Telugu prabandhamulalo prakuthi varannalu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

సై . య. నరం వసరం. జ్‌ అంఖతటభి నరలంహం

కుబంధనముల పకృతి వరనలు వా, న ౯9 ఇ౧లాసకిగా 0౯ స4ఉ008 14 756060 9౧484౫0643 1074వ సంవత్సరమున (శ్రీ వెంక శేశ్వర విశ్వవి దార్రలయమువారిచే డాక్టరేట్‌ పట్టమునకు ఆ మోదింపబడి సర్వో త్తమమెైనదిగా నిర్ణయింపబడిన , సిద్ధాంత (గంథము గోక్ట కీ అంతటీ నరసీంహాం

డీసెంబరు 1979 ళ్‌ (ర్రి రచయిత లో (1 నమళతా సాహిత్తి, ల8ి-క-705/5, నారాయణగూడ, పాదరావాదు. ఈ. ణి. ర్ల . ముద్రణ : " చారీ అండ్‌ కంపెనీ, 100, సర్దార్‌ వశల్‌ రోడ, సికిందరాబాదు. , కం గలధా. గ్‌ క. (6 2 కకం 1 లో చెల; రూ. కిర్‌ ్వ న. వ నం ఆఅంధ(వదేళ్‌ (వభుత్వ ఆర్థిక నవోయముతో ము,దీతము,

క018 *౦గం [89 రీం6గ డళ48/66964 016 “టఉ?7దలిన. 84౬4కి!!! ౧౯౦౦౪ 4ల4౦0౧14౬ గోకరితటొ ₹0/ 7/8 8657 7116515 1౧ 7916006 (0 16 ౪68౯ 1974. 'కకపాలానాలానాలుడాసనానాలామ్‌నానలు టీ నుాేస్‌ననాళలాతసలా నటే నలదాేటనేముయాడేటునున నానన ానపూయయ పనే చాలా వష లా ననున నినక మలు కముతక నను తననన నననినునా మనమా మనా

టా. భక. . జననం: 925లో, కడపజిల్లా, వెంకట రాజున్లి. సం. స . ము. విద్యాభ్యాసం: రాజంపేట బోర్డు మాన్కూలు, లా స. గ హ్‌ టు అనంతపురం ఆర్ట్స్‌ ఇాలేజి, వా_ల్తేగు ఆంధ విశ్వ | ॥ ఖీ! వ విద్యాలయం. "తెలుగు ఎం.వ., హింది విశారద; కం వట్టల | డాక్టరేట్‌ బిమదు, 5.౪7. యూనివర్చిటి. (పన్తుతం . టీ .] ఆంధప్రదేశ్‌ (పభుత్వ సాంస్కృతిక వ్యవహారాల కావ్యములు: నవసృష్టి (హిందీలోకి అనువదింపబడుతున్నది). _ (కం) కాళరా(తి. సాంఘిక నవలలు: ఆదర్శం, భావం, సంసారం, (_సేమ భిడ, శోభాదేవి,ళంపాలత, చీకట్లో . శాంతిరేఖల్సు - “న్వగతం - (హిందీలోకి '*ఆవ్‌లీతీ” అన్న సేరుతో అనువది౦వలిడినది) .. . చారిత్రక నవలలు; రామరాయలు, జోలసాహిత్యం: కోట వీరన్న సాహసం, ఉదయగిరి పోలన్న థైైర్యం, మం తాల రామన్న 'మొండితనం, కవిగారి బాల్యం. నొటళాలు: నవాజీననం, సమరసత్వం, మానవత్వం, పరిష్కారం, భువన విజయం, ఎక్కడి గొంగడి అక్కడనే, వరిళోధనః (వ్రబంధములలో (వళ్ళతివర్షనలు (1974లో 5.3. యూనివర్సిటిలో సర్వో _త్తమమెైనదిగా నిర్హయింవబడినది.) మశాఠి భావలోనికి నంఊ_ప్తరూపమున అనువదింపబడుతున్నది, . " అభిమాన విషయములు: అస్పృళ్యకా సివ్రారణ, కులాంతర వివాహాలు, వర్ణ వర్గ భేద

• నిర్మూలనం, (స్తీ విద్య.

అంకితము తల్లి : (శ్రీమతి అంతటి నుబ్బమ్మగారు తండ్రి : శ్రీయుతులు అంతటి "పెంచలయ్యగారు పనసతొనల్‌, మరందమును, పాలును, చక్కెర, నేయి, మీగడల్‌ పనుపడ మేళవించి, కడుపారగ జుబ్బిగ నాతస్రి కెంత యిం పును గలిగించు, చానికి నపూర్వము, వందలకోట్ల సెట్ల తీ వునుగల దమ్మయన్‌ బలుకు పువ్వుల గుత్తుల మెత్తనెనదై_ అమ్మా నన్‌ భవదీయ గర్భమున నత్యాకాందమె మోసి, క ష్టమ్యుల్‌ వై చి, భవము నిచ్చి, పఠిరతా (శద్ధమై కాచి, పూ తమ్మౌ జ్ఞూనదమైన విద్యగణపం దండిన్‌ బురింగొల్పి, న న్నిమ్యాడ్కిన్‌ కవిజేసినావు గొనుమా యీ శావ్యమున్‌ వడ్డిగా. నను జిన్నప్పటినుండి యాం[ధ కవిళానానాగతుల్‌ (శద్ధతో గన [బోళ్సావామొనర్భుచున్‌ నిశలలో గావ్యాల నెంతో పఠిం పనిచే నిద్రకు బంపనొల్లని మహాభవ్యాతుగ్తి (శ్రీ సెంచలా ర్యునకుం గావ్యము మత్పిత్యాణ వినివృత్తోదోోగినై యిచ్చెదన్‌-

తజ కృతజ్ఞత “వబంధములలో (పకృతి వర్శనలు" అను అంశమువై పరిశోధన చేయుట కను మతి నిచ్చిన (శ్రీ, వెంకళేశ్వర విశ్వవిద్యాలయము వారికిని. ఆం(ధ(పదేశ్‌ (వభుత్వము

వారికిని నా కృతజ్ఞతలు, .

. (శీ వెంక కేశ్వర వీశ్వవిద్యాలయాం[ధ విభాగమున కధ్యమలుగ నుండుచు రీత ద్విమయమువై పరిశోధనకు నన్ను (పోత్సహించి వథఃవదర్శకులుగ' నున్న డా జి. యన్‌. ెడ్డిగారికిని నా పత్యేక కృతజ్ఞతలు, "

పరిశోధనా కార్య[కమములో నన్ను (పోత్సహించి పరిశీలన యందచనేక విధము లుగ తోడ్పడిన డా! తిమా్మవజ్ష్రల కోదండ రామయ్యగారికిని (శ) కె. సుబ్బరామప్ప గారికిని (శీ శారి రాయన్‌ రఘువతిగార్గ కును (4 వెంక ళేళ్వర విశ్వవిద్యాలయ తమిళ శాఖ), డాః జీరెడ్డి చెన్నా రెడ్డిగారికిని (శ్ర) జాస్తి నూర్యనారాయణగారికిని (18) వెంక శేశ్వర విళ్వవిద్యాలమయాం(ధ శాఖ), సర్వశ్రీ పి. నూకాలరావు, నూర్య నారాయణ, కె. గో పాలకృృష్టయ్య, టి. శె. ఆర్‌. రామానుజాచార్యులుగార్థ కును (ప్రభుత్వ కళాశాలలో నంస్కృృతాం(ధ శాఖలు) ఈ సిద్దాంత వ్యాసమును మళైపు చేయుటలో - తమ పనిగా భావించి- అవార్నిశలు (శద్ధ వహించి మైపు. చేయించి (వూవులు దిద్దిన (శ్రీయుతులు డి. ఇమాం సాపాబు, సి, హెచ్‌, వెంక శుశ్వరరావుల కును (కడప (పభుత్వ కళాశళాలాం[ధవిభాగము) డాక్టర్‌ అక్కి రెడ్డికిని (మద్రాసు) నా కృతజ్ఞతలు. నా యీ కృషిలో (ప్రత్యతముగను, పరోతముగను తోడ్పడిన వారందణ -.. కును నా కృతజ్ఞతలు, ॥ క . పతత్‌ సిద్దాంత (గంథమునకు న్యాయనిశ్హేతలుగ వ్యవవారించిన [వభ్యాత విమ ర్శకులు_ డాక్టర్‌ దివాశకర్ల్స వెంకటావధాని గారికిని, డాక్టర్‌. వి రాఘరాజుగారికిని, డాక్టర్‌ సి. వారాయణ లెడ్డిగారికిని నా కృతజ్ఞతలు.

విజాపన ౫ సిద్ధాంత వ్యాసములు గూడ విషయమును బట్టి వ్యావహారిక భాషలో (వాయ వచ్చునని యిటీవల (శ్రీ, వెంక'ళేశ్వర విశ్వవిచ్యాలయాం (ధ విభాగమునకు సంబంధించిన బోర్డ్‌ ఆఫ్‌ స్టడీస్‌ నిర్ణయించినది. నేము ఈనీద్ధాంత వ్యాసమును వ్యావనోరిక భాషలో నే ఆాయ సంకల్పించి తర్వాతవిరమించి, సులభపామాణిక భాషలో వాని పూర్తిచేసితిని, 1, అగ్జైావగతికి భంగము వాటిల్లునన్న చోట్ల తప్ప, అరనున్నలును, శకట శేఫములను ఉద్దేళ పూర్వకనుగ వదలి వేయబడినవని మనని, చాలచోట్ల విసంధి పొటింవలడినది, అభివందనములు ఈ రచనను అచ్చ త్రించుటకు ఆర్థిక నవోయము గావించి (పోత్సహించిన ఆంధ (వకేళ్‌ (వళుత్వ విద్యా సాంస్కృతిక వ్థవవాశాలళాఖ వారికిని, రమ్యముగా అచ్చొ త్హించుటకన్ని విధాలుగా సవోయపడిన చారీ & కంపెనీ వారికిని, (పూఫులు దిద్ది రమణి యాకృతిలో (గ్రంథము వెలువడుటకు కారణభూలతుయిన ఆం (ధ(వచేక్‌ బాలల అకా డమీ కాకస్థదర్శె శ్రీ, లుడ్తిగ నుబ్బరాయన్‌ గారికిని, అంతనక్తాతీయ 'జెలుగు సంస డిపూూటీరై రెక్టరు (క్రి గంగిశెట్టి లత్మీనారాయణకును, వై “ఆంజనేయులు (భాషా సమితి) గారికిని, కం[టోలుశేటుకాగితమును మంజూరుచేసిన ఆం(ధ్యప్రజేక్‌ (ప్రభుత్వము ారికిని, ముఖప(తము నొకర్ష శీయముగరచించి యిచ్చిన (వముఖ కవీ చిత శారులు శీలా వీీఛాజుణారికిని (ప క్యేళాభినందననులు,

విషయసూచిక (పథమ ఖండము ఉపోద్దాతము ఓ . (వథమ (ప్రకరణము ర్‌ 11 1.1కవి

1. 2 కవిత్వము 1,8 (పకృతి 1.4 వర్ణన
2. ద్వితీయ (వకరణము (పఠృతి - వివిధరూపములు . 12:20 లి] (వళ్ళతి, మానవుల పరస్పర సాన్నిహిత్యము
3. 2 సొందరసిదృషప్టి =
4. 8 అలంకారిక ర్భొష్టి లి. 4 కవి సమయ రూపము
5. $ దోహద (క్రియలు తి, వేదవాజ్యయము-(పక్ళతి వర్షనలు 80440 తి ఇంద్రుడు 8.2 అగ్ని శ. 8 వాయువు కి. 4 సూర్యుడు శి.థ పోమము
6. 8 నదులు
7. ? వర్వతములు శ. 8 సముద్రము శి.9 భూమి శ | 10 చంద్ర, నవత వర్షన

10 శి. 11 అలివర్శన జ వర్ష వర్ణన కీ. 12 బుతు వర్ణన " - శి. 18 ఉపన్సులు శి. 14 జంతువర్షన 8. 15 వేదపురాణములనాటి అతి మానుషీ[రణ - జ చతుర పకరణము- లౌకిక వా్యయము... పళృతివర్ణనలు 4ీ9..86 న! స! 4.1, 1 వర్వత వరన | శీ కేం 2 నము దవర్షన శీ. 1.8 నదీ సరో వర్ణనలు శ.1. శ యబుకు వర్షనలు ' _శీ.1.5 చంద్ర వర్ణన 4.1.8 ఇతర వర్ణనలు - మానవీకరణ 4. 1.7? రామాయణము = అష్టాదళవర్షనలు 4,2 శాళిచాను (పకృతి వర్ణనలు శీ. 2, 1 కుమాగనంభవము శ. 2. శ బుతు సంవోరము శీ,2ంక్‌ అభిక్టూన శాకుంతలము 4 మాఘుడు - శిశుపాల వధ - అష్హైదళ వర్ణనలు శీ. కిం! వురవర్శన శీ.కి. 2 సముదద్రవర్షన 4.8.8 పర్వత వర్ణన శీ.8. శ బుతు వర్షన శీ,8ి. ఠ వనవివిరము శీలి. 6 జల|(కీడ శంకే? చం[దోదయాద్రి వర్ణనలు

[1 _ శీ.8. 8! మధుపొనము ం. శ. 8. 8 (పభాతము = సూర్యోదయ వర్ణన శ, $ . 10 'నేనాయానము 4.8. 11 దూత్యము శకి. 12 యుద్ధము 4.తే. 18 నాయ శాళ గ్థరయము 4,కీ వాణభట్టు - కాదంబరి 4.4. 1 అషాదళ వర్గనలు టబ ణి శ. 4, 2 చం(దోపాలంభన ఉఠ హర్దుడు - వ్రైషధము శీ.5 1 ఉపాలంభన _ ర్స్‌ వంచమ (వకరణము 67-101 $.1 తమిళము = (పకృతి వర్ణనలు ళ.2 కన్నడము = (పకృతి వర్ణనలు ద్వితీయ ఖండము

1. (వథమ (పరణము 105-108 1.1... (వలబంధము - నిర్వచనము
2. 2 _ అప్టాదళ వర్ణనలు = సంస్కృత లొతణికులు 1.8 _ అష్టాదళ వర్ణనలు - తెలుగు లొడణికులు శ.4 వర్ణన వర్దతి .

2 ద్వితీయ [వకరణము - తులనాత్తళ పరిశీలన కై యొన్నుకొన్న శ85=)189

(వలంధములు - తులనాత్మక వరిశీలన 8 _వృలీయ (ప్రకరణము = పురవర్శన 140..160 4 చతుర్ధ్యఫకరణము = నముద్రవర్షన 161=144

కి క. పంచమ(పకరజము - పర్వత వర్షన . కేకీ8ీ.184 శ. _వష్ట (ప్రకరణము .. వనవర్షన (ఉదాల్టిక) 185-286 7, సప్తమ (పకరణము = శై తో్యోపళారవర్ణన లీరి7=247 క్‌ అష్టమ[వకరణము = బుతువర్షన కీ48=205 $. నవమ కరణము - నదీ సరోవరవర్షనలు 298-808 10. దళమ్మపకరణము - నూత్యోగయావ వర్ణనలు 800-017 11, వళాదళ (ప్రకరణము = సూచ్యా న్తమయాది వర్ణనలు 818-838 12. చ్వాదళ (పకరణము . చంద్రోదయాది వర్శవలం త88 0292 ఉపసంవహోరము శీ05.809 పటీకఠకలు ఖు క్తి అష్టాదళవర్డ నలు = సంన్కృళాం[ధ కవి లావణికులముతము ' 115 ర్డీ వగ్శనలు - సంస్కృ కాం[ధ కవి తొాడణికులు “110 1థ, (వబంధకవులు అష్టాదశ వర్ష నలు కీల! శ. (వ్రబంధకవులు . కేవల[పర్భకి వర్ణనలు 1292 $. [వలంధములలోని మొత్తము పద్యములు - (ప్రకృతి వర్ణనల శాత్రము 128 (|. బుతువర్షనలు = పద్య సంఖ్య ల05 7. చం(దార్యుపాలంభన 884 శ సూర్యోదయ సూర్యా నృమయ, చం[దోదయ చం(చా స్తమయాద్రి $092 వరనలు | ణి అనుబంధము = నవోయక (గ0థములు

ఉపోదాతము ఖై

కెలుగు (పబింధోలలో (ఫక్భతివర్ష నలు అతి వేలములును, రమణీయములును;రసో దంచితములును. ఏ కవియైవను, ప నాటివాడై నను, ఏ భావల్మో నైనను, (వక్యతిని వర్టిం వక కవి కాలేదు. [పకృతియే కవిత్వావిశ్భావమునకు ఉగ్జీ పనశ్రారణము.

లుగు (పబంధాలలోని "వ్రకృతివర్ష నలు అమేయ (వతిలా'' నంపూర్జములూ అమోఘ పరిశీలనా సంజాతములు.. . ఆ

ఆం ధులకున్న సాహితీనంపద అత్యధిక మై నది, 'ఆం(ధకవుల వారసత్వము గూడ చాల పురాతనమైనదియును, విశిష్టమైనదియును. అంతకు పూర్వము కనీసము రెండు మూడు శతాబ్బములనుండి కావ్యరచనయుండి యుండినను, మనకు లభ్యమగుచున్న సొహితీ రూపము నన్నయ నాటినుండియే. " ”

నన్నయ, భారతమును అనువాదము' చేసినాడు. మూలభారతములోని [పకృడి వర్ణనలనుగూడ అనువాదము చేసినాడు. కాని యథాతథముగ గాదు. మార్పులన్నుు చేర్చులను ఇవాలగా చేసినాడు. ఎన్నియో (వక్ళతి వర్శనలను స్వతంత్రముగచేసినాడు.

తర్వాతివారయిన తిక్కానాదులు, అనువాద కవులయ్యును, (పక్ళతి వర్ణనలు చేయవలసినచోట కొంక స్వాతం(త్యమునే అవలంబించినొరు, “

"=. శావ్యానువాదకర్పలయిన (శ్రీనాథాదులు యథామాతృకముగ అనువాదము శానించిన వారయ్యును, (పకృతివర్శనలు: చేయుసమయనున స్వాతంత్యము నవలర వించినారు* -

"లుగు (ప్రబంధ సాహిత్యము అనువాద సొహిత్ట్టము గాదు. అందలి (వకృతీ వర్శనలును స్వతం[తములు. అక్కడక్కడ వూర్వసంస్కృత కవుల ననునరించినను' చానికిని వీనికిని బింబ ప్రతిబింబ భావము క లఅదనుట పొసగదు. ఆం[ధ(పజంధళారులు వర్ణించిన [పకృతివర్థ నలు అతి స్వతర(తములు- న్వకపోలక ల్పనలు,. స్వీయ పొంగితీ (వ్రతీకములు, స్వీయవిజ్ఞాన విలసితములు. అశేమ శేముషీ (వదర్శుకములు, -

(వబంధవర్శనలగూర్చి కొన్ని [వత్యేక రచనలు గలవు గానీ అవి సమ(గిముళూ గావు, కావున అం(ధ(ప్రబంధము లందంతట .గల వివధ (పకృతి వర్శనల' సాళల్యమును: ఆం(ధ్రపొళకుల కందింప [వయత్నించుచున్నాను. ఈ సిద్ధాంత వ్యానమందు వర్డ్‌ నొ (వధానములయిన తెలుగు (వ్రబంధములలోని (ప్రకృతివర్థనా విశేషములును, అంచాయో కవుల (పతిభా చమళ్కారములును, (ప్రధాన విషయములు

[| (ప్రాచీన అం ధకృతుల కన్నీటికీని సంస్కృత వాజ్బ్బయము జీవగట్టి. ఆ కవులందో లును సంస్క్య్భతళాషయందును అందలి శాస్రుములందును అపార పాండిత్యముగలవారు, రచవొ విధానములలో "వెక్కువిధములుగా సంస్కృత కావ్యాదుల ననుసరించినవారు- అందువలన ఆం(ధ (ప్రబంధ [వకృతివర్దనా వివరణకు పూర్వరంగముగా సంస్కృత మందలి వైదిక లౌకిక సాహిత్యమందలి పకృతి వర్శనలు పరామర్శింపబడినవి= “తమిళ కన్నడములవలె తెనుగు గాడ (దావిడ భామయేగాన ఇందలి (పకృతి వర్శనలకును అందలి (పకృతి వర్శనలకును సంబంధము గలదేమో కనిపట్టుటకై తమిళ కన్నడ (ప్రబంధ పర౦శీలనగూడ స్థూలముగ శా వింపబడినది* ఈ సిద్దాంతవ్యాసము మొత్తము రండు ఖండములుగ విభజింవబడీినది. ' మొదటి ఖండము మరల నైదు (వకరణములుగా విభజింపబడినది. = ఇందు మొదటి (ప్రకరణమున కవి, కవిత్వము, (ప్రకృతివర్శన అనువానియొక్క వివరణమును, రెండవ (పకరణమున (పకృతి వివిధరూపముల గురించిన వివరణమును, మూడవ (పకరణమున వేదవాబ్బయమందలి (పకృతివర్శన గూర్చియు, నాల్లవ (పకరణ మున లౌకిక సంస్కృత వాజ్బయమందలి (వికృతివర్థనల గూర్చియు, అయిదవ (ప్రకరణ మున తమిళ కర్ణాట వాబ్బయమందలి , (పకృతి వర్ణనల గూర్చియు, దిజాగ్హతకముగ వివ కింవబడినది- ఆంధ(ప్రబంధ కాకులు కావించిన [వకృతివర్థ నలగురించి మాత్రమే ద్వితీయ ఖండనుందు తులనాత్మక పరిశీలన జరుగుచున్నదిగాన సర్వ (పళ్ళతి స్వరూపస్వభావములను పూర్వకవు లే దృష్టిలో పఠిశీలించి నర్శి ంచిరో తెలిసికొనవలసిన అవసరమును పురన్కరించు శొని వేదములందలినియును, రామాయణాది పూర్వ కావ్యములందలినియునై న, పకృతి వర్శనలను కొలదిగ (ప్రథమ ఖండమున (పదర్శించుట జరిగినది. ద్వితీయ ఖండము చ్వాదశ 1వళరణములుగ విళజీంపబడినది. అందు మొదటి (ప్రళరణమున (ప్రబంధనిర్వచనమును గురించియు, "అష్టాదళవర్శ్యన సంస్కృత లాతుణికులు” అనుచానిని గు టించియు, "అష్టాదళవర్శ నలు, తెలుగు లాతణికులు "అనుదానిని గురించియు వర్శన వద్దతిని గుళించియు వివరింపబడినది. ద్వితీయ (వకరణమున తులనాతత్హిక పరిశీల నశ యెన్నుకొన్న అష్ట (ప్రబంధముల గుజించియు, (పకృతివర్ణ నల తులనాత్మక పరి శీలనయు జరిగినది. తృతీయ [వకరణమున పురవర్శనయును, చతుర్ధ (సకరణమున సమ్ముదనర్శనయును, పంచమ (ప్రకరణమున పర్వత వర్శనయును, వస్థ (పకరణమున వన చర్ణ నయును, స్పవ్తమప్రకరణమున శై త్యోపచార వర్ణనయును, అష్టమ (ప్రకరణమున బుతు వర్శ నయును. ననమప్రకరణమున నదీ సరోవర వర్ణనలును, దశమ (పకరణమున సూర్యోదయాది వర్థనలును, పళాదళ ప్రకరణమున సూర్యా నమయాది వర్ణ నలును, . జ్యాదళ (వకరణమున చళంవోడయాది వర్శ్యనలును వరిశీలింపబడినవి,.

క

ఈ తులనాతగ్గిక పరిశీలనమే ఈ సిద్ధాంత వార్థసమునకు జీవగజ్ద. కుమార సంభవ, మనుచరి(త, పారిజాళాపహరణ, ఆము_క్షమాల్యద, క ళాపూర్లోదయ, | పభావతీ (_పద్యుమ్న, వనుచరి్యత, ఏజయవిలానములందలి, (ప్రకృతి వర్శనలను పరన్పరమిు పోల్చుటయు వైదిక లౌకిక, సంస్కృత కావ్యములందలి (ప్రకృతి వర్ణనలతో గూడ వానికిగల సంబంధమును వివరించుటయు, తమిళము మొదలగు చామీణాత్య భాషాశావ్యములందలి (పకృతి వర్ష లకును, వానికిని సంబంధము గలదేమో వివరించుటయు జరిగినది.

ఒక్కొక్క కవి (పకృతి వర్ధన భేసిన విషయమును, ఆ (వకృతి వర్మననే మరి యొక కవి చేసినపుడు వారి నొకరి నొకరితో పోల్చు నందర్భమునను, వచన రూవమున వ్యాఖ్యానించుటకం'ము వారి పద్యముఅ'నే ఉదాహరణములుగ నిచ్చుచో, శైలీ సౌందర్య ముతో పాటు విషయ [వదర్శనము గూడ (పత్యతీకరించినట్లగునన్న భావముతో ఆయా సందర్భములందలి పద్యముల'నే ఉల్లేఖంచుట జరిగినది. చానితోంబాటు వ్యంగ్యశ్లేమ చమ ఆ్కా రాద్యర్థములును, అంత రాంతరార్థములును గూడ వ్య _క్ష్‌ములగును.

కడపటిది కేవలము ఉపసంహారము. అనగా వె చర్చల సొరఠరాంళము,

ఈ సిధ్రాంత వా్యాసమున మరొక (పల్యేకత గలదు. (ప్రతి (పకరణమును కూలం కొషముగ చర్చించిన అనంతరము కడపట అఆ (ప్రకరణ చర్చా సారాంశము నొనగుట జరిగినది. చదివిన విషయమును పొఠకుడు మననము చేసికొను సారంశమా అన్నట్టిది రచింపబడినది. అన్ని [పకరణాంతములందలి సారాంశ నమావోర స్వరూపమే కట్టకడ పట రచించిన ఉపసంహోరము,

(పబంధములలో (పకృతివర్షనలు

[పథమ ఖండను

అష నే " _ పథవు ప్రకరణము 11 కవి . 'కవి" ళబ్దమున కీ [కింది వై ఘంటికార్థములు గలవు. కవయతే ఛాతుర్యేణ కవిః (కబృవశ్ణే) నబయో ర భేదః ఇ చాతుర్యముచేత వర్ణించు వాడు. ఒగురుళాల (పలోధిక అమరకోశమున “కవి" శబ్దము పండిళాది ళబ్దములకు పర్యాయముగ_ తెలుప బడినది. “విచ్వాన్‌ విపళ్చిద్దోవజ్ఞః న్ఫన్చ్నుధీః కో వీదోబుధః ధీరో మనీమీజ్ఞః పాష్టః నంఖ్యావాన్‌ పంఢితః కవికో . =అమరము : (బహ్మావర్గము ధీశ_క్రి వ్యుత్పన్నత మొదలగు గుణములు గలిగి భాషారూపమున వర్శనాత్మక రచన చేయువాడు “కవియని [గహింపవచ్చును.

“నానృషిః కురుతే కావ్యం” అన్న నూక్తిని బట్టి 'కవి బుషితుల్యుడు. బుషికి ఏకా (గత ముఖ్యము. అట్టి యవభానమే కవికి గూడ ముఖ్యము, బుషికి గల తవళ్ళక్తికి సద్భృళమైనట్టి శక్తి సంపదగలవాడే కవి యని భావము.

"కవి" శబ్దము పరమాత్మ శబ్దమునకు అభిన్నముగ గూడ వాడబడినది.

“గళానాంచ్వా గణపతి. గొం హచామపేా

కవిం కవీనాముపవ[(శ్రమ_న్త్రమం -

'త్యేష్టరాజం (ఐవ్మా ణాం (బవ్మాణన్నత -

అనః శ్వశ్వన్నూ్నూతిథిః సీదసాదనమ్‌” అబ్బు కీర ఎల్లిరీల!ే [పా ,బహ్మణన్పతే! చేవగణములపతియును, కవులకు కవియును, కీర్తిని కలిగి యున్నట్టియును, (ప్రసిద్ధులకు (పసిద్ధుడవును, వేదమం[తములకు స్వామి యయినవాడ

అ (న వును అయిన నిన్ను ఆవాపానము చేయుచున్నాను] , “కవిర్థనీపీ పరిభూన్స్వయంభూః” (కవి స్వయంభువే) -ఈశావాస్యోషనిషత్తు మంత్ర, 8

వై వేదోక్తుల ననుసరించి కవి పరమాత్యకు సాటి యగుచున్నాడు. సృష్టికర్త శన ఇచ్చాజ్ఞాన [కియా ళక్తులచే, జగత్సృృష్టి నెట్లు చేయునో అళ్లు కవి గూడ

8 (వబంధములలో (వకృతివర్ణనలు శావ్యసృష్టి చేయును. కవి కావ్య[ప్రపంచ నృష్టిక ర్త యని పరమార్ధము. అంళేగాక

“నియతి కృశనియమరహితాం వ్లోదై కమయీ మనన్యవరత౦(౩ాం

నవరస రుచితాం నిర్ణితిమాదధతీ భారతీ క చేర్ణయతి” [సృష్టిక _ర నియమములను ఉల్లంఘించిన సృష్టిగలవియు, ఆనందగర్భితమయి నవియును, న్వతం [తమయినవియును, నవరస రుచిరమయినవియును అగు కా వ్యసృష్టి కర్తలయిన కవుల కావ్యములు (పళాశించుగాక.] అనిన మమ్మటాచార్యుని ముతము ననునరించి కవి, నృష్టికర్త నియమముల సైతము మించి సృష్టి చేయువాడని తేలుచున్నది.

. “కవి యన సామాన్యుడుగాడు. (వతిభావంతుడును, బుషితుల్యుడును, సృష్టి క_ర్భృనదృశుడును, సృష్టికర్త నియమములను గూడ మించిన సృష్టి చేయగలవాడును అయి, చాగర్థముల సావాయ్యమున కవితాసృష్టి చేయువాడని సిద్ధాంతము.

ఆంగ్రమున "కవి" శబ్దమునకు సమానార్థక పదము పొయెట్‌ (ఇంంల. పొయెట్‌ శబ్దము, 'అర్థము గూడ [గీకు, లాటిన్‌ పదముల ననుసరించి ఆంగ్రములోనికి వచ్చినవి.! కంల (0) 1.8. ౧066 60, ౦6౯4 ఈం 61 6౮% ౧0 (1)6౯క్‌ క 0౧6 ఇపీం అసల, 212 1౯౪166౮. శీ ౧౦6౬ 18 006 *10 1౧11266 6 ౧౯621 ఇం1164 అని ఫేటో 'ఇఆలువగా, 06 9061 18 2 2161, 2 ౪1810012౯౪ అని ఆరిస్టాటిల్‌ వతిపాదించియున్నాడు. లాటిన్‌ భాషలో 0614 అను వదమునకు 74668 అను పర్యాయ పదము గూడ గలదు, +₹ష€68 అనగా సమాజమును నడపు ముందుచూపు గలవాడని యర్థము (970916), లి౯౦0%66 అనగా బుషి. వై వ్యుత్పత్తుల బట్టి పాశ్చాత్య మతము ననుసరించి గూడ, కవి యనగా, సార్థక పదములతో శబ్ద[వపంచ నిర్మాణము చేయువాడనియు, కళాత్యుక నిర్మాణము చేయువాడనియు, నమాజమును నడిపించు ముందుచూపు గలవాడనియు నర్థము, 1:శి కవిత్వము - సంస్కృ తాలంకా రికులమతమున క్‌ విత్వమును కావ్యమును, సమానార్థ కములు. గద్య పద్య నాటక లక్షణ (గంథాదులన్నియు కావ్యములే :

1. 1119 2402034 2 ఉ 0009560608176 కా001001031 రి000646 08 ల కె61031 సినిమ 080+ ౪01. 12 99. 1207,

కవిత్వము భ్‌ "శబ్దము ననుసరించి యర్థమును, అర్థము ననుసరించి శబ్దనును (వయోగించుశు కావ్య” మన్నాడు భామహుడు.& “ంరణాలంకార యుక్తార్ధములు గలది 'కావ్య"మన్నాడు చామనుడు.! “నిర్లోమ వదములతో, గుణములతో, అలంళారములతో, రనములతో కూడు కొన్న పదములే కావ్యము” భోజుడు. “నజాలంకార రీతి రసోపేతమై, సందర్భళుద్ధి గలిగిన సాధు శబ్ద [ప్రయోగము “ గలచజే కావ్యము” వాగ్భటుడుగ్‌ “రసాత్మకమైన వాక్యమే కావ్యము” విశ్వనాథుడు.! “రమణీయార్థ పతిపాదక శబ్దముతో గూడినది కావ్యము” జగన్నాథరాయలు,? వై నిర్వచనములను నమన్వయించి “దోషరహితమై అర్థయు క్త పదములతో గూడి, రసపూర్మ మును, రితియు _కృమును, ధ్వని సమన్వితమును, అలంకార నహితమును అయిన వాక్యములతో కూడిన రచన” కావ్యము అని నిర్ణయింపవచ్చును. పాళా ఎత్యుల కవిత్వ నిర్వచనమును. గమనింతము. “సచాదర్శ్థమునకు (ప్రాతినిధ్యము వహించునదే కోవిత్వము.క “పకృతి యొక్కయు మానవుని యొక్కయు బింబ పతిలింబ భావనయే కవి త్వము. కవి (వళాంత చిత్తముతో (సమాధిలో) నున్నపుడు పునళావర్శనము చెందు భావో దేకము నుండి జనించు నిరాటంక [వవావాదే అది. సర్వజ్ఞానమునకు పరమా వధిమయై భావుక హృదయ మెంత యమర మో అంత అమర మైనట్టిచే కవిత్వము,” లి శళ్చార్థ నహిళొ శావ్యం. ॥ లి, గుణాలంశారయుక్షానై్డా శానస్ట్రం. టీ నిర్ణోమ గుణాలంశార రనవచ్య్వ్యాగ్యం శావ్యం. 5. గుణాలంళార రీతి రపోపేఈః సాధు శస్దార్ధ సందర్శః కావ్యం, కి వాక్యం రసాతస్థకం కావ్యం. . క ణా రమణియార్థ (వశిపాదళ శబ్దః శావ్థం. కి గోలెంంటంా 11 110 ౯09౯0866 010176 00 16 1కే!” = తంటేలి. $, “వెంలగా 1 కం 101వట్వం 0౯ ఇ802 206 94౧౯౦. 4 (6 89003118600౪8 076౯కింళ 0 వింళలన్‌! [0లసం8. 1 (ఆ 113 0౯1810 గొంయు అ౫౦ం04 0001166464 2 మ వ ఏం కం 296 180 0% 811 0బ1ంరం 206 11 1 సరం! ఇ (0 పం 05 మ అాళి0%03ళ021,

$ , (ప్రబంధములలో (పకృతివర్ణనలు

“అళ్యొనంద స్థితినిబొందిన అత్యు త్తముల మనస్థితులకు సంబంధించి అత్యానంద మయినట్టియు, అత్యు త్త్రమమయినట్టియు భా+వసంకలనమే కవిత్వము, అది అన్ని వస్తువు లను (పేమాస్పదములను చేయునదియు తర్కమునకు సుదూరమైనట్టిదియు నై నది.”19

“ఆలో చనాయుక్త పదములతో మూర్తిభవించిన నిరంతర భావతీ ('వతయే కవిత్వము"!

“ఉత్కృష్టమైన సత్యరూపళక్తులకు సంబంధించి భావనా యో గజనితమెనట్టియు, రసళ క్రిజనితమెనట్టియు మూర్తుల (పతిబింబింప జేసి ఏకత్వములోని వై. విధ్యరూపముతో భామను లయపూర్ణము గావించి వెలువరించిన ఉత్కంఠ చాగూపమే కవిత్వమనియు, అన్నియును కవిళావన్తువులే అనియు, దాని అక్యుము అనందమున ముంబెత్తుట

. అనియు” అన్నాడు "జేమ్సు హానీ లీ"వాంట్‌ .*కి

“భౌతిశాది శా్య్ర్రములకు సరిగా విరుద్దమై నది కావ్యకళ. దిని ధ్యేయము

అనందము. సత్యము గాదు” అన్నాడు కోల్‌ రిడ్డి.18 “మానవుని మాటలు పరాకాష్టును పొందు సంపూర్శ్మ న్వచ్య్భానందము కవిత్వము” . అన్నాడు మాత్య్యూ ఆర్భాల్డ్‌.టీ

అంగ్ల కవి విమర్శకుల యొక్క నిర్వచనముల ననునరించి “"రసాలంకారభరి తమెై, సార్ధక పద(్శ్మపయోగవంగలదియై, ఆనందమే పరమావధిగాగల రచన”యే కవిత్వ మని తేలుచున్నది. .

కవిత్వ నిర్వచన విషయమున (పాక్పూళ్చిమ కవి విమర్శకుల దృష్టియందు ఎన్న దగిన భేదము లేదని భావింప వచ్చును.

10. “200౧? 13 6 0680 226 12001686 000688 0 06 18001694 204 566 అణ13649. 1 ల 111 1010838 10 10౪6110688 2964 ౦61౯) రే1గం౯8 [౯00 10810--32203.

కక “080 1 906 081 6 11003804 &వి4 ఇంథ 1 ఇషం 6001108 3900120960681 శఅిమికింతే!68 14610” -- వెతక.

12. “లిం 138 10 ౩౪66919806 01 గ288108 10౯ ౧౮౧, 66860 264 0769 0 లుఠింతా188 236 111081428108 148 0020691108 903 100881081109 ఇంతి 130 ఇవిడే గంరేీడ11008 8 1120808286 ౦98 6 10801916 0€ ₹ఇ4ఉ560 19 ౪84ంగల1 0. 14 90888 0086 1180 ఇ0146701 ఏం 20170156 00812128 2లిటి 1 6366 2౯6 క10ం890౯6 206 6511424100 '--పంం పలి 00.

19 గీలింలా 18 116 18016318 06 90160006 187168 [0౯ 18 1ముంకే!416 05)664 ర103806, 90 ఇట --6010లగలేకం.

కశ. “లం? 16 8100107 6 ౧0084 రం118010ు1 ౨4 065664 0౯0% 9 ౪16౯4906 1146 9088 అం6ం ౧64120 ₹080[1''--సికింం ఉలి016,

వర్ణన! శీ 1:8. (వకృతి (ప్రకృతి అర్థమునకు గురువాల (వబోధికలోని వ్యుత్పత్తి : (వక్ళతి : (ప్రారంభః శ్రియశే అనయేతి (ప్రకృతిః (రినిచేత జగళ్చా9రంభము చేయబడుచున్నది). జగత్సృష్టియే (వకృతి యయినపుడు విశ్వమంతయు (వకృతియే యన వలసి వచ్చుచున్నది. (పకరోతి వురుపోప భోగార్థం శళ్దాది భోగ్యానితివా (పకృతిః ఉఊ పురుషోపభోగము కొరకు శబ్దస్ప ర్యాది భీగవ్తువున్‌ చేయునది. [శాలవర్షము _ అమరము] ణి (వకృతీ యో నిలింగేచ = ఉపాదానకారణమునకును, తీ వుం నపుంనక లింగములకును, నప్తాంగములకును, పౌర శేణులకును, న్వభావమునకును భగమునకును, సత్వరజ న్త మోగుణములయొక్క సామ్య్యావస్థకును చీరని కొందరందురు. [నానార్థవర్షము జే అమరము] ల 9౧ (ప్మక్రియ తేఅనయాకార్యమితి = దీనిచేత కార్యము చేయబడును, కీ వానార్థవర్గము ఎ అమరము]] , అగ తై నిర్వచనముల ననుసరించి (వకృత్యర్థములనంతలములు. (పకృతి యెంత అనంత మో దాని యర్థములును అనంతములు, ఇం[దియగో చరమైనదంతయును [పకృ తియే. ఈ [పకృతి వాహ్యూవకృతి. మనన్సునకును బుర్దికినిమా[తమే ఆంతర్చృప్టి . ఇ ౧ఎలటల ఫలముగా గోచరించునది అతః పకృతి. భావావిర్భావమునకు అంతః[వకృతి మూల స్థానము. మనోవికార మే భావము. బాహ్య (ప్రకృతి ఆలంబనోద్దీపనాదులకు మూలము. ఈ ద్వివిధ (పకృతుల కలయికయే కవిళ్వావిర్భావమునకు పేతుభూతమగుచున్నది. అంతర్భావ్యూ(పక్ళతులే క విత్వావిర్భావమునకు కారణమని సౌరాంశము. అంత ర్భావ్యా (పకృతులను నసమన్వయించి వర్ణించుశే కవిత్వము. కే:ఉ వరన క! వర్ణన అనగా వర్శించుట. వర్శస్తుతా (కొనియాడబడునది, కొనియాడునది) అని గురుబాల | పబోధిక- ఏ వన్తువునయిననుస'ే _ చాని జావ్యోకారమును, దానిని పురస్కరించుకొని ఉత్పన్నములగు భావాలను; అంతరాకారమును, దానిని పురస్క రించుకొని ఉతృన్నముళలగు ఖభాచాలను; వరి చుట వర్థ్శ న అగుచున్నది. అంతర్వర్థ

18. (వబంధములలో (సకృతివర్దనలు వలను. ావ్యావర్గ నలును - అన్నియును వర్ధన కిందికి వచ్చును. వర్ణనతో కూడు కోన్న చే కవిత్వమగుచున్నది- వర్ణన అనగా కవిత్వము. _ కవిజ కబ్భ = వర్లే (వబయోర భేదః) కవయతీతికవిః 2 వర్శించువాడు కవి. కాబట్టి వర్ణన అనగా కవిత్వమనియు, కవిత్వమనగా వర్ణన అనియు ేలుచున్నది. అళ్యానందను పొంది కోవి వరన చేయుచున్నాడు. అది ఆళ్కార్ధ మేగాక పరార్థముగాగూడ పరిణమించవచ్చును. దానివలన (వతిఫలముగూడ అభింపవచ్చును, శానికవి కానానందమును పొందనిదే కవిత్వము (వాయడు. వరన చేయడు. ఆనం చాది భావవ్య క్రీకరణకొర కే కవి వర్శనలు చేయును. ఆనంద్యపదమయిన దృశ్యమును _ గాని, దుఃఖ్యపదమైన దృశ్యమునుగాని చూచి భావోత్క-ంఠితుడై న కవి తన అను భూతిని ఇతరులకు పంచగోరి వర్శన చేయుచున్నాడు, అందువలన అతడాతతృ ప్తిని బొందుచున్నాడు. ఆ కవిత్వమును చదివి ఇతరులుగూడ తచానందమునే పొందినపుడు చూచి అనందించుచున్నాడు* . | _ “కావ్యం యళ నే ౬ ర్థకృతే వ్యవహార విటే శివేతరథశయే " సద్యః పరనిర్వ్భృత యే శాంచా సమ్మిత తయోవదేశయు జే” అన్న మమ్మటుని వచనము ననుసరించి ఇ*వ్య,ప్రయోజనము నిశ్హేశింపబడుచున్నది. కవి చేయు (వకృతివర్శనలకు బవుముఖ[ ప్రయోజనములు గలవు. _ [వకృతి వలన ఉద్దీపనము పొంది భాచానందమును పొందిన కవి, పాఠకులుగూడ సదానందమును పొందుట కొణకు [వకృతివర్శన చేయును. నుబోధకత కొజకయి గూడ (ప్రకృతివర్శనలు చేయబడుచున్నవి. మానవుని అంగ ములకును, (ప్రకృతి వస్తువులకును - మానవుని స్వభావమునకును, [పకృతి స్వభావము నకును - మానవుని చేష్టలకును, (పకృతి చేష్టలకును - సామ్యావస్థను వర్ణించి కవిత్వము సుబోధకము చేయుచున్నాడు కవి. ఉపమానను వలన ఉపమేయము అర్ధమగుటయు ఉప మేయమువలన ఉపమానము అర్థమగుటయు ప్రకృతి వర్శన వల్ల "నే జరుగుచున్నది. క ావస్తువు గల శావ్యరచనల యందుకూడ వాతావరణ సృష్టికొణకు (వకృతి వర్ణ నలను చేయుచున్నాడు కవి. వర్ణిత వ్య క్తులయొక్క పరిస్థితులను, వారి చేష్టలను, సమర్శించుట కొఅకును పాాతలయొక్క బాహ్యాంతర (సవృత్తులను అర్ధము చేసికొనుట కొఅకును - వాతావరణ కల్పన.కై పకృతి వర్శ్శ నలు గావించుచున్నాడు. వన్దితపా్యతల చేష్టలయెడ సానుభూతి కలిగించుటకు గూడ ,(ప్రకృతివర్శనలు ల మ దోవాదకారు లగుచున్నవిం (వక్ళతివర్శనకు ఫినన్నిటికంెు మించిన ప్రయోజనము మరియొకటి యున్నది,

వర్ణన 11 అది నుందరముగ - మనోజ్ఞ ముగ - (ఫతిభ్యాపదర్శకముగ - (పభావపూర్ణ్శముగ కావ్య మును చెప్పుట. . సాహిళ్యావిర్భావము పకృతి వర్శనలతోనే మొదలయిన దనవచ్చును. వేదములు

(వధానముగ (పకృతి వర్ణనాత్మక రచనలేగదా ! ఇతివృ త్త్మపధానములై న నంస్కృృత పురాణాదులందు గూడ [వక్ళతివర్శ నలు అధికముగా చోటు చేసికొన్నవి. ఈ (పకృతి వర్శనల [పాధాన్య [వభావములను తెలిసికొనియే తర్వాతి కావ్యకర్తలును, లావణి కులును 'కావ్యములందు అష్టాదళవర్శ్యన లుండవలెనము నియమము గూడ గావించిరి. కేవల [వకృతివర్భనలు గల సాహితీ (ప్మకియలు గూడ విశ్వసాహిత్యమందు లేక

ల్‌ొణ న్‌ పోలేదు.

ఈ (పకరణమందు చర్చింవబడిన విషయ సాఠాంళమిది :

1. కవియనగా _ (పతిభావంతుడును, బుషితుల్యుడును, నృప్టికర్శ్భ సద్భృ శుడును, సృష్టికర్త నియమముల గూడ మించిన నృష్టి చేయగలవాడును అయి, వాగర్థముల సావాయ్యమున కవిళాసృష్టి చేయువాడని యర్థము.

లి, పాశ్చాత్యుల దృష్టి ననుసరించిగూడ కవి, యతివంటివాడును, ముందు

. చూపుగలవాడును, సార్ధకవపదములతో శబ్ద్బప్రపంచ సృష్టి నిర్మాణము చేయు వాడును అగుచున్నాడు,

8. కవిత్వనిర్వచన విషయమున పాక్‌ పశ్చిమ కవి విమర్శకుల దృష్టియందు ఎన్నదగిన భేదము లేదు.

శీ (వకృతియనగా అంతన్సును జావ్యామునుగూడ అగుచున్నది. .అంతర్భావ్యూ 'వ్రకృతుల సమన్వయించి వర్ణించు కు కవిత్వ మగుచున్నది.

5. వర్శనయొక్క [ప్రయోజనము బహుముఖమైనది.

ణా + ౬

ద్వితీయ [ప్రకరణము

2:0 సృష్టిక ర మనోజ్ఞముగ రచించిన మవోశావ్యమే (ప్రకృతి. ఈ పకృతి నానా రూప విలసితమై మానవునకు ఆలంబనోద్దీపన విభావరూపములతో, వర్ణ నాత్యుక రూప చిితణకు భావముల నొసగుచున్నది+ కావ్యజగత్తుకు సంబంధించినంతవరకు మానవు డును (వకృ్ళతియును ఆధారా ధేయ భావముల భజించుట జరుగుచున్నది ని: వరృతి - మానవుల పరన్పర సొన్నిహిత్యము

పృధివ్య వేజోవాయురాకాళములు పంచభూతములు, అవి కేవలము (పాకృతిక ములు, [పాణులన్నియు పొంచభౌతికములు. సర్వశరీరములును పంచభూతములనుండి జన్మించి, పంచభూతముల సహాయమున జీవించి, వానిలోనే లయమగుచున్నవి.

జీవయు క్తుడగు మానవునకును, పాంచభౌతిక పకృతికిని నిరంతర సంబంధ మున్నది. మానవుడు తన జన్మకును, ఆహోరాదికములకును (ప్రకృతివె శే ఆధారపడు చున్నాడు, అది తెలిసికొన్న తర్వాత ఆహారమును కీర్తించినాడు, ఆదికా వ్యములయిన 'వేదోపనిషత్తులలో అన్న (పాళ_న్య్యమును గొప్పగ ఉగ్గడించినాడు.1

అన్నము ,[పక్ళతిలో ఛాన్యరూపమునను, ఫలరూపమునను, కందముల రూపము

నను, శాకరూపమునను, మత్స్యమాంసాది రూపమునను (ప్రత్యతమగుచున్నది. ఆవోర రూపముననేగాక సవాకార రూపమునగూడ [పకృతి మానవునికి సవాక రించుచున్నది- ఆహారాదికములక్షై (శ్రమించిన పాణి వి(శాంతి తీసికొనవలసియున్నది. ఇందుకు 'పాణులు రాతిని శరణుజొచ్చుట సంభవించుచున్నది. ఈ 'రా తిందివములును మాస సంవత్సరములను భూనసూర్యాది (పక భతి శ క్రులయొక్క ఆత్మ[భమణమువల్లను, భూమి నూర్యుని చుట్టు తిరుగుటవల్లను, చం[దుడు భూమిచుట్టు [భమించుట వలనను కలుగు చున్నవి,

'వకృతి సూతబద్ధమై నిరంతరము, నియతమార్గమున సంచరించు ఈ (ప్రకృతి ఛ కులు సమయగణనకు ఉపకరించుచున్నవి.

శ. “అన్నం (ఐహ్మేతివ్యజానాఠ్‌, అన్నా ధ్యేనఖల్విమాని భూశానిజాయ వ్ల “అన్నంననించ్యాత్‌ తద్వ్రతం. పాణోవా అన్న మ్‌. ళరీరమన్నాదమ్‌” / ** అన్న ంనపరిచతీశ” టై త్రికీయోఫన్సిషక్‌, వుటలు 148, 152, 164,

'థకృతీ - చూనవుల పరస్పర సాన్నిహీత్యము శే దైనందిన సమయగణనకు నూర్యచం[దులేళకాక శుుకనక్ముతమును, (ధువనత (తమును, సప్తర్షి మండలమును గూడ ఉపకరించుచున్నవి. ఇంతేగాక వానవుడు, తన చుట్టు వక్కాలనున్న మానవేతర (పాణి [పకృతి యొక్క సహాజ వ్యాపారమువలన గూడ నమయ గణన చేయుచున్నాడు. ఆహార ని_దాదికములగు నలవాట్లు (ప్రాకృతిక మే యయినను మానవుడు వాని నిర్లీ తతను ఉల్లంఘింపగలడు. కాని మానవేతర (పాణికోటి యట్లుగాదు. మానవుడు తన మేధ చేత (పక్ళతిని జయించుచున్నాడు. సాధారణ (వక్ళతి నియమముల నుల్లంఘించు చున్నాడు. కాని మానవేతర [పాణకోటి తద్భిన్నము.

. (వకృతి మానవుల పరస్పర సాన్నిహిత్యములో (ప్రకృతియందు మానవళా రోపణ యొకటి. మానవుడు మేధాయుక్త చైతన్యమూర్తి. మానవేతర [ప్రకృతి తద్విరుద్ధము. అయినను మానవుడు తన ఆనంద దుఃఖములను (ప్రకృతిలో పతివింబింప "జేసికొనుచున్నాడు. తనయందలి దుఃఖానంచాదుల సవోనుభూతిని [పకృ్ళతిలో నున్న ట్లుగా ఊహించుట కలవాటు చేసికొన్నాడు.

మన మేదృష్టితో పకృతిని చూతుమో, ఆ దృష్టితోనే (ప్రకృతి మనకు కని పించును. [ప్రకృతిని అందముగా నూహించి వానిని ఉపమానములుగా స్వీకరించుటతో వానికిని మానవులకును (అంగములు కూడ కావచ్చును సమానత పాటించుట జరిగినది.

మానవుల సుఖదుఃఖములకు చేతన్యాపకృతి మొక్క సానుభూతి గలదు. ఈ (ప్రకృతి పూనవుని తనలోని వానినిగా భావించి - అట్టి సానుభూతి విశ్వాసముల (పక టించుచున్నది. మానవుడు గూడ తానున్న అప్పటి పరిస్థితిని పురస్కరించుకొని, తత్సంబంధిక భావదృష్టితో ప్రకృతిని చూచి - అట్టి భావములనే (ప్రకృతి గూడ గలిగి యున్నట్లుగా చూచుచున్నాడు. మనము పెంచు కుక్కలు, పశువులు, జింకలు, పతులు ఇత్యాదులిందు కుదొాపహారణలు.

శావ్యములలో నీ మానవతారోపణ విశేషముగా కనిపించుచున్నది.రామాయణ మున వాల్మీకి ఇట్టి వర్ణ నలను చాల చేసియున్నాడు.

శాముడు సీతకై. విలపించుచున్నాడు. అటులనే నీత గూడ ఎడబాటుచే దుఃఖం చుచు రావణునితో పోవుచున్నది, చుట్టుపట్టుల గల (ప్రకృతిని జూచి తళ్సాహాయ్యము నర్జించినది. పతి[వతకు ఇక్కడ అన్యాయము జరుగుచున్నది. ఒక అనవాయ స్త్రీకి ఘోరవిపత్తు సంభవించుచున్నది. ఆమె యొక్క దుఃఖమును చూచి,

శే (ప్రజ౦ధములలో (ప్రకృతి వర్ణనలు “ాలీ వలన వృజాలు కదలినవి. పడధ్వనులు అను మధురధ్వనులతో - శాఖ్యాగ " ములు అను చేతులతో - భయపడవలదు అని సీతకు అభయమిచ్చి నట్లున్నది.”.2 ఇక -అచేతనములలో నైతము పృాదయస్పందనమున్నట్లు వాల్మీకి మహాకవి నిరూపించుచున్నాడు.. సీతకు కలిగిన బాధకు పర్వతములే చలించినట్లు వర్ణించు చున్నాడు, “పర్వతములు - కన్నీళ్ళవలె కారు జల[పవావాములతో - వె కెత్తిన చేతుల వలె కన్పట్టు శిఖరా్యగములతో - రోదనము చేయుచున్నవా అన్నట్టు కన బజెను.”ఃి _

“జింక పిల్లి లు భయముతోడను, దినముఖముతో డను ఏడ్చినపి*ో

పర్వతములు జడములు, జింకలు మూనవేతర జంగమములు. వానియందు మానవళారోపణ గావింపబడినది.

(ప్రకృతికి మానవునివ్లై సానుభూతి గలదు. (ప్రవరుడు (తోని వేసిపోయిన యనం తరము వరూధిని చాల పడ్చినది. గుంజెలు వగులునశ్తుడ్చినది. కుమిభిపోయినది. ఆమె ఆ పరిస్థితికి పకృతి గూడ కఅగిపోయినది. సూర్యునికే కోపము వచ్చినట్లుగా "పెద్దన వర్ణించినాడు. వరూధినిని అంత కష్టములపాలు చేసెగదాయని ఆ మహీసుళాధమునివై కోపించెనా యన్నట్లు సాయంసూర్యుడు ఎజ్జబడినట్లు వర్ణించినాడు. (నూర్యుడును వరూధినియును నురలుగచా.) .

ఈ విధముగ 'నెన్నిరీతులతోనో (ప్రకృతి మాన వసాన్నిహిత్యము కావ్యములందు 'ప్రకటితమయి యున్నది.

"మానవ మౌనవేతర |పాణికోటి యంతయును [పకృతిజన్యమే గాబట్టియును, వాని యందలి అంతరాత్ములు, ఏక్షైక వచార్థమై విశ్వమంతయు నిండి నిబిడీకృతమై యున్న పరమాత్మ నామాంకితమగు అనంత భావ పదార్థన్వరూపము లగుటచెతను, ప్రాణికి జరుగబోవు కష్టసుఖములు మరియొక (పాణి ద్వారా నూచింపబడుట ప్రాకృ తిక నియమమై యున్నది.

2. ఉత్పన్న వాకాభివాళా వాబాద్విజగ జాయుకాః

మాఫ్టైరితి విధూళ్మాగా వా్థిజ్యహు రవ పాదపాః ఎ రామా-ఆరణ్య-52-86, ల “జల్యవపాశా(నముఖాః శృంలై రుుచ్చిత జావావః

సీశాయాం (హియమాణాయాం వ్మికోళ నీవ పర్వశాఃో వార్‌ 2=లి?ం శ. "విశ స్తశాదీనముఖా రురుదుర్మ్భృగ పోత శః" అరణ్య - 5242, ర్‌ “తరుణి ననన్యకాంత నతిదారుణ పువ్చశిలీిముఖవష్టధా

భర వివశాంగి నంగభవు జారికి నగ్గము వేని (కూరుడై

యశకిగ మహీనురాధము డవాంకృతితో నని రోవ ఖీషణ

న్ఫురణ వహించెనోయన నభోమణి చాల్చెం గాయ దీధితిన్‌ ” జామను, 8-10

(గ్రకృతీ - మానవుల పరస్పర సన్ని హీత్యము ఫ్‌

తన దృక్పోథాన వడిన యితర (పాణుల గమనొాగమనముల బట్టియు, వాని అఅఆుపులను బట్టియు,పూనుకొన్న కృపి. యొక్క ఫలాఫలములను గమనించి ఎంతో .- శాలము పరిశీలించిన మానవుడు శకునళానన్త్రమును నృష్టించినాడు. .

ఇందులో బల్లి పలుకులు - కాకి కూతలు - కాకి గమనము - పిల్లి ఎదురువచ్చుట- పాము ఒకవై పునుండి మరియొకవై పు పోవుట - కుక్కు చెవులాడించుట - నక్కా కూతలు - నక్కా ఎదురుపడుట _ ఇవులపిల్లి కనిపించుట-మొదలగున వెన్ని యో గలవు. - ఇట్టి శకునభావములు అన్ని సమాజములందును, అతి |పాచీనకాలమునందుండియు పరం పరాగతముగ సం[క్రమించుచు వచ్చినవి. కార్యకారణ సంబంధము. లేకున్నను [ప్రజల

• విశ్వాసములకు పాతములైై కవుల ఆదరణనును గూడ పొందినవి.

అదికావ్యమగు రామాయణమందిట్టి శకునములు కథాగతీలో అంతర్భాగముగ అనేక స్థలములందు వర్ణితములు. ఉదావారణకు ౬ .

మాయావి మారీచుని సవారించిన యనంతరము “రాముడు పర్ణ శాలాముఖ

... ముగ వచ్చుచున్నాడు. సీతను చూడవలెనను తమకముతో వచ్చుచున్నాడు. వెనుక

నుండి నక్క అలుపు భయంకరముగ వినవచ్చినది. సీతకు అపద వచ్చినదేమో అని శంకించినాడు"”.!

స్వప్నావస్థలో కన్న దృళ్యములు గూడ శకునములుగా పరిగణింపబడుచున్నవి. ఉదాహారణకు (త్రిజట స్వప్న దృళ్యము ;

“రావణుడు పుస్పుక విమానమునుండి (క్రిందపడి, ఒక ఆడుదానిచేత ఈడ్వబడుచుం జెను”.” ” ఈ దృశ్యము రావణావమాన మొక ('య్రీవలన జరుగునని నూచఛించును. అంతే గాదు. “రావణుడు పందిని, కుంభకర్ణుడు ఒంును, ఇంద్రజిత్తు మొసలిని అధిరోహించి దఉణదిళశకు (పయాణము చేయుచున్నారు.”! దణ దిశ యనగా యమునిదిక్కని

అర్థము. అన.శా వారు చనిపోవుదురని తాత్పర్యము. ం (వవాన్తుడు యుద్ధమునకు పోవునప్పటి అపశకునములు ; 6. “తన్య నవ్‌ త్వరమాణన్య (దష్టు కామన్య మైథిలీమ్‌ (కూరన్వవో *ఒధ గోమాయు ర్విని వాదన్య వృష్టతః” ఎారామా, అరణ్య. వ్‌7=లీం “చింతయామాన గోమాయో న్స్వరేణ పరిశంకితః” == రామా, ఆరణ్య. 57-80. 7, “విమానాప్పమృళాదద్య రావణః పతిళో భువి " కృమ్యమాణ(స్తి యా దృష్ట (ళాన్న చిళ్తాకులే్య్యదియః” ఎ=ళామా, నుంద. 2-29 8, “వరాహేణ దశగీవ ళ్శిం శుమారేణచేం (దజిక్‌ ఉష్పేణ కుంభకర్శళు (పయాతా దతిణాందిళం” ఎ ళామా, నుంద, 27-80

[. (సబంధములలో [పకృతి వర్ణనలు “మాంసరక్తావోరులగు పతులు ఆళాళాన. చేరి వ్రహాస్తు రథమున కపదతిణముగా ఎగిరినవి.” దీనివలన 1పహాస్తునకు చావు తప్పదని అర్థము. భారతమునందు గూడ అరణ్యపర్వమందలి యొక ఘట్టమున గల శకునమిట్లు వర్ణి తము: “ధర్మతనయుడు దీప్రంబయిన శివారుతంబువిని అతిశంకితచిత్తుండయి అనంతరంబ దడిణభుజాస్పందనంబుపలతించి మీద లగ్గగునని. =.” భార. అరణ్య. తీ_115. నక్క అబుపువలన అకుభమును శంకించినాడు ధర్భురాజు, దతీణాంసము స్పందించుట వలన మీద శుభమగునని కొంత ఊఆజట పడినాడు. పురుషులకు దతణాంస స్పందనమును, (స్రీ*కు వామాంస స్పందనమును శుభమని శా(స్త్రమున్నది. . భీమాదులమ నహుషుడు మింగిన యనంతరము, వాశేలకో రా లేదని శంకించు చున్న ధర్మరాజుకు తటస్థించిన శకునము లవి. వి;శి ప్రకృతి - సొందర్య దృష్టి శావ్యసృష్టికి ఒక మూలహేతువు సౌందర్య దృష్టి. వ్రకృతిలోని నసుందరదృళ్య ములు ఉద్దీపనకు మూలకందములు. స్వచ్చపకాశముతో - పామునడకవలె మెలికల నడకతో-మం[దధ్వనియు క్త బిలలిలధ్వనులతో - జిళ్లుమను చల్ల నై న మధురజలముతో- నాజూకుగా దుముకుచుండు సెలయేళ్లును - అక్కడక్కడ 'నెలయేళ్లు కలియగా బలిసి (ప్రవహించుచు పోనుపోను బృహాచా కారమును పొంది, గభీరతనుగూడ సంతరించుకొని వరదల కాలమున నడచుచున్న సము దమువలె కనిపించుచు, సామంత శిశిర వసంళాది బుతువులందు [కమముగ కృశించి భూదేవి వేణీ సాద్భృశ్యమును పొందుచు, తన జలము లతో శీర పొంత మానవమానవేతర (పాణికోటికి జీవనదానము చేయుచు, నంతృ ప్తిని పొందిన పాణికోటి భజించుచుండగా రమ్యాకృతితో [పవహించుచుండు నదులును -_ రంగురంగుల (వ్రకాశముతో, వివిధములయిన ఆ'కారములతో, అనంతకోటి వాసనలతో కనులకును మననునకును పహోయినిగూర్చు పుష్పములును-నానా పుష్పొానవాస్వాదనా ఫలరూవ గానామృతముచే తన్పింప జేయుచు పుష్పవతీలళానేకములవై (కేళ్ళులుకుచు (మోయుచుండు తుమ్మైదలును - జాలరసాల పల్ల వభతణచే మత్తెక్కి స శారుణ (ప్రభలతో, కషోయక౦ఠములతో కలనాదముల నొలికించు కోయిలలును -మలయజగంధ మును వహించి నానా పుష్పువాసనల వారించి వార్నిధినదుల శ్లైత్యమును సంతరించు కొని బరువుగా మంద మందముగా మలయు మలయమారుతమును-ధావళ్యాధిక నువర్మ కాంతితో శై త్యాధిక హిమశీకరములతో (పాణికోటిని పారవళ్యము పొందించుచు 0 వ్య(భమాకా శమావి శ్యమాంనళోణిత భోజనాః మండలాన్యప సవ్యాని ఖగాళ్చ్యకూరధం పలి" రామా, యుద్ధ, 57-85,

ఆలంకారిక దృష్టీ క? చందికా విలసనమును - నానాపున్ను ఫలభరితములయి, నానా మధువ శకుంత జంతు నివహాముల ధ్వనిపూర్ణములయి, భూభూధర నిమ్నోన్నతానురూపమై శ్యామతరం గాకార నుందరను లయిన వనములును-నూర్యుచం[దోదయాస్తమయ సమయ సము దూత కర్చుర కిరణ (పతిఫలనమున నానా వర్హాకారములతో నేత పర్వముచేయు మేఘా ఇాళములును - ఉద్దీపనము అలగుచున్నవి. వర్జి త నాయికా నాయకుల యొవనమును, నురూపమును, అలంకారాదులును, వోవభావాదులును. ఆలంబన విభావమునకును; చంద, కోకిల, మలయమారుత, నదీ రు రీళ్యాదులు ఉద్దీపన విభావములకును పాతుభూతములగుచున్నవి. సౌందర్య మెప్పుడును మనోహరమై నదియే. కావ్యముల యందీ సౌందర్యమును సాధించుటకు మనోవారమైన (పకృతి వస్తువుల సవోయమవలం బింపవలసియున్నది. ఆ (పకృతి వస్తువుల యొక్క స్వరూప స్వభావముల వ్యక్తము చేయునట్టి సార్థక పద ములను _- అలంకారములకు, గుణములను, రసాన్వితము చేసిన ావ్యములందు సౌంద ర్యము (ప్రత్యత మగుచున్నది. . శి;8ి ఆలంకారిక దృష్టి నే 1 అలంకార (పయోగము గూడ సౌందర్య దృష్టి వలననే జరుగుచున్నది. అంగనా శరీరమునకు హోరాదు అెట్టలంకారములో కావ్యకన్యకకు ఉపమాద్యలంకారము అట్టి అలంకారములు, మానవులు (పకృతిలోని ఛాతువులను, లోవహోదులను (గ్రహించి తమ అభిరుచి కనుగుణముగ అలంకరణముల సృష్టించుకొందురు అటులనే కవులుగూడ (పకృతి వస్తువులనే ఉవమానములుగ దీసికొని ఉపమాద్యలంకార సహోాయమున ఆలంకా రకమైన రచనా సృష్టి చేయుదురు. కావ్యాలంకార వస్తువులు "కేవలము (ప్రకృతి వస్తువులు. అవి (పకృతి సిద్ధముతే గాని సాధ్యములు కావు. అర్థాలం కారము లన్నియు ఉపమా సంబంధులు, అనగా 'పక్ళతి వన్తు సంబంధులు, శబ్దాలంకారము అన్నియు నతర సంబంధులు. నసుబోధకత కొఅకునుంరనపుప్టి కొణకును, వాతావరణ సృష్టి కొణకును, వర్ణిత ప్యాతల యెడ సానుభూతి కలిగించుటకును-సౌందర్యమును సాధించుటకునుగదా (ప్రకృతి వర్ణనలు చేయబడుచున్నవి. అందులకే ఈ పకృతి వర్ణనలలో అలంకారము

• లెక్కువ చోటుచేసికొన్నవి, స మానవుని అంగములకును, (పకృతి అంగములకును-మానవుని న్వభావమున కును, | ప్రక్ళతి స్వభావమునకును-సామ్యావస్థసు వర్ణించి, కవిత్వమును సుబోధకము లి నె

"1 (తీబంధములలో (ప్రకృతి వర్ణనలు కావించుటకు అలంకార [వయోగము జరుగుచున్నది. ఉపమానము వలన ఉవమేయ మర్థమగుటయు, ఉపమేయము వలన ఉపమాన మర్థమగుటయు. పకృతి వల్లనే జరుగు చున్నది. కావున (ప్రకృతి వర్ణనలు చేయుటగూడ అలంకారము కొఆఅకయి యున్నది. మన కావ్యము లన్నిటియందును శృంగార రసము (ప్రాధాన్యము వహించు చున్నది. ఆందువలన తీ వర్ణ నాదులు (పొాధాన్యము వహించుచున్నవి, యొక తా అంగాంగ వర్ణన ఎంత జాగుగ చేసిన, అంత సౌొగనును శావ్యము నంతరించుకొనును. (యీనిః (వకృతిని, బాగుగ వరిశీలించిన భావుకుడు శృంగార రసావిష్టుడె 'వకృతిలోని అందమైన-నుకు మారమైన-లావణ్యయుతమైన-వస్తువులను, (స్త్రీ అంగములతో పోల్చి వర్జింపసాగినాడు. (స్త్రీ వర్ణన చేయుటయన్న, (పకృతి వర్షన ఛేసినళ్లు భావింపవచ్చును. తని పోల్చుటకు 'వక్ళతి వస్తువులను తీసికొనుటలో గూడ నొక పద్ధతి బయలు చేరినది. శ్రీని చేనితో పోల్చవలెనో-క-చమును, వేణిని, లలాటమును, కనుబొమ లను, కపోలములను, ముఖమును, నాసీకను, కర్ణములను, కంఠమును, కనులను, అధరములను, దంతములను, జాహువులను, కరములను, (వేళ్ళను, నఖములను, _స్తనములను, నాఖిని, నూగారును, వళులను, పృష్టమును, జఘనమును, నితంబమును, ఊరువులను, చరణములను, పిక్కలను, కటాకమును, హోసమును, పలుకులను, గమన మును, వర్ణించు తటి, వేని వేనితో పోల్బవలెనో చెప్పు సంప్రదాయము గూడ వృద్ధి అయినది. ఈ అంగాంగ వర్ణనల పోటీలు నుందర 'కావ్యసృష్టికి పాతుభూతమయినవి. ఈ వర్షనలకు ఉపయుక్షమగు వస్తుసామ[గి యంతయు [పక్ళతి నుండి లభించునదే. శ;8 [ప్రళృతి.కవినమయరూపము అశా;స్త్రీయనమును, అలౌకికమును, పరంపరాయాతమును అయిన ఏ యర్థమును కవులు తమ కావ్యములందు ఉపనిబద్ధము చేసినారో-చానిని కవినమయమందుకు. అది దోనము కాదనియు, న్వీశార్యగుణమే యనియు పూర్వలాతణికులు అంగీకరించి యున్నారు. నిజమునకీ కవి సమయములు అసపహాజములుగ కనిపించినను కవిత్వ మునకు ళోభావవాములగుచున్న వే గాని భంగకరములు గావు. (వథమముగ పదవ శళాన్లీ వాడగు రాబశేఖరుడు తన కావ్యమీమాంసయందు (1ీవ అధ్యాయము) “అశాస్త్రీయ మలఠలౌకికంచ వరంపరాయాతం యమర్థం ఉవనిఐధ్నంతి కవయసన్స కవినమయః.”! అని కవిసమయ నిర్వచనము కేం శావ్య మీమాంస, అభా్రాయ 1%, వేతి 78,

(ప్రకృతీ - కవీసమయరూపము కఫీ చేసియున్నాడు. దేశ దేశములను తిరిగి, వేదవేచాంగములను చదివి, అన్ని నమాజము లను చూచి, ఎన్నో విషయములను విని, పయర్థములను ేకరించిరో _ (వయోగించిరోం ఆయర్థములు దేశకాల భేదములవలన మార్చు చెందక తర్వాతి కవులచే గృహీతము లయినవి. అవియే కవి సమయములయినవి. ఈ అశా,స్త్రీయమును, అలౌకికమును, పరంపరాయాతమును అయిన. అర్థమును ఇవాడుట దోషము కాదని రాజశేఖరుడు చెప్పినాడు, . ఇవి కొన్ని న్వతస్సిద్దము అనియు, మరికొన్ని స్వార్థబుద్దితో ధూర్తులచేత కల్పింప బడినవనియు,స్పర్థతో కావింపబడినవనియు, స్వార్ధసాధనకొరకు ప్రసిద్ధము శేసి నారనియు రాజ శేఖరుని అభిిపాయము. _ పదునాల్లవ శతాబ్టివాడగు విద్యానాథుడు గూడ తన సాహిత్యదర్పణమునంది కవి సమయములగూర్చి రాజశేఖరు ననుసరించి (వాసినాడు. 16వ శతాబ్ది వాడగు 'కేళవమి[శుడు తన అలంకార శేఖరమందలి పదువై దవ మరీచిలో ఇట్లు వివరించినాడు, “అనతోపి నిలంధేన నతామవ్యనిబంధనాత్‌ మ నియమన్య వురస్కా ళాత్సం(ప్రదాయనస్ని ఛా క చే;

రాజశేఖరుని మతము ననుసరించి యీ కవిసమయములు మూడు విధాలు:

అవి: (1) స్వర్ష్యము, (2) భౌమము (ఈ) పాళాళీయము. ఇందులో భౌమము [పథానమైనది. "

“స్వగ్ష విపొళాళీయయోః భౌమః [వధానః వహిమవోవిషయః నచచళుర్థా”

• శావ్యమీనూంన = పుట 70, ఆ నాలుగు రకములు ఇవి ;

1. జూతిరూపము, £. _దవ్యరూపము, 8. [కియారూవము, కీ. గుణరూపము. అనగా, ఫౌమము, జాతి(ద్రవ్య[కియా గుణరూపములతో సా జాత్కరించుచున్నదని యర్థము.

ఈ జాతి (దవ్య[కియా గుణ రూపములు, మరల _అర్థనిబంధనము ననుసరించి ఒక్కొక్కటి మూడు విధములుగానున్నవి. అవి 1. అనతో నిబంధనము, ఐి సతోప్య నిబంధనము, కి. నియమ నిబంధనము.

1. అనతో నిబంధనము == లేకున్నను ఉన్నట్టు చెప్పుట

ఖా (వబంధములలో (వళ్ళతివర్ణనలు ల సతోవ్య నిబంధనము ౫ ఉన్నను లేనట్లు చెప్పుట _ శ. నియమ నీబంధనము జ ఇళ్లు యుండవలెనని నిబద్ధించుట కొన్ని వర్డ్‌ నానియమములు ._. కవినమయములు [వబంధ వర్ణ నలను వర్ణించుతలి పాటింపబడు నియమములు గూడ కవి సమయము లగుచున్నవి. కేశవ మ్నికుడు (16వ శతాబ్ది) తన అలంకార శేఖరమందు వర్ణనా పద్ధతిని వివరించినాడు. . . " వర్ష్యళు రాజూ దేవీచ దేళో(గామ పురీసరిత్‌ నరోబ్బ్యరణ్యోద్యా నాది (పయాణరణ వాజినః వాస్త్యర్క చం(ద్రావృతవో వివాహోధ స్వయంవఠః నురాపుప్పాంబు సంభోగ: విశ్తేషమృగ యాళమాః కాలాబుతువయస్సరంిధీ ధాతువృజాభిసారిళాః” జా అల౦ కార శేఖరం .. 18వ మరీచి - శ. అనగా రాజు, రాణి, దేశము, (గాముము, పురము, సరిత్తు, అట్టి, సరన్సు, అరణ్యము, ఉద్యానము, లైలము, (పయాణము, యుద్ధము, అళ్వము, గజము, సూర్యుడు, చంద్రుడు, బుతువు, వివావాము, స్వయంవరము, నసురాపానము, వపుషా ఎప్‌ చయము, నురతము, జలేళ, విరవాము, వేట, ఆ శమము, (పొతఃకాలము, మధ్యా పహ్నాము, సాయంకాలము, అంధకారము, బుతునంధి, వయస్ప్సంధి, ధాతు, వృకు అఖి సారికలను వర్మించు సమయమున పయే యంకములను వర్ణి ౦పవలెనో ఆ నియమమును వివరించినాడు. పూర్వకవులును, తరువాతి కవులును గూడ చాలవటలకు ఆ- నియమముల ననుసరించుట జరిగినది, అతడు ఈ విధిని కవి సమయమని చెప్ప లేదుగాని ఇది ఒకో విధముగా నియమనిబంధన కవిసనమయమని చెప్పవచ్చును ఈ విషయము ద్వితీయ (ప్రకరణము [పారంభమున విపులముగా చర్చించబడినది. కవినమయములు _. ఉపమానములు కొన్ని వర్ణ నలందు ఉపమావనస్తువులు నిబద్ధింపబడినవి. అది నియమనిబంధన ళవి నమయముగా వరిణమించినది. కావ్యములన్నిట్రియందును (స్త్రీ (వధానపాత్ర వహించి యున్నది. తు యొక్క ఆంగాంగవర్షన ఎంత సొంఫుగ చేసిన, (ప్రబంధమంత యింపును నంతరించుకొనును. (ప్రకృతిని బాగుగ పరిశీలించిన భావుకుడు శృంగార రసావిష్టుడ్డై |పకృతియందలి అంద

కవిసమయములు = ఉపమానములు 1! మెన, నుకువారమెన, లావణ్యయుతమెైన స్వరూప న్వభావాది సామస్ధయుక్త మెన మూ ఓ... బె... న. వస్తు వులను స్త్రీ అంగములతో పోల్చినాడు, ఉదాపహూరణలు: ననన వస్తువు ఉపమానము సమానధర్మము నానన ఓ. దేవాము నరోజమాల మృదుత్వము

• చం[ద్రకళ ఉద్ద్వలత్వము లత " మృదుత్వము విద్యుల్లి త్‌ే దీప్తి

2. లలాటము అర్జ చం[ద్రకి ఆ ళారసొమ్యము, 1(్రశాశము న్వర్ష్మ పట్టిక నువర్ణచ్భాయ క. అధరము కినలయము _ రక్తిమ, మృుదుత (వవాళము రక్సిమ (| వీింబఫలము రక్తిమ, అళారము 4 కటి అణుకి తీణత్వము సింవా కృత - 5, కపోలము చం[ద్రమః ౌరవర్థ్యము, స్వచ్భతః (వశాళము దర్పణము శెల్పదనము, (పళాళము $. కరతలము కినలయము రక్సిమ, మృదుత వగ్మము మృదుత్వము, (వశాళము, శ_త్యము వి(ద్రమము రక్తిమ . క కర్ణము నవనంఖ్య ఆఅఆళారము . శీ ఆళారము నాడా క. విద్యుల్లకా విగవాన్‌ =మనుచరి[త ల! అర్థచం[ద్రలళాట మవఘళింవగజాలు-నునుత ర త రం అణుమభ్య్యాతతిమీదనింత చిఠకనంటౌ = వనుచర్శిళ

కీ (పబంధములలో (పకృతి వర్ణనలు శ. పాపట దండ బుజుత్వము, దైర్ధ్యమా.

• నది దైర్యము $, శేళములు లీకట్లు చ్తెళ్యము " | ఆశాశము నైల్యము . ఛామరము కై రము, ఘనత్వము . " "ఇ వాలము వై ల్యము,మృదుత్వము, తై రము 18 జడ పాముపడగ వ్రైళ్యము = ఆశారము భృంగావళి వైళ్యము, నై గనిగ్యము, నళ్చము కుటిలత, దే ర్కుము? ఆళారము

11. నడక రాజహంస మందత, కీవి గజ మందత, కవి
12. (గ్రీవము కంబు అళారము . కపోత[(గీనము ఆశారము
13. కనుబొమలు తరంగ =. కుటిలత భ్‌ ఫగావళి వ్రైళ్యము ధనువు ఆళారము సర్ప జిహస్తైత ణ్‌ న్నైల్యము న్మ్రరచావ అళారము . శ4ఓ ముఖము చంద్రుడు ఉప విత్‌ దర్పణము ఉప్జ్వ్రలత - పద్మము వర్ణసామ్యము, న్ఫుదుత్వము కళ్‌ చాసిక తిల్మపసూనము ఆకారసామ్యము . | సంపెంగ మొగ్గ ఆశారసామ్యము మన్మథతూణిరము అళారపామ్యము

కవిసమయములు _ ఉపమానములు లి. 14. నేతములు పద్మము మృదుత, ఆళార సామ్యము మృగ న్మేతము ఆళారపామ్యుము, చంచలత మీనము ఆశార సామ్యము, నజలత -.. కుమురము నఖ్రనిచూపు చళోర ఆ కారసాన్యుము ఖంజన వ్రైళ్యము? ఆశార సామ్యము కందళీ కుట్టులము ఆ ళారము 17, అారక (వే) కజ్టలపా[త నైల్యము ఖంజన వై ల్యము - . / భగిమర న్సైల్యము " శ8. చూవులు శాణములు - "బేధకత్వము

• . భ్‌ ఫ్రంగావళి సా వై ల్యము మదిర మాదకత, రక్తిమ
• ఉత్పల పంక్సులుక్‌ న్రైల్యము

19. దంతములు కుందకోరకము 'ెల్లదనము చాడిమీ బీజము ఎరుపుగూడీన తెలుపు, ఆకారము ముత్యము ఉజ్జ్వలిత
20. పలుకులు 'జేణునాదము (శు పేయను " . వీణావాదము ॥ (శుతిపేయము .. చిలుక పలుకులు (శుతి'సేయము *... శోకిలవాదము . (శుతి పేయము ననననాలనమతనననానాయా ఈ “ఫౌధళందళికుట్టులమివ” అనిరాగరూషిత యగు అవంతి నుందరి యొక. వే్యేళములను దండి వర్శించి నాడు-దళ కుమార, (వళ మోచ్చ్య్వానము. ళల విక సితోత్ళఅ పం శక్తులు (తున్యురింవగా" ఆ మన్తుచరి (త్ర ,

లిక (ప్రబంధములిరో (పళృ్ళతివర్షనలు 21. జాహువులు మృణాళవాళములు మృదుత్వము, ఛెర్స్యుము శాఖలు ౨. తెర్ట్యుము 'వెదుళ్ళు (తమిళము). దైర్యము - ఆకారము, నున్నగా మండుట . 20. నఖములు నత్యతములు (వ్రశాళము . చం([దకళలు ప్రిశాశము కుందకళికలు . (ప్రకాశము, 'కలువు, అకారము ముక్ర్తాఫలములఅు "తెలుపు, ఆళారము 28. ననములు ' . వపూగములు" కఠనత, అశారము (వాలిశా నము) తమ్మి మొగ్గలు పరిపుష్టత (నిక్కినచనులు) లిల్వఫలములు . వలుదతనము, కతోరత 'శాళఫలములు వలుదతనము, తుంగత్వము శరికుంభములు '_ విస్తరత, కొన్నత్యము . కుండలు కాన్నత్యము, అశారము కొండలు విస్త్రరత, దృఢత, జొన్నత్యము చ[కములు గుం(డ్రనితనము . . దబ్బపండ్లు . ఆకారము, గుం[డ్రనితనము .. చ(శ్రవాకముీీ మిధునథావము, గుం(డ్రనితనము వశీ చాలి అనర్త గుం[డనితనము, గఖీరత " కూస గు.([డనితనము, గఖీరత (వార గుం(డ్రనివై శాల్యము, లోతు నద గభిరత 68. “ఆమె భుజములు కణుపులతో మన్న వెదురువలె పొడ వై నవియును;నున్న వై నవియును"”(శాంబిన్‌? శల్డి డై. పురయిం నెడుమెన్‌ వత్సైత్తోళ్‌ ), అగనానూరు-రీకి . ం 7, కుచ(పరోవాముల్‌ పోకలతోడి సామ్యుమును పొందకమున్న - కళావూర్ణోదగయముం, 8. ఘనతర స్తన చ(క్రవాకములనలరు నంబ = పారివంళఘు, నెల. " |

కవినమయములు = ఉపమానములు ల్‌ చిక్‌ వళులు పాశములు 'దెర్ట్యము . . తరంగములు ఎత్తులు, తగ్గులు, ద్తెర్స్స్యము

• నిచ్చెన (క్రమమైన ఎత్తులు _ 28, పృష్టము కాంచనపట్టము | ఇగౌరత్వము, ఒ శేరీతిగానుండుట " ఆరటిపట్ట (బోర్లించిన) గుండ్రని డైర్హ్యము, (వళాశము

27. జఘనము పులినము కుస్పలుగానుండుట, నమా కారము
28. వితంబము చ[క్రము ॥ గుండనితనము, వలుదతనము . . . భూమి. విస్తారత, గురుత్వ్యము, దృఢత్వము 29, ఊరువులు కరిహస్తము *..... మొదటలావుగొనుండి (కమముగా సన్నగిలట . గ ॥ కరభము నా న! శక | న. $0. చరణములు పల్లవము మృదుత్వము, రక్తిమ . ' వద్శుములు (ఎజ్జని) ౩ . (వ్రవాళము రక్సిమ శి!1. వోసను వెన్నెల శుక్టత్వము ॥ వున్చము | ళుక్ష త్వము ' ॥ , భీనము. | ళుక్ష త్వము శైరవము .. శుక్టత్వము వైన వివరింపబడిన వన్నియు (ఉపమానములు) ,పకృతివస్తువులు. అలంకార శోభకును, రసపోషణకును ఉపయుక్త మగు వస్తువులు. వీని సాయమువలననే (పబంధము లన్నియు అతివేల మనోహారత్వమును పొందించుకొన్నవి. వె ఉపమానము అన్నియు (స్ర్రీవర్ణన సందర్భముననే [పయోగించుట, కవి యందలి శృంగారభావమునకు నిదర్శనము. కావ్యళోభకు యౌవనాంగియొక్క- వర్ణ నయే ముఖ్యమని సారాంశము,

2$ (పబంధములలో (పకృతివర్ణనలు జి;శ దోహద(కియలు దోవాదమనగా నిచ్చ.1 గర్భవతుల కిచ్చయుండును. చానిని దౌహృద లకణ మందురు. సంస్కృతరూపమైన “దౌహ్భాద” నునకు (ప్రాకృతరూపము దోవాదము. దౌ హృాదమనగా లెండు హృదయాలనియు (తల్లిది, బిడ్డది) విడ్డయొక్య ఇచ్చ: తల్లి యొక్క ఇచ్చతో జోడింప బడియుండుననియు నర్థము. గర్భిణియొక్క- కోరిక తీర్చనిచో గర్భము దూషిత మగుననియు, అందుకు గర్భిణియొక్క కోర్కె తీర్చుట ముఖ్య ధర్మ మనియు సామాన్యముగ నున్న భావము. మదవతుల దోవాద[(కియలవలన వృతములు అకాలమునందు పుష్పించుననుట కవి సమయము. దోహాదకియలు త్తం సౌందర్యాతిశయము నుగ్గడించును. ఉదాహరణకు; పాద తాడనముచే అశోకము చిగుర్చునన్నపుడు పాదము యొక్కయు అళోక కిసలయము యొక్కయు రక్తిమ సామ్యము ద్యోతక మగుచున్నది. ముఖాసవము వలన వకుళము పుస్పించు నన్నపుడు, ఆ ₹ెండింటి గంధసామ్యుము ద్యోతక మగుచున్నాది. ఇన్లే మిగిలిన వాని నూహించుకొనవచ్చును. వె విధముగ వృతములలో దోవాదా కాంతను ఆరోపించి నుందర కన్యా మణుల చేష్టల ద్వారా వాని యిచ్భాపూ రిని కల్పించుట వలన, అఆ (ులయొక్క దూపగుణాధికముల ఉత్కర్ణను చాటు నుర్దేళ్యము దో్ళతక మగుచున్నది. య ౧ సంస్కృత[పబంధములలో దోవాద వర్శనలు విశేషించి యున్నవి. ఆం[ధ(ప్రబం ధము అందీ వర్ణనలు అతి వేల మనోహరముగా వర్ణింవబడినవి, కవి నమయములవలె దోవాదములు గూడ అళా(స్త్రీయములే. అయినను రాజ శీఖరుడు తన శావ్యమీమాంసలో వీనిని కవిసమయములుగా "పేర్కొనలేదు. విశ్వ నాథుడు మాతము అళశోకవకుళముల దోహదము కవి సమయమన్నాడు.కి అంతకు ముందు కనీనము శాళిదాను నుండి గూడ దోహాదములున్నను ఏ లాతణికుడును దోవా దముల గురించి [వాయలేదు. 16వ శతాబ్ది లాతణికుడ్లైన కేశవ మ్మిశుడు తన అలం చానా ననననననననాననననననానినాానననన శ ల “టై? “ఈధదోవాదం” అమరము (గురుకాల [వబోధిక) - నాట్యవర్లము, శోక, £? ఎ వుట 157 ్‌ో, దోవాః=పూర్తిః -- దువా - (వపూరణే -- తందచదాతీత్‌ దోవాదం డుచాళ్‌ దానే. దోవామనగా పూర్తి, చానినిచ్చునది. వమణమిచ్భా ఇఘ ఇచ్చాయాం ఇచ్చించుట = ఇచ్చ. £. “పాచాఘాశాదళోకం విశసతి వకుళం యోషిశామాన్యమ బై ్యః” ॥ ఆం పాహిత్థ దర్న్శణ, = లీలీఎలీ5,

చోవాద[కియల స! శార శేఖరమందు ఈ అళోకవకుళ దోహాదములను అనత్‌ నిబంధన కవిసమయముగా పేర్కొన్నాడు కాళిదానుని మేఘదూతమందలి “* ర కాళోకశ్చల కివలియః కేసరళ్ళా[(త శాంతః (వళ్యాసన్నా కురవక వృ శేళ్ళాధవీ మండపస్య వ్‌కః సఖ్యాప్తవ నవా మయా వామపాచాధిలా సే శాంచత్యవ్యో వదనమిదిళాం దోపొద చృదశ్త నాస్యాః కుఘ. 10 అన్న శ్లోకమునకు వ్యాఖర్టి (వాయుచు మల్లి నాథుడు వె అళోకవకుళ దోవాదములను కవి (పసిద్దములన్నాడు. అతడు (వాసిన ఈ (క్రింది ఖ్లోకము వలన మిగిలిన వృతముల (8) దోవాదము గూడ వ్యక్తృమగుచున్నది. “"ఊణాంప్పర్శాత్‌ (పియంగు ర్వికసథి నకుళః శిదుగండూననేళాథ్‌ పొచాఘాళా దళోక స్తిలక కురనశొ వీషజాలింగ వాఖ్యాం మంచారో నర్మచాళ్యా తృటుమృదు నాసబొ చృంవళా వక్త ివాళాథ్‌ చూతోగీఠా న్న మేరు ద్వికనతిచ వురోనత్త బా త్కర్టి శారః” ల + అ మేఘరదూత (మల్లినాథ వ్యాఖ్రై 2-18 [ఫియంగు స్పర్శవల్ల ను, వకుశము ముఖాసవ నేచన వల్లను, అళేకము పొదాఘాతము వల్లను, తిలకము చూపులవల్ల ను, కురవకము ఆలింగనమువల్లి ను, మందారము నరఫు మాటల చేతను, చంపకము మృదుహోసమువల్లినుు చూతము ముఖవాయువు వల్లను, నమేరు సంగీతము వల్లిను, కర్ణి ళారము నృత్యము వలనను ఆఅకాలమందుగూడ పుష్పిం చును అని అర్థము. = "వె దోవాదములను కావించువారు మదవతుల్రై యుండవలెను, '* - ఈ దోవాదములను వర్ణించుట వనవివోరముననే. అదియును వసంతర్హు వుననే. ఆ బుతువున అన్ని వృతములును పుష్పించుట (ప్రకృతి సత్యము. మరి దోవాదముల వలననే అవి పూచుచున్నవని చెప్పుట యేల. (స్ర్రీలయొక్క శృంగార చేష్టలను వ్యక్నము చేసి శావ్యమునకు మధురత నొపాదించుటశే యని భావింపవలసియున్నది. ఈ సత్య మునే రాజశేఖరుడు శావ్యమీమాంన యందు. (18వ ఆఅభధ్యాయమున) వసంత ('వ్రసంగమున నిట్లు చెప్పియున్నాడు, 8, “శేనరాళోక యోః నఠ్‌ స్త్రి గండదూషాళ్చారమూతతః మాపాంత రేపి వుష్పాణి” ఆ ఇకంశాళ శేఖర *15 మరీచి

జ (పబంధములలో (సకృతివర్జనలు . “నాలింగతిః కురవళ న్నీలళో నదృష్టో. నోశాడితళ్ళ నుగ్భశాం చర తై రళోకః నికోన వక) మధునా వకుళళ్ళ్చ వై(కే చిత్రం తధావీ భవతి (వసచాన కీర్ణః ఒం | శావ్య- మీ = 18 అధ్యాయము (స్రీల ఆలింగనము లేకుండగనే' కుళసకముమ, "చూపవు అవనరము లేకుండగనే తిల క్‌మును, పాదళొడనము ేకుండగనే ఆళోకమును, ముఖాసవము లేకుండగనే వకు ళమును వై[తమందు పూయుచున్నవి. చచిత్రముగచా! కావున దోవాద [క్రియలు కవుల యొక్క మధురభావోత్పన్నములని _ శేలినది. . [ప్రబంధములందు దోహద [క్రియ ఒక శృంగార చేష్టగా.వర్మితము. సారాంశము

1. తొట్టకొలుత మానవుడు మానవేతర [వకృతిని “థయాశ్చర్య' భావముతో తిల కించినను తరువాత ఆరాధనా దృష్టితో : చూడసానినాడు.

2. జంశ్వాదులు మొదట. అవీర రూవీముతో *ప్రత్యతమయినను, తర్వాత ఉప -.. యోగి జంతువులు) ఆళాధనా దృష్టితోడను, _పేమ వాత్సల్య దృష్టితోడను చూడబడినవి."

3. (ప్రపంచమందలి అన్ని (ప్రాంతములలోని వ్యక్తి నామములును ఆయా (ప్రాంత . పకృతి ననుసరించి వచ్చినవే, " శ. మానవేతర (పకృతి జంతు వజ్య్యూదులు నియత జీవన విధానము కల్గియున్నవి. అందువలన అవి సమయ గణనకు పనికివచ్చుచున్నవి. 5... మానవ నూనవేతర [పాణికోటియంతయును (పకృతి జన్యమే ఇాబట్టియును వానియందలి అంతరాత్యులు. పైక పచార్భమై విశ్వమంతయు నిండి నిలిడీ . కృతమైన పరమాత్మ నామాంకితమగు అనంత.భావ వపదార్ధస్వరూప మగుట చేతను, పాణికి జరుగ. బోవు కష్టనుఖములను, మరియొక ప్రకృతి |పాణిద్వారా నూచింపబడుట [పాకృతిక నియమమై యున్నది. దినిని ఫురస్కరించుకొనియే కాలమాన న్వపష్న శకునాది శాత్రముల్చ సృష్టింవబడినవి, .

4. కావ్యనులధికాంశములు పురుషుల చేతనే (వాయ్యబడినవి గాన బల ప్రకృతిని పురముషరూపముగను, బలహీనమును, అందమును అల్బిన ,పక్ళతిని (స్త్రీ రూప ముగను భావించుట జరిగినది. = "

5. ఉపమా ఉక్చే)తాద్యలంకారముల జననమునకు సుందర (ప్రకృతియే అలంబ నము, అనగా కావ్యసృష్టికి మూలకారణము సౌందర్యదృష్టి గూడ ముఖ మయినదిగ భావింపవ్యమ్పునః.

ఇ _ 8. కవిస సమయ (ప్రాధాన్యము గలవి వ్రకృీతి వర్ణనలు,

9, కవి సమయములు శాశ్రుమళ్యాదలకును, లోకమర్యాదలకును ఖిన్నములై నవి,

10, 'కావ్యములకు ఇంపు తసాంపులగూర్చునవి కవిసమయములు, రనపోషణ కివి ముఖ్యములు. రచనకివి శోఖావహాములు, వీనిని అలంకార సంజీవకులు అన వచ్చును.

11. కావ్యములలో ప్రయోగించిన కవిససయముల వలన తత్కర్తలు పోషించిన కావ్య సౌందర్య సంబంధమైన దేశకాల స్థితులు అవగతమగును.

12. తెలుగు నందలి కవిసమయ 'నంపదాయము “శీవలము సంస్కృత నంబంధి.

13. ఆంధ (పబంధళారు లందరును బాలవరకు కవిసమయములను పొాటించినారు. | కేక, కావ్య పయోగములలోని మర్హము లెలుగుటకు కవిసమయమును 'ఇెలినికొన వలసియున్నది.

14. దోవాదములు ఒక శృంగార చేష్ట. . .

15. యీ దోహద చేస్టలకును పుష్పములకును సొమ్యముండవచ్చును.

16. _ సర్వవృతములును పుష్పించు వసంతకా లమున నే దోవాదకియావర్శ న యుండుట ఒక శేషము. (స్త్రీలయొక్క- వర్ణ గుణాకా ళాదుల నుగ్గడించుట తప్ప మళశేమియు

17. దోహద (క్రియావర్ణన వలన మదవతుల "స్వేచ్చా శృంగార విహోరాదులు వ్యక

రా లాటి

_ మగుచున్నవి.

19. _దోవాద వర్ణన సారస్వతమునకు [పముఖాలంళార మగుచున్నది.

20. (పబంధకారులందలును అమేయ శృంగారభావ 1వదర్శనమును కావించినారీ వర నలో. స!

21. _దోవాద [కియలు కవి సమయములే; 22, "జాతక కథల కాలమునుండియు దోవాద(కియలున్నట్లు స్పష్టము,

22. తృతీయ(ప్రకరణము వేదవాబ్యయము జూ (పకృతివర్ణ నలు

తెనుగు (ప్రబంధాలలో (ప్రకృతి వర్శనలన్నపుడు సంస్కృత (వబంధములజోలికి పోనక్కరలేదుగాని, మన [ప్రబంధకారులెల్లరును సంస్కృత వాజ్బ్యయమును (వేద చేచాంగములతో నైైతము) తుణ్ణిముగ జదిని తత్సంస్కారముతో తెనుగు కావ్యము అను (వాసియున్నారు.. అందువలన సంస్కృత రచనలలోని [వకృతి వర్ణనల సరి శీలించి ఆ ఛాయలు తెనుగు [ప్రబంధమునందలి (ప్రకృతి వర్మ నలో కలవేమో - అను వాచానుసరణములుగలవే మో- చూడవలసియున్నది.

ళ్‌ |

భారతీయ సాహిత్యమున (పకృతి వర్ణ నలు (ప్ర్మ్మప్రధమమున నెక్కడలభింపగలవని

వెదకుచు పోయినచో మనకు లభించు పురాతన రచనలు వేదములు, వానిలో మొద టిది బు'గ్వేదము. (ప్రపంచములో మొట్ట మొదటి సాహితీ రూపము.

(వక్ళతి వర్శ నలకు రత్నాకరము బుగ్వేదము. ఇందన్ని వర్శనలను ప్రకృతి శక్తులకు మూ ర్తిమత్వము కల్పించి వర్శించివవే! ఇంాగ్నిి వమణాదిత్య చం్టదాశ్వి న్యాదులేగాక, ఆశమములు-నదులు-నముద్రములు, పర్వతములు, వనములు, వ్యవసా యము, పళుపోషణ, వాణిజ్యము, రథయానము, అహార పానీయములు, జయపకఠా జయములు, జేగ, గుజ్జము, గాడిద, ఎద్దు, పంది, మేక, హంస, ఆవు, పొవురము, , చాపలు, నగలు, మొదలగునవన్నియు వరి ౦పబడినవి. ,

బు 'శ్వేదమున పర్వళారణ్య నదీ నీర్నిధి జలచరభూచర చావాగ్భ్యాది భూతల (ప్రకృతియును-మేఘ వర్ష జంరూనిలాది అంతరిక స్థాన ప్రక ఫ్రతియును-నూర్యు చంద్ర నత(్రాది ద్యుస్థాన పకృతియును వై విధ్యముతో వర్థింపబడియున్నవి. ప్రస్తుత మొక్కొక్క (వకృతి శక్తినే పరికింతము.

ఇంద్రుడు - జ! లి;కే ఇంద్రుడు ఇం్యదుడు (వకృతిశక్తి నిరుక్తుకారుడయిన యాస్కుడు ఇంద్ర శబ్దము నీ క్రింది విధముగ నిర్వచించినాడు.!

1. ఇరాందృణాతీతి:- ఇందః భోజన పచార్థముల నుద్దేశించి తన్నిష్పొదక మైన జలము కొటకు మేఘములను (ద్దలు కొట్టు వాడిందుడు. వీ. ఇరాందచాలీలి--- ఇందః --- వృష్టినిష్పాదనచే నన్నమును లోకమున ణ్‌ ౮ కిచ్చువాడిం[దుడు.
2. ఇరాందధారి.--- ఇం(ద్రః -- సస్యమును జలచానముచే పోషించువాడు,
3. ఇరాంచారయతీతి.- ఇంద9ః న భోజ్య (ద్రవ్యములను పుట్టించుటైత్రై _ కర్షక ముఖమున భూమిని దున్నువాడు. ల్‌. ఇంద వ్యేదవలీతి--- ఇంద్ర --- సోమార్థము యజ్ఞ భూమికి పరుగెత్తువాడు
4. ఇంచొరమతే-ా ఇం[ద్రః --- సోమరసమున 'శ్రీడించువాడు ళా ఇంధ్రేభూతాని--- ఇంద --- [పాణుల 'జేహములందు చైతన్య రూవమున చొచ్చి వానిని (ప్రకాశింప జేయువాడు. వై. నిర్వచనము లన్నియు బుగ్వేదములో ఇంగదునికి సంబంధించిన (పార్ధన లను మనసులో నుంచుకొని జేసినవే. నిర్వచనము ననుసరించి యింగద్రుడు వర్షము నిచ్చువాడనియు. అందువలన [పాణరకకుడనియు, సోమ పానేచ్చ గలవాడనియు విదిత మగుచున్నది. ఇంద్రుడనగా (పాణికోటికి అత్యుపయోగి యయిన (పకృతి శక్నిగానే కనబడుచున్నది. (పకృతి శక్తికి మూర్తిముత్వము కల్పించి ఇం[ద్రనామ మిడి వర్జించినట్లు స్పష్టమగుచున్నది. బుగ్వేదమందలి పది నుండలములలోని 10580 బుక్కులలోను--ఇర్మదుని కొక్కని'కే సంబంధించినవి 250 గలవు. సామవేదమందలి ఇంద్ర పర్వము బాల "పెద్దది. అదంతయు నింధదదుని (పశస్తితోనే నిండి యున్నది. సర్వవిశ్వ (ప్రవర్షృకుడుగా ఇంద్రుడు వర్శింపబడుచున్నా డు. “యో అతీణే వచియా శచీభిర్వివ్వక్త నృంభపృథివీముత చ్యాం”కి ఓ. నం నృత (వేద) వాబిస్టయచరి(క. వేజీ; 110. మల్దాది మార్య నారాయణకా(స్తి, 2 బు 10-59-6 వ్యాఖా్రత టశ్రీరాంశ ర్యా అచార్య నం స్హతిస్థాన్‌, బరేలీ (1969)

క్రై - (పబంధములలో (పకృతివర్ణనలు .. (ఇం్యదుడు ఇరుసుచే రథ చ్యకములను వలె బల కర్శముచే భూమ్యా్యాళకాళములను బటి యుంెను). లు మరియొకచోట:; - " “సనూల టో పర్యురూన రాం స్యేం (ధ్రోవవృ శ్యా[దద్యేవచ(ా” అని యున్నది. (ఇం(దుడనేక విధములయిన తేజన్సులను, సారథి రథచ(కములను తిప్పునట్టు తిప్పుచున్నాడు). 6 తం అబు, 10 - 882 (క్రిరాంకరస్త్ర ఆచార్య - బశేలి (యు.పి.) 190%, వై వర్ణన ఇం(దుడు విశ్వ (ప్రవర్ష్యక శక్తి యనియే తెలుపుచున్నది. ఇం(దుడు కాలస్వరూపుడుగా వర్డి ౦చబడుచున్నాాడు. “*విధుంద(దాణగ్‌0 నమచే బహూనాం యువానగ్‌0 స్తం పవితో జగార బేవన్య పళ్య్థ శావ్యం మహిళ్వా చ్యా మనూర సహ్యూః నమౌాన” (ఇందుడు కాలస్వరూపుడు) (సర్వమును) చేయువాడు. యుద్ధమందు పలువురను పార (ద్రోలువాడును - పిన్నవయసువాడును ఆగు పురుషుని, ముసలితనము (మింగివేయు చున్నది. (ఇట్టి కాలస్వరూపుడై న)ఇం (దుని యొక్కమహాకార్యమును( (పాణులకు ముసలి . తనమును కల్లించుట) చూడుము. ఎవడీనాడు చనిపో యెనో,వాడు రేపటి దినము (బతుకు చున్నాడు. (అనగా పునర్జన్మ పొందుచున్నాడు), = సామ. ఐం(దపర్వ. = అస్ట్ర = 3 అండ, 10, (శిమసంఖ్య 805 బంకుపల్లి మల్దయ్యశా(్త్రీ (1840). న ఇం[దుడు వర్షాధి దేవతగను, మేఘములను (బద్దలుకొట్టువాడుగను వర్ణ్శింపబడు చున్నాడు. 'మేఘమును, వర్ష మును వర్శ్మించుట (పకృతి వర్శనయే యగుచున్నది. “ఇం(ద్రన్ననువీ ర్యాణి (వవోచం యానిచ కారం (వధమానివకే అహన్నహి మన్వపస్తదర్థ (వవవణా అభినత్పర్వతానాం” బు. 182.1 (వ(జధారియైన యిం[ద్రుడు చేసిన పురాతనము లయినట్టియు ముఖ్యము అయి నట్టియు కృత్యముల వర్ణించుచున్నాను. అతడు 'మేఘములను (బద్దలుకొన్లైను. దాని నుండి భూమీమీదికి జలము పడునట్లు చేసెను, పర్వతములకు సంబంధిం చిన జలమును నదు లుగా (ప్రవహించునట్లు చేసెను, “అవార్నహం పర్వతే కి శియాణం త్వష్టాన్యైవ(జం స్వయం తతక్ష్ష వా(శా ఇవధేనవః స్యందమానా అంజ సము[దమన జగ్ము రాపః” = ము, |1=$2ల

అగ్నీ కక. ఈ యింద్రునికి త్వష్ట చక్కగా [వయోగింపదగిన (శబ్దళారిమమొన )వ[జాయుధమును చేసి యిచ్చెను. చానితో నితడు వర్వతముల నాళయించి యున్న మేఘమును భేదించెను* దానివలన భూమివై వడిన జలములు హొంభారావముతో భేనువులు తమ దూడలను చేరు నట్లు సము[ద్రమును చేరుచున్నవి,

-' మేఘమును, వర్షమును, నీరు (వవహించుటయును, వర్వతములును, 'ధేనువులును, వాని హుభారావమును, సము దమును - ఇవన్నియును [పొక్ళతికములే. ఈ (వకృతిని, (వక్ళతి ధర్మమును, అతిలోక సృష్టిగా భావించి ఇట్టి యీ [పకృతి [పవర్త్యనకు కార ణము కల్పించి, ఆ శక్తికి మూర్తిమక్వమును కల్పించి ఇంద్రుడని నామకరణము ేసి నట్లున్నది. -

(టు

కేవలము పాకృ్ళతికమైన మేఘవర్ష ములను-నీకు సము[దమువై వు వరుగిడుటను- గొవ్ప్వగా ఉత్పే9క్సి చుట జరిగినది. మానవుడు పరిణమించి పరిణమించి, గొప్ప ఖాపుకుడయి చేయి తిరిగిన కపియైన వెఘుకనే ఇట్టి వర్ణ్శనలు చేసియుండుసు. శె:ని అగ్ని

"వేదములలో ఇంద్రుని యనంతరము అధికముగ న్తుతింపబడిన దేవత అగ్ని. అగ్ని "కేవలము ప్రకృతి ళక్తి. ఇది ఇం[దియకమైన (600౫౦8౪8) వివమయము, అగ్ని అన్ని వస్తువులను దహింప జేయు సామర్థ్యముగలది. దవానల రూపమునను - బడబాగ్ని రూప మునను - తన జొద్ధత్యమును (ప్రకటించిన శక్తి. మాంసాడ్యాహారమును కాల్చుకొని తినుటకును, వండుకొని తినుటకును, సవోయపడిన శక్తి. ఈళక్తికి - ఈ పాకృతళ క్రికి- మూ ర్మిమత్వము కల్పించి-అగ్నియను నామము నిడి- పూర్వ బుషులు (బహ్మాండముగ గానము చేసినారు,

బుగ్వేదమందలి 10580 బుక్కులలో కేవలము అగ్నిని గురించి 200 బుక్కులు గలవు. సామవేదమున ఆగ్నేయ కాండ మంతటి యందేగాక మిగిలిన భాగ ములలో ఇంకను చాల బుక్కులు అగ్నిని గురించియే గలవు.

.. బు గ్యేదమున మొట్టమొదటగా వర్ణింపబడిన (పకృతి దేవత అగ్నియే. “అగ్ని మీశ పురోహితం యజ్ఞస్య దేనమృత్విజం హోతారం రశ్న ఛాతనుంొ (పురొహితునివలె యజ్ఞ మును నీపీంచువాడును-( దేవతల)పిలుచు వాడును, బుత్విజుడై రత్నములను (యజ్ఞ ఫలముల్ఫధరించువాడును, అగు అగ్నిదేవుని స్తుతించుచున్నాను,

థి.

/ (వ్రీబంధములలో (ప్రకృృతీవర్జనలు అగ్ని సర్వవ్యాపి గను,సర్వక ర (పతీపాదకుడుగను వర్శ్మింపబడుచున్నాడు. ఈళక్తిని గూర్చి ఇట్లుచెప్పబడినది. ॥ "టి యగ్న్ని నీవల్ల నే రా(త్యళిమాని యగు వమణుడు వర్దాది కరు నమర్థుడగుచున్నాడు. అవారభినూనియగు సూర్యుడు. త మోనాశకు డగుచున్నా డు. అర్య్భముడును చానాది సర్వ శార్యధురయ డగుచున్నాడు. ఐండి కంటికమ్మి చ[క్రమును చుట్టియున్న క్లే, నీవు సర్వకర్మ (ప్రవృత్ని చే విశ్వాత్ముడవై వరుణాదులను వ్యాపించియున్నావు.” ఎబి. 1-11-లి భయంకర దావాగిషె రూపమున అగ్ని వర్ణింప బడుచున్నాడు. అగ్ని సర్వమును భయంకరముగ దహించును. ఇది గొప్ప దొవాకళశక్షి, “అగ్ని అతి వేగముగా వనములు దహించుచున్నాడు. రమణీయుడును, సంతాపకుడును, అగు నితడు తన నల్లిని జొడల నడుమ నల్ల నిఅంతరితమున సంచరించు నాదిత్యుని వలెనే (పకాశించుభున్నాడు.” =బుి,లి-డీ-రి. *ఆగ్నియే సర్వ దేవతలును” ఎ. = బు, 1=181-46(1730) (బంకుపల్లి )-1940. .. అగ్న్విప్రాణదాత. అగ్నియే సర్వస్వము. అగ్ని లేనిదే జీవము లేదు. బతుకు లేదు. 'శేజోరూపమున (పాణి యందున్నది అగ్నియే; (వతి[ప్రాణియు ప్రాణనహితమై జీవించు టకై ఆధారభూతమైన అగ్నిని పూర్వులు చాలరూపములలో సొగనుగ అలంకారికముగ వర్మించి యున్నారు. ఈ (పకృతి శక్తికి మూర్తి నుత్వము కల్పించి అగ్ని యను సేరిడి (వళంసించియున్నారు. చాయువు గూడ బు గ్వేదము ననుసరించి దైవిక శక్తియే. ఒక (పాణి సజీవముగా నుండి (పాణి యనిపించుకొనుటకు మూలము వాయువే. అంతర్యామిగా పతి (పాణిలోను ఉన్నది వాయువే. అందులకే వాయువును |పత్యత (బవైస్వరూసముగ మన వారు వర్తించుచున్నారు.! మ!

1. “నమ స్తేచాయో! త్వమేవ (ఫత్యతం 'బ్రహ్యోని! త్వ మేన (పత్య్మతం (ఖబవ్మావదిష్యామి! సత్యంవ దిష్యామి। ఈ నాామవతు! తద్వకార మవతు; అవతుమాం1” ల రైైత్సిరీయోమనిషత్తు, మొదటి పొఠము,':

వాయవు శక్‌

జాహ్యాముగ కనిపించు వాయువు చాల బలమైనది. చాని ఉనికీని మనము గమ నింపగలము గాని కంటితో చూడలేము. రుంరమూామారుతమెంతయో బలమైనది, ఎం తయో భయంకరమైనది. వాయువును 'వేదర్దులు ఇట్టు (పార్టించీనారు:

“వాయవాహి దర్శకేమేసోమా అరంకృతాః తేసాంపాహి కుధీసానం” య (దర్శనీయుడవయిన ఓ వాయుచా, ఈ యజ్ఞము దరికి రమ్ము. నీ కొరకీ సోమములు అలంకరంపబడియున్నవి. వానిని పానము చేయుము) మకుత్తుల రూపమున నున్న వాయువు మహాత్తరళ క్లిపూర్ణుడుగా వర్శింపబడు చున్నాడు. (ఏ వాయువులు పర్వతములను, మేఘములను కదిలింతురో--ఉదకములతో నిండిన నము (దము నెవ్వరు తిరస్కరింతురో--అట్టి మరుత్తులతో గూడ ఓ యగ్ని రమ్ము”) “య ఈణ్భయంతి పర్యతాంతిరః సముద్రమర్శవం మరుకృికగ్ని కాగహి”

వై వర్షన వలన వాయువు మేఘములను చిందరవందర చేయుననియు, సముద్ర జలమును కలచి వై చుననియు "తేలుచున్నది. మేఘములను కదిలించు మరుత్తులకు అధి నాధుడు ఇం[దుడు, అందులకే అమరకోశమున ఇంద పర్యాయ వదములలో "మకు ళత్వాన్‌ * అని యున్నది

ఠి:జ నూర్యుడు

ద్యుస్థాన చేవతలలో (ప్రధానుడు సూర్యుడు. ఇతనిని మహర్షులు పెక్కు రూప ములలో వర్జించి యున్నారు. వృథివ్యంతరిడ ద్యులోకములకు ముఖ్యుడు నూర్యుడు, సూర్యుని తేజము (అగ్నిరూవము) ముల్లోకములలో నిండి యున్నది. స్థావర జంగ మాది నృష్టి కంతటికీని ముఖ్య పాణరూపమైన ళ క్రిగా నున్నది.

టల (కనన అటి

బు గ్వేదమందు సూర్యుడు ఉషన్సులకు, నాథుడుగా, జారుడుగా వర్శింపబడు చున్నాడు; - “సొగవైన కన్యలగు ఉషస్సులకు జారుడయిన సూమ్యని నడచుచుస్న వానినిగానేచూచు చున్నాము. తణమైన కూర్చుండుటను చూడము, ఆ సూర్యుడు విడివిడిగా వ్యాపించిన

క్రీ. (బ్రీబంధములలో (పకృతి వర్ణనలు ॥ "తజన్సులను వ్యాపింప "కేయుచున్నాడు. జగత్తునకు ప్రియుడు, మిత్రునకును వరుణున _ కును (ప్రీతికరముయిన నివానస్టానముగా నున్నాడు"! వైన సూర్యుడు ఉపస్సులకు జారుడుగా వర్ణ్మింపబడినాడు, శృంగార రన (వ్రధాన మైన పకృతి వర్ధనయిది, ,. . "సూర్యోపాసన వలన రోగములు శాంతించునను భావము బు గ్యేదకాలమునకే గలదు. బుపియొన (ప్రస్కణ్వుడు తన చర్మరోగమును నూర్యోపాననచే పోగొట్టు కొన్నట్లు వర్మితమైయున్నది. ఇదియే సూర్యనమస్కారములకు (ప్రాతిపదిక యొనది.! సూర్యుని నవితృరూపముగా బుషులు నర్జించి యున్నారు. డినినే సావితి యందు. గాయ్యతీ ఛందములోనుండుట వలన గాయ తి యన్నారు. సంధ్యోపాసనలో ఈ సొవితి జపించబడుచున్నది. “ఓం భూర్భువస్సువః తత్సవితుర్వ శేణ్యం భర్గోదేవస్య ధీమహి ధియో యోనః (వచోదయాత్‌* - సూర్యుడు పగటిని, రాతిని కల్షించుచున్నాడు. భూమి తిరుగుటవలన రాతిం బవళ్లు కలుగుచున్నవని యీనాడు భావించు చున్నాముగాని, నొడు సూర్యుడే భూమి చుట్టు తిరుగుచు అవోశరా,త్రుల కల్లించుచున్నాడు అని భావించెడివారు. ఈ (పకృతి శక్తియైన యీ సూర్యుని వేదములలో చాల . (ప్రశంసించి యున్నారు. తీ:ర్‌ సోమము బు గ్వేదమందును, తర్వాతి వేదములందును [పాధాన్యమును పొంది విశేషముగ వర్ణింపబడినది సోమము. . _ ఇదీ యొక లత. దీనినుండి సోమరనము తీనెడివారు. ఇది అనాది బుషులకును- వారు (పార్టించెడి ఇం(చాది దేవతలకును-ఆనాటి సామాన్య మానవులకును చాల యిష్ట వదార్థిము. దీనికే ేవకాత్వమిచ్చినారు బుషులు. యజ్ఞ శాలలందును, గృహము లందును దినిని (తాగెడివారు. గొక్టై బొచ్చు వ్యన్త్రృములో దినిని నడగట్టి వాజెడివారు, ఇది ఇంద్రునకు మిక్కిలి యిష్టము. యాగమున కింగదుని ఆహ్వానించుచు “సోమ పొనమునకు రమ్ము" అని (పార్టించుట గలదు. ఇం(దుడు సోమపానేచ్చగలవాడనియు, సోమపానము కొరకు ఎంతదూరమైనను పోవువాడనియు వర్ణ్మితము. , 1 బు 1మం, ఆను 11 నూ 152 సంఖ్య 1580, 9 - " 7. మల్దాది సూర గ్రైనొాశాయణళొస్త్ర = వేద వాబ్మియము,

నదులు -. . కి?

దీనిని ఆవుపాలతో - మేకపాలతో- కే నెతో-ఛాన్యపు పిండితో కలిపి ఎాజెడివారు. దీని రంగు వచ్చని, ఇది పాపములను పోగొట్టును. మరణము. లేకుండ చేయును. ఇం[దియ వై తన్య మిచ్చునుజే

డినిని రాళ్లతో నలిపి తీయుదురు. దీని కొరకు మి(తావరుణుల నాహ్వానించుటను చూడనగును.

"మమ్ము ర&ించు. మి(తాముణులారా! మీ సంబంధమైన లతకారూపమైన సోమ మును అధిక &ీరమును గలిగిన గోవును పోలి పాపాణముచే పితుకు చున్నారు. సోమపొనము కొణకు మాకభిముఖులై యజ్ఞమును గుజించి రండు, మీ కొక 'యీూ సోమము యజ్ఞ నిళ్వాహకులచే పిండబడినది. ప్పూర్తిగ (తాగదగినంత పిండ బడినదిళ్‌ సోమలతయును, సోమమును [వకృతి వస్తువులే తి;థ నదులు

బు'్వేదమందు నదుల వర్ణన గూడ గలదు. సింధు సరస్వతీ నదులు బహుళముగా వర్శితములు, సింధు నది [ప్రాంతమును ”"సప్తసింధు" వని యన్నారు. చానినే జండ్‌ అవెస్ట్థాలో 'వావ్తహిందు'గా తూర్పు కాబూలు (ప్రాంతమును "పీర్కొనుట జరిగినది.

-. "వూర్వార్యులు వడు మాసములు నూర్యరళ్శిగల (ప్రచేశమందు నివసించినపుడు అధోలోకమందలి సము(ద్రమునుండి వెడలి వెకి వచ్చు దివ్యజలపూర్ణములై న పడు నదు లను - వడుగురు సూర్యులను - తమ వెంటగొనివచ్చుచున్నట్లు వర్శించుచు వానికి సప్త

'" సింధువులని "బీరు పెట్టుకొని యుందురు, వా రార్య్యావరృమునకు వచి ఎన పిదప ఇందలి. (వథాన నదుల శా "వేరు 'వెట్టుకొనియుందురు. ఇదియే జండ్‌ అవెస్టాలో 'హ ప్రహింద్‌ " . అను పేర దేశపరముగా ఉప యోగింవబడియుండును; "అని తిలక్‌ మహాశయుడు భాపించు చున్నారుగీ ॥ 2

1. పొమ -ఇంగద్రపర్వ- 482 12. సామ -ఉత్తరార్చికము 687 . , సామ .. ఇందపర్వము 844 4. సామ - ఉత్త రార్చికము (0 ౧ ఫ్‌, బు, 1మంఅను. మూక్త = 187 - 1478. ,

88 (వదింధములలో (పకృతి వర్ణనలు 'వేచాలలో వర్ణింపబడిన నదులు :- “ఇయంమే గంగే యమునే సరస్వతి శతు[ది సోమం , నచళతా పరుష్ణ్యా అనీ శ్చ మరుద్వ్భృధే వితస యార్జీకీ యేళ్ళణు వ్యోసు పోమయా” అ యుంకే 0ఎోంర్‌ఫ్స్‌ గంగ, యమున, సరస్వతి, శతు[ది, మరుద్వృధ, పరుష్టి, ఆర్థకీయ---ఈ యేడును (వధాన నదులు, వీనిలో మరుద్వుధకు అసిక్నియు, అర్జకీయక్షు వితస్తాసుషోమలు ఉపనదులు. (ప్రకృతి వర్ణనల దృష్టితో చారు వర్ణించకపోయినను ఈ వర్థన (పకృతి వర్మ నయే+ నది వర్ణన ప్రకృతి వర్షనయేగచా! లి వర వితములు బు'్వేదమందు మేరు వర్వత వర్ణన గలదు, ఇది శేవలము ఉత్తర (ధువ వర్షన మే, ఈ [పాంతమున 'జీడు మాసములు దిర్హమైన వగలుండును. అ తరువాత అరొరా బోరియలిస్‌ అను బంగారుకాంతుల వెదజల్లు "పెద్ద జో్యోతి వలన 'చేదిష్యమానముగ 'వెలుగుచుండును. ఈ శాంతులవల్లనే ఆ (పాంతమును బంగారుకొండగా వర్ణించి యుందురు. మేరు పర్వత వర్ణన మహాభారతమున గొప్పగా చేయబడినది. నొటివారు 'మేరుపర్వతమును బంగారుకొండగా విశ్వసించుటయేగాక అక్కడ 'చేవతలుందురనియు గూడ విశ్వసిం చిరి. మేరువుచుట్టును సూర్యు చం(ద నత్మ్యత్రములు తిరుగుచున్నవని చారు వర్శించిరి. అచ్చటి అహోర్శాతము మనళొక సంవత్స రము, “*ఉదిరీందీవ యన్నేమ దిళంతిస్థతి వీర్యవాన్‌ మవో మేరుర్శువిళాగ శనో (బవాస్టంవిదాంగతిః వవ౦ త్వవార వాగ్మేరుల నూర్యచం(దమసొధ్రువం (ఫద&ిణ ముపొవృత్య కురుతః కురునందన జోోతీంపి చాస్య శేషేణ సర్వాణ్యనమ వర్వతః పరియాంతి మవోళరాజ గిరిరాజం (1ప్రదతిణం అఐభూవ రా (తిద్దివసళ్ళ 'శేసూం నంవత్సశే కైన సనమానశాలఖః” “ |. బాఫార్‌ం ఇరణ్యం 163) న అధ్యాయము,

ళూవర్జన _ ,శ$ (శజళ్యాలియైన మవామేరుపు ఉత్తరదిక్కును _ (ప్రకాశింప "జేయుచున్నది. ' ఈ 'మేరువునకు (వతిదినము నూర్యచం[దులు [పదఉణము చేయుచుందురు. నతత్రములు దిని చుట్టును తిరుగుచుండును. ఇక్కడనున్న వారియొక్క ఒక పగలునసు, ఒక రాత్రి యును కలిసి మన సంవత్సరముతో సమానమగును " వారు మేరు వర్వత వర్షనను (పకృతివర్థనగా భాపింపలేదు, మవాత్తర దేవ భూమిగా భావించిరి. కాని ఇది అమోఘమైన ,పక్ళాతి వర్షనయే! . ఇతర పర్వతములను (వ్రశ్యేకముగ వేచాలలో వర్షించినట్లు కనబడదు గాని సామాన్య పర్వత [పళశంసలందు గలవు. హిమాలయము, ముంజవంతము, బుచీకము మొదలగు కొన్ని. గిరులు కొన్ని బుక్కులందు నూచితములు, కొండలు నదుల జన్మ స్థానము అనియు మవొసథములకు నిలయము అనియు వ్ణి ంపబడినపి. తి:8 సము దము సము(ద్రమును. గురించి బుగ్వేదమున (పళంస గలదు, బుగ్వేదములో చాల చోట్ల నదులు సముద్రములో కలియుచున్నవని వర్శి ంపబడినది.. (స్త్రీలు పురుషుని కలి యుటకు పరుగెతత్తినట్లుగా నదులు సముదుని కొకు పరుగెత్తుచున్నవని వర్ణించి యున్నారు. - - “సమ్వృన్త జలములకు అధిస్టానము సము[ద్రము. చానికి వరుణుడు శాజు” అని వసిష్టుడు వర్ణించినాడు. . ” జా బ్యా 401. ల్డి వగ. " సము[ద వర్ణన గూడ (పకృతి వర్షన మే, భూమీ ఆద్యము. అనగా మానవుడు శాలూని నిలుచుటకు ఆధారభూతము _భూమియేగచా! భూమివై పడిన తర్వాతనే మిగిలినవన్నియు కనిపించును. అందువలన భూమియే నరన్వమని నాటి జనులు భావించిరి. భూమి 'అదితి' అని వర్షించినారు. అదితి అనగా దీనూరాలు కానిది అని యర్భము. భూమియే తల్లి, భూమియే తండి. అదియ్యే మౌొనవులు, అదియే అన్మముం ఇన్ఫిచునదిగూడ,

ఖ (పబంధములలో (పకృతి. వర్ణనలు “అదితి క్యా రదితిరో నరితు మతిర్శాళా సపీతా నపు(తః విశ్వదేవా అదితి వళ్చిలనా అదితిర్షాతమదితిర్ద నిత్వం జాలు. 1-14-8$.10 (ఐంకుమల్లి ) ద్యావా వృథువుల వల్ల నే ఆహారము లభించుచయున్నదని నాటివారలు న్తుతించిరి , క ' నోగ్భ'ణా వేమహీనీ మహి(ళవః క్షతం చ్యాచావృథివీ ఛానసథోల్ఫవాత్‌

• యేవాఖి కృష్టి న్తతనామ విళ్వవోవ చాయ్యమోజో ఆ నేసమన్వితం” బు. 1 అను, 22 నూంక్త, 180.5 (1885)

(ఈ ద్యావాప్టధువులు మాచే స్తుతింపబడుచు అధికమయిన మా యన్నమును ధరించుచున్నవి. మేము పు్యతపొతులతో వెలయునట్టి పొరువమును ధరించి యున్నవి. న్తుతింపదగిన శరీర బలమును మాయందు వృద్ధి పొందించుచున్నవి). తి1ే0 చంద నక వర్షన

చంద్ర వర్ణన వత్యత నర్ణ్షనలు బుగ్వేదమున గలవు, మేరుపర్వతము. చుట్టును నూర్యచ 9ద్ర నక్ష[తములు తిరుగుచున్నవని వర్శింపబడినట్లు ముందే 'తెలిసికొంటిమి, ఈ కింది వర్ణన పరికించుచునది, .

(ఏ నక్యుతములు రాత్రి భాగాన ఉపరితలమందు స్థాపించబడిన్నవై కనబడుచున్న చో అవీ వగటియం'చెక్కడికి పోవును? వరుణ డేవుని యీ పను లెవరును వెజుప లేకు. చంద్రుడు రాతియందు విశమళాంతి గలిగి వచ్చుచున్నాడు!

అమీ యబుక్షా నిహిశామ ఉచ్చా నకం దదృశే) కువాచిద్వి వేయు? అరళ్దాని వరుణశ్య (వళాని . విచాక శచ్చం[ద మౌన క్త మేతి “=ాబు,1.లను. $ నూక్త 84-260. వె చంద్రనక్యత వర్జనలు శేవలము 'వ్రకృతి వర్ణన లే. తి11ఓ జల వరన, వర వరన వ! తొ ణి

'పాణికి అన్నిటికన్న అవసరమైనది వాయువు (పా9ణము).. తర్వాత ముఖ్య

స్థానమ్యు వహించునది జలము, ఆ తర్యాతిదే అఫారము. కతి పూఠర్చిత్రూఠ్వ్థము బలీయము, :

“బుతువర్ణ్షన 41 వంచభూతములలో నొకటిమైన జలమును గూర్చి గూడ పూశ్వార్యులు గొవ్పగ భావించినారు. (ప్రకృష్టముగా [వళంసించినారు. ఉదకముల మవాత్తును వా'రెట్టు వర్శించిరో ఈ కింది వర్ణన వలన తెలియగలదు. . . “ఆపోచేసనీ రుషవ్వుయే యతి)ిగావః పిబంతినః సింధుభళ్యః క ర్భృంవావిఃొ కే ఎటు. 1, అను. క నూక్త, 28-247, (మాగోవులే యుదకమును (్రాగుచున్నవో ఆ యుదక దేవతలను పిలుచుచున్నాను. (నవించు స్వభానముగల యా యుదకమునుండి వావిన్సు తయారు చేంయవలనియున్నది.) ఉదకములు లఖించునది వర్ణము చ్వారాగదా! వర్షవర్శన గూడ మనోహరముగ వర్షించితారు. బు 'గ్వేదములో చాల బుక్కులు ఉపమా ఉక్చే) శాద్యలంకార సహిత మురై రసస్సోరకముగా నుండును. ఈ క్రింది వర్ణన మట్టిడే. | “చా((్రేన విద్యున్మిమాతివత్సం సమాళా నివక్సి యపబేషాం వృష్టి రనర్జ” ం " . - అబు, 1 అను.క, నూక్త.38.464 (పాలు చేపుచు అఅచునట్టి గోవువలె విద్యుత్తు ధ్వని చేయుచున్న ది.తల్లిదూడను తడిపినట్టు (భూమిని) శడుపుచున్నధి. ఆ మరుత్తుల వర్షము గర్జనతో గూడి మెటుపు మెఅియు నపుడే కురియును.) - ఇది మంచి (పకృతి వర్ధన, ఉటుములు, మెరుపులు, వర్షము అన్నియు ఉపమింప బడిన రసవ(దచన! . 8:14 బుతుపర్ణన . శవక్ళృతి వర్ణనలో బుతువర్గన చాల ముఖ్యమయినది. 'వేదములండే దీని పాము ఖ్యమును వర్శించియున్నారు. “బుతుళాజో వసంతః” అన్నట్లు వసంత ర్తువక్షన మొదట బు గ్వేదములో చూడగలము. | .... _ గయక్సురుపేణ హవిషా దేవాయజ్ఞమళన్వత .. వసంతో అస్వాసీచాజ్యం (క్రీము ఇధ్ధు శర ద్ధవిః” . ల్‌ త; ఈ, జాబు.10.ము.నూ.90 (వురుమడను పావిస్సుతో చేవతలు యజ్ఞము చేసినపుడు చానికి వసంతర్హువు నేయియు (శ్రీిముర్తువు సమిథయు, శరదృతువు వోవిస్సును అయ్యెను.) =

• 41 (వబంధములలో (పకృతి వర్ణనలు , వసంత (గ్రీష్థ వర్ష శరద్ధేమంతములు రమణీయములు (సామ కి-కీ-2)అని సామ ...... వేదమున చెప్పబడినది.

నారాయణోపనిమత్తు మొదటి (వపాఠళకమును అరుణ 'కేతుకమందురు. సూర్యో పానకులు దీనిని అుుణముందుకు, ఇందులో మేకుగత కళ్యపుడు (నూర్యుడు) సప్త సూర్యులు, సూర్యమవా త్రము, సంవత్సర న్వరూపము ఎలా మ్ణింపబడినవి, .

ఇందు నంవత్సరగర్భితము లై వసంళాది బుతువుల స్వభావవర్థ్మ న అతి సపాజముగా ఒరమ్యముగా నున్నది. ఇదియే తర్వాతి కవులు కావించిన బుతునర్షనలకు మార్గదర్శ కమ్‌నీ ఇెవ్పవచ్చును. ॥

బుతు[పశంస అరముణములో నీీకింది విధముగ నున్నట్లు మల్లాది సూర్యనారాయణ శా హ్రీగారు వివరించియున్నారు,!

ముప్పది ముహూర్తము లొక యహోశాాతము. అట్టి వణువది యొక బుతువు. ఒక బుతువు మరియొక బుతువు వెనువెంటనే (పేశేపించును. బుతువులకు (వభువు సంవత్సరము, సంవత్సర న్వరూపుడగు ఇాలప్పురుముని యాౌాజ్ఞ్యను బుతువులు నిర్వర్తించు చుండును, ల

ఛానిలో ముఖ్యము వనంళతము, (బావెైాణులు ఉపనయన వివాహ యజ్ఞాదికర్శ లాచరించుచు బంధుమి(తాదుల రావింతురు. మృష్టాన్న భోజనాదులచే (ప్రజలు అనం దింతురు, _

(గ్రీష్టము వనంతము కంశకు అఆసాభారణముగ నుండును. శుక్లువ(శ్ర్రుధారిమొ యేకాదళ రు[దగణనము (గ్రీమ్మమున నుండును. నిరుపమాన జ్యోతిచే భూమిని తపింప చేయుచుండును, తాపాధిక్యము దీని అసాధారణ గుణము, . .

వర్ష ర్తువు (ప్రాణికోటికి వ్రీహీ మొదలైన కృష్యాది ఫలముల సమకూర్చునది, దీనిళాదిత్యులు (ప్రభువులు, వారి యను(గహమువల్ల మరల వర్ష ర్తువు వచ్చువరకు (పాణి కోటికి సరిపడునట్టి సన్యఫలములు లభించుచుండుము.(పాణులకీ బుతువు 'నేేతరోగము కలి,

, గించును. వానశేతను, గాలిచేతను, శీతలమైన యీ బుతువునందు కంబళి మొదలగు

వానిని కప్పుకొనుట చేతను అగ్ని సేవ చేతమ, శీతల బాధ నివృత్తమగును,. ఈ కాల మున రురుమృగములు తృణమును సమృద్ధిగా తిని వృద్ధినందును, కర్షకులు భూమిని నాగళ్లతోదున్ని విత్తనములు చల్లి సన్యమును ఫోషింతురు.. దీని వెంటనే శరదు9 తువు వచ్చును.

శరదృతువున వర్ష ర్తు ఫలముగా నం[కమించిన నేేతతోగములు ఇాంతించును.లోక మంతయు కొంతవరకు నిస్పంకమై (వసన్నముగా గనవచ్చును. ఈ బుతువునకు వళు పులు బుఖువులు, ('వ్రజలు పుష్కలముగా దిని నుఖింతురు, మ

1, మల్చాది సూర్యవాళాయణళాన్తి, వేదజాల్యయము, ఫటల బ్‌?, ఇ58,

బుళువర్ణ్షన " “8

సీమంతమునకు (వభుపులయిన మరుద్గణములు విజృంభించును. చలి ల్మ్‌వత 'హెచ్చును. చబాయులోకమునుండి యుద్ధసన్నద్దమై వచ్చిన యోధబృందమువలి ఛోయు గణము తీవముగా కనిపించును. ఆ వాయువులతో పోరాడ సీద్ధపడినట్లుగా [ప్రజలు కం బళ్లు, శిరో వేష్టనములు ధరింతురు, 'హేమంత పురుషుడు (కుద్దుడుళాకున్నను, అత్రని కన్ను లెజ్జబార్‌ యుండును, .

శి9రర్తు వున డేవలోకమునందు '(శాగుటకు నీళ్లుదొరకవు. మనుష్థలోకనుందు గూడ మార్గమధ్యములి నీరు లభింవదు. బాటసారులు సీరక్కడ దొరుకునో యని తపిం చుచు వయనింతురు.”

వై బుతువర్ణన స్వాభావికముగా వర్శింపబడివది. ఆలంళారికముగ మ్మింపకపోయి నను బుతు నవాజత ఉట్టిపడుచున్నది. ఎంతో పరిశీలన కనబడూదున్నది* బ్యుతు [శ్రమ మున మానవ జీవితము చక్కగ వర్మింపబడివది. . శేవలము (పకృతి వర్ణన శేయబడీనది. ఈ ముతునర్జ నమే జాళల్ళీకి, శాళిచానులకు తమ బుతువర్శ్శనలకు మార్గదర శమయైనది. . తి:1తి ఉషన్సులు

వేదములు మనవ కల్పితముతై న మవాళ్చూర్మ్మ సాహితీ భాగములని ఉహోవళ్లినల బట్టి ఇెన్స్పనగును, .

భయాళ్చర్యములతో ఇంగదాగ్ని వాయు వరుణ 'నూళ్యాదుల _ వర్శించిన బిుషులు శృంగార భావావిష్టుల్తై ఉహావర్దన జీసియున్నారు. కావ్యసాహొత్యమందు శై త్యోపచారములును, చం (చార్యుపాలంభనలును, రళ్యాధది వర్ష నలును ఎంత శృంగార భూయిస్ట్రములో 'జేదములందు ఉపోవర్ణ। నలంత శృంగార భూయిన్టములు, శాహ్యాలలో పొ(త్రచి[తణలో భాగమై నాయికా నాయకుల యొక్కయు, విటచేట్యాదుల కమొక్కుటయు చేష్ణాదులనల్లను, సంభావణలవల్లను, శృంగారరనము వళాళాష్ట్రనందును. "వేదమందలి ఉపోవర్ణనలు ఉపమొ ఉత్చే9 జూద్యలంశారముల చ్వారా వక్టక్కములు.

. ఆకలీతో జాధవడుచున్న వానికి అన్నము లఖించినట్లుగంఎండలో మండిబోవు చానికి నీడ లభించినట్టుగ-దప్పి తాధతో దహించుకొని పోవువానికి జలము లఖించినట్టుగ- . దొంగ తరుమగా పారిపోవుచుండిన చానికి వివృత శాజనగర ద్వారము కనిపించిన్లుగ- శేవలము భయదళక్తులను చూచి భయౌొళ్ళర్యములతో (ప్రార్ధనలు సలుపుచుండిన అర్య ర్హులు ఉమన్సును చూచి-చాని పొందర్యముకు (వ్రయోజనమును చూచి 'అనండభావ (ేరిశుక్లై శృంగాళము నొలికించుచ్ళు మ్మంచినోరు, .

జీ (పబంధములలో (పకృతివర్ణనలు పగలంతయు అనోళార్డనక్రై ,పనిచేయుటయు, రాతులు తిని విశ్రాంతిగా నిదిం చుటయు. 1పాణికోటికి. చవాజము. శ్యాతులు. అధికముయినమ. చిక్కే. పగళ్లు అధిక మయినను చిక్కే. రాత్రులు అధిక మగుట గాాని-పగళ్లు అధికమగుటగాని, కేవలము (ధువ (పాంతములందే జరుగును,.ఉపోవర్శనలుు క్మొవి చూచినపుడు మన శానాటి బుషు లలో కనీసము కొందరయినను "ఉత్తర (ధువ [పాంతపుందలి అహో రా(తముల వర్షించి నారను విషయము శలియకపోద్దు. దీనికి నిరూపణ ఉషన్నును బహువచనముగ_ వర్ణించు టయీ: " “ఉదయించిన ఉషన్సులు ఉదయించుచున్న ఉషన్సులు ఉదయింపజోవు ఉషస్సులు”! అను మూడు భేదములతో వర్టింపబడినవి. మూడు రంగులతోను వర్శింపబడినవి. ఒక్కాౌక్కటి ముప్పది. రోజులుండునవిగా వర్ణి ౦పబడినవి. .. 0 , ఉపషన్సులు స్రీ రూవములో కనిపించినవి : .బుషులకు. అవి ఆక్క చెల్లిం[డవలె నర్గి ౦వబడినవి. - " “అక్కచె ల్లైళ్లయన ముప్పడిమంది 'ఉషో దేవతలు సమానమైన [వకాళమును' ధరించి విద్వ త్పురుషులవలె గనవచ్చుచు గిరగిర తిరుగుచు బయలుదేరిన చోటను చేరుచున్నారు. ఈ ఉపస్సులు ఈదినమును సమానము లే, లేపును సమానములే. ఇవి నూర్య స్థానమగు మేరు వును సేవించు చున్నవి. _ వ గలి ఉపో దేవత అనందమునొనగు కన్యగా గూడ వర్శింపబడియున్నది. శృంగార వాయిక్షగా వర్ణితము. బుషులు ఉషక్సు,యొక్కం సౌందర్యమును, చల్లదనమును చూచి శృంగార భావావిష్ణులె కన్యకామణిగా భావించి నాట్ట్థమాడించినారు. అలంకారములచే అలంక రించినారు. ఉపమాద్యలంళారనులకును, మనోవోరి వర్శనలకును బుగ్వేదమే మూలస్థానమైయున్నది. " - దిర్టృతమర్షి * పుత్తుడు: క క్రీ వంతుడు ఉనన్సు ౧నిట్లు భావపూర్శముణ వర్ణించు చున్నాడు. శృంగార భావావిష్టుడె మైమజచినట్లు _వర్ణించుచున్నా్నా డు. “ఉపోదేవీ! నీవు, ముందుగా న్పష్టముగా ఇంటిలో దెస మొలతోసంచరించు చక్కని కన్య. వలెనే, సళ్వాంగము స్పష్టముగా కనబడునట్టుగా గోచరించు చున్నావు, తర్వాత (పగ, ల్ఫురాల్నవై (వకాశమానుడును (ప్రియుడును అగు మూర్యుని సమీపించుచున్నావు.- షిదవ (పౌఢయగు యువతివలె చిఖునవ్వు మొగముత్లో .సీ మవో-హలుడై న నూర్యుని 'యెొగుట కులుకుచు "కౌగిలినపే&ంచు 'దానివలె వకస్థలమును ఆవిష్మరించుకొనుచున్నావు* . . " - బు. 16328. (బంకు పల్లి) కే " ఉషనేస్యావోవ్యుష్టిచై స్వావో ద్య తే స్వాహోద్యశే స్వాహోదిళాయ స్వావోా | [ఏ ఆలైత్సిరీయ 'సంహిత, 7.220. ఓ తిసచానుచికాా . '-బున్వే.. 5-79.0 క. నద్భోశీరద్యసద్భృళీందు శోరిళ్ళం" నదంత్తే; వరుణవ్యధామ 'ఆనరిచ్యాస్త్రిం శతం యోఖనాన్యే న్లెశా కరితుం పరియస్తి నద్ధ్యః * . | అాబ్లు.1తలీంశి,

వేదపునాణములనాటీ ఆతిమానుషికరజి 45 . _ దీర్చ తమస్సునన్సుభవించినవారికి _ ఉపున్సులు డేవతలవలే కనిపింపకో వేరుగ కని పించునా? ఉత్తర ధువ' (పొంత దీర్హ ర్యాతులతో విసిగిపోయిన-నిరుళ్సాహపడిన మాన వులు ఉషన్సును చూడగనే ' ఎంత సంబరప్‌డిలో 'ెప్పవలనా? అది జీవాత్మగా కుత్సు మహర్షి చెప్పుచున్నాడు. “ఓర మనుష్యులాళా! లెండు. వడక వవలి లెండు. మన జీవాత్మ వచ్చినది. తపుస్సు పోయి నది. అదిగో ఉపః క్షాంతి సూర్వున్లి మార్షమ్నున్తు. విశదపణచుచున్నద్లి మన యన్న మెక్కుడ దొజకునో అక్కడికి పోదము రండు.” అహార నంపాదన పగలేగదా! సర్వకార్యకలాపములు పగలేగచా జరుగును; అందుకు దీర్ధృతమస్సుతో విసిగిన వాకు ఆనందముతో ఉపషస్సునకు స్వాగతము పలుకుట నవాజము. వేదములలోని యితర (వక్ళతి వర్ణణలు స్వాభావికముగను, సహజముగను ఉన్నవి. భయాళ్చర్యములతో కూడినవి; కాని ఉపోవర్థనలు ఆనందరన సంజాతములు. మంజుల మనోజ్ఞ రనపూర్మ్శములు, శృంగార రసావిష్టములు. మనోవార కళాఖండములు, మన (ప్రబంధాలలో ఈనాడు కనిపించుచున్న (పకృతి వర్ణన అంత మనోజ్ఞ ములో అంత కంచు రసవత్తరములు, , = తి;పేడీ జంతు. వర్గన జంతువర్థన బు'గ్వేదమునందును యజుక్వేదమునందును అధికముగ గలదు. గుజ్రి ములు ఆవులు, మేకలు, ఎద్దులు, గొళ్టైలు, కుక్యాల్కు గాడిదలు మొవలయినపి నాటి గృహజంతువులు, ॥ " " - 8:15 వేద వృరొణములనాటి అతిమానుషీకరణ ఇం(దాగ్ని వమణ యమ మ్మితాది వ్యక్షులు మూ_ర్తిమత్త్వము పొందింపబడిన.. (వకృతి శక్తులు. వాళకే పురాణములలో దేవతలుగా, మహాయోకులుగా భూలోకవాను " అకు సవోయకులుగా చి[తింపబడినాకు. వేదపురాణాదులతో నమకాలీనతను పొందిన 'శ్రీకు లాటిన్‌ భామలందలి ఒడెస్స ఇలియడ్‌ వంటి పురాణాలలోగూడ చా చాపిట్టి దేవ తలే -_ ఇట్టి వ్యక్తులుగానే చిితింపబడినారు. 'ఈ విషయమువలన (ప్రాచీన భారతీయార్య జాతివామను, ఇరాన్‌ ఐరొపాలలోని అప్పటి ఆర్యజాతివారును ఒనే తెగకు చెందినవారని స్పష్టమగుచున్నది. |గీకు లాటిస భాషలలో వేచాలవంటివి 'లేవుగాని (ఇరాన్‌లో ఇండ్‌. _

| . (ట్రీలంధములలో (ప్రకృతీ వర్ణనలు అవెష్టామా[తమున్నది) రామాయణ భారళాది పుఠశాణముల వంటివి ఉన్నవి. రామా యణ భారత ధోరణిలోనే అవిగూడ వడచినవి, వానియందుకుు పీనియందును చాల నమానతలు గలవు, బలాలను తననన ానననిలక నవల ననునోనకనననకొటెదాలినతాననానలో న కమెనానని నునా ప్రకా నననికకో దాచినా ననా నాననచననవనా తముడునా డయానా నావు సంస్కృత వేద పురాణములు (గీకు పురాణములు

ఇం్యదుడు (అధిదేవత) థి జొస్టపిటర్‌.

నందనవనము (ఇంద్రుని వనము) 2. దివ్యవనము (దేవవనము) _ అమ్ముతము (దేవన పానము) సెక్టార్‌ (చేవపపానము . చం్మదుడు (మగవాడు, హరణాంకుడు) డయానా (స్రీ) చేతిలో జింక గలది [మన్మధుడు (మగవాడు, (సేనను కలి 2. క్యుపిడ్‌ - (పేమను. కల్లించువాడు గించువాడు) | " =

మలయమ్తూకుతము (దమీణమారుతము) _ 2 వోటన్‌ (దఊిణమారమతము)

మానవులు బేవతలు కలిసీ యుద్ధాదులు : మానవులును, చేవతలును కలిసి యుద్ధ ॥ దులు భారత యుద్ధములో కృష్ణ సహాయము * : (టోజన్‌ యుద్ధములో నెవ్ల్యూను సహాయము,

లామోయణములో నీళాపవహారణ ః పాలెన్‌ ఆఫ్‌ (టాయ్‌ అపహరణ రతిడేవి (మన్మధుని భార్య) సుందరి ; పేనన్‌, అందాల దేవత వ్వైతరణి (పావులు చాటవలసినద్సి ః అథి - మృతజీవులు చాటవలసినది. సూర్యుడు ణః అపోలో “ నూోళ్యరథము (సారథి అనూరుడు). . ,* నూర్యరథము (సారథి హీలియోన్‌) కవి (బుషీ యనబడుసు) కారింతదర్శి $ కవి వాటిస్‌ అనబడును. భాింతదర్శి

థీ

1. వివిధమగు (పకృతి వర్ణనలు వేదములందు గలవు. మేఘములు, వర్షము, 'మేఘగర్జన, చవానలము, కావము మొదలగు (పకృతి శక్తులకు ఇందా గ్బ్వాదిగా నామములిడిరి. (పకృతి యొక్క. భయంకరి రూవమును, కూరరూపమును, మృత్యు రూపమును [(పళాంతరూసమును, ఆనందరూపమును, అవోరరూవమును, (పాణ రూప మును చూచిన ఆది మానవుడు, వానిలో తనను చూచుకొని, తన మాదిరే కరచరణా ద్యవయవ సహిత రూవములను సృష్టించుకొని ఛచానికి ఇంద యమ, వరుణ వాయు, మత, ఉమ -- మొదలగు చామములిడి నూనవరూప దేవతలుగా నూహించి, వారికి మానవాహారమైన భాన్యాదులను, మత్స్య మూంనములను అర్చించి (పార్టనలు చేసినాడు. వేదాలలోని ఇం(చాది నామములు (పకృతి శక్తులకు మూర్తిమత్త్వము కల్పించి నామ కరణ చేయుట తప్ప మరియొకటి గాదు. ఇం(దుడు, వాయువు, అగ్ని, నూర్యుడు, వకుణుడు, జలములు, పృథివి, నము[ద్రము, నదులు, పర్వతములు, ఆకాళము, చంద నవతములు 'మేఘనులు, ఉషన్సులు, బుతువులు, పక్షులు - ఒకటా రెండా? (వకృతి సంబంధమైన ఎన్ని స్థావర జంగములనో (పార్థనరూనమున వర్ణించి యున్నాడు, శాని (ప్రార్టింపబడిన వన్నియు (ప్రకృతి శక్తు లే, ,

£. ఉమన్సుల అందమును చూచిన తర్వాత, బుషులు రనభాచావిష్టుల్టై అనందో (చేకముతో ఉప్పొంగి సొందర్య దృష్టితో వర్మిం చినారు.

త. వేదములందు బుతువర్ణన వసంతాది [క్రమములో నున్నది. తర్వాత వెల సిన పుఠాణేతిహాన కావ్యాదులలో గూడ అదే [కనుము పొటించబడినది, సంవత్సరము వసంతర్హువుతో (ప్రారంభమగు నేటి పద్ధతి వేదములనుండి సం[కమించినట్టి దే!

&. శావ్యళోభకు ఉపమా ఉ్చే ) జూద్యలం శారములు ముఖ్యాంగములు, రస పోవమణకును, సుబోధకతను, ఈ అలంకారములు అత్యవసరములు, ఈ పద్ధతికి "వేదములం 'దెన్నిచోట్లనో ఉపయోగించిన ఉపమా ఉత్చే9క్ష లే ఉదాహరణములు. ఆలం కారిక మైన వర్శనలకు వేదములు మూల కందములు.

5. లౌకిక సాహిత్యమయిన రామాయణ భారతాది కావ్యములలోని (పకృతి వర్షనలలో వేదపకృ్ళతి వర్శనల (ప్రభావమతిగా గలదు. అందు ఇంధ్రాగ్ని వాయు మ్యితాదులయిన అతిమానువ శక్తుల మానవ చేష్టలు - అజగవాశ్వాదియా" గపశ్వాహార రూపమును == నదీ సము(ద్ర వర్వతాదుల వర్ణనలును, చంట[దవాయువుల రమ్య వర్ణన ములును గలపు, ఇంటదాదుల ద్యులోక (పాతి చేతను, నదీ సముద్ర పర్వత వృష

కీ | [ప్రబంధములలో (ప్రకృతివర్ణనలు ఫుఖ్బిదుల భూ ప్రతి చేతను, మలయమారుళాది అంతరిక శక్తులచేతను ఉద్దీవన విభో వమును కల్లించి రస దంతమైన వర్దనలను - ఆ కావ్యములలో అకతిగా పొందించుట జరిగినది. ఆ కావ్యములందలి (వక్ళతి పర్ణనలకు 'వేద (పకృతి వర్ణనలే (పాతిపదికలు, ఆ తరువాత అస్టాదళాది (పకృతి వర్ష నలుండవలెనను నియమ మేర్పుడుటకును, వాని సాయమున రమ్యాతిరమ్యమైన రసపూర్మ కావ్యవర్ణ నలు 'వెలయుటకును అద్యము లయిన కారణములు 'పదప్రకృతి వర్డ నఠే. . ,

అ |! ల చళతుగ (ప్రకరణము థి క్‌ లః = (ప లౌకిక (సంస్కృత) వొబ్బయము -- (పకృతి వర్ణనలు

"తనుగునందలి కావ్యములు ఇాలవటకు సంస్కృత కావ్య పద్ధతుల ననుసరించి (వాయబడినవి. అందలి రచనా పద్ధతి-అలంళారాది లతణానునర ణము-- అష్టాదళ వర్ణ నా నియమములు -- కడకు, కొంతవలజకు ఛందస్సు గూడ సంస్కృత కావ్యానుసరణము లే, శావున ఆం[ధ (వబంధములందలి (పకృతి వర్షనల వపరిశీలించుదవుడు సంస్కృత శావ్య సాహిత్యమందలి (ప్రకృతి వర్ణనల స్వరూపమును కొంత ెలిసికొనుట అవశరము.

'వేదములందలి (పకృతి వర్శనల గురించి దిజ్మాతఏముగా పూర్వ [పకరణమందు చర్చింపబడినది. అవి స్వతం[తములు -- మౌలికములు -- సవాజములు -- భావనా భరితములు. ల

ఆ తరువాత వెలసినవి మిత సమ్మితములగు పురాణములు. రామాయణ కావ్య ముకు, భారఅేతిహోనముకు, భాగవళాది పురాణములును ఈ కోవలోనివి.

ఆ తరువాత చెవ్పుకొన దగినవి సంన్కృృత కావ్యములు, కావ్యములు కాంళొ నమ్మితములు. ప్రకృతి వర్షనలను మనోవారముగ చేయవలయునకు పట్టుదల ఇావ్యకాము లం దధికము. ఈ కావ్యయుగమున నే అష్టాదళ వర్ణనా నియమము రూపొందినది. కావ్య ములన్నియును కొన్ని నియమములకు లోబడిన రచనలు,

రామాయణ మాదికావ్యము. ఇందు (పక్ళకి వర్షనలు ఇవాల అధికము. కావ్యగత ముగా (ప్రకృతి వర్షనలు చేసిన కవులలో అద్యుడును ఆదర్శ కవియురు ఎాల్ళీకి యే.

