Telugu praakrutha vajmayamlo ramakatha - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

.. ర ల 4 గయా. | వా - వ మ. స న్‌ా మ గ న

(పాఠకృత అకాడెమీ 1[పచురణ నర్స్‌ ం జాచి (వాత్యత వాజ్రియుంలి రావుకథ డాక్టర్‌ తిరుమల రామచళ(ద, 1.లిట్‌. | పొకృత అకొడెపీం హైదరావాడ్‌ - 8580,

(ప్రథమ మ్ముదణ : అగస్టు, 1992 ల ఉక | అండ్‌ ల ధరః రూ. తి0-0[ష్య్యక స్టా్యస్తప- ॥ క్ష ర్స ర జ థ్‌ లః "3 గ్‌ (నతులకు వ్‌ గీ పాకృత అకాడెమీ, న్‌ బరోడా బ్యాంక్‌ కాలసీ, న్యూ వాకారం, హైదరాబాదు - 3560 విశాలాం్యధ పబ్దీషింగ్‌ హౌస్‌, విజ్హాన్‌భవన్‌, 4-1-485, బ్యాంక్‌ స్ర్రీట్‌, నే మ! హైదరాబాద్‌-500 001. ముుదణ ; లక్ష్మీ గణపతి |పింటింగ్‌ (వెస్‌, 59.100, 1.1.379.50 /మ “జవాహర్‌ నగర్‌, "హైదరాబాద్‌ - 500 020.

వునవి వూటలం

ఈ వ్యాస సంకలనంలోని మొదటి- వ్యాసం శ్రీ సత్య సాయిబాబాగారు వై ట్‌ఫీల్డ్‌లో నిర్వహించిన రామాయణ సదస్సులో చదివింది; తర్వాత భారతిలో (వచురిత మైనట్టిది. రెండవ వ్యాసం కాంతినికేతనంలో జరిగిన ఓరియంటల్‌ కాన్నరెన్స్‌లో చదివింది; పిదవ భారతిలో [వచురితమైంది. మూడవ వ్యాసం గుంటూరు అభ్యుదయ రచయితల నంఘం జరిపిన శ్రీ పులపుల శివయ్యగారి స్మారకోత్సవంలో చదివింది; తెలుగు అకాడమీ తెలుగు వతికలో (వచురితమయింది. నాల్గవ వ్యాఫం శ్రీకృష్ణ దేవరాయ విశ్వవిద్యాలయంలో జరిగిన (దావిడ భాషా సభలో చదివింది; కొంత భారతి లోను, కొంత తెలుగు పతికలోను [వచురితమయింది. ఐదవది ఆరవై ఏళ్ళ [కిళం (వాసింది. ఏడవ ఎనిమిదవవి సరికొత్త వ్యాసాలు. చివరి వ్యాసం [పాకృతానికి సంబంధించింది కదా అని సాహితీ సుగతుని స్వాగతం నుంచి వచ్చి చేరింది. ఈ వ్యాసాలను పుస్తకంగా వచురించుకొనడానికి అనుమతించిన ఆయా ప్మతికల నిర్వాహకులకు కృతజ్ఞత తెలుపుకొంటున్నాను

ఈ వ్యాసాలతో ని నూతన విషయాలు నా ఊహలు. విద్వాంసులు ఆమోదిస్తే సీద్ధాంతాలవుకాయి.

ఈ వ్యాస సంకలనాన్ని అకాల మృత్యువు వాతబడిన నా దౌహిి కడాంబి అవరాజితకు అంకితమిన్తున్నాను. అపరాజిత 1989 జనవరిలో పుట్టి 1990 'సెసఫ్రైంబరులో పరమవదించింది. ఆ ఉన్న కొన్ని నెలలూ (క్రమశిక్షణతో మెలగుతూ అపూర్వ (నతి చూపింది ! తప్పటడుగులు వేస్తూ జిలిబిలి వలుకులు పలికే కాలానికే ఏవేవో పాటలు పాడుతూ అడుకొనేది ఒంటరిగా. ఉదయం ఇంటిముంగిటి మళల్లై వందిరికిందరాలిన మల్లెపూవులు ఏరుకొనివచ్చి మెట్టమీద మూలలో పేర్చి ఏవో పాటలు పాడుతూ గొబ్బిచ్ళ తడుతూ తిరిగేది. ఇంటి యజమానులు శ్రీ పేరి ఉమా మహేశ్వరరావుగారికి, వారి సతీమణి శ్రీమతి నాగలక్ష్మిగారికి “తాతా, అమ్మమ్మా। పూజ, వూలు" అంటూ మల్లెపూవులు అందించేది,

ఒక ఉదయం ఏమిటి పాటలు అనే కుతూహలంతో విన్నాను. ఏవో సంస్క్భాతపు పాటలుభాగ వినిపించాయి. నా అర్ధాంగి సౌభాగ్యవతి అనంత

త్త రిచి శ్రీకృష్ణ 1బహ్మ తర్మ్యత వరకాల యతీం్యదుల, శ్రీ రాళ్ళపల్లి గోపాల కృష్ణమాచార్య, అనంతకృష్ణ శర్మల సంస్కృత గిఠాలు తరచు పాడుతూ ఉంటుంది గనుక ఆ బాణీ పట్టకొందేమో ఈ పావ అని ఊరుకున్నాను. మరొక మారుకూడ ఆ పాటలు యాదృచ్చికంగా విన్నాను. ఈసారి [పాకృత గితాలలాగ వినిపీంచింది. బాణీ [పాకృతాలదే- భాష (ప్రాకృత సంస్కృతావ (వంకాల కలగలుపుగా ఉంది. ఆశ్చర్యపడి ్మళద్ధగా విన్నాను. వదహైదు నెలల పావః ఏమిటి విచ్శితం _- అనుకుంటూ దగ్గరికి వెళ్ళాను. పాప కొంచెం సిస్టపడి, హెట, వూజతంతు ఆపింది. నేను బతిమాలగా మళ్ళీ (పారంభించింది, అదే వాణీ! అదే భాషః దమ్మవదాన్ని; గాథా సప్తశతిని నోరు తిరక్క ఇష్టం వచ్చినట్టు సరళం చేసీ పాడుతున్నట్టు అనిపించి, “ఏ భాషమ్మాః షాపాగ” అని అడిగాను. “పాఠొ అన్నది. అదిరి పడ్డాను. నేను వింటున్నది నిజమా। కంటున్నది కలగాదు గదాః - అని అనుకుంటూ, మరొకమారు “అప్పూః ఏం భాషమ్మా! ఏం పాటమ్మా?” 'అని అడిగాను. “పాళీ తాతాః” అని గట్టిగా చెప్పి, ఇక పదేవదే అడుగవరద్ధు విసిగించకు అన్నట్టు తన వనిలో లీనమైపోయింది. నేను దాదాపు ఆరగంట సం్యభమాళ్చర్యాలతో ఆభ్రే వింటూ ఉన్నాను. మూడు రోజులున్నిద పట్టలేదు. ఈ పావ ఏదో కారణజన్మురాలు అనుకొని ఇంట్లో ఆందరికీ చెప్పాను. వారు నమ్మలేదుగాని, నాపై గౌరవంతో విన్నారు. కారణ జన్మురాలని నేను భావించిన ఆ పానకు నెల తిరగకుండానే పుట్టకురుపు (కేన్సర్‌) రావడం, నాలుగైదు నెలలు బాధపడడం, బొంబా యిలో శస్త్రచికిత్స జరిగిన పిదవ ఇక మృత్యువును జయించినశ్లేనని అళ కల్పించి హఠాత్తుగా మరణించడం బుణశేషం తీర్చుకోడానికి వచ్చి వెళ్ళిం దని అందరం ఆనుకోడం - వరుసగా జరిగిన విషాద సంఘటనలు. ముఖచ్మితం రూపొందించిన శ్రీ శ్వేతగారికి, చక్కగా మదించిన బక్షీ గణవతి (పింటింగ్‌ (పెస్‌ వారికి కృతజ్ఞుణ్ణి. పైదరాబాద్‌-380 భాషా "సేవకుడు అంగీరస _కావణ వూర్జిమ తిరునుల రామచం[ద శతి అగస్థ 9 శా

[గ న స గ లో లు [1... న న న్‌ మ రు నే (ో రక్‌ స న స న మ: మ. పు వ క్‌ షా జ న. న. సన. ల ప రు న. న న గట న. 1 గ. నం పు ట్ల పస. స స! స గు మ న ల గో స్‌ నం న త, ళ్‌ ర. టి. మ. ను న. షు న మ గ షా, స్థ రీ గ. శల! న ప క న ర్‌! ల టే మ మ. |. చిరంజీ ప. అప వం. రాబితా సన స కడా 0 బి ప్రతిభా స్‌ శై అతికి

విషయనూచీక

క్షే [ప్రాకృత వాజ్మయంలో రామకథ 9 భారతి జూన్‌, జూలై , ఆగస్ట్‌ = 1978

2, వజ్ఞా లగ్గంలో తెలుగు వదాలు ర్‌3 భారతి మే, 1980

3... [ప్రాకృత (పకృతి 71 తెలుగు జూన్‌, 1992

శీ. తెలుగు పాకృతాల సంబంధం య! తెలుగు నవంబరు, 1990

ర్‌. అవ్మభంశ వాజ్మయ పరిచయం 118

6, తెలుగుదేశంలోని బౌద్ధశాఖలు 124 డాక్టర్‌ ఆర్‌, సృుబహ్మణ్యం స్మారక సంచిక, 1983

లా బౌద్ధ సాహిత్యం : ఆంధ బౌద్ధాబార్యులు 134

8. జినవల్లభుని మహావీర స్వామి స్తోతం క52

9, దేశీ నామమాలలోని తెలుగువదాలు 165 భారతి జూలై, 1959

(వాకృత వాబ్బయంలో రావుకథ (సౌొకృత సాహిత్యంలో రామకథ మూడుపాయలై పారింది. దీనిలో మదటి

పాయ బౌద్ధ సంపదాయానుసారి; రెండవది జైన సంవదాయానుగామీ మూడవది వాల్మీకి స్మ్మపదాయానువర్ధి. ఈ మూడింటినీ సం్మ్యగహంగా నివే, దిస్తున్నాను:3

ఏ దైనదుర్విపాకమో, ఏ బుద్ధి జాడ్య జనితోన్మాదమోగాని, బౌథ్ద జైన సాహిత్యాలు వాల్మీకి రామాయణ నుధా స్వాదన వంచితాలయాయనే దుఃఖంతో ఈ వ్యాసం 1పారంభిస్తున్నందుకు మీ మన్నన వేడుశున్నాను. దైవ దుర్విల సీతం కాకపోతే బౌద్దులు, జైనులు వాల్మీకి రామాయణాన్ని అమూలకంగ్యా అన పేక్షితంగా వూర్చువలసిన అవసరంలేదు. రామకదతో తమ మతంవారు అకృష్ణులవుతారనే భయంతో ఈ మార్చులు చేళారా? - అనే సందేహమూ క్రలుగుళుంది. కాని రామాయణ భారతాల వంటి మహోన్నత వస్తువులను విడనాడడానికి వారి మనస్సు ఒప్పలేదు; వాటిని స్వాయత్తం చేసుకోవాలనే ఉత్కంఠ మరొకవైపు. కనుకనే దానికి మార్పులు, చేర్పులు కూర్చి స్వాయత్తం చేసుకొన్నారు; కాని తాము వాస్తవ రసా స్వాదన వందితులయ్యారు; తదనంతర (పజలను వంచితులను చేశారు.

(ప్రాకృత సాహిత్యంలో మనకు లభించే అతి [పాబీన రామకథ బుద్ధ జాతక కథలలోనిది. జాతకకథలు బుద్ధ భగవానుని వూర్వజన్మ గాథలు, ఇఫి బుద్ధ థగవానుడు ఆయా సందర్భాలలో అనుయాయులకు చేసిన ఉపదేశాలకు ఉదాహరణాలుగా చెప్పినవని బౌద్ధుల సంప్రదాయం. ఈ జాతక కథలు మొత్తం 550. పీటిలో రామకథకు సంబంధించిన మూడు కథలు మనకు

ఫీళ్ట్‌లోని శ్రీ సత్యసాయి కళాళాలలో ఏర్పాటు చేసిన రామాయణ

సుధాలహరి సదస్సులో చదివిన వ్యాసం. తర్వాత భారతి 1978 జూన్‌ సంచిక నుంచి (పచురితం.]

వక

10 వూ ్రగా అఖిస్తున్నవి. మరి కాన్నిటిలో రామకఠా (వస్తావన కనిపిస్తుంది. చాతక కథల నిర్వహణ వచ్చుప్పన్నవళ్టు, ఆతితవళ్టు, సమోధానం రూపంలో ఉంటుంది. (పచ్చుప్పన్నవళ్చు (వత్యుత్పన్న వస్తువు - వ గ్రమానకథ, అతీతవళ్ధు వ రమాన కథతో సామంజస్యం. దశరథ జూతకం

“పెన పేర్కొన్న మూడు జాతక కథలలో మొదటిది దశరథ జాతకం. ఇది “జొతకట్ట వణ్ఞనిలో ఉన్నది. దీని సారాంశం ఇది:

ఈ కథను బుద్ధ భగవానుడు జేతవనంలో విహరిస్తున్నవ్సుడు, తండ్రీ మరణించిన ఒక గృహస్థును ఉద్దేశించి చెప్పినది. ఈ గృహస్థు పితృశోకంతో ఇెరినాడయి తన పనులన్నిటినీ విడనాడుతాడు. ఈ సంగతి తెలిసి కా స్‌ ఆ గృహస్థు ఇంటికి వెళ్ళి అతనితో “ఉహైసకా, పౌరాణిక పండితులు-పూర్వం వండితులు తండి మరణించినా దుఃభించలేదు, లేశమాతమయినా” అంటాడు. తర్వాత, ఆ గృహస్థు అనురోధంతో పూర్వజన్మ కథ వివరిసాడు భగవానుడు, ఇది వర్తమాన కథ. అతీత కథ ఇది;

పూర్వం వారణాసిలో దళరథుడు ధర్మ(ప్రకారం రాజ్యం చేస్తుంటాడు. ఆయనకు 16 చేల మంది థార్యలు.. వారిలో పట్టపురాణికి ఇద్దరు కుమారులు, ఇక కుమారై జన్మించారు. పెద్ద కుమారుని పేరు రామ పండితుడు; రెండవ వోని పేరు లమ్మణ కుమారుడు; కుమార్తె పేరు స్లీకాదేవి. కొంతకాలానికి వట్టపుదేవి కాలధర్మం చెందింది. ఆమె పోయిన తర్వాత రాజు చాలాసేపటి వరకు కొకాభిభూతుడై వుంటాడు. అనాశ్యులు బోధించినమీదట రాజు తెలివి తెచ్చుకొని అపరకర్మలు చేయించి, మరొకతెను వట్టపురాణిగా.అగ్గ మహిషిట్టా ణంలో-చేసుకొంటాడు. అమె రాజుకు ఇష్టురాలు, మనోరంజకురాలు అయింది, ఆమెకు ఒక కుమారుడు కలుగుతాడు. అతనిపేరు భరతుడు. ప్యుతవాత్స ల్యంతో రాజు “భే, నీకు ఒళ వరమిస్తాను కోరుకో ఆంటాడు. ఆమె వరం శీసుకుని, కుమారునికి వీడు సంపత్సరాలు వచ్చేటప్పటికి రాజసన్నిధికి వచ్చి, తన కుమారునికిచ్చిన వరం జ్లాసకపరచి, “పృతుని!ి రాజ్యము దయచేయుము”

అని: కోరింది, నవమ బాది కోవం వచ్చింది. “దుర్మార్గరాలా, సీవు నశిస్తావు. లిద్దరు అగ్ని స్కంధాలవలె వ్రకాశిస్తున్నారు. వారిని వదలి సీ కుమారు

క్షే నికి రాజ్యం యాచిస్తున్నావాళ అని బెదరిస్తాడు. రాణి మనసు చెదరి శయనా గారం చేరి తలుపు బవిడాయించుకుంటుంది. తర్వాత ఆమె తరచు తన కుమారునికి రాజ్యమిమ్మని రాజును వేధిస్తూనే వుంటుంది. రాజు ఆమెకు వరమివ్వక “స్రీలకు కృతజ్ఞత లేదు. వాళ్ళు [ద్రోహం తల పెడుతారు. ఈమె మోసంతో రాజమ్ము[దిక వేసినా (కుమారులిద్ధరిని సంవా రిస్తుందేమో; అలాటిది జరుగరాదు” అనుకొని, రామవండితుని, లక్ముణ కుమారుని పిలిపించి “మీరిక్కడ వుంటే ఆపాయం సంభవించవచ్చు. కనుక ఏదో సామంత రాజ్యంలోగాని, అడవిలోగాని నివసించండి. నా ఆనంతరం వంశవరంపరాగత మయిన రాజ్యం (గహించండి" అని చెప్పి, జ్యోతిమ్క లను పిలిపించి, తన ఆయుః (ప్రమాణం గురించి అడుగుతాడు, పన్నెండు సంవత్సరాలని వారు విన్నవిస్తారు. పిదప రాజు “నాయనలారా, మీరు నేటి నుండి వన్నెండు సంవత్సరాలు ఎక్కడయినా వుండి, తర్వాత తిరిగివచ్చి ఛృతధారణ చేయండి” అని చెప్పుతాడు. అప్పటికే రాముని తల్లి గతించింది. వారు సరేనని తండికి నమస్కారం చేసి రాజభఎనంలోని వారు కన్నీరు కార్చుతుండగా (ప్రవాసానికి ఉద్యుక్తులవుకారు. సీతహడ తండ అనుమతితో వారివెంట బయలుదేరుతుంది. వారు తమ వెంటవచ్చే వరిజనాన్ని వెనక్కు మళ్ళించి హిమాలయాలకు వెషతారు. అక్కడ జలాలు, ఫలాలు మొదలయినవి సులభంగా దౌరికేచోట వారు ఆశమం నిర్మించుకొని కందమూల ఫలాలతో జీవనం గడుపుతారు. లక్ష్మణ కుమారుడు, సీతాదేవి రామపండితునితో “సీవు మాకు పితృస్థానీయుడివి. కనుక నీవు ఆశమంలో, వుండు. మేము కందమూల ఫలాలు తెచ్చి నిన్ను పోషిస్తాము” ఆంటారు, రామనండితుడు అశమంలోనే ఉంటాడు. వారిద్దరూ అతనికి సేవచేస్తారు. అక్కడ వారణాసిలో దశరథుడు ప్ముతశోఠకంతో జ్యోతిష్కులు చెప్పిన పన్నెండేళ్ళు దాటకముందే తొమ్మిదవ ఏటే మరణిస్తాడు. ఆపరకర్మల పిదప భరతకుమారుని అభిషేకానికి అమాత్యులు అడ్థంకులు "పెడుకారు, “రాజ్యచ్చ (శాధివతి అరణ్యంలో నివసిస్తున్నాడు” అనీ అంటారు. ఆ మాటలకు వరతుడు “రామవండితుణ్ని వనంనుంచి పిలుచుకొని వచ్చి ఛ్మృతధారణం చేయిస్తాను”' అని యోచించి, పంచ రాజలాంఛనాలతో, చతురంగ బలంతో బయలు వెడలి, రామసండిళుని శమం తెలునుకొని, దానికి కొంతదూరంలో 'నెన్య శిబిరం ఏర్పాటు చేసుకొని, లక్ష్మణుడు, సీత కందమూల ఫలాలకోసం వెళ్ళిన సమయంలో రామనండితుని అ్మశ్రమం చేరి, స్ముపరిస్థిత మైన సువర్ణ వ్మ్‌గహం

కేం వలె నిశ్చింతగా ఉవవిష్హుడెన రామవండితుని చూచాడు. పిదప అతని నన్నిధికి సోయి, వణామంచేసి ఒక (వక్కూన నిలిచి రాజుమరణవృత్తాతం “ఆలిపి అమాత్యులతో సహా రాముని పొాదాలకడ వాలి రోదనం చేయసాగినాడు. రామపండితుడు చింతించలేదు, రోదనం చేయలేదు. ఆయన ఆకృతిలో వికారం తోపలేదు. రామపండితో నేవసోచి, నరోది.

“సందెవేశకు సీకా లక్మణులు కందమూల ఫలాలతో తిరిగి వస్తారు. లోముడు తనలో “ఇతడు చిన్నవాడు. నాకు ఉన్నంత (దఢిమ కలబాడు తొడు. తండి మరణవార్త సూటిగా తెలిపితే కోకావేళశంతో గుండెలు ఆగి పోవచ్చు. శనుక బీరిని జలాశయానికి పంపి, ఈ వృత్తాంతం 'తెలుపుళాను”” తని భావించి, ఎదుటఉన్న నీటిపట్టు చూపి, “మీరు ఆలస్యంగా వచ్చినారు. నీటిలో దిగి స్నానం చేయండి.

“వభ లక్క_ణ సీతాచ ఉళోపి తరధోదకం,

వఏవాయం భరతో ఆహ రాజా దశరథో మతో. దశళథ మహారాజు మరణించారని భరతుడు చెబుతున్నాడు” అన్నాడు. తంగడి మరణవార్త విని వారిద్దరూ తెలివి కోల్పోయారు. ఇలా మూడుస్తార్డు వారు మూర్చపోతారు. అమాత్యులు వారిని సీటిలోనుంచి ఇవతలికి తెస్తారు. లాముడు వన్మూతమూ శోకించనందుకు భరతునికి ఆశ్చర్యం కలుగుతుంది. అయన శోక రహితుడై వుండడానికి కారణమేమిటో అడుగదలదాడు, అడిగాడు. రాముడు అనిత్యతా స్వరూపం వివరించాడు.

కేన రామా పృభావౌన సోచితవ్వం స సోచసి,

పితరం కాలకతం సుత్వా న తంవసహతే దుఖం? అనీ భరతుడు (వశ్నిస్తాడు-

యం న సక్కాపాఠేతుం పోగేన లపతం బహుం,

స కిస్స విజ్ఞూ మేధావీ ఆత్తానం ఉసతావయే.

దహరాచహి వృద్దాచ యే బాలా యే చ పండితా,

అడ్డా చైవ దవిద్దా చ సచ్చే ముచ్యు పరాయనా.

ఫలానమివ పక్కానం నిచ్చం వ పతనా భయం,

ఏవ౦ జాతానం మచ్యానం నిత్యం మరణతో భయం,

శే సాయమేకే న దిస్సంతి పాతో దిట్టా బహుజ్ఞనా, పాతో ఏకే న దిస్సంతి సాయం దిట్రా బహుజ్ఞనా పరిదేవయ మానోచే కంచిదళ్టం ఉవబ్బ'హే సమ్మూలోన్హా హింసమత్తానం క ఇరచేనం విచకణోం కిసో వివజ్ఞో భవతి హింస మత్తాన మత్తనో, న తేన పేతా పాలేంతి నిరజ్ఞా వరిదేవనా. యథా సరణ మాదిత్తం వారినా వరినిట్టయే వీవమపి దీరో సుతవా మేధావీ పండితో నరో. బివృమువ్పతితం సోకం వాతోతూలం వ ఘంసయే. ఏకోవ మచ్చో అచ్చేతి ఏకోవ జాయతే కులే, సంయోగ వరమత్వేన సంభోగా సబ్బపాణినం. తస్సాహి ధీరస్స బముస్సుతస్ప సంవస్సతో లోకమిమం పరంచ, ఆజ్ఞాయధమ్మం హృదయం మనంచ సోకా మహంతాపీి న తావయంతి, సోహం దసృంచ భోక్కంచ భరిస్సామి తనాత కే. 'సేసం సంపాలయిస్సామి కచ్చమేవం విధానతో. ఆరాడర్‌ _ థి ఎంత వలపించినగూడ నెవని జీఎ తమ్ము నిలువదో వానిక్రై తనకుదాను బుద్దిమంతుడు పీడలు పొందనేల । నడుచువారలు వృద్ధులు వండిశులును నిండు మూర్జులు, ధనికులు, నిర్ధనులును ఆందరును మృత్యువొందుదు ఠరనుట నిజము. _ అవనీజమునుండి వడిపోదునను భయంబు ఫలమునకునుండు నిత్యము; [1వభవమొందు ననుజునకు నిత్యముండును మరణభయమ్ము,

1! ఉదయమున చాల గనబడుచుందు జనులు సందెవేశకు నుండరు కొందరందు. సందెవేళను గనబడు జనమునందు ఒక్కడుం గూడ గనబడ డుదయవేళ. మూఠథులగువార లేడ్చుచు మొత్తుకొనుచు కష్టవడ లాభలేశము కలుగునేని ఉ త్తములుగూడ నేడ్చుచు మొత్తుకొం్యదు. తనకుదా హింసించుకొనుచు నెంతయును దుఃభించు నాతండు దుర్వర్జుండగుచు హైగులుచు నున్నచో పోషణం బగునె మృతునకు? ఏడుపు వితఠమ్ము సుమ్ము- ముట్టుకొన్నంతనే గృహమునకు నిప్పు సలిలముల నార్చివేనెడ చందమునను దూది పింజను వాయువు తోలునట్లు తోడనే జ్జాని దుఃఖమున్‌ దోలవలయు. (పాణి ఏకాకిగా _పభవించుచుండు ఒకడు కుటుంబాన నుదయించుచుండు సంయోగ పరములు సర్వభోగములు, ఇవాపర లోకాల నెవడు ధ్యానించు అష్ట జగద్ధర్మ మవగత మెవనికి ఆ బహ్మవకు ధీరు నధిక శోకంబు నైతము బాధింవ జాలదు సుమ్ము. యోగ్యులౌ వారల నొసగుచునుందు లోగివై భములన్‌; పోషించుచుందు బంధువ్లలన్‌; పేదవారి పాలింతు కరణీయమిదె బోధ కబ్గువారలకు. | (శివళంకరస్వామి అనువాద౦) అని రొమనండితుడు అనిత్యత్మావకాళశనం చేసీ ధర్మోవదేశం చేస్తారు. అక్కడ ఉన్న వారంకా అది విన్తి శోక విరహిశులవుతారు. అన్నడు భరత కుమారుడు

కేకే

రామపండిశునికి [పణామంచేసి, “వారాణసీ రాజ్య వరిపాలనం నిర్వహించండి" అని వేడుకొంటాడు.

రాముడు భరతునితో “లక్ష్మణ కుమారుని, సీతాదేవిని పిలుచుకొని పోయి రాజ్యపాలనం చేయి. పన్నెండు సంవత్సరాల తర్వాత రాజ్యం చేయ వలసిందని నాతో నాయనగారన్నారు. నే నిప్పడే అక్కడికి వస్తే జనకాజ్డా పరిపాలనం కాదు. మిగిలిన మూడు సంవత్సరాలూ గడచిన పిదవ నేను వస్తాను” అని దృఢంగా చెబుతాడు.

భరతుడు ససేమివా వరిపాలనకు అంగీకరించడు; బలవంతం చేస్తాడు, రాముణ్ని రమ్మని. అప్పుడు రామవండితుడు *న్చేన్స రానంతవరకు ఈ హిదుకలు రాజ్యం నడుపుతాయి” అని తన తృణపాదుకలు తీసి ఇస్తాడుం అవ్పుడు భరతుడు, సీత, లక్ష్మణుడు పాదుకలను తీసుకొని రామవండితునికి (వణామంచేసి, సవరివారంగా వారాణసి చేరుతారు. మూడు సంవత్సరాలకాలం షౌదుకలను ప్రతినిధిగా ఉంచి రాజ్య వరిపాలనం జరుపుతాడు భరతుడు.

అమాత్యులు ఈ తృణ పాదుకలను సింవిసనం'పై పెట్టి అభియోగాలకు తీర్చు చెప్పేవారు, తీర్పు సరిగా లేకపోతే పాదుకలు వరస్పరం కొట్టుకుం టాయి (పరిహణంతి); నిర్ణయం సరిగా జరిగితే, పళాంతంగా ఉండేవి

రామపండితుడు మూడు సంవత్సరాల తర్వాత అరణ్యవాసం చాలించు కొని వారణాసి చేసి ఒక ఉద్యానవనంలో (వవేశించాడు. ఆయన రాక తెలుసు కొని భరతుడు ఆమాత్యులతోపాటు వచ్చి, స్వాగతం చెప్పి రాజ్యం అప్పగి సాడు. రాముడు సీతను పట్టపు రాణీని చేసీ, పట్టాభిషిక్తుడై అలంకృత మైన రథమెక్కి నగర (పదక్షిణంచేసి, సుచంద (ప్రాసాదం 'పైఅంతస్థు చేరి పదహారు వేల సంవత్సరాల పాటు ధర్మానుసారంగా రాజ్యంచేసి; చివరకు స్వర్గగామి అయినాడు.

దళవస్స సహస్సాని సట్టి వస్స సతానిచ కంబుగివ మహాబాహ్య రామో రజ్జమకారయి.

సమోధానఅ;

బుద్ధభగవానుడు " ఈ ధర్మోవదేశం చేసి జాతకాలు రెండింటినీ - జన్మలు రెండింటిని __ సరిపోల్బాడు:._. “ఆ కాలంలో మహారాజు శుద్ధోదనుడు దశరథుడు; మాహామాయ రామవండితుని తల్లి; తాహులుని కల్పి సీత; ఆనందడు భరతుడు, సారి ప్వుతుడు లక్ష ఛణుడు; పరివారం బుద్ధపరిషత్తు; నేనే రామవండితుడిని” అన్ని,

క్షే6

ఈ కథ విన్న. తరువాత గృహస్థు (సోశావ త్రిఫలం పొంది దుఃఖదూరు డ్రవుతాడు. (46)

"ఈ దశరథ జాతకం రామకథా మూలస్వరూపమని పలువురు విద్వాం నులు బావించడంవల్ల, దీనికై వాద, వివాదాలు చాల చెలరేగాయి. ఈ జాతక కఠ లిఖిస్తున్న 'జాతకట్ట వజ్ణన" అనే గంథం క్రీస్తు శకం 5 వ శతాబ్దపు సింహశీయ [గంఠానికి పాఠీ అనువాదం. ఈ సింహశీయ (గంథం హైచీన హైలీ గాథల టిక. పైన పేర్కొన్న రామపండితుని ఉపదేశంలోని గాథల వంటిని భగవర్గీతలో కానవస్తాయి.

జాతస్య హి (ధువో మృత్యుః [ధువం జన్మ మృతస్య చ, తస్మాదపరిహార్యేస్టే నత్వం శోచితు మర్హసి. (2.27)

ఈ జాతక కథలోని “ఫలానమివ పక్కానం”” అనే గాథ రామాయణం

లోని

యథా ఫలానాం వక్వానాం నాన్య్మత పతనాదృయం,

ఏవం నరాణాం జాతానాం నాన్యత మరణాదృయం.

(2107-17)

ఖ్లోకంతో పోలుతున్నది. ఈ కథలోని జల్మకియ గాథతో రామాయణం లోని జల్మకియతో సంబంధం ఉన్నదని స్పష్టం. రామాయణంలో రాముడు లద్మణునితో ఇలా అంటాడు:

*““జరత్రో దుఃఖ మాచష్టే స్వర్గతిం వృథివీ వడేః, కేర్‌

జల్మకియార్థం కాతస్య గమిష్యామి మహాత్మనః, 20

సీతా పురస్తాత్‌ (వజతు త్వమేనా మభితో (వజ,

అహం పళ్ళాద్దమిష్యామి గతిర్హ్యేషా సుదారుణా.” 21 లడ్మణా, రాజు మరణించాడనే దుఃఖ వార్తను భరతుడు చెబుతున్నాడు. తండిక్తి నీళ్ళు వదలడానికి వెళ్ళుతాను. సీత మొదట వెళ్ళనీ, నీవు అమెకు ముందుగా వెళ్ళు, నేను వెంటవస్తాను - అని.

“యదేకో జాయతే జంతు రేకేనప్‌ వినశ్యతి” అనే రామాయణ ల్లోకంతో “వక్రోవ మచ్చో అచ్చేతి ఏకోన జాయతే కులే” అనే గాథ పూర్తిగా పోలు తున్నది.

ఇక “దసవస్స సహాస్పాని* అనే గాథ రామాయణంలోని

“దళవర్ష సహ్మసాణి దళవర్హ శతానిచ, భాతృభి సహిత | శ్నీసూన్‌ రామో రాజ్య మకారయత్‌” న. ౪ శీ (6-131-106)

కో రాముడు వదకొండువేల సంవత్సరాలు తన తమ్ములతో పాటు రాజ్యం చేకాడు, అనే క్లోకంతో పోలుతున్నది. మవిభారతంలోని దామోపాఖ్యానంలోను దశవర్ష సహ్మసాణి దళవర్ష శతాని చ రాజ్యం కారితవాన్‌ రామః తతన్తు [తిదివంగత:. (3-247-36), శ్యామో యువా లోహితాక్షో మత్తవారణ వ్మికమ, దళశవర్హ సహ్మసాణి రామో రాజ్య మకారయత్‌. (122954) హరి వంళంలోను దళవర్ష సహ్మసాణ్‌ దళవర్ష శతానిచ, అయోద్యాధివతి ర్బూత్వా రామో రాజ్య మకారయత్‌, (4ఎర్వు అనే [వమాణాలున్నాయి. ఈ పోలికలను ఐట్టి వాల్మీకి రామాయణ [వభావం దశరథ జాతక కథవై వుందనడం స్పష్టం. అనామక జాతకం

రామకథ లభించే రెండవ జాతకం అనామక జుతకం, ఈ జాతక కఠను [కీస్తుళకం మూడవశతాద్దిలో కాంగ్‌. సేంగ్‌.హుఈ అనే చీనా పండితుడు వీన భాషలోనికి అనువదించాడు. దీని మూల భారజీయ పాఠం లభించలేదు = బీన భాష నుంచి మరల [పాకృతానికి అనూదిత మైంది.

ఈ జాతకకథలో రామాయణ ప్మాతల ఉల్లేఖమేమీ లేదు. కాని, సీతారాముల వనవాసం, సీతావహరణం, జటాయువృత్తాంతం, వాలి స్ముగివుల యుద్దం, 'సేతుబంధం, సీత అగ్నిషరీక్ష వీటన్నిటి వతీకలూ ఉన్నాయి. ఈ కథలోని విశిష్టం మేమిటంటె, రాముని సవతితల్లి వరంపై తర్మడి ఆరణ్యా నికి వంపడు. రాముడు తన మేనమామ దండెత్రి వస్తాడని విని రాజ్యం వదలి అడవికి వెళ్ళుతాడు. రాముని ధనుష్టంకారం నిన్నంతనే వాలి భయవడి పరుగెత్తి పోతాడు. బోధిసత్తుడు వాలిని వధించాడని చెప్పడం బౌద్ధులకు ఇష్టంలేదు.

ఈ జాతర కథ సొరాంశమిది:

ఒక జన్మలో బోధిసత్తుడు గొవ్పరాజు. అతడు. నాలుగు ఉత్తమ గుణాలు = దానం, (పియవచనం, న్యాయం, సమదర్శిత కలవాడు. సమస్త జీవులను రక్షించేవాడు, అతని మేనమామ కూడ రాజు, అతడు లక్థాహీనుడు,

16 లోభి, నిర్ణయి? దుష్టుడు. బోధిసత్తుని రాజ్యం అవహరించడానికి ఆతడొక “పెద్ద "సెన్యం సిద్దం చేశాడు. బోధిస త్వుని రాజ్యసంచాలకులు కూడ పెద్ద సైన్యం సిద్ధపరచారు. బోధిసత్తుడు ఆ వైన్యాన్ని పరిశీలిస్తూ “శ్రేవలం నాస్వార్థం కోసం ఇంతమంది (పైణాల తీయడం ఎందుకు? నేను రాజ్యం వదలి వెళ్ళిపోతే సమస్త దేశమూ రశత్న్షిశమవుతుంది" అని వారితో అన్నాడు. పదవ అతడు మంతులకు రాజ్యం అప్పగించి, రాణితోహిటు అడవులకు వెళ్ళాడు. అతని మేనమామ బోధిసత్తుని రాజ్యంలో (వవేశించి, ఆకమించుకొన్నాడు. [పజలకు చాల కష్టం కలిగింది. బోధిసత్తుడు ఒక కొండమీది వనంలో నివాసం ఏర్పరచుకొన్నాడు. శముదంలో దుష్లుడెన నాగరాజా ఉన్నాడు. వాడు ఛద్మబుషి వేషం ధరించి, రాజు కందమూల ఫలాల తేవడానికి వెళ్ళినప్పుడు ఆశమానికి వచ్చి రాణిని అవహిరిస్తాడు, సముదానికి దారి రెండు కనుమల మధ్యన ఇరుకుగా వుంది. కొండమీద ఒక పెద్ద వక్కి వాలివుంది. అది తన రెక్కలు విప్పుకొని నాగరాజు దారిని అడ్డగించింది. నాగరాజు ఆ పక్షి కుడిరెక్కును తెగనరికి దానిని శ్లూలవేస్తాడు. సమ్ముదంలోని తన ద్విపానికి వెప్పళాడు. రాబిని చెరలో క్పృడుతాడు. క్రి (0. కందమూల ఫలాలతో త్రిరిగివచ్చిన రాజు అ్మశమంలో రాణి లేకుండడం చూచి బాల దుఃఖపవడుకాడు. ధనుర్భాణాలు ధరించి రాణి అన్వేషణ కోనం వర్వతాలు గాభిస్టాడ్సు. అప్పుడు ఒక నదీ తీరంలో అతనికి ఒక పెద్ద కోతి కనబడుతుంది; అది చాల వ్యాకులంతో ఉన్నది. తానొక రాజునని తన పీనతర్మడి రాజ్యం గుంజుకొనీ తనను తరిమివేశాడని, తనకెవ్వరూ మడులు లేరని, రాజు అడిగినమీదట ఆ కోతి చెబుతుంది. రాజు ఆ కోతికి తన కష్టాలు కేలుపుకాడు. వారిద్దరు పరస్పర సవాయం కోనం వాగ్దానాలు చేసుకుంటారు, తర్వాత రాజు ధనుస్సు అల్లెతాడును మీటాడు బాణం సంధించాడు. ఆ టంకారం వినగానే కోతి పినతండి భఛయకంపితుడై రాజ్యం వదలి హిరిసపోయాడు. కోతి రాణిని వెదకడానికి తన 'స్నేహికులను పంపింది. కోతులు అన్ని దిక్కులకూ వెళ్ళాయి వెదకడానికి. వెదుకుతుండగా; వారికి దెబ్బతిని కూరి పోయిన ఒక వక్షి కనబడుతుంది. ఒక నాగరాజు రాణిని ఎత్తుకొని పోయాడని ఆ వక్ష చెబుతుంది. సముుదం దాటడం ఎలాగని కపిరాజుకు నందేహం కలిగింది. అవ్వడు ఇందుడు.. చిన్న కోతిరూపంతో వచ్చి, * (వతికోతీ అక్క్కాక్క. గుండు మోసుకొని వచ్శి సమ్ముదంలో వగవేయాలని ఉత్తర్వు

క్షే

చేయండి. దానితో సమ్ముదంలో ఒళ దారి ఏర్పడుతుంది. మీరు నుఖంగా. నాగరాజు ద్వీపం చేరుకోవచ్చు” అని సలవి చెబుతాడు. స

కోతులు ఆ విధగాంనే వారధి కట్టి, సమ్ముదం దాటి నాగద్వీవం చుట్టు ముట్టారు. నాగరాజు విషమయమైన పొగమంచును ఉత్పన్నం చేస్తాడు. దానితో కపులంతా భూమిపై ఒరిగిపోయారు. చిన్న కోతి (ఇం్యదుడు) ఒక దివ్యాషధిని కోతులకు వాసన చూపాడు. వారు మూర్చతేరి ఆరోగ్యవంతులయారు, అప్పుడు నాగరాజు "పెద్ద తుఫానును కల్పించి కారుమేమూలతో నూర్యుణ్ని కప్పివేశాడు. ఉరుములు; మెరుపులు. మెరుస్తున్న మెరుపే నాగరాజని చిన్న కోతి (ఇర్యదుడు) కపిరాజుకు తెలియజేస్తాడు, అవ్నుడు రాజు ఒక వాణంలో నాగరాజును చంపివేస్తాడు.

తర్వాత చిన్నకోతి రాణిని చెరనుంచి విడిపిస్తాడు. ఇంతలో రాజు మేనమామ మరణించినట్టు వర్తమానం చేరుతుంది. రాజు స్వరాజ్యానికి తిరిగి వెళ్ళుతాడు. రాణి రాజును వదలి చాలకాలం వరపురుషుని ఇంట్లో వుందని జనం ఆడిపోసుకుంటారు. అది విని రాజు “నిన్స వరగృహంలో చాలా కాలం వున్నందున నీ _వవర్తన గురించి జనం సందేహ పడుతున్నారు. నిన్ను స్వీక రించడం వంశమర్యాదను, సంప్రదాయాన్ని బట్టి ఎంతవరకు ఉచితం?” అని రాణిని [పళశ్నిస్తాడు. “జేను ఒక నీచుని ఆదీనంలో ఒక గుహలో వున్నాను. కాని, బురదలో వంకజంలాగ ఉన్నాను. నాలో సకీత్వం వుంటే, భూమి వగిలిపోవుగాకః” అని రాణి అంటుంది. ఆ వకారమే భూమి న్మెరెలు వారింది. “న్హూదారా, నా నతీత్వం, [వమాణితమైనది” ఆని రాణి నిరూపిస్తుంది. రాజు, రాణి ధర్మనిష్టులు గనుక, రాజ్యంలోని అన్ని వర్గాలు తమ ధర్మాన్ని ఆచరిస్తూ వుండేవి.

ఈ అతీత కథ చెప్పిన పిదవ బుద్దథగవానుడు ధీకమవలతో ఇలా అన్నాడు:-*ఆ రాజును నేనే, రాణి గోప. మేనమామ దేవదత్తుడు, ఇందుడు మతేయుడు. బోధసత్తుుని ఆచరణ శాంతి పారమిత ఎల్లలు లేనిది.

ఈ జాతక కథ రామాయణ ప్కాతలను చెన్సకపోయినా, వూర్తిగా వాల్మీకి రామాయణ కథకు ఆనుకరణమేనని వేరుగా చెవనక్కరలేదు. మూడవది దశరథ కథానకం ;

చీన భాషలోని తిపిటికాలలో 'క్సా-పౌ-త్సంగ్‌_కింగ్‌” "పేరుతో 121 అవదానాల సంకలన మొకటి వుంది. ఇది క్రీస్తుళకం 472లో చీన భాషలోకి ఇనూదిత మైంది, దీని పెలీమూలం లభించగంభేదు. ఈ అవదాన

రి సం్యగహంలో కనిష్కని (వస క్తి అనేక కథలలో (వధానంగా వుండడంవల్ల ఈ అవదాన కథలు [క్రీస్తుశకం రెండవ శతాబ్దంలో రచితమై వుంటాయని పండితుల ఊహ. ఈ అవదానాలలో 'దశరత కథానకం' ఒక్కటి. ఈ కథలో సితగాని, మరే రాజకునూరిగాని లేకపోవడం విశిష్టత. కథావస్తువు ఇది: పూర్వం ఒకప్పుడు మానవుల ఆయుస్సు పదివేలేండ్లు ఉండేది. ఆ కాలంలో జంబూద్వీపంలో దశరథుడనే రాజు రాజ్యం చేసేవాడు. ఆయన పట్టమహిషికి రాముడనే ప్యుతుడు కలిగాడు. రెండవభార్యకు ఒక కుమారుడు. అతనిపేరు రామణుడు (లోమన_లన్మణ), రామునితో నారాయణ శ క్తి వుండేది. మూడవరాణికి భరశుడు, నాల్గవరాణికి శృతుఘ్నుడు వుట్టారు, మూడవ రాణిమీద రాజుకు చాల (యేమ వుండేది. ఒకనాడు రాజు అమెతో “సీవు ఏమైనా కోరుకో. నేను నా సంపద, పూరి బొక్కసం ఇవ్వ శానికి సిద్ధంగా పున్నాను” అన్నాడు. రాణి తనకేమి అవసరంలేదని అన్వుడు అన్నది. రాజు రోగగస్తుడయాడు. తాను (బితకనని నిశ్చయించుకొని రాజు రామునికి వట్టంకట్టాడు. రాముడు సింహాససంపై ఆసీనుడు కావడం చిన్న రాజికి కన్ను కుట్టింది.'రాజా, నీవు నాకు పూర్వం కిచ్చినవరం ఇప్పుడివ్వండి, రాముణ్ని గద్దెనుంచి దింపీ నా కుమారుడై న భరత్కన్సిక్తి పట్టాభిషేకంచేయండి, ఇది నా కోరిక' ఆని రాజుతో ఆన్నది. ఇది విని రాజు చాల దుఖఃపడ్డాడు, రాజు ధర్మానుసారం అతడు తన మ్రూట శప్పదలచకేద్దు. అప్పుడు రామణుడ్సు (లవ్మణుడు) రామునితో తన నారాయణళ కీని చూపమని, సవతితల్రిక్సి విశ్వాసం కలుగుతుందని (ప్రార్థిస్తాడు. “తన తండి ఆజ్ఞకు భంగం కలిగించే వ్యశుడు పితృళక్తుడనిపించుకోడు" అని రాముడు సమాధానమిచ్చి మిన్నకుంటాడు, తన వరానికి కట్టుబడిన దశరథుడు తన కుమారులిద్లరికి పన్నెండు సంవత్సరాల వనవాసం విధించి, తర్వాత స్వదేశానిక్ష రమ్మంటాడు. అప్పుడ్మ భరతుడు విదేశాలలో వున్నాడు. దశరథ్రన్ని మరణానంతరం భరశుడ్చు స్వదేకా నీకి మరలి వస్తాడు; తల్లి చేసిన పనికి కటకట వడకాడ్ష, “సేనతోపాటు రామ వ్‌ టన్ను వర్యతానికి తరలివెళ్ళి, రాజధానికి మరలివచ్చి, రాజ్యనరి న్‌ చ వలసిందని రాముణ్ని పార్టిస్తారు. “వనవాసంకోసం త్రం డి గటా దగు కలి నస పా పపంచ కీ కోనుగ్‌ అని రాముడు సమాధానం. చెప్పి తిరిగ వెళ్ళగానికి నిరాశ రిసాడ్రు, అధ నావీ ఆడు కాట త హా పాపకల .(భమ్మపారుక) భర్య అయోధ్యకూతిరిగీ వసడు, ప్రిద్ద్య చర్మషాదుక లన్న

లై సింవాసనంమీద పెట్టి రాజ్యకార్యం నిర్వహిస్తాడు. (వతిదినం ఉదయ సాయం కాలాలలో పాదుకలకు పూజచేసి, వాని నుంచి ఆజ్ఞ తీసుకునేవాడు.

(క్రమంగా రాముని వనవాసం గడువు పూర్తయింది. రాముడు వనవాసం ముగించుకొన స్వదేశానికి తిరిగి వస్తాడు, భరతుడు రాజ్యభారం స్వీకరించ వలసిందిగా రాముని (ప్రార్థిస్తాడు. రాముడు మొదట నిరాకరించాడు, కాని, ఛచఛరతుడు తీవంగా అనురోధం చేయడం వలన స్వీకరించాడు. రాముని రాజ్యంలో అందరూ తమ తమ ధర్మాలు పాలించేవారు. కాంతి, సమృద్ధులు విరాజిల్హాయి.

దళరథ జాతకాన్ని, తక్కిన రెండిటిని అనామకాన్ని;, దళరత కఠా నకంను __ పరిశీలించగా, వీటిలోని రామకఠ వాల్మీకీ రొమాయణంళో చాల వరకు పోలుతున్నది. “దశరథ జాతకం”*లో రామ వనవాసానికి, సీతానుగమ నానికి తగిన ఆధారాలు లభించవు. వాల్మీకి రామాయణ కథలో సీత భర్త వెంట వెళ్ళడం ఉచితమయినట్టు “దశరథ జాతకం'లో చెల్లెలయిన సీత రామ లక్ష్మణులవెంట వెళ్ళడం ఉచితంగా తోచదు. చెల్లెలిని వివాహ మాడడం కూడ విడ్డూరంగా ఉంది. ఇంతకుముందు. పేరొగన్న గాథలకు రామాయణంతో పోలికలను బట్టి కూడ ఈ జాతక కథలన్నీ వార్మీకీయ రామకరకు వికృత రూపంగా కనిపిస్తున్నాయి పిటకాలలో

ఈ జాతక కఠలు గాక ఫాల్మీతిపీటకాలలో రామ కఠతకు సంబంధించిన కొంత సామ్మగి - గాళలు ఉన్నాయి* వాటిని ఉల్లేళిస్తాను. వీటితో సీఠా రాముల (పస్తావం ఉన్నందున (త్రిపిటిక సంకలన కర్తలు పొల్మీకీయ రామ కథతో బాగా వరచయమున్న వారనే నృష్టమవుతుంది. జయద్దిస జాతకం

ఇది పాఠీ జాతకద్ది వజ్ఞనలో 613 వ జాతకం. దీనిలో 17 వ గాథను బట్టి రాముని వనవాసం పామాలయాలలో గాక, దండకారణ్యంలో జరిగినట్టు వర్జి తమయింది. ఒక తల్పి తన కుమారునితో ఇలా అంటుంది:

“యం దండకారణ్ణ గతస్స మౌతా తంతే అహం సోత్టానం కరోమ్హి/ (కలో ళం న “దండకారణ్యదాసి అయిన శ్‌ ని ము తర్ది ఎలాటి స్వస్త్యయన మంగళం గ్లేన?డో నద, అరా | ౧ గ్‌ [| న 4 న ర భభ.

వ్తీం జేస్తున్నాను.” దశరథ జాతకం [వకారం రాముని ననవాన కాలానికి ఆతని తల్టీ లేదు. అక్కడ వనవాసం పామాలయంలో. ఇది 537 న జాతకం. వేసంతరుని భార్య మర్ధీ తన భర్తతో ఇలా ఆంటుంది : “ఆవరుద్దస్స హం భరియా రాజప్ముతస్స సిరీమళో, తం చాహం నాతిమణ్గామి రామం సీతా మనుబ్బతా.”

౮ (గాధ 541) నేను శ్రీమంతుడై న, నిర్వాసిళుడై న రాజప్ముతుని భార్యను. రాముణ్ని అనుస రించిన సీత ఏ విధంగా తన భరను ఆదరించిందో నేనూ ఆ విధంగానే అధరిస్తాను. దీనినిబట్టి ఆరణ్యవానంతో సీతారాముల సంబంధం నతిపత్ని సంబంధమే కాని సోదరి సోదర సంబంధం కాదని ధ్వనిస్తుంది.

ఈ. _పాసంగిక _గాథలేకాక రామాయణ ఉపకఠతల పోలికలున్న 'జోత్తకాలు కూడా ఉన్నవి, సొమ జాతకం

ఇదీ 540వ జాతకకథ, ఇది రామాయణంలోని ఆంధమునిసుళుడు [శ్రవణ కుమారుని దశరథుడు శబవేధి బాణంతో చంసిన కథకు రూపాంతరం, ఈ జాతక కథ అమరావతీ సాంబీ సూసాలలో గండరించబడడాన్నిబట్టి దీని జన |పియత తెలుస్తుంది. సామజాతక కథ సారాంశమిది :

నిషాదకులంలో' పుట్టిన దుకూలకుడు, సారిక హీమాలయంలో ఒక 'ఆశమంలో బుషి జీవితం గడుపుతూ వుంటారు. వారికి బోధిసత్తుుడు ఆలౌకిక రీతిలో ప్యుళుడౌతాడు, వాని పేరు సైన్సుడు. సామునికి 16 సంవత్సరాల వయస్సు వచ్చేవేళకు ఒక పాము కాటుతో తలిదండ్రులు అంధులై పోతారు" అప్పటినుండి సాముడు తలిదండులకు "సేవచేస్తూ వుంటాడు.

ఒకనాడు సాముడు నీళ్ళకోసం ఏటికి పోతాడు. అక్కడ కాశీరాజు బఐలియకుడు వదలిన విషదిగ్సమయిన దాణం తగిలి మరణిస్తాడు. రాజు వెదు క్కు౦టూ వచ్చి, జరిగిన సంగతి సాముని తలిదండ్రులకు తెలుపుతాడు, సాముడు మరణ సమయంలో తన బాధకన్నా, తలిదం్యడుల దయనీయస్థితిని గురించి..విలపిస్తోడు. తలిదల్మడ్లుల కోరికపై వారిని సాముని క శేబరం వద్దకు ర్వాటీ' చేర్చుతాఢష ఆప్పుడు, సారిక” “ల్లు ప్యుతుడు తలిదం్యడులస నిజమైన భ్ధక్తుడయితే, విషం లు ప్రమవుతుందిి "సన్ని శపథం సచ్చ(క్రియ. చీస్తుంది.

ళు! దుకూలకుడూ అలాటి సచ్చ్మకియ చేస్తాడు. వనదేవతకూడా శవథం చేస్తుంది సాముడు న్మిదనుంచి లేచి కూర్చునట్టు లేచి కూర్చుంటాడు. రాజుకు స్వాగతం చెప్పి; “నాకు మూర్చ వచ్చింది. తలిదం్యడుల "సీవచేసేవారు ఉభయలోకాల లోను సుఖవడతారు” అని అంటాడు. పిదప బలియక మవొరాజుకు రాజ ధర్మం ఉవదేశిస్తాడు. రామాయణంలోని మునికుమారుని తలిదం్యడులు, మునికువూరుడు చాల ఉ త్రేజితులవుళారు. చివరకు మునికుమారుడు పునరుజ్ఞీవిశుడు కాడు, కాని ఈ ఆరెండు కథలలోను పోలిక మ్మాతమేకాక గాధలలోను, రామాయణ శ్లోకాల లోను శబ్ధసామ్యం కూడ కనిపీస్తుంది. అయం వకపదీ రాజా (గాత వ. ఇయ మేకవదీ రాజన్‌ (రామా 263.64) అదూసక వితాపుత్తా తయో పితును నాహతా (గాథ 39) వృద్ధాచ మాతాపితరౌ అహంచే కేమణా హతః (రామా 263.32) వృద్ధపిత దుకూలకుని విలావంలోని ఒక గాథ రామాయణంలోని ఒక శ్లోకంతో పూర్థిగా పోలుతుంది. కో దాని భుంజఇస్పసి వనమూల ఫలానిచ, సామో అయం కాలకతో అంధానం పరివారక*, " (గాథ 85) కందనూల ఫలం హృ్‌్వా యో మాం (పియమివా చిథిమ్‌, భోజయిష్యత్యకర్మణ్యం ఆ[వ్యగహమనా యకమ్‌. (రామా 1-64-34) ఈ రెండింటికీ మూలం ఒక్కటే ఏమోః రాొనవూాయణమే ఈ సామణాత కానికి మూలమని నా అభ్మిపాయం. స్రోలీక వేస్సంతర జాతకంలో. పెక్కుచోట్ట రామాయణంతో లు కనిపీసాయి,.

• వేస్సంతరుడు దానవీరుడు. అడిగినంత ఇవ్వడం ఆతని (పతిణ్ఞ. అత డొకమారు దేశ శ్యేమం గు ర్రించక దివ్యహ స్రిని దానమిస్తాడు. చీనికోసం అతనికి రాజు వనవాస శిక్ష విధిస్తాడు. అతడు తన సాధ్విలఅయిన మద్ది, ఇద్దరు కుమా రులు వెంటరాగా అడవులకు, నాలుగు గ్యురాలు కట్టిన రఠంలో బయలుదేరు కాడు. దారిలో ఒక [బాహ్మణుడు రథం కోరగా ఇచ్చివేస్తాడు, అడవిలో వారు నలుగురు ఒక కుటీరంలో నివసిస్తారు. అన్నడు శకుడు (సక్క) కుళూస

డం! (బాహ్మణ చేషంతోవచ్చి, వేస్సంతరుని ఇద్దరు కుమారులను, భార్యను దాన “మిమ్మని కోరి? పొందుతాడు. తర్వాత ఆ [బాహ్మణుడు నిజస్వరూపం తెలిపి వేస్పంతరుని దానశీలోన్ని (వళంసిస్తాడు. కథ సుఖాంతమవుతుంది.

ఈ జాతక కథలో వేస్సంతరుని వన వాసం, వనవాసానికి ముందు దానమివ్వడం, కౌళశల్యలాగ చేస్సంతరుని తల్లి రోదించడం, కుటీర వర్ణనం, మద్ది సీత వలె వనగమనానికి పట్టుదల చూపడం మొదలయిన పోలికలు సైమాన్య దృష్టికే కనిపిస్తాయి. సీత అడవికి పిలుచుకొని హషోకపోతే నిళ్ళల్లోనో, నివులోనో పడి, విషం పుచ్చుకొని మరణిస్తానంటుంది. మద్దీ కూడ అలాగే అంటుంది.

అగ్గిం నిజ్ఞులయిత్వాన ఏక జూల సమాహితమ్‌, తత్ధమే మరణం 'సేయ్యో యంచే జీవేత యంవినా.

(గాత 73) యచి మాం దుఃభితా మేవం వనం నేతుం నచేచ్చసి, విషమగ్నిం జలం వాహం ఆస్థాస్యే మృత్యు కారణాత్‌.

| (రామా 229.21) దీనిని బట్టి వేస్పంతర జాతక రచయితకు రామాయణం బాగా తెలుసు సనన డానికి సందేహం లేదు. నంబులా జాతకళల

ఇది 519వ జాతకకథ. దీనిలో పతి భక్తురాలయిన సంబుల వృత్తాంతం వుంది. ఈమె భర్త రాజకుమార సోత్టి-సేనుడు; కుష్టరోగి, ఈమె అతనితో పొటు వనంలో నివసిస్తూ, ఆతనికి సేవచేస్తూ జీవితం గడుపుతుంది, ఒకనాడు ఒక దానవుడు సంబులను చూచి భార్యగా చేసుకొనడానికి బలవంత పరుస్తాడు, కాని, సంబుల అంగికరించదు. సక్కుడు (శ్యకుడు అమెను దానవుని బారి నుండి రక్షిస్తాడు. సోత్టిసేనుడు తన వత్ని సతీత్వాన్ని శంకిస్తాడు. ఆమె ఒక సచ్చకిరియం _- సచ్చ[కియ - చేసి, శపథం చేసి - తన భర్త కుష్టరోగాన్ని ఫోగొడుళుంది - నేను నా భర్తను తన్న పరపురుషుణ్ణి చూడనట్టయితే భర్త వ్యాధి శమించనీ _ అనేది సచ్చ్యకియ.

తర్వాత ఇద్దరూ రాజధానికి తిరిగి వస్తారు. కృతఘ్నడై న సోత్టి సేనుడు అన్య శ్రీలను మరిగి సంబులకు కష్టం కలిగిస్తాడు, కాని, చివరకు తండి మాటవిని సంబులను క్షమావణ కోరుతాడు. పిదప ఇద్దరి జీవితం సుఖ మయంగా నడుస్తుంది,

ణ్‌ సంబుల సీత్రలాగే వతి సవర్య చేస్తుంది. ఆమె నచ్చకియ సీత అన్న సరీఇా శవథం లాంటిది. దానవ్లఢు రావణుడు మాటలలోను సమానులు. నీవు నా మహిషి కావడానికి ఇష్టపడకపోతే, నిన్ను నేను నా పాతఃకాలావారంలో తినేస్తాను ఆని దానవుడు రావణుడు సీతను బెదరించిన ఖే బెదరిస్టాడు : నోచే తువం మాహేసేయ్యం సంబులే కారయిన్సని, అలం త్వం హైతరాసాయ మళ్లా భక్కా- భవిస్పసి, ద్వాభ్యా మూర్జ్యంతు మాసాభ్యాం భర్తారం వూ మనిచ్చతీం, మమ త్వాం (ప్రాతరాళాక్తే సూదాశ్ళేస్యంతి ఖఇండళః. గ (రామా 522.9) మహా సుతసోమ జాతళం ఇది 597వ జాతకం. దినిలో మహానుతుడు (బోధి నత్త్వుడు) ఓక పోరిసాదుణ్ని (ప్రరషాదుని) నిందించే గాథ వుంది. ఇది రామాయణం కిషింధా కాండలోని ఒక శ్లోకాన్ని పోలివుంది. రామాయణంలో ఈ లోకం వాలివధ ఘ్రృటంతో వుంది. వాలి రామునితో “రామా నీవు నన్ను చంపడం బ జ్‌ అన్యాయం, నేను తినదగిన వాడినికొను. తృతియులు ఐచు వంచనఖ జంతువు లనే తినవచ్చు” అంటాడు. వంచ పంచనఖా భ జ్యా (బహ్మ క్మతేణ రాఘవ ర (లేహ్‌ శ17-29, మనుస్మృతి 5.7) మహా.సుతసోమ జాతకంలోని ఈ కింది గాథ రామాయణ శ్లోకానికి అనుకరణలాగ కనపీస్తుంది. పంచ పంచనఖా భక్కొ- ఖ త్‌ే వరా వ భకేగని తత్మా అధమ్మ ఇ కాఖాక్థం రాజా బిర్ర ఉ (గాత-50ి) ఆదిచ్చు పట్టాణ జాతకం య అర నీ అదిచ్చు పట్టాణ జాతకంలో (175) ఒక వానరుని (పస్టావన వుంది కానీ దీని గూపాంచరం మవాభారత రామాయణాలలో లభించదు, ఈ గాత రామ.కథకు సంబంధించింది అవునో కాదో చెప్పత్తేము వ్టేసు కిర భూలేసు సంతి సీల సమాహితా, పస్స సాఖామగం జమ్మం ఆదిచ్యం ఉపతిట్టతి. వై.2

లం మహా భాష్యంలో ఈ గాఠకు సంస్కృత రూహింతరం కల గన _ ఏ ఆక స

కరణే (13225ొ స్మూత చర్చలో కనిపిస్తుంది. ఉప అనే ఉపసర్గ స్లాధాతువు ఉభయ వదులలోను వున్నదనడానికి ఉదాహరణంగా ఈ గాథ హీహింతరంగా కనిపిస్తుంది.

బహూనా మప్యచిత్తానా మేకో భవతి చిత్రవాన్‌

పశ్య వానర సైన్యేస్మిన్‌ యదర్క_ ముపతిష్టతే,

మైవం మంస్థాః సచిత్తోయ మేషోపి హి యథా వయం,

వతదవప్యస్య కాపేయం యదర్శ ముపతిస్టతి.

జొతక కథలోని సామ్మగితో వాల్మీకి తన రామాయణ మహికావ్యం రచించి వుండవచ్చునని శ్రీ దినేశ్‌ చరద సేన్‌ మున్నగు విద్వాంసులు ఆను మానిస్తున్నారు గాని, దానిలోని అత్యల్ప సామ్మగి ఆధారంగా జాతక కథలలో శామాయణానికి మొదళ్ళు వెదకడం వ్యర్థమని నా అభ్మిపాయం.

