుకొంటున్న పతిని చూచ్చి (కౌంచి కరుణా రింగా రోదిస్తోంది. మహక్షి ఆ సన్నివేశాన్ని చూచాడు. కరుణాంతః:కరణు డైనాడు. ఆ [కౌంచపధకు కారకుడైన బోయవానిమై మునిహృధయం. మండి " పడింది.

“మా నిషాద ప్రతిష్టాం త్వ మగమ ళ్ళాళ్వతీ సృమాః

య (త్కౌ.ంచమిళునా దేక మవధీః కామమోహితమ్‌,*18

17 శ్రమద్రామాయణమ్‌ = ఇాలాండక్‌.. నర్గ పల్లె ఈ వ 99 | కక క వంటో. కేర్‌

10 రసో ల్పాసము “ఓ నిషాదుడా ! నీవు చిరకాలం (బదికి ఉండవు. మా జంటలో కామమోహిత మైన ఒకదానిని చంపివేళావి అన్న వాక్యం శ్ఞోకబద్ధమై వెలువడింది, ఇవి ముని (కౌంచి మానసికస్థిలిలో తాదాత్మ్యం చెంది అన్నమాటలు, వానిలో ఆ్యగహ మెంత ఉందో ఆర్ధ్రత ఆంత ఉంది. పాృాత మనోగతభావాల కనుగుణంగా స్పందించి కావ్యార్థరచనం చేసే సృజనాత్మక చైతన్యం మునీం[దునిమనంలో మేల్కొన్నది శోకం క్రోకంగా ఆవిర్భవించింది. భరద్వాజుడు గురుహృద యాన్నీ ఆయన వాక్యచ్చందాన్నీ పసిగట్టాడు. “సమాషరై శృతుర్చి ర్యః పాద్వై గ్గీతో ర్మహర్షిణా సోఒనువ్యాహరణా ద్చూయః శోకః ల్లోకత్వ మాగతః.*19 భరద్వాజాదులసమీక్షగా వెలువడిన ఈ శ్లోకం ఆనందవర్థనుని రిస నిర్ణ మానికి ఉపస్కారక మైంది. ఆ కళోకం ఎవరిది నిజానికి ? వాల్మీకి దని చెప్పతున్నాము. కాన్హి ఆ మాఓలు ఆయననోట వెలువడినా ఆ [కౌంచవక్షివిగా అన్వయిస్తున్నాయి. ఆంటప్కే ప్థాతయందు తాదాత్మ్యంచెందిన కివివాక్కు లన్న మాట! ఆ సన్నివేశం వాల్మీకికి సీతావియోగ దుఃఖితు డైన శ్రీరాముని న్మరింపదేసి ఉంటుందనీ, రామకథను [వాయబోతున్న వాల్మీకి వాక్కుకు చక్కని ఆవిష్కాారావకాశం దొరికిందనీ ఆనందపర్థనుడు భావించాడు, లౌకిక రసం అలౌకిక రసావిష్కాారానికి అనువైన చిత్తవృ తిని మహగ్షిలో కల్పించిం దనీ ,(కౌంచమిథున విషాదగాథలోనిది కోకం కాబట్టి రామాయ ణకథలోనిదీ కరుణ మౌంతుందనీ నిర్ధరించాడు. (ప్రాచీను లీ సమన్వయాన్ని శిరోధార్యంగా స్వీకరించారు. ఇక్కడ మీమాంసకు మిగిలే అంకాలు కొన్ని ఉన్నాయి. రామునికి సీకావియోగం ఉత్తర రామాయణంలో చిట్టచివర జరిగే ఘట్టం. సీతమ్మ అడవు లకు పోయిననాటినుండీ రాముడు పొందింది శోకమే అనుకుందాం. ఎందువల్ల నంటే సీతతో పుసస్పమాగమం జరుగుతుందని, జరిగినా అది ఉచితంగాఉంటుం దనీ పరితతోపాటు రాముడూ అనుకోలేదు. కొని, ఆళమా[తం ఆయన మన నును పట్టి పీడిస్తుండేది. అయితే కథ ఎలా ముగుస్తుం దనేది కాలానికి వదలిన “9. థ్రీమద్రామాయణమ్‌ - బాలకాండమ్‌ సర్గ. బి-ళ్లో 6041.

రామాయణ=లో ఆంగిరసం 1 [ప్రళ్నం చివరకు వాల్మీకి సీతను లవకుకులతోసవా రామనభకు తీసికొని రావటం, రామశాననం కారణంగా ఆమె పావి_త్యాన్ని గూర్చి ఆమెయే ళపథం చేసికోవలసిన అగత్యం ఏర్పడటం౦- *నేను (తికరణజుద్ధిగా రామపత్నిగా (బది కితినేని నా తల్లి భూదేవి నిన్ను తన యొడిలో చేర్చుకొంటుం దని ఘోర శవథం చేయటం, భూమి (బద్దలు కావటం, భూదేవి యొడిలో సీత సవ్వశిం చటం జరుగుతుంది. ఇది రాము డనుకోని మలుపు, (పతిజ్ఞ (పాణాంతక మౌతుం దని రాము డూహించలేదు రాముడు సీతావియోగానికి ళోకావిష్టు గౌతాడు. మూర్చిల్లి తేరుకొని అ్యపధార లోడికలు కట్టెలా ఆర్జ్రంగా రోది స్తాడు కింక౦టి పాపరాజు పలుకులలో- “మ, జననిందం బడలేక నిన్ను గరినస్వాంతంబుతో. గాననం బునం (దోయించినతప్పు బాలక జగంబుల్‌ చూచి శోకింపం (గిం చునిచందమ్మున రచ్చ+ బెట్టితి నటంచున్‌ డాగి పోనేల సొం పున నే డింకొకసారి నీ నగుమొగంబున్‌ జూపవే జానకీ । మ. అకటా! నీవు వపతివతామణివి నా యం దెంతయుం గూర్మిం బా యక వర్తింతు వటంచు నమ్మితి. గదే, యర్హంబె నీ వున్నచో టికి నమ్నుం గొనిపోక నిర్ణయత నొంటిన్‌ డించిపోవన్‌ దలం పక నా నేరము లిందు వచ్చి నిలవే మాటాడవే కోమలీ |! మ. సదనంబున్‌ బెడ(బాసి సీవు బహువర్షంబుల్‌ వనమోణి జెం ది దురంతవ్యథ లౌంద నిన్ను ననురక్తిం గూడి వర్తింప(గా నిది మేలైన యపాయ మంచు శపథం బేః గోరితిన్‌ గాని సి పృదియం బీంచు కెటింగినన్‌ దలఃతునే యీ మాట [ప్రాణేశ్వరీ ! చ. అడరెడుచిచ్చు. జొచ్చుతటి నాదట నూజక చూచు నా(టిని ల్కడయును, గొన (దోచి చిరకాలము దాళిన బెట్టిదంటు, నా యెడ గని, వంతలన్‌ విసివి, యీతని కెక్కడి మోహ మంచుని ప్పుడమి నడంగి మాయమయి సోయితివేమొ పతి్యివతామణీ | చ. అనితర వామలూరుజపనాంతరవాసము. జెందినావు సీ వెససిన్నపేమ నన్‌ గదిసె దెప్పటిక్రైెనను గూడియుందు నం

శేలి ళసో ల్లాసము చును నొాకయాసం బెట్టుకొని సుక్కక 'పెక్కుదినంబు లోర్చితిన్‌ నను దిగనాండి యిట్లు చనినన్‌ వెత నెట్టు భరింతు( (దాణముల్‌. ఉ. ఎక్కడి కిప్పు డేగితివా యెక్కడ దీనతం బాసి నిల్చినా వెక్కుడ( టోయె నాటి మరు లెంత కృపారహితాత్మురాల వై తెక్కుడం జొళత్తు నేది తెరు వెక్కరణిం (గమియింతు( గాల, మిం కెక్కడ నున్నదాన వని యే వెదకింపుదు. బంకజాననా !””£0 ఇంతగా విలపించినా రాముడు తన కాంతను గొంపోయిన భూకాంత మీద ర్యుదుడై మండిపడతాడు చ. దురుసున నా మదిన్‌ గినుక దోయపక ముందర సీత. దెచ్చియి ద్ధరణి యొసంగనన్‌ (బతుకుం, దక్కిన మామకచాపము క్ష ని ప్లుర విశిఖసకానముల జూర్జము చేసి యజాండ మెల్ల నా వరణ పయోధిలో( గలిపివై చెద నొక్క కణంబులోపలన్‌ .21 రామునిశోకంలో కోపం * మానిషాద *” శ్లోకంలోని రససంయోజనంలా ఉంది. రామున్నికోధం (బ్రహ్మోదులస్తుతితో ఉపసంహృత మౌతుంది. కధ అంతటితో ఆగలేదు. ఆశ్వమేభయాగం పూ ర్రిచేసి రాముడు ఎన్నోయేళ్ళు రాజ్యం చేస్తాడు, చినరకు లవకుళలకు రాజ్యాన్నిచ్చి తమ్ములతో సహా సరయూసదిలో (పచేశించి తనుత్యాగం చేసాడు. రామాయణంలో రసం కరుణ మంతే వాల్మీ కి హృద యంళోని శోకం దానికి స్థాయి కాదు. రామునిశోఠం మాత్రమే స్థాయి కావాలి “రస స్తుకథా నాయక్షాశ్రయ స్తద్విపషాశ్రయా వా'£ి£ అన్నది. ఆనంద వర్థనాచార్యుల నిగ్దే శమే. రామాయణంలో స్దాయి అయిన శోకం రామాాశయం ఆయి ఉండాలి కథావ్యాపి అయిన రాముని చిత్రవృత్తి న్యాశయించి శోకం కావ్యంలో లింగ షట్కకంలో స్పురించాలి, ఉవ్యకమం, ఉపసంహారం, అభ్యాసం, అవూర్వత, బారా రిం ర బర ల 0 బారత వ, ఉత్తర రామాయణము (కంకంటి పాపరాజు) - ఆ-౩ ప.96.980; 101-109. బ!. ఊత్తర రామాయణము..కంకంటి పాపరాజు. ఆ. 8. ప. 111 బ్‌ ధ్వన్యాలోకః-ఉద్ద్యోతః 8. పుట 170.

రామాయణంలో అంగిరసం 13 అర్ధవాదంం ఉపప త్తి = అనేవి ఆరూ రసాన్ని నిర్దెశించే ఆడ లింగాలు. అందీ ఆరు సంకేతాలు. లింగపట్క కంలో శోకభావన్ఫూ రి రామాయ౫ఇంలో రాముని యందు కానరాదు. రాముడు రాజ్యం పోయిసందుకు శోకించలేది; తండి షోయ్యి నందుకు దుఃఖించాడు ; అరణ్యవాసం చేయపలసినచ్చినందుకు శోకింపతేదు ఛ్‌ సీత కానరానందుకు విలపించాడు ; సీతను పరిత్యజీంచటానికి కోకింపలేదు ; సీతామరణానికి కోకించాడు. ఆ కోక్రించిన ఘట్టా లన్నీ మానవసహజ మైనవేం అ యా ఘట్టాలలో శోకించనికాడు పాషాణఇవృదయుడు ; అట్లని రాముడు జీవి తాంతము కోకించలేదు ; కోకించిన ఘట్టాలలోకూడా నిబ్బరంగా ళోకించాడు అది థీరోదారుని లక్షణం, రామునిజీవితంలో కోకచీ స్థాయి ఆయితే ఆయన సాధించిన పురుషార్థ మేమిటి? శోకంపల్ల ఏ పుళుషార్ధ సాధరమూ జరుగదు. జన్యజనక రసాలలో జన్యరసాలు పురుషార్థ (ప్రవృత్తికి ఆంతగా పనికి పచ్చేవి కావు, జన్యరసా లంటే _ వోస్యం, అద్భుతం, కరుణం, బీభత్సం, ఇవి మరో జనకరసానికి పోషకలై నప్పుడే వానికి సార్థక్యం, అందుపల్ధి రాముణ్ణి , ఆశయించిన స్థాయి శోకమంటే మనకు నుఖం లేదు ; రామునికి లాభం లేదు; రామకథకు అవ్వయం లేదు.

ఆయితే కొంద రిలా అనవచ్చు-రాముడు జీవితంలో ఎప్పుడు సుఖ పడ్డాడు ? ముద్దుముచ్చటలు తీరాయో లేవో విశ్వామ్నితుడు అడవులకు తీసికొని వెళ్ళి ఆగచాట్టపాలు చేసె, పట్టాభిషేకం లేకపోతే పోయె, పదునాలుగేండ్లు వన వాసం చేయవలసీ వచ్చె; వనవాసంలోనైనా ఆర్థాంగితో హాయిగా ఉన్నాడా అంటే సీతావహరణంపల్డ చింత పడుతూ, మహాయుద్ధం చేయవలసి వచ్చె? పట్టాభిరాము క్రైన తరువాత నైనా సుఖపడ్డాడా అంటే పరుఐనిందలకు భయ పడి భార్యను అడవులపాలు చేయవలసివచ్చె చివరకు సీతైశా దక్కుతుందేమో యనుకుంటే ఆమె నేలపాలై పోయె. అన్నీ వీకూచింతలే కదా! అందువల్ల రామా యణం కరుణరస్మపధానమనవచ్చు. ఆలా అనేవారికి రామునిమీద అపరిమితమైన జాలి. కాన్కి “ఇన్ని అగచాట్లు పడ్డానండ్కీ న న్నోదార్చండి”అని రాము డెవరినీ (ప్రాధేయపడలేమ, వైపెచ్చు ఆయనే పరితలను ఓదార్చి ధీరత్వాన్ని బోధించాడు. రాముడు వీరుడు, ధీరుడు, సంతలు వేధించినవుడే ధీరునిగుణం పుటం షెట్టిన బంగార మయ్మేది. రాముడు సీత కొరకే జీవిస్తే ఆయన శృంగార నాయకు డయ్యేవాడు. సీతావ్యిప్రలంభం, సీతావియోగం ఆయన థీరత్వాన్ని పరీక్షించిన

శక్తీ రసోల్లానసము అగ్నిపరీక్షలు, ఆతనికి ధర్మం ధ్యేయం. ధర్మాచరణమే ఆయన శీలం. గాంభీర్యం ఆయన గణం. సౌజన్యం ఆయన [పివృత్తి. పర్మాకమం అయన కవచం. సత్యం ఆయన ఆత్మ. రామునిజీవితంలో ఆయన స్వీయసుఖానిక్రీ ధర్మానికీ అనవరత సంఘర్షణం కనపడుతుంది. ధరం కోసం తన స్వీయ సుఖాన్నీ సర్వస్వాన్నీ క్యాగంచేన్తూపోతాడు. త్యాగం చేస్తూ ళోకించేవాడు శీరువు. క్యాగానికి హర్షించేవాడు ధీరుడు. రామునిత్యాగం సామాజికులకు సాను భూతి కలిగించవచ్చు. సానుభూతి 1పకబించేవారికి మిగిలేది శోకం, కాన్ని కావశ్థిరలో సహృదయునికి నాయజునితో కలిగేది సహానుభూతి రామునితో సహానుభూతిని పొందే సహృదయులకు కలిగేది ధర్మవీరం-

రామునిజీవితంలతో శోకం స్థాయి కాదు; సంచారి మ్మాతమే ధర్మో త్సావహం స్థాయి. రామాయణంలో ధర్మవీరం అంగిరసం.

“వకో రసః కరుణ ఏవ”28 అన్న భవభూతి రనసమన్యయానికి ఉత్తర రామాయణం కేంద్రం. అందులోనూ భావ్యావియోగళోకంతో రాముడు కుమిలిపోయాడని చెపితే ఆయనకు దక్కే ఘనత తక్కువే. ఇలా అంటున్న ప్పుడు సీతారాముల అద్వైత (పపణయాన్ని తక్కువ అంచనా వేస్తున్నట్లు కాదుం ఉఊత్తరరామాయణంలో రాముడు జానకీపతిగా నిలిచాడా? జవపతిగా నిలిచాడా ? (ప్రధానంగా (పజాధర్మమా ఆయన పాటించింది ? _పణయ ధర్మమా?

“పూని జీవితంబు నైన మి మ్మైనను

వలయుచోట విడువవచ్చు. గాని

వ ర్తనంబుగౌరవం బొౌళయించుక

మైన విడుప దుస్పహంబు నాకు.” £

£8. “ఏకో రసః కరుణ వఏీవ నిమిత్తఖేదా ద్భిన్నః పృథక్‌ పృధ గివ్యాశయతే వివ ర్తాన్‌ ఆవర్శ బుద్చ్బుద తరంగమయాన్‌ వికారాన్‌ అంభో యథా సలిల మేవహీ తత్సమ _స్టమ్‌'-ఉ_త్తరరామచరి[త. లకీ. నిర్వచనోత్తర రామాయణము ఆక్వా, 8 పద్య, 190

రామాయణంలో అంగిరనం శక్ర ఆని లక్మణునితో అనిన మాటల్లో ఆయన ధర్మ(వభువుగా మిగిలిపోవటాన్ని వరించాడు- లోకధర్మం వ్య క్రిధర్మంకన్న మిన్న. శోకం ముంచుకొనివచ్చినా ధక్మం దాన్ని కళానిస్తుంది-, అందువల్ల పూర్వరామాయణంలో వలెనే ఉత్శర శామాయణంళోకూడా ధర్మోత్సాహమే స్థాయి. ధర్మవీరం అంగి; కరుణం ఆంగం. అందువలననే తిక్కనగారు- “*ఎత్తరి నైనను నీకో దత్త నృపోత్తముండు రామధరణీపతి స ద్వ ఎత్తము సంభావ్య మగుట నుత్తరరామాయచో క్రి యుక్తుడ నై తిన్‌,”కో్‌ అని రామ ధర్మవీరాన్ని ధ్వనిం పజేశారు= ఉత్తర రామాయణాన్ని కాదంటే యుద్ధకాండాంతంనరకూ ఉన్న రామాయణం కరుణరన (ప్రధాన మని అసటం సావాసం. రామాయణ కథా కార్యానికి వీజం- దశరథాత్మజుడుగా జన్మించే విష్ణువు దేవతలయెదుట చేసిన శపథం ! వారి కిచ్చిన అభయం । “భయం త్యజత; భద్రం వో; హితార్థం యధి రావణమ్‌ సపు[తపొ్శొతం సామాత్యం సమి్యతజ్ఞాతిబాంధవమ్‌ ॥॥ హత్వా _కూరం దురాత్మానం దేవర్షీణాం భయావహమ్‌ దశవర్షసహృసాణి దళవర్షళతాని చ॥ వత్స్యామి మానుషేలో కే పాలయ నృథివీ మిమామ్‌ ("6 వీజ మేదైతే ఫల మదే అవృతుంది. రావణసంహారం రామావతారకార్యం, అది లోకహితార్థ మైన ధర్మం ! రాముడు జగద్ధిత ధర్మసాధకుడు, అతని కథ లోని రసం ధర్మవీరం 1 రామకథలో రాముడు (ప్రధాను డైతే- అతని కార్యసాధనకు అన్ని ప్యాతలూ అంగాలే. వారికథ రామకథకు తోడ్పడేంతవర కుంటుంది, చివరకు 25. నిర్వచనో త్తర రామాయణము-ఆళా. 1 పద్య= 11 విరి, ్రీమృదామాయణమ్‌- బాలకాండమ్‌, సర 15 ల్ఞైా 2-20,

16 ళసోల్లాసము సీకాకథ కూడా అంతే, రామాయణ మంటే నీతకథ అని శ్లేషార్జం చెపుతారు “కొందరు. ఆది అప్రస్తుతశ్తేషగా భావించినంతవజఅకు జొచిత్యం ఉంటుండి (పతి నాయకు డైన రావణుడు అల్పుడు కావటానికి పీల్టేదు. 'శతివీపని పర్మాకమం మీదనే ఉంటుండి నాయకుని 'వతిష్ట. తాట్‌చెట్టంత రావణుడు పుట్టినతరువాతనే తలదన్నే రాము డవతరించాడు రామాయణంలోని ధర్మపీర స్వభావాన్నిగురించి ఒక్కమాట చెప్పి ఈ 1పసంగాన్ని ముగిసాను. సంచారిభావాలచేత స్టాయి, ఆంగరసాలచేత అంగి పోషింపబడు తుంటాయి. పోషక్యద్రవ్యాల స్వభావాన్నిబట్లి పోష్య్యదచవ్య స్వభావం ఏర్పడు తుంది విల్లు పట్టినప్పుడు రాము డెంత ర్ముదుడో- శరణాగతరజాధర్మం చేపట్టి నప్పుడు అంత ఉదారుడు వాల్మీకి చ్మితించిన రాముని జొదారా?నికి ఉపబల కంగా తెలుగువారు చెప్పుకొవే ఒక ఉదంతం చక్కని ఉదాహరణం, వివీషణుడు రాముణ్ణి శరణువేడాడు. ఆయనకు లంకారాజ్యం వాగ్దానం చేశాడు రాముడు. సుకివున కొక అనుమానం వచ్చింది. రావణుడే వచ్చి కరణువేడితే రాము గేమి చేస్తాడని అనుమానించి ఉండబట్టకో లేక లైటపెట్టాడు న్నుగివుడు, “అనఘచరిత్ర ' మీకు శరణాగతరక్ష కుల్యవతంబు మీ సునిశిత వాజజాలములసోకన కోర్వక వచ్చి తా దశా నను డభయంబు వేడుకొనినం దగ వెట్లగు నన్న- సవ్విభుం డినసుతు( జూచి “యట్లయిన నిచ్చెద వాని కయోధ్య” నావుడున్‌. "£7 రామపరా[క్రమం పరిత నెంత పులకితుణ్జి చేస్తుందో. అతని జొదార్యం అంత ఆర్టజ్ఞి చేస్తుంది రాముని ధర్మ వీరం అర్హమైన రసభావాలతో పోషింపబడటం రామాయణంలోని రసపోషణ రహస్యం. రామాయణంలో ప్యాతలు- రావన పాతలను వదలిపెడితే. చాలవరకు. వత్సలభ క్రి స్నేహభావార్జాా లై నవే, దశరథునిలోని వత్సలం, కరుణం, భరతునిలోని శద్ధాభ క్తి లక్ష్మణునిలోని “నాల్‌ క్తి. హనుమంతునిలోని దాసభ క్రి, సీతలోని ధోర్మికథ క్కి శబరి విఫీష ణాదులలోని శరత్రాగత్రభ క్ర స్నుగీవాదులలోని స్నేవానుర క్రి_ అన్నీ ఆర్జ౦ నాయన నన కంల కు శు లి వాస్కర రామాయణము=యుద్ధకాండము. పద్య 19]

రామాయణంలో అంగిరనం క్షే మైన భావాలే. రామాయణంలో ఆర్జ్రత తరుగ్రైన ప్మాతలు కైకేయి. రావణుడు, రాక్షసప్యాతలు, వాల్మీకి తరువాతికవులు వారినికూడా ఆర్జ్రం చేయటానికి 1ప,.ళుత్నించారు. విశ్వనాధ సత్యనారాయణగారు వీరందరి స్వభావాలను భక్తి రిసార్దాాలుగా మార్చివేశారు. దానితో రామాయణంలోని ధర్మవీరం మరియే కావృంలోనూ కనబడనంతగా ఆర్హ్ర9మై పోయింది '

“వకో రసః కరుణ ఏవి అన్నప్పుడు- నిజంగా అది కోకస్థాయి అమున కరుణరిసం కాదని కరుణరస సమీకరణవాదుల అభిప్రాయం, సహృద యునిచిత్తం అఆర్జ్రీభూత మైనప్పుడే' రసస్థితి పొందగలుగుతుంది. అట్టి చిత్త స్థితులను విశ్హేషించిన విమర్శకులు రససమీకరణ సిద్ధాంతాబను (ప్రతిపాదించారు.

నిర్వికారాత్మక శమచి_త్తవృ త్తి సర్వరస (పకృతి అని చెప్పేవారు శాంత ర శైకవాదులుం చిత్తాహంకారం సర్వరన (వృత్తికి మూల మనేవారు శృంగార రనైకవాదులు, చిత్తవి స్తర:పవృ త్తి సర్వరస్మపభవానికి _పాతిపదిక అనేవారు అద్భుత రమైకవాదులు, ఈ వరుసలోనే చిత్స్మదవస్థితి సర్వరసాను భవ మూలకంద్‌ మనేవార కరుణర సైకవాదులు,

కరుణరస సమీకరణవాదులు రామాయణం కరుఇరస (ప్రధాన మనటం లోని తాత్పర్యాన్ని - ఈ తత్ర్యాన్నిబట్టి సమన్వయించుకొంటే అందులోని ధర్మవీర రసపోషణస్వభావం బోధపడుతుంది. అడుగడుగునా పరిత మనసు నార్జ్రపరిచే రసభావాలు రామాయణంలో సంతరింపబడినాము.

పచ్చకవ్పరంతో పదను చేసిన కన్తూరిలా, మధువుతో రంగరించిన మకరధ్వజంలా, చక్కెర కలిపిన అల్లపురసంలా రామాయణంలోని అంగిరన మైన ధర్మవీరం పరిమళిస్తుంది; రుచ్యమాన మౌతుంది; ఆస్వాదనీయ మౌతుంది.

కరిగినమనసు కన్నీ రుగా 1సవి స్తే కరుణరస మనుకొన్నారు కొందరు. కరుణ మంటే కన్నీరై తే- ఆది కోకబాప్పుం కాదు; ఆనందబాప్పం ; అనుభుకక్త మైన రసానికి ఆర్జ్యమైన అభివ్యక్షి 128 ౨9, 1077 మే 1%, 15, 16 తేదీలలో హైదరాబాదులో జరిగిన ఆంధ్ర (పదేశ్‌ ఓరియంటల్‌ కాన్ఫరెన్సులో ఈ వ్యాసం సమర్పింపబడింది.

భారతంలో శాంతరనస సాధన పరిశీలనలో వురొక వివేచన శాంతానికి రసస్థితి నంగీకరించే లాక్షణికులలో _పధానంగా వినవచ్చే వాదాలు రెండు, ఒకటి కాంతం నవమరస మసి వివేచించేది.. మరొకటి శాంతం (వకృతిరన మని (పతిపాదించేది.! రసస్థితి నంగీకరింంటంలో ఈ రెండూ సంవదించినా సాధనలో వీటిమధ్య కౌంత ఆంతరం కనపడుతుంది. శృంగారాది రసాలవంటిదే కాంత మని చెప్పే పద్ధతి మొదటిది, శృంగారాదులను వ్‌కృకి రసాలుగా వివేచించి వాని ఉదయానికి, ఉవపళాంతికి వెనుక మూలకందమైన నిర్వికార చి త్తస్టితిని [పకృతిరసంగా భావించేది రెండవడి. సహజమైన ఈభేదాన్ని ఆ రస సమన్వయ మార్గాలలో పాటింపవలసిన అవసరాన్ని గుర్తించటం పరిశీల కుల కర్తవ్యం.

ఈ పర్యాలోచనలో రసం సహృదయనిస్ట మన్న సత్యం నిర్వివాదాంఠం, “యేషాం కావ్యానుశీలనవళా ద్యిళదీభూతే మనోముకురే వర్ణనీయతన్మయీభవన యోగ్యతా త్తే హృదయనంవాదభాజః సహృదయాఃి అనే ధ్వన్యాలోక సహృ దయ లవణం (వమాణం. కావ్యంలో నాయకాదుల న్నాశయించి [పతీశుమాన మయ్యే స్థాయిభావాదులన. తన్మయీభవనయోగ్యతతో హృదయసంవాద భాక్కులై అనుభవించేవారు నహృదయులు. వారి అనుభవం నాయకాదులతో నైన సమరూప చిత్తవృత్తి రూపమైన భావసంవాదం. అందువల్లనే

1. “నిర్వేదస్టాయిభావాత్మకః కాంతోఒపి నపమోరసః'- కావ్యప్రకాళము వీ '*భావా వికారా రత్యాద్యా ళ్ళాంలస్తు (పకృతిక్మతః 1 వికారః (ప్రకృతే ర్దాతః పున స్తతైఫవ లీయతే ॥ స్వంన్వం నిమిత్త మాసాద్య శాంకా ద్భావః (ప్రవర్తతే పునర్నిమిత్తాపాయే కాంత ఏవ (ప్రలీయతే ॥ నాట్యశాస్త్రము.' 1-107 108 (అభినవ భారతీ సహితము) 8, “రనస్తు కథానాయక్శాశయః తద్విపకా శయో వా'-ధ్వన్యాలోకము.

భారతంలో కాంతరస సాధన క్షి “య స్తుహ్టా తుష్టి మాప్నోతి శోకే కోక ముపైతి చ 1కోధే (కుద్దో భయే ఫీరు స్స (శేష్టః (వేకక న్మృృతఃగీ అని పేర్కొనటం, నాయకా[శిత మైనది రతి అయితే సహృద యానుభవ నిష్ట మయ్యేది శృంగారరనం నాయకా(శ్రితమైన స్థాయిని వ్యవవారసాలభ్యం కోసం రస మంటారు కొని రసం సామాజికనిస్ట మైనదే. “ఆయి (ఆలంబన) “నిష్ట శద్దాలను సమానార్థకాలుగా భావిస్తే అన్వయంలో ఆపార్థం చోటుచేసికొనే [1పమాదం రావచ్చు. ఇంత ఎందుకు చెప్పవలసి వచ్చిందంటే “ఆంధ్రమహా భారతము-అంగిరసము'5 ఆన్న వ్యాసంలో నేను పై అంకాలను పేర్కొంటూ “నాయకుడు వీరరస్మాశయు డైనచో సామాజికుడు వీరరసానందమునే ఫొందును" ఇత్యాది వాక్యాలను [వాయగా వానిని డా॥ శలాక రఘునాథ శర్మ గారు తమ సిద్ధాంత వ్యాసంలో సమీక్షిస్తూ- నేను రసము అనుకార్యనిన్ష మని థావించినట్టు తలంచినారు. అట్టి (పమాదం మరల పారకులకు కలుగకూడ దని ఈ వివరణ, శాంతం (పకృళిరసమన్న వాదాన్ని స్థాపించినవాడు అభినవ పపు డుం నవమరనంగా ఆరసాన్ని సాధించటంలో కానవచ్చే కొన్ని అనుపపత్తులను తొలగించటానికి, కశాంతరన స్టాయిభావ కోలాహలాన్ని కాంతింప జేయటానికీ ఒక మహామంతంగా ఆయన ఆ [కొ త్తవాటను నిర్మించాడు, అది ఒక రస సమీకరిణవాదంలా రూపొందింది. అభినవగు పుడు కాంతరసానికి తత్త్వజ్ఞానం స్థాయిభావ మని (ప్రతి పాడించి స్థావించినతీరు పరమరమణీయం. పరమ్మ్యప్రమాణం 1 ఆయన “శాంత రసపకరణ' (ప్రవచనాన్ని మనం రెండంకాలగా విథజించుకొని ఇక్కడ పరిశీ లిద్దాం : 1 స్థాయిభావ స్వరూప స్వభావ విచారం. £, శాంతరసాస్వ్యాద విధాన విచారం. 4. భావ్యపకాశము-కారదాతనయుడు. క. నవ్యాలోకము డా| జి, వి. సుబహ్యణ్యం పుటలు 1-47. 6. కవితయమువారి ఆం(ధమహాభారతము-ధ్వనిసిద్ధాంత సమన్వయము= సిద్ధాంతవ్యాసము ((వాతపతి)-పుట 68.

రం రసోల్దానము జ్య ఆ త ణ్‌

1. త త్త్వజ్ఞాన స్వరూప స్వభావాలు :

2. తత్త్వ జ్ఞానమే మోక్షసాధనం కాబట్టి తత్ర్వజ్ఞానమే స్థాయి తత్త్వ క్లాన మంటే ఆత్మ జ్ఞానమే. జ్ఞానానందాది విశద్ధ ధర్మయుక్త మైనదీ, పరిక ల్పిత విషయోపేభోగ రహిత మైనడీ అయిన ఆత్మయే కాంతానికి స్టాయిం దీన్ని స్థాయి అని వేరుగా చెప్పవలసిన పనే లేదు.?

కి తత్త జ్ఞానం నకల భావాంతర భిత్తిస్థానయం సర్వస్థాయి భావాల కంటె ఆది స్థాయితమం, రత్యాది చి _తృవృత్తులన్నీ దానికి సంచారులు. అందు వన్లి అది నిసర్ణమైన సిద్ధసాయి భావం.8

ల. రత్యాదులకూ తత్వజ్ఞానానికి భేదం ఉంది. రత్యాదులు చిత వృ త్త్యంతర సంపృ కాలె కలుషితా లౌతవి. వానికి తౌకిక్కపనీతి ఉంది. తత్త్వ జ్ఞానం చిత్రవృత్త్యంతరానుసంధానం కలిగినా అవికల్ప రూపంగా ఉం టుంది, దానికి లౌకిక్మపతీతి ఉండదు. లోకంలో ఇది కొంత భాసించినా, రత్యాది స్థాయిభావాల్లాగా దీన్ని పరిగణించటానికి వీల్లేదు. సాధ్యరసాలైై న ళృంగారాదు లలో సిద్ధరసమైన కాంకానికి ఉపయోగం లేదు. త త్వ్వజ్ఞాన మెప్పుడు సంచారి థావంలాగా లక్షణీయం కాదు.

7. “కన్షర్ల్యత స్థాయీ ? ఉచ్యతే.ఇహ త _త్స్వజ్ఞాన మేవ తావన్నోక సాధన మితి తస్యైవ మోక్ష స్ట్థాయితా యకొ తత్స్వజ్థానంంచనా మాత్మజ్ఞాన మేవ, తేన అత్మైవన జ్ఞానానందాది విశుద్ధధర్మ్శ యోగీ పరి కల్పిత విషయోవభోగరహితో ఒ త స్థాయీ. న చాన్య స్థాయితయా స్థాయిత్వం వచనీయం'-అభిన వభారతి- పరిష్కు ఖత కాంతరస (ప్రవర ఇమ్‌ (1003ల 0 2325-2600 ₹ 2821728- సట రగ

& తత్త్వజ్ఞానం తు సకల భావా _న్తరభిత్తిస్టానీయం, సర్వస్థాయిభళ్యః స్టాయితమం, సర్వా రత్యాగికాః చి త్రవృ త్తీః వ్యభిచారభావయన్‌ నిసర్లత ఏవ సిద్ధస్థాయిభావ మిత్తి త న్నవచనీయమ్‌ . పరిష్కృృత శాంతరస్మప్రకరణమ్‌, 3 0 %. పట 98.

8, నహి రత్యాదయ ఇవేతరాసంపృ క్షేన వపుషా తథావిధ మాత్మ రూపం లౌకిక్కప్రతీతిగోచరః స్వగత మపి అవికల్పరూపం వ్యుత్థా నావసరేఒనుసంధీయమానం చిత్తవృ త్త్యంతరకలుష మేవావభాతి.

భారతం౦లో కాంతరన సాధన ల! ౭. శాంత రసాస్వాద విధానము ;

1. తత్త్వ జ్ఞాన బీజ సంస్కార భావితులే ఇందు హృాదయసంవాదాన్ని పొందగలు తారు.

£, తత్త్వ జ్ఞానం, శమం - సర్వం ఆత్మరూవమే, రత్యాదులు ఆత్మ లోని కాల ష్కోపరాగ విశేషాలు తత్వజ్ఞాన సిద్ధు డైన సహృదయుడు రత్యాదు లను అనుగిమించినా, సమాధినుండి వ్యుజ్ధితచిత్తు డైనా అవ్యవధానంగా సమాధి టలంచేత దాన్ని అధిగమించి, (పళాంతచిత్తు డౌతాడు.]]

8. కాంతం నర్వరస(ప్రకృతి. ఇతర రసాలు సంస్కా రాంతరాలతో ఉంటాయి. కాంతం నర్వసంస్కార మూల్యపకృతి విషయ విపరివృత్తి వలన సర్వరసాబూ వర్యంతాన ళాంతంగానే ఆస్వాదనీయా లౌతున్నాయి.ేతి

& తత్తాస్వాద స్వరూపం - రచ్యుత్సావోదులన్నీ ఉపరాగాన్ని కలిగి స్తాయి. దానివలన ఆత్మస్వరూపం ఉపరంబితమై వాటియందు అనుభూత మౌతుంది. విరళంగా కూర్చబడిన రత్నాలలో సితతరంగా నిర్భాసించే సూతం లాగా ఉపరంజకాలైన రత్యాదులలో ఆత్మస్వరూపం గోచరిస్తుంది. రత్యాదు

థాసకాం వా లొకే తథా, తథాపిన సంభవన్మా (తస్థ్టాయినాం గణ

నమ్‌,: రసేషూ_క్తేమ ఆనుపయోగాత్‌; ఆపి తు వ్యభిచారిత్వేన లతణీ

యత్వం విజ్ఞాయతే, నేతరథా'- ప. ళాం-(ప. 21. 0. |. ప్రట 98.

10, హృదయసంవాదో ఒవి తథా విధ తత్త్వజ్ఞానలీజ సంస్కారభావితా నాం భవత్యేవ- ప కాం. ప, హో. 0. %. పట 108.

11. త దిద మాత్మస్వరూప మేవ త్పత్త్యజ్ఞానం శమః, తథా చ తత్కా లుష్యోపరాగవి శేషా ఏవాత్మనే రత్యావదయః, తదనునమే౬వి శుద్ద మస్యరూపం అవ్యవధాన సమాధిబలా దధిగమ్య వ్యుక్థానోఒపి (వకాంతతా భవతి-ప, కాం, ప 0, |. వృట 99,

12 త్యత సర్వరసానాం శాంతపాయ ఏవాస్వాదః, విషయేభ్యో విపరి వృత్త్యా- తన్ముఖ్యకాలాభః కేవలం వాసనా న్తరోపహిత ఇతి, అత సళ్యప్రకృతి త్వాఖిరానాయ పూర ష్ళౌం, స, 210. షె. పుట 10, ద” " ' లో దాలర

ఎలాగొ కస. ఫ్రా భా లే యం ల్‌ క నె

క్‌ి రసోల్దాసము లేవీ ఉపరంజకాలుగా లేకపోయినా ఆత్మవలె త త్వ్వజ్ఞానం భాసిస్తుంది. ఆలా భాసమానమైన తత్త్వ శ్రానం విషయపరాజ్ముఖత్వంవల్ల సకల దుఃఖరహితమైః పరమానంద లాభంతో సంవిదేకరూపమై _వకాశిస్తుంది. కావ్యపయోగ బంధాల వలన సాధారణరూపంతో నిర్చాసించి, ఆంతర్ముఖావస్థాభేదంతో లోకోత్త రానందాన్నిచ్చి సంవిన్న్మయమైన హృదయసంవాదాన్ని కలిగిస్తుందిం18

పై అంశాలను (కోడికరించుకొని కాంతరస సమాలోచనం సాగింపవలసి వచ్చినపుడు విమర్శకు లీ [కిందివిధంగా వివేచించకోవలసివస్తుంది.

1. నిసర్గసిద్ధమూ, స్థాయితమమూ, ఆత్మజ్ఞానరూపమూ, సర్వరస (పకృతిభూతమూ అయిన స్ట్థాయివలన కలిగే రససిద్ది వికృతిరససిద్ధికంటె విశిష్టమై ఉండాలి.

2, రత్యాదులు వికృతులై తే పకృతి ఆమిన ఆత్మజ్ఞానం నిర్వివారంగా పిలిచేది ఆయి ఉండాలి. అయితే అది (ప్రాగభావం కాకుండా (ప్రధ్వంసాభావ మని తృ్టోక్షయ సుఖస్థాయి విచారంలో అభినవగు ప్తుడు నిర్జేశించాడుం1క

18. తత్తాస్వాదో ఒస్య కీదృళః ? _ఉచ్యతే-ఉపంాగదామిభి! ఉత్సాహ రత్యాదిభి రుపరక్తం యదాత్మ స్వరూపం తదేవ విరళోంభిత రత్నాంతరాళ నిర్భాసమాన సితతరస్తూతవత్‌ యదాపిత తత్స గూపం సకలేమ రత్యాదిషు ఉపరంజశేషు తథా భావేశావి సకృద్విభా తోఒయ మాత్మేతి న్యాయేన భానమానం పరాజ్ముఖతాత్మక సకల దుఃఖజాలహీనం పరమానందలాభ సంవిదేక త్వేన కావ్యపయోగ బంభాభ్యాం సాధారణతయా నిర్భాసమానం అంతర్ముభావస్థాభేదేన లోకోత్తరానందానయనం తథావిధహ్నృ్మదయం విధదత్త ఇతి - పం

శాం. (ప. 0. షె. పుట 106.

కేక అన్యేతు స్వంస్వం నిమిత్త మాసాద్య. ..[పలీయతే ఇతి భరతవాఠ్యం దృష్టవ_న్తః సర్వరససామాన్య స్వభావం శాస్తమాచక్షాడా అనువజాత విశేషాన్తరం చ్విశ్తవృటత్తిరూపం శా్రన్య స్థాయిభావం మన్య న్లే. వతచ్చ నాతీవాస్మత్పవు ద్దూరమ్‌. (ప్రాగభావ (పధ్వంసాభావళ్ళతస్తు విశేషః, యుక్తళ్చ (పధ్వంన ఏవ తృష్టానామ్‌ - లోచనవ్యాఖ్యాం

ధ్వన్యాటోకః, నిర్ణయసాగర (పతిం 1985. పుట ౨20,

భారతంలో కాంతరన సౌధన ..* య!

8, రత్యాదులు సవృదయులకు రసానందాన్ని కలిగిస్తే, స్థాయితమ మైన త_త్ర్యజ్ఞానం జ్రానానందాది విద్ధధర్మమైన ఆత్మస్వరూపంతో అభిన్నం కాబట్టి, దానివలన కలిగేది జ్ఞానానంద మని నిర్జేశింపవచ్చుం

4. కాంతరసాస్వాది యైన సహృదయుడు సహజంగా శత్త్వ్రజ్ఞానబీజ సంస్కారభావితుడుగా ఉండాలి కాబట్టి వీతరాగుడైన బిజాసువే ఈ రససిద్ధికి తగిన అధికారి. జిజ్ఞాన మోక్షదాయకం కాబట్టి మోతపురుషార్థనయ మైనడే శాంతం.]5

5. రసం సామాజికనిషస్టం కాబట్టి సహృదయుని త త్వజ్ఞానమే కాంతా నికి స్టాయి-

6. మోక్షప్పరుషార్దసాధవైకవృ త్తి గం సహృదయునకు కావ్యరసాస్వా దన (ప్రవృత్తియే ఒక వికృతి. ఆ వికృతి న్మాశయించి అతడు ముందకు సాగినా అతని ఆత్మత త్రజ్ఞానం రత్నవోరంలో దారంలాగా ఉవరంజిత మైనా, కాకపోయినా స్వస్వరూ ప్యపకాళంతో నివృ తిరూపంగా శోభిస్తూ ఉంటుంది.

, 7. రత్యాదులు శకుంతలా దుష్యంతాదు లైన పిభావాదుల న్మాశయించి (పతీయమాన మౌతుంటే వానిని సహృదయుడు తన్మయీభవన యోగ్యతతో హృదయసంవాదాన్ని భజించి ఆస్వాదిస్తాడు వికృతిరస వివేకంలోం కాని, (పకృతిరస వివేకంలో త త్రజ్ఞానం నాయక్యాశితం కావచ్చు, కాకపోవచ్చు* అసలు కావ్యంలోని రత్యాది రసభావాలు కావు. (ప్రకృతి రసాస్వాదవపరుడైన సహృదయునకు (పధానం ; మోకదాయకమైన త త్త్వ్యజ్ఞానమే ముఖ్యం. అందు వల్లి కావ్యంలోని త త్వజ్ఞానోపదేశమే అతనికి స్థాయి. (పకృతిరస మెప్పుడూ కావ్యగశళాస్త్రరూపమైన తత్ష్వజ్షానాన్ని ఆశయించే స్థాయిత్వాన్ని భజిస్తుంది

8. (వకృతిరసపితితి సహృదయుని ఆత్మస్థితమై ఉండటంచేత తత్త్వ జ్ఞానం (ప్రధానంగా ఆత్మరతిరూపంగానే భాసిస్తుంది. నిజాని కతడు తనతోనే శాను తాదాత్మ్యం పొందుతాడు. తన ఆత్మజ్ఞానంతోనే సంవదిస్తాడు. కావ్యార్థా లతనికి నిమిత్తమా[తాలు ; కారణమా।త్రాలు. పర్యంతంలో నిలిచే స్వస్వరూప సంవిదాత్మకమైన సమాధిస్థితియే ఆతని రసస్థితి,

9. ఈ దృష్టితో వివేచిస్తే రత్యాదిస్థాయిభావాలవలన సహృదయుడు పొందేది రసానందం ; స్థాయితమమైన తత్హ్యజ్ఞానంవలన వీతరాగులు సవికల్ప

10. తతః (తివర్జఫలక రసాసంతరం మోళకఫలక ళ్యాంత?ః- ఆఫివవ

భారతి - నా, ౯, 26 అధ్యా _

"లక్షి రసోల్లాసము మయ్యు నిర్వికల్పతను సాధించే చిత్తవృత్తియందు ఆంతర్ముకావస్థలో పొందేది జ్రానానందం; బహిర్విషయవిము క్తుడై నిర్వికల్పసమాధిలో (బ్రహ్మానుసంధానం వలన యోగి పొందేది [బహ్మానందం. మొదటిది అలౌకికరసానందం; రెండవది లోకోత్తర పరమానందం. మూడవది నిర్వికల్ప [బహ్మోానందం

10. కాంతం నవమరసమని అంగీకరిస్తే దానివలనకలిగేది రసానంద మే; [(పకృశిరన మని వివేచిసే మోశసాధక మైన జ్ఞానానంద మౌతుంది. రసొనందం (బ్రహ్మానంద న్యబహ్మచారి మాతమే. జ్ఞానానందం మోవషోపస్కాా రకంకూడా. ఇక (బహ్మానందమే సాగా స్మోక్షస్థితి. ఈ విధమైన వివేచనం లవ్షణవిరుద్ధం కాదు. దీనికి దృష్టాంతం మహాభారతంలో కశాంతరససాధనం. ఆనందవర్ధనుని శాంతరస్మప్రస్తారం = అభినవగుప్తునీ పరిష్కారం :-

శాంతరసాభావవాదాన్ని అఖండిన్తూ ఆనందవర్ధనుడు తృష్లాక్షయనుఖ స్థాయి అయిన కాంలాన్ని అంగీకరించాడు. కాని దానిని (వకృతిరన మని కాని స్థాయిని స్టాయితిమ మని కాని నిర్దేశించలేదు. ఆయితే ఆందరికీ తృష్టాక్షయనుఖ చిత్తవృత్తి ఆలవడటం సాధ్యంకాదనీ, ఏ కొద్దిమంది మహామవాలలోనో ఆడి సిద్ధమైనా దానిని శాంతరన మని ఆంగీకరించటంకలో అభ్యంతర ముండకూడ దని కూడా పేర్కొన్నాడు 16 దీనినిబట్టి అసందవర్థనుడు కాండాన్ని నవమ రసంగా మా[తమే అంగీకరించినా డని స్పష్టమౌతుంది. ఆనంది వర్ధనుని యీ వాక్యాలమై వ్యాఖ్యానివా లోచనకారుడు (అభినవగుప్పుడు) శాంతానికి విభా వాలుగా జనకాదిరాజర్లులు సముచితంగా ఉంటారని నూచిందాడుః “శృంగారాదే రవి ఫలభూమావవర్ణనీయ తై వ పూర్వభూమౌతు (_పళాంతవాహితా" *“నంన్కృృ తానన్హ శ్చిదేషు పత్యయానన్తరాణి సంస్కా రేభ్యః' ఇతి న్యూతద్వయ నీత్మా చ్మికాకారా యమనియమాది చేష్టా వా రాజ్యధరోద్వహనాది లక్షణా వాకాన్న్హ స్యాపి జనకాదే ర్లు ప్టైవేత్యనుభవ సద్భావాద్యమనియమాది మధ్యా నంభావ్యమాన భూయో వ్యభిచారి సద్భావాచ్చ (పతీయత ఏవి!? _ ఇత్యాది వాక్యాలవలన నాయకా[శితమైన స్థాయి కాంతరసకావ్యంలో ఎలా పోషింపబడటానికి వీలుందో 16. ధ్వన్యాళోకః- తృతీయోద్ద్యోతః- పుట 219-౨20. (లోచనవ్యాఖ్యా సహితం- నిర్ణయసాగర (పెన్‌ (ప్రతి 1085). 17. లోచన వ్యాఖ్యా- ధ్వన్యాలోక।- తృతీయోద్ద్యోతః = పుట 220.

భారతంలో కాంతరస సాధన,.... ల్‌ తెలిసికోవటానికి అవకాశం కలుగుతోంది. అది నవమరసవాడాని కనుక్నూలమైన శాంతరనచర్చకు ఉపయోగపడుతుంది.

ఆనందవర్ధనుడు (ప్రబంధాలలో ఏదోఒకరసం అంగిగా పోషింపబడాలని నిర్జేశ?స్తూ రామాయణ భారతాల్లోని అంగిరసాలను నిర్ణయించాడు, ఆ రెండూ రెండు[తోవల నడిచాయి. వాల్మీకి *శోకః క్లోకత్వ మాగతః౭ి అని కరుణరసాన్ని సూచించి, సీతాత్యంతవియోగవర్యంతంగా తన (ప్రబంధాన్ని నిర్మించి తద సాన్ని పోష్‌ంచా డని రామాయణ రససాధనవిధానాన్ని పేర్కొ న్నాడు.!18 ఈ పద్ధతినిబట్టిచూ స్తే రామా్యశ్రితమైన కోకస్టాయియే సహృదయ హ్యృదయసంవా దంలో కరుణరసమయి. సిద్ధిస్తుందని స్పష్టమౌతున్నది. మరి- మహాభారతరస చర్చలో నాయక్శాశిత మయిన స్థాయి యేదీ చెప్పబడలేదు. ఆ కావ్యాన్ని కాస్త్ర రూపకావ్యచబ్భాయాన్వయిగా నిర్దేశించి కాస్తనయాన్ననుసరించి పరమపురుషార్థ మైన మోక్షం, కావ్యనయా న్ననుసరించి తృష్టాక్షయనుఖ పరిపోషణాత్మకమైన శాంతం [ప్రధానవివక్నితా లై నట్టు స్పష్టంచేశాడు. భారతంలో కాంతరసా స్వాదన విధానాన్ని నిరూపిస్తూ వృష్టిపాండవవిరసావసాన కథార్థ్జాలవలన సహృదయు నకు విషయవైమనస్యం కలిగి వైరాగ్యం జనిస్తుం దనీ, అది మోక్షమూలం కాబట్టి గీతాదులలో నిబంధింపబడిన పరమపురుషార్థసాధక మైన వరిజ్ఞానాన్ని ఆయించి విరక్తుడైన సహృదయుడు సనాతనమైన శ్రీకృష్ణ [బహ్మతత్త్వాన్ని ఉపానిస్తాడనీ, అవిద్యాాపపంచరూపమైన పాండవాదులచర్మితలన్నీ నిస్సారా లని (గపాంచి, వానియందు అభినివేశం పూనకుండా పరమార్థత త్త్యాన్నే ఆస్వాదిస్తా డనీ తదాస్వావనజన్యమైన రసమే కాంత మనీ ఆనందవర్ధనుడు పేర్కాంటాడు, భారతాంతంలో హరివంళవర్ణనంవల్ల సాంసారిక వృత్తిరూప మైన మహాభారతకథార్థాలలో సంసారాతీతత_త్వ మైన వాసుదేవ పర_బహ్మమే వివక్షత మని 1పబంధధ్యశిగా వివేచిస్తాడు.19 |

ఆనందవర్ధనుని భారతళాంతరనసాధన నహృదయవివేచసనపై (ప్రధా సంగా అధారపడి ఉంది థారతతత్త్యోపదేళమే అతని చిత్తవృత్తికి వైఠగ్య దాయకమై [క్రమంగా కాంతరసనిద్ధిని కలిగిస్తుం దని నిర్ధూపింపబడింది. ఈ వైరాగ్యం స్థాయిగా ధర్మరాజాదులనుగాన్ని ్రీకృష్ణాదులనుగాని ఆశయించి

18. ధ్వన్యాలోకః- చతుర్ణోద్దోతః- పుట 298. 19, ధ్వన్యాలోకః = చతుర్జో ద్య్యాతః- పుటలు 293-800.

26 రసోల్లానము (పతీయమాన మయ్య్యేది కాదు. (పబంధార్థ త త్వజ్ఞాన చర్వణం వలన సహృద యుడు సాధించేది. ఈ విధమైన విమర్శలో భారత కాంత రసాస్వాదన రామాయణ రసాస్వాదన లాంటిది కాదనీ ఆనందవర్థనుడు వాచ్యం చేయకుండా వ్యంగ్యంగా సూచించాడు.

ఇక్కడ వివేచనాపరులకు ఒక సత్యం మ్యాతం స్పష్ట మౌతుంది. కాంతాన్ని శృంగారాదుల వలె నవమరస మని భావించిన ఆనందవర్థనుడు త్మద్రసాస్వాదన విధానంలో (పకృతిరస వివేచనమార్గా న్ననుసరించా డనటంలో అనుమానం లేదు, నిజానికి అశని (పవచనా న్ననుసరించి చూస్తే కావ్యనయ మైన తృష్టావయ నుభాత్మక స్థాయి భావాన్ని కావ్యనాయకాదుల నాశ్రయించి వివే చింపవలసి ఉంది. కాని, ఆ పనీ ఆయన చేయలేదు. దానిని నాయకా శ్రితంగా సమన్వయించటం భారతంలో సాధ్యంకాదని ఆయన వ్యంగ్యమార్గాన్నన సరించి అంగీకరించాడని భావించవచ్చు. అయినా, ఆధునికు లా మార్గాన్ని (పస్తరించి చూపించారు. కాని ఆదంఠా అనందవర్ధనుని మతాన్ననుసరించి అవిద్యా మూలకమై భాసిస్తున్నది. శాంతరసకావ్యాలలో జనకాది జీవన్ము క్తుల చరితలు వర్టించినప్పుడే అది నాయకా[శితమై [పతీయమాన మౌతుందన్న ఆభినవగుప్పుని వివేచనం గమనించటం ముఖ్యం ధర్మజుడు ధీరకాంతుడని గానీ, తత్త్యజ్ఞాని అని గానీ, జీవన్ముక్తుడని కానీ నిరూపించటానికి భారతంలోకూడా అవకాశం లేదు.21 అందువల్ల భారతంలో త_త్ర్రచింతయే స్థాయి కాగా పొండవాదుల వృత్తాంతాలు ఉపరాగమా[తదాయకాల్డై సహృదయుని విష మవిపరివృ త్తివలన వికృతులై. పోతున్నాయి. సంచారులైై నమసిపోతున్నాయిః ఇట్టి స్ట్‌తిలో ఆనంద వర్ధన _వతిపాదితమైన తృష్టాకయసుఖస్థాయి కంటె అభినవగుప్తుని తత్త్యజ్ఞాన స్తాయియే భారతకాంతర స సమవ్వమయంలో సమా(శిత మౌతున్నది. లోతుగా ఆలోచించి చూస్తే అభినవగుప్తుని _పకృతిరసవాదం అనందవర్థకుని కాంతరన 1పస్టానానికి నిర్దుష్టమైన పరిష్కారం !

౨0* తిక్కన కావ్యశిల్పము -- డా! కె వి. రామకోటికాన్త్ర, పు, 29-146 మరియు, 140 పుటలోని £వ అధోక్షాపికలో చెప్పబడిన ్రీ పి.యస్‌ం మల్లిక్‌ బహద్దూర్‌ వంటి భారత విమర్శకు లందరూ ఈః మార్గానికి చెందినవారే.

లి1. కాంతన వగీత- ఆం[ధభారతము-కాంతిపర్వమునకు వీరిక-డా. జి. వి. స్యృుబహ్మణ్యం, (ఆం, (సః సా, అకాడమీవారి (పచురణం)

భారతంలో కళాంతరస సాధన... వ ఆం(ధ్రభారత శాంతరస విమర్శ :

శాంతరస చర్చలో నవమరన (ఫప్రకృతిరన స్థితులను విశ్తేషించుకొని విమర్శించకపోతే స్పష్టమైన దర్శనం కలగటం సాధ్యంకాదు, ఆం్మధమవి భార తంలో అంగిరసంగా కాంఠాన్ని సాధించే విమర్శలలో ఇట్టి విశ్లేషణ లోవిం చటంవల్ల సాంకర్యం కనపడుతున్నది. దాన్ని తొలగించటానికి పరిశీలకులు " (సయత్నం చేయవలసి ఉంది. అందుకు కొన్ని సూచనలు ;

1. ఇతివోసపురాణాలు శాంతరస [(పధానా లన్న సంప్రదాయాన్ని పాటించి భారత రసాన్ని నిరూపించ దలచుకుంటే అభినవగుప్తు ని సకృతిరస మార్గాన్ని అనుసరించటం ఉచితం

౨2. భారతంలో నాయకుడు ధర్మరాజనీ, ఆతని న్మాశయించి (పతీయ మానమయ్యే స్థాయి ళమ మనీ సాధించే మార్గం (పకృతిరస వివేచనంలో పొన గనె (పస్టానం. ఆయితే, కాంతం నవమరన మనే వాదాన్ని ఆృశయిస్తే ఆ మార్గం ఉపాదేయమే. 1

లి, అం[ధభారతం సంస్కృతభారతం కంటె విలక్ష శమైన స్వభావాన్ని సంతరించుకొన్నది. మూలభారతం కాస్త్రరూప కావ్యచ్బాయాన్వయి ఫ్‌ అంధ భారతం కావ్యరూప కాస్త్రచ్చాయాన్వయి. ఈ మాదప్పు కవితయంవారి కావ్య కళాదృష్టినలన ఏర్పడిండి, తిక్కన్నగారు “ధర్మాదైత స్థితిని పేర్కొన్నారు. దానికి ధర్మముయొక్క యు, అద్వైతము యొక్కయు స్థితి ఆని శ్రీ ఓరుగంటి సీలకంరళాన్త్రిగారు వ్యాక్యానించారు.వకిఅట్లయినప్పుడు కావ్యనయమున సాధింప బడేది నాయకాశ్రితమైన ధర్మస్థితి.-అంటే ధర్మవీరం; కాస్తనయమున అద్వైత స్థితి.అంటే త_త్త్యజ్ఞానం. సూత్మవివేచన నాశ్రయిస్తే సమన్వయ సౌలభ్యం కలుగుతుంది. తత్రజ్ఞానమే స్థాయి అని అంగీకరిస్తే పకృతిరసవాదాన్ని ఆను సరించి సహృదయుడు పొందేది కాంతరస మౌతుంది. కాని, కవ్మితయ [పణాళకలో కావ్యరసానికి త_త్త్వజ్ఞానం ఆంగం. ఆందువల్లనే భగవర్గీతాదులు తెలుగులో తావన్మాతంగానే నిలిచాయి. కావ్యరసాన్ని కొనియాడటంలో £8 నవమరసంగా కాంతాన్ని అంగీకరించే దృక్పథం ఉంది. అప్పుడే కావ్యనాయక

౨89. తిక్కయజ్వు హరిహరనాథ తత్త్వము = పుట 18, వ, ఆంధమహాభారతము _ విరాటపర్వము 1 ఆ ]15 పం

23 రసోల్లాసము జీవిళానికి |పాధాన్యం వస్తుంది. హరివంళాన్ని భారళభాగంగా అనువదింపక పోవటంలోని ఆంతర్యంకూడా అదే. ధర్మజుడు ధర్మవీరుడు కాని జనకశుకాదు ల్లోగా జీవన్ముక్తుడు కాడు. ఆయన జీవితంలో కొంద రన్నట్లు నిర్వేదం స్థాయి కాదు*తీ అతడు విరక్షుడూ కాడు, అందువల్ల కాంతరసా(శయుడుగా ఆయన జీవితంలో స్థాయి [ప్రతీయమానం కావటానికి వీల్లేదు, *యమధర్మరాజు నంశ ముగా భూలోకమునకు వచ్చి మరల నాతనిలో లీన మగుట£ళి మోక్షం కాదు. అస లాచివరిఅవస్థ కాదు స్థాయిని నిర్ణయించేది. నాయక జీవిత్శపవృ్తి నిరూపి స్వంది, యమునిలో లీనం కావటానికి ఆయన జీవితమంతా కృషి చేయలేదు. అట్లని జీవన్ము క్రస్థితిలో నిలిచి జీవితాన్నంతా ఉపరాగంగా భావించలేదు. అంతే కాదు; స్వర్గంకోనం కూడా ఆయన తాపృతయపడనూ లేదు. ఆతని ధర్మస్థితికి ఫలం స్వర్గం. అంతే. అతడు ధర్మాచరణ (ప్రమాణాన్ని లోకానికి నిరూపించి చూపటానికి పుట్టిన కారణజన్ముడు. అతనిస్థితి మోళుస్థితి కాదు, ధర్మస్థితి= భారతంలోని ఐబహుశాస్త్రవిషయాలలో మోక్షవిషయ మొకటి. అది జ్ఞానదీ్లిని కలిగించేది. జ్ఞానది ప్రి ధర్మస్థితికి ఉద్దీప్రిని కలిగించేది. ఆలా ఆంటే శాంతం ధర్మవీరాని కంగంగా ఉండటం ఉచితం కాదని ఒకళంక రావచ్చు ఆనంద వర్జనాదులు కాంతాన్ని మరొకరసంలో అంతర్భవింపచేయవద్దన్నారు కాని మరొక రసానికి అంగంగా నిలపటానికి అంగీకరించారు. కవ్మితయంవారి మతం కూడా అదే. దాన్ని గుర్తించి విమర్శ సాగించాలి. 4ఉ. భారతంలోని త_త్త్రజ్ఞాన విషయాలకే (ప్రాధాన్య మిచ్చి, పాండవ ఎర్చజ్జఎంశ విరసావసానాన్ని సహృదయుడు భావించి వాని అవిద్యా మూల కత్వాన్ని వివేచించి వాసుదేవ తత్త్వాన్ని ఆవిష్కరి స్తే- కాంతరసస్థితి నిరూ పిత మౌతుంది.8? అది నన్నయగా రన్నట్లు అఆధ్యాత్మవిదులు వేదాంత మని £4. కవ్యితయమువారి ఆంధ్రమహాభారతము- ధ్యనిసిద్ధాంత సమన్వయము (వాతప్రతి) పుట 615. 25. కవ్మితయమువారి ఆం్యధ్రమహాభారతము- ధ్వనిసిద్ధాంత సమన్వయము పుట 677. 26. *పవృత్తి ధర్మమునకు నివృత్తి ధర్మము మెలుగులు పెట్టననుట ఆసంగతము' క. ఆం. ధ్య, స. పుట 870.

ఇ'రతంలో శాంతరస సాధన.... త్త భారతాన్ని చూచేచూపు.రసమార్గానికికాపలసిందెకవివృషభులు భారతం మహాకావ్య మసి ప్రసరింపచేసే దృక్పథం. ఆం[ధభారతం ముందుగా మహాకావ్యం; అతరు వాతళాస్త్రం. శాస్త్రబాగంలో ధర్మ వేదాంత నీతిళాస్త్రాలకు మరలా ఆంతర్విభాగ ముంది అంగా లెన్ని ఉన్నా అంగి కావ్యత్వం అంగిరనం ధర్మాచ్చ్వైతా అలో మొదట నిర్ధేశింపబడిన ధర్మివీరమే. ఆ ద్యంద్వంలో ఉత్తరో తరాలు అలీయా లని ఆళంకించవచ్చు. దోషం లేదు. బలమైన అంగం అంగికి కార్యసా ధకం. కాంతరసవాదం కాస్త్రరూపమైన సంస్కృతభారతానికి వరించి నట్లు కావ్యరూపమైన అం్యధభారతానికి వర్తింపదుం 5. ఆం్యధభారతాన్ని కావ్యేతిహాసంగా వివేచించే పద్ధతికూడా ఉంది.38 అందులోకూడా అంగిరనం నాయక(పవృత్తి న్మాశయించే ఉన్నదని భాపింపబడు తుంది*29 ఆది కావ్యవిమర్శకూ, నవమరసన వాదానికి అనుగుణంగా ఉంది+ “లగ డా శలాక రఘునాథళర్యగారు ఈ మార్గాన్ని అనుసరించటానికీ యత్నించారు. కాని భారతకవివతో రసభావధ్వనులను వివరించ డంలోనే వారి కృషి కేందీకరింపబడింది ఏకాదృళ రసనిరూపఠాన్ని సమగ్ర విస్సూర్తితో ఆవిష్క రింపలేకపోయారు. కొంతదూరం ఉభయ మార్గాల నాశ్రయించి నడచి దేనికి న్యాయం చేయలేకపోయారు, (చూడు : వారి సీద్ధాంతవ్యాసం- (వాత(పతి-పుటలు 664-871)

20. “సంస్కృత భారతమును కాస్త్రేతివాస మనియు, ఆంధ్రమహాభారత మును కావ్యేతివిస మనియు అనుకొనవచ్చును. ఇక నీ ([గంథమున నాయ్యధమహాభారత మళ్లై, ఈ దృష్టితో విమర్శింపబడును.' తిక్కన కావ్యశిల్పము డా॥ రామకోటిశాన్రి పుట 189-

21. “ధర్మజుని (ప్రవృత్తి కాంతమున కభఖిమఖమై సాగినందున భారతమున నంగిరసము కశాంతమగుచున్నది. తి. కా. శ. పు 141. “నాయ కుని యనుభవమున క్రైనది స్థాయి (పుట 141) అను రామకోటి శాస్త్రి గారి అభ్మిపాయము సంపదాయబద్ధం. నాయకుని యనుభూతి కిని రసనిర్ణయమునకును నుదృథమైన సంబంధము లేదు”. (పుట 682) అను రఘునాథశర్మగారి అభిప్రాయం రసమార్గ విరుద్ధం రసము నహృదయనిష్ట మని చెప్పటానికి ఇంతమాట అనవలసిన ఆవసర౦ కానరాదు?

ళం రసోల్లాసము అయితే ఆందులో *ఇతివోస రసస్థితని (ప్రత్యేకంగా (పతిపాదించుకోవలసి

• వచ్చింది. “భారత మితిహాస మైనందున రససాంద్రత తక్కువగా నుండును.... ఆంధభిరతము కావ్యేతిహాోస మగుటవలన (పధాన కథాసంబంధి యౌచిత్యము, ప్కాతోస్మీలనము మొదలైనవి లెస్సగా పాటింపబడినవి. మొత్తముమీద కాంత మాస్వాద్యమగునట్టుగా పధానకథ నిర్వహింపబడినది"£% అని చెప్పుకొని కావ్య త్వానికి ఇతిళోసత్వాన్ని అనుసంధానం చేసికోవలసి వచ్చింది. ఈ మార్గంలో శాంతం నవమరసంగా భాఏంచి, శృంగారాదులవలె నిరూపించేపద్ధతి [పమరంగా కనపడుతున్న ది కాని స్పష్టమైన (ప్రస్థానం కాకపోవటంచేత సమన్వయించుకో వలసిన విషయాలు మరికొన్ని అలాగే మిగిలిపోవలసి వచ్చాయి. భారతంలోని కాంతాన్ని (పకృతిరసంగా వివేచి స్తే నాయక్కాశితమైన స్థాయి థావచర్చ అసంగత మౌతుంది. నవమరసంగా కాంకాన్ని ఆంగీకరించి నాయకచర్చ దేస్తే సహృదయుడు హృదయసంవాదంవల్ల పొందే తత్వృజ్ఞానం లేక _ క్రానానందాది విశుద్దధర్మయు.క్త మైనది, పరికల్పిత విషయోపభోగ రహితమైనదీ అయిన ఆత్మయే - ఆత్మజ్ఞానమే _ నాయకునియందు (పతీయ మాన మౌతున్నట్లు వివేచింపవలసి ఉంటుంది. ఆంధభారతానికి సంబంధించి నంతవరకు [(పకృతిరసవాదం సమ్మగంగా సమన్వయించదు. నవమరసవాదాన్నిి ఆ(థయించి నాయక్శాశితమైన స్థాయిభావాన్ని నిరూపించటం ఇంతవరకూ విమర్శకులకు విశేషంగా సాధ్యం కాలేదు భారతంలో ధర్మపీర మంగిరస మని అంగీకరిస్తే కావ్యహపమైన భారతానికి సగౌరివమైన రసస్థితి కలుగుతుం దని నా నిశ్చయం. ఏమైనా, భారత శాంతరస సాధనలో ఈ వ్యాసంలో విశ్హేషింపబడిన రెండుమార్గాలనూ విస్పష్టంగా వివేచించి విమర్శను సాగించవలసిన అవసర ముందని తోస్తున్నది. లేకపోతే రెండుకళ్ళ మూపు లోపిస్తుంది.8!

80. తిక్కన కావ్యశిల్బము = 148.
81. ఈ వ్యానం ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయాం[ధ పరిశోధన ప్యతిక, వివేచన డి సెంబరు 197) లో (ప్రకటితం.

శాంతనవగీత పదునెనిమిది పర్మ్శముల ఆంధ మహాభారతమునందు కాంతిపరర్పము! పండైెండవది. ఇది వరిమాణమునందే కాక వదమార్థమునందు కూడ పర్వము అన్నింటి కంటెను మిన్నయైనదిం

భారతమునకు పంచమ'వేదమను పశ స్తితోపాటు కార్షవేద మను కీర్తియ కలదు ఆ కీర్షికి 1పధానకారణము భగవద్గీత, అది భీష్మ పర్వమున (వవచింప బడినది. ఖీష్మునకు ఫీష్మపర్వమున (సచండవీరు డను (పభ్యాతి దక్కినది? శాంతిపర్వమున పరమధర్మజ్ఞు డను (పళప్రి నిలిచినది. కాంతిపర్విము కాంత నవుడు బోధించిన ధర్మగిత- భగవద్గిత పరమార్ధమ.ను బోధించినను నరుని చేత గాండివమును పట్టించినది. శాంతనవగీత పురుషార్థసారములు బోధించినను ధర్మజుని ధర్మసింహాసనము నెక్కించినది. ఈ రెండింటియందును (పవృష్తి నిన్ఫష్తి ధర్మములు (ప్రటోధితములై నను అవి సృచ్చకునియందు (పవృత్తి ధర్మ _పతిష్టాపనమునకు (వ్రళృష్టసాధనము లైనవి నివృత్తి ధర్మము నిర్మల జ్ఞానమును (వసాడించినది; ప్రవృత్తి ధర్మము విధినిర్వహణకు వెలుగుబాట చూవించినది రెండింటివెనుక నున్న శక్తి ్రీకృష్ణుడు. ఒకచోట నతడు

(పవక్త రెండవచోట నతడు (పయోక్త. భారత పర్వాఖ్యలలో శాంతిపర్వ నామమున కొక వైశిష్యము కలదు ఆది పర్వము మొదలుకొని ఉద్యోగ పర్వము వరకును పాండవేతివ్నత్తము సందు గాననగు (వథానాంళశముల నధికరించి నామము లుంచబడినవి. యుద్ధ షట్కమున నాలుగు పేర్లు కౌరవ సేనానుల నధికరించియుంచినవి, సౌప్తిక పర్వ నామము యుద్ధము (పవర్తిల్లిన కాలావస్థను నూచించునది, శ్రీపర్వము కౌరవ వనితా శోక (స్రవంతిని పొంగించినది. ఆనుశాసనిక, అశ్వమేధములు పాండవ రాజ్యపాలన (_పవృత్తిని (వతిపాదించునవి; ఆ్మశమవాసమున కురువృద్ధుల స్ధితి వ్య క్రమొనర్స్పబడినడి. మౌసలమున యాదవవంళ పరిసమా వి పస్తావింప బడినది, మహాపస్థాన, స్వర్గారోహణములు పాండవ చరమస్థితిని వక్షించునవి-

1. ఈ వ్యాసము ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ (పచురించిస ఆంధ

మవాభారత-కాంతిపర్వమునకు పీరికగా (ప్రకటితము, (1976)

ళా శసోల్లానము ఇపెయస్నియు. నాయకులైన పౌండవులకును, వారి సమష్ట్‌ జీవితమునకును సంబందెంపినప మజటి కాంతిపర్వమో ? పాండనృలందరికంటె ధర్మజుని గుజించియే (పవ్నర్టిల్లినది కాంతి ఎవరికి ? ఫీమాదులకు కాదు. ధర్మరాజునకే. ధర్మజ బిర్హవృ త్రియందు భానీంచెడి ఆవస్థా విశేషము నధికరించి పేరుపెట్ట బడిన నామము “కాంతిపర్వము.” ధర్మజునకు రాజ్యము దక్కినది కాని అది రక్రపుకూడే యైనది గంగా తీరమున నతచిక్యం జపనయించుటన్లై మూడునెల లున్నతరి ధర్మజుని యొద్దకు నారద్‌ వ్యాఫౌది మునీంద్ర లేతెంచిరి, వారితో ధర్మరాజు నుడివిన పలుకులు విజయోత్సాహ మ్యుదితముల్లై లేవు; విషాదమగ్నములై యున్నవి “కృష్ణుండు మామీ-ద. గృపసేయటయు (బాహ్మ జాను[గ్రహంబున ననిలపుత పార్థుల పటుదాహుబలమున మేదిని యంతయు? జేకుఅునట్టిదయ్యె; నైనను నతిఘోర మగు నఖిలజ్ఞాతి వధ మొశరించుటవలన నధిక గుణుని సౌభ్యదుని. గుణభూషణంబు బాం చాల తనూజ పంచళము. గోలు పోక జేసీయ గెల్బు గెల్పుగ మదీయ బుద్ధి గైకొన దయ్యెడు సిద్ధమ ఖ్య ! కాం [రీ ఎందుగులనెలజ బలివెట్టి సాధించిన విజయము విజయమే కాదని తలంచినాడు-. బందుగ్యంగ్రో నిథింజ్ఞాతివర్గ మొకయెత్తు, నిజసుతవర్గ మొకయెత్తు, ఈ రెండెత్తు లొక యెత్తు; కర్ణవధ యొక్క టి యొక్క యెత్తు, కర్షుండు కౌంతేయ డని యుదక (ప్రదాన సమయమున గొంతివలన వినిన ధర్మజుని యంతరంగము నిప్పులలోం బొరలినవైనది. గతస్మృతు లాతని చి _త్తమునందలి శోకము నుకుంగ తరంగ నీదృశమగా యై కెగజిమ్మినవి. నారదునితో ధర్మజు రీట్టనినాడ్షు, |

కాంత నవగీత ల$ “గాండివి నావ్వ(బల్కి తిటు గర్జనిం జంపక వచ్చితేని త మ్ముండవు గావు నాకు నని మూర్జత సోదరఖాతి నైనక ష్టుండ మనంబునం బెజుగు శోకము నెట్టు నహింతు.; దప్పెనా తండును నేను నైన విబుధ్యపకరంబును మాకు నద్దమే.” 1.14 కర్లవధ ధర్మజుని చి తమున సహింపలేని కోకభావాతిశయమును గలిగించినది. ణా అజజతో. శ ఆ కోకమువలన నతనియందు భాసింపవలసిన విజయోత్సావాము కుంఠితమైనది. అంతటితో నాగలేదు. అతిశోక మాతనికి విర క్తిని కలిగించినదిం తమ్ములచేతిలో రాజ్యము నుంచి తపోవనమున కేగ దలచి వివ్వచ్చుని యెదుట నిట్లు వేదనను వెలిబుచ్చినాడు అజ్జాతుల నందజ( జంపితి మది యాత్మ వధమ కాదే ! రాజవర్తనంబు గాల్పు ; మహింస నిక్కము దాల్మి మత్సర వర్టన మిది వనవాస జనుల కాగమవిహిళంబు లటె ; యింత యొప్పునే ; వనమున వసియింపవలయు; వింటె; యనుఖదంబై న రాజ్యామిషంబునకు( గు క్క-లభంగి. దమలోనం గాటులాడి కులము నెల్లిను బొలియింప€ గుత్సితంపు (బదుకు వచ్చునె యను వగ పాలువడంగ (బ్రమద మొసంగదు తై 9లోక్యరాజ్య మైనం; గాన యే నొల్ట మహి; మీర కై కొనుండు.” కే=4లి శోకము నిర్వేద మైనది ; నిర్వేదము విరకక్తికి మార్గము చూపినది. ధర్మజుని మానసికస్థితి శాంతిపర్వారంభమున నిట్టున్నది. " ఇందు కాంతి దేనికి? ఇట్టి స్థితికి మూలమైన శోకముసకు, అది కాంతించినచో నాపై నిర్వేదాదులు కాంతించినళ్లే. కొవున తాత్సర్యమునందు = శోక్రళాంతియే కాంతిపర్వ సర్వార్థ _పయోజనము.

లీ రసోల్లాసము ధర్మజుని శోకము రెండుపాయలుగా (పవహించుచున్నది. ఒకటి బంధు జనవియోగజనిత మైనది. రెండు: బంధుజనవధ వలన కలిగెడు పాపమును గూర్చిన ఫీతి. ఒకటి ఇహమునకు సంబంధించినది. రెండవది పరమునకు సంబం ధించినది బంధుజనవియోగజనిత శోకము ఉపశమన వాక్యములతో శమింప వచ్చును* రెండవది శమింపవలె నన్నచో ఉపదేశ మవసరము. శాంతిపర్వము నందిలి _పథమాక్వాసమున ఖీమాదులును, (దౌవదియు, పారాశర్య వాసుదేవాదు లును బోధించిన ఉపశమన వాక్య తాత్పర్యములవలన ధర్మజుని చిత్తము కలంక దేరినది. పట్టాభి షేకమున కాత డంగీకరించినాడు. పట్టము కట్టుకొనినాడే కాని పాపళంక మా్యతత మాతని హృదయళల్య మై వేధింపజొచ్చినది. అశ్వమేధ యాగముతో గాని ఆది యాతనిని వీడిపోలేదు.

ఆట్టగుటచే కాంతి ఆనుకాననిక, అశ్వమేధ పర్వుములను గలిపి "కాంతి [తయొమని వ్యవహరించు పరిపాటి కలదు. ఈ పర్వ తయమునందు ధర్మ జుని శోకము అవస్థాాతయము న్నాళయించి యుపళమించినదని విమర్శకులు గుర్తించినారు. “ధర్మరాజు సింహాసన మధిష్టించుటకు పూర్వము, యుద్ధానంత రము, వ్యాసార్జునులచేత బోధింపబడినప్పుడు “చిత్తంబు కలంకదేరి కౌంతే య్యాగజుండు రాజ్యభార నిర్వహణోత్సాహము” (కాం. 1-815) కలవాడైనా డని కవిచేత చెప్పబడినది. భీష్మోపదేశము ముగిసిన తరువాత * ధర్మజుడు తెలివొందె భవదుపదేశామృతంబున” (ఆను, 5-40) అశి వ్యాసుడు భీమ్మ నితో చెప్పినాడు. భీష్మ నిర్యాణానంతరము శ్రీకృష్ణుడు, వ్యాసుడు అశ్వమేధము నందు చి_త్రమును (పవ ర్షింపజేసిన త పవాత ధర్మరాజు “మీ కారుణ్యంటుస నా కోకం బంతయును బాసె నుమనస్కత కలిగె” (అశ్వ 1-187) నని తానుగా చెప్పినాడు, ఇది కాంతితయమున ధర్మజుని శోకము _కమముగా నుప

శమించిన విధము లతణము£.” బంధుజనవియోగశోకము ధర్మజుని మనస్సునకు సంబంధించినది. పావశంక బుద్ధికి సంబంధించినది. మనస్సు బుద్ధిచేత కాసింపబడునదిం బుద్ధి జ్ఞానముచేత కాసింపబడునది. జ్ఞానమువలన వివేక ముదయించును. వివేకము మనమునందలి శోకము నుపళమింపజేయును. మనము కలంకదేరినచో, ఇక ఆలివి గలుగవలసినది బుగ్గికి, బంధువధవలన జనించెడి మహాభఘుము తరింవరాని

బీ తిక్కన కావ్యశిల్పము-డా॥ కే వేం, రామకోటిళాన్త్రి-పుట. 822.

కాంతనవగీత లిక దని ధర్మజుని యభిపాయము. రాజ్యమును పర్మిగహించినచో తత్సలము కట్టి కుడుపునని తత్పరిహరణము వలన తత్పాపపరివహోరము చేసికొన దలంచినాడు ధర్మజుడు- ఇది ధర్మజుని ధర్మశీల లక్షణము. అతడు కళంక రహితమైన ధర్మము నాచరించుట జీవిత్మవతముగా కలవాడు, రాజ్యమును (గహించుట రాజధర్మ మనియే యుద్ధోద్యోగము గావించినాడు. య.ద్ధానంతర మా రాజ్య (గహణమునకు వెనుకాడుట అది అభదూవితమను తలంపుచేతనే. పాపవిరహిత మైనచో నాతనికి రాజ్యపాలనధర్మ ముపాదేయమే- _ ఖీష్మాదుల యుపదేళము వలన నతనికి జ్ఞాన ముదయించినది; అశ్వమేధాదులచే పాపపరిఇాళన మైనది. ధర్మ జుని రాజ్యస్థితి అనఘమై భారతమున భాసించినదిం శాంతితయ కథా తాత్పర్యము ధర్మజున కనఘన్థితి కల్పించుట కేర్పడినది. అందు కాంతిపర్వము శాఖాద్వ్యయ విశిష్టమైన కోక ముపళమించుటకు (ప్రవర్తిల్రినదీ, ఆం దొకటి ఫలించి నది, మజియొకటి ఫలింపలేదు.

మనస్సు వికారముల కెట్లు మూలకంద మో,బుద్ధి శంకల కట్టు ఆలవాలము, లోకమున నపింసొ దయాదులు త్తమ ధర్మములు, ధర్మజునకు రాజ్యము హింస వలన లభించినది. హింసార్డిత విత్రభోగము ధర్మవిరుద్ధ మని లోకమున విన వచ్చు చున్నది. అట్టగుటవే ధర్మజు రాజ్యభోగ మధర్మమే యగును ఇది సామాన్య ధర్మ దృష్టి దీనిని ధర్యసూత్మ జ్ఞానముచే తరింపవచ్చును, అందు మొదటిది రాజధర్మి పరిజ్ఞానము. క్ష్యతియడు స్వార్థము కారకు రాజ్యము నార్జించినచో హింస కావచ్చును. ధర్మ స్థాపనము కొజక్షై రాజ్యము సాధించినచో ఆ హింన పొంసకాదు. ఒకవేళ ఆది హింస యైనను ధర్మమును రాజ్యమున రక్షించినచో తద్దోషము తీరిపోవును. అధర్మపాలనమువలన లోక మంతయు హింసింపబడును. ధర్మముకొరక్రై కొంత వజాపహింన యైనను భూతలమంతయు సుఖించును. ఇట్టి విశ్వధర్మమును సాధించుటకు ధర్మపరులు సాయుధోద్యమము చేయవచ్చును. దానివలన లోకహిత మధికముగా (పవర్తిల్లు టచే తత్పాధనలో నైన హింస ఉ త్తమ్యప్రయోజన నిమిత్తమై ఉజ్జ్వలమె భాసించును. ఈ ధర్మసూష్మము పాలకుని కెంత తెలియవలెనో, అతని చరితమును పరించు పరితకును ఆంత తెలియవలెను. అందువలన కాంతిపర్వము ధర్య్మజున కెంత ఆవసరమో, పరితకుకూడ అంత అవసరము,

న! రసోల్గాసము మనస్సున కోకము మోహము వలన జనించును. బంధుజన నష్టము, (పజానష్టము, ధర్మజుని చిత్తమునకు శోకము నాపాదించినవి. ధర్మజు డెంత మానిసీయో అంతటి ధీరుడు ధీరునకు కలుగు శోకము ఎంత తీవమైనను దీర కొలికము కాదు. అందువలన నది సంచారిభావము వంటిదే యగును, అది ఉపళమన వాక్యములతో కాంతించును. (పథమాళ్వాసమున నట్లే యైనదిం మోహ మహంకార జనితము, రణమున బంధుజనులను తాను చంపె నను కర్పృత్వబుద్ధియండుటచే ధర్మజుడు తతృలమైనశోకి ము ననుభవించుచున్నాడు, రణకర్మ విధాతృ సంఘటన మని భావించినచో తచ్చోక మతని కంటదు. అర్జును డిట్టి తాత్పర్యము నిదివరకే శ్రీకృష్ణుని వలన విని యద్ధకర్మను కర్సృత్వ విరపాత బుద్ధితో నిర్వహంచినాడు* అట్టి సంస్కారముతో అన్నను ఓదార్చినాడు- “వైరి వధంబు నీకును నవశ్యము( జేయక పోవరాని దై వైరులకున్‌ భవత్సమరవాంఛన సద్గతి కేం బాలిదై చేర విధాతృసంఘటన( జింతికు. గారణ మేమి? ధరశైవి సారవిదుండ వీ వకట! ధైర్యసమ్యగు;డవై వెలుంగవే 1 1.154 థ్రీకృష్ణిం డాతాత్సర్యమునే వ[క్రమార్గమున బోధించినాడు- “పురుషవ్యా[ము ! మనంబు గుంద వగలం బొందంగ నీ కేలసం గరకేలిన్‌ భవదీయబంధు లతిలోకంబైన పెంపొప్పం టో యిరి నాకంబున కట్టుగాక కలగాదే రాజవృత్తంబు దా నరయన్‌ రాజుల యేల యేజనులు నిత్యాయుష్యులే సెప్పుమా !” (1.225) తన యుపదేశమున కపళలకముగా షోడళరాజుల చరితములు చెప్పినాడు, సుపర్థప్టీ వి కథ నెజింగించినాడు. పారాశరు డీ మయంశమునే వాచ్యముచేసి బెప్పినాడు- “మనుజులు సేయ నెవ్వరు సమస్తము సీశ్వరునాజ్ఞ. జెల్లెడు న్వినుము కుఠారపాణి ధరణీరుహముల్‌ నజకంగ( బాప మొం

కాంతనవగీత త దు నొకొ కరాకమున్‌ జనులు దోసము, బొందరు కార్త యీళ్వరుం చనియడు నిశళ్ళ్చయంబు దృథఢమై మది నిల్పినం జూలు భూనరా !”

(1-87?) ఆక్రద్మ ఫలం వీశ్వరుని యదియ తదర్పణబుద్ధి సహితంబుగా? (బుద్ధులు వేద చోదిత కర్మంబు అనుష్టింతు ” రని | ప్రబోధించినాడు. యుద్ధమునకు పూర్వము నరునకు నారాయణుడు బోధించిన తాత్పర్యము కూడ నిట్టిదే.

“క్రర్మణ్యేవాధికారస్తే మా ఫలేషు కదాచన చూ కర్మఫల హేతుర్చూ ర్మా తే సంగోఒన్వకర్మణి” గీతకి, క? అప్పుడు నరునకు కలిగిన విషాదమే యిప్పుడు ధర్మజునకు కలిగీనదిం ఎప్పు త్రులుం బ్యొతులు నన్నలుం దమ్ములు జనకులుం దాతలు మామలు గురు వులు సబంధులు నఖులు నల్డురు బావలు మజందులు మజియు? బవిత్తుంలగు ఛ్యాతీపతులు నాచేత మడిసిరి, తదీయ న్రీజనంబులు పతి నుత సోదర పితృ మరణ శోక సంతాపాతిశళశయంబునం బలవించి పలవించి [పాణజంబుళు విడుతురు గావున దాని సూక్మంబుగా విచారించిన వనితావధపాతకంబుకుం బాటిళ్లు ? నెయ్యది కడగా నిష్కల్మషుండ నగుడు నను వెగడున మునింగిన మనంబు మహీభరణంబున కెట్టు సొచ్చు; స్మ్నుగంబైన తపంబునం దనువు దొజంగుట దక్క నొండు విధంబు నాకుం జూడలేకున్నయది” యని ధర్మజుడు వాపోయి నాడు- పారాళరు డాతని మర్మము నెజిగి యి ట్టుపలాలించినాడు “వ్పిడ్సువు ముమ్మలికంబు ; వినుము; సీ చెప్పిన యందజు భూముల కాసపడియు జెంపును దేజంబు( జేరును గోరియు సీసున సమరంబు సేసి చచ్చి ; శా పని కిల్చిషం ఐగునె నీ ; కట్టును గాక వారల నెట్టి కర్మగతులు మృతుల గావించెనో మతి నెజటుంగుదె వాని నెజుంగుం గాలుండు చావ నేరి కెద్ది

86 ఠళసో లాసనము తజణ్‌ యతం డ్‌స్టు దెగటార్చు దాని నీవు 'సేసినాడవుగా మది. జీంత సొనివి యుడుకు టొక వెళ్హ్‌; దీనిపై నొల్ల గృహము విడుతు(గా కను టిది ెద్దవెళ్టీ యధివ $”" 1.282 ఈ మాటలతో నతని డెందము అతేజినది, సింవోసన మెక్కుటుకు సిద్ధమైనాడు- కర్త తాను కాడని తలచినంతనే కలత తీరినిది. రాజ్యచ్మకము , తిప్పవలసివచ్చి నపుడు చేయవలసిన ధర్మ మెట్టిదో, శెలిసినకాని భావిచర్మితము (పసన్నము కాదు. అది మనసునకు సంబంధించిన విషయము కాదు. బుద్ధివిషయము. ఆది జ్ఞానము న్నాశ్రయింపవలెను. తరువాతి కథ యంతయు నీ సూూతము నంటిపెట్టు కొని సాగినది. నిర్మల ధర్మాచరణము కత్తి మీద సాము వంటిది. ధర్మసాధకునకు అధర్మీతి మెండు. భర్తృహరి లోకులయం దుండెడి భయస్వరూపమును లెస్సగా నిరూవించినాడు. “*భోగే రోగభయం కులే చ్యుతిభయం విజ్తే నృపాలా ద్భయం మానే ద్లైన్యభయం బలే రిపుభయం రూపే జరాయాభయం కాస్తే వాదభయం గుజే ఖలభయం కామే కృతాంతాదృయం సర్వం వస్తుభమాన్వితం భువి నృణాం వై రాగ్య మేవాభయమ్‌"” ధర్మజునకు గూడ నిట్టి భయమే కలదు. “*వినుము ; వివిధ సుఖము లనుభవింప(గ రాజ్య విభవ యుక్తి! దిరుగ వేడ్క లేదు ; నాకు ధర్మరక్షణము మీ4ది భరము ద ల్లోపభయము మనములోన బెద్ద” కాం, లి-లిలి! ఇట్టి భయ ముండుట ఉత్తమ ధర్మసాధకుని లకేణము- ధర్మనిర్వహణమునం దనుక్షణము జాగరూకుడ్లై యుండుట కది సాధకము, ధర్మ జిజ్ఞానువున కది జ్ఞానసముపార్ణన హేతువు, 8. భర్పృహరి సుభాషితము - వైరాగ్య శతకము. ల్లో, 81,

కాంతనవగీత హ్‌! ధర్మజుడు గద్దె కెక్కిన మరునాటినుండియే అతని చిత్తమునందు ధర్మ అోపఖేతివలన ధర్మజిజ్ఞాన అంకురించినది. జిజ్ఞాస బుద్ధిలమణము. నర్వజ్ఞాడైన వానుదేవునిపాళలి కేగి తన జిజ్ఞాన్యపవృ తిని వైటపెట్టినాడు. అతడు కాంతన వుని ఉపదేష్టగా నిశ్చయించి యళతనిపాలికి నాతని గొంపోయినాడు. ఫే్ముని బుద్ధియందు పురుషోత్తముడు తన బుద్ధిస్ఫురణము నావాహనము చేసినాడు. తా నొకసారి గీతను పవచించినట్లు-ఫేష్మునిచే ధర్మగితను (ప్రటోధింప చేసినాడు. ఇక్కడ ధర్మజుడు కోత, కాంతనవుడు వక్త. పలికెడువాడు గాంగేయుడు? పలికించెడివాడు గోవిందుడు, పలికెడి పలుకులు వేదతుల్యములు. “ధరణి యెందా/క నుండు నుస్థిరత నీదు కిరి యందాక నక్షయస్స్పూర్తి. దాల్చి నడవంగల యది నీవు సెప్పెడి సువాక్య ములును వేదతుల్యంబులై. వెలయుచుండు" (2.148) అని ్మపకటించినాడు పురుషోత్తముడు. వేదోపమానముచే పరమ [పామాణికము లని ధ్వనింసజేసినాడు, ధర్మజు డావాక్మ్మకోతగా నిలచుటవలన నవి వెలువడి నవి. ధర్మజుని కెజిగించిన త_త్వవిశేషములు ధరణిజనుల కందరికిని ఉపాదేయములే- “ధర్మజునకు నీ చెప్పెడు ధర్మ స్టితవాక్యనమితి తాత్సర్యముతో నిర్మలులై కొనియాడెడు దార్మికులకు సుభయజగదుదా త్తత కలుగున్‌- (2.149) విశ్వజనీనమైన విజ్ఞాన మీ పర్వతాత్పర్య వివేచనము* ధర్మజుడు ధర్మజిజ్రాసకు (వతీక; కాంతనవుడు సర్వలోక హితబోధకు |పతీక ! కాంతిపర్వమున సాగిన ధర్మజలీష్మ సంవాదము లోకపితార్థమై పవ ర్థిల్లిన జ్ఞానయజ్ఞము* దానివలన ధర్కిజుడు పొందిన ఫలము వ్నైయక్రికము; అతడా డో పారకులు పొందెడి ఫలము విశ్వుజనీనము, శాంతిపరు ద్వితీ మాళ్వాసమున ఫీమ్మడు శ్రీకృష్ణుని స్తుతించి, దానిని వాజ్మ్బయాధ్వరముగా భావించి తదర్పణము చేసినాడు,

శ్త౦ రసోల్దానసము “తపమునకు విద్యకును జనుస్ట్రానమైన

జననరహితుని యజ్ఞాత్ము శౌర్రి వాజ్మి

యాఢ్వరార్చితు. జేసితి నాజనార్డ

నుండు మదృజనమున+ బీతుండుగాత !” కాం 2.56 ఇట్టి యు_త్తము సంస్కారముతో నారంభించిన ఉపదేశము కాంతిపర్వతాత్ప ర్యము. అట్టగుట నిదియు వాజ్మయాధ్వరమే; జ్ఞానయజ్ఞ మే,

“విజ్ఞానం (బబహ్మేతి వ్యజానాత్‌' అను ఉపనిషత్హూ క్రి నన.సరించి ధర్మజ గాంగేయు లిరువురును జ్రానరూపమైన (బహ్మము నర్చించి రనవచ్చును- అందు మరియొక విషశేము, ధర్మజు( డడిగిన పశ్నలు అష్టోత్తరశత సంఖ్యలో నున్నవి. ఆర్బన కన్వయించు సంఖ్య అది ఆ సంఖ్యలో వానిని నిబంధించుట తిక్కన గావించిన వాజ్బయార్భనముం అతడు తీర్చిదిద్దిన శాంతిపర్వము కాంత నవగీత।

శాంతనవగీతలో రాజధర్మ, ఆపద్ధర్మ, మోక్షధర్మములు మూలమున చెప్పబడినవి, నన్న్మయయు పర్వుసంగహమునందు. వీనిని పేర్కొని యున్నాడు కాని, తిక్కన యీ విభాగమును యథామూలముగా పాటింప లేదని విమర్శకులు భావించుచున్నారు. “రచన్యాపణాశిక యందు తిక్కనసోమ యాజి ఏకారణముననో ఈ తివిధభాగమును పాటింపలేదు. ఆ యా విభాగము యొక్క సీమారేఖలు అంత స్పష్టముగా లేవని ఆయన భావించియుండనోపును. ఒకవిభాగమునందు మరియొకవిభాగముయొక్క- ఆంళములు టప్రవేశించుచుండును. రాజధర్మ ఆపద్ధర్మ పర్వములు మెథిలీ పతిలోను (బెంగాలీ), కొన్ని దాక్షిణాత్య [ప్రతులలోను వేరువేరుగా నిర్జేశంపబడలేదని భండార్క్మరు సంస్థవారు గుర్తించి నారు. తిక్కనసోమయాజి ఈసం(పదాగనుమును షాటించియుండును. మూలను నందు రాజధర్మ పర్వము 1=-]123 అధ్యాయముల వరకును, ఆపద్ధర్మపర్వము 129167 వరకును, మోక్షధర్మపషర్వము. 168-858 ఆధ్యాయముల వరకును వ్యాసించియున్నవి తెలుగు భారతమునందు 12-'-కి85 వచనమునందు గజ

ధర్మ ఆపద్ధర్మ (పళంనకలదు్‌” స్థూల విభాగమునకు ద్వితీయ తృతీయాళ్వాస

ములలో రాజధర్మ్శ, అపద్ధర్మములును, చతుర్ధ పంచమ షష్టాళ్వాసములలో

శ “ధర్మజునకు శరతల్ప గతుండైన శేష్మండు ధర్మవిదులైన రాజుల కెల్చ హితంబుగా రాజధర్మంబులు, నాపదర్థంబులు, నేవాని నెజింగిన సర్వ జ్ఞానసంపన్నులగుదు రట్టి మోక్షధర్మంబులు( జెప్పుటయు” ....ఆది. 1,5',

ళ్‌ అం. మ, థా. సంకోధిత మృుదణము- కాంతిపర్వము. పీరిక-శ్రీ ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనము. పుట కి-4.

కాంతనవగీత టీ మోక్షధరశ్ట్రములును తిక్కన రచనలో కాననగుచున్నవి. 'ఆందును రాజధర్మా దులయం దేబది _పశ్నలును, మిగిలినవి మోత ధర్మాదులయందు నడుగబడినవిం

“ధర్మవిదులు రాజు ధర్మన్వరూపు6గా6

జెప్ప విందు! దద్వికేషనృత్తి

భరముగా౬. దలంతు నరవర |! చెప్పవే

మున్ను రాజధర్మముల తజటంగు” (2.169) ధర్మరా జడిగిన మొదటి పశ్న యిది. రాజు ధర్మము రూపుకట్టిన వాడుగా నుండవలయునన్న తన బాధ్యతను గుర్తించి యడిగిన (పధమథపశ్న యిది. దీనికి ఫీష్మడు నృపధర్మములను, విపులఫలవంతమగు ధర్మపథమును వివరిం చెద నిని సమాధాన మారంభించెను. నిజమున కి యొక్క (పళ్నయే చాలును రాజధర్మముల నన్నింటిని చెప్పుటకు ఇది ఆధికారికమైన (పళ్న. ఆ (పళ్నకు సమాధానము చెప్పు నెడ ననుబంధ (వళ్న లడుగబడెను. వానికి భీమ్మడు సమా ధానము చెప్పుచు వచ్చెను- నిజమున కానలుబదితొమ్మిది (ప్రశ్నలును దీని యందు గతార్థములే. ఇది యొక భాగము చతుర్ధాశ్వాసారంభమున ధర్మజుడు.

