Telugu prasangatarangani - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

స్య సశపొష్షు ముసంగతీలీంగీణీ

(ప సంగతరం౦గిణి మధునాపంతుల సత్యనారాయణళాన్త్రి

'వ్రధమ ము(ద్రణము రగ గ్‌ (ప్రతులు 000 ళ్‌ ల జ్ర స్తూ 'వెల గ్‌/- ట్రైను నబి శకరలా$ి ల రౌలద్చు ఖ్‌, లి కో (€ ళు కతి. సత్యనారాయణళా్తు 0 లలితానగర్‌ లె |/ రాజమ౦ (డ్రీ=న్‌ క్‌ భః ఆం(ధ్ర(ప్రదెశ్‌ సాంగ్ట్బూతిక శాఖవారు ఈ (పసంగతరంగిణి ముద్రకు ఆర్థికముగా హకరించిరి మ్యుదణము చాప్ప్ట్టపెస్‌ రాజమండ్రి ణ

అను[కవుణి భ్రుట పానుగంటి లష్మీనరబంహరావు పావాత్య నేవ యువభారతి ఎ ందరాబాదు (పతిభాలహరి ఉవపన్యాసమంజరి కార్మకమములొ లి = 9/4 ల లంగా చళ్లు శా 2 చిలకమ ర్షివారి జివితము ఆగ్‌ స కార్యకలాపములు స్త - “83 ర న్య న్‌ ఆంధ పదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ హైదరాబాదు వైకళకరర్త 2-2. 988 తేది నిర్వహించిన స్వర్గీయ చిలకమర్తి శతజయంతి సభలో (ప్రసంగము 8 _ వేలూరి శివరామళాం్రగారి 'చ్రతిభావ్య క్తి త్వములు శకి ఆం (ప్ర సాహిత్య అకాడమీ 977 జనవరిలో తెయగు వైతాళసయ కార్య కమముగా జరిఎన సభలో (పసంగము 4 కళతావధానులు "వేంకటరామకృష్ణకవులు 607 అం (ప సాపాత్య అకాడమీ 983 హైదరాబాదులో రామకృష్ణకవుం శతజయంతి జరిఎన సందర్భమున ఉపన్యాసము

డి శ. నాకు నచ్చినకావ్యము (ప్రభావతీ (ప్రద్యుమ్నము 88 ఆకాళవాణ్‌ విజయవాడ 982 సం (పసారిత (వసంగము 6 నా దృష్టిలో నన్నయభట్టారకులు 9 088 సం ఆకాశవాణి విజయవాడ (పసారివమైన 1పసంగము " నన్నయకవితా శిల్పము భరతోదయము (07 రాజమ హేం్యదవరమున నన్నయసహృసాబ్టి ఉత్సవాల సందర్భమున 988 వ్వఎలి 9వ తేదీ పసంగము 86 రఘువంశము కాకినాడలో "7 2-8 సం తేదీని నెజఎన కా?దాస జయంతి సభలో (పసంగము

పానుగంటి లక్ష్మీనరసింహరావు సాహి త్య సిన ఆనాడు పిరాపురము మహారాజ భవనములో ఆం(ధసాహిత్య వరివత్తు వకాదళ వార్డి కోత్సవ నభాసన్నాపాము అ మహోనదస్సు నకు పానుగంటి లత్మనరసింహరావుగారు అ(ాసనాధివత్యము వహించుటకు నమాసూతులు వీబ జేండ్లకు మున్ను వారి యువన్యా సారంభవచో వైఖరికి వతిధ్వనులివి నను వండితుడను గానని యా యూరి వారెజుగుదురు మె (గానము వారెణుగుదరు నన్నిజిగినంత వజకాం[ధ్ర_ 'దేశమం తయు నెజుగును సాహిత్యహీనతలో జగయమెజిగినవాడను గాని సాధా రణడను గాను ఇట్టి నన్ను బరిమత్తు వారేల యొన్ను కొనవలయునో నాకు తెలియదు. ఇెనుక జరిగిన వది వరిషత్సభం కు బండితుల నెన్ను కొంటిమికగా యూ నారి యవండితు నెన్నుకొందము ఇంతలో 'జెడిపోయిన "చేమున్నదని యూహ్‌ించి మార్పు కొటజకై నన్నెన్నుకొని యుందురేమో ఎటులై ననేమి అవిలంఘ్యమైన మహాజనుల యాజ్ఞ తులనీదళము వలె శిరమున ధరించి యిట నిలువ బడిలిని వహాఒస్మి కవివశా దాయోధ్యక _నచానసీంతనశ్చ సంవృత్త - వందొమ్మిదవ శతాబ్ది వరార్థమున జను ర్భాగ్యము కలిగ్మి యికువదవ శ తాబ్బి నగపాలులో వెరిగిన కొందజు [వతిభావత్పండితు లలో గణ్యమైన యొక వై లవతణ్యమున్నది భారతీయమైన నంవ డాయ స్కంధము నుండి [కొత్తకొమ్మలు "లేచి కనువిందుగా విరియ బూచిన కాలమది _పొకృ్పవమానములు వడముటిగాలులు మలయ చాయువులు చేతులు కలుపుకొని వరస్సర (పాణార్శణముతో వరివ్యం

లి దన౦ంగ తర౦నగిణి గము ఇేసికొన్నతరుణము. తెనుగులో నరీకొ_త్తది యనుకొన్న యొకా నొక సాహిత్య మేర్పడి యువ భావుకులకు అంత స్ఫౌహిత్యము కలిగించిన తఆజ్‌ వ్యుత్పత్తి సౌష్టవానిప్కా.రముకంక (వతిభాక ళాకలనమునకు సహృదయులు కాందువడిన రోజులు వద్యమునందలి వ్యంజనావృ త్తి కం గద్యములోని నద్యోనురంజన (వవృత్తికి పారకుడు ముచ్చట వడిన దినములు రావలెను నమాజమున గొంత మార్చురావ లెను సాహిత్యమునకు (వత్య గత కావలెను వతాదృశ మైన తపహాతపహాతో "తెలుగు రచయితలు కలము కదివీన కొత్తనాళ్ళు రావలెను ఆనుషంగికము లై నహాస్యాదిరనములు ఆధి కారికములగు శృంగారాదు లతో గలసి మెలసీ సారన్వత పాంగణమున నహావంక్తి భుక్తికి నమాయ త్త వడిన ననమయము (శవ్యధర్భ్థుముగల కబ్బములను మించి దృళ్యలముణములగు రూవకరములకు స్వాగ త స్వావ లేయములు లభించుచున్న యుగము మా వ్యవహారము మా[గంథములకు అమ్ము తాభ్యవహోరము మో వాడుక మాటలు నూరచనలకు వేడుక బాటలు అనిచెన్వూచు వండితులు కొందజు మాసిక వట్టు విడిచి సాథారణ్మవజలకు సాంత్వనము చెవృజూచిన నమయము ఆరోగ్యము మాట ేవ్రడెలుగును వంచతి క్త కపాయము మేము సేవించ లేము వేదుమందున కేని తేనె యనుపానము పెట్టవచ్చునుగ దా అనువు తింపు డని విద్యద్భిషక్కు.లకు ఆర్హులె న కొందజు పారకుల్ప విజ పులు చేసికొన్న (వత్య్యూవమము

కడచిన శతాబ్ది మలిరెక్క. ఈశ తాబ్టి తొలిరెక్క. ఆధారము చేసికొని సారస్వ తాంబర ఏథిలో విశుత విహారను చేసిన విచవమణు లలో విద్వత్క-వులలో స్మువతీతులు ఎందళో మహానుభావుల.

తిరువతి వేంకటకవులు వీశేశలింగంగారు చిలకమర్తివారు -వేదమువారు. అప్పారావుగారు రామమ్వూర్తి వ తులుగారు "రామలింగా రెడ్డిగారు ధర్భువరము రామకృవ్ణమా చార్యులు గారు అదియొక (వ ల్యేకమైన సుధర న్‌

పానుగంటి సాహిత్య సేవ క్రి తడాస్థాన మండవమున వెలుగొందుచున్న యలనాటి ఆంధ సారన్వత జ్యోతిర్మూ ర్తుల నమవమున నేడు సాతీ.గా నిలిచిన ఫావనా స్ఫుటమూూర్తి మనకు అతిథి అర్హ పాణియగు యువభారతి ఆఅతిఖే యము రసజ్ఞులకు ఆనంద శరధి ఉత్తుంగ రనతరంగావ గాహసమునకు ముందు 'వేలావనై లావలీలవలీలుంగ లవంగ నంగతల తాలాన్యములకు మనసు వడుదుము లజ్నీనరసించారావుగారి యింటి వేరు పానుగంటి ఓ మాధ్య్వులు జన్మత ట్ర్యైతసం్య్రదచాయమునకు జెందినవారు తల్లి రత్న మాంబ తండ్రి "వేంకటరమణయ్య ఆభిజనము నీతానగరము కొంత కాలము రాజమహే (ద్రవరమున నునికి చదువు సంధ్య లాయాూర'నే కడకు నిలకడ వీరాపురమున-పానుగంటివారి మేడ ఓరాపురము ర్రైలు స్రేవనునక్కువక్క_లోన్నుది అప్పటి కే అదిప్రాబడిన మేడ విరాపురము మహారాజూవారి బావగారిని సోములుగా రని వ్యవహరిం బెడివారు పానుగంటివారి. మేడ సోములుగారి సౌధమునకు కుడిభుజము నూ ర్యారాయానంద్యగ ౦ంథాలయముతత్రాంతీయ గ్రంధాలయములలో గోటీరము అది యానాడు సోములుగారి (పాసాదమునకు వాణీ వసా దము ఆ (గంధాలయముబెన రాక్రపోకలలో యునకులకు పొనుగంటి వారి దర్శనము (పాయశ లభ్య యోగము వడవవడికి వచ్చినను పాను గంటివారికంటితుదలలో బదనై నవాడీమి నరసిన వలుచని కేశములు నడిమిపాపిడి బుగ్గలకువచ్చిన అెలిమోసములు కాజశేయ వన్ర్రధారి యగ (పాంశుమ్వూలర్తి అపాం కారమో అత్ముగారన మో మనము డాని ేజేరు పెట్టినను అభ్యంతర పెట్టువారు లేరు ఒక మాట చెస్స్పవచ్చును అంతన్సత్వమైన యొకానొక రాజనమునకు లత్మ్మీనర సింహరావుగారు పెట్టని చేరు

క్రీ వనం౦ంగతరంగిణి

ఆంగృవాబ్బయమున వారిది సర్వంకవమైన (వజ్ఞ చి ఎ వట్ట భద్రత నాడు మాటఆంకాదు ఎంన్క్బ తాంధములో మజీయు బహు భాపాసాహీిత్యముల ౯ బాహాశుత్యము అఖండమైన వ్యవహార ధురీ ణత రాయలసీమలోని ఆనెగొంది నంస్థానములో ఉర్జాము దివాణ మురొ లశ్న్టీనరసాపురము ఎన్టేటులో కొన్ని కొన్ని యేండ్లుగా దివానుగికి నిర్వహించిరి నడుము నెవూు”ో పిద్రాపురమున కొద్ది రోజులు అధ్యావళత్వము ఎక్కడ నేని ఎకష్కవకాలము ఒదిగి నిలబ డుటకు ఆయన యంతస్బత్త యంగీరించెడిదికాదు తనరచనలలో "తానే యొక స్వతంత్మవభుత్వము సనెజపదల పెట్టినాడు నరసింహారావు గారి యకోలటత్సి, శ్రీ సామీవ్యానములు స్వర్శ సింపోాననము ఘఫఘటించినని అనేకను. లగు నాటకముయి తత్కీ._ర్లి చిరంటికి గంరాభరణము లై నవి నర (్రదాపురుక త్భులు రాధాకృష్ణులు కల్యాణరాఘవులు ఏందో దివ్యదంవతుల విశోద విహార ఖటనమునకు గాటకోద్యాన వాటిక పాను గంటి వెలయింవజేనెిను ఆవన వాటికనుండి కోకిల కల కంరము మనకు వినబడును అక్కడ మంజువాణి మేజువాణి చేయును పానుగంటి వారి (వభుత్వము నరస్వతి ఆయన నాటకరచన ఆశ్వ యుజమానము లోని పూర్ణి మూ చంది కు స్మార ము వృద్ధవివాహ ములు బుద్ధబోధ సుధలు విచ్శితనమా వేశములు పానుగంటి చారి కొలువుకూటమున కాదా చిత్క-ములైై న వినోదములు ఆ (వభువునకు విరాపురము మహో ౮ జుగారితో నెయ్యము కలసినది అనంస్థానము నెలకు నూటవపదార్లు జీతముపేరితో పానుగంటివారికి బహుమాన మిచ్చెడిది ఆయన విరాపురాస్తాన నాటక కవి (వాతకోతలు వన్సి పాటులు ఎమియు. సక్క_జ లేని యుద్యోగము అపుడపుడు కోటకు జోయి మహారాజూవారు సూర్యారావుగారిని దర్శించి వాగ్వినోదము నెజపుట కొటలో (వదర్శింవబడెడి నాటకములలో నహకరించుట ఇంతకుమించి దిచాణపు బని ఆయనకు లేదు ఒక రహాస్యము చచెవ్వూ

చనం గతర౦గిణీ క్‌ కొనుచుంజెడివారు తన్నుగూర్చి తనయేలుబడిని గూర్చి రచనలలో నెక్కడ దుయ్యబట్టునో యని వీరాపుకము రాజుగారు జంకుతో సాను గంటి వారికి జీతపులంచ మిచ్చెడివారట వమో పిరాపుర (వభువు సాహిత్య వ్రీతి జగద్విఖ్యాత మైనది కాని లాతిదికాదు ేవులవల్లి సోదర కవులు వేంకట రామకృష్ణ కవ్చలు వేంకట పార్వతీశ్వరకవులు చిలకమర్హివారు మజియెందజో వారి యాస్థానమున నిత్య సంధభా వితులు మజి శాస్ర వేత్తల విషయము చెన్సనక్క-అ లేదు వ్యాకర ణమున భాష్యాంత వరీమో విధానమునకు ఆనంస్థానము జన్ముభూమి ఇక నంగీతక ళాగారవము తుమురాడ నంగ మేశ్వర శాస్త్రిగారు "తెలుగు -జిశమునకు జాలిన గొవ్ప వైణిక విద్వాంసులు రవీందనివంటి రసజ్ఞ స్మమాట్టును వరవశునివేసిన వీణాగానము వారిది ఒకసారి దివా ణములో [వ్రభునన్ని ధానమున నంగ మేశ్వర శాత్రిగారి పఏీణకచ్చేరి జరిగినది వచ్చిన (శోతలలో పొనుగంటి చారొకరు వీణాగానానంత రము అట్టి వైణిక ఛిరోమణి నామతించుచున్న మహారాజును వ్రళం సించుచు లఖ్మీనరసింవాశావుగారు చెప్పిన యూ నీనము సువర్షము చిత్తగింపుడు న్యజనుల రీతి బరిపాలన మొన ర్తు వ్యాశితు నెవ్వారి నాచరింతు చవచాదొాయమున నింత యక్థుల కిచ్చెద విబెటు చేసిన భృత్యు ఇద గణింతు వవనిపాలన నేది యార్జించి నాడవు కవిత గానంబు నేనగిదివిందు వె్లుగా బృథుసౌఖ్య మోవీంనగానుంటి వార్టునం స్తుతుల శీమందువయ్య

6 దనంగతరం౦గిణి సరిగ ధని నగమ వనినినరిగ గరిమ మరిమరిగ పావపనినిగని నరినరి యను పీణకాని మా వెన్క. నీ ఏణ వరున మాద నీ వెన్మ- మూ సూర్య మేదినీశ సీనము. నందలి యునిమిది [వశ్నలకు ఎత్తు గీతలో పీణ నగ విన్యానసముతో జవాబులు వెప్పినది అవి యథాసంఖ్యముగా నున్నవి చమత్కార మేమనగా ఓ మహారాజా ఈపీణ వఠునమిద ఆరో వాణావరోపాణ (క్రమములో మూావనిన్క- నీ యనుచుర్నది కాని సీ వెను మూ మా అనగా లవ్మీ నీ వెన లవ్మ్టీగాని లవ్మీ వెనుక నీవ కావనుట ఇ చమత్క్బుతి నుత్సద్యము పానుగంటి వారినోట వచ్చెనన్న చో విశ్వసింవని వారెవరు వైనర్లికమెన [వతిభావై భవమునకు దోడు వ్యుత్స త్త్య ఛ్యాన ముంను పానుగంటి వారిలో వెన్నంటియుర్నని జన్ఫుత ఆయన గొవ్న భక్తుడు అభిజాత్యనంవద గలవాడు ట్రైవము నెంతగా నిశ్వసిం చెనో లోకవృ_త్త మంత లొతుగా నెజుగును లోకతంత మందలి సారా సారవివేచనములతో జీవితమును పావనము వేసికోనలెనని యెంచిన వాడు ఎంచుటయ కాదు అచరించినవాడు అచరించుట మ కాదు అనర్హ్యృరచనలచే (నచారము చేసిన చరితార్టుడు "తెనుగు చారికి పానుగంటి చారి రచనలచే గలిగిన మేలు వరిమితము కాదు "వేనవేలు పారకుల అభిముఖ్యమును జూజకొన్న రచనలు వారి నొనగులు వారికెత్తిదూవీ అవునురా అనిపించిన రచనలు తెలుగు వారి గుణాగుణములు మేలుగీళ్ళు నదనత్తుల జశ్లెడవట్టి నిగ్దుమూపిన రచనలు దంభాభారులయెడల అనినీతులయొడల అహంకార స్సీతుల యొడల నరసింబారావ్రగారు (వ్రయోగించినది కలము శాదు కులిశము కల్లకవటము ెలియని సాధువులకు న్వస్థాన 'వేషభాషాఖ్సి

(వ నంగతకఠక౦నగిణీ ళా మతులకు అక్రూరవ_ర్హనులకు అచ్భశీలురకు ఊర్జి తులకు పానుగంటి వారు విసిపించినది కవిత్వము కాదు జీవత _త్వము నరసులకు నహ్బ్బద యులకు భావ్చుకులకు మేధావులకు చారి సావీ. మర్శనము నవ్య సాహాలీసారసాత్నీ దర్శనము

"తెనునసలో లవణ లవీతమైన వటివ్నమెన వండిత పామర పార కావర్టకమైన వోన్యర సోర్టిత మైన వర్చస్వంతమైన వచనము లేదన్న దానికి పానుగంటివారి సాతీవ్యాసములు అవవాదము సరన మధురమైన పహోస్యానుపానముతో అరోగ్య భాగ్యోదర్క మైన హిత విషయావధములు "తెనుగు వరితలచే సేవింవజేసిన చికిత్సకడు జంఘాలశాన్ర్రై

సాత్నీ పానుగంటివారి యపూర్వనృష్టి. యనుటకు పడమటి రచయిత ఎడినన్‌' అడ్డ తగులును అతడు తన వత్రికకు పెట్టిన 'స్పెశ్టేటరు వేరు చానిలోని తీరు పొనుగంటియనుకరణము కడా యందురు తావన్నాాతము దోమమన్న-వో నిక అెలుగుసాహిత్య మే "కాదుకదా వభాహానాహిత్యమున శేని ఈక ళంకమనినార్యము వయిగా అనుక _ర్తకు జూర్వ మొక అను కార్యుడు వానికి మజొకడు వానికి మజియొకడు ఇట్లు చూచినచో అవ్యవస్థ (వథమ శిల్పి యొవడో గోచరముకాదు తే మేందుడు కవికంరాభరణములో పాదోవజీవి ఛావోవజీవి భువనోవజీవి ఈ విధముగా వింగడింపు జేసి కొంత చెవ్చ జూాశజను అవి యా భ్యాసికులకు ఒకవేళ సిద్ధునియందును (వి యారంభదశలో పూర్వచ్చాయ యే కొంచెమో భాసించినను (వదీ_ప్రమైన కవి [వతిభా (వకాశముముందు ఆవలిడానికి డిందుపాటు తవ్చదు అందుశే “వేత్తలు చవ్వూదురు

అవ్యుత్న సత్తి క్పృతమైన దోవము శ_క్రిచే సంవ్భాతమగును

అశ_క్రి కృతమైన దోవము ఇళ్లే వట్టుబడును

రి (వనం గతర౦గిణి

ఇక్కడ శక్తి యనగా (వతిభ దోవము అనుకరణ మని (వకరణమును బట్టి వన్చకోవచ్చును లోకోత్తర శ_క్తిస్ఫోరకమైన రచనకు సాతీ థిరుగులేని సాత్యుమ:

నవా స్రాధిక విషయ (నతిపాదనములు సఇాశ్ర్రములు దర్శన ములు మతములు (బాచ్య పాళ్చాత్యరీతులు తత్తత్సారాంశములు జన్ముపరంవర వై రాగ్యము- సౌందర్యము గర్భవతులు గ్రహణములు పాచక మహానభలు తోలుబొమ్ములాటలు ఆయుర్వేదము ఆంగ్ల వై ద్యము న్యాయస్థానములు ఒకటేమిటి వేయి వివమయములు సామీచే విమృష్ణముకాని యంశములు. వెదకి వట్టుకొనుటకు ఎవ రేని వరిశోధనమం వేయవచ్చును

పొత్సీ సంఘములో నయిదుగురు సభ్యులు వారిలో ముఖ్యుడ. సామీ సభానమావేశములు వ్యతికా [వకటనములు మున్నగునవి చయూచుకొను కాధ్యత యతనిది

జంఘాల శాస్ర గంటల కొలది యునన్యానము లీయంగల వాగ్ధారా ఛాటీకుడు కాలాచార్యుడు వెట్టినభ్యుదు పొడుము ట్టు నకు మొగము వాచినవాడు వాణీదాసు కవి క్షేమకవిత్వములో భట్టు నువ్వుగింజమోద నూజు వద్యములు చెప్పిన దిట్ట బొజ్జయ సెట్టి వ్యాపారి సాతీ, సంఘాధ్యయుడు ఈనంఘమునకు ఒక నిబంధనావళి యున్నది రాజకీయములు మాటాడరాదు (వ్రాయరాదు చెడ్డను గూర్చివిమర్శించినపుడు వ్య _క్షినామములు ఉదాపహారింవరాదు తవ్పని నరియగుచో కల్పిత నామములు ఉనయోగింవ వచ్చును సభ్యులలో విచాద మేదేని తటస్థించినచో తిట్ల లోనికి కొట్లాటలోనికి దిగరాదు కర్ణువశమున నొకవేళ అట్టిది సంభవించినను కోర్టుల కెక్కరాదు

నిబంధనావళితో గూడిన సాతీ నంఘమునకు పొనుగంటివారు (పాణ్రతివ్య చేసిరి అది తత్రతిభా నంభూత మైన వినూత్ననృష్టి

వి (న నంగతర౦గిణి రి తత్‌ నృష్ట్య్వాత చేవాను (పానిశత్‌ సాత్నీయొక్క_ సిద్ధాంత చవాక్సార 'మెట్టిడో వినవచ్చును. (ప్రాపంచికచర్యలు చిత విచ్మిత మపవో విచ్శితములై నవి (వవంచమంతయు మాయామయమైనది వతి కలలో (థాతలపాలిలో మాయ న్యాయాధికారి కలములో మూయ న్యాయవాది నాలుక కొనను మాయ వణిజని (తాసులో నూయ వసుధాశర్ష కని నాగేటిలో మాయ ఎక్కుడ చూచినను మాయగా నున్నది మనుష్యులొనర్భు తవ్వులు_ వారికొఆ శేర్చడినళిచమలు నపరి మితములు తవ్వుచేసిన వారికి రాజకీయ శిత యొకటియేచాలదు నంఘశితకూడ నుండవలెను వది సంవత్సరముల కరినళిత. కంయె వది నంఫఘములు నేరగానిని గూర్చి చేయబడిన యనాదరణ వూ నేరము నాపుటలో బలవత్తరమైనది రాజకీయ దండనముగల యా నేరములే నంఘ దూవణము నేరము నడపించుటకు కావలసిన రాజకీయ దండనము లేని మొదట ప్పిన నేరములకు మనుజుల మవూయా (వవారములకు నంఘదూషణ మావశ్యగమై యుండచా ముఖ్యముగా నుండును ఉండక తవ్చదు అట్టి "నీరముగూర్చియే మేము (వాయు చుందుము నేరములు వెల్లడింతుము వాని స్వభావములు విశదవట తుము వానివలన నంఘమునకు గలిగిన వోని న్నృమవరుతుము. వాని యందు జనుల కనవ్యాము కలుగునట్లు చేయుటక్రై (పయత్నింతుము 'నేరములనే నిందింతుము. గాని అట్టి నేరములకు లోనై నవారిని సిందింవము సాఖీ యీ నియమపు బునాది మోద నిర్మాణయి వేయబడిన న్వర్ష | పాసాదము వాక్యముల ఎత్తుగడలు దింపుగడలు వదముల అవాపోద్వావములు అన్నుపొనములు అక్క-జ లేకున్నను గతి విశే స్ఫురణమునకు "వేసిన యత్మిపానములు పునరు కృవదాభానములు భావావృత్తులు నివేదనములు నీరాజననులు నవ్వించుటలు నొవ్విం చుటలు గిలిగింతలు. గిల్లుటలు ఊోజడింపులు - లతవిన్యాసములతో

10 [వ సంగతర౦గిణీ సౌమీరచన యొక వ ల్యేక జగత్రు అక్కడ పానుగంటి తాను కూట స్టుడు అమరుడు ఆయవ వచన్నశ్‌ లి కెలుగు రచయితలకు అను కార్య మైనది సావీ.వెనుక కొన్నికూట సామలు అకమసాఖులు బయలు 'చేతన్యాయస్థాన (పాంగణమున బూరి గజచిపోయినవి నాటికి నేటికి సాతీయొక్కజే అదియు *లుంజె ఒకే మొక హోస్యరసమును వెలికిదిసి తదపేతషమయా మూాచినచో పానుగంటి వంటివారు లేరనుట సాహనము శన్యాశుల్క-మును మజచి పోలేదు చిలకవుర్తివారు తలంఫపులోనున్నారు భమిడిపాటి మొక్క పాటి మునిమూణిక్యముల (వతీత నామభేయములను తడవక చాటి పోవ్టట నందర్భాచిత్యము కాదు వది-పొతిక యేండ్లు వెనుక ముందుగా వీరందరు ఇశంరేతరము కొంచెమోా గొప్పో కెలిసి కొన్న వాళేకజా ఒక నంఘటనము పానుగంటివారి జన్ముసంవత్సర మేదీయో నరిగా గురజూడ అప్పారావుగారిదియు న బే 1865 నంవత్సరము ఈయుగళము కంకు చిలకమ ర్తివారు రెంబేండ్లుచిన్న మిగిలిన నూవ్రరు ఈ మువ్వురి రంకు నించుమించు ఇర్వది యేండ్లు అర్వాచీనులు మొత్తము మిద వీరితుల్య కాలికత్వము సున్సష్టము హోన్యరన వర మేశ్వరుడు "కెనున నకు (వసాదించిన మణ్మఖమూర్తులు వీరు ఈ సట్క-ములో వయసా వచసా యశసా పానుగంటివారిది (వముఖభ్ధాన మనుట [వతానా ముత్తమం (వతం వంటి మాటకాదు అనలు నరసీంపహూ నామావర ములలో హోస్యో త్పాదక వక్తి యున్న చా మన వోన్య రచయితల ఆరుగురిలో నరసింలహుే మెజారిటీ (పాచీనక్‌ విచాఎ [వమాణ "మొకటి క్టావకము చేయుచున్నాను నరసించూ కృన్ణరాయని

కర మరుదగు కీర్తి వెలని గరిభిద్దిరిభి

త్కంరి కరిభిద్దిరి గిరిభి

త్కంరి భిద్దాభి తురంగ కమసీయంబై

వనంగతరి౦ంగి ణీ శే కడుపు చెక్కలు చేసి భిత్తులు వట్టించు హోన్య మో వద్యము పుట్టించుచున్నదన్నవో దానికి ఆరంభనునందలి నరసింపా శబ్దము దోవాదము చేయుచున్న బేమో దీని వతి వదార్థము (వకృత నిమ యముకాదు కావున విడిచి వెట్టుచున్నాను సాఖీ.కాలమునాటి వచన రచనలను గూర్చి పానుగంటివారి మాటలే యొస్పజెవ్సట తవ్చనిసరి యగుచున్నది అంధవచనము మోటుదనము వదిలినది మునువటి నన్న ముట్టుకొనకుదనము విడిచినది మునువట్‌ కుక్కు, మునువటి బిగింపు వీడిచినది [వస్తుతకాలానుసారముగా (న స్తుత జన చి_త్తరంజకముగా 'పాచీవ డబడపవాయమాన ళ బ్రములు సందిద్ధ భామణము వివిధాభిప్త్రాయ (వశాశక వచోవై ఖరులు ఆంతరింగిక కారిన్యము వదులుకొని పువ్వుల నలె మృదులములై న లలిత లలితిములై న ముద్దుపలుకులతో న్పష్ట ములైై స్వచ్భమునైన దావరికము తేని విడి విడి వలుకులతో వకాఖి (పాయ బోధకమాలగు టక్కు_టక్కుుమను సూటి వలుకులతో అరటి వండొలిచి చేత బెట్టినట్లు కలుకుచు. గులుకుచు బలుకుచున్నది తి అది యొక కావ్యనూ నాయికా నాయకులా కాకున్నను సాత్సీ (గంథమున [వధానరన మేది యని శాతుకమునకు బరిశీలన వేయవచ్చును. సామీ వోన్యరస (పధానమైనదని వరంవరాయాత (వసిద్ధి కాని చాని ముఖ్యర సము పహోస్యము కాదు అది (పానంగికము- సత్యవీరము ధర్భుపీరము శాంతము సాతీ లమ్యములు అసారము అధర్భ్థుబహుళమునగు లోకతం[తములో సత్యానృతములు ధరాథర్శ ములు వివేచనముచేసి సారవచ్భాసలో సామోత్క-రింన జేసి పాఠకులను నత్యో త్సాహాస్థాయ్యఖినివిష్టాలను చేసిన రచన చిత్తము నమాహ్‌ి తము వేసి యింద్రియ నియంతృ శ్వమును పో కార్చుటకు బోరాటము చేయించిచదువరుంలో[ పశ నుఖానమునుదయింప జేయటకుయల్నించిన

పం వచసంగతర౦గిణి ఎలోరానానిణ్ను (గంధము (వజల అంత కరణమును సత్త్వ్వవజచి ఆధ్యాల్మిక నత్య ములు దానియందు (వతిబించెంచునట్లు చవేయనవలయునని "తాత్పర్యము గల వ్యానవీరము సావ్సీ అనాడు సాత్యువన్యాసముల కొణకు ఆంధవ తిక సారన్వళతాను జంధము (వ త్యేకముగా శీటాయింవబడీనది కోవ ల్ల పానుమం8 రాన వంతులుగారిని గూర్చి (వాసిన వ్యాసములో గొన్ని మాటలు పాను గంటిచారి వే మనము ఖైకోీ "తెచ్చుకోవచ్చును సామ్యుపన్యానములు మిగుల వీర ములగుచున్నవనియు సార స్వళతానుబంధమున సింపాభాగ మదియీ తీసికొనుచున్న వనియు గవులు విమర్శ గృకులు 'కావుచాలక్‌ యి అకట మందుచున్నారనియు నొందఠరు మము సె నిందించుచున్నాకని "తెలిసినది నాయనలాశా తృమింపుడు ఇంతటి నుండి తగ్గించ (బయళ్నింతును ఆంధవతిక నందుకొనువ్నారై దాజువేల జనులకంయె నెక్కువ లేకపోయినను సామ్యువన్యానములు చదువువారు వబది వేల జను లాంధ "బేశమున (స్రీ పురుషులు ఉన్నారు ఆంధ వ(తిక అచ్చులోబడి చ్లూజకుండ నీంకను వెచ్చ వెచ్చగనుండగనే యాస్వాదించి యనుభవింతుకే అతరములలో 'నేమున్నది రనమా ళక్తియా (పాణమా వీమియు లేదు వమున్నను నే బ్రములలో నున్నది శ బ్రములలో (బ్రహ్మయే యున్న పుడు ఇంక వేజే చెన్చనేల సాతమ్యుసన్యానము "లెందరో కంరస్థ్రము ేయుచునారన్న నంగతి ఈ యుజాహరణములు వంతులుగారి యాత్మసావ్నీ విశ్వాస మునకు వరమోదాబారణములు పొనుగంటివారు వీేశలింగము గారి వలె వచన రచనకు నాడు చాల దోహదము చేసిరనుట మనమాందట

వనంగతరం౦గిణి కేశి మెటిగిన బే తాను [(వాయుటయు కాక యునరచయితలకు (ప్రోత్సా హాము వేసిన మహిశళయము వారిళో గోచరించును వారన్న మూటబే కొన్ని వచనమును [వాయివానిని తీసివేత నరకుగా కుశక్క.మూలతి పించెగా దృణీకరింం న్యాయనూ వద్యనున గవిత్వముండి వచనమున "లేకుండునా ఎచ్చట రనముండునో అచ్చటనే కవిత్వ మున్నది కవిత్వముగుణములో నున్నదా అభ్మిపాయ (పకటనమే కావలసినది అన్నినాగరక జేళశములందు చూడ వచన (గ్రంథములు లమివలతు లుగా వృద్ధిపొందుచున్నవి మన బేశమం దట్లు జరుగకపోవుట కడు శోచసీయముకదా వచన (గ్రంథరచనా బాహుళ్యమునగాని భామ యభివృద్ధి పొందనేరగ వచనము (వాయువాడు వట్టి తెలివితక్కువ వాడని జనాభ పాయమై యున్నది కవి తామణీకోటీరమును ధరంచుట కర్ష్ముడు గానివాజే యిీకచ్చైల మోపు మోయదగినవాడని జనుల నమ్మకము లత్యు లషతణ పురస్పరముగా "తెనుగు వచనమునకు పానుగంటి వారు ప్రసాదించిన పుష్టి పామ్క-ల్యములు చిరన్నృవాణీయములు నాయనలారా అన్న సంబోధనకు ఆయన జనకుడు సాజ్నీ వ్యాసము ఎతో గొన్నికొన్ని భాగము లేబుకొని మనస్సునకు రప్పించు కొన్న పుడుగాని పానుగంటివారి మన న్న చ్వముయొక్క_ ఆనుపొనులు కొంతవజశేని గు_ర్షించుకొన్నట్లు కాదు వారి వరివస్య హోన్యరస మూత పరిచ్చిన్నమైన బే కాదు (సథానరన వర్యావ్తమైన దన్న రహన్యము నహ్ఫాదయుడు ెలిసికొ నెను మండల మానినీజనమణి మవోనభ జంఘాలశా(స్త్రికి వింత కల వచ్చినది ఆయన న్వప్నోపన్యానములో ని తొలిఘట్టము రవంత చిత్తగింపుడు

