Telugu pandava nataka chakram parishelana - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

'_ ౧. “తిరుపతి వేంకట కవుల = పఠన గా శక్తంంపంణం . (సంస్కృతాంధ్రమహాభారతాలు - ప్రధాన ఘట్టాలు... టా! పొందవ జః ॥ =. మం ల ల్‌ో 1908 . మో స్ట, స్‌ యే స్చ త. - ల క యస... శం సట 4. (| “శ శ /ళ న్‌ ఫి తతత 7 ని పళ్ళని [1 త్‌. క గా ల / మ (॥ చ రి ఏ౦ంల లో మా! [ లగ ' ల్ని తళ ల క్ల 1 న. ల కలన చ్చి ఇ | సం త క పం లే

ష్పత్తాలా _ 'శీయిం.యపి2టి ఆ తిరుపతి వేంకట కవుల వ కరి దీ రి4 లకే ప్రారగ్‌ ఎ శాక్‌ ౪ 5 9= టఠి6 89 (సంస్కృతాంధ్రమహాభారతాలు - ప్రధాన ఘట్టాలు) 'అమాముతి. రాఘళాన్త్యోక | ఖ్‌ 1908 జ గ వా ( మ శా టట ళ్‌ . | “రీ టి లె లి బై... న. గ థా త, (| లే ర క బై / షక ఆ శీ 161 1 ఈ.. ంల్మిర్రల్రాణంలై ఏ4 శాష్ట5 మగడా రానులింగస్వాను

రచన : 1993 ముద్రణ - 1998 (ప్రతులు : 500 పస ర వెల :- 90/- రు లా హిందీ కాపీలు దొరుకుచోటు = విశాలాంధ్ర పబ్లిషింగ్‌ హొస్‌ 4-7-435 బేంక్‌ ప్రీట్‌ 'హైదరొబాద్‌ - 500 001 (అన్ని బ్రాంచీలు) నవోదయ బుకహొస్‌ ఆర్య సమాజ్‌ మందిర్‌ ఎదుటి వీధి కాచిగూడ ౫౬ రోడ్స్‌ హైదరాబాద్‌ - 500 027 [ల 47-15-4, గుర్చంగా కాంస్లెక్స్‌ [౬ డైమండ్‌ పార్క్‌ రోడ్‌, ద్వారకానగర్‌ య చంథాలయ్‌ ఫైళ్లు 530 016 శో వ "స వంశీ ఆర్ట్‌ ప్రింటర్స్‌ వాలి హైదరబాద్‌ ర్‌ లు శ్రీనగర్‌ విశాఖ - 16 (2: 556225]

స ఓం నమశ్శివాయ ల సీ జపమేమి చేసెనో జనయిత్రి శైలజ సామను దాల్చిన సాఖ్యమబ్బె నోమేమి నోచెనో భామామణీ గంగ పతిశిరంబున నుండుభాగ్యమట్చి తపమేమి సల్పెినో తారాపతింద్రుండు మూర్దంబునందిన మోక్షమబ్బె (వ్రతమేమి సల్పెనో ఫణిలోకనాధుండు కంరాన నెలవున్న ఘనతయటబ్స్బి గీ॥ చిత్తశుద్రి కలిగి ''శివశివి' యటన్న కోర్కెలను దీర్చు బంగారుకొండవీవు

భక్తి (ప్రార్ధింతునయ్య! ఓ పార్వతీశ! " కావరావయ్య! పరమేశ! కరుణభరిత!

జై భరతమాత!

సీ వేదముఖుల తోడ వేదఘోషలతోడ విలసిల్లినట్టి దీ వేదభూమి రత్నాల రాశులన్‌ రమణీయశోభతో (ప్రసవించినట్హ్రి దీ రత్నభూమి మిసమిసలాడిన పసిడి పంటల తోడ భాసురంబైన దీ భరతభూమి విజయలత్న్మిని గొన్న వీరులందరితోడ వెలుగాందినట్టి దీ. వీరభ్లూవి? అన్ని మతాలకు ఆరాధ్యనీయమై గణ్యతగొన్న దీ పుణ్యభూమి గీ॥ నిఖిల విఖ్యాతకవులకు నిలయభూమి సకల విజ్ఞానధనులకు జన్మభూమి అట్టి సద్బూమిళలో హృదయమ్ము- పొరిగ, మమ్ము ఫ్రుట్టించితివి తదృణమ్ము దీర్చ వందనమ్మును జేతు మో భరతమాత!

లే డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి క?

గీ॥ ఎవరికిన్‌ లొంగుటన్నది, ఎరుగనట్టి | ః తిరుపతి కవుల వంటి కూతురిని గంటి! ఎవరినొల్లని నాకన్య ఇతని చూచి, క | (| తలను ఊచె, తలనువంచి పసంగ్ష్య | టీ ఈమె కోరుకొనిన వరుండెవరటన్న ఫ్‌ | 1 సీ॥ పాటలు పాడెనా?! ప్రాణిలోకము నెల్ల గః ॥ 11 పరవశింపగ జేయు ప్రణవమూర్తి [11.. | 1 మాటలు పలికెనా?! మానవ జాతినే 1 /11 మంత్ర ముద్ధము చేయు మధురమూర్తి 1 నటుడై నటించెనా?! నటరాజ రూపమై 1. నవరసొలొలికించు నటనమూర్తి స్వరములు కూర్చెనా?! సరసమాధుర్యాల ఖ / సరసాన్నములు పెట్టు సరసమూర్తి , / గీ॥! చలన చిత్ర నిర్మాతయౌ చతురమూర్తి ॥ లలిత సంగీత సామాజ్య రమృమూర్తి సలలిత మధుర హృదయ సౌజన్యమూర్తి | పథధిత బాలసుతైహ్మ్హాణ్వ భవ్యమూలర్ల | గీ॥ వినయ సద్గుణ శోభిత! విదిత చరిత! | పుణ్య! వితరణ గుణగణ్య! ధన్యగణ్య! | | స్వీకరింపుము కృతి కన్య చేతమలర, | / మధురయశమును చేగొమ్ము మాననీయ! "క్లే | య లయ |

| య ర సో ని [ ను ట్‌. ళీ ఇ త్ర గ్య జాతో

వ... | / వ న టట న 2. | న య. | మానే 1 డి అవశ

నపీర పురస్కార [గ్రహీత క క సలల డిలిట్‌ (1) అధ్యక్షులు, మ! ఆం॥వై॥ రాష్ట్ర సాంస్కృతిక మండలీ న్‌? య్‌ స్పాదరాబాదు - 500 004 జఖినందనలు

అటు అవధాన విధాన పథ నిర్దేశకులుగా, ఇటు కావ్య నాటకరచనా చణులుగా తెలుగు నేలకు అపరంజి పులకలు వెలార్చిన అసదృశ ్రతిభావైదుష్యవమూర్తులు తిరుపతివేంఠటకవులు. ఆ మహాకవుల కావ్యనాటకాదులను గురించి ఎన్నో వన్నెకెక్కిన (గ్రంధాలు వెలువడ్డాయి ఆ పంక్తిలో గణనీయం డా॥మీగడ రామలింగస్వామి రచించిన ఈ గ్రంథం.

డా॥మీగడ రామలింగస్వామి వృత్తి రీత్యా తెలుగు అధ్యాపకుడు. కీర్తి రీత్యా రాణకెక్కిన రంగస్టల నటుడు. ఈ (గ్రంధం ద్వారా ఉత్తమ సాహిత్య పరిశోధకుడుగా ఆయన తన వ్యక్తిత్వంలోని మరో పార్య్వాన్ని ఆవిష్కరించుకుంటున్నాడు.

తిరుపతివేంకటకవులు మహాభారతకథ ఆధారంగా రచించిన ఆరు నాటకాలను తన పరిశోధన పరిధిలోకి తీసుకున్నాడు డా॥[మీగడ రామలింగ స్వామి ఒక్కొక్క నాటకంలోని కధ, వ్యాసభారతంలోని మౌలికాంశాలు, తిరుపతి వేంకటకవుల చేతిలో అవి పొందిన వూలాతిశయిత్వం ఈ పరిశోధకుని పరిశీలనకు భిత్తికలు తాను ఏర్పరచుకున్న ప్రణాళికను అత్యంత సమర్దంగా నిర్వహించాడు ఈ పరిశోధకుడు. వ్యాస భారతాన్నీ మన కవిత్రయం వారి తెలుగు భారతాన్నీ కుశా [గ్రమతితో పరిశీలించి, ఆయా అంశాల పునాదులపైన తిరుపతి వేంకటకవులు తవు నాటక సౌధాలను ఎంత నయనహృదయపర్వంగా నిర్మించారో డా॥మీగడ రామలింగస్వామి ఈ [గ్రంథంలో నిర్దిష్టపద్దతిలో విశ్లేషించి చూపాడు పరిశీలన భాగంతోపాటు ఇందులో సంతరించిన ప్రయోగభాగం విలువైన సమాచారాన్ని అరిచేతిలో పెట్టి చూపేదిగా వుంది.

ఈ పరిశోధన గ్రంధాన్ని భారత చలన చిత్ర రంగంలో బహుముఖీన ్రజ్ఞాభా స్వరుడుగా వెలుగొందుతున్న శ్రీయస్‌.పి, బాలన్ముబహ్మణ్యంకు అంకితం చేయడం పసిడి పరిమళించినట్టుగా వుంది. కృతికర్తకూ, కృతి స్వీక్రర్తకూ రు

ఖః

ఆచార్య కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తి డి.లిట్‌ మి విశ్రాంతాచార్యులు, తెలుగు శాఖ స జ్ప్‌ందన

డాక్టర్‌ మీగడ రామలింగస్వామి సంగీతసాహిత్యసవ్యసాచి. సంగీత సాహిత్యములకు సంగమస్ట్రానమైన నాటకరంగమునందు కిరీటి. రవయిత, నటుడు, దర్శకుడు, ్రదర్గుకుడు. తాను రచించిన (శ్రీకాళహస్తి మాహాత్మములోని నత్కీరపాత్రధారణము నాన్యతోదర్శనీయము. చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహము రచించిన గయోపాఖ్యానములోని, తిరుపతివేంకటకవులు రచించిన “పాండవోద్యోగ విజయములి* లోని కృష్ణపాత్రధారణము పూర్వ చైభవస్ఫురణీయము. ఈ చతుర్విధచాతుర్యము పాండవనాటకచ(క్రపరి శీలనమునకు సమర్ధమైన సమగ్రమైన ప్రాతిపదిక.

తిరుపతి వేంకటకవులు రచించిన 1. పాండవజననము (1908 2. పాండవప్రవాసము (1907) ౩. పాండవరాజసూయము (1921) 4, పాండవోద్యోగవు (1911) 5. పాండవవిజయము (1903) 6. పాండవాశ్వమేధము (1903) ఈ అలు నాటకములు పాండవనాటకచక్రము. దీనిలో పాండవోద్యోగము కొంత, పాండవ విజయము కొంత కలిప్పి పాండవోద్యోగ విజయములుగ ప్రదర్శనమునందు ప్రసిద్ధము. పాండవ నాటకము లాఖీింటికి ఇతివృత్తములు మవాభారతము నుండి (గ్రహించినవియే.

“క. విజయము శందేమి యితరభారతనాటకముల యందేమి మేము వీలును బట్టి కొన్ని యెడల సంస్కృతభారతమును గొన్నియెడల దెలుగు భారతము ననుసరించి మఠటి కొన్ని యెడల నాటకసంప్రదాయమును బట్టి యీ రెంటికిని భిన్సమగునట్లు రచియించియుంటిమి.:??

అని తిరువతవేంకటకవుల ప్రతిపాదనమే. కాబట్టి పాండవనాటక చక్రములోని సంస్కృత భారతానుసరణములు, ఆంధ్రభారతానుసరణములు, నాటక సంప్రదాయానుగుణములు, స్వతంత్రకల్పనములు వాని ప్రయోజనౌచిత్యములు పరిశీలన్వ్య్హాములు.

శా

సంస్కృతభారతము లిఖితగ్రంధములు ఒక్క విధముగ లేవు. ముద్రిత గ్రంధములును ఒక్క విధముగ లేవు. సంశోధితముద్రణ[గ్రంధము నందును విషయాంతరములు కలవు. సంశోధితముద్రణ[గ్రంధముతోపాటు వివిధ ముద్రిత గ్రంధములను పరిశోధించిన గాని, సంస్కృతభారతానుసరణములు స్పష్టము కావు. స్వతంత్రకల్పనములు నిష్కృష్టములు కావు. ఈ పరిశోధన గ్రంధమునందు వివిధసంస్కృతభారతము ద్రిత[గ్రంధములను అవలోడన చేయుట విశేషము. అట్టు చేయని పరిశోధన (గ్రంధములందు నిష్పృష్టసిద్దాంతము నిరవకాశము. ఇందుకు కర్ణజననవృత్తాంతము, వికర్ణజననవృత్తాంతము నిదర్శనములు. ఇతివృత్తస్వీకారము గుఠించి ఇందు అమూలకములు, మూలాతిశాయి కములు, యధామూలకములు అను విభాగము కలదు. అన్యధామూలకములను విభాగము లేదు గాని; దేవీభాగవత ప్రభావము, వేణీసంహారనాటక ప్రభావము, కిరాతార్జ్డునీయ ప్రభావము, జైమినిభారత ప్రభావము, ఉత్తర రామచరిత్ర ప్రభావము, ప్రతిమానాటకచ్చాయ అను శీర్షికలలోని అంశములవే. రచనాపరమైన “విషయములతోపాటు, ప్రదర్శనపరమైన విశేషములును, ఇందు కలవు. పాండవోద్యోగ విజయములు వాడవాడల మూలమూలఅల ఘన విజయములు సాధించుటకు తెలిపిన హేతువులు గమన్నార్హములైనవి. నటుల, గురువుల, రంగస్టలముల, (డ్రెస్‌ కంపెనీల, కంట్రాక్టరుల ప్రాంతీయ పట్టికలు సమగ్రపట్టికలకు సహకరించునవి. సిద్దాంతగ్రంథమును పట్టమునకు మాత్రమే పరిమితము చేయక, పాఠకలోకమునకు పర్యాప్తము చేయుట ్రశంసాపాత్రము. రచనావైశిష్ట్రము, నటనావైదగ్ర్యము, ్రదర్శననైపుణ్యము, పరిశోధన ప్రావీణ్యము రాశీభూతమైన రామలింగస్వామి ఆంధ్రనాటకరంగమునందు ఇతోధికమైన అభివృద్దిని సాధించుగాక. “ఆజ కీరట్‌టి గ్రీరోయమోక్తి శక్ర జీ

ఆకృఆజళలకంకుదముయుంలు

శ కేవలం విద్యాకాంకతో నన్ను ఇంతవాణ్ణి చేసిన తల్లిదండ్రులకు,

జ నాకీ విద్యార్తతను కల్ఫింిన ప్రధమగురువులు బ్రహ్మశ్రీ, ముట్నూరు అనంత

శర్మగారికి,

• సాహితీ వాసనలను మేనెల్ల మెత్తిన గురు ప్రముఖులందరికీ,

శ ఈ (గ్రంధం ముస్తాబై మీ ముందుకు రావడానికి, కారకులై హార్టిక, అర్దిక సహకారం అందింవిన (ప్రముఖ సీనీ నేపధ్య గాయకులు, నిర్మాతలు, సంగీత దర్శకులు, నటులు బ్రహ్మశ్రీ యస్‌.పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం గాం8, ఎస్‌.ప.ఎస్‌. ఫౌండేషన్‌ సభ్యులందరికీ,

శ ఎం ఫిల్‌ పరిశోధన వ్యాసాన్ని, సిద్దాంత గ్రంథాన్ని రచించడానికి, అవకాశం కల్పించిన ఆంధ్రవిశ్వకళాపరిషదధికారులకు, శీ ఎం.ఫిల్‌ పరిశోధన వ్యాసానికి పర్యవేకకులైన గురుదేవులు, డా|కొర్లపాటీ శ్రీరామమూర్తి గారికి, శ సిద్దాంత[గ్రంథ పర్యవేక్షకులు, సహృదయులు డా(వల్లికొండ అపదరావుగా6కి శీ ఈ గ్రంథానికి “అభినందన” చందనాన్ని అందించిన జ్ఞానపీర అవార్డ్‌గ్రహీ తలు రాష్త్ర సాంస్కృతిక మండలీ అధ్యక్షులు, పూజ్యులు డాసీ. నారాయణ రెడ్డి గారికి సహృదయ హృదయ '“స్పందని' నందించిన గురువ ర్యులు (అ)విజ్రాంతాచార్య డా॥కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తి గారికి, "

• ఫోటోలనందించి సహకరించిన నీనటులందరికీ, +* ప్రూఫ్‌లు దిద్దిన శ్రీ ఎల్‌, గుంపస్వామిగారికి, (విమీగడ మళ్లికార్డున స్వామికి, కు! వి.వి.గౌరికి కువాకాడ బాలకు శం ఇంతకృషికీ అన్నివేళలా నాకు సహకరిస్తున్న నా సహధర్మచారిణి శ్రీమతి విజయలక్మికి, పిల్లలు, తోత్న, (ప్రదీప్‌, సిద్దార్థలకు ఆశీస్సులు)

శ ఈ గ్రంధాన్నింత సర్వాంగసుందరంగా ముస్తాబు చేసి ముందుకు తెచ్చిన వంశీ ఆర్ట్‌ ప్రింటర్స్‌ అధినేతలు (శ్రీ, కె.వి. రావు దంపతులకు, వారి సిబ్బందికి, మనః పూర్వక కృతజ్ఞతాభివందన మందారమాలలు

మ7౭శణళ్లై2 జ ౪1

యవనిక

సంస్కృతాంధ్ర సాహిత్య మేరువులైన తిరుపతి వేంకటకవులు మహాభారత కధ నాధారంగా తీసుకొని ఆరునాటకాలు రచించారు. అవి (1)పాండవ జననం, (2) పాండవ ప్రవాసం, (3) పాండవ రాజసూయం, (4) పాండవోద్యోగం (5) పాండవ విజయం, (6) పాండవాశ్వమేధం. ఇందులో పాండవోద్యోగ విజయాలు ఆం(ధ్రనాటకరంగంలో సూర్యచంద్రుల్లా ప్రకాశిస్తున్నాయన్నది, జగద్విదితం. ఈ ఆరుపాండవనాటకాలను పరిశోధనాంశంగా తీసుకొని సిద్దాంత[గ్రంథాన్ని రచించాను.

నాసిద్ధాంత గ్రంథాన్ని ప్రధానంగా (ష్ర)పరిశీలనభాగం, (2) ప్రయోగభాగమని విభాగించాను. మొదటిదైన పరిశీలన భాగాన్ని రచన, ప్రదర్శన అని రెండు భాగాలు చేశాను. మొదటిదైన రచనా భాగంలో ్రతినాటకానికి సంక్షిప్త కథలు వ్రాశాను. ప్రతినాటకాన్ని, అమోలకాలు, మూలాతిశాయికాలు, యథామూలకాలుగా వింగడించాను.

సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో లేకుండా తిరుపతి కవులు నాటకప్రయోజనం కోసం రచించిన వాటిని తీసుకొని, ప్రయోజన సిద్ధిని ఎంతవరకు సాధించారో అమూలకాల్లో వివరించాను.

మూలాతిశాయికాల్గో సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్గో నామమాత్రంగా ఉన్నవాటిని అతిశయించి, పాత్రకు, తద్వారా నాటకానికి తిరుపతికవులు సాధించిన గొప్పను విశదీకరించాను.

సంస్కృతాంధ్ర భారతాలను యథాతథంగా అనుసరించిన తీరును యథామూలకాల్లో ప్రస్తావించాను.

ఏయే నాటకాల్లో యితర [గ్రంథాల ప్రభావం కనబడుతుందో, ఆయా నాటకాల్లో ఆ (గ్రంథాల (ప్రభావాన్ని పరామర్శించాను. దేవీ భాగవతం, కామేశ్వరీ శతకం, వేణీ సంహారం, కిరాతార్జునీయం, జైమిని భారతం, ఉత్తర రామచరిత్ర, ప్రతిమాది ప్రభావాలు పాండవనాటకాలపై కనబడుతున్నాయి. వాటిని సోదాహరణంగా ఉట్టంకించాను.

““పాండవనాటకాలెన్ని?”” అన్న వ్యాసంలో పెద్దల అభిప్రాయాలు తెలియజేస్తూ, నా అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తీకరించాను.

రెండు విధాలుగా రచింపబడిన **కర్ణజననం”” గురించి తిరుపతి కవుల అభిప్రాయాన్ని సమన్వయించాను

అలాగే రెండు విధాలుగా కనబడుతున్న కర్ణ, వికర్ణులగురించి విపులంగా

ఛే

ఫరిశీలనలో రెండవభాగమైన (ప్రదర్శనలో, (ప్రస్తుతం, పాండవోద్యోగ విజయాలపేరుతో ప్రదర్శిస్తున్న ప్రదర్శన భాగాన్ని, వ్రదర్శకులు స్వీకరించిన భాగాలను, ఆయా రంగాలకు వారు పెట్టుకున్న పేరులను *'పాండవోద్యోగ విజయాలు-నాటక (ప్రదర్శన భాగలి” అనే వ్యాసంలో తెలియపరిచాను. “పాండవ నాటకాలు- ప్రదర్శనథోాగ్యాలు' అనే వ్యాసంలో అరుపాండవనాటకాల్లో ప్రదర్శన యోగ్యతలను వరామర్శించాను. నా ఎం ఫిల్‌ పరిశోధన పొండవోద్యోగం (1984) పైనే కాబట్టి అది పాండవ నాటకాల్లో నిదే కావడంచేత, దాని ఆవశ్యకత ఇందులో ఉండడం చేత ఆ నాటక పరిశోధన ప్రథాన భాగాలను ఈ సిద్దాంత గ్రంథంలో చేర్చుకున్నాను. రెండవది, ప్రయోగభాగం. ఉద్యోగ విజయాలను స్రదర్శించి కీర్తిని, ధనాన్ని ఆర్జించిన నటులను, గురువులను ** కం ట్రాక్టర్లు? ను “ డ్రస్‌ కంపెనీ” అను నామమాత్రంగా గ్రంధస్థం చేశాను. అయితే గ్రంథవిస్తరభీతి చేత ఇది, కేవలం, తూర్పు ప్రాంతమైన (శ్రీకాకుళం, విజయనగరం, విశాఖ జిల్లాలకే పరిమితం చేయబడింది. ఉట్టంకనాలను కూడా రెండు భాగాలుగా చేసి (గ్రంథాంతంలో సూవింఛాను. నాకు పౌరాణిక నాటక రంగంతో 1970 నుండి పరిచయం కలగడం చేత, అనేక్ర రంగస్టల ప్రదర్శనలలో పాల్గొనే భాగ్యం కలగడం చేత పౌరాణిక నాటక రంగ ప్టీతీగళులను అన్ని కోణాలలోనుండి సూక్ష్మంగా సూచించాను. ప్రదర్శనతో పెనవేసుకొన్న నటులు, గురువులు, రంగస్టలం, 'డ్రస్‌ కంపెనీలు, కంట్రాక్షర్స్‌, ప్రేక్షకుల గురించి పెద్దల అభిప్రాయాలను కూడగట్టుకొని నా అభిప్రాయాన్ని సంక్షిప్తంగా తెలియజేశాను మూడు జిల్లాల్లో పర్యటించి, నటులను, గురువులను +. కం ట్రాక్టర్ల" ను, “డ్రస్‌ కంపెనీ వారిని కలుసుకొని, సమాచారాన్ని, కొందరి +ఫ్థిః టోలను సేరరంచాను (డ్రస్‌ చాలా శ్రమతో కూడుకొని ఉన్న పని అయినా, భావితరాల వారిక్రి (గ్రంథస్థం చేయ వ ఉభయతారకంగా ఉంటుందని ఉబలాటపడి పరిశ్రమించా న్యు పరిభ్రమం నాటకాల వల్ల ఎంత మంది వెలుగుచూశారో అందరికి తెలియజెప్పాలని, బో౭ిద ఈ ఆశతో ఈపనిని నిర్వహించాను. ఇద్‌ లెడంత అనేకరకాలుగా పౌరాణిక నాటకరంగాన్ని పోషిస్తున్నది ('ప్రేక్షకులెన ప్రజల కనుసన్నల్లో నాటకరంగం పదికాలాల పాటు వర్షిల్లాలని, వ్వా ప్రజలే, ఆ రచింపబడాలని ఆకాంక్షతో, నాయీ సిద్దాంత గ్రంథాన్ని స ్టాంీ కరంచామ “లో వ. వ!

ఇదీ వరుస,............4, పరిశీలనభాగం : రచన (మొదటిభాగం)

1... తిరుపతివేంకటకవులు - పాండననాటకాలు (1-6)

2, ఆంధ్రమహాభారతం - పొండవ నాటకాలు (7-12)

3౩. పొండవజననం ; సంక్షిప్తకథ (13-16) అమూలకాలు (17-23) వలాలాతిశాయికాలు (24-34) యధావలాలకాలు (35-44) దేవీభాగవత(ప్రభావం (45-48) కామేశ్వరీ శతకంలో పద్యం (48)

4. పొండవప్రవాసం : సంక్షిప్తకథ (49-51) అమూలకాలు (52-58) మూలాతిశాయికాలు (59-61) యాధామూలకాలు (62-866)

5. పాండవరాజసూయం : ప్రత్యేకత * సంక్షిప్తకథ (87-89) ఆఅమూలకాలు (90-91) మూలాతిశాయికాలు (3932-95) యథామూలకాలు (96-98) పాండవనాటకాలెన్ని? (99-101)

6 _ పాండవోద్యోగం : సంక్షిప్తకథ (102-104 పాండవోద్యోగనేపథ్యం (105-107) అవమూలకాలు (108-115) వమూలాతిశాయికాలు (116-132) యథామూలకాలు (133-146) కర్ణజననం?! (147-149) వికర్ణుడు, కర్టుని కొడుకా? (150-155) వేణీసంవారనాటక ప్రభావం (156) కిరాతార్జునీయ ప్రభావం (157-158)

7. పాండవవిజయం : సంక్షిప్తకధ (159-161) అమూలకాలు (162-167) మూలాతిశాయికాలు (168-173) యథామూలకాలు (174-184)

8 _ పొండవాళశ్వమేధం : సంక్షిప్తకథ (185-187) అమూలకాలు (188-194)

జే

మూలాతిశాయికాలు (195-197) యథామూలకాలు (198-205) జైమినిభారత (ప్రభావం (206-207) అశ్వవేధ ౦లో అంతర్నాటకం (208-214) పరిశీలనభాగం: ప్రదర్శన (రెండవభాగం) 1 పాండవోద్యోగ విజయాలు - నాటక గ్రదర్శనభాగం (215-219) 2... పాండవనాటకాలు - ్రదర్శనయోగ్యాలు (220-224) ప్రయోగభాగం 1... వటులు (225-220) (శ్రీకాకుళంజిల్లా(229-231) విజయనగరంజిల్లా (232) విశాఖజిల్లా (233) ఇ... గురువులు (234-235 0 శ్ర విశాఖజిల్లా(236) 'శ్రుకాకుళంజిల్లా (235) విజయనగరంజిల్లా(236) ౩3 రంగస్టలం (237) త్తే ల! ట్రాక్టర్స్‌” (240) మూడుజిల్లాలు - క 6 ట్రాక్టర్స్‌ (24) (ప్రేక్షకులు (24) 7 శ్రా దరు నట ప్రముఖులు (242-244) ఉట్టంకనాలు (246-248) ఉప యుక్త (గ్రంథసూచి (249-252 డాః మీగడ గ్రావ్సల్రి గ్‌స్వామి ఆ రొ కరొళ్ళతి (బయోడేట్రా కళ్ల

వరిశీలన భాగం రచన తిరుపతి వేంకట కవులు - పొందవ నాటకాలు వేయి ఉగాదుల ఉషుకాంతులను పొంది, వేయివసంతాల సంతసాలను వంచుకొని, వేయి దీపావళుల దీఫ్లులతో దివ్యత్వాన్ని పొంది, వేయి సంక్రాంతుల గొబ్బెమ్మల నారాధించి; వేయి కార్తీక పున్నమినోములను నోచి, నిండు ముత్తెదువైన ఆంధ్ర సాహిత్య సరస్వతి ఎందరో కవి కుమారులను, కవయిత్రులను కన్నది, కంటూంది. ఆమె ఎప్పుడూ వచ్చిబాలెంతరాలే. కవులూ, కవయిత్రులూ ఆ కవితావనితాగర్భసంజాతులే ఆయినా, ఎవరి మార్గాలు వారివి తనదంటూ ఒక మార్గాన్ని సృష్టించుకొని, దానికి తానే మకుటంలేని మహారాజుగా, కర్తగా నిలబడతాడు, కవి అది సమాజదృష్ట్యా కావచ్చు, లేదా సాహిత్య దృష్ట్యా కావచ్చు ఏదైనా ఇంకో వూర్యొన్ని ఇంకెవరైనా సృష్టించేంతవ రకు, వలందువాడే అందరికీ మార్గదర్శకుడౌతాడు సాహిత్యంలో ఎన్నియుగాలు మాఠినా, ఇంకెన్ని విభిన్న ప్రక్రియలు వెలసీనా అందరికి మార్గదర్శి నన్నయే కవితామతళ్లి కేవలం కవులనే గాక జంటకవులను కూడ ప్రసవించింది. 1870-72 సంవత్సరాల ప్రాంతంలో ఆంధ్ర సరస్వతి అంధ్రావనికి వర ప్రసాదంగా అందించిన కవలేే మన తిరుపతి వేంకట కవులు అటు ప్రాచీనాంధ్ర సాహిత్యానికి, ఇటు నవ్యాంధ్ర సాహిత్యానికి వారధిలానిలిచారీ జంటకవులు సంస్కృతాంధ్ర సాహిత్యాలకు వీరు, వార్డులు. కవిత్వాన్ని ఒక మహోద్యమంగా నడిపించి ప్రజలను తమ అవధాన కవితా విధానంతో రేకెత్తించిన కవితా మహోద్యమకర్తలు ఆంధ్ర దేశంలో తిరుపతి కవులు తిరుగని ప్రాంతం లేదు. వీరు దర్శించని రాజులేడు. వీరు చూడని సంస్ట్రానం లేదు పల్లెల నుండి మహాపట్టణాల వరకు తిరుపతి కవుల పేరు ప్రతిష్టలు సుప్రతిష్టతమయ్యాయి. కూలివాని నుండి కువలయాధీశుని వరకు వీరి పద్యాలు విభ్రాంతుల్ని చేశాయి. తిరుపతి కవుల కాలంలో ఎక్కడ చూసినా, వీఠి అమ్టావధాన, శతావధానాలే. ఎక్కడ చూసీనా, పండిత స్రకాండులతో వాగ్వివాదాలే. ఎక్కడ చూసినా, వీరి శిష్యసంతతే పకోడీ నుండి పరమేస్టి వరకు, సంస్కృతాంధధ్రాల్లో వీరి ఆశుకవితా మరందధార స్పృశింపని తావులేదు అందుకే, “వానిలో దడియనివారు, మద్గురువధాన కవిత్వమరందధార లోదడియని వారుండొ రని విశ్వనాధ సత్యనారాయణ గారన్నారు. పాండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం క

మూలాతిశాయికాలు (195-197) యథామూలకాలు (198-205) జ్రైమినిభారత ప్రభావం (206-207) అశ్వవేధంలోఅంతర్నాటకం (208-214) పరిశీలనభాగం:ప్రదర్శన (రెండవభాగం)

1. పాండవోద్యోగ విజయాలు - నాటక ్రదర్శనభాగం (215-219)
2. పొండవనాటకాలు - ప్రదర్శనయోగ్యాలు (220-224) ప్రయోగభాగం
3. నటులు (225-229) (శ్రీకాకుళంజిల్లా(229-231) విజయనగరంజిల్లా (232) విశాఖజిల్లా (233)
4. గురువులు (234-235) శ్రీకాకుళంజిల్లా (235) విజయనగరంజిల్లా(236) విశాఖజిల్లా(236) ౩. రంగస్థలం (237) 4... “డ్రన్‌ కంపెనీలు” (238) మూడుజిల్లాలు - (డ్రస్‌ కంపెనీలు (239) 5 “కంట్రాక్టర్స్‌? (240) మూడుజిల్లాలు - కంట్రాక్టర్స్‌ (24)
5. ట్రీకకులు (241) 7... కొందరు నట ప్రముఖులు (242-244) 8 కొందరు గురు ఫ్రముఖులు (245) ఉట్టంకనాలు (246-246) ఉపయుక్త గగ్రంథసూచి (249-252, డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి అక్షరాకృతి (బయోడేటా) స

పరిశీలన భాగం - రచన తిరుపతి వేంకట కవులు - పొందవ నాటకాలు

వేయి ఉగాదుల ఉషుకాంతులను పొంది, వేయివసంతాల సంతసాలను వంచుకొని, వేయి దీపావళుల దీప్తులతో దివ్యత్వాన్ని పొంది, వేయి సంక్రాంతుల గొబ్బెమ్మల నారాధించి? వేయి కార్తీక పున్నమినోములను నోచి, నిండు ముత్తెదువైన ఆంధ్ర సాహిత్య సరస్వతి ఎందరో కవి కుమారులను, కవయిత్రులను కన్నది, కంటూంది. ఆమె ఎప్పుడూ వచ్చిబాలెంతరాలే. కవులూ, కవయిత్రులూ ఆ కవితావనితాగర్భసంజాతులే అయినా, ఎవరి మార్గాలు వారివి. తనదంటూ ఒక మార్గాన్ని సృష్టించుకొని, దానికి తానే మకుటంలేని మహారాజుగా, కర్తగా నిలబడతాడు, కవి. అది సమాజదృష్ట్యా కావచ్చు, లేదా సాహిత్య దృష్ట్యా కావచ్చు. ఏదైనా ఇంకో వూర్షాన్ని ఇంకెవరైనా సృష్టించేంతవరకు, చయుందువాడే అందరికీ మార్గదర్శకుడాతాడు సాహిత్యంలో ఎన్నియుగాలు మాకినా, ఇంకెన్ని విభిన్న ప్రక్రియలు వెలసినా అందరికి మార్గదర్శి నన్నయే.

కవితామత్లి కేవలం కవులనే గాక జంటకవులను కూడ (్రసవించింది. 1870-72 సంవత్సరాల ప్రాంతంలో ఆంధ్ర సరస్వతి ఆంధ్రావనికి వర ప్రసాదంగా అందించిన కవలే, మన తిరుపతి వేంకట కవులు. అటు ప్రాచీనాంధ్ర సాహిత్యానికి, ఇటు నవ్యాంధ్ర సాహిత్యానికి వారధిలానిలిచారీ జంటకవులు. సంస్కృతాంధ్ర సాహిత్యాలకు వీరు, వార్డులు. కవిత్వాన్ని ఒక మహోద్యమంగా నడిపించి (ప్రజలను తమ అవధాన కవితా విధానంతో రేకెత్తించిన కవితా మహోద్యమకర్తలు.

ఆంధ్ర దేశంలో తిరుపతి కవులు తిరుగని ప్రాంతం లేదు, వీరు దర్శించని రాజులేడు. వీరు చూడని సంప్టానం లేదు. పల్లెల నుండి మహాపట్టణాల వరకు తిరుపతి కవుల పేరు ప్రతిష్టలు సుప్రతిష్టతమయ్యాయి. కూలివాని నుండి కువలయాధీశుని వరకు వీరి పద్యాలు విభ్రాంతుల్ని చేశాయి,

తిరుపతి కవుల కాలంలో ఎక్కడ చూసినా, వీర అష్టావధాన, శతావధానాలే. ఎక్కడ చూసినా, పండిత ప్రకాండులతో వాగ్వివాదాలే. ఎక్కడ చూసినా, వీరి శిష్యసంతతే పకోడీ నుండి పరమేష్టి వరకు, సంస్కృతాంధ్రాల్లో వీరి ఆశుకవితా మరందధార స్స్పృశింపని తావులేదు. అందుకే, “వానిలో దడియనివారు, మద్గురువధాన కవిత్వమరందథధార లోదడియని వారుండ"” రని విశ్వనాథ సత్యనారాయణ గారన్నారు. పాండన నాటకచ[క్రం - సరిశీలనం 1

• అవధానాలతోనేగాక, శతాధికగ్రంథకర్తలై ఆంధ్రుల హృదయాలలో సుస్థిరంగా నిలిచిపోయారు. _ “తిరుపతి యతండు వేంకటేశ్వరుడ నేను వెరసి తిరుపతి వేంకటేశ్వరుల మేము”? (నానారాజ సందర్శనం) “అతడు దివాకర్ల తిరుపతి శాస్త్రీ, నేను చెళ్ళషిళ్ల వేంకట శా।స్త్రిని. ఇరువురం ఉఊరుపతి వేంకట కవులుగా ప్రసిద్ధి పొందుతాం”? అని చెప్పడమే కాకుండా, ఇద్దరిలో ఏ ఒక్కరు రచించినప్పటికి అది తిరుపతి వేంకటీయంగా చలామణీ అవుతుందని ఈ విధంగా చెప్పారు. “చం॥ ఇరువురు గూడియే రచన యెప్పుడు చేయుదురొక్కవేళనా క్కరొకటి, యొక్కరింకొకటిగైకొని చేయుదురందు హెచ్చుత గ్యారులకు గానరాక యది యొక్కరు చేసిన భంగినుండు నా క్కరు రవియించెనేనియును కాదగు శిర్చతి వేంకటీయమై? (జాతకచర్య 240) మనుషులిద్దరైనా మనసు ఒక్కటే. ఒకరంటే ఒకరికి, ఎంత అభిమానమో ఈ పద్యాలు చెప్తున్నాయి. “నాకన్న సుధీబలమ్మున నేకాదు తనూబలమున నెంతయు హెచ్చౌ లోకస్తుత్యుడు తిర్చతొ? అని వేంకటశాఖస్త్ర్ర, గారంటే, మా వేంకట శాఖస్త్రినే బొగడెదన్‌ శిష్య స్వరూపమ్మునన్‌” అని తిరుపతి శాశస్త్ర/గారన్నారు తిరుపతి కవులు జంటకవులు కదా! ఒక్కొక్కరొక్కొక్క పద్యాన్ని చెప్తారా? ఒక్కొక్కపాదాన్ని చెప్తారా? అనే వ్రళ్నలకు వారి సమాధానం ఇది. “*చం॥ ఒక చరణంబతండు మజీ యొక్కటి నేను మజొక్కటాతడున్‌ సకల కవీంద్ర సంతతులు సమ్మతిచే తలలూపి మెచ్చగా 'ప్రకటతరాశుధార దనరన్‌ రవియింపగ నేర్తుమయ్య! నూ టికి సెలగయ్య! నిక్కమిది డెబ్బది మాటలు సెప్పనేటికిన్‌= (నానారాజసందర్శనం- పూర్వార్థం- 54) సాహిత్య స్ఫురన్మూర్తులైన తిరుపతి కవులు తమ కవిత్వాన్ని ఉద్దేశించి ఆశువుగా చెప్పిన పద్యాలివి. “సీ! శతఘంట కవనమ్ము సల్పు సంగతి యన్న కరతలామలకమ్ము కాదెమాకు, పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 2

అహ్హానధాన కష్టావలంబనమన్న నంబికొండయదండనంబెమాకు, ఆళశుధారా కవిత్వాడంబరంబన్న నల్లేరు పై బండి నడకమాకు సత్కావ్య నిర్మాణ చాకచక్యంబన్న షడ్రసోపీత భోజనముమాకు గి; _ వ్యర్థ మగువాదములొనర్చు నట్టివారి డోంబమణగించు టాపోశనంబుమాకుూ' (నానా-పూర్వ-50) సీ ముద్దుముద్దుగ చెప్పబూనితిమా, వన్నె లాడితీయని మోవిలంచమిచ్చు. కరినమ్ముగా జెప్పగడగితిమా, ప్రాఢ కాంతవక్షోజముల్‌ కాన్కనాసగు, దీళ్టరీతిని జెవ్చదెరకొంటిమా వాలు గంటి లేజూపు సుంకమ్మొసంగు మిశ్రరితిని జెవ్చమేకొంటిమా బోటి బిగిపు కౌగిలి పన్నుబెట్టి తీరు గీ! ఆశుధారా కవిత్వంబు నందుకొంటి మేని యభిసారికయు దండమిచ్చితీరు= (నానా-పూర్వ-ర్‌్క అని తమ కవిత్వాన్ని గురించి సగర్వంగా, ఒయ్యారంగా చెప్పుకున్నారు. పై లక్షణాలు వీరి గ్రంథాల్లో తొణికిసలాడు తుంటాయి.

ఆంధ్ర ప్రదేశ వ్రభుత్వానికి మొదటి ఆస్టానకవిగా వేంకట శాస్త్రి; గారు పీరమెక్కే సమయంలో కవిత్వం కోసమేపుట్టినట్లు ఇలా వెప్పుకున్నారు.

““మ॥ కవనాన్దంబుదయించితిన్‌ సుకవితాకార్యంబె నా వృత్తి యీ

భవమద్దానదరింతు దద్భవమె మద్భాగ్యంబె సర్వంబు మృ త్యువునే దాన జయించితిన్‌ రుజ జయింతున్‌ దానిచే నట్టియా కవనమ్మే భవదీయతేజమని వక్కాణింతు కామేశ్వరీ!

“నానారాజ సందర్శనా” లతో కవిత్వమే “* ఉద్యోగం”? గా భావిస్తూ, వివాదాలలో “విజయా” లను పొందుతూ, వారి కవిత్వం విన్నవారికి, “* శ్రవణానందం'” కల్లిస్తూ కవితా జీవనాన్ని సాగించారు తిరుపతి కవులు. “'వైదికులకెందు కయ్యా, మీసాలు?” అన్న ప్రశ్నకు పాండన నాటకచ[క్రం - పరిశీలనం తె

వారికొంబె సమాధానం, ఇది.

• ఉ॥ దోసమటంచెతింగియును దుందుడుకొప్పగ బెంచినారమీ మీసలు రెండు బాసలకు మేమె కవీంద్రులమంచు దెల్బగా రోసము కల్గెనేని కవివరుల్‌మముగెల్వుడు గెల్చిరేని యీ మీసలు దీసీ మీపద సమీపములందలలుంచి మైొక్కమే? (నానా-పూర్వ-179) పై పద్యం ఒక్కటి చాలు, తిరుపతి కవుల సంస్కృతాంధ్ర భాషా పాండిత్య గ్రకర్షకు. అంతేకాక సాహిత్య సరస్వతికి తప్పమరెవరికీ తలవంచలేదని ఈ పద్యం స్పష్టంచేస్తుంది. “ఉ॥ ఏనుగునెక్కినాము ధరణీంద్రులు మైక్కగ నిక్కినాము స న్మానములందినాము బహుమానములన్‌ [గ్రహయించినారమె వ్వానిని లెక్కసేయ కనివారణదిగ్విజయం బొనర్చి వ్ర జ్ఞానిధులంచు పేరు గనినారము నీవలనన్‌ సరస్వతీ” (నానా-పూర్వ-247) వారితో వాగ్వివాదాలకు దిగిన వారినుద్దేశించి పలికిన పలుకులములుకులివి. “'చం॥ అభినవరామలింగ బిరుదాంకుడ నాకవనమ్ము నందు నీ యభనపు గాండ్లు తప్పులిడనర్హులె? కాదని తప్పుదిద్ద మా యుభయులలోన నొక్కడు మజొక్కనికిం దగుగాక! యీర్ష్యచే నభము శుభమ్మునుం డెలియకార్చెడి దేబెలు మాకు లెక్కీయే?””(నానా- ఉత్తర-161) శ్రీనివాస వీలాసం, ఆత శకూరు నృపాలునికి వినిపించుటకు వముందు అసూయ గ్రస్తులైన పండితులనుద్దేశించి తిరుపతి కవులు ఉత్పలమాలిక చెప్పారు అందులో కవికి ఉండవలసిన లక్షణాలు చెప్పారు. ఆ లక్షణాలన్నీ వీరికి వర్తిస్తాయి. ఆ పద్యం ఇది

• ఉత్తి శ్రీవెలయంగ సత్యవిత చెప్పెడి వాడన బండితుం డునుం గావలె లౌకికోత్తరుడు గావలె, బుద్ధి విశేషధుర్యుడుం గావలె, భోగియోగియును గావలె, గొంటెలలోన గొంచెయుం గావలె, మంచి చెడ్డ యనకీ సకలమ్ము నెలుంగగావలెన్‌' * కవులు ఎన్ని కావ్యాలు గ్రాసీనా, ఏ కావ్యంవల్ల వారికి పేరు వస్తుందో ఆ కావ్యం, వారిని బ్రతికించినట్టు భావించాలి, తిరుపతి కవులు, శతాధిక (గ్రంధకర్తలైనా, అవధానాలవల్ల వారి పేరు సు శ్రతిస్టితమైనా, వారికి ఎక్కువ కీర్తిని లభింపజేసినవి, పాండవోద్యోగ విజయ నాటకాలే ఈ రెండూ పాండవ నాటకాలలోనివి. భారతేతివృత్తాన్ని స్వీకరించి, పాండవజననం, పాండవ ప్రవాసం, పాండవ రాజసూయం, పాండవోద్యోగం, పాండవవిజయం, పాండవాశ్వమేధం ఆనే ఆరునాటకాలు తిరుపతి కవులు రచించారు. వీటినే పాండవ నాటకాలని, భారత నాటకాలని' వ్యవహరిస్తుంటారు పాండవజననం నుండి, సాండన నాటకచ॥క్రం - పరిశీలనం శ

పాండవులు విజయం పొంది, అశ్వమేధయాగం చేసిన వరకు గల పాండవ కథను వ్రధానంగా చేసికొని రచించారు కాబట్టి వీటికి “పాండవ” శబ్దాన్ని ముందుంచారు ఈ పాండవ నాటకాల రచన సరళంగా, సర్వజనఫమ్మోదయోగ్యంగా సాగింది. నాటక రచనలో తిరుపతి వేంకటకవులు సిద్దహస్తులనే విషయం వాఠి.నాటకాలలో పప్రత్యక్షరంలోనూ, ప్రత్యక్షమౌతూనే ఉంటుంది. వీరి నాటక రచన గురించి ఆచార్య పింగళీ లమ్ష్మీకాంతం గారిలా అన్నారు.

• (2.సరళమై రసవంతమై, అపేలవమై ప్రౌఢిగల శ్రైలియ నాటకోచితమైనది. ఈనాటి నాటక కర్తలలో నట్టి శైలి, తిరుపతి వేంకటకవుల సొమ్ము”.

ముమ్మూర్తులా వారి రవన అలాంటిదే. అయితే, పాండవోద్యోగ విజయ నాటకాల ప్రసిద్ధి, పాండవేతర నాటకాల కేకాక, ఇతర పాండవనాటకాలకూరాలేదు. పాండవోద్యోగ విజయాలు తప్పించి, ఇతర పాండవనాటకాల సంగతే చాలా మందికి తెలియదంటే ఆశ్చర్యపడక్కరలేదు. తిరుపతి వేంకట కవులు ఉద్యోగ విజయాలనాటకాల వల్లనే ఆంధ్రుల హృదయాలలో కలకాలం స్టీరనివాసం ఏర్పరచుకోగలుగుతున్నారంటే అత్యుక్తికాదు. ఈ ఉద్యోగ విజయాలు ఉద్యోగంతో విజయం సాధించడానికి ఈ క్రింద కారణాలు చెప్పవచ్చు.

1. _ భారత కథ ఆంధ్రులకు ఇష్టంకావడం,

2. ప్రధాన భారత కథ ఉద్యోగ విజయాలలోనే ఇమిడి ఉండడం.

3. _ పద్యరచన పండిత పామర రంజకంగా సాగడం,

4. _ పద్యాలు, పాొడేవారికీ, చదివే వారికీ లొంగేటట్టు ఉండడం,

(వద్యాలను కొంత మంది నటులు రాగాలు తీస్తూ పాడతారు. కొంతమందినటులు భావయుక్తంగా చదువుతారు. రెండు రకాలైన నటులకు ఉద్యోగ విజయాలలో పద్యాలు అనువుగా ఉంటాయి.

5 బ్రధమ ప్రదర్శకులు, సంగిత, సాహిత్యనటనలలో ఆరితేరిన వారు కావడం ప్రధాన కారణాలుగా చెప్పవచ్చు.

అంతేకాకుండా, ఇతి వృత్త స్వీకారంలోను, పాత్రచిత్రణలోను రసపోషణలోను, శైలీసారళ్యంలోను, నాటకీకరణలోను ఎవరికీ క్లిష్టత లేకుండా అందరికీ అందుబాటులో ఉంచారు. ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే,

“కావ్యేషు నాటకం రమ్యం - నాటకేషుశకున్తలా తత్రాపి చళుర్జోి ౦కః- తత్రశ్లోక చతుష్టయమ్‌”' అన్న ఆభాణకం ఎంత ప్రసీద్దమైందో, పాండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం క్‌

కావ్యాల్లో నాటకం రమ్యం నాటకాల్లో ఉద్యోగం, విజయం ఉద్యోగంలో కృష్ణరాయబారం రాయబారంలో పద్యచతుష్టయం మధురాతి మధురం అనడం కూడా ఆంత ప్రసిద్దమే. 'శ్రస్తుతం ఉద్యోగ విజయాల నాటకాల కెంత ప్రాచుర్యం ఉందో అందరికీ తెలిసిందే. ఆ నాటకాలలో కృష్ణ రాయబారానికి ఎంత ప్రాధాన్యం ఉందో రసజ్ఞులకు తేటతెల్లమే 'శ్రీ కృష్ణ్ణాయబారంలో “11. చెల్లియొ చెల్లకో 2,అలుగుటయే యెజుంగని ౩. జెండాపై కపేరాజు 4 సంతోషంబున సంధిసీయుదురె” అనే పద్య చతుష్టయానికి ఫేకకులెలా అణ్జులు చాచి ఉంటారో సుస్పష్టమే. ఉద్యోగ విజయనాటకాలలో ఒక్క పద్యం కూడ రాని ఆంధ్రుడుండడంటే అతిశయోక్తి కాదు ఇలా అందరినోటా పద్యాలు వలళ్లించేటట్టు, భారతాన్ని అందుబాటులో ఉంచేటట్టు చేసిన ఘనత, తిరుపతి వేంకట కవృ్పలదే ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే శ్రీవున్మహాభారతపర్వతాన్ని, తము పాండవ నాటకాల దర్చణంలో చూపించారు తిరుపతి వేంకటకవులు (3) ద్రివాక్షర్ల తిరువతి శాస్త్రీ గారు, ప్రజోతృత్తి నామ సంవత్సర ఫాల్గుణ శుద్ద నవమీ బుధ వారం (26-3-1872) పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా ఎండగండిలో జన్మించారు. (౨ మళ్లషళ్ల వేంకట శాస్త్రిగారు, ప్రమోదూతనామ సంవత్సర, శ్రావణ శుద్ద ద్వాదశీ సోమవారం (8-8-1870) తూర్చుగోదావ6 మండలంలోని కడియంలో జన్మించారు. ఇద్దరికీ గురువు, ఒక్కరే వారే బ్రహ్రీ చర్ల (బ్రహ్మయ్య శాస్త్రి గారు తిరుపతి కవులు, ఏకో దరుల్గా, శబ్బార్దాల్లు మెలిగారు కాని, తిరుపతి శాస్త్రి, గారు, తే7-12-1920దీన వేంకట శాస్త్రి గారిని ఒంటరిని చేసి పరమౌత్మలో లీనమయ్యారు. ముందు, శబ్దం, అర్ధంగా ఉండే రెండు మూర్తులు, శబ్బార్దాలు అనే ఒక్కరూపు దాల్చి వేంకట శాస్త్రి గారు, తేషర-2-1950దీ వరకు ఉండి ఇవైక్యం పొందారు అంతవరకు కలాన్ని ఆపలేదు, కాలాన్ని వృధాపుచ్చలేదు, ఆశుకవనాన్ని ఆపలేదు. ఆ కవితామూరుల పాండవ నాటకాలే ప్రస్తుత పరిశోధనా విషయం. ల “రాజు చేతికత్తి రక్తంబు వర్షించు సుకవి చేతి కత్తి సుధలు గురియు నాతడేల గలుగు యావత్ర్రపంచంబు నీతడేల గలుగు నిహము పరము” జాషువా (పిరదౌస్సి సొండవ నాటకచ॥క్రం - పరిశీలనం ॥?

ఆంధ్రమహాభారతం - వందవ నాటకాలు అవధాన విధానాలతో అశేష జనావళినీ ఆకర్షించినా, ప్రహసనాలతో నవ్వులు పండించినా, నానారాజ సందర్శనాలతో, నానాయాతనలు పడినా, అనేక కావ్యరచనలతో అందరినీ అలరించినా, తిరుపతి వేంకట కవులకు పాండవోద్యోగ విజయాలు తెచ్చి "పెట్టిన శీరి ప్రతిష్టలు ఇంకేవీ తేలేక పోయాయని నిస్సందేహంగా చెప్పవచ్చు. అవధానాలు, కావ్యాలు కేవలం పండిలైకవేద్యాలే. కాని వారి నాటకాలు, పండిత పామర రంజకాలు అలా కావడానికి ఆ నాటకాలకు వారు వాడిన శైలి అటువంటిది ఆ శైలి, వాడిదనంతో ప్రజల గుండెల్లోకి దూసుకు పోతుంది అందుకే ఆ నాటకాలకు అంత ప్రసిద్ధి. ఆ ఉద్యోగ విజయ నాటకాలు, పాండవ నాటకాల్లోనివి. అనేకోపాఖ్యానాలతో నిండి ఉన్న మవాభారతం నుండి పాండవుల కధను ప్రధానంగా తీసుకొని పాండవ నాటకాలుగా పాండవజననం, పాండవ (ప్రవాసం, పాండవ రాజసూయం, పాండవోద్యోగం, పాండవ విజయం, పొండవాశ్వమేధం అనే ఆరు నాటకాలు రవించారు మవాభారతమంతటి మహో(్గంథాన్ని నాటకంగా రచించాలనే ప్రయత్నం మహాసాహసోపేతమైంది. అయినా (ప్రయత్నించి, 'ప్రయత్నసిద్దే కాకుండా తిరుపతి వేంకట కవులు ఫలసిద్దిని కూడా పొంది లబ్ద ప్రతిషృలయ్యారు. మహాభారతాన్ని మధించి తిరుపతి వేంకట కవులు తేల్చిన నిగ్గే పాండవనాటకాలు నాటకరచనలో యథామూలంగాను, మూలాతిశాయికంగాను, అమూలకంగాను సందబర్భాన్నను స8ించి రచించారు. నాటకం రచిస్తున్నపుడు నాటక కర్త, అమూలక పాత్రలను సృష్టించి, వాటి చేత కథను వెప్పించవచ్చని, కొన్ని సందర్బాల్లో పాత్రల చేతే కథను నడిపించవచ్చని, నాటకాను గుణంగా సందర్భాలు అటు విటు, ఇటు వటు చేయవచ్చని, వురికొన్ని చోట్ల ప్రదర్శనయోగ్యం కాని వాటిని తెరలో మాటలుగా, చూళికలుగా, అశరీరి పలుకులుగా చెప్పించవచ్చని తిరుపతి వేంకట కవృల పాండవ నాటకాల వల్ల తెలుస్తుంది. యధామూలకాల్లో కూడ మక్కికి మక్కి ఉన్న సందర్భాలు తక్కువ చిన్న పదాన్నో, చిన్న భావాన్నో మారుస్తూ నాటకీకరించడం కనిపిస్తుంటుంది ఈ విషయమై తిరుపతి వేంకట కవులు ఇలా చెప్పారు (5. ఒక్కెడ జక్కగా పదము నొక్కెడ జేర్చిన ముచ్చటౌమళథిం కొక్కెడ నున్న దున్న్మయటులుంచి రచించిన ముచ్చటౌ మఠిం పాండన నాటకచకక్రం - పరిశీలనం 7

కొక్కెడ నున్నదాన సగముంచిన మేలగు, దెల్లు సేయుచో మక్కికి మక్కియన్నటులు మాళ్చినగావ్యము శ్రావ్యమెట్లగున్‌?:: ఇది సంస్కృతం నుండి ఆంధ్రీకరించే సందర్భంలో చెప్పేనా మూలం (సంస్కృతం, తెలుగు భారతాలు) నుండి నాటకీకరణ జరువుతున్నపుడు కూడ అన్వయించుకోవచ్చు. ఎందుకంటే వాకి అభిప్రాయం ఇదే కాబట్టి, మక్కికి నుక్కిగా మొర్చిన దృశ్య, శ్రవ్యకావ్యాల్లో ఏదైనా గాని శ్రావ్యంగా ఉండదని వారి భావం ఈ విధంగానే భారతాన్ని పాండవ నాటకాలుగా తిరుపతి వేంకట కవులు రచించారు. శతసహస్రశ్లోక సంఖ్య గలది, అనేకోపొఖ్యానాలు సుద్మీర్దంగా చోటు చేసుకొన్నది అయిన వేధ వ్యాస ద్రజీత సంస్కృత భారతాన్ని కవిత్రయం వారు చాలా మొర్పులుచేస్తూ ఆంధ్రీకరించారు తిరుపతి వేంకట కవులు కూడ సంస్కృతాంధ్ర భారలాల్లో చాలా భాగం విడిపొపెట్టి నాటకీకరించారు. కేవలం పొండవులను ఆభారంగా చేసికొని పాండవజననం నుండి హారి విజయం తరువాత అశ్వమేధయాగం చేయడం వళకు గరి పాండవుల కధకు రూపకరూపంకల్సించారు. ఇంకామయ సభ గురించి, కీచకవధలాంటీి ఘట్టాలు నాటకీకరించలేదు. దుఖాంతనాటకాలు తిరుపతి వేంకట కవులకు రుచించని విషయమని తాకి పొంఢడ వాశ్వమేధ నాటకంలో ప్రస్ఫుటంగా చెప్పారు. ఆకారణం వేత యాగం జరగడం లోక కళ్యాణం కోసం కాబట్టి అశ్వమేధయాగ సూచనతో పాండవనాటకాలకు చుంగళంపొడారు. అంధ్ర మహాభారతంలో ఆది పర్వం నుండి అశళ్వమేధపర్యం వరకు గల పర్వాల్లో పాండవ కథను గ్రహించి ఆరు నాటకాలుగా వింగడించారు. మిగతా ఆశ్రమవాసాొది పర్వాల్లో పాండవులకు సంబంధించిన పొండవాదుల నిర్యాణం మొదలగునవి దుఖాంత సన్నివేశాలుగా గుర్తించి విడిచి పెట్టారని వెప్పవచ్చును. పాండవనాటకాల కోసం తిరుపతి వేంకట కవులు ఆంధ్ర మహాభారతం నుండి (గ్రహించిన కధాఖాగాలు ఈ విధంగా ఉన్నాయి. 1 పాండవ జననం : చధమాధకఠి ౫ మచ్చ్యగంధి పరాశరుల సమాగమం ఆదిపర్వం తృతీయాశ్వాసం 33 నుండి 47 వరక కథా భాగాన్ని స్వీకరించారు. పాండవ నాటకనద్రం - పరిశీలనం శ

ద్వితీియాంకం : సత్యవతి శంతనుల వివాహం ఆదిపర్వం తృతీయాశ్వాసం 22 నుండి ౩2 వరకు, చతుర్ధాశ్వాసం 150 నుండి 193 వరకు గల కథ గ్రాహ్యం తృతీయాంకం : భీష్మ పరశురాముల యుద్దం. ఉద్యోగపర్వం చతుర్జాశ్వాసం 273 నుండి 360 వరకు గల కధను స్వీకరించారు చతుర్జాంకం.. : సత్యవతి, అంబిక అంబాలికలయందు సంతానాపేక్షతో వ్యాసుని నియోగించడం. ఆదిపర్వం చతుర్జాశ్వాసం 239 నుండి 255 వరకు ఉన్న కధను నాటక్షీకరించారు. సంచమాంకం. : కుంతి కర్దుని కనడం, గంగలో విడవడం, ఆదిపర్వం పంచమాశ్వాసం 17 నుండి 30 వరకుగల కథను తీసుకొన్నారు. షసష్టాంకం : పాండురాజుకు కిందముని శాపం. ఆదిపర్వం పంచమౌాశ్వాసం 46 నుండి 70 వరకు గల కథ. సప్తమాంకం : పాండవులు కుంతితో హస్తినకు రావడం, ఆదిపర్వం పంచమాశ్వాసం 94 నుండి 156 వరకు గల కథను గ్రహించారు. 2. పాండవ ప్రవాసం : ప్రధమాంకం. : పాండవులు ద్రోణునకు గురుదక్షిణ ఈయడం. ఆదిపర్వం పంచమాశ్వాసం 193 నుండి 206 వరకు, షష్టాశ్వాసం 65 నుండి 92 వరకు గల కథను స్వీకరించారు. ద్వితీయాంకం : బకాసుర సంహారం ఆదిపర్వం షష్ట్రాశ్వాసం 236 నుండి 307 వరకు గల కథ తృతీయాంకం : (ద్రౌపదీ స్వయంవరం అదివర్వం షష్టాశ్వాసం 158 నుండి 170 వరకు, సప్తమాశ్వాసం 166 నుండి 245 వరకు గల కథ స్వీకరించారు. పాండవ నాటకచకక్రం - పరిశీలనం 9

చతుర్దాంకం. : ద్రౌపదీ వస్త్రాపహరణం సభాపర్వం ద్వితీయాశ్వాసం 130 నుండి 273 వరకు గల కథ పంచమాంకం. ; అర్జునునికి ఊర్వశి శాపం అరణ్యపర్వం 'ప్రథమాశ్వాసం 358 నుండి ౩78 వరకు గల కథ ఖికొన్నారు. షష్టాంకం వ ద్రౌపదిని బలాత్కరించిన సింధురాజుకు పరోభవం, ఆరణ్య పర్వం షష్టాశ్వాసం 142 నుండి 253 వరకు గల కథ, సప్తమాంకం : ఉత్తరగోగ్రహణం, అర్జున విజయం. అష్టమౌంకం. ఏ ఉత్తరాభిమన్యుల కళ్యాణ సూచనం విరాటపర్వం చతుక్హ, పంచమాశ్వాసాలను పరిగ్రహించారు. 3. పాండవ రాజసూయం ॥ ఏకాంకం వ శిశుపాల వధ సభాపర్వం ద్వితీయాశ్వాసం 1 నుండి 68 వరకు గల కథ. శం పాండవోద్యోగం ॥ ప్రధమాంకం. : దుర్యోధనార్డునులు (శ్రీకృష్ణుని ససోయంకోరడం. ఉద్యోగపర్వం ప్రథమాశ్వాసం 52 నుండి 90 వరకు గల కథ. ద్వితీయాంకం 2 సాండవులు 'శీశృష్ణుని సంధికి పంసించడం, ఉద్యోగపర్వం తృతీయాశ్వాసం ౩ నుండి 129 వరకు గల కథ. తృతీయాంకం : శ్రీ కృష్ణరాయబారం ఉద్యోగపర్వం తృతీయాశ్వాసం 156 నుండి 411 వరకు గల కథను స్వీకరించారు. చళుర్జాంకం : క్షర్ణ (శ్రీకృష్ణుల సంభాషణం ఉద్యోగపర్వం చతుర్ధాశ్వాసం 1 నుండి 74 వరకుగల కథ పంచనూంకం. ; అతిరధనిరూపణం, ఉలూకరాయబారం. ఉద్యోగపర్వం చతుర్థాశ్వాసం 74 నుండి 100 వరకు, 174 నుండి 272 వరకు గల కథను సంగ్రహించారు. పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 10

షవ్ఫాంకం వ యుద్రప్రారంభం. భీష్మపర్వం ప్రథమాశ్వాసం 152 నుండి 232 వరకు గల కథ, 5.పాండన నిజయం : ప్రధమాంకం : భీస్మప్రతాసం, శ్రీకృష్ణుడు చక్రధారి కానడం. భీష్మపర్వం ద్వితీయాశ్వాసం 139 నుండి 162 వరకు గల కథ స్వీకరించారు. ద్వితీయాంకం ; భిష్ముడు శరతల్పగతుడు కాగా ద్రోణసైన్యాధ్యక్షం, భీష్మపర్వం తృతీయాశ్వాసం ౩28 నుండి ద్రోణపర్వం ప్రథమాశ్వాసం 220 వరకు గల కథలో అక్కడక్కడ ఘట్టాలు స్వీకరించారు. తృతీయాంకం : అభిమన్యుని నధ, ర్రోణపర్వం ద్వితీయాశ్వాసం 4 నుండి 157 వరకు, 255 నుండి 286 వరకు గల కథను గైకొన్నారు. చతుర్దాంకం : 'సైంధన సంహారం ద్రోణపర్వం చతుర్జాశ్వాసం 316 నుండి ౩3౩4 వరకు, పంచమాశ్వాసం, 22 నుండి 49 వరకు గల కథను (గ్రహించారు. సంచమాంకం : ద్రోణప్రతాపం, ద్రోణ ప్రాణత్యాగం. (ద్రోణపర్వం పంచమాశ్వాసం 292 నుండి ౩389 వరకు గల కథ. షస్టాంకం - : _ధర్మజార్దున సంవాదం, కర్ణవధ. కర్ణపర్వం ద్వితీయాశ్వాసం 1 నుండి 60 వరకు, తృతీయాశ్వాసం, 20 నుండి, 138 వరకు, 320 నుండి ౩౪3 వరకు గల కథ. సప్తమాంకం. : దుర్యోధనుడు హహ్రదస్రనేశం. శల్యపర్వం ద్వితీయాశ్వాసం 8 నుండి 141 వరకు గల కథను స్వీకరించారు. అష్టమాంకం వ భీమ దుర్యోధనుల యుద్దం శల్యపర్వం ద్వితీయాశ్వాసం 255 నుండి 332 వరకు, సౌప్తికపర్వం ప్రథమాశ్వాసం 202 నుండి 237 వరకు గల కథ. పొండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం క్ష్ష

6. పాండనాశ్వమేధం ప్రథమాతకరి ఉపపొండవులవధ, ద్రౌపది దుఃఖం సౌప్తికపర్వం ప్రథమాశ్వాసం 126 నుండి ద్వితీయాశ్వాసం 105 వరకు గల కథను (గ్రహించారు. ద్వితీయాంకం :_ ధృతరాష్ట్రైాదుల దుఃఖం (స్త్రీపర్వం ప్రథమ, ద్వితీయాశ్వాసాల్లో కథ నాటకానుగుణంగా చేశారు. తృతీయాంకం : ధర్మజాదులు, కర్గుని అన్నగా తెలుసుకొనడం.