(తిపిటకాలు క్రీస్తు పూర్వం నాలుగవ శతాబ్దంలో సం్మగథితాలు, వానిలో రామాయణ గాథకు సంబంధించిన సామ్మగి చాల తక్కువ కనిపిస్తు న్నది. అంతేకాక, (తిపిటికాలలోని 5% గాభలలో యష, దానవ, నాగ, రక్కస, వానర _ ఆది అసంఖ్యాక పప పక్షులకు సంబంధించిన కథలు ఉన్నాయికాని, రావణుని, హనుమంతుని, తదితర క్రవ్ఫల (వస్తావన రాలేదు గనుక వాల్మీకి రామాయణం ఆప్పటికి (పచారం పొందినటు లేదని బహుకా హల్మీకీయం రచితం కాలేదేమోనని కొందరి అభ్మిపాయం. |

కాసీీ రామాయణం బౌద్దుల పిటక కాలానికే (ప్రచారంలో వుందని, బౌద్ధులు రామాయణ భారతాలు వని వాటి (ప్రభావానికి లోనవుతారని చయవడిన బౌద్ధాచార్యులు అలాటి ఆఖ్యానకాలను వినడం నిషేధించారని, ఆందువల ఆగత్తికంగా తప్ప రామాయణం భారతాల (వన క్రి జాతక కథలళో రాలేదసి? అది వచ్చినా వికృత రూపంలో వర్ణి తమయిందని చెప్పడానికి ఆధారా లున్నాయి.

ని న్‌ సాషడు = ధారత యుద్ద సీకాహరణాదులు నిరర్జక కథలని, వాటి డదని దీర్డ నికాయం వ్యాఖ్యలో "హెచ్చరించాడు : అక్టాసంతి వారత రామాయణాది కథా. తం యస్మిం కానే కథయం౭ి శత గంతుంన 4 కట థి వట్టి. (దీ, ని అ, కేరిక్త) ధారత యద్ధ సీళాహరణాది నిరరకళఠథా.”' (దీ ని. అ. 166). న బౌద్దులలాగ జైనులు కూడ రామకథను తమ మతానుసారంగా మళ,

ల

_వచారంకోసం వినియోగించుకున్నారు. రామకథ జైన సాహిత్యంలో. అతివిస్తై రంగా లభిస్తున్నది. బౌద్ధులు రాముణ్ని బుద్దుని పూర్వావతారంగా భావించారు. జైనులు రామకథలోని ప్మాతలకు తమ మతంలో ఆత్యంత [పాముఖ్యంగల స్టాన మిచ్చారు. జైనుల (వకారం రామలక్ష్మణ రావణులు జై నధర్మానుయాయులే కాక సతిషష్టి ళలాకా పురుషులు కూడ. (తిషష్టి శలాకా పురుషులంటే 63 మంది యుగపురుషములన్న మాట. ఏరిలో జెడ మంది తీర్దంకరులు (జై నధర్మోపదేశకులు), 12 మంది చ్మకవర్తులు (భారతదేశపు అరుఖండాల సార్వభౌములు), తొమ్మం డుగురు బలదేవులు, తొమ్మండుగురు వాసుదేవులు, తొమ్మండుగురు (పతి వాసుదేవులు వున్నారు. ఈ శలాకా పురుషుల జీవితాలు జైన పురాణాలయాయి, రామాయణ భారతాల లాగ, జైన రామకథలు

(వతికల్పంలోను ఈ తిషష్టి శలాకా పురుములలో తొమ్మండుగురు బలదేవులు, తొమ్మండుగురు వాసుదేవులు, తొమ్మండుగురు పతి వాసుదేవులూ అవతరిస్తుంటారు. రామలశ్మణ రావణులు [కమంగా ఎనిమిదవ బలదేవ, వాసుదేవ, (పతి వాసుదేవులు, బలదేవుణ్ని బలభ్యదుడని, వాసుదేవుణ్ని నారాయణుడని కూడ అంటారు. ఐలదేవ వాసుదేవ ,వతివాసుదేవులు ఎన్సుడూ సమకాలికులుగానే' వుంటారు. బలదేవ వాసుదేవులు ఏరాజుకో ఏకోదురులు కాని (థాతలుగా పుడుతారు. వాసుదేవుడు బలదేవుని తోడ్పాటుతో (పతివాసుదేవునితో యుద్ధంచేసి; అతనిని వధించి, దిగ్యిజయంచేసి భారతదేశంలోని ఆరు ఖండా లలో మూడు ఖండాలపై అధికారం పొంది, అర్ధచ్మకవరి అవుతాడు. (వతి వాసుదేవుణ్ని వధించడం కారణంగా మరణానంతరం నరకానికి వెళ్ళవలసి వుంటుంది. తొమ్మండుగురు వాసుదేవులలో ఎనిమిదవ వారయిన లక్మణ.డు, కృష్ణుడు (వత్యేకంగా చెప్పవలసినవారు. బలదేవుడు తన (భాత మరణానికి శోకాకులుడ్రే జై నదీక (గహించి మోదం పొందుతాడు (రామ బలరాములలాగు). ప్రతివాసుదేవులు సదా సర్వకాలం వాసుదేవులతో విరోధం పెట్టుకొని, వాసుదేవుని చక్రానికి బలి అవుతారు (రావణ జరాసంఛుల లాగు.

జెన రామకథలలో మరొక విశేషం వానరులు, రాక్షసులు విద్యాధర వంక్యలు. జైన ధర్మ సంస్థావకుడైన బుషభుడు తన నూరుగురు ప్యుకులలో భరతునికి రాజ్యం అప్పగించి, తపోదీక స్వీకరిస్తాడు. తరువాత నమి, వినమి అనే ప్యుతులు వచ్చి తండిని తమకు రాజ్యమిమ్మంటారు. వీరిద్దరూ సకల వీద్యలూ సంపాదించి వై కాఢ్య (వింధ్య) వర్వత ప్రాంతంలో రాజ్యం స్థాపించు

య! అప్పురుషులు (వవుమ 3వ పర్వం), కొన్నారు. ఏరు వద్యారుం దారికి మాంసరుషం య అనేక వు! జైనుల (ప్రకారం విద్యాధరులు వీరికి విద్యాభరులనే సిద్ధించుకొన్న మానవులే. ఈ విద్యలు ధరించడంవల్ల క! "పేరు వచ్చింది. తము భవనాలమీద వానర చివ్నిలు వుంచుకోవడంవల్ట వా జానరులని పేరు వచ్చింది, ర క్టంతి రక సా ఖలు డీవా పుణ్ణేణ రక్టియా జేణ, తేణంచియ ఖయరాణం రక్టసనామం కయంలోవీ, (వ 5.257) రాసులు పుణ్యంతో ద్వీపాలను రక్షిస్తారు గనుక ఖేచరురైన ఆ విద్యాధర జాతికి రాషసులనే “పేరు వచ్చింది. వాణజరచిందేణ ఇమే ఛ్యృతాయనివేసియా కఈ జేణ, విజ్ఞాధరాజణేణం వుచ్చంతిహు వాజరా తేణం. (వ-6.89) కైన రామాయణములో మూడు వరంవరలున్నాయి. ఖ్ర వీమలసూర్రి వఠంవర, 2) సంఘమదాసుని వరంవర, త) గుణభదుని పరంపర. పీటైల్రో విమలసూరి పరంపరే ఎక్కువ వ్యాప్తిలోకి వచ్చింది. లోక (సియమైన రామకథను జై నధర్మపుమూసలోపోయడానిక తొలిసారిగా [(పయత్నించినవాడు విమలనూరి. ఇతనిని (పాకృత సంస్కృతకవులు ఆనుసరించార్వ. మన వివ ఇస్పుడ్రు (పాకృత రామాయణాలే. గనుక వాటిని గృర్రంచ్చి మ్యాతమే చెబుతాను, (1) శీలాచార్యుడు రచించిన చాఉపన్న మహాప్పరిసచరియల్రో అంతర్చాగమర్బునది రామలక్ష్మణ చరియం, డ్రీనికాలం (కీస్తళకం 868. (2) భ్మదేశ్వరుడు రచించిన కవావళిళోని రామాయణం. దీనికాలం 11వ శతాబ్ది, (3) భువనతుంగన్తూ8 రచించిన సీయాచరియ, రామలవ్ష్మణచరియ! (49 హరిభదుడు రచించిన వఉమచరిత. 8వ శతాబ్ది (6ప). సంఘదాను రచించిన వానుదేవ హిండి, ఇది కొమ్మండుగురు వాసుడేవుల చ ర్మిత దీనిలో రామాయణం (ప్రస క్రమ వృతుంది. ఇతడు వీనుల సూరిని అనుసరించినా, హెచ్చుగా వాల్మీకినే అనుసరించాడనవచ్చు, మూడవ సర్మవదాయ (సవ ర్తకుడయిన గుణళ్యకుడు రచించిన ఉ త్తర

రిక్త పురాణంలో రామకథ ఉన్నది. దీనిలో విశేషం సిత రావణ మంగోదరుల కుమా ర్తె కావడం. వాసుదేవ హిండిలోను ఈ సూచన వుంది.

రవిషేణుడు వఉమచరితాన్ని పద్మ పురాణమనే. పేర సంస్కృతీ కరించాడు.

[ప్రాకృత రామకథా కావ్యాలలో విమలసూరి పఉమచరియం మొట్ట మొదటిది గనుక దీనిని గురించి కొంత తెలుసుకొందాము, ఇతనికాలం కీస్తు కం 72. కాని బాషనుబట్టి 3వ శతాబ్ధిమని వండిళులు థావిస్తున్నారు. విమల సూరి దీనిని జైనమత (_పచారం కోసమే రచించాడు, హరివంశమనే మరొక మవాోకావ్యాన్ని కూడ ఈయన రచించాడు, కాని అది యివ్వడు లభించడం లేదు. కొందరు ఆసంబద్ధమయిన (వాతలతో రావణాదులను గురించి లేని పోని కట్టుకథలు (వచారం చేశారు గనుక, వాటిని తాలగించి విమల ధర్మం (వచారం చేయడానికి తాను ఈ చర్మిత (వాస్తున్నానని విమల సూరి చెప్పు కున్నాడు.

అవియంవి సవ్వమేయం

ఉవప త్తి విరుద్ధ పచ్చయ గుణేహిం,

నయ సదృవహంతి పరిసా

హవంతి తేజే పండియా లోవ. ౬117, రామునికే మరొక పేరు వద్ముడు వఉమడు అని. రాముడు వికసించిన్న వద్మం వంటి ముఖం కలవాడు, పద్మసదృళ కాంతివాడు కావడంవల్ల అతనికి తం్మడి దశరథుడు పఉమ-వద్మ అని పేరు పెట్టాడట. కనుక దీనిని పద్మచరితం అన్నారు.

అవరా ఇయా కయా ఈ

గురుఖారా సోవాణే తిథి మువొ త్తే;

పుత్తం చేవ వసూయా

విర అనియ వరవపఉిమ సరిసముహాం.

జమ్మూసవో మహంతో

తన్సకట దసర హేణ తుస్టేణం,

నామంచ విరఖయంతే

నఉమో స వఉమువ్పల దళచ్చో. 257.8.

వతఉమచరియం 158 పర్వాల (గంథం. మొదట్టో వర్వాలను ఉద్దేశాలని

సముద్ధేశాలని కూడా కని అన్నాడు, ఇది పృరాణమయి నవ్ఫటికీ మహాకావ్య

క్‌ కలవనే చెప్పాలి. నగరార్లవ శ లార్కు కుమూరోదయాది బకజొాలు చాల చే నాలు ని కవితాదృష్టె నవి. దాదాపు నవరసాలను పోషించాడు. కా లపై! వరనలు చాల ఉన్నవి. సెధారణంగా మత (వదారదృష్టిలో మరుగయిపోయిందనే. చెప్పాలి. రచన సాధారణ జ గాథ, ఆర్యలోనే సాగుతుంది. వర్వాంతాలకు వివిధ వృత్తాలు వాడాడు, భాష సరళమైంది. అర్జాంతర వ్యాసాలు, రూపకాది అలంకారాలు (ప్రయోగించాడు. సౌర్వ్యగంథాల్లో ఉన్నదీ, ఆచార్యపరంవరగా వచ్చినదీ అయిన పద్మచరితాన్ని అనుపూర్విగా చెబుకాను సంగహంగా _ అని విమల సూరి అభిదేయమనే నామావలియనిబద్ధం ఆయరియ వరంసరాగయం నవ్వం. వోచ్చామి వఉమచరియం అహానుప్పువ్వం సమాసేణ. క్ష సర్వజ్ఞభాసితమైన విషయాన్ని కవులు తమ తమ శాస్తాంభ్యాసాది గుతాలతో విపులంగా చెబుళారు. వృజసూచితో రంధ్రం చేసిన రత్నంలో బోరర చూరదా?_ అని (వళ్నిస్తిడు విమలసూరి, సవ్వన్ను భాసీయ్వళక్టీం కటంతి కఇణో ఇవాగము గుజ్లీణం. కిద వజ్ఞనూఇ భిన్నె సరియణ తంతు మహారయతణే, 213 ఈ: ఆర్య కాళిదాసు చెప్పిన ఆధవా కృతవాగ్‌ ద్వారే వంశేస్మిన్‌ వూర వ్ర నూరిభి;, మణౌ వి సముక్కీన్లే స్యూశ్రస్యే వాస్తి వ్వే గత్రిః, అనే, మాటను క్లిప్తీకి తెస్తుంది. జైనులు, బౌద్దులు వాల్మీకీయ మయిన రామ కథను, ఇష్టం వచ్చినట్టు తమ తమ మళాలకు అనుగుణంగా మలచుకోవడం చూచి ఖీన్నులయిన భాస కాళిదాస [పవర సేనులు రఘువంశ సేతుబంధకావ్యాలు శచించారని నేననుకుంటాను. వఉముచరియం కథ సంగహంగా చెబుతాను. ఆ' కథ మనకు నరిచితమైన వాల్మీకి రామాయణానికి ఎంత దూరంగా ఉందో సృష్టమవుళుంది. విమలసూ8ి రామాయణాన్ని ఆరుభాగాలుగా మనం వింగ టీళగు కోవచ్చు: (0) రావణచరితం, (2) సీకాాముల వన వివాషోధులు

ప్రై (3) వన (భ్రమణం, (4 సీతావహరణం. సీఠాన్వేషణం, (క్‌ యుద్దం, (6 ఉ్త త్త చర్మిత. నుగధ రాజయిన. సేణియడు. (శేణికుడు) మహావీరుని. [ప్రధాన శిష్యుడై గోయణ్ని (గౌతముణ్ని) రామకథ యధార్థ స్వరూవం తెలుపవల సిందని కోరుకాడుః ఆ కోరికపై గౌతముడు నఉమచరియం వినిపిస్తాడు- 1హైరంభంలో నిద్యాధరతోక, రాక్షస వంశ, వానర వంళాలను వివరిస్తాడు. ఈ రావణుని చర్మితకు, చాల్మీకి రామాయణం ఉత్తరకాండ చర్మితకు చాల సంబంధం పుంది. రాక్షస రాజయిన రత్న వుణికి, రాణి కేకసీకి వుట్టిన సంతానం దశముఖుడు (రావణుడు; భానుకర్ణుడు (కుంభక ర్థడు,చర్మదనఖ (శూర్పణఖ), విభీషణుడు. దశముఖుడంటే సదిముఖాలు కలవాడని కాదు. రావణుడు పుట్టి నవ్వుడు పురిటింట్లో తల్లి రాష్షసపతి పూర్వం మేఘవాహనునికి ఇచ్చిన గొప్ప నవరత్న వారాన్ని తన శిశువుకు వేసింది. అవ్వుడు రత్న్మశవుడు శిశువును చూడడానికి వచ్చాడు; రత్నవారం (వేళ్ళతో గట్టిగా పట్టుకొని వెలిగిపోతున్న శిశువును చూచాడు, అ రత్నాలలో శిశువు ముఖాలు (పతిభింబిచాయి, స్పష్టంగా. అందువల్ల అతనికి దశముఖాలు ఉన్నట్టనిపించగా దళముఖుడు అని పేరు "పెట్టారు. రయణ కిరణేసు ఏత్తో మువాఇ నవ నియయనయణ సరిసాఇం హరే దిట్టాఇ ఘదం కేణ కయం దసముహో ణామ, 7-96 రావణుడు తన నూతృష్వ సేయడయిన వైశవణుని ఐశ్వర్యం చూచి, తన సహోదరులతో పొటు తపస్సుచేసి వివిధ విద్యలు సంపాదిస్తాడు తర్వాత మండోదరిని, మరి 6000 మంది విద్యాధర కన్యలను హెణ్మిగహణం చేసు కొంటాడు. పిదప రావణుడు వై(శవణుని, యముని జయించి పుష్పక విమానం లాక్కుని లంకానగరంళలో (వవేశిస్తాడు. రావణునికి వాలికి కలిగిన స్పర్టలకు కారణం రావణుడు ఒక దూతను ఛాలివద్దకు పంపి, ఆతడు తనవద్దకు వచ్చి (వణమిల్లి తన చెల్లెలు శీవఠను ఇచ్చి వివాహం చ్రేయవలసీందని ఉత్తర్వులు చేయడం, వాలి జినవరేం్యదునికి తస మరొకరికి తలవంచనన్ని చెబుకొడు, తన సోదరుడైన స్ముగ్రీవునికి రాజ్యం

క్రిస్టీ అన్నగించి, జైన దీక్ష స్వీకరిస్తాడు. స్ముగీవుడు రావణునికి లొంగిపోతొడు, తేయరతో రావణుసికి వివాహం జరుగుతుంది. కాని, వాలి రావణుని గర్వాన్ని అణచడం ఇక్కడ మరొక విధంగా చిత్రించబడింది. వాల్మీకి రామాయణంలో రావఖుడు కైలాస పర్వతాన్ని, వెత్తడానికి ప్రయత్నించడం, శివుడు షాదాంగుష్టంతో నొక్కగా రావణుని చేతులు ఇరుక్కోడం ఉండగా, ఇక్కడ వాలి తపస్సు చేస్తున్న ప్పుడు రావణుడు వర్వతాన్ని గర్వంతో ఎత్తడం, వాలి బొటన్మవేలితో చొక్కుడం వుంది. రావణుడు శర్వాత సహ్మసకిరణ, నలకూబర వరుజేందాదులను గెలు సైడు. పీరందరూ దేవతలు' కారు; రాజులు. ఖర్షదూషణుడు ఒక విద్యాధర టేజకుమారుడు. రావణుని చెల్లెలు చరద్రనఖను పెళ్ళాడుకాడు. దీనిలో రావణుని హత చ్మితణం, వాల్మీకి రామాయణానికి వూ ర్తిగా థిన్నం. రావణుడు ధర్మఫీరువయిన జై నుడు, జీనమందిరాలను పునరుద్దరిస్తాడు, పోపవిళసనం జరిగే యజ్ఞాలకు అడ్డుతలుగులుకాడు. నలకూబరుని థార్య ఉఫ్‌ర్‌ంగ వలచివస్తే నిరోకరిస్తాడు, జై నాచార్యుడ్సు ఆనంతవీర్యుని ధర్మోవ' దేశంతో తనను శోరని పరనారీ విముఖ్మవతం స్వీకరిస్తాడు. దసాణజో జేయ ఆమిసాపోరో, అలియం ౨ వవ్వువ్తేమ్య భోజుంతి జం కకళిణో న్వూడ్రా, (13-15) దశాసనుడు రాక్షసుడ్చు కాడు. శ అబద్ధాలు శష్పారు. డు. మాంసటక్షి కాడ, నూఢులైన క్షుకవులు వట్టి దీనిలో పానుమచ అంజనాదేవుల, పతతి వరం ఇతడు పవంజయ, నవోయం చేస్తేడ్తు, రావణుని చెలెల ఉల్‌ వాటు హోరాడినవ్పడు వివాహ నూడుతాడు వ్‌ చరదవబ్‌ క్షమా ర అనంగకుసుమను జ్‌ = ఇదికాక జో ఉలనికి మరొక వంద్రముండ్రి బార్యలుంటారు. వవత తర్వాత రావాయణం ఆధికారిక క్ర 21వ పర్వం నుంచి (పారంక లళురది జనకుని, దశరథ్రన వంకావశిత్రోో బళ (. _ సుమ్మితను పెళ్ళాడుతొడు,. ఒకనాడ్స నారదుడు నహ కునోరుడు ఇనకన్ల కుహో ర్రై కరలంగా సమ్మద్రమార్థాన్న అంశానగరానిశీ వచ్చి

క్రిప్ర రావణునితో యుద్ధం చేస్తాడని జ్యోతిష్కులు తెలిపోరు. అందువల విఖీషణుడు' నిన్ను, జనకమహారాజును చంవదలచుకొన్నాడు” అని హెచ్చరిస్తాడు. జనకునికి కూడ నారదుడు ఈ హెచ్చరికే చేస్తాడు. ఆ హెచ్చరికతో వారిద్దరూ తమ రాజ్యం వదలి భూూభమణానికి పూనుకుంటారు. వారి మంతులు తమ రాజుల |పతిరూపాలు చేయించి, నగళ్ళలో పెడుతారు. విఖీషణుడు నారదుడు చెప్పినట్లే వచ్చి, దశరథుని (వతిరూవం శిరస్సును ఖండిస్తారు. భూ భమణం చేస్తున్న జనక దశరథులు శై కేయి స్వయంవరానికి వెళ్ళు తోరు. శై కేయి దశరథుని మెడలో స్వయంవరమాల' వేస్తుంది. దీనివల్డ దశరథుడు తక్కిన రాజులతో యుద్ధం చేయవలసి వస్తుంది, ఆ యుద్ధంలో కైకేయి చాల నైపుణ్యంతో దశరథుని రథాన్ని తోలుతుంది. వివాహానంతరం జనక దశరథులు తమ తమ రాజధానులకు తిరిగి వస్తారు. దశరథుడు, క కేయిక ఒక వరమిస్తాడు. “ఆవసరం వచ్చినప్పుడు అడుగుతాను, ఇవ్పుడూ వద్ద” అని కె కేయి వరం స్వీకరించదు. దీనిలో రాముడు __ వద్ముడు __ అవరాజితాదేవి కుమారుడు. సుమి కుమారుడు లక్ష్మణుడు, కై కేయి కమారులు భరత శ్యళుఘ్నులు. జనకునికి విదేహ అనే రాణికి సీత, ఖామండలుడనే ఇద్దరు పుడుతారు. రాముడు జనకునికి మ్రేచ్చులతో జరిగిన యుద్ధంలో సహాయం చేస్తాడు. దానివల్ల జనకుడు సీతను రామునికిచ్చి వివాహం చేయడానికి నిశ్చితార్థం జరుగుతుంది.* తర్వాత శీతా న్వయంతరంలో రాయుడు వొళ్లు ఎక్స్‌ వెట్టో శీతకు వెళ్లాడు తాడు. ఈ ధనున్సు శివధనుస్సు కోదు. వ్యజావర్తమనే ధనున్సు,. విద్యోధరో రాజు చం్యదగతి ఇచ్చినది, కొంత కాలానికి దశరథునికి వై రాగ్యం కలిగింద్‌, వ్యనజ్య స్వీకరిస్తాడు. అప్పుడు కై కేయి పూర్వవరం శజ్ఞావపకవరచి, భరతునికి వట్టాభిష్నేకం చేయ మంటుంది. ఇది విని రామలక్ష్మణులు సీతతోవాటు దక్షిణాపధంవై పు బయలు దేరుతారు, కైకేయి. పళ్చా త్తప్తురాలవుతుంది. ఆమె అనురోధం పై భరతుడు అడవికి వెళి అయోధ్యకు తిరిగి రమ్మని రోముణ్ని (బతిమాలుతాడు; రాముడు నిరాకరించడంవల్ల గత్యంతరంలేక తిరిగి వచ్చి రాజ్యభారం వహిస్తాడు, రాముడు తిరిగి వచ్చిన పిదప జైనదీక్ష వహిస్తానని (వతిజ్ఞ చేస్తాడు. రామలవ్మణుల వనవాసం విచ్చితంగానే వృంటుంది, వాష్‌ మొదట చ్నితకూట పర్వతానికి వెళ్ళుతారు. వివిధ రాజ్యాలలో (ప్రవేశించినమీదట లక్ష శై ణుడు వ్యజకర్థ విరోధి అయిన సింహోదరుని, మ్లేచ్ళరాజును, భరళకుని శత్రు

క్తి వయిన అతిఫీర్యుణ్ని జయిస్తాడు. పలువురు రాజులు రామలక్ష్మణులకు తమ కన్యలను సమర్పిస్తారు. ఈవిధంగా రామునికి 6600 మంది, లక్ష్మణునికి 16000 మంది భార్యలు. (రావణునికి 8000 మంది) తర్వాత వారు దండకా రణ్యం (వవేిస్తారు, రావణుడు సీతను హరించడానికి విమలసూరి చెప్పిన కారణాలు వేరు. చం్యదనభ కుమారుడై న శంబూకుడు సూర్యహాసమనే గొప్ప క తిని పొంద డానికి 12 సంవత్సరాలు సాధన చేస్తాడు. సాధన సఫలమై సూర్యహాసం (వత్యషమయింది. ఆ సమయంళో లవమ్మణుడు ఆ [ప్రాంతానికి వెళ్ళడం తటిస్థి స్తుంది, ఆ ఖగ్గాన్ని అందుకొని వక్కన వున్న వెదురు గుబురును నరుకు కాడు. దానితోపాటు, అక్కడ తవస్సు చేస్తున్న శంబూకుని తలకూడ శెగిపో తుంది, కుమారుడు మరణించినందుకు చందనఖ చుఃఖిన్తూ అరణ్యమంతా తిరుగుళూ, రామలత్మణుల వద్దకు వచ్చి, తనను పెళ్ళాడమంటుంది. వారు నిరాకంంచడంతో తనథ ఈర ఖరదూషబణుని వద్దకు వెళ్ళి పష్టుతమరణవా ర్తను తలిపి, రావణునికి కూడ ఈ సంగతి సూచిస్తుంది. ఇంతలో ఖరదూష బుడు సైన్యంతో వహ్తాడు. లక్ష్మణుడు ఒంటిగా ఆ చెన్యాన్ని ఆపుకాడు, ఇంతలో రావణుడు అక్కడికిచేరి సీతను చూచి మోహం చెందుతాడు. లక్ష్మణుడు ఎక్కడికయినా వెళ్ళితే రొమృణ్సి పిలవడానికి సింహనాదం చేయడం సంశే తంగా పెట్టుకొన్నట్లు అవలోకన్సీ విద్యతో రావణుడు తెలుసుకొని సింహనాదం చేస్తాడు. సింహనాదం విని రాముడు లక్ష్మణునికి ఏద్రో అవద పచ్చిందని థాపించి వెష్ళకాడు, జటాయువు అమెకు రక్షగా వుంటాడు. రాముడు వెళ్ళి బెట్టుకొని వెళ్ళకాడు.. అడ్డుతగిలిన ఎటాక్‌ వచనంలో కూర్చో నరుకుకాడు. శ విలసిసుంది ॥॥ యనను మరలు ముక్కలుగా న ఎం అవసన్నురాలయిశ పరస్త్రీని పొందనని వూ పొసోట్టవం ((వతం) స్వీకరించాను. సంసార సాగరాన్ని తరింపక్షేశ్సే ఆ వఠా లిసాను. కొం నా అని రావి అనకు తర్వాత ఈమె నన్ను ఒప్పుకోవచ్చు” ఎళ్టంతరమ్మి సహసా అవయరి ఊణం నమిత దహవయణో హక్టణవఖ జణయతణయాం " భుయాసుణవి విశివ్వ మత్తగ (6 439

కిక హోతీ వసన్నహియయా ఇమాని మహ దీహకాలేణం. (44.46) సీతాపహరణానంతరం రామస్ముగివుల వర్ధనం వుంది, స్నుగివునికి కలిగిన ఆవద వాల్మీకి రామాయణంలోని దానికన్నా భిన్నం. సావాసగతి అనే విద్యాధరుడు న్నుగివునిరూపం ధరించి స్నుగీవుని పత్నిని, రాజ్యాన్ని హరిస్తాడు. రాముడు సొహసగతిని వధించి, స్నుగ్రీవునికి భార్యను, రాజ్యాన్ని ఇప్పీస్తాడు. స్ముగీవుడు రాముని వి రోదార్థం తన 13 కన్యలను సమర్పిస్తాడు, కాని, సీకావియోగ దుఃభితుడయిన రామునికి వారి సంగతి సుఖం కలుగలేదు, పిదప న్నుగీవుని ఆజ్ఞతో విద్యాధరులు సీతాన్వేషణకు బయలుదేరారు" రత్నజటినుంచి రావణుడు సీతను అవహరించునట్టు సు(గీవునికి తెలిసీంది. అప్పుడు రావణునికి భయవడి యుద్ధం చేయడానికి నిరాకరిస్తారు. కోటిశిలను ఎత్రేవాడు రావణుని చంవగలడని పూర్వం ఆనంతపీర్యుడనే విద్యాధరుడు చెప్పినదానిని స్మరించి, స్ముగివుడు విమానంలో కోటిశిలవద్దకు వెళ్టుతాడు. అక్కడ లక్ష్మణుడు కోటిశిలను అవలీలగా ఎత్తుతాడు. అయినా విద్యాధరులు భయవడి, మొదట హనుమంతశుని పిఖీషణునివద్ధకు రాయబారంవంపి, రావణునికి నచ్చజెప్పవలనిందని స్యుగీవుని కోరుతారు. హనుమంతుడు ఆ విధంగానే, తన మాతామహుడై న మహేందుని జయిస్తాడు. దీనికి కారణం మ హేం్యదుడు తన తల్లి అయిన అంజనను ఏదో అపవాదంతో ఇంటినుంచి వెళ్ళగొడుతాడు- దాని కసీ తీర్చుకుంటాడు పహానుమంతుడు, లంక చేరిన తర్వాత హనుమంతుడు విభీషణుడు నిర్మించిన [పాకారం దాటి మొదట వ్యజముఖని వధించి, తర్వాత అతని కుమారై లంకా సుందరిని ఓడించి ర్యాతి అమెతో ,కీడిస్తాడు. పిదవ లంకలో (వవేశించి, విభీషణుని కలుసుకొని, సీతను దర్శిస్తాడు, తర్వాత లంకలోని ఉద్యానాలను, _పాహాదా లను ధ్వంసం చేస్తాడు. ఇందజిత్తు అతనిని బంధించి రావణుని ఎదుట నిల” బెడుతాడు. హనుమ రావణుని బెదిరించి, తన బంధనాలు [తెంచుకొని రావణుని అంతఃపురాన్ని ధ్వంసం చేస్తాడు- సీతా సందేశంతో రాముని వర్షకు బయలుదేరు తాడు. రాముని ఆంగుశీయం సీతకిచ్చి, సీత చూడామణిని (గహిస్తాడు; రాము నికి అందజేస్తాడు తర్వాత. “క్రర్ధరవాతీరంతో మధ్యాహ్న సమయాన మేమి ద్ధరం సాధువులకు దానమిచ్చాము. ఆహోదానం | -- అని దేవతలు ఘోషిం చారు. సకాంచన రత్నవృష్టి కురిసింది. అపుడే తేజస్నుతో ,ప్రజ్వలిస్తున్న

పగ ఈ చూడామణి లభించింది. ఓ కపిధ్వజీ, ఈ అభిజ్ఞానాన్ని నా (పీయనికి చేర్చ” అని సీత ఆందజేస్తుంది. జే వణ పజ్ఞలంతీ త జయా చూడామణీ ఇనూ లద్ధా, వ్‌యం నేహి క ఇద్దయ హెహీన్నాణం మహ పియస్ప. (53.72) యుద్దకాండ కథకూడా వాల్మీకియం కన్నా భిన్నంగా వుంటుంది" దానిలోని [వధాన బేదాలను కోడీకరిస్తాను: దీనిలో 'సేతుబంధం [వన క్రలేదు, సమ్ముదుడనే రాజు వానర సేవను అడ్డగిస్తాడు. నలునీతో వరాజయం పొంది, 'లక్మణునికి తన నలుగురు కుమా ర్లైలను సమర్పిస్తాడు, విఫీషణుడు సీతను ఆప్పగించివేయమని రావణునికి సలహా ఇస్తాడు రావణుడు కోపగించి, అతనిని నగరం నుంచి వెళ్ళగొట్టండని ఆజ్ఞా పిస్తాడు. విఖీషణుడు తన సేనతో రాముడు సపరివారంగా విడిసిన హంస ద్వీపానికి వెళ్ళి రాముని శరణు వేడుకాడు, అప్పడు సీతాదేవి సోదరుడు ఖామండలుడు కూడ రామపక్షంలో యుద్ధం చేయడానికి పస్తాడు. ఇంద్రజిత్తు నాగపాకాలతో రామలక్ష్మణులను కట్టివేయడానికి మారు స్కుగివ ఖామండులను కట్టివేస్తాడు, వారు గరుడ కేతువయిన లక్ష్ముణుని ద్వారా నాగపాశ ముక్తులవృతారు. రావణలక్మణులు తలవడుళారు. రావణుని శక్ర్యాయుధంతో అలద్మణుడు మూర్చితుడవుతాడు. [దోణమేకుముని కుమార్తె విళల్య లమ్మబునికి చికిత్స చేసింది. అక్ష్మణుడు మూర్చ తేరుతాడు. తర్వాత లక్మణుడు విశల్యను "పెంద్దాడుతాడు. బారి వూర్వుజన్మ గాథ కూడ వర్షితమయింది. పూర్వజన్మలో లక్ష్మణుడు పునర్వసువు, చిశల్య ఆకంగళర. రావణుడు సౌమంతుదనే దూతను వంపీ రామునితో సంధి చేసుకొన డానికి (ప్రస్తావించాడు. రాజ్యంలో ఒక భాగం, 8000 కన్యలను ఇచ్చేషరతు మై సంధి కోరుకాడు, కాని, సీతను వదులకోవాలి, బందీలుగా పట్టుకున్న కుంభకర్ణ, మేఘనాద, ఇం్యదజీత్తులను వదలి పెట్టాలి. సంధి కుదరలేదు. రావణుడు బహురూన అనే విద్య సిద్దికోసం. కాంతి నాథుని మందిరంలో సాధన చేస్తాడు. ఈ సంగతి తెలిసీ నానరులు సొధనక్ళు

వ

భంగం చేయడానికి వయత్నించి నిష్పలు అవుతారు. రావణుడు సిద్ది పొందుకాడు.

బహురూప విద్య సిద్ధించిన పిదవ రావణుడు మరల “సీతవద్దకు వెళ్ళి “ఇన్పుడు రాముని సంహరించి నిన్ను పెళ్ళి చేసుకుంటాడు.” అని బెదిరిస్తాడుం *నా జీవితం రాముని జీవితంపై ఆధారవడి వుంది అంటూ సీత మూర్చతో భూమిపై వడిపోతుంది. రాముని ఎడల సీతకు గల అచంచల (కేమను .చూచి రావణుడు వళ్ళాత్తప్తు డవుతాడు. కాని, యుద్ధంలో రామలక్క్ముణులను జయించి, సీతను వారికి అప్పగించాలని నిశ్చయించు కొంటాడు.

మరల రావణ లమ్మణ యుద్ధం జరుగుతుంది. నారాయణుగకైన లక్ముణుడు (వతినారాయబణుడై న రావణుని వధిస్తాడు.

రావణుని వధానంతరం బందీలయిన కుంభకర్ణ, ఇం[దజిత్తు, మేఘ వాహనులు విడుదలయ్యారు. వారంతా విరక్తురై తవస్సు చేయడానికి వెళ్ళి పోతారు. మండోదరి, చంద్రనఖ మొదలైన 7000 మంది యవళులు కూడ అంతఃపురం వదలి సాధకురాం[డవుతారు.

రాముడు లంకలో [పవేశించిన వెంటనే సీతను చూడడానికి వెళ్ళుఠాడు, వారిద్దరి సమాగమ సమయంలో దేవతలు పుష్పవృష్టి కురిపించి, సీఠాదేవి నిర్మల చర్మితకు సాక్యమిస్తారు. రామునికి సీత చర్మిత విషయంలో ఎంత మా్యతమూ సందేహం కలుగదు; సీత అగ్న్విపబేళం గురించిన ఊసయినా దీనిలో లేదు.

రామలక్ష్మణులు రావణుని నగరులో కొంతకాలం వుంటారు. తమతో నిశ్చితార్థమయిన కన్యలను పిలిపిస్తారు. లంకలోనే వారందరితోనూ వివాహం జరుగుతుంది. లంకలో రామల క్మణులు ఆరేళ్ళుంటారు.

నారదుడు లంకకు -వచ్చి తల్లి ఆపరాజబిత వ్య తవియోగంతో దుఃఖిస్తు న్నదని తెలుపగా రామలక్మణులు సాకేతానికి తిరిగి వెళ్ళడానికి నిళ్ళ యిస్తారు. వారు తిరిగి రాగానే భరతునికి వై రాగ్యం కలిగింది. దానితో జినదీక్ష స్వీకరించి నిర్వాణం పొందుఠాడు.

సీకా త్యాగ కథ వాల్మీకి రామాయణానికి చాల దగ్గరగావుంది. సేత కుమారుల పేయి లవణుడు లేక -అనంగుడు, అంకుళుడు లేక మదనాంకుశుడు, నారదుడు రెచ్చగొట్టడం వల్ల వీరిద్దరూ ఆయాధ్యపై దండెత్తి లక్కుణునితో యుద్ధం చేస్తారు. సీతా పరిత్యాగం కథ ఇది. __.. గర్భవతి అయిన సీతకు రాముడు విభిన్న జైనవైత్యాలయాలను చూపుశుండగా పావమోహిత్యమఈ;

ఫై వరదోషగ్గహణరఊ, గువోవవకో (శిసరసీలో (ప్రజలు _ నాగరికులు సీతే నిందలు వేస్తున్నారని జనవదాల పెద్దలు చెబుతారు. ఈ మాటలు విని రాముడు లక్ష్మణునితో సీతాత్యాగం విషయం చెప్పగా లమ్మణుడు ఒప్పుకోడు, అవ్సడు రాముడు సేనాపతి కృళాంత వదనుని పిలిచి సీతను గంగకు అవల నిమానుష ఆరణ్యంలో వదలి'పెట్టమంటాడు. కాకతాశీయంగా పృండరిక పుర రాజు వజ జంఘుడనే రాజు ఆ వనంలో సీతావిలాపం విని తన నగరుకు పిలుశుకొని వస్తాడు, అక్కడ ఆమె ఇద్దరు ప్యుళులను కంటుంది. లవణాంకుకలు వగ తీర్చుకొనడానికి రామలక్ష్మణులతో యుద్ధం చేస్తారు. ఈ యుద్ధానంతరం అందరి అన్సరోధంతో రాముడు గీతను అయోధ్యకు పిలిపిస్తాడు. అగ్నిపరీక్షలో అమె తన నతీత్వం నిరూపించుకుంటుంది. రాముడు ఆమెను అయోధ్యలోనే వుండ మని (బతిమాలుకాడు. కాని, సీత నిరాకరించి, తల వెర్యటుకలు పీక్కుని వైన దీష స్వికరించడానిక్తి నిర్ణయిస్తుంది. రాముడు మూర్చపోకాడు. సీత సర్వ గువుడనే మునిని ఆశయించి, జ్రైనదీక్ష స్వీకరిస్తుంది. రాముడు నతి వచ్చిన తర్వాత సితాన్వేషణకు బయలుదేరుతారు. కాని, సకలభువనముని అతనిని ఊరడిస్తాడు, సఉను చరియంలో రామకథా సమాప్తి ఈ విధంగా ఉన్నది. రత్నచూల, మణిచూలులనే ఇద్ధరు దేవతలు రామలక్ష్మణుల సౌవ్మాత వరీక చేయడలచి రాముడు మరణించాడనే మిఠ్యా వార్రను చెబుతారు. ఆమాట విన్నవింటినే. లక్ష్మణుడు శోకాకులుడై మరణిస్తాడు: నరక్షాన్నికి వెళ్ళుతాడ్సు, రష్ముణుని అంత్యేష్టి తర్వాత రాముడుకూడ్ర విరక్తుడవృత్రాడ్సృ, లఅవణాంకుశలు కూడ్తా విరక్తులవుతారు, రాముడు 'అవణుని పుకుడైన అంగరాహృనిిక్షి పటం కట్టి 27 వేల నంవత్సరాలు వారితపస్విగా ద్రేశ్య తిరుగుతూ కోట్రికిల చేర, అక్కడ సీఠామోహాన్నివదలి, కేవలజ్ఞానం పొందాడు. చివరకు నిర్వాణం పొందాడు, చివరక్ష లక్ష్మణుడు, రావణుడు, స్పిశ్ర పెక్కుసార్దు జన్మలె శ్ర ముక్తి పొందుతారు. జ మహావీరుడు చెప్పిన రామచరితాన్ని విమలుడు గాఠానివిద్దం. చేశాడ అన్ని కవి ఒక కార్టూలంలో శ్ర కావ్యం ముగిష్తాడ్స, థె ఏయం వీర బిజీ రామ చరియం సిద్ధిం మేనాక్థం పరా, వచ్చా 2౭ ఖండల భూరిజ్తాతి “కోహీయా సీసాణధమ్మాసయం,

్రి్ర భూటఓ సాహువరంవరావ సయలం తోఏడియం పాయడం ఏ త్రేహిం విమలేన సూతత్త సహితం గావానిఐద్ధం కయం. (118 _ 102) విమలసూరి తన ఉద్దేశం జైన మత [గ్రచారమే గనుక కావ్యదృష్టికి అంతగా 1పాధాన్యమివ్వలేదు. అంతమ్మాతాన కావ్య కామనీయకం లేదనికాదు. ఇతివోన దృష్టితో (వాసీనా, నగరార్జవ ైలాది వర్ణనలశో ఇంపు చేకూర్చినాడు, [వతి వర్వాన్ని విమలాంకంగా చేశాడు. చివరి వృత్తంలో '*విమల” నదం పొందు వరచాడు. ఇతని వర్ణనలను ఒకటి రెండు ఉదాహరిస్తాను. [ప్రావృట్కాల రర్ణనం._ నవగయ సిసిర నిదాహే, గంగాతీరట్టియస్స రమణిజ్డే, గజ్జంత మేహముఖళలో సంవత్తో పావుసో కాలో. 12111 ధవల బలాయాధయవడ విజ్ఞాలయా కణయ ఐబంధకచ్చాయ; ఇందాఉహ కయ ఖూసా రురంత నవసలిల దాణోహా. [12 అంజణ గిరి సచ్భాయా ఘణహాత్టీ షౌవుడంవ సురవఇఖణా, సంపేసియా వభూయా రక్టసనాహన్స ఆఇ గురుయౌ. క. ఆంధారియం సమత్భం గయణం రవియర వజణట్ట గహ చక్క-0, తడయడ సముట్టియరవం ధారాసరఖిన్న భువణయలం౦, కక్ష భఛారాసరఖిన్నంగో కంఠా సరిఊిణముచ్చిఓ సహిట, వుణరవి ఆససీఓ చ్చియ తీవ్‌ సుహసంగమాసావీ. నేష్‌

కలీ అహిణవ కయంబ గంధం ఆగావ్‌ ఊుణ మూఢ మణహీయయా, జేఅముణియ సరమత్థా భమంతి తష్టేవ పహియ గడా. షే6 చద్దుర మఊర, జలహర సట్షో తప్పీహయాణ ఏ యత్థం, పారద్ధం పిన తాలం వారణ లీలా సవావేణం. శై? సుట్టువి ఉక్కుంకులయా పపాయా ఉలఫలిహరుడ్ధ పయమగ్గా: కంళా సమాగమ మఖా సంఖా రహియా విసూరేంతి. కేరి ఫారియ *తణ సామలంగి మహివిలయా సలిలవజ్డ పరివొత్సీ వరజడయ కునుమదంక్తి హసళచ్వు దసాణజాగమణే, 19 రావణుడు గంగాతీరంలో ఉండగా చలికాలం, ఎండకాలం గడిచాయి, గర్జించే మేఘాలతో ముఖరితమరున వర్షాకాలం వచ్చింది. కొంగలనే తెల్లటి పళాకాలతో మెరుప్పులనే బంగారు కటిబంధంతో, ఇందధనస్సనే నగలతో, కొత సీరనే [సఏంచే మదజలంతో కాటుక కొండవంద కాంపితో ఒప్పారే మేఘాలనే పెద్ద "పెద్ద ఏనుగులను ఇర్మదుడు రాక్షసనాక్రున్సి వద్దకు పంపినట్టు కనిపించింది. గగనతలంలో చీకట్టు కమ్ముళున్నాయి; సూర్యకాంతి, (గహాలు మరుగయిపోయాయి. ఉరుము మెరుప్పల గోల ఎక్కువయింది. జడివాన అనే బొజాలతో చవనతలం ఛిన్నాఫిన్న మయింది. విరహులయిన షాంథులు తమ కాంతలు తలపురాగా మూరృపోయారు.. మరల నుఖ సమాగమం సంభవిసుం దనే ఆళతో ఊరటశెందారు. కొత్తగా. పూచిన కల్పగ్గాటై పూవుల వాసనకు దిమ్మె త్తిపోయిన పాంథులు' తాము వీమిచేయాలో పరమార్ర మేమిటో తోచక ఆ" కడిమిెస్టి చుట్టూ తిరుగుతున్నారు. నుద్టిదిబ్బల మీద ఉన్న కన్వుల చేకజెకల. నెమళ్ళ కేకలు, మేఘాల ఉరుములు మేము మహాగణం వ్యస్మశ్రీడకు శాళమా అన్నట్టు ఉన్నాయి. వథికులకు తప్ప ('ప్రయురాంజ్ఞను కలుస్తుకోవాలని తొందర, తాని నీటి వరదలు అగడ్త లతాగ ఫడుట కనిపిస్తున్నాయి. వాటిని దాటలేక

శ రెక్కలు లేకపోయాయే అని విచారవడుతున్నారు. వచ్చినిగడ్డితో క్యామలాంగీ అయిన భూమి అనే మహిళ సనీరనే వస్త్రం ధరించి, అడవి మొల్లలనే తెల్లని పలువరుసతో రావణుని రాకకు సంతోషం పట్టలేక నవ్వినట్టుంది. ధన మాహాత్మ్యాన్ని విమలసూరి చాల చక్కగా వివరించాడు. జస్పబఒత్థో తన్స సుహం జస్సజఒళ్టో వండిఓ: యసో లోవ, జస్సఒల్డో సో గురుఓ ఆత్థవిహీణో య లహుట ఊఉ, 3516 తస్స మహళ్టో య జసో ధమ్మో వియ తస్స వో సాహీణో, ధమ్మోవి సో సమళ్థో జస్స అహింసా సముద్దిట్టా. 3517 ధనమున్నవాని కే సుఖం. ధనమున్నవాడే పండితుడు. ధనమున్నవాడే గొప్పవాడు, ధనహీనుడు తేలికయిపోతాడు. ధనమున్న వానికే కీర్తి. ధర్మం ధనమున్నవానికే స్వాధీనం, అహింసోవదేశం చేసే ధర్మాన్ని ధనవంతుడే చేయగలుగుతాడు. విమలసూరి అర్జాంతర వ్యాసాలు కొన్ని చక్కగా ఉన్నాయి. వాటిని తర్వాతి కవులు, ఆన్యధర్మానుసారి కావడంవల్ల ఆతనిని స్మరించక అనుక రించారనవచ్చు. / (1) కిం వజ్జసూఇ భిన్నెసరియజఇ తంతూ మవారయణే. ల! దీనిని కాళిదాసుదాసు అనుకరించాడని ఇదివరకే చెప్పాను. (2) నక్టేణ జం విరుప్పణ తళ్థయ పరసూ౫ కిం కజ్జం? 12101 గోటితో పోయేదానికి గొడ్డలి ఎందుకు? (3) నట్టం హియంచ భద్దే స సోయియవ్వం బుహజబేణ. 30.35 & నుంచిదొనా బుద్ధినుంతులు గడచిపోయినదానికి విచార పడగూడదు. (4 తుల్టావర్థాణ జవీ హోఇ సణేహో నరాణ నియయం వి. 47ర్‌ సమానావస్థలో వున్నవారికి స్నేహం కుదురుతుందనడం తోకనియమం. 702.3

డడ సమాన శీల వ్యసనేషమ సఖ్యం ఆనే సూక్తి, సర్వస్పగంధేషమ విశ్వసితి ఆనే కాశిదాసుమాట దీనివంటివే.

(5 పత్తే విణాసకాలే నాసఇ బుద్ధీ నరాణ నిక్టుత్తం. 53.138 వినాశకాలం వచ్చినప్పుడు మానవులబుద్ధి నశిస్తుందనడం నిశ్చయం.

వినాశ కాలే విపరీతబుద్ధి.

(6 కిం దిజయరస్ప దీవో విజ్ద॥ వహుమగ్గణట్టాఏ. (70.27) దినకరుడు దారి తప్పుకాడని దీనం చూపుతామా? (7) కిం రాసహస్స సోహః దేహే రఇఖయా విజయఘంటా. 7154 గాడిదకు విజయ ఘంట కడితే ఏం బాగుంటుంది? (8) మరణంతాఇ( హవంతి వేరాణి. ళరే మరధణాంకాని వైరాణి_ యుద్ధకాండ. రామా. పియ విరహే రజ్జ సన్నిహో హోజ్ల, 78.42 స్వర్గ సదృశ్యమైన దేశం కూడా ఇష్టులయిన వారు దగ్గర లేనప్పుడు ఆరణ్య సమానం.

(10) ఖిచ్చన్న జీవియావో కుక్కుర వీయం నరం హూఖ. భిచ్చగాని జీవితంకన్నా కుక్క (బళుకు మేలు.

(12) నవ్వస్సవి కోడియం సరిసం. 10054

(12) జహ రాయా తహ పయా సవ్వా. 105106 యతథతారాజా తథ్మాపజాః,

(13) ఉజాఅస్స ధువం మరణం. 106.26 జాతస్య హి (ధ్రువో మృత్యు; (భగవర్గీత _ 227) విమలసూరకి మతాచార్వుడు, లోక వ

అభాణకాలు [వయోగింధాడు." 0 క్రక్ఞాడు గనుక మంచి మంచి

(1) నయ గేహమ్మివలి త్తే కూవో భీమ్మఖ నసుళూరమాజేహిం,

డ్తీకి దాహాలివ్‌ ణ దమ్మఃఖ ఆసోచ్చియ తక్కణం చేవ, 523 ఇంటికి నిప్పంటుకున్నప్పుడు తొందరగా బావి తవ్వడం సాధ్యమా? వరిగె త్తే గ్మురాన్ని వెంటనే అదుపులోకి తేవడం సాధ్యం కాదు, భర్సృం వైరా, ళ్‌ వెజ్జ నరిందొాణ మిత్రపురిసాణం, ఆహాణఓఅ లోఏ ఏయాణ పుడం కహేయవ్వం, 1217 జనంలో ఆఖాణకం ఏమిటంటే, వైద్యుని వద్ద, రాజు వద్ద, మ్మిళుని వద్ద మరుగుదేయరాదు; స్పష్టంగా చెప్పివేయాలి. (3) కింవా తుసేసు కీర తందుల సారమ్మి సంగహివ. 12-138 బియ్యం తీసుకున్న తర్వాత ఊరతో ఏమి చేస్తాం? (శ్ర దుసహం హవఇ సమక్కం దుక్కం చియ ఉఊబ్భవే జణ వయస్స, గయవేయణం తు పచ్చా జణమ్మి ఏసా సుఈ భోమఖ, 26_97 ఉత్పత్తి సమయంలో దుఃఖం కళ్ళఎదుటే ఉంటుంది; జనం దానిని సహించలేరు. కాని, కొంత కాలం తర్వాత ఆ దుఃఖం పోతుంది. ఇది లోకంలో వ్యాపించిన మాట, (5) కో సయల జణస్స ఇహం కరేఇ ముఖ బంధణం పుతిసో? 9ఉ_70 ఎవడు లోకులందశి నోళ్ళు మూయించగలడు? (6) వీర పురుసాణ భోజ్జా వసుధా, కిం ఏక్ట విద్దేహిం. 922 వీరభోజ్యా వసుంధరా, చరువుతో అదసరం ఏమిటి? (7) రయణం తు పుహణఇ మోల్లం దిన్నంచియ సాగరశ్చముట్టి ఏ, 10-140

త్తీడ్మ (9) అసమిక్కియకారీణం ॥ పురిసాణం ఏళ్ధ హపహెవహీయయాణం, సయమేవ కయం కమ్మం పరికావయఖం హవ పచ్చా. వ. అనాలోచితంగా పనిచేసే పాప హృదయులకు వారుచేనిన వనే తర్వాత పరిళాప కరమవుతుంది. అతిరభస కృతానాం కర్మణా మావిఫ త్రేః భవతి హృదయదాహీ శల్యతుల్యో విపాకః. భర్శృ, సీత, 95 (8 సలిలే మంథిజ్ఞంతే సుట్టువి నయ ప్రోోబ్ల నవణియం. సికయాఏ పీలియావ కత్తాచ్చియ జాయవీ తేల్ణం. 113.33 సీటిని ఎంత బాగా చిలికిన వెన్నరాదు. ఇసుకను ఎంత పిండినా నూనె రోదు, (10) వాలగ్గక్షోడ మేత్తం దోసం పేచ్ళసి పరన్స ఆత్రి న్ని 0౮, ఖై మందర మేత్రం పి తుమం నయ పేచ్చసి అత్రణో దోస, 1123-40 ఎదుటి వానిలోని లోఫం వెంటుక కొసంత ఉన్నా త్వరగా కంటపడు కుంది, తన దోషం మందర పర్వతమంత ఉన్నా కనిపించదు ఖలః నర్ష మ్మాశాణి వరచ్చి దాణి పశ్యతి ఉఇత్మనో బిల్వ మ్మాత్రాణి పశ్యన్నపి స పశ్యతి భారతం. 13069 ఉమా రూపకో త్పేషాత్రిగ యోక్షులు, యమక్షాలు చాల ఉన్నవి. దీనిలోని (వధాన (తలన్నీ (పావంచిక సుఖాలు వదలి క్లైన ధర్మం స్వీకరించేవి గనుక, [వధాన రసం_కాంతం_వై రాగమే న ప్‌ రసా చ 2 సము అర్బున్సా, శృంగార వీర కరుణాది లను కూడా కవి ఆయా స్థలాలలో పోషించాడు. శైలి సరళం, భాష చెప్పినట్టు వినే కింక, -ా ' దీనితో 118 ఉన్టేళాల్స, 8651 శ్లోకాలు ఉన్నవి,

కిర్‌ గుణభ్యదుని సంప్మ్టదాయం;-

'రండవది గుణఠదుని సంప్రదాయం, గుణళ్యదుడు క ర్దాటక (ప్రాంతం వాడు, జీనసేనుని శిష్యుడు. గురువు రచించిన అసమ్మగ మయిన ఆదిపుకా కాన్ని పూర్రేచేయడమేకాక, ఊత్తర పురాణ అనే పేర్యత్రిషష్టి శలాకా పురుష చరిత ద్వితీయభాగం సంస్కృతంలో రచించాడు. ఇతడు 9వ శతార్దివాడు* ఉత్తర పురాణంలోని 68,69 వర్వాలలో 1117 క్లోకాలలో అష్టమ బలదేవః నారాయణ, (వతి నాయకుల._రామ లక్మణ రావణుల--చర్మిత ఉన్నది. ఈ రామచరితం వాల్మీకీ కథకు, విమలసూరి కఠకు భిన్నం. దీనిలో ముఖ్య విషయం సీత రావణ మండోదరుల కుమార్తె

గుణభ్యదునికఠకు ఆధార మేమిటో తెలియదు. కాని, ఇతనికి విమలసూరి సంవదాయం, సంఘదాసుని సంవదాయం బాగా తెలుసునని తోస్తుంది. జివసేరుడు తన ఆదిషరాణానికి వరమేశ్వర కవి వచన కధ మూలమన్నాడు. గుణభ్యదుడు కూడ పరమేశ్వరుని గద్య రచనను అనుసరించాడేమో: కాని వరమేళ్వర కవి రచన లభించడంలేదు. కాని, టిబెట్టు రామాయణంలోను, ఇతర (గంఠాలలోను సీత రావణమండోదరుల వ్యతి అని ఉన్నది. బహుకా ఇది లోకంలో (వచారంలో వుండి వుండవచ్చు. దానినే పరమేశ్వర కవి, గుణభదుడు జైన సం్యవదాయానుగుణంగా మలచుకొని వుంటారు. గుణభ్యదుని సంవదాయానుసారంగా మరికొన్ని సంస్కృత కన్నడ (ప్రాకృత రచనలు వెలువడ్డాయి. వాటిలో (ప్రాకృతంలోనిది పుష్పదంతుడనే కవి తిసట్టి మహా వురిస గుణాలంకారం. దీనికి మహా పురాణమనీ నామాంతరం వుండి. ఇతడు క్రీస్తుళకం 965 (పాంతంవాడు. ఈ (పాకృతాన్ని అవభంశమని కొందరన్నారు. పుష్పదంతుని రచనలోని గుణభ్యద సంన్రదాయపు రామ కథను ఈ విధంగా కోడికరించవచ్చు.

వారాణసి రాజయిన దశరథునికి నలుగురు స్మతులు పుట్టారు, రాముని తల్లిపేరు సువాల- లక్ష్మణుని తల్లిపేరు కై కేయి. దళరథుడు తన రాజధానిని సెశ్రేతపురానికి మార్చిన తర్వాత మరొక రాణికి భరత ళత్రుమ్నులు పుట్టారు.