[త్త వసంగతరగిణి బిగిమొగ్గలు కొన్ని రవంత వికసించిన మొగ్గలుకొన్ని సంపూర్మముగ వికసించినవి కొన్ని రాలిపోయిన శీకులుకొన్ని గల గులాబి తోట కంశు నానభ నవ్యాప్రాధిక సౌందర్య నమన్వితమై యున్నది. చెంపకొవ్వులవారు ముచ్చట ముళ్ళవారు కత్తిరింపుల ముంగరులవారు కాగితపు బూలవారు కత్తిరింపు బుజ్ణలవారు వాలు శన్నుల వన్నెలాడులం గుండకన్నుల కోమిలాంగులు అడుసు కనుల యబలా శిరోమణులు చింపిరికనుల కీతాంశుముఖులు మెల్ల కన్నుల వల్హవపాణులు ఒంటికంటి యువిదలు ఓ-కళ్ణాటక పు జీరలతో బుకే చారి కోకలతో కలంకారి లంగాలతో పొము మోానపు జనానా కండువాలతో న్వ చేశీయపు "నెల్లాలతో మిఎమిలలతో జిలజలలతో కలకలలతో గుణగణలతో ఇట వెటలతో లొడ లొడలతో వహావ్యో సర్వజన నవయనానంద సంధాన ధురీణులె [వ కాళించు చున్నారు సెంట్లు వాననలు = పఫపూవ్చల వాననలు - అగరు నూనె చొననలు - కాంతామణుల ముఖవద్మసౌర భములతో గలసియుండ నచటి వాయునంతయు మ_త్త్కె-న్ట్టు లున్నది ఆడుది యున్న వోట'నే యన్ని. సౌరభములు మగవాడున్నచోట నేమున్నది పొడుము వానన - చుట్ట కంపు - సిగరెట్టు గ్కొట్రుకం కు నేమున్నది. పురంటధ్రీ మణుల చేతను పువ్నకముల చేతను గడా భూమికి అలంకారము వేలకొలదిగా నున్న మహానభలో పానుగంటి సహాన్రాముడు ఎయొక సభ్యుని ఎయొక సభ్యురాలిని వూడకుండ వలుక రించకుండ నుండడు తనతోపాటు తనపారకుని గూడ నసహసాము నొనర్చ్భు నఖండ (వతిభాలవణము ఆయన కాజూనజము ఒక వ స్తువును విను ర్శించుట కాయ జే.కొన్న వేళొక ఆలంబన వస్తువు చిత్రచితముగా నుండును ఆయన చేనిని న్యూనముగా భావించడు సర్వమానవాను భవ సామాన్యమైన వస్తువు నాధారము చేసికొని లాన్యము చేయును పాచక మహాజననభ సావీవ్యానము చూతురుగనా

(వ నంగతర౦గిణి 15 నృత్తులన్నిటిలో వంట వృత్తి మొదట - మహోకవి గంట దాసుగారు సూత్రము ఈ వృత్తి కళయా శాశ్ర్రవూ అని కృత యుగమునుండియు పూర్వవతయ 'రాద్ధాంతము లగుచునే యున్నవి బుద్ధ జేవుని [వకారము ఇది కళ కాని అళోకాదుల మవోనభలో నిది ఇాశ్ర్రామని నిర్ణ యింవబడినట్లు "ాళవ్యత భంథములలో ఉన్నట్లు 'కెలియుచున్నది ఇది కళయనియే నానమ్ముకము గానము శిల్పము చిత లేఖనము కవిత్వము అను కళలు దీని కాలికింద దిగదిడుపు అవి "లేకున్న [వవంచమునకు నప్టములేదు (వవంచమున భైరవి రాగము "లేకపోయినయెొడల ఎం* (పాణనంకటమో యోచింపుడు 'ేరొందిన తాజ్‌ మహల్‌ పెనరట్ల వలావుకంళు నెక్కువదికాదు కన్నులనిండు కంకె కడుపునిండే ఘనమని పాఠ్చాత్య వండితులు సువ్మాసూ్యత నిర్మాణము చేసినారు తిరువతి బేవస్థానము ేశమున కొనర్చిన మేలు కంశె ఒక సీకుల్లిపాయ [వవంచమున కొనర్చుచున్న యువకారము శతసపహాన గుణాధికమై. విరాజిల్లుచున్నది పులుసు గూనల ముందు రంగుచివ్చలాగనా ర వివర్భు శాయ వారపు నఖామండవ మంతము మూ కామిగాడు చేసిన కందబచ్చలి కాడ కూర కాలినోటికి సాటియగునా ఇక మన కళయందు కవిత్వ మేపాటిదో విమర్శింతతుము మన కళకు ఆరు రనములు కవిత్వమునకు దొమ్మిది రనములు ఆరై నను మనవి (వత్యషమరనములు తొమ్మిదియైన నవి వరోతరనములు మన రనము లారును మనకళకు ూజిములు తొ మ్మిది రనములు గూడ గవిత్వమునకు (వాణములని చెవూటకు వీలులేదు శృంగార వీర కఠు ఇములను మూడు రనములే కవిత్వమునకు (బఛానరనములు మిగిలిన యారు రసములును గవిత్వ (వవంచమునుండి తీసి మె చినను గవిత్వమున కంత నన్టి లేదు వది వది మన ఆరు రసము లలో నొక్క చానిని తీసివేయుడు చూతము తీసివై చుట వజకెందు లకు రవంత తగ్గింపుడు ఎంత లోనముగా నుండునో ఆ వదార్థము

16 దనంగతరం౦గిణి "పెట కర్షృమగునుగాని యనుభవమున కర్షముకాబే పౌాచ్చు కాగసాడదు తగ్గగూడదు ఆరన మాప చార్థమునుండి మొలిచి వచ్చి నట్లుండవ లెను శాకుంతలములళో నొంత శృంగార రనము తగ్గినను చలామణి యగునుగాని చితాన్నములో చారెడువ్పెక్కువ కాసీ కక్కుమొన మూర్కొ-నునేమో అదిగాక శవితారనములలో రనము లకు అన్యోన్య విరుద్ధ భావమున్నది మనకళలో అన్యోన్య సామరన్య మున్నది. వంకాయవచ్చడిలో టఉిస్సూ పులుసు కారము మూడు రసములున్నవి ఆరు రసములు కూడనొక-చో అవ్యాహబాతముగా అను నంధింవవచ్చును ఆవస్తువేదియో యొరుగుదురా ఆవకాయ యని యానంద వాచక పుస్తకములలో జె్ప్చబడియు ఇది (బెల్లపుటావ శాయ కాబోలు వడ్చివశ్రుయున్నదని యొక వితంతువు నణుగు) గరిటి ననుసరించి గంటము నడుచుచున్నది

ఈ వ్యానము ముగింపులో పాచకునితో బలికించినమాటలలోని అన్ధాగ తమైన పహోన్యరనము పొనుగంటివారి వళ్యవాక్యము యొక్క నిష్యందలవము ఇవ్వుడాంధ "దేశము ననున్న కవులందజు వంట వాండ్రగు నెడల భరతమాత వరనమూనందమున తాండవించును కవుల లెశ్కీమి నలుడు వంటవాడైై న్య రాజ్యమును నంపొదించు కొన్నాడు భీముడు వంటలవా డై. న్వ రాజ్యమును సంపాదించుకొన్నాడు ఇటులే కవులెల్ల పాచకులగు నెడల స్వరాజ్యము మన కవలీలగ రాగలదు

స్వరాజ్యము వచ్చినచో మనకవుల కయిదు వేళ్ళు లోవలకు బోవునని పానుగంటివారి తలంపుకాబోలు కడుపువిండ కవులకు భోజన మున్నచో స్వరాజ్యమును 'దేశమునక వాశే తీసికొని వత్తురని వారి విశ్వాసము కాబోలు పై వాక్యము. లన్నియు బహుముఖార్థములకు అభిన్యంజక ములు వట్టినే నవ్వు పుట్టించుటకు మాత్రమే స్వ ట్రేకవి కావు

శి వనంగతరం౦గిణి 17 వతాదృళమైన వచోవిన్యానము నాన్యతోదృష్టమొన పానుగంటి వారి యదృష్ట్రము వట్టి చూచినచో పానుగంటిచారిది గోడమిది పిల్లి చాటము కాదు ఆయన చూప్ప ఎటువై పునకు (వాలునో మనకు వీన్నష్టము రాజకీయములు-పురా౯ ము-మతము- సంవదాయము - ఆంధత్యము 'వేవభామలు-నాగరికత ఇ త్యాద్యంశముల పై ఆయన తన నిశ్చితాభి (పాయములు బహామ. ఖోళ్టేఖనము గావించిరి ఆ_స్తికత్వము ఆయన యంతరంగమునరు మూల పీరము పురాణ వరన మర్యాద మన పూర్వులెందులకు వర్పజచిరో పానుగంటివారి నోట వినవచ్చును ఉదయము మొదలు సాయంకాలము వజకు బతి జనమునకు వదోకాంత ఎదో బేవులాట చిశ్కేకద ఒక గడియసేమైన నిశ్చ లముగా సీశ్యర ధ్యానము శసికొనుట కవకాళశము లేదుకద కండలో బియ్యము నిండుకున్న వనియో నగలు "లేక భార్య మూతి ముడుచుకొని వడుకొన్నదనియో వరిపాలకుడగు (వభువు మొగ మెజ్ఞబడినదని యో కన్న ప్యుతుని యొడలు వెచ్చబడినదనియో వరశు రామ కటాతమింటి ఫైకి వచ్చినదని యో విడికై దువై యవ్వులవారు తనకై కి వారంటు 'ెచ్చిరనియూ యెందులకో మజెందులకో జ్యాగదవస్థలో నందణు పొదుషూ మొదలు వకీరు వజకు లొోలోవలనో కూనిరాగముతోనో శారుమని _ వైస్థాయిలోనో. యేడున వలసిన చానేకద చారిని గొట్టియో వీరిం దిట్టియో హాస్తలాఘవము వేతనో కనికట్టు చేతనో చార్జన్యము చేతనో (దై న్యము జీతనో యేలాగుననో యొక లాగున బగలెల్ల కాలవేవమగుచున్నది (బకుకునశై (పాకులాడు "బెట్లందజ* నహాజముగా నున్న బేకదా (పాణయానత్రి కరవై. వడుచున్న యి పొటులతో బగలు వ్యర్థమైన శ్లు రా(త్రికూడ వ్యర్థమైన యెడల (గ్రతు

8 దనం గతర౦గిణి కంతయు వ్యర్థమగువని యొంచి మ“పూర్వులు పురాణవరన మర్యా దను ఫ్టాపించికి

మజిరమొక చో నవ్యకవిత్వము మిద పంతులుగారి యభ్ళి పాయము వరికింద వచ్చును తాను (పానుగంటి నన్నయ తిక్క.నలు-. ఈ మూనవురితో స్వవ్నకథ

నేను - నవ్యకవిత్వమని సర్మికొ_త్త కవిత్వము బయలు చేజీనది

నన్నయ + అది యెళ్క-డనుంచి వచ్చినది

"నేను + అది తూర్చుగాలితో వచ్చిన తుఫాను వీమి చెవ్వుదును "తాతగారు యతులు లేవు (పానలులేవు నంధులు లేవు ఛందస్సు లేదు శబ్దశుద్ధిలేదు. చిట్టి చిట్టి పాటలు పొట్టి పొట్టి పల్లవులు పోనీ గాన మర్యాదను జూతమన్న “తాళము ధ్య్సస్తము రాగము నంకర వరు

ఉదా. వెంబుప చుక్క. అప్పున జాజివడగ

చిలుక కులుకుచు దిశలతో నేళమయ్యె

తిక్కన =వలాగు వలాగు దీని కర్థమున్న దా

"నేను = ఇందులో నున్న సొగసే అది చెంబు అనగా భుటము ఘటమనగానీశ రీరము చుక్కయున్న పుడు తేజన్వంత్వమైన సరమాత్మ చెంబువై. చుక్క. అవ్వున జాజివడగ అనగా మనుజునకు భగవత్క్మ టాతము కలిగినపుడని యర్థము చిలుక్‌ కులాకుచు దిశలతో నేక మయ్యెననగా భక్తి చేనార్టమై జీవాత్మ వరమౌాత్మ సతో నై క్యమయ్యె నని యర్థము

తన కాలమున నొకవైపు శొత్తగా నల్పనంస్కొా- రముతో దెలిసి తెలియక (వాయుచున్న నవ్యకవులను గూర్చి పొనుగంటివారి యధివేవ మిట్లుంజె ననుటకు బ్రైమాటలు తారకాణము ఇక్కడి తూర్చుగాలితో వచ్చిన తుపాను అనగా గురిజడ అప్పారావుగారి

వన్నంగ తరంగణి గే్రి రామన్వూల్తి వంతులు గారి భాపాసంన్క_రణోద్యమము అనటన్పప్టము సానుగంటివారు నలవణ భాషా చాది ఆయనకు వ్యావవోరికము నచ్చినదికాదు (గామ్యువాదుల భాపావచాదము అను పేరుగల ఆం[ధసాహిత్వ వరిమత్పతికా |వకటిత వ్వానము వారిసిధ్రాంతమున కన (పానము ల్‌ ాంధిక సాన. నృతథాన మీను నంళ చ భ్రామ్వు వాదుల వాదమున శొాయువువట్టు ఇది నిలువబడినగాని వారివాదము నిలువబడదు అది ఆయుర్గ్శ9ంధి యన్న మూటయే కాని యా ముడి ముట్ట-కొనుసరి కే వీడిపోవ్రచున్నది (శ్రీశంకరాభార్యులవారు. బౌద్ధ మత ఖా-డన [వశంసలో బౌద్ధవాద మిసుకనూయి.వలె నున్నదని నెల విచ్చిరని వింటిమి (బ్రయత్నెమున బూడ్బ్పనక్క-ట లేకుండ దనంతదాను జూడిపోవ్రచున్నదట (గ్రామ్యువాదుల భాపామృతివాదను కూడ నశ్లుయున్నదని మా యభ్మిపాయము నరియ పానుగంటి వారిట్టి ఖడ్గవాదము వేయుటయేకాక లతణశుద్ధమైన తన భామతోనే లమా ధికులై న సామాన్య పాఠకుల హృదయములందును స్థిర్యవతిమ్ట నేర్చ జచుకొన గలిగాననగా అది వారి కలములోని (పాణము పొనుగంటిచారు కొన్ని చిన్న కథలను (వాయకపోలేదు దొంగ "బల్టిగాము. బుడబుడక్క-లవాడు తురాపాలెను.. కొత్త రాణి వానిలో గొన్ని శీర్టికలివి భారతిలో రామరాజు నంటి కథలు కొన్ని (వచురితములై నవి వమైనను సాథీ.వ్యానరచనకు బూర్వము సాగిన సాధన దశయీ యిది యనిపించును ఎంత దవ్యుల నున్నను పానుగంటివారి వ్యాసోవన్యాన కంరవమును పారకుడి ళ్లు వట్టి వేయ గలడు రచయితలలో నిది రజ్క.వమండికి మాతమే లభించు మహో సిద్ధి మన తెనుగు భావనలో "నెట్టి శ్రైలీవిశేమములు రావలయునోవారు చెప్పియున్నారు

ల చనం౦ంగ తరింగిణి చితమునలైన _శిలీభేవములు మనథామళో మిగుల నరు దుగానుల్నవని వేరే చెప్పనేల ర్రైమవి పేకచువ్వ వై కెగిరి సట్లున్న శైలిభీద మేమి కాకి 3 శెగిరి యెగిరి ఆక్క-లు కదల*ండ జంెపు 'బెట్టుగ సాపుగ వాలుగ దిగునవుటి లఘువతన చమత్కృతి కన బజచు క లీవద్ధతియేది. తాళము వాయించు. నప్పటి తళుకుశ్వాళు కలు టింగు టింగులు గలగలలు జలజలలు గల వైలియేది భయంకర మయ్యును మనోహరమై మజోశక్తి న _క్రమయ్యును మార్షవ యుక మై ఛారాశమయు; = శొలమె స్వభావ నమృద్ధ మయ్యూ సరసాలుఎకార భూయిప్టమై. సముద్ర ఫఘోవము కలదయ్యు నంగ్‌ీత్యప్రాయమై. స్పష్ట్రీకృత నళలవిషమయ త శ్ర ్యమయ్యు నన్బ్ట న్వకీయన తృ ్వమై చదువరులకు గనుక యెవాకస్టైమ ౨గ క్రై తలఫులిమి నట్టు శ్యానమైన సలువకండ జేఎనన్లు ముష్టి వాని చిన్చనుండి మూూర్థాభ్ళి వీ. కుని కిరీటమువణకు భూమి్మికింద యరలనుండి సము దములోన్సి గుహాలనజకు ఎవరెస్టు కొండన ండి యిం[దధనున్సువరకు మండాక్రిన్స తరంగరంగద్ధంసాంగనా (శ్రీంశారములనుండి మహాబేవ నంధ్యానమ నాట్యరంగమువరకు మనో వేగముతో నెగకు శక్తిగల చితి చిత్ర శైలీ భేవము లింకనెన్ని యో భావలో పుట్టవలనీ యున్నది వింటిరా పానుగంటివారి వచన్నళెలిని గూ%్ప మాదృళుడు చెవ్చ యర్నించుట -అచ్చముగా వనంతునకు గునుమార్చనము చేయుట అబ్ధికి అభిసేశముచేయుట బారి వ్యానములలోని మాటలే (పోవ్చచేసి తిరుగ జప్పినచో సత్యకథ నమగును గత్య తరము లేదు అదియటుం'జె శ్రీపానుగంటి లథీ త్రనరసించాళావుగారి సారస్వత మహావతరణ మున మానవాంతరంగ సంస్కరణ [వవణమైన సొజీ. వ్యాసరచన నర భాగమగుచో శెవభావనా వేళకారణమైన నాటక రచన సింవా భాగము. వెరసి నరసింహాకీ రి లత్మ్మీపురన్సరము

వనంగ త రర్టిగీణి వీ సించాభాగమైన నాటక రచనలోశ్ట్‌పానుగంటివారు నమార్జించు కొన్న యశస్సు నహృదయులకు (వహ్తోదకమైనది ప్కరో ఖాగులక ది గుంజెగాలము ఆయన మొత ము నాటకములు మున్చదియోముప్పుది మూడో లెక్క వెట్టుచున్నారు న ఖ్య కేమి అనంఖ్యాకులై న ఆంధ రసిక జనులు వారినాటకములుచూచి చదివి విని పులకితులగుచున్నా రు పాదు కావట్టాభి'పే.శము. విజయ రాఘవము వనవాన 'రాఘవము కల్యాణ రాఘవము రామాయణనాటక ములు నర్శచావురుకుత్సీయము రాభఛాకృష్ణ పౌరాణికములు సారంగధర (వచండ చాణ క్యము వారితకములు కంరాభరణము ఇవన్నియు నిన్నోతూరులు రంగ స్థల ముల యందు అనక్క త్ప్రదర్శితమువై_ (చేతక (వ్రశంనలకుభాజనము లై. నవి అనందఎమ్యందులగు వారి రూవకములు నిదగ్ధులకు ఎంత తృప్పికలిగించినవో సాధారణ లకు నంత తువ్టి. యొదనించినవి

వ్యాసరచనయంచే శాదు నోటక నంఘటనమునందు పానుగంటి

వారి పలిభ నై నర్లికముకాని శ్లాపాధికము కాద ఒక కవి (వాసిన "కావ్యము ఇంటీివట్టు విడిచి వెళ్ళలేదు వేశొకనిది సుభ్భాద్భవనము వజకు యానము చేయును మజీయొక్‌ కవి _దటులకాదు అవిదగ్ధ వదనములయం దడుగు వెట్టి విశ్వకతూహాలివలే సంచారము జేయుటకు సమర్థమ. పానుగంటివారి యొ రచన యేనియు విశ్వకుతూవాలి పానుగంటి చారి నాటకములలో గీశములు ఆటవెలదులు మేటిచోటు నాకమించుకొనినవి తరువాలిస్థానము సీనములది వృత్తములు వెదకి వట్టుకొనవచ్చును జాతిచ్చ్భందములు నాటకములకు నప్పియుండునన్న అనుభవ రవాన్యము పానుగంటివారికి బెలియును వారినాటకములలో నంభావణములు సన్ని వేశములు లోకో త్తీరాస్తోదము. కలిగించును ఎంత సంయమము తత్త తృంథధామణ నవమవీయముల నగనోచరించునో అంత యు ్వేగముకూడ నొక్కొటక్సు యొడ తలసూవక॥కపోదు వండి 'శానంద (వదమైన 1 ఆహాకబయా రానా త మోవజనకమైన

రాయ

ఆధిం సంక్‌ (16?) | రు న.

లి వన౦ంగతర౦గిణీ ఇళ్ల పోన్నమునక ను వారి నాటకములు తెజచిన జేటికల్పు (వత్యేకించి యొక్కొటక్క నాటకమును గూర్చియు జెప్పికొనుట కిది యదనుగాదు నముదాయముమిోద చారు చూఎన చమత్కృతులు బవాుశా్ర ములతో వారి వరిచయము వారి వద్యరచనారీతులు వారి లోకాను భవానుభావములు వారిభ క్రి భావము మున్నగునవి నాటకశాళినుండి కొంతకొంత యవలోకనము చేసికొనుటయే సమయాచిత్యపోవకము అనాటి ఇద్దలవే = అభినవ కాళిదాను గా కొనియాడబడివ పొనుగంటి వారు ఉవవమూాలంకార (వయోగమున అద్వితీయ (వతిభా భఛాశేయలనుట నిన్సృంశయము వారు కయికొన్న ఉవమానసములు అర్జాంతరములు ఎక్కు లు నేటిలోకమునకు నేటి కాలమునకు 'జెందినవె నేహ. యుండి భావ్రకలకు అలాకికము అఆఊౌ్ర్లికమునగు రసానందముశలిగిం ము చుండును అది యొక్‌ విశేషము వట్రభంగరాఘవమును వరికింతము దశరథుకు రామచందు నకు అభి పే.కము చేయనంకల్పించినాకు వసిష్టుడు. వక్క. నేయున్నా డు "రాముడు వచ్చినాడు వత్సా నిన్ను బిలిపించిన యంశ మేదియో యొజుగుదువా అని యన(క్రమించి ఎక్క రాని గుట్టలనె ్క- కన౭డిన జాళ్ళక (యొక్కి- కడకు నిన్ను యజ్ఞ జీవద త్త వర (వసాదమున గంటిని నలువుకు కొడుకులతో నున్న నర్ను వసిష్టుడు భుజచతుష్టయ విన్మిర్ధిదు డెన మపోవిస్టువుతో భోల్చుచుండును అది ఆయన అను గవ బుద్ధి అవ్రనొ కొడుకు "లెందరున్నను "వెద్దఫొడుకు తన ము ఖాగ మున నున్నపుజె తండి యలరు మిగుల ముండులను 'బెద్దముల్లు వంగ జెండు చే నపుడె గంట గొశ్మైడు గడియార మటులు

చనంగతర౦గిణి లి 'పెద్దముల్లు వం(జెండు దగ్గరకు జేంనపుజే గడియారము గంట గొట్టును ఇద్దగొడుకు తన ముఖాగమున నున్నవుజే తండి కానం దము నోడగజియారము వంక చూచుచు నీ వద్యమును భావించు పానుగంటి కెలుగువారి యింటింట జయఘఫంట దశరథునకు మంధర మై కోవము గూనిదాసి వై కతో లేనిపోని కల్పనలు చేసి చెవ్చునని అతని బెదురు వమైనను గూనిదాసిని కూడ గట్టుకొనకపోయినచో రామాభికేక కథ యడ్డము తిరుగును కదా దశరథు డిటులనుకొన్నాడు నవరసామోదమైనయిీ నాతికొరకు గూను దానిని గూడను గూడగట్టు కొనంగవలన నుద్ద్రంధంబు కొజుకు జంక్‌ బెట్ట బడిన కత్తెర కాళ్ళవీ ట వోలె మంధర కళ్తె రశాళ్ళ వీట వంటిదట శై ఆవీట మోద నుద్ద్రంథము వ్యాసవీఠమును 5 త్త ర కాళ్ళవీట యనుటలో గూను చానీని స్ఫరింవ జేయుటయే నవరసామోద = ఉద్ద్ధంథధము - ఈ వదములు మనోబారార్థ మునకు అభివ్యంజక ములు ఉవమాద్రవ్యనము చృయమును పానుగంటి తాను _వాసికొను గదిలోనుండి న్వీకరించి పొఠకుని మదిలో విశ్హు (ప్రవేశించును అఆధునిశముల్రైన అర్థాంతర న్యాసములు వారి కలము సంటలు రొముడు అరణ్యవానమునకు బోవుచున్నాడు లత్ముణుడు అన్నా నన్ను సీ వెంటనొని పొమ్మ ని కోరుచున్న నందర్భములోని వద్యము మనకు దనువులు రెండైన జనన-మౌాది కలసియుంట చేత గతి మయొక్క-టియె యగును- కలము రెండ్రైన మొనలను గల్లియున్న గడకు ఫలమైన (వాత-యొకటియె కాజ

బి4 వనంగతర౦గిణి చివర ఆకా యిర్యురకు వనవానము (వాత మైనది పానుగంటి వారి కొలమునకు కలములు వచ్చినవి గంటములు పోయినవి కలము రెండు మొనలతో గనిపించినను కడకు దాని ఫలమైన [చాతయొక టియీ్‌కచా రామఎత్యుణులకు శరీరములం వేజతైనను గతియొక్క_ టియే ఓహో బ్యృాదయన్బృళమైన యరన్ధాంతరన్యానము రామి కాలమున నేటి కలములవంటి కలములున్నవా యని యధివేవము వచ్చినచో నొక నమస్కారము రామలత్మణోలు 'కెలుగులోజే మాట్లాడుకొనిరా లత్మణుడు లేటగీశముతో నే యన్న నడుగెనా అనియు నావేవములు మొదలు పెట్టి:చో వుజి రెండు “ను స్కారము.ం రాముడు వనమునకు బోవ్రచుండగా దల్లి కౌనల్య నేనును సీ "వెంట వత్తు ననెను అపుడు రానుడన్న యీ మాట లివి తనుజయుగి కాసి తనువోవ దగని ముసలి నిన్ను గూడను వాసీన నిలువగలడె యడుగు శంకులు ఆరెండూడ నలలనాడు వటము మె _తాడునుం చాయున ఎలు తల్లి శోడమోద "రెండు మేకలు ఇటున వు కొట్టి దానిమిద వటను నిలబెట్టి వై భాగమున నొక్యతాడు కట్టి కొంచను. ముందునకు (చాలు నట్లుచేసీ అతాడు మేకునకు తగిలింతుము ఇట్టి వటము లింటింట అలరింవబడున బే కదా పానుగంటివార్‌ సొమ్యమ.ను 7 కొని యంత సొగసుగా జె్బనారో మయూడుచు అడుగున నున్న శంకులు ఆరెండు నూడిపోయిన-వో బటము వై (ఆాడు కో (చేలాడచుండును వటము బరువంతయు (తాడే మోయజాలదు అది దుర్చలమై తెగిపోవుట సంభవించును తల్లి తనుజయుగీ వియోగముతో దనువోవ దగదని

శ] వనంగతర౦గిణే లర్‌ నాతండీి నిన్ను గూడ ఛశాసీనచోవిక నిలువబడజూలడు (వత్యతవస్తు పరిశీలనము ౫లో పొనుగంటివారి బుద్ధి విద్యు న్లేఖ వంటిది మటీయొకచో. ైశేయి స్వభావమును గూర్చి చెవూచు (వాసీన యా వద్యములోని భావము నర్వానుభ వ నన్నిహితమైనది ౨ అన్లై చంపునన్తైంచి చాధించునట్టి జనులు సోనినేయరు వంటిసలుపు వోలె ఉన్న జూడయీ కన బడకుండుచారు (పాణనులు వీల్తురిట్టి వ్బూ డాం పధి బోలె వంపునంతగా బాధించునుగాని వంటినలుపు (పౌణహోని శేయదు ఉన్నజాడ కనబడకుండ నున్న గుండెజబ్బు ఇక్షు (పొణము దవీయును శ్రైశేయి (వళ్యతి వంటినలుపు వంటిది ఆమె వలన (వ్రమాదము రాదు మంధర గుంజెజబ్బు వంటిజేమో లౌకిక ములగు పోలికళెంత యలనోకగా స్ఫూర్తికివచ్చునో. అలౌకికము లును పానుగంటివారి కంజే వనవాన యానారంభమున (బవంచ వై ఖరిని దలంచుకొన్న ామునిచే బలికిం దిన యీనూటలు భావించిన వారికి సారస్వత ఆూగసాథకులలో. పొనుగంటి యీనుగువంటిచా డనిపించకుండునా ఘన తరంగానాతాంగంబు గలిగి కరము నెల్సి నది దాటు కరివో లె నెన్నియావ దలు సుఖంబులా కదిసిన విలనదూర్థ్వ దృబ్బునస్కు-డె" నరు డుత్తరించు భఐము వనవాస రాఫఘవములో వంచమాంకమున అంతర్నాటకము జరుగును ఉత్తరరామ చరి. తానుసారిగా సీకల్పనము చేయబడీనది లంక్యావ చేశము మొదలు (శ్రీగౌొమదర్శనము వజకు నడుమనున్న

విం వన౦ంగతర౦గిణి గాథ శేసరిప్యుతు డెక నాటకముగ రచించినా డు దాని నిస్పూడు (వదర్శించి (శ్రీరామమూర్తి సమనృవిశేషములతో నిట్టి వవిత వృత్తాంతము నివేదింందలచినాడు ఈయంతర్నాటనమున 'బానుగంటి చారి కవిత్వ సిద్ధాంతము వరోతముగాం 'జెప్పబడినన్సైనది రాముడు __- తమ్ముడా కూరుచుండుము తొందర లేదు ఆహ భావనాశ కి మహిమ గీ మతి భావనవచే ్రైవదర్శి యగును భఛావనాశ క్షి నై వి (టహస్టుమె యగు నందజగు దాను కని భావనాధికతను నృద్టి చైవ భావనను సిద్ధించ గాబె గ్‌ కవిత యాంతరనృష్టి యౌాగాని తత్స మయము నందు (టైక్యతమమా మహిత వస్తు పాళి యెల్ల గ గావ్య కల్చ్పనము జేరు కావ్యా నినదాది గతులు న్యవ్నమున వలెను ఇది యిట్లుండగా "తెలుగు బేళశమున నలుచెజు గుల (్రైతిన్వని తములగుచున్న వారి నాటక్‌ వద్యములు వాటుచేయుట యొవ్వని తరము చిదిమిన ₹ాల్లాజు 'దెక్కుటద్దముల ప్రై జిలిబిలి చిజునవ్వు లొలయువాడు కాళ్ళగశైలు గల్లుకల్లు మనంగ నం దటి కనుల్‌ చళ్లిగా. దిరుగు చాడు బుడి బుడి నుడువ్చల బూర్వ భూపాల గా థల నేను గుడుచుచో బలుకు చాడు రాఘవా ముద్దీయరా యన్న నెగిరి గం భెడుచు వోయిగ గా గిలించువా డు

(వ నంగతర౦గిణి వి నట్టి వదునాలుగు గేీడుల బొె్సై సెట్టు లు నే లనుర భీకర వననిమ కంపువాడ ననుచు నేడ్చితి నెనుడో యపుడు మజల నిపుడు నీ మూలమున నిట్టు "లేడ్చుచుంటి ఇది నీనమో కరుణరనమో _ నర్వతస్సంచార. శీలమ్యులైన వద్యములలో నొకటి చచిదిమిన పాల్లాజు శాళ్లగశ్తైలు.. బుడి బుడి నుడువ్రలు చెక్కుటద్దములు మొదలగు మెత్తని తెలుగు వదముల్యు (శ్రీరామచం(దుని ఇక శవమునకు దశరథుని తత్కా-ల శోకమునకు వరమాఖి వ్యంజనులంగా నున్నవి కొ న్ని వద్యములలో పానుగంటి చారికి పోతనగారితో 6 బోలికలు చెవ్పవచ్చును రాధాకృష్ణ నాటక ములోని యావద్యను. పానుగంటివారి -వేణుగానలోల భక్షికినూదల మెబు గు గుండలముల మినమినల్‌ గండ భా గములవైై నట్టిట్టు గంతు లిడ గ రంగారు కటినుండు బంగారు పుట్టంబు చిరుబొజ్జనుండి కొంచెముగ జూటి బవన పూరణమున జవుబవ్వు మని లేంత బుగ్గలు బూర్శెలె వూర టి నిగనిగల్‌ గల గుక్డుసిగ నున్న శిఖివింఛ మొయ్యారమున దల యూ పుచుండ నుత్తమోత్త్రమ జనమైం మయొవ్వూ మురళి నధరమున మోావీ జలుజల్లు మన గ జగతి గానమును జేయు కల్యాణ శాంచతు లొలుకు నీదు వదనంబు జొవింపు సిరజూతు శ్రానము కర్మము భక్తి ంయా 'యోగ్మతయము పానుగంటి చారు కూలంకవముగా వివేశించిన వారు జ్ఞానగమ్మ్యుడగు భగవంగతుడు

విరి వనంగతర౦గిణి భక్షికిగూడ గమ్యుడని ఆయన నమ్మినవాడు విగవోరాధనము నాయన శాదన్న వాడు కాదు రాభాకృ్ళష్ణలో గృష్టునిచే ననిపించిన మాట _ వర్ణ్శతతి జూచి (వాసియు ఒలికి మజి గు ణించినను గాని పాండిత్య మటుల రాదొ మొదట నట్టులు వ్మిగవా పూజ "లేక ముక్తి సాధనమగు భకి పుట్ట 'దెపుడు పొానుగంటితారి వివిధ శాస్ర క శావిజ్ఞానమునకు (ద్రవ్వితండము లైన యుదావారణములు వారి నాటకములే యెత్తి చూపును రాభాకృష్ణులో. (పాత కాలమున వచ్చిన మయొకనిని జూచి 'వేజాళడు ఎమిరా "శేమవర్ట్యమువలె బొద్దుటనే సిద్ధమైతి వనును ఈ శేనవర్ట్యమయన్నమాట ఉ్యోతిక్శా(స్ర్రైముంనకుసం బంధించి నది వర్ట్యమనగా విడువదగినది రాతి తుదిగడియలలో నారంభ మై యుద యమునకు ఒకటి "రెండు గడియలో విభఘడియలో శేమించి యున్న దానిని "కేషవర్మ్య మందురు కేసవర్జ్యము ఎబ్టు విసర్టిందదగినదో సీవును అట్టివాడ వే యనుట పాదుకలోఎబక చోట మూలానమ్మతమునకు రెండు వస్హ్యాలు లాగున నీకు ఇద్దరు కొడుకులు అందురు పుకుకుత్సుడు పురుమరూవముతో దనకు జికిత్స చేసిన నర్శద వలన ఆరోగ్యవంతు డయ్యను ఆమెను నర్శుదగా గ్రహీంచి వరన్న రాంగుళలీయక ధారణనమచేసిన నమయమున బురుకుత్పు డను చున్నాడు కరము కరమున జేర్చు నుంగరము లిచట దనరు కర్కటలగ్న జూతకుడ నైైన నాకు గురుశుకు లిద్ద అనారతంబు భాగ్య కోణంబునకు జేరు వగిదిగా గ

ఊన౦ంగతర౦గిణి వర్తి రాథాక్ళవ్ణలో.._.వత్యభామా గర్వభంగమును గార్చిన (వనం గమువలో శారదుడన్నాడు గర్వమునకు ఆూయళ్చిత్తము గర్వము యొక్క (పారంభదళలో జరుగరాదు ముదిరిన తరువాత జరుగ వలను అనుచాని కుచాపహారణము అంతర కనువము (శ్రమముగా నెదిగి కనీనికగా రం ధమంతయు వ్యాపించి దృషీని పూర్తిగా కాడు వేసిన గాని దానికి శన్ర్రుచికిత్స చేయకళాడదు ఆంగ్యవై ద్య పరిజ్ఞానము ఆయా ్వేద విజ్ఞానము పానుగంటి వారికి లెన్సగా "బెలియుననుటకు దృష్టాంతములున్నవి పుచ్చుకొలది "శేవల్చిన్ని పాలుపుగాంచు అని యొకచనో బుద్ధబోధసుధలో ఇచిస్సిరి -కేవల్చిన్ని యనునది యొక యోవధి అది యానవారిష్టములు నిలవ యుండుటకు నువయోగింతురు "లేవల్పిన్ని మొంత వుచ్చిన నంత (శేస్ట్రము పానుగంటివారి తండిగారు గొవ్చ అయు్వేద వై ద్యులు కొన్నిబిరుడుల మిద లఖ్న్టీనర సింహారావు గారి "శీవగింపు. నరగ్హదా పురుకుత్సీయములో వైద్య విదూవకుల యీ నంభావణములోని రవాన్యము వమగును విదూ అయ్యో తమ పేలేమి " వైద్య అమృత వాస్తుడు విదూ (తనలో ెలివిలేట లెటులున్నవో కాని ేరుమా్యత్రము విన్న కదుపు బక్క-లగు చున్నది (వ్రశాశముగ) అయ్యా శామెప్వూడైన పేరుగు తోటకూర వులుసు పుచ్చుకున్నారా వైద్య ఇవ్వుడు దాసి (వశంన యెందుకు విదూ వై ద్యులుగాన నడిగిలిని పెరుగు తోటకూరలోని వెరుగు అవుపెరుగా ఒేబెసరుగా దాని గుణమేమి ఈరెండు నంగ తులు తెలియవలెను వైద్య వెజ్తివాడా. పెరుగు తోటకూరయని విన్నంత నూ(త్రము వనే యందులో పెరుగు గలదని యెంచితిచా