భారత కావ్య మొక ఇతిహాసము. ఇందనేకములగు ఉపాబ్యానములు గలవ్పు (పతి ఉపొాఖ్యానముసు ఓఒళ చిన్న శావ్యమువంటిది. ఈ బృపహాద్గఏంథమున (పకృతి వశ్రనలు అతి బవుళములు.

పుఠాణములందలి (పక్యతి వర్షన చాలనణకు "వేదముల నమసరించిన దనవచ్చును. 'వేదములందు సవాజముగను, ఈపణ్యాతంిముగను నుండిన వర్ణనలు పుఠాణాదులందు

అర లి ఇం బృవాచాళారమును పొంది శారసృ్టకారణ సంబంధ విలసితములుగా గూడ నయినవి. పద ములందలి ప్రకృతి - అనగా - "మేరువును, ఇతర పర్వతములను, నదులను, జంతుపులను, ఉపన్సును, సూర్య చం(దాదులను, ఆకాళ నమ్మతములను, సమ్ముద మేఘవర్ష ములను, విన్నృళాళారములో రసపూర్ణముగ పురాతాదులుదు వర్ణించుట జరిగినదె, శి

క్ట (వబఐంధములలో (పకృతివర్జనలు ॥. రామాయణ భారతములు (పాచీన (పురాణ) సాహిత్యమునకును, కాళిచాసా .... దుల కృతులు కావ్యసాహిత్యమునకును (వతీకములుగ భావింపనగును. శావ్య సాహిత్యమును, మరల అష్టాదళ వర్ణనా నియమమునకు ముందటిది అనియు, తర్వాతిది అనియు. శెండు తెజగులుగా విభజింపనగును. అనగా అపష్పాదళ వర్ణనా నియమమును ెప్పిన దండికి (ఆరవళళాబ్దము)పూర్వులై న కాళిచాసాదుల శావ్య ములు మొదటి తెగకు చెందినవిగను, ఆ తర్వాకివ్యారె న బాణభట్టాదుల కావ్యములు "శిండవ తెగకు చెందినవిగను భావింపనగును. - వై విభజనకు (పతీఠముగ - (ప్రస్తుత చర్చకు ఈ [క్రింది కావ్యములు మొ(తమే స్వీక రింపబడును;

క్ష వాలీస్రికి రామాయణము .

2, కాళిదానకృతులు , (1) రఘువంశము, (9) కుమార సంభవము, (వ) మేఘ సందేశము, (4) బుతు సంహారము, (ర అభిజానశాకుంతలము;

ళా 8. కాదంబరి (బాణుడు), శికుపొాలవధ (మాఘుడు, వైమధము (హార్డుడు,. న్‌ా యె జక వాల్మీకి రామాయణము రామాయణము ఆది కావ్యము. పకనాయకత్వమును, వన్వ్వైక్యమును గలది. సర్వరసాలంకార గుణాదులకు నిలయము. (ప్రకృతి వర్ణ నలకు మూలము. ,(పకృతిని నజీ. వముగ వ్మ్ణించిన కవులలో వాల్మీకి ఆద్యుడు. తర్వాతి కవులందణకును అనుసర '.. ణీయుడు. (శ్రాంచ మిధునమునకు సంభవించిన విషాదదృళ్యమును చూచి వాల్మీకి - “*నూ నిషాద (వతిషస్టాంత్వ మగమశా్థాళ్వతీస్సృమాః . యత్‌ (కౌంచ మిధునాటేక మవధీః కామ మోహితం” .

అనిళోకపూర్జ కంఠముతో నిందించినొడు. ఆ శోక మే ళ్లోకమై రామాయణ కావ్యమున

కా దియైనది. ఈ విధముగ (ప్రకృతి దృళ్యముతోనే కావ్యము మొదలై నది. కావ్యమంద

ముషా

ధికముగ ప్రకృతి వర్ణనలు చోటు చేసికొన్నవి. రామాయణమందలి ముఖ్యములగు

కొన్ని (వక్ళతి వర్ణనలను వరిశీలింతము, "

కే 4:1: పర్వతవర్ణన న! శామాయణమున పర్వత వర్ధనలు సుందరముగ కావింపబడీనవి, శేవలము చిత కూట, (ప్రన్రవణ, మైనాక, చంద(దోణ పర్వత వర్ణ నగల శ్లోకములు నుమాకు డెబ్బది 'యైదు గలవు, అంతేగాక వానరులు సీతను వెదకుటకు నలుదిశలకు వెళ్లవలయునని సుగ్షివుడాజ్ఞాపించుచు పేర్కొన్న పర్వత నామములు రమారమి నలువది గలవు. చిత కూట వర్ణన అయోధ్యకాండమందును, (ప్యనవణ పర్వత వర్ణన కిష్కింధాకాండ మందును, మైనొకాలంవిన పర్వత వర్ణనలు నుందరళాండ యందును, చంద్మదోణ పర్వతముల వర్ణన యుద్దకాండమందును గలవు. రామాయణమున (పాధాన్యము వహించు పర్వత వర్శన చితకూట వర్శన. రాముడు సీళాలవ్మణ సమేతుక్రై అరణ్యవాసమునకు బయలుదేరి [పయాగకు వచ్చినపుడు భరచ్వాజుడతనికి ఆతిథ్యమిచ్చి చి(తకూటపర్వతమునకు చారి చూపి చాని మాహాత్మ్యమును వెల్లడించినాడు, “అది మహర్షి 'సేవితము. గోలాంగూలములకును, ఎలుగుబంట్లకును ఆకరము, ఉరగము లకు, మయూరములకును, కిన్నరకింపుకుషులకునుు గజ యూధములకును, కందమూలా దులకును నిలయము. నీవు వెళ్ళి చూడుము” అని శాముని ఉత్సాహ పఅచినాడు* అయోభ్యా- 8-50. భరతుడు వసిష్టునితో కలిసి రాముడున్న చిితకూటమునకు వచ్చినపుడు వసిష్టునికి చూపి నర్జించినాడు. తపువాత రాముడు సీతము ఉత్సాహపజఅచుటకైై. చితకూటమును చూపి వర్ణించినాడు. (అయోధ్యకాండ 98-06 నుండి 14 వజకు). పర్వతములందు గల ధాతువులను, శిఖరములను, పులులను, ఎలుగుబంట్లను, వృమ ములను, పక్షులను. కిన్నరులను, విద్యాధరులను, వాకు (క్రీడించు. స్థలములను, ఏనుగు మదజలమువలేి (స్రవించుచున్న సెలయేళ్లను, ఓపధులను, మూలములను, ఫలములను వర్షించినాడు.! అం కేగాక అక్కడ గల కాముకశయనాలను, వాడిపోయిన కమల మాలికలను (ళాముకులుప యోగించినవి) కూడ చూపినాడు రాముడు! చానర ఇాజ్యమునకు నుగగ్షీవుని రాజునుచేసిన యనంతరము రాముడు (ప్యసవణ గిరిని నివాసము. చేసికొన్నాడు. పులుల గాం[డింపులతోను, జింకల అజపులతోను, సింవాగర్టనలతోను నిండినదియు, కోతులు, బుకసులు గలధియు, గ్రైరిక ధాతువులును, క్షే అ యోధ్యశాండ 98.8 నుండి 15 వరకు 2. అయోధ్యకాండ $94425

ళు (ప్రబంధములలో (ప్రకృతి వర్ణనేలు ..... నెలయేళ్లును గలదియు, మయూరాది నానా పడీధ్వనులతో గూడినదియును జొజులు, మొల్లలు మొదలగు పూలతోగూడినదియును అయిన (ప(స్రవణగిరిని చూపి రాముడు లభ్ముణునికి మ్ణి ంచి చెప్పినాడులీ హనుమంతుడు సముద్రమును అంఘించు సమయముస మహేంద్ర పర్వత వర్ణన గలదు, ఈ పర్వతము నానా వర్ణములు గలిగి న్వతస్సి దములయిన మణిశిల మున్నగు "ఇ 6క ధాతువులు గలిగినదిగను, కామరూపులయిన యక్ష కిన్నర గంధర్వుల చేతను, దేవతలబోలు సర్పముల చేతను కూడినదిగ వర్ణ్మింపబజెను.! మైనాకుని. వర్ణన మామూలు పర్వతవర్ణనలకు ఖిన్నము. మైనాకుడు సువర్ద మయుడు, పాళాళరాతసులు వైకిరాకుండ గడియ [మానుగా నుండువాడు. అడ్డమును, (కిందికిని, వైకిని "పెరుగువాడులశ్‌ వై వర్శించిన [పనవణమును, మైనాక పర్వతమును, _వకరణ సంబంధము గలవి. చి(తకూట వర్ణన కొంత వణకు పద్ధతికోసము చేసిన వర్ణన వలెనే యున్నది. అయినను సీతను ఓచార్చుటకు చేసినట్టున్నది గాన కథాభాగనుతో నన్వంగుము పొందినది లంకయందున్ను ఆలంబన పర్వతము చాల పెద్దది. అక్కడ గల తికూట పర్వత శిఖరమున అంకాపురి యున్నది, ఆ అంకాపురి చుట్టును హొండ గోగులును = కొండ మళ్లేలును ల ఖర్జూరములును. 'మొగలులును, కాంచనములును, పడాకులయనంట్లు 'మొదలగునవియునసు _- హంస కారండచవాది వకములును - కమలకుముదాదుల కాకరమైన నడజావులును - నానావిధ నుందర పౌర జనో ద్యానములును - నమస్త బుతుఫలములు గల వృతములును - నానావిధ వృతములతో నొప్పుకోనేరులును - మనోవారమగు ాజోచ్యానములును గలవు. . ఇక కథతో నన్వయము గలది, చంద్యదోణ పర్వతముల వర్ధన. ఇవి తీరసషము ('ద్రమందున్నవి. సంజీవకరణీ, విశల్యకరణియను జొషధములిందు గలవు. లవశిణుడు మూర్శపడిపోయినపుడీ జొమధములను తెచ్చి అతనిని (బతికించుట జరిగినది.! రామాయణసుందలి పర్వత వర్ణనలు ఆద్భుతమైనవి. సందర్భమును పురన్కరించు కొని [వాయబగినవి. పర్వతములంటేయే (పకృతియుండునో అదంతయు. వర్ణింపబడినది. పర్వతములు నదులక్షును, ఉషధులకును, గ్రైరికాది. ధాళువులకును పుట్టుకస్థానములని త. కిష్యిం ధాశాండ 271 నుండి 10 పరకు ఓ సుందరళాండ 15,06 . క్క సుందరకాండ 1-01 నుండి 94 వరకు 6. నుందరకాండ 2-8 నుండి 18 వరకు |, యుద్ధ శాండ శ081,82

వము[ద్ర వర్ణన క్‌ి 'వేదములందు 'చెస్పబడినది.అది కేవలము నవాజవర్దన. రామాయణమున ఆ వర్ణనలు (పక రణ 'వ్రయోజనము గలవైె. అ న్వరూప న్వభావ వర్ణ నాభరితముల్రై న కాన్యగత వర్ధన లై పోయినవి.

పా్యతలచ్వారా వర్షనలు చేయించుట శామాయణమందే. మొదటగ సాజాత్క శించు చున్నది.

మొట్టమొదట భరచ్వాజముని శామునికి చ్మితకూట మహిమను. వినిపించినాడు (ఆయోధ్య-5క-29). తర్వాత సీతారాములు చి[తకూటమునకు చేరిన యనంతరము రాముడు నీతకు (పకృతి దృశ్యములను [పత్యతముగ చూపించుచు వర్శించినాడు (54- 89 నుండి 41 వణకు) వానకులను న్యుగీవుడు నానాదిక్కులకు పంపుచు పేర్కొనిన పర్వ తములు (సుందర- మొదటి అధ్యాయము) కథతో సంబంధముగలవి. మిగిలిన వర్ణనలు కవి చేసినవే!

రామాయణమున వర్వత వర్ణన యందు - శిఖరములు, వృతములు, ఛాశువులు, నానావిధ పతులు, వానరములు, ఎలుగుబంట్లు, వ్యాఘాది (కూరమృగములు, కిన్నర విచ్యాధరాదులు - ఓషధులు మొదలగునవన్నియు వర్జితములు, "వేదములందలి పర్వత వర్తన యందిట్లి వివరములు వర్తితము శా లేదు, ళా టయ ణా

తర్వాతి కవులందరును పర్వత వర్ణన విషయమున రామాయణమునే అనుసరించి పర్వతవర్శ నలో వృత ధాతు పథి. మృగాదులవర్శన కూడ ఒక నియమముగా పాటించిరి.

రామాయణమందలి పర్వత వర్ణనలలో ముఖ్యముగ చెష్పుకొనదగినది (క్రీడావర్వత వర్ణనము. వానుమంతుడు లంకలో తిరుగునవుడీ కృతిమ పర్వతము కనిపించినది, (సుందర. 14-20,99). శీ:1ే:నై నము[దవరన "

|!

శామాయణమున ఒక్కసారి మాత్రమే సముద్రము దర్శన మిచ్చుచున్నది. మొత్తమారు శ్లోకములలో వర్ణింపబడినది. నంపాతి వలన సీతజాడ తెలిసికొని ఆనందించు చున్న వానరులు దతీణ సముద్రపు టుత్తర తీరమున కూర్చుండి సము[దథయం కరా శారమును చూచుట వర్ణింపబడినది. సీతా న్వేషణమునక్లై. వానరులను నానాదిళశలకు వంపుచు నుగివుడు పూర్వ పశ్చిమ సము[దములను నామమా(త్రముగ పేర్కొనుట జరిగి నది. సముగ్గద వర్శన స్థూలముగ ఫది శాకముల కంశ్చై మించదు,

ర్‌ (వ్రబంధములలో (పకృతి వర్ణనలు నము[దమున నేయే జంతువులుండునో = చానిని చూడగనే పయే దృశ్యములు కనిపించునో అవన్నియును వర్ణితములు,

“నోరు దెఅచుకొని జలములయందు లీలగా వివారించుచున్న భయంకర మైనట్టియు, మహాకాయము గలవై నట్టియు, జలచరములబే (తిమింగలాదులు) నిండినట్టియు, బృహాత్తరంగములచే నొప్పినదియు, ఒకవైపున జలజంతువుల చేతను, అలలచేతమ (క్రిడించు నట్టున్నదిగను - వేరొక వై పున అట్టివి లేక నిదురించు చున్నట్టున్నదిగను- ఒక వె పున కొండలంత నీటి కరుళ్లతో కప్పబడినదిగను, పాతాళచాసులైన యనురులకే అధిప్టితమయినదిగను కన్పట్టుచు - చూపలులకు భయంబును గగుచ్చాటును కల్ళించు

'_ నదియునగు మవోసము[దము చూచి చానరులు దిగులొందిరి.”!

“"ఆశాళమువలె దుష్పొరమైన యా సము[ద్రమును చూడి, దిగులుతో “ఇక శ్రర్త వ్య మేమి' యని పలికిరి."&ి

సముద్రవర్శ నలో నుండవలసిన జలచరములు, అలలు, అపారత - ఇందు వర్ణిత ములు, తర్వాతి కవుల సముద్ర వర్థ్శనకిది మూలము.

వేదములలో సము[ద్రమును ేర్కొనుట జరిగినది, వర్శనలు లేవనవచ్చును. రామా యణమున నము(ద్రవర్ధన వర్ణన కోనము చేసినది గాదు. అది కథలో (ప్రాముఖ్య్యమును వహించి యున్నది, 4:1:8 నదీ నరోవర వర్షనలు

రామాయణమున (వముఖముగ కనిపించు నదులు, సరయు, మంచాకిని, గోచా వరి-మాత్రమే! మిగిలిన నదులు నామమా[తముగ పేర్కొనబడినవి. గంగావతరణ ఘ్టు వర్ష నను గూడ కలుపుకొన్నను, (వముఖముగ నదీవర్శన డెబ్బది శ్లోకములకుమించదు,

క “నిత్ర్వైరత్తి వాద్భి ర్వికృతై (శ్రీడద్భి ర్వివి థైర్జ లే

వ్యాత్తాస్యెన్సుమవోకా యై శరూర్చి భిళ్చు సమాకులం ం (్రనువ్తమివ చాన్యశ్ర కీడస్తృమివ దాన్యతః క్వచిత్పర్వత మాత్ర) శ్చ జలరాశిలిరానృళం నంకులం చాన వేందై ఏళృపాళాళతలవాసిలిః " - ' రోమవార్షకరం దృష్ట్వానిషేదుః కవీకుంజరాకొ .4మ్కింఛా 84.5,0,7. . ఓ. “ఆళాళమివ దుష్పారం సాగరం (వీత్య వానరా . నిపేరు న్నవాసా నళ్యే “కధంశార్య "మితి (మువన్‌*” =కిఘ్కింధా (148, -

పంచాప్పరన్సు = క్‌ఫ్‌

అందు వాంసలు, సారనములు, ఇనుక తిన్నెలు, పుష్ప, ఫలసహితములై న తీర వృతములు, చిలుకల గుంపులు, చ(క వాక వతులు, అచ్చటచ్చట (వాదములు ళామ రలు ఉన్నట్లు వర్శింపబడినవి.1

తరువాత గోచావరీ వరన రమ్యమైనది. ఇందును వాంసకారండవములును, చ[కవాకములును, మయూరములును, తీరమందు గజములును, తమాలాది నృతము లున్తు వనసలును, ఆ(మములు "మొదలగునవి వర్ణి తములు,

. “* ఇయంగోజూవరీ రమ్యా వుష్పిత్తై _స్రరుఖిర్వృుళా హంసకారండ వాకీర్చా చ క్ర వాకోవళోఖితా చాతిదూ రేనచానన్నేమృగయూరధని పీడితాః మయూరచాదిళా రమ్మా్యాపాంశవో బవుకన్ట రాః సొపర్టైరాజతై స్తామెస్టేశే దేశే చఛాతులిః సాల్రైప్తాలై నమాలైళ్ళ ఖర్జూ నై పనసామి క్రైః” అరణ్య రసల 18, 14, వై వర్ణన రామునిచే చేయబడినది. నదిలో తామరలుండునన్న (కవి సమయము) విషయము రానూయణమందే మొదట కనిపించుచున్నది. (అయోధ్య 16-4 నుండి ఆ! వజకు) ల! పంచావ్సరస్సు

రావాయణమువ అర ణన్టకాండయందు వంచావ్స్ఫరన్సు వర్ణి ౦పబడినది.ఇది యోజన (వమాణ వైశాల్యము గలది. “ఎజ్జితామరల చేతను, తెల్లతాసురల చేతనునిండియుండి నదియు, గజయూధములతో నిండియుండు తీర్మపచేశములు గలదియు, సారనపహాంసాదు లతో నొవ్వుచున్నదియునై. యున్నది.” = అరణ్య 11-56.

'రామలతృణులు చూచిన యా తటాకము ఇతర తటాకములవలనే వర్ణితమయి నది. నదీ సరన్నులలో నేయే పడి జంతు నివవాములుండునని వర్శింతురో అట్టివన్నియు వర్గీ 6పబడీనవవి. శాని సంచా వ్సరస్సువర్శ నలో మరొక విశీషముగూడ (వస్తావింపబడినది,

1. కామూ, అయోళ్యా, 1844 నుండి 2$ వజకు?

కీ (వంధములలో (పక్ఫతి వర్ణనలు “నిర్మలజలపూర్ణమయిన ఆఅనర స్సునుండి గీతావాద్యధ్వని రామలవ్తుణులు విన్నారు, “... అందెవ్వరును లేరు (అరణ్య కేం), ధరస్రభృ _త్తను ముని రామలక్ష్మణులతో “మాందకర్శి తపస్సు శేయుటయు దేవ తలా తపన్సును చెజచుటకు అయిదుగురు అప్పరసలను పంపుటయు, వారు అతనికిభార్య అగుటయు, వారు తటాళాంతర్గత గృవాములో వోయిగ నివసించుచు, యౌవనము

• పొందిన మొందకర్ణితో (క్రీడించుచుండుటవలన భూషణ ధ్వనిమ్మిశంబగు గీతవాద్య ధ్వని వినిపించుననియు” నుడివెను! ఈ వర్ణన గూడ పొా[తముఖమున (ధరత్రిభృత్తు) గావింవబడినది, ఇక వంపా-నరన్సు. ఇది తుంగభద్ర నది సంబంధి. దిని వర్ణన "రెండుచోట్ల వచ్చు చున్నది. మొదట కబంధుడు రామునికి పంసాసరన్సు 1ప్రాళ_న్త్యమును వివరించు ఘట్ట మున అరణ్యకాండలో వచ్చును. వర్ష ర్తువు గడిచిపోవు వరకు రామలక్యుణులు పంపా తీరమున నివసింతురు. ఆ సమయమున పంపాసరన్సును రాముడు వర్ణించును. ఇది కిష్కింధా కాండ లోనిది. కబంధుడు పంపా నరన్సు (ప్రాళశన్య్యమును వివరించు తి నదీవర్శనలలో మామూ లుగ కనిపించు (ౌంచములు, కురరవములు, ఇతర పతులు. ఇనుక తిన్నెలు, చేపలు మొదలగు నన్నియు వర్శితములు* ఇది రుచికరములగు చేపలకును, రొయ్యలకును (వ్రసిద్ధియని కబంధుడు చెప్పును, అంతేగాక ఆక్కడి తీరమున వరాపహాములును, మాతంగములును వర్శితములు.కి నీటియొక్క [పాశ _న్య్యమును ఉగ్గడించుచు ఆ నీరు (కాగుమని రామునికి కబంధుడు చెప్పెను. దీనివలన తుంగా జల (ప్రాళ_్య్యము నాటినుండియే గలదని 'కేలుచున్నది. ఇక "రెండప వర్ణన కిష్కింధా కాండమందు ఆదినుండియే పంపా (ప్రాళ_న్హ్యము గలదు. పంపాసరన్సును చూడగనే శాముడుర్దీపన ఫొంధినవాడ్డై సీతను ఛలచుకొని బాధపడుట ఈ వర్ణన యందలి విశేషము, . క. ఆరణ్య. 11-10 నుండి 19 వణకు.

2. శామా. ఆరణ్య. 702 మండి 80) వజకు, . $. పద్మగంధి శివం వారి నుఖశీత మవానమయం 1 ఉధృత్య సతళా క్లిష్టం శౌవ్యస్ఫాటిక నన్నిభం - ఖన్గొ పుష్కర వర్లేన లవణ, పాయయిమ్యతి. "అరణ్య. 78.17

సహీమఃరర్త = వర్ణన - శ్‌? నది సరన్సుల వర్ణనలలో వలె శీర (పాంత వృతములును, మృగములును ఇందు వర్శితములు, రామాయణమున దిర్హికలు గూడ వర్శింపబడుట ఒక విశేషము (నుందర.14

-శిళ,84), నడి సరన్సుల యొక్కయు దిర్హికల యొక్కయు వర్షనలు (వకరణళుద్ధి గలిగి

యున్నవి. ఈ నది సరస్సుల వ రనలును పాత చ్వాళానే చేయబడినవి, వేదములందు

నదుల నామమా[త శపళంన గలదు. వర్ణ నాతకముగ (వ్రన్తుతింపబడ లేదు. ణ అటి -. పళ్ళతి వర్ణనలలో బుతువర్శనలు అత్యంత (పాథాన్యమును వహించుచున్నవి. బుతువర్ణ నలలో క ఛాభాగముండదు. శీవలము బావ్యా పకృతి వర్ణనలే ! రశామాయణమున ఇవి కేవలము వర్ణ నాతగ్టికములయినను ఆళ్కా(శయ పళాాశయ కవితా గర్భితములు, ఒక్క పామంతమును దప్ప మిగిలిన వసంతర్హువును, వర్షర్సువును, శరదృతువును శాముడే విరవపాపూర్ణ్మ హృదయముతో వర్మించును. అందుచేత ఈవర్శ నలలో ఆళ్మాశయత్వను అధికముగా కనిపించు చున్నది. రామాయణమువన వర్ణింపబడిన నాలుగు బుతువర్శనలను దిజ్నాాతముగ నయినను వివరింవవలసిన యవనరమున్నది. తర్వాతివారగు కాళిదాసాది కవులందటును బుతు వర్ణన చేసియున్నారు గాన ఛా రెంతవజకు ఇాలీన్టికి ననుసరింఛిరో- ఎంతవణగు స్వతం్యత వ ర్థనలు చేసిరో - ెలిసికొనుటకు వీలు గలుగును. బుతువర్మ్శ నలందలి (వకళృతి వర్ణ నలను శెండు విభాగములు గ విభజింన వచ్చును.

1. స్వాభావిక వర్షనలు :$* ఇందు వర్శిత వస్తువుల స్వరూప స్వభావములు నహూజముగను చాచ్యముగను వర్జింప బడును, ॥ -

ల భా వాత్మక వర్ణనలు ;= ఇందు వర్సిత వస్తువుల స్వరూప న్వభావములు అలంకారాన్ని తను చేసి భావనాయుక్తముగ వర్ణించుట జరుగును, అత్మా[శ యత గలిగియుండును. _ _

సీమంత ర్తు-వర్షన న +.

న! ! రామాయణమున కనిపించు బుతునర్శ నలలో హేమంత వర్ణన మొదటిది వంచవటిలో నివసించుచుండిస రాముడు సీతవోగూడి స్నానార్థము. గోచావరికి

'ఫోవునపుడు, వెంటనున్న లత్ముణుడు హేమంచర్హు వర్గన శేయును, ఈ వర్ధన మొత్యము

శకి (వబంధములలో _సకృతివర్జనలు ఇరువదేడు (2?) ల్లోకములలో గావింపవిడినది. . . .దినికి కథతో సంబంధము తక్కువ. | ఈ బుతువర్షన యందలి భావాతస్తిక వర్ణనలు అత్యంత నవాజ మనోహరములు. కిరణములు మంచులో తడిసి యుండుట చేతను, దూరాన నుదయించుటచేతను, నూర్యుడు చంద్రునివలె చల్లగా నున్నాడు.! దప్పిగౌనియును, పనుగు నీటిలో తొండము నుంచి శై త్యమునకు తాళ లేక తటాలున ముడిచి వేసినది. శూరులు కానివారు యుద్ధ సమీపమునకు వెళ్లి గూడ నూరకుండునట్లు జలసమీ వమ న నిలుచుండిన జలపకులు అందు (ప్రవేశింపకున్నవి.! పుమ్పరహితములై న వృత పంక్తులు, వైని కురియుచున్న హిమము అను నంధకారముతో కప్పబడినవై కండ్లు! మూసికొని ని,దించు చున్నవా యనునట్లుండినవి.4 వెని వీవరింవబడిన 'హేమంతర్హు వర్జనలు రమ్యముగా నున్నవి. ఇందలి ' భావము లను తర్వాతి కవులు అనువదించుకొని యున్నారు. ఆ విషయము తర్వాత తులనాత్రక పరిశీలనలో చర్చింపబడును. _ పామంతము తర్వాతి శిశిరర్తువును వర్ణి ంవలేదు. వనంతర్హు వర్ణ న - వసంతర్తు _ వర్ధన - ఇావ్యగత వర్శనగా - మొట్టమొదట సాజాత్కరించునదీ ళశామాయణముననే. ఇక్కడ విరవావ్యధచే కుందుచున్న రామునిచేత వసంతర్హు వర్ణన ావింపబడుచున్న ది. విివలంభ శ్ళంగారమునకును వసంతర్తువునకునుగల మై నశ్రీ్‌ోభ యీ ఘట్టమున గననగును. ఎ - ఈ బుతువు మొత్తము వంధ ళ్లోకములలో వర్శింపబడినది, విరహ విమూఢు డయిన రాముడు వసంత ళోభను పురస్కరించుకొని ధురపిల్లుట ఈ ఘట్టమున చూడ నగును. కొన్ని నహజ స్వాభావిక వర్ణనల పరిశీలింతము. పంపా నరన్ము (ప్రకృతి నుందరమయినది. అందు వసంతను (వవేశించినట్లు శాముడు చెప్పుచున్నాడు, “నుఖకరమయిన మందమారుతము ' గలడియు. మన్మదోద్దీప చా“ ”మయూైరుపనర్పద్శి క్రిమలీవోర సంవృశై॥ దూరమభ్యుదిత స్ఫూర్యళ్ళళొంక ఇన అత్య తే” అరణ్య 118 2. “న్న్బృళంన్తు విమలంకిత ముదకం ద్విరదన్సుఖం ఆత్యన్న తృవితోవన్యః (పతి నంవోర తే కరం”. అరణ్య క621. శి, *ఏపళేహి నముపానీనా వివాగా ఉలభారిణః. జావగావా వ్రిసలిల మవగల్ఫా ఇవాహవం” ఆరణ్య 18.29 శ “అవశ్యాయ తమోనన్థా సీవోర తమసాఒవృశాః . చ్రనుష్తా ఇవ అత్యన్నే వివుష్ళా వనరాఖయ;” ఆరణ్య, 10420 .

కనంఠర్తువర్ణ్సన 1 కమును, గంధవంతమును, వుష్పుఫల[వదమును అగు వసంతర్తువు వచ్చినది.” అని లత్మణు నితో చెప్పునుల్‌ మేఘములు జలములను వర్షించునట్లు పుష్పములను వర్షించుచున్న యీ వనములు నుందరములు (కిష్కింధా. 1.11) స్పర్శునుఖమై - చందన శీతలమైన యీ చాయువు మందముగ వీచుచు (శ్రమను పోగొట్టుచున్నది (కిష్కింధా, 11, ₹) వానావిధ పతులు మధురముగా కూయుచున్నవి (కిష్కింధా 1-22). కోకిల నన్ను జూచి విజయగర్వ మున కూతలు వేయుచు ఎగళాళి చేయుచున్నది (కిష్కింధా 1-29). నీరుకోడి యొక్క ధ్వనిని విని నా 1పియురాలు అప్పుడు నంతోవముతో న్నను బిలిచి నానావిధ (శ్రీడారవముచే పరమ నంతోసషము నొందుచుంజెడిది (కిమ్కింఛా. 1-85), నీరుకోళ్ల ధ్వనులశేతను, మగకోయిఅల ధ్వనుల చేతను ఈ వృతములు ధ్వనించునట్టు చూపట్టుచు చా శెంతయు మన్మధ డిపకములుగా నున్నవి. (కిష్కింధా. 1-28) ఈ వనంతర్వువే నన్ను దహింపగలదు. అళోక _న్తబ్రకమే కొఅవి. తుమ్మెదల ధ్వనియే మంటధ్వని. చిగుశ్ళే ఎజ్జని జ్వాలలు (కిష్కింధా, 1-29). మయూరములు నృ్ఫటికపు కిటికీలనజె నుండు శెక్కలు గాలిశెగురగా న్నర్తనము చేయుచున్న వి (కిష్కింధా. 1-86)... పర్వత సామవులందు న ర్తించుచున్న మగమయూరము కడనున్న ఆడుమయూరముమన్మధ పీడిత మయి నర్తనము చేయుచున్నది (కిష్కింధా, 1=90). తుమ్మెద గాలికి కదలుచున్న. యూ లొట్టుగు పూరిగుత్తిని మాదకముతో చలించు. (పియురాలిని వలె పొందు చున్నది (కిష్కి6ధా 1ంళగె. అళోళ _న్తబకములు నన్ను బెదిరించునట్లు చూచుచున్నఫి (కిష్కి9ధా 1=56).. వుష్పములచే నిండి యుండు చూత నృతములు, 'చేహామంతయు చందనము నళదుకొని విలాస గర్వితులయి యుండు కాముకుల కైవడి చూవట్టుచున్నవి (కిష్కింధా 1-59), కిన్నరులు గూడ ఈ పంపాతీరమున వివారించుచున్నారు. (కిష్కింధా. 1-6). కమలములు జాలసూర్యునివలె (వ్రశాశించుచున్నవి (కిష్కింఛా 1-61). వఫంపొా సరస్సు వాంసళారండవములతో తుమైదలతో కూడిన కమలములతో (పళాళించు చున్నది (కిష్కింథా 1-62, 68), _పంపాసరన్సు చ్మశవాళములతోడను, నీరు చావు టకువచ్చిన కరిమృగములతోడను పళాళించుచున్నది (కిష్కి.0ధా 1-64). కర్ణిళారము పుష్పించి సీళాదేవి చేవాలతవలె నున్నది (కిష్క్‌ంధా 1-72). పలాశ వృతములు ఎజ్జని పుష్పములు గలిగి జ్వాలలు గలవి వలె (వళాశించుచున్నవి (కిష్కింధా 1/4) పుష్పిత ములగు జాజులు, మళ్లైలు, గన్నేరులు (వ్రశాశించుచున్నవి (కిష్కింథా ఓం75), పుమ్పితములగు మొగిళులు, సిందువారములు, అడవి మొల్లలు, పువ్వులగురి వెందలు $. మఖానిలోఒయంబొమి[కే శాలః (ప్రచుఠర మన్మథః " " గంధ ఛాంత్సురథి ర్యాసోజాత పుస ఫల(ద్రుమ:-=కిమ్మింఛా కేఎ16,

$0 [వబంధములలో (పకృతివర్దనలు ఎంతయు నొప్పియున్నవి (కిష్కింధా 1-76) పుమ్పించిన కానుగు చెట్లు, ఇప్పచెట్టు, పొగడ బెట్లు, తినానపు చెట్లు, నంవెంగ ఇెట్టు, బొట్టుగుచెట్లు, నాగమళ్లెలు, కదంబ వృతములు, ఉలిమిరి చెట్లు, ఖర్జూరవృకములు, నీలాళోకములు, లొద్దుగులు, ఊడుగ ఇెట్టు, గొజ్జెగ బెట్టు, “వేపు మామిడి, కలిగొట్టు, కోవిదార, నారంగ, అర్జున, “ణేదగ్శ విరిగి, శిరీష, శింకుపా, చంద, బూరుగు, పలాళ, ఎజ్టగోరింట, నేమి, నక్తమూల, చందన మొదలగు అనేక వృతములు (పకాశించుచున్నవి (కిష్కింధా 1-72 మొదలు 8ల్లి వలకు), | . వై విధముగ వృఠాధుల వర్శ్మించిన యనంతరము వృజ్యాగమందలి లతలను మ్ఫ్హించినాడు. | శాముడీ వర్షనో ఘట్లమున (సముఖ పాత్ర వహించినాడు. సీతను తలచుకొని తన విరహామును వ శ్రించినాడు.ఈ ఘక్టీము భావనాపూర్ణ మయిన నవాజ వర్ణ నలతో నిండినది. “ఈ ఆడు నెమలి కామాతిళేకమున తానే (పియుని వె శెగిరి రమించుచున్నది. తిర్యగ్దాతులందు గూడ ఎంత రాగము; ... బోగాలివలిన వృతములు కదలుచున్నవి. (పియులెటు పోయిన నళే యనువర్తించు ఉత్తమ; స్త్రీలవలె ఆ వృడాలవె. అతలు కొమ్ముల కదలికలను అనుసరించి యవిగూడ నూగుచున్నవి!” [ . వసంత నమయమున అ వాళొావరణమునకు ముగ్భుడయి పోయి విరవోతురుడై యున్న ఇాముడు “లత్మణా! పత్శివతయగు నా సీత నాకులఖించి, మనమిచ్చటనే యుండగలిగినదో. నేను అయోధ్యను మ్యాతమేగాదు, దేవేంద్ర పదవిని గూడ ఆఅ?ింసను” అనుచున్నాడు.* అప్పటి వనంత శోభ అంత రమణియమెనది. _ ఇందు ముఖ్యముగా వద్శుపుష్పూదులు, శుకపిళాదులు, వృజూదులు, మలయ మారుతము, కామ్మకీడలు వర్ణితములు. ఈ ఘట్టమందలి కవిత ఆమోఘ భావళబలితమై యున్నది, [| " శ ర “పశ్యలమ్కణ సంఠాగం తిర్టగ్యోని గ తేవ్వపి | , _ యదేషాశిఖనీ శామార్భర్హారల రమళతేఒన్నిశౌ కీష్కింఛా 1-41 . 74 “వాత విక్శిష విటపొ న్యధానవ్నాన్దుమానిమాన్‌ లకా న్సమనున ర్త నే మశ్తాయివ వర(స్తియః” కిసష్కింఛా 1-84 8. “యదిదృ శ్యేత సాసొధ్వీ యది చేవా వ'నేనహి వ్‌ ఇ న |! సహ యేయం నళల్రాయ శాఘయోభ్యాయై రమూ త్తమ ॥ య? ం .. కిఘ్థింధా క్‌

• (! పర్గర్హు వర్తన అ అవ ణి

శామాయణమున వర్ష ర్తవర్షన అధికమైన ఉక్చేవలతో కూడియున్నది. దాదాపు ఆరువది లోక ముల పర్యంతము సాగినది. ఇందు సవాజ వర్ణ నలును,భా వాత్మక వర్ణ్యనలుగు గలవు. భావాకక వర్శనలే యొక్కువగ నున్నది. =

మేఘములు, వర్షధారలు, చాతకములు, కె క్కెరలు. ఇం[దగోపములు 'నెమిళ్లు తుమెత్తిదలు, భేకధ్వనులు, వకులు, యువతులు (పియము నొందుటయు మొదలగునవి వర్ణితములు. "

"మేఘములను పర్వతములతోడను పనుగులతోడను పోల్చు సంప్రదాయము రామా యణమునుండియు మొదలయినదనవచ్చును.

“పర్వళాకారంబులగు “మేఘములు ఆకాశమందంతయు ఇ్యాపించినవి, వర్షాకాలము వచ్చినది.! మెముపులను ధ్వజములచే నలంకృతములయి గంఖీరముగా మహాధ్వనితో మేఘ ములు గరించుటవలన, యుద్దనన్నద్ద్గములగు మత్తగజముల వలె నున్నవి*ి

జి అ (గ నతో ం " కొన్ని సవాజ వర్శనలును, భావపూర్మ వర్శనలును:

“ఎండకు కోలి వర్ష జలముచే తడుపబడిన భూమి శోళముచే తపింప చేయబడిన సీతవలె - జాప్పుముల విడుచుచున్నది (భూమిపతనున ఆవి౦ - సీత పతమున కన్నీరు 'మేఘజ్యోతి రమ్యముగా వర్ణింపబడినది, "నల్లని మేఘమందు చరించుయున్న నెొజుపు శావణుని తొడవైనుండి విడిపించుకొనుటకు "వెనుగులాడుచున్న సీతవలి ఉన్నది" .

(కెష్కి-ంఛా 28-12) వాంసలకిది నముయముగాదు. _ అందునలన నవి మానస సరోవరమునకు వెళ్ళినని. చక్ర: వాకములు (పియా సంయోగమును పొందినవి (కిష్కింధా ౨8-16). మయూరములు నాట్యము చేయుచున్నవి (కిష్కింధా 28-18, 26).గళ్ళాధానార్థమై మేఘముల నపే ఊంచు కొక్కెర పంక్తులు-ఆ కాశమునందు (వేలాడుచు గాలికి కదలు తెల్ల చామర పూల మాలిక వలె నొప్పియున్నవి (కిష్కింధా 28 - 28). కదంబ వృతముల (ప్రకాశము వర్షాకాలమున ఇ్రచ్చుగానుండును (కిష్కింధా 28-26). వర్ష సమయమున వినిపించు నానాధ్వనులు సంగితమువలె నున్నవి. . తుమ్మెదల రుంళార మే మనోహర తంత్రీ అనొనాణననానాలాననననానాని నాలా నన సనకననాానాను.

1. ఆయంసళకాల సృం(ప్రాప్త స్సృమయో ఒద్యజలాగమః

నంపశ్యత్వం నభో మేఘె స్స్పంవృతం గిరినన్ని ఖై: కిమ్మింఛా 2842 2. తటిత్సళాకాఖి రలంకృళానొ ముదీర్ణ గంభీర మవోగ్ష-వాణొం " .

విభాన్తి రూపాణి బలాహకశానాం రణోద్యళానా మివవారణానాంో కిప్యాంధా 28-31 రెం “*పపాఘర్మ పరిక్తిష్టా నవనారి పరిప్తుతా

సీశేవ శోక సంతప్తా మహీజాసృం విముంచతి” క ష్కింధా 287

శీ 'ప్రబంధనులలో (ప్రకృతివర్జనలు ధ్వనిగా = కప్పల ధ్వనులు కాళములుగా = మేఘ గర్హనయే మృదంగ నాదముగా అడ వులయందు నంగీత సభ జరిగినట్లున్నది (కిష్కింధా 28-86)

వర్షాకాలమున మేఘా చ్చన్న మయిన ఆ క శమునుండి నూర్యుడు కనిపింపడు. సాయంకాల మెట్లు "తెలిసికొనుట? కవిసమయము ద్వారా నూచించుచున్నాడు కవి. పకులు గూళ్ళలో చేకుట వలనను - కమలములు ముడుచుకొనుట వలనమ - జాజిఫువ్వు వికసించుట వలనను - నూర్యుడ_న్తమించెనని శెలియుచున్నది (కిష్కింధా. 28-58), వర్షాకాలమున నేశేళ్ళు ఫలించును. బొగ్గుతునకలవలె నల్లన్నై రనపూర్జములయిన ఫల ములు నిండి యుండుట వలన నేరేడు చెట్ల శాఖలు తుమ్మైదలచే కప్పబడియున్నట్లు నల్లని ఫలములచే నిండియుండెను (కిష్కింధా 28-80. అర్ద 9ప్పురుగులు (ఇం(ద్రగోప ములు) వర్ష వర్ణనలో 'వ్రముఖముగా వర్శింవ దగినవి. ఆరుద్ర పురుగులతో నొప్పిన భూమాత ఎంత అందముగా నుండునో వర్ణితము. లేత పచ్చికతోనున్న భూమివై అక్కడక్కడ ఆస్యద్ర పుకుగులు కనిపించుట అత్తుకతో చి.తములు (వాసిన అకుపచ్చ కంబళి పుట్టము ధరించిన (స్ర్రీవలె కన్పట్టు చున్నది. (కిష్కింధా. 28-లికీ).

వె విధముగ వర్ష ర్తు వర్ణన రమణీయముగ చేయబడినది. వర్ష ర్తు వర్ణనలో ముఖ్య ముగా ఇం[ద్రగో పములు, మేఘములు, మెఅుపులు, మయూరములు, చ[కచాకములు,

.. కొ'క్కెరలు, కదంబవృతములు, కవ్చలధ్వనులు,. నేశేళ్ళును వర్షితములు. శరద్యళు వరన ణ అ

వసంతర్తువు తరువాత అఎత శోభాయమాన మయినది శరద్భృతుపు.కా మోద్దీపనకు వసంతము వలెనే శరత్తును ముఖ్యమయినది. రామాయణమున ఈ శరత్తు చాదాపు అరువది శ్లోకములలో వ్యర్థింపబడినది. ఇదంతయు విరహోత్కంఠతో రాముడు

*. వర్షించివదియే] అందువలన దీనికి కథతో సమన్వయసు గలదు. _

ఇందు. నీరసించిన వవాహాములు, బయలుపడిన యిసుకతిన్నెలు, నదికీరము లందలి వనములు = పడాకుల - అనటులు = పొంసలు సారనములు, చ[కవాకములు, (్రౌంచములు, నిర్శలాశాశము, చం[ద్రప్రకాశము. లెల్ల "మేఘాలు నడజావులు, శామరలు, కలువలు, జెల్లుపూలు, వేగిసపూలు, వరివైర్లు కాంచనములు, మం కెనలు, వేంళణములు మొగలగునవి వర్ణితములు,

కొన్ని భావ పూర్ణ మనోహర వర్ణనలు పరికించునది. “వర్నాశాలమున మేఘములకును, మెరుపులకును (ప్రాచుర్యమెక్కువ,. శరత్తు

శరదృతు వర్ణన _ _ 61 చానికి ఖిన్నము. బెగ్గురు పమలం అకాశమున ఎగురుచుంతుట అధికము, అట్టి ఆకా

శమును జూచి రాముడు ఆ_ర్తస్వరమున విలపించినాడు"!

| విరహులకు శరళ్చం[దుడు ఇజాధాళారిగదా; “

“నిర్జలమయిన ఆకాశమును, నస్వచ్చపముయిన చం[చపుండలమును, చందిశా రమణియమయిన శర(దాత్రిని చూచి - సీత లేకుండుటయు, న్నుగ్షివుడు కామ [క్రీడలలో మునిగి యుండుటయు భావించి, సంకేతకాలము అతి[కమించుటయు చూచి దుఃఖితుడై రాముడు మూరృనొం దెను."

ఏడాకుల అరటికి శరత్తున (పాళ_న్త్య మెక్కువ,

“*ఏడాకుల అరటి పూల నుగంధము గలిగి, తు మ్మైదల పుసనోహరనాదముతో గూడి, వనములందు వాయువులు వీచుటచే పుదపుక్రేనుగులకు ఘమజియు మదమధికమగు చున్నది.” (కిష్కింధా 80-81)

“పర్వత సానువులందు వేగినచెట్లును, వడాకులనటులును, శాంచనములుస, (ేంకణములును చక్కాగా పుష్పించినవి” (కిష్కింథా 80-60).

॥ శరత్కాలములో 'నెమిళ్ళకు గర్వము పోయినట్లు వర్ణించు సం్రపచాయమును

పరికించునది. “మేఘములు తగ్గినవి. నెమళ్ళు పింఛము విద్చుట వదలి (పియు రాం[డతో గూడక, కాంతిహినముల్లై, కూతలు వదిలి, ధ్యానము చేయుచున్న వా అన్నట్లున్న వి. “ఛెమిళ్లు తమ ఉ_త్తమాభరణములగు పింఛములు: లేక నదితీరములకు పోగా, శరత్కాల గర్వితములగు హంసలు ఆ నెమిళ్లు బెదురునట్లు కూయగా అవి గర్వుముడిగి దీనములై పోవుచున్నవి.” (కిష్కింధా 80-41) ఏనుగుల (చేమాధిక్యమును శరత్తులో ' వర్జించుట పరిపాటి.

“వనములలో ఆడు ఏనుగులు (పియుని యందలి అనుళాగముతో మదించి నడచుచున్న మగ 'యేసుగును పరివేష్టించి పోవుచున్నవి.” (కిష్కింథా 80-40) శరన్నదుల వర్ణ న చాలా అందముగ వర్మింపబడినది. ఈ [కింది వర్శన మనోజ్ఞ ముః

1 “ద్భష్ప్రాచ విమలంవో్యోము గత విద్యుస్వలొహకం సారసొరవ సంభఘట్టం విలలాపా ర్తయాగిళా” _కిష్కీ “థొ 80.6 2. పొండురం గగనం దృష్టా నిమలం చంద్రమండలం . __ ఇారదీం రజనీం చైవ దృష్ట్వా జో త్స్బాను లేవనొం | కామవృ త్తంచ షగివం నష్ట్రాంచ ఉనకాత్మజూం బుధ్య్వాశాలమతీకంచ ముమోవా పరమొతురః ఎ కిష్కింధ 802, కే $. నభస్సమీజ్యామృుధ రై ర్విము క్తం విము కృబన్హాభర ణావ నేషు (వియాస్వసక్తా వివివృత్త ఫోభా గతోర్సనా ఛ్యానప రౌ మయూళశాః వా కిష్కింథా శ0.84

(4 (వటింధములలో (ప్రకృతీవ్ననలు “మనములు మేఖలగా గల నదులు ర్యాతియంతయు. (పియులతో నువభోగించి అలసి యున్న కామినులు [ప్రాతఃకాలమున మెల్ల గా నడుచునట్లుగా నడిచిపోవుచున్నవి.ీ “ప్రథమ నంగమమందు యువతులు సిగ్గు భారముచేత నిచానముగ, బలవంతముగ, తప్పని సరిమయై, తమ జఘనముల "వెలిపజచునట్ట్లు శరదృతువునందు నదులు మెల్ల మెల్లి గా నిసుక దిన్నెల బయలు పణచుచున్నవి.”్‌ మైది మనోహరమైన రసవద్వర్ష్శన. శరత్కాలమున కొన్ని కొన్నిటికి (పాబల్యము తగ్గినట్లు వర్ణింపబడినది. వానికి వర్ష ర్తువున [పాబల్య ముండెడిది. “పనుగుల యొక్కయు, మేఘముల యొక్కయు, మయూరముల యొక్కయు, నెల యేళ్ల యొక్కయు ధ్వనులు ఆగినవి"* అటులనే నదీ (పవాహాధ్వనులును, సెలయేళ్ల ధ్వనులును, "పెుుగాడ్పుల ధ్వనులను, మయూరముల 'కేకలును, క ప్ప అఆరుపులును ణ్గా | తగ్గినట్లు వర్దితము. శరత్సంధ్యను (శారచాకాళశమును) రామాయణమున వర్ణి చిన యంత యంద ముగా మళేశావ్యమందును, ఏ కవియును వన్షింపలేదనవచ్చును. సర్వవర్దనలు ఒక యెత్తు, శారచాకాళ వర్ష్మన ఒక యెత్తు. చంచచ్చ [ద కరస్పర్శ వార్జోన్మీలిత కారకా . అహో రాగవతీ సంధ్యా జవోతి స్వయమంబక 6 (కిష్కింధా 8040 వై ల్లోకమున అమోఘమైన శ్లేషగలదు. నాయకుని కరస్పర్థచేత వార్ష ఫుల కిత గా(తమైన నాయికకు కనులు ఆనందముతో మెఅసినవి. నురతార్థము తనకు కానే అంబరమును వదలివేసినది. అని రెండవ యర్థము. అమోఘమైన యర్థము. వై విధముగ కామాయణమున బుతువర్మనలు సౌగినవి. ఒక్క పామంతవర్ణ్యన మా[తము లథ్యుణునిచే చేయబడినది. అది మొతము వర్ణన వర్ణనకొర కే అన్నట్టున్నది. మిగిలిన వసంత వర్షా శరత్తులు రాముడు విరహమున వర్శించుటబట్టి భావాతస్రకములైై కళాగతిలో భాగమైపోయినవి, . 4. మీనోవసందర్శిత మేఖలానాం నదీవధూ నాం గత యోఒద్యమంచాః శాంలో పభుకాలనగామినీనాం [(వళాత కాలేష్వివ శామినీనాంో ఒాకిష్కింఛా 80.35 $. దత్శయనన్తి శరన్నద్యః పులివాని ళవై శృనై॥ నవసంగమ సం[వీడా జఘనానీవ యోషికః” కిష్కింధా 30-28 “ $,. ఘబానాం వారణానాంచ మయూరాణాంచ లత్యణ ఎాదఃవ(స్రవణానాంచ. ప్రశాంత సృవాపాఒనఘ” . వాకిష్కీంఛా 80-26 ?, నదీఘన (వవవణో దళానా మతి,వవృర్దానిల బర్టిణానాం న్లవంగ మౌవాంచ గతోత్సబానాల (ధుతం రవొస్సళ(ప్రతి సంవణష్టాః వా కిమ్మీం ఛా తళఉ4

(పకృతి వ ర్లనలు-మానవీకరణము ణి. రామాయణమున బుతువర్ణన మనోహరముగ సాగినది. అతి సహజత్వమును సంత “=. రించుకొన్నది. (ప్రకి బుతువునందుగల సవాజ [పకృతి కళాతగ్చికముగ వర్ణింప బడినది. ఏయే బుతువులంచేయే పుష్పుములకు,ఏయే వృమలతాదులకు, పయీ జంతువులకు, పయీ (కిమికీటళాదులకు వృద్ధి ఉణాదులుండునో అవన్నియు సూర్ఞముగ వర్ణింపబడినవి, అఆ సహజ (పక్ళతి ఆలంబనముగ, ఉద్దీపన విభావములు అతివేలములుగ వర్ణింపబడినపి. వాలిన్చికి యందలి బుతువర్శనలే తర్వాతి కవులకు అనుసరణీయమ్ములె నవి. లాతణి కులకు లత్యములై నవి. అష్టాదళవర్థనా నియమములు చోటు చేసికొన్నవి. కీ; కే:ర్‌ చందవర్షన ళం చంద్ర7వర్జన 'వేదములందును గలదు. అచ్చట _దైవాంళ గల పకృతి శక్తిగొ వర్మింపబడినది.రామాయణమున చందవర్శన దాదాపు అట్టి భావముతో సే చేయబడినను, శృంగార భావమును సంతరించుకొన్నది. ఇందు ంటదివర్జ్మన అతివేల మనోహరమైనది, ఆమ్హోాదనంభరెతమైనది. మనోజ్ఞ్యమగు శ్రైలిని సంతరించుకొన్నది. చందుని చూచి ఉద్దీపనము పొందుట మొట్టమొదటగా రామాయణమునం చే కన్చించుచున్నది. ఆ తర్వాతి కావ్యములలో చం(దోపాలంభన కిది చారి తీసినది. కీ; 1:6 [ప్రకృతి వర్షసలు - మానవీకరణము " సంకల్ప వికల్పములును, భూతదయయును, అగ ద్వేషములు.), గభిగియుండుట మొానవ లతణము.ఈ గుణములంనే మానవుడు స్థావరం గమములలో చూడ 1పయత్నిం చుట (పకృనిలో మానవత్వముగు చూడ (ప్రయత్నించుట అగుచున్నది. దీనిని పకృతి _ మానవీకరణ యనిగాని, (పకృతి యందున మావళారోపణ యని గాని యనవచ్చును. -వేదములనుండి యే. మనకీ మానపీకరణ కనబడుచున్నది. రామాయణ శావ్య మున ఇది అత్యంత నుందరముగ, మానవత్వాా భిన్నషుగ కనబడదు వున్నది. ఈ కావ్య మున (ప్రకృతి మానవీకరణ పొందిన ఘట్టములు విశేషములు, శ్‌ " "

(1 [వీబంధములలో (పకృతీవర్జీనలు భయపడిపోయిన. సీత జడ రూపపకృ్ళతిమయెన (ప్యసవణ పర్వతముతోడను, గోఛావరితోడను మొల పెట్టుకొనుచున్నది: “మాల్యవంత శిఖరిణం వండే (పసవణంగిరిం , [పం రామాయ శంసత్వం సీళతాంవారతి రావణః” “అరణ్య 40-31 “పహూంసశారండ వా కీరాం వంచే గోదావరీ నదీమ్‌ =అరణ్య క! . (ప్రకృతి (దవీభూత పునస్కయె సానుభూతితో సీత కభయమిచ్చినట్లు వర్మితము- “గాలివలన కదిలిన వృతములు మధురమైన పడీ. ధ్వనులతో, శాఖాగ్రములు అను చేతు లతో, భయపడవద్దని చెప్పినట్టున్నది' _అరణ్య 52-86 “ర్టొ్రక్రులు కాంతిహీనములయి కమలములు అను ముఖములతోడను, భయపడిన ఘీనములు అను 'నేత్రములతోడను, ఒప్పుచు ఆపన్నయగు చెలిని చూచి దుఃఖపడి నట్టున్నది. -అరణ్య 52-87. అంతకంశు నింకొఠ మనోహరమైన మానవీకరణ: “జల పపొ తా సముఖాః శృంగ్లైరు[చ్భిత బాహనః సీళాయాం [హియమాణాయాం వి[కోళ న్లీవ పర్వళాః” -ఆరణ్య 52=89 పర్వతములే (ద్రవీథవిచి యేడ్చినవని వర్శించుట అతి వేలమును అ మోఘముసు. జింక పిల్లలు కసీన్షరు గార నేడ్చిన వంట (అరణ్య. 52-42) మానవీకరణకు మరియొక మనోవారోచాపహారణము అంతేగాక, 'వకృతియే తగుసూచన లిచ్చుట గూడ రామాయణమందు కన్పట్టు చున్నది. రాముడు సీతకొణకు బాధపడుచు వెదకునపుడు మృగములు లేచి ద&ీణ "దిక్కును చూచి ఆ మాళ్లాన మకుగె త్తినట్లు (అరణ్య. 64-11) వర్ణింపబడినది. ఈ పద్ధతి గి అని (౮ మ! ఛి వర్ణనలు తర్వాతి సాహిత్యమందు మనకు విశేషముగా కన్చించును, (వవరుడు వరూ ధినిని తోసిరాజనిపోయిన ఘట్టమందలి (ప్రకృతి సానుభూతికి (వబలోచాహారణము;ః “*కరుణి ననన్య శాంత నతి చారుణపుష్చ శిలీముఖవ్య థా భర వివశాంగి నంగభవు ఇెరికి నగ్గము సేని [కూరుడ్రై యరిగె మహీసుళాధముడ వాంకృతితో నవి రోషఖీషణ స్ఫురణ వహించెనో యన నభోమణి చాలిదె రక్త దీధితిన్‌ "= నును. 810

(1 శీ: 1:2 రామాయణము _- అహ్టాదళవర్లోనలు దండి కాహ్యాదర్శుము ననుసరించి 1. నగరము ల. అర్జవము $, శైలము 4, బుతు క్‌. చం[దోదయము ఠి. సూర్యోదయము 7. ఉద్యానము ర. సలిల్మక్రీడ 9. మధు పానము 10-రతి 11. విిపలంభము 12, వివాహాము 18. కువమూారోదయము 14. నుంా లోచనము 15. దూత్యము. 16. [ప్రయాణము (రణ) 1౯, యుద్దము 18, నాయకాభ్యు దయము. వై వర్ధనలు రామాయణమందు గలవేమో విచారించి అష్టైదళవర్ణనల కదే మూలమేమో విచారింపవలసి యున్నది. ఛామాయణమున నగర వర్శన గలదు. అయోధ్యానగర వర్మ వ- అంతకం"శళు కిష్కింధా నగరవర్శ న- అంతకంశు మించి లంకాపుర వర్ణన - గలవు. సము(చ్రవర్శ న గలదు. సమ్ముద్రమునకు వారధిగట్టియేగదా రామాదులు లంక చేరినది; సము దమున "శేమేమి గలవో అన్నియు వర్మితములు. ఈ వర్ణన కిష్కింధా కాండ 64వ సర్గలో గలదు. శా లవర్డన గలదు. గంధమాదన, వింధ్య, ముళ్యమూక, మలయా (ది, (వసవణ పర్వతాదులును, చంద (దోణ పర్వతములును, సర్వదిశల గల వర్వతములును, విత ములు. శై లములందేవేవి గలవో అన్నియును వర్జితములు. శామాయణమున బుతువర్శన గలదు. వసంత! పౌసుంత! వర్షకి శరత్తులో అధిక ముగ వర్శింపబడినని. బుతువులలో 'నేమేమి సహజముగ మ్మంపబడవలయునో అన్నీ చం[దోదయ వర్శన గలదు. నుందరకాండమందున, ముొన్ని నమయము లందును చంద చంద్రికా వర్ణనలు అత్యద్భుతములు. సూర్యోదయ వర్శనలు గలవు. ప్రాసంగికముగ పేర్కొనబడిన దేగాని సూర్యో దయము 'వర్షన'గా లేదు. వనవర్ణ్దన అధికముగ నున్నది. వనములలోనుండు పుష్ప, ఫలాదులేగాక, అందుండు పతులను, జంతువులను వర్శించుట జరిగినఏ. ఉచ్యాసవన వర్తన గూడ గలదు. సీళారామాదుల స్నానపళంస గలదుగాని (వత్యేక ముగ సలిలకీడ కానరాదు. మధు హవ

1. వసంతర్హువు = కిష్కింథా కాండ 1వ సర్గ , ర హేమంతర్తువు జః అరణ్యకాండ 16వ సర శి, వర్షర్తువు - కిష్యింఛా-28 వ సర్గ ఖీ శరదృతువు ఎ కీష్యింంధొ = 80వ నర్ష్గం

6 (వీఐంధములలో [పకృతివర్ణనణ పానము వర్మింపబడినది. వానరులు సీతజాడ 'ఆెలిసిస మరుక్షణము అనందముచే మ శ్రెక్టిన వామై. మధువనమునందు మధువు (తాగి నానా వీభత్సము చేయుదురు. వి్రలంభము

" వర్ణితము- రాముని విరవహానును, సీళావిరపామును వర్షితములు.

, రామాయణమున వివావా వర్ణ నలు గలవు: రామాదుల వివాహములు వర్ణి ౦ప బడినవి, కువూరోదయము. నర్టుంపబడినది: రామాదుల జననములు వరి తములు.

, సుం(తాలోచనము వర్మి తము: శామన్ముగీవుల సమాలోచనములును, రావణ కుంభక క్ఞాదుల మం(తాలోచనలును వర్డి తములు, దూత్యము గూడ రావమాయణమున వ్ణి తము. అంగద దూత్యము ఉదాపహారణను. రణ (పయాణము:- రాముడు వానరులతో బయలుదేరుట వర్మితము. '_ శామఠావణాదుల యుద్ధము పర్షి తము, రామజయమును, నాయ కాభ్యుదయమును వర్ణి తములు,

, దండి తన అష్టాదళ వర్ణన నియమమును రామాయణమును చూచియే చెప్పినట్టు చెప్పవచ్చును. ఎందుకు? తర్వాతివైన భారకాది పుళాణ కావ్యములన్నియు రామా యణములో వరి ౦చినట్లుగ (వక్ళతి వర్దనాదులు శావించినారుగాన,

ళ్‌ ౮ న!

• వై చెప్పిన అష్టాదళ వర్శనలే గాక మరి పదకొండు వర్ణనలు అధికముగనుండవలె నని విశ్వనాధ కవిరాజు తన సొహిత్యదర్చణమందు చెప్పినాడు. అతడు అధికముగ చెప్పిన 1. సంధ్యా, ల, రజనీ, 8. (వదోష, 4. ధ్వాన్త,

5. వానర, క. (పొతః, క మధ్యాహ్న, 8. ముని, 9. స్వర్గం 10, పర, 11. అధ్వరంా అనునవి గూడ రామాయణ వర్ణనలలో గలవు. విచ్యానాధుడును - విద్యానాధ విశ్వనాధ కవిరాజులకు ముందటి వాడగు భోజు డును (10 శళాబ్దము) దాచాపు ఈ అధిక వర్ణనల ేర్కొని యున్నారు. 16వ శళాన్లీ బాడగు. శేళవన మిశుడు మరికొన్ని అధికముగ ేర్కొన్నాడు, అష్టాదళ వరనలు న! గాక అధికముగా వీరందరును పేర్కొన్న వర్ణనలు రామాయణమందుగలవని వివరింపబడు చున్నవి,
6. ఆ(శమ - చాల ఆ(శపుముల వర్శ నలు గలవు. ల. దివ - జాలచోట్ల వర్థింపబడినది ((ప్రానంగికముగ ేర్కొనుట జరిగినది) ల (పాఈఃశాల = వాలచోట వరి తము, ళం మ!

రొమాయణము = అహ్టాదళవగ్థ నలు $9 " ఉ. మధ్యావ్నా - పేర్కొనబడినది. ర సాయంసంధ్య = వాలచోట వర్రి ౦వబడినది. ౧ ౧ణ ర. రా(తి - పేర్కొనబడినది. 7. న్వర్ష - పేర్కొనబడినది. 8, అధ్వర - చాలచోట్ల వ రింపబడినది. ౧0 ల ర రాష్ట్రి = కోసల, లంక మొదలగునవి వ రితములు. రు ణి

10. (గామ - ేక్కొనబడినది.

కే 1. రాజకన్య - సీళాదుల వరన, ,

కల రాజస్త్రీ - శానల్యాదుల వరన,

18. మృగయ - రాముడు జింకల వేటాడుట.

19. ధాతు - చాలచోట్ల పర్వత వర్ణనలలో వర్ణింపబడినది,

20. అభిసారిక - ఉపనూనముగా "పేర్కొనబడినది, లంకలో వర్శింపబడెను.

21. వృత - ఎన్ని చోట్లనో మి తములు,

22. నరిత్తు-గంగా గోచావర్యాదులు వర్ణి తములు, _

వాజ్‌ లా 18. నరన్ఫు=ఎపంపా పంచాన్సరోవరములు న్టితము లు. 19. వాన్ని ] - యుద్ధసమయములలో లేవుగాని, పురవర్శన మందును 'వయాణ 0. వాజి వర్డ్‌ నలందును గలవు,

"వె నున్న యిరువదింటిలో చాలభాగము అష్టాదళవర్షనలలో స్థూలముగ అంతర్జీన మగునవే, రాష్ట్రి,గాగిమ, వాసి, వాజి, వృక్ష, అభిసారికలు పుర వర్షనమందును = రాజ క్ర న్యా రాజ్యస్త్రీలను వివాహామందును, ఛాతు వర్ష నను వర్వత వర్ణ నమందును, నరిత్స రస్సుల పురవన వర్ణనల యందును, పా9తరత్రిధ్యావ్నా దినములను సూర్యోదయాది వర్ణన మందును అంతర్జీ నము కామింపవచ్చును. అసలివియన్నియు నందుండి పృధక్కారింపబడిన వే గచా!

ఇవిగాక న్వతంత (పతివత్తిగల వర్ణనలు 1. ఆశగమ ఓ. అధ్వర లి.స్వర్లకీ.మృుగయ

అష్టాదళ వర్షనా నియమముగాని,అ వర్ష నలు పృధక ఠారించి అనంఖ్యాక వర్ణ నలుండ వతెనని చెప్పిన నియమముగానీ ఛామాయణమ్ము ననుసరించి యే జరిగినవని ఇెపృవచ్చును, .

శ (వ్రజంధములలో (సకృతివర్ణ నలు రామాయణ మన్ని విధములగు సవాజమైన, భావాత్మకమైన, వర్ణ నాత్మక మైన, కశాత్భక మైన, అలంకారపూర్షమైన వర్షనలకు ఆలవాలము, శీ:ని కాళిదాను - ప్రకృతి వరనలు ణి వాలీసికి వ్యాసుల యనంతరము మవోకవిగా "పేర్కొనదగినవాడు కాళిదాను. ఇఎాలీగ్ధకి తరువాత (పక్ళతి వర్శనలను అధికముగ “జేసినవాడు ఇతడు.ఇతనియొక్క నర్వ శావ్యములందును ప్రకృతి సజీవముగ పఏతిబింబించు చుండును. ఇతని ఉవమా ఉత్ప "క్షాద్యలం కార (ప్రయోగములందంతటను (పకృతి సాహచర్యము కనిపించుచుండును. (ప్రకృతి వర్షన పరముగ నితని రచన లన్నియును ప౦ఛానములు, శీ:2:1 కువూరనంభవము, శాళిదాసు కుమార సంభవమున (పళ్ళతి వర్తనలు అధికము. ఈ కావ్యపాత లలో అద్యుడును, పర్వతరాజును అయిన హిమవంతుడు కేవలము (వకృతి. ఇతడొకపర్వతము. అ(పాణి అయినను దీనికి దేవత్వమిచ్చి అతిమానుష రూపునిగ కాళిచాను వర్ణించినాడు. హిమద్వవర నతోడ'నే కావ్యమారంభమగుచున్నది. (కుమార 1-18). ఈ విధముగా ఒక వర్వత వర్ణన (హిమవంతునితో కావ్యారంభము కావించి నాడు, ఇది వస్తు నివ్రైళము. తర్వాతివాకై న దండ్యాచార్యుడు పేర్కొనిన- నర్గ్షబందో మహో శావ్యముచ్యతే తన్యలక్షణమ్‌ ఆశీర్నమస్కి-)యా వస్తు నిశ్రేశో వాపితమ్ముఖమ్‌” అన్న _ లక్ష ణమునకు దినిని లక్ష్యముగా సమన్వయింపవచ్చును, - ం ఇందు (వకృతి వర్ణనలు విశేషముగ నున్నవి. అన్ని బుతువులును నింప నిడినఫి. చాచాపుగ నన్ని అష్టాదళ వర్శన లున్నవి,

రఘు వంశము గ. మబుతువకన _

ఈ కాన్యమున_ వసంతర్తువును _తచ్చోభయును, రమ్యముగా వి తముల దోవాదము. లేకే (మాకులు పుష్పించినట్లు వర్శించినాడు కాళిదాసు. వసంతర్హు వర్ణనలో దోవాద(కియా సం్యపదాయమిందు గో చరించుచున్నది. (కుమార తింజిక్సి. *:

పార్వతిని వర్శించిన ఘట్టమంతయు గూడ (ప్రకృతి వర్ణనయే. (స్త్రీల అవయవము లను (పకృతి వస్తువులతో పోల్పుట సాధారణముగ సాగుచున్న విషయమే. పార్వతి" వర్ణన అతి (పాళ్ళతికముగ నున్నది. (పకృతి వన్తువలనే ఆమె ఆభరణములుగ (నగల స్థానమున) ధరించి (ప్రకృతికన్యవలె మన్మధుని కంటబడినట్లు చేసిన వర్ణన అద్భుతము (కుమార. 8-18).

మన్మధుని భస్మము చేయుట చూచిన పార్వణి తన అందమును నిందించుకొని (శావ్యూ సౌందర్యముచే శివసాజాళ్కారము పొసగ లేదుగాన) అంత స్సొ ౦దర్యముచే శీవుని గెలువబూనీ ఘోరమగు తపన్సునకు కడంగినది. ఈ సందర్భమున బుతు వర్షన _ చరా. (పకృతి వర్ణన అమోఘముగ గాపవింపబడిసది (కుమార, 5-20 మొదలు . 28 వణకు). ఈ ఘట్టమున అన్ని బుతువుల వర్శన ఒ'కేపరి వమసగా నున్నను అది సవాజత్వమును గలిగియే యున్నది. పార్వతి తపస్సు యొక్క కఠోరతను, 1కమ వికాసమును, చొటుచున్నది.

శ;2:8 రఘు వంశము

ఒక వంశమును గూర్చిన చరి తమయ్యు, రఘువంశము మనోజ్ఞ కావ్యము * ఇట్టి నుదిర్ధ్య వంశచరితమయ్యు దీనియందు (పకృతి వర్ణనలు చోటు చేసికొన్న వన్నచో కాళదాను |వకృతి కవి అనుటకు వేరొక యుచాహరణ అనవసరము.

ఇందుమలీనురణ ఘట్టములో అజమహారాజు విలాపమునందు కాళిదాసు శావీంచిన (వకృతి మానవీకరణ అద్భుతము. రామాయణములో నీళఠాపవారణ ఘట్ట మందు చూచిన (పకృతి మానపీకరణను మరల నిక్కడ చూడగలము. ఉదాహారణకు: “*శభయోరపి పార్శ్వవ ర్తినాం తుములేనార్త రవేణ వేజితాః విహగాః కమలాక రాలయాః సమదుఃఖా ఇవ త |నచు[కుళుః” రఘు, 8-39.

“ఇక సీ మాటలు వినివలెనన్న కోకిల కంఠముల 'ద్వారానే.నీ నడకను చూడవలే

నన్న కేవలము వొంస గమనములో నే,చూపులను చూడనలెనన్న లేడి చూపులతోనే, సీ

ణి. [వబంధములలో (వకృతివర్షనలు మయొయ్యాారమును గాంచవలెనన్న మందమాకుతపు నంచారమున నూగులతల లోనే అని దుఃఖించును; (రఘు,8-59), ఇది లోక నవాజముగ నున్న అవస్థం చని పోయిన వారి గుజించి యిళ్లేగదా లోకులు పలవింతురు! అస్వాభావిక ధోరణిని అలంశారికముగ ఎంతయో బాగుగ చెప్పినాడు కాళిదాసు! +

శాళిచాను నిశితమైస (ప్రకృతి వరిశీలన గలవాడు. అజుని దుఃఖము ఎంత గొప్పదో చెప్పుచున్నాడు. ఆ దుఃఖము శంకువువలి హృదయమును భేదించినది. ఎట్లు? పొధతలమునకు కలుగు చీలికలో రావిచెట్టు మొలిచి అంతకంతకు పెద్దద్దై భవనమునే చీల్చి పారవేయునట్లు ఆ దుఃఖము వృాదయమును చఛీల్చివేసినది.” (రఘు 8-98)

ఇది (పక ఖ్రతిలో మనకు (వతి దినమును కనిపించు సహజ దృశ్యమే! కాని నిశిత పరిశీలన గలచానికేగాని అన్యునకది స్ఫురింపదుగూడ.

శాళిచాను ప్రకృతి వర్ణనల గూర్చి ఉదాహరణ లిచ్చుచు పోవుచో నెన్ని వందల పుటలై నను చాలపు. కాళిదాను పశ్రైక (పకృతి కవి అన్నచో నొావంతయు నతిళ యో కీ యుండదు, . ఉ;జతి మేఘ నందేశము

ఇది కేవలము 'వక్ళతి కావ్యము. యతుడు మేఘమును బతిమాలి తన [పియు శాలికి సందేశమును పంపును. మేఘము పయనించు చారిలోనున్న పర్వతములును, నదులును, వనములును, 'ప్రానంగికముగ వర్జితములు, _

ఈ "కావ్యమున నాయకుడు యకుడు. నాయిక వరోశమున నున్న యడిణి, పీరిరువురికిని సంబంధించిన వి(ప్రలంథ శ్ళృంగారమిందు వర్ణితము.

(వకృతి వస్తువైన మేఘము ఇందు (పాధాన్యమును వహించుచున్నది. యతుని వలె నది సజీవ వ్యక్తివలె భాసించుచున్నది. ఈ కావ్యము. పూర్ణముగ [పకృతి మానవీ కరణకు (వబలోదాహర ణము, "

ఇది శేవలము ఊహవై నడిచిన కావ్యము. దండితుడును, కాముకుడును, అయిన యతుడు విచక్షణను పోగొట్టుకొన్న వాడ్లై మేఘమును అప్రాణిగా భావించక, (పాణ నహితవ్యక్రీగా భావింది మాట్లాడుచున్నాడు- మేఘము కనిపించగనే చాతకపకులు కనిపించును. చల్లగాలి చానిని వెన్నాడుచుండును, కొక్కెర పతులు దానిన్సి సేవించి

బుతనంహారము భి 'యొగురుచుండును. (పకృతి సవాజ దృళ్యమును ళుభళశకునముగా యక్షుడు భావించినట్టు శాళిచాను వర్ణింనినాడు. , _ “ఓ మేఘుడా, నీ కనుకూలముగా గాలి వీచుచున్నది. చాతక వత మధురముగా పలుకుచున్నది. కొక్కెర పతులు నిన్ను సేవించుచున్నవి.” అనుచున్నాడు. ఆకాశాన మేఘములున్న పుడు గర్భాధానార్థమై తత్సుఖమును ఐలాక ములు పొందునను (వక్భతి స్కతము. అట్టి సుఖాకాంకయే (పవానసమందున్న యక్షుడు కోరుచున్నట్లు ధ్వని. మంచి శకునముగూడ.! ఇట్టి వర్మన రామాయణ మందుగలదు. అలళావురిలో నర్వర్తువులును ఒకేపరివఏవ ర్తి ల్లినట్లు కవి వర్గించుచున్నాడు. అపుర యు ఎల్లపుడును చేతిలో పదశ్చిములను ధరింతురు.. ఇది శరత్తు ధరగ్హిము, మొల్లలను ముంగురులందు ధరింతురు. ఇది పామంత ధర్యుము. లొద్దుగ పరాగమును ముఖమున నద్దుకొందురు* ఇది శిశిరర్తు ధరశ్రము. గోరింటపూలను సిగలందు ధరింతుకు. ఇది వసంతర్హ ధరస్తిము. దిరినెనపూవును చెవులందు. ధరింతుకు. ఇది (గ్రీష్రధర్మము. కడివెపూలను పాపట ధరింతురు, ఇది వర్ష ర్తుధర్మము. ఈ కారణమున అలక న్వరర్హు ళోభ గలిగిన వట్టణము.8 భూలోక బుతుధరత్రి ములను కవి 'దేవ భూములకు వర్తింప 'జేసినాడు. శీ:ని;4 ముతునంహారమను ( వి'త్యేకముగ బుతువర్శన కొజ కే శావ్యము (వాయుటకు ఇదియే మొదలు, బుతువర్శన కేవలము [పకృతి వ్య న. అందు ప్రకృతి (పతిబింబించినంత మళరెందును (వ౭ివింలింపదు.

1. మందమందంనుదతి వవన శ్చానుకూలో యభాళ్వాం నామళ్చాయం నదతి మధురం బాతళ స్తే నగస్ట: గళ్ళా ఛానక్ష్యణ పరిచయాన్న్నూన మాబద్దమాలా। చేనిష్యన్నే నయన నుభగం ఖేళవస్తం బలకా:” మేఘ, 1-38
2. “*అనుకూలచాత భాతకరుత బలాళాదర్శనానాం కుభసూచకత్వంం శకునకొస్త్రం
3. వానే లీలా కమల మలశే జాలకుంచానువిద్దం ॥ = . నీళాలో (ధ |ససవరజ సా పొండుతా మౌన నేేశ్రీః ] చూడా పాశేనవ కురునకం ఛారుకళ్లే శిరీషం “2... సిమవ్వేచ త్వరువగమజంయతి) నీపంవఢూనాం,, మేఘ.2-2

(4 (వబంధములలో (_ఫకృతివర్ణనలు

బుతుసంహారమున షడృతువుల వర్ణన యున్నది. (గ్రీష్మువర్ష్న శరద్దేమంత శిశిర వసంతములు [కమముగ వర్శింపబడియున్నవి. బుతువులలో వసంతర్హువు మొదటిదని సంప్రదాయముండగా కాళిచాను (గీష్మబుతువుతో వర్ణన (ప్రారంభించినాడు.. కాళి చానునకు గ్రిమ్మర్తువునండు ఇష్టమెక్కు వగా బోలును. అభిజ్ఞాన శాకుంతలమునందు గూడ (పారంభమునందలి బుతుగానమున గ్రీమ్యుర్సు (ప్రళంస చేసినాడు (అభిజ్ఞాన కంత్రి, అభిజ్ఞాన శాకుంతలమందును, బుతు సంహారమందును (శ్రీష్మర్తు ధరశ్చ మొకతీకుగ'నే ఇప్ప బడినది, వై "రెండు కావ్యములవలెనే, మేఘనందేశము గూడ 'దాచాపు (గీమ్మర్తువు తోడనే మొదలయినదని చెప్పవచ్చును. "ఆషాఢస్య (పథమదిపసే. ..” అని మొదలుపెట్ట బడినది. ఆపాఢమాసము (గిష్మర్తువే. ( జ్యేష్థాపాఢ మాసములు గ్రీష్మర్తు వు.

బుతుసంహారము వంటి శేవల బుతుకావ్యములు తర్వాతి కవులు చాలచేసినారు. అంచదాధునికులు అధిక సంఖ్యలో నున్నారు. బుతువర్డ న విమయమున కాళిదాను వాలీిస్టికిని అనుసరింపగా తర్వాతివారందణును కాళిదాసు ననుసరించినారు,

బుతు సహాజతను (ప్రత్యేకముగ వర్శింపవలెనను కుతూహలమురే కాళిచాను బుతుసనంహారమును (వాసినను అందు రామాయణమున వర్ణించిన వానికంయు 'నెక్కువగ పొందుపరువ లేకపోయినాడు. వాల్మీకి వర్ష ర్తు వర్షనలో వర్శించిన మేఘాడంబరవర్ష ధార చాతక ఇం[దగోప మయూర, (భమర ఛేక పజ్యూదులును మన్మధ క్రీడలును కాళి చాను వర్ష ర్తు వర్ధన యందు గావించియున్నాడు. వాలీస్తికి శరద్వర్శ నలో వర్ణించిన నీర సించిన (ప్రవావాములు, నిర్జల మేఘములు, బయలు పడిన యిసుకతిన్నెలు,పడాకుల అనటులు, వాంస సారసములు,చ[కచాక (కౌంచములు, పద్యునీలోత్పలములు, కాంచన మంకెన (పేంకణాదులు దాదాపు కాళిచాను శరద్వర్శనలో గలవు. అటులనే వసంత పేఘంతములలో వర్ణించిన (పకృృతిని దాదాపు కాళిదాసు గూడ వర్షించియున్నాడు.

బుతుధరస్తిముల (ప త్యేకించి వర్ణించుటక్రై ఇకాళిఛాసు బుతుసంహారమును రచించి నను అది రామాయణ మందలి బుతువర్షనల సాకల్యమును_ కలిగి యుండ లేదనుట సత్యము, అంతరనవత్తరముగ గూడ లేదనిన నతిశయోక్షి గాదు.

కాలధర్మమును గూర్చి శెలింకొన టకు బుతువర్జనలు సహాయ కారులు, ఉ:2:5 అభిజ్ఞాన శామంతలము . .

శాళిచాన రచిత నాటకములందత్యంత గణనీయమయినది శాకుంతలము. “కావ్యేషు నాటకం రమ్యం నాటకేషు శకుంతలా” అని (ప్రాచ్య పొళ్చాత్య కవి విమర్శకులచే, 'నెవా

అలిజ్ఞాన శాకుంతలము ఖ్య బాసనిపించుకొన్న కావ్య రాజము, గొథే వంటి జర్మన్‌ కవి విమర్శకుని ఆనంద రనమున ముంచి నాట్యమాడించిన రనవత్తర . నాటకము. పూర్వకాలమునుండి నేటివణకును రంగస్థలము.వై (వ యోగింవబడుచున్న దృళ్య కావ్యము, | -_ ఇందుగల పాాశతలయందు మానవత్వము అత్యంత సహజరూపములో వతిబింబించు చున్నది. చానితోపాటు ప్రకృతి గూడ మానవత్వమును నంతరించుకొన్నది. ఇందుగల కణ్వా(శమ సంబంధ నిత్యజీవితమంతయును (పకృతి వర్షనల కుదాహర ణముగ తీసికొన వచ్చును. శకుంతల జింక పిల్లలకు మేత పెట్టుట, పూలవెట్లకు నీళ్లు _ పోయుట మొదలగుచోట్ల (పాకృ్ళతికమైన మానవ హృదయము బావ్యా ప్రకృతితో అనుబంధమును ెంపొందించుకొనుటయును, ఇావ్యా[పకృతి గూడ పారన్పరికమును (పదర్శించుటయును (వతివింబించినది. పూర్వ నాటకములన్నియు బుతుగానము ఆదియందు గలిగి యున్నవి. కాళిచాను గూడ శాకుంతలముందు (గిష్ముర్తు గానమును (ప్రస్తావనలో చేయించినాడు.(శాకుం. 1-8) తరువాత గననగు ఆ(థమవర్షన సవాజ నుందరతను భజించినది. ఆ[శమ మెట్టి వాతావరణనును కలిగియుండవలెనో యట్టి వాతావరణము వర్ణ్శింవబడినది. “బోయల భయము లేదుగాన విసంభముగా చిలుకలు నీవారధాన్యమును చెట్ల కోటరములలో నుంచుకొన్నవి. అవి అందుండి బయటకు జారి [కిందవడుచున్నవి. తాపనులు గారకాయ _ లను అపుడే థొట్టినందున రాళ్లవై జిడ్డు కనిపించుచున్నది. ఏ శబ్దమును గూడ లెక్క చేయక, బెదరక లేళ్లు వ్మినంభముగా తిరుగుచున్నవి. స్నానముచేసి పోయిన వారి తడి బట్టల అంచులనుండి కారిన నీకు చాళ్లుగట్టి చారులందు కనిపించుచున్నది. ” వె చెవృబడిన (వకృతి వస్తువులు, అనగా, చిలుకలు, నివ్వరి, ఇందుగులు, విశ్వాసము-ఇవన్నియును ఆ(శమపరిసర సూచకములు, ఇంతకు ముందు వేట వర్ణనలో ఒక మహత్తర దృశ్యము వివరింపబడినది. రథయానమును గుజించిన వర్ణన అద్భుతమైనది. రథమెంతో వేగముతో పోవు చున్నదని నిరూపించుటకు ఈ వర్శన గావింపబడినది. భూమివై. వేగముగా పోవుబండిలో వయనించునపుడు ముందువై పున గలట్టియు, పార శవముల గలట్టియు వస్తువులు కొంత వేగముతో బండివై పుగా ముందుగా నడిచి అతిత్వరగా వెనుకబడిపోవు దృశ్యము లీనాడు _శెళ్ళలో పోవువారందరును ఎరిగినవే. దుష్యంతుని రథము అతివేగముతో పరుగిడుచున్నది. ఆప్పటి (పకృతి దృశ్యమును వర్శించుటచే రథవేగము వ్యంగ్యముగా నూచితము. దుష్యంతుడనుచున్నాడు; “దూరమున చిన్నదిగా కనిపించిన వస్తువు తణములో నే "పెద్దదిగా కనిపించుచున్నది దూళాన వంకథగా కనిపించినది క్షణములో తిన్న నై నదిగా శోచుచున్నది. దూరాన

1! [వ్రబంధములలో (ప్రకృతివర్థనలు ఇండుగా కనిపించినయది తణములో నొకటిగా కనిపించుచున్నది. న్మాపక్క కని పించిన యది తణములో దూరముగా వెనుకకు పసగిడినట్టున్నది. దూరముగా కని పించిన వృణాదులు తణములో నా (పక్కకు ముగిడినట్టుగా తోచు. చున్నది.” (శాకుం 1-క్ర ఇట్టిదే మరియొకచోట మరియొక వర్ణన యున్నది. అదియును రథవేగమునే ఇెప్పుచున్నడి. కాని అది భూతలము వెని రథగమనముగాదు*, ఆళాళము నుండి భూమి మనెకి అవతరించుచున్న రథ వేగము, మాతలి రథము నడుపుచున్నాడు* రథ మతివేగముగా దిగుచున్నది- ఇపుడు భూతలమువై నున్న గిరులు చిన్నవిగా కనిపించి క్షణములో వెకి "పెరిగిపోవుచున్నట్లును,కొండలను పట్టియున్నట్టున్న భూమి అంతకంతకు కిందికి దిగిపోవు చున్నట్లును, (వకాండములు కనిపింపక, వైభాగాన ఆకు వలసే కనిపించుచుండిన దృశ్యములు తణములో (పళకాండ దర్శనము కలుగుటచేత అవి వృక్షములు గచా అన్న స్ఫురణ కలుగుచున్నట్టును, వైనుండి చూచినపుడు భూమివై శేఖామా[(తములుగ కనబడి, అంతకంతకు వెడల్పుగానై, నీరుుగూడ కనిపించి, తణములో "పెద్ద నదులుగా, నదులు కనిపించుచున్నట్లును, ఉన్న ఈ దృశ్యమువలన నేను రథముతో [క్రిందికి దిగు చున్నట్లు తోచుట లేదుగాని, భూమియే నాక డకు వై కెగిరి వచ్చుచున్న డా అన్నట్టున్నది” అని దుష్యంతుడు మాతలితో చెప్పిన ఈ దృళ్య వర్షన అతివేల మనోవారము,. (శాకుం. 7-8) చంద్రుడు [క్రుంకుటను, సూర్యుడుదయించుటను ఒకేవరి వర్షించుట మనోహర మైనది, రమస్థమయినది.! మానవుల జీవితములకు అట్టి స్థితిని అంటగట్టి చేవతలకే తప్పనపుడు మానవులొళ లెక్కా అని చెప్పు మరియొక్క ఘట్టము గూడ నున్నది రఘువంశములో.3 ఈ విధముగ అంతరిక (ప్రకృతి యొక్క స్వాభావికతను-భూ[పకృతితో నమర్థించుట కాళిచాసుయొక్క (ప్రత్యేకత. శ. “యాక్యేకతోఒ_న్ష శిఖరం సతిరోవధీనా మావిష్కృతోఒరుణ పురన్సర వకతోర్కః . 'శేటో ద్వయన్య యుగ పద్వ్యూసనోదయాభ్యాం

• లోకోనియన్యుత ఇవాత్మ దశాన్తలేషుూ” అశాళకు శీ! త శావు భావపి పరస్పర స్థితా వర్థమౌన వరిహిన శజినొ జనవళ్యతిన్ను శాదినాత్యయే పార్వణాళకి దిచా కరానివ -కఘు, 8-11

. .. కాళీదాసు - పుకృఠతీమానవీకరణ

(దక్ళొతిని మానవీకరణ పొందించుటలో రామాయణ రర్ట్హ్య తర్వాత కాళిదాసే 'యొన్నదగినవాడు, శకుంతలను అత్తగారింటికి పంపు ఘట్టమున ఈ పక్ళతి మానవీకరణ కన్పట్టుచున్నది* శకుంతలకు పసుపు, కుంకుము, బట్టలు, ఇత్యాదులు "పెట్టవలెను గచా! అ(శమములో నార చీరలు తప్ప పమశేమియు నుండవుగద! పూలు కోయుటకు వనములోనికి వెళ ఛన మునికుమాకల చేతికి చిగురుటాకులు అను చేతులలో వనదేవతలు ెట్లచేత ఇప్పించినవి. “ఒక చెట్టుచేత తెల్లని పట్టు చీరయుసు, మరియొక చానిచే లాజూ రసమును, మరికొన్ని వృతములచే నగలను వనదేవతలు చిగురుటాకులవంటి హస్తములతో నిప్పించినవి.” (శాకుం.!- ౪ "

శకుంతల అత్హ వారింటికి పోవుచున్నది గాన పుట్టింట గల వక ఖకియే (పేమా దరములుట్టి పడగా "పెండ్లి కూతును సాగనంపినది.వ్వతములు తమ (_పేమను ఆ విధముగ ఇాటినవి,

"శకుంతలకు 'సిలవొసంగుమని లతలను కణ్యుడు సంబోధించుటయును కోకిలార వమునెపముచే వనవాసకాలపు బంధువులగు వృతములు సెలవొనంగుటయు నై న"ఈఘట్ట మునకు (వకృతి మానపీకరణ మారోపింపబడినది!.

ప్శికృతి మానవీకరణ మరొక దృశ్యమున్నది. [ప్రియంవద శకుంతలతో “నీకే గాదు వియోగ బాధ.ఈ తపోవనమునకే ఆ వియోగబాధ కలుగుచున్నది. ఈ లేళ్ళు తిను చున్న దిర్భలను సగములో'నే వదలి వేయుచున్నవి. అట నేసృకొన్న నెమళ్లు నిన్ను చూచి ఆడుచు, నీవు వెళ్లిపోనుటను గమనించి అట మానినవి. పండుటాకులు రాల్చిన లతలు కన్నీరు కార్చుచున్నవివో లె కన్పట్టుచున్నవి” అని అనుచున్నవి.(ఇాకుం.4-11)

ఇట్టిదే ర మువంశమందును వర్జించి యున్నాడు.లమ్మణుడు సీతను అడవిలో వదలి "పెట్టినప్పటి దృశ్యము. “"మయూరములు నృత్యమును మానినవి. వృ జూదులు కుసనుమాల వదలినలి. వారిణములు దర్భలను కొటుకుచు ఆగిపోయినవి. సమదుఃఖ భావముచేత వనము గూడ దుఃఖంచుచున్నది” (రఘు 4-50)

'పక్ళతి మానవీకరణకు మంయొక అమోఘమైన ఉదావారణ. జింకపిల్ల నూనికి దర్భకు 9చ్చుకొని ఫపుండయినది. శకుంశల గారనూనె పూసి ఆపుండుుు మౌన్చినది. పుండుగానున్న రోజులలో దానిసోటికి గణ్డి అందీయక (కుచ్చు కొనుసేమో అను భయముచే)చామలను పిడికిళ్ళుపిడికిళ్ళుగా చాని నోటిలోపోసి పెంచి నది.ఇపుడా జింకపిల్ల (తల్మిని ఏడనాడ లేని చానిన లెచారిక డ్డమునిలిచినది.”(శాకుం.4ం1 లి

1, _ అనుమత గమనా శకు నలా తరుకిరిరయం వనవాసబంధుఖిః పరభ్ళత విరుతం కలం యధా పితివచనీ కృత వేశిరీదృళంంళొఖు.4-$

శ 'ప్రబంధములలో [పకృతివర్జనలు ,... తన యితరకావ్యములందు వలెనే కాళిచాను శాకుంతలమందును (నాటక మైనను) ... ప్రకృతి వర్ణనలు (పకృష్టముగా చేసియున్నాడు. భూతలమ్మువె రథవేగ రూపణమం దును, ఆకాళమునుండి భూతలమువై పుగా దిగు రథవేగ నిరూపణమందును. ఇంకను మరి కొన్ని చేట్లను గల (ప్రకృతి వర్మ నలు అద్భుతములయినవి. కాని “తతా?పి చతుర్ధాజ్క తతళ్లోక చతుష్టయంగ్నొఅని కీర్మివహించిన చతుర్థాంక మందలి (పకృతి మానవీకరణ అనూ వ్య్యామెన మేధా జనిత వర్షన. చం [దోపొలంభనము చం[దోపాలంభనమును, మన్మధోపాలంభనమును మనకు మొట్టమొదటగా అభిజ్ఞానళాకుంతలమున దర్శనమిచ్చుచున్నవనవలెను. ఇక్కడ నివి వీజృపాయముగ నుండి, కాదంబరియందు అంకుర్యపాయమై హర్ష నై షధమున పెద్ద వృడముగా పెరిగి, పెద్దన భట్టుమూర్తి మొదలగు అెలుగు కవుల పబంధాలలో ఇశాఖోపశావాంచితమై సాగినవి. (౬ మై విరహాతుకుడైన దుష్యంతుడు చంద మన్మధులనుద్దేశించి మదన బాధ నభిన యించుసు:; “*తవకునుమ శరత్వం శీత రళ్ళిత్వమిన్లో ర్యయమివ మయభార్థం దృళ్యతే మద్వి'భేషు , నిష్ఫృజతి హిమ గరై్యై రగ్ని మిందుర్శ్దయూఖై . స్వ్వమపి కసుమ వాణాన్‌ వ్యజనారీ కరోషి” ఆఅఖి.ా 88 (మనగ్షిధా!నీకు పుష్పాలు జాణాలనుట-చం (ద్రునికి చల్లని కిరణములుండుననుట- అను ఈ "రెండును నావంటివారియందు నిజము గాదు. చంద్రుడు హిమగర్భములగు కిరణములతో అగ్నిని వర్షించుచున్నాడు మరినీవో.పుస్పు బాణములను వ(జకఠినముగా 'ప్రయోగించుచున్నావు) ఇక్కడ ఉపాలంభన చేయుచున్నది పురుషుడు. ఆ తరువాతి ర్‌ కావ్యాలం దంతటను ఈ ఉపాలంభన స్ర్రీలచే (ముగ్ధనాయికలచే) చేయబడినది. . శీ;తీ మాఘుడు.4ీకుపాలవధ అషావశవరనలు " గ! ! దండ్యాజార్యుడు చెప్పిన విధముగ అస్తాదళవర్థనల నన్నిటిని పాటించీన వాడు మాఘుడు. | ప్రళ్ళకి వర్శనలు అతి వేలముగా గలిగి, ఆలంకారిక వర్శనా బంధురమైనది ఇిశుపాలవధ,

వొణభట్టు కాదంజీరి (గీ శికుపొలవధ భారత కథలోనిది. కావ్యమును అష్ట్రాదశవర్షనాబంధురమును, ళద్దార్థా లంకా రమయమును,పాండితీపూర్జ్మ మునుగావించుటకుగా నేఈవథను వ జి చినాడుమాఘుడు. అనుకొన్న విధముగనే నెజ వేర్చుకొనగలిగినాడు. “మా ఘేసంతి (తయోగుణాః” అన్న కీర్తిని పొందగలిగినాడు. సంస్కృత సుంచ కావ్యములలో నొకటయినట్టి యీ కావ్యమున గల పకృతి వర నలు శోభావపాములు. ళా అష్రాదళవర్షనలలోగల పుర,వారాశి, పర్వత, బుతు,వనవివోర, జల కీడా,నూ రా్టస్త నమయ చందోందయ వర్ణనలును, మద్యపాన వర్ష నయుకు (ప్రళాతమంద చఛాయువుల వర్ణనయును, "నీనా 'వయాణవర్హనయును, ద్యూత వర్ష నయున్కుయుస్థమును, జయమును -మొదలయిన అన్ని వర్ణనలను లమణానునరణముగ వ వ్లిచినాడు. అష్టాదళ వర్ణనల వర్ణించుట కను గుణముగ ఇతకివృత్తమును మలచుకొన్నాడు. పుర సము[ద్ర శ్రైలాది వర్ణనలు వరుసళా వర్ణింపబడినవి. అమ్టైదళర్ణవనలకు లక్యకావ్యముగ దీని నెన్నవచ్చును. దండికి కొలదిగ తర్వాతి వాడు గోన (7వ శతాబ్దము) ఇతడు దండి ననునరింబి అష్టైదశవర్డ నలు చేసినాడు. రామాయణ కాళిదాసులందలి వర్ణనలు క్కులు అనునరఠింవబడీనపి, శశీ బాణభట్టు కాదంబరీ “బాణోచ్చిష్టం జగత్సర్వం” అన్న, కీర్తిని పొందిన బాణ మహాకవి ఏడవ ళళాబ్టీ వాడు. ఇతడు మాఘునికి సపుకా లీనుడు, దండ్యాచామ్యుని తర్వాకివాడు. (పపంచ విఖ్యాతినందిన 'శాదంబరి'ని వచన కావ్యముగా వాసి ఎనలేని కవిత్వ సంపదను [(వపంచ మువై “'వెలయించినాడు. ఇది యొక మపహాత్తర కావ్యము. రసవత్తరమైన కవితా సమ్మద్రము. అనిన్న వర్ణ నలును ఇందుగలవు. అన్ని అలంకారములును ఇందుగలవు, .

శ (ప్రబంధములలో (పకృతీవర్ణనలు శీ.కీ. కే అహ్హాదశ వర్ణనలు చాణకవియును అష్టాదళ వర్ణనా సూత్రమున కనుగుణముగా నే యీకావ్యమును 'వాసినాడు. రాజవర్ణన యనంతరము పురవర్ణన యున్నది. తరువాత వనవర్షన యున్నది, తకమువాత పద్శసరోవర్డ న యున్నది. ఆయావర్ణ నలపట్ల పూర్వక వులనుసరించిన పద్ధతినే అవలంవీంచినాడు. కాని వర్శించిన తీకు అలంకార బంధురముగ నున్నది. “పారావత చరణపాటలరాగః రవిః అంబరతలాదలంవీతః. ..అచిర (పోమితేచ సవితరి శోక పిధుర కమలముకుళ కమండలథారిణి, వాంస సితదుకూల పరిధానా, మృణాళ ధవళ యక్షోపవితినీ పుధుకరమండలాకమాలావలయముద్వవాంతీక మలినీ రవిసమాగమ (వతమివ అచరత్‌” పదగ్రములు ముషుళ్రై, రవి కొటకు తపస్సు చేయుచున్నవని వైన వర్ష్మితము, తసమువాత తారకలును చీకట్లును ఆలంకారకముగ వర్షితములు. “అపరసాగరాంభసి పతితే దివగక శే పతన 'వేగోల్ధిత మంభశ్శీకరనికరమివ తారాగణ మంబరం అధారయత్‌ " అన్న వర్థనను పసుచర్మితళాకడు (శిత). వనుచరిత కారుడును (4-10) అనుసరించి యున్నారు. చందోదయము వర్శితము. “రవి అ_స్తమించెనని తెలిసి వై రాగ్యము పొడమిన వాడువోలె తెల్లని (వెన్నెలవంటి) వస్త్రముల ధరించి, నస్తర్షి మండలముేత సేవింప బడినవాడై అకుంధతీనంచరణ పవ్మితుడై ఆపాఢభారియె, అమరలో కా (శ్రయము గల వాడై. చం[దుడుదయించె” నని సర్మకొత్తగ వర్మించిశాడు. ఈ వర్జ్యన ఆ్మశమజీవితో చితమై (పకరణ శుద్ధి గలిగి యున్నది. వెన్నెల శివుని శరీరమువలె 'ఇెల్లగా నున్నదనియు, గంగా సాగరములను వొంస ధావళ్యముతో నింపుచున్నది యనియు వర్ణించినాడు, తరువాత మహాశ్వేత వసంత వర్ణన చేయుచున్నది. ణి “విఖ్బృంభమాణ నవనలినవ నేషు, అకలోర చూతకలికా కలాపకృత కాముకోత్కలి శీమషు. ..మదకొలిత కామినీ గండూవమ. సీధుసేక పులకిత వకు శేషు, అళోకతరుతాడనొరణిత రమణీయ మణి నూపుర రుంకార నపహాసముఖశేషు...మధు మద విడంబిత మధు కఠీ కదంబక నంవావ్యామాన మ _త్తకోకిలోల్లాసిత మధుసీకరోద్గమ దుర్పి నేమ...దివాసి (వవృత్తాంతర్యుదన రాంగాంఛాఖిసారిక్షా సార సంకుళేము, నకల జీవలోక హృదయా నందశేషు మధుమాన దివసేమషు, ,.”

హర్షుడు - నై షధము 81 వెన చూతములును, వకుళములును, అశోక పుష్పములును, మత్తకోకిలలును, అభిసారికలును వర్ణితములు. అందులోనే దోవాదకింయలు వర్ణితములు, పా్యతముఖమున బుతువర్ణనలు గావించుట రామాయణ పద్ధతి. క;:కీ:2ి చందో9పొఅంభన ఇది కాళిదాను అభిజ్ఞాన శాకుంతలమున మొదట కనిపించుచున్నది (శాకుం లిప్ర) చందో%పాలంభనమునకు "రెండవ ఉచావారణము కనిపించుచున్నది శాదంబరి యంచే.! ఆ తగువాత (ప్రబలముగ వార్ష నైషమధమందు క నిపించుచున్నది, సూర్యాస్న్మమయములను కథతో ముడిపెట్టుట (పకృతి మానవీకరణలోనిఖభాగ మే! బాయణిడిట్టి వర్షన శాద్యుడు కాదుగాని ఇక్కడ వర్ష న సమంజసముగ గావింపబడినది. మవో శ్వేత కథ చం(ధాపీడుడు విన్నాడు. ఆ దుఃఖగాధసు సూర్యభగవానుడు విన్నాడేమో! దుఃఖతునివలె దివసవ్యాపారమును విడిచి అధోముఖుడై పోయెనని సూర్యాసన్నమయమును కవి ఉ త్చేంతంచుచున్నాడు. . ““అళా9ంత కే, శకుంత మహా శ్వేత వృళ్తాంతోపజాత ళోకణన సముత్స్యృృష్ట దివన వ్యాపారః రవి రపి భగవాన్‌ అధోముఖతామయాసీత్‌” వె భావమును పూర్శముగ "పెద్దన తన మనుచర(తమున అనుకరించెను, (మను.8-10) 4&:త్‌ హర్తుడు-నె షధము న! వ “నై షధం విద్వదొషధం” అని పేరొందిన మహాకావ్యకర_ (క్రీహాక్షుడు పన్నెండవ శళాబ్బమువాడు. నైషధము చాలభాగము అష్టాదళవర్షనలతో కూడియున్నది. హర్షునివర్ణన అందు ఎన్నదగిన కా వ్యశల్చ్పము గలదు' కొన్ని వర్ష నములందలి భావన లఅపూర్వములు, లా

1. “ఆవనీమవచార్య ఉగచ్భళా శీవఫ శామండలే నేవ రజనికరబింబేక అరాజతర జని,..ఉవయ లోహితం రజనికరం విలోక్య అంతర్జ్వలిత మదనానలావి ఆంధకారితహృదయా తక్షణ మచిం తయత్‌ ...ఏక(తఖలు మదన మధుమాస మలయమారుతపిిభృతయః సమస్తాః ఏకతచాయం పొపశారీ చం[భవాతకః నశక్యతే సోఢుం.. అసస్టిచ ఉగ్గమన మిదం సదావాజ్వరస్య అంగార వర్షః శీళార్త న్య తుషారపాతః విషస్ఫోట మూర్చితస్య కృష్ణసర్స ద౦ంశ$....* ర

శి (ప్రబంధ ములలో ,పకృతీవర్మ నలు శీ;5:1 ఉపొలంభన నై మధమున ముఖ్యముగ గల విషయములు చం[దమన్మథోపాలంభనములు, శాకుంతల కాదంబరులలో కొలదిగ గల విషయమును వి _న్తృతపజచి అతి విపులముగ, నెన్ని విధముల మ్ణింప నగుసో అన్ని విధముల-రసవ త్తరముగ, ఆలం కారికముగ, వర్ణించినాడు హర్డుడు; ఉపాలంభనమునకు అది పుచుషుడు కాళకపోయినను, పముఖుడయిన వాడు. అతని తుువాతనే ఉపొలంభనము 'కావ్యములందు అతిగా పాటింపబడినది. చందదోపొలంభనము 'నై షమధమున అన్ని వర్షనలును ఒక యొత్తు, ఉపాలంభన ఒక యొత్తు. ఈ ఉపా లంభన ధోరణియే ఆంధ [పబంధములలో ఎక్కువగా అనునరింపబడినది. ఆం[ధ (ప్రబంధ కర్తలు దీని నెంతవణ కనుసరించిరో శెలిసికొనుటకు, ఇందలి వర్ణనను ఇాలవటకు విశదీక రించుట 'ప్రన్తుత మే అగుచున్నది. దమయంతి చేసిన ఉపాలంభనను వరుసగా ఇచ్చు చున్నాను. , “దమయంతికి చం[దుడు చం(దుడుగా కనిపించలేదు. నూర్యుడుగా నున్నాడు. చం(దుజే అగుచో సూర్యకాంతమణి రూపమయిన అమె హృదయమును మండించునాః మండింపలేడు, "! “సఖీ నీవు చందునడుగుము. ఓరి నీ గుగువెవు? నము।దుడా * శంకరుడా? ఐడజానల మున్న సమ్ముద్రుడా! గరళకంఠుడయిన శివుడా? ఎవడు! (వారికువురిలో 'నెవడ్రై నను సరిపోవును) "181 తీరసాగరమథన సమయమున మందర పర్వతము ెబ్బకు చూర్ణము కా లేదు నీవు. సముద్రపానము చేసిన అగమ్మ్యునిచే జీర్ణించుకొన బడలేదు. (నీవు చావక పోవుట న ఫై ఎంత కష్టము), న.

1. విధురమానిత యాయది భానుమాన్‌ కథమవోనతు తద్‌ వృాదయంతధా అపి వియోగ భరాషృటన న్ఫుటీక్ళృత దృషత్వమ జజ్వల దంకుఖిః"ఐ వైమ.శ-20 £. “అయి! విధుంపరిపుచ్చ, గురోః కుతః స్ఫుటమళిత్యుత చాహవచాన్యళా గ్గవిత శంభుగళాత్‌ గరళత్వయా క$మువధె జర వాబడబానలాల్‌ "నై ష,శీ-48
2. “"నిపత శాపికమందర భూళ్ళళా త్వము దధౌ శశలాంఛన చూర్ణితః ఆపిము నేర్ధళ శార్భిషి జీర్మ 'జాంబత గతోసినపీత వయోనిధే” న్వైవ, శల!

చం[ద్రోపాలంభనము థి “రాశులందు. సూర్యుడు లేడుగాన నీవు సూర్యరూపములో విరహిణుల ఇాధించు చున్నావు. నూర్యోదయము కాగానే నిష్ప్రభుడవగు నిన్ను సంతోషముతో చూడ గలను.

“సఖి, చివిలోనున్న తమాల దళమును చందునిలోని జింక కందించుము. దానిని తిని అది బలిసి చం (ద్రునంతయు నా[క్రమించును. ఇక చం[ద్రదర్శునముండదు. “క్‌ “చకోర పతీ (చందకిరణ భడకము) నము(ద్ర జలమును పీల్చిన అగస్త్యుని శిష్య ఆిక మః చేసిన బాగుండును. అది చందకిరణముల నన్నిటిని పీల్చి వేయును”

“శతువగు విష్ణు చక (భమచేత రాహువు వీనిని వదలుచున్నాడు గాబోలు-లేనిచో (మింగబడ్డ చం ద్రుజెట్లు మరలి వచ్చును!”

చందోపాలంభనము మొత్తము ముప్పదిమూడు శ్లోకములలో నడచినది. ఈ ఉపాలంభన ధోరణిని ఆంధ [ప్రబంధకాకులు గైకొని అతివేలముగ వర్జించిరి. ఇందుండీి యెంత దిసికొనినో, వాం సొంత మెొతయో తమువాత చర్చింపబడును.

అ తరువాత మనృథోపాలంభన సొగినది. ఇది గూడ చాల రమ్యమగు భాగము. ఇది బావ్యా (పకృతికి సంబంధించినది గాదు. శేవలము అంతర (పళ్ళతికి నంబంధించినది. అతని పూలబాణములు, చెఅకు విల్లు, వాహనము, చంద వసంతులతో జాంధవ్యమె'తీ భావములు చాపహాస్టి (పక్యృతికి చెందియున్న వగుటచేతను అంతరంగముగూడ (పకృతియే యగుటచేతను మన్మధ వర్షనగాని,మన్ముధోపాలంభన వర్ణన గాని (వకరణ విషద్ధముగాదు. తర్వాతి కవులు ఈ మనం్రధోపాలంఫనము చేయునపుడిందలి ఖ*వముల గకొనిరో లేదో శేల్చుటక్లై ఈ వర్షన పూర్ణముగా వివరింపబడుచున్నది.

ఇతని మన్మదోపాలంథభనయే తర్వాతి కవులకు అరాధ్యముయినది. ఉద్దీపన కాముడై న చందు)నివలన మన్మధ ఇాధ పాచ్చగా దమయంతి. తాళ లేనిదై మన్మధుని ఉపాలంభింప సాగినది. : శ. “నిశిళథిని భజవై తవ భానుళానునతి భాస్వలి శాపయ పొనమాం అహమిహాన్యవలోకయ అస్మి తే పునరహర్చతి నిర్ధాత దర్చళాం” -వైష. శం5! శ్‌ “శ్రవణవూరత మాలదళాంకురం శళికురంగము; సఖినిదీప కిమపితు. దిలతః స్థగయశ్వముం సపది కేన తదుచ్చ్వసి నితణం” -నైప, కీ-ర్‌$ 6. “అయి, మమైపచళోర శికుక్కునేర్‌ (వజతి సింధు పిబ్య నళిష్యతాం అభితు ము మధీతవతో వ్వపాశశికరాః పిబగః కతిశీకరాః =వ్వైష, శరర 7, బోన్వరిపుకిద్ణ ను' రన విభిమాత్‌ కిమువిధు )(గనతేన విధుంతువః విపథితం వదనే కధ మన్యధా ఐ?కరంథభ నిభం నిజముక్షతి” -నైషం శీ64

84 (వవింధములలో (ప్రకృతివర్శ నలు దమయంతి యిట్లనుచున్నది. , ౮ “ఓ మన్మథా నీవు మనసిజడవు గదా! నీ వ్యాళయించిన హపృాదయమునే యిట్లు దహించుచున్నావు. వుళాళనునిచే దణములో కాల్చి వయబడు ఇంధనమువలె హృదయ మయినపుడు మరల నీ వెళ్కుడుందువు;” "పత్మివతయయిన రతీదేవి నీతో సవహాగమనము పొందలేదు. ఎందుకు? నీవు అనాధ (స్రీలకు వధించు పాతకివి గాబట్టి, ఆమెచేతగూడ వదలబడితివా యేమి” గొల్సృగత్రుడు నీ కీర్తి శరీరమును వారించెను.. ఈశ్వరుడు పొంచభౌతిక శరీరమును భస్మృముచే సెను.” (నైమ. ఓ-60) " “నీ వమృతమును (తాగలేదు. అధరామృతమును.మాత్ర మే (త్రాగినావు. అందులకే చని పోయినావు.” (నైష. 4-52) | “"భువనాలనన్నిటిని 'మోహనముగావించు గుణమే నిన్ను భూతమగునట్లు చేసినది. (పాణాలతో నున్న వారిని పిశాచములు పట్టుకొని తికుగునట్లు నన్ను పట్టుకొని తిరుగు చున్నావు.” (వైమ. 408) "ఈశ్వరుడు ,(తిన్మేతుడు. నిన్ను దహించి రూపరహితుని చేసినాడు. ఎందుకు! తన (తిన్మేతత్వమును. నిలుపుకొనుటకు. ఎవరికంట బడినను నీవు వధింపదగిన వాడవే. అందులకు తానే చంపినచో ఆ గొప్పతనము తనకే సిద్ధించును గచా!”.9 "ని శ్యతువగు ఈశ్వరుడు మూడు పురములను దహించినట్లు సీవుగూడ ముల్లోకములను దహించగలవన్న భావముతో (బహ నీ బాణములను పూలబాణములుగా సృష్టించినాడు. అందులో మధువునుగూడ నింపినాడు.”!1 "ఆరు బుతువులు ఆకు పూల నిచ్చినవి, అందొకచానిని ధనుస్సు చేసికొన్నావు.. మిగిలిన వానిని బాణములుగ ేసికొన్నావు" (వైషు 4-92) 8. “*వృాదయమా శయనే బతమామకం జ్వలయ సీత్సమనంగతం దేవకిం స్వయమపి దగ్ధ నిజేంధనః క్వభవితాని వాతాళవుశాళవత్‌ ” =వైమ, కీ.75, $. అనుమమారన, మార, కథంనుసారతిరితి_పధిళపి పఠివశా , ఇవమునాధవధూ వధ పొతకీ దయితయాపి తయాసి కిముజ్ఞ తో ఎఐనైష. 1-70, 10. “వురఖి దాగ మిత గ్వమర్భృళ్య'ళాం |త్రినయన త్వపరిప్లుతి శంకయా స్మృరనిరై క్ష్యత క:్యచ ఛాపినత్వయి కిమక్షిగతే నయనై స్త్రి” -వైష. 486 11. "స్ట్టరరిపోరిన రోష శిఖీ పుఠాందవాతుతే జగామపి మా[తయం ఇశీనిధిః త్వది షూన్‌ కునుమాని క0 మధు భరన్త రసించదనిర్వ్యృతః” =నైైమ. శ-8?

సౌరాంశము 85 గొన్టీవ్టు ఈశ్వరునివై ఒక బాణమును (పయోగించికివి. అవుడు చానితోగూడి భన మెతివి. ఇపుడు మిగిలిన జాణముళలు నాలుగు, పిక స్వరమును అయిదవ కాణముగా నిఫుడు స్వీకరంచితివి” (నైవ. కీ-94) (పికః కూజతి పంచమం--అమరము) "ప్పిత్రో చేర ద&ీణానిలము గూడ అదడిణ మయినది” (నైష, 4-96) | “నీవు ఈశ్వరుని వలన కాలిపోవుచు ఆ మంటలతోడ'నే అందఅను దహించి వేయు చున్నావు" (నైష క-90) .? "ని మ్మితుడై న మధువును విమ్ణువు చంపి యుండవలసినది. మధు రావనుని చంపి చేసిన మేలేమి?” (నైవ. 4-99)

"వె విధముగ దమయంతి నిందించినది. ఇక్కడ ఒకచోట "మలయానిల మదతీణ మైనది“ అన్నచోట తప్ప మలయమారుత నింద చేయలేదు.

ఉపాలంభనమున సాధించిన దేమి?

నాయిక మననునకు కొంత ఊఅట కల్షించుచున్నాడు కవి. తన భావనా శకి యంతయు (పదర్శితమగును, హర్షుడు గొప్ప భావవాపటిమ గలవాడు. భొపూనాధత్వము గలవాడు. ఈ ఉపాలంభనమున భావరమ్యతతోపాటు అతర రమ్యతను సొాధించినాడు. (వ్రతి భ్లోకమందును యమకము కనిపించును. ఈ సందర్భమున మాఘుడు శికుపొలవధలో బుతువర్ణ న నందర్భమున వాగీన (ద్రుత విలంవిత ఛందస్సును, యమకమును పొటించి నాడు హష్టుడు. | _

ఈ ఉపాలంభన ధోరణిని (క్రనాథ కవియును, తర్వాతి పబంధకవులయిన "పెద్దన, శామళాజభూషణులును స్వీకరించి తమ యమేయ భావనాభాషా వై దుమ్యములను (వదర్శించిరి,

సారాంశము

1. రామాయణమున (పకృతి పర్శ నలు రసానంద (వదములుగ వర్ణింపబడినవి. ౧00 వేదములలో (పకృతి మూర్తిమత్వమును పొంగినట్లుగ ఛామాయణమున మౌనవీకరణ పొందినది, (పకృతి మానవీకరణ రామాయణమున అధికముగ కన్పట్టును.

2. చాల్మీకి వ్యాసుల యనంతరము ఎన్నదగిన కవిరాజు శాళిచాను. వాలీనకివలె నితడు గూడ రసవత్తర వర్ణనలు చేసియున్నాడు. | పకృతిని ఎన్ని దృకో్కోణముల నుండియో నిశితసరీీలన గావించినాడు. (_పక్ళతి యన్నచో మాతృ(_పేమను (పదర్శించినాడు.

శీ (ప్రఖంధములలో _పకృతివర్ణ్దనలు లి, వాల్ళీకి శాళిచాసుల తరువాతనే, అష్టాదశ వర్థనా నియమము ఏర్పడినది. అహ్ఞాదళ వర్ణ నలలో అత్యధిక భాగము (వకృతి వర్ణనలకు నంబంధించిన దే.

4. రామాయణ భారతములలో దండి చెప్పిన అష్టాదళవర్శ నలే గాక (అష్టాదళ శబ్దమును వాడలేదు దండి) సాహిత్య దర్పణకారుడు విశ్వనాథకవిళాజు చెప్పిన యిరు వదియయిదు మా(తమేగాక అలంకార శేఖరక ర్త కేళశవమి[కుడు చెప్పిన ముప్పదినాల్లు మాతమే గాక యింకను అనేకములగు (పక్ళతివర్శ నలున్నవి. అష్టైదళవర్గనా నియమ మునకు అధారస్థానము న్మాకమించినవి రామాయణ భారతములు. రామాయణ భారత ముల ననుసరించియే కాళిచాను వర్ణనలు చేసియున్నాడు.

ల బుతువర్ణనలకు అధిక (పాధాన్యమిచ్చినవారు ఇాల్మీకి కాళిచానులు. 6, అష్టాదశ వర్థనా నియమము ననునరించి మొట్టమొదటగా (వాయబడిన కావ్యము మాఘుని “శిశుపాలవధ'. 7, శాదంబరీయు నష్టాదళ వర్ణ నల ననుసరించి (వాయబడినది.

8, వై షధశావ్యము 'పక్షాపాండిత్యముల (ప్రదర్శించు శావ్యము,. అష్టదళ వర్ణనా నియమమును పాటించిన కావ్యము.

9. ఉపాలంభనము రామాయణమున లీజపాయముగ నుండి, కాళిచాసుయొక్క శాకుంతలమున అంకురముగా కనుపించి-కాదంబరిలో మాళరాకు దొడిగి వైషధమున వృతమై ఆం[ధ (వబంధములలో కాఖోపళాఖాంచితముగా పరిణమించినది.

అశ పంచవు (ప్రకరణము . తమిళ, కరాట హొజ్బయములు- పకృతి వరనలు జ వ! 5:1 తమిళము-(పకృతి వర్తనలు ణి

అంధ (ప్రబంధములలో (ప్రకృతి వర్శనల వివరించు సందర్భమున తమిళ సాహిత్య ములోని (పళ్ళతి వర్ణనలను గూర్చి గూడ స్థాలీపులాక న్యాయమున నె నను వరిశీలింప వలసియున్నది. సంస్కృతము తర్వాత (పాచీనమైన సాహిత్యముగల భాష తమిళ భాష, “కెనుగునకు సోదర భామయు, పొరుగు భాషమయు అయిన యీ తమిళ భాషా సంవ చాయముల ననుసరించి జానియందలి [ప్రకృతి వర్ణనా విధానము ఇనుగులోనికి (వసరించినదే మో చూడవలసియున్నది. -

.... తమిళసాహిత్యము చాల పుఠాతనమయినది. జాతిలోననే [వత్యేకత గలదుగాన ఎారిభాషయందును, సొహిత్యమందుసు, వర్ణన పద్దతులయందునుగూడ (వత్యేకత గలదు. ఇది మూడు సంగములకును, మూడు [పాంతములకును, మూడు సాహితీ విభాగములకుకు నంబంధించినది. త్‌;1:1 తమిళమున (ప్రబంధ శబము

సంస్కృ్భుతముయొక్క 1పళావము కలిగియు, వైకి సంస్క్టాత _వభావము యొక్క వాసనయే లేనట్టు భాసించుచున్న ఈ తమిళము యొక్క (వత్యేకత (పళంసింపదగినది. ఈ వై శిష్ట్రము నాటినుండి చేటివజ కాజాతిలో నిహితమై యున్నది. తమిళములో వబంధ శావాంది శబములు ఉన్నవి. కాని ఆ రూపములో గాదు. తద్భవ రూపములో (లై న్‌ ద్‌ ర్న ఇ నున్నవి. అవిగూడ కనుగొనరానంత మారురూపములో నున్నవి.

“కావ్యమ్‌' కాప్పియం శబ్దముగా మారి కావ్యసామాన్య నామముగా'నే వ్యవహవ్భాత మగుచున్నది. తమిళమున పిలు శాప్పియం, "పెరుంగాప్పియం, పదుక్కోవై. మొదలగు 96 కావ్య భేదముల ఇెప్పుచు, ఆ శావ్యభేదముల _కన్నిటికిని సమాహారనామముగా ఫిరిపందం (ప్రబంధం) అను ళద్దము వాడబడినది,

88 (వబంధములళో (పకృతివర్షనలు 5:8 తమిళమున (ప్రకృతి వర్ణనలు ణి

ఇతర సాహితీ (నష్టలయందువలెనే తమిళ కవులయందు గూడ | పక్ళతిపభావము విశేషముగ కనబడుచున్నది. [ప్రకృతిని దర్శించుటలో సంస్కృళతాదిభామూ కవులకును తమిళ కవులకును కొంతభేదమున్నది. తమిళ కవులు సంస్కృృతమును చదివి చానిని కొంత అనుకరించియు తమ [పాంతీయతను వ్య క్రి త్వమును ఏిడనాడకుండ కాపాడు కొనుచు వర్ష నలుచేసిరి,

సంస్కృత (పథఖావ నంబంధి వర్ణ నలున్నను తమ వ్యక్రిత్వ (పాతివిధ్యమువహించు వర్ష నలున్తు వర్ష నా పద్దతియును అరవమున అధికము. -

'వకృతిని పీవు విభజించిన పద్ధతి ఒక (గ్రత్యేకతను చాటుచున్నది, ఈ సంపదా చాయము. పురాతనమెనది. తొల్కాప్పియం పురాతనమైనదయినను అందు తమిళ సం[ప్రచాయము ననుసరించి సాహితీ విభాగములును ఉన్నవి. సంస్కృత [పభావము లేశ మా[తమే గానీ అధికముగాదు. తొల్కాప్పియంలో తోమి్యిదప (పకరణములోని మరపియల్‌ లో గల (పాణుల విభజన (ఆకు విధములు) "శేవలము జాతి నిష్టమయినది.

(ప్రకృతి వర్ష నలలో (పాముఖ్యమును వహించునవి పోలిక వస్తువులు. అందులో ఉపమా నములును ,ఉపమాబాచకములును (పాముఖ్యమునువహించును.తమిళ మున ఉపమా అలంకారములు అధికముగ నున్నవి. మానవ జీవితమున (ప్రకృతియొక్క (ప్రభావము అధికముగాన (ప్రతిమాటయందును, (పతి చేష్ణయందును, 'వ్రతి వర్హనయందును (పకృతి యొక్క స్వరూపన్వభావములు [పతిబింబించుచుండును,

ఉపమానముయొక్కయు, ఉపమావాచకముల యొక్కయు విశ్తేషణము తమిళ మందువలె మలెక్కాడను కానము.

తొల్‌ కాప్పియమున గల ఏడవ (పకరణమగు “ఉపమెయ్‌యియాల్‌ "లో ఉపమా ధర్మములు నాలుగని చెప్పినాడు, అవి (1) ఉపమేయకందలి ఆధిక్యమును (2) అంద మును, (8) _పేమానుబంధములను (4) శాళ్యాదికములను గూర్చి ఇెప్పునవి.

ఉపమా వాచకములు మొత్తము ముప్పదిరెండుగా విభజింపబడినవి.! ఆ ముప్పది

కే 1.అబ్బా 2. ఐప్ప 3. ఉజళ 4. ఒన్పర్‌. యెత్తి 86. మాణ "7, ఒని 8. ఓతుంక 9. ఒత్త 10. ఆంక 11. యె 12 వియప్ప 18.యెల్ల 14. విలయ్య 15. విరవ్ప !8.నికర్ప 17.5ళళ్ళ 18 కటువ్ప 19. కప్ప 20 మతిప్ప 21 తృకెయ 22. మరుళ 28. మాజ్ఞ 24 మర్చు £0. తకియ 26. పొధువ £7. పొర్ళ 28. పోల 19. వెల్ల 30. వీళ 81. చాంత 99. నియ,

తమిళమున [పకృతివర్ణ్థనలు 80 “30డు ఉపవగా వాచకములును మరి నాలుగు శీ కలకింద విభజింవబడినవికి

సంస్కృతమున అట్టి విభజన లేదు. వ్యాకరణాలలకా రాది శాస్త్రముల రచించు నపుడు తెనుగువారు. సంస్కృత శాన్త్ర'కారములనే అనుసరించుట వలన 'తేనుగున గూడ అట్టి విభజనకు తావు లేశపోయినది. జూతి (ద్రవిడమయ్యు [ద్రవిడ(తమీళ ) వ్యాకరణాలం శారాది శాస్త్రములను మనవారు అనునరించుట లేదు. ఆయినను మన భావలో నలిగిన ఉపమావాచకములు కొన్ని, [దవిడ భాషలోని ఉపమావాచకముళఖికు దగ్గరగా నున్నవిళీ

... సంస్కృత సంబంధులయిన భాతి, లీలన్‌ మొదలగునవి కొలదియే. తమిళమున వె సంప్రదాయము అర్థము కానిదే ఉపమానము యొక్క (పళ్యే కత అవగతము గాదు. ఈ భావనకు లక్ష్యముగా తొల్‌ కాప్పియములో నే చెప్పబడినది. “*టపమా పొటుశై యునరుణ్‌ కాలెయ్‌ మరవియ మరపిన్‌ పలకొ[ట్టు వరుమె” -ాళొల్‌ ఇాప్పియం సూ, 7-29 (సం(ప్రచాయము నర్థము చేసికొననిదే ఉపమాన (ప్రయోగము యొక్క (ప్రత్యేకత బోధ పడదు),

(పకృతి వర్ణనలో (ప్రత్యేకత వహించినది తమిళ సాహిత్యము. _శిలప్పదిగారం, మణి మేఖల మొదలగు పురాతన (గంళములలో ఆర్యనాగరికళా నతబంధి విషయములు కొన్ని కనిపిళచినను, కథగాని, కథా కథనముగాని వృ తృపయోగముగాని (ఛందన్సుు)

పకృతి వర్తనలు గాని సంస్కృతముతో సంబంధము లేనివిగనే కనిపించును. (ల లా 2. పోలిక చలనములో (యాక్షన్‌ ) నున్నపుడు ఉపయోగింపబడు ఉపమా వాచకములు, అ. అజ్జ, అంక, మాణ, విరప్ప యొస్త, ఉల, తక్రైయ, నోక్కీ _తొల్‌ కాస్పియం 7-సూ. 284 ఆ. పోలిక, ఫలరూపములో (ఎఫెక్ట్‌) నున్నపుడు ఉపయోగింపబడు ఉపమా వాచకళములు.- యెల్ల, విళలైయ, పుల్ల, పోరుప, కళ్ళ; ముతిప్ప, వెళ్ళ, పీక _ తొల్‌ కాప్పియం,?,నూ.285 ఇ. పోలిక గుణమును చెష్పునవుడు (శ్చాలిటీ) ॥ కటుప్ప, మైప్ప, మరుళ, ఒత్త, ఓతు క, ఓత, నికర్చుంం* _=ళొల్‌ శాప్పియం ? మా. 286.

ఈ, పోలిక రంగును చెప్పునపుడు (కలర్‌) - పోల, మర్చు, ఒవ్వ, కాయత్త్‌, నేర,

వియప్ప, నలియ, వాంత. =-తొల్‌ శాప్పియం 8 - సూ. 287,

8. అను (అణ్మ) మాదిరి (మతిప్ప) వలె (విళల్లైయ) మాదిరి (మౌజ్ల) ఒప్పు (ఓవ) మొడ్కి

(మాణ) వడుపు (విలైయ) శెజసు (తకియ) బలె (వెల్ల) ఎన (ఎడ్ల) కరణి (కళ్ళ) తెజగు (తియ) పోలె (పోల) ఉద్ది (ఒత్త) |

ఈ (వలంధములలో (ప్రకృతి వర్శనలు నట్టినై , కలిత్తాగె, పరిపొడల్‌, నెడునల్‌ వాడై, పట్టినప్పొతై, మశ్లైపొడు కడాం, అగనానూరు, కురుందా పా, ఐంగురునూరు, శిలప్పదిగారం, మణి మేఖ లై మొదలగునన్ని కావ్యములందును పకృతి వర్ణన అధికముగా నున్నది. నెడునల్‌ వాడై, మళ్లై పొఢుకఢాం కేవలము (ప్రకృతి కావ్యములు. తమిళములోని పకృతి వర్ణనలకు సంబంధించి ఆయా 'వర్ణనలను ఆయా చోట్లనే ఆయా సన్ని'వేశములంచే వర్శింపవలెనను నియమము (పొలీన కాలమునుండి యున్నది. (వక్ళొతి వర్ణనలు శకావించునపుడు అవి అయిదు (వ్రదేశములందు మాత్రమే వర్శింపవలెనను నియమమును తొల్‌ కాప్పియంలో నే (పొలుల్‌ అతికారం లవ సూ(తము) ఉల్లేఖింపబడినది,. (1) కుగుంజి (పర్వత[పాంతము), (ల) ముళ్ళై (వన(పాంతము), (8) మముదం (మాగాణి ప్రాంతము), (4) నెయ్‌దల్‌. (సము[ద (పాంతముు, (5) పాఠ్లై (ఎడారి (పాంతము). , శీ. కురుంజి :; పర్వత(పొాంతమందు జగుగు విశేషము లిందు వగ్శితములు నాయికా నాయకుల (సీమను (పూర్వభాగమును) కురుంజిలో వ ౦చవలెను.ఆర్బ రా! (తీలో చలికాలములో-= జరిగినట్లు వరి ౦పవలెను. నాయి శానాయకులకు ఉద్దీపన గలిగించు (పకృతి వర్శ నలిందు యణ ణ క్ష ౧ ణి

వ ర్లి శములు. .

ముల్లై ; వ ప్రాంతము. కెల్ల వారురూము. వాయికను నా.ఎకుడు ఇప్పటికిని కలిసీకొన లేక ఉవ్విళ్ళూకుట వ గ్లింపవలెను.. లేళ్ళ! పేమ, మధుపముల (పేమ న న్థింపవలెను, పేమ తీ(వతను వ రింపవలెను.

మరుదం :; అన్య కాంామనన్కు- డైన నాయకుని చాయిక ఎ త్రిపొడుచుట వ స్లింపవ లెను. (పకృతి సర్వవిధ శోభలు వర్ధింపవలెను. తెల్పవారురూమున జరిగినట్టు వ ర్థింపవలెను. దీనికి శాలనియమము లేదు వేశ్ళాళ్ళంగారమును వ న్షంపవలెను. నాయికా నాయకుల తమా పళ్ళ్చాత్తాపాలు వ గ్థింపన లెను.

ఇెయ్‌దళ్‌ : విరవా తీీవతను సము[దతీరాలలో జరిగినట్లు వగ్ణింపవ లెను. అన్ని బుతువులను వర్ణింపవచ్చును. సమయము మభఛ్యావ్నాము చాటినట్టు వ ర్థింపన లెను. (సాయం శాలము) చాయకుని దీర్ట(వచాసమువె నాయిక యేడ్చు వ రింపనలెను. విరవహామును తీవముగ వర్ణింపవలెను. ఉడ్జీపన దృశ్యములను వ ర్థింపవ లెను,

ణి చి ళా

పాలై : మరుభూములలో జరిగినట్లు పగ్థింపవలెను. నాయికావాయకుల సంబంధమైన విరవా శ్రీవతను వ గ్రింపవలెను. (గిమ్మబుతువుళో జరిగినట్లును, మభ్యాహ్న నమయమును, అన్ని జంతువులయొక్క- పీడానుభవమును వ గ్థంవవలెకు, నఖ నాయికను ఓచార్భుటను న న్లింపవలెను, .

నంస్క్యృూత నంపర్యంములేని కొన్ని తమిళ వర్ణనలు ర "వె లకణమునకు లత్యుములు చూపించుట కష్టమని తమిళ సాహితీ చరిత కర్శ టి. పి. మీనా&ీ నుందరం అభ్మిపాయము. వె విభజన నవాజమైనదిగనే తోచుచున్నది. చాలమంది పండితులీ విభజన నవాజ మెనదని యొప్పుకొన్నారు. ఈ అయిదు విధములయిన విభజనను- “ఇది కళాత్మకమైన విభజన. మానవమన _్తత్వము వై ఆధారపడిన విషయము. ఆతాగ్హ్ర(శయభావ ప్రభావాల నలన పర్మాశయ (హృూతి (వభావితమగుచున్నది" అని (గిగ్‌. పండితుడు మెచ్చు కొన్నాడులశ్‌ తమిళమున “అష్టాదళ వర్ణనలు అన్న నియమ కేమియు గానరాదు గాని నంఖ్యను మించి యెన్ని యో వర్షనలు గలవు. సూరోస్టదయ చం[దోదయ వ్య నలు, పుర వన పర్వత నది నీర్నిధ్యాది వర్ష నలును జలశేళ మధుపానాది వర్శ నలును మా[తమే గాక ఇంకెన్ని యో గలవు. వియోగ శృంగారము తమిళ సాహిత్యమున ఇనుమిక్కిలిగా వర్షింపబడినది. (పకృతి వర్శ నల పట్ల విధించిన కుకుంజీళ్యాది (ప్రదేశములందెల్ల విపలంభ శృంగారము అతిగా వ్శితము, సంభోగ శృంగారము కంళును విిపలంభ శృంగార మే తమిళశమున అధికము. దీనిని బట్టి వారెంత శృంగార (పియులో ఎంత భావుకులో, ఎంత ఉ(దేక శీలురో అవగతమగుచున్నది. తమిళమున గల మనోజ్ఞ వర్శనలను ఉటంకించుటకంళు, ఆ వర్శనలకును, మన వర్ష నలకును గల సారూప్ట విభదముల చర్చించినచో మంచిది. తమిళుల [ప్రత్యేకత వారి వర్ష నలలోచే శెలియుచున్నది. మన కవుల వలెనే చారును (స్త్రీల ముఖములను పద్మములకును, చారినే[తములను పదగ్రిములకును కుముదము లకును పోల్చి చెప్పిన ఘట్టములు ఇనుమిక్కిలిగా నుండగా సంస్క్య్భుళాం(ధములందు వర్మింపని పద్ధతిలో కొన్ని సహాజ వర్శనలు గలవు. ఆం[ధమందలి (పకృతి వర్షనలు సంస్కృత మందలి వానిని అనునరించి చేయబడి నవి. అంేగాని అరవము వైపు మనవారు అంతగా చూడలేదు. ర్‌:8ి సంస్కృత నంపర్కము గల కొన్ని తమిళ వర్ణనలు : అష్టాదళవర్ష నా నియమము తమిళములో లేదుగాని [పకృతి వర్శనలు చాల బవుళముగా నున్నవి. సంగం సాహిత్యమందును, ఆ తర్వాతి సాహిత్యమందును సంస్కృత [ప్రభావము పరోతముగ లేకపోలేదు. తమిశజాతియందుగల వ్య _క్రిత్వమును ఫ్‌, 2660౯61 ౦6౯? 2౧4ే 860౯41 ౯౩౫1 అపి? ₹జ10112 ౮1౯64 0, 01,

రి , మ (పబంధథములలో (వకృతివణ నలు భాషాభిమానమును, సంస్కృత భాషాచాస్యమునకు ఒప్పుకొనవు, సంస్కృతము ఎండి తీసికొన్న కొన్నిటిని గూడను వాగుగా మార్చినారు. అయినను నంస్కృత వర్ణనల యొక్క ఛాయలు కనిపించకపో వు. ఉదాహరణకు, కలిత్తాగెలో గల ఒక వర్శనను పరికించునది : “*సము[ద్రము రాజుయొక్క దండయా తవలెనున్నది. పడవలు పనుగులవలెను, అలల ఘోవ. భేరీ భాంకరణములవలెను, ఇసుక తిన్నెల్వవై గల అెల్ల కొంగలు తెల్ల దుస్తులలో నున్న నై నికులవలిను (పకాశించినవి.” _-కలిత్తాగె.149, మరియొక ఉదాహరణ : “అపుడే యుదయించుచున్న చందుని యొక్క పాలవంటి ఇెల్లకిరణములు ప్రసరించి యువకుల వ్యాదయములను అచ్చగొట్టుచున్నవి.” -ాన్మటినై. 196 వె వర్శనలవంటిమి రామాయణమునను తర్వాత కావ్యములందును కోకొల్లలు. ర్‌:*ఓ నంన్మృత నంపర్కము శేని కొన్ని తమిళ వర్ణనలు : సీ)ల చేతులను మనవారు తామరతూండ్రతో పోల్చినాగు. కాని తమిళులు (ఆ గ్‌ ఎ వెదురు కజ్జలతో పోల్చినారు. (వేళ్లనుగూ డ కీచకాంకురములతో పోల్చినారు. ఈ వర్ణన నిజముగ సనహాజమెనది. భుజపుకీలు ఒక కణుఫపును, మోచేతి కీలు మరొక కణుపును, మణికట్టు మరొక కణుపునుగా మనము ఊహించుచో నున్నగా సాగిన వెదురువలె ఈమణియముగా హా_స్తములు కన్పట్టును. "ఆమె. భుజములు కణుపులతోనున్న వెదుగువలె పొడవై నవియును నున్ననై నవి యును.” *-చెదురువంటి భుజములు గల నాయిక” అని మరొకచోట నున్నది. మరొక వర్షన : కంటిలోని నల్లగుడ్డు (కనీనిక) ఇసుపకత్సితో వచ్చి మామిగికాయను నటికినపుడు చక్కగా తెగిన లోపలి తెల్లపప్పు నీలిరంగుగా మారిన దానివలె నున్నట్లు వర్ణింప ౧0౧ ర! ౮3

1. కాంబిన్‌ కణ్ణిడై పురయం నెడుమెన్‌ పరైత్తోళ్‌ -అగచానూరు. 152. 1, వెరు శ్రెవేర్‌ వేయ్‌వుగై వణైతోళ్‌ నిరుప్పనిల్లా నెం'తెముడు నిన్‌ మాట్టు” -అగవానూరు, కళ్ళిటియానైనిరై. ,; | పాట?

సంస్కృత సంపర్క-ములేని కొన్ని తమిళ వర్ణనలు రి బడి యున్నది. ఇది ఇంకను సహజముగను పరిశీలనా సంజాత్వమైన భావము అయి యున్నది. - “నాగలి ఏనుగు తొండము వలె నున్నది” అని వర్ణించిన వర్ష్మన మన వర్శనలకు భిన్న మైనదిశీ మరియొక భిన్న వర్శన: “చీకటి రాతిలో ఆమె మెడలోని ముళ్యాల హారము కామపీడితమైన పొగరు పిల్లి కనులవలె |పకాళించినది.”5 ఈ వర్ణన ఎంతయో పరిశీలనాఫలముగ సిద్ధించిన దనవచ్చును,, మరియొకచోట : "గట్టున కూర్చుండియున్న ెల్లకొంగలు శెల్లదుస్తులలో నున్న నైనిక పంటక్తివలె లు . ౧౧ వావ రా నా! నున్న“'వని వర్శితము. మ! “నాయిక కండ్లు 'నెయ్‌దల్‌ పుష్పమువలె నున్నది” నాయికను మనవారు ఎన్ని విధాలుగానో వర్సించిరి గాని తమిళములోవలె ఒక రమ్యమైన పట్టణముతో--ఇంకను--ఓడ రేవుతో పోల్చ లేదు. ఇది సహాజమును, ఆలంకారిక మును, (వ్రత్యేకమును అయిన వర్షన, న! (పకృతి వర్ణనలలో '"మరుదం” అను విభజనకు లక్యుమును. చూపుచు అగనా నూరులో ఇట్లు చెప్పబడినది: ౧౧ 8. _ఎహ్‌కుట్టు ఇరువేరాగియే ఆరితగు వణప్పిన్‌ మావిన్‌ వజువడి పోళ కాణ్‌ తుబు9 మేవల్‌ తండామహిణోక్కువుణ్‌ కణ్‌ ”---అగచానూరు. 28, 4, _పిడివాయ్‌ అర్లా మడివాయ్‌ ఇాంజిల్‌---వెరుంపొర్‌ . 109 "

• 5, వెరుగి రుళ్‌ నోక్కి ఆజ్ఞ కదిర్‌ విడు పొరుకాళ ముత్తం ఇడైముల్లై విళంగ-అగచవానూరు. 78

8. నీర్‌ వెయర్స్‌ మారియ వెరినేట్రు అళ్ళల్‌ చెయ్‌తలై కొటుమీన్‌ అరుంలెయినక్కురుగు - కువ్చైచణ్‌ మణల్‌ యేరి అరై నర్‌ ఒణ్‌ పడ్లై తొగుదీన్‌ ఇలంగి తోన్టుం?” =న(టివై-29]1,.
9. వైకరై మలరుం నెయ్‌దల్‌ పోల తగైై వెరిదు ఉడయ కాదలి కస” _ఐంగురునూరు-1808%

ర్ట వ్రబంధములలో (పకృతీవర నళు .. “గజయూధము కలిగి శత్రువుల జయించిన "శిడియన్‌' అను శాజు పాలించు 'ఆళ్ళూర్‌" . అను నుందర పట్టణమువలె రమ్యమైన ఈ నాయకికి కంకణాలు (చిక్కిపోయ్యి) కిందికి జారిపోయినచో పోనిమ్ము” అని చేటి తన నభియొక్క అవస్థమ నాయకునితో చెప్పు చున్నది. ఇది తమిళమునకు [ప్రత్యేకతను గూర్చుచున్నది. ఈ ధోరణే మనకు లేదు. ఇటువంటి వర్శన చేయవచ్చునని గూడ మనవారు అనుకోజాలరు. ముజు(ప్రవర్తన గల వారిని వర్మించుచు "వంకరగానుండు చాగేటికి గల చక్కని వాడిమైన కజ్టు వలె ఆపురమందలి జనులు న్యాయశీల్పురై +, బుజువవర్తన గలవ్వార్త యున్నారు" భీతిరహితత్వ చిత్తాన్నత్యము గలవారని అర్ధము, ఇట్టి ఉపమానములు నంస్కృృతపద్ధతికి పూర్చిగ దూరములు, యల నడుమును డక్కీతో పోల్చుట చాల రమ్యమైన వర్శనః “డక్కీవంటి నడుముగల ఆడువారు (స్నానము చేసి తడిజుట్టు వడియపిండుకొనుచు గశ్ష్చుక్కు చున్నారు”. అని తిరుప్పళ్ళ యొటుచ్చిలో శెప్ప బడినది. నిరంతర పకృతి పరిశీలనా ఫలరూపమైన ఒకో వర్శన - అద్భుత వర్షన - గలదు. “దూరముగానున్న చిన్న మేఘమునుండి జారుచున్న వర్షధారలు బాగుగా నూనె పూని విరియబోసికొన్న కుము లవలె కన్నడినవి.” ఇది అమోఘ వర్ణన. ఎ నత్తవ్తార్‌ రచించిన నిరుపాణాట్టుపడై 18, 14 పాదాలు (స్రీ నడుమును “రోలు'తో సాటి చెప్పుట శిప్పదిగారము మొదలు చాల ]గంథ ములందు గలదు. ఢథక్కీతోను రోలుతోను, పోల్చుట ఎంతయో అందమైన వీమయము .... ఎంతయో సవాజము! వెశుకమండి (స్ర్రీని చూచినచో ఈ వర్శన లెంత సహజమో -. ఎంత నస్వతం[తములో - ఎంత జాతీయతను (పదర్శించునవో = యొల్టఅకుము. శెళి యును. ఇటువంటి వే అరవ సాహితగ్ధమునకు ఎన లేని (ప్రత్యేకతను గూర్చునపి. నాననా నానునానాలు 8. కళిరుపుడ్తై అరుంపమం తగయానూరుం వళిరువాళ్‌ తానె క్కొటచ్చెరియన్‌ పిండ నెల్టిం అళ్ళూర్‌ అగ్జాయిన్‌ . ఒంతొడి నెగిళ్‌ ఇనుంనెగిళ్‌ గ” (మరురం)-ఆగ వానూరు పాట.46 ఆళ్ళూర్‌ నన్‌ ముళ్లయార్‌ $. “కడినులర్‌ క్క మలంగళ్‌ మలర్‌ న్దన వీలైయో కదిరవనె కన్నె కడల్‌ ముల్రైళవన నివనో తిడియిడ్రైయార్‌ శురికు ఇల్‌ పిలిస్టుదటి - త్తుకిలుడు త్తే టినర్‌ ళూల్‌ పునలరంగా” == తిరుప్పళ్ల యెలుచ్చి 10 వ పాళరం. శతొండరప్పాడి యాళ్వ్వార్‌ కవి. రొంగనాధుని మేల్కొలుపు ఘట్టము.

సంస్క్బృతీ సంపర్కములేని కొన్ని తమిళ వర్ణనలు ్టీ సంగం సాహిత్యమందలి పకృతి నలు "కేవలము స్వతం[తములనియు, ఇతర భాషా[వవావను. వానివె లేదనియు "నంగం సాహిత్యములో (ప్రకృతి వర నలు" అనుదానివై పరశళోధనచేసిన డాక్టర్‌ యం. వరదరాజన్‌ అముచున్నారు.[9 చేరే భాపాకవుల (పాబల్యము సంగం కవులమై లేదు. సంగం కవులు (పకృతిని నేపసగా అనువాదము చేసికొన్న్యారు.3! ఎడ్వర్జు యంగ్‌. అను విమర్శకాకుడు చెప్పిన చానినిట్టు వరదరాజన్‌ ఉళ్లే ఖించినామ. “అనువాదము కవికి తక్కువతనము నాపొదించునది. పురాతన కవులు ఇట్టి తప్పును చేయలేదు. (పకృతి అనునది అందరి కొణకును "తెరి చియుంఛిన పుస్తకము వంటిది. పతి కవియును ఆ పుటలనుండి చదువుకొనవచ్చును. ఏదేని ఇసవురు కవుల రచనలలో సారూప్యము కనిపించినచో ఆ యిద్దఅకుసు అ దృశ్యము ఒకే విధముగ భాసింబియుండును. ఆ యిష్ట రొకే విధముగ భావించి యుండవచ్చును, అంశేకాని ఒకరినొకరు అనుకరించి రనరాదు.”1కి (112401 1 1లగంు16 0006566 206 196 2864ల 90646 216 ౨01 04198016 18 + ఈ9060ఓ. 80016 13 28 0062 000% 286 ఆలం 061 618 1626 ౯0% 146 ౧2869, */సి608 283 92841161150 18 [0204 10 €26 *0౧6 0 2) 110 లిం68, షింళం+6ల! 6106 122) 06, 1 19 0౯004016 46 టి త276 10600608ేం0800 8660 2౨ 1002210664 2౧4 010166 (46. 966906 02 136 100096 10 (6 $80806 2108ల) ప్రకృతి కవి వర్‌ డ్స్‌వర్తు కవిని గూర్చి ఆర్నాల్డ్‌ అను విమర్శునకారు డిట్ల నెను: . అగ్నిని పలాల! 966009 10 12160 106 ౧౮౫ ౦౪1 01 ₹/0౯68ఇ₹0మ8 పే23ర8 89610 ౪౯146 [00౯ షమ *112 118 0%0) 0286, 3పీంల ౧౧౦6112198 కింళిలా 296 2000౪818 02 +ఏ18 29 2౧18108 [708 (86 9000259619 9100ల6 96 9210021 0%20401467 0 118 980)601 14601” 816 ఇ18 802919 10 288) 01 196 ౧0618 01 కౌలు! ఏ6 060 120802ప్ర68 2180. 10. “రాసీలం ఓ 80250610 2900108 12 (క రేంంంగ011088 ఇంత్‌ 18 00076961008% (పం 01820048 26 2౨10884102 0% 196 $0ల069 16 1681 206 1౯6 0౪4 6006 05 (16 ౧0618 0920 2200060121100 0 క20% కంటం శాలల 26 106౧6016 1861= తేలి (65 284 5092011010 ₹10౪1 క006%1012117/ 2664 2000౯01110.” నెక. ₹2826208)28. 1 మక ₹62000600 01 1144316 శ ఏతంప3ణు ].10622(086= వ్‌ 402. 11 28(మిలు 0 3086 1 580820 44006090 ౨౯ సెక్‌, ₹104రేష18080, కొ౭లైం. 403. 12 కలం! 0 121006 10 ఏ20840 16400062 ౨౯ పేక ₹408ర4020)80. వొ 412,

ర్ట . (పబంధములలో (పక ఛతీవర్ష నలు ర్‌:ఠ్‌ తమిళమున బుతువర్తన తొల్‌ కాప్పియమునందే బుతువర్ణనల గుజించి చర్చింపబడినది. సంస్కృత మందలి మాసముల వేళ్ల ననుసరించి వారి మానముల సేళ్లు కలిగినను - వారివలెనే పీుును బుతువు లారే యనినను- వారిపద్ధతులును నియమములును - వర్మ నాధోరణియును స్వతం[తములును, వ్య క్రిత్వదాయకములును అయియున్నవి. పయేచోట్ల నేయే బుతు వులు వర్ణింపవలినో ఆ నియమముగూడ ఉళ్లేఖింపబడినది. (తొల్‌ కాప్పియం, పొరుల్‌ అతిళారం సూ[తములు 6, 7, 8, 9, 10, 11, కల్లు, చిలి (వైత్ర | ఇలవేణిల్‌శాలం | మపదం, నై దల్‌లలో వర్తింప వైహోసి (వైశాఖ). | (వసంతర్హువు)ు. | వచ్చును.! ఆణి (జ్యేష్ట | ముదువేణిర్‌ కాలం | _పాల్రైలోవర్షింపవలెను.! . అడి. (ఆపాఢు | (గ్రీషర్తువ)ు | ఆవణి _ ((శావణ) | కార్‌ ఇా*లం మకురదంలో నర్ణింపవచ్చునుళీ పురటాసి ((ప్రొస్టపద) | (వర్జర్తువు) ఐప్పసి _ (ఆశ్వయుజ) | కూదిర్‌ కాలం మగుదం, కురుంజీలలో కార్తికి (శార్తికో | (శరదృతుపు) వర్షింపవచ్చును.! మార్గళి (మార్గశిర) _ | మణ్బనిక్కాలం | _ శెయ్‌దల్‌, మరుదం, కురంజీలలో త (త్తైషు | (హేమంతర్తువు). | _ వర్షింపవచ్చును! మాసి (మాఘ | పిని పనిక్కాలం [ సెయ్‌దల్‌, మరుదంలలో ఫంగుని (ఫాల్గుణ | (శిశిరర్హువు) | వర్ణింపవచ్చును!

1. _అగనానూరు (కుడవాయిల్‌ కిరత్తవార్‌ ) పొట. 60
2. _అగనానూరు (మామూలనార్‌) పాట 81
3. అగచానూరు (బక్క్కూర్‌ మాపాత్తవార్‌) పాట 14 4 అగనానూరు (ఆళ్ళూర్‌ నన్‌ ముఖ్రయార్‌ ) పొట 48 ఆ. అగనానూరు పొట? (కలివి యానైన్నిర3) శ, అ. అగగానూరు (ఆళ్ళూర్‌ నన్‌ముల్సయార్‌ )పాట 46 డిటో డిటో పాట.60 కుడువాయిల్‌ కీరతనార్‌ ... 6. “అ అగునూరు (ఆళ్ళూర్‌ నన్‌ముల్లయార్‌) పాట 46 “ఆ అగవానూరు పాట 60 కుడపాయిల్‌ తిర ద్రనార్‌ ).

సారాంశము ఫి. తమిళమున బుతువర్ణ్శనలు పకరణగతముగ అవసరము ననుసరించి నవాజముగ వర్శింపబడు'నేగాని పనిగట్టుగొని వర్షించు పద్ధతిలో నుండవు.బుతు సహాజత లేనిచో వానిని వర్తించు పద్గతి లేదు, మ! యఖ సారాంశము .-

7. ద&ణదేశ భాషలలో కెల్లి తమిళముత్యంత పా౦ిచీనమయినది, తమిళవొతి ఒక ప) త్యేకతగల జాతి, ఇతర భాషలనుండి కొత్తవి దీసికొన్నను,. యధాతధముగ గాని = తత్స్చమరూపమున గాని - ప్రయోగించుకొనకుండ, వానిని మార్చియో - లేక అర్ధము ననుసరించి తమిళ పదముల నృష్టించియో - వాడుకొనిరిగాని ఆంధ కళ్ణాట మల యాళుల వలె తత్సమ పదముల ప)యోగింపలేదు. తద్భవరూసములు అక్కాడకగాడ (తొల్‌కాస్పియం, అగ_త్తియం, పిరిపందం) కనిపించుచున్నను అవి అత్యల్పములు,

8. నంస్కృతపిభావము కొంత ఎక్కువగానే యున్నను లోతులు వెదికిన వారికిగాని అది కనిపించదు. నంస్కృృత నమాన రచన గాని, నంన్క్బృత వచాలుగాని యిందు గానరావు. ఈ విధముగ అరవజాతి తన ప్రత్యేకతను నిలుపుకొన్నది.

8, ఆంధి కర్ణాటులవలె వీరు సంస్కృత వృత్తముల తఉోలికిపోలేదు.. కేవ లము దేశీయమగు ఛందస్పే వాడిరి,

4. వర్ణనలలో తమిళమున స్వతంతత పదర్శింపబడినది. నంన్కృత వ్యాళరణా లంళార శాగస్త్రపభావము తొల్‌ శాప్పియమున కనిపించినను అందు తమిళముయెొక్క ననతంత)ిత, (పాచీనత = పితిలింవించినది.