దశాననుడు వినమి అనే విద్యాధరవంళంలోని పులస్త్యుని కుమారుడు, ఒకరోజు ఆతడు అమితవేగుడనే వాని కుమార్తె మణిమతి తవస్సు చేస్తుండడం చూస్తాడు. ఆమెపై మరులుగొని ఆమె తసస్స్నుకు విఘ్నం చేయడానికి (వయల్నిస్తాడు; మణిమతి “న్లేన్సు దళాననునికీ ప్యుతిగా జన్మించి, అనిని

క్షే చంపకాను" అని వతిజ్ఞ చేస్తుంది, తర్వాత దేహజ్యాగంచేసి, మండోదోశ్రి గర్భంలో (వ్రవేశిస్తుంది. ఆమె మండోదరి కుమారైెగా జన్మించగానే, “ఈ శికువు మిమ్ము నాళనం చేస్తుంది" అని కార్లాంతికులు రావణునికి చెబుకారు. రావణుడు భయపడి, ఆ శీశున్సను ఎక్కడయినా వదిలిపెట్టి రమ్మని మారిచిని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. మారీచి ఆ శిశువును ఒక పెట్టెలో 'పెట్టి మిథిలా దేశంలో ఒకచోట వూడ్చి సెడుఠాడు. ఎవరో కృషీవలులు భూమిని దున్నుతుండగా, నాగిలిక్కరుకు ఆ పెట్టె తగులుకొని 'పెకిరాగా, కృషీవలులు ఆ "పెట్టెను జనకమహారాజు వద్దకు తీసుకొని వస్తారు. జనకుడు ఆ పెథ్టైెను తెరచి చూడగా ముద్దులు మూటగట్టే పాప. ఆమెకు సీత ఆని "పేపపెట్టి, "పించి పెద్దచేస్తాడు. చాలాకాలం తర్వాత జనకుడు తన యజ్ఞ సంరక్షణార్థం రామలవ్మ ఖులను ఆహ్వానిస్తాడు. యజ్ఞం సమా 'పమయిన తర్వాత సీకొరాములకు వివాహమవృతుంది. తర్వాత రాముడు మరి ఏడుగురు కన్యలను పెళ్ళిడుతాడు. లక్ష్మణుడు పృత్యీదేవి మొదలైన వదహారుగుర్వ రొజకన్యలను వివాహమాడతాడు. వారిద్దరూ దశరథుని అనుమతితో వారాణసిలో నీవసీస్తైరు. కొరత కాలానికి నారదుడు రావణుని వద్దకు వెళ్ళి సీత సౌందర్యాన్ని వర్ణిస్తాడు, ఆది ఏవని రావణునికి సీతను అవహరించుక్రాన్సి వద్షామనే బుది కలుగు తురిది; సీత నునసును తెలుసుకొనడ్లానిక్షి హూర్పణఖను * పంపృతాడు, కాని, నీత ఫార్మివత్యం చూచి, హూర్పణఖ రావణుని వదక్ష త్రింగి వచ్చి, సీత మనస్సు దృథమయిందని, దానిని కదిలించడం సంటవృ కాదని రావణునికి స్పష్టపరుస్తుంది. " రాముడు, నీత ఒకమారు వారాణసి స్పీపంలోని చితకూట వాటికలో విహరిస్తుండగా, మాఠీచ్చి స్వర్ణ మృగరూపంతో రాముణ్ని - దూరప్రాంకానికి రాక్కుపోఠాడు. ఇంతలో రావణుడ్ను రామ చేషంతో సీత వదకు వచ్చి "నెను ఇంగారు జింకను ఆంతఃప్పరానిక్షి పంపాన్స, సీవు వలి ఎక్కి బయలుదేరు” అని చెబుతాడు. ఈ వర్చికి నిజానికి పృష్పక్త విమాసం. సీతను ఆది లంకకు తీశుకువెళ్ళుళుంది. రావణుడు సీతన్స స్పృశించడు. ఎందుకంటే, పత్మివత స్పర్శతో ఆతని ఆకాశగమన.కావుచార_ విద్య నశించిపోతుంది. ఇంతలో దశరథ్రునికి ఒక కల వస్తుంది. రావణుడు సీతను అనహ రించుకొని వెళ్ళాడని ఆ కలలో చూస్తాడ్సు, ఈ సమాచారాన్ని అతడు రామునికి వార్తాహరుల ద్వారా తెలియసరుస్తాడు. ఇంతలో సుగివుడు, హనుమంతునితో పెటు వాలీవ్రధార్థం రాముని సహాయర కోరడానికి వస్తాడు. హన్సనుంళుడు

శ్తో లంకకు వెళ్ళి సీతను సెంత్వనపరచి తిరిగి వస్తాడు. తర్వాత లక్ష్మణుడు వాలిని వధిస్తాడు. పిదన స్ముగివుడు తన రాజ్యం సంపాదించుకుంటాడు, సము[దంపై సేతువుకళ్లే (ప్రసక్తే ఈ కథలో లేదు. వానరులు, రాముని "సేన విమానాలలో లంక చేరుతారు. ఘోరయుద్దానంతరం లక్ష్మణుడు చ్మకంతో రావణుని శిరస్సు ఛేదిస్తాడు. రాముడు ఎలాటి పరీక్ష లేక సీతను స్వీకరిస్తాడు. తర్వాత లక్ష్మణుడు రామునితో పాటు 42 సంవత్సరాల వరకు దిగ్విజయ య్యాతచేసి అర్ధ చకవర్హి అయి, అయోధ్యకు తిరిగి వస్తాడు. తర్వాత ఇద్దరికీ ఒకేమారు అభిషేకం అవుళుంది. లఅవ్మణునికి 16 వేల మంది, రాముడికి ఎనిమిదివేల మంది రాణులు ఉంటారు. కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత రామలక్ష్మణులు భరత శ్మ్యతుఘ్నులకు రాజ్యం అప్పగించి, వారాణసి చేరుకుంటారు. సీతకు విజయరాముడు మొదలైన ఎనిమిదిమంది కుమారులు కలుగుకారు. సీతా త్యాగకథ దీనిలో లేదు. లకష్మణుడు ఒక ఆసాధ్యమైన వ్యాధితో మరణించి, రావణుని చంపిన పాపానికి నరకానికి వెళ్ళుతాడు. రాముడు లక్ష్మణ ప్యుతుడైన పృథివీచం్యదుని రాజ్యంలో (వతి ష్టించి, సీత కనిష్టప్కుతుడు అజితంజయుని యువరాజుచేసి, స్నుగివుడు, అణుమంశుడు, వినీషణుడు మొదలైన ఐదు వందల మంది రాజులు, 180 మంది ప్యుతులు వెంటరాగా తవస్సాధన కోసం బయలుదేరుతాడు; 395 సంవత్సరాలు గడచిన తర్వాత రామునికి కేవలజ్ఞానం కలుగుతుంది. సీత కూడ తక్కిన "పెక్కుమంది రావణులతో పాటు దిక స్వీకరిస్తుంది. రాముడు అణువంకుడు మోక్షం పొందుతారు. సీత స్వర్గానికి వెళ్ళుతుంది. లక్ష్మణుడు నరకం అనుభవించిన తర్వాత సంయమ నియమాలతో మోక్షం పొందుతాడు. వాల్మీకి మతానుసారి రామక థ:- మూడవ పాయ వాల్మీకి రామాయణాను సారి అని మొదట్లోనే అన్నాను; వాల్మీకి రామకథను జై నబౌద్ధ మతానుయాయులు ఎంత వికృతం చేసినా, అది నిత్యకల్యాణంగా ఉండినదని అనడానికి గాథా సస్తళతిలోని రెండు గాథలు తార్కాణం. గాథా స పశతి;:- అటి కొ త్రకాపురం. పెద్దకొంప. మర్యాద గల దొడ్డ ఇంటితనం. ఇంట్లో పెద్దలు ఎవరికివారు పనిలో వుంటారు. భర్త ఇంటి పెద్ద కొడుకు కాబోలు: కార్యాంతర నిమగ్నుడయి వృంటాడు. ఇదే సందుకదా అని అవద్ధ మనస్కుడేయిన మరద్ని

జీన్‌ తన వెంటిబడుకాడు. పెద్దలకు తెలుప్పదామా ఆంటే. ఇల్లు రగ్నమవుతుందోన్సి భయం. చెస్పకపోయామా, మానమే పోతుంది. కనుక కులనధువు___ దొడ్డ మనస్తుగల కోడలు.వివేకవంకురాలు కావడంవల్ద మరదికి అతని మనసు మారడానికి గోడమీద (వ్రాసిన రామానుగతుడయిన సొమ్మితి కథను. రాముని వెంట వెళ్ళుతున్న లవ్మణుని కథను.చూపుతుంది.మరదీ సీవు వెరివేషాలు వేయక అన్న విషయంలో న్యాయంగా వుండమని. సూచిస్తూ (వతి రోజూ చమబుళుంది, దిఆరస్స అసుద్ధ మణనృ కులవపూ ణిఅఅకుడ్డలిహిఅఇం, దిఆహం కేల రామా ణులగ్గ సోమి త్రిచరిఆఇం. కే3ి5్‌ ఇది హాల సాతవాహనుని గాధ, లంకా వాసులు రాక్షసులని, వారికి జనం భయసడుతారని జనంలో కాగా వ్యాపించిన వవాదాసికి మరొక గాత వుండి. వసంతకాలంలో. బాగా వీరిసి షరటి పూతలతో భయం గాలిపె మోదుగ వెట్టక్కు రాక్షసులకు శేష కల్ళీంచి చెప్పిన గాత ఇది. స్ట ౧ లంకాలయాణం ప్ప త్తఆ వసంత మా సేక్కలద్ధ పసరాణం, ఆపీఆ రోహియాజం సహేఖ, జచ్లో పలాసాణం, నం! (అణురాయస్స) బౌద్డులు జైనులు రామాయణాన్ని వికృతం చేస్తన, ందుకు విరుగుడు గానా అన్నట్టు భాస క్రాశ్లిదాస సవర సేనులు | ప్‌త్తివూభ 2 ఫ్‌ బి (౮ ల సతిమాభిషేక నాటిక రఘువంశ "సేతువింధ కావ్యాలు రచించారా అని నా ఉంహా, గళు బంధం : వాల్మీక్సి సం్యపదాయంలో రచించిన (పాకృత రామకథ 'సేశుబంధం. (ప్రాకృత కాన్యసందోహంలో ఉ కవమైశది 'సేత్తబంధం. సంస్కృత మహాకావ్య సం్మపదాయ బద్దాలయిన అష్టాదశ వర్దనలు డీన్సిబ్రో లేకపోయన్నా యుద్దసీతి! 'సేతునిర్మాణం మొదలై; యుద్ధకాండ 1వధాన ఘట్టాలపె ఆధారవడిన "మవ కావ్యమిది. రాముడ్సు సముదశీరం శ్వ యుద్ధం చేని, అయోధ్యకు బయలుదేరే వరకు వున్నకథ దీన్ని వస్తువు. వాకొటక రాజయ్యున (పవర సేనుడు ఠ కాన్యక ర. ఇతడు యుదాలు నగిసినవాడ్సు, దరిడయ్యాతలల్రో వంతెనలు నిర్మించి వుంటాడ్తు. సిన్‌న్స

డ్త్రీ (వబోధించి వుంటాడు. సామాన్య కవికి అందువాటులో లేని యుద్ధాది విషయా లతో ఈయన పైచేయి స్పష్టంగా తెలుస్తున్నది; ఈ కావ్యంలో. 15 ఆశ్వాసాల మహాకావ్యమిది. ఆర్యాభేదమయిన స్కంధకమాతాచ్చందస్సులో కావ్యమంతా సాగుతుంది. చతుర్మా[శాకాలయిన ఎనిమిదేసీ గణులు పూర్వో త్తరార్థాలలో వుంటాయి, చఉమకా అట్రగణా వువ్వద్ధే ఉత్తరద్ద హోఇ సారూఆ, సోఖందఆ వి ఆణవు పింగల వభణేఇ ముద్దిబాహు సంభేఆ. [వవర సేనుడీ కావ్యాన్ని - సీతాదుఃఖక్షయ మైన చశముఖ వధథమనే ఈ కావ్యాన్ని - అనురాగ చిహ్నాంకితంగా తీర్చిదిద్దాడు. తం తిదస బందమోక్షం సమత్ట తెల్లోక్క హి ఆఅసల్టుద్దరణమ్‌, సుణహూ అణురాఆ ఇజ్మ్యమ్‌ సీఆదుక్టక్టఅం దహముహస్సవహమ్‌. 12 సీకాదుఃఖకయ మైన దళశముఖ వధమనే ఈ అనురాగ చిహ్నితమైన కావ్యం వినండి - అనికావ్యం [పారంభిస్తాడు కవి. వతి అళ్వాసాంతమూ అనురాగ చిహ్నితమే. సము[దాన్ని చూచి భయవడి వెనుదిరిగే వానర భటులను న్నుగీవుడు ఊఉ తేజ వరచే మట్టంలో |వవర సేనుడు "సేనాపతిగా, మనకు దర్శనమిస్తాడు. “క్సీ బలం మీకు తెలీదు. మీకు ఈ సము్ముదం ఏమిలెక్క? సముద తీరంలోని హైగడ వూవుల సుగంధంతో గుమగుమలాడే సమ్ముదాన్ని నళ్ళరసం దోసిలతో శాగివేసినట్ట కాగివేయగలడ” అన్న న్ముగీవుని ఉపన్యాసం చాలా గొప్పదిః తరిఉం ణహు ణవర ఇమం వేలావణ బఉల కుసుమ వాసిఅసుర హిమ్‌, హత్ట ఉడేహి సమళ్థా తుమ్లే సాఉంపి ఫలరసంవ సముద్దమ్‌ త్త ఇతడు సేతువును నలవథమన్నాడు. ఈ నలపథ నిర్మాణంలో నలుడు వేసీన తొలిరాయి సమ్ముదం సీటిపై లేంగా, అది మంగళ కలశంచలె ఉన్నదని వర్థించారు,

రిగ్రి వధమం ణబేణ జణీమిఓ మంగలకలసోన్వ జలజీహిమ్మి మహిహరో. &ఓ23 "సీతునిర్మాణంలో వానరులు రాళ్ళు శేవడం, అందివ్వడం: ఇద్దరిద్దరు చేరి చేతులు చేతులు వట్టుకారలులాగ కలిసి పెద్ధ పెద్ద రాళ్ళను తేవడం, నలుడు. ఆ రాళ్ళను మెడతిప్పి చేశులు చాచి అందుకొని, “'సేత్సవుళోవేసి సర్దడం మొదలయినవాటి పర్ణనలు చూస్తే ్రవర సేనుడు చెరుపు కట్టలు, "సేశువులు మొదలయిన పెద్ద "పెద్ద పనులు చేయిందీ వృంటాడని స్పష్ట్రమవు తుంది. 8.87, 658. ఈ "సేశువు రాముని శాశ్వత యశో లాంఛశం. ఆధత్రావిరవణం౦ హెసఆ రామజనలంచణం 'సేఉవహమ్‌ క్త వాల్మీకి రామాయణంలో లంకనుంచి తిరిగి వచ్చిన హనుమంకుడు ళద్రృష్టా సీకా” ఆని తన కథనాన్ని (పాఠంభించగా. దానికే (పవర సేనుడు మరింత సుందరంగా చిపీకరించాడు. సీతను చూచానని హనుమ అంటే రామునికి నమ్మకం కలగలేదు. చాలా చిక్కిఫోయింది అంటే, నిట్టూర్చాడు. తనను గూర్చి విచారిస్తున్నదని చెప్పగా, రాముడు విలపించడం మొదలు పెట్టాడు. దుఖించకండి, అమె సకీవ అని హసుమంకడు అనగానే రాముడు కేచివచ్చి హనుమంతుని ఆక్కున చేర్చుకుళ్నాడు. డిట్టత్తీ న సద్దహిఆం రుణ త్రి సబాహమంధరం జీసస్సీఅం సోఆఇ తుమంతి రుం పహుజా టీఅఖ తి మారుఈ ఉపఊథో, మారుతి ఆలంఘనీయమైన ఉదరిని లంఘించి తిరిగి వచ్చాడు. అతనిని చూచి వానరులు ఆశ్చర్యంతో నిశ్చల లై పోయారు. వారు సపూజంగా చంచ గదా చ్చీకంలోని రీపాలవరె కదలక మెదలక ఉనా జంగా ఇం” లులు వదిలి. రు, సహజ చాంచల్యం ఆలేఫ్థ సఈవాజ పటి అఆం వణఇ చడుల త్రణం ఏ విఅవిఅమ్‌. కశక రాముడు రావణుని యుదం। సీతను, హుతవహపద అయిన రి, వృఠవహ పద్ద ఆయిన భరరుని ఆ నురాగార్ని నీఫలం చేయణా నక - కాంచనయష్టి _ లాగ (గ్రహించి ఆయోధ్యానగరానికి తిరిగి వచ్చాడట,

క "సేత్తూణ జణఅ తణఅం కంచణ లట్టించ హుఆవహమ్మి విసుద్దమ్‌, పత్తో పురిం రఘువఈ కాటం భరత స్స సవ్పలం అణురాఅమ్‌. (15.94 ఈ వాస్యానికి ఉపయోగించిన (గంథాలు, వ్యాసాలు

1. నాథూరామ్‌ (పేమీ- జైన సాహిత్య కౌర్‌ ఇతిహాస్‌. 2 షరం8దా& ౨046869208: ౯8798026, ౨286102285823 26 5212008613. కారం హ్‌ ఉందంటూ ౪701 5. 3 పెళరేంకటుల మ. 7-వెం6తమిపం మట్రటురేం.. 28200826 ౦8601 కలా!6౭8, 701 28.30. 4 0921041271, ఊఉ. వెంశరేస[6 206 3200 *౪ల91005 0 116 3205 0£ 22064. 08౬ 148 622-66౬ 01 22. 5 ౨817886 01160404840. గాాంల[గం09 &నింలటి 202225 206 21008583. 1061820 కంంతంటే! (6806 701.1, 6 వంం0ం11 7.౯౨6 144%, 701 1711, పేందికేంగ. 7 లయం నెక్‌ రారల 22మిష్ర802 ₹బు100.. 01 520క్రరీడరేడ5& 89 శం006 1 78106902 వండే! 000011 08 గల! 1060466, కెజం6ీ&- ₹01-2. 8 4100203 77 వక్‌. 706 మ2987802 08 క54606500808 &83 శేంట0| ఫై మసి ?2166, (౬౯౭౫) 01, కష₹0644, ౪౦1 2 0 11851002 య1౯ ౨. గ06 02004 క2ముకాడ083, 10420 సంంంకం! (66270లూ 701 15. 10 సంయర1గ, [.0.00ములు85ా 0౧ విమజిము&0264, 01.5, 1 626 5005 5ంట౭ందా పే00600. 11 మా అత ళేరం, ₹7-౨06ర186ి మయ॥. 12 53265, గ-5లయటట్‌ 12 2080408202 వం గాహ్తీ్తకళ్లేర్షర. 13 ఆశ: న. కె రానం 3005 01 ప్రాత హ్ర్యా )ాళజ్కి “స్పై
2. గడ న క టు! 1245 6౭00 ఆట ౭ యి సు పంచన సస

య! న టా కా లక6ంం 0 క8స8989 12 200డర804+ 15 ₹728620206, ₹గష6 01రేఆ6 ౯6602 ౧1 కడ 0019898 10 & లజ కెళర66 ఇడుక్ర 3 2 &ఉ 5 1907. 16 ఇండ సడల 4618 204 441% అంయిఅలూ, 1 701 4. 17 10031, 200ంాయం. 01 లటంర 104 కలల 71287. 18 కలియు, తీ.లె.ం0గా 04 5201016 కంలంయిం 19 బు, 1510061 0 5660, ఏలంకరిళళ. 1896. 20 7268, 67718 ౨1ళీతేల 0€ 2452402, వెంగరీడూ. 21 ₹760లా, ఢీ. ంీటాలేశం _ క2రు2294, వెల, 180 కంపే 0209186400 వఐ.6 కెరారే, తెంజకిజ? 1673 22 ము1రు, చా ౮౦మిుః4నా జకడపేరు క 5 8 1౦91. కష 5 5001 5061607, పంకం. 23 5౬, ౨.0౮.3ల81| మ 3605 01 వెబుక1 కంటంయిం, 1. వక గంతలు 1. గంపా 05 1042, ₹701 1 00డేంమ. 25 పడఉిపచరియం. విమలసూరి, ముని్చ్రీ పుణ్య విజయ సంపాదితం. హాందీ అనువాదం.శాంతిలాల్‌ ఎ హోరా,ఫ్రీరిక_వి,ఎం.కుల్క గి వణ కంక ర్‌ంంందా, శ 21202815 న 26 రామాయణం 27 "సేతుబంధం. 28 గాధ్రా స వ్రశతి.నిర్ణయ సాగర పెస్‌, బొంబాయి. 29 'కారతి? సంపుటాలు మదాస్స, విజయవాడ. 30 రా వరవరెంద్‌ సదర్‌ కామ్‌ల్‌ బుల్కే, ఎస్‌.జె., ఎం,ఎ,డి.ఫిల్‌; రాంచి, హిందీ వం క్‌ బేవియార్‌ కాలేజ్‌, (వయాగ, క [క్‌ విశ్వవిద్యాలయ, 3 జాతక కథలు (తెలుగు అన్నవాథం) థ్రీ శివశంకరస్వామి,

వజ్జా లగ్గంలో తలుగు పదాలు వజ్ఞా లగ్గం హాలుని గాథాసప్తశతి వంటి [పైకృతగాథా సంకలనం. విలుని గాథలు ముక్షకాలు; వక్డాలగ్గం భర్తృహరి సుభాషికాల వలె వివిధ విషయ గుచ్చాల సంకలనం. “ఒక (వస్తావానికి సంబంధించిన అనేక గాథలు వజ్జ, ఆలాటివాటి సంకలనం.లగ్గం..వక్ఞా లగ్గం. వజ్జా అంటే పద్దతి”] అని వజ్ఞాలగ్గ రచయితే ఉప్యకమణికలో చెన్సకున్నాడు. దీని రచయిత శ్వేతాంబర జైన సం్యవదాయానుయాయి ఆయిన జయవల్లభుడు. వజ్జాలగ్గానికి ఆతడు జయ వల్లభం అనే పేరు పెట్టాడు. కాని వజ్జ్ఞాలన్ధమనే (ఖ్యాతి చెందింది. జయ వల్ల భుని కాలం పై చర్చలు చాల జరిగాయి. ఆచార్య మాధవ వాసుదేవ వట్వర్థన్‌ క్రీస్త కం 750._.1337 మధ్య వుంటుందన్నారు. పాకృత సాహిత్యం (వధానంగా జానపద సాహిత్యం గనుక, దానికి ముగ్దులైన సహృదయ కవులు జనపద వ్యవహృ తమైన దేశీ పదాలను కూడ (గ్రహించారు. ఈవిధంగా హాలుని గాఠాన _వ్రశతిలోనే ఎన్నో దేశీ పదాలు చేరినవ్వుడు, వజ్జా లగ్గంలో చేరడంలో ఆశ్చర్యం ఏమీలేదు. (ప్రాకృత సెహీ త్యంలో చేరిన దేశీ పదాలను ఆచార్య హేమచంగదుడు దేశీ నామమాలలో పొందుపరచాడు. గాథా సవ్రశతిలోని తెలుగు పదాలను, దేశీ నామమాలలోని మరికొన్ని తెలుగు పదాలను (శ్రీమాన్‌ వరవస్తు రామానుజస్వామిగారు చెవ్చగా మిగిలినవి) తెలుగు పాఠకులకు ఇదివర కే మనవి చేశాను. ఇప్పుడు వజ్జాలగ్గం లోని తెలుగు పదాలను వరిచయం చేస్తున్నాను. తెలుగు పదాలు అనగానే అప్పుడు వ్యవహారంలో ఉన్న పదాలేనని (శాంతి వడరాదు. ఇప్పటి వదాల మూలరూపమని గుర్తుంచుకోవాలి. అన్యభాషా పదాలు నేడు తెలుగు [(వత్యయాలతో తెలుగులో చేరి వివిధ వికారాలు పొంది నట్టు తెలుగు వదాలూ (ప్రాక్సృతవేషంతో విచ్శితంగా కనిపిస్తాయి. మొదట వింతగా మారిన 'వింతర” పదంతోనే (పారంభిస్తాను. (1 వింతర; అసమళ్ధ మంత తంఠాణ కుల విముక్కాణ భోగహీనాణ౦,

క్‌ దిట్టాణు కోన ఏహణ వింతర సప్పాణ వ ఖలాణం. (౮8) (అసమర్థ మంత తంతేభ్యః కుల విము క్రేభ్యః భోగహీనేభ్యః, దృష్టేభ్యః కోన బిఖేతి వ్యంతర సర్చేభ్య ఇవ ఖలేభ్యఃఎ)

ఖలులు సర్పాలకన్నా విచ్శితమైనవారని కవి చెస్పదలబాడు. పాములు మంత తంతాలకు కట్టుబడుతాయి? ఖలులు కట్టుబడరు; వారిని కట్టివేసే మంశ్రాలేమీ లేవు. పాములకు కులాలు, తెగలు ఉన్నాయి;* ఖలులకు లేవు; మంచి కులాలవారుకారు. పాములకు భోగాలు_సడగలు ఉన్నాయి; ఖలులకు లేవు, కనుక ఖలులు వింత పాములు, అలాటి వారినీచూచి ఎవరు భయవడరు? హాము భథయంకన్నా ఖలుని భయం ఎక్కువ.

"ఈ గాథ చివరి పాదంలోని వింతర పదానికి వ్యాఖ్యాతలు వ్యంతర అని ఛాయ చెప్పారుగాని ఆర్థం సరిగా చెప్పలేదు, ఆచార్య మాధవ వాసుదేవ వట్వర్ధన్‌ కూడ ఈ గాథను సరిగా చూడలేదు. దానికి కారణం వింతర అనేది వ్యంతర అనేదాని వికారమని భావించడమే. ఈ గాథఠలోని వి శేషణాలన్నీ ఖలులకు, వాటి వివరీతార్థం సర్పాలకు. ఇది (గహించలేక శ్రేషవుందనే (కాంతి వడ్డారు ఆచార్య వట్వర్థన్‌ + ॥

ఈ వింతర వూర్తిగా తెలుగుపదమని చదవగానే స్పురిస్తుంది. వింత ఆంటే విచ్మితం. తెలుగు తోబుట్టువులై న తమిళ కన్నడ మలయాళాలలోను ఈ వదం వుంది_విందై , వింజె. తెలుగులో వింత పేద, వీద, దాను వంటి వదాలకు స్త్రీ (వత్యయం చేరినవ్వుడు ర మధ్య వస్తుంది_వింతరాలు, పేదరాలు వీదరాలు, దాసురాలు, కాని, రాలు (వత్యయం కాదని ప్రకృతి పత్యయాల ఆనుచిత విభాంగవల్ల కలిగిందని భాషా తత్త్యవేత్తల వాదం. (పాళతిపదిక 'పేదర, బీదర, దాసుర. వాటికి అలుచేరి "పేదరాలు మున్నగు రూషాలు అయాయి, అఫ్లే వింతర కూడ వింతయిన వారు అనే ఆర్థంలో వుండి వుంటుం దేమోః ఆది ఆ విధరగానే [ప్రాకృతంలో చేరి వుంటుంది_వింతర సప్పాణ అని. అన్యథాషా వదాల కృదంతాల బహువచన రూపాలు తెలుగులో (ప్రాతిపదిక ఎవుతాయి. బలవంత! - బలవంతుడు, గుణవంత? - గుణవంతుడు, దాసర్‌ దొసరి,

ర్‌5్‌ కనుక వింతర అనేది తెలుగు వదమని మనం నిరయించుకో వచు దానివల్ల అర్ధం కూడ సరిపోతుంది. న బ మోతంవయ తోయ సమం సారిచ్చం జంన హూఇ కిం జేణ, ఆహియాఏణఇ మిలంతం ఆవథ ఆవట్టవ పథమం. (67) (మతం పవయస్తోయ సమం సదృృకం యత్‌ న భవతికిం తేన, ఆధికొయతే మిలత్‌ ఆవద్యావ ర్తతే (పఠమమ్‌.)

ఇది భర్సృవరి నీతి శతకంలో మతిని వర్ణించిన వద్యం వంటిది మెతి -_ పాలు సరు కలయిక వంటిది కాకపోతే మరెందుకు? పాలు, నీరు చిరిజే పరిమాణం ఎక్కువవుతుంది. ఆపద వచ్చినప్పుడు - వేడి కలిగినప్పుడు వట్టిపోతుంది - కలిసి కాగి తగిపోతుంది.

ఈ గాథలోని ఆఅపట్టఏ అనే పదాన్ని వ్యాఖ్యాతలు ఆవర్రే [వథమం ఆయాతి తోయం అని వ్యాఖ్యచేళారు. కాని ఆర్థం స్పష్టంగాలేదు. ఆచార్య వట్వర్థన్‌ దీనిని “ఆటజే(. అటూణజాజేం హే చుం 8టుం6 0 ల౭9౦1666” అని అర్జం చెబితే బాగంటుందని" సూచించారు. పెక్కు. కియలుకూడ దేశీపీ, (ప్రాకృతంలో చేరాయని ఆచార్య హేమచం్మదుడు చెప్పాడు గనుక, ఈ అవట్టఏ కూడ వట్టు, వట్టిపోవు అనే తెలుగు ధాతువు కావచ్చునని తోస్తుంది. హ్‌లు, నీట కలిసినవ్రుడు ఎక్కువవుతాయి. నివ్వ తగిలినప్పుడు, కష్టాలు కలిగినవ్వుడు, కాగికొగి వట్టిపోతాయి.

కనుక ఆవళ్టేఇ అనెది ఆవ ర్రతే అనేదికాక; ఆజ్‌ ఉవపసర్గ పూర్వక మయిన పట్టు ధాతువేనని తోస్తుంది. అర్థం కూడా కుదురుకుంది.

(8) ఓ ఓ ఛిప్పజ మండల మా రువీణ గేహంగణాఉ వాహీఏ, సోహగ్గ ధయివడా॥ వ్వ ధణురఓ రుంప రించోశీ, (207)

న్‌ం (అహో 1 షీష్యతే మండల మారుతేన గేహాంగణాత్‌ వ్యాధ వధ్వాః, సౌభాగ్య ధ్వజ పటానీవ ధనూరజస్త పక్‌ వ జ్ర కొత కాపురం. పవీరవ్యాధ కుమారుడు కొత్త మోజులో ఉన్నాడు, కనుక, నవవరువును విడనాడలేకపోతున్నాడు. దానివల్ల చిక్కిపోయాడు. మునుపటి ధనువును ఎత్తలేకపోయాడు. కనుక ధనువును చెక్కసాగింది జోయత. చెక్కిన ధూళి ఇంటిపైకి ఎగిసి, ఆమె సౌభాగ్య వజయధ్వజ పటం వలె కనిపిస్తున్నదట.

ఈ గాథ మొదటి చరణంలోని ఓ మన వివక్ష. ఈ పదం ఆశ్చర్య సూచక ఆవ్యయంగా (ప్రయుక్తం, ఇది 265, 326, &15, డీ42 గాధలలోను వ్రయుక్రమైంది.

ఓ అహోః అనే సంస్కృృతావ్యయానికి నిపాత మన్నారు (సాకృత వేత్తలు, తెలుగులో ఓ అనే మాటకు "పెక్కు అర్థాలున్నవి. వాటిలో ఆశ్చర్యా రము కూడ ఒకటి. (ప్రాకృతంలో నిపొతంగా (గహించారు గనుక, ఇది శెలుగువదమని మనం గట్టిగానే చెప్పవచ్చు.

రుం వడానికి రంవవు పొట్టు అనే ఆర్థం ఇదివరకే చెప్పాను+

తే గిరి సిహరా కే పీలు

పల్పవా తే కరీర కనరక్కా;

లబ్భంతి కరహ మరువిల

సియాఇ కత్తో వజేత్ధమ్మి. (221)

(తే గిరిశిఖరాః తే

పీలుపల్డవాస్తే కరీర కుడ్మలాః,

లభ్యంతే కరభ మరువిల

సికాని కుతో వన్మేతం)

ఇదొక అన్యాపదేశం. ఓ లొట్టిపిట్టాః సీవు ఎడారిజంచువు, ఎడారిలోని

గుట్టలు, గొలుగుచెట్టుచిగుక్తు, వెబుతురు మొగ్గలు ఎక్కడ వుంటాయి ఇకాడ 2? ఇది వనం! ఎడారి ఏలాసొలు ఉండవు గదా |

57 ఈ గాథ రెండవ పాదంలోని కసరక్కా విచ్శితంగా వినిపిస్తున్నది, కసరక్కా. అనే దానికి కుడ్మల ఆని వ్యాఖ్య: కుడ్మల మంటే మొగ్గ. దీనికి చర్వణాళబ్దః _ నెమరువేసేప్పటి ధ్వని అని, తినేప్పుడు కలిగే, శబ్దమని కూడ 'హేమచందుడు తెలిపాడు. అనుకరణ ధ్వని కావచ్చు. కాని, కసుగాయలు అఆంపే మరికొంత ఉచితంగా వుంటుంది.

తెలుగులో కసుడు, కసురు, కసు, కసరు ఆనే వదాలు లేత అనే అరంతో

ఉన్నాయి. కనుగాయ గరచిచూచిన - అని సుమతి శతకం. వెణుతురు కను గాయలు ఇక్క-డ ఎక్కడున్నాయి - ఆంటే ఆర్ధానికి భంగం వుండదు. కన్న డంళోను కాయ గసురు, కసుగాయి అనే పదాలున్నవి. కసి, కహి అంటే చేదు, ఒగరు, నండనికాయలు ఒగరాగరుగా, చేదుచేదుగా ఉంటాయి. కసి _ శపి నుంచి కసు, కసురు రూపొంది వుంటాయి. |

అందువల్ల కసరక్కా-, కసురుగాయలనే తెలుగు మాటకు వికృతి కావచ్చును.

త్స తభినేహి6 : మడహల్లియాఇ కిం తుహ ఇమాఇ కిం వా దలేహి తలినేహిం, అమోఏ మహుయర మా లఈఇ జాణిహిసీ మాహప్పం. (231) (లఘుతయా కిం తవైతస్యాః కిం పత్తై 9 తలినై ః, ఆమోదే మధుకర మాలత్యా జ్గాస్యసి మాహాత్మ్యమ్‌)

ఆకారంకన్నా యోగ్యతకే _పాధాన్యమని కవి హృదయం.

ఓ: మధుకరమా మాలతి చిన్నగా ఉందని అనుకోకు. అకులు, చిగుళూ ఎలావుంటె ఏమి? గువాళింపులో గదా గొప్పదనం తెలుస్తుంది.

ఈ గాథ రెండవ పాదంలోని తలినేషి( అనే వదం మనకు చర్చనీయం, దినికి వ్యాఖ్యాతలు విరశ్రై స్తోకైః (దట్టంగా లేనివి తేక చిన్నవి అని అర్థం చెప్పారు. అనగా చిన్నవి. మాలతి చిన్నగా వుంపే ఏమి? అనడంలో చిన్నదనే భావం మొదట ఊంది. మరల పత్తై9ఃతలినైః _ చిన్న ఆకులు అని చెన్న

వా 4

క్‌ప్రి నక్కరలేదు. దాని అకులు ఎలా వుంపే ఏమి? దాని చిగుళ్ళ ఎలా వుంటే పమి? _. అనడం బాగుంటుంది. చిగుళ్ళు చిన్నవి గనుక, చిన్న అనే అర్థం ఈ పదానికి తర్వాత వచ్చి వుంటుంది. మొదట్లో చెప్పినట్టు ఒ మధురక రమా, మాలతి ఆకారం చిన్నగా వుంటే ఏమి? దాని ఆకులు ఏట్టుంటే ఏమి? చిగుళ్ళు ఎట్టుంపే ఏమి? సుగంధం కదా మనకు కావలసింది? అని తలిన శబ్దానికి చిగుళ్ళు అని ఆర్థం జెబికే బాగుంటుంది. తెలుగులోను, తెనుగు తోబుట్టువులలోను తలిర్‌, తలిరు, తశిర్‌ అనే పదాలు చిగురుటాకు అనే అర్థంలో వున్నాయి. ఈ తలిరు __- తశికే తలినగా (ప్రాకృతంలో (వవేశించి వుంటుందని భావిస్తున్నాను. (5) వినూరణం : ఇట్టన ఉజ్జాగరఓ జత్ధ న ఈసా వినూరణం మాణం, సద్భావచాడుఆం జత్ధ నట్టి నేహో తహం నట్ధి. (333) (య్మత నోడ్జాగర క్రో యత చేర్ష్యా ఖేదో మానః, సద్భావ చాటుకం య్యత నాస్టి స్నేహః తత నాస్తి ఎక్కడయితే మేల్కొని కాచుక్కూచోడొలు, అసూయ, రుసరుసలు, బింకాలు, మంచి మనస్సుతో ముచ్చట్లు ఉండవో, అక్కడ స్నేహం ఉండదు. అంటాడు మనస్తత్వవేత్త అయిన కవి. "స్నేహ మున్నప్పుడే మేల్కోవడాలు, మూతి విరుపులు, రుసరుసలు, మూతి విగింపులు, మురిపాలు, ముచ్చట్లు వుంటాయి. ణ ఈ గాథ రండో పాదంలోని విసూరణం అనే పదం చూదాము. దీనికి లేదః అని వ్యాఖ్యాతలు అర్థం చెప్పారు. భిడ్‌ ధాతువుకు జూర, వీసూర అనేవి ఆదేశాలు ఆవృతాయని _ 'హేచమచం్యదు డన్నాడు.? ఆదేశం అనడాన్నిబట్టి ఇది ఆన్యభాషా పదమని మనం అనుమానించవచ్చు. తెలుగులో ఉస్పు; ఉన్సురు, ఉసురు, ఉసూరు, ఉసురుస్సురు, ఉస్సురుస్సురు అనే పదాలు తాప సూచకాలు బాల వున్నాయి. ఇవి నిట్టార్చల ధ్వన్యనుకరణ వాచకాలూ కావచ్చు. తెలుగువారి నిత్యవ్యవహారంతో ఇది వృంది గనుక్క విసూరణం తెలుగు అనే అందాము.

క్‌ఠీ (8 నడిజ్జను న అగ్గాహి మహుం డే గేబ్ఞ చందణుం అసుణి సుణసు మహ వయణం, మాణేణ మా నడిజ్దను మాణంసీణి గలఇఖ ఛణరా ఈ. (351) (అజ్మిమఘ మధు హే గృహాణ పనన మనాశ్రవే శృణు మమ వచనమ్‌, మానేన మా నట్యస్వ మనస్విని గలతి క్షణర్యాతిః)

ఇదిగోః ఎవరిమాటా వినని అమ్మాయ్‌? నామాట విను. మధువు వాసన చూడు (ఆస్వాదించు). చందనం అలదుకో. నీవు మనస్వినివి - అభిమానినివి. ఉత్సవర్యాతి గడిచిపోతున్నది. వింకంతో నలియకు _ బాధవడకు _ అని ఒక సఖి బింకం చూపుతున్న తన నెచ్చెలికి హితవు చెబుతున్నది.

ఈ గాథ మొదటి పాదంలోని దే అనే పదం, మూడవ పాదంలోని నడిజ్ఞను అనే పదం పరిశీలిద్దాము. (సంణడిఓ _ సన్నటితః _ ఏకీరి,

“గ్రే అనే దానికి వ్యాఖ్యాత అర్థం చెబుతూ, “దే ఇతి (ప్రార్థనాయాం, నిపాతః” అన్నాడు. దే అనేది ఆమరణ, సమ్ముఖీకరణాలలో నిపాతమని 'హేమచం[దుడన్నాడు. నిపాతమనడంవల్ల సంస్కృతంలో అకరం లభించ లేదనే కదాః

తెలుగులో సమ్ముఖీకరణ ఆమం[తజాలలో ఇదా, ఇందా, ఇదో, ఇదిగో అనే మాటలు ఉన్నాయి; తెలుగు తోబుట్టువు లన్నిటిలోను ఉన్నాయి. ఈ ఇదా, ఇందాయే (ప్రాకృత సహజమైన ఏటఓలతో దే అని రూఢమయిందేమో నని అనుమానిస్తున్నాను.

నడిజ్ఞసు అనే వదానికి నట్యన్వ అని వ్యాఖ్య- కాని అర్థం స్పష్టం కాలేదు. నటించవద్దు. వగలు వడవద్దు అని భావమేమోః వగలు వడవద్దు అనేది దూరార్థం, హేమచందదుడు నడ అనేది గుప్‌ ధాతువుకు ఆదేశంగా చెప్పాడు;]] కలతవడు, చీకాకుసడు అనే అర్థాలు చెప్పాడు. దేశీనామమాలలో వణ్చిత, ఖేదిత అనే అర్ధాలు ఇచ్చాడు. నిపాతమనడాన్నిబట్టి దేశీనామమాల (గహించడాన్ని బట్టి ఇది తెలుగు వదమని భావిస్తున్నారు.

60 శెలుగులో నలియు, నలి ఆనే వదాలు ఉన్నాయి. నలి_రోగం, పొడీ, చిన్నది? నలిగినది, సన్నని అనే అర్థాలున్నాయి. నలియు_నలగు; బాధపడు. తెలుగు నలి [హైకృతంలో చేరి వుంటుంది. దానిని పేమచర్మదుడు కొన్ని ధాళుపులకు ఆదేశంగా (గహించాడు. ఎందుకు నలిగిపోతావు? బాధ పడుతావు. నా మాటవిను_అసి అర్థం. (్ర సాహే, ముహరా ఓచ్చియ పయడజఖ జో జస్స పిఓ కిమేళ్ధ భణిఏణ? పొసషేఇ ఆంగణం వియ ఘరస్స అబ్బంతరే లచ్చిం. (403) (ముఖరాగ ఏవ చ్రకటయతి యో యస్య (పియః కి మత ఛజితేన? కథయ త్యంగణ మేవ గృహస్యా భ్యన్తరే లక్మీమ.) మాట లెందుకు? ఎవరు ఎవరికిషియుడో ముఖం రంగులే తెలుపుళాయి; ఇంటి సంపదను ముంగికే చాటుకుంది గచా! ఈ గాథ మూడవపాదంలోని సాహేఇ అనే మాటకు కథయతి అని వ్యాఖ్య, సాధయృత్రి గ్రని మూలమయిజే అర్హమే వేరవుశతుంది. తెలుగుతో చాట్లు అనే ధాతువు వుంది. కన్నడంలో సారు. పటపాది వాద్య ధ్వనితోహైట్స [వచారం జేయడం. తెలుగు బాటు. చాటు-సాహు అయి వుంటుందని ఊహిస్తున్నాను. ల అబి చ (10) సుణహిల్లియా, అచ్చు శ్రాప్ర సవిబ్భృమ కడళ్ఞ విస్ణేవ జంపిరీ దూత, తగ్గామ కృడిల నుఖహి వ్లీయా వి డిట్టా సువావేఇ. (420 (స్తాం తావత్సవ్నిభ్రమ కటావ నిశ్శేప జల్ననశీలా దూతీ, త్మద్గామ కుటిల శునక్యపి దృష్టా సుఖయతి.)

ళ్‌

ఒక రసీకునికి తన పియురాలున్న ఊరంటేనే ఆనందం. ఆక్కడీ వారంతా రంథలే. కనుకనే తన నెచ్చెలితో అంటాడు: కడగంటి చూపులు విసురుతూ నోరంతా మాట్లాడే ఈ దూతి సంగతి ఉండనీవోయ్‌ః ఆ వూరి వికారమైన ఆడకుక్కు కూడ చూస్తే పోయి కలిగిసుంది.

ఈ గాథలోని మూడు నాలుగు పాదాలలోని సుణహిల్దియా అనే వదానికి శునకీ ఆని అర్థం చెప్పారు. శునక-గఇల్ల-[-యా=స్వార్ధంలో ఇల్ల,యా అనే (వత్యయాలు చేరి శుణహిల్రియా అయిందని ఆచార్య పట్వర్ధన్‌ వ్యాఖ్యానించారు. ]8 హేమచందుడు స్వార్టే కశ్చవా (చకారాత్‌ డిల్పడుల్లే) అని [వత్యయాలు

ఠి ళా యు జు విధించాడు. దీనితో శుణఇల్లీయా ఆయి, ఇకారం ఒత్తి పలకడంలో హి అయి శణహిల్లియా అయిందన్నాడు-

పరిశిలించిచూ స్తే సంస్కృత వదంతో తెలుగువదం చేరిందని, తెలుగు వదమేమిటో వింగడించుకోలేని (పాకృతజ్ఞులు దానిని వత్యయంగా భావించా శేమో నని అనిపిస్తుంది. కుణహిల్లియా-అనే సదం శణ --పిల్లియా అనే మిశ్రమ నమాసమనుకుంటాను. పిల్ల; పిన, ప్‌ై అనేవి తెలుగు, తెలుగు తోబుట్టువులలో చిన్నపిల్లలకు వాడే మాటలు, పిల్ల-పిశై వదం (ప్రాకృతంలో చేరిపోయింది. దానిమూలం తెలియక (వత్యయంగా విధించుకున్నాడు "హేమచందుడు అనిపి సుంది. ఆ వూరి వంకర టింకర కుక్కపిల్ల కూడ బాగుంటుందోయః- అంటే అర్థం మరింత రంజకంగాను వుంటుంది.

కనుక శుణహిలియా-కుక్క-పిల్ల అని భావిస్తున్నాను. పకారం హ కావడం

ణి లు వాతో పలు భాషలలో వంది. (11) చంపితంణ ; తహ చంపితఊఈణ భరియా విహిణా లావజ్ఞవీణ తుణుయంగి, జహ'సే చిఉర తరంగా అంగుళి మగ్గవ్వ దీసంతి. (314) (తఠా నిపీడ్య భృకా విధినా లావణ్యేన తన్వంగీ, యథా అస్యాః చికుర తరన్ఞాః అజ్ఞాళి మార్గా ఇవ దృళ్యంతే.) ఇదొక గొవ్ఫ గాథ. మనం సంచులలోగాని, కుండలలో గాని వస్తువు

శశి లన్ను అదిమి అదిమి "పెట్టేటప్పుడు పైన మన వేళ్ళ గుర్తులు కానవస్తాయి. దీనిని కవి ఒక ఉఊత్పేచలో గొప్పగా ఇమిడ్చాడు,

ఆమె బావణ్యమయి. [బహ్మ ఆమెలో లావణ్యాన్ని కూరి కూరి అదిమి అదిమి పెట్టాడు. అదిమిన్నవేళ్ళ గుర్తులే తలమీది కుటిల కుంతలాలు,.

ఈ గాథ మొదటి పాదంలోని చంపిడోణ అనేపదం చర్చనీయం, దీనికి వ్యాఖ్యాత న్యజ్చీకృత్య అని అర్జం (వ్రాశాడు. నిపీడ్య-పీడించి అని వివరణ.'చంప అనేది పీడ ధాతువుకు ఆదేశమని హేమ చం్యదుడన్నాడు.]5 అదేశం అనడాన్ని ఐస్టే ఇది అన్యభాషావదమని, ఆకరం తెలియనందున అదేశంగా పరిగణితమని స్పష్టం,

తెలుగులో చొనుపు అనే ధాతువు వుంది. దీనికి చొప్పు, చొప్పించు, జొనుపు రూపాలున్నవి. దీని అర్ధం బలవంతంగా దోవడం. ఈ చొనుపే_ చఛాంపు, చంవగా పొక్ళతంలో చేర ధాక్వాదేశమయిందని ఊహించవచ్చు.

చంపణ మరొగాథ లోను (ఉక (వయుక్త మయింది. కరిచలణ చరఫణుచ్చలియ._కరిచరణ పీడనోచ్చలిత, ఇక్కడ చంపణ పదానికి ఇ్మకమణం_అని వ్యాఖ్యానం.

దఇఖయా దంసణ తిణ్హా

లయన్స పహియస్స చిరణియ త్రస్స,

నయరాసజ్జే ధుక్కోడియావి

హిఅఏ న మాయంతి. (445) (డయికా దర్శన తృష్టాతో।

వథికన్య చిరనివృ శ్రస్య,

నగరాసన్నే సంశయా ఆపి

హృదయేన మూంతి)

[వవాసితుడు చాలకాలం తర్వాత ఊరికి శ్రిరిగ వస్తున్నాడు. భార్యను చూద్దామనే ఆతం విపరితంగా ఉంది. ఊరు దగ్గరయిన కాది అ (ని ఫీ౭ ధుకధుకలాడుతున్నది.ధుకధుకలు ఆజగడంలేదు' ౨ సట గాం మూడో పాదంలోని ధుక్కోడియా అన్తే పదానికి ధుగధుగికాని [త్య ఈ మాటను దేశీనామ్షమ్రాం గాని, పాఇఅలబ్బీ గ్గామమాల గాని (గ్రహించలేదు... గృుండెదడకు అన్నకరణవ్షని వదల వేణయేమా।

ర్‌ి

తెలుగులో ధ్రుగధుగలాడు, తుకతుకలాడు అనే మాట లున్నాయి. ఇవి సంశయాన్ని. తెలిపేవి. తుకతుక, ధుకధుక ధుక్కోడియాకు మూలం కావచ్చును, గాఠాస వ్రశతిలో ధుక్కాధుక్కఇ గుండె దడదడలాడుతున్నది అనే అర్థంలో ఉంది.

(18 గరరః గ తే ధణ్ఞా గురుణియం ఐబింబ థారాలసాహి తరుణిహి౦, పురియాహర దర గగ్గర గిరాహి జే సంభరిజ్ఞంతి. (శీ4ర) (కే ధన్యా గురునితంబ బింబ భారాలసాభిః తరుణిఖిః, స్పురితాధర దర గద్గద గిర్భిః యే నంస్మర్యంతేం

పెద్ద పిరుదులతో నెమ్మదిగా నడుస్తూన్న ఆందమైన స్రీలు "పెదవులు కదలిస్తూ కొథ్లిగా గరగరలాడే గొంతులోనే స్మరించే పురుషులు ధన్యులు,

ఈ గాథలోని మూడవ పాదంలోని గర్గర శబ్దానికి గద్గద అని వ్యాఖ్యా గద్గదలోని దకారాలకు రేఫ వచ్చిందని హేమచంధుడు ఆన్నాడు, దానివల్ది గర్గర అయిందట్న]?

ఇది గరగర అనే తెలుగు పదమని భావిస్తున్నాను. గాంకు గరగర లాడుతున్నది అని (వయోగం, ఈ గరగరే గగ్గరగా (సాకృతంలో [వవేశించి వుంటుంది. గగ్గర వదస్వరూవంలోని వ్యాకరణ కార్యం కూడ తెలుగుదే - చెర శచెరజచేచ్చెర లాగ, గరశ్గగర గగ్గర,

(14 తవణిం:; శుచ్చం తవణిం వి భరే ఘరిణీ తహ కహవినేఖఇ విజ్థారం, జహ తేపీఐంధవా జల జీహివ్వ ధాహం న యాణంతి. (45 (తుచ్ళం భడ్యకణమపి గృహే గృహిణీ తథా కథమపి నయతి విస్తారం,

కక యథా కేసీ బాంధవాః జలనిదేరివ తలం న జానంతి.)

హపెపం: ఆ ఇల్లాలు చాల సమర్థురాలు. చిన్న తినుబండారం ముక్క-నై నా అందరికీ అందేట్టు చేస్తుంది, సమ్ముదం లోతు తెలీనట్టుగా, బంధువు లకు ఆ ఇంటిగుట్టే తెలీడంలేదు,

ఈ గాథ |వథమ పాదంలోని తవణిం అనే మాటను భక్ష్య కణం అని వాఖ్యానించారు వ్యాఖ్యాతలు. హేమచర్మదుడు తవణిం, తవణి అనే రెండు వద్వాలను స్వీకరించి, భషణయోగ్య కణాది అని అర్థమిచ్చాడు.]

దేశీనామమాలలో "హేమచందుడు దీనినీ (గహించడంవల్ల ఇది సంస్కృత పాకృతేతరమనేది రూఢం. కనుక ఇది తరవాణి మెతుకు అనే సమాస వదంలోని పూర్వవాగ మనుకుంటాను. తరవాణి పద్దతి, పులినీళ్ళ పద్ధతి తెలుగు తమిళ దేశాలలో సహ్మసాద్దాలుగా వున్న పద్ధతి. చిన్న మెతుకును గూడ అందరికి ఆందేట్టు చేస్తుంది ఇల్లాలు అని అర్హంకూడ గృహిణి సమర్థ తకు తార్కాణ మవుతుంది.

(15) విలయాః; (19) ఉళ్చేజ: ఉచ్చెఉ ఆంగులిం సా విలయా జా మహ వఇఖం న కామేఖ? సోజ్రల జంవటఊ జువా ఉస్స మవ శ్పేసిద్వా దిట్టి? (463) (ఊర్థ్వి కరోత్వంగుళిం సా వనితా యామ్సమ పతిం న కామయతే, న్‌ కోపి కళథయతు యువా మ ఆసస్య మయా (పేషితా దృష్టి.)

నాషమగ

ఇక్కసారి క న్‌ కౌమించని ఆడదెవరో చేలు పెకెత్తనీః నేనెవరినె నా ల బక్తి చూచానేమో ఏ యునకుడెనా చెప్పనీ। _ అంటుందొక గరిత. సు

ఈ గ్గా నాఖ ప్‌ రెండవ పాదంలోని విలయా అనే వదానికి వనితా అని

క రటదుడ్లు నన్సిలు పదానికి విలయా నిపాత మన్నాడు. నిషపాతం

కక కావడాన్ని ఐబజ్టే ఇది దేశీవదనుని స్పష్టం. వ్యాఖ్యాత కూడా “వనితాయా। విలయా ఇతి (పాకృత స్మూతేణ నిపాతః” అన్నాడు.

ఇది తెలుగు వెలయాలు పద వికారమేమోనని అనుమానిస్తున్నాను, వెలయాలు వేశ్య, లంజ. నా మగనిని కామించని వెలయాలు -_ లంజ ఎవ్వతో వేలెత్తనీః అని ఆంటే మరింత సహజంగా వుంటుంది.

ఈ గాథ మొదటి పాదంలోని ఉబ్బేఉ అనే వదానికి ఊర్జ్వీకరోతు అని వ్యాఖ్య, అనగా ఎత్తనీ అని అర్థం. ఊర్థ్వకు ఊబ్బ అదేళంగా పేమ చం్మదుడు చెప్పాడులి ఊఉద్ధ, ఊడ్డ అనే రూపాలూ చెప్పాడు.

ఇది తెలుగు వదమని తోస్తుంది. తెలుగులో ఎక్కువగు అనే ఆర్థంలో ఉబ్బు, ఉబుకు, ఉవ్ప, ఉప్పొంగు, ఉప్పెన మున్నగు వదాలున్నవి. ఈ ఉప్పు, ఉబ్బే ,పాకృత ధాతువు ఉబ్బ అయివుంటుంది. ఊర్హ్వనుంచి ఊర్చ----ఉఊబ్బ దూర్యవయాణం.

(17) కాణా: 'పేక్టహ మహాణు చోజ్ఞం కాణా ఘరిణీఇ జం కయం కజ్ఞం, చుంబేవి నలఘు నయణం రుడి త్తి సీసారిఓ జారో. (475) (ేషధ్వం మహిశ్చర్యం కాణ గృహిణ్యా యత్కృతం కార్యం, చుంబిత్వా నలఘు నయనం ర్చుడితి నిస్సారితో జారఃఎ

చూచారా? ఆ ఒంటికంటివాడి భార్య ఎంత వనిచేసిందో! మగని బాగున్న కంటిని గట్టిగా ముద్దు పెట్టుకుంది; వెంటనే జారుణ్ని ఇంటినుంచి వెళ్ళిపోమంది-

కాణ శబ్దం ప్పూర్తిగా సంస్కృత (పాక్ళశేతరం. తెలుగులో కానని వాడు, తమిళంలో కాణఖాన్‌, ఈ కాన-- కాణ శబ్దం (పాకృతంలో చేరి అక్కడి

నుంచి సంస్కృతంలో వవేశించి వుంటుంది. కాణ శబ్ద వ్యుత్పత్తి చింత్యం _ కెటలుం10కూ రేంజ50£641 _ అని మోనియర్‌ విల్లియమ్స్‌ డిక్‌ష్నరీ చెబుతున్నది. కడారాది గణంలోని పదమని కూడా ఆ శబ్దకోశ మే చెబుతున్నది. (18) వోలీఓ;

కిం విహాణా సురలోఏ

ఎక్కూ విన పుంసలి త్రి నిమ్మవియా,

శక పొహిజో జేణ ససీ ( ॥ రి న జోలిట నీలరంగమ్మి. (కిం విధినా నురలోకే ఏకాపి పృంశ్చలీతి సీర్మాపిళా, స్వాధినో యేన శశీ స నిమక్థితో సీలరంగే) శ

'బిహ్మ స్వర్గలోకంలో ఒక్క చెడిపెను సృష్టించినా, ఆది చం్యదుణ్ని కూడ సీలిరంగులో ముంచెత్తి వుండేది అని ఈ గాథ అర్థం.

ఈ గాథ నాల్లవ పాదంలోని బోలిఓ అనే పదానికి నిమజ్జితః అని వ్యాక. 'ముంచివేయజడిన అని అర్థం, పాజజ సద్ద మహాణ్ణనో (1పాకృతశబ్ద మహావర్డు) బోలిఓ _ వోలిఓ పదం (బుఢ్‌ ఛాతువునుంచి వచ్చినట్టు చెబు తున్నది. హేమచంద్రుడు మస్‌జ్‌ (టుమస్టో కద్ధ్రా ధాతువుకు బుడ్డ అదేశమని చొడ్తు,జీ ఆదే మనగ్గానే ఆళోచించవలసిందేగదాః

శెలుగులో మునుగు, మునుంగు, (మంగు, (బుంగుడు అనే పదాలు మజ్ఞనార్జకంళో ఉన్నవి, ఇవి మునిగేప్పుడు కలిగిన ధ్వనికి అనుకరణ శబ్దాలు కొవచ్చుు ఈ (బుంగ్‌, 'మంగుడ్‌ [హైికృతంలో బడ్‌, బుగ్‌లుగాకేరి, వోలి, వ్‌! ర్త వశ (మిట, బుద్ద బోలీ' అని మార్‌ వుండవచ్చు. కలియా య మసీ భగ్గా య లేహణీ ఖరడియం చ తలవటం, ధిద్ధి త్తి కూడలేహయ న (స్టలితా చ మనీ భగ్మ్నా చ లేలిసీ ఇరటితం చ తాలష్మతం, ధిగ్‌ ధిగితి కూటలేఖళ్ర ఆధ్యాపి తేథకత్వే తృష్ణ) (వాయడం రాదు పెట్టదు! సిరా ఒలికిపోయింది. లేఖిని విరిగింది" శాళన్యతం ఊధికే మన్షికర ఇయింది. భి ఇంకా రాద్ధామనే ఇశః _ అని ఇక

రి యవతి [వాత తెలియని వాడిని ఈసడించుకొంటున్నది. ఇదొక అన్యావదేశం సుర కాసమర్థునిపై.

ఈ గాథ మొదటి పాదంలోని ఢలియా ఆనే వదానికి స్థలితా అని వ్యాఖ్య, అనగా ఒలికిపోయింది. స్థల శబ్దానికి ఢల ఆదేశం కావచ్చును. హేమచం్మదుడు చెన్పలేదు కాని, పాఖఆ సద్ద మహాణ్ఞనో (గహించి, ఊగు, (క్రిందికినడు, దొర్డః కదలిపోవు మున్నగు అర్ధాలిచ్చింది.

తెలుగులో దొర్దు, దొరలు, డుల్లు, డొల్లు అనే వదాలు పొర్టు, వడు అనే అర్థాలలో ఉన్నవి. డొల్లుండుల్లు వదమే ఢలిగా [ప్రాకృతంలో చేరివుంటుంది,

ఈ గాథ రెండన పాదంలోని ఖరడియం అనే వదానికి ఖరటితం అని వ్యాఖ్య, కాని, దాని ఆర్థం స్పష్టంగా లేదు. హేమచందుడు ఇరడిఅ శద్దానికి, రూక, భగ్న అనే అర్జాలిద్చాడు.ీ ఇక్కడ ఈ అర్థాలేవీ సరిపోవడంలేదు.

బహుళా ఇది కర అనే తెలుగువదం మాకువేషం అనుకుంటాను, అనవసరంగా తాటామను కరచేళావు, పాడుచేళావు అని అర్థం కూడ ముచ్చటగా చెవ్పవచ్చు-

(21) పరోహడ;

ధుత్రీరవణ ధమ్మిఆ

జఇ ఇచ్చసి లింగపూరణం కాడం,

తా ఏజ్జను మజ్జ పరో

హడమ్మి సూరమ్మి అత్జమిఏ. (523)

(ధుత్తూరేణ ధార్మిక

యదీచ్చసి లింగపవూరణం కర్తుమ్‌,

తత అగచ్చ మమ గృహ

పళ్ళాద్భాగే సూర్యేస్తమితే.)

“ఓ ధార్మికుడా, నీకు శివపూజకు ఉమ్మె త్తపూవులు కావాలంటే,సూర్యాస్త

మయం తర్వాత నా పెరట్లోకి రాః” అని ఒకతె ధార్మికుణ్ని రెచ్చగొడుళున్నది.

ఈ గాథ మూడు నాలుగు షపౌదాలలోని వరోహడ అనే వదానికి గృహ పళ్చాద్భాగః అని వ్యాఖ్య. ఈ వదం 524, 525, 526, 527 గాఠలలోను [వయు క్తం, ఇంటి వెనుకభాగం అని అర్థం. పాఖఆ లబ్బీ నామమాల ఘరవా

డయం అనే అర్థంలో (గ్రహించింది. ఈ వరోహడ తెబుగు పెరడువలె కానవస్తుంది. తమిళంలో పేర్కడే. "పేక్కడే, "పెరడు ఇంటి నెనుక (వ్రదేశం, దొడ్డి.

ళీ అచ్బీహి వఇం సిహిజేహి దియవరం గురుయణం నియంబేబ, తిన్నివి జూచేఇ వవూూ న యాణిమో శేణ కష్టేణ2 (614) (అక్షిభ్యాం వతిం స్తనాభ్యాం ద్విజవరం గురువరం నితంభేన, (శ్రీణ్యపి నిందతి వధూ; న వానీమః కేన కార్యేణఖ)

ఇదొక [వహే?క. ఇంటికోడలు మూడింటిని నిందిస్తున్న దట, ఆమూడు" కళ్ళు వోజాలు, నితంబం. భర్త ెద్దలఎడల గౌరవంతో కనిపించడు" కనుక కళ్టండి ఏం వయోజనం అని కోళ్ళను నిందిస్తుంది. వక్షోజాలు పెద్దవి కానడ౦వల్ల ఎవరైనా పెద్దలు[బాహ్మణో తములు వశ్సే శ్రేశ్చులె త్రి నమస్కారం చేయలేకపోతున్నది. కనుక వక్షోజాలను నిండిస్తున్న దట, ఇంటో పనులకోసం అటూ ఇటూ తిరగాలికదా। అప్పుడు, తన నితంబు భారం ఎవరికైనా తగులు శుందేమోనని నితంబాలను నిందినుందట. -

ఈ గౌళ మూడవ పాదంలోని జూరేఇ అనే పదానికి నీందతి ఆని వ్యాఖ్య, హేమచందుడు ఖిద్‌, కధ్‌ ధాతువలకు జూర ఆదేశంగా చెప్పాడు. ఈ రెండింటికి ఏమైనా సంబంధం 'వుందా? కనుక బద్ద అన్యభాషావదమె వుంటుంది. సా

తెలుగులో విన్సగ్య, చిరుకోపం, వీకాక్ష తెలువడానికి చుర చుర చూచ్చు, చురచురలాడు, చీదరించ్చు, బీదరగొను, వ్రీద మున్నగు పదాలున్నవి. ఈ చురచుకే జారజుర అయి, జూరగా (ప్రాకృతంలో చేరి వుంటుంది.

(28) ఢురుఢుల్ల 0౦తో, ఢురుఢుల్లంతో రచ్చా ముహేస్స వరమహిలియాబ హత్లేస్ప, ప! ఖంధార హోరి ససక్ష వ్శ్యపుతిద స్టే స అత్‌ దక్ష న చుట్టిపాఇ, (625) (వర్మిభమన్‌ రథ్యాముఖేళ్షు వరమహిళానాం వాస్తేష,

69 స్కంధావార హారి శశక ఇవ ప్యుతి దయితో న మోక్యతే.)

ఓసీ: వ్యెరిదానాః నీ ృపియుణ్ణి అదుపులో పెట్టుకో. అతడు వీథుల మొదట్లో తిరుగుళూ, స్కంధాదారంలో చిక్కుకుని వెలువలికి రాలేని కుందేలు లాగ ఏ అందగత్తెల చేతుల్టోనో వడిపోతాడు--అని ఒక అమాయకురాలిని ఆమె చెలికత్తె హెచ్చరిస్తున్నది.

ఈ గాథ మొదటి పాదంలోని డుర్గుఢుల్టం్భతో అనే వదానికి వర్మిభమన్‌ అని వ్యాఖ్య. [భమకు డ్రురుత్లుల్ల ఆదేళమని తోస్తుంది. హేమచర్మదుడు టింటిల్ల, ఢుండుల్ల, ఢంథల్ల మున్నగునవి [భమ ధాతువుకు, ఢుండుళ్లి ఢుంఢోల గవేషీయా మొదలయినవి అఆదేళాలని చెప్పాడు.!ో ఢ్రురుఢుల్ల అలాటి ఇదేశం కావచ్చు. స్మంధావారహారి శశక వెంట ఇంటి కుందేలు-వేట ఇంటి కుంధేలు,2”

తెలుగులో దొరలు, దొర్హు ,డుల్లు వద్ధాలు ఉన్నవి. ఈ ఢురుఢల్రి వీటి వికారమే ఆయి. వుంటుంది. “నీ [పియుడు దొర్హుకుంటూపోయి. ఎక్కడో వడిపోఠాడు సుమాః” అని గేలిచేసినట్టూ -వుంటుంది.