• శాంతిప్రథమాశ్వాసం 40 నుండి 122 వరకు గల కథ, ధర్మజ పట్టాభిషేక సూచన ౩73౩ నుండి గ్రహించారు. చతుర్దాంకం.. : _భీష్మనిర్యాణం, గంగావిలాపం. అనుశాసనికపర్వం పంచమాశ్వాసం 450 నుండి 491 వరకు గల కథను స్వీరించారు. పంచమాంకం ; అర్జునుని అశ్వమేధాశ్వ రక్షణం ఆశ్వమేధ పర్వం_తృతీయాశ్వాసం 189 నుండి చతుర్ధాశ్వాసం 49 వరకు గల కథను స్వీకరించారు. షష్టాంకం 2. బభ్రువాహన విజయం, అశ్వమేధపర్వం చతుర్దాశ్వాసం 49 నుండి 95 వరకు, చతుర్దాశ్వాసం మక4 నుండి 172 వరకు గల కథ (గ్రహించారు.

ఈ విధంగా ఆంధ్రమహాభారతంలోని పాండవ కథను స్వీకరించి నాటక వుర్యాదననుసరింవి యుద్ద సవుయాల్లో కరండక, బకోటకాది పాత్రల చేత, చూళికాదులచేత కథా భాగాన్ని నడిపించి తిరుపతి వేంకటకవులు పాండవ నాటకాలను రచించి ఆశేషాం ధ్రావళి మోదాన్ని పొందారు. పొండన నాటకచ[క్రం - పరిశీలనం 12

ఎవెంందడవ జననం1 808 సంక్షిప్తకధ

1908వ సంవత్సరంలో పాండవజనన నాటకాన్ని రచించినా వస్తుతః ప్రథమంగా గణింపదగినదీ నాటకం.

పరాశరుడు తీర్థయాత్రలు సేవించి యమునానది ఒడ్డుకు రాగా దాశుడు వళ్ళి ఆకలితో ఉన్న కారణంగా తను నదిని దాటింపలేనని తనకూతురైన మత్స్య గంధిని పంపిస్తానని వెళ్తాడు. ఆమెవచ్చి పరాశరుని నదిని దాటిస్తుండగా ఆమె జన్మవృత్తాంతం తెలుసుకొని ఆమె అందానికి ముగ్దుడై తన మోవోన్ని తెలియబరుస్తాడు, ఆమె ఎన్నివిధాల నచ్చజెప్పినా పరాశరుడు వినకపోయేసరికి 1. పరాశరుని వంటి కుమారుని వ్రసాదించడం, 2 కన్యాత్వభంగం కలుగకుండా చేయడం, ౩. తల్లిదండ్రులకీ ఉదంతం తెలియకుండా చేయడం, 4 చేపలకంపు పోయి నిరంతరం సుగంధవాసన ఉండేటట్టుచేయడం వంటి కోరికలు కోరుతుంది పరాశరుడు అను[గ్రహించి, ప్రకృతిని తము సంభోగానికి అనుగుణంగా మార్చి, సద్యోగర్బ్చం వల్ల సూర్యద్యుతితో నారాయణుడే ఉద్బవిస్తాడని భారత కర్తగా భరతవంశ ప్రదీప్తుడుగా అవుతాడని చెప్తాడు. ఇది రహస్యంగా ఉండుగాక యని చెప్పి యోజనగంధిని పరాశరుడు చేపట్టడంతో ప్రథమాంకం ముగుస్తుంది.

విరహావస్టతో శంతనుడు ప్రవేశించి వేటకుపోయి యోజనగంధిని చూసి మోమోవిష్ణుడుకాగా దాశరాజ్బా తన మనుమనికి రాజాక్టత కలిగిస్తే ఆమె నిచ్చి వివాహం చేస్తానని ఆంక్ష విధించగా, కొడుకైన భీష్ముడుండగా అది అసంభవమని చెప్పే శంతనుడు విచారిస్తూండగా భీష్ముడు వచ్చి కారణం తెలిసికొని తండ్రి కోరిక తీరుస్తానంటాడు. శంతనుడు భీష్మునికి తన జన్మ వృత్తాంతం చెప్పి వారిస్తాడు. భీష్ముడు దాశరాషొను ఒప్పిస్తాడు దాశరాజు భీష్మునితో “నీ క్రుమారు లభ్యంతరం చెప్పవ””చ్చని అనగా దానికి ప్రతిస్పందించి భీష్ముడు “వివావోన్న మానుకుంటా” నని భీష్మించే సరికి శంతనుడు బాధపడతాడు. దేవతలు పుష్పవృష్టి కుఠిపిస్తారు. యోజనగంధియైన సత్యవతిని శంతనుడు వివాహం చేసుకోవడం, సత్యవతి తం డ్రిర్లైన ఉపరిచరవసువు అభీష్టమని దాశరాజు చెప్తాడు. ఆమెను తన తల్లికంటె ఎక్కువగా చూసుకొంటానని భీష్ముడు చెప్పడంతో ద్వితీయాంకం ముగుస్తుంది

తృతీయాంకారంభంలో ఇద్దరు పరశురామశిష్యుల సంభాషణవల్లి తేలిన సారాంశం ఇది. కాశీరాజా తన కుమార్తెలైన అంబ, అంబిక, అంబాలిక అనువారికి స్వయంవరం పొండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం క్ష3

చాటింపగా భీష్ముడు వారందరిని ఓడించి ఆ ముగ్గురుని తెచ్చి తన రెండవ తమ్ముడైన విచిత్రవీర్యునకు వివాహం చేయబోగా అందులో పెద్దదైన అంబ సాళ్వభూపతిని వరించాననగానే సత్యవతి అనుమతితో భీష్ముడు ఆమెను విడిచిపుచ్చగా, అమె ఆ రాజు దగ్గరకు పోగా అతడు భీష్ముడంటినదానిని నేనంటనని పొమ్మంటాడు. రెంటికి చెడి రేవడి ఆయిన అంబను, అమె మాతామహుడు వచ్చి పరశురాముని దగ్గరకు పంపిస్తాడు. అతడు భీష్మునికి కబురు పెడతాడు, భీష్ముడు గురువుగారైన పరశురాముని ఆశ్రమం సమీపిస్తాడు. అంబకు థ్టైర్యం చెప్పే పరశురాముడు భీష్మునితో అంబ విషయం ప్రస్తావిస్తూ (స్త్రీలను బాధించడం నీవంటి వానికి తగదంటాడు. భీష్ముడు జరీగిన దానిని చెప్పగా పరశురాము డంగీకరించక వివిత్ర వీర్యునకిచ్చి వివాహం చేయనునగా, భీష్ముడు అననురూపదాంపత్యానికి ఒప్పుకోలేనని అంటాడు. పరశురాముడు మహో గ్రుడుకాగా అను(గ్రహించమని భీష్ముడు అభ్యర్టిస్తాడు. విపరీతార్జాలు తీసి పరశురాముడు యుద్దొన్ముఖుడౌతాడు. అంబ పరశురాముని వేడెక్కిస్తుంది. గంగవచ్చి స్రార్టించినా పరశురాముడు వినకుండా కయ్యానికి కాలుదువ్వుతాడు. భీష్ముడు తప్పని సరై యుద్దానికి ఉపక్రమిస్తాడు. ఘోరయుద్దాన్ని నారదుడు జమదగ్ని వారిస్తారు. ఇరవై యేడు రోజుల యుద్దంలో పరశురాముడు తనే ఓడినట్లు చెప్పి భీష్ముని శ్లాఘిస్తాడు. అంబను విడుస్తాడు. భీష్ముడు గురువును జమించుమని వేడడంతో తృతీయాంకం ముగుస్తుంది. వ్యాసుడు ప్రవేశించి తన తల్లి సత్యవతి తనను తలచిందని, కారణం దివ్యదృష్టితో (గ్రహిస్తాడు. శంతనుడు సత్యవతిని వివాహమాడగా ఆమెక్సు ఇద్దరు కుమారులు కలిగారని, వారి చిన్నపుడే తండ్రిపోయాడని, ఇద్దరిలో పెద్దవాడైన చిత్రాంగదుడు, గర్వాంధుడై గంధర్వుడైన చిత్రాంగదుని చేతిలో వివాహాత్పూర్వమే మరణించాడని, రెండవ వాడెన విచిత్ర వీర్యునికి అంబిక, అంబాలికలను తెచ్చి భీష్ముడు వివాహం చేయగా అతికాముకుడై అతడు చనిపోయాడని, వంశోద్దరణకు భీష్ముడు ఒప్పుకోక్రపోగా వ్యాసుని తలచిందని, తెలుసుకుంటాడు. వ్యాసుడు తల్లికి నమస్కరించి, ఈ విధంగా వంశం అంతరించడానిక్రి ఒక విధంగా దాశరాజు, మరోవిధంగా భీష్ముడని చెప్తాడు. పరశురామున్సి మౌట విని ఉంటే (భీష్ఫ డు ఈ దుర్గతి తప్పి ఉండేదేమోనని అంటాడు. తళ్లియాజ్ఞుకు లోబడి ద్వేగ్ర వ్యాయసకాా పాండవ నాటకచ॥క్రం - పరిశీలనం క!

వంశోద్ధరణకు అంబికా సంగమానికి ఒప్పుకుంటున్నానని వ్యాసుడు చెప్తాడు. తగిన యేర్పాట్లు చేయుమని సత్యవతి భీష్మునికి ఆదేశించడంతో చతుర్జాంకం ముగుస్తుంది.

సూర్యుడు తనను మంత్రశక్తిచే ఆకర్షించిన (స్త్రీ, ఎవరని పరికిస్తూ ప్రవేశిస్తాడు. యాదవ వంశప్రభుడగు శూరుని కూతురు, వసుదేవుని చెల్లెలు, కుంతిభోజుని దత్త పుత్రిక అయిన కుంతిగా తెలుసుకుంటాడు. ఆమె అందచందాలకు ముగ్దుడుకాగొ, మంత్రశక్తి పరీక్షించడం కోసమే మంత్రాన్ని ఉచ్చరించానని కుంతి చెప్పినా వినకుండా సూర్యుడు ఆమె చేయి పట్టుకుంటాడు. పరాశరుని వృత్తాంతం చెప్తాడు. చెలికత్తెకు తెలిస్తే న్యూనత అని కుంతి అనగా విదురుని వృత్తాంతం చెప్తాడు. కన్యాత్వవికలత కాకుండా కుంతికి వరమిచ్చి సూర్యుడు లతానికుంజంలోకి తీసుకువెళ్తాడు. వెంటనే కుంతి మగశిశువును ఎత్తుకొని ప్రవేశించి, పరిపరి విధాల దుఃఖించి భగీరథిలో నుండి వస్తున్న పెట్టెను తీసుకొని సహజ కవచకుండలోద్భాసితుని పెట్టెలో నుంచి విడుస్తూ విలపించడంతో పంచమాంకం పరిసమాప్తమౌతుంది.

లేళ్ళరూపాలు ధరించి కిందవుదంపతులు 'సంగమిస్తుండగా పాండురాజు బాణపాతంతో వధించగా, కోపించి కిందముడు ప్రియాసాంగత్యం ప్రాణాంతకం కాగలదని శపీస్తాడు. సంతానాత్పూర్వమే కలిగిన ఈ శాపానికి పాండురాజు దుఃఖిస్తాడు. సంతానం నూత్రంకలుగుతుందని కిందముడని తనను భార్య కళేబరం వద్దకు తీసుకుపొమ్మనగా పాండురాజు ఒక కిరాతుని నియమిస్తాడు. కిందముడా గ్రహిస్తాడు. జరిగిన బ్రహ్మహత్యకు పాండురాజు దుఃఖించి తపస్సుకు ఉపక్రమిస్తాడు. కుంతీమాద్రులు బోయెత వల్ల పాండురాజు విషయం తెలుసుకొని వానప్రస్టం స్వీకరిస్తామని పాండురాజును ఒప్పించి అక్కడే ఉంటారు. పాండురాజు కిందముని వాక్కుపై ఆశతో సంతానం కలుగు తుందనుకోవడంతో షష్టాంకం సమాప్తమౌతుంది.

గాంధారికి మొదట మాంసపిండం పుడుతుందని తరువాత అది నూరుగురు కొడుకులు గాను, ఒక కుమారైగాను మారుతుందని జోస్యం చెప్పినట్లు, అది నిజం కావడంతో ధృత రాష్ట్ర మహారాజు అనేకా[గ్రహారాలిచ్చారని మళ్ళీ ఎందుకో కబురంపారని ఒక సిద్దాంతి అనుకుంటూ వస్తాడు. పాండు రాజుకు ఐదుగురు కుమారులని తరువాత పాండురాజు మరణించాడని ధృతరాష్ట్రునికి కల రాగా బాధపడతాడు. సిద్దాంతిని విషయం అడుగుతాడు. పాండురాజు అనుమతితో కుంతి, యమ, అనిల, ఇంద్రులవల్ల ముగ్గురు పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 15

కుమారులను పొందిందని వారికి ధర్మజ, భీమ, అర్జునులని ఆకాశవాణి నామకరణం చేసిందని, పాండురాజు మరొక కుమారుని పహొందుమనగా అది ధర్మవిరుద్దమని, నాల్లవ కుమారుని అశెస్తే స్వైరిణి, ఐదవ కుమారుని ఆశిస్తే బంధకి ఆవుతుందని చెప్పిందని, మాద్రి పాండురాజు అనుమతితో అశ్వనీ దేవతల వల్ల ఇద్దరు కుమూరులను పొందిందని, ఒక్కసారి మంత్రంతో ఇద్దరిని రావించడం వల్ల దాని ప్రభావంపోయిందని, ఆ తరువాత కుంతి లేని సమయంలో వసంతోదయ (ప్రేరితుడై పాండురాజు వారిస్తున్నప్పటికి మాద్రిని కలీసి మరణించాడని సిద్దాంతి చెప్తాడు. ధృతరాష్ట్రాదులు విలపించగా విదురుడు శాస్త్రాన్ని బట్టి, చెప్పిన దానికి విలపించడం తగదంటాడు. మళ్ళీ సిద్దాంతి, మౌ!ద్రి సహగమనం చేసిందని, ధర్మరాజుకు 16 సంవత్సరములు, భీమునికి 15 సంవళ్ళ్సరములు, అర్జునునికి 14 సంవత్సరములు నకులసహదేవులకు 13 సంవళ్సరములని చెప్తాడు. భీమ దుర్యోధనులు ఒకే దినం పుట్టారని చెప్పగా సిద్ధాంతి పాండిత్యానికి అంతా ఆశ్చర్యవకితులౌతారు. ఇంతలో బుషులు, కుంతిని పాండవులను తీసుకొని వచ్చి ధృతరాష్హ్రాధులకు పరిచయం చేసి జరిగినది, చెప్తారు. భీవుడు పాలుత్రాగుతున్నపుడు కిందకు జారగా కొండ పిండయ్యిందని చెప్తారు. ఆకాశవాణి ఇదంతా యధార్ధమని అనడంతో సప్తమాంకం సమాప్తమౌతుంది, పాండవ నాటకచ॥క్రం - సరిశీలనం 16

ఖెంండవ జననం అమూలకాలు మత్స్యగంధి మధురమోహనమైన అందాన్ని చూస్తి పరాశరుడు లాంటీ వాడే ముగ్దుడై ఆమె సౌందర్యాన్ని పాగిడినట్టు తెలుగు భారతంలో ఉంది. అయితే సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో లేకుండానే పరాశరుని చేత బ్రహ్మను తిట్టించారు, తిరుపతి వేంకట కవులు. అది ఇలా ఉంది. “పరా :- (పరికించి, ఆళ్చీర్యముతో, తనలో) బౌరా! ఈ జాలరి కొలమ్మున కెంత యదృష్టకాలము వచ్చినది. ఏమీ, బ్రహ్మదేవుని యవివేకము?!. ఉ॥ _ జవ్వనమున్‌ విలాసమును జక్కదనంబును మేల్మిచెక్కులున్‌ మువ్వపుగన్నులున్‌ మురువుమాటలు కుల్కుపిసాలి గుబ్బలున్‌ నవ్వుల తేటలున్‌ సాలపునన్‌ దగుమేటి విలాసపున్నడల్‌ నివ్వటిలంగ జేసేయును నీచపుజన్మము సంఘటించునే*. పై పద్యంలో సంయమీంద్రుడైన పరాశరుడే ఎంత మోహావిష్టుడయ్యాడో చెప్పారు. ఆమె యౌవనాన్ని, విలాసాన్ని చక్కదనాన్ని, చెక్కుల సోయగాన్ని, కన్నులను, ముద్దుల మాటలను, నవ్వులను, నడకలను ఇలా ఆమెలో సౌందర్యాలన్నిటిని, పరాశరునకు చూపించారు. పరాశరుడెంత లగ్నమనస్కుడయ్యాడో చెప్పడానికివి ఉపబలకాలు. స్త్రీ పరాబ్ముఖుడైన పరాశరుడు ఇన్ని అందాలు తదేకధ్యానంతో పరిశీలించడమే కాకుండా ఆ బ్రహ్మను అవివేకి యని అనడానికి కూడా సిద్దపడ్డాటంటే, ఆమె అందాని కెంత ఆకృష్ణుడయ్యాడో తెలుస్తుంది. దీని వల్ల మత్స్యగంధి, అందం ఒక ప్రక్క వ్యక్త మౌతుంది. ఇక్కడితో ఆగకుండా, “ప్రర్రాః- (తనలో) కొంచెము పలుకరించి చూతునా? (సంశయించి మాటలాడదేమో? ( ధైర్యముతో) ఆడనిచో బలాత్కరించినయేని కృతకృత్యుడనయ్యెద. ఇట్టి రహస్య సవుయమున నన్నెవరేమి సేయుదురు. (యోజించి) ఎట్టి గోప్య కృతులనైన బంచభూతములును సూర్య చంద్రులను బరమాత్మయును జూచుచుందురు గదా! ఇది గాక నే జింతించిన పని యోగ్యుల కుచితవూ? కౌచిత్యవు మాటట్టులుండ బలాత్కరించుట యెంత నీచకృత్యము? (ఆలోచించి) అయినచో గర్తవ్యవేమి? (నిశ్చయముగా) మాటలాడించి యిక్కన్నియ యను]గ్రహము బడయుటకన్న వేజొండుపాయము లేదు.” (ప్రథమాంకం) పరాశరునంతటి వానిచేత బలాత్కరింతునా అని అనిపించడం కౌవిత్యమా అని పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 17

అనిపించినా, బెచిత్యం కాదని తిరుపతి కవులే అనిప్‌ంచారు. దీని వల్ల పరాశరుని మోహపరాకాష్టను తెలియజేస్తూ, స్త్రీని బలాత్య రంచడవునేది నీచకృత్యంగా అభివర్ణించారు. ఈ విధంగా అమూలకంగా పరాశరుని మనసులోని మాటగా చెప్పి ఇన్ని భావాలను పొందుపరచారు. 2. పై సందర్భంలోనే మత్స్యగంధి పరాశరునితో అన్న మాటలు సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో లేవు, అవి ఇలా ఉన్నాయి. “మత్స్య :- స్వామీ! తమ వంటి వారి యాజ్ఞను నేనననెంత? ఎవ్వరైనను లోబడియే తీరవలయును. అయినను తప్పుగా జూడక నామనవి కొంచెము విత్తగింపుడు. ఉ॥ _ నీవు వశిష్ణుమన్మడవు నేనాకజాలరివాని కూతురన్‌ "భావము నందు జూడుమిది భావ్యము గాదిటు చేసినన్‌ గులం బా వెలి చెందు, మౌనివరులా హసియింత్రు, తపంబు నష్టమై పోవు భవాదృశుల్‌ వెడగుబోకలకుందగు వారతౌదురే? క0॥ తపమునకును వంశంబున కుపద్రవము సంభవించు నూహీంపక యి ట్టిపనికి జొారబడనగునే? తపసులకెందేని యిబ్రితగులములున్నే? (ప్రధమాంకం) మీకూ, నాకూ నింగికీ నేలకూ ఉన్నంత దూరం ఉందనడం, దీనివల్ల మునిలోకం నవ్వుతుందనడం, తపోబలం నష్టమౌతుందనడవమే కాకుండా వంశానికే ఉపద్రవం వస్తుందనడం వల్ల మత్స్యగంధి దూరాలోచనం, గొప్పవాడు కదా అని సరేననకుండా పరాశరుని విముఖతకు ప్రయత్నించడం చేత మత్స్యగంధి ఉత్తమ ఉదాత్త (స్త్రీలష్షణం ప్రస్ఫుటంగా ద్యోతకమౌతుంది. ౩. యోజన గంధియైన సత్యవతి అందానికిలోబడిి, దాశరాజుపెట్టినషరతులకు లోబడలేక సతమతమౌతూ శంతనుడుండగా, తండ్రి బాధకు కారణం తెలియని భీషు ్మైడు తనలో అనుకున్న సందర్భంలోని అమూలక పద్యాలివి, “భీష్ము:- ఆయన కోరికం దీర్చకపోతినేని నేను బుత్రుడనెట్లగుదును? గ బ్రతికి యున్నష్టమాటను బాటిచేసి మృతిగనిన పేమ్మటను దగుకృతులొనర్చి యెవడు తండ్రికి సమ్మోద మెసగజేయు వాడె పుత్రుండు సఫలము వాని బ్రతుకు సాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 18

కం॥ “శ్రీరాముడొక్కరుండును బూరుండాక్కరుడు దక్క బుత్రులలోనన్‌ లేరు జనకునాజ్ఞను గర మాగాధించిన వినీతు* లందురు పెద్దల్‌ కావుననే వారి నిప్పటికిని గౌరవ ప్రశంసాపాత్రులలో నగ్రగణ్యులుగా జెప్పికొనుచున్నారు. కం॥[ వ్రతములు దపములు జపములు పితృసేవకు లొచ్చుతనదు పెంపునకెల్లన్‌ గతి తండ్రియె కావుననే ““పితృ దేవోభవి” యటంచు వేదము బలుకునొ' _ (ద్వితీయాంకం) పై పద్యాల్లో భీష్మునికి తండ్రి పై గల గౌరవం ఇనుమడింపజేసినట్లెంది. అంతేకాదు, తండ్రి కోసం ఐహికసుఖాలన్నిటిని త్యజించి కేవలం బ్రతుకంతా బ్రహ్మచారిగా ఉండబోతున్న భీష్ముని ప్రతిజ్ఞకు ఈ పితృభక్తి వ్యక్తీకరణ చాలా బలం చేకూర్చినట్టెంది. ఇంతటి పితృభక్తి పరాయణుడు కాబట్టే భీష్ముడు, అంతటి భీషణ ప్రతిజ్ఞ చేయ గలిగి, ఆజన్మాంతం ఆ ్రతిజ్ఞకు కట్టుబడి నిలబడ్డాడని చెప్పడానికి ఆధారమైంది. అంతేకాకుండా లోకంలో తండ్రి పట్ల కొడుకులెలా ప్రవర్తించాలో, ఎలా ప్రవర్తించిన కొడుకులు ఎంత కీర్తిని సంపాదించారో, అతి ప్రమాణమైన వేద వాక్యంతో ముడిపెట్టి చెప్పడం, అదీ భీష్ముడంతటి పితృభక్తి పరాయణుని చేత చెప్పించడం, తిరుపతి వేంకట కవుల ప్రతిభా విశేషమే నని అనక తప్పుదు. తీ. భీష్ముడు వివాహం చేసుకోనని భీషణ ప్రతిజ్ఞ చేసినపుడు శంతనునికి భీష్మునికి సంవాదం కల్పించారు. ఇందులో లోకానికి సంబంధించిన ధర్మాలు, ఈ రెండు పాత్రల ద్వారా సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో లేకుండానే అత్యద్భుతంగా తిరుపతి వేంకట కవులు చెప్పించారు. ఏకారణంగానైనా రెండవ పెళ్ళికి సిద్దపడడం, ఎంత నిందించదగిందో చెప్తున్న సందర్బం ఇది. '““శంతన:- సీ॥ భార్యయుండగనొండు భార్య గైకొను వారి కస్తి కుక్కలకు నక్కలకు నెజుక సంతానముండియు సతి లేదనుచు బెండ్లి యాడు పెద్దల బుద్రి యాడు బుద్ది ఉభయంబు లేదని యుపమయంబు వహించు పాండవ నాటకచ(క్రం - పరిశీలనం 19

వృద్దు దైవేచ్చకు నెదురు వాడు. “వెనుకటి షెండ్లము వినదు మాటు యటంచు "సంద్లాడు చాడొక్కు పెట్ట మూర్చ గి డెట్టులో కొంత జవ్వన మేగు పీదప గ్రామ్య సుఖమునకై యొక కన్నెగోరు వాఢుహీనుడు, డులువ, యవ్వాడు దేభె వాడు, వీడె. శంతనుడిక లేడొకండు (ఉ్వితీయ) ఎంత సండిళుడైనా భార్యలేనివాడు అథోలోకాలక్తు పోతాడని ఇలా చెప్పించారు. “శంతు- కం మనము బంచేంద్రియములు తనయా! కడుజంచలములు, దారనిహీనునకున్‌ జెనకి యథోలోకమునక్రు బనుచున్‌ వాడెంత పెద్ద పండితుడైనన్‌: (ద్వితీయు ప వయస్సునకు తగిన అవస్థలు ఆ వయస్సులో జరగాలని సెద్దల నిర్ణయమని భీష్మునికి శంతనునిపే ఇలా చెప్పించారు. “త “ఆదిని (బ్రహ్మచర్యము ననంతరమందు గృహస్ట ధర్మమా మీద చనప్రవాస మటుమీద 'యయతిత్వి"మ్షుట్రర్వ్యు (బ్రహ్మవి ద్యాదరులండ్రు గావ? తనయా వినయమ్ముగలాడ వాగమూ పౌదితమైన ధర్మము నెపమ్మున వమ్మొనరింపబాడియే[:? (ద్వ గృహస్త్ర ధర్మం ఎంత గొప్పదో ఇలా వెప్పించారు, “మః అతిథుళ్‌ పూజితులౌటన్ట 'శ్రుతులందాసకి గికొంటపే సుతులన్‌ గాంపుటక కుమౌలికలనచ్చున్‌ భర్హత్రొ గూర్చి పెం స్రితగన్‌ జేయుటనే గృహస్థిహమునం దేజోధిక్రుండ్ల పయిన్‌ మృతుడై మోక్షపదంబు టైక్‌నెడిజుమ్మీ దేవతాస్యిడ్రై ౩ (ద్వ) సంసారిక తృప్తి ఉండదని చెప్పించిన సందర్భం ఇద్షి ““మ॥ ధనమున్నన్‌ సతిలేక తత్సుఖ్వ్సు సందర్భీంపినన్‌ సశ్రత్రక్ష గనకా భాగ్యము గల్ల వేజొకటియక్కామ్యుంబు చేకూజనిం కనునొక్కొక్కండది గల్లినొక్కడదియుంగల్లన్‌ మజొక్ష్యండ్హ్య తే సాండన నాటకచడ్రం - పరిశీలనం 20

దనుకోల్దప్పదు తృప్తి యెక్కరణి లభ్యంబౌను సంసారికిన్‌” (ద్వ)

ఈ విధంగా ఒక సందర్భాన్ని తీసుకొని పాత్రల ద్వారా ఎన్నో ధర్మాలను చెప్పించి, లోకహితాన్నాకాంక్షించి, సందర్భానికి మెర్గుగులుదిద్ది, ఆయా పాత్రల కౌాన్నత్యం కల్గించడం తిరుపతి కవులకు వెన్నతో పెట్టిన విద్య. ర్‌. తృతీయాంకంలో ఇద్దరు బుషి బాలకులను ప్రవేశింపజేశారు. ఈ రెండు పాత్రలు మూలంలో లేకపోయినా, నాటకానుగుణంగా సృష్టించారు. వారి సంభాషణ మూల విధేయమే. ఈ శిష్యుల పాత్రలు అమూలకాలు కాబట్టి ఇక్కడ (ప్రస్తావించడం జరిగింది. 6. భీష్మునిచే తిరస్కరింపబడిన అంబ, పరశురాముని వద్ద చేరి భీష్మునిపై బుసలు కొడుతూ తనలో అనుకున్న సందర్భంలో (స్త్రీల గొప్పతనాన్ని తిరుపతి కవులు కొండంతగా చాటిన తీరిది.

ఆఃె॥ (స్త్రీల పట్టుదలయు స్త్రీల సామర్ధ్యంబు

స్త్రీల యోగ్యతయును స్త్రీల మనము దెలిసి కొనెడి గాక దేవవ్రతుండొక్క యంబ కారణమున ననదయగుచు” (తృతీయ) సత్వరజస్తమోగుణాల కలయికే (స్త్రీ. అది తలియజేయడానికే అన్నట్టు 'స్తీ, శబ్దాన్ని వాడారు. ఒక్కసారి కాదు, నాలుగు సార్లు పట్టుదల, సొమర్ష్యం, యోగ్యత, మనస్సు అనే నాలుగు గుణాలను కూడ వ్యక్తవరచారు. ఈ నాలుగు గుణాలతో (స్త్రీలు సాధించలేనిది లేదని చెప్పి, స్తీ, గొప్పతనాన్ని వేనోళ్ళచాటారు.

ఇక భీష్ముని విషయంలో అలోచిస్తే అతడు, తనచావు తన చేతిలో ఉన్నవాడు. పైగా పరశురామునే జయించిన మహావీరుడు. అటువంటి అజేయ వరా క్రమ శాలి పతనానికి కారణ భూత అయింది, అంబ పరాభవం. ఆ పరాభవంతో భీష్ముపతనమే లతక్యం చేసుకొని గుండెల్లో మంటను గూడుకట్టి ఉంచింది, అంబ. ఆ మంటే పై పద్యసారం. ఆమె తీవ్రశరలక్ష్యానికి, హృదయాంతర్గత వేదనకు ఈ అమూలక పద్యం, మణిదర్చణం. ఈ పద్యం ద్వారా అటు (స్తీ, గొప్పతనాన్ని, ఇటు అంబ ఆశయాన్ని ఉభయతారకంగా తిరుపతి వేంకట కవులు విశదీకరించి చూపారు.

77, వంశోద్దరణకోసం సత్యవతి, వ్యాసుని అంబిక, అంబాలికలిను సంగమించమని కోరుతుంది. అప్పుడు వ్యాసుడు, వంశానికి ఈ పరిస్టితి రావడానికి కారణం ముగ్గురని, పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 21

ముందు భీష్ముడు “వివాహం చేసుకో” నని (ప్రతిజ్ఞ చేయడానికి కారకుడైన దాశరాజని, తరువాత పరశురాముడెంత చెప్పినా వినక యుద్దానికి దిగిన భీష్ముడని, వీటన్నిటికీ ఏమీ అనకుండా ఊరుకొన్న సత్యవతిదీ తప్పేనని చెప్తాడు. ఇది సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో కనబడదు. ఈ సందర్భంలో తిరుపతి వేంకట కవులు వ్యాసునిచే ఇలా చెప్పించారు. “వ్యాసు :- తల్లీ! యూరడిల్లుము, ఇందులకు ప్రథమ కారణము నీ తండ్రియగు దాశరాజు. నేనిట్లంటినని నీవన్యధాభావింపకుము. ఉ॥ _ సర్వవిధమ్ములన్‌ మిగులజాలిన వాడనవద్యుడన్నిటన్‌ ధూర్వహుడీతడుండ దనతోకము గన్నసుతుండు విశ్వభూ నిర్వహణం బొనర్పుటదినీతియె? దేవుడు మెచ్చునే? గుణా ఖర్వులు సమ్మతింతురె? యికన్‌ గుల వృద్దియు సంఘటిల్టునే? ఇకనొక కారణము. మన గాంగేయుని నిరంకుశత్వము. ఈతండు సకల ధర్మ వేదియు శాంతుండును మహాసత్వుండును ననుటకు సందియము లేదు. ఐనను దైవ వశమ్మున గాశీరాజు ప్రథమ దుహిత కవమానము ఘటించుటట్టుండ దనకు బలె బలాత్కార సన్యాసమిప్పించినాడు, ఉ॥ కొంచెము గొప్పయాపెకడ గొండొక దోషము గల్లుగాక యీ చంచలబుద్ది (స్త్రీజనులు సాజముగా గలవారలెందు మ న్నించుమటంచు భార్గవుడ నింద్య చరిత్రుడు చెప్పినప్పుడే నించుకలోదలంచవలదే? కలదే? యబలాపకారముల్‌? ఈయెడ నీవు గూడ సమ్మతి చూపితివే కాని వారింపవయితివి?. (చతుర్ధ) తప్పెవరు చేసినా తప్పే. ఆ తప్పు పెద్ద వారి యందున్నప్పటికీ చిన్న వారు చెప్పడం సముచితమే. *“*బాలావపి సుభాషిత? మ్మని అందుకే అన్నారు. తల్లీయందు మహాభక్తి కలవాడు, వ్యాసుడు. అయినా ఈ సందర్భంలో తాతైన దాశరాజాయందు, సోదరుడైన భీష్ముని యందు, చివరికి తల్లి అయిన సత్యవతి యందు గల దోషాలను కారణాలతో సహా ఎత్తి చూపాడు. ఇది ఎంతో బౌచిత్యంతో ఉంది. నిష్పాక్షిక దృష్టితో వ్యవహరించాల్సిన న్యాయనిర్దేత వలె వ్యాసుడు వ్యవహరించాడు. ఎంతో కాలానికి కలుసుకొన్న తల్లీ తనయులే కావచ్చు. తల్లివాటను పాటించడానికి తనకు విరుద్దమైన పనికి అంగీకరించినా, అంగీక రించవచ్చు. కాని, చేసిన సాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 22

తప్పులను, వాటివల్ల ఏర్పడే అనర్జాలను వ్యాసునివే చెప్పించడం తిరుపతి వేంకట- కవుల పొత్ర చిత్రణా ప్రతిభకు చక్కని తార్కాణం. మరో ముఖ్యవిషయం ఏమిటంటే వ్యాసుడు, ఏమి అనకుండా తల్లి చెప్పినట్లే చేయడం వల్ల అతని మాతృభక్తి వ్యక్తమవుతుందే తప్పు, బహుపురాణ కర్త అయిన వేదవ్యాసుని నిష్పాక్షీకదృష్టి ధర్మనిర్ణయశక్తి బయట పడకపోవడమే కాకుండా మచ్చ ఏర్పడే అవకాశముంది. తిరుపతి వేంకట కవులు ఈ అమూలకసృష్టి, చేసే వ్యాసుని పాత్రకు పరిపూర్ణత్వం కలిగించారనడం, నిర్వివాదాంశం. 8. కిందముని శాపంతో పాండురాజు బాధపడుతూ ఇద్దరు భార్యలతో తపస్సు సాగుతుందా అని ఆలోచించిన సందర్భంలో సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో లేని సృష్టి ఇది.

• క్రం॥ ““ ఒక భార్య గలుగు మానవు నకె స్వాతంత్ర్యము సున్న నాకిర్వురు వీ రకటా! తపమేగతి నా కిక సిద్దింపంగ నిత్తురీ కంజాకుల్‌ొ' (షు ఒక భార్యకలిగినవాడికే స్వాతంత్ర్యం శూన్యవుట. వురి ఇద్దరుంటే?!.. పాండురాజు బాధను సమాజానికి సరివడ్డరీతిలో చెప్పించారు. ఇద్దరు భార్యలతో బ్రతుక్రు దుర్చరమనే విషయాన్ని అంతగ్షీనంగా పలికించినట్టెంది.

9. సప్తమాంకంలో కారవులు పొండవులు ఎవరెవరెలా జన్మించారో మూలంలోగల విషయాన్ని అమూలక పాత్ర అయిన సిద్దాంతి ద్వారా చెప్పించారు. పాండవ జనన నాటకంలో పాండవ, కౌరవ జనన(క్రమం (ప్రధానాంశం. అయితే జననాదులు రంగస్టలంపై చూపించడం సభ్యత కాదు కాబట్టి సిద్దాంతి పాత్ర ద్వారా చెప్పించారు. సిద్దాంతి పాత్ర అమూలకపాత్ర కాబట్టి ఇక్కడ చర్చనీయాంశం అయుంది. పాండన నాటకచ॥క్రం - పరిశీలనం డై

ఇఅెతంటదచ మననం మూలాతిశాయికాలు యమునా నదీ తీరంపై మత్స్య గంధిని కలియడానికి త్వరపడుతున్న పరాశరునితో మత్స్య గంధి ఈ విధంగా ఆనడం, దానికి పరాశరుడు ఎవరికీ కనబడకుండ మంచుతెరను సృజించడం తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది (సంస్కృతభారతంలో లేదు). గీ॥ _ “ ఎల్లవారును జూడంగ నిట్టిబయల నెట్లు సంగమమగునని యింతియన్న నమ్మునీంద్రుండు గావించె నప్పుడఖిల దృష్టి పథరోధి నీవార తిమిరమంతి: (ఆది-తృతీయ-42) దీన్ని ఆధారంగా తీసుకొని తిరుపతి వేంకట కవులు రచించిన తీరు ఇది. “మత్స్య :- (తొలగి మునీంద్రా! సర్వజ్ఞుండవగు నీకొకరు బోధింపవలసినది, లేశమును లేదు. గీ1 “దాశ పుత్రికతోడ బరాశరుండు బట్టపగలు నదీతటీ భాగమందు దగులు సేసె” నటంచు వింతగ జనమ్ము లాడికొను మాటలు సహింపనగునె? చెప్పుము. అదియునుంగాక, గీ! కాలనియమము పశుల సాంగత్యమునక నవసరము గాని, మనుజుల కట్టుగాదు కాన నామాట విని రాత్రి కాలమబ్బు దనుక దాళుము పాపకృత్యం బిదేల? గీ॥ _ అరయుచున్నాడు, నాతండ్రియవలి యొడ్డు నందు, మార్గస్థులెవరేని యరుగు దేర వచ్చునేమైన నిటు పశువైఖరిని జ రింపుటకు నామనము సమ్మతింపదనఘ!। పరా :- తలోదరీ! ఇప్పట్ల నీవు బోధించిన తెజంగు గడురమణీయము. ఇదిగోచూడుము. సర్వదృష్టి నిరోధకంబగు ముంచుం గల్పించుచున్నాడను. ఇంకనీ సందియము దొలగెగదా!, (ప్రథమాంకం) తెలుగు భారతంలో నామ మౌత్రంగా ఉన్నదానిని తీసుకొని ఎన్నో ధర్మాలను సత్యవతి ద్వారా చెప్పించి చివరికి పరాశరునివేతే '“నీ బోధన చాలా బాగుందని” అనిపించారు. పొండన నాటకచ్రం - పరిశీలనం 24

మొదటి పద్యంవల్ల సంఘానికి, దాని కట్టుబాట్లకు లొంగాలని, రెండవ పద్యం వల్ల, అకాల సంగమం అదీ ఆరుబయట, పశు ప్రవృత్తిని తెలియజేస్తుందని, తండ్రి చాటు బిడ్డ కాబట్టి, తండ్రి విషయంలోను, ఇతరుల కంటను బడితే అభిమానానికే మచ్చని'మూడవ పద్యం వల్ల తెలియబేశారు. పై పద్యాల్లో ఉత్తమ (స్త్రీ, మూర్తి లక్షణాలను తెలియజేసి, సత్యవతి పాత్రకే ఉదాత్తత కల్పించడమే కాకుండా లోకానికి ధర్మాలను తెలియజేశారు. కామంతో ఉచితానుచితాలు, సవయాసవుయాలు మరిచి పోయినప్పటికి సత్యవతి చేత చెప్పించిన బుద్దులకు పరాశరునివేత మూలంలో లేకుండానే శ్ఞాఘింప చేయడం వల్ల పరాశరుని పాత్రకు (తప్పును ఒప్పింప జేసి) బౌన్నత్యం కల్పించారు. అంతే కాకుండా కామం ఎంత నీచమైందో, ఎంతటి వాడినైనా ఎలా దిగజారుస్తుందో కూడ లోకానికి చాటి చెప్పి తిరుపతి కవులు వారి ప్రతిభను నిరూపించుకున్నారు. 2... శంతనుడు సత్యవతిని చూసి అగ్నమనస్కుడై, దాశరాజు పెట్టిన షరతులకు ఒప్పుకోలేక చింతతో కృశించి పోతుండగా, భీష్ముడు వచ్చి కారణం అడుగగా అతనికి సమాధానం చెప్పిన సందర్భం సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. - ““ప్రతి గమ్యాస్తినపురం మోహోపహత చేతసః చక్షురేకం పుత్రశ్చ అస్తినాస్తిచ భారత చక్షుర్నాశే తనోర్నాశః పుత్రనాశే కులకయఃజ' (ఆది-100-59) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. ““క్రమ్మథి వచ్చి శంతనుండు చింతాక్రాంతుడయి సత్యవతిని తలంచుచు వీత కార్యుండయి యున్న నొక్కనాడు గాంగేయుండు తండ్రి పాలికి వచ్చి యిట్లనియె (179) చ॥ భవదభిరక్షితక్షితికి బాధయొనర్పగనోపునట్టి శా త్రవనివహంబులేదు. వసుధా ప్రజకెల్ల ననంత సంతతో త్సవముల రాజు లెల్ల ననిశంబు విధేయుల నీకు నిట్లు మౌ నవవృషభేంద్ర! యేలొకొ, మనః పరితాపము బొందియుండగన్‌? (179) వ॥ _ అనిన విని బెద్దయుంబొద్దు చింతించి శంతనుండు గొడుకునకిట్లనియె (180) కం॥ వినవయ్య! యేక పుత్రుడు ననపత్యుడు నొాక్కరూవయని ధర్మువులన్‌ విని, నీకు దోడు పుత్రుల ననఘా। పడయంగ నిష్టమయినది నాకున్‌” (ఆది-చతుస్థ-181) పాండన నాటకచక్రం = సరినీలనం 2ైక

ఇదే తిరుపతి వేంకట కవుల చేతిలో దిద్దుకొన్న రూపు ఇది. “శంత:- చ॥ కొమరులకున్‌ వివాహములు కోరియొనర్హురు తల్లిదండ్రుల 'క్రమమిట దారసించె మన కర్ణము పుత్రునధీనమయ్యె వా డమలుడు వాని కిందెలొసెనా? వెనుదీయడు. వానితోడ నే (క్రమమున జెప్పనేరుతు? మొగంబెటులెత్తు కొనంగజూలుదున్‌! భీష్ము:- తండ్రీ! “మీరేదియో తీరరాని విచారము మనమున నిడికొని, కుందుచు న్నా” రని మన మంత్రులు మొదలగు వారు చెప్పేకొనుచున్నారు. తమకును ద్యుర్గభములగు కోరికలు కలుగునా? అట్టుయినవోనిక జగమ్మున గృతార్జులెవ్వరు? చం॥ అనుపమమైన రాజ్యము, మహాత్ములు మంట్రులు, శత్రురాజమ వ్రనమగుతేజమున్‌, ధనమద'(భ్రము, సౌఖ్యముకొల్ల నందనుం డనిమిష వాహీనీ ప్రభవు డన్నిట నున్నతి గాంచి మించి వా రని వల వంతలోగొని కరంబు భరంబుగ గుందనేటికిన్‌? శంళే :- (తనలో) నాకు గల ఈ కోరిక నీతనితో నేమని చెప్పుదును. ఛీ! కామమెంత గృర్యము? అందునను, చం! కొమరులు కూతులుంగలిగి కొండొక ప్రాయము వోయియప్పుడున్‌ దమి నిలుపంగ జాలక వృధా వ్యసనంబు మనంబు నొంప బా రము నెలుగంగ నేరక దురంతపు బెండిలి గోరుబో! లులా యము వలె మంచి చెడ్డలకు నాత్మను జొన్సని మూఢుడక్కటా! ('ప్రకాశముగాా కుమారా! కం॥ +: ఒక కొడుకు కొడుకునుంగా డొక కన్నును గన్నుగాదయో। పుత్రా! యిం కొక డేని యథధమపక్షం బకటా! యుండంగ వలదె? యాత్మజుడనఘా! ఇందులకై నామనంబు కడు వ్యాకుల పడుచున్న యది. గీ॥ . దాశరాజను నొండొక్క ధన్యతముడు కళ్ల గలడు వానికి నొక్కతె గలదు కూతు రాపె నాకిచ్చుటకు నాతడడ్డ దిడ్డ ములుగ నేమేమియో వెప్పెమొన్న దనయ! దానిపై నించికి వచ్చియేమియు దోపక యిట్లుంటి” (ద్వితీయ) పొండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం 26

సంస్కృతంలో ఉన్నదానిని పెంచి నన్నయ రచించగా దానిని అతిశయించి తిరుపతి వేంకట కవులు ప్రాణం పోశారు. కొడుకులకు వివాహం చేయవలసిన కాలంలో తండ్రి వివాహం కోసం తహతహలాడడం విచారకరమని శంతనుని చేతే చెప్పించారు. అంతే కాకుండా, కొడుకుకు సూటిగా సవూధానం చెప్పలేని స్టితిని శంతనునికి కల్పించి తనను తాను నిందించుకున్నట్టుగా అతిశయించి సందర్చానికి పుష్టికలిగించారు. మూలంలో ““పెద్దయుం బొద్దు చింతించి” అన్నదానికి మెజుగులు దిద్ది, కామం ఎంత పనికైనా సిద్ధ పరుస్తుందని అతిశయించి విశదీకరించారు. తేట తెలుగు మాటల్లో సుబోధంగా రచనను సాగిస్తూ (ప్రేకకునికి ఎక్కడా ఇబ్బంది కలగ కుండా భీష్ముని జన్మ వృత్తాంతంతో పాటు, అంతకు ముందు గంగాశంతనుల ఒప్పందం, ఏడుగురు వసువులను గంగలో కళలిపీన విషయం ఇక్కడే ఒక వచనంలో చెప్పించారు. ఇది, ఇక్కడ చెప్పించడం చేత, ఏడుగురు కొడుకులను పోగొట్టుకొన్న తండ్రి ఉన్న ఒక్క కొడుకును నమ్మ లేక పోవడం సహజం. కాబట్టీ శంతనుని చేత ఒక్క కొడుకును, ఒక్కకన్నును నమ్మరాదనిపించడానికిది ఉపబలకంగా ఉందని భావించవచ్చు. దొశరాజు విషయం మంత్రులు చెప్పినట్టు మూలంలో ఉండగా, ఇది నాటకం కాబట్టి బహుపొత్రల ప్రవేశం కష్టం కాబట్టి, శంతనుని చేతే * ఏమేమియో”” అన్నాడని అనిపించారు. అసలు విషయం చెప్పకుండా, ఇలా అనడం వల్ల విన్నవాడికి ఏమిటో అది తెలుసుకోవాలనే ఉత్కంఠ కలిగి, దాన్ని తెలుసుకోవాలని ప్రయత్నించడం సహజం. అందుకే భీష్ముడు వెంటనే దాశరాజు దగ్గరకు వెళ్ళాడు. అలా అనక పోయినా భీష్ముడు వెళ్లాడు. కాని, వెళ్ళాడని చెప్పడానికి ఇది మరింత బలం. ఇంత చమత్కారాన్ని తిరుపతి వేంకట కవులు ఈ సంభాషణలో ఇమిడ్చారు. 3. పరశురాముని ఆశ్రయించిన అంబను నీ తమ్మునకిచ్చి వివాహం చేయుమని భీష్మునితో పరశురాముడనే సందర్బం సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. ““శరణాగతాం మహాబాహోకన్యాం నత్యక్తుముర్తసి” (ఉద్యోగ-178-0) తెలుగు భారతంలో ఉన్న తీరు ఇది. “గీ బలిమి మున్నేల తెచ్చి తిప్పడతి మగుడ ట్రోచి పుచ్చంగ దగునయ్య నీచవృత్తి వచ్చెదీని దమ్మునికి వివాహమింక నైన జేయుము చెలుచుట యనుచితంబు” (302) పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం తై

కం॥, ., అనుటయు-ననఘా! తెలియన్‌ వినుమిది నాతోడ సాళ్వవిభునకు నేగూ ర్పిన చాననతని పాలికి ననుపుము నన్ననినగాదె యనివితి మగుడన్‌. (303) గీ ఇంకనాతమ్మునికి దీని నెట్లు పెండ్లి చేయ నేరుతు ననుడు నా వెప్పినట్టు చేయ వైతేని నిన్ను నీ చెలుల జుట్ట ములను జంపుదుననియె నమ్మునివరుండు '(ఉద్యోగ- చతుర్ట-304) దీనిని తిరుపతి వేంకట కవులు అద్భుతంగా అతిశయించిన తీరు ఇది.

*ప్పర్ర ;-చ॥ అనఘుడవై సమస్త విషయమ్ముల యందును 'మేలుబంతివై పనుపడునీకు జెప్పదగు పాడియె? యీ విషయంబు శూరతా ఖనివయి యీకనత్కనకగాత్రిని దెచ్చి పరిత్యజింపగా జనునె? యనాథయైయిది భృశంబు గృశించెనిటుల్‌ పొనర్హురే?

గః గతము చింతింపగా నేల, కడచిపోయె నింకనేనియు నీ శర్వరీశవదన ననుజానకు బెండ్లి చేయు మీయాడుగోడు పోసేకోనేల? వీ వంటి పుణ్య మతికి.

ఆ॥వె॥ ఆబల లస్వతంత్రలగుటచే నంగనల్‌ వారి బ్రోచుచుండ వలయు బురుషు లెచట (స్త్రీ, జనంబు లెలమిమై వర్తింతు రచట నిల్చులష్మీయనవరతము.

ఈ _ అంగనలన్‌ వృధాగ నెవడాటిడి వెట్టి తిరస్కరించు నా వెంగలికిన్‌ యశోబల వివేకము లెల్ల నశించునయ్య నా ర్యుంగడు నింద సేయుదురు యోగ్యులు '“వీడధముండటంచు”;స త్సంగతి గల్లు నీకిది యశస్కరమౌనె? తలంచి చూడుమా!