ల్‌. పిక్సృతి వర్ణనలు ఒక పద్ధతిని - ఒక నియమమును - అనుసరించి చేయ వలయునని యున్నది. ఆ నియమము అర్థముకా నిదే, వర్ణనా సందర్భములు అర్థము

" 6. వీరి పకృతి వర్ణనలలో న్వతంత)త, జాతీయత, పా9ంతీయత ప)తివింలిం చును. వీరి ఉపమానములును అట్టి వే. ప౦కృృతి వర్షనలలో అతి లౌకిక వర్ణనలకం'ళు - జాతి జీవన ప్రకృతి బాగుగ పశతిలింలించును. -

7, చాలభాగము స్రికృతి చిత్రములు అసాధారణ కళాఖండములు,

8. ఆంధ) కవులు సంస్కృత ఛాయలనే అనుసరించిరిగాని, తమిళమ్మువైపు అంతగా ద లప్ప మరల్చ లేదు, ,

7

$రి _ (వబంధములలో (పళ్ళతివర్డ్‌నలు

-... $. తమిళమందు వికృతి వర్ణనలు - చేయు తలి, ఆయా వర్షనలను ఆయా చోట్లనే, ఆయా నన్ని వేశములలోనే వర్శింపవలెనను నియమము పా9చీన కాలము. నుండియు మున్నది. ఇది చాల పిముఖమైన పిత్యేకత,.

10. తమిళమువందు ఉపమానములకు ప్రత్యేకత గలదు. నంస్కృత పద్దతికి అది కొంత _ భిన్నత్వమును _ భజించుచున్నది. ఉదాహరణకు, స్త్రీల నడుమును, డక్కీతోను, రోలు తోడను పోల్చుట - స్త్రీల చేతులను వెదుళ్లతో పోల్చుట మొద లగునవి తమిళుల పిత్యేకతను, న్వతంత)తను, జాతీయతను పాఠదేశికతను చాటు చున్నవి, కన్నడము - (ప్రకృతి వర్ణనలు

మూల దావిడ భాషా - సంజాతములయిన తమిళ కళర్గాటాంధ) మలయాళము లలో కళ్ణాటాంధ భాషలకు సాన్నిహిత్య మెక్కున. వేషభాషల తీరునందు తమిళ మలయాలళులును, క స్లాటాం(ధ్రులును వాలవఠణకు పోలి యుందురు,

నృపతుంగుని నిర్వచనము ననుసరించి కన్షాటమనగా నల్లి నేలలు గల పా9ంత మనియు, అది కావేరినుండి గోదావరి వణకును, తూర్పుసముధ9ము నుండి పడమటి సముద్శిమువణకును న్యాపించిన పా9ంతమనియు అర్థము. క్రీ. శ. పడవ శళాట్చి నుండి చాచాపు పదకొండవ ళతాబ్దము వరకును కర్ణాటాంధి పాశంతములు శెండుకు చాళుకుర్రల పాలనలో నే యుండినవి. ఆ తర్వాత కొంతకాలము వలికు గూడ ఈ రెండు భాషలకును లిపి ఒక్కటిగనే యుండినది. వేంగి (పాంతపుచారయిన రన్న, పొన్న, పంప అను రత్న్మతయము జన్యునుబట్టి . తెలుగు వారై కన్నడ భాషలో ఆదికవులయినారు, నారాయణభట్టు (1 వ శతాబ్ది కన్నడ జాతివాడయినను తెనుగు రచవలో నన్నయకు ఎనలేని సాయము. చేసియున్నాడు. అ శళాబ్దములలో రాజకీయముగా. పరస్పరము వై రుధ్యమునైను, సాంస్క్చతికముగ ఇచ్చిపుచ్చుకొనుటలు విశ్రేషముగ నుండెనని ఇందు మూలమున విదితము, -

విజయనగర "రాజ్యశాలమున నీ రెండు పొ9ంతములును, మరింత నన్నిహితము లయినవి. కావున కశ్దాటాం[ధ (ప్రబంధ రచనలును, అందలి పకృతి వర్ణవనలును పరనృ రము పిఖభావితములయిన వేమో న్థూలముగ పరిశీలింపవలసి యున్నది.

(ప్రబంధళ ట్ట్‌ము . రి పరస్పర సంబంధముగల ఈ భాపాద్వయములో మొదటగా సంస్కృతము వైవు అతిగా మొగ్గినది కన్నడ భావయే. అందువలననే చానిననుసరించి శెనుగువాము గూడ సంస్కృతము వై అతిగా ఆధారపడ జొచ్చిరి. కన్నడ ప౦బంధములలోని ప్విక్ఫతి వర్ణ నల స్థూలముగ పరిశీలింతము. జ్య ప్రబంధ శ బ్దిము (ప్రబంధ శబ్దిమును కన్నడిగులు సంస్కృతము. నుండి తత్సమ రూపములోనే అ యర్థములోనే స్వీకరించిరి. కాని, శేడు మాతిము “(ప్రబంధం అనగా వ్యాస రచనకు సమౌనార్థకముగా చాడబడుచున్నది. "ఇదన్ను కులితు ఒందు (ప్రబంధవన్ను బఆ*ియిరి (రినిని గూర్చి ఒక వ్యాసము (వాయుడు). ఇది నేటి వియోగము. కాని ఆదినుండి ఇంతవణఅకును కావ్యసామాన్య బవామముగనే వ్యవహారింపబడుచున్నదనుటకు ఈ (కింది ప్రయోగములు తిలకించునది. "సక్క్రవివరరాజహంస'నెనె వేరొరల్సిదె నీ పిబంధనుంో ఎచ్రాగవర్మ ఛందన్సు, పీ3శ.10 ($వ శళొద్దిం) అశడు సమన్త నుర కదంబ. **సోమకా జేంవి) విరచితమస్ప శృంగారసార మవో [పజంధదోళ్‌ ” ఎశ18వ శళాల్చి) ఉద్భుటశావ్య (పోమళాజ) అళ్వాసాంత గద్య, వై (వయోగములబట్టి నంన్క్ర్భళాం[ధములందు వలె (ప్రబంధ శబ్దము నర్వవిధ ఇావ్యములకును ('ప్రతినామముగా వాడబడినదని తేలుచున్నది. అప్తాదశ వర్తన యట ణి కన్నడమున అష్టాదళ వర్ణనా పద్ధతి గలదు, అష్టాదళ వర్ష నగల శావ్యమును మహాశావ్యమనియు వర్ణకమనియు గూడ నందురు. పదమ..+డవ శతాబ్లివా గు మల్లికార్జున కవి తన “నూకి సుధార్ణవము"న ఇట్లు వివరించినాడు. , "= వారిధి పర్వతం పుర మధిశ్వుర నుర్వహానం కుమార నం . ం భోరువావైరి మిఠంిరువయం బుతునందన మంబు సీధుళాం ॥ శారతి చింత మం[త చరయొన విరోధిజయం గశెంవి వం సూరిగళంగ మెందు కృతియోళ్‌ పద్రినెంటు మనెయ్టు బజ్జి పర్‌ ”

100 వ్రజంథములలో (సకృతీవర్ణనలు వె ని పదునెనీమిది వర్జనలున్నవి. అవి వారిధి, పర్వతము, పురము, రాజు, వివాహము, కుమార జననము, సూరోగ్రదయము, చంద్రోదయము, బుతు, జల్మకీడ, మధుపానము, రతి, వి[పలంభము, మం(తాలోచనము, ద్యూతము, (వయాణము, యుద్ధము, నాయ కాభ్యుదయము, ఇవన్నియును వదునెనిమిది. పదునెనిమిది యను శబ్ద మును గూడ వాడినాడు, ఇతడు చాలవరకు (వతాపరుదీయక ర్త ననునరించినట్టున్నదిం అంతకు ముందటివాడయిన నాగవర్శు (18 వ శతాబ్ది). తన కావ్యాలోకనమున నిట్లు వివరించినాడు. _ “నగరార్షన సరిదటవీ నగ చం[దార్కోరయర్తు సలిల (శ్రీడా దిగళాదియాగ సరసో కిగళిం వర్శిసుగ “వర్షకం'' గళనదలొళ్‌ ” = వఛాగవరస్ణ ' కా వ్యాలోక' స్యూత. 245,

. అదే యుగమునకు చెందిన వాడనియు, అంతకు ముందు వాడనియు గూడ చెప్ప బడుచున్న తెలుగు కవియు అయిన నన్నెచోడుడు గూడ “వన జల కేళీ రవి శశి" అని కందపద్యములో నే అష్టాదళవర్షన పద్యమును (వాసినాడు. శాని పదునెనిమిది వర్ణ నలను (వాసినాడు. అష్టాదళనామమును గూడ అందులోనే (వాసినాడు. నన్నె చోడునిలో తమిళ కర్షాట భాషా సంప్రదాయముల [ప్రాబల్యమున్నదని చెప్పబడుచున్నను, ఆతని యొక్క (ప్రభావము ఛారివై నే పడినదో లేక వారి ప్రభావము ఇతని వై నే పడి నదో చెప్పుట కష్టము. ఎండుకనగా నన్నెచోడుడు 960 [ప్రాంతము వాడనియు 040 (ప్రాంతము వాడనియు గూడ భావింపబడుచున్నది.

ప'దెట్టయినను ఆంధ కర్ణాటులు ఆది నుండియు సంస్కృత (వభావ (పాబల్యము నకు లొంగి పోయిరన్నది విదితము. ఈ సంస్కృృతానుసరణమున వీరుభయులును తమ జాతి (పళ్యేకతను, జాతి వ్యక్తిత్వమును, (ప్రాదేశిక సహాజతను, స్వాతం త్యమును కొంత వరకు విస్మరించినారన్నది సత్యము,

వె చాక్యమున కర్థము వారు సంస్కృత పద్ధతుల ననునరించినారని చెప్పుటయే గాని భావనా ధోరణిలోను, వర్ణనా ధోరణిలోను, దాస్యము చేయలేదని చెస్పటయే! (ప్రకృతి వర్ణనలు

తమిళమున వలె కన్నడమున (పకృతి వర్ణనల విషయమున (ప్రత్యేకత లేదు. ఆంధధ్రములో వలెనే అందుగూడ సంస్కృత పద్ధతి ననునరించుటయు సంస్కృత కవుల

(వకృతి వర్ణనలు 101. అమేయ భావనాగరిమను, పొండితీ [పతిభలను, అనుసరించు టయు జరిగినది. కన్నుడులి పద్దతిని ముంజే అనుసరించినారు గావుననే జాతి సాన్నిహిత్యము వలన ఆం ధులు గూడ ఆ పద్ధతినే అనుసరించిరి.

రామాయణ భారత భాగవళాది (టగంథాల అనువదించుటయు, సంస్కృత కావ్యా లను, వ్యాకరణాలంకార ఛందో (గ్రంథములను అనువదించుటయు. తెలుగుల వలెనే కన్నడులు అంతకు ముందే గావించియుండుటయు చూడగా, ఆం [ధములో వలెనే (వకృతి వర్శనల విషయమున - తమిళమందు వలె - (ప్రత్యేకముగ చెప్పుట కంతగాలేదు. తమిళమందు (పత్యేకత పూర్ణముగ గలదు గావునశే కొంత నూశ్యముగ పరిశీలించి వివరించుట జరిగినది. ఇంత మొతము 'చాలునన్న భావముతో కన్నడ విషయమున. విశేష పరిశీలన చేయుట లేదు. దీని సారాంశ మేమనగా వర్ణనా విశేషములలో (ప్రత్యేకత యున్నను, వర్శనాధోరణిలో ఆంధక ర్లాటులు సంస్క్య్భ్భుత సంర్యపదాయము ననుసరించినా రనునదియే. ॥ - .

ఖండము య ద్వితీ

(పథమ ప్రకరణము క.2 [వబంధము-నిర్వచనము సంస్కృతమున కావ్యములని యీవి వ్యవహారింవబడుచున్నవో -అవి= తెనుగున గూడ కావ్యము లనియే యనబడుచున్నమి. వానిలో కొన్నిటి నే (పళ్యేకించి (ప్రబంధము లనుచున్నాము. ం . . కవి చేసిన దంతయు కావ్యమే గదా! కాబట్టి (ప్రబంధము గూడ కావ్యమే అగుచున్నది. కావ్యములకు లతణములను మన పూర్వలాతణికులు చాలమంది (వాసి యున్నారు. తనకరికబు పూర్వులయిన లావణికుల యఖిప్రాయములను |కోడీకరించి- బాగుగా నవగావానము చేసికొని- అనందవర్థనుడు తన ధ్వన్యాలోకమున ఇట్లను చున్నాడు. ల “యతః కావ్యన్య (పఖేచాః--ము క్తకమ్‌(నంస్కల్భత (పాళ్ళళావ (భంళనిబద్ధం )సంచానితక, విశేషక, కాలాపక, వళ్యాయబంధ, పరిక థా, ఖండక థా, సర్గబందోభి నేయార్థ, మాఖ్యాయిళా కధే త్యేవమాదయః" (ధ్వన్యా, 8-7) "వె ఇప్పబడిన ళావ్యభేదములలో (ప్రబంధ ళబ్దము (వశ్యేకముగ కానరాదు. _ శాని, వె వానిని నిర్వచించినపుడు, (ప్రబంధ ళబ్దము కనిపించుచున్నది. ర నిర్వచనములు | "

1. వర్యాయబంధః $- వసంళా ద్యేకతమ వర్శ నీయవస్తు వర్శనాతస్తికః పబంధః (వనంళాది (పకృతి వర్ణనలు గల (బంధము పర్యాయ బంధమని యర్థము) ల. అఖా్ఫయిళాః $- అఖా్రయికా శ్వాచిత్కవక్తా) పరవశ్రా)దిచ్చందస్క ఉచ్చ్యాసాశ్వాభిద విళభాగభాగే గదస్ట్మ్వపచురః (ప్రలంధః (వక్త రి పరవక్తాంది ఛందన్సులు గలిగి ఆళ్వాన విభాగములు గల గద్య 8, కళా ౩- కళా సజ్జన దుర్జన వృత్తాంత వర్ణన పరః అళ్వాసాది కూన్యో గద్భమయః (పబంధః (ఆళ్వాస విభజన లేని గద్య కావ్యము)

10% ('ప్రబంధములలో [పకృతివర్జనలు వై నిర్వచనములందు కనిపించుచున్న (వబంధశబ్దము--పరఠ్యాయబంధ, ఆఖ్యా యిక, కథ-అను వానికెల్లను సమానముగ-పరాగ్రయముగా-వాడబడినది. అనగా, అఖ్యాయిక, కథ వంటి గద్యకావ్యములు గూడ (ప్రబంధము లనియే పేర్కొనబడినవి, శావ్యళదబ్దమునకు సర్యాయనామముగా ఛచాడబడినది (ప్రబంధళబ్దిము, విశ్వనాధుని సాహిత్య దర్పణమున . “ననుతర్హి 1పబింధాంతర్వ ర్తినోం శేషూంచిన్నీరసానాం పచ్య్యానాం కాన్యత్వం నసాత్‌ ఇతిచేన్న.రసవత్పద్యాంతర్గ త నీరస పచానామివ పద్యర స్తే (ప్రబంధరసేనై వతేషాం _ రనవక్తాంగీకారాళ్‌ "” సాహి, ద .1-20. . (వఏబంధమందలి కొన్ని నీరస పద్యములకు కావ్యత్వము 'లేదనుట సరిగాదు. రనవత్ప చ్యాంతర నీరస పదములకు, పద్యరసము వలెనే-(పబంధరసమువలెనే-వాని రసవత్త అంగీకరింపబడినది)ి వైన ళావ్యపబంధ శబ్దములు పర్యాయ పదములు, ఈ నిశ్వునాధుజే భారత రశావమాయణాదులను (ప్రబంధము లన్నాడు. నాటళాదులను గూడ (ప్రబంధము లన్నాడు.

1. కరుణ రసన్య దుఃఖ పేతు త్వే-కరుణరస (వధాన శాహాయణాది (ప్రబంధా

నానుపి దుఃఖ పాతుత్వ (పనంగ సాత్‌ ం

ఉచావారిన్య'తే ఫ=

(వబం ధేయఖాః-మహాభార తే కాంతః రామాయ కరుణః మాలతీ మాధవ

వైన భారత రామాయణాది కావ్యములును-మాలతీ మాధవాది నాటకములును ప్రబంధ ములుగానే చెప్పబడినవి.

ల. అభిజ్ఞాన శాకుంతల వ్యాఖ్యలో (శ్రీనివాసాచార్యులు పుట. 288) “"కాళిచాన నామామవోకవిః నాటకాంతం కవిత్వమితిధియా నాటళరూప (ప్రబంధం నిరిగ్రిత్సుః ఇట నాటకము (వబంధమన్న మాట. -

8. జయబేవుడు, వనన్న రాఘవములో:.

“నాట్య (ప్రబంధమితి మంజుల సంవిభానం” అన్నాడు, నాటకము గూడ (వ్రబంధమని అర్థము,

కావ్యభేదములు 107. 4. విశ్వనాధ కవిరాజు (తన సాహిత్యదర్పణావళారికలో) , "ట్రీ చంద్రశేఖర మహాకవి చందసూను, (శ్రీ విశ్వనాధ _ కవిరాజకృతం (వబంధః సాహిత్యదర్పణం” సాహిత్యదర్చణమను లమణకావ్యము గూడ ప్రబంధమైనరది. 5. విద్యానాధుడు :-

• పళాపరుద్ర జేవన్య కీ_ర్తిమాశిత్య నిర్మితఈః అలంకార (వబంధోయం నంతః క ర్టోత్సవోస్తువః” లతణ(గంథమైన (వళాపమ్మద్రీయము గూడ [పబంధమనస్న మాట, కావ్య భేదములు రాజోఖరుడు తన శా వ్యమీమాంసలో (90వ అధాగ్థయము) కావ్యమనగా ముక్తళకమనియు, (ప్రబంధమనియు, "రెండు ఆజగులని చెప్పినాడు.

1. ముక్తకము :- అనిబద్ధ కావ్యము, అమరుకములోని శ్లోకముల వంటివి, 'శెలుగు నందలి చఛాటువుల వంటివి. ల. (ప్రబంధము :- పద్యవద్యమునకును కథతో - రసముతో నూ తబద్ధమైన సంబం ధము గలది. రసబంధుర కావ్యములనిన్నియు దీనికి ఉదాహారణ లే! లఎెవివరణల బట్టి సంస్కృత కవి లాకణికులు కావ్య నాటక లతణ (గంథముల నన్నిటిని (ప్రకంధములన్నారని విదితమైనది. ఇక తెనుగు కవి లావణికుల మతమును పరిశీలింతము. తెలుగు లాతణీకులు : " క. అస్పకవి ;- అప్పకవి, (ప్రబంధ భేదములను వివరించుచు “ఉచ్చారణ [కీయవలన న (వ ఎరణ (౮

• వర్ణ మేర్ప్చడుననియు, వర్మ సంచయము వలన పదము లేర్పడుననియు-వద . ముల వలన వాకరమును. ఇాకస్టి 'భేదమువలన ఖావమమరుననియు, భావమున గన్నట్టు రసప్రళ స్తిచేత పద్యము లేర్పడుననియు--అట్టి పద్య ఛాశిచే శావ్యను కూర్పుబడుననియు అెల్పి-- “అట్టి కావ్యంబు ద్వివిరమై యతిళయిల్లు ఇరువడి (బంధ చాటు 1పబంధములవ నర్గముల సంస్కృతమున, చాశ్వాసములను . "దెనుగున, [జబ'-ధమనునడి తనరు గృృష్థ్‌ అన్న. 1-27. (వబంధములు ఆండు తజగులనియు నందొకటి (వబంధమును, శెండవది వ్రాటు (ప్రబంధ మనియు అప్పకవి భావము, "

న. . (ప్రబంధములలో (పకృతివర్ణనలు ని విన్నకోట పెద్దన: "పెద్దన గూడ కావ్య శబ్దమును వివరించుచు- టి 0 ౧ న “నర్గబంధంబు గావ్యంబు సంన్మ్ట్భతమున (పొకృతమ్మున నాళశ్వాస భాసురంబు చాటకములెల్ల నంక సనాధకములు గద్యముచ్భ్వాస లంబకాంకంబ యం(డ్రు” . =కావ్యాలం. చూ. ఉద్భ్వా, గ్‌ "వై విషయమును ఇెప్పిన వెనుక . ం “ఇటువలెనె ముక్తళాది స్ఫుటతర చాటు (పబంధముల లతణముల్‌ . పటుమతి నెలటుగుట నుయళో " . ఘటనంబుల కెల్ల గుదురు కవినృపతులకున్‌ " కావ్యా, చూ, ఉచ్చ, శీ_5, అని ఇెప్పినాడు. ఇతని మతము ననుసరించి గూడ [ప్రబంధము వేరనియు, ముక్త మనగా చాటు (ప్రబంధమనియు తెలిసినది, తెనుగు ఠవులు-వ్రబంధ శబ్దము

1. నన్నయ : “నత్యవాక్పు)బంధ శతసవా| సల్లోక” | ళం ఇట (ప్రబంధమనగా (ప్రకృష్ట్ణబంధముతో గూడిన వదములని యర్థము, ఇది ట్లోకమునకు గాని, పద్యమునకు గాని---పేరగుచున్నది; పద్య సముచాయ [గంథమునకును "పేరగుచున్నది. జ. నన్నెచోడ దేవుడు : “భంగిగ వి_న్తరించెదం (బబంధము న్మదసబంధురంబుగాన్‌ * . - “కుమార. అవతారిక ఇట (వబంధ శబ్దము శావ్య, శృతి, శబ్దములకు నమానార్థకముగ చాడబడీనది. తి. తిక్కన మహాకవి . "అనీ రచనా కౌతుకమున , మనమలరగ నీ (వ్రజంధమండతీ కధినా ధునిగా నే పురుషుని జే _ కొను చాడనొ యనుతళంపు గూరినముదిళోన్‌ "భార. విరా, 181

తేలుగు కవులు-(ప్రబంధ వర్ణనలు - 100 ఇక్కడ (వబంధ శబ్దిము, *“పద్యములకూడలి' అయిన భాగమునకు "వేరు. పర్వమనియు నర్థము. జ, ఎజ్జాపెగడ :- “జగదర్భితంబగు (పబంధంబు నిర్మింప నుష్మక్రమించితి" -ా(వారివం. . ,అవళారిక) ఇక్కడ (వ్రజంధ శబ్దము పూర్వ వారివంశ పుశాణమువకు వాడబడినది, ర్‌, శ్రీనాధుడు ;= "నవరనభావానుబంధ బంధురముగా నొక్క (వబంధంబు నిర్మింప” ఆళ్ళంగార. నై. అవళారిక. “నాకు కృాపసేయు మొక [పబంధంబు నీవు" ఎాలఖీమ. ఖం, అవళారిక. ఇక్కడ నూ(తానుబద్ధ పద్య గద్య సమూవా మే (ప్రబంధమని చెప్పబడినది. సంస్కృత కవులును లాక్షణికులును- తెనుగు - క్రవులును లాతణికులును- (ప్రబంధ శబ్దమును కావ్య (రచన) సామాన్యమునకు ప ర్య్యాయముగానే చాడిరని స్పష్టమగుచున్నది. పూర్ణ కావ్యమున కే గాక పద్యములకు గూడ (ప్రబంధ ళబ్దముసు వాడినాడు తిక్కన. ద్వివదకావ్యమును గూడ (ప్రబంధమే అని [క్రీడాభిరామక_ర్త యన్నాడు. శతకములు గూడ (వబంధములే అని శతక కర్తలు అన్నారు, శాని కృష్ణదేవరాయలకాలము. నుండి బయలు జేరిన కొన్ని శావ్యములకు (వ్రబంధములను ప్రత్యేక నామనును పూర్వులీయలేదు గాని, ఆధునికులు ఆ విధముగ చాకొనట జరిగినది. రాయల కాలమునుండి జరిగిన రచనలలోగల వై లతణ్య మే అట్టి (వత్యేక నామ సృష్టికి చారి తీసినది. ఆ _వైలతణ్యమునుపలకించి విశ్లేషించి డాక్టర్‌. కాకర్ల వెంకట రామనరసించాం (వబంధ శబ్దము నీ (క్రింది విధమున నిర్వచించిరి. “భై క్యమును, నష్టైదశవర్శనలును గలిగి = శృంగార రనప)ిఛానమై - అర్జాతి యా ల ణ ఈం థి శాయి యయిన శళబ్ద[గవాణము గలిగి - యాలంశారిక సాం'ేతికములకు విధేయమై అనతి విస్తృతి గల యితివృతృముతో - భాషాంతరీకరణము గాక న్వతంత9ి రచనయే మైన తెనుగు కావ్యము ప్రబంధము.”! వె నిర్వచనము ననుసరించి అల్లసొని కృతమగు మనుచర్మిత మొదలుగా గల రనవత్తరమైన స్వతంత) ాన్యము లన్నియు పి)బంధము లగుచున్నవి. ప్రబంధ ములు వర్షనా (పధానములు. ఆట్లగుట జేసి నన్నెచోడుని కుమారసంభవము _ ఆది 1వబంధముగా పరిగణింపబడుచున్నది. 1 “ఆంధ (ప్రబంధము = అవతరణ విళాసములు' - పుట 13.(డాక్టర్‌ శెవి.ఆర్‌ . నరసింహం)

114 (పబంధములలో (పకృతీవర్ణనలు

నన్నె చోడుడు రాయలకాలమునాటి వాడుగాడు. అంతకయిదువందల యేండ్ల . పూరుడు. అయినను అతనిని పబంధ కవిగా, ఈ (కింది కారణముల వలన స్వీకరింప

1. అతని కుమవూర సంభవము వర్ణనా(ప్రధాన కావ్యము.

ల అష్హైదళ వర్ణనా నియమము చెప్పి, ఆ శబ్ధమును వాడి, వానినన్నిటిని తన (గంథమందు వర్డించినాడు.

8. శాళిచాన, ఉద్భృటుల నుండి (పసిద్ధ వస్తువును. తీసికొని న్వతంత్ర (ప్రబంధ మును నిర్మించినాడు. ॥

9. కుమార సంభవము శృంగార రస (ప్రధానమైనది. (ప్రకృతి వర్షనలకు (ప్రాధా న్యము వహించీన కావ్యమది. రశాయలును, రాయలనాటి క వులైన "ఇెద్దవ, తిమ్మన, నూరన, శామరాజ భూషణుడు మొదలగు (ప్రబంధ కవులు, కొంచెముగనో, అధి కముగసో కుమారసంథవకారుని అనుకరించినారు.

1:82 అషాదశ వపరనలు శు న!

• శావ్యమందు వర్శనలుండవలెనని సంస్కృ ళాలంకారికులు చెప్పిరి. ఆరవ శళాబ్లీ ఇాడగు భామహుడు నర్గబంధమును మహాకావ్యమని చెప్పి, అందులో అయిదు వర్ణన లుండవ లెనన్నాడు. "

• “=నర్లబంధో మవోకావ్యం మవాతాంచ మహాచ్చయత్‌ [

అ(గామ్య ర్చి మద్ధ్యంచ సాలంకారం సచా్యశయం . మం[తదూత (ప్రయొశాజి నాయకాభ్యుద మెొళ్ళయళ్‌ - పంచభిక్సంధి ఖిర్యుక్తం వాతి వ్యా ఖ్యేయమృద్ధిమత్‌ ” కా వ్యాలంళాళము కే 80 మవోశావ్యమందు నాయకుడు ధీరోదాత్తుడు. వైని పేర్కొన్న మంద్ర, దూత, (వయాణ, ఆజి, నాయకాభ్యుదయములు “శీవలము నాయకునికి సంబంధించిన వే. ॥

దండి తన శా వ్యాలంకార నంగవామందు 18 వర్శన లుండవలనన్నాడు. ఆ వదునెనిమిదిలో భామహుడు చెప్పిన మంత, దూత, (పయాణ, ఆజి, నాయకాభ్యు దయములు గూడ నున్నవి.

ఆష్టాదళ వర్ణనలు ( “నగశార్థవ వైలర్లు చం[(చార్కోదయ వర్ణనైః ఉ ద్యాన సలిల [క్రీడా మధుపొనరతోత్సవై ॥ వి[వలంై ర్వివాహైశ్ళు కుమారోదయ వర్ణనైః మం(తదూత్య [1ఫయాణాజి నాయ కాభ్యుద యైరవి” ॥ ఎా=దండీ, శావ్యాదర్శి. 11617 ధండి తన కావ్యాదర్శమున కావ్యభేదముల గుటించి చెప్పుచు సర్గబంధమను నది మహాళావ్యమన్నాడు. “ఆశీస్సుతోగాని, నమస్కా రముతోగాని, వన్తు నిశ్రేశముతో గాని, మహాకావ్యము (పారంఖింపబడవలెను. ఇతివోనములోని కథగాని, మశేదేని గాని, తీసికొని ధర్మార్ధ మోతచాయినిగా - చతురోచాత్త నాయకాన్వితముగా చేయవల యును” అన్నాడు. ావ్యవస్తువును గుణించి ఖామహాని వలెనే చెప్పినాడు. అట్లు చెప్పిన యనంతరము ;- ఉం "నగరము, నముదిము, న్రైలము, బుతు, చందో9దయము, _ సూర్యోద యము, ఉద్యాన కీడా, సలిల కడా, మధుపాన, రతి, వ్మపలంభ. వినాహా, కుమారో దయ, మం(త, దూత్యః (వయాణ, ఆబి, నాయకాగ్థభుదయములను (పదునెనిమిది) వర్షనలు 'కావ్యమున నుండవలెనన్నాడు. వేచాదులను చూచియు, తర్వాత వెలసిన రామాయణాది శావ్యములను చూచియు,అందు వర్ణి తమైన బాహ్యాంతర (పళ్ళతి వర్గనలు చూచియు, ఈవర్షన లుండవలెనని నిర్ణయించినాడు. దండి తరువాతి శావ్యాలలో నీ లవ ణము తస్పక పాటించుట జరిగినది. ఈ పదునెనిమిది వర్ణనలు ఇ దే[కమమున నుండవలెనని గాని, ఇంతకు తక్కువ ఎక్కువలు ఉండరాదని గాని - దండి చెప్పలేదు, సరస్వతీ కంళాభరణమున భోజుడు వర్శనల విషయమున నిట్లు చెప్పినాడు. (10వ శతాబ్దివాడు) “*పురోవవన ళాష్ట్రొది సము[దొశ్రయ వర్ణ వెః " . 'బేళ సంవఠ్‌ వ్రబంధన్య రసోత్కర్రాయ కల్పతే బుతు రాతిందివా (౦దూదయా స్తమయ కీర్త నైః శాలః శావ్యేషు సంపన్నో రసపుష్టిం నియచ్చతి రాజకన్యా కుమారీ చీవావేనాంగ భంగఖిః పాకాణాం వర్ణనం కావ్యే రనసో౦తో ఒధి తిప్టతి ఉద్యాన సలిల (శ్రీడా మధుపాన రళోత్సవాః .. వివప్రలంభ వివాహోళ్ళ చేష్టాః శావ్యే రపొవహాః

-. క్ష] ' (ప్రబంధములలో (పక్ళతినర్దనలు _ మం(త ద్యూత (వయాణాజి వాయ కాఖ్యుదయాదిఖిః వుష్టిః పురున ళార్యన్య రసం కావ్యేషు వర్షతి నానర్లనం నగళ్యాదేః దోషపాయ విదుషాంమతం యదిశ్రైలర్హు రాేక్యాబేః వర్ష నే నైవ తుష్యతి గుణతః (పాగుపన్య్య చాయకం తేన విద్విమాం . నిళాకరణ మిశ్యేష మౌర్గః (ప్రకృతి మందరః వంశీవీర్య[కుళాదీని వర్గ యిళత్వా"పోరపి _.... తప్టయాత్‌ నాయకోత్కర్ణ కథనంచ ధిసోతివలొ . ...... వాసరన్వతీ కంతా. పుట. £800,70. నిర్ణయసాగర్‌ (వెవ్‌, వ మ్యరణ 1004. వైన పుర, ఉపవన, రాష్ట్ర, సమ్యుద, ఆశ్రమ, బుతు, ర్యాతి, దిన, అర్క, ఇందు, రాజకన్య్యా, కుమార, యీ చీన, చవేనాంగ, ఉద్యాన, సలిల క్రీడ, మధుపాన, రతి, విపలంభ, వివావా, మంత్ర, ద్య్యూత, ప్రయాణ, ఆజి, నాయకాభ్యుదయము అను వర్లనలు మొత్తము 26 పేర్కొన్నాడు. లా ఐటీ

• వర్ణనలను, [సయోజనములను చెప్పినాడు. 1 పుర, ఉపవన, సము[ద, అ(శమ, రాష్ట్ర వీని వర్ణన వలన జేళ వంపద . వ్యక్తృమగును. (ప్రబంధము రనవత్తర మగును, ల. బుతువు, ర్యాతి, పగలు, సూఠ్యచం[దోదయా_న్తమయమనులు - వీని వర్ణన వలన కాలము తెలియును, శావ్యమునకు రనపుష్టియు చేకూరును. 8, రాజకన్య, రాజకుమార, రాజ(స్త్రీ, నేన, "సీనాంగము - వీని వర్ణన వలన పాత వర్ణన సిద్ధించును, కావ్యము రసవంతమగును,

4. ఉద్యాన, సలిలకీడ, మధుపొన, రతోత్సవ, వివవలంథ, వివావా :- వీని వలన పాతల చేష్టలు వ్యక్తమగును. కావ్యమున కివి రసావపాములగును.
5. మంత, ద్యూత, (పయాణ, నాయకాభ్యుదయ -- వీని వర్ణన వలన పురుషకార మునకు పుష్టి జరుగును. కావ్యమున రసాఖివృద్ధి యగును, 6, నగళ్యాది వర్షన లేనిచో దోషమని పండితులు భావింతుదు. 7, వైలర్హు రాతాగ్యిది వర్ణన మా(తమే చేసి కేవలము నాయకుని గుణగణాలు మాత్రమే వర్ణించి యూరకున్నను, కావ్యము నుందరముగనే యుండును. (పతి

అష్టాదళ వర్ణనలు శత పకులను బాగుగ వర్జించి అనగా వారిని గొప్పగా వర్ణించి, నాయకుడు ఛారిని జయించునట్లు చేసినచో, నాయకుని గొప్పతనము ఇంకను బాగుగ వ్యక్తమయి. కావ్యము ఠరసవత్తరముగా నుండును,

ఇతడు ఖభామహుని వలెను దండివలిను దూత్య మనక, ద్య్యూత మనుచున్నాడు.

ఆ తర్వాతి వాడగు విద్యానాధుడు (1 వ శతాబ్ది) తన (పళాపరు[ద్రియమున పదునెనిమిది వర్ణన లుండవలెనని చెప్పినాడు. దండి చెప్పిన వకనలో అక్ష చెప్పినాడు. కాని దూత్యమునకు మారు ద్యూత మన్నాడు.! ఈవిషయమున నితడు భోజుని అనుక రించినాడు.

భామవాుడు, దండి, “అష్టాదశ శబ్రమును వాడలేదు. కాని విద్యానాథుడు

ల 0 'పేర్కొన్నాడు.! &

ఆ తకువాలి వాడయిన అనగా చాచాపు అదే కాలమునకు సంబంధించిన, విశ్వ నాధకవిరాజు తన సాహిత్య దర్పణమందు వర్ణనలగూర్చి చెప్పుచు అష్టాదళ సంఖ్యను మించినాడు.

భామవాడును, దండియును, విద్యానాధుడును ఇెప్పిన 18 వర్ణనలకు ఐదులు విశ్వనాధుడు 25 వర్ణనలకు 'పెంచినాడు. అందు 1. సంధ్య, £. రజనీ 8. ప౦దోష, ఉ, ఛ్వాన్తః, ర. వాసర, శి. (పొాఈ. ?. మధ్యావ్నా, 8, మృగయ, ౪. ముని, 10, న్వర్మ 11. అధ్వర అనునవి అష్టాదళలో చేరలేదు. మిగిలిన 1శ ను అష్టాదళ

1. నగళార్ణవ శ్సైలర్తు చం్యదార్కోదయ వర్షనం ఉచ్యాన సలిల [కీడా మధుపొన రతోత్సవాః వివలంభో వివాహశళ్చ కుమారోదయ వర్షనం మం[శ్రద్యూత (వయాణాజి నాయళాభ్యుదయాఅపి = విచ్యానాధపళాపర్ముదీయము, మవోశావ్యాది (వ్రబంధనిరూవణం = (శావ్య(పకరణం) ల్లో. 69, 70
2. వళానియ(త్ర వర్ష్యంతే తన్మవో కావ్యముచ్య తే " ఏషానుష్టాదళానాం మైః క శ్చిదూనమపీష్య కే” " " = వ్రళాప. కావ్య(వకరణం. 1, క్ర ,

న. - (వటంధములలో (వక్ళతీనర్ల నలు (దండి) లో చేరియున్నవి. వై విధముగ నిరువది మొదు వర్ణనలను "వేర్కోన్న యనంత రము “ఆదయః” అన్నాడు, అనగా సంఖ్యా నిర్ణయము లేదని యర్థము. . పూర్వకవుల రచనలలో ఎన్నియో వర్ష్శనలుండగా సంఖ్యా నిబద్ధముచేయుట మంచిది గాదను తలంపుతో అతడట్లు చేసియుండును. తర్వాతి వాడగు కేశవ మి(శుడు వై దండ్యాదులు చెప్పిన 16 వర్ణనలతో గాని, 5 వర్ణనలతో గాని ఆగక ల8€ వర్ణనలుండవలెనని తన అలంళార శేఖరమున వాసినాడు! ' అవి 1. రాజా. 2. దేవి 8. దేశ ఉ.[గామ ల్‌. పురీ 6. నరిత్తు 7. సరన్బు 8. అల్టీ రి అరణ్య 10, ఉద్యాన 1], అది) 12. (పయాణ 18, రణ 14. వాజి 15. వాస్త 16. అర్క 1/. చంద్ర 18, బుతు 19. విచాహ 20. న్వయంవర 21. సుర లలి. పుష్ప నీకి. అంబుకేళి 24. సంభోగ 25. విశ్తేమ ౨6. మృగయ 27. ఆశ్రమ ౨8. (ప్రాతః 29. మధ్యావ్నా 80. నంధ్య తి1. వయసృంధి. 852, ధాతు. లి8. వృత 84. అభిసారిక. ఇతడు గూడ నంఖ్యా నియమమునుగాని సంఖ్యా(కమమును గాని పాటించవలెనని చెప్పలేదు. ఇతడు చెప్పిన వర్ణనలలో 14 దండి చెప్పినవే. మిగిలిన 19 వర్ణనలు అధికముగా చెప్పినాడు. న శేశవమి[కుడు తన అలంకార శేఖరమండే వె ముస్పదినాలుగు వర్ణనలు వర్ణించు తఆి ఏమేమి వర్శింపవలెనో ఆ వివరములను విళదికరించి యున్నాడు. ఎట్లు వర్ణింపవలెనో, అ (ప్మకియను వివరించిన మొదటి లాకణికుడిత డే.

1. సంధ్యా నూ ల్యేందుర జనీ (ప్రదోషభ్వా న్త వాసరాః , [ప్రాతర్మ ధ్యాహ్న మృగయా వ్రైలర్తు వనసాగరా. సంభోగ వి[పలంభెచ మునిన్వర్గ పురాధరాః రణ [పయాణోవ యమ నుం[త వుతోదయాదయః వర్షనీయా యభా యోగం సొంగోపొంగౌా అమీఇహా. “విశ్వనాధ సాహిత్యదర్పణము - శవ పరిట్ళేదము. శారికా సంఖ్య. 89, వతి. వి. వర్ధా రాజాచేవీచ దేళో[గామ ఫురిసరిత్‌ న జ్ఞథిర ణోగ్రచ్యానా (ది ప్రయాణ రణ వాజినః వాన్యర్య- చంచాివృతవో విచావోధ స్వయంవరః నుళా పుష్పాంబు సంభోగ విశేష మృగయా[శమాః కాలాంతరం వయనృంధీ ఛాతువృజాభిసారికాః ఎ కేళవమీ[క్రుని ఆలంకారశేఖరము 16వ మరీచి. ట్లో. క్షే శావ్యమాలా సీరీస్‌ 50 _నిర్ణయసాగర్‌ వెప్‌, జొంళాయి. 1026

అష్టై దళ వర్ణనలు 15 అష్టాదశ వర్ణనలు - సంస్కృత లాక్షణీకుల మతము దండి భోజూ శేళవ మిశి వర్ణన శావ్యా నరస్వతీ విశ్వనాధ కవిరాజ అలంశార దర్శ కంకా పొహిత్యదర్పణము_ 'శెఖరము కరణ న శే నగర ఇక 99 $9 శి ర్తి ఆర్ష ॥ ఇం 99 $$ కీ బుతు న 13 ఫి ఃం ర్‌ం చంద్రోదయ 99 9 న ॥ 6. సూరోస్టద్యయ శం ళం 9 89 7. ఉద్యాన న శం ల ౪1 శం 8. సలిలకీ9ిడ ॥ ॥9 19 గా | 09. రతి 11 ॥9 ॥9 14 10. మధుపొన ॥9 9 శ 9కి 11. వి(వలంభ 94 91 11 జ 12. వివావా గ. శ9 శ 91 18. కుమారోదయ ళ కం ॥9 వ. 14. మంత 99 98 శ3 99 1ళ, దూత్య 89 ద్య్యూత ద్యూత ద్య్యూత 16. (వయాణ గా 99 గా శ 17. ఆటీ కఫ 99 - యెటట ట్‌ ఆ 18. నాయకాభ్యుదయ ,, + +

116 . (పలీంధములలో (పకృతీవర్ణ నలు భోజుని సరన్వతీ కంఠోళభరణములో అధీక వర్ణనలు న '"ఆ(శమ,. దివ, రాతి, సేన, సేనాంగ, రాష్ట్ర, రాజ,స్త్రీ, రాజకన్య మొత్తము - ఏల్‌. విశ్వనాధక విరాజ సొహిత్యదరృణముసన అధిక వర్ణనలు గ్‌ మృగయ, ఆ శమ, 'పాతః, మధ్యాహ్న, సాయంనంధ్య,రజని, (పదోమ, థ్య్వాన్న, వానర, స్వర్గం అధ్వర, మొత్తము - విగ్ర 'శ్రేశవమ్మికుని అలంకార శేఖరమున అధిక వర్షనలు : మృగయ, అఆ్మశమ, (పాతః, మధ్యాహ్న, సంధ్య, ధాతు, వృష, అభిసారిక, స్వయంవర, పహాస్తి, వాజీ, అరణ్య, నరన్స్ఫు, సరిత్ము, (గామ, చేశ దేవీ రాజ, వయసృంధి, మొత్తము లిక,

1. దండికిని భోజునికిని సామాన్య వర్ణనలు -- 18. _ "శేవలము భోజునివి - 7, ల. దండికిని విశ్వనాధునికిని సామాన్య వర్షనలు - 15 . శేవలము విశ్వనాధునిని _ 1! శి. దండికిని 'కేశపమి (కునికిని సామాన్య వర్థనలు - 1ళ శీవలము 'శేశవమ్మిశునివి ల్‌ 18 " " శీ. విశ్వనాధునికిని కేళవమి[కునికిని సామాన్య వర్శ్శనలు _ 19 “శేవలము "కేశవమి(శునివి ఎ కేశ 5, _ దండికి పూర్ముడైన భామహుడు ల్‌ వర్షనలే చెప్పెను. అవి _ మంత, దూత, (వయాణ, ఆటీ, నాయకాభ్యుదయము. అహ్టాదళ వర్షనలు-తెలుగు అతణీకులు 'శెలుగు కవులలో - అష్టాదళ వర్ణనలు కావ్యము లందుండవలెనని మొదటి సారిగా చెప్పినవాడు కునూరనంభవకర్త నన్నెచోడ మహారాజు త ర్వాతివాడు

అష్టాదశ వశ్ననలు-తెలుగులాక్షణికులు - 11? బి ! మె అయిన పాల్కురికి సోమనాధుడు గూడ అఘ్టైదళ వర్మన లుండవలినని చెప్పినాడు ;కే నన్నయళట్టుగాని _- తర్వ్యాతివారగు తిక్కా-నాదులుగాని శెప్పలేదు. చారు లావ ణికులు కారు కావున చెప్ప లేడే మోయని సమాళానము ఇపుకొనజూచుచో నన్నెచోడుడు గూడ వారి వలె కవియే. వారనువాదకవులు కాబట్టి చఇెప్పలేజేమోయని సమాభానము చెప్పుకొనవలెను- నన్నె చోడుడు [(పబంధదోరణి కలవాడు. కావుననే తానురచింవ బోవు కావ్యమున అష్టాదళ వర్ణన లుండవలెన్న భావముతో ఆనియమము నుల్లేఖించినాడు. నన్నెచోడుడు కేవలము దండ్యాచార్యుడు చెప్పినన్నిటి నే-వానినే- చెప్పినాడు. వన, అలశేళ, రవి, ళళి, | . తనయోదయ, మంత, రతి, ఊతిప,ు రణాం, . బునిధి, మధు, బుతు, పురో, చ్వా - " వా, నగ, విరవా, దూత్య, వర్ణ నాష్టాదళమున్‌* = కుమార-అవళారి క+ _ దండ్యాచారుుడు వ వర్ణనలుండవలెనన్నాడు. వదునెనిమిదింటి నే చీర్కొన్నాడు* కాని అష్టాదళ శబ్దమును వాడలేదు. పదమూడవ శళాల్లివాడగు విద్యానాధుడు మా(తము “అష్టాదళ' అను శబ్దమును వాడినాడు. ం అష్టాదశ శబ్దమును మొదటగా వాడిన తెలుగువాడు నన్నెచోడుడు. ఇతడు విచ్యానాధునికి వాలా పూగ్వూడు. అట్లగుట చేసీ "అష్టాదశ" శబ్దమును తొట్టతొలుతగా (వయోగించిన వాడు తెలుగువాడైన నన్నెచోడుజేయగుచున్నాడు. ఆతర్వాతి తెలుగు కవి పాల్కురికి సోమనాధుడు పదునెనిమిది వర్ణన లుండవలెనన్నాడు గానీ వాని నామ ములను చెప్పలేదు, (వబంధకవులకుపూర్వు లాకణిక్నుడెన విన్నకోటపెద్దన అప్టాదళళబ్దమును వాడి ... నొడు, నన్నెచోడుని వలెనే “దూత్య' శన్దమును వాడినాడు. ననా డాననానునుామనాాగానాననోానాలనానలాడాననానునుత కే “నత్క్భృతి యన నూత్న సంగతి దనర దొమ్మి ఏర సములు తొలు కాడుచాని యిమ్మడి వర్గ అెనగంగ ద్విగుణ మగునలంళార ముల నలరాకుచావి ద్విగుణార్థ భావముల్‌ డీటుళొనంగ తేట తెనుంగున ద్విపద రచింకు” “౨. “పండితా రాళ్య శరి[త - అనళారిక, 2. “"పురవాళాశి మహీ ధరర్హు శశభృత్చూపషో ద యో చ్యానవు పష్కర శేశీ మధుపొన మోవాన వియోగ శేమయానన్వయం వర పు్యశ్రోత్సవ మంత దూత్య రణ దోర్వై (కాంతి నంకీర్తనా కర మష్టాదళ నర్ష వాన్విశము త శ్కా-వ్యంబు భవ్యంవిలక్‌ ''- ళా వ్యూ. తృతీ.8?

" శ18 (వబంధములతో (పకృతివర్షనలు అ తరువాత పదునాటివ శళావ్దివాడగు భట్టుమూ _ర్తితన కావ్యాలంకార సంగ్రహ మున “అష్టాదళి శబ్దమును (పయోగించి వివరించివాడు.కి దండ్యాదుల ననుసనరించియే ఇెప్పినాడు. |వతాపరు[దీయ కర్త ననుసరింపలేదు. నన్నెచోడునివలె, కన్నడ మందలి (12వ శళాబ్లి) నొగవర్శు వలె కందపద్యము నేవాడుట ఒక విశీషము. | పదునేడవ శతాబ్రీివాడగు అప్పకవి, వై వారి ననుసరింపక అప్పకవీయమున అష్టాదళ వర్ష న లుండవలెనన్నాడు, ఇతడు కొంతవణకు సాహిత్య దర్పణము ననుసరించెనేమో. కాని ఇతడు దండివలె “ధూత్య మనక విచ్యానాధునివలె 'ద్యూతి మన్నాడు. అప్పళవి చెప్పిన వర్ణ నలలో గూడ కొంత జీవిత (క్రమము లేకపో లేదు. ఇతడు తనకు పూర్వముండిన ఆం(ధకపిలామణికుల మతము ననుసరించి “దూత్య" మనక “ద్యూతి మనియే యన్నాడు. రాజు లెల్టరును ద్యూత 'ప్రియులే కావునను (కృొన్ల దేవ ఛాయలు మొదలుగ) ముఖ్యముగ రాయల కొలువున జూదమందు గొప్ప నేర్పరి యగు చినతిమ్శున కవి యుంజెను కావునను, అప్పకవి ద్య్యూత శబ్దమునే తీసికొని రి “ఇంక శావ్య (వభేదంబు నేర్పరింతు ॥ - వరుళ నష్టాదళ విశిష్ట వర్షనములు గలుగవలయు మవోళావ్న తిలకమునకు . 'చెలమి శతనామ కీయ శెట్టివనినొ " వుర సింధు నగ_ర్హ్విన శళి సరవీ వన మధు రత [వనంగ విరవామున్‌ వరిణయ తనయోదయ నయ విరచన యా(కాజి బౌత్య విభు వర్ణనమన్‌ ” -కావ్యా. సం(గ. భట్టుమూ రి, శ. "వరమును బుకు షట్కమును [1వయాణంబును 'శైలంబటు వేటయు సొగరంబు మౌనీంద్ర పుణ్యా(శమంబును మంత్రంబు ద్య్యూతంబు విదవ నద్భుత రణంబు “*విషయంబు మద్యపానజ విళారంబును వనవివోరంబును వాలి శేళి

• కన్యాంగ పొందర్య కథనంజణు పొనుకళా క్యుదయంబు వి[వలంథోచితంను వద్శమి (తోదయంబును వరిణయంబు నురతమును జౌవ్భాదంబును సుతజననము ననగ నిరువది రెండు వర్ణనల గూర్చి చెవ్ఫ వలయు (వబంధంబి (శ్రీనివాస _అనృకవీయముం]! -28,

అహ్టైదళ వర్ష నలు - సంస్కృృతాం[ద్ర కవి ఆావణికులు 118. యుండవచ్చును. దండి తర్వాతి సంస్కృత లాతణికులు గూడ “ద్యూత' ళబ్దమునే వాడి యుండుటయు కారణము కావచ్చును, ఇెనుగు కవిలాడణికులు పదునెనిమిది యనిగాని యిరువది "ండనిగాని, సంఖ్యా నిబద్ధము చేసినారు. విచ్యానాధుడుతప్ప సంస్కృృతములోగూడ ఎవరును సంఖ్యానిబద్ధము శేయ లేదు. వర్ణనలు పదునెనిమిది యుండవలెనని కన్నడములో_ ఇెప్పినారు. తమిళమున ఇప్ప లేదు. ఈ విషయము 'తమిళ కర్ణాటములందలి వర్ణ నలతో తులన చేయునపుడు చర్చింపబడును. ॥ / - _.. ౨. అషాదశ వరనలు-నంన్కృతాంధ కవి లాక్షణికులు ఖు మ! పహ నన నన పై ఇళ ఛి ఇచి ఇ 96 9 ॥ -. . ఛై హై గ్‌ ఖై శ్‌ న్య 1 ఛై స వ శ జ్జ = ఖ్య యౌ న్న ౯] గ్‌ 9 8 ప్లై క క నగరము శఫ కిం థ్‌ కఫ - క? య! ఫి కి ఖో ల్‌, నము[ద్రము - ణం 19 కి న. వును + 01 శ$ థం అంబు | క్‌ బుతు ఠి - క! క 11 న! ఫి న! ల! ల! శీ శైలము " కఫ 1 3 80 (| శ్రి శ? కఫ [| శ ర్‌, సూర్యోదయ 1 న ః శ9 శం కఫ కక ॥9 0 6. చంద్రోదయ ఆ క సశ? థం ల? 0 న! థల థి $9 |, ఉద్యాన | శి గ! $1 అరణ్య కక 91 149 య... మ ” | శ ” ఉద్యాన - థి సలిల(క్రీడ వ్‌ శకి 91 నే 99 మి 00 99 న ంక్‌గ్‌ 9. మధుపొన. ! సకం ణు 73 81 కఫ ! గ య. ప, రతి న. న! కిం ఠ్క న న! |! నురతము 11. వివలింభ 4 ఇ ల ౯ కో అతి

120 ॥ (పబంధములలో (పకృతివర్ష నలు క్షేర్ద విచావా . క ల అ కా విచావాము ,, కా ః కా న్వయంనరము 18. పమారోదయ కఫ ణా ణా న ే గా వ? 0 కం కక మంత కఫ క 99 జ 2వ క$ 9$ి ఖం 09 15, దూత్య ద్యూత ౫ ద్యూత సంధి ,, ౩, రూర్యము కేరి. (వయాణ ల త? అ ల ణి లిక తి నః. ! కే ప! - ళీ తిం న! న్‌ా! థ్‌ ణి ళో న! న! 118. నాయశాభ్యుదయము శి గ. ణ్‌ తి ల! జం త. త. జి 19. సంధ్య ః ణి 99 2 జ నే జ ] ] , 0. రజని జ ౫ జ ౫ ౫ ౫ ౫ ఇ ౫ వీ (వదోష జ జ అ జ జ ౫ య్‌ 3 వ లవ ఛ్వా న్త ]్‌ నా జి క్‌ ౫ ౫ ౫ ౫ ౫ 28. చూనర 2 ౫ అ న ౫ ౫ గ కే ష్‌ 24. (ప్రాతః కె = గె శి 2౫ ౫ వ్‌, మధ్యావ్నా వ్‌ 2 అ ౫ శ ॥ నె షె శ వధ, మృగయ ॥ె 2 ల ౫ లే ణి ష్‌ న గ్‌ 27, ముని నె న 9 ౫ క్‌ శ షె గ న లి న్వళ్ష ఉల గ్‌ ౫ 9 | జ గె క గె ! 29, వర జ్‌ వ 9 ౫ జ ౫ ణి జ ॥్‌ శ0, అధ్వర = రికీ రాణి జి ౫ ౫ ౫ ష్‌ జ జ జ ళన్యాంగ కిని దేళ ౫ ౫ ౫ ౫ 2 ౫ న! ౫ ౫ శిరి, నరిత్తు గె షె న ౫ జ గె ష్‌ ౫ న] శశ, నరఠరన్సు న్‌ గ శె శ ౫ శ గె గ్‌ న్‌

ప౦బంధకవులు = అష్టాదళ వర్ణినలు ప $5. ఛాతు న్‌ శ ౫1 మ జె శ్‌ శె క 86. వృత 2 2 న మఖ వ్‌ గి షె ౫ 87, అభిసారిక వ్‌ శ్‌ వె న్‌ 99 99 క్ష వ నె ల అ . ఇ | కలా, సంధి, వొన్తీ వాజ, రాణి, (గామ--ఖప్‌ "శేశవమిశ్రుని అలంకార శేఖరమున అధికము. "' - . (ప్రబంధ కవులు - అష్టాదళ వర్ణనలు 'అడలనలకనకనకాలునొనుక దినానికి వాసాన నకాలనా లతలా చనన నలనుచనా నునన ననతనా వలనా ననననానాణానన నాననా నినన నినన నినన భన నన ననలిన ననన ననన. ్త శి సై శ శీ కి శశి శీ కేం తో రీ శే కై శీ జ 1 న్‌! ౫1 ష్ణ త్త . వర్చన జ్లే 1 శ శి వ 2 ఛి ఫం ఐల) 0 5 ళం జీ 1 ( ద్గీ లి స హై సై తక నీ ఇ ల్లో 2 జ అ ప్తి ళీ ళా స అ చే చీ ఖ్‌ ల ల పుద | గ! అ ల అ లం లికి అ గా “వారాశీ అ కాసార ణి న! న! కక ల ణి ఒం వర్ణన శల రి అ గ! క! శక రం ఠం అ “ముతు అ కి3 రఫి క్ర ! 66 అ 59 నూఠో్యోదయ ఆ గ! జో అ ఠం రిం కం అ ఉద్యాన జి క9 ణి అ ల! థి ణి ల! సిలిల్మకీడ అ "అ అ ఠ9ి ఠం 99 అ ల మధుపాొన గా 2 ణ్‌ జ్‌ ॥్‌ జ్‌ క ష్‌ “రతి *- క క ల! ణ శక 8" క్రి ణ వి్యలంథభ కక ళు కక లా క్రి ఆ జ్‌ "ఈ వివావా జ అ 06 అ గా జు కిక శక

12 [వబంధములలో (వకృతి వర్ణనలు ..... కుమారోదయముం అ ఆ 9 99 83 99 మం[శ్ర ల జ ల ః ల ం జ . చూత్య ౯ గ్‌ 2 2 అ 99 80 డ్‌

(వయాణ అం అ శా అ అ ల్‌ లా ఆఅఆఖజీ అ అ ! 1 అ ళ్‌ $8 _ కిక చాయశాభ్యు దయము జ ళ్‌ 1 (= "అ - 59 అ.

లలత లలనా లలన కకత లానావాలా నాలు

• (ప్రబంధ కవులు -- 'కేవలపకృతి వర్ణనలు

లతలా చావానన

లలత వాడా పుర 99 శా 99 ర ॥8 అ 99 99 సము[ద ౪ శాసారవర్థన , ఇ. = 80 పర్వత న ణి జ యె ణు లి వ్‌ 90 వన 99 అ 99 ః9 అ ణు అ ౩1 బుతు ః కిక కం క ఆ కి కత 09 చం[ద్రోదయ అ ఆ టా 99 గా ణి = 99 నూరో్యోదయ__ అ జ 99 గె ( అ అణ అ సలిల[[డ _ శక్శా గ ఠి న్‌ ని రక జ అ నంఛ్యావర్శన అ కీ నొ ణ్‌ రికి అ అల కో అంధకారవర్శన ఆ ణి శప క్‌ లికి లి - 99 “న్‌ నత్యశ్రవర్శృన 99 నొ అ ౫ త తం 99 శ్‌ 'వేగుజుక ఖా. ణి 9? జా" క. అ కి న్‌ కోడికూత క ఇ అ నె ౭ అ | నది 99 అ ల9 శ్‌ కలి అ క అ

(పకృతి వర్శ నళశాతము 18 నరమ్స శరవణ _* ఇ. కీర్టకుండ కతళాళదఘ్న నె అ నరసీ . ములు వహిదము చంద్రోపాలంభన = 99 ఆ 99 ౯ అ ౯ మన్మథోపాలంభన జి జ ణి గె 9 కీరోపొలంభన 98 -* మళఅయమారు | తోపాలంభన 2 99 గ్‌ గె 9 కోకలోపా 33 98 లంభన ఇత్యోవచార అ క ॥ె వ్‌ అ శం నె 98 దోవాద![క్రియ 99 అ ఆ జ ణి షె గె ఇ సర్వర్తవర్శన 99 గ 99 న గె దొదావు 400 181 08 వికిర్‌ 180 [17 ౨6 69 వద్య పద్య పద్య పద్య పద్య వద్య పద్య పర్య ములు ములు ములు ములు ములు ములు ములు నుళు లత తత తన (ప్రవంధములలోని మొత్తము పద్యములు - కేవల (పకృతి వర్ణన శాతము శావ్యములు మొత్తము (వకృతి వర్ణనలు శాతము పద్మములు గల వద్యసంఖ్య లతలా అనాడు

1. కుమారనంభవము 2005 చాచాపు 400 20%
2. మనుచరి[త్ర 680 101 19% $. పొరిశాళాపహవారణను ఫ్‌1? 908 18%
3. ఆముక్తమాల్యద 876 225 వీర్యో క, కళాపూర్ణోదయము 1798 $1? " 7ళ్య శ. 1వళానతి(ప్రద్వుమ్నము 806 26 ల
4. వనుశరి[తత 4887 180 20%
5. విజయవిలాసము 170 ॥ 60 నీ నమనసన వ న్‌ అన్ని టిళకం'ళును ఎక్కున శాతము (పకృతి వర్ణనా పద్యములుగలది అము కృమాల్యద- అన్నిటికం'ళును తక్కువశాతము (ప్రకృతి వర్షనాపద్యములుకలది ప్రభావతీ [పద్యుమ్నుముః

124 [ప్రబంధములలో (పకృతి వర్షనలు దండి, విచ్యానాధ, విశ్వనాధ, కేశవమి[తాదుల వర్ణనల వరిశీలించిన యనంతరము వారు చెప్పిన యా (క్రింది వర్ణ నలు మాత్రము (ప్రక భతి వర్ణ నలగుచున్నవి.

1. నగరము _ £. సము[దము ॥
2. బుతువు 1. వసంత, 2. (గ్రీష్మిః 8. వర్ష, ఈ, శరత్‌, 5. పామంత,
3. ళిశిరములు ఒం శ్తీ సూర్యోదయ | ర్‌ం చంద్రోదయ
4. ఉద్యాన
5. నలిల (క్రీడ
6. శైల రి సంధ్య
7. రజని
8. (వదోష
9. ధ్వాన్న 18, వానర క్షేత్త (పాతః కాల
10. మధ్యావ్నా
11. మృగయ 17, సరిత్తు
12. సరన్ను
13. ధాతు £0, వృత ఇంతేగాక కావ్యములలో వర్శింపబడిన నతతములు, వేగుజుక్క, కోడికూత, మృగములు, పతులు, క్రీటకములు, మొదలగునవి లెక్కలేనన్ని గలవు. వీనిని గుజించి . చె (పకరణమున చర్చింపబడును,

"లీప్‌ 18 వరనపదతీ జి 6 (వ్రబంధ నిర్వచనమును తల్డి తణములను, అష్టాదళ వర్ణ నలమ్కు అందలి [పక లికి వర్ణ నలను వివరించిన వెనుక వర్ణ నాపద్ధతులగూర్చి కొంతచర్చింప వలసియున్నది. సంపూ తమున ఇట్టి వద్దతి గలదు. చానినే మనవారును అనుసరించిరి" వర్ణించు తంి అనునరింపదగు అంశముల గుజించి మొదటగా భరతుని నాట్య శా,స్రుమునుండి నూచన లఖించుచున్నది" ఆయా బుతువులను అభినయము ద్వారా ఎట్లు సూచింపవలెనో ఆతడు తన నాట్యళా(స్త్రుమున 15వ అధ్యాయములో వివరించి నాడు, బుతుధరశ్రము గలిగిన నవాజ (పకృతి వస్తువులను రంగస్థ్రలమున (పదర్శించుట చ్వారాగాని, ఆంగిక సనంచలనముద్వారా గాని, బుతువులు సూచింపబడును. వై పవరణ శీవలము నటనకును, రంగస్థలమునకును మొత మే పరిమితమైనను, ఆ (ప్రదర్శిత వస్తు వులు బుతుధర్యముల సూచించునవియును ఆయా బుతు జన్యములును, అగుటచేత కావ్యవర్డ్మ న విషయమందుగూడ వానినే స్వీకరింపవచ్చును, వనంతర్హువు ॥ ॥ “వమోద జనవారంఖై రుపథో గ్రైర్బృుథక్‌ విధిః వపంతస్త ్వలి నేతవ్యః చానావుష్పు (ఛ్రదర్శనాత్‌ ” నాట్య. 15-88 (వేశ్వేషు (వకారములుగా ఆనందము కళల్ళించు ఉపభోగ వన్తువుల చేతను, నానా పున్న 'పదర్శనము చేతను వనంతర్వువును అభినయింపవలెను), (గరీష్మ - .

• శ్వీద [వమార్షవై శ్చెవ థూమిళావెన్సవీజ వైః ఉప్పస్యచాయో స్పళ్ళేన (గీష్మంత్వభిన యేత్‌ బుధః” బాట్య. 85-34 (చెమటను తుడుచుకొనుట చేతను, విసనకజ్ఞతో విసరుకొనుట చేతను, తాపానుభవ (వద ర్గన చేతను (గిష్మామును (వ్రదర్శింవవలెను.) వర్త న! “= శాదంబ నీవ కుటవెః ళొద్వలై నేం గోవకైః ల? | మేఘవాత్రైస్సుఖ స్పనరైన (పొవృట్కాలం (వదర్శయేఠ * చొట్య- 25-85 మేఘాఘనాద్దైర్‌ గంఖీరై: ధారా _పపతనై స్తదా విద్యున్ని ర్ధాత ఘోమైళ్ళ వర్టా రాత్రం (ఫదర్శయేత " నాట్య. 25-86

106 (పబంధములలో (పళ్ళతివర్హ నలు (శాదంబనీవ కుటప పుష్పములచేతను, ఇంద గోపములు గలిగిన పచ్చిక బయళ్ళతోడను, నుఖస్పర్శగలిగిన మేఘవాయువుల తోడను, వర్దాశాలమును నూచింపవలెను. గంఖీరములై న మేఘ సమూవాముల గర్జనలతోడను, నిరంతర ధాళా (పపాతము చేతను, విద్యున్నిన్హ్రాత ఘోషల చేతను, వర్షూర్మాతిని (వ్రదర్శింపవలెను). శరల్‌ . . “నశ్వేంద్రియ స్వన్తతయా (వనన్న వదన నభా విచిత భూతలాలోకై & శరదంతు వినిర్దిశేథ్‌ ” _వాట్యం 25-87 (న్వేం్యదియముల (ప్రసన్నత్వమును [పదర్శించుట చేతను, (ప్రసన్న ముఖముల చాల్చుట చేతను, విచ్శిత భూభాగములను కనబడునట్టు చేయుటచేతను, శరత్కాలమును (ప్రదర్శింప వలెను.) . “హేమంత . -"గొటశ్ర సంకోచ వాచ్చావి నూర్యాగ్ని పటు "నేవనాత్‌ హేమంత _స్త్వ్వఖినేతన్యః వురువైర్మధ్యమాధమైః” బాట్య. 25-20 “శిరోదంతోన్ట కంవేన గాత సంకోచ జేనచ కూజిల్లెళ్ళ సళ్కీఆారై రధమాళ్ళీత మాది శక్‌” చాట్య- వలల “అవస్థాంతర మాసాద్య కచాచిక్తుతమై రవి , కితాఖధిన యనం కుర్యాత్‌ 'చేవద్వ వ్ర్‌న సంభవలొ నాట్యం వీక్‌.శి1 (శరీరమును నంకోచింప 'కేయుటవలనను, అధికముగా సూర్య్యాతపనేపనమును, అగ్ని "'సీవనమును (పదర్శించుట వలనను, అధమ మధ్యమ పాత్రల చ్వారా 'సీమంతమును (వదర్శింపవలెసు, . | శిరమును, దంతములను, పెదవులను కంపించుట చేతను, గాత సంకోచము పల నను ఉహుహూ అని ధ్వనులు చేయుట చేతను అధముల చ్వారా చలిని (పదర్శింపవలెను. అననుకూల పరిస్థితులను బట్టియు, అవస్థాంతరమును బట్టియు టీ _త్తములు గూడ శీతమునభినయింన వచ్చును.) శిఫిర “బుతు జానాంతు వృష్పాణాం గంధాఘాిై న్తథి వచ రూతన్యవాయో నృర్శాచ్చ. శిశిరం రూవయేత్‌ బుధళో =వాట్య. 2532

వర్జన పద్ధతి 12? (ఆ బుతు సంథవ పుష్ప (పదర్శన చేతను, వాని గంధా్యామూణము. చేయుట చేతను రూత వాయుస్పర్థ నభినయించుటచేతను శిశిరమును (వదర్శింపవలెను.). అది నాటక రంగమే యయినను, 1 ప్రదర్శింవబడు వస్తువులన్నియు (పకృతి వన్తు వులే గాన, ఇది (ప్రకృతి వస్తు వర్శనయే యగుచున్నది. విన్నకోట "పెద్దన రచించిన కావ్యాలంకార చూడామణి యందలి తృతీయాళ్యాన మున ఆష్ట్రాదళ వర్ణనల 'వెట్టు చేయవలెనో వివరింపబడినది* క. నగర వర్ణన " దుర్గమ పరిఖా వరణ నిసర్గ బలానీక చతుర చాతుర్వర్డ్యా నర్గళ సంవక్వన జలవర్ష స్తుతి వలయు నగర వర్ణనిమునకున్‌ = శా వ్యాలం.!.9), శి. నముద వర్ణన . | సిరి నెలవు గురుసుభా వ్రియు . | నరుచారగ నజుని తండి యల్గుడు రత్నా శరము దన "పేరు జలధికి ఆ . నరిగలరే యరయ ననుచుజను వర్షింపన్‌ ఆశావ్యాలంం. లీంీల్‌ తీ. పర్వత వర్తన స! ఆచలతయును నున్నతియును . ఖచర వినోచౌచితియును గనళాది ఖనీ రుచితయును మొద:.ణా గల ('ప్రచురతలు నుతింప వలయు జర్వతమునకున్‌ శా వ్యాలంం రీ=9? ఉ, బుళు వర్ణన , . వనంతర్తువు అంకుర వళ్టివ పత్తి సమాంకిత ముకుళ (పసూన వోకి ఫలములన్‌ జొంకములగు వనములు నిళ్శంకముగ నుతించబడు వసంతమునందున్‌ =కావ్యాలం. 8-09 (్రీష్మర్తువు .. ధారాగ్భవాముల నవ ఘనసాళాదుల గంధ సార సరవ వటారో శిరవ్యజనాదుల నింపారగ వరిం దగు నిదాఖూగమమున్‌ శావ్యాలంం శిఎ101

12 (ప్రబంధములలో (ప్రకృతి వర్శనలు వర్ష ర్తువు తటిదటన 'మేఘపటలి ఘటిశాంబర శక 9దాప కర శా(వాత మృట ఛాళాసారాడి వికటత నుతింపంగవలయు ఘనకాలమునన్‌ -కా వొస్టిలం- 8.100 శరదృతువు వెన్నెల పొంపవును జుశక్కలదెన్నును 'బెలుపారు 'బెనల చెలువ+బులు వి చృిన్నములగు జలదంబుల సన్నుతి సేయంగ వలయు శారద వేళన్‌ శావ్యాలం్క 8105 'హేమంతర్హువు బలవత్కాలీయక కంబళ భన శౌశేయపట్టి పటిమాంజిష్టం బుల జనదు నీతు యువతుల వలిచన్నుల దక్య్థననుచు నలయు బొగడన్‌ =శా వ్యాలం. 8-10? శిశిర ర్తువు

• భృళవిచ్చిన్నంలగు దిగ్ధళళ ంబును గమలరువా వితానము 1[బాతః (ఫశిథిల రవికళమునుగా శిరము బొగడంగ దగు విశేషక్రియలన్‌ _ -శావ్యాలం. 8109 ర్‌. చండోదయము మండలళోభయు 'గైరవషండవిలానంబు జలధి సంజబృంభణమున్‌ గొండొక వెన్నెల ట్రోలెడు నండజముల విధుని పొడువు నందగు బొగడీన్‌ = కావ్యాలం. శీ-111

6. నూ ర్యోదయము . ఎచ్చట జూచిన జగముల నచ్చటన వెలుంగు ననియునజహరిహార ఆా నచ్చతురు డనియు మరియును నిచ్చకు దగ బొగడనలయు నిను నుదయంబున్‌ ॥ -శావ్యాలం, శిఎ118 ₹. వనవిహారము వాలతర చైతి) సంపతచ్చూరిత విభనముల వేడ్క. పొంగుడు పడగా

వర్ణన వద్ధతి 12. చారీజన సహచరుడై యాళామ వివోరమొప్ప నధిపతి శేయున్‌ _శావ్యాలం 115 ఠి. జలవిహారము . నీరజములు కెంగలువలు 2రవములు వీచికలును గరయం(త వయో ఛారలు నావర్త్యంబులు వారి వివోరంఖులందు వర్ష్యములరయన్‌ | అశాచ్యాలం .8-117 9. మద్యపానము వ్యా నంజోధళ రము మదచాలంబనము నశేషరన విలనితము నంత రిర్బలిత నదనమునగు శాతంబరి నాపొనమునకు దగునొడ గూర్చున్‌ =కశాన్యాలం +లీ=1 19 కే0. సురతము తనరు 'జెనుఅదినాల్లుబంథముల యంటు నమరు (అచృన్ననఎను (బకటము ననంగ నురతములు లెండు చానికి నురణ సొంపు వలయు నర్జింప నిఖిల శాన్యముల యందు ఎశావ్యాలం లి=కేవి1 11+ వివలంభము అచ్చవు వెన్నెలజే గడు సెచ్చుటలును మానమెడలి వెడనిలునిచే ్న వొచ్చుటలును [లియుడబ్బని ముచ్చటలును వి్యపలంభమున 'జెప్పదగున్‌ ఎశా న్యాలం శ! కని. ప్రయాణము - గజరథ వాయనూచితమగు విజయమ్మున నుల్నినడచు వి[కుత వివిధ ధ్యజని వినుతించు చెప్పుకు భజనీయము సుకవి స్మోళ్చుబంధములందున్‌ . ఎశావ్యాలం క=1[ల్‌ 18కి. వివాహము (చుర నస్వయంవరోచిత రచనళు గన్యావ రాఖి రమ్యు[కీయలువ్‌ విచిత కుభాత్యక విధులును రుచిర విజావాఅబులందు రూపింప దగున్‌ | 14. పుతోోదయము . మి[శొనందోదయము నమి[త(త సనంబు కుభ విమిత్తంబును స శ్చా(శ్రకృళ వితరణంబును బుత్తో+దచయనుందు దర్దపొగడగ వలయున్‌ శొ వ్యాలం ,$-180 ఠి

180 [ప్రబంధములలో ,(పకృతివర్థ నలు అగవాతకృము నస్త్యంభము వగు గూఢాళ్యంతర ములు వాఠర్మ్మ్యా్యగ మవో నగళ్ళంగంబుల మంత్రము దగు నొంరింపంగ ననుచు దగు వర్ధింషన్‌ -కావ్యాలం కింక! 16. దూత్యము " (ప్రతిళయు ఐరమం[త వి భేవితయును అత్సిరక్తియును దితికయు నిర్మా ర్హతయును నవ్యసునీతియు జతురతయును దూత్యమునము జనునుతియి౦పన్‌ -కావ్యాలం +తీఎకేరీకి కే. రణము పటురథకరివారి భట సంఘటిత వ్యూవోదికములు ఘనఫల కానీ న్ఫుట రుచులు విజయకళారణ పటవోడంబరము బొగడబడు బోరాటన్‌ _ ( -కావ్యాలం లీఎ1ేరీత్‌ 18. నాయకాభఘ్యుదయము " అఆరుల జనదోలి యార్వుల నరుచారంగాచి వాతుల యడియాలములన్‌ బిరుదంబుల గెకొను న న్నరపతి విజయంబు కీర్తనము నేయ దగున్‌ కా నవ్యాలం శిల? వై వివరమందలి చాల వర్ణనలు (పకృతికి గంబంధించినప్‌ి, 16వ శళాబల్లి వాడగు "శేశవ మికుడు తన “తలంకార శేఖరి మందు వర్షనో పద్దతిలో మరికొన్ని వివరములను ెలిసినాడు;]!

1. శాజవర్షన : కీర్తి (ప్రతాపము, ఆజ, దుష్టదండన, వివేకిత, శస్తాంభ్యాసము, శాజనీతి, జౌచార్యము, ధైర్యము మొదలగునవి.
2. రాణివర్శన: సౌభాగ లావాణ్య్యాదులు, కీలము, మనస్హిధావస్థ, (తప, చాతుర్య, ॥ చాతఉణ్యము మొదలగునవి, త్భకత, దుర్గ, (గామి, జనాధికాస్థదులు. శ. వర్ణ్యళ్చ రాజూ దేవీచ దేళో (గామ పురీ వరిశ్‌ సరో ఒష్ష్యిరణోో జ్యానా (ఫపయాణరణవాటినః ల హన్యర్క. చందా వృతవో వివాహోఒధ వ్వయంపరః నుశా వుష్పాంబు నంభోగః విశ్లేష మృగయా శమాః। కలొ బుతు వయస్సంధీ ఛాతు వృజాభిసారి కా” అలంకార శేఖర.

అరక కద్ధత్‌ 2. 181

శ. గ్రామము : ఛాన్యము, ళా వృళూదులు, నరన్ఫు, (త్రము, వాట్ట (అంగడి

._ మొదలగునవి. .. శ్‌... పురము = - అట్ట, పరిఖ, వపము,. తోరణము, ధ్వజము,. (పాసాదములు, _అరామము, వాపీ నది సరన్ఫులు, 'వేళస్ధలు మొదలగునపి. _. 6. సరిత్తు ; జల్మపవావాము, గజములు పదశ్రములు, హంసలు, మట్పదములు, వక్రత, తీరోచాానము, (స్రీ పాంధ, శీల మొదలగునవి,

భ అట్టి. [.. ద్వీపమ్ము అది, రత్న, ఊరిస్హ, పోత, జలచర, నదీ (ప్రవేశము, చంద్రుని వలని వృద్ధి, బడబాగ్ని, మేఘములు 'ఛాలుట మొద లగునవి. | |

8: నఠన్ను . అవారి, గజ, అంబుజ, మట్పద, వాంస, నక్ర, జలేళి మొదలగు “నవి, . , - . శి... అరణ్యము :,వారి, వరాహ, ఇభ, (దుమ, కాక, ఉలూక,. కపోళొదులు, 10. ఉద్యానము: నూర్గ్షము, ఫలములు, పుష్పములు,లతలు, శుకపిక కేళీ హంసలు, . వనకేళ్ళి పాంధులు మొదలగునవి. శేష _ నై.లము ,శి ఓపధులు, ఛాతువులు, , వంశములు, - కిన్నరులు, ర్వుకలు, | శృంగములు, తటములు, గువాల్కు రత్నములు, ఉపత్యక లు, , వనజంతువులు మొదలగునప్‌. 19. వ్రయాణము: భేరిభాంకరణమృు,, భూకంపను, బలధూళ,. ఉమ, గజ, ఛ్యత, శకటాదులు. [ళ్ళ యుద్ధము. : వైన్యధూళి, తూర్యధ్వని, 'సిందాసాదము, ' శరమండపము, “ర క్తనదులు, రథచామర శీశు యోధ నురనారీవృత భటులు, పుష్పవృష్టి మొదలగునవి. | 14: అశ్వము. : వేగిత్వము, జొన్నత్యము, తేజము, ఖురోళ్థాతరజము. గతిచ్యితము మొదలగునవి. 1ఠఈ. గజము... : కర్ణచాపలము, శతువ్యూహభేదకళ, 'శైంభములుండుట, చానజలము, "తుమ్మెదలు మూగుట మొదలగునవి. 16. నూర్యుడు : అరుణత్వము, సూర్య కాంత,చకవాక, అంబుజ పధికలోచనము లకు (పీతి గలిగించుట, స్యనమ్మతములకు, చంద్రునికి, ఓషధులకు, చీకటికి, చోరులకు, కులటలకు, పీడీ కలిగించుట.

శ్రి (వతంధముఇతో [వకృతివర్థనజు శలి.. చళ్యరుడు:.: కులటలకు, చక వాకములకు, అంబుఅములకు, పీడ. చకోరము లకు, చం[దకాంతములకు, ఈవశులకు: టీల కలిగించుట. మ. బుకు : అవసరము. ననుసరించి బుకు పహజత నమసరించి వర్షింవవథిను. 19. వివాపొ : స్నోనము, భూషణము, తూర్య, వేదమోవ, సంగీత, వళోమ్మ లాజ మొదలగునమ్క £0. నగుళాపాన: వికలత్వము మొటలలో నడకలో స్టలనము, లజ్ఞావమానముఅ వదలుట, కనులెఅజఐడుట, శామాధిళ్యము మొదలగునవి.

• అలి జ1. పుష్పాపచయము: పూలుగోయుట, (వియుడు పూఅందెచ్చుట,శళోవము,వ(కోక్స్తులు. కల, అలిశేతి 1 సరన్ఫురు వోళవరచుట, చ్యుక జాకమునకి వాంసలుజొలగిపోవుట, నీళ్లు చల్లుకొనుట, భూషణద్యుతి మొదలగునవి. 28 నురతము. : సాత్త్విక భావము, సీశ్క్ళారము, కనులు ముడుచుళొనుట, శాంచీ కంకణ. ముంజీర రవముల్సు నఖాధర తతనముఅూ ఓి4, విఠవా _ : తాపము, నిశ్వాసము, టెంత్‌, మొన జాగర, కృళొంగత, తణము

25. మృగయ : మృగ సంచారము, వలలు, మృగ(శానము, మృగాఖథిక్యము, హింన, గశిత్వర మొదలగునవి: - జిగి అ్యశమము : అతిధిపూజ, [క్రూర ఇంతువులు శాంతముగా ఉండుట, వళోమ . ధూమములు, మునికుమారికలు, 'వల్కలములు, [దుమముళు, వణములు, ల. ప్రాతఃకాలము: పద్మములు వికసించుట, కోకదంపతులు (పీతి నొందుట, మొద _ లగునవిం లర, మధార్థ " వ్నాము ః కాస జాహుళ్యత మొదలగునవి, 29, సాయం శాలయము : నూర్యుని ఎరుపు, చ(చాక 'వదశ్షములకు. విప్లవము, సంభ్యా' శాగము మొరలగునపి.

వర్ణనవక్థతి 128

80. అంధకారము: అతిశాలిన్యము, సమ స్తలోకముఅను లోపింప జేయు సామర్థ్యము, అఖభిసారిశా సంచారము మొదఅగునపి.

81. సంధి ఃటుతు పంధీీ నయన్ఫు యొక్క వంధి వర్శించుట.

శ. వృతము బవాుళాఖాత్వము, ఆకుల దట్టతచే సూర్యుడగుపడకుండుట,

. ఉచ్చత, వున ఫు సమృద్ది, వధో "సీవ్యత్వము మొదలగునవి.

శకి, అభిసారో : భయ[భంళము మంజీరాదుల తిరస్కారము, సాహసము,

అతి మోనాము, కాలానుగుణ వన్త్రణారణం

ద్వితీయ _పకరణము

తులనాత్మక పరిశీలనకై ఎన్నుకొన్న. (ప్రబంధములు -. తులనాత్మక పరిశీలన

పూర్వపకరణములందు (పకృతి వర్ణ నల గుజించిన చర్చ విపులముగ సాగినది* మనస్సు యొక్కయు బుద్ధియొక్కాయు. [క్రీడయే (పకృతి వర నలకు మూలమని చెప్పబడి నది. అనేశాం[ధ (సబంధములందు గల పకృతి వర్మ నలు అతిమా[తములును అతి వేల మనోవారములును. అన్ని [పబంధములందలి (ప్రకృతి వర్మ నలను పరీలించి చర్చించుట బృహాళ్కార్యము కాబట్టి (ప్రబంధ సాహిత్యమున (వ్రశంసనీయమయిన కొన్ని (ప్రబంధ ములను మా్యతమే గైకొని అందలి (ప్రకృతి వర్షనలను తులనాతన్షక పరిశీలన చేయుట జరుగుచున్నది.

ఈ సిద్ధాంత వ్యాసమునందు (పకృతి వర్శనల తులనాతసక పరిశీలనార్థము ఎనిమిది 'వ్రబంధాలను ఎన్నుకొన్నాను. అవి 1. నన్నెచోడుని కుమారసంభవము,_ £* పెద్దన మనుచరిత్ర, ల. తిమ్మన పారిజాతాపహరణము, 4. రాయల ఆముక్తమాల్యద, 5. సూరన కళాపూర్ణోదయము, 6. సూరన (పభావతీ[,పద్యుమ్నము, ". భట్టుమూర్తి వసుచరిత్ర, 6. చేమకూర వెంకటకవి విజయవిలాసము.

1. కుమారనంభవము -

(వబంధములన్న వళస్తిని పొందినవి "శేవలము శాయలనాటి కావ్యములును, అఆ తర్వాతి వియును. శాని రాయలకు చాదాపు అయిదువందల సంవత్సరములకు పూర్వు జైన నన్నెచోడుడు రచించిన కుమారసంభవమును (వబంధమే.

రాయలనాటి |ప్రబంధముల వలెనే యిదియును స్వతం[తమయిన దగుటయు వర్ణనా (పాళాన్యము గలిగి యుండుటయు, శృంగారరస (పధానమగుటయు, ఆలంకారిక శెలి గలిగి యుండుటయు, కై క్యము గలిగి యుండుటయు, మొదలగు కారణములచేత నిది (వబంధత్వము పొందుచున్నది. ఇందు 20 శాతము (ప్రకృతి వర్షనలే,

ఇది అది (ప్రబంధమని పండిత విమర్శకుల అభిప్రాయము గూడ

హెరిగాశాపవారణము .- 85 “ఈ కవిళాజ శిటామణ్‌ యాం[ధవాజ్బయ మందలి యతి (పాచీనులయిన (ప్రౌఢ కవు లలో నొకడగుటయేగాక యీ వాజ్యాియమందలి వధాన శాఖలలో నొకటగు (పబంధ శాఖకు మూలపురుషుడనదగి యుండుటయే. యితని [పాముఖ్యమునకు న్వతస్పిద్ధమైన శారణములలో నొకమై యున్నది".

_-కుమార. పీఠిక - పుట. 1. కోరాడ రామకృష్ణయ్య, “ఇతడు [పబంధ కవిళా మార్గమునకు మార్గదర్శకు రై నాడు” | _-కుమార- పీఠిక. పుట. 15. కో రాడఛామకృష్టయ్య- వి. మనుచరిత -

"తెలుగున [ప్రబంధ మనగానే మొదటగా స్ఫురించునది మకుచరితయే, కుమొఢ సంభవము ఆది (ప్రబంధ మయినను చాని తువాత చా చాపయిదువందల యేంద్రవణకు అ (ప్రబంధ ధోరణి మరుగున బడినది. నన్నంయ మొదలు (శ్రీగాళుని వణకు గల కవులు సంస్కృత పురాణ కావ్యాదుల ననువాదము చేసి'ేగాని స్వతంత కావ్య సృష్టి చేయలేదు, కొత్త మార్గమును (తొక్కి న్వతం|తమును, వర్షనాతగ్టక మును అయిన [ప్రబంధ సృష్టికి మొదట పూనుకొన్నవాడు పెద్దనే. అస్టాదళ వర్ణనలు చాలవలణికు (వక్ళతి వర్మనలు. (వళ్ళతి వర్ణనలు కనీసము 19 శాతము గల కావ్యము శావుననే మనుచరిత్రను స్వీక రించుట జరిగినది. తి. పారిజతాసహరణము

.... “'ముక్కుతిమ్మనార్యు. ముద్దుపల్కు" అన్న పలుకులకు సాఫల్యము పొందించిన శావ్యము పారిజాతాపహరణము. (పకృతి వర్ధ నలను-అందునను చం[దోదయాది

• వర్ణనలను-(పకృష్టముగ, విస్తారముగ గల్లిన కావ్యము. చాచాపు అస్టైదశ వర్ణన అన్నియు నిందు గలవు. (ప్రబంధ యుగమునకు చెందిన సంచా వ్యములలో నిది యొకటి. ఇందు. 16 శాతము (పకృతి వర్ణన లున్నవి.

188 (పబంధములలో (వకృతివర్జనలు "ఆంధ (ప్రబంధములలో పరిమాణమున చిన్నదయ్యును, రనపరీమళముశే నాధ రసికుల మై మఠపించు శాన్యమంచారము పారిజాతాపవారణము." డాక్టర్‌ డివాకర్స--ళావ్యలహారి. వుట తి! జ. ఆముక్తమాల్యద సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌముడయిన కృష్ణదేవరాయ కృతము ఆముక్త మాల్యద. శేవలము వర్ణనల కొటకును, వైష్టవమత (వచారమునకును కావింపణడిన [వ్రబంధము. వర్ణనా ఇాముళ్యమును వర్ణనా వై విధ్యమును ఈ (గంథమందువ్నంత మ'రెందును గానము. ఇందలి (పక్ళతి వర్శనలలో రాయలవారి సూద్యవరిశీలనావటిమ (పతిబింబించు ఛభుండును. లోకజ్ఞత (పతిఫలించుచుండును. ఇందన్ని (ప్రబంధములకంళు (వకృతి వర్ణనలు ఆధికము (26 శాతము), న్న ఇది బుతువర్ణనా [వథానమగు ప్రబంధము, ఇంత సాకల్యముగ శకాళిచాసు గూడ బుతు వర్శనలు చేయలేదు. ఆము క్తమాల్యదను గుజించి పండిత విమర్శకులయిన 'వేదం వెంక (టటాయశ్యోన్రి గారి పలుకులు గమనించునదిః + “తెలుగున ఇంత (ఫౌథమయిన (ప్రబంధము 'వేరొళ గాటి లేదు,” వ. -ఆము. పీఠిక, పుట. 1 “బుతువర్షనలకీ [ప్రబంధము (ప్రధమగణ్యము” _ఆముస్న పీఠిక, పుటల

• త్‌. కళాపూర్ణోదయము కళాపూర్ణోదయకర్త పిలగశి సూరన నూత్నాతినూత్న భావనా నంవన్నుడు. చికాతిచి.త కథాకథన పాటవముగలవాడు. ఈ (వబంధమందష్టాదళ వర్ణనలు జాజాప్లుు పూర్ణముగ అనుసరించబడినవి. (పకృతి వర్ణనలు "7 శాతము గలవు, అందులో చాల భాగము సరికొత్త పద్ధతిలో నడిచినవి, సమ్ముద్రవర్శన ఇందుకు [వ్రబలోదావాధణము?* . “(ప్రబంధ కవులెవ్వరిలోను కనబడని (ఫతిభ, భావనా ళక్సి, సందర్భకుద్ది పాృాతోచీళ పద్యరచన- ఇందు సు(వ్రసిద్ధము" | డాక్టర్‌ సి, ఆర్‌, ెడ్డి, - కవిత్వత_త్త్వవిచారము, తి కా. పు, క్రీక్స్‌,

వనుదకిిత ప 6, (వథావతీ్మీపద్యుమ్నుము ఇది గూడ పింగళి నూరన శావ్యమే. శే కవివి రెండు శావ్యములను కీసి కొనుట, అవి లెండును (ప్రబంధ యుగ ప్రసిద్ధ కావ్యములగుట చేత. సమళిాలినుడగు మవాకవి భట్టుమూర్తితో పోటి పడుటచేత. (పకృతి వర్శనలను కలిగి యుండుటనేత. ఇందన్ని (పబంధముల కం'ళు (పళ్ళతి వర్ధనలు కనీన శాతములోనున్నవి (8 శాతము). ఇది మధురమైన- శృంగారరన (వధానమైన- వాటకీయమైన- (ప్రజంధశాజము; “అష్టదళ వర్షనలు చాచాపు అన్నియు చేసియున్నాడు” -నన్నిధానం నూర్యవాళాయణకొస్త్రి, పీఠిక =స్తు- రి పతత్క్య_ర్త రామళాజభూషణుడు అమేయ మేధాసంవన్నుడు, అతిలోక భావు. చక్రవర్తి, అ ఆం[ధ్మవబంధములలో 'నెల్సి అ(గగణ్యమగు (ప్రబంధము వనుచరి(త దీనిని (వక్ఫతి శావ్యమన వచ్చును." ఇందలి కు కిమతి, కోలావాలుడు కేవలము. జడ (చళ్యతి వస్తువులు. అయినను వారిరువురును, నాయకీ నాయకులుగా, (ేమైక మూర్తులుగ, సరస మనోవార వ్యక్తులుగ, గిరికా వనుపదులకు తలిదంగడ్రులుగ వర్శ్మింపబడుచున్నారుం [వకృతిని ఇంతగా మానవీకరణ పొందించిన (పఖంధము ఏ భామయందును వకూళో నొథవిష్యతి. ఈ మవో[ప్రబంధమును గూర్చి పలువురు మవోపండితులు (వవచించీన్ట్‌విశేమ ముల నీ (కింద పొందువఅచుచున్నాను. క్‌. “శారణజమ్మ డై. కవితిశాయము మెచ్చగ గావ్యళ ర్తయై భూరిక కాక అొవుతయి పొల్పువహించిన బట్టుకుూ శ్రితే వీరితమై సుఖార్థ. నదహీన వళాన్సర మైన యొ వను అబా రమణ (పన్నత్తము మసాథ్యము గాదు ఈలంచఛి చూడగన్‌” శేప్తా[దిరచుణత త్రలు “శజ్చాలంశార రచబా శెళలము, ళానురాజ భూమణుని యెడల నహాజమగుటలే నలం శారాభిరామముఖగు పద్యముణలో మచ్చున శేని వ్యర్థవాక్యముగావి, ఛానలోవము"ణీని గోవరావు”

ష్య (వబంధములలో [పకృతివర్థనణు. “భట్టుమూ రి సాహిత్య నమ్ముద్రమును మథించి, పద్యరత్న ములను వోగుచేవెను+ సానబక్టైను. [కొత్త మెటుంగులు వెలయించెను.” _వను. చ. పీఠిక. పు. 10 కోఠమంచీ రామలింగారెజ్లీ (బిమర్శ్భకా(గేనడుడు) . శ్ర. ం ణి - ॥ న్‌ “శ మహాకవి చందమున కొన్ని రకముల వర్ణనలు చేయువారు మ లెవరును లేరు

• _కవిత్వత త్త్వ విచారము. 2వ భాగము - పుట. 54 “వసుచరి[(త భామకు మండనాయమానమని 'వేశే చెప్పనక్కర లేదు. ' భాషాజ్ఞానమునకు. మంచి యాధారము" -కవిత్వత _త్త్వ విచారము, £వ భాగము, వుల్‌5్‌. “పదములలో ఎంత సత్తువ యున్నడో చూడగోరు వారికి దీనియంత (పయోజనకారి యగు (గ్రంథము మరియొకటి లేదు.దాని నమేయముగ దిపింప "జేసిన రామరాజ భూష ణుడు సర్వజనన్తుతి పాతుడు.” _కవిత్వత త్త్వ్వవిచారము, 2 వ భాగము, ఫ్షుంల్‌క్లో “ఇట్టి వర్ధనల కితడే ఆదిమక ర్త యగుటచే నవియొకరి ననుసరించి (వాసినవి గావు. తన మనమున, మొదట పుట్టినవి. అట్లగుటచే నై జము”. . _కవిత్వత_త్వ విచారము, 2వ భాగము, పు ల్‌రి , = సర్వకవి వండిత విమర్శుకులచే (ప్రళంనల నందిన ఈ వనుచరిత్ర నాయీ నైస్ధాం థిక ఇవ్యాసమునకు తప్పనిసరి (గంథము. ఆము-క్ర్తమాల్యద తర్వాత అధిక థశొతము (20 జాతము). (ప్రకృతి ఛర్జనలు గల కావ్యమిది. -

8. విజయ విలానము. న. అ తి స ॥ దతణాం[ధయుగములో మవో(ప్రబంధమనిపించుకొన్న (గంథరాజము. విజయ విలాసము. వసుచరిత్ర తళ్వాత చమళ్కాశార్థ [(ప్రయోగమందును; శజ్షార్థాలంకార (వయోగమందును, సార్ధక వద(వయోగము నందును, ఎన్నదగిన * | పబంధము. అనేక కవి పండిత విమర్శకుల (పశంసలందుకొన్న రసవళ్కావ్యము. న ఆము కృ్షమాల్యదో వనుచరి(తీలలోవలె అధీకముగ (వక్ళతి వర్ణనలు కలిగి యుండక జోయినను శపక్యుతి వర్ణనలు 1 శాతము మాత మే) అష్టాదళవర్షనా నియనుము నను సరించిన కావ్యము. వసుచరిత్ర తరువాత దాదాంవంత (ప్రఖ్యాతి వడస్తిన (ప్రబంధము. గాన తులనాతస్హక పరిశీలనకిది గూడ గై కొనబడినది. శ. 4 “ోటవమావాచకాల విషయమూ, తిరస్కార పదాల 1పయోగమూ, వలుకుబడుల. తోనూ. లోకోక్సులలోనూ చూవదగిన చమళ్కారమూ, ఇవన్నీ. చక్కగా గుర్తించిన. వాడు చేమకూర కవి” -తాపీ ధరాశ్తరావు, విజయవిలాన పీఠిక, వు. 7

విజయవిలాసము 189

“దడిణాం ధ్ర సారస్వతో చాన్గినమున పతి పద్య పుష్పమునుండి శ శ్రార్ధ చమతర్చృాతి సొరభ్యమును వెదజల్లి విద్వజ్ఞనమృునోబంభరవర్తుల కాప్యాయన-. మొదవించు మనోహార (వ్రబంధము ఏిజయనిలానము. ఆచార దివాకర్స -- కావ్యలహరి పుట. 172

వనుచరి[తను (పక్కనిడికొనియే విజయవిలాస రచన చేసినాడనవచ్చును.. కవి అమేయ మేధాసంపన్నుడును, అతిలోక భావుకళా (పగల్ఫుడును, అనన్య సామాన్య కల్పనా ధురిణుడును అగుటచేత వసుచర్యిత (ప్రక్క తన విజయ'వితలానమునకు స్థానము... కత్పించుకొన గలిగినాడు.

తృ కీయ ప్రకరణము పుళవర్గవ - తులనాత్మక శరికీఅన ఆం ధ్ర(ప్రబంధములందలి 'వకృతి వర్ణనలు రసధునులు, తత్కవు అమేయ భావనా సంపన్నులు, పాండితీ (వ్రపూర్ణులు. వళ్షిత వస్తువు ఒక కే అయినను ఆ వస్తువు ఒక్కొక్క కవికి ఒక్కొక్క. తీరుతో తర్శ్థున మిచ్చును. లి శేవలము వ్యక్తిగత మయివక్షు భానవాధోరణి గూడ వ్యక్తిగత 'మైనట్టిదియును స్వతం[తమైనట్టిదియును. ఒకే వస్తువును వరించు తలి భిన్నఖిన్న కవు శేయే దృష్టిళోణములతో పరిశిలించిరో, ఆ వినయమున భేదసాదృశ్యముఅను సాకఅస్ట్ర ముగ వివరించునజే తులనాత్మక పరిశీలన. (వస్తుతము [పబంధములలోని (ప్రకృతి వర్శ నలలో నొళ్కోక్కదానిని తీసికొని తులనాతగ్తక పరిశీలన కై యెొన్నుకొన్న కుమార సంభవాద్యష్ట వబంధములలో చానిసెట్టు మ్డ ంచిరో వివరించుచు ఆయా కవుల 'నేర్పులందలి తరతమ భావాలను పరస్పరము పోల్చుళే గాక సంస్కృత తమిళ కర్ణాటక భాషాకవులు వర్ణించిన వానితోగూడ పోజ్బట జరుగును. పర వర్టన సళ్షబంధ మవో శావ్యములో పురవర్మ్మ న యుండవలెనని దండి తన ళావ్యాదర్శు మున (1-16) చెప్పినాడు. విన్నకోట "పెద్దన శావ్యాలంశార చూడామణి యందు అష్టాదళ వర్ణనలను ఉల్రే ఇంచుచు పురవర్శన చేయు సమయమున “దుర్గము, వరిఖ, బలానీళము, 'చాతుర్వర్థ్యము, సంవద, వనము, జలము” మొదలగు నంశముల నర్జి ౦వ వలెవన్నాడుం (శావ్యాలం, 8-98)

"శేశవమి[కుడు “అట్ట, పరిఖ, వవము, తోరణము, ధ్వజము, (పాసాదములు, అళానుము, వాపి, నది సరస్బులు, వేళ్యలు” మొదలగు వానిని పుళ వర్శనము చేయు ఈజీ వర్టింపనతెనన్నాడు. (అలం, 16-10.

'వురన్దున -'శుమార సంభవము ఇ లమ్యములబట్టి లతణములు తయారగుచుండును. లత్యములు ముందతీవి. లతణ ములు తర్వాతివి. శావున పూర్వకవులు అనుసరించిన వర్ణ వా పద్ధతుల విమర్శించునపుడు (ఆ ళవులనే చూచి (కోడీకరించి (వాసిన) తరువాతి లావణికుల లవణ నూశములను ఉల్లే ఖంచినచో దొసగు లేదు. కేశవ మి[కుడు రామరాజ భూమణుని నమకాలికుడయి నమ అకని అలంకార శేఖర లవణ సూ[తముల నుదావారించుళొముచో అళనుము గాదు. పుర వర్ణన - కుమారనంభవము కుమార సంభవము నందలి ఏడవ ఆశ్యాసమున హిమవంతుని పట్టణమైన ఓమథీ(పస్థ పురము 40 వచద్యాలలో వర్గింపబడినది. అది తన గొచ్పతనమున, వదాాననునకును, అమరావతికిని, అంభోధికిని, అలకా పట్టణమునళును సాటి చెప్పబడినది. "*-వేచాదులగు మవోవిద ప్రల శెఖ్రను వనజాననుడు( జానునునికి వట్లు శృంగార వకతులగు నంగచాన €ి ల్ల ఆలా నమళావతియు( చాను నాలణతుటు "అను వమానర్హ్య రళ్నానీకముల కెల్ల . నంభోనిధియు( చాను జాకరంలు +తయంబగు చనంభ్యార్థ కానుల కెళ్ల నలకయు/డానును నిఅయముఅత వఆలు "సీర్మతో భారత వర్షనునకు ఛభూవషణంబన. నధిక విభూతి దనరి. వరగు హిను నగాధీళ్వరు. వురవరంబు (్రస్తుకంబగు నోషధీ(వస్థ వురవజ” శాజ్సేమ్రూక్ర.. 1-09, వైన ఓవథీప్రస్థ వురము విద్యలకును రూసవతులకును, రత్నములకును, ధన కానులకును, ఉనికిపట్టుగా వర్ణితము. వొలికనితంవీనులు, కమల వనములు కాచుచు, అందు (ప్రవేశించిన చ్యకచాళము 'లను తరుముట, అను సవొజ కార్యమును వర్శించుచున్నాడు. కవి. ఆ విధముగ తరుము బడు చ[క్రవాకములు పారిపోక చారి న్నన చక్రవాకముల చూచుచు ఆకు ఆగిపోయిన వని ఈ కింది పద్యమున ఉ త్చేంతీంచుచున్నాడు.

142 (ప్రబంధములలో (పకృతివర్ణనణు “ోవాలిక నితంబినీతతి (వయత్నము నం దమ కాచియున్న య క్కాలమ వవాళి జక వివాగంబులు సొచ్చిన (జోపి వుచ్చ జే తులు చబువంగ నెత్తుటయు. దుంగ కుచంబులు వానిశాగు న

• ప్పులుగుల యొవ్చ దమ్ము వెడం బోలిన బతము 'నేయునట్టివై” - కుమార. 7-91 ం | ఇ తరువాత పురమందలి వనములన్నియు నానాఫలభరితములై. యొప్పియుండుటను వర్జించుచున్నాడు. ఇది సహజ (పకృతి వర్ణన. “నిమ్మలు మాదీఫలమ్ములు నతిరమ్య ముగ బండి నేలవై మోచియుండు బనసలు నీడలు బండి గుత్తులు గట్టి .. = ఖారక వానివె (వాలియుండు -- జేరు మామిండ్లును నేరేళ్ళు గడు 'జెల్వ “మై వండి వానివై నదికి యుండు (గముకంబిలును వర ఖర్జూర నికరంబు నొాగబండి వావివై నొజగియుండు. వాలి శేరములును చాల సమూవాంబు బండివాని( గప్పీయుండు నొప్పి వనరువదర తరంబ వనములు సతృల శాసుకై సభమున రాయుచుండు”. =కుమూర. 7-98, వనములందును పొలములందును గల నానావతి. రుతములును కృతనగ తటమందలి "శేకీరవములును, కలమ వనరతాపరులగు కాంతల మంజుధ్వానములును సంకులముగ వరు సగ్గా 'నెగసినవని కోలావాల ధ్వనులను వర్శించుచున్నాడు, “ఫల భాఠరానమచూడ (వకర విహార దుతన్న కీరాళిపుంస్కో కిల రావంబుల్‌ నెలంగం గృతక నగ తటాకీర్ణ శేకీరవంబున్‌ గలయందద్ధోష మోలింగల మవన సురజ పళానంత కాంతా కుల మంజుధ్వానమున్‌ నంకలముగ వరుసంగూడి జెల్వంది [మోయన్‌” -కుమార. 7-98 వై వర్ణన యొక్క ఛాయ - తరువాత నయిదువందల 'యేండ్రకు (వాసిన రామ రాజ భూషణుని వసుచర్శిత్రమందలి కోలావాలుని వర్శనలో కనిపించుచున్నది. (వసు. 2-7) పుర వర్ణనలో కోటను, పరిఖను వర్మించుట పరిపాటి. సము దమునందలి సర్వ రత్నములను గెల్చుకొన్నట్లుగ ఆ పురియందు రత్న వప నికరములున్నవనియు, ఆ సముద్రమే, మరల తన రత్నములను ఐలిమితో గొనుటకు వచ్చి చుట్టుముట్టినదనియు

పురవర్శన - ట్‌మారసంభవము స్య కోట పరిఖలను రమ్యముగ, కార్యకారణ యుక్తముగ నుక్చేేమించినోడు. (శరధి నమ్నన్త వస్తువులు - కుమార. -108). - - పుర వర్ష నలో నదిని వర్శించుట కూడ పద్ధతి. ఈ ఓవధ్మీపస్థపురమున గూడ నది యున్నది. అది కోమట్లు (బాహ్మణులకు చానము చేసిన గోవుల గిట్టల దెబ్బల వలన అవిసిన భూమి ఊటేగి, నదిగా (పవహించుచున్నదని ఉ త్చేసడిపబడినడి అనగా అందలి జనులయొక్క- దానాతిశయము వర్శితమయిన దన్న మాట. “అనిశము గోనవా[న విధి నందులకోమటులిచ్చు 'భేనువుల్‌ గొని చను భూనసురోత్త ముల గోపుల పాదవాతివ్‌ మహీతళి3 బనయము (గుంగి మట్టవిసి యప్పురిచుట్టున నూటశేగి బో , రన నట జోలువాటీ నదుర్తై చను నంబుధి. గూడ జెల్లునన్‌” ం _కుమార. ₹-119 పురమందు గజబ్భంహితములును, పాయ 'హేషలును, గీతావాద్య ధ్వనులును, 'వేదభోమయును, భటుల ఉద్దండో క్తులును వినబడుచుండుట- శాజ నిలయమునకు నిదర్శ నము. వై శబ్దములన్నియు గలిగి సంవోభితాంభోనిధి శబ్దము వలె నేకముగా ఖీకర ముగా, వినిపించుచున్నది ఓవధిపస్థపురమున. “నమచానేకవ బృహితంబు హాయ పేషా. ఘెపముక్‌ గీతచా _ _ ద్య మృమ ఇ్వానము వేదరానము భటోర్టండోక్తులున్‌ భూరి వం చ మవో శజ్ఞరవ(బుం గూడి సుమవాక్సంటతోఖి శోంబోధి నా దమొచా దిగృధిరీకృతంబగుచు నిత్యంబున్‌ 'జెలంగుం బురీన్‌ " నన్నెచోడుడు వర్ణనో (వియుడు, ప్రతివర్శన చేయునపుడును, ఏయే యంళము _ లుండవలెనో-' అన్నిటివి కూలంకషముగ వర్ణ్మించును. " - హిమవ(చాజభాని ఓషధీప్రస్థపురము కథకు మూలభూతమయినది!' ఇది 'పొరర్పతీ షర మేళ్వరుల వివాహాస్థానము. అందువలన నిది, కథతో ముఖ్య సంబంధము గలది యగు చున్నది. | (వకృృతి వర్ణనల చేయుటలో నన్నెచోడుడు స్వతం్యత్రుడగు [పథమాం[థ కవి యనవచ్చును. నంస్కృృత (ద్రావిడ కర్ణాట భాషా సాహిత్యములను మథించిన వాడైన యీ కవి వర్శనల సందర్భముల స్వాశం[త్యమును (వదర్శించినాడు. ఇక్కడ పురమునందు, గజతురగములును, వాలిక నితంలినులున), కలమ వనము లును, చ(క చాకములును, నిమ్ము, సనన, చూళాది వృతములును, శుకకీర కోకిలాదు లుము, కోట, పరిఖ మొదలగునవియును, ధనాగారములును ఉన్నట్లు వర్షింపబిడినపి..

శల (వజందములళో (సళ్యతివర్జనలు -. కుమార సంభవ నుంకలి పురవర్ణనలో రెండు ఫలములు సీడ్దించినవి, ఇకొటి లతణము ననుసరించి వర్శించుట, రెండు- రసోత్కటముగ ఇప్పుట. - చరక న - మనుచరిఈ మనుచరిత్రమందు పురవర్శన గల పచ్యాలు "రెండు నూ[తమే. మొదటిది ఉన్నత జౌధాల గురించి యతిళయించి చెప్పును. "రెండవది చాతుర్వర్థ్యమును గూర్చి చెప్పును. అంతే; ఇందు (వక్ళతి వర్ణన క్రిందికి వచ్చునది ఒక్క పద్య మే. “వరా ద్వీవవతీ తటాంచలమునన్‌ వ(వస్థథి చుంలితాం ఐరమై సొథ నుధా (పభాధవళిక (పాలేయ కుబ్మండలీ వారిణంత్తై యరుణాస్ఫడంబనగ నార్యావర్త చేశంబునన్‌ బుర మొప్పున్‌ మహి కంఠవోర తరళ స్ఫూర్రిన్‌ విడంలించుచున్‌” వై వర్షనలో ఇతివృ త్తమునకు మెరుగు'పెట్టు విశేషములున్నవి. భావ్యర్థమును నసూచించూ విశషములున్నవి, “సొధ సుభా (వభా ధవళిత (పాలేయ రుజ్మండలీ వారి ఇంవ్రై” అన్న సమాసమును పరికింతము. (పాలేయమనగా మంచు. మంచు కిరణములు గలచాడు చందదుఢు. చం[దునియందు వారిణమున్నది. ఆది నలుపు రంగు గలది. అదియే చంద్రుని యందలి కందు. ఆ యూరి సొధములు నుధతో ధవళితమై యున్నవి. ఎత్తుగా శఅళాశములోనికి చొచ్చుకోని పోయిన ఆ సొధములయొక్క నుభాపశాళశము వలన చండదునిలోని కందు గూడ ధవళితమై పోయినది. అనగా చందునిలోని కందును గూడ

'కుడిది మేయగల స్వచ్చ (వళశాశముతో అరుణాస్పధ పుఠమున్నదని యర్థము,

'శరుచాత (వవరుని వర్శించుచు “ఆ పురి జాయకుండు మక రాంకళళాంక మనోజ మూర్తి" అని "పెద్దన (వాసినాడు. మరియొకచోట “ఎక్కడివాడొ యతతనయేందు "కయరత 'వసంతకంతులన్‌ చక్కదనంబునన్‌ గోలువజాలెడివాడు” అని. (వ్రాసినాడు. (గముడు జళచోట. చంద్రునికి ఉద్దిగాను, మరొకచోట అధికుడుగాను వర్శింపటడు చున్నాడు. చందుని'క్రాంశె మించిన న్వచ్చుడా పట్టణమందున్నాడని నూచించుటశే పురవర్శ్యనములోని పద్యమందలి “సౌధ సుధా [పభాధనళిత [పా లేయరుబ్మండలీహరిణం బై " అన్న సమానము వాడబడినది. ఇంత గొప్పగా మించిన యనంతర మందలి యితర వి'శేషముల వర్మిణపవలసిన యనసరము లేడు,

పురవర్షన -_ పారిజాతాపహరణము కేట్‌. ఇంతక్రంళు నెక్కువ పురవర్శన కవకాశము గూడలేదు,ఇక్కూడ నాయకుడు రాజు గాదు. ఒక (బావ్మాణుడు. కర్మిస్పి. రాజు నాయకుడ్రై యుండిన యెడల భోగభాగస్టి వై భవముల సూచించు కోట, పంఖ, వాట్ట, ఆళామౌది వర్ణనలు చేయబడి యుంజెడిపి, ఉచితజ్ఞుడు కావున పెద్దన ఆ వర్ణనల తొలగించినాడు. మరొక మామూలు కపవీయగుచో పురవర్మన అనగానే అందేయే విశేషముల వర్ణింపవలెనని సర్మ్యపదాయమున్నదో, దాని ననుసరించి వరునగా వర్షించి యుండెడివాడు. ఈ కరిస్తిప్టి యైన (భావ్మాణుడు నాయకుడుగాగల పురము నందు సదీవర్ణన మా్యతము గలదు. అదియును నామమా[త మే. "వరణాద్వీపవతి” అని నూ(తము చెప్పుట

• జరిగినది. , నదియందలి దరవిక్రస్వరకమలములును, వానివైనుండి నూత్ను కమల కషాయ గంధము నహించి వీచు పవనాంకురములును వర్ణితములు, “*వరణాతరంగిణీ దరవిక స్వరనూత్న కమలకషాయ గంధము వహించి (వ్రమ్యాష వవచాంకురములు వెళొను వేళ ఆఅఘమర్పణ స్నానమాచరించి అవసర మనుకొన్న వర్ష్మనలనే చేసినాడు "పెద్దన. సంస్కృత కవుల యొక్కయు, (శ్రీనాధాది కవుల యొక్కయు, కన్నడ కవుల యొక్కయు (ప్రభావము పెద్దనవై నధి కముగ నున్నను, ప్రకృతి వర్జన చేయుటలో స్వాతం(త్యమును,వ్య క్రిత్వమును ప్రదర్శించి నాడు, వురవర్షన - పారిజాతొపహరణము . ఇందు పురవర్శనము లేదని చెప్పవచ్చును. కాని వ్రైజయంత వర్శన మున్నది. వై జయంతము పురము గాదు. కేవలము ఇందుని సొధము. ఇందు వర్శితమగు కొన్ని, వర్ణనలు పురవర్శ నను పోలి యున్నవి. కోట థటగజవాయ పరిఖాదుల వర్శింపకున్నను, ఆ రామ్మ ద్రుమ పజ్యాదుల వర్శించినాడు. ఆకాళనది(పస్తావన గూడ తెచ్చినవాడు. 10

టీ (ప్రబంధములలో (పకృతీవర్జనలు “నిరంతర సంళానోకహా దుకూలనమయ పళాళాళతా కారితాళాళ గంగాచటులతర తరంగావతరణంబును, సమంత తన్తన్యం తన్యమొన తోయ కళ్ళాంతిక నిర్ముక “మంచార విటఫి మకరంద గంధ సలిల సేకాలిరేక శీతలమణి వేదికా [పదేశంబునుం..” , _పాొరి, 3.41 “చందన హఠిచందన మక రంద సరిద్భిందు శీకర (ప్రమద వనేం . దిందిర వతస్పందన | క రదళిత మరుత్కిళోరకంబులు నెలయన్‌” --పారి. 8-48 వై. విధముగ గంగానదీ వర్శనయును, తత్‌ (ప్రాంత తరులళాదుల వర్శనయును గావించినాడు. ఇది ఇంద్ర వై భవమును చాటునే గాని కథతో తప్పని సరియగు సంబంధము గలది గాదు. లతణము కొటికు చేసినళ్లు యువ్నను అందముగ నున్నది. వర్మనా వైపు ల్యము కొఅకు ఇతర కవులు వాడినళ్లు తిమ్మన ఇట వచనమును ప్రయోగించినాడు, .. పురవర్షన - ఆము క్రమాల్యద ఆము కృమాల్యద యందు (పథమ ద్వితీయాశ్వాసములలో చాలభాగము పుర వర్ధన గలదు. మొదటిది (పథమాళశ్వాసములోని విలుబత్తూరువర్ణన. ఇది యిరువది మయైదు పద్యములలో సాగినది. ఇందు వ(పాదులు వర్ణితములు. స్నాన కుండములు, బాటలు, నారీ కేళాది వృకములు, వరిపొలములు, వనసాది ఫలములు వర్శితములు, గజవాంకు భటొది వర్ణనలు లేవు. మధురాపుర వర్షన యందు గజవాయ భటాదికములయిన వర్ణనలు గలవు, అక్కడను, ఇక్కాడను గూడ పుష్పలావికలును, వేళ్యలును, ఎక్కువగా వర్శింప చవావనిమునారా లం. మ! బడినారు, మొత్తము ముప్పదియేడు పద్యములలో మధుశాపుర వర్ణన సాగినది. వలఖి యొక్క జొన్నత్యమును మ్షించుచున్నాడు కవి. వలభి సమీవమున అలితోచ్యానము లున్నవి. అందలి శుకకపిములు గోలగా అటచుచున్నవి. వలఖియందు. గూడ శుకపిక

పురవర్షన = ఆము క్రమాల్యద 14 ముల బొమ్ములు చెక్క-బడి యున్నవి. తోటలోని పకుల గలగలలను ఈ వలభియందలి వకుల రుతముళా యను (భమను పొందించునట్లు ఎత్తుగా నిర్మితమై యున్నవి వలభులు, "అలితో చ్యాన పరంపరా పికళకుశాలాసన వితిఛ్వానముల్‌ వలభినీలవారిన్సణీ పిక శుక స్వాన [భమంబూశ్స మి నం న్నులతో రాయు సువర్శ విధముల సెందుంజూడ(. ఇన్నాంది. ఫ్రీ విలుబుత్తూరు 'సెలంగు( వండ ఫ్రనగరోరక్వి గత్న సీమంతమై” , అము కేలీ1 తర్వాత సరనస్ఫునందలి మరాళములు పనుపంటిన అక్కలు గలవ్వై వీయద్గంగా మరాళముళలా అన్న [భ్రమను కల్లించు చున్న వని వర్ణించినాడు ('ద్రవిడకుటుంబినుల్‌ పసపు -- ఆము. 1-లికీ). వరిమళ్ళను, "కాలువలను, అందు తిరుగుచుండు జాతులను, వుర రతకులను ఒకచో చేర్చి, (భాంతి మదలంళారములో చేసిన వర్శన పహోన్యరస పూర్ణమయినది. వరిమళ్ళ శాలువలలో బాతులు ముద్దగా ముడిగి ని(ద్రించుచున్నవి. ద్విజులు స్నానము బేసి, పిండిన బట్టలను, మరచిపోయి శే మో అన్న (థమతో అలెకులు నమీపింపగనే అవి అేచి వరుగ త్రి పోవుచున్నవి. చారిళాళ్చర్యమును నవుష్షను కలుగును కచా! అది చూచి శోలి గోపులు నవ్వుచున్నారు. ( “తలపతచ్చట ([గుక్కి బాతువులు కేదారంపు కుల్యాంతర న్టలి ని(్రింపగం జూచి యాకు లుషస్నాత [1వయాతద్విజా వలీ పిండీకృత శాటులన్సవి( దదావానంది! 'కేర్పంగ శే . " పులడిగ్గ న్వెసభారువానిగని నవ్వున్‌ శాలిగోప్యోఘముల్‌ ” -- ఆము. 1485 వర్శనలు అతిశయో క్తులతో కూడుకొన్నవిగాక సామాన్య 'ప్రజాజీవిత (వతి బింబనములై. యుండుట ఆముక్తమాల్యద యందలి విశీషము, అట్టి విశేషము వై పద్య మున కాననగును. | వరి ఎన్ని రకములో ఈ కింది పద్యమున_ అెలియును, అన్ని రళములుగలి పువ్వు తోటలను కమలవనములు పరివాసించుచున్నవి. “ని*ర్రిదిం జేర్చిన తీగమల్లి యలు ఖర్జూక్యంబులున్‌ పుష్పమం రులు ఛ్మామిడి గుత్తురు న్గుసుమములో. సంసెంగలున్‌ బర్భ"

• శ్నెరులున్‌ జాళలు గల్లి రాజనముగాంలిన్‌ చాకుముల్సూూపి తే ." లరుదారన్నుగుః లువ్వుడోటల జలాశానీక దంభంబునన్‌” -అము. ఓటి

148 1పబంధములలో (పకృతివర్శ నలు "పువ్వులలో రకముల శాజనము లేదు. అది వడ్డజాతిలో అధికముగనున్నది. అధి " " గొప్పగచా! అందులశే వరిచేలు పూలతోటలను, ఎగురుచున్న శెల్లకొంగలను మిషవే నవ్వుచు. పరిహాసించినవి. “కెల్ల కొంగలను మిషచే వాసించుట” అనునది కవి సమయ మగుచున్నది. వోసమును "తెలుపుతో పోల్చుట కవి సమయము, / పురవర్ణ్శ నమున నానావృతవర్మ్య నచేయుట నం(పదాయము. ఇక్కడ వేముపనననుపర్డ్మిం చుచున్నాడు కవి. వేరుపనస చాల తీసయినది. అరుదుగ లభించునది. అది పండినపుడు వగిలి అందలి మధురవము భూమ్‌_వై (వవహించును. అది చానజలముగాను, పగిలిన వగుళ్లు చానజల ధారలుగను, తొడిమను ఇనుపగొలుసుగాను వర్షించిమదించిన యేనుగున క్రఖేదముగ చెప్పుచున్నాడు కవి (అడుగున పండి (వీలియసలైై *.. అము. 1-68) .దవిడ (పాంతమున వేరుపనస యధికమని వై వర్ణన చాటుచున్నది" తమలపాకు తీగకును పోకచెట్టునకును చాంపళ్యానురాగమును, మనోహరముగ మ్శించినాడు రాయలు. అనురాగము కొణకు [(పయత్నముగూడ మ్శించినాడు. “మన యనుళాగము శాశ్వతముగ నుండవలె” నని ఫణిరాజవల్సి యన్నది. అపుడు పోకచెట్టు తమ మట్టలను శాల్చి చెజకువై పడవేసి అందలి ము_త్తెములను చిటిలించి చెఅకు రసము ఇాగుచున్న (పొయ్యిలో పడ వేసి సున్నమగునట్లు చేయుచున్నవి. పోకలును, తమల పాకులును, నున్నమును కలిసినపుజేగచా ఎరుపురంగు (రాగము) కనిపించును. ఈ భావమును రసోదంచితముగ “మన కనురక్తి పొచ్చనిదె మందని *... ఆము, 1.70” పద్యమఃలో వర్శించిశాడు. నవాజమైన (పకృతి కార్యములకు కారణమును కల్పించి పేతూ (క్పేతల (పయోగించి (వకృతిని మానవీకరణ పొందించుటలో రాయలున్దండుడు- పోకమానునకును, పణిరాజవల్సికిని దాంపత్యము చెప్పుట ఒక అందమైన విష యము.విజయవిళలానమునగూడ (విజయ 1-89)ళాంబూలమునుగూ ర్చి చెప్పుసందర్భమున నిట్టి భావమునే వర్శించి యున్నాడు తత్కర్త. ఈ పురవర్ష నమందు వర్తి నమయిన పురాతన తీర్టకుండములు (పకృతి వర్ణనకు వం! ణం థి ల వ! ర మో్యోదాహారణలు. శీర్థకుండములు 'చాలచోట్ల నుండునవే! వానిని కవియగువాడే నునిశితముగ పరీదించును. ఆ [పాంతకుండములలోని కలువలు, అంతర చామర, (ప్రాచి, వానియొక్క కపపువాసనలు, వాని అడుగున వాలుగల కదలికలు, నీరుకోళ్ల యొక్క (గుంకులు, కొళకొళధ్యనులు, అవి (కుంకునపుడును, శేచునపుడును చూడనగు మెడలవంపుల సొగ

-.. పురవర్ణన = ఆముక్తమాల్యద 140 సులు- చుట్టుపట్టులగల మామిడి వెట్ట యొక్క పుప్పొడులు రాలి నీటియందు దట్టముగా 'తెట్టువలు కట్టియుండుటలు -మనోహరముగ వర్శితములు. ఇంత వర్ణ నయును ఒక్క పద్య ములో నిమిడియున్నది. నవాజమైన యీ(ప్రకృతి వర్శన మనోజ్ఞముగ నున్నది. ఒక చిత్రకారుడు చిత్రమును, చితతించి, ఆచి (పకృతికి (పాణము పోసినంత నజీవముగ నున్నది- |

“ బలరు బురంబునం దొగల నంతర దామర ([అాచిం గ(వపున్‌ వలపులు మీ లోవలుద వాలుగ మెత్తముపోర నీరుకోళ్‌ ... భొలకొలిమంచు. [గుంకు మెడ గుంపుల వంపులు దోవ మావితో పుల విరులన్‌ బయిన్నడువం బొల్బు పురాతన తీగ్ధకుండముళ్‌ ” --ఆము. కేఎ%1 ఉదాానవనములలో జాటలను వర్ణించుట సంప్రదాయము" విలుబుత్తూరునందలి ఉచ్యానవనములోని బాటలు వర్జితములు. (దవిడాంగనలు విష్ణుదేవుని స్నానార్థము వించెలలో నీరు మోసికొనుచు (దవిడ్శపబంధములోని పాటలనుపాడుచు ఒయాస్థరముగ ఉద్యానంపు (తోవలందు నడుచు చున్నారని వర్సి ౦చుచున్న్నాడు _ (ఆము. 1-56). విలుబుత్తూరు వర్ణనయును, మధురాసురి వర్శనయును భోగభాగర్టి విలసితముగా వర్మితములు, విలుబుత్తూర నున్నది విష్ణుచిత్తుడు. అతడు రాజు గాడు, అందువలన రాజోచిత సామ్మగిని అక్కడ వర్షించ లేదు. మధురాపట్టణమున రాజున్నాడు. అక్కడ పరిఖ గజహయములు మొ[త మెక్కుడుగా వర్శితములు,. ఈ కావ్యమంతయు (వళ్ళతి వర్శవలకును, అందు నసుఖ్యముగ _ఖుతువర్శ్యనలకును, మతవఐాదములకును, గోచా (శ్రీరం గేశ్వరుల దివ్య (ప్రణయమునకును ఆానలమగుట వలన పురవర్శనమ.౦దు గూడ, "కేవల విలాన భోగవస్తువులును, చేవాలయ పూజావిషయములు మొదలగునవియే అధిక ముగ వర్శ్మితములు. , మధురాపుర పరిఖ చాలలోతుగా నున్నది. మధురాపుర కామినీజనములు స్నానము చేయునపుడు వారి వత జలిస్తములగు సంకుమద కస్తూరి చందనములు ఆ నీటిలో కడుగబడును. ఆ సొరభవులు పాళాళ వాహినియగు భోగవతి కంటుకొనును. ఇట్లి భోగవస్తుపుల వాసనగల్షియుండుట వేతనే ఆ పాతాళగంగకు భోగవతియను పీరు కల్గినదట. చక్కని తర్కము. (పరిఖం దత్పుర శామినీ జనము లంభఃశేళి సల్పంగ -అము, 2-6).

ఈ పురవర్జ్శ నలో పరఖాదులు, గజహాయాదులు, గృహములు, స్నానఘట్టములు, నదులు, వరిపొలములు, పూలవనముల్సు పనసాది ఫలములు, పోక (మాకులు, తమలపాకు శీవలు, చెజుకుతోటలు, బాటలు - వజతములు. వర్ణనా సాకల్యమును సాఫల్థిమును చూడవలెనన్న శాయలవారి వర్ణనలందే చూడవలయును,

150 (పబంధములలో (పకృతి వర్శనలు పురవర్ణన - కళాపూర్ణోదయము (ప్రబంధము లన్నిటికంు కళాపూర్ణోదయము క థాకథన వై చిత్రిలో మొదటిది. ఇందలీ క థ్యాకమను పురవర్ణనతో (ప్రారంభమగును. వర్ణన మొత్తము 2లి పద్యాలలో సాగినది. కావ్య సంఘటనల కంతటికిని ఈ ద్వారకా పురము (పథాన రంగము, ,శ్రీ కృష్ణనారదులును, కలభామిణీ మణికంథరులును కలిసికొనున దీరంగముననే. రంభా మాయారంభల పోరునకు అంకురార్పణ మీ వగరముననే. ఈ పోరును నూచించుటకు - అనగా భూలోక స్త్రీ యయిన కలభాషిణికినిరినాకలోక వాసిని యయిన రంభకును జరుగబోవు పోరును సూచించుటకు ఈ [క్రింది వర్ణన సహాయకారిగా నున్నది. “*నురుచిర వస్తుసంవదల సొంపువం లెంపు వహించుచున్న య " వ్వరపురి యొత్మైసొమ్యపు విచాదము( దీర్చుళొనంగం బిల్బుని ర్హరనగరిన్‌ సనేవర్షమయ సౌధకర [ప్రసరంబు చేతనం లరము (గహించి భూరిళర పొరజనారవ గౌరవంబుభేన్‌”. --కళా. 1 నాతో నెంత పోలుదువో రన్న; తగవు తీర్చుకొనుటకు రముగ అని సౌధరూప కరములచే బట్ట విససుచు, పౌరజనారవరూవ కంఠధ్వనితో కేకలు వేయుచు, చ్వారకా వురి స్వర్గమును. జీకుచున్నదని వర్శితము. అనగా అందలి మేడలు ఆకాళ మంటుచున్న వని తాత్పర్యము. తళ్వాత జరుగబోవు రంభామాయారంభల వివాదమిందు సూచనగా కన్పట్టుచున్నది గూడ. కళాపూర్జోదయ కథ నంతటిని గుర్తుకు శెచ్చువర్ణన యొకటి యున్నది. అది కలభాషీణి యొక్క వేశ్యాజన్థుకు కారణమైన మణితమును తలపించు వర్ధన, “ఆమరగ విత యింపొసగునందు విటాళికి వేళ్యవాటిహ ర్మ్యముటు విమాన మానహర వోరి కిరోగ్భవా భాగభోగ ఛా | గమర భుజంగ నంగహ్యూదయంగమరంగ దనంగ నంగర (కమ రమణి మణీ మణిత కల్చన నేర్చిన పారువాలశేన్‌” కళా. 1.19 రతినమయమున తమళకాతిశయముతో (స్త్రీ తన కంఠమునుండి వెలువరించు ధ్వని "పేరు మణితము. ఆకాళమునంటియున్న సౌధాలవై అమరభుజంగులతోరతి సల్పుచున్న రమణీమణుల మణితమును ఆ సౌధవిటంకములందున్న పావురాలు నేర్చుకొని అక్షే షల్కుచున్నవట. ఆ ధ్వనులకు విటాళి యింపు ననుభవించుచున్నారట. సరన్వతీ [బవ్యాల యొక్క ఏకాంతమందు నరన్వతి కావించిన మణితమును విని అమె "పెంపుడు చిలుక అన్లు చేయగా సరన్వతి కోపించి “నీవు భూలోకమున వేశ్యగా

పురవర్శన - (పభావతీ (ప్రద్యుమ్నము కేక్‌ 1 బనిగ్రింపుము” అని శాపమిచ్చినది. ఆ చిలుకయే ద్వారకా పురమందున్న కలభాపిణి. అ కలభాషిణి యీ పురమందున్నదన్న సూచనే యీ మణిత వర్శ్య నగా భావింపనగును. పురవర్శ నమందు పూదోటలను, తేనెలు, మిళిందములు, ఫలములు, అన్నియును వరి ౦పబడినప. మ! ఎట్టాల్రద్రికి మించుకెంజిగురు గుత్తుల మొగ్గలం బుష్పగుచ్చకం , లులం బువు( 'చేనెం బుప్పొడుల( బూసలం బింబెలం గాయలన్‌ ఫలం బుల నెపుడున్‌ సమగ? పరిపూర్తి వహింపుచు6€ దద్వనవఎజం ఇెలమి రహించు నందన నమృద్ధికి. గోటి గుణాధికంయుగన్‌” “కళా. 1-12, ఇంతేగాక ఇతర వర్ణనలందును (పురవర్ణ నలంచే) భూలోక స్వర్గలోక ములకు పందె మున్నళ్లే వర్తించుచున్నాడు. ౮ ళా చ్వారకను నారదుడు వర్ణించిన ఘట్టమున పరిఖలు, వప9ములు,పా గసాదములును, శాజనూర్ల ములును వి తములు, . “*శ్ర్విధంబున సకల 4. వీచీహాన్న =... 'పరిభానతియ లం పాకాల , = ప్రసాద 49 రోటి మార్ష్మంబులును అధిక గోవురంబులును 904 చ్వారశా' నగరం౦ంబు కళా 2 ౨9. శాసార పురవర్షన గూడ సార్థకముగ నున్నది. మొతృము 5 పద్యాలలోసాగినది. " చాచాపు ఛ్వారశానగర వర్ణన వలెనే యున్నది. (కళా, 5-108 మొదలు 12 వలకు, పురవర్షన -- (పభావతీ _ప్రద్యుమ్నుము కళా పూర్ణోదయమందు వలనే ఇక్కడ గూడ "ద్వార శాపుర వర్గనయే గలదు. ఇం దుడు కారాస్టర్థియె కృష్ణుని కొఆఅకు వచ్చునపుడు ఆకసము నుండి అతడు చూచివ దృశళ్యమిది. “ఛా తీమవోదేవి కాల్చిన మున్నీటి మొలనూలి రత్నంపు మొగవనంగ జలధి వేంటి పాప తంచుట్టు(గల ధరి త్రీమూర్తి శివుచి[గ తిలకమనగ నవరదిక్సతి కట్టినట్టి పొగరమనమ పుట్టంబు తుద్మివాత మొగడ యనగ వరుణగోపుర బద్ద వార్టితోరణ మధ్య గుంభిత ననపుష్ప గుచ్చమనగ

155 (వజంధములలో (పకృవతిర్లనలు వివిధ మణిమయ గృవాదీ ప్తి వినర విసర ణోవ ళోభితమగు ద్వారకా పురంబు దవులగాన్నించిం దనుజూడ దైవ విభుడు 'వేయి(గన్నులు. జాలక వెటగు వడగ” -ా (ప్రభా, 1-54. ఆ పట్టణము యొక్క సొంపునకు శిరఃకంపము చేసినాడు స్వర్గనాధుడు. అపుడు మాతలి యిట్లనుచున్నాడు. ల్‌ “* ఇడనిధియను శెరమలు గటు వెడలి నిలిచినట్టి యాట వెలదియ పోలెన్‌ గడునింపులు గులుపచు దన “రెడు నీ పురలత్మి యవధరించిత యధిప (ప్రభా, 1=5/ " నము[దమకు తెర మలుగుననున్న నర్తకివలె నున్నదట చ్వారక. 'దేవపురచాసి యయిన మాతలి నోటనే యీ భూలోక పట్టణము యొక్క గొప్పతనమును వర్ణించునట్లు చేయుట 'ద్వారకానగరము యొక్క ఉత్‌ కృష్టతను మామూలు మాటలతో చెప్పినట్లు కాకుండ చెప్పినట్లయినది. కోటలును మేడలును చాల నుందరముగ ఉ(శ్పేతీంపబడినవి. భూమివై కృష్ణు డుగా అవతరించిన విష్ణువును విడునలేక శేషాహి వచ్చి తన శరీరమునే కోటలుగా చుట్టి తన వేయివడగలను మేడలుగా చేనెనా యన్నట్లు కోటలును, మేడలును ఇిన్నొందినవి. (భోగపుం జుట్లు కోటలుగ భూం కిరీట ... (పభా. 1-60) ఉద్యాన వనమునకును,శివునికిని అభేదమును మాతలి నోటిమాటలుగా ఉ(శ్చేతీంచు చున్నాడు కవి. ఇది అత్యంత రమణీయమగు వర్ణన. అందలి (కీడా పర్వతములును, పుష్పవనములును, సరన్సులును, వర్షితములయినవి. భంగ్యంతరముగా శివుని వర్థ్యమును, పుట్టమును, ఉడుపులను వర్ణించినట్లయి నది “*కలభాత కేళీనగంబు గాబోలును దనరుచున్నది శంభుతనువు లీల మఘనపుష్పుజాంచపేయ వనరాజి గాబోలు చేలుచున్నరి పులితోలు సిరుల వారిసీల సోపాన సరణి గాబోలును బగటుచున్నరి నట్ల పాప పేరు బఐవడంపుటలన సౌఖాగ్యంబు గాబోలు జాటుచున్నది జటాజూట రుచిని

పురవర్ణన = వసుచర్శిత 158 సరిని గాజోలు( (గా లెడు ఘరనది గతి " నోడ గాబటోల.( బోలెడి నుడుపతి కళ ననిమిషాధిప, చూచిత యలభ్ల పసిడి కోట నడిమి శృంగారపు దోటలోనో” =(వళాం 108

(శ్రీకృష్ణ నివానభూమి మైన చ్వారకా పట్టణము ఈశ్వర స్వరూపముగా మాతలికి తోచుట శివకేశవాభేద్యపబోధముగా తెలియ నగును, కవి తన భావమును పాత ద్వాఠా పలికించినాడు.

మాఘుని శికుపాలవధలో గూడ మొదటనే పురవర్శ్శన (ద్వార కా వర్మ న యున్నది, పింగళి సూరన కళాపూర్జ్టోదయమందును [(పళావతీ (పద్యుమ్నమునందును గూడ ద్వారళా పురవర్శనతో నే మొదలు పెట్టినాడు. ఈ పురవర్శన శికుపాలవధ యందలి చ్వారకా పురవర్శనను తలపించును,

పరిఖకును, సముదమునకును అభేదమును చెప్పుచున్నాడు.

“*పడమటియది సొగరమని

యొకు తజ్ఞల మాట; దక్క చేతత్పురిన

ల్లడ లద 6 బరిఖ లవ్వి యొ జు

జడనిధి యెయ్యెదియొ తెలియ శక్యమె (పజకున్‌ో -్యవభా. 1-రిల్‌

ఈ పుర వర్ణనలో గజతురగ భటాదులును, చాతుర్వర్థ్యమును వరి ంపలేదు. శృంగార రసమునశే అత్యధిక (పాధాన్యముగల కావ్యమగుటచే పురవర్ణన గూడ లలిత శృంగార భూయివ్థముగ'సె యున్నది.

ఈ పుర వర్ణన కఖాప్యాత ముఖమున (మాతలి సాగి యుండుట జొచిత్య భరితము. పురవర్షన __ వసుచరిత్ర

తొలుత “అష్టాదళ” ళబ్దమును వాడి అస్టాదళ వర్శనల నన్నిటిని పాటించినవాడు నన్నెచోడుడు. అతడు కోవియేగాని లాతణికుడు గాడు. రామరాజ భూమణుడు కవియే గాదు, లాతణికుడు గూడ, పురవర్ణ్శన మం జేవి యుండవలెనో అన్నియును నలక్షణముగ వరించినాడు,

న

ఇందలి పురము అధిష్టానపురము. ఈ యధిష్టానపుర వర్చ్‌ నమాదిగా, వసు

వృత్తాంతమంతయును వారై వచి(తితోవర్జి ంతునని సూతుడు మునులకు చెప్పినాడు( 1-98),

184 (ప్రబంధములలో వళ్ళతీవర్డ నలు అనగా వసుచర్మిత నర్వస్వమును వాగ్‌ వై చితితో మండితమగుచున్నదని తాత్పర్యము. (ోష్టులకును, పూలతోనిండిన తరులకును -. కళలకును-భూసషణములకును -- ముత్తెముల కును-వడ్లకును - రత్నములకును, తీ రత్నములకును-| బావ్మాణులకును, పకులకునుూా సరనులకును - సరస్సు లకును-ఆకరముగా నున్నట్టు, అర్జద్వయము చేత వర్ణింపబడినది. అధిష్టాన పురము పరిఖయొక్క అడుగు భాగము, పార ఛవ్రములు వెకి పొంగియున్న నీరు, కోట, అన్నియును ఒక్క పద్యములో వర్శితములు, *వరసువమనో భవ్యకరుల కావాలమ తల్యఘు కలాపాలికలరు భరణి సరిలేని తెలిముత్త సరుల కొటారుక ల్యాణ పరంపరల తొలుదీవి నురచిరమణుల కాకర సీమ [క్రుతి హిత ఐ భాషిత ద్విజకోటి పట్టుగొమ్మ నరముల శారామ సరణి (శ్రీరంగ "ఖే వా (కోడ వాసిని కాటపట్టు "వెలయు నావరళణాంబు సంవీత వాట శాండమోపాద సరిఖా వృళాం[ఘ్‌ వజ చంతుర [పాంత గంగానిరంతర్యాగ ట్‌ భూరి వరణంబఛిష్టాన పురవరంబు" _ వను. 1-06, వై సీసవద్య పాదములు నాలుగును (పానఘటితములగు ఒళ సొంపు. తర్వాతిదగు. పరిఖా వర్ణన చాల ఉదాత్తముగను, గంభీరముగను ఉన్నది. వరిఖ వర్శించుతలి దాని లోతునువర్శించుట పరిపాటి. ఈ అధిష్టానపురముయొక్క- పరిఖ పాళాళమువణకు ఉన్నది. చాని జలము పొతాళమునిండి అందలి పాములు నడచుటకు తలములేకుండ (అతలము) చేసినది. పొపము పాములను (బహ్మై ఉరగులను (ఉరముతో నడచునవి) శేసి, నీటివై (పాకునట్టు చేసీన వర్శన సతార్కికముగ నున్నది. (పురివరిఖా మహాంబునిధి, .. వను. 1-96). అధిష్టానపురమందలి ఉద్యాన వర్శన అతివేలమనోహరము. ఈ తోటయందలి “వురిపూందోటల కావి మిన్నలమగా, వల్పులుమెచ్చి తద్చూజ భాస్వర సంఖానములను, దివింబెనుపగా, నా సంళానములు దివ్య నిన్ష రిణీ నిరశ్రిల వారి పూర పరితోషంబంది గూడ. తన్ఫుహా తరులత్ళీ పరిపూ ల్మిగానక కేవలము కల్పశాఖి పధను పొందిన” వని చెప్పిన వర్ణన చానికచేసాటి (వను. 1.108). ఈ పురియందలి వృతసంళానములే అయినను. దివ్యగంగా పయన్నుతో పోషింప బడినవయినను, ఈ వృతములయొక్క తావిగాని, తదితరగుణములుగాని పూర్తి; గాలా లేదట

పురవర్ణన = వనుచర్శిత న

"వానికి. సంతానములన్నను, కల్పవృతములన్నను నమానార్థకములే.! సంతాన శబ్దమును ఇాలచమళత్కారముగ ప్రయోగించినాడు.

ఎంతయో చమళ్కారము. సళార్కికముగ కల్పవృతములు ఈ తోటలోని వృతములకంళు తక్కువగా చెప్పబడినది,

ఈ పట్టణమునకు రాజు వనురాజు. ఇతడు ఇందునితో నమాకమడు. చాలచోట్ల ఇతనిని ధరామళేం[ద యనియు వనుళా జేం్యద యనియు “చీర్కొనుట జరుగుచున్నది, అనగా ఇంద శబ్దము అన బంధింపబడుచు వచుుచున్నది.అందుల కే ఇతని పురము ఇం దపుర మునకు సాటిగా -- కొన్నిసార్టు మిన్నగా - వర్ణింపబడినది. ఇందలి నదిగూడ న్వర్నది తుల్యముగా వర్శితము* ఇందుగూడ అమరావతీ నదికంశు అధిష్టానపుర నదియే గుణము లలో మిన్నగానున్నట్లు వర్షింప బడినది, (వసు. 11-110).

ఇదే పురవర్శన మరియొక చోటగూడ కలదు. మంజువాణి గిరికా విరహమును వనురాజు కెజీిగించుటకు ఆకసమున ెగిరిపోయి, ఆధిస్టానపురముఖముగా దిగునపుడా జ్య జ 4 పట్టణము పూర్మముగ అన్ని వివరములతో కన్పడినట్లు ఆమె నోటనే వర్ణితము

“న్‌శేవ( బోవగదో చె బురసమామకుట మా" ల్యంబులై భర్ము హర్మగ్గధ్వజంబు లేగ జేగ నెదిక్చె గృవాదేవళామౌళి కలిళాద్ది క్యకలె కలళశతతులు శీరం వేర దలిర్చె వీర లత్నీ వాస వనజొత దళములెన (పశిఖలు చన( జన( దులకించె జగతీసతీ శాంచి హీరపర్వంబులై తోరణంబు లరగ నరుగంగ( జాపళై సీరియవంత తనువులై మల్ల ఖురళికాభినయ వాటి శాకరి తురంగ శాలికా గంధవిపణి శాముఖార్చిన మణి వు[త్రికాచయంబు” వమ, (81 హర్యత్చిములు, ధ్వజములు, కలశములు, వ్యపశిఖలు, తోరణములు, మల్ల ఖురళికలు (సాముగరిడీలు),అభినయనాటికలు, కరి తురగశాలలు, గంధ విపణులు, మణివ్మిగహాములు అన్నియు వర్ణితములు. మంజువాణి ఆకాశమునుండి దిగుచు చూచినది గావున మునుత్ణిం దుగా ఎత్తయిన ధ్వజాదులును, రానుశాను మిగిలిన వన్నియు స్పష్టముగా గన్నట్టినట్లు వర్ణ్శితము. ఇందు (కమముగూడ గలదు. అభిజ్ఞాన ఇశాకుంతలమున దుష్యంతుడు రఖా

1. “వంచై శే దేవ తరవో మందారః పారిజాతకః సంజానః కల్బవృతళ్చ పుంనివా హరిచందనం” ఎఅనురము = దేవనర్లు,

కే5్‌6 (వబంధములలో (సకృతివర్షనలు రూఢుడ్రై స్వర్గమునుండి దిగుచు (కిందికిచూచి మాతలికి మించి, చెప్పిన వర్ణనకు డిటుగా నున్నదిది (ఇశాకుం. 7-6). అన్ని పుఠరవర్శనలకంు ఈ పురవర్థనయందు ఒక మవాత్తరమైన వర్శన గలదు. పురమందలి (వజలందణును న్మిదపోయిన సమయమున నిశ్శబ్దముగా నుండునుగచా! అట్టి సనమయముననే మంజువాణి, వె నుండి దిగి యీపురమును చూచినది. అప్పుడది పూర్మ నమాధిలోనున్న సిద్దుడా అన్నట్లుగా ఉఊక్పేతీంపబడినది. “*సాలము యర్మతపీళము, విశాల కచాటిక ఘట్టనంబు దృ . జ్మీలనమైంద వామృత సమేత పళాకిక జిహ్వా, చం దిశా , జాలము భూతిపూత, నవచం[ద్ర శిలాంబువు ల|కుధారగా( (బోలు (వశాంత భోషమయి పూర్మ సమాధి ఇెలంగ నయ్యెడన్‌”

• -వసు. 1-04. ఇది అమోఘమైన భావవివరణ, యోగన్నిదలోనున్న బుషితో పట్టణమును సర్వాంగ సుందరముగా పోల్చివాడు. ఇట్టి భావము వార్ష నై షధములో నున్నది. కాని ఇంత విపులముగా, భావస్సోరకముగా లేదు. " “కణ సనీరవయా యయా(్రిశ వప్రావళి యోగపట్టయా మణి వేళశ్నమయం సనిర్మలం కిమపిజ్యోతి రబావ్యామిజ్యకే” - నైవ. 2.79 పూర్వకవికృత "కావ్యములను చదివి భావముల బడయవచ్చు. అట్టి భావములకు నూత్ను రూపమిచ్చు 'నేస్పు ఎంతమందికి గలదు! ఈ ఘట్టముననే మంజువాణి వర్ణించిన ఒక గొప్ప వర్ణన గలదు. ఇక్కడ భావమే గాక, భావ గూడ సాగి సాగి (సవంహిచుచున్నది. “ఒకవంకనిర్శ్మలోదక శంక నంకుచత్‌ పరిధాననై రిత్త జాఅం దలతు నొకచోట విఘటిశోరు కవాట గృవావాట మని మిన్నకయ తూలి చన(దలంతు నొక యిక్క యిది వితర్ణిక నిక్కమని పచా (గము నిక్క రహి నెక్య (౧ దలంతు నొక చాయ బి(త ఖిగ్రిక గాయనుచు సోయ గమున( జాయక డాయగా. దలంతు . నిట్లు గృవారాజ కీలితా నేకరత్న వివిధ రుచివై భవ-బులు వెగడు వటుస నిదియ కాబోలు నృప్తుకేళ నదనమనుచు నచట మాయా ఇలలి రోహీళాంగి నగుచుూ _-వను.[$.78 .

పురవర్థన _ విజయవిలాసము 157

ఇట్టి వర్ణన భారతమందు వచన రూపమున కొంత కనిపించుచున్న ది.నన్నయ నభా పర్వములో మయసభ యందు దుర్యోధసుడిట్టి యమభవమును పొందినట్లున్నది. “అట దుర్యోధనుడు, వివృతంబై న ద్వార దేశంబు సంవృతంబుగా వగచి పోవనొల్లక నంవృత చ్వారంబు వివృతంబని చొరబోయి తత్కవాటన్ఫటిక శిలాఘట్టిత లలాటుండయి, నమ (వదేశంబున్నతంబుగా వగచి. యెక్క నమకట్టి నీలాళగిస్థగితం బై న విమలమణీిస్థలంబు జలాశయంబుగ వగచి పరిధానం బెగ్యదోచికొని ౨ (భార నభా. 8 ఆళ్వా).

అనువాదము కాకపోయినను పూర్వకవుల (ప్రభావము తర్వాతి కవులవై పడు ననుటకిది నిదర్శనము. పురవర్జ్దన _ విజయవిలానము

పురవర్షన చేయు సందర్భమున (వబంధకవులందణును ేదో విధమున నాకపుర మునకు సాటియో పోటియో చెప్పియున్నారు. అందును వసుచరి[తకారుడును, పింగళి సూరనయును మిన్నలు. వారికే విధమునను తీసిపోని విధమున విజయవిలానళారుడు పురవర్షన చేసియున్నాడు.

“ విజయ విలాసమందలి పురవర్ష్మ నలో చంద్మపళంస అధికముగ నున్నది. చంద వంళ రాజయిన అర్జునుని న్ఫురింప'జేయుట కయినట్టుగ తోచుచున్నది. “చం[ద్మప్ర_న్తర సౌధఖేలనపర...” (విజయ, .68.-) “శీలమృతాంళులో శళము” (విజయ. 1-71) “పొద్దుపోయిన వేళ రోహిణీ [పాణేకు” (విజయ 1.76). “లాగులు వై చుచో: జం[ద్ర కళలనంగ” (విజయ. 1-”0) మొదలగు చోట్ల నెన్నిటనో చంద శబ్దము (వయోగింవబడినది.

“చంది పిన్న ర సౌధ భలన పరళ్యామాకు చద్వంద్వని నంది పిశ్యహలిప్త గ ధకలనా సంతోమిత ద్య నీ సాంద'పంన్ఫుట వోటకా-బుపవా చంచచ్చ.:చరీకోత్క-రం వింద (వస్థపురంబు భాంలు రమా హేలాకళా వానమై” = నిజయ, 1-66 వై పద్యమున నాయికా నాయకులు నూచింపబడీ భావ్యర్థము గూడ స్ఫురించు , చున్నది. ఆ పురమునందలి గృవాములాళకా శపు కెత్తును మించినవని చెప్పుటకు చంద్రుని = నంటయింటి కుండేలుగ చెప్పుట గొప్ప సమర్థన. -

ఎశ్టీర0ీ (ప్రబంధములలో (పక ఎతివర్జనలు " “శీలమృళోాంకులో శళము రెమ్ముగమంచు( దలంచి జాకుచా ం. మేలి పసిండి సోయగపు మేడలగు క్ఞైనగూళ్ళ సందడిన్‌ కాలిక లు-డి యావల( జనంగని చింతిల వంటయింటి: 6 దేలిది యెొందుజో గలదు చేటికి నేమని యందు రందులన్‌ ” ఎావిజయ 1=71 *చందు)డు వంటయింది కుంచేలుగా నుండుట యనగా చందుడా (ప్రదేశమును వదలి పోడని యర్థము. సూర్యు చందు)లు 'మేకువును వదలక దానిచుళ్తు తిరుగుచుందురని పా9చీనుల భావము. ఇపుడీపుర సౌధములు మేకువుకంచళు. నెత్తున్నవన్న ధ్వనియందు శలదు. శై. లాన మేరునగములా పురగ్భృహములలో ఊగాణములై యున్న వనిగూడ (విజయ. 1-68) చెప్పుటచే ఆగ్భృహములు మేరుక్తైలాసముల కంశ ఉవ్వతమైనవని ఇలియుచున్నది. పురవర్శనలో గజాశ్వాదుల వర్షించుట పరిపాటి. ఇక్కడ అశ్వముల 'వేగముమ వర్శించుట జరిగినది. చాయువుకు జింకలును వేగము గలవన్నది పా9కృతిక సత్యము. వేగముగా పోవు నే జంతువునై నను వాయువుతో (వాయు వేగముతో) పోల్చుట సాం (ప్రచాయిక్ర సత్యము. వాయువునకు జింక వాహవమిన్నది సంపదచాయభావము. ఆ పుర చుందలి వారుల 'చేగమును చూచి జింకలు సరచాగా మనలో 'నెమ ఇానితో బాటు పరు "గ త్రగలమో చూతమని వాయువుతో పందెము వేసికొన్నవి. పముగెత్తినవి. శాని ఓడి “"జోయి 'వంచెము ఫలముగా వాయువును మోయుటకు ఒపుకొన్నవి. ఆ విధముగా అవి వాయు. బేవునకువావానమైనవి. ఇందు మూలముగా ఆ పురమునందలి వారులను, ,చాయువును ఒశే వేగముగలవని అందముగా సమర్భించినాడు కవి. (విజయ, 1-78). ఫురవర్శనమున వసంతమును, ఉద్య్యానమును వర్ణించు సం[ప్రదాయమును విజయ బిలానళారుడు సొంపుగా పాటించినాడు. 1పాక్ళృతికమైన శృంగారళ క్తుల (క్రీడలను _- అనగా వనంతుని, మన్మధుని,. చం (ద్రుని, మలయానిలుని - అత్యంత చమళ్కారముగా, ఇది వణ కెననును గూడ వర్ణింపని వ్యంగ్య పద్ధతిని వర్శి ంచినాడు.(స్త్రీల సొగనును వర్మించుచు భంగ్యంతరముగా కా వించిన (పకృతి వర్ణ న;- “రామ సీమల యంకు నుండి పవళ్ళు మువ మెసంగ వవంతు డెదురు సూచు ముళినూవుకడ ౦ ((గొన్నన వింటి నెఅజోదు శీశి మందిరముల శకెలన౧ జూచు, (బొడ్డు పోయిన వేళ రోహిణి (పా లేకు . డుదిరి మేడల మీద వెదకి చూచు( 'ఇెలతిల వాజంగ మలయ గంధవహుండు సోరణగండ్లలో. జొచ్చి చూచు

సాఠాంశము 104: చొ పురి విలానవతుల యొయ్యారములకు( గడు.సౌగసీ వారి రాకలు కాచి కాచి విరహుల(గలంచు వా కెయివ్విధముగాన€ మన్న వారలనిక వేజ యెన్న నేల” =విజయ. 1=76 విరహుల వేధించు (పాకృతిక శక్తులయిన ఈవసంత మనగిధ సుధాకర. మలయ మారుతములను గూడ విరహులుగా జేయు సౌందర్య మా పుర మదవతులకు గలదని చెప్పిన వై వర్ణన ఇతఃపూర్వ మనితర సాధితమైన దనుటలో నతిశయో _క్రి లేదు. ఇట్టిదే 'కాకున్నను కుమొర సంభవమున చాదాపట్లి వర్ణన మొకటి యున్నది. పార్వతివై శివు. నికి శామభావమును కల్పించుటక్లై. అకాలవసంతమును సృష్టించిన మన్మధుడు అప్పటి రమ్య (ప్రకృతిని చూచి ఉద్దీపన పొంది రతీజేవినిచూచి తానే మనోవికారము నొందిన వాడాయె నన్నవర్శ్శన (కుమా.4-114) [పభావము వై వర్శనవైై (విజయ 1-76) కొంత గలదనుట సమంజనము, పోక[మాకులు, కవ్వరపుటనటి, ఆకు దోటలు, మౌ" కిక సౌధసంపదలు, వర్ణితము లయినవి (విజయ. 1-8%).ఇవి పురవర్శ్య నలో సాధారణముగనుండునవే! కాని యిందులో పోకలు, కర్పూరము, ఆకు, నున్నము కలిసిన వీటి (శాంబూలము) న్ఫురించుచున్నది. మనుచర్మితమందలి "“మృగమదసౌరభ విభవ ద్విగుణితమఘనసార సాం(దవీటీగంధ స్థగితేతర పరిమళమై” అన్న వర్ణనలోని వీటియును (మను. 2-24) ఆము కృమాల్యదలోని "మన కనురక్సి పాచ్చనిదెసందని” (ఆము, 1-70) యన్నువర్జనలోని వీటీ రాగమును చమళత్కారముగ పోటీ చేయబడినట్టున్నది. 0౧ పారొంశము 1, _ కుమారసంభవమందలి పురవర్శన (7-9) యందు. కననగు ధోరణి (శబ్దము లన్నియు కోలాహాలముగ గుట) వసుచర్శితమందును (2-7) చూడనగును, £. భూలోక పట్టణములందలి పరిఖ వ్మ్శవ గజతురగ్యాదులును, నిమ్ము, పనసాది వృతములును, 'చేవభూములందుగల _ ఓవధీీపస్థ పురమునను, వై జయంళాదు లందును గూడ గలవని వర్ణించుట శేవలము కవి సం్యపదచాయము. 8. _ (వతి వర్ణనమందును వర్ణనీయ విశేషాంశములను తప్పనిసరిగ వర్ణించు స్వభావము గల నన్నెచోడుడు పురవర్శన మందలి అన్ని అంళములను వర్శించినాడు. శీ. మనసుచర్వితమున పురవర్శన లేశమా[తముగ గలదు. అరుణాన్పద పురవర్ధ నలో (వావహ్యణయోగ్యమయిన వర్ణ న లేగలవు.