ఇంకా ఎన్నో తెలుగు పదాలు సరిగా నిరూపించ వలసి వుంటాయి. ఇది కేవలం (పయత్నం న్యూతమే. దీనిలోని వాదబలం కన్నా, [పయత్న (శద్ధను చూడాలని సహృదయులకు విజ్ఞప్తి,

అధోజ్ఞాసికలు " క్షే వజ్జాలగ్గం = తేగా, లై వజ్ఞాలగ్గం ఎకి గాం 3 వజ్జాలగ్గం పీరిక - పుట 21 (1పాకృత పరిషద్‌, అహమదావాద్‌) 4 పాముల తెగలకు భారతం సర్పయాగం. ర్‌ వజ్ఞాలగ్గం = తృీదైడ్డ పుటం 6 వజ్ఞాలగ్ధం = తీ2ర పుట. 7 గాథాశ ప్తసతిలో తెలుగు పదాలు - తిరుమల రామచంద, 8 శబ్దానుశాసనం = 6-4.423. 9 భిదేర్దూర విసూరే -.శబ్దాను శాసనం = రి.4.132 10 ళ బ్టానుశాసనం = రిం2196. 11 ₹ ద్ధానుశాననం = రి-4.150 క2 దేశీ నామమాల - 15,

ల్లగ 13 వజ్ఞాలగ్గం - 491 పుట. 14 శబ్దానుకాసనం - 8-2164, కేర్‌ తజ్యాదీనాం చోల్లాదయః. శజ్దానుకాసనం 8.423095. 16 గాథా సవ్లళతి - 584 క్షేగ్లా శబ్దానుశాసనం - త.2.219. 38 దేశీ నామమాల _ 5.1, 19 శబ్దానుకాసనం _ 8.2.128. 20 థి 8.259. 21 వెళంం టలు ₹ట[2మక 52010 న! ల1ంట00॥4వా, క. 269. 22 భద్ధానుకాననం - 84101, 23 దేశీనామమాల _ 279, 24 పాళఅ లీ నామమాల . 93%, జ కజ్దానుకాసనం _ 84132,8.4116. 26 శబ్దానుకాననం _ 84.2161, 84180, 87 చర్చకు గాధాస వ్లతిలో కెలుగు పదాలు _ తి. రామచం్మద,

(సాకృత _పకృతి నేన పుట్టినప్పటి పరిస్థితి ఏమిటో చెవ్చలేను. నా మనస్సు కళ్ళు తెరిచే వేళకు చుట్టూ చీకటి, కారు చీకటి. తలఎత్తి వెకిళూస్తే ఒక చిన్న చుక్క. దానిని అంటిపెట్టుకొని ఏడు ెద్దచుక్కలు తిరుగుతున్నట్టు కనిపించేది. చిన్న చుక్క కదలకుండా ఉండేదనుకుంటాను. ఆ చీకటిలో - కారు చీకటిలో ఎంతకాలం ఉన్నానో చెప్పలేను. కాలగణనకు అవకాశ మేదీ? చలిః చలిః వర్షాలు! మంచు వానలు, గాలి వానలు! ఉరుములు మెరుపులు? ఉన్నవాళ్ళ్శం ఒకరిని ఒకరం ఆంటి పెట్టుకొని గడవవలసి వచ్చేది. ఎంతకాలం గడిచిందో! కొంత కాలానికి తేత ఎ్యరటి వెలుగు - బంగారు ఎరుపుతో, ఎరుపు వసుపు బంగారాల రంగుతో వెలుగు. ఆ వెలుగు మాకు ఎంత దైైతన్యం కలిగించిందో: ఎంత వెచ్చదనం ఇచ్చిందో! వెచ్చదనం కన్నా, కొత్త [వవంచాన్నే ముందు పెట్టింది. ఏవేవో కొత్త వస్తువులు: జనం హడావుడి! వనులు త్వరగా చక్కబెట్టు కుందామనే తొందర! అలా ఎంతకాలం ఎ్మార వెలుగులో, వసిమి వెలుగులో ఉన్నామో! మళ్ళీ బీకటి___కారుచీకటి. కాశరాతి అన్నారు మా "పెద్దలు. అవ్పుడు మా గంపులో ఒకరైన కాణ్యులు ఈవిధంగా స్తోతం చేశారు: సహ వామేన న ఉషో దుహిత ర్టివః సహ ద్యుమ్నేన బృహతా విభావరి రాయా దేవి స్వతీ, (1.481) ఓ దివో దేవత ప్య్ముతికాః ఓ ఉషోదేవీ: కాంతి పసాదించు. గొవ్న వెలుగును అను[గహించు. ఓ విభావరీ! కాంతి విశేషంగా ఉన్నదేపీ: సకల వస్తువులూ వసాదించు. ఈ చీకట్టను తొలగించు. వ్యుచ్చంతీ హి రళ్ళ్శిభిః విశ్వ మాభాసి రోచనమ్‌, తాంశ్వా ముషః వసూయవో గీర్భిః కణ్వా ఆహూషత, (149.4) ఓ తృషోదేవీ! నీవు కాంతులను (వసరింవజేస్తూ, విశ్వాన్ని వెలిగింప జేస్తున్నావు. అందువల్దనే వస్తువులను - జీవికోవయోని చచింక. కోన కాణ్యులు నిన్ను నూక్తులతో స్తోత్రం చేస్తున్నారుం

త్ధిగ్ణి

మేమంకా ఆ ఉషస్సును ఆ విధంగానే కొనియాడుతూ ఉండేవాళ్ళం.

ఈ చీకట్టలో, ఈ ఉషఃకాంతిలో మనుగడ సాగిస్తున్నంతకాలం వానలకు, గాలులకు పిడుగులకు బాధపడుతూనే ఉన్నాం. వాటికి కారణమని మేము అనుకున్న దేవతలను -_ ఇందుణ్ని - వరుణుణ్ని - సకల దేవతలను- విశ్వేదేవులను స్లోతం చేస్తూనే ఉన్నాం.

చలిః చలి; ఎముకలు కొరికే చలి; ఈ చలిపోవడానికి ఏమి చేయాలిః ధూర్గంగా అడవులలో వెట్ట రాపీడికి మేఘాలలో కనిపించే కాంతులవంటిది పుట్టడం, మండటం, మేఘాలనంటి పొరలు వ్యాపించడం చూశాము. దాని భగ్గరకు వెళ్ళినవారు చలిపోయి హాయిగా ఉందన్నారు. ఆ అగ్ని-ఆ కాంతి. కింది నుంచి పెకి వెలిగే కాంతి, అడవుల కద్టైల రాపిడితో పుట్టి మండే కాంతి, నూ దగ్గరకు వచ్చి, మేమంతా సుఖంగా వెచ్చగా చలి బాధ తొలగిపోడం విలా?

మాలో కొందరు ఆలోచించారు. వాకే విశ్వునరులు _ నిశ్వాసరులు. వారు ఖడవి కరలు మండుళున్నప్పుడు వెళ్ళారు, వాటిని గుంపు వద్ధకు తెచ్చారు. శ్మరలు పడుతూ ఉంటే, సమిధలు వేస్తూవుంటే, అడవిలో లాగే మాదగ్గరా అ మంటలు ఎడతెగకుండా ఉంటాయని తెలిసింది. మంటలు ఆరకుండా సమిధలు సమర్పిస్తూ ఆహితాగ్నులయ్యాం. ఆ కాంతి వైక్వొానరుడు.

అగ్ని మాకు అన్ని ఏిధాల ఉపయోగిస్తున్నాడు. ముందుకు సాగిపో శున్నాం. చీకటి కాళర్శాతులలో అగ్ని మాకు మార్గదర్శకుడవుతున్నాడు. [ూరమృగాలో, శశువులో పైబడినస్పుడు ఆయుధంగా ఉపయోగిస్తున్నాడు, దైర్యంగా, విశ్వాసంతో ముందుకుపోతున్నాం. కొత్త కొత్త విషయాలు తెలుస్తు న్నాయి. కొత్త (పాంశాల పరిచయం అవుతున్నది. వై క్యానరుడయిన అగ్ని మాకు జాత వేడనుడయ్యాగు. అన్నిటినీ ఉష;ఃకాంతులలో లాగ స్పష్టంగా ' కనిపీంప జేస్తున్నాడు, మా అందరినీ జీవింపజేయడంవల అనలుడయ్యాడు. కొత్త వస్తువులు సంహెదించుకొనడానికి కారణం కావడంవల ధనంజయు డయ్యాడు. చీకటి ర్మాళులలో ఉషస్సు కాంతులను వెదజల్హడంవల్ద ఉషర్చుధు డయ్యాడు. అతని కాంతులవల్ల మేము ధనాన్ని-వస్తు సముదాయాన్ని కనుగొని స్వాయత్తం చేసుకొంటూ, సంఘాన్ని పోషిస్తూ ముందుక్షు పోవడంవల్ల విభావసు డయ్యాడు. ఇంద్రుడు, వరుణుడు, తక్కిన దేవతలకు మా దగ్గరి అగ్ని మూలంగా మా సేవలు ఆందించ గలమనుకున్నాము. ఆగ్నిలో వేల్చి, తద్ద్వారా దేవతలను అందరినీ సంతృ ప్రిపరచడానికి 'పూనుకున్నాం. అప్పుడు మాలోని వరాశరుగనే పెద్ద, శి కుమారుడు అగ్నిని ఈవిధంగా స్తోోతం చేశాడు;

గ్గెస్ట వనేష జాయుః మర్తేషమ మతో వృణీషే శ్రుష్టిం రాడేవాజుర్యమ్‌, క్షేమో న సాధుః (కళుర్ను భదో భువత్‌ స్ప్వాదీః హోతా హవన్యవాట్‌- (1.671) ఓ ఆగ్నిదేవా! వనాలలో-అరణ్యాలలో పుట్టినావు. మానవులకు మ్నితుడ వైనావు. సంఘపు "పెద్దల వనులు చేస్తున్నావు; వోతవయినొవు. కేమం కలి చున్నావు. ఒశే శోట ఉండవేము గదా! కొత్త విషయాలు తెలుసుకోవాలి. కొత్త విషయాలు కొత్త (వదేశంలో ఉంటాయి. చానికీ అగ్నే నూర్గదర్శకుడు* ఆతనివల్లనే మేము ఎన్నో విషయాలు తెలుసుకుంటున్నాము, కనుక అతనిని స్తుతిస్తూ బయలుదేరాం: అగ్నే నయ నువథా రాయే అస్మాన్‌ విశ్వాని దేవ వయనాని విద్వాన్‌ యుయోధ్యన్మ జ్ఞాహురాణ మేనో భూయిష్టాం తే నమ ఊక్తిం విదేమం ఓ అగ్నిదేవా! మమ్మల్ని ఐశ్వర్యం - అనేక వస్తు సమరాయం సమృద్దిగా లభించే మార్గంలో శ్రీసుకువెళ్ళు. నీవు నకల [హన్‌ విష లు తెలిసినవాడిని. మాకు కష్టం కలిగించే, మౌ ననులకు. విఘ్నం. కలిగిం లోహైలను,. పాపాలను తొలిగించు = లీనీపారేల' నీకు బహు. విధాలుగా ,_ నమస్తా చే గారాలు చేస్తాము. , మా గమనం.పయనం మళీ క్రాంత కిందికి హైగింది [ద్రువ నమ్మకం: సప బుషులతో హైటు మరికొని నక్మతాలు కనిసించొయి? ఉషస్సు 0 సన్న ర ఎరుపు వసుపు కాంతుల పెద్ద వళ వ్తేకీ ంది. అదిగో: అదిగో! అక్పరం' హైవడ౦ లేదు. కొంతకాలం వంటిది కనిపించింది. నిండుగొ ఉందిః తరిగి | కవిసించి, కొంతకాలం కనిపించకి ఫోతున్నచి* పూర్త మిదం పూర్ణమద! లె | దుద్యలే: పూరా త్పూర్ణ మ! న! ణి య పూర్ణస్య పూర్ణ మొల పూర్ణ చేవావష్యశే!

గ! అనుకున్నారు మాలోని ఒక "పెద్ద, ఇదొక నిండ్రైన గోళం, ఇటు చూసినా నిండై నదే ఆటు చూసినా నిండ్రై నదే. ఈ నిండైన గోళం నుంచి - కాంతి పూర్ణ దివ్య గోళం నుంచి మరల సృష్టే - కొంత కాలం తరువాత మళ్ళీ కనిపించే గోళం కూడ నిండైనదే. ఈ నిండైన దివ్య కాంతులీనే గోళం నుంచి ఇక మీదవుక్లే - కనిపించే గోళం కూడా నిండుగానే ఉంటుంది.

ఈ విధంగా చూస్తూనే ఉండిపోయాం. అది కాంతిమంతంగా ఉంది. ఎక్కువ కాంతులను (వసరింపజేస్తున్న ది. ఉషస్సుతో పాటు ఏవో శక్తులను పోషించేది అనే అభ్మిపాయం కలిగింది. దానిని వూషన్‌ అన్నాం. కాని ఆ కాంతి గోళం అంచులలోని విశేష కాంతి రేఖలను చూసే ఏదో కింద ఉండి; దానిని మూని పెట్టినట్టు ఉంది అన్న భావం కలిగింది. కనుక ఆ దివ్యబింవాన్ని, మా శక్తులను పెంచే ఆ పూషణుని వేడుకొన్నాం ఈ విధంగా £

హిరణ్యయేన ప్యాకేబ సత్యస్యా పిహితం ముఖమ్‌, సత్యధర్మాయ దృష్టయే.

పే పూసషన్‌; మాకు ఉత్సాహం కలిగించే ఓ దివ్యబింబ స్వరూపా! బంగారు హ్యాతతో సత్యద్వారం కప్పినట్టు ఉంది, సత్యం ఎదో గొప్ప కాంతి, దానిని వెందుకు కప్పి పెట్టినావు? సత్య న్నరూపాని ఆ జ చూడాలని, లొకం సొంటి ల ్గి స సత్య స్వభావాన్ని

క కగొమని నిరీక్షిస్తున్నాం. దానిని చేమంతా చూడడం కోసం, దానినుంచి మూ సంఘం (వయోజనం పొందడం కోసం ఆ మూతను తొలిగించు' దేవాః "అని (ప్రార్థింళాం, ణ్‌

అప్పటికి మా సంఘం దొగా పెరిగింది, మూ సంఘంలో కాథోపకాఖలు ఏర్పడ్డాయి. కొన్ని సంఘాలు వడమరక్కు కొన్ని సంమాలు తూర్యునక్తు బయలు దేరి వెళ్ళాయి. ఆ కాళ రాకులలో, ఆ వానలుగాల్పలలో ఆసంకులూ మాలాగే బాధపడుతూ ఉండి ఉంటాయి, మేము ముందుకు దక్షిణానికి తరలి వెళుతూనే ఉన్నాం. కొన్ని వేల ఏళ్ళ గడచి ఉంటాయి. ఆగ్నిని పూజించడ విధిగా ఆయింది. అగ్ని ఆవసరం ఇంకా పూరిగా తాంగలిడ్డి మెదానాలక్న వస్తున్నాము. వాలభిల్య సరస్క్సు-బై ఖాల్‌లేక్‌ వద్దకు, కాసి యన్‌ సము ద [వ్రయాణం చేయడం, నీటి కిటుక్షల్ప తెలుసుకున్నాం. ఆశే ఫీడు మాకు

క! దానిని, దారిన వచ్చే నదులను నొవలతో దాటుతున్నాం. అయినా మాకు అగ్ని బలమైన ఆయుధం, అవ్పుడు అగ్నిని ఈ విధంగా సంస్తుతించాం: జాత వేదసే సునవామ సోమ మరాతీయతో నిదవితి వేదః, ససః వర్ష దతి దుర్గాణి విశ్వా నావేవ సింధుం దురితాత్యగ్ని : (199) సకలమూ తెలిసీన - సర్వజ్ఞాడెన ఆగ్నికోసం సోమలతను నలగగొట్టి కసం పీండుదాం. అతడు దానిని కాగి బలం పొంది, నావ జలాళయాన్ని దాటించినట్టు మనను కష్టాలు దాటిస్తాడు అని నావతో పోల్చాం ఆతనిని. కాళ్ళ్యవ సము దం దాటి ముందుకు సాగిపోయాం: మేము నయనించింది చీకట్లో. అ చీకట్లు ఎంత కాలం ఉన్నవో చెన్సలేను. మేము బీకట్టు గడిచి, చూద్దుము గదా బంగారం కాంతులు అంతటా। ఉష స్సేమోనని అనుకున్నాం, పూషన్‌బింబిమని కూడా అనుకున్నా౦. కాదు ఆ బంగారు బింబంటై బోర్లి ంచిన మూతను తొలగించమని మేము చేసిన (ప్రార్థనను వూషణుడు విన్నాడు కాబోలు? మూత తొలగిన, (వవాహంతో వెలిగిపోతున్న బింబం గిరగిర తిరుగుతూ, తూర్పున ఎృరగా-వచ్చగా పెద్ద గోళంగా కనిపించింది? కనిపించి పెకి లేస్తూంది. ఎక్కడో "పెద్ద అర్జవం నుంచి, జలాశయం నుంచి పెకి వస్తున్నట్లు ఉంది, కాంచుల పగ్గాలు వెలిగిపోయే ఆ బింబాన్ని పైకి లాగు తున్నట్టు ఉంది. అప్పుడు మహి సంతోషంతో గట్టిగా ఆ దివ్యకాంతి పూర్ణ వింవానికి స్వాగతం చెప్పాం: ఆ సత్యేన రజసొ వర్తమానో నివేశయన్‌ అమృతం మర్త్యంచ, హిరణ్యయేన సవికా రథేన ఆ దేవో యాతి భువనాని వళ్యన్‌, ఉద్వయం తమసస్పరి వళ్యంతో జ్యోతి రుత్తరమ్‌, దేవం దేవ్యత సూర్య మగన్మత్‌ జ్యోతి రుత్తరమ్‌, ఉదిత్యం జాతవేదసం బజేనం వహంతి శ్రేతవః, దృశే విశ్తాయ సూర్యం చ్మితం దేవానా మ్లుదగా దనీకం,

శ్తొద్ర చకుర్మితస్య వరుణస్యా గ్నేః ఆ [పాద్యావా పృథివీ ఆంతరిక్షం సూర్య ఆత్మా జగశ తస్థుషస్య తచ్చక్షు స్టేవహితం పురస్తాత్‌ శుక ముచ్చరళత్‌. జ్యోక, న్‌ సూర్యందృశే యఉదగా స్మహతోర్జవార్‌ బ్మిభాజమాసః సలిలస్య మధ్యాత్‌ సమావృషభో లోహితాక్షః సూర్యో విన శ్చిన్మనసా పునాతు. నిజమైన కాంతితో దివిని వృథివిని నింపుతూ బంగారు రథంలో భువనాలను చూస్తూ సవిత పెకి వస్తున్నాడు. అంధకారం మీదుగా దానిని జయించి మ 'వస్తున్నాడు. అన్ని కాంతులూ నూర్యుత్ణె చేరాయి, (వపంచాన్ని దర్శించడాని జేవతలు సూర్యుణ్ని పైకి ఎత్తుళున్నారు. ఆశ్చర్యం; దేవతల సేన శ వస్తున్నది. ఇతడు మిత్రునికి, ఇందునికి, అగ్నికి కన్ను. ద్యావాపృథివులను 'అకమించుకొన్న క సూర్యుడు జగత్తుకు ఆత్మ. దేవతలకు హితమైన కన్ను. ఇతడు శకుణ్ని మందు వంపి ముందుకు, పై కి వస్తున్నాడు, ఇక మనకు శయంలేదు. మహా దిగంతం నుంచి ఉదయించిన సూర్యజ్యోతిని చూస్తున్నాం- సలిలమధ్యంలో _ ఆంతరాళంలో వెలిగిపోతుర్నాడ్సు, వృషభ సమానుడు, లోహిశావృుడు, (వపంచాన్నంశా చూస్తున్నవాడు మన మనస్సులను వవ్మితం చేయనీః అని స్తోతం చేస్తూ, ఆనందంతో గంతులు వేశాం, ఎంత వెలుగు? వే చీకట్టు ఉండవు, వశ్యేము శదర శతమ్‌ జీవేమ శరద శతమ్‌ నందామ శారద శతమ్‌ మోదామ శరద శ్గతమ్‌ భవామ శరద శతమ్‌ [(శణువామ శరద శతమ్‌ [వ్యబవామ శరద శతమ్‌ అజీతా స్యామ శరద శతమ్‌,

777 నూరేళ్ళూ చక్కగా అన్ని వస్తువులూ చూస్తూ జ్ఞానం సంహెదించుకుందా౦. నూరేళ్ళూ సుఖంగా బతుకుదాం. నూరేచ్ళా నమృద్ధితో ఉందాం, నూరేళ్ళూ సంతోషిద్ధాం. నూరేహ్మ మంచి మనుగడ గడుపుదాం. నూరేహ్మ్‌ మంచిని వించోం. నూరేళ్ళూ మంచి మాటలు మాట్లాడదాం. నూరేళ్ళు ఒకరికి తల ఒగ్గకుండా, ఆన్యాయానిక తల ఒగ్గకుండా ఉందాం_అంటూ గంతులు వేళాం. సూత్యోదయంతో (వపంచమే మారి పోయినట్టనిపించింది. మునుపటి చీర్చర్యాతులు, కాళర్మాళులు లేవు, దీర్చమైన ఉషస్సులూ లేవు. సూర్యో దయానికి ముందు కొంతకాలం మ్మాతిం వ్యరటి ఉషస్సు. అంతళోనే కరకరమంటూ సూర్యుడు. కాని ఉషస్సు ఉన్న కొంత 'సేవూ మహా సుందరంగా ఉంది. అది గమనించి రాహూగణప్పుళుడై న గోతముడనే ఓక్‌ "పెద్ద ఇలా స్తుతించాడు: ఏషా ఉర్యా ఉషనః కేతు మ్యకత వూర్వే అర్ద రజసో భాను మంజతే, నిష్కృృణ్వానా ఆయుధానీవ ధృష్టవః (వతి గావోఒరుషీర్యంతి మాతరః. (1-92 స్వచ్చమైన ఉషఖ్యపభలు పూర్వదిక్కులో వెలుగుతున్నాయి, ఆవి సూర్యకాంతులను మించిపోయాయి. ఆ కాంతులను చూస్‌ మా తల్లులైన అవులు ఆయుధాలను చూసిన వీరులలాగ ఉప్పొంగి పోతున్నాయి. మరి వింతేమిటంటే, దీర్ణర్మాతులు, దీర్ణోషస్సులు పోయి, ర్యాలి ఉషస్సు-సూర్యుడు- ఉదయం అనే [క్రమం వెంటి వెంటనే రావడం, అది చూకాడు మాలో ఒకడైన కుత్స అంగీరసుడు. ఇదం (ేష్టం జ్యోతిషాం జ్యోతి రాగాత్‌ చ్మిళః ్మవకేతో ఆజనిష్ట విభ్వా, యథా (వసూతా నవితుః నవాయం ఏవా ర్మాత్యుష'సే యోని మారైక్‌. (12131) అదిగో జ్యోతిస్సులలో ్రేష్మమైన జ్యోతిస్సు ఉషస్సు ఉదయిస్తున్నదిం తూర్పున దాని కాంతులు అంతటా వ్యాపిస్తున్నాయి. సూర్యుడు పోగానే రాతి వచ్చినట్టు ర్యాతి పోగానే [పళ్యూషం వస్తుంది-_అని మాకందరికి వివరించాడు, తర్వాత (కమంగా సూర్యుడు వె లిగిపోతుండగా, కొందరు ఉషస్సును సూర్యు నికి భగినిగా, భార్యగా, కూతురుగా, తల్లిగా వర్ణించారు.

రార (కమంగా సూర్యుని [ప్రాభవం పెరిగింది. ఇతర తేజస్సు లన్నిటినీ మించిపోవడంవల్ల (బద్నుడయ్యాడు సూర్యుడు. అందరి పూజలూ పొందడం వల్ల ఆర్కుడయ్యాడు. మాలోని మృతండుడనే విద్వాంసుడు సూర్యోదయాన్ని మొదట చూసి మాకందరికీ చెప్పాడు. కనుక అతనిని సూర్యుని తం్యడిగా భావిం చాము. కనుక సూర్యుడు మార్తండుడయ్యాడు. మేమాలను సృష్టిస్తాడు గనుక మిహిరుడయ్యాడు. మూడగ్నుల స్వరూసం గనుక (తయీ తనువయ్యాడు. అందరికి 'స్నేహఫా తుడు కావడంవల్ల మి్మితుడయ్యాడు. అయినా పాత పేరు వూషా పూషణ పోలేదు, సంచరించేవాడు గనుక సూరుడయ్యాడు. | పేరేపించే వాడు గనుక సూర్యుడయ్యాడు. సూర్యుడు (వబలుడైై, (పకృతిళో మార్పులు తెస్తూ, బుతువులను సృష్టిస్తూ |పజలకు ఎంతో పయోజనకరుడవుతుండడంవల్ల మొదట సవిత ఆయిన అగ్ని అవసరం వరిమితమైపోయింది. సంఘం సూర్యుని వెలుగులో ఎంతో' మందుకు పోయింది. యజ్ఞం ఒక వ్యవస్థగా అయింది. అగ్ని- యజ్ఞ యాగాదులక్తే పరిమితమైపోయాడు. అప్పుడు అంగిరసుడు అన్ని మంటలు... నొర్యుని వేడిమికి కలిగేమంటలు, మేషూలలోని మంటల వంటి విద్యుత్తులు పరిశీ రించాడు, “అగ్నే. మేఘాలలో మెరుపుల రూవంలో (ప్రత్యశ మవుతున్నాడనే వూర్వప్యక్ఞానం మారింది. అంతా సూర్యుని కాంతే, వై క్వానుడు అరణులలో పుడుకాడు. భృన్టనాన్సిక్ర (వభువయ్యాడు. మమ్ములను కాపొడినాడు. తర్వాత సూర్యునిలో చేరుళకాడు.” వైశ్వానరస్య సుమతి స్యామ రాజా హ్‌ కం భువనానాం అభిశ్ర్రీః ఇతో జాత్రో విశ్వమిదం నిచన్నే వైశ్యానరో యతతే సూరేణ- అని వ్యాకుచ్చినాడు. అగ్ని శ్రవిధంగా మిగిలిపోయాడు, సూర్యునితోపాటు చం్మదుడూ ముఖ్యుడయ్యాడ్సు. న మకీ (సాధాన్యం ఉంటున్నదళలోనే మా నుంచి ఒక సంఘం చీలిపోయింది నిరృతి దిశగా, తర్వాత అది అగ్నినే అంటి పెట్టుకున్నట్టు విన్నాము. (నేడు దానిని ఘార్చీలు అంటున్నారు.) క్ష (కమంగా సూర్య చందుల [ప్రాధాన్యం పెరిగిపోయింది. వారి గతిని అనుసరించి (పకృతిలో క్రల్రిగే మార్పులకో ఎన్నో విషయాలు తెలుసుకున్నాం,

గార్రి దిన మాస బుతు సంవత్సరాలు లెక్కగట్టాం. కనుకనే గృత్స్నమద భార్గవళాౌనకుడు సోమావూషణులను. సోమచందులను ఈ విధంగా స్తుతించాడు: సోమాపూషణా జననా రయీణా౦ జననా దివో జననా వృథివ్యాః, జాతౌ విశ్వస్య భువనస్య గోపౌ దేవా అకృణ్వ న్నమృతస్య నాఖిమ్‌. (2ఉపే1్ర ఓ సోమా, ఓ పూషా భూమికీ దివికీ మీరే జనకులు. మీరే సంవదలను కలిగించేవారు విళ్వానికి కారకులు మీరే. భవనానికి రక్షకులు మీరే. దేవతలు అమరులు కావడానికి మీరే కారణం, సూర్యుడు చినమూ ఉఊదయిస్తున్నాడు. దినదినమూ కొత్తగా వస్తున్నాడు. చందుడు వదిహేనుదినాలు. పెరుగుతూ, పదిహేను దినాలు తరుగుతూ ఉదయిస్తాడు, అస్తమిస్తాడు. ఈ చ్మకనేమి (క్రమాన్ని మాలో ఒకరు స్వాభావి కంగా వర్ణించారు:- నవో నవో భవతి జాయమానః అహ్నాం కేతు రుషసా మేత్య(గే? భాగం దేవేభ్యో విదధాత్యాయన్‌ 1పచందమా శ్చరతి ఎ దీర్ష మాయుః. పగళ్ళకు కేతనం వంటి సూర్యుడు (వతిదినమూ ఉషస్సులకు చివరగా! ఉదయిస్తాడు, చర్యదుడు తన శరీరంతో భాగం దేవతలకు కొంత ఇస్తూ చరిస్తున్నాడు. అలాటి సోమావూషణులు మీకు దీర్దాయువు కలిగించనీ. ఇక చందుడు అనగానే నిండైన దినాన పూర్ధిమ, చం[దబింబం మరుగయినవాడు అమావాస్య సంభవించడం సహజం కదాః ఈ పూర్థిమలలోను, ఆమావాస్యలలోను భేదం ఉంది. సంపూర్ణ కళలుగల పూర్ణిమ రాక. ఒక కళ తగ్గిన పూర్ణిమ అనుమతి, చంద రేఖ ఏ మాతం కనిపించని అమావాస్య కుహూ, సన్నటి చంద్రరేఖ చార కనిపిస్తున్న ఆమావాస్య సినీవాలీ. అవీ దేవతలే మాకు. కనుకనే ఈవిధంగా స్తోోతం చేశాం : రాకా మహం సుహవాం నుస్టుకీ హువే శృణోతు నః సుభగా బోధతు త్మనా, సీవ్య త్వవః సూద్యా చిధ్యమానయా దదాళు వీరం శతదాయముక్థ (మ్‌, (232.4

80 నేను స్రోతప్యాతమైన రాకను పిలుస్తాను. ఆమెనా పిలుపు విని, మా చెడ్డ కర్మలను మంచిసూదితో కుట్టివేసి, నూరేళ్ళు బతికే ప్యుతులను ఇచ్చుగాకః సినీవాలి పృథుష్టుకే యా దేవానా మసి స్వా, జుషస్వ హవ్య మాహుతం (నజాం దేవి దిదిడ్ధి నః. (2.32.6) 'ఓ “సిసీవాలీ సీది మంచి జన్మ. నీవు దేవతలకు చెల్లెలివి. మేమిచ్చే హవిస్సు స్వికరించి మాకు పిల్లలను ఇచ్చి కాపాడు. _ పూర్వం మేము అన్నిటికీ అగ్నినే (పార్థించేవాళ్ళుం. యత్తే అగ్నే తేజః, తేనాహం తేజస్వీ భూయాసం _ ఓ అగ్నీ నికు ఉన్న తేజస్సును నాకు (వసాదించు. దానితో నేన్స తేజస్వి అవుతాను..ఇత్యాదిగా 1పార్ధనలు చేసేవాళ్ళం. ఇప్పుడు ఆగ్నికి మించిన కాంతి, తేజస్సు, తాపం గల సూర్యుడు లభించాడు. కనుక ఆంతా అతనీనే అడుగుతున్నాము. ఓ సూర్యుడా, మేధను (వజను మిరుమిట్టు గొలిపే కాంతిని మాకు ఇవ్వు - మయి మేధాం మయి [పజాం మయి సూర్యో (వాజో దదాతు _ అని 1పార్థించాము. మమ్ములను, మా బుద్ధిని సత్కార్యాలక్కు పేశేసించే సూర్యుని కాంతిని కోరుళున్నాము - అని కోరుకోనాగి చలము మంర్శకాలకు మించిన మం్యతం అయింది _- గాయతీ ఓం తత్పవిత్తు ర్వరేణ్యం త్‌ర్గో దేవస్య థీమహి | ధియో యో న; (వచోదయాత్‌. సూర్యుని కాంతిని కోరనివారు ఉంటారా! అందరికీ కావాలి. సూర్య కాంతి వి సామ్మాం ఆ కాంతి కావాలని చెప్పే ప్రార్థన ఒకరి సౌమ్మా? ఇది అందరి క్రి క కాదు, వేదవిజ్ఞానం [నవంచవిజ్ఞానం, అందరి సౌమ్ము. కొన్ని సంభూత అల వకివస్ట ఏర్పడ్డాయి. వృత్తుల నియతంగా కొన్ని నరించడంవల్ల సంఘానికి బలం చేకూరింది. సాధారణ అనే హవం న్‌ కంద చే అన్నీ పుట్టాయి; సకల విశ్వానికి అదేకారణం పురుషనిగా ఇావిర్చి *. యళజ్ఞాన్నే ఒక విరాట్‌ స్వరూపంగా. సాకార గానం చేశాము పూర్వం అగ్నే అంకా, అతడే అధిష్టాన దేనత యజ్ఞానికి, అత్రశే దేవళలకు హవ్యం అందించే దూత ; మాలోని మధుచ్చందుడనే పెద్ద అగ్నిని స్తుతించాడు ఈ విధంగా:

ర్‌ అగ్ని మీశే పురోహితమ్‌ యజ్ఞస్య దేవ మృత్విజమ్‌ పోతారం రత్న ధాతమమ్‌. (1కే అగ్ని యజ్ఞానికి పురోహితుడు. దేవత. బుత్విక్కు. హోత, రత్న కాంతులినే. వాడు. అలాటి అగ్నిని స్తోతం చేస్తున్నాను, తర్వాత అగ్ని యజ్ఞంలో భాగం.

అ యజ్ఞమే అన్నిటికీ కారణమని తలచినప్పుడు దానిని స్తుతించడం సహజం కదాః

తచ్చంయోరా పృణీమహే

గాతుం యజ్ఞాయ గాతుం యజ్ఞవతయే దైవీ స్వస్తిరస్తు నః స్వ స్తిర్మానుషేభ్యః ఊర్ధ్వంజిఘాళు భేషజం.

శన్నో అస్తు ద్విషదే, శం చతుష్పడే ఓం కాంతి క్యాంతి కృాంతిః,

యజ్ఞాన్ని; యజ్ఞపతిని పళంసించడానికి శుభమయిన సంపదను కోరుకుందాము. ఘనకు దై విక మైన కుభం కలుగుగాక? మనుమ్యలకు శుభం కలుగుగాక మనకు సంబంధించిన ద్విపాత్తులకు చతుషాత్తులకు శుభమగుగాక, కాంతి కాండి. కాంతి.

ఈ విధంగా యజ్ఞాన్ని స్తుతించడ్షానికి శక్తి కోరి తరువాత యజ్ఞ పురుషుడిని స్తోోత్తం చేశాము. దీనిని పురుషసూక్తం అన్నాం. యజ్ఞం, యజ్ఞ పురుషుడు ఒకరే. గనుక, అంతా యజ్ఞం నుంచే వచ్చింది గనుక, యజ్ఞాన్ని స్తోతం. చేళాము :-

సహ్మస శీర్ణా పురుషః సహ్మసాక సృహ్మస్రపాత్‌ సభూమిం విశ్యతో వృళ్వా అత్యతిష్షదశాంగుళం పురుష ఏవేదం సర్వం యద్భూతం యచ్చభవ్యం ఉతా మృత త్వేళానః.

ఈ యజ్ఞ పురుషుడు వేయి తలల వాడు. వేయి కన్నులభాడు. వేయి షౌదాలవాడు, ఆతడు భూమి నంళా ఇకమించుకొని వది దిక్కులా నిండి పోయాడు. ఈ భూవుంతా యజ్ఞపురుషుడే. ఇంతవరకు జరిగింది, జరగబోయేది ఆంతా ఆతడే. ఆతడే అమృతత్వం (వ్రపాదించే దేపుడు,

₹722ం6

క!

ఈ విశ్వమంతా ఇతడే అయినప్పుడు ఇతని కశ్హేవి తొడ లేవి అంటే, (దాహ్మణుడు ఈ యజ్ఞపురుషుని ముఖం, బాహువులు రాజవంశీయలు. తొడలు వైశ్యులు. పాదాలు శూదులు . మూల బంధం - బునాది - వంటివారు. చర్మదుడు మనస్సు. సూర్యుడు కళ్ళు. మరొక విధంగా ముఖం ఇందుడు, అగ్ని * వాయువు అతని ృపాణాలు. అతని నాభి అంతరిషం. ఈ విధంగా.

ఒక ముఖ్యమైన సంగతి ఇప్పుడు స్పురించింది.

ఊత్తర (ధుప పాంతంళోని, ఉత్తరకురుభూముల్లోని శీతోష్ణ సితికి

అలవాటు పడిన మాలో కొందరికి సూర్యుని కాంతి బాధాకరమయింది. అలాటి వారు కొందరు ఉత్తర కురుభూములకు మరలి వెళ్ళిపోయారు. విశ్వకర్మ త్వష్ట సూర్యకాంతిని తగ్గించే ఉపాయం ఆలోచించాడు. శకద్వీవంలో సంవ శ్సరంహిటు ఉండి, సూర్యుని కాంతీ కొన్ని (ప్రాంతాలలో తీక్టంగా ఉండదని గ్రహించి ఆందరికీ ఈ విషయం తెలియజేకాడు. త్వష్టృ విశ్వకర్మ ఈ సంగతిని మొదట తెలునుకొని మా జనానికి నచ్చజెప్పి వెనుకకు తరలిపోకుండా చేశాడు గనుక, త్వష్ట వజాపతి న్యూర్యుణ్ని (భమివై(తరిమెన చృకంపై) ఎక్కించి తరిమెన పెట్టి సూర్యుని అతపమ్మీపతను తగ్గింబాడని కథలుగా. చెవు కొన్నారు. ఈ తరమెన వన్నెండు నెలలుగల ఏడాది తరిమెన.

ల శకద్వీపానికి వెళ్ళిన మావారు కొందరు అక్కడి ఉల్కలతో ఆయుధాలు చేసుకున్నారు. త్వష్ట విశ్వకర్మే ఈ ఆయుధ నిర్మాణానికీ మూల పురుమడు* రయన ఉల్కల ఇనుముతో విష్ణువునకు చథక్రాన్ని, వునికి తిహలాన్ని, విళకర కోని చేయించి ఇచ్చాడని కథలుగా చెప్పకొన్నారు. ఈ ఉల్కలు

వ్‌ రత్తి సూర్యుణ్ని తరిమెన పట్టినప్పుడు ఆతని దేహాంనుంచి విరిగిపడిన ముక్కలని వాన విళ్వకర్మ ఆయుధాలుగా మలిచాడని కథలు వుట్టాయి- కూడ (వము ఇని ఆయుధంగా వాడుతున్నా దానికితోడు ఈ ఆయుధాలు

(ఎముఖులు వాడస్తాగనారు. ఆప్పటికి మా సంఘం ఆయుధాలతోను,

ఇతర సౌమ్మగితోను శ క్రిషంతమెంది. ఈలోగా కొందరు ఉత్తర కురుభూములకు వెళి ఆంతకుముందు

ఎండకు భయపడి వెళ్ళినవారికి నచ్చజెప్పి, సూర్యుని ఎండ తగిందని ఇప్పుడు సహించ దగినదిగా ఉందని వివట్తిచి బైనకు ర గ్య ద. ఈ విధంగా తిరిగి వచిన 0 గ్రా. పిలుచుకొని వచ్చా డేవి ఈమై అరమ వారిలో (వముఖురాలు ఆదిత్యుని భార్య ఆయిన సంజ్ఞా

ం ఆదిత్యుని కాష్రానికి భరించలేక ఉ త్రరకురు భూములకు వెళ్ళింది. తర్మడి విశ్వకర్మ ఆదిత్యుని తాపం తగించాననీ చెప్పిన పిదవ, పరీక్షించి నమ్మకం కలిగిన తర్వాత ఆదిళ్యునితోహీటు తిరిగి వచ్చింది,

శ్రి

కనుక వేదం అనేక కాలాల, అనేక గణాల, అనేక దేళాల, అనేక సంఘాల, అనేక రాజ్యాల, అనేకానేక మహావ్యక్తుల చర్మిత సంకలనం. ఈ వేదాలు ఒకేసారి ముద్దగా, పిడుగుపాటుగా అకాశంనుంచి ఊడివడినవి కావు, అవి పెక్కు సహస్తాబ్బాల మానవజాతి పరిణామ గాథ. వేదాలు సూక్తమ యాలు. వాటిని మాలోని కొందరు మేధావులు సమాధిస్థితిలో దర్శించుకొన్నవి. కనక వేదభాష మేధావుల, ఆలోచనావరుల బాష, దానికి మూలమైంది (పాకృతం.

ల ఊళ

తెలుగు (పాకృతొాల సంబంధం ఇంగ్దాండులో ఒక వ్యాపారసంస్థ డిక్ఞాఫోనును కని పెట్టింది. దానికి (పారం

భోత్సవం చేయడానికి ఎవరిని అవ్వానిద్దామా అని, ఆ సంస్థ నిర్వాహకులు ఆజోచించి మహాపండిళుడై న మాక్స్‌ముల్టర్‌ను ఆహ్వానించారు. ఆయన “అగ్నిమీశే పురోహితమ్‌ యజ్ఞస్యదేవ మృత్విజమ్‌ హోతారం రత్నధాతమమ్‌.”

(యజ్ఞానికి పురోహితుడు, ఆధిదేవత, బుత్విక్కు, హోత, యజ్ఞ ఫలధారి ఆయిన అగ్నిని స్తుతిస్తున్నాను. అనే బుగ్వేదం మొదటిబుక్కు.ను పఠించి డిర్టాఫోనును ఆవిష్కరించాడు, “ఇదేమిటి ఛాందసమ్‌? ఏడో "పెద్దమనిషి అని పిలిస్తే బానిసల భాషవచ్యాన్ని, అదిన్నీ చచ్చిన భాషాపద్యాన్ని చదువు తున్నాడే?” అని నిర్వాహకులు సణుక్కున్నారు. ఆది (గ్రహించిన మాక్స్‌ముల్జర్‌ పండితుడు “దిస్‌ ఇజ్‌ ది పస్ట్‌ హియెటిక్‌ ఆట్టరేన్స్‌ ఆఫ్‌ ది వెట్‌ేస్‌” అని

ట్ట వైట్‌ రై వివరించాడు. ఆతడు వేదాన్ని తెల్లజాతి తొలి కవితా వచనం అన్నాడు గొని నేను శాలిసారిగా విచ్చుకున్న మానవజాతి కవికాకంఠ అని అంటాను. అగ్నిమీశే పురోహితం వంటి సరిష్కృత, సుసంస్కృృత భాషాగీతం, గాయ్రీ ఛందోబద్ధమైన గీతం పిడుగుపాటుగా ఆకాళం నుంచి పడదు. కొన్ని వేల సంవత్సరాల పరిష్కార, సంస్కార వర్మిశమలతో గ్రూపౌంది ఉంటుంది, (వకృతుల నుంచి, పజల నుంచి (పాదుర్భపించి ఉంటుంది. [పకృతినోళ్ళలో రాపాడి రాపాడి వరిష్కృతమైన సుసంస్కృత మైన భాషనుంచి పొటమరించి ఉంటుంది. సుసంస్కృృత మైన ఛాష ఉన్నత వర్గాల సౌమ్మ్మై కాలం మారినా గి ఇఒ! ఎంతమ్మాతమూ పొల్చుపోక అష్టదిగ్భంధాలతో రక్షితమవుతూ రాగా, దానికి మూలమైన, తల్టివేరైన (నకృశుల థాష.పాకృత భాష పిల్చకాలునలను, ఏళ్ళను కలుపుకొంటూ, ఎప్పటికప్పుడు విస్తృతమై, (పవహించే మహానదివలె కాలంతో పాటు, [పజల ఆచారాలు, అనుభవాలతో పాటు మారుతూ వి సరించింది.

[ప్రాకృతం అనగానే ఆటు పక్చిమో త్తరాన ఉత్తర [ధువ సమీపంలోని

నార్వే స్వీడన్‌ నుంచి, ఈశాన్య పూర్వాన వాల్ణీవాస్టోక్‌ వరకు, ఇటు దక్షిణ

85 వశ్చిమాన యూరప్‌ నుంచి ఆసీయాదేశాల మీదుగా అగ్నేయాసియాలోని ఇంగోవై నా-ఇండోనేసియాల వరకు ఒకవ్పుడు వ్యాపించిన గొన్ప భాష సాఖత్క రిస్తుంది. ఆ భాషలో నేటి స్టావ్‌భాషల పూర్వ స్వ రూపాలు మొదటిదళ కాగా, ఆగ్నేయాసియా దేశాల భాషల పూర్వ స్వరూపాలు చివరిదళ. ఇది (వజది భాష, (వ్రజల నిత్యవ్యవహార భాష. (పజల (పేమభాష. (పజల కష్టసుఖాల భాష, ఇదే (వకృశుల ఆ (పాకృ్కటల కాస = 'ప్రొకృళ భాష.

సంస్కృతం ఆన భస్తమె (పాక్సళమైందని [ప్రాచీన భోరతీయ విద్వాం సులు పలువురు ఆధువి కులు కొందరు భావించడంవల్ఞ ఆవసిద్ధాంశాలు పుట్టాయి. మానవజాతి తొలిచ్చందో రూవమైన బుగ్వేదంలో (పాళ్ళత భాషా డూప్రాలు కానరావడంవల్ల బుగ్వేదభాషకన్నా నాతి భిన్నమూ అపరిష్కృ తమూ అయిన భాష ఒకటి ఉండి ఉంటుందని, అదే (పాక్కృతమని, చే (పాళ్చ్ళతమూలమని కావించవచ్చు. ఆ [ప్రాకృత భాషా వద రూపాలను కొన్ని టిని తెలియజేయడం అవస్తుళం కాదు,

వైదిక భాషలో నేటి [పాక్కత భాషావదాల స్వరూపాలు కనిపించడం ఎవరివైనా ఇశ్చర్యకరమే. (ప్రాకృత [వత్యాయాలు వైదిక సంస్కృతంలో ఏలా మిగిలిపోయాయో చూస్తే (ప్రాక్సళ భాషలకు వైదికబాషకూ మూల మనదగిన బాష ఇంకొకటి ఉండాలని అనుమానించవలసి వన్త్నుంది. అటువంటి స్వరూపాలు కొన్ని ఇవి ;

(పొకృత వదాలలో వచాది బుకారం. లుస్తమవుళుంది. బృంద-బందః మృగంమగ, మిగ, ముగ, మొగం బుకారానికి ఊ అదేశ మౌతుంది. వ్యర్వి- పృహవి. వైదిక సాహిత్యంలో ఇలాటి బులు పవ్రరూపాలు కనిపిస్తాయి; కృతం ఖుధ (బుః [.ఉర,త్త.

(ప్రాక్సకవదాలలో సంయక్తాశరాలు. దీర్జాలవుతాయి: దుర్గభ-దూలక్య వ్మిళమ-వికాను; స్పర్మ.పొన. వైదిక భాషలోను ఇలాటి నై రూవ్యం. కనిపీ స్తుంది: దుర్లభ-దూలభ్‌ (బు.4.9.8); దుర్నాశ-రూణాళ (పక్షయ.(ప్రాతి.3.45),

(పాక బరంలో. అంతిమ వ్యంజనలోవం కనిపిస్తుంది: తావళ్‌.తావ; యావళ్‌.-యావ నైదికభాషలోను ఇలాటిది ఉన్నది: వళ్చాత్‌-వళ్చా (అథర్వ సంహిత. 10.4 11); ఉచ్చాత్‌.ఉచ్చా (తై త్రినంహి.. 2,3 1కు నీచాక్‌.నీచా (జైత్తిసంహి. 1.214.

నంయుక్త్షాక్షరాలలో శేఫయకారాలలోవం [పాకృతంలో ఉందీ; (వగలృ్భం నగల్భ; క్యామాంసామౌ; వై దికభాషలోను ఈ లోవం కనిపిస్తుంది: ఆగర్భ, అవగల్భ (శై ల్హి.నం.4.కొల్‌టే; (త్యచ్యత్రిచ (7 తవతన్రా.1.3.3.38)

క్రిడ్రి

సంయు క్రవదాలలో వూర్వ దీరవర్షం [ప్రాకృతంలో హస్వంగా మారు శుందిః: ప్మాత.వత్త; ర్మాతి.ర త్తి; సాధ్య-సజ్ఞం ఈ వద్దతి వైదిక భాషలోను ఉంది: రోదస్మీపా-రోదసీప (బు.10.88.10); అమ్మాత-అమ్మత(బు.3.66.4). (ప్రాకృతంలో దకారం డకారంగా మారుతుంది: దణ్గ-డణ్ఞ; దంసం ఢంస; దోలా-డోలా. వైదిక భాషలోను ఈ మార్పు అక్కడక్కడ కనిపి స్తుంది: దుర్దభందూడభ (వాజసనేయసం ,3.36); పురోదాసంపురోడాళ (వక్ష.

యుజు, (ప్రాతి.3.44. ప్రాకృతంలో ధ హగా మారుతుంది; బధిర-బహిర; వ్యాధంవాహ. వైదిక భాషలోను ఇది క్వాచిత్కంగా ఉందిః (వతిసంధాయ-(ప్రతిసంహాయ

(గోవథ్యబాహ్మ రైత్స,

ప్రాకృతంలో సంయు క్త "వ్యంజనాలలో స్వరం ప్రవేశించి ఉచ్చారణ సౌలభ్యం కలిగిస్తుంది: క్రిష్టంకిలిట్ట; స్య-సువ; తన్వీ.తణువీ. వైదిక భాషలోను ఈ పద్దతి ఉంది. సహస్త్యః-సహస్త్రియః; స్వర్గ-సువర్గ (కై త్తిరి సం.4 23; తన్వః-కనువః; స్వః సువః (తై.ఆ.7.22.6;6.2 7.

(పాక్సతంలో అకరాంత పృంలింగ (పథమైకవదనం ఓ కావడం సహ జంగా కనిపిస్తుంది: దేవో; జిశోో రామో, సో, వైదిక భాషలోను ఈ ఓ (వయోగంకనిపిస్తుంది: సంవత్సరో ఆజాయత (బు.సం.10 190 2); స్తో చిత్‌ (బు.సం.1.191.210,11).

(ప్రాకృతంలో తృతీయాబహువచనానికి ఇప్పి. చేరుతుంది: దేవేపా! గంఖీరేహి; వేష్టిహి, వైదిక భాషలోను ఇలాటి రూపాలున్నాయి అనురూవ దేవేభిః; వ్యేషేభిః, గంవలీకేధి?; భదం కర్ణేభిః.

(ప్రాకృతంలో చతుర్థీ విభ్రక్తిక షష్టీ విభక్తి రావడం తరచుగా కనిపి స్తుంది. వైదికభాషలోను ఇలాటిద్షి ఉన్నట్టు పాణిని స్యూతమే సామి. చశుర్జ్యక్థే బహుళం ఛందసి (అష్టా. 23 62

(పాక్సతంలో వంచమీ విళ కి ఏకవచనంలో బ్రివరివాలు లోపిసుంది'" దేవాత్‌-దేవా; ఉద్బార్‌-.ఉచ్చా; జినాతీ.జీణా. వైదిక భాషలోను ఇలాటిలోవం కనిపిస్తుంది: ఉచ్చా; సీచా? వక్చా

(పాకృతంలో ద్వివచనం లేదు. దానికి మారు ఐబవువచన (వయోగమే ఉంది. దేనా; సరీ. వైదిక భాషలోన్స కొన్నిచోట్ల ద్వివచనానికి మారు బహు వరుణా; దివిస్సృళావళ్వినా.దివిసృకా వళ్వినా,!

రై

పె పరిశీలనలనుబట్టి (పొక్చతం వ్యావంగా ఉన్నదని, అదే సంస్క రింవబడి సంస్కృ తమైందని ఊహించడానికి అవకాశం ఉంది. [పాకృతం విశాల (పాంతంలో విస్తరించిన భాష. పశ్చిమాన స్టావ్‌ భాషలలోను, - తక్కిన భాషలలోను, మధ్య ఆసియాలోని భాషలలోను, చూ+ికా [పాకృతమని చెప్పిన భాషలలోను సంస్కృతంతో గల సామ్యం ఆశ్చర్యం కలిగిస్తుందని డాక్టర్‌ వి. రాఘవన్‌ తమ పాళ్చాత్య వర్యటనానంతరం వ్రాసిన వ్యాసాలలో వివ రించారు. ఆ భాషలలో స్రీలు మాట్లాడుతున్నప్పుడు [ప్రాకృతం వింటున్నట్టు ఉండేదని ఆయన అన్నారు. అదునిక ఈరానీ, ఆహ్హైనీ, హీమాలయ వళ్ళ్చిమ్మాగ [ప్రాంత భాషలు మాట్లాడినా, జొవాసుమ్మతాభాషలు విన్నా, నాకు (పాకృతంగానే తోస్తుంది.

దీనినిబట్టి సంస్కృత [ప్రాకృతాలకు ఏ విధంగానూ జన్యజనక సంబంధం లేదని, రెండూ ఒకపూపు రెండు రేకులని - కాదు కాదు - ఒక రేకు రెండు పార్శ్యాలని, ఒక కడి రెండు వాదరలని అనవచ్చు. ఛందోబద్ధమయిన బుగ్వేద సంస్కృతం పె వర్గాల భాష ఆయి. కింది పర్గాల భాష-సామాన్య వ్యవ వోర భాష-దానికి కొంత భిన్నంగా ఉన్నా. చాల సన్నిహితంగా ఉండేదని ఊహించవచ్చు. ఈ నంస్పృతీకరణం వేద పాదుర్భావానికి ముందే [పారంభమయి ఉంటుంది. ఈ సంస్థృతీకిరణం మన పూర్వులు ఆరునెలల మహాకాళర్యాతిలోను, ఆరునెలల ఉషఃకాంతిలోను వసీస్తున్నప్పుడు, జ్వలనుడే ఆయుధంగా, రగ కుడుగా వర్గటిస్తున్న కాలంలోను (పారంభమై ఉంటుంది.కాల్మక్రమాన ఆ వదాలు కలుషితం కాకుండా వేదానికి కట్టువాట్లూచ్యపాతి శాఖ్యలు, నిరుక్షాది. నిఘంటు వులు పుట్టాయి. శిష్టుల భాష నంస్క్యృతమో, సంన్కృత తుల్యమో అయింది. జన సామాన్య బాష (ప్రాకృతమే. బుద్దుని కాలపు భాషచూచినా బుద్ధుని జాతక కథల భాష, ఉవదేశ సం చహమైన ధమ్మవదడం మొదలయినవి ఉన్న్మతిపిటకాల లోని పాళి ఆనఐడే [పాక్ఫత ఖేదం చూచినా; సంస్కృత పాకృతాల సన్ని హితత్వం తెలుస్తుంది. ధమ్మ పదాన్నికొద్దిగా సంస్కరిస్తే సంస్కృత మౌతుంది.

బాలస్త్రీ మంద మూర్జాణాం నృణాం చార్మితకాంకిభి:, అనుగ హార్థం తత్వజ్ఞైః సిద్ధాంతః [పాకృతే కృతః.

(బాల శ్రీ మంద మూర్జులు కూడా నచ్చీలురు కావాలనే కోరికతో త త్త్వష్థ్ఞాలెన "పదలు తమ సిద్దాంకాలను (ప్రాక్సతభాషలో చెప్పారు.) అని హేమచందా నాష్యడు తన కావ్యానుకాననంలో ఒక్‌ (ప్రాచీన శ్ఞోకాన్ని ఉదాహగించాడుం

శిరి అందువలననే తథాగతుడు, మవానీరుడు తమ ఉపదేశాలను యె వారి భాష్‌ అయిన సంస్కృతానికి పోక పజాసామాన్య శీలరక్షణ కోసం వారి భాషలోనే ఉపదేశించారు. (ప్రాకృతాన్ని సంస్కరిస్తే ఎంత సులభంగా సంస్కృతమౌతుందో శింది ఉదాహరణలు తెలుపుళాయి!. అభిత్ధరేత కల్లాజే పాషా చిత్తం నివారఏ, తందంపి కరోతో పుజ్ఞుం పాపస్సిం రమతేమనో. (ధమ్మపదం) చ్‌ని సంస్కృతచ్భాయ ఇది+ అభిత్వరేత కల్యాజే పాహెడ్‌ చిత్రం నివారయేత్‌, చందాం పా కుర్వతః పుణ్యం పాపే రమతే మన $ 'సక్కార్యాచరణ విషయంలో త్వరవడాలి. పానం నుంచి మనన్సును మర వీంచుకోవాలి. ఈ విషయంతో ఆలసించేవాడ్రికి పుణ్యం నష్టమెఫోగా మనను హినంలో అగ్నమవుతుంది _ అని దీని ఆరం. “ ప్త ఈ విధంగానే జైనాగము సాహిత్యంలో [ ష్రావీనతమమెన ఆయారాంగ సుళ్తంలోని కొన్ని వాక్యాలు గమనించండి : న్‌ చనద కాలన్స ఇాగమో, సవ్వే పాణా వియాకూయా, సుహసాయా. కవ లా అప్పి యపవాి, పియజీవిజో, జీవిఉకామా. సవ్వేసీం జీవియం సని సంస్కృత చాయ ఇది; న నాసి కాలస్య అనాగవ్న, సర్వే పాణ్లాః (పియాకురాః, నుఖసాధాః "ఖ (వతికూలాః, అ్మపియవహాః, | పియత్తీవివో జీ సర్వేషాం తీవితం ప్రియమ్‌. య్‌ ౩ సేతు కామౌాః, స సి విధి తవతు క సు కోసం వయత్నిషం (ప్రాణులన్నీ సంతోష మ్సే కోర్పుతాయి.. సుఖం జీవికాన ము ఖ్‌ ఇష్టపడవు, ఇపియాన్ని ఇష్టపడవు. 1; ఏ ఉష్టవిడతాయి. “జీవించగోరుతాలు ఎందుకం, అందరికీ జీవితం (పీయమైంది గనుక _ అని దీని ఆరం. ఠి ఉన్న కాన్ని ణంస్కారించి సంక్క్యృతంగ్గా రూపౌందించార నడం స్పష్టం. నేటి ఉత్తర (రువ ప్రాంకాం థాషలను సంక్రించినా ఒక మాదిరి చంస్క్భృతాలవుతాయి, ళా

త్రిక

ఈ విసృత భాష కైన బౌద్ధ (వచారో (ప్రాబల్యంతో వివిధ రీతుల విస్తరించింది. బౌద్దతిపిటకాల భాషను పాలీ అన్నారు. పాలీ అంటే వర్యాయం, మూల పాఠం, బుద్ధ వచనం అని బుద్ధమోమడు నిర్వచించాడు. కాని? బుద్దుడు మగధరాజధాని అయిన పాటలీ ప్మ్యత పరిసర వ్యవవిర థాషలో ఉపదేశించాడు గనుక .పాటలీ పాలీ అయి ఉంటుందని నా నమ్మకం పాలీ [వభావం నేటి మెథిలీ ఫోజపరి భాషలలో చూడవచ్చు.

ఈ విస్తృత భాషకు [ప్రాళ్ళళమనే వ్యవవోరం ఎవడు చచ్చిందో చెప్పలేము. ఇది ఆయా (పాంకాలను బట్టి వివిధ రూపాలు పొంది వివిధ నామధేయాలూ ఫొందింది. మధ్య అనీయాలోని భోటాన్‌ మొదలైన దేశాల భాషల సంబంధంతో చూ+శిక అయిది;! గాంధార బెలూచిస్థాన్‌లలో పెళాచి అయింది. మగధ స్మామాజ్యంలో మాగధి అయింది; నేటి మవిరాష్ట్ర్ర___ గుజరాత...-రాజస్థాన్‌_._.ఉత్రర్యపదేళ్‌ లోని విసృత (ప్రాంతాలు, ఆం్భధ కర్నా టకాలలోని ఉత్తర (సాంతాలు క లిసిన విశాల రాష్ట్రంలో...మహారాష్ట్రంలో మవిోరాస్షి9 అయింది.

ఈ మార్పులను గుర్తించి ఆయా (ప్రాంతాల భాష ప్మాతోచితమనే దృష్టి గల భరతాచార్యుడు (ప్రాకృతభాషలను తొలిసారిగా పేర్కొన్నాడు. ఇతడు (పాకృత భాషలను మాగధీ, ఆవంతికా, [ప్రాబ్యా, శౌర సేనీ, అర్జమా గాదీ, వాష్లాకా, దాక్షిణాక్యా అని ఏడుగా వింగడించాడు.? (పాకృతమం'టే: (వకృతుల - (వజలభాష 1పాక్ళాతం అని అతని ఉద్దేళమై ఉంటుంది. కాని అతడు తదృవతత్సమాది వివజన చేయలేదు. తర్వాత రెండవ శతాబ్ది వాడైన చండుడు తన [పాకృతలక్షణమ్‌ అనే వ్యాకఃరణంలోను భరతునిలాగే (పాకృళోత్స తిని గురించి చర్చించలేదు. కాని వర్ణాగమ వర్ణలోపాలు సూచిం చడం వల్ల సంస్కృత మే మూలమని ఇతడు భావించినట్టు తోస్తుంది.

(పాచీనులలో గన శతాబ్దివాడ్రై న రాజ శేఖరుడు [పాకృతంనుంచే సంస్కృతం పుట్రైెందన్నాడు. అతడు ఒక ప్మాతతో ఇట్టా చెప్పించాడు

యద్యోనిః కిల నంస్కృళతన్య సుదృశాం జీవ్వోాను యన్మోదతే

యశ (శో[తపఠామకారిణి కటుః భాషాషరణాం రసః

గద్యం చూర్ణవదం వదం రతివతేః ఛత్‌ [ప్రాకృతం యద్యచః

ర్‌గ్రీ కాన్‌ లాటాన్‌్‌ అలికారగి వళశ్య నుదతీ దృష్టేః నిమేష (వతమ్‌,

ఓ లలితాంగి, కళ్ళు రెప్పార్పకుండా లాటదేశీయలను చూడు. వారి కాష [పాకృతం. అది సంస్కృత భాషకు మూలమైనది. ఎప్పుడూ మహి శల నాలుకపై నాట్యమాడేది. ఈ భాష రతివతికి స్టానమైనది అని లాటడదేశీ యుల భాషను పొగిడాడు, ఈ లాటులు లట్వియా వారేమోనని నా అను మానం. ఆలాగే 9వ శతాబ్దివాడై న వాక్సతి రాజు తన గౌడవహో కావ్యంలో (పాకృళాన్ని తొలి భాషగా ఇట్టా పేర్కొన్నాడు :

సయలాఓ ఇయం వాఆ విసంతి విత్రయవాయావో ఏం8& సముద్దంచియ నేంతి సజలావోచ్చయ జలాఖ, అన్ని భాషలూ ప్రాకృత భాషలో ప్రవేశిస్తాయి. దాని నుంచే అన్ని నాషలూ పుట్టాయి. నీళ్ళ సమ్ముడంలో చేరతాయి. సమ్ముదం నుంచి ఆవిరై మళ్ళీ సీళ్ళవుళాయి.

ర్ముదట రచిత “కావ్యాలంకార: "న్ను వాథఖ్యానించిన నమిసఫాధువు కూడ వాక్సతి రాజు లాగే అన్నాడు “సకల జగజ్జ౦ంతువులకు వ్యాకరణాది సంస్కాా రంబేని సహజ వ్యాపారం (పకృతి, దానివల్ల కలిగినదిగాని, ఆదిగాని 1పాకృతం. [ప్రాకృతం పస పిల్లలా, మహిళలకూ సుబోధమయిందిః సకల భాషా నిబంధ మైన వలుకు. ఆది మేఘాలనుంచి పడిన సీరు వంటిది. అది దేళ విశేషాన్ని బటి సంస్కారాదులనుబట్టి పశష్టతను పొంది, సంస్కృృతాదులుగా తర్వాత విభేదాలు పొందుతుంది.”

నమి సాధువు నిర్వచనం ఎంతో చక్కగా ఉంది, [ప్రాకృతం వ్రజల సహాజ భొష. సంస్కారం పొందిన తర్వాత మారుళుంద్రి.

కాని, తర్వాతి వారు “సంస్కృతం (వకృతి, దాని నుంచి పుట్టింది [ప్రాకృతమ్‌. (ప్రాకృత భాషకు సంస్కృత శబ్దం (పకృతి" అని వివరీక వ్యుత్పత్తి కల్పించారు.