“రాజోచిత ధర్మంబుల

యోజ విశదభంగి. జెప్పి తుజ్జులవిసర

_త్తేజోధన ! నాకు సకల

భూజనపరమహితధర్మముం దెలుపు దయన్‌.* ఉలి అని (ప్రస్తావించి యుతత్తమ ధర్మమును గూర్చి _పళ్నించెను. కీష్మండు-

“విను మనేక విధంబుల వి స్తరిల్లు

ధర్మములయం దొకండను దలవ నిష్ప

లంబు లే; దాత్మమో షానలంవి యైన

ధర్మ ముత్తమ మండు తత్త్యజ్ఞు లధిపషి జర్‌

అని మోకధర్మము నుపదేశించుట కారంభించెను, ఇందును మిగిలిన (వశ్న లనుబంధ (పళ్నలే. వాకోవాక్య రూపమైన సంవాదమే ఈ ధర్మబోధ /

కీల రసోల్దాసము కాయుస్స్ఫూ(తము, [కోతృ[గహణ మనన జిజ్ఞాసలనుబట్టి వక్త విషయ వివ రణము చేయవలెను, అది (కోతృచి త్త పరిపాకమునకు (పొతిపధిక కావలెను. ఇది యితిహాసమ నందలి రనపోషణ రహస్యము.

ధర్మజ ఖీష్మ సంవాద రూపవమ్వైన కాంతిపర్వార్థములను వినిస జనమే జయుడు కూడ జిళ్ఞానువై పొరాళర శిష్యుని పళ్ను పరంపరల నడుగుట కారం వించినాడు. (6.890) అది తత్పర్వ [ళనణ (ప్రభావము.

వై/జెప్పబడిన ధర్మములలో రాజధర్మమలు విశేషధర్మములు, మోళ్ళాది ధర్మములు సామాన్య ధర్మములు, రాజునకు కులధర్మమైన వి శేషధర్మము సామాన్య ధర్మమైన మోకు ధర్మము రెండును వర్తించును. అతడు వర్ణ ధర్మ మును నిర్వహించుచు వరమధర్మమ.ను సాధింపవలెను. ఒకటి మార్గము, మరి యొకటి గమ్యము, గమ్మ్యమునకు మార్గములు భిన్నములు కావచ్చును సాధనను బట్టి సిద్ధి, ఇందు మొదటిది (సవృ్తి ధర్మము; రెండవది నివృత్తి ధర్మము, (పచృత్తిలో నివృ త్తిని సాధించినవారు జీవన్ము క్తులు. రాజర్జులలో జనకు డట్టి వాడు, (అహ్మర్షులలో ళకు డట్టివాడుం వారి కథలు రెండును ఫ్‌మ్మడు ధర్మజు నకు( జెప్పినాడు* ఐనను ధర్మజునకు వారిరువుర కున్న సిద్ధిలేదు- కాని, తత్పరి జ్టానలబ్ధి శాంకిపర్వమున కలిగినది. ధర్మజుడు రాజర్ల్షికాడు, ధర్యావతారుడై న [పళువు ధర్మ మనగా [పవృత్తి నివృ త్తిరూపమున నున్నదికదా యనవచ్చును. (పవృ త్రిధర్మిమే రాజధర్మము. అది ధర్మజునకు సహజసంపత్తీ, నివృత్తి సాధ్య వ్యుత్పత్తి. అతడు (వవృత్తి ధర్మమున పరిపూర్ణత సాధించిన మహితా త్ముడు. నివృ క్రిధర్మ పరిజ్ఞాన మాతని (పవృత్తిధర్మనిష్టకు పరివేషముగా 1పకాశించినది. ధర్మజుని సిద్ధి యంతవర కే. ఆతడు జీవితాంతమున పొందెడిది దేవత్వము కాని (బహ్మత్వము కాదు ఆ సత్య మాగోవిందునకు తెలియును, ఆ శాంతనవు డెజింగి యుండును,

ధర్మజుని యిట్టిసంస్కారమును తిక్కన ళాంతిపర్వమున (వశ్న లడుగు తీరునందును, శాంతనవు డిచ్చు సమాధానముల సౌరునందును వ్యంగ్య మొనర్చెను. ధర్మజుడు రాజధర్మములను వినును, దాదాపు పది పళ్నలువేసి చాతుర్వర్ణ్య వ -ర్తనము,ఆశమచతుష్టయవిధి, రాష్ట్ర జనవదపరిపాలనములు, శతు వధాదివి శేష ములు, దండనీతివిధానమ,, మొదలగు నెన్నియో విషయము లెటింగి చివరకు

ళాంతనవగీత శీతి ధర్యలోప భయమును వ్య క్రపరచి రాజ్య మొల్లినని మోడి వేయును. భీమ్మడు 1పసిద్దేతిహాసముల నెన్నింటినో చెప్పి యతనిని మరల మార్గము పట్టించును. మరల పది (పళ్న లాత డడుగును, ఈతడు (పత్యుత్తరించును. చివర కతని నాలుకపై నాట్యమాడివది నిర్వేదము. “రాజధర్మంబు కంటెను బాపకర్మంబు లేదూ”పొమ్మని చీదరించుకొనినాడు (2.4 5). మరకల నెట్లో మనసు కుదుటపడు న టా మందాకినీతనయుడు మనుమనికి బుద్ధులు చెప్పినాడు. విశ్వామి తచండాల సంవాదము వినిన ధర్మజుడు "ఈ యితిహాసం బాక ర్లించుట నాడెందంబు విషా దంబు నౌందె”నని వెలవెలపోయినాడు, కశాంతనగవు డతని నాళ్వాసించి “ధర్మంబు బపాళాఖా సమన్వితంబ్లై యుండు రాజులకు నెల్ల తెజంగుల నెలటుంగవలయు విషాదం బేల?” యని బుజ్జగించి చెప్పినాడు. రాజ్యపాలనమున ధర్మబోపము వాటిల్లునేమో యను ధర్మజునిఖీతి యడుగడుగున నతని మాటలలో ధ్వనించి నది ; అతనిచిత్తీ మెచ్చట విషాదాయత్త మగునో యని ఖీమ్మడు తననేర్చును, ఓర్పును [పకటించి ఉపదేశము నిర్వహించుట యొనది. రాజధర్మముళు వినిన విధ మిట్టున్నది. ఇక మోక్షధర్మముల మాట చూచెదము గాక !

లొద్తి _త్తమధర్మ మెద్ది?” అని ఫశ్నింపగా మోఇావలంబియైన ధర్మ ముత్తమమని పితామహుడు పేర్కొనినాడు- ఆపై మనుమ డెన్నియో (పశ్నలు వేసినాడు. విసుగులేకండ విశదపరచినాడు తాత “అధ్యాత్మవిద్య వినవలతు( జెప్పవౌ (4.120) అని అడిగినాడు , ఆవైన నిరతిశయ జ్ఞానయోగమ్రను చెప్పుమనినాడు, మృత్యువును గురించి మోత్సమార్గమును గురించి అడిగెనాడు. నిడుమనడుమ నానావిధ (పశ్నలు వేసినాడు, సాంఖ్యయోగ దర్శన తత్త్రముల నడిగి వినిపించుకొనినాడు, జనకమవొరాజు మోకము సాధించిన విధమును విని నాడు. “ధర్మాధర్మ వియు_క్రంబును, సర్వసంశయవిము_క్రంబును, జన్మ మృత్యు రహితంబును, నిత్యంబును, కుచియు, శివంబును, నవ్యయంబును, బరంబున్స్ను ననాయానంబును నగునట్టిదాని నెజింగెంపవే'' (4-79) యని తరచితరచి అడిగి చెప్పించుకొనినాడు. థీమ్మడు యాజ్ఞవల్క్య జనక సంవాదంబు నుపదేశింది “ఆర్యగర్హితమ-లై న శోక మోహాది (ప్రాక్సుతభావంబులం దొజింగి నసుఖివగుము (8.169) అని దీవించినాడు. దానికి ధర్మజుడు సంతుష్టాంతరంగుడై “గృహస్థ ధర్మంబు పరిత్యజింపక మోక్షంబు వడయుట గలుగనోపునే, మదీయచిత్తంబు సంళయాయ త్తం బగుచుండు 1 నిక్కాలుష్యంబు వాపవే” (06-169) యని

డ్తీక్త రసోల్దాసము యభ్యర్థించినాడు భీష్ముడు జనకగులభా సంవాదము చెప్పినాడు. మరల పకుని వైరాగ్యమును గూర్చి (పశ్నించినాడు. తాత సకచర్శితము చెప్పినాడు. ఇంకను

• సకలలోక సంభావనీయ నత్కథ లెన్నియో తెలిపినాడు. అన్నియు విని పాండ వా్యాగజుడు = “*అమరతటినీనుతున కిట్టు లనియె రాజ ధర్మముఖ్యంబు లగు సర్వుధర్మముల ను దాత్త కృవ నెజి/గించి తత్యు త్తమంపు ధర్మ మెయ్యది సెప్పుము ధర్మనిత్య (8548) ఉ_త్రమధర్మముతో నారంభమైన మోక్ష ధర్మచర్చ “అత్యుత్తమ ధర్మ మెద్ది"'యని పునః |పశ్నించువరకు వచ్చినది. భీష్మ డుంభవృ త్తి మహిమ నుల్లేఖించి “సర్వ సమతాసముపహితంబై స యనాకాంక్షిత్వంబు ధర్మో త్తమం” దిని స్పష్టపరచినాడు, ఇంతయు విని ఆ ధర్మనందను డనిన మాట లివి - “అనఘ ! నాదగు చిత్తమునకు శమంబు గా '.... వించుటకై నీవు వివిధ విశద భంగుల( బరమ కృపానిరతుండ వై సకల ధర్మోపదేశములుః జేసి తిమ్మెయి. జెప్ప(గా నించుకయేనియు శమము లేకున్నది సలముకొని య నేక బంధుల వధియించితి నదియొక్క- తలయు నీ కలిగిన దారుణత్వ మొక్కతలయునై న య్యుగ కర్మంబులు చిత్తవృత్తి, దగిలి యుత్తలంబుః జేయ కాంతి యెట్లు సిద్ధించు మునిమాన సీయ ; యింక నేమి సేయువాండ ౫” ఆను, 4, 8, పరమార్థ (వణానంతరమైనను ధర్మజునియందు శమము కుదురలేదు, కుదురుట ఆతని నుదుట (వాసియుండలేదు. శోకమోహము లతనిహృదయమున

శాంతనవగిత క్‌ తనుత్యాగ మగునంత వజకు తగిలియే యున్నవి. యమధర్మ రాజు' స్వర్గారో హణ పర్వమున = “నీ వియ్యాకాళనడి పావనసలిలముల మునుంగు భవ్యాత్మ భవ ద్భావంబు విడుచు మానుష భావ వికారములు కోకబంధము లడంగున్‌.” (న్వర్గా-50) అని ఆఅమరగంగలో ముంచునంత వరకు ధర్మజుడు శోకబంధముల నుండి విముక్తుడు కాలేదు చివర కాతనికి కలిగినది దేహవిము క్తి; దేవత్వముం అది మోక్షము కాదు, స్వర్గపా్లి. సళరీర స్వర్ణ్గగమసమునకును జీవన్ముక్తుడు పొందు మోక్షమునకును అంతర మెంతయో కలదు. ఒకటి (వవృ త్రిధర్మ వీర ఫలము , మరొకటి నివృ త్రి ధర్మఫలము. ధర్మజుడు సాధించినది మొదటిదే కాని రెండవది కాదు భీష్ముడు మోకధర్మముల నపదేశించునెడ (పవృ త్రిధర్మమును నివృత్తి ధర్మముకంటె తక్కువగా తలంపలేదు. అత్యుత్తమధర్మము నెజింగింపుమని యడిగినవేళ అత డిచ్చిన సమాధాన మిది = “ఈ ఆర్రయంగ ధర్మతంత్రములయందు నిరర్ణము లే దొకండునె వ్వరి మది యెందు (వాలె దగ వారలు దానిన పూని యాచరిం తు రదియ వారి కిన్టఫల దడోహన కార్య మొనర్చ్భు నెల్లెడం బురుషుల( జూడమే తమకు బోలిన ధర్మములన్‌ వెలుంగగన్‌.” (68-545) ధర్మజునకు బోలిన ధర్మ మతః డాచరించినచో నది నిరర్థము కాదు. నిఖిలజన పూజాభాజనమే యగును. ధర్శజుని [పవృ త్రివీరమనకు నివృత్తి వీరమున కున్నంత గౌరవ మున్నదని ఇాంతనవుడే సమర్థించినాడు. నిజమునకు ధర్మజుని నాదర్శ ధర్మపీరునిగా తీర్చిదిద్దవలయు నవియే కాంత్మితయమున శాంతనవగోవింద పారాళర్యాదులు చేసిన తీవ (పయత్నము కాంతి పర్వమున ధర్మజుని చి త్తవృ త్రీయందు-పట్టాభి షేకమున కడ్డము వచ్చిన శోకము మించినది, కానీ పాపళంకకు సంబంధించిన కల్మషము వాయ

46 రసోల్లాసము అేదు. [పవృ క్రినివృత్రి శ్రానము లతని వ్యుత్పత్తిని పండించినవి. అతనికి తెలివి కలిగినదే కాన్హి తేట కలుగలేదు. ఆది ఆక్వమేధయాగ [_పవర్తనముతోగాని సిద్ధింపలేదు. యాగము కర్మ సంబంధి. జ్జానము కర్మ నద్దీ ప మొనర్భ్చును. కర్మకు పూర్యూరంగ మైన క్లానము కాంతిపరక్షమునందు లభించినది. అవై ధర్మజు డేమి చేసినను తెలిసి చేసినాడు. ఆ తెలివిికీ తొలివెలుగును (పపౌదిం చినడి కాంతిపర్వము, ఖై శాంతిపర్వమున కధ తక్కువ బోధ యెక్కువ బోధ కాస్త్ర శరీరము. కథ కావ్యశరీరము. భారత మితిహాపము, ఇతిహాసము కాస్త్రరూప మనియు, కావ్యబ్భాయాన్వయి యనియు ఆనందవర్ణనుడు పేర్కొనియున్నాడు. బోధకు కథ తోడైనచో ఇతిహాస మగును ఇతిహాసమనగా పూర్వవృత్తాంతము. అది యిట్టు జరిగినదని పారంపర్య ముగా చెప్పుకొనుచున్న కథలైై యుండవలెను. “ఇతివోసః = ఇతిహ పారంప ర్యోపదేశ ఆస్తే అన్మిన్‌ ఆస ఆధారే ఘజ్‌- ధర్మార్థకామమో ఇాణాం ఉపదేశ సమన్వితమ్‌, పూర్వము క్ష కథాయుక్తం ఇకివబోసం (ప్రచక్షతే ఇత్యుక్త లక్షణే పురావృత్త పకాశకే భాకతాది్యిగందే”అని ళబ్దకల్పదుమము. పారంవర్యముగా చెప్పుకొనఐడు కథార్థములకు [ప్రజలలో (పచారముతో పాటు [ప్రామాణికభావము కూడ నుండును. పదికాలములపాటు నిలిచెడి పాటవము లేకపోయినచో పద మంది నోట పదిలముగా [బదుకుట కష్టము, శీష్మడు ధర్మజునకు చెప్పిన బోధఐలో నితిహాసము లగు నుపాథ్యాన ములను, పురాజకథలన్ను సంవాదములను పెక్కింటిని పేర్కొనెను.. నాడు ధర్మజు డడిగిన ప్రళ్న ఏనాడో ఒక బిజ్ఞాను వడిగి యుండినాడు. ఒక బోద్ధ దానికి సమాధానము చెవ్పియున్నాడు. వారిరువురికి సంబంధించిన కథ యొకటి లోకమున వెలసినది. ఆది పరంపరగా జన(శుతిలో సాగినది ఇతిహానమైనది ధర్మటోధలలో దృష్టాంతములుగా నితిహాసములై న కథార్థములను నిబంధించు వైళిరి కాంతిపర్వుమున సర్వత సమకూర్చబడినది. ఇతివోసమైన భారతమున వితివోసిక [పవృ త్తితో కాస్త్రబోధ నొనర్చు ఆభ్యానళిల్పమున కీళాంతి పర్వ మొక చక్కుని యదాహరణము,

కాంతనవగీత ల! “పరిిక్రియా పురాకల్బ ఇతివాసగతి రిన్‌ధా స్యా దేకనాయకా పూర్వా, ద్వితీయా బహునాయకా" అని రాజకేఖరుడు కావ్యమీమాంసలో పేర్కొనిన యంళ మిచ్చట గమ నింప దగినది. వకనాయకము పరికియ యనియు బహునాయకము పురాకల్ప మనియు నాతడు భావించినాడు దీని తత్త్వ మరసినచో నిట్లు తలంచ్చటకు వీలు న్నది.- రాజశేఖరు డీ శబ్దములను దార్శనిక పరిభాష నుండి (గహించినట్లు న్నాడు. దార్శనికులు పర్శిక్రియూ పుఠరాకల్పము అనునవి అర్థ వాదములుగా పేర్కొని యున్నారు. అర్థరాదములు వస్తుతః నిందా ఇపశంసా-పరకృతి-పురా కల్ప భేదముచే నాలుగు విధములు. మహాపురుషు డొకడు పూర్వ మొనర్చిన యొక యంళమును (ప్రమాణముగా చూవించుట పరకృతి యనబడును, “అగ్ని యనువాడు సర్వభక్షకుడు కాగోరి అగ్ని నారాధించెను, సర్వభక్షకు డయ్యెను" అను పూర్వ (పవర్షితై తిహ్యామును [ప్రమాణముగా చూపించుట పరకృతి, పూరు మొకనిచే చెన్చబడిన యంసర్థమును _పతివాదించునది పురాకల్పము* “పూర్వ మగ్ని హోమములు మోయ నిష్టము లేక నీటికో దాగెకు. దేవత లగ్ని నన్వేషించు చుండిరి, చేప లగ్మి నీటియందు దాగి యంండె నని చెప్పినవి. అగ్ని తన రహ న్యమును బయలువరచిన చేపలవై నాాగహించి. “లోకులు మిమ్ముల నిష్టము వచ్చినట్లు చంపెదరు గాక 1 యని వానిని శవించెను." _ అను పరవ క్రృకార్థ (పతిపాదనము పురాకల్పము. ఇవి చెప్పబడిస విధము గమనించినచో పరకృతి యేకవక్తృక మనియు, పువాకల్పము బహువక్తృక మనియు, నేర్పడుచున్నది. ఒక్‌ విధముగా నీరెండును అతీతార్థ (పథానములే 8 కాని పరకృతి అద్యతన భూతార్జము- పరకృతి యందు [పాచీనోదంతము [ప్యృపథమముగా నొకవకక్తచే 68. తైత్తిరీయ (బాొహ్మణము 111 1. 17 1. 7. తై త్రిరీయ నూ్యతము 1 1, 71.1 8. 'అతీఠార్థ ప్రాధాన్యా దితిహాశఃి- సరస్వతీ కంఠాభరణము. 2. 863 శ్జో వం

త్ర రసోల్లాసము చెప్పబడినది; పురాకల్పము పారంపర్య కథనముగా బవువక్తలచేత చెప్ప బడినది. బహుళ: మీమాంసకులు చెప్పెడి యీ అర్థవాద భేదములను రాజశేఖ రుడు [గహించి తన కావ్యమీ మాంసయందు స్థాపించి యుండవచ్చును. కొని, వాని సహజ లకణములగు నేకవక్సృ బఒహువ_క్రృ్రక త్వములను మార్చి ఏక నాయక బహు నాయకత్వములుగా నాతడు నిబంధించి యుండవచ్చును. పర [క్రియా శబ్దము పర్మిక్రియగా మార్చి యండవచ్చును. ఈ దృష్టితో చూచినను ఇాంతిపర్వమున ఆర్థవాదరూపములుగా బేర్కొ నిన ఇతిహాసములు సార్ధ్థకములగు చున్నవి. ఉపదేశించెడి ధర్మార్థముల కుపపత్తులుగా నితిహాసోపాఖ్యానములు నిలు పుట వక్ష సాధించెడి (పయోజనము. వానిపై నున్న (ప్రామాణిక భావమువలన భక్రిపపత్తులు [కోత కేర్పడుట ఇతిహాస కధా (ప్రభావము.

నన్నయ భట్టారకుడు కాంతి పర్వము 14525 శ్లోకముల (గంథ మనెను. మూల భారతమున 14791 శ్లోకములు కానవచ్చుచున్నవి. ఈ రెండింటికిని వేదము చెప్పుకొనదగినంతగా లేదు. ఈ పర్వమును తిక్కన 8,069 పద్య గద్యములలో విరచించెను( అశ్వాసాద్యంతములు వదలింతిక్కన మూలపరిమాణ మును సంగ్రహించి తెలుగున ననువదించెనని చెప్పవచ్చును. మూల్మ్యగంథమును సం[గ్రహించుట కవితయమువారు పాటించిన అనువాద లక్షణమే. కాని, ధర్మ కాస్త్ర విషయములలో నతిగహ రచన కుద్యమించిన తిక్క-న శాంతిపర్వుమున నామార్గము ననుసరింపలేదు. ఈ సత్యము విమర్శకులు గు ర్రించినదే

'కరుక్ష్మేత యుద్ధానంతరము మిగిలిన భారతకథ స్వల్పము విరాటో ద్యోగమ బు, యుద్ధపర్వములు, యుద్ధపర్వములకు అనుబంధ(ప్రాయమైన సొ ప్రిక స్రీ పర్వములు కథ్మాపథానముగ, దెలుంగున వినిర్మించిన తిక్క నకు గథకంటె యాదధ్యాత్మిక విషయముతే బహుళముగా నున్న శాంతిస ప్తకము (శాంతిపర్వము నుండి స్వర్గారోహణ పర్వమువఆకు)నందు సంక్షేపించు నవసఠము వెనుకటికంటె నథిక తరమైనది. భగవర్గితాసారము కతిపయ పద్యములలో, సనత్సుణాతీయము నౌక్క వాక్యములో సంకే పించినతిక్కన, ఆపద్ధతినే కాంతి పర్వమునందనుసరించి

కశాంతనవగిత త్తి నచో కాంతిపర్వమంతయు, దెలు(గున గతిషయ పద్యములతో సరిపోయెడిది.*9 మోకధర్య్మ[పబోధకములై న భగవద్గీత్హా కాంతిపర్వములను తిక్కన అనువ దించుటలో గల ఈ భేదమునకు కారణ మరయవలసి యున్నది. తిక్కన భగవద్గీత నత్యంతము సం(౧హించుటకు విమర్శకు లనేక కార ఇములను జూపించిరి వానితో ముఖ్యమైనవి ; 1. రణోన్ముఖమైన యుద్ధథూమి యందు వి సృతమైన గీత బోధింపబడుట సందర్భౌచిత్యము కాదు. £,'భగవ గ్గీతలో చెప్పబడిన తత్తా సర్థములు భారతమున నెడనెడ పరచబడి (ప్రవచింపబడ యున్నవి శి. ్రీకృష్ణు డర్ణునునకు మరల నా యర్థములను అశ్వమేధపర్వ మున పునః (ప్రటోధించినాడు. కావున తిక్కన ఫీష్మపర్వమున వాని నత్యంత సంగహముగ( బేర్కొనెను. ఉం తిక్కన భారతమున క్షావ్యశిల్పమును వెలార్ప దలంచి ధర్మార్థములను సంకేపించినాడు. ఇట్టివి మజికౌన్ని కారణములు నూచింపవచ్చును- ఏమైనను ఆంధభారతమున కా భగవద్గీత యట్లు కుదింప బడుటవలన నెట్టి లోవమును వాటిల్ల లేదని విమర్శకులు వా[కుచ్చి యున్నారు. ఇక కాంతిపర్వ్యమును గూడ తిక్కన యళ్లైందుకు చేయలేదు ? అది యిక్కడ విచారింపదగినదిం దీనికి (పధానముగా మూడు కారణములు చెప్పవచ్చును.

1. కాంతిపర్వమున (ప్రవర్తిల్లిన ధర్మబోధ నాయకుడ్డైన ధర్మజుని నుద్దేశించి జరిగినది. భగవద్గీత ఆనునాయకుడై న అర్జును నుద్దేశించి
2. కాంతిపర్వ కథన మంగిరస పోషణ కనుకూలము. భగవద్గీత ఆట్లు కాదు 8, కాంతివర్వమునందలి రాజధర్మ మోక్షధర్మాది కథనము ఇతిహాస రచన కనుకూలము*
3. తిక్కన భారతదర్శనము-్రీ నండూరి కృష్ణమాచార్య పుట 8104

50 రసోల్లానసము మహాభారతమున నాయకుడు ధర్మజుడు, ఆతని న్మాఇయించి స్దాయి భావము నడచును, ఫీమాద్డునాదులు ఆనునాయకులు. వారి (వవృతులును, (పవ ర్తనలును ధర్మజుసి స్టాయిభావమును పోషింపవలెను. ఇది కథలోని రస పోషణ రహన్యము. పంచవ'వేద మని (పసిద్ధిగాంచిన భగవద్గీకమై తిక్క నకు తక్కువచూపు లేదు. కాన్సి ఆది అనునాయకుడైన అర్జును నుద్దేశించి పవర్తిల్లి నది. అర్జునుడు లేనిది. ఆహవ విజయము లేదనుమాట సత్యము, అయినను అత డంగికి అంగము గాండీవియే కాదు గోవిందుడు కూడ మహాభారతమున నాయ కునక్తు ఆంగ భూతుడే, మహిమాన్వితుడైన ఉపనాయకుడు లభించిన ఆదృష్ట మా అజాతశ్శతునకు దక్కినది. అంగభూతులైన నరనారాయణుల వృత్తము (పథానవృత్త పరిధి * నధిగమింపరాదు. అందువలన దానిని పరిమితిని మించి "పెంచలేదు తిక్కనగారు అచ్చటి సంక్షిన్త రచనము తిక్కనను సంయమిగా సిరూపించిసదిం మోకధర్మశాస్త్ర మైన భగవర్గీక ధర్మజుని ధర్మవీర (ప్రవృత్తిని మించి నట్టుండర:దు. అశ్హే కాంతిపర్యము నందలి మోక్షధర్మము లతని విరక్తునిగా మార్చరాదు* శోకోపకాంతి పలన ధర్మజుడు రాజ్యమును నిర్వహింపవలెను. ధర్మహాని యగునని భయవడు ధర్మజునకు సకల ధర్మస్వరూపము తెలియ వలెను. పరమ ధర్మము తెలిసిన (పజ్జావంతుడుగాని సరమ పురుషార్థ సాధకుల మహిమ నెజుంగలేడు. జ్ఞానస్వరూపము. తెలిసినగాని కర్మ మౌఢ్యము వీడదు. (బహ్మ ర్షియందు మోక్షమున కంగములుగా ధర్మార్థ కొమములు వ ర్రించును. కుకాదులయం దది చెల్లినది రాజరిమ్రైన జనకునియందు ధర్మము మోవానన్నర్హి యైనది. మటి ధర్మజుడు ధర్మస్వరూపుడై న ఆదర్శపభువు. ధర్మ్మపభువు నందు ధర్మమున కంగములుగా అర్ధకా మమోక్షములు వరించును. ఆతడు సకల ధర్మములను రాజధర్మమునకు పోషకి ములుగా ననువదించుకొనును ధర్మరాజు నకు దక్కునది మోతము కాకపోవచ్చును. స్వర్గమే కావచ్చును అతడు నిర్వ హించునది (ప్రవృత్తి ధర్మమే కావచ్చును. దానిని తక్కువగా థఖావింప వలదని ఫేష్మాదుల ప్రబోధము. (పజలకొజుకై స్వీయ పరమ పురుషార్థమును పణము పెట్టు ప్రభువు లోకారోధ్యుడు, అతడు శ క్రిమంతుడై. మోక్షము సాధించుకొనిన జనులు సంతోషింతురు, కొను లభినందింతురు. కాని, రాజధర్మమ.ను విస్మరించి

శాంత నవగీత క్‌1 నచో నాతని కేకాక దేశప్రజలకు కూడ ఇహపరము లుండవు అనగా ధర్మజుని (పవృత్తి [పథానముగా రాజధర్మము నాశయింపవలెను మోక జ్ఞానాదు లతని మోహాదులను దూరము చేయవలెను. జ్ఞానవిశిష్టమైన "ధర్మము సా_త్రికము; ఆహంకారపూరితమైన ధర్మము రాజసము; మోహావిష్టమైన ధర్మము తామ సము. ధిర్మజుడు సాత్త్విక ధర్మ సాధకుడు, అతడు జీవితమున సాధించినడి శుద్ధధర్మము. అతని చిత్తము నా్యాశయించినస్థాయి. ధర్మోత్సాహము. ఛర్మజుడు కాంతి _టతయమున పాపరహితమైన రాజధర్మము యొక్క

స్వరూపమును తెలిసికొనినాడు. అశ్వమేధ మతని _పభుత్వమును నిష్కళంక మొనర్చినది. అతడు పుటము పెట్టిన బంగారమువలె పువ్యధర్మ శీలి యైనాడు. అతడు కాంతి పర్వారంభమున బంధువుల జంపిన (కూరకిర్మవలన శోకమును గాంచినాడు. అశ్వమేధ పర్వారంభమున గూడ నదియే శోక మాతని చి_త్సమును వికల మొసర్చినది (ఆశ్వ 1.11) అప్పు డాతడు వనముల కేగుట కనుజ్ఞి ముండని శ్రీకృష్ణ సాత్యవతేయాదుల నడిగినాడు. మఅల కథ మొదటికి వచ్చి నడి చెప్పెడి పెద్దలకును [పాణములు విసికినవి. కృష్ణుడుం

“వినవలయువాని నెల్లను

జననాయక వింటి వీవు శాంతనవునిచే

వనవఓ యుడుగు మిక దుర్మతి

యునుబోలెను వగచుచుండు టుచితమె నీకున్‌” (అశ్వం 1.8)

అని మందలించినాడు, పారాశర్యుడు -'నిస్టించి యిబృంగి నీ కేము చెప్పిన వాక్యంబు లెల్లను వంద గిలిసిపోయెనే? నీ దగుబుద్ధి “యింతొప్పదో” (ఆళ్వం 1.19)అని నిష్టురము లాడినాడు పాపకర్మశంక బాయుటకు అశ్వమేధము చేయ మని నూచించినాడు. ఈ నూచన యిప్పటిది కాదు; కాంతి పర్వారంభమున నర్జునుడే చేసినాడు (శాం, 1.49), అప్పటి శోక త్మీవత వలన నది తలకెక్క- లేదు. అప్పు డతడు మోవాోవిష్టుడు. ఇప్ప డతనికి జ్ఞానము తెలియును కాని అతడు జ్ఞానివలె మాటలాడుటలేదు* శంక యున్నచోట జ్ఞానము భాసింపదు.జ్ఞాన బోధ యైనను శంక తీరలే దనగా అతని చిత్తవృతి కనువైన (పతిపాదనము రాలేదని భావము. ఆశ్వ్యమేధ యాగ సూచన మతని చి తృమునకు హ త్తినదిం [ట్‌ లంగ ఇ. ప ్‌ తి

రల రసోల్లాసము “అన విని యమ్మునీశ్వరున కాన్ఫపుం డిట్టను నశ్వమేధయా గనిరతి భూమిపాలు గతకల్మషు జేయ(గ6 జాలు నాగము న్నును వెడ వింటి సజ్జన మనోజ్జవచోమహానీయ ' సీవుచె ప్పిన పలు కూ(ది యాకతువు (పీతి నొనర్చెద నెల్టభంగులన్‌” (అశ్వ 1 18) అని హర్షమును వ్య కపఅచినాడు. యాగము సంకల్ప్సింపబడినది ముని వర్గముతో ధర్మజు డిట్టనినాడు- “మీ కారుజంబున నా శోకం బంతయును బాసె; సుమనస్కత సు ల్లోకాత్ములార 1 కలిగెన్‌ "కున్‌; విచ్చేయః? డింక నను మజవకుడీ" (అళ్వం లి) వనముల శేగెద నని నిర్వేదప డినవాడు కోకము విడిచి ధరణీపాలనా ధ్వరకరణముల కియ్య కొనినాడు అనగా నిజ ధర్మమునందు నిష్ట బూనినాడు ఇతని యిప్పటి స్థితి నివృత్తి మార్గము నాశయించి లేదు కదా! (పవృ త్రి మార్గమున (పకృష్ణముగ (ప్రతిష్టాపింప బడినదిం శాంతి (తయమున రససమన్వయ మిట్లుండును. ధర్మజునిచిత్తిము న్నాళ యి౭ిచినది శోకము. దానికి సేతువు పాపకర్మ శంక మరి ీష్మని నాశ యిుంచినద్‌ నిర్వికార మైన క్లానటోధ. అత డొక జ్ఞాన యజ్ఞముగా దానిని నిర్వ ,పోంచినాడు. జ్ఞానమువలన శంక నళింపవలయుకు కదా ' నశింపలేదు. మరల శోక ముదృద్ధమగుచునే యున్నది దానికి కారణము పొపకర్యశంక పరిహారము కాకపోవుటయేం దానివలన ధర్మజుని శోకతీవత ధ్వనింపఒదుచుస్నిదిం జాన థాస్కరు డెంత _పచండముగా వెలింగినను శోకతిమిరము సమూలముగా నున్మూ లింపబడలేదు. అనగా క్ష్రానబోధ వలన కలుగవలసిన శమము ధర్మజుసకు కలుగలేదు. శమైక లక్షితమైన జ్ఞానవోధ ఆభాసయైనది, అందుచే శాంతము నాయకుని యందు దీపింపలేక పోయినది, శోకమే సాయిగా మిగిలి“ది దానిని శమింస జేయుటకు అళ్యమేధ యాగ [ప్రయత్నము 'సేగనది. అనగా పాపకర్మ

శాంత నవగీత 58 శంక ధర్మకర్మాచరణమున గాని ఉపళమింప లేదన్నమాట ! దీని తాత్పర్య మేమి? శమము ళోకము నుపళమింప సనుర్ధమయ్యు ధర్మజుని చిత్తవృత్తి యం దది అభాసయై కోళమునకే అంగమైపోయిన విచ్చితస్థతి యేర్పడినదిం ఆతనిశోకము ఉత్సాహమును భంజించుటయే కాక కాంతమును రూపు కట్టనీయ లేదు. కాంత మాతనికి స్థాయి కాదని తెలిసిన పారాశర్యుడు పుణ్యకర్మను చూవ్‌ంచి యతని యందలి ధర్మోత్సా హమునకు (తాణ గల్పించినాడు పాస నాళని యైవ సవనకర్మ ఆతనికి సంతోషహేతు వైనది శోకము నశించినది; కార్యోత్సాహరూపమున రాజధర్మము రాణించినది దయానత్య శౌచాది ధర్మము లాతని నిర్మల ధర్మవర్తనమును పోషించినవి అతనియందు ఆశ్వమేధపర్వము నుండి భాసించినది సాత్విక ధర్మపీరము,

యుద్ధపంచకమున ర్మాదకర్మ వ రిల్లికది, ర్యౌదమునుండి కరుణము పుట్టును అది స్రీపర్వమున రూపుకట్టినది నాయక రాదకర్య వలన (పతి నాయక వకమున గలుగు కరుణము తరింపలేనిది, (పతినాయక రౌా[దకర్మ వలన నాయకుశకు గలుగు కరుణమి. తరింప గలిగినదియై యుండవలెను. అట్టి కరుణము శాంతిపర్వ [పధమాళ్వాసముననే తరింప బడినది. అది ధర్మజుని శోకములోని యొకళాఖ యంటిమికదా ! పాపకర్మశంక వలని శోకము సా_ఫ్టైకునకు గాని కలుగదు. అట్టిశోకము బంధువధకైై విలపించిన వివ్వచ్చుని యందే లేదు. ఇక ఫీమాదులయం దెక్కడ కలుగును? పాండవులలో సాతి కుడు ధర్మజుడు. అందువలననే అతని కంత బాధ. అయిదు పర్వముల గాథ వలని శోకము రెండు పర్వముల బోధవలనగాని శాంతింపలేదు; అది అతని గాఢ శీలతను ధ్వనింపజేయుచున్నదడి. దానిని చితించుటకే తిక్కనగా శీ (గ్రంథమును కొంత సంగ్రహపరచియు దాని విస్తృతిని తగ్గింపలేదు. నాయకు నక్కు రసమునకు సంబంధ ముండె నని మన్నించెనుగాని లేనిచో తిక్కనగారు భగవంతుడు చెప్పినను [పకరణౌచిత్యమునకు భంగము రానీయడు ' అనె చిత్యము రసభంగ హేతువుకదా ।

ధర్మజుడు మననశీలి. అది బుద్ధిజీవి లక్షణము అట్టివానికి చిత్త పరిణా మను. కలుగవలె నన్నచో శ్రవణము కావలెను. అరణ్యపర్వము నందును ధర్మ జుడు మహర్షులు చెప్పిన యుపాఖ్యానములను విని మనములోని యుమ్మలికను

ర్‌డీ రసోల్లాసము నుపళమింప జేసికొనినాడు. అఆశ్రే కాంత్యనుళాసనిక పర్యములందును బోధచేత బాధ నపనయింప జేసికొని నుత్నించినాడు- [శవణము మననమునకు వచ్చిన గాని మనమునకు శాంతి కలుగదు ధర్మజుని శోకళాంతిక్షై యత్నించిన వాసు దేవ ఫ్‌స్మ పౌరాశర్యాదు లందువలననే ధర్మార్భములను ధారావాహినిగా నాతని చెవులలో నూరిపోసినారు. వానిని సం్యగహించినచో వారి (వయోజనము చెడును. హాతశీల పోషణము పాడగును, పరమార్థము దెబ్బతినును. అందువలన తిక్కన ఈ పర్వములను పరువము చెడకుండ తెనుగున పరివర్తనము చేసినాడు. కాంతి పర్వ్పమునందలి కాంతనవ ధర్మటోధ ఇతిహాసస్వథాపమున కత్యంత మనుకూలముగా నున్నది శిల్పదృష్టితో చూచినచో భగవద్గీత ఇతిహాసమున కనుకూలము కాదనవలసి వచ్చును.ఎట్టన: భగవద్గీత గురుబోధ వంటిద్యిళాంతనవ గిత పొతబోధ వంటిది. గురుబోధలో గురువాక్యమే (పమాణము, హతబోధలో హితవాక్యముతోపాటు బుధవాక్యము కూడ (పమాణము ధర్మజుడు బుద్ధి జీవి యగుటచే.తాను వినెడి ధర్మార్ధములకు పమాజముల నభి9షించును. భీష్ముడు తాను చెప్పినవి చెప్పినాడు. చెప్పిన పెక్కింటికి పూర్వేతివోసములను (ప్రమాణము లుగా జూవించినాడు, ఇతిహాసముని నితిహాసములచే పమాణీకరింప బడిన ధర్మ (ప్రపంచమును (పవంచించుట రచనా శిల్ప రవాస్యము. తిక్కన తదనుకూల వృత్తిని కాంతిపర్వాదుల యందు దర్శించి వానిని తదుచితముగా తీర్చిదిదినాడు. శాంతిపర్వమునందలి భీమ్మని (ప్రబోధము సంవాద రూపము.నంవాదము సామాన్యముగా వాకోవాక్యకూపమునగాన్ని అర్థ వాద న్వరూపమున గాని యుండవచ్చును, ఈ పర్యమునందలి ద్వితీయ తృతీయాశ్వానములందలి సంవాదను లు వాకోవాక్యరూపములుగను చతుర్ధాక్వాసమునుండి పవర్ధిల్లినవి అర్థవాదరూపములుగన్సు తిక్కసగారు తీర్చి దిద్దినారు. వారి _వణాళిక స్వరూప మును జనమేజయుని వాక్యములయందు నిపుణముగా సూచించినారు, [4 ద్యితీ యాళ్వాసాంతమున = '“అటమీ(ద వారల నంపళ్ళో త్తరం ఒలు పవర్రిల్లిన విధంబులు వినివింపుము+" (2.446)

శాంత నవగిత ళ్‌ల్‌ 2. తృతీయాశ్వాసాంతమున-'అఆయ్యు త్తమ పురుషుల యడగుటలును నుత్తరం బిమృటలును నింతలెక్సల్లై చెక్లైడునేయటమీంద. జెల్లిన తెజంగు లెజింగింపుము " (8.528) చతుర్జాశ్వాసారంథభమున ఖిష్యడు - “నా యెజింగిన తెజంగునం (బజ్జా కరంబులగు వాక్య్యపకరంబు లపన్యసించితి నింక నేమి విన నిచ్చచేసెదవు'- (4 లి

లిం చతుర్ధాళ్చాసాంతమున- “ష్పుజీర్ర్రేమి సత్క్మథలు సెల్టె( జెప్పుము, (4.454)

4, వంచమాళ్వాసాంతముని- *“అంటమీ/ద వదర్తించిన విశిష్ట సల్లాపం

బులు సెప్పవేం (6689) 5... పష్థాళ్వాసాంతమున = *ఇ_త్తెజంగున. బితామహుండు హ్‌తోప దేశంబు సేసిన నమ్మహీశుం డెవ్విధంబు దళావిశేషంబు నొందె మునీందా ! చెప్పవే- (6 621) ద్వితీయ తృతీయాళ్వాసములలో చెప్పబడినవి రాజధర్మ విశేషములు= తరువాతి మూడాశ్వాసములలో చెప్పబడినవి మోకధర్మములు- రాజధర్మముల [ప్రవచనము (పళ్నో త్తరరూపముగా నడచినదనియు, మో కధర్మ(పవచనమునందు సత్కథలును, విశిష్ట సల్హాపమ.లును కూర్చబడినవనియు తిక్కనగారి వివేచనము. ' కాంతిపర్వ రచనము గాంచినచో చతుర్ధాశ్వాసమునకు పూర్వమున్న భాగము నందు కంటె పరమునందున్న థాగమునందే ఇతిహాస (పమాజకథన మెక్కువగా సాగినది. జటిలమైన తా_త్ర్వికార్థముల నర్ధవాదములవంటి ఇతిహాస కథల ద్వార మున (కోతకు మిత్రసమ్మితముగా బోధించుట కథనమునందు పాటించి నళిల్పమ- ఇది ఇతిహాస స్వభానమున కత్యంత సన్నిపాతము దానిని గుర్తించి తిక్కన షస్టాళ్వాసాంతమున *పవితామహుండు హితో పదేశంబు చేసెనని పేర్కొ.నినాడు. శాంతి పర్వమున (సవక్తగా భీష్ముడు నియుక్తుడ గుటలోని యౌచిత్య

మును విమర్శకు లిట్టు గుర్తించినారు. “శ్రీకృష్ణుడే ఈ గురుత్సమునకు అర్హతము

58 రసో ల్హానము డని కాంతనవుడు రెండు మూడు మారులు పలికెను. ఆయినను పరాత్మ వివేక కాలియైన దేవకీనండనుడు వేరుగా నిర్జ్ణమించెను. దీనికి ఒకటి రెండు కారణము లూహి పపవచ్చును. 1శోతయైన ధర్మరాజు కన్న భీకృష్టుడు వయసు నందు చిన్నవాడు. పిన్నవారు "పెద్దవారికి ధర్మోపన్యాసము చేయుట అసంబద్ధము కాక పోయినను చూచువారికి వింతగా నుండును, తత్కా లీన క్షత్రియ సమాజమునందు శాంతనవుని కన్న వయోవృద్ధుడును జ్ఞాన మహితుడును లేకుండుట తెల్లము* కావున సిష్ముడు ధర్మజున కుపదేష్ట ఆగుటయే అత్యంత సముచితమని బుద్ధికాలి యైన ఫ్రీకృష్ణుడు " నిర్ణయించెను. మరియొక హేతువు కూడ యోచింపదగి యున్నది. శ్రీకృష్ణుడు మోన ధర్మవేత్తలలో అగేసరుడై నను రాజధర్మము నందు నిశితానిభవము కలవాడు కాడేమో ఆమసందియము కలుగుచున్నది. అతడు మపాయోద్ద. జీవితములో విశేషభాగము దుష్ట శిడణము నందు గడుపవలసిస వాడాయెను. యాదవులకు రాజుర్హత లేకుండెను కావున (్రీకృష్ణునకు గల రాజధర్మానుభవము దేవ్యవతుని అపారానుభవముతో నరితూగదు రెండు మూడు తరముల పర్యంతము ఖీష్ముడు కౌరవిరాజ్య కర్ణధారి, శంతనుడు వయను మీరి నను“వనికాలిలాషి యైనట్టు కాన్పించును చితాంగదుడు యౌవనముననే మరణిం చెను. విచితవీర్య ధృతరాస్ట్రఏల కాలమున. భీమ్మడే రాజ్యమున పెద్ద. ఈ విధ ముగా రాజు గాకున్నను గాంగేయుడు మహారాజ్య సంవిధాతగా నెగడినవాడు, అయనకు రాజధర్మానుభవము అపారముగా సిద్ధించినది. మరియు ఎంత కాదన్నను నమకాల సమాజము నందు ల్రీకృష్ణుని యెడ కొందరకు ఒక అపోహ యుండెను. ఆయన పాండవ వవపాతి యనియు, సమర్థ య్యును కురు పొండవులకు సంధి _నమకూర్చ లేదనియ ఒక విమర్శ యుండెను మహర్షీ సంఘము నందు కూడ కొంద రిట్లు తలచినవారు లేకపోలేదు. దీనికి ఉదాహరణము ఉదంక మహర్షి, ఈయన వృత్తాంతము అశ్వమేధమునందు వచ్చును. పక్షపాత బుద్ధియె కురు హిండవులకు సంధి గావింపక లోకకయకారక మైన మహాసం[గ్రామమునకు కారకు డయ్యెనని ఉదంకుడు (గ్రీకృష్ణుని ఆతని నమక్షముననే విమర్శించి శవీం చుటకు ఉద్యు క్తుడయ్యెను. ఇట్టి ఉచితానుచిత విమర్శలకు దూరముగా నుండు టక్సై ధర్మరాజు ననుకాసించుటకు (భ్రీకృష్ణుడు ఖీమ్మనే ఒప్పించెను.” 10 10, శ్రీమదాం్యధ మహాభారతము సంళోథిత ముదణము - కాంతిపర్వము పీరిక, పుట 2

శాంతనవగీత 5? త్‌ శాంతిపర్వమున వస్తువు ఉపదేశము. అదియు విస్తారమైనది. ఉపదేశము

నుపరంజకముగా నిర్వహించుట కష్టము తిక్కన ఇట్టి కష్టములేన పనులను తన కావ్యకళాకౌళశలముతో హృదియాన్లుద జనకములుగా సంతరించెను. ఊప దేశమునకు రంజకత్యము కలిగించునవి సూక్తులు, ఉపాఖ్యానములు నూకి ఉపదేళకుని అనుభవసారము, సర్యగహ రచనలో నూ[త(ప్రాయము, అర్థది పికి అర్కసమానము= ఉపదేళ వన్తు నిర్వహణమునందు కవి సూక్రిరచ న్మాపాటవ మాతని కవితా శక్తికి నికషోపలము. ఉపాఖ్యాన మొక ధర్మమునకు దృష్టాం తము. దానియందు కథ యున్నను పర్యంతమున నొక బోధ కది ' యంగమై పోవును. నూక్తు లుపాఖ్యానములందును శుక్రి మౌకక్తికములుగా ళోభిల్లు చుండును ఇట్లగుటచే ఆఖ్యానోపాఖ్యానముల రెండింటికిని సూక్తులు సహజా లంకారములు,* తెలుగువారి నాల్క్మలమీద తరతరాలుగా నిఎటవగలిగిన సూకక్తు లీ కాంతిసర్వమున శతాధికముగా నున్నవిం

“ఒరు లేమేమి యొనర్చిన

నరవర ! య్యపియము దనమనంబున కగుం దా

నొరులకు నవి సేయకునికి

పరాయణము పరమధర్మ్శ్మ పదముల కెల్లన్‌”, 5.22కి ఈ సూక్రి తెలుగునాట (పసిద్ధమైనది. శీష్మడు *“ధర్మసర్వన్వ నై జనన్షర్నూప నిరూవణంబు సేసి కరతలామలకంబుగా' బలికినమాట యిది. ధర్మస్వరూపుడై న (వభువు ధర్మములలో సార మెల్లి తెలియవలెను. కౌరవులు పాండచుల కెగ్గు చేని నారు. దానివలన పాండవులకు పాట్టు తప్పలేదు, కురుక్షేత యుద్ధము తప్ప లేదు పాలకులు పాలితులను హింసించుటవలన సంఘర్షణ మేర్పడినది. ఇపుడు పాలితులే పాలకుల్లై నారు. మరల వీరు పూర్వము వారు చేసిన తప్పే చేసినచో మరి భూమిమై కాంతి యుండదు, వరు లౌనర్చిన య్యవియములు మటల ధర్మ జుడు పరులకు చేయరాదు. దాని కెంతయో సహనము కావలెను నియమము కానలెను. '“ఆత్మవ త్సర్వభూతాని యను తత్త్వమును రా జెటింగి యాచరింప

53, రసోల్లాసము వలెను. అప్పుడు రాజున కంతళ్శాంతియ్యు రాజ్యమున సుఖశాంతులును కలుగును.

“రాజునకు. (బజ శరీరము రాజు పజకు నాతి గాన రాజుం (బజయున్‌ రాజితుల్తై యుండవలయు రఖర్చనలన్‌” లలగ్న ఇది బృహస్పతి వసుమనునకు( జెప్పిన [వజాపాలన రహస్యము. ఆత్మ కాలంబఐ నము శరీరము. శరీరమున కాత్మ చైతన్యము. కజర్రీద్ర మాద్యంఖలు ధర్మసా ధనిమ్మను న్యాయము ననుసరించి రాజు (పజారక్షణ చేయుటవలన ధర్మసాధన కగువైన తన శరీరమును రక్షించుకొనవలెను, (పజ తనకు రత కలిగించు రాజుపై విశ్వాన ముంచి యతని సర్చించవలెను. ఇట్లు పభువును, _పజలును పరస్పరాశితభావముతో పరిపాలనము సాగింపవలెను,. (ప్రభుత్వ స్వరూప స్వభావములు మారవచ్చునుగాని (పజాపాలనకు సంబంధించిన ఈ సౌర్వకాలిక సత్యము మ్యాత్రము సమసిపోవునది కాదు “అర్థసిద్ధికంటె నరయ నెక్కుడు ధర్మ సిద్ధి దాన సక లసిద్ధులును (బి శస్టభంగిం జేరు శాళ్వతకీర్తియు సంభవించు! గలుగు సర్గతియును £ 4038 రాజు ధనముకంటె ధర్మమున కధికస్టాన మీయవలను. ధర్మమువలన సర్వ సిద్ధులు చేకూరును. ధర్మవిరహితమైన అర్థకామము లనర్థ హేతువులు. కావున రాజునకు ధర్మవివేచనము ముఖ్యము. “ధర్మ మధర్మము భంగి న ధర్మము ధర్మంబు మాడ్కి( దనయా ! తోంచున్‌

కాంతసవగీత రం! నిర్మలమతి నరయవలయు ధార్మికతన కోరువాండు దన కేక్పడంగన్‌” ల 71 ధర్మ నిర్ణయమును నిర్మలమతియే చేయకలడు. ఆర్థకామదూవితమైన చిత్తము ధవ్మాధర్మ వివేచనము చేయజాలదు* ధర్మజునికి నిర్మలమతి కలిగించుటకే శాంతి పర్వమున ధర్య(పటోధము నిర్వహింపబడినది. భీష్ముడు చెప్పిన రాజధర్మములే కాక లోకధర్మములును లోకమున (పళ స్ఫి నందియున్న వి. మిత్తుంని గూర్చియు, మిత్త్ర ధక్మమ.ను గూర్చియు తెలిపిన ఈ సూక్తులు మిక్కిలి హితములు, “మిళ్తు9ం డైహికములునా ముత్తి9కములునై న భ్యదములు దలకొలుపున్‌ మిత్త) ధనంబులలోసను మిత్తుుడ యెక్కు డనుమాట మెత్తురు (పాజ్తులి 8.526 అజాజి వాని న “మెతింబోలెడు ధర్మము ధా(తీదివిజులకు లేదు దాని నడివినం బ్ముతా యే కర్మంబు వ వితతయును వలవ దది వివేకము జేర్చున్‌” 5.102 చిరకారి కథలో జననీజనకుల ప్రాధాన్య ముగ్గడింపబడి నది. తల్లి ధ్యాతి వంటిది? తండి వీజము వెట్టువాడు* మొలకవంటివాడు పు్వతుడు. తండి వీజము వెట్టి తన పని ముగించును. తల్లి ప్యుతుని భారమంతయు మోయును. అందువలన తల్లి దండ్రులలో తల్లికే ముందు వందన మిడుట న్యాయము. పుతుడు కులదీపకు డ్వైనచో తంగడి వాత్సల్యము నొలుకబోయు.ను, మూఢుగరైనచో నొచ్చుకొనునుం తల్లి యట్లుగాదు. పుతు డెట్టివాడై నను ఆమె వత్సలమూర్తియే. కావున “కలవాండు లేనివాడు స బలు డబలుడు మూఢబుడ్ధి (పౌఢుం డనంగా

61 రసోల్దానము వల దెవ్వరిక్తైన జనని కలిమియ యత్యంత సౌఖ్యకరమై యండున్‌.' కం278 నూక్తు లెంత సరళముగా నుండునో అంతగా సామాజికుల చిత్తములలో స్థానము నేర్పరచుకొనును,. తిక్కన తెలుగు వలుకబడులలో. నెంతటి గింవీ రార్థముల నైనను గడునరిగా చెప్పగలడు. 'శోతకు( దనకుం బియ మగు నే తెరువున నట్టిమెబి సమీరిత మైనం జూ తగువాక్యం బది నృప సూతీ ! వెటపలుకు బాలిపల చొప్పరయన్‌". 6.190 అని జనక నులభానంవాదమున నూ క్తి యెట్లుండవలెనో స్తూతించి చెప్పినాడు, లోకభర్మములే కాదు. మోకధర్మములు నైత మాసోమయాజి ముఖమున శెలుగు త్సీయందనము లూరు మాకందములవలె రుచికరములై. భాసిల్లును. “జ్ఞానము గేవలకృప న క్షొనికి నువపదేళవిధి( (బజనితము సేయం గా నది నకలధరి(త్రీ దానంబునకంటె నధికతరఫలద మగున్‌.' ఉ లైనర్‌ జ్ఞానీదానము ధరి(త్రీదానముకంటె గొప్పదని గుర్తించినగాని భీమ్మని బోధయొక్క _ మవాత్వము మనకు తేటపడదు. ఉపదేళమును చక్కని ఉపమానముతో నలంక లించినచో అర్జపొందర్యముతోపాటు ఆలోచనామృతమును సిద్ధించును. సంసా శమున బంధునంయోగ వియోగములనుగూర్చి ఆజగరుడు [పహ్హామనితో చెప్పిన వాక్యము తేటగికిలో తేటతెల్టముగా నిట్లున్నది. “వజద గాస్టముల్‌ గూడిన వడువ బంధు సంగమం బవి వాసీన బాడ్చ తద్వి

కాంతనవగీత న. యోగ మింత నూచిన వాని నుమ్మళికము వొరయ నేరదు దొానవవరతనూజ ౫ కీర్‌6 సంసారమునం దంధునివలె తిరుగుచు మోక్ష మార్గమను గాంచలేని సంగుని సంగతి పరాశరుడు జనక మహర్షికి చిత్తము హ్తునట్లు చెప్పినాడుం కతన గృహమున నభ్యాసం బున మెల(గెడు నంధుచందమున సంసారం బున దిరుగు మూఢు( డెజటుం/గండు వినుత౦ బగు మోచపదము విమలవివేకా 5.582 సాంఖ్యయోగమునందు ఆత్మ (పకృతుల అనుఒంధమును కమల జల సంబంధముగా నిరూపించి చెప్పుట (పసిద్దము. దానిని తిక్కన--- ఛి “జలము( గదిసియుండ జలముచే నార్జ్రంబు గాక యుండునట్టి కమలదళము భంగి సంతరాత్మ (పకృతి బొందియును ద ద్వికృతి. బౌందకుండు వీతదోష !" 6,100 యోగి యోగమార్గమున నిశ్చలుడై (బవ్మోనంద స్థితిని పౌందు విధమును జనుల కత్యంత సమీచీనమైన యవమానమున్స గొని చెప్పుట విశేషము, “తేనియకుండ. గొనుచు సో పానము లేమణజుట లేక (ప్రా(కిన |కియనా త్మానందరసం బొకకణ మెనః జిలుక నీక తుదికి నాతం డెక్కున్‌.' 6-121 ఇంతకంటె నబ్బురము కలిగించునది గుణ్యతయము దేపి నంటి పెట్టు కొని యుండెడి విధము నెజిగించెడి పథము, “కట్టిన బచీరయునుం బై6 బెట్టిన చీరయును మౌః బిగి మూరంగా?

82 రసోల్దాసము జుట్టిన చీరయు( బోలెను నెట్టన పొదివినడి దేహిని 'గుణ్వతయమున్‌. ఉ.లిలి! ఎన్ని చెప్పినను చివరకు తెలియవలసినది మోకము. దాని నెంత సూటిగా, తేటగా చెప్పిన నంత తెలివిడి కలుగుటకు వీలున్నది “పునరావర్తన రహితుం డనఘా! పరమాత్ము( జెందివట్టి పురుషు. డ వ్వినుతావస్థను మోతం బని చెప్తుదు రంతకంటె నధికము గలదే ?” 5-619 పునరావృ త్తి రహితమైన కాళ్వుత (బహ్మపదస్థితి మోశము. తద్యివే కము పరమజ్ఞానము. దానిని తెలిసి (బతుకుట గమ్యము నెటింగి నడచుట. శీమ్మడు ధర్మజునకు గమ్యము చూవినాడు. గతిని బోధించినాడు, హితటోధకు పరమార్థ మింతియే. జీ ఏ కావ్యమ నం దై నను ఆఖ్యాన మనగా [పథానకథ. కథను ముందుకు నడుపువాడున్ను ఫలభోక్తయు నైన నాయకుని ఇతివృత్త మది. నాయకునకు కార్యసాధనలో సహాయకులుగా నుండువారి కథలును అందుండవచ్చును. వానిని ఉపాంగకథ లనవచ్చును. సామాన్యముగా ఉపనాయకాదులు స్వీయ (పయోజన మును సాధించుకొనుతు నాయక(సయోజనివును సాధించుచుందురు. వారి కథ లుపాఖ్యానము అనుటకు వీలున్నది పతాకానాయకుల కథ లిట్టివి. భాగతమున కర్ణాదులకథ లిట్టివాని కుదాహరణను.లుగా బేర్కొ నవచ్చును. కాని, ఉపాఖ్యాన శబ్ద మంతటితో ముగియటలేదు. (ప్రకరి స్థానీయులైన ప్యాతల, కథలకును అది వ ర్తించుచున్నది. అట్టి కథలు స్వీయ్యపయాజన సిద్ధికొరకు కాక నాయకకథా (ప్రయోజన సిద్ధికొజకే ప్రవర్తిల్లునవి. ఇవి కాక ఆర్థవాద రూపములై న కథ లును కొన్ని యుండవచ్చును. ఇవి కావ్యమునందు (పవర్తించెడి కథార్థములను సమర్థించుటకు చెప్పబడునవి. ఇవి సామాన్యముగా (ప్రసంగ వశమున (ప్రవర్తి ల్ద

కాంతనవగీత 68 చుండును- ఇవి [పతిపాద్యాంశములకు (వమాణతుల్యములై నాయకాదుల చిత్త వృత్తులకును, ఉపదేశార్థములకును పరిపోషకములుగా నుండును. వీనిని గూడ ఉపాఖ్యానము లని పేర్కొనుట రూఢికెక్కియున్నది. కాంతిపర్వమున ఖీమ్మడు ధర్మజునకు గావించిన (ప్రజోధమునందు (ప్రవర్తిల్లిన కథ లన్నియు నిట్టి అర్థ వాద రూపములైన ఉపాఖ్యానముతే వీనిని ఇతహాసములై న కథలుగా తికళ_న గారు పేర్కొనిరి. అనగా పరంపరాగతముగా లోకములో చెప్పుకొనబడుచున్న కథలని తాత్పర్యము-

అగ్నిపురాణము గద్యకావ్య భేదములను బేర్కొనుచు,

“ఆథ్యాయికా, కథా, ఖండకథా, పరికధా, తథా కథాని కేతి మన్యంతే గద్యకావ్యం చ పంచథా॥”

అని అయిదు విధములై న ఆఖ్యాన భేదములను తెలిపినది. వీనిని విమ ర్శకు లిట్లు వివేచించిరి.. “మొదబిది ఆఖ్యాయిక " ఇందు ఇతరులు రచించిన పద్యములు ఆచ్చటచ్చట ఉదాహృతములు కావచ్చున* ఉబ్భా్వాసాదివిభాగ ములు గూడ నిందుండును. అందిందు శ్లోకము లున్నన్వు నిది గద్యకావ్య భేదముగనే పరిగణింపబడి యున్నది. అవి ఉదాహృతము లగుటయే అందులకు కారణమై యుండును. కథ కేవల గద్యమయము. డిబ్బాాసాద్యవాంతరవిభాగహవ్యము. ఈ కావ్యభేదములను రెండింటిని రచ రారీతిని బట్టికాక్క ఇతివృత్త స్వభావమును బట్టి మరొకవిధముగా గూడ నిర్వచింపవచ్చును. కల్పిడేతివృత్తము గలది కథ ; యథార్థేతివృ_తము గలది యాఖ్యాయిక. ఇది మతాంతరము. నాయకుడు తన చర్మితమును తానే చెప్పుచో నది ఆఖ్యాయిగ యగు నని కొంద రందుధు అన(గొ, అప్పు డిందు ఊఉ త్తమపురుషలో కథాకథనము జరుగు ననుట. ఖండ కథయందలి యితివృత్తము (గంథాంతర (ప్రస్‌ద్ధమె యుండును. కథయం దితి వృత్తము కల్పితము; ఇందు (గంథాంతర (ప్రసిద్ధము అనగా ప్రఖ్యాత మనుట. పరికథకును, సకల కథలకును గల భేదము (గంథవి సృృతియందే కలదు. అనతి విస్తృతము పరికథ; అతివిసృతము సకలకథ. మొదటిదానియందు చతుర్విధ పురుషార్థములలో నేదో ఒకటిమ్మాతమే తతృలసిడ్ధి పర్యంతము నిబద్ధమగును- రెండవదానియందు ఫలసిద్ధి పర్యంతము పురుషార్థములు నిలుగును నిఐద్ధము లగును, కొంద జాలంకారికులు ఉపకధ. బృహళత్క థ అను మథి రెండు గద్య కాన్య భేదములను చెప్పిరి. పనిడ్దేతివృత్తమును గైకొని కవి దానిని వర్ణనలతో

గక రసోల్లాసము "పెంచి (వ్రాసిన నుపకధ యగమ. బృహత్కథయం దితివృత్త మతి విసృతమై యుండును.11 ఈ గద్య కావ్య భేవములను చంపూ కావ్థములకు వ_ల్రింపజేసినను దోషము లేదేమో. వీనియందలి గద్య ప్మకియా స్వరూపము నటుంచి, (వకృత్తి స్వభావములను మ్మాతము (గహించి చంపూ కావ్యముల కన్వయింపవచ్చునుం -అట్లియనచో ఉపాథ్యాన స్వరూప స్వభావములను వివేచుంచుట కివి తోడుపడ గలవు. ఉపనాయకవృత్తాంతము నాతడే చెప్పుకొనినట్టు వర్డించినచో నడి ఆఖ్యా 'యికా స్వభావ విశిష్టమైన ఉపాఖ్యాన మగును, నాయకుని ధర్మసందేహములకు దృష్టాంతములుగా జెవ్చబడెడి ఉపాథ్యానమ.లు ఖండకథా స్వభావ విశిష్టములైై యుండవచ్చును. అర్ధవాదరూపములై న ఉపాఖ్యానములు ఉపకథా, కథాస్వథభా వములను నంతరించుకొనవచ్చును వీని నితిహోసములని చెప్పినపుడు అవి లోక 1పసిద్ధములై యుండునవి యని భావింపవచ్చును. ఆర్థవాద రూపములై న ఉపా థ్యానములు పరిమాణమునందు చిన్నవి యగుటచే వానియందు కథానికాలకముణ లుండుటకు వీలుండును. కథానికా లక్షణ మిట్లు కలదు. “భయానకం నుఖతరం గర్భేచ కరుణో రసః అద్భుతోఒన్తే నుక్టప్తార్ధా నోదాత్తా సా కథానికా.” కథానిక భయానకమును, సుఖతరమున్నై యుండవలెను, కథాగర్భము నందు కరణరన ముండవలెను. అంతమునం దద్భుతము సోషింపబడవలెను. అది సంక్షీ ప్తమున్వు ఉదా త్తము కానిదియునై యుండవలెను. భయానక మనగా భయావహమైన సన్నివేశము అనియే [గహింపరాదు. ఉద్వేగజనకము లయిన కథార్థము అనియు, ఉత్క౦రావహములనియు తాత్పర్యము. అవి అస్వాదనీయ ములుగా రమణీయములుగా టితింపబడుటచే సుఖతరము లగును, కరుణరస గర్భము లనగా శోకరస ఘట్టములనియేకాదు హృదయము నార్జ్రపరచెడి సన్ని వేళము లేవైన కావచ్చును. కథ అద్బుతాంతమగుటయు, క్హ్లప్రముగా నుండు టయ, నిర్వహణ క థాకథన శిల్పములకు సంబంధించిన ఆంశళ ములు, “నోదాత్తా” 11. సొహిత్యదర్శనము, డా॥ కె.వి ఆర్‌, నరనింహము, పుట 685-696.

ళాంతనవగిత త్‌ అను లక్షణము కథాస్వభావమునకు చెందిన లషణము, ఆర్జవాదహూపము లయిన ఉపాథ్యానము లీ కథానికాస్వభావ మబద్రితము లయి యుండుట శిల్చ్పవిశేష మగు టయే కాక, వాని సహజన్వభావనమ.న కత్యంత సన్నిహితమైన గుణ మనియు, సహృదయులు గమనింపగలరు- ఈ దృష్టితో కాంశిపర్వమునందలి యుపాఖ్యా నముల, యొక్క రచనాళిల్పమును సమీక్షించినచో వానిలోని ఆందచందములు మన కవగత మగు ననుట నిస్పంశయము, శాంతిపర్వమునందలి యుపాఖ్యానములలో తిర్యగ్దడములు మొదలుకొని దేవర్లులవజకు సంబంధించిన కథలు గలవు రాజధర్మ లోకధర్మములను జెప్పు నెడ తిర్యస్టడములకు సంబంధించిన ఉపాథ్యానములను విశేషించి చెద్చియండుట గమనింపదగినది. వంచతంతాదులలో నిట్టి కథానిర్మాణ శిల్పము (పసిద్ధము. ఈ కథలకు (వతీకాత్మక [వవృష్తి (ప్రాణభూత మైనది, ఒక్కొాక్కుప్మాత ఒక స్వభావమునక్తో ఒక ధర్మమునకో (పతీకగా భాసించి, మానవ (వవృత్తులకు (పతినిధులుగా వించి పరితల కుపదేశమును నిర్వహించు చుండును- వారే మానవు లైనచో శోతల కా ప్యక్తులయం దనురాగద్వేషాదు లుదయించుటకు వీలుండును, తిర్యగ్గడము లయినప్పుడు "వానికే యిన్ని తెలివితేట లున్నప్పుడు మానవు లెంత యున్నతులు కావలయు"నను జిజ్ఞాసతో కూడుకొనిన ఆవధా నము వారియందు కలుగును. శీమ్మ డీ రహస్యమును గుర్తించి కొన్ని.కథ లిట్టివి తన యపదేశమున ననునంధించినాడు. అబ్టీవానిలో 1. వ్యాాఘగోమాయు సంవాదము ($,58-71), 2. ఉష్టిము కథ (8.88-65), 8. సముద నరిత్‌ సంవాదము (8.668900, 4. కుర్కురకథ (3.92-96, 5. దీర్చదర్శి మొదలగు మత్స్యముల నృత్తాంతను 8.185201), 6. మార్జాల మూషిక సంవాదము (8,9059.248), 7. లుభ్ధ కపోతోపాఖ్యానము (8.807-811), 8. గృధజంబుకోపాభ్యానము. (8 886-881), 9. పవన కాల్వలీతరు సంవా దము (8.888890) ేర్కొనదగినవి. వీని పరిమాణమును గమనించినచో మూడు పద్యముల నుండి నలుబది రెండు పద్యముల వరకు వ్యాపించిన చిన్న వద్యికథ లివి యని తేటపడగలదు. ఇవి స్య్యగహములయ్యు చక్కని కథా నికా శిల్పమును సంతరించుకొనిన శిల్పభండములు, వానిని తిక్కన తీర్చిన తీరు [ప్రళంసనీయము,

66 ఠరసోల్పానము పై ఉపాభ్యానములలో నన్నింటికంటె చిన్నకథ ఉష్ట్రిము కథ, లేక-- ఉష్టర్నిగీవోపాఖ్యానము- మూలమున నది ఇరువదియొక్క క్లోకములలో చెప్ప బడినది దానిని తిక్కన సం_గహించి మూడు నాల్లు పద్య గద్యములలో చెప్పెను 'యుధిస్టిరః ౨ కిం హెర్థివేన క రవ్యం కించ కృక్వా నుఖీ భవేత్‌ ఏతదాచక్షు తత్వేన సర్వధక్మ భృకాంవర ! ఫీష్మ॥ : హంతలేహం (ప్రవక్ష్యామి (కుణు కార్ర్యైక నిళ్ళాయమ్‌ యథా రాజ్టేహ కర్తవ్యం యచ్చ కృత్వా నుఖభీ భవేత్‌ న వైవం వర్థితవ్యం న్మయధేద మను శుశుమ ఉష్ట్రస్యతు మహద్య్యృత్తం తన్నిబోధ యుధిష్టిర ! జాతిస్మరో మహానుష్ట్రః _పాజూిపత్యయుగే భవేత్‌ వరణే చృందయామాస తతశ్ర్చైనం పితామహ? తపస్సు మహదా తిష్ట దరణ్యే శంసితవ్రతః తపన స్తృస్యచాం తేథ 1పీతిమాన భవ ద్విభుః వరేణ ఛందయామాస తత క్రైనం పితామహః, ఉష్ట9ః : భగవన్‌ ! త్వత్పసాదా న్మే దీర్ధాగీవా భవే దియం యోజనానాం శతం స్యాగం గచ్చామి చరితుం విభో ! ఏవ మ్ట్వితి చోక్త స్ప వరదేన మహాత్మనా [పతిలభ్య వరం గేష్టం యయా వుష్ట్ర నస్స్వకంవనమ్‌ న చకొర తదాలస్యం వరదానా త్సు దుర్మతిః నచైచ్చ చ్చరితుం గంతుం దురాత్మా కాలమోహిత$ సకదాచి (త్పసాక్ష్యైవ తాంగీవాం శతయోజనామ్‌ చచార (కాంత హృదయో వాత కాగా త్తతో' మహాన్‌. సగుహాయాం శిర్మోగీవాం నిధాయ పశురాత్మనః ఆస్తేమ వర్ష మభ్యాగా తృుమహాత్‌ ప్లావయ జ్ఞగత్‌: అథ శీతపరీతాంగో జంబుకః కృ(చ్చ మన్వితః సదారస్తాం గుహామాస (పవివేళ జలార్జితః*

ఠాంతనవగిత 1 సదృష్ట్వా మాంసబ్లీవీతు స్సుభృళం కృథచ్చే మన్వితః అభక్షయ త్తతో(గీవా ముష్ట్రస్య భరతర్షభ 1 యదా త్యబుధ్య కాక్మానం భక్యుమాణం సవ్వై పకుః తదా సంకోచనే యత్న మకరో దృశ దుఃభితః, యావ దూర్త్వు మధత్షైవ (గీవాం సంకిపతే పశుః ధి చెవానా' తావ త్తేన సదారేణ జంబుకేన సభవ్షీతః. సహత్వా భక్షయిత్వాచ తముష్ట్రం జంబుక స్తదా విగతే వాతవర్షేతు నిశ్చకాను గుహాముఖాత్‌. ఏవం దుద్బద్రిశా పా ప ముష్టే3ణ నిధనం తదా ఛి తాజనీ బ్‌ ఆలస్యస్య [కమ త్పళ్య మహాంతం చోషమాగతమ్‌ం తమ మ్యేవంవిధం హిత్వా యోగేన నిహజేం్యదియః వర్తస్వ బుద్ధిమూలంతు విజయం మను ర(బవీక్‌. బుద్ధి (శ్మేష్టాణి కర్మాణి బాహుమధ్యాని భారత ! తాని జంరూ జఘన్యాని భార పత్యవరాణి చం రాజ్యం తిష్టతి దక్షస్య సంగృహీతేం[ద్రియస్య చ ఆర్హస్య బుద్ధి మూలం హి విజయం మను ర(బవీత్‌, గుహ్యం మంతం (శుతవత న్స సహాయస్మ చానభు పరీక్య కారిణో హ్యార్ధా స్తిష్టం తీహూ యుధిష్టిర ! సహాయయు కేన మహీకృత్సా్నా శక్యా (వళాసితుమ్‌.. . తిక్కన : కౌంతేయా[గజుం. డేమిభంగివర్తనంబున భూపాలుండు సుఖియై యుండు ననుటయు న న్నరపతికిం గురువితామహుం డిట్టనియె. సీ. ఆలస్యమును నసహాయత్వమును నొప్ప వవి లేని పతి సుఖియై చరించు విను తాల్లి యొకయుష్ట్రి మనితరసాధ్యతపంబు సేయంగ మెచ్చి (బ్రహ్మ వచ్చి యర్జించినది యేమి యనిన నాలొఖ్టేను. గొప్ప నామెడ శళతయోజన (ప మాణంబగుట కోర్కి. వాణీశః నావుడ నట్టగుం గా కని యతండు సనియె

69 రసో ల్హా సము తే. నదియ వరగర్వమున సహాయంబు నొక్టి కలసభానంబుతో నుండి వలవి యొక్క నాండు దన యజ్ఞు సాంచి కాననములోన దీనుకొన్ని మేయఃగా( బెనువాన వచ్చె= క, వచ్చిన తనమెడ సాంగిన యచ్చటి గుహలోన నుత్రమాంగం బిడి తా నిచ్చమెయి నిదురపోవంగ విచ్చలవిడి నొక్కనక్క- వెల(దియు( దానున్‌. వ. ఆ గుహ సౌచ్చెం జొచ్చి యాణకటి పెల్పున నాలుం దానును నొక్కట నా లోవ్టేనుంగు కుత్తుక కబళించి నెత్తురుం గండలుం నొండొండ (మింగం “దొడంగిన నది మేలుకని మెడ పొరల్చు నంతకు నా నక్కలు నరంబులు (దెవ్వంగజచిన నెటిదవ్పీ యయ్యుష్ట్థ9ంబు నిర్ణత్మపాణంబయ్యె నట్టి చందంబు గాక నీవనాలన్యుండవును సవాయసంపన్నుండవునునై నెగడు మనిన__ 8,.82-85= తీక్కన ఆనువాదమున స్పష్టతతో కూడిన _పతిపాదనము కలదు. కథా రంభముననే “ఆలస్యమును, అనహాయత్వమును నొవ్వవనియ, నవి లేని పతి నుథి యగు ననియు [పతిపాద్యాంళమను తేటపరచెను.మూలమున నట్టి [ప్మకియ కానరాదు. కథ చదివిన తరువత గాని తెలియదు. మూలమున నుష్ట్రమునకు “దుర్మతిః, *కాలమోహితః” *పళుః' మొదలైన విశేషణములను వేసి దాని స్వభావమును వ్య క్రీకరించుటయైనది తిక్కన కధనములో తత్చివ _ర్తనము మా[తము చెప్పబడినది, దాని స్వభావము ధ్వనింపంబడినది. మొదట (పతి పాద్యాంశమును చెప్పి చివర దాని నొక్క వాక్యముతో పునళ్చరణము చేసి ధర్మజునకు నీతి గరవపినట్టు చెప్పుట పూర్వావర సమన్వయాత్మకమైన కథా కథనమునకు దృష్టాంతము. కథ మొదలైనది మొదలు సరిత యొక్కబిగితో చానిని చదివి తత్సారమును (గ్రహింపగలడు. తిక్కన రచనలో [పతి పదము సార్థకము, వ పదమును తీసినను కథకు భంగము వాటిల్డును. సారవదుపా

కాంతనవగిత 689 ఖ్యానరవన మనగా నిట్టిది. తిక్కన యనువాద మంతయు కాంతిపర్వమున నిష్రే సాగినది సమ్చ్ముద సరిత్సంవాదమున మూలమున పమనాల్లు ళ్టోకములకథ. దాని నైదు గద్య పద్యములలో తిక్కన చి(తించెను. 'ళృతువు బలాధికుడైనచో అల్ప బలుడైనరా జేవిధమున నాపదను తరింపగలి డను ధర్మజుని వళ్నకు ఫీమ్మడు చెప్పిన సమాధాన మీకథ. ఒకనాడు సమ్ముదుడు నదులతో సుఖసల్లాపములు చేయును నిట్టనినాడు. “మీరు పొంగి పారునవ్పుడు మీ తటములందున్న తరువు లున్మూలితము లగునుగాని |వబ్బలిచె బ్లేల పెజకబడవు. వానిని వీకివేయటకు మీకు శ్రి చాలదా ? లేక అవి యేమైన [వియము మీకు కావించినవా * గంగ దానికి సమాధానముగా నిట్టనివది. “చెట్లు తమ బిగువు వీడక మా [వవాహమున కెదురునిలిచి కూలిపోవును. ,పబ్బలిచెట్టు న్యమముల్లై మా పొంగు చల్దారిన తరువాత యథాస్థితికి వచ్చును ' ఒక (పళ్న-ఒక ఉఊత్తరము, ఇంతే కథ దీని వలన తెలియదగిన నీతి యిది.- " “ఆరినృపాలు పెంపు నాత్మీయళ క్రియ నెజింగి మూర్ధవృత్తి నెదురుపడక యుచితవృ్తి నతని యద్ధతి మేవడి గడవి హీనబలుండు సెడక నిలుచు 890 ఆల్పుల కధికార మిచ్చినచో యజమానికే అవకారము తలపెన్టైద రని చెప్పెడి కథ కుర్కురోపాఖ్యానము. మూలమున 2] శ్లోకముల దానిని తిక్కన 5 పద్యగద్యములలో సం_గహించినాడు. దీర్షదర్శి వృత్తాంతము, గృ్యధజంబుకోపాఖ్యానము, పవన శాల్మలీతరు సంవాదము ఈ మూడును సమాన పరిమాణములు కల ఉపాఖ్యానములు,. దీర్హ దర్శి (ప్రాప్రకాలజ్ఞుడు, దీర్చసూ(తుండు- అను మూడు చేపల కథ మొదటిది* వాని పేళ్ళలోనే వాని స్వభావములు సూచింపబడినవి, పంచతం[తమున నీ కథ (ప్రసిద్ధము. వాని వర్తనములవలన తెలియ దగిన నీళు లివి-

౯0 రసోల్లాసము క, విను! దౌద వ్వుల+ గార్యము - గనిగొని వలయుపని మున్న కావింపంగ నే రనిజనుండు దీర్చన్తూతుం డను నమ్మత్స్యంబు భంగి నాపద నొందున్‌. జే. అప్పటికిం దోచినట్టులు దప్పకుండ ననువుతో ధృతి గల్లి కార్యంబు నడపు నతఃడు (ప్రాప్రకాలజ్ఞాఖ్యునట్ట్ల పోలెం బరమసంళశయ మయుడు (బదుకు గాంచు. కం. ధుర్యత ననాగతము లగు కార్యము లూహించి పని తగం జేయు నయా చార్యుండు సౌఖ్యము బొరయును నార్యస్థితి దీర్ధదర్శి యను మీను(క్రియన్‌.

“ఆ రజన బాష్ప (వమార్థనంబు 1వభువునకుం గ_ర్తవ్యం బగుటకును నిజకార్యార్థు లగు కపటుల నేర్పు మాటల తెజువు లెటింగికొనుటకు నుదాహర ణంబైనది గృధజంబుకోపాఖ్యానము. బాలశవమును భక్షించు నాళతో (పొద్దు కూకకముందే బంధుజనులను పొమ్మని చెప్పినది (గద్ద, చీకటి పడినచో తన కా శవ పల్యలము దక్తునని ఐబంధుజనులను వేచియుండు డని టోధించినది నక్కా, ఈ రెండును స్వీయకార్య సాధనోపాయముల నెటిగి నేర్సు మాటలు వచరించి నవి వీరిరువురి పోరును శివుడు తీర్చినాడు. బాలునికి ( పాణములు దక్కినవి; గృ్మ(ధ జంబుకముల కాకలి దప్పులు వొడమని వరములు దక్కినవి. వాద "నై పుణ్యమును చ్యితించుట యందు. తిక్కన చూపిన నేర్పు మానసిక చ్యితణ శిబ్పమునకు చక్కని ఉదాహరణము- ఫల్యవతి చెప్పిన యు త్తమ కథ యిది,

కాకాని స్పృతిచే నొప్పారు కాల్మలీ వృక్షము నారదునితో గర్వోక్తు లాడు టయ, నా మహర్షి దాని గర్వము నణచుటకు వాయుదేవుని (పేరేపించుటయు, వాయువిజృంభణమునకు పూర్వమే కాల్మలి తన కొమ్మలను తానే విరుచుకొను

కాంతనవగీత భై టయు ననెడి కథార్థములు గల ఉఊపాఖ్యాన మిది. మూలమున ౯77 శ్లోకముల కథను తిక్కన పదునేను పద్య గద్యములలో రచించెను. ఇది సం్యగహ రచన అయ్యును కథలోని సంభాషణ ఘట్టములు చెక్కుచెదరలేదు. శాల్మలీ వృత గర్వోక్తులు, నారదుని హితోక్తులు, కాల్మలి నిర్వేదము - అనునవి రసవ్మదచన కనుహలము లగుటచే తిక్కన ఆ భాగములను చికిలిపెట్టి చి(తించెను. మూలము నంచలి పునరుక్తులను పెక్కింటిని వారించెను. మూలమునందలి పది లోకము అందు పజచి చెప్పబడిన ఫలితాంశమును తిక్కన యొక్క వాక్యములో చిక్కూగొ- చెప్పి వదలెనా * పబలునితోడ దుర్చులుండు దొడరి మత్సర్మగస్తుం డయిన నపాన్లవికవుం డగు” నని ఉపాఖ్యానము వలన తెలియదగిన నీతి, ఈ కథల యందు. తిక్కన సారవంతమున, వేగవంతమును నైన కథాకథన పద్ధతి ననుసరించినాడుం (ప్రభువు చెప్పుడుమాటలు చెవిబెట్టక హితులను, అహితులను కానే వివే

చిం తెలిసికొనవలయు నను రాజధర్మమున కుదాహరణముగా ఖీష్మడు చెప్పి నది వ్యాఘ గోమాయు సంవాదము, నక్క సామాన్యముగా జిత్తులమారిగా చ్నితింపబడును, కాని, ఇందు మహిత(వతశీల. పూర్వజన్మమున రాజుగా (బదికి నది. వ్యాాఘ మొకటి దాని [వతశీలమును గాంచి చెలిమి కోరినది, తన చెలిమి వ్యాఘ భృత్యుల కసూయాహేతు వగు ననియు, వారు తనపై నెగ్గును పన్నెద రనియు, అట్టియెడ వారి మాటలకు కలత చెందక సమయము పాటించినచో మైతిచేసి హీతవు నడపెదననియు నక్క నియమము పెట్టినది.వ్యా్యఘ మందుల కంగీకరించి యతని యుపదేశములను పాటించి రాజ్యమును ధర్మబద్ధముగా చేయుచుండెను.భృత్యు లందుల కనూయపడి మిిత్రభేదమును కల్పించిరి వ్యా[మా మాజంబుకమును శిక్షింప సిళ్చయించెను. ఆతని తల్పి కలరూ పెరిగించి యత నికి హితవు చెప్పెను. అతడు తన పొరపాటును (గ్రహించి నక్కను మరల దరికి తీసెను. నక్క అత డిదివరలో చేసిన బాసను గుర్తుచేసి,

“ఎజి(గి లైన నెణు(గ కేనియు నొక్కి

భంగపెట్టి పిదప సంగతుండుగ(

జేసికొనుట మేఠె సిరి గలవారికి

నట్టి నిలుపు వాని కగునె హితము ? 8.70

రసోల్లాసము 79 ళా అని ఆధిషేవించి తా నడవుల కేగి తవము చేసీ మోకము పొందినది. ఈ ఫి కథలోని *పూర్వావర వాక్యంబుల యందలి తాత్పర్యంబు నిరూవించుటయే క%జన ఇందు పాత్రోచిత నంభాషణ శిల్పము; తెలియదగిన పరమార్థము. తిక్క రం పువలె_ (ప్రవర్శించినాడు. మచ్చునకు_ బ్యా మభ్యత్యుల శిల్పమును మెజపువలె. (పనర్శి వాక్యములు- *బ్రానచె మాంసము దిన దటి యానక్కయ బేలువెథై నిన్నాస్ణను నీ యాన మున ల ర్టముల యెడన్‌ 8.686 శ్రి పిర్ధములు, ఆ యొట్టులు, ఆ వకతలుు వారి వికట వినయములను వాక్కులలో పట్టి రుచ్చుచున్న వి, శరణాగతరక్షణమువలన నరునకు గలుగు వల మెట్టి దని యడిగిన [పళ్నకు భీమ్మడు-ముచుకుందునకు క్యకుండు చెప్పిన యితిహాసమగు - లబ్ధ కపోతోపాఖ్యానమును ధర్మజుని కెటింగించెను. ఇది మూలమున 189 లోకము లలో చెప్పబడిన కథ తెలుగులో తిక్కన 8 పద్య్మగద్యములలో ననవదించెను, కరుణమునకును, త్యాగమునకును కాణాచి యీ కథ. విట్టలవేటయే వృ త్రీగాగల బోయవా డొకనాడు గాలివానలో చిక్కువడి యొక్క చెట్టు కింది శిలపై ర్యాత్రి గడుపుచుండెను, ఆ చెట్టతొజ్జలో నాక కపోతము. మేతకు పోయి పెంటిపక్కి తిరీగిరానందులకు దాని గుణగణముల కీ _రించుచు వాపోవుచుండిను బోయవాని వలలో చిక్కి యున్న ఆడుపొవుర మానాధుని మాటలు విని తనజన్మ కృతార్థ మైనదని సంతసించి, తన యనికి పతి కెబుక వలచి, వృక్షమును శరణువేడిన టోయనికి రక్షణము. కల్పింపుమని. పతిని వేడుకొనున ఆ మగపావుర మా బోయని యశ్‌ష్టముల నెటి/గి చలిమంట వేయటయే కాక్క, అందు తాను దూకి ఆతని కాహార మయ్యెను. దానిని గాంచి విలపించుచు నాడుగువ్వ పతితోడిదే తన ప్రాణమని భావించి కాను నా మంటలో బడి నహగమనమ చేసెను, వారిరువురి వివ్యవర్తనమును గాంచి బోయవాడు తానును వనమన కేగి దావాగ్నియందు

కాంతనవగీత ౯78 తనువును (వేల్చెను. ముగ్గురును దేవత్వము నొందిరి. ఈ కథలోని కపోతములు శరణాగత రష్షావత దీకీతులైన ఆదర్శ దంవతులకు పతీకలు, వారి ఆతిథీ భ_క్రి తనూత్యాగమున కైనను వెనుకంజ వేయనీయలేదు.తిక్కన ఆ ప్యాతలను తీర్చిన తీరు, వారి మాటలసొరు సహృదయానురంజకములుం

“వతిమదికి నింత యెక్కిన

యతవగదా పుణ్యవతి; _మియాలాపము లీ

గతి వినం గాంచితి, జన్మము

గృతకృత్యం ఐయ్యె నాకు, గెలిచితి జమునసిన్‌. తిళ11

[వియుని వలపును పరోతముగా నుండి [పత్యక్షముగా తెలిసికొనిన

పకతి సంతోషమున కవధి యక్కడిది : ఈ మాటలకు మూలము నెజి(గినచో తిక్కన రచనలోని జిగియు, జిలుగు శిల్పమును తెలియవచ్చును.

“ఆహోతీవనుభాగ్యాహం యస్యా మే దయితః పతిః

ఆనతో వా సతో వావి గుణా నేవం (పభాషతే ॥

నసాత్త్రి హ్యభిమంతవ్యా యస్యాం భర్తాన తుష్యతి

చుష్టే భదర్తరి నారిణాం తుష్టాన్స్యు స్స్పర్వదేవతాః ॥

అగ్నిసాక్షక మిజ్యేవ భర్తా వై దైవతం పరమ్‌

దావాగ్ని నేవ నిర్ణగ్రా సపుష్పస్తఐకాలతా ॥

భస్మీభవతి సా నారీ యస్యా భర్తాన తువ్యతి

మూలమ.లోని మాటలు పాలైనచో తెలుగులోని పలుకులు వెన్నముద్దలు.

“అగ్నిసాక్షిక మిజ్యీవి వంటి పలుకులు మానవవనితకు ఛెల్పినంతగా కపోతికి చెల్లవు అందుచే వానిని తిక్కన వదలివై చెను. తెలుగులో '“గెలివితి జమునిన్‌” అన్న పలుకుబడి అమూలకమైనదే. ఆమె హర్షమున కావలుకు పరాంకోటిః తిక్కన తెలుగు తనములోని జిలుగు పనితనము.

“ఓయన్న డస్పినాండవు

మా యింటికి నతిథి వైతి మనలక నీకుం

గ్గ రసో ల్దాసము జేయవలయు నాతిథ్యం వేయది భవదీవ్సితార్థ మెటి(గింపవనా 1 8.915 ఈ మాటలు కపోత మనసినవి. తెలుగునాట సంస్కాారవంతులై న గృహ స్తుల నోటిలో నేటికిని ఈ పద్యము అతిథిసత్కార సమయములయందు వినబడు చున్నది. తిక్కన తీర్చిన మాటలు తెలుగువారి ఆబారములకు అందమైన బాటలు! తిక్కన కావ్యకళాశిల్పమున ఉపాఖ్యానము నుద్దీష్థ మొనర్చినది కపోత విలాపఘట్టము. ము+లముతో పోల్చి చూచినచో నది సహృదయులకు స్పష్టము కాగలదు మూలము; “నా హం జే విప్రియం కాంత కదాచి దవి సంన్మరే సర్వావి విధవా నారీ బహుపు[తాపి శోచతే ॥ శోద్యా భవతి బంధూనాం పతిహీనా తపస్వినీ లాలికాహం త్వయా నిత్యం ఐహుమానాచ్చ పూజీతా ॥ వచనైర్మధురై సరై రసంక్షిష్ట మనోహరై 8 కందరేష చ 'శై లానాం నదీనాం నిర్ణ రేష చ॥ [దుమాగేషు చ రమ్యేష రమి తాహం త్వయాసహ ఆకొళ గమనే వైవ విహృతాహం త్వృయాసుఖమ్‌ ॥ రమామిన్మ పురాకాంత తన్మేనా_స్త్యద్యకించన మితం దదాతిపా వితా మితం (ధాతామితం సుతః ॥ అమితస్య్మహి దాతారం భరారం కానపూజయేత్‌ నాస్తి భర్తృ సమో నాథో నాస్తి భర్తృ సమం సుఖమ్‌ ॥ విసృజ్య ధనసర్వస్వం భర్తా వై శరణం నస్ర్రియాః న కార్య మిహ మే నాథ జీవితేన త్వయా వినా ॥ పతిహీనాతు కా నారీ సతీ జీవితు ముత్సహేత్‌ ఏవం విలప్య బహుధా కరుణం సా సుదుఃఖితా ॥”

శాంత నవగీత ళ్‌ అనువాదము _ “నా యాశలి కోర్వు వెపుడు వే యైనను నే గొనంగ వెండి యనుఖభవిం తాయాస వడుట( గనుంగొని నోయుదు నను బాసి యిటు సనుట తగవగునే ** అని వెండియు, “ఇగురు జొంపంబుల నింపారు విరులను బలువైన పొదల ,క్రేవలక్ష6 దార్చి సెలయేజులందలి తెలినీట( దనుపుసౌం 'పెలసీన గిరుల తెప్పలకు జేర్చి మావ్నిమోకల నెలదీవల( జెన్నాందు తోంటలకడ నలితోడ: జెంది యలరు నెత్తమ్ముల కలిమి జెల్వగు డిగ్గి యల తీరభూముల నళ్దిం బొంది నన్ను మనమున దేల్చి యానందమొంద గేలిసలిపెడు నీదగు లీల మజవ నా వళంబె (పాణేశ 1 ప్రాణంబు లిపుడు నిన్నకూర్చి యేతెంతు నీ సన్నకడకు, అట్టుం గాక, తేని యనుమరణమున. దన మేను విడిచినట్టి కాంత మేలీపదవికిం దాను నతండును నరిగియ నూనస్థిరసుఖము లందుచుండుట విందున్‌.* 9.880. 884

/ రసోల్లాసము ౯6 రా ం పతితో నస మూలమున కపోతి విధవాజీవిత దుర్చరత్వమును స్మరించి పతితో సహ గమనమున కుత్సహించినట్టు కొన్ని మాటలు కలవు, ఐానిని తిక్కన వదలి జౌచిత్యమ.ను కాపాడుటయే కాక ఆమె పేరంటాలి తనమును ధ్వనింపజేసినాడు. పతి తనపై చూపు పేమను కందములో చెప్పించి, అత డామెను రతులః దేలిం “చిన లీలలను సీసమున వివరించుచు విలపింపం జేయుట కరుణ పోషణ రహస్య మెటి/గిన శిల్పి చేసెడి పని, కపోత మయ్యును కరుణమునందు రతీదేవిని మర పింప చేసిన దీఘట్టమున. మూలమున. లీలగా నున్న విలాస స్మృతికి ఏరా (దూవము కల్పించినాడు తిక్కన సతీ సహగమనము సతిపతుల కుత్తము గతిని కల్పించునని తాను వినిన ధర్మము నాధారముగా గొని వహ్నాయందు [పవేశించి నది కపోతి. తిక్కన ఆమెనోట విధవాశబ్బమునుగాని, పతీహీనాళబ్దమునుగాని రాసీయలేదు తిక్కన బౌచిత్య పరిపోషణమునకును, అనొచిత్య పరిహరణమున కును ఈ సన్నివేశ ముజ్జ్వలోదాహరణము. లుబ్ధకపోతోపాథ్యానము పైన చెప్పబడిన కథానికా లక్షణము లన్నియు సంకరించుకొనిన కథ. ఇందలి వాతావరణము భయానకము పాతల చిత్త వృత్తులు సుభావహములు, కథ కరుజణగర్భమే కాదు, కరుణాంతము కూడ. కథ చివర అద్భుతము.ఇందలి పాత్రలు తిర్యగ్వన్మ జాతులకు సంబంధించిన వగుటచే వస్తు వనుదాత్తమనియు చెప్పవచ్చును ఆ కృతిచే నవి పషులై నను (ప్రకృతిచే నవి పుణ్యమూ ర్తులు, ఆందుబకే ఈ ఉపాఖ్యానమునకు ఫల్మశుతి చెప్పబడినది. మూవిక మార్జాలోపాఖ్యానము ఉత ట్రాంరా వహమును, ఉప దేశాత్మకమువు నైన కథ వై కథ రిన్నింటికంచె పెద్దది యిది. “పెక్కుండు పగఅకు నగ్గమై హీనదిలుండై న నరపతి యెప్పరుసున నాపడ నిస్తకించు వి డను [పళ్నకు భీమ్మ డీకథను ఉతరముగా పేర్కొనును. ఒక చెట్టుకింద బొరియలో నొక యెలుకయ, నా చెట్టుపై నాక పిల్లియు నివసించు చుండెను, ఒకనాడు విల్లి వలలో చిక్కుకొనెను. ఎలుక ఆ వైపు వెడలుచుండగా నొక నకులమ్ము ఉలూకము ద్లానిని శినుటకు వచ్చినవి, ఆది వలలో చిక్సీన పిల్లిని సమీపించి అదను చూచి వలనుకొరికెదనని ఒప్పించ్చిదాని చెంతనుండి నకులాదులబాధలనుతప్పించి కొనెను, ఆ పైన నెంత సేపటికిని ఎలుక వలను కొరకదు. కొరికినచో నా పైన వల్లి తనను తినివేయనని దాని భయము, అంతలో తెల్టవార వచ్చినది. బోయ

ఆంత నపగేత ళా వాడొక డా వైపునకు వచ్చుచుండెను. ఆ గమయము గాంచి ఎలుక సలను కొరి కెనడి పిల్లీ చెపైెక్కినది ఎలుక కలుగులో దూరొనది పిల్లికి గండము తప్పి నది. ఆ తరువాత పిల్లి ఎలుకను తనతో కళిని తిరుగుచు స్నేహము పాటింపు మశి కోరినదె కాని ఎలుక దూర స్నీహమును మ్యూతమే వాంభించినది. స్టూఆ ముగా కథ లుది. దీని నీతి మిడి -- “బు పగణ వలని యావద్‌

చలు+గుటకును రిపుని హీనతరునై నః ద్‌నుం

చలిపికొని ఐబదుకుటకు ని

మయ్యులుకయు. బిల్లియును వెరవు లెటి/గించెళ దగన్‌.” 8+-9క8

మూషిక మార్జాల సంవాదమునందు తిక్కి.న కలము చిలకరించిన సూక్తి మౌక్రికములు కొన్ని కలవు, మచ్చున కొక్కటి-- “నమ్మదగని వారి నమ్మక యున్నడి

తగినవారి వైనం ద్ద నమ్మి

యుండ దగదు తన్ను నొరుల నమ్మెడునట్ట

యుండి యొరల నమ్మకునికి నీతి

శాంతిపర్వమున తిర్యగ్ధడేతరములైన సంవాదములు, ఇతిహాసోపాఖ్యాన

ములు పెక్కులు కలవు వానిలో వ్లైన్యు చర్మితము, మాంధాతృ చరితము బృహస్పతి వసుమతి సంవాదము, వాయుదేవ పురూరవ సంవాదము, ఐల కశ్యప సంవాదము, ముచుకుంద కుబేర సంవాదము, శేకయ రాతనససంవాదము, కాలక వృష్టీయ కేమదర్శి సంవాదము, మాంధాతృ ఉతథ్య సంవాదము, వసు మన వాయుదేవ సంవాదము, శక్రాంబరీష సంవాదము, బృహస్పతి దివస్పతి సంవాదము, వనుహోమ మాంధాతృ సంవాదము (పప్హోద నుమ్మిత పృత్తాంత ములు, కామందక ఆంగరిష్ట సంవాదము, కాసవ్యోపాథ్యానము, (బహ్మద త్త పూజని సంవాదము, కణిక శతుంజయ సంవాదము, విళ్వామ్మిత చండాల సంవాదము, నాడీజంఘ చర్మితము, పేసజిత విప సంవాదము, వీఠా పత్తి సంవాదము. శమ్యాక భీష్మ సంవాదము, మంకి యన (బ్రాహ్మణుని చరితము?