ఏ0 వనం గతర౦౫గిణి విదూ అలా%పననా అయ్యా తమఅమృతపా_స్తనాను మట్టి దేక డా

అవ్వుత్పన్నులు అనమర్థులు వేబకొన్న వికదముల మోద వంతులుగారి యధివేేవ మెంత సుకువూరముగా నున్నదో చూచితిరా

పానుగం *చారి ₹లములో అశుకచుు యడానుడియధికముణా నుంజెడిది కంరాభరణములోని రామలత్ముణులు ఆశుకవులు నుబ్చి పెట్టి మష్టిపూలర్తి మహోత్సవములో వారి పద్య్యవ్రదర్శనము జరుగును

సుబ్చినెట్టి పురోహితుడు శివయ్య శాస్త్రులు అశు కవ్చలను మాది కవి చెన్చగలేేయని యంటిరిగచా = కవి యనగా గవిత్వ మను నర్థమున్న దా అని యడుగును రాముడందుకొని గంగ ఊజాసు మహాకవి (చయోగమాన్నది బండిరా పాగబండిరా దొరలుండు రైలు బండిరా మండలంబున గంగదాను వుండి యాకవి "వ్సెరా శాస్తులుగారూ ఆశుకవిత యొకటి యావుపేడ యొకటి న్యయము గాగ శుద్ధదయము భువిని చానికిలను వేరువరిశోధనము కూడ దవని జెలగ వెలయ నమరభువిని __, అని ఒళ అటవెది చదువును మరియు రామంత్మణుం అఆశుధోరణి వద్యములు పానుగంటి వారు (ాసీనవి కడుపు ఇెక్కులు చేయును

క తోడాలివలేవో గుడి

ఘోడామై నివ్వలేవా కొనుకుగ దలవన్‌

బోజెమ్ము ఇాకలికి నవల

బేడా యిశ్చిదవు చేట్‌ జేడా. ధరలోన

క ఉగము పూనెన వేలా

(పోగ్రాం కాగితములోన పొరి జేర్చితివా

క[గామవాస మమ్ముల

న్మగహులము లోళ మెరుగ నీ సీగదరగా

వనం౦ంగతర౦గిణీి త సుబ్బి ెట్టిని రెండు రూపాయలు ఇమ్ముని రాముడు వద్యమఃలో అడిగినవ్వుడు లతుణుడు అ శ్రా అన్నా ఇండని వల్కి- లేల యిలలోనన్నా కవిత్యోరు చె ద్దన్నా ఛారుణి బుద్ధిజాతికిని మోదాబాదు అక్కన్నమూా దన్నా నద్దుణగున్న కీర్తి భకచిన్నా అన్నభటటాజు రా మన్నా మాటలమిన్న కోవమున నున్నా యన్న యున్నాళ్ళకన్‌ సానుగంటిచారి స్ఫురణము ఆశ్చర్యకరమొనది కంఠాభరణము లోనే పీిచ్చివాడగు శామశాస్త్రులచే ననిపించిన మూటలు చారులలో శెల్ల జమిోంచారి ెెంబులకెల్లజారి రోగాలలో "కల్ల మారి సూ. తాలలోశెల్ల రోరి వే_తాలలోశెల్ల పూరి ఈ మాటలలో దక్కిన వన్నియు సామాన్య మే సూతా లలో శెల్ల రోరి యనుట పొనుగంటిచారి పాణిసీయ సూత స్ఫూ్తీ యబ్బురము గొల్పును వంతులుగారు యథార్థము ెవ్రూనపుడు మతము శాఖ మున్నగు మొగ మోటములు దగ్గరకు శాసీయరు వేపారి వంతులు వెక్కిరింపుల వంతులు అనిసించుటయు కాదు సుబ్బమ్మ రామకాశ్ర్రితో బై ్వతాదై త మతనంబంధ సాంకర్య నన్ని వేశమునకు గారణ 'మేమని చవ్పినదో చి_త్తగింపుడు మైైతులు నిలువుబొట్టువారు అదె సతు లడ్డ బొట్టువారు చె్యెతులలో మగవాకు తరచుగా జట్టలు కాల్తురు అద్రైతులలో దరచుగా బొడుము వీల్తురు వారిలో నాడువారు కచ్చబోఎ బట్ట కట్టుకొందురు. వీరిలో నడుకట్టాచారము వారిలోవితంతువులు రాత్రి యడుకులే కాని తినరు ఏరిలో మిననరొశ్రై మొదలగునవి తిందురు చారు వచ్చడులు చేయుటలో నమర్థులు ఏరు కూరగాయలలో గట్టి హరు వారి శేశాదశి నియమము వీరికి శివరా(తి నియమము ఇక్కడ సత్యకథ వముతో నొళ చమత్కారము కలిగించుట ఇరిగినది. రామశా/న్ర్రి సుబ్బమ్మతో అన్నాడు కదా

ఠం వ నంగతర౦గిణి సీ కడుపున రెండుకాయలు కొచి అంవొక్క_ కాయ కోత శాయ ఒకటి పిడిచి పుచ్చుకొనకాయ యగునెడల నేదో డాని కది సరిపోవుచు. శేతిదండుగ "లేకుండ గాలవేవము. జరుగునని యున్నది ఆడువిల్ల మగపిల్లవాడు అనుటకు కోతకాయ పిడిచివుచ్చు కొను కాయ యనుటతో నొక సొగజైన యర్థము ధ్వన్యమానము చేయబడినది పానుగంటివారి వోస్యమువ్యం గ్య భంగీ మనోపహార మైనది కాని పట్టి వాచ్యుముకాము వారి బ్యానములనుండి నాటకములను౨డి వునలో మనము నవ్వుకొనుటక “వేలకొలది వాక్యము "'లేతకొన వచ్చును ముసిముసినవ్వులు నవ్వుకోవచ్చును కడుపుజ్బ నవ్వుకో వచ్చును వతన్న్భాతమున చుభో( వతిభా నరిత్సతిమైన పానుగంటి లథీనరసింబో రావుగారి కవిత్వము. తెలిసికొనుట కాదు. అర్జవము జార్చిత్యము సామరస్యమ. (పేను ధర్భదీత్ష శివేళరవతి జగత్క ల్యాణము-పానుగంటి వారి మనోరథమ.లు ఆకున సాహిళ్యనృ్టీ "తెలుగు వాకికి నదాతన మైనపుష్టి వారి కృష్ణభక్తి సర్యారాధ్యము కడువడి నడచుచో గాళ్ళకడ్డంటై న కుచ్చి ళెడమ చేత గూర్చి వట్టి వలెవాటు పై ట శాఖల డా కనని సువ ల్లోత్తరీయము కటి నొల్తి చుట్టి సర్వలోకాభయచణ మైన కర మాగు 'మేవత్తు ననినట్టు లిటులు చాపి ఇెవినున్న చెంగల్వ "జేరి రువ శ్రనుభృంగ మును శిర వరికంపమున నదల్చి భల్లు మన గను మొలనూలు ఘంటికలును కాళ్ళ గశ్జైలు మొరయ భక్త (వలావ నం్యశవణ సంభమచ్చన్న సంస్ఫితు డయి దివ్యమంగ ళమరా ర్హి యే తెంచు నదిగొ

క్‌ చిలకమార్తి వారి జీవితనుం ; కార్య కలాపములు ఆంటధవాజ్బయ చర్శితలో వందొమ్మిదవ శతాబ్ది యాత్త రార్థము ఒక విలతుణమైన కాలము అ కాలమున ఉదయించిన సారస్వత వే _త్తలు వదిమంది యున్నారన్న నో వారిలో త్‌ మ్ముండు గురు వాచాన్వుతం తులు తొము తలపెట్టిన కార్యములందు వర మూభినివేశము కలవారు తరతరాల నుండి వచ్చు నం్యవదచాయము లలో అవారములలో అభిన వార్థములు తీసిన వారు చార్శనికము శార్కికమునైన వలుకుబడి కలవారు నా జీశమునా వజనా భామ యనుచానియందు అఖినివిష్ట బుద్ధి కలవారు ఆంగ్య వంగాది నంభఘ సారన్వతములం చాచార్యఛావము "పెట్టకొన్నవారు ఆంధ్ర జాతిలో అంధ శవిర్యములో కొ9_త్తదనము రావలయానని ఫఘరోవమ పెట్టినవారు నంస్కరణములకు మానధన పాాణము లిచ్చిన చారు గత శళాబ్లి నగపాలుళలో ఎందలో ధీనుంతుల జేళ్ళు మన చెటు గుదుము. కందుకూరి వీలేశలింగముగారు. తిరువతి “వేంకట కవులు పానుగంటివారు గురజాడ అప్పారావుగారు. గిడుగరామ మూ ర్తివంతులుగారు. కొవుక్రైజు లత్యుణ రావుగారు కట్టమంచి "రామలింగా రెడ్డిగారు ధర్జువరము శామళృన్లమాచార్యులు గారు ఈ నమత మండలిలో చిలకమ్మర్తి లక్షీ నరసించాముగారి స్థానము దీప్పీమంతమైనది నిజమునకు సారస్వతమునకు లత్మ్మీనరసించాముగా రెంత వేసిరో అంతకంచు అధికాధికమైన నవర్య "తెనుంగు జాతికిని వారు వేసి రన వచ్చును సశాంతమున భావనాతపోనిస్థలో నుండి రచన

ర్క చిలకమర్తివారి జీవితము సాగింత మన్న దృష్టిని మించి తెను గు జూతిలో ఒక చైతన్యము (వబుద్ధమగుటకు (గ్రంథరచన చేయవలె నన్న తపహాతపహా చిలకమ త్తి వారికి మిక్కుటము అనాటి వారిలో ఒక్కొక్క డు ఒక్కక్క సవ్యసాచిగా కార్యములు నిర్వహించిరి కావ్యములు రచించిరి వని వేసి చనిపోయయు (వజానమూాజములో నేడు జీవించియున్న వారైైరి అన్పటి యశ శ్మేషులలో నూ జేండ్ల నాడు పుట్టిన చిలకమ్తి లవ్ష్మీనరసింబాముగారి జీవితమెట్టిది ఆయన కార్యకలావను "లెట్టివి

18892 నంవత్సరనములో "అను “స నాట గొవ్చకణవు వచ్చెను నందన నంవత్పరపు గజవని చానికి (బసిద్ధి ఆ రోజులలో గుంటూరు మండలము నుండి పెక్కు. కుటుంబములు నోచావరీ మండ లమునకు వలన వచ్చినవి ఆవిధముగా నచ్చిన కుటుంబములలో చిలకమ ర్తివారి దొళటి లశ్షీనరసించాముగారి నివాసము మొగలి తురక తండిగారి నివానము వీరణానము

(వభవ సంవత్సర ఛాద్రవద బహుళ చతుర్దశి - అనగా 1807 సెస్టైంబరు 26వ లేదీని లఖ్మీనరసింహాముగారు (వభవించినారు త ఖ్ర్‌పేరు రత్నమ్మ తండి చేరు వెంకయ్య మాతామజహాస్థానము విద్వ త్రామహితమెనది (వ్మాసూ త భామ్యము నాంధధ్రీకరించి చభావతీ (వద్యున్నూూది కావ్యములకు వ్యాఖ్యలు (వాసి వీరాపురము మహారాజు వారిచే నత్కారము పొందిన పురాణవండ మల్లయ్య శాత్రిగారు లకీ ఆనరసించాముగారి మేనమామ నూతామహుడు భద్రయ్యశా క్రై గారు శిష్ట్ణ్యులైన నంన్క్టృత విద్వాంసులు ఆ నం చాయములో జెరిగిన లత్మ్మీనరసింహముగారికి చిననాట ఉవనయన సంస్కారము జరిగెను గరువునో ద్ద సంధ్యావందనము. ెవ్వుకొను చుండగా నొక విశేషము జరిగను సాయంకాల మసివాబునకుం

(వనం గనతర౦గిణి రఫ్‌ బోయినపుడు తన [పియమి[తుడై న యొక మంగలి కుజ్జవానికి గాయ్యతీ మంత్రమును గూర్చి చిలకమర్తి యేదో చెవ్వుచుంటెను అది గురువు కంట బడినది మజునా డాయన లశ్ష్మీనరసింపాము పారమునకు "రా గా కోపముతో మజిచెవ్చను బొమ్మువెను తండి వెంకయ్య గారికి తనకొడుకు కర్మిస్ట క వలెనని ఆశ యుండెను కాని సాగినది కాదు

లఖ్మ్హీనరసింబాముగారు మేనమామ మల్ల య్యశా(స్ర్రి యొద్ద సంస్కృత కావ్యపారము వేసిను ఇంస్లీషబడిలో. జేరెను ఆంగ్య ములో భూగోళములో చరిితలో మంచిచుజుకు దనము గణితములో "వెనుదీత కారణము గణితములో అభిరుచి లేమి యొకటి దృవ్వీలోవ మొకటి మూ డవ తరగతిలో లెక్క. తవ్రూబేసీ యిర్వది కంక హెచ్చు దెబ్బలుతిన్న ఘట్ట మున్నది చిలకమ్తికి చిననాటి నుండియు పాటలు వినుటలో అని నోవిందనామము కుశలవ కధ ధరత్త్రరాజు జూదము లత శ్రణ'చేనర నవ్వు నున్నుగా డ్రీలు పొడుచుండు పాటలు ఆయన సాహిత్య జిజ్ఞాసను వల్ల వింవ 'జేసినవనుట వనము మజచిపోరాదు ఆయన వకనంధా (గాహీ యగుటచే బడిలో విన్న పారముగాని ఇంటియొద్ద విన్నపాటలు గాని పద్యములు గాని ముఖస్థము శానలసిన చే

నరసాపురము మై లరు మోస్కూ-లులో చదువుచున్న చిలక మర్తి తన మేనమామతో 88 సంవల్సరనున రాజమహేంద్రవరము నకు రావలసి వచ్చాను అవ్పటి కాయన వనయన్సు వదునాల్లు నంవత్స రాలు అనా డు రొజనుహేంద్రవరమున లశ్నీనర సింబాముగారికి తన తలంపులకు మెబుగులు దిద్దగల మవోమహుల సందర్శనము లభిం చెను (శొత్త గొంతోలు వినిపిం చెను అఆయేడు వంగచేశమునుండి పండిత

86 చిలకమర్షివారి జీవితము శివనాథ శాస్త్రి రాజమ హేర్గదవరము వచ్చి యేకేశ్యరారాదనము- (బహ్యసమాజము అనునంశమునుగూర్చిసో జ్వేగముగా (వనంగించెను ఆ (వనసంగముచేం బెక్కు మంది నమాకృష్ణలెరనుట అత్ను క్షి శాదు ఆస్తిక పాఠశాలా స్థావనమునక పురికొల్పినది ఆ (వ్రనంగమే పెక్కు మంది యువకులలో ేశభ క్షి చైవభ్యాక్తిని మించి మలటడి గొన్న రోజులవి చిలకమ్హ్కిఅనా టి (వబోధములకు వశు డాయెను నంభ సంస్క_రణోద్యమ ని ర్వాహకులలో అల్నగేనర్నుడైన వీలేశలింగముగారి యొద్ద తెను గు పారము పారశాలలో గళాశాలలో మహామహులు ద్యోగములు చేయుదురు వారి పార్మ్వవవచనములు నిగ్థీత కాలమునకు ని శ్రే పార్యమునకు వరిమిలములై యుండవు ధీమంతులై న శిష్యులకు మూతమే తాదృశ (వనచనములప్వై నదభిిపాయ మేర్పడును ఏళేశ లింగముగారి పారమును. గుజటించి చిలకమ ర్తివారి యభిపాయము వినుండు

విశేవకాలము వారి యొద్ద నంఘ సంస్కరణము మొదలైన విమయములే వచ్చుచుండెను దీనిని ఒట్టి పాఠములు "వెను చుండుట "జేదని యభి పాయవడ గూడదు ఆయన పారములు సరిగాం జెవూ చుంజెడివారు. 807లో మె ట్రిక్యులేవన్‌లో ఉి్తీర్హుడైన లక్షీ శ్రర సింపూముగారు నంఘ నంన్కం రణోద్యమమునందును ఏ శేళలింగముగారి 'వెంటదంటగా నడయాడ సాగను పీరేశలింగముగారికి నాడు బనవ రాజు గవ్మరౌజుగారు. నంగ్క రణోద్యమములో పై దోడు నమాజ ములో ఒకవ్వూడు వారిరువుకు వెలి వేయ బడి అబులుండ గవ్యరాజు గారు మరణించిరి దనానక రకు సభావతులు చిక్కులు "ఇెట్టిరి ఎవ్వ రును బోనరైరి అపుడు అనవోయ ళూరుడై న వీరేశలింగము వంతులు గారు శవము వెంట వెళ్ళి పుస్తకము చూచి మంత్రములు చదివి కర్ణ చేయించెను అట్టి క్లిష్టఘట్టరున చిలకమర్తి కందుకూరి వారిక్‌ చానటగా నమాజమును గాదని నిలబడెను

(వన౦ంగతరం౦గి ణీ ఫ్రీ మటియు లశ్ష్మీనరసింహముగారికి నాటకము లన్నచో అవరి మివేమైన అనక్తి £88లో వలూరుకంపెనీ ధార్వాడ నాటక నమా జము రాజమహేంద్రవరము గో నొటకము లొడీనవి ఆ నాటకము లాయన ఎంతో వీటితో జూజిను ఆదిలో వలూరు కంపెనీ హిందీ నాటకము కూడ అడినపుడు లత్నీశ్రనరబంహముగారు. హిందూస్థానీ అభ్యానము చేసను నభాషమయైనను ఒకసారి విన్న చోజూలును ఆది వట్టుబడ వలసిన జే ఆ మేధావి కేవ మట్టిది అవ్చటికి ఇరువది రెండు నంవత్సరాల లోపు వయస్సు సందర్భము ననునరించి కొన్ని వద్యములు వెస్ప్సుట తవ్ప చిలకమర్తి యిందాక (గ్రంథరచయిత శాలేదు తన గురువు వేదము వేంళటాచలముగారు రాజము హేంద్రవరను శాళాశాల నుండి బడిలీఅయి. మదరాసు వెళ్ళు చుండగా వీడోో-లు నభయొకటి జరిగెను ఆ నభలో గురుభ క్రి (పేరితుడై లభ్మీనరసింహముగారు (వాసిచదివిన అయిదువద్యను. లలో ఆయన తీయని లలి గొంతు నగరవాసుల్రై న రస్మ్ఞిలకు వినిపించను. పుటపుట వైన ఆయన నాటక (తిని గూర్చి మన మనుకొన్నాము కీచక వధ నొటకముగా (శవ్రాయవలెనిన నంకల్పము అంకరించను తికంనగారి విరాట పర్వము చదివించుళొని విని కీచకవధ కువ్యకమింవెను అనాట కము చిలకమ్మర్తి నర్వరచనలకు (శ్రీశార మాయెను శాజమహేంటద వరమున గొత్తగా హిందూనాటక సమాజ మేర్చజెను శీచకవధ (వ్రదర్శనను ఉవకులను రంజంవ జేసినది ఆ నాట కములో నోడు (జావదీ పాత వహించి నటించిన టంగుటూరి 'వకాశముగారు చిలకమ ర్తివారి (వశంసకు చాతునై ర తరువాత (చౌవదీ వరిణయ రచన ఇవి లండును వచన నాటకములే వీ నాటకము తన చిర్యవతిష్టకు హీశు వయ్యెనో ఎనాట కము వ్రతులు లతకు వైబడి సెనగ వప్వువలె మన చేశమున అమ్ము

88 చీలకమ క్తి వారి జీవితము డువజెనో వఏవాటకములోని వద్యములు _ పండిత పామరుల నోళ్ళలో నాని గానము చేయ బజెనో అట్టి గ యోపాఖా్యానమున కంత రార్చణము జరిగిన నంవత్సరము 1889 రావమకవి యనున తడు వద్యకావ్యముగా (వాసిన గ యోపాఖ్యానమును చదివించు కొని విని లవఖ్మ్మీనరసింహముగా రా నాటకము(వాసిరి ఆయనకు గయోపాఖ్యాన రచన నాటికి హెచ్చుగా దృష్టలోవము లేదు గయోపాఖ్యాన (పదర్శనములతో చిలకనుర్తి వారి జేరు వినని వాగు తెనుగునాట లేడు

ఏరేశలింగముగారు. తెను గు శాకుంతలము. తిరువలి వేంళట కవుల పాండవోద్యోగ విజయములు వడ్డాది సుబ్బారాయుడుగారి 'జేణీనంపోరము. (శీపాదవారి బొబ్బిలియుద్ధము ధర్మవరము. వారి చ్నితనళీయను వేదము వారి (ప్రతావర్ముదీయము. బలిజేసల్లి వారి వారిశ్చం[ద చిలకమర్తి వారి గ యోపాఖ్యానము ఇత్యాది (వ్రదర్శన ములతో ఒకనాడు ఆంధ ేశము శరన్నిశా వికసితళోత్సల శాసారమువలె ఎంక శోభాయమానముగా నుంజెడిదో

1890 సంవత్సరము నొ టికి లోకల్‌ షీ యర్‌ గా చిలక మ్పు్తి వేరు గడించెను ఆరోజులలో అష్టావధానము చేయవలె నన్న తలంపుకూడ లశ్మీనరసింహాముగారికి శలిగను ఆవధాన కవితో సామాజ్యము నేలిన తిరువతి వేంకట కవులు ధవ శేశ్వరములో చర్మ (బ్రహ్మయ్య శాస్త్రిగారి నన్నిధిని వ్యాకరణ శాన మధ్యయ నించు చున్న రోజులవి చిలకమర్తికవి 1891 లో ధవళేశ్యరములోన దొలిసారి యష్టావధానము చేసెను చానికి తిరుళతి వేంళటకవులు కూడ వోజరైరి తరువాక రాజమహేం దవర కళాశాలలో మలిసారి యవధానము చేసెను అంతే అవధానముల వలన మెదడు పాడగు నని ెద్దలు చెన్చ గా నది మానుభొ నెను

(వనం౦ంగ తర౦గిణి 89 ఇర్వది యేజేండ్ల వయస్సు వచ్చినది నాటక రచన తప్ప ఇందా క నవల (వాయుంకు చిలకమర్తికి నోర్కి.. కలుగ లేదు 1894 లో న్యావతి నుబ్బారావు వంతులుగారు హీందూ నమాజ వశమున నవలల పోటి నిర్వహించిరి ఆ పోటిలో నిల బడ గల నవల "తాను (చాయవలయునన్న దీచతో 'రామచందద విజయము టఆానిను వీశేశలింగముగారి రాజశేఖర చరి్మితము ఉదాహారణముగా జూచు కొని యీ రచన వేనెను నాటి పోటీలో బహూకృతమైన “రామ చంద్ర విజయము చిలకమర్తివారి నవలలో (పధమావత రణము ఒక వంక రచనలు మజొళకవంళ నథలలో-కాల్గ్లొని (వనంగములు రాజు కీయములలో (బవేశము. లేకపోయినను. రాజకీయ. సభలలో వాల్లానట లథ్రీనరనించాముగారి కొక వేడుక చిన్ననా టినుండి టంగుటూరి (వ శాళమువంతులుగారితో కెలికార ముండనే యుగ్నదికడా 1894 లో మదరాసులో. జరిగిన కొంగెసు మవో సభకు బోయి చూచెను సులేంద్రనాధ బెనర్జి మదన మోహన మాలవ్యా ఇత్యాదుల యుసన్యాసములు [శవణానందముగా వినెను ఆయేడు గోదావరీ మండల సభకు బోయి ఆ సభలో చదివిన వదు నాల్గు వద్యములు నొ డు బహు [పజారంజనము._ వేసీ కీ ర్రినార్జించు కొన్నవి చానినుండి రెండు వద్యములు సీ తుహిశ్యాా ది మొదలు శీతున్చదా క రాజ్యంబు జరిపి సీయాం శ్రేయ దొరతనంబె జాతి మతాణార నర్వనస్వతంతముల్‌ నజపెనీ యాండ్లేయ దొరతనంబి వీండారి దండుల పేరైన "లేకుండ దోలఆె నీ యాంగేయ దొరతనంబె "నేర్పుతో జట్టుముల్‌ నిర్మించి న్గేశముల్‌ తొల చ నీయాంగ్లేయ తొరతనంజె

శ్త0 చిలకమి ్రివారి జీవితము [పజల లోవముల్‌ చూవ నాగహాము "లేక కరుణ జూపు నీ యాంశ్లేయ దొరతనంబె ఇట్టి యాంగ్లేయ దొరతనం "బేలు గాక ధర్ముమతి తోడ నాచంద 'తారకంబ సీ జేల దున్నెద వున్న జూలతరము వన్ను సీఠ్రగావలె నన్న నీటి వన్ను వాణిజ్య మొనరింవ వనచ్చుజడికి వన్ను నరకు లన్ముద మన్న నంత వన్ను శర లమ్ముద మన్న గలన కింకొళ వన్ను వట్టణంబుల మున్న్ని పాలు ఎన్ను పాజిపోవుద మన్న బండ వోనీల్‌ వన్ను కొం పమ్ముకొన్నచో ప్రాంపు వన్ను ఉన్నమట్టుకు దినకుండ నువ్వు వన్ను ననెడి వన్నులె దిగ దీసె జనుల నెల్ల కటశటా మొట్టు లున్నదో కాపులదళ నుగుణధనులార జనులార చమూడరయ్య న్యాపతి సుబ్బారావు వంతులుగారు అనాటి వద్యములు విని వరమానందవడి విజయనగరము వంపి గురుజాడ అశ్చాతావుగారి చేత అంగ్ర భాపా పద్యములుగా అనువదింప జేసీ రన్నచో మజి త తృద్య ముల వ్యా ప్తినిగుటించి వేజే చెవ్పనక్క_అ యుండదు చిలకమ ర్తివారి నవలలో రామచంద్ర విజయము తరువాత కూమలత వచ్చెను అది వారితక మైన నవల యొడోసు ొయిలర్యు దొర (వాసీన టివ్వుసుల్తాను చాందుబీబీ తార మున్నయిన నవలలు వరాచి అదివాసెను హేమలతకూడ రామచం[ద విజయమువలె

6 వన౦గ తరంగిణి క! బహుమానము సంపాదించెను పోలవరము జమోంచారు కొచ్చెర్త కోట వేంఠట కృష్ణా రావుగారు కాకినాడలో జలకొల్సిన సరన్వతి తో పొటు లత్మీనరసించాముగారి. భార్య కాపురమునకు రాగా జమిోంచారుగారు. నెలకు మువ ఫది రూకల జీతమిచ్చుచు ఆయనను గౌరవించను నివధ యోగ్యమైన చిలకమర్తివారి శీలము క్ట్‌ర్తనీయ మైన వారి స్వాతం త్యము "పెద్దల (వ్రశంనలకు పొార్రమైగవి పోల వరము జమిీంచారుగారి శీలములో గొన్ని ఆమేవణీయాంశ ములు మాచి మోమోటమి. అేకుండ ఛారికవి చెప్పి (కదు ముగా ఆయన స్నేవామునుండి తొలగెనని ఇప్పినచో లభ్మీనర సింళాముగారి స్వతంత్ర భావములకు మజళొక యాదావారణ నువ నరముకాదు. అయన బోగము మేళములకుగాని వేళ్ళల పాటల క చ్చేరికలకు గాని నాట్యములకు గాని వెళ్ళలేదు. వెళ్ళనని వీేళశలింగముగారికి వ్రమాణ వము ానీ యిచ్చి ౪ మొటవై నిల బడెను సత్యని తాదృశమైంనది

1899 లో హీతకారిణీ పొారళాల స్థావనో దేశము బల మయ్యును.. రెండు. వందలు ఎక్కడనో బదులు పుచ్చుకొని కుర్చీలు బల్లలు కొని పారశాల నెలొల్పెను లది "ళంజేండ్లలో మూడవ ఫారము వరకు వంపు గాంచెను ఆదిలో హిందూ లోయరు "సెకండరీ పాఠశాల యిని చాని పేరు (క్రమముగా నాల్లవఫారము కూడ ఆపారశాలలో జెన్చంచను పారశాల నిర్ధవాణములో సాధా రణమైన యొన్ని కష్టము లు నహింపవలయానో అన్నియా ఆయన నహీంచను

షాందూ నాటక సమాజమువకు సత్యవోలు గున్నేశ్వర "రావుగారు లశ్నీపతిరావుగారు "50డు'న్మేతములు కాగా లఖ్మీనర సింహము గారి స్థానము చానికం (ాణను ఒక యుద్యమముకాదు

శల చిలకమ ర్తివారి జీవితము 1906లో వనోరరము యనమానవ(ిక నారంభమ చేసెను (శ్రీఎరాపురము మవహోరాజూవారినో దగ్గరి పరిచయము ఆయన మన స్చును రంజింవ6చేసి తన యుద్యమముల నిర్య్వహణమునకుచాల (ద్రవ్యము వారివలన బడసెను పేదరికమునకు విద్యాహీనతకు లోనైన నిమ్నుజాతులయెడ నా డు పెక్కుమంది రాజకీయవేత్తలకు సాను భూతి యుంజెను కొందరు ఎదర్శిా-బెడి సానుభూతి యంగు "తెచ్చుకోలుతన మున్న చేమోకాఎ లీ గ్హనరసింహముగారికి వారి జనుల యడల అవ్యాజ దయాభిమానములు కల వనుటకు స్పష్ట సాత్యుము 909 లో ఆయన స్థాపించిన రామమోపనాన్‌ పారశొల యొకటి చాలును అది [వల్యేకముగ హరిజన కాలురళకొర శేర్చ రిచినది పిరాపురము మువోారాజావారి నహశొరము ఈ పారళొల శంతయో లభించినది మొదట వది మందితో ఆరంభము చేసిన అ పారళాల (కమముగా నూట యే బది మంది విద్యార్థలతో వీడుగురు ఉపాధ్యాయులతో గలకల లాడినది ల శీ నర సించాముగాే ఇెస్పినట్లుగా ఈపారశాల యారంభింవక ముందు మన యాంధ దేశమున మజీయెవ్వరును నిమ్నజాతుల నిమి _త్తమై (వ ల్యేకముగా పొరశాలను'పెట్టలేదు భాగ్యవంతులు తమ ధనమును ఈనమస్యను. తీసికొని నిమ్న జాత్యుద్ధరణమునకు వినియోగించిన మనబేశమునకు మనజాలికి ఎంతో ములు కలుగును అ గశల*ేల వారు. వ9స్తవ మబామ్మదియులలో కలియకుందురు “క ననాతనమైన యతి పవిత్రమైన మనహిందూ మతము స్యధ్ధి పొందును

నిమ్మ-లువమైన చేశభ్షికి చిలకమ ర్తివారిని ₹ - ణముగా జవృవచ్చును. 1909లో మింటోజూశ్లే రాజకీయ నలా రణలు మన దేశమునకు వచ్చినవ్వుదు ఇెన్నరాష్ట్ర వటీ3 న న్యాపతి సుబ్బారావు వంతులుగారికి శానవనభా నభ్యత్వము బన

వనంగ తర౦గిణి కలీ

వార్తనిని టవునువోలులో నుండంగా నంతోవము వట్ట లేక తన జేబులో నున్న ెండురూపాయలు తీసి మిరాయి లేప్పించి మిత్రు లకు వంచి యి్చిను తాను పకటించుచున్న చేశమార వి కను దొరతనమువారు వేల ధన మిచ్చి పుచ్చుగొందు మన్నను వరతం[గభావమున కిష్టవడక నిరాకరించెను మజిమొగ చిత్రము నాడు మాళ్టిలన్‌ కం'వెనీ యే జెంటు దొరస్వ్యామయ్యగారు. నాల్లు అయిదు ఫారములకు తెను గు వాచకములు (వాసి కంపెనీకి ఇచ్చి నచో చాల [వతిఫల మిత్తుమని కోరినపుడు లత్మీనర సింహముగారిచిన జవాబు ఈవిధముగా నున్నది. అఆంగ్లోయులు మన 'బేశములోని గనుల వలనను టీకాఫీల వలనను రై లుబండ్ల వలనను మటీ యితర స్థానముల వల్లను ధనమంతయు పట్టుకొని పోవుచున్నారు లేనుగు "దేశములో. ుట్టి తెనుంం ముక్కలు నొల్లు నేర్చిన చునము "తెను గు పుస్తకముల వలన వచ్చు లాభ మనుభవింపకుండ అదికూడ అంబ్లేయులకే యాయవలెనా నే నెన్న డు ఇంగ్లీషు కంపెనీలకు (గ్రంథములు (వాసి యివ్వను స్వజేశీయు లెవలేని చేరి యొక కంచెసీపెట్టిన వవమున వారికి (వాసియిచ్చెదను తీచా నాకు నేనే (నాసికొ నెదను

ఇది. యటుండ ఆరోజులో లాలాలజవతిరాయ్‌ గారిని అహేశతుకముగా మాండ లే జెయిలులో బెట్టినపుకు చిలకమర్తి వారు చిప్పిన పద్యమెంతి దేశభక్తి మేదురముగా నున్నడో విన్నారు కదా మ ఇరసాలల్‌ వృథు చందళాలలె యగున్‌ -జేదోయిగీవించున

య్యారదండల్‌ విరిదండ లయ్యుడును శీ్యయంబైన చోడంబలే

వరమూాన్న౦ంబగు మోటకంబళులు తాల్పన్‌ బట్టు సెల్లా లగున్‌

స్ధిరు డై యే నకుంజాత శై జీేశమును భక్తిం గొల్బునవ్వానికీన్‌

డ్తీ్త్తీ చిలకమర్షివారి జీవితము

లశీగ్హనరనించాము గారికి జాతీయత యందు మిక్క_టమైన యఖినివేశము మతములయండు (ుహ్మాసమాజ మతమువై ఆయన విశ్వాసము కలవారు. విద్య పురుష్కల కెంత యవనర మో (స్రీలకు గూడ నంత యవసరమన్న యభ్మిపాయము కలవా రాయన ధన వంతులు ేశమున గానపారశాలలను నెలకొల్చి నింగీత కళను మ్కిాలి యభినృద్ధి శేయవలెనని యభిలపి.ంచినవా రాయన నాట్యా భినయమునం దభిరుచిగల యాంధధు లాకళను తమచిన్న పిల్లలకు 'నేర్చించవలెనని బోధించిన చారాయన వ్యావవోరిక భామయను మాజువేరు పెట్టి (ామ్యమునే (గ్రంథములలో చాడుట భామను నాశనము వేయుట గాని వృద్ధిచేయుట కాదన్న దృఢ విశ్వానము కలవారాయన (వతిగృవాము జేశ నూతృచేవత యాలయముగా నుండవ లెనని తలంచిన వారాయన ఐకమత్యము అను వంచావకీ మవహోామం[ త్రము (వతి మానవు డు ఫునశ్చరణము వేసి యాచరింవ వలెనని ఫఘోపి.చిన చారాయన స్వచేశము కొకు న్వభాష కొకు నవ్య్శానమాన బీవితము అంకితముచేపి లతలార్జించి నర్వ స్వము అశ్రితాధీనము చేసి నిర్హి ప్తుడై న ఆ మహామహు డు చిలక మృ్హి లశ్షీనరసింపానుగారు. 942లో రాజమహేంద్రవరము _డిచి శాకరవరు వేరుకొనిరి అది బారి యత్తవారం యూరు. ఆయన రాకడ గాామవాసులు వరనమూనంద వడిరి అక్క-డ సివసించి యుడగా ఆ వృద్ధమూూర్తి మమొనరించిన యఖండ భాసాూసేవకళకు అం ౧విశర విద్యాలయమువారు కళావపూర్మ బిళచ (వదానము వోయుట' జరి7ను మహితానుభవములతో గూడిన జెబ్బదియెనివుది సంన తరముల చిలకమర్హి స్వీయచర్మితము విద్యావీరమైన కోకరువర్రు