భీష్ము:-మ॥ “ఎదనే సాళ్వుని గోరియుంటి” నని తానీ కన్టెనాతోడ దీ నదశన్‌ జెప్పగ **నన్య సక్తహృదయన్‌ గైకొంట త*ప్పంచు నొ ప్పాదవన్‌ బొమ్మని యానతిచ్చితి మవాయోగంబు చేకూరిన

పాండవ నాటకచక్రం - సరిశీలనం 28

“ట్లుది వేడ్కంజని వెంటనే మరలి త్తానేతెంచె మాస్రోలికిన్‌ ..... వుదనుజునకు దన్నుం గూడ బరిణయుంబు గావింపు వుని వేడుకొనగ నేనంగీక రింపనైతి. సర:- నీవీ స్వల్ప లోపమునకీ యబలనింత యనాదరింతు వేని నా చేయు ప్రతిజ్ఞ వినుము. ఉ॥ చంపెదనిన్ను నీయనుజు జంపెద, నీదగు బంధువర్గమున్‌ జంపెద నీదు భృత్యులను జంపెద నాకెవరడ్డమైననున్‌ జంపెద నీ పురంబు పెలుచన్‌ బరశుజ్వలనాబ్దిలోపలన్‌ దింపెద మున్ను బోలె నృపతి వ్రజమున్‌ బనిబూని దంపెదన్‌”” (తృతీయ ఇంకా పరశురామమహో([గ్ర రూపం కనిపిస్తుంది. భీష్ముని వినయ వచనాలు వినిపిస్తాయి. ముందు గురువైన పరశురాముడు ఒక ప్రక్క పాగుడతూ, మరొక ప్రక్క త్తని ఉసురు పెట్టకూడదని చెప్పి, జరిగిందేదో జరిగిందని నీ తమ్మునికి వివాహం చేయమనడం, స్త్రీలు అస్వతంత్రులు కాబట్టి పురుషులు వారిని కాపాడాలని చెబుతూ, 'స్తీలున్న చోట లక్మి నిలుస్తుందని, స్త్రీని తిరస్కరిస్తే యశోబలం పోగా, ఇంకా అధముడౌతాడని, తిరుపతి కవులు పరశురాముని చేత వెప్పించడరిలో శిష్యుని పైగల వాత్సల్యం, తనను నమ్ముకున్న నారికి న్యాయం చేయాలనే సంకల్పం, అగౌరవిస్తే రాబోయే అనర్హం వ్యక్త పరచారని భావించవచ్చు. ఇన్ని విధాల చెప్పినా వినని భీమ్మని పరశురాముడు బెదిరించడం బెచిత్యంతో ఉంది. ప్రతిన కూడా చేయించి అప్పటికీ లొంగక పోతే పరశురాముడు యుద్దానికి దిగినట్టు చేయడం వల్ల పరశురాముని పాత్రకు, ఎన్ని విధాల అనునయ వాక్యాలు పలికినా వినకుండా యుద్ద సన్నద్దుడైన గురునితో తప్పనిసరై యుద్దోన్ముఖుడయ్యాడన్నట్లు భీష్ముని చిత్రించడం వల్ల భీష్ముని పాత్రకు మహోదాత్తత కల్పించారనవచ్చు. ఈ సందర్భంలో తిరుపతి వేంకట కవులు చూపిన సంభాషణాచాతుర్యం, మహోదాత్తమైనది. 4. _ నిర్వంశం అవుతుందన్న భయంతో సత్యవతి వ్యాసుని తలంచగా అతడువచ్చి తల్లి కోరిక మేరకు అంబిక అంబాలికలతో. సంగమించి వంశాన్ని నిలబెట్టిన సందర్భంలో సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “వేళ్ళ ధర్మం సత్యవతి పరంచా పరమేవచ (39) భ్రాతుః పుత్రాన్‌ ప్రదాస్యామి మిత్రావరుణయో స్పమాన్‌ (ఆది-105-త్న ఇదే తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. సాండవ నాటకచశ్రం - పరిశీలనం హ్‌

కం॥ అని సత్యవతి నియోగిం చిన వేదవ్యాసుడట్ల చేయుదునిది యెం దును గల ధర్మువ యెప్పుడు వినబడు నానా పురాణ వివిధ శ్రుతులన్‌ (247) ఇక్కాశీరాజదుహితలందు ధర్మ స్టితింబుత్రోత్పత్తి గావించెదూ? (ఆది చతుర్ర-248) ఈ సందర్బంలో అతిశయించిన తిరుపతి కవుల తీరు ఇది. ““సత్య :- కుమారా! నీ యనుజుని కళత్రంబులలో జ్యేష్టురాలగు నంబిక యందు దేవర న్యాయమున నసత్యంబుత్సాదించి యీ కురువంశమ్మునుద్దరింపుము. ఇయ్యది సనాతనా చారంబును శా(స్త్రచోదితంబు నగుట నీవెటుగనిది కాదు. వ్యాసు:- తల్లీ! ఇది శిష్టాచారంబును శాస్త్ర సమ్మతంబునగుట నిక్కువమే. ఐనను నావంటి తపస్వికి మాత్రము గైకొనదగిన ఫని కాదు. ఉ॥ ఎన్నడు గాని కామినుల హేలల పై మతి లేక నిష్టగ్రె కొన్నతపస్వు లేడ? తమకున్‌ గొడుకుల్‌ మజికూతులన్ను భ్రాం తిన్నశియించు సంస్కృతిగతి ప్రవణుల్‌ గృహదాసులేడ? యీ తెన్ను విరాగ్‌కే గతి విధించెడి? రాగికి గాని శాస్త్రముల్‌ భవత్చద సాక్షిగా నేను భూత భవిష్యద్వర్త మానములయం దు స్త్రీ ముఖ వీక్షణము నందేని యిచ్చలేని వాడనయ్యును, కం॥ . తల్లియె వేదము శాస్త్రము - తల్లియె జపమున్‌ ధ్రపంబు తల్లియె గురువున్‌ దల్లియె సకలము తల్లియె తల్లికి నెదిరించువాడధమగతి నొందున్‌ (గౌరవముతో) అందులో నెల్ల తల్లుల వంటి తల్లివా? ఉ॥ _ ధన్య వయోనిజాత వువితజ్ఞవు రాజు ముషీశ్వరుండునా మౌన్యత కెక్కు నవ్వసుకుమారివి థీవర్లుడై యఖండ సౌ జన్యము గన్న దాసన్ఫపు సాకుడు కూతురవార్యలోక మూ వ్రన్యవు నీవచోరచన తప్పదు వేదము దప్పెనేనియున్‌” (చతుర్ధ) సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో సత్యవతి చెప్పగనే వ్యాసుడు సరేనని ఒప్పుకున్నాడనే దానికన్నా పొండవ నాటకనక్రం - పరిశీలనం 30

తిరువతి వేంకట కవుల నాటకీకరణలో వ్యాసుని పాత్ర మహోదాత్తతను సంతరించుకొంది. వ్యాసుడు దేవర న్యాయం ఆర్య సమ్మతమే కాని, నా వంటి బుపషికి పనికి రాదన్నాడు. బుషిత్వం ఎంత గొప్పదో చెప్పి, సంసార భ్రాంతితో పిల్లా పాపాకావాలని పరితపించే గృహదాసుల దయనీయ ఫ్లితి చెప్పాడు. త్రికాలాల్లో తల్లి పాదసాక్షిగా (స్త్రీ ముఖాన్ని చూడడానికి కూడ కోరిక లేని

వాడినన్నాడు. తల్లి అంటే వేదం కన్నా గొప్పదని చెప్పి, తన తల్లి గొప్పతనం వివరించి, అంతటి ఉత్కృష్ట స్పానంలో ఉన్న తల్లి చెప్తే కాదన లేక ఒవ్చుకోక తప్పడం లేదన్నాడు. ఈ మూలాతి శాయికం వల్ల మెట్టుకు మెట్టు వ్యాసుని గొప్పతనం ఆతి శయింపజేసి మనకు అందని ఎత్తుకు తిరుపతి వేంకట కవులు చేర్చారనవచ్చును. మూలంలో ఉన్నట్టు వెంటనే వ్యాసుడు ఒప్పుకుంటే అంతటి వ్యాసునికి కూడా లోలత్వం ఉందని అనుకునే ఆవకాశం ఉంది. ఇంతటి ప్రమాదం నుండి వ్యాసునిరక్షించిన ఘనత తిరుపతి వేంకట కవులదే. 5. సూర్య సమాగమం వల్ల కర్టుని వెంటనే కని, బంధు పకభయంవల్ల బాలుని నదిలో విడుస్తున్న ఘట్టం సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది.

““దృష్ట్వాకుమారం జాతం సాొవార్ష్మేయౌా దీనమానసా (2)

ఏకా(గ్రం చిన్యయామాస కింకృత్వా సుకృతం భవేత్‌

గూహమానాపచారం తం బంధు పకభయాత్తదా (22)

ఉత్ససర్ద జలేకున్తీ తం కుమారం సలక్షణమ్‌”” ( అది-132-23) దీనిని నన్నయ అతిశయించి రచించిన తీరు ఇది. “కొడ్తుకునుంజూచి కుంతి తద్దయు విస్మయంబంది యెద్దియుం జేయునది నేరక,(27) తరువోజ! ఏల యమ్ముని నాకునిచ్చె నిమ్మంత్ర మిమ్మంత్ర శక్తీ యేనెజుగంగ వేడి

యేల పుత్రకు గోరి యెంతయు భక్తినిను దలంచితి బ్రీతి నినుడునునాకు

నేల సద్యోగర్భమిచ్చె గుమారుడేల యప్పుడయుదయించె నింకెట్టు

లీలోక పరివాద మేనుడిగింతు నింతకు నింతయు నెజుగరె జనులు(28) వసంత తిలకం॥ఈ బాలు నెత్తుకొని యింటికి జన్న నన్నున్‌

నా బంధులందజు మనంబున నేమనారె

ఖ్లీ బాలు సూర్యనిభు నిట్టుల డించి పోవం

గా బుద్ది పుట్టునని కన్యమనంబులోనన్‌ (29) పాండవ నాటకవక్రం - పరిశీలనం తెక్షే

వందురి వగచుచున్లు? ( ఆది-పంచమ-30) ఈ ఘట్టాన్ని తిరుపతి వేంకట కవులు కరుణరసనిర్భరం చేసి, మాతృ వేదనతో స్తీ సహజ దుఃఖాతిరేకాన్ని సుస్పష్ట పరచి అతిశయించిన తీరు ఇది. “కుంతి:- ఆ1వె॥ ఎవ్వరెళ్తుక్‌ందు? రెవ్వరాడింతు?రె

• వ్వారు పాలనిత్తు? రేరు పెంతు? రకట! యెంత దుష్టురాలనైతి దండ్రి! నిన్ను గనగ నేల? నేను గుజ్జ! అయో్య్యోకొడుక! నినల్న నేనెట్టు వీడుదునోయి? చ కవర్తివి కాదగిన లక్షణములన్నియు. నీకే కలవోయీ నాయనా! నా యనాథత్వము కారణముగా నీవు బాల్యమృతి-నందుచుంటివి. గాని, నీకు నాయుర్దాయము లేకపోలేదు. తండ్రీ! యేమిసేయుదాన! అయ్యో భగవంతుడ! ఉ॥ సంతతి లేక పెన్వగల సారెకు గుందునవందుచున్‌ మన శ్శాంతి యొకింత గానకొరు సాకదలంచియుసంశయించు సా మంతు లనేకులుండ గొఅమాలిన దానికి నాకు నిట్టి శ్రీ మంతు నొసంగ నీకు జలమా? యిల మానిను లెందు లేరొకో? గీ॥ ఏడవకు తండ్రి! యేడువ కేడ్వబోకు మేను సీనుఉంచి పోను నీయాన కూన! కులము పోనిమ్ము బందుగుల్‌ చలము బూన నిమ్ము కానిమ్ము మజీయు నేమేని వమ్ము అకటా! యెబ్టి చిక్కు తటస్టించివది? శా॥ _దూర్వాసుం డరు దేరనేల? యతడీ దుర్మంత్రము న్నాకు నం తర్వాణీశ్వరుడయ్యు నేటికొసగెన్‌? దచ్చక్తి గుర్తింప నే సర్వాతీతు వరింప నేమిటికినున్‌? సర్వజ్ఞాడ ద్దేవుడం తర్వత్నీత్వ విచారణంబుడిగి చింతల్‌ గూర్చగా నేటికిన్‌? సీ ఏ యదృష్టవళి నిన్నెత్తి పెంచికొనంగ నోచుకొన్నదొ నాయనుంగు గుజ్జు! ఏ భాగ్యవతికి జన్నిచ్చి నిన్‌ బోషించు బున్నైమున్నదొ నాదు చిన్నికూన! పాండవ నొటకచక్రం - పరిశీలనం 32

ఏ వుణ్యవతి నీదు నేపు గాంచుచు మోద మంద నున్నదియొ నాయాత్మజాత! ఏ కృత కృత్యురాలీనాడు తొలిపల్కు లాలింప గలదొ నాపాలిపంట! గీ! ఏ మహాభాగ నీదు విద్యామహోద యంబు, నీ పెండ్లి నీయపత్యాభివృద్ది యాదిగా గల సంపదలరసి, నీదు మన్ననలు గాంచ గలదా నాకన్నతండద్రి! గీ॥ _ ఏనె దురదృష్టవతిని నీయెల్ల వగలు గొంచగా నోచుకోలేని కారణమున నెచట నీవున్న నీయభివృద్రి జూడ జాలునా తండ్రి! నీ తండ్రి సర్వసాక్షి మ॥ నిను రక్షించు నహస్కరుండు పగటన్నీ తండ్రి, నాతండ్రి! ని న్నును బోషించు నిశాకరుండు నిశలందున్‌ ద్వత్పిత్రు స్నేహి ని న్నును గాపాడుతబంచభూతములు నిన్నున్‌ జహ్నూుకన్యాంబువుల్‌ మనుచున్‌ నిన్నెగడించు గాత సకలామ్నాయమ్ములున్‌ భూమియున్‌” (పంచమ) స్త్రీకి ప్రథమ సంతానం కాగానే మహానందంతో ప్రపంచాన్నే మరచిపోతుంది. ఆంతటి మహానందం కుంతికి కొద్ది సేపే మిగిలింది. సహజ కవచకుండలోద్పాసితుడైన కుమూరుని, కన్న వెంటనే, బంధువుల భయం వల్ల, కన్యగా కనడం వల్ల కుంతి విడువక తప్పింది కాదు. అప్పుడామె మానసికస్టితిన్మి మాతృహృదయాన్ని, ఆవేదననూ ్రత్రీ అక్షరంలో ్రత్యక్షీకరిస్తూ హృదయ విదారకంగా తిరుపతి వేంకట కవులు రచించారు. ఒకసారి ఎవరు నీ ఆలనా పాలనా చూస్తారని తలుస్తూ, మరొక సారి నాలాంటి దాని కెందుకు పుట్టావని అంటూ, మధ్యలో ఏడుస్తున్న వాడిని ఓదారుస్తూ, తరువాత ఆ దూర్వాసుడేల మంత్రాన్నిచ్చాడని నిందిస్తూ, నేనేల సూర్యుణ్ణి తలచానని తనను తాను దూషించుకుంటూ, చిన్నారి పొన్నారి చిలుతపాపని దినదిన ్రవర్రమౌనపు ముచ్చటలు ఏ తల్లీ చూడబోతుందోనని తలంచుకుంటూ, సమస్త (ప్రకృతికి కుమారుని అప్పజెవ్లూ, ఆ బాలునికి ధైర్యం చెబుతూ గుండె చెటువయ్యేటట్లు కుంతి రోదిస్తూ నిప్క్రమిస్తుంది. పాండవ నాటకచక్రం - సరిశీలనం వె3

పరిపరివిధాల తలచుకుంటూ దుఃఖిస్తూన్న (స్త్రీ, సహజత్వాన్ని పుణికి పుచ్చుకున్న కుంతి మాతృ హృదయాన్ని ఆవిష్క6ించి, మూలానికే మెబుగులు దిద్ది రససహృదయుల హృదయాలలో గూడుకట్టినట్లు సన్నివేశాన్ని కల్పించిన ఘనత, తిరుపతి వేంకట కవులదే. 6. కిందముని శాపానికి పాండురాజు చింతిస్తున్నట్టు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. ““సభార్యశ్శోక దుఃఖార్తః పర్యదేవయదాతురణ” (ఆది-119-2) ఇది ఇలా తెలుగు భారతంలో చోటుచేసుకుంది. “నాకిట్టి దుర్యసనంబు కర్మవశంబున సంభవించె* (ఆది-పంచమ-59) దీన్ని ఆధారంగా తీసుకొని తిరుపతి కవులు అతిశయించిన తీరు ఇది. “మాండ్రు :- ఓ తపోధనా! నన్నుగ్లీబునిగా శపింపకిట్లేల శపించితివి? (తల పంకించి) అవును. అట్టానర్చుటకేని నీవెవరు? నేనెవరు? సర్వమును గర్మవశము. గీ॥ రుద్రుడు కపాలి, చంద్రుడు రోగియాట సూర్యుడు పరి[భ్రమించుటించుకయు నన్య కారణమ్మున గాదిది కర్మ ఫలము సకల జగమును కర్మవశమ్ము సుమ్ము? (షష్టు సాధారణంగా కష్టాల్లో ఉన్న వాళ్ళు విధి ప్రేరితమని సమశ్చించుకోవడం, తమకంటే కష్టాల్లో ఉన్న వారిని తలచుకొని, “వారికన్నా మనం నయా” మని సరిపెట్టుకోవడం సహజం, - పాండు రాజు కూడా తనకు జరిగిందానికి విధిని తలచుకొని, శివుడు కపాలం ధరించడం, చంద్రుడు రోగ[గ్రస్తుడుకావడం, సూర్యుడు ఎవ్పుడు తిరుగుతుండడం కేవలం కర్మఫలమేననుకొని, వారికే కర్మ ఫలాన్ని అనుభవించక తప్పనపుడు తననగా ఎంతని సముదాయించుకొన్నాడు. ఈ ఆతిశయం వళ్ల లోకసహజత్వాన్ని, కర్మవశ ప్రభావాన్ని అతిచాకచక్యంగా తిరుపతి వేంకటకవులు చెప్పారు. పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 34

పరాశరుడు, మత్స్య గంధి సౌందర్యానికి ముగ్పుడై ఆమెకు వరాలివ్చిన సందర్భంలో సంస్కృత భారతంలో ఇలో ఉంది. “త్రీరయా(్రాం పరిక్రామన్నపశ్యదైై పరాశరః (70) స చా స్యైభగవాన్ర్రాదాద్వరాన్‌ కన్యాత్వమాదితః (80) తస్యాయోజనగంధితి గతోనామా పరంస్మృతం”* _ (ఆది-63-83) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. ““తరళం॥ తనువు మీన్సొలవల్పు జాలరి దాననట్లు గాక యే ననఘ కన్యక గన్యకావ్రత మంతరించిన నెట్లు మ జ్ఞనకు నింటికి బోవనేర్తు బ్రసాదబుద్రి యొనర్చు స న్ముని గణోత్తమ నాకుదోష విముక్తి యెట్లగు నట్టుగాన్‌. (40) అనిన నమ్మునివరుండు గరంబు సంతోషించి నాకు నిష్టంబు సేసిన దాన నీ కన్యాత్వంబు దూషితంబుగాదోడకుమని దానికి వరంబిచ్చి” (ఆది-తృతీయ-41) తిరుపతి వేంకట కవులచేతిలో దిద్దుకొన్న రూపు ఇది. “మత్స్య :-ఉ|చేపల కంపుతో నెగడి చెవ్పగరాని యసహ్యభావమున్‌ జూపెడీ నా శరీరమును జూవి వరింపగనిచ్చగించె దీ వోపిక మాని, దీన సుఖమున్నదొ? లేదొ? (గ్రహింవవయ్యెయో, పాపపు మారుబారి బడి పండితభావము రిత్తపుత్తురే? పరాః-కం॥ మీనపు గంధమునీనె మ్మేనిన్‌ ద్యజియించు గాత మిక్కుటముగ నా యానతి నిది మొదలుగ నీ మేనన్‌ మృగమదపుదావి మేకొను గాతన్‌! మత్స్య్యః-గీ॥ కన్నియను నేను నాతోడ గలయ నుంటి వోమవిత్మ! యమో వీర్యుడవు నీవు తల్లిదండ్రుల కే సమాధానమును వ చింపగానేర్తు? ననఘాత్మ! చెప్పుమయ్య! పరా;- గీ॥ నీకు నాపొందు జేసి కన్నెతికమునకు వాని వాటిల్లకుండెడు నదియటుండ పాండన నాటకచ[క్రం - పరిశీలనం వెన్‌

గోరు కొమ్మిచ్చైదను నీవు గోరువరము లెన్నియేనియు నో శర్వరీశవదన! (ప్రథమాంకం) 2. పరాశర సత్యవతీ సంగవుం వల్ల సద్యోగర్బాన వ్యాసుడు ఉద్బవించినట్టు సంస్కృతభారతంలో ఇలా ఉంది. ““పరాశరేణ సంయుక్తా సద్యో గర్భం జుషావసా జజ్ష్లేచ యమునాద్వీపే పారాశర్య స్పవీర్యవాన్‌? (ఆది-63-84) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. ““కం॥ సద్యోగర్భంబున నహి మద్యుతి తేజాండు వేదమయు డఖిల మునీం ద్రాద్యుడు వేద వ్యాసుం డుద్య జ్ఞానంబు తోడనుదితుండయ్యెన్‌ (ఆది- తృతీయ-శ్తశ్త దీనిని తిరుపతి వేంకట కవులు ఇలా అనుసరించారు. ““కం॥ సద్యో గర్భమున సూ ర్యద్యుతితో నీకు గొమరుడై పుట్టుజుమీ, యాద్యుడు నారాయణుడా విద్యానిధికతన జగము వెలయున్‌ జెలీియా! (ప్రథమ ౩. భీష్ముడు వివాహం చేసుకోనని ప్రతిజ్ఞ చేయడం సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “+ ఇత్ర్యుక్త్వా పునరేవాధ తం దాశః ప్రత్యభాషత (88) నాన్యధా తన్మవాబాహో సంశయో౭౬స్తి నకశ్చన (92) తవాపత్యం భవద్యస్తుతత్రన సంశయో మహాన్‌ (93) భీష్మ ఉవాచ! అపత్యహేతోరపీచ కరొష్యే£_ద్యవినిశ్చయం అద్య ప్రభృతి మే దాశ బ్రహ్మచర్యం భవిష్యతి? _ (ఆది-100-96) ఇది తెలుగు భారతంలో ఉన్న తీరు ఇది. “క్షం నీ వఖిలధర్మవిదుడవు గావున నీకిట్ల చేయగా దొరకొనియెన్‌ భావి భవత్సుతులిట్టిరె నీవిహిత స్టితియు సలుప నేర్తురెయనినన్‌ (189) పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 36

కం0॥ ధృతి బూని (బ్రహ్మచర్య వ్రత మున్నతి దాల్చితిని ధ్రువంబుగ నన ప త్యత యైనను లోకములా యతి బెక్కులు గలవునాకు ననుభావ్యములై”. ( ఆది-చతు-190) దీనిని తిరుపతి వేంకట కవులు ఇలా నాటకీకరించారు. “*ద్రాశః- నీవు సర్వ విధముల రాజ్యమునకు దగియుండి రాజ్యమక్కరలే దనుట యంత భావ్యము గాదు. ఒక వేళ పితృభక్తి పరవశుండవై యట్లు ప్రతిజ్ఞ పట్టితవేయనుకొందము. కు॥ నీకొమరులొ నీ మనుములొ తాకుదురు వివాదమునకు దమరాజ్యంబున్‌ గైెకొను తలపున నిందుల కే కరణిన్‌ బదులు చెప్పె? దెలుగగ వలయున్‌. నాకు మొదటి నుండియు నీ విషయముననే సంతయము.

భీష్ము:- (నవ్వి) తాతా! మీనందియ మంతమాత్రమే కదా! అటులైన ఇది వినుడు. ఉ॥ పెండిలి యాడినన్‌ పిదప బిడ్డలు పుట్టుట గల్గు నేనిదే

“ఉపెండిలిమానుకొంటి' నని బిట్టు ప్రతిజ్ఞ యొనర్చితిన్‌ మహీ

మండలి బ్రహ్మచారి నయి మన్ననకుం గుదురౌదుగాక బ్ర

వ్మాండము మున్లిపోవునె? యహా యొకడీ గతి నుండి పోయినన్‌”* (ద్వితీయ) 4. _ అంబ కారణంగా భీష్మ, పరశురాములు ఇరవైయేడు రోజులు యుద్దంచేయగా జమదగ్ని నారదులు వారిని శాంతింపజేస్తారు. పరశురాముడు “నేనే ఓడి పోయానని ఒప్పుకోవడం సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది.

“నిర్దితోహ్యస్మి భీష్మేణ మహాస్త్రాణి ప్రముంచతా (4) ఏవముక్త్వా తతో రామో విని శృ్వస్య మహామనాః” (ఉద్యోగ-186-5) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది.

4 గాంగేయా! నీ శక్తికి భక్తికిం బ్రీతుండనైతినని సస్నేహంబుగా సంభావించి, యంబ నవలోకించి, నన్ను భీష్ముండు గెలిమె*.....(ఉద్యోగ-చతుర్ర-360) తిరుపతి వేంకట కవులీ విధంగా అనిపించారు. ల “పర్య- ఉ॥ నన్ను జయించితీవు మునినాథులు సాక్షిగ మోహనొ;న్హ సం

వన్నత జేసి నీజయ మపారముదంబొనగూర్చెనాకు నీ కన్నధనుర్హరుండు త్రిజగమ్ముల యందును లేడు, నీకుసా షాండవ నాటకచ్రం - పరిశీలనం తె?

టెన్నగ నీవె నీ కఠననే యిక నే బలవంతుడంజుమీ: (ళృతీయ) 5. దూర్వాస మంత్ర ప్రభావాన్ని కుంతి పరీక్షించగా సూర్యుడు వచ్చి, కన్యాత్వవికలత కాకుండా వరమిచ్చి కర్టుని ప్రసాదించే ఘట్టం సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “తధోక్తాసాతు విప్రేణ కుంతీ కౌతూహలా న్వితా కన్యాసతీ దేవమర్కమాజుహావ యశస్వినీ ( ఆది-111) మక్ష్రృపాదాన్నతే రాజ్ఞిభవితా దోష ఇత్యుత ఏవముక్తా వస భగవాన్‌ కుంతీ రాజసుతాం తదా (17) ప్రకాశకర్తాతపనః సంబభూవ తయాసహ (18) 'ప్రాదాచ్చతస్యై కన్యాత్వం పునస్సపరమద్యుతిః* ( అది-111-20) ఇదే తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “ ఆఃె! ఏనుమంత్ర శక్తి యెలుగక కోరితి గన్య క్రిదియు గుణము గాదు నాక నాకు గర్భమయిన నాతలి దండ్రులు జుట్టములును నన్నుజూచి నగరె (24) అనిన విని సూర్యుండు దానికి గరుణించి నీకు సద్యోగర్భంబున బుత్రుడుద్భవిల్లు నీ కన్యాత్వంబును దూషితంబు గాదని వరంబిచ్చిన దకణంబ యక్కన్యకకు నంశుమంతునంశంబున గొనీనుండై,:* (అది-పంచ-25) దినిని తిరుపతివేంకటకవులీ విధంగా రచించారు.

“కుంతి :-(('ప్రకాశము) దేవా! యేను మౌనవజాతి దానను. నీవు దేవతలలోన్సి వాడవు. ఇట్టిచోగడు నీచురాలనగు నన్ను నీవు గైకొననెంచుట న్యాయమా? ఇది గాక్ర నేను కన్యను. నీవంటి ధర్మజ్ఞునకు 'ప్రతభంగం బొనరించుట ధర్మమెట్లగును?

సూర్యు :- ప్రకృతి రహస్యమేరిక్తిని దెలియకుండ కాపాడగల భారమునాది. సంశయింవకుము. నీ కన్యకాత్వమునక్రు భిన్నంబు గలుగకుండనేను వరమొసంగెదను రమ్ము. (వేయిపట్టుకొనును).:? (పంచమి) 6. మృగరూపాలు ధరించి సంగమిస్తున్న కీిందవముదంపతులను పాండురాజు బాణనిహతులను చేయగా వారు, పొండురాజును * 'ప్రియాసమాగమకాలం లోనే చావు సంభవించును గొక ** అని శపించిన విషయం సంస్కృతభారతంలో ఇలా ఉంది

“మృగరూపధరం హత్వా మామేవం కామమోహిత్రం "

పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 38

ఆస్యతు త్వం ఫలం మూఢ! ప్రొప్ప ఛసీదృశమేవహి (30)

ప్రియాసహ సంవాసం ప్రాష్యకాలవిమోహితః

త్వమప్యస్యామవస్థాయాం (ప్రేతలోకం గమిష్యసి” ( ఆది-118-320

ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది.

“_..సర్వప్రాణులకు సాధారణంబయి యిష్టంబగు సుఖావసరంబున నున్న మమ్ము ననపరాధుల వధించితి గావున నీవును బ్రియాసంగమంబయిన యప్పుడ పంచత్వం బొందెడుమని నీ ప్రియయు నిన్ను ననుగమించునని పొండురాజునకు శాపంబిచ్చి”,

(ఆది-పంచ-క్‌7) తిరుపతి కవులీ విధంగా శపింపజేశారు.

“కింద:- కానిమ్ము నీ కిప్పాపమునజేసి ప్రియా సాంగత్యమ్ము వ్చుతి పదంబగుగాక! ఇక యిచ్చంజనుము” (ష్ట్ర 7. ఇదే సందర్బంలో కిందముడు చెప్పిన ధర్మాలు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉన్నాయి.

“నావ. హం ఘ్నంతం మృగాన్‌ రాజన్‌ నిగ్హోచాత్మకారణాత్‌ (18) కోహి విద్వాన్‌ మృగం హన్యాచ్చరం తం మైధునం వనే”(అది-118-19) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “4 మృగంబులమై యున్న మమ్ము వధించిన దీన నీకు దోషంబులేదు. వేటలాడుటయు, మృగంబుల జంపుటయు రాజులకు గర్హవ్యంబయయినను, (52) త॥ పటవనోపక యున్న, మైమజవి పెంటీ బెనగి యున్నను, బ్రసవింపమొనసియున్న దెవులు గొనియున్న మృగముల దివిరి యేయ శెజవి యాహారముగ మనునెజుకులయిన (53) చ॥ ఇనసమతేజాలై ధరణి నెన్నడు ధర్మపధంబు దప్ప ద్రొ క్కని భరతాదిరాజుల జగన్నుత వంశము నందు బుట్టి య త్యనఘు చరిత్ర యిట్లు దగునయ్య యధర్మువు 'సియనీయెలుం గని నృవధర్మువుల్‌ గలవె కారవపుంగవ! గౌరవస్టితిన్‌:*( ఆది-పంచ-54) తిరుపతి వేంకటకవు లనుసరించిన పద్ధతి ఇది *గ్షీ మృగము లేవేనియును వధియించుపనికి నృపతులర్దులెయని వచియింతు వేమొ పాండవ నాటకచ॥క్రం - పరిశీలనం వై9ి

అభిలజంతు సాధారణమైన సుఖము వేళగొట్టగనేల? వివేక మెడలి చం॥ పరుగిడలేని దానిని వ్యవాయపరంబగుదాని, నీనగా మజిగినదాని, రోగమున ్రూన్సడు దానిని గొట్టనోడు వా రెజుకులు గూడ, నీవు మనుజేశుడవై యెటులాచరించితీ మొటకుదనంబిసీ! కులము ముందుకు దెచ్చునె యిట్టి దుష్కృతుల్‌ * (షష్టు 8. పాండవ, కారవ జన్మవృత్తాంతాలు సంస్కృత భారతంలో ఈ విధంగా ఉన్నాయి. క! ఒక సంవత్సరం గాంధా6 గర్భం ధరించిన విషయం ; “సంవత్సర ధృతే గర్భే గాంధార్యా జనమేజయ]: ( ఆది 123-121) దై ధర్మరాజు జననం ; ““ఆజగామతతో దేవో ఛర్మోమం త్రోబలాత్తతః ( ఆది-123-3) లేభేపుత్రం వరారోహా సర్వ ప్రాణ భృతాం హీతం? ( ఆది-123-5) 9. గాంధారి, ధర్మజజననం విని గర్చచ్యుతం చేసుకోగా వ్యాసుడు రక్షించడం: “శంకింతంకిల పుత్రాణాం వితీర్ణంమే త్వయాపురా( ఆది -ష15్‌-16) ఇయంచ మే మాంసపేశీజాతా పుత్రశతాయవై _ ( ఆది-115-17) వ్యాస ఉవాచ! ఏవ వేతత్సౌబలేయి నైశ్వజ్ఞాతన్యధా భవేత్‌ ( ఆది-115-17) ఘృత పూర్ణం కుండశతం క్షిప్రమేవ విధీయతాం ( ఆది-115-18) సుగుప్తేషుచ దేశేషు రక్షావైవ విధియతాం ( ఆది-115-19) శీతాభిరద్చి రసీలా మిమంచ పరిషించయ ( ఆది-115-19) ఇత్యుక్త్వా భగవాన్వా ఫీసస్తతైవాంతరధియతు ( అది-115-24) 4. భీముడు పుట్టడం : “తస్మాజ్జజ్జే మహాబాహుర్చీమోభీమపరా[క్రమఖ: = ( ఆది-123-14) ర్‌. దుర్యోధనుడు, భీముడు, కీచకుడు, జరాసంధుడు, బకుడు, హిడింబుడు ఏకకాల సంజాతులు ““జజ్జేక్రమేణ, వైతేన తేషాం దుర్యోధనోనృపః ( ఆది-115-25) యస్మిన్నహని దుర్దర్గో బజ్జే దుర్యోధనస్తదా ( అది 1156-26) తస్మిన్నేవ మహాబాహ్పర్దజ్జే భీమోల్నిపి వీర్యవాన్‌ కీచకళ్ళజరాసంధో బక్క్చైవ హిడింబకః ( అది-115-27) పాండన నాటకచ॥క్రం - పరిశీలనం 40

6. యుయుళ్సుని జననం : “ధృతరాన్హ్రం మహారాజం వైశ్యాపర్య చరత్కిల ( ఆది-115-42) జజ్జే ధీమాంస్తతస్తస్యాం యుయుత్సుకరణోనృపః ( ఆది-115-43)
7. మిగతా కౌరవుల జననం : తతః పుత్రశతం పూర్ణం ధృతరాష్హ్రస్యపార్రివ ( ఆది 115-40) మాసమాత్రేణ సంజజ్జే కన్యాచైక శతాధికా ( అది-115-41) 8, అర్జునుని జననం ;

• ఏవముక్తా తతళ్శ[క్రమాజువావయశస్వేనీ అధాజగామ దేవేంద్రో జనయామాస అర్జునం?? ( అది - 1239-35) 9, కుంతి ధర్మం చెప్పడం : “నాతశ్చతుర్ర ప్రసవ మావత్స్వపి వదంత్యుత ( అది-123-35) అతః పరంస్వైరిణీస్యాద్బంధకీ పంచమే భవేత్‌! ( ఆది 123-79)

10. కవల జననం: “త్రతోమాద్రీ విచార] జంపగామ మనసాశ్వినౌ ఛావాగత్య సుతౌతస్యాం జనమాయాస తుర్య మౌ ( ఆది-ష24-16) నకులం సహదేవంచరూపేణా ప్రతిమౌభువి?? ( ఆది-124-17) ఇదే తెలుగు భారతంలో ఉన్నతీరు ఇది.
11. ధృతరాష్ట్రువలనన్‌ గాంధారి కృష్ణ ద్ర్యైప్రాయను వరంబున గర్భంబు దాల్చి యొక్క సంవత్సరంబు నిండిన” ( ఆది-పంచ-98)
12. పాండురాజిట్లనియె కం॥ లలీతాంగి యెల్లలోకం బులు ధర్మువునంద నిలుచు బొలుపుగ ధర్ముం దలపుము మజియాతడె వే ల్పుల లోపల బెద్ద ధర్మువున సత్యమునన్‌ (692) అని నియోగించిన గుంతియు బతికి బ్రదక్షిణంబు జేసి సమాహీత చిత్తమై మహాముని యివ్పిన మంత్రంబు విధివంతంబు జేసి ధర్ముని నారాధించిన నా ధర్ముండును యోగమూర్తిధరుండైవచ్చి వరంబిచ్చినం గుంతియు తత్రసాదంబున గర్భంబు దాల్చి సంవత్సరంబు పరిపూర్ణంటైన, ఉ॥ శాత్రవజైత్రతేజమున సర్వదిశల్‌ వెలుగొంద నైంద్ర న పాండవ నాటకవక్రం - పరిశీలనం శ్రే

క్షత్రయుతుండుగా శశి ప్రకాశజయోన్నతమైన యష్టమిన్‌ మిత్రముఖ గ్రహ ప్రతతిమేలుగ నాభిజితోదయంబునం బుత్రుడు ధర్మువంశమున బుట్టె నతిస్టిర ధర్మమూర్తియై (94) 3. సృతరాస్ట్రువలనన్‌ గాంధారి కృష్ణద్వైపాయనువరంబున గర్భంబుదాల్చి యొక్క సంవత్సరంబు నిండిన ్రసూతిగాకున్నం బదరుచు బుత్ర లాభలాలసయయి యున్నయది యప్పు డయ్యుధిష్టరు జన్మంబువిని మనస్తాపంబున నుదర తాడనంబు జేసికొనిన గర్భపాతంబగుడు (ఆది-పంచ-98) కం॥ = దానినెటింగి పరాశర సూనుడు చనుదెంచి సుబలసుత జూచిమనో హీనవయి గర్భపాతము గానిట్టులు సేయుటిదియు గర్హవ్యంబే? ( ఆది-పంచ-99) $0॥ ఇమ్మాంశపేశి నే కళ అమ్ముదయింతురు సుతులు ముదమ్మున నిది త థ్యమ్మింకనైన నతి య శ్చమ్మున రక్షింపుదీని నావచనమునన్‌ (100) ఆని గొంధారిం బదరి తొల్లి వేదంబులు విభాగించిన వవోనుభావుం డమ్మాంస పేశి నేకో త్తరశతఖండంబులుగా విభాగించి, వీని వేటువేజ ఘృతకుండంబులం బెట్టి శీత జలంబులందడుపుచు నుండునది. యిందు నూర్వురు కొడుకులు నొక్క కూతురుంబుట్టుదురని చెప్పిచనిన దద్వచన ప్రకారంబు చేయించి గాంధారి ధృతరాష్త్రులు సంతసల్లి యున్ననిట శతశ్చంగంబుని? (101) 4 “అని పనిచిన నెప్పటియట్లు కుంతీదేవి వాయుదేవునారాధించి, తత్ర్రపాదంబున గర్భంబు దాల్చి సంవత్సరంబు సంపూర్ణంబగుడు, (103) చః. సుతుడు నభస్వదంశమున సుఫ్టిరుడైయుదయించినన్‌ మవి యతికృతజాతకర్ముడగు నాతని కాతతవీర్యవిక్రమో న్నతునకు భీమసేనుడను నామము దానొనరించె దివ్యవా కృతిశతశ్ళంగైల నివసన్ముని సంఘముసంతసిల్లగన్‌ (104) 5. కం॥ అనిలజుపుట్టిన దివసము నన యట దుర్యోధనుండు నరనుత! ధృతరా పాండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం త౫ై

'స్తునకున్‌ గాంధారికి న (గ్రనందనుడు ఘనుడు పుట్టె గలియంశమునన్‌' (105) 6. మజియు, దుర్యోధన జన్మానంతరంబున ధృతరా్టునకు వైశ్యా పుత్రుండయిన యుయుత్సుండు పుట్టెనంత” 7. ఆంత గాంధారికి నొక్కొక్క దివసంబున నొక్కక్కరుండుగా క్రమంబున్‌ (107) గ్‌ ఆ తనూజుల ఈందఅకనుజయై ల తాంగి దుస్సల యను కూతురమరబుట్లై నందు దౌహిత్రవంతులదైన పుణ్య గతియు గాంతునేనని పొంగి కారవుండు? (108) 6. “అని నియోగించిన గుంతియు దొల్లిటియట్ల దూర్వాసుడిచ్చిన మంత్రంబున నింద్రు నారాధించిన దత్ర్రసాదంబున గుంతికి, (121) కం॥ ఫ్రైరపొరుషుండు లోకో త్తరు డుత్తరఫల్లునీ ప్రథమపాదమునన్‌ సురరాజనంశమున భా సురతేజుడు వంశకరుడు సుతుడుదయించెన్‌'” (122) 9. తెలుగు భారతంలో లేదు తిరుపతి కవులు ఇలా నాటకీకరించారు. 40. గ॥ కవలవారు సూర్యేందు ప్రకాశతేజు లాశ్వినులయంశముల బుట్టి రమరగుణులు వారలకు బ్రీతి నాకాశవాణిసేసె నకులసహదేవులనియెడు నామయుగము* (ఆది-పంచ-133) నాటకీకరణ చేస్తూ తిరుపతి వేంకటకవులు, యథామూలాన్నే గ్రహిస్తూ సిద్దాంతి పాత్రను ప్రవేశింపజేసి చెప్పించారు. రంగస్థల ్రవేశంలేని ఘట్టాలను ఒక పాత్ర ద్వారా చెప్పించడం, నాటక కర్తలు చేస్తున్న పరంపరాగత సంప్రదాయం. ఛిరుపతి కవులు ఇలాంటివి (ప్రతినాటకంలోనూ చేశారు. పై విషయాన్ని నాటకీక రించిన తీరు ఇది. సంస్కృతాంధ్రభారతాల్లో చూపిన 3,5,7 అంశాల భావం ఇది. “సిద్దా ;- గాంధారీ మవాదేవికి మొట్టమొదట వట్టి మాంసపిండమే యుదయించుననియు దుదకయ్యది నూజుగురు కొమరులుగాను, నాక కుమారికగాను బరిణిమించుననియు నేను మున్ను చెప్పిన ప్రశ్న నిజమగుటచే నాకు ధృతరాష్ట్ర మహారాజుగార (గ్రహారా దికమిచ్చి మిక్కిలి గౌరవించి యున్నారు” (సప్తమ పాండవ నాటకచ[క్రం - పరిశీలనం త్ర

పై సంస్కృతాంధ్ర భారతాల 24,89 అంశాల భావమిది. సిద్దా :- ఉ॥ పొండునృపాలకుండట దపంబొనరించచునుండి సంతులే కుండుటకై వివారమును నొంది పృథన్‌ గని యాజ్ఞయీగ న య్యండజయానమం(త్రబలమంది, యమానిలజిష్టులన్‌ మహో ద్దండులగూడి తాగనె సుతత్రితయంబును ధర్మ్యపద్దతిన్‌ అంబరవాణి వారలకు ధర్మజ, భీమార్చునులని నామధేయంబులాసంగె. పదబడి యయ్యాున ఘముండింకను బుత్రులు గావలయునను త లంపున గుంతితో నిక నొక్కునింగ నువున నాయవు ధర్మజ్ఞ గొవృున '*న్రాథ్దా! ఆపత్తునందు గుల ముద్ధరించుటకేర్చడిన యీ ధర్మము మూగుర వజకేగాని యటుపై శాన్హ్యములొప్పవు. ఈ ధర్మము ననుసరించి నాల్ళవకుమారుని గన్నది, స్వైరిణియు నైదవ పుత్రునింగన్నది బంధకియునగును?? (సప్తమ) సంస్కృతాంధ్రభారతాల్లో 10 వ అంశమిడి. “సిద్దా : పాండుడు సంతానమ్మున నింకను దనియని వాడగుటంజేసి కుంతితో చెప్పి యాపెకా మంత్రమిప్పించిన మద్రరాజపుత్రియు నమ్మంత్ర బలమ్మునం జేసి, గ॥ అందమున యందు దేజమ్మునందు మిగుల బేరుభెంపును గ్రెకొన్న వేల్చు వెజ్య లిరువురంగూడ రప్పించి యిగురుజోడి నకులసహదేవులనెడి వుత్రకుల గాంచె: ర. పాండురాజు మరణానంతరం, పాండవ్పలు హస్తినాపురికి చేశ సరికి వారి వయస్సులు సంస్కృతభారతంలో ఇలా ఉన్నాయి. ““యుథధిష్టిరస్తు ధర్మాత్మా బభౌ షోడ్రశవా ర్లికః అను సంవరంచోనాభీమార్జున సమాశ్చనాః: (ఆది-7 -48్రి “యుథిష్టీర భీమార్జున యములుం (గ్రమంబునం దొల్లి షోడ్యు పంచదశ చతుర్షక, త్రయో పశ వర్షజాతులయి శతశ్ళంగంబున నుండి హస్తిపురంబునకు వచ్చి? (ఆద- షష్ట-142) దీన్ని తిరుపతి వేంకటకవులు యథాతథంగా స్వీకరించిన తీరు ఇది, “సద్దా :- గీ పదియు నాటేండ్లు ధర్మ సంభవుని వయసు అంతకొక యేడు తక్కువయ్యనిలజానక్రు నింద్రసుళునకు బదునాలుగేంట్లు నిండె గవలకు ద్రయోదశాబ్ధముల్‌ కౌరవేంద్ర! (సప్తమ 'ండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం ॥

బఅెతండవ ఆనయం దేవీభాగవత ప్రభావం తిరుపతి వేంకట కవులచే ఆంధ్రీకరింపబడిన రచనల్లో, దేవీ భాగవత పురాణం చాలా ప్రసిద్ధిమైంది. దేవీ భాగవతం అనేక వుంది కవులచే అనేక విధాలుగా ఆంధధ్రీకరింపబడినా, తిరుపతి వేంకట కవుల దేవీ భాగవతానికి ఒక విశిష్ట స్థానం ఉంది. ఆ దేవీ భాగవత ద్వితీయ స్కంథంలో మత్స్యగంధి పరాశరుల వృత్తాంతం ఉంది. పాండవజనన నాటక ప్రధమాంకం మొత్తం, మత్స్యగంధి, పరాశరుల వృత్తాంతమే. ఆ కారణం చేత దేవీ భాగవతంలో గల పన్నెండు పద్యాలు, అక్షరం మార్చకుండ, చిన్న మార్పులతో మరి మూడు పద్యాలు, మొత్తం పదిహేను పద్యాలు పాండవ జనన నాటక ప్రథమాంకంలో ప్రయోగించారు. ఒక్క అక్షరం కూడా తేడాలేని 12 పద్యాలివి మ ““జవ్వనమున్‌ విలాసమును జక్కదనంబును మేల్మి చెక్కులున్‌ మవ్వపుగన్నులున్‌ మురువు మాటలు కుల్కుపిసాళిగుబ్బలున్‌ నవ్వుల తేటలున్‌ సొలపునన్‌ దగుమేటి విలాసపున్నడల్‌ నివ్వటిలంగ జేసియును నీచపు జన్మము సంఘటించునే? 2. నీవు వశిష్టు మన్మడవు నేనాకజూలరివాని కూతురన్‌ భావము నందు జూడు మిది భావ్యము గాదిటు చేసినన్‌ గులం బా, వెలిచెందు, మౌనివరులా హసియింత్రు, తపంబునష్టమై పోవు, భవాదృశుల్‌ వెడగు బోకలకుందగు వారలౌదురే? 3, తపమునకును వంశంబున కువద్రవము సంభవించు నూహింపక యి ట్టి పనికి జొరబడనగునే తపసుల కెందేని యిట్టి తగులము లున్నే? త్త చేపల కంపుచే నెగడి వెప్పగరాని యసహ్య భావమున్‌ జూపెడి నా శరీరమును జూచి వరింపగనిచ్చగించె దీ వోపిక మాని దీనసుఖమున్నదొ? లేదొ? గ్రహింపవయ్యెయో పాపపు మారుబారి బడి పండిత భావమురిత్తపుత్తురే? పాండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం 15

అనఘామౌనవ జన్మ నెత్తుట యస్తాధ్యంబ గ్రజత్వమ్ము గై ర్‌ కొనుటన్నన్‌ గడు దుర్లభంబడియు నీకుంబేకుడిన్‌ మీధ గా సినిలెక్కింపక మానివై ఈపము వాసీంటింది పెంపొలదు నీ వనిమిత్రమ్ముగ చౌరుబారి బడి నన్నాసింపగా జెల్టునే? 65 తుందుడుకింత చెల్లున? బుధుండవ్చ గావె? యెజుంగవే? ధృతిన్‌

• జెందుమువ్‌త్త వృత్తినిటు వించర వందర చేయనేల? నా యందము నీమనమ్మునకు నందిన దేని భనన్మ నోరథ చ్ముందగ దీర్డు నొడ్డునకు బోవగనిమ్ముడుసమ్ము నిమ్ముగన్‌ ఖా తలి దంక్రుల్‌ ఈల లెత్త లేక కడువంతన్మున్లి యెగ్గింతుర న్నలుదమ్ముల్‌ పె వారి మోములు గనన్‌ శరికించిలబ్జీంత్రు వె చ్చైలులన్నన్‌ గడు గేలొసీయుదురు వాసిన్‌ బెండ్లి కాబోదు క న్నెలకున్‌ జారుడొనర్చు వేకటుల వెంతే జింత గల్చీంపదే? ౭ నిన్ను బోలం గల్లు చిన్నారి పొన్నారి చిలుత ఫాపనిదయ చేయుటొకటి, కన్యాత్వమున కించుకయు నిందు నందులో పమ్ము లేకుండ కాపాడు చొక్రట్రి చల్లీదండ్రుల కీయుదంత మించుకయును దెలియ కుండంగ సంధించు ట్‌ొకచ్చీ యక్షయంబగునట్టి యౌవనం బేవేళ మించురితిని గటాక్షించు టొళచ్రి మీన గంధమ్ము వాఫి నామేని శస్టు డీవొసంగిన శస్తురి తావి చేవ చెడక వాసేంచు షద్దతి వేయుచొకటి నాకుదయ చేసే యా వ్వీద్ర నన్ను గొన్న ప నీకు బ్రతి చెప్పగా నోవ సీవైట్రుంగ నట్టి ధర్మంబు గలదె? కొమాతురత్వ మింతగా నీ మనము నలయించై గాక పట్టవగలిట్టి కృతి సేయబాడియగన? పాందన నాటకనక్రం - పరిశీలనం ళ్‌

10. “దాశ పుత్రిక తోడ పరాశరుండు బట్ట పగలు నదీ తటీ భాగమందు దగులు సేసె” నటంచు వింతగజనమ్ము లాడి కొనుమాటలు సహింపగనగునె? చెవుము! మ కాలనియమము పశుల సాంగత్యమున క వసరముగాని మనుజుల కట్టు గాదు కొన నామాట విని రాత్రి కాల మబ్బు దనుక దాళుము పాపకృత్యంబిదేల? క. అరయుచున్నాడు నా తండ్రి యవలి యొడ్డు నందు, మార్గస్టులెవరేని యరుగు దేర వచ్చునేమైన నిటు పశువైఖరిని జ ర6ంపుటకు నామనము సమ్మతింపదనఘ!: చిన్న మార్పులతో కనబడుతున్న పద్యాలివి. క “క్రన్నియను నేను నాతోడ గలసి సుఖము వడయ నుంటివమోఘ వర్యుడవు నీవు దేవ! నీ యిచ్చ కొలది నెందేని జనెద వయ్యెయో! నా బ్రతుకే” మియగునొపిదప (దేవీ॥ద్విత కన్నియను నేను నాతోడ గలయనుంటి వో మహాత్మ! యమోఘ వర్యుడవు నీవు తల్లీదం'డ్రులకే సమాధానమును వ చింపగానేర్తు? ననఘాత్మ! చెప్పుమయ్య! (పాం॥జననం) 2, నీకు నా పొందు జేసే కన్నెజీక మునకు హాని వాటిల్ల కుండెడు నదియుగాక గోరుకొను మిచ్చెదను నీదు కోర్కెలెల్ల ననుడ్డు, మునికిట్టు అనియె నవ్వనజనయన (దేవీ।ద్విత్రీ నీకు నా పొందు జేసి కన్నాజికము నకు వాని వాటిల్ల కుండెడు నదియటుండ గోరు కొమ్మిచ్చెదను నీవు గోరు వరము లెన్నియేనియు నో శర్వరీశవదన! (పాం॥జననం) పాండన నాటకచ॥క్రం - పరిశీలనం త

౭. నిగమమ్ముల్‌ విడదీయువాడు సొబగున్నేర్పున్‌ దయాళుత్వముం దగువాడుత్త ముడూర్దితాతళ్ముడు పురాణంబుల్‌ వెలిన్‌ జేసి యీ జగతిన్‌ బేరును గాంచువాడు హరితేజస్నూర్తిమన్మూర్తి నా దుగుణమ్ముల్‌ గలవాడు నీకొక సుపుత్రుండుదృవించుంజెలీ!

(దేవీ॥ద్వతీ) నిగమమ్ముల్‌ విడదియువాడు సాబగున్నేర్చున్‌ దయాళుత్వముం దగువాడుత్తముడూర్టితాత్ముడు పురాణంబుల్‌ వెలిన్‌జేసియీ జగతిన్‌ బేరును గాంచువాడు పరవిచ్చాతుర్యథధుర్యుండు నా దుగుణమ్ముల్‌ గలవాడు నీకొక సుపు త్రుండుదృవించుంబెలీ!”

(పాం॥జననం) జెంండవ జననం కామేశ్వరీ శతకంలో పద్యం కామేశ్వరీ శతకంలో గల ఒక పద్యాన్ని తిరుపతి వేంకట కవులు పాండవ జనన ద్వితీయాంకంలో భీష్ముని ద్వారా పలికించిన తీరు ఇది. “'ధనమున్నన్‌ సతిలేక తత్సుఖము సందర్భింఛినన్‌ సంతతిన్‌ గనకా భాగ్యము గల్ల వేళొకట్సి యక్కామ్యంబు చేకూల నిం కనునొక్కండది గల్ల నొక్కడ దియున్‌ గల్లన్‌ మజొక్కండు లే దనుకోబ్టప్పదు తృప్తి యెక్కరణి ల భ్యంబౌను సంసారికిన్‌” ఫై పద్యంలో “సంసారికిన్‌' అనువోట “కామేశ్వరీ? అని కనిపిస్తుంది. పాండవ నాటకచ్రం - పరిశీలనం 48

జెతంటేద (మతతందం 159607 సంక్షిప్త కథ 1907వ సంవత్సరంలో రచించబడినా కథను బట్టి ఈ నాటకం రెండవది. (ద్రోణుడు, ద్రుపదుడు అగ్నివేశుని వద్ద విద్యాభాస్యం చేసిన సంగతి ద్రోణుడు పాండవులకు చెప్తాడు. ద్రోణుడు ధనార్హియై పరశురాముని వద్దకు వెళ్ళగా అతడు శస్తా స్త్రాలిచ్చి పంపిస్తాడు. స్నేహితులుగా ఉన్నపుడు ద్రుపదుడు ద్రోణుని రమ్మని ఆవ్వోనిస్తాడు. ఆ చనువు కొద్ది ద్రోణుడు (ద్రుపదుని వద్దకు వెళ్ళి సభలో అవమానింపబడతాడు, దానికి ప్రతీకారంగా ద్రుపదుని గురుదక్షిణగా ప్రాణాలతో తెమ్మని (ద్రోణుడు కోరగా, అర్జునుడు ద్రుపదుని బంధించి తీసుకు రాగా ద్రోణుడు ద్రుపదునికి బుద్ది చెప్పి పామ్మంటాడు. ద్రుపదుడు తపస్సు చేయుబూనడంతో ప్రథమాంకం పరిసమాప్తమౌతుంది. వంతు ప్రకారం బకాసురునికి బలికావడం కోసం వంతులాడుకుంటున్న బ్రాహ్మణ దంపతులను కుంతి తన కుమారుని పంపిస్తానని ఒప్పిస్తుంది. బకాసుర వధకు భీముని నియోగిస్తుంది. భీముడానందంతో బండిలో పంపిన అహార పదార్థాలను తింటూ బకాసురుని సమీపానికి చేరుతాడు. అప్పటికే ఆలస్యమయిందని చిందులు వేస్తున్న బకాసురుడు మహో(గ్రుడౌతాడు. పరస్పర దూషణాలయిన మీదట హిడింబ వచ్చి బకుడు నీవే ఆవలీలగా చంపబడతాడని భీమునితో అనగా విని బకుడు మండి పడతాడు. బక భీముల యుద్ధం. ఆ తరువాత బక సంహారంతో ద్వితీయాంకం ముగుస్తుంది. మత్స్య యంత్ర భేదనకు అన్ని యేర్పాట్లు అయినట్టు భటుని ద్వారా తెలుస్తుంది. పురోహితుని ద్వారా పాండవుల క్షేమం ద్రుపదుడు తెలుసుకుంటాడు. లాక్షా గృహంలో పాండవులు దహనమయ్యారని విని, ధృతరా ముడు వారికి అంత్యక్రియలు జరిపించాడని విని ద్రుపదుడు బాధపడతాడు. స్వయంవరాగతుల నుద్దేశించి మత్స్య యంత్ర భేదన వివరాలు చెప్పే ద్రౌపదిని థృష్ట ద్యుమ్నుడు సభకు పరిచయం చేస్తాడు. శిశుపాలాదులు మత్స్య యంత్రాన్ని భేదించ లేకపోగా బ్రాహ్మణ వేషంలో ఉన్న అర్జునుడు భేదించగా ద్రౌపది అతనిని వరిస్తుంది. బ్రాహ్మణునకు కూతురినీయ వలసి వచ్చిందని ద్రుపదుడు బాధపడగా, కర్ణాదులు కయ్యానికి కాలుదువ్వుతారు. దుర్యోధనాదులు, భీమార్జున ధాటికి నిలబడలేక పాఠిపోతారు. ధృష్టద్యుమ్నుడు పాండవుల ఉనికి తెలుసుకొని ద్రుపదునికి చెప్తాడు. ద్రౌపదిని ఐదుగురికి భార్యగా ఉండమని కుంతి శాసించినదని పాండన నాటకచ॥్రం - పరిశీలనం శ్ర

తెలుసుకొని ద్రుపదుడు వ్యాసుని సమ్మతిని కోరుతాననడంతో తృతీయాంక్రానిక్షి తెరపడుతుంది. విదురుడు ఇంద్ర ్రస్ట పురానికి వస్తూ పాండవులను ద్యూతానిక్రి కౌరవులు రమ్మన్నారనే వార్త తను తీసుకురావడం అతిదుఃఖావహం అనిదుఃభిస్తాడు. పాండవులు విదురుని గౌరవించి పెద్ద తండ్రి ఆహ్వానాన్ని కాదన లేక వెళ్తారు. భీష్మాదులు జూదం తగదని వారించినా దుర్యోధనుడు వినకుండా తన పక్షంగా శకునిని నియోగిస్తాడు. జూదం శకుని ధర్మజులు ప్రారంభిస్తారు. రానున్న ప్రమాదం [గ్రహించి విదురుడు, ఒక్క దుర్యోధనుని చంపిస్తే మిగతా 99 మంది కొడుకులు దక్కుతారని, అలా చేయకపోతే నూరుగురు చస్తారని ధృతరాష్ట్రుని హెచ్చరిస్తాడు. జూదంలో ధర్మ జుడు యావ ద్రాజ్యాన్ని తమ్ములను, తనను ఓడడమే కాక ద్రౌపదిని కూడ ఓడిపోతాడు. ప్రాతగామిని పప్ప ద్రౌపదిని రప్పించి, ఏకవథన్త నని ఎంత చెప్పేనా వినక దుశ్శాసనుడు వస్త్రాలను తొలగించబోగా, వికర్ణుడు అన్యాయాన్ని ప్రతిఘటిస్తాడు. కర్డు డతనినివారిస్తాడు. శ్రీ, కృష్ణుని మాయతో ఆమె రక్షింప బడుతుంది. కోపోద్రిక్తుడైన భీముడు దుశ్శాసనుని తొమ్ము చీలుస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. దుర్యోధనుడు ద్రౌపది తఈన తొడపై కూచామ్మని తొడకొాడతాడు. అది చూచి భీముడు మండిపడి తొడలు విరగగొడతానని శపథంచేస్తాడు. తరువాత ధృతరాష్ట్రుడు ద్రౌపదిని వరం కోరు కొమ్మనగా ధర్మజుని దాస్యవిముక్తునిగా చేయుమనగా, మరొకటి కోరమనగా మిగతా పాండవులను వారి అస్త్రాలను విముక్తులు చేయునునగా, మూడవ వరం కోరుకొమ్మనగా క్షత్రియకాంతకుచితం కాదనగా' వారి రాజ్యాన్ని ధృతరాస్త్రుడీయగా దుర్యోధనాదులు బాధపడతారు. తిరిగి జూదానికి రమ్మనే ప్రయత్నంలో ఉండగా చతుర్జాంకం ముగుస్తుంది. ఆర్హునుడు దేవలోకంలో ఉండి భూలోకంలో ఉన్న తన సోదరుల గురించి ఆలోచిస్తుండగా ఊర్వశి వస్తుంది. అర్జునుడు అభివందనం చేస్తాడు. దాని నామెతిరస్కరించి అతని పొందుకావాలని అంటుంది. అర్జునుడు అసహ్యపడతాడు. వావివరసలపై/ఇద్దరికీ వాదోవవాదాలు జరుగుతాయి. ఊర్వశి అర్హునుని నపుంసకునిగా శపిస్తుంది. ఇంద్రుడు వచ్చి అజ్ఞాత వాసకాలంలో ఈ శాపం వరంగా ఉపయోగ పడుతుందనడంతో పంచమాంకం పఠిసమాప్తమౌతుంది, ద్రౌపది, ధౌమ్యుడు ఆ్థమంలో ఉండగా పాండవులు వేటకు వెళతారు. ఈలోగా దుస్సల భర్త సైంధవుడు రాగా ద్రౌపదీ అతిథిమర్యాదలు చేయబోగా, పాండవులు లేరని పాండవ నాటకచ॥క్రం - పరిశీలనం క్‌0

గమనించి ఆమెను బలాత్కారంగా తీసుకువెళతాడు. ధౌమ్యుడు పాండవులను పిలుచుకుంటూ సైంధవుని వెంట పరుగెడతాడు. పాండవులు వచ్చి విషయం తెలుసుకొని పరుగెడతారు. అర్జునుడు సైంధవసైన్యంలో పన్నెండు మందిని వధిస్తాడు. సైంధవుడు పారిపోయి తరువాత చేజిక్కుతాడు, ధర్మజుడు సైంధవుని చంపవద్దంటాడు. వంచశిఖలు "పెట్టి పాండవదాసుడనని అనిపించి వాణ్ణి విడుస్తారు. అరణ్యవాస పరి సమాప్పిక్రి కొన్ని మాసాలే ఉందని ధౌమ్యుడు చెప్పగా, అజ్ఞాతవాసం కష్టం కాబట్టి ఇప్పుడే యుద్ధ సన్నద్దుల మౌదమని భీముడనగా ధర్మజుడు వారిస్తాడు. అజ్ఞాత వాసం విరాట నగరంలో నిర్విఘ్నంగా సాగగలదనే అశరీరవాణి పలుకుతోష ష్టాంకం అవుతుంది. గాయకుని స్వగతాన్ని బట్టి గోగ్రహణకై విరాటరాజు వెళ్ళి నట్లు తెలుస్తుంది. సైరంధ్రి ద్వారా బృహన్నల సారధ్యం తెలుసుకొని ఉత్తర తన అన్నకు సారథిగా ఒప్పిస్తుంది. ఉత్తర కుమారుడు ప్రగల్భాలు పలికి బృహన్నులను సారధిగా అంగీకరిస్తాడు. ఉత్తరుడు కురుసేనను చూసి వరుగిడుతుండగా వారిని చూసీ భీష్మాదులు భీన్నాభిప్రాయాలు వ్యక్తం చేస్తారు. ద్రోణుడు అర్జునుని పోలుస్తాడు. కర్ణాశ్వళ్లామల కలహం తరువాత అర్జునుడు భీష్మాదుల ఆశీర్వాదం పొంది సవ్మోహనా(న్హుంతో అందరిని (భీష్ముని తప్పు మూర్భాగతుల్ని చేస్తాడు. మూర్చ దేరి దుర్యోధనాదులు మండిపడి మళ్ళీ అరణ్య అజ్ఞాత వాసాలు పాండవులు చేయాలనగా భీష్మాదులు ఖండించడంతో సప్పమాంకం ముగుస్తుంది. బృహన్నల విజయమని కంకుభట్టు అనగా విరాటరాజు సహించలేక అతనిని గాయపరుస్తాడు. సైరంధ్రి రక్తం కారకుండా చూస్తుంది. ఈలోగా ఉత్తరార్డునులు (ప్రవేశించి మిగతా పాండవృలను, ద్రౌపదిని విరటునికి పరిచయం చేస్తారు. విరటుడు కనించమంటాడు. సమయభంగం జరిగిందని దుర్యోధనుని మాటను ఒకడు వచ్చి తెలియజేయగా ధర్మజుడు, అర్జునుడు కౌరవులకు కనిపించిన ముందు రోజుకే పదమూడేండ్లు నిండాయని కబురు చేస్తాడు. ఉత్తరను కోడలుగా చేసి కొమ్మని విరటుడు ద్రౌపదిని అభ్యర్థిస్తాడు. నేడో, రేపో ఉత్తరాభిమన్యుల వివాహం జరిపించమని విరటుడు కోరగా ధర్మజుడంగీకరింండంతో అష్టమాంకం అవుతుంది. ఊఈమమ్ము ర య. ! శ (4 6లసీరి....?4004ట్ల ఇభ పాండవ నొటకచక్రం - పరిశీలనం, క్‌