160౮ (పబంధములలో (పకృతి వ రలు

5. _పారిజాతాపపారణమున పురవర్శన లేదు. ఇంద (ప్రాసాదమగు వై జయంతము వర్షితము.

6. రాయలవారి పురవర్శన సాభిప్రాయముగ నున్నది. మొటిదదగు విలుబుత్తూరు వర్ణ నలో గజభటహయాది వర్ణనలు లేవు. ఎందుకనగా అందున్నది వ్మిపముఖ్యుడు సిష్ణుచిత్తుడు. మధురాపురవర్శనలో నన్ని విశేషూంశములును వర్మితములు. అందు రాజున్నాడు.

7, _ కళాపూర్ణోదయమందలి ద్వారకా పురవర్శన సాభ్మిపాయ విశేషణములతో చిత్రింపబడినది. నాకలోకఘుతోడను, అందలి వ్య క్తులతోడను పోటీగలదన్నట్టుగా సూచింపబడినది. "

8. మాఘుని శికుపాలవధను కొన్ని విషయములో లుగు కవులు అనుకరించినారు. శికుపాలవధలో రై వతక్శాదికి (శ్రీకృష్ణుడు వెళ్లినపుడు ఒ'కేపరి అన్ని బుతువు లును భగవత్సేవకు (పవర్షిలినట్టు వరింపబడినది. శికుపాలవధలో _ నారదుని రాక

యును, చ్వారకావర్శనమును [గంఛాదిని జరుగగా, పింగళి సూరన రచించిన కళాపూర్జోదయమందును [పథమమున చ్వార కావర్ణనయును, నారచాగమమును వర్మింపబడినది. (ప్రభావతీ (పద్యుమ్నుమున ఇంగదుని చేతను, మాతలి చేతను ద్వారకా నగరమును వర్మింప జేయుట ఒక విశేషము. దేవలోకముకంశు. గొప్పగా నున్నదని 'దేవతలె ఒప్పుకొనుట గొప్పగదా:

9. _వసుచర్మితయందలి పురవర్శన గూడ 'వశ్యేకత గలది, (పభావతీ (ప్రద్యుమ్న మందు వైనుండి (కిందికి దిగి వచ్చుచున్న మాతలి ద్వారకను వర్మించినట్లుగా, ఇందు మంజువాణి ఆకసమునుండి కిందికి దిగుచు వనురాజపురము ఎట్లు కనబడి నదో తరువాత వర్శించినది. ఆ సమయమున సమాధిలో నున్న సిద్దుని వలె (వళాంత సుందరమై నీరవతను భజించినట్టు వర్ణించిన వర్మన అన్నిటి కంశు వశే కతను నంతరించుకొన్నది (4-66).

10, విజయవిలాసమందలి పురవర్ణ్శన మనుచరితపుందలి దానివలె సాభిప్రాయ విశే మణా సంభరితమయి యున్నది.

చతుర్ధ |పకరణము థ సము[ద్ర వర్షన వ! సము ద్రవర్శన అష్టాదళ వర్ణనలోని పకృతి వర్షన. [పబంధకవులు చాలవఅకు నమ్ముద్రవర్థన చేసియున్నారు. అందులో “సిరినెలవు, రళ్నాకరత్వము, చం[దదర్శ నౌత్చు క్యము,” "మొదలగునవి యుండవలెనని విన్నకోట "పెద్దన తన కా వ్యాలంకార చూడామణి యందు (8-95) చెప్పినాడు. “గ్ష్విపము, అద్రి రత్న, ఊరిగ్హ, పోత, జలచర, నదీప్రవేశము, చంద్రునివలన వృద్ది, బడ బాగ్ని, మేఘములు (వాలుట” మొదలగునవి వర్శింపవలెనని అలంకారశేఖర కర్త కేశవ . మ్‌ళుడు చెప్పినాడు. . 'వై చెప్పినవన్నియు నుండవలెనను కట్టుబాటు లేదు నముద్రవర్ణన -_- కుమార సంభవము దథ(ప్రజాపతి యమధరశ్తి రాజును చూచుటకై బయలుదేరిన సందర్భములో నము(ద వర్షన తటస్థమగుచున్నది* ఇందు సముద9మందు అదు9లును, రత్నములుసు, భయంకర జలచరములును, ఊర్భికలును, ఫనముసు, బడ బాగ్నియును, 'మేఘములును, వర్ష్మితములు, మొత్తము ఎనిమిదిపద్యములలో నీ వర్ణనములు అన్నియు సాగినవి. వర్శన ఉక్పేతా మయము, " "ఘన బృందా నేక దేళాగత వధిక జనిఘ (పపాపాంగును గా శనిఖీళార్లోరు శెలాశయు నిఖి౨ నదీశ్వామి ( జం్యదావ్సవ (శ్రీ జనకుం గల్టోల మాలా చలిత నిజతటజ్మాజ రాజీవిళానున్‌ ం

• _. గనియెన్‌ దథుండు రళ్నాకరు నిఖలమహి కామినీ మేఖలాభున్‌” , _కుమో. 1-115 వైన చందునకును అప్సరసలకును స్థానమైన వాడుగా గూడ వర్ణితము- సముద్రము భయంకర జలజంతువుల కాకర్యమెనదని ఈ [కింద చెప్పుచున్నాడు. 1

142 (ప్రబంధములలో (పకృతివర్ణనలు “కని యమ్మవో బుషి మహావరుష వ,జి వ(జపాత ఖీ ళాయొత తోణీధరవక కుఖికానేక నకచ క తిమితిమింగిలతద్గిల కుంఖీర కుంఖీర సాద్య నేక జలచర కులొపలిత లుళ9ళాలోలకల్లోలానూ ర] "ఛీనాయమాన ళుకక్తిముక్తా ఫలాభిరామం ల్రైనయది యని మెచ్చి” =కుమొ. 1=116 వనధిలో చాగియుండిన నగము లన్నియు నిందునివై దాడి వెడలినవా అన్నట్టు ఊర్మికలు ఆకాశమునంటుచున్న వని యు, క్పేతీంపబడినవి (కుమా. 1118). మొగిళ్ల వర్ణన ఇంకను చమత్కారముగ నడచినది. వనధి నీటినంతయు మేఘములు పీల్చి వేసి నవి. అందులకు వానిని పట్టి వేయగా, పోలేక వకునగా, దొంతులు దొంతులుగా పడి యున్నట్లు ఉ( క్చేింపబడినవి (కుమా, 1.10). . వై రెండు వర్ణనలందు వర్ణింపబడిన దండయాత్రలు, శిక్షగా కట్టి వేయుటలు, చాజోచిత వర్ణ నలనిపించు కొనుచున్నవి. సముద్ర సంబంధమైన సర్వమును ఈ సము(ద్ర వర్షనలో వర్ణితము లయినవి. ఈ వర్శనకు కథతో సంబంధము లేదు. అష్టాదళ వర్శనలలో నిది యొకటి గాన, “శీవలము వర్ణన కొణ కే చేయబడినది. సముద్ర వర్శన - ఆము కృమాల్యద, మనుచర్శిత, పారిజాళాపహారణము, _ (ప్రభావతీ (వద్యుమ్నము, వసుచరి_త, విజయవిలాసములందు లేదు. నముదివర్షన - కళా పూర్ణోదయము

• కళా పూర్ణ్జోదయమున సము[ద్ర వర్ణన సంపూర్ణ ముగ గావింపబడినది. సూరనారుు డస్టాదళ వర్శనలన్నిటిని తు, చ, తప్పక వర్శించి యున్నాడు. మణి స్తంభుడు భార్యతో గలిసి దేశాటన చేయునప్పుడీ నము(ద వర్షన జరుగుచున్నది. " మకర, తిమింగిలములును, ఘుమఘుమాశావములును వర్ణింపబడుచున్నవి. మణి ,.... న్తంకుడు తన భార్యతో ఆకాళమున సింహవావాన్నుడై సంచారము చేయుచున్నప్పుడు జరిగినదిది -- “ అరుగుచు. గనుగొని యెను లీ కరమకర తిమింగిలాది ఘనజల జంతూ త్కుర వివారణ భృశ ౌ్యద్రున్‌ ఆ నిరువమ ఘుమ ఘుమ రవాప నిద్రు సము[్యనమన్‌” - కళా. 1-1906

నమ్ముద వర్ణన - క ళావూర్జోదయము 108 తరువాత మణి స్తంభుడే సము[ద దృశ్యమును భార్యకు చూపించుచు మ్మించుట జరుగు చున్నది. తిమింగలములు నీటిని వెకి చిమ్ముట చక్కగా వర్ణింపబడినది. ఇది రమ్యమైన వక్ళృతి చేష్టయును, తద్వర్థ్ధనమును. అయియున్నది.

“ట్ల లలితాంగి చూడు కడునొ ప్పెడు నీరము నోరునిండగా (గోలి తిమి[వకాండము శిరోవివరంబున వెల్వరించు ను 'జ్వేలవు టూక్ట్వ్ర భార యలవేలువు శేటికయిన్‌ గుతూపహల న శ్రీలమరన్‌ వది విభుడు చిమ్మెడు చిమ్మన గోవి నీరనన్‌ కళా, 4109 వై వర్ణన శృంగార రనపూర్మ మైనది. సముద్రుడు (పమోత్సావాముచే అకాళ గంగవైకి (భార్య) చిమ్మన (గోవితో నీటిని చిమెశ్రినా యస్నట్లున్నది. ఇట శృంగార రస ముళ్చొదితమైనది. భదర్త భార్యతో పశాంతమున నుండి కామావేశుడై. నరగ్హగర్భ ముగ చేసిన వర్ణన _వైది. 7 సీకు చక్కగా వె కెగిరి మరల సము దము లోనికి దూకుట ళోభాయమానముగ నున్నది. నాగుఖాము ధిస్సుమని పడగ ఎ త్తినదా అన్నట్టు ఉశ్చేఏతీంపబడినది. చాల గొప్ప ఊవా! స్వరూప మేగాదు శబ్దము గూడ వినిపించుచున్నది. “జ్మ[[గతిమి శిరో రం[ర్ర ' స్ట్యూతమగుచు ఇెగయు నసలిళాఘ మది యొడ్డు మిగులనొబ్చె నల్చి పేరిటి కుండలితాంగ భోగి , ధిస్సునందిన పడగ యొత్తెనొ యనఃగోొ ఎంకళా. (200. -.. ఈ కింది పద్యమున వియోగళ్ళంగారము రసవంతముగ [పతిపాదితమైనది.ఎత్తుగా ఆకసమున తన (పియురాలు గంగ యున్నది. ,కింద సమ.(ద్రుడున్నాడు. ఇద్దరికిని ఎడము చాలనున్నది. అందులకు సము(దుడు విరాళిగొన్వాడు. వైనున్న (వియురాలిని అందుకొనుట కోసమై చేతులు పారజాపుచు అందుకొన జాలక ఉన్నురను చున్నట్లు చమళ్కారముగ వర్శింపబడినది. ఆజ్చార్వము ేర ఘోర విరవోనల 'మెంతయు నంతర, బునం బర్వం దరంగ జావువులు బా:'లు చాచుచు నీ వపయో[రయో వర్వసు ఛాంశులింబిముఖి భాసీ లెడుంగడు నుఖ్రన్యసా , " ఖర్వు మవర్వ సింధువునుంగ గట 'కేకృగడం గు _క్రైవడిన్‌ ” కళా, 4001. సము[(దమ్మువై మేఘములు (ాలుట మ్షింపవలెనని సం(ప్రచాయము. మేఘ ములు [వాలినట్లు ఈ దిగువ వర్శించుచున్నాడు. ఆ మేఘములు రమాబదేవి కబరీభర ముగా సము[దుడు విషువుగా - ఉత్పేఎఊంస బడుచున్నాగు, _ | లా

1684 . (ప్రబంధములలో (పకృలివర్శ నలు “ఉదకము(గో9ల (వేళ౭డు పయోదము పౌరుమశేళి సంభమా

• భ్యుదయ గళద్శమా ౯ బరి పోలిక నొప్పందటి డ్విలానముల్‌ తదభివృతాంగ క న్ఫృురణల:దళల విం పగ నీ పయోధియొ ప్పిడదము శయించినట్టి ముర భేది తెజంగు వహించె జూచితే” కళా, 4.208 ఉదక పానమునక్రై నల్లని మేఘములు అంతకంతకు సముద్శిముఖముగా దిగుచుండుటయు ఆ మేఘముల నుండి యిరమశ్రదములు జారుచు సముద్రమును [(తాకుచుండుటయు శృంగార పూర్ణముగ వర్శింపబడినది. సముద్రము, శయనించినట్టి విష్ణువువలెను (కిందికి జారుచున్న మేనుములు ఉపరతి యందునున్న రమాచేవి కబరీభరము వలెను, మెజవులు ఉపరతిలో కదలుచున్న ఆమె శరీరమువలెను, ఉత్ప9తంచిన వై వర్ణన అ మోఘళ్ళం జా 09 గార భావశబలిత మైనది. కళా పూర్ణోదయమున సముద+వర్షన యొనిమిది పచ్యాలలో సాగినది. శృంగార నముదదుడు ఘనరసముతో నిండినవాడుక దా! వర్షనగూడ రసోదంచితముగ నున్నది. శృంగార రసపూర్ణమైన యీ సమ్ముద వర్ణన వినుచున్న మణి_స్తంభుని భార్య--- మకాం గమ వటి " “....మునిముసి నగవుతోడ గోమలి లజ్ఞావనత ముఖ” మైనదట, (కళా. $62040 ఈ వర్ణనకు కథతో నన్వయమంతగా _లేదనవచ్చును. ఈ విధముగ రసోదంచిత ముగ వరి చిన మణి _న్తంభుడు కుసుమశరవశంవదుడై వెంటనే భార శో కీ9డించినట్టుం డుట వలన కథతో నన్వయింపబడియున్న [భమ గలుగునుగాని, ఆ మన్యధ [కీడకు మూత9ము కథతో సంబంధము లేదుగచా! కావున ఇది వర్ష్శ నకోనరమై చేసిన వర్ణనగా నే భావింప నగును, సారాంశము

1. సముుద వర్షన అస్టైాదళ వర్ణనలలో నొకటి యయినను కానంబంధము లేదన్న ధోరణిలో కొందలు కవులు వర్శింపలేదు. కుమారనంభవమందున్ను కళాపూర్ణో . దయమందును మాత9మే వర్శ్మించుట జరిగినది. £. కుమారనంభవమందలి సముద ఏవర్షిన కేవలము వర్శన కొఅశే చేసినట్లున్నది. అయి నను భావపూర్ణ్శమై న ఉత్చేంమలతో, సర్వవివరముగా చేయబడినది. కళాపూర్జోదయ

సౌరాంశము 185 వర్ష న కథతో సంబంధము లేనిదయినను పద్ధతికొణకు కావింపబడినది. సముుద ప్ఫ్రోక్ళతి చక్కగా వివరింపబడివది. కుమార నంభవముకంఠె. మించి అలంళార నుందరముగా రసోదంచితముగా గావింపబడినది. వర్ణన మంతయు నాయిళా నాయ కుల మధ్యగల నంభోగ శృంగారముతో కూడుకొని యున్నది. ఉపరతి స్ఫోరళ వర్ణన అత్యద్భుతము,

పంచమ [1పకరణము

పర్వతవర్తన ళం

(వక్ళొతి వర్ణనలో నెల్ల (ప్రముఖ స్థానము నలంకశించినది పర్వత వర్ణన. వేద యుగము నుండియు పర్వత వర్షనలు (పముబస్థానమును వహించి యున్నవి. రామూ యణ భారతాదులందు ఈ వర్శనలు రసో పేతములై నవి. తర్వాత అష్టాదశ వర్మ నలలో నొకటిగ పరిగణింపబడినది. ఆ తర్వాతి కావ్యములలో నెల్లి చోటుచేసికొని యీ వర్ణ నలు సంప్రదాయ రూపమును, ఆలంకారిక రూపమును వహించినవి,

పర్వతవర్శనలో అచలత, ఉన్నతత, ఖచరవినోదిత, కనకాదిధాతు యుక్తత, మొదలగునవి యుండవలెనని కా వ్యాలంకార చూడామణిలో విన్నకోట పెద్దన చెప్పినాడు.

(కావ్యా ౪9).

తర్వాతివాడగు శేశవమ్మిశుడు తన అలంకార శేఖరమున - పర్వత వర్ణనలో ఓవధులు, ధాతువులు వంశములు, కిన్నరులు, రునులు, శృ్చంగములు, తటములు, గుహలు, రత్నములు, ఉపత్యకలు, వనజంతువులు మొదలగునవి యుండవలెనని చప్పి నాడు,

మనకవులందలును పర్వత వర్ణనను థాతికోపయోగ దృష్టితోడను, రసదృ్భష్టి తోడను గావించి యున్నారు. పర్వత వర్ణన - కుమారసంభవము

కుమారసంథవమున హిమవద్వర్షన మొత్తము 19 పద్యములలో నున్నది. ఓషధీ (వస్థ వర్ణనతో కలిపినచో 60 పద్యము లగును.

హిమవద్వర్ణ నము _ఇతివృత్తిముతో పెనవై చుకొన్నట్టిది. హిమవంతుడిందొక పాత యగుచున్నాడు. హైమవతి తండి యితడు, ఈశ్వరునకు పార్వతిని కన్యాదానము ఇావించినవాడు.

_పర్యత వర్ణన కుమారసంభవము 167 అన్ని పర్వతములకంచ ఉన్నతుడై నవాడు. నర్వమును కలిగి యున్నవాడు, “*రోవాణాచలమమను రూఢిగా కలదింత మహనీయ రత్న సామ(గి గలచె వింఛ్యా(థితో సురల్‌ విరసమె త్తిరి గాక (గవాచ[కమది యింత గడచియున్నె వోటక రుచియకా కమశలేం(దు గిరికింత హరుడర్థ పతి చెలి కందుండె గొకింత . _ రమ్యమే వనసియింప రజత శైల మజుడు దన విద్య మెజఅయం గులా దులొండ్డు | వడసెగా కర్వి చాల్చ్బంగ థభరమె దీని కనకనగ చ(క్రవర్తి మవోత్మ్య వైళ వాలయంబగు వేర్మి హిమాచలంబు" = కుమా. 3-0 రత్న సామగికిని, జొన్నత్యమునకును, ఓషధీయుక్తతకును, స్థానమని వైని వర్శింప బడినది. "పేరుకెక్కిన యితర అన్ని పర్వతములకం ము సార్థకాధిక్యము గలదిగ చెప్ప బడినది. క నుర వాహినీ ధరత్వమందును శు భళరీరపు కల్మియందును, నీలకంధరము కల్లి యుండుటయందును, ఉమను కలిగి యుండుటయందును, అపార విభూతిత్వమందును, మహేళ్వరుని పోలియున్నట్లుగా వర్టింపబడుచున్నాడు హిమవంశుడు, “నురవఠ వాహినీధరుడు కు[ళళరీర విళాసి నీలకం - ధర పరిళోఖభితుండి. గుణభాముడు దుంగతనుండు భూధరా చరణుడు మా నమన్వితుడపార విభూతినమేతుడ్తై మహే శ్వరుడును బోలినొప్పు పిమవంతుడనంత మహత్త్వ సంపదన్‌ కుమా. - 8-6. కయ్యమునకును, వియ్యమునకును సమానత యుండవలెననుట లోకసిద్ధము. వారు నితో వియ్యమందు వాడు గాన హీమవంతుడిశ్వరునితో సాటి చెప్పబడుట సమంజనము, మదకరులను, చాని బృంహితములను, అవి మేఘధ్వనులతో పోలుటయును, "నెమళ్లు నాట్యమాడుటలను, ఈ [కింద వర్ణించుచున్నాడు. ం “*ఫితగిరి మీద్‌ మదళరుల్‌ సీవరించు నెలుగు నవఘనారవమని యెసగియాడు నమ్మి వదువులు గడునొప్పు నగ విభునకు | బలనిపట్టిన వీంభాత స్మతభాతి” | =కువూ, 8?

148 (పఖంధములలో [సకృతివర్జనలు వై వర్ణన యందుగూడ రాజస్ఫురణ కనిపించుట కుమాళ సంభవళశారుడు ఉ... రాజకవీ యనుటను చాటుచున్నది. శశికాంత శిలలు కరిగిపోగా ఆ జ్యోత్స్నా (ప్రవాహమందు చందదుడోడ వోలె పోవుచుండుట రమ్యముగా-అఆలంకారిక ముగా-నసరసనముగా వరి ౧ంపబడినది. ॥ “*విలసితోత్తుంగ శశి కాంత $ిల౪(గదిని యరుగు శళి గని శిలలెల్టం గరగి "పెరిగి ఆఅపి పజ తెంచు వల్డోడి( 'బేలిపొటు నుడు గ ణేశుండు వెండి పేరోడవోలేో =కుమా. 8-10 ఉరగ చేవ, ఖచర, సిద్ధదారణాదుల వివర భూమిగా హిమవనత్పర్వతము ఈ (క్రింద వర్ణ ౦వబడుచున్నది. “నవిలాసగతిగ్యగాలు జలిగమ లతలలో నడపాడు నురగ కన్యకల చెలువు వెలుగొందు మణి వ్యుతికల గెడ వివారించు వరనిధానాధి దేవతల చెన్ను సొను సంగత మేఖ సొౌదామనులగూడి పొలపాడు ఖచరాంగనల బెడంగు మంచార చందన నందన సంగతి శిలనీన వన దేవతల నయంబు మనసు లురులు కొల్చ మండనాంగానోక వాము€ల( బొంది చూచు నమర సిద్ధ చార ణాది వరకుమారాంగ భూషణ ద్యుతుల హినమనగేంద మతిళశయిఖ్ర” =కుమూా.లి=14 కిన్నర గీతులతోగూడి పాడు మధుపగానములును, కింపురుషాంగనల కంఠ ధ్వనులతో సాటిగా పలుకు కోయిలలుకు, దేవేందాంగనా మంజు భాషలతో సాటిగా పలుకు చిలకల పల్కులును వర్శితములు. దేవతలతోడను, దేవయోనిజాతులతోడను నివసించు మధుపములును, కోకిలలును, కీరములును, శారి ననుకరించుట నవాబజ మేగజా! “కలయం గిన్నర గీతి. గూడ మృరురేఖంజాడు మత్తాళి సం కులముల్‌ గింపురుషూంగచా తతి యెలుంగుల్‌ వించు భావించి మా 'అఆలుగుల్‌ నింపుగనిచ్చు గోవిలలు దేవేంటదాంగచబా మంజు భా - షలతోడం దగు మాజుమాట లెలమిన్‌ నంధించు జిల్క-ల్‌ మొగిన్‌ ” కుమా. క-17

పర్వత వర్ణన _ కుమారసంభవము 169 హిమవంతుడు సర్వ పర్వతములను వాత్సల్యముతో చూచిన చాడుగను, భూ భారనముంతయు చాల్చువాడుగను, లోకమాతయెన పార్వతికి తండ్రి యయినవాడు గను, ఈశ్వరునికి మామయయిన వాడుగను ఓషధీ ప్రభాస్థానమయినవాడుగను మాంస బడుచున్నాడు. “మును మహీధేనువు చనువత్సమై కుడిచి . వస్తు నంపూర్మమై వజలు వాడు కోమఠోర గేం దిగ్గజఠాజి చాల్చు భూ కార మొక్కట(దాళ్ళ్చి పరగువాడు శ 9లోక్య జననిమై తనరు శళ్వాణికి ఉనకుండు నాసడి సన్నవాడు విశ్వ్వైక గురుడగు నీశ్వరునకు నర్ధి మామగా నెగడిన మహిమచవాడు తుహినక రతీ[వకరవుత వహులు వరుస " ॥ బాచు తము మోవధీ (వఖా భాతి చాన పాచి విలసిల్లు వాడు దిగ్భరిత కీర్తి ల మంతుడచ లుండు పతి హిమవంతుడతడు” =కుమొ. 1-19

“మును మహీ ధేనువు చనువత్సమై కుడిచి” అన్న పాదము కాళిచాను కువూర నంభవమందలి-

“యం నర్వగ్హైలాః పరికల్బ్య వత్సం (1-2) అన్న ళ్లోకమునకు అనువాద ముగా నున్నది. శాళిచాసుని కుమారసంభవమును, ఉదృటుని కుమారసంభవమును చూచి, అనువాదము కాని అనుసరణతో (వాసినాడుగాని వారుచెప్పిన వానినే-వారు చెప్పినట్టు గా నే-అనుకరింప లేదు, చాలచోట్ల అనుసరణ మా[తము లేకపో లేదు.

ఈశ్వర వాసనమగు కై లాసమును హిమవద్వర్షన కంశు కొంచెము భిన్నమగు దోరణిలో వర్ణించుచున్నాడు. మరికొంత అధిక్యమును సంతరించుకొన్న వర్శనమిది* "కేవలము అధిభౌను వస్తు వర్ణనమిది. “రన రసాయన నుధారన నిర్భరంబు లై. (శమ్మంగ నెలరారు కల్చ్పతరుల బరున వేదుల( బొంది వారికాంత శిఖ (గాగి కనక౦ంబులగు నయస్కాంత శిలల మరు చిశౌవధి తృణ జ్యోతిః (పభాలీల మాయించి వెలిగడు మణిగణముల బవుళ చింతామణి [ప్రాసాద వృత భూమ చాంబర స్నాన పాొనాంగరాగ

శ0 (ప్రబంధములలో [పళ ఛతివర్జనలు

మాలీ కాంగ లళో నంద నుండిరముల

(మాన(బండులు సతుల కామరగియాడు

సిద్ధ విచ్యాధరామర ,స్త్రీసమూహ

ఛాసిత/బగు కైలాస పర్వతంబు” -కుమొ,?.144 కుమారసంభవమందలి సర్వతవర్ణన-కేవలము అష్టాదళ వర్ణనా నియమము] కోసరము మాతమే చేసినట్టిదిగాదు. శావ్యమంది పర్వతమునకు అత్యంత 1పాధా న్యము గలదు. కావ్యరంగమున కంతయు ఆటపట్టు ఈ పర్వతము.

సంస్కృత కుమార సంభవమున హిమవద్వర్శన కొలదిగానే గలదు. నన్నిచోడుడు విస్తృతముగా చేసినాడు. మూలమందు కం విపులముగను, స్వతంగతముగను వర్ణింప వలెనన్న కుతూవాలముతో గొప్పగ వర్ణించినాడు.

ఈ పర్వత వర్ణనలో మామూలు పర్వతములలోవఅె జొన్నత్యము, రత్నగర్భత, మేఘములు, క'ర్యాది జంతువులు, మయూళాదులు, బేవదేవయోని జాశులు, వర్ణితములు, కాని అడుగడుగున దివ్యళా స్ఫురణ ద్యోతక మగుచున్నది గూడ, పర్వశవర్ష్డన-_మనుచరి,త్ర _

మనుచరితలోని నానో పర్వత వర్ణనలు ఇతివృ త్తముతో సంబంధము గలవి. (పవరుడు సిద్ధుని జూచినపుడే ఉత్తేజితుడై నాడు, నానాతీర్థ వర్శన విన్నపుడు మరింత ఉ శ్తేజితుడై నాడు. ఆ సిద్దుడింకను పూర్వ దడిణ పశ్చి మో_త్తర పర్వతముల వ ర్రించు చు- “వినుము గృవాస్థ రత్నంబ! లంబమాన రవి రథతురంగ శృంగార చారుచామరచ్చ టా(పేకణోస్లివ చమర నముదయంబగు నుదయంబునంగల విశేషంబులు శేషఫణికి _ నైన లెక్కింప శక్యం బె, , .యకటకట, వికట కూట కోటి విటంక శృంగాట కాఢాక మాన జరదిందు బింబగళ దమృత బిందు దుర్డినార్జీ) కృత నల్లకీ పల్గవ [పభంజన పవళాంజన వాస్తిహ_న్తంబగు నస్తంబునంగల మణి (వన్తరంబుల విశాంతిం జింతించిన మేనంబులక లిప్పుడుం బొడమెడు. .. నేనిట్టి మహాద్భుతంబు లీళ్వరాను[గవాంబున నల్ప కాలంబునం గనుగొంటి ననుటయు” అని దీర్ధనమాన భరితమైన వాక్యాలతో, ననల్పమైన వాగ్ధాటితో, అ వేశపూర్ణ్మ కంఠధ్వనితో, ఆయా పర్వతాల మహిమాతిరేకమును గూర్చి, (బహ్మోండ ముగ ఉపన్యసించినాడు. (మను.1-78). అది విని ముందే యువ్విళ్లూరుచుండిన (ప్రవరుడు మరింత (వభావిత్నుడై--ఉద్దీపితుడై హిమాచలమును చూచు నవకాళము కొణకై. సిద్ధుని ప్రార్థి ంచినాడు. (పవక మీకొనర్తు నొక విన్నప,**మను.1-78) _

పర్వత వర్షన - మనుచ[రిత 1? (ప్రవరుడు హిమాలయమునకు బయలుదేరుటకు శారణభూతమైనది నానా వర్వత వర్జ్యన. కేనిచో, (ప్రవరుడు హి మాలయమునకు వెళ్ళడు. వెళ్ళనిదే కథలేదు. అందువలన ఈ పర్వత వర్ణన ఇతివృ _త్రముతో ముడివడియున్నది. కథలో (వముఖస్థానమును గలిగి యున్నది. అన్ని అంగములను కూడియున్న ది. | " ఈ వర్ణన ఓజఃపూర్ణ్మ కవితను సంతరించుకొన్నది. అద్భుత రనపూర్ణ్మమై యున్నది. ఈ పర్వత వర్ణనకు సంబంధించిన భాషూ భావములు రెండును, కన్నడమున పవంపభారతము నందలి పర్వత వర్మ నను పోలియున్నవి. ॥

“ఇందు బింబ విగళ దమృతలిందు దుర్డినార్ట్రి చందనాన్వితముం, అశిశిరకర రథతురగ ఖురశిఖరనిఖండిత లవంగపల్ల వముం, ఐరావత కరలూన నల్ల కీశబలముం అప్పుదయ గీరియం. =.” --ఫంపభారతము, అక్వా, కీ-18వ గద్యము.

రన్న, పంప, పొన్నలను నన్నయ మొదలు చాలమంది కవులు బాగుగ అనుక రించి నారనుటకిది [వబల నిదర్శనము. ,

“నికుప వాతి స్థలంబు రమణీపియ దూతిక తెచ్చి యిచ్చు కప్పురవిజ మాత్మ కింపయిన భోజన. *,.” జ అను పెద్దన పద్యము, కన్నడమందలి (శ్రీశ. 1240) సూక్తి సుధారవము అను (గంథములోనిది. ॥ .

“ఆ-శేణు కరకంపిత సాలము శీతవై లమున్‌ (మసు. £-£) అన్నది “కరి కలభ కరమృదిత తమాలమయిదినీం” అన్న కాదంబరీ వాక్యమును కొంత పోలియున్నది. వరూధినిని స్ఫురింప జేయుట క్రై “కఠకారేణు. శబ్దమును (కఠి శబ్దమును వదలి) వాడినొడు "పెద్దన,

౮౯ మనుచరిత మందలి పర్వత వర్మ నలలో ముఖ్యమయినది శీత శై లవర్శన. (వ్రవరుడు ఎంతో మక్కువతో ఎగిరిపోయి హిమవత్పర్వతమును చూచినాడు. “=ఆఅటజనికాంచె భూమి నురుడంబర చుంలి శిర సృరర్ట్టుకీ వట. ముహుర్ము హుర్గుఠదభ౦గ తరంగ మృదంగ న్‌స్వన స్ఫుట నటనానుకూల పరిపుభ్రకలాప కలాపి జాలమున్‌ కటక చరత్క రేణు కరకంపిక సాలము శీత శై లమున్‌” ఎ మను, 22 భావికథ ఇందు సూచితము. అంబర చుంబి కిరస్సరత్‌ రురీపటల ముహుర్యు హుర్లుళఠదభంగ తరంగ మృదంగ నిస్వనమునకు కలాపిజాలము నాట్యముచేయు చున్నది. జలద గంఖీర కంఠధ్వనియుక్తుడై న 'ప్రముని చూచి - అతని పలుకులువిని, వరూధిని యను కలాపి నాట్యముశేసినది. “కటక చత్క రేణు కరకంపిత సాలము" అసు నిశేషమున స్వారస్యము గలదు, కళీణువనగా అడుపనుగు, అ అడపనుగే వరూధిని,

72 [వబంధములలో (పకృతివర్ణనలు కరేణువు తన కరముచేత సాలమున్ను కంపింపజేయుచున్నది. ఆ సాలమే (ప్రవరుడు. ఈచి, ఊచి విసిగి ఆ కశేణువు వెడలిపోవునుగదా! ఇక్కడ ఈ పద్యవర్ణన చ్వారా 'ప్రనన్న కలిళార్థయు కృతను పొందించినాడు,

. ఈ వర్ణన వాల ఉదా_త్తమయి, ఓజఃసూర్జకవిళాధారను సంతరించుకొన్నది. వర్ణిత వన్తువుయొక్క- బృహ(దూపము, జొన్నత్యము, 'చానియొక శా గుణము - అన్నిటిని - శబ్దములయందు (వతిలింబింపచేసినాడు కవి. మనుచరి(త్వవె ఇంచుక శద్దగల వారల కెల్ల రకును ఈ పద్యము కంఠపాఠము.

(ప్రవరుడు “ోనరనాళాయణ చరణాంబురుహద్వయ భ(దచివ్నాము[దిత బదరీ తరుచండమండలాంతర సరణిన్‌ ” (మను. లి-5) చనుచుండగా వాతావరణము వ్యాదయ రంజకముగా నుండినది. “ఉల్లల దలకాజలకణ పల్లివిత కదంబముకుళపరిమళలహారి వాల్లోహుల మదబంభరమల్ల ధ్వనులు ఎసగగా మరుదంకురములు వినరినవి (మను, లి-6) అంక కాదు. అ అరణ్యమున భయంకర జంతువులు గూడ (వత్యతమైనవి. ఆందుగు చిగుళ్ళను తొండములు చాచి అందుకొను కరులును, తిని మత్తెక్కి పొదరిండ్రలో గుణ కలుపెట్టు (కోల్పులులును, ము స్సైల (తవ్వి ఎత్తుచున్న వరాహాములును, డొంక్షలనుండి టేట్తుదాటు మనుబిళ్లును, భల్లూక నఖభల్లములచేత విచారితమైన మధుకోశవిసరమును చూచుచు [ప్రవరుడు నడక సాగించినాడు. (మను. £-/)

జౌవధహీనుడై, చారి దొరకక బాధపడుచున్న (పవరునకు ఇంచుక ఆశ కన్పట్ట "కేయుచున్నాడు కవి. ఒక అద్భుతమైన [ప్రదేశమును నృప్టించుచున్నాడు. ఇందు గంగా న్నిర్షరము, వటి కెలకులు, (కముక పున్నాగాది వృతములు, పికళారికాది పతులు,

(| చం(దళాంతదరుల (వతిశబ్దములు, వర్ణి తములు,

“*కులిశ ధా రావాతి పొలువున( ఖై నుండి యడుగు మోవగ 'జేగురైన తటుల

గనుపట్టులోయ గంగా నిర్ష్రృరము వాల జలువయౌా న య్యేటి శెలకులందు

నినుక వెట్టిన నేలవేచి యక్కాంళశుల

. జొరనీక దట్టమై యిరులు గవియు

[కముక వున్నాగ నారంగ రంభా నాొళి శేరాది విటపి శాంచార వీధి

నెరలు వికశారిళా కీర శేకి భృంగ

సాఠసధ్వశి దనలోని చం[ద ౪-౦త

దరులు (వతి శజ్ఞమీన గంధర్వ యక

గాన ఖ్టూరితమగు నొక్క కోన గనియె” మను. ౭.19

(వమునిలో ఆళ శేకెత్తించుటకు - వరూధిని యున్న చోటికి అతనిని లాగికొని పోవుటకు - వాతావరణ నృష్టి చేసినాడు కవి, యథగంధర్వగాన ఘూర్షితమైన కోన

వర్వత వర్ణన - మనుచరిత = 78 గని యది మునియా[ళమ [పాంతమని [వవరుడు | భమపడినాడు. ఆ కోన _- అ నెల - ఎంత అందముగ - ఎంత దట్టముగ - ఉన్నదోవర్డితము. ఇక్కడ పకృతి దృళ్యవర మగు ఆకర్షణను నృష్టించినాడు కవి. (వవరుని ఎంతో వైకి గొనిపోయి. [క్రమముగ క్రిందికి దిగునట్లు చేయుచున్నాడు. అక్కడినుండి సళరీర స్వర్గమును (తోసిరాజని భూమికి దిగిపోవుచున్నా డు | ప్రమడు.

“నికట మహీధతా[గ తట నిర్గత నిగ్రర ధార జాసిలో .

యకు( దల [కిందుగా మలక లై దిగు కాలువ వెంట బూచుమ

ల్లి లవలంబన బుగ నతి(వకరధ్వని చిమ్మిశేగ లో

నికి మణిపట్టళ గ నరణిన్‌ ధగణీసురు(డే॥ ఇెంగటన్‌* వామును. 2-21

వై పద్యములోని “గంధర్వ యతుగాన ఘూర్దితమగు కోన” - “నిర్హ్రరథారజాసి లోయకు దల్యకిందుగా మలకలై. దిగు కాలువవెంట బూచు మల్లిక లవలంబనంబుగ నలి (వకరధ్వని చిమిశ్రశేగ లోనికి మణి పట్టభంగ సరణిన్‌ ధరణినుకుడేగి” - అను వానిని = పరిశీలింపవలెను.

ఈ (ప్రకృతి మునిబాటిక (పకృతి గాదు. ఈ మల్లి యలు - ఈ మణిపట్టము, మునివాటికప్‌ గావు. ఒకచాని కొకటిగా [(భమపడినాడు (వవుడు, అక్రాడతడు చకాచిన'దేమి ?

"*్రావుల్‌ (శ్రేవలం జల్లు చెంగలువ శీబారముశ తీర మగ్షనన్‌

మావుల్‌ (శేవులు నల్లిబిల్లిగొను ళాంతారంబునం 'దెందవ

(గొవాకల్పిశత శాయమాొన జటిల (చాజాగుళుచ్చంబులన్‌

బూవు- దీవల నొవ్చు నొక్క భవనంబున్‌ గారుడోత్కీర్గమున్‌ ౯ =మను, 2.22,

ఆ కాయమాన సహిత భవగశాజము భోగముల శెంతయో ఆటపట్టగుచోటు.

ఇపుడు (భాంతినుండి ఆళ్చర్యములోనికి లాగబడుచున్నాడు [ప్రమడు. వాతా వరణ మంతకంతకు నునోజ్ఞ తర మగుచున్నది. అంతకంతకు స్పష్టతలోనికి పరిణమించు చున్నది.

“మృగ మద సౌరభ విభవ

ద్విగుణిత ఘనసార సాంద్ర వీటీగ ధ

నగితేశర పరిమళమై

స్ట్‌ మె

మ్‌గువ పొలుపు 'దెలువు నొక్క మారుత మొల నెన్‌ ” =మను. 2.21.

ఇది అద్భుతమైన శిల్పముగల చాళావరణ సృష్టి. వరూధినిని అతనివైపు లాగికొని

“తెర్చుచున్నచా వాళావరణను, వీటీ గంధమును బట్టి అక్కడే (స్త్రీ యున్నదని అెలిసి కొన్నాడు [పవుడుం

కాంబూలములో కస్తూరిని, కర్ప్చూరమును గూడ కలుపుకొందుకు. అ కలుపునట్టి ళర్ఫ్సూరము పొళ్లు "ఆెట్టింపయినచో ఆ కాంబూలము అడువారిది. మగవారిది సమపాళ్లు.

174 (పబంధములలో (పక్ళతివర్ణనలు ఇంతటి. సూత్ర పరిశీలనలో ఈ వీటిగంధ పూర్ణ మారుతమును (వసరింపించినాడు సరన కవి "పెద్దన. ఈ పర్వత సంబంధి మారుుతము యొక్క [(ప్రయోజనమిది. “= వెనువెంటనే ఒక మంజుల, మనోజ్ఞ, రమ్యాతిరమ్య(స్త్రీమూ ర్తిని (పవరుని

• ముందుకు నెట్టుచున్నాడు కవి. హిమాలయమున 'దేవళా(స్త్రీలుందురుగచా! ఆవర్షన. గూడ చేయుచున్నాడు,

• అత డావాగ పరంపరా పరిమళ ్యాపొర లీలన్‌ జవొ న్విశ మిచ్చోటని జేరజోయి కనియెన్‌ విద్యుల్హకా నిట వాన్‌ శతవ(్రైవణం జంచరీక చికరన్‌ జం| చాన్య చ( సనిన్‌ నతనొఖిన్‌ ననలా నొళానొక మరుళ్నారీ శిరోరత్న మున్‌” అమను. 2-25 _ వైనారీ వర్శనలో ఉపమానములుగా వాడిన వాతపరంపరా పరీమళము, విద్యు ల్పత, శతప్మతము, చంచరీకము, చం[దుడు చ(కము - అన్నియును (పక్ళృతి వస్తువులు. చాచాపంత శ లీమాధురితో కూడుకున్నటువంటి-- | , ॥ “మవచాళాతి సమాను౯ గాశ్యప మవోమౌనీ౦(ద్రు చీవింన మ్మద మారంజని యా!శమంబు వనసీమన్‌ గంటి వాల్ల్గంటి( దో - శ యద నీళాలక( గంబుక.8. గరణియానంబ యోజాననన్‌ నదనత్స-శయ గోచరోఎరి సుభాసంబాధలింవాధరిన్‌” . అన్న పినవీరభ్యదుని శృంగార శాకుంతలము (2-178) నందలి పద్యమునకు (పతిక్ళతిగా నున్నరి. హిమవత్పర్వత వై భవ సంపద వరూధిని పాాత ముఖమున వర్చించుచున్న్నాడు వరూధిని [సవరునితో అనుచున్నది :- “బహుళత్నుద్యుతి మేదురోదర దరీ భాగయిలన్‌ బొల్బుని , మ్మిహికా హోర్యమునన్‌ జగి౧తు మెఫుడున్‌ [బేమన్‌ నభోవాహినీ లహరీ శీతల గంధ వాహ పరిభిల నంజరీ సౌరభ - (గ్రవాణింవందిర తుందిలఎబు లివి మళ్కా-ంతార నంశానముల్‌” -మను .2-15 వరూధిని గృవా (పాంత (పకృతి రమణియమేగాదు, భాగ్యవంతమును భోగాలీత మును గూడ. ఇంత గొవ్వ (పకృతి 'దేవూములందే సాధ్యము గాని మానవ భూము లందుండుట పీలుబడదు. అక్కడి (వకృతి ఇంకను సొగనుగ నున్నట్లు వరూధిని పలు కులము బటి తెలియుచున్నది. ల ॥ | “క్కడి యూరు కాల్నిలున కింటికి పోయెదనంచు! లల్కెద్సీ వక్కాట మీ కుటీర నిలయంబులకున్‌ సరిరాక పోయెనే యిక్కడి గిశత్న కందరము లిక్కడి నందన చ/దనోత్కరలి విక్కాడి గాంగ న్నైకతము లిక్కడి యీ లవలీ నికుంజముల్‌ ” మను. 2 50

పర్వత వడ్డన - మనుచరిత్ర 175. అక్కడ దొఅకు భోగవన్తువులు వరూధిని పలుకులలో :- . “సద్యోవినిర్భిన్న సారంగనాఖికా " హృ్‌తమై పిసాళించు మృగమదంబు కసటువో లీరెండ కరగి కజ్జల నంటి -.. గముగమవలచు చొక్కపు జ తాటి | పొరలెత్తి ఘనసార తరువుల దను ఛాన తొరగిన పచ్చ కప్పరము సిరము గొజ్టంగి వూపొదిల్‌ గురియంగ పటికంపు దొనల నిండినయట్టి తుహిన జలము " వివిధ కుసుమ కదంబంబు దివిజ తరుజ .. మృదుల పనన ఫలాసవామేయ రత్న

• భూసణ-బులు గల విలదు భోగవరుడ " . వయి రమింపుము ననుగూడియనుడినంబు” _మను. ఖింర్‌క్‌ . హిమాలయమున ఈ భోగ పదార్థములు తాజాగా దొరుకుచుండునని వర్షితము. శృంగార రనపోషణకును; ఉద్దీపన విభావాఖివృడ్ధికిని, ఈ వర్ధన దోహాదకారణము, అందువలన చే (వక్ళృతివస్తు సహాయమున మనోవార వాతావరణ సృష్టి జరిగినిది. = మనుచరి[తలో హిమవత్పర్వత వర్ణన (ప్రముఖ స్థానమును వహించుచున్నది. రస వత్మరమైన కావ్య భాగమునకు హిమవత్ప్సర్వత మే ముఖ్యరంగము. పర్యతవర్శ్శ నలో నుండవలసిన యంశములను పట్టి యిచ్చినట్టుగా వర్డింపళ రసపూర్మ కధనము చ్వారానే వరించినొడు "పెద్దన. కుమార సంభవమున నన్నిచోడుడు చేసిన హిస వద్వర్శనకును మనుచరితలో చేసిన హిమపద్వర్థృనకును చాల భేదమున్నది. కుమారసంభవమందలి వర్శన దివ్య (పకృతికి సంబంధించినది. మనుచరి[(తమందలిది రస ప్రకృతికి సంబంధించినది. పూర్వకవుల నక్కాడక్ర్రాడ అనుసరించినాడు "పెద్దన. అంశేగాని అన-వాదము చేయ శేదు. భావమురు చూచి, తాను [కొత్తగా ఊహించి (వాసినాడు గాని అన్యథాగాదు. “అట జనికాంచె .****.” అన్న పద్యములో నెమళ్ళు తరంగధ్వని ఏని లయానుకూల ముగా తాళము వేయుచున్నట్లు నాట్యమౌడినవి అని యున్నది శాళిచాసుగూడ మేఘ సందేళమునగా “ఛా శై శ్సింజావలయ సుభచైర్ను గనక కాన యామే .... = యామ్యవ్తే దివసవిగమే నీలకంఠః సుహృద్బోకో ఎ మేఘదూతము. ఎట్టి లయాన్విత శబ్దమును విన్నను ెమిళ్లు లయబద్ధముగా నాట్యము చేయు నని

176 [(పబంధములలో _పకృతివర్ణనలు నన్నెచోడుని కుమారనంభవమునను, రామళామజభూవణుని వసుచరిత మందును వక్షితమగు పర్వతములు, కావ్యములలోని అన్ని కదలికలకును శేంద9స్థానము లై యున్నవి. మముచరిత మందలి పర్వతములు వె శావ్యములలోవలె పాలు గావు కాని కథలో అత్యంత (ప్రముఖస్థానమును వహించి యున్నవి. పర్వతవర్ష్శన = పారిజాతిపహరణము ఇందు మేరుపర్వత వర్ణన మాత్రము గలదు. మొత్తము తొమ్మిది పద్యాలలో వర్శింపబడినది. (శ్రీకృష్ణుడు స్వర్గమునకు పోవునపుడు సత్యభామకు ఆ పర్వతమును చూపించి అందుగల విశమముల వివరించినాడు. 'మేరుపర్వతము చుట్టుకు సూర్యచం[దు లు తిరుగుచుందురని వేదకాలము నుండియు సంప్రదాయముగ వచ్చుచున్న భావము. ఇక్కడ నూర్థచం(ద్రులు మేరువు చుట్టు తిరుగుచున్నారనియు, ఈ పర్వతము "రెండవ గగుత్మంతుని వలెనున్నదనియు -- “కువలయ నేత దిని కనుగొంటివె 46.4466 (పారి 2-86” అన్న పద్యమున వర్శితము. ఆందుగల పికములకు నై రిభములను (అడవి దున్నలు) భల్లూకములను, సింవొ ములను, జీంకలను, (భాంతిగొన్నవన్నట్లుగా వరి 9చుచున్నాాడు --- “జీర్ణ వర్ష ద్రు నంకిర్ణాహి మణి విభా మాయాకి లవ చ్యమాన పికము శశికాంత రుచిమృపాపలిల సంస్స్ఫాలన శ్లధ విషాణోద్వెగ్న వ్రైరిభంబు గోమేధిక [పఫభాంకూర మిధ్యామధు (దవ లిలిఇా మిళత్‌ భల్లుకంబు నీలగండ (వన్త రాళీక గజభేద శీర గ్రన్నఖతుజ్ధ సింవాకులము గారుడాళ్ళచ్చ విచ్చటా కపట యనన వూలిశా చర్వణవ్య[గ కాలమృగ వి లంఘ్య మొనాజ్జళాగ శిలానితాన కూటచావాగ్ని యా నరుత్కుధగ మబల” పాతి. 9-86 (భమపూర్వక మైన నేమి, వెన అహులమణులు, కీసలయమనులు, శశికాంతళిలలు, మధు పేటిక్షలు, పనుగులు, తృణము, దవాగి్న్ని - అన్నియును వర్ణ తములు, పర్వత మెంత

పర్వత వర్ణన - పారిజాళావహరణము 171 ఉన్నతమున్తు భయంకరముసు, అయినదో -_ చానికి నరితూగు సీసమును ఓజఃపూర్ణ మైన సనమాసధారతో |వయోగించినాడు తిమ్మున. =

పొంచి పొంచి చందునిలో జింకను నిజమగు జింకనుగా భావించి, చానిని ఇాణ ముతో కొట్టి, అది అమృత నిషేచన వలన [బదుకగా,గుఅి తప్పినదే యని చిన్నబోయిన వదనము గలవారై విల్లమ్మలు (అవమానముచే) పారవై చి వెళ్లిపోవుచుండు చెంచెతలు వర్జింపబడినారు (పారి. 2-87). తరువాత ---

“వెండియు. నప్పసిండికొండ గండళిలామండలంబుల నుద్దండ వేదోండంటి లొండొండ 966464 వలన = ఆత్యంత నిరగ్హల అశ ల6ంలిళి వొాలలిటొవళ్‌ంటమిలం గనితమవగు లకుం బూపి శిరి రిక 6 ల60 06069468. లరుడ ల౮రువో నివహాంబుల వలన = నెలయేటి 4 ఇ9 696 యక్ష వళ్షళ్త లాట్టలి వలన -_ కేనంి ళీళోరనఖముఖ విచారిత కుంభంబై న చనగతిందిను 4642 బరొవాంమితు ,.. తీచతనీచయంఖును ,.. వర్ట్‌న్యూంటును శంఖ భక్తీ నంధభుం మతు ,..... మౌక్తికముల ... సాధద్యూమద్యా మధద్యూల వలనను అభిరామంైై , మజీయు నొక్కొక్కాచోట నురవతి. ... అశిగోర్‌ శినవాందును_... కొద్దాలంభిలును .. భోల్లూ తంబులును ... నివౌదభంతంబుతు 4..." మెఅయునది” (పారి. 2-86) అని వర్ణి ంపబడినది.

వైన జంత్వాదు అన్నియును వర్శితములు. మేకుపర్వతమువై నవి యన్నియు నుండుటకు వీలు లేదు. శాని పర్వతవర్శనలో నవి యన్నియు నుండవలెనను నియమము ఉన్నది గదా! అందులకు ఉచిళాసు చితములు పరిశీలింపక తిమస్తికవి వర్ణించినాడు. ఇట్టి సర్వవన్తు, సర్వజంతు సంకీర్ణంబయిన వర్శనలు చేయు సమయమున ఉద్దండ నమాసపూర్హ రచనతోవచనము సొగించుట (ప్రబంధకవులు పాటించిన మార్గముగ కనబడుచున్నది"

మనుచరితంియందు గూడ సిద్దుడు ప్విమని ఉత్సావాపణచు ఘట్టమున వచనమే పి)యోగింపబడినది. మనసున జనించిన భావోత్కృష్టతననురించి భాపోత్కృష్ట్రతను ప్రిద ర్సించవలెనన్న, అడుగడుగునను అడ్డు తగులు యతిపాిసల బాధలేని వచనమే వరణీయ

తర్వాత తిమ్మన కిన్నరలమీటుచు పొడుచుండు కిన్నర సమూహములను. (2-ఏ9) సిద్దపాంధులను (2-90) విద్యాధరులను (2-91) గంధక్వులను (2-22) “యతులను (5-98) గువ్యాకులను (2-98) గరుడులను (2-98) చారణులను (2-98) మర్మించినాడు. - "వె అందరును దేవయోని జాతులు; మేరువు నివాసముగా గలుగు యోగ్యత కలవారు,

ఈ పర్వత వర్శన పకృతిళోభను (ప్రదర్శించుటకును, అఘ్టాదళ వర్ణ నొనియమమును ' పొటించుటకును, వర్ధనా నై పుణ్ధమును, సమాన ఘటనా చాతుర్యమును చాటుకొను

క్ష

. (ప్రబంధములలో (వకృతివర్థ నలు టకును చేసినట్టిది. అంతేగాని ఈ పర్వత వర్ణన (ప్రయోజనము కథకు లేదు. అయినను ఈ వర్ణ న అనంగతముగాదు.

వర్చూత బర్గశ - ఆముక్తమాల్యద యందును, కళాపూర్జ్ణోదయ మందును, (ప్రభావతీ (ప్రద్యుమ్నుమందును విజయవిలాసమందును లేదు.

..... పర్వఠవర్షన - వనుచరి్నిత

వనుచరి,తమందు పర్వత వర్ణన (ప్రకరణ (ప్రయోజనమును గలిగి యున్నది. చాచాపు ఇకువదియైదు పద్యములలో వర్శింపబడినది. కోలావాల పర్వతము నందున్న వనాదుల వర్శృననుగూ క లెక్కించినచో వై లెక్కకు మించిన పద్యములలో పర్వత వర్ణన సొగించినట్టు కనిపించును. | "

. ఇక్కడ సర్వతవర్శ్శన కేవల భౌతిక వర్గనగాదు. రసవత్తరమైన పాతవర్షన. వసు చరిత వివిధ (వక్ళతి వర్ధనలకు ఉనికి పట్టు, జడములు నజీవములుగ భాసించిన అమృత భాండము,.

(ప్రకృతి వర్ణనలకు వసుచరిత్ర మంతయు నుచావారణమే. కోలావాలుడు పర్వ తము, కాని గిరికకు తండి అగుచున్నాడు. ళుక్తిమతికి భర్మయగుచున్నాడు.. ఒక మనోహర నాయకుడుగ, (పేమగల తండడిగా వర్శింపబడినాడు.

కుమారనంభవమున హిమవంతుడు పార్వతికి తండి. ఈశ్వరునికి మూమ- అక్కడ గూడ కాళిచాసుగాని, నన్నెచోడుడుగాని హిమవంతుని భౌతికవర్శన చేయుచునే -- మానవత్వముగల ( దేవత్వమును) పాత,” సృష్టించినారు కావ్యములలో పాతమొ పోయినాడు

మనుచరి[తలో హిమవత్పర్వతము కథకంతటికీ గూడ 'కేందము. వసుచర్మితమందలి కోలావాల పర్వతవర్శన వె వానికి థిన్నము. కుమార నంభవములోవలె నిది యిట ప్యాత - అగుచున్నది. అక్కడ హిపువత్పర్వతము ఒక కొంత జడముగ తోచుచున్నది. ఇక్కడ కోలావాలుడు సజీవపా[త. నాటకమందు వలె చైతన్య ప్యాత. అక్కడ హిమాచలము 'జేవళాస్థానము. 'చేవాంశముగలవాడు. ఇక్కడ కోలాహాలుడు హిమవంతుని పుతుడుగా వి ౦పబడినను ఒక విలాస పుసుషుడు. ఈ (పకృతి వస్తువెన కోలావాలుడు, పర్వత మన్న థార్టిన మనకు కలుగదు. పర్వతవర్ణ్థన యిరువది మొదు పద్యములలో సాగినదన వచ్చును. అంతేగాదు, కోలావాలుని పాాత వర్ణన మంతయు పర్వతవర్శనయే.

పర్వతవర్జన = వసుచరిత్ర 179. _ వసురాజు తన నర్మసఖునికి కోలావాల పర్వతమును చూపి మించిన వర్ణన ఆలం కారికముగ నున్నది. శ్లేష ధ్వనించుచున్నది. ఈ కోలావాలముందలి వృతములు నాక వృతముల కం మిన్నయొనవి. అందుచేత ఈ భూలోకనగము చాల బఐశ్వర్యవంత మయినది, “*అచటి సొనులు రత్న రుచిరంబు లననేల వాని వంళము లెల్లి నీను మణులు (దుమము లెల్లను సురాగమము లౌటరుటెని త్యను కాగములు తదీయాంకురములు లతలు వంజీవనుల్లావె యచ్చట చాని శావులు నతను సంజీవనములు రనము లెల్టిను సిద్ధ రసములౌ "మెంత తత్‌ (వసవంబులును సిద్దర సము అచట అచటి మణిచి(త భూములు నచట నమరు నమర తరువుల గుమురులు నచటి తీన లచటి పొందమ్మి కొలకులు నభవునింట వైన నాదంట వఐలువింటనైన గలవె” =వను- 2=ఫ్‌ కుమారనంభవములోని హొనువంతుని వలె, మనుచరిత)లోని హిమవత్సర్వతము వలె ఇక్కడ పర్వతవర్శన గూడ సాధారణ పర్వత వర్ణనవలె నున్నది. పర్వతవర్శనలో చేయే యంశములుండవలెనో అవన్నియు నిట గూడ వర్ణితములళు. శాని యిందులో నొక చమత్కారమున్నది. అచటగల సానులు, _ద్రుమములు, లతలు, రసములు, మణి చి(తభూములు, అమరతరువులు, తీవలు, పొందమ్మి కొలకులు, అభవునింటగాని (హిమవత్పర్వతము క్రై లాసము) అతని వింటగాని (మేరు పర్వతము) శేవట్క అనగా నన్నెచోడుడు వర్శించిన హిమవంతుని యందుగాని (3 లానముగాని) "పెద్దన తిమశ్చినలు వర్శ్మించిన 'మేరువునందుగాని ( హిమవంతునియందు) లేవని పోటీభావ ముతో భట్టుమూర్తి చెప్పినట్లున్నది, వర్షిత వస్తువుయొక్క స్వరూప స్వభావములు అతరములలో ,(ప్రతివింబింప జేయు చాకచక్యము వసుచరిత్ర (గ్రంథకర్త యందతిశయించి యున్నది. కోలాహాలమనగా అస్పష్టములయిన అనేక ధ్వనులతో _కూడికొన్నదనిభావము. కోలాహల పర్వతమును సార్థకనామ పర్వుతముగా - సొంపుగా - వర్శించుచున్నాడు భట్టుమూర్తి.

100" (పబంధములలో 1పకృతీవర్ణనలు

• ఒకభాయ'ననపాయ పికగేయ సముచోయ మొకనీమ' వానా మయూర నినద మొకనంక నకలంక మకశాంక హయ 'పేస లొక (వ వనడేవ యువతి గ్లిత మొక చెంత సుర కశాంతలక రాంత తతచాద మొకదారి నవళారి కోదితంబు లొకయోర( బటుళచారణ కుమార ఫణితమీ లొకదండ నలిముడలి కలగాన 'మొక్కమొగి [మోయ కదళీ గృహోవపన్న కిన్నరీబ్బంద బృంద నంగీళ రీతి నమరు నతివేల కోలావాలముల కలిమి నధిప యీయది) కోలావాలాఖ్య మొక్కొ” - వసు. 2.7,

ఇందు పిఠచేయములు, మయూర నినదములు, చిలుకల పలుకులు, వనడేవయువతి గితములు, సురకాంతల వీణావాద్యములు, శారికల గానములు, బారణుల స్తుతి పొఠ ములు, మధుపముల సంగితములు, _ కిన్నరీబ్బంద బృందసంగితములు - వీనన్నిటితో నా పర్వతము కోలాహాలముగ నుండినది. అందువలన ఆ పర్వతము కోలావాలము. ఇట్టి కోలాహాలవర్షన కుమారసంభవమందు కన్సట్టు చున్నది (కుమా, 7-98). శేవల (వక్ళతియేగాక, ఆ [పకృతియొక్క సరస పివర్తన గూడ నిట వర్ణితము.

ఈ పద్యము నడక పొంపు - ఆ పర్వత సానువుల వంపు సొంపులను = సాగదీసి నట్టున్న దై ర్ధ్యమును-అటుజూచినను, ఇటు జూచినను, ఎటు జూచిననునుందర మనోజ్ఞ వాతావరణ విలసిశమును, మన కన్నుల యెదుట సాజొత్కరింప చేయుచున్నది. సర్వ విధసునోజ్ఞ్ఞ వాద్యములు, మం(ద ధ్వనులతోను, తారధ్వనులతోను, కలధ్వనులతోను, మిళతముళై. ఒక్యాపెట్టున ఎగిసి, అన్పష్టమె. కోలావాలముగ పీనులబడిన యట్లు ఎత్తు

" గితి (పతిబింబించ జేయుచున్నది. అందు (వయోగింపబడిన పదముల దై ర్ధ్యమును - బొన్నత్యమును '= ఆ పర్వతముయొక్క ద్రై ర్యభనషత్యములకు సాటిగానున్నది.

పపుణా దట్టముగా "పెరిగిన తరుగుల్మాదులు గల పచ్చని కోనలు సాజాత్తుగ నిళ్లు యుండును. ఈ లోక సామాన్య దృశ్యమును, అతిలోక సామాన్యమైన - సుందరమైన - (ప్రసాద మధురమైన దృశ్యమును పర్ణి ౦చుట రామళాజ భూషణుని (ప త్యేకత,

కోలావాల పర్వతమును పర్వతముగ భావించలేము. అట్లు భావింపకుండ జేసి నాడు కవి. కోలాహాలుడొక యౌవనవంతుతైైన (పౌొఢ రాజకుమారుడుగ (ప్రత్యమమగు చున్నాడు. నరసమనోజ్ఞ వ్యక్తిగ గోచరించు చున్నాడు. సర్వాలంకార భూపితుడై న విలాస పురుషుడుగా (ప్రత్యమమగుచున్నాడు, ఈ అర్థద్వయమును శ్లేషతో సాధించు చున్నాడు కవి,

వర్వతవర్షన - వసుచర్యిత 181 “*మఘనోమధి వాన ఇానుర శిభోన్నతి వాడు

• ఘనసార తిలక వాసనల చాడు ఘన నంకుమదసాం[ద్ర గండఖాగము వాడు నవపద్శు కాగ దంతముల వాడు కలితోపక(ఠళ నతత్శిమాలిక వాడు వారిచందనచ్భాయ నమరు వాడు తపనీయ మేఖలా ధాళధళ్యము వాడు మణిపాదపలయ ధామంబు వొడ నర రళ్నావళి విచి[కాంబళాభి రామ కృంగారములవాడు హెమగర్భ "గేహమున కేగువాడు కోీలావాలాఖు్య) _ డొక ధళాధీశు జెదురయ్యె నువిద కపుడుూ” --వను. 2-10 శృంగార రసభూయివ్టత వలనను, అర్థ శ్లేవ (ప్రయోగము వలనను, ఈ జడమైన .వర్వతమును మనము ధరాధీకుడగు. రాజుగూనే భావింతుముగాని ధరాధరాధీకుడై న అచే తనమయిన వస్తువునుగా భావింపము. ఇందు శ్లేష (సయోగమున్నది. శాని జడపధార్థ మైన ఒక కొండను సూచించు అర్ధ మే మనస్సునకు స్ఫురంచకుండునంత మానపీకరణ ఇక్‌ గ్రాడ జరిగినది కోలావాల్సుడు కుక్తిమతి విషయమై అనుభవించిన మని ఖావస్థలు చదువునపుడు మానవుడన్న దృష్టి తప్ప జడమన్న స్పృహాయే చదువరికుండదు. పఏళ్ళతిని మానవీకరణ పొందించుటలో రామరాజభూషణుడు సాటి లేనివాడు. వేచాలలో (పకృతి మూర్తిమత్వము పొందింవబడినది. 'దేవత్వమీయబడినది. పుళాణాలలో (ప్రకృతి మానవీకధణ -పొందినది.. ఆది సాతమా్యత్రముగాననే ఉండుచు వచ్చినది. ఉదాహరణకు :- _ వాళికి రామాయణమున్తందు వాముఢు సీతను పోగొట్టుకొనుట జరిగినది. అతడు విలపించినాడు. ఇెట్లను, పతులను, మృగములను గూడ అడుగ సాగినాడు. అతడు పిచ్చెక్కిన వాడై. అట్లన లేదు. సీతయొక్క అంగములకు సాటిచెప్పుచు "పీరు పేరున జంతు, పతీ, ఫలపుష్పాదుల నుద్దేశించి _వరిచేవన చేసినాడు. (వాలీల్చికి రామా. ఆరణ్య-60, 8, 24, 18) సీతగూడను అటులనే [ప్రకృతిని నంబోధించి. రడుంపుమనియు, తన జాడ రాముని కెరిగింపు మనియు వెప్పినది. (వాలికి రావా, అరణ్య-49-8 1, 82), వారి యొక్క దీనస్థితిని చూచి పంక్ళతియే కరుణ భావముతో నిండినట్టుగా, జాలువాకుచున్న "నెలయేళ్ళు అను కన్నీటి మిషచేత పర్వతములు రోద్గించినట్లున, గాలికి కదలుచున్న "రెమ్మలు అను చేతులచే వృతములు సంక్ఞలు చేసినట్లును వర్మింపబడినధి (అరణ్య. 52.86)

182 | (పబంధములలో [పకృతివర్ణనలు తరువాత భారతమందును, భాగవతమందును గూడ అట్టి (ప్రకృతి మానవీకరణ కోకొల్లలుగా కనిపించును. పోతన భాగవతమందు కృమ్ణుని గానక గోపికలు వనమం తయు (గుమ్ఫురుచు అందలి వృతములను సంబోధించి కృష్ణుని ఉనికిని కెలుపుమనుటయు “నట్టిదే : ॥ “"నల్లిని వాడు సర్మనయనంబులవాడు కృపారనంబు వె చ ల్లిడి వాడు మౌళి పరిసర్పిత పింఛము వాడు నవ్వుళా / జిల్లెడి మోము వాడొకడు చెల్వల మానధనంబు కెచ్చె నో మల్లియలార మీ పొదల మాటున లేడుగదమ్మ బెప్పరే” (భాగం దళ. 1010) ““వున్నాగ కానవే పున్నాగ వందితు( . , దిలకంబ కానవే తిలక నిటలు” ఛాగ. దళ, 1008

• అన్నచోట గూడ అంగ సాదృళ్యమువలన (పళ్ళతి వస్తువుల సంబోధించుట జరిగినది, కుమారసంభవాధి కావ్యములలో హిమవంతునకును గంగానదికిని చై వత్వమీయ బడినది. హిమవంతుడు కుమార సంభవములో పాత అయినను మానవుడుగాడు. కాని వనసుచరితలో అట్లుగాదు. ఇందలి మానవీకరణ అతి విచితమైనది. కోలాహలుడు పర్వతము ఈయవలచుచో చేవత్వ మీయవచ్చును. కాని ఒకమానవ నాయకుడుగా ఇక్కడ సృష్టింపబడినాడు. ళుక్తిమతినది. కోలావాలుడొక మహారాజ పుతుడుగా వర్ణింపబిడీనపుడును, శుక్తిమతి ఒక నచీ ల(స్రీగా వర్శింప బడినపుడును, అర్థ ద్వయ మందుండిన నుండుగాక - మనము వారిరువురుని (పకృతి వన్తువులుగా భావింపము. ఇతర కాన్యము లందలి మానపులగు నాయికా నాయకుల కంక సజీవపా(తలుగా వారిని స్వీకరింతుము. చారి రాగమును, తత్ప్రఎకటనలును, వైకొనుటలును, తప్పించు జ -కొన జూచుటలును, సతార్కికముగ సంభాషించుటలును-అన్నియును ఎంతో నూనవతను 1, (వద(ర్మించును. కోలావాలుని మన్సభ తాపమునందు పూర్ణముగ మానవతారోపణ యున్నది.. “వై లకులేం(దు డిట్టు మవళాలి కుకాళి పికాళిళారికా జాలక నీలకంఠ రవ సంగతి. దాలిమి నిల్పజాల కు | “ ద్వేల కరాశకంతు శర వేదన దీర నది రసోర్మికం జేలక యేల కల్లు మవానీయ నుఖంవిని నిళ్చితాత్ముడై ” వను 22-117 " ఉద్దీపనములు ఎంతగనో ఇాధించుచున్నవి, కోలావాలుని. కుక కారికా పిక నీల ] కంఠములు మానవులకెట్టు ఉర్దీషములో ఈ పర్వతరాజునకు గూడ అట్టి ఉద్దీపనములై నవి. . (వక్ళతిని ఇంత అఖేద ధోరణిలో మాననీకరణ పొందించిన భటుమూ _త్తివంటి మనీషి మరొ కడునభూతో నభవివ్యతి. న

జై ప మానవుల కుద్దిష్టమైన ఉద్దీపనము, (పకృతి. మరి, (పకృతియే (ప్రకృతికి ఉద్దీప | నముగా తయారయినచో, అట్టుచేసిన కవియెంత దమడు; అతని కతడేసాటి. శుక్తిమతి | యొద్దకు కోలాహాలుడు వచ్చినపుడును, ఆమె అతనికి పూజలొనరించి వినయముట్టిపడ | వలికినపుడును, అందులకతడు లేతనవ్వులతో సరసో క్తులాడినపుడును. అమెవైగల తన కోర్కెను కోలావాలుడువ్విళ్ళూరుచు 'తెలిపినపుడును. శు క్రిమతికిగల జాన్నత్యమును పొగడినపుఢును, (సే మోత్కంళతను వచించినపుడును, తన్నునదీను "బేయుమని (పార్టించినపుడును, అందుల కామె వినయముతో శానతనికి తగనని . చెప్పినపుడును, ఎంతయో మనోజ్ఞముగ సాగినది రచన! (వసు- £-181, 182) ఇందులో శ్రేషయున్నదని మనము భావింపలేము. ఇది జడముల మధ్యగల (సేమ యనిగూడ భావింపలేము, శబ్దిళ క్రిని ఇంతగ గలిగియున్న (గంథము వసుచర్శితతప్ప మరొక కావ్యము లేదు! శ్లేషకువాడిన పదములుగూడ లలితములై నవి; సహాజమై సు లభ (ాహ్యుములై_నవి శ్లేషలో (వ్రస్తుళార్థమును, అప్రస్తుళార్థమును. నుండును. అప్రస్తుకార్థము అంత (ప్రధానముగాదు. వసుచరిత్ర లోని శ్రేషలో కోలాహాలకు క్తిమతులు (పధానార్థమునకు సంబంధించిన పా్యతలు. అనగా పర్వళార్థమునకును, నద్యర్భమునకును సంబంధించిన పాతలు. అవి "ర0డును మానవులుగా భాసించుట అ(వస్తుళార్థము. కాని అ(పస్తుతా రమే మనకు (పథానార్థముగ కన్పట్టి, వానిని మానవ వ్యక్తులుగా తిలకించుచున్నాము. ఇక్కడే యున్నది రామరాజభూషణ మహాకవియొక్య అమేయ (పతి! పర్వత వర్ణన మింత మనోజ్ఞ ముగ (పభావపూర్మ్శముగ పూర్వాపర కవులెవ్వరును శావించలేదు. . సారాంశము వై ఆంధ (పబింధము అన్నిటి యందును పర్వతవర్శన అష్టాదళ వర్శనలలోని " - భాగముగా వర్శితము. కుమారసంభవమందును, వసుచర్యితమందును పర్వతవర్శ న ప్రత్యేక ॥ | తను సంతరించుకొన్నది. వర్శనీయ వస్తువుల వ్శి ంచుటతోపొాటు, ఆ పర్వతము లా . . (ప్రబంధములలో (ప్రముఖ పా(తలుగా మ్థింపబడినవి. | మనుచరి[తమందు పర్వత వర్ణన (పకరణానుబంధముగలిగి యున్నది. హిమవ త్పర్వతము లేనిచో నిక కథలేదు. అది అ (వయోజనమును సాధించు శేగాక మంజుల మైన కవిళాశ్రాలికి స్థానముగూడ ఆగుచున్నది-

14 (పబంధములలో (పకృతివర్షనలణ పారిజాళాపహరణమందలి పర్వతవర్ణన కేవలము అప్టాదశవర్థనా నియమమును పాటించుట'శే జరిగినది. రచన ఉత్కృష్ట లిలో వడిచినది. -. సంస్కృ్భృతమందలి పర్వత వర్ణనలకు మనచారి వర్ణనలు అనుసరణములుగావు. వసుచర్శితమందలి పర్యతవర్శనను (పకృతి వర్షనగానే భావించుటకు వీలుగాదు. అది (పకృతి మానవీకరణ పొందినట్టియు, మానవవ్య క్తి త్వ సహాజవర్షనవలె నడచినట్టియు వర్గనవలె మనకు భాసించును. ఈ కావ్యమునగల కోలావాలుడు [ప్రముఖమైన నాటకీయ _ పాత యగుచున్నాడు. . ” , మనుచరి_తమందును, పారిజాతాసవారణమందును, వనుచరి[త్రమందును, పర్వత వర్షన సందర్భమున వచనమును వాడుట జరిగినది, అనేకములగు వన్తువులనుు అమోఘ ముగా, అత్యంత విస్తృతముగా, విశ్ళంఖలముగా వర్శించుటకనువై నది వచనమే గాబట్టి వారట్టు చేసియుండ వచ్చును, ॥ | లట గూ

/ ఆద ఆద , ఇడ | షష్ట పకరణము -

వనవరన ౭9 నగరార్షవ శ్రైలర్తు చం[(చారో్కోోదయ వర్థనెః

• ఉద్యాన సలిల్మకీడా మధుపాన రతోత్సవెః” (దండి శావ్యాదర్శుము 1-6) *వన జలకేళీ రవి ళళి * తనయోదయ అ కిం 99 (నన్నెచోడ కునూర, 144) .. వైం జెప్పబడిన యిరువురి మతము ననుసరించి *వన'ి యన్నను, “ఉద్యాన” యన్నను ఒకే యర్థము. కుమారనంభవకారుడు వనవర్షన చేయునపుడు ఉద్యానవన సదృళమైన చానినిగానే చేసినాడుగాని సింహా శరభ శార్టూఠాది దుష్టమృగ సంకులమైన అరణ్య్థమును సృష్టించ లేదు ల . "ేశవ మ్మికుడు తన అలంకార శేఖరమున “కానన” వర్ణన యందు హరి, వరాహా, ఇభ, [దుమ శాక, ఉలూక, కపోళతాదుల వర్ష్మింపవ లెనన్నాడు. ఉద్యాన వర్ణన మన్ని శావ్యములందును వసంతర్తు వునందే వర్మింపబడి యుండుట గమనింప దగినది. వసంతోచ్యాాన వర్ణన సమయమున నాయిక నూత్న యౌవనదళలో నిదిగా నుండి తీరవలెను. శృంగార శావ్యములందంతట నాయికా నాయకులు యౌవనులే! కావున వనవర్శన యనగా ఉద్యాన వర్ష నే యనియు, అదియుగూడ వసంతసమయో'చ్య్యాన వర్ణన మనియు భావించవలెను. ఈ వర్ణన సమయమున “వై|త సంపద, నారీజన నహిత ఆరామ విపోరాదులు వర్శి ౦వబడవలెనని” విన్నకోట "పెద్దన తన కావ్యాలంకార చూడామణీలో చెప్పినాడు. గ (కావ్యా. 3.115) శేశవమ్మి కుడు తన అలుకార శేఖరమందు “మార్గము, ఫలములు, పుష్పములు, / లతలు, కుకపిక ేఠీవాంసలు, వనశేళి పొంధులు మొదలగువానిని వర్ష్మి ౦చవలె” నన్నాడు. కావ్యములందు ఉద్యానవన వర్ణన ఒక మనోవార (స్మకియ. వర్శనా వైవిధ్య ] మును, వర్శనా వై పుణ్యమును (పదర్శించుటకు అనువైన స్థానము ఆం ధ(పబంధములండీ వర్ణన చాల సొగసుగ శావింప బడినది. కుమారసంభవము మొదలు వసుచరి్యత వఅకు గల ప్రబంధములన్నియు నీవర్శ నము పోటీగా సాగించినవా

• | 186 (ఫబంధములళో (పక తీవర్జనలణ | . యన్నంతగా వర్ష నాబలమును కలిగి యున్నవి. ఈ వర్ణన సనమయముననే యీ రసవత్‌ (బంధములు మరింత రసవ త్తరములుగా ఉ _త్తరో_త్తరము బలీయమన్నంత రసవ త్తమ . ములుగా సాగినవి, ఉద్యాన వర్ష నలో వనకేళీ జలకేళులు వర్ణింప బడును, వనశేళిలో దోవాద క్రియలును, పుష్పూాపచయమును వర్శింపబడును. " వనవర్దన-కుమారసంభవము కుమార సంభవమున వనవర్శన మూడుమారులు మూడుచోటులలో కాననగును.

1. చాజాయణి మహేశ్వరులు గజానన జననమునకు ముందు వనవిపోరము చేయుట “ (వారి నివాస (పాంతమున) (పథమాశ్వాసమున జరుగును. $. పార్వతి శివుని ఆరాధించు సమయమున నింద ేరితుడై మనం్తథుడు శివుని తపోనన మునకు వచ్చినపుడు (ఆశ్వాసము శీ) . " 8. శివపార్వతుల కల్యాణము జరిగినపుడు ఓషధీ (పస్థమున (ఆశ్వాసము-€ ) మొదటగా వనవర్శన (వధమాశ్వాసమున క్రననగును. ఆది దంపతులు, నతీపర "మేశ్వరులు. ఇగువురు “అన్యోన్యానురాగాతిరేక ంబున శానుశేలీ లాలసులగుచుో (కుమా. 1-77). “కల్రపహాంస కలరవా కలిత నిర్ణరముల సారసాళాచాజ్ట షండములను / రోలంబరులిలళాందోలంబులను శుక మంజులస్వన పుష్పమండలముల+ | గలకంళ రణిత మాకందవనముల( జా శావతధ్వని మందిర స్థలముల ॥ " "గేకి కలధ్వాన గిరికంధరంబుల లావుక నినద లీలాతలనుల “ నప్పటప్పటి కనుఠాగ మగ్గలించ6 _గామరన మంతకంతక.6 గడఅుకొనగ నలిరమించి8ి ౩లాస నగము మీద. .

• బరమసుఖలీల వాజగత్పతియు సతియు” (కుమార* 1-78) | వసంతమని చెప్పకపోయినను, వై వర్ణింపబడిన కలహాంసలు, నిక్షరములు, సార సములు, అబ్బషుండములు, రోలంబరుతులు, లళాందోఅములు; శుకమంజులస్వనములు, పుష్పుమండపములు, కలకంకఠులు, మొకందవనములు, పాఠావతధ్యనులు, “శేకశి కలథ్యాన ములు"-- అన్నియు వసంతర్హువునే సూచించుచున్నవి. .

జై న్న | . వన వర్ణన కుమారసంభవము 18? | ఈసమయమున _ గజములు కశేణువులతో కలిని సల్ల కీపల్లవములు మేయుచు . విహరించుచున్నవి. అవి తరువాత కొలను (ప్రవేశించి కలచి "'వేయసాగినవి. ఈగ్వాత కామక్రీడలు సలుపసాగినవి, (కుమార. 1.81 నుండి 100 వరకు). అప్పుడు -

• “హృాదయావ్లిదముతోడ6 బాయక నచానేక |వశారంబులన్‌ మదనాసక్తి. బెరంగుచున్న విలవ న్మ శ్రేభవిక్రీడితం బది దాజూయణినూచి శెతుక ర శైకాలీన భావాలిలా షదృగత్యుజ్ఞ్వల దీధితుల్‌ పలపె నీళానొవాల్జం బువైన్‌ “కుమార. 1-101 గజరతి ఉద్దీపనము కాగా సతీపర మేళశ్వరులు గజచదేవాధారుల్లై. కిఏడించిరి. గజా నను డు జన్మించుట కిది పూర్వరంగము. ఈ ఘట్టమున నడిచిన ఉద్యానవర్శన కేవలము ఉద్దీపనకొటకు, గజాననోత్ప త్తి కొలకు, ఈవర్జ్యన వ9కరణముతో ముడివడి యున్నది. ఈవర్ధన లేనిచో సతీడేవికి ఉద్దీపన కలుగదు. కలుగనిచో గజదేపాధారులు కారు, శానిచో గజానన జనము లేదు. ఇట వృత్తాచిత్యము గూడ నున్నది.! మ్నశ్తేభవి(క్రీడితమును, మ శ్తేభవ్మిక్రీడతములో వర్శిం చుట (ప్రత్యేకత, ఇళ రెండవ వర్దన పరమేశ్వరుడు తపస్సు చేయుచోట జరిగినది. ఇంట (ేరితుడై న మన్మథుడు డేవకార్యమును_ నెరవేర్చనెంచి శివుని సమాధిని భగబ్నము చేసి పార్వతివె మోహపర వళుని చేయుటతై. తపోవకమునకు వచ్చినాడు. సరిగా అపుడు పార్వతి శివుని పూజార్థము శ | బయలు'దేరుచున్నది. అదే సమయమున రతీమన్మథుల శాకతో వనమునకు కొత్త ళోభళ (| వచ్చుచున్నది. లా 1, ఉచాక్త (వకృతుల న్వస్థ వాక్యములందును, గంఖిర [దవ్యగుణ (క్రీయావర్జనము నందును, మత్తేభ వి[కీడితము యొక్క బౌచిళ్యము నంఖావించవలని యున్నది. . శందణిల్చము - డాక్టర్‌ పొటిజండ మాధవళరస్త, పుటం 407,

క్‌ న న | ననన క్‌ త్వా 188 (పబంధములలో (పకృతివర్థ నలు (పకృతి వస్తువులతో నిర్మిశమైన మనత్హిథ రథమును వర్శించుచున్నాడు కవి :- “*వంకరువాంటులు బండికండులు చంవ కంబులు నొగ లుత్పలంబు లిరుసు గరవీరములు పలు గాడిజూదులు నను ( గొయ్య లళోకముల్‌ గోడిపీట నిందు వారంబులు సీలలు గేశముల్‌ మెట్టులు మొల్పలు మెట్టుగు డెలు " పొగడలు పలువులు పున్నాగములు పగ్గ ములు నవహాకారముల్‌ ఫూనుగాడి ॥ కురవ కానీకమాలంపుగోలకై ర వములు మున్సకోలఫోకముల్‌ చాహనములు గా వనంతుండు నూతుడె పూపు. జేర 'చెరయ గుసుమాయుధంబులు నినిపితెచ్చె” =కుమూర. శీ-88, ఇరుసు, సీలలు మొదలగునవన్నియు నల్లని పూలతో పోల బడినవి. అవి యినుపవి గచా! కోకములు, వాహనములను టలో శృంగారభావమెంతగనోకన్పట్టు చున్నది. "అంత రతీసమేతుండు పుష్సాయుధుండు పుష్పరధారూఢుండై నిజ సామాజ్య విభవై శ్వర్థంబులతో నతి రయంబున హిమవంతంబున కరిగి పరమేశ్వరుని తపోవనంబు సౌ _త్రెంచ తతణంబ” (4-84). ॥ “వలళాజామని( లిల్చి నేగ మెయి నీవాశంతి కానంద దో హల మీళాననలతినై కిమ్మునుడు వావ్లోవంబుతో నెయ్యమ గ్గలమైయు-డ వ:ంతకుండు దమవై! గన్నిడ్డం గారాక (గా | దిలి రాక య్యెనొ నాదలిర్చి వడి. గాంతారాంత రోర్చిజముల్‌ " ఉరి5 . మ మన్మధాజ్ఞ వలన వసంతుడు పండుటాకులతో నిండిన కాననమును ఒక్క-పెట్టున . చిగుర్చునట్టు చేసెను. మన్మథుడు తలచుకొన్నచో జీర్ణవయోధికులము గూడ తరుణులుగ మౌర్చగలడు గద్రా! అంత మలయనకీరము వీచినది. "మలయ నమీర అాఖివాతి (మాకుల నొకులు డుల్లి డుల్లి [కొ మొలకలు సాగి సాగి విరిమోసుల కెందలీరొత్తి యొత్తి ప - 1 టలములు (గ్రమ్మి[కమ్మి కుసుమంబులు వాఫన శెక్కియెక్కి గు | త్తులు గొని పండి పండి వినుతుల్‌ దగ నారములొవ్పె నామనిన్‌” _-ళకమా. శీ-67 నొక్కి నొక్కివర్శించుట చేత వసంతము ద్విగుణీకృతమె, (తిగుణికృత మె, శోఖిల్లి నట్టున్నది. సామాన్య కామవాతావరణము చాలక ఈశ్వరుని కోనమై ద్విగుణికృతము |

ననా. వన వర్ణన - కుమారసంభవము క... . శేసినట్లున్నది. వాళావరణమంతయు -- అందలి (ప్రకృతి యంతయు-కామవిజృ్భం | భణమునకు-కా మోద్దీపనకు--పో టీపడినట్టున్నది. | "బొన్నలు పూచే. బొన్నళొగి. బూవక ముందఅ ( బూచె గోగులా . పొన్నలు. గొండగోగులును( బువక ముందర! బూచె బూరువుల్‌ ॥ ఫొన్నలు కొండగోగులును బూరువులున్నొగి బూవకుండగా | మున్న వనంబునం గలయ మోదుగులొప్పుగ బూభఛె నామనిన్‌ ” కుమా. 4-91 | “= సౌలిచె మధుకేళం గంశేళి పూచి భృంగ పరివృశమై్మ్మై మనోజుండు పొంధ తతికి . నాఖిచారంబు వేల్టుకుండాంశరమున . దగిలి కోమాగ్ని వొగలతో నెగయునట్లు" కుమా. 4206 “కరియిచ్చె నరమేసి కరిణికి సిల్లి కీ పల్లవముల్లి బు పల్లవింప మృగ మర్ధి/ గబళించి మృగికి చ్చెనంచు ద శ్భా౦ంకురంబులు చిత్తమంకురింప వాంస పెక్కువ నిచ్చె వాంసికి నోర్నోర న నిలదూడు మొగముల నెలమి మిగుల భంగము 'చావీ తొ భృంగికి దయనిచ్చె మధుధారముఖరాగ మదముధలక గిన్నరుండు [గొచ్చె గిన్నరి వీనుల శాగరసము మేన రాగమెసగ మధువిడంబనమున మగలును మగువలు | విరతిగొనిరి మవన పరవళమున” కుమా, శీ-118 | ఇచ్చట సంస్కృత కుమారనంభవమును అనుకరించినట్లున్న ది. సంన్కృతకుమౌార సంథవములోదమిణ సమీరుడు వీచుటయు,! అశళోకములు చిగుకష్చుటయు. కొండ గోగుపువ్వు అతిశయించుటయు, ఎకుఫుల్రై వననసలినాయికలు వహించిన నఖకతముల వలెసున్న మోదుగుపూలు విక సించుటయూు కోకీయిలలు కూయుటయుక్‌ వర్ణి ౦చినాడు కాళిదాసు. ఉద్దీపన గొప్పగనే యున్నది. కాని నన్నెచోడుని కుమారసంభవమున - కస న

1. శాళిబాసు కుమార నంభము 895 £. కాళి డాసుకుమారనింభవము 38-26 | | 9. శాళిదాసు కుమార సంభవము - 8-28 $. శాళిచాను కుమార సంభవము - 8=29
2. కాళచాసు కుమార నంభవము - శ82 ఫ్‌, శాళిచాసు కుమార సంభవము - 8-06, 7, తికి.

నూ నాల లా నానా లాం ఆనా శ90 [పబంధములలో (పకృతి వర్ణ నలు | “మలయ సమీరణాఖిహాత [మాకులనాకులు డుల్టీ డుల్ళి 1కొ ' మొ్య్మొలకలు పొగి పాగొ అను పద్యమునను, “*పొాన్నలు పూచి బొన్నలొగి వూవకముందట( బూచె( గోంగులా వపొన్నలు( గొండగోగులును బూపకముందజ బూచె బూరుపుల్‌,=.**.” . అన్న _ పద్యమునను మనకట్టి ద్విగుణీకృత భావతీ[వత (పత్యమ మగుచున్నుది. _ అప్పుడు పక లి యందలి కిన్న రాదులును, పకులు, మృగములు, మొదలగు నవియును, కామభావముతో, అనో్యోన్యానురాగమును 1 పదర్శించుటను శాళిచానును నన్నె చోడుడును సమానముగానే మ్డ్మించినట్టుకనిపించినను నన్నె చోడునిలోని ఆ (పకృతి వర్ణన అత్యంతమగు ఉద్దీసనతో నిండియున్నది. కొ త్తగా-అవసరము కొఅకై సృష్టింప బడిన వసంతమగుట యే దీనికి జొజ్జ్వల్యమును, ఆ వేగమును.కాళిచాసు కుమారసంభవమున-- “వళ్యాప్త పుష్ప స్తబక స్తచాభ్యః స్ఫురఠ్‌ _వవాళోస్ట మనోవా రాళ్యః లఅళావధూభ్యన రవోఒప్య వాపు ర్విన్వమళాఖా భుజబంధవాని” ఎళాళ€ దాసు కుమార 8-89 పూగుత్తులే పాలిండ్లుగా వంగిన కొమ్యలనెడి బాహువులతో చెట్టు కౌగిలింతల ననుభవించినవని చెస్పుటకన్న “కాముజే కానూతురుడై. మనోవికారము నొందెనని” వర్శించిన నన్నెచోడుని వాక్యములే అత్యధికమైన ఉద్దీపనను సూచించుచున్నవి (కుమూ. 4114) పార్వతి తపస్సు చేయునపుడు వసంత వర్షన చక్కగా చేయబడినది. శిశిరర్తువు ీ “జలజల డుల్లు వర్ణ ముల చప్పుడు అక్కడ( జొడ( జూడ+దై శిలమెడు వల్చ మోనులును వేర్పడు శెందలిరాకు జొంపమున్‌ బొలుపగు మొగ్గలున్‌ విరియుపూవులు బూపలు (మాని(మాని క గ్గ్లలముగ6 చాల్చెం 'జస్పవినగాదది మొట్టి వనంత వేగ మో?” _కుమా. 6-180 "పాలుపుగ వేచి చెల్వడర(బూచి బెడంగుగగాచి పండ (మా కలు మరుజేయ(గోయిలలు గూయ మచడాళులు (మోయళాగులన్‌ ఫలరసమంద ( (లోషితులు వంద గవల్‌ ముదమంద వచ్చె న త్యలఘువనంత ముర్వర ననంత విభూతి నిరంతరంబుగాన్‌ ” కమా, 6131, స వసంతసమయోచిత వర్ణ్యనలన్నియు చేయబడినవి. ఈ సమయమందలి ఉద్దీపన ) ఎంతటిదనగా-- = ?

“త్వా యనా”. న్‌ | = ॥ | వన వర్షన -- కుమారసంభవము ప!

" “*అమనికి నెలమి విపులా రామంబుల ఫొల్పునూచి రోగోత్కటమై శాముడు రతిగని అానును | కామాతురుడై మనోవిళారము నొం దెన్‌” కుమా, 4-114 ం కామభావము వపరాకాస్ట్రనొందినది.భావజుడు తాను నచి సృ నపనిమఅిచి కా మోాత్కటమై | రతీదేవిని చూచుచు ఊఅకుండెనట; (శ-' 15) తరువాత శలిని ఈశ్వరునివై బాణము వేని, సమాధివై కల్యము చేయుటకై. తన మూలబలముల నవలోకింపగా ఒక్కుమడిగా- “*ఆలియు౦శార మ. (గిచకన్వనము! గిరాలావముల్‌ మత్తళో కిలనాదంబులు శారి శారవములుం గేకీనివాద౦ంబులుం గలయం భోరన మంజుగానములతో గంధర్వగీతంబు శ యం లగ్గమై భోరన (మోనె నీశ్వరు లకాగార౧బు ఘూర్జి ల్లగన్‌ * =కుమూ, ర5ర్‌, “కట్లు విపరీత మధుజృంభణంలు గని విస్మితుండగుచు" =కుమొ. ల్‌-6 “*ళంభునమాధికి విభఛ్నూ ॥ రంభముతై యులియు వనచరములకు జివ్వో వంభ గతిన్తంథ మనః _స్తంభములుగ నంది వా్తసంజ్ఞ నదల్ఫెన్‌ నందిశ్వరునకు ఎంతయో కోవము వచ్చినది. ఆ ధ్వనులు అంతకుముందతని ఆజ్ఞ లేక సాగినవి గదా! అందులకే ఆ పకులకు జిహ్వా స్తంభము, గతిన్తంభము, చేయుటయే గాదు మన_స్తంభము గూడ చేసినాడు. అపుడేమయినది? “మెలగళ మృగములు వివాగము లులియక తే( బలొజల( జీగుళులొత్తక మలయా నిలుడు సలింపక నెలవుల నలవడి వనమమరె జి[(తిళాటవి వో లెన్‌” కుమొ, ర5-9 వై ఘట్టమున కాళిడాను రచన ళ్లుప్తముగ నున్నది, (పకృతియంతయు కామో న్ముఖమై యున్నట్లు సాభారణముగనే మ్ణించినాడు. అట్టి వసంతావతార సమయములో అచ్చరల గానమును వినియును హరుడు చలింపడాయె ననియు (కాళిదాసు. కుమా, | 8-40) అపుడు నందికేశ్వరుడు నోటివై [ వేలిడుకొన్న సన్న చేత (పకృతి గణములను అల్లరి చేయకుండునట్టు శాసించెననియు చెప్పినాడు. (శాళిచాను. కుమా. 8-14) | ఆ విధముగ సంజ్ఞయిడగ నే వృడములు చలింపక, ద్విశేఫములు కదలక, పకులు 1 పలుకక, మృగములు మెదలక, కాననమంతయు చి(తా ర్పితమైనదిగా కనిపించినది.

102. (పబంధములలో (పక ్రెతివర్డ నా. “విష్క-౦పవృతం నిళృతద్విరేఫం మూశాండజం కా స్రమృగ (పచారం తచ్చా సనాత్‌ కాననమేవ సర్వం చ్మిశార్పితారంభ మిచాన త స్థ -శాళ్టిదాను కుమా. కి-62 అంతేగాని నన్నెచోడునివలె (ప్రకృతి కోలాహూలమును, విజ్బృంభణోద్దీపలమును వర్షింపలేదు. నన్నెచోడుని "అలిరుంకారము కీచక స్వనము, =..." అన్న పద్యములో ఎంతయో కోలాహూలమును, ఎంతయో (పకృతి విజ్బృంభణమును, ఎంతయో ఖాన తీవతయును కనిపించుచున్నవి. “"మెలగక మృగములు విహగములులియక” అన్న పద్యములో (ప్రకృతియొక్క ఉత్సాహము, ఉద్రేకము, అంతకంతకును తగ్గుచు చప్ప _ బడీపోవుటను చూడగలము. ఈ ఘట్టమున కాళి దాసుకంళు మించినట్టు కనబడుచున్నాడు . నన్నెచోడుడు. ఇక్కడ నన్నెచోడుని రచన అత్యద్భుతము. ఇతనిచేతిలో (ప్రకృతి ఎటుచెప్పిన ఆటు విన్నది. అట్లు విన్నట్లుగ పదవిన్యాసములో కన్పట్టుచున్నది, ఈ ఘట్టమున ఒక మహో రుంరూచాతము విజ్భంభించి, విలయళాండవము చేసి నిలచిపోయినపుడు (ప్రకృతి యంతయు. నెంత నీరవముగ. నిర్విశేషముగ నుండునో ఈ [పక్ళతి వర్ణనయును అట్టున్నది. ఇక్కడ ఇది (పక్ళతి వర్శనే గాని, (పక్ళతి స్వరూపస్వభావములు భాషలో 'పతివింబించిన వాతావరణ సృష్టి యిది. పరమశివుని నన్నిధానమునకు సర్వాలంకార శోభిత మైన పార్వతివచ్చుచున్నప్పటి మూర్తి (పకృతి మూ_ర్రియనియే భావింపవలెను. ఆమె నగల ధరించు స్థానమున కేవలము | (పకృతి వస్తువులనే ధరించినదిగాన ఆమెయు ప్రకృతికి (పక్భతియే అయినది. *అళోకనీర్భర్‌ త్సిత పవృశాగ -_ మాళ్ళష్ణ హేమద్యుతి కరి కారం ముక్రాక లాపీక లత నిందువారం - వసంతవుష్బా భరణం వవానీ -కాళిదాను కుమా. 8-5 / “ఆవగ్జితా కించిడిన స్తనాఖ్యాం నాసోవసొనా తరుణార్కూురాగం ం పర్యాప్త పుష్పన్తతకావన [మా సంచారిణీ వలవినీ లకేవ” ఆాకొళిచాను. కుమార, 8-5కీ, వె ళ్లోళార్థమునే గాక మరికొన్ని అలంళజారములను చేర్చి వర్ణించినాడు నన్నె చోడుడు తన కుమార సంథవములో._-

వనవర్షన-కుమార సంభవము 198 . “లగ్రథ్సీరరుచిర నూపురములు 'సెైలువొంద. గాంచన పుష్పమేఖలలు( గట్టి " వున్నాగమయ వోరములు వెట్టి నవకర్ణి శారళోభిత కటకములు వెలుగ , శేసర రాజీవ శేయూరములు దొడి , శాజీవకర్ణ వూరములమర్చి . తిల కాఖినుత పామతిలకంబు లుప్పొంగ ॥ జంపక మాలిళా సమితి. చాల్చి " .... మధులకాంతమయ విమండన మండిశ . లైన కన్యశాచయంబమి నడుమ " బొలిచె న్మద్రితనయ పుష్పితజంగమ " , + | అతల నడిమి కల్పలతయు(టో లొ కుమార.5-20 + పాఠ్వతియే జంగమ అతవలేనున్నదని కాళిచాను చెప్పగా నన్నెచోడుడు జంగమ లతల మధ్యనున్న కల్పలతవలి నున్నదని వర్ణ ంచినాడు. కాళిచాసుయొక్క పార్వతి జంగమ లతవలెనుండగా నన్నెచోడుని పార్వతి యొక్క చెలిక త్తెలే జంగమలతలవలె నున్నారు. ఇట్టి జంగమ లతల మధ్యనున్న కల్చ్పలతయట నన్నెచోడుని పార్వతి. అనగా శాళిదాను పార్వతి నన్నెచోడుని పార్వతియొక్క సఖిమణులతో సాటి యన్నమాట,. ఇక మూడవ చోట వన కేళియును, వారికేళియును గూడ ననవర్శనలోనివే! కువూర సంభవమున మొదటగా వారికేళియును, ఆ తర్వాత వనశేళియును. (తొమ్మిదవ ఆశ్యాసమున) కన్చించుచున్నవి. తర్వాతి కవుల కావ్యములలో పుష్పాపచయము చేసిన యనంతరము అలిసి జల(క్రీడలాడునట్లు వర్జింపబడినది. వనశేళి - మొదట గజానన జనత్తి సందర్భమున ఈశ్వరుడును, సతీదేవియు, వనశేశి సల్పి నారు. అప్పుడు గూడ నిక్కడ సంభోగ శృంగార మే వర్ణింపబడినది. పార్వతియును, ఈశ్వరుడును వివావామాడిన వెనుక వనశేళి వర్ణన కలదు. పుష్పాసచయనున ముఖ్య చ ఆగ ం( మయినది దోవాద్యకియవర్ణ న. దోహద(కియలన్న వి. కేవలము కవిసమయములు. స్త్రీలను

104 *.... (వ్రజంధములలో (పకృతివర్ణనలు లతాంగులుగా సృష్టించిన కవులు (స్త్రీలకును, (వకృతిలోని వృవలళాదులకును రసమయ సంబంధమును నెలకొల్పినాుు. కుమారసంభవమున దోహద(కియల పరికింతము := “తన్నిన(బూచె నెందు గడుదై న్య మళోకము కాహంపీడనం (న్నన బూ] నీకురువకంబును నెంగిలి కల్లు నల్లినవ్‌ మన్నన దప్పిపూచె రొరమాయగ ( గేనర మేము మాచుడుం

• 9 గన్నుల నెన్న(బూంచె డిలక్రంబని చానికి మెచ్చిరంగనల్‌” కుమా, $_1ీలీ.

• .. తగువాత మధుపానమును వర్ణించినాడు, నన్నెచోడుడు. మధుపానమును (పకృతి వర్ణన-లోనికి చేర్చక పోయినను, అష్టాదళ వర్లనలను చేసిన వారిలో నన్నెచోడుడు , (ఆలుగు కవులలో) ఆద్యుడుగాన, దీనిని, అషహ్టైదళవర్షనలలో వొకటిగా ఇక్కడ "వీర్కొనుట జరిగిన దంతే! జలకేత ... కుమారసంభవమున వనశేళికి ముంచే జలశేళ్‌ వర్శింపబడినది. హరగిరిజల వివావో నంతరము నవదంవతులతో కలిసి జలకేళి గావించినారు.(కుమా. 9-77 నుండిరిశీ వలకు) ఈ ఘట్టమున శివపార్వతుల లీలలు రనస్ఫోరకములు. వై. విధముగ వనవర్ణన కుమార సంభవమున అతి (పభావోత్పన్నముగ సాగినది. ఆాళిదాసు వర్ణనల వంటి నే అందున్నను, మొత్తమున వర్షనలన్నియు స్వతం[తములు, ఉద్యానవన వర్ణన - మనుచరి[త |!

॥ ఈ వర్ణన మస చరి[తమున మనోజ్ఞముగ సాగినది. వసంతము వచ్చినట్లు కవి చెప్పళ పోయినను (ప్రవరుడు హిమవత్పర్వతము (ప్రవేశించినది మొదలు వనంతమనియే =. భావింపవలెను. .

“"అటసని కాఎచి భూమిసుకు. *,.” (2.8) అన్న పద్యమందు కలాపిజాలమును .... వర్శించుటయును, తరువాత “తొండముల్‌ సాచి యందుగు జిగుళ్లకు నిక్కు కరులదంత

• చ్భాయ గడలు కొనగ” అన్న చోట అందుగు జీిగుళ్లను వర్మ్శించుటయును. (2-7) “కులిళధారాపహాతి పొలుపున బైనుండి యడుగు మోవగ జేగురైన తటుల” అన్న ॥ వద్యములోని యొత్తుగీతి యందు -

క ననన వనవర్ణన _ మనుచరి[క కఫ్‌ | అశార్రల్తు పీకళారికా కీర కేకి భృంగ | పారస ధ్వని దనలోని చంద కాంత మ దరులు [వతి శజ్దమీన గంధర్వ యత | గొన ఘూర్షితమగు నొక్క కోనగనియె” (2-19) అని వ్గించుటయును వసంళాగమ చిహ్నములు, " / | ఈ వసంత సమయమున హిమవతర్వతమువై నడుగు పెట్టిన (పముడు అందలి | కొన్ని దృశ్యముల జూచిన యనంతరము గృవామున కేగ వలయునని తలంచినపుడు || కాలికిపూసిన పసరు పోవుట వలన పో లేకపోయి దిగులు వడి వరూధిని గృవాము నల్లంత దూరమున చూచి మున్య్యా[శమమని (భమపడి--

“నికట మహీధరా(గ్రతట నిర్షత నికర ఛారః జాని తో. యకు( దలక్రిందుగా మలకలై దిగు కాలువ వెంటబూచుమ | ల్లిక లవలంబినంబుగ నలి_పకరధ్వసి చిమ్మి గేగ లో నిశిమణి పట్టభంగసరణిన్‌ ధరణీనురు జేగి చెంగటన్‌ *-- మను, 151 “శ్రావుల్‌ 1 కేవలం జల్లు శేంగలుక కే చారంబు తీరంబునన్‌ మూావుల్‌ (ళోవులు నల్లినిల్లిగొను శాంచారంబునం దై ందవ (గావాకల్పిత శాయమాన జటిల (చాకాగుకుచ్చ బులన్‌ బూవుం దీవెల నొవు నొక్క భవనంబున్‌ గారుడో త్కీర్ణమున్‌ " _మను, 28

| చూచినాడు. ఇక్కడ వర్శించిన చెంగలువ శేజారములును, మావులును (కోవులును, పూవుందీవలు-- అన్నియు వసంత సమయో'చ్య్యాన వర్శనకు ఉచావహారణముళలే. అక్కడి మందమాకుతముగూడ మలయమాకుత మే. అది తన సవాజమగు వాసనయే గాక మరొక నువాననను గూడ మోసికొని అకగ్రడ బలిసివది. అది “మృగమద సౌరభ విభవద్విగుణిత ఘనసారసాం[ద్ర వీటిగంధ స్థగిశేతర పరిమళమై మగువ పొలుపు శెలుపు మారుతము” (మను. ?-లి4) మందయాన లున్నారని తెలుపు మనోజ్ఞ వాతావరణ కల్పన జరిగిన దికటైడ. ఆ హిమవత్పర్వత .వనములందును పాదప (పాంతములందును దొరకు మృగమదము జవాజి, .. కప్పురము, గొజ్జం గిజలము---అన్నియును భోగమయ వస్తువులు. రతి శిలయించుచు .' వరూధిని |పవరునితో తన భోగమయ జీవితమును సూచించు “నద్యోవినిర్భిన్న మృగ మదమును, బీలెండ కరగి గమగమ వలచు చొక్క-పు జచవాజీతరువుల నుండి తనుదాన , తొరగిన పచ్చకప్పురపు సిరము, పటికపు దొనల నిండిన గొజ్జంగి తుహిన జలము, వివిధ

• కుసుమ కదంబము, దివిజతరు మృదుల వసన ఫలాసనము, అమేయ రత్న భూషణ / ల /.

అతల నాననతల లలల టా... శా త్‌... జలాల జ గానాణానా అటట ఆట ఆం. 100 *..... వ్రబంధములలో (ప్రకృతివర్షనలు “2 ములును. ఎందును. లేని భోగవస్తువులన్నియు. విందు గలవు, అనుదినమును నన్ను " గూడి రమియింపుము” అన్నది. (మను. 2-55) ల ఇది యొంతయో భోగమయ (పకృతి వర్ణన. ెలుగు మార్కండేయ పురాణ నందలి “భత్యుభోజ్య లేహ్యాపానీయములు రత్నమండనములు వస్త్ర మాల్యములును "అను “ఇ... పద్యభావము నిది పోలియున్నను, మనుచరిత్రమందు వ్య _క్రీకరింపబడిన [పక్ళతివస్తు ఓపదర్శునమును, శ్రైలియును అందతుయినవి. . ॥ వీనన్నిటికి మూలమని 'చెప్పదగినది భారతమున నున్నది. అర్జునుడమరావతికి . పోయినపుడూర్వశి యతనిని మోహింపగా నితడు నిళాకరించినపుడు “నా మనో స... రధంబు సఫలంబుగా మందార మంజరీ మకరంద పానమత్తమధుకరగాన మనోవార స్థలం ఒ " బులను, 'మేరుశైల కందరంబులను. ., .. =. మం'చాకినీతీర మణిమయ 'వేదికలయందును. , _ సికళాతలంబులను, నిర్జర విహార స్థానంబుల ననవరత సురత కేళీ సౌఖ్యాంబుధి నోలలార్పు / "మని" చేవథూముల సౌభాగ్యమును గూర్చి నోరూర పలికినది. (భార. అరణ్య--1-86%) ల "పెద్దనలోని వర్ణన భారతమందలి వర్ణన కనుక్ళతి కాదు శాని అనుసరణ అగు గ చున్నది. . ఈ వర్ధన మంతయును శామవాతావరణ సృష్టికై జరిగినది. (ప్రవరుడు చలింప లేదు. ఆమె వె బడినను (తోని వేసి పోయినాడు. ఇంతవఅకు నడిచిన వనవర్శన వరూధిని యొక్క పూర్వరాగము వ్య కృమగుటక్రై చేసినది. వసంతయుక్షమైన ఉచ్యానవర్ణన పూర్వ రాగమందును విపలంభమందును, నంభోగమందును గూడ వర్ణించుట జరుగును, " | ఇక తర్వాతి ఉద్యాన వర్ణన (పవుడు వెళ్ళిపోయిన వెనుక జరుగును. తర్వాత . యూయా[పవునితోడి సంభోగనమయమునను జరుగును. వరూధినికి ఇక (పియా సే సమాగమము జరుగును, అని సూచించు వర్ణన ఈ కిందిది. “ళొలకొలగూయు. ైనొలగు. గుత్తుక ( గుత్తుకజుట్టు జాలు జీ వ? 'ల్వల. (క్రియ గానరాని గళఈలన్‌ మెయిమైబెనుచున్‌ జనించున . | ం , (శు అలుక నొత్తు సోలు నిలుచున్‌ విధిచాతురి. గూడియున్‌ రతిన్‌ ల ॥ వం దడలపవు కంళు పాసినవెతల్‌ దలపించుచు( గోక దంపతుల” 8.02 | | . అంతకు ముందు విడిపోయిన చక్రవాకదంపతులు సూర్యోదయ కారణమున | కలిసికొని ఎంత తమకముతో ఒకదానినొకటి *పెనుచు కొనుచున్నవో వర్ణితము. అట్టి | “'వీయాసమాగమము వరూధినికి లభించునని ఛెలిక _త్తెల యఖి[ప్రాయము, '

వనవర్శన - మనుచర్శిత 197 ల .... వేలిక త్తెల బలవంతమున వరూధిని ఉద్యాన వనమునకు బయలుదేరినది. . “ఉరగ ఫూళ్కార ఢథూమో([గ గంధము బాసీ. వ. పొలయులళలోయీతావిమలయ నవశు ల " డనలాథు పెడబొల్బ నలమిన తల: మ్ము , జాయుజటో యీళకేంట్ల పాట మరుడూ ఫై . ఘర్మ సామీవ్య నంళలిత చావాన్ఫూక్తి - సాగువో యీనీడ నట్ట మధుడు గరళ సోదర్యాత్త కరసుధా ళటుకత్వ - ముడువుజో యీ కేనె శోవర్రీళు - డనగం ఆంపళ కురవక ఫనన తినిళ న నిచుల వంజుల చాడిమీ విచికి లా మ ,. శీ పొటలీ పూగ శేసర (వముఖ తరుల - 2 సౌబగు మీలు నుచ్యానంబు( జొచ్చియచట”. -మను. లి-7ల | | వై వ్గింపబడిన చంపక, కురవక, పవస్క శినిళ, నిచుల, వంజుళ, దాడిమి+ విచికిల, అమ, పాటలీ, పూగ, కేసర్క (ప్రముఖ తరులతో నిండిన యుచ్యానము ని కారణాంతరము వలన సంకమించిన మలయ పవను నందలి విషపు వాసనను, మరుని యందలి తలదిమ్మును, మధుని దాపహాస్ఫూర్తిని, చళ్రుని విషసోదరత్వ' "దోషమును జాపగలిగిన సమర్థత గలది. అనగా నిది వఐకు కాని వని మరల వీని వలన జరుగునని అంతరార్లము, ' అ ఇందు మరియొక సుందర దృశ్యమున్నది. అది లేతమామిడిగున్న వర్ణన. పరాగ భరితమైన ఆ యొలమావి బాగుగ పూచియున్నది. అది ఊచారంగుతో నున్నది. కొన గొమ్మలవై నల్లగా ఒక కోకిల కూర్చుండి యున్నది. ఈ ఆళారమంతయు వనేందిర _ గుబ్బ చన్నువలె నున్నదని ఉ(క్చేడీంపబడినది. సరనళ్ళంగార వర్శనమిది. భావ్యర్థ నూచనగల శృంగార (పకృతి వర్ణన. తరువాత జరిగిన సంసెంగవర్షన గూడ సొర్థకమైనది, “రిషమును చూచి చీకట్లు పారిపోవునట్లుగా నంపెంగను చూచి తువెస్తదలు పారిపోయినట్లు వరి ంవబడినది. ఈ ల" | వర్శన వలన వరూధిని చెలికత్తెల మనోభావమును, ఖాపీ శుభసూచనముమ విదితమగు | చున్నవి. (మను. 8-76) . , వసంత సమయమున అరటిని (8-7?) చదాసాని పుష్పమును (8-78) పో. . వృతమును (శ-79) ఇప్ప (_మాకులను (8-90) వర్షించుట జరిగినది,

లలనా ల న లా నల... లూమ్‌ | ॥ లో 108 (పబంధములలో (పక ఫతివ ర్హనలు ఎజ్జని కంశేళి వర్శన (ప్రత్యేకతను సంతరించుకొన్నది. అది విరహిణియైన వరూధినిని "రెచ్చగొట్టునట్లు వర్మింపబడినది. న

• సంకజముఖి విరవులపయి ల ల. గింకన్‌ నిజవై న్య కోటికిని 'వెలవిడుమీ, చే చాంకుని కరతలమన నల ౯6 ॥ కంకేళిన్‌ జిగురు, గాలి. గద లెడుంగంళే” .. మను. కరి!

• వై వర్ణన (ప్రకరణ సంబంధము గలిగి యున్నది. .... వుష్పాపచయము ఉద్యానవన వివోరమున ముఖ్యమయినది పుష్పోపచయము. ఇది యొక శృంగార "కేళి అందలి జవరాంటడ యొక్క అనందతుందిల వృాదయానునరణముగా వృ త్తములను గూడ మార్చి రగడలో ఫడిపించుచున్నాడు పెద్దన, / . *'నేర్చుమై నఖ్రయది నెటులం దొలుపూ.దుటిమె క .
• “ దర్ప్చకున కర్పింప( దలప'బెంతటి వెరిమె -
• యింతి పొవురపురొద యేల వినె చారజము వింతయే విరహిణుల వెన బెట్టు బేరము (మను. 884) | ఆది (పాసతోడసు, అంత్య (ప్రాసతోడను నడిచిన యీరగడ నాట్యానుకూల
• మయిన పొటగ నున్నది. మనోహరమైన ,[పకృతిలో మనోరంజకమైన ఆట సాగి. నట్లున్నది. ఇందు రకరకముల పూలుస, వాని పరిమళములును, ఛాని సొగనులును వర్తితములు, న! ॥ సుష్పాపచయమున పూలనాపుములు చాలగా తెలియనగును. వసంతమయమున 'నేయే పుష్పములు (వసిద్ధములో నవియన్నియు మాత మే మ్మింపబడును. | | ల వనకేళికాగనే జలకేశి జరుగును. అష్టాదశ వర్ణనలలో వనశేళి, జలకేళి గలవు. ఇవి శృంగార ప్రధానమైన వర్శనలు. వనకేళి జలకేళులున్నచో సంభోగ శృంగార మున్నదన్న మాశే. జల కేళనమయమున కొలకులును, మళాళములు మొదలగునవియును వర్శితములు, | |

“శ్నాటనా | లో వనవవర్తన - మనుచర్మిత - 189 మ! ఎ నాళీకమధూన్మ త్తు రాఖి ముఖరాళ€ సుఖకరంలగు కొ నన్‌ “గేశీలాలసగతి డిగి యాళినివహంబు లోలలా చెడి వేలన్‌ ” ==మను. కీ=$్‌6 “పెద్దన జల'ేళి ఎక్కువగా వరి ౦చలేదు. అందుకుళారణము వరూధిని జలకేళలో పాల్గొనక గట్టున కూర్చుండుటయే, అటునిటు చూచుచు చింతగా కూర్చున్న యామె కల్లంత దూరాన మాయా (ప్రమడు కనిపించినాడు. లేచి వెళ్ళినది. వాడు ఒప్పుకొన్నాడు. ఇరువురును కలిసి చెంతనున్న ఉదార్థనవనమునకు వెళి ఉనారు. ఇక్కడి -వాళానరణ _ సృష్టి అమోఘమైనది. వరూధిని మాయా [వవుల మనన్సునకును, తమకమునకును _, దిటుగా ఈ (పక్ళతి వర్ణితమైనది. ఉద్దీపన యొక్క ఉత్కృష్ట్రతను చాటుచున్నదిం రత్యనుకూల వాళావరణ సృష్టికై. అనుకూలమైన (ప్రకృతి వర్శన జరుగుచున్నది. డాని కనుగుణమైన వైలియు సంతరితమైనది. , . “మృగనాలి వికరంవు బుగబుగళల్‌ గలశోట జం లేటి తుంపురుల్‌ చెఒరుళోట శా వకుళ వాటి గంధవమవాుడు వైళొను చోట గక్పూర్‌ తరుధూళి గప్పుచోట . బవమీటు నెైలయేబు లినుక వెట్టిన చోట ॥ | జిగురు మావుల సంజ నిగుడుచోట నవమాలికల శీవెనట్లుట్టి వడుచోట ం మాణిస్య దీపముల్‌ మలియుతోట , (బమదమున( టబేటు లెలుగెత్తి పాడుచోట " ళారికల” ౦గ ళశాన్త్రముల్‌ చదువుచోట ॥ గిరికల కంళములు (కొవ్వి శేకుుచోట | జావురము లారజంబులు పలుకుచోటొ =మను. $=111 “జ వరూరిని మణిమలడి తాలయంబు . గాంచి యనురాగమున (బవేశి.చి యంత వారి నిరువుర( గూర్చి యవ్యనజగంధు | లాత్మగ్భివాముల్మ శేగి ర-ంతర జొ =మను, క-1]12 “పల లవలీ నవైలా 1 వల్లిమ తల్లికలతోడ చాసంతికలు 1 ద్యల్లీల నల్లి లిల్లిగ - | నల్లికొనిన యొక లతాగ్భహాంతర సీమున్‌ ” =మమనుం కి-11 క్రి | | | |

ణా రానా అలకా లలా ల. న | ౫ డూ న్‌ా నాా 200 (వజంధములలో పకృతివర్హనలు . “ఆ గంధర్వ కుమారుడు - ॥ ( వాగజగమనయు. (ఇఫుల్ర వాభఖ్రక తల్పా భోగంబున రహిమిగులగ , ౪

• భోగింపం దొడంగి రాత జొంగెడు శాంతన్‌ " మను. 8-11 “ల క జ జ అశ శ .. - శారీరక (పకృతిని వై కొన్న మానన (పకృతి యొక్క ఉ్యదేకచేష్టమైన రతి య్యోకింద | వర్షింపబడుచున్నది. | గ (. నోనవాసొనఖంపచ సనదత్త్ర పతిరంభ - - -ం . " మామూల పరిచుంబిళాధరోస్ట ॥ .
• | , మతిశయ (వేము కల్పిత గంతనంబాధ ॥ శ్‌ . ం మగణిత గ్ధాని శయ్యానిపొత ॥ = మలతివేల మణిత యాన్టార్ధ గభ్ర చ పేట _ ॥
• . మతిడీన వాక్సూచి తాత్శ విరహ ॥ ॥ మంకురత్చులక జాలావిద్ద నర్వాంగ , . మానంద క తవోర వానవాబ . " న! . మా(క్రమజీణ నుకివర్శనూ నిమీలి
• శావమాన్విన్నగండ మాయత్త చేష్ట
• . మాన్రిమిత భూషణారవ మా వధూటి . (ప్రథమ నురతంబు గంధర్వవతి గరంచెొ మను. 8116 ఇంత మనోజ్ఞ వాఠావరణమును, ఇంత కనికలిసిన మక్కువతోడి రతివర్శనమును, . " కావించిన కవి మరొకడు లేడు. సంభోగ శృంగారవర్ణన శావించుటలో "పెద్దనది పెద్ద
• చేయి, | వె విధమున (ప్రకృతి యందు రమించుటను కొన్ని కొన్ని కావ్యములందు | గ్గే శనృట్టుచున్నది. వాల్మీకి రామాయణమునందలి చిితకూట వర్శనలో రాముడు సీతకు న్‌ శాముక శయనాలను వాడిపోయిన కమలమాలికలను (శాముకు లుపయోగించినవి) . చూపినట్టు (రామా. అయోధ్యా. 94-25) వర్షింపబడియున్నది. (పకృతి నాధుడైన పరమశివుడు పార్వతి కోర్కి వై గజరూపమున ,కీడించినట్లు కుమార సంభవమున నన్నె .. చోడుడు వర్ణించినాడు. కుమార, 1.101), పారిజాళాపహరణము, అము క్తమాల్యద 1 లలో అట్టి వర్షనలు లేవు. (వభావతీ (వద్యుమ్న, వసుచది(త, విజయవిలాసముల యందు ' గల నాయికా నాయకులు మహాళాజులు గాన అట్టి రతి [కీడాసంబంధ (పకృతి -... వర్శనలు అంతఃపురములకు నంబంధించి జరిగినవి. కళాపూర్జోదయమునందు మా(తము నమ్ముదమును రసోదంచితముగ వర్శించిన వెనుక నుణ్‌న్తంభుడు సుముఖాన త్తితో

“న్యూడ్‌”. వనవర్శన - మనుచర్శిత ౪814 "| (వకృతిలోనే రమించినట్లు (కళా.4-205) వర్జింపబడినది. వీరు కావ్యమందలి నాయికా , ॥ మనుచర్మితమందలి వరూధినియును, గంధర్వుడును దేవయోని జాతులు, - కావ్య - | | మందలి నాయికా నాయకులు కూడ గారు, కేవలము కాముకులుగ చితింపలడివారు. | | అందులకే వాకు (పక ఎతిలోనే రమించినట్లు వర్ణ్మితమై నది. = 4 మృగయావర్త న . | ల . | దండి గాని, విద్యానాధుడు గాని, నన్నెచోడుడు గాని, విన్నకోట "వెద్దన, కట్టు . | మూర్తులు గాని చెవ్పలేదు గాని, విశ్వనాధక విరాజును, "క్రేశవమి[శుడును, అప్పకవి (| యును “మృగయ' గూడ వర్ణ నలలో నుండవలెనన్నారు.. అరణ్యము” ను గూడ వర్ణింప _ వలెనని కేళశవమి[కుడన్నాడు. రానూయణ, భారత, భాగవళాది పూర్వ [(గంథములందు క వనవర్తన ((అరణ్యవర్ష న శేసియుండుటచే. అట్టి ' నియమములను శేళవమి(ాదులు ళా వ! లు కల్పించినారు, - "శ్రేళవమ్మిశుని మతముననుసరించి అరణ్య వర్ణనలో వారి, వఠావా, ఇభ, (దుమ, - శాక, ఉలూక, కపోళాదులు వర్ణి ౦పబడవతెసు. | రామాయణ భారతములందు అరణ్య వానములుండుట వలన అరణ్య వర్ణ న తప్పని సరి యయినది. అక్షే భాగవతమునగూడ గజీం్యద మో జాదులందు వనమును వర్షింప వల ॥ సిన అవసరము కలిగినది. అను[(పాస (పియుడగు పోతన ఇట్లు వర్మించుచున్నాడు. . | | || “ఆని మటియును మౌొతులుంగ, లవంగ, లుంగ, చూత, శేతకీ, భల్దాతకం అ(మౌతక, పనస, బదరి, వకుళ, వంజుల, కురంటక, కోనిచార, నారికేళ, ...., భాగం |" గశజేందమోకము భాగ - అష్ట - ల, " | తరువాత మృగముల వర్శించు తటి- ] “లిల్లీ భిల్లలులొయక . . భల్లుక్‌ ఫణి ఖడ్గ గవయ వలిముఖ చమరీ యిళల్లీ వారి శరభ కిరికిటి . = మల్లాద్భుత కాక ఘూకమయమగు నడవిన్‌ == (గ జేం[ద్రమోతము) భాగ-ఆస్ట్ర-వీర్‌ అని మ్టి ంచినొడు,

ల్‌ య్యా 202 (పబంధములలో (వకృతివర్ణ నలు *... "ెద్దన అరణ్య వర్ణన ఉదాత్తమెనది. స్వరోచి వేటకై వెడలివచ్చి ఒకకొండ్నవె కూర్చుండియున్న సమయమున ఒక యెటుక ేడువచ్చి- సచోయుగ విగమ నమయ నముద్భూత జీమూత పటలంబునుంబోలె "ైలాన గిరి నితంబీ పాంత కాంతార పర్యంతంబు నిరంతర ౦బై కాజుకొన్న యొక్క గహన “కేఖం గరాంగుళిం చూపి” భూపతి కిట్లనియె.--- “కండూతి 3 రాయు గర్కశంబగు తుంటి " వీట వెట్టిన [మాను పెల్లగిల్ల/ ॥ 'జెఎచార్భి విని చీమ చిటుకన్న నొకసారి " ల ॥ సెలవి వెంపరలాడు జిట్టగ భం “'_ ఉప్పరించువెదుళ్ళు సటలుబ్బ దంష్టాి)గ్ని ల ల . చొంగవై(బడి చుంయి చు.యి మనగ( ॥ ” బండి నిప్పులు వోలె దీండి)ంచు కనుమించు అసగనొండొంటివై సెక్కు చాటు వెట్టదినముల మడుగుల మట్టిగలప బుక బుడ్‌ ధ్వని వెడలు బుమ్కుదములందు( | “౨. జీలువ చిలుపని నేతులు జిడ్డు దేయి 'నేమి వెప్పుదు( (గొవ్విన యేలకములు” -మను. శీ-1

• అరణ్యములలో వరాహవర్శన ముఖ్యమయినది. వరాహాపోతములు తొండము లేని యేస.గులని మరియొక చోట వర్ణితము (మను, 4-18). తరువాత మన్నులు | (మను, 4.20), దుప్పులు (మను, 4.21), ఇలిపోతులు (మను. శీ-ల్లిల్ల) వర్ణ్శితములు, శూ ః॥ స్వరోచికి మృగయాశౌతుకము కలిగి, నగరికి వెళ్ళి జేగలను, జాగిలములను తీసికొని ఒక మహానై ౧ధవము నెక్కినుహృృత్తుల తోడను పరివారము తోడను బయలు చేరినాడు. కూతలు వేయుచు, “"వణవ, దుందుభి, మృుదంగాది తూర్యుములు కొట్టిం చుచు కాహాళులు పట్టించుచు, అగ్నియంత్రంబులు ముట్టించుచు, రొద మిన్ను ముట్టన్‌ జోపు పెట్టించిన” (మను. 4.87) అపుడు అడవి దద్దరిల్లి పోయినది. ఖర్గమృగ నంకులములు భయాకులములై ల. అటునిటు దిక్కుతోచక పషగెత్త సాగినవి, భయవాతావరణము. నెంతో సార్ధకముగ వర్ణించు చున్నాడు కవి, - ః

చ ింంనా వనవర్జిన = పారిజాతాపహరణము 208 | | = చకిై ణావుతి చావమావళిత పుర్చ స్వల్పగచృత్తర | , తుక మది[గహయాళు భల్లుకము వటిభాగ నిత్నవ్త డిం - య ఎ కక వల్లిత్‌ ప్లవగి కరంబము వాంచాంభః పోిత్ధిత కోరిడనా యక మాభీలముఖడ్విపి స్థ్రపుటిశ ంబయ్యెన్‌ వనంబ త్తటిన్‌ ” మను క.08 | పులివేట ఎంత భయంకరమైనదో యీ క్రింది వర్శనవల్ల దెలియగలదు. . [| _ 4 “కవిలో జెబ్బులి డాగి (గుడ్డు మెలమంగా( గాంచి శాజేనె నే ' యవడిన్‌ బెణము వెంటనే నిగిడి పై5ళ్లుచి రావేనె రెం | .. చన కాండంిం దగ స్తిమున్‌ గొనక డాయన్‌ వచ్చి శౌచేయక . 1 (వవీఖిన్నంబయి నేల గూలె. బవిధారా భిన్న శై లాకృతిన్‌ ” -మను. 4.46 | వై వర్ణన సహజ భయంకరత్వమును. వెల్లడించు చున్నది. దెబ్బతిన్న పులిపారి = ' పోక వై బడుట అతి సహజము. ॥ ॥. వనవర్ణ్శన అన్నివిధములుగ మనోవారముగ సాగినది మనుచరి.తలో. ఉద్యాన వర్షన కథతో సంబంధము గలదియా యని చర్చించుట యనవసరము. వేటతో గూడిన | యరణ్య వర్ణనకు కథతో గల సంబంధమును వచారెప వలయును, వేటలేనిదే న్వరోచి. _. యొక్క యోద్దత్వము [వకటితముగాదు.. అంత యోధుడు శానిడే స్వారోచిష మను వుకు తం[డియగుట కర్చు డుగాడు.అందులకీయరణ్య వసనమును వేటవర్ష నయును కథతో ముడిపడి యున్నవి. సార్గక్యము గలిగి యున్నవి, గ వీర, భయానక, బీభత్స, గౌ(ద రనపోషణ కిది యాటపట్టు. ఈ నర్షనను కలుపుకొన్న చో కావ్యమంతయు నవరసపోపణ గలిగి యున్నదన వచ్చును. " పనవర్షన - పారిజాతాపహరణము | నారదుడు ,క్రికృష్ణుని దర్శనమునకు వచ్చినపుడు అక్కడుస్నరుకిణికి పారిజాత పుష్పమహిమనుచెప్పి యిచు ఏనప్పటికి సత్యభామ తన ఉద్యానవనములో నున్నది. ఇచ్చటి వర్తన వసంత వర్లన మే. ళా మ! ॥ “తన శృంగార వనంబులో నగరి పొంతం ఉక్కగా దిద్ది తీ - " ర్చిన పూ౭జేనియ శకుటి శాలువ దరిం తెంగల్వ పుప్పొళ్ళు నిం , , , చిన చం[దోవల ేదివై సరన గోష్టివ్‌ బోటియుం చానున వ్వగజాశాయత చేసత శౌరిగుణముల్‌ వాక్రుచ్చి వర్శి ంచుచున్‌ ” , -పారి. 111

204... (ప్రబంధముఖలో (ప్రకృతివర్షనలు _ . ఒర ఆ శృంగార వనములో పూదేనియ యేటి శాలువలున్నవి. చెంగల్వపుప్పొళ్ళు | నిండిన చందోపల వేదికలున్నవి. ఇెలిక శ్తెలతో విహారము చేయుచు, శారిగుణములు -- వర్ణించుచున్నది సత్యభామ (పారి.1-71) రాబోవు శుభాశుభములు ముంచే నూచితములు - (602108 676౧48 613౯ 61౯ 8%8640%8 సం (0౯6) "అన్న సత్యమును ఈ (పకృతి వర్గ న ద్వారా ప్రకటించుచున్నాడు కవి. ఉద్యానవనమున (కుమ్మురుచున్న సత్యభామ తన “మనసును కృష్ణునివై కేంద్రీకరించినదిగాబోలు. అతని సన్నిధానమున జరుగుచున్న పనులను (ప్రకృతియే ని_న్తంతీి9) యం(తమువలె ఈమె మనసున కందించినదేమో! కోకిలా ,... = నాదములు వినిపించుచున్నను కమ్మ 'తెమ్మెరలుసోకుచున్నను మనను మొతము 'కుంగు చున్నది... ం | * అలికులరావముల్‌ గిసలయాకుల. కోకిల శాకుశాకలీ . , కఠకల వాదముల్‌ నెలగ( గమ్మని తమ్మిళొలుకు ఆమ్మెరల్‌ ం . ,. వొలయగం డొంటి చందమున బుద్ధికి "నేమియు నింపుగామికిం .. ౨ గలుగుచు సత్యభామ చెలి. గన్గాని యించుక సంళయించుచువ్‌ ” --పార్హి 1-72, అది వసంతమనుటకు వె అళులు. కోకిలలు, ఇమ్మెరలే సాత్య్ధము. 'పెని అనైం - దిోయకపవుయిన భావ (పకృతియొక్క చేష్ట వర్ణితము, , వనవర్జన వి(పలంభ శృంగారపోషణమందుగాని,సంభో గ శృంగారపోషణమందుగావి లేక "రెండింటియందుగాని జరుగుచుండును. ఈ ఘట్టము వి్మిపలంభ శృంగారమునకు కొద్దిగా ముందటి దళ : "ఇ వర్లన కేవలము ఆ౦డు పద్యాలలో మాతమే సాగినది. ఒఅ ౯ తర్వాత మరల 87 పద్యాలలో నొక వనవర్షనయుసు, వనశేళియును, దోహద మఘులును వర్జిం చబడినది. 18 పద్యాలలో జలేళి వర్శింపబడినది. కురవకములు, చంపకములు, శేసరములు, కొంశకేళులు, సిందువారములు , సొంపుగా వర్ణితములు, ఒక వైపు పుష్పవర్షనయును, మరియొళవై పు దోవాద[కియా . వర్షనయును కలిపిచేయబడినవి. ఈ దోవాదకి యలు రంభాదులవలన జరిగినవి, ఇది జరిగి నది నాకములో, శె ॥

నాటిన. వశవర్శన - పారిజాతాపహరణము " శిరిఫ్‌

• “రంభా మహోరోజ కుంభ పరీరంభ - . || కుసుమిత (ప్రత్య(గ్రకుర వకంబు | మంజు ఘోపానక) కంజాత చకచక . | నబకిత చంపక జూ్చరుహూంబు వారిణిముఖ (వనూనాసవార్పణకోర శితలళా వేల్తిత శేసరంబు ,' ॥| ఉక శ $! నుర్వశి నవయావళో జ్వలారఘి నివేళ | . పుష్పిత కంశే? భూరువాంబు . . . 'మేవకామోద నిశ్వాన మృదుసమీర | కుట్మలిత సిందువారంబు కుధరధకుడు (పేయసియు' చాను నల్లన జాయంజనియె చైవతాధీ నందనోజ్యాన సీమ - _పారి. కి. 1 ఇది 'చేనవనము. ఇందు (ప్రవేశించిన వాడు 'జేవదేశుడు. అందులకే ఈ వనమున . అన్ని బుతువులును ఒక్కమాశే వచ్చినవని వర్ణి ౦చుచున్నాడు కవి. - | "మహిళ్ళత్‌ భేది వనాంక సీమమున( బచ్యాజాని సళా్యావధూ , | సహితుండైై యనిమేవ వారవనితా సందోవాముల్‌ గొల్వగా విహారింప౦ంజను బెంచి చాడనుచు చీవింప౦గ వర్దాశర న్మిహిళా శీత వసంత ఘర బుతువుల్నిం డెం దదుద్యామునన్‌ " _పారి. క=[5 మాఘుడు తన శిశుపాల వధలో గూడ అన్ని బుశువులును ఒక్కసారిగా వచ్చి నట్లుగ వర్శించినాడు (శిశు, 6-1). ఇక్కడ వలనే అక్కడ వనవిహారికృష్ణుడు. ఇక్కడ. నందన వనము- అకడ రైవతకా(ది. ఇంతేకాదు. (గంఛాదిలో చ్వారళను వర్మించుట " . యందును, మాఘు నసునరించినాడు తిమ్మున. | | తిమ్మున కవి ఒక్క సారిగా ఆరు బుతువుల (పళావమును వర్ణించుచున్నాడు. అందు వర రువును. శరత్తును, పామంతమును, శిరమును, వసంత గ్రిషశ్హైములును యా అట్‌ | .. “భనుపమై వొళచోట భునఘనా ఘనళంగ . ... విద్యున్నడి వాట్య విలసనములు (వర్జర్తువు) _ చూపన్సై నొకిళాయ వాపికాజలజొత . , జాూలవాచాల వాంస[వ్రజంది (శరత్తు) “ల

త్‌06 - [ప్రబంధములలో (పళృతివర్ణనలు " తలచూపె నొక పంక దరదళ శృవంతి శాగంధి నీహార కణభరములు (హేమంత) పొడచూ పె నొకచక్కి మిష్పిత ఫలనీల వంగవానీత శైత్య వైభవములు (శిర) నిెజసి నొక యెద! చా(మపర్డీ జలార్జ . చందచాచల పవమాన కందళములు (వసంత్తు మొన సె నొకకడ సామీ స.ఫుల్లమల్లి " పాటలీ చంపకోత్చల పౌ9ఢిమములు _ " (లగీవ్ణ) ==పారి. ఏంక6ీ | వెన వసంళతాది నామముల "జీర్కొనక పోయినను వానిని మన మూహించు కొనుట వలన నిది కవి సమయమునకు ఉదాహారణ యననగును. నందనవనములో నైదు జాతులే గలవు. అవి బేవతరువులు. “పంబై తే దేవ తరవో ముచారః పారిజాతకః ॥ సంశోసః కల్చ్పవృతళ్చ పుంసిచా హరిచందనం” =_-ఆమరము -స్వర్ల వర్గము.

• శాని అన్నిరకాల చెట్లున్నట్లు మన కవులు వర్ణించుట వర్ణనా సం[ప్రచాయ మనవచ్చును, వసంతోదయాన పండిన మామిడి యాకులు పడుటను మనోవారముగ ఉక్పేమించు చున్నాడు కవి. మలయానిలుని పొందుచేత చిగుళ్ళు పుట్టుట అకు గర్భధారణ గలవై న మామిడి కొమ్యలు, గర్భభారమువలన, వై నగల సొమ్ములు తీసి వేయుచున్న వా అన్నట్లు పండు నూమిడి యాకులు పడుచున్నవట! భావము సొగవైనది (పారి. 8-47) వసంత సమయమున చూతములు, గురివెందలు పుష్పించినవి (పారి. తి-48). పిక సే కూజితములు లేక. వసంత వర్శన యుండదుగచా! విరవుల హృదయముల నిట్లు చీల్తుము అని మన్మధునకు "తెలుపుచున్నవా అన్నట్లు చిగుళ్ళను కోయిలలు చీల్చుచున్నవని ఉ(క్చేతీంచుచున్నాడు కవి. , “ “*తలిరాకుగు త్తి దమి( గో(యిల చంచున. జించి గోలె నీ రితి వియో గుల గుండియ లవియింపుదు( బలువిడినని మరుతి యెొదుటంబచరించెననన్‌ * _పారి. లి-క9. ఇది కసి కలిసిన శృంగార వర్ణన, ణి

వనవర్సన - పారిజాతాపహరణము ల్లగ? వసంత సనమయమందలి కోకిలల మదపు చేష్టలును, వాని కసియును నుందరముగ వర్తితములు. వసంత సమయ నుందర దృశ్యములు ఉద్దిపనమునైై పధికుల ఇాధించునన్న . భావము సొగనుగ చెప్పబడినది. చిలుకలు ముక్కాలచే చాడిమీఫలములను కాటుచేయగా, రాలిన వీజములు , చానకారున కిందపడు ఇం(ద్రగోపములా అన్నట్లున్నవి. (పారి, 8ి-5ళ్స్‌. పారిజాత పుష్పముయొక్క సొగసును గొప్పదనమును కృష్ణుడు వర్షించు , “అమళారాతి విభాతి సత్యగని కాంళా చూచితే పారిజొ తము భూమీరువా చ[కవర్తి (శిఆగత్సంపూటజ్య సొరళ్య క్రి + లి మరుల్లోక మలంకరించుకది 'గౌరీనాధు జూటస్థలం | బు మృగాంకుండు ళమా మనసోరము నురంయబుంగస్తుభం లుం ఐలెన్‌” , ఒపారి. 1-8, నారీమణుల నోరూరునట్టుగా కల్చమ్షుడు వృకునులను ఇాని దోవాదములను వర్ణించు | చున్నాడు. అన్నియును [కమాలంకార యుక్త్రములు. "=నిను మింతుల్‌ డిలకంబు( జంపకము( గోవి న్సిందు వారంబు (శం కనము న్మామిడి గోంగు బొన్న. బొగడం గంశేళి నూహించి గ . న్గొాన మోమెత్త(గ గెగిలించుకొన మూర్కో( జాడ "తేనంట( బ . ల్కనగం గల్బుమియంగ( దన్న ననుచుం న్‌ల్చాగ మాయావిరుల్‌ ” =పారి, కల్పవృదములే యాయా నృతము లగుచున్నవని (దోహాదమున) భావము. అదే భావ మును మరల రూపాంతరనమున చెప్పినట్లయినదీ క్రింద- “౪న డిలకంబు! గేనరము గల్లుమియ।[నహివాడ పేంకనం బు నిముర మావి నవ్వ సుర పొన్న ముఖా. బుజు మెత్తీజంపకిం బు నెఅగవుంగలిం గొరఏి మూర్కొన చాపిలి దన్న వంజుళం బు నుడువ గోగువై తరుణి పూచు సుర(దుమ మిన్ని పువ్వులన్‌ ” --పొరి. శ-10 ఈ వన సంచారమున పుష్పోవచయము. జరుగుచున్నది. (4216) పెద్దన వలెనే ఇతడును ఇక్కడ రగడను (పయోగించినాడు. ఇందు అన్ని రకముల ెట్లును, అన్ని జాతుల పుష్పములును జ్చీర్కొానబడినవీ. యౌవతల కుతూహల శేళకి అనుగుణముగా నుండునది రగడయే గాన ఇతడును రగడను వాడినాడు.. _ ల

౭08 (ప్రబంధములలో [పకృతివర్శ నలు పుష్పోసచయమగు సళికి ఎండతాకిడి తగిలినది. మధ్యాహ్నాసమయమున (ప్రకృతి 'మొట్టుండునో వర్ణించుచున్నాడు. ._ *తూంగం జఖ్లని గాడ్పులేమి ఫణినందోవాంబు, వేరొక్కటన్‌ లోసం దవ్తనరోజ శీధురసముల్‌ (గోలన్‌మచాళి చృటల్‌

• (ఉాగెన్నీరగ గాంచనాచలతటీ గండోపల (వాతముల్‌ జాగె నృల్వల పంకసీమ బకజూల[త న్త పాఠీనముల్‌ ” పారి. 4-20 జేనభూములలో శీతాతపాది బాధలుండకున్నను వైన వర్శనలో [పాతరత్రిధ్యా హ్నాది వేళల వర్శ్మించు సంప్రదాయము గూడ నెరవేరినది. ఈ వర్షన జలశేళికి దోహ దము కలిగించుచున్నది, జల'కేళలో పురుషుడొక్కా కృష్ణుడే. మిగిలినవారు సత్యయు దేవతా(స్త్రీలును, అదియును భూలోక జలకీి%డవలెనే వర్మి తమైనది, జలశేళ మొత్తము 16 పద్యములలో వర్శితము* శృంగార రన బంధురము. ఉ(క్చేతాలంకార ఘటితము. తిమ్మన పొరిజాళాప వారణమున అష్టాదళ వర్ణనల నన్నిటిని చాచాపు చేసి నాడు, వనవర్శనలో గల సర్వర్తు వర్శన శిళుపాలవధ యందలి సర్వర్తు వర్ణన భోరణిలో నున్నది. శిశుపాలవధలో తొలుత వార చాగమమున్నది. ఇక్కడగూడ పురవర్షన కాగనే నారద వర్ణ్థన యున్నది. "పెద్దన వలెనే ఇతడును పుష్పాపచయ సందర్భమున రగడను వాడినాడు. ఇతని _ తర్వాతి కవులను అక్షు వాడుట జరిగినది. జ నన్నెచోడుని వలెనే ఇతడును వనవివోరములో నే దోహద।[కియలను, వకశేళి జల | "శేళులను వర్ణించినాడు. వనవరన - వనంతవనరన _ ఆము క్రమాల్యద _ ణి ణి న! సాహిలీసమళాంగణ సార్వభౌముడు (శ్రీకృష్ణ చేవరాయలు వర్ణన ఇావ్యముల రచించిన వారిలో (వధముడు, "కేవలము వర్ణనలు చేయుటకు కవిత్వమును శేపట్టినాడు. -. వనవర్శన చాచాపు అరువతి పద్యములలో సాగినది. .

వనవర్జన = వనీంతవర్ణన = ఆము క్రమాల్యది తి00. -... మొదట'పురవర్ణన చేయుచు ఉద్యాన వర్షన శేయుచున్నాడు*, పుళోపవనవర్శన వురవర్థ్యనమునంతు చర్చింపబడినది, వసంతర్తు వర్ణన కళా సంబంధముగ మొదలై నది. మొ త్తము 69 వచ్యాలలో నీదీ వర్షితము. ఆందు గోచాచేవితో సంబంధము లేని పచ్యాలు శీర, - ఉత్తరాయణము నెంత సహేతశుకముగ (ప్రవేశ పెట్టుచున్నాడు కవిః _ .. . “మొదల వాము క్షమాల్యద మదన తావ ॥ తరణి "సినువెట్ట వేగిన దటీణాళ . _ మత్క్చృతో వ్మకు( దుదముట్ట మాడు ననుచు | దొల గెనన నుత్తీరాళకు దొల” దరణ”ొ ఆము. 5-$ిక్‌. అని కథతో ముడి 'పెట్టుచున్నాడు. . మీనము పోయి మేనము వచ్చుటతో వసంత (పోరంభము, “$్రనిసి వలీడు దంజెత్త "గేతువగుట . మీనమిలదోచు టుచితంబ మేనమేమి వనియనగ'నేల విరవోఖ్య పొంధయువలతి ఉఊహామున క గ్లిరాగ దత్తడియుశా దె ఆమి, రీ-థీరీ. ! | మినస్రథుడు దంజెత్తు చున్నాడు. మరి అతని వాపానమైన మీనము గూడ అక్క-జే | యున్నదన్న సమంజసమే! మేషమెందుకున్నది? విరహుల ఇాధించుటకు అగ్ని వచ్చి చాడుగచా! మరి ఆతని చావానము మేసమును వచ్చినశ్లుగచా! | మేష (ప్రవేశముతో నసంతర్తువు (ప్రారంభమయినది. విరవుల బాధ గూడ ఆత్సిశయించినది- జ్యోతిమమందలి రహస్యములు చముళ్కారముగ కథా భాగముతో | నన్వయము పొందుచున్నవి వైన, . మన్మథునికి మరొక బలము చూపుచున్నాడు కవి. ళ్‌ . “నును జే చం[దబలంబు గల్లి మలయంవుం గమ్మ లేగాచ్చు(దే- రన నేతెంచు లతాంతళాణునకు సూర్యుండు నహిన్‌ (గొత్తగా , . నమకూలించె. అలంబున న్విరహిణీ (పొణాపవోరంబు క్‌ యన యూహించు విధాత కృత్యమది యేలామాను 'నెష్పట్దునన్‌ . అంతమే 0 1, కేశ

210 [ప్రబంధములలో (పకృతివర్మ నల “. . చంద్రబలమును గూడ పొంది ముందే. మలయ మరుద్వావానుడు దండెత్తి వచ్చుచున్నాడు. అట్టివానికి ఈ భూమియందు. సూర్యుడును తోడై నాడు. మన్మథునికి శాలనును చేశమును అనుకూలించినవి. విరహుల (పాణముల దీయుటకైన విధాత చేష్ట యిది, - " ” క చ - ఫ్‌ దతఉణాయనమునుండి ఉత్తరాయణమునకు సూర్యుడు మారుటను చాలమంది | కవులిన్లు యత్సే9ఊంచి యున్నారు. + " వసంత వర్ణనలో (ప్రథమ స్థానమును వహించువది ' మలయమారుతము. భారతదేశ | సాహిత్యము అన్నింటియందును. దీని వర్ణన చాల 'విస్తారమును, (పముఖమును. ఈ చాయువునకు లెండు ముఖ్య గుణములున్నవి. ఒకటి శీతలత్వమును రెండవది సువాసన నత్వమును. దీనిలో కొంత వేడిమి గూడ చేరినట్లు సళార్కికముగ వర్శించుచున్నాడు కవి, - న " “*మలయకట కోటజస్థిత స కలశీసుత సేవ నిట్టుగనెనొ తదాశా | నిలుజనగ నలకవృత్తిన ౨. మెలగుచు వాపోళనించె మిహికాజలధిన్‌ ” ఎ-ళము. 5-102. కొంత ఉప్టములేనిదే మంచునెట్లు ఇంకించగలదు? ద&ీణాన నుండి అగస్తుుని "సేవ చేసినందువల్ల నే యీ మలయమాకుతము మిహికాసము్ముదమును (శాగ నేర్చినదని | ఇవె ని వర్తితము. | వసంత సమయమున (వక్ళతిలో రెండు దృళ్యములు కనీపించును. . . ల ౧ గొచీలున సుధారసాధిరల భెల్వపు! బుక్కిటితావి( దీయన్నై "౨ | -. వలపుల నందు తలత్పిియుల వక్తి విషజ్వలనోవ్మ నొజ్జనై - | వెలువడి దద్గుణద్వితయ వేధ జుమీ యన [నూనువట్టుటల్‌ ' - తలిరులు పుట్టుటల్‌ గలుగ చఛార్కొనెం జంధన కైలవాతముల్‌” ---ఆము, ల్‌-]107. | వసంత (ప్రవేశ సమయమున చెట్లు ఆకులు రాల్చి _మోడు పడి యుండుట, ఆ | స్థానమున మరల చిగుళ్లు కనిపించుట, అనునవి (పకృతి సహజమయిన విషయములు. . అది స్త్రీ పురుషు సర్పముల ఫలితముగా నై నదని ఉక్చేంషించినాడు కవి. ,

• -వండుటాకులు రాలుటను ఈ దిగువ నర్ధగర్భిత శబ్దస్ఫూ రితో వర్షించుచున్నాడు. . ఇ ణ జాని మ!