70 రసోల్ధాసము అవగర (వప్లోద సంవాదము, భారద్వాజ భృగుసంవాదము, యమ కాలమృతుగ భూసురేశజ్వాకుల సంవాదము _మను బృహస్పతి సంవాదము, పంచశిఖ జనక సంవాదము, ఇండ (్‌హ్లాద సంవాదము, ఇం బలిచ్యకవరర్తి సంవాదము, ఇంద్ర నముచి సంవాదము, ్రీ శక సంవాదము, దేవల జేగిషవ్య సంవాదము, ఉగ సేన ఖ్రీకృష్ణ సంవాదము, శుక వ్యాన సంవాదము, ఆకంపన నారదసంవా దము, జాబాలి తులాధారుల సంవాదము, చిరకారి వృత్తాంతము, ద్యుమత్సేన సత్యవంత సంవాదము, కపిల గో సంవాదము, కుండధార వృత్తాంతము, జనక మాండవ్య సంవాదము, జ్వర వృత్తాంళమ , నారద గాలవ సంఐబాదము. అరిష్ట నేమి సగర సంవాదము జనక పరాశర సంవాదము, వసిష్ట జనక సంవాదము, యాజ్ఞవల్క్య జనక సంవాదము, జనక సులభా సంవాదము, శుక చరితము, నారాయణ నారద సంవాదము, ఉపరిచరు వసువు చర్చితము, ఏకది్విక ిశు లకు బృహస్పతికి నైన సంవాదము-- పేర్కొనదగినవి. కాంతనవగిత కీసంవా దోపాఖ్యానములు (ప్రామాణికత్వమును కల్పించుచున్నవి అపూర్వ ధర్మజ్ఞాన సంకలన గంథప్రశస్థిని (పతిపాదించుచున్నవి. మోకధర్మములు చెప్పెడ్‌ సంకాదో పాఖ్యాసములలో జనక మహర్షికి ంబంధించినవి బవహుళముగా గానసగుచున్నవి కీవన్ము క్తుడై న ఆఅ రాజర్షి *రమార్థిక చింతనమున నాధ్యాత్మవిద్య పరిమళములను వెదజల్దినది. అనగ, గు సుఖదుఃఖముల చెంట( బౌరయనీక్ష మలి యాత్ముని, జేర్చిన మానసంబు లీస మగు నంద జలములలోన నిడిన “లవ ఎకణము చందమ్మున నవనినాథ '” 4.357 వినెడి పంచశిఖుని |ప్రకోధ మ్మా రాజర్షియందు వైరాగ్యమును గలిగించినది. “డొరళొన్న ననుభవించును దొరకొనమికిం జింత నొంది దురవిల్లక ని రై రృరుంగ్తై యున్నను దృష్టకుం జొరవచ్చునె యతని మనసు సృువతశీలా | క810

కశాంతనవగిత క! అమ మాండవ్యమహోముని యుపదేశ మాతనిలో తృష్టారాహిత్యమును గలిగించినదిం “"ఇనరుచి. దాషాణము ర శ్మినిరూఢం బైన యట్ల చిత్తము సద్భా వనమున సదాత్మకం బగు ననామయస్థితికి మూల మది మనుజేంధద్రా !” అను పరాళరగీతా తాత్సర్య మాతని చిత్తమున కనామయస్థికిని గల్పించినది- వసిష్టుని తృత్త్వబోధవలన జనకునకు- “మమతం గాదే బహు జ న్మము అయ్యెడు దీని విడిచి నానాయోని (భమణజంబుం వాసెదన త్యమలు(డ నకు నాకు+ (బకృతియా[శ్రయ మేలా 6-58. అను వివేక ముదయించినది- " జలము( గదిసియుండ జలముచే నార్జ్రంబు గాక యుండునట్టి కమలదళము భంగి నంతరాత్మ (పకృతి బొందియును ద ద్వికృతి. బొందకుండు వీతదోష |” 6.109 అను యాజ్ఞవల్క్య్యవచన మాతనిని జీవన్ము క్తుడైన రాజక్షిగా తీర్చిదిద్దినది* జనకుడు జీవన్ముక్తు. డగునా కాదా యని పరీక్షింప వచ్చి విఫలురాలై నది సులభం సులభ యాతని గూర్చి యొసర్చిన [ప్రళంస ఆతని ముక్తావస్థ శబ్చీన మౌక్తిక కిరీటము. ఆ “అగ్ని వెచ్చనొ చల్లినో యని మనమున గరము సందియ మందుటగాదె నిన్ను నధిప ముక్తుండవో కావొ యని తలంచు టది మదీయ బాలిశభావ మని తలంపు” 6.916

ళ్‌ రసోబ్లాసమూు శాంతనవ గీతాకాశమున జనకుడు నూర్యునివలే [సకాశించుచుండ ,ఇకుడు చంగదునివలె వెలుగుల జీమ్ముచున్నాడు వ్యాసుడు శుకుని కన్నతం్కడి, జనకు తాతని బోధగురువు, ఇరువురిటోధ లా శుకినియందు అధ్యాత్మ విద్యాసంస్కా_ మును (ప్రవర్థిల్ల జేసినవి. పుట్టిన తోడనే తండ్రి జీవాత్మ స్వరూపము నెఆెగిం చుచు దానిని పంజరబద్ధమైన శుకముగా బోల్చి చేప్పనాడుం “నురువున నొనర్‌ంచిన పం జరంబులో నున్న పులు[గు చాడ్పున మీనం బురుషవర్‌ ! జీవ ముండుట పరికింపక యేమఅంగ( బాడియె నీకున్‌.” 8 998 ఆ (స్రబోధ మాతని దృష్టీని ఆత్మవైపు మరలించ్లినది. ఆత్మాన్వేషకు డైన వుకునకు జీతేర్యదియత్వమును చ్మితముగా బోధించినాడు తండి. “ధన మది యేల భోగమును దానము లేదగునేని; ళ్యతుమ ర్ధన మొనరింప(డేని బలదర్పము లేల; సధర్మవృ క్తికిన్‌ గొనకొన డేని వని మునికుంజర 1 యేల, జీరేరద్రియుండు గా డన జనునేని నాత్మవిధ మారయు న్నాక్రమ మేల చెప్పుమా!” గ్రి.లి4త్రి 'కక్షుడు బీతే్యదీయుడ్రై తం(డిని మోత్షమార్గమ.ను బోధింపుమని కోరినాడు జనకు డా ఉకునకు జనకమహారాజును చూవీాడు, అత డాతని నాళయించినాడు. “కోరకయు నొల్లమియు లే శేరూపున భూతములకు నెగ్గను తెజ/గుం జేరక యకామవృత్తి.ద పోరతి నున్నతండు (బ్రహ్మముం (బాపించున్‌.” 6.234 “అను జనకుని (ప్రటోధ మాతనికి (బహ్మపా వ్యుపాయము నందించినది. ఆఫై శకునకు నారదమహర్షి మోక్షమును గను నేరమిని బోధించినాడు, శుకుడు యోగసిర్ధిని గాంచి యదృచ్యడ్రి ఆకాశ గమనము సాగించినాడు, ఆతని గమన మునకు పర్వతములు పైతము పటాపంచలై పోయినవి నిర్క్యోహు డైన ఆతని

శాంతనవగిత 8 గాంచి ఆమరగంగానదిలో రానమాడు అప్పరసలుకూడ శంకింపరై రి. ప్యుత్రుని నవ్వేషించుచు నాతని వెంట నరుదెంచిన వ్యానుని గాంచి కాంతలు లజ్ఞాతిశయ మున పరిధానములను ధరించిరి. శుకుడు వాయపధము నతిఃకమించి [బహ్మ తేజో మయుడై. దేవతలు పొందరాని పరమగతి [పావించెను. ప్కుతళోకావిలుడై న వ్యాసునకు పొర్వతీవపతి శుకమావహాత్మ్యము నెటి-గించి కలంక తీర్చెను “ఇలయు గిరులును శరధులు నెంతదాక. గలుగు నంతకాలంబును వెలయుచుండు శుకుని కీర్రియు నీదు యళోవిభూతి యును జనంబుల వీనుల కుత్సవముగి 6.841 అని సదాశివుడు [పకటించినాడు. అట్టి కకచరిత మీ పర్వుమున శ్రోత పర్వము మిగిలిన కధ లన్నియు చుక్కలు దానిలో చందుడు శకోపాఖ్యా నము. త_త్ర్రటోధార్డవ మైన కాంతిపర్వ్పుమునకు వ్యాఖ్యలు కూడ వెలసినవి... “అర్జున మికుని భారతార్థదీపిక,నీలకంరుని భారతభావదీపిక, పరమానంద భట్టా చార్యుని మోకదర్మబీక్క విద్యాసాగరుని వ్యావ్యానరత్నావళి (ఇడి మోకధర్మ విభాగమున కే కలదు ,వాదిరాజుని లక్షణాలంకారము(ఇది కాంతిపర్వమున కంత కును వాఖ్య), దేవటోధుని జ్రానదీవిక, విమలబోధుని దుర్ధటార్థి ]పకా౭ని (ఇది కాంతివర్తుము నంతను వ్యాఖ్యానించుచున్నది.)” (పసిద్ధములు. “భారతము లకీ పతి సోమయాజి *మవోభారత కూలంకషి వ్యాఖ్యయృ్యు తెలుగునందు నేలటూరి పార్ధసారథి అయ్యంగారి *“ఆమ్నాయ కళానిధి" వ్యాఖ్యయు. తెలియ వచ్చు చున్నవి 12 కాంతిపర్వమున విక్తు మహత్వము (పతిపాదింపబడినది ఖమ్మ డొనర్చిన లే శ్రీకృష్ణ స్తవ మాతత్త్వమున కారాధన విశేషము. శ్వేతద్వీపవాసి యగ నారాయణుండే స్వయముగా నారదమహర్షి కుపదేశించిన తత్త్వము నారాయణ పరతత్త్యము. 12 మదాంధ్ర మవభాంతమ _ సంకొధత మద్రవము వా ఆచార్య ఖండవల్లి లక్షీశ్రైరంజనము గారు. పుట క.

8 రసో ల్హాసము “ఇం[దియంబుల కంద. డెల్లభూతంబులు! దెగినను దెగకుండు( [(దిగుణరహితు6 డఖిలంబునకు నాత్మ యన సర్వసాకి నా నజు6 డని నిష్కలుం డన వెలుంగు క్మేతజ్జుం డాతండు జీవుండు వాసుదే వుండును సంకర్షణుండు. జూవె వారు మనం బఐహంకారంబు వరుస( (ఐ ద్యుమ్నానిరుద్ద నామోపహితము ఛి లింతయును మన్మయంబ యే నిరువదియును నాల్లు నగు త_త్స్వకోటికి నాథు( డైన పంచవింళకా విఖ్యుండ( బరమప్పురుషు( డనియు నాపేరు మఠజి పరమ మజయ లేదు” 8.881 ఆ నారాయణుడే శివునితో హరిహరాభేదము నిట్టు కెల్పినాడు- కనిన్సు నెవ్వ( డెటి(గె నాతండు నను నెజి(గినవాండ నిన్ను నమ్మిగ సేవిం చిన నదియ నన్ను? గొల్చ్బుట యనువాదిత లేదు భేద మరయఃగ మనకున్‌*+" 6.451 (బ్రహ్మ-'విష్ణం డన(గా శివుండన నొక( డౌట దివ్యచిత్తమ యెలు(గన్‌” అని శివకేశవాదై్స్రతమును దర్శించినాడు. కవిిబహ్మయైన తిక్కన అద్వ్యైతదృష్టికిని పరమునకు పేరేదైనను వరమార్థ మొక్కటియే. అతనికి అభిధానములు పరమ పదారోవాణకు సోపానములు; భవ దుఃఖసాగర తరణోపాయములు. వేదవ్యాను డెన్ని పేరులతో నా పరతత్ర్వమను పిలిచినను హరిహరాభేదత_త్త్యమున కవి వాజ్మ యాలంకారములే. *భవదుఃఖభర నిరాస (ప్రవీణ నానాభిధాన పారాశర్య

_స్తవనీయ గుణనిధాన ! స

మవబోధ నిరంతరావిదిత్మారీనా కేఫ 00 అని తిక్కన హరిహరనాథుని స్తుతించినాడు. ఆ సర్వాళ్ముని జ్ఞానరూపునిగా నుపాసించుటకు లోకమున కందించిన ఊత ! కాంతనవగీత |!

“గీకారం త్యాగరూవం స్యా త్త త్వ్రబోధం తకారశమ్‌ ।

గితావాక్య మిదం తత్త్వం జ్ఞేయం సర్వముముమఖిః 1 గి అ్రన్గగ్గా త్యాగము, “త' అనగా త_త్వ్వజ్ఞానము. ధర్మజునకు శోకత్యాగము తత్త్యజ్షానము కలుగవలెనని చెప్పిన దీ గీత !' వృత హంసాది గీతలను తనలో నిమిడ్చుకొనిన బృహద్ద్గీత ఈ కాంతనవగీత 1!

(శ్రీమదాం(ధ మహాభారత సరనమే యొకవిశేషము. దాని తత్వమును గూర్చి పవచించుట ఆంతకంటె విశేషము అందును కాంతిపర్వమునుగూర్చి చర్చించుట మజియు విశేషము. ఆధికారము చాలకపోయినను భారతముపై గల ఆదరభావముచే నే సీ పర్వ పరిష్కారమునకును, పీరికా రచనకును పూను కొంటిని. ఇందు నాభ క్రియే ముఖ్యము గాని నాళ క్రి కాదు. విజ్ఞులు నా సాహ సమును మన్నింప వేడుకొనుచున్నాను.

ఈ పర్య పరిష్కారయునకు (వమాణముగా గొనిన (గ్రంథము “ఆంధ మవోభారత సంకోధిత మృుదణ” ప్రతి. త్యత్పచురణక ర్తలైన ఉస్మానియా . విశ్వవిద్యాలయమువారికి నా కృతజ్ఞతలు,

ళా

నా కిట్టి మహదవకాశమును గల్పించిన ఆంధధ్యపదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ కార్యవర్గమునకును, తదధ్యమవ్షులు పూజ్యులు డా॥ బెజవాడ గోపాలరెడ్డి గారికిని, కార్యదర్శులు మాన్యులు థ్రీ దేవులపల్లి: రామానుజరావు గారికిని నా కృతజ్ఞకాభి వందనములు,

రస సమీకరణవాదవులు విమర్శలో వాని వినియోగము

సాహిత్యలోకమున (పసిద్ధముగా నాలుగు రససమీకరణ వాదములు వినవచ్చుచున్నవి* ఆవి=

1. కొంతరస సమీకరణవాదము

౨, శృంగారరస సమీకరణవాదము

8, కరుణరస సమీకరణవాదము

4. అద్భుతరస సమీకరణవాదము

రసమీమాంసయందు సమీకరణవాద (ప్రస్థాన మొక వింతమలుపు, ఇది సహృదయుడు కేం్యద్రముగా సాగెన రసనిరూపజ విధానము. రసము యన్నిష్ట మను నంశముపై వాదములు చెలరేగి సామాజికనిష్ట మను మతమున స్థిరపడినవి. ఆందును అభినవగుప్తుని అభివ్య క్రివాదము సర్వజనసమ్మత మై సాహిత్య త్మేేతమున నిలిచినది.

ఇది యిట్టుండ రసము లెన్ని ? యను (పశ్నషపై వివిధలావణికులు తమతమ అభ్మిప్రాయములను వెలువరించియండిరి. అష్టరసవాద మొకవైైపు, నవరసవాదము మరియొకవై పు, రసము అనంతము లనువాదము మరొక్క వైపు పురిగొని సౌహిత్యశాస్త్రమును సందడి చేసినవి. ఈ సందడిలోనుండి యొక సమాలోచనము సమ.దృవించినది. శృంగారాది రసము లెన్ని యున్నను సహృదయ రసానుభవసిద్ధియందే వానికి స్థితి కలదనుట స్పష్టమైనవిషయము సుఖదుఃథాత్మకము లైన ఆలౌకిక రనములన్నియు సహృదయునియం దొనంద పర్య్మవసాయులై ఆస్యాద్యమానము లగుచున్నవి. నిజమునకు రత్యాదులవలన కలుగు రసానుభవము నిమిత్తఖేదముచే నిష్పన్న మగుచున్న అలౌకికానంద స్థితియే. ఇట్టీ స్థితి సహృదయునియందు వాసనాబలముచే సిద్ధమే, అది ఆయా నిమిత్తములు కారణముగా నభివ్య క్ర మగుచున్నది. ఆట్టగుటచే రనశబ్దవాచ్యము

రస సమీకరణ వాదీములు .. శ్రి కాదగినది సహృదయ రసానందస్థితియే. ఇట్టి దర్శనమునుండి “ఏకో రసః అను_పస్థానము పభవిల్లినదా దీనికి సమీకరణవాద మన్ముపళ స్లి కలిగినది, రన మొక్కటియే అనుపస్థానమున మీమాంస కెక్కిన అంశములు కాన్ని కలవు ]. విభావానుభావ సాత్త్విక వ్యభిచారిఖావ సముళ్టాసిత మైన స్థాయి భావను రస మని వ్యవహరింపబడుచున్నది.* దానిని నసమన్వయించుట యెట్లుః క రస మొక్కటియే అనునప్పుడు శృంగాదాది రసవ్యవవారము నెట్లు అవికోధముగా నన్వయింపవలెను ? ఫ్రే బావములవలన రన ముదయించుచున్నదా * లేక రసమునుండియే భావము లుత్పన్నము లగుచున్నవా? ఉ. రసస్థితి స్వరూవ మెట్టిది? రన్మవవృష్తి యెట్టిది 1 ఈ యంశములు సర్వరససమీకరణవాద సామాస్యము లయ్యును ఆయా లాక్షణికురి సమన్వయమార్గముల ననుసరించి సమీక్షింవబడినవి. (ద్రష్టలనుబట్టి దర్శనములు వేరైనవి. వానియందు మణిహారమందలి సూ(త్రమువలె సమీకరణ సిద్ధాంతవృ త్తి అంతర్వల్షిగా సాగి ఆనుబంధమును పరిశీలకులకు పట్టియిచ్చినదిం 0 అన న ట కాంతరస సమీకరణవాదము ; సమీకరణ సిద్ధాంతముణు సజాతీయము లైనను సమాంతరముగా సాగిన స్వతం్యత పస్థానములు, వీనినిగూర్చి విమర్శకు లిట్ట్లు విశ్లేషించుట కలదు- “కరుణ మొక్కటియే పకృతిరసమ్ము మిగిలినవి పికృతిరసము లని కరుణసమీకరణవాదుల మతము, ళాంత మొక్కటియే (పకృతిరసము,_ మిగిలి

1. “విభావానుభావ వ్యభిచారీ పరివృత। స్థాయిభావో రసనామ లభతే ఎాభరతుడు-నాట్యశా స్ర్రము= “విభావై రనభావైశ్చ సా్త్వికై ర్వ్యభిచారిభిః అనీయమానః స్వాదుత్వం స్థాయిభావో రసస్మృతః' -ధనంజయుడు-దశ రూపకము,

రం రసోల్లాసము నవి వికృతిరసము లని కాంతరససమీకరణవాదుల మతము; శృంగార మొక్క టియే రసము, మిగిలినవన్నియు భావములే యని శృంగారరససమ్‌కరణవాదుల మతమా, అద్భుత మొక్కటియే (ప్రకృతిరసమ్ము మిగిలినవి వికృతిరసము అని అద్భుత సమీకరణవాదుల మతము-”£ ఇది స్థూలమైన వివేచనము- దీని న్నాకో యించినచో కరుణకాంతాద్భుత రనసమీకరణవాదము లొకవర్గమునికు చెందిన వనియ్మ శృంగారర స సమీకరణవాద మొకవర్గమునకు సంబంధించిన దనియు తేటపడగలదు. ఆ భేదము మొదటినర్గము చేయు పకృతివికృతిరస వివేచన మువై (ప్రధానముగా నాధారపడి యున్నది రెండవవర్షము శృంగార మొక్కు టియే రన మనియు, రత్యాదులు భావము లనియు వపరిగణించుటయందు (ప్రత్యే కత సాధించినది.

(పకృతివికృతి రసవిభాగము శాంతరస సమీకరణవాదమునకు సహజ మైనట్లు మిగిలిన రెండింటికిని కాదు. కాంతము సర్వసంసా్యారమూల_పకృతి. ఈ_త్త్వజ్ఞానము - లేక _ శమము దానికి స్థాయి. అది నహృదశుహృదయమునం దుండెడి నిసర్గస్టాయిభావము, సకలభావాంతర భి తిస్టానీయము. అది స్థాయి తమము. రత్యాదులవలె నది సంచారిభావము కాజాలదు. తత్త్వజ్ఞానము -_లేక- శమము అనెడి స్థాయభావమువలన సిద్ధించెడి రసస్థితి విషయోపభోగరహిత మైన నిర్వికారాత్మక చిత్తవృత్తి. అనగా కాంతము వికృతిరసములు శమించిన చి త్తస్థితి. అది పరమానందలాభముతో సంవిదేకరూపమై (పకాశించెడిస్థితి. అది (ప్రకృతిరసస్థితి. రత్యాదులు వికృతులు

“భావా వికారొ రత్యాద్యా ళ్ళాంతన్త (ప్రకృతి ర్మతః వికారః (పకృతేర్జాతః పునస్తతై 9వ భలీయతే ॥ స్వం న్వం నిమిత్త మాస్వాద్య కాంకా ద్భావః (ప్రవర్తతే పునర్నిమిత్తాపాయే కాంత ఏవ 1ప్రలీయతే-”ః అని (పకృతివికృతిరన సమన్వయము* ఈ (పస్థానమున (సకృతిరనమునకు వీకారరూపము లైనవి వికృతిరసములు.- అవి దానికి ఉపరాగవి శేషముల వంటివి. విషయపరివృద్తివలన వికృతిరసములు (పకృతినుండి జనించి ఉప అినదమమంతతతతతతననననయయయాననాలాలనరలతతనాననానారానననల వాకా లాం వ కావ్యాలంకారసం[గ్రహము. వివరణక్నర్త : శిరోమణి నన్నిధానము నూర్యనారాయణకాన్త్రీ- పుట 818 (ద్వి ముం 1959) త. నాట్యకాస్త్రము- 1.107 108 (అభినవ భారతీసహతము)

రస సమీకరణవాదముళలు త్ర జీవించి విషయనివృత్రినలన పర్యంతమున కాంతముగనే ఆస్వాద్యమానము లగును= శా.తరసస్థైతి నిస్తరంగ నీరధివంటిది- విషయపవృ త్తీ యనెడి వాయు వుచే. వికృతిరసతరంగము లందు (పథవిల్లినను చివరకు విషయ్యప్రవృ ! నివృత్తమగుటచే నిశ్చాల్యసకృతి శాంతజలధికి సిద్ధించుచున్నది= ఈ సాగరోర్మికోపమానము సర్వస్థాయిసంబారులను నికూవించుపట్ట కూడ సంభావింప దగియున్నది " ఉన్మజ్బనో ని మజ్జస్తః స్థాయిస్యంబునిధా వివ మలా క ఈ ఊర్మివద్వర్ధయ న్వ్యేనం యాన్తి త్యద్రూపతారి చ జౌ (8) అను రసార్ణవసుధాకరక ర్తవాక్యము లిందులకు తార్కాణములు* రత్యాదిస్థాయి భావములకు హర్దాదిసంచారులు పోషకములై (ప్రవ్నర్షిల్లినవిధము తరంగనుందర మైన నము[దోపమానమువలన వ్యంగ్యము, శాంతము. సమ్ముద మైనచో దానికి తరంగోల్లాసముకంట్కై. తిరంగోపళాంతియే. పకృతికి సన్నిహిత మగును. అనగా వికృతిరసములకు [పవృ్తి జీవము; (పకృతిరసమునకు నివృత్తి నైజము, అందువలననే కాంతరసస్థాయి రత్యాదిస్థాయిభావములపంటిడ్‌ కాదని అభినవగుప్తుడు పేర్కొనినాడు, ఇట్టి కాంతరససమీకరణవాదమునందు (ప్రనుతసమీవలో గమనింప దగిన యంళము లివి; క్షే (పకృతిర సస్థితి వీకృతిరసస్థితికంటె విశిష్ట మైనది, కశాంతరసస్థితి (బ్రవ్మానందనయమై, రసౌనందవిశిష్టమైన జ్ఞానానందస్థితి. ౭ కాంతరస(పవ్య త్తి తనయందు వికృతి రసవిలీనమును సాధించుకొను " శళమస్థాయి భావపరిపోషణవిధానము. ఇందు నివృత్రియే (ప్రవృత్తి 8 ఇందు రసస్థితినుండియే నిమి_త్తభేదములచే వికృతిరూపము లై న రత్యాదు అుదయించి ఆందే విలీనమగుచున్నవి, 4, రత్యాదులు వికృతిరస స్థాయిభావములు; శమము రభ్యాదులకం టె విశిష్టమైన స్థాయి. అనగా అధికారభేదముచే రెండువిధము లైన స్థాయిఖానముల నీ (స్థానమున పరిగణించుట యగుచున్నది.

88 రసోల్లానము క్క ఈ (పస్థానమువందు.. కాంత మొక్కటియే రస మనుట లేదు. శాంతము (సకృతిరసమను (వతిపాదనము కలదు. (పకృతిరన మొక్క టియే రస మను వ్యాఖ్యానము కాంతరససమీకరణమున నతివ్యా ప్రదోషము కాస్సద మగును. కావున "ఏకో రసః” అనెడి [పతిహాదనకును పకృతిరశ వివేచనము నకుగు భేదము కలదు కాంతరసనమీకరణమున వికృతికి విత్తికాపాయ మైై (పకృతిని దర్శించి దానిని రసాతీతస్థితియందు (పతిన్షించుట యైనది.

6. సహృదయ.ని రసానందముయొక్ష కా అద్యంతస్థితిని సమీక్షించి ని ర్వికొరాత్మకచి త్తవృ త్రి సర్వవాసన్నాపవృ త్త్‌కి మోలస్థితి యని వివేచించట ఈ (పస్థాన తాత్చర్యము,

“ఇది మహాభారతమునుండి యవతరించి యశ్వఘోవున్సి కారీప్కుత (పకరణము, శ్రీహర్షుని నాగానందము్మ, కృష్ణమి తన్ని [పబోధచం దోదయము అనువానియందు రూపొంది చూనందవర్థన్క అభినవగు వల [వతిభావంతము లగు వాదములచే నద్ధాంతితమైన** ద్రన్సి వివర్శకుల వివేవ్రనమ్వు, కృంగారరస సమీక్ష రణవాదము ;

నివృ త్తిహూవ మైన చిత్తవృత్తి మూలముగా (వకృతిరనవివేచనము చేయ. శాంతరన సమీకరఇమునక్తు (ప్రత్యశ్శప్రత్యర్థి శృంగారరస సమీకరణ వాదము... ఇది భోజ్యప్రతిప్రాద్రత్రమ్సు అతనిమతకున శృంగాగ్రవ్నే రసము,

• శృంగార వీరకరువాద్భుతర్నాద్ర వన్య బీభత్సనత్సల భయానకళాంతనామ్న ॥ అమ్మా నీవృర్దశరసాన్‌ సుధియో, వయం తు ళ్ళంగార మేవ రననా (దసమామవామః ”5 ఆనీ కృంగారమే రస మని (వతిపాదించి దానిని రతిస్థాయి మైన శృంగారము కంటె భిన్నముగా నిరూవించినాడు.

ఓ. ఆశ్చర్యచూడామణే నాటకో వోర్దాతము._శ్రీ కుప్పుస్వామికాస్త్రి (తెలుగు అనువాదము) చూడు ; కావ్యాలంకార నంగహము న, నూ కా పుట 812,

ర్‌, శృంగార్మవకాళిక్ర_ [పం నం, కిం); 5౯౧2౧1 న్‌/210251-5/0 ౮ గి్య[0. పుట 510,

రస సమీకరణ వాదములు.... 88

“రసోఒభిమానోఒహంకారః శృంగార ఇతి గీయతే

యోబఒర్థః తస్యాన్వయాత్‌ కావ్యం కమనీయత్వ మవ్నతే ॥

విశిష్టాదృష్టజన్మాయం జన్మినా మంతరాత్మను

ఆత్మ సమ్మగ్గణోద్భూ తేః ఏకో హేతుః (పకాళతే॥

శ్చంగారీ టీత్‌ కవిః కావ్యే జాతం రసమయం జగత్‌

స వవ చే దళ్ళంగారీ నీరసం సర్వమేవ తత్‌ "6 శృంగారము అభిమానరస మనియు, అహంకారరస మనియు పిలువబడునని ఆతని (ప్రతిపాదనము. దానివలననే కావ్యమునకు కమనీయత్వ మేర్పడుచున్నది. రనమునకు సిద్ధి రసికునియందు కలుగుచున్నది. అతనియందలి ఆత్మ సమ్య గుజోద్చూతమైన అహంకారమే సుఖదుఃథాత్మకము లైన రసములను సుఖాత్మ కముగా రస్యమానముల నొనర్చుచున్నది. రసికునియందలి యభిమాన్మపవృ్తి అనేక జన్మానుభవజనిత సంస్కారములయొక్క. ఉత్కృష్టదళ. అట్టిపవృత్త్తి కలవాడే రసికు డైన కవి, రసికు డైన సహృదయుడు, రసికు డైన నటుడు రసము కలవాడే రసికుడు. రసః అస్య అ స్తీతి రసికః. రసికుని శృంగారి యనవలెను శళ్ళంగారి కాని కవిచేత సృష్టమైన కావ్యము నీరసమగును. శృంగారి యైన కవి రచించినకావ్యము రసమయ మగును, లోకమున సొమాజికు లంద రును రసికులు కాలేరు. రసీకుడు కావ్యరసాస్వాదనదక్షుడు. రసికాధికారము పూర్వజన్మ సంస్కారోత్కృష్టస్టీతివలన సిద్ధము ఇట్లు బోజుడు సహృదయారి కారమును నిరూవించి, అహంకారరూప మైన శ్చంగారమును స్టావించి, రత్యాది భావములకు రసత్వము నంగీకరింపక, అహంకారరస మొక్కటియే రసపద వాచ్య మని (పతిపాదించెను. “శృంగారో హీ నామ విశిష్ట, ఇష్ట, దృష్ట, చేష్టాఖి వ్యంజకానాం ఆత్మగుణసంవదాం ఉత్క-ర్షబీజం బుద్ధి సుఖ దుఃఖేచ్చాద్వేష (వయత్నసంస్కారా ద్యతిశయ హేతు రాత్మనోఒహంకార విశేష”? అం వివరించెను

అవాంకారరసమే రసము. రత్యాదిస్తాయి భావాత్మకము లైన రసము లను రసము లనీ వపీలచుట భోజునిమతమునం దౌపచారిక మే. అతని దృక్పథము నందు విభావానుభావ సా_త్రికవ్యభిచారి భావములును, స్థాయీభావములును

6. సరస్వ్యతీకంరాభరణము = ఠ్‌ం.1ఎకిం
7. శృంగార (ప్రకాశిక తిసం, పు 8580, క,5 గ ౪. గొ పుట 158,

“0 రసో ల్లానము భావములే. భరతాదులు పేర్కొను శృంగారాదిరసములు భావ్యప్రకర్షరూపములే. కావున అహంకొరరస మైన శృంగారమే ఏక్తైకరసము.. దీనినే భోజు డిట్లు (పపంచించెను. “యద్యపి శృంగార వవ ఏకో రసః, తథాపి త్మత్పభవా యే రత్యాదయః కేఒప్యుద్దీపనవిభావై రుద్దీష్టమానాః, తదను[ఫవేళా దేవసంచారి జాం అనుభావానోం చ నిమిత్తభావముపయ న్తః రసవ్యపదేశం లభ్య నే, తథా భ్యమిమాసః రత్యాదీనాం' నిమిత్తం చేతసా రస్యమానో రసఃక్క తథా రత్యాద యోఒపి హర్షధృతిచింతొత్సుక్యాదీనాం మనోవాక్కాయశరీరారంభాణాం చ నిమి త్తం అభిమానాన్యుప్రవేశే నైవ చేతసా రస్యమానాః రసా ఇత్యుచ్యడే.8

భోజుని శృంగారరస సమీకరణవాదమునందు రిసానుభవసితి అవసా థి థి (త్రయము న్నాళయించి యుండును. అందు మొదటిది రూఢాహంకారము అది మూల్యపకృతి, రసపూర్వుకోటి. అదియే రత్యాది భావాఖివ్య క్రిని భజించి ఉత్కర్షరూపమును గాంచినచో మాధ్యమికావస్ట్‌ యనబడును. ది రత్యాది (సకర్షావస్థ ఇందు స్థాయి భావములైన రత్యాదులేకాక సంచారులుకూడ (వకర్షా ళు వస్దను పొందవచ్చును. అట్టీ.ప్రకర్షరూపము పొందని భావములు భావరూపములు గానే యండవచ్చును మధ్యమావస్థ గడచినపిదప (పేమావస్థం దీనియందు రత్యాదులు అహంకారమునందు సంలీనమై శృంగారరస మనఐడు అహంకారరస శృంగారరన సమీకరణవాదమునందు అహంకారము అగ్నిసదృళ మైన మూల్మపవృ త్రి. భొవాదు లాఅగ్నికి శిఖలవంటివి. అవి దాని తేజస్సును హెచ్చించునట్టివే. మూల్మపకృతి యైన ఆగ్నియే లేనిచో శిఖలు లేవు; రసద్ది్లి లేదు

8, ళ్ళంగార (ప్రకాశిక 2 సం, పు, 892. కి.5,5 ౪ గి, పుట 460 9. “ఏతేన *“రూడాహంకారతా రసస్యపూర్వాకోటిః; రత్యాదీనా మేకోన పంచదళతోబఒపి విభావానభావ వ్యభిచారి సంయోగాళ్‌ పర్మపకర్ణాధి

గమే రసవ్యసదేశార్హ తా రసప్యైవ మధ్యమానస్తా” పంగార ప్రకాశిక 2 సం, పు, 881 8,5. గ వుట 64.

రస సమీకరణ వాదములు.... రై

“రత్యాదయోఒర్థశత మేక వివర్జితా హి

థావాః పృథగ్విధవిభావభువో భవన్తి శృంగారత్నత్త్య మభితః పరివారయద_న్హః సప్తార్చిషం ద్యుతిచయా ఇవ వర్థయంతి.”10

“శృంగార సోఒభిమానః స రసః; తత ఏజే రత్యాదయో జాయన్తేం తైశ్చాయం (సకర్షప్రాప్తైః సప్తార్చిరర్చిళ్చమై రివ పకాశమానః శృంగారిణా మేవ స్వద తే.”11

భోజుని శృంగారరససమీకరణవాదము అభివవగుప్తుని కాంతరస సమీకరణవాదమును పరిశీలించి పతిగా (పతిపాదింపబడినది కాదు. అది భోజుని స్వతంత (ప్రతిపాదనమే* అయినను మన కది కాంతరన్మపత్యర్థి యైన రస సమీకరణవాదముగా స్పష్టమగుచున్నది అహంకారవిరహిత చిత్తవృత్తి కాంత మున స్థాయి. అహంకారమే కృంగారమునకు మూల్మషకృతి. కాంతరససమీ కరణవాదము నిర్వికారరూపమైన చిత్తవృత్తిని మూల్మపకృతిగా పేర్కొనగా దానియందు రసస్థితి లేనట్టు భోజునిమతము ధ్వనింసజేయుచున్నది. (వవృత్తి రూపమైన అహంకారము లేనిచో రసస్థితి లేదని (పతిపాదించుచున్నది. శాంత రసవాదులమతమున నిది వికృతిరసవివేకముగా భాసించును. కాని వికృతి రసము లైన శ్చంగారాదులకు భోజునిమతమున గుర్తింపు లేదు. ఆవియన్నియు భావోత్క-ర్షరూపములే. ఒకవిధముగా చూచినచో (సవృత్తియే రసములకు మూలప్రకృతి. అదియే అహంకారరూపమున రసిక చిత్తవృత్రియందు వాసనా రూపమున నిలచియున్నది. ఇది కాంతమువలె నిర్వికారమైనది కాదు. కాని, ఇది చైతన్యళ క్తి, సర్వభావోత్కర్షకారిణి.

తాత్సర్యమునం దీరెండు సమీకరణములు సహృదయది త్తపవృ త్తిని రస మని థావించినవి. కాంతమునందలి శృంగారాదిర సములు ఉపరంజనమ్మాత ముల్లై పర్యంతమున కాంతస్థితిని పొందునట్లు చెప్పబడినది. ఆహంకారరసమున ఆగ్నియందలి రోచిస్సులవలె అందే ఉద్భవించి, ఉత్కర్షను పొంది దాని నిజ స్థితిని పోషించుచున్నవి. విషయవిపరివృత్తి వలన శాంతరససిద్ధి ; విషయపరి

10, శృంగార్యపకాశిక . మొదటి అధ్యాయము ౨.5.9, పుట 457. కేం క 2 సం॥ వు, 856 5. 5, 9. పుట శ5/.

02 రసోల్దాసము వృష్తివలన శృంగారరనన్‌డ్డి, ఈ రెండును _ స్వభావములచేత సహృదయని నివృత్తి పవృళ్తుల నాధారములుగా వెలువడినవి. అందువలననే కాంతము ముముతువులయందు. సిద్ధించు నని అఖినవగుప్తుడు పేర్కొనుట , భోజుడు పూర్వజన్మ పుణ్యార్జిత సంస్కారవిశేషచి త్తసంస్కారు లైన రసికులకు మ్మాతమే రసస్థితి కల దని వక్కాణించుట- వీ రిరువురకును రత్యాడిస్థాయిజన్యము లైన శృంగారాదులు బౌపదారికములు మతమే. “రస మొక్క పే" అను మతమును కాంతరనసమీకరణవాదులు పరోత్సముగా నంగికరించిరని చెప్తుటకు వీలుండగా శృంగారరససమీకరణవాదులు పత్యక్షముగా (పతిపాదించుచున్న ట్లయినది. భోజునిమతమున కాంతమునకు ధృతి స్థాయి. ఆ ధృతి ఉత్కంర్జా వస్థలో రసళబ్దనాచ్యము కావచ్చును. కాన్హి అవంకారరస మైన శృంగారము నకు అంగ మే- భోజుడు స్థాయిభావములకే కాక సంచారిభావములకు కూడ రస త్వము నంగీకరించి ఆ రసత్వము నౌపచారికముగా భావించి అహంకార రన మును ఏక్రైకరనముగా (పతిపాదించిం డు, అభినవగుప్తుని మతము ననుసరించి శమము మటియొక రసమ.నకు సంచారి కాదు , కారాదు. భోజుని దృక్పథమున నివ త్రిరూపమైన కాంతముకంటె పవృత్తిరూపమైన శాంతమే (చవ్తితమ కొగలదు. నేను వెనుక విశ్హేషించి చూపినట్లు కాంతము నవమరస మనుభావమే జొవచారికముగా నైనను-భోజుని సిద్ధాంతయిన సంభావింపదగి యువ్నది, అభినవగుప్త డు భోజునివలె సంబారులకు కూడ రసత్వము నంగీళ రింపలేదు, అంగీకరించిన అష్టరసములు వికృతులు. వికృతులై కను కాంతరన నమీకరణవాదమునందు రత్యాదులకు రసత్వసిద్ధి కలదు ఈ (ప్రణాళిక నన్సస రించి “ఏకో రసః” అన్న స్యూతము వికృతిరసత్వము నంగీకరించు కాంతరస సమీకరణవాదమునందు కంటె శృంగారరససమీకరణవాదమునందే సహజముగా రాజింపగలదు. కరుణరస సమీకరణ వాదము ; “ఏకోరసః కరుణ ఏవ, నిమి త్తభేదా ద్భిన్నః పృథకృథ గివాశయతే వివర్తాన్‌

రస సమీకరణవాదములు ... 938 ఆవర్హబుద్భుదతరంగమయా న్వికారా నంటో యథా సలిల మేవ పొ తత్సమస్టమ్‌"]3 ఆను భవభూతిళ్లోక మీ సమీకరణవాదమునకు రూపు కట్టించినదని వండితుల యభ్మిపాయము* కాని, ఈ యంళమున విమర్శకులలో భిన్నాఖిపాయములు కలవు. ఈ త్లోక మా నాటక తృతీయాంకము నందలి రనసంవిధానమును సూచించు ధ్వన్యాత్మక శ్లోక మని పలువురు విమర్శకులు భావించు చున్నారు. ఉ తర రామచరితముకం దంగిరసముగా కరుణమును స్థాపించు వారీ క్లోక తాత్పర్యము నా నాటకమున కంతటికి నన్వయింప యత్నించినారు. కొంద రీ శ్లోకమునుండి రససమీకరణ సిద్ధాంతమునే ఆవతరింపజేనినారు. పై పెచ్చు - “్నపపప్రథమమున నీ కరుణము వాల్మీకినుండి యుత్చన్న మెనదిం తదుపరి భవభూతిచే *ఎకో రసః కరుణ ఏవి అను విధమున రూపమును బొం దెను. పిమ్మట ఆనందవర్తనునిచే శద్దాకి క్ర్య క్లైకత్వ మాగతః' అని సిద్ధాంతము చేయబడెను” 14 ఆని ఆ వాదమును సమర్థించుకొనినారు. ఉత్తర రామచరిత నాటకమునంవలి అంగిరసము కరుణమా *? కరుణ విిసలంభమా ? ధర్మవీరమా ? అను మీమాంస సాహిత్యకే[తమున నేటికిని కలదు. *ఏకో రసః కరుణ ఏవ" ఆని భవభూతి భావించినను నహృదయుల కారసమును గూర్చి ఏకాఖ్మిపాయము కుదురుట'లేదు ఆ శ్లోకము తృతీయాంక రససంవిధాన శిల్బమును వ్యంజింపజేయ శ్లోక మనినచో తగవులేనితీర్చు కాగలదు. నిజమునకు చాల దగ్గరగా నిలవగలదు. ఇక “ఏకో రసః కరుణ ఏవి = అన్న భవభూతి దాని స్వరూపమును వివరింపకపోవుటచే (ఆస లది అతని అభిప్రాయము కాన్రప్పు డాతని నేమని టవయోజనము ళా శృంగొారరస మనగా నహంకారరస మని చెప్పుకొనునట్లు = 12, ఉత్తర రామచరిత నాటకమ్‌ = శివ అంకము, 41 జ్జోం 13. 6౦౧౧౫౧౩౦౪6 తీలి066165-- 0౧ కు ౦ పెషగ646 (204 564. 1959), పుటలు 189 = 191, 14. ఆళ్చర్యచూడామణి నాటకోపోద్దాతము = టఫ్రీ కుప్పుస్వామిళాన్తి (తెలుగు అనువాదము) చూడు; కా,సం, ససూ.కా. పుట 812.

రి రసోల్లానసము ఇద మిత్సముగా వివరింపలేక పోవుచున్నాము. భవభూతి వివర్తవాదమునకు సంబంధించినవా డనియో, లేక కరుణ మనగా శోకస్థాయి యెనది కాదనియో .- ఏదియో ఒక మార్గము ననుసరించి ఏక్షైకరససీద్ధాంతమును సృష్టించుకొని అన్వ యించుకొనవలస్‌ియున్నది. చమత్కారమేమనగా ఏకోరసః కాంతః, ఏకో రనః శృంగార: .- అనువాదములకంటె ఏకో రసః కరుణ? అని అవినప్పుడు సహ దయుని హృదయ మ్యపయత్నముగా దానివైపు మొగ్గుజూపుట లోకమన గొంచుచున్నాము. లోకమునం దవ్యక్కముగా కరుణమునందున్న యభిమానమే ఈ వాదమునకు బలము. ఏమి లేనిదయ్యు,ఎంతయో కలదానివలె నిది సాహిత్య లోకమును కొల్పగొట్టుచున్నడి వాల్మీకిమహల్షియు ఆనందవర్థనుడును భవభూతి వలె “ఏకో రసః” అన్నవారు కారు ఆర్జ్రమైన చిత్రవృద్తి కావ్యాభివ్యక్తి కను వైన క్షేత వుని వారు భావించినారు. వాల్మీకిశోకము ఆర్జ్రమైన కవితావేళ ముగా నుప్పాంగి కోక మైనది, ఆర్జ్రత-పరగతనుఖదు!ఖ తాదాత్మ్య సంధావ నము వలన హృదయమునం దేర్పడు నాస్వాదయోగ్యమైన వాసన్వాపవృ త్రి. అది (దవస్థితిగా సిందు సంభావింపబడినదిం భవభూతి కరుణ మనగా నిదియే యని యన్వయించినారు కొందరు విమర్శకులు. అట్టగుచో ఏక్తైకరన మైన కరు “జము శోకస్థాచుయైన కరుణరసము కాదు. దానికంటె విశిష్టమైనది, రసాను కూల చిళ్త [సవృత్తిరూప మైనది, రసరూప మగుటచే ద్రవస్థితి కలది యని భావింపదగినది. కాంతము నిర్వికార మైన చి తృస్థితి కాగా కరుణము సవికార మైన చిత్తదవస్థితి. ఆవర్తబుద్చుడ తరంగములు రత్యాది భావము అనియు, అవి వికారరూపము అనియు భావించినచ్తో తద్వికారముల వివ _ర్తముల కెల్ల మూలమైనస్థితియు నుండవలెను. అది రసన్సతి _ అనగా పృాదయము [దవిం చిన స్థితి, 'అది నిజమునకు కరుణము. శాంతమున తత్త్వజ్రానస్థాయియైన రస స్థితి కలదు ; ఆది విషయవిపరివృ త్తివలన సిద్ధమగునదీ-. కోరుణము క్లానవి౭ిష్ట మని చెప్పుటకు వీలులేదు కాన్సి, సంస్కారయుత మని చెప్పక తప్పదు, విషయ పరివృ త్రియే కరుణమునకు (ప్రవృత్తి శీలమును గలిగించునది. కొవున శాంతము వలె కరుణము నివృత్త్యాత్మకము కాడు, శృంగారమువలె నహంకార రూపమును కొడు, తన్మయీభవనయోగ్యతను సంతరింపగల సాధారణీకరణమును సాధిం చుటలో సవృదయడు పౌందెడి సి _త్విక(వవృ త్రిలోని నర్వభావానుభవా స్వాదవటువై న అర్హసంస్కారవిశేషము కరణవు ఇది రత్యాదులపలె వివర్త

రససమీకరణ వాదములు.... క్‌ మును చెంది శృంగారాదులవలె భాసించినను మౌలికమైన నిట్టి సవృదయ (ద్రవ స్టితి కరుణమని గణించి కరుణరవైక వాడముగా సంభావింపదగియున్నది. భవభూతివాదమును వివరించుచు విశ్వనాథవా రిట్టనినారు. “లోక ములో తన సౌంత (బదుకుతో నక్కిఆలేకుండ నంతరాంతరముననే యనుభ వించు భావములు - భయము, జుగుప్పు, ఆశ్చర్యము, దుఃఖము+- ఇవి యెచ నికి వాడు లోన ననుభవించునవే తప్ప వానికి బహిరావిష్పూతి లేదు, పీనిలో మకుటాయమాన మైనది దుఃఖము. ఈ దుఃఖము జన్మలక్షణమని కూడ చెప్ప బడినది. ఎవ డీ దుఃఖముయొక్క_ న్వరూపము తెలియునో వానికి సర్వరసములు కరతలామలకములుగా నుండును. వానిని వినయము భజించును. వాడు పరమే శ్వరునికి దగ్గల్‌వాడు, వాడు కావ్యజ్ఞుడు. వాడు కష్టమునం దొక సుఖమును చూడగలడు. వానిగుండియ జాలికి ఊనికివట్టు. వానిహవృాదయ మునం దార్జ్రతా లక్షణము నెలకొనును. ఆ యార్జ్రతాగుణమే హృదయమునందు నెలకొన్నచో నర్వకావ్యములయందలి రసములు వానికి కరతలామలకములు, అందుకనియే భవభూతిోవకో రసః కరుణ వవ. తత్సమ స్తమ్‌ ..” శోకము స్థాయిభావము. రనము కరుణము అందుచేత తక్కిన రసములన్నియు రసములు కావు. ఒక్క కరుణరసమే రసము అని తక్కిన రసము లన్నియు దీనినుండియే పుట్టును లేదా యిందులో లీనమగును ఇది భవభూతిచేత దృష్టమైన పరమార్థము, మానవ హృదయమును, (బదుకులొని సారమును విచారించి నిర్ణయించిన విషయము, మానవుని జీవనసంస్కారమునందు (ప్రధానముగా భాసించు భావచతు ష్టయములో బలవత్తర మైనది శోక మనియు, అది రసానుభవస్థితియందు హృదయార్ణస్థితిగా నిలిచి సపృదయునకు సర్యరసాస్వాదానుకూల మైన చిత్త వృత్తిని సంతరించు ననియు, నదియే కరుణ మనియు విశ్వనాథ వ్యాఖ్యానము* అభినవగుప్తు డు “మనోముకుర"మని చెవ్పిన హృదయనిర్మలస్థితి యిదియే యనియు, రసభావము లన్నియు దానియందు ,(పతివిందించు ననియు, జీవుని (వకృతిలక్షణ మైన ఆనందము వానియందు (పతిబింబించు ననియు నట్టి యానం దము చిత్మళ యనియు, 'రసోవై సః' అను స్మూతమునందలి త త్త్వమిదియే యనియు విశ్వునాథ వివరించినారు. అదైష్షతదర్శనము ననుసరించి కరుతైకరస కేర్‌, కావ్యానందము = పుటలు 28కు 2ల6, 28.

ర్ట రసోల్పానము వాదమున కిట్టి వ్యాఖ్యానము చెప్పుకొనినను రనస్టితి యనగా శోకస్థామి యైన కరుణరసస్థితి యనుటకంటె, సర్వరసౌస్వాదన సంస్కారరూపమైన హృద యార్జ్రతయే యని చెప్పుట విశ్వనాథభమకమునందలి పరమార్థముగా (గ్రహించి నప్పుడే వారి వాదసమన్వ్వ్యయము సాధ్యమగును. అద్భుతరస సమీకరణ వాదము : నారాయణు డను లాక్షణికునిచే (పతిపాదితమైన ఈ సిద్ధాంతసార మిది: “సత్స్వగుణాధిక్యము వలన మనకు బాహ్య్య(పపంచమును మజవించు నొక యానందము గలుగును, ఆది (బ్రహ్మానందిసదృళము. దీనికి, లోకోత్తర చమ త్కారమే పాణము. చమత్కార మనగా మనస్సు విస్తరించుటయే. మనొ విస్తార మనగా విస్మయమే కదా ! కావున విస్మయ మెల్లరసములకుసు మూల కారణము. కాబట్టి అద్భుతరసముననే మిగిలిన రసము లన్నియు నిమిడి యన్నవి*!! ఈ వాదముకూడ రసాస్వాదసమయమున నహృదయనని చిత్త స్థితి యందలి విస్తారరూసమైన (ప్రవృత్తినే రప మనియు, అదిచే. అద్భుతై కరస మనియు నిర్జేశంచుచున్నదిం వై పర్యాలోచనమువలన “ఏకో రసః అను సిద్ధాంతము భరతాదులు నిహూవించిన రత్మాదిస్థాయిభావనజన్య మైనది కాదని స్పష్టము. సహృదయుని యందు రసానుభవమునకు కారణమైన చి త్తమయొక్క మౌలికధర్మ మేది యని చర్చించి నిరూపించినవే రససమీకరణవాదము అని తేటపడుచున్నది. ఇదియే "సమైనచో ఆనందరనమే రస మను కవికర్ణపూర గోస్వామి మతముకూడ సమీ రణవాదమే యగుచున్నది, “ఆస్వాదాంకురకందోఒ సి ధర్మః కశ్చన చేతసః రజ _స్రమోభ్యాం హీనన్య పద్ధసత్వతయా సతః స స్థాయీ కథ్యతే విజ్ఞై ర్విభావస్య పృథ_క్రయా పృథగ్విధత్యం యాత్యేష సామాజికతయా సతాం... ]రీం కావ్యాలంకార సం[గవము, సనూంళా పుట 809.

రస నమీకరణవాదములు ... ర రససహ్యానంద ధర్మత్వా దైకథ్యం భావ ఏవహి ఉపాధిభేదా న్నాన్తాత్వం రత్యాదయ ఉపాధయ:ః "17 అని యాత డలంకారకౌస్తుభవమునందు (పతిపాదించినాడు, ఆనంద మాత్మ

ధర్మము- సృటికమునందు జపాకునుమాదులు (పతివింబించినపు డది ఆ యా వర్ణములతో నెట్లు కానబడునో ఆస్రే ఆనందము రత్యాదిపోషకము లైన విభావా దుల సంయోజనమువలన శృంగాం:దిరనరూపములను దాల్చ్బుచున్నది కాని నిజమునకు వివిధపా[తములందు (పతిబింబించు నూర్యబింబమువలె ఉపాధి భేద ముచే భిన్నమయ్యును తత్త్యమున నానందెకరూపమే యని కవికర్ణపూర గోస్వామిమతము. 'రసోవై సః' ఆను మతమున కిది పరోక్షవ్యాఖ్యానము. ప్రయోగ సిద్ధి వల

రసచర్చలో మనకు కానవచ్చుకాఖలు రెండు. ఒకటి భరతమతము సను నరించి అలౌకిక రసములను నిరూపించి త_త్త్మదసానుభవస్థితి ఆనందమున పర్యవసించు నని పేర్కొనబడినది. రస మీ వాదమున సహృదయనిష్టమే. ఆది ఆలౌకికము, రెండవది సహృధయుడు రసానుభవమును పొందుటకు భూమికయైన చిత్తస్థితి రస మనియు, నది యొక్కటియే రసవాచ్యమనియు, రత్యాదులు వికా రము అనియు, వివర్తము అనియు సంభావించునడి. ఇది రససమీకరణవాదము-. ఒకటి కావ్యరసవివేకము, మరియొకటి సహృదయ చిత్తవివేకము,

రనసమీకరణవాదములు నహృదయుని రసానుభవస్థితిని విశ్లేషించి, కావ్యరస _ విచారమును దాని కంగముగా సంతరించుకొనినవి. అట్టగుటచే కావ్యరసవిచారము చేయు విమర్శకుల కి రససమన్వయవాదము లెట్టుపకరించు నను మీమాంస యేర్పడుచున్నది.

రససమీకరణవాదముల నాాశయించి కావ్యవిమర్శకు పూనుకొనినచో సహ్బృదయునిచిత్తము తత్తత్క్మావ్యరసాస్వాదనావసరసములయందును పర్యం తమునందును ఎట్లుండగల దని వివేచింపవలసి యుండును. కాంతరన సమీకర ణము ననుసరించి యతని చి త్రస్థితి నిర్వికారమై పరమానందస్థితియం చుండును? శృంగారరనసమీక రణవాదము ననుసరించి ఆహంకార్యపవృ త్రి విశిష్టమై యుం డును; కరుణరసస మీకరణవాదము ననుసరించి ఆర్హ్రతాస్థితిని భజించియుండును,

| కావ్యాలంకార సం[గహము = సం, సూ. శా, పుట $10.

08 రసోల్దానము అద్భుతరస సమీకరణస్థితి ననుసరించి వికాసస్థితి నందియుండును, అనండరన సమీకరణము ననువరించి ఆనందరూపమై యలరారుచుండును అనగా రసాను భవస్థితిని గూర్చి చెప్పదలచుకొన్నచో ఏకాల్మిపాయము రసవిమర్శటో కుదురుట కషము,అయినను రసవిమర్శకులుచేసిన సహృదయమనోవిచ్చేషజ ముననుసరించి క్‌ 1. శాంతమునందు ఎ నిర్వికార శమస్థితి, £. శృాంగారమునందు __ అహంకారరూప వికాసస్థిత్కి 8. కరుణమునందు _- రసానుకూల దవస్థిత్కి 4. _అద్భుతమునందు. __ చమత్కారజనితమైన వి న్తరస్థితి 5. అనందమునందు -- సత్త్వగూప మైన ఆనందస్థితి యని వివేచించుకొని సంతుష్టి పొందుటకు వీలు గలుగునున్నది కావ్యనిమర్శయందు సహృదయునిగూర్చిన విమర్శ కాదు ముఖ్యము. కావ్యమునందలి రసాదివిషయముల పర్యాలోచనము ముఖ్యము. దానికి సహృద “యుడు పమాణ మనుటలో వ్యిప్రతిప్తి లేదు కాని, (వమాణమును పరీక్షించుట కాదుకదా కావ్యరన విమర్శ ! విభావాదుల వలన నిష్పన్న మగుచున్న కావ్యరస చర్చయే కావ్యవిమర్శ _ దానియందు రససమీకరణవాదముల వినియోగము మృగ్యము. సమీకరణ వాదముల ననుసరించినచో కావ్యరసము లైన శృంగారా దులు కొన్నింట రసస్థితిని చెందజాలవు భరతమార్గ మంతయు 1సయోజకము లేని పర్మిశమయై పోవును రనవిమర్శయందు సహృదయుడు పొందెడి రస స్థితియే నిరూపింపబడునుం అది విభావాదుల నాశ్రయించి సాగును. స్థాయినిబట్టి రననిర్దేశము జరుగును, ఈ వ్యవహారము లేనిచో రనవిమర్శకు జీవితము లేదు, అందువలననే భార తీయలవ *కాస్త్రములందు రనసమీకరణవాదములకు (ప్రయోగ వినియోగము లేకపోయినది. ఆ యా వాదములను (పపంచించిన లాక్షణిషలు టైతము వానిని కావ్యవిమర్మయందు సమవ్వయించి వివరింపలేదు. రససమీకరణవాదమ.లు సహృదయుని రసానందస్థితిని బ్రహ్మానంద నస్యబహ్మచారిగా నిరూపించుటలో నిమగ్నిమైనవి. [బహ్మానంద చిత్కళగా దానిని సంభావించి అద్వైత దర్శనము చేసి “రసోన్టై సః” అని నిరూపించుట కివి తోడ్పడు నంతగా, కావ్యవిమర్శలో అంగాంగి రసనిరూపణమునకు తోడ్ప పడవు

రసనసమీకరణవాదములు... ర

సాహిత్య విమర్శలో కావ్యవిమర్శ వేరు , సహృదయ రసానుభవ చిత్తస్థితివివేకము వేరు రహెనుభవస్థితిని గురించి వివేవింయమటవలన కావ్యరన (యోగ విమర్శలో (పత్యక్షసయోజనము సాధింపబడదు, మనోవిశ్తేషణాత్మ కములైన రసనమీకరణ వాదములు సాహిత్యళాస్త్రమున కలంకార్యపాయములు భారతీయ లాక్షణికుల సహృూదయాధికార నిరూపణ కృషి ఫలములు

(పప్ఫత్త్తి (ప్రధానము లైన రసములయొక్క_ అలౌకికస్థితిని యథార్థ ముగా [గహింపక, వేదాంతదర్శనముతో సాహిత్యదర్శనమును సమశ్వయింప వలయు నెనిన లాక్షణికుల_పయత్నవిశేష మీ రససమీకరణవాదములకు మూల కారణము. [_బహ్మ్యానందస్థితి నిరూపణమునందు వేదాంతమును, రసానందస్థితి యందు భరతస్తూతమును ఆ్మశమించినదచో రసవిమర్శయందు స్పష్టమైన (పయోగసమన్వయ మేర్పడు నని విమర్శకులు గులింపవలెను. సాహిత్యలక్షణ వగంథాధ్యయనమునందును, సౌపాత్యస్తూతములను కావ్యములకు వర్తింప జేయుటయందును [సవృద్తి రసమార్గమున కున్న (పాచుర్యము, _పమయోగబావాు శ్యము నివృత్తి రననిరూపణమునందు లేదని రససమీకరణవాదములవలన తెలియదగిన సారభూతమైన తాత్పర్యము.

శాంతస్థితి కథుణరసస్థితి యైనప్పుడే రసానుకూలస్థితి ; ఆది అహంకార

రసమైనప్పడే రస్మపవృష్తి , అది వికాసరూపమున చర్వ్య ్యమాణ మైనప్పుడే రసానుభూతి , ఆనందమున పర్యవసించినప్పుడే దానికి (బహ్మానంద సబ్రహ్మ చారిత్వాధికారపై ప్తి.

ఇ ట్లస్వయించుకొౌనినప్పుడే సమీకరణవాదములకు సమన్వయసిద్ధి,

ఈ సమన్యయముతో సాగినిప్పుడే రసవిమర్శకు (ప్రయోగసిద్ధి ॥

ఒప రసానాం రనః “సాథ్యో హి రసః! అని నన్నయభట్టారకుడు, రసము కవిచేతను, సహృదయునిచేతను సాధింపదగినది. సాధించుట సాధనవ్యాపొరమువలన కలు గును, సాధన యెచ్చట కలదో అచ్చట సాధకుడు -సాధనావ్యాపారము, సాధ్య సాఇాత్కారము, సిద్ధి అను నంళము లుండును, రసము సాధ్య మగుటవలన సాధకుడు సహృదయు డగుచున్నాడు. అతనికి సాధనావ్యాపార మేర్పడు చున్నది సాధన చేయిటకు సాధకునకు అధికార మవనరము, భరతాబార్యులు నాట్యశాస్త్రమున కేక్షకాధికారము నిట్లు నిర్దేశించిరి. “అవ్యగైై 9 రిర్యదియైః శుద్ధ ఊహాపోహ విళారద: త్యక్తదోషోఒ నురాగిచ స నాష్యే [పేక్షకః స్మృతః యస్తుహ్టై తుష్టి మాయాతి కోకే కోక మువైతిచ [క్రుద్ధః శకోధే భయే ఫీతః స శేః ేషక స్మతజికి ధ్వన్యాలోక లోచన కర్రయు సహృదయలక్షణము నిట్టు నిరూపించినాడు- “యేషాం కావ్యానుశీలనవళాత్‌ విశదీభూతే మనోముకురే వర్ణనీయ తన్మయీ భవన యోగ్యతా తే హృదయసంవాదభాజః సహృదయాః౫ రస సాధన ఇట్టి అధికారము గల సహృదయుడు రసమును సాధింప యత్నించును. సాధనలో అతనికి సాధకము వృదయమ. విభావాదులు నిమిత్తములు, అభినవ గుప్తుడు వ్యాఖ్యానించినట్లు. “విభావ మనగా విభావన వ్యాపారయు క్రము, విభావన మన సొమాజికుల హృదయములందు వాసనారూవముగా నున్న రత్యాదుల నాస్వాదయోగ్యములుగా జేయు వ్యాపారము నాయికానాయకులే | ఆంధ్రళబ్ది చింతామణి. £. నాట్యశాస్త్రముం ఓ? అధ్యా 49, 6౨9 ల్లో, (| లిం అనందవర్ణనుని ధ్వన్యాలోకము- లోచనవ్యాఖ్య- అభినవగుప్తుడు,

రసెనాం రసః 101 కదా; వషపథమమున సహృదయుని రత్యాదు లుద్చుద్ధముగా( జేయువారు. కావున నీ వ్యాపారము విభావనము అచి గలది విభావము. ఆవాననారూప రత్యాదుల ననుభవింప( జేయుట యనుభావనము*, అది గలది అనుభావము, కావ్యమునందు రత్యాదులను విశేషముగా నంతటను సంచరింపంజేయుట ((పస రింపంజేయుట) వ్యభిచారణము, అడి కలది వ్యభిచారి భావము. సంచారి భావము నకే వ్యభిచారిభావ మనియు నామాంతరము.*క విభావానుభావ వ్యభిచారిభావ ములు సంయోగము చెంది స్థామిభానములను సామాజిపని హృదయమున కాస్వాదయోగ్యములుగా నొనర్చును, వాని చర్వుణమువలన రసానందముకు సహృదయుడు పొందుచున్నాడు కావుననే ధనంజయాదులు- “విభావై రనుభావై శృ సాత్ర్వికై ర్వ్యూభిచారిఖి! ఆనీయమానః స్వామత్వం స్టాయీభావో రసః స్మృతఃళ్‌ అని, స్థాయిభావమే రస మగునుగాన దానికి రసనంజ్ఞ నొప్పుకొనినారు. వీరందరు “*విభావానుభావ వ్యభిచారీపరి వృతః స్థాయిభావో రసనామ లభతే'”= అను భరతమతము సనుసరించినవారే. రససాధన మొక సాహిత్యయోగమువంటిది. సహృదయు డీ యోగ మార్గమున మొదట సాధింపదగినది స్థాయి. విభావాదిజన్యమ. లైన వ్యభిచారు లచే పరిపుష్ట మయ్యెడి స్థాయి నత డుపాసింపవలెకు. స్థాయిభావనము భావో త్పర్షరూప మగు మనోవృ త్తి వ్మికియారూపము లైన సంచారులకంటె నది సత్త్వాతిరేక ముతో కూడుకొనినది, స్టాయిభావ విశిష్టస్థితినిగురించి వివిధ లాకణుకిలు వివేచించినవిధ మీయంశమను స్పష్టము చేయగలదు. నరులలో నృపతి, శిష్యులలో గురువువలె సర్వభావసముదాయములళో మహనీయమైనది.? రాజు తన విరోధులచేతను, మితులచేతను భంగపడక నుచితరీతి. _బజలను 4ఉ కావ్యాలంకార సం్యగహము- సః, నూ కా. పుట 851, 5. దళరూపకము 6, “స్థాయీ స త్ర్వాతిరేకేణ (పయోకక్తవ్యః _పయోక్షృభిః సంచార్యాకారమా(తేణ స్థాయీ యస్మాదవస్థితాః” 7, “యథా నరాణాం నృపతిః శిష్యాణాం చ యథా గురుః ఏవ౦ హీ సరన్షభావానాం శ్‌ ఛంంంరా గా న్‌ త మ! న

102 రసోల్దాసము హైలించుచు, అతిరస్కృతమూ్షియై వారందరివలన సేవలుగొనుచు, తన (పభుత్వమును నిరాటంకముగా చిరకాల మెట్టు సాగించునో ఆఅఫ్లే స్థాయిభావము విభావానుభావాదుల నంబంధము కలిగి (వాసివలన వ్య క్రముచేయబడి) సజా కీయ విజాతీయ భావములచే భంగపడక రసన్ఫూర్తిసర్యంతము చిరకాలము సహృదయుని హృదయమున నిలచును. “సామాజికానాం వాసనామాపేణస్థితః స్థాయిభావళి (251) అని కావ్యానుళాసనక ర్త. వాసనారూపమున అతి నూకు రూపముగ ఆవస్థితము లయి అవిచ్చిన్న (పవాహరూపములుగా నుండునవి స్టాయిభోవమ లు 9 ఆధిక విబావములనలని అభివ్య క్రము లగుచు, కావ్యారంభము. నుండి చివరివరకు స్థిరరూసమును దాల్చిన భావమే స్టాయిభావము. “తత జ్మిపదింధం స్థిరత్వా దమీషాం భావానాం స్థాయిత్వమ్‌- ఆని రసగంగారకర్షం సజాతీయ విజాతీయము లైన సంచారులచే వరివుష్టి నొందెడి స్థాయిని సహృదయుడు సత్వగుణో పేతుడ్లై సాధించి దానిని అవిచ్చినధారారూపముగా కావ్యాంశమువరకు హృదయమున ధారణ నేయ సాధన మతనికి రసయోగమున మొదటి మెట్టు. దీనిసాధనలో సహృదయుడు గమించు అవస్థలు- తాదాత్మ్యము (16590, సాధారణీళరణము (౮౧1౪ఆ:111526100) సహృదయడు సాధించు రండవమెట్టు స్థాయిచర్వణస్థితి. స్థాయీఖావ ములు న్వభానముచేత నుఖదు॥భాత్మకములు, 'స్తాయీభావః (శితోత్కర్లో విభావ నా థి వ ననన కనక. న క నడు క 8, “బిరం చి్తేఒవతిస్ట్రన్టే నంబర్భ్యంలేఒనుబంధిభిః రసత్వం యే (సవద్య వన్డే (వసిర్ధాః స్ట్థాయీనోఒ్యతతే కి స డ్‌ంరాం రు10, *'సజాతీయ విజారీదై. ఆతిర స్కృృతమూ దర్హిమాన్‌ యాన్మదనం వర్తమానః స్టాయిభావ ఉదాహృతః- దశ. రూం “అవిరుద్ధాన్‌ విరుద్ధాం శృ భావాన్‌ యో వళతాం నయేత్‌ నురాజేవ విరాబేత స స్థాయీభావ ఉచ్యలే- సా కొం క్షం “విరుద్ధ రవిరుద్థె ర్వా భావో విద్భిద్యతే నయః ఆత్మభావం నయత్యన్యాత్‌ స స్థాయీ లవణాకరకిం దశ రూ, కీలక క, “వానసనారూపతయా అతి నూక్మరూపేజ అవస్థితః ఆవిచ్చిన (ప్రవాహ; స్థాయిభావాఃిం గుల్‌ కీకర్‌.

రసొనాం రన? 109 వ్యభిచారిభిః, స్పష్టాన భావని శ్చేయః నుఖదుఃథాత్మ కో రసః అని నాట్య చర్పణక ర్త కావ్యఎనము నుఖదుఃథాత్మక మని నసంభావించినాడు “రసా హి సుఖదుఃఖావస్థారూపాః” అని భోజుడును, 'కరుణామయానా మప్యుపాదేయత్వం సామాజికానాం రసన్య నుఖదు:ఃఖాత్మకయా తదుభయ లక్షణత్వేన ఉపపద్యతే అని ర్ముదథట్టును - ఇట్లే కారదాతనయాదులును ఈయభ్మిపాయము.ను వ్యకి కరించినారు. కాని, లౌకిక కారణకార్యరూపములగు శోకహర్షాదులు కావ్యమున __ నలౌకిక కారణకార్యరూపముల్లై హర్షమునే కలిగించు నని సాపాత్యదర్శణ కారుడు నుడివియన్నాడుం “హేతుత్వం శోకహర్షాదే ర్లతేభ్యో లోక సంయశయాత్‌ శోకహర్షాదయో లోకే జాయంతాం నామ లౌకికాః ఆలౌకికవిభావత్వం [పా ప్తేభ్యః కార్యసంశయాత్‌ సుఖం సంజూాయతే తేభ్యః నర్వేభ్యో౭౬ వీతి కాకతి స్థాయిచర్వణస్థితియందు సుఖదుఃథాత్మకము లైన స్ట్థాయిభానములు పర్యంత మున ఆనంద్మపదములై ఆస్వాద్యమానములగు అవస్థ భాసించునని తాత్పర్య ముగా [గ్రహింపదగును.. దీనినే రసస్థితి (172౧506046౧0) అని. పిలువ వచ్చును. ఇట్టి స్టితియందు స్థాయితో కూడిన హృదయము ఆనందముతో కూడిన ఆత్మయు పనిచేయుచుండును బా హ్యేయ్యదియ్యపవ్ఫత్తి యిందు లేదు, ఆనందరూపవమగు ఆత్మయొక్క చిత్మళహృదయమునందు (_పతిబింబించ్చి త(త్పృతిబి వితములై న సుఖదుఃఖాత్మకములై న స్టాయీభావముల నానంద మ్యుదితములుగా జేయచుందును. ఉత్కర్ష భావరూప మైన స్టాబికి ఆస్వాద యోగ్యమైన ధర్మ వట్టి ఆనందము. స్థామిచర్వణము.వలన ఆశందపర్యవ సాయి యయిన రనస్థితిని సహృదయుడు సాధింపగలడు, అట్టి రనస్థికి చివరి దైన మూడవమెట్ట.. దినిని బ్రహ్మానందసబహ్మచారి యైన అలౌకికానంద మని లాతణికులు పేర్కొానియున్నారు. ఇదియే సాధ్యమైన రసము ఆనంద(త్రయము _- రసానందము : లోకమున (పతిజీవియు ఆనందార్థి. ఆనంద మాతనికి మూడువిధము లుగా సాధ్యమగుచున్నది. ఒకటి విషయములవలన కలుగునది- ఇది విషయా నంద్రము- లేక- లౌకికానంచము. ఇది భౌతికము. రెండవది బుడ్ధి- లేక-

104 రసోల్లాసము జానమువలన సౌధింపదగినది- ఆది (బ్రహ్మానందము -లేక్ర ఆత్మానందము. గది ఆధ్యాత్మికము. ఇక మూడవది మనన్సుచే సాధించు నలౌకికానందము ఇది రసానందము స్వభావమచే నిది పాతిభాసికము. విషయానందము వైకల్పి కము, అనిత్యము సుఖదుఃకాత్మక మైన లోక్కపవృ త్తి న్నాళయించిశ విషయ మలు సుఖదుఃథాత్మకము లైన అనుభూతుల నందించును ఇట్టి సుఖదుఃథాత్మక మైన లోకవృ త్తమునందు విసిగి మనోవిక్రాంతిని కోరువాడు కళామార్గము ననుసరించి రసానందమును సాధింపయత్నించును. లేదా జగ(త్చవృ త్రియందు విర్నక్తికి భజించినవాడు (బహ్మాసండలబ్దికై ఆత్మయోగము న్మాశయించును. రసానందము ఇచ్చా క్రియాత్మకవృ త్తు లజగిన మనన్సుయొక్క జ్ఞానవృ్రిచే ననుభవింపబడును. (బ్రహ్మానందము మనస్పంబఎధము లేని బుద్ధితో ననుభవింప బడును. అట్టి బుద్ధినే (ప్రజ్ఞ యని యందురు. అట్టి పజ్ఞను సాధించుటయే “ఉన్మసీభావి మనియు, అమనస్కయోగ మనియు తాత్వికులు పేర్కొ ందురు. అట్టి యవస్థయందు బుద్ధి యమనస్కమై ఆత్మవ్యా వ్రమగును. అందు స్వానం దము (పతిబింబించును, “అత్మాభిమ ఖ ధీవృత్తా స్వానంద। (పతిబింబతి"10 అని వేదాంత పంచదశి. ఆత్మానంద మతీంద్రియము, నిత్యము, నిర్విషయము, నిరతిశయము నయి వరలుటచే బుద్ధిగాహ్య మగుచున్నద్‌ నుఖ మాత్యంతికం యృ్షత్‌ బుద్ధి గ్రాహ్య మతీంద్రియమ్‌11 బన్సి భగవద్గిత కాన్మి రసానందము ఇం[దియ మనో[గాహ్యము అగు కావ్యార్థములవలన జన్విచినదియు, అంచును అంతఃకరణవృ త్రీ [పధానముగా కల్గినదియ, సర్వావస్థలయందును. నిత్యమై యుండు. నలౌకికనుభవముతో కూడినదియ నగుచున్నది. ఇట్టగుటవలన - విషయోనందమకంటె రస్తానందవము భిన్నమని స్పష్టము. రసము అలౌకికము లగు విభావాదుఇచే నిష్పన్న మగుచున్నది కావున లౌకిక మగు విషయానందము కాజాలదు విషయానందముకంటె ఆలౌకికమై మనోజ్టాన వృ త్రితో ననుభూతమగు రసినందము అమళన్మ మగు [పజ్ఞతో ననుభవింప బడు అఆత్మానందము. నకు స్మబహ్మ చారి యనుట సమంజసమే, అల్జిమరాజు తన రసరతృప్రదీపికతో రసానందము (బ్రహ్మానందము

నకును, విషయానందమునక్సన్న మధ్యస్థమెన దని పేర్కానెను.

11. భగవద్గీత 6అ. ౨1 ల్లో

రసానాం రసః 05.

"సుఖం డ్విధేవ కథితం నిత్యానిత్య 'విభేదతః

నిత్యం (బహ్మస్వరూపం హి అనిత్యం విషయోద్భృవమ్‌.

'కేవలం యోగిఖి ర్గమ్యం (బహ్మానంద మయం విదుః

,(వచారో విరల _స్తస్య లోకేన్యిన్‌ విషయోన్ముఖే.

యత్సుఖం విషయోళత్ణం హి నానారుచిసమా శ్రయమ్‌

తదేవ బహుధాభిన్నం [పాన్సే న్నైవాతి నుందరమ్‌.

ఈ6సరూపం సుఖం యత్తు తద్ధ్యయో రపి మధ్యమమ్‌

అనిర్వాచృ్చతయా యత్తు పూర్వాచార్డ్యె ర్నిరూవితమ్‌.

శస్మా దసారే సంసారే సారరూపో రసో మతః

యత ప్రీతిః నువిపులా వర్ధతే చ దినే దినే.”!8 (బహ్మానందము ఏకరూపముగా నఖండముగా అ్యపమేయమై యుండును. రసా నందము రత్యుత్సావిది రూవములగు వివిధస్థాయిచి త్తవృత్తులచే వివిధముగా గోచరించును. _బహ్మానందమునందు అత్మేతరము గోచరము కాదు. రసాను భూతియందు రత్యాదిచి త్సవృత్తులతో నుపపాత మగుటచే నాయా రనములు గోచరించును స్థాయి. చర్వణపర్యంతవా[ప్పమైన ఆనందము తెలియబడుచుం డును. ఇదియే _బహ్మానందమునకును, రసానందమునకును గల భేదము. అల్హమ రాజు 'బహ్మానందము యోగిగమ్య మనియు, రసానందము సహృదయగమ్మ్య మనియు పేర్కొనుచు, అసారమైన సంఫారమునందు స్నారరూప మైనది రస మని పేర్కొనుట గమనింపదగినది. లోకులు యోగు లగుట కష్టసాధ్యముూని, రసయోగు లగుట సౌధనసులభము. అందువలన అనందార్డి యైన జీవి సాధ్య మైన రసమును సాధించి (బహ్మానంద స్మబహ్మచారియైన రసానందము ననుభ వించి రసయోగి యగుచున్నాడు. ఉత్సాహము రససాధనమునకు మూల(ప్రకృతి :

రసమును సాధించుటకు సృదయము సాధక మంటిమి ఇది ఖడ్గాదుల వలె జడమైన ఉపకరణము కాదు. భావోదయస్థాన మైన చైతన్య కేందము* దానికి శక్తి కలదు ; వృత్తి కలదు. జ్ఞానేచ్భాకియాశక్తులు దాని శక్రిసముదా యము*ఇచ్చ-వి(క్రియా రూపములైన సర్వభావములకును సముదృవమూల హేతువు;

12. రసరత్నపదీపిక, పథమ పరిచ్చేదము. శ్లో. 10- 15

106 రసోల్లాసము (క్రియాశక్తి సర్వభావ్యపకటనశమర్థము ; జ్ఞానళ క్షి ఇంటద్రియానీత జ్ఞాననంపుటీ కరణ రూపమే కాక, ఆత్మళ క్రి పేరితమైన బుద్ధియొక్క నిశ్చయజ్ఞాన | పతి బింబ సాధువు. ఇట్టి ళక్తితయపిశిష్ణ్ట మైన హృదయమునకు వృత్తి కలదు ఆ వృ్తిచే నది రసమును సౌధించును సాధన కుపకరించు మనోవృ తి ఉత్సా హము, అనగా రససాధనయం దుపకరణ మైన హృదయము తనగైన సహజ వృత్తి యగు ఉత్సాహముతో రజ_స్టమోగుణముల నధిగమించి సత్త్వ స్థితిని సెధించి,సాధారణీకరణమ ను భజించి, తన్మయీభవనయోగత సంతరించుకొని విభావాదిజన్యమైన స్థాయిని రమించునన్న మాట 1 దీనినే ఆస్వాదన మని పిలచె దము. సుఖదుఃఖాత్మకము లైస స్థాయిభాసముల నాస్వాద మభుకములుగొ నొనర్చుకొనుటకు తనయందు ,ప్రతిభింబించు ఆత్మచిత్కళను సంవదించకొని రసానందస్థితిని సాధించు నవ్నమాట 1 ఇది ఉక్సాహాత్మకమైన ఉత్తమన_త్హ్వ 'వనృతి ఇట్టి పవృత్తియే లేవిచో రససిద్ధి లేదు. రససాధనకు, రనసిద్ధికి హృదయముయొక్క వృ త్తి-లేక.వ్యాపా రము-లేక-(పవృత్తి మూల(పకృతి యని దీని తాత్పర్యము, అది ఉత్సాహాత్మక మనుటలో వి(ప్రతిపత్తి యుండరాదు. ఉన్నచో చోసాధ్యో హీ రసః” అను నూ(మే నిరర్ధకము కాగలది. “ఉత్సాహ? సర్వకృత్మేమ సత్వరా మానసీ కియా” అని కారదాతనయుడు. పేర్కొనినాడు జ్రానేచ్చాకియాశక్తులకు [వచలింపజేయ సత్వర మాననవ్యాపారము ఉత్సాహము, ఇచ్చనుండి భావ ముత్థితమగుటకు గాన్మి భావము చేష్టిలవలన పకటిత మగుటకుగాని (వకటిత మైన భావముమ (గ్రహించి తన్మయీభవనయోగృతను సాధించుటకుగాని ఉత్సా వోత్మకమైన సత్వరమానస ప్రవృత్తి అవసరము ళ క్తి వ్యాపారముచేత వ్వైతన్య శిలమగును. వై తన్యాశయము శ్రి, శ_క్రివ్యాపారము చైతన్యము. ఉవఎషత్తు థ్రీ శ క్రిసృత్తాత్మక మైస మనస్సును [పకృతి అని పేర్కొనినవి. “మనః పకృతి రిత్యుక్తః మనోజ్ఞానసం మనః కియా మన ఇచ్చా మనస్సర్వం” అని శతి మతము. భరతమహార్షి ఉత్సాహస్థాయి యైన వీరమును. నిర్దేశింయచు “అథ వీరోనా మోటత్తను పకృతి రుత్సావిత్మకఃళొ అని నిర్ధేశించినాడు. భంగ్యం తరమున “పరిపూర్చోత్సాహ! సర్వేంద్రియాణాం (వహర్షో వా వీరః” అని రస శరంగిణీక ర్త భావించినాడు. సత్త్వగుణో పేత మైన పకృతియే ఉత్తమ(స్రకృతి.

రసానాం రనః 107 రనసాధనియందు చిత్తము సత్త్వము న్యాశయించుటచే దానిని ఉత్సావిత్మక మైన ఉత్తమ్యవకృతియని సంభావించుటకు వీలగుచున్నది. జ్ఞానేచ్బాకియాశక్తుల వ్యాపారశీలనునే [పవృ్తిగా పచరించు మానన్యకియ ఉత్సావహాత్మక మనుటచే నర్వేంయదియ్యవహర్షకు కారక మగుచున్నది- కావున రసోక్మఖమై స్నాగు సర్వ మానసవ్యాపార మంతయు సాధనాత్మక మైన ఉత్సాహ్మపవృ త్రిరూవ మగుటచే సర్వరనములకునుు ఉత్సాహము మూల(ప్రక్సతి యని నిర్ధారిత మగుచున్న ది. శారదాతనయుడు ఉత్సాహశబ్దమును నిర్వచించుచు, “ఉ త్తం[దతా మభిభవ త్యత ఉత్సాహ నిర్వహ: ఉత్సాహ్యతే చోత్పహతే ఉత్సాహయతి వా భవేత్‌”1 అని వేర్కొనినాడు. తం్యదతను (తూగుట,. కునికిపాటు పడుటలను) అభిభ వించునది (తికస్కరించునది తెగడునది) ఉత్సాహ మనియు, ఈ పదమునక్షు ఉత్సాహమును పొందుట. ఉత్సాహపెట్టుట, ఉత్సాహపడుట అను నర్ధములు కల్గుననియు దెల్పినాడు. తం(ద్రతాభిభవము తమోగుణనికాకరణమును సూచించు చున్నది. ఉత్సాహమును పొందుట యనునర్థ్ధము విభావనాది వ్యాపారములకు వ్యంజింపజేయు చన్నది. ఉత్సాహపెట్టుట యనునర్థము శక్తి[తయ[పచోదన శీలమును సూచించుచున్నది ఉత్సాహపడుట పృదయనహజ వ్యాపార ధ్రర్మ మును ధ్వనింపజేయుచున్నది పై పచ్చు త్యత్పవృ త్తి మెరపువల్నచకచ్చక్రితమై తరళనుందరమై నిరంతర (సవాహరూవమై తేజోమయమై. సర్వకార్యములందు సత్వర(పసార [కియాలకష్షణ నంశోభితమై యొషప్పు నను తాత్పర్య మేర్పడు చున్నది. ఇట్టి మానసికవ్యాపారము సర్వరససాధన (_వవృత్తికి [పాషభ్దూూ మనుటలో సంశయ ముండుటకు వీలు లేదు. ఇట్టి ఉత్సాహ ప్రవృత్తి సామాజిక హృద -.పమునందు రససాధనావ సరమున నిలుచు స్థాయి. అనగా నహృదయ రనసాధనవ్యాపారము ఆల్రౌక్రిక్ర విభావజన్మ మగుటచే. రసనామయోగ్య మగచున్నది. అనగా నది వ్రీకర్రన నష్టము. వీరము సర్వురసములకును రనతప్పమును గల్పించు స్థాయిరనము. ఇటి ట్‌ స్థాయిరస మైన వీరము లేనిదే రసభావాఖివ్య క్రియ, భావోన్మీలనమనన్లు,' నానా నాయ నల వర న 14, భావ్యవకాళము - అధికరణము ౨. పుట ఈ,

108 రసోల్లానము $త్కర్జావస్థయు, స్థాయిచర్యణదశయు, శృంగారాదిరసానుభవస్థితియ. లేవని కాత్సర్యము, అందువలన వీరమే *రసానాంరసః” అని సంభావింపదగి మున్నది.

ఆయినచో= నవపధరసములలోని వీరమే ఈ వీరరస మని భావించుట పౌసగునా * యను 1పళ్న యుదయించున. దాని నిట్టన్వయింపవలెను ; సహృదయ రససాధన్యప్రవృత్రియందలి వీరమును, కావ్యరస మగు వీరమును ఒకటి యనుట లోకవ్యవహారమును బట్టియు, స్థాయిస్వభోవభేదమును బట్టియు పొసగదు. కాని, (ప్రవృ్తిచేత రెండును సజాతీయములే. ఎట్లనగా రామాదుల నాశ్రయించి (పన ద్రిల్లెడి స్థాయి యైన ఉత్సాహము సహృదయ.నిచే దర్మ యుద్ధ వీరాదులుగా నాస్వాద్యమాన మగుచున్నది, దాని నాతడు తన్మయీభవన యోగ్యతచే సంవాదము చెంది అనుభవించుచున్నాడు. ఇది కావ్యవిభావాది ఆన్య మైన రసము, నవరసములలో నొకటి. కాగా, సహృదయుడు రసానందముకు సాధించు వ్యాపారమునందు వివిధస్థాయిభా వములను చర్వణము చేయు నుత్సాహ (ప్రవృత్తిని వెలార్చుచున్నాడు. దానివలన నాతడు సర్వువసముల నాస్వా దింపగలుగుచున్నాడు నాయక్కాశిత మైన ఉత్సాహస్థాయి. నిమిత్తముగా సహృ దయ డనుభవించు రసము నవరసములలోని వీరము. నాయకాదుల నాశ యించిన ఎబిస్టాయిభాన మైనను నిమి_త్తముగా గొని సహృదయుడు సాధించు రసము = మూలప్రకృతి యైన వీరము. ఇట్టనుటచే- “ఏకో రసః వీరః ఆను సమీకరణవాదమును పతి పాదించుట యగుటలేదా ? అను మీమాంస కలుగును, తాత్సర్యమున నీవాద మట్టు నృురింపవచ్చును గాని తత్త్వము నారసినచో దానికంచే భేదము గమ్య మానమగును. ఆంతియకాదు. సమీకరణవాదములలో సమన్వయింపని కొన్ని అంళముల కిది ఏకవాక్యతను సాధించును, ఎట్లన- భరతమతము ననుసరించి నాట్యమునందును, కావ్యములందును అష్టవిధ రసములు త త్తత్‌స్థాయి నిమిత్త ములుగా నాస్వాద్యమానము లగుచున్నవి, కావ్యరసము లను నామము వానికే చెల్లును. శాంతరసమును నవమరసముగా నంగీకరించినచో దానికిని అదియే స్థితి ఇక (ప్రకృతిరస నుగు శాంతమును (గహించినచో- నది రసశబ్ద వాచ మయ్యును- ఇతర రసములకంటె విశిష్టమైనదిగా అభినవగుప్తులచే (పతిపాది

రసానాం రసః శలికె శముం అది భిత్ర్తిక, మూల్మపకృతి దానియంచు వికృతిరసములు ఉపరాగము లుగా థాసించినను సహృదయ చిళ్తస్రితి కాంతమే- ఆది విరాగుల +పవృత్త్తి

యని _పకృతిరసవాదుల మతము. కొవ్యరస చర్వణమునందు. విరకక్తులు

సహృడయ (వృత్తి కతీతులు. వారికి శృంగారాదులు వికృత్మిపాయములు-

ఈ వీరరసవాదమునందు [పమాణభూతుండు సర్వరససాధన పరాయణుడైన

నహృదయుడుం అతడు నిర్వికారాత్మక చిత్తస్టితిని భజించు విరాగి కాడుం

అతనికి రసమునందు రాగము కలదు, కావ్యరసమువలన నాతడు పొండు రసా

నంద మళతని ధ్యేయము. (పకృతిరస మైన శాంతమునందు పొందు పరమా

నందము శుబకావ్యానందము కాదుం అట్టని అది (బవ్మోానందమువు కాదు, కొవ్యా

నందము నిమిత్తముగా ముముకువు సాధింపదలచుకొనిన 1బహ్మానందనయ

మైన జ్ఞానానందము. కావున, కంచము [వకృతిరస మనెడి వాదము కంటె

పీరము “రసానాం రస*ళి అను వాచము ఛిన్నము=

ఇక అహంకారరన వాదమునకును వీరరసవాదమునకును భేదము కలదు. భోజునిమతమున అత్మసమ్యగ్గుజోద్భూత మైన సాత్తికాహంకారమే సహృదయుని రసికుని జేయు గుణము* దానివలననే సర్వరసాస్వాదన (పవృ త్రి ఆతని కేర్పుడుచున్నదిం త(త్ర్పవృత్తి రససొధనకు ముఖ్యముం అహం కారము రససాధనకు మూలభూత మైన జీవసంస్కా రముగా ఖోజుడు భావించి నాడు దాని నంగీకరించుటవలన నీవాదమున కెట్టి వి్యిపతిప_త్తియును లేదు, ఆహంకారము (వవృ త్తిరూపమును భజించినచో ఉత్సాహ మగునని మామతము. రససాధనయందు. 1పవృత్తిరూపము చెందని అహంకారము నిష్పలము* ఆహంకారము లౌకికవ్ఫత్రమునందుగాని, అలౌకికమైన కావ్య జగత్తునందుగాని (పసరింపవలె నన్నచో ఉత్పావా మనెడి -వాహికయే దానికి శరణ్యము. కావున సహృదయ రససారన్మపవృ త్తిని రస్మపకృతిగా సంభానించు వీరరసవాదము శృంగారరన సమీకరణవాదముకంటె గుణసమన్విళ మగుచున్నది- ఇచ్చట మరియొక అంశము విబారింపదగియున్నది. భోజమతమున

శాంతమునకు ధృతి స్థాయి అదియు నేత్తైకరస మైన అహంకారమున కంగ మే- అహంకార (పళమనరూవమైన ళమస్థాయి. శాంత మని లాక్షణికు లెల్ల రంగీ కరించిన మతము. ఆహంకార(పళమన (పవృ త్తి శృంగారరస సమీకరణ వాదమున సాధించుట దుర్లభము కాని, వీరరసవాదమున అది సాధ్యము,

110 రిస్రోల్లాసము హైహిత్యళాస్రమునందు కాంతరసస్థితిని నిరూపించుటలో లాక్షణికులు భిన్నమార్గముల ననుసరించుట మనము గమనింపగలము స్టాయిభావ విషయము ననే వారి కేకాభిప్రాయము లేదు. ఎన్నిపేర్ణతో ఎన్నివిధములుగా కాంతరస స్థాయిని నిరూపింప యత్నించినను, దానిని శమస్థాయి.గా సమన్వయించుకొని నప్పుడే - లేక శమమునను ఆవిరోధత్వము స్టాపించుకొనినప్పుడే - వారి కారస స్టితిని నిరూపించుట సాధ్యమైనది వారి వాదముల తాత్పర్యముసు (కోడీకరించు కొనినచో మస్‌ కిట్టు తేటతెల్బము కాగలదు. రసములందు ళృంగారాదులగు అష్టవిధరసమ.లకున్న స్థితి యొకటి, నవమరన మైన కాంతమున కీయదగిన స్థితి నురియెకటి. శృంగారాదు లహం కార మూలములు, శాంతము అహంకార(వ్రథశమన మూలము, అవి (పవృ తత్తిరస ములు , ఇది నివృత్తిరసము, స్వభావముచే నివి భిన్నము లైనను సహృదయు నిచే నన్నియు సాధ్యములే యగుచున్నవి. భోజుని అహంకారర సము నంగీక రించినచో నది కళాంతమునకు పొసగదు దానివలన రసవిమర్శలో అవ్యా ప్తిదోష మేర్పడును. రసములకు మూల ప్రకృతి-లేక-(పవృత్తి ఉత్సాహమని (గహించి నచో సత్యమనకు సన్నిహిత మగుటయే కాక సమన్వమయమనకు సొలభ్య మేర్పడగలదు* కొందరు కాంతమున కుత్సాహము స్టాయిభావ మని పేర్కానిరి దానిని అభినవగుప్ప్తుడు ఖండించుచు "న తస్య వీరే ఒంతర్భావః కర్తుం యు్రః తస్య అభిమానమయత్వేన వ్యవస్థాపనత్వాత్‌ అస్య చ ఆహంకార్మపళమనై 8 గావతయా స్థితేః1ళఅని వేరొంనినాడు. కాని ఈ వీకరసవాదము అభినన గుప్తుని ఖండనమునకు గుటి కాదు. ఎట్టన . అష్టవిధరసములలో నొకటి లైన వీరమునకు స్థాయి యైన్‌ ఉన్సాహము కాంతమునకు. స్థాయి కాజాలదని యతని మతము- దాని నంగీకరించుటలో వృిపతిపత్తి లేదు, కొని, అహంకార్మపళమ న్రైకఠూప మైన కాంతమును సాధించుటయందు మాత్రము సహృదయునకు యత్న మవసరము లేదా? ఉన్న దనుటలో ఎవరును మారుబెప్పుటకు వీలులేదు కదా 1 కావ్యనాయకాదులయందు. అహంకార్మపళమనరూప మైన శమస్థాయి హోషింపబడినచో సహృదయు డా స్థాయిని తన్మయీభవనము నొంది ఆస్వా 15. కావ్యాలంకార సంగహము -స, నూ. కా, పుట 296,

రసానాం రేసః |. దింపగలడు. తదాస్వాదన కుపయోగవడు మాననప్రవృ త్తిని మా వాదమున ఉత్సాహ మనుచున్నాము. ఆది రసాష్టకములోని రసము కాదు, సహృ్మదయరస సాధన్మసవృత్తికి పేర్పైన రసము= మరియొక విషయము _- (వవ్ఫి త్తిరసమ.ల నాస్వాదించుట యందు సహృ్మదయున శెట్టి సాధన మవసరమో, నివృత్తిరస మైన కాంతమును- సాధించుటయందును. అట్టి సాధన మవసర మను సత్యమును గమనించిశచో కొన్ని చిక్కులు తొలగిపోగలవు. అట్టియెడ సర్వరన మూల్ముపకృతి యైన వీరము (పకృతిరససాధనమునందు [పవృ త్తివీర మనియు, శాంతరససాధవన మందు నినృత్రివీర మనియు సంభావించుట సమంజసము= అప్పుడు థోజుని అహంకారరసవాద(పయోగమునందున్న విిపతిపత్తి ఈ వాడమున నివారింప జడినదని స్పష్ట మగను. శృంగారాది రసముల నాస్తాదింపనలిగిన సహృదయుడు కాంతరస - మును పొందజాలడా ? _ పొందజాలడని అఖిసవగుప్తుని యభిమతము, భర తుడు అష్టరసములను నిర్దేశంచుటలోకూడ ఆత్ర భావించియుండవచ్చును. కాని, నవమరసముగా కాంతము నంగీకరింయ లాతణికులు భరతరసవాదమున కను కూలముగా దానిని సాధించుచున్నారు. కాంతమునకున్వు మోక్షమునకును ముడి "పెట్టు వాద మీ సమన్వయమునందు కొన్ని నమన్యలను తెచ్చిపెట్టినది. మోక్ష సాధనము అలౌకికరస్యపవంచమునకు సంబంధించినది కాదు. ఆది ఆభ్యాత్మి కము. దానిని రస్మపవృ త్తికి సంధించినచో రసవిమర్శలో సౌంకర్య మేర్పడున్ను, వీరరసమతమున శృంగారాదు లెట్లు సాధ్యములో - నహృదయునకు కాంతము కూడ నళ్లే సాధ్యము, వీరరసవాదమున సర్వరససాధన (పవృ తియెన సహృదయునియందలి ఉత్సాహము రసానుభవమూలక ౦దము. దీనిని గసమని వ్యవహరించినను పవృ త్రియని పరిగణించుచున్నాము. ఇది రసములకు (మూలమైన) రసము. స్థాయి భావచర్వణమునందు సహృదయ సంస్కార రూసఖావాభివ్య కీని ఆత్మయొక్క | ఆనంద చిత్మళా పతివింబన వ్యాపారాను హల్యతను సాధించి కావ్యరసముల నాస్వాధయోగ్యములుగా నొనర్చి రబస్థితిని కలిగించు మనోవ్యాపార మీరపమ్షుం సర్వకాస్యర సములకు సహృదయ చి త్తమషేత్రమున ర సత్వసిద్ధిని సాధించు సాధ

[19 ళసో ల్లాసము నము ఉత్సాహస్థాయి యైన యీ వీరము. సహృదయ హృదయస్థాయియైన ఈ ఉత్సాహము సాధ్యము లైన రనములయొక్క_ అస్తిత్వమునకు ఆదిము* ల మగు చున్నది. దీనిస్థితి రససాధస వ్యాపారమునకుమా[తమే పరిమిత మగటచే కావ్య రస విమర్మయందు దీన్నిపస్తావనము నిత్య మగుచున్నది. ఇది అలౌకిక మానస వార్టపారము కొని, లౌకికము కాదు, ఆధ్యాత్మికము కాదు; తదుభయమధ్యస్థ్ర మును కాదు. కరుణాద్భుత రససమీకరణవాదములందు చిత్త [దవ వికాసస్థితు _లను రసము లని పేర్కొనుట యైనది. వీరరసళాదమున రససాధనలో హృద యము పొందు అవస్థలుగనే అవి గుర్తింపదగినవి. అట్టగుటచే నా మాస్థితులను సాధించుయత్నవిశేష మైన చిత్తపనృ్తి రసనామయోళ్య మై ఆ వాదము లందు కానవచ్చు విప్రతిపత్తులను తొలగింపగలుగుచున్నది. ఇట్లు వీరరస వాదము మిగిలిన సమీకరణవాదములకం టె భిన్నమై నిలువగల దనుటలో నను మానము లేదు. రసానాం రఫః- అనుటచే వీరము కావ్యరసస్థితిని రాణింపజేయు రన మని భావింపదగియున్నది. సాధ్యము ల్లైన రసములకు సాధనమైన హృద యముయొక్క సాధనోత్సాహ్యప్రవృషత్రి రసము- సర్వరసానుభవస్థితికి మూల కంద మగుటచే ఆది రసములకు(మూలమైన)ర నమని చెప్పుటయైనది.దీని నేకైక రస మనుట లేరు మేము, శృంగారాదుల రనస్థితిని మన్నించుచున్నాము కనుక. కాంతరసవాదములోని [పకృతిరసము వీరమువలె అలౌకికము కాదు శృంగారరనవాదములోని అహంకారము వీరమువలె [వవృ్ఫ త్రిదూపము కాదు. కరుణములోని దవస్థితి సంస్కారమే కాని సాధన్నపవృ త్తి కాదు. అద్భుతము అవస్థయే కాని (స్రవృత్తి గాదు, ఇవి మిగిలిన రసములసి వికార, వివర్తరూప ములుగా గణించునే కాని వాని కావ్యరసవ్య కిత్వమ.ల నంగీకరింపవు. తన సాధనవలన ళ్ళంగారాదులకు రనత్వస్థితిని సంతరించు మానస్మకియ వీరము

• ఇది రసముంవెంట నడచి వానిని సాధించునది; కాని, తానే రసమై తనయందు మిగిలినవాని నన్నింటిని విలీన మొనర్చునది కాదు. దీని నిట్లు చెప్పిననే రస విమర్శ కుదురును, “ఏకో రసః" అనునప్పుడు వివిధరసముల (పయోజన మేమి ? కాంత రసవాదమున నవి వికృళులే కదా! వికృతిరసములందలి రమణము దానియందు

రసొనాం రసః శ18 లేదు. విర్నక్తిని కలిగించుట కవి తోడ్పడునంతగా రసానందానుభవస్థితి కవి తోడ్చడునవి కావు. అహంకారరనవాదమునం దవి త్యదసపోషకములుగా నిల చునే కాని స్వీయ్యపతిపత్తితో నిలిచి సపృదయ హృదయావర్ణ్డకములు కాజా లవు కదా : కరుణమునం దవి [దవించి తమ వ్య క్రిత్వమును గోల్పోవుచున్నవి. ఆద్బుతమునం దవి వికాసస్థితిని కలిగించు నుపకరణము లగుచున్నవి

రసములకును, చతుర్విధ పురుషార్థసాధశకును ముడివెట్టి సమన్వ యించు పద్ధతి యొకటి కలదు శృంగారాదులు [త్రివర్గసాధనకును, శాంతము మోషసాభవకును తోడుపడునవి యని ఆ వాదతాత్పర్యము దీనియం దొక స్పష్టమైన ఆవగాహన మవసరముం పురుషార్థసాధనము వేరు , రససాధనము వేరు. కావ్యరసముల ననుభవించు సవృదయుడు పురుషార్థ సాధనము చేయుట లేదు. కావ్యార్థములనుండి పురుషార్థ సాధనకు వలసిన వ్యుత్పత్తి నతడు సాధింపవచ్చును. ఆ వ్యుత్చృ త్తికిని, అతని రసానుభవసిద్ధికిని సంబంధము లేచు. రసికుడు రమణిని కూడుటయాదు రతికళాపరిజ్ఞానమును సంపాదింపవచ్చును. కాని, ఆతడు పొందదలచినది రతిసుఖము. ఆందు అతని పరిజ్ఞానమును సుథాను భూతిగా చెప్పజాలముకదా | అస్టే సహృదయుడు రసమును సాధించుటయందు రసానుభూతియే ధ్యేయ మగునుగాని, పురుషార్ధసాధనము కాజాలదు. అయినచో నది అలౌకికమైన రసవ్యాపార మనిపించుకొనదు అందువలన ఈ వీరరసవాద మున రసానుభవమే ధ్యేయము. దానిని సాధించువాడే సహృదయుడు.