వెెండవ ువాసం అమూలకాలు ద్వితీయాంకంళలో భీమ బకాసురుల యుద్ద సమయానికి హిడింబను గూడ తిరుపతి వేంకట కవులు ప్రవేశింప జేశారు. యుద్ధం ప్రదర్శన యోగ్యం కాదు కాబట్టి ఎవరో ఒకరు వారి యుద్దక్రమాన్ని రంగస్థలం మీద నుండి చెప్పాలి కాబట్టి ఈ సందర్భంలో సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో లేకుండానే హిడింబను ప్రవేశ పెట్టారని భావించవచ్చును. హిడింబను చూసి బకాసురుడు, * నువ్వు కామమోహీతవై ఈ నరాధముణ్ణి తగులుకొని వంశానికీ, అన్న ప్రాణానికి ముప్పు తెచ్చావు. ఇప్పటికైనా మించింది లేదు. నామాట విని, వీణ్ణి చంప్కీ మీ యన్న బుణం తీర్చుకో. ఆ తరువాత నిన్ను నేను పెళ్ళి చేసుకొని దానవ కులాన్ని నీ చేతే పరిపాలింపజేస్తా?” నని ఇలా అంటాడు. “శా వీనింజంపిన '' భర్తయెవ్వ* డను చున్‌ వీక్షింపగాబోకు మీ వీ నీచునిన్‌ వరియించుబే మొదటి తప్పీపాటికేనిన్‌ మృళుం గానుంకింపమి గొప్ప తప్పిటు మొదల్‌ గావింపు మాపఫైని నే నే నిన్నునీ వరియింతు దానవ కులంభేలింతు నీ చేతనే (చ్వ్చతీయ) ఇది వినే సరికి భీముడు భయంకరుడై బకాసురుని మీద ఒక్కసారిగా పడడం, ఇద్దరూ నిష్క్రమించడం, హిడింబ వారిద్దరి యుద్దాన్ని చూస్తున్నట్టు నటించి అభివర్షించడం జరుగుతుంది. పై బకాసురుని మాటలు, భీముని కోపాన్ని ద్విగుణీ కృత౦ చేయడానికి ఉపకరించాయని చెప్పవచ్చు. తిరుపతి చేంకట కవుల కల్పనా చాతురికి ఇది ఓ మచ్చుతునక. 2. బ్రాహ్మణ వేషంలో ఉన్న అర్జునుడు మళ్ళ యంత్ర భేదనంచేసే ద్రౌపదిని వరించే సరికి ద్రుపదుడే అవమానం చేశాడని దుర్యోధనాదులు నిందిస్తారు. కర్టుడీ విధంగా నిలదీస్తాడు “కర్ణు ;- కం॥ ఆ విప్రవటుని లోపం బావంతయు లేదు మాకు నవమానంబు న్నీ వానరించితి నిందుల కేవగ నుత్తరము చెప్పె దేర్చడ వలయున్‌ ధృష్ట:- ఓయీ! 'సూతపుత్రా! నేనొక్కటి చెప్పెదను వినుము, ఉ॥ కట్టిన మత్స్య'యంత్రమును గాడగ నేసన వానికేగదా, పట్టినాసంగు నీ నృవుడు, పార్టివు లేమిటి కల్లగా వలెన్‌? దిట్టతనంబు గల్లుటకు దెళల్వియు దేటయుగల్లియుక్తి కిం పాండవ నాటకచక్రరి - పరిశీలనం క

బట్టగు పట్టు నన్వలయు బట్టును బంతము శూరభావమున్‌ గీ! ఊరకే గ్రుద్దులాడుట యుక్తికాదు పార్టివులకిచ్చెద మటంచు పల్కినామె ఇంతయెందుకు? యంత్ర మీ వేసి తేని నీకి యాయమె రాజవా? నీవు చెపుము? కర్ణు:- (తనలో) అకటా! వీడు నన్ను మజియు నవమానించినాడే! కృష్ణు:- _చిన్నవాడైనను మంచి యుక్షిగా చెప్పినాడు. ఉ॥ _ చిద్దియ జూచి యివ్వనిత పెండిలి యాడెడుగాని యన్వయం బెద్దియటన్న యంశమిట నేర్చడ లేదొకయించుకైన, లెం డద్దము గట్టినట్టు కననౌ విషయంబున లేని పోని యీ సుద్దులు పెద్దలౌ నృపులు చూచిన నవ్వుదు రింత యేటికిన్‌* (తృతీయ) ““మత్స్య యంత్ర భేదనం చేసిన వారెవరైనా వారికే'కన్యనిస్తామని అన్నాంగాని, రాజులకే ఇస్తామని అనలేదు. పోనీ నువ్వన్నట్టు రాజులకే అనుకుంటే నువ్వు కూడా తయారై భేదనం చెయ్యలేక పోయావు. నువ్వురాజువా?”* అని ధృష్ట ద్యుమ్నుని చేత అడి గించడం చాలా గొప్పుగా ఉంది. అందుకే శ్రీకృష్ణుని చేత బాగా అడిగాడని అనిపింవారు. అక్కడితో ఆగకుండా విద్యను చూసి గాని, వంశాన్ని చూసి కాదని (శ్రీకృష్ణుని చేత పలికించిన తీరు ప్రశంసా పాత్రం. అమూలకమైన ఈ సంభాషణ సందర్భానికి వన్నె చేకూర్చి, మనస్సుకు హత్తుకునేటట్టు చేసిందనడం నిర్వివాదాంశమే. ౩3. జూద సమయంలో తిరుపతి కవుల అమూలక సృష్టి ఇది. “దుర్యో :- నా నిమిత్తము గాంధారరాజు ద్యూత మాడుటకు నీవంగీకరించితి వేని ద్యూతము ప్రారంభమగును. లేదా, నీవతనికి నోడితివనియనుకొందుము. ధర్మ :- (ఆవేశముతో) ఆ|వె॥ శకుని కంత కెంత సామర్ధ్యమున్నను నాకు నందొకింత లేకయున్న నాడబూని వచ్చి యవలకూరక బోవు నంత నీచుడాక్కొ? యమసుతుండు, భీష్ము :- (తనలో) బౌరా! యెంతటి నీతి మంతున కెట్టి యావేశము గలుగుచున్నది? దోణు :- (తనలో) ఇప్పుడితడు తన్నే తాను గులుతించునట్లుతోచదు. కం॥ పానాసక్తులు నబలా ధీనులు మృగయులును కొంత యేగిన పీదపన్‌ పాండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం క్‌

మేనెజబుగుట కలదకటా! మానరు జూదరులు దాని మరణముదనుకన్‌?* (చతుర్ధ) పరమశాంతమూర్తి ధర్మ రాజెక్కడ? ఆతి దూషితమైన కోపమెక్కడ? ఇది, కేవలం జూద ప్రభావం. ఎంత శాంతమూర్తి అయినా జూదం దగ్గర కోపతాపాలకులోను కావలసినదే. భీష్ముడు, ద్రోణుడంతటి వాళ్ళు కూడా, ధర్మరాజు ప్రవర్తన చూసి ఆశ్చర్యపోయారు. అదే, జూదపవు మాహాత్మ్యం. ఇదే తిరుపతి కవుల గొప్పతనం. ఇంకా వెలది పానం, వేట ఈ మూడు వ్యసనాలున్నవాడు. ప్రమాదదశ వచ్చే సరికి తెలుసుకుంటే తెలుసుకోవచ్చును గాని జూదానికి అలవాటు పడ్డవాడు, ఆమరణాంతం తెలుసుకోలేడని గొప్పగా చెప్పించారు. ఎంత అవమానం జరిగినా కోపం ఎరుగని ధర్మరాజుకు, ఈ క్షణంలో “జూదం ఆడకపోతే ఓడినట్లే' అని వినే సరికి పూనకం వచ్చింది. ఆదీ జూదపు లక్షణం. అది చెప్పడానికే అలాదుర్యోధనునిచే అనిపించారు. కథా సందర్భాన్ని ఆధారం చేసుకొని మూలానికి ఇబ్బంది లేకుండా నీతులు లోకానికి చెప్పిన ఘనులు, తిరువతి వేంకట కవులు. శ. అర్జునుడు తనను అసించి వచ్చిన ఊర్వశిని తల్లిగా భావిస్తే, ఆమెనే అమూలకంగా తిరుపతి కవులు ఇలా అడిగించారు. ఊర్వ :- గీ॥ అన్నదమ్ములరగు మీకు నైదుగురికి 'ద్రోవది యొకళ్తై కద? భార్య యీ వీకేక మచట నేమాయె? జ్యేష్టు నిల్లాలుకాక తండ్రి యుంవుడు కత్తెయే తల్లియగునె? “పితృ సమోజ్యేస్టుః యనుట నీకు నేను చెప్పవలయునా? అర్జు :- (తనలో) ఈ ్రళ్నిమునకు దగిన సమాధానమేలేదు. అయిన నిట్లగు గాక! (ప్రకాశము అయ్యది మాతృ శాసనమునను, గృష్ట ద్వైపాయనుని యనుమతమ్మును, బూర్వ జన్మ సంస్కార విశేష వశమ్మునను శ్చ్ట సమ్మతంబయ్యె, దానినుదొహరణంబుగ ైకొని మనమే కాదిక నెవ్వరును బ్రవర్హింపరు, ప్రవర్తింపగూడదు.”: కం॥ “పరదేశములరయుట, ధీ వరమైత్రియు, రాజసభల వర్ణించుట శా 1స్రురసము లెజుగుట, వేశ్యా పరిచితియును నైదుగుల్లువాడు చతురుడౌ: (పంచమ పై ఆమూలకరచనలో, ద్రౌపదిని ఐదుగురు వివాహ మాడడం, పెద్దల అనుముతే గెండన నాటకవక్రం - సరిశీలనం క్‌

కాకుండా పూర్వ జన్మ సంస్కారం వల్ల జరిగిందని, వెంటనే, దీన్ని వురెవ్వరూ ఆచరణలోనికి తీసుకు రాకూడదని ఖచ్చితంగా చెప్పించారు. ఇలా అనిపించడం వల్ల, ద్రౌపది విషయంలో మరెవ్వరికీ అనుమానం రాని విధంగా మరెవరూ అవహేళన చేయని విధంగా, మరెవ్వరూ అనుసరించని విధంగా చేశారని చెప్పవచ్చును. పై సందర్భంలోనే, దేశాటనం, పెద్దల సాంగత్యం, సభా ప్రవేశం, శాస్రాధ్యయనం, వేశ్యా పరిచయం అనేవి చతురుని లక్షణాలుగా అమూలకంగానే తిరుపతి కవులు అభివర్ణించారు. 5. ద్రౌపదిని సైెంధవుడపహరించి వెళ్ళాడని ధర్మరాజాదులతో దాసి ధా త్రిక చెప్పగా, మహోగ్రుడై భీముడు, ముందు ధర్మరాజును తిట్టి పైంధవుణ్ణి పట్టుకోవడానికి వెళ్తాడు. “భీము:- అన్నా! చూచితివా! నీవల నెందటికెన్నిపాట్లు మూడుచున్నవో? స్స ఘోషయాత్రను జచ్చుకుటిలాత్ములను నీవ విడిపించితివి మమ్ము వెనుక కంపి, జూదంబునాడె చచ్చు దురాత్ములను నీవ బ్రతికించితివి మమ్ము మెదల నీక, యుద్ద మోయని యేడ్చునువిదమాత్రంబేని జౌరుషమొక్కింత నేరవైతి, వేనాటి కానాడె యీరకీతి దిగదీసి యనుజుల బలము నట్టడవి గల్పి గీ॥ తకట! నిన్నేమనంగలదతివ కెంత యెగ్గు చేయించిరో చూచితే? సుయోధ నాదులికనైన నీయుపన్యాసములను గట్టిపెట్టుము మము దయగావుమధిష!! (షష్ట ఏనాటి కానాడే చావవలసిన వారిని తప్పించి మళ్ళీ వాళ్ళవల్లనే మువ్సు పొందుతూ కూడా ఇంకా వారిస్తున్న ధర్మరాజు శాంత స్వభావాన్ని చూసి ఎంత కోపమొచ్చిందో భీమునికి, అదంతా తిరుపతి కవులు వెళ్ళగక్కించి నట్టుందీ వద్యం. ఇంకో విశేషం వ్యక్తమౌతుంది. ఒక పక్క సైంధవుడు ద్రౌపదిని రధమ్మీద తీసుకొని పారిపోతుంటే, ఏ మాత్రం అలస్యం చేయకుండా వెళ్ళాల్సిన సమయంలో, గతాలన్నీ తవ్వుకుంటూ, ధర్మరాజును తిట్టుకుంటూ భీముడున్నాడంటే, ఆ భీముని రౌద్రం వ్యక్షృవొళుంది. (ద్రౌపదిని రక్షించడం కన్నా ధర్మరాజును వుందరించడవే పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం క్‌క్‌

ఎక్కువనుకున్నాడో, ఏమో ఆ భీముడనిపీస్తుంది. ఇంక నీ ఉపన్యాసాలు కట్టి పెట్టి మమ్మల్నీ కాపాడు” మని అనడంతో భీముని కసి కనిపిస్తూనే ఉంది. ఇదంతా తిరుపతి వేంకట కవుల కవితాప్రాభవమే. 6. సస్తమాంకారంభంలో ఒక అమూలకగాయక పాత్రను ప్రవేశింపజేసి బృహన్నల చెప్తున్న గొన కళా విశేషాలను ్రస్తుతింపజేశారు. అభినయం అంటే ఏమిటో ఇలా చెప్పించారు. “గీ. బాల! కంరమ్ముచే గీతిపాడవలయు చేతితో నర్హమును బ్రదర్శింపవలయు జరణముల నాట్యపుబ్రశంసజరుపవలయు నభినయంబన నిట్టిదియం[డ్రు బుధులు: (సప్తమ పై పద్యంలో పాడడం ద్వారా వాచికాభినయం, అర్జాన్ని బట్ట, రసాన్ని బట్టి కరచరణాలతో అభినయించడం ద్వారా, ఆంగికాభినయాన్ని సాత్త్యికాభినయాన్ని వేషంతో ఉంటూ నృత్యం చేయడంవల్ల ఆహార్యాభినయాన్ని ఇలా చతుర్విధాభినయాలను తిరుషతి వేంకట కవులు సూవించారని భావించవచ్చు. చతుర్యిధాభీనయాలు, నృత్యాని కెంత అవసరమో నాటకానికి అంతే అవసరం. కాబట్టి నటుడన్న ప్రతి వాడ్డిక్తీ చతుర్విధాభినయాలు తెలీసీ ఉంటే నాటకం రాణిస్తుందని చేప్పడం దీని లక్యమేమో అనిపిస్తుంది. నాటకం (కథ) ఎంత గొప్పు దైనా, నాటక కర్త ఎంత గొవ్పవాడైనా, సమర్హులైన నటులు లేకపోతే, ఎట్టి పరిస్టతులలోను అ నాటకం రాణీంచదు. కాబట్టి నటుల బాధ్యత గుర్తు చేయడానికే పై అమూలక పద్యం రచించారేమో అని అనిపీస్తుంది. ఈ సందర్భంలో, తిరుపతి వేంకట కవుల మనోగత భావం, నటులకు ఆచరణ సాధ్యం కావాలి, 7. ఎదురుగా ఉన్నకురుసైన్యాన్ని చూస్తి ఉత్తరకుమూరుడు భయపడి, రథాన్ని మరల్చమని ఎంత చెప్పినా వినకుండా, పైన్యాభిముఖంగా రథం నడిపిస్తున్న బృహన్నలతో, అతడన్న మూటలివి. గీ! అకట! డబ్బు వెట్టి యాబ్లికమునుగొన్న బగిది “వీడు నాకు 'బ్రాప్తమథ్యె వీణ పట్టకాని వింటి పట్టెలుగని కాంతకెణుక పడునె, కదన బాధ?=* (సప్తమ) ఇంత కడుపుబ్బ నవ్వించిన ఉత్తరుని బాధను తెలిపి క్మ పద్యర, తిరుపతి వేంకట పాండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం క్‌

కవుల, స్వకపోలకల్పనమే. గ. బృహన్నల అర్జునుడుగా మారి, కదన రంగంలో కాలిడి, గురువైన ద్రోణుని చూసి తనలో అనుకుంటున్న మాటలివి.

• ఆ;వె[ఓనమాలు మొదలునొజ్జ్ఞర్హై విలువిద్దె మొట్టి తిట్టి చెప్పే ముగుద తనము వాపీనట్టి గురుని పైకే మొకమ్మున బవరమునకు బోదు భయము విడిచి, మ॥ పతితో ఢీకొను పుత్రు గన్ననవలా, భార్యా సమాయోగ సం గతుడాపై జననిన్‌ గణింపడు, భిషకత్రుత్వమున్‌ బూనుయా పితరోగుండు, సమాప్త విద్యుడు గురున్‌ ద్వేషించునన్నట్టి సా మెతనన్‌ జూచి పరింతురే! యిక జనుల్‌ మేన్నెల్లవమ్మయ్యెనే' (సప్త ఉత్తమ శిష్యుడన్నవాడికి, గురువనే సరికి భక్తి, భయం రెండూ ఉంటాయి. ఆ రెండిటినీ దూరం చేస్తేనే గాని, యుద్దం చేయడం జరుగదు. ఉత్తవు శిష్యునికి గురువునెది రంచడమంతటి సంకట ఫ్రీతి మరొకటుండదు. ఆ స్థితిని, అర్జునుని మనసులోని ఆవేదనగా తెలియజేస్తూ అటు ఉత్తమ శిష్యుని లక్షణం, ఇటు అర్జునుని పాత్రకు బౌచిత్యం కల్పించారు. అంతే కాకుండా, కొడుకును కన్న తరువాత భార్య, భర్త పై కలబడడం, భార్యతో కూడిన కొడుకు తల్లి నెదిరించడం, రోగం తగ్గిన తరువాత రోగ్గి వైద్యుని శత్రువులా చూడడం, విద్యావంతుడైన శిష్యుడు గురుని ద్వేషించడం మామూలే అనే సామెత, ఈనాడు గురునితో యుద్ధం చేస్తే తనకు అన్వయిస్తారేమోనని అర్జునుడు భయపడినట్టు చెప్పడం వల్ల, అర్జునునికి ఉదాత్తత చేకూర్చి నట్ట, సామెతనులోకానికి వెల్లడించినట్లు అయింది. ఈ విధంగా ఉభయతారకంగా, అమూలక రచన చేసిన తిరుపతి వేంకట కవులు కవితా సవ్యసాచులే.

9. ద్రౌపదిని సభ కీద్చినపుడు భీష్మాదులు కూడా మౌనం వహించే సందర్భంలో వికర్ణుడు సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో '“*“అధర్మ విజిత అని సిద్దాంతీకరిస్తాడు. ఆ సిద్దాంతీకరణను అటుంచి, తిరుపతి వేంకట కవ్చులు వికర్ణుని గొప్పగా వినియోగించుకున్నారు. సభకు ఇలా బుద్ధి చెప్పించారు. “వికు- ఓహో సభాస్తారులారా! ఉ॥ _అందజునాడు వాండ్రుగలయట్టిరెయిట్టి సభన్సతీమణి పాండవ నాటకచ(క్రం - పరిశీలనం క్‌7

న్నిందిత జేయగానగునె? నీచులమే? తినమొక్కొ, యన్నముం? బందలకేని యిట్టి కృతి పాడియె? లోకము మెచ్చునే యశం బొందెడి వారికింజను నొకో? యిటులూరకచూచు చుండుటల్‌”. “గీ ధర్మ సూక్మమ్ము లెజీగెడి ధన్యులన్న దొరకరెక్కడనో కాని ద్రుపద పుత్రి కులటయేయనుకొందమక్కులటకేని మానవంతులొప్పరు కదా; మానహాని”, (చతుర్హు నిజంగా, ఇది కేవలం వికర్ణుడడిగినట్టు లేదు. ఒక స్త్రీకి జరుగరాని పరాభవం, నిండు సభలో ధర్మాత్ముల సమక్షంలో జరిగినపుడు లోకం మొత్తం ముక్తకంఠంతో ప్రశ్నించినట్టనిపిస్తుంది.

“ ఇంత ఘోరం జరుగుతుంటే ఏమీ పట్టకుండా చూస్తున్నారంటే మీరు అబలళలా?”* అనిపించారు. ఇంకా వారికి అవేశం ఆగలేదు “అన్నం చినడం లేదా?” అని అనిపించారు. అప్పటికీ సంతృప్తి చెందక,”" ఒక (స్త్రీకి అవమానం జరుగుతున్నపుడు పిరికిపంద కూడా (ప్రశ్నించి అడ్డుకుంటాడు. శస్త్రాస్రాలు ధరించి, పెద్ద పేరు గడించుకొని, పఏేరికిపందకంటె హీనంగా కళ్ళప్పగించి చౌాస్తుండడానికి మీకు, వునసెలా ఒప్పీందనిపీంచారు.

“పోనీ అమె కులటే కావచ్చు. అయితే ఇందరిలో మానహాని చెయ్యడానికి మానవంతులొప్పరుగదా” అని కూడా అనిపీంఛారు. అంటే, అంతటి పరాభవానికి పూనుకున్నవారు, మానవంతులు కాదనే గదా. ఇలా ఒక్కొక్క మాట ఒక్కొక్క ఈటెలా ప్రయోగించి, వికర్ణుణ్తి అడ్డు పెట్టుకొని తిరుపతి వేంకట కవులు, ఆ నిండు సభపై తమకోపమంతా తీర్చుకున్నారా అని అనిపిస్తుంది. న

కేవలం, సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో ఆ సభలో అన్యాయాన్ని ప్రతిఘటించిన ఏకెక శార్య ధర్మమూర్తి ఒక్క వికర్ణుడే. ఆ మాత్రం దానికే వికర్ణుని గొప్పగా చెప్పుకోవడం జరుగుతుంచే, నాటకంలో ఇలా నిశితంగా విమర్శించిన వికర్ణుడు సహృదయుల గుండెల్లో చిరస్థాయిగా మనగలడనడం, అతిశయోక్తి కాదు. స్ట

వ్యాస్య నన్నయల వికర్ణుని కన్నా, తిరుపతి వేంకట కవుల వికరుడే నిశితంగా ఉన్నాడనడం అత్యుక్తికాదు. న్‌

ఈ రెండు ఆఅమూలక పద్యాలు, తిరుపతి వేంకట కవుల విశిత వివుర్రునా దృక్పథానికి, విద్యున్మణి దీపాలే, ౪ పొండవ నాటకచ్రం - పరిశీలనం

క్‌ ప్రి

ఐవెంండవ (కగ్రుఖంనగుం మూలాతిశాయికాలు భీము బకాసురుల యుద్ధ సమయంలో, బకాసురుడు కోపీంచగా భీముడు సమాధానం చెప్పినట్టు తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. ““ ఉ॥ ఇంచుక యేని పాపమున కెన్షుడు రోయక యెల్లవారి బా ధించి మనుష్య మాంసములు తించును గ్రొవ్వితి వానినెల్ల గ్ర క్కించెద నీ మదాంధ్యముడిగించెద నిప్పుడ కాలుస్రోలికే గించెద జక్కనై నిలుము గిట్టి రణంబున రాక్ష సాధమా”” (అది-షస్ట-297 దీనిని తిరుపతి వేంకట కవులు ఆధారంగా తీసుకొని అత్యద్భుత సంభాషణను కల్పించిన తీరు ఇది. “బకా:- కం॥ జీవమ్మును యమపురికిం బోవెడలం గొట్టి దేహమును రక్తముతో బ్రేవులతో నిమిషములో నావంతయు మిగులకుండ నాహారింతున్‌ భీము:- (ప్రవేశించి గీ[కొంగ వలె దొంగతిండిని గోరనేల? తులువ! జీవింపరాదె! యేవలననైన బుద్ది గలిగెద వేనియు బొమ్ము విడుతు గానిచో నేడు బంపింతుకాలుపురికి బకు:- ఓరీ! వదరు బోతా! “' గ్రుడ్డు వచ్చి పిల్లను వెక్కిరించిన దన్నట్లు నాకు నీవు, ధర్మ పన్నములు కూడ జెప్పబూనితివా? అవును, చెప్పకేమి? ఉ॥ చూచిన తోడనే కదిసి సున్నముగా నలుగంగగొట్టి లో వైచుట మానినందు కిటువచ్చుచునున్నవి చిల్కవల్కు లో ఈ! చిరకాలభుక్తమగు నీ బలి మాన్చగనీవకాదు కా న్మీ చతురానన ప్రముఖులేనియు జాలుదురా? దురాత్మకా! దీనికేమి గాని నిన్నుం జూవిన నాకు పరమానందంబగుచున్నది. ఏమంటివా? నేను బుట్టి బుద్ది యెజీగినది మొదలివ్సటికీ మాత్రము ధైర్యముగా నాతో మాటలాడిన వాని జూడలేదు. అందులకే నిన్నింతవజకుపేక్షించితిని. ఇకనుపేక్షించను. భీము :- ఓరీ మూర్చాగ్రేసరుడా! ఈ ప్రగల్బములకేమి గాని నేనొక్కటి జెప్పదనాలింపుము. పాండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం క్‌

ఉ॥ నీవలె పొగర్మ్శిగిలి నిక్కిననున్‌ జెనకంగ వచ్చె వా డావనిలో హిడింబుడను నామిష ఖాది క్రుటిన్‌ వధించి దు రావుని వాని నయ్యమపురంబునకంపితి వానికన్ననున్‌ జేవగలాడవే? యతని చెల్లెలి నేనియు బోలనేర్తువే” (ద్వితీయ) జీవాలు యమపురికి, రక్తమాంసాలు నాకని బకాసురుడు, కొంగలా బొంగతిళ్ళు మరగడం దేనికని భీముడు, సున్నంగా నలగగొట్టనందుకే చిలక పలుకులొస్తున్నాయని బకాసురుడు, ఇలాగే పేలాడు హీడింబాసురుడని భీముడు అనుకోవడంఇంత భయంకర వాతావరణంలోను నవ్వు పుట్టిస్తుంది. అంతే కాకుండా, '“' ఇంతవరకు నీలా నాముందు నిలబడి, మాటాడిన వాడే లేడు కాబట్టి, నిన్ను "పేక్షించాననడంలో నిజంతో పాటు, అతని పరాక్రమం తెలుస్తుంది. కలిగించవచ్చు. నాటకం కాబట్టి ఇటువంటి సంభాషణల ద్వారానే ప్రేక్షకులకు ఆనందం కలిగించవలసి ఉంటుంది. అందుకే తిరుపతి వేంకట కవులు యుద్దానికి ముందు, అతిశయించి అభివర్షించి, సంభాషణా నైపుణ్యాన్ని వేనోళ్ళచాటారు. 2. జూదానికి సిద్ధపడ్డ ధర్మరాజుతో, శకుని తనకు బదులు జూదమాడతాడని చెప్పిన దుర్యోధనునితో ధర్మజుడు ఒకరి కోసం ఒకరు జూదమాడడం తగదని పలికిన తీరు సంస్కృతభారంతంలో ఇలా ఉంది.

“అన్యోనాన్యస్యవై ద్యూత విషయం ప్రతిభాతి మే

ఏతద్విద్వన్ను పాధత్స్వ కామమేవం ప్రవర్తతాం?: (సభా-5ం. జ్ర ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది.

““అన్యులకయి యన్యులు జూదం బాడుట యెంతయు విషముంబనుచు ధర్మతనయుండు””, (సభా-ద్వియాకు ““మాయాద్యూతంబున జయించుట మహా పాతకం బనియును ధర్మ ద్యూతంబున జయించుట ధర్మయుద్దంబున జయించు నంతియ పుణ్యంబనియును నసితుండెన దేవలుండుచెప్పె'” (సభా దిశం

దీనిని తిరుపతి వేంకట కవులు అతిశయించిన తీరు ఇది.

“ధర్మ:- (తనలో) శకుని యన మాయ ద్యూతకుశలుండు. నేనితనితో నొడితినేని యోడుటయే (ధ్రువము. ఇందుపాయమేమి? ఇట్లగు గాక్ష! పాండవ నాటకచ'క్రం - పరిశీలనం

60

(ప్రకాశము) గీ॥ ద్యూతమన్నను ధనమిచ్చు ఖ్యాతి దెచ్చు రెండునుంగూడ బోగొట్టుచుండునాకట దనకు దాన యిప్పని సేయదగును గాని యొకర్టై యొండొరులు సేయిటుచితమగునె?

(బ్రోణు:-(తనలో)ో మొట్టమొదట గ్యర్హ్యవునిన ధర్మనందనుడు తుదకు దన్మయుడైనట్టులున్నాడు. అక్కటా! యిది యెంత దుర్వ్యసనము? (కోపముతో) ఛి! ధర్మ శా(న్హ్రములు తగులబెట్టనా? ఇట్టి జూదము గూడ పుణ్య ప్రదమట. ఇట్టి వ్రాతలు బ్రాయువారి నేమన వచ్చును.

ఆ|వె॥ ద్యూత మాడువాడు దొంగయుగావచ్చు

దొంగచేయలేని దోషమేది? దీని దగులు వాడు దెల్లంబు తక్కిన వృసనములకు బోవువాడు కాడు” * (చతుర్ధ) ఎప్పుడైతే దుర్యోధనుడు శకునిని తనవంతుగా నియమించానన్నాడో తిరుపతి వేంకట కవులు, ధర్మరాజు చేత ఓడడం ఖాయమని తనలో మాటగా అనిపించారు. అయినా అంతా సిద్దమైన తరువాత వెనుదీస్తే ప్రయోజనం లేకపోగా, అపకీర్తి వస్తుందని జూదం వల్ల ఒక్కోసారి ధనం, కీర్తి వస్తుంటాయని, ఒక్కోసారి రావని అనిపించారు. ఇది తిరుపతి కవులు అతిశయించిన మాట. ఈరెండూ ఖాయమే. ఎందుకంటే ఇరుపక్షాల్లో ఒకరు గెలవడం, ఒకరు ఓడడం జరుగుతుంది కాబట్టి, గెలివిన వారికి కీర్తి ధనం, ఓడిన వారికి ఈ రెండూ నష్టం జరగడం ఖాయమని తెలియజేసినట్టు కూడా ఆ రెండు పాదాలు అర్జాన్నిస్తున్నట్టనిపేస్తుంది. తరువాత రెండు పాదాల్లో మూలానుసరణంగా ఒకరి కోసం ఒకరు జూదమాడడం సబబు కాదని అనిపించారు, తరువాత ద్రోణుని వూటల్లో జూదవేఎవిధంగా ఎంతటి వాణ్ళెనావళం చేసుకుంటుందో చెప్పించారు. ఇన్ని ధర్మాలు చెప్పిన ధర్మరాజులాంటివాడే జూదానికి అకృష్ణుడై సిద్దపడ్డాడని ఆశ్చర్యం ప్రకటింపజేశారు. అక్కడితో ఆగకుండా, ధర్మ శాస్త్రాల్లో జూదం గొప్పదని వ్రాయడాన్ని తిరుపతి వేంకట కవులు, ద్రోణ వచన మూలకంగా తీవ్రంగా ఖండించారు. ఇంకా తృప్తి పడకుండా జూదం లాంటి వ్యసనాలను ప్రోత్సాహ పరచిన శాస్త్రాలను కాల్చినా తప్పు లేదన్నంత తీవ్రస్థాయిలో అసంతృప్తిని వ్యక్తపరచారు. ఈ అతిశయం వల్ల జూదం వల్ల సంక్రమించే దుష్ఫలితాలు తెలియ జెప్పే, సమాజ చైతన్యానికి తిరుపతి కవులు దోహదం చేశారు. పాండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం క1

వెంందడవ (మంసం యథామూలకాలు సహాథ్యాయులుగా ఉృస్నపుడు ' ద్రుపదుడు, ద్రోణుని ఆవ్వోనించిన విషయం సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. ““అభిషేక్యతి మాం రాజ్యేపాంచాల్యో యదా తదా (46) మమభోగాళ్చ విత్తంచ త్వదధీనం సుఖానిచి? ( ఆది-131-4్త7) తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. *. ఏను బాంచాల విషయంబునకు రాజయిన నాడు నాయొద్దకు వచ్చునది, నారాజ్య భోగంబులు నీవు ననుభవింప నర్హుండవని నన్ను బ్రార్టించి: (ఆది-పం-24) దీన్ని తిరుపతి వేంకట కవులిలా నాటకీకరించారు. “గ్య ఏను బాంచాల దేశమేలు నవు డయ్యెడకు నేగుదెంచి మీరందయుండి నన్నునున్‌ బోలె రాజ్యంపుమన్ననలను నొంది నాకు కృతార్హత నొసగవలయు?: (ప్రథమాంకం) 2. ద్రోణుడు ధనం కోసం, పరశురామునరించడం, అతని నుండి 4 స్తా స్ర్రాలు గ్రహించడం సంస్కృతభారతంలో ఇలా ఉంది. | ““బ్రాహ్మణేభ్యోమయాదత్తం సర్వమేతత్తపోధన (61) కశళ్యపాయమయాదత్తా కృత్స్నా నగరమాలినీ శరీర మౌ శ్రమేవాద్యచుమేదవవశేషేత్రక్స్‌ (62) ఆస్రాణివా శరీరంవా వరయ్రై తన్మయోద్యతమ్‌ (63) వృణీష్వకింప్రయచ్చామి తుభ్యం దోణవదాశుతశ్‌ అస్త్రాణి మే సమగ్రాణి సంహారాణి భార్గవ (64) సప్రయోగ రహస్యాని దాతుమ్నరస్త ॥ తెలుగు భారతంటే ఇలా ఉంది. ్ట “షన శే (ఆది-130-6) “ ఏను భరద్వాజుండ, ద్రోణుండ తిననిన వం నాడ “ఇజై నీకడకు ని చ॥ కలధనమెల్ల ముందజ జగన్నుత విష్రులక్రిచ్చి వార్టిమే (199) ఖల నిఖిలోర్వియంతయును గశ్యపుడన్ముని కిచ్చితిన్‌ శరం బులును శరీర శస్త్రములు బొల్పుగ నున్నని వీనిట్ర్యో నీ వలసిన వస్తువుల్‌ గొనుధ్రువంబుగ నిచ్చెదనీకు నాష్యుడ్తన్ట్‌ సొండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం (200) 62

కం॥ ధనములలో నత్యుత్తమ ధనములు శ స్రాన్త్రములు ముదంబున వీనిం గొని కృత కృత్యుడనగుదును జననుత! నాకొసగు మన్త్ర, శన్హ్రచయంబుల్‌ (201) అని పరశురాముని చేత దివ్యా(న్హ్రంబులు, ప్రయోగ రహస్య మంత్రంబుల తోడంబడసీ”. (ఆది-పంచమ-202) దినిని తిరుపతి వేంకట కవులు ఇలా రచించారు. ““ద్రోణు :- పదంపడి కొంత కాలమునకు నేను విద్యా సమాప్తంబొనరించి, వివాహంబు వేసికొని పుత్రవంతుడనై ధనార్టనంబునకై పరశురాము నికటమ్మున కరుగుటయు నయ్యనఘుండు. కం॥ “ధన మెళ్లిబంచి యిచ్చితి ననఘులకున్‌ యాచకులకు నవనీతల మె ల్లను గళ్యపున కొసంగితి నను నేటికి జూడ వచ్చినాడవు చెపుమవూ? కానిమ్ము, మించిన దానికేమి? నా శరీరంబును, నస్త్ర్యములును నిప్పటికి నిలివియున్నయవి. ఇందు నీకెయ్యది వలయునదియ పరి గ్రహింపు: మనవుడు సంతసించి శస్త్రా(న్త్ర్యమ్ములయ్యనఘుని వలన బరి([గ్రహించి”” (ప్రథమ) 3. ద్రోణుని ద్రుపదుడు పరాభవించిన తీరు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. ““అకృతేయం తవ ప్రజ్ఞా బ్రహ్మన్నాతి సమంజసీ యదాళ్హమాం ప్రసభం సఖాతేహమితి ద్విజు (ఆది-131-65) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “చం॥ కొలదియెయుంగ కిట్టి పలుకుల్‌ వలుకందగుగాదు నీకనన్‌ బలుగుదనంబునం బలుక బాడియె నీ సఖినంచు బేద వి ఫ్రులకును ధారణీశులకు బోలగ సఖ్యము సంభవించునే పలుకక వేగ పొమ్మకట పాజుడు సంగడీ కాడెయెందునున్‌” (ఆది-పం-203) దీనినే తిరుపతి వేంకట కవులు అనుసరించిన పద్ధతి ఇది. గీ॥ _ ఏను మూర్చాభిషిక్తుండ, నీవు పేద పాండన నాటకచ్రం - పరిశీలనం 63

బాపనయ్యవు మనకెట్టు పరగుమై త్రి?

సరిసరే! పొమ్ము పొమ్ము యాచకులలక్ష

ణంబు, గనజేసితివి నీగుణంబు దెలిసె (ప్రధమ శ. ద్రుపదుని బంధింవి అర్జునుడు గురుదక్షిణగా ద్రోణునికి సమర్పించిన ఘట్టం సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది.

““స వైరం మనసాధ్యాత్వా ద్రోణో ద్రుపదమ'బ్రవీత్‌ (64)

విమృద్యతరసా రాష్ట్రం పురం తే మృదితం మయా

ప్రాప్యజ్‌వం రిపువశం సఖి పూర్వం కిమిష్యతే? ( ఆది-136-65) తెలుగు భారతంలో ఉన్న తీరు ఇది.

““ద్రువదుం జూచి నగుచు నిట్లనియె (89)

కం॥ _ వీరెవ్వరయ్య ద్రుపద మ

హా రాజులెయిట్లు కృపణులయి పట్టువడన్‌

వీరికి వలసెనె యహహ! మ

హారాజ్యమదాంధకారమది వాసెనాకో: ( అది-షష్టా-ం0) దీనిని తిరుపతి వేంకట కవులిలా అనిపించారు. ““ద్రోణు :- (ద్రుపదుని చూచి ఎకసక్కెముగా)

ఆ॥వె॥ పేదపాలుడెవడా పెద్దరాజెవ్వడో

ఇవ్పుడైన నీకు నెలుక పడెనె?

రాజ్యమేలుటుడిగి రాజన్నె? రిక్తుల

మైన మమ్ము జూడనోనరేంద్ర! (ప్రథమ) 5, బకాసురుని భోజనానికి ఒక బ్రాహ్మణ కుటుంబంవంతురాగా వార్పు నేవెళానంటే నే వెళ్తానని వంతులాడుకుంటుండగా కుంతి వచ్చి తనకుమారుని పంపుతాననడం సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది.

“న విషాదస్త్వ్రయా కార్యోభయాదస్మాత్కథంచన (10)

ఏకస్తవసుతో బాలోకన్యావైకా తపస్వినీ

న వైత యోస్తదాపత్మ్యాగమనం తవరోచయే (2)

మమ పంచసుతా బ్రహ్మంస్తేషామేక్రో గమిష్యతి ( అది-161-_3

ఇడి తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. పాండన నాటకచ[్రం - పరిశీలనం థః

“అయ్యా! దీనికి సంతాపీంపవలవ దీ యాపద దగులు నట్టి యుపాయంబుగంటి, నీ కుంగొడుకొక్కరుండ. వాడును గడుబాలుండు. బలిగొనిపోవ నర్దుండు గాడు. నాకేవురు గొడుకులు గలరు. వారలలోనాక్కరుండా రక్కసునకు భవదర్హంబుగా బలిగొని పోయెడుూు”. (ఆది-షస్ట-272) దీనిని యథాతథాకరించారు, తిరుపతి కవులు “మీ దంపతులుగాని, మీ కొవురుడు గాని మీ కొవురెత గాని యా్రుక్కడి రక్కసునకావోరముగ బోవనక్కర లేదు. నార్టైదుగురు కొమరులలో నాక్కనింబంపెద మీరు స్వస్టతంజెందుడు. (ద్వితీయ) 6. కుంతి కొడుకును బకాసురునకు ఆవారంగా పంపిస్తాననగా, ఆ బ్రాహ్మణుడు చెప్పన సమాధానం సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “నాహమేతత్కరిష్యామి జీవితార్జీ కథంచన (4) బ్రహ్మవధ్యాత్మ వధ్యావాశ్రీయానాత్మవధామమి? ( ఆది-161-6) తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. ““మధ్యాక్కర :- అతిధినై వచ్చిన బ్రాహ్మణున్‌ జీవితార్డినె నాకు హితముగా రక్కసువాత ద్రోవనే నెట్లాడంబడుదు? మతినవమౌనింపగాదనిన వివ్రమరణంబు దలచు టతి పాతకము పాతకములలో బ్రహ్మహత్యయు బెద్ద*(ఆది- షష్ట-273) తిరుపతి కవులు, యథాతథంగా [గ్రహించిన విధం ఇది. “గ అన్న వ(స్త్రములకు లేక యనదలగుచు నతిధులై మద్దృహమ్మున నడగియున్న మీకు నపకృతి గల్పించి మేనువెంచి బ్రతుకుదునె యస్రతిష్టకు భాజనముగు? (ద్వితీయ) 7. _ ఏీకచక్రపురవాసులు బకాసురునితో కుదుర్చుకున్న ఒప్పందం సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “వేతనం తస్యవిహితం శాలివాహస్య భోజనం మహీష్తా పురుషశ్ష్రైకోయస్తదాదాయ గచ్చతి: (6) ఏకైక శ్చాపీ పురుషస్త్రత్‌ ప్రయచ్చతి భోజనమ్‌'” ( ఆది-160-7) సొండవ నాటకచ॥క్రం - పరిశీలనం 65

ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది.

“నిత్యంబు నిలువరుసొక్క మానిసి రెండెనుపోతులంబూనిన, శకటంబున నపరిమిత భక్యపిశిత మిశ్రాన్నంబునించి కొని పోయిన: (ఆఅది-షష్ట-268) దినిని తిరుపతి కవులనుసరించిన విధం ఇది.

““'ప్రతి దినము నాక్క మానిసిని రెండెనుపోతులను, ఒక బండియన్నమును, నియమితముగానిచ్చుట కేర్చరచుకొని8?= (ద్వితీయ) 8., బకాసుర వధకువెళ్ళిన ముందు రోజు రాత్రి భీముడు వివిధాహార పదార్థాలు కడుపు

నిండ తిన్నట్లు సంస్కృతభారతంలో ఇలా ఉంది,

“తద్రాత్రా సప్రభూతాన్నం భుక్తాభక్ష్యాదసంయుతః

తతోరా త్ర్యాం వ్యతీతాయామన్నమాదాయ పాండవః” ( ఆది-163-4్త ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది.

“ ఆఃవె! కడుపు నిండ గుడువ గానమి రేయెల్ల

గన్నునొందకున్న గరము డస్సి

యున్నవాడ నాకునోపుదురేని యా

వార తృప్తీ 'సేయుడట్టులయిన (289) తరలము॥ పలుదెటింగుల పిండివంటలు బప్పుకూడును నేతి కుం

డలు గుడంబు దధిప్రపూర్ణ ఘటంబులుంగొని వచ్చియీ

నలఘు సత్వుడు మారుతాత్మజుడన్నిటన్‌ గతఖేదుడై

బలము గల్గికడంగెనప్పుడు బ్రాహ్మణార్రము సేయగాన్‌(ఆది-ష- 2%) తిరువతి వేంకట కవులు దీనిని గ్రహించిన తీరు ఇది. “భీము :- ఏమో! యీదిన మెక్కడి కేగినను లేదను వారే కాని మాధుకరము వైచువారే యరుదు. లాక్షా గృహంబు వెలువడి చచ్చినయది మొదలు నాకు గడుపు నిండ నన్నమే లేదు”, “క్రుంతి:- తండ్రీ! వానినే నీవు వధింపవలసినది. వానినిమిత్తము పిండివంటలు మొదలెనవి లోన వండుచున్నారు. తృప్తిగా నవి భుజియించి మతీయుంబొమ్ము”, ( ద్వితీయ) 9, భీమ బకాసురులు వృక్షాలతో యుద్దం చేసినట్లున్న సందర్భం సంస్కృతభారతంలో ఇలా ఉంది. పాండవ నాటకచ(్రం - పరిశీలనం 66

“తతోభీమళ్ళనైర్చుక్తా? తదన్నం పురుషర్షభః (1౧

కిప్తం కృద్దేన తద్వృక్షం ప్రతిజగ్రాహ వీర్యవాన్‌ (18)

తద్వృక్ష యుద్రమభవన్మహీరుహవినాశనమ్‌': _ ( ఆది-163-20)

తతస్సభగ్నపార్శ్వాం గోనదిత్యా ఖైరమ్‌ రవమ్‌

శైల రాజ ప్రతీకాశో గతాసురభవద్చకః:? ( ఆది-164-1) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “సమ్సీరణ సుతుండు దన సమీపంబున నున్న విశాల సాల వృకంబు వెటికి కొని రక్కసుపై వైవిన, వాడును తన చేతి వృక్షంబున దాని భగ్నంబు జేసె నిబ్లిరువురు నొక్కవడి వృక్ష యుద్దంబు సేసి యాసన్న మహీరుహంబులు సమసిన, (289)

ఉ॥ దారుణ జాను దండమున దండథర ప్రతిముండు భీకరా

కారుడు వాని వీపు విటుగంబొడిచెం బిశితంబుతో నవ

ద్వారములన్‌ మహా రుధిరధారలు బోరన నొల్కీ మాంస పం

కారుణ వారి ఘోర నదులై పవన్‌ విపినాంతరంబునన్‌* (ఆది-షష్ట-305) దీనిని తిరుపతి కవులు అతిమెళుకవతో చెప్పారు. అది ఇలా ఉంది. “హీడింబ:- (సంతోషముతో) బలే నాధా! మంచి పని చేయుచున్నావు. అట్లనే రెండు కాళ్ళను బట్టుకొని త్రిష్టుచు దీసి కొనిపోయి, యా సాలవృక్షస్కంధమున బెట్టి తలపగులం గొట్టుదువు గాక! (తెరలో) ఉ॥ కెవ్వున నేకచ[క్రపురికేరి ముదంబుధి మున్గుగాక దౌ

దవ్వుల నున్న నీ భటులు దైన్యము గొందురు గాక మీద నిం

కెవ్వడు నీవలెం జగము నేర్చక పోయెడుగాక, యేడ్తెజన్‌

(ద్రైవ్విన తాటిపండువలె నీతల ్రైెళ్ళెడు గాక ద్రుళ్ళఅన్‌* (ద్వితీయ) 10. మత్స్య యంత్ర భేదనం చేయడానికి వచ్చిన రాజులనుద్దేశించి, ద్రౌపది సోదరుడైన ధృష్టద్యుమ్నుడు ఇలా పలికినట్లు సంస్కృతభారతంలో ఉంది.

• ఇదంధనుర్లక్య మిమేచ బాణాః శృణ్వంతుమే భూపతయస్సమేతా;ః

ఛిద్రేణయంత్రస్య సమర్పయథధ్వం! శరై. శ్ళితైర్వో్యోమచరైర్దశాన్థైః (36)

ఏతన్మహత్కర్మకరోతియావై! కులేన రూపేణ బలేన యుక్తః

తస్యాట్య భార్యాభగినీ మమేయం! కృష్ణాభవిత్రీ నన్ఫుషా బ్రవీమి” (ఆది-185-37) పొండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 67

ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. దృష్ట ద్యుమ్నుండు మూగిన రాజలోకంబు నెల్లం జూవి యనగ్ని సమీపంబున గంధ పుష్పధూప దిపార్చితంటైన విల్లును నమ్ములను వైహాయసంబైన లక్ష్యంబును వారకుం జూపి యిట్లనియె, (169) తరువో జ॥ ఈ విల్ణుమోపెట్టి యేను బాణములనీయం'త్ర మత్స్యంబునేసినవాడ భావజ (ప్రతిముడిబ్బాలకు దగిన పతియిదిమునిశక్తి బడసినవిద్య గావున మీరివ్టు గావింపుడిదియ ఘనతర కార్ముక కాశలోన్నతియు లావ్ఫను గలవారలకు నవసరములలీఠయశంటు గళ్యాణంబుబడయ' (అడి-సస్తమ-1/0) తిరువతి కవుల యథాకరణం ఇది, “ధృృష్ట:- ఓ థఛానుష్కశేఖరులారా! ఉ॥ అమెమదియ సోదఠి సమగ్ర గుణాకర సర్వ లక్షణ శ్రీమహనీయ యాధనువు చేకొ నియేడ్తెల మత్సయంత్రమిం చే మహితుండు దానజుకు నేను శరమ్ముల నాతని న్టన 'ప్రేనుము నన్వరించు వివరించితి నున్నయధార్థ మంతయున్‌ గీ॥ కన్యకాలాభమొక్కండె కాదుసుండు + ఎక్కుడు యశంబు గల్లు మీకిందు వలన నాధనువు మాకు నొక్క మహాత్ముకతన చొరికె నది యెక్కు పెట్టుటే దుర్గభంబు (తృతీయ) 11. విల్లు ఎక్కుపెట్టి శిశుపాల, జరాసంధ, శల్య, కర్ణులు కొద్దిలో గురి తప్పినట్లు తెలుగు భారతంలో ఉన్న దానినే తిరుపతి కవులు అనుసరించారు. (సంస్కృత భారతంలో “సూతుణ్ణే వరించనని ద్రౌపది అనగా కర్టుడు విముఖుడైనట్టు ఉంది.) “ అంత శిశుపాల, జరాసంధ, శల్య కర్ణులు దర్చితులై తమ తమ లావులు మెజసీ 'క్రమంబున నలువురు మాష్క యవ్క ముధ్గ, రోమమాత్రంబులు దక్క గొనయం బెక్కించియు మోపెట్ట నశక్యంబయిన'" దీనిని తిరుపతి వేంకట కవులు ఇలా నాటకీకరించారు. “ద్రుశ్శా:ం. అన్నా! నీవనినల్లే కాని యీ శిశుపాలుని సంరంభము చూడుము. సౌండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం 6కి

శ్రీకృష్ణు :- అన్నా! మినపగింజంత మిగిలిపోయెను. గాని, లేనివో నితడు కృత కృత్యుడే యగునుజుమీ. “శ్రీకృష్ణు :- అడుగో! జరాసంధుడు తనయావచ్చక్తియు వినియోగించుళున్నాడు. (పెదవి విజిచి పాపము! ఇతనికి యవమాత్రము కడమైనది. కర్ణు:- అడుగో శల్యుడు. రంగ స్టలమున కవతరించుచున్నాడు. దుర్యో :- ఎవరవతరించినను ఒకటే. మన మెటుగని శల్యుడాయేమి? కర్ణు :- ఓహో! ఇతడును దుదకొక పెసరగింజంతలో దేలిపోయినాడు. (నడుము కట్టుకొని నిష్కమించును) దుర్యో :- (సంతోషముతో) సఖా! ఇక దిల ప్రవాణము వూత్రవే కొదవ. పట్టువదలకుము. శ్రుకృష్ణ:- (ఆ త్రముతో) బౌరా! తుదకీ సూతసుతునికి నాచెల్లెలి నీయవలసిరాదుగదా (సంతోషముతో) ఆం ఇక్కడికీ యిక్కట్టుదప్పినది. వీడును విముఖుడైనాడు' .(తృతీయ) 12. అర్జునుడు మత్స్య్యయంత్ర భేదనం ఇలా ఉంది. “సజ్యంచ చక్రే నిమిషాంతరేణ శరాంళ్ళ జగ్రాహ దశార్త్ర సంఖ్యాన్‌ (20) వివ్యాధ లక్యం నిపపాప తచ్చ ఛిద్రేణ భూమౌ సహసాతి విద్దః ( ఆది-188-21) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “అంత నయ్యర్జునుండు నవ్వింటి సమీవపంబునకు వచ్చి గురువులకు నమస్కారంబు చేసి, ధనువునకు బ్రదక్షిణంబు జేసి, మొక్కి దానినెత్తికొని పూర్వ పరిచితంబైన విల్లు మోపెట్టినట్ల శ్రమంబున మోపెట్టి జనులాశ్చర్యంబునంబొందుచుండ నేనమ్ముల నమ్మత్స్యయంత్రంబు నాక్షణంబ యురుల నేసినం జూచి బ్రాహ్మణ క్షత్రియ ప్రముఖులయిన జనులెల్ల విస్మితులయి””, దీనినీ విధంగా తిరుపతి కవులు నాటకీకరించారు. “దుర్యో :- (ఆశ్చర్యముతో) ఏమేమీ యీ బ్రాహ్మణ వటుని చాతుర్యము?! కం॥ చిరపరివితమగు చాపము కరణిన్‌ శ్రమమింత లేక కైకొని గొనమున్‌ సాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 69

సరిచేసి కూర్చి యంత్రము నణుకుచు నున్నాడు వాడి నారాచములన్‌? (తృతీయ) 3. జూదమాడడానికి రమ్మని ధృతరాస్త్రడు విదురునివే కబురంపించడం, సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “రాజా మహాత్మా కుశలీసపుత్ర ఆస్తేవృతో జ్ఞాతిభిరింద్ర కల్పః (6) ఇదంతు త్వాం కురు రాజోఇ_భ్యువాచ (7) సుహృద్ద్యూతం క్రియతాం రమ్యతాంచ (సభా-58-8) ఇది తెలుగు జాగతంలో ఇలా ఉంది. “' ఇట్టి విచిత్ర రత్న సభావేదికా తలంబున నతండును దుర్యోధనుని తోడం బ్రొద్దునోక సుహృదూ శతంబు బ్రవర్తించు ననిన విని విదురుండు విషళ్ఞా హృదయుండయి మాయాదుగోదగణు దురర్హంబుగా జింతించి దీని నుడిగిన నుభయపకంబులకు లగ్గగునని పెక్కు మాజులు వారించి” (153) ““ఆత్రని చేత నభ్యర్చితుండయి కుశలంబడిగి నిజాగమన ప్రయోజనంబెఅీంగించిన విని విదురునకు ధర్మ తనయుండిట్లనియో: (సభా-ద్వితీ-154) దీనిని తిరుపతి కవులనుసరించిన తీరు ఇది. “విదు :- ఉ॥ -వాడిన మోముతో గలకుబాసిన చూపులతో విచారముం గూడిన బుద్దితో మిగుల గ్రుంగిన దేహముతోడ నొక్కెడం బోడిమి దక్కియున్న కురుముఖ్యుని మాతులుడాదరించి యా జాడయెటింగి జూదపు మిషన్షలిగించెను మిమ్ము నొంపగన్‌ _ ఇద్దాని వారింప మా పడిన పాటులు భగవంతునికెటుక. ఇప్పటికిని భీష్మ ద్రోణులీ విషయమై సంతతమును వృద్దరాజునకు జెప్పుచునే యుందురు. 14. జూదానికి పీలవబడితే, నేను వెనుతిరిగి వెళ్లనని ధర్మరాజు చెప్తున్న సందర్భంలో సంస్కృభారతంలో ఇలా ఉంది. ““ ఆహూతో౬_హం న నివర్హేయమితిమే వప్రతమాహితమ్‌”” (సభా-59-18) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 70

క౦0॥ బలవద్దూ్యూ తార్హముగా

బిలువంబడి మగుడ నగునె పెక్కులు పలుకుల్‌

పలుకంగనేల యనియ

త్యలఘుడు ధర్మజుడు జూదమాడ గడంగెనో' (సభా-ద్వి-172) తిరుపతి కవులు ఇలా అనిపించారు. 4 శ్య॥ రమ్మని పిల్వగా బడి భరమ్మగు పూనిక నేగుదెంచి ధ

రమ్మని యెల్లరాజులు చిరమ్ము బహూకృతి చూపినట్టి ద్యూ

తమ్మున యందు దద్దయు హితమ్ముగలాడని పేరుగాంచి నే

నిమ్మెయి వెన్కదీయనగరే? పగరేగునె? యింత మాత్రలో! (చతుర్హు. 15. దుర్యోధనుడు, శకునిచే జూదమాడిస్తానని, శకుని ఓడిన వాటిని నేనిస్తానని ఒప్పుకున్నట్లు సంస్కృతభారతంలో ఇలా ఉంది.

“అహందాతాస్మి రత్చానాం ధనానాంచ విశాంపతే

మదర్దే దేవితాచాయ శకునిర్మాతులో మమ? (సభా-59-20) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది.

“గీ అనఘ! మామామ శకుని నాకై కడంగి

జూదమాడెడి నీతోడ గాదు నాక

యీళతడొడ్డిన ధనరాశు లెవ్వియైైన

బోడిగా నీకు నీగలవాడ నేను! (సభా-ద్వి-174) దీన్ని తిరుపతి కవులిలా అనిపించారు ““దుర్యో:- కం॥ నా మేనమామయోడిన

(గగ్రామములున్‌ దేశములును గనకంబును నిం

కేమైన నేనె యనుకొని

యామోదము మీజనీకు నర్పణ సేతున్‌ (చళుర్రు 6. దుర్యోధనుని పీడ విరగగొట్టుకోక పోతే కులకయం తప్పదని విదురుడు, ధృతరా స్టునితో సంస్క్పృతభారతంలో ఇలా అంటాడు.

“త్వన్నియుక్త సృవ్యసావీ నిగృహ్దాతు సుయోధనం (9)

నిగ్రహాదస్య పాపస్య మోదాంతం కురవస్సుఖం (10) పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం త్మ

త్యజేళ్కులార్జే పురుషం గ్రామస్యార్దేకులంత్యబేత్‌ (11)

(గ్రామంజనపదస్యాగర్దే హ్యాత్మార్దే వృథివీంత్యజేత్‌ (12)

మాగమస్ససుతామాత్య స్పబలశ్చయమక్షమా”? (సభా-61-186) తెలుగు భారతంలో విదురుడిలా అంటాడు.

“తొల్లి యెన్నండును బాపంబుంబొరయని వువాభిషు భీమేన, ్రతీప శంతనులకులంబు దుర్యోధను కారణంబునంబాపభూయిష్టంబుగా నున్నయది యొక్కని కారణంబున గులంబున కెగ్గగునేని వాని దూషీంచి కులంబు రక్షించుట ధర్మంబని శుక్రుండు చెప్పె. గుల రక్షణార్రంబంధక యాదవ వృష్టినీరులు కృష్ణునియోగించి కుల దూషకుండైన కంసుని వధింపించిరి గావున. (179) మత్తకోకిలం॥ వాసవాత్మజుబంపు మిప్పుడవాడు ధర్మ విదుండునీ

శాసనంబున నిగ్రహించు విచారదూరుసుయోధనున్‌

భూసతీశ్వర! దీన నీ కులమున్‌ మహీస్రజయున్‌ గత

(త్రాసవృత్తి సుఖంబువొందు బ్రధాన విగ్రహమేటికిన్‌? (180)

ఉ॥ _ ఇమ్మనుజాధమున్‌ గుణవిహీను బహిష్కృతుజేసి ధర్మమా

గ్లమ్మున గౌరవాన్వయము గావుము పాండుతనూజులంబ్రతా

పమ్మెసగంగనేలుమిది పథ్యము సుమ్మొక నక్కనిచ్చి సిం

హమ్ములు విల్చికోలుజదెయన్యులెవారలు కౌరవేశ్వరా!=) (సభా-ద్వి-181)

తిరుపతి వేంకట కవుల విదురుడిలా అంటాడు.