న మననం ననన వనవర్జన = వసంతవర్షన .- అము క్రమాల్యద టా. . శమదనన్యందనతా స్వవృ త్తి. 'దెలివెం జాటీర భూళ్ళద్వల నృడుబాతం బతి పక్వ పొదప అశానృంతానశీ మూల రం . (ధ దళత్పంకజ కిర్లి కాగణ హరి(చాభంగ ఛాభానుర | చృదన చృద్శనివ ర్తి కాంచన కనచ్చ'కో చృటాచీత్కల్చతిన్‌ * =అము, $5-108

• ఇెట్లయొక్కయు,. తీవల యొక్కయు, పండుటాకులు రాలుట మన్తిథరథమైన / మంచానిల చ్మక్రములు తిరుగునట్లుండెనట! ఇది నేటి సినిమాలోని దృశ్యమువలె కన్పట్ట 'జేసినాడు కవి. | - ఎత్తయిన శెట్లనుండియు, ఎత్తయిన పొదలనుండియు. పండుటాకులు రాలుట గమనించినచో ఈ దృశ్యము అవగతమగును. ఇందు రాయలయొక్క నూవమ్థుదర్శి త్వము (ప్రకటిత మగుచున్నది. . ఈ కింది చిగుళ్ల వర్ణన అందముగను అద్భుతముగను ఉన్నది. వర్మ నా వై విధ్యమును నంతరించుకొన్నది-ా -.. గతాన్తవళా రక్త ఛాంకవ నమరణ్యానీము _ ధూడిళారుణిమ వల్ల్యురగరసని కోర్షతి తరు గరుత్మగ్గరు గ్గణ ముడి " చానోర్య జీమూత రోహితంబు ఒం | నవమిళింద [పొహుణక నిమం[కణ ళోభ , | , చా తత(ప్రతతి వాయసవిళ_క్త | పరళ్ళతాఘప్రాన్న ప్యత్రికమాలతీ + | ఒ (శాసామ యానవోర్జ్రతత జము /| | - (వ్రమరవన వనదేనళా సముదయాంగ | శాగ మినజ వారిజ్ఞగళ్చా0ణ శొాణ ం. / | కవణదళిత దళాంతనం[్రాంత శాంతి 1 నం =... భఘనమజిళలాక చిగురాకు గలయ మొలిచో " " ' " -అముం క్‌.110. | ఇంత పరిశీలనగల కవి, ఇన్ని దృక్కోణములతో చూచిన కవి,ఇంతగా 'ఉత్చేంతీం చిన కవి మరియొకడు లేడేమో! వల | వై చిగుళ్లను ఎన్ని వస్తువులకు పోల్చదగునో అన్ని ఉపమానముల పయోగించి 1 వర్ణించినాడు. వసంతోదయాన చిగుుుటాకులు భూమి యనెడు అడు ఏనుగు వైని గప్పిన | 'యొజ్ఞు 'కంబళ” వలెను, మహారణ్యమునకు వసంతమను మద్యము శేత తోచిన రకృళాంతి , వలెన్సు తీగ లనియెడి పాములు నాలుకలు చాచుచున్నట్లును, వృతములని'యెడి గరుడ | పడుల శెక్కలా అన్నట్టును, పొదలనియెొడి కల్పిత మేఘములక్సు కొణడుల వలెను,

శతా వలీ (పబంధములలో (పకృతీవర్ణనలు (పుట్టంగి పొదలు పూచినపుడు పొదలు ఈ విధముగనే కనిపించును), _తు మెగ్టిదలనియొడి అభా్యగతులను కొత్తగ అహ్వానించుటకు ఉంచిన ళోభనాకతముల వలెను, కాకులతో కూడియుండి అపుడే వేరువడి పోయెడి కోకిలల కొదవిన విభాగవ(తముల వలెను (శిశిరములో పొదిగి పిల్లలు చేయుటయు. వసంతము రాగానే పిల్ల లెగిరి పోవుటయు వరిపొటి), జాజిచెట్లకు భయ రోగమును కల్పించు కొత్త నెత్తుగు వలెను, (క్రీడోచా్యానవన 'బేవతలు నెమ్మేనుల బూసికొన్న కుంకుమ మైపూతవలెను, మలయమారుతమను సొనతో నొణియబడి రాలిన యాకులచేత "కానబడి మెండయిన దీవ్తి గలిగిన గొప్ప రత్నళలాళ శోక యనందగిన చిగురాకు మొనసి కనబడెనని యర్థము, ॥ ఎంతో అర్థవంతమయిన పద(పయోగము! లోళానుభవము, పకృతి పరిశీలన, శాయలయందున్నంత మలెందును కానము. ఇతరు లవరో పూర్వులు (వాసిన వట్టీకి నకలు శొదిది, తాను స్వయముగా ఎన్ని వసంతములనో సరంీలించిన ఫలముగా ఆలంళకారికము కావించిన కళ యిది, వసంతమున మొల్లలుండ వసుకవి సమయమును ఉత్పేంమించుచున్నాడు కవి, " “శర నిధులమాఘ్యములు దీఐ మరున కట్టి - యడరున జయింతుమని కచా యచ్చినొళి సగూరతి[6 గృవ్షర జని దద్వ్వైరి6 గనియు. జెద్దలివురాక ( బన్హైన 'పెట్టవడిరి” =ఆము. ర=111 | పితి బవుళపక్ష చతుర్దశి మాసశివరా(తి. మరునకును శివునకును విరోధము. శివుని దర్శించిన నేమి? మన్మథుడు చివురాకు ఆయుధముచే "పెద్దలను సైతము కొట్ట ్గ గలుగుచున్నా డట, / "

• వసంతమున. మోదుగు పూలకు (కింళుకము) (ప్రత్యేకత యున్నది. అవి చక్కగ 1 పూసి చాల మనోవారముగ నుండును. ఎజ్జగ నుండును. “ఆవని నపుడు నవోదితుం డైన యట్టి | మరునకుం గుమమర్తున న్మం (శ్రసాని | బొడ్డుగోనిన కొడవలి(లో లె విరహి | ఛారకంబయ్యె! గింకుక కోరక ంబు” అ= ఆము, ల్ర్‌=1.12 | చానిరంగు - చాని ఆకారము ఎంత నపాజముగ వర్ణన చేయబడినది! గోవ శు సార్థక సామ్యము! న్వరూపసాష్యుము, | | | |

తంల” న్ననవర్షన - వసంతవర్శ న.- అము క్రమాల్యద 118 మోదుగుపూలు సువాసనగలిగి యుండవు. అందుచేత. (స్త్రీలు శిఖలవె ధంయిం ॥ పరు, అందుచే అవి సిగ్గుచే వంకర పోయినవి. కాని అ(్ర్రీల భర్తలు ఆ మోదుగ పూలను ॥ నూరి, వసంతములో కలిపి చిమ్మున[గోవితో చల్లినపుడు ఆస్త్రీల కుచములవై ఆ రంగు నిరు శాసింతసేపు నిల్చినది. అదియే అపూలకు తృషప్షి. వదుకు? మదిశేతణల వటో జఇములవై శెక్కుట సామాన్య విషయము కాదుగదా! ఇట (పకృతియొక్క శృంగార భావ దృష్టి ద్యోత కమగు చున్నది. (పకృతి మానవీకరణ జరిగినది. (అము, క్‌ 11%) ఇది. రసన త్తర వర్ణన! ఈ పద్యమును చూచఛి.శాబోలు వసుచరితకారుడు గిరికా జీవి నాసికను వర్ణించు తటి “నానాసూన. వితాన వాసనల నానందించు సారంగమేలా నన్నొల్లదటంచు ' అన్న పద్యమును (వాసి సంపంగి జీవిత సార్ధక్యమును ఇాటినాడు, (వసు, 2-46). వసంత ర్తువులో దోహద్యకియల వర్మించుట పరిపాటి, రాయలవారు దీనిని చాల సొంపుగ వర్ణ్మించినారు. ఇతర కవుల కంశ౭₹ు భిన్నమార్షముల నవలంబించినారు. " ఎతరుణులు దోవాచాన మధు ఛార, నన ల్వికుళొళి నింపగాం దళుణుల మేము గొమెమయని తర్గత లౌవన దేనతల్సురన్‌ ధగ వకుళాభుమెల్లమ ననల్లన. (గ్రాయగనించు ఖగ్గ లె దొర సె మధు(వ్రవూర్మత మధూకములు బృధువాండు పుష్పృముల్‌ ” -అము, ర్‌ కలీక్‌ | వ ముఖసీధువు చేత తరుణులు పొగడలను పుష్పింప జేసిరి, నన దేవతలు పోటీగా అన్ని పొగడలను ఒక్కసారిగ పుష్పింప జేయ సమకట్టి, ఉమిశ్ర వేయుట! అెల్లని మద్య | మును పుక్కిట్ల బట్టిరా అన్నట్లుగ, వారి బుగ్గలవలె ఇప్పపువ్వులు ల్లగా పూసీనవని వైన మర్ణితము. ణా లలి వ. ఇతర -కవుల నర్షనలకంళు ఈ వర్షనలో నూత్నత్వ మున్నది. వనదేవతలే పోటీ 'భేయుచో ఇళ శానిజేమి? సర్వత, ఒక్కుమ్ముడిగో పూయుటకు అడ్జేమి! ” ఒ కేడణములో శిండు కార్యములు జరుగగా ఆటు కొండగోగు పూసిసట్లును. ఇటు | నమేరువు పూసినట్లును వర్షించినాడు కవి. ౭0డు కార్యములో కే తణమున, ఒకరి ఫలి | తముగానే జరిగినట్లును వర్తించినాడు. ఇది గొప్ప చమత్కారము, | ంి న. ॥ క . . | “*అతుల[వేమరసార్దఏ) యోక్తు 1పియవోర్య]క్రీడ సంశేత వం -విక్షమై తతణ ఊొంగఖ జ్వర మిళచ్చిత్త(భమం బూని వొ | పతినోన్ఫతమ ,శానవే యన సవుష్పృంబయ్యె గోగంతలో | నతడుం దోచిన నవ్వుడున్‌ విరిసె! ొంశాంచన్నమేర్యద్ర వువ్‌ " అము, 85188 | ॥ | |

క జ వ న నన న ననన ననన న . క న నం న లాం తా 214 (వ్రబంధములలో (ప్రకృతివర్జనలు వియోగ సంయోగ ఫలసిద్దిని, (ప్రకృతి సవాజత్వమును నారోపించుట అమోఘ | భావ్మకీడకు ఉదాహరణము,. -... ఈ దోవాదవర్షన సందర్భముననే మరియొక మహాత్తరమైన - న్పర్థతోగూడిన శృంగార చేష్టాయుతమైన - దోవాదవర్షన మొకటి గలదు. కీఏడోచ్యానముక అళుల | రుంశారమును, చిలుకల పలుకులును, పికముల గానమును' కలిసి సందడించుటను ఉ(క్చేతంచినాడుకవి. య మదవతులు వృతములకు దోవాద్యకియలు ళావించి పుష్పింప జేతురు. దోహద (క్రియలు "ర0డు విధములుగా నున్నవి, . ం -.. ఓ, అళోకమును తన్నుటచేతను, వకుళమును ఉమియుట చేతను, నమే రును నవ్వుటచేత = (పరిహసించుట) కర్ణితారమును వలుకుట (శ్రెషచే దూషించుట) చేతను పుష్పాల వూయింతురు. 2. గోరంటను శౌగిలించుటచేత-బొట్టుగును చూచుటచేత - మామిడిని ళకాకుటచేత-చంపకమును ముఖరాగముచేత-వావిలిని ఊర్పు పుచ్చుట చేత-వియాళువును పాటచేత-పువముముల పూయింతురు. . మొదటి కార్యములు కొంత అవమానమును సూచించును. లెండవ ఆెగ కార్య | ములు నల్లావమును, ప్రీతిని సూచించును. . / అవమానదోహదములు పొందిన అశోళాదులు తమనట్టు చేసిన మదపతులను వట్టి | ఇత్తురా లేదా యని మిగిలిన చెట్లను తమతో తుమైదల బారు అను నల్ల (తాళ్ళతో | శ బంధించుకొోన్నవి, అప్పటికిని పట్టియిత్తురను నమ్మకము కుదరక ఆ [పమదలున్న పట్టణము వై 8 కంతునై న్యమగు శుకపికాదులతో చని ముట్టడించినవా అన్నట్లుగా ఆ ఉద్యానము సందోహా బంధురముణా నున్నదని వర్ణించుచున్నాడు. భావము అమోఘము. వర్ణన అని తర సాధ్యము, __* “తమియగ, దన్న, నవ్వ, నన, నొచ్చెము గాంచిన కొన్ని మాకులా ॥ [పమదల నప్పగింపుడని రంజిలు నేతలు గన్న చెట్లకున్‌ | దమ కళిళ్ళంఖలన్‌ అనిచి, నమ్మక, ముద్లైం బురంబి( గంతువై "

• న్యము( గొని చా వెలిన్‌ కుకవీశాదులః గేభివనాళి పొల్చ్పగున్‌” అము, 2.87 ఈ భావమును భట్టుమూర్తి గై కొని వసుచరి[తలో నుందరముగా మ్ణించినాడు, రాయలవర్షనలు దర్చావాంళారములు న్ఫురింపగా భట్టుమూర్తి వర్ణనలో వినయపూర్ణ్మ దుఖము కనబడుచున్నది. (వను, 1-155) " - -

నన”. వనవర్ణన = వసంతవర్ణన - అము క్రమాల్యద 2క | దోవాద[క్రియా. వర్ణనలో నే కవి గూడ శేయని' భాబాతకైక "వర్ద నలు శాయలు | మరునకు (ప్రాముఖ్యము గలది వనంతము, ఇందు మరుని వర్ణన అలతి 'ఫాళతి | కముగ నున్నది, మనోరంజకముగ నున్నది. స ఇచట భృంగములు మలయమారుతము, కమలములు, అమ కిసలయము, పళరాగము, సీధువు పలొశము, కీరము--ఇవన్నియును మన్మథ జన్స కారణములుగాను, ఉద్దీపన కారణములుగాను ఉత్చేగఊంపబడినవి. (ఆము. ల్‌-1ఉ1). _ (ప్రకృతిని మనోజ్ఞ ముగ వర్మించి అందులో స్రీ పురుము సంగమును చితించు నల చాటు మన కవుల కందటకును ఉన్నది. అ వరి ంచుటలో తరతమ ఖీదము లున్నవి. అం'కే! అసామాన్టకవుల కంళు గూడ అసామాన్యుడు శాయలవారు. “*సపూళార ఫలరన ని"రభ్యములంగూడి వ] మాథ్వి మోవుళ( గదంబముగ వలనా ॥ ః మలయ జోదరత జంభల ఫలత్వద్గత , శ్రమించు చెవుల గొ శైలు మెటియ . | శశ5 దళోదర చృదపు! బావడలూరు | చకచకంబట్టి పాలి: ఇకంగ . | [ధొక్కుకంట్లకుం గాక లెక్కింపం తవిన _ . గంధఫలీపంక్రిగలరు అలర . శీలం గలవంటకపు శొవికిని బులిమిన . . . ఘుసృణములు మించ నల జేశగెడు వన .

• ములు నమేకు రజోవృష్టి బూడి( జలన .

• నింతు లెనసిరి వూటొదరిండ్ల! ఐబతుల” ఎయు. 14కి శీ ॥ అంత అనందచాయక (కృతిలో నంత ఆనందదాయక క్రీడ! భావపూర్ణమైన వర్తన! వయే. వర్ణన చేయునపుడు వయీ విధుల పొటింపవలెనో ఆ విధుల నన్నిటిని పాటించినోడు రాయలు. అసలీ కావ్యము శీవలము వర్ణన కొఆ శే (వాసినది గచా! 'వతి బుతువును కొస్తోక్తముగ వర్షించినొడు కవిరాజు, కుమారసంభవ; మనుచరి(త, పారిజాళాపవార ణములంధువళె నిట జల (క్రీడ లేదు,

వీరి [వజంధములలో (పకృతివర్ణనలు వనవర్ణన - శళాపూర్ణోదయము కళాపూర్గోదయమందు వనవర్ణ్శన కలభాపిణి యావనోదయవేళ, ఆమె వివారించి | నప్తుడు మొదలగుచున్నది. కలభాపిణి యొక్క ఉషవన వివోర సమయమునన్ను మధుర లాలస యొక్క ఉద్యాన వివోర జలకీడల సమయమునను రెండుచోట్ల వ“వర్షన | కనిపించుచున్నది. మొదటిది ఆరు పద్యాలలోను (పిధమాశ్వాసమున) "రెండవది ఒక | "పెద్ద వచనములోను వర్ణింపబడినవి (ఆరవ ఆశ్వాసమున), కలభాపిణి తన లెలీక త్తెలతో “పురోవవనముల శేగినప్పటి (పకృతి. *శొన్నన ల్వలరాచ మన్ననల్‌ గనం గళ ౧ మళ్లీరళ్గొని యున్న మల్లిళలును - ॥ సంజానముల కళినంచానముల యాట పొాటలముబు చూవు పాటలములు . | / కీవి శేళొన్న పూ. చావిచే ఐధికాంత రంగముల్‌ నొంచు నారంగములును = | మారు మేలైన బంగారు మేడల( బోల్చ || భంగిమై మించు నంన-గి గములు . మంజులము లై కనంబడు మంజులములు గుందముల. ను వాసంతిశా బృందములును( గశేనరములును నవనాగ శేసరముల. ( | గాంతలార! కంటికి! కడు వింతలనుచు" శళ్ళా 1శ5్‌, | | వై పద్యమున గల వర్షనయును, తర్వాతి పద్యములును గూడ శృంగారభావ శలభాపీణి వన వివోరములో నొక (వశ్యేకత యున్నది. వనములో నూయొల లూగ్యటనః ఇష్ట్మ్రపబంధకవులలో నితడు తవ్ప మరి యొవ్వరును వ్మంషలేదు. ఇదిగూడ (వయోజనమును శాంతఊంచియే చేసినట్టు కనబడుచున్నది. చ్వారకాపురమందలి క న్యలు ్న | / నాకళన్యలతో కయ్యమునకు కాల్దాచునట్టున్నది ఆ ఉయ్య్యాలలూగుట. ఆ దృశ్యమును మణికంధరుడు నారదునికి చూపి- " ' “"తమిపూ(దీగల తూగుటు య్యెలల(ల౦ళా లాడుచుందూగు నా " కొమరుం[(శ్రాయపు గబ్చిగుబ్పెతలయంఘు9ల్‌ చక్కగా. జాగి మిం టి మొగంతై చనుదెంచు కివి కనుగొంటే దివ్యమౌనీం[ర శూ “ల క మ్యృుగీకేతలీడ కయ్యమునకున్‌ కాళ్టాచుణాడొళ్యెడివ్‌ ” = కతా 1-46

తనల న్‌ న వదవర్ధన = కళాపూర్ణోదరయము శై అన్నాడు. ఈమాట తరువాత జరుగబోవు రంథా కలభాహియల పోటీకి. పీజారోప

| ముగానున్న ది, మూడవ యాళ్య్వాసమున రంభాదులు మణికంధరుని తపన్ఫును భగ్నము చేయు | టకై తపోవనమునకు (పవేశించినప్పటి వర్ణన అ మోఘమెనది* (స్రీ అంగములను పుష్పా శ లతో పోల్చు పద్దతి సామాన్యమెనదే. కొన్నిచోట్ల అభేదమును చెప్పుటగూడ గలదు. శాని సూరన అట్టి అభేదమును “పాలును నీరును కలిసినట్టుగా నున్నట్టు” చెప్పుట చాల సొగవై నది. . “ఆకులు కచంబులున్‌ లతలునంగములున్‌ పువుగుత్తులున్‌ గుచం " బులుసు జిగుళ్ళు కాణులుగు, పుష్పవిలానము మందవోనమంన్‌ గలసి తడంబడన్‌ విబుధ కామినులొ ననలమ్మలందు. ళో భలు మిగులం (బ్రవ్రిలిరి పాలును నీరును బోలె వేకమైో అకశా. రిం10, . ఆరవ ఆశా్టనమున మధురలాఆస .ళృంగార వనమువ_ లిక లతో సంచరించు సమయమునను గూడ రసవత్తరమైన 3లితోడి వచనము సాగినది. వనంత సమయ | మున. నేశేవి మ్మింపబడనలెనో. అవి యన్నియును. వర్శితములు . లును, ...**=వాసంతి క. కుడుంగ ములను. = *.. = *=**పోక [మౌాకులును, 44 +వివిధజన 1 కోలాహాలంబుల కరణిం పరిఢవిల్లు శుక పికశారికా నికరంభులు గలిగి, ,,. అందు

• నిందువధవలు, . .. ..(కొవ్విరులు మించి కోయుచు కమగొజ్జగులకుంజేరుచు, కన్నె | ఖీదంగులకు బోరుచు, బొన్నలకు మూగుచు బొండుమల్రైలకు నేగుచు సంపెంగలక్షు / డాయుచు జాతికుడంగంబుల రోయుచు మళ్లైలకు నిగుడుచు మరువంబునకు మగుడుచు. ,* + | దిలకంబులకు, శి శదిరి సెనపువ్వులకు. = +నవమాలికళలి, *౨9,, +నారంగంబుల,... +కలిగొట్ల 4ఠి లో కంశేళి...[కొమ్మావి గురివింద పందిరుల విశ్రమించుచు.. *అపూర్వ విభ్రమంబున సొంపు మీరుచు తదనంతరంబ”ొ -=కళా, రి-2కీ- పుష్పోపచయ సందర్భమున 'పెద్దనలమును, &ిమ్యునంయును, భట్టుమూ _ర్రియును ఖ్‌ రగడలు [(పయోగించినారు. నూరన కళాపుర్ణోదంయమున పెద్ద వచకమును (నయోగించి నాడు.(కళా. 6-£24).రగడలోని శ_లి యువతుల "శశీవిలాసముల ెలుపునక్షు, వచనము లోని వ్లైలిగూడ శెలుపు చున్నది, జల'శేశ యందు యౌవతల యాటల కనుగుణమైన ఛందన్నును (అయ్యగాహి) (వయోగించివాడు. అది 6-226 మొదలు 288 వణకు సాగినది, ధోవాద (క్రియలను వర్శింపలేదు సూరన,

తవననిననునమాంవనణం ణం ననన రం ల లలల. న న నన | | లాడ్‌ ననా. 210 . [ప్రబంధనులలో (సకృతినర్ష నలు '*. నూరన ఈ ఘట్టమున (వనవర్ణన ఘట్టమున) పూర్వకవులయిన నన్నెచోడ, "పెద్దన, త! లన రాయ, తిమ్మునాది కవులవలెన] నమకాలీనుడయిన . భట్టుమూర్తి | వలెను విపుళముగను వై విధ్యముగను వర్శింపలే దవచ్చును. వనవర్షన-. ప్రభావ తీప్రద్యుమ్నుము కళా పూర్ణోదయమునకును, (ప్రభావతీ (పద్యుమ్నుమునకును రంగభూమి ద్వారకా నగరమే! మాఘుని శికుపొలవధ నొరచాగమనముతో (పౌరంభమగును. వెంటనే చ్వారళావర్ణన జరుగును. - ” ఇక్కడ కళాపూర్ణోదయ (వభావతీ(పద్యుమ్నుము లందు గూడ నూరన మొదట చ్వారకను, తరువాత నారదాగనుమును వర్ణించినాడు - "-. "=. ఇందు శుచిముఖి (పద్యుమ్నుని కొణకు వెళ్ళిన యనంతరము (వభావతి వనవివో రముసలిపినది. . త్తి ॥ నన్నెచోడుని కావ్యమందు వలె' నిక్కాడ వనవిపోరము విపులముగ లేదు. ' శెండు సీస పద్యము లున్నవి. (ప్రభావతి అంగకములకు పోల్పదగు (ప్రకృతి వస్తువులు ఆమె యొక్క- అంగకముల (ప్రదర్శ్థున వలన వానిళాంతి యినుమడించినట్లు వర్మించుచున్నాడు | | .. “అతీవ మందస్మిత ద్యుతి (ప్రపొదంబున _ | . ॥ . | ల _. 'విరులపాండిన యఖివృద్దిగాంతంె . - సతికటాత. [శీల పావోయ్యకమున(దు ) మ్మెదపిండు చెలువ మథ్యుదయ మొందె " -” జలజొడీ. కరతలచ్భవి యను[గహమున స . జివురు గ౧జాయ వుష్టిని వహించె , ః శ 'దరుణి నిశ్వానగంధము ప్రోది మలయ వా ' స యువుల నెశ్తావి వైభవము చెందె నవి లవాంగికి. దోడ్తోన యా బెనిచె . =... భాటిలచె రజోమాలిన్య వల్టవత్ర్వ . ఒ్‌ ఛభాపలంబుల శాధారమై పరగడు క ం శారికిని కేలొనర్భిన వారి శెగ్గో ౧. ౩ = (ప్రభా 004.

టయలిన్‌ _... వనవర్జన - మనచరిత 010 | భంగ్యంతరముగా విగులును, తుమెగ్డిదలును, చిగురుటాకులును; దడిణ వాయువు | | అును వర్మితములు. వానియొక్క- ఉద్దీపకళ కియు వర్థితము. | | ; “తర్వాతి పద్భమున ((వభా, 8-85) ఆ (పకృతి వస్తువులే ఆమె పవీరపామును ఇెంచినట్లు వర్రించుట జరిగినది. | న (వభావకి(పద్యుమ్నుమందు వన విహారము తక్కువగ వ్మింపబడినది. కళాసూర్ణో | | దయమున నింతకం3టు నెక్కువగనే వర్లితము. అక్కడివలెనే యిక్కడగూడ దోవాద . (క్రియలు వర్శి ౦పఐబడ లేదు, . వనవరన _వనుచరి త |! . | వసుచరి(తలో వవవర్శన చాచాపు నలువది మైదు పద్యములలో సాగినది, ఇది న్థూల సంఖ్య, పూర్వకవులు మించిన వర్షనలను _ అనగా - వసంళాదులను, తన వ్యక్తిత్వ | ముట్టివడునట్లుగా, నరికొ తగా, భిన్నముగా, వ త్తి ంచి ధన్యత్వము నొందవలెనను నాళ, | పట్టుదల కృషిగలవాడు. రామరాజభూసుణుడు. ఇతనికి కథయును, వర్శనానై పుణ్య | మున్ను లెండును (వధానమే! వర్మ నానై పుణ్యమును, వై విధ్యమును, (వ్రదర్శించుటకు 1 వీలయిన పట్టులు (పకృతి వర్ధ నలే గదా! ! వసంళాగమమును రమ్యముగో (వవేళపెట్టుచున్నాడు కవి. రాజు తన పొలనభే ఆ భూమిని అలంకరించుచుండగా చై శత్రలత్భీ వై రంధివలె పత్రలళా సొగంధ్యమును, నవకళిళా సొగంధ్యమును సమకూర్చి భూదేవిని అలరింప సొగినదట. *.. ఆఆ్రగలి నభిమత భోగ , (శ్రీ గళ కవి కొసగె మల్చసిత ప్యకలళా ౨. బొగంధ్యము నవకళిళా " పొగంధ్యము దై(తలవ్మి వైరంఢ్రి 'శ్రీయన్‌” ఎవను, 1-!లిక్‌ -.. “వ్రకృతియే భూమిని శ్చీవించుచున్నదన్నపుడు, ఇట (పకృతి మానవీకరణ పొందిన దని యనవలెను. జడములను స(ప్రాణవస్తువులుగా శేసి ఆడించుట భట్టుమూర్తి యొక్క వాస్త శాళల మన్నమాట! "

220 1పబంధములతో (_పళృ్ళతివర్శ నలు . | . ఈ వనుచరి(త శృంగారరవ (పధావకావ్యము. వర్శనా (వ్రథానమెనది గూడ, | అందులకే వసంత వర్ణనతో మొదలగుచున్నది. [గంథమంతయు నిత్యవసంతముగా సాగు | నను నూచన తోచుచున్నది. “అలనాజనాపాంగ నలనావన దనంగ తులనాఖి కాభంగ దోః (ప్రసంగ . - మలనానిలవిలోల దళసాసవరసాల - ॥ ఫలసాదరళుకొ అపనవిశాల - మళినీ గరుదనీక మలినీకృత ధునీ క . మలినీ నుఖత కోకకుల వధూక క మతిశాంత సలశాంత లలికాంతర నిఆళాం౦ంఠత రలిశాంత రణళాంత సుతను శాంత నుకృత శా మెద కురవళశా వికల వకుల . . ముకుల సకల వవాంత[పమోద చలిత చే సా కలిత కలకంఠ కులకంఠ కాకలి వి , భాసురము వొల్చు మధుమాస వాసర బు” =వము. 1=126. మధుమాసను ఎంత. సొంవైనదో, ఈ పద్యమును అంత సొంవెనది, .వనంతము శృంగారము నెంత సంతరించుకొనునో ఈ పద్యరచన గూడ అంత .ఇందమును. సంతచించు కొన్నది. వసంత మెన్నివిధముఖయిన నుఖముల కాకర మో ఈ సద్యుము యొక్క అంత అంత సుఖప్రదమయినది. ఈ కింది పద్యము, శృయారమును చిప్పిల -శేయయుచున్నది. “*ఒనర హిమావకుంకనము లూడ్చి ఆేవల్చిన పశ్రభయగమూల్‌ " _.... సన వషియాడుచున్‌ మొగడ. చన్నులు పల్తవపాణి: గప్పునూ | _. తనంలడికాలకాంగుల..కు దార గతిం అలివాపి. నెయ్యవుం , ఇెనకువ నేనె దతీణ నిమీరణయ శెయ్యనః శ్తాన్నదంటుచున్‌ ” అనము:1లేలి7 ఇట లతలు నవోఢలు గాను దతీణవాయువును ధఉతిణన్వాయక్షుడుగాను రూపింప బడినవి. వసంతము రాగానే మంచు తగ్గిపోవును వనోఢఖకు రత్యమథవ ముండదు. ॥ '... ఛాయకుడు సమీపింపగనే కంపింతురు. _న్తనములను చేతులతో శప్పిళొ వెతరు, నాయకుడు / వారిని (పనన్నలను చేసికొని రమింప వలసియున్నది. . వసంతనున మంచు తెగలు పళాన్త్నము కాగా, మలయమారుతము సోకుడు వలన లీగలు వడంకుభు ' మొగడ చన్నులను కవ్చకొనుచుండగా, అఆ మలయ నమీరుడు శావులు కాకుచు 'పెనకువలు 'నేర్చుచుండెను, అనగా మఖయమారుతము.. .ఇ్యాపింఛి

టల్‌. వనవేర్ణన = వేసుచీర్మితే ల! (క్రొత్త తీవలయందు. చిగుకుటాకులను, మొగ్గలను. ఉత్చాదించి, తీగలు అంతటను | | (పాకునట్లు చేసెనని భావము. - | శృంగార రసపుష్టికిని వర్ణనా వై పుణ్యమునకుసు శావించిన వర్ణనవలె నున్నదిది. | . ద&ణ నాయకుడు అనుభవముగలవాడు. నవోఢకు అనుభవము ఉండదు. అప్పుడీ దజిణ నాయకుడు జా్యగత్త వహించి, ఇష్ట్రవస్తువుల నొనగి ఇచ్చకములాడి, జా్యగత్తగ | తావుల నంటుచు రతి కెలయించును. దఉణానిలము చాలకా లమునాటిది. చిగుళ్లతో | నున్న తీవలు (కొత్తవి. ఇట గోప్ప రూపకాలంశారము (పలిపాదితము. (పక తి మావపీకకణ కిది ఉదావారణము. వసురాజు దటిణ నోయకుడుగను గిరిక నవోఢగను నూచింపబడినారు, శికుపాలవధతలో మాఘుడు గూడ వసంతమును రసవంతముగ 'వవేశపెట్టినాడు. మందమారుత మెంత సుందరముగ, చల్లగ, (పవేశించినదో మనోవారముగ మ్ఫాంచినాడు. లళాంగు లయొుక్యం- ముంగుకులను సవరించుచు, ముఖములందలి, (శమబిందువులను | వారించుచు, సరనస్సులందు చిన్న చిన్న అలలను శీపుచు, వద్మములి నల్లనల్లన క దలించుచు | మందమారుతము వీచినట్లు వర్శించినాడు (శికు. 6-8). శామాయణమున గూడ మందమారుతములో నే వసంతము (ప్రవేశించినట్లు వాలీగ్రికి వర్ణ చి యున్నాడు. (కిష్కింధా. క్షే.17) శామళశాజభూవణుడు గూడ దజిణ సమీరమును మొదటనే వర్ణించి యున్నాడు. కాని వె కవులకం టు నురదరముగ సంపూర్ణ ముగ సార్థకముగ వర్ణించినాడు. (వక బ్రతిలోని వృతదు:లు నోనవులకలె వసంతము హోసీకొనుచు ఆనందించుచున్నట్లు కవి రసపూర్మముగా వ్షి చుచున్నాాడు. ఉఆమ్సృన్సు సుమనోశాగ మున 'వనంతము సూో*వి . శాననేందిక యళోళంవు కొమ్మ , 1 శాళొన్ము నగుచు నెయ్యమున( (గొన్నన శేనె _మెలగెకము సరసొళిమీద( జల్లె వా శఠపాళి పోయగవు( జాటల తోట | అని మాధవి (వవాళ కాటి. దుడిచె , నా మాధవి పరాగ మడిరాగము మించ | “ ఐఆజతించు కళకంకి వె విదిర్చె - కెట్లు లతోలు హితకోటి నెనసి యవుడు మదన దేవహోత్సవ '(క్రీడ( లొదలు ననిన వరులు. దరుణులు విరుల యోవరులు వరలు పిరుల వలళాచ జూతర ల్సేయుటరుడో = వసు, 1-120

| వీ28 (ప్రబంధములలో [పకృతివర్జనలు | ఇందిర, అళోక, సరస,మాధవి,కలకం8 మొదలయిన నోమములు సీ నామములు గూడ అగుచున్నవి. వీరు వసంతము పోసికొనుట, అఆనందించుట, సూచింవబడినది. అళోళ పుష్పములు వసంత వర్మ ము కలిగి యుండును. వనలత్మి అళోళాదుల | పుష్పింప "జేసినది. అఆ పుష్పుమకరందమును భృంగము లాస్వాదించి గానము చేసినని* | బండిగురివించెలు పుప్పొడితో నలరినవి. కోకిలలు సంచర్‌ంచినవి. ఇదంతయు వనవృత ములు చేయు వసంత |కీడవలెనున్నది. ఈ జడ(పళ్ళతియే ఇంత ళ్ళంగార చేష్టల గలిగి | యుండగా స్త్రీపురుషులు కలిసి యీ వనంతమున వసంతోత్సవములు శృంగారముగా స్ట జరుపుకొందు రనుటలో వింత యేమున్నది! (పకృతి మానవీకరణ కీపదర్ధము వ్రబలో చావారణము. చమళ్కాశార్థముతో నిది సాధింపబడినది, . ] మన్మథరథమును వర్మించు సమయమున గూడ నిట్టి విధముననే మొనవీకరణ పొం దించినాడు కవి, " " ర

• “చిగురుం బైదువు వేల్పు తై(శ్రమున నడీఐధ్వజోక్‌చేన వె. భవుడై శెమ్మెరశేరివై గదలిళాం (బైత్య్య్ర సాలాగ్రవా.. రస విటంళంబులు (ప్రాకి వల్లి పనజాన్యల్‌ సల్లిరుత్సుల్ల ప |
• ల్లిన వాన్తంబుల భావి భావుక ఫలోల్లాసంబుతో( |గ్రొవ్వరుళ్‌”. వను. 11-131 ఖై శ్రమాసమున మన్హిధుడు ఎత్తయిన ధ్వజారోపణము. గలవ్నాతై తెమెెరలు ఆను కేరివై కదలి వచ్చుచున్నాడు. అప్పుడు తీగలనెడు స్త్రీలు వృతా(గములనెడి సొభా (గ్రములందెక్కి చిగురుటాకులనెడి వాస్తములతో భావిఫలోల్లాసముతో (కొవ్విరులు చల్లిరి. బేవుని రథోత్సవ సమయమందు పురథస్త్రీలు పూలుచల్లుట సామాన్య మేగచా! లతలను లకాంగులుగా రూపించి సామాన్య [ప్రకృతి నవాజ కార్యములను సకారణముగా సమర్భించుచున్నాడు కవి. ఇట సుందరముగా మానవీకరణ జరిగినది, ఈ వర్ణన వలన కవి సాధించినదేమి? (ప్రకృతి వర్షనకావించుట యొకటి. (ప్రకృతిని మానవీకరణ పొందించుట "రెండవది. బుతువర్శన చేయుట మూడవది. భావిఫలమును సూచించుట మరియొకటి. తర్వాత వనుళాజున కీవసంతలళాంగు లే స్వాగతము పలికి, | పూలు చల్లి దోహద(క్రియలు నడిపి యానందించుట చూడనగును* గిరిక వనురాజును (పేమించి యలరించి యానందించునని గూడ ఈ (పళ్ళతి వర్శనలోని సూచ్యార్థము- ఇది అమోఘమైన ప్రకృతి వర్షన* (వతిపద మానవీకరణ, - గంధవహాుని ధౌర్త్యములు నగభేది కెరిగించు ఘట్టమున :-

అంటని | వ | . వనవర్శన - వసుచర్శిర 224 | “ర్‌ పారు పొదరిండ్ల నాపాట లాళోళ లన | | దీపార్చి. గనకకఠావ మరనె " | పొలావలులు దాటి యేలాలళా వార | బాలాతతి పరాగ వటములూడ్చె | | చానామధువ నవ్యగానామృతను మెచ్చి , నూనాసవము లెల్ల. జూణ లిచ్చె | " | | . శంకారహిత ధీర హుంకార కుకభటా ం | వొంశారముల ఫలవాతి యొనశ్ళి * | ననుచు జాగంధవహంని ధౌర్త్యములు "బెలువు | లీల విరిపిన విరులు రాలిన రజంబు | న లోలికిన రసంబు లురలిన ఫలను అధిపు : " (యోల నిడి వల్కి రుబ్యాన పాలు రపుడు" ఎూ-వను. 1188

• (ప్రకృతి సహాజక్రీడకు కారణము కల్పించి మానవీకరణ పొందించి ఇంత గానయు క్షృముగ (వాయుట సామాన్య కవులకు సాధ్యము గాదు. పదముల 'నెన్నికొని యీర్చి కూర్చి విగించుట అనన్య సామాన్యము. వనపొలు రుచాస్టనవనమును నానావిధముల వరి చిన యనంతరము వనురాజునకు చానిని చూడ వేడుక గలిగెను.' అతడు వనములో (వవేశించినపుడు వనమునందలి వృతముల నంబరమును చూడవలయును, | ఓ... జఢలక, శార్భటి నొండొరుం విలుచుచున్‌ గాఢచృచాచ్భాటికల్‌ నొళంయంగానవగ౦ంధ బంధుర రజంబు ల్ఫి.-దగా జాలకం బులు గాసి. ఐడగా నికు- జనిలయంబుళ్‌ మీటి వాయుత్వరం | దల సూవెం. (బతలీ సతి వితతి గో్యకాకాంతు జేకేరగన్‌ " వను. 1155 శాజు నగరము (పవేశించునపుడు పురకాంతలు మేడలెక్కి సందర్శించుట పరిపాటిః ఈ వసురాజు వన్యపవేశము చేయునపుడు వననుందరులగు చిగుకుబోడులు, కోకిలకంఠ మివజే నొకరి నొకరు పిలుచుకొనుచు, చిగురాకు ముసుగు తొలగిపోగా, గంధరజము శాపిడిశే రాలిపోవుచుండగా, జాలకములు (కిటికీలు, మొగ్గలు) ఒరయు నటుల వాయు | 'వేగమున సందర్శింప వచ్చిరన్న వర్ణన యిది అమోఘమైన మానవీకరణ* (వక్స్ఫాతిని మానవీకరణ జేయుశుగాదు. మొనవుల వలెనే సంచరించునట్టు భాసింప జేయు నేర్పరి భట్టుమూర్తి. ఇకట్రడ ఈ లళాంగులు నగర (ప్రాసాద సంచా రిణులగు (స్త్రీల వలెనే, కలకలలాడుచు, పరస్పరము పౌచ్చరించుకొని సం(భమించుచు వెటలు జారగా, మైపూతలు రాలగా వాయువేగముతోవచ్చి, కిటికీలగుండ తొంగి చకాచు సందడివలె నిది వర్మితము. "

ల్లిత్తీ (ప్రబంధములలో (వక్ళతీవ ర్ధనలు (పకృతి మావవులవలె 'ప్రవర్శించుట ఆదికవి చాలీగికియం దే కనిపించుచున్నది. సీతను రావణుడు ఎత్తుకొనిపోవు సమయమున సీత యేడ్భ్చుచు (పకృతితో మొల వెట్టు కొన్నది. అపుడు (పకృతి మానవులవలె సానుభూతి (పదర్శించినది. “ఉగ్పన్న వాళాలిహళా నానాడ్వీజ గణాయుశోః _ మాళ్రెరితి విధూజతా[గా వ్యాజవా రివ పోదపాః” “ అకణ్యం క్‌286 | “నళిన్యోధ్వ స్త కమలా్తు స్త మీన జలేచళాః సఖమివ గతోచ్చ్వాపా మన్వళోచ న్లిమెధిలీం” ఆరణ్య. 52287 ““జల[ఫపాళా| సముఖాః ళృంగ్రైరుచ్చిత జావాఖిః సీశాయాం [హ్రియమాణాయాం వి[కోళ నీవ పర్వతాఃొ =-అరణ్య. 52-89 భట్టుమూర్తి గూడ వె విధముగ మహాకవుల ననుసరించియే (పకృతి మానపీ కరణ పొందించినాడు. కాని వారికంశు ఆలంకారికముగ, నుందరముగ, సరసముగ, -..... సతార్కికముగ చేసినాడు. మహామనోజ్షముగ దోవాద (కియను (ప్రదర్శించుచున్నాడీ .. ట్రీద కట్టమూక్తి- ౩ '?ఛలిక లకాంతకాంతి యను చందురు కావి లెజింగు- చాటిన లం మ్మిళిత వయోవిలాపముల మీటిన విచ్చు ఫలన్తనా[గము ల్వెలువడ( గ 'చ్చె. దవణ మ వేల్లిత దోహద ధూపధూను కుం య ఈలములు నిప్పి చాడిమలళా లలిళాంగి నృపాలు చెంగటన్‌ ” =వసు, 1-15 వెన మానవీకరణమందలి దోహద్యకియ వర్శితము, ధూపము వేయుటచే చాడిమ బాగుగ ఫలించును. భూపము దోవాద|కియ, “తరుగుల్మలకాదీనాం అకాలే కుళలైః కృతం వుష్పాద్యుత్సాగకం (ద్రవ్యం దోహదం స్యాతుతత్కి9యా” , “ ఆశోకళ్ళరళకా వాళ్యా వకుళో ముఖనీధునా | | ... అలింగనొ త్మృురవక, నిన్దువారో ముఖానిలాత్‌ కరనృ్ళేన నొకందః ముఖరాగేణ చంపక: గీళ్యాప్రియాళు ర్నితఠాం నమేరుర్హసి కేనచ సల్లాపతః కర్టికారః లిలళో వీషగనచ” దోహద [క్రియ అన్నవి (వబంధాలలో ఒక (పత్యేక 'వ్రక్రియ. చాల వింత అయినది. (పక్ళతిలోని తరుగుల్మాదులకును, నుందర(స్త్రిల మాటలు, ఉమ్మి వేయుటలు, | శాలితన్నులకును ఏమి సంబంధమో మరి; జడ(పక్ళతి గూడ (సజీవమైనది గాన) నుందర ల జూ చినపుడు చ్వైతన్యవంతమై శృంగార భావావిష్టమగును గాబోలు!

స పురవర్షన = వసుచరిత్ర లీక ॥ అందణు వర్శించిన చారివేరు, భట్టుమూర్తి మీంచు చారివేరు. దోహద్యకియలను | ఎంతో సుందరముగ, ఎంతో (ప్రజ్ఞావిన్యాసముగ చెప్పుచున్నాడు! ఇక్కడ వనురాజు కల్పవృతమగు చున్నాడు. వనలత్మి దోవాద [క్రియలు జరుపుచున్నది. , ] “*దిగురు కెంగేలు సొచె రసాల వల్లకి . తేటి చూపుల చూచె తిలకలతిక పి; గీతి వాడి చూపె (్రియాళులత పల్కె6 ॥ | గీర భామల+ గర్గ్శి కార శాఖ ముఖర క్రి నింవె నింపుగల నంపగి కొమ్మ - వన్నెగా నగియె లేబొన్న తీగ " - - సురఖిళ శ్వసనంబు నెర వె సింధుకవల్లి (గుచ్చెతావులు పోక (గోవిశమ్మ యాత్మరుచి రోపచారంి లధివ కల్ప కంబునకు దత్తదామోవ గరిను లెనువ _ . చాంగనానిత్య కలిత దోవాదవి శేష లల | నన్నుశాబారముల నడినన్న కరణి” వను, 1-158 | దోహద(కియలలో'నే (ప్రకృతి మానవీకరణ పొందినట్లు ఉత్చేఏఊంచినాడు . రామరాజభూమణుడు. వై పద్యమున కరన్పర్శ, వీచణ గాన సల్గాప ముఖరాగాది ధోవాద (కియలు వసుళాజరూపక ల్పకమునకు వనవృకములు చేసినవి. ఇదివణకు కన్యా . మణులు చేయు దోహద[కియలు తమకు ఆెలియును గాన ఇవ్పుడు వృతములు రాజ కల్ప | వృతమునకు చేసినవి. (పకృతి మానవీకరణ కిది (పబలో దావారణము గదా! (ప్రకృతి జడమైనను నాటకములలోని పాతలవలె నీ కావ్యమున సంచరించు చున్నది. పురస్త్రీలు ఉద్యానమున ప్రవేశించి దోవాద్యకియలు సలిపిరి, వారు నగి, పల్కి, | పొడి, కని, ఆశ్వాసము నొందించి. జేకొని, మోమిచ్చి, కవుంగిలించి, కొన్ని తరువుల'నే | మన్నించి నారట! పాపము కంశేళిని, కేసరమును, మొతము తన్ని ఉమ్మి వేసిరట! అది యవమానముగచా! అందులకు గుచృవినతిచేతను, పూడేనె కన్నీటిచేతను (మిషచేత్స, | భూజానికి (మొక్కినవట! తన్నినచోనే అళోకము పూయును, ఉమ్మివచో నే పొగడ | పూయును. వై రసాలాది వృవములు నగుటచేత పల్కుటచేత, పూయును, (పకృతి నహజి | కార్యములకు 'వకృతియే మానవతా భావముచేత పురస్కార తిరస్కారముల భావించి నట్టు చెప్పు నేర్చు ఒక్క శామళాజభూషణుని'ే ఇెల్లును. | “దనువొప్పన్‌ నగి పల్కి పొడి, కని యాశ్వాకమ్మునొందించి.చే. .. | కొని మోమిచ్చి కవుంగిలించి తర లం 'గొన్నింటి మన్నించీియం " గన లయో్యో మము నెంత చేసిరనుచుం గంకేశియుంగేంరం బును భూజానికి (మొక్కి. గుచ్చవినితిం బూదేనెయవ్నీటితోన్‌” . అవకు... 158 ఫ్‌

కీల6 (వ్రబంధములలో (వకృతీవర్ష నలు ణ .... వ్రక్ళోరి యుంత (సజీవమైన) మానవీకరణ పొందినదని భావించుటకు వీలుగాని (మానవులే అనుకొనుట) మానవీకరణ జరిగిన దిక్కడ, శాయలవారి ఆము క్రమాల్యద యందు దోహద(కియలలోని పద్యమును (అము, 2.87) పోలియున్నదివర్షన. కాని వాన్మిపవ _ర్తనలో 'భీదమునది. గిరికా దేవి నివసించుచున్న వనము సర్వకళలకు 'నాలవాలము. అందలి పకు లన్నియు లలిత కళావేత్తలు. గిరిక వారివల్ల నే అన్ని విద్యలు నేర్చినది. (పకృతి వన్నువులే పాళాల నేర్చు గుగుత్వము ఈ కింద వర్ణింప బడుచున్నది. " “నుందయానము చేర్చు నిందిందిరాజీన ॥ రాజీవ రాజన్మ రాళ రాజి క కలికి సలుగాలు నేర్చు లలిత నొనావాస చావొాస నికట కానన శకుకాళి గొనలు పాటలు నేర్చు. గుమువద రపామోద సామోద మధున కుద్ధాంతసమితి వటనలీలలు 'వేర్చు. దట రూఢ కల్పాగ కల్పొాగ చర నీలకంఠ వితతి యన్నదీ కన్య కఖిల భాగ్యములు గలుగ ముని పురంథథ్రీ జనంు దీవెన లొనంగు . నతివ _నెరం్యధులై జాదుల్లై వయ్య లై విపిన దేవతలు (పోతు రనుదినంబు” వను 3-20, గుజ్టనగూళ్ళును, బొమగరిండ్లు కటట్టుటయును, పిల్లలకు సవాజ్యకీడ. మానవుల ్గ వలెనే యీ ప్రకృతివాలిక (గిరిక) గుజ్జైనగూళ్ళు వండి వడ్డించుచున్నది. అందలి వస్తు వులన్నియు 'ేనె, పూలు మొదలయినవి. “గ్సరుసవీధ (వచేశమున గోమల కల్పక పుష్పధూళిచే ధరమత జొమ్మరిల్‌ నిలిపి తన్‌ మృదు పల్లవ పొశ్రపంక్తి గే నరములు ఇఖాద్యముల్‌ మధుర”౦టు ఘృతంబు (వనూనవుంజ మో గిరమని వెట్ట నమ్నియు నఖితతి కట్టివయొ' (శ్రియ. బు౦బునన్‌ ” ---వసు. 8.00. (వక్ళతి వస్తువులుగా భాసింపని (పకృతి వస్తువుల చేత మానవ చేష్టల నడిపించుట | వింతలలో వింత. ..... మనుచరితలో వరూధిని తనకుగల భోగభాగ్యములను-- . [(.

అభన వన వర్ణన = వసుచరిత్ర లి? _ “సద్యోవినిర్భిన్న సారంగనాఖికా వృాతమై పిసాళించు మృగమదంబు” అన్న | పద్యమూలమున (మను, 2-55) తెలుపు చున్నది. అక్కడ లభ్యమగు ఆ భోగవన్తువు | లను అనుభవింపుమన్నది వరూథిని. కానుగూడ అనుభవించుచున్నది. ఇక్కడ. గిరిక అంతకం3చ భోగమయజీవితమును జీవించుచున్నది. ఆ విషయ మును అమె నోటితో చెప్పదు ₹లిక త్తెలు చెప్పుచున్నారు. ఇదొక రాజసము! మను చరిత భావమునకు మెరుగులు పెట్టి పెద్ద హోచాను కూర్చిన వర్ణన యిది “అడుగు వెట్టదు నవ్యవారిచందన లతాంక సరణివై గాని యా యరుణచరణ ,

• శీలనంటదు కోరకిత పారిజాత న ల౩*6 గాని యీ యతి లలిత బాహా / తనువు వేర్చదు నవోచార మంచార మం . | జులకళయ(గాని యీ నురఖిళొంగి "ఇెదవి 'జేర్చదు కల్ప వృధీివీజ ఫిలసంత తియె ళాని యీ మోవిశతీపులాడి "7 గురుకుల [క్రమాయాత మీ గిరిజ చల్రై( దనము జననైై కరూఢ మీతటిని పట్టి , నరసగంఖీర భావంబు సవాజనీద్ధ - మీ నలిన పోదరీమణి మేనిళావి'' జాను. 3ంర్‌8. పద్యము యొక్క నడక గూడ కీవిగానే సొగినది. అన్ని విధములను పెద్దనను మించిపోయినా డిక్కూడ భట్టుమూర్తి. గిరిక యున్నచోటున గల హాంస్మవజమును, చిలుకల చాలును, మత్తాళి సమితి యును, బర్హి ణగణమును,పమిపు ణ్యమును ఇసికొన్నవోగాని యామె వెంట దిరుగుటకును, ముద్దు గొనుటకును, 'మోవిళావి గొనుటకును, కంకణ నినాద గర్జనల నలరుటకును, నోచుకొన్నవి. ఆయదృష్టము ఇపుడు నాకులేదాయెనే యని వసురాజు కాపము చెందు చున్నాడు. గిరిక సమీపన్నర్తియగు (ప్రకృతియొక్కు మవాభాగ్యమునకు అనూయపడు చున్నాడు (వను. కి-55) మవోళాజుయొక్క్య. విరహావర్శన అద్భుతముగ నున్నది. ఇంతవజకు గల పూర్వ | శావ్యములలో ఆంగముల న్యరించి ఆయా యంగములు తనకుగల భాగ్యము లేకుండ, నాయకుని భార్యకు కల్గించి అనుభవించునట్లు వేసితివేమి యని విధిని తూలనాడుచు ] నాయికలు వడ్చుట జరిగినది. ఇపుడు నాయకుడే అట్లు పడునట్లు చేయుచున్నాడు

అాతననాతడే వెన ననననననననననననననిననననననానిననినానననననననననననననకంంలలాలా అజాత 70 టో ల రా. | ॥ | లిలీకి [ప్రబంధములలో (ప్రళ్ళతివర్థనలు ఛట్టుమూర్తి. విజయవిలాసళారుడుగూడ ఈ పద్ధతినే అనుసరించి నాయకుడు విరహతాప

• మును అనుళభవిం చినట్లు వర్ణించినాడు. (విజయ. 89,12) . గిరిక మదనా ర్రయై జాధపడుచున్నది. వనములో (కుమ్మరు కొలది ఉద్దీపన

• 'యెక్కువైై పోయినది ఆాళలేక పోయినది. చనిపోదలచినది. అందులకు తనను పంచ ఎ... భూతముల కర్పింప దలచుకొన్నది. తనకంటి కెదురుగ నున్న (ప్రకృతిలోనే తాను లీనము శాదలచినది. అనగా తన పొంచ భౌతిక శరీరమును పంచబంగాళము చేయ సంకల్పించినది. “అప్పటి ఆ (పకృతి సముతమున, అతగ్భవాననోద్దీపిత మనస్క మైన గిరిక యొక్క మనో “. ఖొవమును సూచించు ౩లిగల ఈ పద్యము మనోహరమైనది. పద్యమంతయు తీగవలె సాగినది. నిరాశను వ్యకృము చేయునట్లున్నది. దుఃఖరాగము సాగద్‌సినట్లున్న ది. వనము | “ఎ. నందలి (పకృతి యొక్క ఉద్దీపన ఆమెస (ప్రాణళ్యాగమునకు పురికొల్చినది. “౨ “పవమాన మానవ ప్లవమాన కెైరన చ్యవమాన రజము మైనంట దివురు( | గర పారపా[గతామరసాతి సొంద సీ = భురసావ్రి. గన్నీరు. దుడువ గోరు . . మదచానల (వా నద నామికోముల | చృదవార్శ్చి వై(జాపు6 బరప( జూచు _ | సలియా వాతలళా క సల యాగమలయాగ " నిలయానిలున కూర్చు దెలుప! దలచు | గుంజపుటగుంజ దళిపుుజ శ జీతంబు వైెగ్గలంబై న( 'ఇరియొగి వినగడ, గు | + బంచ శరభూత పళలభూత పంచభూత ల ముల దదీయ స్థల.బుల6 గలువు కరణ” “వసు. 0117 గిరిక కలువ పుప్పొడిని స్పృశింపవలెనని కోరుచున్నది. 'జేవాము పృధిపీత త్రము. పుప్పొడియును వృథ్వీభూత జన్యము. అందులకు శరీరమును పృధ్వీత_త్త్వముతో గలప వలెనని భావించినది "తననుండి కన్నీరు వచ్చుచున్నది. దేహములోని జలత_త్త్వమున కది (పతీకము. జేతియందున్న వదగ్తిమందలి మకరందము చేత కన్నీటిని తుడుచుకొన గోకుచున్నది. . ఆనగా జలత_త్త్వమును జలములో కలుపుటన్నమాట. | చూపులు కేజోవికారము. మన్యధాగి్ని (వభలకు ఆలయషుగు నామ కోమల ' చృచదము నందు అగ్ని తత్త్వమున్నది. ఆత _త్త్వ్వముతో తనలోని 'ేజ_న్తత్వమును కలువ ] '. జూచుచున్నది గిరిక.

అంతనా. . వనవర్దన = వసుచర్శిత . వ్రీక్ల0 | ॥ (పాణము (ఉచ్చ్య్వాన నిశ్వాసములు) చాయుతత్వము. తన నిట్టూర్పును మలయా | నిలయములో కలుప జూచుచున్నది. _ | “శబ్దగుణ మాళాళం" (ప్రాణిలోని శబ్దగుణమునకు (వకీకము (శవణేం[దియము. " | (పాణాంతకమైన తుమ్మెదల రుంకారమును వినుటకు చెవియొగ్గుచున్నది. అనగా ౨. | "తెగించిన దన్నమాట! . విరవామునకు ఓర్చుకొన జాలక గిరిక ఆత్మవాత్యకు కడంగినది. వై నంతయుమరణ | మనెడి సంచారీభావము వర్శితము. + వై వర్శిత వస్తువులు కామభావము నుద్దీంప'జేయునవి, (పస్తుతము (పాణాంతకము ,.. లయినవి. , వైని వర్మితముకైన వ్రైధవరజము, సీధురసము, అ(మకోమలచ్చదము, మలయా _ ం నిలుడు, అళుల శింజితము-ావీనికంశు (ప్రాణాంతక మయినవి అక్కడనున్న అన్యపుష్ట |

• చయమును, మ త్తమధు[వత (వజమును, పల్లవోత్యరమును, పంకజావళులును. అందులకే అమె పరిస్థితి జూచి చెలికత్తెలు త త్తరముతో “ఎందుకు వచ్చితివమాశ్తి యీ ఉద్యానము _- | నకు?” అని బాధపడుచున్నారు. 1 , “ఇచ్చహితాహిత(బు గణియింపని గోలవు గానం గానకున్‌ వచ్చితింగా కయో వధికవర్గము నొంటి జరింప విచ్చునే . . యిచ్చటి యన్యపుష్టచయ మిచ్చటి మత్తమధు [వత (వజం | విచ్చటి వల్టవోత్యరము లిచ్చటి పాంసుల వంకజావళుల్‌” -వసు, $-122 అప్పటి వకృృతి నుద్దేశించి తిట్టినటులున్నది పద్యము. చిక్కులలో తగుల్కొను. _ ఆప్తుల అసహాయస్థితి చూచి వారికి ఇష్ట్టులేన మానవులు అసహి్యించుకొని తిట్టువట్టి స తిట్లుగానే యున్నవి వైవి. . అన్యపుష్టమనగా క్రోకిలనియు, ఎవరి సంళానమో యనియు. పధికవర్గ మనగా మౌర్షస్థులనియు వియోగిని జనమనియు-మ త్తమధు[వజమనగా _ మడించిన ళోకిల. | అనియు, (తాగి మత్తెక్కిన వారనియు-పల్లి వోత్కరమనగా. చిగుళ్లనియు. విట ॥ నమూహమనియు---పాంనుల పంకజావళులనగా పరాగ భరిత పద్మములనియు, జారుల . యొక్కయు పాపసంభువుల యొక్కయు సమూవామనియు---శ్లేషార్ధముతో సాధించి నాడు కవి. ఇక్కడ అర్థళ క్తి, అనంద్మపదమగు పద ప్రయోగము, అవలిలగ (ప్రయోగించు ' మాటలు అనితర సాధ్యములు.

. ణ0 (పబంధములలో (పకృతివర్షనలు ఇట్టి వాతావరణములో ఈ ఉద్యానమందలి (పకృతియు చాతావరణానుకూల ముగ'నే- ఉద్దీపన (పదమైనదిగనే- యున్నది. గిరిక అంక గముల 'కేవేవి యుపమానములో అ (పక ఖతి వస్తువులు ఇపుడు బాధకము లయినవి . “ఫలభంగములు నేయు చిలుకకు పొంగమై . ోధరసంబు ముక్కుననె యుండు గాలభేదికి మవో కాలమూ ర్రికి దంట కోంబల కెటమంట గురియు కంట మదమళరాళికి సదంభస్థితి యుడివోదు ముఖరాగమున గళంబున వినంబు నలరు గొమ్మలళావు లార్భ్చి యాసవపూ ర్తి . 'ెడలించు నళికి మేనెల్ల నులిన మట్టి యిటశేల వచ్చి తీ యధర వింజ

• ॥ మీ తలిరుగేలు నీ భుజామృదుమృణాళి ' _ కలును నీ వుష్పుళోమలాంగములు పూని గట్టుదొరపట్టి వగుశబల్లి గంటి మబల” వసు. 8-1లి8ి, వైన కుకపికాదుల వర్ణన (పకృతి వర్షనయే కాని యవి తటస్థ్మపకృతిగా గాక కథలోని దుష్టపా(తలవలె భాసించుచున్నవి. పుష్పాపచయమునకు ముందుగా 'నెలదోటలో దిరుగుచు గిరిక చెలిక తెలు వసంత విజ్బృంభణమునుగూర్చి చెప్పునప్పటి సందర్భమున గల ఈ క్రింది పద్యమును తిలకించునది. ॥ “ఆలినీలాలక కంశు చిల్మ భపదీయాలావ లీలావ్తి నిం వలరం గోరి వివక్వచాడిమ తరువ్యాలంబి శాభాఫల జ్వలనావాబ్యుఖమై తపంలు నవరిపన్‌ సాగ నేలబ్చెడిన్‌ దలక్రిందైన ననూన వాగ్గివాణ మేధాళ క్రి లిందాశికిన్‌ ” వసు, 8-148. “సద్యో బుద్ధిహారం బింబం” అని లోకో క్ని. దొండపండు తిన్నవారు బుద్ధి హీను లగుదురు, చిలుక బింకాశి. “చిలుకవలుకులు' అని ఎ.తగా చిలుకయొక్క వాక్ళొకక్తిని గుజించి మాట్లాడినను. గిరిక పలుకులవలె అది పలుకలేదు* అది తల్మకిందుగా తపస్సు / చేసినను ఆ సిద్ధిని పొందలేదు. ఇచట ఉపమానమే తల్మకిందై నది. | (వ్రకృతి యొక్క సవాజవ్యాపారమును ఇట్టి మానవళారోపణ చ్వారా ఉత్ప . తంచు నేర్పు లశామరాజభూవమణుని కే గలదు. ఇట్టి వర్ధన హార్ష న్నైషధమునను, శృంగార న్నై షధమున ను గూడ గలదు,

కటక వనవర్గ న = వసుచర్మిత 281 | మ! | /| “విదర్శసు[ళొ్రనతుంగ కా వ్తయే ఘటొ నిచానళష్టిదలం తపస్యతః , 1 ఫలాని ధూమనస్ట్ర ధయా నధోముఖాన్‌ నచాడిమే దోవాద ధూపిని[దుమే” | =హార్ట నై. 1-68, - వై భ్లోకమునకు అనువాదము ఈ కిందిదిలా జ | క ॥ “దమయంతీ న్తనకుంభ వి'శ్రమమః( లొందం గోఠరుటన్‌ ధూమపొ నముం గావించు చధోముఖంబులగు నానాకుంభముల్వోలె ధూ | పములన్‌ దోవాద మొచరింపంగ గడుల ఐక్వంబులై_ యున్న చొ డిమముల్‌ సూచి నృపొలకుండు మఏ( శాటించెన్‌ మవొత్సుక్యమున్‌ ” పొగలు దోపహాదము జేయుచో చాడిమ త్వరగా పండును. భట్టుమూర్తి వై పద్య ముల చూచియుండును. గొని త్తన గావించిన రచన ఎంతయో అద్భుతము గచా! . వె చారి భావన కంళు భట్టుమూర్తి భావన నుకుమారమును తర్కయు కృమునువై. . యున్నది. " / పుష్వావచయము శేయుతటి రగడ వాడుట మన (పబంధకవులకు పరిపాటి. "పెద్దన కేవలము రగడ వాడగా తిమ్శున,రామరా3 భూమణులు గూడ వృషభగతి రగడను వాడీనారు. . రగడయందు శెంజేసీ పాదములకు (ప్రాస యుండును. (పతిపాదమందును యతి యుండును. సెద్దన సాధారణముగనే (వాసినాడు రగడను. . తిమ్మన యతి దగ్గర వచ్చిన పదమును ద్విరుక్తము చేసినాడు. అంత్భ(ప్రాసను జోడించినాడు. ఉదాహరణకు -- “కొమ్మ వేగిరయేటిశే కొన గోర గోరట విరుల గిల్లుము | శమ్మి పువ్వుల సుద జలముల చారళొరక యుండ జల్గుము” పారి, 4.16 " భట్టుమూ రి మరియొక మెన్షైకినాడు. యతి దగ్గశేగాక (పొాసాతరముల కడ గూడ ద్విరు క్త్మమగునట్లు ప్రయోగించినాడు. యమళాలంకారపూరితముగ నున్నది రచన. | ఉదాహరణ :- “శాలబాల రసాల మిది పికపొలి పాలిటి యమర సొలము శీలి గేలిడి (గుచ్చ గడుకొగిల్లు గిబ్బము త్యతృ వాళము" అవను 8140

. తారా లీలల. ౨ (వ్రబంధములలో (పకృతివర్జనలు వనుచరితలోని వృషభగతి రగడ వె శండు (వబంధములందలి రగడల కంచె నడక్రయందును, రుచిశార్థ మందును, చమత్కారార్థము లందును ఉత్తమముగా నున్నది. , ఆ యౌొవతము ఎగుకుచు, పాడుచు, పుష్పావచయము చేనినట్టున్నది. " తరువాత జలేళి వర్ణి ౦వ బడినది, నీ రెగజల్లుట-పదస్రిము లెగిరినట్టు పొాణితలములు కన్చించుట (8-157) చిమ్మన[గోవితో నీరుచల్లుట (8-198) వర్ణితములు. ఈ నందర్భమున నొక మంచి వర్ణన గలదు- | శ = ! కొందలు మందగామినులు తమ పాణితలములతో ఒక వద్యానన తలను అదిమి , నీటిలో ముంచగా వద్మము. అన్నియు పగబూని సమయము వచ్చినదని పూళ్లేందుని | ముంచినట్టుగా ఉన్నదన్న వర్ణన అత్యంత రమణీయము. | . “ళొందలు మందగామినుల కోమల పాణితలంబు' లొక్కూ యిం దిందిర వీలకేణి తెలినె మ్మొగమంబుల ముంచు నొవ్పనె ॥ న్నందగు చావు బల్ఫినలినమ్ములు దొమ్ములు గూడి (కమ్మి వూ శ్లేందుని మున్ను గొన్న రుచులిమ్మని నీటికి చార్చు శైపడిన్‌.”* వను. 88-108 వనవర్గ న-ఉద్యానవనవర్ణ న-చాలమంది కవులు చేసినారు .నంస్కృృతమున శాదంబరి యందును, శికుపాలవధ యందును గలదు. నైమధకావ్యమున అది విపిలంభముతో “౨ సాజాత్కరించినది. ఇక మన తెనుగు (వ్రబంధకారు. లందలును నై షధమార్గమునే తాంక్కిరి ఈ వర్ణనలో అందరికంెకు మించినాడు రామరాజభూవమణుడు. ౧ మను, వసు చరితల యందలి వనవర్శ నలలోని జాలభాగమునువాయికలచెలిక త్తెలు చేయుట ఒక (వ ల్యేకతను నంతరించుకొన్నది. ఇతర కావ్యాలలో సాధారణముగ . శ్రవియే చేసియున్నాడు. 1 .... వనుచరిశలోని వనవర్షన (వసంతవర్థ్యన) వలన బుతువర్షన చేయుట అను (వపంధ | | లతణము నెర నేరినది, వనుచరి[తత్రకారుని భావనా గరిమకును, రచనొపాటవమునకును | అతర రమ్యళతా (వదర్శనమునకును, అర్థళ క్తి (పయోగదతతకును, చమళక్కారార్థ సృష్టి. కిని సర్వాలంకార (వయోగ దథతకున్తు రసోదంచితమైన కథనా నె పుణ్యమునకును నాటకీయతా (పతిపాదనా నిపుణత్వమునకును, నర్వంకష. పాండిత్య (వదర్శనమునకును, వీరవిహవోర కేంద మిచటి (వక్ళతి వర్ణన, అందునను వసంతవర్థ్శన కవితా రంగమునకు మణిపూన వంటిది. అందులకే భట్టుమూర్తి |గంథఛాది యందే వసంతవర్శనకు పూనుకొని ( తన కావ్య రనవద్రచనకును, కుతూవాల పోవమకత్యమునకును సాఫల్యమును సాధించు గ. కొన్నాడు, /

పురవర్శన _ విజయవిలాసము [( ఈ వసంత వర్షనలో నే ఘట్టము దిసనికొన్నను అక్కడ (పకృతిమానవీకరణ పొంది మన కనుల ముందు సాజాత్కరించును. అంతేగాదు, గానము చేయును, గంతులు వేయును. నృత్యము చేయును. మురిసిపోయి మురిపించును. ఆనందించి ఆనందింప . "జేయును. (వక్ళతి యింత నజీవముగ, ఇంత నచేతనముగ, ఇంత అందముగ, ఇంత (పాణపూర్ణముగ మరియొక కావ్యమందు కన్పట్టదు. ఈ వనవసంత వర్ణనములందు, భావ్యర్థనూచన లెక్కువగా కనిపించును. ఉదా | వారణకు : . | వసురాజు వన విహారము బయలుదేరినపుడు- = + | ల 6 ళి ఇతి ఠి ౨44 44 శి న ; "పెనకువ వేశ్చె దతిణసమీరణు డొయ్యన చావులంటుచున్‌* . అని యున్నది (వసు.1-12'7).ద&ిణ నాయకుడయిన వసురాజుకు ముగ్ధ యగు గిరకతో _ సంయోగము నిద్ధించుట ఇందు నూచితము, వసంత మలయమారుతముల విజృంభణము చెప్పుటయు భావ్యర్థ నూచనయే. శా , జచటికి వెళ్ళి శుభములు వడనెను గదా ! రాజు వెడలునపుడు వనమందలి సంవ -గికొమ్మ, చాడిమనృతము, రసౌలవల్లి ర, తిలకము, (పియాళులత మొదలగునవన్నియు దోవాద విశవమముఅ పాటించి నత్కరించుట భావి శుభఫల నూచనయే | ఇట్టి ఉదావారణములు అెక్కలేనన్ని యీయవచ్చును. ప్రతి పద్యమును రన్‌ * *. ఖండము. (వతి పదమును మధులిందువు. (పతి భావమును శంపాలత. (గంథమును ముట్ట. గనే మధుర. మంజుల మనోజ్ఞ వాతావరణములోనికి దింపి, కడముట్ట చదివించి. అద్భు 1 ళానందములలో ముంచెత్తి పరమ రసాంబుధిలో ముంచి, పారము చేరువరకు నుళ్ళావా " మునే నింపు నేర్పరితనము ఒక్కా యీ కవియందే గలదు. |" | వనవర్దన .. విజయవిలానము | విజయవిలానమున ఉద్యానవనవర్షన చాలకొలదిగనున్నదనవచ్చును. ఈ కావ్యమున _..... నాయకుడు అర్జునుడొక్క జే,మువ్వురు నాయికలయిన ఉలూచి, చి,త్రాంగద,నుభ(దలలో ॥ శేయొక్కరు కూడ వనశేళీ జలకేళులు సలుపలేదు. చిత్రాంగద మాము వనశేళీ జల

తా" " | 24 (వ్రఖంధములలో (వక్ళతివర్ష నలు శ్రీళులు సలిపినట్లు చెప్పబడినది, విహోారమునకు సంబంధించిన వివరములన్నియు ఒక్క పద్యములో నే చెప్పివేయుట జరిగినది. “*మంగళస్నాన సం(భమము 'బెల్సెడి రీతిం "ఇలన( గంచామర కళొలన. దేలి ం ధవళముల్‌ విని చొక్కు వావణి దెల్పెడి లీల వోళి (గోయిల పల్కులాలకించి శ్ర తల/(ఖాలు వోయు చిత్తరము టెల్చెడు చాయ (కొన్ననల్‌ దోయిళ ఛ కొలది వొనగి బువ్వాన భుజియించు పొలువు 'దెల్బెడి జాడ గుమిగూడిళొని మరందములు (గోలి . తనకు దోత్తోడవగు పెండ్లి కనబడంగ "జేయునటువలె గారాబు చెలుల(గూడీ వనవివీరంబు గావించి చనెడు పాండ్య రాజసుకజూచి యా పాండురాజ సుతుడు" =విజయ. 1-104 " వ వర్ణనలో చి(త్రాంగద వనశేళీ జలశేళులు తిరిపి జెరిగి పోవుచుండుట చితింపబడినది. వ] శేశులను తన పూర్వకవులయిన మను వనుచరితాది కావ్యక వుల వలె పర్టింపలేదు, క్లుప్తముగా చెప్పుట జరిగినది, అర్జునుడా మెను చూడగనే తనకు వధు వుగా 'నెంచుకొనుట జరిగినది, అందులకామె జలకేళి నముంగళ స్నానముగను, కోకిల పాటలాలకించుట "పెండ్లిపాటల శాలకించుటగాను, ఇెలిక్రత్తైలు పరస్పరము పూలు చల్లుకొనుటలు తలం(ఛాలు చల్లుకొనుటగాను, పూంచేనెలు 'శాగుటమ. బువ్వము బంతి కుడుపులు గాను అర్జునుడు భావించుచున్నాాడు. పాండ్యరాజసుత, పాండురాజ " నుతుడు అన్న శబ్ద (ప్రయోగముతో బంధుత్వమును చమళ్కారముగ తెలిపినాడు కవి, ఈ భావన వినూత్న మైనది. ఉద్యానవర్థ్శ నలో వనంతపు సొంపును, మనశ్రిధ వరివారమును వర్ణి చుట వపరిపాటి. అదియును నీ.ప్రబంధమున క్లువ్తముగ నున్నది. ౯ “ఒక చిగురాకు ( గొమ్మ( లిక మొక్క (వనూనలళా (గసీమందేం టక ఫలశాఖరాచిలుకయున్‌ రొదనేయగ గాడ్పుపొందు చా , యక వలు వెన్నెలల్‌ పొలయ నామనిపొంపవులు నిం ఉొంవమౌ . | నొక యెలమావి(క్రింద మరుడో యనగా నరుడుండె నయ్యెడన్‌” విజయ. 1212,

చా; సారాంశము కిక్‌ / వె వర్శనలో వసంతసమయమున గల చిగురాకులు, (పసూనములు, లతలు, స శేంట్లు, పికములు, చిలుకలు, గాడ్పులు, వెన్నెలలు, ఆమని సొంపులు, ఎలమావులు, ॥ చాని[కింద మరుడు, అన్నియున్ను వర్మితములు. మ పూర్వకవులును, ఇతనికి సమకాలికులయిన కవులును వై సేర్కొన బడినవానిలో | నొక్కొక్కూదానివై నొకటిగాని, అంతకు మించిగాని పద్యములను (వాసీయుండగా విజయ విలాసళారుడీ సర్వమును ఒక్కపదస్ధములో వర్ణించుట సర్వమును ఒక్కసారిగా (| ణం | సాధించినట్టయినది. % కంతువై న్యము నాయకుని ఇాధించినట్లు వర్థించిన (వకృతి వర్శ్శనా ఘట్టము గూడ అతి క్లుప్తమయినది. “విధు చళ చకలును బుం(జే తు ధనుర్దరు నంప నెకలు శుకపికళారీ మధులిట్టులు మలయానిల మధులిట్టులు తనదు డ్రై ర్యమహిమగలంపన్‌ ” _విజయ. 1-లీ18. వర్షన అందరు కవులు వర్మి ంచినక్తే యున్నను పద్యపు నడక సొంపు యింవయి నది, మన్రిధునివలె క నృట్టినను మన్మధుడును, మన్యధ పరివారమును నరుని ఇజాధించినవి, పారొంశము +

1. వనమనగా అరణ్యమునకు గూడ నర్థమయినను, మన (వబంధాలలో ఉద్యానవన వర్ణనగా'నే స్వీకరింపబడినది. మనుచరిత యందు మొతము వేట వర్శన గలదు . గాన అక్కడ అరణ్య వర్శన గూడ చేయబడినది. £. కుమారసంభవ మందలి (పథమాశ్వాసమున గల వనవర్శనలో మ త్రేభవి[క్రీడితమును / మ త్తేభవి[కీడితావృ త్తమునననే వర్ణించుట ఒక (ప్రత్యేకత. ఇదియొక చమత్కారము. (కుమా. 1-101). వృత్తనామము వచ్చునట్టు నన్నెచోడుడు తన కుమార నంభ వమున మరికొన్ని వర్మనలు చేసియున్నాడు. అవి:---మత్తకోకిల (4-106), (శాంచపదము (10-80), మణిగణనికర (8-92),
2. కుమారసంభవ మందలి హిమవన్నగవనమును, మనుచర్మిత యందలి వరూధినీ గృహా ('ప్రాంతో బ్యానమును, పారిజాశాపవారణమందలి వై జయంత (ప్రాంత వనమును,

జ. (ప్రబంధములలో (పకృతివర్థ నలు | *... .శేవలము దేవభూములు. భూలోకో-ద్యానము లందలి వృజాదులను, పజ్యాదులను అక్కడ గూడ వర్శించుట జరిగినది. అది శీవలము వర్ణనా నియమముకు పాటించి చేయబడిన కవిసమయములే కాని సవాజి వర్ణనలు. కావన వచ్చును. | 4. వనుచరి్యతమందలి ఉద్యాన వనవర్శనలు అమోఘరసానంద భరితము లై నవి, =. ల్‌, విజయ విలాసమందలి ఉద్యానవన వర్డ్మ నలు అతి క్షు _వములును, భావస్సోరక ములును, “బీ 6. సంస్కృత కవుల వర్శనల యొక్క ఛాయలు అక్కడక్కడ కనిపించినను, తెలుగు ల (ప్రబంధము అందలి వర్ణ్శ నలు నవాజములు, స్వకపోల క ల్పనాజనితములు, బుతు " సహాజ సాకల్య సంపాదళములు,

ఎలా. సప్తవు ప్రకరణము . ఇ త్యోపచార వర్ణన [( మ్‌నా ! తి శృంగార రన (వధాన్యమెన (ప్రబంధములలో శై త్యోపచారములు విశిష్టస్థానము | = | నాకమించుచున్నవి. ఇవి (పక బ్రలివర్ష నలలోనిపి. [పకృతి వస్తువులతో స్త్రీల అంగములా _ , | పోల్చుటజరుగుచున్నది.కా మోద్దీ స్తలై న శాంతలకు ఉపశమనము కలిగింపలెనన్న చో వారి ' అంగములకు ఉపమాస్థానమును వహించియున్న చల్లని (పకృతి వస్తువులతో సంయోగము _, కల్పించవలెమ, అపుజే ఉపశమనము కలుగును, శె తోోప చారములకు వినియోగపచా - ర్ల్షము అన్నియు చల్లనివి. వేడెక్కిన శరీరమున కవి చల్ల గ మండి వోయి నొసగును, + . అ ౮ ౧ ॥ ఆంధ (పబంధ కవులు శై తో్ళోపచారములను వర్శించు. ఘట్టములందు చాల స్వాతం[త్యమును పాటించియున్నారు. ఒకరిని మించి యొకరు గొప్పగ (వాయవలయు నన్న సంకల్పముతో (_బహా్యుండమైన భావుకతను (ప్రదర్శించియున్నారు. అలంకారిక రచన ఎక్కువగా చోటుచేసికొనుట ఈ ఘట్టములండే జరుగును. "=. ఉద్యాన వనశేళీ జలకేళుల వంటిదేగాన శై త్యోపచార వర్ణన గూడను వనవర్శ న. లోని భాగముగా నే భావింపవలెను, . ఇ త్యోపచారములు " మ్‌ /. మొట్టమొదట కాళి దానకృతమగు అభిజ్ఞానళాకుంతలము నందలి మూడవ అంకమున వై త్యోపచార్యకియ సొాత్కరించుచున్నది.. శకుంతల దుష్యంతుని చూచినప్పటి సాండియు,. విరహము. ననుథవించుచున్నది. బెలిక త్తెలు ఆమెకు _శెత్యోపచార్మకియ నడుపుచున్నారు. “(ఆళాశే) 'ప్రియంవడే! క స్యేద ముశిరాను లేపనం మృణాళవనన్తి నళినవ (ాణిశ నీయన్రే? (ఆకర్ష్య) ((శ్రుతిమభినీయ) కింటబ్రవీపి! ఆశపలంఘనొ దృలవదస్వస్థ్రా శకు నలొ తస్యాళ్ళురీర సంజాపనిళ్వాపణా యేల?” -అభిజ్టానళాకుం. తృలీ. శుద్దవిష్కంభ, పుట. 184-వొవిక్ట $1$$1

న! . (పబంధములలో (పకృతివర్థనలు వైన శకుంతల మధన పడుచున్నట్లును, తామరతూండ్లిను తామర పష్మత్రములును తదపనయనము కొజకు అెచ్చియుంచినట్టును వర్ణితము. మరియొకచోట--- “నఖ్యాః -(ఉపవీజ్య) నఖి శకుంత లే, అపి నుభాయళకే నళిని పేక వాతః? శకుంతలా :-కం మొం వీజయతః నఖ్యాశి = సఖ్యా :- (విషాదం నాటయిత్వా పరస్పర మవలోకయతః) _-ఇశాకుంతల. తృఠీ. పుట 141. వావిళ్ళ. 1051. అననూయా (వియంవదలు కామరాకుతో ళకుంతలకు విసరుచు, చల్లగా, సుఖముగా ఉన్న దా అని అడుగుచున్నారు, ఆ శకుంతలకు ఆ శీతల స్పర్శ తగలనట్టు ఆమె (ప్రశ్న వలన తెలియుచున్నది. అమె మదన తాప బాధిత. _తోర్టపచారములు నడచుచున్నవి. శాని ఆమె తాపము చల్లారలేదు, శ త్యోపచారవర్శన కీవిధముగ శొకుం “ . తలము ఆదికావ్యమగుచున్నది. గినిననుసరించి తర్వాత పెక్కురు సంస్కృత కవులు ఈ (వ(క్రియను తమకావ్యములందు పాటించినారు. ఇ త్యోపచారవర్షన-కుమారనంభవము య్‌ న! | మొట్టమొదటగా వ్రైతో్యోపచార వర్ధన ఆం(ధప్రబంధములలో అది (వలింధమైన కుమార నంభవములోనే (పత్యతమగుచున్నది. పార్వతి విరాళిగొని మదన జ్వరముతో వేగునపుడు, చెలికత్తెలు ॥- “శ్రలిరులు మొగ్గలున్‌ వికసిత (ప్రనవంబులు 'దెండు మీరు, శీ తలికలు వీక్కమూలములు కామరతూడులు దెండు మీరు, బెం గలువలు దోవళామలును గంజదళంబులు 'దెండు మీర లి , భెలువకు శీతల (క్రియలు చేయుద మింకెడ సేయ నేటికిన్‌ ” =కుమార. ల్‌-187 “ఆని అందలు నొండొరులకు మీరనిట్ల నేక శిళిరోపకరణ| ద్రవ్యంబులు తత్‌ తణంబకొనివచ్చి, తమలోనంా" _కుమార, 5=1€0.

శై త్యోపదారముణ .- కుమార సంభవము 9 “పువ్వుల తొడిమలు ఫుచ్చునయంబున చివుకుల కామలు సీదుము, లేత తూడుల గంటులు తుదలకు ముడువు, చెం గలువల పై కేకు లొలువు, నురటి చమోనుల వీజనంయిలు సేయు కొలడి వే శ్లిరవుగా గూర్చి బామరలు సేయు తొవ పువ్వు గామలతో లిమ్ముగాయిచ్చు

• వీక్కామూలంబుల పెనగు వావు చంవనంబు శాచి సన్నియబెట్టు చెం గావిమన్ను నీరగలిపి తీర్చు కప్పురంబు దూఖిగాంజేనివడి వెట్టు " . మనుడు6 గడగి (పియవయన్య లెల్ల" =ఎకుమార. ర5-18$, పార్వతి కుసుమసేశల గా|తి .పువ్వుల తొడిమలను గాని, చివుళుల శామలుగాని, . ఇెంగలువల వె "కీకులుగాని, ఆమె శరీరమునకు ఒత్తుకొని జాధగలిగించునని ఆమె చెలి కిల భయము, " . “అవన్నియు నవసరంబుగా నమర్చి శిశిర వీర్య మొతంబుల నభిమం [కించి =కుమార ర=140 “చంకన కర్టమంబు ఘనసార రజః (పపరంబు శీకలుల్‌ +. "గెంకలిరుల్‌ (పనూనములు, "గేరరముల్‌ కుముదోత్పలాజ్ఞత , - తృ దమృణాళపడగ్ర ఘశఛాతుతుషార ఘనోపలాంబువుల్‌ చా(దగు శీితలోవకరణంబుల నేర్చి తలిర్చి సిద్ధికిన్‌” =కుమూర రీ=1శీ1, తరువాత -- “హిమఛామభాతు మీశ్రములగు శశిశాంత జలములు వానించి జలకమార్శి శీకా[ది కంధర ఛాతు రంజితమగు లైరి శాంబరములు కట్టనిచ్చి ఘనసారపాంసు సంగత మగు చామోద మలళలియజ పంకంబు గలయ వలది కోమల వీనతంతు గుణరో పితనులగు నిమలకర్పూర వోరములు వెట్టి |

శ్రీథ్ర0 (ప్రబంధములలో ప్రకృతివర్శనలు _ | నవాజ శ్రైళ్యాఖి నవపుష్ప సమితి దుజిమి తరుణపల్రవ క క్లావతంనకంబు . లిడి విచావాంబు వాపి మేయలమీ నవక |

• 9 మెనగ జేసిరి తనుపారు వపసదనముల"” " =కుమారం $=14ల | వై. (పక్ళతి వమ్తువులన్నియు చల్లనివి. _ నన్నెచోడుడు శ్రై త్యోపచారములను చక్కగ వర్ణించినాడు. ఈవర్షనలను ఒర . - వడిగా నుంచికొనియు, తమ భావనాగరిమ ననునరించియు, తర్వాతి కవులు ఇంకను చక్కగా వర్ణించినారు. శెత్యోపచారముల నడిపిన ఆంధధకవులలో నన్నెచోడుడు 'ప్రథముడు. ఈ (ప్రబంధమంది వర్ణన క్టుప్తముగ జరిగినది. “. ఇగోపచారము.మమచరిత . మూ
• మనుచరిత్రమున శ త్యోపచారములు కువమారసంభవములో వలె లేవు. పార్వతి వంటి నాయికగాదు వరూధిని. సరూధిని అప్సరప. పొర్వతివలె తల్లిచాటు విడ్డగాదు. యభేచ్భగా 1[పేమింపగలదు, పౌంఢగా, తన (గేమకొఅకు తానే పాటుపడగలదు, . - చెలుల్వవై ఆధారపడియున్న నాయికకు మామే తన చెలులు శ త్యోపచార ములు జరుపుట జరుగుచున్నది. వరూధిని తనచెలులవై ఆభఛారపడినట్లుగా వర్శింపబడ | లేదు. ఆమె విరహోనల చాధగోర్వ లేక ఉపళమనార్థము వెన్నెలలోనికి వెళ్ళినపుడామో . ఇెలిక త్తెిలు--- “పూత వసిండివంటి వలపుం బచరించు కుల)బు నీ8ికిన్‌ లేశతగదమ్మ యిత్తెలగు లేమ సుఠాంగనలెట్ల నిదైై నీ చేశకు మెత్తురమ్మ దయ'ేయక లిన్నిని మేను వెన్నెలన్‌ . 'వేశురటమ్మ యింత కనువే దులు నెల్లునటమ్మ యింతికీన్‌ * =మను. 8-88 అని అన్నారు, ॥ వై విధముగ మందలించినాశేగాని గాభరాపడి ౩ తో్యోపచారములకు గకంగ లేదు. అందులకే 'పెద్లన (పశ్యేకించి ఇ తోోపచారముల వర్షింపలేదు. కాని ఒళమోన టి ళా గమ! అట్లీ రుగ వర్ణి ౦చినాడు.

ల్‌ సై త్యోవబారము - మనుచరిత్ర [4 వెన్నెలలో (పేయనీీపియులు రతినీ జరుపుటను, ఆనందముగ నల్లావములు 'జేయుటను, చూచిన వరూధిని అందులకు అసూయవడుచు, తన స్థితికి ఆత్మనింద కావించుకొనుచు “మనమిచటినుండి శృంగారవనమునకు పో వుదము” . | _ "అని వతికి పొన్పు డిగి శా = " మిని చం_చాతపము వేడిమికి తైటచెటు గున ముసుగిడి నిజకేళీ వనిజొచ్చి వియోగ వహ్ని వడబడి 'తెగువన్‌ ” మను. 8-80 చందాతపము (చల్ల నిళాంతి) ఆమెకు వేడిగానున్నది. నూశాస్థ్రతవమునందు నడచు (సీలు-ఆ యెండ తలకు తగులకుండ నె తీవె వెట చెజగు కప్పుళొనునట్టుగా, వరూధిని కప్పుకొన్నది. వ్యంగ్యముగా, వరూధినిలోని వేడిమిని (శామజ్వరమును) వర్ణించినట్లయినది. " తరువాత మదనతాపమును చల్లార్చుకొనుటకు చల్లని వస్తువులయంచే చొరబడు చున్నది. అవి చల్లని వస్తువులేగాని, ఆమెకు మ్యాతము (పాణాంతకములు, ఆ చంద్ర కిరణములలో దూరియు, చిగుళాకు పొదలలో దూరియు, తీగలను ఉరిళాడుగా వేసే. . కొన యత్నించియు, బాసనగాలిలో దూరియు, (ప్రాణములను పోగొట్టుకొనదలచినది. ం ఆత శ్రవాత్యకు పూనుకొనువారు అపాయకర వస్తువులకు జడియరుగచా! మదనళాప ముతో నిండి, ఉద్దీపన కారళములై న వానిని చూచి ఇపుడామె జడియదు. ఇపుడామె అళులకు జడియుట లేదు. పుప్పొడులకు జడియక అందులోనే మునుగుచున్నది. చూళాం కురముల (మన్శఖాస్త్రిము) కు భయపడక మావికిందనే నిలబడుచున్నది. పూలవాన నలు కసిగా పీల్చుచున్నది. కాని [వయోజనమేమియు లేకుండ పోయినది, (మను, 8-81) అవి ఆ మెను బాధించునవేగాని (పాణములు తీయునవి గావుగచా ! అపుడు చెలికత్తెలు అమెను తద్వాళావరణము నుండి తప్పించుళే " శిశిరోపచారములుగా భావించినారు. " “ఉడుపలిబారికిన్‌ వెజచి యూఆఅట యానని ేరుటామనిన్‌ ముడివడు కంతు నేనలకు ము య్యెలగుట్టయినట్టి యిందురా 1

• నడగునె శావవహ్ని మనమై వారిగేవణ ముల్టుపుద్చికొ . జ్ఞడచిన చందనుయ్యె ఐవమా యొలదోట ఆరింప కింటికవ్‌” మను. 8-04 ఒక్కూచం(దునికి వెజిచి అంతకు కొన్ని యంతల చిక్కులలో చిక్కుకొవ్నది వరూధిని. ఇపుడు కొంతు'సీనలకు ముయ్యెలగుట్టయిన చోటిది. మలయ సవనుడు, తువెశ దల్గుః పూవులు, అని, యు కొంతు సేనలు. ముల్లు తీసివేసి కొం్టును. అందులో ఇెక్కినట్టు న్నది. మన్మథ పరివారమిది 10 .

248 . . (వీబంధములలో ప్రకృతీవిర్ణనలు ధనుః పొవ్చం మౌర్వీ మధుకరమయీ పంచవి9ఖాః " వనంతః పామంతో మలయమరుచా యోధన రథః” =-సౌందర్యలవారి __ మసుచర్వ్యితమందలి వ్రైత్యోపచారములు నూతన భంగిమలో నడిచినవి. వరూధినిని ఆ వాకావరణమునుండి తొలగించు 3 త్యోపచారము. వై తోస్టపచారములకుపనికివచ్చు . ..... = సామగి తెచ్చిఉప చారములుచేయుట మాని,కాసుజ్వరతీ వ్రత కుకారణభూతమయిన ప్రకృతి నుండి ఆమెను చెలికత్తెలు తొలగించుళు ఒక శిశిరోపచారము. ఇట్టి భావమ తరువాత " వసుచర్మితలో గూడ గాననగును, (వను. లి-121, 122, 128, 124) ఇ త్యోపచారములు-కళాపూర్ణ్జోదయము . శళాపూర్ణునివై గల (పేమ ఆధికము కాగా, ఓర్వ లేక మధురలాలస సొలసిపోయి. “కనులు శేలవేసినపు డామె చెలికత్తెలు "ళొందలమంది శశథరోపచారములకు కడంగిరి. అనువై న విధముగా చప్పరముగట్టి 'నెజ్జ తయారుణేసిర్కి బారు చేరిన స్థలము

• చల్లనిది. వారువయోగించిన వస్తువులు చల్లనివి. ప్రయాసపడి ఒళ శీతలగ్భపహామును
• (ఉ1లంయిడే!ళంగిండే ఇ008) గూడ నిఠ్చాణము చేసినారు. “విరిదమ్మితావులు వెదజల్సు కొలని చెం - | గట గమ్మ పన్నీటి కాలువలను " గడువివళాళించు క(పంపుటరటుల . | యిరవుల( బూవు( జవరము(జన్న్ని - " వట్టి వేళ్లను దడిగట్టి (శ్రీ గంధంవు టసలున మెత్తీ తదంతరమున గర్ప్బూర వేదిక(గావించి చల్లని " " - చెంగల్వ రేకుల సెజ్జడీర్చి . .. బి త _ చిలుకు: దేనియతోడి గొ జ్రైంగపవూవు " దలగడ యమగ్బి యందు నా చెలువ నునిచి జగతి గల సర్వవశ్రైత్యోపదార విధులు జరిపి రందును గడగొన కలని రంత” | కా. రంలి5! ఇంత చక్కని శిశిరోవచారముల నడపుట మశే కావ్యమునను శానము, ఫ్‌త్రల | వస్తుపులతో శీతల గృహనిర్మాణము చేస్కి శీతలవస్తువులవై. నాయికను పరుండ బెట్టుట

శై ల్యోపబారములు = వనుశరితి | + 248 | ః॥ శః 1/1 జా - శ | 1 ఈ భావుక చ(కవర్తియే యూహింవగలడు! కుమారసంభవ, మను, వసుచరిత్రల . ... "యందుగూడ నింత యందముగలేదు, ఇెలిక శ్తెలు అంతటితో ఊరుకొనలేదు. ఆళను వదలక చేతనయినంతయు చేయు చున్నారు. ఇంతవజ కెన్వరును గావింపని _కెత్యోపచారములను కావించుచున్నారు, | * అప్పువుళోండ్లు వెండియు. (యత్నముతో( ఐలునూరు వీను + లం గప్పురమూది వూవిసనక జలు గొశజ్లెగనీట మాటికిం య. దొవ్పగం దోచి వీచుచు( జమంగవ వ్రైనటి కాళ్ల, జాణులన్‌ . " లవ్పలుగాగ జందనమలం దుచు. గొందల మంది దందటున్‌ ” కళా. 6-55, | పూర్వకవులుగాని, సమకాలీన కవులు గాని ఇంత సొంపుగ శిశరోవచారములు . నడవలేదు, కర్పూరము చెవులలో నూదుట, లప్పలు లప్పలుగా చందనమును అటికాళ్ళ " ." కును, అజచేతులకును, పృాదయమునకును మెత్తుట -- మొదలగునవి అపూర్వముగా య | నున్నవి. చందనసంకము ముంచే చలువ, చానిని శరీరమునకు మె త్తినపుడు లోపలి ఉస్ష | మును అది లాగి ఎండిపోవును. శరీరమందలి ఉస్పము వాగుగ తగ్గుటచే శ్లైత్యము (తమ్మును. మధురలాణసకు శ త్యము. క ఏమ్ముల్వేదు. సరిగదా, ళాపమే తగ్గలేదు. -.. ఈరోవచార వర్ణన కళాపూర్ణోదయమున అతివేలమనోనారముగ నున్నది. నాయిక చుభుకలాలన గచొమరి! అన్ని కావ్యములందళి నాయికలు జొవ్యాచవాళకావరణము లోచే యుండగా క ళాపూర్థోదయమందిలి శాయిక శీతలగృ్భహామే నిళాశ్త్రణము బేయించు వై త్యోవచారములు.వసుచరి త ? న యూ , | | వై త్యోపచారములను మనోజ్ఞ ముగ, అతివేల నుందరముగ వర్ణించినాడు, వసు చరిితకారుడు. ఎ గిరికర్ణ చెలిక శ్రెలతో కలిసి గ్టమనుథపూజ చేసినది, ఆవావానము గావించినది. మనా వేళముమ పొందినది. వణికి పోయినది. మారుతపాతిత వల్లిశాళయొ ఒఅగినది. చెలిక శ్రెలకు భయము కలిగినది. కొందణు శై తోోపచారవస్తువులను తేచ్చినారు. కొందెఖు వానిని నపూతుకముగ నిరాకరించినారు. తోస్థపచార వస్తువులయినను | పరస్పర వై రమున్న వస్తువులుగాన ఈ' (కిండివానిని వఇాడళాదని చెలిక కాలు అమా , చున్నారు. .

ల చ తా లా వ! (వ్రజంథములలో (వకృతివర్థనలు “మోవోవ దేశ తమోని[దితము _లెన . న . ; కనుదమ్ముల హిమొంలులునువళాదు (్రమబిందుతార శాగమ ఖన్న కుచకోక - . - ముల జం[దనవామ6బు(దలపళాదు శీర్యచాళావృంత ॥థల తానులశాంత . | మనియాడ వీవనల్‌ వింఠరళాదు వటుళావ వుటపొక పరిహీనళను పాము - - మిక పల్లివపుటార్చి యిడగ శాదు | ల€లవ కానంగ కీలి కీలాకలాప | నంతళాలీఢ హృదయ పొ(_శ్రాంతరాళ . . వూరిత న్నేవావూరంబు పొంగి పొరల 9 అట్సని పటీర సలిలంటు: జభ్రరారు'' . - =వను. $=180, వై వర్ణన నన్నెచోడుని కుమారనంభన వర్ణన కంచు గుణమున నతిళయించి న యున్నది.ఉపభార[కియలకు నిషిద్దవన్తువులు నహేాతుకముగ నిళాక్షరిం చబడుట ఇంతవట కే ఓవబంధమందును లేదు. ఈ ఉనచార ధోరణియే అమోఘమయినది. కింక _ర్త్రవ్యళామూఢ లైన చెలికత్తెలు వెంటనే ఆమె అంగములకు అనురూవములగు “చల్లని వస్తువుల దెచి న. ఆమె అంగముల కంటించీ వైత్యోపచారముల నడుపుచున్నారు. ౨. ... " “జవళాలి యడుగుల( జివురాకు అంటించి * నం పొలతి యూరుల నంటిపొరల(బొదివి కొమ్ము చేదోయి చెందమ్ముల వాత్తించి లేమ బాహుఏమనృుణాళకల ెనిలి యతిన గుత్తపు గుబ్బ లలరు గుత్తుల గూర్చి , , శాంత చెక్కుల జంద్రఖండ మలది . పలా ల 7 కలికి (కేగన్నులు కలున 'రేకులు గప్పి యం. లలన పెన్నెటుల చాలంలబు ముడిచి , | _ నవనవగుణానుబంధ జాంధవములైన . చలువ లెన్నేని గావించి చెలువ చెలులు . . -

• నెలత కీవనులాభంబు నించు నుంచు - . “+ నించువిల్కాని మజళ6 (బ్రార్జించటయును '.. =వసుం కీ182 .. “వె చైళ్యోవచార వస్తువులన్నియు గుణానుబంధ జాంధవములై న "చలువ . వస్తు వులు, సవాజత్వమును సార్థకత్వమును గలిగిన వర్ణనలను (పయోగించుటలో భట్టుమూర్తి చ్చైళ్యోపచారవర్గనలో భట్టుమూర్తి నన్నెచోడునితో పోటీపడినట్లున్నది, |

॥ ॥ | శ్రైతల్యోవచారములు - విజయవిలానము విజయవిలానమున శై త్యోవచారములు మొత్తము మూడు పద్యాలలో సొగినవి.

ఇతర [(పబంధకారులవలె, అందు ముఖ్యముగ వసుచరిత్రశారునివలె, 3 త్యోపచారము లను చక్కగా మ్చించినాడు విజయవిలాసకారుడు. శ్రైత్యమును (ప్రసాదించు వస్తువులు, | శామవీడితలగు నాయికలకు తీ[వమైన ఉన్ఫమును కలిగించుట పరిపాటి. విజయవిలాస మున ఒకే రకపు వస్తువులు ఒకేసారి కాధ కల్గించునట్టు వర్శించుట అ మోఘముగ చితింపబడినది. “తూర్పు కొండవై కార్చిచ్చుతో శాపాడి వెలుగుచున్నట్టి జలజర్తి 'వేడివెన్నెలలు కురియుచుండగా, ముక్కంటి కంటి నెగకోర్చి ఆరితేరిన మారుడు చిచ్చర వాడి ములుకు వేయుచుండగా, పాముకోఆఅలతో సాముచేసిన మలయమారుతము విసపు విత్తై సోకి వెగటు చూపుచుండగా, (_కాంచాచలము పోటుగంటి దూరిన రాజ వాంసములు వాళావాళులు 'నేయగా, సాయంతనము మొదలు కెల్ల వారు వణకు అంతః

• పురమున నుభ(ద కృష్ణ, కృష్టాయంచును, [పమదవనాంతరమున నర్జునుడు రామరామా యనుచును జాధ పడుచుండిరని వర్శించిన వర్శన అత్యద్భుతము (విజయ, 8-25). . వెని (వయోగింవబడిన వదము లన్నియు సార్థకములు. బాధపడువారు కృష్ణ కృష్ణా అనియును శామరామా యని ఉన్బురనుటయును లోకవిదితము. అ సదములను నశ్హేమముగ, సార్ధకముగ ప్రయోగించి ధన్యుడై నాడు చేమకూరకవి. అర్జునునికి “కృష” యని "జీరుగలదు. ఆ నామము నామె జపించినట్టున్నది. కామ యనగా (స్ర్రీయని యర్థము. ఆ నామమును అర్జునుడు జపించినట్లున్నది. సాధారణముగ ఇజధలలో ఉచ్చ రించు పదములను సార్ధకముగ శ్లేపార్థముతో (పయోగించుట గొప్పనేర్చు. ఈ వర్ణనలో నితడందణను మించినాడనవలెను. దీనికి ముందటి (ప్రబంధాలలో నాయిక యొక్క విరవహా తీ(వతయును వినుగును ఇెలిక తెల చ్వారా వాచ్యముగ బహిర్గత మయ్యెడిది.ఇందు వ్యంగ్యముగ బహిర్గతమగు “ళన “అక్క, జూడ'వేటి కల యచ్చికబుచ్చిక నేయునంచలం - . శె్క్కలి గొట్టె జేమిటికి జేరగ వచ్చిన ముద్దు జిల్కిలన్‌ -. ముక్కూ మొగంబు చూడకటు ముట్టను జొమ్మనెదేలటోట్ట, నో చశ్కెరబొమ్మ.. వీ వెగటు జాడలు సూచిన వింతలయ్యొడున్‌” -విజయ, 8-80. విళవామున నాయికలు చిశాకుగ నుండుట నవాజము. ఇదివణకు ఇష్టము చూపు చుండిన వస్తువులవై. నిపుడు నిశాదరణ కలుగును, 'ఈ తిరస్కారమును న్యంగ్యముగ వై సద్యమున మ్థించినాడు కవి, క. _

ప -. వైక (వ్రఇంధములలో (పకృతివర్ష నలు నుభద చేష్టలు కేవలము విరవాచేష్టలని తీర్మానించుకొన్న చెలిక _త్తిలు గుసగుసలు పోవుచు నలపులకినమసలని తెలిసి విసకిసలయకునుమ వినరము వేగదు ెచ్చి శిశిరవిధ " లాలస లమునారు, (విజయ, 8-87) | . అందజు (ప్రబంధనాయికలకువలినే సుభద్రకు గూడ ఇలికశ్తెలు చలువ వస్తువుల _. తోనే సింగారించినారు. “పన్నీట జలకమార్చి, చలువలు కట్టి, శరీరమంతయు. చందన + _ మలది, కర్చూరఫు బొట్టుపెట్టి, సిగలో విరులదండలు తురిమీ,చన్నుం గోవల ముళ్యాల వోరాలు శవరించినారు” (విజయ. శి-89), ఈ వర్ణన కుమారసంభవమందలి (కుమా. . . ఒ*... ల్‌-148) వద్యభావమమును పోలియున్నది. | . వై పద్ధతి వలన తాసము హెచ్చునేగాని తగ్గదని ఛెలిక_శ్తైలకు శెలియును. అండు లకు వారు చాధాకర దుష్ట్రళక్తుల శాంతికై పూజచేస్కి నమస్కరించి ఆ పూజా[ద్రవ్యము _ లతోడనే $9రోవచారములు నడుపుచున్నారు. “బోటి మధు(వతంబులకు దండము వెట్టి న " మకరంద మధర బి+ఐమున జిల్కె( .

• "తెలి గంధవవుున కంజలి చేసి నెళ్తావి . వువ్వుగుత్తులు రోజముల నమశ్శె ॥ ॥ . . . వాలిసావోర సాళికి. (ఇఐమిల్సి ॥ నవమృణాశములు కావువుల గూళ్చి 7 సకికెందలిరుదిండులకు వందన మొనక్స్చి " " . చిగుకుటాకులు పొదయుగ€( కేళ్ళి ల | నరగ నిటులందలును మీ (వసొదమనుచు | " అంచ పాయక దేవళా ఐలమునెల్లి - న . వేడిళొని తగునటు గారవించిరపుడు చంచలాకి8 శశిరోవచార విధులు" -విజయ. 8.30, _ వెని వర్ణించిన దుష్ట గహెశాంతి కఛాల రమ్యముగ నున్నది. మళరంద కుధర . ములకును, పూగుత్తులు _న్త్వనములకును, తామరతూడులు వాహువులకును, చివుళ్లు : ,.. "= పాదములకును ఉపమానములుగాన వాని వాయాస్థలములంబే నిలుపుట సొర్జక్యమును చమళ్కారమును. వై వర్షన వసుచరి_తమందలి 8-188 బోని పద్యభావమున కనుకరణగా నున్నను, (వకృృతి ళక్తులను జయించుట కష్టముగాన నశుష్కరించి మీమీబే భారము అని వదలుట ఇందలి చమళ్కారమందలి అధిక్యము, వనుచరితలో (లి-170) కేవలము మన్థుథుని పూజయే యున్నది. ఇచ్చట తత్పరివారమునకు గూడ, | శరువాత నుళ్యదృవై వన్నీరు చిలికి, (క్రిగంఢధమఅటి దిరుఖు 'వె భార్పగా-అమె . నరుని గెల్ఫ్బుటక్షై వలరాజు పూజచేసిన గజకాజము వలెనున్నదని వర్శించిన వర్ణన చాల _

' శే శ్యోపబారములు _ వీజయవిలోనము , లీ. . | సుందరమైనది. భావ్యర్భ సూచకమైనది (విజయ. 8-40).ఈ విధముగ నోయికను ఎవరును | వర్శింపలేదు. వలరాజే ఆమెను తన వావానముగా చేసికొన్న తరువాత 7;లుపునకు | సంజేవామే లేదుగడా! . వె విధముగా విజంరలిలానముందళి శఈిరోసచారములు సార్ధకముగ జరిగినవి... " |

• కుమారసంభవక ర్త మొవలు భట్టుమూ _ర్తివణకును గల (ప్రబంధక వులందజును సాటించివ _. || విధమున ఈ కవి గూడ శశిరోవచార సందర్భమున సీసపద్యముల వాడుట గమనింవదగినది. | సొళొంశము'. - .

1. వ్లైతోళపచారములు ఒక సరస క్రీడ, , వ _ సంస్కృతమున నిది శాకుంతలమందు (వగాఢముగా మొదట కనిపించుళున్నది. |
2. (వ్యపథమముగా శ త్యోపచారముల నడిపించిన ఆం(ధకవి నన్నెచోడుడు. శ త. కళాపూర్జ్ణోదంయమందలి శై త్యోపచారములు ఇతర కావ్యములందు! ౫ నుకు | మొరముగ నున్నవి. చక్కని వాతావరణములో నర్వశీతల వస్తుసపుదాయ ముతో-శీతల గృవామునే. నిర్మించి నాయికకు శీతలమైన పొన్పున.. వేసినాడు ంంం!

| క. పారిజాళానహకణమందును, అము క్తమాల్యదయందును, (వభావతీపద్యుమ్ను . మాదును _త్యోపచారములు లేవు. | 6. వసుచరి[తయందు ._శ్యోపచారవర్థన యందలి వాతావరణమే లేస, అందు

మనగ్త్రథపూజ గావించుటయును, తచాచాహనమును గావించుటయును, నాయిక __ మూర్శపోవుటయు,అవై న ైత్యోపచారములు చేయటయు, నుకుమార సుంద = రముగా సాగినది. 7, విజయ విలానమునందలి _కైత్యోపచారములు పూర్వ(ప్రబంధళారుల ననుసరించి ఏ... వర్మింపబడినవయ్యును, మన్యథ పరివారమునకు పూజచేసి ఆ ప్రసొదమునే సుభద _. కందిచ్చుట సుందరమైన వర్ణన. ఆ. వస్తువులన్నియు తదంగములయొక్క ఉప

మాన వస్తువులే. 8, వ్రైత్యోపచార సందర్భమున అందణు క్రావులును సీసములవాడుట ఒక విశేషము,

అష్టమ ప్రకరణము . ముతువర్ణన * . . బుతువర్షన కేవలము. (పకృతి వర్ణన. ఇది కాలగమనమును సూచించి దాని || "ధర్మముల (ప్రళటించుటకును కావ్యవాతావరణ సృష్టికొరకును చేయబడుచున్నది. 'వేదములం దే బుతు[పాళ స్త్యముగ్గడింప. బడినది, తర్వాత వెలసిన రామాయణ భారళొాదులందు కావ్యగతములుగ ఈ వర్ణనలు చేయబడినవి. శరామాయణమున పామం తర్తు వర్ణనయును తర్వాత వమసగా వసంత వర్షూళరత్తుల వర్ణనయును శావింప బడినది. (గ్రీష్మ శిశిరములను (ప్రత్యేకముగా వర్ణింపలేదు. కాళిదాను బుతువర్శనలను కావ్యగతముగ వర్శించుటతో తనివి తీరళ (పత్యేక ముగ బుతుసంహోరమును (వాసి అందు షడ్భతువుల యొక్క నహః లతణములను | భావనా భరితముగ సర్వాంగ, సుందరముగ వర్ణించినాడు, కాళిచాసునకు ముందు వాడనియును తర్వాతివాడనియును, భిన్నవిధములుగ ఇెప్పబడుచున్న భరతుడు తన నాట్యశా స్త్రమున బుతువుల లక్షణములను సూచించుటకు -.. చాటకరంగమున వెట్లభినయింపవలెనో చెప్పియున్నా.జు . జ శాళిచాన కవికి తర్వాతి వాడయిన దండి తన 'కావ్యాదర్ధుమున అప్టాదళవర్శనో ( నియమమును చెప్పుచు నందు బుతువర్ణన యొకటిగా పేర్కొన్నాడు. శాళిదాను తర్వాతి సంస్కృత కవులయిన బాణ, భారవి, మాఘ, వార్షాదులు తను తమ కావ్యములందు చాలవణకు అస్టాదళ వర్శనా నియమమును పొటించిరి. . (ప్రొ బీనాం[ధవాబస్షియమున కేవలము బుతువర్షనా కావ్యములు లేవు. సంస్కృత = .. శవుల ననుసరించియు లాత్రణికుల ననుసరించియు అష్టాదశ వర్ష నో భాగముగ బుతువర్డ్మ నల చేసియున్నారు. అన్ని బుతువులును కావ్యమందుండి తీరవలెనన్న నియమము లేదు గాన అవసరమని తోచిన వానిభే వర్ణించినారు. ; "తెలుగు లావణికుడ్లై న విన్నకోట పెద్దన (15వ శళాల్లి) పయే బుతువుల వ్శించు తటి నేయు యంశము లుండవలెనో నిర్ణయించినాడు. (కావ్యాలంకార సం్యగ్ర హము ₹-909, 101, 108 105 107 109%, | - న

న సల చ లాలా! టీ వఏనసంతర్హువు మ" , అన్ని కావ్యములందును వనంతము వర్శీంవబడుటయు.. నొయిళో నాయకుల వన _ | విసోరమున వసంత మే వర్శింపబడుటయు 'ెలిసిన. విషయము. ఎండల: శీవతగాని, చలి | తీవతగాని, వర్షాలుగాని 'లేకుండుటయు, సఠ్వ(వకృతియు. చిగిర్బి పుష్పించి యుండు టయు దీనికి కారణము గానోపును, - “*వమోద జననారంభము. చేతను ఉవభోగవస్తువుల ఉనికి చేతను నానా పువృముల |. 'ప్రదర్శవ చేతరు వసంతమును అభినయింపనతె,., నని భరతుడన్నాడు. అనగా (| వనంతర్హు సంఠింధి పుష్పముల [పదర్శింవనలెనని అర్థము, . ॥ “వసంతర్హువున అంకుర, పల్లవ, పత, ముకుళ, (ప్రనూన, ఫలపూర్మవనాదుల వర్దింపవలి"8 నని అన్నాడు విన్నకోట 'ెద్రన. . చి శామాయణమున నే తొలుత మనకీ వసంతర్తు వర్ణన కనిపించుచున్నది. కిష్కింధా శాండాదిలో చాచాపు వంద శ్లోకములలో నిది వర్శింవబడినది. ఇందు. పంపా సరస్సు, మందమాకుతము, పుమ్పవర్ష ము, కోకిలలు, నీకుకొళ్ళు, అశోక న్తృబకములు, మయూర | ములు, తుమ్మెదలు, చూత వృతములళు, పదములు చ(కజోకములు, కర్ణి శోర పుష్ప ' ములు, వతొళ పుష్వ్చములు, జాజులు, మల్లెలు, గవ్నేరులు, మొగిళులు, సిందవారములు, అడవి. ఇెవల్టలు, పువ్వుల గురివెందలు, కానుగ ఇెట్లునాగ మళ్లిలు, ఇప్పచెట్టు, సంపెం "గలు బొట్టుగుచెట్లు, ఉలిమిరి చెట్లు, ఖర్జూర వృతములు, నీలాశోకములు, లొద్దుగులు, ఊడుగచెట్లు, గొన్టైగ చెట్లు, వేప, కలిగొట్టు, కోవిదార, నారంగ, అర్జున, 'గేదగి, విరిగి, శిరిస, శింశుపా, చండ, బూరుగు, పలాళ, ఎజ్జగోరింట, చందన మొదలగు ననేకము లగు పుష్పఫల జాతులు వర్ణింపబడినవి, / రామాయణ వర్ణనలలో నున్న లతలు, వృతములు మొదలగునవి తర్వాలికపుల | చేతను లక్షణ కర్తలచేతను స్వీక్భాతము లయినవి. శాళిదాను తన కుమారసంభవములో మన్మథ (ప్రవేశ సమయమున వసంతర్హ వర్షన చేసినాడు. చెట్లు దోవాదము లేకుండనే పుష్పించినట్టు మ్మ్మించినాడు ఈసమ యమునకు దోవాద[కియానం|పదాయము వచ్చినదని యర్థము. మోదుగలు, కుకముళ్కు. - కోకిలలు, మలయనూరుతము, ఇంభరములు, మొదలగువానిని వక్షించినొడు. ప్రకృతి 1-(ప్రమోవ ఆనవారంలై ॥ ఉపభో గైర్‌ వృథళ్‌ విధి వసంత ్వ్రఖివేతవ్యః హానాపుసష్ప (వదర్శనాత్‌ '” " కరత 25 అభ్యాః 53 £. శా వ్యాలకొర -చూజామణ విన్నకోట ఎెద్దను . శ |

గీ0 " (వ్రబంధములలో [వక్ళతీవ ర్హనలు సవాజవర్ణ నయే గాక భావ వర్శనమును ఇందు గలదు. ఎందుకనగా నొయిళా నాయకుల వర్ణనయును, విప్రలంభ శ్ళంగారమును పోషింపబడివవి గనుక. . బుతుసంవోరమున కాళిచాను వనంతర్హువు శోభను పూశ్చ్రముగ చి(తించినాడు, ఠసాలములను, కోయిలలసు, పుష్పముఅను, బంభరములను, కమలములను, శింశుకములను +వర్తించినాడు, , " ॥ న! ॥ శికుపాలవధ యందు గూడ మలయమారుతమును, పదగ్రిములును, చంపకథముసు . అళోకమును, వకుళపుష్పమును వర్ణితములు, , . కాదంబరియందుగూడ చూతములును, వకుళములును,అళో కములును,కోకిలలును, మధువములును, వర్శితములు (శాదంబరి పూర్వ భాగములో), సంస్కృత సాహిత్యమున అనేక రీతులలో అనన్య సౌందర్య విలసితముగా వర్ణించిన వెనుక, తర్వాతి సర్వభాపాకవులును అదే చారిన నడిచి ధన్యత గాంచినారు. వసంత వర్ణన "తెనుగు కావ్యాలలో ఉ ద్యానవనవర్ష న నందర్భమున కనిపించునని ముండే వివరించితిని. నాయిళా నాయకుల [పవేశమును, వారి వ్మిపలంభమును, నాయిక యొక్కయు, ఇెలుల యొళ్కయు, వన జలకీడలును వసంతమందే జరుగును. నన్నె చోడ కుమార నంభవమునను, మనుచరితయందును, పారిజాళావహరణమందును, అము క్రమాల్యదయందును, ' కళాపూర్ణోదయమందును, (పళావతీ (వద్యుమ్నుమందును, వనుచరి(తయందును, విజయవిలాసమందును గల వసంతర్హు వర్షన ఉచ్యానవన వర్ణ నలో చేయబడినదిగాన దినికి ఇట (పత్యేక (పస క్తి లేదు. . (శీష్మర్తువు వసంత ర్తువునకును, వర్ష ర్తువునకును మధ్యది (గీష్మము, శామాయణమందు దీనికి (ప్రత్యక పరిగణన లేదు. వసంతము తశ్వాతిదే గాన వసంత వర్ణనలు దీనికిగూడ 'నరిపోవును. వసంతము కం తాపము మాొ(త మెక్కుడు. (గీష్యుర్వువును (వ్రత్యేకముగ మొదట వర్ణించిన వాడు జశాళిచాసే. (గ్రీషస్తికాలమున పార్వతి మండుళెండలలో పంచాగ్న్ని మధ్యమున నుండి తవన్సు చేసినట్లు వర్శించినాడు. . | "... బుతుసంవోరమున గూడ తాను మొదట వర్శించినది [గ్రిష్తమునే! కాళిదాసు నకు (గీష్మిము. నెడ (వళ్యేశా దరమున్నట్టు తోచుచున్నది, అభిజ్ఞాన ళాకుంతలమున |

మ! (్రీష్మము = కుమారనంభవము (నన్నె చోడ) -కక1 గూడ (ప్రాఠంభమున గావించిన బుతుగానము (గ్రీష్ముర్తు గానమే! బుతు సంవోర మందలి (గిష్మ వర్శ నమున ళాపాధిక్యమును, వెన్నెల వోయిని, చన్నీటి స్నానములోని తృ్లిని, సాయంళాలములు రమ్యముగ నుండుటలు, మదగ్ధపొనము వోయి నిచ్చుటయు, జింకలు మొదలగునవి దప్పిచెంది ఎండమావుల వెంట వడుటయు, 'నెమిళ్లు , పాములు, వనుగులు, సింవాములు గూడ దప్పివాధకు (పాణ భయము చెంది పరస్పర విరోధముల మజచుటయును వడియ అెండి పోవుటయును, బురద నీరు వేడెక్కి యుండుటయును, దవానల విజ్బంభణమును, మొదలగునని వర్ణితనములు (బుతు. 1-1 నుండి 2లి వజకు). . భరతుడు నాట్యశ్యాస్తుమున (గ్రీవ్తిర్తువును ఎట్టు అఖినయింప వలెనో ెప్పి యున్నాడు. . . "శ్వర [వమార్జనై గవ భూమిళావె స్సవీజవై 1 "

• _ ఉప్ణన్య వాయో సేన (గ్రిషింత్వఖిన యేద్భుధః” . ॥ - భరతుని నాట్యళా. అధ్యోః ర్లీక్‌94 (మట తుడుచుకొనుటచేతను, వీవనలతో వినరుకొనుటచేతను, వేడిగాలి తగులు టను మూచించుచు (గిష్మమును అభినయింపవలెను).. * ** = - | 'శెలుగు లనణ క_ర్తయయిన విన్నకోట "పెద్దన తన శావ్యాలంళార చూడామణి | యంధు థారాగృవాములు, నవఘనములు, వటీరము,. మొదలగునవి నర్జింపబడవలె | నన్నాడు ...... శశుపాలవధలో మాఘుడు మూడుల్లోకములలో మ్యాతమే వర్శించినాడు (వత్తి మును, శిరీషపువ్న సొకుమార్యమును, నవమల్లి శాశళోభయును, పాటల పుష్పసొగంధ్య . మును మొతము వర్ణించినాడు. (గ్రీషశ్రమున ముఖ్యమయినవి అవియే! ఈ విషయము ముంచే శిశుపాల వధలో వివరింపబడినది. గ్రీష్మము-కుమారనంభవము (నన్నెచోడ) న , ౧“ పార్వతి తవన్ను. వర్చర్తువతో మొదర. (గిష్యముతో ముగియుచునృది. జ్‌ తవన్సుయొక్క- తీ[వత అంతకంతకు "పెరిగి (గ్రీమ్మిమున పరఠాశాస్థనొందినది. అందులకే (గిష్య ర్తువు నందలి ఫేకరత్వము'నే వర్శించినాడు నన్నెచోడుడు. అప్పటిపూలను, మౌరు య తమను మొదలగు. వానీని వర్శించలేదు. దవానలమును వృద్ధిపొందించుటను, సము(ద ముల ళోషింవ జేయుటయును, పతులను వాతముచేయుటను,పథిక జనములను జాధించుట యును, ఇట్లనెండించుటయును, కొండల మండించుటయును వరి 6ంచుచున్నాడు-

| లల (పబంధములలో (పకృతివర్ణనణు “న్ఫురదురు చానపావకము శోష్షిత సిధుచయోదకంలు వం . వారిత సతంగ సంభ మసమర్థిత మాగళ్గిగణయి దవభూ ౨౨. = . మిరుహకులరిు వరిత సమీరవిచానా మశేష దగ్భ్శభూ . థల వికరంబు వా ఇటు నిచాభము పర్విళభయంళరాకృథిన్‌ ” శుకమూర. ఓ134.. . (గ పొనైద్ధత్యము ననుకరించినట్లున్నది ఇందలి శాలి. (గ్రీష్మ కావను ఎంత శీవ == _ముగనున్న దనగా- " " ॥ . “తలచిన జెందము గందును " ॥ ఐలికిన నోరెల్ల( బోక్కు( (ఐభనూచిన ఆ వృలు గమరు ననగ( జటుతర .. ల” విలయానలభాతి నెండ వేసవి గావెన్‌*” ౨కనొర. క..185 . వె పద్యమందలి థావలీ[నళ, భాషోచ్వేగము మరిందును శానము; వర్గ్శితవన్తువు యొక్క స్వరూవ స్వభావాలు అతకాలలో (వతిలింలించినవి. అప్పటి ఎండవడను వర్షించు చున్నాడు కవి. - ॥ + ॥ “న్ఫురచారణ్య మహిధరోవరినముత్యూ తో[గజీ చానతో' - ఎ? " ం త్యాగ విస్ఫార శిభాఖిగూడి రవిశాంత (వాత నసంజితరు . " _న్తరతీ(శాగ్ని చెనంగి వీచె వడ యా నక్టంకుద్దశాతాగ్ని రు (ద రయోచ్భ్వాన నమేతమో యని జన(వాతంలు గం౦పింపగాన్‌న్‌ కుమార. శి.18ళి అంతకం శు మించిన నర్శవ మరొళటి. ఏనుగుల కుంభస్థలములు పగిలి అందలి ముత్యాలు మంగళిమునందలి (విలాలవలె ఎగిరి పడు చున్నవట. . " . “ఉరు వెచాఘాతపాహలింగరుల తలలు - న . (వ్రస్సితోవల ముత్యముత్‌ వరున మెజనీ . మంగలములోని [చీలల భంగి దూలి . " (ేలిపడగా వెంగొబ్టెండ వీడువరించి” = కువొద, ల.187. | అ సమయమున అవియని గండవై లములు, మొదలంట నెండిపోని (మాకులు, | ఇంకి పోయి లీటలు వారని యేళ్ళు, తలలు వగలని పాంధులు లేరట (86-188. | అన్నిటికన్న గొప్పవర్ణన మరొకటి గలదు. అది ఒకానొక సవాజస్థితికి కారణము కల్పించి | మనోజ్ఞ ముగ చెప్పుట, విష్ణువు. వివానము శరధి. వారునితలవై గంగ న్యతస్ఫిద్ధమె నది. (బవ్మా వదమువండు పుట్టుట సవాజమైనది. వారట్టిస్థితిని పొందుట, (శ్రిషత్షభయము; వేతనట, _ క క. “వారి శరకిం (ఏం నకవుడు.. - ఇఖమవహూయి సొచ్చెనతిదు 1 1. చ్త్‌ దున్సవా ఈనతర నిజాఘ భయమునవ్‌ కుమారా. €-11000

(గిష్మము = కుమారసంభవము (నన్నెచోడ) స. ౨. "శ్రీమతైర్తు స్వభావము నెజ్‌గిన కమి. చాని న్వఠరూవ స్వభావములను అనుగుణ సంకుసాల నృసింవాకవి తన కవికర్శ రసాయనమున వై పద్యమును మక్కువతో చాచాపు ఉన్నదున్నట్లుగా స్వీకరించినాడు* * + ' వారి జఅధి నా[కమించెను వారునంతటి చొడు నది నధివసింణంలెన్‌ : ౨”. వరవతి మా[తున కరిజన దురధిగమంటై న యట్టి దుర్గము వలకే” -5వికర్ణ 224. ౨. నొన్నె చోడుని తర్వాతి కవియగు ఎజ్హా(పెగడ వారివంశమందు గూడ ఈ ఛాయలు _ శవిపియచున్నవి. భావము ఎంతయో గొప్పగ నున్నది. కావుననే ఎక్షా_పెగడ వంటి (వ్రబంధవర మేశ్వరుడు అనువదించుకొన్నాడు నన్నెచోడుని నుండి. . “వారి యంభోనిధి పొర్చె ళంకుడు తుషాళా(ది (వభుం (శవా . గ్యరుడుద్యనత్తకరృంద దుర్టిన సమగ్రంలైన యాక్యుళ్ల వం. -. ౨. | కకుహం। కథజీయింబె డీని మును గల్లంగాంచియే గాకఃయె | వ్యరి నింశేల మూంతు గ్రీవృమనణా నగ్టిల్లెదాపోగ్బతుజ్‌” .. | , వ ప... . = -ఎవారినళము. వూశ్వకాగము.అ. క | “.. ” పొర్వశీచేవి తవన్సు కొంత కొంత ఫలించుళునషట్లుగా ఆ మె కొరదెము కొంచెమే (గ్రీమ్మమున కరిగి పోవుచున్నదని వర్ణించుచున్నాడు నన్నెచోడుడు. | “*త[గతపమున దోడ్లోన విగవాంబు న. . చాల ళోమించె (వాలేయ శలతనయ | - | యర్థచారిగా తన దేవా మళథవుమేన . నల్పమబ్బృము నంటించు నట్టవోలి' " కుమా. 018. | వై చెప్పలడిన ఉత్పేత సార్ధకముగా (పమయోగింముడినది. . |

• శవన్సు యొక్క తీవతను సూచించు. పదణాలమును శాళిచాను వాడలేదు. | పంచాగ్నుల మధ్య నిలిచి సూర్యునే చూచుచుండిన దని వర్శించినాడు... - | | ... చీతువౌ చతుర్లాం అ్వలశాం: వాబిక్యుకాం / _ విజత్యవేేశ (పతిఘాతినీం పళా. ౨. . ౮ మనన్యదృష్టి స్పృవిళార మైవత' - “అశాళ. కమా, ల్‌2.. | నన్నెచోడుని వర్ణనలోని తీవతయిందు లేదు. న. శాళిచాసు బుతునంహారమున (గీమ్ముర్తు వర్శన గలదు. .ఇందు (గీమ్మమున , (ప్రకృతి యెట్లుండునో వర్గ్మింపబడినది. శిళుపాఅవధలో గూడ (గీమ్ముమ్తువుతంచలి శృంగార

లాం భారా. $€1 _...... ప్రబంధములలో (పళ్ళతివర్షనలు నన్నెచోడ నిలో నన్నంత సవాజత్వము, భావో(దేకము, . భామోజ్వేగము వె వానిలోళేస్ప, తర్వాతివాడగు కృష్టరాయలయందుగూడలేదు. ఇతర కవులెవ్వకు నింత విపులము?”, (పత్యేకముగా (గీష్ము ర్తువర్ణన చేయళలేదన వచ్చును, (గీష్మ రు?-మనమచర్నిిత . . "పెద్దన తన మనుచర్యితమందు బుతువర్థ్శనకు పాధాన్య మీయలేదు. వరూధినీ (ప్రవరఘట్టము వసంతమున నడిచినట్లు వళ్ళనబట్టి యూహింపనగును. అంశేగాని పత్యేక ముగ బుశు వర్ణన చేయలేదు. క. . _ (గీష్మ ర్తువు-పారిజాతాసహరణము | ముక్కుతిమ్మున గూడ అన్ని బుతువులను వర్ణింపలేదు. (శ్రికృష్ణనత్యభామల వనవివోరమున వసంతమునే ఎక్కువగ వర్శించినాడు. వర్షర్తువుతో (పారంఖభించి ఒక్క సారిగా అన్ని బుతువులును వచ్చినట్లు -ఒక సీసపద్యములో వర్శించినాడు. (పారి. 8-46). (గీష్మర్తువు - ఆము క్రమాల్యద ౨. ఆము కృమాల్యదయందు రాయలు ముఖ్యముగా (గిమ్మ వర్ష శరద్వసంతముల (శ్రమముగా వర్ణించినాడు. (వ్రబంధకవు అందటీలోను-బుతువర్ణనలను నవాజ నుంద రముగ, ఠసవూర్శముగ, చేసిన క్రీర్మి ఓక్క శాయలశకే దక్కినది. బుతువర్శనా సమగ తకు ఆము కృమాల్యదయే (ప్రతీకశావ్యము. గాలుగు బుతువులునుకలిసి మొత్తము 225 పద్యాలలో వర్ణింపబడినవి, . |. . రాయలవారు గూడ (గిమనిము'నే మొదట వర్ణించినాడు. ఈ విషయమున నితడు ఇాళిచానును అనుసరించినాడన వలెను, . ఓ . మొత్తము (గీవతివర్షన యిరువదియారు వచ్యాలలో సాగినది. షాటలవృతముల, ఎండమావుల వర్ణనతో (గిష్మము [పారంభమగుచున్నది. . | “పాటల వనుంధళారువా భాగభేయ ల “౨ _మాఠత మకీచిశాంబు వర్దాగమంి ' * ..”.. లం “'. ఉ“ ధరణి బొడనూపె నంత నిచాఘననముయ. . .... :.. . | మదటుతో శాల్మలీ భల విదళనంభు" అము, 2కీఫ్‌ .

అతు యం”. గీష్మడ్తువు =. ఆముక్రమాఖ్యటో వీక్‌ బూరుగపండ్లు పండి, యెండి, యెండోకు పగిలిపోవుట వెన వర్ణీ ంచినాడు. శాయల వర్ణనలలో లోకజ్ఞత, స్వానుభవము, సూతస్త్రపరిశీలనము, ఎక్కువగా : కన్పట్టును. నెలయేసృ ఎండిపోగనే సీటులం దిదివలకు పట్టియున్న పా-) పేన్సైగిం పోయినది (జ-46). గువ్వల పట్టుటకై అక్కడక్కడ బోయలుపోనిన నీుమొ_తము కని పించు చున్నది (5-16). దిశలన్నియు ఉదికి ఆర వేసిన చీరలవఠె కెల్లగా (ఎఎడమావుల చేత) నున్నవి (2-43). కరులు, కిరులు, కాసరములు, ఎండకు కాళలేవు. అందులకే యవి గిమ్ధమున . నీటియందు పొరలు చుండును. నీరు ఆవిరయిపోయినపుడు బురదలో పొరలును. ఆ | బురద వానికంటుకొన) ఎండకు ఎండి మైపూతలవలె నుండును. అవి యన్నియు మట్టితో ॥ చేసిన బొ మ్ములవిలె నుండును. ఇది గ్రీష్మ్రమందలి (పకృతి సహజత్వము. ఈ (గీమ్యుపు | అారీడికి తట్టుకానకజా లక "యేనుగులు, పందులు, మహిషములు చనిపోవుననియు, | గ్రీిష్మము చాటి వానిని మరల స ఖప్టిేచేయవలయు ననియు, అందులకు [బహ్మ్యు మూసలు కట్టి ఆర బెట్టినాడాయన్నట్లుగా కరి కిరి కాసరములు మట్టిపూతలతో నొస్పియున్ను వనియు ఉత్ప్రఎతించు చున్నాడు. ఆ . | “వఠరియగు నిట్టి వెట్ట నివి వర్వమ.నంచటమీది వృష్టికై శరధివ డిజైరుజ్ఞ్వలిత చండతరాతవప వహ్ని జ అగా గరువులజు.డు 'బీనిపయి గ టైననన్‌ గమువలైై వెద నే . . గరికిరికాన రాంగముల గప్పిన టొంవులు నందయాజగన్‌ ” అలక ముంు 2=క? | ఈ కింది సుడిగాడ్పులు గొప్పళా మ్శితములు, *దవ ధూమంవు(. దముంబులో. దమరన(ద్రవ్యంబు అఎకేజకతాం | ధవు భాను (వ్రతతుల్‌ హరింస గుయివెంటన్‌ వెళ్లు ళూన్యోరుకూ | వ వితానంబన జూడజాడ బుడమిన్‌ బాటిల్లి పెనిప్పులై | యవసంజంచుల వాడగా నెగనె వాళ్యాళి వ్రజళ్చ్యశ్రముల్‌” ఆము, 2-48 | వె విధముగ సుడిగొడ్పుల వర్శించిన వర్ణన శాయల'సొంత మే అనవలసి యున్నది ॥ . దివసములు దిర్భములగుట అను (పకృతి సత్యమునకు శారణము కల్పించు "| చున్నాడు కవి. సూర్యుని రథసారథి అనూరుడు, పగ్గములు పొసులు, ఎం డ వేడిమికి అాళలేక వేడియాహారము (గాలి) భుజింపలేక చిక్కిపోయిన ఆ పాప (సజీ:ములై న) “ పగ్గములు వీడిపోవుచుండగా వానిని మరల నురల ముడివేసికొనుటకు రథమునాపుచు (ప్రయాణము సాగించుటవలన డినములు దిర్భములయినవి, . | “వడమర వెట్టు నయ్యుడుకు (ప్రాశన మొల్లిక కూటి'పేద లై " 'ఇఉలిక నూడు నచ్ళిలువ (వగ్గములన్‌ రవి యాజ్ఞమాటికన్‌ లం

ముడియిడ( వీచ్చుకుంటు రథమున్నిలుప న్నయనంబు సాగమిన్‌ ॥| | జడనువహిందెనాగ దివనంబులు దీర్చ ములయ్యె నత్షఆిన్‌ ” =ఎఆకము, 2.(0 ఎ. బిల్లాలసేనుడు రచించిన భోజ్య పజంధములో నిట్టి వర్ణ నే కాకున్నను భావము కొంత యున్నది. భోజుడు సమస్య నీయగా పూరించిన ళ్లో కమిబి. సల! “రథ స్యైకం చట్రం థు॥గయమితాః నవ్రతురగాః ల నిరాలంబో మార్షళ్చరణ విళలః సారధిరవి న రవిర్యాక్యే వాస్తం (ప్రతిగ[న మపారస్య నభనః " - . . .... ్రీయాన్సిర్ధిప్ప శ్వేభవతి మహాళాం, నోవకర డో =-ఫోణ [పబం, ్లోకమున నూర్యుని గుజ్రములకు కట్టిన పగ్గములు పాములని వర్ణింపబడినది. . చెలమల నీళ్లయందు ,పతిలింబించినసూర్యవింబము దేదిష్యమానమై,వరుణవియో “౧... గమువలన గలిగిన ఇ పమునుచల్లార్చుటత్లై వహించిన దట్టపుము త్తెపుపరులా .యయన్నట్లు కనిపించినది (ఆము. 2-51). | ల నీరండిన మడుగులందలి తామరపూఅ రేకులు "వాలిపోయి. దుద్దులు ' మా్యూతము "వై కెత్తి పట్టినట్టుగా నుండును. మేఘములుగచా (వాన గుఠిసి) నదులను సమ్ముదునితో కలుపు కుంళకెన క త్తెలు! ఇపుడా మేఘములకు లంచమిచ్చినచో నయినను తమ (పకువు _ = దగ్గటికి తీసికొని పోవునేమో యన్న ఆళచేత నదులు మేఘములకోసరమై లంచపు ఒం... "రూకలను చేతితో వె కెత్తి చూపుచువ్నవా యవ్నట్లున్న వట జామరల దుద్దులు. (2-52) ఇది చాల సవాజ వర్ణన. - కదిగూడ (కృతి మానపవీకరణకు ఉదావారణ మే! "చేసవియందు కొంగలయొక్క ఆటలను, పాట్లను, సవాజముగ, చమళ్కారముగ " వర్శించుచున్నాడు. మొనళ్ల పొట్లను, మలుగుచేపలా పాట్లను గూడ సవాజవర్షన చేయు చున్నాడు. ఈ వర్శన మరి ₹ీ ఆం[ధ్యప్రబింధనుందును లేదు, , . “మలి వాడు నాచువల్దుల గొంతొగర్చి తే . _ పొల శల్చుగాలి వేఫపోక నెజీగి - - , - కడకు వెళ్ళగ నొక్కకడనుండి (తొక్కుచు . [| ఎ. తులుచల జిబుకగుల్రం నిమలుచు ంం వెండ్రి శాశిరికిర నెగని యొక్కించుక - , " . తోలగి శితతోటి కూటి తినుచు " ల దొడియింకునిల 'కేముమకివోని తమ్మి గుం . ' వులను జీగులుల జింకలు గడువుచు “దనరు టోవంక్తులకు జానుదమ్నమయ్యె కైరువుగమి, యుడుములన 'ేల్‌ దిరగ గుక్క = |. వనికి కావులి బడుటకు ఐమల యొడువు వ. | 'సెజలకు మొనళ్ళు-మలుగు మీల్‌ లెరియ కూట”. . _అఖము, కిర్‌! .

నల తన. ్రేవ్మర్తు వర్ణన = ఆము క్రమా్యద్‌ ప. ఎంతయో. (పకృతి పరిశీలన చేపిన గాని వై విషయములు తెలియవు. న్ధూలదృష్టితో సీ దృశ్యముఅ నన్నిటిని అందరును చూచినవాశే. కాని సూవశ్రదృష్టితో పరికించి వాని. = స్వభావముల వెందణు చెప్పగలరు? కొంగలకు నీరు జానుదఘ్నముగా నున్నది వాని, . అవోరముః కొలదిగ వాడిన నాచు తీగల బొబ్బరలను తిని, గొంతు ఒగంక్యాగా నిలుచుండి, చేపలవాసనగల గాలి వీచుటచే కొంతసేపు పొళచియుండి, శాళ్లతో (తొక్కిల. దొరికిన ఉలస చేపలను, న త్తగుల్ల లనుతినుచు ఎండ్రకాయ కాలికి కరుచుకోగా కొంచెము .. తొలగి చానిని ముక్కుతో. చిదీపి నమలుచు, నీరింకిన శేమకూరమడివంటి అనుర . _ గుంపుల యందును, జీలుగ పొదలయందును, ఎండలు గడుపుకొనుచున్నవి కొంగలు. _ _ ఉలసలు వేసవిలో దొరకుట అన్నది (పకృతి సత్యము. . * ఉడుములు ఎకువులలోని ఎజ్జలకొణకు (పాకులాడుట నవాజము, నీరు ఇంకీ , పోవుచుండగా మొసళ్లకు స్థానము లేక అవి భూమివై క్రి ఉడుములవలె 'పొకుచున్నవట! __ ఉడుములను కుక్కలు తకుముట సవాజము. కుకగ్రలకు వెజుచి వరుగిడి బావులలో పడు ఉడుముల వలె మొసళ్ళు పడ్డవట! . మలుగు చేపలు పొము' ఆకారములో నుండును, పాములవలి అవిగూడ బొరి' | యలలో దూకుచున్నవని వై వర్ణన, వై పద్యమున గల (పక్ళతి వరన అతి నవాజమైనది. శాన (పక్ష్మిగల కవియే అట్టి వర్ణనలు చేయును. ఈ వర్శనగూడ రాయలవారి (పత్యేకతనే బాటుచున్నది. ఈ కింది వర్శనమ పరికించునది :--- “ప్పిట్రగు మీలవెఖ్ట మును [మింగి (కమంబున వెన యెండ వె " స్పీటిక వెంట దోతు తొగ వేపబడిన్‌ గొడువై చెలంగగా + | (తోటిక కర్టమట్రవముతోనె నశించిన బొమ్మడాయడా "

• . త్యూట కు అమలం దినె బకోటకులంలు జల[హదంబులన్‌ ” ఎఆఅముం 2-5 సిరింకిపోగా వీటలు వారిన బురదపగుళ్లలో నుండిన బొమత్రడాయలను, డాళ్కోటము లమ కొంగలు తినుచున్నవి. వైకి బురద పగుస్ల తీసినదిగాని లోపల బాగుగా తేమగా, బంకగా నున్నది. ఎంతయో సూతత్రిపరిశీలన! “ ॥ చకోరములకు (పియమైన వెన్నెలను అపూర్వముగ వర్శించుచున్నాడు.
• “ఎసగు కట్టావి[క్రియ నావిరెగయ లగటి " లో | ఎ... కుండ యుడు కశారకుండు భూమండలమున 7 . | - కొలిచి మాపట ఇండు వెన్నెల చకోర . . . పోత విశతికి కొవట్టు వో సినట్టు” ఎ ంతిమం 2ంరి ; య! -

ల లా. వ. స (వ్రబంధములలో (వక్ళృతీవర్డ్‌ నలు " .. మాడుచున్న *ఎనముమీద దోసెపిండి పోయగచే అవిశగయును: ఎండలకు కాలిన ళూమి గూడ ఇపుడు అటులనే వేడెక్కియున్నది. వెన్నెల కాయగ'నే అ ెల్లని వెన్నెల దో నెపోసినట్లుగా చకోరపు పిల్లలకు కన్పట్టినడి. వె ఉపమానము మనోహరము, .. వేసవి రా్యాతులందు సండు వెన్నెలను-ఆ వెన్నెలలందు ర౭ (క్రీడలను వర్ణించుట . . ఓక (ప్యకియయమైొ పోయినది. ఈ వర్ణన యందు గూడ రాయలవారిచే వెచేయి. ' _ "వవలెల దిగి కాంబువు చల్లు పోరాట... ”(ఆము. 2-61) . . ౧ ఖు ౧౧ _ వేసవిలో చెజకు పంట పిరివిగా నుండుట సహజము. ఆ సహాజ (వకృతిని (కంది విధముగ నుత్చే్రషించుచున్నాడు. , . , “అట్టి వేనవి బెడికంవు వెట్ట కతన వాస్తము నెమర్చ సారెకులన్తకంబు దుసికిలగ గాజె నవరింన వనముగాక పువృజాణులి బెజకువిల్‌ పుడమిబడి యె” . =-అము. 2-66 కూపోదకవర్ష్ణన " . . /

1. “కరూపోదకం వటచ్భాయా శాంబూలం తరుణికుదొ . శీశళాలే భ వేదుష్ట ముష్ణశాలేతు శీతలం” -అనునది లోకోక్తి. | జ కూపోదకము వేసవిలో చాలచల్ల గ నుండును. అందులకు కారణమును శాయలు వివరించుచున్నాడు. ల “తరుణుల్టిల్లి యొర న్గుచంబు లునువం దచ్చ్యైత్యముల్రీముతై మ న్న "పె5 "రేవం జనుదెంచెగాక రవి ద్వీవ్తిం (గుంకి పొళాళ గ _ హ్వరము9 దూటిన వారి నీయదకు (చాళ్లా తెచ్చునా దీర్బత

• చ్చిరకృష్టిం గనునట్టి శ త్యమలరించె న్నూతులం దత్తటిన _ఆము. 2-6?

• బావులనుండి నీకు చేదునపుడు తకుణులు తముకుచములను త వల్లి యొజశానించగా అ కుచశ్రైత్యములు పాటిగువ్వలై పాఠాళమున 'దాగియున్న జలమును "కేపి తెచ్చినవి గాని యీముళ్లో వేసిన్మకాళ్ళు శచ్చునో యన్నుట్టు వేసవిలో నూతినీకు అంత చల గా ః: | ళం -. " నున్నదని భావము. నూతులలోని నీకు పొళాళమంటినదనియు భావము; మళల్లెలును ఫొదిరి పువ్వులును వర్ణితములు . . / 'చేసవియందు మళ్లైలు విశేషము, మళ్లెలకది ముతువు. తు "మళ్లెలను, పాటల పువ్చములను, తలలో ధరింతురు, ఇవీ రెండును ఓవధీజాతులు గాన. తోబుట్టుపులు, శాని విరుద్ధగుణములు గలవి .

హా (వత్తు వర్ణన = ఆము క్రమాల్యటీ | ల లీల | “స్వని చానో(గ నిజదాఘవైఖరిన యూస్మన్మల్లికల్‌. శామినీ బాం టైం స _ కనచానీలకచ్యాగ పంక్తి నెలియల్లా వాపగా బాటల . నో “న్‌ సొల్ట్రునతం డేనియసోన గూర్యనది యాగా బాభియున్‌ నిర్వినం | . క. బును దోబుట్టువులయ్యు 'కేరృడ గుణంబుల్సూపగొ బూడమే” . -ఆము, 2-68. మళ్లేలు విచ్చి కచముల విడదీయును. కలిగొట్టు పువ్వులు తమ శన సొనలచే వానిని మరల నదికించును. విషమును, విషహారమును ఓషధీజాతులేగచా; తోబుట్టువులు _ గూడ. కాని వాని గుణములు విరుద్ధములు,; అన్తే ఒకే బుతువున బుట్టిన మళ్లైలుచు, కలిగొట్టుపూలును. ఇట్టి అమోఘ భావ కలిత వర్ణనలు చేయుటలో శాయల[గగణ్యుడు. ఎండ కాలము చేపలు ఎక్కువగ దొరకును. మామిడిశాయలు దొరకును. వీని ండ్తింటిని కలిపి చేసిన కూర చాల రుచిగ నుండును. చానిని తిని జీర్ణమగునపుడు | (శేపగా వచ్చు కనరు పోవుటకును, ఉప్టము తగ్గుటకును ఇసుకలో పూడ్చిన శొంకాయ | సీరు (చల్లగానుండును) (తాగెడివారట ధనవంతులు, అది యిట -గొప్పగొ వర్శితము. ఆము క మాల్యద యందలి అర్థపూర్మ, సహజ, మనోనారవర్శనతో కూడిన పద్యాలలో నిది యొకటి. ,__ .. . స “ళారుణ్యాతిగ చూతనూత్న ఫలయ్యకై లాభిఘారన్వన . జ . ల శారా రూపిత శుమ్యదం లువ్చృత మాత్స్యర్భేద పొకోగ్గతో ॥ ..... జ్లారం పుంగన కార్చు భోగులకు సంధ్యావేళశలంగేశికా9 .. . ఎ... ఛారాభ్యంకర వాలుకా స్టీతపోమాంత ర్నారి శేళాంబువుల్‌ =ఎఆము. 2-68 " న్‌. ్రీష్ముర్తువర్నన విపులముగ జేసిన క వులు నన్నెచోడుడును,.. రాయలును. నన్నె చశోడుని కుమార సంభవమున [గ్రీపగిర్తువర్ణన (పకరణానుబంధము. గలది, పార్వతీ దేవి . తపస్త్రీవతను అనుగమించి నడచిన శ లి అది. శాయలవారిదిక్కాడ శృంగార దృష్టియున్ను శేవల వర్ణనా దృష్టియును. మతృ్యధ్వజుడు 'వేళ్ళయింటికి బయలుదేరుటకు ముందు గిషమ్సరువర్త న [పారంథమైనది. . ట్రీష్యుర్తువు గాబట్టి పరదేశి వైష్టృవుడు బయలులో పండుకొన్నాడని చెప్పుట వలే ఈ వర్శనకు కథతో సంబంధము. అనగా కథతో సంబంధము లేదనియే ఇెప్పవచ్చువ్యు క్లిందు సహజ్యప్రక ఖతి వర్ణ నకే స్థానము. శృంగార్మపక తికి స్థానముగూడ మ. . జన వాయ్యభల్లో.గల బుతుపరిజ్జాన్‌ము, మరొక, కవికి లేద్దులకంత, సార్ధకముగ్ల నృప్తాజై సుందర్‌ ముగ' (గీషతిము మ 'రెందును న్భింపబడలేదు. . . |

శీ... +. ం (వ్రబంధములతో పకృతీవగ్గ నలు . (గీష్మర్తవు * కళాపూర్ణోదయము. . ౨. . “...... వివాహోనంతరము మధురలాలనయు, కళాపూర్ణుండును, కేళీవిలాసములతో | " (పొద్దుపుచ్చు సమయమున వమనగా షడ్భతువులును వక్టితములు. వసంతర్తువు పోగానే. ం “కమల సొగంధికి గుంఢవాసిత సర్య | , . దిక్కూంబులగు కేళిదిర్చికలను. అం బన్నీటి తువ్వర( బరగించు ఛాళాగ్య వాంబుల ఫలనాడంబర ముల . | . వెండి వెన్నెలల జీస్పిలు చం(ద్రకాంతంమి "| .

• .. మేడలయీది సంక్రీడననుల

• "తె గల్వ రేకుల 'సెజ్టల నొప్పు క ర్బూర వేదికల వివోరములను - '- వలివె చెంగావులను ముత్యముల తొడవుల " ” | "మల్లి పూవుల దండల మలయజాంగ " | .... శాగముల సంతతము ననురాగ మమర ఎం " గడపికా దంపతులు (గీష్మ శాల మెల్ల” కశ. 7.1?ఖి, | =... జైని గ్రీమ్మమని చెప్పియుండనిచో చాదాపిది వసంతవర్శన యనియే యనుకొన | వచ్చును. (పకృతిలోని నీరింకి పోవచ్చును. శాని శేళదీ సర్రికలు ఇంకలేదు. ధారా గృవాములు కలవారకొలకు నిరిగ్రితములు. చం[దళాంతపు మేడలును కలవారివే. చెంగల్వ " .. నేకుల సెజ్ట, కర్పూరవేదికలు, మళ్లైదండలు, ముత్యాల సేర్ల్గు, గంధము-ఇవన్నియును | చలువ గలిగించు వస్తువులు. వీని ప్రాళ _న్త్యము (గీష్మిమున వర్ణించి శీరవలెను. విశద సే ముగ వర్శింపక ఒక్క పద్యములోననే సర్వవిషయములను చెప్పినాడు నూరన,

• టీమ్మర్తువు (వళావతీ (ప్రద్యుమ్నుమునందును, వనుచరి(త యందును విజయ విలాన నుందును లేదు, వర్షపు వరన - . ఇతి న! ఎ | . లీష్తిళాపమును చల్గార్చునది వర్షమే! వర్షము మానవ మానవేతర (వక్శతికి జీవనాధారము. అందులకే వర్షర్తు వర్ణనకు [వక్యేక పరిగణన యున్నది. చాల కావ్యము లందిది బుతువుగా కాకపోయినను, శేవల వర్షముగ న్వైనను వర్శితమయి యున్నది.