కావ్యముఅందు చతుర్విధనాయకులు సాధించెడి పురుషార్హములకు సంబంధించిన యితివృ త్తీములు వర్ణింపబడవచ్చును నాయకాశితమైన స్థాయియే రసముగా చర్వ్యుమాణ మగును కదా ' అప్పు డెట్లన్వయింపవలె నను అనుమాన ముదయింపవచ్చును* దానికి సమాధాన మిది 2 కావ్యనాయక జీవితమునందలి పురుషార్థ సాధనలో _సతీయమాన మగుచున్న భావ్యప్రపంచమే స్థాయికాగలదు. సాధించెడి [పయోజనము కాదు శ్ళంగారమున కామము పురుషార్థము. తత్సా ధనమునందు నాయకునిరతి స్థాయి సహృద యుడు రతిచర్వణమువలన రససిద్ధి పొందునుకాని నాయకుడుపొందెడి నాయికాసంభోగసిద్ధ్‌ వలన కాదు. సాధారణీ కరణమువలన నాతడు రతిభావచర్వణమునందు మాతమే లగ్నమగుచున్నాడు. [పాతిభాసికమైన రసవ్యవవారమున పురుషార్థసిద్ధి సహృదయుడు పొందడు , అతనికి దక్కునది రససిద్ధి మ్మాతమే !

114 రసో ల్లాసము సహృదయహృదయస్థాయి యైన వీరము వలన పురుషార్థసాధన మగు నని భావించినను వానిస్థితి యిట్టుండును ధర్మమనగా చిత్తపవృత్తి ధర్మము = అనగా ' ఉత్సాహపడుట, కామము సాధనేచ్చ. అర్థము రసము, మోక్షము- పాయిభావముల సుఖదుఃఖస్వభావములను పరిత్యజించి ఆత్మకళానందభిందువు సందు పర్యవసింపజేయుటవలన రసానందము నాందుట “తతో ఒర్థకామయో ర్థర్మమూలకత్వాత్‌ ధర్మపధానో వీరః” అని అభినవగుప్తుడు వీరమునకు నిర్జే శించిన లక్షణమును దీని కన్వయించుకొనినను “ఉత్సావాయతి” అను (ప్రవృత్తి సహృదయస్థాయికి ధర్మ మగుటచే తన్మూల మైనవే సాధనేచ్చయు, రసము నగునని తాత్పర్య మేర్పడగలదు. నవరసములలోని వీరము ధర్మమూలము, సహృదయస్థాయియైన వీరము ఉత్సాహధర్మమూలము. అట్టి ధర్మోత్సాహరూప మైన సహృదయ,[పవృత్తి “రసానాం రసః'' అనబడు వీరమని పిండితార్థము, కావ్యరసమైన వీరము ; భరతుడు రసత్వము నందగలిగిన భావములను స్థాయిభావములుగా 'పేర్కానెను, తదసనామములను నిర్జేశించెను. వానిలో కావ్యములం దంగిరసము లుగా నుండదగినవి శృంగారవీరము లను మహర్షిమతమను లాక్షణికు లంగీిక్ష రించిరి శృంగారవీరములలో శృంగారము మొదట నెందులకు చెప్పబడినది యనగా = “లోకమునందు. శృంగారము సర్వప్రాణి సాధారణము దీనివలన సంసార మేర్ప్చడును. తదశణమున వీర మావళ్యకము'" అని కొందరును, “కామము సకలజాతి నులభము. అది అందణకును హృద్యమైనది. అందుచే శృంగారము మొదట చెప్పబడిన”దని అభినవగుప్తుడును [వాసియున్నారు. 18 కొన్సి లెస్సగా నాలోచించినచో శృంగారవీరములతో ఉత్తరో త్రరములు బలీ యములని స్పష్టము కాగలదు, శృంగారమువలన సంసార మేర్పడునుకదా! ఏర్ప డుటకు యత్నము కావలయును కదా ' రతి నర్వప్రాణి సాధారణమని యొవ్పు కొనినను, ఉత్సాహము సర్వ్యప్రాణివ్యాపార వీజభూత మని అంగీకరింపక తీరదు* కావున ఉత్సాహము రత్యుద్దీపనమునకు, రత్యుత్కర్షతాసాధనకును హేతుభూత మగుచున్నది. సంసారరక్షణకే కాదు సంసారసాధనకును వీర మావశళ్యకము, రతి సర్వజనహృద్య మనుటయ నత్యమే. హృద్యమైన రసము ఉత్సాహోద్ధి ప్ప 16. నాట్యశాస్త్రము - థ్రీ పో, థ్రీ, అప్పారావు. 216 పుట, లీవ విశే,

రసానాం రనః 115 మైనప్పుడే ఉత్కటావస్థ నొందకలదు, ఫలసాధనపటువు కాగలదు. కావున వీరాను[ప్రాణితమైన శృంగారమే శృంగారము , కానిచో నీరసము. దీనికి తార్మా ణము ధీరలలిత నాయకస్వభావము, లలితుడు కామసాధపడు, ఆతడు ధీరుడు, వీరుడు కానిదే ఆతని రతికి రససిద్ధి కాని, ఫలసిద్ధి కాని లేదు. “కామమే మాన వుని యెల్ల యుచ్చాకియాళక్తులకు పునాది యని యంగీక రించినవారు కూడ వీరము తేనిదే కామము కోభావిహీన మగునని యుప్పుకొందురు. కావున కామము కంటె మూల(పపృ్తి యత్సాహరూప మైన వీర మని అంగీకరింపక తీరదుః ఇట్లు వీరమే “రసానాం రసి యన నొప్పి యున్నది”1” అని ఆచార్య ఖండ వల్లి లక్ష్మీరంజనముగారు వీరరసవాదము నంగీకరించినారు. భరతమహర్షి యన్నట్టు శృంగారము యువతీయువకులకు సంబంధించి

నది మా[తమే. “స చ స్రీపురుషహేతుక ఉత్తమ యువ (పకృతిః ”16 అట్లగు టచే [ప్రాణి మనోవికాసమునందు శృంగారము సమగ్రజీవితవ్యా _ప్రిగల (ప్రవృత్తి కాదు,

“బాల స్రావ [త్కీడాస క్షః | తరుణ స్తావ _త్తరుణీస_క్షః 1

వృద్ధ సావ చ్చింతాసక్త్సః | పరే (బహ్మణి కోఒపి న సక్తః॥ొ

అను శంకరభగవత్పాదుల వాక్యము లిందులకు సాక్ష్యములు, బాల్యమా అవిదిత కామము ; వార్థక్యమా అనాదృత కామము. ఇక శ్చంగార రనస్థాయియా లం “తత సంభోగవిషయ ఇబ్బావి శేషో రతిః .”అట్టి శృంగార మాశ్రియచతుష్టయ వ్యా ప్తిని పొందజాలదు. పురుషార్థములలో కామ మొక్యటి మ్యాతమే. మిగిలిన వానినిగూడ మానవుడు సాధింపవలసి యుండును. రఘువంశమున కాళిదాసు,

“ఇశవే ఒభ్య స్త విద్యానాం, యౌవనే విషయైషిణాం

వార్గ కే మునివృ త్రీనాం, యోగే నాంజే తనుత్యజామ్‌ (1.5)

ర _త్త ఆని రఘువంశరాజుల పురుషార్థసాధనాత్మక మైన జబీవిత్వకమమును వర్జించి నాడు ఒకవేళ నెవ్వడై నను కామపు రుషార్థమునే జీవితమున సాధించినను ఆది 17. వీఠరరనము - పీరిక - స్థాపన = పుట *1111 48. (పతాపర్ముద యకోభూషణము - విద్యానాథుడు.

116 రసోల్దాసము దర్మబద్ధముగా నుండి యత్నసాద్యముగా నున్నది, అనగా ధర్మరూప మైన, ఉత్సాహాత్మక మైన వీరముచే కామము కాసింపబడు నని తాత్పర్యము.

పురుషార్థములలో ధర్మ మొక్కటి యయ్యున్ము మిగిలినవానియం దది పూసలలో దారమువలేి వ్యాపించియున్నద్‌ ధర్మవిరహితము లైన పురుషా ర్థము లనర్థముల్కు ఆభాసములు. అళ్లే ధర్మమూల మైన వీరముచే ననుపాణిత ములు కాని రసములు నిర్వీర్యములుు ఆభాసతుల్యములు, అట్టగుటచే కావ్యరస ములయందును వీరమునకు *“రసానాం రసఃి యనుస్థానము నంగీకరింపవలస్‌ యున్నది. చతుర్వి ధనాయకులకు నాయకత్వస్థితి ధీరత్వము వలన నెట్టు కలుగు చున్నదో- అచ్లే మిగిలిన రసములకుకూడ రసత్వస్థితి వీరానుపాణితము లగు నప్పుడే లభించు ననుట నిర్వివాదాంశము,

ఆట్టయినచో శృంగారాడిరసములను వీరళశ్ళంగారమనియు, వీర రౌ్యద్రమనీయు- నిట్లు పేర్కొనుట మీ మతమా? యను పూర్వపక్షము రావ చ్చును, దానికి సమాధాన మిది. శ్చంగారాదులు, ధర్మబద్ధములు కానిచో అభాసము లగును, ఒక్కొాకచో అనౌచిత్య మేర్పడి రసభంగముకూడ వాటేిల్ల వచ్చును, ఉత్సాహము[ద్రితములు కానిచో నవి ఉత్కుటస్థితి నందజాలవు. కావున వీరళ్ళంగార మనకపోయినను, శృంగారాదులందు వీర మను,పాణితము కాక తప్పదు. దానికి కారణము. వీరము ధర్మమూల మగుట, ఉత్సాహస్థాయి యగుటయే. నిన్ఫత్తి ధర్మోళ్సాహమే శమము :

కొందరు లాక్షణికులు ఉత్సాహము శొాంతమునకు స్ట్థాయిభావముగా పేర్కొనిరి. ధర్మవీరమే కాంతరస మనిరి ధర్మము (సవృత్తి నివృత్తి భేద ముచే రెండువిధములు (పవృ త్తిధర్మము వీరము, నివృ త్రిధర్మము కాంతము- అని వారి భావము, మోక్షమును సాధించుటకు త్మీవమగు యత్న మపవనరము గాన కాంతరసమున కుత్సాహమే స్థాయి అని యుండిరి. ముముక్షువుల సాధన సంప త్తిలో శమాదిషట్కము చేర్చబడియున్నది. ఇది ఉపనిషత్సిద్ధము. ఈ దృష్టితో శమము సాధనరూపమగును. సాధకు డుత్సాహవంతు డగు ననుట నిర్వివాదాంళము. ఆతనియందు వీరరసము నిబంధింపబడుటయు నజేక్షీతమే.

రసౌనాం రసః 117 కావుననే అభిశవగుప్తుడు 'దాన ధర్మ వీర ళాంత్యపధానో థీరళాంత!, మోక్ష ఫలకః కాంతళి అవి నిర్దేశించినాడు-

శాంతరసస్థాయి భావములను వేరువేరుగా పేర్కొనిన లాక్షణ్‌కుల సిద్దాంతములను నమన్వయించువారు ఆస్థాయి భావములన్నియు తత్త్వతః శమ న్టాయికి విరుద్ధములు కావని పేర్కొనుట కలదు- ఉదాహరణమునకు- అనంద వర్థనుని తృష్టాకయనులము గాని, రుదటుని సమగ్ధానముగాని, అభినవ

ఖా

గుప్తుని తళ్తజ్ఞానముగాని పరోక్షముగా శమస్థాయి. శాత్సర్యము నంగీకరించు నవి యనియే లాక్షణికుల యన్యయము, ఉత్సానాస్తాయి వాదముకూడ నిట్టిదే [పవృ క్రిరర్మోత్సాహము వీరమునకు స్థాయియైనచో, నివృ త్తిదర్మోత్సాహము కాంతమునకు స్థాయియనుట ఈమత సౌరాంళము, నివృత్తి ధర్మోత్సాహమును శమమని సంకేతించినచో ఈ వాదమునందలి వైరుధ్యము తొలగును, కావున స్వభావముచేత శమము నివృత్తిధర్మరూపము, నివత్తి ధర్మోత్సాహమునకు శమ నామము రూఢిచే నిలుపబడిన దని వీరరసవాద తాత్పర్యము.

ఈ సమన్వయము ననుసరించి ధర్మవీరమే 'రసానాం రసః అను సిద్ధాంతము స్థిరపడుచున్నది. ధర్మవీర మే వీరము ,

మానవజీవిత సర్వావస్థలయందును వ్యాపించిన “వీరము బహుముఖ ములుగా సాధకునకు గోచరించుటచేతను సాహిత్యమునందును అట్టిది (పతి బిఎబించును గావునను లాక్షణికులు వీరరసమును బహువిధము.లుగా వింగడించి (వ్రపంచించినారు. మజియు లోకవృత్తమను గమనించుచు, ఉచితములైన మరి కొన్ని భేదము లొనరించుకొనవచ్చునని సహృదయులకు సదవకాళము కల్పించి తమ విళాలదృకృథమ.లను (పకటించియున్నారు.

(బ్రహ్మదేవునిచే వీరము మూడువిధములుగా విభజింపబడెనని భరత మహాక్షి

“దానపీరం ధర్మవీరం యుద్దవీరం తథైవ చ

రసం వీరమపి [ప్రాహ (బహ్మా ।తివిధ మేవ చిం19

21. భరతనాట్య ళాస్త్రము - 68 ప అధ్యా, శ్లో. 80,

116 రసోల్లాస మా ధనంజయాదులుకూడ వీరమును మూడువిధములుగా పేర్కొనిరి 'సచ దయా రణ దాన యోగా త్తింధా” అని దశరూపకక ర్త, కాని, భరతుడు చెప్పిన దాన ధర్మయుథ్ధ వీరములకు ఐదులు దయాదానయుద్ధవీరములను. (ధర్మవీరమును వదలి) పేర్కొనియుండిరి. విద్యానాథాదులు ధర్మవీరమును కలివి, దానధర్మ దయా యుద్ధము లని పీరమును నాల్లువిధములుగా ఏంగడించి యుండిరి. రస గంగాధరళర్ప వీరము నెనిమిదివిధములుగా పేర్కొనెను, ఆవి : యుద్ధ-దాన.- దయా - ధర్మ-సత్య _ పాండిత్య . క్షమా - బల వీరములు, అచ్యుతరాయలు మజియొక అడుగు మ.ందుకువేస్తి తన సాహిత్యసారమున వీరమును మొదట చ్వాదళ భేదముల.గా శానర్చెను, “యుద్ధ దాన దయాధర్మ సత్య విద్యా తపోబలైః క్యాగ యోగ క్షమాజ్ఞాన్నై స్తదుపాఢే ర్విభేదతః' (4 90) అతడే మరికొన్ని భేదములను చేర్చి యిరువదియొక్కటిగా తరువాత 'పెంచెను అవి= “సంప_దూప కళాగానా ఒహిం సైళ్వర్య కవిత్వతః (ద్ధా భక్త్యాదిధి క్చాస్య తథై వానుభవోయత ణి (ఉ118) ఈ వ్యాసకర్త అని ఏరరస్మిగంథమున స్వాతల్యత్య యశోమాన వీరము లను మరి మూడు భేదములను (పతిపాదించినాడు. భరతుని వీరరసవిభాగము (తిగుణముల నాశ్రయించి సాగినది. తరు వాతివార్‌ కా దృష్టీ లేదు. రసగంగాధరకారుడు శివుని ఆష్టవిధమాపములవఅె పీరము నెనిమిదివిధములుగా భావించి దాని సిట్టు సమరక్థించుకొనినాడు.“వస్తుతస్తు బహవో వీరరసస్య శృంగార స్యేవ (పకారా నిరూాపయతుం శక్య నే” వస్తుతః శృంగారమునందున్న భేదములవలెనే వీరమునందును నిరూపింపవచ్చును. ధర్మ వీరా ద్యుదాహరణములందు కొన్ని పదములను మార్చి చూపినచో మిగిలిన వీరరస భేదములలో కొన్నిటికి నుదాహర *౫ములుగాగూడ కానువింపవచ్చును. “న చ సత్యస్యాఒపి ధర్మాంతర్గతతయా ధర్మవీరరస ఏవ తద్వీ రస్యావ్య న్రర్భావ ఇతి వాచ్యమ్‌. దాన దయయోరవి తదంతర్గతయా తద్వీ రయోరవి ధర్మవీరాత్సృథగ్గణనా నౌచిత్యాత్‌ ఏవం పాండిత్య వీరోఒవి పతీ

రసానాం రసః క్ష యతే”. సత్యముకూడ ధర్మాంతర్గత మగుటచే నత్యపేరము ధర్మవీర మన రాదు, దాన దయావీరములుకూడ ధర్మాంతర్గతము లగుచున్నను, [ప్రాచీనులు పృథగ్గణన మెందుల కొనర్చియున్నారు ? వారి పృథగ్గణనౌచిత్యము ననుసరించి సత్యవీరముకూడ (ప్రత్యేకముగా పరిగణింపబడుట ఉచితము. ఆప్టే పాండిత్య వీరముకూడ (పశీమాన మసచున్నదిం _

పాంగిత్యవీరమున (వతివాదులతో నానర్భువాదము వాగ్యుద్ధరూపము కావున దానినిగూడ యుద్ధవీరమనియే కొందరు పేర్కొనవచ్చునను శంకకు సమాధానముగా జగన్నాథపండితరాయలు- “చాఒ్నుత యుద్ధవీకత్వమ్‌ యుద్ధ త్వస్య వాదసాఢారణన్య వాచ్యత్వాత్‌ ఇతిచేత్‌ క్షమావీరే కిం టూయాః ? బఆ వీరేవా కిం సమాదధ్యాః ౩?” పాండిత్యవీరమును యుద్ధమునం దంతర్భవింప జేసినన్తు క్షమాబల వీరములలో నేమి చెప్పెదరు ? అని |పళ్న వేసినాడు.

ఈతనిదృష్టి నభినందించి, ఇశనిబాటలో నడచినవాడు అచ్యుత రాయలు, ఆత డిరువదియొక్క. విధముగా వీరమును _పతిపాదిందుచు, తన [వణాళిక కిట్లు (ప్రాతిపడిక వేసికొనినాడ.-'న చ రసకరంగిణ్యాం వీర ముపకమ్య నచ త్రివిధ యుద్ధవీర దానవీర చదయావీర లేదా దితి తివిధస్తతై9వ త్రస్యో క కథం ద్వాదశ ధాస్యాదితి వాచ్యమ్‌ రసగంగాధరే యుద్ధదాన దయాధర్మ సత్యపిద్యా కమాబలభఖేదై రష్టవిధస్యాతాపి తస్యోపలబ్ధత్వేన ధర్మాదివ తప స్త్యాగ యోగజ్ఞానాఖ్యానాం భేదానా మప్యనిరాకార్యత్వాత్‌ ఆతోయుక్రమే వేదం ద్వాదళ విధత్వం త స్యేతిదిక్‌ ” = అని ద్వాదశ విధములను ముందు వేశ్కా ని తరువాత నిరువదియొకటివరకు వానిని పొడిగించినాడు+

పీరి దృక్పథములవలన తేలిన విషయ మిది - నమ్మగజీపిత్రపర్రివ్యాప్త మైన వీరమునకు భేవము లిన్ని యని నిర్ణయింపజాలము. కావ్య-జీవిత పరిశీలనా శత్పరు లైన నవ్భాదయులకు వీరము బహురూపములలో వత్యక్షము కావ చ్చును వారట్టివానిని స్వరూవ నిరూపణము. గావించి, (_పపంచించినచో బుధు లంగీకరింతురుం

సాహిత్యశాస్ర్రమునందు. విశేషింపబడిన యిన్ని వీరరసభేదములను చూచినపుడు. “అయినచో నింక తీ రరసము. కానిదేమున్నది ౯ *ఆలంకాగికులు

190 రసో ల్లాసము పీరరసమున కతివ్యా ప్లీని కల్పించి దానిని" పల్బపరచినారేమో!” అను భావములు కొందరికి కలుగవచ్చును. దానికి అచ్యుతరాయలే ఒక సమాధానము చెప్పెను. 6న చైవ సంభ్యాఒసంక్యాత్వం దోవస్ట స్యేష్పితత్వత:ః ఏవ మన్వ్యేఒపి తద్భేదా బుర్తైరూహ్యాః నతాం మఠతాః'2£0 జీవితమే ధర్మసాధన రూపమైనది. అది (పపుల్లమగు నుత్సాహముతో నిండినది. మజియు వివిధ దుర్గుణళ్యాగ పూర్వుకముగ సద్గుణారంభ సముల్దిసిత మైనది. అట్టి సాధన, పీరరసభూషిత మై జీవితపరివ్యా_ప్రమై సర్వపురుషార్హ సంపాదకమై యొప్వుననుటలో నాళ్చర్యమేమి ? అర్థకామములు పరిచ్చినమ.లై. రాద శృంగారములకుగూడ నట్టి పరిచ్చిన్నతనే ఆపాదించుచున్నవి. ఒక్క ధర్మమే 1పవృత్తి నివృత్తి భేదముచే ద్వివిధమై అదియే రసకూపముస వీర శాంతములు కాగా అందు సాధనరూపమైన పీరరశము ఆంగాంగిభావమున సర్వ "రసములకును పోషకమగుచున్నది. ఆది సాధకుడైన నాయకుని (ప్రతిగుణము నందును (వతిభావమునందును, (పతిచర్యయందును (వతిబింబించుననుటలో వ్యెపతిప త్తి యేదియలేదు. అట్టిచో నాయకునియందు నిబద్ధములైన గుణము లన్నియు ధర్మాంశరూపములే యైనను కావ్యనిబంధనార్థమై (ప్రత్యేక నిర్జేశము కొజకు సత్యాదివీరముల పేరిట వివిధములుగా నిరూపింపబడియున్నవి. ఇది ఆతి వ్యా_వ్హము, అనుచితము కాకపోగా వీరరసవై ళాల్యమును నూచించుటకు తగిన (వ్యకియ యగుచన్న దని భావించుచున్నాను శృంగారాడిరసముల విషయమున పూర్యోక్తములగు నియత భేదము లనే పాటించుచు వచ్చిన ఆలంకారికులు- జగన్నా థపండితుడు, ఆచ్యుతరాయలు మొదలగువారు. వీరరసభేదములను నిరూపింపవలసీ వచ్చినప్పుడు స్వోపజ్ఞ ముగా నిన్నివిభాగమ. లొనర్చి వీరరసన్వరూపమును వ్యంగ్యముగా గృుర్తించినా రనవచ్చును. అభ్లే వీరరసత _త్త్వజ్ఞాలెన కవ్పులు, విమర్శకులు ఇంకను మణీ 2౭0, సాహిత్యసారము = పూర్వ. ఆ 6. ళ్లో 1[లి.

“అన్య పకృతవీరరసనస్య అసంభ్యాత్వం దోషః స్యాదితీ నకుతః తస్య ఆసంథ్యాత్వస్య ఈప్సితత్వతః ఇష్టత్వాదితి యోజనారసభేద బహుత్వేన తద్విపులత్వం హి అలంకొరాయై వాలంకారికాణా మితి తాత్సర్యం॥” = సరసమోదవ్యాఖ్య, పు 124,

రసానాం రసః 121 కొన్ని భేవములను (వతిపాడించినయెడల నది వారు తమ (వతిభాద్భిష్టితో చేసిన రసదర్శనముయొక్క. ఫలితార్థములుగా భావించుట నహృదయుణ లక్షణము

అయినను విశ్తేషణదృష్టి సమన్వయదృకృథమును (మింగివేయరాదు. తత్త్వము తెలినినవిస్ర్రృతి యెంత జరిగినను ళాస్త్రదృష్టికి భంగము వాటిల్దదు ఇఫ్టే వీరరసవివేకమును సాగింపవలెను.

అభినవగష్తాదలు ధర్మ [ప్రధానమైనది వీరమని చెద్పియుండుట గమ నించియున్నాము. ధర్మనిష్టముగాని యుత్సాహము వీరరసరూపము దాల్ప జూలదు*, కావున వీరము ధర్మమూలము. ధర్మమే దాని మూలస్వరూపము.* ధర్మ పీరమే పీరము. మిగిలిన వీరభేదములు ధర్మనిస్తములైన ఉత్సాహభావములే కావున- ధర్మవీరమునకు బహువిధమల్లై న అవాంతరరూవములే యగుచున్నవి. సలిలమొక్క-టియే యైనను ఆపర్త, బుద్చుద. తరంగ వికారములచే భిన్న థిన్నాకృతులతో నెట్లు కానఐడువో... అల్లే ధర్మాన[(పాణిత మైన వీరరసభేవము అన్నియు. ధర్మస్వరూసము లయ్యు తత్తదాశయ నిమిత్రభేదముచే. వివిధ నామములతో న్యవహరింపబడుచున్నవి.

పై పరిశీలనమువలన తేలినదేమనగా- వీరము “రసానాం రసః ఆను నప్పుడు వీరము రస్మశేష్టమను తాత్పర్యముతోపాటు మూడువిధము లైన అన్వ యము లేర్పడునని స్పష్టమగుచున్నది.

+. రనములకు (మూలమైన) రనము.

£, రసములలో (వ్యా ప్త్రమైన) రసము

8 రసములయొక్క (సారమైన) రసము.

1. _రనశబ్దవాచ్యములై న స్థాయి భావములకు రసత్వసిద్ధిని సాధించు సహృ దయ హృదయస్థమైన ఉత్సాహ మనెడి స్తాయి చి త్త్యపవృత్రిద్సే సర్వ రస (పృత్తులకు మూలమైన రసము

త. నవవిధరసములు ధర్మోత్సావాను ప్రాణితము లైనప్పుడే దీ ప్రిమంతన్ను లగును= కావున నుత్సాహస్థాయి యైన వీరము సర్వరస పోవషణమ్సృన్స

199 రసోల్దాసము గావించు స్థాయిరసము. (పవృ త్రి నివృత్తి రూపముల్లైన చి త్తవృత్తులచే పీరము చతుర్వర్గ సాధన కుపయు_క్త మయ్యెడిదికాన రసము లన్నింటి యందును వ్యాప్తి చెందిన రసము వీరము.

$. నిమి_త్తభేదములనుబట్టి వీరము బహువిధములుగా థాసించినను, వాని కన్నింటికిని మూలమైనది ధర్మపీరము. వీరరసభేదముల కన్నింటికిని రసతఠ్వసిద్ధిని కల్పించునది ధర్మవీరము, అదియే వాని సారము. థర్మనీర ఏవ రసానాం రసః !

శృంగారశాకుంతలమను కధాసంవిధానము - పాత చ్మితణము

కావ్యమునకు రసము [ప్రాణము కథాకల్పనము రనపోషణమున కనువుగా నుండవలెను. పిల్లలమళ్ణి పినవీరభ(దకవి తన కాకుంతలకథను శృంగారరస (ప్రధానముగా నిర్మించెను. అందువలననే యతని కావ్యమునకు శృంగార కాకుంతల మను పేరు సిద్ధి శ్రెక్కైను, ఈ కావ్యకథ కాదిమూలము నంస్క్హృత మహాభారతమునందలి కకుంతలోపాఖ్యానము. ఆ కథలో ధర్మ (పజోధమున కున్న ప్రాధాన్యము శ్ళంగారరసదీ వికి గానరాదు. అందు నాయక.( డుదా_త్తవర్తనుండు కాండు, ఉదా_త్తవిరపహాత మైన నాయకవ ర్తనము నం దౌచిత్య ముండదు అనౌచిత్యము రనభంగహేతువు, కాదా సాయంళ మును గమనించి మహాభారత దుష్యంతుని శీలమునందలి యౌొదాత్యమును జోషించు కల్పనలు గావించి యభిజ్ఞానకాకుంతలమున నాచిత్యము పోషించెను. శకుంతలోపాఖ్యానము కాళిదాసుని కథాకల్పనలచే బహువిధములై న రసపోవషణ మార్గములను సంతరించుకొనినది. విల్లలమజ్జీ వినవీరభ్యదుండు కాళిదాసనాటక కథావిధానమున గూడ రసపోషణదృవ్టితో (గపోంచి స్వీయకల్పనలు కొన్ని జోడించి తన కావ్యమును మ్మిశవస్తువుగా రూపొందించెను. వ్యాస కాళిదాస కథా కల్పనల (ప్రయోజనములను, పినవీరభ్యదుని కల్పనాసంవిధానముల స్తార్థక్ష్య మును బరిశీలించినచో శృంగార కాకుంతలకావర్టై కథానిర్మాణకౌశలము త్తే తెల్లము కాొంగలదుం

వ్యాసుని యితివోసకల్పనము నత్మధర్మ(పవణమైనడి. దుష్యంతుండ్సు కణ్వాశమమున ళకుంతలయందు బద్దానురాగుండై ; యామెను గాంధర్వవివాహ మున కొప్పించి, కణ్వుం డింట లేనప్పుడు, పట్టపగ లామెను చేపట్టి, యామహార్షి వనమునుండి తిరిగిరాకపూర్వుమే రాజధానికి( బయనమై వెడలి, మునికోపమ్సృనక్ష వెజగంది శకుంతలను [గహింపక రాజ్యభోగలాలనుడై యుండినవాండు. శకుంతల నిండుసభలో( దన నెతింగంచుకొనినపుడు, తెలినియ.. దెలియన్స వానివలె నటించి లోకాపవాదమునుండి తనను దాను రకించుకొనవతె న్య

194 రసో ల్ఫాసము యత్నించెను. సత్య మా కథలో నాకాళవాణి నిరూపించినది. ఆకొాళవాణికల్పన మా కథలో (బాణభూత మైనది రాజులు నవశ్ళంగార (పియులు, గుట్టుగా( జేసిన తప్పులు స్వీయ్మపతిస్ట కడ్డము వచ్చినచో నసత్యమాడి తప్పించుకొనుటకు వెనుకంజ వేయని స్వార్ధపరులు రాజులు, వారి యధర్మ(పవృత్తికి బతీకగా దుష్యంతు( డా కథలో. గల్చింప(బడినాండు, అట్టివానిచేత మోసగింపంబడినది ధర్మమునకు! గట్టుపడి గుట్ట గాః బెండ్ధాడిన యొక యబల. ళకుంతలాదుష్యం తుల వివాహము గాంధర్వ మగుటచే మూండవవ్యకక్తి కది తెలియదు. అందు వలన శకుంతలను దుష్యంతుడు కాదనినప్పుడు [(పత్యక్షసాత్యము లేదు. ఇట్టి విపరీత సరిస్థితి యేర్పడినప్పుడు వ్యాసకల్పన ననుసరించి సాక్షులుగా నిలిచెడి వారు పంచభూతములు. ఆందు పలుకనేర్చినది శబ్దగుణ్యపధాన మైన ఆకాశము. అందువలన నాకాశవాణి) వ్యాసుండు సాత్యము పల్కించినాండుం ధర్మగ్గాని జరిగినప్పుడు సత్య(పతిపాదనము చేయు మానవాతీతళ క్రి యొకటి కలదనియు, ఆది శకుంతలాపాత్మివత్య ధర్మమును రక్షించుటకు శ కుంతలోపాఖ్యానమున (బ్రసంగించె ననియు స్పష్ట మగుచున్నది. ఇందు ధర్మరక్షణమునకున్న [ప్రాథా న్యము అధర్మశిక్షకు లేదు. నిండంసభలో బాంకిన దుష్యంతు( డాకాశవాణి మాటకు విని నిజము నోొప్పుకొనినంతమ్మాతముననే శిష్టుం డనిపించుకొని రాండు. పరికాపతప్తు(డు గాని యా నాయకునివ_ర్తనము 'పరితచి త్తమునకు పహశు కొనదు. బుజువ్నర్తనమున మెల(గిన భకుంతలకు( దగినభర్త యని మన్ననం నందలే. డా టేండు అందువలన మహాభారత శకుంతలోపాఖ్యానమున శకుంతల పాత కున్న మహ_త్త్యము దుష్యంతునకు లేదు. ఆమె యొక యుజ్ఞలమణి, అతడు వెలవెలంటోవు నొక దిన్వె. ఇట్టి యంతరమున్న ఆ కథలో ధర్మదీ్రి కున్న స్థానము రసమున కుండదు. వ్యాసకాకుంతలము వస్తుతః రసపోషణ కనువైన కథ కాదు. ॥ కాళదా సా కథ నందువలన సంస్కరించెను. ఆతనిది రసదృష్టి. అన్యరసములందు కంటె శృంగారమున నౌచిళ్య మతినూక్మ ముగా బాటింహ బడవలెను, బౌచిత్యము సన్ని వేళములు, ప్మాతల్కు సంభాషణలు అభినయము, ఇట్లు సర్వ కావ్యాంశములయందు. వ్యాపించి యుండును. కథ శరీర మైనచో నాయికానాయకులు వెన్నెముకపంటివారు. శకుంతలా దుష్యంతులలో దుష్యం శునిప్కాత ళకుంతల కుచితమైనదిగా( దీర్చిదిద్దబడ వలెను అందులకు

శృంగార శాకుంతలము... 195 కాళిదాసు. దుర్వాసుని శాపమును (పవేశ పెట్టినాడు. దానివలన నాయకుని శీలము రక్నింపంబడినది, పరితాపతవ్త దైన నాయకుండు స్పటము పెట్టిన బంగొరమువలె వన్నె కెక్కినాడు. చుర్యాసునికాపము శకుంతల స్వీయధర్మ నిన్వహణమునం దొనర్చిన (ప్రమాదమువలన గలిగినది ఆమెకు భర్తృ వియోగ మంగుశీరకవణమునందలి పరాకు వలన గలిగినడి- నాయికా నాయకుల సంయోగవియోగములు వారివారి స్వీయకర్కలకు ఫలములే కాని అతిమానుష శక్తులవలన గల్పింపంబడినవి కావు ఇట్టి కల్పన కథలో సహజమైన సంఘర్షణమును, ఉత్కంరను, రసభావగాంథీర్యమును గల్పించి వస్తువును భావనామయ మొనర్చును. “నవినావ్మిపలంభేన నంభోగః పుష్టి మచ్నతే” అనులాక్షణికో క్రి ననుసరించి శృంగారకావ్యమున నయోగవియోగళ్ళంగారరన పోషణ కనువైన కథాకల్పనలు చేయటయందే. కవిపతిభ ద్యోతమాన మగుచుండుము. కాలిదానుని కల్పనలన్నియు నీమూలన్య్నూతము నాాళయించి (వవ్నర్షిల్లినవిం

అభిక్ఞానశాకుంతల [పథమాంకమున నాయుకానాయకుల (పథమవీక్షణాదు అయం దంకురించిన రతి ద్వితీయ తృకీయాంకములయందు అయోగవి(ప్ర లంభముచే+ బరిపోషింపబడినది. కాళిదానుని నాటకముస నాయికానాయకుల సంభోగళ్ళంగారము పరమవ్యంగ్యముగా నూచింప(బడినది చతుర్ధాంకమున దుర్వానశ్శాపమ.చే విపలంభము మొలకెత్తి, పంచమషమ్షైంకములందు విస్తరించి స్పప్పమాంకమునందలి నాయికానాయకుల పునస్నమాగమమునకుం బ్బుష్టిని గల్పించినది. ఇం[ద్రియతర్పతై కలక్షితమైన [వ్రథమసమాగమము _ అగ్వైత (వేమకు ౯త్యమైన దివ్య, వేమగాం ' బరిణతి చెంది పునస్సమాగమమున ఫలించి నది శృంగారముమయెక్క యాద్యంతస్థితుల కొక రసవ_త్తరరూపక వ్యాఖ్యా నము వాసినట్టు నడచినది కాశిదానుని నాటక కఠాసంవిధానశిల్పము,

శాకుంతల కథాకల్పనలకు గాళిదానునినాటకవస్తు వే పరాకాష్ట, అట్టి పరమశిల్పరమణియవన్తువును వ్యాసకల్పనలతో జోడించి విచిత్రమైన మిశ్ర వస్తువును గల్పింపవలె ననెడి (ప్రయత్నము చేయటమే పెర్పిలమజ్ఞి వనపీర భ(ద్రకవి సాధించిన వినూత్న[పయోగము- ఇది క త్రీమీద సామువంటిది. దానిని సాధించి నిపుణు( డనివించుకొనినాండు పిల్లలమట్టి

126 రసో ల్లాసము

“భారత్యపో క్తకథ మూలకారణముగ(

గాశిదాసుని నాటక్కకమము కొంత

తావకో క్తికి నభిశవత్రీ వహింప

గూర్మి. గృతి సేయు నాకు కాకుంతలంబు” అని చిల్బర వెన్నయామాత్యుడు కోరినాడు, అతండే కాకుంతలకథ శృంగార రన్యప్రధానముగా నండవలె నని సూచించినాండు, శృంగారరస పోషణమునకు( గాళిదాసునినాటకకథా[కమము తోడుపడినంతగా భారతప్రో క్తకథ సహాయ పడదు. ఈ నూత్మ విషయము పినవీరభ(ద్రకవి [గహించెను,

ఆకాళవాణికధనమువలన నాయికానాయకుల పునస్పమాగమ నుగుట భారతకథలోని యాయువువట్టు. ఆది కథలోని చివరిఘట్టము. పినవీరభ(ద్రకపి యా చివరిఘట్టమ.ను భారతకథలో వల నిర్వపాంచి, మిగిలినకథనంతటిని కాళ దాసునినాటకకథ ననునరించి నిర్మించెను. స్థూలముగా భావించినచో శృంగార శాక్సంతలకథాగతియంతయు. కాళిదానునికథ ననునరిందియు, నిర్వహణము భారతకధ సనుసరించియ దీర్చిదిద్దంబడినవి. నూక్ష్మము.గా( బరిశీలించినచో కాళిదాసభారతకథాక ల్చ్బనల నడుమ. నెడనెడ వి;వీకథ[దుండు స్వయముగాం గావించిన కొన్నిమార్పులు, చేర్పులు కావ్యకధలో గమనీయముగ గానవచ్చు చున్నవి. కాళిదాసుని నాటకము ననుసరించి కల్పించిన కథాంశములు : శృంగారకాకుంతలమున నూటికి తొంబదిపాళ్ళు కాళిదాసుని నాటకకథా

(కమమే పాటింప బడినది. వానిని వివేచించుటకు( బూర్యుము మన మొకవిష యమును గమనింపవలెను. కాళిదాసు (వాసినది నాటకము. అందు కథ అధి కారికము, సూచ్యము నని ద్వివిధముగా భాసించును. రసభావ్యపపంచమునకున్ను గంగ(ప్రయోగ మునకును అనువైన వస్తు వాధికారిక మన(బడును. [పదర్శన కనుకూలముగాని కథార్థములు సూచ్యకథాంగము లగును. వీనవీరభ[దకవి రచించినది కావ్యము.కావున కాళిదాసునినాటకమునందలి సూచ్యక థార్థములుగూడ వర్ణనీయాంశములుగా( [గహింవ(బడినవి, వానిని వివేచించి విమర్శించుట మన కర్తవ్యము,

శృంగార శాకుంతలము... (ల (1) ఆధికారిక కథాకల్పనలు :

1... దుష్యంతుండు వనమున హరిణమును వెన్నంది యరుగుట,

లి. వృద్ధతాపసి దుష్యంతునకు? జ[కవర్తిలక్షణవిళిష్టుండ్రన పుత్తు9( డుద యించున ట్రాశీర్వదించుట.

8. రాజు తపోవనమున! (బవేశించునెడ కుడిబుజ మదరుట, ఆ శుభశకున మును గూర్చి యతండు వితర్కించుకొనుటం

4ఉ _అనినూయాపియంవదలతో. గూడియున్న శకుంతలను దుష్యంతుడు కాంచుటు వారి సరససల్హాపముల వర్ణనలు

5. మధుకరము శకుంతలాముఖపద్మముపై దాడిచేయుట = ఆది కారణముగా రాజు మునికన్యలయెదుట [వవేశించుటం నాయికానాయకుల (పథమ వీక్షణ నన్నివేళమృుు అనురాగోదయ (క్రమవికాసచిితీకరణము,

6. విదూషకప్మ్శాత కల్పనము - రాజు విదూషకునితో శకుంతలా వణయ వృత్తాంతము చెప్పుట,

7, _లతామంటపమున కకుంతల విరవావేదన ననుభవించుట = చెలుల సంభా షణము - రాజు మాటున నుండి వారి సంకాషణలు వినుట = శకుంతలా దుష్యంతుల గాంధర్వ వివాహము

8, * దుర్వాసళ్ళాపకల్పనము

రె కణ్వమహర్షి శకుదతల నత్తవారింటికి! బంపు ఘట్టము

10. అంగుశీదర్శనమువలన దుష్యంతునకు ళకుంతలొా వివాహవృత్తాంతము స్మృతికి వచ్చుట. (2) సూచ్యకథాంశముల ననుసరించి కౌవించిన కల్పనలు ;

1, _దుష్థింతుని మృగయావివోరవర్జనముః

2, దుష్యంతుని సవనరఖ[వతము, రాతససాయకులతోడి యృద్ధమృ,

8. శకుంతలా డుష్యంళుల రహస్య,క్రీడల వర్ణనిము.

158 రసోల్పానము భారతకధ ననుసరించి చేసిన కధాకల్పనలు : 1 _ శకుంతలా జన్మవృత్తాంత కథనమును వివులముగా వర్టించుట 2. పు త్తంవతి మైన శకుంతలను గణ్వు( డ త్రవారింటి కంపుట. కిం దుష్యంతునిసభలో నాకాశవాణి నిజము లోకమునకు. దెలియ ఒలుకుట పిన వీరభ్యద్రకవి కల్పించిన కథార్థములు - వర్ణనలు

1. హస్టినాపుర వర్ణనము, దుష్యంతనుహారాజు వర్ణనము. “బి. పుశిందవల్టభుల _పేరణమున రాజు మృగయాకౌతుకము వహించుట ; మృగయాసన్నాహవర్ణనము. లీ రాజు మార్గమధ్యమున యాదవుల విందు గుడుచుట త్తి ననమృగ వర్ణనము, మృగయా వర్ణనము,
2. ఆమ [వభావమచే మృగములవై రాజునకు జాలి గలిగి బాణముచే దాని నాతడు గొట్టకుండుటం 6 వృద్ధకాపసునికిని, రాజునకు నైన నంభాషణము. 7, శపోవన వర్ణనము. 8 రాజు మునికన్యలతో. దన చరితము దాచకుండ చెప్పుట. 9 సభీసమేత యైన ళకంకల యోగ్రమపదమున కేగి యతిథిసత్కారము లకై రాజు నాహ్వానింప నొక మునికుమారుని రాజుకడ కంపుటః
3. మనికుమారుండు రాజునకు శకుంతలా జన్మవృత్తాంత మెటీ(గించుటం
4. _తపోవసమున వ్యాఘ్మప్రవేళము, దానివలన రాజు శకుంఠతిల నా నాండు పర్ణకాలలో( గాంచలేకపోవుట, 12 స్కంధావారమన దుష్యంతుండును, పర్ణికాలలో శకుంతలయు( బొందిన విరహ వర్ణనము, 1లి, న క్తంచరలతో రాజునకెన యుద్ధమును వరించుట, హూ ణి ఓ. సోమతీర్థమున శివునిగూర్చి తప మాచరించుచున్న కణ్వమహార్షి శకుం తలాదుష్యంతుల వీవాహవృత్తాంతమును దివ్యదృష్టితో నెజుంగుటం

శృంగార శాకుంతిలము..- 1లి0 కేర్‌. కణ్యమహర్షి యా్మళమవాసుల సదస్సులలో శకుంతలా "దుష్యంతుల గాంధర్వ వివాహమును (బకటించి వారి యంగీకారము వడయుట. 16. కణ్వుడు స్నానార్ధమై మాలినీనదీతీరమున కరిగియండ+ బర్జకాల కడ శకుంతలను దుర్వానుండు శపించుట 17. మహష్తినాపురికి ళకుంతలవెంట అనసూయా(పియంవపదలుగూడ వెడలుట. 18. _దుష్యంతునినసభలో అననూయా[వీయంవదలు సతీపు త్త్ర్యప్రాళ _స్య్యమును గుజించి యపన్యసించి, యసత్యపరుండైన దుష్యంతుని మందలించి, సత్యమును 'ఘోషింపుండని దేవతల నెలుగెత్తి యా(కందించుట. ఆకాళవాణి నిజము పలికిన తరువాత = 19. _అఆననూయాపియంవదలు శకుంతల చేతివేలి యుంగరముకు దిసి రాజుపై విశరివైచి, యది యామెచేతి కెట్టు వచ్చెనో సభ కెజిగింపుమని (వశ్నించుట, 90. నారదమహర్షి ప్రవేశము. రాజనీతి (ప్రబోధము. పినవీభ్యదకవి చేసిన పెకల్పనలలో6 గొన్ని నూత్నములుకు, కొన్ని పూర్వకల్పనల కన్యధాకరణములును, _కొన్ని సన్నివేళోచితమైన (ప్రాబంధిక వర్జనములునై యున్నవి. మొత్తమునకు వీనివలన [బసిద్ధమైన కాకుంతలేతివృ త్ర మున కొక యభినవథ్రీవిలాసము గిల్బింప వినవీరన భావించె నని కృతిపతి మాటలవలన స్పష్టమగుచున్నది. శృంగారకాకుంతలకభానిర్మాణమున పిల్లలమళ్ళో వినవీరభ్యదకవి సాధింప దలచిన కథ్మాపయోజకములు (పధానముగా మూడు . 1. నాయికానాయకుల పూర్వరాగవ్నిపలంభపరిపోషణమువలన సంభోగ శృంగారముశకు, బృష్టిన్సిం జేకూర్చుటం 8. దుర్వాసళ్ళాపకల్పనమువలన దుష్యంతుని విశద్ధపర్తనుం డగు ధీరోదాత్తునిగా. జి్యతించుట, 8. ఆకాశవాణి కల్చ్పనమున్సు అంగుశీదర్శనసన్ని వేళమును దుష్యంతుని సభలో. బ్రవేళపెట్టి నా ముకానాయకులం బునన్స మావేశమ్సు నద్భుతముగా నిర్వహించుట,

రసోలాసము -క80 ణు నాయికానాయకుల _పథమవీష్షణము మొదలు పథమసమాగమమువజుకు( గల భారతకధలో 'రతిభావపోషణ. కినువైన విస్తృతి కాసరాదు- శృంగార నాయికయం దుండవలసిన ముగ్భాత్వము, మృదుభాషణత్వము, సమయోచిత కార్యనిర్వహణకౌశలము నను మూ+డుగుణములు భారతశకుంతలయందు ముగ్గ మోహనముగ్గా రదక్తికట్టలేదు. ఆందామె ముగ్ధవలెం గాక (ప్రౌఢవలె భాసించినదీ. కాళిదా సీయంశములను బరిషరించి యభిజ్ఞానళాకుంతలమున మొదటి మూండం కములవస్తువును రసోదంచితముగా( ' గల్పించెను. శృంగారనాయి.క యందలి ముగ్ధాత్వమును శకుంతలయం:దు మూర్ష్తికట్టించి, వివేకమధురక భాషణములకు 'బతీకలుగా నననూయాపియంవదలను గల్పించి రంగమున _బవేళ పథ్దైను .1తిధాకరింపండిన నాయికాగుణవి శేషములు సన్ని వేశ చారుత్వమునకును,శ్చంగార రసవ్య క్రిని నాటకమున దోవాదము కల్పించినవి. పినవీరన కాళిదాసుని _పతిభా విలసితమైన యీ కల్చనా[ప్రపంచమును తన (ప్రబంధరంగమున దింపుకొని నాయికానాయకుల పూర్వరంగనంభోగ శ్ళంగారరసపరిపోషణ కనువైన కథా స్థితిని గల్పించుకొనినాండు. విదూషకపా(తకల్పనము నాయక మదనావస్థ వర్జ్ణనమున కేర్పడిన సాధనము. దానిని పిశవీరన మెలకువతో (వయోగించి యుద్ధిష్ష పయోజనము సాధించుకొనినాండు దుర్వానళ్ళాపకల్పనమ.వలన( గాళిదాసు నాటకకరలో చాయక శీలమును, వ్మిపలంభళ్ళంగారమును బోషించుట కనువైన వి సృృతేతివృత్తమును గళ్చించు కొనినాండు. విల్ణలమజ్జి పినవీరభ్యద్రకవి తత్కల్పనమును (గహించియు, నాయకశీలమును రక్షించెనే గాని వ్మిపలంభకృంగారమును బోషింవ( దలపెట్ట లేదు. 'అట్టగుట కతడు కావ్యకథను ముగించందలచిన విధమే ముఖ్యకారణము. కాళిదానువలె వినవీరభదుండు మాఠీచా[శమకల్పనము చేయలేదు. దుష్యంతుని నిండుకొలువున నాకాళవాణిచే నిజము పలికించి భారతక థవలె ముగెంసందలంచి నాండు, దానివలన దుష్యంతుడు దుర్ణయాదిరావససంహారమువలన( (బక టించిన పరాాక్రమవిశేషాదులు కథలో లోవించెనుం యజ్ఞరతణావసరమున న క్తంచర వీరులను బ్రహ్మాస్త్ర్మ్రపయోగమున రాజు సంహరించెనను కథార్థములచే/ బిన వీరన యా లోపమును పూరింపళగలిగెను, నాటకమున ళకుంతలాపరిత్యాగము వఅన రాజు పరిలాపొగ్నితప్తు డైన విపులకథాకల్పనము కలదు. వినవీరన కావ్యమున పరిత్యాగమునకును పునఃపరిగహణమునకును నడుమగల వ్యవధాన

శ్చంగార శాకుంతలము .. 18] మున విిపలంభమును బోషింహం దలపెట్టమిచే నట్టికల్పనల కవసరము తేదయ్యెను. అన(గా నఖిజ్రానకాకుంతలమునందలి షష్టస్నప్రమాంకములలోనికథ పినవీరనకావ్యమున కవసరము లేదయ్యెనని భావము. ఇక మిగిలినది. దుర్వాస శృాపపరినమా వ్లీకి దోహదము కల్పించెడి యంగుశీదర్శనకల్పనము, కాళిదానుని నాటకకథలోవలె కాక యీ కథార్థములను బినవీరన కొంత మార్చి కావ్యకథలో (పవేళపెైైను- దుర్వానుని శాపవాళక్యములు విని మునిని (ప్రార్థించి నివృత్తుపాయ మును సాధించినడి యననూయగాని [వియంవదకాదు. (వియంకరములైన వాక్కు లచే బుషిచితము ననుయించునేర్పు (పియంవదయందు కాళిదాను స్టావింపంగా గురుకార్యనిర్వహణ వివేకము గల అననూయయందు. పినవీరన నిక్నేపించెను, కాన్సి ఆమె కాపవృత్తాంతము (పియంవదతో( జెప్పీనదో లేదో పినవీరన బయట. పెట్టలేదు. ఆమె బహ౭ః[ప్రాణమైన ళకుంతల కెందలకు దానిని చెప్పలేదో తెలియంజెప్పలేదు. శకుంతలా దుష్యంతుల గాంధర్వ వివాహమును గుర్తించిన కణ్వమహర్షి దివ్యదృష్టి కడి యందినట్లు కవి చిితించలేదు.నాటకము నందు వలె గాక శకుంతలవెంట ననసూయా[పియంవదలు హస్తిన కే/గినట్లు వినవీరన కల్పించుటచే నవసరము వచ్చినప్పు డనసూయయే యంగుశీయక మును రాజునకు. జూవించునుగదా యని పరిత యూరటచెందియుండును. నాట కమునందువలె శకుంతల యుంగరమును శళ[్రొవతీర్ణమునం బోగొట్టుక్రాన లేదు. ఆందువలన నాతీర్థ్మపన_క్రియే కథలో నవసరము లేకపోయినది.పోనిండు. దుష్యంతు(డు శకుంతలను వివాహమాడినట్టు గు_ర్తింపని యప్పు డ్లైనను అన సూయ యంగుశీయకమును బయటపెట్టి చుర్వొగళ్శొాపవృత్తాంతమును జెప్పి యుండివచ్చునుకదా ! అట్టు చేయకపోవుటయేకాక యననూయా [పీయంవదలు నిర్జోషి యని తెలిసినరాజు ననరానిమాట లని నిన్టురములు పలికినార్వ. న్నిజ్వ్బ చెప్పు డని దేవతలకు మొఆ పెట్టుకొనినారు- ఆకాశవాణి నిజము చెవ్పిన శ్రర వాత నిజము బయటపడినది. కాని, దుష్యంతునకు సక్ట్రైతిమాతయి రాలేదు. అప్పు డా నెచ్చెలు లా యంగుశీయకమును శకుంతల చేత్కివేలినుండి యూడంగ్రిన్సి రాజువై విసరివైచినారు ఆది యామెచేతి కెట్లు వచ్చినదో విపరింప్ప వని రాజును నిలువదీసి యడిగినాడు. రాజున కంగుశీయక దర్శనముచే స్మృతి వచ్చినది. నారదమహర్షి వచ్చి దుర్వానళ్ళాప వృత్తాంతమును వివరించినాండ్సు దుష్యంతుని మనసు కల(త( దేజినది. కఠ సుఖాంత మైనది.

18 రసోల్లాసము అనసూయా (పీయంవద అలంగుశ్రీయకమువము మొదటనే రాజునకు( జూపినచో నాకాశవాణి (ప్రసక్తికి తావు లేదు కదా ' ఆకాళవాణి పలికినను రాజున కుంగరము కన(బడనిచో స్మృతి రాదు కదా! అట్టగుటచే నాకాశవాణి కల్పనకు పినపీరభ్మదుని కల్పనలో భారతకథలో నున్న (ప్రాముఖ్యము తగ్గిపో యినది. కాస్తి ఆఅననూయా,పియంవదలు దుర్వాసళ్ళాపకథనమునుగాని, అంగుళి యక (పదర్శనమునుగాని రాజనభలో మొదట కావలయుననియే చేయలేదని స్పష్ట మగుచున్నది. సభలో సర్వసమ్మతమైన (ప్రమాణమును జూపింవవలెను, అయినచో నాకాశవాణికంటె లోకులకు( (బ్రమాణమైన హేతువు లేదని వారు విశ్వసించిరి కాంటోలు ! లేక పినవీరభ్యదుండే వ్యాసునిమీంది గౌరవముచేతనో, కృతిభ ర్తయొక్క- యాదేశముదేతనో యట్టు భావించెను కాంటోలు ! అలౌకిక (ఫ్రమాణమైన అకాళవాణి పలికిసతరునాతి లౌకిక్కపమాణ మైన యుంగరమును బయట పెట్టినా రా చెలలు. ఉంశరమునుచూచినంతనే రాజునకు స్మృతి వచ్చెను, కాని, తన కంతకు( బూర్వ మేర్పడిన వి స్మృతికి. గారణము తెలియక యాతండు పరితవీంచెనుం అననూయాావియంవద అప్పుడు దుర్వాసుని కాపవృత్తాంతమును జెప్పవచ్చునుకదా ' ఏమైనను తమనోట తాము చెప్పకుండ దేవతలచే బలికింప వలె నను పట్టుదల కా(బోలు వారికి, అందువలననే నారదుండు దివి నుండి దిగి వచ్చి తెలివిడి చేయవలసివచ్చినది అనసూయా[పియంవదల.నంత ఆయాసపడి రాజసభకుం దెచ్చిన వినవీరభ్యదు(ఢడు కథోవనంహారమున కంత ఆయాసపడు టిక్స బలమైన హేతువులు కానరావు మనము చెప్పుకొని తృ వీపడపలసిసిది మ్మాత మొండు కారణము కలదు. భారతకథవలె కావ్యకథయు నద్భుతమ.గా ముగియవలె ననియు, నాటకకథలోవలె నంగుశీయక దిర్గనమువలన రాజునకు స్క్రెతి రావలె ననియు బినపీరన భావించి, కథానిర్వహణము ననుసంధింప దల(చుటయే. పాష[తచి (ఈణము;

1. దుష్యంతుడు; శృంగార శాక్షంతలమున దుష్యంతు( డుదాత్తుండుగా( జ్మీతింప(బడ్‌ నాడుం థీరోదాత్తున కుండ(దగిన లక్షణము లన్నియు నీతినియం దన్వర్థము లె

వ్య్బాంగార కాకులతలము.... 2ఛ3 రాణించుచున్నవి. సుజనరచక+డు, దుర్దన శిమేకుండునై న చకపర్షిగా, శకుంతల కర్షుండైన భర్తగా అసత్య మాడని సత్య్మ్యవతు(డుగా, ఆధర్మ మాచరింపని ధర్మశీలుండుగ్యా ఆసుకవీరుల నెదుర్కొని గెల్వంగల మేటివీరూడుగా, మునిజన విరేయఃడుగా, హితజనవరిరచుకుండుగా, నుచితానుచితవివేకదమషండుగా, రసిక హృదయు.డుగ్గా చతురవచనడుగ్యా స్ఫుర్యడూపిగా, చం[ద్రవంశమునకే వన్నెతెచ్చు వవితచర్మితు+డుగా కావ్యమ. న దీర్చిదిద్దం బడినాడూ మృగయావ్యనన మాతని రాజస్నపవృ్రిని దిలుపుచున్నవు, ఆశ్రమ మృగము నలయించినందులకు మునులచ్చిత్తములు నొచ్చునేమో యని యుత్తల పడుటలో నతని సాత్రిక వవృత్తి _పన్ఫుట మెనది శళకుంతలాసొందర్యము నకుం బరవశుణడయ్యు నామె త్యతియవివాహయోగ్య యని తెలియవచ్చునంత వజ కాత+డు లోలోన( గుతకుత లాడిపోయెనూ శళకుంతలలో త్యతియాంగనా లకణనుల నెజటుంగుటలో లోకజ్ణతయు, నంతఈకరణ (పవృత్తిపై విశ్వాసము? గ్రుకటించుటలో విజ్ఞతయు, సమయ మెజి(గి చెలులయెదుట కేగుటలో నుచితజ్ఞ తయు, బరిహాసమునకై నను వారెతో( గల్లలాడకుండుటలో సత్యసంధతయు, శకుంతలను వలచి, యామె వలపుచూపులలో( జూపులు కలుపుటలో రసికతయ కౌళక సంతాన మని తెలిసినతరువాత శకుంతలయందు గాథాభిలాషను వ్యక్తము చేయటయం చుచితజ్ఞతయు నాతండు _పకటించెనుం జయంత కంతుల నందమున మించిన యతని సుందరమూదత్తిని పెన వీరన శిల్చ్పసుందరముగాం జి(తించినాళడు. సీ, కస్తూరి (వ్రాసిన కరణి మేనలు నళ దొగడుటేకు జనించు మొగము మెజయః (గొ_త్ర్తమ్మి సోగటేకులమి(దం డుమ్మెద లున్నలాగున( జె కన్ను లమర నాజానుదీర్ధ్య బు లైన బాహుల పెంపు శేవభోగాకృతిల జెలువ మొంద? బిడికిలింపలగవచ్చు నడిమి యొవ్చిదముతో నురము విస్తారంటు సీరి వహి౭ంప

186 ఠమోల్దాసము తే, నాననము పూర్ణచందు పం పపహస్‌ంప గగనమున నుండి వేడ్క నకాండ మిలకు సదరిపాటుగ డిగిన జయంతు6 డనంగం జాల నద్చుత మొసగె దుష్యంతమూ ర్హి, (౭. 79) ఆతని యాకృతివఠెనే యతని వాక్కులును మధురగంఖీరమ ల అనసూయ రాజుతో “"మారండు చోరుండు , మా మానినిమానధనంబు (ముచ్చిలి తెచ్చి మీ కిచ్చిన చోరుండు భవత్సమ్‌పంబునన యున్నవాండు; స్త్రీధనంబులు రాజుల కగాహ్యంబు ; లింతిసౌమ్ము మగుడ నిప్పించి యళశస్క రుండవై మదనతస్క రుని &ంచి విచ్చేయు” (8 81) మనినప్పుడు, గీ “మొదలు మా రై ర్యధనములు [ముచ్చిలించి యించువిలకా(డు దొంగ మీ యింతి కిచ్చె నేము కోవెలప్పులు(గచే నెజబు(/గుటయును గుదువ మాకిచ్చె మీ యింతిహృదయధనముో (8.89) అని సరనమైన సమాధానము చెవ్పి చతురత్వమును (కటించినాఃడు. శకుంత లపై మక్కువ నిక్కు వ మైనచో నామెవలన( గలుగు పుత్తు్రునకు యౌవరాజ్య పట్టాభి షేకము చేయుదునని మాట యిమ్మని చెలు లడుగంగా- *ఈ పనికి నేం సందేహము ? నా ఘనలక్ష్మికిం గాళ్యపముని మసుమనికంటెను మజొకండు మాన్యుండు గలండే 2” (8.91) యని సంస్కార సౌగంధ్యము గుబాళించు (పతినం జేసినాడు. రక్కసివీరుల నుక్కుమీర్క (దంచిన యా మేదివీరుండు " మునులముందు ముకుళితవాస్తు,డై వినయ ముట్టిపడ నిష్ట పలికినాండు ; “ధరణి సత్కీర్డి నాకు నీదలంచి యుష్మ దీయళ.క్తి నాయందు వ ర్రింపః జేసి గెలుచుటలు గాక నరులు ద్రైత్యులకు నెదురె ?” (8. భిల్ల ఆరివీరులముం చవాంకరించిన వీరుండు మహర్షులముం దవికళ్ళను(డై ఆర్ష సంస్కృతికి నాయువు పోనినాండు. మొక్కవోవని మగటిమికి మారుపేరైన ఆ మహారాజు మశసిచ్చిన్న మశ్వవకు వీడికోలు చెప్పవలసి వచ్చుసరికి మాటలు రాక మధనపడినాండు.

శృంగార కాకంతలవఐ 95 వీ. “చెప్పంగం జూయ జూల్మి ముఖాంబుజము దెన( దప్పక చూచును, జెప్ప నోరు తోక నిల్చు, నుపాయములు మతించు, మతించి నేర్చు దేలేక నిజ్ఞూర్చు వుచ్చు, నుండరామిని. జెప్ప నూహించు, నూహించి పురమున కని యర్ధముననె నిల్చు నననూయ జూచు/౧ బైయంవదళ జూచు, నా మేనకాత్మజ జూచు, మీందు జూచుం శే. దరుణి దెస మోహలత యీడు బురము డెనకుం కొర్యలత యీడ్వ శండువంకలకుం జనుచు, ఛావ్య మిది యని కార్య మేర్పణుస లేక నుల్లి ముయ్యాల అూ6గె భూవల్హభునకు-” ₹8 ౨88) చివరకు నోంట( బలుకలేక చిగురాకుకై( గొనగోళ్ళతో, 1వాసి (పియురాలిక జూపించినాండు ఆమె మూర్శ(టోయినిప్పుడు కంట తడిపెట్టి కరుణామూలర్డి మైనాండు. పుళ్టినింటినుండి యతత్తవారింటికో గన్నియలు వచ్చు చందంబున శకుంతలను గొంపోయెద నసి మాటయిచ్చి, ముద్దుటుంగరము [వేమచివ్నా ముగా నందించి యొట్టకేలకుం “చిత్త మచ్చట మునికన్య చేతి కిచ్చి దేహమా[తంబు రాజ్యపతిష్టకొజఈ న్నాశమన్థలి వాసి వైర్యాన్వితముగ ॥ నమృతకరవంళకరుం డేళగే హస్తిపురికి (8948) మహర్ష్య:యెడం గాని, మానినులయెడ గొని యతని వర్హమునకు వృచ్చ రాకుండ వనవీరభ[దుం డాతవిప్యాతను మనోజ్జిముగా! దీర్చిదిద్దినాండు, దుర్వాపళ్ళాపపళమున నాతండు శకుంతలను విస్మరించినాండు. ఆమె తనథార్య యని మునిశిష్యులు పలికినపుడు “వూర హరా ॥ యని చెనల్ప మూస కొనినాండుం ఉ- “కాయజవైరి నన్నిభండు కాళ్యపుం డొాతని పుత్రం నిచ్చ నేం జేయట యెట్టు ॥ కార్యఫలసిద్ధి వహించుట యెట్టు ? భస్మమృం

186 ళలసో ల్లానమా జేయడి చం్యదమ౭కులము చిన్నగునన్నను ? వింత !' యెంత య న్యాయపుమాట '! తీంటగొనినం గొజవిం దల గోకికొందురే *

గం చదువనే మున్ను ధర్మశాస్త్రంబు ? లన్య

కామినీరతి కలుషంబుగా నెణు(గనె ₹

యన్యసతిమ్మాతమే ? కాళ్యపాత్మజాత,

యరయ నరగారకల్పిత యైన (ప్రతిమం” (లం 115-116 అనీ పరవనితారాజ్మాఖత్వమును, మునిజన విధేయతను ధర్మతత్ప్వరతను, స్రకటించినాఃడు. అనసూయా, వీయంవదలు రోషభావషణము లాగినప్పుడు కూడ వారిని. దూలనాడని న్నిగహశీలి యతడు. “మీరు లాడువారలు మీతోడ నిట్టిట్టనుట యు కంబు గాదు ఆశమంబునకు నేఃడుజేపటి యెల్లి యెల్టుంట వచ్చి కణ్యమవామునీం(దుం గని తదాదిష్టమార్శంబున నడచెదం గాని పొండని” బాధ్యత నెటి(గి మాటలాడిన భవ్యచర్శితు€డుం ఆకాశవాణి నిజము పలికి అన మూయాపియంవద లుంగరము విసరుటతో గతమంతయు నాతనికి జ్ల్‌వ్తికి వచ్చి నది. దానిని కల్మషము లేకుండ సర్వమును నిండునథలో నెటింగకచిన బుజా వర్తనుం డారాజు, విన్నృతికి హేతువు తెలియక వికవికలైై నా డాతండు. నారద మహార్షివలన కాపవృత్తాంత మెటి(గి కుదుటపడినా(డు, శకుంతలను బట్టమహి వేగా నభిషి క్తురాల నొనర్చినాడు, కొడుకును (గుచ్చి కౌంగిలించి యౌవరాజ్య వట్టాఖిషిక్తుని గావించినాండు అఆతనిచరితము నిష్క ళంకమై వెలు(గులు నింపు కొనినది.

అభిజ్ఞానకాకంతలమ. నందువలెనే యీ కావ్యమునందును దుర్వాసళ్ళాప

కల్చనము దుష్యంతశీలమున కేర్పజచిన యంశరక్షం మవాభారత కథలోని దుష్యంతశీలము దానిచే! బరిశుద్ధమై యుజ్వ్వృలతరమైనది- వినవీరన కాళిదాసు కల్పించిన సన్ని వళములకంటెను, సంభాషణములకంటెను విలక్షణములైన వానిని గొన్నిటిని గల్సించి యీ పాాతకు మటికొన్ని నిగ్గులను దీర్చెను,

ల. శకుంతల

వ్యాసునికంటె కాళిదాసు, కాళీదాసుకంచి. వీనవీరభ(దు/డు శకుంతల పాతను ముగ్ధమైహనముగా తీర్చిదిద్ది, పుట్టిన మరునిముసరుననే తల్లి దం్యడ్షులచే: బరిత్య క్రయై కణ్వమహర్షిచే బెంప(బడి కులసతీధర్మమున

శృంగార శాకుండలము... 1987 కాటపట్టయిన శకుంతల యీ కథకే జీవగజ్జ. కావున నామె పాత చ్వితణ మీ కావ్యమున నాయువుపట్టు.

వ్యాసమహాభారతమున నీమె 'ప్రౌఢగా. జితింపణడెసు, దుష్యంతు నకు స్వీయజన్మవృత్తాంతము చెప్పుకొనుటయందును, వివావామునకు ముందు కట్టడి నేర్పజచుకొనుటయందును, దుష్యంతుని సభలో సతీపుత్తం ధర్మముల నుపన్యసించి, ధర్మవిముఖు(డైన రాజును దూలనాడుటయందును శకుంతల యందు మౌద్థ్యముకంటె పప్రొఢిమయే వన్స్ఫుట మగుచున్నది. కాళిదాసు అన నూయా _వియంవదల ప్యాతలను గల్పించి మొదటి నాలుగంకములలో నామె ముగ్ధనాయికాత్వమును మూర్తికట్టించెగుం పంచమాంకమున దుష్యంతు నరికే పించు సమయమున నామెను రోషకలితయైన సౌభిమానగా చికతించెను, స్త మాంకమున నామె కులనతీ (వతనిస్టురాల్తైన పరమకపస్వినిగా. బరిణతి నొందింపండేసెను. కణ్వ్యాశమమున శకుంతలాదుష్యంతులు పొంకినది ఖౌతి కమును నైం(దికమును నైన సంయోగము. అది వియోగవ్మిపలంభముచేతను, తవఃపరితాపములచేతను బుటము పెట్టంబడి మారీద్యా[శమమున నాధ్యాత్మిక మును, మానసికము నైన అద్వైత, పేమగా! బరిణమించినది. కాళిదాసు శకుం తల ముగ్ధ యైన శృంగారనాయికావస్థ కుండి కులసతి యైన అనురాగమ్బూర్తిగా బెంపొందినది.

వినవీరన శృంగారళాకుంతలమున శకుంతల పొందిన వియోగ విప లంభము చి[తింపంబడమిచే నామెయం దచ్చమైన ముగ్ధనాయికాత్వము మొదటి నుండి చివరివజకు( బోషింపంబడినది. సాౌపాత దర్వణమునందలి

“పఫథమావతీర్ణ యౌవన మదనివికారా రతౌ వామా (|

కథితా మృదుతాశ్చ మానే నమరధిక లజ్ఞావతీ ముగ్ధా ఆను లక్షణమునకు లక్ష్య్యప్రాయము గాంగలిగిన ప్నాత శకుంతల. ఇందు “రతా వామ” “మ్యదుతాళ్చ మానే” అను లతణములకంటె మిగిల్రినవ్సాన్సక్ర నాధిక్యము గల్పించి, పినవీరభ్మదు. డీ పాతను తన కావ్యమునం బిత్రించైెన్స,

కణ్వమ హార్షి ఆ్యశమమున శకుంతల కడు గారాబముగా/ వెంపంబడ్డి నది. అచ్చరలేమ కన్నబిడ్డ యగుటచే నామె యందాలరాకి:

198 రసో ల్దా సము సీం పాలమున్నీటిలోపల సంభవించిన జలజాతనయనల చక్క(దనము జంచలాలతికల జననంబు గాంచిన ధవళలొచనల సౌందర్యలక్ష్మీ నమృతాంచుకళలయం దావిర్భ్శపించిన సీలవేణులరామణీయకంబు బుం(డేమకోదండమున బుట్టు వొాదవిన లావణ్యవతుల విలాసరేఖ తే. నరసఖుని యూరుకాండంబునను సముద్భ వంబు నొందిన యడురాజవదన చెలువు( గుప్పగాం జేని మునికన్య యొప్పుతోడ వానీ దలపోయ నా బాల కీస వెలితి. (2. 187) దిరనెస పువ్వుకంటె మెత్తని యామెమేనుడింగెకు బంగారమునకు( దావి యబ్చి నట్టు రతిమనోహరమైన యౌవన విలాస మబ్బినది,. ఆమెకు తల్లిపోలికలతో పాటు తండడిపోలికలుగూడ కొన్ని వచ్చినవి. ఆమె మునికన్యవేషమునం దుండి నను దుష్యంతున కామెయందు (బహ్మతేజోవిశేషము లేశమెనను గానరాలేదు సరిగదా శరీరకాంతి సౌందర్య నెభాగ్యంబువలన రాజసంబును, '్రకాపంబును, గర్వంబును నించుకించుక (పకాశించుట గానవచ్చెనని పిసవీరభ(ద్రకవి (ప్రత్యే కించి వర్ణించినా.డు. ఆఅమెయం దపవృరస్సౌందర్యమును, రాజర్షి రాజస సత్త్వ గుణమ.లును కలిసీ యేకాకృతిగా జాలువారినివి. పట్టమహిషికి గావలసిన దూప గౌరవ మామెకు బుట్టుక తోడనే వచ్చినట్టు వినవీరన చేసిన కల్చనము కావ్య కథోచితమై కాంతీ నింపినదిం శకుంతల యంత అందగత్తెయో' యంత అమాయకురాలు ఆశమ వాసుల గారాబుపెంపకమువలన వచ్చిన మొదటిలక్షణ మది. మధుపబాధ కలిగినప్పు డామె యబలవలె, జెలిక త్తెల నెలుగెత్తి పిలిచి యడలిపోయినది. చెలులు మూ౭డడు గులు దూరమైనచో ముప్పువాటిల్లునని మొజవెట్టుచు వారిని వెంబడించినది

శృంగార కాకుంతలము... 189 ఆమెయబలాత్వమునకునుు ఆమాయకత్వమునక్షును అంగరక్షలు అనసూయా [పీయంవదలు, ఆమె సమధికలజ్ఞావతి, చెలులతో(దప్ప చెలికానితో సైతము నోరువిప్పి మాటాడలేదు, మదనాగ్నికి మేను మండిపోవుచున్నను మనసులోని మాట నూటిగా జెప్పలేదు. మదనసుందరుండై న మనోహరునిమై మనను తగులుకొని మారవికారమునకు గుతియయ్యు వోవభావములను (బకటిం చెనే కాని యొక్కమాట కూడ బయటి కనలేదు- పినవీరన ళకుంతలచే రాజునెదుట నెచ్చటను [(పకాశముగా నొక్క పలుకైనను ఒలికింపక యా ప్మాతను ముగ్గమోహనముగా౬ జ్మితించెను.. ఆది కాళిదాను చితణముకంటె నొక వింతశళోభను వెకార్చినది. ఆమెమాట లన్నియు జాలవజకు స్వగతములే. చెలుల ఐలవంతముమీ([ద తన వలప్పును బైటం బెట్టి యొకసారి కన్నీరు నింపినది చం[ద మన్మథ మలయానిలోపాలంభములందు మదనతాపము నోర్వుంజాలక చెలులముందు గొని పడినది. (పాణనాథుని గవియ నంతవఅకు( (బాణములు కాపాడుండని చెలులను [బాధేయపడినది. కాన్సి దుష్యంతుండు. గాంధర్వువిధి వివాహ మాడినప్పుడు గాన్ని, అతడు సవనరక్షక్షై వెడలునప్పుడు గాని, మటునాండు తమిమీఅ బాహువల్టరు లలో దనను బంధించునప్పుడు గాని, రతిసుఖమునః దేలించునప్పుడు గాన్ని నగరి కేంగ6 జెప్పవచ్చినప్పుడు గాని, నిండుసభలో దనను కాదనిప్పుడు గాని యా చెలి మూగనోము. వట్టినదే గాని మోము దెజచి మాటాడి యెయుంగదు. దుష్యంతుండు వైత మా ముద్ధమూ్రిని. జూచునప్సు డెల్ల మౌన మ్యుద్రద్యే తాల్చెను,. క, బాలికల జూచుచు ధరణీ పాలుండు పలు కుడిగి [ప్రమదఠభరితుం డయ్యెన్‌ బాలికయును నా ధరణీ పాలకునెడ లజ్జ మౌనబంధము నొందెన్‌-” (8, "8 అను పద్యను. శృంగార కాకుంతలమ.న శకుంతలపట్ల సర్వత సమస్వయింపం బడినది. దుష్యంతుడుకూడ నామెను [1ప్రథమసురకావసరమున ననునయించ్వచ్చ నామెతో నూటిగా మాటలాడెను గొని అన్యసమయములం దనసూయా [ప్రై

140 రసోల్లానము వదలతోడనే సంభాషణలు సాగించినాండు, ఇట్టి చితణము విన వీరళదుని కావ్యరచనాశిల్పమున కొక యపూర్వాలంకారము* శకుంతలకు గణ్యమహక్షి యనిన నెంత చనవో, అంత భయము. సోమతీర్థమునుండి తిరిగివచ్చిన కణ్వు( డభినవవిలాస రేఖతో నాప్పారుచున్న శకుంతలను గాంచి నిజము చెవు మని యడిగినప్పుడు - “౨. గజగజ వడ$కుచు వారి ను కన్ను;గవ రాల గద్గదకంర యగుచు గొంతయును మాటు వెట్టక్క కోనులాంగి మునికి విన్నప మొనరించె మునికి మునికి" (ఉ-1ళ) ఆ మహర్షి “ఆ కొమ్మశరం బురంబున జేర్చుకొని, యందంద యానంచ జలం బుల జలకం దార్చిి భయంబు(” దీర్చినగాని యామె భయము తీరలేదు. అ త్త వారింటి కే/గునపు డా ముద్ధరాలు తండడిని బాయలేక వడిన యాకులత యామె నిద్దమైన గురుభక్రికిన్సి స్నేహపవృత్తికిని విపులవ్యాఖ్యం సీ. *“జనకుం డుండెడు ననుష్టాని వేదిక ( జూజు( “ జూచి, (కమ్మఆ(బోయి చూడవచ్చు, స్నానార్థ నియమిత జలజాకరము( జూచు, జూచి, [కమ్మజఃబోయి చూడవచ్చు, నిజహ_స్రపోవ్‌త కుజవల్లికలు చూచు జూచ్చి (కమ్మజ బోయి చూడవచ్చు., గుంజకోటరకుటి కోడపీథులు చూచు( జూచి, (కమ్మజంబోయి చూడవచ్చు బే. తండీ[ బాయంగలేని సంతాపజలము నరవారింటి కే/గెడ్మ హర్షజలము గోరువెచ్చైన పాలిండ్లకొనలు దడువ నెడప( దడవన, బయ్యెద( దుడిదికొనుచు.” నీ రోదలు నాలుగుమూ౦డు బదములు, (కమ్మటి ఈం[డిపాదంబు శా(దం ఘటించు(

శ్చంగార శాకుంతలము-.--- కకక గాంతదవ్వేంగు, నేంగుచు వచ్చి, కణ్యుని కడుపులో. దల మోపి కౌగిలించు, చరుగు+ గౌండొకనేలం దిరిగి మౌనులకు *మా యయ్య నుండీ ' యని యప్పగెంచు గమనించు. వెడమర్డి కాళ్యపుదెసం జూచి చే. బోదు నంచు గన్నీరు నించు లే. జనకుల డుసలాలనము సేయ సంయమీం[ద్ర భామ లదరింప నననూయ పట్టి తిగువ నిగిగ్‌ యడుగిడె నాకభంగి మగిడి మగిడి చూచుకొంచు శకుంతలాసూనగంధి " ఈ. *మునిభామలు నలువంకల+ జనుదేరంగం నిర్మలోర్మి సంగత యగున య్యనిమిషనది రత్నాకర మున నేంగెడు భంగి. గదలి (ఉ389్సి పోయె నని పినవీరన శకుంతల కల్యాణయా[ళా ఘట్టము కరుణారసతరంగిత మగునట్లు చిితించి నవవధూపితృవాత్సల్య శీలమును గన్నులకుం గట్టింపంజేసి చాండు+ విరహమూ క్రిగా శకుంతలను వినవీరన చి్వితించినవిధథము పరమ రమ భీయము, ఆమె (ప్రకటించిన హావభానము లామె భావములకు వ్యంగ్య వ్యాఖ్యా నములు, ఉదాహరణమ్సువకు ; ఏట ఆచందదాన్వశు రాజచ౭,దమునిపౌం దాసించి చన్నుంగవం జూదుం గన్నుల నీరు నించు+ దల యూచు న్యేసు శ య్యాస్థలిన్‌ వైచు చ్లేచును నవ్వు నున్సురను బోవం గంటకించున్‌ ధృతిం గాచుం (బొద్దు గనుంగొను న్వెతః బడుం గామాంధకారార్హయై. 2.104) చం[దోపొలంభము. గావించి దుష్యంతనంక మూలప్తరుమ డగు నతని న బ్లనుట మవోవకాధ మని నందన మాచరించిన మృదులహృదయ శకుంతల తాను దువ్యంతుని వలచుటపలన న్యాళమవానులకును, గణ్వమహర్షికిని గళం కము వచ్చు నని విలపించిన నిర్మలహవృదయ ₹8-01); గాంధర్వవివాహమై

42 రసోల్దాసము చుష్యంతు(డు నాయికను! బొందకుండగనే మునిసవనగషణార్థ మేంగవలసి వచ్చినప్పుడు కన్నులనిండ సీరునింపియు( గనుజెప్పల నప్పశించినచో దుశ్శకున. మౌనని దృక్కుల నప్లే నిలిప్‌ యుంచిన మనొోజ్ఞమూర్తి శకుంతల (8.900), వెన్నెలలో విరహతాప మోపుకొనలేక చెలిక తెలతో-.- గీ. మానవతులార ! యిన్నాశక్టమరుఃడు కాడు; యింత నొవ్పించినా(డె న న్నెన్న6 డైన రి నిండువెన్నెల యనుపేరి నేయి? జల్లి చంపుచున్నా(ండు చంటదుండు చల్లజంపు” (8 180) అని వేదన పడిన స్నిగ్ధహృదయ ! [ప్రాణనాథుండు పురి కేగువార్త చిగురాకుపై లిఖియించి యిచ్చినప్పు, డేను(గు (దైంచి వైచిన అతనోలె మూర్చపోయిన యుద్విగ్నహృదయ శకుంతల ! శకుంతల కీవన్నెచిన్నెలన్నియు వపినవీరనగంటము చఛిలికించిన జిలుంగు శిల్పములు, ఆతని కాన్యమున శకుంతల శృంగారరసార్ద్రమూర్తి- అందువల ననే ఆమెనానుము నధికరించి ఆ కావ్యము శృంగారకాకుంతల మను సార్ధక నామవబ (ప్రసిద్ధి కెక్కినది $. కణ్వమహారిి లె కన్నవారికంటె బంచినవారికి బిడ్డలపై మకారము హెచ్చను లోకో కిక లత్యభూతుడు కణ్వుడు. దయికు మారుపే రాతపస్వి, మాలినీ నదీతీర మున గన్న తల్లిదం,డులచే( బరిత్య క్తయై, శకుంతములచే/ బెంపంబడుచున్న మేనకా తనయను దయార్జ్యుహృదయు.ండై దరికించీసి పాజాధికముగా( బెంచిన కరుణా మయుడు కణ్యుడు. శకుంతలకు( గాల మసుకూలముగా లే దని తెలిసి సోమ తీర్థమున చం(ద్రశేఖరు నారాధించి కూతుసేమము నఆసిన పరహితార్థ బుద్ధి యతడు. తా నాశమమున లేని సమయమున నతిథిసత్కారము లొనర్చుటకు శకుంతలను నియోగించి యాశ్రమధర్మ పరిరత్షణము. గావించిన ధర్మమూర్తి ఆననూయా(వ్రియంవదలను శకుంతలకు నెచ్చెలులుగా( గూర్చి, తల్లిలేని కొర తను దీర్చిన ధన్యజీవి కణ్వుడు,

శృంగార కాకుంతలము., _ 149

కణ్వుడు (తికాలవేదియైన మహర్షి" శకుంతలాదున్యంతుల గాంధర్వ వివాహమును జ్ఞాసెద్యష్టితో దర్శించి సోమతీర్థమునుండి య్మాళశమమునకు. దిరిగి వచ్చి యామె యోగషెమము లజసిన పుణ్యమూర్తి.

మవాభారతమునం గణ్యు-డు కర్తవ్యనిషస్టుడుగా. గానంబడును. కాళిదా సాతవియంద6 బుద్తిికావాత్సల్యుమును బొంగింపజేసి కరుణారస నిర్ణిిదునిగా+ టిర్చి దిడ్దెను. వికవీరభ్యదుఃడు కాళిదాను ప్యాతచితణమునొజ్జబంతిగాం గైకొని (వబంధోచితమైన కొన్ని మార్పులతో నాప్యాతశీలమును గడుసామర్జ్యముతో నిర్వహించెనుం

అభిజ్ఞానశాకుంతలమునందలి చతుర్ధాంకమున ళకుంతలకల్యాణ యా తను చెల్పించి. కాళిదాను కణ్వమవార్షిని పుత్తికావియోగళోకమువలన నార్ట్రండ్రైన తంగడ్రిగను, నతీవాతబోధ గావించు గురువుగనుః ఆల్మున కాత్మజ నర్పించుచు నాత్మాఫిమానస్ఫోరకముగా సందేశ మంపు మామగను, న్యాసధనమునంటి కన్యను బ్యాతు,డైన వరునిం జేత నుంచి సంతుసుడైన క_ర్తవ్యనిస్టునిగను దీర్చి చిద్దైను. పినవీరన కాళిదాసు కల్పనలోని సార్థక్యములన్నియు. సౌధించుచు” కిణ్వుని మహాతపస్విగనే కాక మావవతామ్నూలిగౌ రూపొందించి తన వైశిష్ట్మ మును (బదర్శించెను.

శృంగార కాకుంతలమునః గజ్వనువొర్షి (పవేళము చతుర్ధాశ్వాసమున గలదు. కాని ద్వితీయ తృతీయాళ్వాసములందలి కథ యంతయు నాత్రన్లి యాశ్రమ రంశముననే (పవర్డిల్లినది. మవోభారతమున కణ్వమహర్షి శ్రవ మహిమవలన నా(శశ్రమములోని విరుద్ధసత్వములు వైతము సహజవైరమును మాని స్నేహముతో వరించుచున్నట్లు వర్ణింపబడినది. ఈ కల్పనము కయణ్యిని కాంత (వవృక్రికి వ్యంజకము. వినవీరన యీ కల్పనను (గహొంచుటయే కాక్ష శ్రత్చ్ర భావము దుష్యంతుని చిత్తముపై. (బసౌరిలమై యాతడు హరిణము నేక నిలిచియుండె నని విశేషించి వర్డించెను. మహోభారతము శకుంతలాడుష్యంతుల గాంధర్వ వివాామునకు కణ్వా[ళమము రంగస్థలమైనట్టు వర్ణింపంబడియండ కాళిదా సౌచిత్యపోషణార్థమై దానిని మాలినినదీకీరమునందలి లతామంటపము లకు మార్చెను. వినవీరన కా?దోనుని కల్పన _ ననుసరించియే తహైోవన్యల్య

నికుంజమున నాయికానాయకుల రతిక్రీడను. నిరన్‌హింసందేసెమ,. శక్య్యలా

148 రసోల్హానమా వివాహమునకు కణర్టమునీర్యదుననుమతి లభించునో లేదో యను భయమును, తన్నివారణ కనువైైన గాంధర్వవివాహధర్మ (పసంగమును గాళిదాసువలె, పినవీరనయు సందర్బ్చోచితముగా ననునంధించెను. శకుంతలాదుష్యంతుల వివాహము కణ్యమహర్షి సోమతీర్ణమున నిర్వహించెడి తపోవిశేషమునకు ఫల మసుభావము కథావాతావరణమువలన ధ్వనింపం జేయుట వనవీరభ(దు( డలిజ్ఞాన శాకుంతల నాటకకల్పనను గౌరవించుటయే. ఆ మహర్షి సరోక్షమునం దున్నను అతని సంకల్పళ క్రి కథాచ్చై తన్యమున (బత్యత్‌ (ప్రభావమును వైచుచున్నట్లు సరితల కనుభూతి కలుగునట్లు రచించుట వస్తుధ్వని. అది ఆ మహక్షిపాత చ్యితణమున కెత్తిన విచి తవ్యంగ్య సీరాజనము | శాకుంతల నాటకమున€ జతుర్ధ్థాంకమునకు వలెనే శృంగారళాకుంతలమున చతుర్ధాక్వాసమున కెనలేని (పాముఖ్యము కలదు, అట్ల్టగుటకు కజ్వపా[త యొక ముఖ్య హేతువు. కణ్యప్మాతను మూలమునందుకంటె [శోతృజనమనోరంజక ముగా( దీర్చి చిద్దుటకు! బినవీరన కొన్ని రమణీయసన్ని వేశములను సంభాషణములను వర్ణన లను( [గొత్తగాం గల్పించి శృంగారళాకుంతలమున. (బవేళ పె ద్దైను-ఆట్టివానిలో బేర్కొనందగినవి * 3. పరమేశ్వర (పళ స్త్రి. 2. శళకుంతలతో నాడిన పరిహ సోకి, 8. కళకుంతలా దుష్యంతుల వివాహోదంతమును మునిమండలిముందు, (బికటించి వారియనుమతి నందుకొను నాస క్రి. 4. చం్యదవంళ వర్ణన్మప్రస క్రి. క ఆననూయా [ప్రియంవదలను శకుంతల నత్తవారింట దించివచ్చుట కంప ననుర క్రి, వీనిసార్థిక్యము నరసినచో( బినవీరన కణ్యప్యాత చిితణమునందు (బదర్శించిన నైపుణ్యము వ్యక్తము కాంగలదు,

1. పరమేశ్వర్యపళ స్తీ - శాకుంతలనాటకమున€ గణ్వమహర్షి శీర్చమున , కేఃగి యేమి యొనర్మెనో మనకు( చదెలియరాదు. అట్టి కెలివిడియు నందు మన్స కవసరము లేదు. ,కాన్మి (శ్రవ్యకావ్యకర్త యైన పినవీరన యీ సందర్భమున్స వర్ణించి మహర్షి చిత్రమునందలి థ క్రిప్రపట్తిని వ్య క్రీకరింప(జేసినాండు. సీ. పాలికాఖిలహరిత్చాలకొాదిసుపర్వ మండలుం డుర గేంద్రకుండలుండు, నురదైై త్యమకుటభాసుర రత్నఘటిత సిం హాసనుండు మనోజకాసనుండు;

శ్చంగార కాకుంతలము. .. శ్రశ్తీక5 కలికాలకల్మష కల్కాష థభవబఐబంధ మోచనుండు కృళానులోచ నుండు ; కరినహుంకార రూంకరనిర్గత్యపాణ నమవ్నర్తి దేవతాచ్మకవర్తి; తే. యంబికాభర్త, యథిల లోకైకకర్త, శంకరుండు, భక్తలోక వళంకరుండు, ఆచిరకాలంబునంద (ప్రత్యక్ష మయ్యొ నన్మదీయ మనోరథం బంది యిుచ్చె+ (ఉలి) అను పరమేశ్వరకీ_ర్హన మామునిపర మేశప్రరుని భ_క్రహృదయమును బట్టి యిచ్చు చున్నది భక్రి పరమరసార్ద౦చిత్తసంస్కా-రమునకు (ప్రతీక, జీవకారుణ్య భావ (సవంతి కమర్చిన [వవాహిక. కరుణారసతరంగితమైన కణ్వమహార్షి చిత్త (వవృత్తి కీళక్తి పపత్తి వ్యంగ్యమధురాభివ్య క్షీ* £. శకుంతలతో నాడిన పరివోసో_క్రి:- లలితవాస్యము ఉ_త్హమ్మప్రక్రృత్తి లక్షణము. కరోరనియమనిష్టాగరిన్హు లయిన తపస్వులయం దట్టిచతురహా స్యవచ నములు వెలువడుట సకృతళ్తుం వినవీరన కణ్వునియందు స్నేహవ్యంజకముగా. లలితవోస్యో క్తులను నిబంధించి యొక వై శిష్ట్య్రముతో పాటు,సన్ని వేళ చారుత్వమ్సున్స గూడ సాధించినా.డుం కణ్వ మహర్షి యా[ళమునకు. దిరిగివచ్చిః యోగక్షేమము. లడిగ్మి స్వర లంబు నెజింగియ నెజుంగనివానివలె ళకుంతలాముఖమున నామె వివాహవృత్రాం తమును జవులూర విన నభిలషించి యామెతో ని ట్లనినాండు ఇ | ఉ. “ఎన్నడు లేని [కొ త్రనిరి నీనెడు నీవదనాందుజంబ్కు మై చెన్నును నూత్నరేఖ విలసిల్లైడు, భావము లెన్ని యన్మియన్‌ మున్నిటిభంగిం గాక కడుమోహనలీలలం (గాలుచున్న యున్న నిజంబు దాంపుకొని యుండిన నాపయినాన వెస్హైదన్‌,”(_్య్టి ఈ మాట లనుటకు మహాభారతకథ కొంత తోడుపడి యుండవచ్చున్న, కాని, యిందలి మాటలపొంకము, ఆన పెట్టుటలోని నగిషీపని వినవీరభ్యదునిదే.