వఐనంగతర ౦గిణి క్ష్‌ నుండి అవిమృాత మయ్యెను ఖండవల్లి ఉదయాగదిగా కాక్టర వ్యరు అస్తాదిగా రాజమహేంద్రవరము విళోరాంబరముగా యావ దాంగధ్రజేశ మును తనరచనా కరనపహానముచే దీ_ప్రిమంతముచేసి మహా రచయిత చిలకమర్తి లశ్ష్మీనరసించాముగారు కృపాంభోనిధి మైన వర మేశ్వరుని నన్నిధిలో నిల బడి అంబలి బంధముతో. జేసిన అభ్యర్థన మిట్లున్నది శా అన్నా సీదగు మూర్తి యొట్టిదియొ జాత్యంధుండు కాలావ్యవ చ్చిన్నంచై జగ బేక పూర్త మగు ని చినాాత దివ్యాకృతిక్‌ గన్నారం గను. బుండరీక దళనంకాశస్ఫుర న్నేేత్రు డున్‌ నిన్నున్‌ జూడయ అేండు చిత్రమిది తండ్రీ సత్కల్భపాంశో నిధీ శా తోలుం గన్నులు చూడ లేవ్రగద విద్యుతోో-టి ఛాన్వ్యత్సళో జాలాతీతగుణ [పపూర్మ ఘన లేజోలాళి నీ మూలర్తినిన్‌ నాలోలన్నయినం గనుంగొను నటన్నన్‌ ఖ్రాననేలంబు లే నేలే జేగతి నిన్ను గన్గానెద దండ్రీ నర్కృ్చపాంభోనిథీ

వేలూరి శివరానుశాస్తిగారి

(ప్రతిభావ్యక్తి త్వములు

అద్యతనాంధ కవి వవంచనిర్మాతలు తిరువతి వేంకటకవుల విద్యానంశ చూడామణి ఆయన ఎవరన్న (వళ్నలేదు అ నాల్డు రోజులు సదస్ఫులకు 'వెండ్లినందడి గుంటూరు కళాశాల (ప్రాంగణ ములో కోలాహలము విద్వాంసులు విదుమీమణులు కవులు క శావిదులు యునకలు అధి కారులు అభిరూవ భూయిస్ట్ట్రమెన వరిమత్తు ఈ పిల్లవాని యవధాన మెట్లు సాగునో చూత మన్న మాత్సర్యదిగ్ధ

వ్భాదయాలును నభలో లేకపోలేదు

౨ేూరి శివరామశా్ర్రిగారి శతావధాన సావబాసము ఆరంభ మయ్యును విద్యున్నాలావృ త ములో కాళ్ళీపార్థన జరిగను అది మొదలు నాబ్గునాళ్లునభామంటమున చంవకోత్పలము.ల సౌరభములు ఆట వెలదల నృత్యగీ తాలు మ _త్తేభాల వవ క్రీడలు ఇజ్మాతవభీగకర మై“ శాహ్రలగతులు గుంటూరు కళాశాల అవధాన కళాశాలగా పేరొస్త గను అభ్ధావాగ్విబుధమ్మువోవచన కవాఇహార మూవోవచ స్ఫెద్ధ ముని రాయలవారు జెప్పిన పద్యములు ఖైప్రికి తెచ్చు " శంసో ద్హ్రోమలు అనేక భాషాయుద్ధములలో ఆరియు. దేజీన వృద్ధమూా ర్తులు గురువులు వేంచేంయున్నారు. నాటి యువశతావధాని నయస్సు శరస్ద్యావింశతి చెళ్ళపిళ్ళ చారి పరిభాషలో ఎయిగ డు ల్ల గయ

యుఎులే నొనరించు శతావధానమున్‌ భహణధారణ వ గ్బొల

అని వారి చదమళ్కొా-రొ క్తి

1911 సెన్రైంబరు. ఉవ లేది స్థిరవారము ఉదం ఉన (హాంగమైన శ తావధానమునకు నాల్గవనాడు రాలి లకు సమా ్టి మంగళము రోజున కొళ పాదము వంతుగా నూటజుగ స్ప

చన౦ంగతరంగి ణి శ కులకు బెవ్చి నాబ్లవనా డు వద్యమ-లన్నియా ధారణకు లెచ్చుక్‌ని యొవ్చ జెవ్వవలయునుగచా అవ్పటి శతావధాని మేధ శతధారమై మంచి వదనుగా నుండును ఆళేయి జయారావములతో నభారంగము పొంగి. న చోమండలము.ను ముక్టైను మవోవ్రకిభద్శానము చేసి శీశకో త్రముల యానందా[శువుంతో శిష్యుని యు _త్తమాంగము అభిషిక్షమైన యానన్నివేశము (ప్రత్యర్థులను వాకట్టి అవధాన సా(యయాజ్యమున యావరాజ్యము కట్టించుకొన్న యా సంఘటనమాు చరిత చిరంటికి ధగద్ధగాయమానమ. లై న వనికమ్మలు

అవధానాంతరము తొట్టతొలిగ దివాకర్ల తిరుపతి శాస్త్రిగారి

అనుర_క్త కంఠమునుండి ఆశీర్వాద కల్యాణి యిటులు విన బడినది జగతీనాధులు వెక్కమంది మ. దిత స్వాంతంబునం గాన్క లం వగ సాంగంబు నలతణంబుగ శర ద్ర్వాప్‌ంశతిం "బేరి న్‌ చృగ మూయేలిన యీవఛాన కవితా సా్మామాద్యభారంబు మో యంగ బూనంగదవయ్య తెం్మడ్‌ శివరామయ్య చీరంజీన్న్‌నై అవనీ బేవులం నిసృమాన కవితా వ్యావార పారీణ నం భవవయూవ రసాభిలిస్త లలిత వ్యాహార సీకోరు వై. యవ "*కింంవ శతావధానమున నూ కాసందముంగార్చి గొ రవవి న్‌ నిల్పితి వయ్య మా బుణము తీజన్‌ శివ్య చూడామణీ

"= కువెంట - జగన్న చానమైన చెళ్ళవిళ్ళచారి గళస్వ రాశంసనము నీకున్‌ (శ్రియును ధీయు. ౫ల్లుత మజీిన్‌ సీ కంరసారన్య మ స్తోక చై యలరారు గావుత వినునొ దూలింవ గా లేక దు గ్‌పళ్‌ గ్రామ్య శతావధాను లిక వ్యక్థీ భావముంగం దు గా శీశా కార యశంబు హైళొనం గదోయీ ఇా(త్ర చకూడావమణీ

శీర "బేలూరి వారి (పతిభావ్య క్రి త్వములు

గుంటూరులో నా టి నాందీవాణి శివరామ శా్యశ్రీ గారి జీవిత ములో వేళ్ళ గొల్చుగా వంటకు నఇ్చెను అఆకాలము - ఈ శళాబ్చి వవేశము - అదియొక ఎగ

లోకజ్ఞులె న విద్యత్య-వుల జంట కంరములం అవధాన కళకు యుగత్వ ఖ్యాతి చేహర్చిన రోజులు యుగ మన గా జంట యర్హము (వసిద్ధము ఇద్దజీద్దజబు కవగూడి యీకళ (వ్రదర్శించుటలో మనకు "తెలియని సౌకర్య మొకడు వారికి లేకపోలేదు వగలు నభలో "చెప్పిన వదృచరణాలు ఏ ఉపో వేళలోనే అవధాని పునశ్చరణము చేసికోవచ్చును అట్టి తతి నహాపారి ఛారణావటిమ తనకు గొంత తోడ్చాఎు కావచ్చును ఈ సౌకర్యము వయస్సులోనున్న మేధావికి అఆచేపీతము కాదన్నచో సరి మొత్తముమోి ద తిరువతి వేంకట కవ్రలు టేవులపల్లి సోదరకవులు వేంకటరామకృన్లకవులు కొవ్చరపు సోదర కవులు రాజశేఖర ేంళటకేవకవులు నుటికొంత దూరము రాంగా శేషాద్రి రమణ శవులు ఇటులు కవ కవగాం గలియాట అనధానకరణమున కే అనలేము కాని వీరందజలు అపుడో ఎపుడో అవధానము వేయకండ లేదని మన 'వెంజీంగిన విషయము

శివరామశా(న్రైగారిది ఆయుగములోని పుట్టువు జన్మత శివుండు 'రాము డు జతపడిన నామధేయము వారిది మైనర్లిక మైన ధీరత్వముతో అద్వితీయమైన మఏిషాబలముతో నవోయ నిర చేతుముగ అవధాన విద్వను (వదర్శించుటప సంసిద్దు. జడాయననంగా శివరామ వాై గారి తత్త్వ నుట్టిది (వ్రచండమైన మేధ వ్యుత్సన్న మతిత్వము తోడి పెంకెతనము దేనిని వట్టిన దానిని సాధిం వలెనన్న నత్యా [గవాను బహుభావలలో సాహిత్య పాండిత్యము లే కావు నంగీతము నాట్యము ఇత్యాది కళల రబాస్యములు ఆయన కవ్పటిశే కరామలక ములు జనానర్జ్దనమునకు వద్యవరనములో రాగ మేళనము అనాండు

7 వనం౦ంగతర౦గిణి శం కొందజికే అందుపాటు కళ _ శివరామశా్ష్రిగారి వద్యగానములో రాగ “రిజ్ఞానము విశకలితముగా ద్యోతక మయ్యొడిది శెలుగు వద్యము చదువుట యన్నది చెళ్లపిళ్ల వారిది అది యొక వట్టు 'చాసికి పాడుమువట్టు అనురంజకము ఆయన పద్యగానమూు [పాయ శ మోహనలో నీసాది వద్యమ.లలో అరోవాణావరోహాణ నంగతులు మధ్య మధ్య వ్యాఖ్యలు సామెరలు ఈ పహాంగులతో వేంకటశాస్త్రి గారి పద్యవరనవాణి యన గా అదిమయొక మేజువాణే -వేలూరిచారి యొద్దను అయొడుపులు కొన్ని విన్న వారున్నారు ఇంతకు = శాత్ర్రి గారిది గండు గోయల గొంతు. నంగీత సాహిత్య నమ్మేశన వనంతమునకు నరివంతు. సీ కంర సారన్య మస్తోకంతై యలరారు గావుత మిని గరువు లిచ్చిన దీవనమెచ్చు మనము విన్న బే

పూరివారు 9 1 సాలున గుంటూరు కళాశాలలో వేసిన కళతొవధానము మొదటిది యనుకొన్నచో 1994 లో తాళ్ల పూడి యవభధానము చరమమో చరమజేశీీయమో ఇది ఊహ శాని నిక్కచ్చిగా ఇజే యనుట కాదు తాళ్లపూడి యవధానా రంభములో ఇాశ్ర్రిగాం నిట్టూర్చులు రెండు గుండెకు వట్టకొన్నని అవభానంబది నూజుమందికిని చేయం జేయ గొన్నా ళ్లకున్‌ దవులొంబిన్‌ విసు వంతకున్‌ బయిని నాన్నా న్లే గ నన్మద్గురు (వవరుల్‌ తిర్పతి శాద్ర్రి'చేశికలు పోవంబోతివా. నిన్నునో యవధానంబ పున (వతిస్టీతము చవేయంజూతు నే నియ్యెడన్‌' తిరువతి వేంక శుశ్వరులు "దేశము నెల్లను (తిప్పి టత్రిప్సి య బ్బురముగ నాదు మూ పునను మోపిన మోసీకి దాన జేసిదు ర్భురమగు నుబ్బనంబు తన భారము మోఎన మోయుచుంటి నే బరు విక ఏడ నెంచెద నెనండు కనంభడ డో వధానమా

గ్‌0 "వేలూరి వారి _స్రతిభావ్య క్రిత్వములు

అది యటు లుండె ఒక్కొకరికి లోకమున వచ్చుఖ్యాతి విలతుణమైనది వదో యొకలత్యుమును (వధానముగా సాధించుటకు ఒక డు జన్పించును తదథధ్‌నముగా అతని జీవన యాత్ర సాగుచుం డును జగత్తు వాసి లతయ్యమును తొందరగా గుర్తింవ లే ళ్‌ చాని కంత అక్కజయు లేదు ఆ విశిష్టవ్య క్షి జీవితయా(తలో అను మంగికముగా (వదర్శించిన కొన్ని శక్తులకు లోకము. ఆశ్చర్య చకిత మగును ఓహో అని నలువురును ఇెప్పు కొందురు అపుడు ఆవ్యక్తి. పేరుగలవా డన్న మేరు పొందును

వ్యున్దానే శక్రయ న్సమాధావంతరాయాః -ళ క్రి నమాథిని

ఇచడదీయును లెక చతుష్కు-లైన నమూాహితాంత కరణులు 'ఫాసంగికమైన వింకయెజపులకు బరవశులు కారు జెవ్న వచ్చి నది మన _శివరామకాన్ర్రిగారి సారన్వత నమాధి తళత్కా-లీనము లేన గారడీలచే వేరడీలబే విచలితము కాకుండుట- అది ఆజీవుని యదృష్ట సిద్ధి

ఆంధ్ర సారస్వత చరితలో నింత కేర్వడసిన శివరామశా(స్ర్ర గారు ఎక్కడి చారు ఎవ్ప్చటివాకు ఎంతటివారు నేటి నా మాటలు 'ఆెలెసిన వారికి జ్ఞావకములు తెలిసికో దల చిన వారికి దీవకములు

కృష్ణా మండలములోని నూజపీడు కడనున్న చిరివాడలో 'వేలూరి వారిది సిరిసంవదల కాలంబమైన కుటుంబను కీలారముల నుండి పాలింటికీశేర బహుధాన్యములం జేలంబండి యొరగ అన్న "తనాలికవి సీనములోని గార ఫ్యువై భవ సువర్షమునకు ఆ సంసారము మూూన భగవద్య్భామలోం జెప్పినచో [శ్రీమంతము శుచిమంతమునై న "ీహములో శివళామశా స్త్రి గారు యోగభంశము నందిన వ్యక్తీ తల్లి విశాలాతమమ్ముగారి కటాతము కుమారుని భావ వై శాల్యమునకు ఛ్రైశిశము జనకులు వేంక కేళ్యరావధానులుగారు అనూఇాన

వఐభన౦గ తర౦గిణీ క్‌ నంవ త్తిగల శేస్తు 1890) ఇా్రిగారి జన్మువర్షము లెల గులో నంద నము ఇక్క_-డ ఒక రహన్యము బహీరంగ మగుచున్నది భావకవిత్వమ. మాధురీదర్శనమ ళో ఆంధావళిం రమ్యా లోకము నిచ్చిన రాయ[పోలు సుక్చారావుగారొళరు శిరీవ వేళశలమైన విమర్శనాత్మక సాహిత్య వచనమునకు కశ్థాటక గాంధర్వ ఛారలు పాలింవ జేసిన రాళ్ళవల్లి అనంతకృష్ణ శర్మ గారొకరు ఒకనాడు సాహీతీనమితి - నవ్యసాహిత్యవరివత్‌ సంస్థలను (వతిభ్యావై భవ ముతో నడవి గీతినాటికా (వ్యకీయకు ఖ్యాతిలెచ్చిన విద్వ తృన్తుజులు ళల్లావర్టుల శివశంగరశాన్ర్రి స్వామివారొక రు న్వగ్గీయులై న శవ రామశాస్త్రి గారొకరు - వెరసి యీ నలుగురు అభినవాంథధ సార స్వతమును నందన (వనవనములు గా వరిమళింవ జేసీన తెలుగు శివరామ కా(్ర్రీగారి అన్నగారు యజ్ఞనా రాయణ గారు స్వాతంత్ర్యోద్యమమునపాలుగొని కాకా వవేశముచేసిన చేశభ కులు సోదరుడు చంద్ర శేఖరముగారు అరవిందుని పూర్ణ యోగ దర్శన ములో భాగస్వామిమై బహురచనలు చేసినవారు చిన్ననాట మన ఇాశ్ర్రిగారికి ఆంగ్రము పారశతాల చదున్స మూాతమ కాదు ఆ వాబ్బుయమున (పసిద్ధ (గ్రంథములు తలన్బర్శిగా చదివెను ఆలం శోరశొ(గ్రుము శాబ్బము (వత్యేకించి అధ్యయనము వేసిరి చెళ్ళపిళ్ళ వారి అభిజనమైన ఇంజరము మకొమువెట్టి ఆయనతో శతావధా నవు మెల కువలు కవిత్వపు బొలకువలు ెలిసికొనుట - జయంతి భగీరథ శాత్ర్రీగారి నన్నిధిని మహాభాప్యోధ్యయనము చేయుట జరిగను ఆ రోజులతోని ముచ్చట మొకటి కేోవిద(గామ వృద్ధు లవలన వినవచ్చినది నదాధార వరు జ న యొుకజేద విద్యార్థి పెండ్లి వేసిఫో దలంచి ధన ము న్‌ు శివరామ ము. కాదు ౫ండీ 9 (౫) |! య ఓ లో

క్‌ి 'వేలూరీ వారీ (వతీభావ్య క్రీత్వములు శాస్ర్రిగారు అది కనివట్టి తన యింటగల బంగారు నగనమ్మివై చి ఆపెండ్రికి వలసిన విత్తము ఆ విద్యార్థి కిచ్చిరి ఆ (వతిగహీత నిచాహితు డై తరువాత సోమయాజిమై. కర్మిష్టియయ్యెను శాస్త్రి గారి ఇౌదార్యమున కిదియెొంుక ఉదాహారణ కణము ఆయన ఏశనంభఛా ఆాహితలోని ఒక చఛమత్కాారమును గూర్చి వినవచ్చును

వలూకులో మంతివెగడ భుజంగరావుగారు. జమిానుడారు కవి కవితా పోమకుడు ఆయన కునూ శ్తెకు వివాహము జరుగు చున్నది 'పెద్దయెత్తుగడతో కవుల అశీర్వచన నభ వర్పాటు వేయ బజెను వందకు మగా నిద్వత్క_వులందు పాల్లానుటకు విచ్చేసినారు సమ్మేళశనమునకు ముందు ఒక రివగ్యము లొోకరికి మిత్రులు వినిపించు కొను నలవాటులో వడ్డాది సుచ్చారాయడు గారి ఆళీర్యాద వద్యాలొ శివరామశాస్త్రి గారి వీని పడ్డవీ నభ ఆరంభమైనది. కొందజు "పెద్దలు ఆశీస్సులు వినిపించినారు శివరామశా(్ర్రిగారు. ఒకచ్చితము వేసీ తన వద్యములు "రెండు - వడ్డాది వారి వద్యాలు “రండు జోడించి వధూవరుల నాశీర్వదించిరి తరువాత దీవింవవలసి యుండిన సుబ్బారాయుడుగారికి అబ్బురము మిగిలెను

అట్టి మనీషా నై. శిత్యమునకు వళశముగాని భావ వముంటజెను

ఒక్క-భామశకాదు తక్కిన భామల నన్నికూడ నేర్వుమయ్య యాంధ

అని ఆయన (వబోధము నాత్రిగారి గ్రంథ భాండారము చిరివాడ లోనిది (టైవట్ట్రండమంత చానిక్షై చారు వేలు వెచ్చించిరి వర్షకాల బీరుచాల (గ్రంఛాల నడుమ జటాజూటాభిరామా కృతి శివదర్శనము

వర్చ్సన్వంతమైన మూర్తి త్వవకాంచన శలాక తనూ₹ేఖ శరత్‌ స్వచ్భమైన చందికో తృరీయము కప్పుకొన్న భావయోగి సందర్శనానుభవము అది

యఛనంగతర౦గిణీ క్రీ

వీ యొళరుండు లేని యొకయేటి నమూవ తటతబునం దర ఇ్యాయతనంబు నందును దటాక తటంబున యందు దో టయం చడాయత శైల శృంగమున యందు జనించు మజోవనీజముం దూయొలమయొండు నాననము నొండును దవ్నక నాక గావలెన్‌

వఏకాంతవానమునై శా(స్ర్రిగారికి పేరాన నిరువహతి స్థలమ్ము రమణీ [పియదూలతిక తెచ్చియిచ్చు కావతు కోర్కెలను శివరామ శాత్ర్రిగారి కాంవలకు రనభేదము లేక పోలేదు శాగా చారు చేసిన వద్య రచనలు కాని వచనములు కొని నంఖ్యకు విడ్డూ రములు కావు (చతిరచనయు "లెక్కింవ దగినది ధ్వని (వధాన మైన వాగ్విన్యానము వదములో వెనుళకటివారు ఎన్ని యొడుపులు తీసికొని రావలెనో అన్నియు తీసికొని వచ్చినారు ఇక తియ్యనైన ఒయ్యార మైన రనపౌఢథమైన చిక్కణ రమణీయమైన తెనుగు వచనమునకు వేలూరి వారు వేసినది మేఎదారి ఆయన (గ్రాంథి కపు బట్టు అళిథిలబంధము తవాడుకథావ అఆంటరాదన్న చుప్పనాతి తనము అయనకు లేదు నాలంగ్రైదు శరత్తు నవలలు తెలిగించినవి ఉన్నవని తీరనికోరికలు నర్వీను వీలునామా వావనపిల్ల రాముని బుధ్ధి మంతనం ఈనవఅలు వ్యానవోరిక భావమలో (వాసిన వే వపిం (బాసినను ఆయన దొళ (వ ల్యేకపు ముద్ర యండి తీరినది దార్శనిక మెన వైజ్ఞానికమైన కొన్ని గంభీర విషయములకు ఆయన లత.ణ (వవణభామ ఉన యోగం చెను

(ప్రాచీన భూగోళము = (ప్రాచీనఖగోళము - అనెడి. శీర్షిక అతో శా'స్ర్రిగాు. వెలువరించిన పరికోధన రచనలు 1947 48 నంవత్సరముల (పాంఠతమున భారతి చెక్కుటద్దములందు వరంపరగా వ్య "లేఖలు దిద్దిన జాడలు రసజ్ఞుల చిత్తవీథులలో చెజిగిపో లేదు -వేదపుశాణాదులు పాళ్చాత్యపరిశీలకల కథనములు రజచి తటిచి

క్ట (వనం గతరం గిక్టిణీ తీసిన నెన్న భూనోళఖనోళ పరిజ్ఞాన స్ఫోరకములై న ఈ రచనలు కవి _కాంతదర్శీ అనుడానికి అవరోతు నిదర్శనములు కాత్ర్రీయ మైన దుక్చోధాంశముఎ స్వాదు వాక్యర సోన్మిశము వేసి విపాసువ్రల కిెచ్చుటళలో అఆజకన లేఖని యోగదండము వరిణామచాదము - ఉనికి ఎజుక్‌ - ఆనంద (తయము - ఇటు అెక్నో యున్నో వ్యాసములం

అవి యటులుండ గా

ఈ శ తాచ్టీ తొలుతటి కాలము తెలుగులో చిన్నకథ కు

"వెలుతురు చూపినకాలము ఒక శతావధాని ఒక విద్వత్మ_వి కలము చిందులు కథానికకు చిన్నారిపొన్నారి నడకలు 'ీర్పిన నన్ని వేశము న్మృతి చ్భాయకు వచ్చినది మన తెలు గునా డు రెండువేలేండ్ల నాడు గుణాఢ్యమైన బృహాత్క_-థకు పుకుడు పోసిన పుణ్య బేశము మజఠి యిటీవల వచ్చిన చిన్నకథ నేడు ఎక్కడనున్నది నారుపోసి నది యెవరు నీరు 'పెట్టీనది యెవరు? ఈమిావమాంన కిది తావుకొదు ఒకటి మాత్రము సర్వాంగీ కారము నందుటకు అభ్యంతరముండక పోవచ్చును జేలూరి వారి రనమయ లేఖని కథానికా వళ్లికకు సురఖభిళములగు వూలు వూయించినది తియ్యనివండ్లు వండించినది రనములు పిండి యిచ్చినది కొంత నంస్కా.రము గల అఆలు 'స చదు వరుల తృవ్టకు ఆనాటి వేలూరివారి కథలు శరచ్చం(దికలో వీరితోంట విందులు వడమటి భాషాసారన్వతములళోని పోకడలు ఆయనకు అకళింతలోనిని ఇరుగు పొరుగు రాష్ట్ర పాహిత్య (చథ్రియలు ఆయ నకు అవగాహితములు వంగవాజ్ఞయపు నిగనిగలు అపుడపుడే అగురుపొగలుగా తెలు గు వారికి [మాణతర్పణము చేయుచున్న రోజులం వేలూరి వారి థావుశత్వపు తూలిళకు టాగూరుగారి ఆనిప్కా.ర బే వైఖరి వట్టుకొన్నగి ఆ ముహూ రము తెలుగు వారి చిన్నకధల వెన్నెలసీరికి శరత్తు శాస్త్రిగారు కభానికశలలో మధురమైన కవిత్వ రనము పోనిను కవిత్వములో వళావళి గా కథఆ గాథలు

(వనం గతర౦గిణి కర్‌

(వానను ధ్వని(వమితము రనభరితము కథారచనలో ఆ నచో విన్యానము అనన్యలభ్యము వాక్యము రూవమునకు నామనమ భావమునకు (తివిశమము వ స్తుుగహాణములో అధునికవై ఖరి కథాగమనములో వళఠ్యేశత వర్షనములో (వత్యగత ఇక్కేల నా చిననాండు చేలూరిచారి కధ యన గా భారతీ వరితలకు ఒకవల షష్టికి వై బడి యుండనచ్చు నన్న వారి కథలలో వదుమూం:డు నూత్రమే వావిళ్ళవారు అచ్చుకొట్టించిరి కథావట్కము = కథాన్నప్త కము - ఆెండు నంపుటాలు మిగిలిన కధా కర్పూరమును _ పా త వృతికల జీర్షవ్యతములు పళ్లిరములుగా. మెల్ల మెల్ల నివ్వాళి వట్టు చున్నవి

ఈ సందర్భమున వరిమదధ్య ములు (శి గోపాలరెడ్డి గారితో ఒక మనవి వేలూరి వారి కధ లన్నియు పరించి ఒక నంపుటికి రప్పించి -వెలువరించినచో కథానికాశాఖకు బలాధానము చేయుట యగునేమో ఒక విధముగా ఈవని జీర్ణోద్దార రూవమైన కేల్చే తగా ఆలోచింవ గోరుచున్నానా

వేలూరి వారి తొలి కథ కృతి నృష్టి మొదలు సమాజ వరి ణామ నంతీప్రికి ఆవిమ్మ్బుతి. 1912) వీథిబడి పూర్వపు బడులలోని చదువును గూర్చి వ్యంగ్యధోరణికథ మాలదాసరి వ్యత్యయము అన్నవి జూలికి గాక నీతికి గుణోన్నతికి ఉత్కర్ద భూూపిన గొన్న కథలు

దత్తు తుమావణ తిన్నయత -ఈ కధలు మానవుని అమృత ప్యత్రత్వమునక నముదాహారణములు వారి కథకు ఆధునిక నమస్యలు ఉద్యమములు విరోధులు కావు గాంధిమవోల్ళుని (గ్రామఫునర్ని క్మాణ కార్యక్రమమును చేపట్టిన యుపకునిగాథ ఓబయ్య అన్న నే

ర్‌6 "వేలూరి వారి (వతిభావ్య క్షిత్వములు ఒకనాటి హైదరాబాదు అగడములను గూర్చిన కథ నకల్‌ పైదరా కాదు ఎొధావరి(వాజక వివాజబూాము బాల్య వివాహములను అధివ్నేపించిన కధ ఆతిథి ేవుడు ఛారతీయ మైన ఆతిఖ్యమునకు (ఎాతినిధ్య మిచ్చి విల బడిన కథ పిత్తల్‌ కా దర్యాజూ సుల్తాస్‌ ఓరినాయనా చీకటితప్పు వడ్చాతీ. వివాహబలి డి(ఫెషన్‌-*చెంబు ఆచారము నెలి నమళ్శివాయ వట్టి డేర్లు ఏకరువు పెట్టినవో వమైనట్లు వారి ఒక్కొక కథ రనఖండము కలకండము భావ థాండము “వ్యత్యయము కథలోనిది ఒక భాగము జెపి! తెచ్చు చున్నాను వంటలు చక్క_-గా వంజెను వెరు వరిగి “నేలమో:ద వాలుచున్న రామచిలుకదండు శక్కలవలఅ నుంజెను పొగాకు మొక్కలు నన్ను కాల్చవలదు అనుచందముగ వెడందపాటా కులతో వేతుూొగ్లి నిలువ బజెను తవిదయాకులు తము లతై యంతయు 'వెన్నులకిచ్చి దివాలా తీసెను -శేపు పెల్లుండి కోయ వచ్చు నన గా భూతములలో గల్లోలము పున్తైన గాలిజలలేగెను మబ్బులు (కమ్మి తజిమి తజీమి ఉరిమెను పాములవల్‌ మొజు పులు పిరంగి గుండ్లవలె వీడుగలు తుూూను తన కూతుంెన భూమిని జలము 'పెద్దపులివలె గసించెను జడముల కేటి పాడి చమానణ యన్న కధలోని కొన్ని వం_క్తులు అపూర్వమైన కాంతి మండలము నా (వళ్యవయవమును గుడిక క్రైను కపోల విన్య న్హవాస్త నైన నన్న పుడు ధర్నా రెడి వమూచిన జూలును నరో త్తమ రెడ్డి చూడకున్న జాలును అంచుమట్టము గా చేనవోసి కేకులు కుట్టివై చిన వూవువలె నే నఫుడుంటిని

8] వన౦గతర౦గిణి క్‌ ఈశ్వరుండు నన్నొక సుఖవిపాన కాలవాలము కావించెను నాలో జీశే దహించుకొని పోయిలిని నాశే జగలి యంతయు నిస్సారముగా తో ఇను ధర్మారెడ్డి చిత్తరువేని "లేనియెడల నామేడ చవుటి దిబ్బగా నుంజెడిది ఒక ఆయి యంతయు నే నా చిత్తరువు నెదుట కకూరుచుంటిని కొంతసేపు చానిశో వినోదించితిని [కమ[కమముగా నా కనులవెంట వావృములు [నవిం చినవి తెల్ల చాజు లటుబే కూరుచుంటిని అపుడు మయూరము లొళటాకటి లేచి _న్తంభ 'మెకి- కూయ దొడంగను "నీను న్వన్నమున థర్శా రెడ్డి ర్‌ొక ఉత్తరము ఛానితిని (నవా త కువకరణము కలము కాదు (వా త కున యోగించినది శాగతమును గాదు ఇచ్చనా మాూననము మాద నన్ను కరంగించి శర గించి కరక కాయ సిరావేసి అశక్షరములుగా పోసినది అపుడు ధర్మా రెడ్డి నాలో బఒకభాగముగా నుంజెనుగాన చొనిని వరించెను మజీయు వారి కథలలో నుకమూరమైన వోన్యము అయత్న

వళ్యమై చమటయుచుండును ఊరిబడి కథలో = రాజభక్తి కీర్తన లప్పటి శేవరును కనిపెట్టి యుండలేదు. గురుభక్తి కీర్తనలు కలవు శాని అపి గంథములందును "బె త్హములందును మాత్రమే కలవు

నాగమ్మై శనుబదియేండ్లు అమె తన మగని నెజు గదు కాని తన మగని గుజుతుగా (శ్రిందటియేటి వజకు తల వెంట్రుకలుంచు కొనెను నాగము తనమగని గుజుతును విడిచి ఇటులు నచాతన వతమనలంబించిన నా టి నుండియు కొబ్బరికాయ యను బిరుదు వడసిను

శివరామశాస్త్రి గారికి విశ్వమునం బెంత (వగాఢ వవేశమో

శీచాంతమున అంతటి నిగూఢాభిని వేశము యథార్థమైన ఆయన అత్మారామత సూరవరములో చిరివాడలో వాన్మవస్థము చేయించి

క్‌ి "వేలూరి చారి (వతిభావ్య క్రి త్వములం నదె అఆభావతవస్వి మనస్సు నజివయస్సులో ఆధులకు గుటి యయ్యును_ విదవద యేండ్లలో శరీరము వ్యాధులకు నిలయ మయ్యెను అయినను అవి వారి గంభీరధీర మైన స్వాంత_కె ఎతన్య సరస్సుమోంద గాలి తర గల కదలికలు 1926లో శాస్ర్రిగారు ముప్పదినాలుగేండ్ల నయస్సులో నుండ గా చిరివాడలో వేలకొల ది (గంథాలతో నున్న వారి అల యము కాలిపోయెను జ్‌చాణువులు (పాణకణములు న్యెతుచుక్కంలు కుమిలి కుమిలి కూలారిన అకాండ విలయవేళ వేలూరివారి గుంజెలో ఉన్లకుండము నలనలలు పెంచితి జద్దవేసితిని (శ్రీతియుతంబుగ రాణివానమం దుంచితి రాజయోగ్య కుసువమోవవనంబులు (కుమ్మరి ని ర్భించితి విన్దరించితిని మేదిని మింటిని నొ కృష్ట న ర్చించితి నిన్ను నగ్గికిని వెన్‌ బలిగా గవితా సరన్వతీ కాల్చితి విల్లు నర్వమును గాల్చితి పాత్రము ఎ౮ాచముట్టుగా. గాల్చికి వెల్లయున్‌ ధనము గాల్చితి వెల్లయు ఛాన్యరాసులన్‌ గాల్చితి వున్న వెల్లయును గాల్చినం గాల్చితికాక [గంధముల్‌ గాల్చిన సీక్ర నోజ్వలన కడ్చది నింజెనొ కాలు నింజనో బుగ్వేదనూ యప్టది గ్వేథులను నన్నుం గన నెంత యడవితో గాలుంన పుడు “వేదాంతవమూా నన్ను బశీంవ 'యోగద్భృ ణ్శతి నెంతపూనితో మాడునపుడు వ్యాకృతీ యల యజ్ఞగంతమా దృశి నెంత వజపితో నాకయి చరమ జేళ కనితా కుమారి నన్‌ గనుపొంళచు నెన్ని ము ఖాల దు ఖంచితో (౫ గుతజిని

వనంగతర౦గిణి క్రి

కట్ట సాహీతిరో నన్ను గాంగలింవ

నెంత చేతులు చా వీతో యేమనందు

నన్ను6 గం గాళమును జేసి చన్నవారె

పున్తకములార విజ్ఞాన వుటములార

-ఈ గ్రంధాలయ పహోవుమునకు జాల జూర్వము మజ యొక విషాదము 19 9 (పొంతములో విచేశీయ [గంధానలోకన నైైరంఠతర్యము వలన అెలుగు కవిత్వ విషయము ఒకానాకపారిన్లవ భావము శా్ర్రిగారిలో వోటు వేసికొనెను యతి(పానములు విడిచి పద్యములలో మవోభారతము అది నభా వర్వములు 'తెలిగించిరి కొన్ని శోక వర్యవసానములగు నాటకములును (వాసిరి బుగ్వేద బుక్కు-లు కొన్ని "తెలుగునకుం 'బెచ్చి వెనుదిరిగి చూచుకొవిరి ఈ యూవా విస్తవము ఆయన యంతరంగమున కీ అంగి కారము తాలే దట తరువాత = నిబంధములు విడువక మణిమేఖల యను వజాశ్వాసముల (వబంధము రచించిరి అప్పుజే రనగంగాధరము ముదటో లేననము_ ధ్వన్యాలోకము నంపూర్షముగను తెని గింప బడెను వయ్యిగంథముల (వాతవతులు 'షెళ్టులోం బెట్టుకొని దివా కర్లు రసి కాద్ర్రైగారి న్మృతినభశై. వలూరు.. వెళ్ళియుండిన సందర్భునూన బనలోనున్న ఆపెళ్టై ధనాళశతో వ్రోక్రలు దక్కి-ంచు క్రొనీర టి ఈ రీతిగా కొన్ని (వా త్యవతులు పోయినవి పద్దుపురా ణను. గొన్ని ఖండముల తెలిగింపు యోగవాసిస్టము న్‌ర్యాణ (ప్రకరణము వజకు అనువాదము సాంఖ్యన్యాయ వై "చేవశములు భామ్యములు మున్నగు (చా తళోనున్న పొతములు శరుచాత ధనంజయాధీనములై నవి