స తర్‌. | (| “౨ వర్ష వర్షనయుము, వర్హర్తువును గురించియుగు, వేదములందే చెప్పబడియున్నది. . ॥ ఇది కావ్యగత వర్డ్‌ నగా, ఆది కావ్యమయిన రామాయణ ముందు (వత్యతమగుచున్నది. " అనేక ఉ శ్చేంచలతో వర్శింవ బడినది. అందు సహజవర్థనలును, భావాత్యక వర్శనలును = గలవు. మేఘములు, వర్ష ధారలు, ఇాతకములు,కొ క్కెరలు, ఆగు ద్రపుగుగులు(ఇ౨|దగోప " ములు), 'నెమిళ్లు, తుమ్మెదలు, భేకధ్వనులు,పకులు, యువతులు ప్రియము పొందుటలు _ వర్గితములు (కిష్కింధా. ౭8-22 మొదలు 58 వణకు). . 'మేఘములను పనుగులతోడను, పర్వతముల తోడను పోల్చు సంప్రదాయము | శామాయణము. నుండియే యేర్చడినది. రామాయణమున నిది ప్రకరణానుబంధము గలిగియున్నది. ఎందుకనగా (ప్రకృతిని చూచి చాని సాద్భృుళ్యముతో రాముడు సీతను ' తలచుకొని దుఃఖంచును గాన, ల్‌ . " శామాయణము తరువాత వర్ణ ర్తువర్శన అధికముగ కన్చించుచున్నది శాళిచాను ॥ బుతుసంవోరముననే! అందు రంగు రంగుల 'మేఘములును, చాతకములును, ఇంద | గోవములును, మయూర నాట్యములును. ఉలుముల నందడియును, మేఘజ్యోతుల తళతళలును, కడిమిచెట్లు పుమ్చించుటయుకు, శకేతక మద్ది, పూఅచాసనలును వర్శితములు, | (బుతు, లలి నుండి 168 వజకు) తరువాత మాఘుని శికుపాలవధలో గూడ _వైవర్ణ్యనలు, భాలవలకు గలవు (శిశు, 6-25 మొదలు $5 వజకు), వ. భరతుడు తన నాట్యళా(న్త్రృమున వర్ష ర్తువును సూచించుట శెట్లథినయింపవలెనో | నిశేశించినాడు . | = శాడంజనీవ కుటవెః కాద్వలైన్సేం (ద్రగోవనైః " ం . మేఘవాత్రై సృఖస్పరైైః (పావృట్యాఆ౦ (పరర్శయేళ్‌ - కుఘౌభుజాదైర్గ-ఫీ3ః ఛాఠరా,పవతవై స్తచా -? | ; =. వీద్యున్నిళ్దాత మోపైళ్ళ వర్షారా(తఈం సమౌాదిశేత్‌” | వ. ల టం ౧. భర. వాట్య. 25 అధ్యా. 8, కి, - (కదంబ, సీపకుటవముల. చేతను, ఇం్యదగోపములచేతను, మేఘభాయువుల సంబంధమైన. నుఖస్పర్శచేతను, [ప్రావృట్కాలమును సూచింపవలెను. గంభీర మేఘనొాదములతోడను, వర్ష ధారల చేతను, పిడుగుపాట్ల ధ్వనులచేతను వక్షార్మాతులు సూచింపబడవలెన్సు, . 15వ ళళాల్ది ఛాడయిన విన్నకోట పెద్దన “తటిత్తు, మేమనటలి, ళశ్రచావము, అప్టాదళవర్ణనో నియనుము పాటించిన మాఘుడు] శికుపాల నధలో వర్షర్తువర్ణ్శన చక్కగ చేసినాడు మెణుపుల శ్రళళళలున్ను మేఘాలనీలత్వమును, అభిపొరికా నంభాగ

లలి [ప్రబంధములలో (ప్రకృతివర్జనలు

• "మును, తమాలాతిళయమును, పొంధుల జాధయును, .మయూశళానందమును మొదలుగా “శ్రఫవత్తర వర్ణనలు చేసియున్నాడు: . | ... వ్రబంధకవులు వై లత్య లతణకావ్యము ' లన్నియు. చదివీనవారు. _ ఆ వర్జనల “జీర్ణించుకొని వారికంళు బాగుగా రచింపవలెనను నుద్దేశముతో రచన చేసినారు. | వర్షర్తువర్షన_కుమారనంభవము - ౧. ౧.౨ ౧౨౨వ పనంట? =. పార్వతి మభోరముగ తపస్సు చేయుచున్నది. ఎండకు భయపడలేదు. ఎండనయినను భరింపవిలుగలుగును శాని వర్ష మునకు (పాణికోటి శరీరము నర్పించి తాళలేదు. పార్వతి అట్టి (పతికూలవాతావరణమునకు గూడ తట్టుకొనుచున్నదని నిరూపించుటకే యీ 1 “ . గీమ్మమందు బాధపడిన. (వక్ళతి .సర్వన్వముము వర్ష ర్తువున అవ్లోదము పొందుకు, “గత నంళావము శీతతీకృత మహీ శాంఛారగ మత్యుద్గత్‌ - 2 ౨గ యన.0 | మ్మిత కుందోత్మర కేతకీకటజరాజి భ్రాజితామోద మూ _ . | ర్థితవల్లీ (పకరంబు వర్థిత శిఖి శేణ్‌ (నమోదంలుర - న. మ్యతరం బై కుతలంబు నాబరె వరారంభ మత్యున్నతిన్‌ * -కుమూ. రీ.$ీలీ క్‌ “*డిశల బొలయ 'మెఅగుదృష్టులు భుర్టుర _ | డం | సే గర్జనంబులులియు గజవగతులు - శ లర్‌ ర్ట విలి ర ప | శునపయోధరములు దనరంగ జవ్వని. ౨ 1 వోలెవచ్చెవానశాలదుక్థ” .. .. ౧... శుమా 6-05 కుంద, కేతకీ, కుటజములకు వృద్ధికర్యమైనది వర్ద్చాకాలము. తీగలు ననలువేసి సాగును, నెమిళ్లకు ఆనందము కలుగును. మెలుపులను చూపులతో గజరాజ గమన
• ముత్తో, ఘన _నయోధరములతో మదవలి వలె వర్షకాలమృు. వ్ల్రవేశించినది ఇదీ చాల తరువాత వానకాళ్లను, వడగండ్లను, చాతకములను మ్ణించినాడు కవి (కుమో. 16:97 ను 99 వఆకు)ు 1 ల ల లట: ఇందగోపములను గొవ్పగా ఉత్పే9డించినాకు: భధమ సస్టూర్టమునే స . లోరని భాంధులను కవల, దునిమిన దద్ధే. 5 లన్‌ ల సు

; గ . హు . వర్షర్తవు - కుమారసంభవమ్మ జః ॥ మ... ఛారుణినన నిం[దగోపతతి విలవిల్లైన్‌ " " ఎకుమాల. 6-101..... ఇం [దధనునృుయొక్క థోభ భూమ్యూకాళములను- కలుపుచున్నట్ట్లు వర్శితము. వర్శన సుందరము. , న కిం “భ్సర్రపగోవచావ ళోఖిశంతై యుండు నవ్‌ . =" -నవ పయోద వేళ భువియు'దివియు * 7" ౨౨౧ . “దినలు డీటుకొనగ దృణఘన వివవానం _ మం, | “కం. చృన్నమయ్యొ మటియు మన్ను మిన్న కుమార. రీ-105. శాజాస్థానమున నాట్యమృచేసి నట్లున్నది ఈ కింది మయూర నాట్యము--. శ. ల. "ఆట్రొకాారను కాజు (మోల నిజరావానంత శేయా[క్రనా . =. జైశాళోద్యము గూర్చి యైోయ సురగోపొ భో జరాగతిసా / నీకోద్యద్ధరి దశన్హైక స్టలలస న్నృతోన్ధ రరంగ స్థలిన్‌ . . | య నాల వ్లోకీ పాఠము లాడె భావముగ మక్‌ &ప్తా'గ ప్యిఛంబుల్రైె” . ఆ క నుం రమార. ఓరి... | "వై రూపళాలం కారము శోళానహామయినది. అనితర సాధ్యమైనవర్థన: (కొ శ్కారు రాజుగా, మేఘధ్వనులు కేకుల కేకలుగా, రశ్రాంభోజములు...ఇందగో పములుగా, పచ్చ శా౭ి (పచేళశము నాట్యరంగస్థలముగా గొప్పవాట్టము. . జరిగినది... ఇది శాజాస్థానమున జరుగు నాట్య(ప్రదర్శునమును గుర్తుకు “తెచ్చుచున్నది. నన్నెచోడుడు మహారాజళవి గాన శ ఇట్టి వర్ధన శేసినాడన్నచో నళ్కారిక మే యగును... న .' ఎ... భాలీకి శామాయణమందుగూడ వర్ష ర్తువున చెమిళ్ళు నాట్యము చేయుటను మర్ట్యించినాడు-- :.. వమ హైం లిక్‌ య. స క. 4 క “భ్వలిల్‌ (పవృశైః క్వచిదవ్నదద్భిః కృచిచ్చవృణా గనిషణ శార్తైః: కథ

• వ్యాలంలి లన్హై భరరైర్సయూరైః వచేషు సంగీతి మివ(వవృిత్తం” _- ల ఎల, "నామౌ కీష్టింధా. 28.55, బాల్మీకి మునికిని నన్నెచోడ మహారాజునకును 'నల దృష్టి శేదము విది ఛాటుచున్నది. ఆ తర్వాతి వర్ధన అమేయ భావనుందర ' మయినది. మిన్ను మ్నేకమై వర్షము కురియుచున్న వర్ష మొక (పవావాముగా నున్నది. లోల లన నము ఎ కైన రూవళాలంళారము. శోభాయమానమై యున్నది. మిన్నుమ'న్నే కమయి నట్టుగ వర్షము కురియుచున్నది. ఎడశెటిపిలేక పడుచున్న -వర్షము ఒక (పవావాముగా. మన్నది. (ప్రవావామున్ననేగచా చేపలు ప్రయాణము. చేయుటకు వీలగుట! ఇప్పుడు అకాళగంగలోని చేపలు నము(ద్రములోనికిని సము(దములోని. చేపలు ఆళాళగంగలోనికిని _

ఎ. (గ్రజంధములతో (వళ్ళతివర్ణ నలు _ఫయనించుచున్నవని కవి యు'్చే9&ించుచున్నాడు, ఇది అమేయ భావనా సంజనితమైన . “నురోనడి రుషములు డిగ్గగ . న్నున " శరనిధి ఇంశరధిలోని భమకముళెళ్ళన్‌ . వ నన

• సురనది కి బెడ పడకయ - . ఎ | కురినె మవివృష్టి గుండ్లు కూల్చిన థంగిన్‌” =కమాళ, 8.105, | మదాంధ గంధ సింధురములనలె నదులన్నియు గట్లను కోయుచు భయంకళా "కృతిలో వృతములను వేళ్లతోగూడ కుళ్లగించి వేయుచు, మడువుల నన్నిటిని కలచి "వేయుచు, పదిములను లాగివేయుచు, [పవహించు చున్నవని రూపించినాడు. (వవావా మును మదపుశేనుగునకు పోల్చుట ఎంతయో ఉధా త్రమును, జౌచిత్య భరితమును అగుచున్నది. (6-106) . పార్వతి తపమునకు మెచ్చి నుఠలు పూల వర్షము. కురిపించిరా యన్నట్లుగ పార్వతి జడలవై అంబుకణములు (వళాళించినవి (6-105) అపుడు . “అడరు నవాంలుధారలు జటాటవితో బడి విళిమించి వె -... చ 1 ల్వడి చనుజెంచి కాలుగొని పక్ష శ్రములన్‌ వెడనిల్బి మోవిమె ... | వ | బడి కుచభుట్టనం 'జెదిరి పాటి ఆయంబున ము త్రశంగలన్‌ . | . మడుగులువాటి నాఖధిశెడమూనక( జొచ్చెనమ[కమంబునన్‌ ” సకుమాళ. 8.110 -.___నీటిధారలు తలనుండి జారి కనులెప్పలవై వడి, అందుండి "పెదవులవై ఐడి, తర్వాత [ , కుచముల్నవె బడి, అక్కడినుండి వళ్యితయమున చొరజారి, అందుండి నాధి(నవేశించినవని | (క్రమముగా వర్ణించినాడు. ఈ వర్ణన శాళిచాను కుమారసంభవమందలి - ల్లోకమునకు | [. అనమవాదముగానున్నది ౨... - . | “స్థిరా: తణం సత్గను కాడికాధతాఖ. ౧౫ “ ౧... వయోథరోశ్చేధ నిపాత చూర్షి తాః శ వలీను తస్యాః స్టలిళా3 (వపేదిశకే . వ మ క. ॥ వ... చిశేణ నాభిం ప్రిధమోద తిన్షన;” . లు కాళిదాను వర్చావర్షన కేవలము వె ళ్లోకమే. ఇంకొక జోళమున తటిళ్తును వర్ణించినాడు, కుమారసంభవకారుడై న నన్నెచోడుడు పదునేడు. వఫవ్యాలలో. బ్రహ్మాండ మైన వర్షము కుశరియించితాడు. " , _ * “శశి దాను (వథమమైన ఉదకొందువుతను వె లోకమున వర్శించ్నిన్రాడు, కొలది పాటి వర్ణ మే అని భావింపవలని వచ్చుచున్నది, నన్నెచోడుడట్టు ఇాక్ల గొప్పగా వర్షించ్‌

తా వర్షర్తోవు = మనుచరిక నట్లు మ్చించినాడు. "పెద్ద వర్షము చాలసేపు కురిసిననే తలనుండి ఆ విధముగ నీరు . (టవవహించుట జరుగును. ... _ " ,.... శాళిదాను నాలుగు ళ్లోక ములలో నూచించి వదలగా నన్నెచోడుడు ఆలంకారిక్ష ముగ వధునేడు పళ్యాలలో (ప్రొఢమైన వర్ణన చేసినాడు, వ ర్హువుమునుచరిత ॥ ..... మనుచరిశలో వర్ష ర్మవర్థనలేదు, శాని వర్ష వరన గలదు. అదియును న్యరోచి వేటకు వెళ్ళుటకు ముందు. . ఒ.. *ళరకా చిటవటరవ లీ .

• కరమై "ెళఫళ నినాదభవమై రుంరూ - .

• మరుతుక్ష్రత విలమం[ద్ర శ న. " 1 . న్వరమై యక్కొండవొక్య- వర్షము కురినెన్‌” మమ. 4-11 “శలతెలచారిన నగ్గిరి .. 1" జల జల (ఐవహొంచు నెలల చవుళక్ళు శిఖా . | వలకుల కలశేకా కల " | | కలములు గల తలలొలంబు గనుగొను వేడ్కన్‌” =మను, 4-12 / వర్మిత' వన్తు స్వరూప స్వభావములు శబ్దములందు (వతివింబింప జేయుట అనల్బ | విమయము. వై శెండు చిన్న పద్భములందు వర్ష ముయొక్క ధ్వనులును, 'సెలయేళ్ళ గలగలలుము, పతుల కలకలా రావములును (వతిలింలించినవి. ం . . “బందు కరకలుు ఘనాఘన ధ్వనులు, రుంయూనూరుత ధ్వనులు, నెలల . చప్పుళ్ళు, 'నెమిళ్ళ శేకలు, వర్శితములు. న ః. . వరరువు-పారిజాతావహరణము “ . ఇ సర్వర్తు వర్షనతో నొక పద్యమున్నది, అంతే. (వశ్యేకముగ వర్ష ర్తువర్షన లేదు, (పారి 8460... ష్‌ బ్‌

తీక్ష$ీ " [1వబంరములలో (వళ్ళతివర్ణనలు ౨. వర్షర్తవరవ-ఆముక్రమాల్యద (/1వగిర్తువున మళ్లెలు, పాటలములు, ఎండిన నరన్నులు, కొంగల వేటల్ను చందికల:, సంభోగములు, "మతచర్చలు,. శృంగారచేష్టలు టెరాగ్యములుళ క్రిబోధనలు, మొదలగు కవన్నిటిని వ శీంచిన యనంతరము వర్షాకాల వర్ణన చేయుచున్నాడు ఛాయలు, , " ఈ వర్ణనను వరుసగా 61 పద్యములలో వర్ణించిశాడు. ఈ వద్యము అన్నిటి

• యందును వన్హాశాలము యొక శ్రా వివిధ రూపములును, మానవ పకుపజ్యాదుల వివిధా వస్థలును, వివిధ భావములును ఉ తే?) టోపనూద్యలం కార నహిత్త్రములుగ_ (వతివింవిత ములు, ఇంత వై విధ్యముగ, ఇంత విశమముగ వర్షాకాలవర్షన చేసిన కవీ ఏభామలోను గానరాడు బాల్య యౌనన, కామార వృద్దాప్యాది మానవావస్థానుగుణ భావచేష్టాది
• కములను-. స్త్రీ పురుమ భావభఖేచాదులను అవిచ్యూ విద్యాధికాది' లేదములమ-|పభుత్యో ద్యోగ, నామాన్య [పజానీకాది భేదములను, తిర్యగాదుల ' స్వరూప న్వభావాదులన్కు బుతుతత్యమును, రీతి రనపాకొ, వ్యంగ్య శ్లేష ధ్వని _ గుణాలంకాళాదులను-చక్కగ 'నెరిగినవాడు గావుననే ఇంత విశదముగ, ఇంత సాకల్యముగ వర్ష ర్తృవర్ణన గావించినాడు, అందులకే యీ (పకరణమున విశదముగను, విపులముగను వివరించుట జరుగుచున్నది. నూర్యుడు కర్కట రాశియందు (వవేశించినవుడు 'వర్ష రు” హరంభమగును. అట్లు చెవ్చటకు కవి చక్కాగ ఉ త్చేంతించుచున్నాడు. అలం “రర్కాకుడంట కోర్వుకుదక:బులు వాఃపతి గూర్చినట్లు న రన . య్యర్కు.డు( చాను. గూర్చి మటి యానలిలాథివ చివ్నాచావాతం 4 " . జేర్కూలంగంగ చాత జెలమిన్‌ 'మకరస్థితింగన్న సక చా వ ॥ ల గర్కటకను డ య్యొనన గర్కటకస్థితింగాంచె నళ్తరిన్‌” . .. అము. ఓ76 | మండు వేసవిన, నూర్యునికి కర్కుకశుడను- "బేరువడినది. అ బెడ్డ పేరును పోగొట్టు (. కోవలెను, అందులకె వరుణుడు జలముల నెట్లు |గహించునో . ఇతడును జలములను క్‌ మ (గ్రహించెను, వముణుడు మకర .చావానుడు గచా! వమమణుడు మొనలియందుండగా .. ననూయచేత నూర్యుడు గూడ కర్కాటకస్థితిగాంచెనో యన్నట్టుగ కర్కటక శాళియందు; (వవేశించిను. సూర్యుడు కర్కటక శాశియందు (వవేశించునపుడు " వర్షము 'లారంభ మగును. వేని యనంతరము. వర్హారంభము నర్వ(ప్రాణికోటికి సుఖదాయకము, అందు ముఖ్యముగ కొన్నిటికి అధికానందము, ం “వనతతి వరావా చావోరి వాయుళుగ్వి ల నయ కోధి వారణ వర్షాభు లాధిదొజుగ ౨... _ వెడి రవిచేర మూడవ మయొకకు తేరు... . శరణి ధరణిం (మోద సంధాయి గాడ కము (702౬

1

• నర్షర్త వర్వన = అము క్రమాఖ్యద 96 | ఇ... వేసవి నెగలలో మాడిమాడి వేసారిన వనతతికి, వరాహములకు, చాహారులకు, వాయుళుక్‌ విరోధులకు, వారణములకు, వర్షాభులకు, ఆధి తొలగినది. అవియన్నియు = | వకళాది శబ్దములు. వీనికి నామనదత్రము రోహిణి. (వోవావీవో రోహిణి) (కృత్తికా (తిపొదం, రోహిణీ, మృగశిరార్దం వృషభథం).బీనికి లగ్నము వృషథము.ఈ నృషభమునకు | మూడవలగ్నము కర్కాటకము. జనస్హలగ్నుమయిన వృమభమునకు మూడవది యైన | కర్కాటకమందు రవి (వవేశింపగానే వై జంతువులకు శుభము. కలిగెను. జన్తరాళికి, మూడన స్థానమందు రవి యున్నచో శుఖథములు గలుగునని శొస్తుము. + వర్ష ర్తువు (ప్రవేశింపగా వే ('వకృతియంతయు నానంద సందోవామున నోలలాడినది* (వకృృతికంతటికిని మూడవస్థానమందిపుడు రవి యున్నాడు. నుఖచాత మయొనాడు, రాయలవారి జో్యోతిశ్ళా(న్తు) పాండిత్యమునకు 'వ్రశీక లుఎవై వర్ణ నలు-జోగ్టతిశాా(న్తు | విషయములను గూడ నరనముగ ఉక్పేిటీంచుట ఇందులోని వత్యేకత. ... వడగండ్లనుంచిన్న ఉలుములను-వర్ణి ంచుచున్నాడు. | వడగండ్లు.కరకలు శ్ర “ఒకచినుకున్‌ వరస్యయగు నుర్వికి డిగ్గగ నీవు మూగిచా లంగని తకములటంచులో(గనలి దట్టముగా నలమేఘు డాడుచుం న జవ. “తళ చన నూదగాళదొరగు చాళవుటుండలు వోలళలాలద _ _ ,ం. శకటక వడు వర్ష ధారల ముఖస్థము రై కరళా నిళాయముల్‌” -*ము. శ00,. | (వళ్ళతి మానవీకరణకు గూడ నిది యుదాహారణము. ఇది న్వరూపవర్ణ్శన, . " “కృత పయః పాన నవమేఘ వృధుకములకు ఆ ॥ శాలి నొయ్యన వడగండ్ల పాలపండ్డు . ః , . --మటీ ఇలాళా ద్వితాళి నంపాప్తి గలిగె వ. “? " న 'శెరుగ( జెరుగంగ ధ్వనియు గంభీరమయె్యె” ల _ -అము, తీ 62. ,.. పసిలిడ్డియ. పాలపండ్లు రాలీ మరల పండ్లు వచ్చినపుడు [కమముగాధ్వని విశదము గమ గంఖిరముగను పరిణమించును. ఇట, వడగండ్లను, 'మేఘపృధుకములయొక్కా. పొలపండ్లుగను అవి రాలిపోగా కొంగలు అను దంతములు మరల కలిగి ధ్వని గంభీర మయ్యొవా అన్నట్లు ఉటుములు అత్రిశయించుటయును ఉత్చే)ఊతము, వై వర్ణనలో: అలాళాద్యిజాళి వ్థి, తమగుట వర్థనో సంప్రదాయ భాగమే కాక - భారసవాజి మయినది-

% | లక (వ్రబంగ్యములలో. (ప్రకృతికర్ణనలు | “౨. గూడ వ్శర్తువున మేషముల నంటీ బలాకములు నడచుట రామాయణ మందును ... శికుపాలవధ యందును చక్కగా వర్ణింపబడినది, . | . “ మేఘాభికామా సరి$ంవక న్లీ సంమోదితాభాలిబలాక్ష వంక . వాతావధూశావరపొండరీకీలం లేవమాలార చితాంబరన్య"* ... ఆకాకాన మేఘములున్న పుడుగర్భాధానార్టమె తత్పుఖమును బలాకములు పొంగు _ ౨ వనుట (పకృతి నూ(తము. ఈ వర్ణన శాళిచాను చక్కగా చేసియున్నాడు. | . “మందం మందం నుదతి పవ నళ్ళానుకూతలో యభాళ్వాం

• చామశ్ళాయం నదతిమధురం చాతకన్తే సగంధః వ. గర్ఫ్ళాధానతణ పరిచయాన్నూూనమా వద్ధమాలాః _ స
• 'ేవివ్యంతే నయన నుభగం ఖేభవన్తం ఓ౬లాళాశి __మేధు. 1.8. -. రాయలవారు వై స్య్మవ్రదాయమును అనుసరించిరే గాని వై వారి వర్ణనను అను వాదము శేయలేదు, . ఆ ఆశి అ + అత
• వానకొళ్ళు " | , ఇం (దధనుస్సు ఒళవె పు కన్చించుచుండగా ఈవలివై పు వర్ష ఛారలు మనోజ్ఞ | ముగా కన్పట్టుటను ఉత్పేండీంచుచున్నాడు, (పకృతి పరిశీలనా జనిత రమ్యవర్ణన, | “పుట్టవెడలి నళోిత్రి బట్టుళక్ర - = వలన న్ని ర _ లైన నడబెడు శాళ్ళ గుంపనగ గాలి. క. ం. గార్కొ-ని దిగంతముల వానకాళ్ళు నడదోొ ఒలు న . వానకాళ్ళను వన్నెలకట్ట జెట్టి నడచెడి కాళ్ళగుంపుగా ఎంతయో చక్కగా వర్ణించినాడు! వానకాళ్ళు అనుటలోనే ఉన్నది (వజ్టయును సొగమనూ. (వక్ళతిని కళాదృష్టిశో చూచు న్వభావము రాయల యందతిశయించి యుందుటము వెని చూడ గలము. నన్నెచోడ మవోరాజు వానకాళ్ళను వర్ణించిన (కుమార, 697) దృశ్యము. కశాయలభాకి వ్‌ యంధున్నట్లు భానింపనలిని యున్నది, + మ | న. .

“శయనా. _ . - న " న్ని వర్షిర్త వర్ధన ఆముక్తమాల్యద టీ

ఇం[దరనుస్సు . - - ర వతి వస్తువును, హేతూ శ్చేతచ్వారా (బవ్మోండవరన గావించు. నేర్పును . ఓర్పును రాయల కున్నట్లు మరొకరికి గానము, . . = కనతోయం బినరళ్ములెత్త్‌ నిల వాత్యా రేణుమూ్లి న్మహేం | . ॥ -.. ్రునకుం చెఫ్పగ (ముచ్చుబట్ట దివమందున్‌ విల్చటింవన్‌ భయం . | బున ద(దళ్ళి నవా(స్రము న్వెన డిగంళో డాగి వే(గుమ్మరిం . . | వననం ధారలు దోచె మించు వెలిగింప న్మబ్బుల న్వెల్లిపై” __అము, ఉరికి | | 4 ఒకవై పు హరివిల్లు (పకాశించుచుండగా ఈవల్సివె పు వర్ష ము కురియుట:ఏ ధారలు " | ఛారలుగా వర్ష థారలు కనిపించుటను - గొప్పగా వర్శితము+ వెది కగాజోగతవర్శన. . . దొంగనుగూర్చి రాజునకు ఫిఠ్యాదుచేయుట - రాజు దొంగను పట్టి సొమ్మున: కక్కిం , చుట అను శజోచిత సహజ శార్యధర్ము విషయములను ప్రకృతి సహ౭త్వముతో | జోడించి చెప్పిన ఈ కవియొక్క- లాజకీవి ఇట (పదర్శింపబడినది . | | జెడిదవు టుబునులు , ] _ అడ్డుపడిన మేఘబృందముల పగులగొట్టుకొనిపోవు సూర్య చం(దులి రథచశాల శబ్దమువలె నున్న వట యుణుములు. . | అడ్రపక మున్ను మింటిపయి 'నేతగులబుకు లేమి మూకతన్‌ వెడలెడుచో గతోర ఘనబృందము లడ్డము వడ్డ వాని కు | యిడియ అవోవత్హి వాణెడు రవీందుల దట్టపు బండి కఠిడ్డ చ . ప్పుడు గతి _మోసె రేవగలు కూరి భయంకర గర్జలత్తజిన్‌” అంము. శల. " | “దినముల వెంబడిన్‌ జడనిథి న్మునుుగోలిన నీరిలోన దే రన అవణంవు ఘట్టముల దృవ్య దిరమ్మద చావముల్‌ దవు . ల్కొని వెటలించు చార్భటు లొళో యనగా సతటిదృ్యయంకర - ం వ్రనిశములన్‌ నృటించె నతిసాం్యద్ర భఘనాఘన గర్భగోళముల్‌ * అము ఉ-80 . అడ్డుపడిన వానిని లెక్కింపక తొక్కించుకొని నిరాటంకముగ పోవు రాజరీవియే వైన (పరర్శితమయినది. 'వకృృళి వర్ష నవంటి పళా(శయ కవితా (0016606176 న065) రచనలలో గూడ అళి"త్రశయతను న. (ప్రదర్శించు న్వ్యభాముఠశరాయలయం .

౮ లలల లం (వ్రలంధములలో (ప్రకృతివర్థ నళ వై వర్శనలో_ ఇరమ్మదములను చావాగ్ని చే, "పేరుకొనియున్న యుప్పును కాల్చి ఇటలించినట్లున్నవి మేఘ గర్జనలు, ఉప్పును 'వేయించినపుడు పెటపెట శబ్దమధిక ముగా వచ్చును. | - . మృగశిర (వవేశించిన యనంతరము తొలకరి వర్ష ముల జోరును, హోర ను వర్ణించు చున్నాడు. ఇది ఎంతయో సహజమైన వర్తనం నిరంతర (పకృతి పరిశీలశా ఫలితమైనట్టి తీవ భావజన్యమైన వర్ణన. ఆగి ఆగి, అంతకంతకు త్మీవమె, (అహ్మాండముగ వర్షించు తొలకరి వర్వముల దృశ్యము అతిసవాజముగా వర్తింపబడినది. గ లొ | వ! “ఎలగోలు జల్లు మున్సెళ "వెళ వేటవా . ల్పడి గాలి నట్టిండ్ర దడిపి చనగ . " నసైతో వడగ-డ్హ కట్టావులు దుమూర ం । మావులు శేచీ 'రెండివదియు జన . ౧ మటీ మూడవది నిల్చి మెలనీ బిట్టుటిమి శీ" . మ కరజారి సృష్టి జీకటిగ నలమ - = నుయ్యైల చేరుల యోజం బై వై వెండి . &ల్లువై జల్లు పెల్లల్లు కొనగ భూభిదా పొది దుర్భరొంఖభో భరంవు ం వడి మరుర్దు యు 'దెరలక కడవ వంచి అంగ వ ఆటె వట్ట హోగని ఛాలళౌభమైక్య మొంది _ . _ విన్ను మన్నును నొకటిగా వృష్టి బలిసొ . *.. వాఅమూ 491 | ఇంద్రగోపములు " . =. . ల పర్జన్యుడు శేకులగుంపాడీంచునపుడు మబ్దిల వాయించు చున్నాడు. అఆ మద్ధెలకు చారములును వానికొనలకు కెంగుచ్చులును ఉన్నవి, అపి: (కిందికిని. వెకిని ఎగురు

• చున్నవి. ఈ వర్షాకాలపు వర్షధారలు అ తెల్లదారములి వలెను, ఇం(ద్రగోపములు అదారపు కొనలనున్ను ఎజ్జిని కుచ్చుల వలెను ఉన్నవి. ఇది ఆరుదళాత్తె వర్షము. అర్హ9 కా శ్తెలో ఇం(ద్రగో వములు ఎక్కువ గన్చించును. అవి ఆకాశమునుండియే పడునని [పజలనమృ్మకము. _ అంతకు ముందేమియు. కన్పించక వాళాత్తుగ నవి రైక్కు వగ భూమివై - తడినేలవై -కన్చించుట జేసి, అట్టు ఇెవించురు ఆర్జ)కాన్తైలో "వర్ష మెట్టుండునో ఇక్కడ వర్షితను. .

వట ల ల | | వర్షీర్తువర్ణవ = ఆము క్రమాల్యదో క! “అల వర్థ:ష్యడు శే$పాాశముల గుంపాడించుచో మేభుమం . | స్‌ డలపున్‌ మద్దెల (గుంగ లేవనుమరున్నార్దంగి కుండ ర్థినా ... శ్రలలిన్నేలకు ట్రూలుచున్నెగయుచున్‌ చాళాడు నత్తెల్ర ఆ . ల్లులు 7. గుచ్చులు నయ్యె ఛారలును తల్లో లేం[ద్ర గోపంబులున్‌*” =ఆము, శీ-05, | (పకృతి నహజచేష్టలను నాటక్ష కళాద్భప్టితో చూచి సరనముగ వర్ణించు వర్ణనా కవితా చ(కవర్తి కృస్టరాయ చ[కవర్తి. ॥ | అంతియగాదు తెట్టువవలె కనృట్టుచున్న పచ్చికలందు ఇం(ద్రగోపములు ఎంత | దట్టముగా నున్నవో ఈ కింది వర్ణన సపాతుకముగ అెలుపుచున్నది. | _ .. “స్కుకణ మొగుళ్ళవె మొదల. బొెల్చి జల(నురి నాడునాటి కిం

• గరగుచు బుట్టుచుండు మణి కార్ముళ రక్తిమ యెొళ్లి వెల్లి” న. ల మ్నురుగులు గట్టినట్టులు గమంగొన నయ్యె సుకేం[ద గోవముల్‌ గరగిన వింటి యప్పనళు క్రైవడి దెదెలు "పెట్టు వచ్చికన్‌* = ఆము, €-100 “జాలేంగ్‌ గోపాంతర చి(తితేన విభాతి భూమిర్నవ శాద్వలేన - గా(తానువృ త్తే శుక [పథేణ వారీనలామ&తికంబ కేన ఎశిమ్యంలిఛా, 13.24 రాయలవారు వె భోకమును చూచి యుండును, చాని నంస్కార మతని వర్ష " నలో కనిపించుచున్నది గాని వవిధముగను అనుచాదముగాదు. ' . “సొశెపు మింట మేఘుడు నిజమృకణంబణ (గూరమౌ వురోం . . గారక యోగమూది తిరుగన్సకుటుంలము దగ్గశివాంలు నెం ; “౧. "శేరువ (దొబ్బ నంతలును నింఠలువై వడు తన్నభ ళ్చ్యుళాం గార ళు పళానముల కైవడి రోలె నుశేంద గోవముల్‌” అము, 42107. : వై వర్ణన నన్నెచోడుని ఇందగోప వర్ణనకంశు గుణాధిక్యము గలది. . ఎన్ని దృకో్కోణములనూండి చూడ వీలున్నదో,అన్ని దృక్కోణములనుండి తిలకిం' '.... ఇంద్రగోపముల నిన్ని విధాలుగా ఎవరును వర్మించి యుండళేదు.. . . కరకలు | ““ గ“ద్యుమణీ కరాళ మొగుళ్ల = 2 . ...... . " యనమవళళళి గలయగూర్భి వదనౌాటయు న . - వ

॥ ॥ యల భారా | - వీల్ల 1వీబంధములలో వకృతివర్జ నటు . య్యమృతపు వీందులె శ్రమ్మట . . "

నుమిసెడు నన వాన గరకలుడుగక శాలెన్‌” = అము. 4=09

2 అమావాస్యనాడు చందుని గూడి (గహించి కూడ బెట్టుకొన్న అమృతవిందువు లను ఆ మేఘములై.న సూర్యకిరణములు సమయమురాగావే క్రక్కినవని ఉ త్పే&ీతము, "ఇంకొక మంచి వర్ణన; సహాజముగ నున్న ఉ త్పేంతు = ఒం " *జలధర ముప్పుతో( బులుపొన.గు రసంబని యపృ్పృయోధి నిం . పొలయగ( (గోలి వై దధిపయోధథియు+ (గోలగం భశాచి చెట ఇ అ నులు గరుళ్ళం (గాయ నవివో వడగండ్లన రాలె గాని నా . డిలబడు వాని దిన్నయపుజే చలి పండ్లు వడ 5గనేటికిన్‌ * =ఆఅము. 4-116 - వై చెప్పబడిన వడగండ్లు మృగశిర, ఆర్షిళా శ్తైలవిగావు, పునర్వసుశా ెవి. =. వా... అందుకనే అంతచలి. కడుపులో పులుపు (అమ్లము) అధికమయినపుడు చాంతులువచ్చుట నవాజము. సళార్కికమగు వర్శన. కరకలెంత ెల్లగరున్నవో ర్థించుచున్నాడు. చూడుడు, మ ॥ ల

“ఉటుమువిని యలక ౩ దివి _

వెఆ(బణచు మరాళపఓలి విడిచిన ఐడన

క్కజచిన విసలవ వివరము

శెజగున నడగండ్లు ధవళదీధితి రా లెన్‌” ॥ =అముం 44-121. వె వర్ణనలో కరకల ెల్లదనము వర్శితమై నది. వర్షాగము సమయమున మరాళ

" ములు మొనన సరోవరమునకు పారిపోవునను కవిసమయముగూడ పాటించినట్లయినది. ఈ కవిసమయము రామాయణముననే పాటించుట ' జరిగినది. రామాయణమున వర్షర్తు వర్ణనలో “హంనలకిది సమయముగారు* అందువలన ఆవి మానననరోవఠమునకు వెళి ఛనవి"

| అని వాలీన్హికి వ్శించినాడు (కిష్కంధా. 58-14, . మనుచరిత్ర పీఠికలో ఒకచోట ఈ కవిసమయము కనిపించుచున్నది. తిమ్మ శూపలిని వర్థించుచు అల్లసాని పెద్దన “అరివాంస సంసద(భ్రాగమంబు” అన్నాడు. (మను. 1-26). ఇన్ని విధములుగ కరళలను వర్జి ంచినచాడితజే, నన్నెచోడుని వర్ణనల కంళకు మిన్నగా నున్నవివి* " | . కస్పలు . | వర్షములు బాగుగా కురిసిన యనంతరము 'నేల యంతయు చల్లబడును, ఆ తర్వాత పడ్డ వర్షములకు భూని కాగుగ తడికి నీకు నర్వ(త నిండును. ఇపుడు కప్పల బెక

స ననన ననన | ॥ న్న వర్ణాకాల వర్షనము = "అము _క్తమాల్యద ఖని. “జళ్లలు, రకరళాల' ధ్వనులు వినిపించును. వర్షసమయముళలలో- పాములు బయట _ . తినుగవు. ఇది (పక్ఫృతి సత్యము. . _ " “*శాకోదరాహితుల వ ॥. ల్మీకంబుల. దూశ్చె మెజని మేఘుండనిగుం " "వె కనుగొని పొగజెడు నన భేక ధ్వను లెనగె వృత్త ఖేచానుకృతిన్‌ . ౨ఆము, 41058. . సకారణముగ నున్నది యీ పొగడ్త. శత్రువులను పొరదోలిన రాజును (ప్రజలు మ పొగడుట ఈ రాజకవి మననులోనున్నది. ఈ శ /| వర్ష ర్తువులో ముఖ్యముగ వర్మింపబడునవి.. నెమళ్ళు. మేఘమునకును, "నెమిలికినీ అంత సంబంధము గలదు. మేఘావృతాకాళమును జూచినచో నెమలి యత్యానంద | ముతో నాట్యము చేయును. రామాయణ, శికుపాలవధ, 'మేఘదూతముల యందలి వర్షనలంది విషయము చక్కగ వర్ణింపబడినది, . ళా ౮౪ | *నటన వర కేకి ప్యాత ం స్ఫుట యవనికలన మొగుళ్ళు పొదివెన్‌ భూ ళ్ళ ఎ . త్తటుల నవి యాకు దిగు చిట పొట రవము నెలంగ( చాళముల చప్పుడునై” ఆము, 1-115 , వర్ష కాలమందు, పర్వళా[గభాగములందు పొడవుగా తీర, తెల్ల మేభునులుంద్తును, వానిని జూచి (ప్రజలు మొగిళ్ళు మేయుచున్నవి యసెదరు. కార్కాణమ.గా ఆ 'పాంత మందు చిటపటధ్వనులువిననగును. మేఘములుగూడ ఇంచుక వేడిగానుండి పొగవలె పాకు చుండును. ఎంతో అనుభవముళతో (వాసిన వర్శనయిది. లయాన్విత ధ్వనులకు నెమిళ్ళు నాట్యమాడుట (ప్రసిద్ధము. ప్రసిద్ధ కవులందలును అట్టి వర్ణన చేసియున్నారు. తాళలయ ననుసరించి నెమిళ్ళు నాట్యముచేయునని రామాయణమున వర్షర్తు వర్ణనలో చెప్పబడినది. (కిష్కిధా. 28-97). . మరియొకచోట--- - “చ్యామి॥9తం ' సర్టకదంబ పువైఎగరువంజలం పర్వత ధాతుళామి) . మయూర శేశాఖికనుప)యాతం శ లాపగాళ్ళిఘ్రితరం వహ ని " . వాశమ్యీంఛా, లీ0ిం160 . శల

చా. టే! - (వకింధములలో (పకృతీవర్ణ నఠు. -... శాళదాను మేఘడూతములో యముని భార్య బర్హిణములచే నాట్యము. చేయించెడి దవియు, ఆమె కడియనుల ధ్వనిని తాలములుగా (గహించి 'నెమిళ్ళు నాట్యమంచేనెడి వనీయు వర్ణ తముం “"తన్మ ధ్యేచన్ఫటిక ఫలళశా కాంచనీ వాసయష్టిః మూలే బద్ధామణిలిరనతి (పౌఢవుళపి కా 3; . _ “ాలై ఖృంజావలయ నుభగై ర్నర్తితః కా-తయామే యామభ్యా ్రేదివస విగమే నీలకంఠః సువ్చుా స్వః” మేఘ. 2.16 చాదాపిట్టి వర్ణననే శిశుపాల వధయందును వర్ష ర్తువర్ణనా సందర్భమున చూడగలము, “జలదపం క్షి రనర్త యదున్నదం కల విలాపిశతావికదంబకం క్భశ సమార్శన మర్చల మండల - ధ్వని జయానిజయాన్వనసంపదా” కు. 6.3! | ఇాళచాస మహాకవి తన బుతుసంహోరమునవర్ష ర్తు వర్శన చేయు సందర్భమున నెమిళ్ళ యానందమును నృత్యమును సొంపుగ వరి ంచినాడు- “-చామనో శ్రీః స్వనదుత్సవోత్సుకం | ల వికిర్ణ విస్తీర్ణ కలావళోఖితం | నసంభళమాలింగన చుంబహాకులిం | న. ఖత నృత్యంకులమద్యబర్షి ణాం” అమితుః 2-6 | సర్పములు నెమళ్ళకు ఆవోరము. 'మేభములవలన అవి బొరియలలో దూ8నవి. ఆమినను నెమళ్ళు ఆనందముచే నాట్యము చేయుచున్నవి. ఆవోరముకంు. మేఘ చర్శ | నము వానికి ఆనందజనక ము, ఆనంచానుభవమున ఆకలిదప్పుల మజఖచుట నవాజముగదా. “తటి దుళ్స్ళారిత ఫణ ళ్ళ తృటలి నిరన్నంలు లయ్యు దక్కవు అరుల్‌ ॥ నటన మతి వార్ష పేతూ . ఈ్కట లాభంబిడునె మదితుధ న్నీర్వట్టున్‌ =ఆము. (122. లియాన్విత ధ్వనులను నెమళ్ళు నాట్యమాడుట అల్ల సాని "పెద్దన కృత మనుచరిత్ర " మున “ఆటజనిళాంచె భూమి సుకుడంబర చుంబి*.*” యన్న (మను, వీం9) వద్యమున వర్శితము. నర్వకళా సనాధుడగు రాయలవారు త త్తత్కళానుభవమున అన్నపసానీ యముల స్వైతము లెక్కించి యుండరనుటకు వై వర్షన కార్కాణము,

వర్షాకాలవర్షన ము-ఆముక్త మాల్యద లిక గేదంగి . . వర్ష ర్తు వర్శనచేయు కవి యొవ్వడయినను గేదగిని వర్శింపక వదలడు, శరత్తునందు గూడ వర్ష ములు పడుచుండును గాన అపుడును "గేదంగి వర్ణన యుండును, . “స్సుకభి చడి. జన్న స ప్తలొళోక కమల (| , కువలయా[(మాళికి. గదంబ కుటజనీప కళకభ యూధికలను పోయకములు మరున .. . "ేనుగల్లి గేదగి నుర యెక్కుడయ్యె” . ఆము. కీ-114 కునుమ బాణునకు తన సవాజ సాయకములే గాక ఈ బుతువున గేదగి, అధిక సాయకమైనదిగాన, ఈ వర్ష ర్తువు వసంతము కంక మిన్న అయినది, శృంగార చేష్టలకు అకరమైనది. ॥ తడిసిన పతులు యం . వర్ష కాలమందు తడిసిన పకులు ఒక (వత్యక దృళ్యము. పట ముద్దగా తడిసినచో ఎగుకుట కష్టము, 'రెక్కూలు బరువెక్కుట కారణము. తడిసిన పుల 'వేటాడుట నుల . భము. ముఖ్యముగా జెముడుళాకులు,చీకుఠాళ్ళు, ఎగుర లేవు. తరిమినచో సులభముగా , -... చిక్కును. తడిసిన పమల సవాజ శేష్టలిట వర్శితములు- | | “తడి తలడిగ్గి ముంవ జడతం దుదిలెన్సల6 గన్ను నిప్పి పు ల్పొడచుచు నీరు ముంగరల పోలిక ముక్కున గూడ వోటంగొం తొడియుచు గూటికజ్ఞ నగ మొత్తుచు అెక్క విదుర్చు మున్ను గా వడకుళు కాక చేష్టుడిగి పకులు వతము జూనువుల్‌ చొరన్‌'” =ఆము. 1=118 నిశిత వరిశీలనగల కవియే యీ వర్ణన చేయగలడు. వె వర్ణన జడివాన సందర్భమందలిది. కనీసము. "రెండు మూడురోజులు ఎడ తెరిపి లేకుండ వర్షము కురిసినపుడే సములు ఆ అవస్థను పొందునది, దుర్తిన వర్తన ”-.... పగలంతయుగూడ వర్షము కురియుచున్నది. ర్యాత్రులు గూడ కురీయు 'చున్నది* అవోశ్యాాతములు ఆకాశము మేభూవృతమై 'యున్నది. ఈ సమయమున" మానవ 'వ్రకృశియొక్కయు మొన వేతర (ప్రకృతి యొక్కయు భావములు వర్ణించుచున్నాడు కవి,

ఖే (ప్రఇంధములలో (పక్ళతీవర్మ నలు = “రపి జూచి కుడుచు వారలకును కృళతాన . ములకును దృష్టి మిన్నులనె నిలిచె నంధ్యార్ధ్య చాయి ద్విజశిణి కిలుసేరు 'మొదవులకును (భాంతి మది జనించె * వాల జీవి సందోవహాములకు ఒలాకి కా వినర౦ంబుఅకు మంచి వెదలు దొరిశి 'నెలమి భబొల్బగు యూధికలకు నంతలహట " ములకును మటి విచ్చు మొగ్గ లొదివె " నతిథి నంఘంబునకు వీనినట్టి యెొనువ . కదుపు లేగలగమికి వాకట్టు లెసగె . మంటి మిద్దెల వారికి మరుపనులకు నెలత చాసిన వారికి సిదుర చెడియె” =అము. కీ-128 | వెని తొండలగురించి చెప్పిన వర్ణనయును, కొంగలకు గర్భమగునని మ్ణించుటయును, | 'యెొనువ లేగలకు వాకట్టయినట్లును, మంటిమిద్దెల వారికి మకుపనులు ఇెడుటయును, . -వర్మించుట ఆతి మనోహరము. ఎంతయో సవాజములు, (వక్సతి పరిశీలనా జనితములు. | సర్వత వర్షించుటచేత పోలికులానందముచే. విస్తారముగ వ్యవసాయము చేయు చున్నారు. దున్నని కావులేదు. అట్టితటి, కాలుని దున్నయును, మవోశాలుని నంది | యుసు మాత్రము తప్పించుకొన్నట్లు కవి వర్ణించుచున్నాడు. / "శాలుని దున్న న దినయి గంటలు దున్నక మంచి నా మవి కాలుని నంది దున్ననయి కర్టమ మగ్నత లేక మంటినా వోలికు లెన్నడుం 'చెగని యారుల లేలును జౌడు మళ్ళునుం గా లలి 'నేరుసాగిరిల గల్లు పనీంగొని వేదముక్నుగన్‌ " =ఆము, క్షీ_1లీ4 ఇందు హోన్యరసము కొంత పోషింప బడినది. వై వర్షన "కేవలము సహజవర్షన. నీరుక క్లైలు నీరుక స్రైలకు నీరుక మై పురుగులని గూడ వ్యవహారము. పేరుకు పాములేగాని అవి యేమియు చేయవు గావుననే వానిని జూచి జడవకు, ఒకవేళ అది శాశేసినము అక్క-తే నీటిని కాసింత బురద చేసి, ఆనీటిని (కాగినచో విష మెక్కూదను నమ్మకముగలదు. పాము ఖయపడినపుడు కాలికి చుట్టుకొనుట తెలిసిన విషయము, నీరుక స్టైల కడుపు ఫనుపు

వర్దాకొల వర్ణన = ఆము క్తమొల్యన 277 పచ్చగా నుండును, ఈ (పళ్ళతి సత్యమును తెలిసికొన వలెనన్నను, ఎంతయో పణీలన ముండవలెనుగచా! . ॥ “వరుజువడి రొంపి (దొక్కం ( . జరణంబులి( జుట్టి వనీడి చాయకడుపులం . బొరి నీరుక జ్టైలమ లెను వీరుదులు వోలికులు దున్న బెట్టిరొ యఃగవ్‌ " ఆము. 125 వర్ష ములుబడివట్టి కురియు సందర్భమున గ ఎపవొణుల యొక్కయు, గ ఖవాన్టుల ళమొక త్రాయు పరిస్థితులను, మన _స్తత్వనును ఎంతో రమ్యముగ, సహాజ పూర్వళముగ, నరసముగ, వ్యంగ్యగర్భిత వోస్యముగ వర్మి ంచుచున్నాడు. గొప్ప వర్ణన ఇది. ఎంతయో సహజతకు సంతరించుకొన్నదిది. . “ఇల్లీల్లు దిరుగ నొక్కింతబ్బుశిఖ యబ్బె . + | చేనింటిలో బూరియిడి విసరః | _ శాజరు, రాజిన్మ రవులు కోల్పానలె | ఎ గాని కల్గరుకూడు, చానగలి'గ వ. . | చీని కూరగుట మందైన లెన్పొగ సుఖ | భుక్రిసేకూర చాళుక్రి యి డినం ] (జాగ్య్భో కలె తీలు ఐహుజనాన్నము, దీ - | చారుల ళొదవు(బునః _వయత్న | మాజ్యపట ముఖ్యలయ మెన్నరాలయొంగ దారులయ మెన్న రంతిక కారజనిక " పచన నాంధో గృహిణి రామి. బడక మరుడు 'వెడ వెడస యార్వ నొగిలి రజ్జడిని గృనాులు"" =ఆము. శాల? ఇంకను మధురమైన మరొక నవాజ వర్ణ న కావించుచున్నాడు క వి.వర్ష ము వచ్చి నపుడు అధ్వగులు సకుగెత్తి వచ్చి రచ్చలవై ఒదిగి కూర్చుండుట పరిపాటి. తర్వాత ఊరకుందురా? కొన్నికొన్ని సమస్యలవై చర్చలు సాగింతురు. చాలలీవముగ గూడ - | మనఃపూర్మముగ _ గూడ, చాదించుకొందుకు. వర్ష మాగగనే-ఏమియు పట్టించుకొనక ఎవరిచారిన వారు పోదురు. ' అట్టి పరిస్థితిని సహజ సుందరముగ వర్డ్మించు చున్నాడు కవి. మానవ మనః (పకృతి ఇట (పదర్శితము. “రయమున వృష్టివ్లై యొదిగి రచ్చలవె విథియింతు రు([గ్రతన్‌ " . వాయవతి మీద దంలిపతి నాళని వె నృవతిం గణాదిని " ర్శయములమొ శ్తుతాడుదురు (మల్ళొకయించుక విప్ప విచ్చుమొ. 'గ్గయి మటి పారిపోధురు సమ స్త దికాగత్ములైన యధ్యగుల్‌” -ళము, 4181

లంతా చా తా. శీ?$ (వబంధములలో _ప్రకృతివర్ణనలు = “పునాన నన్యముల పినికిళ్ళను రినుట వరిపాటి. ఈ వర్షాకాలిమున 'కామ [పకోవము గూడ అధికము. పొలములో పనిచేయుచారికి పునాస ధాన్యముల సిసికిళ్లు లభించుటతో పాటు వారి బార్యల కుచములయొక్కు పిసికిళ్ళుగూడ లఖించినవట, “వసతుల్వెల్వడి వానశై గుడినె మోషన్‌ శాక శఅాశాని యే వనణా నిల్చిన అమ్ముుగూడ హొలమళబళ్రో్తోయుచుంబట్టి = . "విన్తునురం దీశెడు శాపు గుచ్చితల "పెన్లుఖ్బల్‌ పుచాన ల్వెలిం విసికిళ్ళుం లీనీకిళ్ళు వోలికుల కర్పించె న్నభన్యంబునన్‌ * ఆము శీ-188 శ __ (కృతి వర్షనతో పాటు ళ్ళంగార చేష్టలు చొనిపినాడు కవి. వర్ష ర్తువర్షన లక్షణ: యుక్తముగను, సాం[పచాయికముగను, విపులముగను, వర్శించిన కవులలో రాయల్మగ గణ్యుడు, వర్ష ర్తువు - ఠళాపూర్ణోదయము ఎ | మధుర లాలనయునుు కళాపూర్ణుడును విచావోనంతరము నర్వసుఖములతో | (క్రీడించిరని ఇెవ్చుచు నన్ని బుతువులను వరునగ వర్ణించు చున్నాడు కవి, . | (గ్రీమష్మిము తరువాత వన్హాగమమును వర్ణించు. చున్నాడు. నీపాది వృతములను, కమలములను, మెటపులను, ఉటుములను వర్శించుచున్నాడు,. కేవలము శృంగార రన పోషణ ఘట్టములో వర్శితముగాన ఉద్ధత శైలి యుండుటకు తావులేదు. వర్షా వేగమున కీడుగా నుండవలయును గాన ఇక్కడ (ప్రసాదగుణపూర్మమై ౩, సమాస భరితమైనది కవి త్వము, - | “అందముగాగ నంతట ఘనాగమ కాలము చాలనొ ప్పెని - “ల సల... శందిత గంధ బంధ నవనీవ వనీ కమనీ భవన్నిజేం "౨ . గ. దిందిరో బృందము _క నళినీ మలినీ భవవాగ చాగనా ల ర లా నంద జుగువ్స తడ్హన యశాయిత యీయితదూళ జాలమైో కళా. 74171 (వై వర్ణన బుతువర్శనలోనిది, అంతకు ముందొళకచోట శేవలము వర్శన జరిగినది శాలీనుడు తోటలో వనిచేయునపుడు దైవ (_వేరణవలన గొప్ప అకాలవర్ష ము వచ్చినది. “*మిగుఅ జగంజు ఇగ్గడిలమించె. దదుద్దత వృష్టి యద్భుతం లగుచు మచాభుకాధు నముద్యగ నిరర్శళ ఘర్హ రార్భటీ అగన ఘనోచ్చలజ్జల యుళంరుళ నిర్ణర జర్ష్హరీ భవ గ్‌ నగ విగళ చృిలాగణ ఘణంఘణ ఘోషణ భీవణంబుగక్‌”. .. =కళాం.488,

టై శా వర్షర్తవు = కళాపూరోదయము న! . . ఆట్టద్రధి సమేత వీతోద్వాంత జడల . - || జ్వాలాయతో[గ శంపాలతంబు .. ॥ నిళ్హాతః రవ సరల ధ్రీకృకాజాండ బి | ॥ హిర్ణల (్రమద ఛారో ర్టితంబు ల. ం నిరాడ్య గగర్జిత న్ఫూర్జ ధూ త్తర్జిత [వ్రళయ శైరవఠటత్పటవారవము . రుంరూ[పభంజన జొత స. ఘట్టన ' పరిగత శ్కార కత్కరకగణము - నగుము ఘనఘనాఘన సంభుమన్విధమున లూని వోరున బెడిదంపు వాన గురియ! గరము భూనభోంతరము రీకట్లుగొనియొ ల గ = నఖిల లోకంబు నుదకమయక్వ మొం'దె” కళా. రికి సుగ్యాతి మనసులో భయము నుప్పతిల్ల జేయు. వాతావరణ సృష్టియది. జగ | _త్తంతయు భయవడునట్లుగా, వర్షము కురిసినది. నుగ్యాతి తన భ్తయొక్క భరత 1 విషయమున భయపడినది. అందులకే యీ భయంకర వాళా వరణ సృష్టి జరిగినది. మిత | వస్తుస్వరూప స్వభావములు (వతివింలింప జేయు అతర (వయోగము జరిగినది. వర్ష ర్తువు- (వళావకి (వద్యుమ్నుమందును, వసుచరి(త్రమందును, విజయ విలొసనమందును, శరదృతువు ఇ వనంతర్హువు తర్వాత అంత (ప్రళ_స్తమైన బుతువు శర త్తే! దీనిని అనేక కవుళు | అనేక విధములుగ గానము చేసియున్నారు. వాల్మీకి రామాయణముందు కిష్యింధాళాండలో చాల రమ్యముగా వర్మి 6పబడిన బుతువిది. ఇందు నీరసించిన జల్మపవాహాములు, వదితీర వనములు, పడాకుల అనటుళు, _వాంసలు, చ్యకచాళములు, (శాంచములు. నిర్మళలాకాళము, చంద (పళాళము, "లెల్ల - మేఘాలు, కొమరలు, కలువలు, కుల్లుపూలు, “దేగసపూలు, శాంచనముళు, మం శినలు, (యేంకణములు, వరివైరు 'మొదలగునవన్నియు వర్శితములు. మొత్తము చాచాపు ఆరు వది ల్లోళములలో ఈ వర్ణన సాగినది. అంతయును పా(తముఖమున (శాముని) సొగినడి. ఆ తరువాత కాళీదాను తన బుతుసంవోరమున శరళ్తును గూర్చి విపులముగ వర్షించి యున్నాడు, శెల్లుపూలును, పదశ్షిములును, వాంసలు, 'శెల్ల మేఘములు మొద

న | న ననన నం | స ననన ననన స న ల. ల. లాల్‌”... ఎతైర0 (ప్రబంధములలో (పక్ళతివర్మ నలు లగునవి వర్శీతములు. భరతుడు తన శా్త్రముతో (భరతనాట్య 'శాస్త్రుము) శరత్తు నెట్టు సూచింపవలెనో వివరించినాడు. - = “స శ్వేం[ద్రియ న్వస్థతయా (వసన్న వదన_న్తదా వ. విచ్శిత భూతలా తో ॥ శరదంతు వినిర్దిశేత్‌'' భరత వాట్యం 25 అధ్యా, 28, (సర్వేంద్రియములు స్వస్థత చెందినట్లు చూపుటచేతను, (వనన్న వదనమును (పద ర్శించుటచేతను,విచి[తమైన భూతలాలోకనమును (పదర్శించుట చేతను శరత్తును నూచిం / చుచు అభినయింపవలెను). (పకృతి యంతయు చల్లబడి వోయిగా నుండునని భావము. ] మాఘుడు తన ళిశుపాలవధ ఆరవ_ సర్గలో శరద్వర్శన మనోహరముగ 'జేసినాడు. | నహప సౌందర్య విలసితమయిన చదానినిగా వర్శించినాడు. వర్ణనలు (పౌఢముగా, |" శృంగార రనసో్ఫోరకములుగా వర్శించినాడు. శరత్తును ఒక స్వచ్చ(పేయసిగా (వవేశ . "పెట్టినాడు. (శిశు, 6-49) వర్ష ర్వువులో 'నెమిళ్ళకు విజ్బంభణము, అది ఇపుడు వాంస లకు (శికు, 6-44, ం జపాపుష్వములను, స _వ్రవర్ణిని మొదలగు వానిని వర్మించినాడు. వర్ణ్శనయంతయు ॥ ఉక్పేంకలతో పొఢముగా నున్నది. .. . | తర్వాతి వాడైన తెలుగు లావణికుడు విన్నకోట "పెద్దన శరత్తును వర్మించు నపుడీ వివరము లుండవలెనన్నాడు. ం “వెన్నెలసొంపు, చుక్కల (పకాళము, జలద విచ్చిన్నత 'శల్లవి 'దెనలు-మొద గ లగునవి,” - ః శరదృతువు - కుమూరనంభవము . ॥ నన్నెచోడుడు, మొత్తము తొమ్మిది పద్యాలలో శరదృతువును వర్శించినాడు. క పద్యములను, ఉత్పలములను, కాశములనుు వాంనలను, చం దకాంతిని, .. శర దాిని, | కల మ వనములను వర్మించినాడు. శరచాగమమును ఇట్లు వర్ణించుచున్నాడు.

• ““దళిళా.భోరువాన న్రవ(త నుమవాశ్కాళశాన నాఘంయబి ని . గ్జిశితాంబు (ప్రద కేతకీ కుటజు కుంద(వాతముచ్భాని కేం “పలి... దుల నన్మత్త మరాళకంబు గత విద్యుక్కేకి నల్లా స్యమ .

• గ్గళమై పర్వె జగ౭లబులందురు శరశ్యాంలంటు రమ్యాకృతిన్‌”. అకుమూం శి-112..

'శరదృతువు = కుమారసంభనము 20. శరత్కాల, మంత సుందరముగా నడిచినదీపద్యపు నడక! __ శికుపాల వధలో కృష్ణుడు మైవతకా[ద్రియందు సంచరించు సమయమున శరత్తును (వవేశపెట్టిన తీరు ఇంతకం'ల అందముగ నున్నది. . “*న వికచోత్సల చతువమై తత ఊలి భృతోజ్కగజాందయి కామిన శరద మచ్ళగలత్‌ వననోవమా .. తనుఘవా మఘవాళన కీర్రనఃి అశికు. 8-శ2 వర్ష ర్తు సమయమున వారినిదించు ననియు శరత్తున మేల్కొను ననియు పుళోణ ములు చెప్పుచున్నవి. ఇపుడు-ా బు “జలకాయుళైన వారిల .. త్ములు వర్ష నిశానసానమున మేల్కని క న్నులు విచ్చి చూచినట్టులు + జలజోత్చల రుచులు వెలనె శారదవేళన్‌'” _ ౧ కుమా, క-118 శర (చా తులందలి చంద్రికా వర్ణన ఒక శృంగార వర్ణన, రావమాయణమందు అ మోఘముగా వర్ణింప బడినదిది, . . “చంచథీ చం[్ర కరన్పర్శు వార్షోన్నీలిత కారశా . అవో రాగవతీ పంధ్యా జవోతి స్వయమంబరం” | _

• = . _ వాల్మీకి రామా, కిష్కింఛా. $0.46. 'వన్నయ శారద చందికను ఉజ్జ్వలముగ వర్ణించినాడు. .. “శారదరా (శ్రులుజ్బ్వుల లవత్తర కారక వోర పంక్తులన్‌ - ఛారుతరంబులయ్యై వికనన్నవ క్రైరవ గంధ ఇంధురో చార సమీర సౌరభము దాల్చి సుధాంకు పీకీర్యమాణ క ర్వ్చూర వరాగ పొండు రుచి వూరము లంజర వూరితంబు లీ =భార త్‌, ఆరణ్య వర్వ, ఆశా తీఎ1 48 నన్నెచోడుడు అంతకు తక్కువగా వర్ణి ౧పలేదు. ఇతడు శరత్తును విష్ణువునకు పోల్చినాడు. . “౧ ౨ “శ్వ ద్వీమము చందద్రలింము మవాక్షీరాన్టి తజ్ట్యోత్స్న ద . చ్యాతిం గృక్షుడు దన్మృగాంళము అనత్సచ్యాలయాతీ ద్యుతుల్‌ " ".వ్రీతిం జూరు చకోర దంపతులునా బృధ్వీధరుంలోలి వి. ల భ్యాతిం బొల్పగు శారచాఖినుక ఛాళా ళా (క్రులత్యున్నతిన్‌ " కుమూ. 6-11

లీక్రిలీ [వ్రవింధములలో (పకృతివర్షనలు గొప్ప వరన ఇది. తర్వాత కాళలను (శ-118) కలమ వనములను (6-119) వర్ణించినాడు. శరళ్చం(ద చం[దికాళాళములను వాల్మీకి వర్మించిన యంత రనవ_త్తరముగ నితర కవులెవ్వరును వర్ణింప లేదు. - . శరదృతువు-మనుచరి[త, పారిజాళాసహారణములందు లేదు, శరత్తున వేయే (వక్ళాతి యెట్లుండునో వర్మితము. ఇట కాజమళాళ [పయాణము వర్శితము. వరి వెన్ను వదలుటయును-వదగ్తముల విళననమును అధిక్యమును, హాల్ల కముల విస్తారతయును వర్ణితములు. మొత్తము 4 పద్యములలో సాకల్యముగ వర్ణింప బడినది, , “లాజమరాళ లజ్ట గిరి రంగము శాలివనీ భళరావరీ వై అనంబు యజ్వవాంత వాజహుశాశయ ఇానస్వదిందిరాం భోజ నమాగమం బుదిత లోధ భుజంగ శయోవచార నీ' రాజన ఫుట్రవాఖ్లక సర:బునయించె ళరద్దినం విలన్‌” * ఆము. శీ 187 ఆశ్వయుజ శా్తీకమానములు. శరదృతువు. ఈ బుతువున ముఖ్యమైన చాన శాల్తై లున్నవి. ఉత్తర, వాస్త, చిత్త, స్వాతి, విశాఖలు (పబలమైన వానళార్తెలు. మరి 'యొందుకో-ళరదృతు వర్ణనలో వర్దాల వర్ణ్మింపరు. కృష్ణరాయలు నివసించు [పదేళము వాంపి, ఆ (ప్రాంతము వర్ష్ణచ్చాయా వదేశము, వర్షపాతము నై బుతి బుతుపవనముల వలన సొధారణముగ వైశాఖ, జ్యేష్ట, ఆషాఢ, [(శావణములందే యుండును, అందులకే శాయలిట్లు వర్శించెనేమో; వర్షములు లేకుండ-న్వచ్భజో్యోత్స్నలు, 'ఆెల్ల మేఘములు, కాళ (వశాళము, కొంగల వివోరములు మొదలగువాని విలసనములు క్రనుపించుట ఇా్తీక మార్గశిరముణందు. " శరద్‌ నముఖు వర్ష క్తువు గడచి పోగశే విష్ణుమూర్తి నిదనుండ్ని లేచునన్న పుళాణ వాక్యమును శాయలు కూడ _ శిరసావహించుచున్నాడు. శఠత్‌ (పారంభమున విమువు ని(ద్రలేచు చున్నాడు. అపుడు ని_దనుండి లేచిన విమ్ణువునకు నీరాజన మెలత్తినట్టుగ మున్నవట సాంధ్య ఛాగ రం జికములై న శర న్మేఘముకు..

శరదృతువు = ఆము క్రకమూల్యడ లీక. “పొంధ్య రాగ అవారి పామిరంజితము తై తిరిగె మింట నిదుర 'ెలినినట్టి యిందిశాధి పతికి నెత్తు కర్పూర నీ - శాఅనములన శరద్ధృనములు” =ఆఅము. 41100 వై వర్ణన నన్నెచోడుని వక్షనను పోలి యున్నది (కుమార, 6-118).. అక్కడను ఇకగ్రాడను వర్షానంతరమున విష్ణువు నిద్రనుండి లేచుట వర్ణింపబడినది. ఆక థ-డ ఛారిలమ్యల "నేత్రములకు పద్మకుముదముల షోల్చుటయును ఇక్కడ శరద్ధృ నములను విష్ణువున క. తిన సీళాజనమునకు పోల్చుటయును జరిగినది. ఈ కింది వర్ధన యింకను మనోవారముగ నున్నది. *ఆళిగరు దంచతొ మళత దంఠర బింబిత యయ్యె బాళని ర్థశిత మవో ఫలౌభ హరిశచ్చద కర్కటి కావనాలి నా గలమ వన (భమ చ్చుక నికాయములోపల సాంధ్య ర_క్రిమం విలతిగ చాల్చి మీంట గననయ్యె విపొండు పయోద ఖండముల్‌” అము. 4-140. చాల మనోజ్ఞ మయిన నవాజ వర్షన, గా లా ఈ (కింద శరత్కాల మేఘములను మణిధనువు యొక్క- పళాగములిని వర్ణించుట జరిగినది, ఆకాళము స్వచ్భనీలముగా (వకళాశించుచున్నది (ఆము. శీ. 141) - ఈ కింద కుంకుడుకాయ నరుగుతో పోల్పబడినవి శర న్మేఘములు, చక్కని ఉవమౌనము. స్త్రీలు తము ఆభరణనులను కుంకుడు కాయ పిసికిన ఊటళో శుభము చేయుట. సహజము. దొంతరలు కట్టిన కుంకుడు శాయలనురుగు _ఆళారమందున్కు శ ఇ వర్శమందును 'ఇల్లమేఘపుదొంతరలవలెనే యుండుట (వకృతిక్షదృళ్య.ము “గగన లత్మీ నిజోరు నత(త మాలి శలు వియన్నది జలము గడుగ బినుక వెజమయు కుంకుడు వండుల నురువులనగ ఇలపలని పొండురాంబుద పఖ్తుకఖమళో =*ఆఅము. శీ-15'7 సము ద జలమునంతటిని మేఘములు పీల్చి నీటినంతను వర్షింపగా మిగిలిన ఉప్పు ఇపుడు తెల్టగా (ప్రకాశించుచున్న చా అన్నట్లు శర 'న్మేఘములు (పకాశించుచున్నవటి, ఈ వర్ధన సోపపల్తికముగ నున్నది. " “*ళరధి అలమెల్ల రిత్తగా/ గురియ మప్పు డొళ్కాజేరిన న కెల్చి చిక్కిమీద గాననగుచున్న దచ్చశ జే ననంగ ॥ తిఖచు కరద(క్రముల మేని పాండి. మకుకి అము, శీ! 74

8814 [వబంధములలో (పకృతివర్ణనలు రెలు వరన క! |! "లెల్లుపొదలు ఎన్నులు దీసి తెల్లగా (పళాశించుట విట్లున్నది? వర్దాకాలములో పిడుగులు పడినపుడు భూమికి పాళాళములోతు వరకు విశేషముగ రం[ధాలు పడినవి. సము(దమువై పసండి నిద్రలేచిన విష్ణువు బలముగా ఊదుకొని: లేచినపుళు భూమి ఒత్తబడి ఆణిగినది. లోపల నుండిన నీరు ఆ రంధాలగుండా వెకి ధారగా చిమి్మినదా అన్నట్లు శెల్లు కాడల శిఖరాలలో "రెల్లు పూలు [వకాశించినవి, వర్ణన ఎంతయో సునోహరము. వన్తు న్వరూపము కన్నులకు కట్టినట్టుగా వర్తి తము. వ! వాని టణ౯ ౮9 “నలభూత జ్ఞ వీ వోతాళన ళయనము విశ్వంభరుండూ3 లేవన్‌ గంఖీర (వ(కియొా నుగ్నుత డిగు జగతిం (గందుగొ దోచు వర్షా దంభోళి నాల రం(ధోర్గత సీత వృధు పొాళాళ జాతాంబు ధాళా న్తంళంబుత్చోలె నెన్నుల్ధినళ రుచిళర స్తంభ వంజక్రిం జనించెన్‌” ఆము, శీఎ148 న్వచ్చజలాలు--అగ న్యృవర్ణన . జలములు స్వచృములుగ నున్నటులవర్జించుట శరద్వర్థనలో ఒక పరిపాటి. అగస్తోదయముతొ వరదల నీరు తేర, తక్కువపమాణములో (ప్రవహించుట సహాజము. అందులకు అగన్వ్యుని చిల్లగింజగా వర్శించుట జరిగినది. శరళ్కాలములో అగ_న్త్య వర్ణన చేయుట సంపప్రదాయము- ఆ నం(పదాయమిట పాటింపబడినది. ఈ వర్శనను మిగిలిన యేడు పప్రబంధశారులును కావింపలేదు, “అలమలయా [ది కుంభ భవుడన్కతకంబు శరళ్తు కుండ నుం . డలి (అ9లింబ _కతవమునం దమకిచ్చిన చారి బేవుడ లొలకుల కేల( ఛావనిడి తోమ గలంకడి ౧౦ దదీయత . తృలతకు (వాన్వమౌ'లు కరి కారక ల౭బువు( దేర్చునే యనన్‌” అము. 4-16 శారదాకాశము (గీమస్త్రమందు చాళాహాతివలన దుమ్యుంతయు ఆకాళమనున శెగిరి అందు కొంత నిలుచును గాబోలు! వన్గాశాలమున భాగుగ వర్శించుటతో ఆకాశము కు్యకముగ కడిగి

శతదృతువు - ఆము_క్షమోల్యరీ ల్యే నట్టు అగును. అపుడు అశాళము స్వచ్శనీలవర్డ ముతో (ఫకాశించ)ను. శరద్వర్శనలో ఆకళాళవర్థ్శ న ఒక భాగము. “భువి సరః కై రవ (శేణి పోవందోల దివి. గనత్‌ (గవా నడత దీప్లి దలుమ కృృన్ణ పక్షపు వాసీలే కిరు దనదు - నలుపునను గూడె వననైల్యమొలనె నభము” _ఆము. కం167. “౨. .ఖారదాకాళశమును వి ంచుటలో మిగిలిన కవులందలును వాలీ]కికి లీసిక ళ్లు యన్నచో నతిశయో క్తికాదు (రామా. కిష్కింధా, 80.46). మరాళ ములవర్శ న శరళ్కాలమున. వాంసల వర్ణన (ప్రముఖ స్థానమువహించి యున్నది. అయా బుతువులలో వర్మింప దగిన వానిని ఇతర కవులు ఒక వదముతో శక ఒక పదరముతో సరిపుచ్చుకొ"ందుకు. కాని కృష్ట చేవరాయలు వరిపూ ర్లముగ సాకల్యషుగ, వర్మించును. “హెచ్చిన మైతి. బద్మినుల కెల్ట మఘనాత్యయ శారకుండు పొ మ్మచ్చువడంగ( జేయుటకు వైయల కొంచ నగంబు చేరిక మ్మచ్చున నీక్చ శర్వగిరి యందలి వె.డి శలాక పిండునొ వచ్చి మళాళ మాలికలు (వాలి గొంంకులి జక రు౨కృతిన్‌ ” అము, 4-16. “*కలయగ వారి దేవఠలు గాంచు నతోవర రంభ దర్పణ) బుల పముదట్టపుంబిబుము వోవగ( చారలకంచు గీయగా ఇలె నలువ౦కల :గలను(భాయక లేలుచు6 జదశ్హై రేణువు ల్కెలకులం ఇాని పో జెలగెం గేంకృతులిచ్చు మరాళ నూలికల్‌ “అము. శీం160 వద్మము = కేంటు . ల _ ॥ శరత్తున పదత్శి |పళాళమును, తేంట్ల మధుర (పచారమును సొంపుగ వర్శించు “శెరలు (ఫవంతివై నినుక (కిందగు వేళ నిమండు మేఘవుం -జెరసన ఆఅల్లగా ఏిరవాదీప్త కరఫప్తత మౌస జీరళో శ్వర గుడమట్ల పదిస్తినుల( (గ్రమ్ము సశేకర మాధ్వి పొల్చె బై గర మరుచా/ కేంట్లు నెక కందిన ముశ్తైవు సేసలోయనన్‌'”” -జము. 150

184 (వ్రీబంధములలో (పకృతివర్డ నలు “ప .కమడుగంది కేశ జావులెట్ల ఐుకములె చేసె (గమ్మలఅః ఐ కజములు గశిత మకరంద యుత రజః కర్ణమమున గారణ గుణంబుళలుగదే శార్యము వకు" =అము. కీ-1?కీ వీ శర వ్యా త్స శరజ్టో్య్థత్స్నకు చాల (ప్రాముఖ్యము గలదు. కార్తీక పూర్ణిమ యిందులోనిదే. శా_రీక దీపము వెలయించుట మన యాచారముగూడ. కార్తీక పూర్ణిమనాడు వెన్నెలలో భోజనము చేయు నాచారముగూడ గలదు. వెన్నెల చాలస్వచ్భము. ఇట దట్టమైన వెన్నెల మ్గితము. గొప్ప ఉత్పత. “వ రుపాతపశ_ప్తంలబగు - ధరణీ ప్యాశమున బడుట దళ నుయ్యె జుమీ పరిపక్వం్రై యనగా శరదిందు జ్యోక్స్న "రేలు సాంద్రత గా సెన్‌" అము. 14-171 ఈ కవియే (గిష్మర్లు రాతులందలి జ్యోత్స్న చాపట్టు పోసినట్టుగా దట్టముగా "తెల్లగా నుండెనని వర్థించియున్నాడు. (ఆము. £-60) ళా కేకులు వర్దాకాలములోని బిర్ధి ణములకును, శరత్కాల బర్హిణములకును భేదము గలదు, విర్దాళాలమున వాని యానందము వర్మించుట పరిపాటి, శరత్తులో తద్విరుద్దము. సంస్కృత కవులయిన వాల్మీకి, శాళిచాను, మాఘుడు ఈ కవిసనమయమును పాటించి సపాజముగ నర్ణి చి యున్నారు. - వాలికి రానూయణమున. కిష్కింధా శాండమందలి శరద్వర్శనలో నెమిళ్ళు . పింఛములు లేకుండ నది తీరములందు పోగా పాంనలు వానిని చూచి వరివోనము చేసి నట్లుగా వర్శించియున్నాడు. వర్దాకాలమున అవ్లాద నృత్యములు చేయు మయూరములు శరళ్కాలములో. పురులు విప్పి నాట్టము చేయలేవనియు, కేకలు వేయళఠే వనియు కవిననమయము--- “త్యశ్వావర ణ్యాతస్త్రవిళూష ణాని ఐర్హాణి తీరోవగళోనడీనాం నిర్భ ర్స్యమానా ఇనసారసొ మెక (పయాన్తి దీనా విమచామయూ రాః

శరదృకువే = క ళాపూర్ణోదయము ప! కాళిచాసకవి తన బుతు నంహారమునను (8-18), మాఘుడు తన శికుపాల వధయందును (శికు, 6-44) ఇట్టి భావమునే వర్శించియున్నారు. సంస్కృత (పొక ఫఅతాంధ ర్‌ ల్దాట (దవిడాది నర్వళాపాపండితుడై న కవీరాజు (శ్రీకష్ష దేవరాయ లీ సం(ప్రదాయమును పాటించుచు వారికంళు మనోజ్ఞ ముగ వర్ణించు: చున్నాడు. "'నెమిలియొక్క జాధావమానములను మరంత చక్కగా చి(తించుచున్నాడు. “అర్క-మండలి కథ మడ్డ మైనంతనె యెజమాని మోము బిన్హైత్తి చూచి ఘుమ ఘుముధ్వలి గాలి గుహ బెర బురి యొకిం చుక విచ్చి కనీ తలంచుళొని వంచి నిష్పువ్చ కేఠకీ నేశాంబు లెత్తి ఖే కవ్పు( జెంకి వడియచో( గర్గ మొగ్గి ం "శీకకు దర్యివనత (క్రీవమై శాక యొ క్కింతార్చి వాత జీమేమొ కమిచి వెడలు లీంండకును శరద్వ్భృతముక్షిగి _ వార్షికమె యెక్కి (తోటినిర్వంక పక్ష తులను గిరువుచు వెబ్టి చూపుల నురంలు శెలకుల( గనుంగొనుచు( గొన శేకలుండె | =అముం 11-181 ఆము కృ మాల్యదలో బుతువర్శనా సాక ల్యమును చూడగలము, అనితర సాధ్యమైన సవాజ (వక ఖతి వర్గ నల చూడగలము, శరదృతువు-శళాపూర్ణోదయము మధురలాలసయును, కళాసూర్జుడుము వివాహానంతరము శీశీవిలాసములలో నుండు నమయమున శరద్భృతువును వర్డి ంచుచున్నాడు కవి. _ “*తనవిభు డనిశము నవ్విధ మున చానతి జాయకుని8( టోలిన్‌ మహి/దా మఘక ఫల శాలీకు ళరా నన జాణా (శాంతి/ కెందె శరదృతువమరన్‌ అ కళా, 7-11 వైన వనజములు వర్జితములు, అవి శాము వాణములు, .

208 (వ్రతంధములలో (వక్శతివర్త్హ నలు మధుర లాలన. కళా పూర్జుల వివాహానంతరము క్షు వ్రముగ బుశతువర్ణ నల (శ్రమముగ చేయుచున్నాడు సూరన, చై శరదృతువర్ణన గూడ అతిక్షుప్తముగ సాగినది, కా ణం గం జాని శరదృతువు (పభావతీ (ప్రద్యుమ్నమునను, వసుచర్మితమునను, విజయ విలానమునను లేదు. హేమంత ర్హువు హిమ (వభావ మెక్కువ గలది పామంతము. వాలీనక్‌ రామాయణమున నిది పూర్జృ్యముగ వర్ణింపబడినది. సీతారామ లక్ముణులు పంచవటిలో నుండిన కాలమున ఉదయము స్నానార్ధమై బయలుదేరన సమయములో లవ్మణుడీ బుతువర్ధన చేయు చున్నాడు. మొతత్తమిది యిరువదేడు (27) ల్లోకములలో సాగినది. వర్ణనలు సార్థకము గను, రమణీయముగను ఉన్నవి. (వాల్మీకి రామాయణము, అరణ్యకాండ 16వ సర్గ జనుల చేహాములు (పా9ణుల్స వీరు వెక్కుటయు, జలములు ముట్ట రాకుండుటయు, అగ్ని మనోహరమగుటయు, పళకువృలు పాలెక్కువగా నిచ్చుటయు, సస్యములు పండి (గ్రామములు. సుఖిమముగ నుండుటయు, మధ్యాహ్నామయినను ఎండలో. తిరుగుట వోయిని గూక్చుటయు, మంచు పడుటచేత ఏదియు. కనిపించకుండ నుండుటయు, ఇందదునిబలె సూర్యుడు చల గానుండుటయు, మంచువల్ల కేసరములు గూడ రాలిపోగా కమలములు (మోడుల్లై యుండుటయు, మొదలుగా గల వర్ణనలు వర్షితములు. కాళిదాసు గూడ తన బుతు సంవోరమున పద్మములకు పామంత ర్తువు ఏిప్లవమని వర్ణిం చినాడు.వృ కూలందున చిగుళ్ళు కనిపించు చున్నట్లును, ముఖ్యముగ లొద్దుగు పూలు పూయుచున్నట్లును వర్శించినాడు (బుతు, శీఎ[ 0, వరి పండుటను అందజును మ్ణించినారు. రతివర్ణనలు ఈ బుతు సహజములు. ఇవి బుతుసంహోరమున అధికములు, శామాయణమ.న ఈ బుతువర్షన సీతారాముల నన్నిధిలో ,లక్యణుడు. చేసినది గాన రతి వర్ణనలు తక్కువ. భరతుడు తన నాట్యళశా(స్త్రమున హేమంతర్హువు నెట్లు సూచింపవలెనో చెప్పు చున్నాడు-=

హేమంతర్తువు - కుమార సంభవము 291 ॥ చగా(త సంకోచ నాచ్చాపి నూర్యాగ్ని పటు నేవనాథ్‌ "సామంత _న్వలినేతవ్యః వురుమై రసైధ్యమాధ మైః” " “శిరోదంతోస్థ కంచేన గాత సంకోచ నేనచ కూజిలై శ్చ నశీత్కావై£ అధమాళ్ళీత మాదిశేత '" " అవస్థాంతర మొసాద్య కచాచిత్తుత్తమైరపి _ శీతాఖిశయనం కుర్యాత్‌ దేవాద్య్యసన సంభవం” =భరత. నాట్య. ఆధ్యా. 25 = 29, 80, 81 , (గాత సంకోచమును నూచించుట చేతను, ఎండను, చలిమంటను కాయుట చేతను శిరస్సును, దంతములను, "పెదవులను వణికించుట చేతను, ఊహూపహూ అని అనుట చేతను, మధ్య మాధమ పాతల వలనను, కేవలము అధమ ప్యాతల వలనను, అవస రము నమసరించి ఉత్తమపా[తల వలనను - పామంతర్హు [ప్రభావమును సూచింపవలెను), విన్నకోట "పెద్దన యువతుల చన్నులు వేడిగా నుండుట మొదలగునవి వర్ణ్మింపవలె , నన్నాడు. (కావ్యాలం. 8-10) ఇళ తెలుగు (ప్రబంధములలో దీనినెట్లు వర్గి ౦చీరో పరికింతము, 'హేమంతరువు - కుమారనంభవము _ అణాల ఆంధ కవులు చాలమంది యీ బుతువర్శనను చేయలేదు. కోందలు మ్మాశమే చేసినాకు.. నన్నెచోడుడుగూడ చాల కొలది పద్యములలోనే, అనగా నాలుగు పవ్య - ములలోనే వర్ణించినాడు, - “*ళరచొాగమంబు తననుత కురు పరిళాపంబు సేయుచుండుట హిమభూ ధరవతి గనివాని వయిన్‌ అలరిగొనియెనొ నాగం దుహిన పటంము వర్వెన్‌” -కుమాం 62128 వై వర్షన కథతో నన్వయింప బడినది. + “ఫి కాత్యంత నిపీడన: బడి జగజ్జీవాళు లళ్యార్తుర పాళాళంబులు సొచ్చునట్టి రవులొవ్నన్‌ భూ గారోచానులై భీతిన్‌ వేల్వడకుండ చహ్ని మెయి గ౦పింపం (త్రచండార్చికిస్‌ ॥ 'జేతుల్‌ (గొవ్వెర వోవుచుండ శిశిరోచ్చేదంబు వర్వెన్‌ మహిన్‌” కుమా. 6.174 ఆన హేమంతమందలి సహజత వర్ణితము, పార్వతి కొలనులో మెడబంటి లోతున నుండి తవన్ను చేయుచున్నది. అమె [8 -

లీ ప్రబంధములలో [పకృతీవర్ణనలు శలమా[త్రమే వై కి కనుపించుచున్నది. ఆమె మొగము వద్హమువలెనున్నటి. అ మొగ . మును ఉత్పేివీంచుచున్నాడు కవి, “"తనరి హేమంతనుగుడు వద్ధంబు లడగి పోవ( బోయిన( గొలనొక్కపువ్వు తనకు విత్తుగా డా చికొనియున్న విధమ పోలె చ్లాలనసుత ముఖముదక వానమున నొప్పే” =కుమూ. 6.126 ఇది గొప్ప ఉక్పేేమ. కామరలన్నియు ధ్వంసము కాగా, విత్తుకొలైతై కొలను ఒక పదశ్రిమును నిలుపుకున్నదా అన్నట్టున్నదట ఆమె ముఖము! అమోఘ వర్ణన యిది. శరత్తున తామరలకు నాళనము అను కవినమయము పాటింపబడినది, 'శాళిదాసుగూడ తన కుమార సంభవమున పార్వతి “పెదవులు ఆామర ేకుల “వలె నుండుట వలన తామరలు లేని కొలనికి తామర వానన లిచ్చుచున్నచా అన్నట్లుండె నని వరి ౦చుచున్నాడు. . “ముఖేన సా పద్శు నుగస్థ్రినొ నిశ (వవేషమానాధర పళ కోధినా తుషార వృష్టి తత పద్శు సంవచాం సరోజ సంధాన మివా కరోదపాం” ఎకాళిదాను కుమార. ల్‌-2? (ఆమె శెమ్మోవి తామరశేకువలె విరాజిల్లుచున్నది. వదనము తకామరవళె పరిమళించు చున్నది. మంచు వాన వలన తామరలు నాశనమైనను, ఆ లోపము తీరునట్లు పార్వ “తామరను సమహార్చినట్టుగా నున్నది) వై కాళిదాను వర్ణన కంశు నన్నెచోడుని వర్ణన సారభూతముగనున్నది. కాళి చాను కుమారనంభవమున శరచ్చిశిరర్తు వర్ణన చేయలేదు. నన్నెచోడుడు అన్ని “పీ నుంత ర్తువు _ కళాపూర్ణోదయము మధురలాలసయు, కళాపూర్ణుడును వివావోనంతర భోగముల ననుభవించు సందర్భమున గావించిన బుతువర్ణ్శనలో నిది యైదవది. పామంతము వచ్చుటను వర్మించు చున్నాడు, “పాముతంబంత నంతర్హిత కమల ఒలోదీత విస్ఫీశ శీత జటొమాత్మ స్వామి ఛామ (క్రమణ కృళ వపుర్ష [వవిశాణిళాతి

శశర ద్రవ క్షం!

శమ (పేమ [వశామ్‌ (శ్రీకర తముదిత (స్త్రీ ముఖ వ్యూహ నోవో

కా మంచానంద దిందూదయకల నబలె న్యామినుల్‌ మెచ్చ వచ్చెన్‌ *

కళ, 07,

వై వర్శనలో కవి నమయమైన పద్గనిప్లవమును, సంపదడాయసవాజమై న రతివర్ణ నమును జరిగినవి.

“*ఆగలున జవ్వాదిని జే

మగ బూసిని యట్టి వ్యజమణి సొధములన్‌

విగి కౌగిట జేర్చి విభుం

డిగు శాకుంబోడి నట్టి హేనుంతమునన్‌ ”

'హేమంతమున రతివర్థనలు చేయుట పరిపాటి. వై పద్యములలో నిది స్పష్టము. హేమంతర్హు వర్ణనలు, మనుచరిత్ర, పారిజాళాపపార ణము, ఆముక్తమాల్యద, (ప్రభావతీ (పద్యుమ్నుము, వసుచరిత్ర, విజయవిలాసముల యందు లేవు, శీశర ర్లువు

'పామంతము తర్వాాతిది .శీశీర ర్తువు. దీనియందలి గుణములు చాలవణకు పేమంత గుణములను పోలియుండును. దీనియం దాకులు కాలును, కొత్త చిగుళ్లు పొటమరించును. చలి [పాబల్యము తగ్గుచుండును. రతి[క్రీడ కింపుగానుండును.

శిశిరర్తువున దేవలోకమందును (త్రాగుటకు నీళ్లు దొరకవనియు, మనువ్యలోకమున గూడ మార్గమధ్యమందు నీళ్ళు దొరకవనియు వేదములలో నున్నది (మల్లాది సూర్య నారాయణా స్త్రి--- వేదవాజ్ఞ్యయము, పుటలు 258, 2590), మ

వాల్మీకి రామాయణమున దీని (పనక్తి లేదు. పామంళాంతర్భాగముగా . దీనిని పరిగణింపవచ్చును. "

కాళిచాను తన కుసూర సంభవమున దీనిని గూర్చి (ప్రత్యేకముగా వర్శింపలేదు,. . బుతుసంహారమున దీని లతణములు వర్ణింప బడినవి, అందుగూడ ఎక్కువగా లేదు. వరిని గూర్చివర్షన లున్నవి. (బుతు. ల్‌ 1) జక్కవలు కూయుచుండుటయు, ళొమను. వ్యక్థి వెందుటయు వర్మింపబడినది,

భరళుడు నాట్యళా(స్త్రమున కిశిరర్తువు నీ (కింది విధముగా సూచింప వలెననాష్నడు,

త. (ప్రబంధములలో (పకృతివర్ణనలు “బుతు జానాంకు పుష్పాణాం గంధా [భూఢై న్త్రభెవచ రూతస్య చాయో స్పర్శాచ్చ శరం రూపయేత్‌ బుధః . భర. వాట్య. జ్‌ంఅధ్యా. లి (ఆ బుతు సంబంధిక పుష్పముల చేతను, వాని గంధము నా(ఘాణించుటచేతను, శీత ఇాయు స్పర్శ నభినయించుటచేతను శిశిర ర్తువు సూచింవబడవలెను) విన్నకోట "పెద్దన, రవిరశ్శి మాంద్యమును, కమల విచ్చిన్నతను వర్శింస వలెనన్నాడు, శికుపాలవధలో కామ్య కీడలు, (వియంగు లతలు, లోధ పుష్పాలు, మె.దలగునవి అయిదు శ్లోకాలలో వర్శితములు. (శిశు. 6-55 నుండి 59 వఅకు), “విశిర ర్తువు-కునూరనంభవము | అటి 'హీమంతముతో నే శి?రమును ముడి వెట్టినాడు నన్నెచోడుడు.

“తనరి "హేమంత. .(6-126) అను పద్యము తర్వాత “*మటియును, . అను వచనము (వాసి (6-12) వై పద్య భావమునే హెచ్చు చేయు భావమును వర్ణించు చున్నాడు.

“వవజము లెల్ల నుంచుకొని వాడినచో నొక వువ్వ నిల్ఫినన్‌

గని యలు లన్నియున్‌ నెలవు కైకొని దీనికి (ముచ్చువచ్చునో

యనువగ్య మీద వీండుకొని యడ్డము నిల్నెనొ నాగ నంబుజా

నాము పయిం జటావలి 'పెకంగి నగాత్మజ కొప్పు నత్తటిన్‌ * వదగ్రములన్నియు చెడిపోగా ఒక పువ్వు మాత్రము విత్తనము శోరకు భళ[దముగా కాపాడ బడినది, ఆ పువ్వు పార్వతి ముఖము. కాపాడినవి అమె శిభారూపమున నున్న అళులు. మనోపారవర్డ న, శిర ర్తువు జ కళాపూర్ణోదయము .

మధురలొలన కళాపూర్జుల వివావోనంతర [శ్రీడా సందర్భమున నిది వర్తితము,

శీళరర్తువు = కశాపూర్ణోదయము ల! “ అన్యోన్యోన్నతి. బొల్చే మాఘము లవంగా సంగ- భృాంగౌఘమై యన్యశ్క్యార శుషార భృత్యవర శైత్యచ్ళన్న కందర్ప చౌ ర్హన్యా సంగమ నంిప్రవర్శిత పరీరంభ (క్రియా సంళృళా _ న్యోవ్యాంగ (వనథ (వవేశ యువ యుగాగతః కృతళ్ళాఘమై” కళా. "72180. వైని లవంగా సంగ భృంగములు, కందర్ప 'చౌర్టన్యములు వర్శితములు, "*మడుత పనీమిడి గింశెముల్‌ మంజి!జి1 దోమతెర మ:చములు, హశఫంతులు, జవాదీ యగలు సిరులు చిన్నెలుగాగ నతడు గడె ఆలి నెలలు తద్వధూ కుచ శరణుడగుచు” కళా, 7=181 దోమ'3ెర మంచములు, కుంపట్లు, జవాదియగలు, మొదలగువానితో పాటు వధూకుచములు గూడ వేడి నిచ్చునవిగా వెన వర్ణితములు. మనుచరి[త, పారిజాళాపవారణము, అము కృమాల్యద, (ప్రభావతీ_పద్యుమ్నము, వనుచరిిత. విజయవిలానముల యందు శిశిరర్తు వర్శనలు లేవు, సారాంశము

1. బుతువర్ణనలు 'వేదకాలమునుండి వచ్చుచున్న సంప్రదాయ సంబంధులు,

వీ. బుతువర్ణనల ాదికవి వాల్మీకియే, కావ్యత్వమిచ్చినాడు.

8. శాళిచాను కేవలము బుతువర్శ నల కొణకయియే బుతు సంవోరమును (వాసినాడు.

4, నంస్కృత కుమార నంభవమున శరచ్చిశిరములు లేకున్నను ెలుగు కుమార నంభథవమున అవి గూడ గలవు.

5. కాళిదాను తన కునవూరసంభవమున అన్ని బుతువులను ఒక్కసారిగా వర్శించుట చేతను, బుతు వర్షన అష్టాదళ వర్ణనో నియవుములో నొకటి యగుటచేతను, పారిజాతాపపారణమున థిమగిన = తప్పనిసరి యని ఖావించినాడజేమో - నర్వర్తు వర్ణన చేసియున్నాడు.

6. బుతువర్ణ్శనా (వధానమగు కావ్యము అము క్షమాల్యద. మొత్తను 25 పచ్యా లలో నాల్లు బుతువుల వర్ధన గలదు, వర్ష ర్తువున నింద్రగోవముల 'నెన్ని యో విధములుగ వర్షించిన కీర్తి ాయల'కే దక్కినది,

= కైఫ4 - (వజంధములలో (వళ్ళతివ ర్షనణ . శిమ్రుర్తు వర్ణన ఆందణిశం కును గొవ్పగా చేసినవాడు నన్నెచోడుడు. ర, వసంత ర్తువు నందజు కవులును వి 6చినారు. చాలమంది కవులు కొన్ని కొన్ని బుతువుల'నే వర్ణి ౦చిరి, . 9. వర్ష ర్తువున నిద్రించి శరత్‌ [పారంభమున వారి నిదలేచుట అను నసంనచాయమును చాలమంది కవులు పాటించినారు. అందు నన్నెచోడుడును, శాయల చారున్లు ముఖ్యులు, . -

యం ఖంంనింలడ చ 290 (1 11|| ఖై త బొంంయం కటారి ఉ|| 2 11 1115 తారంయింజి)ళినడని] నం ఆ | ౨ . 11 |ఇ/. యయిన్యక్రీయెలడన వినియ అ (9 లు ల న. ఇోీంలగ్లాన్‌ గణ యెడ ఆ ణి నళ నడా శ 31 త్తే న! ళా రవ దిన లడద ఎడి ఎనిర్తిలై ఇం ల | 2 11 8! వ్‌ 6వ హ్‌ [16 గ శ | య ణ్‌ వందరగా జనల షస కా జా కశ

• 8% ర ఇ౯ఖ ౨2 *ెొ జై... శం ల్ల న వ! నం శశీ ట్జి వ్ల 4 వి న! టి | ల! తె డ్డ బ్లనింయ్షాడకి ఆయిల్‌ అ , యాాంింగం్తింి గలదథిడ న లల క్షి శ బై గ్‌ న 1.
• ళ్ని ణే | జే ఛి కే జ్‌ శ్వా శే ?టి ణీ స్‌! నవ ళ ట్పేనో రి చిని

నవమ(పకరణము నదీ సరో వర్ణ నలు నది (ప్రకృతి లోనిది. నదివర్ణనలు 'వేదములండే గలవు. నదులు సము,[దునికి "భార్యలుగా వేదములంచే బెస్పబడినవి, “(పయత్సింధవః సము[ద్రం ర ధ్యే వజగుః” అని 'బుగ్వేద లింలిలి.! లో గలదు. గంగ, యమున, సరస్వతి, శతు[ది మొదలగు నదులు "పేర్కొనబడినవి, సరయూ నది (రామా, వాల. 24-6, 7) గోచావరి (అరణ్య 15-1లి 18, [శ్ర మొదలగునవి శావమాయణమున వి, ౦పబడినవి, నదీ నరోవర్థనలు చేయుతటి హంస సారననులును, తీరవనములను, పుష్పు ఫలము లను, చిలుక్రలను, చ[కచాకములను, మయూరములను, గజములరు, పద్ధుములను, వనస్క తమాల, అ మాది వృతములను వాల్మికి రామాయణమున వర్మించినాడు, రామాయణమున "రెండు గొప్ప సరస్బులు [వత్భథమగుచున్నవి. అవి పంపా సరన్నును, నంచావ్ఫరన్నును. వానిని గుటించి రామాయణ నది సరోవర్థ్య నల చర్చించుతటి ముచ్చటింవ బడినది. అష్టాదళ వర్ణనలలో “బలశేశి యున్నది. ఈ జలశేళి నదియందుగాని, నరస్సు నందుగాని జరుగును. .. జలశేళ వర్ణనలో తప్పనిసరిగా పాటించవలసిన వివరములను విన్నకోట "పెద్దన నూచించియున్నాడు. అవి _- | “నీరు, ఇింగలువలు, వీచికలు, వదత్తిములు, కరయంత) సయోధారలు, ఆవర్తములు” --శావాస్టలం, లి-117 తర్వాతివాడగు కేళవమ్మిి కుడు తన అలంకార శేఖరమున (168వ మరీచి, 1 లోక మున) ఇట్లు వినరించినాడు, కే నదీ వర్ణనమందు :- “జల్యవవావాము, గజములు, పద్మములు, మట్బ్పడములు, ఫాంసలు, నదీవ(కత, శీరోద్యానములుు త్తు పాంధులు,”

అచ్చోటీ సరోవర్షన £ం?. ని, జలకే( వర్ష్దనమందు న. “సరన్ఫుము తోభవరచుట, చకచాకములు, హంసలు తొలగిపోవుట, నీళ్లు చల్లి కొనుట, భూమణచ్యుతి మొదలగునవి" = సంన్కృత కావ్యాలయిన శికుపాలవ ధేళ్యాదులందు గల యీ వర్ణ్శనలు ముంళే.. ఎ=ం(వథమ ఖండమందలి చతుర్ధ (వకరణమున--చర్చింవబడినవి. సరోవర్డ నలు శాదంబరి యందు రమ్యముగను వరిపూర్మ్శముగను చేయబడినవి? ముఖర్ధిమయినవి (1) వద్ధ నరోవర్థ్మ న, (2) అచ్చోద సరోవర్డ్మ న. సరన్ఫును వర్ణించు సమయమున'నేయే వర్శనలు చేయవలెనో అన్నియు నిండ్లు గలవు. . . ఉదాహరణకు పద్మ నరోవర్డ న “జలనిధి పాన (ప్రకుపిత వరుణ (పోళ్సాహితేన అగ్నన్త్య మత్సరాణ్‌ తచ్యాశను. నమీపవ్నర్తీ అపరణఖవ వేధసా మహాజలనిధి రుళ్చాదితః ... ఉత్సుల్ల కుముద కువలయ వటలాంధళశారిత సౌగంధికం, అరసిత మదసొరనం ,,,. అళంకిళావ తీర్లాభి రంథః (కీడా శాగిణీభిః స్నాన సమయే వనదేనతాభిః 'కేశకుసుమైః నురలీకృతం .., నలిల పాతనున తిః జలధరై రివ బహుళ పంకనలినై ః వనకరఖి రనవరత పీయమానం *.., అగాధం... అచ్చోద నరోవర్డన “పవిళ్యచ తస్య తరుషమండన్య మధ్య భాగే మణి దర్పణ మివ ,.. చం([దాతవ రనళానుపేతం ... అనిలోద్దూత తరంగ శికర ధూళీ జనగ్రిలిన్సృర్వత నృముత్ధితై న్సృంరత్యమాణ మివ ఇంద చాప నహవై9॥ *... ఉపకూల తనూల వన (వతిబింబితాంధ కారిళాభ్య్యంత నై దృశ్యమాన రసాతల చ్వారైరిన నలిల (వవేశ్తార్ల ౦ఖభీరతర౦ 9. అచ్య్చోదనం నాము సళోద్భృష్టవాన్‌ 9 $

న! (ప్రబంధములలో (వళృతివర్ణనలు నకల వర్షనా సార రచన చూడవలెనన్న జాణుడొక్కుటు చాలు, ఇక అంధ 1వలంధములందలి నర్‌ సరోవర్శ నల లిలకింతము,. నదీనరోపర్షనలు = కుమారనంభవము | ఈశ్వరుడు తన 'కేతముతో నగ్నిని ముంచెలత్తినాడు. అతడు (బవ్మా దగ్గణకు ..వెల్లీ మె.అ పెట్టగా నతడు గంగలో వదలుమనినాడు. గంగ యిష్టపడ లేదు. మరల (బవ్మా “కొడకు రాగా నతడు శరవణ నరసిలో వదలుమన్నాడు. అగ్నిబేవుడు శరవణనరసికి వచి స్‌ నపుడు శరవణ నరన్ను ఒక (సీ రూపములో కనిపించినట్టు నన్నెచోడుడు వర్ణించు చున్నాడు. య అందున్న మృణాలములు, అంబుజాతములు, ఉత్పలములుు జక్కవలు, పులిన ములు, తరంగములు, సుడులు, -_ అన్నియు వ్ణి తములు, వై వన్నియు తీ అంగములకు రూపింవబడినవి. ఇది (పకృ౭ి వర్గనయే. “*లోలొంబు జూలముళ్‌ నీలాలకములుగా కాలమృణాలముల్‌ శేలుగాగ తళతాంది జాతంబి దెలివెళాముగా నుతృ లములు విశాఅ శేశములు గాగ జక్కూవకవ నిండు చనుగవగా. బుఠి నన్తల మురుజఘనం౦ంమిగాగ మొలచు కైరగలు ముత్తరంగలుగాగ శోలిల్లు నుడి నిమ్న నాభిగాగ నజ్ట వనల&ిన్హై శంభు వీర్యమున( గొడుకు విడని దివిజుల కీ బూని పొవకునకు నొలసీ తన రూపు చూవునట్టూవ్పు దోతె కీకరంబగు నా కమతాకరంబు” =ాకుమూ,. 10.29 ఇందు గంగానది వర్శన గూడ గలదు. శరవణ నరను గంగానదిలోని భాగమే గచా! వె వర్లనతో నరోవర్ల న లతణమును గూడ "బ్రిప్పినట్టయినది. . న ణు ణా నతీనరోసర్షన-మనుచరి[త్ర (వముడు వెళ్లిపోయిన వెనుక వరూధిని బాధపడుచున్నది. ఆమెను అమె చెలి కశ_క్టెలు వనవివోరమునకు ఖీనుకొనిపోయిరి, తరువాత చారు ఇల క్రీడలాడుచుండగా

నడీసరోవర్షన = పారిజాతాపహరణము ణం వరూధిని అందులో పాల్గొనక గట్టున కూర్చున్నది. అప్పటి జలాశయమున నాళీళముల్సు మ _త్తమరాళములున్నటుల వర్ణితము, - “చాళీక మధూన్మత్త మ రాశీ ముఖరాశి నుఖకరంబగు కొలనన్‌ "శేశిలానలనగతి డిగి, | యాళీ నినవాంలు లోలతాడెడు వేళన్‌ ” =కును, $=రీల్‌ మనోరమాదుల విచాహమాడి న్వరోచి వారితో (కీడించుచు ఒక శాసారమునకు _ వచ్చినాడు. శాసారమున వాంసలన్వు చ(క్రవాళములను వర్ణించు పద్ధతి గలదు, తీరమందతీ వృతములను, మందమారుతమును వర్ణించుట గూడ పద్ధతి, "* ఆరవించొకులు( దాను నిట్లథిమత వ్యాపారముల్‌ నల్చుచున్‌ ధరణీకుండొక చోటం గాంచె లముశీత స్వచ్చవాః ఫూరమున్‌ వరకిర [వజ చంచుపాటిత తట వ్యాకిర్ణ మంచార శే సర మొళంద వినిస్సరతృల రసా సారంబు! గాసారమున్‌'” మను. 6-88 -. “కని తత్తట స్థలంబున ననుమతి వివారించె నవిధ హరిహయవర నం తన నందన హతిచందన వన వవచార్భక వినోద వళగతుడగుచున్‌ ' -మను, రీ=64 “*అందొక యంచళేను గవానానిల సంచల దూర్మిమాతిశా మంద వివోర ని-ఖ్యమున మత్రితి దవ్వుల నున్న చ(క్రవా కిం దగ జేర బిల్చి పరికించికె యెంత తపంజొనర్చిరీ | యిందునిభాన్యలుం ఐతియు నేకమతిన్గన గూడి యుండగాన్‌ ' మను. రి-6ీ5్‌ వై వర్ణనలో మనకు కావలసినది ఆ భావవర్షనగాదు అందలి పకృతి వర్ణనయే. ఈ మనుచరిితమున వరణానది (వళంస మాతము గలదు. “*వరణాద్వీవవఠీతటూం చలమునన్‌ ....” అన్నచోటను (మను. 1.40) “వరణాతరంగిణీ దరవికన్వర నూత్న కమల,...4.'' అన్నదోటను (మను 1-54) ఈ నదీ [పళంన గలదు. అందులో కమలములున్నట్లుశు వర్ద్మితము ఇన్లే గంగానది (వక్తి గదు. అంఅే. నదీ నరోవర్షన---పారిజా తాసహరణము | నాళథస్త్రీలును, సళ్యాకృష్ణులును జల[కీడలాతు సమయమున ఆకాశగంగ వర్జ్మి తము. ఆకాళ గంగలో గూడ వద్మములు (4-81) రాజవాంస (4-85) నొచు, చక చాకములు (కీఎ46) వర్మితములు, తరువాత జలశేళి 16 పద్యములలో మ్మాతమైనది,

శి00 (వబంధములలో _వక్ళృతివర్మ'నలు 'శదీ నరోసర్షన...ఆము క్రమాల్యధ. ఇ'దు పురాతన తీర్ధకుండములు మాత్రము వర్ణింపబడినవి, “అలరు బురంబునందొగల నంతర 'చానురః (బాచిగ( పపున్‌ వలవులు మీజలోవలుద చాలుగమొ త్తము వోర నీరు కో ళ్కొలళొల మంచు [గుంకు మెడగుంపుల వంవులు దోవ మావితో వుల విరులన్నయిన్‌ నడువ( బొల్చు పురాతన తీర్ణకుండముల్‌” -అము.-1-.?1 తీర కుండములలో తొనలు, అంతరచామర, (పాచి, (_పాచియొక్క కవపు వలపులు, గోపల చాలుగ చేపలు, కలవకొలను, నీరుకోళ్లు మామిడి తోపులనుండి గాలిన పుప్పొడి నీళ్ళవై 'శేలుటలు కనిపించుచున్నవి, ఈ (పకృతి వర్ణ నలో ఎంతో అనుభవము న్ఫురించును. "ఇది పురవర్షన నంబంధ యె వర్ణన, అతి స్వాభావికముగ నున్న వర్ణ, నదీ నరోవర వర్టనంాళళా పూర్ణోదయము మణిళంథరుడు తీర్థయాతలు నేవించు తటి కావేరీ వర్ణన జరిగినది (కళా 8-14), మగురలాలన ఛెలిక త్తెలతో గూడ వనశేళి జరిపిన యనంతకము జలశేళి జరుపు సందర్భమున కాసారము వర్షితము, “చంచల వీచీ పంచయ లీలా సలలిత తరశిత అలరువాపాశ్‌ నంచిక వాసోదంచిత భంగీ జనితమదనమత సరణి గుణ వ్యా ఖ్యాంచిత గోష్టి సంచరణ (పతస్టయ సముభిత వాళవాళి కలటో రా | యంచలు (మోయం గొంచలు గూయన్‌ న్యవహషిత పద రనమయిన కొలంకున్‌” కళా. 6295 వెన అంచలు, గొంచలు వర్ణితములు, శైలి, వర్ణిత వన్తున్వరూవ న్వభావానుగుణముగ నున్నది. “అంతట నంతరంగముల నంలు వివోర కుచటూహలందుం త్యంతము మీజ మెట్టుడిగి రామగువల్‌ మునికొంగు లూడుగా ఇాంతర నీమం లిట్టుచు జలాశయ లత్మీ పయి న్నఖచ్చటా శాంశులశే, లభాస్ట్రిముళు క(వవు ధూ? వసంతనూడగన్‌” కళా, 6.277

నడీసలోవర వర్షనలు = వసుచరీ(త్ర శీ01 “అ రమణీ మణుల్‌ సరసినట్లు [వవేళ మొనర్ను వేళ ద శ్కారణ వీచిళా చలిత కంబిములన్‌ మధులోల భృంగముల్‌ వారక సారెకున్నెగసీ (వాలుచు నొప్పె( దగంబు దేవతల్‌ నేరుపుతోడ నాడు వారి నీలపు టచ్చన గండ్ల శ్రైవడిన్‌” కళా. 6220 వైన కాసారమందలి జల నంవోభమును, మధుప నంతోభమును వర్ణింపబడి:;ది. వరా భూతమైన ఉపమానములుగా, కొలనులోని విరిదముగ్దిలు, రక్త జలజములు, శేక మిధున ములు, శై వాలములు, భృంగ నిచయములు, మీన నికరములు (6-230) వ] తములు, ఇది _పకరణానుబంధము లేని (వక్ళతి వర్ణన. లకణముకు పాటించిన వర్శన, నదీ సరోవర్థనలు (వగావతీ (పద్యుమ్నమున లేవు, సదీ సరో వర్దనలు--వనుచరి[త్ర వనుచరి[తమందు నది సరోవర్మ్మ నలు గలవు. మొదటి నరోవర్శన తిలకింగము--- గిరకయు, ఇలికత్తెలును జలకేళి జరుపు సమయమున నరోవరము వర్శితమగు చున్నది, “వనముజ ఖుల్‌ గనుంగొని రఛారిత చారి తరంగ రంగ న కన నలిల (భమ్యభమణ రంగ డభంగ రభాంగ ఛామమున్‌ మననిఇ వోమకుండ నిళభమంజుల కం౦ంజగ కాధూమమున్‌ ధనద సరోజ ఛాము సమభధామము నొళ్ళ నరోలలామమున్‌” వను, 8.158 వారి తరంగములు, నీళ్ళు సుడి తిరుగుటలు, చ(కవాకములు, ఎట్ట దామరలు, తుమెగ్తైదలు వైన పేర్కొనబడినవి, అంతేగాక, తీర్యపాంతమందలి వృవములు సరో వరములోనికి రాల్చిన పుప్పొళ్ళు, హంనలును, మగ బేడినలును, విచ్చిన ఫుండరీకము లును, (కౌంచ కారండవములుకను మొదలగునవి గూడ వచనమున పర్జ్మితములు (లిం154), . ఎవ వర్మనలుగల వచనము బాలా సొంపుగా, ఆలంశారిక ముగ, చమళ్కొళార్ణ . నే షస థి స్ఫోళక మైనదిగ రచింపజడినది. చిమ్మన[గోవితో నీళ్ళు చల్లుకొానుటయు (12-158) రసో దంచితముగా వర్గితము. ఇది జల్యకీడలో పాటించవలసిన విశేష (క్రీడ, ఇందు నదీవర్షన 2-ఇంగలనది ళుక్తిమతి. ఇది మొదట మునకు నదిగ నేసొ జొత్క_రిం చును. అనక నొళ శృంగారవతి మైన కన్యగా, గిరికకు తల్లిగా వర్థితము. ఈ సమయ:మున్మ అర్థ మ్‌ లం ణి |

శీ0క్త (వ్రంఠములలో (ప్రళ్ళృతివర్ణనలు శ్లేషచే- మవోళవిమైన భట్టుమూర్తీ- శుక్తిమతి నొళ నుందర, సుకుమార, లావణ్య యుత, (పాగల్భ ,యుతమైన అతిలోక మానవకన్యగా సొ జూత్కరింవ జేసినోడు. జడమన్న భావమే మునకు కలుగదు. ఇక్కూడ నది మానవీకరణను పొందినదన్నను, టై వీకరణ పొందినదన్నను సమంజనముగా నుండును, కేవలము నదిగా శుక్తిమతి _ వనురాజు రాజధానిమొన ఆధిస్టానపుర (పొంతమున శుక్తిమతి (పవహించుచున్నది. “అమరుం దత్పురి చెంత గాంత కనకాల్దాలంది రోలంబ కు . జ్రీమకీ వాహిని సారసారణులు తక్కేదార కోదార స న్యము ముక్కారును( బండ జేయ దివివారల్‌ వీటి స్యకాన్న ఖా గము లాశంపగ దత్సురాలయ నదీ ఖ్యాతిన్‌ విడంబించుచున్‌” వను. 1-109 " కనకాబ్దములును,రోలంిములును గలిగినదిగాను,ఆళాశ గంగతో సాటి యైనదిగను వర్తింపబడినది, , ॥ , . న! నదియందు ళంఖములును, ము_శ్లైములును గలవని వర్శితము, (వను.1-110). మానవస్హ్రీగా (విలానవతిగాా శుక్తిమతి “*జీననమెల్ల నత్మవి నిపేవిత మాళయమెల్ల నచ్భ శా పొవళళా గభీరతలపట్టు (వచారము లెల్రి విశ్వధా (శ్రీనలయ (తికాలఫల దేశకముల్‌ నవకంిలెల్ల ము క్రావళి వి[మాన్సనదము లొనది పెంపు నుతింప శక్యమే” =వను, 12-105 వైన, ళు_క్రిమలీనది ధార్మికుఠాలగు ;స్త్రీగను, నదిగను, అర్ధద్వయముచే వర్మింప బడినది. _ “అనుకూల ఫలనా యత్తీ జీవన మై|త్రి నడళి నరస్త్రద లోటి మె భజింప

• . మార్శిశాకంకణ ద్యుతి కలాపసముదోవ , . ఉాహుద శ్రైదండ!( బరిఢవింష

నడీసరోవర్లన = వసుచరీ త్‌ $0| నముదిశారోవ సం[భమ పౌం[్ర మొ సాశే సొరె వ్యేశ్రవతి మెతృరంక( న్‌ గంభీర ర ఎగుంభ నంభృత (పౌఢిమ తో నరన్వతి వల్కు( దోడుంగాగ గులములో. బెద్దయు నమూల్య గుణమణి (వ్ర కాండ పరిపూర్ణయును గాన గారవమున నఖ9 నదులును( దనుగొల్వ ననుదినంబు నలువ కొలువున శేగునన్నది యతీం[ద” =వనుం ?=16ీ6 వై వద్యమున గల నర్మద, జావుద, వ్యేత్రపతి, సరస్వతి యను వదములు మూడర్థములు గలవిగా (వయోగింవబపడినవి, నరగద : 1... నరత్తిదానది 2. నర్జదయను,స్త్రీ 8. నర్మగర్భముగా మాట్లాకునది. వావుద : 1. బాహుచడానది ల, బో వుదయను స్త్రీ 8. ్రైదండ యొనగి ఇవాయము చేయునది. . వేతవతి : 1. వ్మేతనతీవది. ౨. వేేతపతి యను'వేరుగల(స్త్రి, 8, వ్యేతపాన్తయయిన స్రీ సరస్వతి : 1. సరస్వలీనది, 2. నరన్వతి యను "పేపగలస్త్రీ. 8. చకంగా మాట్లాడగల(్త్రీ "ఇన్ని వి శేషార్థములిచే ళుక్రిమతిని (స్త్రీగము, నదిగను గూడ వర్మించినాడు. ఈ శుక్తిమతిని కోలాహాలుడను హిమవత్‌ వుతుడు చాంఛించుచున్నాడు. ఈ ఘట్టమున తప్పు చేయగూడదనుకొన్న స్త్రీ యే విధముగా గుట్టుచప్పుడుగా తప్పించుకో జూచునో, అట్లు తప్పంచుకొనుచున్నట్లున్న (యీగను-పర్వతము అడ్డుగా వచ్చినచోట (ప్రక్కకు మరలి పోవునట్టి నదిగను- "రెండువిధములుగా-అటు ఉత్తమజాతి (స్రీరముగను, ఇటు నదీ పరముగను-కు క్తిమతిని వర్షించు చున్నాడు కవి, “అనువమ భాగ్యశాలి కచలాధిప మౌళికి లుకుడై అగ జ్ఞనని కనుంగు దమ్ముడయి ళంకరు ముద్దు మజంది కుజ్జయె మనుతన భాగ ధేయ మహిమంబున మిన్నులు ముట్టి వచ్చు ధ న్యుని నతనిన్‌ భజించి నదియున్‌ వినయంబున నోర యై చనన్‌” =వీసు, 2.100 ఒక వీలానవతిగొ శుక్రీమతి వయారిగా కనిపించిన ళు క్రిమతి కోలావోలునంత బానిని ర్రైర్య హీనునీగా కేసీ నది. ఆమె యందు (పయోగింపబడిన ఉపమానములు నదీపరముగా సహజ వస్తువులు!

శీటీ (వ్రజంధ ములలో[ప్రకృతీవర్ష నలు (స్రీ పరముగా ఉపమాన వస్తువులు, అర్భద్వయముచే రమ్యాతి రమ్యార్థమును గూర్చు చున్నాడు కవి. “బాల కూర్ము విలాస పదములు శాంత రం . భా (వఫతిలింటోరు భవ్యరుచులు వరన వైకత సొర జఘన పొ భాగ్యంలు నతనాఖిరూప వన (క్రమంటు శెడగారు దరుల యొప్పిదమును నామీద జను జక్కావల నిక్కు చక్కదనము కమల కోమల ముఖ కామనీయకమును త్పల మంజులా లోక విలసనలబు ఘనఘటా నీలవేణియుం గల తరంగి . ణీ రమణి నీత్య నిరసలొకార కాంతి భఛారఛారున నెదిరినంతనె నగేం[దు గాఢతర దై ర్యమువ్వెత్తుగా హరించె” =వసు, 2.114 ఆ విధముగ నతడు స్మరాధినుడయినాడు. చింతలో పడిపోయినాడు. ఇక తాళ లేక నదీని చేరినాడు. ఆమె ఆ మివోభాగుని శాక కలరి పూజా విధానము నిర్వ ర్తించినది. ఇక్కడ మరల స్త్రీపరముగా, నదీ పరముగా అర్థద్వయము సాథింపబడినది. అబ్చీంవ్‌ శానదియన్‌ దటోర్గత రురీ సీమాధికోద(గ సం చార క్రీ చెదురేగి యూర్మి మద హస్త న్యస్త రాజీవ రా బీ రాజన్మణి భాజనంబుల రజ్యశ్రీ గంధకింజల్క “శి ఖా రశ్రానతముల్వహించి వరుసంగావించె పూజావిధుల్‌ ' ఎవసు. 2.118 అట్లు పూజించి, జదిగి నిలబడి, “నా పూజలెంత, నేనెంతయని నిగర్వముగా విల్కీనది, ఆమె (పగల్భముగా మాట్లాడుచున్నట్లు భావించినాడు. “నిన్ను నేను వలచు చున్నా” నని ఇెప్పిశాడు. అపుడామె తన నీచ జనస్టినుగుజించియు: అతని ఉన్నత తత్త్వమును గుజించియు చెప్పి, తప్పుకో జూచినది. అతడును 'వ్రతిగా సమాధానము ఇప్పి ఆమెను బలాత్కరించి పట్టుకొన్నాడు, ఒప్పని (స్త్రీ యెట్లు సం్యభ్రమించునో, ఎంతగా తప్పించు కొని పారిపోజూచునో ఇట గొప్పగా వర్ణ్శితమగుచున్నది, “వేణి చలింప గంపిత నవీన మృణాళ భుజా([గ కంకణ 'రేణి నటింప లోల ళఫరీ నిలిరీస కటాక్ష శాంతి వి న్నాణము చూవ వాంసక' గణక్వణనంబులు మీజ నైకత .. శ్రోణి వివర్షిళాజ్ఞముఖ శోధికమై వడు సం్రమించినన్‌ " అవను, 2ఆకే$ికీ

నడిసరోవర్శనఠు వనుచరిత “8065 ఎంతయో. విసుకుగ, శృంగార పూర్మముగ, జీవపూర్ణముగ, 'వేగపూర్ణముగ నున్నది రచన! ఒల్లని పురుషుని కా మో దేకమును సహింపలేని కన్య---అనస్థపురుషా 'శాంతమై భయపడి ఓర మోమిడు కన్య--తప్పించుకోవ లెని 'వెనుగు లాడుకన్య -ఎదుటి పురుషునకు తగనన్న భావము మా[తమే కలిగి ద్వేషములేని కన్య-పఏమూలలో (పేమ గూడగల ముగ్ధ-ఎట్లు సంచలించి భయ (భాంతయగునో--అన్తే అయినది శు్తిమర్ని -. పకృతి మానవీకరణ పొందుట అనుడానికి శుక్రిమతీ కోలాహల ఘట్టము కంళె మించిన ఉదాహారణ వేరొండు కానరాదు. శ్లేషను (ప్రయోగించుటలో ఇంతనేర్చు, ఇంత అధికారము, ఇంత సవెజత్వము మిళే కవికిగాని, మళే (గంథమందుగాని, నభూతోన భవిష్యతి. మాతృమూ రిగా శుక్రిమతి న! అతి కోలాపహాలుని వల్ల గర్భమైనది శుక్రిమతికి,- “ఆపన్న సత్వ మయావగ యాపగిదిన్‌ నీరుమోని యధిగత నేవా వ్యాపార ద్విజ మహిళల్‌ గాపొడగ నొక్క పుణ్యలగన్నమునందున్‌ * =వను. $=2] -.... గోగృరుతర నవ్య వేతస నికు-జము రంజిలు చోట వాల్లికో " త్కర కరదీప దీధితులు గగమ్మెడు చోట నవారవింద ఏ3 ధుర మకరంద 1 €ములు నూల్కోనుతోట( బగ రతచే గరమరుదరైన చోట నిడిగాంచెం గుమారుం గుమారిఇామణిన్‌” _వసు, 3-22 గిరకకు తన తంగడి రళ్నాంకిత హారము. వేసినపుడు, బిడ్డక్షది బగువు గదాయని తల్లి హూల్లక కలాపము లుంచినదట (8-8!) ౧ ౧ . వసురాజుతో గిరికకు పెండ్లియయిన తరువాత కూతురిని సాగనంపుచు ధైర్యము చెప్పుచున్నది తల్లి. “ఠముశ్తిల( బంపువ:న్‌ వణి శశముస్తం బంపుదు రాజవాంస పో తమ్ముల బంపుకున్‌ బరిచి తమ్ముల గానన దేవతాళి జూ తమ్ముల జంపుదున్‌ [దుగ గతమ్ముల నేనును సౌరణీ [(పపొ ఈమ్ముల వత్తు విశ్వ విదితా మువిళా మదిళావ మేటికన్‌ * ఎావను, కీంరి! వైన మాతృత్వము ఉట్టిపడుడున్నది. 10

ల06, (వబంధములలో (ప్రకృతీవర్ణ కలు _ ళుక్తైమలిని నదిగా భావింప జూలనంత సుందరముగా వర్శించినాడు కవి. కాని వై వస్తువులన్నియు నదీ సంబంధికములే. నది వర్ణన చేయుటలో ఏ కవియును సాధింపని “మానవీకరణ ను సాధించినంధు వలననే యీ నదిని గురించి యింత విపులముగా చర్చించుట జరిగినది. ఈ నదీ వర్ణన "కేవలము నది వర్ణన గాదు. ఇతివృ త్తముతో పూర్ణముగ ముడివైచు “ఖొన్న నాయికా (నాయికామాత) వర్ణన. శుక్తిమతి వసుచరి[తలో ఒక సజీవ పాత. నదీ నళోవర్షన - విజయవికానము . విజయుడు లీర్థయా(తలు కేయు. సందర్భమున గంగానది వర్ణన జరిగినది, అతని నుననులోని ఆహ్లాదము ననుసరించి భుజంగ (పయాతవృత్తము వయోగింపబడినది. “*సునాసీర సూనుండు నూచె న్నిమజ్టి జ్ఞ సెఘోత్ప్సత త్పంక శంళా కరాత్మో గ నిర్మగ్న్న నీశజ 'రేభోన్నమద్భృం గ నేశోత్సవ శీని, గంగా భవానిన్‌ ” ఎవిజయం 1-11 వై వర్శనలో ఊరిగ్సికలు, నిశేజములు, భృంగములు మర్ణింపబడినవి. అంతేగాక పాపము నల్ల గానుండునన్న కవిసమయము గూడ పొటింపబడినది, గంగ పాపములను హ8ంచునన్న సాంప్రదాయిక భావముగూడ నుల్లేఖంపబడినది. గంగానది (పకృతిలోని భాగమే యయినను, చానికి 'దేవత్వ మిచ్చియుండుట మన సం[పదాయములోని ఒక విశేషము. ఈశ్వకుడు (ప్రకృతికి అధినాథుడనియు, అతని స్వరూపము ప్రకృతి రూపమనియు మనకు తెలిసినదే! ఈశ్వరునియొక్క కట్టు బట్టలుగొని, ఆభరణములు గాని, శిరోలంకారములుగాని అన్నియును (పళ్ళతి వన్తు వులే, గంగ యీశ్వమని తలయందలి అలంకరణముగా పురాణములందు వర్ణింపబడినది. ఆ పురాణ సత్యమయిన (ప్రకృతి వర్ణనను మనోవారముగా నీ [క్రింద చేసినాడు, “శా వైరింవ కపర్ణయుండగ భచన్షర్భమ్మునన్‌ చాల్చి తే జో సవ్యున్‌ శరబన్ముగాంచి యలనీహోర షమాభళ్ళత్‌ కుమా రీ సావత్న్యము 6 గన్న మోహపు పురం(థ్రీ రత్నమౌ దీవళా వే సర్యజ్ఞుడు నిన్ను నేల తలవై నెక్కించుకో జావ్నాపీొ విజయం 11-114

నడీసరోవర్హన-విజయవీలాసము 80? ఈశ్వరుడు గంగను తలవై శెక్కించుకొనుటను సొగనుగ, రసోదంచితముగ వక్సించినాడు కవి. “తలవై ఇెక్కించుకొనుట” అన్నది జావీయమైన పలుకుబడి. పుష్పాలు మొదలయిన యిష్ట్రవస్తు వులను తలవై "కెక్కించుకొనుట నవాజము, ఇష్టవ్యక్తులను అఖి మానముతో చూచినపుడు “తలవె కెక్కించుకొనె” ననుట సామాన్టమయినదే. ఈశ్వ రుడు గంగను మౌళియందు ధరించినాడన్నది ప్రకృతి సత్యము. తల కెక్కించుకొన్నా: డన్న జాతీయపు పలుకుబడితో జోడించుట చమళ్కార విశషము. + ఈ వర్ణన సందర్భములోనే చేసిన బాల సమీళ వర్ణన గూడ సార్థకమయినదిగ తోచు చున్నదిం “సకల శుభమ్ము లిమ్మనుచు సన్నుతులీ గతి రేయ నా (ననం తిక దయ 'ెల్చం బంచిన గతిం జనుటెంచె నుదంచ దూర్మిశా నికర విలోల ఖీఐ దళినీ కలగాన లనత్‌ వపుఖ్ల వా బ్రక మఖడోలికా వివ్భాతి లాలస బాల సమీరమయ్యెడన్‌” _ -విజయ. 1-1 7 వై వర్ణనలో (ప్రకృతి మానవీకరణ కనిపిఠచుచున్నది. జడ (పకృతియెైన నదివె నుండి వచ్చు గాలి గూడ (పకృతి వస్తువే. నదియే చానిని పంపినదనుట మానవీకరణకు ఉదావహారణము. అర్జునునకు గంగ పితామహి అగుచున్నది. మనుమని కోరిక లీడేర్చుట శామె సుముఖ వాతావరణము కల్పించుట సహజము. సూర్యకాంతికి తశుక్కుమని మెలయుచున్న తరంగములును, అళినీ కలగానములణే , నాన నలరింపబడుచున్న (ప్రఫుల్లహల్లకములును వాల్ల కారూప సుఖకోతిళా వివోర లాలసములై న బాల సమీ రములును వర్ణింపబడినవి. అలల కదలీకలకును, సుందసమీరముయొక్కా మంద మంద (ప్రసారముకులను అనుగుణనుగ నున్నది శైలి, సారాంశము

1. చేదములందలి నదీ సరోవర్శనలు కొవ్యములందు (పాధొన్యము వహించి వర్శనా నియమమునందచు చోటు చేసికొన్నవి. 2, శామాయణమున గంగా సరయూ గోచావిరీ నదులును, పంపా పంచాప్సరో వర వర్ణనలును కలవు, మిగిలిన సంస్కృత ఇావ్యములలో నీ వర్శనలు చాల తక్కువ,

808 (వ్రబంధములలో _పకృతివర్మ నలు 8. అలుగు కౌవ్యములందును ఇది చాల తక్కువగనే యున్నది, .

4. భట్టుమూ ర్తి యొక్కడే తెకుగు కావ్యకర్తలలో అధికముగ నదీవర్ణన చేసినవాడు,

శు క్రిమతీ నదిని మానవీకరణ చేసినందువలననే ఇంత వి _స్ఫ్రృతముగ వర్ణన జరిగినది.

5... ఆం (ధ (ప్రబంధములలో జలశేళి వర్షించు ఘట్టములలో కొలకులు వ్శింపబడినవి.

ఇర దశపవు ప్రకరణ ము

• నూర్యోదయాది వర్షనలు “నగరారవ శెలర్తు చం(దాక్కో+ోదయ వరనెఃొ ణః జాన ఈ ా సూరోస్థదయము అష్టదళ వర్జ్మ నలలో నొకటి యని దండి. ఈ సూరోస్టదయ మన్ని తెలుగు కావ్యములందును వర్ణ్మి ంపబడలేదు. దీనిని తప్పనిసరి వర్ణనగా భావించి చేసిన చాకు కొలదిమంది కవులే! కావించిన వర్ణ నలుకు కొలది మాత్రమె! “సూర్యుని వర్మించుతలి సర్వత (పకాళమును, (తిమూ ర్తిత్వమును వర్మింన వలెను. -కా వ్యాలం. తృతీయ 118 | అలంకార శేఖరమందు కేశవ మి[శుడు “ఆరుణత్వము, సూర్యకాంత చ(కచాక పథికాదులకు వ్రీతిని _ ఇందు, కార, దీప, ఓషధి, ఘూక, తమస్‌ , చోర, కులటాదులకు పీడను-వర్ణి ౦పవలెను” అన్నాడు. నూర్యువర్శన వేదములం బెక్కువగా నున్నది. చానిననుసరించియే ఛామాయ ణాది సంస్కృత కావ్యములందు గూడ ఎక్కువగా గావింపబడి యున్నది. 'వేదములందు మ్‌ తుయపగా వర్ణి ౦పబడీన నూర్యుడు పుఠాణనులందును (వ్రబంధము అందును గూడ దేవతగా నే స్వీకరింపబడినాడు. కాని అది (పకృతి వర్గ నయే! “తెనుగు వందలి యే (ప్రబంధమునను నూరోగ్యదయ వర్ణనలు ఎక్కువగ లేవు. నూర్యోదయము.కుమార సంభవము సూర్యోదయమును ఇతివృత్తముతో ముడి వెట్టు పద్ధతి ముఖ్యముగా భొరత రచనా శాలమునుండియే యున్నట్లు కన్పట్టు చున్నది. “* వళాతంబగుటయు వాండవ నైనికల జి దంబులతోడన యరవిందంబులు వికా సంబువనొం బె. బదంవడి తదీయ (ప్రళాపోదయ నహవర్తి యగుచు మొర్తాండో
• దయంలు వెలుగు టయు” లార. ఫీష్మ- ఆ 2కే పార్వతీ పరమేశ్వరుల వివాహా సమయమున కువూరసంభవళారుడై న నిన్నెచో డుడు ఇటులనే సూర్యోదయమును ఇతివుత్తముళో ముడ్‌ వెట్టుచున్నాడు,

810 [వబంధములలో (పకృతివర్జనలు “వారు వివావామునకు( గరమనురక్తుడై వరున జగములెల్ల వసుమయంబు శేసెనో రయమున చి(తభానుడనగ వను సమూహి గప్పె వసుధ యెల్ల” "కుమా. 86-181 చిత్రళాను శబ్దము సార్ధకముగ (పయోగింప బడినది. " చం[చాన్తమయ సూర్యోదయముల నొక్కసాశే వర్శించుచున్నాడు, కవిరాజ శిభామణి. ఇది సునోహర వర్ణన. లోక (ప్రవర్తనకు ముడిపెట్టుచున్నట్లు చేసిన ఈ వర్షన రమణీియము, . “ఆ సగిరి బొందె రాజద మూ[5 వెచ్కా . నినుడు 'దేజమ్వులగు వారికెల్ల (ప్రొద్దు మానితంబగు నిల నొక్కమాట పొందు వోని వృద్ధులు నూచించునట్ట వోలె” -అకుమూా. 88-100 ఈ పద్ధతిని తర్వాతి కవులయిన "పెద్దనాదులు తమ శా వ్యములందు అనునసరించిరి, సూర్యోదయము-మనుచరిత నూక్యోదయ మయినది (8-59). అప్పుడు ముకుళిత వద్శు గర్భస్థ మథుపములు ఎట్టు బయటికి వచ్చి గానము చేసినవో కవి వర్షించు చున్నాడు, ౮) ణం “కరకరిగూట6 గజ్జ యిడగా మొజువెళ్టెడు లీల కాలా " స్మర కర శాండ కందళ విఘట్టన నించుక ఇాయివిడ్డ అ మఠ మొజ పెట్టి పెట్టి పలుమాజును వాకిలి చాటి యాగుచున్‌ “మెరయ వివంచి మీటు గతి(మోవ్‌ యళుల్‌ వెడ లన్‌ గొలంకులన్‌” మను. $.60 రాత్రులందు చ్యకవాకదంపశులకు ఎడబాటు తప్పదు. సూర్యోదయము శాగానే రాాశియంతయు. వడిన విరవావేదనను తలచుకొని, దుఃఖానంద జనిళాళు9వులు రాల్ళ్చుచు ఓకధాని నొకటి ొగిలించుకొని "పెనగును, అది సొంపుగా వర్మింపబడు చున్ని, " “ధాలకొల గూయు కైనొజగు( గుత్తుక( గుత్తుక (అట్టు. కాఆుచి , ఇల (క్రియ గానశాని గకులన్‌ నుయిమైైం తెనుచున్‌ జనించు న

సూర్యోదయము _ సారిణాతావహరణము $11 [కు లజుత నొత్తు పోలు నిలుచున్‌ విధి చొతురి. గూడియున్‌ రతిన్‌ దలవపు కం'శి పాసిన చేళల్‌ దలపీించుచు( గోళ దంపతుల్‌ =మను, క్రీకీలీ " తమకను యొక్క ఉత్కంఠను ఇంత గొప్పగా వర్శించిన కవులు చాల అకుదు, ఇందలి సూరోగ్గదయ ఘట్టము [పకరణాసుబంధము గలది, మహాదుఃఖములో విరనా తీవతలో -_ మునిగియున్న వరూధిని మననును ఓచార్చుటకు ఆమె' చేలిక శ్తెలీ వర్ణన చేయుచున్నారు. “కోకదంపతులు పూర్వపు వియోగమును తలంచుకొని రతిని గూడ తలంపక అశేసూనందము పొందుచున్నవి” అనుటలో విరవీనందముతో తృప్తి పడుమని యొక యర్థమును, నూర్యోదరయము శ₹ాగానే కోక దంపతులకు వలె నీకును (వియాసనమాగమము లభించునని మరియొక యర్థమును స్ఫురించుచువ్నది. తప్పక సమా గమము జరుగుననియే నూచన. తగువాత సమాగమము సిద్దించినదిగాన ఈ ఫఘట్టపు (వకారణానుబంధము గలిగియున్నదసుటకు సందేహము లేదు. ఈ వర్శనవలన కథా "వేగమునకు థంగము లేదు. నూర్యోదయము ._. పారిజూతాసహతణము ఉదయము కాగానే (పకృతి యెట్లుండునో ఆందు ముఖ్యముగ సరన్ఫులు ఎట్లుం డునో వర్ణించుచున్నాడు తిమ్మన, “కమలినీ జృంభికలకు ది క్కాంత లెల్ల వాన ఆాళంబు లొనరింది రనగ జెలగె లలిత కాసార కూల కులాయ చలిత ॥ శకున పత జ పటపటన్వనము లధిప” పారి, 2-67 ముకుళించిన పదము లావులించినవట. అందులకు దిళ్కాంతలు పహాస్తశాశము అొనరించితా యన్నట్టు నిద్రలేచి ఎగిరిపో వు వకుల పతముల పటపట స్వనము లెగిసినవట; ఇంత సుకుమారముగ ముక్కుతిమ్రునే చెప్పగలడు; పొరిజాళాపవారణ కావ్యము చినంది, కభయు చిన్నది, వర్ణనలు మా[తము మిన్నలు, అంతఃపుర మర్యాద లెరిగిన తిమ్మున ఉపమానముఅను గూత అంతఃపుర మళ్యాడా దో్యోతళములుగా [వయోగించుచున్నాడు-!

1. అవులించినవారు నోటిదగఅ చిటిక వేసికొందురు. లాజుమిను రాజకొంథఅును అవ్యవించినచో (పక్కనున్నవారు చిటిక వేయుధురు. అరి వైన నూచింపలడినది,

కై , (వ్రబఇంధములలో (పకృతివర్శ నలు ఎండ తగులగనే కుముదములు ముకుళించుట కవిసమయము. కుముదములకు చందుడు పతి. చందుడు రాజు గచా! కుముదములు రాజకాంతలు, అ రాజకాంత లిపుడు అసూర్యంపళ్యలట! అమోఘమైన సమర్థన. “8[మలాప్తోన్నమదంళశుజాలములు దిగ్భాగంబులం ((గమ్మినం గుముచా. తః స్థిత లత యెండనడ సోకుల్‌ వైపగా లేక ప (తముల వాస్రబగం జేని కప్పళొనియెం దళ్కాల సంకోచన * (లమ దంభంబున రాజనల్లభ లఅనూర్యంవళ్య లౌదుర్ష దా” =పారి, 2.00 వైది చాల రమ్యమగు వర్ణన, ఈ వర్మన కథా సందర్భళుద్ధి గలది కాదని చెప్పుట సాహాస మనిపించుకొనున. ఉదయము కానిదే యొవకును, ఏ పనియును చేయలేకు గచా! తర్వాత ఎగుపు రంగుతో సూర్యుడుదయించుచున్నాడనుట సందర్భకుద్ధిగలది. ఈ ఉదయముననే కృమ్టుడు (వయాణము కట్టుచున్నాడ గదా; సత్యానాభుడగు (కమలా . -పఫ్తుడు కృష్ణుని విజ్బంథణకు శచీళ్యాది రాజ్యస్త్రీలు భయపడి దాగిరని గూడ శ్లేషార్ధము నూహింప వచ్చును. “భొలకొలమంచు మేశలకు గూడుల వె్వడు పడిరావము . ల్కల మృదువాక్య వై ఖరులుగా నల వేకువ పూవుంలోడీ వే డ్కలు దళుకొత్త దోవాదమిడం దొలిగుబ్బలి కొండగోగు పూ గొల యలరించెనా ( బొడీచే గోకనచఛాఫ్తుడు పాటలద్యుతిన్‌ ” -పారి. 2/0 కొండగోగునకు దోవాదము నల్లాపము, వేకువ అను పూవుబోడియొక్క సల్లాపో క్తులకు నూక్క్యు డనురాగిల్లి నట్టుగా వైన వర్ణితము. కోళనదములనగా ఎజ్జని పద్ముములని యర్థము. సూర్యుడు వాని ఆప్తుడు గాన ఎజ్జగా మన్నాడని యక్రము - . ఉదయము కాగానే సత్యాపియుడు కృష్ణుడు ఆమెను తృ వ్రిపణచుటక్రై (పయత్నము చేయగలడని గూడ వెన నూచితము, సూర్యోదయము - కళాపూర్ణోదయము “*మిళత భూ గగనాంతముల సందు విచ్చిన గాన్నించు (బవ్యైండ కాంతి యనగ దిశ ళన్నుచికి పూర్వ దిశయని (బవ్మా ని ల్సిన యట్టి మొదలిట లెక్క యనగ నుదయాచఛలాధీకు నున్తమాంగంబున _ -. భానిల్లు హొంబట్టు పొగయనంగ _గగచాఖ్య పనస వృత (శాండోవరి (ఛాజీితంబగు పక్య ఫల మనంగ .

సూర్యోదయము = వసుచరిత్ర $10 దారకాభ ర్త చం[డిళాక్షీర భోజ చాంతమున బూర్వ నంధ్య యన్యాంత వెలచి లీలం కేర్చిన వసిడి పన్తైర మనంగ దరణి విళ్వంబు( గాన్సించె వరుసతోడ” కళా, రింలిఫ్‌ చందుడు, చం[దికాతీరముల భుజించిన తరువాత కడిగి గోడకు ఆనించిన టంగారు పశెరమ వలె సూర్యుడున్నాడట; చకళ్యానిభావుకత; నళార్కికమై న ఉపమాన (వయోగములో సూరనకు సూరనే సాటి. ఇది కేవలము వన్తవర్శన వలెనే యున్నది, నూర్యోదయము - (పభావలీ (వద్యుమ్నుము పూర్వదిశాధిపతి యగు నింసదుని నమతమున పూర్వదిక్యాంత తన పాతి(వత్య మును నిరూపించుటకు ఛాలుచున్న ఇనుప ముద్దను కాగుటకై "రెండుచేతులతో పట్టి యె త్రి చూపుచున్నదా యన్నట్ట్లు సూర్యోదయము జరిగినదని కవి యు శ్చేతీంచు చున్నాడు. (వభావతీ (వద్యుమ్నుల రత్యవంతరము 'శెల్లవారినట్టు కవి వర్ణించిన ఘట్టమిది. *వ(గలలోన వొంజెలుగ నీవె విభఘుండవు నందియంయబు బా . వై గలదేని చూడుమని (ప్రొగ్జిః గౌతమదాన జూరునిన్‌ చాంగడు నమ్మ "కేయుటకు( (ఛాగగ వె త్రెడునట్టి యెజ్టగా . (త్రాగిన మడ్డుచంద మెనగన్‌ గమువల్టై నినుండు నున్లతన్‌” శపళా. 5-60 ఇంద్రుడు వ్యభిచారి. పూర్వదిక్సతి పతివ్రత. కథలో గూడ (వద్యుమ్నుడు దత&ీణ నాయకుడు. (ప్రభావతి పతి్యవత. వై సూర్య వర్ణన (వ్రకరణానుగుణముగ నున్నది. సూర్యోదయము - వనుచరిత వనుచరి(తకారుని భావనాధోరణియే వేరు. ఇతరులుక్పే)&ంచుటకన్న మిన్న గను, సళార్కికముగను, ఉత్పేంఊంచుట ఆతనిలోని గొప్పతనము, - కుముదము అనగా భూమికి ముదము కల్గించు నట్టిది అని యర్థము, భూమికి లట దేవి సవతి. లట్భీ పడాస్థ్రాలయ, కువలయములనప్న వడదు, చంద్రుడు కుముద

శి14 (పవింధములలో _వకృతివర్ణనలు జూంధవుడు, నూర్యుడు వద్మ అశాంధవుడు, మాఠ్య చంద్రులు విగ్గువు యొక్క వలపలి 'ఇాపలి కస్నాలు- అతీగ్టిదేవి (పీత్గర్ణము (వదుముల కొకు) విస్ణువు తన యెడమ కన్నుమూసి కుడి కంటిని తెజచుచున్నట్టుగా నూర్యోదయమైనది. ఇది అత్యంతమైన శృంగార రసావీప్టమైన భావము. తర్కుగర్భితమెన వాదవు. పాంజాతావపహారణమందలి “కమలామోన్నమదంకు, , .(2-66)” అన్న పద్యమును మననులో "పెట్టుకుని యీ భావ మును భక్టుమూూర్తి వెలయించినట్లున్నది. “కమ చాధార విహా/ముల్‌ కమల కన్లో/జాల కంభోత గే వాము మూయ. 'ెలివీంతు వేగనని వామూలోకమ) బ్యాటి మా వమమయో 'పేందుడు ద&ఉణాఉ( దెజదెన్‌ వంజొత రాగాను ఐఐ ధముతో నావిధుజే గ( (తొర్దువొడి దెన్‌ బంధూక జంధుచ్భవిన్‌ * ఎసిను, శ క6 వైన కలువలును పద్శుములును కూడ వర్శితములు, శ్రేషానుపాణితమైన యుళ్చే9ష చ్య్వారా రమణీయార్థనును చమళ్కారముగా ,(పతిపాదించినాడు సూర్యోదయము (వకరణానుబంధము కల్గియున్నది. రాతియంతయు కాధించిన చం(దుజేసట చేతను సూర్యుడుదయించుట చేతను గిరిక పెండ్తి మాటలు జరుగబోవుట నూచింపబడుచున్నది. గిరికాదేవి యొక్క తంథడిని పార్థించి వనురాజున కిప్పింపగోరి వచ్చుచున్న యిం[దుని ₹ు క్కెమువై గల బంగారు వన్నె గోడుగా అన్నట్లుగా నూరుర్టడు ఉదయించు చున్నాడని ఈ [క్రింద ఉత్చే9ఊంపబడినది. - “ఓ చామీకర చారుగాతి నిను గో(తో త్తంనమున్‌ వేడి నే డా చేరితీతిపాల శేఖరునితో హ త్రింపగా వచ్చుత శ్చా9ిచీ భర్తకు బట్టు పట్టుగొడుర్తై ఖామండు దోవం (బభా ,వీచుల్‌ తగ్గతరత్న గుచ్చముల కీవిన్‌ బొల్బి ప్రాంతంబునన్‌ ” -వను. 4.137 వనుచరి[తశారుడు [(వతివర్గనయందును, ఆందఅను మీరిన వాడగుచున్నాడు. వీది వట్టుకొన్నను సర్మికొత్తగ, పేతుబద్ధముగ సులభ్యగావ్యూముగ, అ నేకార్థముల 'నొనగునదిగ నుండునట్టి రచన చేయవలయునన్న పట్టుదల ఆతనియందున్నంత యే ఖాషా కవులందును శానము. నూర్యోడయము = విజయవిళలానచను నూర్యోదయానంతరము వదగ్తివికననము జరుగునన్నది కవినమయము. ఈవర్ణనను నిజయవిలాసకారుడు చమక్కారముగ, రసవంతముగ చేనినాడు---

సూర్యోదయము = విజయనిలాసను 818 “తనకుం గౌొగిలి యీ వొకన్ఫుడును నాళా నీ కరనృర్శనం బున గిల్లీంత తె యంచు ఐద్మిని కరాంఖోణంబునన్‌ మందనుం ద నటచ్వాయు చలద్దళాంగుళులు గన్పట్టంగ నవ్వెల్గు రా యనిశారాః యని విక వా( తగె ద్విరీఫాత్యంత కీర్ధధ్వనుల్‌” -విఆయ. 1204. “దూరముననుండి, ఎంతయో 'యెత్తుననుండి, (వతిదినమును కేవలము కరముళచే చక్కిలిగింతలు కళ్గించుకుగాని దగ్గరకు వచ్చి *ళనాడును శొగిలి యాయవుగచా, దగ్గరకుఠారా” అని పదగ్తిము అను చేతితో గాలికి కదలుచున్న అానురశేకులు అన్న (వేళ్ళతో నై గలు చేయుచు, తుమ్మెదల ధ్వమలు అన్న ఇులుగుతో పద్మిసులు ఫిలుచు చున్నళలా అన్నట్లువ్నదీ. ఎంతయో శృంగారమును సంతరించుకొన్నదీ వర్శన. కాళా. _. అన్న చోటను, ద్వికేఫాంత దీర్టృధ్వనులు అన్న చోటను గొప్ప చమళ్కారమున్నతి. " రారా అన్న చోట ద్విశేఘమున్నది (లెండు "రేఫములు) ద్వి'రేఫము ఛాలా అనుచున్నది. (ద్వి'శేఫము యొక్క. రూపము ెండు “ర' అను ఒకచానివై నొకటి 'పెట్టినట్లుండును) ఇది ధ్వని పూర్శమైన వర్శవ. మలయధ్వజుని కుమారిత చి(శాంగదను అర్జునుడు చూచి విరాశిగాన్నప్పటి ఘట్టమునందలిదీ వర్ధన. ఆకన్య పదిగ్దినీ జారి కన్య, ఆ పద్మినీ జాతి కన్యయే తనను శాగిటికి రమ్మని యావ్వోనించినదాయన్న ధ్యని యీ వర్శ నలో గలదు, వె వళ్ళింవబడిన 'వపళ్ళళి మానవలీకరణ వంటివి రామాయణనునందు గలవు. (ఆరణ్య రీ2-56, 87, 89), ఆ మానవీకరణకంశి. ఇక్కడి మానవీకరణ గొప్పగ నున్నది. 'వై వర్ణనలో శుథళకునము గూడ త్యోతమై యున్నదని వియుని మిషతుకైన. విశారదుని మాటవలన 'లియుచున్నది. “నావిని వోనళాన వరిామ పదుండు విశారదుం' తనున్‌ జేవరవారతిందు నరుదే శళకునమ్ములు మంచివయ్యె, వే ఛానతె ళోళనోత్సవ వరంపరలివ్పుడు చూడు" డంచు నె . శ్రావులి దీవులై తనరు శామర మొగ్గలు ెండొనంగినన్‌ "” “విజయ. 1-205 వై వద్యమున గల ఆండు తామర మొగ్గలు (పకృతి వస్తువులు, ఈ అామర మొగ్గలు వై పద్యమునందతి (1-20) ఖానముతో పొత్తు గలవి. నాయిక శౌగిలి కోరిన దన్న అంతళార్థము అ పద్యముళో నున్నటి. ఈ వద్యముతో (1-204) _న్తనోవమానను _ వైన వదాంాల జంట రాజునకు లకించినడి. ఆ “ఛావుల రీవుళ్లై తీరు తామర మొగ్గ లండుకొన్నాడు” విజయుతు, కస్తూరీ కుంకుమాంకితముతై న _న్థనపద్భుములు ళావు భీనును గఛా |

మ! (వ్రతింధములలో (ప్రకృతివర్థ నలు “*ఆదియునొక శళకునంబుగా నధిపుడంది భేతికంగిచ్చినట్లనె చేకుజంగ గలదువలిగుబ్బ గుబ్చెత చెలిమి యంచు” ఆనందిం చినాడు. (విజయ. 1=-£04) నతోజములకు ఉపమానములై న కామర మొగ్గల _ వర్శనలో నింత ధ్వనిని నింపిన కవి సామర్ధ్యము కొనియాడదగినది. | పద్మములవై నింకను చమళ్యార రసోదంచితములై న భావములను (ప్రసరింప "జేయుచున్నాడు కవి (విజయ. 1-207). అర్జునునికి చితాంగచా స్నేహము చేతికల్సి నశ్లే యున్నది. అమెయొక్క వమోజ పద్తసమానములై న పద్యములు చేతిలో - నున్నవి. కాని అవి చిళాంగచా వశోజములు గావు. ఇక ర్యాతికి అమె వమవోజ. శాజీవములు

• కుముదములగును. (ముదము లేనివగును. ర్యాతులు పద్మములకు (వకాళశముండదనుట
• . కవిసనమయము) పగలుశాగ'నే ఆ కుముదములు నీరజములగును. కజము లేనివగును. (వగలు కుముదములకు విళానముంశదనుట కవి నమయము) అనగా ఈ ళా; తికి చ్మిళాం గచా సమాగమము . జరుగుటగాని, ఆమె వమాజపద్ఫుములకు నఫలత- లఖంచుట గాని జరగదని కాత్ప్సర్యను. . వె వర్ణ నలలో అమేయ భావళబలతను, “అత్యంతమగు చమళ్కారమును. [వద ర్థించినాడు చేమకూర కవి, | సపొఠొంశము

1. అష్టాదళ వర్ణనలలో నొకటి యయి. నను, అందజు కవులును ఈ సూరో్యోదయవర్ణ న చేయలేదు. చేసిన వారును కొలదిగనే చేసిరి సంస్కృత భారత రచనా కాలము నుండియే నూర్యోదయాదులను 'ప్రకరణానుబద్ధము చేని వర్ణించు సంప్రదాయ మున్నది, ౨. నన్నెచోడుని కుమార సంభవమున నిది హరుని వివావాముతో ముడి పెట్టబడినది. ఆ విధముగ (పకరణానుబంధము గలిగి యున్నది, రిం మనుచర్శిత, పారిజాతాపవారణములందు ఈ వర్ణన కథతో నన్వయము నూహించు కొనదగి యున్నదే గాని (వత్యత నంబంధము కలిగి యుండలేదు, శ. కళాపూర్ణోదయ, వ్రళావతీ (వ్రద్యుమ్నుములందు ఇది నర్శన కొణకు చేయబడి . నట్లున్నది,

సూర్యోదయ వర్ణన 811 5. వనుచర్మితలో (పకఠణ సంబంధము గలీగియున్నదీ. 6. అముక్రృమాల్యదయందీ వర్ణన లేదు. 7. విజయఏలానమున నీ వర్ణనలు చమక్కారముల తోడను. కవీ నమయ నమర్థనల తోడను నిండియున్న వి.

గ అర ఏకాదశ (ప్రకరణము _సూరక్యా సమయాది వరనలు ( ఐక్య నో

• సూర్య్యాస్తమయాది వర్శనలు (ప్రతి కావ్యమందును అతిలోక భావనా విలసిత ములు, శ్ళంగార భాచావిష్టుల్నై న క వులందజటును తమి తమ శృంగార భావ పీర విహార ములకు రంగస్థలముగా ఈ సమయమును వాడుకొని యున్నారు.

• సూరోగ్రదయమును, చం[దోదయమును, (ప్రకృత కథా కథనముతో ముడిపెట్టు పద్దతి పూర్వ సంస్కృత కావ్యములందే కనబడుచున్నది. భారతమందీ పద్ధతి ఇాగుగా కనిపించుచున్నదని [కింద వివరింపబడుచున్నది. నూర్యుడు పగలంతయు తన ఖరకిరణములచే, రసమునంతను పీల్చివేయగా ఆ ఓపధీపతతికి నుఖము కల్షించుటకును, చకోర దంపతుల మదింప జేయుటకును, భారత "సీనను తన్పుచేయుచు చంథదుడుదయించినాడని వ్యాసభారతమందు గలదు. “తతః పురస్తాత్‌ భగ వాన్నిశాకరః సముత్ధి తస్తామభి వార్టయం శృమూం " దివాక ళాపీత రసా మవొసధిః ఫునః స్వశేనైవ గుణేన యోజయన్‌” _నంస్క్భృత భారత. అధ్యా. 51-88 తీక్కన కవి ఈ భావమునిన్తు అనువదించినాడు. చాలచోట్ల తన భారతానువాద మున (పకరణానుబంధముగా సూర్యచం(దోదయా _స్త్రమయముల వర్ణించినాడు.

మన తెనుగు కవులందళి కంళు ముందువాడయిన అాణుడు గూడ సూర్యాన్త మయమనును (వకరణానుబంధముగ వర్టించినోడు,

• చఛందాపీడుడు మహా"శ్వేత వృత్తాంతము విన్న తర్వాత సూర్యా న్తమయమును వర్షించుచున్నాడు బాయిడు.