146 రసోల్లాసము శకుంతల యా మాటలకు గజగజ వడ౦కిపోయినది, కన్నుల నీరు నింపినది. గద్గదక ంరముతో. దండికి. గథయంతయు( జెప్పినది. తండిగా నాత(డు పోందిన యానందముసకు మేరలు లేవు. తన చేతులమీదుగా. జరుపవలసిశ 'పెండ్రిని చెలులసాయముతో శకుంతలయే స్వయముగా సంఘదించుకొనినది. అందులకు. దనయపై నున్న చనువుతో నిట్లు పరిహాసమాడినాడు

చ విని యెలనవ్వుతోడ నరవిందనిభానన ! నిన్ను నింతగా6

బెనిచిన న న్నాకింత వినివంపక చేసితి, నీకు సర్హకాం

తుని ఘటియింప6 జేయుటకు ధూర్జటి. గొల్వంగ సోమతీర్థ మే

జనినయెడన్‌ మనక్యప్రియు+ండు చయ్యనం గల్గిన సం్యభమంబునన్‌

గి. వనిత ! యననూయయను, (వియంవదయు నీకు

నరుని ఘటియించి పెట్టినవారు, సీవు,

వారు, సుఖముండ.€ డెక్క డో వాడ నయిన

యేన్సు దీర్థంబు లేంగెద నెచటిక్రైన,

వం ఇంక మాఖభారంబు వాసె, రాజపత్ని వైతివి. రాజ్యానుభవసుఖంబుల మమ్ము మటువక నీవరునకుం జెప్పి యీాశ్రమం బస్పటప్పటికి యోగ

క్షేమంబు లరయించుకొనుచుండు మమ్మ ' (4.16.18) అభిమానము, అనురాగము, అధిక్షేపము, కటాక్షము, వాన్యము, ఆభినందనము, చిరునవ్వులతో మేళమించి పలికిన కైమాట లామహర్షి మాసివతిసంస్కృృతి కమర్చిన మణితోరణములు ।

శ. వివాహ సకటనము :- ళకుంతలాదుష్యంతుల గాంధర్వ వివాహ వృత్తాంతమును కణ్యు(డు మునిమండలిముందు _సకటించిన యీకల్చ్పనము పిన వీరభదుని విజ్ఞతకు నిదర్శనము, కణ్యు(డు కులపతి. అతడు మునికులమున కాదర్శుపాయుండు. అతనిపు త్రిక గాంధర్వమున దువ్యంతుని వివాహ మాడి నది. ఆది అమంతకము, అఆబంధుకమున్నై అతని పరోకమున జరిగినది వివాహమునకు సంఘమును సొక్ష్యముగా నుంచుట లోకాదారము, కణ్యు,డా వివాహము నామోదించినను మునిసంఘ మామోదించ్చినగాని దాని క్యాశ్రమమున

శృంగార కాకంతలము ... కేశ గౌరవ [పపత్తు లేర్పడవు. ఇట్టి లౌకికాబారసిద్ధికై కణ్వమహర్షి శకుంతలా వివాహ వృత్తాంతమును మునిగణముల కెజి(గించి వారి యామోదము [దను సాధించెను.

*. చం[ద్రవంళకీర్హనము ;- సప్తతంతు మోగమును రక్షించ్చి శకుంత లను వివాహమాడిన దుష్యంతుని చం[ద్రవంళక్రమమున్సు అందు జనించిన చక వదర్తల గుణగణములను (గమముగా మునిజనములయెదుట కణ్యుండు కీర్తించి వివహమహోత్సవమునందు మహాసంకల్పమును బరించు పురోహితునివర్వే బరితలకు సా ఇాత్కరించును. దుష్యంతు డొనర్చిన మునిజనహితమును బేర్కొని వాని యుషత్తమవంశమును గీర్తించుటచే నాళమవానుల యంతరంగములు శకుంతలా పరిణయమునందు సొముఖ్యమును భజించినవి.

5. అనసూయా[వియంవదలను హస్తిన కంపుట :- పినవీరభ్నరుని యీ కల్పనము కణ్యమహర్షి (శికాలజ్ఞానమును వ్యంగ్యముగా సూచించుచున్నది. శకుంతలాదష్యంతుల గాంధర్వ వివాహమును క్లానదృష్టితో నెటి(గిన కణ్వ మహర్షి దుర్వాసళ్ళాపమును (గ్రహించినట్లు స్థూలదృష్టికి గానరా,డు, ఆ రహ న్యము అనసూయా[పియంవదలయందే గుుష్టమై యన్నది. అది బహిర్షత మగునంతవజకు శరుంతలకు దుష్యంతునితోం బునస్పమాగమము సిద్ధింపదు. రహస్య రక్షణకు కర్త లనసూయా[వియంవద అగుటచే వారే త్యత్పకటనకు

వాధ్యు లభయ్యెదరు కణ్వాశమమున నా గుట్టు బయటపెట్టుట వారికినలెనే ఆ మహర్షికిని ఇష్టము లేక యుండవచ్చును. అది యెట్లు బహిర్గత మగునో యతని యంతర్జ్భృష్టికి, దోచియుండవచ్చును కాన్ని పినవీరన యా వివరము లెవ్వియ( గథలో జెప్పలేదు. చెప్పినచో భావికథలోని బిశవు సడలిపోవును. కథానిర్వహణసూతములకు ధరించిన నూ తధారులు అనసూయా వియంవదలు, కణ్వమహర్షి కర్తవ్యము శకుంతల నత్తవారింటి కంపుటతో ముగిసిపోయినది.

నభయందు (ఐ టింపం వలె ననెడి కణ్వుని అంతనృంకల్పమే

వారిని గ్రదంతలతొ హ స్తినావురి కృంవినది, 'పెండ్లిగానిపిల్లల న ట్లంపుట యనౌ శీ మని డా॥ నాయని కృష్ణమారి! పభృతులు భావించిరి, కాని, అందుకు రాలా లాలా లందికు

1. ళృంగారళా కుంతల పీరిక, పుట 9, [ఆం స్మ సాహిత్యఅకాడమీ (ప్రచురణ)

148 రసోల్ధాసము బాధ్యుండైన కణ్వమహర్షిపా(త చ్యితణమున( బినవీరన సాధించిన వ్యంగ్య వైభవమును కథా (పయోజనమును నూహింప జాలరైరి, కణ్వుండు కులసతీధర్మములను బోధించుటయు. హితోపదేళ మొనర్చు టయు. నాతని అధ్యాపనశీలగత మైన యార్షసంస్కృృతిని వ్యక్తము చేయ చున్నవి. ఆంతకుమించి యతని మానవతామూ రి శకుంతల యత్తవారింటి "శేంగునప్పుడు పొందిన వేదనలో, గానంబడుచున్నది, సహృదయుల హృదయ ములలో€ బిల్లనిచ్చిన మామకు (టతిబింబముగా నిలచు నా బుషిపుంగవుని రూపు, ఈ క్రింది పద్యములచే రూపుకట్టుచున్నడిం ఉ. “నేరము లెన్ని కల్గిన గణించుట నేరము లల్లువారిమై, నేరుపు లైన యల్లురును నేరము లెన్నుదు ర త్తవారివై, వారలనేర్చు నేరములు వంకలు దీర్చ నయుదక్త మెల్లెడన్‌, గౌరవహీను లిజ్జగతి, గన్నియ నిచ్చినవారు కోమలీ!' (478) డ్‌ “పొమ్మన జూచుం జూచి మి, బుట్టిన్మపేమము పేర్మి బాష్పముల్‌ (గమ్మినం, టగమ్మజం బెడమొగం బయి కన్నుల నీరు మింగుచుం (గచ్ముజం దా శకుంతల మొగం బగ్గ, నుల నించు;, గొంత స్స పమ్ముని జాలి బొంది ధృతి యంతయు నిల్వక నిల్చి పాజంగన్‌."

ఉ. “ఎంచ ముసీం్యదులందు విజితేరద్రియు డైన తవస్వి కూర్మి గా వించి, శకుంతలం వెనిచి, విస్మృతి నొందిన మోహపాశముల్‌ (3ంచుకొనంగ లేక, తియతీపులం జి త్తముం గాసిపెట్టె, 4 లించిన నెవ్వః డింక వదలింపగ నోపెడ్తు మోహబంధముల్‌ 1”

(488)

ఉ, ఎన్న(డ నామదిన్‌ మజతు నే న్ని బుత్తి9క ! పూటపూట యా నన్నసరోవరంబు నను సంస్మరణం బొనరింప్క సంతత న్విన్నమరందసి క్రసరసీజము( జూచి మదంతికంబునం గన్నుల నీటితోడః గుళకం బగుచున్న భవన్ముథాబ్దముని.

ఉ. కొంత నుఖంబునుం గలుగు కోమలి! వొకిట౧ బర్జకాలికా (పాంతమునందు నీవు పెనుపం బరవొందిన మాలకిలతా

(క్రాంతమనోజ్ఞ మైన సహకారము గన్గొనునప్పు డెలి, దు ష్యంతుండు మాశకుంతలయు సంగడి నుండుటగా. దలంవంగన్‌-

(4 90-91) విళశ్వుజనీనముల్లై న యీ భాపములలో( దాదాత్మ్యము పౌందిన్‌ యే మానవు*డు కణ్వమహార్షిని నార్జ్భమైన కన్నులతో నాత్మసన్నిభునిగా భావిఎవండు 1 కన్న ఖిడ్డల నత్తవారింటికి పంపెడి తండు లున్నంతవజణకు భూతలమున, గణ్వప్మాత చిరంజీవిటై యుండంగలడు,

“కావ్యేషు నాటకం రమ్యం నాటకేమ శకుంతలా త్మతాపి చ చతుర్ధాంకో తృత ళ్లోకచతుష్టయమ్‌” అనె అభిజ్ఞాన కాకుంతలమును. (బశింసించు. నభియుక్షోక్తి. అబ్బే క్లోకచతుష్ట యము కణ్వమహర్షిముఖ వినిద్గత మగుటలో విశేషము. పినవీరన యా ళ్లోక భ్పా చతుష్టయమునందలి రెండింటిని సమ్మగముగా ననువదించి తనకావ్యమున నిలుష్ప ళొనెను. అవి; “*పొతుం న (పథమం వ్యవస్యతి జలం యుష్మా న్వపీతేము యా నా దత్తే ప్రియమణ్ఞ నాపి భవతాం స్నెహేన యా పల్లనమ్‌ ఆద్యే వః కునుమ పనూతినమయే యస్యా భవ త్యుత్సపః సేయం యాతి ళకు నలా పతిగృహం సర్వై రనుక్ఞాయతామ్‌” జునే బు సి. అల పెజుంగక తావకాలవాలములకు నెమ్మితో నిరవౌంద నీవ వోసి, (క్రమవృద్ధిః బొందు మార్గళిబు లారసి వచ్చి పూ+టపూంటకు జాల బోది చేసి (యేమాతికేకత, (బియమండనమునకు( | జిగురాకు! గొనగోర బిదును వెజచి వరిపాటి నల్లన (ప్రనవోద్గమం బైన సఖులు దానుగు మహోత్నవ మొనర్శి,

15 శసోల్లాసము తే. తర్చమై పంచే మమ్ము నే తలిరుటోండి య తవారింటి కరిగడు నా లతాంగి కితీరుహములార 1 పుష్విశలతికలార 1 యమమతింతురుగాక కల్యాణయా[త్ర- (-98) “క్షక్రూషస్వ్త గురూన్‌" కురు పియసఖీవృ త్తిం సపత్నీజనే భర్తు ర్విప్రకృళాపి రోషణతయా మాస్మ ,పతీపం గమః భూయిష్టం భవ దక్షిణా పరిజనే భాగ్యీస్వనుళ్నేకినీ యా న్ష్యైవం గృహిణీపదం యువతయో వామాః కృులప్యాధయః” సీం “అత్తమామలకు నీయ పనేమి వెట్టక కనునన్నల జేయుమీ పను లెజింగి, ప్రాణమ్మితములుగా భావించి యే (పొద్దు సవరింపుమీ (చేమ సవతులంద్భ్కు భర్త యొక్కొ కవేళ బహుమాన మొనరింప గదియ రానీకుషీ గర్వరేఖ, పతిచిత్త మెటింగి తత్పరిజనంబులమ్‌ (దః జ్రేయుమ్‌ మిగుల దాక్షిణ్యగరిమ లే. కలక నాందకమీ ధవు. డలిగినపుడు పలుకులను జేరనీకుమీ పరుసందనము, వీని వెలిగాగ దిరుగు నే వెలంది ట్రైనం గులముసకు నాది యగు(జుమీ కూ(తుగుజ్జ ! (4-88) “ోయాస్య త్యద్య శకుంత లేతి హృదయం-....” అను శ్లోక భావమును గోంత కథాకథనరూపమున &=86, 85 పద్యములలో( బొందుపణచెను* చతుర్ధ శ్లోకము నమవదింపక వదలివై చెను, అది పినవీరభ్యనుని న్వతం్యత (పవృ తికి నిదర్శనము 1, విదూషకు6డు; శ్చంగారళాకుంతలమున విదూషకునిప్యాత యలంకారప్రాయమే గాని యవసర మైనడి కాదు. ఆ పృాతవలన సాధింప(బడిన వయోజన మెద్దియ సీ కొవ్యమున కశానరాదు. ఆతడు పిదికివాఃరుం వేటకై వెడలుటకు భయపడి

శ్యొంగార్‌ శాకుంతెలము--- సశ వినాయకపూజను వరించినవాండు, శకునకాస్త్రపారగుగై రాజునకు హితవు ఖోధించినవాళడు.. రాజు. శకుంతలా విరహ చింకామగ్ను, డై యన్నయెక సౌమనమున జంకు గళ్గినను మాన్చెద నే నది మం[తశక్తిచె ననియు “జగత " యేలం గలిగిన నావంటి సేవకుండు సిద్ధించియుండ నళక్తుండునుం టోలె నుండు నేటి ప్రాభవం" బనియు( (గల్బము లాడియు నావంతము కార్యశీలమును (బికటింపని వాక్ళూరు. డాతడు. రాజునకు 1వాణసఖు! డయ్యును “మచ్చనాలుక” వాడు, దుష్యంతుల డంతగా శకుంతలను వర్ణించి నలపును 'వెళ్ళటోసినను కి మ్మనని నిర్లి ప్తుండు దున్యంతు( డాశమనదమున నున్న వ్పు డాతని వెంట నుండియు. నాతని (పేనుకలాపమును ఐసికట్టలేని యనే మర్టుండు, ఇత డారాజువెంట నుండియు లేనివానితో సమానుంయు. ఆతని వలన నాయకునకు గాని కథకు గాని నెట్టిాభము చేకూరలేడు, అందువలననే వెననీరభ దునివలెనే పఠితయు నాతని నెచ్చటను బట్టించుకొనండు, ఇట్టి యజూ చళ_స్తనతుల్యుని కల్పనము వినవీరభ్యదుని యశళ్చర్మడున కేర్పడిన యొక కళంకము పినపీరభ్యద్రుని మజికొన్ని కల్పనలు-కొన్ని అనుమానముళు 7 శ- నైన్యములరాక = సవనర మణానంతరము నగరమునుండి రాజునకు బాసటగా నిలుచుటకు సైన్యము వచ్చినట్లు వినవీరన కల్పించెను. దీనివతిశ సాధింవ(ఐడిన పత్యేక |వయోజనము కానరాదు, సవనసమా_వ్లీ యైన వెంటనే రాజు నగరమున కెట్లును తిరిగిపోవునుకదా ' అతనిని తొండఠ పెష్టిట కాస్రైన్యములరాక తోడువడె ననవచ్చును. అంతకంఠి నతి రాజ్యాంగచు. లతనివైం జూపు గౌరవవపత్తుల కది భంకేతము కా(గలదుం ౭ ఆననూయ్యావియంవదలు రాజు నధిక్షేవించుట ;- దుర్వానళ్ళాపస్ఫృత్తాంత మెఠింగిన యాతపస్వికన్యలు రాజునకు ళకుంఠలాస్మృతి యుండ దని తెలిసియు నాతని. దూలనాడిరి దానికి బలమైస కారణము కానరాదు శి, నాయకుని వార్థక్యనూచనము ;- డా, యస్వీ, జోగారావు గా రిట్టు కావిం చిరి. “థ్ళృంగారశాక ంతలమున చుష్యంతుండు శకుంతలను స్వికరించిన

159 ళసో ల్లాసము “నాడే. ఆమెను. పద్దిమహిష్‌గా. చేస, భరతునకు యౌవరాజ్యపట్టాభి

ఇశీకము చేస్తి తామా “ఇెద్దవాళడ నైతి పృథివిభారం బింక పూన వయసు గాదు వుత్తకి, డెల్ట భరము బూనంగా౬ దపస్వి నై నుఖలీల వనమునందు నుండ వయసుగాని” అని పలుకును ఇందు అవతాళికలో 'శ్ళృంగారంబు మఖ్యం బగు అంగి అనియ్య ఆశ్వాసాంతగద్యలో “ళాకుంతల శృంగారకావ్యంబు” అనియు వక్కాణింప(బడియిండంగా (గంథము నాయకనిష్థ్ర మైన శృంగారభావముతో ముగియవలసి యున్నది కాని నాయకుండు తద్విరుద్ధముగా వాన్మప్రస్థ్యాశమ స్వీకారాభినివేళమును చూపుట తగదు. అయితే చివరకు *శకుంతలయు దుష్యంతు!డును బెద్ధకాలంబు పూజ్యం: బగు రాజ్యసౌఖ్యంబు ననుభవించుచుండిరి' అను వాక్యముతో కావ్యాంత మైనది. అది కొంత మేలు.”

పసయాననిముననమననసలాహాటాలచ పబ మూాణుమమానానానాణాహానలత సమము నకసేముస్‌నావతమాతవెనివమే వేసు లతుముటులుమెనా నమమను మేములనిమో దము మొయిలాాటీనమూతుటులనమతాణా యముడువనని నషట ననన.

1. ళారదా మంజీరము. వ్యా శారదాపీఠము పుట. 169,

పింగళి సూరన

(పాచీనాంధ్మపబంధ రచనా పరిణామములో ఒక మహోన్నతాధ్యాయ మును సృష్టించుటయ కాక ఆధునికాయధ విమర్శ వికాసమునకు ఒక వినూతనో తేజమును కల్పించుటకు కారకుడైన మహాకవి పింగళి సూరన,

మవాోకివి శబ్దవాచ్యులు ఏ యుశములోనై నను ఎందరో ఉండరు. గతాను గతికమిగా సాగివచ్చుచున్న కాలగతికి ఎదురు తిరిగి కలముపట్టినవాడు మవా తివి, లేక- గతములోని గొప్పనంతటిని పుకిగ్రటపట్టిన (ప్రతిభతో (ప్రత్యక్షర రచనాళిల్పమును అపూర్వకల్పనా సామర్థ్యముతో అ(్యస్రతిమానముగా ఆవిష్క రించినవాడు మహాకవి. లేదా- భావికవులకు మార్గదర్శకమైన విశిష్ట సాప్పాప్ర (ష్మకియా(ప్రయోగమును [ప్రారంభింప గలిగెనవాడు మచాకవి. త మ్వూడ్త లక్షణములలో ఏ ఒక్కటియున్నను ఆతడు మహాకవి శబ్దవాచ్యు డగును. ఈ మూడు లక్షణములను సామర్ధ్యతో సాధించిన మనీషి పింగళి స్తూరన, అ౭దువలన ఆతడు మహాకవులలో మవిక విం

పింగళి సూరన పదునాజవళతాట్ది (వథమపాదమలో పుట్టి చరమ పాదము గడిచిపోవునంతవణకు జీవించిన వాడు" పదునాజవళతాబ్దక్సు ఆంధ సాపిత్యచరితలో స్వర్ణయుగము. శ్రీకృష్ణ దేవరాయల (ప్రోత్సాహమున (వ్రఖంధ [ష్యకియ మూడుపూవు లాజుకాయలుగా వి.గ్రరిల్లిన్‌ విష్ణకాల మది. ర్రా్యా (పోలువా రనినట్టు- 'విద్యానగర రాజవీళుల కవితకు పైసిపందిళ్ళ కప్పించు? నాళ్ళవి. [(పబంధ కవితాకన్యను వెండ్రికూతుర ల ంచినవారు వారు. నన్నయగారిచేత ఉగ్గు పెట్టించుకొని, తకం ష్‌ సుర వ గేపరుకుల తియ్యదనము సలవజచుకొని, (పబంధపరమ న రన, ఆ నంపదను గడించి, (్రీనాథునియొద్ద (పొఠవచోవిలాసమనుం భాము సగ్రియెద్ద భక్తి వర్ధిల్లిన ఆం(ధభారతి "పెండ్డియీడుకు వచ్చిన నవ్‌ జ భావించుటలో నెంతయు సాౌమంజస్యము కలదు, (1పబంధకవు లా పండిప చుకు పెంజడన్న సవరించి అలంకరించినారు. అలసాని పెద్దన “అల్లిక జిగిబిగి నేర్పుతో జడ నల్ది

1564 రసో ల్గాసము నాడు- నంది తిమ్మయ మద్దుమద్దుగా పారిజాతకునుమమును సిగ పై నిలిపిరాడు, పింగళి నూరన ముప్పేట జడకుచ్చులను ముచ్చటగా మ.డివై చినాడు. రామరాజ భూషణుడు వసురత్ననిర్మితమైన చూడామణి నలంకారముగా నమర్చినాడు. ధూర్జటి రామకృష్ణాదులు ళత్‌శ్చంగార మాహాత్మ్యములను కీర్తించినారు. భారకీ వేణి సౌభాగ్యమునకు _పబంధ శృంగారము లన్నియు నొకయెళ్తు! పింగళి సూరన ముడివై చిన ముప్పేట జడకుచ్చుల చక్కదన మొక్కటి మజియొక యెళ్తు ! కాన్యరచనలో _పొఢ్యపయోగములు చేయట [వబంధకవుల (వత్యేకత, ఇతిహోసపురాణ కావ్యానువాదము ప్రాతపడిన పద్ధతివారికి. (పనిద్ధమైన ఏ యుపా థ్యానమునో (గహించి స్వీయకల్పనలతో 'పె ప్పచేసి అమ్టైదళవర్ణ నాబహుళముగా, శృంగారరసబంధురముగా ఆలంకారిక శై లిలో (పబంధరచనము సంతరించుట వా రిచ్చగించిన ఫణితి. ఎన్నుకొనెడి కథలో ఒక (కొత్తదనము, నిర్వహించెడి విధములో ఒక నిండుదనను, చెప్పెడి చొరవలో ఒకచేవదనము చుపింప వార్మిపయత్నము. బహు కాస్త్రపాండిత్యమ., (పతిపద్యశిల్ప చమత్కారము, ఊహలు పోహశించెడి ఉక్తివైచ్మిత్యము వారి రచన కబ్చిన విశిష్టలక్షుణములు. (పతికావ్యమునందు కొన్ని రమణీయ ఘట్టము లుండుట వానిని నాటకీయ శిల్పముతో ఆనల్బముగా చితింయట, 1(ప్రతియోగఘటనచే ప్మాతల (ప్రవృత్తుల తారతమ్యము (పన్ఫుట మగుటనట్టు తీర్చిదిద్దుట వారి కావ్యకథా నిర్వహణ మర్మములు, పంటకు వచ్చిన ఇట్టీ పబంధకల్పతదవు ఏ గారడి వాని గరిసెలోనో పుట్టి గడియలో పెరిగినది కాదు. భారతములోనే దానికి బీజము పడినది. నన్నె చోడుడు నీరుపోసివాడు, (వబంధపర మేళ్వరుని కవితలో ఆది అంకురించినది, సోమన్న నూక్తిలో మారాకు తొడిగినది శ్రీశాథుని కవితలో చిగురాకు వైచి నది _పిల్లలమజ్ణి వీనవీరభిదుని దోహదమున పూవులు పూచినది పెద్దన 'పెంపకములో. ఫలోమ్ముఖ మైనది. పింగళినూరన క్కషిచే ఫలవంత మైనది రామరాజభూషణుని నాటికి పండబారినది ఈ (కమ వికాసములో పింళళిసూరనె కృషికి ఒక (పత్యేకస్తాన మున్నది. వీంగళి సూరన గొప్ప (వతిభావంతుడు. ఆతని వయనుతోపాటు (వతిథభయు నవసవోన్మేషముగా విప్పారినది. లోకమున (పతిభాశాలుర కుండద

పింగళినూరన 155 గిన = ఉండవలసిన గూడాహంకారము అతనికి పుష్కలముగా నున్నది. అథి మానము వేటు, అహంకారము వేజు. అభిమాని యైనవాడు సాటివానితో అన్నింట నమముగా నుండుటకు యత్నించును , అహంకారి సాటివానికంటి నన్నింట మించుటకు [పపయత్నించును. పింగళి నూరన కలము పట్టు నాటికి సావాత్యరంగమున ఆంగధకవితాపితామహుడై న అల్లసాని పెద్దన అ్యగవీరము నలంకరించియున్నాడు, మించినచో ఆతనినే మించవలెను. మించుటకు ఒకటి రండు తోవలు కలవు. ఒకటి అత డొక విధమైన (వబంధమార్గమున కాబార్య వీరము. ఆ మార్గమును వీడి మజియొక (ప్మక్రియను చేపట్టి దాన తా న్యగతాం బూల మఃదుకొసవలెను, ఇట్లు భావించి అతడు ద్వ్యార్థికాన్యరచనా (వప(క్రియను చేపట్టి రాఘవ పొండవీయమును రచించెను. ఆ యగమునందలి రచనలలో అది ఆపూర్వుమ , తరువాతి ద్వ్యర్థి, (త్యర్థిః చతురర్ధి కావ్యరచనల కది ఆచార్యకము నైనది. ఇక రెండవది. పెద్దన రచించిన (పబంధమువంటి |పబంధమునే చేపట్టి అతనికంటె వ్రైళిన్ట్యమును సాధించుట, అతడు స్వారోచిష మనుసంభవము రచించెను, ఇతడు కళాపూర్ణోదయము. రచించెను, అతడు మనుచరితమున మూడుతరముల కథ చెప్పెను. ఇతడు తన కావ్యమున మూడు జన్మల కథ ముడి పెట్టెను ఆతడు పురాణ్యపసిద్ధమైన కథను (గహించి స్వీయకల్పనలతో పెంచి చితించెను. ఇతడు అపూర్వ కిల్పిత కథావిస్తారమైన (వబంధమును నిర్మించెను. అతడు నమ్మగక్ఞానోదయ మను తత్త్వమును కథాచ్మితణమున 1పకీకాత్మకముగా [వపంచించి నామవ[కతచే దానిని ర్వనింపజేసెను. ఇతడు సమ్మగ కావ్యకళావిష్కారమను కళాత తత్వమును కథాసంవిధానమున ధ్వనంప జేయుటయేకాక నామవకతచే నిపుణముగా నూచించెను అతడు కథను కాల [క్రమము ననుసరించి చెప్పగా నితడు కార్యకారణ్యకమము ననుసరించి చెప్పి ఉత్కంరతోపాటు ఉత్తమ కథాశిల్పమును పాటించెను.. ఆతడు కథలో నాట కీయత నచ్చటచ్చట (ప్రదర్శింప నీతడు కావ్యమంతట గుప్పించి విడిచెను. కవిలోకమ.న "పెద్దన కంట పెద్ది అనిపించుకొనుటకే సూరన చేసిన యింత పెద్ద [(పయత్నము ! పెద్దన తరువాత ఇతనిదృష్టి సంది తిమ్మయమై (పసరించినది. అతడు హరివంశ కథాలహరినుండి పారిజాతాపహరణ వృత్తాంతమును (గపాంచి మధుర మైన యొక (పబంధమును రచించెను. ఇతడును హరివంశమునందలి (పభావతీ

156 రసోల్దాసము పరిణయ వృత్తాంతమును (గహంచి నాటకీయరచ శిల్ప మచ్చుపడునట్టు (పభా వతీ (పద్యుమ్నమును రచించెను పింగళి సూరన రచించి (వతి కావ్యమువెనుక ఏదియో గూఢమైన విజిగిష యొకటి (పేరణగా పనిచేసినది. కాస్యవిషయకమైన ఆ స్పర్థ ఆతనిని కళాపూర్ణునిగా రూపొందించినది.

ఇంతటి మహాకవి జీవితవిశేషములు మన కంతగా తెలియవు, తెలి నెడి నాలుగు విషయములకు (ప్రభావతీ 1పద్యుమ్నకావ్యావతారిక (పధాకమైన అక రము. పింగళివారు గౌతమిగో[త్రులు, వీరి వంళము కవితే గాక కథలకు కూడ పుట్టినిల్లు. పీరి వంళ 1వసిద్ధ పురువుడు గోకనామాత్యుడు. ఆతడు శ్రీ విష్ణ్రఖడ వర్ణనాత్మకమైన *“నందకస్తవ' మను క తిని రచించి కీర్రివెన్నెలలు నింపుకానె నటం “పింగళివారి పేక అను సామెతకు హేతువై న ఒక వింతకథ కాతడు కథానాయకుడు. గోకనామాత్యు డొకనా డొక ఆడవిలో పోవుచుండ నొక గాజు పూస దొరికినదట. అతడు దానిని ఇంటికి తెచ్చి భదముగా దాచినాడు, ఆ మజు నాడే పేకి యను పేరుగల దాసి యొకశె వారింట పనికి క్షుదిరినది. ఎంతటి అలవి మాలిన పనినైనను ఆ పనికతె ఆవలీలగా చేసివైచెడివమ.. ఒకనాడు పురిటిగదిలోనుండి ఆవలిగదిలో నున్న దీపమును నాలుక చాచి ఎగ్మదోసినదట! దానిని చూచి యింటివారు అది దయ్యమో, భూతమో యని భయపడి దాని నచ్చట వదలి యిల్లు పీడి [గ్రామాంతరమున కేగిరట! పోవుడు పెద్ద రుబ్బుడు రోలు నొక దాని నచ్చటనే వదలిపోయిరట ! ప్రదిమండికూడ వట్టి కదల్బలేని ఆ రోలును ఆనాయాసమిగా మోనీకొనిపోయి వారి |కొత్తయింటి ముంగిట పెటి నది వేకి. ఈ వీడ విరగడగట యెట్లని యోచించి గోకనామాత్సుఃడే ఆమెను వీలిచి *ోనీ వెమి చేసిన మమ్ములను వీడిపోర్చుదిక్వన్సి అడిగెనట. “ఆ పూస యిచ్చినచో నేను పోవనా ** ఆన్సి ఆ 'పేకి గనగ్పటు బయట పెటిశదటం (బతుకు జీవుడా యని ఆ బాప డా పూసతో పాట్ట చక బ్వీనుకూడ వదలించుకొనెనట. ఈ కథకు కాష్ళన్నవో లేవో తెలియదుకాని వంగళి సూరన దాని నభిమాసించి తన వంశకథనములో వదలక సూచించినాడు.

ఉం “పే రెలయంగ నా ఘనుడు వీంగ? గోకబుధో తముండు గం

ధర్వి నొకర్తుం “చేశ? యనుదానిని దానిగ నేలె యోగశ్రా

గుర్వనుభావుడై ; నెజఫె గోపకుమారుని ఖర్గవర్షసం

బర్వపు నిండువెన్నెలల పై నెజీం జూపెడు కీ రిసంపదన్‌ ”

న (1-14)

పింగళి నూరేన 1? ఆకనిని మించినది అతని నతి సంతతిలేక నూర్యభగవానుని సేవించి “దొండ తీగను వరముగా పొంది వంశము దొండపాదుగా వి్నిస్తరించుటకు మూలకారణ మైనది. పి-గళివంశ చరితలో ఇంత ముఖ్యమైన ప్యాత నిర్వహించిన ఆ మె త్రెదవ పేరు నూరనకే తెలియరాలేదు, పేరు కెక్కిన పేరులేని ఆ పేరంటాలు జఆథ్రను సృష్టించుటలో మగనికి తీనిపోని యిల్గాలు, ఆ చంపతుల సంతతిలో కాన్నితరముల తరువాత ఒక ళాఖయందు వేలనిన ఆమరనామాత్యునకు ఆంబమ్మయందు మూరనామాళ్యుడు పుుతుడై జన్మి ంచెను* అద్భుత కఫాలవాల మైన పింగళివంశ చరిత్ర అపూర్వ కథా సంవిధానధురీణుడై న నూరన పుట్టు కళతో చరితార్థమైనదా _

పింగళి సూరన జీవితమును రెండు భాగముళుగా విభజింపవచ్చును, రాఘవ పాండవీయ రచనమునకు ముందున్నది పూర్వభాగము. తరుం తది ఉత్తరభాగము. పూర్వభాగము నందలి ఆఅతసి కావ్య వ్యవసాయఫలము మన కిప్పుడు లభించుట లేదు. శ్రీకృష్ణదవరాయల భువనవిజయి సభాభవనమునందు వెలసియన్న అష్టదిగ్గజ మవికివులలో పింగళినూరన యొక డను ప్రతీతి కలదు. (క్రీ శ 1580 వ సం॥రమున రాయలు డిపంగతుడై నాడు, అప్పటికి చూరన్న విద్యాభ్యాసము ముగించుకొని యుండి యుండవచ్చును. (పొఢకావ్య రచన మప్పటికి చేపట్టినట్టు లేదు. [క ఈ 1ఈక్‌ [ప్రాంతనబన రచింపబడిన చని భావింప బడుచున్న రాఘవ పాండవీయము నందలి కావ్యావతారిక్రలో అకువీటి పెదవేంకటా ది యీ కవిని గుణించి పల్కిన ఈ కింది వాక్యములు గమనింప దగినవి 4

క. "దాటు [ప్రబంధ రచనా

పాటవ కలితుండవు శబ్దపరిచితియందున్‌

మేటివి దీనిం దెను(గున

బాటించి రచింప నీవ 1పొథు౪డ వరయన్‌, ” 1219 ఈ పద్యము ననుసరించి పింగళినూరన రాఘవ పొండపీయ కావ్య రచనకు పూర్వము బాటు _పటంధ రచనా ధురీణు! డనియు, శబ్దకొస్త్ర పారగుం డనియ చూహింప వీలగుచున్నది- ఆ యవతారికలోనే చెప్పుకొనిన మజికొన్ని సంద్ర శృములను బట్టి అతడు 'సత్కావ్యరచనా విశారద చనియ (10), *న్హాన్హు

58 రసోల్దాసము మహిత 1పబంధ రచనా ఘన వి[శుతి యనియు ఉలియవచ్చు చున్నది కశా పూర్ణోదయికావ్యావతారికలో గృతిభర్త మ “ఇటము.న్‌ గారుడపంహితాది కృతు లీ వింపొంద(గాః బెక్కాన ర్చుట విన్నారము, చెప్ప నేల యవి? సంస్తుతో్యోభయ శేష నం ఘటనన్‌ రాఘవపాండ వీయకృతి శక్యంబే రచింపంగ నె చ్చట నెవ్వారికి ? సీక చెల్లె నది భాషౌకావ్యముం జేయ(గన్‌.” (1 14) అని పళసించుటచే రాఘవ పాండవీయమునకు ముందే. గరుడ పురాణాది కృతు లీతండు రచించిన ట్లూహించుటకు వీఎగుచున్నది. (పభావతీప్రద్యుమ్న (పబంధావతారిక లోటా మః "ొజనముల్‌ మెచ్చ(గ మున్‌ రచించితి నుదంచదైాఖరిం గొరుడం బును శ్రీరాఘవ పాండవీయము; గళాపూర్ణోదయంబున్‌, మజీన్‌ దెను(గుం గబ్బము!లెన్నియేనియుకు, మత్చిషత్రాది వంకాభి వ రన లేమిం బరితుష్టి నా కవి యొనర్పం జాల వత్యంతమున్‌-” 1.6. అని చెప్పి ఆ కృతిని తన తండ్షికి ఆంకితముగా రచించెను. ఈ పదశమునందలి “దెనుంను కబ్బము' లెన్నియో, వాని పేర్లేవియో మనక్షు తెలివచ్చుట లేదు* కాని కన్తూరి రంగకవి తన రంగరాట్ఫందమున సూరన రచించిన గిరిజా ౩ క్యాణము నుండి యొక పద్యము నుదాహరించెను (8,ల్రిక్యైన దీనినిబట్టి నూరన తన నూనూగమీసాల నూత్నయావసమ న గిరిజాకి ల్యాణ మను శృంగార కావ్య మును రచించి యుండవచ్చునని భావింపవచ్చును.చాటు[ప్రబంధముల నెన్నింటినో భాల్యమునుండియే చెప్పుము నుండి యుండవచ్చును, అవి యన్నియు కెలుగుకృత్స అగుటచే నీతండు సంస్కృృతకావ్య రచనము చేపట్టినవాడు కాడని స్పష్టము. వి.గళి సూరన తన వివాహమయిన తరుణమున గిరిజాక ల్యాణకొవ్యము రచించి యుండునేమో |! ఆపై నతనికి పితృతయోగమో మాతృవియోగమో సంభ వించియండవచ్చును (ప్రభావతీ (పద్యుమ్నమును ప ళూణము తీర్చుకొనుటకై (వాయటచే గరుణపురాణము మాతూణము తీర్చుకొనుటకై అతడు రచించి యుండవచ్చునని యూాహించుట కవకాశము కలుగుచున్నది పితృదేవతల పుణ్య పాపగతులన్సు గుజించియ, ఆపరకరాశైది విధులను గుతించియ విశేషముగా

వెంగశి సూరన శకి వక్టించెడి గరుడ పురాణానువాదము ఎంత (పసిద్ధమైనను తరువాత నంత శపచారమునకు రాలేదు- నే డీతని గిరిజాక ల్యాణముగాని_ గరుడపురాణము గాని మనకు లభించుట లేమం పింగళి సూరన తల్లి గరుడపురాణ రచనకు పూర్వము మరణించి యుండినచో, ఆతని తండి బహుక* కళాపూర్ణోదయ కావ్యరచనానంతరము చివంగతుడై యుండ వచ్చునా. నూరనకు ఆమరన, ఎజ్జన అను అసుజన్మ లుండిరి,. వారిలో ఎజ్జన కర్మకుడేకాక “ర్రాజ్రితబోధార్థనాభిరతుడు" క్రూడ్త అతడు పికృపూజ చేసిన విధవు చూడుడు + మ. “గయలో గాశిం బ్రయాగ ్రీగిరిని గంగాద్వార సీలాచలో జ్ఞయినీ ద్వారకలం దయోధ్య మధుకన్‌ సంసుత్య పుణ్యస్థలా [గియతన్‌ వెండియు మించు నైమిళ కురుక్షైతాదులం దర్పణ (క్రియదే నా పినతమ్ము. డెజ్జన యొనర్చెన్‌ దర్నడి కాహ్టోాదమున్‌ ” ర్క చిన్న తమ్ముని పితృపూజన విధానము అన్నగారికి ₹5క (పేరణము కల్పించి నది అక్షర తర్పణవిధిచే తదడికి అఆమరత్వమును కళ్చించినాడ్స పింగళి చూరన్‌ ; క. “ఏనం బితృ పూజననా చేనైన క్లెద్ది యెకం జేయిం/గవలయున్‌ గానం గృతి యిచ్చి మేదిని వన.” వై నిలుపుడు నతనికిర్తి. బర మేళకంంం* 1-9. అని [పభావత్మీపద్యుమ్నమును రచించి ఈం్కకికీ క్స్‌ యుచ్చినాడ్సు నూరన, చిన్ని తమ్ముడు పిళృభ క (పకటనమున తంకంద నిన అభపషుట కా గూఢావంకారి అంతరాత్మ అంగీకరింపదు. టె లదు [పభావత్రీ [పద్యుమ్నము రచించుట. ఎజ్జయ వితృుతరఎకొ దయలోకము కృతిసమర్న ణము అతయ మని ఆతని అంతన్ఫంతృ ప్రి" సహ్య సన్నుతిఎచైక్ష సత్క్బృతి యడి | వరాలి పెనిమిటి వింగళి సూరన అల్లసాని పెద్దన మను న పొండితకము నను పతిత యొకటి కలదు. "పెద్దన బంధుత్వమును? నూర నొకని ణీ క, మన్న్వించ్చి థ్రీకృష్ణదేవరాయలు అతనిని అష్టదిగ్గజ కవుల గం ారించినన్ను

శ 160 రసోల్దానము అతడు కొలువులో. పట్టుమని పదినాళ్ళపాటు ముచ్చట తీర్చికొను లోవలనే ఆం[ధభోజుడు అ_స్రమించియుండవచ్చును. విజయనగరమునందలి వివ్వత్చ వు లందరితోపాటు సూరనకు గూడ ఆశయము పోయి యుండవచ్చును ఇది యంతయు ఊహకు విషయము, పింగళి సూరన కాశయ మిచ్చిన పోషకులలో మొదటివాడు ఆకువీటి పెద వేంకట్నాదివిభుడు, పింగళి నూరన విద్యాభ్యాసము ముగించుకొని, కొన్ని తెలుగు కృతులను రచించి, కబ్దళాస్త్ర పాండిత్య పాటవమున పరిఢవిల్టు చుండిన కాల మది నవ్య[పకారంబుని ఒక “భవ్యకావ్యము (వాయవలె నను సంకల్ప మతనికి బలమ.గానున్న తరుణ మది. వెంకట్నాది విభుడు శ్లేష చమత్కార (వియడు, పింగళి నూరన యువకు డగుటచే తన శబ్దకాస్త్ర పాండిత్యమును (ప్రకటించుకొనుటకు సహజముగా నువ్విళ్ళూరుచు ఉండియిండవచ్చును ఇరువురి మనః్మప్రవృత్తులు సజాతీయములు, వెంకటాదదికి ద్య్యర్థికావ్యముపై మనసు పోయినది. దానిని నిర్మించుటకు సూరనయే సమర్థు డని భావించి, అతని పిలి వించి, సత్కరించి యిట్టనినాడు-- భా, " రెండర్థంబుల పద్య మొక్కటియు సిర్మింపంగ ళక్యంబు గా కుండుం దగ్గతి. గావ్యమెల్ల నగునే యోహో యనం జేయడే పాండిత్యంబున, నందునుం దెనంగు కబ్బం బద్భుతం బంధడుద కుం డెవ్వా( డిల రామభాగరతకథల్‌ జోడింప భాషాకృతిన్‌ ” 110. నన్నయాది కవులలోనే కాక _ప్రబంధకవులలో గూడ అప్పటికి శ్లేష పద్య రచనము విశేష (ప్రచారము పొంది యండ లేదు కాని వీమువాడ ఖీమకవి తొల్లి దన్శ్యర్థికావ్యముగా రాఘవ పాండవీమమును రచించెసను ప్రతీతి కలదు. అది నూరన నాటికే పెద్దలు చెప్పుకొను మాటగా మిగిలిపోయినిది సూరన రచించినచో నూరిలోకము మెచ్చుటయేకాక ఒక నవ్యకావ్య (పకారమునకు తెలుగున ఆతడు మార్గదర్శకు డగుటకు వీలున్నది. రెండర్థముల పద్య మొక్కటి రచించుటయే గొప్ప అట్లు కావ్యమెల్లి రచించుట ఆళ్చర్యకరము. అందును తెనంగున రచించుట అద్భుతావహము అందువలననే.

వెం'ళి నూరిన 161 ఉ. “రాఘవ పాండవీయ కథ రమ్యముగా నొక కావ్యనృష్టి నా హా ఘటియింప(గా వశమ యాంధకవీందులకై నః దావక వ్లాఘనపూర్వకో క్రి యవిలంఘ్యము గావున గోవిదానుకం పాఘనబుద్ధిం జూ పెద. జమత్మల్భతిమత్క్రతిమత్కృృతిత్వమున్‌. ” 115 అని నూరన కావ్యరచన కువ[కమించినాడు. ద్వ్యర్థి కావ్యరచన తెలుగులో [కొత్త బాటయైనను సంస్కృతమున నలిగిన బాటయే. కీ, శ 6 వ శతాబ్దిమున దండి, పదియవ శోతాబ్బక్సున ధనంజయుడు, పండెండవ శ తొబ్బమున కవిరాజనూరి రామనపాండపీయ ద్వ్యర్థి కావ్యములను సంస్కృతమున రచించియున్నారు. మజియ సంధ్యాకరనంది రామచరితము (11వ శి విద్యాధరకవి పార్వతీ రుక్మిణీయము వంటి ద్విసంధాన కృతులేశాక శతార్థక కావ్యములు, ద్వ్యర్థి నాటకములు విల్రోమ్రా విలోమ కృతులు సంస్కృతమున వెలసీయున్నవిః ఎన్నియున్నను అవి సంస్కృత భంగాభంగ శ్లేషలకును, శబ్దిశ్లేషలకును (పసిద్ధివహించినవి, ఆంధ్ర సంస్కృత _శబ్దశ్లేష చమత్కారము. తెలుగు కవుల సొత్తు. ఆ ఫ్రాత్రుబ్రన్స మహత్తును మొదటిసారి మన కందించిన గౌరవము వింగళ+ి సూరనకు దక్కిన “దమం డెచ్వా( డిల రామభారతకథల్‌ జోడింప లాషాక్కతిన్‌ ” అని క్ర చేసిన సవాలునకు సమాధాన మిచ్చి దక్షుడని 1పసిద్ధి గాంచినవాడు న్తూర్రన ' ద్వ్యర్థి కావ్యమును [వ్రాయట కవి కెంత కోష్టేమో, దాన్సిన్సి విన్స తాత్పర్యము తెలియట పారకున కంత శ్లేళము- క. “ఒక కథ వినియెడితరి వే దో ఉొకకథపై దృష్టి యిడిన నొక యర్ణమః 5. పకపోవు( గాన నేకా 9 ర్థకావ్య మెట్లట్ట వినగందగు నొకటొకన్‌- 118 అని పింగళి నూరన ముందుంగ నూచన చేసినాడు. రామభారత క్ర పర్యాయదృష్టితో (గహించు సుమతులకు గూరన [పొంచించిన శ్హేష్నార్ధ బ్య త్కారముల పరిచయ మవనరము... వానిని పేర్రాగుచు సూరన యిట్లు వా్యకుచ్చినాడు ఫి

162 రసో ల్దా నము సీ. “అంధ భాషా సంస లృతాభిభాషా శ్లేష యొక్కొాక చోట నొక్కాక్కచోట నుచిత శబ్దశ్తే యొక్కౌాక చోటన ర్ఞశ్లేష యొక్కొాక్క- తటివి ముఖ్య గౌణవృత్రి స్షేష ఘటన యొక్కొాక తటి నర్థాన్వ్యయము వేతి యగుచు నునికి శద్దాన్వయ విభేద సంగతి యొక్కొక్కు తీ నివి యొక్కౌాక్కు తశలిని ₹0డు మూడు గూడుట యన సముజ్వ్వలము గాగ నాకు దోచిన గతి. బెక్కుంటోక లమర రామభారతకథలు పర్యాయచ్భష్ట6 జూచు సుమళుల కేర్పడ నాచరింతు.” [1417 ఇందులో చెప్పబడిన శ్హేషలు ఆర్థద్వయమును (గ్రహించుట కేర్పజచిన మార్గములు 1, ఆం్యధభాషా సంస్కృకాభిభాషాశ్లేష == మాటవిరుపువలన ఏర్పకిన సంస్కృతళబ్దములవలన నొక యర్థము, తెలుగుపదములవలన మజియొక అర్థము నేర్చడు శ్లేష, ఉ . విని యతనిం దనపైై నిడుకొని- (1.28) అను పాదమును రామాయణార్థమున విని అతనిం, దనపై నిడుకొని అని విరిచినదో తెలుగు మాటలగును, భారతార్థమున వినీయత నిందన, అనునది సంస్కృత సమాసమగును మిక్కిలి నీయతమైన నిందను అను ఆర్థమేర్చడి దానిని వైన వ్వైచుకొని అను అన్వయము కలుగును, బీ. ఉచిత కబ్దిశ్లేష- ఏ భాషలోని పదముల కాయా భాషలోనే రెండర్థములు వచ్చుట. ఉ: అసుతతోగార్డి కోర్వుక యతివరుండు అను సద్మమున (1.20) రామాయణార్థములో ఆనుతతా+ఉ(గ్రార్రి -- (అప్పుతకత్వము చేతనైన త్మీవ దుఃఖము) అనియు, భారతార్థమున అను + తత గ ఉగ్నార్డి - గ్యృపాజములయొక్క విస్తృతమైన త్మన దుఃఖము) ఆనియు బ్రహింసవలేను, వనుంగని కర మరయక - (1.25) అను పద్యములో

వీంగళి సూరన 188 రామా, అర్థిమున -- ఏనుంగు + అని కరము+అరయక ._ అనియు, భార. ఆర్థములో - ఏనున్‌ + కనికరము్శ-అరయక అనియు తెలియ వలెను.

8. అర్భశ్హేష- శబ్దమున కున్న నానార్జములవలన నేర్పడు రెండర్థములు ఉ మునియుగము (1 వళ అను సమాసమునందలి యుగము అకు శబ్దమునకు రామాయణార్జమున ఆయుర్దాయ మనియు, భారతార్థమున ద్వయమశియు అర్థము చెప్పుకొనవలెను, జీ మ ఖ్యగౌణవృ్రిన్లేష- శబ్దమున కున్న ముఖ్యార్థము ఒకసారియు, విరుపు వలన ఏర్పడిన అముఖ్యార్దము మరియొకసారియు (గ్రహించుట. ఉ ధృతరాష్ట్రుడు (1,2) అను పదమునకు భారతార్థమున ధృత రాష్ట్ర9ండను ముఖ్యార్థమును, రామాయణార్థమున ధృతశ+రాష్ట్రిడు -- ధరింపండిన రొష్ట్రము గలవాడను నర్జమును దశరథ పరముగా గౌణ వృత్తి శ్లేషయును చెప్పుకొనవలెను, ఇట్లే ఆర్థాన్వయ శ్లేషలు, శబ్ధాన్వయ శ్లేషలు, వాని మిశరూప ములు- మొదలగు శ్లేష పద్ధతులను సవృదయు లూహింపగలదు. రాఘవ పాండవీయము. నాలుగాశ్వానముల కావ్యము, మొత్తము 650 గద్య పద్యము లున్న (గ్రంధము. అవతారికలో 50 పద్యములు కలవు, ఈ కృతియందు రామాయణ భారతకథా ఘట్టముల నెన్నుకొని సంయోజనము చేసిన విధము నసహృదయులకు సంతోషాళ్చర్యములను గలిగించు విషయము. దాని న్మాకమముననే సం[గహముగా నివేడించెదను. |1పథభమాళ్వాసము ; అయోధ్యాపురి వర్ణనము/హ _స్పినాపురి వర్ణనము: దశరథ మహారాజు వర్ణనము/ధృుతరాష్ట్రి పొండురాజుల వర్ణనము, దశరథుడు కౌసల్యా కైకేయీ నుమ్మితలను వివాహమాడుట/పాండంరాజు కుంతీమా[దులగు బెండ్రాడుట, దశరథుని ॥ దిగ్యిజయయా త/పౌండురాజు దిగ్యిజయయా తః దశరథుడు వేట కేగుట/పాండురాజు వేటకు వెడలుట; దశరథుడు (ాహ్మణ వాలుని వధించి కాఫ్యగస్తుడగుట/పాండురాజు మృగాకృతులలో క్రీడించుచున్న

164 రసోల్లాన ము ముని యుగము నందలి పెంటి లేడిని చంపి కాప్రగస్తుడగుట; దశరథునికి పుతపా_్లి/పాండురాజునకు సంతానలబ్ధి.

ద్వితీయాశ్వాసము . రామలవ్మణ భరత శృతుభ్నుల మైతి/

పాండవుల పరన్పర మతి; వసంతోదయమ./వసంతోదయము, దశరథుడు విళ్వామ్మితుని వెంట రామలక్మణుల నంపుట/పాండురాజు మదిని గూడి

విగత జీవుడగుట, కుంతి ప్యత్రసంరక్షణార్థ మై మాద్రిపలె సహగమనిము

చేయక సజీవమై యుండుట, రామలక్ష్మణులు విశ్వామ్మితుని వెంట ఆశమము

నకు పోవుచు తాటకను సంహరించుట/పాండవులు హ సినాపురి కరుగుట;

రామలక్ష్మణులు మునిజనుల గూడుట/పాండవులు కౌరవుల గూడుట, రామ

లక్ష్మణులు సుబాహుని జంపి మారీచుని సముద్రమున బడ వేయట/కౌరవులు

ఫీముని నీట (దోసి చంప యత్నించుట; విళ్వామి[తునివలన రామలక్ష్మణులకు

అస్త్రవిద్యాల్థి/కృపాచార్యుని యొద్ద కురుకుమారుల ఆస్త్రవిద్భాభ్యాసము, రాము

నకు సీతనుగూర్చు తలంపుతో. విశ్వామిత్రుడు శివధనుర్విశేషముల నెటిగిం

చుట/దోణాదార్యుడు కురుకుమారుల కస్త్రవిద్య బోధించుట, అర్జునుడు (దుప

దుని పట్టికెచ్చి గురుదక్షిణ చెల్లించుట ణి వళ్వామి[ తుడు రామలక్ష్మణుల వెంట

గొని మిథిలకు పయన మగుట/ధర్మరాజు తమ్ములతో గలిని వారణావతమున

కరుగుట ; ఆహల్యాకాపవిమోచ;నము / వారణావతనగర వర్ణనము , గౌతమ

మహక్షి సత్కారము లంది రామలక్ష్మణులు మిథిలకు పయనమగుట/లాషాగ్భృహ

దహనము, ఖీముడు తల్లిని, అన్నదమ్ములను గొన్ని రహస్యమార్గమున వనమున

కేగుట ; శ్రీరాముడు సీఠాస్మరణజమువలన గలిగిన మన్మథావేళము నణచుకొని

విశ్వామితుడు చెప్పెడి గంగావతిర ణాది వృత్తాంతములను వినుట / హిడింబుని

వధించి గురజనానుమతివై ఫీముడు హిడింబను వివాహమాడుట , మిథిలానగ రోపవన సౌందర్యము రాముని హృదయమున కుల్లాసము కలిగింబుట / పాండ వులు వశచకపురమున మాధుకరవృ త్రితో (బాహ్మణవేషముల జీవించుట; సరోవరవర్ణ నము/బకాసురవథ; అరుణపద్మముల శోభ / అంగారవర్డుని వృత్తాం తము; రమ్యలతాఖివర్ణనము/దౌపదీ స్వయంవర వృత్తాంతమును పాండవులు వినుట; మిథిలానగర పురోహితు లెదురువచ్చి విశ్వామ్మితుని రామలవ్మణులను పూజించుట/పాండవులు [బాహ్మణవేషములతో (దుపదుని నగరము (వచేశం చుట; శివధనుర్శంగము/మ తృ్యయం[తభేదనము; రామలశ్మణభరతళ్యతుఘ్నుల

పింగళి సూరన 165 వవాహము/(ద్రాపడిని పొండేవులేవురు వివాహమాడుట ; దశరథుడు వధూనమేతు లైన వ్యుతులతోగూడి అయోధ్యకు తరలుట్ల/ విదర్యపేరితుడై న ధృతరాష్ట్రిడు పాండవులను హసివకు పిలివించుట , పరశురామ గర్వభంగము/ధర్మరాజాడు అరిభయంకరులై ఇంద్ర పస్థపురమున గర్ధరాజ్యమును పాలించుట, రామభార్గవు అను గాంచుటకు నారదు డరుదెంచుట ₹ పాండవులకడకు నారదుడు వచ్చుట ; కార్తవీర్యార్డున వృత్తాంతమళ+జర్జునుడు నసమయభంగ మొనర్చుటచే తీర్ధ యాత్రల కేనట , ఉలూచిని, చ్వితాంగదను, నుభదదిను వివాహనుగుట ; పుతోత్పత్తి; కాండన దహనము, తృతీయాళ్వాసము = (శ్రీరామ పట్టాభిషేక (పయత్నము ధర్మజుని రాజసూయయాగ (వయత్నమ్ము ్రీకృష్ణపూజ, శిపపాలవథ;? మంథర దుర్చోధ లకు లొంగి కై కేయి రామాభ్యుదయమున కసూయవడుట/ ధర్మజుని ఆభ్యున్న తికి దుర్యోధను డసూయవపడుట , క్రైకవరములు కోరుట, రాముడు వనమున కరుగుట/ (దౌపదీవస్త్రాావహరణము, పాండవు లడవుల కేగుట ; భరతాదుల [వయత్నములమ రాముడు మాన్పుట / భరతముఖ్యు లైన శీష్మాదులను ధర్మ జుడు వెనక కంప్పట విరాధవధకిమ్మీరవధ, శరభంగ నుకీష్టై శమగమనముళ పాసపలాస్త్ర (ప్రయత్నము; ఆగస్త్య దర్శనము/శివసాజాత్కారము + అగస్త్యుడు రాముని క్రీర్తించుటఅర్జునుడు శివుని స్తుతించుట, రామునకు వైష్టవబాప (బహ్మా స్రముల సిద్ధి / అర్జునునకు పావపతాస్త్ర లబ్ధి ; కూర్ప్చణఖ పరాభవము ఊర్వశి నరుని శపించుట ; ఖరుని సేనలు రామునివై డాడీ చేసి మడయుట / ఊర్వశి శోకముతో నిల్లు చేరుట, రావణుడు జడధారి రూపమున పంచవటి కేతెంచుట/ పొండవులకచకు కపట్మబహ్య చారివేషమున జటాసురు డరుదెంచుట ,సీతావహర అమ/జటాసురుకు (దౌపదీసహితముగా ధర్మజు నెత్తుకొనిపోవుట ; జటాయువు రావణునిచే కూలుట/ ఖీమునిచేత జటానురుడు చచ్చుట ; లక్ష్మణుడు రామని గలియట్య/అర్జునుడు ధర్మజాదులను గూడుట ? కటంధుని కాపమోకము/నహు షుని కాపనిమోచనము ; హనుమద్దర్శనము / శ్రీ కృష్ణ దర్శనము ? స్నుగివ 'స్నేహమ్యు/మాధవునితో మ్మెతీసల్లాసము, వాథివధ/వైంధవగర్వభంగము; నీతా న్వేషణ యత్నమ్ము/ఆజ్ఞాతవాస్తవత నిర్వహణ సయత్నము. చతుర్థాశ్వాసము : నీత రావణుని దూలనాడుట / (ద్రౌపది కీచకుని చూలనాడుట; మారుతి పీతను దర్శించుట (దౌపది వలలుని దర్శించుట; హను

166 రసోల్లాసము మంతుడు సీతకు ధ్రైర్యము చెప్పుట/ఫీముడు (దౌపది నోదార్చుట , మారుతిచేత అవతకుమారుడు మడయుట/భీమునిచేత కీచకుడు చచ్చుట , ఇం(ద్రజిత్తు హను మంతుని బట్ట ట/సుశర్మ దక్షిణగో[గహణము చేసి విరాటు? వట్టుట , మారుతి ౬ంకను కాల్చి విడుచుట / ఫీముడు సుళర్మను బంధించి గర్వమడచి విడుచుట ; హనుమంతుడు తిరిగి రామునియొద్దకు వచ్చుట / విరటునితో ధర్మజుడు పురము నకు తిరిగివచ్చుట ; రాముని దండయా త సన్నాహము/ ఉ తరగో గహణము, హెర్థవిజ్బ్యంభణము; విశీషణుడు రావణునకు నీతులు బోధించుట/శీష్ముడు దుర్యో ధనుసకు నీతులు బోధించుట , ఇం_దజిత్తు పరుష వాక్యములు / కర్టుని పరుష వాక్యములు , విశీషణ శరణాగతి / కర్దుని మాటకు (కుద్ధులయిన (దోణాదులను దుర్యోధనుడు అనునయించుట, రాముడు నముద గర్వభంగ మొనర్చుట/పార్ధుని శరపరంపరలకు శ్యతువు లాకులపాటు చెందుట , సము(దుడు వెడగుపడుట/ “దుర్యోధనుడు బెదరి పారుట, రావణుడు సీతను రామున కిచ్చుట కంగీకరింపక రజోత్సాహమును (వకటించుట/విరటుడు ఉ శ్రరను అభిమన్యున కిచ్చుట కంగీ కరించుట, రాముడు వారదిని దాటి లంకాద్విపమున (ప్రవేశించుట/ధర్మజు డనుజ వాంధవులతో గూడి ఉపహ్టావ్యనగరమును జేరుట , అంగదురాయబారము/శ్రీ కృ ష్ణుని రాయబారము , రావణుని సమాధానము/దుర్యోధనుని సమాధానము; ఆంగ దుడు రావభ్లునికి హితవు చెప్పుట/కృష్ణుడు ధృతరాష్ట్రికకు హితము చెప్పుట, రావణుడు నీలుని సర్వ సేనానిగా నభఖిషిక్సుని జేయట/ధృష్టద్యుమ్ను డు పౌండవ సర్వ సేనానిగా నభిషికు డగుట , రావణయుద్ధము/భారత యుద్ధము 3 ఇం్చిదబజిత్తు శక్తిచే లక్ష్మణుడు వట్టువడుట/నీష్మ పతనము + రాక్షన విజ్బృంభణము/ (దోణ విజ్బ్యంభణమ., ధూ(మావ్వుని యుద్ధము/ భగదత్తుని యుద్ధము ; (ప్రహస్తునివధ/ అభిమన్యు వర, రావణ విషాదము/ అర్జున విషాదము; కర్జుడు నీముని నెదుర్కొ నుఓ/న్నుగీవుడు రావణు నెడుర్కొ నట మేఘనాద నంహారము/సింధురాజ సంవ రము, కుంభకర్ణ విజ్బంభణమ./కర్ణ విజ్బృంభణము , నీల విజృంభణము / ఘటో త్కచుని మాయాయుద్ధము , అతికాయిని పతనము /(దోణుని పతనము ; ఇం(ద్రజి వధించుట /అర్జన్నడు కరన న్‌ వంపు ; ఒక్కణుడు ఇంద్రబిత్తును ధర్మజునిపై నులుకట న రామని పై లంఘించుట్యశల్యుడు బాణ శరథిలో మునుగుట /న్పగ్రో న్‌ వర సగ వరః రావణుడు రామ

ఎ/గర్య్యధనుడు [హదములో దొగికొనుట; రామునిచే

పింగళి సూరన 137 రావణుడు నిహతు డగుట,ఖీమునిచే దుర్యోధనుడు కూలుట; రామ విజ్కంవ ఇము/ అశ్వత్థామ. విజ్బృంభణము, విశీషణ పట్టాభిషేకము /ధర్మరాజు పట్టాథి షేకము రాము డయోధ్యను జేకట/కృష్ణుకు ద్వారక కే పట ఈ కథార్థ ద్వయసంవిధానమున కొనవచ్చు విశేషములు కొన్ని కలవ్వు+- రాజ్స యుద్ధ, మృగయా, వి౮ంాహ వర్ణనాడములయందు సమమైన ఘట్టము అను (గ్రహించి శద్దార్జోవయ చ్లేషచే కథలను నడిపించుట యొకటి. వనంత వర్ణనాదు అుభయసామాన్యములు, భార తార్ధమునందలి ఉపాఖ్యానములను విస్త రించుట, ఉదాహరణమ.నకు అర్జునుని తీర్థయా త్రాభివర్ణనము చేయునెడ రామా యణార్థమున పరశురాముడు కార్హవీర్యార్టునుని గర్వభంగ మొనరించిన యష్తా- క్యానము విస్తరిల్దినది. పాశుపకాస్త్రసంపాదన ఘట్టమునందును, శ్రీకృష్ణుని రాయ బారఘట్టమునందును రామాయణార్థమున కథ కొంత విపులముగా సౌగినదనియే చెప్పవలెను అక్హే రామాయణార్థమున నుగ్గగీన స్నేహఘట్టమున్న యడ పాండవులు మాధపమై తి వచరించినభారతఘట్టము విదించినది. ఇట్టివి తన్పవుస్టూలముగా పరిశీలించినచో మహాభాంత వృత్తము రామాయణ కథకంటె "పెద్దదియేకాక ప్యాత బహుళమైనది, సన్నివేశ నిబడమైనది కావున భారత కథాఘట్టములను బట్టయే రామాయణ ఘట్టములను అనునంధించుకొనుట తవ్పనిసరియైనపని కఠథార్థసన్నివేశములలో విరుద్ధారమలను స్ఫురింపజేయ వలసిన చోట పింగళి సూరన (పదర్శించిన _పజ్ఞ నిరుపమానమ, భావికవుల కాతీని సంవిధాన నైపు అ్యము మార్గదర్శక మగుటయేకాక (పయోగవైవిధ్యముసకును విస్పృతికిని చక్కని చొారవగల చూపు (పసొదించినది ఏమైనను ద్వ్యర్థికావ్యరచనము బుద్ధికిని, పాండిత్యమువకును వికననము కలిగించి నంతగా మననును కళిగింపనేరరు, అది రనదృష్టిగల పకితల నలరింస లేదు. సూరన కీ నత్యము తెలియను, "చూపద జమత్క్బృతిదు తృృృతి మత్కృతిత్వమ నే" అని ఆయనయే అవతారికలో చెప్పుకౌనినాడు చమత్కాా రముగల (ప్రబంధ రచనయందు. నా కౌళలము చూపషివనని ఆతని (పతిజ్ఞం చమత్కారము. చి త్రస్ణతిని కలిగించునుగాని చిత్త్రదుతిని కలిగింపజాలదుం శెలుగులో పాండిత్య పరీళుకు సరళువేది అనదగిన ఈ వింత కవిత్వ (స్మ్యకియకు పబంధయుగములో మంచి గౌరవము కలిగినచి, రామరాజ భూషణునివంటి వా చీవర్ధతిని అనుసరించి దాని పెంపుకు తోచుపడినాడు సూరనకవి ఈ “నవ్య (వకారమునుి ఒక నవ్య (పప్రయోగముగా చేసి మేటి అనివించుకొనినాడు- దాన్ని

166 రసోల్లానము (ప్రయోజనము తీరినది ఆ యుగములో తన కొక ఆగపీరము దొరికినది. చేపట్టినదానిని పట్టుదలతో చేవమీర రచించు వవృషత్తి యెంత కలదో చేపట్టిన చానికంటె ఉత్తమమైన మరియొక పద్ధతి కనవచ్చినచో నా పట్టిన కుందేలునకు మూడు కాళ్ళను వితండవాదమును విడిచివే.యు వివేక మంత కలదు సూరనకు. నూరన వస్తుతః (పతిభావంతు(డుం వ్యుత్పతత్తికి వతిభ పరిచర్యలు చేయు ష్మకియ ఆతని _పకృతికి విరుదము. మరియొక కవి యైనచో ద్వ్యర్థి కాన్యరచనకు వచ్చిన |పథ్యాతికి మురిసి ,త్యర్థికావ్యరచనము చేపట్టియుడెడి వాడు పింగళిసూరన కా వెజ్టి ముదరళకేదు. ఆతడు అపూర్వకల్పకా మహనీయ మైన కావ్యమును నిర్మింప దలంచినాడు, ఆతడు వేసిన (పతి ముందడుగు అఆపూర్వముగా నుండవలెనని అతని ఆకాంకు!' అది [(వతిభాచ్చై తన్యమునకు (వ్రత్యక నిదర్శనము ౫ శక్షేవల కల్పనా కథలు కృతిమ రత్నము లాద్యసత్కథల్‌ వావిరి పుట్టురత్నము లవారిత సత్క వికల్పనా విశే షావవా పూర్వవృత్తములు సానలు తీరిన జాతిరత్నముల్‌ అని రామరాజభూషణుడు వనుచర్శితయందు పేర్కొనిన యీ సిదాంతము ఆ యుగమునందు కవులచే సర్వత అనుసరింపబడిన లాక్షణిక “సంప్ర దాయము. (వథ్యాతేతివృత్తమును (గ్రహించి [పతిభామూలకములై న కొన్ని కల్పనలను నంధించి మి(శేతివృత్తము కల్పించుటయే ఆనాటి పండిత కవుల దృష్టిలో గొప్పకళ లాతదికుల కూడ ఇట్టి సిద్ధాంతమునే గతానుగతికముగా తమ (గంథములందు. సమర్థించుచు వచ్చిరి. గతానుగతికమైన అట్టి గతిని హార్షించు చాందనుడు గాడు పింగళ సూరన అతని (పతిభ నివనవోన్మేషమైన నవ్యక ల్చనను వరించినడిం ఇచ్చట గమనింపవలసిన విషయ మొకటి కలదు, ఆద్యనత్కథలు పుట్టు రత్నములు కదా । ఆ కథలు పురాణేతివోసాదులయందు (వనిద్ధి కెక్కి నవి. ఇతిహోసముల నటుంచినచో పురాణకథలు చాలవజకు కల్సితములై వేద ధర్మములను వ్యాభ్యానించుట కేర్పడిన - రూపకిల్పనలు, ఆ కథలయందలి పాత్రలు దేవయోనులు కావచ్చును, మానవులు కావచ్చును, జంతువులు కావచ్చును, రాలు రప్పలు కావచ్చును వానియందలి వ్యక్తి కాదు (ప్రధానము,

వింగళి సూరన 169 అవి వ్యక్రముచేయు ఆంతరమైన తాత్పర్యళక్రి. ఆ శక్తికి అవి పతీకలు, అట్టి కథా కల్పనము (ప్రచండమైన (వతిభగాని చేయలేదు. మన పురాణము లట్టి (పతిభావిలసితమైన కథాజగత్తునకకు కాణాచులు. అట్టి కథలను గైకొని ఒకకవి మి।శ్రేతివృత్తములుగా తీర్చి దిద్దినప్పుడు గౌరవము కవి కల్పనలకేకదా | పాషికమైన కవి కల్పనకే ఆంతగౌరవమైశచో పూర్ణమైన కవికల్పన కెంత [పకంస అవసరము ! సంపూర్ణకల్పన కల్పితేతివృత్తములందు మాత్రమే (పకా శించుటకు వీలున్నదిం కాన్త 1వబంధకవుల ధృష్టిలో కేవలకల్పనాకథలు కృతిమ రత్నములు ! వారికి పరిపూర్ణ (పజ్ఞాాపకాళమును దర్శించు (సపవృత్తి లేదు. అందువలన అట్టి (ప్మకియ [పథవింపలేదు. తాను నివసించుచున్న యుగములోని గుణదోషములను గుర్తించి. సమ్మగితము భావించి దాని కౌక కళాపూర్ణతనము కల్పించు కావ్యమును చేపట్టనలె నను సంకల్పము కలుగటయే కవులకు అరుదు. కాల్యపవాహమున కెదురీది నిలువగలుగు నిబ్బర ముండుట ఆంతకంటె అరుదు. నిలిఎ కలకాలము నిలువగలిగిన కృతిని నిర్మించుటకు కవి కాలాతీతవ్య క్తి కావలయును. పింగళి సూరన తన కాలము నెడిరించి నిలిచ్చి “దానికంటె ఒక నిలువెత్తు పెకి పెరిగి, భావియుగములకు కాంతి పుంజములను (వసరింపగలిగిన జ్యోతిర్మూరర్తి, అతని కళాపూర్ణోదయకావ్యరచనము ఆతని అపూర్వ [పయోగము.సమకాలమువారు మెచ్చక పోయినను శతాబ్బముల తరువాత ఒక నూతన శకమును నిర్మించుకొనన కళాసా(మౌజ్యము ఆతని కళాపూర్ణో దయము.

పింగళి సూరనకు ముందు (పసిద్ధముల్లై న కావ్య[సకియలలో ఇత్రి వాస పురాణము లున్నవి; కథాకావ్యము లున్నవి; మనుచర్శిత వంటి (వబం ధము లున్నవి. ఆతడు నిర్మింపబోవు మహాకావ్యమున ల్‌ రాన్‌ం(ధ (పసిద్ధ (వక్రియల విశిష్ట లక్షణములు నసంపుటీకరింపబడనలేనుం ఇతిహోసమున సమగ్ర జీవిత వృత్త చ్మితణము ముఖ్యము. పురాణకఠొ కళ్ళ నవునకు తత్త్వచింత నమ. పరమ తాత్పర్యము, కథాకావ్యములకు అద్భుత $ల నభివర్ణించుట " అభిమతము. _పబంధములలో శృంగార రనపోషణము ముఖ్యము ఇట్టి విశ షములన్నియు సమకూర్చినను సూరన ,[పతిభను పట్టియిచ్చు మజియ్సెక లక్షబ మవసరము* అడి అపూర్వ కథా కల్పనము- అది యతని స్వతంత్ర శ క్రిక్ర నిదర్శనము* ఇన్ని కూడినచో అతని కృతి ఒక మవో(ప్రబంధ మగును.

శే?0 రసో ల్గాసము కృతిపతియైన నాదెండ్ల కృష్ణభూపతి యభ్యర్థన మితని దృష్టికి 1పోద్చలక మైసదిం శా “నీచే నొక్కమహాసబంధము( గడున్‌ నిర్జి దసారస్యలీ లాచ్యితం బగు దాన్తి నో యనఘ ! వాలాయంబు( జేయించుకో మా చిత్తంబున వేడ్మ యుండు, నది నీ మాధుక్యధుక్యోరు వా గైవిచిటతిన్‌ నఫలంబు' సేయుము సుధీవర్గంబు లోహో ' యనన్‌.* 118 మనుచరితమ్తు పారిజాతాపహరణము మొదలైన (_సబంధములు చదివెడి రసజ్ఞులు వరూధిని (వవరాఖ్యుల చర్మితమునందును, సత్యభామా (్రీకృష్ణుల (వణయఘట్టమునందును రమించినంత విశేషముగా మిగిలిన కథా భట్టములందు రమించుటలేదు. సూరన కావ్యఘ ట్లుండరాదు. అది నిర్హిద సారన్యలీలా విచితమై కావ్యారంభము నుండి కడవలకు నివిడమైన యుత్కంరతో చదువు నట్టుండవలెను, అది అలంకారజటిలమైన భాషలో నుండక మధురరుచుల నీను మనోజ్ఞమైన శైలిలో నడువవలేను. కృతిభర్ప మాటలలో ఇట్టి సూచన కలదు. కృతికర్త మననులో మజికొన్ని కోరికలు కలవు. ఆతని కావ్ణిము కావ్యకళా పూర్ణొదయముగా నుండవలెననియు, అత్యపూర్వకథాసంవిధాన వైచ్చితీ మహ నీయముగను, శృంగారరన్నపాయముగను, పుణ్యవన్తు వర్ణనా3 ర్ణనీయముగను రూపొందవలె ననియు నతని సంకల్పము, కృతికర్త సంకల్ప సిద్ధుడు కృతి భర్త కృళార్థుడు ! శావ్యమ.నకు కథ శరీరము వంటిది కథ నిబిడిముగా లేకున్నచో కావ్యమునకు స్ఫుర్మదూప మేర్చడదు. (సబంధకవులకు కథ మీదకంటె అష్హై దళ వర్ణనలమీద మక్కువ మిక్కుటము. వర్ణనము ఆకృతికి కండపుష్టి కలి గించు ననుమాట నత్యమే అయినను, మితిమీరినచో కరీరము మోయలేని ఐరు వెక్కి గతికే దుర్గతిని కల్పించును. పింగళి నూరన కథ కొదిగిన వర్ణనమును మ్మాతమే (గహించును. ఆ కథ అత్యంతము అఆపూర్వముగా నుండవలె నని అతని ఆళయము. ఇందు రెండర్థములు కలవు అంతకు పూర్వ మెచ్చటను కల్పింపబడని కథ యని ఒక అర్థము ఆద్భుతావహమైన కథ యని మజియొక అర్ధము, ద్య్యర్థికొాన్మ రచయిత వాక్యములోని రెండర్హములు (స్రళృతము లగుట

పింగళ నూరన [71 సార్థకము. కావున కళాపూర్ణోదయ కథ సూరన పతిభచే కల్పింసబడి పరితల కబ్బురపాటు కలిగించునట్లు ముగియవలెను కథలో నంవిధాన వైచ్మితి యుండ వలెను, కథ చెప్పుట యొక కళ కాల్యకమమున " కథచెవ్పుట యొక విధము; కార్యకారణ సంబంధముగా నుత్క ంరావహముగా చెప్పనేర్చుట యొకవిధము, మొవటిది (పనన్నకధాకథన పర్ధతి. రెండవది విచితకథాకథన వద్ధతి, పూర్వాంధ కవులందరు నడచినబాట మొదటిది. తనంతట తాను తెలుగున కల్పించుకొని కడదాక పింగళి సూరన నడవిన బాట రెండవది. ఇతని వద్ధతి వలన కథ కొక నూత్న (ప్రగతి సిద్ధించినది రూపకమర్యాద అలవడినదిం పద్య్మ్మష్మకియలో నేటి నవల్మాప్యక్రియ పొటమరించినది. అడి ముందు వివరింప బడును, కథానంవిధాన వైచితిచే నాకావ్యము మహనీమయము కావలెను. కథ చెప్పు విధము లెన్నియున్నవో అన్నింటికిని ఆతని కావ్యము కల్పవృక్ష మగు చున్నప్పు డా కృతి మహనీయము కాక యేమగును ? ఆది శృంగార రస్మసధానము కావలెను వికృతి రసములలో దానిని మించి హృదయాప్లాదము కల్పించు రనము లేదు. ఇది భరతాచార్యుల నుండి లాశ్షణికు లంద రంగీకరించినదే. అందువలననే దానిని గుటించి విపులమైన వివేచనము జరిగినది. లక్షణమునకు లవ$్థిము జీవితము, బవితమునుండి పుట్టిన కావ్యము. మానవుని సర్వజీవిత (పవృ త్తికి కామము మూలకంద మని నవ్యులు భావించుచున్నారు. (పానీనులు సంసార ప్రవృత్తికి రతి మూల [ప్రవృత్తి యని (ప్రబోధించి యున్నారు.సృష్టిలోని తిగుణాత్మక (వకృతినిబట్టి రతి విచ్శితముగా [ప్రవర్తిల్లుచుండును. కవి దర్శింపవలెనేకాని అనంత వైవిధ్య మా రసజగళ్తు నందు కలదు. పింగళి నూరన తనకు పూర్వ మున్న కవులు దర్శించి కావ్య ములందు (పయోగింపని శృంగార (వవృత్తల నెన్నింటినో కళాపూర్ణోదయమున చి[తించినాడు, వాని నంపుటీకరణముచే శ్చృాంగారరనము సమ్మగస్ఫూర్తితో భానసించుచున్నది. అది యొక నజీవపయోగము; సరసవీవేక మధురము. కల్చిత కథలను సామాన్యముగ నీసడించువారికి అవి ఉదా తత్తపురుషచర్శిత ముల్హైయు౦డ వను (భాంతి యొకటి కలదు.పురాణేతిహాసములమీద అంశటిగౌరవ ముండుటకు కాణరము అవి పుణ్యమును పురుషార్థమును కలిగిందననునమ్మికయే. కల్పితకథ కట్టి గుణ గౌరవము కల్పించినచో ఆ లోపము తీరును. నూరన ఈ

179 రసో ల్దాస ము రహస్యము నెటిగిన వివేకి. తన కొవ్యమునందు. పుం౫ (పసిద్ధవ్యక్తు లుండ వలెను ఆదర్శప్యాత లుండవలెు. అంతటితో నాగక, జీవితానుభవమునుండి చ్కితముగా పుట్టిన విచ్శితవ్య క్తు లుండవలెను. అపూర్వ శక్తులున్నము, అపూర్వ చిత్తవృత్తులు కూడ నుండవలెను. సత్యలోకవాసులై నను జీవిత సత్యములసు (వతిబించింపవలెను, సిద్దు లుండవలెను, సాధకు లుండవలెను* కొాయ్యబొమ్మల వంటి దారుమూ ర్తులకంటె ఆశలతో, ఆశయాలతో, సాహసాలతో, సంఘక్ష్మ ఇలతో ఢీకొని జీవితమున కౌక సార్థక్యము కల్గించుకాను సాహసశీలు రుండ వలెను, సగటు బతుకు లీడ్చు సౌధారణు లుండవలెశు. జీవితములోని తెలుపు నలుపుల తీండ్రింపులను తేటకెల్చ మొకర్చు చ్వైతన్యవంతు లుండవలెను పుణ్య తీర్థము లుండవలెకు, పణ్యవీథు లుండవలెనుం సమగజీవిత సందర్శనమున కది యొక విజ్ఞాన సంపుటము కావలెను. వినువానికి పుణ్యము పురుషార్థము డును కలుగవలెను. కళాపూర్ణోదయము అట్టి కావ్యము. కనుకనే అది “పుణ్య వస్తువర్ణనాకర్ణనీయము ్రి వీని నట్లుంచినచో శేరు వినగనే తోచు విచి తమెన మూడరములు కలవు. ఒకటి: కళాపూర్ణు డను వాని పుట్టుక, రెండు? చంద్రోదయము; మూడు * కావ్య కళయొక్క సంపూర్ణ మైన ఉదయము. ఇందు మొదటి అర్హము కావ్యకథను సూచించునది. రెండవ యర్థము చమత్కారూరి యెశది, మూడవ అర్థము కాన్యత_త్హ్యమును ధ్వనింపజేయుసది,అసలు కావ్యాత్మధ్వని అని ఆనంద వర్ధనుల మతము తేన రస ఏవ వన్తుత ఆత్మా, వస్త్వలంకార ధ్వఎతు సర్వధా రసం (పతివర్మవస్యేతే, ఇతి వాచ్యాదుత్కృష్టా. తావిత్యభిప్రాయేణ ” ధ్వనిః కావ్యస్యాత్మేతి సామాన్యేనో కమ్‌” అని ఆతని సిద్దాంతము వన్వలం కార రసధ్వనులను మూడింటిని ముప్పేటగా నొక్కకావ్యమున సాధించి. అందు రసధ్వనికి పట్టాభిషేకము చేసినచో కళాపూరోదయ మయినళ్తే.. కళాపూరక్తో దయమునందలి సరస్వతీ చళుర్ముఖుల (ప్రణయ వృత్తాంతము రసధ్వని కుదా హరణము దాని నుండి పుట్టిన కలభాష్షిణి కళాపూర్చుల వృత్తాంతమలు వస్తు ధ్వనికి నిదర్శనములు. ఇందలి రస భావముల కలంకొరము లన్నియు వ్యంజక ములే. ఇట్టి ధ్వన్యితయ సంవిధాన మపూర్వము. ధ్వని సిద్ధాంతము ననుసరించిన కావ్యకళ కిది పూర్ణచందోదయము,

పింగళినూరన కై78 “*ఆపారే కావ్యసంసారే కవి కవ (పజాపతి? యఖథాష్మై రోచతే విశ్వం తథేదం పరివర్తతే కృంగారీచే తృవిః కావ్యేజాతం రనమయం జగత్‌.” ఆని ధ్వన్యాలోకక ర్త.కావ్యసంసార మునందు కవియే (ప్రజాపతి కాగా, ఈ కావ్య జగత్తుకు (పజావతియే నసృష్టికర్త-ఆ సృష్టికి _ర్తను ప్యాతము.గా సృష్టించిన అపర (ప్రజాపతి వింగళి సూరన- ఇందు చతుర్ముఖుడు శృంగారిం కిశాపూర్ణమైన సరస్వతి ముఖసౌందర్య్మము నాస్వొాదంచు నాతనిమధురలాలనముండి ఈకావ్య కథా జగత్తు ఉదయించినది. అతడు శృంగాతి యగుటచే. అతని కల్పనము రన మయము- రసము కావ్యకకానుభూతికి మారుపేరు. లంం121 అరులగంషం6 13 అఈ6 32515 0 2117641 పే4లడలటురలో అని పహాడ్సన్‌- కవియైన (బ్రహ్మ స్రూండిన అనుధూతియే ఈ కావ్య స్పప్పికి మూలవీజము,. “రసోవై సః అను శ_త్ట్యమును వ్యంజించుటకంటె రనర్వని సార్థక్య మేమి కలదు? ప్రతిళ పొరుషమైన శక్ర వ్యతు.కి వ్రైణమెన క క్రి ప్రతిభ వ్యుత్పత్తిని ఆలంబనముగా గొని సృష్టికార్యము నిర్వహించును రాఘవ పాండ ఓఏయమున కవి (పతిభ వ్యుత్స క్రిక్‌ దాస్యము చేసి తన పౌరుషమను కోల్పోయి నది, కళాపూర్త్ణోదయమున (పలిళాళ రూపుడైన (బ్రహ్మ వాగూపిణిలైన సరస్వుతి యందు రమించి కల్పన కుప.కమించినాడు ఇది కావ్యకళాపూక్చాదయ్వ శళహస్యము నాయికయొక్క మూడు జన్మల కళను కార్యకారణ క్రమమున నపూర్వకల్పనా సామర్జ్యముతో సం పబంధకథా నిర్మాణమునందలి (వత్యేకత |! సరస్వతీ చతుర్ములుంి పంపడుచిలుక కల భాషిజిగాా. మధురలాలనగా జన్మము లకీ ంచిన జీవిత్రవిశేవ్షన్సు బు సబడినవి. చిలుక వుడమిష్నె క్ష లీకావ్య వస్తువునందు విపులముగొ వరిం” సటము, వాణికాప చై పుర ంధ్రిత్చై పుట్టుటకు సరస్వతీచతుర్ముఖుల [ప్రణయ జము, పమున్మ, వాణీకని చర(పదానమును అంకురారో పణము | కళాపరిపాకమునకు పింగళి సూరన కావ్యకల్పగ్‌ సరసోదాపార్ర యఘల్ద్లము అందుండి రెండుకథల్సు ష్య అము సరస్వతీ చతుర్ముఖుల |పణలి అ పుట్టినవి,

174 రసోల్గాసము అవి వ ఒకటి ; కళాపూర్ణునికథ లేక మధురలాలసావృత్తాంతము; రెండు కల కలభాషిణీపృ కాంతము- సామాన్యముగా నొక రమణీయ కథాసన్నివేళశమును గల్పించిన కవిప్రతిభయే లోకమున (పళంసాప్య్కాత మగుచుండును. అట్టుండ కథాద్వుమ కల్పనా నూ[తగర్చితమైన కల్పిత కథాఘట్టము సృష్టించిన నూరన (పతిథి నేమని కీర్తివపగలము ! కళాపూర్ణవృ త్రాంతమునకు సర స్వతీచతుర్ము ఖుల కేశిఘట్టయి మూల మైన విధమును పింగళి సూరన (బహ్మముఖమున వివరించి యున్నాడు. రహస్య కేశీ సమయమున తాను వచించిన కళాపూర్ణుంగాధ భూమిమై వెలయు నట్ట కరుణించి, విరించి వాణితో నిట్టనెను--- సీ, “కాంత ! మున్విన్నయాకథ యీ కథయ నాఃగ నందు వాచ్యత తోంచినట్టి నామ జాత్మిక్రియాదిక సకల పదార్థ వా క్యార్ధాంతరము లెవ్వి యవియ యిందు గలయవి; యిందు దత్కథ కంటె భేదంబు పరికింప నొనరించె. బడసె సెలిపె ననునిఏి మొదలై నయట్టి భూతార్థంబు (క్రియలపట్టన నొనరించు(. బడయు

తే. నిలువు నను నివి యాడిగా( గల భవిష్య దర్థవచనంబు లైన [క్రియాపదంబు లునుచుకొనుటయె వాసీ యెందును దలంప నో నుధాంజవిలాన పహాసివదన !

వ. మజియ [కోతృజనా పేషానుసారంబునం ద త్తన్నిమిత్తోపాఖ్యానంబుల చేత నిదియ కొంత విస్తారంబు నొందంగల, దది చెప్ప బని యేమి? (పధానకథాభాగం బింతియ.” ల్‌ ఆ, 60-601, దీనినిబట్టి సరస్వతీ చతుర్ముఖుల రహన్యశకేశిలో చెప్పబడిన కళా

పూర్ణ నవృత్తాంతమునందలి నామజాత్మికి యాది సకలపదార్థ చాక్యార్థాంతరము లన్నియు తరువాత భువిపై (ప్రవర్థిల్లిన కళాపూర్డుని చర్మితమునందు పాటింపః ఇడిన వని స్పష్ట మగుచున్నది. మజీయు తత్కథ శోతృజనాపేఇానుసారంబు

వింగళలినూరన శ?5 దన్నిమిత్తోపాఖ్యానమ లచేత విన్ఫృతి గాంచివదని తెలియుచున్నది, మణిన్తంథ సుముభాసత్తుల వృత్తాంతము, స్వథావసిద్ధుని యుపాఖ్యానమ్హు అలఘ్యువతునకు మధురలాలస తెల్పిన మశికంధరవృత్తాంతము, శల్యానుర చరితము, అభినవ కౌముదీవృత్తాంతము, [పథమాగమాది పురోపాత వృత్తాంతము, సత్వదాత్మ రూపానుభూతుల వృత్తాంతములు మొదలగునవి కళాపూర్ణ వృత్తాంతమునః గాన వచ్చు నుపాభ్యానములు ఉపాఖ్యానముల నటుంచినచో కళాపూర్ణ_కథాకల్పసకు వలసిన మూలకథాస్నూతమంతయు వాణీచతుర్ముఖుల (ప్రణయకేశియందు వాచ్య ముగా దోచుచుండుట నిస్సంళయము- ఇక మిగిలినది కలభాషిణీవృత్తాంతము అషహ్టైశ్య్వాన పరివ్యా ప్త్రమైన కళాపూర్ణోదయ (స్రబంధమున కలభాషిణీవృత్తాంతము నాలుగాశ్యాసముల వజకు వ్యావించియున్నది. అనగా కలభాషిణి కధకు కావ్యమున సగపాలున్తు ఈక మధురలాలసా వృత్తాంతములకు మిగిలిన సగపాలును కవి పంచి పెట్టినా6 డన్న మాట |! దీనినిబట్టి నూరనకు కలభాషిణీ చర్మితమువై నున్న మక్కువ చెప్పక తలియుచున్నది వింగళి సూరన కలభాషేిణీ జన్మహేతువును కడు చమత్కా.రముగా! గల్పించినాండు. సరస్వతీ చశుర్ముఖుల రహస్య కేశీ వృత్తాంతమును రంభ వినం గోరి చిలుకను మటిమజి యడుగ నా సలుకులపక్కి. కులుకుపలుకులతో నామె కా వృత్తాంతమును, సరస్వతీనుణిత స్వర విశేషమును వినివించుటల గాంచి, వాణీ కోణితాషిమై--- ఇ “తల(కక యోసి యేమిటి కతల్‌ తలపెట్టినదొన విచ్చటన్‌ ? తేలియము గాని నీవు పెనుద్రిమ్మరికూంతలదానవే కదే 1 బళిబళి ! యీ వికారములు (బా(తె ? యవిఘ్నత( జాగి లంజేవ్వై యిలపయి బుట్టు మంచు ళపియించె మనంబున నల్క షొచ్చంగన్‌”

• (శం56) ఇచ్చుట “అవిఘ్నత! జూగి లంజెవ్నై యిలపయి బుట్టు”మను టలో6 గల పద్మకమమును పరిశీలించినచో చిలుక మొదట స్వర్గభష్ట్ర కావలె ననియు, తదు పరి వేణ్యారూపమున భువిమై( బుట్టవలె ననియు సరస్వతి నిర్జేశించినట్టు స్పష్ట మగుచున్నది, వాణి తన కాపమున కవిఘ్నత శాసించుటచే బ్రహ్మ దేవుండుకూడ యామెమాట కెదురాడకుండ! జేసినది !

176 రసోల్పానము ఈ ళాపమును విన్న నలువ ోయిది యేమి యెజుగు ? ని ట్టదయ వృత్తిం దిట్టదురె 2” యని చిలుకపై నెతయో దయ కౌలుక(బోసి” మీయన్మ శాసంబునకు నౌంగొ దన నెవ్వరికి నెట్టు పద్చు" నని యాళ్వాసించి, ఆపతే భువిపే నొక జన్మ నె త్తవలసివచ్చెనే యని విలపించు నా చిలుకకు మజియొక జన్మ నంటగట్టి, ఆ జన్మలో దానికి ఆనన్యసాధారణం బంపన యైశ్వర్యథోగము లను, సహజమైన పాత్శివత్యమును (ఐసాదించి కృతార్శ వౌదువని దీవించి నాడు. పాప మా చిలుకకు (బాహ్మదేవుని కరుణయు నొక శాపమై తారసిల్లి నది, అమ్మగారు అంపళయ్యకై విసరివేయగా, అయ్యగారు ఒడలు దులిపి హంసతూలికాతల్పమున( బడ వైచినట్టియినది 1! పలుకులవిలుక వికారమునకు లోనై తల్లిగుట్టును బట్టబయలు చేసి నందులకు కలభాష్‌ణి యైన వేశ్యగా జన్మింపుమని సరస్వతి శవించుటలో సార్థ క్యము స్పష్ట మగుచున్నను, కలభాషిణి కథాకల్పనకు మూలమైన రహస్యము మాత మీ ఘట్టమున( దెలియవచ్చుటలేదు. కవి దాని దేవరహస్యముగా దాచి యుంచినాఃడు. లేనిచో సరస్వతి చిలుకను పుడమిమై పుట్టుమని పించినట్ల చేసి, (బహ్మ యా పుట్టుకలోనే మధురలాలస యగునట్టుగా, కరుణించినట్టు కల్పించి నచో నాక్కజన్మముతోడనే చిలుకకు పున్నర్చహ్మలోకసిద్ధి కలిగి యుండెడిది. కాని, కవిబహ్మ కలభాషిణీవృత్తాంతమున కిచ్చట నవకాశము కల్పించుకొని నాలుగాక్వానముల కధ నడ ప(దల(చుకొనినా(డుం / ఇచ్చట నొకవిషయము గమనింపవలసియున్నది. కళాపూర్ణోదయ కావ్యవిమర్శనిము గావించిన విమర్శకులు కలభాషిణీవృత్తాంతము సూరన యపూర్వుకథా కల్పనకు దార్కాణగాం గీర్తించి యుండిరి. కాన్హి తత్కల్పనకు వీజభూతములై న నూూతములు వాణీచతుర్ము ఖులరహస్య కేశీవృత్తాంతమున( గల వని గుర్తించినట్టు కానరాము. అందులకు! గారణ మొండు గలదు ! వాణీకాప వృత్తాంతము (బ్రహ్మా నిబంధించిన (సధాన కథాభాగమున కావల నడచిన గాథ యగుటచే: గలభాషిణి కథ (ప్రధానకథకు సమాంతరముగా వెలస్కి మధుర లాలసా వృత్తాంతమునకు పూర్వరంగ మైనట్టు వారు భావించిరి. ఆంతియ. కొవున నీ వ్యాసమునందు కలభావి ణీవృత్తాంత కల్పనకు మూలఅమ్ములైనలీజములు వాణీముఖ (సతిబింబి వర్ణన కథార్థములందు( గల వని నిరూపించు యత్నము చేయండుచున్నదిం

పింగళశి నూరన శల కలభాషిణీ కథామూలము :

కళాపూర్రోదయ కావ్యవృక్షమునకు సరస్వతీ చతుర్ముఖులవిలాసకే? స్కంధము. వాజీముఖ్యపతిబింబ వర్ణనమునందు "వాచ్యత తోచినట్టి నామజాతి (కియాది నకల పదార్థవాక్యార్థాంతరములలో( దోచిన కళాపూర్ణునివృత్తాంత మా తరువున కొక కాఖ, సరన్వతీ చతుర్ముఖుల ముఖబింబ _పతిబింబముల సంచలనాత్మ కమైన చేష్టావి శేషములందు వ్యంగ్యముగా తోచిన కలభాషిణీవృత్తాం తము మటియొక కాఖ, ఈ కళాఖాద్వయము.నకు స్క్మంధమే యాధారము, కాని కళాపూర్ణుని కథాకల్పనమ. వాచ్యముగా నూచింప(బడినట్లు రహస్య కేశీఘట్టమ న కలభాషిణీవృత్తాంతము నూచింప(బడలేదు. అది యొక క థాకల్చనశిలమర్మ్శ్మము; వ్యంగ్య మర్యాద వింగళి నూరన మణి స్తంభబింబిత వాణీముఖబింబ(ప్రతిబింబా దుల సంచలనమునందును, వాణీ చతురాననుల ముఖబింబ వీక్షణాదిచేష్టావి శేషము అందును కలభాషిణీ కథాకల్పన రహన్యములను బొదిగిపెట్టినాండు, వానినీ (క్రింద పరామర్శించుట జరుగుచున్నది.

కలభాష్‌ణి కథాకల్పన మంతయు నొకవిధముగా బింబ [పతిబింంది రూపకల్పనముపై నాధారపడి యున్నది కలభాషిణి తొలుత మణికంధరుని వలచినడి. కాని, మునికాపీతిచే నిజహృదయమును బయలుపటుపక దాచు కొనినది. ఆపై మణికంధర రూససామ్యము కొంత నలకూబరునియందు( గన వచ్చుటచే నాతని పొందు గోరినది. మణి_స్తంభుని సాయమున నామె నలకూబ రుని జేర యత్నించినది. కాన్తినలకూ బరాకృతియందున్న మణికంధరుని నామె పొంద(గలిగినది. మణికంధరుండు రంభాహృదయమును జూరగొనం గోరి సలకూబఐరాక్ళతి నంది రంభాకారమున నున్న కలభాషిణి. బొందుటయే కాక నిజరంభాసాంగత్యమును గూడ పొంద గలిగెను. నిజరంభానలకూబరులు నిజ రూపములను నిర్ధారణము చేసికొనిన తరువాత మాయారంభానలకూబరుల వృత్తాంతము బయట పడినది. ఇట్టి తబ్బిబ్బుల (పవాసనమునకు సాక్షి మణి _న్తంభుండు. మణిస్తంభుండు లేనిచో నీయాట సాగదు.

సరస్యతీచతుర్ముఖుల విలాసకేశిలో సరోవర గర్భమందలి మణి _స్తంథమే మణిిస్తంభునిగా చెప్పంబడినది. అట్టి మణిస్తంభుండే కీలకమైన వ్యక్రీగా నూరన కలభాషిణీ కథాకల్పనము గావించినాడు. ఇక వాణీచతుర్ముఖ బింబ | పతిబింబముల తీరును నూరన కలభాషిజీ కథాపాాతలకు వతీకలుగా భావించిన విధమును గమనింపవలసి యున్నది.