““చం॥ కొమరుడటంచు జూడకుము క్రూరుడు వీడు, నిజంబు రాజవం

శములడగింపబుట్టై మదిసంశయమున్‌ దెగగోసి, ప్రీతి మూ

లము దిగద్రావి వీనిని బలాత్కృతిమై వధియింపు మంతతో

నమలినమౌ జగంబు యశమబ్బు నిహంబు బరంబు నీకగున్‌ వీడు పోయినను నీకు దొంబది దొమ్మండ్రు కొమరులు గలరు. నేనెందులకో చెప్పితిని యోజించి యుపేక్షించితి వేని,

ఉ॥ _ ఎల్లకుమూరులన్‌ బడుదురెల్లకులమ్ములు నాశమౌజగం

బెల్లడెడున్‌ సమస్తమునకీ చెడుగేయగు మారక్రుండు, నే పొండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం ౯72

గల్ల వచింతునే, తుదకు గాలము వచ్చినయవ్రుడాపగా జెల్లునె? యిష్టుడిట్టిపని సేయుము కోయుమువీని కుత్తుకన్‌? (చతుర) 1/7. ధర్మరాజు జూదంలో, అన్నదమ్ములను, తన్నుతాను, తరువాత ద్రౌపదిని కూడ ఓడినట్లు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “4, ఆయం ధర్మాన్‌ సహదేవో£ను శాస్త్రీ లోకేహ్యస్మిన్మండితాభ్యాం గతళ్చ అన్నర్హతా రాజపు[త్రేణ తేన దీవ్యామ్యహం చా ప్రియవ శ్రియేణ (17 జితమిత్యేవ శకునిర్యుధిష్టిరమభాషత. యుధిష్టీర ఉవాచ:-(2) శ్యామోయువాలోహితాక్ష స్పింహస్కంధోమవాభుజః (13) నకులోగ్గహ ఏవైకోవిద్దేతన్మమ తద్ధనమ్‌ (14) జితమిత్యేవశకునిర్యుధిష్టిరమభాషత యుధిష్టిర ఉవాచ:-(3) యోనస్సంఖ్యే నౌరివపారనేతా జేతా రిపూణాం రాజపుత్రస్తరస్వీ అన్నర్గతా౭_లోక వీరేణ తేన దీవ్యామ్యహం శకునే ఫల్లుణేన (23) జితమిత్యేవ శకుని ర్యుధిష్టిరమభాషత. యుధిష్టిర ఉవాచ:-(4) బలేనతుల్యోయస్య పుమాన్నవిద్యతే గదాభృతామస్య ఇహారి మర్టనః అన్జర్లతా రాజపుగ్రేణ తేన దీవ్యామ్యహం భీమసేనేనరాజన్‌ (27) జితమిత్యేవ శకునిర్యుధిష్టిర మభాషత యుధిష్టిర ఉవాచ! అహం విశిష్టస్సర్వేషాంభ్రాతాణాంయదితత్తధా కుర్యామహంజితః కర్మ స్వయమాత్మన్యువఫ్లుతే (30) జితమిత్యేవ శకునిర్యుధిస్టిర మభాషత శకునిరువాచ:- ఏతత్పాపీష్టమకరోః యదాత్మానంపరాజయ్లైః శిష్టేసతిధనే రాజన్‌ గ్రహ ఏకో£_పరాజితః (32) పాండవ నాటకచ॥క్రం - పరిశీలనం 73

పణస్వ కృష్ణాంపాంచాలీంతయా౭౬త్మానం పునర్ణయ _ (34) (6) యాదృశం ధర్మకామార్హ సిద్ధిమిచ్చేన్నర (స్త్రీయం (38) తయ్రైవం విధయారాజన్‌ పొంచాల్యాహం సుమధ్యయా గ్లీహం దీవ్యామిచార్వంగ్యా ద్రౌపద్యా హంత సౌబలా”(సభా-64-41) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. - “స్కీ తమ్ముల నత్యంత ధర్మ సమేతుల నాయతబాహుల నాబిజయుల నాదిత్య తేజుల నాది భూపాలక చరితులనభిమాన సత్యరతుల సహదేవ నకుల వాసవసుత భీముల (గ్రమమున నలువుర గౌరవేంద్రు డొక్కొక్క యొడ్డునొడ్డి తన్నును నొడ్డి యుక్కివంబున నప్పుడోటువడిన ఆ॥ నతని జూచి శకునియనియె నిట్లేల ని న్నాడ్ణి తధిప నీకు నొండు ధనము గలదు మరచితెట్టు కమలాక్షి పాంచాల కన్య నీకు ధనము గాదె యనిన (196)

చ॥ అలయక వెండియుంగడగి యక్షరతుండయి ద్రౌపదిన్‌ మహో త్పలదళ చారునేత్ర గులభామ బణంబుగ జేసి యొడ్డి సౌ బలఖలు చేత నోటువడి పాండు సుతుండుడిగెన్‌ థనంబుల గ్గలముగ నొడ్డలేమి గత గర్వమునం గడు దీనవక్రుడై” (సభా-ద్వితీ-197)

దీనిని తిరుపతి వేంకట కవులు నాటకీకరించిన తీరు ఇది.

“ధర్మ :- ( అవేశముతో)

2. మ॥ బహుదర్చోద్దతుడైన నీలుననిలో భంజించియున్‌ జంభకు న్నిహతుంజేసియు శూరసేన నృవతిన్నిర్దించి పాండ్యున్‌ జయా వహునోడించి యనేకులన్‌ బ్రబలులన్‌ వారించి నావేతనే సహదేవుండొనరింప జేసె మఖ మా సత్వాఢ్యునిందొడ్డితిన్‌

పాండన నాటకచ[్రం - పరిశీలనం 74

శకుని :- అట్లయినచో నిదిగో పందెము వైచుచున్నాను (పాచికలుచూచి) మేమే గెల్చితిమి

• ఇకనేమి యొడ్డెదవు? ధర్మ :- (ఆవేశముతో)

2. ఊఉ ప్రాకట శార్యదర్చులగు బర్బర మాళవదేశ వాసులన్‌ వీక నదల్సి పుష్కరవనీ గత దుర్మదులన్‌ జయించి దు శ్రీకుల దత్తకాదుల హరించిననున్‌ మభిగానానర్చు సు శ్చోకు ద్విష ద్విషాహినకులున్నకులుంబణమిందు వైచితిన్‌. శకు:- (పందెముచూచి) మేమే గెల్చితిమి. ( ఎకసక్కెముగా) రాజా! సవతి తల్లి కొమరులనియా, యేమి? మాద్రేయులనొడ్డితివి? ధర్మ :- గాంధార రాజా! నీ భేదకతా చాతుర్యమ్సు, నేనెటుగనిది, కాదు. అంతతో కట్టిపెట్టుము. (ఆవేశముతో)
3. మ॥ భగదత్తున్‌నగభేది మిత్రు నని సంభావించి కాశ్మీరు బౌం (డ్రు గులూతాధిపు విష్వగళ్వుని సుధన్వుంబోరనిర్దించి శ్వే తగిరిశుంబొగరేదజేసి మిగులం దర్చించి నా చే మఖం బోగి బేయియావ పార్చుడిందు బణమ్రైయున్నాడు నాయానతిన్‌ శకుః- (మరల బందెము వైచి) రాజా! మేమే గెల్బితిమి, చూచితివా? ధర్మః- (ఆవేశముతో)
4. మ॥ శిశుపాలుంబశుపాలునింబలె జిగీషించెం జరాసంధునిం గృశునింజేసి వధించె నియ్యనఘుచే గీడ్వడ్డ యుక్కీలనా వళమే? పేర్కొన రాజ సూయమున కెవ్వాడయ్యె ట్రేరేపకుం డళని ప్రాయుడు భీమసేనుడిట దానౌగాక పందెంబొ గీన్‌ శకు:- (పందెము వైచి) ధర్మనందనా! మాదే గెల్పు. ధర్మ :- (ఆవేశముతో) ర... చ॥ తెలిసిన మూర్చుడంచు జగతీతల మెల్లను గేలసీయ న వృలుకులు సైచి ద్యూతపు నెపమ్మున సర్వము గోలుపోవు కా వలుడు యమాత్మజుండిచట బందెముగా నియమింపగాబడెన్‌ దలగని దుష్టదై వముకతమ్మున నెమ్మన మాపనేరమిన్‌ పాండవ నాటకచ॥క్రం - పరిశీలనం 75

శకు:- (పందెము వైచి) ఇదియును మమ్మేగెలిపించినది. (ఎక సక్కెముగ) ధర్మనందనా! ఆ॥వె॥ మీకు నేగురుకును మిక్కిలి ప్రియురాలు యాజ్ఞసేని నొడ్డకకట నీవ నిన్ను నొడ్డు కొంటి వన్నలినాక్షిని పేని యొడ్డు గెలుతువేమొ మరల అట్లాడ్డితివేని మేమింతకు మున్ను గెల్చిన నీ యావత్తు సొత్తును బణముగా వైచెదము. ధర్మః- (యోజించి, తనలో) కానిమ్ము చెడ్డకాపురమునకు ముప్పేమిటి? (ప్రకాశము 6. చం॥ పరమపతివ్రతామణి నపార గుణాకర బాండు పుత్రసం సరణ మహాబ్దినౌక నభిజాతనయోనిభవ న్మవాయశ స్కర ననవద్య లక్షణ బ్రసన్న హృదంతరడద్రోవదిన్‌ దురో దరమున నేనుపందెముగ ధర్మతనూభవుడాొడ్డి నాడహో। శకుని :- (పందెము వైచి) ఇదియును మేమే గెల్పితిమి?” (చతుర్టు 18. సభకుతీసుకు రమ్మని ప్రాతగామి, దుర్యోధనుని ఆనతిని తెలియజేయగా ద్రౌపది, తన్నోడినన్నోడెనో, నన్నోడి తన్నోడెనో అనే ప్రళ్నీకు సమాధానం కావాలనడం సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “గచ్చత్వం కితవం గత్వా సభాయాం పృచ్ళి సూతజ కింతు పూర్వం పరాజైషీరాత్మన మధవానుమారి* (సభా-66-7) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. అ॥వె॥ ఏ యుగంబునందు నెట్టి దుష్కితవుండు భార్యనొడ్డి యోటు పడిన భర్త గలడె యిది వినంగగడునపూర్వంబయ్యె. నిట్టుసేయునొక్కొ యిందుకులుడు (208) గీ॥ _ముందుదన్నోటువడీ మజినన్నునోటు వడియెనో, నన్ను మున్నోటు వడి విభుండు (గ్రన్నదన్నోటు వడియెనో యన్ననాకు నెలుగ జెప్పుము దీని నీవెలుగు దేని” (సభా-ద్వి-209) పొండన నాటకచ॥్రం - పరిశీలనం 76

““ ఎలుంగ వేని యక్కితవునడిగి వచ్చిమజినన్ను దోడ్కొని పోవనగునేని తోడ్కొని పామ్మనినం బ్రాతికామి క్రమ్మటి వచ్చి పాంచాలి పలుకులు ధర్మరాజునకుంజెప్పిన దురోదర పరాజయ దుఃఖిత చేత స్కుండగుటం జేసి యతడు వానికి నదత్త ప్రతివచనుండైన బ్రాతి కామికి* (సభా-ద్వి-210)

దీనినే తిరుపతి వేంకట కవులు ఇలా అనుసరించారు.

“ ప్రాతి:- భార్యను జూదమందోడిన మహానుభావుడిప్పటికెన్నడును వినబడడు. అయినను దన్నోడినన్నోడెనో? నన్నోడి తన్నోడెనో? కనుగొని వచురలరమ్ము?* (ధర్మజుడు తలవంచుకొనును) (చతుర్రు 19. ఏకవన్తను తాకుట తప్పనీ ద్రౌపది చెప్పిన సందర్భంలో సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. ““ ఏకంచ వాసోమమ మందబుద్దే సభాంనేతుం న్వా్డసి మామనార్య! (31) రజస్వలా వాభవ యాజ్ఞసేని ఏకాంబరావా£_ప్యథవా వివస్త్రా ద్యూతేజితా చాసి కృతాసి దాసీ దాసీషు వాసళ్చియధోపజోషం?= (సభా-66-34) తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “అనుచు డాయవచ్చిన నక్కోమలి రజస్వల నన్నుముట్టకు మేక వ(న్హ్త్రనయి యున్నదాన గురుబంధు జనాధిష్టితంటైన సభకు నెట్టురానేర్తుననిన, నీవేక వన్హ వైతేమి విగత వస్త్ర వైతేమి నిన్నట్టుందోడ్కొని పోవుదునని బలాత్కారంబున?* (సభా-ద్వి-215) దీనినీ విధంగా తిరుపతి వేంకట కవులు అనుసరించారు. ““ద్రాపు- (తెరలో) నే నేకవస్త్రను, రజస్వలను, దూరముగా దొలగుము, ఇట్టి యెడనేను గురుజనస్టానంబగు నాస్థ్రానంబునకెట్లు రానయ్యెడిని? దుశ్శా:- (తెరలో) ఆ॥వె॥ ఏక వశ్త్రవేమి? యేక వన్త్రృవెయౌదు కాక విగత వన్హ, గావు కాదె? దాసీకిన్ని వగలు తగవు నీటక్కరి తనము మానిరమ్ము తడయకిపుడు (చతుక్రు 20. దుశ్శాసనుడు ద్రౌపదీ వస్త్రాన్ని పట్టుకొని లాగే సందర్భం సంస్కృతభారతంలో ఇలా ఉంది. పొండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం ణా

““తత్రోదుశ్శాసనోరాజన్‌ ద్రౌాపద్యావసనం బలాత్‌ " సభామధ్యేసమాక్షివ్య వ్యపాక్రష్టుం ప్రచశక్రమా* _ (సభా-67-40) యదాతువాససాంరాశిస్సభామధ్యే సమాచితః (56) తదాదుశ్శాసన శ్రాంతో గ్రీడితస్పముపావిశత్‌ (సభా-67-57) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “ఫ్సీ ఇది సేయగాదని మదివిచారింపక సద్దర్లితుండు దుశ్శాసనుండు నెట్టన ద్రౌపది గట్టిన పుట్టంబు సభలోన విడ్చె నాశంక లేక యుడుగక యొలువంగబడియు మున్నవనీత మైన తద్వ(న్హంబు నట్టివలువ లఅలితాంగి జఘన మండలమున బాయక యొప్పుచునున్ననయ్యువిద జూచి ఆ॥ వె॥ సభ్యులెల్ల నుదిత సమ్మదులయిరి దు శ్చాస నుండు వన్హచయము పర్వ తోపమానమయిన నొలువంగ నోపక యుడిగె లజ్జబొంది యుక్కుదక్కి?* (సభా-ద్వి-231) దీనిని తిరుపతి కవులు ప్రదర్శున యోగ్యంగా మలచిన తీరు ఇది. “దుశ్శా:- (ద్రౌపది పైటకొంగు పట్టుకోగా నామె తొలగించిచనగా నతడు వెంటనంటి చీరలాగున్సు. అకటా! విప్పివిప్పీ విసువెత్తినది, చీరల రాశులు పర్వత ప్రాయములుగనైనవి' (చతుర్ధ) 21. ద్రౌపది పరాభవం చూసి భరించలేని భీముడు, ఇంతటికి కారకుడైన ధర్మజుని చేతులు కాలిస్తే గాని శాంతి లభించదని సంస్కృత భారతంలో ఇలా అంటాడు. “దీప్తేగ్నా సహితా బాహూ నిరహీయంబలాదివ? (సభా-67-10) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “కం॥ ధన కనక రళ్ను వరవా హన ధరణీ రాజ్యములను నాయుధములు మ పాండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం 78

మును నోటువడుటయుచితమ యిన సన్నిభ వీనికెల్ల నీశుడవగుటన్‌ (221) కం॥ ద్రుపదతనూజం బణముగ గపట ద్యూతమున జేయగా దగునె జనా ధిప! యిది దుష్ట ద్యూతము నెపమున బరిభూత యయ్యె నిష్కరుణులచేన్‌ (222) శకుని కైతవంబెజటింగియుం బాపద్య్యాతంబు బ్రవర్తించి యధర్మ ప్రవృత్తుండవయితి. కావున భవద్చాహుదాహంబు సేయవలయునని కోపించి పలికిన బవన తనయునకు?”. (సభా-ద్వి-223) దీనిని తిరుపతి వేంకట కవులు యథాకరణ చేసిన విధం ఇది. ““భీము :- కం॥ఓడితివి మమ్మునలువుర బాడియె, వీరేమి మనలబాధింతురు? పూ బోడిం ద్రోవది బణమిడి యాడుదురే? యెందుగలదె? యవివేకమిటుల్‌, (కోపముతో) ఇయ్యెడల నిన్నేమి చేసినను దోసము లేదు. నీ బాహువులు తగులబెట్టిన గాని నా కోవము తీరదు. (చతుర్హు 22. దుళ్ళాసను దుశ్చేష్టకు మండిపడిన భీముడు ప్రతిజ్ఞ చేసినటు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. ““శశావ తత్ర భీమస్తు రాజమధ్యే బృహత్స్వనః (51 పేతామహానాం పూర్వేషాం నాహంగతి మవాప్న్షుయాం (54) అస్యపాపస్య దుర్భుద్దేర్భారతాప శదస్యచ (54) నా౭పీ చేయం బలాధ్యక్షోభిత్వా చేద్రుధిరంయుధి') (సభా-67-55) తెలుగు భారతంలో ప్రతిజ్ఞ ఇలా ఉంది. ““మ॥ కురువృద్దుల్‌ గురువృద్ద బాంధవులనేకుల్‌ సూదుచుండన్‌ మదో ద్రురుడై ద్రాపదినిట్లు సేసిన ఖలున్‌ దుశ్ళ్శాసనున్‌ లోక భీ కర లీలన్‌ వధియించి తద్విపుల వక్ష శైల రక్తాఘ ని శ్రరముర్వీపతి సూచుచుండ నని నాస్వాదింతు నుగ్రాకృతిన్‌ (సభా-ద్వి-233) సాండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం 79

ఇట్టుసేయనైతినేని పితృపీతామహుల గతికిందప్పిన వాడనగుదు (సభా-ద్వి-234) తిరుపతి కవులు యథాతథం చేసిన తీరు ఇది.

“శ్రా పిన్నల్‌ పెద్దలనేకులున్న సభలో బెంపేది దుర్మార్లుడై వన్నెన్‌ వాసియు సుంత చూడకకటా! పాంచాలినీ రీతిగా బన్నంబందగ జేయు నీ ఖలుని నిర్బంధించి వక స్టలం బున్నేనై పగిలించి శోణితము నామోదంబుమై ద్రావెదన్‌ ఈ దుశ్శాసను నిట్లు చేయనైతి నేని,

కం॥[॥ ఆధముండ, జడుడ, బూర్వపు బృథివీశుల గతికి దప్పువెకలిని దుష్ట

ప్రధమావతారమూర్తిని

పృధా నిహంతకుడ నింకవెయ్యేమిటికిన్‌?? (చతుర్ధ) 23. దుర్యోధనుని దుశ్చర్యకు మహోగ్రుడైన భీముడు చేసిన ప్రతిజ్ఞ సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది.

“పితృ భిస్సహసాలోక్యం మాస్మగచ్చేద్చకోదరః

యద్యేవ మూరుంగదయానభిద్యాంతే మహాహవే' (సభా-69-156) తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది.

“ట్య ధారుణి రాజ్య సంపదమదంబున గోమలి గృష్టజూచి రం భోరునిజోరుదేశమున నుండగ బిల్బిన యిద్దురాత్ము దు ర్వారమదీయ బాహు పరివర్తిత చండ గదాభిఘాత భ గ్నోరు తరోరు జేయుదు సుయోధను నుగ్రరణాంతరంబునన్‌' (సభా-ద్వి-249)

తిరుపతి కవులు ఈ విధంగా రచించారు.

“మ॥ తొడజూపించెదురా దురాత్మ! తులువా! ద్రోహీ! కులఘ్నా! జడా! వెడగుంబోకలడంపజూలడొకొ, యీ భీముండు కామానలం బుడిపింతున్వినుమోరిపాపి; గదచే నూరుద్వయంబుం బొడిం బొడిగా జేసనయమ్టుడేడ్చెదవులే పొల్చేది బల్‌ పేదవై?? (చతుర్ధ

24. ధృతరాద్డుడు ద్రౌపదికి వరాలిచ్చే సందర్భంలో సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం " 80

“వరం వృణీష్వ పాంచాలి మతోయదభి వాంఛసే వధూనాంహి విశిష్ట మే త్వం ధర్మ పరమాసతీ ద్రౌపద్యువాచ॥ దదాసి,చేద్వరం మహ్యం వృణోమి భరతర్హభ సర్వధర్మానుగః శ్రీీమాన్నదాసోఇస్తుయుధిష్టిరః (29) ధృతరామ్ర్రోవాచ॥ ఏవం భవతు కళ్యాణి! యథాత్వమభి భాషసే ద్వితీయం తే వరం భద్రే! దదామి వరయస్వహ (32) ్రౌపద్యువాచ॥ సరధా సధనుష్కాచ భీమసేన ధనంజయౌ (33) యమౌచవరయే రాజన్‌ అదాసాన్స్వవశానహం ధృతరాష్ట్రిువాచ। తధా౬స్తు తే మవాభాగే యథాత్వంనంది నీచ్చసి (3%) తృతీయం వరయాస్మత్తోవాసితాభ్యాంసుసత్కృతా త్వంహి సర్వస్నుషాణాం మేశ్రీయసీ ధర్మ చారిణీ (35) ద్రౌపద్యువాచ॥ లోభో ధర్మస్యనాశాయ భగవన్నాహ ముత్సహే అనర్జావరమాదాతుం తృతీయం-రాజ సత్తమ (౩6) ఏక్షమాహుర్ర్వ్వైళ్య వరం ద్వౌతు క్షత్ర(స్త్రీయోవరౌ త్రయస్తు రాజ్ఞో రాజేంద్ర! బ్రాహ్మణస్య శతంవరాః (సభా-71) (37) ధృతరాష్త్రాువాచ। అజాత శత్రోభద్రంతే అరిష్టం స్వస్తి గచ్చతు అనుజ్ఞాతస్సహధనా స్ప్వరాజ్యమనుశాసత (2) ఇదం చైవావ బోద్దవ్యం వృద్దస్యమమశాసనరంా? (సభా-72-39) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “కం॥ సుందరి నాకోడండ్రుర యందభ్యర్చితవునీవ యతిముదమున నీ కొందగ బ్రియంబు సేసెద నిందుముఖీ! వేడు మెద్ది యిష్టము నీకున్‌ (257) అనినం బాంచాలి యిట్లనియె (258) ఆ॥వె॥ కరుణతోడ నాకు వరము ్రసాదింప బుద్ధియేని లోక పూజితుండు మనునిభుండు ధర్మతనయుండు దాస్యంబు వలన బాయవలయు వసుమతీశ! (259) పాండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం 81

ఆట్లయినం గురుకుమారులు గురు వృద్దజనలాలితుండై "పెరిగిన ప్రతివింధ్యు దాస పుత్రుండనకుండుదురిదియ నాయిష్టంబనిన నిచ్చితినింక రెండవ వరంబు వేడుమనిన ద్రౌపది యిట్లనియె. (260) కం॥ నెమ్మిని ధర్మజు నలువురు దమ్ములు దమయాయుధముల దమవర్మవరూ ధమ్ములయు దోడ సకల హి తమ్ముగ బాయంగ వలయు దాస్యము వలనన్‌ (261) అనిన ధృతరాస్త్రుండు నీ కోరిన వరంబిచ్చితి నింక మూడవ వరంబు వేడుమనిన ద్రౌపది యిట్లనియె, (262) అణె॥ వైళ్యసతికి నొాక్కవరము సత్‌క్షత్రియ సకికి రెండు శూద్ర సతికి మూడు విస్రసతికి నూలు వేడజ న్వరములు గానయింక వేడగాదు నాకు! (263) అనిన ధృతరాష్ట్రండు కోడలి గుణంబులకు ధర్మం బెటుంగుటకు సంతసీల్లి యనుజ సహితుండయిన యుథిస్టిరు రావించి నీవు సర్వసంపదలు స్వరాజ్యంబునునొప్పుగొని యెప్పటియట్ల యింద్రప్రస్టపురంబున కరిగి సుఖంబుండుము. (సభా-ద్వి-264) ( ఈ సందర్భంలో వరాలకు బదులు ద్రౌపది శకునితో జూదమాడి గెలవడం చూసి దుర్యోధనాదులు భయపడి విరమించినట్టు పారాంతరాలు కనబడుతున్నాయి గాని, ధృతరాస్త్రుడిచ్చినట్లే అంతా స్వీకరించారు. తిరుపతి కవులు దీనిని నాటకీకరించిన విధం ఇది “ధృత:- ఈ తప్పున్దై నీకెయ్యది యిష్టంబయ్యదియ నుడువుము. చేయుటకు నిచ్చుటకు సంసిద్దుడనై యున్నాడను. ద్రాపః- అట్టువరమొసంగెదరేని ధర్మపుత్రుని దాస్యము వలన విముక్తుం జేయుము. దానిచే నయ్యనఘు కొవురుండగు ప్రతి వింద్యుని గురు కువూరులు దాస పుత్రుండని యాక్షేపింపకుందురు. ధృత :- ఇచ్చితిని మజీయొండు గోరికొనుము. ద్రౌపః- ధర్మనందను తమ్ములు తమతమ శస్తాది సాధనమ్ములతో దాస్యమువలన పొండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం 82

విముక్తులగునట్లాన రింపుము. ధృత :- ఇచ్చితిని మజియొండు గోరుము | ద్రౌపః- ఇంతకన్న క్షత్రియ సతికి నధికారము లేదు గదా? ధృత .- అమ్మా! నీయోరిమికి సంతసించితిని. నీవు కోరకున్నను నేనే ఇచ్చుచున్నాను. కైకొనుము | గీ॥ ద్యూతమున నేడు ధర్మజుండోటు వడిన యెల్ల రాజ్యము నొక్కింత యేని మిగుల కుండ నీకిచ్చితిని మోద మొందుమమ్మ ॥ దుస్సల యొకండు, నీవాండె? ద్రుపదపుత్రి! (చతుర్ధ) 25. అర్జునుని చూసి మోహితురాలైన ఊర్వశి తనపొందును తిరస్కరించాడని కోపంతో నపుంసకునిగా శపించడం, ఇంద్రుడు వచ్చి ఆ శాపం వరంగా ఉపయోగపడుతుందని అర్జునుని ఊరడించడం ఇలా ఉంది. ““ ఊర్వశ్యువాచ:- యస్మాన్మాం నాభినందేధాః కామబాణవశంగతాం (49) తస్మాత్త్వం నర్తనః పార్ట స్త్రీ మధ్యేమానవర్షితః అపుమానివ విఖ్యాతః షండవద్విచరిష్యసి (50) ఇంద్రోవాచ - యత్తు దత్తవతీ శాపమూర్వశీ తవ మానద (56) వర్తేత్రయోదశే వీర తం తత్రక్షపయిష్యతి (అరణ్య-46-58) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “తల్లీ! నన్నుంబుత్ర వాత్సల్యంబునంజూడు”” మనిన మదన బాణ పీడితయై కోపారుణి తనయనంబుల నర్జునుం జూచి యూర్వశి ' యేనుగామించివచ్చిన నా మనోరథంబు విఫలంబు జేసిన వాడవు, నీవు మర్త్యల్లోకంబున మౌనవర్షితుండవై, మానినీ మధ్యంబున నపుంసకుండవై యుండు”? మని శాపంబిచ్చి నిజగ్బృహంబునకు జనియె” * (365) “గీ అనఘ! యూర్వశియిచ్చినయట్టిశాప మనుభవింపంగవలయు నీకవని యందు నింక మీ పదమూడవ యేడు సత్య సరణి నజ్ఞాత వాసంబు సలుపవలయు' (అరణ్య- ప్రథమ - 367) దీనిని తిరుపతి వేంకట కవులు రచించిన విధం ఇది. పాండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం “83

ఊర్వశి '- (ప్రకాశము-కోపముతో) ఏమీ నన్నవమానించెదవుగా? ఇదిగో దీనికిందగిన శాపమనుభవింపుము. గీ _ ఏను నిజముగ నిను వరియింతునేని ఇదియు శా/స్త్ర విరుద్దమై పొదల దేని సురపతియు నిట సమ్మతి చూపెనేని శాపమిది గ్రైకొనుమునపుంసకుడవగుము (పోవును) ఇంద్రుడు :- (ప్రవేశించి, కౌగిలించుకొని) తండ్రీ! నీ యింద్రియ జయమ్మునకు మెచ్చితిని. ఊర్వశి యొసగిన శాపంబు నీకునజ్ఞాత వాసమ్ముననొక సంవత్సరంబుపకారమై పరిణమించుగాక. (పంచమ) 26. డదద్రౌపదిని బలాత్కారంగా తీసుకుపోయిన సైందవ పరాభవం సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “ఏవముక్త్వా సటాస్తస్య పంచచ(్రే వృకోదరః (9) అర్రచంద్రేణ బాణేనకించిద బ్రువతస్తదా (9) జీవితుం చేచ్చసే మూఢహేతుం మేగదత క్రుణు (10) దాసోఇస్మీతి త్వయా వాచ్యం సంసత్సుచసుభాసుచ? (అరణ్య-271-11) దీనిని తెలుగు భారతంలో (గ్రహించిన తీరు ఇది. “ ఆవెఃవాడియ్డైన కత్తి వాతియమ్మున గొని "వగతు శిరము చెక్కలెగయ గొతిగి నరులకృల్ల జూడ నవ్వగు నట్టుగా గలయనైదు గూకటుల నాన్చి (250) ఇట్లు రాజువేషంబు వికల్పితంబు సేసి యమ్మవాభుజుండు వాని కిట్లను “*నోరీ! బ్రతుకవల తేని నేడు మొదలుగా నెల్ల సభలయందును పాండవదాసుండ'' నని పలుకునది యనిన వాడును దండాఘాత భయంబున *నట్ల చేయుదు'' ననియె,(ఆరణ్య-షష్ట-251) దీనినీ విధంగా తిరుపతి కవులు నాటకీకరించారు. “సహ :- అన్నలారా। నాకు దోచిన తెజంగు చెప్పుచున్నాను చం॥ తెగి తెగనట్టికత్తినాక తీరుగ నెత్తిని చెక్కలూడున ట్లుగనొకకొంత వెక్కియు గడున్‌ బరిహాసముగాగ నైదుజు పాండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం 84

ట్లుగ నొనరించి చెప్పదగు నొప్పుగు బుద్దులు సెప్పిపొమ్మనం దగుజెయి జిక్కు శత్రుడు వధంబున కర్దుడు కాడుగావుతన్‌. ధర్మ - నీవు చిన్నవయ్యును నీయూహకడు శ్చాఘ్యముగా నున్నది. భీము:- ఇకనొకటి గూడనిందుతో జేర్చవలెను. (సైంధవునుద్దేశించి) ఓరీ! కౌరవ భావుక! కం॥ ఎవరేని నిన్నుగని నీ వెవడవురా ““యనిన వారకేమందువు?”” పాం డవదాసుడ నని చెప్పుము తవులకు మికనెన్నడిట్టి తప్పు పనులకున్‌ ఏమిరా! వెకఠీ! ఇట్లు చెప్పుకొనెదవా? 'సైంధ :-(తనలో) ఇప్పుడిందుల కొప్పనేని యితండు నన్ను జంపు. ఏమిగతి? (ప్రకాశము) చెప్పుకొనెదను, సహ *- ఏమని? సైంధ - పాండవదాసుడనని, నకు - ముమ్మాటికిని 'సైంధ .- పాండవదాసుడను (అని మూడుసార్లు చెప్పును). (ష్ట్ర 27, ఉత్తర గోగ్రహణ సవుయుంలో వచ్చినవాడు సల్లుణుడని తేలేసరికి సమయభంగమైందని దుర్యోధనుడు, భీష్ముని అడిగినట్లు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది “దుర్యోధనోవాచ॥ పాండ వాజ్ఞాత గణనం గాంగేయో వక్తుమ్నుర్లతి (విరాట-ర్‌1-23) భీష్మువాచ *- ఏషామప్యధికా మాసాపంచచ ద్వాదశక్షపాః (4) ఏవ మేదం ధృవం బ్లాత్వాతతో భీభత్సురాగతః' _ (విరాట-52-5) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. ““ ఉన్నరూపు గాంగేయుండు, చెప్పనర్హుడనిన నతండు దుర్యోధనునకిట్లనియె (231) స రెండవ యేటనాక్కండధిక మాసమి ట్లెక్కిన యన్నెలలెల్లి గూర్చి కొన బదుమూడు హాయనములు దప్పక నిన్నటితోడన నిండెనంత పాండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం కిక్‌

యెటీిగియ తమపూన్మి యెల్లను దీర్చితి మని షపాడచూపెనర్జునుడు నేడు?” (విరాట-చతు-232) తిరుపతి కవుల నాటకంలో ఇలా ఉంది “భీష్ము :- (ప్రకాశము కుమారా! పదమూడు సంవత్సరములును నిన్నటికే నిండినవి (సప్తమ 28. *'“బ్బృహన్నల విజయరి'” అని అనగా, కంకుభట్టుపై కోపంతో విరాట రాజు పాచికలు విసిరిన ఘట్టం సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది... “తతః ప్రకుపీతో రాజాతమ కేణాహనద్భృశం (47) తచ్చోణితం జలే వస్ర్రాత్ర్రత్య గృహ్హత ద్రౌపదీ? (విరాట-68-51) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “'ఆ|(వె[అనిన రౌద్ర రసము మనమున నడరంగ బడగ యెత్తునురగ పాలురేఖ నెనయు చేతిసారెగొని గ్రేసెబతి పేడి గడనయుడుగుమన్న నుడుగవనుచు (259) ఇన్విధంబున ద్రైటువడి యజాతశత్రుండలుక కదురని హృదయంబుతోడం బాంచాలిదెసం జూడ్కిమలగనూరకుండె నన్నారి రత్షమును రయంబునం జే8 వ్రేటు గంటిందొరుగు రుధిరంబు దన యుత్తరీయంబున మెత్తన యొత్తి”? (విరాట- పంచమ-260) తిరుపతి కవులు రచించిన తీరు ఇది. “విర్రా_ (కోపముతో) కం॥ పేడిన్‌ బొగడగ వలదన. ' నోడవు భయమింత లేదహో! నాయెడ నీ జాడ యెజటుగంగవచ్చిను జూడుము శిక్షింతునినునసూయయడంగన్‌ (సారె గొని వేయును) ద్రౌప:- (పటాక్షేపముగా సైరంధ్రీ వేషముతో (ప్రవేశించి చీర చెుగున రక్తముదుడుచుట నటించును) (అష్టమ) పాండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం కళ

ఎెంంటడవ దాజనసుంంయం 15982 1 పశ్యకక 1921వ సంవత్సరంలో పాండవరాజసూయం రచించబడినా, కథా క్రమాన్ని అనుసరించి చూస్తే పాండవ ప్రవాస నాటకంలో తృతీయాంకం తరువాత స్టానం ఈ నాటకం ఆక్రమించాలి. అలా జరగకుండా ్రత్యేకంగా రచించబడి, ఎన్నో ప్రత్యేకతలను సంతరించుకొంది.

““నవనవోన్మేషశాలినీ ప్రతిభామతా?” అన్నట్టు, ప్రతిభ ఎప్పుడూ నిత్య నూతనంగా ఉంటుంది. ఆ వ్రతిభమూర్తీభవించిందేమో అన్నట్లు (ప్రభాసించిన తిరుపతి వేంకట కవులు, వారి ప్రతిభా పాటవానికి నిదర్శనంగా ఈ నాటకాన్ని రచించారని అనుకోవచ్చును. పరిమాణంలో చిన్నదైనా ప్రత్యేకతలో ప్రత్యేక స్థానం కలీగిందీ నాటకం. పాండవ ప్రవాస నాటకంలో తృతీయ చతుర్జాంకాల మధ్య నుండ వలసిన శిశుపాలవధను ప్రత్యేకంగా రచించి ఈ క్రింది ప్రత్యేకతలు చాటి చెప్పారనవచ్చును.

1. _ కేవలం నాటకం అంతా ఒక్క అంకంతో ముగించారు.

2. నాంది లేకుండా నాటకాన్ని ప్రారంభించారు.

3. _ ప్రస్తావనలో సూత్రధారుడు, నటివచ్చి కవి పరిచయాలు చేయడం వంటి ప్రావీన సంప్రదాయాలు విడిచి నవీనపంథా అనుసరించారు.

త్త భారతంతో సంబంధంలేని కల్పిత కథను ప్రస్తావనలో చెప్తూ, ్రస్తావ వశంగా అసలు కథరయ్రైన శిశుపాలవధ చెప్పారు.

5. _నందిచేతేనాంది పరింపజేసి, అసలు కథ నందిచేతే వ్రదర్శింంజేయడమే కాకుండా భరత వాక్యం కూడా పలికింపటేశారు

6. భారతాన్ని నాటకాలుగా రచిస్తున్న వీరు, భారతం చివరి మూడు పర్వాలు ఏకాశ్వాసాలుగా ఉన్నాయి కాబట్టి, పాండవ నాటకాల్లో చివర రచించిన దీన్ని ఏకాంకంగానే రచించారని తలపింపజేసినట్టుంది.

7. దళ రూపకాల్లో వ్యాయోగ లక్షణాలు ఈనాటకానికి వర్తిస్తున్నాయి నాటక రచనలో సిద్దహస్తులైన వీరు, వ్యాయోగ లక్షణాలతో ఒక నాటకాన్ని రచించాలని తలచారేమో అని అనిపిస్తుంది

8 _ నాటకం ప్రారంభం కాబోతోందనే సరికి, ముందు నాంది, తరువాత తమాషా

పొండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం 87

• కబుర్లతో సూత్రధారుడు? నటి వచ్చి అన్ని వివరాలు చెప్తారని చూస్తున్న (ప్రేక్షకునికి ఇవేవీ కనిపించక పోవడం, ప్రత్యేకతే.

9. పాండవ రాజసూయం అనే సరికి పాండవులు, యాగం అని మనసులో ఊహించుకొన్న (ప్రేక్షకులకు తెరలేచేసరికి శివుడు నాట్యం చేస్తూ ప్రమథగణాలు ఆనంద పరవశులై చూస్తున్నట్టు కనబరచారు

10. ్రస్తావనలోనే అద్భుతమైన కథను అల్లి, అందులో నుండి తేరుకొనే లోగా, సహదేవుడు ఎడమకాలితో శిశుపాలుని తంతానని రావడం, తద్వారా (ప్రీకకులు సంభ్రమాళ్చర్యాల్లొో మునిగేటట్టు చేశారు

11. నాటక సంప్రదాయం ్రకారం రాబోయే పాత్రను సూత్రధారుడు, నటి సూచన చేస్తూ వెళ్ళాలి. ఇందులో వాళ్ళే లేరు కాబట్టి ఆ వచ్చిన పా త్రచేతే ఆ పాత్ర పరిచయం చేయించారు.

12 _ ప్రస్తావనలో 61 గద్య పద్యాలు రచించి, అసలు నాటకం మొత్తం 68 గద్య పద్యాలు (ఫలక్రుతితో కలిప్సి రచించడం అన్నిటి కంటె మరీ మరీ ప్రత్యేకత. ఇన్ని ప్రత్యేకతలు సంతరించుకొని ఉన్నది కనుకే భరతవాక్యం తరువాత

“రాజసూయమ్మను నపూర్వనాటకంబునందు సర్వమ్మును ('ప్రథమాంకము' అని అపూర్వ నాటకంగా తిరుపతి వేంకట కవులు అభివర్ణించారు. నిజంగా వారు చెప్పినట్టే ఇన్ని ప్రత్యేకతలతో ఈ పాండవ రాజసూయం అపూర్వమే, అద్వితీయమే. సంక్షిప్త కథ సంధ్యాసమయంలో పరమేశ్వరుడు విష్ణుని ఆనందం కోసం నృత్యం చేస్తుండగా, సకలముని గణాలు అనందంతో తిలకిస్తుండగా, శివుడు వారినుద్దేశించి, కార్తిక శుద్ధ ఏకాదశినాడు విష్ణుష్పు యోగ నిద్ర నుండి వేల్కొంటాడు కాబట్టి ఆరోజు విష్ణునారాధించడం పుణ్య ప్రదమని చెప్తాడు. దానికి ఒక సర్పం అభ్యంతరం చెప్పగా కారణం అడిగిన శివునికి తమ కులంలో గల కాళీయుణ్ణీ విష్ణువు మర్దించాడని చెప్తుంది ఆ ప్రక్కనే ఉన్న సూర్యుడు దుష్టశిక్షణ చేసినంతమాత్రాన ఆ కులం వారికి అపకారం చేశాడని భావించరాదని అంటాడు ఈశ్వరుడాశ్చర్యపడి ఈ చిన్న పాము విష్ణు నెదిరించడానికి కారణం ఏమిటని దివ్యదృష్టిని చూసేసరికి వీరభద్రుడు కనబడతాడు. దక్షయజ్ఞంలో వీరభద్రుడు, విష్ణువుతో కలిపి అందరిని చిందరవందర చేయగా అప్పుడు విష్ణువు శివుని పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 88

ముఖం చూసి ఊరుకుంటాడు అది వీరభద్రుడు అర్హం చేసుకోలేక తనధాటికి విష్ణువు తట్టుకోలేక పోయాడని అనుకొని ఇదంతా తన గొప్పేనని ఈ పాములకు నూరిపోశాడని శివుడు తెలుసుకుంటాడు. శివుడు హరితత్వాన్ని చెప్పుమని హనుమనుకోరగా, హనుమ వెప్పినా ఆ నాగుడు వినడు. అప్పుడు హనుమ, పెద్దలను ధిక్కరించిన వారికి పట్టినగతిని ప్రదర్శిస్తే తప్ప ఇతడు తగ్గడని అంటాడు శివుడంగికారం తెలియజేసేసరికి ప్రక్కనే ఉన్న నంది శివుని ఆంతర్యం తెలుసుకొని నాంది పరిస్తాడు. ఇదీ ప్రస్తావనలోని కథ.

నాటకం ప్రారంభం కావడంతోనే, రాజసూయయాగానికి అృర్ట్యం తీసుకోవడానికి శ్రీకృష్ణుడనర్హుడని అన్న శిశుపాలునితంతానని సహదేవుడు వస్తాడు. శిశుపాలుడు ప్రవేశించి ప్రతిదూషణ చేస్తాడు. ధర్మజుడు వచ్చి వారిస్తాడు. శిశుపాలుడు శ్రీకృష్ణుని నిందిస్తూ సభ నుండి తాలగబోయేసరికి ధర్మజుడు బ్రతిమాలతాడు. వాణ్ణి బ్రతిమాలవలసిన పనిలేదని భీష్ముడంటాడు శిశుపాలుడు భీష్ముని నిందిస్తాడు. రాజమండలిలో రేగిన కలకలాన్ని చూసి కలవరపడిన ధర్మజుని భీష్ముడు శాంతించమంటాడు. అదే వనిగ శ్రీకృష్ణుని నిందిస్తున్న శిశుపాలుని చూసి సహించలేక భీముడు గదపట్టుకొని అతని మీదికి పోగా భీష్ముడు వారించి శిశుపాల జన్మవృత్తాంతం చెప్తాడు. అక్కడితో ఆగక మళ్ళీ శిశుపాలుడు (శ్రీకృష్ణుని నిందించగా (శ్రీకృష్ణుడు, నూరుతప్పులు అయ్యాయని, సాత్వతికిచ్చిన మాటప్రకారం నూరు తప్పుల వరకు ఆగవలసివచ్చిందని చెప్తాడు. శిశుపాల శ్రీకృష్ణుల సంవాదం జరిగిన మీదట (శ్రీకృష్ణుడు శిశుపాలుని కంరాన్ని చక్రంతో ఖండిస్తాడు ఏకాంకం ముగుస్తుంది,

నందీశ్వరుడు వచ్చి భరత వాక్యం చదువుతాడు. ప్రదర్శనానంతరం హరిని నిందించిన నాగుడు కటువుగా మాట్లాడడం కట్టిపెట్టి విష్ణునారాధించాడనే ఫలశ్రుతితో ఏకాంకం సుఖాంతం అవుతుంది. పాండవ నాటకచ[్రం - పరిశీలనం 89

తెంందటతచ ర౮జసుత0ంయుం అమూలకాలు పాండవరాజసూయ నాటక ప్రస్తావనలో గల కథ, అమూలకమే శివుడు విష్ణువును పూజించమనగా, ఒక సర్పం వ్యతిరేకత చూపీంచగా, ఎందరెన్ని విధాల చెప్పినా సర్పంవినక పోవడం, ఆమూలక వృత్తాంతం. ఇది కేవలం తిరుపతి వేంకట కవుల కల్పనాచాతుర్యం మాత్రమే. 2. శ్రుకృష్ణుని నిందించిన శిశుపాలునిపై సహదేవుడు వావుపాదం ఎత్తడం సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో ఉంది. ఆ ఘట్టాన్ని తిరుపతి వేంకట కవులు ఈనాటకంలో నాటకీకరించారు. అయితే అది కాక నాటకారంభంలోనే సహదేవుడు, ఎడమకాలితో తంతానంటూ ్రవేశించడం, శిశుపాలుడు గ్రవేశించడం, ఇద్దరికీ వాగ్వివాదం జరగడం అమూలకంగా మలచారు. అది ఇలా ఉంది. “సహ :- ('శ్రుతినభినయించి శా॥ _వామంబీచరణంబు వాని తలపై వర్తింపగా జేయుదా నీమై నీ సహదేవుడెవ్వడు వృధాహేయమ్ములన్‌ గూసి స ర్వామేయున్‌ జగదీడ్యుగోపతిని సత్యాలంబినర్థ్య ప్రదా నా మాన్యుండని (ప్రేలునోమరల సవ్యాజాంతరంగమ్ముతో శిశు :- (గ్రవేశించి, సవైలక్యస్మితముతో) మ॥ మరలన్‌ జెప్పీనగాని నీ చెవులకున్‌ మామాట విస్పష్టమై చారబోదొక్కొ! సురాపగా సుతుబలెన్‌ జూపుల్‌ చెవుల్‌ నీకు మం "ధర భావంబు వహించెనోటు! మరలన్‌ వా!క్రుత్తునల్లేని, నీ చరణం బెట్టిదొ చూపవు! నీ చరణ నాసారాంబు వాఠించెదన్‌ సహ :- (సత్రోధాట్టహాసంతో) మ॥ మరలన్‌ ట్రేలు మటంటి 'ప్రేలుము జగన్మాన్యున్‌ మునీడ్వంద్యున భధ్వరరూపున్‌ హరినే తదన్యునిగ నీ తప్పుంబ్రలాపమ్ము రూ పటి నీమస్తక మస్మదీయ చరణ ధ్వస్తమ్ముగావించి నిన్‌ బు8ి కొల్పన్‌ బ్రయతించు రాజులకునుట్చోధింతు సద్దుడ్థులన్‌ శిశు :- (కొండొక సమీపించి పొండవ నాటకన॥్రం - పరిశీలనం గో

మ॥ ఇదిగోజక్కగ విన్ముచెప్పెదను, మేరీ నిండుపేరోలగం బెదనింతేని గణింపకొక్క చెనటిన్‌ హీనున్‌ దురాచారు దు ర్మదు గోపాలకు నగ్రపూజ్యానిగ సంభావించి నారివ్చుడే ముది తొక్కోవచియించుమాటలపయిన్‌ మోమోటమున్‌ జూపుచున్‌ కం॥ మరలన్‌ జెప్పెదనిట్టుల్‌ మరలన్‌ మరలన్‌ వచింతు మరల వచింతున్‌ - మరలన్‌ మరలన్‌ మరలన్‌ మరలన్‌ వచియింతు నీదుమగటిమి గందున్‌ సహ.- (తీవ్ర కోపముతో నెడమకాలిపై కెత్తి కుడికాలితో బోవుచు) మ॥ _ ఇదెనీ నాలుక చీల్తు, నిద్దిగొశిరంబీకాల మ్చింతు, దు ర్మద మాథింతు, మజొక్క పూజ్యానెవడున్‌ మందుండిటుల్‌ ప్రేలుటల్‌ వదలింతున్‌ దులువా! యజబే నిలువునీవాచాలకత్వమ్మిదే తుద ముట్టింకు, జగజ్జనార్చితు నింద్యుండెట్టులో తుంటరి” (ప్రథమాంకం) సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో శిశుపాల సహదేవులు పరస్పరదూషణలు చేసుకో నప్పటికి, నాటక ప్రయోజనం కోసం ఇది కల్పించారు. నాటకం ప్రారంభించే సరికి, సహదేవుడు తిట్టుకుంటూ రావడం, వెంటనే శిశుపాలుడు సహదేవుని నిందిస్తూ రావడంతో ప్రేక్షకులు, సంభ్రమాశ్చర్యాలు పొంది, ఉత్కంఠతో చూస్తారు. నాటకరచనలో సిద్దహస్తులైన తిరుపతి వేంకట కవులు, ప్రీక్షకుల దృష్టి, ప్రదర్శన వైపే ఉంచేటట్టు చేయడమే, దీని ఆంతర్యం, పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం ల!

ఎెంంటేవ రంజసుంంయం మూలాతిశాయికాలు శిశుపాలుని అక్షేవణలు విని సహించలేని భీమసేనుని రౌద్ర రూపం సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “చుకోప బలినాం థ్రేష్టోభీమసేనః ప్రతాపవాన్‌ (9 త్రిశిఖాం భృకుటీం చాస్య దద్భృశుస్సపార్షివాః లలాటస్ట్రాం త్రికూటస్ట్రాం గంగాంత్రిపథగామివ (11) దంతాస్పందశతస్తస్య కోపాద్ద దృశురాననమ్‌* (సభా-42-12) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “చం॥ ప్రకటిత కోపవేగమున బద్మ దళాయత నేత్రముల్‌ భయా నకతరలీల దాల్బెనరుణద్యుతి నుద్యతమై త్రిశాఖమై భృకుటి లలాట దేశమున బొల్బె ద్రికూటతటి త్రిమార్గగా నుకృతి బ్రభంజన ప్రియతనూజున కంతకమూర్తి కచ్చటన్‌ (51) ఇట్లు నిఖిల క్షత్రియ శ్రాస జనకంబుగా నలిగి దంతసందష్ట దారుణ ముఖుండై?? (సభా-ద్వితీ-52) సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో భీమసేనుని రౌద్ర రూపం చూపించగా, తిరుపతి కవులు వాగ్రూపాన్ని కూడ కల్పించి ఇలా అతిశయించారు “భీము - (కనులెజ్ట జేసి, మండిపడి) మ॥ ఖర! వాచాట! రటద్వృధావదన! నీకాలంబు దాపయ్యెనే మిర!మూర్యాగ్రణీ! యాపగాతనయు పేర్మీన్‌ సుంత లెక్కింప వ ధ్వర మూర్తిన్‌ జగదీడ్యు గృష్టుని వృధాపాపమ్ములన్‌ గూసెదో దురితాత్మ! యిదె నీ శిరమ్ముగదచేద్రుగించెదన్‌ ద్రేల్మిడిన్‌( ఏకాంకం) సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో భీముని పళ్ళపటపటలు, కళ్ళ చిటపటలతో పాటు తిరుపతి కవులు అతిశయింప జేసిన భీముని వాగ్దాటి, ప్రొాఢత్వంతో భీముని పాత్రకే మరింత వన్న చేకూర్చింది. 2. శ్రీకృష్ణునక్షర్ధ్య మిచ్చినందుకు శిశుపాలుడు కోపంతో, ధర్మరాజును, “* ఎవరికంటె ఇతడు గొప్పవాడని! ప్రశ్నించినట్లు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. సాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం ఏ2

““అధవామన్య సేకృష్ణం స్టవిరంభరతర్షభ వసుదేవేస్టితే వృద్దే కధమృర్తతి తత్సుతః (6) బుత్విజం మన్యసే కృష్ణ మధవాకురుపుజ్ణవ ద్రైపాయనే స్థితే విప్రేకధం కృష్ణో£.ర్చిత స్వ్వయా (9) ఆచార్యం మన్యసే కృష్ణ మధవా కురుపుజ్ణవ ద్రోణేతిస్టతి వార్హ్హేయం కస్మాదర్భితవానసి (8) కృపేచ భరతాచార్యే కథం కృష్ణోఇర్చితస్త్య్రయా (12) కధం హ్యరాజా దాశార్జోమధ్యే సర్వమహీక్షితాం అ్హణా మర్ణతి యధాతధాయుష్మాభిరర్చితణ (సభా-37-5) ఇది తెలుగు భారతంలో దిద్దుకున్న రూపు ఇది. ఫీ ఈతని వృద్ధని యెటీగి పూజించితే వసుదేవుడుండంగ వసుమతీశ! బుళత్విజుండని విచారించి పూజించితే ద్వైపాయ నుండుండ ధర్మయుక్తి! యాచార్యుడని వినయమున బూజించితే కృతమళుల్‌ ద్రోణుండు గృపుడు నుండ భూనాథుడనియెడు బుద్ధి బూజించితే యాదవుల్‌ రాజులే యవని మీద ఆ[వె॥ బూజనీయులైన పురుషులలోపల నెవ్వడయ్యెగృష్టు డిట్టులేల? పూజ్యులయిన వారి బూజింప నొల్లక భీష్ము పనుపు జేసి బేల వయితి: (సభా-ద్వితీ-2) దీన్ని తిరుపతి వేంకట కవులు అతిశయించిన తీరు ఇది. “శిశు - శా॥ అందేరాచ కుమారు బోలగలడీయబ్జ్దాక్షుడైశ్వర్యపున్‌ సందర్భమ్మున శార్య ధైర్యగరిమన్‌ జాతుర్య సౌందర్యని ప్పందఖ్యాతి విశేష సంపదల, నస్రాజ్ఞుండ వైయిందలిన్‌ నిందింతేే కడు వృద్ధమూర్తివని మన్నింత్రేమి? భూపాలకుల్‌. సీ ద్రోణుని కన్న నాద్రోణాత్మజుని కన్న పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 93

దుర్యోధనుని కన్న ద్రుపదుకన్న కర్ణునికన్న నిక్కాంభోజ విభుకన్న భగదత్తుకన్న నప్పాండ్యుకన్న భీష్మకు కన్న నవ్విరటుకన్నను మద్ర పతికన్న సింధు భూపాలు కన్న భూరి శ్రవుని కన్న భూధరేశ్వరు కన్న నేకలవ్యునికన్న నెవరి కన్న గీ! _మటథియు ద్వైపాయనుని కన్న మహిత శక్తి వైన నీ కన్న నా కన్న నన్యుకన్లు గృష్టుడే పాటి వాడని కెరలి యర్ధ్య మీయ జేసితివోయి గాంగేయ! నీవు,” (ఏకాంకం) మూలంలో “వసుదేవుడు, ద్రోణుడు, ద్వైపాయనుని కంటె గొప్పవాడా 'శ్రీకృష్ణు”డని యుండగా దానిని అతిశయించి ఏ ఒక్కరి కంటె ఇతడు గొప్పవాడు కాడనిపించడం, ఇంకా, అతని కన్న, ఇతనికన్న అనిపించి మధ్యలో ఎవ రికన్న అనిపించడం, అంతే కాకుండా అతడేపాటి వాడని అనిపించడంతో శిశుపాలుని కోపం, తారస్టాయికి చేర్చినట్టెంది. కోపం యొక్క గమ్యం, ఎదుటి వారిని సాధ్యమైనంత వరకు కించ పరచడమే. ఆ సమయంలో ఎంత దిగజారి మాటాడుతున్నాడో కూడ తెలియనివ్వదు. (శ్రీకృష్ణుడంత వాణ్ణి పట్టుకొని ఎవడికంటె కూడ ఎక్కువ కాదని అనిపించడంలో విశేషం అదే అదే తిరుపతి వేంకట కవుల అతిశయ విశేషం, తె, (శ్రీకృష్ణుని నిందిస్తూ శిశుపాలుడు భీష్మునితో అంటున్న సందర్భంలో సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. ““సంస్త వేచ మనో భీష్మపరేషాంరమతేయది? ? (సభా-44-7) తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది “ఆ|వెఃబూతువొగడినట్టు వొగడెదు పొగడంగ వలయునేని సుగుణ వంతులయిన కర్ణ శల్యులాదిగా గల వీరుల సొండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం లశ

బొగడు చుండరాదె స్రొద్దువోక= (సభా-ద్వి-48) దీనిని తిరుపతి కవులు అతిశయించిన తీరు, ఇది “*ఖిశ్చు ;- చం॥ పొగడెదు సారెకున్‌ హరిని బూతు విధాన, బొగడ్తకర్దులై

నెగడెడు రాజులుండ, నవనీపతిగాని యనాథు నింతగా

బొగడెదవేటికో, ముదుక బ్యుద్రికి తము తట్టుదయవిత్‌

మగటిమి గల్లెనేని నను మార్కొనడేటికి గృష్టుడిమ్మెయిన్‌

ఆ॥వె॥ రాగదోయిబావ! రారమ్ము, నిన్ను బాం

డవులతో వధింతు నవనిపతులు

మెచ్చిపొగడ, నర్ట్యమిచ్చినందుకు వారి

కిపుడు ఫలము గల్గుబెలుక పడగ? ( ఏకాంకం)

ఊరుకొన్న కొద్దీ రెచ్చి పోతుండడం, మూర్శని"లక్షణం

పరమమూర్చుడైన శిశుపాలుడు, (శ్రీకృష్ణునే గాక భీష్ముని కూడ నిందిస్తూ, “శ్రీ కృష్ణుడెందుకు నాతో యుద్ధం చేయడానికి జంకుతున్నా”' డని (ప్రశ్నించడమే కాకుండా, “పాండవులు (శ్రీకృష్ణునికి లృర్హ్య్రమిచ్చిన దానికి యజ్ఞసలం ఏమిటంటే, నాచేతిలో బడి చావడమే'” నని అంటాడు.