“అ(ాంతశే, (కుత మహా శ్వేత వృళత్తాంతోపజాత శోకజన సముత్సృష్ట దివన చ్యోపారః రవిరపి భగవాన్‌ అధోముఖతామయాసీత్‌. అధ &ణే దివసే వరిణత (పియంగు మంజరీ నిఖేన పింజరిమ్థూ రజ్యమానే విలంవినీ (బ్రధ్నమండలే అవిరళ కుసుంభ కునుమ రన రక్త దుకూల కోనులేనచ అస్తాతపేన ముచ్య నూనేషు .దిజ్యుభేషు చకోర నయన

సూర్యా స్తమయాది వర్శన _ కుమారసంభవము “శ1$ కారళా కాంతినాచ పింగళిమ్నూ విలిష్యమానే తిరోహిళ నీలిమ్నివ్యోమ్ని, కోకిల వితో చనచ్చావి బ్య భుణిచ అరుణయితి సాంధ్యే,**" ==కాదంబరి - పూర్వ. భాగము, | ఇంతేగాక అళకులు నంస్కృ్భృుతకళ వులు సూర్యాస్తమయ, చం[దోదయాది ఘట్ట ములలో తమతమ 'నజ్ఞల (వదర్శించి మనోహరవర్శనలు చేసియున్నారు. మ;; ప్రబంధ కవులును అంతకు తక్కవ కాకుండ వర్ణించి యున్నారు, + సూర్య చంద్‌ దయా _స్తమయాది (ప్రకృతి కార్యములను ఇతి వృత్తమతో ముడి.” "వేయు పద్ధతి - మన (వబంధకారులు చక్యగా అవలంబించినారు. సూర్యా న్వమయాది వర్శనలలో (1) నూర్యాస్తమయము, (£) సుధ్యావర్థన (8) అంధకార వర్షన, (4: నక్యతవర్ణన మాత్రము వచ్చును. నూర్యా స్తమయాదివర్లన -కుమారనంభవము నూళ్య్యాన్తమ యమున నూర్యునియొక్కు యొమపును, చ్మవాక పవ్మములకు విప్లవమును వర్షింపవ:)నని అలంకార శేఖరమున గలదు. _ కుమారసంభపమున సూర్యా న్తమయము (పళకరణముతో ముడి'వెట్టబడినది, అతడు గూడ ఇావులేక తొ లగిపోవుచున్న పాతవలె వర్థింప బడినాడు, “మృడు జము లుర్వి గిక్కొన విడిసిన దళళతకరుండు విడియగ(దన శె య్యెడ చెడ సాలక యరిగిన వడువున నపరా ది నంద వనమున కఠ గన్‌” _కుమార, ర్రి-రీకీ మరియొకవర్లన :- . ళా * సూర్యుడొక పాతవలెను, మానవమూ ర్రివలెను, శుచిళ్వాళుచిత్వముల పాటించు వాడుగను వర్ణింపబడుట మానవీకరణకు (వ్రబలోచాహరణ, నూర్యుడు, పళ్చిమాంబుధిలో పడుటను, అంటు వాపుకొనుటకు శుచి స్నానార్థమేగిన క్రియగా ఈ [క్రింద వర్జ్మింపబడు చున్నది=

• "పోంక నలినీ రజన్వల సోంకిన దోషంబు చాయ నూర్ముడు గలీళొ శంక వనవగాంబునిధిలో (గుంశెనో యనగ (బొద్దు (గుంకుడునంతన్‌ ” .. కుమార. రిం88ఠీ

$20 (వఉంధములలో (ప్రకృతీవర్ల నలు గొప్ప చమళ్కొర (ప్రతిఫలనో తేక. . ఇనుడు సమీపించినందులకు అపరదిళక్కాంత ముఖమంతయు రాగమయ మయినది, అది చూచి పూర్వదిక్కాంత మొగము మాడ్చినట్లుగా తూర్పున చీకట్టు కమ్మినట్ట్లు చేసిన వర్ణన రసపూర్జ్మ్శము, ఇందు చీకట్టు వర్ణింపబడినవి. నంధ్యా వరన |! ''“కువలయారిసని మె గువల యహితుడగు రాజువచ్చెనని కరంబు నమ్మి - రమణ లోక మెల్ర రాగిల్డునద్లె ఆ ఆ సంజ గలయ బక్వె సకలదిశల” ఎాకుమార 8-90 వెన సాత్తికభావ ముక్చేమీంపబడినది. రాజు పురవీధులలో ఊశేగునపుడు పుర కాంతలందలు తద్దర్ధునమున శాగోనగిత్తు అగుదురను భావమిందు వర్శితము. లోక మంతయు (వేమభావములో వడినదట: అందులకు ఎజ్జని సంధ్య వ్యాపిం చినట్లు ఉత్చే అంధకొరవర్లన . " ౪9 అంధకార వర్షన మన్నది గూడ - సంస్కృతమునుండి 'తెనుగులోనికి వచి ఎనచేః ఆం ధ్రకవులందణును, ముఖ్యముగ (పబంధకవు లందలును ఈ ఘట్టమున సీసపద్యములనే వాడి యుండుట ఒక విశేషము, . నల్లని వస్తువులు పవేవిగలవో వానినన్నిటిని చీకట్లతో ఉపమించి (వాసినారు. . (ప్రళిళా సంపన్నుడైన నన్నెచోడ మహారాజు అంధకారము నన్ని నల్లని వస్తువుల తోడను పోల్చుచున్నాడుః నల్లని రంగు ద్విగుణీకృతమగుచున్నది., ౨... గవారి గడు (లీతి. గస్తురి వూనెనో శాలు స! గాలాగురు నలబెనొక్కొ మహిషాసురుడు! గర్టమం జాజనో మవో శాళి నీలపటంబు గ్పెనొక్కొ మదహా స్లీవే నలి మండలి మునరనో బలి నీల తూషాళి భొలిచనొకో

నక్షత్ర వర్ణన _ కుమారసంభవము - _$11 ఖై రవుండు గృన్షమణి మయా కల్పములో చాలళ్ళెినో యనంగ (దర శరంజ తలచి రూజరాని తఆచుతో నభమున భూరి తర మవింధకార మడ” =కుమో. 8.9%? నల్లని వ్యక్తులు నల్లని వస్తువుల పూసికొన్నట్లుగా, నల్లిని వస్తువులవై నల్లని వస్తువుల కస్పినట్లుగా చీకట్టు ద్విగుణీకృతములై నట్టు వెన వర్శితము. గొప్ప భావుకత. నిమ్నోన్నతములను, ఉచృనీచములను సమము చేయునట్లుగా, చీకట్లను వర్ణించుట కవి సమయము, ఉదావారణము :-= “నుతవర్దాంతర నీమ్నో న్నత తల నిఖలోచ్చ నీచ వానావన్తు స్థితి నమము నేనె గతగా . రళత( జీకటి దుర్విచేకి కాజన్టమ పోలెన్‌ " కుమా, ర..$ నమ్మతవర్షన - కుమారనంభవము కుమార సంభవమందు నడత వర్శన సంవ్రచాయము ననుసరించియే యున్నది. రసమయముగ గూడ నున్నది. | “*చాల( (లియుడగు శి నిళాసంగళాను చాగరసమున వంధ్యానురాగ మడరి శవయ చాచం[ద రజనీ ముఖముల నడరు ఘర్మబిందులకంగ 6 జుక్కూలు. వెలింగె” =కుమొ. రీ-$1 చం(దుడు నిశానాధుడు. ఆమెవై రాగమడిరి కవిసినాడు. చారి యిరువురి ముఖములందును జనించిన ఘరస్రవిందువులా యన్నట్టు నడ(తములు (ప్రకాశించినవని యు(్చేీంప బడినది. *కనిజ హితుడట చన. దరతరమ త్యరుణ రుచిన్‌ మెజుగడరుడు వడి నం . బరమున నుడుతతి (ప్రవిమణమయ్యున్‌ - నిరువమ మణిగణ నికర విభాతిన్‌ ” ట్‌ వె పద్యము మణిగణ నికర వృ త్తములో (వాయబడినది. వృత్తము సేకుగూడ పద్యములో వచ్చినది, ఈ పద్ధతి నన్నచోడునిలోనే చూడగలము, గజ క్రీడ చూచి లే ,

! (ప్రబంధములలో (పకృతివర్జనలు పార్వతి తనయుచ్దేశమును సూచింపగా, శివుడు గజమై గజ[కీడ సల్పెను. ఆ సందర్భమున “మత్తేభ వికీడిత' వృత్తమును (ప్రయోగించి అందులో “మ క్తేభవికీడితము” అను సమాన (వ్రయోగము కావించినాడు. ఇటులనే చాల వృత్తములను వాడి వాని నామములు పద్యములోనే వచ్చునట్లు (వాసినాడు. ఈ విషయమీ _వార్థ్రనమున “వనవర్ణన - కుమార "సంభవము అన్న శీర్షిక [కింద చర్చింపబడినది. ఇట నత్ముతముల కాంతిలో [క్రమ "విళాసము వర్ణింపబడినది. నూర్యా న్త్రమయాది వర్గన -- మనుచరి(తము

వాతి ణ

(పవరునివై సానుభూతిగల వారు చాల తక్కువ మంది. వరూధినివై సానుభూతి గలవారు చాలమంది. పెద్దన కవియొక్క- సొనుభూతి వరూధిని వెననే. మామూలు మౌానవులశే గాదు, (పకృతికి గూడ నామెవ్నై సానుభూతి మెండు. (ప్రవరుడామెను తిరస్కరించినపుడు ఆమె విరవోవస్థను చూచి,

“తరుణి ననన్య కాంత నతిదారుణ పుష్పశిలీముఖవ్య ఛా . భరవివళాంగి నంగభవు కారికి నగ్గము సేసి కూరుడై యరిగ మహిసురాధము డవాంకృతితో నని రోషఖీషణ స్ఫురణ వహించెనో యన నభోమణి చాల్చె! గషహాయరదీధితిన్‌ * =మను. 8.10 పాపము వరూధిని తరుణి. అన్య కాంత గూడ గాదు. అనగా ఇంతవర కెవరీని గూడ పొందలేదని యర్థము, అతిదాముణ పుష్పశిలీ ముఖ వ్యధాభళర వివశాంగి.అట్టి నుర కాంతను మహినురాధము డవాంకారముతో (తోసివేసి పోయెగచా అని సురుడైన నూర్యుడు రోషఖీషణుడై నాడా యన్నట్లుగ సాయంసంధ్య ఎరుపెక్కి పళ్చిమాకాశము ఎరుపెక్కినది.

(వక్ళత కథలోని వ్యక్తుల యవస్థకు సానుభూతి (ప్రకటించుచున్నట్లుగ (వక్ళతిని చితించుట పరంపరాగతముగ వచ్చుచున్న పద్ధతియే, ఇక్కడ (పొద్దు (కుంకుటను "పెద్దన ఉక్చేటంచు చున్నాడు. (పొద్దు (కుంకుట అను సామాన్య (పకృతి కార్యమును ఇతివ్ఫ త్తముతో నన్వయించుట జరిగినది. దీనివలన వరూధిని యెడ సానుభూతి చూపు చున్న వారికి ఇంకను బలము కలిగినట్లయినది.

ఈసాయంనమయమున మరొక చమక్కారమును (పదర్శించుచున్నాడు కవి,

సూర్యా స్తమయాది వగ్షన - మనుచరి[తము 820

• ఉరుదరీకువార నుప్తోత్ళ శార్దూలముల్‌ రుురవారి ళోణిత శంక (దావ వనకుంజ మధ్య శాద్వల చరన్ముగ వంకి చావపావక ీకి దల్లిడిల్స . అ[శమాంతర భూరువో(గ్రముల్‌ మునికోటి _ బద్ధ శాపషాయ విసాంతి( జడ ఘన సొనుళ్ళంగ శృంగాటక ౧యబుల గాంచి యమరులు పానూ[ది యమచు (వాల గానె వేళలరుచి గింశుక (ప్రవాళ ఘున్ఫణ కిసలయ కంకేళి కుసుమగుచ్చ బంధుజీవ జపారాగ బాంధవబు లన్నగంబున జక కారుణాతవములు” మను. 811 (పక్ఫాతిలోని ఎజ్టిని వస్తువులతో సాయంశాలపు ొండలను. పోల్చినాడు కవి. కింకుకము. ( మోదుగు), [పవాళము (పగడము), ఘుసృృణము (కుంకుమ పువ్వు), కిన లయము (చిగురు), కంకేళ (రశ్రాశోకము), బంధుజీవము (మం కెనపువ్వు), జపా (జపా కునుమములు) = వీనియొక్కు ఎరుపు రంగునకు సాయపుశెండలు సోదరులని వర్ణించి నాడు. ఇంత ఎకువు రంగుగల సాయం సూర్యుని కిరణములు (పసరించినపుడు (పకృతిని చూచి (పక్ళతియే భాంతి గొన్నది. అపుడే నిద్రనుండి లేచి గువాలనుండి బయటికి వచ్చుచున్న కార్టూలములు, మామూలు ర్సురీజలమును రకృమేమో అని (కాగుచున్న వట. దావాగ్ని పడెనని లేళ్లు ఖీతిల్లి బముగిడినవట. చెట్ల కొనలన్నియు నెజ్టగా (ప్రకా శింపగా అవి (వేలంగట్టిన కాషాయవ(న్త్రములని మునులు భాంతి నొందిరట. హిమ వన్నగ శిఖరములందు, మేగువను (భాంతితో అమరులు దిగుచున్నారట. ఇంత భాంతి గొనుట నవాజమే. ఈ (భాంతిమదలంకార పూర్ణ రచనకిట గల (వయోజనమేమి ? ఇది భావ్యర్థ సూచకము. ఈ సాయం సూర్వుని వర్ణన వలన - అందునను ఖెాంతి మదలం కార వర్ష్మన వలన - భావ్యర్థమును నూచించుచున్నాడు కవి. ఈ (పకృతి సవాజమైన సాయపు బండల చూచి 1 పకృతి (భమపడినట్లుగానే రాగగుణభరితయు కామోద్రిక్తయు నగు వరూధిని గూడ గంధర్వుని (మాయా (పవముని) (పమునిగా (థాంతి పొందును. ఇట్లు (భాంతి పడుటకై. పూర్వరంగమును వై విధముగ చి(తించి నాడు కవి, ం . "ఇెద్దన ఇాలమంది పూర్వకవుల ననుసరించినాొడు. వారివర్మ నలను కొన్ని యధాతథ ముగను, కొన్ని మార్పును పొందించు కొనియును, రచన చేసినాడు. సంస్కృత కవు

శ్రీలి॥ (ప్రబంధములలో (పకృతీవర్షనలు లను, కన్నడ కవులను, పూర్వాం్యధ కవులను బాగుగ'నే యనుకరించినాడు. . వై పద్యమునకు నరియెన పద్య మొకటి (శ్రీనాథుని ఖీమఖండమున గలదు. “ఇరినికుంజముల( గుంజర పుంజమను శంక కంఠీరవంబు లుత్కంఠ నేకయ అల్వలంబులగిరి (పకరంబులను కళంక 'నెటుకు రాజులు విండు లక్కు పెట్ట రజత గిరియందు చాండవారంథ రథస భంగి పతిత పరశ్వథ పాణి వికట కంధళారుద్ధ గజకృ త్తి కంతళంక ప౦ిమధులకు దోవ నంధకార€బు పిబల” _ =ఖీమఖంఢము. మనుచరి[తలోనిది సంథ్యావర్శన అగుచో ఖీమఖండములోని వె పద్యమున నంధ కార వర్ణన. వస్తువుల సేర్ణ మార్చు అంతే; అంతేగాదు పద్ధశ్రై లియును, ముఖ్య ముగ 'నెత్తుగితి శైలియు నంతే, ఈ సాయంవర్షన సాభి(ప్రాయముగ గావింప బడినది, ఇతివృ _త్తముతో సంబంధము గలిగియున్నది (గాణముగ్భ, సాయంకాల వర్గ నలో సరోజ పీడను వర్మింపవలనను కవి నమయము గలదుగచా! “సరోజ షండములు నిగదాణంబు లియ్యెన్‌ గడున్‌” =మను, శి-1లి అని సరోజ పీడను గూడ వర్మించినాడు. దీనివలన వర్గా నంట[పదాయము (కవి నమయము 'నెరవేరినది, ణి సంధ్య నిట్లు ఉ్చేతించుచున్నాడు కవీ "పెద్దన. “*రవిలింవి వతన డీర్ణ్గపయోధి గర్భ ని " ర్శృత శేవఫణి ఫణారత్న రుచి యొ

వంధ్యావర్ష న = మనుచర్మిత | 825 దివసావసొన నండిప్తానగిరి శిఖా జోలిగ్గళా (వళానాతపంళొ తపన ధూర్జండ నిర్జశిత దికట దృళ్య “ కమలజూండ కటావా కనక ఘృణియొ చండీశ శాండవోత్సవ సంభృత తపా వాప్తాగంి దీప గభ_సి చయమొ (దాగ్విచా వాచ్చ్ళిచా వినిచాణ మనవ దంజనా లాన మూల శయ్యాావిథాన చారుణా ధోరణా కల్పి తోరుళోణ మృత్తిశా ళా౪యో యన మెజినె సంధ్య” మక కి12 సంధ్య, 'అెలుపుతో కూడిన యొకుపునుండి పూర్తి 'యెకుపులోనికి వరిణమించు చున్నవర్శ ము యొక్క వర్ణన యిది. ఈ సంధ్య యందు చ(క్రచాకముల పీడను ఉశ్చే ఊ౦ చుచున్నాడు. “వి వివాంగముగ న్న నెలుగిచ్చుచును పాొలె కును నైకతంబుల( గూడ చారు దారి గన్లొని యదితన జోడు గాకున్న మెడయె త్రి కలయంగ మింట నరయు నరపీ కన్నీటితో మరలి శామర యెక్కి , వడన మెండగ నరో వారి నద్దు వద్ది (శావగ వైప కట్టిట్రు గన్గొని (వతిలింబ మీడించి |బ్రమని యులుకు నుజికి యెొజకలు దడియ వేటొక్క- తమ్మి కరుగు నరిగిరవంబుతో( దిరుగు కేంట్ల లొడుచు ముక్కున మటియును బోవు వెదుళక నంజం (తీయు బూని వగనొక్క చ[కవాకి =మణు క-16 ఈ వర్శింవబడిన చ(కవాకి పీయుని బాసిన యట్టిది. దిని యవస్థను (ప త్యేకముగ, సొంపుగ, వర్శించినొడు కవి. దీనికి మూలమగు మార్కండేయ పుళాణనులో గూడ నీ వర్ణన యున్నది* *ఆయాలీ యాతి వునలేన జలం [పయాళఠి వకాంకురాణి విరినోతి ధునోతి సశా

826 [పబంధములలో ,సకృతివర్హ నలు ఉన్మత్త వత్‌ భమతి కూజతి మందమందం ॥ శాంతావియోగ విధురో నిశి ర[కవాకః” మూలములోని అర్ధముకం"ళు, మనుచరి[తలోని అర్ధము అందముగ నున్నది. మూలమందలి “చ(కవాకః" అనునది పుంలింగము.ఆడుపటీని బాసిన మగ చ[కవాకము అని మూలములోని అర్థము. ఇక్కడ మనుచరిత్రలో చ(కచాకి యకటలో వరూధిని యవస్థృ నూచిత మగుచున్నది. ఇట సంధ్యావర్శన సాభ్మిపాయ వర్ణన గలదై యున్నది. మనుచరి[ తతో అంధకార వర్తన నన్నెచోడుని వలె "పెద్దన గూడ సంపదాయానుగుణముగనే చీకట్ల సాంద్రతను వర్ణించుచున్నాడు, అతిన్రై ల్యమును వర్ణించుచున్నాడు. “మృగచాఖి పంకంబు మెయినిండ నలదిన మాయాకిరాతు మైచాయ "బెగడ్రి నవవింఛమయ భూవ లవధరించి నటించు వంకజూతుని చెల్వు నుంకమడిీగి శాదంబ నికరుంబ కలితమె (వవహించు శాళింది గర్వంబు కాకు నేని శాపింఛ విటపి కశాంళార సంవృత మైన యంజనాచల లేఖ నవఘళించి కవినె మరియును శాకోల కాలకంఠ కంఠ కలక౦ఠ కరిభఘుటా ఖంజరీట ఘనఘనామన నంశాళశ గాఢశాంతి గటిళ చీకటి రోదసీ గవ్వూరమున”ొ =మను. 818 చాల నల్లని వస్తువుల నెల్ల ఒక్కచో చేర్చి చీకట్ల వర్ణన కావించినొడు కవి. వాని నల్ల దనమును తిరన్కరించునట్టి నల్పుదనము అని వర్ణించుచున్నాడు. ళన్తూరి నలుపు, మోయాకిరాతుడు నలుపు. ఆ నల్లనివాడు నల్లని కస్తూరి పూసికొన్నపుడు ఇంకను నల్లగ నుండును. ఆ నలుపును గూడ అధఃకరించు నలుపు గలవి ఆ చీకట్లు. . "నెమలి పింఛము నలుపు. కృష్ణుడు నలుపు, ఆ నల్లని పింఛపు ఆభరణములు ధరించిన కృష్ణుడు మరింత నలుపు. ఆ నలుపురకు మించిన నలుపుదనము ఆ చీకట్లకున్నది. ఇళ్లు మరికొన్ని నల్లని వస్తువులు వర్ణితములు,

సూర్యా స్తమయాది వర్ష న=పారిజాతా వవారణము లివి? ఈ వర్శన పూర్ణముగ కునూర నంభవములోని అంధకార వర్ణన వలెనే యున్నది. (కుమార. 8-97). నక్ష్యుతవర్మ న మనుచరితలో లేదు. నూర్యా న్తమయాది వర్ణన = పొరిజాతొిపహరణము నారదుని వీడ్కొల్పిన యనంతరము నళ్యాదేవితో (శ్రీకృష్ణుడు జాదమాడుచుండు నమయమున పొర్దు (గుంకినట్లు కవి వర్శించుచున్నాడు, దినాంతయోధుడు సూర్య పత్ని మొన ఛా -రూదేవిని ఈడ్చుకొని పోవుచున్నాడని హా యని యేడ్చినట్లుగ శకుంత ముల రోదనము ఇార్టిపించినదని ఉ(శ్చవీతము, సాయంకాలమున పతుల రొద వర్ణింప వలెను గచా! /

• ఆయత కేజను ల్పిగి యంబుజభాంధవు(డ-స్తసీమకుం బోయిన( జూచి వేచిన తమోవిభుడంవ దినాతయోధు డీ చాయం దడీయ పల్ని. జెలుచం బఐడనీడిచి కొంచు. బోయొడిం గో యను మాడ్కి- న_తట శకుంతరవంబు తెలంగె 'నెల్రడన్‌ ” -పారి. 2-80 (శ్రీకృష్ణుడు సత్యభామతోడను, దేవకాంతల తోడను కలిసి జల(కీడలాడిన యనం తరము నూర్యా న్తమయము వితము. ఘన సాంధ్య రాగ వినళా తనయ గరుత్సమిళి కడిది శాకున ధర(వా లిన గగన ఫణి ఫణామణి (యన రవిమండలము పశ్చిమాంబుధి (గుంకెన్‌ * ఎపొరి. శీకీఫ్‌ గరుత్మంతుని అక్కలు ఎరువు. మణులు గూడ కొంత యొరుపు. సాయం నూర్వ్రుడు సము[దములో పడినాడని ఉ(క్చేతంపబడినది, నవంధ్యావర్హన సూర్యుడు చ(క వాకములకు బంధువు. అతడు [కుంకగనే చ[కచవాక దంపతులు ఫడ్శినవట! చంద్రుడు కనిపింపగనే అ ధంపతులకు వేర్ళాటు కలుగును. అంధుల కవి

$లీ$: 1వజంధములలో (వకృతివర్ణ నలు శాధపడి యేడ్చినవి. వవాచాసుల జాధలు చకొడలేక జల'దేవత, వనరుహాములు అను తన కన్నులను మోడ్చెనో యన్నట్ట్లు పద్మనులు ముకుళించినవి. సాయంసమయమున: ఛక్రచాళముల యొక్కయు, పదముల యొక్కయు పీడను వర్శించుట సంప్రదాయ సిద్దమే! ౦ ఇట (పకృతి మానవీకరణ జరిగినది. శవి చాల రమణీయముగ, సార్ధకముగ చేసినాడీ వర్శన, అజనుచన( జూడనోడి తలలెత్తక నీట దిదీయలింబమున్‌ గని వగ జక్కవల్మొగ మొగంబులు నూచుచు. గుంది మూర్చ జెం భిన'దెన జూడ లేక వనదేవత వోయని కన్ను మో డ్చెనా - పనళువాముల్ముడిం” సహావానుల దుఃఖము నెయ్యురోర్తుక పాతి. 2.01 జక్కువలకును, కామరలకును మార్యుడు మి(తుడుగచా! ఇట కవి సమయము చక్కగ పాటింపబడినది. ఈ [కింది రూపకము అతి మనోవారముగ నున్నది. “తనువున నంధ శారపు నుదంచలమిన్న మభదిదంతికి నొతైనసిన( జిందశేగి తపనుండను నూవుతుం[గుంప మెట్టలో య నురల వై చిన వ్నొగిలి యచ్చట నెత్తురు [గగశ్కెనోయనం గనుగవ గోరగింప బొడగ శై సముజ్వల పొంధ్యరాగముల్‌ " ఎపొరి. 2.8లీ ఆకాశము మదించిన యేనుగు, చానిని అధిరోహించిన మావటీడు నూర్యుడు, అది వానిని అ_స్తపర్వతముయొక్క లోయలో [కిందపడవేయగానతడు ర క్తము[గక్కెనో అన్నట్లు సాంధ్యరాగము వ్యాపించినది. వర్ణన కొత్తగ నున్నది. అంధకార వర్ణన - నన్నెచోడ మవోరాజువలె - అల్లసానిపెద్దన మవోేకవివలె - రామరాజభూవణ మహోకవివలె - ముక్కుతిమ్మన గూడ నంధకారవర్థనను సీసవద్యములో'నే (వాసినాడు, ణి మనోరంజకోవమానములచే ను క్పేఊంచినాడు. “* దిచారిరాశి మాపను మౌని( [గోలంగ , నడుగున( గనుపట్టు నసలనంగ( యుంకు మెట్టడవి గార్కొనిన నంధా నవహ్మ్‌ ళొడమిన దట్టంపుః భగ యనంగ

నక్షతవర్షశ = పారిజాతాపవారణము లిపీ! దనమణీ పడిపోవ ధరణీ తలంబున: ినుకంగ వచ్చిన నింగియనగ వలచుక్కలనియొడి వలరాజు "ఇెలుపువాల్‌ 'శెలియంబూనిన మమీలేవమనగ వృద్ద చారవిలాసినీ విసరమునకు నవలితంకరణామధం బనగ జారో నలినముఖుల కదృళ్యాంజనం అనంగ నంధశారంలు జగమెల్ల నాాకమించి'' పాఠ, విరి అంధళారము చాల నలువని అందలును వర్ణించిరి, వ్రైల్యము యొక్క ర్రైర్స్స శ్రి మును సూచించునట్లు అందలును సీసపద్యములలోనే వర్శించిరి, కామమున కుద్దీపనము లీకటి. చీకటి తప్పులు విశేసముగ జరుగుచుండినట్టు వర్శించుటను బట్టి ఆ నాటి సమాజభావముగూడ నృష్టముగ వ్య కృమగుచున్నది. (పతి కవియు జూరుల వర్శించి యే యున్నాడు.

"ఇంద్రుని బావానమగు ఐరావతము. ెల్లినిదని కవి నం్యవచాయము. ఇక్కడ చాని చానళేోభ నలుపనముచున్నాడు కవి. అష్టదిక్పాలకులలో నొక్కొక్కరికి నంబంధిం చిన యొక్కొక్క నలుపు వస్తువుతో లీకట్ట్లను పోల్చుచున్నాడు. డీనివల్ల దళదిళలను చీళట్టు దట్టముగా వ్యాపించినట్లు శెప్పక యె భచెప్పినట్లున్నది,

ఎన్సర్రుడీశద్విప చొనశోళ శిఖధూన్యూరోచి కీవాళకా వర కేవా[పళ రాతసాతిలతి కాంచడ్జీధితి న్వారిరీ శ్వర శేతుద్యుతి మొతరిళ్వవారిణ ఛ్భాయన్‌ ధచాధ్యత. నీ లరుచిన్‌ ధూర్జటి కంశకాంతి. దమముల్‌ (ప్రావిందె దిగ్ఫిక్తులన్‌ * =పొరి 44 వెన చీకట్ల యొక్క నలుపు, మొదట ఎరువును మించిన నలుపుగా నుండి, ఫోను ఫోను అతి నీలమై నట్టుగా వర్ణింపబడినది. నక్ముశవర్షన -- పారిజాతావహరణము చుక్కలు లెక్క లేనన్నిగాన వానికి సంబంధించిన యూవాలును లెక్కలేనట్లుగా వర్గితమై యున్నవి. నన్నెచోడుడు నత(తవర్ణన చేయుచు చం(ద్రరజనీ ముఖములందలి

• చెమట లిందువులని వర్ణించి యున్నాడు. (కుమౌ. 891), ఇఠడు గూడ అట్టి భావన మును వ్య _క్రీకరించుచున్నాడు,

800 (ప్రబంధములలో (సకృతివ ర్హనలు

• “* శార్కొన్న కటిక చికటి మొగుల్మొత్తయి ;. గురిసిన వడగండ్ల గుంపులినగ6 గవజకగథ్థవలు చాయ గరచవాళముల( జందు రుండూదు వటికంపు టుండలనగ చెల్లెడ మిన్నేటి యినుమున నచ్చర కొమలిడ్డ వెన్నెల కుష్పలనగ( 'జెలివి వెన్నల వెండితీ వెలు నిగిడించు చదలు కమ్మచ్చు బెజ్టములనంగ జగము గెల్వంగ దండెత్తు మగని మీద లీల రతి చల్లు దీవన( (కాలనంగ _ వేడి వెలుగండ (గాగిన విన్ను మేన నెళ్కౌమ చెమట బొట్టునా(జుక్కలమ రె” =పా9, లికి? వెన చుక్కలు ఎన్నియో విధముల ఉవపమింపబడినవి. సాత్విక భావ ఫలమైన చెమటబొట్లుగా గూడ వర్ణింపబడినవి, సూర్యా స్తమయాది వర్ణన __ కళాపూర్ణోదయము భావనాభాగ్య గరిమలో నొకరికి తీసిపోవువాడుగాడు సూరన కళాపూర్ణో చయమున నూళ్యా _స్త్రమయమును చి[త్రముగ వర్ణి ంచుచున్నాాడు. ం శాలము అను కృషీవలుడు వండిపోయిన యెండలనెడు వరివైరును కోసి ఒక్క చోట పడవేసి కువ్చ చేయుచున్నా డన్నట్టుగ నూర్యబింబము ఎరుపెక్కి అంతకంతకు "పెద్దది యగుచున్నదని ఉశ్ప్చేడించుచున్నాడు. “*శాలకృమీవలుండు గడకం బరిణత్యరుణా తపచ్చటా శాలిచయంబు గోసి పెలుచం ఐనమోయుచు నున్నవాడు గొ బోలును గుష్పగానన నభళోనుణి మండల మంతయంతకు౦ జాల విశాలమై చరమశైలము చేర్చున నొప్పె( అూడ్కి కిన్‌” కళా. 8-8 అంధకొర వర్ణన
• కృష్ణుని రూపము విళాట్టయినట్లుగా, అష్టమూర్తి తన మూర్తుల కొంతయు ఏనుగ , తోలు కప్పినట్టుగ్యా దళధిళలును వృ(తాసుకరూపము డాల్చినట్టుగా నీకట్లు ఉత్పేతంష ఖడుచున్న వి. ॥

సూర్యాస్తమయాది వర్ష న-కళాపూర్ణోదయము $81 “ శేశవుం డవ్విరా ట్తనువు కృష్ణనమాఖ్య వహింవ జేసెనో యీశుడు మూర్తులెక్మిదియు నేనికతోలున( గ"చ్చెనో సమ స్తాశలుం గూడి వృ(ళ.)నుజాధివ భూమెక( చా ల్చెనో యనం శేశలతం దవ: పటలి స్ప సమ న్హము గవ్చె నంతటన్‌ కళా? 8.11 నల్లని మేఘములను వృ(తాసురుడన్నట్టు "వేదములవల్ల విదితము (బు. 1.824) నక్యతముల వర్తన ణి “నింగి యనియెడు (వ్రత్రి శేనికిని రక్ష వలి యిడి ఠనంగ జెజనంజతొలుతననుర దఅచుగా చాన విజిసిన మెటుగు (బత్తి విళ్ళునా జుక్క లెంకయు నుట్లసి లై” . కళా, రీ=13 వైన పత్తి విళ్లతో చుక్కలను పోల్చుటలో (పాంతీయ (పకృతి దృష్టి స్పష్టము, నూర్య్యా_స్త్వమంఠీమును, అంధకారమును, నకృత్రములును, మొత్తము 5 పద్యాలలో మ్మాతము వర్షించినాడు. సంధ్యాంధకారవర్ధ్య నలో . నన్నెచోడ, "పెద్దన, తిమ్థున, కట్టు మూ ర్తులవలె సూరన, తన (ప్రబంధాలలో సీసమును చాడలేదు, మూర్యా స్తముయాది వర్షన-(్రభావతీ (ప్రద్యుమ్నుము సూర్యా న్త్రమయమును, సంధాస్థ్రరాగమును, చుక్కలను ఒక్కట వర్ణి ంచుచున్నాడు కవి. ఆరగట్టిన రక్తాంబరమువలె కడ నంజయుకు, ' అందుండి శారు నట్టి నీటిబొట్లవలె చుక్కలును మెజయుచున్నవట! = అంబుధిలోని కంతటను వాంనుడు డిగ్లె దినాంతమజ్ఞనా ర్థంబును బోలె నట్టియెడం దత్తటి వాఆగ గట్టినట్టి ర కాంబరమో యనంగ( దనకారె గడుంగడ నంజకీవి యం / తం బొడనూపె చారకలు తత్పత వోర్గత లిందులో యన్‌” -(వభా, 4.117 నూర్యబింబ పతనమువలన సము(దమునుండి 'యొగిసిన నీటి బిందువులను నమ(తము లతో చాలమంది నంస్కృళాం | ధకవులు పోల్చినాగు. అంధకారము .- " “*భ్రోరపు( జీశటు లంకన్‌ భూరోత్సవ కళనమునకు మది( భొంగుళు గి

81 (ప్రజంధవనిలలో [పకృతినర్జనలు- జార్నీంను లా డెడిక నూరి 2 సంతముల యొప్పు చొన్పడ నెర నెన్‌” అశేవభా, క-118 చీకట్లు కా మళార్యములకు _పోళ్సాహమిచ్చునట్టివని వెన భావము. అష్టదిక్కు లును నల్లని దట్టమైన చీకట్లతో కప్పబడి పోయినవని యర్థము, ఛాలమంధి కవులు కన్తూరితో చీకటిని ఫపోల్చుట గమనింప దగినది, నూర్యొా స్త్రమయాది వర్తన - వసుచరిత్ర న ణి వసుచర్మితల్‌*ని నూర్యా న్రమయమునకు (ప్రత్యేకత యున్నది. భట్టుమూర్తి శూళ్యాస్తమయమ. ను- (పకృతి కథాంళముతో ముడి పెట్టున్నాడు. “భవదన జాతస్ణజన్‌ వసునృపాలుడు కొను నెల్సీ నేటన య్యవని వర(ప్రపాదమున నంటదువో భవదీయ జాతికిన్‌ బవిథభయ మంచు మంచునుల వట్టికి భావి శుభంబు తోకణాం " ధవు జెటిగింప( బోయిన విధంబున నేశె/ బయోధి చెంతకున్‌ ” వము, 4-4 నూర్యా_స్తమయమునకు కారణమును కల్పించినాడు కవి. గిరికా వివాపహాము వనురాజుతో భఖాయమైనదనియు - ఇక పవిభయము పర్వతములశే యుండదనియు అభయము పలుకుటకు సూర్యుడు పయోధిచెంత 'కేగినట్లుగా వర్శితము. మను చరితలో వలె నిచట గూడ నీ వర్ణన యితి వృత్తముతో నన్వయముగావింపబడినది.

" అపరదిక్కాంతను నూర్వ్యుడు వరించినాడు అని అతని భార్య అయిన పద్మిని మొగము ముడిచినది, ఛాయయును వెనుకకు మరఠినది. పరస్త్రీ వెంట దగులు భర్త లకు పత్నులు పళాబ్ముఖులగుట నీ క్రింద ఉ(త్పేడించుచున్నాడు కవి.

“అప్పుడప రానుషంగ అబ్బాంగరాగ మేర్చడగ నతిగతు డైన యినని జూచి వరిని ముడింటె నెమో్మోము (వభదలిర్ప దయ్యు వెంబడి జనక ఛాయయును మఠల” = వసు. 4-6 వైన [పకృతి నవాజ వ్యాపారమునకు కారణము ఆఅపాదింప బడుటయే గాక మానవులలోని యీ ర్లాదులు మానవేతర (పకృతిలో నున్నట్లు సజీవముగ చ్యితించుటు . (పకృతి మానవీకరణ కొక యుఛావారణము, సాయంశాల వర్మన చేయుటలో నన్నెచోడుని కంకె, పెద్దన ళం, మరింత

ఆ౭ధకారవర్తనంవసు చరిత్ర శి80 సొగసుగ ను(శ్చేతంచినాడు భట్టుమూర్తి. రసోదంచితముగ, చమళ్కారపూర్మముగ, అలంకారభూయిష్టముగ, సార్ధకముగ గూడ నున్నది వర్శన. నంధ్యావర్ల్సన --వనసుచరిత ణ య సంధ్యావర్షన ఉ(క్చేతమయముగా. నున్నది. ఏ విషయమునై నను, ఎన్ని దృకో్కణములలో చూడనగునోఅన్ని దృకో ణములతో చూడగల (పజ్ఞా గాలి భట్టుమూర్తి. “వనజాలయము మూసి యినుజాడ దిలకించు అలీ కాన్జనీ రాగలతిన్హై యనగ ఘనవచాయసపట్టిక౯. దమోంఖనము పట్ట నపళాళ యిడిన దీపార్చి యనగ గప్పుజూపుచు కాంధ గణము వేచు (ప్రదోష కరిమేని ఛాతు శృంగారమనగ ద్విజస్తూక్రి ఇతిరాక కెలిని మోమెత్తిలా (శ్రివహించు కాళ్ళీర తిలక మనగ నమయ మృగవాత రవిరఘూత్తముని నతి (వ ఛానుయి దమోనిశాటుండు పఆనకుండ ననల ధామంబులో డా చి యమరులిడిన వలచనా గెరగా(త్రినా వరలె సంధ్య” . వసు, 4-1 ఉశ్చేత రూపకములతో నడిచినది రచన, ఉత్తరో త్తరము ఐలీయమన్నట్లుగా నన్నెచోడ, పెద్ధన, తిమ్రునాదుల కం" మించిన భావుకతతో వర్శించినాడు భట్టుమూర్తి. అంధకొరవర్షన - వనుచరత దేనిని దీసికొన్నను పొతవారి కంచె నవ్యముగ వ్ణింపనలెనను పట్టుదల గలవాడు భట్టుమూర్తి. ఇక్కడగూడ నన్నెచోడుని కంఠ, సెద్దనకంకె - మించి పోయినాడు. వారినలి సాంప్రదాయికముగనే వర్ణించినాడు, అందులోను నవ్యత చొనిపి నాడు. ఆారలయొక్కాయు, (కొంజీకటుల యొక్కయు. దర్శశమెంతయో రమ్యుముగా నున్నది,

త్రిక - [(వబంధములలో (పకృతివర్హనలు “నటదీళాన శిర స్తట |క్రుటిత రత్నచ్చాయ కల్లోలినీ . విటమధ్యంబున (వాలె నృభమణి త ద్వేగాభిపాతోన్నమ తటు పొధోలనఛార€ చార లెగ సెన్‌ దద్భిందు నంభఛానితో త్క-ట స.ఛ్యాకల ధూమ కందళములై కనృళ్లై. (గొంజీకటుల్‌ ” వను 4-10 అతి వేగముతో అంత సూర్యబింబము సము(ద మధ్యములో పడుటవలన జలకణ ములు వైకి ఎగనినవి, అవియే నత[తములుగా ఉ(క్పేఊంపబడినవి, కాదంబరి యందలి “*అపరసాగళాంభన్‌ పతితే దివన కరే పతన 'వేగోత్టిత మంభళ్శీకర నికరమివ తారాగణ మంబరమధారయత్‌ ” అను చానికి అనుకరణముగా నున్నదిది. సంఛ్యారాగమనెడి అగ్నితో ఈ బిందువులు సంపర్కము పొందుట వలన ఆవిరి ధూమములు ఎగసినవా అన్నట్లు వ్యాపించినవని ఉ్యక్పేఉంపబడినది. తొలిగా చీకట్లు పుట్టినపుడు అంతనలుపుగా అంత దట్టముగా నుండవు. అందులకే ఆవిరి రూపముతో జన్మించినట్లు వర్శించినాడు కవి. ఇది సొగనుగ, నతార్కికముగ కున్నది. ఆ తర్వాత చీకట్లను చాల నల్లగ నున్నట్లు వర్శించుచున్నాడు. పూర్వ కవులవలె (నన్నెచోడ, తిమ్మన, "పెద్దనలు) నితడు గూడ సీనపద్యము'నే [వాయుచున్నాడు. అందునను గూడ వారితో స్పర్శించి (వాసినట్టుగ, అతి వేల మనోహారతను (ప్రదర్శించుచు. (వాసినాడు. పూర్వులవై స్పర్ధ్థతో వర్శించుళు గాదు, సార్థ కతను సాధించి నెబాసనిపించుకొనువాడు భట్టుమూర్తి. నన్నెచోడుడును, "పెద్దనయు చీకట్ల నై ల్యమును ఉగ్గడించుచు (వాసినారు. అంతేగాని ఆ చీకట్ల వైల్య ములో [కమపరిణామము శానళాదు, భట్టుమూర్తి వర్ణన చాల సొంపుగనున్నది. (క్రమవిశానమున్నది. , “*హరివాయ చాపవానా పాంకారము పారించి 'వేడి వేలుపు జూడ వెంటనంటి తసన జాయన రండ తాండవం బెడలించి దనుజ ఘోళాకార దర్చమడచి కడలిణేని విడార మడుగుముట్ట గలంచి గాలి రజోవ్యా వ్రింగాకు నేసి ధనళాజ నిధిము[ద€ దనవళం బొనరించి యిథ ద్రైత్యహరుని వథైల వెలిచి యవని. గబళించి నభ మెల్లి చా[క్రమించి ం కమల జాండ కటావాంబు గడవ( బెంగ జాలిాదిత్య సంధ్యాఖిచార హోము వీలివోత భచాలీలవృ[తమూ క్రి" =వము. 1-12 దట్టమైన నలువు రంగు గల వస్తువులలోని నలుపు రంగును, హరించి, ధిక్కరించి. తిరస్కరించి, దర్పమడచి, చీళాకుపొందించి-నలుపునంతను తనవళము గావించుకొని,

నక్షతవర్షన-వసుచరిత్ర 885 ఊర్జితమై, దళదిశలు నిండి (బహ్మాండము పిక ఠాటిల్లునట్టుగా విజృంభించినది అంధకారము, . చీకటి కామ విజ్బంభణమును నెఅపునది* కాముకులు చీకటిని జాగుగ మెచ్చు కొందురు. సంకేతము నుంచుకొన్న కాముకులు చీకట్లకొణకు (ప్రార్థింతురు, అది వారికి కనులపండువు, గొప్పగొవ్పవారికే ఇది శిరోధార్యము అయినట్టుగా భట్టుమూర్తి వర్శించుచున్నాడు. ఈ విధముగ నెవరును ని ంపలేదు. ఈ కింది రమ్యార్థచాయి యయిన పద్యము నతార్కిళ మై నది. | “= కమి నవాల్యాజారళా రళాళయు డైన జంఛారి కిది రత్నజాలమయ్యె . . వభ్లవీకతి గూడి మల్లాడు మాయ గొ ఖని కది చూడా కలాపమయ్యె దారోశావనమౌని చారశాముకుడైన పళుపతి కిది గశాభరణమయ్యె ఆ రాభిసారసొదరతం (ద్రిమ్మరిన త = ముల చాయ !ది యురోము[ద యయ్యె అభిమత నవీన వరనిధానాప్తి పాతు . దివ్యసిచ్ధాంజనం లైన దీనివంటి , యమనుగు(గనుగవ నొత్తుశే యరుదటంచు * గులటలు నుతింప. దిమిరంవు( గుళపు లన గ” . =వను. 4-13 ఇంత శృంగార రనయు క్షముగ, ఇంత సార్ధకముగ, ఇంత అద్భుతముగ నితర కవులు వర్శింపలేదు. సహాజ నైైల్యములకు కారణ కల్పనచే శిరోధార్యము అయిన వనుట చమకళ్కారముగదా; నిచ్నోన్నతముల సరిగావించు గుణమున్న దను సంప్రదాయ పద్ధతిని గూడ వర్ణి ంచినాడు - “అరవిందోదరమూ ర్తి థానుడపు డూష్మాంతంబుగా నంకుచ. త్సరసీ జేవణు డవ యోనిధింళొరన్‌ సం ధ్యాతటిత్చూర్వుమై నెర నెం జీకటి కారొనిగుల్ణగతివె నిమో్నోన్న తాభోగము ల్సరిగావించుచు సర్వతోముఖ మవోసార (ప్రసార_బులన్‌ '. -వను శీ11 వై వర్ణన మందు చీకట్లు నిమ్నోన్నతములను సరిచేయును అన్న కవిసమయ మును పొటించుట జరిగినది. నక్మతవర్ణన - వసుచర్శిత సాం[పదచాయికమయిన యీ నత(త్రవర్శనను "పెద్దన యేల చేయలేదో ఆళలియదు. "పెద్దన యనుసరించిన వ్యక్షియని చెప్పబడుచున్న (శ్రీనాధుడు తన శృంగార నైషధ

శ్రీ (ప్రఐంధములలో (వ్రకృతీవర్థ శలు మందు నత్ముతవర్గ న .నాలుగు వద్యములలో గావించియున్నాడు. వఘచరి[తళారు డీసం(ప్రదాయమును పోగొట్టకుండ నమ్మతవర్శన కావించినాడు. నత్ముతములు (పకృతి వస్తువులు. చీకట్లు పడిన యనంతరము తమ వెలుగుతో . (ప్రపంచ మునకు ఊరట కల్గించెడి (వకాళ వస్తువులు, నత్మత్రముల నానావిధములుగ ఈ [క్రింది విధముగ ఉత్పేమీంచుచున్నాడు భట్టు మూర్తి. “నటదీక వో విన్ఫుటి; వేధోండ రే ఖలదోచు వరణాంబు కణికలనగ బల్బులు నిగ్స 'పెన్వెల్సీ నెబ్హ పదార్థ ములు మున్ష(లొడము బుక్చుకము అనగ రవికి మందేవా నిర్మ్మధన సొధనములై వచ్చిన ద్విజమం[త వర్ణము9ళన . వారిపదంబును నీళుకిరమున్ల న నభంబు న నభోగళులు నించు ననలనంగ( జరమనుగిరియను మర కాడు అలధి నసరణీ( దరణి డించిన నతడు తత్సలిల మగ్న విమల ముశ్రా ఫలంబులు వెలికి జొరివె ననగ నవళార శా నిశాయంబు లడరొ వను, కీ-15్‌ వే వర్ణన ఎంతో భావుకతను సంతరించుకొన్న దది. నంస్కృత శావ్యమందలి వర్ణన పళనా సంస్కారమీందు (వతిలింవించుచున్నది. సూర్యో _స్రమయాదీవర్ణన = వీజయవిలోనము "పెద్దనాది కవుల వలె విజయవిలానకారుడు సూళ్యా స్తమయానంతరము చీకట్లను గాని నక్మతములను గాని వర్శింపలేదు. సూర్యా న్త్రమయ చం[దోదయముల నొకేసారి జరిగినట్లు మొతము వర్ణించినాడు. “పూర్వపళ్ళ్చి మోత్తుంగ మహీధశాగములందు, తోయజ శా్యతవ మ్మితబింబమును” రాజునకు 'చాసులు పట్టు జాళువా బంగరుటాల వట్టములవలె నుండెనని (విజయ, 1-06) వరించిన యనంతరము “టక మెట్టు తరణి డిగ్గిన . నొక మెట్టు శశాంకుడెక్కు నుర్వీస్థలిళో . | నొళరాజు సన్నగిల్లి వ నొక రాజంతంతకును.మభోన్నతి గనడే ఎవితయ, 14209

సూర్యా స్తమయాదీ వర్ణన = వీజయవీలానము = $$? అని లోకసామాన్య ధరగిమును పకృతి చ్వారా నమర్శించినాడు. ఈ వర్ణన అభిజ్ఞాన శాకుంతలము. నందలి (4-2) ల్లోకము నందు చెప్పబడిన భానముననుసరించి సట్టున్నది. అం కేగాదు.నన్నెచోడుని కుమారనంభవమందలి (8- 180) వద్యమునకు గూడ- -అనుసరణముగ నున్నది. ఇతరక వులకం 3 భిన్నముగను, అందముగను వనంత సాయంతనమును వర్ణి ంచి

• నాడు చేమకూరకవి (విజయ. 1-210). శిశిరర్తువునందు పక్షములు రాలి వృతములు చమోడులుగనుండును. వసంత గరువు [పవేశింపగనే అవి చిగుర్చును. ఈ వసంత సమయ ( ర్తువు ( ఎ మున వసంతుడు (మోడులనే చిగుర్చ "జేయగా చందుడు రాళ్ళనే కరిగించు చున్నాడు. ఈ (పకృతి దృశ్యమును ఇద్దరు సమర్థకవుల పోటీగా చమళ్కారముగా వరించు చున్నాడు. " “*శితినయి వట్టి (మాకులు+జిగిర్ప వంతుడు చా రసోవగుం . లిత పదచాననల్‌ నెలవ మెచ్చక చం(ద్రుడు మిన్నునన్‌ (ఐ3 న్నతయును సొకుమార్యముగనంబడ బొల్లరగంగ జేసె, నే గతి రచియించి'ేని సమకాలము వారలు మెచ్చళే కచా” = విజ, 1-210 ఈ (పకృతి వర్శన ద్వారా అటు కవుల న్పర్హయును, ఇటు సనమకాలము వారలు మెచ్చరను లోకసా మెతయును వ్య కృములయినవి. వసంత శోభ భూమివైన మాతమే కాబట్టియున్తు చంద్రికా విలసనమంతయు ఆళాశమందే కా బట్టియును, &తిపయిన్‌ మిన్నునన్‌ అన్న పదములు సార్ధకముగ [పయోగింపబడి మన్ను మిన్నుల వ్యాసము గూడ నిరూపింవబడినది. సూళ్యాన్తమయానంతర_ వర్శన విజయ విలానమందు. (ప్రత్యేక ధోరణిలో " నడిచినది. పొరొంశము

1. సూర్యుని యెకుపు, సంధ్యారాగము, చ(కవాక పద విప్లవము, మొదలగు కవి సమయ వర్శనలు చాలవటిక న్ని [వబంధము అందును పాటింపబడినవి. * £. అందజును నవాజముగను, భావాతగ్తకముగను, మనోవారముగను, నంధ్యమ వర్శించినారు. మను, వసుచరితలలో సంధ్యావర్శన సీసపద్యములలో సాగినది. "పెద్దన కెండు సీస పద్యములను _పయోగించినాడు.
2. అలుగు (వబంధములలో అంధ కార వర్ణ న ఉద్ధండముగా సొగినది. ఇందు పూర్వ కవుల (నంన్క్బృత కవుల) 'వభావమున్నది. కాని భావనులును, రచనయును ఃి

బు! [ప్రబింధములలో (ప్రళ్ళతివర్జీనలు స్వీయమే; ఈ సందర్భమున కుమార సంభవమందును, మనుచరి[తమందును, పారి జాళాహరణమందును, వనుచరి[తమందును, (పజ్ఞావిలసితమైన భావాతుక వర్ణనలు సొగినవి. వీరందరును చాని విన్హృతత్వమును నూచించుటకా యన్నట్టు సీస పద్యముల నే వాడిరి. కళాపూర్ణోదయమందును, (ప్రభావతీ (వద్యుమ్నుమందును సీసములు (పయోగింపబడలేదు. ఆము క్రమాల్యదయందీ వర్శనలే లేవు.

ఉ. నకతవర్శనలో కుమూరసంభమమున మణిగణ నికర వృత్తము వాడుట ఒక (ప్రత్యేకత. నక్మతవర్ణ్శ న మనుచరి[తమునను, ఆముక్తమాల్యద యందును, (పభా వతీ (పద్నుమ్నమందును లేదు. పారిజాతాపహూారణమందును, వసుచర్మతయందును, - కళాపూర్జోదయమందును గొప్ప ఉక్చేడలతోగూడి యున్నది.

5, అంధకార వర్ణన చేయుటలో కుమార సంభవమందును, మనుచరి.త, పారిజాతా పవారణ, వనుచరిిత్రలందు సీనపద్యములనే వాడుట (ప్రత్యేకత,

6. విజయవిలాసమున నీ వర్ణ నలు చెప్పుకొనదగినట్టుగ లేవు.

ద్వాదశ [పకరణము చందోదయాది వర్ణనలు . చందోదయాది వర్దనల్కు సాధారణముగ వసంత కాలముననే చేయబడును. ఈ వద్దతి సం్యపదాయసిద్ధము. విషువత్‌ సమయముననే వర్ణింతురు. (_పబంధములందంతట నళ్లు వి ౦చినారు,

“"సమరా(తం దివేకాలే విషువత్‌” అని అమరము., ఇది మార్చి ఆఖరునందును “"నెస్టైెంబరు ఆఖరునందును వచ్చును. మార్చినెల అఖరున వచ్చు విషువత్తుకు (పాధాన్య 'మెక్కువ. అది వసంతర్హువున వచ్చును గనుక సాధారణముగ మార్చి 22వ కారీఖు 'అని చెప్పనగును. అపుడు పగలును, రాతియును సమానములు, ఆ పూర్ణిమలు (పతి

_ .కవియు వర్ణించును, ఆ పూర్ణిమనాడే నూళ్యాన్తమయము పడమటను, చం[దోదయము తూర్పునను ఒకేసారి కొనుటకు వీలుండును. అక్ష నూర్యోదయ చం(దా_స్తమయముల నొశేసారి చూడ వీలుండును. -

(వతి (పబంధమునందును అతివేల మనోవహారత్వమును నంతరించుకొన్న£ి చంద నర్శనలు. అసలు చందుడు పృాదయ సంబంధి. మననునకు చం(దుడధినాధుడని శాస్రుములు చెప్పుచున్నవి. భావమ. లకును చందునికిని సంబంధమున్నది. చంద్ర దర్శ నము మనసువై పనిచేసినంతగా మరొక ళ_క్తి చేయజాలదు. మనసునకు మ త్తెక్కించుట గాని, పిచ్చెత్తించుటగాని జరుగుట చం[ద (ప్రభావమువల్ల నే. ఇంగ్లీషున చందదునికి "మూన్‌ (14002) అని "పేరు. చానికి విశేషణ రూపము లూనార్‌. పిచ్చివాళ్ళను లూనటిక్స్‌ అందురు. దీనిని బట్టి చంశదునికిని పిచ్చికినీ సంబంధమున్న దని 'శేలినది.

. చాలమంది కవులకును భావుకులకును సామ్ముదిక శాస్త్రుమునన. సరించి వారిచేతులయందలి చంద్రస్థానము ఉన్నతముగ నుండును. వారి హాస్తమందలి హృదయ రేఖ చం(ద్రస్థానము వెకి కొంత వంగియుండును. అందులకే వారిలో భావుకత మెండ్లై కవిత్వము చెపు _ గలరు. ఆశేఖ ఇంకను వంగి, చం(దస్థానములోనికి చొచ్చుకొని పోయినచో వాద యొంళమైన భావుకత అతిశయించి బుద్ధి స్థానము బాగుగ లోపించి పిచ్చివారగుదురు.

..... (వలబంధములలోని మున చం్యద్రముఖులందటును అతి కాముకత్వమును (ప్రదర్శించి యుండుటను చూచుచున్నాము. వారి వర్ణములో - ఆకారములో - హృదయములో

శ40 (ప్రబంధములతో (సళ్ళతీవర్థనలు చం(దాంశమధికము అగుటచేతనే వారంతపిచ్చిగా (పవర్తించుట జరుగుచున్నది.కామము నకు తాళలేక చందదూషణ అందులకే చేయుచున్నారు.

పూర్ణిమ, అమాచాన్యలందు చం(ద్రుడు పూర్ణుడై భూమికి దగ్గరగ జరుగును, అపుడు భూమీవై చందాకర్షణ శక్తి అధికముగ నుండును. సమ్ముదములు పొంగును. శామాతురులు మరింత కామాతురులగుదురు. అందులశే మన పూర్వులు పూర్ణిమా అమావాస్యలందు శామక్రీడను నిపేధించినారు. వెన్నెలలో = అందు ముఖ్యముగ పూర్ణిమనాడు ఆరుబయట పడుకొనరాదని మన వెద్దలు నిహేధించినారు.

మన (వ్రబంధములందలి నాయిక లందలజును చం[ద్రముఖులు. చం[(దాంళ మెక్కువగ గలవారు. వారువెన్నెలలో విహరించిన యనంతర మే విరహ మధికమై చం[దదూషణ గావించినవారు. చం దున కంత (పభావమున్నది (పాణుల జీవితమువైన. య. . కవులు చం[దోదయమునకును, చందికావిలననమునకును, అధికోస్థానమిచ్చి యున్నారు. చారివారి భావుకతను - విషయ పరిజ్ఞానముతో డను లో శానుభవముతో డను మేళవించి అతివేలముగ (పదర్శించి యున్నారు.

"కులట, అంబుజ చ(క్రవాకములకు పీడ కలుగునట్లు మ్షి ంచుటయును. చీకోర _ ములకు, దంపతులకు, చంద్రకాంతలకు, కలువలకు, ప్రీతి కలుగునట్లు వర్గ్మి ంచుటయును నం్య(ప్రచాయము. ల

సంస్కృ్భాతకవులు వర్మించిన చారినే మన ెలుగు కవులును అనుసరించిరి. కాని వీరి వర్ణనలో స్వతంత్రత, భావుకతాధికత, అతిశయించి కనుపించుచున్నవి. సంస్కృత కృతులలోని వర్ణనలు వీరు చూచినాశే గాని, వానిని అనువదించలేదు. సొంతముగ వర్ణనలు చేసినారు,

అందమయిన (పకృతి, ఆనందచాయిమైన చేవతగా, శృంగార రసాథధి 'జీవతగా "చంద్రుడు శాప్యాలలో కీర్తి ంపబడియున్న్నాడు. వాలిన్టికి మొదలయన సంస్కృతకవులు రమ్యాతి రమ్యమయిన వర్శనలు చేసియున్నారు. ఉదాహారణకు: ॥

రామాయణములో కిష్కింధాళాండమందు ఇారచాకాశమును, శరత్సంధ్యను అ మోఘముగ వర్షించుట జరిగినది.

(శేమోత్కంఠితయెన నాయిక తన నాయకుని కరస్పర్శచేత న్మేతళారక్‌లు ఆనందముతో జ్వలింపగా,. తన వస్త్శిమును తానే సురతార్థము. వదలి "వేయుచున్న చొ అన్నట్లుగా ఒక అర్థమును చంద కరస్పర్థచేత ఉజ్జ్వలముగా (వళాశించుచున్న

_ నత[తములుగల ఆకాశమును శాగవతియగు సంధ్య తనంతట ళానే వదలు చున్నదని మరియొక అర్థమును స్ఫురించునట్లు చేసిన అమోఘమగు వర్ణనం

చర్మదోదయాది వర్ణనలు క! “*చంచచ్చం[ద్ర కరన్పర్శ వార్టోస్సీలిత కారకా అవోళాగనతీ సంఛ్యా జవోతి స్వయ మంజరం” _చాలీస్తకి రామా. కిష్కింధా. 8016 శ్లేషచద్వారా వై ట్లోకమున అమోఘమైన ళృంగార వర్శ న చేసినాడు వాళీగకి తర్వాతి లోకములో శారదర్శ్యాతి ఒక నారిగా వర్శింపబడుచున్నది. ఆమె ముఖము చం[దుడు, కాగాగణములు 'న్మేతములు, జోోత్సచ్నవ్యస్త్రుము. అవన్నియు కలిగి శుక వస్త్రుధారణిమయైన (స్త్రీవలె శర(_దాతతి (వకాళించినదట. “శా తిళ్ళళాంకోదిత సౌమ్యవక్తా?) . ఇ" రాగణోన్మీలిత చారువే(కా జో్యర్సాన్టైంకుక (ప్రావరణా విళాతి నారీవ శుశ్రైాంళుక నంపృతాంగీ” చాల్మీక రామొ కిష్కింధా. 80-47 నుందర కాండమందలి పంచమ సర్గమందలి చం(ద్రవర్శన అత్యంత రమణీయమైనది. (శామౌ,. సుందర, ర్‌వ అధాస్ట్రయము) నుభాపిత రత్నభాండాగారములో నొక ళ్లోకమున్నది- అది- “... *కరివ్యతి కళానాథ కుతుకీ కరమంతిరే ఇతి నిర్వాపయామాన రవిదీపం నిశాంగనా” . -నుకాషిరత్న కాండాగారము -- ల్లో. కక పుట 404 (శాశీనాథ పా,డుకంగ పరల్‌ నిర్ణయ సొగర వెస్‌ -1880) కళానాథుడు (చందుడు) సంతోషముతో అంబరమును (ఆళాళమును) (గహింపగా నిశాంగన రవియను దీపమును ఆర్పివై చినదట.. ఇది వె చానికన్న రనవత్తరమైనది. (ప్రియుడు చేరి అంబరమును ముట్టుకోగానే మానవతియగు. స్త్రీ దీపమునార్చును. సురతమునకది పూర్వపు చేష్టకదా ! ఇట్టి'దే శాగము వృద్ధిపొందగా, కనుగుడ్లు (శారకలు) చలించుచుండగా చందుడు నిశముఖమును (గహింళెను. ఆమెయు అమళరాగాతిశయముచే, తిమిరాంకుక మంతయు జారుచున్నను [గహింప జాలకుం డెను. “రాగము = ఎరుపురంగు, (టే శారకలు ౫ కమ(గుడ్డు, నత(తములు తిమిఠరాంకుకము = నల్లని వస్త్రము, వ(న్త్రమువంటి లీకట్లు శ్లేష |1వయోగము వలన శృంగార భావన నవర్శ్శ జరుగుచున్నది,

842 (పబంధములలో (వళ్ళతివర్జన " “ఉపోఢ రా-గేన విలోలతారకం తధాగ్భృహీశం కళఖినా నిశాముఖం యఖానమ న్తం తిమిరాంశుకం తయాపురోపి రాగాద్గశితం నలతీతంో -ామఖాషిత రత్న -13వ ళ్లో. పుట 505 (నిర్ణయ పాగర్‌ (పైస్‌ . 1886) నూళర్యాాస్తమయ చం[దోదయము లొక్కసౌరిగా (వకృతిలో నెట్టి మార్పులు కలిగించుచున్నవో చూడుడు ; “కేశావాకులయన్‌ చళోరతరుణీ వైకల్యమునూ్యూలయన్‌ అంభోజాని నిమీలయవ్‌ కుముదినీ రున్మీఆయన్‌. సర్వతః పొంఛానాకల జాంనయన్‌ కులవధూ శేతస్సముల్లాసయన్‌ అ_స్తరయాతి దివా పతిః సముదయం యా శ్యేషదోషాపతిః” _మళఖాషి* రత్న. ట్లో. 111. పుట. 510 (నిర్ణయపాగర్‌ (వైస్‌ 1886) నూర్యా స్త్రమయము కోళకములకును, అంబుజములకును, పాంధులకును అాధ కల్గించును. అదే బాధ చందోదయము వల్లను కలుగును. తద్విరుద్దముగా నూర్యాష్ట్రస్త మయము చకోరములక్రును, కుముదములకును, కులవధువులకును అందమును కూర్చును, అట్టి ఆనందము'నే చందోదయము గూర్చును, . కువలయానందములో అపప్నావాలంకారమునకు ఉదావారణగా చం దకళంక వర్శనగల బిల్మైణకవి శ్లోళమున్నది. . “*ఆంకం శేపి శశంకిలే, జలనిభేఃపంకం వళే మే౨రే సౌరంగం కతి చిచ్చ నంజగదికే భూచ్చ్భాయ మైచన్‌ పరే ఇంబౌ యద్ధళి కేంద నీలళకల శ్యామా దరీదృళ్య తే తశ్సాం[ద౦ నిశిపీత మంధతమఏం క ఉస్పమాచత్మ పే =-కువలయానందం అల్లో, 26, పు.20.చఛా ళాంబా _ విచ్యాళవన్‌, ెవారస్‌ -1056, “చందునిలోని నలుపును కొందరు మచ్చానుగా ళంకించిరి. కొందరు జలధిలోని పంకముగా తలచిరి, (జలనిధి నుతుడు గదా 1!) సారంగమని మరి యొకరు, థూమి యొక్క నీడయని మరికొందరు. కాని, కోయబడిన ఇం దనీల దళమువలె నల్లనై చందుని యందున్న దట్టమైన ఆ గువాను, చీకట్లను భతించిన రాత్రియొక్కు కుటియని భావించు! చున్నాము". సంస్కృత కవులేగాక, ఇతర భాషాకవులందలును గూడ చంద్ర వర్ణనలు తనివి దీర చేసియే యున్నారు. ఆం(ధ్రకవులు సంస్కృత కవులకు తీసిపోరు. కొన్ని యెడల: అధికులమనిపించుకొన్నారు, ఈ విషయము తర్వాత చర్చించ బడును.

8ి(8 చం[దోదయాది వర్షనలు - కుమార నంభవము ఆం[ధ్యపబంధములలో మొదటిదిగా భావింప బడుచున్నదియును, [వబంధకారులకు ఆరాధ్యమును అయిన కుమార సంభవమున చం[దోదయ వర్ణన రమణీయముగ నున్నది. ఎంతో భావుకతను నంతరించుకొన్నది, ఎంతో సహాజతను సంతరించుకున్నది. చందో దయ (క్రమవికానము నిట్లు వర్శించుచున్నాడు నన్నెచోడుడు. “*నంధిల్లు పూర్వదిక్సతి కటిమణి కాంచి రఃజిల్లు చాయక రత్న మొళ్కొ వ్‌లసిల్లు నద్దేవి వృత్తన్యచాంతరా పూరిత శాల్మర పుంజ మొళ్కొా శనళారు నావారి త్తరళా& పరిపక్వ లింబారుణాధర లి ఐమొకళ్కొ మేలిల్లు నక్చాల ఫాల తటంబున విలనిల్లు రోచన తిలక మొక్కొ మవ్వమొవ్న( దన సమాగమంబునకు నొ _ రమణి వలన బర్వు రాగ మొళ్కొ యనగ( దరతరంబ తనిలె నత్యరుణాంగ ఛాతీ. గువలమైక బాంధవుండు" =ఎకమౌా, 8-108 చంద్రుడు _పేమకు చిన్నాము. అనురాగమునకు అధి దేవత. సర్వ మానవుల అనుళాగ మే చం(దునియందలి అనురాగమని యీ పద్యమున వర్డి ౦చుచున్నాడు కవి. “తన రాగంబున [దిజగము నిమ రాగిక్లైినా జగంబు నను ' గముతో నమళరాగిళ్లనా కామటి గున జగములశతోన చం [దుడమళాగి ల్లన్‌ ” =కుమూ. $-109 అనురాగ విషయమున జగములకును చంళదునికిని గల పొగస్పరికమును వర్ణించి నాడు. అనురాగ శబ్దమున శ్లేషను (పయోగించినాడు. “= ర, శునుద్వాహమున కమళశేంద దిగ్వి లాసవతి వెడి పాళియం టోసి తెచ్చు పొరములొ నాగళాగపూర్లోద యేందు లింబమున( అాండు కిరణాంకురంబు లెసగో =కుమా. 8-12 (కమమ విశాసము నొంది చం[దవర్ధ్శము రాగవర్మ్మ మునుండి ధవళ వర్ణము లోనికి పరిణమించుటను నర్ణి ంచినాడు, ఈశ్వరుని వివాహమునకు వైడి పొళియలోపోసి

న! (పబంధములలో (పకృతివర్ణ నలు "శెచ్చు పాదములా అన్నట్లు చం[దకిరణములు_ తెలు సెక్కినవని ఉత్చే9తించుట ఇతి వృత్తముతో చం(దోదళయమును ముడివేయుట. చీకట్లు (కిందికి జారుచుండుటను, చంద్రిక దానిని అణగ్యదొక్కుచు వ్యా ప్పి పొందుటను రమణీయముగ ఉళ్చే9ఊంచుచున్నాడు. ఇందలి పోలిక ఎంతయో నహజ తను నంతరించుకొన్నది. || “మేలుగ నెలకొన్న శమో జాలము( బో[దోలి యెనగె( జంగ్లేదాతప మ శ్యాళిందీ వూరంబజ నోలిన గంగా [పవావామొత్తిన భంగిన్‌ ” -కుమా. ర=115 యమునా జలము నలుపు, గంగాజలము ెలుపు. యమునా జలమును (కిందు "జేసి వె (ప్రవహించు గంగా జలమువలె చం(దికలు (వకాళించుచున్నవి. గంగా యము నల సంగమముచూచిన చారికిది సత్యమని తోచును. ఈ (పకృతి సత్యము పోనుపోను కవినమయముగా గూడ నయినది. చంద్రికావర్ణ్యన ఇంకను మనోవారముగ చిత్రితమై నది, వెన్నెలను పాలకడలితో పోల్చుట సం్టవదాయమే, "కన నుతుడగు శశిమెయి క గని చెచ్చెరం గడిగి పుచ్చగానని దుగ్దాం బునిధి నభంబున శెగ నెనో యన జంటదిక షర్వెసాం[ద్రమై విమలంతై” " =కుమా., 8-118

• వెన్నెలను పాలకడలితో పోల్చుట సంపదాయమేగాని (పేమ, సానుభూతి, భాధ్యతలను &ీరనము[దుని యంచారోపించి చెప్పిన ఉక్చేత కవియొక్క అతిలోక భావుకతకు ఉదాహరణము.

. వెన్నెల (బహాస్టండమెల్ల నిండి నివిడీళ్ళతమైనది. దిక్కులన్నియు పికంటిల్లి నవి (కుమా. 8-11) వెన్నెల (పసారమును జేవతల నెల్లి (భమింప జేసినట్లు చేసిన యీ (క్రింది వర్ష అందమైనది, "

“*దుగ్ధాంలునిధి నిట్ట దోచెనో యని శేషు బాన్పుగా వారి నీట6 జవ్వలింప నొదవి నుధారన ముప్పొం'గెనో యని చేవతల్‌ దనినోవ( [చావదలపం దొలకాడు మిన్నేరు వెలివిరినెనొ యని ఫీల నురాంగన లోల లాడ జాదరసం బుర్వి. బర7నవో యని సిద్ధ నికరంబు కళళముల్‌ నించికొనగల

చం[దోదయాడి వర్షన = కుమారసంభవము 8ట్‌ శాండురాంగుడు విశ్వరూ వంబు! చాల్చి " ₹కొలనెనో యని సద్భక్తు లెలమి కొలువ నఖిల జీవుల కానంద మతిశయిల్ల నచ్చ ' వెన్నెల విమలమై యలరి శాస =కుననా. 88-118 వెన (భాంతి మదలంకారము (పయోగితమైనది. వెన్నెల ఎంత న్వచ్భృముగ ఎంత దట్టముగ, ఎంత విమలముగ శాసినదో - ఎంతమందిని (భాంతి పొందించినదో వరి తమెనది* షే పస వెన్నెల, కామ విజృంభణమునకు, శామినీ కాముకుల విహారముజీకును ఉత్చేర్ధ రకము వంటిది. ఉద్దీపన విభావము పోషించుటకు చం(దిక గొప్ప సాధనము. వెస్నైలలో శామినీ శాముకుల విహారము అధికము కుమారసంభవమున నీ ఘట్టము ముప్పడియైదు పద్యములలో వర్షితము. చం[దాద్యుపాలంభనము = కుమారనంభవము పార్వతి విరపళోత్కం8త యయినది. కానున్నది పర్వతమందు. చుట్టుపట్టుల గల దంతయు (వకృతియే ; మనసునందున్నకాముడొక వై వు జాధించు చుండగా ఎదురుగా నున్న (పక్సతి గూడ బాధకముగా తయారయినది. చందునికిని మనశ్రిధునకుగల బల . మును చూచి ఆశ్చర్యము పొందుచున్నది. “కంతుడనంగు డమ్ములనగా విరు, లిందుడు చొనసుధాంగుడ త్యంత హిమంబు చందిక వయంలినుడాలయమూర్తి కల్కామై నింత బలంబు, కొంన్విరులకింత (వచండతయున్‌ నుభాత్మునం - దింత బలంబుతైత్యమున 8(త విచాహకరంబు గల్గునే” కుమౌ. $=1ీకీ పార్వతి ఆ పకృతి శక్తులకు లొంగుచున్న దని భెలులు భావించినట్లున్స ది. ఆమెను హె చ్చరించుచున్నారు. ఆమెయందిశ్వరుడున్నాడు గాన భయపడ వలక్షనుచున్నారు. అ జాధకవస్తువులు తనను బాధింపవనుచున్నారు. "బ్రాల సీవేనతీ శాలీరగంబని | మలయా నిల.బు నీవతిన రాదు కమలాస్య నీకను గవచకోరములని వెన్నెల సొరదు నీ యున్న యేడకు నజలనీ యెలుగు పికాఠావమని నీకు జూఠమ్ము కొమ్మలు సూప వెజచు

న! - [పబంధములలో (పళ్ళతివర్షనలు జవలాక్సి నీ ముక్కు చంపకమను ఖితి నళులు నీపొడగని యలయళాలు వనిత నీకు (శాణ వల్లంభుండ్రై మది వొలసి శివుడు నాయకుండు ననియు "జీదమరు శరములు నీ చవ రావనోడు వీనిశేల నీవు వెణచెదమ్మ” =కుమార-. 5-1 65 అని ఊగరార్చినారు. ఇది చాల సొగనెన ఆలంకారిక రచన; సుతిమెత్తని ఉపాలం భన. పార్వతి యీ యుపాలంభన చేయకున్నను,ఆమె 'ఇెలులు వ్యంగ్యముగ ఉపాలంఖించి నట్టయినది. ఇది ఉపాలంభనము కాని ఉపాలంథభన, విరహిణుల బాధించువాని నన్నిటిని ఉపొలింభించుట జరిగినది. 2 ఇంత సొగనుగ ఉపాలంభించుటయందు ఇతరాంధి (వబంధకారులలో నితడాది పుగుషుడగుచున్నాడు. చందోదయాది వర్తన - మనుచరిత లా

• ఎెద్దన కవి చందో9దయమును గొప్పగ వర్ణించుచున్నాడు. , “మరున కొసంగ( గా అము తమళ్చట గాటుకగా నవోదయ న్ఫుర దరణ [వళా పధిక శోణిత సిక్త సితోడు భక మున్‌ వారి హయ దిబ్నభస్థః మునవి బలిచల్లి వటా౦:5 మున్‌ ననూ ॥ త్య్కర భలితంబునై. వెలుగంగాంచి సుధానిధి నెత్తై నత్తటిన్‌ ” =మను.8ీ.21 నిధులను కని "పెట్టుటకు అంజనము వేయుట జగుగును. కన్నులకు కాటుక "పెట్టుకొని నిధులను వెదుకవలెను. ఆ నిధుల రతమణలో నున్న పిశాచములకు బలిఇచ్చి అనగా 'నెత్తుటికూటిని తూర్పుగ చల్లి నిధిని తవ్వి యొత్తుదురు.అటుల నే కాలపురుషుడు చీకటి అను కాటుకను "పెట్టుకొని, చూచి, చందోదయమున తూర్పున కనుపించు రక్షిమ ఆను రక్తమును కలిపి నక్ష్యతములు అను అన్నమును తూర్పు దిక్కున బలిగా చల్లి, మజ్జి చెట్టు గుర్తుగా గల చంద్రుడు అను నిధిని మనశ్తిధుని కిచ్చుటకు (తవ్వి - యొత్తైనని మ్శింపజడినది. విరహి జనమునకు మన్మథ బాధయే దుస్సవహాము. అ ఇాధకు చందో9దయమును చందికావిలసనముకు మరింత సవాకారులు. వరూధిని ముందే విరహాము ననుభవించుచున్నది. ఆ భావమును మరింత తీ(వము శేయుటకు చందో9దయమువు పి వేళపెట్టుచున్నాడు కవి. భావము లింకను చంఛల

చంద్రోదయాది వర్ణన = మనుచిరిత కత? ములై. విచక్షణ కోల్పో జేయుటకే యీ చందో9దయ ప్రవేశము. తరువాత వరూధిని విచక్షణ పోగొట్టుకొని, తొందరపాటుతో, మాయా ప్రమని కలియబోవుచున్నది, ఆందులశకే యీ వాళకావరణ నృష్టి. ల చర్నదికా విలనన వలని ఫలితముల వర్షించుచున్నాడు: ““ప్రర్సిడ్రిలి క్రైరవదళ శేణి నొక్కులు దీరె శతి కాంత పంక్తుల జలము లూలళలి కోరికాంతులతో (జకోరికల్‌ రతి(గేరె వాకాళి గర్వు-బు మేరమీ ఇ దోశిపడి యిర్తులు పటా పంచలై పాఖె దిబ్ళుఖ'బున వింత తెలివి స్‌₹ జకశివాకంబు లబ్బకడు;కగముల దూఅె ॥ గామినీకా, తుల కలక( దేజె మదను డమ్మల నూజె హిమంబు పేర జడిసి విరహిణి నగ గూలి జూరవోర దర్పవులు( జూజె రవి కర శకావమా౭/ _జాడ(జాడంగ( కారక స్ఫురణ దాఖ =మను. థ=?8 వెన్నెల రాతులంచేయే వర్ణనలు చేయవలెనను సంపిచాయమున్నదో-ఆ సంప్శి చాయ వర్ణన లన్నియు వై పద్యమందు గలవు. హిమాంకుడు (ప్రకాశించు తతి హిమబిందువులు రాలుననుట పఏసిద్ధము. “కలయ జగమున గలయట్టి నలువులె ఖ్ల+ “జెలుపులుగ కేసి నీడలు 'దెలుపు నేయ గా వళము గామి. బొడము దుఃఖమున బోలె సాంద్ర చందిశిక తుహిన బాష్పములు గురిని” ఎమను.827 జగత్తున గల నలుపుల నన్నిటిని తెలువు చేసి, మాకులకి9ంద నీడలను తెలుపు చేయంజాలక పోయితిమి గదా అని చంద్రికలు దుఃఖపడెనా అన్నట్లు మించు బిందువులు 'ాలినవని ఉత్పేొక్తి ౦పబడినది. చందికా (ప్రకాశము తరువాతి వచనములో అతివేల మనోవహారముగ, అతివిస్తార ముగ సర్వాంగ నుందరముగ వర్ణింపబడినది. (మను. ల-25) శాముది ఆ రాతి) యంతయు వీర వివోరము గావించిన యనంతరముచంచా) నృమయమును వర్ణించుచున్నాడు. (ప్రబంధకవు లందణును గినిని పాటించిరి.

లశ8 (పబంధములలో (పకృతివర్శ నలు “టరు సంధ్యాతప ళోణ మృత్కలిత మె 'యొప్పారు _బవైండ మ న్గరిడిన్‌ గాలపు వెంత కాడుచరమాగ న్యాంధమున్‌ చేర్చుని బృరపున్‌ సంగడమో యనన్‌ ళశిడిగం (బాగ్ఫ్భూమి భృత్‌ శెరచే శర అావో[గ్రపు సంగడంబనగ మొళ్తాండుండు దోచెన్‌ దివిన్‌”. మను. 359 (బహాాండము ఒక సాముగరిడి సాల. గరిడి సాలలో ఇసుక గాని, మట్టిగాని యుండ వలెను. అది ఇపుడు ఎరుపు రంగుతో నున్నది. అదియేది? సంధ్యారాగ మే; కాలము అను ఇట్టికి ఉదయా (ది ఒక మూపును, అస్తా[ది మరియొక మూపును అయి యున్నవి. సంకోల్తా అనగా గరిడి సాధనము. దానికి రెండు వై పులను. ఆెండు పెద్ద గుండ్లుండును, (కుంకుచున్న చంటద్రుడును, ఉదయించుచున్న సూర్యుడును ఈ సంకోల్తాకు ఇరువై పుల నున్న గుండ్లవలె వర్మితము. పూర్జ్మి మనాజే ఈ దృళ్యమునకు అనుకూలము. అదియును, విష్ణువత్తు (సమయము) ననే వీలగును, ఇట్టి వర్ణనను చాచాపందలు (పబంధకారులు శావించి యున్నారు. వై వర్ణన అద్భుతముగనున్నది. గొప్పభావుకతను సంతరించుకొన్నదిం శశాంక మనోజ్ఞ మూర్తి (ప్రముడు వరూధినిని (తోసిరాజని వెళ్లి పోయినాడు, ర్యాతంతయు. శకాంకుడు వేధించినాడు. వగటిని కాంతీంచుచున్నది వరూధిని, అటి శీవరిము శశాంకుని బాధనుండితప్పు కొనుటకే; శాని పగలు మా్యతము ఆమెకు ఆశా వవాము అగునని నము మేమి? అమెకిపుడు శ్యాతియును పగలును ఒక శే ర్యాతికం శు, వగలు కొంత ఊటటను కల్లించును. [క్రుంకుచున్న చంటదుని చూచినపుడు వరూధిని ఒక్క నిట్టూర్చు వదలుటకు పీలున్నది. ఉదయించుచున్న సూర్యుని చూచినపుడు ఊలట కలుగుటకు వీలున్నది. ఒకేసారి యీ ెండు భావములును వరూధినిలో కలుగు టకు వీలున్నట్లుగా "పెద్దన ఊహించి వై వర్ధన చేయుచున్నాడు. " సూర్యాస్తమయ చందోదయ వర్ణన అందముగ నున్నది. “సాంధ్య నటన చండ తండీళ వదవాతి ధరణి చ(క్రమొరగి శరధిం (గుంగ - దోరగల్లు వడియె భూరభేతర భాగ " చ(క్రమనగ నవుడు ళళియుందోచె” మను-శ్‌-కిక్‌ ఈశ్వరుడు తాండవ నృత్యము చేయుచున్నాడు. భూమి రథము, సూర్యచం (దుఖ: రథచ(క్రాలు. ఒకవైపు భార మెక్కువైై నూర్యుడను చ్యకము సము(ద్రములో దించుకొని పోగా రెండవ వైపు చ్యకమగు చందుడు వెకి లేచినట్లు చం[దోదయమాయొను. | ఇందీవరాక. మర్ష్దనానంతరము న్వరోచి (_పళాపముష శీశ్సతయును ఉపసంవా రింపబఖడినవి, కాంతచిత్తుడయినాడు. (పతాపమునకు నూర్యుడు 'ప్రలీకము. (ప్రశాంతతకు _

చం[దోదయాది వర్ణన = మనుచరితత శ్ర$ీ చళదుడు (ప్రతీకము. అందులకే తర్వాత ఈ [కింది విధముగ చందుని వెన్నెలను వరి ంచుచున్నాడు కపి. *కలయ వెల్లువ గట్టి జలజల (ప్రవహించు శశికాంత వాంత నిర్హ్రరము జలము మలయానిలము చే దుమారమ్ము. రేగు సౌ " గంధికంబు రజంబు కలకు దుమ్ము "నింజార విరిసిన బొండు మళ్లెలనుండి .వతీయు మరందంబు గుడరనంబు తొలకి మింటికి: బొంగు దుగ్ధ పొధో౮ళి కరడుల మీది మీగడల మెటుగు తనకు రనవర్శములుగా మఛారనంబు పొళి సాలెకుంగరములు పొచి సాచి యచ్చ తెలుపుగ నపుడు (బవోస్టండ మండ పంబు వెన్నెల సన్న సున్నంబు వేసె” ఎమ్‌ను. 5-కి8ి (బహాశ్చండమైన వర్శన. బంగారమును గైకొని మనోహరమగు సొముత్తిలను జేయు గొప్ప అగసాలి పెద్దన. (పళాంతవాళావరణములో వెన్నెల అంత సొగసుగనున్నది. అ వాతావరణములో "స్వరోచియును, తనకు మామ గాబోవు ఇందివరాతుడును --

• భఖ కాంత శిలొమండపమున దట్ట౧బుగా పజళిన చిగురు పరపుల గంధర్వ ళాజునుం ఛానును సుఖాసీనుండై యిష్టకథాగోస్టి నోర్యాతి గడ వె నంతా. మను. ఈ89. "పెద్దన చందోదయాది వర్ణనలు చాల అందముగ నున్నవి. చి లా తఉపాలంభన రచనలలో "కెల్ల అతి చమళ్కారమును, వ్యంగ్య వై భవమును, ఖావుక శాతిశయ మును - రమ్యత్వమును, సుకుమారత్వమును, తర్కమును, మధురత్వమును, సంతరించు కొన్న రచన ఉపాలంభనము. (ప్రబంధములలో ఇది ఎక్కువ చోటుచేసికొన్నది చంటదో పాలంభనము, మన్యధోపాలంభనము, మఠలియమారుతోపాలంభనము- ఇవి ముఖ్య ములు. ఈ ఉపాలంభన సాహిత్యములో ఎంతో వేడి యున్నది. వాడి యున్నది. దూకు డున్నది. ఎత్తి పొడుపున్నది. వ్యాజ స్తుతి యున్నది. వ్యాజనింద యున్నది.

ఖ0 (వటంధములలో (పక బ్రతివర్షనలు ఆం[ధ్యప్రబంఛాలలో ఉపాలంభన అతి వేల మనోవారము._ శేవలము (పకృతి

• " సంబంధమైన వర్ణన. ముఖ్యముగా ఆంత: (ప్రకృతికి సంబంధించిన వర్ణన. ఇది ఒక అంద మైన సాహితీ (ప్మకియ. . (. ఉపాలంభన సాహిత్యము చందోదయ సంబంధమైన (పకృతివర్శ నలోని భాగము. కళాపూర్గోదయము, (వభావతీ ప్రద్యుమ్న ము, మనుచర్విత, వసుచర్మిత, విజయ విలాసము, అము క్రమాల్యద, పారిజాతాపవారణము. కుమారనంభవములలో - కళాపూర్జోదయ, (పభావలీపద్యుమ్ని, మనుచర్మిత, వసుచరి(త, విజయవిలాసముల యందేయీ ఉపా లంభన వర్ణన లున్నవి. ఇందొకరిని మించి మళొకరు వర్ణించి యున్నారు. మనుచర[తమున చం దోపాలంభనము రసోదంచితముగ నున్నది. దాని ననున రించి మన్రధోపాలంభనమును, మలయమారుతోపాలంభనమును కావింపబడినవి. ఇపుడు వరూధినికి ఇంత జాధకల్గించుచున్న వాడెవడు ? చందుడు. విరహిణీ జన ములను, అందు ముఖ్యముగా తులను - 'పాణాంతకముగ బాధించు వారిలో చంద్రుడు _ ఆ(గగణ్యుడు. అందులకే విరహిణులయిన శాయికలు చంటదుని వైబడి ఉపాలంభన గావింతురు, ౮ .. ఈ సాహతీ ష్యకియ అయిన ఉపాలంభన సాహిత్యములోని సొగసు. మనే _ భాగమున నుండదేమో అన్నచో అతిశయో క్తి గాదు. మనుచరితలోని చం దోపాలంభన (ప్రల్యేకతను సంతరించుకొన్నది. చందుడు చేవ సంబంధి. (వకృతి సంబంధి గూడ. - చందుడువిరహిణులను బాధ పెట్టును. అందుకే వారి మనన్సులలో తిరస్కార ధిక్కార భావములు గలుగును, వరూధిని వెన్నెలలో వేగిపోయినది. ఆాళ లేక పోయినది, (పాడాంతకముగ భావించినది. చం(దుని.వై మండిపడి ఉపాఅంఖింప సాగినది. “= యీ పహాంళా! నీవు యమధర్మరాజుతో సమానుడవు. కాదు కాదు. యముడే సీకంశు. మేలు! ఏలనగా _. నీవు కేవలము రాజనాముడవు. అతడు ధరం్రరాజు. ధరశ్చైమతని యందు అధికముగ కన్పట్టుచున్నది. యముడు (పాణ బాధకుడని దుష్కీ ర్తి పొందియుండగా నీవు అంతకంు బాధాకరుడవు"- అని నిందించుచున్నది.. “తొలుదొ ల్ల గమలమి|కుని వంక రూపౌొట దజాధ్వర ధ్వంనీ తన్ను(గనుట

• బరి వేషమిసమున( బాళంబు( జూల్చుట6 గప్పుదేవామునంద. 6 గానబడుట.

చం[ద్రోపాలంభన - మనుచరిత్ర $$1 గాలవళంబునగాని తోపక యుంట నతత నిష్టుర గచా న్చితత గనుట బూని పాండు కేసమునం (బవ ర్తించుట6 (వికటానుకాగ శారకుడ గుటను నంతరం బెద్ది యాత్మలో నరసి చూడ రాజనీక ను నలఢర్మరాజు నకును

• ఆాణిలోకంబు బాధల బజచునపుడు ధరన్హివద మొక్క డెక్కుడా ధన్యునందు” మను, క్‌=కే?.. అని కసిగా తిట్టినది. పగవానిని తిట్టినట్లుగాదిది. ఈ తిట్లలో సొగసున్నది. తీపి యున్నది. వరూధినికి ఇంకను కసి యెక్కువై నట్లయి నీవేల చావలేదురా అనుచున్నది. .

• శివుర నంవో” మొనరించునవుడు వారుడు ఇండికల్లుగ నీ మేను గండి నేసే నదియు 'సెలచాలి తెగటాఅవైతి చంద యకట: రోహిణి యెడ నవథ్యమున 'జేసో ఎ మను. శల(0 వ్యక్తుల యెడ కోవము వచ్చినపుడు అతడు పుట్టిన వంశముతోపాటు, కులమును తడువుట గలదు. ఒక్కొాక్కపుడు మించి వంశాన ఇజనిన్టించినను మంచి గుణములు రాళ

• పోవచ్చును. "పాలలుట్టిన మా(శాన మేలిగుణము చేడు నీశేల గల్గునో సీరజూరి నీట బుట్టిన వాడు గాడోటు వహ్ని గాల్భుచున్నాడు జగ మెల్లంగరుణ శే” , =మను. లీ=ళీ1 చల్లి ని నీటబుట్టిన అగ్ని సాదృశ్యమును దెచ్చి పాలబుట్టిన చంద్రుని లిట్టుచున్నది వరూధిని. గ చందుని జాతిని ఆ చేపించి తరువాత అతనిని కొల్చు జాతిని నిందించుచున్నది.

• గ4ధము చేయు తురకల . 'దైవంజివు నీవు మొదలు( దక్కక పాంధ శ్రీ వధము నేయ రోయుటె సీ వర్తనమేమి నెప్ప నీరజవై ర్రీ్‌ొ =మను. 8-42 మవామ్యుదియులు గోవధను చేయువారు. గోవిషయమున హిందూ మవహామ్ము -. తీయులు పరస్పర వ్యతి రేకులు, హిందూ తీగొ ఆమె తురకలదై వనును కరుణా హీనుడుగా నిందించుచున్నది.

శీర (నబంధములలో [పకృతివర్ణనలు ఇట్టి మతదూషణ _విజయవిలాసమందుగూడ ఇట్టి సందర్భముననే జరుగుచున్నది. చేమకూరకవి "పెద్దన నీ విషయమున ననునరించిననుటకం₹ు తన కాలమున గూడ పెద్దన శాలములో వలె హిందూ మహమ్మదీయ కత్యలున్నవనియు, పరస్పరము ఈసడించు కొనుజారనియు భావించుట నమంజనము కాగలదు. శాయలళాలమున మవామ్యుడియులకు హిందువులకు వరన్పరము యుద్ధములు గూడ జరుగుచున్నవి. అవళాళమును పురస్కరించుకొని సహేతుకము, అన్యావ 'దేశముగ జాతినింద చేసినాడు. "పెద్దన పహార్ష నైషధము ననునరించి చం [దోపాలంభన చేసినాడు. కానీ అను వాదము కాదు, వరన యంతయు స్వతం[తమే. , “-మన్మథోపొలంభన - చంద సంబంధి గణా మన్మథుడు. అసలు మన్యథుడే మొదటివాడు. మనత్రిథ భావము మొదట శలగనిదే చంచాదుల వలన ఉద్దీపనమే లేదు. చంద్రుడు బావ్యా (వక్ళతిలోని వాడు. మన్మథుడు ఆంతర (పకృృతికి సంబంధించినవాడు. కావున మన్య థోపా అంభన గూడ (పళ్ళతి వర్ష నే అగుచున్నది. అందులకే వరూధిని ద్వారా '"వెద్దన మనగ్తధునీ ' ఉపాలంభింప "జేయుచున్నాడు.

• “పావోంకారత శంకరుండలిగి వేశాగ్నిన్‌ బయింబంపినన్‌ స్వావోకాముకుడౌట నిన్నతడు గావంబోలు మోమోడినం దేవాంబే నిరతీళ నీవు మగుడన్‌ జేవాంబుతో నుండు ₹ ట్లావో ! దైవము దోనకారులకె తోడై వచ్చు వెప్పట్టునన్‌ "” ఎమను, 8-47
• అగ్ని భార్య స్వావోడేవి, కానుగూడ ఒక (వేమంపు తి భర్తే గనుక రతీ వాథుని కాల్చకుండ సానుభూతితో రఊ&ంచినాడు అగ్ని. దైవము గూడ దోనకారుల'కే తోడవుచున్నది గదా అని వాపోవుచున్నది వరూధిని. మన్మథోపాలంభనగూడ న్వై మధమునమసకించి వర్శింపబడినదే. అక్కడక్కడ నొక పదమును, కొలదిగ భావమును, తీసికా నెనేగాని వర్ణనమంతయు పెద్దన సొంతమే. -.. ఇళ్లు మరికొంత తిట్టిన యనంతరము చమలయమాకుతోపొలంభన గావించు మన్నది. మనుధుని నిందించిన యనంతరము -

ఛం(దోదయాదో వర్శన = పారిజాతాపహరణము శికకి “*ఖనుచు నిందించి వలవంత యినుమడింప నవ్వరారోవా విదళిత హభ్రకముల కమ్మ పుప్పొడివై దుమారమ్ము లేచు మలయ మంథర పవనువె నలుక వొడమి” =మను, 8=కీ0ీ “నాలుకలు రెండు నిన్నున్‌ (గోలనె కల్పించె నలువ ఘోశాహికి న న్నాలి |గవామిపుడు దిగ దిన జాలద మృదుపవన విరహిజన దురితమునన్‌ *” మను. 8-51

• (బహోన్రండమగు పదళ క్తి! “విదళిత పహాల్లకముల కమ్మ పుప్పొడివై "* అనుటలో చందునికి తోడు నీడైన వాడను అర్ధము స్ఫురించుచున్నది. అందులశే చంద్రునితో పాటు మలయమారుతోపాలంభన _గావించుచున్నది వరూధిని. సర్పమునకు రెండు నొాల్కలు జనశ్రివలన సిద్ధంచుట సామాన్యము. ఆ సామాన్యముసు విళీషముగ, తార్కి కముగ సమర్డి ంచుటయే సార్థళ పద(ప్రయోగము. విరహి జనులకు రాతి ఊచముంతకును వేగదు గచా! అందులకే వారికి బాధావపొ మగు చంద మన్మథ మలయమారుతములవై దండయా[త చేయుచుందురు. మలయ మారుతోపాలంభన ఇందులో ఆఖరిది. మలయమాకుతము తెల్ల వారురూమున పీచును. "కెల్లవారుటకు ముందుగా ఈ వర్మ న (ఉపాలంభన రూపమున), కావింపబడుట వి శేషము. పళావ్యమందయినను మలయమారుతోపాలంభన ఆఖరి అగుటకు కారణమిదియీ! మలయమారుతోపాలంభన కేవలము పెద్దన సొంతము. ఇది _నెషధమందు లేదు. ఆంధ్రవై షధమందును లేదు. కాదంబరియందు "శేవలము. పదము (పక్యత ఖలు మదన మధుమాన మలయమాకుత (వభృతయః నమస్తాః పకత చాయం పాపకారీ చంద $తహకనళక్థతే సోఢుం) మాత్రమే కనిపించుచున్నది. " చందోదయాది వర్షన-పారిజా తాపహర ణము చం దోదయాది వర్ణ్శనను సుందరముగను, మనోహెరముగను వర్ణించిన కవులలో నంది తిమ్మన మేటి అనవచ్చుసు, సళ్యాజేవి కోపఘట్ట మెంత మనోజ్ఞ ముగ నుండునో, చం[దోదయాది వర్శన గూడ -అంత మనోజ్ఞ ముగ నుండును. పారిజాళాపపారణమున ముఖ్యస్థానము వహించి డ్రి

త్రీ4 (ప్రబంధములలో (ప్రకృతీ వర్జనలు యున్నట్టి ఈ ర8చు ఘట్టము లే మనోవారములన్న చో నతిశయో క్తి గాదు. చం[దోదయ, వర్శనమును - శీత మయూఖుని కిళణ వర్ధనమును - అన్ని ఉక్చేకలను మించిన వర్ణన “లి చీకటి (మాను గెడపంగ నిక్కిన " “= నమయగ జంబి దంతంబులనగ( జదలు గేదగి తూర్పు తుదళొమ్మ నరవిరి యై శానుపించు పూరేకులనగ/( బొడుపు గుబ్బలి నేల పురిటింటి యిడుపున . ' అలచిన గందంపవు( జటలనగ మరుని ముందర బరాబరి చేయు కంచుకి . కులముచేతుల వెండి గుదెలనంగ( ల₹ైరవములకు వెన్నెల నీరు వజఅవం బూని చేర్చిన పటికంపు దోనులనగ (గమముతో శీతకరమయూఖములు గగన ఇాగమున గొన్నియల్లి నం (కు దెంచె” మను. 2-00 చంద్రోదయ నమయమున, చం(దుడు కనిపించక పూర్వము చంద కిరణములు పశ్హైలుప క్రైలుగా గంధపు రంగుతో నెట్లాకాశము వెకి వసరించునో దృశ్యమును 'తఈమి వికాన రూపమున వర్శించినాడు. ఆ విధముగ వైకి వచ్చు కిరణముల రంగు యొక్కయు, అకారము యొక్కయు, పరిమాణము యొక్కయు (క్రమ ఏవికాన 'మును మనోజ్ఞ్మముగ వర్మించినాడు. [క్రమ్మక్రమముగ వర్ణము పరిణతి పొందుటయుస్థాల్య మును పొందుటయు వర్ణించినాడు. చం(ద్రలింబము [క్రమ[కకమముగ వైెకి వచ్చుటను గొప్పగ వర్మించుచున్నాడు. ఇది ' భావుకత్వముతో బాటు సునిశిత (పకృతి పరిశీలనమును సంతరించుకొన్నది. “అమరు అమృతాయంబునిధిలోని యమృత రనము వెండిచేరుల ( బటికంపు కుండగట్టి చేదుకొనియెదరో నాగ శిత రోచి 'మెలుగు మెబుతోన యలఖ్రన మిన్ను [పాశ పారి. 2.40 'బేవతలు _వెనున్నారు, [కింద అమృత నముదమున్నది, అ అమృత రనమును వెకి తోడుకొనవలెను గచా ! పటికముతో చేసిన తెల్లని కుండను నము[దములోనికి వదలుచున్నారు. అమృతముతో తడిసిన ఆ భాండమునిండగనే వైకి చేదుకొనుచున్నారు. అమృతముతో తడిసిన ఆ అెల్లిని కుండ చల్లగాను, 'కెల్లగాను మెటిసిపోవుచు కొంచెము కొంచెమే వైకి పోవుచున్నది.

చంద్రోదయాది వర్ణన = పారిజాతాపహరణము శ్రీక్‌కీ గొవ్ప భావుకత ! సుందరమైన సార్థక వర్ణన. చం(దోదయ సమయమున నసంపదాయానుసారముగనే చేసి. వర్ణింపవలసి - యున్నవో అవన్నియు వర్శితములు, ఒకవైపున సూర్యా స్త్రమయమును, మరొక వైపు చం(దోదయమును అతివేల రమణీయముగ వర్మించుచున్నాడు కవి (పారి. 2-41). నూర్యుడు అను అరటి దుంపను వపళ్చిమమున నాటగా అది మొలకగా అయి అకులు సాగి "పెద్దదై "గెలవదిలి తూర్పువై_నకు (వాలగా, ఆ పండిన గెల ఎజ్జగా చంద రూపమున కన్పట్టుచున్నదని వర్ణింపబడినది. సుగంధములను అరటిజాతి దుంప ఎజ్జిగా నుండును. అంకురము ఎజ్జిగా నుండును. మొక్క ఎజ్టిగా నుండును, ఆకు కాడలు గూడ ఎజిగా నుండును, పండ్తుగూడ ఎజ్రిగా నుండును. - . వ! ౧౧ అ | ॥ సూర్యని వల్ల నే చంద్రునికి _ప్రకాశమున్నదని లోక ప్రసిద్ది, శా(స్త్రుసత్యము గూడ. వర్ణన ఎంతో సార్భళతసు (పసాదించుకొన్నది. రమ్యత్వమును సంతరించు. కొన్నది. “పొందుగం ఐళ్చిమాల్చితట ళభ్యూలి నంశుమండళు మతృ్ఫలా కందము వాసరాంత వహాలిక (వవరుండిడ సౌొంధ్య వారిభ్ళ త్క్మ+దళము లమోదళ యుతంబులు పై గెలపండి వాలెబూ = శ్రేందుని వేర (బాచి నది హేతువు వెన్నెల కల్మి ల్మికిన్‌ ఆ అపార. 24 సూళ్యాస్త్రమయ చం[దోదయము లొ కేసారి జరిగిన వనుటకు మరొక ఉక్చేవ, “సమయ విలాని శోణమణి నంగక మౌక్తిక చారువోరముం (గ్రమమున. గూర్చునో నరుణరత్నము చామును పొంధ్య రళ్ళిసూ [తమున బొసంగ (గ్రుచ్చి యెడతప్పుక( (ద్రోచి పిలుంద జీర్చుము _త్తెము [కియదోచె నయ్యమ్భత దీధితి లాంఛన రం(ర్ర సంగతిన్‌ ” ఎహెరిం 248 చంద్రికలు మనోవారముగ గాయుచుండగా, చకోరములు వెన్నెలను భతించుట వర్మించుచున్నాడు. బంధువు లందటును బువ్వపు బంతిలో అనందనముగ ఎట్లు భఊింతురో చకోరములు వెన్నెలను పిండివంటకములుగ 'జేసికొని అట్టు భతించుచున్నవి. “విరవుుమై సోకి వేడి యా వెన్నెల. . - బచ్చి వెన్నెల నులివెచ్చ జేసి కలువ పుప్పొకృచే[,గనకైన వెన్నెల “ *. వలిపి వెన్నెలలోన వడిచిశర్చి చంద్రకాంతపు నీట జాలైన వెన్నెల ముషరు వెన్నెల జుబ్బపదును హ్‌! సతులమైపూతం విపౌళించు వెన్నెల | దనుపు వెన్నల రసాయనము గూర్చి _

&లీకీ (ప్రబంధములలో (వకృతీ వర్ణనలు చిగురు విలు కానీ జాతర ేయబూ)ని కశొలము పొములఅనందజ: గూడ జెట్టి "

• వంతుగలయంగ బువ్వంవు బంతి వించు ట్టి రెలమీ( జకోరపు6 ..బేరటో౮(డు” =పొరి, 2-4 పొన్నెన్ని 'విధములుగానో వెన్నెలలు మలినమగుచున్నవి. చకోరములకు ఆస్వా ద్యములు "కాకుండ పోవుచున్నవి. "కాని నేర్పుగా వానిని ఆస్వాద్యములుగా చేసికొని, విధు తయారు చేయుచున్నవి చకోరములు, కొలము సాములు మెచ్చుకొనునట్లు రుచిగా, సువాసనాయు క్తముగా, స్వచ్చముగా, పదునుగా తయారు చేసికొనుచున్నవి

.శేవలము కవిసమయమయిన దీనిని సవాజ (ప్రకృతివర్షనగా చేసిన ఈ వర్ణన అద్భుతము: : చంద్రవర్ణనలో ఇతడు ఎంతో భావుకతను ,(పదర్శించినాడు. ఇట్టి ధోర ణిలో ఇతడు, అ(గగణ్థముగా వర్శించినాడు. ఇంతగొప్పగా చం[దోదయాది వర్షన శేసినపారు చాల అరుదు: ఈ ఒక్క. పద్యము నభూతో నభవిష్యతి అనవచ్చును. కాని, ఇటువంటి ఛాయలు కొంత వణకు గల పద్యము శ'నాధుని శృంగార నైషధ మంద్లున్నది (న్నైషధ. 68-198) చానికి మూలమైన సంస్కృత వై మధమందు--

.. కోటపనత ముడు పుష్పళొత మాశ్తే

భవతు జనః పరిచారక స్తవాయమ్‌ తిలతిలకిత పర్పటాభ మిన్టుం వితర నివేద్యముపొన్వ పంచవాణం” (వార్షనైపధ, 22-149) అని గలదు.

(నక్ష 'త్రములను పుష్పజాతము దగ్గరగా (సిద్ధముగా) నున్నది. మేము నీకు పరి చారకులముగా నున్నోము. నువ్వుపిండి ముద్దవలె నున్న (నలుపు గలిగి యున్న) చం(దుని నివేదనము చేసి పంచబాణుని సీవింపుము).

దీనీ అర్థమునకు మెటుగు పెట్టుచు 15 వ శతాబ్దపు కవి నయనచం[దసూరి రచించిన (ప్రాకృత నాటకమగు “రంథా మంజరీ" యందు ఒత (పొకృత ళ్లోకమును రచించెను, అది ;=

“నఖ్క త యఖయ సణావాతలే విసొలే ఛాలే వారిమ్మణిమ వణిసి చేవియా ఏ అంకచ్చలేణ తిల తెల్లగుడం సముతో చందో విభాది గమణి బలి దుడ్డి యవ్వ” వె దానికి సంస్కృత ఛాయ “నక్ష (త్ర కాక్టత నవాధ తలే విశాలే . స్థాలే వారిన్సణిమయే నిశా దేవ్యాః

చంది[దోదయాదివర్జన = ఆము క్రమాల్యిర క? అంకచ్చలేన తిలతైల గుడాంశ యుక్త శృన్లోం విభాతి గగచే బలి దుగ్జి "శీవో అనగా ;-

“నక్ష |తములనియొడి అక్షతలతో కూడుకొన్న తఖము గలదియు, విశాలము అల్జు" నదియును, అయిన ఆకన పశ్తెరమందు అంకమనెడి నూవుల నూనెతోడి బెల్లపు భ్యాగ్య ముతో కూడుకొన్నవాడై. చందుడు రాతి చేవతకు ఉపో వోర పాయసము వలి (పకా శించుచున్నాడు.”

(శ్రీనాధుని పద్యము దీనికి మెలుగు "పెట్టినట్లున్నది.! చోల'సమంజసముగ నున్నది, ' ఈ భావమున ఉద్దీప్తుడై ముక్కు తిమ్మన “విరహులమైసోకి” అను అతివేల మసోవార పద్యమును (వాసినాడు. ఇంత లలిత మనోవార భావపూర్ష వద్యమును - ఇంత్త రన నిమ్యందియగు పద్యమును - ఇంత ఆహ్లోదమును సంతరించుకొన్న పద్యమును ఆ మరొ క్త కవి (వాయలేదన్నచో నతిశయోక్రిగాదు. ముక్కుతిమత్రనార్యుని యీ పద్యములో ని, పల్కులు ముద్దుగనే గాదు ముచ్చటగ గూడ నున్నవి.

చం[దోదయాది వర్శన రచించిన (వబంధకవులలో _వెద్దనకం'కు నన్నెచోడుడును, అంతకం"*కు భట్టుమూ_ర్తియును గొప్పగ రచించినారు. ముక్కు- తిమశ్రన వారందఅకం౦ కు నందముగ వర్శించినాడన్న అతిశయో క్కిగాదు. చం[దవర్శన ఘట్టమున శీయే వర్ణనల చశేయవలయునను నంవదాయము గలదో ఆయా వర్షనల నందజును గావించినారు. ఒక రిని మించి మరియొకరు భావనా పూర్షవర్షనల గాపించినారు.'

ఈ కావ్యమున చం(దాద్యు పాలంభనకు కావులేదు, చం[దోదయాది వర్ణన - ఆము శ్రమాల్యద

నారికేళపాకమునకును - సంస్కృత శ్రైలికిని - కేవల (పకృతి వర్శనలకును - అతి

(పౌఢతకును -' పేరెన్నికగన్న అము కృమాల్యదయందు. చం[దోదయాది వర్ణనలు

1. “ఉడువీధీ హరినీల రీత్నమయ పా(తోత్సంగ ఇాగంబునం

గడు గాఠశామొనరన్‌ రయుమోంకునకు నంకచ్చాయయన్‌ కమ్మనూ విడితో గూడ నుభాంకువింబిమను సర్పిః పాయసావోరముం గుడువం బెట్టైనా బంతికూళ్ళకును అఆాభోరంబు లేపారగవ్‌ ”

శ58 (పవఐంధముఅలో [పకృతి వర్ణనలు అంతగా కనుపించుటలేదు. ఇతర ఆంధ (పబంధములకును, అము కృమాల్యదకును వస్తు భేద మున్నది. అవి శృంగార [వధాన 'వబంధములు, ఇది భక్తి (పధాన ప్రబంధము. వై [వబంధములలో చం[దోదయాది వర్షనల యనంతరము చం(దోపాలంభవాదులు కని పించును. ఈ [ప్రబంధమున చం(దోపాలంభనాదులకు తావులేదు. వ [పబంధములలోనిది లౌకిక శృంగారము. ఈ (ప్రబంధ నాయికయగు గోచాదేవిది అతిలోక శృంగారము. అట్టి శృంగార రసో-వేతమగు. వర్ణన చేయుటకు అము కృమాల్యదలో వీలులేదు. అందువలననే శృంగార భావోన్యాదమునకు పూర్వరంగమయిన చం[దోదయాది వర్థ నకు రాయలు అత్మిపాధాన్యమీయలేదు. అట్లని వర్ణన చేయక్షను పో లేదు, అవసరమయినంత వణకు వెన్నెల వర్ణన గలదు. అదియును గొప్పగా వర్ణితము* వసంతర్హువునందు వెన్నెలను వర్ణించుచున్నాడు. ““ఉరుళక్నిన్‌ మధుమాస దోగ్య పిగుకన్‌ జోస్టిత్సీ్నీ గవీచం[ద్రమన్‌ స్ఫురదూధః (వవిముక్తమైన నిలిడ జో్యోళ్స్య్నాపయః పూరమున్‌ విరియంబాగరిన గొజ్టెగల్‌ గురియ మున్నీరై న యక్కమ్మ నీ రుఠహింగూడిన నేళర్పరించు గములై. రోలంబ కాదంబముల్‌” -అము. 56-120 వసంతర్తువు అను పాలు పితుకువాడు పిండగా-వెన్నెల రాతి యనెడి గోవు యొక్క చందమామ అను పొదుగు నుండి కురిసిన జో్యోత్స్న వలెనున్న పొలసము[దము నందు, గొ సైగ నీరు కురిసి కలియగ-కమ్మనై న ఆ పొలసము(దపు నీటివై తుమ్మెద లనియెడి కలహాంనలు చేరి నీటిని వేరు చేయుచున్నట్లున్నది. వర్ణన మనోవహారము-నవాజము, చంద్రోదయాది వర్షన-కళాపూర్ణోదయము కళా పూర్ణుడు యుద్ధమునకు బయలుదేరు సమయ మందలి వర్ణన యిది, “అంతననురాధినాధు గృవోంగణమున జాల గంగపు( గలయంపి జల్లి రనగ తూర్చు తెలుపయ్యెనంత నందును గనదీయ గజము నిల్పిరో యన నుధాకరుడు దోచె” =కళా, 8.14 వెన్నెల, గంధపు కలయంపిగను, చం[దుడందు నిలువం బెట్ట బడిన ఐరావతముగను వర్గితములుు,

చం[(దోదయాది వర్ణన కళాపూర్ణోదయము శక ఎన్ని విధములుగనో నన్నెచోడుడును,.. "పె్సనయుము, తిమ్మనయుమ, బహుళః భట్టుమూ_ర్రియును, పూర్వళవులయిన తెనుగు కవులును, సంస్కృత కవులును, చం దుని చంగద్రికను, ఎన్నియో రీతుల వర్ణించి యుండగా, ఇంకను (కొత్త భావములు పుట్టుట వింతలలో వింత! . ఈ భావుక కవిచ।క్రవ_ర్తి విస్తారముగ చంద చం(దికా వరన శావింపకున్నను, ఉన్నంతలో గొప్పగ నున్నది ఆతని వర్ణన, 'శెల్లని మడుగు చీర విప్పినట్టుగా, పాలు ఆరజోసినట్టుగా, పిండి చల్లి నట్టుగా, (పిండి యారలోసినట్లు అన్నది లోకో క్రి) పండు వెన్నెలలు కాసినట్లు వర్శించినాడు. = వెల్ళమడుగు( గోక విచ్చిన రీతి(బా. లారబోసీనట్టి య౦ందమునను లిండిచల్లి నట్లు వండు వస్నెలలుగా యంగ దొడ ౫ జలువ లమరనంత” కళా. $.10 చంగ(ద్రికలచేత తమః శాలుప్యమును పోగొట్టుచున్న చంద్రమండలము పెకి అపుడపుడు మేఘములు వచ్చుచున్నవి. వానిని భవదోష(కియగా ఉ(క్పేతీంచుచున్నాడు. సము(ధభవుడు చంద్రుడు. సము[దభవమును గలవి మేఘాలు. అది జన్మదోనమట చందునికి! ఇంతవఅ కేకవియును. ఇట్టి మేఘాచ్చాదనో సంబంధ వర్ణన చేయలేదు. అతివేల మనోవారముగా మన్నది వర్ణనయుము, సమర్థనయును, “కల్రయన్‌ లోకములందు( బర్విన తమః కాలుస్యముం జందికా. ఖ్యల సత్సత్వగుణ (వకర్షమున (బజాళించుచుం దద్దయుం లొలుపొంెన్‌ ద్విజరాజముండలము "వెంపుల్మీల వొళ్కొక్క- చో ఇజలదం అుంజెను మీద మీద భవదోష (ప్రశ్రియంబర్వగన్‌ =కళా. 8-1?

• చం దాద్యుపొలంభనము చఆ(దుడు విరహము నధికము చేయువాడు. మధురలాఅన చం (దుని అగ్నినిగా ఖావించుచున్నది. “కొఅవిచేత బట్టుకొని చం(దుత చె వచ్చె (గ్రీష్ణ వమయ ళానురీతి మెజయ దనకుజేల యమృత ఛామాఖ్య గోముఖ చ్యా[మఘ్రమనగ నిట్టి వాడు సుమ్ము" =కళా $-ఖ0

శ40 (ప్రబంధములలో (పకృతి వర్షవలు చక్కని పోలిక [వయోగించినాడు కవి, మధురలాలసకు మనసులో నెంత అక్కసు న్నదో 'అంతటిని వెల్మిగక్కించినాడు. _. "ఇద్దనాదులు చం దోపాలంభనమును, మలయమారుతో పాలంభనమును, మన్యథో పౌలంభనమును చేసినాలేగాని - కళాపూర్జోదయమునందు సూరనవలె చిలుకలను, పికము లను ఉపాలంభింపలేదు. ఈ సూరనే (ప్రభావతీ (ప్రద్యుమ్నుమున 'పెద్దనాదుల చారివే (తొక్కినాడు. కళా పూర్జోదయ కావ్యపు ఇతి వృత్తమును, రచనా ధోరణియును, క థాకథనమును అభ్నియు భిన్నము లయినళ్లు ఈ వర్షన యందును గూడ భిన్నత్వము “(ప్రదర్శింప బడినది. = “చిలుకను ఉపాలంభించుచున్న ది మధురలాలన,. “చిలక చదువనుట చదివిన ములుచకు ద్న్టైంత మట్టి మూర్థపు దుగ్డా తుల చిలుక గలిసినం దయ గల'చే మది బెదరవదరుగాక ని'జేచృన్‌ ” ఎ కళ్ళా గ_28్ర9ి చిలుక చదువుమీద నీమెకు కోపమున్నది. పూర్వజన్మమున ఈమె కలభాషిణిగను, అంతకు ముందు సరస్వతి కడ చిలుకగను నున్నదిమెయే ! అప్పుడు జరిగిన పొఠరపాటున మనుష్య జన్మ సంభవించినది. అది గుర్తుకు వచ్చినది గాబోలు. -.. కోకిలను పరభృతముగా తిట్టుచున్నది. కాకులలో "పెరిగినది గదా యని తిట్టు చున్నది. సవహాజత్వమును నిందగా పలుకుట గూడ ఒక సొగనేం “* ౯గికిలములు 'దెలిసినః బలు గాకుల పొదిల జొదలినట్టి కష్టపు(బులుగుల్‌ నాకు నసవ్యాములని యా వో కూశలు మాన గలవె యవి 'ప్రార్థనలన్‌ క్‌ ఎ కళా, గ=280 “* కావున. జ౦(ద్రగిం[ద్రు( జీలుకంగిలుక ంలికముంగికంయబు వ న్లావుమటంచు వేడకుడు నా (బ్రదుకి రిపుజాతి కం [వియం 'జే వివరింవ మీకుజఖలె ? బెంచిన చారికి ముద్దుగాక క్‌ న్చావురు బిల్లికిన్‌ గలుగునా మొగమొట యొకింత చిల్కవైన్‌ కళా. &271 నిందార్థకముగా గిగీలుపయోగించినది. అతి తిరస్కార నూచన ఆది, కాని ఈ గిగీలు సోర్టకములుగా (వయోగించినవాడు భట్టుమూ_ర్రియే. “ోచెసగు భసలములను గినలములను నీరజాతములును గీరజూాతములును"

చం[దోదయాది వరగ్లన = (వ్రళావతీ (పద్యున్నుము త81. ఉపాలంభనలో చం[తుని యనంతరము చిలుకను, తరువాత కోకిలని ఉపాలం భించుచున్నది. చిలుక్లలును, కీరములును లెక్కేమియన్న భావము గలదు. _ ఇండులో అంతరార్థము గూడ నున్నది. చంద్రుని యనంతరము చిలుక నే యేల యుపాలంభించిను?' అది మన్మధుని వావానము గనుక. దానిని ఉపాలంభించుచో మన్యదోపాలంభన చేసినను. ఇక పికోపాలంభనములో గల అంతరార్థము గూడ నిట్టిటే. మలయమారుత, |వసార వేళలలోనే కోకిల గానము చేయును. కోకిలను ఉపాలంభించుచో మలయ మారుతోపాలంభన కావించినశ్లే. అంేగా దది మన్మథ 'పరివారములో నొకటి గూడ, 'వైకి కీరశుళాద్యుపాలంభనము జరిగి నూత్నత్వము (ప్రదర్శించినట్లును, అటు మన్మధ మలయమారుతముల నర్మ్శుగర్భముగా ఉపాలంభించినట్లును = అండు శార్యము లును నెరవేరినవి. ఇది నూరన అతిలోక భావుకతకు నిదర్శనము. చం[దోదయాది వర్ణన - (వభావతీ (వద్యుమ్నము చం[ద్రవర్శ్శన (వళావకి (వద్యుమ్నమున సొంపులు మీరియున్నది. శాాతి యను వాయిళ తన్ను అాచుకొనుట ' కెత్తబడిన యద్దమా యన్నట్లు (వళాశించినది. తమన్సు యొక్క (పతివింబమువలె చం దకళంకము గూడ చంద్రవిం బమునందు (పతి లింబించినడి. . “తివిరి [తియామకున్‌ సొగసు దిద్దికొనంగి బురోదిశాళి చా గవునెన వెల్వకించు మణికల్పిత దర్పణ మోయనంగ గై రవకుల బంధు మండలము రాజీలెనోలీ నిలీయమొన మై మివులం గళంక లత్యుత( దమీ (వతివింబము నంత జేర్చడన్‌*ో --వళా. క182 ఒ'శే వర్శనను భిన్న మార్గములో చెప్పినట్లున్నది వె వర్ణన. శాని ఈ కింది" వర్ణన అమోమమై నరికొత్తగ నున్నది. చదివిన వారందజును జ్షూపకముంచుకొనేడ్ని సొగనుగల వర్ణన. “తముతిలు” ళబ్దము మీద శ్లేష (వ్రయోగించి చేసిన వర్శన యిది,

... ఇక్కడ నూరన [వయోగము చక్కగా నున్నది. అడిగి చం్యదునికి తోబు బ్రువు. కాని ఆమె (ఆతని) తముస్తల న్నాశయించియున్నది. ఇపుడు లతకి చం(దుడు బాన (భ_ర్తసోదరుడు) అగుచున్నాడు. భ_ర్తయొక్క అన్న మొన జావను (అక్కా భర్త. గాదు) చూడగనే మరదలు తొలగిపోవును. ఇపుడు తముగ్రలను వదలినది, ఆత్మ. తోవ లను ఆశయించినది,. తోవలు చం డ్రునకు (పియులు, లడిగ్టికి వావి వరుసలు 'లేననుట లోక (పసిద్ధముగచా,

$ి8$2 1వకింధములలో (ప్రకృళి వర్ణనలు . “ఇామరప లత్ము లాచంగమామ రాకీ గలగుచును గుముచాలి కై తొల గెనపుడు తొలగు బొవయె కాడె తము్యుల వరించు నట్టి సతులకు నతడు, మువ్నేట్టిడైన” వా (పళాం 4.128 వైది (పబ్యాతమైన పద్యము. చంద్రికలు మనోహరముగా వర్శితములు. మవో నటమూ _ర్తికి అభిషేకము చేయగా పారిన పొలవెల్లివలె నున్నవట. “వెెయను 'వెండికుండ గడు నించి నిశాఖ్య చకోర నే(శ యిం పలరగ నంబళాహ్వాయ మవీనటమూ ర్తి మహాభిపేకమున్‌ జలుపగ నెల్లదిక్కుల వెళం్యబవహించెడు పొల వెల్లి నా( బొలిచె సమస్తమున్‌ జలున( బొంద సనుందత సాంద్ర చం ద్రికల్‌ ష్‌ వర్ధన గొప్పగా నున్నది. ఈ సందర్భమున వసుచరి,తకాగుని (పయోగమైన “తమ్ములు' ళబ్దమును సూరన “తమ్ములు” (4-128) తో పోల్చ్బవలసిన యవసరమున్నది. “*ఆ తన్నంగియనంగ రూ-కరణ వజ్ట్యాముక్త చూతా్త, ని కూత ంటోర్వక తమ్యుులంచు దటినీ గర్య్రైక సంజాత కం జాత (వాతము నూటు జెండ నవియేచన్‌ సాగి మున్మున్నుగా జ్ఞాతి శ్చేదన లేనకిమ్య నెడి 'వాచారూఢి సత్య్భయిగాన్‌ ” ఎ=వను. 8-101 ఇందు “తమ్ములు” శబ్దము సవాజార్థములోనే వాడబడినది. వికృళార్ధము లేదు. “శెండు కావ్యములందును “తమ్ములు” శబ్దము చుట్టజికమును న్ఫురింస'జేయునవే. నూరనలో చం[దునితో బుట్టు వై న లడిశ్ర చందమామయుక్క. తమ్ములను వరించినది. ఇపు డామెకు చందమామ బావ యయినాడు. సోదరుని తమ్ముల వరించుకేు తప్పు. ఇవుడు బావ రాగానే, తప్పుకొని తమ్ములను వదలి కుముదముల 'జేరుచున్నది. ఎందుకు ? చం[దుడు కుముద (పియుడు గాన. . కుముదమనగా కలువ యని అర్ధము, కలువలు చందునికి వి యుళఠరా౦|డు. ఇపుడు లతీశ్రి కుముదములలో చేరి చర్చదునికి (పియుశాలయినక్లు గచా 1 మొదట తమ్ముల చేరుటయే తప్పు. ఇపుడు చం(దుని (వియుళాం.డతో చేరి (ప్రియుళాలు అగుట శిండవ తప్పు గడా ? అనగా చందుని యొక్క సోదరియైన అత్మ, మొదట మరదలైై, తరువాత (టియురాలగుట మరింత తప్పు, '

భాం(దాద్యుపాలంభనము- (వీభావతి (చధ్యున్నుము. . న. కుముద శబ్దమును చమళ్కారముగా మనము విడదీయుచో (కునుదము) చెడ్డ ముదము - చెడ్డ [(పేమగల వారని యర్థము. అనగా విటులని యర్థము చెప్పవచ్చును. తమ్ములవరించుళే తప్పు కాగా, ఇంకను (భష్టమొ విటుల 'కేరుట ఊహింపరాని. విష యము, అతిని (సంపద) చంచల యనియు, వావివరుసలు లేనిదనియు లోళ (ప్రసిద్ధము. కవి ఆ లోకో క్తి శరణుచొచ్చి నాడనవలెను, - . వనుచరిత.తమ్ములు గిరిక వసురాజు వెని వలపుతో బాధపడుచున్నది. జాధగల ఆడవడుచులు సోద రుల దగ్గజకు వచ్చుట నవాజము. ఇపుడామె అనే వచ్చినది. కామభావముతోవచ్చిన దనుకొనుట పొరబాటు, వివాహము చేయుదుళేమో యని వచ్చి ఆశియించినది. 'ఆ తమ్ము లామె భావమును తెలినికొనియో, 'ెలిసికొనకయో జాధింప సాగగా మరింత జాధపడినది, ఆవును దాయాదులు అగ్నితో సమానమని నమర్థించు చున్నాడు కవి, సూరన “తమ్ములు” పద్మపయోగనసమర్థనల కొంశు, భట్టుమూ_6 “తమ్ములు శబ్ద[పయోగ సమర్ధనలు యు క్రియు క్తములుగను, నవాజములుగను నున్నవి, సమశాలికులు గాన ఎవకు ఎవరిని చూచి (వాసిరో చెప్పుట కష్టము, కాని తరతమ ఖేద నిరూవణ అంతే! + చాం దాద్యుపొోలంభనము (పద్యుమ్ను. డెంతకును రాలేదు. లోపల మదన అఆాపము అధికమగుచున్నది.. చం(దుడు అగ్ని కురియుచున్నాడు. ఇక ఇాళ లేక చం[దోపాలంభనకు కడగినది “నీ శైత్యము నమ్మితి న , శ్యాళన్‌ హిమభధాముడును, నుధాంళుడనంగా నో శళధర యేలాఘృత ళోళాతకి నయ్యెదేమి గూజెడుదీనన్‌ ” ఆా(వలా. 151 ఈ నూరన కవియే కళాపూర్గోదయమున చంగదుని “గోముఖచ్యా_ఘమని" నిందింప చేసినాడు (కళా. 6.-268), ఇక్కడ నేతిలీరళశాయ యనుచున్నాడు. "హిమ భఛాముడు”, “నుధాంళుడు” అన్న నొమములు సార్థకముగానట! నేతి వీరకాయలో

శీశీటీ [ప్రజంధములలో (వళ్ళతి వర్ణనలు వెయ్యి. లేనన్తే. సుభాంకునిలో సుధగాని, హిమధ్రామునిలో హిమముగాని, శేవట! -చక్కాగానున్నది. యీ నింద! 'శాామ -ళ లలాట సామీప్య పరితప్య “. _ మానంబులుగంగళల్‌ మార్చి'మౌర్చి సింధూద కాంతస్యమింధన బడవాన లోగ కీలలవెగ నూవియూని (పళగ్యమావాస నంభవ దర్మ సంయోగ కలిఆాధికో ప్పిమం (గాగిడ్రాగి వివయోగోన్న పాంధ |పాణ పరిపాన భూమజంబగు కాక పొంది పొంది శాలకూటావ్వాయ (భాత పాలు పట్టి . పుచ్చుకొను చావాకత్వంబు (పొచిపోచి యింత వేడిమి సొధించితేమొ చంద నన్ను వేచుటకే[వయత్నంబు తోడ” ఆలా, 152 వై వరన మామూలుగా పూర్వులందలును చేసినక్లు యున్నది. కాని “నన్ను 'వేచుటకే” అన్న [వయోగమున చెంతయో బాధ వ్య కృము చేసీనాడు కవి. (పభావతిని బాధపెట్టుటకంత సాధన శేయవలసిన పని లేదు చం దునికి.

..... చందుడు దేవతల కాహోరము, (ప్రధమ కళ - అగ్ని దేవునికి అర్పించుచున్నాడు. “* వథమాంపిబకే వహ్నిః” అని (శుతి. ద్వితీయ కళను సూర్యునకిచ్చుచున్నాడు. “ద్వితీయా౦పిఐతేరవిః” అన్నది (కుతి వచనము, ఈ విధముగా (పథమ ద్వితీయ కళ అను ముందుగా వారికిచ్చుట విరహిణుల “వేధించుటశే.

“1వఫథమ కళల్‌ నెలన్‌ నెలనుపాయన మిచ్చుచు వహ్న్న సూర్యులన్‌

బృధుతర మైన మైత్రి గడు61లీతులం జేయుట యీద్భళోస్టిమ

(వథను ఫలీ భవద్విరహి వాధశె కావలయున్‌ శశాంక! యీ

పృధివి నధర్మి శెన్న( బర పీడ యె యుత్తమలాళ మెప్పుడున్‌” (ళా, 41-154

దుర్మార్గులకు పరపీడనమే (వధానము. ఇట్టి వర్ష నమే ఇంకను సొంపుగా వను

చరితమండున్నది. అది :-

“స్వామియై నిగమాతి శాయి యై

దొలుదొలుత (గృన్లవ_ర్శ్మకుం గళయొసంగి

నంటు గావించుకటెన్రీ ననాధ యువతి

జనతనూ దావా సావోయ్యమునకు గాక

శాననా చారి నెవ్వారం గమలవైర” ఎ వస్తు, ఓక!

చం[బాద్యుపాలంభనము - (ప్రభావతీ (వద్యుమ్నము లి65్‌ ఈ కవు లిరువుకును నమళాలీనులే. ఎవరి [గంథము ముందు (వాయపిడినదో-? ఎట్లయినను రామరాజ భూవమవణుని పచ్యార్థములు భవ్యతర ములు, చం(దుడు నిజముగా 'వేం్యడపువాడే, ఎందుకనగా చకోరములు, వేడి వెన్నెలల (గాగుచు వేడికి అలవాటు పడినవి కావుననే నిప్పులు మేయగలుగుచున్నవి, “*చలువయె (భాంతి మూలము నిళాకగ! యింకొక డెన్ని చూడ గే వలమును వే. (డపుం (బకృతి వాడవయొట్లనినన్‌ జథోరముల్‌ వెలయు గడంక నీ యుడుకు వెన్నెల జుల్లుచు చాన జేసి కా . కలవడ, శైత్యముల్‌ మరగినట్టివి నిప్పుల మేత కోర్చునే” _ -థకా. 4౬105 చకోరములు వెన్నెల (త్రాగుననుటయు. నిష్ప ల తినుననుటయు కవి.నమయము. చానిని చక్కగా వర్ణించినాడు కవి, - " మలయమారుతము. వేడిగాసుండుటగూడ చందుని' ధోమమేయట ! మలయా నిలునకా వేడి చం(దికా స్పర్శవల్లినయినను నిద్దించి యుండవచ్చును. లేదా .'యిధా రాజా తధా [వజా' యను నీ నీతిని బట్టి రాజగుణ మే మలయానిలుడు వహించుటవలన న్వైనను సిద్ధించియుండవచ్చును.ఇందులకు గూడ చంద్రుని దేతప్పుగా ఉ(క్చేతీంచబడినది: ((వభా. ఉ-156) " " మలయమారుతోపొలంభన “తలప జగ (శ్చాణుడ్నవె వెలసిన నీవిట్టు నన్ను వేచుట తగునే యిల వెలుగు చేను మేసిన ॥ మలయానిల యొడ్ది శాపు మది టీంతింవన్‌ ” జావళాం 41-156 . జగ(్స్చాణ శద్దిము చాల సారముగా (ప్రయోగింపబడినది. కంచెయే 'శేనుమేసి. నచో దిక్కేమి. మలయానిలుని వల్ల ఇంకను "రచ్చిపోయినది (ప్రభావతి “అంత ళాశా సమాయాతత్వ మరసిన జలువకు నీకును భాలదవ్వు "రౌ దమూర్తిత్వ వార్తల విచారించిన జలనకు నీకును జాలదవ్వు

104. [వవింధములలో (ప్రకృతి వర్ణనలు దవాన సారధ్య తత్పరత ఖావించిన జలువకు నీకును చాల దవ్వు శ్రీలంక విషధరోచ్చిష్టత యెంచిన జలువకు నీకును చాలవవ్వు పలుకులేటిక8 నీయందు మలయ పవన చలువగలదను నట్టి సంశయము దగదు వసుధనెందైై న జండాల వాటియందు ావ్యాణ గృవాంబు వెదకుట [భాంతిగా ద” =(వ్రలా- కీ-1ేీ60 దృష్టాంతమును: _పయోగించినాడు. ఒక్కొక్క గుణమునే యొత్తి చూపుచు ఎత్తి పొడిచినట్లుగా నడీచినది వద్యము. ఈ ఘట్టమందలి పతి పద్యమునను అర్ధాంతర న్యాసముగాని, దృష్టాంతమునుగా ని చాడుచు భావమునకు మిక్కిలి శోభగూర్చినాడు కవి. ఇందు సాంఘిక విషయమైన నాటి (వావ్మాణాధిక్థ చండాల నీచత్వ తరతమ (వదర్శన “ద్వారా అసంభవతను వర్ణించుట ఒక విళశీషము,. మన్మధోపాలంభన తరువాత మన్యిథోపాలంభన జరిగినది. చందుడును, మలయమారుతమును శాహ్యావకృతి యగుచో, మన్మథుడు అంతః (పకృతి. అందువలన మన్యధోపాలంభన గూడ (నిక్ళతి వర్ణనయే యగుచున్నది. "పెద్ది నాదులవిలెనే ఇతడు మన్మధోపాలంభనకు 'వెడలినాడు. *ధూనుత లీల రుక్మిణికి. బుట్టి మనోళవ మత్చింయత్వమున్‌ బూనిన వాడ వీవయట,; వూర్వపు నీయశనుక్వ ధర్మమున్‌ నూనక యేచుచున్న నది మామక భాగ్యము, నిన్నెటాడ బో గా నెటు వచ్చునో తడవగా వెలతున్‌ గరముల్‌ మొగిడ్చెదన్‌ ” =విళా. ఠీ ఇది చక్కనివర్శ న. అందమైన వలుకుబడి! శృంగారపూర్జ మై, సుతిమె త్తని బాధా న్వికానంద దాయకమైన భావవర్ధన! అఆ మనత్రధుడు తన (వియుజే) కాని యిపుడు పూర్వపు రూపమున (మనసిజడు = అనంగుడు) వేధించు చున్నాడు. తాను వలచిన రుకిశ్చిణీనుతుడు దేవాధారి, వీడును రుక్మిణీ నుతుజే. పమన్న నేమి యగునో; బాల ఇరుకులో బడినది [పభావతి. పమియుననలేక రెండు చేతులెత్తి నమస్కరించి తగ్వాత మూర్చపోయినది. మనశ్హథోపాలంభన ఘట్టమున విజయవిలానకారుడు చాచాపీ ధోరణినే అవలంబలించినాడు. దూకుడుగా తిట్టలేదు (విజయ. లి-ఉ4,ఉల్స్‌

• శ్రర చందోదయాది వర్ణన __వనుచర్విత . చం[ధోదయము నూర్యా స్త్రమయానంతర మే జరుగును, ర్యాతులయందే చంద దర్శనము. ర్మాతులే కామకార్యవుల శాటపట్టులు, ఈ కారణముచే (పబంధములందు చం[దోదయమునకున్నంత స్థానము మరొక వర్ణనకు లేదు. శృంగార రసమునంతటిని సంతరించుకొను వర్ణన చందోదయఘట్ట మే. చందికా విలసన మె. " చందుని రాకశై పూర్వరంగమెంత మనోవారముగ సృష్టింపబడినదో చూతము. “*ఘనతర గాఢసంతమసనకల్ప మవోదధినన్నలోకముల్‌ _ తన యుదయారుణద్యుతి విళానము "పేరం రజోగుణంయిచే : . ననువుపడన్‌ సృజింపం గమలాననుడైై ద్విజరాజు నమ " ర్చిన ధవశాజ్ఞ పీఠమున( 'అెన్నల'రెందొలి తెల్ప్చుతూప్పనన్‌ ” ఎంవసు. (15 చీకట్లు అనెడి (ప్రళయ సమ్ము[దము తీసిపోయినది, ఇక పునన్సృష్టి చేయవలెను, అందులకు రజోగుణుడై. ద్విజరాజు రానున్నాడు, అతని కొణక్లై అమర్చబడిన ధవళాొబ్టి పీఠమా అన్నట్లుగ తూర్పున తెలుపు వర్ణము కన్చించినది. మవోభావుక కవియైన భట్టు మూర్తి తన నూతన కవితా సృష్టికే [ప్రారంభము చేయుచున్నాడా అన్న భావము గూడ దధ్యోతక మగుచున్నది. ద్విజరాజు '(వళ్యేక సృష్టిని చేయటబోవుచున్నాడు. ఈ సృష్టిలో కామమునశే. - అ ం (వేమ సామాజ్యమునశే - పట్టాభి వేళము. చం(దబింబము కొంచెము కొంచమే ఎక్కి వై కెక్కుటను వర్శించిన ఈ కింది వర్ణన మత్యద్భుతము; అహోవాగ్దనన కారణము; ఇట్టి వర్శన నభూతో నభవిష్యతి, “వాందంభోరువాలోచనల్‌ గగన రంగాభోగ రంగత్తమో భర నేపథ్యము నొయ్య నొయ్య సడలింపన్‌ రాత్రి శెలూపి!న్‌ వరునన్‌ మౌక్తిక పట్టమున్‌ నిటలమున్‌ వ,క్త్యంబునున్‌ దోచెనా వహంణాంకాకృతి నొల్చెరేకయి సగంభై లింబమై తూర్చునన్‌” -వసు, 17 వీధి భాగవతముల చూచిన వాంరెల్లరి కీవర్శన అవగాహానమగును. నాయికా “వేష భారియైననటి రంగస్థలము (వవేశింపగనే "ఇర పట్టుదురు, తెర వెనుక నటిమాటలాడుటయు పాటపాడుటయు జరుగును. (ేక్షక లోక మా పాతను చూడవలెనని యువ్విళ్ళూరు చుండును. అపుడు తెరను కొలదిగ కొలదిగ తగ్గించుచుపోదురు.మొదట నాయికయొక్క మౌక్తిక పట్టము (నొనలికి వె భాగాన కట్టినది) కనిపించును. తెరను మరికొంత తగ్గింపగా నొసలు అర్ధచం[_ద్రాకారముతో కనిపీంచును,. ఆ తెరను మరికొంత తగ్గింపగా పూర్ణ వింజమువలె ముఖమంతయు కనిపించును, ఇక్కాడ నాయిక ర్మాతియను శ్రైలూసి, రంగస్థలము ఆకాశము అడించువారు వారిదంభోరువాలోచనలు (దిక్కులు).

శ! బ్రజంధములలో (పకృతి వర్ణనలు "థై వర్ణన ఎంతయో. నాటకీయముగ. నున్నది. చర్యదోదయము నింత మనో వారముగ' వర్ణించినవారు లేరు. వెన్నెల ఎంత స్వచ్చముగ వెంత 'తేక్షముగ, వ్యావ పొందుచున్నదో వర్ష్మీంపబడు చున్నది. - ఇెల్లవస్తువుల నన్నిటి అధఃకరించి మించుట వర్ణ ౦వబడుచున్నది. ఎట్టికార్య మయినను చేయ సామర్థ్యము9డియు, ఉపేవా భావము వహించినట్లు వర్ణించుట గొప్పగ నున్నది, “మి(ాధికారంబు మీర రొదని కాక 'వెవబట్టపగలు శావింప లే'దె (మొకుల (కింది సోమరు లంత యని ళాక మలసి నీడల రూపు మాప లేదె బాడబాచేప పాపమున కోపక కాక యౌ ర్వాగ్నినైన జల్లార్చ లేదె . రాజొ కాంచాకృతి ప్రతి సర్ష్నమరి కాక . శిలలెబ్బ సరసముల్‌ సేయ లేదో! జగతి నిదియని జగములు వొగడ నెగడె వారుని తలయెక్కి లిదమ్మి నణగ్మద్రొక్కి= . కలశచారాశ వెమ్మేన కలయ(ాక్కా _ కుముద రుచినేలి శాముడీసముదయంబు” ==వను. శ=22 ఇంతకుముందు (వసు. ఉీం1వ్ర) చీకట్లను, తచ్వార్టప్రిని, వర్ణించినపుడవి నాలుగు దిక్కులకు వ్యాపించి, పిదప భూమినా కమించిః మించి మించీ మింటి నా[కమించి, (బ్రహ్మాండము పిక్కటిల్లినట్టుగ వర్శి ంచినాడు, తర్వాత చంద్రుడా చీకట్లను వేటాడి ఏనుగులను ఓదములలో పడ(దోసినట్టుగ వర్ష్మి ంచినాడు (వను. 4.19) ఇపుడు శెముదిని 'వైనుండి ఆ(కమించుచు (కిందికి దిగి వ్యాప్తి పొందినట్లుగ వర్శించుచున్నాడు. విజ్బృంభించి అంతటిని ఆకమించినట్లు వర్ణించుచున్నాడు. వీరా వేశము. చేత చెలళేగి వీరవివోరము చేయుచు అంతట నదియే వెలసినట్లు వర్షించు చున్నాడు (ఉ-22). ఇతమలు వర్గి ంచిన చానికం'బ మిన్నగ వర్ణిచుచున్నాడు. ఇతరులు సర్గ్మి ంచలేని ఘట్టములు ఇతనికి సుసాధ్యములు. ఇతరులను మించి వర్ణించ వలెనను పట్టుదల భట్టుమూ_ర్రిలో నున్నంత మరియొకరి యందు గానము, మనుచరి (తలో అల్లసాని "పెద్దన చంద్రిక వర్శి ంచుతటి “కగయ జగ మున -గలయట్టి నలుపు లెఖ దెలువులుగ జేసి నీడలు 'దెలుపు సేయ గా వళముగామి కొడము దుఃఖమున బోలె సొం[ద చందిక శుహిన జొన్సములు గురిని” "అని వొసీనాడు (మను 8-27),

చం[ద్రోదయాదివర్షన = వసుచరిత్ర ' 340 నలుపుల నన్నిటిని 'శెలుపు'జేసి, పాపము. నీడలను తెలుపు 'సనేయలేక చం దికలు దుఃఖంచిన వట! "పెద్దన మనుచరిత్రను దగ్గర పెట్టకొని ఛాలెంజి కావ్యముగ వనుచరితని (వానిన భట్టుమూర్తి కా వర్ణన అం తేనో యనిపించినట్లున్నది. అందులకే తన. వెన్నెల. “మాకుల్కకింది సోమరులెంత యని కాక మలని నీడల రూపు మావలేదె” అని ఉపే&ంచి నట్టు (వాసినాడు. విరహొణీ జనులకు చందమామ యగ్ని సమానుడు. చం దోదయము చూచి గిరిక. చెలిక త్తి మంజువాణి యిట్లనుచున్నది, " “'అచ్చంపుం దెలినిండు వెన్నెలలతో నబ్బారి వర్చెం గడుక్‌ పౌచ్చెం బచ్చని వింటి జోదు చలిగాడ్చే కెంచె నిచ్చోట ము చ్చిచ్చుం గూడివ నోర్చువే చెలి యయో లెల్లందు నాళీజనం విచ్చన్‌ మెచ్చగ మంజుచాణి సకలాలీష్ట [్రియాధుళ్యయెో” అవను, శ=?4 నిండు వెన్నెలతోడి చందుడొక యగ్నియట! మనగ్హిధుడు మరొక యగ్నియట! చలిగాలి మరియొక యగ్నియట! ఈ మూడగ్నులును కలిని ముచ్చిచ్చు అయి గిరికను జాధించునట!"కంతు సేనలకు ముయ్యలిగుట్టయినట్టి యిందు ళానడుగు నెళావవహ్ని "(మిను, లి-84)” అను మనుచరి(తలోని భావమున కిది సాటిగా నున్నది. ఎంతయో భయపడినది మంజువాణి; ఎంతయో తొందరగా పరుగిడుచున్నది; ఎంతయో కర్తవ్ధ పరాయణతతచే ఆరాటపడుచున్నది. “*రిక్కారాయని కళల్‌ చెక్కు(గీటకమున్న వెడతూవు ద్యృగ్వీధి బడళమున్న యొలతు మెదల డిముగ తలగగమ్మకయమున్న చిగురుజేపట్లకు డిగకమున్న కలికిళోయిల గళ[గవాము 'నేయళమున్న రాచిల్యమాటకు రాకమున్న . వినువు 'ఆమ్మెర దంట యనువులంటక మున్న శలహంన శాళ్ళదవులకయమున్న యబ్దముళలార యే( బోయి యచల కన్య యుత్తలము దెల్పి వనుళాజు చిత్తమరసి వత్తు నత్యంత శుభవార్త దెత్తు ననుచు గొమ్మవోరంలు పూని యేగుటయు నిచట అవను. శక్‌ క!

810 [ప్రబింధములలో (వకృతి వర్ణనలు చంద్రశాంతి. చెంప "పెట్టువలె బాధించునట] గిరిక యొక్క అంగసాద్భశ్యము లయినక్టి_ప్రకృతి వస్తువులన్నియు, చల్ల నివ్నై గూడ అమెను జాధించునట! చందుని పొలకువ విరహిణులకు గిట్టదు. బందిపోటు దొంగకంళశు (కూరుడుగా భావింపబడుచున్నాడు. *4[క్రీడామందిర జాల మార్గముల చక్కిన్‌ నిక్కి జాలిల్సి అా గోడల్నీరుగ జూజుం (ర్రోచి నెలతక్కుల్‌ చొచ్చి వెళ్నాడి మై వాడం గోమలి యోర్వలేక వలవంత.బగ్మనీ జాళికిం గీడామగ్రశిభామణిం బలి3 నతీణానులాపంబులన్‌” =వసు. శ-)కీ చం[దకిరణ పొతమును చక్కగ వర్శించినాడు,. ఇది సవాజవర్షన! అందునను అతిళ యో క్రి! శ్రేమను ప్రయోగించి ఎంతయో చక్కని అర్ధమును, ఎంతయో నుందరముగ లాగుచున్నాడు: బందిపోటు కిటికీలదగ్గర గోడ బండలను పడగొట్టి, లోపల ప వేశించి (స్రీళను తరిమి, వారిని పొడిచి బాధించి దోచుకొనును. ఇక్కడ చంద్రుడు తన కిరణ జాలమును కిటికీ కడ చం[ద్రళాంత శిలానిర్మితమైన గోడల నీరుచేసి లోపల(పవేశించి వెంటాడి గిరకమై నాటించగా పద్మినీ జాతి (స్త్రీ అయిన గిరిక పదిన్టినీ జాతికి శీడుచేయు ఉ(గశిఖామణిని సంబోధించి పలుకుచున్నది. ఉ(గశిఖామణి యనగా దురఠాగ్రర్షా(గేసరుడని ఒక అర్ధము. శివుని జుట్టునందలి మణియని మరొళ యర్శము. చంద్ర నంబంధిక వర్టనలు 'ెద్దనకం'ళె కుమారసంభవళారుడును వారిద్దరి కంశు భట్టుమూ_క్రియును గొప్పగ వర్ణించినారు. న! లే ణ “శెండవ యర్థము లేని పదమును-రెండవ యర్థము స్ఫురించని భావమును- వర్మింపడు భట్టుమూర్తి! చందోపాలంభనము-వసుచరిత వన్తు తత్త్వమునకును, మానవ తత్త్వమునకును లంశే యున్నది. మానవునితో నవా (ప్రతి వస్తువును (పక్ళృతికి సంబంధించినది కాన, చం(దుడు మననృంబంధి; అందులకే విరహిణులకు చం(దదర్శనము హృదయ బాధొాకరము, వసుచరి(తలోని చం[దోపాలంభనాదులు (వ త్యేకములయిన రసఖండములు. వను చర్మిత ఒక సవాలు కావ్యము (ఇాలెంజి ావస్థము). .

చేం[ద్రాద్యుపాలంభనము -_ వసుచరి(శ్ర క్ర]. మనుచరి(తమ. దగ్గఆనుంచుకొని (ప్రతిపద్యమున్కు (పతి వర్శనను, చూచుచు, అంతకు మించి (వాసి నెవాబాననిపించుకొన వలెనను పట్టుదలతో వర్ణనలు కావించివాడు రామళలాజ భూషణుడు. గలిచినాడు గూడ. చం(దాద్యుపాలంభనలు ఇందుకు ఒక కార్కాణము, చంద్రుడు గిరికను భాధించుటకై, బందిపోటు దొంగవలె వచ్చి పడుచున్నాడు, వెన్నాడి బాకులతో పొడుచుచున్నాడు (వసు, క-£6), రాజు దొంగల నుండి (పజను' రతింపవలెను. ఇపుడు రాజు (చం[దుడు రతంచుటలేదు సరిగచా; పీడించుచున్నాడు.” అందుకామె నిందించుచున్నది. “ రాజీవాడముల నేచు పాఠతికివి చం[దా రాజచా నీవు నీ శాజత్వంబున చక్రముల్‌ మనియెనో రంజిల్లి సత్సంతతుల్‌ శేజంఐ .దెనో డించెనో యహి భయో|(ద్రేకంబు కా కెట్లగే శాజై. వుట్టుట రశ్మి మాత్ర ఫలమే రాజౌట దోషార్థమే.” అవసు. శీ-27 . రాజళబ్దము యొక్క అర్థద్వయముచే నిట రాజగుణములను, చం(ద్రగుణము లను, సాధించి చందుని సనవాజగుణములను నించార్హ్హముగ వర్ణించుట జరిగినది. చం (ద్రుని చూచుకొలది కోవమెక్కు.వై నది కాబోలు గిరికకు, “ఇంతుల నేచు పాతక మది(తటనంతటబోదు పాంధలో శాంతక నిన్ను భోరతమమై ఘనమైయజవాత్కళంకమై వంళల బెట్టి యారువది | వక్కలు నీయక పూర్వూవతపుం | గంతుల1మి చు*చెదవుగా తుది నీ బవాళా క ఫవముల్‌ * =వేసు. (=? “త్రీ బాధించుట మంచిదిగాదు. ఆ పాపము ఊరకపోదు. చెడుగు జరగనట్టుగ కాళ్కాలికముగ కన్పట్టినను తర్వాత తప్పదు. ఓ చందా! ళుక్లపతమున నీకు వృద్ది ' కనిపించుచున్నది. నిజమే! అదే శాశ్వతమని [భమ పడకు. దుళ్మార్గుడా మిడిసి పడకు ' అన్నది. దుఃఖార్త్వయొ-కోపియె, అసహాయ స్థితిలోనున్న స్త్రీ శాపనార్థములు "పెట్టినట్లున్నది, వై వర్శన, ఇంకను, *“కమలించెగాక యంగజ విరోధి శరోధి తలకెక్క జాలెనేహాలవాలంబు గాచెగాక పయోధి కాండ (ప్రశాండంబు వై క పొంగించెనే బాడబంబు తూఖతె గాక ముకుంద తుంద (పమఘాణ:బు వెడ లెనే యెదగాలి విపిన కీలి ॥ యడ లెగాళ శిలో చ్చయచ్చ్భదావాంకృతుల్‌ శిరచెనే నీరుగా సురవ'పాతి

లీ - వీబంధములలో [పకృతీ వర్షనలు నీకరణి నీట్లు దీయలేక లోక మేర్చు సీ కరణి మైన యలయశక్రి నేత్రమునకు

• ఖరకరాలోక గాఢ నిష్టుర తపోగ్ని బెటిలి పడకున్కిభరమె కృపీటజన్మ” అవను. శీ=20 హోలావాలము శివుని కంఠమును కమలించినడే గాని నీవలె తలవై కెక్కూలేదు (చంద్రుడు శివుని తలవై కెక్కినాడుగచా!) బడబానలము సము[ద్రమును (కాచుచున్నది. అంతేగాని నీవలె పొంగింపలేదు, దవానలము ,క్రీకృ్ళష్ణుని పొట్టలోదూరి వెడలి పోయినది. అంతేగాని నీవలె వ్యాదయమును చీల్చుకొని బయటకి రాలేదు. వజాయుధము పర్వతముల అక్కల అవాంకారమును అణచి వేసినది. అంతేగాని నీవలె నీరగునట్లుగా కరిగింపలేదు,

• నీవు కృపీట జన్ముడవు (చందుడవు, అగ్నివి), కావుననే ఇంత బాధాకరుడవై తివి. చంద్రుడు. శివుని శిరోభూషణము, నము(దమున కావ్లోదళారకుడు, విష్ణు మనస్సంభూతుడు,. చంద్రకాంత శిలల కరగించువాడు. కాని యిపుడు వివరర్ట్యయమయి నది. వహోాలావాలము, బడజబానలము, చావాగిి, వ జాయుధము వా ట్రపి చం(దునంత తీీవబాధాకరములుళావు. వాని కంళెను చందుడే తీవళ్యతువు. ఇట వ్యతిరేక ధ్వనిచే చం [దగుణములు, చం(దనింద, రసవ_త్తరముగ సాధితములు, చేతి మెటికలు విటిచి తిట్టినట్లున్న దృళ్యము - పదపయోగములో (ప్రతిబింబింప జేసినాడు కవి. "చండుడు విషపూరితుడని నిందించుచున్నది గిరిక, ఈ [కింది పద్యమును చూడుడు. _ " _“విషరాశిన్‌ జనియింపవో, విషు సహోవిర్యూతి చాటింపవో, విషభ్ళ చాశర్లమునంటనో, విషధరుల్‌. వేష్టీంప( గాలూనవో వివభుక్‌ చూలిక వీన్ననాజెగనవో విఖ్యాత శౌటిళ్యమున్‌ విషమంబెట్లగు నీకు జీవకృత విద్వేషంబు దోపాకరా” ఎవ్‌సు. =లి0 ఓ దోషపాకరా! (పాపీ! - రాతిని చేయువాడా!) నీవు విషరాశిలో జన్మిం చితివి (విమండానీకు) శాలకూట విషముతోగూడ బుట్టినవాడవు (సము[ద్రమధన సమయమున) _విమమును భరించిన వారి మార్గము నవలంవించినవాడవు (విషళ్ళన్మార్గము =-ఆకా శము) నర్పముల చుట్టుకొన్న వారుని తలకెక్కిన వాడవు, పిన్ననాడే కాటిల్యమును (చం(దలేఖ వంకర)ను పొందినవాడవు, నీకు ప్రాణులయెడ విద్వేపము కలిగి యుండు - టలో ఆళ్చర్యము లేదు (జీవచ(పాణి, జీవబ్బవాన్పతి), (గుగుభార్యాగమనముచేత గురు (దోవాము చేసినవాడు). దీనికి సాటియగు వర్శనను తర్వాతి వాడయిన విజయ విలానకారుడు (విజయ, లి-52) శావించి యున్నాడు.