శివరామళాస్రిగారి ధీరత్య తితిక్షుల కిట్టివే పరీక్షలు వీనిలో నూటికి నోజుమార్ము_ల యా ్తీర్ణత ఆయనను వరించ ననుటకు అనేక రసవ(ద్రచనలు సాతీప్యత్రముల్లై యున్నవి

60 "వేలూరి వారి (చతీభావ్య క్రీత్వములు

వారి వచనామచాదములలో ఆత్మకథ మేలుతరమైన రచన

"వేలూరివారి భావనా.వై ఖరి ఎంత ననాతనమో అంత అధు నాతనము నమకాలమునందలి నమాజము ఉద్యమము వ్యక్తులు అశయములు వారి (చేనమభావ వరిణావా నవోనుభూతులకు పొ్యత ములు 1849 జనవరి 8వ'తేదీ మైలాపూరు (శ్రీవాగ్‌లో భారతీ వ్యలిక రజతోత్సవనభ జ్ఞప్తి చేసికోనచ్చును. ఇశ్రీశివరామశా్రీ గారి ఆధ్యత్యము ఆ నభకు సువరక్షతోభ సాహితీవర్ల్గము లన్నిటికి నరనమైన నమన్వితిని ఉద్బ్చోధించిన వారి ముక్త కంరము నేటికిని ఆలింవదగినదిగానే ఉన్నది

సిక్కాానికి నవీన సాహిత్యమంటూ (పాచీనసాహిత్యమంటూ "రెండుసాహిత్యాలు లేవు ఇవి విభ_క్తులగు సోదరులవంటివి కావు కవలలుకూడా కాొవ్సు లవి ఒకటంటే ఒకశు (పాచీన తా నవీనతలు కాలంవల్ల కలుగుతవి సజీవమైన సమాజంలో నిరుటి సాహిత్యం ఈ యేటికి పాత చింతపండు మన చేళంలోనే మనభామలోనే అభ్యుదయ వ్ళతికను చూడండి ఈ పాతిక యేండ్ల లో ఒక యీటికి మరొక వటికి భారతి నే చూడండి ఎంత తేడా ఉందో సాంఘీకో వారాలూ. రాజ్య వరివర్తనమూ ఆయా యీ వివ్లవాలూ భావనా ఈ మొదలై నవాని (ప్రాబల్యం సాహిత్యాన్ని పరిణమింప 'జేస్తూనే ఉంటుంది జగత్తూ 'వతిదినమూ కాలముచే నక్వమవుతూ వరిణామం ఇందుతూనేవుంది దానితోపాటు సాహిత్యం వరిణామం ఇఉందకపోతే కవల వై తన్యమూ నిదాణమై ఉన్నదన్నమాట

ఇది అనాటి 'వేలూరివారి 3 తాళక వచనము కాలదోషా లకు అతీఠమై నేటికిని "తెలుగుచారికి దాని (వతిధ్యానమే (భూయ మాణ మగుచున్నది మజొక విషయము శతాన్టీపారంభమున అవతరించిన భావకవితోోద్యమమును కా(స్ర్రిగారు సోవనత్తికముగా

(వన౦ంగ తీర౦గిణీ 61 నమక్థించి రనుటకు భారతి లో (వ్రచరితమైన వ్యాసము భావకవి త్వము వూడవచ్చును బుక్కు-లనుండి ఉవనివత్తులనుండి ఉదాబార అములిచ్చి లిరిక్‌ పొయి(టీ తో నమరనత్వమును నముర్హాటించిరి ఆలంకారికులు చెప్పిన ఛావధ్వని = రనధ్యని ఛావకవితార్‌తికి మూల పాణమని జేర్కొనిరి "వేంకట పార్వతీశ్వర కవల ఏకాంతసేవ "జేశ్రలవల్లివారి కృన్ణవతయము తల్గావర్దులవారి హృదయేశ్వరి ఈ నమకాలికకవుల కార్యము. లనుండి లత్యుములె త్తి మెచ్చివోలు వలికిరి ఇచట మన మనుకోవలసినది వేలూరి వారి విద్యత్తాభావు కత్వములకు వారి నహిష్షంతాగుణము వై యెత్తు

శాశ్రిగారి ముక్తాలత 1010కల్పిత కావ్యము ఇందలిప్మాతలు ముగ్గురు శవముందు జయంముండు ఇద్దజు సవాపారులు ఇెలికాంఊఈ ముక్తాలతే వారయువలి శకము డన్నవానిని ముక్తాలత కామించెను జయంతు డు ముశ్తాలతవై వలపు నిల్చను ముక్తాలతకు (వేమస్థాన మన శమునసి జయంశు డు చంవీవై చను ఇక మనబతుకెందుల కస ముశ్రాలతే మడి సెను ఆమెతో జయంతు డు నహమరణము జీచిను (ౌగొంచేగమైన ఈకథ _వద్యకావ్యముగా శా్త్రీగారు నంలరించిరిం

భారతీయ సర్మవదాయమునకు 'వేజడముగా. చారు కొన్ని స్వాతం్యల్యమా లిటులు వదర్శించికి మాధవశర్మ అన్న నాటకము థోశావసొనమాు (1920 (వ్రాసి వెలువరించిరి కృళకసూ[త్రము ఖండ కొవ్యము (10 0) బిడాలోపాఖ్యానము. (1911 వద్య కథ ఇవి యన్నియా నూత్న యావనములోనివి సిండు జవ్యనములోనివి నంతరింపులు

శాస్త్రిగారి కలను కథారచనలో నెంతబలము చూపించినో విమర ఛనముసందును చాని కధిశమైన పాటవము (వదర్శిం చెను,

క్రి వేలూరి వారీ (వతిభావ్య క్రీత్వములు "వేలూరివారిది. బహి (వమాణ నిదర్శనము స్వాంతరంగసామీకము నయిన విమర్నరీతి ఉ త్తరబారివంళ విమర్శనము (19 9) చిత్తగించియే యుందురు సోమన - ఎజ్జనలకాలము వెనుక ముందు లనుగార్చి తర్జనభర్ష్సనలు ే గినవి ఈ యుభయుల (గ్రంధముల అనుకార్యానుకారి నంబంధపు తగన్చలాటలో దిగ్దంతులు క్‌లంగ 'జేసికొనిరి

సోమువి హరివంళమును ఎర్రన హరివంశమును పోల్చి చూచినచో వారన ననుసరించియే సోముడు (చాసెననుటలో నంచేహము కేదు అని రాళ్ళవల్లి అనంత క ఎన్తశర్యుగారి ఆలోకము కాంగా వేలూరివారి లోచనము - నాచనసోనముని ఉత్తరపారివంశ మును ఎజ్జావగడ హరివంశనును ఒశీమారు (శమ్మకమముగా చదువుచు పోంగా సోమననే ఎరన అనుసరించినసటులు నొకు తోచి నది. అని సూదించుచున్నది ఈ ఐరావత పుండరీకముల అెండభి (సాయము లిటులుండగా మటొక సార్వఖామము వారివంశో త్తర నారివంఛచము ౨ ేనికది స్వతంత్రము దాని మొగము దీసికి దీని మొగము. డానికి తెలియనే తెలియ దని కోట్టి వై 'చెను పరిశోధన విషయము నిర్పాధ మనుట కేనాండును వీలుండదు

"వేలూ3 వారి విమర్శము రసగర్భము సమన్వయ రీతినిర్భరము ప్రూర్వ్యరచనలం చారివంఛము మున్నగువానికి ాసీన వీరిగలు మొన్నటి అం(ధ్రథన్యాలోకము నాట్య వేదము అనుభవ సారము (శ్రీ రామకృష్ణ వరమహంస జీవితచరిత్ర ఇత్యాది కృతులకు (నాఎన విపుల భూమికలు చదువనగు వారికి శాస్త్రిగారి నవేతోచ్చాదయ నంచాదము కొంత తెలియపచ్చును

అరవిందులు రామశ్ళృష్ల వరమనాంన గాంధి బుద్ధు డు శంకరులు కానముకోటి స్వాములు పుట్టని సత్యపాయిఖా బా

(వ నంగతర౦గిణీ 65 మున్నగు నాటినేటి అధ్యాత్మ వేత్తలు “ఊచోోగసలు సిద్దులు మహాత్ములు శివరోమ శాస్త్రి గారె భావతవస్వితలో విద శేఖలుగా మెటసి యున్నారు రామళ్ళష్ల వరమపహాంస భామను గూర్చిన ఈమాటలు వారివి లేనె యూటలు (శ్రీ రామకృష్ణు డు కవి. కవింక వీనామ్‌ వరమళాంనవలుకు త త్త దృష్టిలో నెట్లు గురువాక్య మో కావ్యదృష్టీలో నట్లు రన వాక్యము అది చీశటి కోణములో నెటులా వై ద్యుత భుర్షమో జాగ్రత్‌ మేతములో నటులు ఆనందవర్షము_ బుద్ధుని చందముగా సీత డు వదుగురభావలో బోధించును ఆ భామకు 'రెండువై పులను వదను అది లెందువేతులతోడను ెండుకత్తులతో సామ. చేయును అది మొంత తేట ఆతెలునో అంతలోతు తెలుగు చాని మూాహోల్‌ శ్‌ ఖై మెట్‌ గయ్‌ (శ్రీవివే కానందస్యామి కాదంబరి మొదలగు శొవ్యముల భామను నిరసించిత త్వ (న కాశమునకు చాడుకమూాటల ఇటుల ఆాత్సికమైక చూపు జేలూరి వారితో మన మెంత అజులింతు మో అంత కంత వారిలో జాతీయ దృష్టియు నమ కాలి కోద్యమి (వ్రీతియు వరికింం గలుగుకుము 1048 లో భోగశాజు పటి సీతారామయ్య గారిని గుజించిన చారి (వశంస మజుప్పరానిది ర. సూరుల్‌ శూరులు నీదు నర్హ్మతరతన్‌ సూచింవ నెవ్వారు సీ జలే వల్యా మజోసభాధివలిగా వేంచేసి వట్టాభి సీ పొరఠరొవార హిమ్మొద్రి చీపిీతము యావ ద్భారత ద్వీవమున్‌' జాతిన్‌ జూతిని మేలు కొల్బ్ప గల శ్వైవమజ్యంబు సీ చేతిలో ఛాతుర్యంబని పిన్న పెద్ద 'లెచటన్‌ శంఖయు పూరించి సీ

ఓకీ వేలూరి వారి (వతిభావ్య _కీర్యములు 'నేతృత్యంబున నగ్నికుండమున నేనిం దూత నంసిద్ధులో సీతారామ సుభైక భాండమునకం జేకొంచు బొవిర్ణందజన్‌

"తెలుగు జాతి తెబంయ భాష తాన్రిగారికి పురన్న్బృతి పా_త్రములనుట మనమాటలలో వృవలసిన యవనరము లేదు వారే చెప్పిన వద్యము

"కెలివికి సంస్కృతమున్‌ మటి

కలిమికీ నాంచ్లోయమో యికం దురకంబో

విలువయిడి నేర్చి మతి సీ

"కలులౌన్వరి పాలు చేసి తిరగద వాంధధా

"వేలూరి వారికి వెండిళెర తలంపులు కూడ ఉండె నను టకు జయా ఫిల్టు వారి జరానంధ క వాసి యిచ్చిన కథా నంవీధానము ముచ్చట గొలుపు "తారకాణము ఒకళశుమి?! ఆయన "జీళకాల జ్రైలకు మచ్చులుగా ెన్నియో ఇవ్చవచ్చును కాని వారి దృక్కోణము రై కలోకమునకు జ్వార స్థానము యావన (వవేశము న జళప్పుడు కొవ్చరపు గవ్చులతో.-- అనిమి తృంబుగంగాలు (దవ్విన త్యదీయాబాంత నా పుందలం వున సీ సీరన నిర్గుణాశు కననంబున్‌ జెప్పి నిన్‌ ₹ల్వనెం చిన యర్శృద్గురు వర్యులన్‌ నుకవితా (శ్రీధుర్వులన్‌ మానిపిం చి నినుంగల్వగ వచ్చినా నిబె నభన్‌ "జేయింతువో వత్తువో

అని గ్‌జ్ఞా పెట్టుకొన్న (వళ్ళలి-_-

జీనాఠ కవినని గాసీ

"నేనొక ఇాశ్ర్రుంబునకును విధినని గానీ

"ేననను నన్ను లోకుల

చే నవ్వింపంగ "నేమి చేసికిం జెపడా

9] వన౦ంగతర౦గిణి రక్‌ అని తన నన్నాన సందర్భమున లజ్ఞాళువె ముడుచుకొని యుండుట మనకు ఇద్ద ఆశ్చర్యము కలిగించదు శివరావు శాస్ర గారిది మవోర్మ (వకృతి పాండిత్యమునకు తగ్గ భావుకత్వము నహృదయక్వమును మించిన నహిస్లుత సాధనమునకు దీమై ననమాధి యోగము లోకజ్డత ప ఆం వ్రన్సీన తతంవరిజ్ఞానము ఇన్నింటి (పోవ యిన శతావధాని కనికిఖామణి కధాకచనా వరమేవ్వీ కాస్రగారు శాబ్బది మొ చేండ్తు మ్య్యత మే బౌతికముగా విలసిల్లినటు లున్నను "తెలుగు ఇవాజ్ముయమున వారొక (ధువస్థానము నందుకొన్న మవో పురుషులు ఊరక ఛచార్మితెకులు "లెక్క వేసికొనుటకు శాస్త్రిగారు 1892లో బన్మించిరనియ. 967 మార్చి 17వ "తేదీ ఉదయము చాల భొానుముండలమున (ద్ర వేశించి రనియు (వాయుట కథలు గాథలు అన్న కతి నంపుటిలో వకావళి తో -జీలూరి వారి కవి తాత్యు సాకార రనన్ఫృతి రేఖగా తెలుగు వారికి మిగిలినది వదములు వారీ వదన రంగమునుండ్‌ి ఎట్టు ధ్వనించు వీణియవై. చేయి వేయదు జాగ్లేవి మాన్వైజ సంగీత మహిమ వించు నలినా సనువి నాల్గు నగు మోము "లెక్కడె క్కడ వంచు మూకు సార్ధిగత మొనంగు మానివర్యులు మనోనుందిరంబుల యందు నలరిం[త్రు మాకు సించోసనంబు కవీరాజు లనుతంబు కడగాం౫ బెట్టి మ మూ శ్రవరింతురు భావ మేదురముగ

66 "వేలూరి వారి (వతిభావ్య క్రీ ర్వములు

"మేము "లేవన్న వమవూ గలు మోర లెల్ల

"మేము వచ్చిన వాక్సతుల్‌ మోర లెల్ల

మేము కలమేల మోాజెలి మింక గుంట

చును కలమేని మాచెనవి మేజువాని

పూరి చారిది నా గేటివాలు ఒక్కటి వాలు ఆంధ సాహిత్య _తేత్రమున అమృతము పండించిన పరార్థ్య రచనా ఖండము =ందుండిరెండు బిందువులు పారావారము నందు నొక్క మధురావర్తం బుచా_త్తంబుగా నారంభింపుడు నందు దిత్యూయల యొండాకాశ నీరూంతరా పూరం త్రై యదబీ *వజ్ఞ లఖలమ్మున్‌ ముంచి యిచ్యాసనన్‌ దూరం బుక పూర్వమైన యెడకుందోనెన్‌ ద్శరా(ాంతమై మేరల్‌ మాజి 'పెరింగి పోపునల యూార్చిం గొట్టుకోపోయి త ద్రాాా సీరమమైొక యసష్టినయి ని(డాయబేవి యంకంబునన్‌ వీరాపేశము మధ్యమం ధవమృుతనాభిన్‌ స్వచ్చ్భమూర్భా మువో గారంపువ్‌ గుచబాయందు వెంతవజుకో క నిమ్ము "జీ నుండితిన్‌

శతావధానులు అల్న వేంకట రామకృష్ణకవులు ఆం[ధచాబ్బయ కే దారంలో అది జంటకవృల వంటకాలం వందొమ్మిదవళశ లబ్ది ట్‌ _త్తరార్థంలో అవతరించిన తిరువతి వేంకట కవుల కవతో ఒళ ననశకం [వశాళితమైంనది ేవ్రలవల్లి సోదరులు “జీంఠట రామకృష్ణకవులు 'వేంఠళట పార్వతీశ్యరగవులు కొవ్చరపు సోదరులు. శేషా ది రమణకవులు రాజేఖర వేంళట శేవకవులు ఈ (శేణిలో మజికొన్ని జతలనుకూడా జేర్కోవచ్చు కవికులగురువు కాళిడానునకు (పాక్కా-లంలోనే రామిల- సొమిలు లనే నంన్నృృశభాపాకవుల జంట ఉంజేదని జవ్వుకంటారు మన అెలుగునాట ఇద్దరు కవులు చెట్టావట్టాలు వేసికొని జతగాడడ మునే ఆభారౌనికి నాంది వలికినవారు నండి మల్లయ ఘంట సింగయలు వరావాపురాణ [వబోధ చంటదోదయ కావ్యళ_ర్తలు ఆ వదిహేనన ళళొబ్లి తరువాత ఇటీవలి కాలంలో శిరుఎతి వేంళటకనవుల యుగానిశే జగ త పసిద్ధి వర్సడింది [వధానంగా అవభధానాదిక్‌ (వదర్శనంకోన మే కవుల మిథునం వర్పజిన దనడానికి అవవాదంగా వేంఠళట పార్వతీశ్వర రవులొ వింగళి శాటూరి కవులూ కనబడతారు చారు కావ్య రచనతైే. జోడుగూడాలేకాని అవధాన నిర్వహణార్థం శాదు మళ్లీ ఈజంట కవుల్లో రకాలు కొన్ని కృతులు జతగా (బాతోడనూొ కొంతకా లానికి ఎవరికి వాళే వృథగచనలు సాగించ డమూో కనివీస్తుంది ఓ 1-రు రచియించిరేని యది కాదగు దిర్పతి జీంగటీయమై. అన్న (సకిజ్ఞ కవుల జీవిత కాలానిశే వరిమి కేం కాదు ఒక శవీ అనంతరం ఆడవ కవి వాసిన రచన లున్నూ ఉభయ కర్తృకంగా (పచురి*ం కానడ కూడా ఉంది ఇది కూడా నిత్యం శాదు దృశ్యాదృశ లంగా నేసాగింది

68 వేంకట రామకృన్లకవులు

ఒకనాడు విద్వత్క-వియుగ (గేణిలో తమ అత్యద్భుత కవితా వె దర్ధ్యరీతులతో ధగద్ధగా యమానులై వకాళించిన వేంళట రామ కృష్ణ్టకవుల “శతజయంలి మవోత్సవనభ అంధధ్యవబేశ సాహిత్య అకాడమివారు ర్వహించడం జౌచితీకుచిరమైన కార్య(క్రమం

శతావఛానులు వీరి కాపురనంస్థాన విద్యత్మ-వులు బహు శావ్యక_ర్పలు రామశ్ళష్ణకవ ల వేరు చెన్నగానే జగ్మత్ప సెద్ధాల్తెన తిరువతి వేంకట కవుల (వతిన్చద్ధలు 8డా అనడం సాధారణం అవుకు ఒక శతాబ్దం హోరాహోరిగా సాగిన నాటి వాద్దుయపు వోరాటంలో 7లుపోటములు కాను మనము ఇరాడవలసింది అ్న్స్ద (వత్యస్తాలుగా వెలువడిన పున్తకాలు శతమ్నీ పాశువతం వర్వాస్త పాశువతం అట్టవోనం తాలుకుట్టనం శృంగభంగం ళోకిలకాకం గీరతం రామక్పష్ణు మహాభారతం ఇలా ఎన్నో విచాదగంధాలు (శద్ధగా చదివి వ్యుగ్పన్నులైన పారకులు నేటికీ దురు మదు రుగా ఉన్నారు

అధుని కాంధ్ర పార స్వతంలో ఎన్నో వరిణామాలు కాలత 'జేశత ఎన్ని మూార్చులూ ఇచేర్చువూ నచ్చినా యాధార్థమెన రన వత్క విత్వానికి తతి నంభవించదు నహృదయ చసృాదయాల్లో ఆ కవిత్వం అనురణిత మవ్రతూనే ఉంటుంది నత్పతిభకు ఛురస్కా.రం నర్వ కాలాల్లో విధిగా జరుగుతుంది స్మరణీయమైన మవోకవి యుగళం చేసిన సారన్వత వరిచర్యను అనుస్థృరించడం ళ్‌ _ర్తవ్యం సాహిత్యాధ సన్యులకు అది పాభేయం రససిద్ధ్హలైన పురామబాశనవుల రచనలను కావాలని దూరం చేసుకోవడం అనాత్మజ్ఞ లవణం

న బ్బ (హ్మ్లుత్థం వరిమళ మనా ఘైాయ చజన కవీనాం గంభీరేవచసి గుణదోమో రచయతు 'వేంళటరామళ్ళష్ణు లెవరు వారి జీవితవ్న క్రిత్వాలెట్టివి!

(వసంగ తర ౦గి ణీ 6కి

ఈ జంటలో మొదటివారు ఓలేటి 'వేంళటరామశాన్ర్రై "5ండవన

కవి వేగల రాముగువళాొన్స వీరిద్దరు మేనత్త మీనమామ లస్తి” రై ద లా

బిడ్డలు అవగా రామకవి గండి కృష్యశవికి చునమామ రామకవి జన్ఫుస్థానము తూర్చ్పుగొడావరీ మండలములోని ఇంజరం తల్లి శా మేశ్వరమ్మా తండి నారాయణశా(స్ర్రి జననము 5- 118 8 అన్త*యము. 8- 2= 9838 "రెండవకవి అభిజనము కాకరవరు తణుకు తామాకా తల్లి సూరమ్మ తండి రామ చం(౧శాశ్ర్రి జననము 1868నం నిర్యాణము 868 ఈ జంటకవుల నిచానము వీరావున ము

"చేంళట రామకృష్ణుల కవితో జ్యాన ఏధిలో మధూదయోత వం జరిగిన నంవత్సరం 909 _ వీరికాపుర నంస్థానకవీ వీ్‌రాలం కరిష్టువు లైన శామకృన్ణ కవ్చలం జంట కలకంరములు (నశువిరససాయనంగా ఆలంవీంచిన వనంతకొలం అది

ఈ కవుల సంస్థాన (వవేశం ఆశ్చర్యకరమైన సన్ని వేశం అదృప్ల్‌ వూర్వమైన కవి తావిలానం

ఆనాటి పిరాపురం వేదశాస్త్ర పురాణాది విద్యలకు నంగీత సాహి అతిది కళలకు ఆటవట్టాగా ఉంచేది అస్పుజే కాదు అయిదు థ లొబ్దుం (శ్రితమే విసార్యభాముడు భీ మేశ్వరపురాణంలో అభివర్శిం బన ఎరికొబుర మేత వశ_స్టి రామకృష్ణ కవులకు ఆంతర (వేరకం అయింది

ఈ జంటకవులు అడుగు వెస్టేనాటి!ి పిరావుర (వభువు శ్రీఠరాజా రావు జీంళటకుమూర మహీపతి సూర్యారావు బవాద్దరువారు వ్‌లు బడి! వచ్చారు ఆయన $05నం లో 'రాజ్యస్న్వీకరణం చేసి 190లో వట్టాభిపీ క్రులయ్య్యారు ఈ సూ ర్యారావు గారికి ముందు గంగాధర శామూారావుగారు పిరాపుర రాజ్యం వలుతూ ఉంబేవారు ఆయన బహు భాపా పరిజ్ఞాత కఎపోష కుడు 'బీవు ఎవల్లి సోదర కన్నలను

70 వేంకట రామకృష్ణకవులు నంస్థాన కథలుగా గారవించివారిని న్వర్డ సింపోననం మోద కూర్చుండ "బెట్టి; ఉదారజళ్య్చాదయుడు సూర్యారావుగారు గంగాధర రామూ రావుగారి తరువాత ఆయన ఒరవడిలో విద్యలనూ కళలనూ పోషించి ఆం(ధభోజుడనీ అభినవ _కృషన్ణరాయలసీ దీనజన నంరడుకుడసీ క్రీ _ర్రిం౨వబడ్డాకు

ఆ రోజుల్లో - ఇశుదవ థతాబ్ది (వధమచరణంలో=సర్యశా న్ర్ర విష్టాత్తులై న వండితులనూ ఆ (వభువు తన కొలువులో ఉంచి గారవించాడు వేదాంతళా శ్రు నిశారదులు "చందుకూరి నరసించా శా(స్ర్రిగారు తర్క-ళా(ర్ర్ర్య పాండిత్యంలో నవద్వీవ వి దాాంసులను ముగ్ధుల్ని చేసిన శ్రీపాద లశ్ష్మీనృసించా శా(స్ర్రిగారు. వేద వేదాంతాది విచతణులైన వడలి లఖ్మీనారాయణ వా(స్రైగారు వ్యాకరణ విద్వాంసులు వేదుల సూర్యనారాయ- శాస్త్రిగారు. విశిష్టా ద్వైత నిష్ణాతులు గుడిమెట్ల రంగాచార్యులు గారు (బచ్మాసూ(తె భాప్యూం (ధీశర్తలు (వభావతీ (వద్యున్న్నూడి కావ్యవ్యాఖ్యా3లు అయిన పురాణపండ మనల్లయ్యశా (స్ర్రై గారు ఒకరేమిటి ఎందరో మహోవిద్యాంసు కు ఎరావుర నంస్థానం ఆశ్రయ మిచ్చింది తుమురాడ నంగమేశ్వర శాస్త్రిగారు అస్థాన వై ణికలుగా ఉంజేజారు చిలకమదర్హివారు సాను గంటివాము. ఇంకా పిరాపుర (వభువు నత్కా-రాలు పొందిన కవి వండితులు ఎంతమందో దనరా నవరా కలవో నరగ్గశాశ్ర విద్య త్పరీతుఎా జకుగుతూ ఉండేవని అవరీతలలో ఉత్తీర్ణులై న వారికి వట్ట్మపదానం వీసేవారు వారందరికీ వార్షిశ ఎహూకారం ఇచ్చే వారు ఇస్పటిమాదిరిగా విశ్వవి ద్యాలరాూాల్లో డి గిలు పుచ్చుకోవడం "లేదు ఉన్నా దానివిలన అంళలవమా[త మే వీరాపురం వరీతు యిచ్నా రంచే చానికి తిరుగువేదు నదస్స్పులలో అటువంటి వండితులనే నంభావించేబారు

చంనంగతర౦గిణి గా

పిఠాఫుర (నభువృదగ్గర అంతరంగిక కార్యదర్శిగా ఉందేచారకు మొక్క-పాటి నుచ్చారాయుడుగారు గొవ్ప నంస్కారవంతుడు భయావజామైన వరధర్శం భారత జేశంలో చోటు చేసుకోవడానికి (పారంభించిన రోజులవి భారతీయమైన సంనృృతి వేదవిద్య శాన పురాణాలు ఏీటిమూద గౌరవం నడలుతున్నరోజులు అంగృభావ పాళ్చాత్య నంన్కృ్భృతీ మనోమోహనంగా విజ్బంభిస్తున్న ఆ రోజుల్లో పీరికాపుర సంస్థానం మన భారతీయవిద్యలకు కళలకు పునరుగ్రానం కలిగించినదనడం సశ్యదూరం శాదు ఈ అఆస్టానయశ (వశస్తికి శారణం మొక్కపాటి సుఖా రాయడు గారి సాచివ్యమే అని వండితులు "చవ్వుకుంటారు

చిరాపరం (వభుశ్చనుగూర్చి ఆయన కవి ళాకళాభిమా నాన్ని గూర్చీ బహుముఖాలుగా వింటున్నారు రామకృష్ణకవులు ఆ సంస్థా నంలో తని (వతిభా పాండి త్యాలు అవభఛాన కాశలమూవచూపి రాజ నన్నానం పొంచాలసీ శాంచీచారు. అవ్పటిశే వీరు భాప్యాంద చ్యాకరణం అధ్యయనం చేశారు తర్కము అలంకార శాశ్ర్రము చదువుకొన్నారు చ్యాసాభ్యుదయమ నే మి[శ కాన్యమరా దమయంతీ కళ్యాకొ మనే అచ్చ తెనుగు వద్య శావ్యమూ రచించట ము కాక్‌ నంన్క్యులే భౌావమలో నరకాసుర విజయవ్యాయోగము మాయానూను మక మనే కృతులూ కుకవినిదన మనే (నాకృతఖండకృతీ రచచించా రంశు ఈ జంటకవుల నై నర్లిక (నతిభావై దుష్యా లెట్టివో "వేరే ఇఛవ్ప్చనక్కంర లేదు

అభాప్యాంత మధీత మత భవతో వీరేశ్యరాత్కర్మ_ శే

తే విశ్వపతే రవి (వతిభయా న్న్య_స్తంవదం కాతుకాత్‌ ఆలంకారిక ఇా్ర మవ్యధిగతం నారాయణా 'త్క్మేవలం దూళే తిష్టతు త ర్త ఛావీ కవితా విద్వ్యైవ స్ఫృూద్యావయో

7ల్స వేంళఠళట రామకృష్టకవులు

అంటూ. వఏీరాపుర వభు న్నాధిలో "జిప్పునన్నారు ఆశ్చర్యం వీసెటంశేే సంస్థా నాధీశ్వరుణ్లో ద ర్శించిన నాటికి రావమకవి వయస్సు ఇరవైఐకశు నంవత్పరాలు కృష్ణగవిది వందొమ్మిదేళ్ల వయస్సు (వపేదిరే సౌక్తన జన్మవిద్యా _కృష్ణుకవి మరీ పసి వయన్నులో ఉ్న్నప్పబే మనవి (దలిభావంతుడుగా వండితులచే కీర్తిం పబడ్హాశు వన్నెండవయే ట రామాయణ నంగహమూ విమ్నేశ్యక చగి తమూ రచించాడుగొవ్చ మేధావి చాకరనరులో దిగ్గిజాలవంటి ఇాస్ర్రువ డిరులు ఆ రోజుల్లో ఉంజేవారు మేశాదిళ అనే నాలుగత రాలకు భగవద్షీ తార్ధం అలంకార శాస్తా?ర్టం. చెప్పిన విద్వ త్తే ల్లజులు చర్హ భఛామ్యకారశాన్ర్రి గారు అక్క-డిచాచే మన రామ కృష్ణకవులు చిన్నతనంలో అటవంటి వండిక వకాండుల మధ్య "వెరిగినవారు ఈ జంటకన్సలకు చర్ల నారాయ ళా శ్ర్య్రైగారు అలంకార శాన) గురువులు

ఇంతకూ ఇపవ్పృవచ్చించేవంశు

దామోరామానికి నమూవంలో జగన్నాధగిరి అనే (గామం ఉన్నది అక్కడ బ ధువుల యింట విజాహం౦ం జరిగిన నందర్భుంగా మేన త్త మేనమూ మ చిడ్డల్తైన 'వేంళటరామ శాస్త్రి రామకృష్ణ శాస్త్రి అక్కడ కలుసుకున్నాను వీరాపుర కంస్థానానికి వెళ్ళాలనే నంకల్పం ఉభయులకూ కలిగింది ఎవ్వరికీ చివ్చలేదు. గుప్తంగా ఉంచారు ఇం3 పూర్వమే పిరాపుర సంస్థానంలో ఉద్యొగిగా ఉన్న 'దేవగు్తం భర దాగ్థజంగార నే అయన రాజదర్శనానికి రశావలనీందిగా ఈ కవీ యుగ కాన్ని (వోత్సపాంచారు ఆయితే రావక్చృష్షకవిగారి తండి ”గారికి కాని మరి "పెద్ద ఎెవ్వరికిగాని శెలి్తే నసేమిరా వారు రాజ దర్శనార్థం వెళ్ళడానికి అంగికరించకు చిరంజీవికి ద్మష్టిదోవం తగులుతుందని

10. వన౦గతర౦గిణి 70 రవాన్యంగా "వేంళట రామకృష్ణులు -పికాపురం (వ'ేళించారు శాజావారి. ఆంతరంగిక కార్యదర్శి మొక్కపాటి నుచ్యారాయడు గారిని దర్శించారు (వభువువారికి వద్వాలలో దరఖా స్తు పెట్టుకున్నారు ర | [్‌ న్తు పెట్టుకున్నా! అయరలత లిచ్చున్నపు డట్టి కోవీం( దులు కానరారటం చీథీ,.తిబారలెల్ల వచియించెడు సుద్దుల నాలకింతె వా రంతు సదతు. నీవును డిరంబుగ నేమును గమగట్టి (వ మ. ట్‌ త్యక్షము శయ బూనెదమె! తత్సములం గవ్చలన్న శేం్యదులన్‌ వేయుట కొక్క-గంట యది చెప్పినచొప్పునం దవృకుండ గా టాయట కొక్కుగంట నరివారలలో నవధానపాండితీ స్టేయత కొళ్కుగంట యకుజెంచిన పెద్దల గారనింప నొం డో యరగంటయో వ్యనధి యుండవలెన్‌ ధరణీపురందరా ధారణ తన్చరాదు కనితారన మూధురి పోవరా దలం శారము అే గరాదు కన గా నవశబ్దము లుండరాదు వా నోరణి యా గరాదు తమతోడ (ుగల్భములంటగాని చో హ్యారికినై. న నిట్లు నొడువంగలవార మనంగ జెట్లునే పీఠకొపుర (వభువుక నమతంలో నంస్థానమందిర (పాంగణంలో రనజ్తలే న విద్వాంసుల యొదుట 1కిమార్చి 909నం లేదీని వేంకట భామ్క్కత్లే కవియుగళం శతావధానం నిర్వహించింది అనాటి అవభానం అత్యద్భుత శతావధానం గా (వథమాసకీ ర్తి గడించింది అస్టాన విద్వర్క-వి వట్టభదునై న ఈ జంటకవులు శతవిధానం (వహ్రోదచరిలే ఆశువుగా చెప్పి (వ్రభ్శపశంసలు పొంజారు. ఒక విజయదశమి వండుగుల నందర్భంగా (వ త్యేకించి? రామళ్ళష్ణకవీ ద్విగుణీకృ తాష్టవథానం చేసిం రాజాచారికీ. వండితులకూ. వళ మొశ్చర్యం కలిగించాడు. ఇటు ఎనమండుగురూ ఆటు ఎనమండగు

([్‌ వేంకట రామకృన్ళకవులు గురూ వృచ్ళకులు కూర్చుని వ్య స్తాషరి నిషీద్భాతరి వర్హన మొద లైన అంశాలు కలిపి వళ్నిస్తూ ఉంకే ఎవరివి వారికి విడివిడిగా బదులు ఇవ్పడం -__ ఇది అసాధారణమేధా విశేపానికి ఛారణకు (వత్యతమమైన నిదర్శనం (పాళ్నికులకు వదో నమాభధానం చెప్పి తవ్వుకొని పోవడం కాదు అవభధానంలోని అంశము లన్నింటా విజయభుంట (మోగించిన మేధావి ఆయన ఉదాహారణకు చతు రంగం అవధానంలో ఒక అంశం అవధాని చతురంగ ఖేలనంలో ఎదుటి వాని ఆట కట్టాలనే నియమం లేదు కాని రామకృష్ణకవి తన అస్టావధానంలో మూడు నాల్లు ఎత్తులు వేసి (వతిన్పర్సి ఆటకట్టి ఆహో అనివించుకున్నాడు వ్యస్తాత్‌రి సాధారంణగా నంశ్కృత మో “"తెలునో ఇస్తారు ఈజంటకనుల అవధానంలో కూచి నరసింహా ముగాకు వృచ్చకులుగా ఇంసన్షీషులో వ్యస్తాతరి యిచ్చారు క్ప్‌బ్రగా చానిని వన్న గలిగారంశు ఆమేధానై శిత్యం అద్భు తావహం అఆవాక్యం ఇది