వివిధ వ్యవహారాల వల్ల జైన బౌద్ధ మత 1వకారం వల్ల (పాకృళకానికి [(వజలలో ఆదరణ కలిగి విశేష సంబంధం ఏర్పడడం వల సానిక భాషల

యి వదాలు కూడ 1పాకృతంతో చేరుతూ వచ్చాయి; దక్షిజా వథంళోనూ చేరాయి. వాటిని తెలుసుకోడం అవసరమైంది. ఏది (ప్రాక్సతమో, ఏది సానికమో కి

దేశ్యమో విడదీయలేనంతగా [ప్రాకృతం ఏ 'స్తరించింది. దాసివల అర్లీ నిర్ణయం

ల క శత కా

శోను సంశయం ఏర్చడింది. ఈ నిర్ణయం కోసం తత్సమ, దేళ్య అనే విభజన

ర్ట

వీర్పోడింది. ఈ విఠతజనను తొలిసారిగా కేసిని వాడు అచార్యో హైేమచందుడు- సిద్దహేమచర్మద శబ్దానుకాసనంలో. [పాక్కతకావ్య వ్యాఖ్యాతలు కులబాల దేవ, అభిమాన చిహ్న, గోపాల, దేవరాజ, [దోణ, ధనపాల, పాదలిప్తా చార్య, రాహంలక, శ్రీలంకాదులు (పాకృళ థాషా వదాలు కాని వాటిని “ఇతి దేశ” అని సూచించారు. కొందరు దేశీనదకోశాధికారం [వాశారు. ఆవి సరిగాలేవని అభార్య హేమచం్యదుడు దేశీ నామమాలా అనే నిఘంటువునే కూర్చాడు.

దేశీ దుస్పందర్భా

1పాయస్పందర్భిశాపి దుర్చోధా,

ఆచార్య హేమచం్యదః

తత్తాం సందృళతీ విభజతి చ10 దేశీ వదాలను అన్వయించడం కష్టం. ఆన్వయించినా అర్థం చేసుకోడం మరొక కష్టం, అలాటి వాటిని ఆచార్య హేమచం[దుడు అన్వయించి సుబోధం చేస్తాడుం అని ఈ నిఘంటు [ప్రారంభంలోనే ఆచార్య హేమచందుడు (వతిజ్ఞ చేశాడుః 'హేమచం్శదుని అనుసరించే 1213 శతాబ్ది వాడైన (తివ్మికముడు తన [ప్రాకృత శద్దాను శాసన వృత్తి పీఠకళో ఆ పద్దతినే తత్సమ, తదృవ, దేశి అని భాషను విశ్హేషించాడు.

కన్నడ లశణ (గంథాలు తెలుగు లక్షణ (గంఠాల కన్నా ముందుగా వెలి౯ాయి. 9వ శతాబ్దం వాడైన నృవకుంగుడు తన కవిరాజ మార్గంలో తత్సమ దేశ్యాలు చెప్పకపోయినా తద్భవ వరిచ్చేదంలో సమ సంస్కృత వదాలకు నమానం చెల్లదన్నాడు. సమ సంస్కృత మంటే తత్సమం కాని సంస్కృతం.

[ప్రాకృత వ్యాకరణాలను, కన్నడ వ్యాకరణాలను అనుసరించే తెలుగు వ్యాక ర్తలు భాషను తత్సమ, తద్భవ, దేళ్యమని విభజించారు. ఈ విభజనను తొలిసారిగా. చేసినవాడు ఆంధ భాషా భూషణకర్ర కేతన. ఇతడు ఈ మూడింటినే కాక అచ్చ తెలుగు, (గామ్యం అని మరి రెండు విభాగాలు చేశాడు; తల్సమంతప్ప తక్కిన నాలుగు అచ్చ తెనుగే అన్నాడు... వంచపాండపు లంటే మంచంకోళ్ళలాగ అనే సామెతగా. అచ్చ తెనుగు అనే పదాన్నితనకు దాదాపు సమకాలికురై న కన్నడవై యాకరణుడు శేశిరాజు రచించిన బ్దమణి దర్పణంలోని అవభంళ (వకరణంళలో వాడిన అచ్చగన్న డమనే పదం నుంచి సృష్టించుకొని ఉంటాడు.' ఇతగు కన్నడ (ప్రొకృళాలు బాగా వచ్చిన వాడు; కర్శాటక భాషా భూషణాన్ని అనుసరించే అంధ్ర భాషాభూషణం ర చింధాడుేకి

ర్ట ఏళావతా “'చాదావ బుద్దుని కాలం నుంచే బౌద్ధం వ్యాపించిన తెలుగు "దేశంలో, వల్పపుల స్మామాజ్యం చివరి వరకు (పొకృతం శాసన భాషగా ఉన్న ఇెలుగు దేళంలో తెలుగుపై ప్రాకృత [వభానం ఎక్కువగానే పడి ఉంటుంది. అలాగే దేశీయాలయిన తెలుగు వదాలు [ప్రాకృతంలో చేరడం సహజం, ఈ "ఆదాన పదానాలు తెలిపే వదాలను, వాటిలోనూ మొదట పాలీ (పాకం నుంచి చేరిన పదాలను దిగువ వట్టికగా ఇచ్చాను. పేటిని ర్రైస్‌డేవిస్‌ పాలీ _ సంస్కృత నిఘంటువునుంచి మ్మితులు శ్రీ చీమకు త్తి శేషగిరిరావుగారు ఏరి, తెలుగు గోష్టిలో చదివారు. వాటిపై విశేషంగా చర్చ జరగింది. హాలీ తెలుగు ఆంస అంచు అక్కస ఆక్కసు అచ్చి (కాంతి అచ్చిరావడం అచ్చిబంధ అచ్చుకట్టు అచ్చరిఓ అచ్చెరువు అజ్ఞాన అడియాస అన్న (జ్ఞానం) ఆన్నెం అనయ అనయం ఆంవీల అంబలి అమ్మా అమ్మ అయ్యా ఆయ్య అరే (సంబోధన) ఆకే ఆదిద్ద (అన్నతిం) అబఐదం అబోభరిక ఎబ్బెరికం అబ్బు అబ్బో ఆగు ఆగం అణ త్రి ఆనతి ఆదా ఆధా ఆదేయ్య ఆదుకొను ఆరకత్త ఆరికట్లు అస్త ఆస ల

కే

హాలీ అలుగు ఇంగిత ఇంగితం ఇంఘమాల ఇంగలం ఇచ్చక ఇచ ఏకం డిగ్గి (మింగు) ఉగ్గు ఉక్కు ఉక శ్రా ఉగహ ఉఊగడించు

గ క! ఉణ్ణి ఉన్ని ఉదీరణ వదరు ఉస్సావ (కారు) ఉచ్చ ఉద్ధార ఉద్దర ఉవ్వత్తి ఉత్ప త్తిసిడుగు (ఉత్పాతం) (శాసనాలలో) ఉవజ ఒజి

న! ణ్‌

ఏత్తావత్తా ఏతావతా ఏధ ఎదుగు వన ఈయన ఏసిన్‌ వచి ఓటఅర_ ఒయ్యారం ఓకిరణ .ఓకిరింవు &కిలిణీ ఓకిలింపు ఓడేతి ఒడ్డు

ఉ చి ఓడ్డ ఒడుపు ఓడి వద, యొద్ద, ఒడ్డు

డె ది చి ౧ ఓర ఓర ఓరత ఊరట ఓసరణ ఓసరిల్లు ఓహారణ ఓహిరిసాహిరి కంస కంచు..కంచం కట్ట కట్చి

కు మ! కతరి కత్తెర కబ్బ కబ్బం

గ హలీ తెలుగు కంబలిఅ కంబళి క మ్మా ర కమ్మరి కరకర కరకర కలేబర క శేబరం కసంబు కసపు కాచ గాజు కచ్చ కించ, (కించు కిటిక కిటికి కుటిక గుడిసె కుటవ గూడు కుడ్డ గోడ కుణి కునియ,గునియ(వంగు) కుండ కుండ కుని (బిక్షువుల చీవరాలపై అడ్డుకుట్టు, చీల) కుసి (మంచపు) కూర కూర, కూడు రోణ కొన కొట్టణ కొట్టుట (కొట్నాలు) రొంఠళ కొంటె కొంట కుంటు క్‌ సే నే కం, క జ్జీకాయ కంబ క్‌ంబం తిట్ట కిస్టెం, చిబ్టెం ఖార కారం ఖీల చీల ఖుడ్డక కొండిక, కొద్ధి, కొలది గద్ధ గడ్డ గారవ గారవం గల గుల, గుల్ల గేందుక చెండు

రి హైలీ తెలుగు గేరుక (రంగు) జేగురు గోన గోద, గొడ్డు చాగ చాగం చికగాన

ల్దీ లీ చన 0 సున్నం చక చొక గ్రామైన (చొక గ్రాటం) ఛక్కా చక్కా (ఆర్భు చిద (చినిగిన) చెడ్డ

౧ జూదం జూత జోతి జోతి తక్కర (దొంగ) టక్కరి తటుక తట్ట తట తట్టు (ఆతట్టు) శట్టిక తడిక, తడక త్రతీయ' తదియ తంతి 0 త తరి (నాక )

తనుపు, తనియించు

త

వా మ రాందాణం తాంబ (తాః 0) (| తరచ్చ (చిరుత లి చెవి తాళ (తాశంచెవి) న 1 ) శాపిత రాపిం తిట్ట (గట్టి) ్టి

ల తిన్నని తిన్న

క. తిన్పలు తిన్స తీర్చు తీరణ లీరేఇ తీర్చుతున్న తేమన తేమ

క్‌ హెలీ తెలుగు ధావర (నిలుచు తావరం, తావలం థర శిరం ద త్తి (దానం) ద్త్తి దర్శ దుర్గ చవ్న (లావు) దప్పం దుట్ట తుట్ట (పురుగు) దుపట్ట దుష్పటి ధమ్మ ధమ్మం ధోవతి దోవతి ధారణ ధారుణి నంగల నాగేలు, నాగలి నవక నవకం నావా నావ నామ నామం నిక్కిన్న (వ్యాషించిన) నిక్కిన నిక్కుహః నిక్కూవం న్‌ఇ సిజం నిచ్చ నిచ్చలు నిట్ట నిట్లనిలువు నిభ నిభాయించు, నిభం నిసభ (నాయకుడు, రాజకుమారుడు) నిసబు (తేష్ట నేఉణ్ఞ నేప్ప వకతి, పకతిక్ష పగిది వక్క పక్క వజ్జ (దార) వజ వతిన్నా (వతిన పన్న, వన్ను వన్నుగడ వజ్ఞ (చానం) వజ్ఞస పజ్జసన, ష్‌ (నరిహద్దు సూచించే ఆకుముడి పజ్జస (శాసనాలలో) వంత (వల్లి పాంత

౨7 పాలీ తెలుగు పంతి బంతి పయుత (పెరెగినది, ముడిపడినదిి వయ్యెద (7) పయుగ్గ పగులు పలిఘ వలుగు పసు వసులు పల్పల (చిన్ననసరన్సు) పం పాలి (ఉచితం) పాడి పిల్లక పిల్ల పుజ్ణ పునె న్న పున్నమ పున్నమ పుఢవి పుడమి వ్తూగ పోక సపేటక (పిటక సంబంది) "పెటకం పేల (ముద్ధ) "పెళ్ళ "పేలిక "పేళ్ళగంప పోసీఆ ల పోచు ఫణక పడగ వఫరతి పారు వీల “విళ్ళ బుజ్జన (గుర్తించు బుజ్జగించు బొంది బొంది భక్కిన్‌ (తిననిచ్చ) బొక్కు ఖభణతి బాణి భథభము బొమ్మ (కను మంకు (చిక్కులోపడ్డ) మంకు (పట్టు మంతణ మంతనం ఇ మచ్చర మచ్చరం మర్యాదా షర్యాద మరుమ మొరుం, మురస విాలై.?

[2

హెలీ తెలుగు మల్హక మల్ద (మట్టికంచం) మసి మసి

మస్సు (అమనస్సు) మీసం (మీసం లేనిది మానిక మానిక

(నాలుగ్యుదోణాలు)

మాయ (మోసం) మాయ

మిగ మెకం

మిల్త్య, మయిల మైల

రక్కస రక్కసి, రాకాసి,

రక్కసుడు

రచ్చ (దారి రచ్చ (బండ) రిత్త రత్త

లంచ లంచం

లహ లగువు

వంక పంక, వంకర వచ్చ (మలం) ఉచ్చ

వత్తిక వతి

వడ్డి ( పెరుగుట) వడ్డి

వజ్ఞ వన్నె

వజ్ఞియ వన్నె

వర్ణ వ

వద్ద బద్ధ

వసభ బనీవ

వాట వాడ వాటా వాల (క్రూరమైన) వాలు (మెకం) వికట వికటం (అకటా) విన్నాణ విన్నాణం

విలుగ్గ (విరిగిన) విరుగు

విలార (బిడాల్భ ఇలారం (ఇళ్లు; ఇలార౦) విసుక విసుగు

వేత్త జె త్తం

రీ హేలీ తెలుగు వేలా వేగా వేర వేరం వోకర ఓకరింపు సంగతి (సంఘటన, [(వమాదం) సంగతి సంథన సంతన సేయు సంబళ (బీద) సంబళం సంబుక చెంబు నంథార (ఆవసర వస్తువులు) సంథభారం నక్క చక్క (బరచు) సక్కలి చక్కిలం నచ్చ నచ్చం సజ్జ (ఆసనం సజ్జ నన్న సన్న నన (సుకుమార) సన్నని సత్తు సత్తుపిండి సద్ద సద్దు సుక్క చుక్కా (నక్యతం) సున్న సున్న పొంది (నహజ సంభాషణ) సోదె సౌద నుంక సుంకం "పెన పేర్కొన్న వదాలలో ఆదాన [పదానాలు ఎట్టా జరిగాయో చెవ్ప లేము. ఈ విధంగానే తెలుగు పదాలు ,ప్రాకృతాలలో చేరి, తద్ద్వారా సంస్కృ ఈంళలోను (వవేశించాయి. ఇట్లా తెలుగు పదాలు సాతపాహశకుల కాలంళొ [ప్రాకృత భాషావ్యవహారంలోను, సాహిత్యంలోను చేరాయి. (ప్రాకృత సంన్క్బృత కాసనాలలో తెలుగు ఊళ్ళయిన వేంపూరు మొదలయిన వాటి పేళ్ళ, దాన (గ్రహీతల పేష్ళ కనిపిస్తాయి. (వస్తుతం మనకు “లభిస్తున్న అతి (ప్రాచీన తెలుగు పదాలు సాతవాహన చక్రవర్తుల ద్విభాషా నాణీలలోనివీ! ఈ నాజీల ఒకనై పు [ప్రాకృతంలోను, మరొకవైపు తెలుగులోను చ్మకవర్తుల పేరున్నాయి, వీటిని స్మువసిద్ద పృరాత త్త శాస్త్రజ్ఞులు డాక్టర్‌ ఇంగువ కార్తికేయ శర్మగారు నృష్టంగా చదివి ఎప్మిగ్రాఫికా ఇండికా శవ సంపుటి లో ప్రచురించారు. ఈ

0 నాజీలు పులమావి, శాతకర్ణి యజ్ఞ శ్రీ శాతకర్ణి చ్మకవర్తులవి చెరి ఒకటి. మొద టిది: 'అరహణకు వాహిట్టి మాకనకు తిరు పులమావికు.” దీని అర్థం ఆరసుడైన వాసిస్టి కుమారుడైన శ్రీ పులమావియొక్క. రెండవది : “ఆఅరహణకు వాహిట్టి మాకనకు తిరు హాతకణికు.” దీని అర్థం అరసుడైన వాసీష్టీప్కుతుడైన శ్రీ కాత కర్షియొక్క. మూడవది ; అరహణకు గోతమీపుతకు తిరు యనహాతకణికు.” దీని అర్థం ఆరసుడైన గౌతమీప్యుత శ్రీ యజ్ఞశాతికర్ణియొక్క.*15 తత్సమీకరణం కూడా ఆ కాలంలోనే (ప్రారంభమయింది. నాగబు అనే పదం గల ఒక (బాహ్మీ కాసనఫలకం మ్మదాసు మ్యూజియం ఆవరణలో ఉన్న దానిని శ్రీ వేటూరి ప్రభాకర భాస్త్రిగారు గుర్తించి వివరించారు. దీనిని నేను మనలిసి పుట్టువూర్వో త్తరాలలో (గహించచాను.పీ ఇది విడిపదంకాదని నాగబు దస ఆనే పేరులోని భాగమన్సి, నాగశద్దానికి “బు' (వత్యయం చేరిన తత్సమ వదం కాదని డాక్టర్‌ కార్షికేయ శర్మగారు విమర్శించారుగాని, ఈ నాగబు అనే అకరాలున్న ఫలకం పక్కన విరిగినా, బుదస ఆనే అవరాలు ఉన్నవని చెప్ప దగినంత ముక్క విరగలేదు శిల్పి అవరాలను బట్టి శీలా ఫలకంపై పొందికగా చెక్కుతాడుగానిి ఐదక్షరాల పేరును ఫలకం మధ్య నుంచి [ప్రారంభించి చెక్కుడు. కనుక నాగబు అనే మూడకరాలకు సరిపోయినంతమ్మా తం (గహించి అటు ఇటు సమానంగా స్ధలం వదలినట్టు స్పష్టం.

(పాకృతం కొన్ని శతాబ్దాలు తెలుగునాట శాసన భాష గనుక సానిక తెలుగు వదాలు కూడా (సాకృతంలో చేరాయని ఇదివర క్రే చర్చించాము. "సాత వాహన చ్మకపరి అయిన పహోలుడు "సేకరించి గూర్చిన గాథా సవ్ర శత్తిలో [ప్రాకృత వేషంలో ఉన్న తెలుగు పదాలు చాలా ఉన్నాయి, అల్లాంటి వాటిని దాదాపు 40 దాకా నేను ఐదు చకాజ్జాల (క్రితమే తొలిసారిగా భొరతిలో (వచు రించి తర్వాత మరి కొన్ని వ్యాసాలతో కలిపి పున్తక రూపంలోను (వచురిం చాను, వాటిని కొన్నిటిని ఇక్కడ ఉట్టంకించడం అవసరమని భావిస్తున్నాను;

పాక తం కెలుగు అత్తా మేనత్త, అత్ర వాలుంకి వాలుగ పీలుఆ పిల, పిలక పోటం ల

(న పొట్ట కిలించిఅ (క్రించు, కిలించళల్‌ అద్బాప అడ్జంలో

వం! హెైకృతం తెలుగు భోండీ పంది సరఆం చెజకు తుప్ప నేయి (తువ్వాయి, తురుపు) ఫలహీ ప్తి వేంట వెంటు సిప్పర చిప్పరగడ్డి తాలూర తలారు ( ను డి మడహసరిఆ మడవ ఓ! ఖః ఓడ ఓడు, అవిటి సెఉఊలీ శాలువ మజఇల మైల పాణ పాణిని వీర (వ) తీరదు కుసుంభ కుసుమవూవు ణడిజ్జజ నలియు వక్కల మొక గాలీడు చటుఆం చట్టువం డోరో దారం ఉడే వీడు అవ్వోః అవ్వోః అమ్మోణ బిసజేమి విసరివేస్తున్నాను దేః అదో! ిచిరి 'పేచీకోరు, పెచ్చారి ఉవ్పంగ ఉప్పొంగు అత్ధక్క: అమ్మక్క-1 పలాల మా ఉఆ, ఉఅహ భలం ల. కఫ నంలో పల న మాం నం. షి పసన

108 హికృతం జెలుగు సురసురంతీ సురసురమని థరహరంతి థరథరమని సణిఅం సన్నగా థుక్షాథుక్క-ఇ తుకతుకలాడుతున్నది పువ్పఆ పిడకల నివ్వు చోజ్జం చోద్యం ఇట్టాగే కవ శతాబ్దీదైన వజ్జాలగ్గమనే సంకలనంలోను చాల తెలుగు పదాలు కనిపిహైయి, జయవల్లళుడనే శ్వేతాంబర జైనకవి దీనిని సంకలనం చేశాడు. దీనిలో 2 తెలుగు పదాలు (ప్రాకృత వేషంలో ఉన్నాయిఃేకి (పాళృతం తెలుగు వింతర వింతయిన అవట్టఏ పట్టిపోతున్నది ఓః (సంబోధనం) ఓ; కసరక్కా కస్పరుకాయ తలినేహి తలిరులచేత విసూరజం ఉస్ప్సురను దే అదో! అదిగో। నడిజ్జస్తు నలియు సాహేఖ చాటుళున్నది (సుణ) హి ల్లియా (కుక ట్ర పిల చంసిఊణ చొనుపు' (ఆడుము) థుక్కోడియా తుకళుకలాడు గ్‌గ్గర గగ్గర (ధ్వని) తవణి( (మెళుకు) తరవాణి (మెతుకు) వేలియా వెలయాలు ఉబ్బేయి ఉబ్బుతున్నది రాణా కాొననివాడు డలియా దొర్లు కరడ్శియం కర (మురికి) చేయ వ్రడోహ్లాడ సెధడ్లు

శీ0కీ హపొకృతం తెలుగు జూరేణ జురజుర-.-చురచుర' మంటున్నది డురుడుల్లంతో దొర్జుతూ ఈ అదాన (వదానాలను బే డాక్టర్‌ చిలుకూరు నారాయణరావుగారు జఇెలుగు మూలం [పాకృత నంస్కృతాలని అభ్యిపాయవడ్డారు. ఈ అభ్మిషపాయం కౌ త్రదేమీ కాదు. మన 1ప్రావీన వై యాకరణులందరూ “తల్లి సంస్కృతంబు ఎల్లిభాషలకును” అన్నవారే.. చిలుకూరి నారాయణ దావుగారు నన్ను చూసినవ్వుడెల్టా [దావిడ భాషావార సన్నిపాతజ్వరితుడు అని వోస్యం చేసేవారు, ఆయనతోను, తర్వాత సంస్కృత [పొకృతాం్యధ మహావిద్వాంనులు రాళ్శవళ్లి అనంతకృష్ణ ళర్మగారితోను జరిపిన అనేక చర్చల వల్ల (పాక్ళత తెలుగులకు జన్యజనక నంబంధం వంటి సన్నిషహితత్వం ఉన్నదనిపిస్తుంది. చిలుకూరి నారాయణరావుగారు తమ ఆంధభాషా చర్మితలో చాలా తెలుగు వదాలకు సంస్కృత ,పాక్కత ప్యుత్చ త్రి సాధించారు. దానిని అంకగా తీసివేయడానికి వీలులేదు. కన్న డంలోను ఈవాదం పాతకాలం నుంచి ఉంది. ₹93వ శలాబ్దంలో ఉన్న కర్నాటక నైైయాకరణుడు చెన్నవీరకవి కాళకృష్ణ దాతుహెళానికి వ్యాఖ్య (వాస్తూ చాల వైక్కతవదాలకు-. కన్నడ తెలుగు తమిళాల ఉమడ్మ్శి వదాలనదగిన వానిక్‌ కాళకృష్ణధాతువులతో వ్యుత్స త్రి సాధించాడు, ఇది కన్నడ వ్యాఖ్య, దీనిని యుధిష్టిర మీమాంసకులనే వండిళులు సంస్కృృతీకరించారు. వాటిలో కొన్ని మాటల వ్యుత్చ త్రిని ఉదాహరిస్తాను-- ఆట =అటగతౌ, (తమతి, (కేడయతీతి ఆటు కీడనమ్‌, ఈటె=వఏీటతి. కాడయతి, ఈటగతౌ, ఈట్‌ః =అస్త్రవి శేష; చేట=చిల్మపేష్మ్యే. మానేచ. చేటతి. కూర్చేణ నిస్పనన [క్రియాం కరోతి, చేటఃజనార్చే, వీట =ఇటగతౌొ, ఏటతి, వక్షివతి. వఏటః=(వకేనణమ్‌. చాకలి =చకతృప్తా, శీతీభావేచ. చకయతి. చకతి, శీతీభవతి, బాకలః =రజకః. దబాకలి=రజకీ, చావ=చవసాంక్వనే. చవతి సంళుష్టో భవతి. బాహా =కటమ్‌, గూడెం, గూడు=గూడ నివాస, గూరకి, నివసతి, గూడుః ఇగూడెం వానివాసస్థానం,

క్షగ్రకి కండుః=వడి గతౌ. వంగతే. దసరతి, చందు! =ఫలమ్‌. పిల్లజపళ్లి చలనే. పిల్లి నినదఠే. పిల్లః =వత్సః, పిల్దా=వత్సా. మంటజమటి చాహీ, మంటతి, జ్వలతి. మంటః =జ్వలనమ్‌.

ఆవు=అవ రషణపాలనే. అవతి. పాలయతి. ఆవుః:==గౌః.

గరిక =గ్భ సేచనే. ఘరతి, ఘర్ష్యయతి. గరికా = దూర్వా.

ముల్లు=ముల్ల ధారణే, ఘర్షజేచ, ముల్లతే. ముల్గుః =కంటకమ్‌.

శ్రాసువ్వతసి ఊద్వేగే. శస్యతి. ఊఉద్విజతి. (శాసుః =ళులా.

హోరః పోరీ=పుర అ్యగ గమనే, పురతి అగేగచ్చతి. పోరః= ప్మతః। పోరీ=ప్పుతీ

వాన=వన సంస క్లే, వనతి, విసృతోభవతి. వనం. జలం. వానః =వర్షాః చిల్లు(విల్లు==బిల్ల గతౌ, బిల్పతి. ఇషుంపక్షివతి. బిల్లుః =ధనుః. నాయిజనయ రక్షణే, చారణే చ, నయతే. రక్షతి. నాయి =పని. అంచు==అంచు గతి పూజనయో!. అంచతి. అంచుః=తటమ్‌. గాజుక=గబజి శద్దౌ. గజతి. గాజుః=కంకణమ్‌.

పిట్ట పిట్ట చలనే. పిట్టతి చలతి. పిట్టః=పక్షీ.

గోడజగోడృబంధనే. గ్మోడతి బంధయతి, గోడ; =ఖి త్తిః

దండ =దండ హింసాగళ్యోః, దండయతి. దండాజమాలా.

జాణ =జబళప్టే, జతి. జాణాతి, జాణ? వాబుద్ధిమాన్‌,

సొని=షణుదానే. సనతి. సనుతే. దదాతి, సాని=మాతా,

ఈ విధంగా చాలా పదాలకు ఇతడు వ్యుత్పత్తి సాధించాడు. ఈ ఆదాన (వ్రదానాలు ఎక్కువగా ఉన్నందునే చిలుకూరి నారాయణరావుగోరు. తెలుగుకు మూలం పాకృత నంస్కృృతాలని విశ్వసించడంలో తప్పుకనిపించదు.99

తెలుగు కన్నడాలలో (వవేశించిన తద్భవ పదాలు పరిశీలిస్తే నూటికి నూరుపాళ్ళు |పాకృతభవాలో, పాక ఎతనమాలో ఆయిఉన్నవి గాని సంస్కృత భవాలు కావని చెప్పవచ్చు. (పాలీనుల [వకారం సంస్కృత భవాలై నవుడు [ప్రాకృత వడాలే అవుతాయి. కనుక సరాసరి తెలుగులో చేశే (వనశ్రే లేదు. సరాసరిగా చేరినవి తత్సమాలు మ్యాతమే. కన్నడ వైయాకరణులు, కేతన మొదలైన తెలుగు వై యాకరణులు ఆఅవ్యయాలను, సంస్కృత సిద్ధరూపాలను తెలుగులో సరాసరిగా వాడగూడదీని చెప్పారుగాని, కేరళ భాషమలో సంస్కృత

విభక్రి [వత్యయాలు (ప్రయోగించి రచించిన కొవ్యాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. శ్రదాహారణక్సు + రామః రానణనె కొన్ను. రామన్‌ రానణం హత్యా సీతయై

క0క (గహిచ్చు. మనకు కూడా మల్లినాథ సూరి చెప్పినట్లు వ్యవహారంలో ఉన్న శ్లోకాలు ఇలాటివి లేకపోలేదు. మల్లినాథుడు సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుని ఆస్టావానికి ఎలాటి ఆడంబరమూ లేకుండా పోతుండగా ఎవరో అషేసించగా, సమాధానం ఇట్లా ఇచ్చొడు | కిం దారుణా వంకరటింకరేణ కిం వాససా చీకిరిబాకిరేణ, సర్వజ్ఞభూపాల విలోకనార్థం వైదుష్య మేకం విదుషాం సహాయః. దీనిలో తెలుగు పదాలకు సంస్కృత విభక్రి [వపత్యయాలు వాడగా, నంస్కృృత [కియావదాలు వాడిన శ్లోకాలు కూడా కనిపిస్తాయి. తిండికై తె బవుమంది వసంతి తండులాలు సుతరాము న సంతి, కుండలెల్ల నడిమింట లుఠంతి ముండలాః కొడుకులెల్ల హసంతి. ఇంతకూ [పాకృతం ఊత్తిరార్డ గోశమంతా ఒకప్పుడు వ్యాపించి వ్రవ హిస్తూ వచ్చి, మధ్య ఆసియాలో ఖోటాన్‌ పాంతం భాషలతో కలిసి చూళిక అయి, మరికొంత దక్షిణంగా, ఆగ్నేయంగా ప్రవహించి 'పెళాచిగా పేరుాంది, ఒకపాయతో మగధ [పాంతాన్ని ముంచెత్తి మాగధి ఆయి, మరొక పాయతో విశాల రాష్ట్రం లా మహారాస్ట్రం అంతటా వ్యాపించి మహారాష్టి అయి, సింధు నుంచి మరొక పాయగా సము[దతీరం వెంబడివెళ్ళి శౌర సేని అయి, కలగా పులగమై అప్పభంళమై చివరకు ఎక్నో రూపాలు పొంది, సారన్వతంలో సంస్క్బుతంలాగే పుస్తకాల మరుగున దాగిపోయింది. బౌద్ధమతానికి ఆటవట్టుగా ఉండే నాగార్జున కొండ, మహేందగిరి మొదలు _.. మవిబళలిపురం వరకు, ఇటు అమరావతి మొదలు కొండాపురం వరకు బౌద్దారామాలు వినృృతంగా ఉన్న తెలుగు దేశంలో తెలుగుపై పాకృత (వభావం వడటం సహజం. కాని, తెలుగు భాషలో ప్రాకృత వదాలు మిగిలి పోయాయి గొని, సాహిత్య విషయంలో తెలుగువారికి కన్నడుల కున్నంఠ' జౌదార్యం లేకపోయింది. జైన బౌద్దాలు ఎంతో సాహిత్యాన్ని సృష్టించి ఉంటాయి గదా: ఆ మఠాలపై ద్వేషంతో ఇతర మతాలవారు ఆ సాహిత్యాలను నామ కూసాలు థేకుంగ్లా చేసి ఉంటారు, గొవ్స సిద్ధాంళాలళో, అదర్శాలతో అవశ -

106 రించిన ఆరామాలను లజ్జదిబ్బలన్నవారు ఆ సాహిత్యాలను ఏమైనా చేసి ఉండరా? ఆంతేకాక ఆ శతాబ్దాలలో ఎడతెరపి లేకుండా జరిగిన యుద్దాలు, బౌద్ధులు హినయానం నుంచి మహాయానానికి, తతృలితంగా (పాకృతం నుంచి సంస్కృ తానికి మారడమూ [ప్రాకృత _పాధాన్యాన్ని తగ్గించి సంస్కృత సాహిత్య (పౌధాన్యాన్ని హెచ్చించ డంవల్లనూ [పాక ఎత సాహిత్యం తెలుగునాట శీణించి నశించిందేమో 1 నన్నయకు వంద సంవత్సరాల ముందు తెలుగుదేకంలో ఉన్న మహా కవులు పంప జినవల్లదులు ఆత్మగక్షణ కోసం, మత రక్షణ కోసం తెలుగు నాడును పాలించే కన్నడ రాజులను ఆశయించారం టె! వారికి సమకాలికు డైన మల్లియ రేచన కవిజన్మాశయంలో సగం చచ్చి మిగిలాడంటే, మత మాత్సర్యం ఏంత (వబలమైందో చెప్పనక్కరలేదు .92 కన్నడులు మత మాత్సర్యం ఉన్నా సాహిత్యాన్ని, సంస్కృతి స్టావరాలై న జైన దేవాలయాలను ద్వంసం చేసేంత కుసంస్కారులు కాలేదు, కనుకనే సాహిత్యాన్ని. చెక్కు చెదరకుండా దక్కించుకున్నారు. మనకు ఆలాటి భౌదార్యం లేనందున మన సాహిత్యంపై [ప్రాకృత సాహిత్య (వభావం అంతగా పడలేదని అనాలి. (పాకృ తాలను చదువు కొన్నవారు నాటకాలలోని (పాకృత "సంభాషణల అధ్యయనం వరకే తమ పంధిని ఏర్పరచుకొన్నారని తోస్తుంది. జౌద్ద జైన [పాకృత సాహిత్యాలను చూచినట్లు కనిపించట్టు. న రగా మన కవులందరు నన్నయ మొదలు చిన్నయవరకు [ప్రాకృతవే శ్రలే.23 అప్పకవి, లూ సంస్కృతము [పాకృతంబును శారసేని జగత్తిపై మాగధియు పెళాచికయను జూశికయు నవ్మభంశమును సౌరిదినార్యధ భాషయును నివి చను నష్ట భాషలనగ అని అష్టభాషలను పేర్కొన్నాడు. నిజానికి ఇవన్నీ పాకాతాలే. కాని [పాకృతంబును అని విడిగా చెప్పడం గతానుగతికమ్సని రటాల్తేంది. ఇతని కన్నా ముందు తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యుల మనుమడు చినతిరుమలాచార్యుడు (1537) అష్టభాషాదండకంళో చూళికాస (భంకాలకు ఐదులుగా ప్రావీ అవంత్రీ, అని, ఆంధభాషకు బదులుగా సార్వదేశి అని (వయోగించాడు. నన్నయ తనను ఉభయ భాషా [వవీణుడనని చెప్పుకొన్నాడు. ఈయన మ్నికుడూ, భారతాంధ్రీ కరణంలో తోడ్పడ్థాడనే (వఠ ఉన్నవాడు అయిన నారాయణ భట్ట (1063)

కర్రీ”

యస్సంస్కృృత కర్నాటక

(పాకృత పెశాచికాంధ భాషాను,

కవిరాజశేఖర ఇతి

(వథితః సుకవిత్వ విభవేన.ో అని నన్నయతోనే నందంపూడి కాసనంలో పశస్తి పొందాడు. ఇక నవీన గుణసనాథుడై న నాచనసోమన “అష్టభాషా కవిత్వశ్రీ వాణీవిజిత సంవదే” అని బుక్య్కరాయలతో పెంచుకలదిన్నె శాసనంలో |వశంసితుడయ్యాడు. బాలభారత కర్త దోనూరు కోనేరుకవి (1547) తన కృతిపీఠికలో తనను “భాసుర సంస్కృత [పాకృతాదిక శాస్త్ర భాషాకవిత్వ సౌభాగ్య నిపుణుడను, వినుతాష్ట్ర భాషా కవిత్వ |1పచండుడను” అని చెవృకున్నాడు. ధరణిదేవుల ర్థామమంతి (15. శ దశావతార చర్మితలో “సంస్కృత (పాకృతాద్యష్ట భాషాకవిత్వ్య తత్త్వ సంవేది" (1 16) అని చెప్పుకొని ఒక సిసాన్ని రచించాడు ఆ భాషలలో, కొఅవి గోపరాజు (15ళం సింవిసన ద్వాతింశికలో తాను అష్షభాషావిదుడనని చెవుకోడమేకాక [పాకృతపద్మపయోగంతో ఒక _ సీసాన్ని రచించాడు (2 46). గణపవరపు వేంకటకవి (1620.60) [వబంధరాజవేంక టేశ్వర విజయవిలాసంతో షడ్విధ 1పాకృతాలు వాడుతూ ఒక సీసవద్యం చెప్పాడు (876). రంగాజమ్మ (1633.73) మన్నారుదాస విలానంలో షడ్విధ _పాకృతా లలో ఆరు వద్యాలు రచించడమేకాక “అళులికాష్ట్ర భాషాకవితా సర్వుంకష మనీషా విశేష విశారదను” అని చెప్పుకొంది. భాస్కర రామాయణ కవులలో ఒకడైన మల్లికార్జునభట్ట అష్ట్రభాషాక పీం్యదుడు. వైకృతచందికాక ర మంచళ్ళ వాసుదేవ కవి అష్టభాషా కవిత్వ సా్యమాజ్య వట్టభ్మదుడు. ఆంధపాణిని బికదాంచితుడు నివర్తి శేవసుమతి అష్టభాషా కవితాకోవిదుడు. మహావై యాకరణుడు సుత శారీరాన్ని తెలుగు చేసిన రాజవై ద్యుడు అయిన ఎలకూచి వబాలసరన్వతి సకల భాషా కవిగా తనను చెప్పుకోవడంవల్ల (పాకృతజ్ఞుకై ఉంటాడని మనం భావించవచ్చు. ఆం(ధకౌమదీకారుడు మండ లక్ష్మి నర సింహాచార్యుడు అష్ట భాషా సరస్వతి. నురపురాధీశుడ్తై న రాఘవ పామనాయకుని ఆస్థానంలో ఉన్న విద్వత్కవి కిరీటం వేంకటాచార్యులు [_పాకృతధురంధరులే. గద్వాల సంస్థాన కవీశ్వరుడు, యథాళ్టోక తాత్పర్య రామాయణం రచనకు ఆధ్వర్యవం వహించి కిష్కింధాకొండను రచించిన కామసముు దం ఆప్పలాచార్యులు “మాగఢీ భాండీర మాళవీీవభృతి స్మత్చాకృతమ్ముల [పబందములు గొన్ని" రచించారు. ఈయన తండి కామసము దం కృష్ణమా చార్యులు; యకథాళ్ళొక తాత్నర్య రామాయణం

168 సుందరకాండ రచించిన తిరుమల కృష్ణమాచార్యులు ప్రాకృత కవితా దురం ధరుకే. వనవ ర్తికాజు బహరీ గోహిలరావుకు “అష్టభాషా' అని విరుదు ఉండేది. ఇక్‌ శ్రీనాథుని గురించి చెప్పనక్కరలేదు. “శాలివాహన స్తశతి నొడివితి” అని చెప్పుకొన్నాడు. ఇది ఆతని పాకృత వేదిత్వానికి పెద్ద సాక్ష్యం, దగ్గుపల్టి దుగ్గన నాసికేతోపాఖ్యానంలో శ్రీనాథుని గురించి “సంస్కృత (ప్రాకృత శౌరేసీ ముఖ్య భాషా పరిజ్ఞాన పొటవంబు” అని (పళంసించడంవల్డ పాక ఖత భేదాలు అతనికి కరతలామలకాలని చెప్పవచ్చు. ఈపిధంగా మన కవులు చాలావరకు అందరూ, (ప్రాకృతజ్ఞులే. కానీ (ప్రాకృతంతో (వభావితమైన రచన ఏదీ కనిపించదు. “భాసుర భారతార్థముల భంగులెరుంగ నేరమిన్‌ గాసట వీసటల్‌ చదివి గాథలు [తవ్వు తెలుంగు వారికిన్‌” భారతం (పసాదించాడు నన్నయ అని నృసింహవురాణంలో ఎరా (గడ చెప్పిన వద్యంళోని గాసట వీసటలు గాథాన ప్రశతి, బేతాళ వంచవింశతి తని ఒకమారు, కాశ్యవభట్టు, విశ్వనాథభట్టు అని మరొకమారు శ్రీ నిడుదవోలు వెంకటరావుగారు "పేర్కొన్నారు. ఈ రూపాలు (పాకృత, భాషా సం్యపదాయం (వకారం సాధువుృలని మహావై యాకరణులు శ్రీ చేలూరి శివరామళాస్త్రిగారు సమర్థించినా, గాథాస వ్లశతి చెత్రచెదారం కాదే? నన్నయకు ముందు, తర్వాత అలంకారికులందూ రసగుశికలని ్రశంసించి లవ్యాలుగా ఉదాహరించిన గాథా స ప్తశతిలోని గాథలను వ్యరన శఈసడించి ఉండడు. (పాకృతం మహాయాన బౌద్ధం వల్దనే షాఠ్యపవచనాలనుంచి తొలగిపోయి ఉంటుంది. ఇక శివకవులు [వ్రజాకవులన్న మాట నిజమే. కాని, వారు జై నజౌద్షలక్షు బద్దద్వేషులు. కన్నుక్ష [ప్రాకృతాన్ని సుతరామూ మూ చూడనైనా మూ చూడలేడు. ఈ విధంగా (పాకృతసంబంధం సెహిత్య మూలంగా విచ్చిన్నమైపోయి ఉండాలి. హాహ మనకు పూర్వం విరివిగా ఉండి, మధ్యన విచ్చిన్న మైపోయిన (ప్రాకృత నాహిత్య సంబంధం శ్రీనాథుని శాలివావాన సప్తశతి అన్సవాదంతో పునరుజ్షీవిత మయిందనవచ్చు. “శాలివాహన సస్తశతి నొడివిత్రిన్ని? అన్న శ్రీనాథుని మాటలను బస్టే గాథాస వ్రళతి పూద్రిగా అనూదితమై ఉంటుంది. భ్రీనాథునికి [ప్రాకృత సాపాత్యం గురించి బాగా తెలును. దండి దశకుమార చర్మితను అనువదించిన శేతనకు “సాగరస్సూ క్రిరత్నానాం "సేతుబంధాది యన్మయం” అని దండి పొగడిన (వవర 'సేనుని సేతుబంధం తెలియకుండా ఉంటుందా? క్‌న్సర్ష శ్రీనాథునికి తెలియకపోవడమనే (వ్రసక్షే లేదు. ఆటువంటి మహాకావ్యాన్స వాదానికి అతడు ఎందుకు పూనుకోలేదో, శ్రీశాకుడి సవ్తశతిలోని ఐదు పద్యాలు ఛొఠకడం' మన అదృష్టం, తక్కినవి ఖిలమైపోవకం మశ దురద ష్టం. _

109

ఇక [పాకృతవై యాకరణులకు చూద్దామా అంటే, వారీ రచనల [వభావం తెలుగు సాహిత్య పై ఏమీ ఉన్నట్టు కానము- 1218 శతాచ్చివాడైన (తివ్మికముడు, సంస[్భిత వ్యాకరణ [గంథాలలో భట్టోజీదిక్షితుల సిద్ధాంత కౌముదిలాగా [పాకృతానికి షడ్భాషాచందిక (వసాదించిన లక్ష్మీధరుడు (26 శ.) (ప్రాకృత మణిదీవం వెలిగించిన అవరశంకరులు అవ్పయదీక్షితులు (16-17 శ, మరికొందరు (పాక్సుతవ్యాక ర్తలు తెలుగువారైనా, తమ [పాకృత రచనలతో తెలుగు సాహిత్యాన్ని (ప్రభావితం చేయబేరు.

గుణాడ్యుడు పెకాబీ (ప్రాకృతంలో రచించిన బృహత్కఠళ (వవంచ కథాసాహిత్యంలోనే మొట్టమొదటిది. గుణాడ్యునికి సంఇంధించిన కథలే నిజమైతే, ఇతడు మనకు చాల సన్నిహితుడు. గాథలు తవ్వే. తెలుగువారు ఈ కధలను పూర్తిగా స్వాయత్తం చేసుకోవలసింటి. కాని అట్టా జరుగలేదు. ఈ బృహత్కథ సంస్కృతానుసరణలన్నీ మనకు కాశ్మీర కవులవే లభిం చాయి. బృహత్కథను బుధస్వామి (9.4) బృహత్య థా సం్మగహమనే పేర, తర్వాత కేమేందుడు (10.4), బృహత్క-ఠా మంజరి అని, అతనికి కనిష్ట సమకాలికుడై న సోమదేవసూరి కథాసరిత్సాగరమని సంస్కృృతీకరించారు. వీళ్ళందరూ తాము మూలాత్మికమణచెయలేదిని, సంకోచవ్యాకోచాలు మ్మాతమే చేశామని చెప్పుకొన్నారు. కాని ఈ అనువాదాలలో పదవ శతాబ్దం వరకు (రచయితల కాలంవంకు) ఉన్న సంస్కృత కావ్యేతివృత్తాలు కనిపించడం వల్ల వండితులకు బృహత్కథ పరిమాణ (పామాణికతలను గురించి సందేవోలు కలిగాయి. ఇది తమిళంలోని “పెరుంగదై” కు సంస్కతీకరణ మేమో అని ఛశ్రీవేదంవెంకటరాయకాన్రి (ఎం. ఎ అభ్మిపాయం. ఇతరోపజ్ఞమైన కథలూ దీనిలో చేరాయని ఆయన అభ్మిపాయం.ల్‌

ఈ బృహత్క-థా (ప్రభావం నంస్క్ట్భాతానుసరణ మూలంగా తెలుగు సాహిత్యంపై బాగానే వడింది. శ్రీనారునికి కనిష్ట సమాకాలికుడై న జక్క-నకు (ప్రాకృతం గురించి బాగా తెలుసు. దీనికి అతని వ్మికమార్క- చర్మిత అవ తారికే సాషీ. ఇతని వికమార్య- చర్మిత సంస్కృత వ్మికమార్క- చర్మితకు అనువాదం. కాదు. సంస్కృృత వకమార్మ చర్మితలోని కొన్ని కథలు జక్కన రచనలో కనిపించినా, దీనిలోని చాల కథలు సంస్కృత రచనలో లేవు, సంస్కృత రచనలోని కఠథలెర్నో జక్కన రచనలో లేవు. జక్కన రచనలోని కొన్ని కథలకు మూలాలు బృహత్కాథా మంజర్కి కథాసరిత్సాగరా లలో కనిపిసాయి. అలాగే తెలుగు బేతాళ వంచవింశతిలోని కొన్ని కథలకు మూలాలు బృహక గ్రాకామంజరీ, కథాసరిత్సాగరాలలో కనిపిస్తాయి. అందువల్ళి

110 పీరోకంగా దీనిని [ప్రాకృత (వభావ మనవచ్చు,* డాక్టర్‌ నీరజా చ్మక్రవర్తి తమ సిద్దాంత వ్యాసంలో ఈ విషయాన్ని బాగా విశ్ణేషించారు.

'సెద్దనామాత్యుని మనుచర్శికేతివృత్తం మక్కికి మక్కీ బృహత్కఠా మంజరీ కథా సరిత్సాగరాలలో ఉన్నా, ఆతడు తాను ఇతివృత్తాన్ని మార్కం జేయ పురాణంనుంచి (గహించానని కంరో క్రిగా చెప్పడం వల్ళ, అతని మాటను నమ్మక తప్పదు. నిరంకుశోపాఖ్యానం ఇతివృత్తం బృహత్క_థలోదే. రుద కవికి తెలిసిన బృహత్క-ఖా మంజరి, కథాసరిక్సాగరాలు పెద్దనామాత్యుడికి తెలిసి ఉండకపోవు గదాః మన కవుల దృష్టి పురాణాలపై (పసరించినట్టుగా బృహత్క-థా మంజరీ, కథా సరిత్సాగరాలపై పడలేదు, ఎందుకోః

కదిరీపతి రచించిన పక సప్తశతి కూడ కర్ణాకర్షికగా విన్న కథల గుచ్చుమే కాని సంస్కృత శుకసప్తశతి అనబడే దాని అనువాదం కాదు.

సంస్కృతంలో 'పచురించిన కక సప్తశతిలో (ప్రారంభంలో ఒక ఆర్య తరు

వాత దాసిని వివరిస్తూ వచనంలో కథలున్నాయి, దాని వద్ధతే వేరు. తెలుగు

శృకస్తప్తకతిలోని కొన్ని కథల మూలాలు బృహత్కథా మంజరీ, కథాసఏత్సా

గరాలలో కనిపిస్తాయి, కనుక (ప్రాకృత (వభావం పరోక్షంగా ఉంది.

నన్నయకు వంద సంవత్సరాల ముందు కూడా తెలుగునాట ఒకవైపు

బౌద్దం, మరొక వైపు జైనం జనాదరణం హైందుతూన్తే ఉన్నాయి. కాని, ఆ

మళాలు క్షిణదళలో ఉన్నాయనవచ్చు. పొరుగున ఉన్న కన్నడ తమిళ

దేకాలళలో జైన బౌద్ధాలు క్షీణించి శివ వైష్ణవ మఠాలు (ప్రబలుతున్నాయి. తమిళంలో భాాతం అదివరశే వెలసింది కావ్యంగా, రాజరాజన కేర్చదునిశ్వశుర

గృహం తమిళనాడే గనుక భారతం తమిళలలో వెలసిందని అతడు ఎరుగను. కన్నడ భారతమైన వికమార్జునవిజయం సంగతి కూడా రాజరాజన రేందునిక్ష

తెలుసు. నన్నయ వ్మికమార్జున విజయమనే కన్నడ భారతాన్ని చదివాడన డానికి ఆయన భారతంళోనే అంతస్సాఖ్యులున్నాయి. నన్నయకు కన్నడం, (ప్రాకృతం అభిలషణీయాలై నా మతం అడ్డు వచ్చింది. వెదక ధర్మ పునః (ప్రతిష్టాపన దృష్టితో భారత రచన అవసరమైంది. కన్నక అవ్వు వ్యాసబార తాన్ని కట్టుదిట్టంగా అనువదించదలుచుకొన్న పద్ధతిని ముందుగానే స్పష్టంగా చెప్పు కొన్నాడు. భారతానువాదమంతా ఆయన చేతిమీదుగానే జరిగి ఉంచే వెటా ఉండేదోః (వరిహారాలు లేక వ్యాస భారతం యథాతథంగా అవతరించి ఉండేది తర్వాత దానిని అనువదించిన తిక్కన ఎ్మరనలు కావ్యదృష్టి కలవారయినా, (వధానంగా నన్నయ మార్గాన్ని విగనాడలేదు గన్సళ ప్రాకృత _పభావం మతం ఆడ్డురావడంనల పడలేదు.

న!

కానీ తెలుగు రామాయణంపై [ప్రాకృత వభావం బాగానే పడిందీ. రామాయణమం'టే వాల్మీకి రామాయణం. ఎవరు ఏమి చెప్పినా, [వక్షిప్తాలు చాలా ఉన్నాయని ఒప్పుకున్నా, రామాయణ [వధాన కథ వాల్మీకి ఉవజ్ఞం. ఇది బుద్దునికి ముందే రచితమై ఉండాలి. అట్టా కాకపోతే బుద్ధుడు తాను ఇవ్వకు వంశం వాడినని పదే వదే. చెప్పుకోడం, తానే ఒక జన్మలో రాముడి ననడం జరుగదు. రామకథ బుద్ధునికి, మవాోవీరునికి ముందే జనంలో బాగా వ్యాప్తిలో ఉన్నందున ఈ రెండు మతాలవారు తమ మతాలు ప్రాచీన సాం దాయిక ఇతిహాస పురాణాలకు భిన్నమైనవి కావని జనాన్ని నమ్మించడానికి నానాయాతన పడ్డారు, నానా (పచార పద్దతులతో. పూర్వమూ, సమకాలంలోను ఉన్న వైదికమత (గంథాలను మార్చి తమవిగా (వాసుకోడం, కామే నిజం (వాస్తున్నా మనడం జైన బౌద్దాలకు పరిపాటి. జనంలో [(వచారంలో ఉన్న వాటిని కొద్ది కొద్దిగా మారుస్తుంటే జనం అంతగా వట్టించుకోదు; [కమంగా ఆకృష్ణమౌతుంది. ఇదీ జైన బౌద్దుల (ప్రచార వద్దతి. ఇది ఒకరకంగా న పాయిజనింగ్‌.

రామాయణం విషయంలో ఇలాటి మవి (వ్రయత్నాలు జై నంలో మూడు జరిగాయి ; ఏమలసూరి పరంపర, 2 సంఘదాస పరంపర, 3. గుణ భద్ర పరంపర, వీటిలో విమలసూరి పరంవరే ఎక్కువ వ్యాప్తి చెందింది. లోక్నపియమైన రామకథను జైన ధర్మపు మూసలో పోయడానికి తొలిసారిగా (వయత్నించినవాడు విమలసూరి ఇతనిని తర్వాతి (పాకృత సంస్కృత జైన కవులు అనుసరించారు.??

విమల సూరి (క్రీస్తుశకం మొదటి శతాబ్దంలో ఉన్నవాడు (72), ఇతని రామాయణ భాషను బట్టి ఇతడు [క్రీస్తు శకం మూడవ శతాబ్ధం వాడు కావచ్చు నని కొందరివాదం. ఈ రామాయణాన్ని ఇతడు జైన మత (పచారం కోసమే రచించాడు. “సింవాోన్ని జింక చంపింది. కుక్కు ఏనుగును తరిమింది. ఇలాటి విపరీత మైన; ఆసంభవమైన మాటలతో నిండిన రామాయణాన్ని కవులు రచిం చారు. ఇదంతా అబద్ధం, ఉపపత్తి విరుద్ధం. ఇలాటి మాటలను పండితులు విశ్వసించరాదు. వూర్వ (గంథాలలో ఉన్నదాన్ని, ఆచార్య వరంపరగా వచ్చిన చాన్ని నేను ఆనువూర్విగా చెబుతాను” అని ఇతడు తన (గంధం అవతారికలో చెప్పుకున్నాడు.*3 ఇతని మూల రామాయణం ఏదో?

ఈయన రామాయణం పేరు “వడిమచరిఊ” - అంటే పద్మచరితం. రాముని ముఖం వికసించిన పద్మం వంటిది. కళ్ళ పద్మాల వంటివి. ఆతని

12 శరీర కాంతి వద్మ సదృశం. కనుక అతనికి తండి వద్మ అని పేరు పెట్టాడు. వధ్మ _ పదుమ_పఉప అయింది రాక్షసులు మాంసభక్షకులు కారు. వీరు కమ పుణ్యంతో ద్వీపాలను రక్షిస్తారు గనుక వీరికి ఈ పేరు వచ్చింది వానరులు కానమురూప కామ గమనాలుగల విద్యాధరులు. వీరు మానవుతే. అపూర్వ విద్యలు సాధించారు. వానరులు తమ ఇండ్ల పై వానరచిహ్నాలు ఉంచుకోవడంవల వానరు లయ్యారు. భరత శశుఘ్నులు కై కేయి కుమారులు. తక్కిన రెండు జైన సర్మపదాయాల (పకారం సీత రావణమండోదరుల కుమా రె. హనుమంతుడు రావణుని చెల్లెలయిన చం[ద్మవభ కుమా ర్తె అనంగ కుసుమను పెండ్దానుతాడు ఈ మెకాక ఆతనికి వందమంది భార్యలున్నారు. “పఉమచరిఊలోని వారంతా జైనులే. నీత తన?రోజాలు లుంఛనం చేసి (పీకివేసుకుని) జైనదీక్ష స్వీకరిస్తుంది. రావణుని రాముడు చంపడు, లక్ష్మణుడు అతని ఆజ్ఞతో చంపుతాడు. రాముడు శుద్దసత్త్వం, చెడ్డపనులు చేయడు. రావణుని వంటి జైన సాధకుణ్ని చంపడంవల్ల లక్ష్మణుడు సరాసరి నరకానికి పోతాడు, రాముడు తపస్సుచేసి నిర్వాణం పొందుతాడు. ఈ కాన్యం లోని ప్రతి పాత వస క్రి ఉన్నా లేకపోయినా, జినధర్మం ఉపదేశిస్తుంది. ప్రాక న. స్తంఘదాు, గుణభదాచార్యుల పరంపరళల్లో "పెక్కు ణాలవై పడింది కనుకనే ఇ గల వాదీ ప్రధానం తెలుగ రామ్మడ వెనక నే, మన రామాయణాలు సెక్కింటిలో అవాల్మీకీయ ము గ్రా కథలు కనిపిస్తాయి. / ఈ అవాల్మీకీయ రామాయణ (ప్రచారాన్ని అరికట్టడానికే భాస కాళిదాస (వవర సేనులు రామకథను కావ్యనాటకాడులుగా సంస్థ్పత | పాకృతాలలో రచించారని నా విశాన్న గ్రలతే (వొకల రసం, వదతి. సాహిత్య శాస్త్ర దృష్టితో (వర సేనుని సేతుబంధంతోని అవతారికొ 65 న్‌సవిభజన సరాసరిగానో, కన్నడ సాహిత్యం ద్వారానో తెలుగు కావ్యాలలో (ప్రవేశించింది. ప్రాచీన సంస్కృత కావ్యాలలో అవతారికా పద్ధతి లేదు. [పాకృత కావ్యాలయిన 'సేతుబంధ, గౌడవపోలలో ఈ అవతారికొ వద్దతి ఉంది. దీనిలో ఇష్టదేవతాస్తుత్తి, సుకవ్మిపశంస, కుకవినింద, [గంథకర్తృ వంకాదిక౦ ముఖ్యాంకాలు, [ప్రాకృత కవులకు అవతారిక అవసరమైంది. (పాచీన కథలను ఇతరులు మెలిసపెటి, వికృతంచేసి (వదర్శిస్తున్నప్పుడు వరోక్షంగా వారిని మందలించడం, జకథలను సరిగా చెప్పినవారిని ళం సీంచడం, ప్రజలను హెచ్చరించడం అవసరమైంది, కాళిదాసు ఒక్కా

శే3

రఘు వంశంలో మ్యాతం అవతారిక నంటిది చెప్పి, మందః కువిళః పార్టీవంటే శ్లోకాలతో విమలసూరిని హెచ్చరించాడు. కుమార నంభవం బుద్దుని మార విజయగాథకు సమాధానమని నా విశ్వాసం. 'సేతుబంధం స్కందగు పని దౌహితుడు, కాళిదాసు శిష్యుడు, వాకాట రాజు అయిన (నవర'సేనుడు రిం చడం వల్ల, స్వతః కశావిలసితం కావడం వల్ల, దండ్యాదులు [పళంసించడం వల్ల చాలా వ్యాప్తి చెందింటి.

పందొమ్మిదో శతాబ్ది ఉత్తరార్థంలోను, 20న శతాద్దీలోను (ప్రాకృ తంపై తెలుగువారికి మక్కువ ఎక్కువయింది. శరగోన సవ్యసాది ఐహు (గంథక ర్తలు, విద్వత్క-వులు శ్రీ మేడేవల్లి వేంకట రమణాచార్యులుగారు (ప్రాకృత భాషా చర్మిత వ్రాయడమే కాక సేతుబంధాన్ని ఆనువదించారు. అవ్పటికి చక్కగా పరిష్కృతమైన "సేతుబంధ పతి లభించలేదు. గనుక దాని లోని దోషాలు అనువాదంలోను వచ్చాయి. ఉదాహరణకు :

“దావతుల్యాక బతి వహించు సందమునకు

సంహితశరోవమము పార్శ్వ సంఘటితము

గుణమువలె నున్న వింధ్యాది కుధరవరము

జూచె రాఘవు డత్తరి చూడ్కులలర.” 'సమ్ముదం వంపుగా ఉన్న విల్లులాగా ఉంది. దాని రెండు కొనలకు కట్టిన నారీలాగ ఉంది వింధ్యపర్వ్యతం. వింధ్యనుంచి పారే 'సెలయేష్ళ సంధించిన వాజాలలాగ ఉన్నాయి అని కవి ఉద్దేశం (మూ. పరక, పె అనువాదంలో 'మైనుంచి పారుతున్న నెలయేళ్ళు బాణాలలాగ ఉన్నాయనే. భావం పోయింది శ్రీ ఆచార్యులుగారి మూలమేదో & దీనిని (పాక్సత సాహిత్య పాఠోనిధులు శ్రీ అవధానం చర్మదశేఖర థర్మగారు ఇట్లా అనువదించారు ,

“అంబుధి డంబుమీరిన శరాసముగా, నుభయాంతసంగియై

సంబిన తదృరంబు సయిపందగి నిస్సరదాపగా [వా

హంబులు సంహిశ్రాంబకములై తనరన్‌ పరిశుద్ద మౌర్వికా

భం బగు వింధ్యమున్‌ ధరణిపాల వరేణ్యుడు గాంచె ముందటన్‌.”

(1-50)

గాథాస ప్తళతిని శ్రీనాధుని తర్వాత అనువదించడానికి యత్నించినవారు గురువర్యులు వేటూరి [పభాకరులు, శ్రీయుతులు తల్లావజ్ఞ ల శివశంకర కాస్త్రి, దీగుమ ర్రి సీతారామస్వామిగార్లు. వీరు కొన్ని గాథలను మ్మాతం ఆనువదిం

వక 0

కశ చారు. దీనిని పూలర్రిగా అనువదించిన వారు శ్రీయుతులు రాళ్ళపల్లి అనంత కృష్ణశర్మ, ఘట్టి లక్ష్మీనరసింహళాస్త్రగారలు, ఈ రెండు అనువాదాలలో ,శ్రీ రాళ్ళవల్లి వారిది చాల సహృదయీదరం పొందింది. వీరి అనువాదం ఎలాటి (వ్యర్థవదాలూ లేక మూలాతికాయిగాను ఉంది. ఉదాహరణకు ; పుట్టంతేణ వి హిఆఏణ మామి కహ ణివ్వరిజ్ఞఏ తమ్మి, ఆద్దాఏ పడిబింబం వ్వ జమ్మి దుఃఖం ణ సంకమఖ (ఏత) స్పుటకాపి హృదయేన మాతులాని కథం నివేద్యతే తస్మీన్‌, ఆదర్శే వతిబింబమివ యస్మిన్‌ దుఃఖంన సంక్రామతి. అ. అద్దమందు నీడ అంటున బైవ్వని యాత్మ నొరుల వగవు లంటుకొనవా యట్టి వానితోడ నెట్లు చెప్పుడు నత్త మనము [వక్కలైన మానెగాని నేను గాధాస ప్తళతిలో తెలుగు వదాలు అనే పేర (ప్రాకృత సాహిత్యానికి సంబంధించిన వివిధ వ్యాసాల సంకలనం (వచురించాను. గాథాన పళతి గొఠల క 1 అక "వరకి వారవ్యతికలో సంవత్సరం పాటు (1985. ట్ర జనాదరం పొందాయి, మహాయాన బౌద్దుల (పష్మృపథమ (ప్రామాణిక బుద్ధ చర్మితమైన 'లలిత విసర మవిపురాణం'ను నేనూ, శ్రీ బులుసు వేంకట రమణయ్యగారు అనువదించి మొదట ఆంధ(పభ ఆదివారం వివిధ వ్యాసానుబంధంలోను, తర్వాత పు సకరూవంగాను (వచు రించాము. లలిత విస్తరం సంస్కృత [పాకృతాలు వడుగుప్రేకగా ఉన్నరచన. అలిత విస్తరంలో లిపులను గురించి ఉందని, మరొకటి ఉందని చర్మితకారులు; పురాత త్వవేత్తలు చెన్పడమే కాని, దానిని ఎవరూ వివరించలేదు. శ్రీ ద్విజేయ్యద లాల్‌ మ్మైత దాని సారాంశాన్ని ఆంగృంలో (వచురించారు. పెన పేర్కొన్న మేమిద్దరం దానిని తొలిసారిగా యళొతథంగా అనువదించాము. ఈ అనువాొ దమే భారత భాషలలో తొలి అనువాదమె ఉండవచ్చును, నేకు కే మేం్యదుడు రచించిన అవదాన కల్పలతను, బృహత్కథా మంజరిని వచనంలో అనువదిం దాను. నీటి మూలం [ప్రాకృతం గనుక పరోనంగా (పాళ్ళత సేవ చేసినట్లే.