170 రసోల్గాసము వాణీచతురాననులు సరోవరతటమున తలిరుపాక్పుమై( ఐవళించి యేండిరి. వాణీసుందరముఖారవిందమును గాంచి మదనపరవకుండై బహ్మ తన నలుమోముల నా సతి యధరమును చుంబింప నుద్యుక్తు. డయ్యెను; ఆ లీలలకు సరస్వతి నవ్వి *మేలు మే లెంతయు నీవింత అన్యాయ మింతగలద్తె? మీ మొగంబులు నాట్లు సీ మాడ్కి. నువ్విపలూరిన నేకాస్య నొక్కతె నేను జాలు దునె? యివి 'చాలించెదరొ ? మటి యేమైన గలదొ * అనుచు నామృగాడీ మెడబిగించుచు నించు కెడగ వక్ర్వము నిల్పి, యధరంబునకు పాణి నడ్డ మిడుచు-- _ తే. “మొలక నగవును, గోపంబు( జెలుపు€ జిలుకు తకుకు( జూపుల జూపులో. దర్ణనముల వ్యకిత (భూలకా లాండవంబు సీరుల మిగుల గెర లించె. బియుమది మెజయుమరుని ” అప్పు డా యజుడు బల్మిని వాణీముఖమును వంచ్శి మోవి మైనున్న చేతిని తొల గించ్చి ఒక్కించుక నాటునట్టుగా పలు సేర్చెను ఆయ్యమ కట్టియెడ కళాభిదురమై యింపౌనరింపగా మోహనమరురాంచితశబ్ద మొండు కంరసీిమయం దుద యించెను. ఇందు యొవనశోభావిలసిత మగు వాణిముఖము కొంగగొ_త్తవయసున నున్న కలభాషిజిముఖమును డ్డి వ్తకి( దెచ్చుచున్నది, (బ్రహ్మయొక్క. నాలుగు మొగములు కలభావిణీ ముఖచుంబనాకాంతులగు బలువురు విటులను బుపడించు చున్నవి, (ప్రభమాళ్వాసమునందలి- “తనదు మెలుంగు(జెక్కిళులు దా;కంగనీక మొగంబు నాంపుచుం ఉనుబొగడల్‌ నథాకలన( జక్కిలిగింతలు నోవ లో(గుచున్‌ మననిజు మించు ఖీతియును నానయు( బూనుచు నీమృగాక్షి యిం పొనరుచు చెన్నడొక్కా ? యని యువ్విశలూరుదు రత్తటిన్‌ విటుల్‌,” ఎాశేంలిరిం అను వద్యముతో పోల్చి చూచిన భావసామ్యము తేటపడ(గలదు. అట్లు (కీడొ సక్తులైన విటులను కలభాషిణి కాదని _తోసివుచ్చీ, శ్రీకృష్ణమందిరమున దండ కస్తోోతమును పఠించిన మణికంధరుని విద్యత్సాందర్యములకు మెచ్చి యాతని

వింగళి నూరిన [70 వరించినది ఆ మక్కువలో త(ద్రచితస్తోతము నేకసంధా[గాహిలై మజల వరించినది. ఆమెయం దప్పుడు మణికంధరునకు మరులు జనించినవి. ఇట్లు మొదటిసారిగా నా ముద్దరాలిచిత్తమును దోచుకొనిన వబప్పుకాడు వుణికంధ రుడు. ఆతని విద్యాపదర్శనావనరమున అవ్య క్రముగా కలభాషిణినోట సరన్వుతి లాన్యమాడినది, ఈ కథాకల్పనకు _బహ్మ యేకమఖమన వాజియధరో మున వలు నాటించుటయు, సరస్వతికి కకాభిదురమై ।వీతి జనిచుటయు, తత్కారణముగా నామె కంరమున మణిత మను కలస్వ్తన ముదయించుటయ నను చేష్టావిశేషములు బీజళభూతము లగుచున్నవి. అవ్య క్రమధురాంచిత శబ్దమును పలికిన నరన్వతి ముఖబింబము *ఠలభాషిణి కల్పనకు _వేరక మనుటలో సందేహ ముండదు,

“అంత నావాగ్దేవి యావిధమున నొదవిన కళామర్మభేదన స్కామాజ్య సంపదనుభవావస్థ మానలాఘవ శంకం ” గవ్పీషచ్చుటక్తై “తద్విరోధ కారిణి యైన విభుని యభిమళత కేళికి విఘాతంబుగ నధరపీదనాసహత్వ నాటితకంబున నలుక( గల్పించుకొని యవ్వలిమొగంలుగా( బొరలొను. ఈ ఘట్టములోని “ మానలాఘవళంకయే * కలభాష్షికి. దోచిన మునిళాప శంకను గల్పించుటకు దోహదకారి మై యుండును.

కలభావిజి మునిశాపళంక నిట్లు వివరించి చెప్పినది :

“ఆ విధి నుండునంతట నొళప్పుడు నిన్నును. జూచునో మణి

(గివుని పేరు దో(జి మదికిన్‌ మణికంధర ' కేకదేశసా

మ్యావగుణంబుచే నతని నాతనియన్నను మద్దిచెట్లుగా

దై వతమౌని తిట్టినవిధంబు తలంపునః బాజె నంతటన్‌.” (4-19) “దానన గుండె గుబ్బురనం దా నెరియన్‌ విడిచెం ద్వదంగసంగానుథ వేచ్చ” అని యొట్టు పెట్టుకొని చెప్పిన దా లలన కలభాషిణి మునిళాపళంక కారణ ముగా మణికంధరుని చర్మితము మణి(గ్రీవునిగాథవలే విషాదథరిత మగునేమో యని భయపడి హృదయము నాతనినుండి దూరము చేసికొనినది అచ్చటి సర న్వతి తనకు గల్గిన మానలాఘవళంకను కవ్చివుచ్చుకొనుఓకై విభుని యభిమత కే?కి విఘాతుక మైనచర్యకు నొకానాకకారణమును వెదకుకొని ,అలుకం గల్పించు కొని విముఖత భజించినది. అట మణికంధరుండును “దద్విరహూదక్షాఏికలిత

180 రస్తోల్దానము థైర్యుం డయ్యు, నుల్టంబునం గల గుట్టు నెట్టుకొలిపి, యిట్టట్టు తెల్పుటకుం జొరకుండి” యుందెను* ఇట్లు కలభాషిణీ మణికంధరుఐ చిత్తవృత్తుల కల్చనకు వాణీచతుర్ముఖుల తత్కాలచిత్తావస్థల విధము _పేరక మయ్యె ననుట కవకాళ మేర్పడుచున్నది. అవ్వలిమొగం బైన సర న్వతిముఖము కాసారగర్భమున నున్న మణీ _స్తంభగర్భమున( (బ్రతిబింబించె నని సూరన కల్పనము, తద్వాణీముఖబింబ మును గాంచి చతుర్ముఖుడు వర్ణన మారంభించెనని చెప్పియున్నా,డు. ఇచ్చట నౌక విషయము మనము స్పష్టమగా. దెలియవలనియున్నది. దర్పణమునందు గాని మణిముకురమునందుగాని యొక సతీ ముఖబింబము (పతిబిందింపగా దాని నామెవక్కనే యన్న యామె పతి కాంచుచుండెనని భావించినచో సతీముఖ [పతిబింబమును దర్శించుచున్న పతిముఖ (వతివింబమును సైతము నతి కాంచం గలిగి యండును ఇది లోకమున సర్వజనవిదిత మైన భౌశికసత్యము. పింగళి నూరనకు కళాపూర్ణోదయ కథాకల్పనావసరమున( జతుర్ముఖ ముఖ్యపతిబింబ (ప్రసక్తి యవనరము లేకపోయినది అందువలన తృత్పతిబింబస్థితి నతండు _ వాచ్యము చేయలేదు. ఆతండు చెప్పకపోయినను మణి _స్తంభమున వాణీముఖ (నతిబింబ స్థాపనము చేసిన క్షణమునందే చతుర్ముఖ ముఖ(పతిబింబస్థితి భౌతిక శాస్త్రధర్మము ననుసరించి స్థాపించినా. డనుట నిర్వివాదాంళము. కలథభావిణీ కథాకల్పన కా దంపతుల ముఖబింబ(ప్రతిబింబ పేలయే మూలాధార మైనది వింగళి నూరనకు వాణీచతుర్ముఖ ముఖబింబ (పతిబీంబములు కలభా విణి కథలోని యేయేప్యాతల కల్చనకు కారకము లైనవో పారక సౌకర్యార్థ మిచ్చట నీయ(బడుచున్నవి ?

1. వాణీముథిము - లేక.వాణీముఖబింబముజ కలభాషి ణి. £. (బ్రహ్మమ.ఖము . లేక-(బ్రహ్మముఖబింబము = మణికంధరుండు,.
2. మణి స్తంభ (పతిబింబితమైన వాణీముఖ(పతిబింబముజరంభ, క్త మణి స్తంభ పతిబింబితమైన (బ్రహ్మ ముఖ (పతిబింబముజ= నలకూబ రుడు; వీనినీ వ్యాసమునందు మున్ముందు వివరించుట జరుగును. నరస్వతి |కమముగా మానలాఘవళంక నుండి తేజుకొనినదీ. ముఖము కళ్యాపాభన నుయ్యెను, కళాపూర్ణమైన యా తన్వి ముఖ(్రతిబింబమును నీటి

వఏ్‌ంగ+శి సూరన 101 యందచు(గల మణీస్తంభమ న బొడీగాంచి (బ్రహ్మ కళాపూర్ణని కథ (ప్రారంభిం చైను, వాణి ముఖవిలానమును నలువ తృత్పతిబింబమొన మనను గొని చూచుచు థై ర్యము వహంచియండంగా సరస్వతి నిజభూవిలాసమాన నాతనిధ్హే ర్యమును భగ్నము చేసెను. భగ్నలైర్యుం డయ్యు (బవ్కై యామెముఖ[వతిబింబమునండు హవృదయవీక్షణములం దనివితీరక నిల్నియుండెను.

ఈ చేష్టావి శేషములలడు గమనింపందగిన యంశములు రెండు కలవు చతురాననుండు సరస్వతీముఖ(పతిలింబమును గాంచుచుండెను. సరస్వతి (బ్రహ్మ ముఖ!పతిబించిమును గాంచుచుండెను. వెనుక నిశ్చయించినట్టు సరన్వతీ ముఖ బింబము కలభాషెణికిని, [బ్రహ్మముఖము మణికంధరునకును (పాతినిధ్యము వహించు నన్నచో [బవ్మూ కళాపూర్ణ మయిన నరన్వతిముఖ [పతిబవింబమును గాంచి, పహృదయవీక్షణము లాకృొష్ణము అయినను థై ర్యమున మనలుచుండగా నాతనిదై ర్యమును నిజ్యభ్రూవిలాసమున వాణి వికలమొనర్చిన దనుటలో రంభ యింగదుని వర్మవసాదమున అభినవరూప లావణ్యముల బొంది కళాపూర్ణయై తవమున నున్న మణికంధరునిం జేరి విలాసముల( (బదర్శింప నాతండు తొలుత కొంత ధృతి వహించినను మనను చలించుటచే తపోనిష్టను గోల్పోయె నను కథాఘట్రమును దలపింప జేయచున్నది. మణికంధరు(డు రంభను గవయుట కాయింతి యా సమయమున? దోల్చిన యభినవరూపవి శేషమే కారణ మని సూరన నృష్టము చేసి శాండుం. మణికంధరుఃండు గంధర్వకుమారు+ండు- నారదు నితోం గలిసి న్వర్గగమనాదుల కలవాటు పడినవాళడు- రంభాదుల నాతడు చిన్ననా(టినుండియ నెజుంగుకు. కాని యతనికి భూలోకవనితయైన కలభాషిణి చిత్తమున కెక్కినంతగా నాకవనీత లెక్కలేదు కలభావిణీ సౌందర్యము నాక వనితల తలదన్నునదిః నారదుజే యొకసారిఎ-

ఈ _ శీ యంబుజాక్ని

రంభ మొదలైన యే యచ్చరలకునై న

దక్కునే ? నీదు రూపసొందర్య మహిమ

లెక్కుడే కాక ! మిగుల నూహించి చూడ” అని యోగ్యతావ్యత మొనంగి యుండెను. రంభయు. దేవేర్యదునితో “అతని (మణికంధరుని) నిట మున్ను పరికించుచుండుడు మస్మదాదుల విలాసంబు

189 రోసోల్లానస మా లెవ్వియ నెన్నండును సరకుంగొని చూచినవాండు గాండు” అని తెల్పియన్నది. దేవేం్యద్రద త మెన యధిక రూపలావణ్యవిలా సముల వహించి రంభ మణికంధ రునిః గాంచియండుటచే నాత+డు.-కలభాషిణియం దిదివరలో( గాంచిన విలాసా దుల నామెయందు. గాంచి. యామెకు వశం డయ్యు నని తెల్పమగుచున్నదిం నరస్వతి భర్తయందు మక్కువ గల్గియుండియు, స్వయంకల్పిత కోపకారణముగ్గా బిహ్మకు విముఖయై యుండి పతిమ.ఖపతిబింబమును గాంచు చుండుటనుబట్టి చూడ్‌ _ కలథాషిణి (పథమ(ియు(డైన మణికంధరునియందు మునిశాపషభయముచే నై న వై ముఖ్యమును గల్పించుకొని తృదూపసామ్యము ._ టపతివింబ భావము-గల్లిన నలకూబరుని యందు మరులుగొనిన కథాకల్పనమునకు మూలమగుననుట కాస్కార మేర్పడుచున్నది. కలభాషిణి పలికిన యా (కింది మూట లామె నలకూబరుని వలచుఓకుం గల కారణమమ స్పష్ట మొనర్భు చున్నది. కోలలు లం ల నాదు చిత్తమో మానితశీల ! యంతట సమంచిత శతావకరూపరేఖ చా ప్పే నాక కొంత గల్లం గని యిచ్చః గుజేరతనూజు( గోరితిన్‌.” “రాపభయంబున నెజయంగ నీపై కోరిక మరళ్ళి నిధివతినుళు నే పావపువేళను జూచితి నో ! పరుసొబ గేను మజి కనుంగొన గులీగాన్‌.” “శ్రీయశమైన దివ్యమణి చేతికి నబ్బ(గ( బారవై చి.త చబ్భాయ యొకింత యున్మ్కి( గని దొల గృశించితి గౌజుపూసక్సై నాయవివేక మే మనుకొనం ? దుద( దన్మణి యజబ్బె నన్నన ఠ్యాయత తత్సమాగమనుభా వీకి నో/చమి నెంచి కుందెదన్‌” వై నమన్వయమః ననుసరించి సరస్వతీమ. ఖ(పతిబింబము రంభాప్మాతకల్పనము నకును, చతుర్ముఖ (పతిబింబము నల కూబరప్మాతకల్ప నమృనక్క కారణములై నట్లు స్పష్ట మగుచున్నది.

వఏింగళి నూరన 1కి

కళాపూర్ణండు థీరభాపునిం గడు దూరముగా దరిమి, తనను శరణు చొచ్చిన మడాళశయుని సకుటుంబముగా( దాను నొనరించి యూడిగములు 'సేయించుకొనుచుండె నని నలువ కథ చెప్పెను. ఆప్పటుకుల నాలకించి కారద చిలుకవైపు మోము (దివ్వె, *ఆ కళాపూర్ణుండు మజి యేమి యయ్యె ? నత నికి, దళ్లిదర్శడు లెవు ?” రని (బ్రహ్మ నడుగుమని గజ పెను, ఆ చిలుకయు బహ్మదేవుని నట్లు (పళ్ళ్నించెను. ఆ జగద్గురుండు మరల కథ [ప్రారంభించి *అవ్వరవిలాసుండు ఆభినవకౌ ముది యను కాంతచే వరింపంబడి ననియ్ము అత నికి సుముఖాన త్రీ యనునది తర్మడి యనియు, మణి స్రంథు( డనువాండు తల్ది యనియు” నుడివెను కళాపూర్డుని తల్లిదంథడులను జేర్కొనుటలో నైన లింగ వ్యత్యయమును విని వాణి నవ్వి (గక్కునః (గ్రమ్మజి పతిని గౌంగిలించి “బాగ! యింతలో నెన్ని తబ్బిబ్బులు ! దద్దరిల్లకుగొడని వీపుతట్టి మీది కథను గూర్చి (వళ్నించెను. ఈ ఘట్టములో (బ్రహ్మ కళకాపూర్జుని తల్లిదండులను గల్చించి చెప్పునపుడు శోభనముఖసామీ ప్యంబు కారణముగా తత్కాసారమధ్య మణి స్తంభ గర్భమున నుదయించి యున్న సరస్యతీముఖ్యపతివింబమును గాంచుచు శోభనముఖసామీష్యమును సుముథాసత్తిగన్తు మణి స్తంభమును మణి స్తంభుని గను భావించి చెప్పెను.

పింగ సూరన కీశథాఘట్లము మా యారంభాకథాకల్పన కనువైన కొన్ని న్యూతముల నందించెను, పై మట్టమునందలి నరస్వతీచతుర్ముఖుల ముఖ కెంబ (పళిబింబముల కదలికలను గమనించినచో నది స్పష్టము కాళగలడు. ఆ కదలికలను (ప్రధాశముగా నీ క్రిందివిధమున( బేర్కొనవచ్చును.

1 సరస్వతీముఖ (ప్రతిబింబము చతుర్ముఖుని ముఖబింబిమును బాంచుట- ఇది రంభ మణికంధరుని గూడుటను వ్యంజింప(జేయచున్నదిం

౨ సరన్వతీముఖబింబము. చళుర్ముఖుని ముఖ (పతిబింబిమును గాంచుటం- ఇది కలభాషిణి మణ్విస్తంభుని సాయమున నలకూపెరుని, గవయ యళ్చించుటను వ్యంజింపందేయును.

8. సరస్వతి చిలుకవై పు మరళుటం- అప్పుడు సరన్వతీముఖబింబ ట్రతివింబములు వ్లైముఖ్మమును ఖజించుచుండును గావున = రంభ నలకూబరా

168 రసో ల్దా నము స క్త్రమైన చిత్తముతో నతని నామోచ్చారణ మొనర్చి మజికంధరుని కృపితి కర్షించు కథార్థమును సూచించును

4ఉ సరస్వతి చిలుకతో మాటలాడి మణి_స్టంభమువైపు మరల్రి

యుండుట- (బహ్మళోభనముఖసౌ మీప్యమ.ను గమనించుటం శోభనముఖ సామీ పష్యము మణికంధరున కైన కలభాషిణ్‌ శౌన్నిపాత్యమును వ్యంజింప(జేయు చున్నది. ముఖసామీప్యమును గమనించియు (బహ్మ సర స్వతీముఖ ప్రతిబింబ “మునందే రతి గల్గి యండుటచే( గలభాష్‌ణిని రంభాకృతిలో మణికంధరుడు పొందగలిగిన కథార్థము వ్యంగ్యము.

“ల్‌. చిలుకమాట లాలించునెడ (బహ్మయొక్క ముఖబ్విబ (పతి బింబములు నరనస్వతీ వీక్షణములకు వై ముఖ్యమును భజించినవి = దానివలన కలభాషిణి వీిమఖుడైన నలకూబరుని (లేక నలకూబరవేషని), రంభ విమఖు డైన మణికంధరుని (నలకూబరనద్భృవని) బొందెడి కథాకల్చ్బనలు ధ్వనింప( బడుచున్నవిం

ర. చతుర్ముఖుడు మజల వాణీమఖ(పతిబింబమును గాంచుచు కథను కొనసాగించుట = దీనివలన రంభకు మణికంధరుని యానుకూల్యము సిద్ధించు కల్పనము నూచింపబడుచున్నది.

7. సరన్వతి చతుర్ముఖునివై పు మజలుట-డీనివలన మణి స్తంభబిం బిత వాణీముఖ(పతిబింబము చతుర్ముఖుని ముఖమును గాంచుట తొల(గినది. అది రంభ మణికంధరుని త్యజించి నిజసలకూబరుని గూడెడు కథాకల్పనకు నూచక మగుచున్నది. వాణీముఖము చతుర్ముఖుని కున్ముఖ మగుట -- కలభాషిణీ మణి కంధరులు నిజాకృతులతో మృగేం[దవాహన దేవాలయమున( గలసిన సన్ని వేళమునకు వ్యంజక మగుచునది. ఇట్లు న్థూలముగా మాయారంభావృత్తాంత కథాకల్పనలకు వీజములు వాణీచతుర్ముఖుల బింబ్యపతిబింబముల తత్కాలోచిత సంచలనములయందు వింగళి సూరన నిక్షేపించియుండుట స్పష్టమగుచున్నది.

తనకు అభిముఖమైన భారతికంరమ ను శతానందు డధికసంభృళతొ నందుడై కౌ/గిలించెను, ఏతత్పరిప్వంగము మృగేం్యదవాహనాలయమ.న గలసిన కలభాషిణీ మణికంధరులు పూర్వన్మృతిచర్వణ మొనర్చుటకు సంజ్ఞ,

వింగళి సూరన 185 నలువ భార్యాధరపానమహోత్సవముస6 దేలుచు నొక్క మొగమున నామె నొక్కించుక పీడనము గావించెను. అందుల కానతి పతి నదలించి “మడిం గొలది యెజుంగ రెందు" నని కోపము సూవుచు గౌఃగిలి విడిపించు కొని నాథుని మోముల నిరుకేలం బాయంగంబకైను, ఈ పరిష్వంగవిశ్చేషము మణి కంధర కలభావిణుల కాజన్మ కింక సంయోగము లేదనటను సూచించుచున్నది ఆపె నలువ దృక్కులు వాణీకచకుంభ ఘములకుండి మధ్యపదేశమున కురికినవి. ఇయ్యది మణికంధరుని భృగునిపాతమును సూచించుచున్నది. అటు తరువాత దృష్టి సహితముగా నాదేవుని యాత్మ తిరిగి సఖీముఖమునకు వచ్చు టయు, దాన చుంబనేచ్చ మగుడం బరితుష్టి నాందుటయు, నది ముఖపానముచేత సఫల మగుటయు పరికింవ నుత్తర జన్మమున కళాపూర్ణుడుగా జన్మించిన మణి కంధరుండు మధురలాలసగా జన్మించిన కలభాషిణియందు బద్ధానురాగుండయ్యి వివాహమాడి సుఖంబుండెనను కథాకల్పనకు మూలమగుచున్నది. ఇట్లు కలభాషిణీ వృతాంతమునందలి (వధానపాాతలగు కలభాషిణీ మణికంధరులు, రంభానలకూబరులు, మణిస్టంభుండు మొదలగు వారిని కల్పించి కథాసన్నివేళములను గూర్చుటకు. మూలకథయైన వాణీచతుర్ముఖుల కేశీవిలాస ఘట్టమే యాధారమగుట యాళ్చర్యకరమైన విశేషము. సరస్వతి స్వయముగా కల్పించుకొనిన పతివ్నై ముఖ్యమునకు [పాతి నిధ్య మిచ్చెడి తలంపుతో నూరన కలభాషిణీ కథలో నారదప్శాత కల్పనము జేసినట్టున్నాడు ! (ప్రధానకథలో సరస్వతి కోపోది కయై “రంభ యనునది యిష్పు డెందుబోయె * దానికి దగిన బుద్ధి చెప్పవలయు"' (5 ఆ. ?0 వ.) నన్నవాక్కు దబ్బరగాకుండ నారదునిమూలమున కలభాషిణీ జన్మకాలమున రంభకు తగిన బుద్ధిచెప్పుట జరిగినది, అందువలననే రంభ కలభాషిణికథకు మ్మాతమే పరిమితమైనప్మ్నాత. నలకూబరుడు రంభ ననుసరించు వాడు కావున ఆతడును అంతియే. ఇక కలభాషిశీ జన్మవృత్తాంతమున (శోతృజరా పేషానుసారము గా జెరిగిన యుపాఖ్యానములు గలవు, అవి : నారదతుంబురుల కలహోదంతము,; నాకవాని యగు కకమునుగూర్చిన కథ; సుగ్యాతీకాలీనుల యపాక్యానముః మణికంధర తీర్థయ్యాతాది వర్ణనము మొదలై నవి,

186 రసోల్లాసము కళాపూర్ణ్జోదయకావ్యము కమనీయ కథాకల్పనకు కల్పలతిక. మూడు జన్మలగాథను ముడివైచి పూర్వాపర వైైరుద్ధ్యము లేకుండ కథ నల్లిన సూరన (వతిభ యనన్య సామాన్యము. అందలి ,సరస్వతీచతుర్ముఖుల కేశీకథాక ల్పనమే యొక యపూర్వశిల్పము," అందు వాచ్యముగా దోచెడి కథ కళాపూర్జుని వృత్తము కాగా వ్యంగ్యముగా స్ఫురించెడిది కలభాష్షిణీవృ త్తాంత మగుచున్నది. వాణీ చతుర్ముఖ బింబృపతిబింబ సంచలన వీక్షణ చేష్టావిశేషకులను సైతము వృధా కాకుండ కథాకల్చ్బనకు నంగము లగునట్ట్లు సార్ధక్యమును సాధించుట సూరన (పకిభకే చెల్లినది. కధొాసంవిధాన నై పుణ్యము వ ఎనిమిదాశ్వాసముల కళాపూళ్టోదయ _పబంధము నిబిడమైన కథతో నిండారిన [గంథము కాల్మకమ పద్ధతి ననునరించినచో సరన్వతీ చతుర్ముఖుల (ప్రణయకేళి వృత్తాంతము ముందు చెప్పి, ఆపై కలభాషిణికధ, ఆ తరువాత కళాపూర్ణునికథ చెప్పవలెన..కాన్ని పింగళి సూరన కార్యకారణ పద్ధతి ననుసరించి కథను నిర్మించెను, తెలుగనఇట్టు కథ చెప్పుట కిక౦డే ఆద్యుడు.ఇతని కథనము ననుసరించి [క్రమముగా కలభాష్‌జీకథ, నారద గానమాత్సర్యము, మణికంధ రుని కథ, తబ్బిబ్బుల (పహసనము, సుగ్యాతీ కాలీనుల కథ, సరస్వతీ చతుర్ముఖుల (పణయకేశ?, కళాపూర్ణోదయము, న్వభావుని కథ, అభినవ కౌముదీ వృళాంతమ, మదాశయుని కధ్క మధురలాలసా కళాపూర్ణుల వృతాంతము, అలఘువ్రతుని కళ, సత్వదాత్ముని కధ, లక్ష్మీనారాయణసంవాదము .- అను కథలు చెప్పబడినవని స్థూలముగా పేర్కొనవచ్చును. కాని ఈ కథలన్నియు కాల్యకమము ననుసరించి చెప్పబడక ఫ్లాష్‌బాక్‌ పద్ధతి ననుసరించియు, కార్య కారణ సంబంధము ననుసరించియు నడుపబడినవి. ఒక కథను ఒకరే చెప్పవలె ననిగాని, ఒకచోటనే చెప్పవలెననిగాన్ని ఒ కేపద్దతి ననుసరించి చెప్పవలెననిగాని నియమము లేకుండుటచే కథాకథన పద్ధతియందెన్ని శిల్పమార్గములున్నవో అవి యన్నియు (పయోగింపబడి (పయోజనాత్మక మైన వైవిధ్యము సంతరింప బడినది. పరిత కుత్కుంర కలిగించుట సూరన కథాసంవిధాన శిలరహస్యము. నూరన (శవ్యకావ్య నిర్మాణమున దృశ్యకాన్యరచనా శిల్పమును (ప్రవేశపెట్టి నిర్వహించుట విశేషములలో విశేషము, ఈ కావ్యమునందలి కథ

వీంగళి నూరన 187 యంతయు. నైైదురంగములలో నాట్యమాడినది అవి ; ద్వారకానగరము, మృగేంద్రవాహనా దేవాలయము, ్రీకై లపర్వత శిఖరము, సత్యలోకము, (కముకకంరో త్తరపురము. ద్వారకానగరఘట్ట మీకథా రూపకమునకు (ప్రధమ రంగము. నొటక (వథమరంగమున కథాబీజ నిక్షేపము కావలెను. (పథమాంక నిర్వహణము మావకికర్త (ప్రతిభకు (ప్రత్యక్ష సరీక్ష. కథార్ధ నూచనలడే భావికథావస్తువును ధ్వనింపజేయు రచనాశిల్బ్పము నచ్చట వెలార్పవలెను. (వధానప్కాతల పరిచయముగాని సూచనముగాని చేయవలెను. సర్వకథా[పగతికి (ప్రాశిపదికటైన [ప్రాణము నందు (పతిష్టావింపవలెను, సూరన అట్టి ?ిల్బ్పమున సిద్ధహస్తుడు. ఇతడు (వ్రాసినది కావ్యమా నాటకమా అను అబ్బుకపాటు కల్గించునట్టు కథాముఖమును నిర్వహించినాడు. కథానాయిక మైన కలభాషిణి తూగుటుయ్యల లూగుచున్నట్లు [వ్రథమాళ్వానమున రంగము (పత్యక్షమైనది. ఊయల తూగువలెనే కథాసంవిరా నము వెనుకముందుల కూగుచుండు నను ధ్వనియేమో! నీలాకాశ మను యవనిక రంగము వెనుక శోఖిల్లుచున్నది. నారదమణజికంధరులు గగనవీథియందు [పవే శించినారు, వారిరువురు గురుశిష్యులు, శిష్యుడు కవి. అతడు మగువల మనోజ్ఞ సౌందర్యము వీకీంచినాడు.అతనినోట రమణీయార్థ (పతిపాదక శబ్దము ఛందో మార్గమున సాఇుత్కరించినది. “తమింణాం దీగెలం దూగుటుయ్యెలల( బంతాలాడుళుం దూ(గునా కొమరుం [బాయపు గబ్బిగుబ్బెతల యంఘుల్‌ చక్క(గాం జా(గి మిం టి మొగంబై చనుదెంచు రీవి. గనుంగొంటే దివ్యమౌనీర్యద 'నా కమృగీన్నేతలమీంద గయ్యిమునకుం గాల్‌ సాంచయలా గొప్పెడున్‌.” ఆజన్మ(బహ్మచారి యైన నారదమునీం్యదు డ్యాపళంసలోని అంతరార్థము నూహించి శిమ్యని వారించుటకు బదులు (పళంసించుటయే కాదు, తానును భట్టు వలె క్షీర్తించినాడు “బిరా । సత్కవి వౌదు నిక్కమ ' తగన్‌ భావించి నీ వన్న యా యెలప్రాయంపు మిటారిక త్తెలబెడం గే నెందునుం గాన్క వా రల డోలాచలనోచ్చలచ్చరణముల్‌ తై 9విష్టపస్త్రీల యౌ దల( దన్నం జనునట్టు మించె ననినం దప్పేమి ? యొప్పే యగున్‌.”

1803 రసోల్దాసము “నాన్ఫషిః కురుతే కావ్య"మ్మని కదా న్యాయము, శిష్యుడు కవి; గురువు బుషి, ఒకనిది కవివాక్కు, మజియొకనిది బుషియైన కవి వాక్కు. లౌకికుల్లై న సాధు వులశబ్దములు అర్హములవెంట పరుగెత్తును.ఆద్యులై న బుషల వాక్యముల వెంట అర్థము లనుసరించునని కదా భవభూతి నిర్దేశము. మణికంధరుని నోట అను ద్దష్టముగా భావికథార్థ సూచనమెనది. మహర్షినోట అవితధముగా నది (పవర్తిల్లు నని [ధువపడికది. కలభాషిణీరంభల కలహమునకు బీజావాపన మైనది వెనువెంటనే మొగులమలు గను తేరను చిమ్ముకొని రంభానలకూబరుల విమానము రంగమున (ప్రవేశించినది. కలభాన్నిణినిగూర్పిన [ప్రశంస రంభకు రోషము తెప్పంచినది.సౌందర్యగర్వము కన్నుగప్పిన ఆ నాకసుందరి కలహభోజ నునితో నధిక్షేపము లాడినదిం “ఊహ యొనర్చరో యతిశయో క్తుల వర్జనలందు నిట్టి య వ్యాహతి చెల్లునంచునొ యిటాడితి ? రింతయకాక్క యేవరా రోహలు మమ్ము( బోలమికి రూఢిగ నిమ్మెయి నున్న యీ జగ న్మోహనమూరి యర్ధపతిమ ద్దుకుమారుడె సాక్షి” నావుడున్‌- నారదుని నాలుక నాందిపల్కిన నాటకమునకు (పస్రానన ,పారంభించినది రంభం- ఊ. “అల్లన నవ్వుచున్‌ ముని సురాంగనం జూచి *యెటాడు కొన్ననుం జెల్లుం గదమ్మ నీకు. గడు( జెల్వండు నిబ్బరమైన [పేమరా చి న జిల్ల(గ నిట్లు వర్షిలుట( జేసి మృగేకణ, రైన నిట్లు రా వెళ్లిదినంబులున్‌, నవతి యేగతిం గల్గునొ మీందయ గంటివే *” క. “నిను. బోలు వనిత నీకును వనజముఖీ ! యతని, బోలువా( డతనికి నెం దును గల్లి కలచునో *యి ట్టి నిగాఢపు ముదనుసొంపు రీవులు చనునే ?” నారదుని వాక్కులలో భావిరంగము సూచ్యార్థమైనది; కాని, ఆ రంభారూప ధారిణి ఎవరు ? నలకూఐరరూసధారు( డెవడు? అను ఉత్కంర మిగిలినది. నారదుడు సూ[తధారుడ్లై కధా సూత్రము చేపట్టినాడు. పా్యాత్రల నాయత్తపజుచు

పింగళి సూరన 0 టకు ఉప[కమించినాడు- కథకు వేడితోపాటు వేగము వచ్చినది. కలభాషిణి ఎమట కలవాభోజను డన్నమాట యిది-

“సవతి యన నింక నొకతెన్‌

భువిలోవల వేజ వెడుకల బోనలయునె యో

ధవళాడ్ని ? నీవ కానే

రవె ? ద్లైవనియు క్తి. గొంత ప్పాప్లి గళిగినన్‌-” కలభాషిణి రంభకు సవతి యగు నను మూట తెలిసినది. కాని ఎల్లగునన్న ఉత్కంర మిగిలినది, శతప్మతదళ మొక్కొక్క రేకు విచ్చుచున్నట్టన్నది కథ లోని (వతివాక్యము మణికంధర కవిత్మాపళంస్‌ వచ్చినది కలభాషిణి ఆతని శ్రీకృష్ణ దండకము వినిసించినది, మణిహారపు (పసక్తి తోచినది. కలభాషిణీ మణికంధరుల ఆంతర్య మేమిటో భావికథా (గతిలో పఠిత (వతీక్షకు మిగిలి పోయినది.మణిహార మీ కథావారన్నూత మగు సత్యమున కిచ్చట వ్యంగ్యబీజము నాటబడినదె,

అంతట కలభాషిణి కశాపూర్డుసి వళంస తెచ్చినడి. అమ దానిని

రంభానలకూబరుల సంభాషణమునుండి (గ్రహించినది. నఅకూబరునికై వలప్క నారదమునిని దర్శింపక పూర్వమే కంభాషిణి హృదయమున మొలకెల్తినది. ఆలు మగనికి చెప్పరాని ఆ కళాపూర్ణుని నుద్దిలోని ఆంతర్య మామె కోరినది అదియే వారిద్దరి నెడము చేయు హేతువైనచో తానా రహస్యమను పొంది లాభపడవలె నని ఆమె యద్దేఃము+ నారదుండు దివ్యదృష్టి సారించినాండు, "ఆ రంథ (సియునకు జెప్పరాదనిన కథ యత్యపూర్వంబు +, నాకుగుం జెప్ప దగ”దని పళికినాండు. ఆ కథ నిజముగా అప్పుడు చెప్పరాదు చెప్పినచో కధలో బిగువు లేదు కథనములో కళ లేదు. ఈ పట్టు కలభాణిషితో పాటు పఠి తకు పట్టరాని ఉత్కంఠ కలిగించినది, ఈ మాట చెప్పరాని కారణము వినినచో చునము విస్తుపోయెదము.

“ఆ క్రభ్ర లింకం జెప్పినట్టివారును, విని

నట్టివారను ధ్యాతియందు బ్యుత పౌర (పప్మొతాచి బహుసంతతిని దన ర్చుచు( జిరకాలంబు (పచర సంప

190 రసోల్లాసము దభివృద్ధిశోభత కభసౌఖ్యములు గాంతు రను మూట యున్నది.”

ఇది కళాపూర్ణుని కధ వినినచో కలిగెడు ఫలము. ఈ ఫలము భూలోక వానులకు భాగ్యదాయకము, సురలోకనాసులకు కాపసదృళము. మనకు నినవలయు నని యున్నను రంభానారదులు చెప్పరు. విప్పని ఈముడి కథను చివరిదాక మనచే చదివించును. అంతకంటె ఆద్యంకమున ఆశించు శిల్బ్పమేమి యుండను (వథ మాళ్వాసము |పథమరంగము వంటిది. నిర్వహణాంకమునకు కావలసిన [ప్రాతి పదిక లన్నియు (ప్రతిపాదితము లమిసవి, పధానప్వాతలు పరిచయ మైనవి. ఇట్లే ఈ కావ్యమున పతి ఆళ్వాసము పూర్వక థకు పురోగతి హేతువు ; భావి

కధకు వ్యంగ్యార్థ సేతువు ఈ (పబంధమునందలి ముఖ్యప్మాతలకు కళాపూర్ణత్వము సాధించు లక్ష్య ముండుట యొక విశేషము థీకృష్ణుడు, అతని భార్యలు, వాణిచతుర్ము ఖులు సర్వకళాపూర్ణ సిద్ధి కలిగిన వరిపూర్ణపాశ్యత్రలు, నారముడు గాంధర్వ గాన కళాపూర్ణు డగుటకు (శ్రీకృష్ణుని సేనింవి కృతార్ధడయినాడు. కలభాషిణీ మణి కంధరు లాతని న్నాశముంచి గానవిద్యాకళాపూర్ణు లయినారు. వీరి [పయత్నను లన్నియు ఒక యెత్తు, మణి స్తంభుని యత్నము మజియొక యెత్తు. మృగేం్యద వాహన దేవాలయకల్చ్పన మీ కాన్యమున ఒక విచితసృష్టి. మానవు డాశించు నర్వసిద్ధు లిచ్చట సాహసకార్యములబే సిద్ధించును. ఆ దేవాలయమున రెండేళ్ళు జితేయద్రియత్వముతో తపస్సుచేసిన కోరిన కోర్కెలు సిద్ధించును. గోరుగంట కన్నులు పొడుచుకొనినచో దూరదర్శన శ క్షి లభించును. నారసము చెవులలో జొనపృకొనినచో దూర(శ్రవణశ_క్రి అలవడును,సురియతో నాలుక కోసికొనినచో అద్బుత కవిత్వశ_క్రి సిద్ధించును గండక తెరతో తల ను త్తరించుకొనినచో ఆ తల మరల అదుకుకొని జీవించుటయేకాక తనను చంప యత్నించు వానిని చంపు ళ క్తి యేర్పడును, రూపమునను, గాసమునను సాటిలేని వారవధూటి నాదేవికి బలి యిచ్చినరో రాజ్యసంపద కలుగును, వృద్య లచ్చట దేహము బాలించినబో వారికి వెంటనే యౌవశనరూపసిద్ధి యగుటయేకాక, వారు తలచిన కోరికలు నెరవేరును. మణికంధరుడు స్వభావసిద్ధునివలస సింహవాహన కరవా లాదులను, వయస్పృంభనమును పొందియు, ఈ సిద్ధుల నన్నింటిని సాధించి?

వింగశినూరన శ9! సర్వసిర్ధిపూర్దుడగుటకు యత్నించెను* మణికంధరుడు కవితాకశానిద్ధి వడ'సెనుం సుముఖాస త్తి యౌవనకూవవిద్ధిని గాంచెను. ఇట్టిన్ని పాత్రలు ఏదియో ఒక నెపమున ఈ దేవాఆయమున తమ కోర్కెలను సాధించినవే, చివరకు శల్యా సురుడు కూడ గండక త్తెరతో తల నుత్తరించుకొనినవాడే. మానవాతీత శక్తులు ఆత్యంత సాహసము కలవాదికి సిద్ధించు నను ఒక ఆకయమున కీ మృగేండ చవావాన దేవాలయము రూవకల్పనము- సర్వకళావూర్ణ్జత్వమునకు సాధన మెంత ముఖ్యమో సాహన మంత ఆవసరమని కాబోలు వింగళ నూరన భావము, పింగళి సూరన కల్పించిన వ్యాతలలో కలభాషిణి విచిత సృష్టి ఆమె వేళ్ళ. వేళ్ళను నాయికగా కల్పించుట కావ్యలక్షణ నమ్మతము కాడు.దానికి కారణము ఆమె కులీన కాడనియు,ఆదర్శప్వాత కాదనియు భావించుటయే. ఉత్త మత్వమునకు కులీనత్వము కారణము కావలసిన అక్కగలేదని నూరన అలి మతము ఆమె ఒకనిని మనసులో వలచినద ఆ వలపు (ప్రళయము కలిగించు నని మనను మరలించుకొనినది- మజికంధరుని రూపు సలికూబడునియండు ఛాంచి యతనిపొందు కోరినది కాని, కాగు మున్ను వలచిన వానినే నలకూబరా కారమున పొందినది. ఇట్టే వికారము ఆమె శీలసుపై పరితకు వెగటు కలుగు చట్టుకాక సానుభూతి కలుగునట్లు చిితింపబడినది, ఆమె కోరునడి కామతృప్లి వలె మనకు కనుపట్టదు, రూపానుభూతివలె తోచును. ఆమె అఆలౌకికానంద చైతన్యమును ళౌొకికముగా నందుకొనుటకు యత్నించిన కళాకారిణిగా కను చట్టునుం అట్టి పవృ త్తిని భావించుట ఎంత కష్టమో దానిని ముమ్మూర్హుల చృితించుట అంత విశిష్టము. అందువలననే కలభాషిణి అమరముగా నిలిచిన ఆంధ ప్రబంధ పాాతలలో ఒకటి పింగళి సూరన (పతిభ అపూర్వపా(తచితణమునందు పథ్యాతిగాంచి నది. అట్టి విఖ్యాతికి కారకముల్తై న ప్నాతలలో నుగ్యాత్రీశాలీనులు ఎన్నదగిన వారు కాలీనుడు సిగరియెన ఇలరికపు టల్లుడుగా, సాహసికుడైన సిద్దుడుగా జీవితమును సాగించినవాడు. కామము అతని జీవితములోని అంతసూస్హోతిము. ఆతని వెంచ్యవకృతిలో అది చిత్రవిచితముగా వెలికి వచ్చినది, అతనికి ముస్ట మైన శ్రామిక జానవద స్త్రీ శ్ళంగారముపై ప్రీతి అది యొక చెరిగిపోని మ్నుద వై చ్రినది ఆతని చి త్తవృటత్రిపై. భార్య సాలంకారయై. సాషాత్క

19 ళసో ల్తా సము గంచినచో సొముఖ్యము చూవ్‌ంపడు సిరలంకారయై నిద్ధమైన యందము క్రుమ్మ ఠించినచో అతనికి మన్మథోద్దీపనము కలుగును. పడకగదిలో _పసన్నుడుగాని ఆ సెండ్డికొడుకు తోటపనిలో సాయముచేయు. జవరాలిని కొగిట చేర్చినాడు. అతని మనసునకు నచ్చిన మగువ యంద మిది-- సీ. “తోరంపు. జనుదోయి తుళ్ళింతల నిడంగం దగుచోట్లు గుద్దంట( 1దవ్వి (తవ్విః (వేంగ్రైన పియు(దు బల్విడి( జలింపంగను వడి నట్ట నిట్బను నగచి నడచి; యడుసుతుంపురు చెక్కుటద్దంబులను బర్వ మళ్ళకు మడవలు మార్చి మార్చి; నడుము లే/దీవియ నకనకల్‌ గుడువ, నిం పున దగు మోపుల మోసి మోసి, చిలుచెమట! బేర్చు వింత [కొమ్మెలుంగుతో డః గొమరు మే నొప్ప, సారక.( గొప్పు కదల నేమిటికినై న దా మున్న యేల్‌ యేంగి యెల్ల పనులు నొనర్చె నింపెసం మెసంగల్‌ 4.98 కలభాష్‌ణి వలె ఇతడ. ను రూపానుభూతిని వాంభిరచయువాడే కొని, ఆది జీవితమున నిత్యమై భాసింపవలె ననెడి అకాండ్‌ కలవాడు. యౌవనము నశ్వురమెైన దని ఆతనికి తలియవ.ఆ నశ్వురత్వము నతడు సహింపలేడు- ఇది యొక వింతమైన కామన. తవభార్య అమ్మతము సేవించియో, సిద్ధరసము సాధించియో కొమరుం [బాయమున దినమున కొక కొత్తకళ నీనుచు కొమరొందవలె నని ఆతనికోరికం వనితకు గర్భమైనచో వయను వాడిపోవు నని ఆతనిభయము. “ఒక కాన్పు తరువాత ఒడ్జెవానికికూడ కొరగా"'దను మోటుసామెత కలదుకదా ' వాణ్‌ నందు వలననే అత డొక వింతవర మడిగితి నని భార్యకు చెప్పినాడు, "అనీశము నీదు యొవనళుఖాకృృతి( గౌగిటంజేర్చు వేడుకన్‌ ద్రనియమి+జేసి వేడితిని దక్క క సీకును గర్భ మెన్నండున్‌ జనీతము కాకయుండ, నల కారద( బూజ యొ నర్చ్నువేళ; వా రనిశృప నట్ట యిచ్చితి వరం బని యాయమ వల్కె- న త్తరిన్‌.”4 168

మంగ+ళిసూరన శ108 దీనికి పతిగా ఆతనిసతి “నాదు సంగమమున నా నాధునకు నందనుడు గలుగ వలె” నిని వాణికి వరము కోరినది. ఆ సంగతి తెలియగనే అతడు [కుద్దుడె శతతాళదధ్ను(హదమున ఐడినాడు అంతటి అభిమాన మతశికి. ఆతడు భార్యయం దాశించిన సిద్ధి అతనికి లభించినది, అతడు మణి- స్తంభుడై నాడు మృగేరద్రవాహన దయవలన సుముకొనత్తిగొ 'పేరందిన సుగ్మాతి నవయౌోవన విలాసములను పొందినది ఆతని కొకి వింతకొమము మటల జనించినది--అతడు స్త్రీ కావలెనని, అతనిభార్య పురుషుడు కావలెనని, త్రీ పొౌందెషి రతిళాఖ్యము నెజబుగవలెనని ట్రవియును గాక్క యంగనల కంగజ సంగర కేళికా విశే షదశళలయందు నెక్కుడ:ట సెఖ్యగతుల్‌ మగవారికంటె' నా కిదియు నెజింగికో నిపు డఫీన్టము, గొవున్న నిట్ల యుండ గో శెద నొక కొనినాళ్ళు, విహరింపుము నీవును బూరుషాకృతిన్‌ .” 5,108. అని తాను వనితగా మారి భర్తయైక భార్యతో కాపురము చేసినాడు, మణి సంభుని సంశయము కామస్నూతములలో విపులముగా చర్చించబడిన ఒక విశిష్టసమస్యం శ్రీ పురుమలలో నెవ్వరికిని దాని సమ్మగ కళానుభూతిలేదు. శ్రీ పురుష రూపద్వయధారికి ఆ సమస్య సమన్వ ముంచును. తల్సిద్ధికి తార్కా అము మణి_స్తంభుని మనోరథసిద్ధి. శృంగారమునకును కామళాస్త్రమునకును దగ్గరిసంబింధము కలదు. ఒకటి కళ, మరియొకటి ళాస్త్రము. శాస్త్రవ్యుతృత్తిన కళామయముగా చ్వితించుటకు కావ్య మొక సాధనము, దానిని పింగళ సూరన షైధించెను. సూరన వ్య క్రిత్వము (వతివింబించిన ప్నాతయని (ప్రశంస పొందిన శుచిముఖి వ్యజనాభునియెదుట షట్‌ళాస్త్ర పాండిత్యముతో పాటు--- "కావ్య నాటకాలంకార గాన మదన శాస్త్ర పరిచయ మహిమంబు జాలపాద్‌ భామినీమణి నెజపె నుద్దామపటిమ నా యనురభ ర్త మెచ్చి పురే యనంగ” అని సూరన వ్రాసినాడు మనుకాస్త్రముతోపాటు మదనళాస్ర్రమునకుకూడ (ప్రబంధకాలమునందు అంత (ప్రాధాన్య మున్నదని కాబోలు కవినూచన+ పైచెప్పిన

194 రసోల్లానము భాస్త్రమర్యాదలన్నియు కళాపూర్ణోదయమున పింగళి సూరన రసానుగుణముగా (ప్రదర్శించినాడు. చిట్టచివరకు కళాపూరడ్డునిచేత ఇద్దరుభార్యలకు (మొక్కించి థ్రీకృష్ణునికంటె నాతనిని ండింతల రసికుని గావించినాడు,

కళాపూర్ణోదయమునందలి శృంగార రసపోషణ శిల్పమును వివరింటన ఆచార్య పింగళి లమ్మీకాంతముగారి వాక్యములు స్మరింపదగెనవి--

“ఈ కావ్యమున వెల్లివిరియ శృంగార రస్వపవాహము సత్య లోకమునం దుదృవించి గంధర్వలోక ముగుండ మర్యటోకమున కవతరించు చున్నది. భూస్వభావమునుబట్టి భూమిపై వనహించు జలములగుణము మారు నచ్లే ఆ శృంగారము మూడులోకమ.లలో మూడురూపములు తాల్చెను. అందు (పథమరంగమైన సత్యలోకమున దాని స్వరూపము కామవాసన లేని దివ్యలీల- సరస్వతీ చళుర్ముఖుల వికాసలీల మే ఈ పఏిశ్వసృష్టికి [ప్రభవ కారణము. సత్యలోకమునుండి (సవపించు ఆ రన్యపవాహము మధ్యేమార్గమున రెండవ రంగస్థలమైన గంధర్వలోకమున తాల్చు రూపమునకు గాంధర్వ[సణయ మని పేరు. ఈ కథలో కలభాషిణి మణికంధరుల శృంగారము ఏతత్‌ (ప్రణయ స్వరూపము గంధర్వలోకమునుండి మర్త్యతోకమునకు అవతరించునప్పబి ఈ రసవాహిని సహధర్మచర్యము అనెడి రూపము తాల్చును ఇదియే కావ్యములోని నుగ్యాతీ కాలీనుల దాంపత్య శృంగారము, ఆయెడ గ*పజాయై గృహమేధినటి అన్న నూక్రితప్ప మరేమియు వృర్తింపదు- గార్హస్థ్య నిర్వహణమునకు, దాంపత్యసిద్ధికి పాత్మివత్యము ఆధారము. మూర్తి మంళమైన పాొత్మీవత్యమే ఈ కథలోని సుగ్యాతి”

“ఈ (పవాహము అంతటితో నాగక మానవలోకమునండి అధో లోకమునగూడ |పవహించి కామము అముపేరు తాల్చుు, దానిని కామ మమట కంటి శుచ్చ కామమనుట మరియు మంచిది.ఆననుర క్రయైన యువతిని బలాత్క రింప నెంచి వెంటబడిన శల్యాసురుని వృత్తాంతము ఇందుకు నిదర్శనము. ఈ నాల్గు శృంగారగతులకు (క్రమముగా... .. దివ్యము, గాంధర్వము, మానవము రాశ్షసము ఆని పేర్లు పెట్టవచ్చును ” ఒాకెలుగు విజ్ఞాన సర్వస్వము

కళాపూర్ణ్జోదయము అధునికాం విమర్శసాహిత్యమున నొక ఉజ్జ లాధ్యాయమును సృష్టించినది, డా॥ కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి గారు తమ కవితన్స

వీింగళి నూరన 105 త_త్వ్వృవిచారమునంది వింగళిసూరన (ప్రతిభాసామర్థ్యములను తెలుగువారికి మొదటిసారి (పపంచించి సాహిత్యవిమర్శపద్దతిలో కావ్యత_త్స్రము. నాస్వా దించు నూత్నవిధాశము నావిష్తురించి పాళ్ళాత్య కావ్య విమర్శపద్ధతిలో నీ కావ్యమును విమర్శించి గుణదోష విచారము కావించిరి ఆది తెలుగువారి కొక కన విప్పైనదికళాపూక్టోదయమ.ను ఒక మవోకావ్యముగ పండితలోకము మన్నిం చినికి. కట్టమంచివారి విమర్శలో కానవచ్చు [పాచ్య సిద్ధాంత నిరసనము కొంద రికి నీదత్సాహము కల్పించినమాట నిజమైనను (పాచ్యసిద్ధాంత సమన్వయద్భషి కది బాటలు వైచినిది అట్టి మార్గమున నడీచి డా॥ జి. వి, కృష్ణారావుగారు కళా పూర్ణోదయ కావ్యపాళన్త్యమును నిరూపించు గొప్ప ఫిమర్శగంథమును రచించి నారు. అది “5006165 10 క81200000624&00+ అందు వారు పింగళి నూరన విశిష్టాద్డె పత సిద్ధాంతము ననుసరించి సమగ కావ్యకళావిష్కార సిద్ధాంతమును తన కావ్యమున (పవచించె నని (పతిపాదించినారు. పూర్వ విమర్శలకు సమా ధానము లిచ్చినారు. ఈ కావ్యముపై, కవిపై నింక నెన్నియో వ్యాసములు, [గంథములు, పీరికలు పలువురు పండితులు రచించిరి. నేను “కలభాషిణీ కథా కల్పనలకు వాణీ చతుర్ముఖుల (పణమకేళితో వ్యంగ్యముగా వీజములు కల'వని ఒక నూత్న నమన్వయ సిద్దా-తమనను ]పతిపాదించితిని కళాపూర్ణోదయ కావ్య తత్వమును చెప్పబూనుట సమ్ముదమున_ కేతము పట్టుట. సమకాలీనకోవులు మెచ్చని ఈ కృతిని ఆధునిపు లాదరించుట సాహిత్య దృక్పథములోనే వచ్చిన మార్చని చెప్పకతప్పదు. 1ప్రాచీనులు కావ్యవిమర్శ్గయందు పద్య ఎద్యకును, కవి తాశైలికిని, శాస్త్రపాండిత్య మునకును ఇచ్చినంత (పాముఖ్యము కొవ్యగచనా శిల్పముల కిచ్చి యుండలేదు. ధ్వనిమార్గ ముత్తమమని చెప్పుచునే ఆలంకారిక పద్ధతిని విమర్శ విధానమున వెలయించిరి. ఆధునికులకు ఆనిందవర్థసుని మార్గము ఆదరప్మాతము.ళబ్దచర్చల కంక శిల్చచర్చలు, లకజైక దృష్టికంటె విలక్షణతను వెలికితీయ వివేకము, గతానుగతికమైన (ష్మకియకంటె కాలగతి కెదురు నిలిచిన నూత్న [వయోగముల సమీక్ష = నవ్యులకు నచ్చిన సాహిత్య విమర్శ మార్గములు. శబ్దరత్నాకరకర్త వింగళి నూరనను ద్వితీయ శేణ్‌ కవివర్గములో చేర్చినను ఆంధ కావ్యవిమర్శ కలు నేడు అతనిని అ[గ్మశ్రేణి కవిగా ఆదరించి గౌరవించుచున్నారు. “*ప్రగత్రి రచియించిరేని సమకాలమువారలు మెచ్చరేకదా !” అనిన సూ క్రి నూరనకు తప్పలేదు. వారిని మెన్పించుటకొటిక్షై (వానిన (ప్రబంధము

196 రసోల్లాసము (పభావతీ పద్యుమ్నము. ఐదాళ్వానముల ఆ (ప్రబంధము నాటకీయత నంద గించుకొనిన ఆంధ _పబంధములలో నొకటి. హరివంశమునందలి వ జనాభ వృత్తాంతమును 1£ వ శళాబ్బమున రవివక్మ రచించిన [(పద్యుమ్నాభ్యుదయ మను సంస్కృత నాటకమును ఆధారముగా గొని వానిలోని లోపములను సమ రించి నూత్నకల్పనలతో రసవత్తరమైన యీ (వబంధమును సూరన రచించెను, ప్రభావతీ (ప్రద్యుమ్నుల (పణయము, చందమకీ గుణవంతుల వివాహము, చిలుకదౌత్యము శుచిముఖి సామర్థ్యము, భద్రనటుని రంగ (పయోగము ఈ కావ్యకథలోని జీవభూతములై న కథార్థములు, శచిముభి అంచలేమ యైనను కథాన్త్శూతములను ధరించిన చై తన్యమూ ర్తి. ఆంధ (వబంధములలో పజ్ఞా ధురీణలైన స్త్రీ ప్యాతలలో శుఏముఖి శిరోమణి

వింగళి నూరన తీ పాత సృష్టిని గూర్చి ఆచార్య పింగ?ి లమ్మీ కాంతము గా రిట్లు వ్యాఖ్యానించిరి.. "ఈ రెండు (గ్రంథములలో సృజింపబడిని నానావిధ స్త్రీ ప్కాతలు భిన్నభిన్న (పకృతులత్పో భిర్నభిన్న మూర్వలతో (1పాణవంతములై వెలుగొందుచుండుటయే కాక, విశ్వ్యప్రకృతికివలె ఈ కావ్య [పకృతికిని స్త్రీ ప్రాణియే చోదకిళ_క్రియని నిరూపించుచుందును. శ్రీపాత నిర్మాణములో ఈ కవికి సాటివాగల తెలుగుకవి లేడు. ఈయన సృష్టించిన స్రీప్మాళసమూహము. నంతను సూక్మముగా పరిశీలించినచో వానిలో కాన్ని [వేమమూ ర్తలుగా, కొన్ని _వజ్ఞామూ ర్తులుగా మూలముగా పర్గీకరింపదగి యున్మ వి. కలభామిణి, సుగ్యాతి, మధురలాలన మొదటి వర్గమునకు విదక్శన ప్కాతలు, సరన్వతి, అభిసివ కౌముది పచిమఖి, రాగవల్లరి రెండవ ఎర్గమునకు దృష్టాంతము. ఇట్టనుట ఆ (పేమమూ రులు (పజ్ఞాహన్యులని కాని, ఈ (వపక్హా మూర్తులు (వేమశూమ్యులని కాని నిర్ణయించుట కాదు. గుణ్మపాధాన్యమును బట్టి రెండు విభాగములని అంగీకరించుప. [పతియోగఘఓనచే ప్మాతల గుణస్వ్యభాన తారతమ్యమును _పన్ఫుట మొనర్చుట కృతహ స్తులైన మహాకవులు పొటించు కళాధర్మములలో నొకటి ”

"ఈయన రండు కావ్యములలో ఇంచుమించు (వధానపా [తల కన్నింటి కిని (పతియోగప్యాతలు కలవు. కలభాషిణికి రంభయు, మణికంధరునకు నలకూబరుడును, నారదునకు తుంబురుడును, _అభినవకౌముదికి మధుర లాలసయు, జచిముఖీకి రాగవలరియు ప్రతియోగ సన్నివేశములై న ప్మాతలు* ఈ జంటలలో ఒకటి రెండవ దానిని అతి[క్రమింపజూచు స్పర్థ వాని తారతమ్య

వింగశి సూళన (97 మును ప్రస్ఫుట మొనర్చుటయేకాక కథాగమనమునకు. వేగమున్సు. బలమును చేకూర్చుచుండును నూరన ఈ శిల్పసూ[త్రమును పాత్రచ్శితణమునండదే కాక మూవచిితమునందును కొనియావెనూ” (తెలుసు విజ్ఞాన వర్యన్వమృు- విమర్శకులలో కొందళు కళాపూర్ణోదయము కంటె 1వభావతీ (పద్యుమ్నము ఉత్తమ (ప్రబంధ మందురు కౌందరు కళాపూర్ణోదయమే (శేష్ట మని యందురు. (పభావత్మీపద్యుమ్నములోని (పబంధరచనాకళ యంతయు కళాపూర్ణోదయమున గతార్థమైనది- కాని పద్యరచన పభావత్మీపడ్యుమ్నమున ఖాగున్నదని కొందరి తలంపు పద్యరచనలో ఈతనిని మించినవారున్నారు కాని, ఆపూర్వ కల్పితకథాసంవిధాన వై చ్చితియందు అతనిని మించినవారు లేరు+ “జఇంహించి తెలియరాకుండ నూరపరాజు (శ్రమ గళాపూ ర్లొదయము రచించె నని చేబారలు సాచువారు అప్రొఢులు, జజక్రటి పూరోర్టత్తర విరోధ మొదవకుండ చ త్తదవయవవాక్యకాత్సర్యభేద ములు మహావాక్యతాత్పర్యమునకు నొనరః ఐలుక నేర్చిన బహు తపఃఫలము గాదె 1”) అని (పథావతీ _పద్యుమ్నమున చెప్పంబడియున్నను వింగళి సూరన తపఃఫలిము ఫలించినది కళాపూ ర్థొదయము నందే, సూరన కవిత్వమునకు మాధుర్యము ముఖ్యలష్షణము* “వలువ గల వెన్నెలల చెలుపునకు సౌరభము గఖిగినను, సౌరభము. జలువయు* దలిర్నరి వొలు పెసంగు కప్పురపు( బలుకులకు+ గోమలత నెలకొనిన సౌరభము జలువపసయుం గో మలతయ.ను గళిగి జనముల మిగుల€ బెంపెసంగు మలయపవనంపు( గొదమలకు మధురత్వం

196 రసోల్దాసము బలవడిన, నీడు మజ్‌ కల దనఃగవచ్చు( గడు వెలయఃణగల యీ సుకవివలుకులకు నెంచవ్‌.'” ఎన్ని గుణము లున్నను కవితకు మాధుర్యమే మణికిరీట మని తన కవితాలక్ష అమునందు పేర్కొ నినాడు- ఇతని కవిత్వ మంతయు దాని కుదాహరణము. పింగళి సూరన నివసించిన కాలము విశ్వసాహత్యచర్మితలోనే ఒక ఉజ్జకల యుగము. ఎందరో (పన్‌ద్ద కవులు పాళ్చాత్యదేశమ.లందు కాస్య [పయోగములు చేసి కీర్థికెక్కిన మహత్రర కాలము | పనిద్ధాంగ్ద నాటకక ర్త షేక్స్‌పియర్‌ "కామెడి ఆఫ్‌ వ్యారర్స్‌” “చ్వెల్‌ నైట్‌” వంటి వస్తువులను సృష్టించి విశ్వవిఖ్యాతి గాంచినాడు, ఆయన పింగళి సూరనకు దాదాపు సమ కాలికుడు. ఆ మవోకవీ నాటకవన్తువులకంచె మహ ఉత్తరమైన కల్పన చేసిన వింగళి నూరన ఆయన కోవలో చేరదగినవాడు కళాపూర్ణోదయము ఆంగ్ల భాషలో అనువదింపబడినచో తెలుగువారికి పద్యనాటకము రచించిన మరొక షేక్స్‌పియర్‌ ఉన్నాడని విశ్వము గుర్తింపగలదు. పద్యకృతిగా నవలను నిర్మించిన మహాం్యధనవలాకర్త విశ్వసాహితికి పరిచయము కాగలడు. అట్టి శుభావకాశము అచిర థవిష్యత్తులొ కలుగుగాక అని ఆశించుచున్నాను.1 ళ్‌ “ట్‌ గ హ్‌ కతన స్ట లే. తి ఖ. ల శా , 0కు వ్‌ గా ॥ ( ము అ తలే మాడా (డిసెంజరు వీ 1878) | (ఉపన్యాసము ౩ నవంజరు 11119078)

విజయ విలాన వన్తు తత్వం సో

ప్రబంధం = (వ్రతీకాత్మక శ్రషృుత్తి ₹ ఆధునికాయ్యధ సొపాత్య విమర్శలో [వబంభ శబ్దం [వత్వీకార్థంలో రూఢి కెక్కింది [ప్రబంధం ఒక (ప కియగా (వసిర్ధిగాంచిందా కావ్యం కంటె కొన్ని విశిష్ట లక్షణాలు ప్రబంధ (వక్రియలో దర్శించారు మన విమర్శకులు, అష్టైదళవర్జనలన.ండే ఆలంకారిక రచనదాకా లక్షణాలను కొన్నింటిని ఎన్నిక చేసి చూపీ౭చాడ.1. అవి (పరానంగా వస్తువుకూ, _ వర్ణనలక్తూ నాయికానాయ కాదులకూ, రసానికీ, రచనకూ సంబంధించినవి వీటిని సంస్కృత మహాకావ్య అక్షజాలతో పోల్చి నమీక్షిస్దే మన కంతగా మహత్తు కనపడక పోవచ్చునుగాని తెలుస సాపాత్యంలో వెలువడిన ఇతిహోస కావ్యానువాద వశ్రియల తరువాత చూపొందిన [పబంధాన్ని దేశీయంగా. భావించి పర్యాలోచిస్తే దాని విశిష్ట

వ్యక్తిత్వం విమర్శకులకు స్పష్టం కాకపోడు, నేడు విమర్శకులు చెప్పే (వబంధ సామాన్య లవ్షణాలన్నీ పఒంధా అన్నిటికీ తూచా తవ్పకుండా నమన్వయించేవి కావు బాలవర కాలవణాలు వసు చర్మితను అత్యంగా పెట్టుకొని రూపొందించినవే- నిజానికి పెద్దనాడు లౌక్కొ క్కరూ తమతమ (ప్రబంధాలలో ఒక్కొక్క నూతన (ప్రయోగాన్ని (2290ల ఇం10) చేశారుస్రధానంగా వస్తువులో,ర సంలో,రచనలో,ఆ వై విధ్యాన్ని విమర్శ కులు విడివిడిగా ఆ యా (పబంధాలను గూర్చి వివేచించినప్పుడు విశ్లేషించి

చూపిస్తున్నారు. సమన్షిగా సాధించటం సర్య్యతా నులభ మనివించటంలేదు, (ప్రబంధ వస్తు[గహణంలో అల్లసానిషెద్దన చూపిన జూట విలక్షణమైనది, ఆయన పురాణకథను (పఐబంధ వస్తువుగా [గహించాడు అందులో విశేషం లేదు. పురాణకథకు సవాజంగా ఉండే (ప్రతీకాత్మక పవృత్రిని పరిరక్షించి తన [వబంధంలో దాన్ని [పపంచించినాడు. అదీ విశేషం. (పబంధకథ 1వతీకాత్మక నవీన స న క క్షే ఆంధ సాహిత్య చరిత సం్యగహము--ఖ్రీ ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనము.-

(స్రబంధయుగము,

లి రసోల్లాసము (పవృత్తీని కలీగిఉండో లన్నద్‌ "పద్దనగార్‌ నిష్యర్షం కాని, దాన్ని _పబంధ సైమాన్యలకృణాల జావికాలో చేర్చలేదు గాన్సి విమర్శకులు (ప్రత్యేక పరిశోధ నాంశంగా పర్తిగహిస్తున్నారుం మనుచరిళలోని _పరీకాత్మక ,పనృత్తి నిలా భావించవచ్చు. ఆ (ప్రబంధవస్తువును సహజంగా మూడుభాగాల కింద వింగడి.చవచ్చు మొదటిది- స్వరోచి పుట్టుకకు హేతువై న కథాఘట్టం- రెండవది. స్వరోచి వర్తనం వర్ణింప బడిన ఘట్టం. మూడవది-స్వారోచిష మనుసంభవ వృత్తాంతం మొదటి భాగానికి వలం స్వరోచిసృష్టి. ఆతని వర్తనం ఆతని జీవసంసా ర చైతన్మరూపం- అట్టి సంస్కారంలో మాతాపిశరులయొక్క తత్సృష్టికాలంలోని జ్ఞాశేచ్చ్యాకియా శ్రి చైతన్యంతో కూడుకొన్న అంతఃకరణం (పతిబి బించిం దనటఐ పూర్వ కథలోని ధ్వని. సృష్టి ఇచ్భాధీనం. అట్టి ఇచ్చ గంధర్వునిలో లేదు వరూధినిలో గూఢంగా ఉన్నడని కవి ధ్వనింపజేశాడు, గంధర్వుడు వరూఖినీ హృదయాన్ని ఉఆకర్షింపలేక మాయారూపలతో ఆమెను జేరి భోగించాడు. ఆమెకు గంధర్వుని నిజరూపం తెలియదు, మాయావియైన ఆతడు సత్యస్వ్యరూప సాధనమైన ఆమె దృష్టి నవరోధించాడు. మోహాంధర్మైన వరూథిని అట్టి ఆంధ్యాని కొడబడింది. వారిరువురిలో బలీయమైన భోగేచ్చ నూయామోహితమై తదనుగుణ [కియా శీలాన్ని భజించిందని బోధపడగలదు. ఆడి అలా ఉండగా వరూథినియందు భో గేచ్చవెనుక గూఢమైన నృజనేచ్చ ఉండి. శమదమాన్వితమైన [పవర తేజో మూర్తిని స్మరించే వరూథినిలో జీవ్యపేరితమైన జ్ఞానళ క్రి గూఢంగా భాసించింది, అంటే- స్వరోచిసృష్టికి కారకులైన వరూథినీ గంధర్వులయందు ఇచ్చా[కియా శక్తులు మాయామోహ నసమన్వితాల్నై ఉండటంచేత జ్ఞానళక్తి సంగు_ప్తమై పోయిందని తాత్పర్యం. అట్టి సంస్కార విశేషమే స్వరోచి చితవృత్రియందు [వతిబింబించినట్లు చిత్రింపబడింది. స్వరోచి భోగ్రైకలాలసుడ్డై మనోరమా, విభావరీకళావతులతో ।క్రీడిస్తున్న ప్పుడు రథాంగవనితా, హరిజేంద్రుడూ, హరిణీ ళూపద్రైన వనదేవతా అతని జ్ఞావపవృత్తీని జ్ఞాసకంచేసినా అది జాగృతం కాకపోవటం తతృ్ఫలితమే. గంధర్వ (మాయా) విము క్రయైన వరూథిని (ఇచ్చ) నిజప్రవర రూపాన్ని (జ్ఞానాన్ని) ఉపానిన్తూ స్వరోచికి (తేజస్సుకు) జన్మ మిచ్చింది మాయాకల్సిత

విజయవిలాస వస్తుతత్వం ల01 మైన మృగీరూపాన్ని వదలివేసి దేవతారూపం తాల్చి దైవపేరితయై మనుశృజ నెచ్చాపరాథధీన భ్రైన వనదేవత స్వరోచియొక్క. భోగద్భష్టిని హరించినది అతడు మోహవిముక్తుడై, (పరమ) హంస పటోధంవళ్లి స్వియజ్ఞానళ కిని తేజోమయం చేసికొన్నాడు. స్వరోచిలోని [ప్రవరతేజోదత్తమైన జ్ఞానవృత్సి మాయావిరహి తమై సత్యజ్ఞానేచ్చాపధానలైన వనదేవత కల్పించిన పాంచభౌతిక శరీరంలో వసించి మమ్మశేస్టునిగా స్వారోచిమని సృజించింది.కి 1పవర(పేరిత మై వరూధినియండు సంకల్పమ్మాతంగా భాసించి, స్వరోచియందు సాధశావస్థలో ఉండి,స్వారోచిషునియందు మనుతేజం పరిపక్వం పొందింది పరిపూర్ణత సాధించింది జ్ఞానదాత్వర్థం గల మన శబ్ద వాచ్యుడయిన స్వారోచిషుడు సంపూర్ణ జ్ఞానరూపుడై జన్మించటం ఈ వృత్తాంతఫలం. పరి పక్వజ్ఞాన (పభాకరోదయ నన్నాహ సంభారమే ఈ మూడు పురుషాంతరాల పురాణకథ పరమతాత్పర్యం.ళ అందులోని పాాతలను (వతీకలుగా భావించి నపుడు మ్మాతమే ఈ తత్వం స్ఫురిస్తుంది. [పబంధ పాత్రలు ఎంత సజీవ రసకెతాలో ఆంత (ప్రతీక జ్ఞానపా[తాలు* పురాణకథలోని ఇటువంటి ప్రతీ కాత్మక (పవృ త్తిని మనుచర్శితలో కూడా [ప్రపంచించాడుం ఆది పెద్దన చూవిన మార్గం పెద్దన మార్గాన్ని అనుసరించి వస్తువులో ప్రతీకాత్మక (ప్రవృత్తిని (వతి వ్షీంచిన (ప్రబంధమే _పబంధ మనబడుతుంది. లేకపోతే కావ్య మని పిలిస్తేచాలుం ఆంధ (ప్రబంధాలలో ఇటువంటి (పవృ ్తిని పరిళోధించి పకటించిన వారింకా కొందరున్నారు. డా॥ జి. వి, కృష్ణారావుగారు కళాపూర్ణోదయం- విశిష్టాద్వైత నిదాంతొన్ననుసరించి సమ్మగ కళావిర్భావ తత్వాన్ని _పతీకాత్మంగా (ప్రపంచి స్తున్నదని సిద్ధాంతీక రించారు! డా॥ కె. సృుపసన్నాచార్యులుగారు వసు £,. [(పథమాం మహాపురాణము-(పబంధ కథామూలము-- డా॥ బి. వి సనుబహ్మణ్యం పుట-486? 8. వివరాలకు చూడండి . 1 ఆల్లసానివాని అల్లిక జిగిబిగి. శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు, ల్ల అల్లసాని పెద్దన - వ్యాసము---ల్రీ పింగళి లవ్మీకాంతముగారు -- తెలుగు విజ్ఞాన సర్వస్వము = సంస్కృతి సంపుటము- పుట 981 4 క046165 1౧ గ213007౧061)/200 శారిగి 6౪ సగ:[౧& గ80

902 రసో ల్లా సము చరితలో వనురాజు వృతాంతంతోపాటు ఇంయదవృకాసుర వృత్తాంతంకూడా అంతర్వాహినిగా (పనరిస్తోందని పతిపాడించారుక్‌ ఇలాగే (పబంద కథాతల్వా లను పరిశీలించే మార్గం మందుకు సాగాలి. ఆ బాటలో నడిచి విజయవిలాస కథలోని (ప్రతీకాత్మక పవృ త్తిని పకటించటంతోపాటు దాని [వబంధత్వాన్ని (వవతిన్టితంచేసే యత్నమే ఈ చిన్నవ్యానం, వై తెలుగులో విలాస కావ్యాలు ; దక్షిణాంధ సాహిత్య యుగంలో వెలసిన ఆంధ (ప్రబంధాలలో “విజయ విలానం' మేలుఐంతి. దాని పేరులోనే శృంగార రన్యపబంధ మన్నధ్వని ఉందిం తెలుగులో విలాసళబ్ధింతో కూడుకొన్న కావ్యాలు ఎన్నో కనపడుతున్నాయి. కొని, ఆవి అన్నీ శ్రంగార [వబంఛాలు కావు వాటిళ్లో (ప్మకియనుబట్టి కావ్యాలూ, నాటకాలూ యశగానాలూ (పచురంగా వచ్చాయి. వర్ణనలూ, శతకాల్తూ కాస్త్ర (గంథాలుకూడా చెదురుమదుడుగా తలలెత్తాయిః విలాససంజ్ఞలతో వెలసిన కావ్యాలలో గణింపదగినవి... థఅ్రీనాథుని హర విలాసం (1% ళ్ళ గోపమంతి సింధిమతీ విలాసం (14ళ్ళు సారంగు తమ్మ య్య వైజయంతీ విలానం 16ళ), సిద్దరాజు తిమ్మురాజూ, తాళ్లపాక తి వేంగళనాధుడూ రచించిన పరమయోగి విలాస కావ్యాలు (16 శ, రాయసం వేంకటకవి లక్ష్మీవిలానం (16 శి యాదవామాత్యుని చందహాన విలానం (18 క, గణపవరపు వేంకటకవి జాంబవతీ విలాసం (1? శ ౧, పనుపులేటి రంగాజమ్మ మన్నారుదొన విలాసం (172 ),మెడిపాటి నృసింహకవీ కృన్ణమాబా ర్యాదులూ రచించిన నృసింహ విలాన కావ్యాలు (1/శ.), రోననూరి వేంకటపతి విష్ణమాయా విలాసం (17ళం, అజ్జరపు పేరయలింగకవి ఒడయనంబి విలానం (1? ళ,), వెన్నెలకంటి వెంకటాచల కవ్కి విశ్వేశ్వర కవి రచించిన కృష్ణవిలాన కావ్యాలు (17 శి కంరీరవరాజు కలవాణీ విలాసం (18 క); కూచిమంచి తిమ్మకవి శివలీలావిలాసం, రాజశేఖర విలాసం (18, కాణాదం పెద్దన సోమయాజి, ధర్మవరం రామకవిగారల ముకుందవిలాసాలూ (13 ళం) చింతల పల్లీ గోపాలమంతి, వీరరాఘవ కవుల మధురవాణీ విలాసాల్లూ వనుగు 5. వసుచర్శితము = వీరిక్క, [వచురణ- ఆంటధ్మవదేళ్‌ సాహిత్య ఆకాడమీ.

విజయవిలాస వస్తుతత్వం ౨08 లత్మణకవి రామవిలానం (18 శ, రావూరి సంజీవరాయకవి (త్రివ్మికమ విలాసం (18 థం), అల్హమరాజు రామకృష్ణకవి శంతనువిలాసం, సత్యభామా విలాసం (18/18 శం, కాళ్టకూరి గౌరీశంకరకవి ధర్మనందన విలాసం (18/ 19 క, రాపాక లత్మీపతి (184), కటికినేని రామయ్య, చల్లపల్లి వెంకనా ర్యాదుల శ్రీకృష్ణవిలాన కొవాక్టిలు, మోతుర్ల వడ్డికవి బాలగోపాల విలాసం, తుర్లపాటి లింగన మదన మోహినీ విలానం, చెళ్ళపిళ్ళ నరసకవి యామినీపూర్ణ తిలకావీలానం (18), సరశరామపంతుల లింగమూ రి రతీమన్మథవిలాసం, కృష్ణదాసికవి రాధాకృష్ణవిలానం, పండరి రామానుజరావు, వేమనారాధ్యుల సంగ మేశ్వరారాధర్యుల అహల్యా సం[కందన విలాసాలూ (19 ళ), అక్కెనపల్టి నృసింహకవి ఆదిలక్ష్మీవిలాసం (10౯ ), బసవరాజు నాగేర్యదకవి ఆనంద సుందరీ చాతుర్య విలానం (19 శ్ర, పొనుగోటి జగన్నాధరావు కుముదవల్దీ విలాసం, ముడుంబి వేంకటాచార్యుల దేవహూతి విలాసం మొవలై నవి.

నన్నయభట్ట చాముండికావిలాసాన్నీ, నన్నెచోడుడు కళావిలాసాన్నీ నాచన సోముడు వసంతవిలాసొన్నీ, హరి (హర?) విలాసాన్నీ, తెనాలి రామ కృష్ణుడు కందర్పకేతువిలాసాన్నీ, హరిలీలావిలాసాన్నీ రచించినట్లు (పతీతి ఉన్నా (పసిద్ధి లేదు

యక్షగాన నాటగపకియల్లో వెలసిన విలాసకావ్యాలలో గణింపదగి నవి--పెదకెంపరాయని గౌలీవిలానం (160ళ్స విజయరాఘవనా మకుని కృష్ణ విలాసం, రాజగోపాలవిలాసం, మోహినీవిలాసం రతీమన్మథవిలాసం (17శ), పసుపులేటి రంగాజమ్మ మన్నారుదాను విలాసం (174.), అక్కనామాత్యుని వాలకృష్ణ విలాసం (1 01 కామరును వేంకటపతి విజయరాఘవ చందికా విలాసం (1/౯ 1/ గోగులపాటి హూర్మనాథకవి మృత్యుంజయవిలాసం(18ళ, శహాజీ మవారాజు రచించిన కిరాత విలాసం, కృష్ణలీలావిలాసం, సతీపతి దాన విలాసం (18ళ-), కంరీరవరాజు అష్టదిక్పాలక విలాసం(18ళ.), తక్కెళ్ళపాటి లింగన విద్యుత్పభా విలాసం (104. మళుకపల్లి నృసింహకవి శ్రీకృష్ణ జల(క్రీడాపలాసం (1906ల; మరింగంటి వెంకట నృసింహాచార్యుల అనిరుద్ధ విలాసం (10ళ), ఎల్లయకవి చందతారావిలాసం(19ళ 3, మెరత్తూరు వెంకట రాయశాత్త్రి జగన్మోహన విలాన నాటకం (18ళు) మొదలయినవి,

204 రసోల్హానము వర్ణనా పధానాలై న విలాసకృతులలో--కంరిరవరాజు (1.ళు)నాట్య విద్యావిలాసం ( నాట్యకత్తెల సామర్థ్య వర్ణనం), లక్ష్మీవిలాసం (లక్మి రాజున కిచ్చిన ఆశీర్వాద వర్ణనం) మతుకుపల్లి నృసింహకవి చెన్న పురీవిలాసం (పుర వర్ణనం) (18ళ-), బొడ్డపాటి పేరయకవి మంగళగిరి విలాసం (18ళ.)%, కంఠీ రవరాజు వసంతోత్నవ వర్జ్దనం (వనంతర్హు పర్ణన) గణింపదగినవి ద్విపద శతకవకియలో తరిగొండ వెంకమాంబ శీవవిలానం విశిష్ట మైనడి. మనుమంచిభట్టు (15ళ) ఆశ్వలక్షణసారానికి వహయలక్షణ విలాసమని 'పేరంచటం విశేషం. విలాసాఖ్య విశిష్టకృతులు తెలుగు సాహిత్యంలో శతాధికంగా వెలసి యుండటం గమనింపదగిన అంశం, వానిలో * విజయవిలాసం ” చుక్కల్లో చందుడులా (వకాశిస్రోంది. విలాసం వనితల శృంగారచేష్టలలో ఒకటిగా లక్షణ శాస్త్రంలో (పసిద్ధి, “యానస్థానాసనాడీనాం ముఖనేతాది కర్మణాం విశేషస్తు విలానస్స్యా దిష్టనందర్శనాదినా” అని సాహిత్య దర్పణం [పియని మాడంగానే నాయ్వళ్ల నడకలో ఉనికిలో కూర్చోటంలో, మాటలాడటంలో, మఖనే(తాదికర్మ లలో కనబడే వికారవిశేషం విలానం, ఈ అకణం నాయిక హావాదులకు సంబంధించింది కాబటి దీవి నధిక ట్‌ రించి కావ్యనామం ఉంచబడిం దనటం ఉచితం కాదు, కాబటి ఆ ళబ్దవ్యుత్పత్తిని న! యట జాచి గమనించాలి. విశేషేశ లసనం విలాసః-లస శ్లేష [కీడనయోః ” _ అని రా గురువాల (ప్రబోధిక. లస ధాతువునకు శ్లేషణ మన్సీ, (క్రీడనమనీ అర్థాలున్నాయి. అంటే ఆలింగనాదులను, రత్కిక్రీడాదులను విశేషంగా వర్టించినదాన్ని విలాస మనవచ్చు నన్నమాట ! విలాసళబ్దం సామాన్యంగా స్త్రీలపట్ల వాడబడుతున్నా కావ్యంలో నార్బుక్రా నాయకుల కిరువురికీ వ గ్రంచేదిగా (గ్రహించాలి. పైన పేర్కొన్న విలాసకాప్యనామాలను గమని స్టే.నాయికావిలాస కావ్యా లున్నాయి, నాయకవిలానకావ్యా లున్నాయి, ఉభయవిలాస కావ్యాలూ కనపడుతున్నాయి అయితే తెలుగుకవ్చలు విలాసళజ్దాన్ని సక్తేషణ (క్రీడనార్థాలలో మా(తమే వాడినట్టు

విజయ వపిళాస వస్తుతత్వథి తళ శేరు, లీలామవోత్మ్యా లనే ఆత్చాలలో కూడా వాడాడ్‌ అంతే విలాస శబ్దం శృంగార రససంబంధిగానే కాక వీరాద్భుతభ క్రి కాంతాది రనవ్య౦జకంగాకూడా కివు లుథ్జేశించినట్లు భావింప వీలుపడుతున్నది. ఉదాహరణకు.

4. థ్రీనాథ మహాకవి రచించిన “హరవిలాసం ఉషిఐది. హకుని లీల అందులో వస్తువు ఆ మవిదేవుని లీలలన్నీ శృంగార (పధానాలు కావు. కరుణారనం కురిపెంచే ఘట్టాలెన్నో ఉన్నాయి. పరమేశ్వరుని లీలామావాత్మ్యాలే అ దులో (పతిపాద్య విషయాలు, అలాగే ఇత రులు (వాసిన కృష్ణవిలాసాలూ, (తివికము విలాసం బాలగోపాల విలాసం శివలీలావిలానం లాంటివి ఈ కోవకు వచ్చేవే

౨, రాకువిలానంలో కథ రామాయణం కిరాతవిలానంలో వస్తువు కిరా తార్జునీయం చంద్రవోస విలానంలో వస్తువు అతని ఉదాత్త వీఠ చర్మితం ఈ కధిళ్లో శృంగారానికి తావు తక్కువ వీకానికే షీనిలో ఆగతాంటబూలం,

త. ఓజ్జరపు పేరయలింగం రచించిన ఒడయనంని విలాసం భ్షిరన్వ భరితమైన శివభక్తకథ. తాళ్తేపాక తిరువేంగళనాథుడు పరమయోగ్న విలాసాన్ని చ్విపదలో (వాస్తే, నీద్దరాజు తిమ్మరాజు పద్యకావ్యంగా శీర్చిదిద్దాడు- ఈ రెండు కావ్యాల్లో వస్తువు పన్నిద్దరాళ్వాద్ద చరిత ఇవి భక్రి కాంతరస (ఏధానాలు

తెలుగులో వీఠాద్భృతభ క్రి కశాంతరస ,పధానాలైన విలానే కావ్యాలక్రంచ్పే

శృంగార (వధా౮ాల్లై న విలాఫకావ్యాలే సంఖ్యలో అత్యధికం,

విలానకావా।లలో యకుల మపహినులూ, దెవ్యాదివ్యుల ఫీలల్లూ

గలి దివ్యనా శిరలలితుల ళ 9 భక్రశేఖరుల భక్రిచర్యలూ, ఛీరోదోత్తుల వీరగాఠలూ, ల ్రంగార కధలూ వర్దింపబడళంచేత వైవిధ్యంతో కవి వెలుగొందు నవా చరొతే విలాసళబ్దం శృంగారపరంగా ధీరలళితులకు కనిక అనవే వీలుకాదు, లస ధాళ్యర్థాంను విజయవిలాసంలోని న ాంటేకం వి శ్రపదేస్తై విజయు.డైన అర్జునుడు నాయికాలింగన రతిసౌక్‌ క మురుళుంది వ షక మౌతుంది ఈ అర్థం కాన్యనామానికి చక్కంగొ ఈ " లాస్సు

న వ. బి66 ళసోల్గాన ము సౌర్టకమైన ేరుతో వెలసిన కావ్యమే కాదు, అటువంటి కావ్యాలలో ఆది అనర్హ రత్నం 1

నే ముగ్గురు నాయికల ముచ్చుమకెన విలాసం : క్‌] మా

విజయపషిలాసంలో పజయుడు. ముగ్గుకు కన్యల్నే వివాహం. చేసికొన్ని పుత్రలాభం పోండినఘట్టాలు వర్ణింపబడి నాయి. అంటే నాయకు డొకడం, నాయి కలు వరుసగా ముగ్గుడు వారుం ఉలూన్చి చ్మీకాంగద, నుభ్యద పీర్‌ ముగ్గురి కథళ్లో వైవిధ్యం ఉంది. ఆ వ్లైవిధ్యం. వార్‌ స్వభావాలన్య బట్టి ఏర్పడిందిం ముగ్గురూ కన్యలే లజ్జా యౌవనాలు వారి సహాజ లక్షణాలు అఆయిజే వారిలొ ఉలూచి (ప్రగల్బ, సాహిత్య దర్పణంలో...

“స్మరాంధా గాఢ తారుణ్యా సమస్త రతి కోవదా

భాచోన్నతా ధర్యవీడా (పగల్బా క్రాంతనోయళకా.” అని లక్‌జం చేప్పజడి ఈంది. ఆమెనే 'పైఢ అని కూడా అంటారు అడ్జునుణ్త్‌

ల

చూచి. స్మరాంధురాల్డై, సంపూర్ణయొౌవనంతో అతని నాక ర్ణించ్కి మాయా బలంతో తన యింటికి గొంపోయి. కౌంత అల్బలజ్ఞనే (పకటింవి నాయకుణి శన వాగ్విలాన వైభవంతో వశీకరించుకొని 1పాభల్భ్యాన్ని (ప్రకటించిన ఉలూచి (ప్రౌఢం చిాంగద అచ్చమైన ముగ్ధ తంిరాటువిడ్డ, అమె ఆందాన్ని చూచి అర్జునుడు మోహించి పె-ర్డికి కాస్యతయపడ్డాదేకాని ఆమె ఇజ్ఞనే ఒజ్జ అయిన లజ్జావతి, సమధిక లజ్జ్ఞావతి కావటం ముగ్గకు వధాన లవణం మగ లజబే రతివిముఖ అయినా ఆమెపొందు నాయుకున కత్యంత సౌఖ్య వడ వని లాజిక్‌ కలు చెప్పారు. చేమకూర కవి అలాగే వర్షించి చూపించాడు

“ఇగ్గేడు వెన్కంకుల బయికీ నీడ్చినం, మ్వైటంరొలంగ జేయం గే

లోగ్గెడు, రెమ్మిపోకముడి యూడ్చిన( (గుంగిలి రెండుకొంగుబుం

బీగ్గ నడంచుచున్‌ వీడిచి పెట్టద.; బొల నవం బనేమి? యా

సగ్గుకు సిద్గులే? దిటులం జేసిన పిమ్మట నుండపచ్చునే ₹ (2.40)

విజయవిలాస వస్తతత్వం వ్తా “డాసిన నింగితం బెజీంగి జాయంగ నేరక, త_త్తరంబునం జేసిన సేయకున్‌ ఐదులు సేయ నెజుంగక్క వేను మేనితో రాసినయంతనే కళలు రంజిలి కౌగిట బాల యుండె( టో యా సుఖ మింతయంత యననై నది గాదు గదయ్య (క్రీడికిన్‌.” (8) వజయవిలానరిలో మాటావలుకూ లేని సిగ్గుల బొమ్మ ,క్రీడియెద కెక్కిన కొమ్మ చి్నకాంగద ఇక సుభద్ర మధ్యానాయిక, సాహిత్యదర్చణంలో - “*మధ్యావిచ్చిత సురతా (పరూఢస్మరయౌవనా, ఈష్మతృగల్భ వచనా - మధ్యమ (వ్రీడితామఠా అని మధ్యాలచుణం ఉంది విచ్చితమైన మార్గంతో నాథునిపొందు నండుకొన్నదీ, నిండు జవ్వనంతో నాయకుని. చిత్తాన్ని హాత్తుకొన్నదీ, రహస్య వివాహంలోనే కాక రథసారథ్యంలోకూడా తన ఈష్మత్పగల్భాన్ని చేతల్లో మాటల్లో. పక శించిందే అయిన సుభద మధ్యానాయికా లక్షణాలతో మనోజ్టంగా రాణిం ఛింది విజయుని చేవట్టినతర్వాత నవోఢగా నున్న ఆమె 1పౌఢగా మారిందని కవి చమత్క్మ-రించాడు- +న్లాక్రి పలుమొనః ఐలుమొన నొక్క నేర్చి నంటి గోరులచేం గళ లంట నేర్చెః జొక్కి- బేగికౌంగిలింతలం జొక్క నేర్చెః జెలువుండు నవోఢ( (బౌఢంగా6 జేసె నపుడు” (ఈ295) ముగ్ధ పౌ కావటా)కి కొంతకాలఎ నడుతుంది మవ కదాలమీన (పౌఢగా పరిణమిస్తుంది (పొథా శృంగారంతో [ప్రారంభమైన కావ్యం మధ్యా శృంగారంతో ముగియటం, ఈ రెంటికీ వారధిగా ముగ్ధాళ్ళంగారం నిబఐంధింప కుడటం ఇంచులోని సంవిధాన శిల్చళి, విజయవిలానంలో కథ తక్కువ, వర్ణన ఎక్కువ (వఐంధవర్ణనల్లో ఊహావైభవంగాసి, భావనా గాఎఫీర్యంగొన్సి రచనా సౌందర్యంగాని కవులు శపదర్శించటానికి వీలుంది. ఊళోవ్నై భవానికి రాయలు, భావనా గాంఫీర్యానికి 'ెద్దనాడులు, రచనా సౌందర్యానికి రామరాజభూషణాదు లూ [ప్రబంధయగంలో

509 రసోల్దాసము 'పేరుగడీంచారు. చేమకూర చెంకటికవి రచనాసొందర్యాన్ని ఆరాధించిన కవి. శబ్దార్దాలంకారాలను సార్థకంగా వాడటం అసధాతువులో ఉన్న స్జేషను తెలుగు పలుకుబడులలో కొత్త సౌంపులతో సంతరించటం ఆయన కవిత్వంలో సాధించిన (పత్యేక గుణాలు. మాటల వొడుపుల్లో, మాటల విరుప్పుల్లో, మాటలు కదుపుల్లో చూపించే చమత్కారాలు (పతిపద్య (_ప్రత్యత్నాలు. అందువల్డతే చేమకూరవాని దొక (పత్యేక మార్గం అయింది చేమకూర వెంకటకవి కవితాదృక్పథం కధ నెన్నుకొనటంలోనే కనపడు తున్నది. కవి రచనలో శద్దార్థాల (ప్రాధాన్యాన్ని భావించటాన్నిబట్టి ఆతని కవిక్రా దృక్పథం రూపొందుతుంది శబ్దం (నీ వంటిది అర్థం పురుషుని వంటిదిం నాయికావృత్తం (ప్రధానంగా కథ నెన్నుకుంటే కవికి శబ్దంమిద మక్కువ వక్కువ అనుకోవచ్చు ఆలాగీ నానుక వృత్త (ప్రాధాన్యం అర్హ్మపాధార్యాన్ని సూచిస్తుంది ఉభయ [పాధాన్యం శబ్దార్జోభయ [ప్రాధాన్యాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ మూడింటిరో ఏ మార్గాన్నెనా కవి ఎమ్నకోవచ్చు అయితే చేవకూరవాని మార్గం ఏమిట్‌ ? దాన్ని కథాగతినిబస్లే మనం భావిచటా)కి * లున్నదిం విజయుడు _.మొదట నుభద సౌందర్యాభివర్దాన్ని విన్‌ వలవుగొంటాడు. కవీకి మొదట శబ్దసౌందర్యంమీద మక్కువ కలుగుతుంది. ధర్మనియతిని అనునరించి వజయుడు తీర్థమా తలకు పోతాడు కవి స్వీయ ధర్మనిరతిని అనుసరించి కొవ్యరచనకు పూనుషంటాడు, విజయుని తీర్థసందర్శనాభిలాష వలెనే కవికీ రసదర్శనాభిలాష ఉంటుంది. అట్టిది వస్తువు లేని వర్ణనం వల్ల సెద్ధించదు. ఉలూచికథలో ఈ కృతియందు కథ రూపు కడుతుంది కవి కథ న్మాకయిస్తాడు. కాని అతని మక్కువ ళబ్ద: మీదనే ఎక్కువ. ఉలూచి అర్జునుణ్ణి వలచి తనయింటికి తీసికొనిపోతుంది. ఉలూచి (ప్రణయం విజయనికి రతిసిద్ధిని కల్పిస్తుంది. ఉలూచి కథలొ ఆమెదే (వముఖప్మాత- ఆమె స్వీయ (ప్రయత్నంతో ఉపాయాంతరంతో విజయుళ్ణీ పొందగలుగుతుంది శబ్దపధానమైన రచనచేసే కవి దృక్పథంకూడా అలాంటిదే, శబ్దానికి అర్థాన్ని గౌణం చేసాడు, ఉలూచికి పుతోదయమైన ప్లే కవి యత్నం కూడా సఫలమౌతుంది. అప్పటి కదే గొప్పగా ఉంటుంది. కాని, ఆ తరువాత ముగ్భమైన చిత్రాంగదను చూచి అర్జునుడు ముగ్గు

విజయవిలాస వనస్తుతత్వం 9౨09 డౌతాడు, ఉలూచిని కీర్తించిన అతడే చ్మితాంగదను నుతిస్తాడు- ఇక్కడ యత్న మంతా (క్రీడిదే.. ఆతని కౌంగిలిలో ఒదిగిపోయిన ఉవిద మనకు సాషాత్కం రిస్తుంది. ఈ కథా ఘట్టంలో విజయునిదే పైచేయి. అర్ధసమర్పకమైన శద్దాన్ని దర్శించిన కవి రచనలో చ్చితాంగదావృ త్తం చ్మితంగా కనపడుతుంది. కవికి , రసావగాహనళ క్తి ఆప్పుడు. ఏర్పడుతుంది. సౌకరరీర్భంలో. 1 కుంకులిగే విజయుని వృత్తం రసజగత్తును హెలించే కవిరాజు చిత్తం వంటిది. అర్థిబాధకా లైన రసానుభవభంజకాలైై న శబ్దాలను మొసళ్ళలాగా ఏరిపారేసే శక్తి కవి విజయునికి కూడా వస్తుంది. ఒక్కొక్కసారి అతని చేతుల్లో మకరాలవంటి పరుషపదాలు గూడా రమణీయరూపాన్ని దాల్చి రచనకు వన్నె తీసికొని రావచ్చునని నందాదులు కాపవిమోచనఘట్టం ధ్వనింప జేస్తుంది. సొభ్యదతీర్థంనుండి నుభ్యదా కర్యగహణానికి బయలుదేరిన విజయుని స్థితి వేరు.ఆయన శ్రీకృష్ణ నహాయంతోకాని కార్యం సాధించుకోలేడు. శ్రీకృష్ణుడు ద్వంద్వ (పవృ త్తి. వాలాయుధుని కొకరూపుగాా ధనంజయుని కొక రూపుగా వర్షించేవాడు* అర్థ శ్లేషవంటివాడు ఆ మహాత్ముడు, అర్జునుణ్ణి యతిరూపం వేసికో మంటాడు. సుభ దాసేవలు అందుకో మంటాడు. కృష్ణుళ్లై ఆశ్రయించిన కిరీటికి కూడా ద్వంద్వ వర్తనం అలవడింది యతివేషం ఎంత అ[పకృతమో అంత (పకృతం, ఆయ నెంతగా సుభ్యద్రపై మరులు గొన్నాడో నుభదకూడా అంతగా ఆయనమీద విరాళి పొందిఉన్నది శద్దాన్ని భబించే అర్థం, అర్థ సిద్ధి కోసం ఆరాటపడే శబ్దం, ఈ రెండింటినీ సంధానంచే సే శ్రేషమహిమ- ఈ మూడు (వభావాలుగల ఠరచనలాగా ఉంటుండి నుభదాద్డనీయం, నరనారాయణులీ కావ్యంలో శబ్దార్థ శ్లేషరూపులు, పీరిరువురూ కలిసి శబ్దరూపయైన సుభ్యదకు ఫలసిద్ధిని కలిగిస్తారు. సుభ(దార్జునుల వివాహం ళద్దానికి శ్లేషకు ఏర్పడిన సంబంధం హస్తినకు వధూవరులు బయలుదేరినవ్పుడు శబ్దశ్చేషరూపుడై న అర్జునుడు రథస్థుడు, సుశళబ్దరూపిణియ్లైన సుభ్యద రథసారథి. విజయుని విజయం శ్రేషకు కలిగిన విజయం, వారిరువురికి జరిగిన వివాహం శబ్దార్ధాల కేర్పడిన సమ్మప్రాధాన్యం హలాయుధుడు వ్యవసాయ్బి. సాధకుడు, అతడు చివర కంగీకరిస్తా డీవివావోన్ని. సుభగధ్రార్జునవివాహం ఫ్రీకృష్ణ మావో త్మ్యాన్ని (ప్రకటిస్తుంది. అంటే = చేమకూర వేంకటకవియుగం శ్రేషమాహా తాన్ని ఆరాధించిం దన్నమాట.