** ఆరిపోయే దీపానికి వెలుగెక్కు””వన్నట్లు చావబోయే ముందు విచక్షణా రాహిత్యంతో శిశుపాలుని ప్రేలాపనను శిఖరా గ్రస్థాయికి తీసుకువెళ్ళి, మూర్జ శిశుపాలుని పాత్రకు మరింత వెలుగు తెచ్చిన ఘనత, తిరుపతి వేంకట కవులదే. పాండవ నాటకచ॥క్రం - పర్తిశీలనం 95

జెతంటడవ ర3జనముంంరుం యథామూలకాలు శ్రీకృష్ణుడు అర్యం పొందడానికి అనర్హుడని శిశుపాలుడనగా సహదేవుడు వామ పాదం ఎత్తడం, పుష్పవృష్టి కురవడం సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “పూజ్యమానం మయోవః కృష్ణం న సహతే నృపః (2) సర్వేషాంబలినాం మూర్హిమయేటం నిహితంపదం (3) తతో౭_పతత్పుష్పు వృష్టి స్సహదేవస్య మూర్షని? (సభా-39-6) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “చం॥ ఎడపకయ్యర్థ్య మచ్యుతున కిచ్చితి మిచ్చిన దీనికిం దొడం బడమని దుర్దనత్వమున బల్కెడు వీరుల మస్తకంబుపై నిడియెద నంచు దాజరణమెత్తె సభన్‌ సహదేవుడట్టిచో నుడిగి సభాసదుల్‌ పలుక కుండిరి తద్దయు భీత చిత్తులై (30) చం॥ చెలువుగ బుష్పువృష్టి గురొసెన్‌ సహదేవుపయిన్‌ దివంబునన్‌ వెలయగ సాధువాదములు వించె సభాసదులెల్ల విస్మయా కులిత మనస్కులైరితన కుంచెయు గృష్టమృగాజినంబునుం బలుమణు వీముచుం గలహబంధుడు నారదుడాడె వేడుకన్‌?! (సభా-ద్వి-31) తిరుపతి కవులు యథాకరించిన తీరు, ఇది. “సహ-మ॥ పరమాపొత్ర శిరోమణీ! త్రిజగతీ వంద్యుండు కృష్ణుండు భూ వర వర్గమ్మున నగ్రపూజ్యతకునై పాత్రుండు గాడేమి? నా చరణంబీనుడి ్రేలు నీకు నిపుడే సద్బుద్ది చెప్పున్‌, శిరో భర మల్లంతన దీజిబాగుపడెదో వాచాటవారా గ్రణీ”। (సహదేవుని పై పుష్పవృష్టి కురియును 2. యుద్ద సన్నద్దులు కాబోతున్న ఇరుపక్షాలను ధర్మరాజు చూసి, ఆందోళన పడగా భీష్ముడు వారించినట్లు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “తతస్సాగర సంకాశం దృష్టా నృపతి మండలం రోషాత్ర్రతి చలితో మహన్నృపతి సాగరః (1) అత్ర యత్ర్రతి పత్తవ్యంతన్న్మే బ్రూహి పితామహ యజ్ఞస్యచ న విఘ్నస్సా్యాత్ర్రుజానాం హీతం భవేత్‌ యధా సర్వత్ర తత్సర్వంబ్రూహీమే౬_ద్య పితామహూ'* (సభా-40-4) పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం తిగ్ర

తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “తరళము *- ధరణిలోగల రాజులెల్లను దారుణ కయకాల సా

గరములట్టు గలంగిరిస్టు మఖప్రయోగము విఘ్నముం

బొరయ కుండ బ్రజాపకారము పుట్టకుండగ నీవు జె

చ్చెర బితామహ! వీ8ి కిచ్చట జిత్త శాంతి యొనర్చవే' (సభా- ద్వి-౩5) తిరుపతి కవులు రచించిన తీరు, ఇది “ధర్మ -శా॥ తాతా! కంటివె రాచమండలము మాద్యద్దంతి సంతాన వి

స్పీతంటై మఖ విఘ్నమున్‌ సలుపగా బెన్మ్మోతలన్‌ మైోగుచున్‌

దోతే నెంచెడి జేది భూమిపతికిన్‌ దోడౌచు, నేమందు వీ

వీతీ వ్రానల మెట్టు శాంతిగనునోయిప్లే విచారింపనే' (ఏకాంకం) 3. శిశుపాలుడు శ్రీకృష్ణుని నిందించినట్లు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది.

““గోఘ్మః (్త్రీఘ్నశ్చతే భీష్మ కధం సంస్తవ మ్లర్లతొ? (సభా-41-16) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది “స్త్రీలను, గోబ్రాహ్మణులం గూడు వెట్టు వారిని, విశ్వసించిన వారిని

వధియించుట మహాపాతకంబని పెద్దలు సెప్పుదురట్టి వానియందు గోవిందుడు స్త్రీ వధయును గోవధయునుంజేసె “ (సభా-ద్వి-42) దీనిని తిరుపతి కవులీ విధంగా నాటకీకరించారు శిశు - “* ఇంతవరకీ గోపాలుండొనర్చిన మహా కార్యము లెయ్యవి? (స్త్రీమ్నుండును, గోఘ్నుండును, గృతఘ్నుండును నగువానిక[గ్ర పూజ్యతయెబట్టిదిా? ( ఏకాంకం) 4. శిశుపాలునిపై కోపంతో భీముడు వస్తుండగా, భీష్ముడు ఆపి, శిశుపాలుని వృత్తాంతం చెప్పినట్టు సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో ఉన్న దానిని, తిరుపతి వేంకట కవులు యథాతథాంగా స్వీకరించారు. 5. శ్రీ కృష్ణుడు, తన అత్తకిచ్చిన మాట ప్రకారం, శిశుపాలుని నూరు తప్పులు సహీంచినట్టు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది.

““శ్రుణ్వంతు మే మహీపాలయేనైతత్‌ క్షమితంమయా (23)

అపరాధ శతంక్షామ్యం మాతురస్యైవ యాచనే

దత్తం మయాయావితంచతాని పూర్చాని పార్టివాః (24)

అధునావధయిష్యామి పశ్యతాంవో మహీక్షితామో* (సభా-45-25) పాండవ నాటకచ|క్రం - పరిశీలనం ఏ7

ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. సీ ప్రాగ్టోతిషంబున భగదత్తుపయి నేము వోయిన నీతడన్యాయ వృత్తి నిట బాల వృద్దులకెల్ల భయంబుగా ద్వారకాపురి గాల్బె, వీరులైన భోజ రాజన్యులు పొలతులతోడ రై వతకాద్రి గ్రీడాభిరతి బ్రమత్తు లయి యున్నవారల నదయుడై వధియించె దేవాభుడగు వసుదేవు చేయు ఆ॥ె॥ నశ్వ మేధమునకు నభ్యర్చితంబైన హయము నపవహరించియజ్ఞమునకు విఘ్నమాచరించె వీడతి పాపుడై బభ్రు భార్య దనకు భార్య జేసె (65) మజీయు వాగ్విషయంబులైన యపకారంబులనేకంబులు సేసె మాయత్త సాత్వతి నన్నుం బ్రార్రించుటంజేసే యిద్దురాత్ముండు సేసిన యపరాధ శతంబు సహియించితి? (సభా-ద్వ-66) దీనిని తిరుపతి వేంకట కవులు నాటకీకరణ చేసిన పద్ధతి, ఇది “కృ : (తనలో) కం॥ అపరాధ శతము సైచి శ శుపాలు వధియింతు ననుచు సూనృతగతినీ కపటాత్ము తల్లికిచ్చితి నపుడు వరము, శతము నింతకయ్యెన్‌ దొసగుల్‌ ఇపుడు నూటొకటవ యపరాధమ్మున కీజడుండారంభించె. జగద్రోహద్రత పరాయణుండగు నివ్వానినిక 'సైచుట పాడిగాదు. (ప్రకాశము) ఉ॥ ద్వారక గాల్బె, బభ్రు (ప్రమదన్‌ హరియించెను, గట్టిపెట్టె, నీ ధీరహితుండు మున్ను వసుదేవుని యాగతురంగమంబు, దు ర్వారము లెన్నియేని యపరాథము లిట్టివిసల్సె. వీనిపై గారణముంటజేసి యలుగన్‌ వరమిట్టిది, తల్లికిచ్చితిన్‌? ( ఏకాంకం) పాండవ నాటకచకక్రం - పరిశీలనం 98

ఇజెెంండవ నాటకాలెణ్ను?

పాండవ నాటకాలలో చిట్టవివరు అనగా 1921 వ సంవత్సరంలో రచించబడిన నాటకం, పాండవ రాజసూయం

"పేరును బట్టి, కథను బట్టి ఈ పాండవరాజసూయం, పాండవ నాటకాల్లో చేర్చడం జరుగుతూ వచ్చింది ఇలా ఉండగా, పాండవ రాజసూయం, పాండవ నాటకాల్లో చేరుతుందని కొందరు, చేరదని కొందరు అన్నారు.

పాండవ రాజసూయ నాటకాన్ని పాండవ నాటకాల్లో చేర్చి పాండవ నాటకాలు *“ ఆరూ అని అంటున్న ప్రముఖుల అభిప్రాయాలు ఇవి.

తెలుగు నాటక వికాసంలో ఆచార్య పే. ఎస్‌ ఆర్‌, అప్పారావు ఇలా అన్నారు గ తిరుపతి వేంకట కవులు భారతకథను విభజించుకొని ఆరు నాటకములుగా రచించి యున్నారు? భారత నాటకములు :; పాండవవిజయము (1903) పాండవాశ్వమేధము (1903) పాండవ ప్రవాసము (1907) పాండవ జననము (1908) పాండవోద్యోగము (1911) పాండవరాజ సూయము (1921)**

దివాకర్ల తిరుపతి శాస్త్రీ గారి కుమారులు వేంకటావధాని గారు (వీరు ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటాధాని కారు పాండవ విజయం గురించి వ్రాస్తూ ఇలా అన్నారు (9) పాండవ నాటకములారింటిలోగూడనిదియే మొదటి రచన' శిష్టా లత్మీకాంత శాస్త్రీ, గారు తిరుపతి కవుల సాహిత్య సమీక్షచేస్తూ ఇలా అన్నారు. ౫) *తరువాతిది పాండవ రాజసూయము. ఇది యేకాంకనాటకము భారతములోని సభా పర్వమునందు పాండవ రాజసూయము ్రధానఘట్టము. ఈ భాగమును తిరుపతి కవులే కారణముననో పాండవ ప్రవాసము నందు విడిచివుచ్చిరి. అది వారి కొక లోపముగా తోచియుండవచ్చును పాండవ ప్రవాసము రంగస్టలమున ప్రదర్శింప తలంచుకొనిన వారీయంకమును మూడు నాల్గంకమొల మధ్య కలిపి యాడుకొనుటకు వీలుగా రచించియుందురు”,

ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధానిగారు తిరుపతి వేంకట కవులను గూర్చి వ్రాస్తూ ఇలా అన్నారు. “వారు పాండవ కథా 'ప్రధానములుగా వ్రాసిన నాటకము లాలు..... పాండవ నాటకములాలింటికి వారు పాండవ శబ్దముతో నారంభించు నామములనే యొసంగిరి వీని కన్నింటికిని ప్రధానమూలము, మమా భారత కధయే”, పాండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం 99

వీరేకాక “౨ ఆచార్య జి.వి.సుబ్రహ్మణ్యం, ఎస్‌, గంగప్పుగారలు, “ఏ శిష్టాలక్ష్మీకాంత శాస్త్రి, ఏ) డా॥మిక్కిలినేని గారలు పాండవరాజసూయనాటకాన్ని పొండవ నాటకాలలోనే కలిపారు.

ఈ విధంగా రాజసూయం పాండవ నాటకాల్లో లెక్కింప బడుతుండగా, ఆచార్యపింగళి లక్ష్మీకాంతం గారు ఇలా అన్నారు. 16) “*త్తిర్రుపతి వేంకట కవుల పేరు చెప్పగనే మనకు స్ఫురణకు వచ్చునవి, భారత నాటకములు ఇవి, పాండవ జననము, పాండవ ప్రవాసము పాండవోద్యోగము, పాండవ విజయము, పాండ వాశ్వమేధము అన్నువెదు. పాండవరాజసూయమను వేరొక నాటకము కలదు ఇది పాండవ నాటకములలో జేరదు. ఒక కారణముచే వేరుగ వ్రాయబడినది).

పింగళివారు రాజసూయం పాండవ నాటకాల్లో చేరదని ఖచ్చితంగా చెప్తూ *' ఒక కారణము చేత వేరుగా వ్రాయబడిన” దని ఊరుకున్నారు. ఏమిటా కారణమని చూస్తే, వేంకట శాస్త్ర, గారబ్బాయి గారైన విద్వాన్‌ వెళ్ళషిళ్ల దుర్లేశ్వర శాస్త్రి, వేంకట శాస్త్రి గౌరి రచనలను ప్రస్తావిస్తూ ఇలా అన్నారు ” “పాండవ రాజసూయవు ఏకాంకికమయ్యు నజువది యొక్క పద్యములు ప్రస్తావనతో వెలువడుటకును శాస్తి గారుద్యోగ విరమణ జేసి స్వగ్రామమునకు వచ్చునపుడు వారికి వీడ్కోలు సమ్మాన సభచేయసంకల్సించిన సమావేశము నందలి వాద ప్రతివాదములకును అన్యోన్య సంబంధమున్నట్ట్లు పరిశీలకులు గుర్తింపగలరు”.

తిరుపతి వేంకట కవుల జీవితమంతా ఒక(్రక్క సన్మానాలైతే, మరొక ప్రక్క సంవాదాలు, కాబట్టి వీడ్కోలు సమ్మాన సభలో కూడ సంవాదమే వేంకట శాస్త్రి గారికి

ఎదురవ్వక తప్పలేదు. ప్రతి వాదులకు బుద్ధి చెప్పడం కోసం, పెద్దలనుధిక్కరించిన వారికి ప్రమాదం తప్పదని నిరూపించిన కథ అయిన శిశుపాల వృతాంతాన్ని నాటకంగా మలచడం జరిగిందని భావించవచ్చు. ప్రస్తావనలో పెద్దలను ధిక్కరించిన సర్పం, పెద్దలనుధిక్కరించిన వారికి పట్టిన గతిని నిరూపించే శిశుపాల వధ కథ ప్రదర్శితమయ్యే సరికి, శాంతి పొందినట్టు నాటకీకరించబడింది. అందుకే దీన్ని “అపూర్వనాటక” మని తిరుపతి వేంకట కవులన్నారు పింగళి వారు ఈ పాండవ రాజసూయాన్ని ప్రతి వాదులను దృష్టిలో పెట్టుకొని

పాండవ నాటకాల్లో లెక్కించలేదని స్పష్టపడింది. అది యథార్రం కావచ్చు. అయినా,

1. శిశుపాలవధ భారత కథా సంబంధే కాబట్టి,

పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 100

2 ముందు రచింపబడిన పాండవ నాటకాల్లో ఈ కథ, ఎక్కడా ప్రస్తావింపబడలేదు.

కాబట్టి,

౩3. రాజసూయానికి ముందు *“'పాండవి' శబ్దం ఉంది కాబట్టి,

4 _ పాండవ రాజసూయాన్ని, పాండవ నాటకాల్లో కలిపినా అభ్యంతరం లేదు కాబట్టి,

5. పాండవ రాజసూయ నాటకాన్ని పాండవ నాటకాల్లో పదుగురు పెద్దలూ

కలుపుతూ వస్తున్నారు కాబట్టి “పదుగురాడుమాట పాడి యైధరజెల్లు' కాబట్టి, పాండవ రాజసూయ నాటకాన్ని పాండవ నాటకాల్లో కలపడానికి ఎట్టి

అభ్యంతరమూ లేదు

అంతే కాకుండా పాండవరాజసూయనాటకం వ్రాయబడడానికి కారణం చెప్పిన వేంకట శాస్త్రి, గారబ్బాయి దుగ్గేశ్వరశాఖస్త్రి/ గారే ఇలా అన్నారు.

(19. త్రర్రువాత కాలములో పాండవ విజయము నుండి కొన్ని యంకములు విడదీసి ఉద్యోగముగా (బ్రచురించుచు భారత గాధ అంతయును జనన, ప్రవాస, అశ్వమేధ రాజసూయములను పేరిట ఆరు నాటకములుగారవించిరి? ,

రాజసూయ నాటకావిర్భావానికి కారణం చెప్పేన వారే, పాండవ నాటకాలు “ఆరని చెప్ప, పాండవ రాజసూయాన్ని పాండవ నాటకాల్లో కలపడంతో, పాండవరాజసూయం, పాండవ నాటకాల్లో చేర్చడానికి మరింత పుష్టికలిగింది.

పాండవరాజసూయం, పాండవ నాటకాల్లో చేరుతుందా? లేదా? అనే సమస్య వచ్చింది కాబట్టి ఈ అంశం, ఇక్కడ ప్రస్తావించబడింది. సొండవ నాటకచ(క్రం - పరిశీలనం [01

వాండవోద్వోగం 191 1 సంక్షిప్త కధ 1911వ సంవత్సరంలో వేంకట శాస్త్రీ, గారు, పాండవ విజయ నాటకం నుండి 'రెండంకాలు గ్రహించి మరికొంత చేర్చి మూడంకాలుగా చేసి, ప్రస్తుత పాండవోద్యోగ నాటకంలో ఉన్న1,5,6 అంకాలు రచించి మొత్తం ఆరంకాలతో పాండవోద్యోగనాటకాన్ని రచించారు. ఉద్యోగ విజయ నాటక విభాగంలో తిరుపతి శాస్త్ర, గారు సహకరించలేదని వేంకటశాఖస్తగారు కోపంతో ఇలా దెప్పారు. “పాండవోద్యోగమునకు దోడ్చడుమటన్న దీరదన్నట్టివాడ వీభీరు కలహ మునకు నేలాటి ధారను ముంచియెత్తి ఈంపుమికనైన నేజెప్పుమన్న కవిత? (గీరతము- మందలింపు పర్వము-165) ప్రస్తావనలో మారిష్క సూత్రధారుల సంభాషణ ద్వారా “నాటక ప్రదర్శనానికి ఆంతా సిద్ధంగానే ఉంది కాని ఒక నటుడు మాత్రం రాలే” దని మారిషుడు చెప్పగా, సూత్రధారుడు నాటకప్రయోగానికి అంతరాయం కలుగదులే ఆంటాడు. అంతే గాక ““కాలవళంబునన్‌ దిరుగుగాదె దివాకరు డబ్బ వైరియునొ” అన్న పద్యంలో దివాకర శబ్దం, దివాకర్ల వారిని తలపింపజేస్తున్నట్టును వేంకట శా'స్త్ర/గారు రచించారనిపీస్తోంది. తిరుపతి శా(స్త్రీ గారు ఉద్యోగ విజయ విభాగ విషయంలో కలుగజేసుకోక పోయినా ఫరవాలేదన్నట్లును, కాలవశం వల్లి దివాకర్ల వారు అలా చేసే ఉంటారని అదే కాలవశం చేత మళ్ళీ తిరిగి వస్తారని ఆశాభావం వ్యక్తం చేసినట్లు వేంకట శాస్త్రీ, గారు స్పురింవజేసినట్ట్లు కనబడుతోంది దీనిని బలపరుస్తున్నట్లు శాస్త్రిగారు ఇదే ప్రస్తావనలో '*తిరుపతి వేంకటేశ్వరులగురువగు శ్రీ, చర్ల పండితాఖలుని స్మరించి తత్రసాదంబు వడసి వన్చైదను అనీ అనిపిస్తారు. దిన్ని బట్టి ఇద్దరిలో తలెత్తిన చిన్న వివాదం గురుకటాక్షం వల్ల పటాపంచలగుగాక అని భావించినట్లు అనిపిస్తుంది. రాబోవు కురుక్షేత్ర సంగ్రామానికి సహాయం చేయుమని అర్జ్హునదుర్యోధనులు (శ్రీకృష్ణుని వద్దకు రాగా “పదివేవురైన గోపకులు ఒకవైపు, నేనాక్షవైపు. ఏది కావాలో కోరుకొ” మ్మని అర్జునుని శ్రీకృష్ణుడు అడుగుతాడు. అర్జునుడు శ్రీకృష్ణుని కోరుకుంటాడు మిగతా పదివేల మంది గోపకులు దుర్యోధన పక్షం చేరుతారు. అర్జునుడు శ్రీకృష్ణుని పై చూపిన భక్తి విశ్వాసాలకు (శ్రీకృష్ణుడు ముగ్గుడై యుద్ధంలో సారథిగా ఉంటానని చెప్పడంతో ప్రథమాంకమవుతుంది. సంజయు రాయబారం వల్ల శుష్కప్రియాలు, శూన్యహస్తాలే మిగిలినట్టు పాండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం 102

కనబడుతోందని (శ్రీకృష్ణుని రాయబారిగా వెళ్లుమని ధర్మరాజు అభ్యరిస్తాడు. ఐదూళ్ళిచ్చిన చాలని ధర్మరాజనే సరికి బీముడు మండిపడతాడు, హస్తినకు వెళ్ళడం వల్ల బలా బలాలు తెలుసుకోవచ్చని శ్రీకృష్ణుడంటాడు. దండోపాయం తప్ప మిగిలిన సామ, దాన, భేదోపాయాల వల్ల చక్కబడేటట్టు చేయుమని భీముడనే సరికి శ్రీకృష్ణుడు గతాన్ని గుర్తుకు తెచ్చి భీముని దెప్పే సరికి మహో గ్రుడై భీముడు, శ్రీకృష్ణుని నిందిస్తాడు. మిగతా పాండవులు భీముని వారిస్తారు. భీముడు గదతో ఆత్మ హత్యకు పూనుకోగా ధర్మరాజు తీసుకొని తలపై మోదుకోబోయే సరికి శ్రీకృష్ణుడు వారించి, శాంత చిత్తులను చేసి వారి అభిప్రాయాలు స్వీకరించి సంధికి బయలు దేరడంతో ద్వితీయాంకం ముగుస్తుంది.

వృద్ద పురోహితుడు, ద్వివేది సంభాషణ వల్ల, (శ్రీకృష్ణుడు రాయబారానికి వచ్చినట్టు, దుర్యోధన మందిరానికి వెళ్ళి, విదురుని ఇంటికి భుజించుటకు వెళ్ళినట్లు తెలుస్తుంది.

నిండు సభలో శ్రీకృష్ణుడు, పాండవులు సగపాలిమ్మన్నారని, అలా ఇష్టపడక పోతే ఐదూనై ఇనా ఇమ్మన్నారని థృతరాస్త్రునితో చెప్పి భరత వంశపు గొప్పతనాన్ని వివరించి, పాండవుల వినయాన్ని, ప్రతాపాన్ని అభివర్షిస్తాడు. అక్కడితో ఆగకుండా పుత్రుల బట్టి కష్టమురానై యుందనే సరికి కర్టుడు లేచి అభ్యంతరం తెలుపుతాడు. దానికి అశ్వత్థామ ఎదుర్కొంటాడు. కర్ణాశ్వళ్చామల వివాదం జరుగుతుంది. భీష్మాదులు కర్ణుని మందలిస్తారు. ధృతరాస్త్రుడు దుర్యోధనునికి నచ్చజెప్పబోతాడు. అతడు వినకుండా యమ, అనిల, ఇంద్ర, అశ్వనీదేవతలలో ఎవరు నీకు తమ్ములని ఎదురు ప్రశ్న వేస్తాడు. గాంధారి ఎన్ని విధాల చెప్పినా వినడు. దీని కంతకు కారకుడు కర్ణుడని ధృతరా స్తుడనగా విని, వికర్డుడు కర్షుని సమర్హిస్తాడు. విదురుడు తులారణం కల్పించమంటాడు మళ్ళీ కర్ణాశ్వత్చామల కలహం కాగా (శ్రీకృష్ణుడు సామ, దాన, భేద, దండోపాయాలను ్రదర్శిస్తాడు. నారదుడు కునికి కలిగినశాపాలు గుర్తు చేస్తాడు. ద్రోణ, కృప, జామదగ్భ్యాదులు దుర్యోధనునికి నీతులు చెప్తారు. కర్ణుడు, భీష్ముని నపుంసకునిగా నిందించి, బ్రాహ్మణులను కూడా నిందించగా జాబాలి కర్టుని నాగా(న్హ్రంగురి తప్పుగాక అనిశపిస్తాడు ఈ దుర్యోధనునొక్కని చంపిస్తే లోకం క్షేనముంగా ఉంటుందని శ్రీకృష్ణుడు సూచిస్తాడు. అతనిని బంధించడానికి దుష్టవతుష్టయం రావడం, విఫలం కావడం, విశ్వరూపంతో శ్రీకృష్ణుడు విశ్వాన్ని నిండడం జరుగుతుంది. ఆ తరువాత శ్రీకృష్ణుడు సంకేత స్టలం వెప్పి కర్టుని రమ్మునడంతో తృతీయాంకం సమాప్తమౌతుంది.

రాయబార విశేషాలను శ్రీకృష్ణుడు కుంతికి చెప్తాడు తరువాత కర్ణుని ఏకాంతంగా పాండవ నొటకచక్రం - పరిశీలనం 103

కలిసి కౌంతేయుడవని చెప్పి పాండవ పక్షంలోనికి రమ్మని ఎన్నో ఆశలు చూపిస్తాడు. వాటన్నిటిని కర్టుడు తృణీకరిస్తాడు. శ్రీకృష్ణుడు వెళ్ళగా కుంతి వచ్చి కర్టుని జన్మ ప్రకారం జెప్పి పాండవుల్లో కలవ మంటుంది. కర్టుడంగీకరించడు. ధర్మజాదులతో కలియడం తప్ప ఫషనైనా చేస్తానని, కుంతి కోరిక మేరకు అర్జునుడు తప్ప, పాండవులను ఉపపాండవులను వధించనని తల్లికి మాటిస్తాడు. చతుర్ధాంకం ముగుస్తుంది. -_ (శ్రీకృష్ణుడు వచ్చి పాండవులకు సంధి విశేషాలను చెప్తాడు ఇంతలో ఫణీహారి వచ్చి ఉభయ సైన్యాల్లో ఆతిరధ మహారథ నిర్ణయం భీష్ముడు చేస్తూ, కర్ణుని అర్ధరధునిగా పరిగణించాడని చెప్తాడు. అర్జునుని ఈ తరము వాడని వర్హించడం అలవికాని పని అని గురుశాపాదికముల వల్ల కర్ణుని అర్ధరథునిగా పరగణింపవలసి వచ్చిందని భీష్ముడన్నట్లు ఫణీహారి చెప్తాడు. కర్టుడు బాధపడి కోపంతో భీష్ముడు యుద్ధ రంగంలో ఉన్నంత వరకు ఆన్త్రంధరించనని ఆనగా భీష్ముడు పామ్మన్నాడని చెప్తాడు తరువాత ఉలూకుడు వచ్చి దుర్యోధనుని మాటలుగా, పూర్వ గ్రతిజ్ఞలు నెరవేర్చుకోవాలని, కురుసైన్యాన్నెదిరించడం మీతరం గాదని, శ్రీకృష్ణుని మాయలు చెల్లవని తెలియ చేస్తాడు. అనవసరంగా వాగవద్దని, రేపే యుద్దం సిద్ధంగా ఉండమని శ్రీకృష్ణుడు సమాధానం పంపిస్తాడు. రుక్మిణిఅన్న రుక్మి వచ్చి అర్జునునితో నేనున్నాను భయపడకుమని ఈ గొల్లని నమ్మకుమని చెప్తాడు. (శ్రీకృష్ణుడు రుక్మికి చేసినపరాభవం గుర్తుకు తెచ్చి అర్జునుడు పొమ్మంటాడు. రేపే యుద్ధమనే సూచనతో పంచమౌాంక పరిసమాప్త మౌతుంది. శ్రీకృష్ణుడు యుద్ధరంగంలో కౌరవ వీరులను అర్జునునికి పరిచయం చేయగా, బంధువులను గురువులను చూసి అర్జునుడు విముఖుడై యుండగా, శ్రీకృష్ణుడు గీతనుపదేశించి అర్జునుని యుద్ధోన్ముఖుని చేస్తాడు. ధర్మజుడు కురుసైన్యాభిముఖుడై వెళ్తుండగా పాండవ సైన్యం ఆశ్చర్యం ప్రకటిస్తారు ధర్మరాజు కురుసైన్యంలో గల ప్రముఖుల ఆశీస్సులతో పాటు వధోపాయాలు తెలుసుకొని వస్తూ “కౌరవ సేన నుండి మాపక్షంలోనికీ రాదలచిన వారుంటే'' రండని గట్టిగా కేక వేయడంతో యుయుత్సుడుతన సైన్యంతో పాండవ పక్షంలో చేరతాడు కర్ణుడు యుద్ద ధర్మాలు చెప్తాడు ఇదే అదునని శ్రీకృష్ణుడు కర్డుని చేరి '' భీష్ముడు నిన్నర్హరధుల్లో చేర్చాడు కాబట్ట, నువ్వు పాండవ పక్షంచేరి భీష్ముని పై వగసాధించుకొమ్మంటాడు కర్పుడు భీష్ముని పై తనకెటువంటి ద్వేషం లేదని చెప్పి, తన శరీరం దుర్యోధనునిదని అంటాడు ““వేయి మంది భీష్ములు, పదివేల మంది ద్రోణులు, నూరువేల మంది కర్ణులు కలసి వచ్చినా మాపార్చుచేతిలో చావడం ఖాయ**వుని (శ్రీకృష్ణుడంటాడు” ఈ కృష్ణుడంటే ఏమిటో తెలుస్తుందనడంతో షష్యాంకం సమాప్తం అవుతుంది పాండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం 104

ఎంండవోదెశ్వేగ నేపథ్యం

ఆంధ్ర నాటక జగత్తులో పాండవోద్యోగ విజయాలు, సూర్య చంద్రుల్లాంటివి. పాండవోట్యోగ విజయనాటకాలలో ఉద్యోగం మొదటిదే అయినా మొట్టమొదట పాండవ విజయం దివాకర్ల తిరుపతి శాస్త్రి, గారు గ్రాసినట్టు తెలుస్తుంది. తిరుపతి శాస్త్ర గారబ్బాయి, వేంకటా వధాని ఇలా అన్నారు.

(9+కొంతమంది విద్వాంసులు బాలరామాయణాంధ్రికరణమున జేయి తిరిగిన తరువాత దీనిని రచించుటకు బ్రారంభించిరని తలపోయుదురు. కాని సరస్వతీ పత్రికా (ప్రతులు తిరుగ వేయగా 1903వ సంవత్సరము ముగియుసరికి నాటకము పత్రికాముఖముని వెలువడినట్టును నా సంవత్సర ప్రారంభము నుండియే బాలరామాయణ ్రచురణము ప్రారంభమైనట్లును బొడకట్టినది".

డాసోణంగి శ్రీరామ అప్పారావు గారు ఇలా; అన్నారు.

(1903లో తిరుపతి శాస్త్రిగారు పాండవ విజయమును రచించి ప్రకటించినారు. వేంకట శాస్త్ర, గారు దానినే పెంచి, 1911లో ఉద్యోగము, విజయము అను పేర రెండు భాగములు చేసినారు. ఆవియే సుస్రసద్ధములైన 'పాండవోద్యోగము, పాండవ విజయము. వీనిని కలిపి సాధారణముగా ** ఉద్యోగ విజయములు” అందురు.

(౨) “త్రొలిరోజులలో ఉద్యోగ విజయములను విడివిడిగానే ్రదర్శంచెడివారు. కొని 1915 ప్రాంతముల నుండి రెండింటిలోని కొన్ని భాగములను తగ్గించి వేసి ఒకే నాటకముగా “* ఉద్యోగ విజయములను పేర సమాజముల వారు (ప్రదర్థించుచున్నారు"”.

దీనిని బట్టి ఉద్యోగ విజయ నాటకాల రచన రెండూ కలిపి ఎప్పటి నుండి ఒకే నాటకంగా ప్రదర్శిస్తున్నారో తెలుస్తుంది.

పాండవ విజయ తృతీయ ముద్రణ ఉపోద్దాతంలో తిరుపతి కవులు ఇలా అన్నారు.

“చదువరులారా! ఈ మూడవ కూర్చు నందనేక హేతువులం బట్టి, యీ విజయ మించుక మార్చబడినది. దీని నుండి, మొదటి యొకటి రెండంకములు తగ్గించి నూతనముగానాక యంకము చేర్చబడినది. ఆ రెండంకములకు మజటికొన్ని యంకములు చేర్చి పాండవోద్యోగవును పేరనికనొక నాటకవుచిరంబునను బ్రకటింతుము, ఇంతకుమున్ను జనన పీఠికలో భారత మెల్లనాల్లు నాటకములేయని న్రాసినను ఈ కారణమున నైదు నాటకములు కావలసి వచ్చినది”. పొండవ నాటకచ॥క్రం - పరిశీలనం 15

పాండవోద్యోగ ప్రథమ ముద్రణ ఉపోద్దాతంలో, తిరుపతి కవులు ఇలా వ్రాశారు.

“చదువరులారా! ఈ ఉద్యోగ నాటకము విజయము నుండి వెడలించిన దనియు, నిందలి 1,5,5 యంకములు వున స్ఫృష్టియనియు, ౩ అంకములు వెనుకటి కన్నగొన్ని యావశళ్యకములను జేర్చుకొన్నవనియు, నన్నినాటకములందుంబలె దగుపాటి మార్పులే తప్ప నిందేకపత్సీవ్రతులు, బహుపత్నీ వ్రతులుగను, వీరు వారుగను మార్చిన నూతనాంశములు లేవనియును దామే గుజితింప గలరు”.

ఉద్యోగ నాటక విభాగానికి తిరుపతి శాస్త్రీ గారు సహాయం చేయలేదని వేంకట శాస్త్రి గారు ఇలా దెప్పారు.

“గ్ల! పాండవోద్యోగమునకు దోడ్చడుమటన్న

దీర దన్నట్టి వాడవీ భీరుకలహ

మునకు నేలాటి ధారను ముంచి యెత్తి

తంపుమిక నైన నే జెప్పుమన్న కవిత” (గీరతం- మందలింపు వర్వం-165) దీనిని ఆధారంగా తీసుకొని తిరుపతి శాస్త్రీ గారబ్బాయి ఇలా అన్నారు.

(22 క్ర విభజనమున నాన్నగారెట్టి ప్రమేయమును బెట్టుకొనలేదు. గీరతములో గాబోలును, ““పాండవోద్యోగమునకు దోడ్చడుమటన్న దీరదన్నట్టి వాడ” వనుచు వేంకట శా(స్త్ర;గారు నాన్నగారిన ధికేపించిరి, పాండవోద్యోగమును దయారు చేయుటకు వేంకట శాస్త్రి! గారు చాల శ్రమపడి యుందురు. ఒకే నాటకము రెండు నాటకములైనది. పాత పాండవ విజయములోని మొదటి రెండంకములును యథాతథముగ గైకొని ముందును వెనుకను గొంత కల్పించుకొని వేంకట శాఖస్త్రి గారు పాండవోద్యోగమును సృష్టించిరి?.

తిరువతి కవులు భారత నాటక రచనను ఉద్దేశించి పాండవ విజయ ఉపోద్దాతంలో ఇలా చెప్పారు.

“* ఈ విజయమునందేమి, యితర భారత నాటకముల యందేమి మేము వీలును బట్టి కొన్ని యెడల సంస్కృత భారతమును గొన్నియెడల దెలుగు భారతముననుసరించి

మరి కొన్ని యెడల నాటక సంప్రదాయమును బట్టి యీరెంటికిని భిన్నమగునట్లు రచించియుంటిమి??, (తృతీయము ద్రణము)

ఈ ప్రాతిపదిక పైనే నాటక రచన సాగించారు. సంస్కృత భారత భిన్నమైన ఘట్టాలు తెలుగు భారతంలో చాలా ఉన్నాయని విజయ పీరికలోనే కొన్నిటిని వివరించారు. ఆందుకే

పాండవ నాటకచ[్రం - పరిశీలనం 106

కొన్ని చోట్ల సంస్కృత భారతాన్ని, మరికొన్ని చోట్ల తెలుగు భారతాన్ని అనుసరించామని చెప్పుకున్నారు. భారత మంతటి ఉద్దంథాన్ని నాటకీకరణ చేయడానికి పూనుకోవడం సామాన్య విషయం కాదు. అందుకే నాటకానుగుణంగా కూడా కొన్నిమార్చులు చేయాల్సి వచ్చిందని వారు చెప్పుకున్నారు. వారి “సారస్వత విమర్శలు” లో భారతం గురించి ఇలా వినయంగా మనవి చేశారు. “ ఉ॥ డిద్దకుడయ్య భారతము, దీనిని దానిని బోలె దాననా పద్దశమూడి పూర్వ కవి వద్యము లెన్నియె వన్నెదక్కు, మీ రేన్టియునేని దిద్దునెడ నించుక సంస్కృత భారతమ్ము పై దద్దయు జూడ్కినింపుడు, పదంపడి దిద్దుడు హాని లేనిచో ఆఃవె॥ సంస్కృతమ్మునకిది సమమైన తెల్లుగా దందు రేమొ నిక్కమగును గాని యెల్లయెడల నట్టులే యుండదొక్కింత థభ్ర గలిగి మనము చదువ వలయు?* (భారత సంస్కరణము) ఇది తెలుగు భారతంపై తిరుపతి కవుల అభిప్రాయం. ఆయినా వారి నాటకాలకు కూడా ఇది అన్వయించి చూసుకోవచ్చు. తమ ్రతిభాపాటవాలను, పాండవ నాటకాలలో 'ప్రత్యక్షరంలోనూ ప్రత్యక్షంగా చూపించిన తిరుపతి కవులు, సాహిత్యమేరువులే. పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 107

ఇవెెంంటదవతే ద్క్సోగం అమూలకాలు రాయబారానిక్రై బయలు దేరిన (శ్రీకృష్ణుడు భీముణ్ణి కోపోద్రిక్తుణ్ణి చేస్తాడు. కోపోద్రిక్తుడైన భీముని చూసి అర్జున నకుల సహదేవులు నిందిస్తారు. దానితో భీముడు ఆత్మహత్యకు పూనుకుంటాడు. ద్రౌపది వారించినా వినడు. అపుడు ధర్మరాజు '*దీనంతటి కారకుడనునే” నని గదతో తన తలమోదుకోబోతాడు వెంటనే (శ్రీకృష్ణుడు అడ్డుతగిలి ధర్మరాజుతో పాటు భీముని గూడ శాంతింప జేస్తాడు ఇది తిరుపతి కవుల కల్పన. భీముని వ్యవహారం ముదిరే సరికి అర్జునుడు గమనించి భీమునితో ఇలా అంటాడు.

“అ(గ్రజా! ఏక కాలంలో నేనూ, సుయోధనుడు కూడా రణ సహాయాన్నర్దిస్తే చిన్న నెపం కల్పించి తన సహాయాన్నందజేయటానికి విచ్చేసిన ముకుందుని పట్టుకొని దురుక్తులాడుళున్నావు అతని తోడే మనకు సర్వధా శ్రేయస్కరం. అంతే కాకుండా అతడు చెల్కి చుట్టం, పైగా మహానుభావుడు, కృపాసింధుడు అట్టివాడు మాన్యుడు గాని నీచవు మాటలాడ్డానికి అర్హుడా? నీకార్యాన్నాలా సౌధించుకోవాలో నీకు తెలియదు. మేనత్త కొడుకువు కదా అని ఏదో కొంచెం సరసమాడే సరికి కోపంతో విరుచుకు పడుతున్నావ్‌. ఇదేం ధర్మంగా ఉందా?” అనగా వినిభీముడిలా అంటాడు.

“అర్జునా! సరసమాడ్డానికి సమయం, సందర్భం లేదా? బకుణ్లి చంపాను. హిడింబాసురుణ్ణీ చంపాను. కీచక శతాన్ని యముని దగ్గరకు పంపాను. జరాసంధుణ్ణి చీల్చి చెండాడాను. అటువంటి నాకు ఒకని తోడెందుకు? అలాంటి నన్ను లెక్కచెయ్యకుండా పోరికి బెదురు చున్నాడనడం ధర్మంగా ఉందా??? అని ఊరుకోకుండా

“పుట్టినప్పటి నుండి పోరంటే ఏమిటో తెలియక, రాపట్టి అంటే ఏమిచో తెలియక రేపల్లె వెలదులతో సరస సల్గాపాల్లో మునిగి తేలిన ఒక గొల్లాడికి భువన శూరుడైన భీముని పరాశక్రమం ఎలా తెలుస్తుంా* దని గద్దిస్తాడు. నుకులుడు లేచి,

““అగ్రజా! ఎవ్సుడూ లేని రీతిలో శ్రీకృష్ణుని నిందిస్తున్నావ్‌ జరుగబోవున దొకటీ, జరుగుచున్నదొకటిగా కనిపిస్తుంది, తండ్రి గారు పోయినప్పటి నుండీ మనకు ఏ అపదలు రాకుండా చూస్తున్నది (శ్రీకృష్ణుడే గదా! అలాంటివాడు సరదాగా ఒక మాటంటే

సహించలేవా? గొల్లడూ గొనల్లడని ఎవరూ వినలేనంత ఘాటుగా మాటాడుతున్నావు అమ్మ అన్న ఇతణ్ణి మహానుభావునిగా కొలుస్తున్నారు. ఆ విషయాన్నైనా తలంచవు, ఉత్త అమాయక కోపివ” అనగా విని భీముడు సహించలేక ఇలా అంటాడు. సాండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం 108

“తమ్ముడా! నకుల! ఏల ఈ నిరర్ధక వాక్యాలు? మీరందరూ అతని అడుగులకు మడుగులొత్తిన ఒత్తుదురు గాక![*”.

వెంటనే సహదేవుడందుకొని ** ఆర్యా! కనిష్ట సోదరా! ఎందుకయ్యా! అప్రస్తుత ప్రసంగం? పోనీ మనకెప్పుడూ ఇతడు సహాయం చేయక పోవచ్చు. కానీ, యివ్హుడు సాయం చేయడానికే వచ్చాడు గదా? సరదాగా ఒక మాటనే సరికి కుటుంబ కలహానికి దిగావు నీ కోయతనం బైట బడింది గోడలకు చెవులుంటాయి. దాయలు వింటే లోకువ అని అయినా ఊరుకోవు గదా! అంతే కాదు కురు, గురు, వృద్ద బాంధవ జన సమక్షంలో, నిండు సభలో మన భార్యను పట్టి పరాభవిస్తుండగా ఈ మహాళ్ళ్ముడే మాన రక్షణచేశాడు. అలాంటి ఇతడు నిన్ను ““శార్యహీను”' డన్న లోపంలేదు. అని చురుక్కు మనిపించే సరికి భీమునికి సహదేవుని మాటలు నిజమే ననిపీంచాయి. మరి బ్రతకడం ఆనవసరమనుకున్నాడు.

“ఛీభీ! కుర్రవాని వేత గూడ ఇంత లేసి మాటలనిపించుకొన్న దురభిమానవు బ్రతుకేల? ఈ గదా దండంతో నాతల (వ్రయ్యలు చేసుకుంటాను. ఓ గదా దండమా? భార్య నిండు సభలో పరాభవింపబడుతుండగా చూసి ఏమీ చేయలేని నేను నిన్ను నాచేతిలో ధరించడం నీకేసిగ్గుచేటు. వెంటనే నాతల వ్రయ్యలు చేసి యశాన్ని పొందు?” మని భీముడు తలమోదు కోబోగా (ద్రౌపది, భీమసేనుని అపి,

“చంపినా చచ్చినా జరుగవలసింది, అప్పుడు, తప్పు మీది కాదు, సమయం, సందర్భం లేకుండా మేలమాడిన (శ్రీకృష్ణునిది తప్పు. నా పరాభవానికి ప్రతిఫలం రణరంగంలో తీర్చండి. లేదా వీర మరణాన్ని పొందండి. అంతే కాని ఈ అనవసరపు చావువలన ప్రయోజనం శూన్యం ఓ అజాత శత్రూ। సుయోధనాదులం గట్టితెచ్చుటకు నీ తమ్మునికి సెలవిమ్ము?? అని గట్టిగా అన్నది వెంటనే భీముడందుకొని, “పాంచాలీ! నన్ను వారింపకు, యుద్దానికి ఒప్పుకోడు యుధిష్టరుడు. పరాభవం అని ఏడుస్తావు నువ్వు, యుద్ధం జరగకుండా నీకో6క తీరేదెట్టు? ఇవి జరగని పనులు. అందుకే నన్నాపకు చావనీ! “అని మళ్లీ ఉద్యుక్తుడుకాగా ధర్మరాజు అడ్డుకొని ఇలా అంటాడు,

“నాయనా! భీమసేన! నీ వెందుకు ఆత్మహత్యకు పాల్పడతావు వాసుదేవా! గోరంతదాన్ని కొండంత చేశావయ్యా! ద్రౌపది! కట్టెలు విరిచి వేసినట్లు మాటాడి భీమకోపానలాన్ని మండింప జేశావు, సహదేవా! నీకు హాని కలిగినా ఒరులను నిందించని వాడవు. నీవు కూడా పెద్దల యెడ అపచారానికి తలపడ్డావు.?” అని అందరినీ ప్రస్తావించి దీనంతటికి కారణం తనేనని భీముని చేతిలో గదా దండాన్ని తీసుకొని ధర్మరాజు, పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 109

“జూదరియైై కళత్రమును శోకము పొలొనరించి తల్లి దా యాదుల యింట నుండగ మహాటవిపాలయి తమ్ముగుజ్ఞలం గాదిలి పెండ్రమున్‌ వెతల గాచిన యీ బరి యుండమాని యిం దేదియు లేని భీముపయికేగెదవేల? గదాప్రహారమా!?? అని తన శిరస్సును మోదుకోబోగా శ్రీకృష్ణుడడ్డు కొనడం, భీముని శాంతింప జేయడం జరుగుతుంది. ఈ అద్భుత అవూలక సృష్ట తిరుపతి కవుల నాటక రచనా పాటవానికి మచ్చుతునక, రెండవ అంకానికి వెన్నెముక, దె తృతీయాంకారంభంలో విష్కంభాన్ని విరచించారు తిరుపతి కవులు ఈ విష్కంభంలో ఒక వృద్ద పురోహితుడు వచ్చి ధృతరాష్ట్రుడు తనకు ప్రాణ మిత్రుడని చెప్పుకుంటాడు. శ్రీకృష్ణుని స్వాగత పూర్వకంగా తీసుకురమ్మని ధృతరా్టునిచే ఆజ్ఞాపింపబడినట్లు. ఆపని తనకొడుకైన ద్వివేదికి అప్పజెప్పినట్లు చెప్తాడు విదురుడు పురోహితునితో శ్రీకృష్ణుని కెదురేగి అర్హ్యపాద్యాదులిచ్చి ఆదరించగా, తరువాత (శ్రీకృష్ణుడు కుంతిని కలుసుకొని, తదనంతరం సైంధవాదులతో కొలువులో ఉన్న దుర్యోధనుని కలుసుకోగా దుర్యోధనుడు శ్రీకృష్ణుని విందారగింపు మని కోరగా “పగఅయింట గుడుచుట తగ? దని శ్రీకృష్ణుడు చెప్పి విదురుని ఇంటికి విందునకై వెళ్ళుట జరిగినదని ద్వివేది, వృద్ద పురోహితుల సంభాషణ వల్ల తెలుస్తుంది. శ్రీకృష్ణ రాయబార సభాసన్నావిోన్ని సూచిస్తూ ఇద్దరూ నిష్క్రమిస్తారు మూలంలో ఉన్న సుద్దీర్ణ ఘట్టాన్ని సుస్పష్టంగా తండ్రీ కొడుకుల సంభాషణతో సరొపెట్టారు పై తండ్రీ కొడుకుల పాత్రలు అమూలకాలు కాబట్టి ప్రస్తావించడం జరిగింది ౩3. సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్గ్లో రాయబార ఘట్టంలో కర్డుడు మాటాడలేదు తిరుపతి కవులు ఈ ఘట్టంలో మాటాడించడమే కాకుండా కర్ణునికి ప్రాతినిధ్యం కల్పించారు. ధృతరా్ట్రనుద్దేశించి శ్రీకృష్ణుడు “నీ కట్టిన పాపమెట్టిదియొ కష్టము రానయి యుండె బుత్రులంబట్టి* అని అనగా, కర్టుడు, '“నందనందనా! ఆతడు పాపమేకట్టెనో, పుణ్యమే కట్టెనో ప్రకృతము మనకది విచార్యము గాదు. అధికసప్రసంగము గావించుటకు ప్రాజ్ఞులొప్పరు. దూళవై వచ్చిన వాడవు నీవక్తవ్యాంశమేదో జెప్పికొనుము”* అంటూ మనకు పరిచయమౌతాడు పొండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం 11

““కూడుంగుడ్డ యొసంగి బ్రోచువిభునొక్కండెవ్వడోవచ్చి దూ అడం జూచుచు నూరకుండుటకు ద్రోణాచార్యుడో బీమ్మడో కాడీకర్ట్ణుడు లోననొండు పై నొక్కండూహ లేకుండ నీ యోడంబ్రాణములైన వీడుటకు వీడున్నాడు సిద్దంబుగన్‌”= అని తన అభిప్రాయం నిర్ద్వంద్వంగా నిర్భయంగా చెప్తాడు, (శ్రీకృష్ణుడంతటి వాణ్ణి పట్టుకొని కర్ణుడు *' అధిక ప్రసంగం చేయకు” మనే సరికి భీష్మద్రోణ ధృతరా స్హులు కర్ణుణ్ణి ఇలా కసిరారు. ““భీష్ము - (కోపంతో) ఓయీ! సూతపుత్రా! నందనందనుని మోటటుంచున్లు. నీకీ యధిక ప్రసంగముగావించుటకధి కారమెవ్వరొసంగిరి? కం॥ చెప్పదొారకొన్న విషయం బొప్పో! తప్పో! ముగింపకుండగ నడుమన్‌ దప్పనుట తగునె సభలో , నెప్పుడు గురువంతవానికేనియు గుమతీ! దోలు.- రాధేయా! శ్రీకృష్ణుడు ధృతరా సని పాపమునకు కారణము చెప్పనే చెప్పినాడు. మటీయున్‌ జెప్పువలసిన జెప్పగలడు. నడుమనీకీదుందుడు కెందులకు? సరసముదారిబో కెదిరి శక్తి యెొటుంగక పాడిమాలి భూ వరునకు గూర్చువాడనని వాయెటు వచ్చినయట్లు ్రేలగా నురు వరుదెంచునో, యొరులహో! యని మెళత్తురా? సూతపుత్ర[!న ల్వురు చనుత్రోవగా నడువబోవిది యెచ్చటి పాపకర్మమో! ధృత :- (తనలో) ఈ సూత నందనుని మైత్రియే నాకులంబునకింత చేడ్చాటు తెచ్చినది. (కోపముతో, బ్రకాశము) ఓరి! కురుకుల కాంతార దవానలాభిధేయా! రాధేయా! ఇంకేమి చేయించెదవురా! సీ కలసి నీరక్షీరముల భాతి దనరార దగు బిడ్డలకు బగల్దాపితీవు ధర్మరాజును మాయదారై రావించి వంచించి జూద మాడించి తీవు 'ద్రుపదమహారాజదుహితను రళ్చకీ పాండన నాటకచక్రం - సరిశీలనం క్ష

ద్పించి పుట్టంబులొల్పించితీవు కూడు గుడ్డుకు దూరగుల జేసీ పాండవ వీరుల నడవి కన్పించి తీవు గీ! సంధి పొసగింప వచ్చిన శారితోడ నడ్డ దిడ్డంబులాడించియంపుచుంటి విచ్చ వచ్చిన రీతి జేయింపు మౌర। భరత వంశంబు బ్రతుకు నీపాలబడియె! గ॥ కుంతి కొడుకులు తుదకింత కూడొసంగ బ్రతుకుమని న్రాసె గాబోలు బ్రహ్మనొసట బ్రతుక నీయడు వీడొక్కసుతుని నేని ముసలీ వాండ్రకు కేలూతనాసగు కొకు”. ఇదంతా అమూలకమే. తిరుపతి కవుల సంభాషణా చాతుర్యానికి ఈ ఘట్టం నికషోపలం, శ్తీ నా తమ్ముని కొడుకులకు ఐదూళ్ళిమ్మని ధృతరాష్ట్రుడు, దుర్యోధనుని అడుగగా దుర్యోధనుడిలా అంటాడు. “కం॥ తమ్ముని తనయులకుం బా లిమ్మ నెదవయో? యమాని లేంద్రాశ్వినులో తమ్ములు! పాండునృపాలుడా తమ్ముడు! వివరింపుమయ్య తండ్రీ! నీకున్‌?

“తమ్ముని కొడుకులా పాండవులు? ఎవరు నీకు తమ్ముడు? పాండురాజా? యముడా? వాయువా? ఇంద్రుడా? అశ్వనీ దేవతలా?”” అని దుర్యోధనుని చేత నిండు సభలో అడిగించారు తిరుపతికవులు, ఇది సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో కనబడదు. ర్‌. తల్లిదండ్రులు, కురువృద్దులు గురువృద్దులు, నారదాది మునీంద్రులు ఎంత చెప్పినా దుర్యోధనుడు సంధి కిష్టపడడు. చివరిసారిగా ద్రోణుడు చెప్పిన మాటలు దుర్యోధనునికి రుచించక *“నన్ను క్షమించు” మని ప్రార్ధిస్తాడు కర్డుడు దానిని నిరసిస్తూ “యుద్దానికి

సాయం చేయుమని ఒక బ్రాహ్మణుని అర్థించడం లజ్ఞాకరంగా ఉందని” అంటాడు. దానికి అశ్వత్థామ మండిపడి” సూతచండాల! నేడే చచ్చితివిరా” అంటాడు. వెంటనే కృష్ణుడు అడ్డుకొని ఇలా అంటాడు.

పొండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం 112

(“సేవా ధర్మము సూతధర్మమును రాశీభూతమై యొప్ప వా చావాత్సల్యము జూపె కర్టుడిటు మాత్సర్యంబు మీకేల? రా జేవేళన్మిము కోరునోయనికి నాడే పొండుపోరాడ లే దా వర్జింపుడు కర్టుచావు వరకోయత్యంత మోయుద్దమున్‌”? కర్డుని వాచాలత్వానికి కారణాలు సేవాధర్మం ఒకటి, సూత ధర్మం రెండవది అని కృష్ణుడు చెప్తూ మాత్సర్యాన్ని పొందకుండా రాజు ఎప్పుడైతే యుద్దానికి రమ్మని కోరుతాడో అప్పుడే పొమ్మని, లేదా కర్టుడు చచ్చే వరకు యుద్ధరంగాన్ని వర్షించమన్నాడు. కర్ణుడు యుద్ధంలో మరణించేవరకు గురువులు యుద్దం మానిస్తే కౌరవ సైన్యం నీరసిస్తుంది. అదీ శ్రీకృష్ణుని ఎత్తు. చక్కని భేదోపాయాన్ని తిరుపతి కవులు ప్రయోగించారు. 6. రాయబారమే క్రమక్రమంగా రణరంగంగా మారబోతోందని గమనించిన (శ్రీకృష్ణుడు, చెప్పవలసిన నాలుగు మాటలూ దుర్యోథీనునితో ఇలా చెప్పాడు. ““వెల్లియొ చెల్లకో తమకు చేసిన యెగ్గులు సైచిరందలుం దొల్లి గతించె నేడు నను దూతగ బంపిరి సంధి సేయ నీ పిల్లలు పాపలుంబ్రజలు పెంపువహింపగ బొందు సేసెదో యెల్లి రణంబె గూర్చెదపా? యేర్చడ జెవ్చుము కౌరవేశ్వరా!” ““ఇంతకు ముందు పాండవులకు మీరు చేసిన కీడులను వారు భరించారు. జరిగిందేదో జరిగింది. ఇపుడు స్వయంగా దూతగానేనే వచ్చాను” ఆని అనడంలో “సాక్షాత్‌ నారాయణుడే?” అన్నట్లు ధ్వనిస్తుంది. బెదిరింపు కూడా వినబడుతుంది. ఇంక రెండే విషయాలు. *“ప్రజలను కాపాడు కోవడమో, లేక సంగ్రామానికి సంసిద్దుడవు కావడమో!" ఇలా అనడం వల్ల, సంగ్రామానికి సంసిద్దుడైతే షిల్ల పాపల పెంపు మరి చూడలేడనేది, గోచరిస్తోంది. “పైచిరందజుందొళ్లి” అని అనడం వట్ల ** ఇంతకు ముందు సహించారు ఇప్పుడిక సహించరు' అని హెచ్చరిక కూడ థ్వనిస్తుంది. సంధి సంధి ఆని చేతగాక పాండవులు గోలపెడుతున్నారని దుర్యోధనుడను కుంటాడేమోనని (శ్రీకృష్ణుడు, ధర్మరాజు షరా క్రమాన్ని ఇలా చెప్పాడు. పాండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం 113

“ఆఅలుగుటయే యెజుంగని మహామహితాత్ముడజాత శత్రుడే యలిగిన నాడు సాగరములన్నియునేకముగాకపోవు క

ర్లులు పదివేవురైన నని నొత్తురు చత్తురురాజరాజ! నా పలుకులు విశ్వసింపుము విపన్నులలో కులగావుమెల్లరన్‌”

“కేవల మర్త్యుడే ధర్మసుతుడు?** ధర్మరాజుకు కోపం రానే రాదు. వస్తే సప్త సముద్రాలు ఘూర్షిల్లడం ఖాయం. ఆంటే ప్రళయం వస్తుందని సూచించాడు. కురుక్షేత్ర మహాసంగ్రామంలో ఏ కర్దుడు అరివీర భయంకరుడౌతాడని దుర్యోధనుడు నమ్ముతున్నాడో అలాంటి కర్ణులు పదివేల మంది అయినా పలాయనం చిత్త గించాల్సిందేనని బల్లగుద్ది చెప్పాడు. సంధి చేస్తే.విపన్నులు, లోకులు కాపాడబడతారని మరొక్కసారి, హితవు చెప్పాడు.

సంగ్రామం అంటే మవీ సంబరపడిపోతున్న సుయోధనునుద్దేశించి (శ్రీకృష్ణుడు,

ఫాలనేట్రుని ప్రతిజోదైన ఫల్లుణుని ప్రచండ పరాక్రమాన్ని కళ్ళకు కట్టినట్లు ఇలా అభివర్ణించాడు. “జెండాపై కపిరాజు ముందు సీత వాజిథ్రేణియుంగూర్చి నే దండంబుంగొని తోలు స్యందనము మీదన్నారి సారించుచుం గాండీవంబు ధర్షించి ఫల్లుణుడు మూకం జెండుచున్నప్పుడొ క్కండున్నీ మొర నాలకింపడుకురుజ్మానాథ! సంధింపగన్‌” ముందు పద్యంలో పిల్లలను పాపలను కాపాడుకోమన్నాడు. రెండో పద్యంలో కర్టులు పదివేల వుంది కూడా పనికి రారన్నాడు. వూడో పద్యంలో నిన్నునువ్వేకాపాడుకోలేవు సరిగదా ఏ ఒక్కడూ నీ మొర నాలకించేవాడు కూడా ఉండడని నొక్కివక్కాణించాడు. భవిష్యద్భయంకర పరిణామాలను చెప్పినా వినిపించుకోని దుర్యోధన మూఢ స్రితిని, చివరికి జరిగిందదే కాబట్టి రాబోయేదాన్ని యథాతథంగా వర్ణించి చెప్పే శ్రీకృష్ణుని భగవదంశను తిరుపతి కవులు నాటకీకరించిన తీరు మహోదాత్తమైనదని చెప్పక తప్పదు. ఇంత చెప్పేనా చెవిని బట్టని దుర్యోధనుని ఉద్దేశించి (శ్రీకృష్ణుడు చివరిసారిగా ఇలా అన్నాడు. “సంతోషంబున సంధిసియుదురె వన్హ్రంబూడ్చుచో ద్రౌపదీ పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం కేష4

కాంతం జూచిన నాడు చేసిన ్రత్తిజ్ఞల్‌ దీర్చ భీముండు నీ పాంతన్నీ సహజన్ము తొమ్ము రుధిరమ్ము ్హ్రావు నాడైన ని శ్చింతన్టద్దదయుం ద్వదూరుయుగమున్‌ ఛేదించున్తాడేనియున్‌”

రొగికి పథ్యాహారం రుచించదు కాబట్టి మర్యాదగా చెప్పేలాభంలేదనుకొన్నాడు శ్రీకృష్ణుడు. అందుకే భీముడు చేసిన భయంకర ్రతిజ్ఞలను ఒక్కొక్కటి గుర్తు చేశాడు. దుశ్శాసనుని తొమ్ము చీల్చడం, దుర్యోధనుని తొడలు విరుగ గొట్టడం వంటి భీముని ప్రతిజ్ఞలను విశదీకరించి మరీ వివరించాడు. అప్పటికైనా భయభ్రాంతుడొతాడేమోనని కాని, అవన్నీ దుర్యోధనుని ముందు నిష్టలం అయ్యాయి,

తిరుపతి వేంకట కవుల పాండవ నాటక సౌధానికి ఈ నాలుగు పద్యాలు, నాలుగు మణి స్తంభాలు.

ఈ నాలుగు పద్యాలలో చతురుపాయములైన సాము, దాన, భేద, దండో పాయములు ప్రయోగం చేశారు తిరుపతి కవులు. యుద్ద తంత్రం కూడా అదే. రాజనీతిని రాజకీయ ధురంధరుడైన శ్రీకృష్ణుని ముఖంగా పలికించడం చాలా బౌచిత్యంగా ఉంది.