చం[ద్రోపాలంభనము = వసుచరి[త* క్రి ఓ పాపీ! ఓ దోపాకరా! “కమలొభ ర్వ భవద్విరధివయి జ[కంబుం (బ్రయోగింప ను త్తమ శన్రుం బది యాత్మనామక భిదా దర్చాంధు నిన్నున్‌ మొజం. గి మవో రాహువు దున్మియున్‌ దునుమ శేగంగాక చ(కంబుజే . తుము శై పోవని వారలుంగఅకె నీదోనంటు గాటే ళీ!” =వను. శీత! కమల నీ సోదరి. నీ సోదర భర్త శావుననే నీ కొణైకై నీ వైరి రాహువు వేకి చ(కము (వయోగించినాడు. శాని ఏమి జరిగినది! తన "చేరి చ్యకచాకములకు నీవు పగవాడవుగాన, ఆ చ[కము రావాువును (తుంచఛియు,తునుమక వదలివేనినది. అంతేగాని విమ్టు చ[క్రముచే చంపబడని వారుందురా? అది నీ దోమమేగచా! నీవు చేసికొన్న పాప ఫలమేగదా! పోనీ, రీ” జ్య వబ్దుండవు నీట బుట్టితి జుమీ యేవఎచు మోమోటవుం (దోవల్‌ నెప్పశ నిగ్గుగాలె మటి నీ తోబుట్టు (శ్రీదేవి లీ లావానంబు వీరుళ్‌ వాఠింతువనుచో, నయ్యో కళాదుండుతే తో వీధిన్‌ సవాజాధహాపవారణోద్యోగంటు నెగ్గించువే” వస్తు. ఓ.క4 నీవు నీటబుట్టితివి, నేనును నీటబుట్టితిని. నీకు సోదరివంటిదానను అని మో మోటమి'పెట్టి భాధించకు అని వేడుట నిజముగ నాకు సిగ్గుచేటు! అది నీవంటి నీచుల. మెడ సాగదు. వలన, నీ తోబుట్టువైన లత్కీదేవి నివాసమై న పద్శుములను నీవు ధ్వంసము శేయుచున్నా వుగా! అవును గచా, స్వర్ణకారుడు తన సోదరియొక్క బంగారమయినను సశే-వారించి తీరును. ఛానికి పాపభీతి లేదు. నీవును అట్టి నీచుడవే! అని నిందించినద్ది, “నీఠజారాతి! విను దన చెలవుగూల జీల సృజయింతచే విధి, సృజీయించుగాక కేల తై వాతృకుని(జేనె, చేలతప్పు లుడమి “'పొపీ చిరాయు వన్ఫెడగు నుడుగు ” వమ. 4-85. వేదాంతముల కతీతుడై నట్టియు, సురశేష్టుడు అయినట్టియు వారి యున్నాడు. నకల భువన నిరానాత పర మేప్టి యున్నాడు, పరమ పవి(తుడు సూర్యుడున్నాడు. వోలా హాలధారిమై. నిన్ను 'నెత్తికెక్కించుకొన్న ఈశ్వరుడున్నాడు. ఇట్టి వీరింద రంతంత వారుండగా నీవు అగ్నిశే [పథమ కళ నొసంగి అతనిని వెద్దనుచేసితివి. ((వథమాం పిఐకే వహ్నిః ద్వితీయాం పిబతే రవిః) అతనితో అంత సహవాసము చేసి నిన్నే అర్పించు కొనుట నిజముగా సద్భుద్దితోనా? కాదు, అనాధ యువతీజన తనూదాపహా సావోయ్యము నకు! ఎంత దుర్మార్గుడవురా! (వను, 4-86) అని యీ విధముగ, అతిదూకుడుగ, కసిగా చర్టోసాలింభన చేసినది. ఈ ఉపా లింభన ఇంత రససప్టావిశముగ, ఇంత (ప్రవావా ముగ మ లేగంథమునందున్లు

874 (వజంధములలో (పకృతి వర్షనలు గానము. రచన అద్భుతము! ఉద్దేశ పూర్వకమైన - సార్థకమైన - పదపయోగము. చక్కని - సులభమైన అర్థశ్లేష! సహజమైన భావధార. అనన్య సహజమైన ఊహాళ క్రి! నిరాటంక భాషా వప్రవాహము అలంకారాల సాగరము. చంద్రుడు ఉద్దీపనకారి. మనస్తిధావిష్టులకు బాధాళారి. మనస్సు చంద్ర సంబంధ మైనది. చం(దుని చూడగానే - మనస్సు స్వాధీనము తపుటకు వీలున్నది, అందులకే నాయికలు పిచ్చి త్తినట్లుగ చం[దోపాలంభన చేయుదురు. అల్లసాని. పెద్దనాదుల చం (దోపాలంభన సొగసుగనున్నది. భట్టుమూర్తి చందోపా లంభన అత్యద్భుళతానంద(పదచాయినిగ నున్నది. మన్మథోపాలంభన . చం[దదర్శునమున మన్మథ భావము మరింత తీం(డించును. కొమౌొర్తలు తట్టుకో లేక మనగ్హధ దూషణకు పూనుకొందురు. గిరిక మన్మథుని మందలించుచున్నది. “ని విరోధులందరికి ఆ చం[దుడు మ్మితుడు. నీ మితులందజకును వాడు శతువు అట్టి ఇానితో నీకు మతి యేల?” అని మన్మధుని చీవాట్లు 'పెట్టుచున్నది. _ “ళంబర వైరి వీవు పటుశంబర పోషణ శాలి యాతడ బ్ఞాంబక ఛారి వీవు మధిశాబ్దు డతండు నిశాట రూటద రృంబడగించు బల్లిదుని పట్టివి నీవు నిశాటుడాతడో యంబు చళాంక నీకు తగునా హరిణాయుని తోడి కూటముల్‌” -వను.4లాలి0 అని ఫీనయముగా చెప్పి (ప్రాధేయ పడుచున్నది. మనస్రిథుడు కేవలము జీవన్యూత చరిళార్ధకుడను చున్నది. ఈశ్వరుని చేతిలో చచ్చిపోయిన వానికి బోధమెట్లు పుట్టును అన్నది. .* " " “అణు మధ్యాకలి మీద నంత విరవంలా చాపమున్‌ సీధు పా - రణ మక్త్రాగొని సోలు వారి థి ఖమి[తంబై న శేరున్‌ వాం గణలుళ్చానుగ కోటి లూని వెడలంగా నిట్టిదే ధర్మమే గుణమే యెక్కుడిదే బలంబు సుమనః కోదండ నీశెంతయున్‌ ” =వను. క-50, ఊళలవెకి ఇ(త దండయాత్ర శేసి రావలయునా ? ఇబేమి న్యాయము, ఇదేమి ధరస్హము (విల్లు) ఇదేమి గుణము (నారి అని నిందించుచున్నది. ఇట సార్ధక పద(పయో గము జరిగినది. ధర్మము, గుణము, ఎక్కుడు, బలు - వీని న్లేషార్ధములతో అర్థపుష్టి

చందోపాలంభనము = వసుచరిత్ర కిఫ్‌ గొప్పగా కూర్చబడినది. చమళ్కారార్థము అమోఘముగ నున్నది. [వకరణార్థము మనోరంజకముగ నున్నది. - " గిరికకు మరింత కోపము ౌెచ్చినది. ఇంకను నిందింవ సాగినది. మకర్యగ_స్త గ'జేందుని - హిరణ్యకళశిపునుండి (వవ్లాదుని, మృత్యువును ఛాసించి (టాహ్మణ కుమారుని, ముక్కంటి కంటి మంటలచే భనస్మమయిన లోళాలను, రత.౦చిన విష్ణువు మటనాఘటన సమస్థడు. పుతుడై న మనగిథుని రఊంవ సమర్థుడ్రై యుండి గూడ నిటలాక్టుని నేతాగ్నికి ఆఅహుతియగుచుండగా చూచియు నూరకున్నాడు. మన్మధుని దుర్మార్గ (పవృ త్తిని చూచియే అట్టి ఉపేక్షాదృష్టిని వహించినాడు, కొడు కయిన నేమి? ధరా్యాచరణ గదా ముఖ్యము+ ఎవసును చెప్పని విధమున, గొప్పగ జెప్పు ేర్చు భట్టుమూ రర్తికేగలదు. (వసు. క-కల్సి, ఆ తరువాత మలయానిలుని ఉపాలంభించ సాగినది. “అనుచు ననవింటి *వెనుగంట నాడరాని ఇంటనములొడి మజశియు నమృంట మారి గలయ నెక్కించుకొని వచ్చు మలయనగ భు జంగ వివదిగ్ధ పవనుపై6 జలము వొడమొ” _ వను. శ=44 ఇట్లు (పార్టనాపూర్వకముగా ఇాసించుచున్నది =

• పిరియు( గువయంబు వికిపదంబు చళించు జినగు భువన భంగ మీవు వొలయ మలయవలదు పవన జలద వేణికలవై మలయవలదు పవన వలయ భవని” ఎవసు. కీ-కీర్‌ మలయ పవనుని దెబ్బకు భూవలయమే చలించి పోవుచున్నది! ఇక కన్యామణు శెంత? ఇట శ్లేషాన్నుపాణితమైన సార్ధక పద(ప్రయోగమున్నది. ఇంకను ఇట్లు ఎత్తి పొడుచు చున్నది :- 'క్రిలియు నీవు గూడి యుడికింతురు లోకమటంచు నెప్పుడున్‌ - మూలల వైచె మిమ్ము నలుమోముల వేల్చటు వైచచినం జనం జాలక వావ్యవావానుని సంగతి నుండి జగంలు గాలుపం గాలు పదంబు చేరితి [ప్రకంపన నీవనుకంవ చాలమిన్‌ ” వను. శీ=46ీ “*పవనా ! నీవు నిర్ణయుడవు. నీదుష్టగుణము నలువకు బాగుగా తెలియును. సందు దొరికినచో , జగముల నాళము చేనెదవేమో అని భయపడి ఆ చతుర్ముఖ (బహి ఆగ్నేయ మూల యందు అగ్నిని (నీమ్మితుని) ఉంచి నిన్ను దూరముగా మరొక మూలకు (వాయవ్య మూలకు) విసరివై చెను. దుంగ బుద్ధిని వదలు చాడవు శావుగా నీవు! నీ

శి?6. 'ప్రబంధములలో (పకృతి వర్షనలు వంతటితో ఊరుకున్నావా? మరల పహావ్యవాహానుని (పక్క చేరుకున్నావు. దతిణదిళ 'కాలునిది గబా, యముని స్థానమ్మాక్రమించి అంతక బుద్ధిని కలిగి యున్నావు. ఇక నీవు చంపుటకు జంక్రుదువా” అవి. తెగ దిట్టినది, " .... ఈ పద్యమొక రత్నము,ఎంతయో భావుకతను సంతరించుకొన్నది! అగ్ని ఆగ్నేయ

• దిశాధిపతి. వాయువు వాయవ్యదిశాధివతి. ఒకచదానికొళటి ఎదురు, అవి రెండును . లోక వాధకములని (రెండును కలిసినపుడు) (బవ్మా అఆమూలకు, ఈమూలకు, విసరి వై చినాడని సమర్థించుట ఎంతయో గొప్పగా నున్నది; (దఉ&ణానిలము=దతీణ దిక్కు నుండి వనంత .వాయువు) వెరగాలి బయలు 'దేును. ఆ గాలి విరహిణులకు సహింప రానిది. దతిణ దిశాధివతి యముడు. విరహిణుల వాధించుటకే వాయువు తన స్థాన మును వదలి (వాయువ్యమును) దతిణ దిక్కు జేరినట్లుగా - కాలుని స్థానమా[కమించి 'నట్టోగా - వర్మించుట సహజత్వమునకు పాతువు క ల్పించుట. ఇది గొప్ప (వజ్ఞావిలస మలయవవనుడు లోక క్రంటకుడు,. చావడు, వానీని చంపుటకు విష్ణువు వేగే అవతారము' ఎత్తవ లెను, - , “ఆమితోల్దాసి పలాళివృ త్తివయి అాల్యావస్థ గొల్హాడితా నుమనస్సంపద నింకనీవతను విస్ఫూర్తిన్‌ విజ్బంభింప లో కము ధూళింజనదే (ప్రళంజన రమాకాంతుం డనంతావళా ర మవాయత్నము పూనికాని నిను దీరృ్పంజాల డల్ప. బుననో ___వసు. 4-48 (వళంజనుడు (లోకమును మిక్కిలి భంజించువాడు!) రాతనుడు-కాల్యములో నే 'జేవతఆ నల్లాడించినవాడు (పిల్ల వాయువుగా నుండియే పూలన్నిటిని రాల్చినవాడు) వాడిపుడు విజృంభించినచో లోకములు ధూళియైపోవును. ఇదివరశేవో కొన్ని అల్బావతారము లెత్తి . విష్ణువు రాతనుల సాధించెడి నాడు. ఇక అతనికోసమై అనంతావళార మెటత్తవలసి యున్నది. అపుడుగాని వీడు సాధ్యుడుగాడు. అపుడు గాని పీడు రూపలఅడు, (అనంతుడు మసర్ప రాజు, సర్పమునకు వాయువు ఆవోరము,,. శ్లేపార్థ (వయోగము. . , “అని వనిత నాలిగాలీం * గనలుచు( బోనాడి తుహినకర కిరణ రుంన్‌ మునుగజన జెలులు వోయని . వనరుచు తను నడ్డగింప నతి ళోకమునన్‌ * =వను. (ల్‌! ఆ జాలిల్లి వెలుంగు వెల్లికల డాయన్‌ లేక రాశావిశా శాజ,$ీ సఖమైన మోమున వటా[గ్రంలొత్తి యెళ్లె త్తి యా రాజీవాననయేడ్చె కిన్నర వధూ -జత్కరాంభోజ కాం భోజీ మేళ విపంచికా రవ సుభావూరంబు తోరంజుగాన్స్‌” వసు. 45కి

చందోదయాది వర్ణనలు = విజయవిలాసము 177 వెన్నెలలు విరహిణులకు వేడిగా నుండును, గిరిక వెన్నెల వేడికి తట్టుకొన జాలక పోయినది. అమె రాజీవానన! రాజీవ చం[దుల , చుధగ్ధి పగ యున్నది. అందులకామె మోమును జూచిన చందునికి మంట! ఈమె 'ముఖముగూడ పూర్ణ్మచం[ద నదృశమే! అందుచేతనే ఖాధించుచున్న చం (దుని చూడగూడదని మొగమ్మువైె బట్టగవుకొని 'యేడ్చినది. ఇాధలలో, త్తు మొగమువై వైటకొంగు కప్పుకొని - యేడ్చుట పరిపాటి. విరహిణులవై చందున కెంతో (వభావమున్నది. ఉపాలంభన భట్టుమూర్తి చేతిలో సాగెనంత వేగముగ మళలెవరి కావ్యములందును సాగలేదు. కఠిన పదపయోగ . మెదును కనిపించదు. ఉపాలంభన చేయుచున్నది నుకుమారియెన రఠరాజకాంత యని అతడు మకువడు, కాని నోటిమాటలలో రాజసమైన దూకుడు కనిపించకపోదు. వ్యక్తి స్థాన సహజమైన భావము, దానికి అనుగుణమైన భామ, దానికి సరివపడూూలి - ఇవన్ని యును సమపాళ్ళలో భట్టుమూ ర్రిలోనే చూడగలము. ఎక్కుడగూడ పొల్లు మాట్ల కనిపించదు. సార్ధకత లేని పదము కనిపించదు. తెలుగు పదముల కెంత ళబ్ద సొందర్యము, అర్థళ క్తి, వ్యంగ్యస్ఫూ ర్వి, చమళ్కార పుష్టి, శ్లేష గర్భిత, గలవో - అది భట్టుమూర్మి రచన వల్లనే తెలియుచున్నది, ఉపాలంభనము నందణు కోవులును సాగంచినాగు. అందతజి రచనయును చాల సొగనును నంతరించు కొన్నది. చంద మన్మధ మలయమారుతోపాలంభనల మూడింటిని సాగించిన వారు నలుగుశే, వారు 1. "పెద్దన (మనుచరిత), £. సూరన .((వభావతీ ' (వద్యుమ్నము), 8. రామరాజభూషణుడు (వసుచరి శ) 4, చేమకూర వేంకటకవి (విజయ విలాసము). - ఒకరి కొకరు పోటీపడి (వాసినట్లున్నది. "పెద్దనకు వీరెవరితోగూడ లేదుగాని నై షమధళారునితో ((శీనాధునితో) పోటీయున్నది. సూరనకు భట్టుమూ ర్హితో పోటీ యున్నది. అందరి రచనలను మించిన పోటీ రచన భట్టుమూ ర్తిది యని శేలినది. చందోదయాది వర్ణనలు - విజయవిలానము తనకు పూర్వుల్లై న 'పెద్దనాది (పబంధకారులవలె చం(దోదయమును, చందికా విలసనమువు, _ (ప్రత్యేకముగ వర్శింపలేదు విజయవిలాసకాకుడు. . నూళార్ట సమయ చం[దోదయముల నొకపరియే వర్శించుటతప్ప (విజయ.. 1-205, 209) (పశ్యేకించి చంద్రోదయ వర్శ్శన చేయలేదు, చందికా వికసనముగూడ (విజయ. 1.210, 212,

878 (ప్రబంధములలో (ప్రళ్ళతి వర్ణనలు 918) శామోదికృతరు పౌచ్చించు. మన్మథ, వసంత, మలయపవన, మధులిట్టులతో కలిపి వర్ణిత మయినచేగాని ప్రత్యేకముగ వర్శింపబడ లేదు. ణా ళా చందొాద్యుపాలంభనము ..... శిశిరోపచారముల యనంతరము చం చాద్యుపొలంభనముకావించినాడు చేమకూర కవి, ఈ విషయమున నితడు పూర్వ్మపబంధకారులసే యనునరించినాడు. విజయ విలానమందలి (పకృతి వర్ణనలలో ఉపాలంభనము చక్కని భాగము. పూర్వకవులకంళు (సత్యేక పద్ధతిలో కావింపవలినన్న పట్టుదలతో శావించినాడు. మన్మథోపాలంభన మన్మథోపొలంభనము చాల చమళ్కారముగ నడిలినది. చెడునహావానము చేనెడి చారిని,ఒకవై పు వారి మంచితనమును ఉగ్గడించుచు మెత్తమెత్తగ చీవాట్లు పెట్టినట్టున్నది (శ్రీంది వర్ణన, “చక్కని వారిలో మిగుల జక్కనివాడవు గాన నీ వలెన్‌ జక్కనివారి( జం([ధుని వనంతునిం గూరుచుకొంటి నందమౌ జ క్కెర వింటిరాజ 'యెకనక్కెామ చేమని కూర్చుళొంటి వ . మృక్క్యయరూపకంఐయిన యాయెలకెమ[ైననాలి లూతమున్‌” -విజయ, $=15 మిత భేదమును పాటించి మన్మధుని మలయమారుతముయొక్క సంగతినుండి వేరు జేయు సయత్నమది. చక్కని వారు గాన చందుని తోడను వసంతునితోడను సొంగ త్యము ఫరవాలేదని మైన వర్శితము. "కేవలము మలయమారుతముతోడి పొత్తుమాతమే మంచిది గాదని సుభ్యద చెలికత్తెలు నిసేధించినారు. దండనాధుడయిన యీ కవికి భేదోపాయమందఖిని వేశమున్నట్లు చక్కగా విదిత . ' మగుచున్నది. మనగ్తిథ పరివారము నంతటిని మన్మధునుండి ఒక్కొక్కరనే వేరుచేసి మన్యిధుని మా్యశ్ర మేకాకిగాచేసి చేయవలయునను ఉద్దేశము స్పష్టముగా నీ(కింద గూడ శన్పట్టు చున్నది. “అలరు విలుకాడ వమృతము | ఛిలిశెడు నెలయేల సామిచేగాదె వియో

చం(దాద్యుపాలంభనము = విజయవిలాసము శ్ర గుల నేచక వి డ్రమ్ములు గలవారికి. దోడు చన్లకడవలవా ర”. ఎవిజయ,.. లి-14ీ వై విధముగ నన్న తరుచాత చం(దుని దుళ్మార్ల (ప్రవర్తనను ఎ్షిచూపి అతనితో. చెలిమి వలదనుచున్నారు చెలికత్తెలు - “*రమకు నట్టింటి పగ చాడు కమలవెరి |. న్‌ కంసుబోలిన యు[గశేఖరుడు వాడు మేనమామని చూడకు మాను చెలిమి యకట వె వచ్చుళులుగవే వారకుమార” విజయం క-45్‌ మేనమామయయిన కంసుని వలన నీ తంగికి (కృషమ్ణునిక)ి అపాయము వచ్చి నది. నీ మేనమామ యయిన చందుని వలన నీకుగూడ అశ్లు అపాయమువచ్చును. గాన చందుని చెలిమి వదలుమని నుభ(ద ఇెలిక _త్తెలు హితోసదేశము చేయుచున్నారు. " వసుచరి[తలో గూడ నిక్లు హితోపచేశమును మన్మథునికి చేయుట జరిగినది (వను. 4.89) వై వర్శన వనుచరి(తలోని చానికి (ప్రతిరూపమని చెప్పుటకు వీలుగాదుగాని తదనుసరణ మిట కన్పట్టుచున్నది. ఆ చందోపాలంభనము చం[ద్రదర్శనము మదనార్తికి ప్రబల సేతువు. వనుచరితలో వలె నిట నాయిక చం[దదూషణగావించుటలేదు. మొదట నాయిక ఇెలిక త్తెలు శావించుచున్నారు. వను చరితలో వలె చంద్ర దూషణ దూకుడుగా లేదుగాని నిందలతో, హేళనా పూర్వక మెన 'దెప్పుళ్ళతో నిండియున్నది. , . “అందినన్‌ సిగయు నందక యున్నను కాళ్ళు పట్టుకొందువు వారిణాంక (విజయ 8-51)” అనియు, ఆ సందర్భముననే “వేలఠొలదుల్‌ గద నీ నడకల్‌ (విజయ. 8-51)” అనియు, “త&రసాగరమధన నమయమున పుట్టిన విషమును. నిన్నును (తాగు తలంబోసికొమంిని హరునకిచ్చె (8-58)” ననియు, 'చనిపో' యియు అదృష్ట రేఖ చే రక్కొని[క్రమ్మరం (బదికి రాగ (మన్థుధుడు) వజీరయినారుగా శశీ (విజయ. 8-54)” అనియునన్న 'బెప్పిపొడుపులు ఉదావారణములు. వసుచరితలో “విమరాశింజనియింపవో, విషనహావిర్శూతివాటింపవో, విషళ్ళనాగి గ్లమునంటవో (వసు.శ-80) అన్న పచ్యార్థమునకు సమానమైన యీ (కింది వర్శన చక్కని వ్యంగ్య సో్ఫోరక మైన నింద గలిగి యున్నది, " _

"0 - (వబంధములలో (ప్రక్ళోతివర్ధనలు “లళవారాశి. బుట్టుట కవ్ఫెనయుట నెలల్తావ కరోధి పాంఃబు. గనుట యెవ్వరకి నంట కాకుంట యొటిగ, శాల కూటమన నేమి నిను. జం(ద నేటినుండి” =వ్‌జఖయ.. 850 . మలయమారుతోపొలంభనము మలయవర్వతమునుండి వచ్చునది గాన దీనికి మలయ మాకుతమని "వేరు. గంధపు ఇెట్లుగల పర్వతమునుండి వచ్చుచున్నది గాన సుగంధము గలిగియుండును. చందనగం ధము .గలది గాన మలయపర్వతమునకు గర్వము గలదు, అక్షు కామరలు గల కొలకునకు “గూడ గర్వముండును, అందుల్మక్ష ఈర్ష్యగొని మిలయపర్వతముకు, కామరలకొలకుల రోమయునము "ఆమెవెకీ మలయమార.తమును పురికొల్పుచున్నా రా అని సుభ(ద చెలికత్తెలు నిందించుచున్నారు. (విజయ. లి-48). శఆమ్మెరలు,. సర్వబలమున;: కూగ్చుకొని దండయా[త సాగించుచున్నట్లుగా గల య్యకింది వర్ణన చేమకూరకవి దండనాధత్వమును చాటుచున్నది, “శమ్మెర నీశంతెమ్మెర కమ్మని విలుకాని దొరవు కమ్మని నెల తై . రమని యళి పిక కుక నిక రమ్మని గా నిలిపిముందరగవచ్చితివా” =విజయ, 8-48 ఒక్‌ వైపు ప్రార్థన, ఒకవైపు 'బెదిరింపుగల యీ కింది వర్ణన సార్ధక పద్మవయో గము గూడియున్నది. “"తొవోరు మీకు జల్లగాగ( జూడుడో నమీరకం జహాకులార, మంటమారి శంటరారిలహాడి యీ గొవోరు నేయనేల యీూచకోర లోచనన్‌? భుజం *గవోరు పాదమాన మీకు. గాక లింకలేచినన్‌” ఎవిజయం 1-49 భుజంగవోరళబ్దము సాధి(ప్రాయముగ (వయోగించిన శబ్దము, ఆ శబ్దమువలన మన్మధునికి గూడ భయము గలుగును. భుజంగ శబ్దమువలన మందమారుతమునకున్లు (నర్భము గాలి 'మేత్రరి) చందునక్షును (రాహువు నర్పరూపుడు) భయమే, "

చం[దాద్యుపాలంభనము = విజయవిలాసము “ఖ. పికోపాలంభనము శాలము చాల విచిత్రమైనది. మతులు 'శృశ్రరివులగుటయు, ' క్యత్రవులు మిత్రు లగుటయు గూడ నంభవించు చుండును." . . " “మా కఠలకంఠియు నివును " 'చేకగ్రీవముగనుందురిన్నాళ్లు నయో కోథ[ల యిపుడే లల(చెదు - నీ కగునే యిగురుబోడి నెత్తురుచావన్‌ ” అవిజయ. కిల్‌ , వై “పక(గిషముగ నుందురిన్నాళ్ళు"” అన్న ' (వయోగము సాభిప్రాయమైనది.. సుభ[చ కంఠము గూడ కోకిల కంఠమే అని అర్ధము. అందుచేత న్పర్థ్ధగూడ నుండుటకు .. వీలున్నది. అందులకే కోకిల తన కంఠముతో సుభద్రను జాధించుచున్నది. “ఇగురు బోడి నెత్తురు (చావన్‌” అన్న (ప్రయోగము గూడ సార్ధళముగనే యున్నది. సుభద్ర యిగురుబోడి, కోకిల ఇగురును భ&ంచునది. అందులకే చిగురుకాలము వచ్చునరికి అంత. వణకు మితముగానున్న కోకిల ఇగురుబోడిని బాధించుచున్నది. కాలము మార్చు. ననునరించి మి(తులు శ్యతులగుట, శ్యతులు మితులగుట, అను ధరగ్జము నెరిగిన. రాజకీయ వేత్త చేమకూరకవి, 2 మరాళ సిక కేకీ చకోరోపాలంభనమఃు ఒకే గుక్కలో శేశీ చకోర మరాళపికముల ఉపాలంభనము జరుగుచున్నదే, ఇక్కడ గూడ భేదోపాయము పొటింపబడుచున్నది-- కట్రరి (కాచు నిష్ఫుకలు గైకొను కేకి చకోర పాళ8క0 జెల్లినం 'జెల్లుగాక సర నీజలిఫంబు లిగుళ్ళు మేసి భా సిల్లెడు మీకయో విషము చిల్మ్కగ వేడిమిగుల్క(బళ్కగాల . , తెల్లన! యో మరాళ ఏక శేఖరులార, వచింపు(డింపుగన్‌ో ఎావిజయ, 8=5? 'నెమిళ్లు నర్పములను తినును, చళోరములు నిస్పులను (మింగును, కావున అవి వవాజముగ [కూరయమెనవి. మరాళములు బిసళాండములను, పిఠములు చిగుళ్ళను "మేయును. అవి సవాజముగ సాధువై నవి. సాధువులైన యీ పికమరాళములు, వై కేకీచకోరములవలె. విషము [కక్కుటయుకు, రూకముగా పల్కుటయును చేయ గూడదని నుళద చెలికత్తెలు మోమోటమిగ పలుకుచున్నారుు నుభ్యదను బాధించు చున్న కేకీచకోరమరాళ పికములన్నియు చెడ్డవన్న భావమును వైకి' చెప్పకుండ వ్యంగ్య ముగ తెప్పి నట్లయినదిం

$ీ82 (ప్రబంధములలో (పకృతి వర్ణనలు . ఇతర (పబంధములందలి యుపాలంభనముక్షంకు విజయవిలాసమందలి యుపాలం భనము భిన్నమయినది. ఇందు దూకుడు లేదు, ళాని మంద లింపులున్నవి, వినతులున్నవి. తనచెలిక తెలు ఉపాలంభన కావించిన తరువాత సుభద్ర కూడ ఉపాలంభన .ళాని ఉపాలంభనము కాపించు చున్నది. ఈ (క్రింది వర్ణన ఇాల సొగవైన వర్ణన. “ఈ ,[కొప్వరుల6 (గోలు సెలతుమ్మెదలు చెక్య చిమరింప కున్న వా చిగురుళోడి ఈ 'కంజిగురు మెక్కు కోకిలా నీకముల్‌ | వసి వాడకున్న వా వనజగంధి

• ఈ నిండు వెన్నెలలొను చకోరముల్‌ | కసుగిందకున్న చొ కంమి కంఠి ఈ తూండ్లు భుజియించు జాతియంచలు పొట పొటలువోకున్నవా ళోళనాంగి శలినిరారమ్మ కలదుసందియము చాల నులికి పడకవి లెస్సలై యుండెనేవీ వజగ)శాయములే యాను వానికెల్ల నవుడు విరహుల యవడికినవధి లేదు” ఎావిజయ. 8-02 వై పతులు వ్యజకాయములు గలవి యగుటచేత తన బాధకంతులేదని యఖి (పాయము. చలిగాలిని ఉపాలంభించుచు నుభ(ద తన అవళతను, అశ కృతను చాటుచున్న ఈ . (కింది భావము సొంపుగ నున్నది. “చలిగాలి గర్వమడవం గలిగంజిలువలనియుండగా వానిపయిన్‌ గలి శిఖభావళములయో ॥ చెలి తప్పునె వాయ. సఖము శిఖయనువార్తల్‌ ” విజయ. 8-6) వై పద్యము మనుచరి్మ.తమందు మలయమారుతోపాలంభనలోని “నాలుకలు శెండు నిన్నుం (గోలనె కల్పించి నలున ఘోరాహికి (మను. 8-51)” _ అన్నపద్యమునకు చాదాపు అనుకృతిగా నున్నది. అట్టి నందర్భములో నే వసుచరితకారుడు (వాసిన “క్రీలియు, నీవుగూడి యుడికింతురు లోకమటంచు. నెప్పుడున్‌ మూలలవై చె మిము నలు మోముల వేల్పటు వై చినంజనం జాలక (వను, 446)” అన్న పద్యానుసరణ మును గూడ గలిగియున్నది.

చ ం[దాద్యుపాలంభనము = విజయ విలాసము 88. చంద్రుని నిందించు తటి "పెద్దన “గోవధము సేయు తురకల దై వంబవు (మను, తి...ఉ2)” అన్నట్లుగానే విజయవిలాస క_ర్తగూడ “తమి ేడిది గోవధమాచరించు! బెంపడరలళాంగి పచ్చి తురశేగద యమ్ముదనుండు చూడగన్‌ (విజయ. $-66) ” అన్నాడు, హిందూ మహమ్మదీయ పరన్పర 'శ్వేషములు రాయలవారి కాలములోవలె రఘునాధ రాయల కాలములో గూడ నున్నవనుటకు వై భావములు కార్కాణములు. కవులు, చారి మనను లందలి రాగడ్వేషములను (పకృతి వర్ణనద్వారా (ప్రతిలింబింపం జేయుట అపూర్వమైన విషమయముగాదు. విరవాదశళలో నున్నపుడు ఇాధించిన (పకృతి నంయోగదళలో అానిసగానయినట్లు వరించిన ఘనత విజయవిలాసకారునికి దక్కినది. అపుడు ఆమె 'నేడ్పించిన శుకపిశాదు లిపుడు నుభ(ద్రను కొలిచియుండి "సేవలు చేయుచున్నవని వరి ంవంబడినది. . “జిలిలిలి వలినాలి మొలక తెమ్మెరలు గ . మ్ముని మేని కావుల ననునరింప నలరు( దేనియలాని యలకు దుమ్మెద దిమ్ము శ జంటచూపుల వెనువె.ట( దిగ టీకురాకు మేతలం బొగరొందు కోయిలల్‌ - పొటల నీటువెంబడి మెలంగ( గుల్కుబల్కుల ముద్దుగుల్కు శిల్కలు చేర్చు . పలుకుల 'బెళుకుల పజ్జనిలువ సతియు(వతియును చనారామతతుల నతుల రతుల( బె-గిరి చతురత లతిళయి ఖ్రై( " దొలుత(దమునేచు వారలే కొలిదియుండు వేడ్క కన్నము మరి వేజ వేడ్కగల టె” ఎవిజయ. శిల! వె భావమునకు ఛాయ వసుచరిత యందుగలదు. అందు కీరముల నాగించు కొనుచు, అంచల చేడెంబులరసి కొనుచు, నీలకంధరోజ్ఞ్వలగతుల్‌ గాంచికొనుచు, అరు అావ్రఖగ వివోర(పౌఢిం బొగడికొనుచు...సముచిత క్రీడసలిపిరి సతియుంబతియుో అని యున్నది (వను- 6-97). ఒకప్పుడు బాధాకరములయిన కీరములు, అంచలు, శేకులు, చ(క్రవాకములు, ఇప్పుడు తమ ఇప్పుచేతలలో నున్నవని వైన వర్ణితము, - చం(చాద్యుపాలంళన సాహిత్యము “పకృతి మూనవీకరణ”కు ఉదావారణము, విజయవిలాస కర్త గావించిన ఉపాలంభనము మను వసుచరిత అందలి వానికి దీటుగకే యున్నది. వారు చిలుకలను, పొంసలను, పిళములను, శీకులను ఉపాలంభింపలేదు, కళాపూర్ణోదయ కర్త మా్యతము చంద్ర నుదన మలయమాకుతముల'నే గాళ శుక పిళాదుల నుపాలంభించినాడు. విజయవిలాసకారుణా విషయమున మరియొక అఆ శెక్కున చదిపి బాడు.

ప. (ట్రేబంధములలో [వకృతి వర్ణనలు చ౦[ద్రాద్యుపాల౦ంభన

• చ (దో మన్మధో మల మయమారుతో మొత్తము పొలంభన పాలంభన పొలంభన

1, వార్షనైషధము 83 ల్లోశాలు.. 5 ల్టోకాలు ం క్‌

₹ ళృంగార వైష్యము 11. పద్యములు $ పగ్యములు ఎ [7

8. కుమారసంభవము వ. శే 3 | ఫ్‌

9. మనుచరిత 8, 8,8 8 కేర్‌

'శ్‌, పారిజాతాపహరణము | 99 అ ఆ క్షే

కిం ఆము క్రమాల్యద [1 హర్యుపాలంభ లా = 1

7. 8 ళావూర్జోదయము 4 1; నము = జ (

/ (వళావళతీ(ప్రద్యుమ్నము శ్‌ న 1, శీ 10

9, వమచరి[త్ర ,, [1 ః3 8 ,, 7 2శీ

10. విజయవిలాసము ,,. | శ శి, శ 7

కళాపూర్జోదయమందును, విజయవిలాసమందును శుకపికాదుల ఉపాలంభనము గూడ గలదు. వేగుచుక్క సాహిత్యమందు వేగుచుక్కకు కొంత (పాధాన్యము గలదు, సమయ బోధకత కీదీ

యవసరము. కవులు తమకావ్యములలో దినికి (పాథాన్యమును కల్పించియున్నారు విరహో “త్కంలితలగ్గు నాయికలు చండ్రాతవమున ర్యాతంతయు. వేగివోయి విసిగి వేసారిన తరుణమున. - చంద్రుని వారినుండి తప్పించుకొనుట యెపుడా అని చూచుచుండు నవసర మున -.ఇక సూరో్ళోదయము కాటోవుచున్నదని ముందే తెలుపునట్ట వేగుచుక్క యొక్క పొడుపు - ఆ విరహిణులకు ఓదాక్పుగ నుండును, కవులందణును ఆ (పయో జనము నపేఉంచియే - అట్టి ఘట్టములందే వర్మించియున్నారు. "

వేగుచుక్క 18% మనుచరి త - "వేగుచుక్క మను చర్మితయందు వేగుచుక్క. వర్శన చాల మనోహరముగ నున్నధి. సమయ న్ఫూర్తిగలిగి యున్నది. వరూధిని. రా_తంతయు వెన్నెలలో వేగిపోయినది. చంద మదన్‌ మలయమారుతోపాలంథనలు ' శాసవించినది. జాధ ఇంకను తీ[వమైనది గాని ఉప శమనము పొందలేదు, ఇక తెల్లవారిన గాని ఆ ఉపళమనము లఖింపదు. ఎపుఢు తెల్ల " చారునా అని చూచుచున్నది. ఈ తలిని వేగుచుక్క ఉదయించు చున్నది, విస్పిగిన వారికి ఆశావవాముగ నున్నది వేగుచుక్క ఉదయము. - “సక్పటుంబముగ వీగి చరమశెలము! జేరు తుహిబాంళు దుముదారు దొరయనంగ చాసీరమై వచ్చు నలిన జాంధవు కెక్కి ' యంబువె దీవించు నద్దమనగ నరుణా[గ నివిడ వాన్యములతో! గనువట్టు నమయ శాంభఖికు చేతీ శంఖమనగ నినుడప్పుడజుడె "బట మునుమున్నపడి వాగె, ॥ గొనివచ్చుకాయంచ కొదమయ.గ నుదయగిరి మీద గోవురంబుండి విగుడు నహిత రవిరక్శిచే ఒద్దుడగుచు(దోడి బలగ మైనట్టి చుక్కల వలన (తోవ జాపనేతెంచె నర వేగుచుక్క వొడిచె” ఎమ్‌ను. ఆ. రీఎర్‌4 చిాధాకరుడగు చం[ద్రతిరోగమనమును నూోచించుచున్నది గాన వరూథినికి ఊఅట కలుగును గచా! జేగుచుక్క = కళాపూర్గోదయమః కోడి లెపరిప అక్కలు కొట్టకొనుచు కూత వేసినది. అక్కల చప్పుడు అవమ శరుడు తప్పెట కొట్టుచున్నాడా యన్నట్లున్నది (8-25), కోడికూత గూడ మన్మధుని, శీక వలనే యున్నది. . అపుడు-ా “హెరగబద్ధ నర్దుటిక పాకపరీత గొనంగ జం[ద్రికా తీరమునంచునన్‌ సమయ సిద్ధుడు పెస్టెనంగ జాలనొ 25

,శీ9ి0 "(ఏబంధములలో (ప్రకృతి వర్ణనలు ప్పాశెను వేగుచుక్క యది యంటిన చోటు సువర్షమయ్యెనో . చా రమణీయమైన యరుణద్యుతి దద్దయు దూర్చుళోఖిలెన్‌”. కళాంా 898 వసు చరి(తమునగూడ నీట్టి పరిస్థితిలో నే వేగుచుక్క వర్ణన గలదు. గిరిక వసురాజువై విరాళిగొన్నది. వసురాజు పేమ నామె యొలుగదు. విరవా “తీవత హౌచ్చినది, చం_దాద్యుపాలంభన గావించినది. నీరసించి పోయినది. చెలులు తత్తరపడి పోయిరి, మంజువాణి వనురాజు చిత్తమజసి వత్తునని ఎగిరిపోయి తిరిగి వచ్చినది. మంచివా_ళ్షే చెప్పినది. గిరికకు మరింత కూతూహలనము అధికమయినది. శాలము ఎంతకును జరుగలేదు. ఈ నిరిజాసమయమున ఓదార్పుగా ఇక లెల్ల వారును _ అన్నట్లుగా. వేగుచుక్క. ఉదయించినది, చం(దుడ స్తంగతుడయినాడు, రాత్రంతయు నిశాపతితో చంద్రుడు కవయగా మేనిగంధపుపూత రాలినట్లును, చం[ద్రుడాకాశమును వదలుట శయ్యను వదలినట్లును, రతిసం్థభమమున తెగిన ముత్యాల హోరముయొక్క ము త్తెములను పరి కుప్ప పోసెనొ అన్నట్లుగను వేగుచుక్క _వకాశించెను. “అమృతాంకుండు నిశాసతిం గభిసి శీర్యచ్చం(దిళా గంధ +

• ల్పముతో బుష్కుర శయ్య ఇాసి చన వేళాతలూతి తళ్కాలసం . . (భమ సంకిర్ణతరోరునోరమణి వారం లేరి శానొక్కచో గుమిగా టో నెనొనా మినుక్కురను వేగుంజుక్క గంటు చెల వసు, 1127 రతిసమయ వస్తువులతో నే 'వేగుచుక్కను పోల్చుట రసభావ బంధురతకు ఉదా వహరణముగా నున్నది. చంద్రా సమణయ సూర్యోదయ వర్ణన వాతి లు ఇది చాల సుందరమయిన వర్ణన. సంస్కృృళాం[ధళ వులు ఇాలమందిచేసి యున్నారు, కవులయొక్క. ఖావనాళ క్తికిని సౌందర్య దృష్టికిని దీనిని ఉచాహరణముగా చెప్పవచ్చును. ' కుమారనంభవమున అష్టమాళ్వానములో చందా న్రమయ సూర్యోదయములను ఒక్కపద్యములో వర్శించినాడు కవి,

చంద్రాస్తమయ సూర్యోదయాడి వర్జనే " శ) “అ సగిరి బొందెళా జదయా( నెక్కే వినుడు తేజర్వులగు వారి శెబ్ర (పొద్దు మా నితంబగు నిలనొక్క మాటపొందు వోని వృద్దులు నూచించునట్ల పోలె” ఎకుమా. 8-10

వ] పద్యమున లోకానుభవము వ్య కృమగుచున్నది,

ఈ వర్ణనను నన్నెచోడుడు అభిజ్ఞానళాకుంతలమునుండి [కొన్నట్లు ఈ కింది ల్లోకము నిదర్శనము. ఇది చతుర్ధాజ్క విష్కంభమునందలిది. శిష్యుడు ని్యదనుండి లేచి పూర్వాకాశమును పశ్చిమాకాశమును చూచి ఇట్లనుచున్నాడు. .

“యా త్యేకతోఒన్ర శిఖరం ఫతిరోవధీనా

మావిష్క్యృుళో ఒరుణ పురవఫ్సర ఏకతో౬ర్కః

శేజోద్వయస్య యుగ వద్వ్యననోదయాభ్యాం - లోళో నియమ్యత ఇవాత్మ దళాన్త లేషు” శాకుం. క-2

(చంద్రుడు అంన్తగిరికి పోవుచున్నాడు. సూర్యుడుదయా(ది నధిరోహించు చున్నాడు. లోకములో మానవులకు కలుగు విని వృద్దులిళ్లు యుండును.)

మనుచరితలోని వర్శనను ఒక చిత్రమును వలె వర్మించినాడు పెద్దన. ఇందు (ప్రయోగించిన పోలిక చాలమనోజ్ఞముగ నున్నది.

(బహీస్టండమంతయు ఒక సాము గరిడిసాల. దానిలో ఎరుపురంగుగల ఇసుకగాని, మట్టిగాని, యుండవలను, సంధ్యారాగమే ఆ యెజ్ఞమట్టి. కాలము, 'జెట్టియన్నమాట; ఆ జెట్టికి ఉదయా,ది ఒక మూపును, అస్తా[ది ఒక మూపును, అయి యున్నవి, సంకోల్తా అనగా గరిడి సాధనము. చానికి నికువై పులు శెండు గుండ్లుండును. [కుకు చున్న చంద్రుడును, ఉదయించుచున్న సూర్కుడును ఆ సంకోల్తాకు రెండువై పులనున్న గుండ్లు, ఇది యొక చక్కని దృశ్యము, ఇం .

వై వర్షన (ప్రకరణానుబంధము గలిగి యున్నది. వరూధిని రాతంతయు విరహ జొధ ననుథవించినది. చంద్రుని దూషించినది. చం్టదా_న్తమ చుము కొఅకు ఎదుగు చూచు చున్నది, నూరో్యోదయము కొణకు అజ్జులు చాచుచున్నది. ఆమె మనస్సుకు ఊలజట కలిగించునట్టుగా, ఒశేపరి, చం్రా_న్త్వమయమును, సూర్యోదయమును జరిగి నవి (మను. 8-59) వనుచరి త్‌

మవోభావుకుడయిన భట్టుమూ ర్హి (పొతఃళాల వర్శనలు చేయునందర్భమున చం టదొ.న్తమయ, సూర్యోదయ వర్షనను రెండు పద్యములలో రమణియముగ చేసినాడు,

త (ప్రబంధములలో (ప్రకృతి వర్ణనలు “శారాసన్యము వండినన్‌' గగన శేదారంబునం జం[దిశా నీరంబారగ గోసీ త[దుచి ఫలానీకంబు [పాతర్మ్శవో .. సీర్మిగామణి తూరు వెత్తైనన దోచెం దూర్చునం దెల్పుత దూర ర్య స్తపలాల రాళి[కియ నిందుంజే” నిస్సారుడై” =వను, శ4-180 ఆకాళశమను వరిమడియందు నథ(తములనెడి పంట (నస్యము), పండినది. చం[దిశా సీరమును ఆరగట్టి (పాతఃళాలము సూక్యుడు అను రై తు వంటకోసి, ఛాన్యముచేసి తూశ్చె త్రి రేటలతో విసరగా నిస్సారమైన పొల్లంతయు పడమటివైపు వినరగొట్టబడి (పోగయినది. అదియే చం[దుడు. చక్కని చిత్రము వర్ణ్మితము. మరియొక పద్యము _“క్కముదాఛార విహారముల్‌ కమల కన్లో జాల కంభోజ శే వాము మూయం'దెఅపింతు వేగనని వామాలోకమున్మా టియా సమయో సేర్యద్రుడు ద&ిణాతీ'దెజిచెన్‌ సంజాత రాగానుబం . ధముతకో నావిధుడేగె [లొద్దు పొడిచెన్‌ బంధూక బంధుచ్భలిన్‌ "వను. 41-186 తనకున్న రె డు కండ్లలో ఒకేసారిగా ఒకటి మూసివేసి రెండవది తెజచినాడు విష్ణువు. వలకన్ను సూర్యుడు, డాకన్ను చం(దుడు, వర్గ వ్రాలి (వక్షావిలసీతమ గా పారిజాపతాహరణమున -ఈ దృశ్యము ముక్కు తిమ్మునకు మరొకవిధముగ సాజాత్కరించినది, వె వారివలె గాక యితడు సూర్యా స్త్రమయమును, చం[దోదయమును - ఒకేసారి కలిగినట్టుగా సాయంకాల వర్ణన చేయుచున్నాడు సూరుడను అరటి దుంసను (ఎజ్జనిది) వళ్చిమమను పొలమున నాటగా అది ఎదిగి, గెలవేసి తూర్పువైపుగా (వ్రాలినది. ఆ గెలయే చందుడు. “పొందుగ వళ్చిమాల్ళి తట భూస్థలి నంకుమదంళు మతృలొ కందము చాసరాంత వాలిక (పవకుండిడ సొంధ్యచారి భృత్‌ . కందళముల్‌ తమోదళ యుతంబులునై "గెలపండి (వాల బూ , శ్రేంద్రుని "ఛీక (వాచినది హేతువు వెన్నెలకల్మి కల్మికిన్‌” =పాొరి, 2-42

చంద్రాస్తమయ సూర్యోదయాది వర్ణన శి్ర9 సూర్యుని వల్ల నే చంద్రునికి (పకాళము గలదని వ్యంగ్యముగా స్ఫురింప జేనినాడు కవి, చం(దా_స్తమయ, సూర్యోదయముల నొక్కసాశే వర్శించుటవలన మనకొక రవా న్యము వెల్ల డి యగుచున్నది. చం[దోదయాదివర్శనలు ఎల్లపుడును, వసంతకాలముననే జరుగును. అనగా వనంత ర్తువు మొదటిలోనే యని భావింపవలెను. ఇది సరిగా విషువత్‌ , శాలము. ఇది మార్చియందును నెన్టెంబరునందును 21, 22, శేదిలలో నంభవించును. , విషువత్తనగా వగలును రాతియును సమానముగా నుండు కాలము. “సమరా(తం దివేశాలే విషువద్విషువం చ తక్‌ “అని అమరము (ళాలవర్గ )-సరిగా అప్పటి పూర్జ్మిమనాటి . ఉదయమున ఇటు చం(బా_న్త్రమయమును, , అటు నూరోగ్టదయమును_ జకుగును, చలి విరిగి పోయియు, ఎండల తీవత శేవయు. నుండు సమశీతల సమయముగావుననే కవు * లందలును శృంగార వర్ధృనలైన చందోదయాది వర్శనలను వసంతోదయమున చేయు చున్నారు, సోరొంశము

1. దుఃఖముతో వేగిపోయిన వారికి వేగుచుక్క ఊఅట కల్లించునది గాన శృంగార వపబంధములలో చాని వర్షన తప్పనిసరి యైనది, న్‌ ర్శన తవ్చిననిల మ
2. చేగుచుక్కు. ఉదయముతో బాటు కోడికూతలు వినిపించును- బయటకి వచ్చి చూచువారికి మాతమే గదా వేగుచుక్క [ నిపించునది! శృంగార (వ్రబంధనాయి కలు వసంత ర్తువులో ఉచా్థనవనమం దే మన్మధా ర్తితో మేల్కొని యున్నారని యిందుమూలమున ధ్యోతకమగుచున్నది. కోడికూతలతో తెల్ల వాసుచున్నదన్ను . భావము స్ఫురించును. అనంతరము కాకికూతలు వినిపించగ'నే ఆల్లవారినదన్ను భావము స్ఫురించును. .. $. చం(దా_స్తమయ సూర్యోదయములవర్థ్యన కేవలము ఏిరవో ర్తుల బాధానివారణమును నూచించుటకును, రమ్యత కొఅకును అయియున్నది, (పకరణ సారాంశము . .
3. చంద్రవర్శన _వేదములందు గలదు. అందు చంద్రుడు. ద్యుస్థాన దేవత. ఓవధీ $. శామాయణమందు (వాలీగకి) చంద చం[దికావర్శనమును, చానిని పురస్కరించు కొని కలుగు శామభొవాలను, వాల్ళీకి కిష్కింధా, సుందర శాండలలో సళ్వాంగ

890 (వలింధములలో (సకృతి వర్ణనలు ' నుందరముగ _ వర్ణించినాడు. రామాయణమందలి చం(ద్రవర్ష నను మించిన వర్శన ఇతర కావ్యములందు లేదనవచ్చును.

8. శాళిదాసు శావ్యములందు చం(దవర్ణ్య న ళృంగార రసొవిష్టమై వెలసినది,

4, బాణుడు తన కాదంబరి యందు చం(ద్రవర్శ నకు [ప్రముఖ స్థానమిచ్చినాడు. నై మధ మందు ఈ చం(దవర్థన అతి విస్శృతముగను, అనంత శృంగార రసవిలసితముగను

"వర్లింపబడినది. ణ .

ల. చంద్రవర్థన శ్ళంగార రన (ప్రతిపాదనకు వీలయిన చోట్లనే వర్శింంబడుచున్నది, తెనుగు (ప్రబంధములలో నీ వర్ణన మనుచరి[(తమందును, పారిజాళాపవారణ మందును, వసుచర్మిత్రమందును, ఉత్తరో త్తర కావ్యాధిక్యముగా వర్ణితమై నది.

6. చం[దుని పురస్కరించుకొనియే ఉపాలంథన సాహిత్యము బయలుదేరనది. ఈ చం[(దోపాలంభన అభిజ్ఞాన శాకుంతలమున లీజారోపస్థితిలో నుండి వాణుని కాదం వరి యందంకురించి చిగిర్చి, వై మధకావ్యమందున వృతముగా సాగ్గి ఆంధ్ర (వబంధములందది శాభోపశాఖాం చితమై విలసిల్లి నది,

7. ఉపాలంభన సాగిన (వబంధములైన మనుచరిత, కళాపూర్థోదయ, [పభావతీ (ప్రద్యుమ్న, వసుచరిత్ర, విజయవిలానములలో వసుచరిితమందలి ఉపాలంభనము సర్య్వోత్క్భృష్టమెైనది.

8. “తమ్ములు” శబ్దమువై (వభావతీ (వద్యుమ్నమునను (4-1ల8),వనుచరిి తయందును (38-101) శ్లేషించుట జరిగినది. ఇందు వసుచర్శితకారునిచే వై చేయి.

€. పారిజాళాపవారణమున ఉపాలంభన లేదు.

10. ఆముక్తమాల్యద యందు చం[ద్రవర్శన లేశమా(తమే. అది లౌకిక శృంగారము గాదు గాన చం(ఛాద్యుపాలంభన లేదు.

11. నూరనలో [వతి విషయమునను (వశ్యకత కొట్టవచ్చినట్టు కాననగును. అందరి వలె చంద మన్తిధ మలయ మారుతోపాలంభన భేయక చంద్ర కుకు కోకిలల

ఉపాలంభించినాడు.

సారాంశము. . 12. ఉపాలంభనలో మనుచరి[త. (పభావలీ,వద్యుమ్నుము, వనుచర్మిత, విజయవిలాస ముల మధ్య పోటీ గలదు. వసుచర్మిత సవాలు శావ్యముగాన అందునగూడ ' వైచేయి అనీపించుకొన్నది. 18. ఉపాలంభన వర్థనలలో చే గాక యితర వర్ణనల విషయమందును, వసుచరిత్ర (వక్కూన నిలువ గల దతతను విజయవిలానమునకు కల్పించగలిగినాడు చేమకూరక వి,

89ల - (వబంధములలో (పకృతి వర్ణనలు జి . _ ళం లి న్‌ా - భాగ న ౨0. . లి శక, జ్లచ్హో (॥ ర్‌ శ్రి ఇ వశ = ఇం న... / కార్త ఫ్ల గ్గ డ్‌ సీ లశ క కే న్‌. న ఛ్‌ జ జ ఆ 0. స్థ శి [1111 శ్‌!!! సె 11 . ర్త న్‌ స్‌ ౬ స్‌ థ్‌ |ఉ| ఆలా | జి 1 [1 కా జ్జ శ్‌ ఖై కః ॥ 1 ఇ బ్‌ ] జా ఆలు ఆ 00 ర ఆలం ఠా బలల నీ ఫి శా . న] జ్దె తం ఎ ౨ కీగోఐ అ అక ణి చో ఇ ర " నీ ం హస ౫ . ఇళ్లకి ర్‌ కన న ఫ్లదిచ్ర ఛై కీ స్స య స్త పళ ౧ 1 స ప కపోల! 4 శ నేస గ సళ న న. గే చి చీ 122 (పస టి ఓ ఇచేశే! శ న నం ప స | శీిచిచ శ చీలి శి శశి?

ఉపస౦హారము

ఉపసంహారము

“*'వబంధములలో (పళ్ళతి వర్ణనలు” అన్న విషమయమువైన విస్తారమైన చర్చ జరిగినది.

(వథమ ఖండమందలి (వథమ (వకరణమున కవి, కవిత్వము, (ప్రకృతి, వర్ణన అను విషయములవై జరిగిన చర్చాఫలితముగా కవిత్వమనగా వర్శించుటయే అని శేలినది. కవి యనగా వర్ణించువాడనియు, ,[పతిభావంతుడును, బుపి.తుల్యుడును, నృష్టీక రృసద్భృళు డనియును, వాగర్థముల సావోాయ్యమున క వితానృష్టి చేయుబాడనియు శేలినధి.పాళ్ళాత్య పండితుల యఖి[ప్రాయముగూడ నంతే.

ద్వితీయ (ప్రకరణమున (ప్రకృతి యొక్క వివిధధూపములు చర్చింపబడినవి, (వక్ఫతితో నిరంతర సావాచర్యము గల మానవుడు ఆదిలో (ప్రకృతిని భయాళ్చర్య _ భావములతో తిలకించినను, పోనుపోను ఆరాధన దృష్టితో చూచినాడనవలెను. (పకృతి నుండియే మానవునికి ఆహోరముగూడ లభించుచున్నదనియు, మానవేతర (పాణికోటి నియత జీవన విధానము గల్లి యున్నందున అవి సమయగణనకు పనికి వచ్చుచున్నవి, అంచేగాక శకునరూపమున గూడ ఉపకరించుచున్నవని శేలినది, వేద పురాణ కావ్యా దులనన్నిటిని పురుషులు (వాసినారు. గాను బలరూప (సకృతిని పురుషవరూవముగను, బలహీనమును అందమును అయిన 1 పకృతిని (స్త్రీ రూపముగను భావించుట జరిగినరనీ నిరూపింపబడినది. ఉపమా ఉ(శ్చే జాద్యలం కార జననమునకు సుందర (పకృతియే ఆలంబనమని గూడ నీరూపింపబడినది.

ఇందు కోవినమయముల గూర్చియు, దోహద[(కియల గూర్చియు గూడ చర్చింప బడినది. (పకృతివర్షనలు చాలభాగము కవిసమయ (పాధాన్యములనియు, కావ్యవ్రయో

గములలోని మరశ్తములు శెలిసికోనవలెనన్న చో కవిసమయములను తెలిసికొన వలసి యున్నదనియు, కవిసమయములు శా(స్త్రమర్యాదలకును లోళమర్యాదలకును భిన్నమైన వనియు, రసపోషమణకును, సొందర్యసిద్ధికిని నివి ముఖ్యమయినవనియు నిరూపింపబడినది. " దోవాదము లోకశ్ళంగార చేష్ట. ఇది కావ్యమున కింకను అందము గూర్చినది. సర్వ వృతములును పుష్పించు వనంతళాలమున నే దోవాదముల నడపుట జరుగుచున్న దనియు, మదవతుల దోవాద చేష్టలవలన వృతములు పుష్పించినవనుట శేవలము అ శృంగారవతుల

తథ (పంబంధములలో (పక తి వర్ణనలు రూపలావణ్య శృంగార భావాదుల నతిశయించి వర్శించుటయే యనియు. నిరూపింప ఐడినది,

మూడవ (ప్రకరణమున వేదములందలి (పకృతి వర్ణనల గూర్చి చర్చ జరిగినది. ఇం(ద, అగ్ని, వాయు, వమణాదులు (పక భతి శ క్తులనియు, ఛానికి మూ _ర్తిమ _త్త్వము కల్పించి (పార్థించుట జరిగి నదనియు నిరూపింవబడినది. "

ఉపున్సును చూచిన తరువాత బుషులు రనభావావిష్టులె సౌందర్యదృషప్టీతో వర్షించి నారని స్పష్టమయినది. సర్వవిధ వర్ష్శనలకును, ఉపమా ఉ( కే జాద్యలంకారములకును, సర్వ బుతువర్శనలకును వేదములే మూలములని నిరూఫింపబడినది.

చతుర్ధ(పకరణ మంతయు లౌకిక సంస్కృత వాజన్చియము నందలి (ప్రకృతి వర్ధనల గూర్చి చర్న సాగినది, -

"రామాయణము (ప్రకృతి వర్షనలకు ఆలవాలము. వేదములందు (ప్రకృతి మూర్తి మత్వము నొందినట్లుగా రామాయణమందున మానవీకరణ పొందినది. రామాయణ _మందలి (సక్ఫతి వర్ణనలే తర్వాతి లాక్షణికులు అష్టాదశ వర్శన నియమము గావించుటకు ముఖ్య కారణమని స్థిరీకరింపటడినది. అష్టాదళ వర్ణనా నియమము తర్వాత బుట్టిన కావ్యము లలో శిశుపాలవధు కాదంబరి, వై మధకావ్యములు అష్టాదశవర్షనా నియమమును పూర్ణ ముగ పొటించినవని నికూపింవ బడినది. ఉపాలంభథన సాహిత్యము రామాయణమున, వీజపాయముగనుండిి కాళిచాసుయొక్క-. శాకుంతలమున _అంకురముగ కనిపించి శాదంబరియందు మాళాకు దొడిగి, వై షధమున వృతమై తరువాత ఆం[ధ(ప్రబింధము. లలో కాభోపళాఖాంచితముగా పరిణమించినదని నిరూపింపబడినది.

పంచమ (పకరణమున తమిళ, కర్ణాట సాహిత్యములందలి [పకృతి వర్ణనల గూర్చిన చర్చాఫలితముగా తమిళ సాహిత్యము పురాతన సాహిత్యమనియు, (వకృ్ళతి వర్థనలు విశేషముగ గలిగియున్నవనియు, వర్శ్యనా పద్దతిలో స్వాతం[త్యము గలదనియు, అందలి వర్ణనొ నియమములకును. నంస్కృతమునందలి వర్మ నా నియమములకును భిన్నత్వ మున్నదనియు, తమిళ వర్ధనా నియమములను అర్థము చేసికొననిదే ఆ వర్షనా సందర్భము లర్థము కావనియు, 'కేలినది. కన్నడమందలి | పకృతివర్ణనా వద్ధతి కొంతవరకు సంస్కృతము ననునరించినచే యనియు నివూపింపబడినది.

ద్వితీయ ఖండమున [పబంధ నిర్వచనమును గూర్చియు, వర్ణనా నియమముల. గూర్చియు అస్టైదళవర్శనల గూర్చియు, ఆం(ధ(పబంధములందలి (వక ఖ్రతివర్ష నల తుల

-. వాత్యక పరిశీలన గూర్చియు వివరింపబడినది. .

“(వ్రబంధ శబ్దమును సంస్కృతమున 'నేయేయర్ణములలో (పయోగించిరో - ఆంధ

కవీ లావణికులు గూడ నజే యర్ధములలో (వయోగించిరని నిరూ పింప£డినది. కృష్ణ దేవం

ఉపసంవోారము 83? రాయలకాలమునుండి రచియింవబడిన న్వతం[త్ర శృంగార కావ్యములకే (వ్రబంధములను "పేరు కలిగినదని నిరూపింపబడినది. 'ెనుగున గల అమ్హైాదళ వర్శనా నియమము సంన్కృ తమునుండి సం[కమించినదేయని రుజువు చేయబడినది.

సంస్కృళాం (ధ కవిలాకణికులందలిలోను, “అష్టాదళ" అన్న శబ్దమును మొట్టమొ దట (ప్రయోగించిన కీర్తి |పధనూంధధ (ప్రబంధ కవియైన నన్నెచోడునికే దక్కినదని నిరూపింపబడినది. "

దండి, విశ్వనాధ, కేళవమి[శాదులు చెప్పిన నొనావర్గనా నియమములు వాల్మీకి కాళిచాసాది కవులు (పయోగించిన నానా (వకృతివర్షన అను బట్టియే యని నీదూపిత.' మైనది. వర్ణనలకును, కావ్యములకును, పద్య సంఖ్యలకును సంబంధించిన పట్టికలు గూడ నీయవఐడినవి.

. శులనొత్యక పరిశీలనకు గ కొనబడిన నన్నెచోడ కుమారసంభవము, పెద్దన మను చరిత్ర, తిమ్మున పారిజాళాపపారణము, శరాయల ఆము క్ష మాల్యద, నూరన కళా పూర్ణోదయ (పభావతీ[పద్యుమ్నములు, భట్టుమూర్తి వనుచరిత్ర, చేమకూర వెంకట కవి విజయవిలానములు మా[తమేల గై కొనబడినవో సహేతుకముగ వివరింప బడినది.

పురవర్శ న అమష్టైదళ వర్ణనలలో నొకటి. ఆంధ్యపబంధములందంతటను ఆ వర్శన కొన్నియెడల సహజముగను, మరకొన్నియెడల నం్యప్రదాయానుసరణముగను వర్ణింప బడినది, మను చరిత్రమందలి అరుణాన్పద పురవర్ణ నయును, అము కృమాల్యదయందలి విలుబుత్తూరు వర్ణనయుకు సవాజముగ సొగినవి. కుమారనంభవమందలి "ఓపధీీపస్థపుర వర్ణ నమును, పొరిజాళాపహారణమందలి వై జయంతీపురవర్శ నమును., కవినమయ వద్ధ తిలో సొగినవి, అవి దేవథూములయినను భూలోకపు వర్ణనముదుగల పరిఖ, వప, గజి తురగాదులును, నిమ్ము పనస మొదలుగా గల వృశములును ఆ దేవభూములందున్నవని వర్ణింపబడుట కేవలము వర్ణనా సం్యపదాయము. ననుసరింది చేసినదే యని నిరూపింప బడినది.

కొన్ని ఆంధ (పబంధములందు సము (దవర్శన అవసరములేకు న్నను వర్శింవ బడుట శీవలము అష్టాదళవర్షనా నియమమును పొటించుటకు చేసినదే యని నిరూపింప బడినది.

_ పర్వతవర్షన అష్టైదళవర్షన గానే స్వీకరిపబడి వర్ణింపబడినను, వసుచరి[తమందలి కోలావాల వర్శన పర్వకవర్శన వలె కనిపించదనియు, అది ఒక సుందర యువకుడగు... రాజకుమారుని వర్ణనవలె నున్నదనియు నిరూపింపబడినది.

వనవర్ణనమనగా ఉదాస్థనవన వర్షనమే యనియు, అదియుగూడ వసంతమాసము, ననే జరుగు వర్ణన యనియు ఆం ధపబంధములందలి | పళ్ళతి వర్శనా పరిశీలనయనంతరము 'శేలినది,

10% (ప్రబంధములలో (ప్రకృతి వేర్ణనలు

వై త్యోపచారములు ఒక సరస్మక్రీడ. అభిజ్ఞాన శాకుంతలమందిది (పథమముగా కని పించు చున్నదనియు, _తో్యోపచారములు నడిచిన (పవథమాంధ్మవబంధము కుమార సంభవమనియు, అందరు నాయికలకు శై తో్య్యపచారములు తరతమ 'భేద నుందరముగా. సాగినను కళా పూర్ణోదయమందలి నామికకు ఒక శీతల గృవామునే నిర్మించి శీతలమైన పాన్వునువేసి, త్న తోస్టపచార [క్రియ అమోఘముగా సొగింపబడినదనియు. నిరూపింప ఐడీనది. * .

బుతువర్షనలు "వేదళాలమునుండి వచ్చుచున్న సంప్రదాయము. సంస్కృత, ఆంధ్ర (వ్రబంధశారులందరికం కును ఆము క్ర్యమాల్యద కర్త సర్వబుతువులను సాకల్యముగను. సహాజముగను, నూత్తముగను వి_స్సృతముగను వర్షి ంచినొడని నిరూపిత మైనది.

నది సరోవర్డ్శ నలు సంప్రదాయ సంబంధులయిన (ప్రకృతి వర్ణనలయినను వసు చరిత మందలి శు క్రిమతి నదిగా గాక కేవలమొక శృంగారనాయికగా, కులీన కన్యగా, ఉత్తమ మాతగా మానపీకరణ పొందినదని నిమూపింపబడినది.

సూర్యోదయము అష్టాదశ వర్మ నలలోనిచే యయినను ఆం(ధ(పబంధళారులు దాని నంతగా వర్ణించ లేదని తేలినది.

అంధకారము యొక్క ఉద్దండతను సంస్కృతాంధ్ర (వబంధళారులెల్లరును వర్షించిరి, కుమారసంభవ, మనుచరి[త, పారిజాతాపహారణ, వసుచరి_తల యంది ఘట్టమున సీస పద్యములనే వాడుట అంధళారముయొక్క- టబైర్హ ఖ్ట్‌మును ఉద్ధ్రుతను వాటినట్లు అయినది.

చంద్ర చంద్రిశా వర్శనలు అమోఘములు. ద్యుస్థాన దేవతగా వేవములండు వర్ణి ౦వబడిన చం(ద్రుడు శామాయణమందు మధుర శృంగార దేవతగా (వత్యతమయినాడు. చామాయణమందలి చం (ద్రవర్షనకు మించిన వర్మన మశేకావ్యమందును లేదని చెప్ప వచ్చు నేమో |

చం(దవర్ణన శృంగారరస (ప్రతిపాదనకు పీలయినచోట్ల నే జరుగుచుండుట గమనింప దగినది.

చంద్రుని పురస్యరించుకొనియే ఉపాలంభన సాహిత్యము బయలుదేరినది. ఈ చం[దోపాలంభన మనుచరిత్ర, కళాపూర్థోదయ, (వభావతీ (పద్యుమ్ను, వసు చరిత్రలలో చాల దూకుడుగా సాగినది. అందును వసుచర్శితముదలి ఉపాలంభన సర్వోత్కృష్టమయి నదని 'ేలినది.

వై న పేర్కొన్న కుమారసంభవ, మనుచరిత్ర, పారిజాతాసవారణ, ఆముక్త మాల్యద, కళా పూర్ణోదయ, (పళావతీ_పద్యుమ్న, వసుచరిత్ర, విజయవిలాసము లందలి

ఉపసంపహారము శ్రీకీ (వక్ళతి వర్ణ నలలో వనుచరి[తమందలి (పకృతి వర్ణనలు సర్వోత్కృష్టమై నవనియు, వను చరిత మొక నవాలు శాన్యమనియు 'శేలినది,

'మేధానిధులగు ఆం[ధ(ప్రబంధకారులు వర్ణించిన (పక్ళతివర్ధనలు అతిస్వతం(తములు. నస్వకపోల కల్పనలు, స్వీయవిజ్ఞాన విలసితములు, అశేష శేముపీ. [వదర్శకములు,

అనేక భాషాప౦)బంధపరిశీలనముయొక్క సార మేవునగా మన ఆంధిప%బంధకారుల వర్ణనా నైపుణ్య మమోఘమనియు, వర్ణనా వై దుష్ట మతివేల మనియు, వర్ణనా స్వాతంత్ర్య మ్మ పతర్క్యమనియు తేలినది. అదియే యీ సిచ్ధాంతవ్యాన సాఠాంశము.

సనం తప్త సంకేతములు భార థి భారతము భాగ ; భాగవతము హారి ; వారివంశము కుమార వ్‌ కుమూరనంభవము మను ; మనుచరిత్ర వను ని వసుచరిత్ర ఆము న అము కృనూల్యద (వళా శ _(వళావతీ పద్యుమ్నము. కళా ; కళా పూర్ణోదయము పారి - పారిజాతాపహరణము బు శి బు గ్వేదము సామ ని సామవేదము యజు థి యజుక్వేదము రఘు ః రఘువంశము కుమా " గ్‌ కుమారనంభవము మేఘ ః 'మేఘనం దేశము బుతు శి బుతుసంహోారము శాకుం వ్‌ శాకుంతలము ాదం ఫి ళాదంబరి శికు గ్‌ శిశకుపాలవధ - వ్తైష ॥ వై మధము శావ్య వి శావ్య(పకాళశము బాల ఫ్‌ బాలకాండ అయోధ్య న అయోధ్యాకాండ

అరణ్య వః అరణ్యకాండ శిష్కింధా ? కిష్కింధా" కాండ

'నుందర థి నుందర కాండ

యుద్ధ వ యుద్ధకా ండ

(వళతాప ః (వళాపరు (వ్రియము

ఆలం ; అలంళార శేఖరము - విజయ థి విజయ విలాసము

ావార్టలం ఫి శావ్యాలంకార చూడామణి

వాట్య వి నాట్యశాస్త్రుము (భరతుడు)

సహాయక [గ్రంథములు క్ష. ఆంధ (గ్రంథములు ఆం[ర్ర మవోభారతిము అము క్షమాల్యద కళాపూఠతోదయము _ కబికర్ల రసాయనము కమార నంకవము (నన్నెచోడ) 1948 శేయూరజాహు చరి(త్రము ఉ. దత. ాం(ధ్రసాహిత్యకు (డా్వ్యార్‌ కె.వి, ఆర్‌, నరసింవాం) నృసింవావుళరాణము (ఎజ్జన) , పండి తారాధ్యచరి(త పొరజా ళణాపవారణము (వళావతీ(వద్యుమ్నము. బవవవురాణము - భాగవతము (పోతన) , భాస్కర రామాయణము మను చరి[త, 1851 మార్మ-ంజేయవు రాణము " రంగ నొధరామా యణము వగ్దనర శ్నాకరము (చాసరి లతస్తిణస్వామి) పిళొపురం 1928 వసుచర్మిత త . . విచార్థికల్పతరువు (బెంకట్రామా అండ్‌ కో, 1967) విస్తుపుశాణము (కలిదిండి భావనా రాయణ) వారినంశము (ఎజ్జన) - వారివంళము (నాచనసోమన) శృంగారనైపథము (శ్రీనాధ) వేదం 1961

క్‌ నంస్కృత (గ్రంథములు ॥ అభిజ్జూన శాకుంతలము .- కాళిచాను

బు గ్వేదము (ఆనువాదము) బంకుపల్లి మభ్రియ్యకాస్త్రి = 1040

బుతువంవోరము = శాళిచాను కావంబరి (ాణుడు) శాశీనాధ పొండురంగవరబ్‌ . లొంజామి, [948

_ కిరాతార్టునియము, వౌొరవి, (వావిళ్ళ)

కుమారనంభవము-కాళిచాపు

గురుజాల (పటోధిక = వావిళ్ళ . తె తీర యోవనివత్తు (స్వామి శర్వానంద) 1019

నివున్న యోగావళి. అభథయాకరగు వ్ర, వ్యాఖ్యాత భట్టాచార్య. వినయ తోక్‌ రోడ్స్‌" వై వధము-వార్హుడు

ఇఛారతము (వ్యాన) వావిళ్ళ ॥ మేఘనందేశము, కాళిచాను

యజుర్వేదము (అనువాదము) బంకుపల్లి మల్లయ్యశాస్తి రఘువంశము _- కాళిదాసు

రామాయణము (వాల్మికి), వావిళ్ళ, 1954 . వేదములు (హిందీ) (క్రీరామళర్మ ఆచార్య జలదేవ్‌, 1989

శికుపాలవధ, మాఘుడు - నిర్ణయపాగర్‌ (పెన్‌, 1028 నంన్కృత వాజబృయచరిత

నంన్క్మ్యృతకవులచరిత్ర- మల్లాది నూర్యునారాయణకా స్త్రి సామవేదము (అనువాదము) ఐ౦కుపల్లి మల్లయ్యకా(న్తి,

నుభాషిత రత్న భాండాగారము, కాశీనాధ పొండురంగ పఠబ్‌, నిర్ణయపాగర(వెస్‌ 1886:

తీ, హిందీ

కవిసమయ వీమాంన (హింది) జాక్టర్‌ విష్ణున్వరూప్‌ , కాశీవిశ్వవి చ్యాలయము, 1963 మవోకవి క్రాళిచాన్‌ (రమాళంకర్‌ తివారీ) 1961 ॥

సంనస్క్బాత పొహిత్యకా ఇతివోవ్‌ .. చాచనృతి గ్రైరోలా - హిందీ (వక్ళతి చిశ్రణ్‌ డాక్టర్‌ కిరణ కుమూర్‌ గుప్త

హిందీ సాహిత్య మే నివిధ వార్‌ - (పేమ నారాయణ శుళ్లా'

4. తమిళ [గంధములు .. అగనానూరు, నాము వెంకటస్వామి నాటార్‌, (1066), మ్నేదాను తమీళ సారస్వత చరిత్ర, "జ. యం. సోమసుందరవిశ్రై 1965, అళ్లామ లైనగర్‌ తమిళ పారశ్వాత చరి[్ర, [పౌథెనర్‌ మీనాతీసుందరం, 1965. జ తొల్కాప్పియం, డాక్టర్‌ పి, యన్‌. సుు£హైళ్కకావ్రీ, 1045 = తిరుుక్కురల్‌ =. 1.5. 5 లింం!1180108 506166, సేలీితి8 = 19060) న సంగం సాహిత్యము - (వళ్ళతి వర్ణన _ డాక్టర్‌ యం. వరదరాజన్‌, ర్‌, తర్ణాటగంథములు స! కుమార వ్యా; భారతము, టెంగుళూరు, 1086 జగస్నాధ విజయము నాగి వర్మ ' కావ్యాలోక' వంవన ఛభారతము నూ క్రిసు ఇార్జవము
5. ఆంగ్ల _గంథములు ళం శీగిం!6[౧ 41600%/ 886 6౪114/6 - ఆగ౧౧/6(581| 800%. 5144410[661/ ఈ 00౧౧4౧౪ 06101. ది0109, సీ? 1069 8౧౮6 ఓ686౧69 0 1౧6౮12 - ఆ౧|౪6౧5౭| రెం0% 8౧ 51410౧8౧/ 6 00., 06101. 1122 6611100 $11510గ/ 0 58౧91౮11 126261౯6 - ది. డి. గగీ40ంరం౧గ౧6!1. 1958 [11900// 0 58809%/11 11612046 - ఆ౧|౫/6౧941! 800% 5+4%10౧677 - 86 ౦౦.. 06101. 1951 $11510౧/ 0 5804౯1 గం61109 - ౧. ౪. గస౭గ౧6 1951 1115ఈ0౧/ 01 58209%/11 116/214/6, గం ం 50౧79 00౧౦6౧3 01 ౪16 గీ!8౧8౧48, అగ౧౫6(681 800% 35*840౧6% 28౧64 6౦0గ౧౧౭౧౪. 06101. "| ₹%6 0గ01౧ 0 ౪6 012౧139) - గింగగ'0047/ 19౪416౪, గంగ! ఈ సీ 1887 గ అలంకార (గ్రంథములు అగ్ని పుూణము " అలంళశార చింతామణి - అజిత నేన అలంకార శేఖర _ శేశవ మిక, నిర్ణయసాగర్‌ (పెన్‌, 1026 అవ్ప్శవీయము, అప్పకవి . ఆంధ (ప్రశాపర్నుదీ యము, జవ్థలమడక మాధవ రాయళర్థ కావ్య (ఫశాళము, జమ్మలవడక మాధవ రాయశర్మ

400 (వబంధములలో (పక తీ వర్ణనలు శావ్యాలంకార చూడానుణి - విన్నకోట "పెద్దన ఇా వ్యాదర్శము = దండి శాన్మమీమాంస = రాజశేఖర కావ్యాలంకార నంగవాము - వ్యాఖ్యాత, నన్నిధాన నూర్యవా ళాయణకా(స్త్రి, యం. శేషాచలం కంపెనీ, 1965 కువళయానందము _ చౌకాంఖా విదా్య్యభవన్‌, లెనారస్‌, 1956 ధ్వ'న్యాలోకము _ అనందవర్థన ధ్వనాగ్థలోకము (ఆనంద వర్థన), జమ్మలమడక, 19868 “చాట్యళా(న్రుము (భరత) డాక్టర్‌ పి, యన్‌, ఆర్‌. అప్పారావు (వళాపరు[ద్రీయము = విశ్వనాధ భరతుని నాట త్రము = ఓరియంటల్‌ ఇన్‌ స్టటూట్‌ = బరోడా, 1056 నరన్వతీ కంశాభరణము - భోజుడు, నిర్ణయసాగర(వెన్‌ , 1984 సాహిత్య్థరర్పుణము = విశ్వనాధ 8. విమర్శ ' (గ్రంథములు ఆావ్యలపహారి = ఆచారస్ధి దివాకర్ల వెంకటావధాని నన్నెచోడ కుమార సంభవము ._ దేవరపల్లి కృష్ణారెడ్డి వసుచరిత్ర వినుక్శ - వరుల చిన సీతారామస్వామిశాస్తీ 9. పరిళోధన (గంధములు ఆధునిశాం[ధకవితము _ సం[పచాయములు ( ్య వయో. ములు డాక్టర్‌ వీ నొరాయణ రెడ్డి ఆంధ భాసావి కాసము = జి జె. సోమయాజి ఛందః శిల్పము (ఆం[ధమవోభారతము) డాక్టర్‌ పొటిబండ మాధవళర్థ "తెలుగు జానపద గేయాలు, గాధలు-డాక్టర్‌ చాయని కృష్ణకుమారి న'న్నెచోడ కుమూరసంభవము డాక్టర్‌ తమ్మారెడ్డి నిర్మల (ప్రబంధములు = అఆవకరణ వికాసములు - డాక్టర్‌ శె. వి. ఆర్‌. నరసీంవాం వ్యాదయోల్హాన వ్యాఖ్య (విజయ విలాసము ఆాపీధర్మారావు , అలుగు జూనపద గేయపాహిత్యము జు డాక్టర్‌. వి. రామరాజు

నూచిక అ అడవి మొభ్లలు 50 248 అర్జునుడు 80, 157, 196, 288,

ఆంక్ష 88, అడ విదున్నలు 176, న్‌ 240, 245, 815, అంకురము 855, అజ్జ 88, అరటి 187, 886 అంగకములు 210, అతిథిపూజ 182 అరణ్యము 114, 11% 181, అంగసాద్భశ్యము 870, అది 114, 131, 219, 20120. , అంబిరము 841, అ(దిరత్న 101, అరుణత్వము 181, అంబుశేళి 114 అ.తి 09, అరుణాప్పదము 887, ఆంబుజ 181, 840, అధరము 21, 18, 84, అర్హ చందా కారము 867, అంబుజాతము 298, అధర్వ 68, 60%, 10, 116, అర్థాలింశారము ' క, అంయి 119 - 1020, 2277, అరుంధకి 80, అంభోధి 141 అనసూయ 288, అర్జవము 687, 115, అంధ కారము 20, 188, 881, అనా 84, ఆరణ్యవర్ణన 202, 285,

835, 898, అనురాగము 68, 243, ఆర్కము 112, 114 అంజనము 846, అన్నవుష్ణ్టచయము 229, అరిస్టాటిల్‌ 8, అంధశార వరన 122 310 *నూరుడు 255, అలకాపురి ?8, 144. ,

820, 828, 130, 8889, 37 అని 24, అలంకారము 26, 18,

888. 892, అప్పకవి 118, 118, 197, 201, ఆలంళార శేఖరము 19, 20, అంతర చానుర 800, అప్పరస 200, 114 1105, 180, . 161, 160, ములు 811, . అ(ప్రాణి | అల్లసాని "వెద్దన 222, 320,

అగస్త్యుడు 82, 88, 210, 284, అపోలె (0, ఆవళారిక 100, . ఆగనానూరు 90, 92, 98, 96, అభిజ్ఞాన శాకుంతలము 50, ?1, అవసరము 182, అగ్ని 38, 17. 200, 884, 852, 78, 81, 155, ణి, 250, అశోకము 28, 27, 59, 189, అగ్నియం[తము 202, అభినయనాటికలు 155, అళ్వము 20, 1558, 181, ఆచలత 100. అభిళారిక 20, 69, 81, 114, అష్టదళ వర్ణన 49,50, 6, 68, అచ్చోద సరోవర్షన 297, 116, 121, 188, 69, 70, 78, 79,80, టం అజమేవోరాజు | అమరతరువులు 170, 86, 91, 99. 110, 125, 135, " అమరము 9, 28. 155, ర39, 108, 140, 150, 161, 162, అబ్బి మండములు 180, 389, 106, 170, 177, 188, 184, అట్ట 131, 140, అమళావతి 140, 155, 106, 194, 195, 208, 24, ౫1, అబ్బీ 114 11, అమరులు 828, 293, 206, 800, 816, 400, అడవి 202, అమృతము శ, 84, 854 అష్టమూర్తి గి

404 (ఫ్రబంధములలో (వకృతీవర్థనలు అసతోనిబంధనము 79, ఆర్జకీయము 88, ఈ అవోరాశము 275, ఆరుదకాశ్త 270, 272, ఈర్షస్థ 880 అళ్ళూగ్‌ నన్‌ ముల్టయార్‌ 94, ఆరుద్ర పురుగులు 02, 22 ఈశ్వరుడు 84, 158. 148, 178,

0. అర్నాల్డ్‌ $5 193, 208, 800, 807, 848,

ఆరామము 181, 140, 145 48, 870, 3874 ల! ఆలింగనము 2?, 28, ఆకసము 168 ఆవర్త 24, ఉ అకారము 91, 22, 24, అవి 61, ఉత 101, అకాశగంగ 180, 28%, 200, అవుపాలు 87, ఉజ్వలత 22, 28

802 అశమము 20, 68, €98, 77, శడీయము 889, అళాళము 22, 47, 162, 22 112, 114 116, 102 ఉద్భృటుడు 110, 149,

288, 284, 285, 340, 36?, ఆశ్రమవర్షన 2, ఉద్యానవనము 67, 88, ౫4, ఆకారపాన్యుము 21, 22 అక్క్యయుజ 280, 140, 152, 197, 108 12, 28. అషాఢ 282, 880, అకు 159, 201, 192- అషాఢమాసము '?॥, ఉద్యాన వర్ష కి 187, ఆస్ట 130, 106, 203, 209, పపం 28, ఆటలు 250, ఇ జ, 2౫0, 0, 800, అడవనుగులు 8), 171, ఇగురుటోడి 081, ఉత్తర 282,

'అడపతి 020, ఇదన్నుక టితు 00, ఉత్త రాయ ణము 2098. ఆం(ధ్యపలింధము శ£, ఇం(దధనుష్సు 203, 268, 269, ఉత్సలము 280. 299, ఆ(ధ(వబంధము - అవతరణ ఇ(దజీత్తు 15; ఉ(శ్పేవ 164, 261, జ, 880,

విశానములు 109, ఇం(ద్రనీలదళము 349, శికీ(,

అత్మవాత్య 220, ఇం1దుడు 31, 46, 17. 155, ఉ్యత్పేతిచచు 83, 152, 188. ఆభరణములు 283, 820, 102. 318, 314, 829% 306, 200, 2. 28 262, 288, ఆమని 235, ఇం(్రగోవము 61, 62, 78 313, 314. 220, 821. 821, అమకినలయము ౨15, ఇందర 222 తిక 387, తక, 8009, ఏక5, అమళోమలచ్చదము వు న * ఉవత్యకలు 186,

అ(మ్రాతక 281, ఇందు 809, 112, ఉపమానము 17, 25, $11, ఆముక్తమాల్యద 121, 128, ఇందుగులు 75, ఉపమాలంకారము 88,

14, 136, 180, 146, 147, ఇందయనతి ?!, ఉపమేంక్‌యాల్‌ 2క$,

148, 140, 158, 182, 170, ఇండివరావ 348, ఉవత్యకలు 181,

200, 200, 22, ల వి5్‌0, ఇప్ప 60, 197, 218, ఉవరతి 184, 160,

24 259, 288, 24, 287, క్‌ ఉపవనము 112,

241, 290, 205, 810, 88 క ఉపాలుభన 82, $6, 878, 850, 857, 358, 80, 884, శలియడ్‌ ట్‌, 378, 870,

ఈ, 307, 390, ఇళ 101, ఉను 167, అయ్గుథము 17; కనుక తిన్నెలు 0, (2, 74 ఉమిి 22

నూచికళ 400 ఉరగ 1860, ఎండ 61, 2862, 288, 289, ణి, ఓవరివా 159, 160, 307, ఉరగము 51, 899, ఓతుంక (ర " ఉలిమిరి చెట్లు 249, ఎండమావులు 259%, ఉలూత 131. 201, ఎండిన సకన్సు 266, జౌ ఉలూచి 288, ఎండడళాయ 257, బా దార్యము 100, ఉలస చేప 267, ఎద్దులు 45, జొన్నఠ్యము 24, 181. 147 ఉటళ 58, ఎలుగుతుట్లు ఫ్‌! 5కి ఉటుములు 257, 261, 287, ఎరువు 189, 312, 387, క్‌ ఉమన్సులు 48, 40, 47, 300, ఎరువు గూడిన అెలుపు 28, కంశేశ 198, 22, 800,

ఎక గోరింట $0, 249, 80ద మూలాదులు $1, ఉం ఎజ్జ మర 55, 801, కందొళీకుట్ములము. 28 ఊదారంగు 19? ఎజ్టలు 257, 855, కంసుడు 379, ఊడుగ దెట్లు 60, 249, ఎక్లై(వగడ 109, 258, కంఠము 16, ఊర్శ్మిక 181, 162 800, ఎలమాపులు 285, కంకధ్వకులు 168, ఊర్వశి 106, కంల 211, ఊరువులు 18, 25, ఏ కంబు 22, వడాకుల అరటులు.62, 8%, 74, కచము 18, బు 270, కజ్డ పా(క 28 బు గ్వేదము శ1, 32, 38, 34, వనుగు $1, 58, 63, 64, 171, కట్టమంచి శామలిం రెడ్డి కరకు తి 38, 39, 176, 211. 1, 0 24, కటి 21, బముషులు 806, 8608, కటుప్ప 88, బుషిశత్వము 22, 200, కటొతము 14, బుతుసంహారము 50. ?0, 4 ఐ కఠికత 24

248, 250. 253, 261 294, అంగురునూరు 90, $8. కళడివెపూలు ౧,

278, 287, 28, 291, 2852 లప్ప 88 కణ్వా(శ్రమము 15,

బుకువర్షన 1 57, 64, 45 ఐరావతము 8298 కదంబవృకము 600, 61, శి

67. 1. 18, 81, ౪, &48, ఐరోపా 4 కదళీ కాండము 2%, క27, 185 149, 20%, 248, కళా 105,

288, 20, 208, 0, ఈ, ఒ కనళాజ్జము 802

890, ఒంటె 15 కిన్నడము-=- (వక్ళతి వర్షవ బుకువు 20, 47, 67, ?9, 84, ఒడెన్స 49 మలు 98,

100 1. 112 114, 115, ఒప్ప 88 కన్యాదానము 116,

117, 1198 10212 120, 124, ఒ(న 88 కశ్యామణులు 22%,

182, ఒత్త 88 కన్నీరు 61, 220, బుళ్యమూ కర, కనులెజ్జబడుట 182,

ఖీ కప్పు 62, 272, ఎట ఓవధులు 181, 180, కప్పల ఢ్వమనులు 8% ఎడ్యర్ధయంగ్‌ 15, టదధకాథల బ, కము 118,

శ10 (వబంధములలో (వకృతి వర్తనలు 'కవపువలవులు తి00, కవిరాట శిఖామణి 810, శాప్పియం 87, కపోత(గివము లై కవుగిలించి 205, కామ కార్యము 882, 867 కపోలము 18, 21, కవినం[ప్రదాయము 829, శామ॥క్రీడలు 60, 187, 282 కబంధుడు 56, కవివకమయము 19, 29, 62, కామ జ్వరము 241, 242, కమలము 59 62, 66, 145 100, 272, 206, 200, 308, కామ పీకతులు 24,

215, 250, 292, 299, 873 812, 814 818 817, 828, శామవళోపము ౭78 కయ్యము 167. 887, 884, 850 8903, 8987, శామ భావము 159 1980, 101, కర్ణము 18, లి కస్తూరి 170, 820, 229 868, 889, కరాట1 సాహిత్యము 876, కన్తూరి చందనము 140, కామ విజృంభణ 845, కర్చికారము 27, 50, కళ్ళ 88, ఇామినీకాముకులు 845% కర్ణచాపలము 181, కళానాధుడు 841, కాముకళయవాలు 280 కర్కాటకము 267, కళాపూర్లుడు 242, 278, శాముడే కామాతురుడు 100,. కర్కకుడు 266, కళా వూ ర్లోదరయము 121 10, కా మోడ్డీ పన 92, 180, కరతలము 21, 136, 100, 151, 158, 160, శామో_దేకము 805, శరభథము 2%, 164 178. 200. 2160, 217, శార్రీకదీపము 286, | కరకలు 2605, 219, 240, 247, 250, 205, కార్తీక పూర్ణిమ 286, కరయం[త పయోఛారలు 206 818, 810, 380, 888, 850%, శార్చిచ్చు 245, కరన్పర్శ 225, 858, 860, 880, 383, 884, కావ్యమీమొలక కేల,

“క 0క ౦భములు 14, 800,892, 897, 898. శాలహట విషము 872,

-. కరివాన్తము లఫ్‌, ఇాలితన్నులు 224 కర్న్చూరిము 159, 1708, 24, కా కాలినుడు ??8,

ల46, కా చనములు 52, 62, 89, 74, శాలువలు 147, కర్చూర వేదిక 260, లిర్ణ కావ్యకన్య [గ కలకంఠి 222, శాంచన పట్టణము ర్‌ శావ్యమ్‌ 87, కలభాషిణి 150, 151, 216, శాంచీ కంకణ మంజీర రన కావ్య భేదములు 107, కలమవనమను 140, ములు 182, శావ్టమీమాంన 18 10,27, కలళములు 105, శాకర్శ వెంకటరామ నరసింవాం కావ్యాదర్శము 185, కలహంనలు 186, 858, 109, శా వ్యాలంకారము 140 కలాపిజలము 104, కాకికూతలు 15, 889, శావ్యాలంశార చూడామణి కల్పవృతము 155, 207, 255, శాకి గమనము 15, 161 166, 240, 251, కలిగొట్టు 60, 240, శాకులు 212, శావ్యసాందర్యము 29, శలిగొట్టు పువ్వు రఫ్‌ 0 శాటుక 846 / శాళములు 2 0, కలితాన్గె 00, $), కాదంబరి 50, 70, 82, 88, శాషాయవ(న్త్రము 828, కలువలు 62, 148, 279, 840 171 ఏ 50, 297 89, శాసరము 25, 299, 800,

02, 884 450, 800, 300, 801, కవి 5, 805, శాననము 1981, కాసారపురవర్షన 151, కవిత్వము 8, 18, 885, కానుగుచెట్లు 249, కాసారవర్షన 122, కవిత్యతత్ష్య విచారము 1401), శాసార వర్ణన 121, శావాళులు 202,

నూ చీక 411 " శాళిచొను 27, 43, 50, 1, కుక్కలు 1, 4, 21, కృ 72 21824 5 70, 79, కుటజము 202, కృత్తికా 207, 81, 85, 08, 110, 189, 125, కుటిలత 22, కృిష్ణోజేవరాయలు. 109, 118, 1904, 287, 240, 248, 280, కుడు వాయిల్‌ కీరతనార్‌ 90, కృమ్ణుడు 152, 204, 205,207, 274 270 288, 281, 288, కుమారసం[ళవము ?0, 108 , 290, 291 220, 205, ఏ0, 110 110121 120 120 శ్రీ 806, 897, 10 144 159, 101, 164 శైభక్రోరములు 081 185 16%, 107, 108, 188. శేకకోలఛ్వానము. 188, క్తి 1201, 170 17% 70. శేక్కలు 270, 280 883, కింపురుషూంగన 168, 182, 188 18, 180, 18, శ! 201, 261 222, కింళుకము 212, 820, 189, 194 200 215, జక, కిన్నరులు 59, 191, 106, 8, 44, 244 2. 20, శేంర 197, 204 225, 288, కిన్నరకింపుకషులు 51, బ59, 24, 288, 280, 281, శేశవమ్మిళాదులు 807, శిన్నరీ బృంద సంగీతము, 180, 202, 208, 295, 809, 8108, శేళములు 22, కిష్కింధ 54, 80, 61, 68, 64 319, 320, 827, 82, 887, శేశవమి కుడు 10, 20, 84 889, 838, 348, 86 36 350, 1146 110, 118 110, 121 కిమ్కింఛాకాండ 5154, 240, 370 384 388, 3982 897, 24 00, 140, 141 101, 279, 288, 398, 186, 701, 286, 8009, శిషమ్మంఛాన :రము €?, కుమారోనయము 67, 8), 111, శీఫీవిలాసము 217, 260, 267, కిసలయము 21, 116, 328 115, 120, 122. "క +” కుకంంట! 201 శెప్ప 88, =ా క్ర కళవకము 27, 204, "శ రవరజము 220, శీరములు 168, 215, 801, 883, క్రురుంజి (పర్వతప్రాంతము) 90, 2 రవము ౫, శీరోపాలంభన 1283 క్ర్‌గ్ట శ్రైలాసము 158, 160, 1/9, శిర 100, కుముదము 28, 812, 818, 816, పై 345. 082, 389, క్రొ కు కులటలు '$81, 182, 840%, కొంగ 256, 267, 287, 270, కుంకుడు బాయలు 203, . కులవధువు 812, కొాండగోగు 219, 312, ॥ కుంకుమ 212 కలీ కను 888, “కొండలు 24, 261, కుంకుమవువ్వు 823, కువలయానందము 842, _ కొశ్కెరలు 61, 62, ?2, కుండలు 24, కునుమ కదంబము 1985, కొత్త చిగుళ్ళు ల01, కుందకళింలు 24, కుసుమ బాణుడు 25, కొాలకులు 60, 1908, 308, కుందేలు 157, 158. కుంభకర్ణుడు 15, థూ కో కుంభస్థలము 252, కూప 24, కోకదంపతులు 811%

. (ప్రఉంధములబో (వకృతీ వర్ణనలు కోకిల 16, 17, 71, 77 100% శెముది 068, గరుడవతులు బి11, 189, 197 206 207, 212, (ౌంచళారంకవములణు 801, గరుడుడు 177, 222 229, 220. 24 250, (శౌాంచాచలము రిస, గరళకంకుడు 89, శి80, 381, 381, గాడిద 4%, కోకిల నొదము 99, ఖ గాడ్చులు 285, కోకిల పాట 2౫||, . ఖంజన ?9, గాయ్యతి 80%, . కోకిలోపొలంకన 128, ఖచర 168, గాలి ఈ, కోట 143, 145. 154 ఖచర విశోదిత 1866, గిరిక 155, 178, 221, 227, కోడికూత 122, 124, 885,380, ఖడ్గమృగ వంకులములు 2029, 228, 80, 301, 314 801, కోరాడ రామకృష్ణయ్య 185, ఖరకింణము 818, 8690, 3/0, 871, 375. 377, కోపము 180, ఖర్జూర 52, 60, 240, 880, కోల్‌ గిడ్డి ర ఖురో క్టాతరజము 131, గిరికాటేవి 218, 226, _ కోలావాలనర్షన 180, 807, గుజ్జనగూళ్ళు 228, కోలావాలుడు 170, 182 183, గ గుండ్రని వై శాల్యము 24,

• శ00, గంగ 88, 14, 252, 226, గురివెందలు 200, కోవిచార 60, 201, 240, 298, 807 గురువాల ప్రలోధిక $్‌, ఏరి . .... గంగానదివర్ణన 180, 299,808, గుజ్ఞము క5్‌, స్త గంగా న్విర్హరము 172, గువాలు 181, 166, 88, (కముకపున్నాగాది వృతములు గంగావతరణ 5%, గువష్టకడు 177, 17, గండ శై లము 252, . వైరిక 51 52 _ రాంతదర్శి 644, గంధము 260, 292), . శేంగి 60, 219, 275, ((యారూవము 1రి గంధమావన 67, గొజ్జంగిజలము 195, 856, (శ్రీడాలిళామము 100, గంధర్వుడు 177, 208, 828, గొత్జైలు కీఫ్‌, (శ్రీడాపర్వతము 152 గంధవిఫణులు 155, గోగువవ్వు 180 (కూర జంతువులు 182, గ జ(కీడ త్రై), నో చా వేవి 209, (శ్రోవులు 1905, గజములు 181, 15%, 2౪64, గోదావరి 54, 55 57, 66, క్యు గజ దేవాధారులు 187, 208. 8(7, కి గజరతి 187, గోపికల 182, త్స గజరాజగమనము 962, గోరింట 78, 214, షణము 132, గజకూపము 200, గోలాంగూలము $1, శ్షీణత్వము ౨1, గజానన 180, 119, గోవధ 851, 388, త&రసాగరమధనము 89, 879, ౫ జాయుధము 94, .. గృరాము 190 &రసము[ద్రము 52, గజేంద్రుడు 875, త లం శతము 181, గన్నేరు 59, 219. గ్రామము 20 69, 114 110, గతిచి[త్రము 181, 121 180 181 క్రొ గతిత్వర 132, (గిగ్‌ వంక్షతుడు 91, (శౌంచపదము. 285, గతి స్తంభము 191, (గ్రీకు అతాటిన్‌ 15

(గివ్మైము 1% 74 75 124 చంటదాకర్ణణళ క్రీ 840, చక వాకము 24,55,59,61, 62, 125, 127, 204 250, 251, చం్యదాది[పాలంభ్రనము "859, 181, 183, 148, 240, 270, 259, 266, ౨86, 296 2958 863, 878 38, 386, 298, 207, 209, 801. 309,

(గిమ్మము. కునూర సంకవమీ చం చాకపము 941, 819, 825, 826, 827, 820, 251 చం(్రాన్తముయము 817, 887, 887, 340, 871, 383,

(గిష్మవర్ష ము 4, 880, చకోరపడీ 88,

'గౌరత్వము 25, చం,బా న్తమయ నూర్యోదయ చకోర మళాళ పికములు 8819

గౌరవగ్షము 21, వర్ణన 380, 882, చకోరము 28. 1089, 257,

ఘ చంద్రికా 63, 200, 344 34%, 208, 340, 343, 855, 856, ఘనత్వము 82, 1 855 809, 367, 368. ల్‌ /

మనవ యోధరము 202% 9 , 209 8/0,

భనాఘనధ్వనులు 25 చందిళా తీరములు 810, చాటు ప్రజింధము 197,

• శం:దుకు 20, 22, 18, 70, 82 ఇొతకములు 81, ?8, 18, 281,

ఘూక 8093 రై ౩ శక్‌ (0

8, 181 188 1400 52 చ 158, 101 1772 107 310 చారణుడు 177,

చంచలత 2%, 818 314 821, 827, 887, చారణుల స్తుతి 180,

చందనము 50, 80, 248, 240 340 384% 3440419, 880, చిత 182,

చందనవంకము 248, 854 085, 857 859, 861 చిగుకు బోడుల 228,

చందమామ 858 862, 869 36%, 368 388 009, 871 చిురుటావ 77, 211, 119, చంపకము 21, 107, 204, 214, 3729 374 080, 384 880] లే, ॥ 250, శ089 చి(తకూటము $8, 200, చం ద్రకళంక 342, 3182 880 389, 840 82 కీ చం(ద్రశాంతము 1302 260, $43160 850%, శకి? 860, చిత్త ల 810, 369 శ శినతిమ్మ ఏ 110, చంద్ర గుణము శ్ర 1, చందోదయ వరన 67, 040, చిమ్మన (గోవి 282, 801, చంద్ర చంక 67, 11? ణ చిల్రగి. * 284, చం[ద్రమాపణ 840, 879, న్‌ దోచు మమమ 184 “బో కక్‌ 75, 150, 168, చంద్ర నత్షత్రవర్షన 10, న్‌ న = 180, 207, 214 27. 0, చంద్రలింబము 354, 867 * 235, 206, 860, 888, చం[ద్రభూషణ 340, చం[ద్రోద నూది వర్ణనలు 818, శవుకులకామ 280, చం(చ్రాపీడుడు-811, 40 308, 807, కవ 381. బ్రివుళ్ళు 248, చం ద్రవ కాళము-270, 887, 377, చీకట్లు 22 321, 384, 844, చంటమండలము-68,210= చందోపాలంభనము 78, 81, 3406, 8079 చం(ద్రవగ్శన 85, 330341,342, 80 త, 120, 349, 50, చీకురాళ్ళు 275

శ4ట కక, 907, 861, 080 852, 308, 323, 874, 329, చెంగలవబ 830, 207, 800, 300, 381 802, 898, చె గలువ రేకు 2010

414 1పబంధముల లో (పకృతి వర్ణనలు చెలిక శ్రి 204 217, జలచర 181, 101, [(టోజన్‌ యుద్ధముతో నెవ్యూను ఇవు పిల్లి 15, జలధూళి 131, వహాయము 0, వెలకు 149, 149, 258, జల[పవావాము 131, 270. 2060, , చేపలు 58, 207, 200, జలములు 17, 140, 154, 284. ఠ జేమకూర 257, 995, 380,381, జలవివోంము 128, ఠీవి 22, శేమకూరకవి 1/41. 245, 316, అల నంతోభళము 301

837, 857, 378, 370, 887, _ జపొకునుమము 828, డ్‌ చుక్కలు 880. 831, జవాజీ 105, డక్కీ- 94 చూడామణి 140. జలాశయము 268, 209, డయానా 446, చూతము 27, 81, 201, 203, జవాది 200, డాత్కూటము 257,

వ్‌5్‌0, జాజి పువ్వులు 59%, 60, 212, డేగలు 202. , చూపులు ?€, ల(ర చోరులు 181 809, జా"లములు 202, త లై[తము 28, జాతక కథలు 20, తకియ 88, వై (శమౌానము 22ల జాలకము 223, త3ెయ 8,

ఛ త్‌ 4609, ౧, 77 127, తటములు 101, 188 కీ తడిసిన పతులు 275," ఛందః?ిల్పము 167, జింకలు 18, 51, 170, తపన్సు 187 212 20 20,

ఛ దక్కు 49, 217, జిహన 22 గ! భాయాడే౨ 8209, ళం? = 25రే 282 ఛాయ 118 జగ 257, తపోవనము 188, 167%

జి జెట్టి 208 తమకము 1986, 1909,

జండ్‌ అ వెస్టా 87, 40 "ఐిముడు కాకులు 275. తమలపాకు 148, 140% జలధరము 249. 250, 'జేమ్సు హె నీఠీవాంట్‌ 8, తమాల 290, జంతువులు 49, 67, 181, 267. క్మేష్ట ర ॥ తమిళము 56, 110, 808, ఒక్కవ 201, 208, జ్యోక్స 85కి తమిళము. ప్రబంధళజ్ఞము 807, జఘకము 10, 25 జోోత్సా్నవనన్సుము 841, తమ్మిమొగ్గలు 24,

“ఎడ 22, జూపిటర్‌ 40 తరంగములు 22, ణ్‌, 298. జడివాన 2105, న 801, , జయదేవుడు 106, రయ శరుగుల్మాదులు 224,

198, 1098 204 208, 217, రయుంరూమారుతి ధ్వనులు 265. ఇ౪ండవనృత్యము 8140, 282 21, 26. 209, 300, రుంరూ వాతము 182. శాంబూలము 148. 159, 179, తి, 808, రురీజలము 828, శాపము క7, 182

జల శేళులు రురులు 181 166%, శాపీధ ర్మారావు 138,

జల కీడ ?98 100, 186, 108, శామరలు 82 148 206, 279,

238, 4 208, 2098 301, టి 819 316, 828, 360.

త్రై శెంకాయ 259, ఇామరతూండ్డ్లు 208, 146,

నూచిక , 415 శామరళేకలు 900, 81%, తెలువు 24, 38, 34, 849, చాచాగ్ని 174, 220, 82, శార 8000, శ్రర ॥ త్రిషా ళారకలు 841 కె త్రిరీయ సంహిత 44, చ్వారక 151, 152, 158, 160, శాళఫఆములు 24, శై శ్రికీయోపనిషత్తు 84, 205, 218 218, | " తిక్కన 100, 117 318, తే ట్లు 280, చ్య్యావా పృథువులు 40 తిచాస 50 శన 3, 220 దివము 68. 110, తినిళ 107, 'తేము 207, దివాకర్ణ వేం టావఛాని 100, తిమ్మకవి [71 త్యణము 170, 189%, తిమ్మన 110, 121, 177 19%, తొండ 2704, దివర్థివనము 80, 205. 208, 20, 218 21, తొంంరప్పొడియాశార్‌ కవి 904, దిరిసెన 7, 298, 205, 881, 8840 884. తొల్‌ ఇ₹'వ్పియం 898, 89, 90, ద్విరేఘము 3815, 858, 857, 809, 887, తొలకరి 270, | ద్వీపము 131, 161, | తిమింగలము 162, తోట 154. దుందుఖి 202, తిమిఠాంకుళము 341, తోరణము 181. 140, 155%, దుర్గ 180, 140 తిరుప్పళ్ళ యొలుచ్చి ర [తప 180 దుర్చిన వర్ష రర . తిలక్‌ 37, (తికూట 52 దుర్యోధనుడు 157 తిలకము 27, 24 20, తి నేశుడు రట ల దుష్యంతుడు ?5, 16, 78, 155, తిఆపనూనము లి గై తీగలు 2002, ద్‌ దుష్ట[గహశాంతి 246, తీర్ణకుండములు 12%, 148, 300, దండయా(త్ర 162, 888, దూత్యము 87, 68, 111= 115, తీరోచ్యానములు 131, 206, దండి 50, 67, 68 10, 8 10 122, తీవలు 170, 708 110 114 110, ద్యూతము 160 112, 118, తుంగభ్మద 56, 114, 117, 119, 124 1 10 180, తుమ్మెదలు 18. 59, 61, 62 201, 248, 809, 89?, 'కెవీకరణ 302, . 68, 131 197 204, 212 దంతిములు 16, 2, 120, 289, 'జీవ దేవుడు 205, , న 219 24, 209, 201. అక్షప్రళావతి 181, దేవశాన్త్రీ 171, , 901, 31%, 350, దజిణ వాయకుడు 220, 221 శివయోని 14, 177, 201. తుమ్ములు 862, 868, 313, జీవలో౯ము 2091 ॥ తురకలు 889, దతఉణాయనము 120, 'జీనవవనము 205, శ తుహినజలము 105, దక్షిణవాయువు 219, 220, దేవే వాం న 108, తూర్యము 181, 182, దబ్బ పండ్లు 24, జిళము 20, 114 116, 15, తూర్పు 88%, దమయంతి 82 88, 84, 69, 180, శెల్పకొంగలు 98, 140, దర్పణము 21, ఓ, దొండపండు 280, శెల్లధామర 55, 61, దులు 2/1 3జి బోవాద్యకియలు 28, 28, 123 "ఇల్ల మేఘము లర చాడిమ 197, 21, 20%, బ్యా 805, ఆెల్లవారు రూము 308, చానజలము 1381, (ద్రవ్యము 180, , శెలుగులొాతణికులు 107, ఛాసాని పుష్టము 107, (ద్రవిశాంగనళు 140,

416 , (వజంధములలో [వకృతి వర్ణనలు (దుమములు 111, 182, 170%, నదులు 87, 47, 0,54,220 108, 240, 251, 201, 208, 201, 254, 280, 2886. 288, 201, (దుతవిలంవీక ఛందస్సు 8$్‌, నన్నయ 28, 98, 108, 117, నారంగ 240, చావ్భూరము 26, 119, 71, శనారళీరలు ?7, నన్నెచోడుడు 109, 117, 118, నారదుడు 151, 160, 208, ధ 119, 12114, 150, 10, పతి టం 827, “ ధనువు 22, 84 170, 176, 128, 178, 185. చారాయణోవనివత్తు 42. ధరసారాజు 16, 850 180, 192. 199, 194, 200, నాళాయణకట్టు $8, ధరామళేంద్ర 155, 208, 28, 26 240, 244, వా౭ి 874 ధవళవర్శము 848, 047. 20. 1, 28, 254, చారిశేళ 201, - ఛాతువు 20, 69, 16%, 114, 250, 20, 2. 288, 280, చారిశేపాకము 357 121 124, 181, 201, 288, 280, 292, 284 చారీవర్జన 174, ధాన్యము 138, 181, 888, 2095, 800, 816, 820, 821, నాయికా నాయకులు 157, 165, ధారాగృవాము 51 328, 820. 81 2 38 200, 201, 240, 10, (ధువనత(తము 10, 884, 887, 848, 85%, 887, నాలుకలు 211, ధూపము 294, 897, నాసిక 18, 22; ధ్వజము 61, 181, 140, 155, నమేరు సంగీతము 27, చాన్ఫషిః కురుజేకావ్యం 5, 222, నర్మద 808, నికర్ప 75, ఛ్వాన్త 68, 118, 116, 120, నర్శనఖుడు 170, నిక్కిన చనులు 24, 124, నర్తకి 157, నిమ్మ 140, 129, 097 నభ్రనిమేఘము 881 నిద్ర 156, 811, 828, న . నట్రనివూవులు 188, నివ్పు 881, నంది 15, నలువు 826, 829, 889, 342, వర్శలాళాళము 270, నందికేశ్వరుడు 181, శికక్సీ 847, నిర్శరములు 106, నందనవనము 46, 205, 206, నవావడు 18, నిఠల మేఘము 78... నక్కాకూతలు 15, 16, నక్ష [తమాలవర్డన 881, నివరి 75 * నక్కఎదురుపడుట 115, నక్షత్రములు 24. 80 12% ద నఖములు 18, 4, 114 11.310 821 82, నిశౌపతి 086. వఖకమతమ. 189, 827, 881, 880, 840, 846, నీచులు 188, నగ 117, 857, 888, నీడ 132, నగరము 8, 111, 115, 119, చాకత్రీ 209, వీరజము $16, 124 127 202, నాకలోళము 160, నీరు 83, 184 168, 255, 257, నట్టినై 90, 8, నాకి 140, 270, 206, 878, నత్తగుభ్ర ౫7, నాగమళ్లెలు 60, 140, సీరుకోళ్ళు 58, 249, 300, నది 17. 2% 62, 270, 296, వాగవర్మ 00, 110, నీశేజము 806, 209, 802, నాగువాము 1609, నీలకంథరము 167, నది నరోవర్దనలు ౨00, 298, నాచు 209, నీలాశోకములు 60, 49, 2098, 800, 80%, 800 898, నాట్యశానన్తుము. 12% 120, నురుగు 28,

సూచిక 417 నూలతినీకు 258, పతులు 18, 47, 58 61 62, (వకృతి వర్షనలు 12, నెన్టారు 16, 124154 181, 100. 101, వవ 254” వెడునల్‌ వాడై 90, 251, 201, వన 206, ఇచెమలి 60, పగడము 3828, పళాగము 215, 288, నెమలిఫింఛము 328, పగలు 889, 889, పరమండు 270," నెమళ్ళు 60, 03, 175 251, పగ్గములు 255, క క ॥ 200202 220, 280, 38, వచ్చికర్చూరం 156, పర మేళ్వరుడు 187, 189, 108, 391, వచ్చిక 52 200 "వెయ్‌దల్‌ (ఏము'ద[పాంతము) పటికము 35, పర్వతరాజు 70, = 00, పటీరము 281, పర్వశములు 88, 88, 47, 49, వేశనులు 23, 238. 341, పట్టులీర ??. 60, 610, 72 79, 122, నే్మేతతారకలు 340, పణముఐ 182, 181, 188. 397 జేరి 60, పణవ 203 పరిఖ 101, 140, 148, 145 వేశేడు 6), పత 240, 149 158, 154, 397 నై బుతిబుతుపవనము 262, పద్మ కుముదములు 2839, వరిపొడల్‌ 90, న్రైల్యము 22. పదశ్హ గర్భస్థ్రమధు పములు 310, పరిమళము 1988. - నైపధకావ్యము 88, 800, 386, పద్మ పుష్పాదులు-80 పరుష్టి 88, వైవధము 51, 82, 282, 82, వద్మ నీలోత్పలములు 74, వఖ్రవము 25, 8?7. 580, 306, పద్మ సరోవ్యున 60, 207 పల్లివోత్కరము 929 నృత్యము 27 230, పగ్భవిప్ల వము త్రి, వలాళ 60 249, నృకతుం%డు రి, పద్మము 29, 28, 181, 221, పలాళపున్నము వ0 220, 229, 22 249, 200, పళు సమృద్ధి 180, 265 ప 252 264 270, 280, 285, పొంధులళాధ 262, సంకజావళులు 220, 290, ౨82 811 812,814 పొ ధులు ౫0 పంచభూతములు 41, 815, 318. 810, 828, 8708 పాచి 255 , పంచవటి 268, వద్మము, తేంట్లు 285, పొటలము 160, పంచాగ్ని 250, 250. పర్మములు (ఎరరని) 2, పాటలీ 10%, ల 29 పండుటాకులు 211, 855, పద్మములు 181, 250, 289, పాటిగువ్వ 208 _ పంప 88, 171, 298, 200, 814 815, పాటఐబండ మాధవళరస్త 187, పంప భారతము 171, పద్మములు వికనించుట 182, _ పాళాళము 149, 258, 284 పంపా 59, 807, పద్శవివ్లవము 887, పొాళాఖీయము 19 ॥ పంచావ్సతోవరము 807, పద్మినీ 815, 870 పొదళాడనము 26, 28, పంపాసరష్సు 56, 58, 249, వుదుక్కోవె 87, పొములు 16, 154, 211, 251 296, పధిః జనము. 254, లిక, 279, 276, 805%, 856, పింగళినూరన 186, 187, 158, వనవ 148, 1508, 146, 149, పామ పడగ 22, 157, 100. 162, 197. 201, 807, పారావతధ్వనులు 188, పింఛము 69, వన్నీరు 246, పార్వతి 71, 143, 150, 100, (వేంకణమ్లు (2. $9 ప్రస 1%, 109. 128 3, 200, ౫ఫ

48 (వఫలబ౧ధములలో [వకృతివర్ణనఅు 29, 240, 251 258, 25609, వురోపవనము 210, 145, 121, 124 10, 170, క62, 284, 289, 00, 202, వురవర్షన 69, 70 80, 140 100, 100, 202. 7, 208, 822, 345, 840, 1144 1465, 146 148 2 2 240, 4, 224,

పొర్వతీవ మేళ్వరులు 800, 150, 151. 153, 156, 157, 290, 002, 310, 3238, 03%,

పారీజూత పుష్పము 200, 207, 156, 189, 208, 200. 88? 802 388 884, 385, 386,

పా జళాపహరణము 121,129, పురకా.తలు 228, క? 346, 040, 34, 352, 185, 160, 168, 176, 184 పురోవవనవర్షన 209 858, 857, 859, 360 3609, 210 208 బక, 21, పువ్వు 148, 220, 282 80, 877, 808, 30),

286, 247, 250, 291 పువ్వుల గురి ందలు 5ఫి 108, వృర్వి 4? లంక -

203 25, 812, 824 816, వుప్పొడి 222, 24, 300; 801 వృన్టము 25,

880, 888, 850, 358, 884, వున్పక విమానము క, వైరగాలి 8760, " 988, 890, 392, 897, 308, తనృప్పబాణము 18, పొ. దమ్మికొలకులు [70

పొాలపంద్లు 267, పుష్పమకరందము 222, పొర్చ 80, పాలవెల్లి 862, పుష్పమండపములు 1860, పొరువ 88, పైలసము దము 859, పుష్పము 114. 110, 181, 249, పొన్న 98, 121, పొల్కురికి సోమనాధుడు 117, 250, 28, 202 పొగడ 60, పాఠె (ఎడార్మిపాంతము)80, 88 వువ్చసొగంధ్యము 251, పొదలు 211, 212 పాశములు 5, పుష్పలావికలు 1406, పోక[మాకలు 149, 159, 1, పిళములు 170, 180, 182,285, పుషృవకము '52, క్తోతన 201,

381, 888 పుష్పవృష్టి 181, 24, ప్రశాళము 81 24 త, 309, పికకూజిశము 200, పుష్పాపసచయము 20 1090, రకృతి 0 120 172781, పిళోపాఅంభనము 88 106, 108, 108, 107, 208 388, 6, 70271, 81 805, పిడుగులు 281, 217 80. 282, 188, 225, 256, 307, 815, వీరిప దము ((వబంధము) 81, పూగుత్తులు 1900, 246, 328, 882, 880, 390. పిలు కాప్పియం 87, పూగములు ?॥, (వకృతి-వర్షనలు 80, 446, పిల్లి ఎదురునచ్చుట 15, పూడేనె 225, 284, 710 79 28 88 81,100, విథిచము 81, పూ వబాణములు 88, 8 110 1208 4 105, 137, షిసికిళు 278 "=. వూల వనములు 140, 18, 10, 144 145, 160, "పేడ 181 వూర్మిమ 389, 340, 348, 1086 128 222 248, 280, పీతియోన్‌ 46, వూర్ణ్శ సమాధి 156, 228, 300, 806, 807, 852, పుతోదయము 1929, పూలవర్షము 28్రికీ, 856, 3806, 897, 398, 399, పునర్వసుశాతె 272, పూలవాసనలు 241, 1 (వక్ఫృతి_మానవీకరణ గ్య, వునాన ధాన్యము లగ పూలు 108, 226, 211, (కృతి వివిధరూపములు షి పులివేట 20, పూవులోడి 812, (వజాపతి వ! పులులు 51, "పెక్కు గనులు 180, (వళాసము 180 పులినము 25. 296 "వెరుంగాప్పీయం 87, (వద్యుమ్నుడు 818 800, పురము 20, 100, 112, 321, *వెదవులు 126, 264, 290 దోవ 68, 11, 18, 120, 122, 11, 14, ఇద్ధన 14, 11, 8, 110,121, 18, .

సూచిక 410 (వళావర ద్రీయము 118, (పతిఫలనో శవ 320 ఫ . 'ెగ్గురున శవ 32, గరుక తులు 68, వ్రఐ ధము £8, 105, 108 ఫలములు 131, 151, 181,240, టబొగ్గుశునకలు 82, 1907, 199, 896, *ఫ్రాదిరివువ్వులు 208, బొటుగు 60, 249, = ట్‌ $ (| (ప్రబంధ కవులు 161, "ఫేనము 25, 161, బొమ్మరిండ్లు 228, (వశత మంద వాయువు 79, బొమ్మడాయ 207, (వానతి క ది లోయలు 255, | ః * అవ్మా 84 14, 2520 3 (వావతీ ప్రమ్యమ్నము 181, కి(8, 313, 870, న జై, 12 18 1౧6), 160 “గరు ప్ళెరము 318, భట్టుమూర్తి 78, 118, 110 12 128 201 220 స పరుంలు 204, త 06 07, 18, 178 20, 200, 270 28, 291" వందిపోటుదొంగలు 870, 182, 201, 214 217 218, 293 285 301. 18 814 కిరోవమ 2, 910, 224 228, 225, 220, 350 360 861, 302, 877 నిను స న క 384 880, 391, 392, 897 బక్కూర్‌ మాసాత్తవార్‌ 98, 802 314, 831, 182 889, 308, * బడవానలము 82, 872 884 885 [స (వయాణము 20 67, 100 బవరి 201, ల 883, 368%, 370, 374 870) 1421112 ౧8 16 తగన 2 2 28, 877, 980, 387. 887, 2 12 12 8 గు ?ఓ 84, 240, భయానక 28, + పయౌొగ $1 ' జాఇడు 500 800, 81 క్ష (వ్ర , స 190 , 298, ళరచ్వాజుడు 51, ర్‌8, (వవరుడు $6, 14 170, 17 ల ళరతుడు 51, 248, 201, 261 వనరు జాణవిట్టు కాదంబరి 70, 280. 288, 281 + 298 32 340 + ఉరీ బాటలు 146, భల్ధాతక 211, " (్రవొళము 2! జ 32) జాలసమీరవర్షన 807, భలూకము 179, 176 (ఏవావాము 74, + * బాబనూ3 సృడు రి, భస్మము రిఫ్స్‌ " (ప్రసూనములు 235, 8490 కామము ఛాగవతము 182, 201, పసన్నళాఘవము.. బాలికాసనము 24, * ఖామహుడు 7, 110, 18 (పైన్ను వ ము 108, బాహద 808, 115 1 | | అపకప్టితి " స్‌ు ప్లొము 66, 6? చావువులు 18 24. 248, 370, శారవి 2146,

• బలాల సెను + | 'ప్రాశణాలము 20, 68, 11) విల్వఫలములు 14, 818, య 28 14 116 120, 126 172 విసకాండము 01, భావజుడు 101, పొ | ణ ॥ న్‌ క్‌ సాదములు 31 14011, బసాయి (1 ఖా వాత్మ! వర్ణగలు ర్‌7, (వియవద 77 2౫8, [ ర లీిమఖండము 119, (వియాసహూగము 198, 811 బన్వము శ భీభత్స 205, (పేమ 844 187, 30, బురద భూకంపము 181, (వే మాత్కంకిత 12 / బూరుగు 80, 248, 205, భూ చేఎ 210 కై 840, బృహస్పతి 872 భూప ( $ షణచ్యుతి ఏ2, 297,

420 (పజింధములలో (ప్రకృతీ వర్ణనథు భూషణము 180, 800, మన్మథ దూవమణ 3%... భూతదయ 65, మణిగణనిళకర 235, ముథకాధ శశ 6, ం భూమి 2, 39, 62, 284, మణిచిట(్ర భూములు 179. మన్శథవూజ 947, ._ 340, మణిధనువు 288, మన్మథ రధము 188, 222, భూలోకము 151, 152, మణిపట్టము 178, మన్మఛాగ్ని 228, .. భోగవతి 1408, మణితము 150, 151, మన్మధ్యాన్ర్రము 241, భోజుడు 7, 68, 111, 118, మణిమేఖలై 88, 9), మన్య ఛావస్థ 180, " స మణి స్తంభుడు 182, 168, 200, మన్మధావేశము 243, 874, భోజ|సబఐ ధము 250, మణివి( హాము 155, మన్యుథుని శేక త8ిల్‌ | (భమర 28, ?4, మదవు'శునుగు 88, మన్మథుడు 46, 71, 78, 158, భృంగము 22, 218 801, మవనతాపము 200, 241 879 100, 186, 187. 200, 209, భీకథ్వనులు 74 2601, మడ్డి 261, 210. 212 22, 246. భీరీభాంకరణము 1181, మదిర 2), మక్మధోపాలంభన 76, 88 . శ్రామము 10, మవ్యపానము 78 129, 251 120, 349, 350, 352, 366, మచ్దైల £70 374, 870, 384, 3900, మ మత్ర్తకోకిలము 81, 235, మనస్సు 874, మంశెనలు 82, 279, మత్తగజము 1, మను 14, 284. మంశినపువ్వు 823, మత్తమధు వత(వజము ?28, మనుచరిత 28 66 80, 81, మంగలము 252, మత్తమరాళము 200, 100 12 12, 16, 144, మం” ళస్నానము 274, మ స్యధ్వజుడు 250, వం 100, 162, 170, 172, మంచు 220, మత్తభవి[్రిడిము. 187. 85, 174 177, 170, 189, 184 మంచుకిరణము 144, 822 191. 196, 1998, 208, 215, మ జువాశి 155, 156, 160 మధ్మాహ్నాము-68. 698. 118 220 22 235, 241, 242, 380 869, 114 116, 120, 124 2 28 0 జట 22 24. మండు వేనవి 266, మధు 117, 201, 200, 200 208, 8160, మంత్రము 111, 118, 115, మధువముల నంగి ము 180, 822 829, 32%, 027, 347, 116 117. 120, 120, 180, మరధుఫానము 67, 100 111 300, 368, 871, 977, 382 మం(కాలోచన €?, 100, 112 115, 110 121 804 384 385, 387, 381, 845, మందనూరుకము 195, ?49,299, మధుూవావురి 146. 149, 160, 346, 852. 890, 391 32, మాందకర్ణి 56, మధు వేటికలు 176, 897, 308, న. మంచాకిని 54, మరధుమాసము 290, 250, మకోరమ 2989, " మందారము 2?, మధువు 68, 84, 85, మమ్మటుడు 10, శ మఃర 62, 875, మధుపగానము 168, మళరందము 228, 246 వ ధుప సంతోభము 801, మయనభ 151, మకర వావానుడు 200, మధువనము (8, మయూవ 74, 180 మగ లేడి 301, మన్య్ధుథ 159, 188, 815, 284, మయూరము ఫ్‌1, 05. 59, 81, మాఘుడు 78, 249, 878, 62, 64 77. 88, 261, “. మజణికంధరుడు 150, 216, 217, మన్యథథ్రీడ ?4, 161, 202 286, 296,

సూచిక టీ! మరాళపిక శేకీ చకోరోపై మొకందవనములు 106, 828 857, 88),

లంభ నము 881, మాఘుడు 50, 77, 85, 158% ముఖము 18. 22, మరంాళము 1980, 8381, 180, 205, 221, 2408, ముఖవాయువు 7 మరుదం (మాగాణి 280, 286, 287, 285 ముభాసవము 28,

(సాంకము) 80 90, మాణ 88, " , ముత్యము 28, 208 .. మరుర్వావానుడు 210, మాతంగము 56, ల. ముళ్యాలవోరము 88, 246, మరుడు 235, మౌొతలి 70, ' ముళ్యాలచేర్లు ౫0, మరువ 21%, మాతులుంగ 801, _ ముతళ్తము 802, . మర్చు 80, మొత్యూ అర్నాల్డ్‌ ర ముని 68, 1138 120, మరుపియల్‌ 88. మాధవి 222), + మునికుమారికలు 18%), మకళ 80, మానలీకరణము క38, 148, మువ్యాశమము 178, 105, మలయధ్వజుడు 815, 104, 802, 300, 800%, మల్లు 241, మలయపర్వత ము 880, 808, ముల్లె (వరప్రాంతము) క్ర, మలయ మారుతము 17, (4, మానససరోవకము 81, 2702, మృగములు 124 181, 100

00, 128 150, 210, 112 మామిడి 9, 140, 197, 800, 131

215, 220, 208, 241, 20, మామిడికాయ 92, 250 మృగళిర 272, .

250, 858, 865, 866%, 875 మామూలనార్‌ 98, మ్బ” శిరార్థం లి...

878 880, మాయాకిళాతుడు 826, మృగయ 69, 146, 120. మలయమాగుతో పొాలంభనము మొయా[వవరుడు 1986, 109, 124, 102, 201, .

8489 300, 458, 360, తి, 847, మృగ నే(శ్రము వి

365 380, 3884, 800, మాక్కేంజేయ వుకాణము 108, మృగమదము 100,

899 8, :... మృగసంచారము, 132, మలయాది 607, మారీచుడు 15, మృదంగము 82, , మలయా:?లుడు 158, 2209, మౌొరుతము ?51(, మృదుక్వము 21, 22 28, 24 మట్లఖుగళికలు 155, మౌనటీకు 828, జ్‌, మల్లాఎ సూర్యా వారాయణ మావులు 105, 241, మృణాళము 24 200,

శాత! 81 068, ఈం 01, మాట్టి 8్ర " మెటపులు 61, 6), ౫8, మల్లి నాథుడు 2?, మి[(తభేదము 878, మేఘదూకము 28, మల్లి కార్టునుడు ర మిల్‌ 8, " మేఘజో్యోశులు 69, 241 మల్లెలు. 59, 24%, 208%, 259, మిహికాసము.ము 210%,6. మేఘగర్దనణ 7, 62, 167,

ణం. ౫6 మిళిందములు '101, 269, గ మలుగు చేపలు 258, 2579 మీనము 28, $8, మేఘములు 17, 59, 61, 62, మలైపొడకడాం 90, మీళాతీ నురఠవరము $1, అ 66 72, 1 1641, మబ్లిచెటు 346, ముంగుకలు 221, = 10%, 211. 272. ౫2 283, మవోరణ్యెము 211, ముక్రకము 107, 859, . మహిషము 255, ముక్తాఫలములు క, చమేఘసందేళశము. 50, 72, 17, మహేం(దద్ర 52, ముకళ 219, మేఘపృధుకము 207, మహేళ్వరుడు 167, ముక్కు-తిన్మున + (154 శ11, మేఘవటలి 201,

టై (వ్రబంధములలో (ప్రకృతివర్ణనలు కురువు 38, 49, 158, 176, రమఘువంళము50, ౧1, 77, రాయలు 121, 184, 1490, 160, 177, 170, రజనీ 68, 113, 116 10 21, 212 214 245 4, చేవము 209, 124, 255 257, 206, 268. ౫0, మైనాకుడు 51, కిల రణము 114, 180, 274 270, 208, 4 2905, మోదుగు 212, 240, 88, రణవయాణము 88 శ్రి/ మోదుగుపూలు 109, 218. రత్న 181, .. ళశాజవాంన 22, 24%, 290, మొగిళులు 5%, 162, 240, రత్నగర్భిత 110, శాజు 20, 100, 114 116, మొసళ్ళు 15, 28 257, రత్న్యతయము $8, 228, 371, 266, రత్నములు 181, 154, 161, రాజకాంతము 81 166, రాజి 20, 18, 121, 180, య రత్నళలాకము 212, శాలి 69, 112 116 880, యతుడు ?2, 177, రళ్నాకరత్వము 181, 842 867, 372 800, యతగంధర్వ్యగానము 1/2, రత్యనుకూల వాళావరణము!189, శామరాజభూసణుడు 85, 118, యమకము 80, ఈతి 100 111 112115 117 187, 141, 1402, 158 176, యమధర్శ రొజు 15, 161, 18 1 188 1906 200, 18. 210, 221 22, 2౫0, యమున 88, 290, 844, 350. 24, 281 811, 302, 231 328, 385, 821, 877, యుగ శాండము ఫ్‌1, రఖివరనము 200 ౫8 ఓ శామాయణము 40, 850, 51, యుద్ధము 20, 67. 78, 100, ఈతిసం[భనుము 3889, $8ి 5, 57, 58 61, 62, 1181, రతీదేవి 46, 191. 84, 85, 69, 78 74, 79, ళెన 88, రతీమన్థధులు 187 శ త 100, 181 200, 'యెళి 88, రధయానము 15, 1786, 22, 20, 221 8 24, బ0, యోగనిద్ర 150, రన్న 98, 201, 2, 206 272 70, యౌనకము 29, రమాదేవి 168, 279, 281 285, 286 201, రవపోవణ 895, 295 206%, 807 818 840, ర ,.. లనములు 170, 203%, . 800, 800, 306, 390, రంగస్థలము 185, రసాలము 250, ఛాముడు 18, 15, 51, 5, రంగురంగులు 201, రసాలవట్రరి 283, శశీ 56 57, 58, 60, 68, రంభామాయారంభలు 150" రసాయనము 258, 6, 66, 68 181, 200, ల, రవి 80, 117, 267, 261, రంఛామంజరీ 856%, రాతనుడు 8176, శావణుడు 13, 18 61, 224 రక్తము 21, 883, శాగము 341, శావిచెట్లు 72, రక్తనదులు 181, రా? వర్ణము 81కి రాహువు 88. 380, రశ్రా జరము 381, రాజకన 69 112 11% రాష్ట్రము 09, 112 110, రశ్తాంభోజము 288, శాజవర్షన 80, 180 ఆల్లు 69, 278 284 రక్తాళోఃము 828, శాజనము. 148, శేతము 98, ఈక్రిము 21, 20, ఫ్‌ రాజ్య్తీ 60, పేటి 812 లైతు 8080, రగడ 208, 17. రాజశేఖరుడు 18, 18, 27, లైవతళాది 205, 281, ర అునాధళలాయలకాలము 383, కే07, న్రైళ్ళు ర్స్‌

నూచిక శ్రి$ రొయ్యలు 54, వనము 69, 68, 72, 117 వంంఠతళాలము 809, 389, రోలంబ 184 802, 122 140 189, 228, 280 వకంత 18, 159, 188, 897, రోలు 94, 282. “వనంంము 41, 62, 186, 188 ఠోహిశీ 267, వనవర్షన 67, 80, 189, 194 206, 207, 124 222 శార్ర 20, 184 194 196. 201, 208, . వంంతర్తువు 27. 62, 57 58" " 206 208 16, 29 290 9, 67,774 78,800, 125” ల ' జ 2౫8 ౫5 897, 12 146, 1090. 100, 210" లంకాపురము 52, ఏ8, 7. వనవివోరము 79, 128, 186 ౨18. 20. 224240, ౧0. లత 21, 285 201, ఇ 218, 208. 4 28 200, ౫ 996 3887, కక లళాందోలము 186, విననుండరులు 228; . శ58ి 880, లతుక 02, వరలత్ము 222, 225 వనంతోత్సవము 222 అవంగ 201, వర్ణన 9, వసిష్టుడు 251 లలాటము 18, 21 వస్తపామ్యము వై, వవశిఖలు 55... లాజారనము ?? వరాహములు 56, 172, 181, 245 244, 240, 200, 213* లుంగ 901, " 201. ౫7, 224 2 2. 0, 24 లొర్దుగులు 60, 40, 279, 22, 380, . 1781 1/4. 182. 160, 1. విమడి 8808, 157. 18%, 860, 26, 189, లో ర్రవుప్పాలు 892, వరిమళ్ళు 147, 138 187, 121, 123. 826, వ వరుణ 48, 45, 282, 281, ర2రి 227, శ్రి? వరుణుడు 17, ౫6, క00, 362, 369, 877. 009 వంజుళ 197, 201, వారధిని 68. 14, 121, 128, 2. 809, 388, 08, 381% వంళముబు 181, 10%, . 174 ౫, 201. 187 18 88, 800, 81, 92 007" వకుళము 28, 81, 201. 250, 106 195, 226, 285, 846. 008, 214 220. 22, 284 వ(్రోక్తులు 182, శ47, 848, 350, 851, 352, 260, 228, 248, 281, వి” వకోజములు 816, 385, 828, 322, 310, 200 206, 801, 806, 814, $17" వ(కాయము 882, 2927. 24, 240, 832, 304, వ।1జాయుధము 872, వర్ణన 305, 390, వళితయము 10, రగ్ర$ీ,

• వర్డ్స్‌వర్త్‌ 7, 85, వృపము 181, 140 887, వాగ్భటుడు వడగండ్లు 282, 267, 179, వయన్సంధి 20, 114 వాల 90, 114, 116, 121, వరరరా*న్‌ $5, వర్చాకాలము 61. 62, 21, చాటిస్‌ 46, వనశ, 181. 184, 108,184 266, 25, 202 24 86, చానళాళ్ళు 2620268 1906 204, 200, 284 237, పర్షవర్షన 40, 281, 244 వాన ఠి, 800, | వర్షరవు 12 87, 18,74, చానర 98, 61 క, 13, 110, వనజల[కీడలు 250, 12 25, 80, ణ1 200 128, 124, వనజంతువులు 181, 100, 268. 228, 24 21. 205, ఇాపీనది 18, ననథి 102, నలలు 12, ఇానునుడు

శక వ్రతి-ధములలో ,(వకృళివర్శనలు-. వాయుఖుక్‌ 287, విప్రలంథ శృంగారము 9/91, వీనివ్‌ 46, వాయువు 84, 49, 17, 158, . 204 250, వీలయ్య 88, .శ్రి?0, విభూతి 107, వీవన 251, బారాశి 70, 121, .. వియప్ప 686, - వీరవివోరము 868, బారిశేథ 108, , వియోగ శృంగారము 81, 108, వృక్షము 20, 88, 69 114, వాళిధి 100 విరప్ప 88, 121 124 188, 170% 18), వాలుగ చేపలు 800, విరులు 919, 246, 182 207, 211 29 998, ఇాల్మికి 14, 1%, 57, 70, ఓ విరవాళాపము 288, $92. లి6త్క 206, 299, 8085, 8580. 181, 200, 221, విరూము ౨0 8, 88, 1852, వృ(ాసురుడు 881, ఏ4 2 20 ౫2, 111. 155, 219, 227, 98% వృ(శానురరూపము 310, 288, 201, 290, 206, 840, 8, 246 840, 940, 888, వృవళము 267, 889, $097 . శ80, వృషళగితి 212, చావానను 88, 158, 108. విరహిణులు 864, $69, 870, వెదుళ్ళు (తమిళం) లి " చావోరులు 98), 200, 870, 979, 384, వెన్నెల ౨5, 80 240, 24, వింధ్య 67, _ విరహోత్కంఠ 82, 21 840 84, 8ట, 847, విచ్చిన పుండరికము 301, విలుబుత్తూరు 149, 18), 307, 850%, కర్‌ '$5, 868, 86%, విజయ విలాసము 121, 128, విలయ తాండవము 192, 77, 38 108, 109, 148, 158, వివావాము ౩% 87, 111, 112, చెరుంపార్‌ 08, 160. 182,. 10, 20, 2 114 115 120 18010 పైల్స్‌ 88 288 284 ఏతక 286, 15 182, - జంగ 91 ల$? 150, :60, 29, 180, విశల్యకరణి 52, % 291 990 29 31 816 విశ్వనాధుడు 7, (8, 106, 107 వేకువ 310 117 880 381, 388, 800, 1141151184 19,124 వేగి కి, క 270, 852, 8600, 8790, 877, 878, 201, 807 కేగుజక్కు 122, 1244 కకక, 880, 802, 889, 884 890, విశాఖ 282 885 38 889, 092, 891, 309, 807, 808, విశ్హేషము 114, వేడిగాలి 201 విచ్యాఢరులు 51, 177, | విషము 259, 881, వేడిన న్నెల 240, విద్యానాధుడు 88, 167,118, వివరాశి 8?ల, వేట 20, 75 117 18, 124 201, " విషవోరము 259, వేణి 18 వి[దుమము 21, విషువత్‌ సమయము 889, 848, వేణునాదము 25%, విద్యువ్రిత వే . 3089, వేతవతి 808, విన్నకోట "పెద్దన 108, 117, విమ్ణుచి త్తుడు 140, 160%, వేదం వెంక (టట్రాయశొనస్త్రి 186 11% 140, 0, 186, 201, విష్ణువు 85 168, 108. 184 వేదమోవ 1%, = 940, 940, 251, ౨61, 200, 2 22 2882 84 814 వేదకాలము 118%, 200 89, 202, ౨. 875, 8868, వేదము 10, 66%, 8%, 2901 వి(ప్రలంభము 87. 08, 100 వీచికలు 200 296, 807, 880, 3906, 398, 119, 115, 119, 191, 129, వీధి భాగవతము 867 వేదచాబ్టయము 80 201)

మాచిక 425 వేదోవనిషత్తుఎ 19, కళ 11% శుళళకునము 315, వేదకవిత్వము 23, శశి కాంత శిలలు 170%, _ "డియన్‌ 094, వేప 60, 24 $ శాకుంతల 18 842, 8%, 2? శయ్‌రల్‌ 90, వేరుపన3 1:8, 8000 శీషా[రిరమణకవులు 187 'వేల్చులు 154, శారదరాతి 841, శేషాహి 152, వేన) 26, 28, 267, శారదాళాళము 284, 04 చై. త్య్ఫపచారము 12 207, వైజయంత 15%, 285 807% శారదచం(ద్రిక 281, 208, 240 ౨81, 8 24, వైతరిణి 40, శారికలగానము 180, 182 పర 24 892, 808, వై స్టవమతము 18%, శార్దూలము 32%, శైలము 20, 687, 111, 115, వ్‌ రాగ్యము 248, శ్రావణము 282, 11% 12 124 181 వైళాఖ 282. శింశుకము 200, శె వాలము 22, 301, వ్యవరాయము 21, శి కుపా 80, 240, శృగంములు 101, 180%, వ్యాసుడు 70%, 85 శివపార్వతులు 106, 104, శృంగార శేళి 188, శివుడు 60, 62 52 16, శృంగార చేష్టలు వి? 266,

థ్‌ | 278, 805, శంకరుడు 82, శిరన్సు 280, శృంగార దేవత 8084 శ ఖము 802, శరీ 60, 251, - శృంగారవూర్ణిమ 866, శంపాలశ 2%, శిలవ్పదిగారం 89%, 90, శృంగారవర్షన 206%, 281, 841; శకచాపము 261, శికుపాలవధ 50, 7% 88, 158, 089, శుక్తిమతి 103, 83, 180 20% 208 2 8 221 ళృంగారనాయిక శి 800, శకుంశల 15, 77, 287, 208, లర 250, 81, 208, 281, శృం? లవైవధము 280 181, శప - 288 230 774 281, 287 388 356, 3084, శకునము 15, 16, 18, జ 225 27 20, ళ్ళ గాలము 27, 28, 99, 48, కచీ 310, - శిశిగర్తువు 40, 7 126 108 65, 01, 100 158, 164, 170, శజళ క్రి 188, 190 285, 200% 291 208 188 197, 108 28, 24, శతశాళదఘ్న [వాదము 12). శ్రి, 216, 217 2, 224 258, శతువ్యూహభలేవళళ 181, శిశరోవచారములు 241), 245, 270, 814, 815 818 880, శరజోత్స్న ౨06% బి48, 244, 820, 380, 390, శంత్తు 62 124 126, లక్స్‌ శీతలగ్భవాము 242, 800, శృంగారరనము 10, 86, 110, క శీరలత్వము 210, 184 187, 15), 100, 181 శర ర్వనములు రగ శా లవర్షన $ే?1, 200, 220, 207, 35 867 శరదృతువు 1%, 67, 128, 2/8, కుకపి; కేఠీవాంంలు 181, 140, 8089 _ 200, 280, 27, 28, 25 కుఃపిళాదులు ౨80, ర88, 884, శృంగారవనము 2 4, 211, శర ద్రేమము 4, కుకమంజుల న్వానములు 1086, ళృంగావళి 22, శరమండపము 181, ళశు[కనక్ష్యతము 13, న! 150, 160, 176, 1:08, శరవణ పరసి 12% శుక్లత్వము తర 254. 827, 879, శరశృం[దుడు 62, శుక్తిమతి 18 101, 182, [శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు 218, 287, కళాంక 340. 301, 800 308 800 (శ్రీ నాధుడు 85, 100 180,

4౫ (్రజంధములలో (్రకృతివర్ణ, నలు 145, క05్స్‌ 856, క0%,- 847, స్‌ వ్రనింధు 8%, 'పారనములు 55: 62, 186, 296, (శ్రీగంచేశ్వరుడు క్షే, నమళీతలము 868, -. పొవి(త్రి 3% ఫే రాంళర్ము ఆచార్య 32% సమాశారము 25, సాహిత్య దర్పణ ౯ర డు 80 0 రాడ్డుడు ర్‌ 1, సమాధి 4/87, పాహితన దర్పణము 9 ౨6, యళ (4 180, 18,18, 214, నమీరుడు 180, (8, 100 118 114, ల్‌ శంం 00 టన, 18 314, నమ్యురము జి 17, 67 110 118%. శిల! క 31 112 (119, 192, 124 182 సింయవారము 50, 104, 249, శ్లేషార్ధము: 774, 870, కర, 18, 164. 261, జళ్ళి నివా 21, ఏ1, 70 251, క క. 203, 2104 ఏ6 840, 4 సింవానాదము 1లే .- స . 372, 873, వ. పి. ఆర్‌. రెడ్డి 130 సంక ల్పవికల్పన- లు 65, సము(ద్రవర్జన 53 54, 187 సిగ 248 నంకుసొల నృసింవాకవి జత 1808 101 169, 14, 297) సిద్ధణార ణాదులు 168, సంగం పొహిత్యము $5, ౨. సస్యము న. .. సిద్ధపాంధులు 170 న... నంగితము 61, 189, సరన్యకీడ 89%, సీత 15, ఏ1, 58, 57, 60+ 61, నంచారీ భావము . 2203 సర్వము 22, 210, "274 858%, 6, 68, 77 181, 200 224, “సంధ్య 118, 114 116, 12, సరయు 51, సీళా రాములు 58, 6, 24 010, 395, 8900 831, నిరోవర్షన క, 207, 218, సీళశావిరహము 868, 334 807, 818, 992, 801, . సీధువు 215 220, నంధి 120, 121, 130 సర్వర్తువర్ణన 128, పీళ్కారము 189, నంవంగి. 918, సరన్సు 20, ఈ 114. 118, సీలలు 188, ; సంపంగికొమ లలి 190, 18, 124, 181, 182, సుందర కాండము 6,

• పాతి 58, . కేర్‌ . ను/్రంధము $553. . సంఇంగ 29, 60, 94% సరన్నతి 88, 206, 800, సుగాత్రి ?8 పంభోగము 114 196, 2062 సరన్యతి కంళాభరణము 11, సుగ్రీవుడు 5'9 రకం శీ8ీ9 సంభోగ శృంగారము. 166 110 నుడులు 208, 801 108, 198 200 204, నరిత్తు 69, 114, 14 181,. నుభాంకుడు 363%, సంవత్సరము 185, . నరోజరూల 21, సున్నము 140, 1003 సంస్క్భొత వాజ్మయము కళ, నలిల్కకీడ 67, 112, 11% 119, నుళద లకక 245 218, 247 ఫి 121 122 124 878, 881, 88, నలత 20, సాము గరిడీ 155%, నుఖాపిత రత్న 8423 సత్యళామ 17% ష్ట్ర, 20 సాము[దికళా్తుము 839, నుక 114 1/3 200, 254, 8కు 5%్క .. సాత్చిళళావము 102, 880, _ సురళాంత 180 ॥ సతీపరమేశ్వరులు 187, 9%, సానులు 1/8, నురతము 20, 119 1280, 182 నన్నిభాను నూర్యశారాయణ సాయంళ లము 20, 12 2, 3011, " "తీ 187, స్నానకుండము 148, నురాపానము ?0, 182, న్‌్తర్షి మండలము 18, 80, సాయంసంధ్య 698, 116, సుర(శ్రేస్టుడు ర... స్త్రవర్షిని ౨80, పాయం కాలవర్మ్యన శశల్సి .. సువర్ణ ఛభ్భాయ క.

నూచీక్ష 42? సూర్యకాంతి 181, 307, నూర్కోదరయము = విజయవిలా స్వాతి 282, మా క్తి సుధార్గవము $8, 1/1, నము 8184, *... ప్వాహాదేం 352, సూరన 110, 121, 217 21 నూర్యోదయము 87, 68, 88, సొందర్యలవారి 2429,

247 29, 313, 380, 331 100, 111 16, 119, 124 |

861, 302 368, 327, 380, 124 140 3000 310811. హూ

897, 812 313 314 380 384, వాంపి 282 మొతుడు 103, 008 087 392, 800 వొనునుంతుడు న, 8, సూర్యచ (దులు 18, 88, 48, నెయ్‌రల్‌ $1, వాంగ 52, 5% 6162 68,

178 26, 314 'సెయ్‌దల్‌ పుష్పము $88 ఇ శక 2722 220%, 280, నూర్యచం[దోదయాస్తమయం "నెల యేళ్ళు 181, 25, 4 280, 22%, 29%, 801,

810, 881, నెలలచవ్పుళ్ళు 28్ర$్‌ పహాంశఛానళ్యము 80, నూర్యభగవా_డు 81, నేన 112, వాంఫసారసములు 4% నూర్యవింబము 200, $3టీ నీనాంగ 112, 114 వాట్ట 181. 14 నూ గ్యపత్ని శ్ర27, వేనా పయాణవర్షన 7ళ్టి హవ్వహింద్‌ శ7, నూర్యుకథము 44, వెన్యధూళి 18, వార్మ్యములు 1%, నూర్యకిరణము 272, వైరం 219, వాం 101 2౧21 29 సమూళ్యాతపము 241, వెరిభళములు 170, వాంవంళమ్‌ 10%, నూర్యాస్తమయము 7981-3918, సోమకవి 187, హ3దంభోరువాగోచనలు 887,

319, 330, 881, 886 887, సొమము 86, 87, హగిణములు ?7,

830, 842 350, 387 377, సోల 00% వాలకములు 282, 10%, మారడు 20, 85 38 48, స్వనపద్శుములు 810, ._ వాగివంళశము 203,

శీ 4? 62 79 84 4, తీ 202,908 ౯0, 71, 70, వారిలిల్లు 2కి

181 210 253, 250, ౧83, 78, 84 “1, కిల 112,108 వారులు 1508,

తే 314 319, 387 ౮48 కరీ 170, 174 108 194, వారుడు 2౫, 8164 370,

255, 870, 388, 880, 210 23 ౧5, 2.7, 920, హరో్యోపొలంభన 802 సూర్యోద తరుము = పొంజూశాస 222 27, 241, 246, 2, వార్తుడు 5% 82 85 240,

వారణం 311, 28, 208, "988 80% '0), హర్దుడు=నైషధము $81, 156, సూర్కోదయము య కళావూర్లో 804 341, 850, 353 800, 230, 281 802 804,

దయం 812 తి74 877 805, వాస్త 282, నూర్యో దయము -_ ఉశావీ యీరశం 1054, వొస్తతాళము 811, .చర్యుమ్నం 813, స్మర చావ 22, వాన్నమ్య 11, "౯ర్యోదయము = మనుచరి[త నృష్తి 17 వాస్తి 60016, 191, గ .. వ్వప్నావస్థ '% వాఫము శక, 20, "రయము-కుమూర నంథ “వియంవరము 2%, 1.4, 11%, వోలావాలము లి?79, సి స్వర్మ ృము 18, వోలికనితంబినులు 14%, శము -వనుచరి(త్ర ప్వర్షము 68, 89, 1,8, 120, వోన్యరనము 976 15 , 15% 176 హిం? 192, స్వర్ణ పట్టిక లి హిం కరువులు 859

428 (వబంధములలో (పకృతివర్షనలు పోమాంకుడు 947, హితోవ చేశము 'కి70, హైమవతి 161, సూందూమవ్చామ్మదీాయక మలు సిరణ్యకశివుడు 875, హోమ-ధూమములళు 1582, న హేమంతము ?8, 1286, £%5' [వాద 24, పూమవళత్తుడు 70, 160, 167, 200, 201, తళ గ? 474 170, .8, _ హేమ తర్తువు 57, 67, 120, ష 10 10, 288 295, మట్బదములు 181, 200, ఏళ్లకు శద్వర్షన 188. 108 17%, పేతూత్చే్వష 2070 చెల్లీ &. భద! గంరాలదు స్మా తి ళా మణ భ్‌ రి "క నే [0540 10. .. --*? న. తట్ట లో / ల శం గస? ో పద తాన 3 సగ

ల వ. న జ్‌ య్యా . చ స న ల ల థం న ” ళ్‌ న్‌.

• | త ఇ " సె వ న చ అ త | న్‌ ఇ . “ న శ శే న శి ఖో | శం ల్‌ అనాం ఈ ల |

ఖలీ

వ్‌ ణ్‌ న్‌ న. శ్‌ చ్‌ స " . శ్వ | ల