210 రసోల్లానము చేముకూరవానిది శబ్ద్యవ్రధానమైన చ్చితరచనం కాదు; ఆర్ధ్మపధానమైన రసవదచనం కాదు; శ్లేషచమత్కార్యపదమైన శబ్దారోభయ్యపదాన రచనం. అది ఆ యుగ ధర్మం, అదే ఆతని కనితా మర్మం |! “తిపద్యమునందు. జమ త్కృృతి గలుగం జెప్పన్నేర్తు; వెల్లెడం బెపకౌ శృతి వింటి మపారముగా జతిలో నీ మార్గ మెవరికిన్‌ రాదునుమీ (150) వెళ్తుకు శబ్ద లక్షణం, చమత్కృతి స్జేష దితణం, ఈ రెండూ కలిసి ఇళని కవితా లక్షణం |! శ్తీ విజయ విలాస వన్సృువు _ (ప్రతీకాత్మక ప్రవృత్తి విజయుని శృంగార విలాసం ఇందులో 'పతిపాద్యాంళం. అది ముగ్గురు నాయికలనూూ మూడు కథలనూ అ్మశయించి ధ్వనింపబడుతోంది, రస ధ్వని కావ్యాత్మ* ఆది వ్యంజనావృ త్తీ వలస |పతీయమాన మౌతుంది. ధ్వని [పధానంగా రండు విధాలు" 1, అభిధామూలమైన వివక్షీతాన్య పర వాచ్యధ్వని; 2, లక్షణామూలమైన అవివక్షిత వాచ్యధ్వని, ఇందులో మొదటిదానిలో వాచ్యం తన స్వరూపాన్ని తెలుపుకుంటూనే వ్యంగ్యార్థాన్ని టోధిస్తుంది. రెండవదానిలో వాచ్యం అనుపప త్తీ వలన వాధింపబడుతుంది. అనుపపత్తి తొలగించుకోవటానికి చెప్పుకొనే లఇ్యార్థం మూలంగా ధ్వని గమ్య మానమౌతుంది. కాబట్టి వాచ్యార్థాని కిందులో | ప్రాధాన్యం ఉండదు, ఇందులో. వివక్షితాన్యపరవాచ్యధ్వని అక్ష్యుక్రమవ్యంగ్య మనీ, ఆసం లచ్య్యకమవ్యంగ్య మనీ మరలా రెండువిధాలుః వాచ్య వ్యంగ్య స్ఫృురణలో (క మం లక్షింపబడేది సంలత్మ్యక నువ్యంగ్యం. అలా లక్షీంపబడనీది అసంలక్ష్య (కము వ్యంగ్యం, ఆసంలత్య(కమవ్యంగ్యం రసాదిధ్వనిరూపం, లళ్య కమ వ్యంగ్యం ళబ్దళ క్రిమూల మనీ, ఆర్థశ_క్షి మూల మనీ, ఉభయళ క్తి మూల మనీ మూడు విధాలు,

విజయవిలాస వస్తుతత్వం వ]

చేమకూర వేంకటకవి విజయ విలాసంలో ఈ మూడు భేదాలకూ (వతీకాత్మక ప్యాతసృష్టి చేసి ద్వని సిద్ధాంతాన్నే ధ్వనింపచేయాలని [ప్రయత్నిం చాడు, విజయ డయ్యాడు. దాన్ని స్థూలంగా వరిశీలిద్దాం.

వ్యంజనావృ త్తి శబ్దళ క్తిమూల మన్సీ అర్థశక్రిమూలమనీ, ఉభయ శ క్రిమూల మనీ చెప్పుకున్నాం కదా! ఈ భాగాన్ని శద్ధార్థతుల్యులై న నాయికా నాయకులకు అన్వయిస్పే (పతీకాత్మక (పవృ త్రి (పత్యతమౌతుంది. బ్దవృష్తి వంటిదే నాయికా మనః(వసృత్తి. ఆర్థవృ త్తి వంటిదే నాయకచిత్తవృత్తి. శబ్ద న్‌! మూలవ్యంజన శబ్దపరివృత్తిని సహించదు. అర్థళ క్తి మూలవ్యంజన ళబ్ద సరివృత్తిని సహిస్తుంది ఈ కావ్యంలో నాయికలు మువ్వురూ వివాహమాడింది విజయుశ్జే, వారి మనోవృ త్తిలో వ్యంగ్యమైనది రతిఖావం, వారికి సంబంధించి నంతవరకు రతి ఏకనాయక నిష్టం. అందువల్ల శబ్దళ కీ మూలవ్యంజనావృ త్తిని [పతీకాత్మకంగా (గ్రహిస్తే నాయికల మనోవృత్తులకు ఆన్వయిస్తుంది. నాయ కుడో, మొదట్ట నుళదమై వలపు చూపాడు, ఆమెను చూచేలోగా ఇద్దరు కన్న లను వివాహమాడాడు. అంచువల్ల నాయక చిత్తవృత్తి (పకీకాత్మకంగా ఆర్ధ క్రి మూలవ్యంజనాళ కక్రికి అన్వయిస్తుంది. ఆ ఆర్థళక్తికి శబ్దంకాదు (వధానం- తస స్వార్థం.

నాయికా నాయకుల చిత్తవృత్తుల్ని (వతీకాత్మకంగా ఇలా అన్వ యించుకోవటంవల్ల మరొక సార్థక్యం ఉంది ఉలూచి తనంతట తాను విజయుట్ణి వలచి వశం చేసికొన్నది. ఆ ఇతివృత్రం శబ్ద (స్త్రీ ) + కీమూల వ్యంజనకు చక్కని ఉదాహరణం. చిత్రాంగద తనంతట తాను విజయుణ్ఞి కోరలేదు, అర్జు నుడే తన పని తాను సౌధించుకొన్నాడు. అక్కడ అర్థ (పురుష) శక్రియే గాని శబ్ద(స్రీ)ళ క్రీ లేదు. అందువల్ల రెండోకథ అర్థశక్తి మూలవ్యంజనకు నమర్థ మైన ఉదాహరణం. ఇక సుభదార్జునుల (ప్రణయం ఉభయ్యపాధాన్యం కలది. అందువల్ల శబ్దార్జోభయ మూలవన్యంజన కది చక్కని ఉదాహరణం

ఈ కావ్యంలో అసంలవ్య[కమ' వ్యంగ్యంవల్లి కావ్యరసౌదులు ధ్వనింపబడితే = సంలశ్య [కమ వ్యంగ్యమార్గంలో ,పతీకాత్మక పరమార్థం దర్శిత మౌతున్నది, ఈ రెండూ అభిధాశళక్తి మూలంగా స్ఫురించేవి కాబట్టి వివకీఠాన్యపరవాచ్య ధ్వని భేదంగా [గహించఓం సార్థకం. అంటే నాచ్యంగా

219 రసోల్లానము నడిచేడి కథ. దానిలో పతీకాత్మకంగా స్ఫురించేది విజయివిలాస వస్తుతత్వం ; వ్యంగ్యంగా స్ఫురించేది రసం చేమకూర వేంకటకవి వివక్షితాన్యపరవాచ్య ధ్వనికి మాాతమే [పతీకా త్మక కల్పనం చేసి, అవివకితవాచ్యధ్వనిని అవివక్షితంగా పచలిపెట్టలేదు. దానికి నందాదుల శాపవిమోచనవృత్తాంతం (ప్రతీక సౌళ్యద్రతీర్ధ సందర్శన సందర్భంగా ఈ కథ (వవ ర్తిల్లుతుంద. నంద కుబేరుని యేయని ఆమెకు నలు గురు సకియలు. లలిత, పద్మ, సౌరభేయి, సమీచి వారిపేర్షు, వా రౌక ముని చేత శపింపబడి పంచతీర్థాలలో భయంకర న్మక్రాలుగా (బతుకుతుంటారు. వానిని విసరి యెడ్డున వేసిననాడు వాళ్ళకు శాపవిము క్రి. విజయు డా పని చేళాడుం అంటే అప్సరసల ఆకృళతులకు అనుపవత్తి ఏర్పడితే ఆ అనుపప త్రిని తొల గించి అసలు రూపాలను [పసాదించా డన్నమాట! వాచ్బార్థానికి ఆనుపపత్తి ఏర్పడినప్పుడే లకణావృష్ధి (సవర్తిల్డుతుంది. రిక్షణాశక్తి ఆ అనుపప త్తిని తొలగిస్తుంది, లక్షణ శబ్దళక్రి అని చెప్పబడినా మౌలికంగా అర్థశ క్రి తన్మూ ఇక మైనది అవివక్షిత వాచ్యధ్వని. దీన్ని ్కపతీకాత్మకంగా కథ కిన్వయించు కుంటే తేలే తాత్సర్య మిది - అప్పరసలు శబ్ద్బకక్తి లేక అభిధాళక్తి వలన ఏర్పడే వాచ్యార్థాలు - అనుపప్తికి గురియ్రైతే అర్థళక్తి రూపుడైన అర్జునుడు తదనుపవ త్రిని తొలగించాడు. దానివల్ల అర్జునుని కౌదార్య పర్మాక్రమాదులు వ్యంగ్యం. మొసళ్ళరూపం వాబ్యార్థమైతే _ అప్సరసలు నిజరూపాలు దాల్చిన తరువాత కళ వరూపాలు స్మరింవబడటం లేదు అవివకీతవాచ్యళ్వం అక్కడ కుదురుగా అమరింది. లవ్మార్ధటోధకు [ప్రయోజనం గానీ రూఢి గానీ సవాయకా లవుతాయి. అలాగే అర్జునుని తీర్ధావగాహన _పయోజనం పరా(క్రమరూఢి ఇందుకు సహాయకాొలుగా నిలిచా యని చెస్పవచ్చు. ఇక శ్హేషనుగురించి గమనిద్దాం. శ్లేషలో 1పకృతార్థం ఒకటి. అ(పకృ తార్థం ఒకటి న్ఫురిస్తాయి. ఐతే ఎక్కడ పకరణాదులచే ఒ కేఆర్థం (ప్రకృతం గానూ, మరొక అర్థం ఆ(పపకృతంగానూ న్పురిసే ఆక్కడ శబ్ఞశ క్రి మూల వ్యంగ్యం ఉందంటారు. ఎక్కడ అర్థదగ్యయం (పకృత మౌతుందో అక్కడ న్హేష అని అంటారు. ఈ ద్వంద్వ (పవృత్తులకు (పతీకలుగా శ్రీకృష్ణుణ్ణి, అర్ద నుజ్జి ఈకథలో కుహనాయతి ఘట్టంలో (గ్రహించటానికి వీలుంది. వీరిద్దరి లక్ష్యం

విజయువిలాస వస్తుతత్వం ఓ1ల నుభదావివావామే. వీరిరువురిమాటల్లో పకరజణాన్నిబట్టి శ్రే చమళ్కారం కనిపిస్తుంది ఉదాహరణకు- శ్రీకృష్ణుడు సుభదతో అన్నమాటలు-- “కామాది సృురణమ్ము లెల్ల నడంగంగాంజేసి ధన్యాత్ములౌ స్వాముల్‌ వీరలు; వీరి కింపొదవు రేవన్‌ సేవ గావింపు; మెం తో మోదంబున నానతిచ్చి బలభ్మదుండే నియోగించినాం; జేమో చెవ్పితి నంచు నుండెదవు సుమ్మీ నీమదిన్‌ సోదరీ ! (8.122) ఇందులో శేషదమత్కారం కక్తామాది స్ఫురణమ్ము లెల్ల నడ6ంగంగాంజేసి' అనటంలో ఉంది! కామ[కోధాదుల నణచిన వాడని యోగిపరంగా అర్థ మెతే- కామునియొక్క మొదటిరూపాన్నే జయించినవాడనీ, కామాదుల్లైన కంతజయంత వసంతాదులను అందంలో మించినవాడనీ అర్జునునిపరంగా అర్థాలు వచ్చే ఆవ కాళంఉంది. నిజానికి నుభ్యదకు యోగిపరమైన అర్థమే న్ఫురిస్తుంది. పరితకు రెండోఅర్ధంకూడా స్ఫురిస్తుంది, ఏమో చెప్పితి నంచు నుండిదవుసుమ్మీ" అన్న వ! అాలో _ హౌచ్చరికలో సుభదగూడా రెండప అర్థాన్ని (గ్రహించాలి. కాని, అలా జరగ టానికి ఆ ప్యాత్ర అప్పటిస్థితి ఒప్పదు. (పకరణాన్ని బట్టి చూస్తే మొదటిది (పకృతం, రెండవది అపకృతం, రమణీయం. ఈ ర0డూ శబ్దరూపవిణీ ఆయిన సుభద్రకు వరర్షించేవే. మొదట శబ్బక క్రిమూల వ్యంజనగా న్ఫురించినా, రెండ ర్ధాలూ (ప్రకృత కావ్యార్థాలకు పోషకాలు కావటంచేత స్తేషగా పరిణమిస్తాయి, నిజానికి ఈ ఘట్టంలో [1పకృతం అసత్యం, అపకృతం సత్యం చమక్కార మక్కటడే ఉంది. . “తెమ్ము బంగారుకుండ జలమ్ము" లనుమ+ “దెమ్ము అతకూన మంచిసుముమ్ము లనుచు? “దెమ్ము బాగైన కొమ్మ ఫలమ్ము” అనుచు మించుంటోండిని నేరుపు మించ బలుకు (2.142) కుహనాయతివేషంలో ఉన్న కురువీరుని వాక్యంలో యతిపరమైన ఆర్థం కంటె రతిపరమైన అఆర్థానికే ఆస్వాదసీయత్వం అధికం. శ్రీకృష్ణుని మాటల్లో, డి, విజయవిలాసము -- హృదయోల్లాసవ్యాఖ్య లా ఖీ తాపీ ధర్మారావుగారుా పుట. 152

ఏ14 రస్తోల్దానసము కుహనాయతి వేషభాషల్లో ,పకరణ వళమైన (వ్రకృతార్ణం ఆపద్ధర్యం;అపక్కత మెన పదార్లం పరమార్హం. శళబ్దళ_ క్రిమూలవ్యంజనకూ, శేషకూ ఉన్న ఈ ననన ఇ న! చ = న! స్వభావ విశేషాలను ఏంతో స్వభావసిద్ధంగా కథార్థాలతో (ప్రతీకాత్మక కల్చ సంతో నిపుణంగా సాధించి కృళార్థుండై నాడు చేమకూర చేంకటకవి: ముగ్గురు నాయికలను (పఠీకలుగా గైకొని ఏదో సాహిత్య న్యూత రహ స్యాన్నిగానీ, తత్య్వాన్నిగాని ధ్వనింపజేసే ష్మక్రియ ప్రబంధాలలో పెద్దనగారే (పారంభించారు, దాన్ని యథాళక్రిపబంధకవులు సాధించారు. చేమకూర వేంకటకవి మూడువిధాలైన వ్యంజనాపృ త్తికి (పతీకరైన పాతల చిత్తవృతుల్ని పరమరణీయంగా చిితించటమే కాకుండా, ధ్వనిభేదాలకు (పతీకాత్మక [(వవ్శ శత్రితో రూపకల్పనం చేసి తన (పజ్ఞాప్రాభవాన్ని (ప్రకటించి, తన (ప్రత్యేకత నిలుపుకొన్నాడు. ఠా రసపుష్టిమైం (ఎతిపదమ్మున జొతియు వార్తయున్‌ జమ త్కారము నర్థగౌరవము( గల్ల ననేకళృతుల్‌ (పసన్నగం శీరగతిన్‌ రచించి మహి మించినతో నిత శక్తు లెవ్వర య్యా! రఘునాథభూపరసికాగణికిం జెవిసోంక( జెప్ప(గన్‌ల (1-81)? అనననలానాలగాలా ను ననన నసునుటున భయ నను నసయాయాతపను న ెవనిననొమడునొనుునునపనటుతుకుమిననునా మెదపంలిము...- న నమునేతనుడానన్‌ిమెననమముులా అం పననతెప పవపుతతననన ననన లాలా నమొుమోలలతాయడునిన 7 వినేచన (ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం -_ తెలుగుశాల - పరిశోధన వృత్రిక) మొదటి సంచిక (డిసెంబరు 10768) తో (ప్రచురితముం

అగకగుణశాలి తిక్తూన యజ్వ2 లి ఠా య్‌ ఏభాషాసాహిత్యంలో నైనా మవాకవుల రచనలను వారివారి శైలివిబట్టి సులభంగా గుర్రిచపచ్చు. శైలిలో మవోకవిఉ క్రియందు (పతిబిఐబించే అతని శీలమే [ప్రాణభూత మైన చై తిన్యంలాగా భాసిస్తుంది. “తను గావించిననృష్టి తక్కొా రుల చేతంగాదు నాన్‌” విశిష్టంగా ఉంటుం దని ఎజ్జా _పెగ్గడ తిక్కన కవితను (పశళంసించాడు, తెలుగులో నన్నయలాగా, ఎజ్జయలాగా, ్రీనాథాదు ల్లాగా పద్యం _పయత్నం చేస్తే [నాయవచ్చును గాని, తిక్కనలాగా పోతనలాగా పద్యం (వ్రాయటం సాధ్యంకా దని సాహితీమర్మజ్ఞులు నర్వసాధారణంగా భావించటం (పసిద్ధి, అంపే-తిక్క-న్న పోతన్నల శైలులు అనుకరణ సాధ్యం కొని వన్నమాట ! తిక్కన సోమయాజిరచననుగురించి (వస్తతొాంశం, ఆయన శైలికి ఆ (పత్యేకత ఎలా వచ్చిందని యోచించటం [పకృతం ఆయనతైలి ఆయన వ్య క్రిత్వ మ్ముదతో ఉంటుం దనేమాట నిర్వివాదాంశం, ఆయనవ్య క్త్‌ త్వం ఆయన ఊక్తి న్నాళయించి అభిన్య క్త మౌతుంది. ఆయన కావ్యప్మాతలను రసాభిముఖంగా దిద్దితీరుస్తున్న ప్పుడు, త త్తద్భావోచిత మైన వాక్కి 9౨యావిన్యా సంతో అవి [(పవర్తిల్లుతూ ఉంటాయి; నంభావిస్తూ ఉంటాయి. ఆయాప్యాతల (పవృత్తుల్లో। పలుకుబడుల్లో తిక్కన వాగ్వుత్తి అంతర్జీనంగా _పవహించి వాటి మీద కవికై లీముదను (పసంచింపచేన్తూంటుం దన్నమాట ! ఈ లక్షణం మహా కవులందరికీ సొధారణమైనప్పటికీ తిక్కనశైలిలో ఒకపత్యేకత భాసిస్తున్న దన్నమాట ! దానిని వివేచించటం విమర్శకుల క రవ్య మౌతుంది. రచనకు రూపాన్నిచ్చేది శబ్దం, (పాణచైతన్యాన్ని (వసాదించేడి అర్థం. [ప్రాజవైతన్యంతో కూడుకొన్న రూపమే. శరీరం 1 అందువల్లనే భామహాదుల్లు కవితకు శద్దార్ధాలు రెండూకలివి శరీరమన్నారు. కావ్యశళరీర మైన శబ్దార్థాల్లో శద్దానికి (పామ.ఖ్యం ఉండే రచన చేసేవారు కొందరూ, అర్థానికి పాముఖ్య ముండే రచనను చేసేవారు కొందరూ, ఉభయ్యపాధాన్యం ఉండేటట్లు రచించే వారు కొందరూ కవుల్లో కనపడతారు. కవ్మితయంలో శద్ధార్ణోభయ[పాధాన్య మున్న రచన చేసినవాడు నన్నయ. అర్జ్మ్యపాథధాన్యాన్ని మన్నించినవాడు

216 రసోల్లానము తిక్కన శబ్దమాధుర్యం చేత అర్థాన్ని దీపీింప చేసినవాడు ఎజ్జన, అందువల్ల ముగ్గురితైలులూ మూడువిధా లైనాయి. (ప్రాణవైతన్యంతోపాటు రూపవైభవం కూడా ఊన్న ఆకృతి మాధుర్యాన్ని నన్నయ తెలగుకవితకు (పసాదించాడు- ఆ మార్గాన్ని తరతరాలకవులు తన్మయత్వంతో భజించారు. ఆకృతివైభపం కంటె ఆత్మచై తన్యం అనంతంగా (పకాశించే తేజళ్శరీరాన్ని కవితకు తిక్కన (పసాదించాడు, నన్నయకవిత వివేకానందుడు లాగా రూవకాంకి మనోజ్ఞంగా ఉంటుంది తిక్కనకవిత రామకృష్ణపరమహంనలా భావతేజస్సుందరంగా ఉంటుంది, ఎజ్జన ఆకృతిని అలంకృతం చేస్తాడ; భావంచేత రూపారాధనం చేయిస్తాడు, ఆవోర్యంచేత అలంకృతు డైన రాజకుమారుడులా ఎజ్జయకవిత ఛాసిస్తుంది. ఈముగ్గురిలో తిక్కనకవిత తేజస్వి; భావతపస్వి, అటువంటి కవితను సృష్టించే పతిభావపంతుడు ఏసాహిత్యంలోనై నా ఎప్పుడోకాని పుట్టడు,. | ఆకారం అందంగా ఉంటే అభినయం తక్కువైనా, ఆత్మతేజస్సు అంతగా లేకపోయినా ఆస్వాదనీయంగానే ఉంటుంది, రూపం రాగమోహనంగా లేనప్పుడు అభినయం, ఆత్మతేజస్సూ గౌరవాదరాలకు కల్పించి దానిని అస్వాద యోగ్యం చేస్తాయి, తిక్కన రచన ఈ రెండోక్రోవకు చెందింది. తిక్కన పద్యం నన్నయపద్యంఠలాగా రాగ్యసవంతిలా [పవహించకపోయినా, భావయుక్తంగా భంగిమలను వెలారుస్తుంది, హృద్య మైన నాదమాధుర్యాన్ని అందించక పోయినా, భవ్య మైన థావామృతాన్ని వర్షిస్తుంది, సాగి నడిచే సంవిధానంకన్న ఆగి నడిచే సంయమనాన్ని [పకటిస్తుంది. ఈవైఖరిలో ఉన్నవిశేషం అర్ధగుణ సంయోజనంవల్ద కలిగే రీతివిన్యాస మని సాహితీమర్మజ్ఞులు గుర్తించాలి. ఈ అంకాన్ని కొంత వివరించటం ఈవ్యాస తాత్పర్యం, కావ్యశోభాహేతువులు గుణా లీ, కోభాతళయహేతువులు అలంకారా లనీ వామనాదులు వివేచించారు. గుణవిశిష్ట మైన పదరచన రీతి యని పేర్కొన్నారు. రీతి కవితయొక్క ఫజీతి అద రసాన్ని చేరుకొనే మార్గం, శైలిని అనుశీలించటానికి రీతి [పతిగా తోడుపడుతుంది. రితిలో ప్మాతల వాగ్వ్భత్తి కవివాగ్వృత్తితో అద్వైతసిద్ధిని పొందుళుంది. అంజే కవియే ప్యాతగా మాట్టాడిన ట్హంటుంది. ప్మాతలో కవి ఎంత గూఢంగా దాక్కుంటే కవిత అంత శిల్పసుందరంగా ఉంటుంది. తిక్కన కీశిల్పం బాగా తెలును, తిక్కన ప్యాతల్లో పరకాయ్యసవేశం చేయగలిగిన (పజ్ఞావంతుడు, తిక్కన

అర్థగుణకాలి తిక్కనయజ్య శైలి వ పాాతల్లో (ప్రవేశిస్తే వాటికి [క్రొత్త తెలివి వచ్చినట్లు మనకు కనిపిస్తుంది. ఆ తెలివి ప్యాతలదే అనివిస్తాడు తిక్కన అయినా వాటి (పవృత్తుల్లో (పజ్ఞానంగా తిక్కనమ సహృదయుడు న్మరిస్తుంటాడు ఈ అద్వైతంలోని ఆంతరార్థం అర్థ్ధగుణసంయోజనం 1 కావ్యశరీరం శద్దారాోభయరూప మైతే- ఆ శరీరానికి శోభను గలిగించే గణాలుకూడా శద్దారగుణాలుగా ఉండాలని వామనుడు వింగడించాడు. ఉదాహర ణకు ఒక యువతి ఉన్నది ఆ యువఓశరీరానికి శోభను కలిగించేది యౌవనం. ఇది కావ్యంలోని ళబ్దగుణంలాంటిది, శరీరళోభను కలిగించే యౌవనం యువతికి ఉన్నా ఆమె ముగ్ధ కాకుండా గయ్యాశిగా ఉన్న దనుకోండి. ఆమె ఆస్వాద యోగ్యతను కోల్పోతుంది. లజ్జమొదలై న ముగ్ధాలతణాలు ఆమె శరీరగుణాలు కొవు ఆమెసంస్కా ర౦నుండి పుట్టిన ఆళ్మెగుణాలు, కావ్యానికి అర్థగుణా ల్లాంటి వవి, యువతి లజ్జావతి య్రైనప్పుడే ఉపభోగంలో. జొచిత్యం ఉప జీవిస్తుంది. లేక పోతే రసభంగ హేతు వౌతుంది,. ఈ తార్కాణంవల్ల కావ్యానికి శబ్దగుణా లెంతముఖ్యమో అర్థగుణాలూ అంతక౦టె ముఖ్య మన్న తాత్పర్యం స్పష్ట మౌతున్నది. అయితే, అలంకారళకాస్త్రంలో శబ్బార్ధగుణాల వివేచనం విస్పష్టంగా సాగించి, కవితలోవాటిని వ్య క్రీకరింపజేయటం వల్ల రచనకు కలిగే వై విధ్యాన్నీ, వైలక్షణ్యాన్నీ పరిశీలించి [పపంచించే పర్షిశమ చాలమంది లాక్షణికులు చేయకుండా వదలివేశారు. శద్దారగుణాల్లో నర్వజన సులభంగా సంభావింపబజే శబ్దగుణాలకే (ప్రాచుర్యం కల్పించారు. తిక్కన సోమయాటి శబ్దగుణాలకం టె అర్థ గుణాల సంయోజనం వల్డి రీతిని రూపుకట్టించే కావ్టీక కాశిల్పంలో అందెవేసిన చేయి. శబ్దగుణాలతో రూపుకన్లే రీతి అందమైన ఆకృతితో ఒయ్యారాలు పోతుంది, అర్థగుణాలతో రూపుక ట్రేరీతి స్నిగ్ధమైన శీలంతో జీవనరాగాన్ని ఒలకపోస్తుంది,. శీలధాతు నివ్పన్న మైన కైలీళబ్దం శబ్దగుణాలకంటె, అర్ధగుణాలకే నన్నిహితమైనది, నన్నియ రచనలో శబ్దగుణం రితిని రూపుకట్టి స్తే, తిక్కన రచనలో ఆర్థగుణం రితిని రూపొందిస్తుంది. నన్నయ కవితలో ఫణితి (పవృత్తిని వ్యంజింపకేస్తే తిక్కనకవితలో (పవృత్తి ఫణితిని ఆలంబనంగా (గహించి రసవృత్తిని వ్యంజింప జేస్తుంది, (పప్ఫృత్తి అర్థగుణంచేత (పతీయమాన మౌతుంది. పృాతల ఆకృతుల కంటె (పవృత్తులను స్యతించే మార్గాన్ని తిక్కన ఎక్కువగా అదరిస్తాడు,

218 రసోల్లాసము ఆకృతి (ఫవృత్తి చేత అవస్థాచెతన్యాన్ని భజిస్తుంది. అవస్థలను దీపింపచేసేవి అనుభావ సా _త్రిక భావాలు, అనుభావాదులు రసభావ వ్యంజకాలు, అనుభావా దుల వ్య క్తీకరణం వళ్ల శవ్యకావ్యంలో దృళ్యకావ్య చ్మితణ విస్ఫూర్వ్తి వెల్లి విరుస్తుంది, దానికి భావవ్యంజకాలై న సంభాషణాదులు రసవద్వ్భృత్తిని అను సంధింప జేస్తాయి. దానివల్ల కావ్యానికి రూవరామణీయకత్వంతోపాటు రస జీవిత్యపవృత్తి ఆలవడుశుంది. తిక్కన రచసలో రసాభ్యుదయోల్లాసం రి కష్టే గుణస్తూతం ఇది తిక్కన రచనలోని అర్థగుణ (పాధాన్యాన్ని నిరూపింపబోయేముందు వామనుడు పేర్కొన్న ళబ్బార్థగుణస్వరూవవివేచనాన్ని సూూత్యప్రాయంగా గమనించటం ఆవసరం. గుణం శబ్దగుణం అర్థగుణం

1. ఓజస్సు గాఢ ఐంధత్వం అర్థ పౌఢి ౭, (పసాదం బంధ. థిల్యం అర్థవెమల్యం కిం శ్లేషము మసృృణత్వం ఘటన క, సమత చూర్షాభేదం అవైషమ్యం, [ప కమాఖేదం 5, సమాధి ఆరోహావరోవ్మ్శకమం అర్ధదర్శనం ర, మాధుర్యం పృథక్పదత్వం అర్థవైచి త్యం (ఉ_క్రివైచ్మిత్యం) గా సౌకుమార్యం ఆజరరత్వం అపారుష్యం
2. ఉదారత బంధముయొక్క సభ్య్యప్రసంగంలో ఆ(గామ్యత్వం అవికటత్వుం 9, అర్జవ్య క్రి అర్థవ్య క్షి హేతుత్వం వస్తుస్వభావస్ఫుటత్వం 10, కాంతి బంధాజ్జ్యల్యత్యం _ దిపరసత?౦ ఎట్టి వివరాలకూ పోకుండానే వై శద్ధార్థగుణనిర్వచనాలను ముందుంచుకొని వర్యాలోచించినా సహృదయలోకానికి తిక థానరచనలో అర్థగుణ్యప్రాధాన్యం ఉన్న దన్న విషయం ఊహ కందుతుందిం శబ్దబంధానికి సంబంధించినవి శబ్దగుణాలు, అర్ధ్మ్యపకటనకి సంబంధించినవి అర్థగుణాలు, తిక్క నకు శబ్దబంధంకంటె భాస శబలత ముఖ్యం, కబ్దగుణ్యపధానమైన్మరచన చక్ష్తగా చిక్ట్టగా ఆల్టినపూలదండలా ఉంటుంది. దొనిలోని ఆర్థం సుగంధంలా పరిమళిస్తుంది, అర్థగుణ్యపథాన మైన రచనంలోని ళ్దం పానకంలో చక్కెరలా ఉంటుంది. చక్కెరపలుకులు నీటిలో కరిగి పానకానికి తమగుణాన్ని సమర్పించి తమఅకృతిని కోల్పోతాయి.

అర్థగుణశాలి తిక్కానయబ్వకైలి ర. అలాగే తిక్కనరచనలో శబ్దాలు ఆర్థసమర్పణం చేని తమబంధ (ప్రాముఖ్యాన్ని రసంకోనం త్యాగం చేస్తాయి, తిక్క నరచనలోని శబ్దం పానకంలో రుచిగా పరిణమించే చక్కెరవంటిది. ఒకవిధంగా చూస్తే నన్నయరచనలో రసం చెరకు గడను నమలితే వచ్చే రసంలాంటిది. తిక్కనరచనలో రనం చెరకురసం (శాగితే కలిగే రుచిలాంటిది; శద్దారగుణ్యప్రాధాన్యం గల ఆయా రచనల్లో రసికల హృదయాలు ఈ భేదాన్ని (గహించటం నులభం, తిక్కననరచనలో ళబ్ధగుణసంయోజనంకంటి అర్ధగుణసంసిద్ధి ఎలా రాణిస్తుందో స్థాలీపులాకన్యాయంగా సమీక్షించటం (పసుతం. ఓజోగుణాన్ని బ్దగుణాశితంగా వెలార్చే విధానానికి తిక్కన రచనలో ఈ పద్యం (ప్రసిద్ధోదాహరణ౦. “ దుర్వారోద్య మ బాహువి[కమరసాస్తోక్కసకాపన్ఫుర ద్ధర్వాంధ్యపతివీరనిర్మథనవిద్యాపారగుల్‌ మత్పతుల్‌ గిర్వాణాకృళతు లేవు రిప్టు నిను దోర్టీ లన్‌ వెన న్లిట్టి గం ధర్వుల్‌ మానము (వాణముం గోొనుట తథ్యం బెమ్మెయిం గీచకొం విరా, 2-55, పాండవుల రద విభావ విస్ఫూర్తిని (పకటిం చేసే. (ద్రౌపది వాక్యాల్లో అకృతి నిరూపణ సామర్థ్యం గల శబ్దగుణ మైన ఓజస్సును కూర్చటం జొచిత్యం. అయికే తిక్కన రచనలో విథావాలను భావమూర్తులుగా చి(తించే శిల్పమే అధికం; భౌతికరూపచితణంకం టె భావ్యక్రియారూపచ్చితణ మే విస్తారం పె పద్యంలో రౌదవిభావ (దర్శనం చేసినపద్ధతి కబ్దగుణాశయంగా తిక్కన రచించి చూపించినా ఆయన [పధానంగా భావోచిత వాక్యవిన్యాసంద్వారా హ్మ్‌ తల (వవృత్తులను వ్యంజింపడేసే అర్ధగుణ్మాశితమైన రచనాళ క్తిని పకటించటంలో తన _పజ్ఞాపాభవాన్ని (పసిద్ధంగా పదర్శించాడు, అప్పుడు తిక్కనరచనలో అర్థగుణదీ ప్తి భాసిస్తుంది. ఉదాహరణకు ఫఖీముని ర్నాద్యపవృత్తిని (సకటించే ఈ పద్యం చూడండి

226 ళసోల్పాసము ““అవనీచ(కము పంచలింప(గో దివం బల్గ్లాడ నాశాచయం జవధూతంబుగ గో(తశ్లై లనికరం బాకంపముం బొంద న ధవముల్‌ ఘూర్ణన మొంద [(గోధము గృతార్థత్వ-బు నొండించి చి శ్రవధ్యపొఢి వహించి నూతునకు ర్నొదం జేల్పడం జూ పెదన్‌.

ఠొ[దరసోన్నిషద మైన ఈపద్యంలో నిజానికి తిక్కన శబ్దగుణ్యపధాన మైన సమాసనంఘటనను (ప్రవేశ పెట్టియండవలసింది. కాన్ని గాఢబంధత్వంతో కాక అర్థప్రౌఢితో భీమరౌ(ద్రాన్ని తిక్కన వ్యక్తీకరింబాడు. తిక్కన కిట్టిరచన అత్యంత ప్రీతిపాతం. ఓజస్సును రౌ్యద్రంలో నిబంధించటం రసవదచనా ధర్మం ఆయితే దానిని శజ్జగుణంగా వెలార్భాలన్నా అర్థగుణంగా వెలార్చాలనా అన్నది కవి ఇద్భాధీనం. తిక్కన పైపద్యంలో ఆర్భగుణ మైన ఓజస్సును కూర్చుటంవళ్సి ఫెమడు వాక్యశూరత్వంకంటె కొార్యహర త్వాన్ని (ప్రదర్శించే హ్యైతగా మనకు గోచరిస్తాడు. కబ్దగుణం ప్యాతయొక్క ఆకృతిని (ప్రరర్శి స్తుంది; అర్థగుణం పాత్రయొక్క- (పవృత్తిని వ్యంజింపడేస్తుంది. శబ్దగుణం కంటె అర్థగుణం సాళ్స్విక మైనద్వీ నూకు మైనది, సుందర మైనదీ ఆయి ఆస్వాదమాధుర్యాన్ని పరితకు భావనామయంగా అందిస్తుంది.

(పసాదగుణం శబ్దగుణ మైతే బంధ థిల్యంగా కనపడుతుంది. బంధం శిథిల మైనా ఆర్థవైమల్యం ఉండక పోవచ్చు. అరవై మల్యం ఆర్థగుణమైన ప్రసాద లవణం, నన్నయ ళబ్దగుణ మైన (పసాడాన్ని ఆదరిస్తే తిక్కన అర్థగుణ మైన (పసాదాన్నే ఎక్కువ రమిస్తాడు.

“డక్కెను రాజ్య మంచు నకటాః యిటు దమ్మునిలాగ మీక సీ

వెక్కటి |మింగ(జూచె దది యె ట్రరుగున్‌ విను మీను లోలతన్‌

(గ్రక్కున నామిషంబుచవి గాలము (మింగినచాడ్పు నూవెయి

బ్లుక్కివు(డైన సీ కొడుకు నుల్టము నున్నటులాడ(గూడునే”

ఉద్యోగ, విక్‌ల

ఈ పద్యంలో బంధ శై థిల్యం ఉన్నా దాన్ని మించిన భావనైర్మల్యం ఉంది. (పనన్నంగా చెప్పే పద్ధతికి సంబంధించింది శబ్దగుణ మైన [పసాదం, పద్ధతి న్నాళయించి (వశిపాద్యాంశాన్ని (పవిమలంగా (పతీయమానం చేసే

ఆఅర్థగుణకాలి తెక్షనయజ్వశైతి లల 1 ఓపసన్నతకు సంబంధించింది ఆర్థగుణం- +పలిపాద్యాంశంకంటపె వదరచనాన్ని చూపించి పరవశింప చేసేది ళబ్దగుణమైన (పసాదం. రచనాన్ని ఆలంబనంగా శేసికొని రమణీయభావాధివ్య కీని రమింపచే సేది అర్హగుణమైన [పసాదం. తిక్రన ఉభయగుణ నిర్వహఎ (పౌఢిని ప్రకటించే (పజ్ఞావంతురైనా ఉత్త తోత్తరాలు ఐలీయా అని భావించి _పపయోగించే వదమవివేకిం

శ్ఞేష తిక్కన అర్జగుణ్యపయోగపాండిత్యాన్ని పట్టియిచ్చేగుణం. వద్‌ ఖంధంళోని మసృణత్వమే శబ్దగుణ మైన శ్లేషలక్షణం. బఖహుపదా లున్నప్పటీకీ వకపడంలాగానే భాసించటం శ్లేష. అర్ధగుణమైన శ్రేష అర్ధ్థఘటనకు సంబం భించింది. అనేకభావా లున్నవ్పటికీ అవన్నీ నీరమీరన్యాయంగా కలిని వేరుపరచ టానికి వీలుకాకుండా మెలగుతూ ఉండే ఐక్యఘటనాన్ని సంవడింపజే సేదిగా అది కనపడుతుంది. మచ్చుకు-తిక్కున (పసిద్ధపద్యం-

“పగ యడంగించు కెంతయు కుభం, బది లెస్స; యడంగునే పగం

బగ వగ గొన్న మార్కొానక పల్కక యుండంగ వచ్చున్వే కడుం

దెగ మొద లెత్తిపోవం జగ దీర్చగ వచ్చిన! (గౌర్య మొంద్యునే

మిగతిం దలంచినం బగకు మేళిమి లేమి (ధువంబు గేళవా[”

ఉద్యో. 8-91

శ్రేషలో [కమమూ, కౌటిఖ్యమూ, అనుల్బణత్వమూ ఉపపన్నమై ఉండా లని వామనుడు పేర్ణాన్నాడు. ఈ మూడుఐలకణాలూ ధర్మజుని వాక్యఘటనలో అర్థ గుణసిద్ధిని పొందాయి, తిక్యాన ప్యాతలు ఆలోచిస్తూ మాట్లాడుతున్న

• ట్లుండటం (పసిద్ధి. వారి మాటల పొందికలో ఎంత మన్నిక ఉంటుందో వాక్యాల కూర్పులో అంత ఆర్ధ సంఘటన ఉంటుంది. మాటలను అతకటం శబ్దగుణం; ఊటగా ఊరే భావాలను ఐవావాక్యాలలో (సవహింపజేసినా వక్త ధారను అర్థస్ఫూ_ర్రియందు నంఘబింపచేయడం అర్థగుణం, తిక్కన రచనలో శబ్దగుణమైన శ్లేష అర్థగుణ మైన శ్లేషకు ఊడిగం చేస్తుంది వాక్యవిన్యాసంతో ఏకసూ(తంగా ఉండే ఆలోచన్నాకమం ఒక్షైాక్కుప్పుడు వకతతో కూడిఉన్నా అనుల్బణక్వాన్ని ఆద్యంతమూ సమాదరిస్తుంది. ఇది తిక్కన నంభాషణ శిల్పంలోని ఆయుస్సూతం, మ పద్యంలోని ధర్మజుని వాక్యరచన అర్థగుణమైన శ్హేషకు శీర్ష్యపాయమైన ఉదాహరణం.

928 ళసోల్లానము ఒకపద్యంగాని, ఒకకావ్యంగాని ఏమార్గాన ఆరంభింపబడుతుందో, ఆమార్గాన్ని విడువకుండా చివరిదాకా నిర్వహింపబడటం శబ్దగుణ మెన సమతా లక్షణం. (ప్రారంభింపవిడిన అర్భముయొక్క పద్దతి (పకమంలో భేదం లేకుండా ఉండే అవై షమ్యమే అర్హ్జగుణ మైన సమతాగుణం. అంటే కవిభావాలకు పూర్వో తర విరోధం లేకుండా ఒకదాని కొకటి (కమవికాసానికి తోడ్పడేటట్స చేసి అర్థముయొక్క సుగమత్వాన్ని కల్గించట మని కాత్పర్యం తిక్కన రచనలో అర్ధగుణ మైన సమతకీ శబ్దగుణ మైన సమత ఎప్పుడూ అంగంగానో, పోషకం గానో ఉండటం గమనిస్తాం. ఉదా! “లీల నాముందట నాలేమ వొంసిన జూడ్కి-కి. జుబ్బనచూఅ గాదె; కను విచ్చి నన్ను నాతనుమధ్య నూచిన దనువున కమృత సేచనము గాదె; చిజునవ్వు బెరయ నళ్చెలువ నాతోడ( బ ల్కిన( జెవులకు రసాయనము గాదె; యెలమి నమ్మెలత న న్నెలయింవ దివిరిన నెడ(ద కానందంబు నిక్క గాదె, యానితందిని మక్కువ నన(గి పెనంగి యింపుసౌంపిరివోవ న న్నేలికొనంగం దలచి పొందిన నడి జన్మఫలము గాదె యనుచు వలరాజుబారికి నగ్గ మయ్యె” విరా, 2-86 ఈ పద్యనిర్మాణంలో శబ్దగుణ మైన సమత పాటింపబడినా మూడవచరణంలో స్వల్పవిపర్యయం సూశ్మదృష్టికి గోచరిస్తుంది. ఆయిన్సా అది అంత పట్టింపుకు రాదు. కాన్మి ఇందులో ఆర్థగుణ లక్షణాలైన అవ్నైషమ్యమూ ,(ప[క్రమూభేదమూ సలక్షణంగా నిర్వహింపబడటం విశేషం 'సైరంధధి [కమంగా పొలయుట, చూచుట, పల్కు ట, ఎలయింపదివురుట, ఏలికొనుట అనే అకభావాలవణన కీచకుడు పొందే ఆనుభవ విశేషాన్ని (ప్మ్యకమభంగం లేకుండా సుగమం చేసే సమతను తిక్కన శిల్పసుందరంగా, అన్వయబంధురంగా ఇందులో సాధించాడు తిక్కన దృష్టీ అర్థగుణపుష్టిని కల్గించటంలో వ్యగత వహించినంతగా శోబ్ది గుణసృష్టయందు వ్యామోహాన్ని [ప్రకటించ దని దినివలన స్పన్టమౌతుంది.

అర్థగుణకాలి తిక్క నయజ్వ ౩ లి విలిలి

ఆరోహావరోహ్మక్రమం శబ్దగుణ మైన సమాధిలక్షణం. పద్యంలోని పద రిచనాబంధం [క్రమంగా పాచ్చుళూ తగ్గుతూ, దిగుతూ ఎక్కుతూ (శ్రోతలకు రచనమీద రక్తి కలిగించటమే ఈశబ్దగుణ్యపవయోజనం అర్థగుణ మైన సమాధి వద్యంలోని తాత్సర్యంమీద పరితబుద్ధిని సిమాహితం చేయటానికి తోడుపడు తుంది. తిక్కనరచనలో మిక్కుటంగా కనిపించేగుణాల్లో అర్థదృష్టి గల నమాధిగుణం ఒకటి

“*అవయము వుభై జూదమున యప్పుడ యెంతయు( జిచ్చువెట్టి కా

ల్పినయది నీయుపేకయ వశీకృతచిత్తుండు ధర్మనూతి మె

త్రనిపులి యెల్లవారలు నధర్మము సిపయిః బెట్టునంతకు

న్విన+డును గాన(డుం బిదప నీకును నాకు మరల్పవమృనే”

ఉద్యో వ-14.

లఘ్వుక్షరవిశ్యాస మున్న ఈరచనలో అవరోహం, గుర్వకరవిన్కాస మున్న రచనలో ఆరోహం అధికంగా భాసిస్తాయి. అవరోహంనుండి ఆరోవోన్ని అందుకొన్న కబ్దగుణ మైన సమాధి ఈసంజయునివాక్యాల్లో ఉంది, వక్టవ్యాం కాన్ని [క్రమపరిణామవికానంగానూ, ఆరంభవివరణ్మ్యకమంగానూ చెప్పే [పతి పాదన విధానంలో ఈ శబ్దిగుణం రాణిస్తుంది. ఈ పద్యంలోని రచన రజిని కలిగించినా అది అంతటితో ఆగకుండా (ప్రతిపాద్యాంళంలో సరితమనస్సును అవహిళతంచేసే గుణాన్ని (ప్రధానంగా (_పకటిస్తున్నది. ఆక్షరవిన్యాసంతోకంటె అర్థ్మపతిపాదనంతో చిత్తానికి సమాహితకత్వాన్ని కలిగిస్తున్నది కాబట్టి ఇందులో ఆర్థగుణ మైన సమాధికే అ(గతాంబూల, మందుతున్నది. ధృతరామ్ట9నికి ఆమోదముకాని తాత్పర్యాన్ని సత్యక థనదృక్పథంతో చెప్పిన సంజయుని వాక్యాలలో రచన అవరోవాంనుండి ఆరోహాని కెక్కటం రచనలో ళబ్దగుణ సార్థక్యం. అవై అర్థగుణవ్యకక్తీ తిక్క నవ్య కక్తిత్వం,

థీకృళ్తుడు ధృతరాష్ట్ర్రనితో చెప్పినవాక్యాల్లో దీర్దాకర విన్యాసంతో కూడుకొన్న ఆరోవోన్ని అధికంగా చి్యితించటం తిక్కనశిల్పం. వాటిల్లోకూడా అర్థగుణ మైన సమాదికే శబ్దగుణం పేవలు చేస్తుంది. చూడండి-

లలి రసోల్లాసము “క్రారవపాండవుల్‌ తేజ(గు గ్లైకొని కాంతత6. బొంది యనస్కి మే లారయ నాకు సీకు(! గులమంతకు సీనృపకోటికి నుర్వికిం బోరిత మైన నింతకును బుట్టు మహాపద గావునన్‌ ధరి (త్రీరమణ్యాగగణ్య ః గణుతించి యవళ్యము బొం దొనర్పవే ఉద్యో ౨8-262. “అందు నృకోదరార్డునుల నాహవరంగమునందు మీలువా రెందతా యెన్నుమా యిచట నీగురుభీష్మల. [గేణి సేయువా రెందచొ వారు వీరు నని సీల్గుటకంటె భవదృలంబు లై యందళణు( గూడు టొప్పడె జనాధిప ! కాంతి యొశర్పు మెమ్మెయిన్‌ సచివుడైన సంజయుడు అవరోహంతో ఆరంభించి అర్థసమాధిని కల్ఫించటం, స్వతం్యతు. దైన శ్రీకృష్ణుడు ఆరోహంతో ఆరంభించి బోధించటం తిక్కన సందర్భజుద్ధి నెజిగి శద్దారగుణాలను సార్థకంగా (పయోగించే విధానాన్ని చాటి చెపుతున్నాయి. ఉపదేళానికి అవరోహ[కమం, ఉపన్యాసానికి ఆరోహ్యకమం ఉచితంగా ఉంటా యని తిక్కనతీక్సు ! వృథక్పదత్వం కంటె ఊఉ క్రివై చిత్యం ఉండటం అడ్థగుణ మైన మాధుర్యం. “ఆరాజు మాదెసం గల కారుజఖ్యము కతమునను సుఖంబువ ని ట్లు న్నారము నిను బు తెంచిన గారవమున నాదుమది వికాసము( బౌందెన్‌. ఉద్యోం 1-26 ఇందులో కాకువువల్ల ఏర్పడే అర్థవై చృితియే అగర్జగుణం, కబ్దగుణం ఆర్హగుణంలో మునిగిపోయిం దీవద్యంలో. వివరణ అనవసరం. పదబంధం చెవికి కటువుగా తోపకుండటం శబ్దగుణమైన సౌకుమార్యం. దాన్నే ఆజరరత్వ మంటారు. కరినమైనవిషయాన్ని చెప్పవలసివచ్చినప్పుడు ఆ కాఠిన్యం న్ఫురింపకండా చెప్పటమే అర్ధగుణ మైన సౌక్షమార్యం, సంజయుని వాక్యాల్లో తిక్కన ఈ గుణానికి విశ్వరూపం చూపించాడు. మచ్చుకు-

అర్థగుణళాలి తిక్కానయజ్వక్రైలి వి£ీ5

“*పాల్రీక కౌరవులుదు

శీలత జెడం దలంచిరేని. జెప్పెద రుధిరా

థీలాన్ని ంబునకంటెను

మే లగు భివాన్ని మైన మీ నడవడికిన్‌" - ఉద్యో, 1.829 సంజయుని వలుకులకు ధర్మజు డిచ్చిన కతప[తమే ఇందుకు సాజ్యం,

"ఎదు రున్న రూపు వలుకంగ6

దుది. గటకట( ఐడవు నీవు దుర్ణయమును బె

ట్టిదమును బెండును నగుపలు

కొదవదు నీ నాలుకకు నయోన్నత యెపుడున్‌” ఉద్యో. 1.869, కొరవులవంటి అర్థాలను కునుమ పేశలంగా నయనీతితో అవిష్యరించే నేప్ప తిక్కన సంజయునికీ ధర్మరాజుకూ నేర్చాడు. దూషణలుకూడా సౌకుమార్య మనే ఆర్థగుణం వల్చ వాగ్భూషలుగా మారటం ఆ గుణంలో ఉన్న విశేషం, మహామ.ం(తి తిక్కనవాక్సాకానికి వాడితోపాటు వాల్లభ్యం కూడా నేర్పిన ఆర్ధ గుణం సౌకుమార్యం!

ఏ రచనలో శబ్లాలు నృత్యం చేస్తున్నట్లు వికటత్వాన్ని (వకటిస్తాయో అది శబ్దగుణ మైన ఉదారతాగుణంతో కూడికొని ఉన్నదని చెవ్పాలి, కాని, ,ఉదారతాగుణం అర్జగుణంగా ఆ(గ్రామ్యత్వంలో శోభిస్తుంది. ఉపాలంభనాదుల్లో జౌచిత్యపోషణకు ఉదొరతాగుణం ఉదాత్తపాతలకు ఉపాలంబనంగా ఉంటుంది తిక్కన రసౌచిత్యదృష్టికి ఈ గుణం తిరుమంతంగా భాసిస్తుంది. అర్జునుడు దుర్యోధనుజ్జీ ఉహిలంభించటంలోని ఒక్క- పద్యం మచ్చుతునక.

“క్షత్రియ. డోడునే తగదు కౌరవరాజ యొకండ నేం బృథా

పుతులలోన బిన్న నిను బోరికి, బిల్య(గ మాని నాంగ ని

పుత్తు మ

ద్ధాత్తి. (బసిద్ధి కెక్కి బలదర్పసమ[గుడ వైన నీవు నీ

మిత్తులు. గూడ నిట్లయిన మెత్తురె వత్తురె కొల్వ భూభుజుల్‌?

విరా, 5,208 ఇట్టి పట్టుల్లో శబ్దగుణాన్ని వాడి చమత్కారం కోసం పాటువడే కవులు కోకొల్లలు, తిక్కన శబ్దలాస్యం చేయించడు, అర్థాన్ని (గామ్యదూషితం కాకుండా

226 రసోల్లాసము బౌచిత్యంతో ఉపజీవింపచేస్తాడు. అర్థగ్యణాలకు జౌచిత్యాన్ని నేర్చిన కవిబహ్మ తిక్కన! రుటిత్యర్థ (ప్రతిప త్రిహేశుత్వం శబ్దగుణ మైన అర్జవ్య క్రి లక్షణం. వస్తుస్వభావ సృుటత్వ్యమే అర్థగుణ మైన అర్థవ్యక్రి, తిక్కన కీ అర్థగుణ మంటే -అలవిమాలిశవలపు. ఈ అర్థగుణబలంతో ఎన్నో అనర్హ పద్యరత్నాలను తిక్కన కల్పించాడు, (వసిద్రమెన ఒక్కఉదాహరణం : “సారపుధర్మమున్‌ విమలసతృము( బాపముచేత బొంకుచే బారము౬ బౌందలేక చెడంబాటినడ్డై న యవస్థ దకులె వ్వార లుపేక్ష సేసి రది వారలచే ఓటగుం గాని దత్మని స్తారకమయ్యు సత్యశుభదాయక మయ్యును దైవ ముండెడున్‌”, ఉద్యో 8.278 దీనికి వివరణం (వొాయటం దివాకరునకు దివ్వెచుసటం |! శబ్దంంధానికి జొజ్జ్వల్యాన్ని కూర్చటమే శబ్ద్బగుణమైన కాంతి లక్షణం. తిక్కన దీన్ని పెటించినా దీనికన్న డీ _ప్తరసత్వ మనే అర్జగుణాన్నే తన కవితక్తు (పాణలక్షణంగా పోషించాడు ఉదాహరణకు = “కనుగొని కోపవేగమునం గన్నుల నిప్పులు రాల నంగము బ్లనలఃగ సొం్యద్రఘర్మ సలిలంబులు (గమ్మ నికాంతదంతపీ డనరటదాస్యరంగ వికట[భుకుటీచటుల (పవృత్తన ఈ్తన ఘటన్యాపకారభయదస్క్ఫురణా పరిణద్ధమూర్రి యె” విరా. 2.188 అన్నపద్యంలో ఓజఃకాంతిగుణాలను విభావవిస్ఫూ రర్రికి తిక్కన వాడి చూపిం బాడు, అది ఆయన మార్గానికి ఆంత అనువై౧ది కాదు. శబ్దగుణ్మపధాన మెన ఇటువంటి పద్యం మరోకవి (పయత్నిస్తే [వాయగలడు. కాన్ని తిక్కన ఆ తరు వాత (వాసిన నిసపద్యం అన్యులకు సాధ్యంకానిదిి ఆయన కవితాప్రవృత్రికి పతాకవంటిది. వై “నేలయు నింగియ+ దాశముల్‌గా€ జేనీ యేపున రేంగి వాయించి యాడ, గులపర్వతంబులు గూల్చి యొండొంటితో దాకంగ వీళమైం దన్నియాడ

అర్థ సణకాలి తిక్కనయజ్య శైలి లజ

నేడు సాగరములు నిక్కడక్కుడం బెట్టి

పలుచని రొంపి మై నలందికొనంగ చిక్కులు నాలుగు నొక్కచోటికి. దెచ్చి పిసికి విండలి సేసి విడుచగొనంగ

మిగిలీ [బహ్మాండభాండంబు పగుల్యవేయ

నప్పళించుచు€ (బళయకొలానలమున

గండరించిన రూపంబు కరణి ఫేముం

డతిళయంకరాకారత నతిశయిల్లె, విరా 2,184 స్వరూపాన్ని సాఇాత్కరింపజేసే శబ్దగుణ (ప్రధానమైన రచన పై మొదటి వద్యం స్వభావాన్ని థావనామయం చేసి మనోనేకానికి [పత్యక్షీకరింపజేసి రసభావాభివ్య క్రికి తోడ్పడే ఆర్థగుణ్యపధాన మైనరచన పెసీసపద్యంం రెండింటినీ [వాని ఉభయకవిత్వతదత్త్య విళవోజ్జ్యలు డనిపించుకొన్నాడు తిక్కన, చీప్రరసత్వం తిక్కన కవితాగుణసర్వస్వం-

మూలభారతంలోకి కథ వ్యాసునిదై నా తెలుగులో తీర్చిదిద్దిన పద్యాలూ, అందులోసి గుణాలూ కవ్మితయ (పతిభాజన్యాలే. అందలో శబ్దాన్ని చికిలిపెట్టి శిల్చీకరించి గుణవృద్ధిని సాధించే తార మంతం నన్నయ తెలుగుకవితకు ఉపదే శస్త్ర, తిక్కన అర్థాన్ని ఆవిష్కరించే అనల్పగుణసేద్ధిని బ్రహ్మస్తూతంళా జెలుగు కవితకు [పబోధించాడు, శబ్దగణమార్గం రథాలునడిచే రాజమార్గంలా తెలుగు కవితలో సాగింది, అర్థ్ధగుణమార్గం ఓడలు సాగే జలమాౌర్గంలా మిగిలిపోయింది. రాజమార్గం నలుగురూ నడవటానకీ, వింతలూ వినోదాలూ, సాములూ గరిడిలూ, (వదర్శించటానికీ వీలైన (తోవ. జలమార్గం రసలోకంలో విహరింప నేర్చిన వారు మ్యాతమే నిపుణంగా పయనించటానికి వీల్టైన తోవ. పాదయాత్రతో బాటను తరింపవచ్చు; యానస్యాత ఉంటేనే నీటిని తరింపగలిగేది. శబ్దగుణం రచనకు పాదయాత్ర, అర్ధగుణం కవితకు యానపాత. తెలుగులో. అర్ధగుణ వస్థానానికి కర్టధారి తిక్కన సోమయాజి. ఈ పరిశీలన పరమార్థం ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే.-- “అర్థగుణళాలి తిక్కనయజ్వశైై లి:” *

• తిక్కన తిరునాళ్ళ -- 16వ తిక్కన వర్థంతి సందర్భాన (1980 జులై ) స్మృతి విశేషాంకంలో పచురణార్థం పంపిన వ్యాసం, (25-6-1980)

ప్రబంధ పర మెశ్వరుండు మో “ఉన్నత సంస్క్పృతాది చతురోకక్రి పథంబులం గావ్యక ర్తవై యెన్నికమై. | బబంధపర మేశు( డనంగ నరణ్యపర్వ శే షోన్నయ మంధభాష సుజనోత్సవ మొప్ప(ంగ నిర్వహించి తా నన్నయభట్ట తిక్క కవినాధుల కెక్కిన భ క్రి పెంపునన్‌.” ఎజపోతసూరి ననామధేయుండ్లైన మనుమని - ఎజ్జాపెగ్గడను (పళంసించిన విధ మిది. ఎజ్జ్టయ (పబంధవరమేళ్వరు:,డు. అతనికి పదబంధ రచనా 1ప్రాపీణ్యము సహజపరిణతసిద్ధమై వెలసినది కాన్య[పఐింధళబ్ధములు సంస్కృతమున నమానార్థకములు, కావున (ప్రబంధ రచనాప్రాపీణ్య మనంగా కావ్యరచన్నాప్రావీణ్యమే యగును దళవిధ రూపకము లకు నాటకము ఎట్లు సామాన్యవాచియో ఇతిహాస పురాణకావ్యాది (ప్యకియల కన్నింటికిని కాన్యళబ్దము సామాన్యవాచిగా సాహిత్యమున (ప్రయోగింప(బడినది. అబ్లగుటచే కావ్యరచనా[ప్రావీణ్య మన(గా ఇతిహాసపురాజేక్యాది బహువిధ కావ్య విరచనాసామర్థ్య మనుటకును వీలున్నది. ఎజ్జనయం దట్టి సామర్థ్యము కలదు, కావ్య పబంధశబ్దముళలు సమానార్థకములయ్యును వానియందు. శబ్ద వ్యుత్చ త్రినిబట్టి కొంత భేదము నూహింసవచ్చును. *కవనీయం కావ్యమ్‌' *కవయ తీతి కవిః తన్య కర్మ కావ్యమ్‌' లోకోత్తర వర్జనానిపుణకవికర్మకావ్యమ్‌! మొదలగు లాక్షణికుల నిర్వచనములనుబట్టి కావ్యమునందు కవి లోకోత్తర వర్ణనానై పుణ్యమును (వకటించును. (పకృవ్ణమైన బంధము కలది (వబింధము. ఆ బంధము శద్దార్థములందును, పద్యములందును (పధానముగ కానవచ్చును. వస్ట్య్రలంకారములందును దానిని భావింపవచ్చును. కావ్యము కవివర్థనాళక్తి వలన రక్తికట్టునది. (సబంధము కవి రచనాసామర్థ్యమువలన రూప్పకట్టునది. కావ్యకళారహన్యకోవిదులు కవిత్వమున వస్తుకళను భావకళను రచనాకళను గుర్రించియండిరి. ఇతివిసాదులయందు వస్తుకళకు పాధాన్యము కలదు, కావ్యమున అది ఒక్కటి దాలదు. “నషి కవే రితివృత్తమ్మాతనిర్వాహేణ

[వబంధ పరమేశ్వరుడు లల0 ఆత్మ పదలాభః ఇతిహాసాదేవ తల్సిస్ధేఃి. అని ధ్వన్యాలోకక్నర్త నిర్జేశించుట (పసిద్ధమే. లోకో త్తరవర్ణ నానిపుణుండైన కవి కావ్యమున భావకళకు (ప్రాధా న్యము కలళ్ళించిను. నన్నయతిక్కునాదులు ఇతిహాసము నాం(భమున ననువ చివిమచు దానియందు భావకళకు [ప్రాచుర్యమును కల్పించిరి. దానివలన వారిరవనకు కాన్య గౌరవ మబ్బినది. రచళాకళలో భావమును వెలువరించు పద్ధతికి (పాధాన్యముండును, ఆ పద్ధతి కవి (ఫయోగించు వదముల పైనను, వాక్యములవైనను, ఆ రెండింటిని లోంగొనిన శై లిపైనను, దానికి నెలవైన చంద:శిల్పమువైనను ఆధారపడియుండును-. భావకళయందు శద్దార్థములు రమణీయములై న భావములను సమర్పించుచు స్వీయవ్య క్రితంమును మరుగు పరుచుకొనుచుండును. రచనాకళయందు. ళద్ధార్థముల నంవిధానమున భావ [పకటనోచితమైన యొక కవితాశైలి రూపుకట్టును. పరిత ఈ కళయందు భావమునం దెంతి రమించునో రచనముశం దంత రక్రిని పొందగలుగును ఈ రచనాకళో శద్దార పధానమైనది. ఇందు థాన్మపకటనమున ళబ్దముకంచె ఆర్థమునకు (ప్రాధాన్యము కల్పించువిధ మొకటియి. ఆర్థముకంటె శబ్ధము నకు (పాధాన్యము కల్పించు విదము మజియొకటియు కానబడుచున్నది. నన్నయ తిక్కనాదులలో మొదటి విధమునకు చెందిన రచనాకళకును కొంత స్థానము కలదు నన్నయఠట్ట తిక్కకవినాథులపైంగల భక్తి వెంప్పున ఆరణ్య పర్వ శేషమును పూరించుటయేకాక వారు చూపిన [తోవన కవితను వెలయిం చిన ఎజ్జా(పెగ్దడ తన కవిత్వమున నట్టి కళకు విశిష్టస్ట్థానము కిల్పించెను, రచనాకళలోని రెండవవిధమునకు తన కవితలో (ప్రాధాన్యము కల్పించిన వాండు నాచనసోము:డు. నన్నయతిక్కానలకంటె ఎజ్జాపెగ్గడ రచనాకళలో ఒక ఆడుగు ముందుకు వేసెను. అందువలన అతడు [ప్రబంధ పర మేళ్వురు( డయ్యెను. నాచనసోముని రచనాకళ అతనికి నవీనగుణననాధుండను బిరుద మును తెబ్చిపెట్టినది. వస్తురచనాకళలకంచె భావకళయే ఉత్తమమైనది. రచనాకళలోని రెండు విధములలో మొదటిది _శేస్టమైనది, భావకళ నన్నయలో” కంటె తిక్కనలో పరాకాష్టనందినది, ఎట్టవ ఆర్థ్మపధాన రచనకు తిక్కనలో వీజములు కణవుం అట్టి బీజములకు నీరుపోసి నారుగా మొలిపీంచినవాడు ఎజ్జా టపెగ్గడం ఇట్టిఅర్ధ్మసధానమైన కవితాకళను ఎజ్జన చళురోక్తులతో సాథింఛెనని పే పద్యము చెప్పుచున్నది. '“చతతే కాంకతే [పయోజన మితి చతురఃకి అని

200 రసోల్లాసము గురుబాలపబోధిక, అనగ్యా మద్ధిన్షమైన యొక [పయోజనమునకు సాధన భూతు(డ్రైనవాళడు చతురుండు, అట్టి లక్షణము కలిగినది చతరవాక్కుం లబ్ద వాక్కుచేత కవి సాధించునది రనము. “స్వ హి రసో యథాతథం కవిధిః అని నన్నయగారి నిహపణము. రనశిద్ధిని కాంక్షించి తత్సారకముగా శబ్దమును (పయోగించుట చాళుర్యము. అది (పతివావుతుండై 5 కవియొక్క ఉదక్తి వైచిికి న్మాళయించి యండుకు, ఎజ్జిన కట్టి ఉక్తి వె్నితీ కలదు. దీఇనే ్రీనాధుండు “పరిఢవింతు [పబంధపర మేళ్వరునిరేవ నూ _కీవెద్యితి నాక్కొక్కు మాటు" అనియు, దక్కన్‌ ఈ [త్రయిందాం [బిబంధపరమేశ్వరుండై విరచించె, శద్దివై చితి నరణ్యషర్వమున శేషము అనియు క్రీ _రించిరి. నన్నెచోడుడు తన కమారసంభవ కావ్యమున సూక్తులు (1-85, 86) సదుక్తులు (1-89), చతురోక్తులు[[_39, ఆని ఉీక్తులకు మ్రూడుతెజంగులుగొ( బేర్కొనెను,. సూక్తులన నన్న మామల యందువలశే స్పభాషితాదులనియ, సదుక్తులన నిర్ధషములైన శబ్దము అనియు, చతురో కలన కవ్విఫొఢోక్తులనియు నాయా శబ్దములు [పయోగించిన సందర్భములనుబట్టి యూహింపలీలగుచున్నదిం నన్నె బోడు(డు సూక్తుంకంటె చతురోక్తురే కావ్యపౌభాగ్యహేత్రవులని నమ్మిన వాడు. కం॥ చళురోక్షుల నుతపదబహ్య గతుల నలంకారభావ కాంత్ర రసారో నిం గృతి నతిరసిక్షుల్స ప్ల న నకి గతి నెజి(గింపకలద్ర సౌధాశ్యమునన్‌. (కుమా. 1-89) అని పేర్కొనుటడ్యో అందులక్షుం దార్కాణము. చతురో _క్రిమయకవిత్వ్తమున నుతపదబహుగతుల్సును ఆలింకౌర భావకాంతియ రసార్ధోన్నతియ గలుగునని నన్నెచోడుని వాక్యమువలన (గహింపందగును ఎజ్జయకవితలోని ఉన్నత సంస్కృృతాది చతురో క్రి పదములం డిట్టి లక్షణములు కానవచ్చుననుటలో విపతివత్రి లేదు, థీనోరి నరనీంహకాన్తి గార ఎజ్జయకవితాపాకమును వివేచించుచు పేర్కొనిన ఆంళము లిచ్చట నస్మరణీయముత్నా

[ప్రబంధ వరమేశ్వరుండు ల్‌91

• శ్రమపాకంబున గెంపుతోడి నలుపషెక్కన్‌ మీక్కుటంబైన గం

ధము దిక్కుల్‌ సురభీకరింస రనమంకర్గామియయ్యున్‌ వెలిం

గమియం గాఖుయ నున్న బాడ్చున విలోక్మపీతి. గావింప హృ

ద్యముళైయున్నవి చూచితే ఫలములీ కాళ్ళదుమ(శేణులన్‌ ఈవిధముగా ధేనుకాసురుని తాశవనములోని ఫలములను బలరామునికి శ్రీకృష్ణుడు చూపుచు పలికినాడు. ముట్టినంతనే (సవించిపోవు (ద్రాఖవలముల రనముకాదు. అకికష్టసాధ్యమగు నారికేళరసమునుగాదు ఎజ్జయ కభిమానమైనది! ఆంతర్గామియై చిక్కనిరస ముండుటే కాక అది వెలింగమియంగారుచున్నట్టుండి న్మేతపర్వము జేయచు ఉచితమగు పొకముచే దట్టమగు సుగంధము డిక్కులు నీండిపోవునట్లు చేయగల తాళఫలరనహాక మతని కభిమానప్నాతమైనది

ఆతడు తన కావ్యములలో స్తోత్రము చేసినది సంస్కృృతకవులలో వ్యాస బాల్మీకులను తెలుగువారిలో నన్నయ తిక్కనలను మ్యాతమే. ఎజ్జ్టయకు నూవ్మ విషయములలో గూడజౌచిత్య విచార మెక్కు వ, ఏ కావ్యములో ఎవరిని ముందు న్మరింపవలెనో కూడ ఆతడు విచారించియే చేసెను. ఈ నలువురి స్మరణచే ఆతని కెట్టి కవిత్వ మభిమానమో కూడ నూచించినాడు ఆం్యఢమవాకవులను మహార్షులగు వ్యాస వాల్మీకులతో పోల్చుట సాహసము కాని కవితామార్గములలో నన్నయకు వాల్మీకి ఫక్కియు తిక్కనకు వ్యాస ఫక్కియు నిష్టములనుటకు అభ్యంతరముండదు. అంతర్జామిరన మొకరికిని వెలింగమియంగారు రసమొకరి కిని కాన్యరచనటో ఆభిమతములు, ఈ రెండు మార్గముల రనయోగము సాధిం చుట ఎజ్జయ ఆదర్శమా 21”. జాననియే కాస్త్రీగారి యభ్యిపాయము. వస్తుకశ యంచు అంళర్గామియైన రసమును భావకళయందు వెలింగమియంగారు రసమును ఒప్పుట సహజము. ఈ రెండింటికి సంగమ ్మేతము ఎట్టియకవిత యన్నచో అర్థ(ప్రధానమైన వాక్సాతుర్యమును వస్తుభావము లమనరించు కవితాకళ కావలెను. అట్టి కవితకు కావలనీన వాళ్ళొకమునే కాస్త్రగోరు నిరూవించినది.

శబ్దవైచ్చితి యనగా అక్షర రమ్యత్క నూకి వైచ్యితి యనంగా ఆర్థగత మైన (పొధత యని డా॥ పాటిబండ మాధవళర్మగారి నిష.ర్షం అలంకార

1. ఎట్జ్టయకవిత (బ్యా) సారస్వత వ్యాసములు (ప్రథమ సంపుటము (ఆం.

[వు సా, అ (పచురణ-సంపా, డా జీ, వి, సుబహ్మణ్యం) పుట, 71.

282 రసో లా సము సుందరములు రసభావాది వ్యంజకమలైన యెజ్జన వర్ణనలయందీ రెండు లతణ ములను వారు దర్శించిరి. అలంకార భావకాంతి కవి (పొఢోక్తు లనదగు చతురో క్తులు సాధించు కవితాగుణము, ఎజ్జినకు ళద్దాలంకారములకై కంటె అర్థాలంకార ములమై మక్కువ ఎక్కువ. ఎజ్జన ఉపమాలంకార (పయోగ ఉపౌఢతను సమీ కంచుచు డా॥ మాధవళర్మగారు ఆర్థీ (శ్రాతీ భేదములచే నాొప్పారు పూర్ణోపమ లలో ఎజ్జిన అర్థ ఉపమలను వాడుననియు అవి చమత్కారము అనియు వేర్కొనుచు ఈ కింది పద్యమును ఉదాహరించి చూపిరి. “ఆని తలంచుచు నల్పన యక్క మారు జేర(టోయిన నాతడు సితసరోజు రేఖ దలకొన(గా నెలరించెం గన్ను లవధరించెను నను లోచనాంచలముల న్యేతవికాసము సరోజవికాసమువలె నున్నదని చెప్పు ఉక్తివైచ్యితి యిది. ఈ ఉక్తివైచ్చితి న్మేతోస్మీలనానుభావ వర్ణనమను చమత్కారము చేయుచున్నదిః దీనివలన ఎజ్జన శబ్దాలంకారములలో అర్థాలంకారములను ఆందును ,పొఢో క్తి శిల్పములను వళశించు (వృత్తి కలవాండని స్పష్టమగుచున్నది. రామలక్ష్మణులు పంపా సరోవరమను సమీపించిరి, అస్పట్టును వర్ణించు ఎఅన వద్యము-ా సీ, కమనీయ కమలినీ కష్లారదళ కేస రాన్విత జలముల నర్జ్యవిధియః దరళతరంగ హస్తముల బాద్గంబు ను న్మదచ[క సారస మధుపహంస రుతులః 1బియోక్తులు రుచిరవాసీర ని వేళనచ్భాయల విశ్రమంబు మంద సంచారిత మారుతంబుల నురు తాపనోదనమును దగిలి యెపుడు ఆ. వె, నాచరించుచును సమంచితాతిథిజన 'సేవనమున దనడు జీవనంబు ఫలము నొంద నొప్పు పంపాసరోవరం బదుర! గాంచి రన్నరేంద్రసుతులు, (ఆరణ్య 6.804)

(వబంధ పరమేశ్వరుండు 288

మజియొకకవి యైనచో నీ వద్యమున సమస్త వస్తువిషయ సొవయవ రూపకమునే నిబంధించియుండెడివాడు. ఎజ్జియ దానిని ఏకదేళ వివర్త్హిరూప కము చేయటయే ఉక్రివైచ్యితి. పంపానరోవరమునందు. అతిథి సేవానురక్త యైన వనితాస్వభావము ఆరోపితమగుట వ్యంగ్యము. వరితకు దానివలన చమ త్కారము కలుగుటయేకాక అట్టి వనితగా సీతాస్వరూపము ఆతని భావవీధి యందు. నీలుచును, పూర్వకథార్థ భావనము వలన కథలో రసార్ధొన్నతి రొర్చడును. వెనువెంటనే కథలో రాముడు సీతను స్మరించి దుఃఖవివకం డయ్యెడి ఘట్టము వచ్చును. కవి అలంకారో క్రి వైచ్మితి చర్యణమువలన సజాతీయ భావావిష్టమైన సహృదయుని చిత్తవృత్తి నాయక చిత్తవృ త్తితో నవానుభూతి నందుటకు సొముఖ్య మేర్పడుచున్నది. చతుర వాక్కునకు కావ్యమున ఫల మిట్టిదియే

ఎజపోత నూరి ఎజ్జన కవితలోని మధురోక్తి గుంభనమును గూడ పేర్కొనెను. (నృపు అవ వ1) వారివంళమున ఎజ్జిన - వైశంపాయనుడు “ఉదా తతరహృద్యో కిన్‌” వినిపించిన ఆ పురాణమును ఉగ(శ్రవసు(డు శౌనకాది మునులకు చెప్పెినన పేర్కొనెను (హరి.పూ. 1-51), ఆ మధురోక్రియే ఈ హృదోో క్తి. చతురవచో విభవమ.తో పాటు మధుర వనచస్సు కూడ ఎల్జిన కవితాపరిపాకమున కబ్చిన విశిష్టగుణము “పృథక్పదత్వం మూధురొబ్మిని వామనుడు

మూర్ధివర్గాంత్యగాః స్పర్శా ఆటవర్గారణోలఘూ

అవృత్తి రృధ్యవృత్రిర్వా మాధుర్యే రచనా తథా. అని మమ్మటుదు. మధురాక్షర విన్యస్తమైన ఇట్టి రచనము ఆసమాసమును మధ్యమ సమాసమునై యుండుట సాధారణము, ఎజ్జయ కవితకు మాధు ఠ్యము సహజలక్షణము. విథావానుభావ వర్జనలచే వస్తువును భావసుందర మొనర్చుపట్ట ఎజ్జున మధురోక్తులు ఆతని కవితకు రసార్థోన్నతిని గలిగించును.

సీ॥ పొలుపారంగా జోరగిలి పాన్పు నాల్గమూ లలకును వచ్చును మెల(గి మెలగగి లలి గపోలంబులు గిలిగిలింతలు వుచ్చి నవ్వింప6 గలకల నవ్వి నవ్వి

286 రసోల్లాసము ముద్దులు డొలణశాడ మోశాల!గేలను దగవుచు నెందును దారి తారి నిలుచుండంబెట్టి యంగుశు లూంత నూపంగా బీతి దప్పడుగులు వెట్టివెట్టి తే॥; యన్నః గంటి దర్యడిని గంటి నయ్యంలంటి నిందురావయ్య విందుల వింద వనచు నర్థిం దన( బిలువంగ నడయాడి యాడి యుల్లిసిల్లై గృష్టుడు శై శవోత్సవపముల, (హరి,పూ. క5-198) ఇందు వష్తువునందును వర్ణనమునందును చెప్పు విధము నందును పదసంవిధానమునందును మాదుర్య ముట్టిపడుచున్నది. వస్తు విసృృతి యందు విభావ విస్సూర్రియు దానివలన రసభావవ్య క్రీయు కలుగుచున్నది. పద్యము చదివినంతనే బాలకృష్ణుని మధురమూర్తితోపాటు కవియొక్క. మధురోక్రియ మసస్పులలో నిలుదుచున్నది ఇన్లే ఎబ్టిన కొన్ని తావులంచు అచేతనములందు చేతనత్వారోపము చేసి వస్తువునందును వర్జనమ. సందను ఉక్తులయందును సవాజ సుందరముగా మాధుర్యమును సంతరించును, సీ; అంచబోదలు మోదమారంగ' జేక్కి్లు గొట్టుచు నెలచూఈకొనలు నలుప నలి బాలికలు ముదం బెలరార బింవిళ్లు గూయచు మధువులు (గోలి సోల జక్కువదో లకజపు వేడుకల దిమ్మ దివుపన నకరవుల్‌ దిగిచికొనం మదియానిలు€డు గర్వ మలరంగ గణువులు వాలుచు నెత్తావి చూజలాడ(6 గీ? బసిండిగద్దియ యౌ దుద్దుపై గరంబు (వీతి నెలకొన సిరి పేరు బెంప్పుం బఐడయః గామినులచూడి్కి. రేకలకాంతి వడసి దర్నమున( [గాల నొప్పారి దమ్మివిరులు, (నృంపుః ల-6/)

(వబంధ పరమేశ్వరుడు 29ఫ నృసింహపురాణమునందలి వసంతవర్ణ్దనమున తమ్మిపూవుల విలానమును ఎజ్జిన వర్డించిన వద్య మిది. ఇందు “ఆఅంచబోదలు” “అలి బాలికలు" “జక్కవల జంటేీమలయానిలు/డు ఆను నమాసములందలి రూవకము అరము నలంకరించు చున్నది. “చెక్కిళ్లు” “మధువులు” “వేడుకలు” “సిరి పేరు మొదలగు పదములు చతురో క్రి వైచ్మిత్యమును సాధించుచున్నవి. రచనయందలి మాధుర్యము రన వృత్తిని రీతిని స్రోషించుచున్నచి ఇట్టి పద్యములు ఎజఖ్జ్టున రచనలో కోకొల్లలు హృద్యత ఎజ్జిన కవితకు మారుపేరు, దీర్డ్‌ సంన్కృతసమాసరచన చేయువట్ల కూడ ఎజ్జిన హృద్యాతను రంగ రించి వద్యము లల్లు మండునుః ఉదాహరణము-ా శ్రీ స్తనకుంకుమదవ నిషిక్త భుజాంతరభాగ విన్ఫుర త్కొస్తుభరత్న నూత్నరుచి గర్వితనాఖిసరోజు సౌరభ (వస్తుత మత్తళృంగ రవరాగరసోల్బణ భోగి లోగత ల్పాస్తరణుం దలంచు సుకృకాత్ము లపాస్త్ర నమస్త కల్మషుల్‌. (న్ఫం పు £87)

• ఉద్వాత్తవిఖావ వర్ణనమునందుగాని ఎజ్జన ఉన్నత సంస్కృతపదగుంభన మును (పదర్శింవడు. మూడుచరణములలో నిట్లొక నమానమును నడుపు గడునుదనము అతని [పవృ్తికి థిన్నము సంస్థ ఎకాం[ధ్రోక్తులను నిబిడబంధము గాని నిస్తులు మధుర వాక్సాకమున వరిమళింపజేయుట అతని స్వభావము, అలం కృతములైన వర్ణనములం దతనివాక్కు ఇట్టి వైభవమును వెలార్పుచుండునుం సీ॥ జీరాబ్ధితరంగల శీరణిం గూడిన ఫేనసంవాతి చిక్క-ంబేరె నొక్కొ రాకాసుధాకర్యవథఖలు (పోవిడి (బవ్మా వెరవున గట్టి గావించె నొక్కా హరి పురాంతకుతోడి పురుడున రజత్నాది శనగాంగ నిది సృజియించె నొక్కా చనుజారి పాన్స్నయ్యు. దనియక వెండియు నురగేర్యదు డీ మ్పూర్తి నాందెనొక్కొ

2986 రసోల్లాసము గీ యుచరమున ముత్తియంబులొయ్యొయ్య మూగి తెట్టవలు పేరి 'పెనమిజ్జు గద్టైనాక్కా యనల€ జందన కుందేందువోర రుచిర దీప్తి వితతులు నచట సంధిల్లు దీవి. (నృ పు, 1-60) ఎజ్జ్టిన గాఢముగా భావించి వర్చించు సమయములందు ఆర్థము కంటె శబ్దము మించునట్టుగా రచనము చేయడు, ఎడనెడ ఆతడు శద్దాలంకార ములు వాడినను ఆవి సహజ వ్యాకవాహమున తురంగలించిన శబ్బతరంగములే. అతని శైలిలో అర్ధమునకు శబ్దమువలన దీప్తీ కలుగుచుండును. అర్భసమర్థకములైన మధుర ళబ్దముల కూర్చు అతని శైలికి ఒక వ్యక్తిత్వము కల్పించి కవితలో ఎజ్జవనను (పత్యీకరింప చేయుచుండును. ఉదాహరణము--- ఆలస విలాస లాలస రసాన్వితలై న నితంబినీజనుల్‌ వలసిన భూరి విస్ఫురిత వస్తుసమగములైన [గామముల్‌ వలసిన నుల్లసన్మణి సువర్జవిభూషణ గోధనావకుల్‌ వలసినం గోరు మిచ్చెద (ధువంబుగ నావుడు నారిండిట్లనున్‌. (అరణ్య ?-860) ఎజ్జన నన్నయ ధారను, తిక్కన పదముల విఆుపును సాధించి తనదైన కూర్చుతో కవిత్వమున నాక న్యక్రిత్వము సౌధించెను ఆ కూర్చులోని నేర్పు అతనిని [పబంధ పరమేశ్వరుని చేసినది. ఆంధసాహపిత్యమున నన్నయలో కథాకథనరూ పమైన కావ్యకళ అంకు రించినది, తిక్కనలో విభావానుభాన వర్ణనాత్మకమైన రసభావవి స్పృతి చిగురు తొడిగినది, వర్ణనానిపుణమైన కావ్యరచనాస్పృహ తిక్కన పెట్టిన భిక్షు. నిర్వ చనోత్తర రామాయణమున నతడు (పపంచించిన కావ్యకళ మహాభారతరచన మున కథ న్మాళయించి విశ్వరూపము (పదర్శించినది. అతడు కవిత్వమున దారామభురమైన శైలి కంటె మనోభావ్యపకటన కనువెన వాక్యవిన్యాసమునకు తావు కల్పించు పద్యగతిని సాధించెను. భావతీవన్య క్రికి వర్ణనలను వెచ్చించెను, ఎట్టియ తిక్కన కల్పించిన కాన్యకళకు మరికొంత రూపకల్పనము చేయటకు యత్నించినాడు. అరణ్యపర్వ శేషమునందును హరివనంళమునందును అతని కావ్య కళ నన్నయ తిక్షనలు చూపిన మార్గముననుసరించి నడచినది. ఆతని రామాయ అము మనకు దొరకలేదు, అతని నృసింహ పురాణము స్వ్యతంత కావ్యమువలె

(సబంథ పర మేళ్వరుండు ర్సిర్రిగా రూపొందినది అందాతడు తాను భావించిన కావ్యకళాస్వరూసమును (ప్రదర్శించు టకు మంచి అవకాశము లభించినది. “స్ఫృురదరుణాంశుకాగరుచి యన్నచో అత నికి మక్టువ ఎక్టువ. ఏదో ఒక [కొళ్ళదైన ఆరుణోదయము కవితా జగత్తున కందింపనలెనున్ని అతని ఆకాంక్ష నృపంహపుంాణోదయమున సార్థక మైనది.

నృసింహపురాణము అహోఐల తీగ్ధమాహాత్మ్యమయ్యును స్వయంసమ్యగ మైన వన్తువు కలిగినది. దీనిని ఎల్జి3 పుఠరాణమువలెగాక (పబంధమువలె తీర్చి దిద్దెను. వర్ణనలకు (పాధాన్యము కల్పించెను మూడు నాలుగు తక్కువగా అప్టాదళవర్జన లాత డందు నిర్వహించెను. అవి భావనామయముళై పరమ రమణీయమలుగా నున్నవి అనల్పముల్లైన కొన్ని పద్యశిల్బముల నతండు సృష్టించి నృసింహపురాణమున (పదర్శించెను,

స్టూలముగా నిట్టు. చెప్పినచో గతని వ్రత్యేకత తెలియదు. లోతునకు వెళ్ళి ఆతని ఆకయమును భావింపఎలెను._ తెలుంగు కవి కావ్యరచగము చేవట్లి నపుడు కథార్థ వర్ణనములందు మూలము న్యాశయించుట కంటె స్యతంత కల్పనములవై నాదారపడవలెను. కొవ్యనున కవి లోక వ్యుత్పత్తిని భావనా పటిమను [పదర్శించు సందర్భములను సృష్టించుకొని స్వియపతిభా 1పాభవము అను వెలార్భు వర్జనాదులను విరివిగా చొప్పింపవలెను= తెలుగునప ద్యరచనమున వింతవింత నయగారములను (పదిర్మించు కూర్చ్పులతో నూత్న శిల్పములు వెలయింపవలిను, అనగా కావ్యమున (పసిద్ధ్‌ వస్తువు నిర్వహింపండినను కవి వశిథకు ఆలవాలమైన 8 ల్పితాంశములుగోొని విర్ణనాంశములుగాని విస్తారముగా నుండవలెను, దానిని చెప్పుటలో కాని అవిష్కరించుటలోకాని కవి తనదైన యొక శైలిని స్థావించుకొనుచునే పూర్వ్యపసిద్ధాంధ్ర మవోకవుల విశిష్ట మార్గము ననునరింపవలిను- ఇల్లీ ఉదోత్తాశయములను ఎజ్జన నృసింహపురాజ కావ్య ఠరచనమున ఖావికవులు (గ్రవహాంచునట్లు (పపంచించెనుం ఆపూర్వవర్దనా నైపుణ్య ముతో గూడిన కావ్య శైలికిని, సంస్కృృళాంరపద విశిష్ణములైన చతురమధురో క్తు లతో కూడిన [(పబంధవద కళయ్యకును ఎజ్జన ఒక విశిష్ట వ్య క్రిత్వమును సాధించుటకు యత్నించి కృతకృత్యు:ండయ్యెను*

అబ్బుర మేమనగా పదునాజవ శతాద్దిమున (పబంధ నిర్మాణము కొవించి ఆఅం1[ధకవిళా విలామహు(డని (పసిద్ది కాంచిన అల్బసాని పెద్దనయు ఎజ్జినవలె “చతురవచోనిధి", “శిరీష కుసుమ పేళల సుధామయోక్తులకు” కాణాచి, ఎట్టన

298 రసోల్గ్లాసము కవితలో కపిపొఢో క్రి రూపమున కానవచ్చిన చతురో క్తులే (ప్రబంధ కవితా జగత్తులో స్వతం్యతప్రతిప్తిని గడించి సర్వత లాస్యమొనర్చినవి పెద్దనాదు లలో ఆ ఉ క్రివైభవమే ఆలంకార గౌరవము పొంది వ[కో_క్షి, అతిశయోక్తి, సహో క్తి, వినోజక్రి, సమాసోక్తి, స్వభావోక్తి వాజోకి. మొదలగు థభంగ్యంత రములను బౌంది గడుసుదనమును సంతరించుకొనినది. ఎబ్బయనాటికి అతని చతురో క్రియే ఆం్యధపబంధ భానూదయమునకు “స్పురదరుణాంశురాగరుచి. ఎజ్జన నందువలననే _పబంధపరమేశ్వరుడని మన మిప్పటికిని గౌరవించునది. * వెలలనానతటనాతో నష లాలవ లలు నిలు ేకులాడాకానేనాాల నరాల నాల మెనాలాతలి కనును కుడుముతతతు న పనులనే మానా నాలా సూననన 4 సాహితీ మంజూష - (సారస్వత వ్యాన సంపుటి) లో పకటితము 1078 కళ్ళాసవంతి (వచురణ. సంపా, డా, కులశేఖరరావు,

ఆంధ్ర మహాభాగవతము - రసానుభూతి

“నల్లనివాడు, పద్మనయనంబులవాండు, కృపారనంబు వై(

జల్లెడువా(డు, మౌళిపరిసిర్పితఫింఛమువా:డు, నవ్వు రా

జిల్లైడుమోమువా( డొకండు చెల్చలమానధనంబు( దోచె నో

మల్లియలార | మీపొదలమాటున లేడుగదమ్మ చెప్పరే 1 ఈ పద్యం విని పరవశించే తెలుగువారికి భక్తిరసం కాదంటే లక్షణళాస్త్రంమీద గౌరవముంటుం దని నే నముకోను. భికి మారుపేరుగా పోతనభాగవతాన్ని చెప్పుకుంటారు తెలుగువారు. పండితపరిషత్తులు మ్యాతం మధుసూదనసరస్వతి రచించిన భగవద్భ క్రిరసాయనంమీద సిద్ధాంతరాద్ధాంకాలు చేసికొని అనుభూతిని పాండిత్యవిభూతితో కలివి నెన్నుదుట దిద్దుకుంటాయి. చర్చల కతీతమైన లక్ష్య లక్షణ[గంథం భ క్రిరసాయనమైన భాగవతం ః

భక్తి అనేది కావ్యథాషలో రసనామ మైనా మౌలికంగా అది భగవల్లగ్న మైన చిత్తపరిపాకం. అకలి అవుతున్న పసిపాప అమ్మ పాలకోసం అలమటించి నట్టుగానే మానవుని అంతరాత్మ అఖండచిన్మ యానందంకోసం ఆరాటపడుతుంది. తియ్యనిపాలక్షై తల్లిపాలిండ్రకోసం తడివే పసికూనలాగానే అంతరాత్మ ఆ అనిర్వచనీయానందానుళూతికో సం అన్వేషణ [ప్రారంభిస్తుంది ఆ అన్వేషణ లోనే అంతరాత్మ ఎంతో ఎదుగుతుంది యౌవనం పరిపాకానికి [పతీక యౌవ నంఠలో ఉన్నయువతి మనోహరున మధురానురాగంకోసం ఎలా రతిభావాన్న్ని భటిస్తుందో , అన్వేషణలో ఆర్వయైన ఆంతరాత్మ అలా ఆపరంజ్యోతి పరిష్వంగ ౦ కోసం పారవళరంతో పలవరిస్తుంది. ఆలా భగవ దతితో పారవశ్యాన్ని చెందే పరిణత మెన చిత్తపరీపాకమే భక్షి రతిచ్చాయ ఊండటంచేత పైకి ఆది శృంగారంగా కనపడుతుంది. కొని, ఆది లోక ౦లో (ప్రేయసీ వియులముధ్య కన పడే లౌకికమైన రతి కాదు, కొవ్యాలలో కనపడే అలౌకికమైన రతీ కాదు, జీవాత్మపరమాత్మల అద్నై ్యతస్థితికోసం ఆంతరమైన చై త్యం అఖభిలకింవే అవ్య క్రీ మైన ఆధ్యాత్మికరతి అది పరిపూర్ణం, అఖండ ఆనందనిధానం. భాగ

£ఉ0 రసోల్లాసము వతంలోని గోపకల (పణయత త్రం అదే, వైపద్యంలో గోపిక లన్వేషించింది గోపాలకృష్ణుటైనా, పరమార్థంలో పరమాత్మత శ్ర్యాన్నే పైకి కనపడుతున్న ఈ స్త్రీ పుంసభావంలోనుండి ఒకమధురమైన ఆధ్యాత్మికరతీభానం (పతీయమానం అవుతున్నది. ఆరతి భగవత్పరంగా (పవహిస్తుండటంచేత భక్తిగా పరిణమిస్తు న్ని, ఈభ క్రి ఇంటదియపరితృ వ్రికోసం లక్షించింది కాదు, భవబంధివిముక్తి కోసం [వవర్షించింది. వేణుగానలోలుని కల్యాణవి(గహాన్ని కన్నులార గాంచిన ఆ గోపకాంతలు-పర మేశ్వరుణ్ణి దర్శించిన భాగవతో త్తముల్లాగా పరమానం దాన్ని పొంది తరించారు

“హరి సురుచిర లఅలితాకృతి.

దరుణులు గని ముక్షవిరహతాపజ్వర లై

పరమోత్సవంబు సలివిరి

వరమేళ్వరు( గనిన ముక్రబంధుల భంగిన్‌”

అని పోతన్న వర్జించాడుం ఉద్దిష్టతాత్పర్యాన్ని ఉపమానంలో ఉంచి ఉజ్జలం చేశాడు. శృంగారం యవనికగా థభ గవద్భక్తి లాస్యం చేసిన కవితారంగం భాగవత గంథం.

భాగవతాన్నంతా ఆలా ఉంచి ఈభాగంలో సహృదయుడు పొందే రసాను

భూతిని గురించి వివేచిస్టే మనకు కొన్ని విశేషాలు తెలుస్తాయి,

ఓ సహృదయు. డిందులో ఆలౌకికొర్ధాలవెనుక ఆధ్యాత్మికభావనం చేస్తున్నాడు.

వ ప్యాతల్లో తాదాక్మ్యాన్ని భజించి రసానందాన్ని పొందుతున్నా (పొతిభాసిక మైన అస్థితికందె అతీత మైన అత్మానందస్థితిని అందు కోవాలని అవ్య క్ర్తంగా [1పయత్ని స్తన్నాడు,

లి. గోవికల రితిభావం సాధారణీకరణాన్ని పొందుతున్నా భగవద్విభా వాలకు సంబం-ధింవిన భావాలు సహృదయునికి ఆసాధారజాలై ఆళ్చర్యజనకా లే ఆలోచనాన్ని రేకెత్తి స్తున్నవే కాని తాదాత్మ్యాన్ని కలిగించటం లేదు. అంటే సహృదయుడు భ కృప్యాతల్లో. తాదా

ఆంధ మహాభాగవతము-రసానుభూతి ల త్మ్యాన్ని పొందగలడు కాని. భగవంతునిసా తలో పొందలేడు అందువల్ల భాగవతంలోని (పభానప్కాతయైన భగవంతుడు అలౌకిక విభావవిన్సూల్తితో వెలుగొందిన, ఆధ్యాత్మిక విభావంగానే ఆనుగమ్య మాను డౌతున్నాడు.

శ దీనికితోడు కాగవతంలో భగవతత్త త్వం సగుణనిర్గణమార్గాల ననిస రించి నిదూపితం కానటంచేత- సహృదయుడు సగుణరూపంతో సవోనుభూతి పొందలేకపోతున్నాడు, నిర్గణత త్వాన్ని హృద యంతో సాధించలేక పోతున్నాడు. అందువల్ల భగవద్విషయంలో బుద్ధి నాళశయించవలసివన్తున్నది అలౌకికం హృదయగమ్యం, అధ్యాత్మికం బుద్ధిగమ్యం కావటంచేత భాగవతంలో నహృదయుడు పొందే రసానుభూతి నగం ఆలౌకికం; నగం ఆధ్యాత్మికం.

5. భాగవతిప్యాతల్లో భగవ[దూపభావనం చేసేవి కొన్నీ, భగవత్త త్వ భావనం చేసేవి కొన్నీ ఉన్నాయి. అందులో భగవ్యదూపభావనం చేయటం భగవ దతిం త_త్ట్వభావనం చేయటం తత్త్వజ్ఞానం. లాక్ష ఉకమతా న్ననుసరించి థభగవ్యదతి స్థాయిగా కలిగింది భి తత్త జ్జానం స్థాయిభావంగా నిలచేది శాంతం. అయితే ఈ రెండూ అలెౌకికాలైన శృంగారాదులకంటె విశిష్టముల్లైన వనే చెప్పాలి, భక్తి ఠకాంతరసాలు రసనామవాబ్యా లైనా రసొతీకా అని సంభావించాలి. భక్తి రన మని అంగీకరించినవారందరూ. దాని కాస్థితి నంగీకరిం బారు. అంగీక రించనివారే భక్తిని భావ మని భావించారు.

6 సహృదయుడు భగవ[దూవభావనం జచీసే పొొతలతో సహానుభూతిని పొంది భగవదతిస్తాయిని చర్వణంచేయటంవల్ద కలిగే రసమే భి తదానందమే భ_క్తికసానుభూతి.

భా భగవ_త్త త్వ్వథావనం చేసే భాగవతపా తలు జ్ఞానులై ఉంటారు. నారి కా త్పత్త్రం ఆత్మజ్ఞా! రూపమెన మోక్షస్థితికి సాధకమౌతుంది. స్వన్వరూపాన. సంధానరూప మైన ఆత్మరతియే అప్పటిస్థాయి అఖి నవగుప్పు లన్నట్లు అది స్థాయితమము, దాన్ని రన మని విలవటం బావచారికమే. నహ్మదయుడు భాగవతంలోని భగవ_త్రత్వాన్ని

లి్కలి రసోల్గ్లాసము స్థాయిగా టగహించి సగుణతత్త్వం వెనుకనున్న సచ్చిదానందాత్మక పర్యహ్మతత్త్యమే నిత్య మని తెలిసి అద్ద్య్యైతస్థితిని సాధించి ఆత్మా నందం పొందటమే రసానుభూతి.