౨6 ఇం 8001736064 2182056 15ఇ7 58016 5206 0౦౧6౦ ౦58 5%

మరొకప్పుడు మపోరాజావారి కోరకతో భారత కధను శత్యపాసంగా ఒక గంటలో ఇప్పారు ీఫ పాసంలో ఉన్న నూజు పాడాల చంవళనూల సెద్దనగారి పూ తమెజుంగులున్‌ అన్న మూలిక పోలికగా ఉంటుంది ఈవాలిక చివర ఈ జత కవులు రాజూవారికి ఇలా నూచన జేశారు

ఇట్ల రవుగం గొన్ని పాదములనే మును గబ్బము తాత

సెప్పన బ్బురవడి తత్సభాస్థలిని బోరన గద్దియ డిగ్గి గండ పెంజెర మును గృన్షరాయలు తొజెన్‌ నవవుంగవ

శ్రీవిరాపురాధిక్యరుల చే గొవ్చనత్కా-రాలు పొందారు కనితా విలాసం అనే జేరుతో విరాపురంలో నైలు న్టేపేనునకు ఎదురుగా "కండు మేడలు రానుకృష్ణకవుల నిజానసంగా ఉండేవి

వన౦గ త రంగి ణీ 75

తిరువతి వేంకటకవులకూ ఈజంటకూ వాజ్బయ వివాదం తటస్థించడానికి నిదానం వమిటి తెల్ససుకోవాలి ఓలేటి వేంకట రామశాన్ర్రిగారు. జెళ్లపిళ్లు వేంకట రామశాన్ర్రిగారి దగ్గర ఒకటి "రెండు కావ్యాలు సిద్ధాంత కౌముదిలో నంధివంచకము చదుకున్నారు రామక్సక్ణ కవికీ ఇళ్ళపిళ్ళచారికి శై ప్యోపాధ్యాయిక "బేదు. వేంళకట రామకృష్ణు లిద్దరికీ [వధానంగా సాహిత్య గురుత్వం చేసినవారు చర్ల నాళశాయణ శా(స్ర్రిగారు

విరాపుర సంస్థానంలో (వవేళి స్తున్నపుడు ఉభయ సాధారణ “జీశికులై న చర్హ నారాయణ ఇాన్ర్రిగారినే ఈ కవియుగళం గురు వుగా ఉర్కొనడం జరిగింది తన గురుత్వం పిరాపుర నంస్థానంలో ఉచాటితం కాకపోవడం ెళ్ళవిళ్ళు వారికి (శకోధకారణ మయింది

లం

వదియీమైనాొ ఈజంటకూ అజంటకూ నడువు న్న ్దాన్ని 'రాజుకొని జ్వలించింది తొ విర్ణది వదినంవత్పరాలు సాగిన ఆ వాబజ్బయ సంగా మంలో వందలూ "వేలూ వచ్యాలు ఖండన ముండన (గంధాలు ఎన్నో -బిలువడ్డాయి ఆనాడు సాహిత్య రసికులందరినోటా ఆ వద్యాలే విన బడుతూ ఉండేవి ఎన్నో [వయోగ రణాస్యాలను ఆవిష్కరించిన భాపొ నమరం అది సారస్వతంలో వీర త్యాన్ని నర్వంకమంగా ఐొంగించిన భాపూనంగరం అది

లిరుపలి కవుల పొండవాశ్వ మేధం నాటకంలోని దోషాలను ఉహ్హాటిస్తూ శతఘ్ని అన (గ్రంధం రామకృష్ణ కప్పలు (వకటించ డంతో యుద్ధవర్వం ఆరంభ మవుతుంది వీరి శతిఘ్ని మోద చారి పాళువతం (పతివయోగం పాళఘువతం మీ “వరా స్తపాకు వలం చాసనిమోద అట్టహాసం అట్టవోనం మోవ 'ాలుకుట్టనం గరతం మీద రామశృష్ణ మహాభారతం అ్మవస్తుత (వ్రథశంస కోకిల శకం ఈ విధంగా ఉభయ వతోలూ శన అయోధనం (ాంభథిక మైనది

"76 వేంకట రామకృష్ణ కవులు ఆ పున్తకాలు వరించడం వినోడార్థంకాదు సాహిత్య విజ్ఞాన ఐపార్టనం కోనం నాటివారంతా చదివేవారు ఠానుకృష్ణకవుబ “శతఘ్ని లో లిరునతి వేంకట నాటకం మిద నూరుతప్పులు ఎత్తి చూావబడ్డాయి ఇక్క-డ గల్బోటములు కాదు నిర్మయింవ వలసింది విరి విమర్శ వల్లు కస్ట సాధు త్వాసాధు త్వాలు జెచిత్యాను చాత్యాదులు కవి నమయాలు చక్కగా అవగతం అన్చతాయి తిరువతి 'వేంక కుశ్వ శార్థ శతకము అనేజేరుతో రామకృన్ణకవులు (చాసారు అది తిరువతి కవల వతంగా హేళశనవరంగా ఉంటుంది వరాజమహేంద మందిర వరంబున నీక (బతిస్టగళై అన్నదీ సీకుం గలట్టి (పౌఢిమం బందరులోన మవెచ్చుకొను నట్టి యళాలము సంభవించె అన్నదీ ఈశ్వర 'వేజురీతి అన్నది అయానందర్భాలు తెలినీకొని అర్థంచేసుకోవలసి ఉంటుంది కానుల పురుషోత్తమకవి. శ్రీ కాకుళాంధ 'జేవశతకం మాదిరిగా ఉంటుంది ఈ అగర్థృశతకం ఈ భొపూ కలపహా కోలాసాలంలో వారి శిష్యులూ ప్‌ఠి శిష్యులూ కూడా కలగ జేసుకున్నారు చిన్నకథలు నాసి వనిద్ధి వహించిన శ్రీపాద స్కుబహ్మణ్య కా(న్ర్రి గారు రొమళృష్ణకవుల శిష్యులు పాణిగృ్భహీ తా (శవణానందశృంఖల అన్న విమక్శ్యగంధం సుబ చ్యాణ్యశాస్ర్రై గారిది. తీరుపతికవుల శిష్యులు వేలూరి శివరామశాస్త్రి గారున్నూ మరికొన్ని వివాదరచనలు చేశారు వేదాల తిరునెంగళా ఇార్య్యులుగారి శై పో్యోపాధ్యాయిక 'రామకృన్ల మవేభారతతలలో (వచురిళ మైనది

(వనం గతరతళంగిణి 77

భరత వంశ్యుల చరితంబు (వన్తుతింవ

భారతం బయ్యెం దొల్లిటి భారతంబు

భఛ్రారతీవాద గాథలు బయలు వజువ

భారతం బళయ్యె నివృటి భారతంబు

ఈ జంటకవులు కవిత అనే మూనవ(తిక వెలువరిస్తూ ఉంచే వారు ఆ వతికలో ఈ భారతీ వాదగాధ లే కాకుండా మళత్చ్యపురా ణము చంపూభారతము మొదలైన (పాచీన్యగంధాలు కొన్ని (వ కాటిందబడ్డవి కవిత అనాడు వేసిన సారన్వత నవర్య వనాటికీ మూసిపోనిది

ఒకవంక నంస్థానాథీశుని వినోడార్థం అవధానాళుకవి 'త్వాదికమైన గారడీలు చూవడమేకాదు ఒకై పు తిరువతికవు లతో సాహిత్య నం[గ్రామం చవేయడమేశాదు ఒశబెన కవితా వ(లికొ నిర్వహణ మే కాదు సారవత్తరము రన భావభరితము మాధురీ ధురీణము (వనన్నకిలీ విలసితము అయిన కవిత్వంతో రనజ్ఞలో కొన్ని ఆనంద వరవశం వేశారు రామకృష్ణ కపులు నంన్య్యూ లౌం( సారన్వతాలలో చారి వై దుమ్యం నిమ్య్యన్మమెన దనజానికి సాతులుగా ఎన్నా (గంధాలు న్వతంతాలః అనూది తాలు ఉన్నాయి

శేషయమక చ(క్రవర్హ వేంకటాధ్వరి సంస్కృత థామలో రచించిన విశ్వగుఇాదర్శం అనే చంపూ [వబంధాన్ని ఆంధీ కరించారు వెంటాధ్వరి శవిత్యం శశాలం కార మనోహూరమూ (పొఢమూ అయినది లక్కీ నహానం కనిగిరిచంపువు వేంళటా ధ్వరి (వణీకా లే విశ్వగుణా దర్శం స్తుతినించాత్మళంగా ఉంటుంది కృ శొనుడు విశ్వావనువు అనే ఇద్ధరు గంధర్వులు విశ్వదర్శన కొండదతో విమానారూఢుల్లై ఆకాళ వీధిని ప్రయాణిస్తారు విశ్వా

78 వేంకట రానుశృష్విక విలు వనువు విశ్య్వసణగుళాలరు ముందుగా అభినందిస్తైను గ్టిస్పళానుడు గోమైకదృక్కు.. అనసూయతో నిందబేస్తాడు సూర్యవ గన మొుపలు బదరికాద్య 'శ్రమములు గంగాదిన దులు మవోరాష్ట్ర అంగవంగ ఆంధ కర్ణాటాది "బీశాలు పుణ్య మే్యతాలు సిద్ధ -చేవాయ తనాలు పాండ్య చోళాదిజేశవాసులైన స్మార్త వై వాదులు 'వేడాంతులు తార్కికలు చై, ద్యులు మోవమాంనకులు వైదికులు వైయా కరణులు కపుం ఇలా అరవై ఆరు (వకరణాలుగా వన్షన ఉంటుంది ఈ కావ్యంలో ఈ చంపూ (వబంభఛాన్ని అంధ్ర కరించడమంశు. వటి శెదరీత 'రామకృన్ణ్న కవుల తెలిగింపు నర్వ మనోవార మైనదని విద్య(త్ప శంనలు పొందింది

శేమేందుని కౌచిత్య విచారచర్చ సువృ తృతిలకము కవి శంరాభరణము ఈ జంటకవులు తెలుగు వజటీచారు మూలకారుడు కాళిదాసాది కవుల నుండి ఉదాహరణ లిస్సే వక్ర ఆంధ్యవబంధా లనుండి ఉదాహరణ లిచ్చారు సూత వరిశీలనైక సాధ్య మైన ఆం థీకృతి వద్ధతి ఇది పుష్పళాణనిలానం కూడా ఈజంట కవులు ఆంధ్రీ కఠరించారు. భవభూతి మవోకవి వణీ3 మన “డ్‌ త్తరరామ చర్మిత రామకృష్ణ శవుల ఆం ఫ్రీకృతి చతుర్రాంకంవర శే ము(ద్రితమై కనిపిస్తున్నది అడిన్నీ కవితా వ(ికలో నెలనెలా అచ్చువడిన టే ఈ (గంధ నివేదనంలో ఇలా (వాశారు

మూ కవితా వ్యతికా ము[(దణ కావ్యమును శ్రాకినాడనుండి సిరాపురమునకు మార్చినాము కొనన నింతకుముం దక్క-డ మా(దింన బడిన కవితలో (బకిటింవ బడిన యీ నాటకములోని మొదటి నాలుగంకములు నొక నంపుటముగా గటిం+ఛినారము ఈ బ్రాన మకా డంకరములును వీఠశయు విమర్శనమును వీటాక నంపుటముగా (టకటింవనై యున్నారము (1918 నంచిక

(వనం గతర౦గిణి ౯

ఈ ఉ _తృరరామచరితాంధధీకృతి అవకటితమై (శాత (వతి గానే ఉండి ఉంటుంది. ఈ కవి యుగళం ఇందిరాబేవి సుభద శకుంతల దమయంతి అనే నచనరచనలు నవలలు (వాశారని ఈనాటి పారకులకు "తెలిసి ఉండదు చి(తమేమిటంకే ఈ శతాబ్ది పారం భంలో (వతిభావంత్యులై న కవులు కేవలం వద్యశావ్యరచనలే కాక వివిధ(న[కియలలోను తమ శాళలాన్ని (వదర్శించే వచన రచన లున్న్నూ వేశారు. అతువాదాలు నాటకాలు నవలలు ఖండ కాచ్యాలు విమర సలం అశుకవితలు అవధానాలు వలిశా (వచుర అఆలు ఇత్యాది

వేంకట రామకృవ్ణళవులు నమకాలిఠక సాసాత్య వరిణావమూలను ఆలోకిస్తూ వత్యగామార్షంలో చమళత్కొా-ర స్వాదువ్వులెన రచ నలున్నూ చేశారు

ఆం(ధవతిక ఇాళయు క్తి నంవతృ్సరాది నంచికలో ఆం(ధకవుల అవళాధమ లు వద్యాలు (వకటింవబడ్డాయి. అవి సంఖ్యకు మువ్చచే శాని “జెలుగు జీశంలో గొవ్చ అలజడి కలిగించిన వద్యాలు (పాచీన కవుల దదూవణంలా తోవీంచే ఆ వద్యాలలోని నించా స్తుతి వమ తకి ష్టూల దృష్టికి అవగావానం ₹ాదు రెండు మూ డు కరూడండి

అంధ లోకోవకారమ. శ్రి గౌచరింన

భారతమ్మును నన్నయభట్టు తెలుగు

జేయుచున్నా డు సరియె బడాయిగాక

త్‌ లుత సంస్కృత వద్యమెందులకు జప డి

పొమరు డు వోలె దిశన సోమయాజి

'విజచి యాం(ధ్రీకరింపక విడిచినట్టి

భారరమ్మున (వేల్వెట్ట బట్టిగాని

యెజ్జ(పెగ్గడ బండార మెవరెబు గరు

80 వేంకట రామక్ళృష్త్టకవులు

అచ్చ లెను గు వదంబుల నిచ్చకొలంది

బుచ్చి తలకిక్క- యన్యయంబులను బెట్టి

పాడు చేసెను నన్నయభట్టు దారి

యు భయకవి మితులష తిక్కయొజ్జగారు

ఈ ఆంధకవుల అవరాధాలు వద్యాల మిద రామకృష్ట కవులు తమావణ చెప్పాలని అనాడు పట్టణాల్లో వశ్లెలలో కొందజు నభలంటేసి తీర్మానాలు వేసి వతికలకు వంపాతు తెలుగు సోదకులు కాళ్లు విరగ్మదొక్కు- కోవడం చూచి నవ్వుకొంటూ జంటకవులు ఈ వద్యాలకు జేశభక్తి అనే వ్యాఖ్య (వాసి (వకటించారు.. మేకు చేఎంది నిండా స్తుతి కాని శేవలనిందకాడు అధునికులకు (పా_క్తనుల మోద ఎంతగా భ_క్రివిళ్వాసాలు ఉన్నవో 'ెలిసికోవడానికి ఈ అవ రాధాలు [వాకౌముగాని మళేమా కాదు మూ హృదయం'చేరు అని నమాధానం చెప్పారు

శారవగారవం అనే పేరుతో లముకావ్య్గం అంధసాహిత్య పరిమత్నశికలో (వచరితమైనది ఇది కౌరవులది న్యాయసవమని సమర్ధించే రచన ఇట్టి విస్త వార్శకరచనలు చేయడం వళ్ల సామాన్య లోకం 'రామకృష్ణకవుల ఆంతర్యాన్ని శంకించడం జరిగింది అయితే త త్వ్వజ్ఞులూ చమత్కార (వియులూ అయిన సవ్చాదయులు ఆలఘు 'కావ్యక విశ్వాన్ని ఎంతగానో (వశంసించారు. కౌారవగారవం చివర చార అన్నారు

కవితన చఛాతుర్యంబున

నవునది కాదనియు గాని దవునని యెదియో

జానణింవ జూచు నర్రా

ని వివారణసేయు వొప్పు నిజమెటు గంగన్‌

ఒకసారి మ డాసులోని విద్వత్సచూజం కృవ్ణ బేవరాయల కొండవీటి దండయా[త యితివ్య తృంగా (వాసిన ఉ _త్తీమ కావ్యానికి

శ్రే దన౦ంగతర౦గిణి 8 బంగారునతకం బహూూకరింవబడుతుందని పోటీ[వ॥ టించారు ఆ పొటీకి వలువుకుకవులు ఆనాటివారు కావ్యాలు (వ్రాసీపంపారు ఈ 'రామకృన్ణకవువా (వ్రాసి వంపారు వీరి కావ్యం కొండవీటి దండ యాత నంక్షవదకం గెలుచు కొన్నది ఆ ఖండశాన్యం ముదిస్తూ చివర ఛాఎకొన్న గీతము ఇది నూత్న విమయ్క్న యాలస్ధ రత్నఖచిత పూమదికుదాభి రాములు రామక్ళష్ల రచయికలు వీరఫుక యువరాజగురులు పొణిగృుహీతి అనే ఖండకృతి యిీాజంట కవుల రచన రన భావమనోజ్ఞ మై నది వికువకి వేంకటకవులు వేళ్యను కళథానాయిక?గా ్‌సి పాణిగృహీత అనే (వబంధం (వాసి (వచయరించారు.. పాణి గృహ ఠీ భార్యాయాం పాణ్‌గ అహ్‌ తాన్యా వా అన్ని సాతీకంగా నినావా- బేగ్‌ న్న భార్య పొణిగ్బహీతి సాణిగృహీత అం అన్య జేశ్యాంగన రామకృన్లక వుల పాణిగృహీతి ఖండ కావ్యం వధువ్ర-నునా శీర కలతో నలభి ఒక్క వృ త్రాలలో ఉంటుంది (వతివద్వమూ అ యె గా ల న్స్‌ లా 4 ఒకసాయమ్మినీవాజి శే గిన మగం డొక్కింతశేతెంచి ఏ ల్వకయే తల్పును దట్ట గా దయి3 యెవ్యార్వారనన్‌ లజ్జ మి న్నక యుండన్‌ బతి వల్క వే మని కృతనృక్కారయై శల్చు దీ సి కడున్‌ వెల్వెల బాజీ పర్విడు మృగామీన్‌ భర్తమన్నించుతన్‌

8ిల్లి వేంకట రామకృషష్ణకవులు

తలి సీళ్ళన్నియు దో డి కాచి యటుమ్వ దం గుంగుళుల్‌ గొటిచెం

తల్ల బాంచ్లుండిన కూ తు నబ్టుకల రుద్దన్‌బుల్సువై. బోయునం

దులకున్‌ రమ్మన సిగ్దుచేగునియ గన్నుల్‌ మూసికొన్నా డు లే

యలు కేలా యనవచ్చు ముగ్ధ వరివన్యన్‌ భ_ర్త క్రీ ర్తించుతన్‌

విరాపుర నంస్థానంలో కవిత్వవదవీలాభం ఇేకూరింది 'మొదలం 1909 _నంవత్సరము నుండీ రామళృష్ణకవులు బపాముఖీనంగా సాహీత్వ'సేవ సాగించారు. తిఠువతి వేంళటకవులతో భాషావాద పతి వాదాలు కవీతావథి ౯ నిర్వహణ కావర్ధికర్హ ఫర్వేమూ పూర్వ కావ్య (వచురణమూ అవధానాళు ళవిత్వ (వదర్శనమూ ఇలా ఒక దళ మహోచ్చగా విరాజిల్లింది

విధి దురతికమం సంయోగ వనియోగాలు ఎప్పుడు వవిధంగా కలుగతవో ఎవరు కెన్పగలరు రామ-కృష్ణు లనే జంట కలియ జాని కారణ శక్తి వదో అజే ఛాతిళంగా వారిండ్దరినీ వేరుటేసిందె, 1918లో వేదుల రామకృష్ణ శాస్త్రిగారు అ_స్తముంచడంతో “వంట శామశా(స్ర్రైగారికి అది తట్టుకో లేని ఆభూతం అయింది కృష్ణకవి తన ఇరవై తొమ్మిదవయేట సజీవ్రల్తై యున్న తలిదం్యడులను దు ఖాట్ధిలో ముంచి ఆలుబిడ్డ ను విడిచి లోకాంతరగతుడు కావడంతో శోక వ్యాకలితుడై న వేంళటరామళవి కొంతకాలం వజకు లేఖని ఎత్తలేక పోయాడు

తిరువతీ కవ్చల జంటలో తిరువతి ఆాస్ర్రిగారు 1919న0ం లో వరమపదించడం ఈజంటలో కృన్మకవి 19 8లో దివంగతులవడం ఉభయవతాల భాపావినాదకదనానికి తుది చీటి అయి.౦ది. మర ణాంతాని వై రాణి

శతావధాని ఓలేటి వేంళటరామశా(్ర్రిగారిని. పీఠావుర ఉంస్థానంలో గురువుగారు అనేవారు (శ్రీరాజూవారి బిడ్డలకు నంన్మ్భృ

బభనంగతరం౦గిణి 85 తాంధ్రభాహాభ్యననంలో. శాస్త్రిగారు గురుత్వర్న వహించారు. విఠా పురం యువరాజా గంగాధర రామూారావృగారు ఆధునిక కవృలలో అనాడు మంచిజేరు గడించారు. చినుపల చిందులం + ఆలోకము నుండి అఆవ్య్వోనము = మొదలైన రచనలం వారిని కొన్ని [వచు రితొలు 'తెలుగువద్యం మంచి ఒడుపుగా (వాసేవాడ "వేంళటరామ ఇా్రిగారి గురుత్వము్ముద ఆయన వద్వంలో న్పష్టంగా కనిపిస్తుంది ఆం(ధకభఛా నరిత్సాగరం తమ శిష్యుడైన యువ రాజూవారికే అంకీ తము చేయడం ఇా్ర్రి గారి ఛా(ళాభిమానాని! అతుర చిచ్నాం

నవాపారి వియోగానంతరం 1980 (పాంతములో వేంకటరావు శాత్రీగార సోమ బజేవభట్టారక (వణీకమైన కభానరిత్చాగరం అంథీకరణానికి తలమె్టూరు ఇది వదునెన్మిది లంబకాలలో ఉన్న బృవాద్ద్రంథధం 1989 నం నాటికి ఆజులంబకాలునూ ఠమే రచన అయింది (వచురితమూూ అయింది ఆంధ క థానరి త్పాగరం అవ ఛొరికలో ఆ౫[ధముం జేయ _శారంభంబున్‌ బొనరించినా డ నిక భారంబంతయాన్నీ బె కావ్యాంభోథధిన్‌ దరియించ జేయ గదవమ్యా భళీ అని అభద్దిస్తూ న్ఫరణీయుజై న తోడికవిని జ్‌ షీకి అఈచ్చుని ఇాత్ర్రైగారు వవన్నారో చూడండి

అను గుమేన తృకొమరు జై యాశుకవిత

నాకు జేదోడు వాదోడునై కడచిన

కృతిసమర్థుండు మా రామకృష్ణశాస్త్రి

యున్న నీసాయ మర్ధింతు నోటు దేవి

చవనియె గదమ్మ సీయవరజన్గువిలాసము మూప జవ వ

చ్చినగతి వచ్చి నత్క-విత చే గవికోటికి వన "జెచ్చి యం

తనె యత డట్ల నీతనువునన్‌ విలసిల్లిన నెవ రిక నా

పొనరుచు వీ శృతి క్రియకు బూనిక దోద్చిడువారు భారతీ

రశ వేంకట రామకృష్ణక వులు చళ్ళ త్తూస్త్యాలా

కృష్ణకవియెడల రామకవి శెటువంటి భావాదరములున్నా యో ఈ "రెండు వద్యాలూ దర్పణం పట్టిన్సు ఇెవుతున్నవి ఈజంటకవుల అన్య్యోన్న సౌవోర్షసామన స్యాలు అవ్యాజములై నవి అంధ కథా సరిత్సాగరం వేంకట రామకృన్ణ [వణితమనియే నచురితమైనది అనాటి ఆంధ్రసారస్వతం [కొ త్తమానాలు తొక్కుతున్నది తెలుగు కవితకు భావమే (వధానం శబ్ద సౌన్టవం ఛందోనియమాదికం అఆతరువాతివి అనే ధోరణి మొదలై మువరుపాకంలో ఉంది నమకాలిశమైన ఆధునిక కవితను గూర్చి కభావరిత్సాగరం అవళారి కలో ఉన్న బే

బంధములెల్ల వీడి బహుభావ నమృద్ధిన నేడు మదత్తవు

మృంధయ గీతినా విరియ బాజుచు నున్నది శెన్లుశ్తైత మద్దుం

ధమ. గాంచు కౌల మిది కాదటులై నను నేను బూర్వని రృంధ కవిత్వ వద్ధత-ల బక్టీయె దీని రచించ బూనితిన్‌

ఈ గథా వరిత్సాగరంలోని కవిత్యం ్యవ్రసన్న మాధుకిసాధు రీతి కలది చెళ్ళపిళ్ళ వేంకట ఇస్ర గా రొక సందర్భంలో అన్నారు

మళ్ళీ ఆంధకథా నరిత్సాగరం అలా [వాయాలంయే వేంకట రామశాస్త్రి (లిళికిరావాలి లేదా నాకు యాననమైనారానాలి అందూ అసాధ్యాల.

989 డిశెంబరు శివ లేదీ ఓలేటి వేంళటకామళా్థ్త,. గారికి (బవ్మావదప్తాప్తి అంశ వభ ఆశేళ్ళ ఐహీకజీవితం వారిది పిరా వురం మనోరాజా (శీసూర్యారావ్రగారు. వారిని గూర్చి స్వయంగా ొనసీన పరి తానచాశ్యాలు

(బ్రహ్మశ్రీ ఓలేట్‌ వేంకట రామశాస్త్రులవారు. వండిత పుంగవులై న నత్చురుషులు వీరు సరసకవిత్వలతణలవీ,తు లై న సుప్రసిద్ధ మవోకవి శేఖరులు. సంన్కృ తాంధ్రములయం దఖండనండి

ఛభనంగ తరంగిణి 85 తులు నతతముభొపా సేవవేయుచుండిన కవివతంనులు వీరున్వర్షస్థు లగటచే మనసారన్వతమునకు తీరని కొజత పా_ప్తమయ్య "తను గు వాబ్బయమునం దభిమానము కలవారలలో నీకవివ శేణ్యుని మరణమునక్షై వగవనినా రుండు టరుదనుటకు నందియములేదు విశేమ శేముపీ. విభవాభిళోభితులళై న యీవిద్వత్కవి వక్యులు వినయవినమి తాంగుల్రై మెలంగిరి నిమృ-లమహృాదయులు నత్య వనచస్కు-లు పరోవకౌారవరాయణులు భగవద్భక్తులు సకల నద్గు ముల శొాలవాలమైన యీ యార్యవర్యు లత్యు త్తమ చరితలు సుజనస్తుకి ప్యాతులు బబ్బార్షి 'వేంళటరత్న మహాశయులచే సౌజన్య మున మిన్నగ నెన్న బడి మన్నన గర్న ధన్యులు ఇటువంటి మిత్త? రత్నము నన్ను విజారసాగరమున ముంచియమరపుి కరి? వర మశ రుడు పఏీరియాత్మకు శాంతి నొనంగు గాత

ఈవిథంగా సంస్థానాధీశ్వరుల 'మెవ్చులు పొందడం విశేషం శాక పోవచ్చు వబేళ్లు హోరఠాహోరిగా సారన్వత నంగ్రామం వశీనుకుని ఒకరిమోద అ త్త నత్యస్త్రాలు ఖఒ౦ండనములడనాలు (వయోగించు కునికూడా శతావధాని వెళ్లపిళ్ల వేంఠట శాస్ర్రి గారు అశ్రు తర్పణం లో వేంళటరామళాన్ర్రిగారిని గూర్చి అన్నమాటలు శా అన్నా వేంళటరామళా్త్రి సుఖలై ఆయుర్చఎంబున్న నం వన్నుండీతడు నత్క-వీశ్యరు డు నూనాం డంచు మాబోంట్లుని న్నెన్నన్‌ గజ్బము "లన్ని చేతువా కచా యీలోవమున్‌ లేనిసీ శిన్నున్‌ ధార నహింవ లేశ యిటు చేసెన్‌ గన్ను గుక్టైంగచే క వయసే బది యాజిటిశె చృయి యుండదు (తిదశ కాల మైశ్యర్యము త ద్ధయు ననుభవించి [తైదశా లయ వే. గ౧ితె లేవె నీ కిలం దశ్చుఖముల్‌

8కి వేంకట క్యామకృష్ణ కవులు ఉ ఇచ్చునె యి.౦తశెక్కుడుళ నిందు డు నీక బిరాఫురీవిభుం డిచ్చినదాని కిబ్బడిగ నీ గల జేమి యతండు నేరుని న్నచ్చట జూ”నఫ్టు గత మంతయు జెప్పెదు. వోంనమైయియిల్‌ వచ్చితి నం చునెంత పౌర పాటొనరించిళి 'వెజ్టి శిష్యు డా గీ నీదు నబాపారియే కాదు నాదు నునసా పారి యిర్వు రచట లేనిభామ తెలుగు వ్యావకము చేయుచుందు రవ్వారి కీవు తోడువనడి నాదు సేమంబు కూడ జెపుకు వే కటరామకా స్త్రి గారి ఉపాయనము నూటవచారు సీసాలు గల శరకం సహృదయ చ్యాదయీలను భక్తి రనతరంగితం వేళ్ల గీతాంజలి అధునిక ₹ కకకేణిరో నముబ్వ్యల మణి ఒకే ఒక్‌ వద్యం ఉదడావారిిచి ఈ (వనంగం మం శాంతం జేస్తున్నాను న్చ్‌దయ పాత్రంబులో "నేమి యున్న దొకొని తొల కు మున్నది నిశ్ను దల చినపుకు ఈ మన ఫలకమంబేమి యున్నదోొ కాని (మోగు చున్నది నిన్ను (_మొక్కి-నపుడు శీర పేటిక నేమి చిత మున్నదొగాని మూయు చున్నది నిన్ను ముర్టీనపుకు ఈ భావపీథిలో నేమి యున్నదొ కాని తాకు చున్నది నిన్నుం గోరినపుడు రమ్ము నాతండి నమ జేర రమ్ము (వణతి గొమ్ము కరుణించి నన్నేలు కొమ్ము చేర నిమ్ము సీదర్శనం ఎనా కమ్ము నిన్నె నమి నౌ డను శాశ్వ్య తానంద నిలయ

(వ నంగ తర౦గిణీ 87 శతావధానులు పిరాపుర నింస్థాన కవులు అసాధారణ మేధా నంవన్నులు విశ్వగణా దర్శా ద్యాంధధ్రి కర్తలు అంధకభఛా సరిత్చా గర (గంథ కర్తలు అయిన "వేంకట రామళ్ళన్ల కవుఆ అధుని కాం్యధ్ర సాహిత్యా కాశళవీధిని నదాతనంగా (వకొళించే జంట జిక్కలు అ మవోకవుల శతజయంతి శరదుత్సవం తలపెట్టిన ఆం(ధ సాహిళ్య అకాడమికి నమస్కా_-రములు మద్ల్దుకు స్టానమైన యా కవివరయుగళమునుగూర్చి నా కు (ననంగా వకాకాన్ని దయ వేసినందుకు ధన్యవాదములు

నాకు నచ్చిన కావ్యము (పభావష%్మ పద్యుమ్నము $ నవ్భాదయుడు ఒక కావ్యమును "కాను అభినూనించడ మనేది శబ్దం (వమాణముగా ముందు వర్పడతుంది. అంశే = పెద్దలు అప్పుఎ భావుశులు అయినవారు ఇెన్పిన మూట వెంబడి సమానక్తి తో కానృము చదవడం అకావ్యం అంంకుముంచే చదివి ఆనందాను భూతి పొందినవారు ఉంటారుకడా వారు కొళ్న మాఎలతో వేసీన ర సానుభవఖ్యాపనం తగకవాతి చారికి వరన(వవృ త్తి కలిగి స్తుంది వై నన్లిమైన ఒకశైలి రనభానముల. గుణాలంకారాదులు నహాద యుసకు భావస్థిరములై ఉంటవి తాదృశమైన న్వ్యథావలతుణం ఇవ్పటిది కాదు జననాంతర నంబంధి తత్‌ స్వభావాను రూవమైన తై లీరసాదికము మోిదనే వ్యృాదరయం నంలన్నం అవ్రకుంది. అవ్పుడు- వాడు ఈకావ్యం వాకు అభిమానస్థానం - ఈకవి నాకో ఇచ్టుడు అనడం జరుగుతుంది "అలుగు వాబ్ధుయములోని రసవ త్కావ్య రాశిలో పింగళి సూరనగారి (వభావతీ (సద్యుమ్న “ముకటి అత్యంత నరనమైన కావ్యము సూరనగారు లోకో త్తీరమైన (వతిభావ్యుకృత్తుల గల మహాకవి మసకు పరిలబ్ధములై న కావ్యములు ఆయనిని మూడు రాఘవ పాండవీయము క ఫాఫూర్జోదయము (వభావతి (వద్యుమ్నుము మొవటిదానిలోని యితివృ త్తీము (వఖ్యాతము రెండవది కల్సిశము (వభావతీ (వద్యుమ్నములోని కథ కలగలువు మొదటిది ఆయన సర్వంకన ఎవెదుష్యమునకు "కెండవది ఆయన కథాకల్పనానృ్టికి సొథ్నీ గ్రంథాలు మరి - చివరిదైన (వభావతీ (వద్యున్నుము భావనా వరమావధిగా ఉపజ్ఞా మహితము౫గా నరిపూర్మ భావ భానురముగా

18. వస౦ంగతర౦గిణి 89 వెలువడిన కాన్యము రనవసారణముతో ఆరముగ్గిన వండు అన దగిన కజ్బము భవభూతి (వణీత మైన నాటక్టతయములో ఉత్తర రామచర్శితకు నభ్య్చాదయలోకమున ఎట్టి విశిష్టస్టానం ఉన్నదో వీంగళి సూరనగారి కావ్య్యతయంలో (వభావతీ (వద్యుమ్న్ననికి అటు వంటి స్థానమే ఉన్నది ఇందలి యితివృ_త్తం పహారివంశక థా శయ మైనది మూలంలో వ(జనాభవథ గా ఉన్నకథను [వ భావతీప్రద్యుమ్నుల వరిణయ గాథధగా కావ్యంలో నంతరించడం జరిగింది రవివర్శఖావతి అనే ఒకళరాజకవి వం్యడెండవళశాబ్బంలో (వ్రద్యున్నూభ్యుదయం అనే చజీరుతో నంన్కృృతనాటకం ఒకటి రచించాడు బవాశ ఆ నాటకం లోని పాత నంఘటనాదికం స్వీకరించి భుచిముఖ వంటి వాంసీ సొత్రను కొత్తగా కోల్చ్పనచేసీ తెలుగులో (శవ్యకావ్యరీతికి ఇదం (వథమంగా దృశ్య కావ్యరూవఖ్యాతి అనునంధించారని చెవుతారుం సూరనగారి పూర గరచనలలో అలంకారిక లతణబంధం [వనధానంగా నోచరించినా (వభావత్మీవద్యుమ్న రచననాటికి ఆయన భావనలో న చేళివుత్వం (చచురంగా కనిపిస్తంది ఆయన చేసిన కావ్యనిర్వచనం శబ్ద్బనంస్కా-ర మెచ్చటను జూజ గనీక వదమైతి యర్థ నంవదల బొదల తల పెల్లి నక్టిష్టతను (శదీపీతముగా ఎినరు క్షి దోమంబు పొంత బోక యాకాంటీత స్ఫూ ర్తి యాచరించుచును శా ఖా చంక్రమశ(కియ గడవజనగ్‌ (వకృ కార్థభావంబు పొదుకో నదుకుచు నువవత్తి యెందు నత్య్యూర్జి శముగ