“జరిగిందేదో జరిగింది. నను స్వయంగా దూతగా వచ్చా*నని (శ్రీకృష్ణుడునడంలో సామము,

“పిల్ల పాపల పెంపును, విపన్నుల, లోకులను కాపాడు” మని అనడంలో దానము,

“కర్ణులు పదివేల మందైన యుద్ధంలో చావక తప్పు” దని ఆనడంలో భేదము,

రాబోయే సంగ్రామ రంగాన్ని తత్పర్యవసానాన్ని భీమ భయంకర ్రతిజ్ఞలను కళ్ళకు కట్టినట్టుగా వర్ణించడం వల్ల దండొపాయాన్ని ప్రకటించినట్లు తెలుస్తుంది.

చతురుపాయములు కాబట్టి నాలుగే పద్యాలు తిరుపతి కవులు వ్రాశారేమో అని కూడ అనిపిస్తుంది

ఈ నాలుగు పద్యాలు ఆంధ్ర పౌరాణిక నాటకాభిమానుల నాలుకలపై నాట్యం చేస్తున్నాయడం అతిశయోక్తి కాదు వాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం క్షేషేక్‌

వొండవోద్య్వోగం మూలాతిశాయికాలు యుద్దసహాయాన్నర్థించడానికి వచ్చిన దుర్యోధనార్డునులను, నిద్ర నుండి మేల్కొని శ్రీకృష్ణుడు పలుకరించిన తీరు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది, “ప్రతిబుద్ధ స్పవార్డేయో దదర్శాగ్రే కిరిటినం సతయోస్స్ప్వాగతం కృత్వాయథార్హం ప్రతి పూజ్యచ తదాగమనజం హేతుం వప్రచ్చ మధుసూదనణ? లాంఛన ప్రాయంగా ఉన్న దీనిని తిక్కన అనువదించిన తీరు ఇది. “కం॥ మేలుకని కృష్ణుడర్జును నాలోకించి మజటీ కౌరవాధిపుగని త త్కాలోచిత బహుమతిల్లై జాలప్రీయం బిరువురకు బ్రసన్నత జేసెన్‌* ( ఉద్యోగ- ప్ర-67) దీనినే తిరుపతి కవులు అతిశయించిన విధం ఇది. “* ఉ॥ ఎక్కడ నుండి రాకయిటకెల్లరునున్‌ సుఖులే గదా యశో భాక్కులు నీదునన్నలును భవ్య మనస్కులు నీదు తమ్ములున్‌ జక్కగ నున్నవార? భుజశాలి వృకోదరు డ గ్రజాజ్జకున్‌ దక్కగ నిల్చి శాంతుగతి తాను చరించునె దెల్పుమర్జునా! శా॥ బావా! యెప్పుడు వచ్చితీవు? సుఖులే భ్రాతల్సుతుల్చుట్టముల్‌ నీ వాల్లభ్యము పట్టు కర్లుడును మన్నీలున్‌ సుఖోపేతులే? మీ వంశోన్నతి గోరు భీష్ముడును మీ మేల్లోరు ద్రోణాది భూ దేవుల్సేమముమైనెసంగుదుటె? నీతేజంబు హెచ్చించుచున్‌ కం॥ నీ వచ్చిన పని దెల్ఫి ము దావహుడవు గమ్ము నాకు నఖిలావని పా లావళి మౌళిమణీ సం భావిత చరణుడవు నీవు వచ్చుట యసదే?! (ప్రథమాంకం) ఇందులో కృష్ణుడు, అర్జునుని పలుకరించు రితి ఒక విధంగా ఉంది. దుర్యోధనుని సంభావించు విధం మరొక విధంగా ఉంది. పాండవ మధ్యముడైన నరుణ్ణీ నారాయణుడు కళ్ళువిప్పి చూశాడు. చూసిన వెంటనే తన రాకను గురించి అందరి క్షేమం గురించి పాండవ నాటకచ॥్రం - పరిశీలనం కళ

అడిగాడు. అర్జునుని అన్నలిద్దరిని తమ్ములిద్దరిని మళ్ళీ వేరుగా అడిగాడు. అప్పటితో ఆగక భీముని వేరుగా పృచ్ళించాడు. నిజానికి * ఎల్లరున్‌ సుఖులే గదా” అన్నదానిలోనే ధర్మజ, భీమ, నకుల్క సహదేవాదులు వస్తారు. పోనీ ఇద్దరన్నలను అడిగేటప్పుడు, వారిద్దరిలోని వాడే గదా, భీముడు. మళ్ళీ ప్రత్యేకంగా భీముని భుజశాలిత్వాన్ని ప్రళ్ళంచడమేమిటి? అంతకు ముందు గానే వచ్చి పక్కనే ఉన్న సుయోధనుని గమనించాడు, కపట నాటక సూద్రధారి శ్రీకృష్ణుడు. దుర్యోధనునికి సమాన ప్రత్యృర్రి పాండవుల్లో భీముడే. పైగా దుర్యోధనుని తొడలు విరుగ గొట్టి చంపుతానని ఘోర ్రతిజ్ఞ చేసిన వాడు భీముడు. (శ్రీకృష్ణుని దగ్గరకు దుర్యోధనుడు వచ్చింది, యుద్ద సహాయం కోరడానికే. యుద్ధంలో జరుగబోయే దాన్ని సూచించి దుర్యోధనుని ఎత్తిపాడవడానికి భుజశాలి భీముని క్షేమం (ప్రత్యేకంగా అడిగాడు. అక్కడితో ఆగకుండా “"అగ్రజాజ్ఞకున్‌ దక్కక నిల్చి శాంతుగతి చరించునె?? అని అడిగాడు. అంటే భీముడు, కేవలం అన్నగారి మాటకు కట్టుబడుతున్నాడని లేకపోతే ఈ పాటికి భీముడు అనుకున్నవి తత్‌క్షణం నెరవేర్చగల భుజపరాక్రమం గలవాడని దుర్యోధనునికి హెచ్చరిక చేసినట్టుంది. ఇంకో విశేషం. సాధారణంగా ఎవరైనా అప్పులు వస్తే “ ఎక్కణ్లుండి వస్తున్నావ్‌? ఆంతా బాగున్నారు కదా?** అని అడిగి తరువాత పేరు పేరునా అడుగుతాం. లోక సాధారణ విషయాన్ని గ్రహించి పద్యాన్ని అంత హృద్యంగా రచించారు, తిరుపతి కవులు. ఇంక దుర్యోధనుని చూశాడు, శ్రీకృష్ణుడు. "బావా ఎప్పుడు వచ్చితీవు??= అన్నాడు. ఈ ్రశ్నలో ఆశ్చర్యంతో పాటు ఇంత వరకూ నేను చూడనే లేదే? అన్న భావం ఇమిడి ఉంది. తరువాత సహోదరుల్ని, కొడుకుల్చి, చుట్టాలను యోగక్షేమం చేసి కర్ణుణ్ణి ప్రశ్నించాడు. తదనంతరం భీష్మద్రోణాది భూదేవుల్ని ఆడిగాడు. ఇక్కడ కూడ మోషణాల్లో విశేషం ఉంది. ““వాల్లభ్యము పట్టు కర్ణుడు” దుర్యోధనునిరాచరికానికి, ప్రభుతకు నీరాజనం పట్టే మనిషీ కర్టుడని. ఈ కర్టుణ్ణి నమ్మే దుర్యోధనుడు సంగరానికి తెగ సంబరపడుతున్నాడు. కురు గురు వృద్దులను అతడు నమ్మలేదు. కాబట్టి రారాజుకు అత్యంత ప్రీతి పాత్రుడైన కర్టుని పరామర్శించడం, తద్వారా అతనిని సంతుష్టుణ్ణి చేయడం శ్రీకృష్ణుని లౌకిక ప్రజ్ఞకు తార్కాణం. '““వంశోన్నతి గోరు భీష్ముడు” వంశోన్నతి, వంశ విస్తరణం భీష్ముని లక్ష్యాలు. యుద్దం జరిగితే వరిణామం ఎలా ఉంటుందో ఆతనికి తెలుసు. అందుకే రాజరాజును యుద్దవిముఖుని చేయడానికి భీష్ముడు ప్రయత్నం ఎప్పటికప్పుడు చేసినా వినలేదు, పైగా దుర్యోధనుడు భీష్ముని పాండవ పక్షపాతిగా భావించాడు. పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం కే17

దుర్యోధనుడు సంకల్పించిన (ప్రతి చెడ్డ పనిని నిరసించిన వాడు, భీష్ముడే. దానికి కారణం వంశోన్నతే అతని ప్రథాన లక్ష్యం. '“మేల్లోరుద్రోణాది భూదేవుల్‌” దుర్యోధనుని దుష్కార్యాలకు భీష్మునితో సహా ద్రోణాది భూదేవులు అడ్డు తగులుతూనే వచ్చారు. కాబట్టి వార్తు కూడా పాండవ పక్ష పాతులేనని రారాజు అభిప్రాయం. కాని దుర్యోధనుని అభ్యున్నతిని, ఆకాంక్షించి రాబోయే విపత్తు నుండి తప్పించి మేలు కలిగించాలనేది వారి ఆశ. సంబోధనల్లో మరో ప్రత్యేకత ఉంది. శ్రీకృష్ణుడు దుర్యోధనునితో ** వచ్చితీవు, నీవాల్లభ్యము"” అని ఏకవచనంవాడి '““మీవంశోన్నతిి మీమేల్లోరు”” అని బహువచనంతో ముగించాడు. దీనివల్ల భీష్మ ద్రోణాది భూదేవులు కౌరవ పాండవ పక్షముల వంశోన్నతిని, మేలును కోరేవారని స్పష్టపడుతుంది. తనమేలును, వంశాభివృద్దిని ఆకాంక్షించిన గురు, కురు వృద్దుల మాటలను పెడ చెవిని బెట్టి, తన వాల్లభ్యాన్ని శిరసావహిస్తూ యుద్దోన్ముఖుని చేస్తున్న కర్టుని మాటను అంగీకరిస్తున్న దుర్యోధనునికి హెచ్చరింపుగా కనబడుతుంది. వంశోన్నతిని కోరేవాడు భీష్ముడని, మేలు కోరే వారు ద్రోణాది భూదేవులని అనిపించడం వారి స్వభావాలను ఈ రెండు విశేషణాల్లో తిరుపతి కవులు తెలియ పరిచినట్లు అయింది. వంశం కోసమే ఎన్నో కష్టనష్టాలను ఓర్చి భీషణ ప్రతిజ్ఞ చేసి భీష్మునిగా మారాడు. ఏ వంశాభివృద్ధి కోసం జీవితాన్ని త్యాగం చేశాడో ఆ వంశం తన కళ్ళముందే నిర్వంశంగా మారబోత్సోందని గమనించిన భీష్ముని ప్రేతి ఎలా ఉంటుందో చెప్పనవసరం లేదు. ఇక ఆచార్యుల వారికి ఉభయ పక్షాలు శిష్యులే. ఉత్తమ దేశికుడు శిష్యుల మేలునే కోరతాడు. నిరంతరం ఉభయ పక్షాలను ఏకం చేయాలన్నదే ద్రోణుని ఆకాంక్ష ఇదే మిగతా భూదేవుల కామన-కూడా. ఈ విధంగా ఆయా పాత్రల స్వరూప స్వభావాలను .ఒక్కముక్కలో వెప్పగలదిట్టలు తిరుపతి కవులు. మూడవ పద్యంలో పొగడ్తలతో దుర్యోధనుని ఎత్తికుదేశారు. ఈ అతిశయంలో ఇంత నేర్పును ప్రకటించిన ఘనులు తిరుపతి కవులు, 2, ''గోపకులంతా ఒకవైపు, నేనొక వైపు” అని (శ్రీకృష్ణుడు చెప్పే '' ఈ రెండింటిలో ఏది కావాలో కోరుకొమ్మని అర్జునుని అడిగినట్లు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. ““ ఆభ్యామన్యతరం పార్ట! యత్తే హృద్యతరం మతమ్‌?” _ ( ఉద్యో-7-19) తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “కం అని పలికి హారి కిరీటిం

• గనుగొని కొండికవునీవు కావున నీకున్‌ మును కోర బాడి యనవుడు పాండవ నాటకచ[్రం - పరిశీలనం 118

విని కృష్ణుని కోరుకొనియె విజయుండెలమిన్‌ : (౧ఉద్యో-ప్ర-76) దినిని ఆధారంగా తీసుకొని తిరుపతి కవులు ఇలా అతిశయించారు.

• ఉ॥ ఆయుధమున్‌ ధరింపనని కగ్గముగా నాక పట్లనూరకే సాయము సేయువాడ పెలుచన్‌ ననుపీమ్మట నెగ్గులాడినన్‌ దోయిలి యొగ్గుదున్‌ నిజముదాల్త వచించితి కోరికొమ్ము నీ కేయదియిష్టమో కడమ యీతని పాలగు పాండునందనా?? (ప్రథమ) ఇందులో (శ్రీకృష్ణుడు ఊరకే సాయం చేస్తానన్నాడు. ఆయుధాన్ని ధరించనన్నాడు. భారత రణ రంగంలో శ్రీకృష్ణుడు దర్శకత్వ బాధ్యతలు నిర్వహించి, ఆయుధాన్ని ధరించకుండా ఊరకే సాయం చేస్తాడని సూచనగా ఇక్కడ తెలియజేశారు. నటుడైన శ్రీకృష్ణునికి అభినయించడానికి ఇది చక్కని సన్నివేశ కల్పన. ఈ అతిశయం నాటక ప్రదర్శనకు యోగ్యమైంది.

3. సేనకావాలో, (శ్రీకృష్ణుడు కావాలో కోరుకునే అవకాశం ముందు అర్జునునికే దక్కింది. అది సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “త ద్వృణీ తాం భవానగ్రే పువార్యస్త్వ్రం హీధర్మతః ఏవముక్తస్తు కృష్ణేన కుంతీవుత్రో ధనంజయః (189) “అయుధ్యమానం సంగ్రామే వరయామాస కేశవం? ( ఉద్యో-7-19) తిక్కన కూడా ఒక్కముక్కలోనే చెప్పించాడు. “కృష్ణుని కోరుకొనియె విజయుండెలమిన్‌? ( ఉద్యో- ప్ర-76) తిరుపతి కవులు హృద్యంగా అతిశయించిన తీరు ఇది. “ ఉ॥ నందకుమార! యుద్ధమున నారథమందు వసింపుమయ్య మ ధ్యందిన భానుమండల విధంబున నీదగు కల్మి జేసినా స్యందన మొప్టుగాక! రపు సంతతి తేజము దష్టుగాక! నీ వెందును నాయుధమ్ము దరికేగమికొప్పుదుగాక కేశవా?! (ప్రధమ)
4. _ సంధి చేయడానికి బయలుదేరుతున్న (శ్రీకృష్ణుడు, ధర్మ రాజుతో సంస్కృత భారతంలో ఇలా అన్నాడు. ““కారవాణాం (్రవృత్తించ గత్వా యుద్దాధికారికాం నిశమ్య వినివర్తిష్య్‌ జయాయ తవ భారతి? ( ఉద్యో- 71-33) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. పాండవ నాటకచ[క్రం - పరిశీలనం కషం

"*ప్పెక్క భంగుల సంధియ కావింపంజూచెద. నవ్విధంబు సీద్దించినమేలు కాదె యట్టుగాక తక్కిన నచ్చోటి యుత్సాహంబు చందంబును నందు జేయంగలవారి వర్తనంబులు గొలందులు నెటింగి నీకు విజయంబగు విధంబునం జనుదెంచెది”

(ఉద్యో- తృతీ-40) దీనిని తిరుపతి కవులు మృదుమధురంగా అతిశయించిన తీరిది. “ త్య ఐనను పోయిరావలయు హస్తినకచ్చటి సంధిమాట యె ట్రైనను శత్రురాజాల బలాబల సంపద చూడవచ్చు నీ మానస మందు గల్లు ననుమానము తీర్చగ వచ్చు దత్సమా ధానము మీ విధానమును తాతయు నొజ్జయువిందురెల్లరున్‌” (ద్వితీ శత్రువుల బలం చూడ్డం ప్రధాన లక్ష్యం. ఎందుకంటె ధర్మరాజుకు సందేహం వచ్చింది. ““శాత్రవులు మిగుల బల సంపన్నులు. మనమా అంతటి బల సహాయము లేని వారము. జయం బెదిరికోమనకో తెలియుట దుర్లభము దానం జేసి సుఖము వైకల్పికము? (ద్వితీయ). అన్న అనుమానాన్ని తీర్చడం ప్రధానం శ్రీకృష్ణునికి. పాండవులు సర్వ విధాలా సంధికే ప్రయత్నిస్తున్నారని, కౌరవృలే వారిని తూలనాడుతున్నారని అందరిక్తీ తెలియజెప్పాలి. సంధి జరుగదని అందరికీ తెలుసు. అయినా ఈ ప్రయత్నం వల్ల కురు గురు జనాభిమానం పొందవచ్చని శ్రీకృష్ణుని అభిప్రాయం. 5. సంధికి సన్నాహపరుస్తున్న భీముని చూసి శ్రీకృష్ణునికి నవ్వొచ్చింది. ఇది సంస్కృ భారతంలో ఇలా ఉంది. ““ ఏతచ్చృత్వా మహాబాహుః కేశవః ప్రహసన్నివ అభూత పూర్వం భీమస్య మార్దవోపహితంవచణ: ( ఉద్యో-73-1) దీనిని తిక్కన అనువదించిన తీరిది, “'చ॥ అనుటయు చిన్న నవ్వునగి యంబుజనాభుడు పల్కునెన్నడున్‌ విననివి భీముపాలగడువింతలువింటీమి మాట లగ్గిచ శి నగుట భూరి భూధరములాఘవ మొందుట గాదెయివ్విధం బుననితడిన్హు మూర్దవము బొందుటయింకిట జెప్పనేటికిన్‌” (ఉద్యో-తృ-52) దీనిని తిరుపతి కవులు రసవరద్ధట్టంగా మలచిన తీరు ఇది. ““గ| నిదుర వోచుంటివో?! లేక బెదరి పల్కు చుంటివో?! కాక నీవు తొల్లింటి భీమ పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 120

"సేనుడవా?! కావొ! యెన్నడీ చెవులు వినని కనులు చూడని శాంతంబుకానవచ్చె?? (ద్వితీయ) భీముని మాటలు కొత్తగా వినపడుతున్నాయి. శ్రీకృష్ణునికి భీముడు బావ. విలాసాల విందుకాడు (శ్రీకృష్ణుడు. సరసానికి దొరికింది సమయం. ఛలోక్తులతో ప్రారంభించాడు. “'నిద్రపోతున్నావా? యుద్దానికి బెదురుతున్నావా? ఇంతకీ నువ్వు మాభీమసేనుడవేనా? ఎన్నడూ వినని కనని శాంతం వచ్చిందేమిటి”? అని భీముని వె గ్రెత్తించి ప్రతిజ్ఞలను ఇలా గుర్తు చేశాడు. ““కురుపతి పెందొడల్వీరుగ గొట్టెద, జొమ్ము పగిలి వెచ్చనె త్తురుకడుపార గ్రోలి యని దున్మెద దుష్టుని దుస్ససేను భి కర గద చేతనంచును ప్రగల్బములాడితి వల్ల కొల్వులో మరల నిదేల? యీపిటికి మానిసి పల్కులు మృష్టభోజనా*? (ద్వితీ ఇప్పటికే తల దొమ్మెక్కిన భీమునికి ప్రతిజ్ఞలు గుర్తుచేసేసరికి తోక తొక్కిన తాచులా విరుచుకు పడ్డాడు. అక్కడితో ఆగక (శ్రీకృష్ణుడు, వాటిని 'ప్రగల్బాలన్నాడు. ఇంకా పిరికి వాని పలుకులన్నాడు. ఇంకా విడిచిపెట్టకుండా తిండికి తప్ప మరి దేనికీ పనికిరావన్నట్టు “మ్మష్ట భోజనా” అని సంబోధించాడు. ఇలా మాటలతో భీముని గుండెల్లో గునపాలు నాటాడు. భీముడు మండిపోతూ పళ్ళు పట పట కొరికాడు. అప్పటికీ విడువక ఇలా అన్నాడు. “గీ బరువు మోయగ లేని దుర్చలుడు సమయ మరసీ యేకాంత మగుచోటి కరుగు పగిది నేటి దాక ప్రగల్బపు మాటలాడి బెదరు చున్నాడు పోరికై భీముడిపుడు?” (ద్వితీయ) ఇలా భీమునిలో ప్రళయం సృష్టించాడు, (శ్రీకృష్ణుడు. సమర్దులైన నటులు శ్రీకృష్ణ భీమ పాత్రలు ధరొస్తే, ఈ ఘట్టంలో (ప్రేకకుల ఆనందానికి హద్దులుండవు. ఇదంతా తిరుపతి కవుల నాటక రచనా ప్రతిభే. 6, మహోద్రేకంతో బుసలు కొడుతున్న భీముని, (శ్రీకృష్ణుడు శాంతింప జేసిన ఘట్టం సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. ““వేదాహంతవ మాహాత్మ్యముతతే వదయద్చలం ఉతతే వేదకర్మాణి నత్వాం పరిభవామ్యహరి* ( ఉద్యో-75-2) పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 121

తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. ఉ॥ “నావుడు నవ్వుటాల కనినం బవనాత్మజయింతయేటికిం గేవల యోఛవే పరుల కీల్చిషముల్‌ తలపోయకిమ్మెయిన్‌ జావడమైన జూచియిది చందము గాదని యంటి గాక నీ చేవయులావు నీవుమునువేసేన భంగులు నేనెబుంగనే' (ఉద్యో- తృ-6ష) దీనిని అత్యద్భుతంగా అతిశయించిన తిరుపతి కవుల తీరిది. ఉ॥ “భీకరమై యగాధమయి భీష్మ గురు ప్రముఖోపలాకులం బొ కురురాట్టమూజలధికడ్డముగా జనగా భవచ్చమూ నౌకను ద్రిప్పగా దగిననావికుడెన్వడు నీవు లేక యీ శోకము తీజునే ద్రుపదసూతికి నిక్కము వాయునందనా*” _ (ద్వి) భీష్మ ద్రోణాది మహాయోధులతో భయంకరమై, అగాధమైన కౌరవ సేనా సముద్రాన్ని దాటాలంటే పాండవసేనానౌకకు నావికుడవు నీవే ననేసరికి భీముని రౌద్రం పటాపంచలై మహోత్సాహంతో, మహొోత్తేజంతో ముందుకురికాడు. సంతోషంతో ఉక్కిరి బిక్కిరైనాడు. అప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు తన అభిఫ్రాయం చెప్పాడు. “గ! అన్న మాటలాలించి సీవన్న మాట అబ్బురముదోపచేయ నేనట్టులంటి గాని యెవ్వరు నీ పరాక్రమ మెజుగరు? సమయమిది వచ్చుచున్నది శార్యమునకు? (ద్వి తారస్టాయికి చేరిన భీముని కోపాన్ని యుద్ధరంగం వైపు మళ్ళించాడు. అక్కడితో ఆగక చిన్నప్పటీ నుండి ఆ చుర్యోధనాదులుచేసిన దుష్కార్యాలను ఒక్కొక్కటిగా ఇలా జ్లప్తికీతెచ్చాడు. “శ్రా త్రాటంగట్టిరి నీట బ్రోచిరి విషద్రావంబు ద్రాగించి రా రాటంబుంబడి' రీవు గీడ్వడిన బోరాటంబకించిత్కరం బాటంకంబసదౌ నటంచుగది”, యావా యట్టి శత్రుత్వమె . ప్పాటంటోగితొ? యెట్లు సంధి యొనరింపంనన్ను బ్రేరేచితో??” (ద్వి) అనే సరికి కర్పవ్య సూచన చేసేన శ్రీకృష్ణునిపై గౌరవభావం "పెరిగింది. ముందు నిరసించినందుకు, దురుక్తులాడినందుకు శ్రీకృష్ణుని కమించమని (్రార్టించాడు. ఇక్కడ విశేషం ఏమంటే ముందు మూడు పద్యాల్లో శిఖరా గ్రస్టాయికి చేరిన భీముని కోపం, మరి పాండవ నాటకచ(క్రం - పరిశీలనరి శ్న22

మూడు పద్యాల్లో సన్న గిల్లడమే కాకుండా యుద్దోన్ముఖంగా కోరలు సాచింది. ఇది తిరువతి కవుల ప్రతిభ, 7. వచుందగవునంతో సభావుధ్యంలో ప్రవేశించి వుర్యాదలను స్వీకరించి, మందహాసంచిందిస్తూ మృదు మధురంగా ధృతరా నుద్దేశించి జలదగంభీరస్వనంతో (శ్రీకృష్ణుడు సంధి వచనాలు తెలుగు భారతంలో వినిపించాడు. ఆ సందర్భం ఇది.

• ఆవె॥వారి తండ్రి పాలు వారికి నిచ్చి నీ పాలు నీవు బుత్ర పౌత్ర చయము , ననుభవించి సుఖులరియుండుడిది బంధు మిత్ర సుజనకోటి మెచ్చుతెజగు? ( ఉద్యో-తృ-277) ఈ తిక్కన పద్యాన్ని సంస్కృత భారతంలో అక్కడక్కడ భావాలను ఆధారంగా తీసుకొని ముక్త సరిగా అందరికీ అర్హమయ్యేటట్టు తిరుపతి కవులు ఇలా అభివర్ణించారు. ““కం॥ తమ్ముని కొడుకులు సగపా లిమ్మని రటు లిష్టపడవేనియు నైదూ శ్చిమ్మని రైదుగురకు ధ ర్మమ్ముగ నీతోచినట్లు మనుపుము వారిన్‌ (తృ) సంధి జరగడానికి రెండు విధాలు (శ్రీకృష్ణుడు చెప్పాడు. ఒకటి సగభాగం రాజ్యం ఇవ్వడం, రెండు ఐదుగురికి ఐదూళ్ళివ్వడం. ఏది జరిగినా సంధి జరగడం ఖాయం. సంధి ప్రస్తావన ఎత్తు కోవడంతోనే “తమ్ముని కొడుకులు అన్నాడు. పొండవులనిగాని, పాండు రాజు కొడుకులని గాని అనలేదు. తమ్ముని కొడుకులనేసరికి రాజ్యపుభాగం అడిగే హక్కు సూచించ బడుతోంది, తమ్ముని కొడుకులు కాబట్టి ధృతరా సుని కొడుకు లెలా రాజ్యాన్ని అనుభవిస్తున్నారో అలాగే పాండురాజుకొడుకులు కూడా రాజ్యాన్ని అనుభవీంచి తీరాలి అనేది కూడా సూచింపబడుతోంది. అర్హరాజ్యం కంటె అయిదూళ్ళిచ్చినా సంధి జరిగి హాయిగా ఉండవచ్చుననే భావం ధృతరాష్ట్రునికి కలగడానికి అవకాశం లేకుండా ఈ రెండిటిలో ౪ ధర్మమ్ముగ నీతోచినట్లు వునుపుము” అని ముందరికాళ్ళకు బంధం వేశాడు. ఒకవేళ ఐదూళ్ళిద్దామన్నా “అదేమిటయ్యా! నీ కొడుకులకు రాజ్యాన్నంతటినీ అప్పజెప్పి, బ్రతికున్నంతకాలం నిన్ను సింహాసనం పై కూర్చోబెట్టి, నీ భారాన్ని అంతటిని వహించిన తమ్ముని కొడుకులకు ముష్టివేసినట్లు ఐదూళ్ళివ్వడం ధర్మమా?” అని ధర్మజ్ఞులెవైనా అడుగుతారేమోనని పొండన నాటకచ॥క్రం - పరిశీలనం 123

ధృతరాష్తుని భయం. ధర్మ సంకటంలో బడి *' గ్రుడ్డి దయ్యె మాటకూడ నాకు” అని అంటాడు. శ్రీకృష్ణునికి దంతా తెలుసు కాబట్టే ఇంత పగడ్బందీగా అడిగాడు.

“ అర్ధరాజ్యూన్ని కాక పోయినా ఐదూలై నా ఇచ్చాడుకా”డని అందజూ దూషిస్తారు. అర్హరాజ్యం ఇవ్వడం ధర్మం. అలాగని అర్ధరాజ్యం ఇస్తే కొడుకూరుకోడు. ఐదూళ్ళిస్తే ధర్మం ఊరుకోదు. ధర్మంగా ఏది మంచిదన్‌ అనిపిస్తే అదే చెయ్యమన్నాడు కృష్ణుడు. ఇలా ధృతరాష్త్రునికి చూపుతో పాటు మాట కూడా పోయేటట్టు చేశాడు. ఈవిధంగా అల్పాకరాలలో అనల్పార్జాన్ని తిరుపతి కవులు ఇమిడ్చారు.

8. ఈ సంధి సమయంలోనే శ్రీకృష్ణుడు ధృతరా స్ట్రనితో అన్నట్లు తెలుగు భారతంలో ఇల” ఉంది, సంస్కృత భారతంలో కనబడదు.

“కం॥ ఏ నింతాడితి నీసం

తానంబిరుదెజగునకు హీతముగో8 భవ

త్పూనుని మతి యతిలోభము

మానివి పాండవుల దెమ్ముమనుజాధీశా!*? (ఉద్యో- తృ-283) దీనినే తిరుపతి కవులు ఇలా అనిపించారు.

“కం॥ తనయుల విని చెదవో యీ

తనయులతో నేమియని స్వతం త్రించెదవో

చనుమొక దారిని లేదే

ననియగు వంశక్షయంబునగు కురునాథా! (తృ ఇది పాండురాజుకు ధృతరాష్ట్రునికి రాజ్య పంపకం కాదు. కేవలం నీ కొడుకులకు నీ తమ్ముని కొడుకులకు మధ్య వివాదం కాబట్టి ఇరువక్షాల వారికి తండ్రుల్లో పెద్ద దిక్కువు కాబట్టీ తాజ్యపంపకం చేయుమని (శ్రుకృష్ణుడన్నాడు. ఒకరిని వినివినాా మరొకరితో స్వతంత్రించి సర్హివెప్పినా ఏదో ఒక దారికి రావడం మంచిదన్నాడు. అలా కాకపోతే రణ రంగం తవ్పుదన్నాడు. తతృలితంగా వంశ క్షయం తప్పదని హెచ్చరించాడు, ఈ రోజు ఈవివాదం తనయుల వరకే కావచ్చు కాని ఫలితం మాత్రం నువ్వే అనుభవిస్తావని నొక్కివక్కాణించాడు. యుద్ధం జరిగితే ఈవయసులో పుత్రశోకం తప్పదని బెదిరించాడు. కళ్ళముందే కొడుకుల్ని పోగొట్టుకోవడానికి ఎవరూ ఇష్టపడరు. పాండవుల పరాక్రమం ధృతరాస్తునికి బాగా తెలుసు. భీముడంటే ధృతరా స్రునికి మరి భయం. పాండవుల పరాక్రమం తలుస్తూ ధృతరాన్టుడు భయపడడం కూడా జరుగుతుంది. యుద్ధమే తథ్యమైతే పొండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం కే24

నూరుగురిలో ఒక్కడు కూడా ఉండడని ధృతరాస్మునికి తెలుసు. ఇదంతా తెలొసే (శ్రీకృష్ణుడు సంధికాకపోతే యుద్ధం ఖాయమని, యుద్ధం ఖాయమైతే వంశక్ష్యయం తప్పదని సూచించాడు. ఇంత రాజకీయ చతురత మహాకవులు (్రదర్శించారు. 9. సంధివచనాలలో చివరిసారిగా (శ్రీకృష్ణుడు ధృతరాష్తునితో తెలుగు భారతంలో ఇలా అన్నాడు. సంస్కృత భారతంలో ఇది కనబడదు. “* ఉ| వారలు శాంత శూరులు భవచ్చరణంబులు కొల్వబూనియు న్నారటుగాక మీకది మనంబున కప్రియమేని నింతకుం బోరికి వచ్చు చుండుదురు భూవర రెండు తెజగులందు నీ కారయ బథ్యమేది యగు నవ్విధమేర్చడ నిశ్చయింపువూ!? (ఉదో-తృ-284) దీనిని ఆధారంగా స్వీక్ర రించి తిరుపతి కవులు ఇలా అతిశయించారు. “చః పళితులు గారు నీయెడల భక్తులు శుంఠలు గారు విద్యలం జతురులు మంచివారు నృప సంతతికిన్‌ దలలోని నాల్క ల చ్యుతునకు గూర్చువారు రణశూరులు పాండవులట్టి వార థీ గతినతి దీనులైయడుగగా నికనేటికి సంశయింపగన్‌? (తృ పాండవుల గుణగణాలను శ్రీకృష్ణుడు విశదీకరిస్తున్నాడు. “మామా! నీవంటే వారికి భక్తీ ప్రపత్తులున్నాయి గాని అన్యధాతలంపు లేదు. వినయ సంపన్నులు కదా అని అతి వినయం ధూర్త లక్షణం అని అనుకుంటావేమో? వారు శుంఠలు కారు ఉవితానుచితాలు తెలిసినవారు. పైగా పదునాల్గు విద్యలందు చతురులు, విద్యలన్నీ ఎరిగిన వారు కాబట్టి గర్వం గల వారనుకోకు చాలా మంచి వారు, సత్ర వర్తనగలవారు. పైగా (వరమాత్ముడైన) శ్రీకృష్ణునికి అభిమాన పాత్రులు, ఇంకో విషయం. వారు వాచాశూరులు కారు, రణళశూరులు. అయినప్పటికి సర్వ సమర్జ్దులైన వారు సవురం కంటె సంధికే ఇష్టపడుతున్నారు. కాబట్టి సందేహించక సంధి చేయు”) మని శ్రీకృష్ణుడు చెప్పాడు. ఇది బాహ్యార్ధం. ““పతిత్తులు గారు నీయెడల భక్తులు” ధృతరా్రనియందు భక్తి ప్రవత్తులుండబట్టే పాండవులు సంధికి పంపించారు. భక్తి ఉండటానికి కారణం, తండ్రీ పోయినప్పటి నుండి తండ్రిలా పోషించి విద్యాబుద్దులు చెప్పించాడు. జ్ఞానమున్నవాడెవడైనా తండ్రిలా పెంచే వారిపై ఆదరాభిమానాలే గాక భక్తి ప్రపత్తులు చూపిస్తాడు. పాండవుల విషయం వేరే చెప్పాలా? “శుంఠలుగారు విద్యలంజతురులు' పాండవులు చదువు సంధ్యాలేని శుంఠలు కారు. చతుర్దశ విద్యల్లో చతురులైన వారు, కుశా గ్రబుద్దులు. ఎదిటి పొండవ నాటకచ[్రం - పరిశీలనం $25

వారి భావాలను ఇట్టే గ్రహించగల ఇంగితజ్ఞాన సమృద్దులు. “మంచి వారు” మంచి వారని చెప్పడానికి చిన్నప్పటి నుండి ఆడుగడుగున కౌరవులు చేసే దుష్కార్యాలు సహేస్తూవచ్చారు. ఎదురుదెబ్బ తీయగల సామర్ర్యం ఉండి కూడా ఊరుకున్నారంటే మంచివారు కాదా మరి. “నృప సంతతికిన్‌దలలోనినాల్కలు'* రాజ సూయయాగం నిర్వహించేటపుడు నానాదేశాగత రాజులు, తెచ్చిన కానుకలు, పాండవులు రాజలోక సన్మిత్రులని, తలలోనినాల్కలని వేనోళ్ళ చాటుతున్నాయి.

““అచ్యుతునకు గూర్చువారు'* సాక్షాద్విష్ట్రంశ సంభూతుడైన శ్రీకృష్ణ పరమాత్మకు అత్యంత ప్రీతి పాత్రులు పాండవులు.

“రణ శూరులు!” రాజసూయయాగానికై నానాదేశరాజులను జయించిన పాండవుల బలంసామాన్యమైంది కాదు. ద్రౌపదీ స్వయంవరంలో, ఘోషయాత్ర సమయంలో అర్జునుని బాహుబలం అనితర సాధ్యమైంది. బకాసుర, జరాసంధాది మహావీరులను నిర్జించిన దశ సహస్ర గజబల సంయుతుడైన భీముని పరాక్రమం అజేయమైంది.

అటువంటి సర్వ విద్యాశార్యబల సమృద్దులైన పాండవులు సంధిని కోరుతున్నారని తరువాత నీయిష్టమని గూఢార్హం.

పాండవులకున్న బలాలు మూడు. మేధాబలం, భుజబలం, దైవబలం. కాబట్టి విజయం తథ్యం అని సూచించినట్ట్లుంది.

సత్చురుషులైన పాండవులంటే సకల దేశరాజులకు మహాప్రియం. కాబట్టి పాండవుల కన్యాయం జరిగితే వారు సహించక సహాయులుగా నిలుస్తారు. అన్నిటికంటె ముఖ్యం అచ్యుతుని బలం. నాశములేని వాడు అచ్యుతుడు. అటువంటి అచ్యుతుని సహాయం వారికి పరిపూర్ణంగా ఉంది కాబట్టి వారూ అచ్యుతులే,

ఈ అతిశయం ఇన్ని అర్జాలను శ్రస్ఫుటీకరిస్తుంది.

10. శ్రీకృష్ణుని సంధి వచనాలు దుర్యోధనుని చెవికెక్కలేదు. అంతే కాకుండా శ్రీకృష్ణుని సామాన్యంగా తలంచి సంధి సంధాతను బంధించడానికి ప్రయత్నిస్తారు, పఠిపంధులు. అప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు సంస్కృత భారతంలో ఇలాఅంటాడు. , -

“ ఏకో2_.హమితి యాన్మోవిన్మన్యసే మాం సుయోధనా? (ఉద్యో-129-2) దీన్ని తిక్కన అనిపించిన తీరు ఇది.

“ ఏనొక్కరుండనయని తలంచియె దుర్మదంబునంబొదివి పట్ట నుత్సాహంబు చేసితి (ఉ-ళృ-క05) పాండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం 126

దీనిని తిరుపతి కవులు నాటకీకరించిన తీరు ఇది. “= ఉ|| ఒక్కని జేసి నన్నిచట నుక్కడగింప తలంచినావె? నే నెక్కడ పోగలాడ; నిక నిక్కడ చిక్కితి బక్కికైవడిన్‌ దక్కితి నీకు పట్టుమొగి దక్కకు మిట్టిటుచేరరమ్ము బల్‌ చక్కని యూహవుట్టె ననుజన్ములతో నరుదెమ్ము పార్టివా!* (తృతీయ) పై పద్యంలో (శ్రీకృష్ణుని అమాయకత్వం, బేల తనం అక్షరాల్లో కూడా నటింప జేసి చూపించారు తిరుపతి కవులు.

1. ఒక్కడట :- అటువంటి వాణ్ణి బంధింపబూనడం ధర్మమా? ఇది బావ్యార్ధం. విశ్వరూపంలో సర్వం అతనిలోనే ఉంది గదా! ఇది గూఢార్థం.
2. “ అయ్యో! నేనెక్కడికిపోగలః నని అడుగుతున్నాడు అమాయకంగా. కాని ఆతను తలచుకుంటే ఎక్కడికైనా పోగలననే భావం దాగి ఉంది. ౩. బక్కిశైవడిన్‌ చిక్కిపోయానని బేలతనాన్ని ప్రదర్శించాడు. ఇటువంటి ఉక్కివులెంత మందైనా తన చేతిలో చిక్కవలసిందేనని ధ్వనిస్తోంది. . 4.దక్కితిని పట్టుమన్నాడు. ** ఎన్నో అవతారాల్లో దుష్టులను దండించి దుష్ట శిక్షణార్షమై ప్రభవించిన నన్నే పట్టడానికి ప్రయత్నిస్తున్నావా?? అనే వ్యంగ్యం తొంగిచూస్తుంది.
3. చక్కని ఊహ పుట్టిందని మెచ్చుకున్నాడు. సర్వాంతర్యామిని బంధించాలనే ఊహ బుద్రిహినులకు తప్ప మరెవరికీ రాదనే భావం ఇమిడి ఉంది.
4. “అనుజన్ములతో నరుదెమ్ము?' అని ఆహ్వానిస్తున్నాడు. మరెవర్నీ విడిచి పెట్టక అందరూ కట్టకట్టుకొని కలిసీ రండి. జరుగవలసిందేదో అందరికీ జరుగుతుంది. మరెవరూ మిగలకుండా అవుతుందని అనిపిస్తోంది. గురుకురు వృద్దుల వల్ల దుర్యోధనుడు, శ్రీకృష్ణుని గురించి విన్నాడు. నిదర్శనాలు కూడా ఎన్నో జరిగాయి. అయినా ఈ పనికి పూనుకున్నాడంటే ఆతని మూర్టత్వానికి ఇది పరాకాష్ట అని చెప్పకతప్పదు. ఈ సన్నివేశాన్ని సమర్జులైన నటులు చక్కగా ఆభినయించడానికి ఆస్కారం ఉండేటట్టు తిరుపతి కవులు నేర్పుతో మలచారు.
5. రాజకీయధురంధరుడైన శ్రీకృష్ణుడు యుద్దం తథ్యం అని అనుకొన్న వెంటనే కర్ణుని ఏకాంత ప్రదేశంలోనికి తీసుకొనిపోయి పాండ వేయుడవని చెప్పి పాండవుల్లో కలపడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. ఎన్నో ఆశలు చూపిస్తాడు. చివరికి ద్రౌపది నిన్ను ఆరవ భర్తగా పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 127

వరిస్తుందంటాడు. ఆ సమయంలో తిక్కన మూలంలో లేకుండానే ఈ విధంగా అనిపించిన తీరు ఇది. “కం॥ పాంచాల రాజపుత్రియు నంచితముగ నిన్ను బొందు నార్వుర వరుసన్‌* (ఉద్యో-చతు-31) దీనినే తిరుపతి కవులు అతిశయించి అందాలు చేకూర్చిన తీరిది.

“ ఉ॥ ఏసతి వహ్నీలోన జనియించెను జన్నమొనర్చు వేళ ము

న్నేసతి పెండ్లినాడు నృపులెల్ల పరాజితులైరి క్రీడిచే

నే సతిమీది మోహమున నింతలు చేసిరి రాజు, నీవు ని

న్నా సతి పెండ్లి యాడగలదాజవ భర్తగ సూర్యనందనా?”? (చతు)

కర్ణుణ్జీ పాండవ పక్షంలోనికి లాగడానికి శ్రీకృష్ణుడు చేసిన ప్రయత్నాలన్నీ

విఫలంకాగా చివరి ప్రయత్నం ఇది. ఎటువంటి పురుషుడైనా (స్తీ విషయంలో ప్రలోభపడడం సాధారణం కాబట్టి ద్రౌపదిని ఆశగా కర్ణునికి చూపాడు. పైగా ద్రౌపది సామాన్య స్త్రీ, కాదు. ఆమెకు ్రత్యేక స్థానం ఉంది. అదీకాక మత్స్య యంత్ర భేదనం దగ్గర భంగపడ్డాడు. ఆమె పై మక్కువ ఉండబట్టే కదా ప్రయత్నం చేశాడు. కాబట్టి ఇప్పుడా అవకాశాన్ని శ్రీకృష్ణుడు ఇచ్చాడు.

ఆ సతి (ద్రౌపది గొప్పతనం ఈ పద్యంలో అత్యద్భుతంగా వర్ణింపబడింది. అగ్నిలో పుట్టింది. అందులోనూ యజ్ఞం చేస్తుండగా వుట్టింది కాబట్టి ఆమె సామాన్య (స్తీ) కాదు. అయోనిజ. సామాన్య స్త్రీకే ప్రలోభపడిన పురుషుడు ద్రౌపది విషయంలో ప్రలోభపడక పోవడం జరగదు కాబట్టి ఇదొక బలవత్తర ప్రలోభహేతువు.

(ర్రాపది కర్టుణ్ణి సూతుడు కాబట్టి వరించనని చెప్పింది. (నాహంవరయామి సూతం) కాబట్టి ఆమెచే భంగ పడ్డాడు. ఆ తరువాత పార్టుడు వాడిబాణాలతో పరుగు పెట్టించాడు. కాబట్టి పార్టుడు కర్టుని భంగ పరిచాడు. (స్త్రీవే భంగపడ్డవాడు ఆమెను పొందాలని, ప్రతిపక్ష వీరునిచే ఓడింపబడ్డవాడు అతనిని గెలవాలని తప్పక అనుకొంటాడు. రెండూ జరిగాయి కర్ణుడికి. ఆ కారణంగా పాండవ పక్షంలో చేరితే సభలో భంగ పరచిన ద్రౌపది, బాణాలతో సరుగు పెట్టించిన పారుడు కర్ణుని వశం అవుతారు గదా. అందుక్రైనా కర్ణుడు ప్రలోభపడతాడని హేతువులుగా చెప్పబడ్డాయి.

ఇంకో విశేషం. ఇద్దరు అశించిన స్త్రీని అందులో ఒకడికే ఇస్తామంటే ఆ ఇద్దరి మధ్య యుద్దం తధ్యమవుతుంది. రాజరాజు అమె సౌందర్యానికి ముగ్దుడైనాడు, కర్టుడు

సాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 128

కూడా ముగ్దుడైనాడు. అందుకే ఇద్దరూ స్వయంవరానికి హాజ్టైనారు: జకవేళ కర్హుడామెను స్వీకరిస్తే కర్ణ దుర్యోధనుల మధ్య అభిప్రాయ భేదం వీర్చడక తప్పదు. ఈ విధంగా భేదోపాయం (ప్రయోగింపబడింది. ఇందులో మూడు పాత్రలను తిరుపతి కవులు మహోన్నతంగాచిత్రీక్షరించారు. (ప్రధానంగా ద్రౌపది గొప్పతనం వర్ణింపబడింది. తరువాత శ్రీకృష్ణుని రాజకీయ చతురత నిరూపించబడింది. తదనంతరం ఇన్ని ఆశలు చూపినా ఏమౌ త్రం చలించని కర్ణుని మానసిక 'స్టైర్యం సుస్పష్టం చేయబడింది. తిరుపతి కవుల ఆతిశయాల్లో ఇది కలికితురాయే. 12. కౌరవ పాండవ సైన్యాలు యుద్ధ సన్నద్దమైయున్నాయి. ఇంతలో ధర్మరాజు రథాన్ని దిగి కాలినడకతో కౌరవ సైన్యాభిముఖుడై వెళ్తున్నాడు. ఇరుపక్షాల వారికి ఆశ్చర్యం కలిగించింది. ధర్మరాజు భీష్ముని దగ్గరకు చేరి ఆశీస్సులందుకొన్నాడు. తరువాత ద్రోణుణ్ణీ సమీపించి వినమ్రుడై ప్రదక్షిణం చేశాడు. అది సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “సద్రోణ మభివాద్యాథ కృత్వావైవ ప్రదక్షిణమ్‌? దీనిని తిక్కన ఇలా ఆంధ్రీకరించెను. ““గురు కృపశల్యుల కడకుం [గ్రమంబున నరిగి పాద ప్రణామంబులాచరించి వారల చేత రణంబునకు ననుజ్ఞవడసి (భీష్మ- 'ప్ర-1601) వ్యాసుడు ధర్మరాజుచే ప్రదక్షిణ చేయిస్తే, తిక్కన పాదాభివందనం చేయించగా, తిరుపతి కవులు సాష్టాంగదండ ప్రణామంచేయించారు. “ధర్మః- (తనలో) వీరేద్రోణులు (సమీపించి, సామ్టాంగమొనర్చి) కం॥ ద్రోణాయ! శిష్యకోటి త్రాణాయ! థనుష్మదధిక దర్వాపహర ప్రాణాయ! శీఘ్టకల్పిత బాణాయ! నమోస్తు దేవభవత్‌గురవే! 'ర్రోణు :- (లేవనెత్తి కౌగలించుకొని) (షస్టు యుద్ధ రంగ స్రవేశానికి ముందు ధర్మరాజు కలుస్తాడనే నమ్మకం ఉండి ఉంటుంది, ద్రోణునకు. ఆ నమ్మకం ముందు వమ్ము చేశాడు, ధర్మరాజు. అందుకే ధర్మరాజుపై ద్రోణుడు చెప్పలేనంత కోపంతో ఉన్నాడు. ఈ విషయం కాళ్లమీద పడ్డ ధర్మరాజును పైకి లేవనెత్తి ద్రోణుడంటున్న మాటల్లో మనకు తెలుస్తుంది. ఆమాటలివి, *““ ఉ॥ వచ్చితిమేలు చేసితి భవచ్చరితంబు ననారతంబునే పాండవ నాటకచక్రం - పరిశీలనం 129

మెచ్చుటకాక దేవతలు మెచ్చుదు రన్యులు మెచ్చకుందురే నచ్చిన మేటిశిష్యుడవు నాకడకీ విటురాకయున్నచో జెచ్చెర శాపమిచ్చియె నశింపగజేయుదు జుమ్ముమిమ్ములన్‌ొ* (షష్ట ధర్మరాజు. వచ్చిపాదాభివందనం చేశాడు కాబట్టి ద్రోణుడే కాకుండా దేవతలు కూడ మెచ్చుకుంటారనిి చెప్తూ “మేటి శిష్యుడవు?” అని బిరుదు కూడా ద్రోణుడిచ్చాడు. "రాకపోతే' ఏం జరుగుతుందో చెప్పాడు. “గురూవృద్దుని విషయం ధర్మరాజుకు బాగాతెలుసు. ఏ సమయానికెక్కడికి వెళ్ళిమాటాడ్డాలో;' ఎలా; ప్రవర్తించాలో ఏజిగినవాడు, ధర్మజుడు. ధర్మరాజు వచ్చింది, కేవలం ,ఆశీస్సులకుకాదు. ద్రోణుని 'ప్రాణ రహస్యం తెలుసుకోవడానికి. ధర్మరాజు 'యుద్ధానికి-యుందు -కనబడకపోతే ప్రాణాలు తీస్తానన్న ద్రోణుడు, చివరికి తన ప్రాణ రహస్యం.-చెప్పాడంటే పాొండవలపై, వారి ప్రవర్తనపై ద్రోణునకు ఉన్న వుక్కువ వ్యక్తమౌతుంది. “వచ్చితి మేలు చేసితి” అన్న పద్యంలో తిరుపతి కవుల ప్రతిభ ఏమీలేదు. వారి (పళిభ, (దోఖునికి సామ్టాంగంతోపాటు స్తుతిచేయించారు. అక్కడ వ్యక్తమౌతుంది. ఎందు చెళనంటే. వం్పళనాశనం చేసేటంతకోపం వచ్చినపుడు, ఆ కోపం కేవలం దండ ప్రణామంతో ఇగ్గద్దు, కనీసం ఒకు.క్షణం;స్తోత్రమైనా చేయాలి. సాష్టాంగ ప్రణామంతో స్తోత్రం జోడిస్తే ఎంతటి కోవమైనా ఇట్టే చల్దారుతుంది. వెంటనే లేవనెత్తుతాడు, ఎంతటి ముక్కోపీ అయినా, అదే జరిగింది. ఆ స్తోత్రం సంస్కృత భాషను తెలుగుకందంలో అందంగా బంధించి ద్రోణుని ప్రసన్నుని చేయించారు తిరుపతి కవులు. “విష్యకోటిత్రాణాయి”” శిష్యులను రక్షించేవాడా! అని స్తోత్రంలో ధర్మరాజుచేత ముందరి కాళ్ళక్తు బంధాలు వేయించారు. ధర్మరాజు పరేంగితజ్ఞతను ఈ అతిశయంలో తిరుపతి కవలలు చక్కగా ప్రదర్శించారు. 13. ధర్మరాజు యుద్ధం జరుగబోయేముందు కురుగురు వృద్దుల ఆశీస్సులు పొంది వస్తున్న సమయంలో శ్రీకృష్ణుడు, కర్టుని దగ్గరకు వెళ్ళి పాండవ పక్షానికి రమ్మని మళ్ళీ అవ్వానిస్తాడ్డు. కర్లుడు నిరాక్షరిస్తాడు. వీరిద్దరి సంభాషణ సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “శ్రుతం మే కర్ణ! భీష్మస్య ధ్వేషాత్కిల నయోత్స్యసి అస్మాన్‌ వరయ రాధేయ! యావద్భీష్మేనహన్యతే “(85) హతేతు భీష్మేరాధేయ వునరేష్యసిసంయుగే

పొండన నాటకచ(క్రం - పరిశీలనం 130

ధార్తరాస్త్రస్యసాహాయ్యంయది పశ్యసీచేత్సమమ్‌ (86) నవిప్రియం కరిష్యామి ఛార్తరాస్త్రస్య 'క్రేశవ త్యక్త ప్రాణంహిమాం చిద్ధిదుర్యోధన హితైషిణమా? (భీష్మ-41-87) ఇది తెలుగు భారతంలో కనిపించదు. తిరుపతి కవురి చేతిలో చక్కని సంభాషణగా రూపుదిద్దుకున్నది. కృష్ణ: కం॥ నిన్నర్హ్ణరథులలోన మః

• రున్నది తనయుండు చేర్చరోషించితివం చున్నిన్నవింటి నీకున్‌ జన్నే? మన్నీనికన్హ సన్యాసంబుల్‌? (షష్ట ఆనాడు అందరిలో క్షర్టుని అర్ధరథునిగా పేరొన్నాడు భీష్ముడు. ఆ కారణం చేత పరస్పర నిందలు చేసుకున్నారు. అందుచే కర్టుడు'అ(న్హ సన్యాసం చేశాడు. ఈ కారణం చేత భీష్ముని పై కర్డునికి కోపమున్నట్టేకదా! దానిని ఆధాంంగా ఆనుకొని శ్రీకృష్ణుడు ఇలా ఉపాయం చెప్తున్నాడు. చం॥ జరిగిన దానికేమి? యొక చక్కని త్రోవ వచింతు నూరకె యరయుట శార్యవంతునకు నాలమునన్‌'గడుసిగ్గు గాదె మా కరివిజయమ్ము పట్టునసహాయమొనర్చిన యట్టులౌను, నీ కరియగు భీష్మునిన్‌-దొడరినట్టులునా జనుదెంతువేయిటుల్‌?”* (షస్టు ఒక దెబ్బకు రెండు పిట్టలన్నట్టుగా పనినెరవే రుతుందని-బో ధిస్తున్నాడు, శ్రీకృష్ణుడు. “మా వక్షంజేరితే మా శత్రువులను చంపడం వల్ల మాక్తు ఉపకారం చేసినట్లూ అవుతుంది. నీ శత్రువైన భీష్ముని హతమార్చి నీకసి తీర్చుకున్నట్లూ. అవుతుంధని అన్నాడు: ఉ॥ ఇంతకుదప్ప వేజొకటి యేదియులేదిక భీష్నుమీద వి క్రాంతిని నీవు చూపుటకు గయ్యము మీకెటు సంఘటించు? నీ స్వాంతమునందు సుంతగనుమయ్య! ధనంజయ తుల్యు నిన్నుదు శ్చింతనుడింత కొంచెపరచెన్‌ సయిరించుటయెట్ట్లు మానికిన్‌” కం॥ గాంగేయుడు చచ్చెడిదా కంగౌంతేయులకు దోడుగమ్మిటు నీవా పృ్పంగంటివేని బుణ ము కింగందువు తల్లిపట్ల దీటునుపగయున్‌?! (ము పొండన నాటకచక్రం - పరిశీలనం 131

కర్ణుణ్ణి బాగా ఆలోచించమన్నాడు. నీపగ తీరుతుంది, తల్లి బుణం తీరుతుంది. ఉభయతారకంగా ఉంటుందని చెప్పాడు. అసలు కురుసైన్యంలో గాంగేయుడే పెద్దఅద్డు. తల్లీ మాటచెప్పి మెల్లగా కర్డుణ్ణిటులాగి వారిలో వారికే పోరుపెడితే ఇద్దరిలో ఎవరు చవ్చినా లాభం పాండవులకే, అది శ్రీకృష్ణుని రాజకీయ చతురత. పైగా ద్రోణుడు తనమరణ రహస్యం చెప్పాడు. కాని భీష్ముడింకా చెప్పక వాయిదా పెట్టాడు. ఇన్నీ విన్నకర్డుని జవాబిది. “ఉ॥ చెప్పితి వుత్తరంబిడితి జెచ్చెర నింతకుమున్నుమొన్న యీ చొప్పిపుడేలచొప్పడెడి? శూరులు దూజరెనన్ను జూచి యె చ్లొప్పుదునీ శరిరము సుయోధనుపాలొనరించి దీనికే నప్పుడు కోపగించినను నాగ్రహమున్నదె నాక్కు భీష్ముపై” (ష్ట్ర ఒక్కముక్కలో చెప్పాడు, కర్టుడు * ఆనాడాసభలో ఏదో అన్నాను. కాని అతనిపై నాకు కోపమేమిటి? ముందు చెప్పిన వన్నీ గుర్తుకు తెచ్చుకో” మని చెప్పి, భీష్ముడంటే ఏమిటో కర్టుడిలా చెప్పాడు. కం॥ భీష్ముండు వైరివీర | గ్రీమ్మాదిత్యుండతండు గెలువడె మీమీ యూసష్మములనెల్ల నలయ ర్చిష్మంతుండడవి బూదె చేసినభంగిన్‌'? (షు కర్టుని మాటలు విన్న శ్రీకృష్ణునికి తన రాజకీయ చతురత పనిచెయ్యదనిపించింది. ఒళ్ళు మండింది. ప్రయత్న విఫలం జరిగినపుడు కోపం రావడం సహజమే కదా! కోవంతో చేసేదిలేక సవాల్‌ చేస్తూ కర్ణునితో ఇలా అన్నాడు గీ॥ వేయిమంది భీష్ములు పదివేలమంది ద్రోణులును నూలు వేలు కర్ణులును గలసి వచ్చినను బార్జుచేతిలో జచ్చువారు కృష్ణుడన నెవ్వడో సుంతయెటిగికొనుము?? (ష్ట్ర ఈ విధంగా మూలంలో నామ మాత్రంగా ఉన్నదానిని సంభాషణా చాతుర్యంతో అతిశయించి, (శ్రీకృష్ణుని చతురత, కర్టుని మనోనిశ్చలత, ప్రభుభక్తి చాటి చెప్పిన తిరుపతి కవుల నాటక సంభాషణా ప్రతిభ నాన్యతోదర్శనీయమైనది. పాండన నాటకచకక్రం - పరిశీలనం 132

ఇవంండవక ద్య్ఫ్సోగం యథామూలకాలు యుద్దానికి సహాయాన్నర్టిస్తూ వచ్చిన దుర్యోధనుడు, శ్రీకృష్ణునితో అన్న మాటలు సంస్కృతభారతంలో ఇలా ఉన్నాయి. “విగ్రహే౬స్మిన్‌ భవాన్‌ సవాయ్యం మమదదాతుమిహ్చార్లతి (9) సమంహిభవతస్సఖ్యం మయి వచైవార్డునేఓి. పీ తథాసంబంధకం తుల్యమస్మాకం త్వయి మాధవ (10) అహంచాభిగతః పూర్వం త్వా మద్య మధుసూదన పూర్వంచాభిగతం సంతోభజన్తే పూర్వసారిణః (11) త్వంచ ్రేష్టతమో లోకే సతామద్యజనోర్షని? (ఉద్యో-7 - 12) తిక్కన అనువదించిన తీరిది. *%.. .. కయ్యము చేయు వగన్‌ సహాయమున్‌ గోరి భవత్సకాశమునకుం జనుదెంచితి మేము వీరు నీ కారయ నొక్క రూప హృదయంబున బేర్చిన బాంధవంబునన్‌ (69) కం॥ మున్నేను గానవచ్చితి నిన్ను సుజనులైన వారు నెమ్మిని మునుమున్‌ గన్నందగ గైకొండ్రు స మున్నత సౌజన్యసారయుతుడవునీవున్‌?? (ఉద్యో- బ్ర 70) తిరుపతి కవులు దీనిని నాటకీకరించిన విధం ఇది. ఉ॥ ““కారవ పాండవుల్‌ పెనగు కాలము చేరువయయ్యెమాకు న వ్వారికి గూడ నెక్కుడగుబంధు సముద్రుడవీవుగాశ నీ చేరిక మాకు నిర్వురకు సేమము గూర్చెడిదౌాట సాయమున్‌ గోరగ నేగుదెంచితిమి గోపకులైకశిరోవిభూషణా | కం॥ ఇరువురకు సముడవగు ని | న్నరసీతి నే బ్రప్రథమమునం దటుగానన్‌ సరసిజలోచన! నాకున్‌ గరమనుకూలుడవు గమ్ము కయ్యమ్మునెడన్‌= (కఠ) 2. ్రుకృష్ణుడు సహాయాన్నందిస్తాననివెప్పి, ముంభ్రువెనుకల ప్రస్తావన సంస్కృత భారతంలో ఇలా చేసినట్లుంది. డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 133

“'భవానభిగతిః పూర్వమత్ర మే నాస్తి సంశయః తృష్టస్తుప్రథమంరాజన్‌ మయా పౌర్టోధనరిజయః (13) తవ పూర్వాభి గమనాత్పూర్వం చాపష్యస్య దర్శనాత్‌ సాహాయ్యముభయోరేవ కరిష్యామి సుయోధన (14) ప్రవారణంతు బాలానాం పూర్వం కార్యమితి శ్రుతిః తస్మాత్ర్రవారణం పూర్వమ్మర్ల పార్టోధనంజయః' (ఉద్యో -7-15) తిక్కన తెనుగు సేత ఇది ఉ॥ _ నీవిటమున్న వచ్చితిదినిక్కము పార్టునిదొల్ద గాంచితిం గొవున మీకు నిద్దజకు గౌరవమొప్పగ దోడుపాటు స ద్భావము దీనికిం దెజగు తప్పకయుండగ నేర్చరించె ద న్మీవలపెట్టులట్ట్లు తగనీవును నీతడుగో రికొండొగిన్‌ (72) తాలిళొలి కోరికొనన్‌ బాలునికి దగున్‌ బాడిమెయిన్‌” (ఉద్యో - ప్ర- 74) తిరుపతి కవుల నాటకీకరణ ఇది ఉ॥ ముందుగ వచ్చితీవు మున్తుముందుగ నర్జునునెను జూచితిన్‌ బందుగులన్నయంశమదిపాయకనిల్చైె సహాయమిర్వురన్‌ జెందుట బాడి మీకునయిచేసెద సైన్యవిభాగమందు మీ కుందగు దానిగ్రైకొనుడు కోరుటబాలుని కొప్పుమున్నుగన్‌'” (ప్రథమ) త. _ దుర్యోధనార్జునులకు (శ్రీకృష్ణుడు సహాయం చేస్తానని చెప్పిన మీదట, సైన్య వివరాలు సంస్కృతభారతంలో ఇలా చెప్పారు “మత్సంహనన తుల్యానాం గోపానామర్చుదం మహతే నారోయణా ఇతి ఖ్యాతాస్సర్వే సంగ్రామయోధినాః (16) తేవాయుధి-దురాధర్నా భవంత్వేకస్య సైనికాః ఆయుధ్య మానస్సం గ్రామేన్యస్త శస్రోహమేకతణ? ( ఉద్యో-7-17) తిక్కన తెనిగించిన తీరిది కం॥ నాపాటియ పదివేవురు గోపాలురు కలరు సమరకోవిద బాహా టోపాభిరామ మూర్తులు చాపాద్యాయుధ కళావిశారద చిత్తుల్‌ ( ఉద్యో- వ్ర-73) కం॥ వారొకతల యేనొకతల యీరెండు తెజగులందు నెయ్యది ప్రియ మె డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి క్షే34

వ్వారికి జెప్పుడు తొలితొలి ౧ కోరికొనన్‌ బాలునికి దగుంబాడిమెయిన్‌” -(ఉద్యో- ప్ర-7త్త్ర తిరుపతి కవుల యథానువాదం ఇది. గే॥ అన్ని యెడలను నాకు దిటైన వారు గోవపకులు పది వేవురకుంరబలులు = గలరు నారాయణాఖ్య జెన్నలరువారు వారలొకవైపు నేనాక్కవైపు మజీయు కం॥ యుద్ధమొనరింత్రు వారల, బద్ధమ్మెందులకు? నేను బరమాప్పుడనై యుద్ధమ్ముత్రోవబోవక. బుద్దికి దోచిన సహాయమును బొనరింతున్‌" (శథము సంస్కృత భారతంలో గోపకుల సంఖ్య "అర్బ్చుదమని, ఉంది. “అర్భ్బుద మంటే పదికోట్లు. తిక్కనపదికోట్ల సంఖ్యను విడిచి పదివేవురని అనువదిందచగ్యా, తిరుపతి కవులు, తిక్కననే అనుసరించారు. శీ, _యదువీరుల్ని సహాయంగా దుర్యోధనుడు. పొందాడు, ఆయుధాన్ని పట్టనని చెప్పినా, కోరుకోవడానికి ముందు అవకాశం ఇచ్చినా నన్నెందుకు కోరుకున్నావని అర్జునుని (శ్రీకృష్ణుడు సంస్కృత భారతంలో ఇలా అడిగాడు. “అయుధ్యమానాః కాంబుద్ది మాస్టాయాహం. త్వృయావృతణ(ఉద్యో-7-31) తిక్కన అనువదించిన పద్ధతి ఇది కం॥ నారాయణ గోపాలుర భూరిపరాక్రముల గురువిభుడు కొన సంగ్రా మారంభరహితు నన్నుం గోరికొనుట నీకు మేలగునె తలపోయన్‌ (ఉద్యో- ప్ర-86) తిరుపతి కవులు నాటకీకరించినతీ6ది. ఉ॥ _ ఆలము సేయనేనని యథార్త్రము పల్కీతిజుమ్మియిట్టి గో పొలుని నన్నుగోరితివి భండన పండితులగ్నితేజు లు త్తాల ధనుర్ధరుల్‌ బహుశత (ప్రమితుల్‌యదుసింహులందటిన్‌ బాలుగ గైకొనెన్‌కురున్నపాలుడు బాలుడవైతివక్కటా*' (ప్రధమ) 5, యుద్దానికి దుర్యోధనుడు బలరామసహాయం కోరగా; ఎవరికీ సహాయం చేయనని డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి “ క్ష3క్‌

సంస్కృతభారతంలో బలరాముడు ఇలా అన్నాడు.