115

మాహుకుడనే కవి హరమేఖల అనే ఐదు పరిచ్చేదాల వైద్య _గంఠాన్ని (పోకృతంలో రచించాడు. ఇతడు చితకూటంలో (శ్రీస్తుళకం 920 _పాంతంలో ఉన్నవాడు. దీనిని తొలిసారిగా సాంబశివ ళాస్తి అనే విద్వాంసులు తిరువాన్కూరు సంస్కృత (గంథమాలలో దేవనాగరిలో ముదించారు. దీనిలో నేటికీ సకల జనులకు ఉపయోగవడే యోగాలు అసంఖ్యాకంగా ఉన్నాయి. ఐదవ పరిచ్చేదం పూర్తిగా సుగంధ (దవ్య యోగాలకు సంబంధించింది. దీని లోని యోగాలను ఎవరై నా పయోగాత్మకంగా వరిశీలించి సిద్ధవరిస్తే లాభం పౌందవచ్చు. కృతిమ కస్తూరీ కరణం, సుగంధాంతర కరణం మున్నగు వానిని సాధించి, గొప్ప ధనవంళులు కండి అని (గంథకర్త అనేక సార్ద (గంథఠంలో చెప్పాడు, ఏ మందుల సంస్థతో, కాస్మెటిక్‌ సంస్థలో పూనుకుంటే చాలా [వయోజనం ఉంటుంది. ముఖ్యంగా దోమలు, నల్డులు, ఈగలు, ఎలుకలు మొదలైన వాటినివారణ యోగాలు చాలా (పయోజనకరాలు. చీనిని నేనూ పసిద్ద వైద్యులు, ఆయుర్వేద మహోపాధ్యాయులు డాక్టర్‌ వేటూరి శంకర కాస్రిగారూ అనువదించి (వచురించాము.ి

బుద్ధ జాతక కథలసు శ్రీ 8వ శంక రళాత్త్రిగారు వచనంలోను, సన్ని ధానం సూర్యనారాయణ శాస్త్రిగారు పద్యంలోను అనుసరించారు. వంచాగ్నుల ఆదినారాయణ = కాస్ర్రిగారు గిడుగు రామమూర్తి పంతులుగారి సప్తశతి పూర్తి సంచికలో “పాకృత సాహిత్యమూ - [పజా సేవానూ” అనే గొప్ప వ్యాసం, పుస్తకమంత. పెద్దది (వాశారు. శ్రీ పరవస్తురామానుజ స్వామిగారు హేమ చందాచార్యుని దేశినామమాలను సంస్కరించి (వచురించడమే కాక, (పాకృత భాషపై అనేక వ్యాసాలు వాశారు. బౌద్ధ వాజ్మయ (బహ్మగా విఖ్యాతులైన ఛ్రీదుగ్గిరాల బలరామకృష్ణ య్యగారు బౌద్ధ సాహిత్యంపై అనేక [గంథాలు రచించారు. రాజా శ్రీ వాసిరెడ్డి దుర్గా సడాళివేళశ్వుర (పసాద్‌ బహద్ద్ధర్‌ గారు ధమ్మ పదం అనువదించడ మేకాక బౌద్ధం గురించి, (పాకృత సాహిత్యాన్ని గురించి అనేక వ్యాసాలు |వాళారు. శ్రీ అవధానం చం్యద శేఖర శర్మగారు. సేతు బంధకావ్యాన్ని గొప్పగా అనువదించి (వచురించారు. ఆచార్య డాక్టర్‌ పుల్లెల శ్రీరామచం్యదుడుగారు ఇటీవల ధమ్మవదం అనువదించారు. డాక్టర్‌ కొరిడె కమలమ్మ 'పాకృత హెహిత్యంలో 1పజాజీవితం" అనే సిద్ధాంత వ్యాసం ఆంగ్లంలో (వచురించడ మేకాక, వజ్జాలగ్గం అనువదించి [పాకృత కవికా మాధుళ్యాన్ని సామాన్య పజలకూ అందజేశారు. శ్రీ చీమకుర్తి శేషగిరిరావుగారు తెలుగు భాషపై పాలీ [ప్రాకృత _ప్రభానం గురించి ప్పస్తకం (ప్రచురించారు,

116 ల దులు, [ప్రాకృతంలో శ్రీ పుట్టవర్తి నారాయణాచార్యులుగారు బహుదామాకొనిదులు త క్క గొన, పరిశ్రమ చేసిన విద్వాంసులు (ప్రాకృత భాషా సాహిత్యాల వై ఇప్పుర్య వ్యాసాలు వ్రాశారు, ంన ఇట్టా ఎంతో పోగా కొంతయినా మిగిలిన [ప్రాకృత సాహిత్య (ప్రభావం స క్రీ తెలుగుభాషమై ప్రాకృత భాషా తెలుగు, సాహిత్యంపై కొద్దిగా పడినప్పటికీ, తెలు న్‌ హోయాయి. (ప్రభావం పూర్తిగా ఉంది. _పాళృతాలు తెలుగుతో రంగరించుకొని వవలనన నేటి భాషావేత్తలు ఈ విషయంలో నిష్పాక్షికంగా పరిశోధన జరుపనల: అవసరం ఉంది. అధోజ్ఞాపికలు మ. ప్రాకృత సాహిత్యకా ఇతివోస్‌ - డాక్టర్‌ జగదీశ చం్మదతైన్‌: పుట 5; హిఇఅసద్ద మహాజ్ఞవో పీరిక. రె డాక్టర్‌ వి. రాఘవన్‌ వ్యాసాలు = హిందూ. 3, ధమ్మపదం - వాసవగ్గో ; క్షే 4. ప్రాకృత సాహిత్యకా ఇతిహాస్‌ - పుట. 16. రొ. ఆచార్య బాగ్బీ చూళికా 1పాకృతంఫై వ్యాసం, శ, జయశంకర్‌ (వసాద్‌ అజాత శతు నాటక పీఠిక. 7. భరత నాట్యశాన్ర్రం, 8. చండుని (ప్రాకృత వ్యాకరణం. రి సిద్ధహేమచం[ద శద్దానుళాసనం, 10. దే?నామమాలాం11. క్షే కవిరాజమార్గ -పరి, 8; పద్యం. 58, క శబ్దమణిదర్పణం _- పుట. 12, , వతి. సాహితీ సుగళుని స్వగతం _ తిరుమల రామచంద. 14. శ్రీ వీమకురి శేషగిరిరావు తెలుగు గోషి వాసం . జనవరి 1989. న ర్తి షి న్యా కేక్‌, ఎపీగాఫీకా ఇండికా - డా. కార్తికేయ శర్మ వ్యాసం. 16. మనలిపి పుట్టుపూర్వో త్తరాలు _ త్రిరుమల రామచం్మద. 17, గాఠాసప్తశతిలో తెలుగు పదాలు _ తిరుమల రామచరం్మ ద, 18, పజ్జాలగ్గలో తెలుగు పదాలు _ తిరునుల రామచందః భారతి. మే. 1980. 19. కాశకృష్ణ ధాతుపాఠవ్యాఖ్య, 20, ఆంధభాషాచర్శిత _ డాక్టర్‌ చిలుకూరినారాయణరావు,

శ 22 చల్లియసంబ్‌ మలచ పటి హకనుకుల స్తణల, తెలుగు గోష్టి వ్యాసం. శ, తెలుగుపై [స్రాక్కత |వధానం డాక్టర్‌ రవ్వా శ్రీహరిగారి వ్యాసం, 24. నందంపూడి కాసనం = లోకం 25. 25. (శ్రీ వేదం వేంకట రాయశాన్త్ర గారి వ్యాసం - భారతి. 1960, 26. జక్కన వ్మక్రమార్మ చర్మిత = &క పరిశీలన, డాక్టర్‌ నీరజా చ్యకవర్ధి ః 27. |పాకృళ సాహిత్యంలో రామకథ - తిరుమల రామచం్మద. భారతి _-జూన్‌, జూలై: ఆగస్ట్‌ 10783, 28. వఉమచరిఉ - 2,116,117. 29. హరమేఖల - గోపాలాచార్డు, లక్ష్మీపతి మెమోరియల్‌ (టన్ట్‌, గాంటీనగర్‌, హైదరాబాదు _ 380. (990 మార్చిలో బెంగళూరులో జరిగిన ఆఖిల భారత్త తెలుగు మహా సభలో చదివిన పరిశోధన వ్యాసం)

అపష్థభంశ వాజ్బయ పరిచయం [ఈ వ్యాసం అరవై సంవత్సరాల కిందట ఆంగ్లేయ రచనలు అరా 'ఈంగా వెలువడిన హిందీ రచనలను చూచి (వాసినట్టిది, నా ఆపరిణత మనస్క- దీనిలో స్పష్టమపుళుంది. అది వేదాలు కీస్తుకు ముందు ఆరువందల, ఏడువందం వీళ్ళనాటివని జాతకాలు కట్టినకాలం. పౌళ్చాత్య విద్వాంసులలూ, జని యాయులు బుద్దునికాలం స్పష్టంగా తెలిసిన తర్వాత వేదాల కాలాన్నిమరి న వందల సంవత్సరాలు వెనుకకు నెట్టారు. కనక ఈ వ్యాసం అప్పటి దృష్టి అవక్వ విషయాలతో వాసీనట్టిది. ఇప్పుడు (పాకృత భాషాసాహిళ్యానికి సంబంధించిన కొత్త విషయాలు ఎన్నో తెలిశాయి. వేదసంస్కృతం (కష్టమె (పాకృతాషభంళశాలయ్యాయని నేను ఇవ్పుడు నమ్మను. మహాభారత. ఊవనిషద్వేదాడుల కాల నిర్ణయంలో మహారాష్ట్ర ఖగోళకాస్ట్రారిద్షి విద్వాంసుడు థ్రీ వర్తక్‌ సిద్దాంతాన్ని నమ్ముతు న్నాను. అయినా ఈ వ్యాసాన్ని నాఅప్పటి అజ్ఞానానికి తార్కాణగొ ఈ సంకలనంలో చేర్చాను. ] భారతీయ భాషలలో వై దికభాష (పాచీనతమం, బుగ్యేదం వైదిక వాబ్మ యంలో ప్రావీనత్రమం. బుగ్వేదంళలోని బుక్కులు కాన్ని సరశమైనవిః కొన్ని [పొఢమైనవి. బుగ్వేదభాష అప్పటి శిష్టథాష. శిష్ట భాషకానిది విభాష. ఆ కాలంలో ఆనేక విభాషలు ఉండేవి ఇశే కభానికి అనేకరూపాలు ఉఊందేవి= 'గోణీ, గోతా, గోపాలికా" ఆని ఆవుక్షు, “గత్వా, గత్వీ గత్వాయ' అని వెళ్ళి ఆనడానిక్షి ఇత్యాదిగా. వై దీశయుగంలోను, దానికి పూర్వమూ ఉన్న జనసామాన్య కొషలను [గియర్సన్‌ వథమ (పాకృతాలు (౨కంు2దా 150) అన్నారు. ఇదే (ప్రాచీన భారతీయ ఆర్యభాషాకాలమని డాక్టర్‌ సునీతికుమార్‌ ఛటక్టీ అన్నారు. ఈ విభాషలలో సామ్యం కనిపిస్తుంది. తృ విబాషలు వాయవ్య దిళనుంచి విస్త రించాయి. ఆయా (ప్రదేశాల భేదాలను బట్టి ఉదీచ్య, మధ్యదేశ, [పాచ్య విభాషలు ఏర్పడ్డాయి. ఉదీచ్యభాషన్న పెషానరు, పంశాబులలో వ్యవహారించే వారు. (పాచ్యభాషలు వ్యవహరించేవారు చ్లైదిక మర్యాదలను ఆనుసరించభేదు,

శ్రర

కనుక వీరిని వాళ్యులన్నారు. (నాత్య స్పంస్కారహీనస్యాాత్‌- ఆని అమరం. (వాత్యుడంటే సంస్కారహీనుడు. వీరు సావ్మిత్మీళష్టులు, వీరు కరినంగా లేని పదాలను కరినమని భావించేవారు. ఈ ,_పాచ్య విభాషలను (గియర్‌సన్‌ శెండవ [పాకృతాలు (5౭6076 మజమగేయ) అన్నారు. సుసీతికుమార్‌ చటక్టీ మధ్య కాలీన భారతీయార్యభాషలు (ైన్‌డరేశ!6 0600 &దాత ర్‌ంల20ట) అన్నారు. (గియర్సన్‌ మొదలయిన భాషా శాస్త్రజ్ఞులు ఈ వరిణామానికి మూడు దళలు చెప్పారు :

1. [ప్రారంభదళ (క్రీ.పూ. 400 నుంచి క్రిస్తుళకం 100 వరకు)

ర మధ్యదళ (క్రీశ. 100 నుంచి క్రీశ 500 వరకు

3. ఉత్తరదళ (కళ. 500 నుంచి 1000 వరకు

[ప్రారంభదశ భాషలపై 1ప్రాపీన వైదికభాషా (వభావం అధికంగా కనిపిస్తుంది. పాళీ ఆశోక కాసనాలలోని [ప్రాకృతం ఈ తరగతివి. జైన -1ప్రాకృళాలు, శారసేని మొదలయినవి మధ్యదళకు చెందినవి, జైనేతర శార'సేని. మహారాష్షి, మాగధి, అర్జ్థమాగధి, పెళాచి ఉ త్తరదశకు చెంద్‌ నట్టివి. మధ్యదళకు చెందిన (పాకృతాల పె, (దావిడ, అస్ట్రి క్‌ (నిషాద) భాషా [పథావం చాల ఉంది. హేమచంద్రుడు, లక్ష్మీధరుడు, మార్కుండేయడు అవభంళభాషకు వ్యాకరణం (వాశారు. కాలాంతరాన అష్మవంశ భాషనుంచి ఆధునిక భారతీయభాషలు ఆవిగృవించాయి. హిందీపై ఆప్మభంశ (వభావం అపారమైనది.

అవ్మభంశమం పే, దిగజారింది, ఒకస్థానం నుంచి కిందికి పడిపోయింది. ఆని అర్థం. అవ్మభంశభాష అంప్రే శిస్టేతరభాష, అహాణీనీయమైన భాష అని అర్థం, (క్రీస్తుపూర్వం రెండవ శతాబ్దం వాడయిన వతంజలి మహాభాష్యంలో అవ్మభంశ శబ్దం పయోగించాడు. భర్భృహరి వాక్సపదీయంలో అప్మభంళ శబ్దం కనిపిస్తుంది. భరతుడు చెప్పిన 1ప్రాకృతాలలో ఆప్మభంశం లేకపోయినా అపష్మభంళ శబ్దార్దాన్నిచ్చే వ్యిభ్రష్టశద్దం వాడాడు. అనడు శబరులు, అలీరులు మొదలయిన వనవాసులు అవ్మభంళ భాషను వాడేవారు. అప్పటికి దీనిలో సెహిత్యం వెలువడలేదు.

అవ(భంళ శబ్ధం క్రీశ. ఆరవశతాబ్బంలో వ్యాకరణాలంకార (గ్రంథా లలో కనిపిస్తుంది. దీనిలో సాహిత్యం ఉన్నట్టు కూడ అప్పటి లక్షణ (గంఠాల వల్లి శెలుస్తున్నది. అప్పటికి అవ్మభంళ భాషలో స్వతం్యత సాహిత్యం వెలువ డింది కొందరు ఆభలంకారికులు ఈ స్తాహిళ్యాన్ని గు ర్టించినా ఈ భాష ఆఫీరుఇ

శీజి0 కాషగానే నేటికీ వ్యవహారంలో ఉంది. కాని, [క్రీ.ఈ, తొమ్మిదో శతాబ్దానికి నర్వ సౌమాన్యభాషగా వరిణమించింది. ఇది సౌరాష్ట్ర నుంచి మగధవరకు వ్యాపిం చింది. స్థానభేదంవలన రూపభేదమూ పొందింది. నమిసాధువు ప్రాకృత మేవా స్యకంళః' ((పాకృతమే అప్మభంళశం) అని నిర్వచిస్తూ, దీనిలో ముఖ్యమైన రూషాలు 1. ఉపనాగరం, 2.,ఇనీరం 3. (గ్రామ్యం అని మూడు పేర్కొ న్నాడు, వదకొండోశతాబ్దంనాటికి అవభంశం సాహిత్యభాషగా రూపుదిద్దుకుంది సాహిత్యవే త్తలు అవభంళాన్ని సాహిత్యభాషగ్గా స్వీకరించి కావ్యరచనకు పూనుకున్నారు. కాని, స్థానభేదాన్ని బట్టి మార్పులు చాల కనిపిస్తాయి. విస్తృతా రంలో దినిని వాడినా మాగరీ బాషలో మాతం [పాళ్ళతభాషా లక్షణాలు కనిపిస్తాయి. మధ్యదేశీయలు మధ్యమమార్గం అనుసరించారు (పాచ్యంలో ర కుబదులుల వాడడ౦-రాజా.లాజా; మధ్యదేశంళో ర, ల లు రెండూ వాడడం కనిపిస్తుంది. అంతేకాక ఆదిమవాసుల సంపర్కంవల్ద భాషాస్వరూపాలూ మారి హీయాయి. మరొకవైపు వై దికసూక్రాల _హిదీనభాషకు నపీనరూపాలూ ఏర్పడ్డాయి, ఉదీచ్య విధాషానుగుణంగా ఆ రూపాలు స్థికవడ్డాయి. ఒకవిధమెన శిష్ష వ్యవహార కాష వీర్పడింది. వైదికదాష్యాలు ఈ ఇష్ట వ్యవహార భాషకో వ పదీనాయి. (క్రీస్తళకం 500 నుండే ఆప్మభంశభాష విస్తరించినా, రివళతాదికిగాని . దానికొక సాహిత్యరూవం. ఏర్పడలేదు. రక శాలల నుంచి 13వ కతాల్ది- వరకు ఇవ్యభంళ సౌహిక్యానిక న్వర్ణయగమనవచ్చు- అవ్మతంశ సాహిత్యంలో శ్రాల్రిక్టవి స్వయంభువు, ఈయన సాహిత్య రష్టు ఈయన పఉమచరిట (పద్మచరితమ్‌), రిట్టజేష్రరఉ. అనే. రెండు (లగ వాసీ ఖ్యాతి వహిందాడు. పృష్పృదంతుడు, దనపాలుడు, బయనంది, కరకామరుడు, దాహిల్సుడ్సు మొదలయిన కవులు వివిధ కావ్యాలు రచించి ఈ స్రపారానివృద్ధి కొరృత్డారు. వీరిలో సర్వ శేష్టకవి పుష్పదంతుడు. ఈయన ౮ ( =ఠంళౌ స్వవ్నదర్శనమనే విషయాన్ని ఇరవై నాలుగు సార్ద విషయ చృందోభాషా వైవిధ్యంతో మనోరంజకంగా, చెపినది చెవ కుండా వర్ణించాడు. - జై నకవులు మహాపురాణాలన్స, పురాణాలను, చ్రరఉలను [వాయగా, బౌద్ధులు స్వతంత్ర పదాలను, గీకాలను, ద్రోవః (ద్యిపద)లను (వాళారు. విద్యా పతి కీర్ధిలళ అనే స్వతంత్ర కాం రచ్లింద్గాడ్లు, అబ్ధుల్‌ రహమాన్‌ అనే

కైలీ మహమ్మడీయకవి 'సంజేశ రానక' అనే కాన్యం రచించాడు. ఇది అతని హిండిత్యానికి నికషం. ఈ కావ్యంలో (ప్రారంభంలో తన్ప మరెక్కడా మత (పదార పనసకక్రి కనిపించదు.

జై నకవులు (శావకుల (ప్రార్ధనతో కావ్యాలు రచించారు. [శావకుల వ్యవవారభాష అప్నభంశం. కనుక తమ భాషలో కావ్యాలు రచించమని వారు జైన ఆచార్యులను కోదేవారు. కనుక జై నకవులు తమ ఆశయదాతల వంశం, కులగో[త్రాదులు తమ కావ్యాలలో వర్చించేవారు. జై నాచార్యుల కావ్యేతి వృత్తం [వత మాహాత్మ్యాలు, మహావృరుషుల జీవితాలు. వీరు గద్య గంథాలు, నాటకాలు రచించలేదు. వీరు త్యాగ నిరతులు, ధనాపేక్షలేని వారు గనుక ఆశయ దాతలను గురించి మిఠ్యా వర్జనలేమీ చేయలేదు. వీరు సంస్కృత ప్రాకృత [వ్రబంధ ైలిని ఆనుసరించక, కొత్తపుంతలో నడిచారు.

(ప్రావీన మూఢ విశ్వాసాల ఖండన, గురుస్తుతి, రహస్య వాదం (1వతీకాత్మకత) వీరి కావ్య విశేషాలు. (వకృతి, మానవ స్వభావం, దేవతలు మొదలయినవి వీరి.[వత మాహాత్మ్యాలలోను, మహాపురుష జీవితాలలోను తరచు కానవస్తాయి. కర్మ విపాకసిద్ధాంతం, పునర్జన్మ వాదం వీరి కావ్యాలకు జీవాళువు. వీరి (వధాన లక్ష్యం మత్మవబారం గనుక మపోపురాణాలు, చర్మిత కావ్యాలు, రూపక కావ్యాలు, కథాత్మక గంథాలు, సంధి కావ్యాలు, రాస (గంథాలు, స్తో తాలు రచించారు.

జై నిపురాణాలలో (తిషష్టి శలాకా వురుకుల చర్మితలు వర్దితాలు. శలాకొ పురుమలంటే యుగపురుషులు. వీరు 63 మంది. వీరిలో 24 మంది తీర్థం కరులు, పన్నెండుమంది చకవర్తులు, తొమ్మండుగురు వాసుదేవులు, తొమ్మండు గురు బలదేవులు, తొమ్మండుగురు పతి వాసుదేవులు-మొ త్తం అరవై ముగ్గురు ఈ సం్యవదాయాన్ని తమిళ శైవులు అనుసరించారు. వారి ఆరువతు మూవ! నాయనార్జు (తిషష్టి శలాకాపురుషుల అనుకరణే. జ్రైనకవులు రామాయణాన్ని మార్చి పద్మపురాణమని, మహాభారతాన్ని మార్చి హరివంశ పురాణమసి తిరగ (వాకారు.

అవ్మభంళ సాహిత్యంలో రామాయణ వ్మాతలకు (పత్యేక స్థానం ఉంది. రాముడు, లక్ష్మణుడు, రావణుడూ జై నధర్మనాయకులే. (త్రిషష్టి శలాకా పురుషులలో వీరూ ఉన్నారు. పతి కల్పంలోను (తిషష్టి శలాకాపురులు ఉద్భ విసహరు. అంటే బలదేవులూ, వాసుదేవులూ, (వతివాసుదేవులూ అవతరిస్తారన్న మాట, రాముడు బలదేవావతారం, లన్మణుడు వాసుదేవావకారం. బలదేవుడు, వాన్గుదేవుడు ఒక తల్గి విడ్ధలుగా ఉండర్గు. బలదేవుడు (పతివాసుదేవునితో %

క్షప [4 యుద్ధం చేయడు. [వతి వాసుదేవుడు 'యద్ధంలో హతుక్తై జైన ధర్మదీష స్వికరించి మోచం పొందుతాడు, గ యాల స్థూలంగా అషభంకళ సాహిత్యంలో ఉన్న రామాయణ సంపదా న శెండు: 1. విమలసూరి పరంపర విఖ్యాతమైంది. దీనలో రావణుడు న! గుణ సంపన్నుడు; మహాభక్తుడు. 2 గుణభ్యద పరంవర. ఇదీ ఆంతగా పసిద్ధి ఇెందళేదు. అవ్మభంళ సాహిత్యంలో చర్మిత్యగంఠథాలు-కీర్ణంకరుల, మహాపురుమల చర్మితలు-విశేషంగా ఉన్నాయి. జసహరచరిఉ, బేమిదాహ చ రి వంటి 1యేమాఖ్యానాలు, వఉమసీరి చరి, భవిస్సయ త్త చరిఊ, సుడంసణచరిఉ వంటివి ధార్మిక మహామహుల చర్మితలు. (శీ చంద్రుని కథాకోశం, అమరకిర్తి ఛక్కమ్మోవఏస కథాత్మక కావ్యాలు. వీటిలో దైవపూజ, గురుసేవ, జవ తపోదానాది సత్కర్మల వివరణ, వాటికి ఉదాహరణ (సాయంగా కథలు ఉంటాయి. భవిస్సయ త్రకథ, పజ్ఞుబ్లకథ, స్టూలభ్యది కథ వంటివి స్వతం్యత కథలు. మొత్తంమీద అవ్మభంళ వాజ్మయంలో మత నిర'పేక్షమయిన కావ్యాలు చాల కొద్ది. విద్యాపతిరచితమైన కీర్థిలక స్వతంత్ర కావ్యం, ఇది రాజచరితం శనుక చార్మితక వబంధం, అబ్దుల్‌ రహమాన్‌ రచించిన సందేసరాసకం స్వతంత కావ్యం. ఒక విరహిణి తన (పియనికి సందేశం పంవడం దీని ఇతి వృత్తం. ఇది కేవలం లౌకిక కావ్యం. జీవన కరుణ సంలావకథ (వ్రబోధ చంద్రోదయం, సంకల్ప సూర్యో దయంల వంటి రూపకం; డినిలో మానవరూపం ధరించిన జీవుడు, మనస్సు, ఇంద్రియాలు. ప్యాతలు. ఇలాటి మరొకరూపకం హరిదేవకృత మదన వరాజయం,. కాను కోధాద్యరిషడ్వర్గాలు దీనిశో హశలు. ఆవ్మభంళ సాహిత్యంలో రాసో అనేది ఒక్‌ విశీష్త శాఖ. ఈ ళాఖలో జినద శ్రసూరి ఉపదేశ రసాయన రాఫ్రో, జన (వభసూరి సేమిరాసో, ఆంతరంగ రాసో ముఖ్యమైనవి. అవ్మభంళ వాజ్మయంలో స్తోత సాహిత్యం అపారం. అభయ దేవుని జయ తిహుయణ స్తోతం, బుషి జినస్త్రో తం, ఆత్యంత విఖ్యాతాలు- ధర్మ సూరిస్తోతం పన్నెండు నెలలు (వతీకగా గురుస్తుతి గలది. సంధి అనే సాహిత్య (వ్యకియలో వ్రసిద్ద పౌరాణిక చరితాలు ఉంటాయి, చూనరీ, చర్చరీ; కులక మొదలయినవి కావ్యబేదాలు, వినయచం[ద మ్‌ రచించిన చ్లూనరీలో సదాభార మహిమా వర్ధనం ఉంది. జినద త్ర గూ

జీకే

ఈచించిన చర్చరి గురుమహిమను వర్టిస్తుంది. జినదత్తుడు తాను రచించిన కులకంలో ధర్మోవదేళం చేశాడు.

అపభంళ సాహిత్యంలోని ఉవదేశాత్మక (గంథాలు రెండు విధాలు__ 3. ఆధ్యాత్మిక (గంథాలు, 2, ఆది భౌతిక (గంథాలు. యోగీం్యదుని వరమార్థ (వకాళ, రామసింహుని పాహుడ దోపి, స్కువభాచార్యుని వై రాగ్యసారం ముఖ్యాలు. దేవ సేనుని సావయవధమ్మ దోవ, జీనిదత్తుని ఉవదేశ రసాయన సార ఆధి భౌతిక [గంథాలు.

జైన వబంధ కావ్యాలలో కథా నిర్వహణం ఏమీ బాగుండదు. ఈ కవుల లక్ష్యం ధర్మ(వబారం కనుక, తమ మత మహిమను కొనియాడడమే వారి లక్ష్యం. శృంగార వీరకాంతాలు (పధాన రసాలు. పరిచ్చేదాలను కడవక అంటారు. కావ్య [ప్రారంభంలో ధువణి లేక షృత్తా అనే ఛందస్సులలో పీఠిక ఉంటుంది. దీనిలో వబంధ (సంధి సారాంశం వివరిస్తారు. వజ్జృ టిక, పాదా కులక, కదనక, పారాణక, అవిల్లహ అనే ఛందస్సులు వాడుతారు కృత్యా రంభంలో సజ్జన సంస్తుతి, ఆత్మవినయం తప్పనిసరిగా ఉంటాయి. అనుభూత విషయ వర్ణనే (వధానం. ధ్వని, శద్ధావృత్తి, అనుకరణ ధ్వని మున్నగువానితో (శ్రావ్యత కలిగిస్తారు. అంత్యాను ప్రాసం ముఖ్యం. (దీనిని తర్వాతి హింవీ కవులు అనుసరించారు.) రెండు ఛందస్సులను కలిపి ఛవ్చయ్‌, కుండలి, రద్దా మొద- లయిన వింత ఛందస్సులను సృష్టించినవారు అవ్మభంశ కవులే. పజ్ఞ టిక," హపెదాకులక, కదనక, పారాణిక, అలిల్లహ, వరా, అదిలా, సింహావలోక, ప్టవంగ, భుజంగ (పయాత, కామినీ మోహన, తోటక, దోద్యక, చౌపాయీ అవ్మభంళ సాహిత్యంలో బహుళ [వచారంలో ఉన్న ఛందస్సులు. కుండలి ఆర్యావృత్తం చివరి పాదానికి మరొక వృత్తం కలిపి సాగదీయడం. ఇది తెలుగువారి కందార్థ మయింది.

అవభంళ సాహిత్య [వభావం హిందీ మున్నగు ఆధునిక భాషా సాహి త్యాలపై ఎంతో ఉంది. జైన సాహిత్యం దాదాపు అంతా అవభంశంలోనే ఉంది. అవ్మభంళ సాహిత్యకారులు కొత్తదారులు తీర్చి పపజాదరణ పొందారు. లోకహితం చేకూర్చే సాహిత్యం అవ్యభంళంలో చాల ఉంది.

బౌద్ధులు వజయాన, సహజయాన సిద్ధాంతాలను వతిపాదించే అనేక (గంథాలను అవభంశంలో వ్రాశారు. సిద్ధులు సిజసిద్దాంత (వతిపాదనకు, కర్మకాండ నిరసనకు అవ్మభంళంలో (గంథాలు వాశారు, తంతసార 01 లల్లావాక్యాని అనేవి శ్రైవ అవ్యభంశ [గంథాల్సు,

తెలుగు ధెశంలోని బౌద్ధ శాఖలు

ముద్ద భగవానుడు రాజగృహ పరిసరాలలోని వేణువనారామంలో విహరిస్తున్న సమయం. వేజ్ఞా తీరంనుంచి కొందరు నై గములు బుద్ధభగవానుని దర్శనానిక్రి వెళ్ళారు, వారితోపాట్స ఒక యువ చ్మితకారుడూ ఉన్నాడు. అతడు తధాగతునిక్షి సాష్టాంగపడి, ఆయన చ్యితం గీచుకొనడానికి అనుమతి కోరాడు, శయన. యవకుని కోరికను కాదనలేక సరేనన్నాడు. ఆశీనుడై న బుద్ధుని ఎదుట పిక కెల్పటి తెర కట్టి దానిపై వెలుగుపడేటట్టు చేసి తెరే వడిన (వతిదింబం అరచులనుబట్టి రేభాచ్మితం సిద్ధపరిరాడు యవ చ్నితకారుడు.1 జీవించిన వ్యక్రి నుంచి కీసిన శ్రా సిల్‌హూటి చితం ఆదే అని అంటారు మ్మిళులు థ్రీ రాంభట్ల కృష్ణమూ్రి,

_. దీనినిబట్టి బుద్దుని సమకాలంలోనే. శ్రల్బన్య దేశంలో. బుద్దుని ఉవదేశ (వ్రభావం (వసరించిందని మనం నిశ్చయించవచ్చు, బుదుని ఉపదేశాలు తెలుగు వ సోష్షిరరానిక (ధాన కారజం తెలుగువారితోన్సి ఎదుదుతిరిగే స్వథా నవత జంత మై వరనోంై నయ సృవ్యన

ట్టి ర సమే వేదాలూ, ఉపనిషత్తులూ, దర్శనాదులూ వున్నా, ఉపనిషత్తులలోని మహోన్నకానుట్రూతి స్కాన్హ్యన్స్యల్రక్సు ' అందుబాటులో ఉండలేదు. చతియలు దిలవ౦ంత్పలై రాజ్యం ఏలుతు టే బాహ్మణులు అనుభవానికీ, అర్థం చేస్పకోకడ్రాన్నిక కూడా సాధ్యంకాని. కర్మాత్మక మైన వత (వజ ఎదుట పెట్టారు. వైశ్యలు కృషి వాణిజ్యాలలో నిమగ్నులై 00వారు. క్వ్యూద్తుల్స క్థానళూన్న్యులై , సేవాధర్మంతోనే సంత్స పి వదేవారు. శత్మ్‌తియ వైళహ్మదులనే [తివర్జాలక్ప (క్రమంగా ధర జగాన ప్రజంబింది. మత ధర్మాలలో తక్కిన నర్జాల జోక్యానికి (వాహ్మణులీ బ్రషవడేపారు కారు. ఈ విధంగా శృతియ వైశ్యష్యడ్రలు లీక పూర్వుల అత్మజ్ఞాసాన్నీ, ఒకప్పుడు తమ నిత్యజీవనమైన ధర్మాన్ని' పన్మరించి విద్యా వక్తా దూర మైనారు, (బాహ్మణులు పురోహిత మ్మాతులేక్రాక్ర వీద్యాగురువులై మిగలిన మూడు వర్ణాల కుమార్‌ చటర్థి తరగశులలో చెప్పి విషయం, -

ేల్తీగ్ర

లోని. బలవంతులనూ ధనవంతులనూ కూడగట్టు. కొన్నారు. క్మతియులు పాలకు లెకే (వాహ్మణులు మహామం్యతులూ, న్యాయనిర్దేతలూ అయ్యారు. ఖోగైై శ్వర్యా లకు మా్యతమే సాధనమైన కర్మకాండ మతమనేఖావం (పబలింది. దానివళ్హి వారుకూడ ఆత్మజ్ఞాన శూన్యమై వరంపరాగతమై, నిర్మలమైన ఆధ్యాళ్మ విద్యను విస్మరించారు.

“కామాత్మనః స్వర్గపరాః జన్మ కర్మ ఫల్మపదామ్‌,

కియా విశేష బహుకాం భోగ్రై శ్వర్య గతిర్యవతి.

భోగ్రై శ్వర్య (పనక్తానాం తయా పహృతచేతసాం,

వ్యపసాయాత్మికా బుద్ధిః సమాధౌ న విధీయతే. అనే గీత శ్లోకాలకు నాటి [వొహ్మణధర్మం లక్యభూత మయింది. కనుక జనసామాన్యం మతఢర్మ శూన్యమైపోయింది. వారికి చదువూ, సంధ్య, మతమూ లేదు. ధనవంతులై న కృతియవై ళ్యులు మ్మృాతమే యజ్ఞయాగాలు చేయగలరు. మధ్యతరగతివారూ, 'సేదలూ వాటిని చేయలేరు. వారికి మతబోధన చేసేవారూ లేరు. మొత్తానికి [బాహ్మణులంతా మత శూన్యు లయ్యారంటే, అసత్య మేమీ కాదు. [భాహ్మణులు అధికారం పొంది స్వార్ధపరులై కృుదవిద్యలకు దిగారు. దగ్గ నికాయంలోని బమ్మజాలసు త్తంలో ఆనాటి ్కబాహ్మణుల పతనం చక్కగా వర్ణిత మైంది. బుద్ధుడు రాజగృహంనుంచి నాలందాకు పోయేమార్గంలో తన శిష్యులతో పాటు అందిలబ త్రికా అనే ఆరామంలో విశమిస్తాడు, అవ్వడు స్ముపియుడనే సన్యాసీ, అతని శిమ్యడు (బహ్మదత్తుడూ వారితోపాటే వుంటారు, స్ముపియుడు బుద్ధునీ, బౌద్దధర్మాన్ని నిందించగా, (బహ్మదళత్తుడు స్తుతిస్తాడు, ఈ సంగతిని బుద్ధునికి శిష్యులు చెప్పగా, ఆయన “ఇతరులు బౌద్ధ ధర్మాన్ని తూలనాడినప్పుడు మీరు బాధపడకండి, కోప్పడకండి, ఆత్మన్మిగహం కోలు పోకండి, కలుషిత హృదయంతో ఎవరూ సత్యాసత్యాలను (గహించలేరు. తెగడితే కుంగిపోవడం, పొగిడితే పొంగిపోవడం తగదు, హృదయం రాగ ద్వేషాలతో ఉద్వేగం పొందితే, సత్య్మ్మగహణ సమర్థంకాదు” అని హెచ్చరిస్తాడు, [బాహ్మణులు తమకు భక్త శ్రీమంతులు శద్ధతో ఇచ్చిన అన్నంతో జీవిస్తూ వ్యసనానికి లోబడ్డారని బుద్ధుడంటాడు. వారు నాట్యగీత నాటకాలలోను, బేతాళం లోను, అభిచారాదులలోను, ఏనుగులు, గురాలు, కారెనుములు మున్నగు వాని పందేలలోను ఆసక్తులయి. వున్నారని, క్యుదవిద్యలకు దిగి పతిశుల్తై పోయారని బుర్గుడన్నాడు,

కఫీ రాజగృహంలోని వేణువనంలో ఉప్పలవజ్డు అనే భితుణికి బుద్దుడు జాహ్మణు డెవడో మరొకమారు వివరిసాడు:- 'శావ్యా స్తా “వారి పోక్షర ప తేన ఆరగరివ సాసపో, శు వాత గి 11 యో న లిప్పతి కామేసు తమహం (బూమి (బాహ్మణం. “పుష్కర ప్యతంపెన _ కమల వ తంపెన నీటి బిందువులాగ, రంవం ష్‌ (౧౦ (లం మీద ఆవగింజలాగ ఎవరు భోగ భాగ్యాలలో అంటనట్టు వుంటాడో అతనినే నేను వాహ్మణుడంటాను.” కేతవనంలో మరొకసారి చందాభుడనే భికువుకు బుద్దుడు నిజమైన (ఛాహ్మణుని గురించి ఇలా చెబుతాడు : “చందంవ విమలం సుద్ధం ఏప్పసన్న మనావిల౦, సదీభావపరిక్టీ ఇం తమహం [బూమి (బాహ్మణంగ వ చంద్రునివలె నిర్మలుని, పద్దుని, దోషరహితుని, కలత చెందని న నస్సు గలవానిన్ని తృష్టనశించిన వానిని, నేను (బాహ్మణుడని చెబుకాను బతనాయాలోని అంబట్ట సుత్త జోబదండ సుళాలలో జాత్యహంకారాన్ని శరం బుద్ధుడు, నగర ాంతంలో నిగ్గరారాణి నిర్మించిన పుష్కరిణీ నషగే బుద్ధుడు కోజదండుడనే చంపా నగర [(బాహ్మణునికి (బాహ్మణ ర్మాన్ని చెబుకాడు, ధ్యాన శీలా మెన దు న అర నిజటు యజ్ఞమని రెమళాడ్తు $ి లున్న పమ్మిత జీవితాచరణమే వ్‌ అలాంటి సంక్షోభ నమయంలోనూ, తమ ధర్మాలను నిర్వహిస్తున్న న వర్ణాలవారు లేకపోలేదు. వారందరూ శీలానికి (ప్రాధాన్య +" బుషద్కృష్ష మెన స్తుంది. శమదమూడ టక్‌. బుద్ధదర్శిత నిర్వాణం కన్నాభిన్నంకాదనిపి షమే ఈ దప ళ్‌ లే ఈ స్థితి లభించదు. సుమడురమైన మాను వాినుభూతికి సౌధనం. తర్క వజవల ఇది లభించదు. శోధ మాత్సర్యాలకు దూరుడె ప (క్జివల్ల ఇ అతడే (బాహ్మబుడన్‌ ల్‌ బికుడై ఆత్మన్నిగహం గలవాడే భికువనీ, వొందు న ) రరడు భౌతిక దేహ పతనానంతరం (బహేక$ తీత శ్రి బుద్ధు డు తేవిజ్ఞసుతాంతంలో అన్నాడు. (బహ్మమంటే సర్వా మై ఆ ర్యదియమైన శాంఠత్యానంద రూపమేనని బుడుని మతం. ఆనాడు [పజలక కౌవలసింద్రి శీల్మపతిష్ష తత బ్‌నం కాదు. కరుణా హింసాదికల్యాణ గుణసంప తలే ఖే వు?! క శ గంటె త్రిల్వన్సి తత్త్యజ్ఞానం | పమాదాతకం ఉపనిషత్తు లలో ఏకదేశంగా చెప్పబడిన ఈ సట్టాలడూగానే. న్‌్‌! నంవూరంగా సోధించాడు. ౮ య బుద్ధి న్‌ 5

క్షా “శలేపతిర్దాయ నరో సవజ్డో చిత్తం వణ్ఞంచ భావయం ఆతాపి నివకో భిక్ట సోఇమాం వి, జయజతే జతంతి.” అన్నాడు.

(ప్రజాసామాన్యం తెలుసు కొనడానికి బుద్ధుడు షపాటలీప్యుత భాషలో ఉన దేశించాడు. పాటలీప్యుత భాషే పాలీ అయిందని నా విశ్వాసం, దీనిని మాగధి అనికూడ అన్నారు. మాగధే అన్ని భాషలకూ మూలమని బౌద్దులన్నారు, బుద్ధ ఘోనుడు తన భాష్య (గంథాలను మాగధిలోనే రచించినట్టు చెప్పుకు న్నాడు. మవావంళంలో తఈ భాషను గురించి ఇలా వుంది:

“నిస్సంసయం గ మేత్తేయో ఇతివత్యా పునఃపునం,

సద్దిం అత్దకథాయాద పొత్తకే పిటక త్రయే,

గంకారే వసంతో సా విహారే దూరనంకరే.

వరివ త్తేపి నచ్చాపి సింహళశస్థకథాతదా,

నబ్బేసం మూలభాసాయా మాగధాయ నిరుత్రియా,

సత్తానం సబ్బభాసానం అహూ రాశి హితావహా.” “*మహ్రావిహారంలోని భికువులు అత్హకథతో పోయి సిటక్కతయాన్ని బుద్ద ఘోషని కిద్చారు. బుద్ధ ఘోషుడు సర్వభాషలకు మూలమైన మాగదీభాషలో సింహళ థాషలోని అక్టకథను సంపూర్ణంగా పరివ ర్తనం చేశాడు, అది సర్వభాషలకు మూలమైంది.”

[ప్రాంతీయ భాషలో బోధించే నద్ధతికూడ తెలుగువారిని విశేషంగా ఆకర్షి చి వుంటుంది.

బుద్దుడి ఉపదేశాల పాఠం నిశ్చయించడానికి బుద్దుని నిర్యాణం తర్వాత రెండు నెలలకు రాజగ్భృహం సమీపంలోని నవ్షవర్షి గుహలో శిమ్యలు సమావేళ నుయ్యారు. దీనిని వథమ సంగీతి ఆంటారు. ఈ గుహ వై్లైవోర పర్వతంలో వుంది. ఆజాతశ్యతుపు ఈ సభాస్థలిని ఏర్పాటు చేకాడు. ఈ సంగీతికి మవ కళ్యపుడనే బుద్ద భికువు అధ్యవత వహించాడు. సంమానికీ, ధర్మానికీ సంబం ధించిన న్యూతాలను, గౌతముడు బోధించిన ధర్మబోధనలను వారు కూర్చి నిర్ణయించారు. ధారణా పద్ధతిలోనే సమస్త బోధలూ ఉండిపోవడంవల్ల, లిలిత (గంథాలు లేకపోవడంవల్ల శిష్యులు ఈ విధంగా సమావేశమై ఉవదేశాల "సేకరణ, వాటి నిర్ణయం చేయవలసి వచ్చింది. ఈ సంగితికి తెలుగుదేశం నుంచి 40 మంది [పతినిధులు వెళ్ళారు. ఈ సమావేశం నిర్ణయించిన మతానిక్షి థేరవాదమని పేరు.

126 ల ప్రటుకు గౌతముని నిర్యాణానంతరం కొద్ది కాలంలోనే చాలా క హోటాటులు వచ్చాయి. ఈ రాజకీయ పరిణామం వల్ల రాజ్యాలకు పన్న జరిగిన పోరా జరిగాయి. మగధరాజయిన అజాత శ్యతువుకు, వకీయనులి చిన్న రాజ్యాలు టంలో మగధ, కోశాంబి, (కావ సి రాజ్యాలు పోరాడాయి. ప వి స్రరించింది. కొన్ని దానిపక్క, దీనివక్క్లు చేరాయి. మగధ స్‌ శో ధర్మంలోను ఇవస్నీ బౌద్ధాన్ని అనుసరించేవే. కాని, రాజ్యాల మోసం, సంశయ “మార్చులు వచ్చాయి. అందువలన మరల ధర్మనిర్ణ న్‌ వరిహారంకోసం భికువులందరూ సమావేశమయ్యారు. న్‌ ఈ సమా బుద్దుని నిర్మాణానంతరం వంద సంవత్సరాల తర్వాత అర తైలుగు వేశాన్ని ద్వితీయ సంగితి ఆంటారు... ఇది వై శాలిలో జరిగింది. శోకుడనే. రొడొ చేశం నుంచి పలువురు (ప్రతినిధులు వెళ్ళారు. దీనిని కాలా లో బౌదులు ఏర్పాటువేకాడు, దీనిలో 700 మంది భికృవులు పాల్గొన్నారు. గా విడి అభ్మిపాయలేదాలతో థేర (స్థవిర) వాదులని, మహాసాంఘికులని అన్నారు. పోయారు. వారినే థేరనికాయులని, మహాసాంఘిక నికాయులని చేదం కలిగించిన విషయాలు విచ్చితమైనవే. ఖే అవసరాలకు ఉప్పు సిలువ చెసుకోవాలి. లె లోజనం మధ్యాహ్నం లోపలే కాకుండా తర్యాతకూడ చేయవచ్చు లా ఫ్రె బౌద్దవిహారాలు మెదలైన సౌకర్యాలు తేని దేశాలలో వినయ “గట లను సడలించాతి. 4) విహారాలకు సంబంధించి ఉపోసత మందిరాలలో మ్మాతమే కారం ఆ షాంతంలోని తతర సలాలలోను దీక్ష ఇవ్వవచ్చు- దోషాల పెద్దలముందు అంగీకరింప 'శేయవ్చు. ర్స్‌ ప్ర పనినైనా చేయడానికి బౌద్ద నంఘం అంగీకారం అవసరమైనా? పని చేసిన తర్వాత క్రూడ్ల ఆ" తంగికారం పొందవచ్చు. రి పూర్వుల ఆదర్శాల తీసుకోవడమే ఏపనికై నా సరెన (ప్రమాణం. 7 చ రానంతరం సేసు షాలు వంటివి మ్యాత్రమేకాక ఇతర పానీయాలూ వించవచ్చు. ర) మత్తును కలిగించ్రన్ని సీరావంటి వాటినికూడా సేవించవచ్చు. ర్తి ఆసనాల పైన అంచులులేని వస్తాంన్ని వేసుకోవచ్చు. 20) భిక్షువులు బంగారాన్ని, వెండిన్సీ స్వీకరించవచ్చు.

స్తం

ఈ అంశాలను ఆమోదెంచాలని 700 మందిలో అధిక నంఖ్యులు కోరారు. తక్కినవారు కాదన్నారు. ఈ అంశాలు ధర్మ బాహ్యాలుకావని అధిక సంఖ్యాకులు అంగీక్షరించినందున ఆల్ప్బసంభఖ్యాకులు శేర నికాయులేగానే వుంగిపోయారు. అధిక సంఖ్యాకులు 'మహా సాంఘిక నికాయులుగా విడిపోయారు. ఈ 'సంగితికి చహాసంగీతి అని పేరు.

ఈ (నజాస్వామ్య నద్ధతిని బుద్ధుడు ' తన కాలంలోని అనాదిజుకుల సంఘాలనుంచి (గహించాడు; (ప్రశాంతంగా వభేదాలు "తొలగించడానికి ఈ పద్దతిని అనుసరించాడు. ఇది నత్తి, కమ్మవాచ, శలాకా నత్తి-అంటే తీర్మానం వతిషాదించడం, కమ్మవాచ చర్చలు జరపడం, శలాకా వోటింగు.

ఈ విధంగా బౌద్ధ సంఘం తర్వాత - 120 సంవత్సరాలకు _ ఆనగా 1శీస్తు పూర్వం 263 వరకు 18 నికాయాలుగా చీలింది. మహాసాంఘిక నికాయం మార్చు చెందుతూ ,కిస్తు శకారంభానికి మహాయాన నికాయంగా నరిణమించింది,

చృతీయసంగితి కనిష్కని కాలంలోను, చతుర్ధ సంగీతి మౌర్యాఖోకుని కాలంలోనూ, వంచమసంగీతి హర్షవర్థనుసి కాలంలోను జరిగాయి. వద్ధెనిమిడి ?వీలికలయిన నికాయాలలో థేరవాదులు పన్నెండునర్గాలుగాను, మహి సౌంఘికులు ఆరు వర్గ్ణాలుగాను చీలిపోయాడ

మన నిర్గుణ పర్మబహ్మోపాసనవలె హీనయానం, దాని కళోర నియమాలు సామాన్యులకు దుస్పాధ్యమయాయి. మోషజ్ఞానం (వధానమని, నిర్వాణాన్ని వాహ్య సావాయ్యమేమీ లేకుండా తానే న్వయంగా సాధించాలని హీనయానం చెబుతుంది.

మహాయానం బుద్దదేవుని యెడల భకక్రిని బోధించి, సర్వజీవులూ నీర్వాణం పొందవచ్చుననీ, నిర్వాణమంటే ఏక్తైక నన్ర్వ్వరూవమనీ, అది మన వ్యపహారానుళవంటో ఉండే జీవాత్మ లవణాలేవీ లేని కూన్యగుణ శూసమనీ చెప్పింది. ఆర్హ్మత్‌ సిద్ది ఉత్తమమైనది కాదని, దానికంటే బోధిస త్వ్వస్థితి మహ నీయమని: కూడ మహాయానం చెబుతుంది, మహాయానమత “ఉవతిపాదకమైన సద్దర్మ సృ్పండరీకంటో అర్హ త్త్యం నిందితమయింది. గౌతముడి బోధి నన్వస్థితిని (పళంసించినట్లు సద్ధర్మ పుండరీకం చెప్పింది. సద్దర్మ ప్పండరీకి, 1వజ్ఞాపారమిత, సమాధిరాజ, లంకావఠార 'స్తూతాలు మహాయానం బలీయంగా వున్న తెలుగువారు కచించినవని నా నమ్మకం “మానవరశణకై (తిలోకాల లోను బుర్భుని ఆగమనం అవశరం గనుక స్వీయమోక్షంతో సంతృ ప్రిపొంద కుండా జీవీలోకాన్ని యుగ యగాల్లోకూడ సముద్ధరించడానికి బోధిసత్త్వ స్థితిని పొందాలి. ఇది అర్హతస్థితి కంచె నువినీయం, సమున్నతం-” ఇది మహాయాన మతం, ఈ మహాయాన ధర్మాన్ని వరిశిలిస్తే డినికీ, భగవద్గీతలో చెప్పిన ధర్మానికీ భేదం కనిపించదు. బుద్ధుడాక సామాన్యమానవుడు కాడని,

వాం

130 జేవాదిదేవుడని, సద్దర్మ పుండరీకం తెలుపుతుంది. అతడు కృపాసాగరుడు, జీవుల మోకంకోసం అతడే (యత్నించి సాధిస్తాడు. వూర్ణసిద్ధిని గురించి ఆశ్వ'ఘోషు డిలా అన్నాడుః- అది శూన్య (వదేశం వంటిది, అద్ధంయొక్క తళతళ వంటిది, కాశ్వుతమైనది. సర్వవస్తువులూ దానిచేతనే పరిపూర్ణత సోందుతున్నాయి. సర్వజీవదళలూ దానిలోనే వతి ఫలిస్తాయి. దానిలో వవేశించేదీ, పోయేవీ, నళించేదీ ఏమీలేదు. ఆది సర్వ కలుషాలకూ అతీతమైన (వజ్ఞా-ారం. ఇలా శీసు శకారాంభంలో మొలకెత్రివ మహాయానం నాగార్జునాచార్యు నీతో మహా పటవృకంగా పెరిగింది. దానికి దిగ్నాగాచార్యుడు మొదలై నవారు (పోదిచేశారు. లకర ట్‌! | కే థేర (స్టవిర్శ వాదులు 13 మహిసాంఘిక సా ీ [| | . | ల్‌! వృజిప్కుతక 7 మహాళాసన 14 ఏకవ్యవ 15 గోకులిక హారిక , | | | 6 సమ్మి | తల (గా క్‌ ఛన్న 16 పజ్ఞప్త 17 బాహృలిక | గారిక వాదీ డ్తీ చంద మ. తద ర్మోత | 18 వైత్యవాది రాయ | న. 8 న్‌ | ధర్మగ్యు పిక 9 సర్వా న్తీవాచి 10 కాళీ సపీయ క సాలే క్రాంలిక | కేల సూ్యతవాది, సొతాంతిక

131

వై త్యవాదులకు ధాన్యకటకం (వధానారామం పీరిలోను, పూర్వశ్రలీయ అపర౩ై లిక, సిద్ధార్ధక, రాజగిరిక అనే వర్గాలు వర్పడ్డాయి. ఈ ద్రైత్యకుల నుంచే మహాయానులు (కీన్తు శకారంభంలో ఏర్పడ్డారు. దైత్యకులలటి దైత్యం కట్టాలనేవారు.

ఈ మహాయానం తర్వాత దేశమంతటా వ్యాపించింది. దీనినిబట్టి తెలుగు వారు ఎక్కువగా మహాసాంఘికుల పెనే మొగ్గారనడం స్పష్టం. మహాయానం తర్వాత వ్యజయానమైంది. ఇదే బౌద్ధంలో చివరిదశ, మవిసాంఘికులు బుద్దుణ్ని లోకాతీత ఆతిమానుషవ్యక్రిని చేశారు, స్థవిరవాదులు అతని మానవ వను రత్నించారు.

మహాయానం ఒక మహత్తర ఆదర్శాన్ని ఎదుట నిలుపుతుంది. దీనిలో త్యాగం ముఖ్యం. ఏదీ అజేయం కాదు. బోధిస్తత్త్వ ఆవతారసృష్టి ఈ త్యాగ నిరూపణ కే. ఈ త్యాగంవల్లనే జబౌద్దమతం ఆఫ్ట్రనిస్తాన్‌ నుండి జపాన్‌ వరకు, నైవేరియా నుండి జావావరకు మానవజాతిని ఆకర్షించి, ఆయా (పాంతాఅను కళామయం చేసింది.

ఈ మహాయానం మరొక ఈవి దర్శనం. ఈ సం్యవదాయం ఉన్నత దర్శన శాస్త్రాన్ని మనకు (ప్రసాదించింది. రెండవ శతాబ్దపు నాగార్జునుడు, ఆయన వ్యాఖ్యాతలు, నాల్లవ శతాబ్దపు అసంగుడు ఈదర్శ్యనాలను తీర్చిదిద్దారు. అసంగుడు ఈ విశ్వాన్ని క్షణక్షణ పరివర్తన శీలమన్నాడు. దీనికి అసపవాదం లేదన్నాడు= అందువల్లనే తన మతానికి అనాత్మవాదమన్నాడు. నాగార్జునుడు ఈ అనాత్మ వాదాన్ని, అనిత్యత్వాన్ని, ఆధారం చేసుకొని తన శూన్యవాదాన్ని లేక సాపేకవాదాన్ని నిరూపించాడు. అతడు వదార్థ జగత్తును సర్వతా కణికత, అనాత్మవాద సిద్దాంతాలను (పయోగించి, అన్ని వస్తువులు శూన్యమని, స్తార ఫూన్యమని ఉద్దోషించాడు.

ఆం్యధదేశపు బౌద్దాచార్యులలో నాగార్జునుడు ,ప్రథమగణ్బుడు. ఇతడు విదర్శలో ఒక [(బాహ్మణ వంశంలో జన్మించాడు. వైదికమతాన్ని బాగా అధ్యయనం చేశాడు, ఇతడు సర్వతోముఖ (వజ్ఞాకాలిగా, త త్త్వ్వశిఖామణిగా , మహాకవిగా (పసిద్ది చెందాడు. శ్రీవర్వతోవరితలంపై మవాయానపీఠం నెల కొల్పాడు. నాగార్జునికి ముందునుంచే శ్రీపర్వతం (నాగార్జనకొండు మహా విహారాలకు, చైళత్యాలకు, విద్వద్వరులకు, బౌద్ధ ధిక్షువులకు ఆటపట్టు. ఇతడు శాతవాహన రాజవంశీయుడైన యజ్ఞశ్రీ శాతకర్ణికి మ్మితుడు. ఇతడు క్రీస్తు శకం 70.99 లలో వున్నవాడు. యజ్ఞశ్రీ నాగార్జునునికోసం సంమారోమా

చ32 అను శ్రీవర్వతంపై నిర్మించాడు. పాహియాన్‌ దీనిని పారావత విహార మన్నాడు. నాగార్జునుని (పోక్సాహంవల్డ శాతకర్ణి ఆమరావకీ చైత్యానికి రమణీయ నరణం నిర్మించాడు. నాగార్జునుడు కాతకర్ణికి ఒక లేఖ లిభించాడు, ఇది సుహృల్లేఖ అనే పేరుతో టిబెట్‌ చైనా భాషలలో అనువాద రూపంలో సురక్షితంగా వుంది. ఈ లేఖలో నాగార్జనుడు-తన మిళునికి ధర్మయుతమైన సందేళమిబ్చాడు.

నాగార్జునుడు తన సిద్దాంత (పతిపాదకంగా మాధ్యమికకారిక, మ్మిగహ వ్యావర్తిని అనే (గంథాలు రచించాడు. బుద్ధుని వాదానికంతా మూలభూతమైన (్రతీత్య సముక్సాదమనే దానిని నాగార్జునుడు కూన్యవాదమనే వర్యాయంతో చెప్పాడు. బుద్దుని దర్శనం అనిత్య, దుఃఖ, అనాత్మలనే సూ్యూతంపై నిఐద్ధం. ఫలంగా బుద్దదర్శనం నవాంగం.

(1) షణికవాద౦. (2) ప్రరీత్య సముత్సాద్యం (3) అనాత్మవాదం (4)ఆ-భౌతికవాదం (5, ఆనేశ్వరతవాదం (ర) దళఅకథనీయాలు (7) ఆలోచనా త్యంతం (8 సర్వజ్ఞత్వ నిరననం (9) నిర్వాణం.

బుద్దుడు కార్యకారణాలను అవిచ్చిన్నసంతత్తిగా ఒప్పుకోడు కాని, ఇది జరిగిన తర్వాత అది జరుగుతుంది అనేదాన్ని అంగీకరించాడు. ఒకదాని నాళ సంకర్వాత రెండవదాని ఉత్పత్తి. ఈ నియమాన్ని ప్రతీత్య నముత్వాదం మదు. (పతి ఉత్పాదనకు ఒక (ప్రత్యయం వుంటుంది. (వ్రత్యయమం టే వౌరువ్లు, అనగా ఇక్రటి గడచిన తర్వాత, నష్తమయిన తర్వాత రెండవది పట్టఢం ఫ్రశీత్య సముక్పాద్యం. కార్యకారణ నియమం అవిచ్చిన్నం కాదు. చిచ్యిన్న (ప్రవాహం, దీనినే నాగ్గార్జునుడు చూన్యమన్నాడు. చన నపానుందే దీపంగాని, మంటగాని ఆరిప్రోవడం. (వతీత్య సముత్పన్న న! లు తృష్టావేగంతో కలిసి జీవన (పవాహరూపం ధరించి హ్‌శె న్‌ యి, ఈ [వవాహపు ఆత్యంత విచ్చేదవ్సే నిర్వాణం. పోసిన

“సి? పత్రి, లేక మృగ్రాక్ర ఇంధనం కాలిపోయిన తర్వాత మళ్ళీ నూనె, వత్తి, గరనం లేనవ్చుడ్తు మంటగాని, డిపంగ్లాని ఆరిహోయినట్లు ఆ్మస్రవాలు - మనో ఏమవుతుందనే విషయం శెవృడానిక నిం: కాదు మరణించిన పిదన

వయం చెవ్పడానిక్త నిరాకరించాడు. చణికవాదాన్ని నాగార్డునికి వూర్వమున్న ఆచార్యులు యత్‌ సక్‌ తత్‌ చణీకం. ఏది వా స్తవిక్రమో అదంతా తణికం అని వివరించారు. అలానే వీది చ్‌లీకం కాదో అది వాస్త్రవిళం కొదనీ షండ్రా అన్నారు. ఇట్టి స్టీతిలో కార్య న!

కేడి కారణాలమధ్య వుండే సంబంధాన్ని షాధించేవస్తువు వుండడానికి వీలులేదు. ఆందువల్ల బుద్ధుడు కార్యకారణ నియమం గురించి “అస్మిసతి ఇదం భవతి” అని చెప్పాడు. కారణం వుంది కాబట్టి కార్యం రూపొందుతున్నది. కారణం నాశన మైన పిమ్మట కార్యం ఉతృన్నమవుతుంది. రెండూ కలినీ ఏకకాలంలో వుండవు.

(వతిది శూన్యమని నాగార్జునుని వాదం. శూన్యం అంటే సత్యం అసత్యం, ఊభయం అనుభయం కూడ కానిది. పదార్థాలన్ని స్వవ్యాఘాతాలు? అస్థిరాలు. అందువల్ల అసత్యాలు అనగా శూన్యాలు,

“త తత్చాాప్య యదుత్ప్సన్నం

నోత్పన్న౦ తత్స్వభావతః.” కారణమున్న దంతా ఆసత్తు. పుభ్రినదానిమీద, కార్యంమీద ఆధారపడినది సిజ మైనది కాదు, అప్పు స్వదధనం కానట్టు. మన ఆజ్ఞానంవల్ల దృశ్యమాన జగత్తు వుంది. 1వజ్ఞ అలవడినప్పుడు మిథ్యాజ్ఞానం కరిగి శూన్యం ఏర్పడుతుంది. ఇది వరమసక్యానికి సంకేతం. కేవలం శూన్యం కాదు.