90 (వభావతి (వద్యుమ్నము

ఒకట బూర త్వర విరోధ మొందకుండ

ద త్రదనయవవాక్య తొత్పర్య భేద

ములు మహవోవాక్య తాత్సర్యమునకు నొూనర

బలుక నేర్చుట బవుతవ ఫలము కాబె

రసాత్మకమైన వాక్యము కావ్యము అశీచానికి సూరనగారి యా నిరగచనం రమణీయవ్యాఖ్యానం కావ్యమునం బే కాక (వతి వాగ్వ బ్రవహారములోను ఈ సంస్కారం వరిమళితం కావాలన్నది ఆయనదృష్టి వ9భావతీవ)ద్భుమ్న 7 వ్యం తదనుగుణంగా రనపుష్టి పొందిన (దత్య(గనృష్టి

కథలోని సందర్భ నన్ని వేశొలు నంన్క_రించుకొని నాటక వద్ధతిని జోడింవఫు వేయడంలో జక శ్‌ _త్తఆకర్ష ణ కావ్యానికి సూరన్నగారు తెచ్చారు. పాతల నంభామణ[క్రమ కాశలమేకాదు నాంది (వస్తావన-రం౦గనిర్వహాణమ.-పా్యత వ వేశము-హనోవ భానములు అకార వేష్టాదులలో రూవకరీతి (వన్ఫుటంగా మనోజ్ఞ 0గా (వదర్శించిన శీదవ 9భావతీ (వద్యుమ్ననులో అరయ వచ్చును

(శ్రమదునూమ హేకు లతిచ్మితవిలాసులు దారు మున్‌ వియో

గామితచింత నొండురులక్రై నగమాటలు నిచ్చ బెల్చు కాం

యోమహిమంబుబే జెటుసగంబున నొక్క.యొడల్‌ ధరించు స

(క్చేమపుదంవతుల్‌ కృతివతిన్‌ దనరింతురుగాత గీర్తులన్‌

నాందీరూవంగా ఉన్న ఈశావ్యాదివద్యం అన్యోన్యానుర క్ర లైన [వభావతీ పద్యుమ్నుల శలయికకు ముందున్న నిగూఢ (వణయా నికి తరువాత శలిగిన దాంవత్యవ్రణయానికి సూచ్యార్ధ్థసూచన అబేవిధంగా ఆ0డవవద్యం అంగజహేతుకంబు లరయన్‌ మిధునంబుల (పేను లన్న దానిలోని అంగజుజే ఈక్రధలో (వద్యుమ్నుడనీ జనసీ జనకుల్లైన లఖ్మ్మీనారాయణులే యింలి రుక్టిణికృష్ణులస్‌ కథానాయక

వ నంగతర౦గిణి ర్ల వంశగారవచయు. సూచింవబడింది నాంది మరాడవపద్యం నరస్వతీ (బహ్మలను గూర్చినది మరీ సౌగనుగా సూచ్యసూచనం ఇీస్తున్నది ఈకావ్యంలో శుచిముఖ అనే జూంసి చాలా ముఖ్యమైన ప్యాత నరన్వతీ (ైహ్మల 'వెంవకములో ఆమె విద్యలన్నీ నేర్చి వాక్చాతుర్యం గడించినదనీ (వభావతీ (వద్యుమ్నుల నడుము ఆమె నెజపీన నంధానరచన తన కధా రచనకు సూత పాయంగా ఉన్నదనీ కావ్యార్థసూచన చేయబడింది మరీ చిత్రం వఏమిటంళకు

ఈ శావ్యం చ్యారకావురలవ్మీ వర్షనంతో అరంభమవు తుంది. (క్రీ కృష్ణుడు ద్వారకలో ఉండగా ఇం్యదుడు ఆయనను దర్శించడానికి వస్తాడు ఎందుకు వ్యజనాభుకనే _ద్రెత్యుడు. పెళ్తు చాధలనుగూర్చి ఇెవ్పుకుందుకు ఇంద్రరథ సూతుడు మాళతలి

నాకంబు వెడలి యాకనంబున నడ తెంచుచున్న నమయంబున ఉ్వారకౌవట్టణవు సాౌంవును గూర్చి ఇందునితో అంటాడు

జడనిధి 6*ను తెరమలు గటు

“వెడలి నిలిచినట్టి యాట వెల దియవోలెన్‌

గడు నింపుయి గులుకుచు దన

"రెడు నీపురలత్మీ యవధరించి తె యధిపా

ఈ వద్యంతో తెరయెత్తించి ద్వారకా వర్ణనము చేసే బూత లితో ఇంద్రుణ్ణి (వ వేశ పెట్టడం భావనా (వేమణీయమైన మనోహర దృళ$ి

కృష్ణుడు ఇందుణి కుశల వళ్న వేస్తాడు ఇవుకు ఈవిధంగా నిన్ను మభూడగ ఎగడయే (వళ్యతుకుశలం "వెనుకటిమాట అఖిల శత్తవైన ఏకు డెలియసి జేమున్నది అయినా నా నోట వినదలచు కుంశు విను మని తనమనోవ్యధాభారం 'వెళ్ళవోనుకుంటాడు వజ నాభుడనే దె త్యుడు నందనవనంళలో సేనలను విజియించి "పెట్టిన బాధలను గూర్చి మనం వేస్తాగ

రికి (నభావతీ వ్రద్యుమ్నుము దనుజాధిరోవూ తాడనభంజనాదుల కోర్చు నే కల్చ వృమే త్తృమములు శోమ్య వర్యుప.త మనుష్య మౌంనంబులు పూనునట్టివియె నం తానకములు చాననద్వివ ఘటాలానతా దురవస్థ వైరించునే చారి చందనములు మనుజఖాది స్వేద వలిన వస్త్రాదులు చాల్చ హాలినియె మంచారతరులు నందనమ్మునకును వజనాభ దై త్య డవుడు చేసిన కష్టపా టజ్జనాభ యిపుడు తల పున ఇాజిన హృదయమునకు నధికతర మైన వరితావమావవాల్లు వంశరువానాభ యే బడ్డపాటు లరయ నెందునెవ్వరు. బడరు నీకేమివెవ్చ ఎంత పావంబు వేఐనన జంతువొక్కొ_ యింద్ర(ంకగు నని యవుడాత్మ నెన్ను కొంటి అలెకికాద్భుత శ్రీరుచిరమ్రైన సీ నగరాన్ని దర్శించిన నంతోవముతో యథాపురాకారత సీక దో చదనా కాన తనుద్యుతి 'వాసితింజమో అని అం౮ాడు. చివరికి రాజ్యనుఖాశ యేర్పడన్‌ విడిచితి నింక సీవ్ర తలనిండుగ నర్థమ.వోసి తేని నేనడుగటు వెట్ట గా వెజతు నచ్యుత నిన్నునె కొల్చియుంజెదన్‌ అని దిగాలు వడతాడు అ నమయంలో కృష్ణుడు ఏీడున్‌ నిజనాశకాలము కడున్నికటం బగుడున్‌ నలంగ జేనెన్నిను నింత నత్పురువచిత్తము నొచ్చిన రిజత్త వోవునే అని యిర్వదుణ్ణి ఓచార్చుతాడు ఇందదుని టెన్యమూ కృష్ణని సాంత్యనమూ గూపుకట్టి ఆయాపసా(తలను మనకు అవరోశ్షంగా వరూపీంచే చాతుర్యం సూరన గారిలో న ర్వాతిశాయి

వనరగ తరర౦గి ణీ వ! (వభావతీవద్యుమ్నుములో కఛా గతికి అటంకము కలిగింవని వర్ధనలు మాత్రమే చేయబడ్డవి చాద్నన్తముగా చేసి విసుగు కలి గించేవి ఎక్కడా ఉండవు ద్వార కానగగవర్తనము చాంసల ఆకాశ వినోరము నాట్య (వదర్శనము సూర్య చందోదయా _నమయములు చానకనజ్జీ కా వర్ష నము (వద్యుమ్నుని కందుక[కీడ అశ్యారోవాణ వర్ణనను వికరణానుసారముగా చేయబడ్డ వేకాని అతి వనక్తాలు శావు (పాచీన కవులు వేసిన వర్ష నలు ఎన్నో ఉన్నా సూరనగారి తీ (వత్యల మనోజ్ఞమై ఉంటుంది (వఖావతీ (వణ యలబ్ధిని *హార్చి (వద్యుమ్నుడు తల పోసిన క్రీతి తెలుగు సారన్వతంలో అపూర్వం (వద్యుమ్నుండు (వభావతీ రుచిర దూవ్మబన్మానున్‌ జాంనయో వీ. చబ్యాధార్థ ఫ్‌ ధురీణ వాగవని మక్చిర్రాంత మాన్గానుసా రోద్యలర్ప్రజ్ఞను బలుణున్‌ మనననంయు_క్తంబు గావించుచున్‌ హృద్యం _బైయది యంతకంత కలరన్‌ స్కాన్‌ గడున్‌ జిత్తమున్‌ ఉద్యద సేయ బత వనితో కుల వెంబడి జంచరీశ చం (జొద్యువనూన శోభకు నవానగుణంబుగ మెచ్చ శేశవ శ్రాద్యజలాంగలమ్మీ ముది కందిన యంతయునున్‌ నయించి యా బ్యూద్యలే రౌంగి మూర్తి సొబగెల్ల నొకింతగ జూచు నాత్మలోన్‌ మది గొనినంత మేరయును మాన శతం డువమానఫోటిరయొ వ్సిద మఖలంబు సిట్లు గడు బెక్కు మడుంగులుగాం దలంచి త _త్తదనయవత్వ సుస్టితికి దార్స గ నమ్యదిరావీరూవమె య్యది-యదియే కనంబడియె నచ్చవు బుద్ధికి లే వగమ్యముల్‌ నూరనగారి చిత్రీకరణ నైపుణ్యానికి ఉదాజబారణము లెన్నో ఎత్తి చూవవచ్చు. (పథావతికి స్వవ్నములో కనబడి పార్వతీ చేని ఒక చ్మితవటం ఇచ్చింది ఇతడు సీవల్లభుడు (వద్యుమ్నుడనే (వభ కుమారుడు మి యిద్దరకు జనించిన ఫుత్త్రంజే వ(జపు "నేలగలడు

రి దభావతీ (వద్యుమ్నము అవి చెప్పి ఆమె అంకర్టిత అయింది దాదియుంచిన ఆచి.త ఫలకం తెచ్చి (వథావతి తన నెచ్చెలి రాగవల్లరికి చూస్తుంది ఆ వలక్ష కవ్పుపావక యొకవించారు ఆ సందర్భంలో ఇద్యదృత్యం కలకల నవ్వినన్లు తెలిగన్నుల నిక్కమ చూచినట్ట తో జలుక్‌ గడంగినట్లు కడు థావగభీరత లబ్బివ్టు వెం పాలయ దనర్శ్చి జీవకళ యుటివడన్‌ శివవాసినట్టి యా చెలువున కాభిముఖ్యము భజంవ దలంశెను చాను బోటియున్‌ వతిసమాగ మోత్సవ కాంత కో ఉన్న [వభావతికి రాగవల్లరి తలదువ్ని వుహ్నాలంకరణం చేసి వేలు వేజ మెచు లరసే కీలుగంట జడస్తాళెము.. (వేలుడు గొప్పు మూ డుమూలల బిగకొప్పు - రళ రకాలుగా వలుసార్లు విప్పుతూ వేసిందట వేసి రాగవల్లరి వభావతితో అంటున్నది విరిసిన నొక్క_యొప్పు నరవీడిన వేళాశయొప్పు జిక్కూచూా టొరసీశ నొళ్క_యొ ప్పునది యూడ్చిన వేజూకయొప్పు వేణి ఛా వర చన నొక్క యొస్ప ముడివై చిన జీతొకయొప్పు కొపవ్పుగా6 బర గిననొక్క యొప్పు గనువట్టకమానదు సి కచంబులన్‌ 'తెజవా నందిట నంచెడు నెజివె.డ్రుక లాయివములు సీలము లివి య్‌ 'తెజి గున ముడిచిన సీకున్‌ గొజత గలదె యవియ జట్టిగాను సీ విభునిన్‌ అడుగడుగునా ఇటువంటి గడునువోకడలూ వాక్చీత్రములూ (వభావతీ (వద్యుమ్నములో ఉండి రనజ్ఞవృాగరయం కణ కణమా చవుత్క్బృతం అవ్చమూ ఉంటుంది తర్క వ్యాకరణముల్రు ధర్మశాన్ర్రము వం తనా న్త్రము 6ంగీత్‌ ము మున్నగు వానియందు సూరవగారికి గ కకరాలంకవు (వజ్ఞా

(వ నంగతర౦గిణి తక్‌ యీ కావ్యనులో కళానిలాన వినానములతో రసోన్మ్మి శరమణీ యంగా గోచరిస్తుంది

వభానతీ (వద్యున్నుమ లో శుచిముఖ పాత నిర్భాణం శంసాప్యాతమైనది కాన్యమంతా ఒక్‌ ఎత్తు కుచిముఖ ఒక ఎత్తుగా ఉన్నది ఇం దునకు ఆలోచన చెవ్పడంలో కృష్టంని దగ్గర సొచివ్యం వేయడంలో (వద్యుమ్నుడితో మై(ి సెరవడంలో ళుచి ముఖ అిసాభారణ బుద్ధి చై భవం (వదర్శించింది ఆమ లొకజత ఉచితజ్హ త నంధానచతురత వచోవై దర్ధ్యం మరెవ్వరికీ ఉండవ్నిం తగా ఉన్న నినర్లగుణాలు శుచిముఖలి లో సూరనగారే కనివిస్తారు అఖె వాజ్ఞుహినూఢ్య "నేను మాయమ్మ నరన్వతీనతి తనంతటి దాసిగ నన్ను దిద్దుటన్‌ నా కువమాతియోశ క్రి కానుభేను బిరుద మిచ్చి తల్లిఖత నూఎురమున్‌ భువ ఇనెకనూత యయ్యాబల మదంఘ్రి చా దొడెనా బిరుదం బిది చూడు మేర్చడన్‌ అనే మాటలతో శుచిముఖ అచ్చముగా నూరనగారే శ విధముగా తనకావ్యసృష్టిలో "తాను అన్మువ వేశముబేసిన కవిబన్నా పింగళి సూరనగారు తిక్కన తరువాత అంతటి తెలుగు కవి అంఠటి ఉవజ్ఞామవానీయుడు ఈత జొక్క-జడే అని భావుకులబే కీ _ర్తింవబడ్డ సూరనగారి సారన్వతత వబ్బద్ధి ఫలము (వభావతీ (వద్యువ్నము ఇది జనకాం తమైన అమర కావ్యము రనభావ భాసురము అన వమూనము అయిన వతత్కౌ ర్య సౌందరళ్గం ఎంత 'జెప్పినా చూఇా యగా సూచనా భంగిగా చెవ్చడమే అవుతుంది శుదిముఖ (పభావతీ లావణ్య. వర్షనం చేసిచేసి చెప్పిన నూట ఈ ముగింపులో జ్ఞ్షిక "తెచ్చుకో వలసీంబే

06 (వభావతీ వ్రద్యుమ్నము

శృంగ గాహికం 'జెన్న “వేజ "కెకువ్టల్‌ సిద్ధింపమిం జేసి చి

(తాంగ శ్రీనిధి నవ్వధూమణిని స్థూలారుంధతీ న్యాయ మా

శాంగీకారమునన్‌ వచించి౭ిని చంాదో్యోవమల్‌ సూచనా

భంగుల్‌ గాని యదస్సృహనగుణ సౌభాగ్యంబు లాయంగనుల్‌ జాం

అ. లో నాదృష్టి నన్నయభట్టారకులు అతిగాంభీర్వ్య విభూతి నేకచూళికా బాంకార నిశ్నేమకో పీత పాథోధి వయస్కు_డై న మునితో వన్‌ దివ్య లేజబోమయా కృతి నయ్యామ్యా దిగంత వఏీధిం (కట (క్రీడా క ళాగర్వగ రిత మండూక కళంక తాంబు కభుచితా సిద్ధి (వదాచార్యు-డై అంధ మహాభారతంలోని అరణ్యవర్వ శేషం ఇారద జేళావర్ష నంతో అరంభ మవ్చతుంది నరన్వతీ తీరంలో పాండవుల వనవానం వచ్చిగ డిచి పోతుంది శరత్పమయం వచి ౦ది నన్నయభట్టారకులు అరణ్య వర్వం తుది యాశ్య్వానంలో మిగిల్చిపోయిన పార్వణ చందికను షరనగాగు మహా(వసాదంగా అందుకున్నారు. కేష్మగంథానికి ఉవకమణం జరుగు తున్నవుడు మంగశాచరణం ఉండడం న్యాయం పూర్వుచార్య నమస్కార రూవమైన నాందిని (వ్రబంథ వర మేశ్వరుడు కథానుబంధమైన శరచ్చం,దికా వర్శవ రూవంలోనే నిర్వహించుకొని ఉంటాడు వ్యారనగారు ఉశ్హైశించిన పూ ర్వాచార్యులు అతి గాంభీర్య విభాతి ఇత్యాది వద్యంలో వ్రత్యతంగా కనబబేది శరత్కాల వర్ణనం మహాసాగర జలమంతా పుడిసిట వట్టిన మహాముని అగ _స్యుడు దివ్వ లేజోమయుడు దతీణ దిక్కున అగస్తా వ్రదయం కాగానే వర్హాక లుషయెన జలం తేటవడుతుంది అందుశీ కళ్చలు అగ స్యుణ్ణి ఇందువ గింజగా అభివర్షించారు కతకవ్గలం అరగ దీసి బుకద నీటిలో కలిపితే

08 నన్నయభఛ ట్లారకులు సీరు శుభవడుతుంది వర్ష _ర్పువులో మండూక కళంకితమై ఉన్న జలమునకు శుచిత్వసిద్ధ నిచ్చే ఆచార్యుడు అగస్త్యుడు ఇదినశే

ఇక్కడ వరోతంగా తోచే మంగళాచరణం దమిటి

వాచా మౌాంధమయిానాం య [వవక్రా (వధ మో౭౬_భవత్‌

ఆచార్యం తం కవీంచా9ళాం వంచే ఇాగనుశాననషమ్‌

నన్నయగారిది అతి గంభీర మైన విభూతి నర్వ భాషా ము([ద మును పుడినిట వట్టిన ముని తెలుగు సారన్వత (వవంచమును నిరం తరంగా వెలిగించే దివ్య లేజోమయుడు ఆయన అవ్చటి మనబేశభావు ఆంచులు ముంచి పుష్కలంగా పొంగుతున్న వర్ణ వవాహిని క్రీడా కభా గర్వంతో గర్జిస్తున్న మండూక బుద్ధులచేత కళంక్రికం వేయ బడుతున్న వాజ్మయ వొహీనికి శచిత్వ సిద్ధిని (వసాదించిన వాగను శాననుడు అచార్యుడు = నన్నయ భట్టారకులు

ఒకానొక కారణంతో తగన బేశశాలాలను చూచుకొని ఉక్తము జీవులు లోకంలో (వవేళిస్తారు నన్నయగారి జన్మం సూరుల జన్మంబు నురల జనుంబు వలెనే ఎబుకవ చేది కాళశపవోయినా ఆంధ భాహోద్ధరణం జఉజానికి అవరోత కారణం

లోకంలో నభ్యరమణీయ మైన "తెలుగు సారన్వ తానికి తగిన వలుకుబడి రావాలి ఆంధ్రవాక్కు.ను రసవృ త్తికి చేవాలి తనస్టానము- తన వేసము - తనభావ - వీటియందు అభిరతులై న రన (వలుబ్ధ మతులు పురన్కరింవబడే కాలంరావాలి ఆం(ధ్రకావ్యాలకు బబ కరణం జరగాలి విశ్వ (శ్రేయస్సును కవులు శాంతీ.ంచాలి

వతాద్యశమైన నంకల్పం అవాన్యోోగ వే తృ గంటాన్ని కదిపింది తననాటికి తెలు జాతి వ్యవనారించే భావ తక్కూవదికాదు ఆ పాతత ఎంతో తియ్యనై నది రనగూఢమైన భావు వలురీతుల్రై న పాటలతో అందదుకుగా ఉన్న ఛందోలావణ్యంతో తరంగితమై

వన౦ంగతర౦గీణి 99 ఉన్న నాటి తెలుగు వాబ్బయం గోశ్షీరం వంటిది గాఢ (పతిభానం వన్ను డైన నన్నయగారు ఆపాలనుండి నవ్యనవ వీతం ఎత్తితీసి నాడు అవెన్న వెచ్చబెట్టినాడు గుమగుము లాడే గోఘ్బుకం అయింది అబే ఆంధ్రమవోభారత సారన్వతం

వెయ్యేండ్లు అన్ననూట వ్‌ీమిటి ఆ నెయ్యి కావ్య (వంచంతో కల్పాంత స్థాయి. ఉత్తరోత్తర యుగాల సాహిత్య జీవ్రలకు తేజో దాయి బువీ. కల్పుడై న నన్నంయగారి శబ్ద (బహార్డేత్ధమైన సౌరభం తెలుగు వారిశే కాదు "వేల్చులకు కూడా ఆఘేయమైనది ఆయన "అలుగు వద్యం రన్యవపూరక్ష నరోవరంగా థావ్రకులను పిలిచి అవ గానానం చేనుకోమంటుంది మ [వమాడాపాది వయ (వపూరక్షమిదినో వద్యాకరం బంచు ద తృ_మలామోద సుగంధ నూకుతము ఏవీ కన్‌ మున్న జింగిం చినన్‌ రమణం బిల్బ్చెననోవరం బనిలజున్‌ రాజీవఠకాజీ వన తృమచాళి (వజచ[క వొకే బకజాంన కా్రాంచ నాదంబులన్‌ చారణావతంలో పాండవులున్న లక్కయిల్లు దద్ధమైనది విదు రుని రహాస్యోవ బేశంతో పాండవులు ఆవదనుండి తప్పించుకొని ఛాగీ రధి చొటి దత్నీణాభిముఖులై. మహారణ్యంలో వడి వెకుతున్నారు అకలి దవ్చీ కలతో నడవ లేకుండా ఉన్న తల్లిని సోదఠకుఐలకు చాయు వ్యుతుడు ఎత్తుకొని సాయంకా౮ానికి ఒక్ష మట్సి వెట్టు మొదట ది ల పొడు వాళ్ళునిదలో ఉన్నారు తనకు దప్తీకగా ఉంది వటవృశం శాఖాగ్రొనికి ఎక్స. సీటి కొరకు నికీశస్తు న్నాడు అవలతి దూరంలో ఉన్న పద్మాకరం అసల కువొరుళ్లి ఆశ నించింద్రి ఒక బంధుశ్ర వేరొక బంధువ్రని పీంచినశు నన్నయగారి న్‌! వద్యంలోని వస్తువ్సు గుణము అలుకారం ధ్యని విశేషం-రసం

100 నన్నయభట్టారళులు సర్వాతి శాయి రమణీయంగా ఆపాతత వినిఎంచే అతరనాదం చానికది (వ ల్యేకమైనది నంగీతం ఆపాత మధురవైంన కళ అని సాహిత్యం ఆలోచనా మృొితమైన కళ అస్‌ అం౮ారు నిజ మే-అఆలోచనామృు తమైన సాహిత్యా నికి ఆపాత మాధుర్యం జతవడితే ఆపాఠ మధుకమైన గాంధర్వానికీ అఆలోచనొవృకత్వం తోడై తే క వెచ్చేబేమంది అప్పుడు ఆ కళకు నంపూర్మ మైన ఇారి తార్థ ర్‌ం నన్నయ భట్టారకుల భారత భారతి ఛందస్సుందరమ. రన్మవ పూర్మం శబ్బగతమైన ఆనాద మాధుర్యమూ ఆఅర్ధగత మైన 'వనన్న తా ఒక దాని కొకటి వంతులు పోతూవ్రంటుంది పార్యేగేయేచ మధురం- ఆయిన వాల్మీ! కవితతో దీమైనది వనంతునికి కుసుమాంజలి వట్సేనన్లు ఆయన కవితగంతోనే ఆయ నను అభివర్థించుకోవాలి ఆళాధించుకోవాలి అది కుమూ తాన్ర్ర విద్యా సందర్శన ఘట్టం - (దోణాచార్యుం వారి అనుమతితో పాండు కవమారులు ధ్నార్త రాష్ట్రాలు ఎవరి విద్యాకశలాన్ని వార్మువ దర్శించడానికి ఉద్యుక్తు లై. ఉన్నారు గాంధారీ ధృతరాష్ట్ర్రలకు నిదు రుడు రాజకువూరుల విద్యాాతుర్య చేస్టితాలు తెలుపుతున్నాడు భీమదుక్యోధనుల గదాకౌళశల (వ్రదర్శనం జరిగింది ఆచార్యుని అను మతితో. పార్టుకు రంగ (వవేశం వేస్తున్న సన్నివేశం అక్కడ నన్నయ గాగెత్తిన ఉర్బలమాల ఉ వారి విచిత్ర హేమకవచావృతుంయన్నత ఇావభారు దీ న్టోరుభుజుండు భాస్వదఎతోత్స ఎ వర్డు డు సేంద్రచావశం పారుచి మేఘమోయన గ ఇాండవ మధ్యము డొవ్పె బద్ధతూం ణీరు డు రంగమధ్యమున ౧ల్బి జనంబుల తన్ని చూడ గన్‌

వసంగతరంగీణీ 101

మజోనభలో ఉన్న నర్వనభ్యుల మాూవులూ రంగ (వవేశం వేసిన పార్థుని మిద వడడంలో ఆశ్చర్యమేముంది? విచిత్రమైన బంగారు కవచం ఉన్నత ధనుస్సుందరమైన ద్నీర్ధభుజూలు. గీలోత్సల భాసురమైన మేని రంగు ఇంద్రచావ నహితమై“ తటిన్మేభుముగా రంగ [వవేశం చేశాడు పారుడు

అది సలే భావుకుఎం వృాదయ రంగంలో నన్నయగారి వద్య సాహిత్య (వవేశం కూడా పార్ధ (వ వేశం వంటిబే

అక్క-డ విచ్శిత పేమకవచం ఇక్కడ మనోవార చృందస్సు ఉన్నతఠచావ చారుదీర్టోరుభుజూలు అక్కడ రవణీయ భావోన్న తమైన ఉభయ వా(క్షాథి ఇక్కడ 'సేంద్రచావ శంపారుచి మేఘం అక్కడ వర్డ విన్యాన శిల్ప లావణ్యం నానారుచి రార్థ నూదక్తులు ఇక్కడ

ఆంధ వాజుయ రంగంతో నన్నయ భట్టారకుడు పార్థ వరా శ్రముడు అచ్చమైన తెలుగు సవృాదయులు అపార్థం వేసుకోకుండా నన్నయగారిని సంభావిస్తూ నే వున్నారు

మనం [కొత్తగా అనడంకాదు పాయక సాక శానసికి భారత ఘోరరణంబునందు నా శాయణునట్లు = భారత రచనలో కనకిష్టుడె న నారాయణ భట్టు తోడ్చడ్డాడని ెవ్చడంతో ఆయన అత్మజ్జ్ఞత ద్యోతకమవు తున్నది నన్నయగాకు తాను వాజ్మయరంగంలో నవ్యసాచిగా వికమించి త్‌ లినాళ్ళలో సాహిత్య ధర్మో ద్ధరణం చేసిన న్మత్చతి భాళి యోగ్యుడు విపుల థబ్ద వాకనుడు

ఆయన వాణి వరమ నిగాఢమైన ఆత్మకళకు అభివ్య క్తి స్టాసము ఇందుకు ఎన్నో ఉచావారణములు

భ్‌ ఎగుతుంగమునందు శివి యాగము తలపెట్టి ఇేస్తున్నాడు ఆనవమయంలో ఒక జేగ పా ముకుంటూ వచ్చింది

డళలశి (గంధాలం్య లి లాలా జా ఛం టా మరం 64101

క! నన్నయ భట్టారకులు పౌవురం శిబిచకవరిని శరణు వేడింది జేగకు పావ్రరం ఆజోరం కదా శ్యనా కపో తాన్‌ ఖాదయంకి అన్న వేదవచనం చిబికి చెప్పి కపోతాన్ని విడిచి పెట్ట మంటుంది. డేగ లివి శరణాగత ధర్భంతో శపోత మౌంనం ఎత్తున తన శరీర మాంనం ఇస్తాను ఒవ్రూకోమంటాడు చివరికి క్యేనం చానికనుమతించింది ఆ సందర్భంలో నన్నయగారి వద్యము అఎన ననుగ్భహించితె నువో వివాగో త్తమ యంచు సంతనం బున శిబి తత్‌ చతణంబ యసివు తిక నాత్మ భరీర కర్తనం బనఘు డు వేసిచేస తన యంగమునం గల మూంన మెల్ల బె ట్రినను గపోత భాగము కడిందిగ డిందుచునుండె నత్తులన

అసి వుతిక అంశే చిజుక త్తి చాలసాగనయిన వ్యాకరణ సిద్ధమైనపద (ప్రయోగం ఇది చిన్నిచిన్ని మాటలతో ఉగన్న ఈ వద్యం రమ్యత అలావ్రండనీయండి శిబితన శరీర మూంనం క త్తితో ముక్కలుగా కోన (ాసులో ఒక వెవు ఉంచు తున్నాడు. రెండవ వైవు పావురం ఉండి ఎంత శరీర మూంనం పెట్టినా కపోత భాగంతో నమంగా తూగటం అేదు

దానికి నచ్చెరువడి థరణీ

నాధు డు తనువ్రు నందు నెత్తురు కాఠుగన్‌

దాన తుల యొశ్కె. ౮౦తన్‌

వాని గుణోన్నతికి మెచ్చి వానవదజానుల్‌ అవవుడు = ఇది వనికాదనుకొని శివి శాన తుల యొక్కి.నాడట

అంచే వనమిటచ్నమాట త్యాగం అంశ వట్టి శరీర త్యాగం మాంనత్యాగంకాదు అఆత్మనితేవం జరగాలి శిబితన ఆత్మిను తులలో ఒక వెవు ఉంచాడు చానికి శ్యేన కనోతము ౫ మెద్సు కొన్నాయి ఎవరు ఈ యిద్దరు

(వన౦గతర౦గిణి 108

"శ్యేన కపోతములు ఇందాగన్నలు శిబి యొక్క- "త్యాగాన్ని వరీత్సీంచడానికి ఇలా వచ్చాయి అత్భచానంలో శిబి విజయం సంపాదించాడు అప్పుడు + ఇం(దాగ్నులు అన్నారుకచా

శు (ుహస్హం ఉన్నంత కాలం న్‌కీర్తి లోకంలో ఉంటుందని -

ఇకాడ కపోతము అనగా అగ్ని = అగ్ని వాక్కులో ఉంది వాక్కు ప్బాదయంలో ఉండి హ్భాదయం ఎక్కడ ఉంది తనయందు తాను ఉన్న స్థానం వది అమృతం అన్ఫుతం ఎక్కడ వుంది అమృతం టువ్మాణి జూ

ఇలా (శతి వాక్కును అనునరించి భావించుకుంచు అత్తా ర్పణం జేసిన శిబి యొక్క యశన్సు - నన్నయభట్టారకుల కీర్తి-కబ్బం ఉన్నంత కాలం వుంజేవి

సభావర్వంలో = నారదుడు ధర్మరాజుతో లోకపాలకుల నభా వృత్తాంతం అభివర్షించి జెబుకాడు ఆయా ఇంద్ర వరుణాది దిక్సా లకుల నభలకంకు నమయనభ చాలా విశిష్టంగా ఉందని అంటాడు అనందర్భంలో సత్యలోకనభను గూర్చి వెవుతూ. అక్కడ వేదశాన్రు ములు పురాణములు మూర్తిమంతముల్రై ఉన్నాయని చెప్పి అ(బహ్ములోకంలో బహు్యువకార భామలు స్వన్వరూపాల కో ఉన్నా యని నారదుడు అంటాడు మూలంలో లేని ఈ బహు[వకౌర భామలు అనే మాటతో తెలుగు భామకు- 'జేశభామకు-నత్యలోకంలో ఒక (వ ల్యేక స్థానం సన్నయ భట్టారకులు కల్పించడం ఎంతో ఆనందాన్ని కలిగించే విషయం

లోతులకు వెళ్ళి ఆలోచించ శేక ఫోయినా నన్నయగారి సదబంధ మాధుర్యం సర్వ పారకులూ ఆనందించవచ్చు. ఆయన పద్యంలో మృదుల ధ్వని గ్‌తొలు వినవచ్చు

104 నన్న యభట్టూరకులు చ దళితనవీనకందళ కదంబ కదంబక శీత శేరజో

మిళితసుగంధ బంధురనమిోరణుండన్‌ నఖు డూచుచుండగా

నొ లయుచు మొల్ల గుత్తులను నుయ్యెల లొప్పుగనెక్కి. యూగను

ప్లిల దళిీనీ చయంబు మృదుల ధ్వని గీతములుల్లసిల్ల గన్‌ క చలదళి వుంస్కోకిలకుల

కలవర ము.ఖరంతలతాంత కమనీయదళో

జ్వలిత మహీరుప్రాశాఖా

మిళితో భేశములలో ఆ

రనజ్ఞులకు విశాంతి నిచ్చే భారతీయ కవితా తపోవనం

నన్నయ గారిది సంక్కృత సారన్వతంలో వాల్ళీ సక్‌ ఎటువంటి వాడో “తెలుగు సాహిత్యంలో నన్నయ భట్టారకుడు అటువంటి మహి ఆాత్య్ముడు

కే] నన్నయ కవితా శిల్పము తరతోదయము అమి తాఖ్యానక ఇాఖలం బాలిచి వేదాన్థామలచ్భాయమై సుమవోవర్లచతువ్క_ ఫున్నవితతిన్‌ శోభిల్లి కృస్ణార్టునో త్తమ నానాగుణక్షీ రృనార్థ ఫలమై మచెపాయానోద్యాన జా త మహాభారత పారిజాత మమకళున్‌ థా శ్రీనురప్రార్థ వ్ట్‌మై నంన్క్య్బృత భారతం వ్యానభట్టారకో జ్యానములో పుట్టిన పారి జూతం * తెనుగుఖారతం నన్న యభట్టారఠకోచ్యానములో జన్మించిన నంళొనం అది ధా్రీసుర( పార్థ ఖ్‌మెలే ఇది నర్వాంధ్రధరిత్రీ నమూ శాధ్యం - మూలభారత నిర్మాణానికి మూడేళ్ళు వట్టింది. ముగ్గురు కవులు మూడు శతాబ్దులు వండించి యిచ్చారు తెనుగుఖారతం అది భారతీనంకల్పం బుపీ.జీశీయుడు ఆం(ధకవిలోకానిక ఆద్యుడూ అయిన నన్నయ భట్టారకుడు ఒకానాక ఫపుణ్యాళాంలో నంకల్పించి రచించిన మవోభా్రరత భాగంలోని రన్యవఖ్యాపకాలయిన ఉపాఖ్యానాలు అవి స్వతంత్ర కావ్యాలు మహాభారతంలో అధ్యత్షరనం శొంశము మరి = తదంతర్షత మైన ఉపాఖ్యానాలలో శృంగారమో పరమో ఆనువంగిక రసాలు అవుతూ ఉండవచ్చు అయినా అత్యంతిక మైన శాంత సాగర మే సర్వ రన (నవావోలకు వరమగతి పరమార్థ మైన రనమ నందు వర్యవసించు రీతి వృ త్తిగుణొచిత్య పాఠ వివేకాదుల తీర్పు కలిగిన వర్ణ =వద-వాక్యముల కూర్పులో కథాజీవితం సహ్భాదయానుధవగమ్యుం వేయటం ఆశ్చర్యకర మైన వనితనం అబీ శిల్చం అంటాకు కథ నగిపించడంలో ఉ క్రి (వత్యు