8. దీనినిబట్టి విచారి స్టే-భాగవతపకిత యైన సహృదయుడు (పధానంగా ఆస్పికుడ్డై ఉండాలి. ఆపైన ఆధ్యాత్మికచింతనాపరుడై ఉండాలి. భాగవతంలో రదుణీయార్థంకోస మేకాక, పరమార్థంకో సంకూడా వెద కాలి, ఇటువంటి చిత్తపరిపాకం ఉంటేనే భగవ్మదతి (ప్రకాశిస్తుంది. లేకపోతే ఆభాస ఎదురౌతుంది.

భాగవతం కాంతరస్మపధాన మనేవారు కొంద రున్నారు, భక్రిరన్మపధాన

మనేవారు కొంద రున్నారు. భక్తి కాంతింలో అంతర్చవిస్తుందని కొందరన్నారు; కొందరు కా దన్నారు, భక్తి శాంతం తత్త్వతః ఒకటే అయినా వస్తుతః వాటి మధ్య భేదం ఉందని వివేచించారు. అయిత్కే కాంతరన[పధాని మనేవారు దాన్ని (పకృతిర సంగా భావించటంకంటె నవమరశంగానే (గ్రహించినట్లు కనపడు తుంది. నవమరసంగా అన్వయించే పద్ధతి భాగవతపుంాణానికి పట్టదు , పకృతి రసంగా ఆన్వయించే పద్ధతి విమర్శలో [ప్రచురంగా లేదు భాగవతంలోని భగవ త్తత్ర$ విచారమే దాన్ని నిరూపించే విధాన మని నేడు చాలమంది భావిను న్నారు. కాని, దాన్ని రూపొందించటంలో చాలమంది పురాణం చెప్పబోయి హరి కధ. చెప్పినట్లు చేస్తున్నారు ఇక భక్రిరస్మపధాన మనేవారికి మధుసూదన సరస్వతి మార్గమే రాచబాట. అయితే, దాని పూర్ణరసస్థితిని పరిపూర్ణంగా భాగ వతానికి ఆన్వయించి చెప్పే విమర్శ ఇంకా రావలసి ఉందిః, మన పండితులలో ఉన్న ఒకఛాందస మేమంటే. రసస్వరూపచర్చ చేసినంత గాఢంగా రససమ న్యయచర్చ విమర్శలో చేయరు. దానివల్స భక్తిరససమన్వయం ఇంకా బాగా సాధింపవలసీ ఉన్నిది, ఇంతవరకు వచ్చిన (గంథాల్లో శ్రీమదాం[(ధభాగవతాను శీలనం- ఈ్యతోవన బాగా నడిచింది. ఆగంథరచయిత డా॥ ధూళిపాళ శ్రీరామ మూ_ర్రిగారు భద్తిశాంతాలకు భేదాన్ని వివేచిస్తూ ఇలా అన్నారు - “కాంతరస మని యాలంకారికు లన్నదానినే భక్రలు భక్తిరస మ9ి పిలుతు రశవలెను. కాన్ని యాత్మత_త్హ్వము తగ్ధ్రజ్ఞానముగ ( (బతీయమాన మగుట వేరు. భగవ యాపముగా( (తీనమాన మగుట వెరు. మటియను భగవద్రతి యిచ్చట * (వధానముగా( బతీశమాన మగుట భక్రిరస మనవలేను, అత్మతత్త్య (పతీతి

ఆం[ధ మవిభాగవతము-రసానుభూతి రైట$ి యందు రత్యాదులు వ్యభిచారులగుట వానికి6 (బధాన పతీతి లేదను మాట యున్నది. అచ్చట రతి శబ్దమునకు! గాంతాది రతి యని యర్థము+ భగవ్వదతి యాత్మరతియే. భగవదతి భగవదూపమే యని చెప్పుటచే తత్ర్వావగతిని చెప్పినట్లే యయినది, అత్మరతి యన్నట్లు భగవద్రతి వై రాగ్యమునకు విరోధి కాచు భక్తిజ్ఞాన వైరాగ్యములు పరస్పర సహాయకములు, ఒక దానివలన నొకటి వరిపుష్ణ మగునట్టిప. థ క్రికనమునం దాత్మక త్వ మీశ్వరస్వరూపము గను, ళాంతమునందు న్వస్వరూపమి.గను బ్రతీయమాన మగుట తప్ప మటియొక ఖీద మీ రెంటికిని లేదు. ఈ భేదమును బురస్కరించుకొని యిది పదవ రసముగా మధునూదనుడు చెప్పినాడు”. (పుట. 5239, 529)

భాగవత పురాణం భకక్తిరస్మపధాన మని వలితార్థం. శాంతం దాని కంగం. భగవ్యదూపవ రతి భావం స్థాయి దానికి త_త్త్వజ్ఞానం వోషకం మన (పాచీనులు సొౌపహిత్యప్మకియావిభాగాన్ని పేర్కొంటూ, పురాణేతిహా శవబంధా లను (ప్రధానంగా వింగడించారు. వాటికి లక్షణాలను వివేచించారు. ఆయితే, రస నిషయంలో మాతం (పక్రియాభేదాన్ని పాటించలేదు. అందువల్డ పురాకానికి కూడా మవోకావ్యానికి లాగానే అంగాంగి రస నిక్టేశం చేయటం పరిపాటిగా వస్తున్నది. అయితే, పురాణం పంచ లక్షణ విశిన్టమైంది. వతీకాత్మక _పవృత్తి దానికి (ప్రధానం. _ వేదార్థ బృంహితత్వం దానికి స్వభావం, (త్రివిధభాషల నాశయించి పురాణం వేదార్డ (పతిపాదనం చేస్తుంది. సర్గాది కథనంరన (వధాన వృత్తం కొజాందు, పంచలకృణొల నాళయించుకొని చెప్పే సృష్టికమ వికాస విధానం గానీ, ధర్మాధర్మ స్వరూప వివేచనంగానీ, చతుర్వర్గవ్యుత్ప త్తిని కలిగించే కాస్త్రా9ర్ధాలుకానీ జ్ఞానానికి వస్తువు లవుకాయి కాని రసభావాలకు కావు, వంళ మన్వంతర వ శాసుచరికాలలో చెప్పబడే ఆఖ్యానాలుగానీ నడుమ నడుమ సందర్బ్భోచితంగా చెప్పబడే ఉపాఖ్యానాలుగానీ, ఐతిహ్యాలుగానీ వేదార్జాలకు అర్జవాదాలుగా ఉన్నా కొన్ని రసభావోదంచితాలుగా ఉండవచ్చు. అందువల్ల రసం పురాణంలో గౌణమే. గాని (పదానం కాదు నిజానికి, అదీ మహాకావ్య వస్తవులోని ఐక్యత నా|శయించి (ప్రతీయమాన మైసనట్లు కాదు, పురాణ సమన్వయానికి ఐక్యతకంచె ఏకవాక్యత మూలస్తూతం. పురాణ పతి పాదిత మవాతాత్పర్యాన్ని ఏకవాక్యత ననుసరించి సహృదయుడు అనుసంధానం చేసుకోవలసి ఉంటుంది, ఈ లక్షణం వపంచలకణ [పధానాల్రైన పురాణాలకు లెస్సగా వర్తిస్తుంది. భాగవత పురాణం కాస్త్రైశరూపా లైన ప్రాచీన పురాణా

లకక రసోల్పానము లాంటిది కొదు. పురాణానికి దళలక్షణా లుండా లని నియమించి తానే దానికి లక్ష్యంగా నిలిచింది. భాగవత దళశలవణ స్మూకాని కున్నంత ఏకవాక్యత మరే మహాపురాణానికీ లేదు ఆందునల్స ఏకవాక్యత ననుసరించి వసువుకు సంవదించు కోవటానికిగాని, వాసుదేవ పర(బహ్మతత్హ్య పరమార్డ నిర్ణయం చేసుకొని లాత్పర్యాన్ని స్థాయిగా సంభావించటావికి గాసీ ఈ పురాణంలో పుష్కలంగా అవకాశం కలిగింపబడింది. అద్వైతం రంగా గాసి, 'వైష్ణవమత పరంగా గానీ భాగవత తాత్పర్యానికి ఏకవాక్యతను విజ్ఞులు సాధించుకోవచ్చు. వ్యావ్యాతలు సాధించారుకూడా. భాగవతంలోని వాసుదేవ సరబహ్మ తత్వం వ్యూహచతు ష్టయాన్ని ఆశ్రయించీ, అంకావకార , కలావతార, పూర్జావతారాల నా శయిందీ, మన్వంతరావకారాల న్మాశళయించీ, భాగవతిభ క్రి గాథల న్నాశయించీ, (పపం చింపబడింది. వస్తుధ్యని మూలక మైన వానుదేవ పర్యబహ్మత_త్త్వం పరమ వ్యంగ్యమై భాగవత పరమార్థాన్ని సహృదయల రసస్థితికి స్టాయిక్వాన్ని భబజింప చేస్తున్నది. ఇట్టి ఏకవాక్యత ఉండటం వల్లనే భాగవతాన్ని మహామం[త్రంగా థానిందారు. బ్రాగవతం _భక్తిముక్తిదాయక మైన (ప్రతీకాత్మక పురాణ (ప్రబంధం |! భాగవతంలోని అవతారకథాబాహుళ్యం భగవదృ్భక్తుల గాథా[పపంచం ఆ (గ్రంథంలోని భగవ్యదతికి [వాచుర్యాన్ని కల్పిస్తున్నాయి. నిర్గణ పర (బహ్మోాన్ని సగుణోపాననం ద్వారా సాధించే సాత్త్విక భక్తి యోగం భాగవత (పళిపాదిత పరమ శాత్సర్యం. భక్తి ఎన్ని భావాలతో మిళితమై మెలగటానికి వీలుందో, ఎన్నివిధాల (వృత్తుల ఎన్నెన్ని అవస్థలను పొందటానికి అవకాళ ముందో భాగవత కథా (పపంచం విళ్వరూపంగా (పదర్శింఏంది నవవిధ్ర భక్తులు సెద్దనామాలు పెట్టుకొన్న పెరుమాట్ట మ్యాతమే. వాటిలో ఆవాంతర భేదాలు శతనంఖ్యల మీద విశ్హేషించవచ్చు. విమర్శకులు యథాళ క్రి వాటిని విశ్లేషించి చూపుతూనే ఉన్నారు. భాగవతం చదివిన సహృదయులు ళ్ళంగా రాది వికృతీరసాలుగాని, [టవకృతిరనంగా పరిగణింపబడిన కాంతంగాని భ క్రి భావోర్టీప్తాళై ఎలా భగవదతిగా పరిఢవిల్దుకాయో అనుభవించి చూడవచ్చు, తత్తంజ్ఞానస్థాయి మైన కాంతం యోగిజనగమ్మ మైతే, భగవ్యదతిస్తాయి. యైన య! సంస్కాారవంతులై న సహృదయల కందరికీ సాధ్య మన్నట్టుగా భాగవతం నిరూపించింది, “థకక్తిః ఏవ ఏకో రసః” అన్న మాట అన లేదు కాని

ఆంధ మవాభాగవతము-రసానుభూతి కర్‌ “భక్త్‌ః ఏవ పరిపూర్ణో రనః” అని మధుసూదన సరన్వతి దర్శవాన్ననునరించి (పవదించవచ్చు నని భాగవతరసానుభూతి సహవృదయులకు | వేరణ కలిగి నుండి. పోతన భక్తికి ఆవేశాన్నీ, ఆలోచననూ. రెండురెక్కలుగా తీర్చిదిద్ది భక్త్యానందాన్నీ, ఆక్మానందాన్నీ అందించే సవ్యసాచిత్వాన్ని నునంపన్నం చేళాడు.

భక్తికి చిత్సపరిపాక మెంత అవసరమో భావావేశం అంత అవసరమని భాగవతరచనలో పోతన వ్యజ్యమానం చేణడు. రసానుభూతిని కలిగించటానికి [శవ్యకావ్యంలో మౌలికంగా తోడ్పడేది విభావవిస్పూ ర్హిని దృళ్యాయమానం చేయగల రచన. రచనలో కావ్యశరీర స్థానీయమైన శబ్దం ఉంది _చెతన్య స్ఫ్పోరకమైన అర్థం ఉంది; గుణవ్యంజకమైన శద్దారసంయోజన ముంది; వైఖరీ విన్యాసాన్ని వెలార్చగల రీతివిధాన ముంది; కోభాతిశయత్వాన్ని కలిగించటానికి అలంకారముంద్వి. వీటిని జీవింపచేసే కౌచిత్యం ఉంది, (పాణం పోయగల న్యంగ్యం ఉండి; ఆత్మ యైన రనం ఉంది. భగవదూపరతిని స్థాయిగా పోషింపదలచుకొన్న పోతన్నకు రూపవై భవాన్ని ఆందింపగల శద్దం ధాతుపుష్టి వంటిది. భౌతిక శరీర సౌందర్యం లయాన్వితమై, ఆలంకృత మైతే మధురంగా ఉజ్జ్వలంగా భాసిస్తుంది. చైతన్య స్ఫోరకమైన అర్థం ఆవేళంత్నో లాస్యం చేయగలిగితే రూపం నృత్యాయమాన మౌతుంది అందువల్లనే పోతన తన రచనను ళబ్దాలంకారాలతో నాదమయం చేస్తాడు; భావావేశంతో అర్థాన్ని వ్యకవిన్యాసం చేయిస్తాడు. సగుణమైన పర[బహ్మం లీలావిలాసాలను పచరించే ఖాగవతాఖ్యానంలో శద్దార్థాల సంవిధానం ఇలా ఉండటమే రసానుఖభూతికి దోహదం చేస్తుంది. చేపట్టిన వస్తువును రూపుకట్టించే వాక్పొకం కుదరటం సహజకవికి సహజాలఎకారం. అంతేకాదు-భ_క్రి-కవితలో రక్తికట్టాలంటే శ్రవణం, సంకీర్తనం, చింతనం అనే ఖభక్తిమార్గాల కది పరిపోషకంగా ఉండాలి, కవితకు లలితళబ్ధ సంయోజనం వల్లా మధురాషవర పునరావృ త్తీవల్లా, ఆను (పపానసయమకాది శద్దాలంకార సంవిధావంవల్హా శవణసుభగత్వం ఆలవడుతుంది, ధారావాహిక మైన గతివల్లా, భగవద్గుణ సంకీ_ర్రనంవల్డా, రాగరంజిత మైన శైలివల్లా, అలవోకగా అవధానం చేయగలిగే పద్యవిద్యవల్లా కవితలో సంకీ ర్య నకు సౌలభ్యం ఏర్పడుతుంది. భావనాగంభఖీరాలై న అర్థాలంకారాలవల్లా, ఆలోచ నామృతాన్ని వర్షించే సార్ధక పద్నపయోగం వల్లా, వ్యంగ్యసౌరథాన్ని వెదజల్లే వాక్యవిన్మాసంవల్లా అరటిపం గొలిచి పెట్టినట్టు అభివ్యక్తం చేసే తాత్త్విక

తాత్పర్యంవల్లా కవిత్వం పరితలలో చింతనను రేకెత్రింపజేస్తుంది. బమ్మెర హోతన కవిత్వం 6 లక్షణాల నన్నింటినీ సలక్షణంగా సమన్వ్యయించుకోవటం

• వల్ల భ_క్తిరసానుభూతికి శ క్రిమంతమై సాధన మౌతున్నది. “మందార మకరందమాధుక్యమున దేలు మధుపంబు వోవునే మదనములకు" ఇటువంటి రచనలోని నమూధుర్యం 'వజాన్ని ఆకట్టుకుంటుంది “కమలామ నర్చించు కరములు కరములు ్రీనాథు వర్టించు జిహ్వ జిహ్వా" ఇటువంటి రచనలో సంకీ రసం స్వాదువుగా వినిపిస్తుంది “ఇందు గల డందు లే డని సందేహము వలరు, చి సర్యోవగతుం డెందెందు వెదకి చూచిన నందందే కలండు దానవ్శాగణి వింటే" వంటి పద్యాలు పరితల్లో తాాత్తికచింతనాన్ని (పేరేపించే వృద్యపద్యోపనిష త్తులు. “అమ్మల గన్నయమ్మ ముగురమ్మల మూలపుటమ్మ, చాలం బె ద్ధమ్మ, నురార లక్ము, కడు పాజడిపుచ్నినయమ్మ, దన్ను లో నమ్మిన' వేల్చుటమ్మల మనమ్ముల నుండెడియమ్మ, దుర్గ మా నా బ్య కొ యమ్మ కృషాబ్ధి యిచ్చుత మహత్వక విత్వపటుత్వసంపదల్‌ వంటి పద్యాల్లో కనవడే వృత్యనుప్రాసం వట్టిళబ్రాడంబరం కాదు, పరితలను నాదనామ, కియారాగంతో మైమరవించే నమ్మోవానమంతం. తేటతెలుగు మాటలే కావు, దీర్చ సంస్కృత సమాసాలుకూడా మందారమక రంద్మపవాహంలా పోతన్నకవితలో తరుగని రుచుల సీనుతుంటాయి. చూడండి: “శారదనీరదేందు ఘనసార పటీరమ రాళమల్లి కా వహారతుషార ఫేనరజతాచ లకాక ఫ ణీళ కుందమం

ఆ-(ద మవిభాగవతము-రసౌనుభూతి వే?

దారనుధా పయోధిసితతామ రఫొమరవాహినీశుభా

కారత నొప్పు నిన్ను మడిం గాన/గ నెన్నడు గల్లు భారతీ :” పోతన్నభ _కికవితయే ఆంధమహాభాగవతానికి ప్రాణం ;

కవిత్వానికి ఆవేశం ముఖ్యమా? సంయమనం ముఖ్యమా ? అన్న మీమాంస కొందరు చేస్తారు. శిర్చ్పసంవదాయవాదులు సంయమనం ఉత్తమ గుణ మంటారు. జౌదిత్యవాదులు సందర్చాన్నిబట్టి రససాధదక మైనగుణమె గుణ మంటారు. పోతన్న భద్తిసధానరచనం చేస్తున్నాడు. భక్తి జ్ఞాన్నపనూనంగా పరిమళిసే సంయమనంతో కూడిన కవిత రాణిస్తుంది. జ్ఞానవిశిష్ట మైన భక్తి రసోల్లానస్థితిని భబి:చా లంటే సంయమనంకంటె ఆవేశం రఫపోషకంగా రజి స్తుంది. జ్ఞానం పోతనభాగవతంలో భక్తికి శక్తిగా నిలిదింది. భక్తి కవినూకక్తి నాళశయించి మధురలాస్యం చేసింది. అ గికి ఉద్దీపనంలా నిలిచే సాంగమైన రసవన్యదచన పోతనకవిత* పోతనకవితకు భక్షి లిత్తిక్స శబ్దం ధాతురాగం; ధానం రేథాచ్చితం; భగవన్నామగుణలీకా భివర్జనం వర్ణవిన్యాసం; ఆవేశం స్ఫూర్తి, అల:కారం అందం; భగవ్యదతి జీవితం; అనుభూతి ఆత్మ ః పోతన కవితను చదివే సహృదయుడు భ_క్షిముండి రసా షభూతిదాకా పద్యా న్ననుస రించి _పస్టానం సాగిస్తాడు !

“ఎవ్వనిచే జనించు జగ మెవ్వనిలోపల నుండు లీన మై

యెొవ్వనియందు డిందు బర మేశ్వురుం డెవ్వండు మూలకారణం

బెన్వం డనాదిమధ్యలయు. డెవ్వ,డు సర్వము. దాన యలైనవా6

చెవ్వండు వాని నాత్మభవు నీళ్వురునే శరణంబు వేడెదన్‌” ఈపద్యం గజేందునోట పలికించినస్తుతి, సర్గ్మపతిసర్ధాత్మక మైన పురాణ లక్ష ణాలను పుక్కిటపట్టిన విశేషణాలను పురాణపురుషునికి వాడకం పుకాణస్వభిా వాని కను వైన కౌచిత్యం. నిర్వ్యాపారు డైన నిర్గణ్యబ్రహ్మను [కియాశీలి యైన వ్లైతన్యంగా చెవ్పి సగుఇత్వసాధనకు బోధనను సమకూర్చటం సర్వనామ (పయోగవిశేషం. విభక్తి [క్రియాన్వయం కలిగించేది కాఇట్టి భగవదాకారరతి వ్యంజకం, చివరకు శరణాగతి భక్తిపసత్తికి పతాక, రూపారూపారోపం చింతనకు చింతామణి. పోతన పరమేశ్వరా : అని పిలిస్తే వై కుంరవానుండు

243 రసోల్లానము పలకటం శివకేశవాద్వ్వైతసిద్ధిన్‌ భ క్రికి ప్రసాదించే ఉపాయం, నిర్గణానికి గుణ సంకీర్తనంవల్ల రూపారోపం చేసే భ _క్రీమార్గాని కీపద్యం ఆనవద్యమైన దుర్గం. “న్స ర్రిక్రిం జెప్ప।ఃడు, శంఖచకయుగమున్‌ చేదోయి సంధింపం డే పరివారంబును జీర. డభగపతిం బన్నింపం డాకర్టీకాం తరధమ్మిల్లమ.( జక్కనొ త్తండు, వివాద(పోళ్ధిత శ్రీకుచో పరిచేలాంచల మైన వీడండు గజ్యపాణాపనోత్సాహి యై” ఇది సగుణ కియాలోల మైన భగవదాకారచి(తణం. భకృరక్షణకళాపారీణు డైన భగవంతుని ఉత్సావివేకానికి సచ్మితవ్యాఖ్యానం, భక్తు డాభగవంతునితో సహానుభూతిని చెందిం దానికంటె దీనావనర క్షణోద్యోగంలో ఉన్నిదుడైన భగవంతుని లీలావిలాసచర్వణంవల్ల ఆర్జుమైనహృదయంలో భగవదాకార రతిని ్నపతివింవింపజేసికొని మననం చేస్తాడు. థక్తచి తృవృత్తుళో సహృదయుడు మజ్జనోన్మజ్ఞనంచేన్తూ భగవదతిని పాయిగా పెంచుచుంటాడు, ఇ భాగవతంలోని భాగవతుల రనభావోల్లాసం సహృదయుల అలౌకిక రసభావాలకు సహపం క్తిభోజనం, ఫగవ్వదూపగుణనామ లీలాత_త్తసంకీర్తనం సహృదయులకు భగవదాకా రరతిభావస్థాయిసంహ్థైపకం. భగవ్యదతిచర్వణం సహృదయరసస్థితిపోషణం. భగవదాకార నిరంతర స్మరణ మననధ్యానాదిజనిత నిజసంస్కారసంపలిత అక్మానంద సంవాదసంస్థితి భాగవతరసానందస్థితి, మవోానందాంగన (బవ్మోనందం. తదానందాంగనాడింభకు(డు భగవదతి స్థాయిరూస భక్షిరసానందకందు ఇకెన రన్యబహ్మము. భాగవతరసాన్సభ్రూత్రి భగవంతునిరూపమును _ [దవీళూతచి శ్రమునందు ము[దించుకొని అలౌకి కమూ, ఆధ్యాత్మికమునైన అనుభవస్థితియం దున్న ఆనందవ్య క్తి | రసోవై సః.” మ్‌ “వేదకల్పవృకవిగళిత మై వక ముఖసుధాదవమున మొననీ యన్న భాగవతపురాణవలర సాస్వాదన పదవి( గనుండు రనికభావవిదులు! * ఇవాల అం రా కాత నన

• హైదరాబాదులో 1-1.1060 నాడు భాగవత పరిషత్తువారు నిర్వ హించిన థ్రీమదాంద్రమహాభాగవతగోష్టిలో సమర్పింపబడిన పృతం-

దాసు శ్రీరామకవి దేవీ భాగవతము భా:తీమ (ప్రాచీక సాహిత్య (ప్రక్రియలలో అత్యంత (ప్రజాదరమును

చూరగొనినది పురాణ్యప్యకియ. దానికి పంచలక్షణములు (పాథమికలతణములు, దళ, దళాధికలక్షణములు (వ కియావ్యాప్రిని సూచించునవి. పురాణవాజ్య్బయము నకు పతివ్ట తెచ్చినవి మవాపురాణములు. ఆవి పదునెనిమిది యని (ప్రనిద్ధి, వానియందు. దేవీభాగవత మొకటి యని కొందరు, శ్రీమద్భాగవత మొకటి యని మరికొందరు భాఏంయమచున్నారు. ఈ రెండుభాగవతముల 1పాచీనత్వనిర్ద శయమునందును వాదోపవాదములు కలవు. దేవీభాగవతము అష్టాదళమవి పురాణముల నామాద్యషిరములను కూటముళుగా పేర్చి న్యూత్శ ప్రాయమైన యొకల్లోక మును (పతిపాదించినది

“న్వు ద్వయం, ట్టి దన్సయం చైవ బి ఈయం వి చతుష్టయం

“అన్‌ పలింి *గి 'కూ “స్కా'ని పురాణాని వృథక్‌ పృథక్‌, ఇందు “భి ద్వయ మనగా భాగవతపురాణ మనియు, భవివ్యపురాణ మనియు తెలియనగు చున్నది. భాగవత మనగా _దేవీఖాగవత మని యొకమతము, (శ్రీ మద్భాగవత మని మరియొకమతము. పండితులయభిమతము లెట్టున్నన్స రెండు భాగవతము లుండుట మన యవృష్టము; వానియం దొకదానిని మహా పురాణము కాదని మన మన్నను దానికి వచ్చు లోస మేమియు లేను క్రాన్సి, మనము సారించు నౌంటికన్నుచూపుమా[తము లోకమునకు తెలియన్సు,

దేవీభాగవతము ళక్తితత్తమును వ్యాక్యానించునది; శ్రీముద్భాగ్వ

తము భృ్నక్తితత్స్యమును [పపంచించునది. కీని సాధించినచో భక్తి యలవడ్సన్స, ఖభక్టివలన ముక్తి కరతలామలక మగును ముముక్షువుల కీసోపానపం క్రి నందించుటకై. వెలసిన దీభాగవతద్వ్యయము._ వీనిగొప్పతనములను గ్వగ్చి గొడవలు పడుటకంటె అధ్యయన మార్గము నెరిగి ఆరాధించుట మనకు (శే స్కరముం

కిళ0 రసోల్గ్లాసము దైవప్రాధాన్యమునుబట్టి మవాపురాణములను మూడువిధములుగా వర్గీకరింపవచ్చును మొదటివర్గము వై దికద్దై నములను కీర్పించునది. రెండవ వర్షము విష్ణమావోత్మ్యమును (పతిపాదించునడి, మూడవవర్గము శై వమహత్వ మను కొనియాడునది. వీనియం దవతారతత్తమును చెప్పెడివి వైష్టవములుం దుష్టశిక్షణమునకును, శిష్టరకణము.నకును ఆయాయుగములందు. విష్ణు వత్తెడి ఆవతారవిశేషములనుగూర్చి చెప్పుచు భగవ తత్త్వమును, భ క్రిమార్గమును బోధించుటకు ఫ్రీ మద్భాగవకాదు లుదృవించినవి. ఇక క్రిత త్వము నామూ ల్యాగ్రము నభివ్య క్రీకరించు. పురాణము దేవీభాగవతము: ఆ ఫురాణకథకు వీజ భూత మైన " దుర్గాసప్రళతిని ప్రసాదించిన |పతిష్ప మ ర్మండేయమునకు దక్క-చున్నడి, శైవ్వవెష్ణవపురాణములలో దుష్టశిక్షణ గావించ్యుపవృ త్రి పురుష ద్లైవతములందు 1ప్రవద్షిల్లుచుండగా దేవీభాగవత మ్మాపవృత్తికి శక్రియందు (వతిష్థాపించుచున్నది. అందువలన పురాణములలో నొక (పత్యేక్మపతిపత్తిని సంతరించుకౌనుచున్నది సగుణనిర్దుజణోపాసనలు సాధకలోకమున (పసిద్ధములు, సగుణకు సాధనము; నిర్గుణము ధ్యేయము, నిర్గణమను సగుణముగా భావింపచేయునది (ప్రకృతి. నామరూపగుణక్రియాసహిత మైన సగుణము వెనుక గున్న నిర్గణవైత న్యము నెరుగుట జ్ఞానము. సిర్గుణమును వేదాంతులు (బహ్మమని వ్యవహరింతురు, (బవ్మామునకు స్త్రీపుంశపుంసకలింగబేదనములేదు. కాని, దానిని వేదాంతులు పురుష డని వ్యవహరింతురు, న్నిమ్మియారూపు డైన పురుషుడు నిర్వికారుడు, నిరంజనుడు. వకృతి అతనిని ఆవరించినపుడు అతడు సంకల్పవికారమ.నుచెంది సృష్టికార్యమును నిర్వహించును, (ప్రకృతిని స్త్రీ శకిగా భావించుట వేదాంతమున (పసిద్ధము, ఇట్టగుటచే న్నిష్కెయాళ క్రి పౌరుష మనియు, (క్రియాళ క్రి సజ మనియు నేర్పడుచున్నది, పురుషమనినలన (బవ్మాండమును సృష్టించుళ క్రి పకృతి సృష్టిస్టితిలయాత్మక మైన జగద్వ్యాపారమును సాగించునది (క్రియాశీల మైనశ క్షి, జగ త్తునందు పాంచభౌతిక మైన అకృతియు, దానియందు చైతన్యరూపముగా నిలచుశ క్రియ కానవచ్చుచున్న వి, ఆకృతి (ప్రకృతిలోని ఒక ఉపాధి ఆవరణము, దానిన్నాళయించి జీవళక్రి [పవృ త్త మగుడున్నది. ఆజీవళ క్రి పరబ్రహ్మళ క్రికి (వతిబింబరూపము, అట్టగుటచే (బహ్మము, జీవుడు, శరీరము అను నంశము లేర్పడుచున్నవి, వీనిని క క్ర ఆవరించియున్నడి. ఆది (బ్రహ్మమున న్నిష్కియా రూపముగిను, జీవునియందు ళరీరవ్యాపార్యపేరక మైన శక్తిగను ప్రవర్తించు

దాసు శ్రీరామకవి దేవీ భాగవతము వధ1 చున్నది. ఈ రెండింబినడుమ న్నిష్కె యాశ కిని [క్రియాళ క్రిగా మార్చు ₹్తియు శమ్యమానమగుచుగ్నడిం అకృతులకు అింగవివక్షకలదు కొని శక్తికి లేద్య అయినను, సృష్టేకార్యమున చది చ్త్ర పుంసయోగరూప మైన (క్రియాళక్రివలె భాసించుచున్నదిం పురుషుడే స్త్రీ యందు తేజోరూపమున (పవేశించి తఈనను తాను సృష్టించుకొని, (పతిబింబమువలె తననృష్పిని చూచికౌని తనివిచెందుచుండుట లోక్ష సృష్టిస్వభావము. ఈ దృష్టనే (బహ్మాండనృష్టికి వర్తింపజేసి పురాణములు వ్యా ఖ్యానించుచుండును,

ఈ వ్యాక్యానము నందు భాగవత సంబంధులైన రెండు [పస్థానములు కలవు. (పకృతి పురుషులను వ్రిపంన్మపమృత్తురినుగా భావించి (బహ్మోండ సృష్టికి వ్యాఖ్యానము చెప్పు (వస్తాన మొకటి. (పక్సతి పురమల నిద్దరిని ళక్రిరూపులుగా నన్వయించు (పస్టాన మొకటి. ఇందు మొదటి ఉపస్టానము. శ్రీమద్చాగవత పంబంధి, రెండవ (పస్థానము దేవీభాగవత సంబంధి

“ఎల్లయెడల శ క్రియే కననచ్చెడి

శక్తి లేని యుత్త స్థలము లేదు సర్వగతము శ్శక్తి; ళ క్రి లేనప్పుడు వస్తు వేడ కలదు వసుధయందు లి” లల “శ్చ క్రిమయము జగ మంతయు శక్తి జగన్మయము వేజ సందియ మేలా* ఛక్రిమయము గానిది ని శ్ళకిక మణుమ్యూత మైన జగమున గలదే? ” ... “*శ్రగు శక్తి రెండు విధముల సగుణము నిర్గ్ణణము ననంగ, నగుజాభిధ రా గిగణము కొల్చును? నిర్గుణ నగణిత వైరాగ్య మార్లు అర్చింతు రౌగిన్‌- ” 2. బేవీభాగవత మతమున నిర్లుఎ మైన (శ్రహ్మము శక్తి అతని నావహించి జగత్పృప్సిని సాధించు మాయ శక్తి; జగదాన్యపార రూపమై _పవర్థిల్డునది శ క్రి. ఇట్లు శక్తికి సర్వవ్యావకత్వమును భావించునది దేవీభాగవత తత్థ్యమృ

నిర్గుజమైనప్పడును సగుణ మైనప్పుడును శక్తిని స్ర్రీళ క్రిగా సంభావించుట ఈ పురాణ విశేషము. పురాణ దృక్పథము నెజగ వలె నన్నచో సర్గమును వర్టించెడి విధము నరయవలెను. శ్రీ మద్భాగవతము -- “నిర్గణుంరైన పర మేశ్వురుండు గలుగుము అేకుండుచు. (దిగుణంబుఐతోడం గూడిన తన మాయచేత నితయు సృజ యించి గుణనంతుని చందంబున నిజమాయావిలసితంబు లైన గుణంబులలో (బవేశించి విజ్ఞాన ఏజ్బంభితుండ్లై. వెలుంగు; నగ్ని యొక్కరుం డయ్యు( బెక్కు (మా6కులంద్‌ ( దేజరిల్లుము! బెక్యందై9 తోంచు తెజంగున విశ్వాత్మ కుండ్రైన వురువం డొక్కండ తనవలనం గలిగిన నిఖిలభూతంబులందు సర్వాం తర్యామి రూపంబున దీపించు” నని నర్గారంభమును నిర్దేశించినది. సక లావతా రంబులకు మొదలిదైన (శ్రీమన్నారాయణ దేవుని డివ్యరూపము నిరూపించినదిం “పురుష రూపంబు ధరియించి పరు డనంతు, డథిలభువనైక పర్షన యత్న మమర మూనితోదార జల౨శి మధ్యమునను యోగనిదావిలాసి యై యొప్పుచుండు” దేవీభాగవతమునందు భగవతి (అమహ్మాదులకు నిజకూవమును గూర్చియు, (నవ్మోండోత్పత్తిని గూర్చియ చెప్పెడి సందర్భమున సర్గార్థముల (వసక్సి కాన వచ్చుచున్నది. దేవి తనకును (బ్రహ్మమునకును అభేద మని దాటినది, “పురుషునకు నాకు భేదంబు పొజయ డెందు నరయ నేకత్వమునకును విని లేదు వా(డె నే నేనే వా. డనువా( డొకండె ముక్తు( తట్టులం గాకున్న మూఢు డతండె, లి110 "భేద ముళ్చె్తి కాలంబు, బెనగి యండు( వేర్మి నుత్పత్తి లేన పేద మగును భేద మడి కల్పితంటు నిర్వాద లీల సత్య మేకంబు (బివ్మ డా నిత్య మరయ” 8112

బాసు శ్రీరామకవి దేవీ భాగవతము లిక "ఆ పుకుమండును శ్రియ వ్యాసకు అని యెటు:గు జమనం దంతట నే ళూపము లేకయ యుందురు దూవంవంగ వార లేకరూవులు సుమ్మీ ౯ ల.152 (బవ్మాము సత్యమా, నిత్యము, (బహ్మామునకును ఛక్రికిని భేదము జేదు, ఉత్ప త్రికాలమున నాలేదము కోననగును కొని అది కల్పిశము- పురుషునివలెనే శక్తియు నిర్లుణమై జగత్త ంతయు వ్యాపించి యుండును. నిజమున కొ యురు వురును ఏక జాపులే “జను తాత్పర్యము పె వాక్యముల దు కలదు ఆనగాం (బ్రహ్మాండోత్స త్రి లేనప్పుడు పుడషళక్తులు రెండు నభిన్నము లై భాసించునుు ఉత్పత్తి కాలమున శ ' క్రపుర షులిరువురును శ్రీపంస. [పవ్రత్తులను భజించి నృష్టీకార్యమును నిర్వహించెదరు. సగుణ మైన నృష్టీయందు వా రిరువురును ఆత్మశ క్రిరూపులుగొ వ్యాపించియందుప ఆత్మకును, శక్తికిని రూపులు లేవు; ఇవి వ్యాపకములు, ఆరెండింటేకిని శేదమును పాటించుట బుద్ధిమంచుల లక్షణము కాదు. అట్లగుటచే జీ కోటియందలి. ఆళ్మచ్రై రన్యము, క్రియాళ క్రియ అభేద (వతివ త్రితో నరయవళసిన నంకములుః శక్తీ లేనిది ఆత్మకు [క్రియాచైతన్యము లేదు, ఆత్మ లేనిది శక్తికి ఆవారము లేదు. ఆధార ఆదేయములై న ఈరెంటిని వే రని భావించి కార్కికచోభ వడుబకంటె ఒకటి యని కావించి యుప[కమించుట మేలని దేవీభాగవతమతము= దేవీభాగనత నవమన్క-ంభమునం తీయంశము స్పష్టము చేయబడినది = వ యనం (్రక్కష్టవాచకము 'పెకృతి సృవ్టిని దెబ్బః గాన నా క్రియం గన నృష్టియందును+ [బక్సివ్టత గాంచిన దేవి కర్ణ మౌ (8 యనంగ నర్వము౦ గృ యనుపల్కు రజంబుతి నాందనుం ఐగున్‌ నయగుణధుర్య యిట్టులయినం (చిగుణాత్మకళ_క్రియే యగన 98 ౮ వ్ర యనంగ (ఇథమబాచక మము న్చిలు( గృుతి యనంగ నది నృష్టియగున్‌ [బియ మగు సృష్టికి మొదలై జయ మందిన దేవి (ప్రకృతిశద్దిము గొంచున్‌ న రక

న్‌ఫకి రసోల్లాసము ” ఆత్మ రౌండువిధము లయ్యె నృష్ట్యాదిని గుడిని బరుషు( డింక నెడమః _బకృత్తి యిదియె |ఐవ్యారూప యదియె నితర్టయు నయ్యె ఇ్యాతినొంచు నది సనాతని యని. ” కరి ళా ఆత్మశక్తులకును నగ్నిదాపాకలకు, బోలె భేద మెన్న( బోల దెపుడు బహ్మమయము దృశ్యమానంబు సర్వ్యంణు భేదబుద్ధి లేని సౌరులకును ” ర? [ప్రకృతిపురుమల నద్ద్య్వైెశదృష్టితో దర్శించునడి దేవీభాగవతమ్సు. |పకృతిళబ్దము నకు మూడర్థము లిందు చెప్పబడినవి. 1. సృష్టికిమొదలైనది. 2, సృష్టి కియ యందు (పకృష్టతను గాంచునది. 8 సత్త్వరజ_స్తమోగుణాత్మక మైనది, వీని సమన్వయ మిట్టు సౌధింపబడినది, సృష్టికి పూర్వమున్నది (బ్రహ్మము. అదొ నిష్మింయారూసము. అవి సృష్టి కున్ముఖ మయినప్పుడు తనయందే కుడియెడ మల పురుషసకృతిభావమలను భజించి లెండువిధములుగా ధాసించుచున్నదిం సృష్టికి యాకారణజన్య మైన ఆధై్యైతభావము కా త్త్వికులకు భేదదృష్టిని కల్పిం పదు, [ప్రకృతిపురుములలో సృష్టికి పురుషుని (వేరేపించుళ క్ర (పకృతి గాన అది (పకృష్ణమైనది. అది (తిగుణాత్మక మగుటచే సృష్టియ [తిగుణాత్మకమగు చున్నది. ఇట్లగుటచే శక్రిరూపీణి యైన దేవి బ్రహ్మ మనియు, సృష్టిికియా శక్తి యనియు, నృష్ట మైన్‌ జగత్తుసందలి గుణ్యత్రయరూపమనియు (గ్రాహ్యము. జగిత్కి9ియాళ క్రి మూడు అవస్థలను, మూడు గుణములను అక యుంచి (పవర్షిల్లుభున్న దిం నృష్టిస్థికిలయాత్మక మైనది ఆవసహ్థాతయము, సత్త రజ_స్త్రమోరూపమైనది గుణ్యత్రయము, గుణము లకును అవస్థలకును కొర ణకార్య నంబంధము కలదుం మూంళక్రి యొకటియే యయ్యును (తిగుణముల న్నా యించి అవస్థాతయనునకు కారణ మగుచున్నది, ఒక కొమ్మనుండి మూడు రెమ్మలు ప్పట్టివట్టు [తిగుణాత్మక మైన లోకవ్యాపారము సాగుచున్నది. సర్గ మహోర్షసార భూత మైన యీత త్త్వమున గూరి. మహాపురాణజములవలెనే దేవీ థి న! ఏ అ్రరాణ: భాగవతముకూడ (సతీకాత్మకపక రణమను (పపంచించినది. సృష్టీసితిలయా టబథి త్మక మైన [కియాకలాపమును నిర్వహించెడి మూరర్తితయమును సంభాపించుట

బాసు శ్రీరామకవి దేవీ భాగవతము లీి5్‌ పురాణసం[పదాయము. (బవ్మావిష్టమహేశ్వరు లామూర్తుల నామధేయములు, నామ్మకియ లతోపాటు రూపగుణములను గూడ మూర్తి తయమునకు ముడిపెట్ట బడినవి మూ౭ళ క్షిని [కియాళ క్రిగా మూర్తికట్టించునదియే మూ ్రితయము. మూలళ క్తిని గ్నుర్తింపక మ్నూర్మితయమునే పరమార్థముగా భావించినచో నానార్థమే కాని పరమార్థము లోకమునకు తెలియదు. నానార్థము విషేవహేతువు కాని జ్ఞైనార్ధసాధకము కాదు. అట్టగుటచే దేవీభాగవతము సానావిధజగ్యత్యియా శక్తులకు లింగ భూతములుగా నిర్జేశింపబడుచున్న దేవతఠామూర్తుఃకు (కియాళజి నిచ్చెడి మూలళ క్తి దేవి యని పపంచించినది. భగవతి ఐహ్మతో పలికిన మాటలఏ గమనింపుడుం.,. “భక్తి యొకటి గల్గి శక్తుండు శంభుండు సక లజగంబులు సంవారింప శి యొకటి గల్ల ళక్తుండు విమ్టుండు సకలజగంబుల సెకి నిలుప శక్తి యొకటి గల్ల శక్తుండ వీవును సక లజగ త్సృష్టి సలుపుటకును శక్తి యొకటి గల్ల శదక్తుండు సూర్యుండు సకలజగత్పకాళకుండు గాంగ శక్తి యొక్క-టి గల్లగా శక్తుం డిందు. డంబుదంబుల( బంచి తోయంబు లిడణంగ శ్రి లేకున్న పీర్ర లళక్తు లగుచు నోరు చెజచుక పడియుందు పేరు లేకలో 8.116 ఆ శక్తి లేనియది యళక్తంబు, శక్తిని నేను దెలియు మీవిధాన మెల్ల నాదకాక యొండు లేదు లే దిది సత్య మిదియ సత్య మనుచు నెంచు మికను. ” 8.117 లోకమున పదార్థము (ప్రకృతి; (ప్రవృత్తి క్తి. (వవృత్తి లేని పదార్థము జడము; (పవృ త్రిగల వదార్థము చైతన్యము, లోకమునందు శిలాదులు జడము అనబడుచున్నవి కాని, వానియందు సెతము పరిణామము

బి56 రసోల్లాన ము మందముగా కాననగుచున్నదిం సృష్టి యందలి జడము౯లంమయను శకి సంగృుప్ప మై యున్నది. శకి జడములందు స్పల్పముగను, జంగమములందు (పకృష్ణముగను కానబడుచున్నది. స్థావరజంగమాత్మక మైన [ప్రకృతియందు తాత్పర్యముగా మిగులునది భక్తి, ఆళక్తి ఉపాధి న్మాశయించి నిలిచినచో సృష్టి, ఉవాధి న్నాశ యించి (ప్రవృత్తిని సాగించినదో స్థితి ఉపాధిని వదలి నిజస్థితిని పొందినచో లయము, ఈ అవస్థాతయ మొకవలయను' ఈవలయమునిదు 1కి మాచ్చైత న్యముగా వెలుగొందు శదిథ్సే శక్తి, (కియ యెవ్చట కలదో కర్తృభావ మచ్చట కలదు. సృష్టీస్థితింయాత్మక మైన [కియాకలాపమునకు కర్త యెవరు ? “నేను కర్తను అను భావ మెచ్చట నుండునో అది అహంకారము. ఉపాధి నాశ యించిన జీవు డిట్టి అహంకారమును భటింమను. ఈనకర్మకు కాను కర్త యను బావముతో జీవుడు వర్తించును. ఆవ _శ్తించుట కానొక మూలశక్రిచే (పేరితుడై నిమిత్తమ్మాతముగ నియతకర్మ నాచరించుచున్నా డను తెలివిడి లేకపోవుట దీనినే వేదాంచు లజ్ఞాన మనచున్నారు, దీనివలన దేహమే ఆత్మ యను భ్రాంతి కలుగుచున్నది; దేహశ క్రియే మూలశక్తి యను మౌఢ్య మొవవుచున్నది; (పకృతియే పరమార్థ మను పాశవికత (వబలుచున్నది. జీవికి ఆహం"రము వలన కియాశీలము (పవృ త్త మైనను అతని నావహించియున్న గుణముల ననుస రించి అతనిశీలము థాసించుచుండును, లోకమున సా _త్త్రకు లున్నారు. వారిది స్నాతికాహంకారము;. మూలళ కీ నెటిగి తన్మక్రియాళ క్రి తత్పేంరక మని భావించి తదర్భణముగా తనకర్మను సాగించి తనదేహమునం దనావ క్త మైన భావమును సాధించి క రృభావము తనయం దుంచుకొనకుండెడి శీలము సా త్తి కాహంకార్యపవృత్రులకు నవాజము. ఇక రాజన _పవృత్తులవిధము దీవికంటె థిన్నము. (పకృతిని ఇయించెడి క కిని సాథింపయత్నించుట పీరిస్వథావము. ఆసాధించుటలోని క ర్రృభావమును తామే వహించెదరు తమళ క్రియే మూలళ ్రి యను (భ్రాంతి నొంది మూలక _క్తిని గ్నుర్తింపరు. ఉపాధి న్నాశయించిన శ క్తియె సత్య మని ఉద్యమించెదరు. ళరీరపతనముతో పీరిచర్మిత ముగియచుండును తామసపవృత్తులవిధము మటియ నింతకంటె విపరీతము, వీంిక్ర పాంచభౌతిక మైన ఉపాధియే వరమార్థముం దేహళ క్తినే నమ్మిన వీరికి అత్మశక్రియొక్క కెలివిడి యుండదు. ఇది పౌశవికత్రకృృ (నమాణము. ఇం(దియభోగదృవ్షి వీరి నవృత్తిశీలము దేహమువెంట బీరును నశించెదరు, క

దాసు (శ్రీరామకవి దేవీ భాగవతము కక? దేవీభాగవతమునంద లి కథార్థములు (ప్రధానముగా సీ [తివిధాహంకార (వవృత్తులను నిరూవీించునట్టివిగా కాననగుచున్నవి, ఆందు మొదట పేర్కొన దగినది తృతీయస్కంధమందలి భువనేశ్వరీదర్శనఘట్టము. సృష్టిస్టితలయకారకు లైన (బహ్మవిష్ణుమ హేశ్వరులకు ళక్తి మూల మను నంళ మీకథార్థములందు వ్య క్రీకరింప(బడినదిం ఆదిళక్రీి యైన భగవతి (బహ్మకు సరస్వతీశ_క్రిని (వసాదించి సృజనకార్యమును నిర్వహింపనియమించినది. అ్లే విష్ణువునకు లవ్మ్మిని శివునకు గౌరిని (పసొదించి స్టితిలయాత్మక కార్థుములం గావింపుడనినది. గుణవిభాగముచే విష్ణువు స్తాత్తికుడు, (బహ్మ రజః[పధానుడు; శివుడు తమః (ప్రధానుడు. చతుర్ముఖళంకరు లిరువురును తపముచేత సా త్రికస్థితి నందం గలరు, దుష్టశిక్షణమున సౌ త్త్రికడై న విష్ణువు వీరి కండగా నిలువగలడు. గుణ స్థితిచేతను, కార్యనిర్పు హణముచేతను వీరు భిన్నులుగా దోచుచున్నను మూఎళ క్రి తాత్పర్యమున నభిన్నులుగనే భావింపందగినవారు. (శిమూర్తుల కేకత్వము శక్తి సూ(తము ననుసరించి (పతిపాడించుట దేవీభాగవత తాత్పర్యము. దేవి శివుంితో చెప్పినమాట లిందులకు సాత్యములు--- *6 క్రార్రణంబు కాని కార్యంబు నే గాను గాన నేను సగుణ గావలయును బురుషునౌద్ధ నేను బూని నిర్దణ నాదు కశికళావతంన ! సత్య మిదియ *” 8 177 “ సతిని నేను నన్నె స త్తం(డు నాయంద హంకృతియును బుట్టె నందువలన నేన కారణంబ నీయజూాండ ములకు నమూడుగుణములందు మొనసి యుంచు, ” ౭.179 (చిమూర్తులు (తిళక్రియుతులు: వారి. కొర్యముల కాళ కులు కారణములు, ఆళరక్తు లాదిళ_క్యంశములు అట్టగుటచే [శిమూర్తుల కహంకారభావము లేదు శక్థీియం దాయహంకారభావ మర్చితము, సృష్టిక ర్యనిర్వహణమునందు సగుణగా నిలుచు శ్రియం దాయహంకృతియును బుట్టను, అది యామె కంటదు; శిమూర్తులు తా మంటించుకొనరు, ద్లైవికనము సాత్తికము నైన అహంకార స్వభావ మట్టుండును. నిర్గుణ మైన (బ్రహ్మమునందు పురుష్మపకృతిభావ

ల58 రసోల్లాసము మెట్లుండునో సగుణు లైన (బ్మృవోదులయందు సరస్వత్యాదిశ క్రిభావములుకూడ నట్లు కలిసియుండును, దేవీభాగవతకథార్ణములలో సారభూతము లైనవి మూకు. అవి;

1. మధుశ్తైటభసంహారము. 2 మహిషాసురశంవారము. 8. శంభనిపంభవధ, ఈ మూకు కథార్థములద్వారమున సాత్త్విక రాజన తామసా వహాంకారన్వరూవ స్వభావములను (పతీకాత్మకముగా (ప్రపంచించి శ క్రిత త్త్యము నుపాసించుట కనువైన చిత్తపరిపాకమును, భ క్రీ పవృత్తిని పరితలకు వ్యంగ్యంగా నీపురాణ మందించుచున్నది. జగము లేకార్డవ మై యన్నయెడ శ్రీమహావిష్ణువు వటప్యతళాయియై యోగన్నిదా ముదితుడై యన్నయెడ నాతని కర్ణమలమునుండి మధుకై ఓభులును, నాభికమలమునుండి విరించియ నుద్భవించిరి, మధుకైటళులకు తమజన్మ కారణము కెలియ దయ్యెను అర్జవమున కాధార మగమ్య మయ్యెను. శై టభునకు మవోళక్తియే నృష్టికారణమనియు, మవాోర్షవాభార మనియు స్ఫురించెను, అంతిట నాకాశమున నొక మహానీయళబ్దము వినవచ్చెను. దానినే మంతముగా (గ్రహించి వారిరువురు ఈ క్రీనిగూర్చి తప మొనర్చిరి, ఇ _క్రీ కరుణించి వారి కిద్భామరణమును (ప్రసాదించెను. దానితో వారికి పట్టపస్గములు లేవయ్యెను, (దిహ్మయ తనజన్మకారణము తెలియక తప మాచరించుచుండెను. (బ్రహ్మ నీరాక్షనులు కయ్యమునకు విలిచి వేధించిరి. (బ్రహ్మ విష్ణువును స్తుతించిను అతడు యోగనిదామ్ముదితు జై యండుటచే. నాతని మెల్కా ల్పశక్తిని పార్థించెను. ఆమె విష్ణువునుండి నిర్గమించి (పక్కగా నిలవియుండెకు. విష్ణువు (విహ్మ।పార్థ నను మన్నించి మధుకై టభులతో నై దువేలకీర్ణ హాయనములు పోరాడి గెలువలేక డస్సిపోయెను. ఆపై నాతడు ౪ _కీని (ప్రార్థించెను. ఆమె యతనిక్ర దుష్టశిక్షణళ క్రి (పసారించెను. మదుక్షై టభులయెదుట మోపానీరూపము దాల్చి నిలచి వారిని మోహపెట్టెకు, మోవోవిష్టులెన మధుకై టభులను తనయూరువుల పై నిలిపి విష్ణువు సంహరించెన్స వారిమేథన్సుచే భూమిని నిర్మించెను, స్థ్టూలముగా మధుకై టళ వధావృత్రాంత మిద్‌ం సృష్టికార్యమున కున్ముఖమైన పురుషపకృతియొక్క సగుణ (పవృత్తిణే యోగని(దాముదితమై యన్న విష్టుదేవునిస్థితి అందుండి సురా సురాంళలు గల టచబహ్మయ, మధుకై ఓభులును జన్మించిరి మూ౨ళ క్షిజ్తావము వారిమువ్వురికి కలదు, మువ్వురును తపన్సు చేసినవారే, దనుజులు శక్తివర

దాసు శ్రీరామకని దేవీ భాగవతము లం ఉపసాదులుకూడ. కాని శక్తిద త్త మైన వరళ_క్రిని తమశక్టిగా థావిందీ విరించి విష్ణువులవై వాఠు పోరు సాగ్గించినాడం విష్ణువు తనయందలిళక్రి ఆదిళ "క్తి యవి గుుర్తించినవా డగుటచే సాత్ట్వికావాంకారి; మధుక్తైటభులు రాజసాహంకారులు, (ఐవ్మా నృజశనవ్యాపారనియ్యుక్తు కైనను శక్రియుక్తుడు కాలేదు. తనకంచె వరమైన శ క్తినిగ్పుర్తించి భక్తిని [పపంచించుటచే విష్ణు వనురసంవోరకారి లె, నసృజనకార్యనియుక్షు డైన (బ్రహ్మను రకీంది లోకనిర్వహజదము డయ్యను. (బవ్మాయు సృజనళ_క్రియ్యుక్తు డయ్యిను. సా_ట్టికాహంకారనవృ త్తి మోప విష్టమైన రాజసాహంకారమును న్మిగహించెడి లోకవృ్తికి (పతీకాత్మకమైన వురాణకథన మీ మధుకైటభసంవోరముం భాగవతమునం దవతారముల కాదెమూర్రి యెన భ్రీమహావిమువుకందు శక్తి యై నిలిచిన దేవీత్తత్త్వమును చెప్పి, లోకనృజననిర్వవాణాది కియా కలాపములం దుపాన్య యెశన నగుణళ క్తి స్వరూపమును నిర్దేశించుట మధుక్తైటభ వధాకథాతాత్పర్యము, ఇిష్టరక్షణము, దుష్టశిక్షణము ఆవతార్యపయోజనములు* దేవీళాగవ్ష తమున (పతిపాద్యము శక్తిమహత్వము కనుక ళ క్రియే అట్టి అవకారకార్య నిర్వహణము చేయునది యని నిరూపింపబిడినది- అట్టి నిఠూవణమునకు తోడ వడునవి మిగిలిన రెండుకథలు, ఇవి పంచమస్య-ంధమునందు చెప్పబడినవి, మహిషాసురుడు తామస మైన పకుయోనియండు జన్మించినవాడ్క ఛపస్సు చేసి [బహ్మవలన వరమును పొందినవాడు. అతనిప్రవృ శ్రి చ్మితమైనది, అతడు పురుషులచే చంవబడకుండునట్లు (బహెక్రివలన వరము వడసెన్స, స్ట్రి తనను చంపజాల దని యతని ఆహంకారము* చంపబడినచో. స్త్రీవలననే చ్రా్య్య రావలె నని |ఐహైకు కోరెను. వరగర్వితు డైన యతడు దేవలోకముల న్నాక్ర మించి [(బహ్మేళసురేశ్వురాదులను బాధించెనుః విష్ణు పతని నెడిర్చి నిలువలేళ్త్ల పోయెను, అనగా మహిమడు తామసాహంకారి- పురుషరూప మైన బ్రహ్మన్న, జ్ఞానమును గర్మించినవాడు. అత డెన్నటికి క్లొని కాలేడు. అది యతని ఫ్యా లక్షణము. జ్ఞానదూరు డై నవాశు మోవావిష్టుడు కొవలేను. అతడ్కు తన ద్రేవ్హూ బలమును నమ్మి తనయందలి శ క్రిత్నత్త్రమును గు_ర్రించినవాడు కాడు. దేవుల మానము స్వథావతః 'స్త్రైణము, అందువలన నలేడు శ్రీళక్రితో పోరు క్రో

266 రసోల్లాసము కొనెను. దేవతలు మహిషని నెడిరింపలేకపోవుట తమళక్ష్తులను తమయుపాధుల న్నాశయించి (పయోగించుటవలన. దేనతలది తెలిసిన మోహము; మహిషనిది తెలిపిడిలేని మోహము, ఆశగా ఒకటి రాజసము; రెండవది తామసము, తామ సాహంకారమును జయించుటకు దేవతలందరు కలసి తమయందలి ళ క్తినంతటిని స్రీమూర్తిగా సమీకరించినారు. అనగా తఈమకంటె పరమైన శజిని గుర్తించి దానిని శరణుపొంది సగుణతర్షము భజింపుమని దానిని (ప్రార్థించినా రని భావము. రాజసవ్మ త్తిసి ప్‌డ్రి సాదత్రికవృత్తిని భజించిన దేవపవృత్తులనుండి పుట్టినళ క్తి దేవి. ఆదేవి మోహాఏిష్ట మైన తామసికళ కక్రిని సంహరించినది. తమస్సు రజస్స్నును న్మిగహించి స్వత్వ్రమును మేల్కొల్పినది. సత్త్వము తమస్సును రాజసవృ త్రి నాశ్రయించి వధించినది. మహిషిసురవధావృత్తాంతత త్వ మిది. జీవులలో తమః పవృత్తి విజృంథించినచో రాజసమున..పెైతము వళముచేసికొని జీవితమ.ను దుఃఖభాజన మొనర్చి, యిం్యదియవళంవదమైన భౌతిక ప్రవృత్తి నలవరచునుం అందుండి మానవు డుద్ధరింవబడవలె ననినచో దేవాభిమానమును ళక్క్యుపాసనము వలనపొందిన సాత్త్విక బలముతో నిర్జింపవలెను. సా_త్త్వికళ క్రి రాజసవృ త్తియందు ఆర్తినలన జాగృత మగును. ఆర్పి భక్తిని పోషించును. భక్తి శక్తిని కల్పిం చును. అరిషడ్వర్గాడులతో కూడిన మోహము నది పటాపంచలు చేయును. మహి షాసురుని 'సేనాను లరిషడ్యర్గమునకు (సతీకలు. స్త్రీశక్తి యైన దేవి సాతి శాహంకారమునకు (వకీక, స్వీయళ క్వలచే దేవీస్వరూపము నావిర్శవింప జేసిన 'దేవతలు భకు లైన రాజసాహంకారములకు (= తీకలు, భదక్తివలన పొడమిన శక్తి దేవోభిమానమును (దుంచి మానవుంందలి దేవ్యషవృ్తిని పెంచి సత్త్వ గుణమును సంరక్షీంచు నని సాధకు లీకథవలన వ్యంగ్యోపదేశమును సాధించు కొనెదరు. శుంథ నిశంభులవృత్రాంశము. రాజసాహంకారము సౌత్త్విహంకారముచే నణజచబడుటను వ్యాధ్యానించునది కుభనిశుంభులు (బహ్మవరగర్వులు, వాఠలకు మానవు లన్నను, పెళుపజ్యాదిగణము లన్నిను లెక్క లేదు; వారివలన మృత్యువు లేకుండునట్లు భావించి అమరత్వమును కోరినారు. అమరులు వారిబారి కోర్వ జాలక దేవి నుపాసించినారు దేవి చండికయై అనురులపై విజృంభీంచినది. ఆమె యందలి (తిగుణములు చండికా, అంబికా కొళికీరూపములు తాల్చినవి. చండిక రాజసమ్హూర్తి తాల్చిన ఆదిళశ క్తి, ఆమె రాగాలాపనము చేసి మోహమును సృజీంచినది. మిగిలిన రెండ మూర్తు ల్మాప్రవృత్త్రికి పరిచర్యలు చేసినవి. శక్తి

వాను శ్రీరామకవి దేవీ భాగవతము శైశ్ర। లూపమునగు గాంచి రాతసులు మోహావిష్టు లై నాడు, శక్టియొక్క ఆకృతిని చూచి రళిభావనును [వకటించినారు మూ౨ళ_క్రిపత్యక మైనను మోహముజే నుపాధినే నత్య మని భావించినారు. తాము పురమల మని గర్వించి ఆహంకరించి నారు, తదహంకారమునకు ఇం[దియములవలె చండముండాదులు నిలిచి సమర్థించి నారు చండముండాదుల సంవోరము ఇం్యదియమోవానిరాననము, కంభనిశంభుల సంవోరము మోవోవిష్ణ మైన ఆత్మశక్తి యందలి అళక్రిని నిరూపించుట. క్తి స్తాత్త్రికాహంకారము- దానిచే ని్యిగహంపబడి రాజసాహంకారము నిర్మూలనమైన నెప్పుడు జీవునికి ఆత్మళ_క్రిసాషాత్కారము. కలుగు నని ఈకథా తాత్చర్యమూ సాధకులు తామసరాజన్మవవృత్తుంచే (వేరితమయ్యెడి ఆనురీవృ శ్రినిఆతన్చైళ క్త్తితో న్మిగహించ్చి నత్ర్వళ క్రీని పెంపొందించుకానినచో వగుణమైన దేవీశక్రిపె భద్రి కుదురు ననియు, నాపై నిర్గణమైన పరాళక్రి సాధ్యమగు ననియు నీకథాతాత్ప ర్యము, ఇక మిగిలినకథ లన్నియు వురాణలషణములను నుసంపన్నము చేయుటకును. మం[తతంత కియాత్మకమైన * క్ట్యుపాననమున.గూర్చి వివరించు టకును, దేవీమహిమ సమగసుందరముగా నావిష్క రింపజేయుటకును నిబంధింప జడినవి, దేనీభాగవతము. తత్త్వతః (పక్సతిపుడషాఖేదమును దెలుపుటకున్వు శి వక్రేళవాథేదమును బోధించుటకుచు పుట్టినది,దాని కీ రెండుపద్యమ.లు తార్మా ఈఅములుం జన్షగ్రమాత్మయుః ఐరశ క్రియు నరయంగా శాఠట యంచు నాళ్మ( దలంపు మం తగ మేమియు లేదు నుమీ ! యురువురకును; నిట్టితత్త మెలజుంగరు రాగుల” కె, 158% *వివుండే విష్ణుడు విష్ణువే శివుండు చర్చింపంగ సీయిర్వురన్‌ దవులంబో దొక భేద మెన్నడును దథ్యంబెన్న( బూజ్యుల్కదా వివిధాచొరములందు నిట్లనుచు నేవిద్వాంనుః. డూహించు వాః డవిషాదుం డగు; ముక్తి నొందు; నితరుం డందుచ్‌ మహాదుఃఖమ.ల్‌ ” 8,120

63 రసోల్దాసము పరత త్త్యమైన డేవిని స్రీమూర్త్‌గా, మాతృమూర్తిగా భావించుట యీపురాణ న్వభావముం “ సదసదాత్మక మైన యీజగము నెల్టి నోలీ బుట్టించి రకంచి యుక్కుడంచి తన (తిగుణళ క్రిం గల్పవేళను నొకర్తు నిలచు లోత్లైకమాతను నే స్మరింతు ” 1.18 అను పొరాణిపని ప్రణుతిపద్యమే _దేవీమాళ్ళభావనా తత్ర్వమునకు ధ్యనివీజము “మాతృదేవోభవ” యని _దేవీభాగవతమున్ను “పితృ దేనో భవి యని శ్రీమద్బాగవతమును పరాళ క్తి వరమపురుషత త్త్యములను చెప్పుచున్నవి, శల్లిని తెలిసి కొనినచో తిండిని తెలిసికొనినప్టే అని భోధించి తల్లిలో నున్న తండిని చూపు నది దేవీభాగవతము; తల్లిని శెలుసుకొని తల్మడిని కెలుసుకొను మని బోధించి ల్లి కాధార మైన తం్యడిని చూపునది శ్రీమద్భాగవతము. దేవీభాగవతపశితచి త్రవృ త్రి తిగుణము ,౯ను |కమము.గా నంతళ్ళ్శక్తితో సాధించి సాత్తికవృత్తిని సందర్శించిన ట్లళవము పొందును; ్రీమద్భాగవతపశిత భగపంతుని మహిమలతో ముగ్గుడై మరురళక్షిమార్శ మున బడి యతనియందు చిత్తమును అయింపజేసికౌనును. దేవీ తత్త్వము తెలిసినచో మనసు వివ్పారినట్లుండును; భాగవతత త్త మరసినచో హృదయము ద్రవించినట్లుండును. జ్ఞాన మానందస్థితి నొందవలె నన్నచో విక సించినచి త్తము (ద్రవింఎవలసినదే. వికననమును (దవస్థితికి తెత్చుళక్రి భక్తి. దానిక్షై మనము మొదట దేవీభాగవతము చదివి అపై శ్రీమద్భాగవతము చదువ వలెను తెలుగున పోతనభాగవతము భక్త్రముక్రికల్చ్బదుమ మై విలసిళ్లినది. దేవీభాగవతము శెలుసున 18వ శతాబ్దారంభమున గాని వెలమయలేదు. ములుగు పోపయారాధ్యు లనవదించిన దేవీభాగవతమే మొదటి తెలుగుసేత, వీరు ద్వాదకా రాధ్యులలో నొకరగు వేమనారాధ్యుల వంశమునకు చెందినవాగట. వారి మొదటి పేరు సంగమేశ్వరకాన్త్రి.. వారు ఆరాధ్యు లయ్యును అద్వ్వైతభావము కలవారు, వా రనునదించిన దేవీభాగవతము పోతనకవితాపాకమున బడి తెలుగుదేశమున ఆత్యంత ప్రచార మందినది. క్రీ, ఈ. 19వ శతాబ్దికి చెందిన [తిపురాన తమ్మయ కవి దేపీభాగవతము ననువడించెనని వారివుతులు, (ప్రసిద్ధకవులు న్వైన వెంకట

దాను శ్రీరామకవి దేవీ భాగవతము వరికి సూర్య్మపసాదరాయకవి తన నిర్వచనకుమారసంభ వావతారికలో పేర్కొనినాడుం కాని, అది నేడు మనకు లభింయటలేదు. నేడు దేళమున' ఆత్యంత్మపచారమున నున్న దేవీభాగవతము దాసు థ్రీకామకవి గారిది. నే డిది తెలుగువారి పూజాపారాయభణములకు ప్మాతమై అల రారుచున్నది. శ్రీరామకవిగారు సరళము, స్వతంథతము నైన కవిత చెప్పగలిగిన ది్టలు దేవీభాగవతమును వీరు ఆకువుగా ఆరునెలలలో అనువదించినారట. వీరి యనువాదము మూలాతివిధేయము కాదు; అతి స్వతంతమును కాదు, ఎడనెడ వీరు స్వకపోలకల్పనలతో ఉపాథ్యానమ లకు, ప్వాత్రచ్మితణమును, సిన్ని వేళ చారుత్వమును, సహజవర్జనలను జేర్చి ర_క్తికట్టించిరి. ధారాళమైన వీరికవికాధార పురాణశ్రైలికి చక్కని యదాహరణము. అవధానకవితాచతురానను లైన తిరుపతివేంకటకవులుకూడ దేవీభాగ వతము ననువదించిరి, థ్రీరామకవి యనువాదము పురాణ్యపళ స్టికి ప్యాతము కాగా వీరియనువాదము (పబంధ(పళ స్తికి నిలయమైనది. ఈజంటకవులు దేవీభాగ వతమును భావానువాద్మప[కియలో నిర్మించిరి అయినను ఆది అనువాద మన్న శంకయే పరితిలకు స్పురింపనీయదు. తిరుపతివేంకటకవులు ఇందు నన్నయగారి (వనన్నక థాకలితార్థయు క్రిని తిక్కనగారి కావ్యకళాశిల్పరహన్యములవు, స్వియకవితామాధుర్యమును మేళవించి కవితను నిర్మించిరి. ద్వాదశ స్కంధ మండిత మెన ఈపురాణరచనమునందు తిరుపతివేంకటకవులతో పాటు వారికి నన్నిహితు. ల్లైన మరికొందరు కవులుకూడ భాగస్వాములై ధన్యులై ర, నవమ స్కంధమున మొదటి అయిదును, చివరిరండధ్యాయములను తిరుపతి కాస్త్రగారి పుతు లైన వేంకటావధానిగారును, నవమస్క_ంధ శేషము. నిళ్శంకుల కృష్ట మ్నూర్తికాన్త్రి గారను, ఆకొండి రామమూరిగారును, దశమస్కంధమును వేంకట శాస్త్రిగారి వినతండికుమారు లైన చినవేంకటకాన్త్రిగారును రచించిరి ఇట్లీ నవ మదశమన్క్మ-ంధములు కాక మిగిలిన్యగంథమంతయు తిరుపతివేంకటకవుల రచనయే శిమ్యలకు తమతోపాటు పీటలు వేసి కూద్చుండ బెట్టకొనిన తిరుపతి వేంకటకవులు వహుళక్కిభాన్క దనికన్నను, బమ్మెర పోతరాజుకంచెను ఏమ్మాతము తీసిపోరు,

ల్‌ర4 రసోల్సానము ఆధునికులలో ఈపుాణము ననువదించినవారు జనమంచి వేంకట సు హ్మణ్యశాస్త్రిగారుు గద్యానువాదమును వెలయించినివారు సరిపల్లి విశ్వనాథళాన్త్ర, స్థానాషతి రుక్మిణమ్మగారలు కవిస్మమాట్‌ నోరి నరసింహళాస్త్రిగారు. దేవీ భాగవతమునందలి మూడుస్కంధములను చంపువుగా ననువడించిరి. ఏలనో పురాణమును పూరి గావింప రైరి. కతావధాని చెళ్లపిళ్ల వేంకటకాస్రిగారు దాసు శ్రీరామకవి. దేవీభాగ వతమునకు ఉపోద్దాతము [వాయుచు- “ఇక్కంవి రచించినకబ్బములు 'పసెక్కులు, అన్నిటిలో నా కెక్కుడు రుచించునది తెలు(గనాడు, రెండవది (పస్తుత[గంథము* యావద్విషయమ. లంగాకయున్నను గవితకు సంబంధించిన కొన్నియంశముబ నియ్యలఘుండు రెండవథ్రీనాళుం డేమో యని నాకుం దోంచెడిని, శ్రీనాథుడు “గురుకులక్షిస్ణో మురారిః కవిః” అను తెగలోనివాడు, ఈయనయా ? సహజ పాండిళ్ళ్యుడు. పైగా భాగవతము నార్మధ్రీకరించిన ధన్యుడు. కావున మన మీళవి నతంసుని శ్రీపోతరాజునకు, (దితినిధిగా సమ్మానింత” మన్ని [వళంసించినారుం కవితాంశములను చిట్టి చూచినచో శ్రీరానుకవి రెండవ థ్రీనాళుండనియు, నహజ కవితాపాండిత్యమువలన దేవీభాగవతము ననువదించుటచే పోతనకు (పతిరిధి యనియ్‌ చెళ్టవీళ్లవారు భావించిరి థీనాథుడు ఆంధసాహిత్యచరి శమన కావ్యయుగక ర్తగా |పళస్తి పొందినవాడు; పోతన భక్రిరస్యవధాన మైన మహాిపురాణమును నిర్మించిన మవోకవి. ్రీనాథుడు పురాణఖండానువాదమువ్పు గావించినను కావ్యమర్యాదల కందు కనకాథిషేకము చేసినాడు, థీ కాధపోతనం పురాణరచనామారమ లందు కొట్టవచ్చినట్లు కానబడు భేదమెకటి కలదు. భక్తిని రక్రికిని కవత్రాశ _క్రీకిని జోడించి కవిత లల్లి నవాడు ్రీనాథుడు, ముక్తిని లక్షించిన మధురభ క్రితో కవిత నారాధనావి శేషమృగా మలచినవాడ పోతన్న. ్రీనాథుని కృతులలో భక్తి కవితాక కిలో మునిగిపోవున్ను ప్రో రాగవతమున కవితాళ క్రి భక్తిలో మనిగిపోవును.. ఒకరిది. రాజసాహంగార (ప్రవృత్తి; మరియొకంిది సాత్వికా హంకార్మపవృ త్తి. దాన్స (శ్రీరామకవి కవికాంళముల మందు థీ్‌ాళు నకు దగ్గరివాడ. ; భక్తిపవృ త్రియందు పోతన్నను లశ్యముగా పెట్ట.కొనినవా డని చెళ్లపిళ్ల వారితీర్పునకు వ్యాఖ్యానము చెప్పుకౌనవచ్చును,

దాసు (శ్రీరామకవి దేవీ భాగవతము కంక

లోతుగా పరిశీలించినచో దాను శ్రీరామకవి శ్రీనాథునకే దగ్గరివా డని వీంచును. అట్లనివించుటకు దేవీధాగవత స్వభావము కొంత కారణము; శ్రీరామ కవి కవితాన్వభావము మరికొంత కారణముం దేవీభాగవతము న్రీమూక్తియెన శక్రియొక్క. [పతాపమపామాదికములను వర్ణించునది యైనను భాగవతమునందు వలె మధురభ_క్తిని నిండించుకొనినది కాదు భాగవతమున భగవంతుడు పురు మడు; భక్తుడు నవవిధభక్రివస్థానముల న్మాళయించి స్త్రైణమైన చి త్రవృత్తిని భజించెడివాడు. జ్ఞాన, కర్మ, మధురభథక్తులను (పకటించెడి భక్తు లందరియం దు; పోతనభాగవతము మాధుర్యమును నిండించినది, దేవీశాగవతము. స్త్రీశక్తి నారాధించు భక్తిచి త్తములను వర్టించినదిః శ్రి మాతృమూర్తి, సృజనళక్తి సంవోరమూ ర్తి. దుష్టశికణ్నకియాబహుళమైన గాథలయం దామె ర్యౌద్రమూలి, శిష్టరషణకళాపారీణయైన ఆమె ఉపాన్యమూరి 'దేవీభాగవతమున స్త్రీప్వాతలు శక్తిరూపవిణులు; పురుషపాతలు ₹ _క్తివసాదసంపొదనాసక్తులు.. వీరి భక్తి యందు దీనికున్న (పాధాన్యము మాధుర్యమునకు లేదు, నగుణనిర్గుణరూపయైన శ్రిని కీర్ధించు సృతులయందు సెతము పాత్రలు పారవళ్యముచెంది వపరితలను తన్మయత్వమునందు ముంచు (పవృ్తి దేవీభాగవతమునందు తక్కువ. శక్తి తత్హ్వ్య్యపతిపాదకములై న స్తుతులు మేధను మేల్కొల్పి తత్త్వము నందించున ట్టుండును గాని భ్రాగవతమునందువలె భ క్రీమత్తచి త్తస్థితిని కలిగించి మనసును కరగించుచున్నట్లుండవు. వతాదృళ దేవీభాగవత స్యభావలక్షణములను వివేచించి నచో శశ్రీరామకవి థ్రీనాథున కత్యంతసన్నిపొతునివలె భాసించటలో నాళ్ళ ర్యము లేదు.

ఇక థ్రీరామకవి కవితాన్వభావమును పరిశీలింతము. చెళ్లీపిళ్లవారి మనసు నకు మొదట నచ్చినది శ్రీరామకవి “తెలుగునాడు. తెలుగువారి [పకృతులను పరిశీలనమును చేసి వానిని చాటూక్రి చమత్కా రముతో నావిష్కరించెడి లవణ మాకృతికవిఠాజీవితము* దానితో (శ్రీరామకవి తెలుగువారి యుల్హములను కొల్లి గొట్టినాడు అతని కవితాము[ద నొకదానిని తెలుగుపద్దెముల వై స్థ్టావించినాడు. నిజమున కది (సొధకావ్యనిర్మాణదతము కాదు. శ్రీకామకవి అట్టి కవితావల యమునుండి వెలువడి సారవత్మవితాసా_నూ జ్యమును దర్శించు _పమత్నవిశేష మును సాగించుటకే బహువిధకావ్యరచనావ్యాసంగమును పెంచుకొనినట్టు కాన నగును. అట్టి(ప్రయత్నమలో అంచుల నందుకొనినడి దేవీభాగవత రచనను,

26 రసోల్గానము భూమిక లెన్ని మార్చినను స్వీయాభిశయన్వభావమును సంపూర్ణముగా పరి త్యజింపలేని నటునివలె శ్రీరామకవి మవోపురాజరచనయందును తన సహజ మైన బాటూ క్రి చమక్కార వై లక్షణ్యమును వదలకొనినవాడు కాడు, దేవీ భాగవతమునందు వస్తు వెంత ఇచి యైనను దానియం దీకవి యందించిన రచి మా[త మౌ చాటుచమక్కారచారుత్వమే త_త్ర్వ్రగంఖీర మైన దేవీభాగవత మా కవితా లక్షణమువలన సరళసొందర్యమును సాధించినది. అది దాను శ్రీరామ కవి పురాణరచనలో సాధించిన (పత్యేకశై లీలక్షణము. పురణేతివోనములు నైజముగా నర్థ్మపధానమలు వాని ననువదించిన (పాచీనకవులు కవితయమార్గము ననుసరిం౨ యథావకాశముగా పువాణరచన యందు కావ్యరచశాశిల్బమును సంతరించుచు వచ్చిరి, మారన మొదలై నకవు లామార్గము నావిష్కరించి యుండిరి ఆపద్ధతి శ్రీనాథపోతనలలో శఖర పాయ ముగా థాసించినది. ఆధునికయుగమున పువాణానువాదము చేసినవారిలో పూర్వ కవులమార్గము ననుసరించినవారు తక్కువ, తిరుపతివేంక టకవు లాపద్ధతి నాశ యించినవారు. మిగిలినవారు పురాణార్థములపు తెలుగున పసన్నముగా నందించు 'ఉకు యత్నించినారు. పురాణములకు సహజమైన అర్థ(ప్రాధాన్యమునే తమ సరళ రచనలయందు సంవదించుకొనినారు. కొందు పువాణములలోని త్రా త్రిక కాస్త మర్యాదలకు వ్యాఖ్యాసములుగా తెలు శసేతలను నిర్వహించినారు. సరళమైన రచభనమునందు చాటూక్రిచమత్కార విశేషమును నంవదించి. పాచీనకావ్య (పబంధకర్తల వద్యరచనాళిల్పమర్యాదళల లోన సరళసుందర పద్ధతుల ననుసరిం చుచు పురాణరవనను సాగించిన విశిష్టమార్గమును దాసు శ్రీరామకవి దేవీభాగవత మునందు వెలయించిరి, దానివలన పాళ్చాశ్యులు భావించెడి శైలీ భేదములలో ఖోం28వ్‌ఏ!16 అనదానికి దాసు శ్రీరామకవిరచన సన్నిహితముగా. నిలచు చన్నది. 1611 50/16 లక్షణ మి టండును “లం 0792900048 26 6010౫66 904 206 096 01 గం జం94 61672184 01౯ 302నేయథ8ై 1106, ఓల 26 200౯000144 284 005600 ?2టలా 22 0014 204 201958. వెంట ౧ 6 ౯౦౫0౦౬01 18 508231 10 6 221066 26ల 0 2 )26101003 36160601 206 2202860606 05 70168 ఈ120 0 9611008 అంగ 08 28104608. క[6 300160068 60010668 26 26 116 మ0660116 16080) 206 ౧1160110) గొంం6 కంగు 500100316405% ఈ లమ్షణ మునకు దేవీభాగవతశైలి లక్యభూతముగా నుండును.

భాను థ్రేరామకవి దేసీ భాగవతము ణా ఖ్వే॥ (ద్రవ్యంజులం డెల్లి తతళక్తి నీత్యంబు సత్యంబు నత్యంబు సత్య మిదియ ఆరన్‌ చూడంగ బదార్థంబులందును బరళగు నభావంబు ఫక్కి. వినుము 1ప్రాగభావంబును [బధ్వంసకాభావ మన వొప్పునట్టి వభావము లగు ఉక్ష్యభావము లేదు జగదబావమెకొని జగదిభొవంబు సెప్పు సరణి వినుము లలిని మృత్చిండముల! గపాలంబులందు వెళ్ని చూడ ఘటాథావ మెట్టు కలడొ యట్టులనె యడి యేమన నందు నామ్‌ రూదేమలు మ్నాతము హళక్కి. రూఢి దెలియి 9.188 తత్ర్రమును అర్ధ్మపధాన మైన సరళపద్యరచనతో వెలయించినపద్ధతి యిదొ భకిభావస్సోరకముగా .. నిట్టిత _త్వమునే. స్తుతిరూపమున వెలయించెడిపద్ధతి శ్రీపద్యము దృష్టాంతము;

• నమ్మితి నమ్మ సర్వభువనమ్ములయమ్మ కుమూరునమ్మ వ అ్యమ్మ సిరమ్మ నీకల గలకాలము (మొక్కుచురమ్మ బమ్మనుం గుమ్మరి చేసి మజ్జగము కుండలు వానంగ బెట్టి తీవుమా యమశ్చై థవత్కృపారనమయమ్మె జయ మ్మెటు లెంచిచూచినన్‌” 9,631 బమ్మెర పోతరాజు పద్యనిర్మాణ మిందు పదిలపరుప బడినది కాని, యిట్టిరచన చాను శ్రీరామకవి సర్వత [పయోగింప లేదు. సమయ మెరిగి కొన్నిచోట్ట సమ కూర్చినాడుః
• స్టూలు మీగడ వెన్న మేలైన పెరుగును దొంగిలించిన కుట్ట దొంగ వీవు కొలనిలో గోవికల్‌ జలకంబు లాడగా గోక లెత్తిన వద్ధ గొంటె వీవు సముచితాచారధర్మము నియ్మ్రదయాగంబు వల దన్న పాషండకులు+డ వీళ్ళ

రసోల్లానమూ 266 పాలివ్వ వచ్చిన పడఃతితొమ్ములు నొక్కి చంవిన [పాణిహింసకుండ వీవృ నీతి యొక్కింతయేనియ సీకు నూరు కంచుదివిటీం వెదకిన, గానరాదు మందలో చేష్ట లిచ్చోట మాను మింక కంసు నెణుగవె శతువిధ్వంసు ననిన. క 582 పోతనతై లికి స్వీయచాట్తూక్రీమాధుర్య మబ్నించిన పద్య మిది. చాట్టూక్తికో వాస్యస్ఫూ్రి కలిగించుట శ్రీరామకవి, చమత్కారము. “ మదనార్హలము మేము మన్నించు మని పల్కు తనలోనను శినోఒహ మనుచు బలుకు సీగుణంబులు మమ్ము నిలువనీ వని పల్కు నిర్ణణోఒహ మ్మని నియతి, ఐలుకుం ద్వడ్ధిర మానహవాన మ మటన్న విని యద్వితీయమోఒహ మనచు( బలుకు సీరీవిమైం జూచి యెట్టు తాశెద మన్న (బవ్మోఒహ మస్మీ యన్‌ పలుక ఐలుకు నెక్టై మనం దెడ్డె మనినట్టు లివ్వితాన వారు వోయినదారిని వారు దాను బోవు మార్గంబునను దాను బోవం దొడంగె వికటముగ వ్యానమనికుమారకు,డు కకుండు” 1.65 పకన్నిగహము నిట్లు వర్ణించిన ఈకవి వ్యాసుని దుఃఖమును వర్ణించిన తీరు గనుడు, ” గడగడ వడంకెం గడు తను గ్లాని వాడమె చూపు మాన్నడె గొం తెంచె (సుక్క మోము మాట బొంగురు వోతె నమ్మానివర్యు( డావు రని యేడ్చెం గన్నీష్ల బావి నిండ” 1 ఈటీ?

చాను శ్రీామకవి దేఖీ భాగవతము ఖ్త్యిష్టై ఈపద్యమను చతురుడైన కవి యెవడైన బాయంగళలడు. కాని “కన్నీళ్ల ఖావి నిండి' ననుమాట శ్ర్రీామకవి యనగలకు. ఆవు రని పాత యేడ్చుచుండ వరిత ఆవంతకమందవోసము నిలుపుకౌనుట కవకాళము కలిగించు చాటూక్త్తి చమత్కార మిది. ఇట్టి వాస్యస్ఫూ్తి నందించెడి పట్టులం దేకవి ప్యాతరఫలావ (వృ త్రియందుకంబె స్వీయచమత్కా రబాట్లూక్రియందలి ఆస్కక్తి నెకష్కువగా నెడనెడ _పదర్శించునుండును. అది కాన్నాచోట్ల నౌచిళ్యమునకు కాలిముల్లై నన్కు కొన్నిచోట్ల [1పతిపాద్యాంళము సకితలి హృవయముశనకు సూటిగా హత్తుకౌను టకు తోడుపడును, “* చెంగ్లై వలదయ్య "పెండ్లాము పెద్దజెిలగ యొడలినె త్తు మెత్తగా నొత్తి పీల్చు మగువవగలనుం దగిలి కామమ.న€ జిక్కి యెడ్డెలగు మానవు లెజుంగ లెరుకతెరవు” న! ఇకు డనినమాట లివి మనకు వేమన్న ఛెప్పినట్లుండును వకునిలో వేమన్నను స్పురింవచే సెడి చమత్కారము శ్రీరామకవిదిం మహిషానుర్మపవృత్తిని వడ్డించు వెడ నీకవి వోస్యోక్రీ రమణీయవిన్సూ _శ్రిని వెలార్చినదిం “*న్లూలేండ్ల బవరాన్‌ నోట్యిపాచి దొలంగక గామలినువుపాలు గాచి (కొగె కశదనరంగమునను గాళ్టనొప్పులు దీర గడగి మైరావతగ జము నెక్కె ఆమోధన స్వేద మారంగ నారంగ నందనారామంబునందు? దిరిగి భయదాహవనినాదభగ్న [తుల గంటు బాయ నచ్చరవీండుపాట వినియె కలనం జెరలాడం జౌరలాడ గ్రమ్ము దుమ్ము తోవ మందాకినీజలంబులి మునింగి దున్న యె దరపుచెల్గాల దున్ని దున్ని యెక్కె- దేవేందుగద్దియ రక్య్క

270 రసోల్గానము ధ్యూమా తసంహారోన్యఖ యైన కాళిక పల్కెడి [కోధోక్తులలో శెలుగకోపమును (వకటింపచేసీనాడు శ్రీరామకవి_ “(వేలకు పాతమంగలపు వెంకునుజోని మొగంబుతోడ ను చ్చాలిశతాళసన్ని భనితాంతమ వో రుయగుబుతోడ జం డాలివి సివు శాయెదుట దంభము నూపెద వుండు ముండు మి వ్వేశ నిదే తల న్నర్‌కి వేయును నెందు మహో(గమూర్తియె”. 5-ర్‌ది? ఎంతపరాశ్ళక్తి మైనను తెలుగుకోపము వచ్చినప్పుడు “పొతమంగలపు సెంకు'ను. ఉపమాద్రవ్యముగా [గహింపకుండునా ? "తెలుగునాడు రచించిన కవి కలము నుండి వెలువడిన వెలుగురవ్రూ యిది. శ్రీరామకవిపై శ్రీనాథున్నిపభావము సీసపద్యరచనలయందును, అవతా శికానిర్వహణము౭యందును కాననగున్ను, కవిసార్వభౌముని పౌధసంస్కృత సమాసగుంఛనమును వదలి ఆతనినరళస్‌సపద్యనిర్మాణ వైఖరి నీయన స్వయ కైలీవిన్యాసముతో. వెలార్చినాడు. నిజపంశవర్ణనావసరమునందు. శ్రీరామకవి పీసములు దివ్యలాస్యములు (పదర్శించినవి, మచ్చునకుం కే “ముక్కంటిరాజన్యు మూర్ధాఖిషిక్తుగా చెలయించువా రారువేలవారు” 2 “సంతతాచ్యుతభ క్రి చింతావిశేషాంత రంగస్థ యతిరాజు గంగరాజు శి “అల్లారుసీతన వల్రీపురద్వయీ నాయకం డారఘునాయకుండు” త్తం “తన వ్రాలుత్రో మాన్యధారుణిఖండంబు లిచ్చినా. డది శారి మెచ్చినాడు.” ర్‌, * ఇ ఆతడు గాక మరెవ్వ డన్యాయవరర్తి య్‌ తాహరి జోగనం దరిమినాడు.” ఇవియన్నియు నొక యెత్తు శ్రీరామళవి తనతల్లిదం(డ్రులను కీర్టించిన సీస మొక్కటి మరియొక యెత్తు;

దాను (శ్రీరామకవి దేవీ భాగవతము ల71 “కన్నయ్య పండింపం గొమమ్మ వండింప లేచినవిసబ్ల లెక్క లేదు కన్నయ్య తెవ్చింప( గామమ్మ యివ్పింప€ గొలిచినధాన్యంబు విలువ లేదు కన్నయ్య నిలివింపః గామమ్మ గొలివీంప వేల్చుగొల్పుల కొక్కవేళ లేదు కన్నయ్య (వాయింప ౧గామమ్మ చేయింప నువకారములకు మారొడ్డు లేదు” థ్రీనాథుని సీనపద్యమే కాదు శీలముకూడ శ్రీరామకవికి కొంళ అబ్బినది. ఆకవి ఈళ్వరార్చనకళాశీల డు, ఈకవియు అల్టూరుసో మేశ్వురథ కీిచితుడు. పోతన తనభాగవతమును పలికించినవాడు రామభ్యదు , డని నిరహంకారచిత్తవృ తిని [వకటించెను, భాగవతరచ రవలన మోక్షనిద్ధి నర్థించెను. శ్రీనాథు డట్టిపవృత్తిని గాని, వలితమునుగాని కోరీనవాడు కొడు. ్రీరామకవియు దేవీభాగవతమును పరాళ క్రీ (ప్రసాదించిన శ్చక్తివలన రిచించితి ననిగాని, మోక్ష మర్థించి పలికితి నని కాని చెప్పుకొనినట్లు కానరాదు, పురాణారంభవద్యునందు “థ్రీకైవలము పదంబు చేరుటకు. నైని చింతకు మారుగా సోమేశ్వరుని దక్షిణనాయకత్వము నందలి లీలావిళూతి [వదర్శింవబిడినది శ్రీగౌరీనయనాబ్దకజ్ఞలమునన్‌ జిల్మారు నోష్టంబు గం గాగో[త న్తనిమోవిపానకమునన్‌ ఇాళించి తద్దత్రరే మస్త్‌ తే ఖాగో పార్ట భూతిలిప్తతనుః డై కన్పట్టు దాక్షీణ్యవి ద్యాగంభీరు మదిం దలంచెద సదా యల్లూరి సోమేళ్వరున్‌.ో తనను రాముడని లోకులు విలచుటచేత్వ రాముడు శివభక్తుడు కావున తానును సోమేళ్వురున. కీకృతిని నమర్పించుచున్నా నని ్రీరామకవి చెప్పుకొనినాడు. చ్చెప్పెద ఘనమగు థ్రీభాగవతము కడంగ తెలుంగగునన్‌” అని స్యవత్యయ ముగా పలికినాడు, అధికారి కాత్మపత్యయ మలంకారమే. అట్లు పలుకుటలో భ్రీనాథ[వవృ త్రి (పతివింబించుచున్నది ్రీనాథునివలె. శ్రీరామకవియ కవితా (వ్రియడు, దేవీ ఖాగవతదుగ్ధాంఛోధియం దోలలాడిన దా అభినవత్రీనాథ్రుని కవితాత్మం

ల్లిగాల రసో ల్లాసము 46 ఆమృతానందనిధాన మాశితబుధవ్యాపారనంస్తూయమా

న ్రీదేవ్యుదయాభిరాను కలానాధాధానుమోదాత్మకం

బు మణిద్వీపసువర్ణవృ త్రగణన్‌ భూయోమహాభంగర

మ్యము ్రీభాగవతాభిరధేయ మగు దుగ్ధాంభోధి నోలాడెదన్‌, ”

మహాకవి దాసు శ్రీరాములు స్మారళసమితివారు దేవీభాగవతమును పునర్ముదించి దేవీనవర్మాత్యుత్సవములలో, _ 1978 అక్టోబరు 10వతేదీన__ దాని నావిష్కరింప జేసినారు. త్రీరామకవిసాహిత్యము నంతటిని [పకటించి తెలుగువారి కందించెడి మహాయత్నముచేయుబున్న ఆసమికివారు అభినందించ దగినవారు. (శ్రీరామకవిగారి “తెలుగునాడు” తేనెలవిందు; దేవీభాగవతము అమృతపుపొందు. * న. =. వ |

• ద్రేపీభాగవతావిష్కరణసభలో, చేసిన ఉపన్యాససారమిధి, 'నవభారతీ నవంబరు, డిసెంబరు 1979 సంచికలలో ఈవ్యాసము ప్రకటితము,

సవరణల సూచి ప్పట పంక్తి అచ్చు తప్పు ఉండవలసిన పాఠం థీ ే అర్ధసాధకుడు అర్జసాధకుడు _ త్తీ లలి రసం ళాతం కాజాలడు రనం కాంతం కాజాలదు, 10 8 గ్గీతో ర్యహర్షిణా గ్గేతో మవార్షిణా 10 19 మౌంళుందనీ మౌతుందనీ శి వతి షట్కాకంలో షట్కంళలో 118 వి షట్కంకంలో వట్కంలో 16 19 చెప్పుకొవే చెప్పుకొనే 10 ర్‌ అలంబన ఆలంబన లి! లీ వ్యుక్థానోజపి వ్యుక్థానేఒవీ లల్లి గ శా స్తమాచకాణొ కాన్తమాచగాణా శ్రి క్త వినిస వినిన శం 1% నత్సిగవారచన నతిసం్యగహరచన 40 [ క్రానిదానము జ్ఞానదానము 82 10 సంచథా పంచధా 87 1 స్పుభ్ళళం సుభృళం 78 14 వసొత్రీ చసాస్త్రీ ళీ 168 ఇై లానాం శై లానాం రి గ? మవదవకాళము మవోవకాళశము 85 లి న్యభిచారీ వ్యభిచారి 85 లీ రసన్మృతః రసంస్కృతః 8కి 18 సంవిదేకరూపమై సంవిడై కరూపమై 1 క్‌ శృంగారసో౬ ఫిమానః ళృంగారశసోఒ విమానః

లిక్‌ 856 16 భావనజన్యమైనది భావజన్యమైనది 101 శ భానోత్పర్ష థావోత్కర్ష లిం అవస్థితాః అవస్థితః, 71289 102 కేం రసగంగారక ర్త రనగంగాధరకర్త శ్రేలి అవిచ్చిన ఆవిచ్చిన్న [9 స్థాయీనో స్టాయినో 105 క్షి ద్విధేవ ద్విరైవ న. 8 (వకృతిరస శృంగారాడిరన శై] ్రి తి మోతసాభనకును మోక్షసాధనకును 158 లి సితృయోగమో వితృవియోగమో 24,25 విితూణము వీత్తూణము 2! గరుణపురాణము గరుడపురాణము 159 వ పికృపూజ పితృపూజ 166 18 రావణుడు రాముడు 171 18 బవితమునుండి పుట్టిన జీవితమునుండి పుట్టినది శే79ి శ్రే అనుధూతితయే అనుభూతియే కేక] లర్‌ దక్కునే దక్కూవే 198 శల కొనినాళ్ళ కొన్నినాళ్లు 1905 గా (ప్రాచ్యసిద్ధాంత (ప్రాచ్యపాళ్చాత్య సిద్ధాంత భ్ధర. . నక ల 4 [ స్‌ ఓ ల శ / స న పాం ఎ |. ష్య

నం మంక0ంగగి5కగగగ0 “రిల కు కక నాకర న మ ఈ హ్యాససంప్తుటి రచయిత సర్వతోముఖ షపలిభకునవదుష్యూని మ మ స ననన నటనని న యు కత పీపడిపోఠొ క నట ల న న సజదోష: విజ్లారంతో అల్బ జయలల. లే ను. నవ య న ర నం సక స క కి రు సుుబుచ్నూాన్యారగారు. స్ధచ్త వపను న | న... నస షు న శస. న. మ య. ప్‌. వు న స వప శ్రత, కావిస్టత, పారిత్యష్యూ ర బెదరు పాలన షం [మన న ను లఅయి్యీల్త లి... మక స ౨ కు పు న స షాన్‌ సమము... . 00న స న వచ తని ఫజంతోసాస్‌ 'అలకుగొరికులు' మ మ సయ. నష? *:.” వవరజలోగాన్ని విమ టు న గనకనే త్తు ఛెరసావాసాటు వో షల తృఫహ్యాసు: ఉన్న; పండిత: పి న ల వ. న. ల స్ట మంచతన.. న్‌ స స ర క... స పదబంధంలో,.. చెహ్పోలింటి= మ స వ రే. న న. న | ప్త సనన వ. క శ సు న సమారు 'పళ్రప?ించి:'ఫోళారు: “ర నోమును న య. న దు న న? వ. వంటే సుబహ్మణ్యంగార్షు పరవశిలచి: 3 “ర న న ప. మ రం న | వ క యపనకు 'ఊరట:కష్తుగడుని హు పం (1 న. నఠకుపద్హస్తి స్తేనేగాన ఆయనక కరన | స | రం క | త న కం ముషటిమ స. సప ను నం అలన మహేశం విభూతిని సొసట దాల్‌ న(హ్మాభుమం |. నను భూలితో రంగరిఇచిన్నప్రాండిలన. విభూతిం... న ప న హ్‌ మం నులవట్రాలు అందె బవ్బాదయల్టు ఓిను | నన న న. ప. న. న. ననన సు సన ల ఠశి కొత్తపల్లి వీర్టభ్యదర్షోవు...: 1 వ. న. వ?