శాశస్దిత వాదానికి (తేంంద[౬ 08 అలాం!ద్రా, ఉచ్చేదవాదానికి (శేంంయేం6 0£ 20210118640%) మధ్య మార్గం కావడంవల్ల నాగార్జునుడు తన వాదాన్ని మాధ్యమిక వాదమన్నాడు.

మాధ్యమికవాదం [ప్రధానాంశం పూర్తిగా ఉపనిషత్సిద్ధాంతమే. కాని మాధ్యమికులు ఎంతమేర ఉపనిషత్సింద్ధాతాలనుంచి (గహించారన్నదానిని పరిశోధన చేయవలసి వుంటుంది. నిజానికి వీరు ఉపనిషత్సిద్ధాంకానికి, అద్వ్వై తానికి సేతువువంటి వారనవచ్చు. కనుక అద్ర్వైతులను (వచ్చన్న బౌద్దులనే ఆభాషాణకాన్ని పూర్తిగా కొట్టివెయ్యలేము. ఆలాగే మాధ్యమిక వాదులన్తూ 1వచ్చన్నా దై ్వ్వతులనీ అనవచ్చు.

ఈ ళూన్యవాద మే పీర్ణబహ్మం, వేమన మున్నగు తెలుగు యోగివేదాం తులు చెప్పిన బయలు అని మ్మిళులు, తెలుగుభాషా సమితి విజ్ఞాన సర్వస్వ సంపాదకులు చీమకుర్రి శేషగిరిరావుగారు అంటున్నారు. వారిది శంకరుల ఆదై్యైతం కాదు. శూన్యవాద బౌద్ధం నుంచి, [(వజాసామాన్యం నుంబీ వ్యాపిం చిన కొన్ని సిద్దాంతాల పరిణామమే వారిదని, అందువల్స వారు ఆదై ్వెతస్థితిని “బయలు” అన్నారని ఆయన అంటున్నారు.

(డాక్టర్‌ అర్‌. సుబ్రహ్మణ్యం స్మారక - సంచిక 1983 నుంచ్చి..

మ 9 త 0౦: ఆం ధ బౌడాచార్య్వులు నొద్ద సాహి ్‌ [ధ భ్‌ ఫ్రై వైదిక భాషకు సమానాంతరంగా ఎదిగిన పాలీ (ప్రాకృతంలో బుద్ధునికి పూర్వం సాహిత్యం ఉండనే ఉంటుంది. (నజలు [పాణంబేని బొమ్మలు కాదు గదాః తను సుఖదుఃఖాలు, వినోదవిలాసాలు తెలువడానికి ఏవో మాటలు అనే ఉంటారు; పాటలు హైడే ఉంటారు. అవి భిలమై ఉండి ఉంటాయి. మనకు కెలిసినంతలో పాలీ భాషలోను, ఇతర (పాకృకాలలోను మనకు లభించే హెహిత్యం బుద్దుని ఉపదేశాలు, మహాపీరుని ఉవదేకాలూను. బుద్దుడు హిటలీవ్యత పరసరభాష ఆయిన హపౌలీభాషళో తన (వసంగాలు వేశాడు. హెత సాహిత్యపు ఊసే ఎ శ్తలేదు. ఆయన (ప్రసంగాలు, ఉపదేశాలు అంధ సాహిత్య మైంది. బుద్ధుని కాలంలో ఈ సౌహిత్యాన్ని పరిరక్షించడానికి ద్రసుర్యమేదీ జరుగలేదు. ఇద్ర శేవలం వేధంలాగ [వవచన చింతన 9€ ' మ్మాతమే ఉండేది. లిఖితరూవం పొందలేదు. బుదుడు మాటి లకు అపార్థం లాగకుండా జాగ త్ర పడవలసి వనుక కాని అహార్షంలా/ ఢీ (గత్త లసీందని శిష్కలను హెచ్చరించాడు క గ మే జరిగింది, బుద్ధుని నిర్యాణానంతరం. సులద్దుడనే వ్నృద్ర నంలో తన 11 ద్ద భిక్షవు బుద్ధుని నిర్యాణానంతరం (కమశిక్షణ విష బ్రంధించేవారు ఎవరూ లేరుగదా అని స తో మూటలను తన ఫ్రాక్ర్య, 9 | పకార “వి టన "అత జో సుబర్టో బుద్ద ద కరి గసొరనించడం (ప్రారంభించాడు. మాసేచీత, వవ! బృజితో తే భిఖ్యూ ఏతద్‌ అవోచ, ఆలం ఆవుసో. వామ శ్థ.. సుముత్తామయం తేన మహాసమణ్రేన, ఉవద్రూతాచ కప్పటి, ఇదంవో న కవ,టీతి. దాసీ వ ఇచ్చిస్సామ తం కరిసె్చ ఎ క్ష నమయం యం బదుని నుంచి ఎనుయంన ఇచ్చిస్సామ, తంన కరిస్సామతి.” భికవులతో ఇలా అన్నాట న! హౌందిన సుభద్దుడనే వృద్ధభిక్షవు తక్కిన శ్రవముని పీడవిరుగడ ల చవుల్లార శోకించడం చాలు. ఏడవకండి. మహా లేడు. మనమివృడ మన్న ఇది మీభికప్నాత ఇదికౌదు అని చెపే,వాడెవడూ నుభదుని మాటలకు వచ్చింది చేయవచ్చు. ఇష్టంలేంది మానవచ్చు.” తంలో వఠష కా నిసిన ఠేరులు కొందరు మహాకాస్యపథేరుని నాయ కనే | ఇగకి.మహాస్తభ్ర, రాజగ్భృహంలో జరిపారు. ఈ సంగీత్తి

క్ర

బుదుని ఉవడేశాలన్నింటిని సంవూర్జంగా సేకరించి, ధర్మ (సిద్ధాంతం), వినయ (నియమ నిబంధనలు) అనే రెండు విషయాలను నిర్ణయించింది. తర్వాత వందసంవత్సరాలకు జరిగిన రెండవ సంగితిలో వినయ నియమ నిబంధన లను ఉల్లఘించిన వారిపై చర్య గురించి చర్చ జరిగింది. ఇది వైశాలీ నగ రంలో పెరిగింది. ఆశోకుని ఆధిపత్యంలో జరిగిన మూడవసంగితిలో బుద్ధుని ఉపదేకాలు మొదలయినవి, మూడు పిటకాలుగా-సుత్త, వినయ, అభిధమ్మ అని నిర్తీతమయ్యాయి- పిటకమంటే గంవ. ఈ సభలో బుద్ధని బోధనలపై తప్పు అభ్మిపాయాలు తొాలగించబడినాయి. విదేశాలకు బౌద్ద (వచారకులను పంపెలనే తీర్మానం కూడా జరిగింది. తదనుగుణంగానే ఆశోకుడు తన కుమారుడయిన మహిందుని బౌద్ధధర్మ [వచారం కోసం సింహళానికి వంపాడు. వినయ పిటకం :

వినయపిటకం బౌద్ద సద్యాసుల నియమ నిబంధనలకు సంబంధించినది. బౌద్ధమతంలో కొత్త వానిని చేర్చుకునే విధానం, ఆయా కాలాలలో చేసిన హెపాలను ఒప్పుకోవడం, వై ద్యచికిత్సా పద్ధతులు, వరస్పర వివాదం, వైష మ్యం కలిగినవుడు ఆచరించవలసిన రీతులు మొదలయినవి ఈ పిటకంలో నిర్జేశంచబడినాయి. సుత పిటకం:

ల!

బుద్దుని ఊవదేశాలు, సిద్దాంతాలు తెలిపే భాగమిది. దీనిలో దీఘ నికాయ, మర్షుమనికాయ, ఖుద్దకనికాయ, సంయుత్తనికాయ, ఆంగు త్వనికాయ అనే ఐదుభాగాలున్నాయి. నికాయ అనడానికి మారు ఆగమ అని కూడ వ్యవహరిస్తారు.

మొదటి నాలుగు భాగాలలో బుద్ధ్యనవచనాలు, శిష్యుల అభియోగాలు, వాదాలు ఉన్నాయి. ఇది చాలవరకు వచనమే. ఆక్కడక్కడ వద్యాలూ ఉన్నవి. దీఘనికాయంలోని 16వ మవిపరినిర్వాణ నుత్తంలో బుద్ధుని ఆంత్య దినాలలో జరిగిన విషయాల వర్ణన ఉంది. సంయుత్తనికాయంలో ముఖ్య మైంది ధర్మచ్యక వరివర్తన న్యూతం.

ఖుద్ధకనికాయంలో ఖుద్ధకవాదం, దమ్మవదం, ఉదాన (గంథం, ఇతివుత్తుక, సుత్తపాత, విమానవళ్ళు, పేతవళ్ణు, థేరగాఠలు, థేరిగాథలు, జాఠకకథలు ముఖ్యమైనవి,

కక6 అభిదమ్మ పిటకం : ఉం మొదలయిన ళ్‌ న్‌ దీనిలో ధర్మవివరణ, సిరి మనస్త శం, శ్లానస్వరూవం మొదలం మ్మ వివిధ విషయాల చర్చ ఉంది. రచన శాస్త్రీయంగా కొనసాగిం ్సీ పిటఇనికి బర్మాదేశంలో గౌరవ ప్రచారాలు ఎక్కువగా ఉన్నాయి. మిళ9ద పన : ణా రచనా పిటికాల తర్వాత గొస్ప హెల్ళీగంథం మిశళింద పన్ద. దీని కాలం, శ్రేస్తు' పూర్వం ర0డవ శతాబ్దంలో మెనాందర్‌ అనే న కాలంలో. ఇతడు ఇండో-బాక్టి యన్‌ రాజు. "స్వేచ్చగా బౌద్భమతం స్వికరించి ఘీగిందుగసి విభ్యాతుడయ్యాడు, మిశిందపన్నలో మిశిందునికీ, నాగ సేనుడ అప్పేజి గాన్న బౌద్చాచార్యునికి బౌద్దధర్మం గురించి జరగిన చర్చ సంభాషణ రూపంలో ఉంది. పిటకాల తర్వాత ఇదే ప్రమాణ గంధం. ఈ [గంఠం మొదట సంస్కృృతంలోన్న, వాయవ్య సరిహద్దు [ప్రాంతపు వాచ చె చి (ప్రాకృతంలోను రచిత మైంది. తర్వాత సింహశంలో దినిని ఫాలీభాషతో "అనువదించారు, (| సళ నె తి పకరణ; వ నె త్రికకరణ మిశింద పన్హకు సమకాలికమైళ రచన. దీనిని. బుద్దుని స్‌్ముఖ శిష్యడైన మహాకచ్చాయన రచించాడని అంటారు. ఇది పిటికొల క వ్యాఖ్యాన రూపమైన రచన. బుద్దుని ఉపదేశాలను సమన్వయ రిే వకమ (గంఢమిది, దీనిని స్వ శతాబ్ది వాడయిన ధమ్మపాల వ్యాఖ్యానించాడు. 'పెట్రక్పోక్ష్య కచార్ర దనకు సమకాలికమైన మరొక రచన యిది, ఇది కూడ మవి- నె బ్ర రచెందాడంటారు ఇదినె శ్రివకరణకు అన్సబంధంగా కనిపిస్తుంది. త లోని, మూక, అధ్యాయాలు గీనిలో ఉన్నాయి. ,తిపిటకాలలోని లాలు చాల ఉల్లేఖించబడ్డాయి దీనిలో, కౌన్ని విషయాలలో ఇది నె త్తివకర నృష్టంగాలేని విషయాలను వివరిస్సంద్షి. పాలీ సాహిత్యం శ్రీస్తుకళం (ప్రారంభంలోను, తర్వాతను సింహళంలో దాగా అభివృద్ధి చెందింది. అశోకుని కుమారుడు మహేందుడు సింహళాన్నిక్తి

137 వళశ్శినవుడు 'తిపిటికాలతో పాటు అట్ట కఠ అనే (తిపెిటిక వ్యాఖ్యలనూ వెంట పిసుకు వెళ్ళాడు. ఈ వ్యాఖ్భాలస్న్నీ ష్పైష్‌ భాషలోనే ఉన్నాయి. పేటిలో అంధ' కాట్ట కత అనేపి ఒకటి. దీసిసి బుద్ద ఘోమడు సిమంతసారిక అనే వ్యాఖ్యలో “యం పన అందకాట్ట కథాయం ఆవరిఖిత్తే వముఖే అనాపత్తి భూమియం వినా జగతియా సహితం సంధ్యా య కథితం, తోవట్టంతం ఆంధకరప్టే పోజేక్కం ఏకచ్చద నాగ భహెతేయ సంధాయ పట్టం” అని ఊల్లేఖించాడు.3 విసుద్ధిమగ్గ ॥ బుద్ధ ఘోమడు కీస్తుళకం 5 వ శతాబ్దంలో జీవించిన బౌద్దవండితుడు, ఇతడు రచించిన విసుద్ది మగ్గ అనే (గంథం హెనయాన బౌద్ద సం్యవదాయంలో ఒక (వస్టాన (గంథం. ఇతడు ధమ్మసంగని అనే బౌద్ధ (గంథానికి అమూల్య మైన వ్యాఖ్య వాశాడు. - ఇతడు బుద్దగయ సమీవంలో ఒక (బాహ్మణ వంళంలో పుట్టాడు. 1కిసుశకం 413 పాంతంలో సింహళం పాలించిన మహానామ అనే రాజు కాలంలో సింహకానికి వచ్చి, బౌద్ధమతం స్వీకరించి అనురాధపుర సంమా రామంలో నివసించి పెక్కు గంథాలు రచించాడని ఆంటారు. కాని, ఇతడు ఆంధుడు కావచ్చు. ఆం్మధదేళంలోనే చాల కాలం జీవితం గడిపాడు. మోరం డఖీటక గువోవాసి. ఇతని సమకాలికులు బుద్ధద త్త, ఆనంద, ధర్మ పాలులు, పాలి లతణ (గంథాలు : హైలీ లక్షణ (గంథాల చరిత బుద్ధుని (వముఖ శిష్యుడైన మహి కచ్చాయనుని కాలంన్తుంచే [హైరంభమవుతుంది. -.మహాకచ్చాయనుడే (వథమ వ్యాకర్త. హైలీ వ్యాకరణలలో మూడు కాఖలున్నాయి-. కచ్చాయన, మొగ్గలాన, సద్దనీతి. మొదటి కాఖ భారతదేశంలో పుట్టి, సింహశంళో వర్షిలింది ఇది కాతం[త సం్యపదాయానుసారి. రెండవ కాఖ పాణిని, చర్మద, 'కాత్యాయనుల సంపదాయానుసారి. మూడవది బర్మా"దేశంలో వర్టిల్లింది. వీటిలో కచ్చాయన శాఖ (ప్రాచీనం. ఈ మూడు శాఖల్లోనూ వ్యాకరణ. చృందోలంకార (గంథాలు చాలు ఉన్నాయి. శ. పరిశోధన బుద్ద జయంతీ-సంచిక .._. 1956 నవం,

కైకసి నుబోధాలంకార అనే అలంకార కాన్త్ర (గంథాన్ని దండి కావ్యాదర్శం ఒరవడిలో సింహకాదార్యుడు సంఘరత్షితుడు రచించాడు. ఇదే చెప్పుకోదగిన అలంకార కాస్త్ర గంథం. దీనిలోని వతి ఆలంకారానికి బుద్దుని జీవితం నుంచి ఉదాహరణలు ఇవ్వబడ్డాయి. ఇతడే వృత్తోదయ అనే ఛందో గంథాన్ని రచించాడు.! హినయాన నంస్కృృత (గంథాలు : హీనయాన బౌద్దులు పాలీపిటకాలను సంస్కృృతీకరించారు. వీటిపేరు. ఆగమ, వినయ, అభిధర్మ, సర్వా స్రీవాదబౌద్దులు సంస్కృతంలో రచించిన పిటకాల భాగాలు కొన్ని గిల్లిత్‌ (ఇపుడు పాకిస్తాన్‌లో దొరికాయి. మధ్య (ప్రాచ్యంలోని వోరోములో మరికొన్ని దొరికాయి. మహావను ; స _హేనయాన సాహిత్యంలో మహావస్తు చాల ముఖ్యమైనది. ఇది బౌద్ద ' ద్దాంకాల, గాథల సర్వస్వమనదగినది. ఇది మహా సాంఘికులలో ఒకకాఖి సమన లోకోత్తర వాదుల వినయ పిటకంలో మొదటి ఆధ్యాయమని ఆంటారు. ఎ” ముద్దని జీ! తకఠ మూడు (వకరణాలలో వర్రితం. డ్రి సిద్దాంకాలు వురా రో రతం. దినిలోని కథలు, ర్‌ం రాణ రణిలో ఉండడం వల్ల వైదిక ధం పభావం కనిపినుంది రాష సలషవణమైన సంస తా శం ౦ రనింస్తుం ఇది పాలీ సంద తపి కాదు. విషయాల పునరు క్రి చాల ఉంది. కానీ దాయంలొోని స క. ఇచ్చింది. (6 బుద్ధునికి సంబంధించిన గాథలను యథాతథంగా దీని భాషనుబట్లి చూడ గా ఇది |కీస రచితమైనట్టు తోస్తుంద! తర్వాత అలలే ట్‌ ర్వం2వ ఇ తాబ్బంలో వాళి రించబడి ఇవికొక్‌ పాతకమాల, ఆవదాన ది మొదలయినవి సంస్కృత రచనలు, శతక, దివ్యావదాన, అవదాన కల్పలత మహాయాన సాహిత్యం శి క వదక న్‌ పీ బౌద్ద (గంఠాలలో హీనయాన అనే మావే క్రనిపించదు వదానికి ముహేయాన ల్‌ బౌద్ద (గంథాలలో కానవస్తుంది, కాని ఈ ౦థాలలో ఉ ల; పూర గంభ తో త టి *వమానకరమైన ఆర్థమేది లేదు. త్‌ గత త్‌ టయ ల ఈ రెండు శాఖలలో ఒకదానిక్షి ఠి దయాన థాగతయాన, మహాయాన, బోధిస త్ర్వయాన అన "పేర్ద కనిపిసాటు న రండవ దానికి [శావకయాన, (వత్యేక బుద్ధయాన అనే పేర్చ కనిపిస్తాయ్‌. రం న ప్‌ ఠి శే. పరిశోధన బుద్ధ జయంతి సంచిక _ 1950.

శక్ర

బుద్దత్వం, తధాగతత్వం పొందడం గొవృలక్యం. ఈ మహిలక్ష్య్యంతో సాథన చేసేవారి యానం - మార్గం - మవహియానం-గొవనృయానం అని తదను యాయులు వివరించారు.

అంతకన్నా తక్కువ లక్ష్యంతోనే తృ ప్రివడేయానం - మార్గం హీనయానం. అంటే ఈ మార్గానుయాయుల లక్ష్యం పె దానికన్నా తక్కు వయింది. అర్హత్‌ స్థాయి వరకు వెశ్ళేమార్గం హీనయాన మయింది. ఈ రెండు పదాలకు తర్వాత [(వచారంలోకి వచ్చిన ఆర్థాలు లేవు.. హీనయానం సామాన్య మానవులకు, (శావకులకు ఉద్దేశింపబడినది. మహాయానం సాధారణ వజలకన్న మేధావులకు ఉద్దేశించబడినది. ఆసంగుడు తన సూతాలంకార అనే (గంథంలో ఈ మాటలకు మరొక అర్ధమిచ్చాడు. మహాయానులు ఇతరుల నిర్వాణం తరువాతనే తమ నిర్వాణం కోరుళారని; [శావకయానులు లేక [వత్యేక బుద్ధయానులు మొదట తమ నిర్వాణం కోరుకునేవారని అనంగుడు వ్యాఖ్యానించాడు.]

ఈ రెండు యానాలకు సంబంధించి మహాయానులు చెప్పే తాత్త్విక మయిన వివరణ ఇది: సత్యదర్శనానికి రెండు ఆవరణలు (౮౦? 01 1మ0టగేరటి) - శ్లేరావరజం, క్టేయావరణం అనేవి ఉన్నాయి. క్రేశావరణాన్ని నైతిక జీవితంతోను; వివిధ ధ్యానాదులతోను తొలగించుకొనవచ్చు. హీన యానులు తమ నైతిక నద్ధతులలో ఈ 'క్రేళావర ణాన్ని తొాలగింకుని అర్హ తులు అవుతున్నారు. కాని క్టేయావరణన్ని తాలగించుకోజాలరు. కనుక వారు పుద్గలకూన్యతను - వ్యక్తిత్వ కూన్యతను దర్శించుకొనగలరు గాని ధర్మశూన్య తను, (ప్రావంచిక శూన్యతను అనుభూతి పొందలేదు, మహాయూనులు ఈ రండు స్టేళాలు తొలగించుకొని బుద్ధులు అవుకారు. అందువల్లనే తమయానానికి _ మార్గానికి మహాయానమని పేరు అన్నారు. లలిత విస్షరం :

మహాయాన బౌద్ధ సాహిత్యానికి లలిత విస్తరాన్ని ఒక విధంగా మార్గ దర్శక మనవచ్చు. బుద్దుని నిర్యాణానంతరం మూడు శతాబ్దాల కే ఆయా (ప్రాంతీయ భాషలలో బౌద్ధ్మృవచారం సాగింది. సంస్కృతంలోను సాగింది. వైదికుల వాదాలను, అవతార సిద్ధాంతాలను, స్వర్గాది పరలోకాలను ఎదుర్కొన డానికి [ప్రయత్నాలు జరిగాయి. వాటి ఫలితమే లలిత విస్తరం. దీనిని లలిత విస్టర మవాోప్పరాణమనికూడ అన్నారు.

శే4రి లలిత విస్తరం క్రీస్తుకు వూర్వయం3 6వ. శతాబ్దంలో అశోకుని కాలంలో రూఫౌరిదినట్టు విమర్శకులు చెబుతున్నారు. బుద్ధుని ఆవతార పురుమనిగా రూపొందించింది ఈ (గంథం. దీనిలో 27 పరివ రవాలు ఉన్నాయి. పరివర్తన మందే 'భాగం. బుద్దుని జన్మకారణం మొదలు ధర్మచ్శక [1పవర్తనం వరకు గల, చర్మితను ఇది తెలిపింది పూర్తిగా పరమాత్ముడై న బుద్దుని ఈ చర్మితలో అప్పటి సాంఘిక వరిస్థితులు, ఆచార వ్యవహారాలు మొదలయినవి కూడ దొర్లు న్స వచ్చాయి. లలిత 'విస్తరం నిజాసికి పీనయానంలో ఒక * శాఖ అయిన సర్వా స్తి గొదులది. కాని తర్వాత దానిని మహాయానులు తమ సంవదాయానికి అను పణంగా దిద్దుకున్నారు. " ఒక విధంగా బౌద్ధ కాఖలలోని మహాసాంఘికులు అనే క౯ఖె మహాయాన కా్‌ఖా సిద్దాంకానికి మూలం, వహాసాంఘికుల ఆవాసం నాగార్జునకొండ, ఆసీద్ధాం అహారమైన సాహి సఖి ల న కన్నా క్యాన్ని సృష్టించి, బుద్దుని అవతారమూ రిగా చేసి, నూతన మళాౌన్ని దేశమంతటా (ప్రచారం చేకాడు, పా నాగాక్టునావార్యుడు : జనం స గక్టునుని జన్మ గురించి పెక్కు వాదాలు ఉన్నాయి. ఇతడు విదర్భలో కట్ల! వాడని ₹ 2దరన్నారు. గుంటూరు జిల్హాలోని వల్నాడు తాలూకాలోని అనే |గ్గా పూర్వం మెదటి శతా పటన వెట్‌ చర్చిత చెబుతున్నది. ఇతడు క్రీస్తు 0 జ జీవించాడు. ఇతడు స్‌ (జ పట్టి క్రీస్తు శకం మొదటి శతాబ్ధంలో వద ఎనమిదవ వటీనే "తిణ వంశంలో జనించాడు. సింహభ్మదుడనే గురువు చాడు "ర్వా సీవాదమనే బౌద్దమతకాఖా |గంథాలు వరిం చార్వుడ ఏ క జ్ఞాకరుడనే పేరు పొందాడు. బౌదా సిడయిన పీదప నాగార్రున్సడని వి ఏ శాతవాహన చ ని ఖ్యాతి చెందాడు. నాగారున శిష్యుడైన [కవ ర్తి దక్షిణ కోసలంలో ఇతని క్రాక క్‌! ఇతడు (శీవర్వతం నాగార్జునకొరిడ్షల్రోన్స క విహారం కట్టించా ం ప్యుత కాతకరి / కిస్తళకటి నివసించాడు. ఇతడు గౌతమి (| ర్తి ((కీస్తళకం 7195) ల మతం _ జూన్యమతం స్రాపించి దాబ్లీ లం వరకు శ్రీవించాడు. నూతన చాడు. ఠి వివరణక్క్స పెక్కు (గంథాలు రచిం నే క నూత (జ్ఞా పారమిత సత, శతసాహ్మన్సిక్త, నద్దర్మ పుండరీక, అవతంసక' (నాల గండవ్యూపహ, అక్షయమతి న్సిస్ర్యా సం లీ స్యూత, మాధ్యమిక కారిక,

శే41

వ్మిగవా వ్యావర్తని, ఉపాయ హృదయ, [వమాణ విఖేటన;, ఆకుతోఛభయం, మధ్యాంతానుగమళాన్త్ర;, దశభూమి విభాషాళాన్త మొదలయినవి నాగార్జునుని (గంథాలు.

వీటిలో మాధ్యమిక కారిక 27 ఆధ్యాయాల (గంథం. దీనిలో నాగార్జునుని నూతన మతం వివరింవబడినది. బుద్దుని అనాత్మసిద్ధాంతానికి ఇతడు శూన్య చెర్మ్గనమని పేరు పెట్టాడు. శూన్యతాజ్ఞానం లఅభించినవారికి సర్వవిషయాలు కరతలామలకం. మాధ్యమిక కారికలోని (వఠమాధ్యాయం [వత్యయ వరిక. దానిలోని ఒక కారిక (శ్లోకం) ఉదాహరిస్తాను.

భావానాం నిస్ప్వ్వ భావానాం న నత్తా విద్యతే యతః, సతీద మస్మిన్‌ భవతీ త్యే తనైనషవోవపద్యతే.

నాగార్జునుడు _అవసంతక స్మూతంలో బోధిసత్త్వ్ర సమంత భద్దుని సృష్టించాడు. సద్దర్మ పుండరీకం భ క్రిమాగ్గానికి మార్గదర్శక మైంది.

కొంతకాలానికి వాలీ భాష కూడ (గాంథిక భాష అయింది. నాగార్జునుడు హిలీని వదలి సంస్కృత భాషలోనే తన (గంథాలు రచించాడు. అప్పటి సంస్కృత పండితులను అకర్షించడం కూడ ఆతని ఉద్దేశం కావచ్చు. మహాయానవాదులు పిటకాలను కూడ సంస్కృృతీకరించారు. దీనివల్ల (పాకృతా లకు ఆదరణ తగ్గింది.

నాగార్జుని గంథాలు దాదాపు అతని కాలంలోను, అతని అనంతరం ీసు శకం (2, 3) శతాబ్దాలలోను చైనా, టిబెట్‌ భాషలలో ఆమాదితా లయ్యాయి. తన సిద్ధాంతాలపై వాత్స్యాయనుడు మొదలయినవారు చేసిన విమర్శలకు నాగార్జునుడే వ్మిగహవ్యావ ర్తనిలో సమాధానం చెప్పాడు. బహుళా ఇదే ఆతని చివరి గంథం కావచ్చు. దీనికి ఆతడే స్వోవజ్ఞ వృత్తి అనే వ్యాఖ్య (వాశాడు. నాగార్జునుని మాధ్యమిక కారికలలోని కారికలు తర్వాతి శాస్త్రకారు లందరికి ఒరవడి ఆయామి. నాగార్జునుని (గంథాలలోని తర్శమే చాలా వరకు గౌడపాద, శంకర, శ్రీహర్ష, చిత్సుఖ, మధునూదనులు స్వీకరించారు.

నాగార్జునుని (గంథాల పై తర్వాతి వారు పలువురు వ్యాఖ్యలు రచించారు అతని శిమ్యలు, ఇతరులు. వారిలో మొదటివాడు ఆర్యదేవుడు.

ఇతడు |కీస్తుకు ఒకటవ శతాబ్దంలో ఉన్నవాడు. మహాయాన

సత్యం శ్రద్రోత్సాదనం అనే గొప్ప దర్శన [గంథం రచించాడు. ఇతని మరోక

ధర్మ్మగంథం పరమార్థబోధిచి త్త భావన. ఇతడు కీస్తువూర్వం 20 సంవత్సరం నుంచి (క్రీస్తళకం 100 వరకు ఉన్నవాడు. బౌద్దధర్మ [వవ ర్తకులలో పధ్నాలుగవ వాడయిన శ్రీఫలుడు ఇతని తండి. ఆర్యదేవునికి దేవుడు, స్థవిరదేవుడు, కాణదేవుడు అనే పేర్దు ఉన్నాయి. ఇతడు ఎక్కడ జన్మించాడో స్పష్టంగా తెలియదు, బౌద్ధ (గంథా లలో ఇతని జన్మస్థలం సింగల అని ఉంది. ఇతడు ధాన్యకటక సమీపంవాడని, గుంటూరువాడని, బందరు సమీపంలోని సింగలమే ఇతని జన్మస్థలమని వివిధ మతాలున్నాయి. ఇతడు ధర్మపచారంకోసం సింహళానికి వెళ్ళినాడని చెప్ప ఇతడు ఆచార్యనాగార్జునుని శిష్యుడు. ఆర్యదేవుడు నాగార్జునుని శిష్యుడని కుమారజీవుడు, చైనా దార్శనికుడు యువాన్‌ చ్వాంగ్‌ చెప్పారు. ఇతడు నాగార్జునుని వద్ద మాధ్యమిక సిద్ధాంతం అధ్యయనం చేస్తున్న కాలంలో నలందా విశ్వవిద్యాలయాలలో ఉన్న పండితులను జయించడానికి వైదిక దార్శనికులు ఇయలుడేరారు. నలందా పండితులు వైదికులను అరికట్టడానికి రమ్మని నాగార్జునుని వేడిశారు.. అప్పడు ఆర్యదేవుడు తాను వై దీకులను వాదంలో జయించడానికి వెళ్ళుతాననగా, నాగారనుడు తన శిష్కుని సత్తాను తెలుసు కొనడానికి అతనితో వాదించాడట. ఆ వాదనలో ఆర్యదేవుడు అసమాన వ్రతిభ చూపడంవల్ల నాగార్జుడు మెచ్చి అతనిని నలందాకు పంపాడు. అర్యదేవుడు అక్కడ విజయం సాధించి, మాధ్యమిక సిద్దాంతాన్ని స్టాపిం

చాడు, గ గ

ఇతని బోధిసత్వ యోగాచార చతుళ్ళతకం,శతకాస్త్రం,భమ్మనమంథాన హేళుసిద్ది, హస్తబలం (నాగార్జునుని మాధ్యమిక కారికా వ్యాఖ్య) _ ఇవన్నీ పాలీ భాషలో ఉన్నవి. యోగాచార చతుశ్శతకంలోని చివరి తొమ్మిది అధ్యాయాలూ సంస్కృృతీకరించబడినాయి,

గ జగత్తులో భాసించే వస్తువులన్నీ స్వభావ శూ ర్యాలని, (వత్యవాది (పమాణాలకు స్వతః (పామాణ్యంగాని, పరత। (పామాణ్యంగాని కుదర జాలదని (ప్రవచించే న్యాయ వై శేషిక - సాంఖ్య డర్శనాలను శతళ్శాస్త్రం త్మీపంగా విమర్శిస్తుంది. వైదిక దర్శనాలలోగల మోక్షవాదం, హీనయాషల నిర్యాణం సరైనవి కావని భమ్యవమంథాన హేశుసిద్ధి వివరిస్తుంది.!

“2 శలనభషా సమితి మాన సరన (వశం. ఉదక

[కీ

ఆర్యదేవునికి మాతృచేట, రావులభ్మదులనే వారు శివ్యులు, 'అళ్వు -ఘోషడు కూడ ఇతని శిష్యుడని కొందరన్నారు.

ఆర్యదేవుడు తెలుగువాడనే నేడు నమ్ముళున్నాను. తెలుగునాట అయ్య దేనరవారనే ఇంటిపేరు గల |బాహ్మణళఖ ఉంది. బౌద్దులు వలువురు బౌద్ధమత నతనానంతరం మరల వైదికమతం స్వీకరించారు. వీరు మతం స్వీకరించినా ఇంటి పేర్లు మారలేదు. అలాటి పేర్షలో అయ్యదేవర, సర్వదేవరవట్ల మున్న గునవి కొన్ని. బుద్ధపాలితుడు:

నాగార్జునుని మధ్యమకారికల పై వ్యాఖ్య రచించిన రెండవవాడు బుద్ధ పాలితుడు. ఇతని గురువు సంఘరక్షితుడు. ఇతడు దంతపుర విహారంలో అధ్యాపకుడుగా ఉన్నాడు. రెండవవాడు భావవివేకుడు. థావ వివేకుడు:

థావవివేకుడు బహుళాస్త్ర పండితుడు. ఇతని మతంలో కపిల నాగార్జున మతాలు మేళనం పొందాయి.

ఇతడు కృష్ణాజిల్లా అవనిగడ్డ తాలూకా భావదేవర పల్లిలో జన్మించినట్లు పండితులు చెబుతారు. కావవివేకునికి భావదేవుడనే వ్యవహారమూ ఉంది గనుక, భావదేవరవల్లె అతని జన్మస్టానమో, ఐహుకాల నివాసస్థానమో కావచ్చును ఇతడు నాగార్జునుని మాధ్యమిక కారికలపై గొవు వ్యాఖ్య రచించాడు. చంలదదకి మర్రి:

బుద్ద పాలితుని పథమశిమ్యుడు. ఇతడు మూలక దేశంలోని సమతల నగరవాసి. నాగార్జునుని మాధ్యమిక కారికలకు వృ త్తి అనే పేరుతో వ్యాఖ్యానం (వ్రాశాడు. ఇతడు (కీస్తుళకం రెండవ శతాబ్బంలో ఉన్నవాడు. వసుబంధువు :

బౌద్ద దార్శనికులలో వనుబ ంధుపు స్థానం అత్యుత్తమమైనది. కొన్ని ఏిషయాలలో ఇతడు తన అ్మగజుడైన అసంగునికన్న మించిపోయాడు క్రీస్తళకం నాల్లవళతాబ్బంలో గాంధఛారదేశ రాజధాని అయిన పురుషపురంలో (పెషావర్‌లో) జన్మించాడు.

ఇతడు (త్రిపిటకసారాన్ని అభిధర్మకోళ అనే పేరుతో రచించాడుం దీనికి భాష్యం కూడ తనే (వాళాడు, ఇది తర్వాతి వారికి నూర్గదర్శక మైనది

వతీకీ -జేటికి కూడ' అభిధమ్మకోళశం జపాన్‌, చైనా? టిబెట్టు, మంగోలియాోలలో హైఠ్య (గంథం. థేరవాదబౌద్ధులు కూడ. దీనిలోని వాక్యాలను (పమాణంగా తీసుకో “డంవల్ల ఇది చాలా .వ్యాప్తి చెందినది. ఇతడు వై భాషిక, యోగాబార సగవ ఊయాలను గురించిన అనేక (గంధాలు (వాకాడు. అభిధర్మ కోశం భాష్యంలో ఇతడు -తన స్వతంత భావాలను (వకటించాడు. విజ్ఞాన వాదాన్ని గురించి “విజ్ఞ ప్తి మ్మాతతాసిద్ధి” అనే పేర కారిక్మాతిం శతిని, కారికావింశతిని రచించాడు. విశ్ఞానవాద (గంఠాలలో ఇది అత్యుత్తమ మైంది. ఇది చీనాభాషలోకి అనూదిత మైంది. భారతీయ (గంథాలను చీనాభాషలోకి అనువదించి కీర్రి పొందిన కుమారబీవుడు (కీ.శ. 402) వసుబంధుని చర్మిత రచించాడు. కాని అది నశించింది. చైనా అనువాదంలో పేరు పొందిన మరొక రచయిత వరమా కుడు, ఇతని జీవిత చర్మిత రచించాడు. ఇది. చీనా సారన్వతంలో నిలిచి ఉంది. వసుబంథుడు చర్మద్రగువ్ల వ్మికమాచిత్యుని కాలంలో (375.635) అయోధ్యలో బుద్ధమిశుడనే ఆచార్యుని వద్ద విద్యాభ్యాసం చేశాడు, అపుడు "అయోధ్య రాణి,, రాజకుమారుడు ఇతని శేమ్యలయారు. తర్వాత ఆసంగుని 'పలుపుమై: గాంధారానికి వెళ్ళి 62వ ఏట స్వస్తానంలో నిర్యాణం చెందాడు. చిజ్నాగాచార్యుడు: త / న్నవ వ శ్రరోసా విద్వాంసుడు. |శిస్తుళకం 480569 లలో [వథముడు, ఇతని భదంంగ్ష లీ రచంలను ప్రవేశపెట్టిన వారిలో 1మహాక్షవిక్రి సమకాలిడ్రన్ని సత్తీ నాగుడని కూడ వ్యవహారం, ఇతడు కాళిదాస దిజ్నాగుని ఉన (న మేఘపందేశంలో దిజ్నాగున (సస్తావన ఉంది, కొందరన్నారు, అదేనే ద్వ కన గర సమీపంలోని సింహవ క్ర నగరమని దానికి అనువాద మృేమె నై నెర్దారక 2 న! లర్‌ యిన సింగవాయి నే ఈ వ్మి్‌కమ సింహపురచ్సై అన్న ని ( వ హపురమని "పేరుంది. బహుకా ఆంధదేశంలో గడిపాడని, మహాప క౦పురమేమో। ఇతడు చాలకాలం జన్మస్థలమేదైనా, ఇతడు ఆం్బధజేశంతోని వక క. గ ఇతని ౦వసించినటు టిబెట్‌ ఓ లొని వేగి (పాంతంలోని వివోరంశతో ట్‌ గాథలు తెలుపుతున్నాయి, కనుక దిజ్నాగుడాం। రుడే 9ని భావించవచ్చును, చ, (ల

145

దిజ్నాగుడు (బాహ్మవంళంలో జన్మించాడు. వాత్వీవ్మ తీయ బౌద్ద సంపదాయానికి చెందిన నాగదత్తుడనే భికువు వద్ద శిమవ్యుడై హీనయాన బౌద్ధం స్వీకరించాడు. పిదవ పుద్దల సిద్ధాంతం విషయమై, నిర్వాణంలో అనువృత్త మయ్యే వస్తువు విషయమై గురువుగారితో కలిగిన _భేదాభ్మిపాయంతో ఉత్తరా వథం వెళ్ళి ఆచార్య సుంబంధుని శిమ్యడై హినయాన, మహాయానాలను కూలంకషంగా ఆధ్యయనం చేశాడు. నలందాకు వెళ్ళి అచట దుర్ణయుడు మున్నగు (బాహ్మణ వండిశులను వాదంలో జయించి బౌద్దాధిక్యం స్థాపించాడు. పిదవ దేశమంతటా తిరిగి కాస్తా9ంర్ధాలలో ఇతర పండితులను జయిస్తూ గౌవ్ప వాద కోలాహలుడుగా, మవాీ తార్కికుడుగా యేరు పొందాడు.

ఇతని [ధాన రచనలు (పమాణ సముచ్చయం, (నమాణ సముచ్చయ వృత్తి, న్యాయముఖం, హేతుచ్శక డమరుకం, అలంబన పరీక్ష, ఆలంబన పరీఇవృత్తి; (తికాల పరీక్ష, న్యాయావయవం ఇవన్నీ తర్క- (గంథాలు, , సంస్కృత భాషా రచనలు. ఇతని కుందమాల నాటకం చాల గొప్పది. దీనిని స్ముగహీత నామధేయులు మానవల్లి రామకృష్ణ కవిగారు తొలిసారిగా చక్కని పీఠకతో (వచురించారు.

ఇతడు అక్షపాద కణాదాది తర్కళాస్త్ర వండిళులు అవలంబించిన పంచావయవ వాక్యాన్ని మూడవయవాలకు కుదించి, ఉపమాన భబ్దాలకు (1పామాణ్యాన్ని నిరాకరించి, (ప్రత్యజనుమానాలను మాత మే స్వీకరించి, వాటికి నూతన లక్షణాలు నిర్వచించాడు.

(పమాణకాస్త్ర పవేశం, న్యాయముఖం, అభిధర్మకోశ వ్యాఖ్యానం ఇతర రచనలు. ,1వమాణ సముచ్చయాన్ని వేంగి సమీవంలోని కొండగుహలో ఏకాంతంగా వసిస్తూ రచించాడట.

ఇతనిది మహిషపురమనే వాదం కూడ వుంది. మన రాజధాని శివారు లోని కొండాపురంలో ఇటీవల జరిగిన [తవ్వకాలవల్ల మహిష రాజవంళానికి చెందిన 4000 నాజీలు దొరికాయి. కనుక ఆ మహిషపురం కొండాపురం కావచ్చు; ఇతడు కొండాపురంవాడు కావచ్చు. దిజ్‌నాగుడు తెలుగు వాడవ డానికి మరొక నిదర్శనం వేంగి సమీపంలోని కొండగుహలో ఏకాంతవాసం చేస్తూ, (ప్రమాణ సముచ్చయాన్ని రచించడం. దీనిలో _పత్యకం, స్వార్ధాను వ్యాదం, వరార్థానువాద్యం, _తిరూవ హేతువు, ఉపమాన శబ్మపమాణాల ఖండనం, న్యాయావయవాలు-అని ఆరధ్యాయాలున్నాయి.

వి 10

146 దిజ్నాగుని తర్కం _పకారం సత్తకు (వయోజనం అనగా (కియను పుట్టించడం న్‌ అర్జ్మ కియాకారిత్వం. వాహ్య వస్తువులు సత్యాలుకావు, కాళం్తత వస్తువు (కియతో సంబంధంలేని అధిక ర్రది, ఇతడు యోగాచార సిద్ధాంతాన్ని, జ్ఞానసిద్దాంకాన్ని కలిపాడు. అసంగుడు ; నాగార్జునుని తర్వాత అసంగుడు గొప్ప బౌద్ధ దార్మినికుడు. ఇతని అద్వైత విజ్ఞాన వాదాన్ని కాశ్మీర శైవులు, శంకరాచార్యులు తమతమ సిద్ధాంత కల్పనలకు స్వీకరించారు. శంకరుల పరమ గురువు ఆయిన గౌడ పాదాచార్యులు తమ మాండూక్య కారికలలో అలాతళాంతి (వకరణంలో బౌద్ద దర్శన పరిభాషను, పరికల్పనలను విరివిగా వాడారు. పలుచోట్ల బుద్ధుని "పేరును, మహాయానమనే పేరును (గహించారు. ఆసంగుడు. [కీస్తుశకం నాల్గవ శతాబ్దిలో గాంధారదేశ రాజధాని అయిన వురుషప్పరంలో పెషావర్‌లోొ కౌ లిక గ్‌ (బ్రాహ్మబ వంశంలో జన్మిం చాడు. ఇతని తమ్ములు వసుబందుడు, విరించి. వసుబందుడు కూడ గొప్ప. చద్ధ దార్మనికుడుగా పేరు పొందాడు. పురుషప్పరం మొదట సర్వా స్తివాద? ప్‌ ాసీక నంవదాయాలకు పెట్టనికోట. కాని అసంగుడు. దానిని మహాయాన జ్‌ [దంగా చేశాడు, వాల సరదా కరాు రచిందాడు. వీటి రైనా, టబెట్టు భాషల అనునా అనే [గంథం టి వీటిలో ఆడి ముఖ్యమైనవి యోగాదార భూమి ధర్మ క్రీ జి; వీస్తాయి. పాళ్చాళ్యులు ఇతనికి డ ఇతని (గంథాలు నిత్యనూతనంగా కని న్‌ ధర్మకిరై (శ్రసుళకం థన క్యాంట్‌ అని పశళంసించారు. = (మి 0 పాంతంలో ఉన యి, ఇతడు తిరమలలో జన్మించాడ్వ, (వ్ర ఉన్నట్టు ఆధారాలున్నా ను అభ్యసించాడు. పిదవ సాడు వ (వాహ్మబణుడు కావడంవల్ద వేద వేదాంగాల' లీ ర నారంలో ఉన్న బౌద్ద దర్శనంపట్ట్ల ఇతనికి అసక్రి కలిగింది. నలందాకు వెళ్ళి అక్కడ ధరిపా న్స ర నాలు అధ్యయనం చేశాడు. భికువయాడు. దూ క. క స్ట్‌ దరి ల ్కడు. దిజ్నాగ్యని తర్కం, బౌద్ద విజానవాద౦ ఇతని సిద్దాంతాన్ని రూపొందించాయి. శ]

కేశ?

ఇతడు కేవలం (ప్రమాణ సంబంధ బౌద్ధ దర్శనాలను గురించి, (వమాణకాస్త్రం గురించి (గంథాలు రచించాడు. ఇతనివి మొత్తం తొమ్మిది (గంథాలు, వీటిలో రెండు తన [గంథాలకు తానే వానుకొన్న టీకలు. అవి ఇవి : (ప్రమాణ వాల్రికం, (ప్రమాణ వినిశ్చయం, న్యాయ విందు, హేతుబిందు, సంబంధ పరీక్ష, వాదన్యాయం, సంవాదాంతర సిద్ధి, [ప్రమాణ వా ర్తికటీక, సంబంధ పరీఇ టీక, ఇతని (గంథాలపై మహా విద్యాంసులెందరో టికలు (వాశారు.

ధర్మకిర్తి తన (గంథాలలో ఎక్కువగా |1పమాణాలను గూర్చే చర్చిం చాడు. కార్యకారణ సంబంధం గురించి, కణిక వాద విజ్ఞాన వాదాలను గురించి కూడా చర్చించాడు. ధర్మో త్తరుడు ;

ఇతడు ధర్మకీర్తి రచించిన న్యాయబిందుకు న్యాయవిందుటిక అనేపేర టీక (వాకాడు. ధర్మోత్తర వృత్తిః లఘు ధర్మోత్తర న్యూత అనే (గంఖాలు రచించాడు. వద్దెనిమిది బౌద్ధ శాఖలకు సంబంధించిన 'సమాజ భేద (వచ్చన్న చకి అనేది ఈయన గొవ్ప్స (గంథం. యోగాబార సొహిత్యం :

అసంగుని ద్వారా మహాయాన కాఖలో యోగాచార శాఖ చిగిర్చింది; క్రమంగా వ్యజయానానికి దారితీసింది, యోగాచార కాఖలో ఆసంగనుబంధులు కాక జినదేవుడు మొదలయినవారు (గంథాలు రచించారు. మైత్రేయడు యోగా చార భ్రూమికాస్రం:, ఆలంబన [వత్యయ ధ్యాన కాస్త్రం అనే [గంథాలు రచించారు.

మైతేయడు అభిసమయాలంకార అనే [గంథం రచించాడు. విజ్ఞానాతి రిక్తంగా ఏ సత్తాలేదు, విజ్ఞానమే సత్యం-అనేది ఇతని సిద్ధాంతం.

భారతదేశమంతటా మాధ్యమిక వాదం వ్యాపించి, సంస్కృత రచనలు అపారంగా వెలువడినా, శ్రీలంకలో మాతం హెలీలోనే రచనలు సాగాయి. దానికి కారణం శ్రీలంక భాష సింహశీ 1పాకృత భాష కావడమే. అనిబద్‌ సాహిత్యం ?

ఫి

ఒకవైవు (పాకృతంలోను, సంస్కృతంలోను మత సాహిత్యం, ధర్మ సాహిత్యం వి స్తరిస్తున్నా,ః ఏ మతానికీ ధర్మానికీ కట్టుబడని సాహిత్యం, శేవలం

కే4రీ సె వడడం కావ్య సొంచెర్య దృష్టిలో రచిత మెన సాహిత్యం కూడి వెలు జగుగకపోలేదు. ఇతడు మహాయానానుయాయి అయిన బౌద్దుడే అయినా, బౌద్ద దర్శన (గంథాలు రచించినా కావ్యదృష్టితో రెండు మహాకావ్యాలు రచించాడు. న్‌ బుద్ద చరితం, సొౌందరనందనం అనేవి. ఇతడొక నాటకం కూడ రరంద్య శ్రీని ల్మిఫిత (ప్రతులు మధ్య ఆసియాలో లభించాయి. ఇతని నాటకం సారిప్ముకష్యవకరణం. ఇది తొమ్మిదంకాల నాటకం. భారతీయ సాహిత్యంలో తొలి నాటకం, ఇతడు సాక్షేతవాసీ. క్రీస్తుకు ముందు మొదటి ళతాబ్ధంలో ఉన్నవాడు. బుద్ధ చరిశంలో బుద్ధుని జననం మొదలు వారణాసిలో ఉపదేశించే వరకు షై సర్గలు ఇతడు. రచించాడు. కాని 5వ శతాబ్దంలో దైనా, టిబెట్‌ భాషలళోకి అనువదింపబడిన బుద్ధచరితంలో 25 సర్గలు-బుద్దుని మవావరి నిర్వాణం వరకు “ఉన్నాయి, ౧ ద ల అళుహోవుడు రచించిన మరో కావ్యం సౌందరనందం. ఇది బుద్ధుని. సవతి తమ్ముడయిన నందుని, అతని సతీమణి, లోకో తర సుందరి సుందరీదేవి ఓమ విరహ, వైరాగ్య గాథ వర్ణితమయినవి. ళం క రు తన కావ్యాలలో ఉవమా, రూపక, ఉత్చేఖా: ఆవస్తుత [స ల కార కస్త రు వాడాడు. కనుక అప్పటికే ఒక విధ మయిన అలం సౌందర న డిందనవచ్చు. అతి (ప్రాచీనమైన ఉద్గతా వృ త్తమూ వఐవాడాడుః రిదం౦ం ట్‌ ళ్‌ అత ఎ న్నాడు. కాని క్ర రండు కావాలలో దేశ భాగం తక్కువే. శ్రన్సజ్ఞ శిలలొను ధర్మోప ఇతడు ఆనిబద్ధ కావ్యాలుగానే (గహించవచ్చును, ఇకని త్‌న నాటకాలలో కొన్ని ప్మాతలక్ష (పాక్సతం వాడాడు. బుద్ధ చగ్షిత్ర గ్గ అనువదింపబిడినది, ౦ అరవ్బీలో కొంత మార్పులో వెయ్యేళ్ళు [కితమే కా నాగా డెన శ గాతవాహన రాజుకు మిత్రుడు, అతడు తనకు వరమాప్తు

• టిబెట్టు భాషలలో అనువదింవబడిన్న. కాని మూలం లుస్తమైనది,

249 డీనిలో నాగార్జునుడు తన మ్మితునికి పజలందరి యెడల నిష్పక్షపాతంలో (వవ ర్రించాలని ఉపదేశించాడు.

రక్నావళిలో రాజుకు చేసిన ధర్మోపదేశం ఊంది. బౌద్ధమత విరోధులు కొందరు చేరి రాజును ధర్మమార్గం నుండి విడదీస్తారని, అట్టి ముఖ స్తుతులకు లొంగరాదని, ధర్మ వరిజ్ఞానం లేకపోవడం దుర్గతికి హేతువని, హితం చెప్పే వారు కొద్దిమంది మ్యూతమేనని పరి పరి విధాల బోధన దీనిలో ఉంది. కాని

“గౌతమీ ప్కుత కాతకర్ణి తన తల్లి రాజశ్రీ ఆజ్ఞమేరకు నాగార్జునుని మాటవినక వ్రెదిక మతాన్ని ఉద్దరించాడని చర్మిత. బృహత్క థః

"బృహత్కథ పెళాచీభాషలో రచితమైన గొవ్వ ఇతిహానం, రామాయణ భారతాలకు దీటయినదని వలువురు పొగిడారు, కాని, ఇది లభించలేదు. దీన్‌ సంస్కృుతొనువాదాలు చాలా వచ్చాయి. ఇది పెంరుగదై అనే తమిళ వదాని! సంస్కృతీకరణ మేమోనని శ్రీ వేదం వెంకట రొమళాన్త్ర (ఎం.ఎఎగారి అఖి (ప్రాయం, గాథాసప్తశతి ;

ఏ మతానికీ, ధర్మానికి సంబంధంలేని కవిత్వపుముద్ద గాథాస ప్రకతి, ఇది ప్రాక్సుత ముక్తకాల (దాటువుల) సంకలనం. దీనిని క్రి.శ. మొదటి శతా బ్ఞంలో ఉన్న హాలశాతవాహన చక్రవర్తి సంకలనం చేశాడు. ఈకవి దృష్టి రనరాజమయిన శృంగారరసమే అయినా, ఈ శృంగార రసధుని నుంచీ తొంగిచూచే సామాన్య మానవుని జీవితం అహిరంగా కనిపిస్తుంది. ఇంతటి సామాన్య విషయం, ఇలాట్రి ఇంటి ముచ్చట్లు కవితాస్థాయికి ఎలా ఎక్క గలిగాయా అని మనం ఆశ్చర్యవడతాము, సామాన్య మానవుడం టే సామాన్య కర్షక గృహస్థు మొదలు రాజసేవకుడు, నాపితుని వరకూ [వజల దైనందిన జీవితం, దొర్మిద్యం, కరువు కాటకాలు, వానలు వరదలు, వానకాలపు పరచ వీథులు? ఎండకాలపు మృగతృృష్టలు దప్పిగొన్న బాటసారులు, చలివెందర చపలాక్షులు; చలికాలపు నెగళ్ళ, నెగళ్ళ గొంగళ్ళు అక్కరలేని నెరజాణల మొగుళ్ళు: వసంతోత్సవాలు, మ్పైయిళ్ళను. చూచి నిట్టూర్పు విడిచే ముదితలు, హైల్టుణోత్సవాలుం పహోలీల్ప, పెళ్ళిళ్ళు పేరంటాలు, సతులు అసతులు, విధవలు వేశ్యలు; జొరులు పూశ్రారులు, వంటలు వంటలు, శిథిల దేవాలయాలు, [వశిథిలవలయాలు; సేగలూ నాణేలు. ఒక్కటేమిటి [గామాలలోని (పతిడ కావ్యవస్తువై ది. ఈ రమణీయ జీవితానికి దిజ్మాతంగా రెండు ఉదాహరణలు:

వళళ

150 ఫాలేహి అచ్చభల్లం వ ఉఅహ కుగ్గామ దేఊలడ్డారే; "హీేమంతఆల వహీటఓ విజాయంతం పలాలగ్గిం. (24) చలికాలం. పల్లెటూరి దేవాలయం ముందు ఒక బాటసారి చలికాచుళో డానికి గడ్జినెగడు వేసుకున్నాడు. గడ్జ్డినెగడు ఎంతసేపు ఉంటుంది? త్వరలో మండి ఆరిపోతుంది. కాని లోవల నిప్పు ఉంటుంది. కనుక నెగడును క్మరతో కెలుకుతున్నాడు బాటసారి. అది ఎలా ఉందంటే, ఎలుగుబంటిని చీలుస్తున్నట్టు ఉందట. కాలిన గడ్డిమంట ఆరిపోగానే నల్హగా పెద్దగా రాశివలె; గుమ్మటం వలే కనిపిస్తుంది. క్మరతో కెలికితే లోపల నివ్వ కణకణలాడుతుంది. కవి దీనిని హీట్ల పేల్చుళున్న ఎలుగుబంటితో పోల్చాడు, గెహ్హహ వలోఆహ ఇమం పహనిఅ వఆణా పఇస్స అప్పేఇ; జాఆసుఆ పఢముబ్ఫిణ్ణ దంతజుఆఅలంకిఆం బోరం. (2100 + ప్‌, తల్లి అయినా తన పిల్లడు చేసిన చేష్ణలు గొప్పగా క నిపిస్తాయి= ఒక వ్‌ 1 ట్‌ బల్లడికి ఆప్పుడే పాలపండ్డు వచ్చాయి. ఆ పాలపండ్లతో రేగుపండు కొరికొాడుం చ (హో అధ రేసపండుపై నీడన రెండుగాట్టూ ఆ పిల్హడి తల్లికి ఏమనిపించాయో: మహా ళా నందంతో భర్హవద్దకు వచ్చింది. ఇదిగో చూడండి. తీసుకోండి దీనిని- అంటూ నవ్వుతూ పీల్లడి పండ్దగాట్టున్న తేగువండును భ ర్తకు అందించింది. ఇలాటి. సుందరమైన (గ్రామీణ దృళ్యాలు గాఠాసప్తళతి నిండొ ఉన్నాయి. సా చళుర్భాణికూడ అనిబద్ధ సాహిత్యమే. “సీతుబంధం క | స్రతధ కావ్యాన్ని కాళిదాసు శిమ్యడై న వాకాటరాజు (వవర సేనుడు రచించాడు. (శం 5వ శతాబ్దంవాడు, దీనిని దండి మొదలయిన వారు చొలి పొగిడారు, హనుమంతుడు సీతనుంచి చూడామణిని తచ్చి ఇచ్చినప్పటి నుంచి రావణవధానంతరం రాముడు ఆయోధ్యకు వెళ్ళేవరకు గల కథ దీని ఖతి వృత్తం, భాష [పాకృతం. ఇది రామకశే అయినా కేవలం కావ్యదృష్టితో రచితమైన మహాకావ్యం+ వానర సేన (పస్టానం, వానరులు సేత్పున్సన్సు కట్టడం, యుద్ద వ్యూవోలు అపూర్వంగా వర్ణించాడు కవి. వంతెన కట్టేటప్పుడు వానరులు కొండలను వ!

కేక

గుండ్డను అందుకోడం, గండ్లు వూడ్చడం, బరువు ఎత్తేటప్పటి థంగమలు * మొదలయిన కార్మికుల వమలను వివరించడంలో (పవర సేనుడు [పవరు డనిపించుకున్నాడు.

కోఊహల కవి రచించిన లీలావఈ కావ్యంలో ఇతివృత్తం శాతవాహన సార్వభామునికి సింవాళ రాజప్యతి లీలావతియందు కలిగిన ప్రేమగాథ, దీనిలో అక్వానవిభాగ మేమీలేదు. ఇతడు తన (పియురాలి కోర్కెతో ఈ కావ్యం రచించాడు. సింహశద్వీప రాజకన్య ఓడలో బయలుదేరుతుంది తుఫాను తాకిడికి ఓడ కొట్టుకొని సవ్తగోదావరి తీరానికి వస్తుంది. అక్కడ ఒక ముని ఆమెను రక్షించడం, కాతవాహనుడు చూడడం- ఇదీకథ. కొన్ని దృశ్యాలు మనోహా తంగా వర్ణితాలు- ఇది 5వ శతాబ్దిదని ఆదార్య డాక్టర్‌ బి. ఎస్స్‌ ఎల్‌. హనుమంతరావుగారు అంటున్నారు.

ధూరాఖ్యానం 1పాకృత వ్యంగ్య రచన; 8వ శతాబ్దంలో ఉన్న హరిభ్మదుడు రచించాడు, నలుగురు పురుషులు, ఒకస్త్రీ-ఐదుగురూ దూర్తులుం తమతమ విచ్శిత మైన అనుభవాలను చెబుతూ, వాటిని సమర్థించుకొనడానికి పురాణ గాథలను ఉట్టంకిస్తారు. భారతీయ (ప్రాచీన సాహిత్యంలో ఇది అపూర్వ మైన వ్యంగ్య రచన,

ఈ నందర్భంలో పల్చవ మహేంద్రవర్మ రచించిన నీతి ద్విషష్టిక అనే సంస్కృత ఆర్యాము క్తక కావ్యాన్ని కూడ అనిబద్ధ సాహిత్యంగా పేర్కొన వచ్చును. చరిథత్రలు ;

హైలీ సాహిత్యంలోని చర్మిత (గంథాలు అనిబద్ధ సాహిత్యంలోనే చేరుతాయి... దీపవంళ, మవీవంశ శ్రీలంకలో వెలసిన గొప్ప హైలీ చర్మిత (గంథాలు.. ఇవి హాలీ అట్ట కథలు ఆధారంగా రచించ పడినవి. బీపవంశరచయిత ఎవరో తెలియదు. మహావంశరచయిత (శ్రీస్తళకం 5వ శతాబ్ధం చివర జీవించిన మహానామా. వీటిలో గొతమబుద్ధుని జీవితంతోపాటు భారత శ్రీలంకల రాజవంశాల చర్మిత విపులంగా ఊంది. మొదటి మూడు బౌద్ధసంగీతుల వివరాలు ఉన్నాయి. ఆశోకుని సంతానమైన మహేంద సంఘ మ్మితలు శ్రీలంకలో జరిపిన బౌద్ధధర్మ పచారచర్శిత ఉంది.] డాం రాండ్‌

హాం లలణ! మందా 05 144-701 17 పైపై 198

జినవల్లభుని మహావీర స్వామి స్తోతవ్‌

సిద్ధార్థ గౌతముడు తథాగతుడై1 ఆర్య సత్యాలను సావాత్కరించుకొని బుర్ధుడయినాడు. వారాణసి సమీపంలోని మృగదావంలో తాను దర్మం చోధిని ఇతరులకు బాటినాడు. దీనినే ధర్మచ్మక (వవ ర్తనమని బౌద్దులన్నా ॥

• ధర్మచ్యక (పవర వార్త దేళం నలుమూలకూ పాకినళ్లే ఆంధ వందా కింది. ఆ బోధిని _ ఆర్య సత్యాలను సౌంతం చేసుకొనడానికి కొంద శీలుగృవారు బుద్ధుని కడకు బయలుదేరినారు. వారిలో ఒకరిద్దరు చితఠారులూ న్నారు. వారంకా పాటలీప్యుత (ప్రాంతంలో విహరిస్తున్న తథాగతుని దర్శించి నొరు. ఆతని వాగమ్మృతాన్ని (కోలినారు; చ్మితకారులు ఆయనను ఆసీనట్‌ంగ మతో! చీత్రీంచుకొన్నారు; ఆంధదేశానికి మరలినారు. బుద్దుని సమకాలీ చిత్రాలతో, ఉపదే? సంచయంతో ఈ విధంగా తెలుగువారికి బౌద్ధంతో సంబం ధం: బృుద్ధస్స్‌ సమకాలంతోన్నే కలిగింది.