కే0ీ6 నన్నయ కవితా శిల్పము కలలో ఛందస్సులో మధ్యమధ్య గద్య విన్యాసంలో నై శవీధాంళా లలో నన్నయభట్టారకుల వనితనం ననాతనమై నర్వాంధ సారన్వ'తాం బర వీధిలో “ఉన్గీథము గా (శూయయమాణ మవుతున్నది ఇక-మవోభార తాఖ్యాన నంతానంలో శకుంతలో పాఖ్యానం విరియబూచిన కొమ్ము దాని సౌరభం యావ ద్భారతమునందును చిమ్ముుకొని ఉన్నది భరతళాత్‌ భారతీకీర్తి యేనేదం భారతం కలమ్‌ అవరేయేీ చ పూర్వ వై భారతా ఇతివిశుతా దువ్యం తాద్భరతో జజ్హే విద్యాన్‌ ఛశాకుంతలో నవ తస్మా జ్భారత వంశస్య వివ స్థే మహద్యశ భరతవశ్రే భరతఖండే అంటూ మనం మవోనంకల్పం "వుకుంటాము “మేను భారతీయులం అని నదర్చంగా ఇెన్ను కుంటాను ఎవడు ఈ భరతు కు హినుకరు దొట్టి పూరు భర లేశ కరు [వభుపాండుభూవతుల్‌ (క్రమమున వంళకర్తలన గా మహినొప్పిన యనస్థుదీయ నం శఫమున (్రసిద్దులె విమల నద్దుణ శోభితుళై న పౌండవో తృముల చర్మిత నాకు సతతంబు వినంగ నభీష్ట మెమ్మైయిన్‌ అన్నాడు రాజరాజన రేంద్రుడు నన్నయగారితో తనవంశానికి మూలపురుషుడు హినుకరు డు తరువాత పూరుచ(కవ రి భరతపండు కుర్మువభువు పాండురాజు చం(ద్రవంశానికి కర్తలు అయిదుగుక్ష ఈ అయిదు?సరిలో భరతుడు మధ్యముడు యయాతికూడా చంద నంశీయుజే అయినా వంథకర్తల (శ్రేణిలో అతనిని చేర్చలేదు అయిదుగురినే కేర్కొని వారిలో మధ్యమణిగా భరతుణ్లి రప్పించడం లోని ఆంతర్యం వమై ఉంటుంది వ్యానభట్టారకుల న్లోకం అనుకున్నాముకడా భరశాత్‌ భారతీక్నీర్ణి కారతికి భారతి అనే కీర్తి భరతునివల్ల జే వచ్చింది

దనంగతర౦గిణీ కేం యీనేదం భారతం కలం ఆభరతునివల్లనే ఇది “భారతకులం గా (వఖ్యాత మైనది అవే యేచ పూర్వేేవె. భారతా ఇతి విశుతా ఇక్క-డ ఉన్నది రబాన్యం భరతునకు తరువాతి కాలంలో జన్మించిన కురుునభు సౌండుభూనతులు ఈజదలై నవారు భారతులు కావడంలో వి(వతివత్తి లేదు భరతుడు వుట్టక పూర్వం ఉన్న వాళ్లు ళళ్చారతులు ఎలా అవ్చతారు? అవృతారంటాడు మహర్షి వ్యాసుడు అవే యేచ పూశేంకై భారతా అని బృష్ట్యాది నుండీ ఉన్న వారందజూ భార తుే దశపూ న్వేపాం దళావరేషాం మద్వంశ్యానామ్‌ి అంటూ ఉంటారు ఒక్కొక మజోనుభావ్చుడు జన్టుంచడం వ్ల బారి వంశాలేకాద. సర్వమైన జాతీ పరిపూతం అన్చతుంది ఇంతకీ భరతుడు శాకంతలుడు విద్యాంసుడు. అంశ (బ్రవస్రవే త్త బచ్మావే త్తమయై రాచతికం నిర్వహిస్తే కలి కాల (వసక్షీ లేనేలేదు కలకాల మంతా కృతయుగ మే దుమ్యంతుొడు రాజ్ను శకుంతలా మహాజేని యందు కన్న కుమారుడు భరతుకు భరతోదయమునకు "హేతువైన శకుంతలో పొఖ్యొనము భారతములో జీవస్థాన మైన ఘట్టం నన్నయగారి నంత రంవులో ఈ ఉపాఖ్యానములోని గద్యవడ్యాలు అష్టో త్త వత మొత సంఖ్యలో ఉన్నవి రపాఖండమైన ఆ ఖండ కావ్యం ఇలా అరంభమనవుతుంది అదుమ్యంతు డనుతసత్త్తుం డు నమస్తాశాంత మాతంగ మ శ్యాదాలంకృత మైన భూవలయ మాత్రా సయ తృమై యుండ గా నాది త్యాంశు నమిీర దుర్గను మనో ారణ్య జీళాళితో నాదిత్‌ త్తీ చరిత్ర నేలె నజతుండ్రై ఇ మాువీర్యంబునస్‌

108 నన్నయ కవితా శిల్బము ఉదాత్తమైన ఎత్తుగడ ఆదువ్యుంతు. డనంత నత్తు డు అంటూ శార్దూల వృత్తం ఎత్యకొనడం (వసిధ్ధార్థళమైన త చృబ్దంజో ఆరంభం -ఈ ఉపాఖ్యానంలో ఎక్క డా మరో ఇార్టూలవృ త్తం కనబడదు ఆదువ్యంతు డొక్కాజే రాజ ఇార్టూలం నమసై శాంత మాతంగ మర్యాదా లంకతృమైన భూవఎయం వలుతున్న దువ్యంతునకు మృనయా విహారేచ్చ కలిగింది వీరభట సవానంతో ఆరణ్యానికి వెళ్ళాడు. ఈనేక వన్యమృగాలను నంహరించాడు దదూరదుర్గవు (ాంతాలకు "వెళ్లాడు కొద్దిమంది ముఖ్యు ఒ మూత మే ఆయనను అనుగమించారు. మవోరాజు వేటతో ఆలపిపోయి. ఉన్నాడు అక్కడ ఒక పుణ్యనదీ తీరం ఆ నదీతీరాన ఉన్న కళణ్యా,శమం (పసిద్ధమైనది చిక్కని పూలతావులు (కుమ్మ శరం చే చక్కని తీవ జొంపాలతో వివిధ వృషూఎళులతో పరిశళోభితమైన ఆ ఆశమంలో అడుగు'వెట్టాడు. దుష్యంతుడు అది కుబేకుని వై రధమా అన్నట్టుంది చ అతిరుచి రాగతుండయిన యాతని!ిన్‌ సహ్యృాదయ్య్మవమోద మా తతముగ నవ్వనంబున లతాలలనల్‌ మృదులానిలావవ రత కునుమావ తావళులు సేనలు వెట్టిన యట్టిరైరి నం పత దళినీ నినాద మృదుభాషల దీవన లొవ్చ నిచ్చుచున్‌ అతి రుచిర మైన ఆగమనం కల అతనికి వనసీస్వాగతం లభిం చింది. లతాలలనలు పూవులనే అత తావళులతో సేనలు పెట్టారు తుమ్మెదలు మృదునాచాలతో దీననలు నలికాయి సేనలు ఆంశు తల (గాలు పెండ్లికునూళునకు జరిగే లాంఛనాలు జరిగాయి భవిమ్యత్క_ల్యాణ సూచక మైన చంపశమాలయిది

వనంగ తర౦గిణి 109

అవ్వ్యనంబున లతాలలనల్‌ ___ లళాలలనలు అంకేు తీగ మగువలం లత - లలన అనే శశ్చూలు మెత్తగా ఉన్నవి కనుక నన్నయగారు. ఉవయోగించి ఉంటారనుకుంటాము అ జీకాదు ఆయన శబ్ద వ్యుత్పత్తి రబాస్వ "వేత్త

లతతీతిలతా- వేన్టనార్థమైన ఛాతువ్చనుండి పుట్టిన శబ్దం అంకు చుట్టుకొ నెడిది అని అర్థం లలనా = లలఈప్వా యాం లలతి _. అంజు ఈప్పావతి కోరక కలది లతాలలన - అనే రూవకం శకుంతల మొక్క. ఉనగూనాన కొాంతూ నిరూవకం సంన్కబ్బత శబ్దం ఉవయోగించడం మాటలుకాదు వలిశబ్దమూూ ఛాతుగర్భం నుండి ఉద్భవి స్తుంది ఛాతువు వై తన్యం నన్నయ భట్టారకుడు వాగ్యోగ జే త్తే ఆయన ముఖాజ్ఞై మునుండి నిన్నృతమైన (వతి శబ్బనూూ ఆంధజాతీకు మైనది (వళి తెనుగు వదనకా సునంన్క్యృత మై నది వలయు నమాత్యులన్‌ దగిన చారల నుండ గం బంది భారుణీ తలవిభు డొక్కూరుండ చని తన్వి బయోజదళాయతాతీ. నం కులమిళి తాళినీలవరికుంచిత కోమల కుంతలన్‌ ఛకుం తల యనుశన్యకం గనియ దన్నునివన్లభు మందిరమ్మునన్‌

అశశమంలో కణ్వుడు లేడు దువ్యుంతుడు శకుంతలను భూణాదు శకుంతల నంకులమిళితాళి సీల వరికుంచిత కోమల కుంతల ఈ నమానము కమ్మని వచాలతో వెన్నపూనలా ఉన్నది భబ్బత వవదమూ లెలుగుదికాదు 'తెలుగునోటికి సువరిచితమైన నంన్మ్యృతవదం

కోమలకుంతలన్‌ శకుంతల అనే అన్ముపానసపు సొగసు అది సామాన్యం అర్థరహితమైన అంత్యాన్మ్నుపాన మే క విత్వ మను కొంశకే ఆధుస్‌క కాలంలో కశవిశానివాజెవరు

110 నన్నయ కవీతా శీల్చ్పము ఇక్కడ అదికాదు కుంతలాలు అంపే కురులు కుంతా(గాకారం లాతి అని కుంతల డానికి వ్యుత్ప త్త వ్ట్‌త్ధం బజ్లెవు కొనలవల ఉంజేవి కనుక కుంతలములు దువ్యుంతుని పసృాదయాన్ని కుం తాగ ములవంటి ఆమె కుకులు మరులు గొలుపుతున్న వన్నస్ఫూ ర్తిని మరొక వర్యాయ వదం కలిగించ లేదు

వచ్చిన దుష్యంతునకు శకుంతల ఆననార్హ్య ఫ్రపాద్యాది విధులతో అర్బనచేసింది కుళలం అడిగింది తరువాత దుమ్యంతుడు క్త ణ్యుని గూర్చి అడగడం ఆమె జచాబు 'ెవ్చ్నడం ఒకే ఉత్స్పలనూల అయిద్దరి శంఠాలను కలిపింది

(శచ్చజు వేట వచ్చి యిట గణ్వమహాముని జూచి పోవగా

వచ్చితి మెందు బోయిరొకొవా రనినన్‌ విని యాలతాంగి వా రిచ్శటనుండి యాతణమ యే గిర కానకు బండ్లుబేర మ్‌ వచ్చు బెటింగిశేని జనవల్లభ వారును వత్తురింతకున్‌

వాలభానగం తెనుగమాట లే పూళ్వార్థం (వశ్న ఉత్త శార్థం ఉత్తరం శకుంతల జనవల్లభ అని నంబోధించింది వాక్టమధ్యంలో యాస్వాంతంగా నయికి రాజవరమైన నంబోధనంగా ఉన్నా వాల్ల భ్య కాంయాస్ఫూూర్తి లోలోవల ఆమెకున్నది ఈత్షణమయేగిరి అనడంలో ఇవ్పటిలోరారు. అనీ మిోావచ్చు'బజింగికేని వారునువత్తురు అనడంతో మిరాకవారికి "తెలియదు మన వకాంత (వ్రసంగము నకు తగిన సమయం ఇది. అనే అభిపాయం [వతీయనూనమనవు తున్నది

వారు వచ్చునంతకు నొక్కముహూ_ర్రం బుండుసది

వారు*చారు-వారు-అంటూ ివారం క ణ్వుని 'ఉేర్కొనడం ఫక్తంతల అంతరం౦ంగంలోని వ కాంతకాంతచను దుమవ్యంతునకు నూచిం చడమే అమె నంభ మ౦ంకూడా వ్యజ్యమానమవు తోంది

వనంగతర౦గిణి స! మోవచ్చుకుజింగిలేని మజిచారును వత్తురు 'రాజవల్లభా అని ఆభ్యాసికు 2న కవి (వాస్తాడు ఆంధ కవితా గురువులు యానదర్థ్ధవదంగా వలుకు తారు ధ్వనిగర్భుము రననిర్భరము అయిన వలుకుబడి ఆయనిది న్‌వెనరి కూతురవు అని అడుగగా తన జన్ముకమం "ేవ్పడానికి ముందు శకుంతల అంటుంది జగతీ వల్లభ యేన త్యగణిత ధర్భున్వరూపుండని జనములు తన్‌ బొగడయలో జగజారాధ్యుం డగు కణ్వ మహోమునీం దు నాత్మజ ననినన్‌ మళ్లీ “ వల్లభ అని నంబోధి స్తుంది (వాస్వాంతంగానే అత్య గ ణితధర్శు న్వరూపు డు జగ డా రాధ్యుండు అయిన కణ్వుని అలత్మజను అంటుంది గఅనే అతరం (పానస్థానం చేసి (వాయడంలో సౌాగను ఇది మునికన్మయేని మజియేలాకొ యీలలి తాంగియందు నా హృదయము తద్దయుందనిల అన్న వద్యమూ ఇది మునినాధ కన్యయని యంతయు నిన్ఫృవావృ త్తి నున్ననా చ్భ్చాదయము 'రాజవుథి యని యిక్క_మలాతీ. నిజాభిజాత్వ్యనం వద నెటి గించినన్‌ మదన ఇాణ వరంవర కిప్పుడుండ నా స్పదమయి నంచలించె నళిపాత వికంపీత వంకజూకృతిన్‌ ఈ రండు వద్యాలు కథావ్య వధానాన్ని నన్నిహితంచేస్తూ- అనంశయం మయ్త వరిగవాతునూా యదార్య నుస్యా మఖిలాపి. మే చున

119 నన్నయ కవితా శిల్పము భఛవవ్య్చాదయ సాభిలామం సంవతి నంచేవూ నిర్ణయో జూత నతాంహ్‌ నంబేవావచజేషు నస్తుషు [(వమాణ మంత కరణ (వవృ శయ అన్న కవికులగురువు కాళిదాసు అభిజ్ఞాన కాకుంతలములోని శ్లోకార్ధాలను స ఎరికి తెస్తాయి శ కరుణా నిరతులు ధర్మ న్యమావు లింతకు మదియజనకుల్రు ననుెం తొకు వారు వచ్చి నీకి చ్చిళేని పాణ్మిగహణము సేయుము నన్నున్‌ -ఈకందములోని రెండవ పాదమూ నాల్లన పాదము మొదటి గణాలు జగణాలు మధ్యగరువు కలది కందవద్యం నడకకు పాడా దిజగణం చాలా సాొగను తెస్తుంది అదీకాక శకుంకలయొక్క_ బెట్టు సరికీ ధర్మ దృష్టికీ స్ఫోరకాలు జగణాలు ఈగణాల. రెండూ. పాశి గహాణ ద్యోత కౌలు నన్నయ భట్టారకుల కవితాళిల్పం విటవకుటీరా వానములలో వన్యఫలాళశనం చేస్తున్న సవ్భాదయ బ్బాదయాలకు అనింది తేందు పాదామం తుంగపార్భషముల వోరిహిరణ్మయ కుట్టిమమ.ల మహా సయ సౌఖ్యానుభూతిని కలిగి స్తుంది మ వివరీత (వతిభావ లేమిటికి నుక్వీనాథ వుకత్తగా (తవరిమ్వంగ సుఖంబు సేకొనుము ముక్తావోర కర్పూర సాం (దవరాగ్యవనరంబు శ్రందనము చందజ్యోత్నృయున్‌ బ్యుతగా (తపరిమవ్వంగమునట్లు జీవ్రలక హృద్యం బే కడున్‌ లీతమే ఆంధ సాహిత్యంలో ఆంత సాద్య మైన పద్యం మరొకటి శేదు ఈ వద్యం మోద ఒక (వ ల్యేకోవన్యానం చేయవచ్చు

15 వన౦గతర౦గిణి కతి సివలుకులు వేకొననొ న్తనస్ని దువ్యంతుడం'శు శకుంతల నంతాపితాంత కరణయొనది అక్కడ నన్నయ గారిమ ధ్యాక్క-ఆ తడయక వుట్టిననాండ తల్లిచేం దంటడిచే విడువ బడికి నిమాడు వతిచేతను విడువంబడియదనొక్కొ- నుడువులు వేయు నింశకేల యిప్పాట నోములు తొల్లి కడం నోంచిలినిగా కేమి యనుచునుగంచె జెందమున వఫుటపాళక నకాళమైన కరుణమునకు ఎంతో అక్కజపటేది మధ్యాక్క-జ నన్నయగారి ఛందోవిద్యాదయితత్వమునకు ఇట్టిజే ఎన్నో భట్టారకవాణి నభానదులను విన్సుయవరిబే భవ్యవాణి థీరోచాత్తుడు ధర్భజ్ఞుడు అయిన రాజక్ట దువ్యంతుని లోకారాధన 'తాత్సర్యము ధర్హుగారవము ఈయుపాఖ్యానములో నురఖిళిత మగు చున్నది భర ళోదయం శకుంతలోపాఖ్యాన నంతానఫలము

రఘువంశవనుం నంన్కల్భత విద్వల్లోకములో కావ్యవంచకము అన్నమాట గొవ్చ వఠుకుబడ్‌ కల మాట నలువది యేబది యీండ్లకు మునుపు మనజేశములో వంచకావ్యములు పారము వేయుట యనగా అది యొక సారన్వత (వసాదసిద్ధి. గురుము ఖత _వ్యాఖ్యాసహితముగా కావ్యపంచకమును అధ్యయనము వేసి యథాగదితముగా మరల శిష్యాలకు ఎన్నోతరవాయులు పౌరము వెప్పీన వండితులు స్మరణీయులు వ ల్యేకముగా వ్యాకరణాది శాస్త్రములు చదువని వారైనను నాటి. కావ్యగురువులకు ఉవబేశకాలమున త _త్తీచ్చ్భాన్ర్ర వరి చయము సందర్భోచిత మై చక్కగా ఉన్న ప్లు అనిపీంచిడిది మల్లి నాభుని వ్యాఖ్యాన వందక్తులు వారికి కంరస్థములం రఘువంశము నాల్గునర్గలు కమారనంభవము మూడు సర్గలు కచ్చాబిచ్చి గా చదువ్రటకాదు వరీళక్యవణాళిక యొకటి వచ్చి మన కావ్య సాహిత్య పార (సవచనము. నందలి బంధురత్వమునకు లేదగినంత వైథిల్యమును "ఇచ్చి పెట్టినది శావ్యములు నమ[గముగా ఛ్యాతులజే చదినింవ జేయు నవకాశము గల సారళాలలు వెలయవలయును కాన్యవంచకమున నాల్లవది కిరాకార్టునీయము అయిదవది శిళ్సపాలవధము భారవి మాఘులు తత్క__ర్పలు మొదటి శావ్య (త్రయము శకాళిదాన కర్తృ మే యగుట ఆ మహా వభువు యొక్క జ క కవికుల గురుత్వమును మమ్మూ ర్తుల స్పష్ట్రకరించు చున్నది రఘువంశము కమౌారనంభవము మేఘనంచేశనము - ఈ మూడు కావ్యములు కాళిదానతయ వును రూఢ నెామనును సంపా దించుకొన్నవి పంచ కావ్యములు చదివినవాడు - కాళి దాన్నతయము చదివినవాడు=అని సాహిత్య 'వేత్తలలో గణిం ఇడినారనగా తత్కావ్య పొార్యవ యోజన మెంతటిదో సులభముగా (గ్రహింసవచ్చును

దచదన౦ంగతర౦గీణి శక ఇఫుడు-ర ఘువంళమునుగూర్చి కొలది నిమిమములు (సనంగింన వలసి యుంటిని అది మవోకృతి నాది “అల్ప వివమయానుతి వటి ఈసావానము మోసనాము వలన (శ్రీ గురుభ్యోనమ - నంన్కృృత విద్యార్థి గురునన్ని ధానమున రమువంశమును (పారంభము వేయుచున్నాడు కాళిడాను వంచ కాన్యక _ర్తలు మువ్వురిలో మొదటి వాడగుటయీ ఆయన కావ్యము తో వి ద్యారంభము వేయుట నిరావేనము రఘువంశము నకు పూర్వము అనగా ఆకావ్యము వ్యుుక పూర్వము విద్యార్థి వకావ్యమ మొదలు వెట్టి యుండును ఆదికావ్యము (పసీద్ధమై యున్నది కచా శాళిడాను. ఆవిర్భావ కాలమేది యని నిర్ధారితమైనదో త(త్బాక్కౌా-లమున వాల్ధీకి రామాయణను సంన్కృృత విద్యార్థి (పారంభము వేసి చదువు కొనెడిచాడు అ కవికుల గురువు అవతరించచిను రమువంశ మహాకావ్యము నను గ్రహించెను ఆ తరువాత - కావ్య సాహిత్య జిజ్ఞాసువు యొక్క వ్రీతి మరఃూడుపువ్వులం అరుకాయిలు శాళిచాసు వాల్మీకి సమానకత్నకు వచ్చిన మవోనుఖావుడు గాఢ (వతిభుడు. కాని _ మంద కవియళ (ప్రార్టీ గమిష్వా మ వవోన్య తాం పాంళులళ్వే ఫతే త్‌ నీవ నామన య స్ట్‌ భా దుద్చాహు రివ వా ఈ విధమైన (వశ యము సౌకుమార్యమునకు నమాశ్రయమై యుండుట నే (శివి క మత్వమునకును స్ఫోరళ మగుచున్నది కవియక (ప్రార్థీ - ఇక్కడనేశాదు - వాల్ళుకిని చెన్సవలసి వచ్చినపుడు కవి యనియీ కాళిదాసు వ్యవవోరము కవి మావోగపయామౌాన [వ్రస్తుత (వలిప త్తే కవి కారుణికో వవేే సీతాయా నంవర్మిగవామ్‌ కవి కృతమైన రానూయ్రుణము. ఈ వజశే జగచ్యా్యాపియై యుండగా "తాను రఘువంశను తల పెట్టుట

కే 6 రఘువ౦శము

అధవా కృత వాగ్ద్యానే వం కే౭స్టిన్‌ పూర్వసూరిభి

మశా వ్యజనముత్కీర్టే సూత్రస్యే నాస్తి మే గతి

ఇక్కడ పూర్వసూరిఖి = పూజ్యార్థ బవువవచన మను కొన్నచో వాల్మీకులవారు. లేచా వ్యాసుడు కూడ ఉద్ధిష్టుడు కావచ్చును వ్యాస (వణీతములై న్య విష్ణు వద్దు వురాణములనుండి రఘువంశీయ గాథలు కొన్ని వరిగృహాతములు

రఘువంశము అనుష్టుప్‌ ఛందస్సుతో (వధచు సన్హారంభము అగఎ కాళిడాసునకు ఛందోవ తారతీర్థమైన వాల్మీకి యొడల గల వరమగారవను. నకు నిదర్శనము

నంతాన కాంటీ.యైన దిలీఫునకు నందిసీశీచా విధానమును వసిష్టడు ఉవ బేశించును

అదూరవ ర్తినీం సెద్టిం రాజన్వినణ యాత న

ఉవస్థి తలేయం కల్యాణీ నామ్ని కీరిత వవ యల్‌

వన్యవృత్తి రివమూం శశ డాళ్చానుగము'నేన గామ్‌

విద్వామభ్యసనే "నేవ (వసాదయితు మ సి (వకరణార్థము కాక ఈక్లోకములనలన వ్యజ్యమాన మగుచున్నది వీది?

కల్యాణమయమైన వాల్మీకి రామాయణము యొక్క_ ఉపస్థితి అదూరవ _ర్తినియెన సిద్ధి యని కాళిదాను చెప్పుకొన్నాడు "రామా యణ కవితను అనుగమునము చేసి శత్చ్రసాదమును కాళిచాను ఇొందియుంజెనని చు థ్వనితము

ఇత్య్యావసాదా దస్యా _న్త ని నరిచర్యా వరోభవ

అవిఘ్నమస్తుతే స్టేయా ఎకేవభురి వు త్తిణామ్‌

ఇక్కడ వాల్మీకి వసిన్టు స్థానీయుడు కాళిదాసు ఆాను దిలీవ స్టానీయుడు కావ్యారంభ ఘట్టమున అవిఘ్నవు స్తుతే అని మహర్షి వే ఆశీస్సు నొనియుండుట భావుకుడైై న నానికి తోచును అఆవసాదాత్‌ త్వం వరిచర్యా వరోభవ - అనుటతో రఘువంళ కావ్య పరిసమాప్తి వజకురానూయణ 'శావ్య(నవసాదము 'తానుకాంతీంచి యున్నాడనుట-

వనర్య్మ్గతర౦గిణి 11? వాల్మీకి కాళలిజూనులు వితాపుుతులు గురుళిష్యాులు నవితృము "శాకనులు రామాయణ - రఘువంశములు భానించిన వారికీ నంబం ధము బంధురముగా గోచరించును ఎందుకో రఘువంశము కొందలు వండితులు చతుర్ధనర్ల్షనుండి పారము చెవ్వూట కలదు భారతము విరాట వర్యమునుండి ఆరంభము చేయునాచార మొకటి యున్నది ఇదియు నట్టి జే కావచ్చును "లేదా గురుశిష్యుల ఆదాన్న్నదానముల (వ్రనక్రి యిందుండుటయు కార ఐము కావచ్చును (సహానావవము నకానాభున్నక్త సజావీర్యంకర బావహై లేజస్వినా వధీత మస్తు మా విద్విపానహై) ఒక్కొ-క్క- సమయమున తం్షిని ప్యుతుడు మించ వచ్చును వొప్యూడు గువవును మెప్పించును రఘువంశ కవిత్వ రాజ్యమును ఖాలీ సీ గురుద_త్తమెైన దానిని వర్మిగహించి కాళిదాసు అధిక [వకాశ నూనుడయ్యొను దినాంతమున నవితృనిపాతమైన లేజస్పుచే పాఠా భనుడు అలిశయిత (వకాశముకలవాడగుట ఉన్న 'జేకచా తన కావ్యముసకు ఎంతసుకుమవూర మైన నామకరణము చేసి కొసను రఘువంశము అను చేరు విన్నంకనే ఒడలు ఫులకించును మపహాభారరమున వరాంశమైన బూరివంఛము ఇదివరకు ఉన్నది చ్యొస మహర్షి బారివంశమును బట్టి రఘునంశయు అనియుండునా అంతకంకు నన్నికృష్ణ్టమెన దొళటి రామాయణ యుద్ధకాండమున జానూమ్మర్తృశ నన మన్న (వథమసర్గమ. న లంకకు వెళ్ళి వ్‌త్రా (వవృత్తిని -ఇలిసికొనివచ్చి శామునికో హనుమంతుడు సీతానమాళ్వానన వచనానువాదను ఇవ్వను రొముడు అవృత్తాంగము విని ఆనందభరితుకైై వై. జేవ్యో దర్శనే నాద్య ధర్మత పరిరతీ లా అని - ద్రియాఖ్యాత మైన జూనుమంతునకు నర్వస్వభూత మైన వరిన్వంగము న్‌చ్చెను ఈ సందర్భము నందలి రఘువంశ పద

కి ఠా ఘుషవ ౦శము లానే

మును కాళిదాసు గుంజెప ఒత్తుకొని యుండును కాన్యనామముగా చానిని శిరసావహించి యుండును

వాగర్థా వివ సంవృక్తా వాగర్థ (వతి వత్తయే్‌

జగత పితరా వంటే పార్వతీ వర మేశ్వరా

అముత చీజాతమరములతో ఈ మజో కావ్య మౌర౦ంభము చేనుబడెను వృథినీ చేవతాళమై న సర్వగుకుకమై “ మగణనుతో ఉవ్యకమింవబడిన పార్థివచర్శిత రఘువంశము జగట్పితర్నులెన పార్వతీవర మేశగరులు వాగర్థములు వలె గంవృదక్తులు చారికి వంద నము కావ్యమునకు నిత్యత ననుుగహీంచినదె వాగన్జానీవ - ఇవేన నిత్యనమాన విభ_క్ష్యలోవశ్చ-నిత్యనమా శముతో కావ్యారంభము చేయుట యిది లోకో త్తరమై నది కాళిదాసున ే చల్లినది భావుకుడు ఊహించిన కొలదియు = ఈ ముదటి న్లోకము మనోవార నర్వార్థావ భాసక మైనది

రఘువంశ మహాకావ్యము పందొమ్మిది సర్గలు కలది సూర్య వంశీయులగు ఇత్వాకు (వభువులు అయోధ్యను బవాుుకాలము పాలిం చికి డిలీపుకు _- రఘువు - అజుడు - దళరథుకు ఆ వభువృలలో ముంగలిగా వావ్చదగ్గచారు. చారి తరువాగ (శ్రీరాముడు ఆయన తరువాత కుళుడు = అతిధి - "వధుడు = నలుడు - ఈమున్నగువారు ఇర్వది నలుగురు వరిపాలకులై రి చివరివాడు అగ్నవర్హుడు రఘు వంశములోన్సి తొమ్మిదినర్లలలో దిలివ-రఘురాజ-అజ = దశరధుల చరితములు అభివర్సి తములు. ఆరెంగన భాగము అజుసర్ల ముఖందును (శ్రీరామచం [కుని వ _త్త మే అభివర్ణింవబడినది తరువాత పదునాజన సర మొదలుకొని నాతగు సర్గములలో కుశుడు అలిధి మున్నైన వాకును చిట్టచివర అగ్నివర్డుడును అభివర్శితులు

మొత్తము మోద (శ్రీరామగాధనే హాచ్చునర్లలు చెబ్బననవి రఘువంశవమున ానుజే నాయకు డని చవ వలెను (శ్రీరాముని వంటి ధీరోదాత్త నాయకుడు అవతరించుటకు తగిన

(వన౦గ తరంగిణి 139 బైన హేశువ్రున రఘువంశము అను వేరు పెట్టబడి యుండును రఘు వంవ కావ్యవ స్తువునకు ఐకము ఉన్నదా అని (వళ్నించు వా రుందురు ఉన్నది ఆవస్తువు (శ్రీరామ చంద్రుడు ఆయనకు వెనుకటి ఇారు- ఆయన తరువాతి వారు నముజ్జ్యల రమణీయమైన అమవోవస్తు చిత్స్రకాళశములోని స్ఫులింగములు

రఘువంశ (వవేశము సోఒబాం అని చేయబడెను

మొదటిశ్లోక నంచళములో రఘువంకీయుల గుణములు పోడళ సంఖ్యలో ఉన్నవి ఆజన్మళుద్ధి-ఆఫలోదయక్‌ రాము = అనమా(దడీతీశ త్వ్యము ఇత్యాది అభ్య_న్త విద్యత్వము = యావనవివమై మ్‌త్వము - ముని నృత్తి - "యోగముచే అంతమున తను త్యాగము

ఈ పోడళగణము.లు రఘువంకము (వభువ్ర లందజి య-దు వ్యాపించి యున్నవి

చతుర్వర్లవల పాప్ని కావ్యవయోజన ముగుచో అది రఘు వంశము వనలన కలిగెడ్‌ సిద్ధి రఘు వంశము ఒక్‌ విధముగా నృష్టి రవాన్యమునకు వ్యాఖ్య చేఎనది

రఘువంశ వరాలమైన సూర్యు డు ఆత్మన్వరూవుడు తరు వాత _వైవన్వత మనువు ఆయన మనీమి. మూనసీయుడు ఛందస్సు లకు (వణవ మెట్లో అన్తే మీతీశ్వరులకు ఆద్యుడు మసీమీణాం మానసీయ అనుటలో విశేషము తిత్మనుండి మనస్సు ఉద్భవించెను గచా ఠరరువాత చంద్రమా మానసో జూత -

తదనం యే శుద్ధిమతి (వసూత శ్ళుద్ధిను తృర

దిలీవ ఇతి ఠాజేందు రిందు శీరనిధా వివ

దిలీపుడు చం్యదుడ ట ఎట్టి చం దుడు?ః పోడశకళా పూర్త జై నవొడు సోవామౌదన్మ శుద్ధానాం - ఇత్యాది శ్లోక చతుష్ట యములో చెల్ల బడిన పోడశగుణములు నీవి కలవో అవి దిలీవ శాజేందుని కళలు తరువాత రఘువ్ర హుతాశనుడుగా చెవ్చ బడును. నవిలేవ వాతాశన ___ అగ్నావోవధీషు చ లేజో నిధాయరనిర _స్తంయాతీ త్యాగమ

క20 రఘువ౦శమ్సు డిలీప్రలి యందలి హోడశగుణములను తద్వంశీయు లందటు పరి పాలించుచు వచ్చిరి దశపూర్వేషాం దశావళేషాం అన్నట్లు నడిమి వాడైన (శ్రీరాముడు భగవ దనతారము ఇత్వోకు (వభువుల నంద జను తరింవ జేసెను రఘువంశములోని చిట్టచివరి రాజు అగ్ని వక్లుడు గణక ళెటానుడుగా. జెవ్చబచెను ఇంద్రియ లౌల్యము= మ ర్యాడాతికమ-ము = అగ్ని వర్షునకు శీణతమును 'అచ్చినవి అనేక వనితా నఖుడ్రైనను అగ్నివర్డుశు వుతముఖావలోకమునకు నోచుకో అేదు వైద్యయత్నములకు లొంగని రాజయతగ్తకు గుజి కుయ్యెను. అతని యనంతరవమ ఆయక సహాధర్శుదారిణి శుభ గర్భలవణను గుర్తించి మంత్రులు గర్భాభిపేకము చమొునరించిరి శం ఛావార్థం గ్రనననమయా కాంశ్నీణీనాం (వజూనా వ౦త ర్గూఢంటీతి రివ నభో వజ మున్టీం దథానా మాల్రై స్ఫార్ధం స్థ విరసచి వై ప్రైనుసింవోననస్థా రాజ్ఞా రాజ్యం విధివ దళివమ ద్భృర్తు రవ్యావా కాజ్ఞా అంతర్జూఢమైన నభోబీజ ముస్ట్రిని ధరించిన భూమివలె అగ్నివర్డువి రాణి గర్భమును ధరించి యుంజెనట ఆమె అప్ప్తులైన అం వృద్ధమంతులతో భ_రృృరాజ్యమును పరిపాలించెను వృషము- (వ్రసవము-ఫలము + బీజము - నృష్టి [క్రమ మిట్లు సర మేశ్వరశ క్రి యొక్క అవ్యావాతా ఖైచే జరుగుచున్నది డానికి రఘువంశము అనర్హయ ముఖముగా భానింవవచ్చును రఘువంశము నర్వకామ(వచాయిని గుర్వర్థమును కటా త్నేంచు మహాకావ్యము ఎంతో ఇఇెవ్చవలసీనది కలదు ___ పాయముగా. కుదించితిని కవికుల గురువు కరుణించినవో మరల క అసికొందును గడందు (గంధాలు [ల 6గ౦ త్ర 10 ల సగ ణా ౬ ఎ

య | మధునాసంతుల సత్యనారాయణశౌస్త్రి కృతులు : ఆంధప్పురాణము తెనుగువారి చర్మితసారము పద్యకావ్యము | ఆంధరచయితలు ఆధునిక కవుల సాహిత్య . , జీవిత సమీక్షలు (శీఖండము స ౩3 | తరథము | ర ఖండకావ్య నంపుటులు ॥ సడాశినపంచాళిక | స రత్నపొంచాలిక రత్నాని అనూడితనాటికలు " స్వప్నవాసవద_త్తము సాహిత్యవ్యాసాలు ఏకావళి సమీషాత్మకములు ; | కలాాణతార నవలలు న. చర్మిత ధన్యులు - మం . కథాపృష్కరిణి పురుషార్థకథలు : నాల్గుభాగముల్యు స