మిద్ధుడ్డు, క్రాన్స సాఇాత్కరించుకొన్న సత్యాన్ని పాటలీప్ముత పరిసర భాషలో ఉపదేశించాడు, ఆ భాషను హైలీ అని అన్నారు. పాలీ భాష ప్రాక్సతౌా లలో ఒకటి. [హైకృతాతే వరిష్కృతాలై _ సంస్కారం పొంది సంస్కృత తాషగా రూపాంతరం చెందాయి. షి. ఇతర (ప్రాకృతాలూ సంస్కృతమూ సమానాంతరంగా అభివృద్ధి చెందాయి. మొదటిది సామాన్య పజల భాషగా రెండవది సంఘంలోని సృ వర్గాల భాషగా స్థిరపడ్డాయి. బుద్దుని ఉద్దేశం (సస్లసాహన్యాన్ని _ఈన ఉవూలతో పభోధంచ్‌ చంతటు చేయడమే గనుక అతడు పట్టాక స గ్‌ క్ష వహార

ఆ టలీప్వుత పరిసర (ప్రాంకాలలోని (వజాసామాన్య వ్య వాషలో ఊపదే్శిల చేశాడు,

ఈ పాలీ షాక్ళత్‌ బా సంస్కృతానికి ఎంత సన్నిహితంగా ఉందో తెలువడానికి రెండు రీచాహరణల్సు ఇసాన్సు ;

న *తంచ కమ్మం కతం సాద యం కత్వా నానుతస్పతి, యస్స పతీతో స్వ్వ్వ్యః విపాకం పటి-సేవతి.”

వరికి ఇది ధమ్మవదంలో జాల వగ్గోలోని 9వ గాఠ. ఇది కొద్దిగా సంస్కరణం పొందితే ఎలా సంస్క్య్భుత మవుతుందో చూ స్తే ఆశ్చర్య మవుతుంది. “తచ్చ కర్మ కృతం సాదు యత్క్యృత్వా నానుతపవ్యతే, యస్య (వతీతః సుమనా విపాకం (వతి'సేవతే,” 2. ధమ్మోచ వినయోచ అపిచ యద్‌ఏవ మయా భగవతో సమ్ముఖొ సుతం సమ్ముఖా వటిగ్రహీతం తద్‌ ఏవాహం ధారేస్సామితి. (వినయ పిటకం.)

“ధర్మశ్చ వినయశ్చ అపిచ యదేవమయా భగవత్‌ సమ్ముఖాత్‌ (శతం సమ్ముఖాత్‌ పతి (గహీతం తదేవాహం ధారయిష్యామీతి.”

(క్రమంగా ఈ పాలీ భాషకు పవ్మితత ఏర్పడింది. బుద్ధుని ఆస్ట యాయులు, తర్వాతివారు పాఠీ అనే వదాన్ని బుద్దుని ఉపదేళాలకేకాక, వా వ్యాఖ్యానాలకు కూడ వాడినారు. పాఠీ అంపే వంక్రి, వద్ధతి, సామ అని వ్యాఖ్యానించారు. పంక్తి వారో ఇతిపీ పాలీ, అయం హి పాఠో. మూల (గంథం, మూల వచనం, బుద్దుడు చెప్పిన తొలి మూలవిషయం అనే ఖ్యాఖ్యానాలూ బయలుదేరాయి. కాని, పవ్మిత భాష, వపష్మిత [గంథం అనే ఆర్దాలు రూఢమయాయి. సిద్ధాంతం పాతీతి పాలీ _ సిద్దాంతాన్ని రక్షిస్తుంధి గనుక పాలీ అనీ అన్నారు. ప్రానీనులూ, నవీనులూ కూడ 'హెలీని మాగధీ [ప్రాకృత మన్నారు. కాని బుద్దుడు పాటలీప్కుత వరిసర భాషలో కాను సహ జంగా [వజలతో వ్యవహరిస్తున్న భాషలో ఉపదేశించాడు, అ భాష హెటలీ ప్యుత భాష గనుక _ పాటలీ పృతీ _ హైటలీ _ పాలీ అయిందని నేను కావిస్తున్నారు.

బుద్ధుడు తననాటి హైలీ భాషలో ఉవదేశించినా, కాను కనుగొన్న నూతన సత్యాన్ని [ప్రచారం చేయడానికి ఆయా (పాంకాల భాషలను కూడ వాడవచ్చునని శిష్యులకు అనుమతి యిచ్చాడు, అందువలన వివిధ [పాంతాల (వజల అవసరాన్నిబట్టి ఆయా ప్రాంతాల భాషలలో (వచారం చేయడంపల్ల బుద్దుని ఉనదేకాలు వ్యాస్తి చెందాయి. భారతదేశ వాయవ్య [పాంతంవారికి సంస్క్బాతం ఎక్కువగా పరిచితం కాబట్టి తర్వాత సర్వా స్తి వాదులుగా మాఠిన బుద్ధానుయాయులు సంస్కృతంలోనే (వచ్దారం చేశారు, బౌద్ద సంఘంలో అత్యధిక సంఖ్యాకులయిన మవాసాఘింకులు భారతదేశ వూర్వప్రాంకాలయిన మగధ ఆంగ్యప్రాంకాలలో తమ భాష అయిన ప్రాకృత భాషలోనే వచారం చ్లేళారు; అక్కడి వారికి ఆ భాషలు బాగా తెలుసు గనుక, సర్యాస్షి వాదుళ్ళు

టు! సంస్కృత భాషను పబార సాధనంగా వినియోగించుకోడం ఇతరులనూ (వభావితం చేసి ఉంటుంది. దానినే మహాయానులు. పూర్తిగా అవలంబించి వృద్ది పరచారు. (క్రమంగా పాలీ మొదలయిన (పాకృతాలు వెనుకబడి పోయాయి. టట బౌద్దులపదార సంస్కృతం (ప్రాకృత మ్మిశమమైన సంకర సంస్కృత మనే అనవలసి ఉంటుంది. ఆప్పుడు పై వర్గాలలో [ప్రచారంలో ఉన్న వైదిక- బొవనిషద _. మహాభారతాడి సంస్కృతం కన్నా బౌద్ద జైన సంస్క్బృతాలు విలవణంగా ఉండేవి. బౌద్ధులు తిజ్‌ సుబంకాలను అప్పటి సంస్కృత వ్యాకరణాలకు అనుగుణంగా వాడలేదు. [పాకృత వ్యవహార రూపాలనుకూడ కలిపి కలగాపులగపు సంస్కృతం వ్యవహరించారు. దీనికి లలిత విస్తరంలో కావలసినన్ని ఉదాహరణలు ; “సురూసరూపా యథ దేవకన్యా సువిభక్తగ్యాకా శువనిర్మలాంగీ, న సోస్టి దేవో నచ మానుషో వా యో మాయ దృష్ట్వాథ లబేత తృప్తి.” జననీ మాయాదేవి వర్ణన, మాయాదేవి దేవకన్యలాగ సురూపరూవ, తీర్చిదిద్దిన ఆంగాలుగలది, పీళకరమైన నిర్మలమైన శకిరం గలది. ఆమెను చూచి తృప్తి హెందని దేవలోకవాసి గాని, మనుమ్యుడుగాని ఎవడూ లేడు, ఈ ల్లైకంలోని మొదటిపాదంలో యథ అనేవదానిక్ష సరైన రూపం యథా. ఇది అవ్య యం, వలె అని ద్రిన్సి అర్థం. యథా అని దీరాంతంగా వాడితే ఛందో భంగం. నాల్గవ పాదంలో మాయాం అని ఉండాలి. మ్‌యాం ఆని (ప్రయోగిస్తే ఛందో భంగం. కనుక మాయ అని విజ క్రి రహితంగా [వయు క్రమైంది. తృప్తిం అని ఉండాలి, తృసి అని విభ క్రి రహితంగా (వయ క్రం. ఈ సంకర సంస్క తంలో రచయితలు శ్ధస్వరూపాలన్స తష ఇచ్చ వచ్చినట్టు మార్చేవారు, విభక్తులను వివిష లేకుండా వాడేవారు. ౦ “య॥త్ర స్థిత్వా స్పమతే దర్శేష్యసి బోధిస త్త చరితమ్‌." దర్శిష్యనికి మారు దర్మేష్యసి అని ప్రయోగించాడు సంకర సంస్కృృత కవి. _ బుద్దనికి వరిష్ర సమకాలీనుడైన మృవాపేరుడు కూడ తన సిద్దాంతాలను 1వజా వ్యవహారభాషలోనే _పదారం కేళాడ్డు. కాని ఆతని అనుభూయులు

శ్రీకర్‌

జౌద్ధులలాగే సంకర సంస్కృతంలోను రచనలు కావించారు. దీనిని వారు సమసంస్కృత (పాక్ఫృతభాష అన్నారు. జైనుల సంస్కృతం కూడ బౌద్ద సంస్కృృతంలాగే విలక్షణమైంది. సమ సంస్కృతమం టే సంస్కృత ప్రాకృ తాలు సమానంగా (వయుక్తమైన రచన. జైనతుంగ, సిద్ద సేన, వాదిరాజ, ధనంజయ, భూపాల, దేవనంది, సోమ్మవభాచార్య, జంబూగురు, వద్మానంద, జిన్నపభసూరి, జినవల్లభసూరి, హేమచం్శదాచార్య। జిన్నవభాచార్య, విమలా చార్య, ధనపాల, శోభనమున్యాదులు జైనస్తోతాలు రచించారు. పీరిలో కొందరు సమ సంస్క్స్బృూత (పాకృతంలోను స్తోతాలు చెప్పారు.] వీటిలో మన వివత జనవల్హభసూరి రచించిన మవావీరస్వామి స్తోతం.

ఈ జనవల్టభసూరి వేంగీ [పాంతం నుంచి వేములవాడకు వలస వచ్చి కన్నడ సామంతుడైన ఆరికేసరిని ఆశయించిన వంప మహాకవి అనుజుడు, ఇతని గంగాధర కాసనాన్ని బట్టి పంప మహాకవి తెలుగునాటి ళూర్చుభాగం నుంచి వడమటి భాగానికి వలస వచ్చాడని నిర్ధ్యంద్వంగా డాక్టర్‌ నేలటూరి వెంకట రమణయ్యగారు నిరూపించకంతో కన్నడ, తెలుగు సాహిత్యాల చరితే మారిపోయింది. ఆ కాసనం కన్నడ, తెలుగు సంస్కృృతాలతో ఉంది. నంన్క్మ్య్భుతవృత్తాలు, చివరన తెలుగువద్యాలు ఉన్నాయి. ఇతడు సంస్కృతం తోను కవి గనుక, జైనాచార్యుడు గనుక సంస్కృతంకో మహావీర స్వామిస్తోతం మొదలయి "వి రచించాడు. ఇతని రచన ఇదొక టే లభించింది. దీనిని శెలుగు విద్యాంనులకు తెలియజేయడం ఈ వ్యాసం ఉద్దేశ్యం.

మహావీర స్వామి స్తోతమ్‌ భావారివారణ నివారణ దారుణోరు కజ్జీరవం మలయ మందర సారదీరమ్‌, వీరం నమామి కలికాల కలజ్క పజ్క_ సంభార సంహరణ తుజ తరజతోయమ్‌, క్షే నా తా నా!

1. కావ్యమాల, 7వ సంపుటి, పుట 97-101 నిర్ణయ సాగర గెస్‌,

బొంబాయి, 16896.

ల జీనవల్లభుని గంగాధర శిలాకాసనము, -పల్డివులు = చాపుక్కులు, ప్పట

257-203.

కేక6

బాఢం విసారి గరిమా మహిమా తవేహ

బుద్ధో న దేవగురుణా న పురన్షరేణ, తం కోఒవగన్తు మభిలం జడిమాలయోహ

మిచ్చామి కింతు తవ దేవ గుణాణుమేవ, డె సనో గుణా గుణిగురో తవ హాస హంస

సీహార హార ధవలా బహులీభవన్సి, తే సోమ సూర హరిహిర విరిజ్బి బుద్ద

మాయావి దేవ నివహేన మలీమసా వా. కె దేవం భవన్త మవహాయ దుర నమోహ

సంచృన్న బుద్ధి మిహీరా ఇవా భూరికాలమ్‌, సంసార సీల నిలయే బహు సంనరన్తో

విస్టన్లి జన్తు నివహా నహి సిద్ధభావమ్‌. శ

యగ్మష్‌

సాసూయ సంగమ సురోరు సమూఢ దమృ

సంరమృ సంతమస సంచయ చణ్గిభాసమ్‌, హింసా సరోరుహ తమీరమణం చిరోఢా

హంకార కన్హల దలీకరణాసిదజ్దమ్‌. క్‌ వచ్చేఒహమిన్సుదలభాల మమ న భద (ద)

సందోహ మనిరవరం దరకనకోలమ్‌, గమ్బీర సమృవ జరోమరణోడు నీర

సంసార సాగర శ్రక్రికరణిం చ వీరష్‌, 6

విశేషకమ్‌ ; ఉద్దాను శామభర భన్దు రమజ్జ భట్ల స్థ్ఞణ మట్టు నిజా మజ్ఞీర చారుచరణం సరీసం వహనీ 7 స్ట్‌ స్తీ,

సంగేయ తాంలయ చఖ్బు రచార చారీ

సత్బారిజీ కరణబన్ష క్రలాను సజ్దా, ఉన్నాల నసీరరుహ కోమ్సల పాహృవలీ జ

భల్లీవ విద బహృకామ్మి క్రురజసంధా. థి

క్‌? హేలావిలోల మణికుణ్ణల లీఠగల్లా కజ్కేల్లి పల్టవకరా వరకముకళణ్ణీ, శలీలలామరమణి రమణీయ వావా నాలం నిహన్తు మిహ తే విమల్లాఖిసంధిమ్‌, ఏ సజ్బూరి కిన్నరగణారవ వేణు వీణా సంరావ భిన్న కలగేయ రవాభిరామా, అక్షాలభూమి కుగురూవూ కుధీ కుదేవ సంబద్ద బుద్ధ(ద్ధిగ్గాహరణీ తవదేవవాణీ 10 సందేహ దావ జలవాహ మజీవ జీవ భావావథాన తరణిం భవసింధునావమ్‌, ఆగామి కేవల రమా తరుణీ వివాహా జేవాగమం తవ నరా విమలా మహన్గి. 11 జేవా మహావరిమలం తరలాలి జాల రుంకారవారి తవవీర సభాసు భూరి, ఫులారవిన నవ నున్లర సీనువార ళా చి గా! కన! మగ్దార కున్గక వరం కుసుమం కిర ని, యల్లి నిఃసీమఖీమ భవ సంభవ రూఢ గూఢ సంమోహ భూనవలయ దారణ హెరసీరమ్‌, పరం కువాస మలవాిరి నువారిపూర ముతుజ మార కరికేసరిణం నమామి, 13 సే భిస్టన్త మన్తరణ కారణ మన్తరాయం సంరుదరోగ సమవాయ మలోశమాయమ్‌, 0 ఉచ్చిన్నమోహ లిమిరావరణావసాయమ్‌ ఫరం నమామి నవహేమ సమిద్ధకాయమ్‌. 14 వనారు వాసవ సురాసుర భాసురాలం ల కారామలచ్చ్ళవి వరాగ సముద్ధురాణి, సీవామీ తే చరణ వారిరుహాణి భూరి సందేహ రేణుహర ణోరు సమీర వీధ శ్‌

158 అజ్బామి తే చరణతామరసాలి లీలా సంధాయి పల్చుమ మహాగణధారి వాణీ (0). నంబన బుది కరుణాలయ లిజసిదడ ఛం 0 ౧౬ సజ్జావలీ దమిగణం చరణం చర న్లమ్‌ (1) కే6 యుగ్మమ్‌ ॥ ఉచ్చణ్ణధార కరబాల కరారి వార విచ్చిన్న కుమృ గల నాల కరాలనాగే, కున్తాసితోమర విభిన్న పరాసుదేహే కజ్కాల సజ్కుల భయావహ భూమిభాగే. [7 సౌచేగ హుంకురణ డామర ముణ్ఞరుణ్ఞ కీలాలలాలస విహజ్ల కులావరుద్దే, ఆబద్దదాణ విసరే సహసా నువనో ఏరం నరా రణభరేఒరిభలం జయని, 18 ఆసన్న సిద్ధి కమలా పరిరమృరమృ దమ్మోళి పాణిమివ మోహగిరిం కిర నమ్‌, సంపత్తి కొరణ మమజ్ఞల మూలకీలం సేవన్తి కేన భగవన్త మఘం హర న్తమ్‌. 19 ఆయాస భజ్ఞ డమరామయ సంవరాయ చోరారి మారి విరహేణ చిరాయ దేవ, భూమణ్ఞలే సునగరా నిగమా (2) విహార చారేణ తే పరమ ముద్ధత మామన న్గి, 20 నిఃసజ్ఞ నిఃసమర ని;సమ నిఃసవాయ సీరాగ సీరమణ నీరస నీరరంస, హే వీర థీరిమ నివాస నిరుద్ద'ఘోర నసంసారచార జయ జీవసమూవాబనో. 2 ౧ ఉల్లాసికార తరలామల వోరిహోరా నారీ గణా బహృవిలాస రసాలసా మే, సంసార సంసరణ సంభవభీ నిమి తం చిత్తం వరన్లి భణ కిం కరవాణి దేవ? 22

కొతి

ఇచ్చా మహానలిల కామ గుణాలవాలం

చిన్నాదలం సమల చిత్త మహీసముళ్ణమ్‌, సంభోగ ఫుల్ల మివ మోహతరుం అనసన్తం

హేవీర సిన్దుర సముద్ధర మే సమూలమ్‌. 23 సంపన్న సిద్ధిెపుర సంగమ మజ్జ్ఞలాయ

మాయోరు వారిరుహిణీ వర కుక్షురాయ, వీరాయ తే చరమకేవల పుభివాయ

కామం నమోఒసమదయాదమస త్రమాయ. 24 "హీ దేవ కింకర మిమం వరిభావయే హ

మజ్జన ముద్దర జలే భవనిన్దువూరే, ఊత్తారణాయ కురు వీర కరావలమ్బం

భూయో2సమజ్ఞుస నిరన్నర చారిణో మే. డైవ్‌ కునమయ రుతమాలాభజ్ఞ సంహారవాయో

కునయ కువలయాలీ చూరణే (చూర్చనే) మత్రరాగ, తవ గుణకణ గుమ్చే మే వరీణామ మితం

విమల మపరిహీణం హే మహావీర పాహి. 26 అనయ నివిడే పీడాగాడే భయావహదుస్సహే

విరహ విరసే లజ్జాపుర్లో రమే భవవ్డారే,

జ

నిరయకుహరంగామీ వాహంన సిద్ధి మహాప్పరి

సరల సరణిం సేవే మూరో గిరం తవ వీర హే. 27 నిరీహం గన్తారం పరమభువి మన్హార మఖిలం

నిహనారంహేలా కలికలహ...., భవన్తం నన్హారో నహి ఖలు నిమజ్ఞన్ని భవఖీ

మహాషారావారే మరణఖభయ కల్లోలకలిలే. 28 ఏవం సేవా పరినారహయా[?) లోలచూలామణీద్ధ

చ్చాయాలీఢం ఖరకిరణథఖా భిన్నమమారుహం వా, చిత్తాగారే చరణకమలం తే చిరం ధారిణో మే

సిద్ధావాసం బహుభవ భయారమృరీణాయ దేపా 2

60

ఇతం తే సమసంస్కృత సవ మహం |(వసావయా మాసీవా

త్ట తాలి (స్తా

నాశంసే జినవీర నేన్ధ్రపదవీం న [పాజ్యరాజ్యశియమ్‌, లీలాభాజ్లు న వల్టభపణయినీ బృన్దాని కిం త్వర్ట్యయే నాఖేదం |పథయ పసాద విశదాం దృష్టిం దయాలో మయి. 30 ఇతి శ్రీ జినవల్దభసూరి (ప్రణీతం సమసంస్కృత (పాకృతం శ్రీ మవావీరస్వామ్‌ స్తోతమ్‌.

1. మనోవికారాలనే ఏనుగులను అరికట్టడంలో భయంకర మహా కంరిరవుడు, మలయ మందర పర్వతాల వలె రీరుడు. కఠికాల పాపపంక సమూహాన్ని తొలగించడంలో ఉవ్వెత్తుగా లేచిన జలతరంగం వంటివాడు అయిన మహాఏరుణ్ని నమస,.రిస్తున్నాను.

2, ఓ దేవః సీ మహిమ ఎంతో గొవ్వ్పగా ఈ లోకమంతటా వ్యాపిస్తు న్నది. దీనిని దేవగురువయిన బృహస్పతిగాని, దేవరాజయిన పురందరుడు గాని శెలియలేకపోయారు. ఇది నిజం. అలాటి మహిమా గరిమను తెలుసు

కొనడానికి జడత్వానికి తావలమైన నేను ఎవర్ని? నీ గుణాలలో అణువైనా అన్ముగహించుమని మ్మాతమే నేను కోరుతున్నాను. కు 3. సణవంతులలో (శేష్ణమయినవాడా! నీగుణాలు, నవ్వు; హంస, ట్‌ ముక్యాలదండలలాగ తెల్లనివి. ఆవి ఎప్పటికప్పుడు ఇనుమడిస్తుం సాయి. వాటిని చం్యదుడు, సూర్యుడు, విష్ణువు, శివుడు, [1బహ్మ,ః బుద్ధుడు

యావులయిన దేవతలసమూహం మలినవరుచగలదా?

ఉ. దురంతమైన మోహాంధకారంతో కవ్పువడిపోయిన బుద్ది అనే

సూర్యుడు గ వో ౧

ఉలీ గలవారై బహుకాలం సంసార సాగరంలో కొట్టుకొంటున్న జీవ రాసులకు నిన్ను వదలిశే సిద్ధిభావం _ మోడం లభించదు. పో 5. యుగ్మమ్‌ _ అనసూయా సంబంధం "పెచ్చు పెరిగిన దేవతల ముదిరి

యిన గర్వసంరంభమనే పెనుచీకటికి చండభానుని వంటివాడు, హింస అనే కమలానికి శ్యతువయన చం్మదుని వంటివాడు, చిరకాలంగా పేరుకొన్న అహం కారపు దుంపను ముక్కలు ముక్కలుగా నరికివేయడంలో ఖడదండం వంటి వాడు, ౧

ర, చంద రేఖాలంకృత మైన ఫాలం గలవాడు, (చర్మదునివంటి ఘఫెలం నభవాడు), అత్యధికమైన కల్యాణ సమూవానికి నిలయమైనవాడు; భయమృన్లే

క! దుంపను పెకలించి వేయడంలో వరాహం వంటివాడు, గంలీరమయిన జనన జరామరణాలనే మవిీ [వవాహం గఅ సంసార సాగరాన్ని తరించడానికి నావ వంటివాడు అయిన మహావీరుణ్ణి నమస్కరిస్తున్నాను.

7. విశేషకమ్‌ - పోతరించిన కామభరంతో నశించిపోయేది, అంగాల విలాసాలతో బంధుర మైనది, స్రనభారంతో ఆలనిపోయినట్టిది, నవిలాస గమ నంతో మనోహరంగా రవళిస్తున్న అందెల పాదాలు గలది అయిన సుందర శరీరంతో బప్పేది;.

8. గితతాళ లయ చారచారీ చతురత గలది, కామళాస్త్ర బంధాలలో కుశలురాలు, తామర తూడులవంటి కోమలమయిన బాహువులు గలది, అనేక కాముకులనే జింకలను పొడిచిన భల్లం వంటిది;

9, కపోలాలపె విలాసంగా కదలాడే మణికుండలాలు గలది, అశోకపు చివుళ్శవంటి చేతులు గలది, శంఖంపంటి మెడ గలది, రతిక్రీడలలో ఆరితేరి నట్టిది, రమణీయ హావభావాలు గలది. అయిన రమణి కూడ నీ పవ్మిత సంకల్పాన్ని హెడు చేయజాలదు,

10. ఓ దేవా! నీవాణి సంచరిస్తున్న కిన్నరుల పలుకులు, వేణు వీణా రావాలు కలిసిన గేయ ధ్వనివలె రమ్యమైనది, ఆకాలంలో కలిగే చెడు ఊహ అను, చెడు బుద్దులను, చెడు దేవతల సంబంధమయిన బుద్ధిని హోగో ఫ్టేటట్టిది. . 11. దేవాః సీ ఆగమం (ఉవదేశం) సందేహాలనే దావానలాన్ని చల్దార్చే మేఘాల వంటిది, చేతనా చేతన భావాలను (వకాశింపడేసే సూర్యుని వంటిది. ఆ ఉపదేళాన్ని విన్న నరులు వవ్మితులై భావి కై వల్యలఖ్న్మీ వివాహంతో సుఖానందాలు పొందుతారు.

11. ఓ పీరా! దేవతలు నీ సభలలో మహావరిమళ భరితాలు, తిరుగు తున్న తుమ్మెదల రుంకారాలతో హృదయాన్ని హరించేవి ఆయిన వికసించిన పద్మాలు, అప్పుడే విచ్చి సుందరంగా ఉండే వావిలి పూవులు, మందారాలు, మొల్లలు మొదలయిన పూవులను కలగలుపుగా వెదజల్లుతున్నారు.

12. ఎల్లలులేని భయంకరమైన సంసారంలో "పేరుకొన్న, కంటికి కానరాని మోహమనే మృదావరణాన్ని చేదించడంలో బలమైన నాగలి వంటివాడు, దుష్టమైన సంసార నివాసంలో అంటుకున్న మలాన్ని పోగొట్టగల పవ్మిత జల్మ్యవవాహం వంటివాడు; మారుడనే మహామతంగజానికి సింహం వంటి వాడు ఆయిన మహావీరుణ్జి (పణమిల్లుతున్నాను.

13. అంతరంగంలోని కలహ కారణాలను ఛేదించేవాడు, సంసారానికి

కే62 అంతరాయం వంటివాడు, రోగ సముదాయాన్ని నిరోధించినవాడు, లోభం మాయ లేనివాడు, మోహాంధకారా వరణాల కోటలను విచ్చిన్నం చేసినవాడు: మెరుగు పెట్టిన బంగారు కాంతిగల దేహం కలవాడు అయిన మహావీరుణ్ని (ప్రణమిల్లుతున్నాను.

15 ఓ మహావీరా : ఇం్మదాది దేవతలు, అసురులు నీ పాదాలకు నమస్కరిస్తున్నారు. అప్పుడు వారి కిరీటాది అలంకారాల కాంతులు నీపాదాల పై పారాడుతాయి. అలాటి నీ చరణ సరోరుహాలకు నమస్కారం చేస్తున్నాను. సీవు మహో సందేహాలనే రేణువులను ఎగురగొట్ట గల రుంరూవాతం వంటి వాడివి,

15. నీ చరణ కమలాలలో భృంగాయమానమయినది; పంచమ మహాగణాల వాణితో సంసార సంబంధ మైన బుదితొలగి, కరుణా సముద మన దగిన సిద్ధ సంఘాలుగల దమి (ముని) గణం కొలీచేది, నిరంతరం సంచరించేది ఆయిన సీ చరణయుగాన్ని పూజిస్తున్నాను. (ఈ శ్లోకం ఆర్థం సరిగా తెలీలేదు.)

వగ యగలమ్‌ _ ఓ వీరా; యుద్దాలు జరుగుతున్నాయి. వాటిలో శృతువులు వదునై న ఆంచులుగల ఖడ్గాలు రించి ఏనుగు కుంభస్థలాలను టర. ఆ సరికిన కుంభస్థలాల నుంచి రక్తనాళాలు వెలువలికి వచ్చి

శత్రువుల జప కుంతం, ఖర్ణం, తోమరం మొదలయిన ఆయుధాలతో

భయంకర లు తెగిపడుతున్నాయి. ఎటుచూచినా కంకాళాలతో రణభూమి రిగ్గా క్షింద్వి

చిమ్మత్యు వంగా సలకరిస్తూ భీతిగాలిపే తలతెగిన దేహాల నుంచి

సమూహాల వసతి స్వ ఎగురుళున్న పక్షులగోలతో, వాణాల

మానవులు ఎంతటి ఘర గ్ర న కంగా ఉన్న _రణభూ మిలో నిన్ను స్మరించే

19. సమీపించిన 5 ద, ఇయునా జయిస్తున్నారు. కాన్ని వజపాణివళై నర్వ గాథాలింగనం కలిగించేవాడు, మోహవపర్వ ఆమంగలాలను సమూలగా నన పు సంప త్తికి కారణమయినవాడు, హరించేవాడు అయిన మహాీరళగ్య చావానలం వంటివాడు, పాపాలను

20. ఓ దేవాః ఈ కూమండ్త ని ఎవరు ్నేలించరు?

ల6లో నీవు విహరించడంవల బాధ, వరా

జయం, ఉత్పాతం, రోగాలు, యుద్దాలు, చోరభయ ల్త వే 0, శ్యత్రభయం, మృత్యువు మొదలయినవి లేక నగరాలు, నిగ్వ్యూల్బ (| ర్రక్షల సమ వాలు చేసుకొంటున్నాయి, క్‌ ల్కు గొప్ప ఉత్న

163

21. నీవు సంగరహిళుడిని, ఎవరితోను ద్వేషకలహాలు లేనీవాడివీ- సెటెలేనివాడివి. అసహాయళూరుడివి. రాగరహితుడివి. దేనిమీద (ప్రత్యేక మైన మమకారం లేనివాడివి. కామేచ్చలేనివాడివి. లాలసలేనివాడివి. ఓ దేవాః జీవ సమూహబందోః ధీరతతో నిరుద్ధమూ, -ఘూరమూ అయిన ఈ సంసారంలో చరిస్తూ నివసిస్తూ సకలజీవులను ఊద్దరిస్తున్నావు.

రర, ఓ దేవాః ఉల్లాసం కలిగిస్తూ, మెరిసిపోతున్న న్వచ్చమయిన

ముత్యాలదండలు ధరించి బహువిలాసాలతో మత్తుగా ఉండే నారీగణం మళ్ళీ ఈ సంసారంలో జననమరణాల భయం కోసం నా మనస్సును లాగుతున్నాయి. ఏమి చేయమన్నావు? చెప్పు- 23, ఓ మహావీరమహాగజమా! మలినమైన చిత్తమనే భూమిలో, కామగుణమనే పాదులో ఇచ్చ అనే. నీటితో సెరిగి, చింతలనే ఆకులువేసీ, సంభోగమనే వూవులుపూచి వెలిగిపోతున్న నామోహ తరువును కూకటివేళ్ళతో షైటు పెకలించివేయి.

24. ఓ మహావీరాః నీవు సిద్ధించిన సిద్ది అనే పురంతో సంబంధమనే మంగళం పొందిన వాడివి మాయ అనే మహా కమలప్పతీగకు మహాగజం వంటివాడివి. మాయను సమూలంగా ఏనుగులాగ “పెకలించి వే సేవాడిపి, చిట్టచివరి (చరమ) కై వల్యాన్ని సౌందిన పురుషప్పంగవుడిఏ. సాటిలేని దయా దమాది గుణాలు కలవాడివి. ఆలాటి నీకు మళ్ళీ మళ్ళీ నమస్కా-ర౦.

25. ఓదేవాః నేను మహావేగంతోపారే భవసింధు (వవాహంలో మునిగి పోతున్నవాడిని. నిరంతరం అసమంజసమైన పనులు చేస్తున్నవాడిని. అలాటి ఏ ఈ కింకరుణ్ని ఉద్ధరించడానికి చేయిటోత.క రావలంబం-ఇవ్వు. (ఇంతవరకు వసంత తిలకావృ త్తం)

26. కుసమయమనే- అపభసమయమనే- వృశవం క్షిని విరుగగొట్టడం లోను, ధ్వంసం చేయడంలోను మపహివారుతం వంటివాడా, దుష్టనీతి అనే కలువపిండును నుగ్గవేసే మ త్తగజం వంటివాడా, మహావీరుడా నీ గుణ లేశసంబంధంవల్లనే. నేను శుద్దుడుగాను; గొప్పవాడుగాను పరిణమించాను. నన్నుకాపాడు. (మాలినీవృ త్రం.)

27. ఈ సంసార పంజరం అనయంతో నిండి నివిడికృత మైనట్టిది? అట్టడుగు వరకు బాధలతో ఉండేది; వియోగాలతో విరసమై నట్టిది; సిగ్గుల ముద్ద; ఎప్పుడూ భయాలతో దుస్సహ మైనట్టిది. దీనిలో నేను కొట్టుమిట్టాడు తున్నాను. నరక కహరంవైపు వెష్యతున్న నేను ఎంత మూర్థుణ్ని ? సిద్ధి

1ేర్‌క మపోనగరానికి సరల మార్గమైన నీ వాణిని హాః సేవించకుండా ఉన్నాను! (వృథ్వీవృ త్తం)

28. దేవాః నీవు ఏలాటి ఆశలూ తేనివాడివి. పరమ భూమిలో సంచ శీస్తున్న వాడివి. అన్నీ ఎరిగిన వాడివి. అలవోకగా కలి కలవోలను నశింప జేసేవాడివి. ఇలాటి నిన్ను నమస్కరించేవారు మరణభయ కల్లోల కలితమైన భవళయ మహాసాగరంలో మునుగరు సుమాః (శిఖరిణీవృ త్తం)

రర నమస్కరిస్తున్న "సేవానిరతుల చూడామణుల కాంతులతో వెలుగు శున్నట్టిది, (ఇక్కడ సరిగా అర్థం కాలేదు.) సూర్యకిరణాలతో అప్పడే విక సించిన కమలం వంటిది అయిన సీ చరణ కమలాన్ని నాచిత్త మందిరంలో చిరళాలంగా భృదపరచుకొన్న నాకు, అనేక భవభయాలను తొలగించుకొనడం కోసం సిద్దావాసోన్ని ఆన్ముగహించు. (మంద్యాకాంతా వృత్తిం)

30. ఓ నాథాః నేను ఈ విధంగా సమ సంస్కృత స్రవాన్ని నీ నన్ని థిలో వస్తైవిస్తున్నాను. కాని నేను, ఓ జినవీరాః ఇం్మద్‌ సదవినిగాని, విశాల గాజ్యిషినిగాని కోరడంలేదు. విలాసవతులయిన (పియ్యవణయినులనూ కోర రం వ దయాళో 1 ప్రసాద విశదమయిన శాలిచూపును నా మీద [వస

9వ యమని మాతమే అర్థిస్తున్నాను. (శార్జూల వికీడిమ్‌) (0)

దేశినావువూలలోని వంరికొన్ని తలుగు పదాలు

“నిన్ను చూస్తే తందా మనిపిన్తుందోయ:” అన్నాడు డాక్టర్‌ చిలుకూగ్రి నారాయణరావుగారు ఒకనాడు మదాసు నెం్బటల్‌ స్రేషనులో బండెక్కుతూ నన్ను చూచి, “అంతటి అపరాధం ఏమి చేళానండీ:” అని [పళ్నించాను విదేయతతో. “అపరాధమా? మహావరాధమే చేశావు. సంస్కృత (ప్రాకృత సాహిత్యాలకే [దోహం తలపెట్టావు. గాథా సప్త శతితో తెలుగు వదాలు చేరాయని వ్రాశావు. ఈ (సతిలోమాన్ని ఎవరు సహిస్తారు?” అన్నారు ఉఊదేకంతో.

“థాషల విషయంలో అనుళోమం ఎంత సహజమో (వతిలోమం కూడా అంతే సహజమండీ. రాజకీయ [పాబల్యం, సాహిత్య (ప్రాచుర్యం, మత [ప్రాభవం __ఈ కారణాలతో వ్యాపించిన సంస్కృత భాష విభిన్న సంఘాల తోను, జాతులతోను సంబంధం ఏర్పడిన కొద్దీ, వాటి భావాలను, వాటి భాషల పదాలను [గహించుకొంది. అన్యభాషా పదాలనూ, సంవ్రదాయాలనూ సంత రించుకొనక పోయిఉంటే సంస్కృత సాహిత్యం ఇంత విస్తరించి ఊఉండేదేకాదని విమర్శకులు అంటున్నారు. సంస్కృత (పత్యయాలతోను, ఉపసర్గలతోను ఇతర భాషాపదాలు వేషం మార్చుకొని సంస్కృతంలో లీనమైన వనడానికి తం్యతవార్షిక కారుడై న కూమారిల భట్టు వాక్యాలే మనకు నిదర్శనం. జైన బౌద్ధ మతాలద్వారా దక్షిణ భారతదేశంలో వ్యాపించిన |పాకృతభాష కూడా సంస్కృతం వలెనే ఆ దేశభాషల సం్టపదాయాలనూ, శబ్ద సముదాయాన్ని తనవిగా చేసుకొనకపోలేదు. కాని...” అని గుక్క తిప్పకోకుండా అంటున్నాను.

“ఉండవయ్యా, నన్నూ మాట్లాడని. బండి ఎక్కు. కూచోని మాట్టా డదాం. బండి కదిలేసరికి దిగుదువు కానీ” అన్నారు ఆయన,

బండి ఎక్కాను. ఆయన టొవిడభాషా శాస్త్రజ్ఞులపై ఒక్క ఊపుగా విరుచుకుపడి “ఎవరయ్యా వాజిని అన్యభాషావదా లగ్నవారు? ఏమిటి విని

వ. 12

166

గమనం?” అన్నారు. “ఇదేమిటండీ? ప్రాక్సుత కావ్య వ్యాఖ్యాతలందరూ అలాటి పదాలను “*ఇతి దేశీ అని నిర్ణేశిస్తూనే ఉన్నారు కదా? వారు దేశ్యాలను 1పాకృత ముద వేద్దామనే వ్యామోహం లేనందున 'దేశి' అని పత్యేకంగా "పేర్కొన్నారు. రోలంబ, రింఛోళ€, తాలూరాది దేశిపదాలు [పాకృతంలో చేరి పోగా, వాటిని సంస్కృత పద(బాంతిలో సంస్కృత మహాకవులుకూడా గతాను గతికంగా |పయోగించ గా, “మేదిని మున్నగు సంప్కృృత నిమంటవులు స్విక రించి సంస్కృతమ్ముద వేశాయి. “రోలంబళబ్ధం సంస్కృృతేపి కేచిధఠాను గతికతయా [పయుంజంతే” అని ఆచార్య హేమచందుడు దేశీ వదకోళ మైన “జే నామ మాల'లో (7.2) చర్చించాడు” అన్నాను.

“వదకొండో శతాబ్ధంలో పుట్టిన ఆచార్య 'హేమచర్నదుడా నీకు (వమాణం? దేశీ నామమాల అనే తన దేశినిఘంటువులో 'హేమచందుడు తచ్భవా లనదగిస అమియ జిగ్గమో, పురిల్లదేవో పంటి పదాలనూ దేశీపదొ లన్నాడని దానిని రెండవసారి సంస్కరించిన శ్రీ పరవస్తు వేంకట రామానుజ స్వామిగారు పీఠికలో తెలిపారు చూచావుకదూ?” అన్నారు ఆయన వెటకారంగా.

“చూడ కేమండీ? ఆచార్య హేమచందుడు తన కాలంలో సంస్కృత [పాకృత సాహిత్యాలలో. యుగపురుషుడు. 1088లో జన్మించి జీవించిన 84 సంవత్సరాలూ తర్క, వ్యాకరణ, జై నవేదాంత శాస్తాంలలోను, ఆలంకార సాహిత్యాలలోను [ప్రామాణికమైన ఉద్ద౦ంథాలు రచించిన వాగనుకాసనుడు. ఆలాటివాడు ప్రమాణం కాకపోతే మరెవరు (పమాణమండీ? హేమచందుడు (ప్రాక్కత సాహిత్యంలో కనిపించిన దేశివదాలను ఎంతో వివేచన లేసి కాని తన

దేశీ నామాలలో చేర్చుకోలేదు. తన ఈ నిఘంటువులలో తనకు ముందున్న దేశి పదకోశకారులు అధిమానచిహ్న, గోపాల, దేవరాజ, (దోణ, ధనఫాల, పాదలిప్తా చార్య, రాహులక, శీలాంకాదులను ఉదాహరించి కొందరి మతాలు ఖండించి, మరికొందరి మతాలు సమర్థించాడు,

కద్రజ్ధ దుస్సందర్భా

(పాయ సృందర్భికాపి దుర్చోధా,

ఆచార్య హేమచం్యదః

తత్తాం సందృభతి విభజతి చ. (దేశీ పదాలను అన్వయించడం కష్టం. అన్వయించినా అర్థం చేసికొనడం కష్టం. అలాబివాటిని 'హేమచందుడు అన్వయించి సుబోధం 'స్తాడు.) ఆని (గంఠా దిళో చేసిన (ఆజ్ఞకు సర్వహించుకున్నాడు, “ఇప్పటి దేశీ నిఘంటుకారులనీ,

గ్ర వాటి వ్యాఖ్యాతలవీ ఎన్ని తవ్పులని ఎన్నను? (అధునాతన దేశీ కారాణాం, తద్వాఖ్యాత్యూణాంచ కియంత: సమ్మోహాః పరిగణ్యంతే. 812)” అని విసుక్కున్నాడు కొన్ని చోట్ల తను సారతర దేశీ దర్శనంతో వాస్తున్నానని, తన నిఘంటువులో పొరపాట్టుండవని 'తిణిక్‌ శబ్ద వ్యాఖ్యాన సందర్భంలో స్పష్టవరిచాడు. (తిణిసం చ వృక్షవిశేష మాచక్షతే. అస్మాభిస్తు సారతర దేశీ దర్శనేన తిణిస శట్టో మధువటలార్థో వ్యాఖ్యాతః. త్మత యుక్రాయుక్తన్య ఐవు దృక్వానః (పమాణం 3.12 తిణిస-తేనెతెట్టు.) ఆంతేకాక దేశీ నామమాలలో వదా' లన్నిటినీ అకారాదిగా- మొదటివర్గంలో అజాది వదాలు, అనేకార్థాలు; ద్వితీయ, తృతీయ, చతుర్ధ, పంచమ, షష్ట వర్గాలలో కచటతప వర్గాది వదాలు, వాటి అనేకార్థవదాలు, సప్తమ వర్గలో రలవకారాది పదాలు, వాటి అనేకార్థాలు;' అష్టమవర్గలో సవాదివదాలు (కమబద్ధంగా ఇచ్చాడు. ఇలాటివాడు కాక మరెవరండి [వమాణం?” అన్నాను. “సరేకాని, హేమచం్యదుడు చెప్పిన దేశీ పద నిర్వచనం జతివ్యావ్లం కాదూ?” అన్నారు ఆయన, “అతీవ్యాప్తం ఎందు కవుతుందండి? అతడు స్పష్టంగానే చెడ్చుడుం

*దేన విసేస వసిద్ధీఇ

భజ్జమాణా ఆఅనంతయా హుంతి,

తమా అణాఇ పాఇఖఅ

వయట్ట భాసావి సేసఓ దేసీ.” దేశవి శేష (పనిద్ధమైనవి ఆనంతంగా ఉంటాయి వదాలు, వాటి నుంచి నాది [(పొకృత వవృత్త భాసావిశేషమే దేశీ అని అన్నాడు కదా, అయినా,

“వాచస్పతే రపి మతిః

న (ప్రభవతి దివ్యయుగ సహ్మ సేణ,

దేశషయే (వసిర్దా -

తాళ్‌ శద్దాన్‌ సర్వతః సముచ్చేత్తుమ్‌.'” దివ్యయుగ సహ్మసం [శమించినా వాచస్పతి అంతవాడు గూడా ఆయా పాంతాల్లో ్మవసీద్ధమెైన _పాకృతంలో చేరిపోయిన దేశివదాలను ఏర్చి కూర్చడం (ష్టం) అని ఎంతో వినయంతో స్పష్టీకరించాడు. దీనిని బట్టి తెనుగు, తమిళ, కన్నడాది దేశభాషా పదాలను ఎంతో (శ్రమవడిి, వాటి పుట్టు పూర్వో త్హరాడ్కు శెళుసుకొని [కోడికరించా డనడం విస్సష్టం” అన్నాను,

గిరీ “అక్కజేనయ్యా కలిగింది ఆపోహ. హేమచం(దుడూ అపోహవడ్డాడు. దానినిబట్టి శ్రీ రామానుజ స్వామిగారూ అపోహపడ్డారు.. 'దేశీ నామమాల'గ్గాసరీ లో కొన్ని దేశీవదాలకు మూలమంటూ తెలుగు, తమిళ, కర్నాటావివగాలు ఇచ్చారు. బ్రావిడ భాషా కుటుంబం అన్నదే లేదు. అంతా సంస్కృతం నుం వచ్చిందే" అన్నారు ఆయన. "శ్రీ రామానుజస్వామిగారు తెలిపినవి కాక మరి కొన్ని తెలుగు తమిళ పదాలు కనుక్కున్నానండీ నేను దేశి నామాలలో అన్నాను. అయన వినీ వినిపించుకోకుండానే,. “నీవీ? చెప్పు... ఇద్దరినీ అందీ స్టాను," అన్నారు. “వినండి!” ఆంటూ మొదలు పెట్టాను. ఆజ్జీ=దేవర భార్యా, పతిభగినీ, పితృష్వసా అని మూడర్జా లిర్భాడు ఇది. పూర్తిగా తమిళ పదం. నేడిది అన్నభార్య-వదినె-అవే అర్థం ఛమికదేశంలో వ్యవహారంలో ఉంది. తర్వాత వదినగారు (వతిభగినీ ఆ అర్థంలోను వ్యవహృత మైంది. వర ఉడూ =తృణపరివారణం.__తృణావరణాచ్చ్బాదనం అన్నాడు* కం ఇంలో అశ్రయం (ప్రధానంగా ధ్వనిస్తుంది గనుక ఇది వీడు అనే తెనుగు ప నుంచి కాని, ఉడు ధరించు అనే (ద్రావిడ ధాతువునుంచి కాని విష్పన్నమై ఉంటుంది. ఉడుప్పు ఉడుగర తెలుగు. చే ఊసలం =పీనం అన్నాడు. ఇది ఉసులుకొను అనే తెలుగు (క్రియనుం పుట్టి ఉంటుంది, ఓఆవలో =దాలాతసః__ఉదయపు ఎండ, ఇది. వొలాతస శబ్దభవరి కావచ్చు కాని, దేశ పదమన్నాడు గనుక వెయ్యల్‌ అనే తమిశపద నో అన్న అనుమానం కలుగుతుంది. ఓలఇణీఎఆదయితీభూతా. ఇది వలచు ఆ తెనుగు ధాళువునుంచి వచ్చిందమకుంటాను. ఓలుంకి ఆఛన్నరమణంలాలే బాగుడుమూతలు. ఒళిందుక్కొళ్‌ అనే తమిళధాతువు దీనికి మాలమై ఉంటుంది* ఓనిఓజఅబలః. ఇది ఓసిలోడునుంచి వచ్చిందేమో! ఓసి-తమిళ వదం- క కలింజం, కిలించం (కిలించిఅం)=లఘుదారు. చిన్నక[ర: పుడక * కిలించిఆ శబ్దానికి కిలిచ్చిం అనే రూహేంతరమూ ఉంది. హేమచందుడో కలింజం, కిలించం అనే పదాఆకు లఘుదారువు అన్న అర్దం చెప్పాడు కొని గాఠా స ప్రళతిలో (1-80) కిలించిఅ కంటకేజ అని (పయాగం కనిపిస్తుంది" కిలించిఅ కంటఆం చిన్నముల్లు, ఈ కిలించిఅం |కమంగా కిలింజం? కైలించ9 అని నూరి చిస్నపుడక అనే అరంలో రూరమె “అంటుంది. మనకు సన్నగ నీచమైన అనే అర్థాలలో కించీకించు శబ్దాలున్నాయి. తమిశ కన్నడ ఖో లలో కి, కిలింజల్‌, కిలిచ్చల్‌, కీక్‌ శబ్దారికు సన్నని, సన్నగాచేయు బి ఖనే అర్థాలున్నాయి. కొంచెం, శెల। శర పదాలు అల్బార్థకాలు. కలింజి

రక

కిలించ వదాలకు పెన ఉదాహరించిన (దావిడ వదాలకూ గల సామ్యాన్ని బట్టీ అవి వీటికి మూలమై ఉంటాయి. వీటిని గతానుగతికంగా సంస్కృత వండితులూ " (వ్రయోగించగా, (తికాండ శేషకారుడు కిలింజకం, కిలింజం అని సంస్కృత ముద వేసి సూష్మదారుః అని వ్యాఖ్య చేళాడు, కీలంజస్తోకం. ఈ పదం ముందు చెప్పిన (చావిడ వదవర్గంలోనిదే.

కుమ్మణం=మానః. కుములు అనే తెలుగు వదాని కిడి దగ్గరగా లేదూ? కుంద ఓ =కృశ:ః, దీనికి కుందు, కందు అనే తెనుగు, కన్నడ పదాలు మూల మనుకుంటాను.

చట్టూజదారుహా స్తఃః క్మరగరిచె, కెడ్డు. చటుఆం -_ అని గాథాసస్త శతిలో (2.62) వయుక్తమైంది. చట్టువం అనేవదం గరిబె, తెడ్డు అనే అర్థా లలో తెనుగు తమిళాలలో ఉంది. “చట్టువం బొకచేత బట్టి ఖడ్గము సంక దగిలించి” (భార. విరా. 1.21), “వఇాశితంబెన పసిడి చట్టువమున నన్నంబు నునిచి నెయ్యభిఘరించి" (కాశీ 7-147).. చిన్న మట్టి, కరప్యాత అను కన్నడంలో చటుకి అంటారు. దారుహస్తం అని హేమచందుడు అర్థం చెప్పాడు గనుక దీనికి చెట్టుపదంతో ఏదైనా సంబంధం ఉందేమో 1 మొదట కర గరిటెకు వ్యవవారంలో ఉన్న ఈ వదం తర్వాత గరిటె సామాన్యానికి వ్యవహార మై ఉంటుంది.

చారోజు[పియాలవృక్షః. సార చెట్టు. ఇది (సారంబార) తెనుగని వేరుగా చెన్చనక్కర తేదు. చుడులీ=ఉల్కా.. కొరివి. చుడు (కాల్చు) అనే (దవిడ వదం దీనికి మూలం.

జంబువో, జంబులోజువేతసః. జంబుగడ్డి. ఇది కన్నడంలోను, కన్నడ వరిసర [పాంతాలలోను ఒకరకం తుంగకు వ్యవహారంలో ఊంది,

తజణ్ఞాయం==ఆర్టరం. తడిసీనది. చల్లనిది. తనియు, తనువు, తంపు తెనుగులోను, తజ్జన, తంపు కన్నడంలోను ఉన్నాయి. ఇది తన్మూల జన్య నదం.

తాలూరో = ఆవ ర్షః సుడి. తలయకి తలం దర్శయకీతి తాలూరః_ అని శబ్దకల్ప్మదుమం వ్యత్ప క్తి= తాలూరళబ్దం గాథాస స్తశతిలో (1-37) (పయుక్తమైంది. ఈ ళబ్దం దేశి అని వ్యాఖ్యాత లందరూ అన్నారు. తిర్‌, (కివ్న, తిరుగు, తలారు అనేవి తెలుగులో [గ్రమి వాచకాలు, తలారు శద్దానికి మరలు తిరుగు అనే అర్థాలున్నాయి. “శ్రేపులం దలచి తలారంంవక” (భాగ 10 సం) అని (వ్రయోగం, థలారుకు కాల్లూరక్సు పోలిక ఉంది. క్రాలు శబ్దానికి

170 తీరుగు, కాలించు, తాలబోయి అనే అర్థా లుశ్నాయి కనుక తళార శబ్దమే తాలూర శబ్దానికి మూలమై ఉంటుంది. తిణిసం = మధువటలం. తేనెతెట్టు. తిణిసపదం దేశి పదమని హేమ చం్మదుడు. చేసిన చర్చను ఇదివరకే తెలిపాను. తేన్‌, తేనె, దేన్‌, జున్ను (చావిడపదాలు; తిణిసం ఈ తేనె నుంచి వచ్చి ఉంటుంది. వడుజుఅతజతరుణి. ఇది పడుచు, యువతి అనే తెలుగు సంసగ్భిత పదాల కలయికతో ఏర్పడిందను కుంటాను. పలం, పలసం=స్వేదః. ఇది పొలసు అనే తెలుగుపదం మారురూవ మనుకుంటాను. పిల్లిరీ = గండుత్సంజ్ఞం తృణం. ఇది పులు, పుల్లు, వూరి _ అనే తమిళ తెలుగుపదాలనుంచి పుట్టి ఉండదా? పేండఓ=షండః, పేడి. దీనికి మూలం పెజ్‌ అనే పదమై ఉంటుంది. పేండి అని దక్షిణాయధుల వ్యవహారం. కనుక ఇది పెణ్‌, పేండి నుండే వచ్చి వృంటుంది. పాణో=శ్వపచః. పాణ శబ్దం గాథాన వ్రశతిలో, (వయుకృమెంది. “షెణసి పువ్వు బోడులము” (హరిళ్చర్మద. ఆఅ-2.) మాణసి లోని అంత్య సికారం రూప్పచెడి పాణ మ్యాతం మిగిలి (ప్రాకృతంలో చేరింది. శతిలో జభ ఎసవృవః, వత్తి, పత్తి చెట్టు. ఈ వదం గాఠాసస్త వాలదేవని వ్యాఖ్య సయకసైంది. “ఫలహీ కార్పాసవృ్నే దేశ" అని రం కూడా ఇచ్చాడు. తెన్పను కా దీనికి వలహి, వవణి అనే వర్యా లు వూర్వడావమన వజ బీకే చంహీగా మారిందని నానమ్మకం. వతి కలిగిన [వయత్నంలో మద ఆయి అంత్య ద్విత్వాక్షరం ఊదిపలకడం || ఆయినట్లు, పలుక్తీ పఫలహి ఆ వకారం మహ్మాహిణమై ఉంటుంది. పంది లండ్‌ టుందని, [వ్రవత్రికా ళబం సా ప్‌ త్త్రిక్రా శబ్దంనుంచి పత్తి అయనే రావుగారు) చేసిన వాదం నప్కటీనే పబ్టివుంటుందని మీరు (శ్రీశారాల గ వ త్తియ-వత్తి కావడానికి పిలవ. కనిపిచదండి. వృతికాళబ్దం నుం పడవలని వుంటుంది. వవ అర్థంకోసం లాక్షణికంగా నానాబొధలొ తెనుగు సం,వదాయా (నైకా శబ్దంనుంచి పత్తి అనేరూపం అసలేకాదు= ౮ నికి ఉపనర విధానమే విరుదం. నుంచి వతిఆ కావచ్చుకాని “ఫలహీ”ని ఏ విధ విరుద్ధం. వషతికా త్తి ఉచ్బిల్ప శజ్లాలు రెండూ వేర్యేరసి ంగానూ సాధించలేము. ఛడ వాచక లర దేశీ శహాలకు ఉపసర స వ? ఉచ్చిల్ణకబ్బం ఉత్పూర్వక ఛిల్లళబ్దం కాదన; ద గ్గ సంబంధం -వుండదసీ హేమచందుడు ఉచ్చిల్లి పద వ్యాఖ్యతో (1-95) చర్చించాడు, (నహి దేశీశబానాం ఉపసర సంబందో భవతి ) ఫలంనుంచి ఫలఅయినా ఫలీఅయిన్నా ఫలప్తి. ఇని అంత్యహికారం ఎక్కడ నుంచి సాధించగలం?

శ?

బోదరం _ వృథు, పెద్దది. ఇది బోద, బొద్దు అనే పీనార్థక శబ్దాలకు దగ్గరగా లేదూ?

భుండీరో=సూకర:ః వంది. దీనికి భుండో, బుందో అనేని రూపాంత రాలు. గాథాళప్రళతిలో భోండీ (52) అని [పయోగం. ఈ మాటలు విసీ వినగానే మనకు వంది అనే తెనుగుమాట మనసుకు తట్టడం లేదూ? (పాకృ తంలో ఇ-ఏ.లకు, ఉ-టలకు వరస్పర వినిమయం సహజం గనుక భోండ శద్దాన్ని (గిహించిన ట్రై. తెలుగు వ్యవహారంలో పదాది అకారం ఎకార ఒక్తా రాలుగా మారుతుంది. గడ్డ_గెడ్డ, శరిట-గెరిట, మగడు.--మొగడు “మొగ డొచ్చి పిలిచెను పోయివచ్చెద సామి.” వవ్వులు-పొప్పులు. కన్నడంలోను ఇలా మారడం కద్దు. ఇలాగే పంది పొంది అయి, తవర్గం టవర్షంగా మారి పొండి అని ఊదిపలకడంలో చేయవలసిన (వయత్నాన్ని బట్టి ఆదివర్ణం మహా [పాణంగా పరిణమించి ఖభోండి ఆయి ఉంటుంది. ఇది ఈకారాంతం కావడంవల్ల శస్రీలింగమని [భమవడినందున భోండ, భుండ శద్దాలు కల్పించబడ్డాయి. భుండిరో వదంలో వంది _పాచీనరూవం తొంగి చూస్తున్నది చూడండి. పందికి పూర్వరూపం పంద్ది, పస్తుతం తమిళంలో పస్థి. రేఫసహిత నకారాన్ని ఉచ్చ రించడంలో న ఉచ్చారణ ఏర్పడుతుంది. న గూడా అవుకుంది. పన్‌. రెండు =పంనెండు మళయాళరూవం పన్నెండు. తెనుగు వ్యవహారరూపం, * ,పస్థ్రి పంది అయింది తెనుగులో. పన్ని ఆనేరూనం వ్యవహార చ్యుతమైంది, వన్ని నేడు తమిళ వ్యవపారంలో ఉంది. కనుక పంది వదం [ప్రాకృతంలో బుందో, భుండో, భుండిరో, భోండి అనే పెక్కురూపాలతో చేరిందని ఊపహిం చడం అఆసమంజసం కాదు,

మండిట్లో = ఆపూవః భక్యవిశేషం. ఇది తెలుగు కన్నడాల మండిగలు కాదూ? మలట్టో =గర్వః. ఇది మొరటు, మోటు, మోడు శద్జోఐ ' వికృతి అను కుంటాను. మాకందోజ'ఆ్యమః. మామిడి దీస్‌- పట్టు పూరో త్తరాలు చాల ఉన్నాయి, మరొకమారు చర్చిద్దాము.

హల్లీసోళురాసకః.- మండ్‌లేన స్త్రీణాం నృత్యం. మనకు, కన్నడం వారికి హళ్ళీ అనేపదం ఉంది. ఇది సున్నకు పర్యొాఖుం! చిన్న వర్తులానికి అల్లి అంటారు కొన్ని (ప్రాంజాలల్లో గోభీలనుకూడా అల్లి కాయ అంటారు, ఆల్లికాయలంటే గుం్మడని గుళ్ళు, లొంందరాలాటలో నేలమీద గుం్యడని గీటు గీచి దాని మధ్యన ఒక బొంగరాన్ని ఉంచుతారు చూచారాః అలా గీచే గుర్యడనీ గిరిని అల్లి అంటారు, అలాగే పిల్ణలు ఒకరిచేయి. ఒకరుపట్టుకుని గుండ్రంగా

క్రైం సందెం కట్టి నిలవడాన్ని అల్లి కట్టడం ఎంటి ము. కనుక ఈ , అల్లే హల్టీసో అయిందేమో। హల్టీ సం నుంచే అల్టీకాకూ డద్భు అని ఎదురు పశ్న వేస్తారు కదూ? కావచ్చు. కాని హేమచం్నదుడు దీన్ని దేశిపదంగా వరిగణించాడు కనుకనే ఈ [శమంకా. హుడ్డా=పణః. పందెం. ఇది ఒడ్డు అనే తెలుగు పదం వికృతే అయి ఉంటుంది. హేరంభో =మహిషః. దున్నపోతు ఇది ఎరుమై (ఎమ్మె-క-ఎనుము- తె; నుంచి వచ్చి సంస్కృతంలో చేం అశ్యార్థ. వాచక మైందని కిట్టల్‌ తన కన్నడ నిఘంటువులో (వాకాడు. హేమచం్యదుడు దీనిని దేశి అంటున్నాడు గనుక ఎరుమైనుంచి ఇది [పాకృతంళో చేరి ఉండవచ్చు. హోరణంజవస్త్రం. ఇది పోరువై, పోరణం.అనే (దవిడపదాల శుంచి వచ్చి ఉంటుంది. పోరువై అంటే కప్పుకొనే వస్త్రం. ఇంకా ఎన్నో ఉన్నాయి (దవిడ వదాలు .- ఇలా చెబుతూ పోయాను. ఐండి అరక్కోణంలో ఆగినవ్పుడుగాని తేలీలేదు ఎంత సేపు అయిందని. మరొక సమస్య వచ్చింది; టిక్కెట్టు లేకనే బండి ఎక్కాను. . “చూచావా? సీ కిదే శిక్ష, తెల్పివారుజాము బండి ఎక్కి. మ్మదాసు చేరుకో మెరొకన్సూర్ప హోరాప్రనోగ్రిగా పోట్టాడుకుందాం, (చావిడ భాషావాద సన్నిపాతం ముంచుకొచ్చింది మీ కందరికీ, స్వాస్థ్యం కలుగాలంటే కొంత కాలం పడుతుంది" అన్నారు ఆవేదనతో ఆయని న నీ షంగా భ్రావించ్రుక్రాని వగవట్టే ఈ కాలం ఎక్క న్‌ ౮ సహిత ల అభిమానాలు వేరు; అభిమానాదరాలకు, మానవత్వా ని క (లీ లేదాలు. అడ్డుూననే ఆ సహృదయ. విమర్శక పరికోధక్యాగణి ఎక్కడ ్యణతొలాట్ర ఉద మ్య డు మరొకడు నాకు కనిపించలేదు. త్‌ బలి టు. 1 ్య (౧4.4220 గ షష్ట డో

; [కు కో లేక

పో సోన క మో, 1... త గ న కీ మట క క ల రని! ర | మై. నం ళు జకం స ళ్టుపు సేమ్‌: స్‌ క్‌ లట మ నయం నల లి ళం] మ న. టి ల [హా ల ట్‌ బి ఎయ్‌ రసి క ల చ పనే మ! నాట... ౯. ప్న శన నం మటనే ర. న న. వారంటు య్య ల పామ చనం న న. న పు పూ ర టి స నం టన త . _ రై ఇ స్పా; ల్‌ య న యో నో శక హి లో చయ? . క న క్‌ హు లో 1 త గంలో శో న అజయ్‌ ట్రే ా ల వో సన య. ట్‌ చ్‌ 0న బహ. మం, ట్‌ కా 2 నం ట్‌? చు కన ర శకాచ య ఏ1 పం ఆన్‌... ఆ ఛూ గ్‌ా? క్‌ జయ్‌. భ్‌ స న. క టు లీసా భభ స శ ల ఫో. వ) లా న న హాం. ష్య నస స 1 నట. పా యవల న! | అ ల గ టైం పు నం ని హరన స ను! ౨ క్‌ ళ్ళ ప శాల సే ల య్‌ 2 శీ.

న శ భ్‌ ర (గ త టీ గ “సరం సక న (తం