“వావ హంసవాయః పార్ధస్యనాలి.పిదుర్యోధనస్యవై

ఇతిమే నిశ్చయఃి........ (ఉట్యో-7-26) దీనిని తిక్కన అనువదించిన తీరిది.

కం॥ మీరును వారును జలమున

బోరెడునెడ నెద్దియెట్లు పోయిన నెటి నే

నూరక యుండుదు దోడె

వ్వారికి బోనింత నిక్కువంబెబ్బంగిన్‌? (ఉద్యో- ప్ర-83) ఇదే అభిప్రాయం (శ్రీకృష్ణునితో తిరుపతి కవులు ఇలా చెప్పించారు.

ఉ॥ _వచ్చెడివాడు కాడతడు వారికి మీకును గూడతోడు వి

వ్వచ్చుడ।! యమ్మహామహుని భావము మున్నైయెటింగినాడ నా

సచ్చరితుండు మీకు దగ సంధి పొసంగిన సంతసించు నా

యిచ్చయునట్టిదే మననరేంద్రుని యిచ్చయుగూడ నిట్టిదే (ప్రథమ) 6. అజాతళత్రువైన ధర్మరాజు విషయంలో యుద్దం చేసే రాజ్యాన్ని సంపాదించే కంటే భికాటనయే వుంచిదవి సంజయురాయుబారం వల్ల తేలిన సారాంశవుని సంస్కృతభారతంలో ఇలా ఉంది.

“నచేద్భాగం కురవో౭_న్యత్రయుద్దా

శత్రయచ్చన్తే తుభ్యమజాతశత్రో

ఖైకచర్యా మంధకనృష్టి రోజ్యే

శ్రీ యోమన్యేనతుయుద్దేన రాజ్యమ్‌”. (ఉద్యో-27-2) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది

కం॥ పాఠీక కౌరవులు దు

శీలత జెడదలచిరేని జొప్పెద రుధిరా

భీలాన్నంబునకంటెను

మేలగు భిక్షాన్నమైన మీనడవజికిన్‌ (ఉద్యో- ప్ర-329) దీనినే ద్రౌపది వాక్యాలుగా తిరుపతి కవులు ఇలా చెప్పించారు.

“తెలుపవలసీన దేమున్నది? మొన్న సంజయుడు” నీకు వారు యుద్ధము చేయనిచో రాజ్య మీయరనియు, నీవుయుద్దముచే రాజ్యము కోరుటకన్న నంధక రాజ్యమందో వృష్టి రాజ్యమందో బిచ్చమెత్తుకొని జీవించుట కొంత యుక్త “మని బోధించెను గదా”! (ద్వితీయ) డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 136

7. సంధి చేస్తి తనను, భరతవంశాన్ని నిలబెట్టునముని ధర్మరాజా (శ్రీకృష్ణునితో సంస్కృతభారతంలో ఇలా అన్నట్టుంది. “నచ త్వదన్యం పశ్యామి యోన ఆపత్సుతారయేత్‌ (2) యథాహి సర్వాస్వాపళ్సు పాసివృష్ణీ రిరిందమ (9) తథాతే పాండవా రక్ష్యాః పాహ్యస్మాన్మహతో భయాత్‌” (ఉద్యో- 704) దీనిని తిక్కన భర్మరాజుచే అనిపించిన తీరిది. ఆఃవె॥ ఇన్ని సంకటముల నిబ్బంగీ నెంతయు నొగులు చిత్త వృత్తి నొవ్వు దీర్చ వెజ్జవీవ కావె వేయేల యేగతి నడపదలచి తదియనాకు బ్రియము (ఉద్యో- తృ-26) తిరుపతి కవుల మూలానుసరణం ఇది ఉ॥ _ సంధియొనర్చి మా భరతసంతతి నిల్చుము లేదయేని గ ర్వాంధుల ధార్హరాసుల సహాయులతోదునిపింపు మో జగ ద్భాంధవ! రెండు కర్ణముల భారము బెట్టితిమయ్య నీ భుజ స్కంధములందు తారసిలు గావుత మాకు యశంబొరాజ్యమో”? (ద్వి)

8. _ ్రుకృష్ణుణ్ణి సంధికి పంపిస్తూ ధర్మజుడు దుర్యోధనాదులు కీడుతలపెడతారేమోనని సంస్కృతభారతంలో ఇలా శంకించాడు. “తేషాంమధ్యావతరణం తవ కృష్ణ న రోచయే (893) న హీనః ప్రీణయేద్దవ్యం న దేవత్వం కుతస్సుఖం నచ సర్వామరైశ్వర్యం తవరోధేన మాధవి? (ఉద్యో-70-84) తిక్కన ధర్మరాజువే పలికించిన తీరిది, “గ్ల కుటిల మతులవినీతులు క్రూరకర్ము లట్టి నీచుల కడకు నిన్ననుపజాల నీవు సంకట పడియెడు దేవపదవి యైన నే నొల్లనాంటి యందరుగుటుడుగూ” (ఉద్యో-తృ-29) తిరుపతి కవులు ధర్మరాజుచే ఇలా చెప్పించారు. ““పాపాత్ములగుసుయోధనాదులకడకు నిన్నువంటివానింబంపుట యపా యకరంబనియు దలచెదను, త్రిలోకాధిపత్యంబేనియు పొండవులకు సీసీమము వంటిది గాదు కదా? (ద్వ డొ॥ మీగడ రామలింగస్వామి 137

9. పై సందర్భంలో ధర్మరాజు సందేహాన్ని సంస్కృత భారతంలో ్రీకృమ్ణుడిలా తీర్చాడు, “నచాపి మమపర్యాష్తాస్పహితాస్సర్వపార్టివాః కృద్ధస్య(ప్రముఖేస్టాతుంసింహస్తేవేతరేమృగా[: (ఉద్యో-70-86)

తిక్కన అనువదించిన తీరిది.

*“చం॥ అనవుడు గృష్పుడిట్లనియె నాథృతరాసుడు నట్టివాడ త త్తనయుడ యేల నీపలుకు తథ్యము నీతలపే నెటింగితి న్మనమున శంకదక్కుము వినన్‌ వలతే విను మేను నిక్కమ ల్లీ నవటంగలండెరణకేళికి మార్కొన డొక్కడేనియున్‌” (ఉద్యో-తృ-30) తిక్కననే తిరుపతి కవులనుసరించిన తీరిది. “కం! ఉక్కివులగుకారవులుం దక్కిన భూవరులు గలిసినను బార్టివ! నా ప్రక్కకు రానేర్తుర]! యొక లెక్కయె నిక్కముగ నేనలిగినంజెపువూ?) (ద్వి 10. యుద్దాన్నే జరిపించుమని ద్రౌపది శ్రీకృష్ణుని కోరగా, ఆమెనోదార్చి శ్రీకృష్ణుడు సంస్కృతభారతంలో ఇలా అన్నాడు. “తామువాచ మహాబాహుః కేశవః పరిసాంత్వనమ్‌ అచీరా ద్రక్యసే కృష్ణేరుదతీర్చరత(స్త్రియణ: (ఉద్యో-80-441 తిక్కన అనువాదం ఇది. “కం॥ లలనా యుడుగుము నీయే డ్పులకొలదియే కురు నృపాల పుదత్రకళత్రం బుల యేడ్చులింక వానిం గలకల నవ్వుచు వినంగ గాలంబయ్యెన్‌? (ఉద్యో-తృ-12) మూల విధేయంగా సాగిన తిరుపతి కవుల రచన ఇది. . “గ్‌ మున్ను నీవు సహించిన యన్నినాళ్ళు పైపనక్కరలేదు సంతాపభరము వచ్చుచున్నది నిజమునీవలెనె కురుక ళత్రములుగూడ నేడ్చుకాలము పురంధ్రి (ద్వ 11. ఎవరెన్ని విధాల చెప్పినా విననీ దుర్యోధనుని లోకకళ్యాణం కోసం దేశబహిష్కారం డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 138

చేయుడని శ్రీకృష్ణుడు సంస్కృతభారతంలో అన్నాడు... “త్యజేత్కులార్జే పురుషం గ్రోమస్యార్దే కులంత్యజేత్‌ (గగ్రామంజనపదస్యార్టే ఆత్మార్దే పృథివీంత్యబేత్‌” (ఉద్యో-126-48) ఇదే తిక్కన చేతిలో దిద్దుకున్న రూపు ఇది | “శ్రా ఈ దుర్యోధనుడింత గర్వియగునే 'యీయున్నవారెల్ల! నా చే దైన్యంబున బొందుటొప్పదని చర్చింపండ యూభంగికిన్‌ లేదేయొండుతెజంగు సత్కులము బాలింపంగ వర్షింపరా, దే దుష్టాత్మకు నీచునొక్కరుని బోదేభేదమీ జాతికినొ” (ఉద్యో-తృ-378) ఒక్కడుగుముందుకు వేసిన తిరుపతి కవుల రచన ఇది. శా॥ “లేదా! యింత వివాదమేల? యిచటన్‌ లేరా? మహాస్రాజ్ఞు ల య్యో! దుర్యోధనుడింత దుష్టుడగునే! యోగ్యేతరుల్యోలె మీ రీదుశ్ళాసను శాసనంబు గొనగా నేమంతవవ్పెన్‌? విడన్‌ రాదో? చంపగరాదొ? దుర్మదుని నిర్మర్యాదులోకార్టమై' _ (తృ) 12, పాండవ సక్షంలోనికి వస్తే పట్టాభిషేకాన్ని చేయిస్తానని ఆ పట్టాభిషేకం ఎలా జరుగుతుందో (శ్రీకృష్ణుడు కర్టునికి కళ్ళముందు సాక్షాత్కరింపజేసిన విషయం, సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది “'యువరాజో౭౬స్తుతే రాజాకున్లీపుత్రాయు ధిస్టిరః (18) గృహీత్వావ్యజనం శ్వేతం ఛర్మపుత్రా సంశ్రితవ్రతః (19) ఛత్రంచ తే మహచ్చ్వేతం భీమసేనో మహాబలః అభిషిక్షస్య కాన్తేయ కౌన్తేయో ధారయిష్యతి (20) రథం శ్వేతహయైర్యుక్త యుక్తమర్జ్హునో వాహయిష్యతి (21) అభిమన్యుళ్చ తే నిత్యం ప్రత్యాసన్నో భవిష్యతి నకులః సహదేవళ్ళ ద్రాపదేయాశ్చ పంచయే (22) పొంచాలాశ్చాను యాస్యంతి శిఖండీచ మహారథః అహంచ త్వానుయాస్యామి సర్వే బాంధవృష్ణయః (ఉద్యో -138-23) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది “ ఏను నిన్ను సాఘ్రాజ్యంబునకు నభిషిక్తునుంజేయుదు నీవు తొలుతవెడలు నప్పటి వమహోత్సవంబునకు యువరాజైయుధిస్టిరుండు నీరధంబుననుండి నీకు ధవళచామరంబులు వైచు వాయుపుక్రుండు, సితచ్చత్రంబు పట్టు. సవ్యసాచి, సారధ్యంబు డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి క్ష్రళి

చేయు బాంచాల యాదవ పాంద్యమాత్సుులులోనుగా గల రాజలోకంబుతోడ గవలు

నభిమన్యు 'ప్రభృతి కుమారులు బెరయ నేమెల్లంబలసీ పరివేష్టించి వత్తు మిట్టి మహేంద్ర

విభవంబున మహనీయుండవగుచు మహీచ క్రంబేలు” (ఉద్యో-చతు-30) తిరుపతి కవులు అనుసరించిన పద్దతి ఇది.

మ॥ “వ్యజనంబున్‌ ధరియించు ధర్మజుడు దీవ్యచ్చ([త్రమున్‌ బట్టువా యుజుడశ్వంబులుటోలు బార్జుడభిమన్యుండంకమందుండు భూ ప్రజలెల్లన్‌ జయవెట్టనీకు జరుగున్‌బట్టాభిషేకంబు భా నుజ! మాద్రేయులు ద్రావదేయులును నేనున్‌యాదవుల్వెంటరాన్‌” (చతుర్ధ)

13, శ్రీకృష్ణుడెన్ని ఆశలు చూపించిన, కర్టుడిచ్చిన సమాధానం ఇది “వ్చుత్చ్నేవాత్‌ వైవ రాధాయాస్సద్యఃక్షీరమవాతరత్‌ (6) సామే మూత్రం పురీషంచ ప్రతిజగ్రాహమాధవ తస్యాఃపిండవ్యసనం కుర్యాదస్మద్విధః కథమ్‌ ధర్మ విద్దర్మ శాస్తాణాంశ్రవణే సంతతంరతః (7) భార్యాశ్చో ఢాశ్చమమప్రాప్తేయౌవనే తేన కేశవ (10) తాసుపుత్రాశ్చపొత్రాశ్ళు మమ జాతా జనార్థన (ఉద్యో-139-11)

దీనిని తిక్కన అనువదించిన విధం ఇది “...... కృపజేకొని' సూతుడు తెచ్చితాను మున్‌ కొడుకులుగానకున్కి బ్రియకుందగనిచ్చిన జేపె జన్నుల ప్పడతియు నప్పుడాడిగ శుభస్థితి బెంచెబ్రయళ్నశీలయై” (ఉద్యో-చ-33) కం॥ మూత్రపురీషాదులు తమ గా[త్రములందింకవారు గారవమొసంగం బుదత్రుండని సంవర్రిత గొత్రునిగా జేసి రింతకాలము గూర్మిన్‌ (34) కం॥ నేడింక నెలీగి యొరవుల వాడగదా యనుచు నేను వారి దొజగినం బోడిమిసెడదే మది గడు వాడికలదె నాకు నకట వారిజనాభా!” (ఉద్యో-చతు-35) తిరుపతి కవుల నాటకీకరణ ఇది, ఉ॥ సూతుని చేతికిందొరికి సూతకళత్రము పాలుద్రావి యా డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 140

సూతునియన్నముంగుడిచి సూతకులాంగన యందు నందన (వ్రాతముగాంచి నేటికొకరాజకుమారుడనంచుదెల్ప నా చేతము సమ్మతించునె? యిసీ! యెవరేగతిసిగ్గు మాలినన్‌ కం॥ లాలస్వేదాదులదా నోలన్‌ భరియించి నన్ను నోమినతల్లిన్‌ శీలవతి నంత్యకృతిన్‌ బాలొనరింపకయమున్నుబాడియెవిడువన్‌ (చతు మత్త భవిష్యత్సం [గ్రామాన్ని కర్టుడు వర్ణిస్తున్న తీరిది. ““ధార్తరా్త్రస్య వార్ష్యేయాశ(న్హ్ర్యయజ్లో భవిష్యతి అస్యయజ్ఞస్య వేత్తాత్వం భవిష్యసి జనార్దన అధ్వర్యంచ తే కృష్ణ కృతావస్మిన్ఫవిష్యతి (29) హోతావైవాత్ర భీభత్సుః సన్నద్దః స కపిధ్వజుః గాండీవం (్రుక్షధాజ్యంచ వీర్యం పుంసాంభవిష్యతి (90) ఐంద్రం పాశుపతం బ్రాహ్మం న్పూణాకరణం చ మాధవ మంత్రాస్తత్ర భవిష్యన్తి ప్రయుక్తాః సవ్యసాచినా'' (ఉద్యో-139-31) తిక్కన అనువాద విధానం ఇది. కం॥ అనుజులు బుత్విజులుగ నీ పనియిటు సేయుమని నీవుపద్రష్టవుగా విను కురుకుమార పశువిశ ॥ సనమున రణయజ్ఞమతడు సమ్మతి చేయన్‌ (ఉద్యో-పం-45) తిరుపతి కవులిలా రచించారు చు॥ ఆరయన్‌ నేరని వాడగాను వినుకృష్ణా! యుద్రయజ్ఞంబొగిన్‌ జరుగున్‌ దానికి హోతయర్హునుడు (స్రుక్సంపత్తిగాండీవ మ క్కురురాటై ఎన్యమదంబ యాజ్యమగుదక్కుంగల్లు సర్వంబు శే ర్పరి నీవే ఘుటియించు వేత్తవును నధ్వర్యుండవున్‌ గావునన్‌ (చతు) 15. కర్ణుడు కడతేరినా, అర్జునుడు ఆంతరించినా చివరికి మిగిలేది పంచపాండవులేనని కుంతికి మూలంలో కర్టుడిలా అభయమిచ్చాడు. “అర్జునంహి నిహత్యాజౌ సంస్రాప్పం స్యాతృ్భలం మయా వధ్యాన్‌ విషహ్యాన్‌ సంగ్రామే న హనిష్యామి తే సుతాన్‌ (20) డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 141

“'యశసాచాపి యుజ్యేయం నిహతస్సవ్యసావినా (2) నతేజాతు న శిష్యంతి పుత్రాః పంచయశస్వినీ? (ఉద్యో-144-22) తిక్కన తెనుగు సేత ఇది. ఆ॥ సవ్యసాచి చేత జచ్చుటయును కీర్తి కరమ యతడు లోనుగాగ నేవు రేను లోను గాగ నేవురుగాని నీ కొడుకులార్వురనుట విడువుమింక (ఉద్యో-చతు-69) తిరుపతి కవులు రచించిన తీరిది గీ సమరమున జేతబడినను జంపనేను ఫల్లుణుడు తప్ప దక్కిన పాండుసుతుల నేను మడసీన నున్నవారేగురుందు రతడు మడసిన నాతోడ వైదుగురము (చతు 16, కర్డుని జన్మ వృత్తాంతం కుంతి చెప్పిన వెంటనే సూర్యుడు కూడా సాత్యం చెప్పి తల్లి మాటను పాటించుమని సంస్కృుతభారతంలో చెప్పినట్టుంది. “సత్యమాహ పృథావాక్యం కర్ణమాతృవచః కురు (శ్రీయస్తేస్యాన్నరవ్యాథ్రు సర్వ మాచరస్తథా? (ఉద్యో-144-2) తిక్కన అనువాద విధానం ఇది కం॥ ఆని పలికిన యవసరమున నినబింబములోన నుండి యిది నిజమిబ్బం గిన నెగడవన్న మేలగు నను వాక్యము వెడలె కర్టుడాకర్ణింపగన్‌”? (ఉద్యో-చ-60) తిరుపతి కవుల నాటకీకర్తణ ఇది, చం॥ నిజము కుమార! కుంతికి జనించిన మూట నిజంబు భాస్కరా త్మజుడనవ్లు తల్లి చెప్పిన విధంబున జేయుము రాజులందటుం బ్రజయు ముదంబునొంద గురుపాండవయుద్దము మానిపించిధ ర్మజునకు బ్రీతిగాల్సి యసమాన యశోభరమున్వహింపుమా! (చకుర్ణు 217. రథాతిరధ నిరూపణజేస్తూ, అర్జునుని గూర్చి చెప్తూ భీష్ముడు, అతనితో పోరాడగలవారెవరూ లేరని సంస్కృత భారతంలో ఇలా వెప్పాడు. ఉభయసేనయోః వీరోరథోనాస్తీతి తాదృశః డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 142

నహీిదేవేషువా పూర్వం దాన వేషూరగేషువా (29) రాక్షషిస్వథయక్షేషు నరేషు కుత ఏవతు భూతో౭_థవా భనిష్యోవారథః కళ్చిన్న్మయాథ్రుతః (ఉద్యో-166-30) తిక్కన ఆంధ్రికరణం ఇది “మ॥ నరుడీమానము వాడనంగ వశమే నాకంతవారెందు నె శ్వరులేరింకను బుట్టరాపులికి దుర్వారోద్యముండైన యా హరియుందోడటెయేమి చెప్పుదు నతండాసేనలంగాచు నా క్కరుడుంగీటడగించు నీబలములన్‌ గాండీవదుర్చాంతుడై?? (ఉద్యో-చ-258) భీష్ముడు చెప్పినట్టు గా ఫణీహారి చేత తిరువతి కవులు ఇలా చెప్పించారు “కం॥ నరుడీ తరమున వాడని తరమే వర్ణింప నతని తరమాతడె తా నరయంగ లేడనిన నొం డొరులెవ్వరు నిర్ణయింతు రుర్విస్టలిలో?* (వంచ) 18. ఉలూక రాయబారంలో కృష్ణార్దునులను దుర్యోధనుడు దూషించినట్టు సంస్కృతభారతంలో ఇలా ఉంది, “నమాయా హీంద్రజాల వాకుహకావా విభిషణి ఆత్త శన్త్హ్రస్య మే యుద్దే వహంతి గ్రతిగర్జనాః (35) వాసుదేవ సహ(్రంవా ఫల్గుణానాం శతానివా ఆసాద్య మామమోఘేమం ద్రవిష్యన్తి దిశోదశి? (ఉద్యో-158-36) దీనికి తిక్కన అనువాదం ఇది ఉ॥ మాయలు నింద్రజాలములు మాధవుడిందును గొన్నిపన్నినన్‌ వాయువురజ్ఞువెప్పుడు నవారణ నీవెటులాడి తేనియున్‌ వేయునునేల పార్టులును విష్ణులు నేబదివేలు వచ్చినం జేయుదుమేము కయ్యమొక వీరయుసంపదబంచియిత్తుమే? (ఉద్యో-చ-201) తిరుపతి కవుల రచన ఇది. ఉ॥ _ మాయలమారికొంపలనుమాపు నుపాయములెన్నియెన్నియో సేయగలాడు జ్ఞాతులని సేయగబన్నినవాడు మాధవుం డేయిక మీకు దిక్కగుత! గృష్టులు జిష్టులు నెందటెందటే మాయలుపన్నినన్‌ భయము మాకుదయింపదెటింగిరండికన్‌” (పంచమ) డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 143

19. రుక్మిణి సోదరుడైన రుక్మి వచ్చి యుద్ధంలో సహాయంచేస్తానని తనగొప్పుతానే అర్జునాదులతో చెప్పుకున్నట్టు సంస్క ఎతభారతంలో ఇలా ఉంది. “సహాయో£_స్మి స్టితోయుద్దేయది భీతో౭సి పాండవ కరిష్యామి రణే సాహ్యమ సహ్యంతవ శతృభిః (21) నహి మే విక్రమే తుల్యః పుమూనస్తీహ కశ్చన నిహత్య సమరే శత్రూంస్తవ దాస్యామిమేదినీం? (ఉ-155-22) తిక్కన తెనుగు సేత ఇది. కక టంంంంం00000000400040= వీరు లెల్ల విన గిరిటికిట్లను సమరంబు చేయ వెఅవితేని జెప్పునాకు నెదురు లేరు జగతి నెవ్వరు నీకు దో చ్చడి జయింతు నెట్టి పగజనైన (ఉద్యో-4-174) తిరుపతి కవులిలా నాటకీకరించారు. చం॥ విజయుడనన్ను నీవెజుగవే! విజయమ్మను విల్లునాది మూ డు జగము లేకమైనను జెడున్‌జుమి ద్రేల్మిడి దానిచేత నీ గజగజ కొంతనేను వినికయ్యమునన్‌ గెలిపింపవచ్చితిన్‌ భుజముల తీటవోగరిపుపుంజముదద్రుంచెదనిన్‌ భరించెదన్‌ (పంచమ)
20. షష్వాంకంలో తిరుపతి వేంకట కవులు ప్రధానంగా ముందుగా గీతబోధ, తరువాత ధర్మరాజు, కురు, గురు వృద్దాదుల ఆశీర్వాదాన్ని పొందడం, తరువాత కర్ణుణ్ణి (శ్రీకృష్ణుడు పాండవ పక్షానికి రమ్మని పిలవడంతో ముగించారు. ఈ అంకభాగవుంతా భీష్మ పర్వంలోనిది. సంస్కృత భారత క్రమాన్నే తిరుపతికవులు అనుసరించారు. తెలుగు భారతంలో ముందు భీమ్మాదుల వద్దకు ధర్మజుడు పాదచారియ్డై వెళ్ళినట్టు, తరువాత గీతోపదేశం ఉంది. (శ్రీకృష్ణుడు పాండవ వక్షానికి కర్ణుని తిప్పడానికి చేసే ప్రయత్నం లేదు.
21. సంస్కృత భారతంలో మహాగంభీరంగా సాగిన గీతోపన్యాసం ఆంధ్రీకరణంలో గీతాసారమాత్రంగానే సాగింది: దానినే తిరుపతి కవులు సంక్షిప్తంగా, చక్కగా నాటకీకరించారు. గురుబంధుజనాలను చూసి, (శ్రీకృష్ణునితో అర్జునుడిలా అన్నాడు. “* ఆచార్యాః పీతరః పుత్రాస్తథైవచ పితామహాః డాః మీగడ రామలింగస్వామి 144

మౌాతులాః శ్వశురాః పౌత్ర శ్యాలాస్సంబంధినస్తధా (34) ఏతన్న హన్తుమిచ్చామి ఘ్నతో౭_పి మధు సూదన అపీద్రైలోక్య రాజ్యస్య హేతోః కింను మహీకృతే* _ (భీష్మ-13-35) తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. ఉ॥ తాతల మామలన్‌ సుతులదండ్రుల దమ్ముల నన్నలన్‌ గురు వాతము శిష్టకోటి సఖివర్గము దుచ్చజనానురూప దు ర్నీతి వధించి య్‌ బడయునెత్తుట దోగిన రాజ్యభోగముల్‌ ప్రీతి యొనర్చునే యశము పెల్లొడగూర్చునె పెంపొనర్చునే (భీష్మ- ప్ర-183) తిరుపతి కవుల నాటకీకరణ ఇది. ఉ॥ _కొందలు బందుగుల్‌ గురులు గొందలు గొందటు తమ్ములిందులో నందనులొక్కకొందలు గనందగు పోణిమినందు వారురా జ్యేందిరకై వృథాగమన మిందరమ్రందగజేసియీ క్రియన్‌ డెందము రాయిగా సిరిగడించుటకన్నను బిచ్చమొప్పుదే (ష్ట్ర 22. పరమాత్మ విశ్వరూప సందర్శనం చేసిన అర్జునునికి సంభ్రమాశ్చర్యాలు కలిగాయి. వేయి విధాలుగా కనబడుతున్న విశ్వరూపాన్ని సంస్కృత భారతంలో ఇలా (ప్రస్తుతించాడు. ““రూపం మహత్తే బహువక్రనేత్రం మహాబాహో బహు బాహూరుపాదం బహూదరం బహు దంమ్హ్రాకరాళం చృమ్ట్రాలోకాః ప్రవ్యధితాస్తథాహమ్‌ (భీష్మ-33-23) తెలుగు భారతంలో ఉన్నతీ6ద్‌. తోచె మొగంబులు దోర్షండములును బా దములుగన్నులు ననేకములు గంటి (భీష్మ- ప్ర-211) తిరుపతి కవులు పలికించిన తీరిది. ఉ॥ _ ఎన్నిమొగంబులున్నయవియొ, యెన్ని భుజంబులా యెన్నిరూపులో కన్నుల వెన్నియో! యకట! కానగవచ్చెడి భీతిహెచ్చెడిన్‌ జిన్నలు బెద్దలున్‌ గలను జేయగ వచ్చిన వారలెల్ల నా పన్నులు గాన నీయనఘవ క్రములన్‌ బడుచుండిరోలిమై (ష్ట్ర 23. తన ప్రాణత్యాగ రహస్యాన్ని అడిగిన ధర్మరాజునకు (ద్రోణుడు సంస్కృతభారతంలో ఇలా చెప్పాడు. డా॥ మీగడ రానులింగస్వామి కే45

“అనం చాహం రజేజన్యోం శృత్వాసుమహద ప్రియమ్‌ శ్రద్దేయ వాక్యాత్‌ పురుషాదేతత్సత్యం బ్రవీమితే (భీష్మ-41-51) తిక్కన అనువదించిన తీరిది.

ఏనుబ్రాయోపవేశంబున సన్యస్తశస్తుండనైనంజంపుటకు నోపునట్టివారికి నదె దొరకొను బెద్దయు నమ్మగలవాడు చెప్పనత్యంతదుస్పహంబైన కీడుమాట వింటినేని నట్టివాడ నగుదు నప్పుడట్టి పగజుకు నప్పని దీర్చననువైయుండును (భీష్మ- బ్ర-161)

మూల విధేయంగా సాగిన తిరుపతి కవుల రచన ఇది.

“ఏను వినరాని మాట వింబినేని యన్హ్ర సన్యాసంబుగావింతు. దానింజెప్పువాడు సత్యభాషాహరిశ్చంద్రుందైయుండవలెను”., (ష్ట్ర 24. _ ఆశీస్సులందుకొని ధర్మరాజా ఇరుసైన్యాల మధ్యనిలబడి, కురుసైన్యంలోకి చూసి “మాసేనలోనికి రావలసిన వారుంబే ఇప్పుడేరం'' డనడం, యుయుత్సుడు రావడం, సంస్కృతభారతంలో ఇలా ఉంది.

“యో౭.-స్మాన్‌ వృణోతి తమహంవరయే సహ్యకారణాత్‌ (89)

అహంయోత్స్యామి భవతః సంయుగేధార్తరాస్ట్రజాన్‌

యుష్మదర్దే మహారాజ యదిమాం వృణుషేతినఘ[?? (భీష్మ-శ-91) తిక్కన అం(ధ్రికరణ మిది.

అగ్లీ మమ్ము నెమ్మిమై గలయ జిత్తమ్ముగలుగు

వారలెవ్వరు గలిగిన వచ్చి కలయు

డట్టివారిని సాచమ్ములంళవారి

గాగ బాటింతు నెంతయు గారవమున (167) అనిన విని నీ పుత్రుండు యుయుత్సుండేను వస్నెద నన్నుం గలిపికొనుమని పలికిన, ”(భీ- బ్ర-168) తిరుపతి కవులు అనుసరించిన విధానం ఇది.

శా “నాక్రియల్ల సుయోధనున్‌ దొడరు సన్నాహంబువాటించు వా

రీ కౌరవ్యబలమ్మునందు గలరే! యెవన్వారలే నున్నచో నీ కాలమ్మది దాటనీకుడిపుడే యేతెండు నావెంట లో కైకప్రాణధురీణుడైన హరిమర్యాదన్‌గనుండింపుగన్‌

శా॥ అన్నా! యేనిదె వచ్చుచుంటి భవదీయంబైన పక్షంబుచే

రన్నా కష్టముమెండు నీకయిరిపుద్రాతంబు మ్రుందింతు నా

బిన్నీవంటే మహానుభావులకునై జీవంబు నోనాడినన్‌

దన్నున్‌ మెచ్చెదరెల్ల వారు పురుషార్ధంబింతకొండుండునే (షు డా॥ మీగడ ఛానులింగస్వామి 146

కర్త జననం?!

భారతంలో వుట్టిన వారెందరో? చచ్చిన వారెందరో? పుట్టిన వారందర్గో కర్ణుడు కూడా ఒకడు. కర్టుడు పుట్టింది, ఒకసారే అయినా అతని పుట్టుకను గురించి తెలుగు భారతంలో రెండు రకాలుగా ఉంది. 1. సద్యోగర్భసంజాతుడు. 2. నెలలు మోసీ కన్నవాడు.

1. సద్యోగర్భసంజాతుడు : కర్ణజనన వృత్తాంతం మొదట సంస్కృత భారత సంశోధిత ముద్రణంలో ఇలా ఉంది. ప్రకాశకర్మాతపనస్తస్యాం గర్భదధౌ తతః అజీజనత్తతోవీరం సర్వశన్హ। భృతాంవరం అముక్త కవచః శ్రీీమాన్దేవ గర్భః శ్రియావృతః” (ఆది-104అ) ఇందులో కుంతి గర్భంధరించినట్టుంది. సంశోధితముద్రణంలో పాఠాంతరం గాని, శ్లోకాంతరంగాని లేదు. కాని నన్నయ ఇలా తెనిగించెను. “సూర్యుండు దానికి గరుణించి నీకు సద్యోగర్భమున బుత్రుడుదృవిల్లు నీకన్యాత్వంబును దూషితంబు గాదని వరంబిచ్చిన దక్షణంబ యక్కన్యకకు నంశుమంత నంశంబునందు గానీనుండై (ఆది-వపం-25) సలలితమై పుట్టుగవచంబు నిసర్లజమైన కుండలం బులయుగంబునొప్పుగ సుపుత్రుడు కర్టుడు పుట్టె (ఆది-పం-26) నన్నయ తెనుగు సేత మూలభిన్నంగా కనబడుతుంది.

డా॥ జొన్నలగడ్డ మృత్యుంజయ రావు ఇలా ర్రాశారు. (2) స్తూర్యుడు కుంతిని గరుణించి చూపిన యను గ్రహములో నామె కన్యాత్వము దూషితముగా కుండుటయే కాక, యామెకు "“'సద్యో గర్భముని” బుత్రుడుదయించుట కూడ దెలుగున గలదు. ఇది చాల ముఖ్యము. చూడగా నామెకప్పుడు చూపవలసిన ప్రధానాను గ్రహము, సద్యోగర్భమే. ఏలయన దాను గర్భవతియ్రై తిరుగువో నెల్లరును దన్నుజూచి నవ్వుదురని యామెభయము. “నాకు గర్భమయిన నాతలిదండ్రులు జుట్టములును నన్నుజూచినగ౦? (ఆది-వం-24) అందుచేతనే తెలుగున మొదట నదియే చెప్పబడుట గమన్నార్షము.

డా॥ మీగడ రొమలింగస్వామి [47

ఇట్లు సద్యోగర్భమున నామెకు బుత్రుడు వుట్టునని యతడను[గ్రహించుట సంస్కృత భారతమునలేదు.””

. ఇట్లు జొన్నలగడ్డ వారు ఆఅమూలకమని సమర్టించారు గాని, వీరి కంటి ముందే నన్నయ భారతము మీద పరిశోధన చేసిన ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధాని గారు ఇలా వ్రాశారు.

(2% “స్తూర్యుడు కుంతిభయమును తొలగించుటకై వ్యపయాతు భయంతే౭ద్య కుమారం (్రసమీత్య సే మయాత్వం చావ్యనుజ్ఞాతాపునః కన్యాభవిష్యసి (పుట.908) అని చెప్పేనట్లు దాక్షిణాత్యప్రతులలో మాత్రమున్నది. (డి.4, ఎస్‌) నన్నయ కూడ నీ సందర్భమున సూర్యుడు కుంతిత్రో నీకు సద్యోగర్భంబున బుత్తుడుద్భవిల్లు నీక్రు గన్యాత్వంబును దూషితంబుగాదని వరం బిచ్చినట్లు వ్రాసియుండెను. ఉత్తర ప్రశులలో నీ విషయము కానవచ్చుట లేదు. “మత్రృసాదాన్నతేరాజ్ఞిభవితాదోష ఇత్యుత (పుట-908) అని మాత్రము సూర్యుడు చెప్పినట్లున్నది. కాబట్టి దాక్షిణాత్య ప్రతులలోని ఆద్యకువూరం ్రసమీక్యసే అనడం వల్లి సద్యోగర్భసూచన ఉంది. కాబట్టి నన్నయ భారతంలోని కర్ణుని సద్యోగర్భ సంజాతత్వం అమూలకం కాదు, సమూలకమే. -నన్నయను అనుసరిస్తూ తిరుపతి కవులు పాండవజనన నాటకంలో కర్ణుడు సద్యోగర్భ సంజాతుడని చెలికత్తె వచనం ద్వారా ఇలా అనిపించారు. సందర్భం : కుంతికి సూర్యుడు లతానికుంజాలు చూపిస్తూ ఆలాలతానికుంజాల వెనక్కు తీసుకుపోతాడు. చెలికత్తె : (ఆళ్చర్యముతో, తనలో) ఆహా! నేనెట్టి పుణ్యము చేసుకుంటిని. ఈ చెలికత్తియనగ్గుటం జేసియేకదా, గ్రత్యక్ష సూర్యునింగాంచగళ్లితిని. (మరల యాజించి అవును కొని యీపె కియ్యనఘుకతన వేకటి యొదవినచోనయ్యది యెట్టుదాపనగును? అవురా! కన్నియలకు రజస్వలావివాహమెంతటి దుర్దశకలిగించుచున్నది. అతి బాల్య వివాహము వలెనే యియ్యడి గూడ దూష్యమే గాని వేతాండుగాదు. (పరికించి, తత్తర పాటుతో) అత్యద్భుతముగ నున్నదే! చిన్ని శిశువును గ్రైకొని-కుంతియిటువచ్చుచున్నది. (పంచము 2, నెలలు మోసి కన్నవాడు : సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. జొ మీగడ రామలింగస్వామి 148

*“నవహీతాం వేద నార్యన్యాకా చిద్దాత్రేయి కామృతే

కన్యాపురంగతాం బాలాం నిపుణాం పరిరక్షణే (3)

తతః కాలేన సాగర్భం సుషువే వరవర్షినీ

కన్యైవ తస్యదేవస్య ప్రస్రాదాదమరప్రభమ్‌?? (ఆరణ్య -292-4) దినిని ఎజ్జన యథాతథీకరించిన విధం ఇది. “సూర్యుండు తత్సమాగమంబునం బ్రీతుండయి దానికి గర్భాదానంబు సేసి గగనంబున కరిగినంత బూర్వపకంబునందు చంద్రుండునుం బోలె గర్భంబును [గ్రమంబున (బ్రవర్రనంబు నాందుచు నభివ్యక్త్రంబయ్యును బ్రభాకరుని మహిమంజేసి లోకవిదితంబుగాకుండె దత్ర్రకారంబుదాదికూతురాక్కతియ యెటుంగు (అర-సప్త-339)

కర్ణజనన వృత్తాంతాన్ని శ్రీకృష్ణుడు సంస్కృత భారతంలో ఇలా చెప్పాడు.

“సో౬సి కర్ణతథాజాతః పాణ్లోః పుత్రో౭సిధర్మతణ) ( ఉద్యో-138-8) దీనికి తిక్కన తెలుగు సేత ఇది.

“నీవు వృద్ధ జనోపసేవివి ధర్మ సం

వేదివి తెలియంగ వినుము సీద్ద మంత్ర బలంబున మార్తాండు వరమున గన్నియతటి గొంతి గన్నవాడ

వగుట పాండు నృపాలు నగ్రసుతుండవు' (ఉద్యో-చ-29)

తిరుపతి కవులు (శ్రీకృష్ణునివే ఇలా పలికించారు. గ| కన్ని ప్రాయము నందు భాస్కరుని కరుణ

బదినెలలు మోసి నినుగన్న పడతి కుంతి

చేరగా దీసీ నిన్ను బెంచినది రాధ

నీవు రాధేయుడవుగావు నిశ్చయముగ (చతు)

కర్ణజననం గురించి ఈ విధంగా తమ నాటకాల్లోనే రెండు విధాలుగా (వ్రాసిన

తిరుపతి కవుల అభిప్రాయాన్ని ఆలోచిస్తే, పాండవ జనన నాటకాన్ని వ్రాస్తూ నన్నయను అనుసరిస్తూ కర్ణుడు సద్యోగర్భసంజాతుడని చెప్పి, పాండవోద్యోగ నాటకాన్ని వ్రాస్తూ తిక్కనననుసరిస్తూ నెలలు మోసి కన్నవాడుగా వ్రాశారని చెప్పవచ్చు. డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి క49

ఇకర్టుడు కర్ణుని కొడుకా?! పాండవోద్యోగ నాటకం, తృతీయాంకమైన శ్రీకృష్ణరాయబార ఘట్టంలో, వికర్డుని కర్టుని కొడుకుగా తిరుపతి కవులు చిత్రీకరించారు. ఇది కొన్ని సంస్కృత భారత ప్రతుల్గ్లోను, ఆంధ్రభారతంలోను కనిపించడంలేదు. కాని ఒకే భారత ప్రతిలో వికర్ణుడు కర్ణుని కొడుకని ఆధారం కనబడింది. అది, యుద్దరంగంలో వికర్ణుని మరణం దగ్గర. తిరుపతి కవులు వికర్ణుని కర్టుని కొడుకుగా చేసి నాటకరచన చేయడం, ఒక విధంగా నాటక ప్రయోజనాన్ని ఆశించి అలా చేశారని భావించవచ్చు. అలా కాక, భారత ప్రతినే ఆధారంగా చేసుకొని రచించారని సృష్టంగా తెలుసుకోవచ్చు, ఈ రెండు విషయాలను ఇచ్చట ప్రస్తావించడం జరిగింది. దీనికి కారణం, వికర్ణుని కర్టుని కొడుకని ఆధారం ఒక భారతంలో దొరికినా, ఆధారంలేని సంస్కృతాంధ్ర భారతాల సంఖ్య అధికంగా ఉంది కాబట్టి; ఈ చర్చ అవసరమైంది. కర్దుని కొడుకుగా వికర్ణుడు :- శ్రీకృష్ణరాయబార ఘట్టంలో, భీష్మద్రోణాదులతో పాటు అశ్వత్థామ కూడా కర్టుణ్ణి కసురుతాడు. అది సహించలేక ప్రక్కనే ఉన్న వికర్ణుడు అశ్వత్చామతో ఇలా అంటాడు.

““ర్రోణాత్మజా! న్యాయపక్షపాతులకుం బ్రభుచిత్తానుసరణంబనావశ్యకంబనిగదా, యిపుడుగ్గడించితివి. కాని యిది యీ గాంగేయాదుల యెడల బ్రయోగింపదగనిది. ఏమంటివేని.

మ॥ అభిజాతత్వము కల్గుచాన సతియంటైయుండగా దుర్మదా

రభటింగొల్వున కీడ్చితెన్చి కటివ(న్త్రంబొల్వగా '“దాసివీ సభలో నిందు వసింపు” మంచు దొడయాసాలింపగాజూచి రా జ భయంబుం దిగద్రావి టేనికిది దుష్కార్యంబనంజాలిరే?

ఈ మాటలు విన్న అశ్వత్థామ అదిరిపడి, మండిపడి ఇలా అంటాడు.

“ ఓయీ వికర్ణ! అదియొక గొప్పకార్యమని సుయోధనాదులం బ్రశంసించిరా? నీవు నాలుగు ధర్మవాక్యములు నాడు నుడివినంతనే వారికన్న బెద్దవైతివా? దాని కంతకు, ప్రథమకారణంబు నీ తండ్రియేగదా![”,

పై వచనంలో తిరుపతి కవ్చలు వికర్ణుని కర్ణుని కొడుకుగా వులచారు. దీనికింకాబలం ఇక్కడే జరిగిన ఇంకో సంఘటన, ధృతరా సుడు కర్టుని, ** ఇచ్చవచ్చిన

డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 150

రీత చేయింపుమౌర! భరత వంశంబు బ్రతుకు నీ పాలబడియొ' నని ఘోరంగా తిడతాడు. వెంటనే వికర్ణుడు ప్రతి స్పందించి ఇలా అంటాడు. “కురుకులేశ్వర! నీ కుమారునితో మైత్రి గావించిన రాధేయునకుం దగిన బిరుదమిప్పించితివి. గీ॥ దొరవు నీకన్న కొడుకులతో సమముగ బెంచితివి మాకుటుంబము బేర్మిమీట నీదుమాటల కెదురాడ రాదు గాని, యీ వెజుంగని పని చేసే వరు చెపుము? పాండవులయందంతగా నీకు నిక్కమగు వాత్సల్యమున్న యెడల, మ॥ _పరులం దూజగ నేల? వారినిటు పీల్వంబంచియీ వేళ యు ర్వర సర్వంబును ధారవోయగ స్వతంత్రత్వంబు లేకుంటివో? ధరణీనాయక! యేలయిట్లతిథివేతం బాముజంపీించు నే ర్పరి చందంబున మెచ్చులాడెదవు మీవాజంద ఆాలింపగన్‌ అదియునుం గాక చ॥ _ ఇలగల సర్వరాజుల జయించిన వీరులు పాండురాజ పు త్రుల సిరిజూచి యోర్వమి విరోధము పూని సుయోధనుండు వా రలయెడజేసినట్టి యపరాధములన్నియు, సూతపుత్రునౌా దల పడవేయుటే నృపతిధర్మము? కౌరవ వంశభూషణా?! అని ఏమాత్రం జంకూగొంకూ లేకుండా, ధృతరాషుణ్ణి కడిగి పారేశాడు, వికర్ణుడు. '““మాకుటుంబము” అనడం వల్ల, కర్ణుని కొడుకుగా వికర్ణుడు, మనకు తెలియవస్తాడు. ధార్తరాష్ట్రునిగా వికర్డుడు :- సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో వికర్ణుడు ధృతరాషమ్హ్రని కొడుకని ఈ విధంగా ఉంది. ““దుర్మర్హ్షణో దుర్ముఖశ్చీ దుష్టర్డః కర్ణ ఏవచ వివింశతిర్వికర్షశ్చ జలసంధస్సులోచనణః” (ఆది-108-3) ““సుబాహు దుద్రు ధర్హణ దుర్ముఖదుష్కర్ణ కర్ణ వివింశతి వికర్ణ? (ఆది-పం-107) కాబట్టి సంస్కృతాంధ్ర భారత్తాలు వికర్ణుని ధార్తరాస్టనిగా చెప్తున్నాయి. డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి క్షైకక్ష

కర్ణుని కొడుకుల్లో వికర్ణుడు? :- ధృతరాన్హ్ర కుమార శతంలో వికర్ణుని పేరుతో పొటు కర్ణుని పేరు కూడా ఉన్నట్టే, కర్టుని కొడుకుల్లో వికర్ణుడున్నాడే మోనన్ను సందేహానికి అవకాశంలేదు. కర్టుని కొడుకుల పేర్లు ఇవి.

“= ఇట్టు భానుదేవ (1) చిత్రసేనబిందుతపన శూరసేనులం గీటడగించి యాటోపదీప్‌ తుండయి చక్ర రక్షకులగు (2) సుషేణ (3) సత్యసేనులు వెనుక బలసి వచ్చు (4) వృషసేనుండు...?? (కర్ణ- ద్వా-161)

సేనుని దా జూడ జెలగి జంపు టయును బుత్రశోకంబు గన్క్మయు మనంబు నందు బిరిగొన రాధేయుడతని నణీకె? (కర్ణ-తృ-187) -.... పైనుదహరించిన ఐదుగురే కర్టుని కొడుకులని శ్రీ మరుపూరి కోదండరామిరెడ్డి గారు కూడా ఇలా అన్నారు.

(ల వ్రీర్రు సుషేణ, సత్యసేన, చిత్రసేన, వృషసేనులను వారు. ప్రసేనుడు కూడా కర్ణుని కొడుకని యున్నది. వికర్ణుడు కర్టుని కొడుకని పెద్ద అపోహ. ఇతడు ధార్తరాష్త్రుడు. వీని గురించి ఇంతకంటె ఎక్కుడు వివరములు లేవు? సామంతరాజుగా వికర్ణుడు :- ఇదిలా ఉండగా తృతీయాంక విష్కంభంలో వృద్దుని మౌటలుగా తిరుపతి కవులు ఇలా చెప్పించారు.

““రాయబారపు సభయేనా? భీష్మాది కుల వృద్దులును, ద్రోణ కృపాశ్వత్చామాది గురుపరంపరయ్యు, శకుని మొదలగు బంధువులును, కర్ణ వికర్ణాది సామంతరాజులును,*

దీనిని బట్టి కర్టుడు, వికర్లుడు సామంత రాజులుగా కనబడుతున్నారు. భాసుని నాటకంలో వికర్ణుడు :- భాసుడు తన “దూత వాక్యం” నాటకంలో వికర్ణుని సామంతరాజుగా పేర్కొన్నాడు. పాత్రల పరిచయం చేస్తూ, వికర్ణుని గూర్చి భాసుడిలా అన్నాడు.

“ విక్షద్ధ్య ;- సామంతరాజు, దుర్యోధన సభాయామంగ భూత? వికర్ణుడన్న పేరు ఒక్కటే, కాని ఒక్కో దగ్గర ఒక్కొక్క విధంగా కనబడ్డాడు. మొదట సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో ధార్త రాస్తునిగా కనిపించాడు. తరువాత భాసుని “దూత డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 52

వాక్యంలో సామంతరాజుగా సభలో అంగ భూతునిగా ప్రత్యక్షమయ్యాడు. చివరికి పాండవోద్యోగ నాటకంలో కర్టుని కొడుకుగానే సాక్షాత్కరించాడు. తిరువతి కవులు వికర్ణుని సామంతరాజుగా పేర్కొనడం, భాసుని నాటక ప్రభావంగా భావించవచ్చు. వురి వికర్ణునిి కర్టుని కొడుకుగా చిత్రీకరించడానికి రెండు కారణాలు ఊహించవచ్చు. మొదటిది, మరుపూరువారన్నట్ట్లు అపోహ కావచ్చు. అపోహ అయితే “ర్రమాదో ధీమతామహి అని అనుకోవాలి. రెండవది నాటక ప్రయోజనం కోసమను కోవాలి. నాటక ప్రయోజనం ;- “మేము వీలును బట్టి కొన్నియెడల సంస్కృత భారతమును, గొన్ని యెడల నాటక సంప్రదాయమును బట్టి రెంటికి భిన్నమగు నట్టురవించియుంటి?' మని పాండవ విజయపీరికలో తిరుపతి కవులన్నారు.

(శ్రీకృష్ణ్ణాయబారఘట్టంలో సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో కర్ణుడు మనకు కనిపించడు. తిరుపతి కవులు ఈ సందర్భంలో కర్ణుని ప్రవేశంతో పాటు ప్రాధాన్యత కల్పించారు. ఇది సంస్కృతాంధ్ర భారతభిన్నం. అయినా నాటక ప్రయోజనం కోసం కర్ణ పాత్రను సంధానించారు.

శ్రీకృష్ణుడు, తను వచ్చిన పని చెప్తూ “నీ పుత్రులంబట్టి కష్టము రానయి యుండె యిదెట్టు లీగెదవో?” నని ధృతరాష్ట్రుని హెచ్చరిస్తాడు. ఆ మాటకు అడ్డు తగిలి కర్ణుడు. “అధిక ప్రసంగము గావించుటకు ప్రాజ్ఞులొప్పరు?” అని (శ్రీకృష్ణుణ్ణి గద్దిస్తాడు. దానితో కురు గురు వృద్దులు కర్టునిపై మండిపడి నిందిస్తారు. దానికి కర్ణుడు, “కుంభసంభవా! ముదిమిచే మతి తప్పిన గాంగేయునితో పాటు నీకును మతిపోయినదా?* అని ప్రశ్నిస్తాడు. దానికి అశ్వత్థామ చిర్రెత్తిపోయి,?” ఓరీ అళీకవాచాలా! రాధానందనా! యింకెన్ని నాళ్ళు బీరములు పల్కెదవురా? *'అని * ఒరే? అన్న వరకు వచ్చాడు. ఇలా తారస్థాయికి కలహాన్ని కర్ణ పాత్ర ద్వారా పెంచి (ప్రేక్షకులకు ఊపీరాడకుండా ఉక్కిరి బిక్కిరి చేశారు.

తరువాత గాంధాకీ ధృతరాష్ట్రులు కూడా * ఈ సూతనందనుని మైత్రియే నాకులంబునకింత చేడ్చాటు తెచ్చినా దని కర్ణుని నిందిస్తారు. ఇలా సభలోని వారంతా కర్ణుని నిందిస్తారు. ఈసమయంలో కర్ణుని పక్షం మాటాడిన వాడొకడుకావాలి. అలాకాక పోతే కర్ణ పాత్ర చప్పబడుతుంది. కాబట్టి కర్టుని పక్షం వహించి మాటాడిన వాడు, న్యాయాన్ని ధైర్యంగా చెప్పగలిగివాడు, ధృతరాష్ర్రాదుల నెదిరించ గలవాడు ఒకడు కావాలీ. అంతటి సమర్జుడు వికర్డుడేనని తిరుపతి కవులు భావించి వికర్ణుణ్ణి కూడ రాయబార డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 153

ఘట్టంలో ప్రధానపాత్ర ధారిని చేశారు. వికర్ణుళ్లే ఎందుకు ప్రవేశింపజేశారంటే అలనాడు ద్రౌపది వ(స్ర్రాపహరణ ఘట్టంలో వికర్ణుడొక్కడే న్యాయపక్షపాతం వహించి అనాటి సభను ప్రతిఘటించాడు. ఈనాటి సభలో కర్ణుని సమరిస్తూ భీష్మద్రోణాదులనే (ప్రతి ఘటించిన వాడూ వికర్ణుడే. ఆ వికర్ణుడు ధార్త రాస్త్రుడు. ఈ వికర్డుడు కర్ణ కుమవూరుడు. మరి ఈ వికర్ణుని ఎందుకు కర్ణుని కొడుకుగా చిత్రీకరించారంటే, ధార్తరాష్టునిగా కర్టుని సమశ్షిస్తే భీష్మాదులు పెద్దగా పట్టించుకోరు. పైగా ధార్తరాష్త్రుడైన వికర్ణునికి గట్టిగా సభలో అడగడానికి అవకాశం ఉండదు కాబట్టి. ఈ వికర్దడం కర్ణుని కొడుకుగా చిత్రీకరింపబడ్డాడు కనుకనే ధృతరా స్ట్రుణ్ణి * ఎందుకయ్యా! అతిధి చేత పాము చంపించు విధంగా మాటాడున్నావ్‌” మొదలగు మాటలు ధైర్యంగా అడగ గలిగాడు. ధార్త రాష్టుడైతే ఇలా అడుగలేడు. మరి సామంతరాజుగా ఎందుకు చిత్రించారంటే, కేవలం కర్టుని కొడుకైనంత మాత్రాన సభలో మాటాడే అధికారం ఉండక పోవచ్చు. సామంత రాజైతే సభలో మాటాడే హక్కు అధికార పూర్వకంగా ఉంటుంది. కాబట్టి అలా చిత్రించారు. ఇంకో విశేషం ఏమిటంటే, వికర్జుణ్ణి సామంత రాజా అనడం చేత ధార్తరాస్ట్రుడు కానే కాడని నొక్కి చెప్పినట్టైంది. కర్ణుణ్ణి శ్రీకృష్ణరాయబార ఘట్టంలో (ప్రవేశ పెట్టడం సంస్కృతాంధ్ర భారత భిన్నమే. వికర్టుణ్ణి కర్డుని కొడుకుగా చి త్రీకరించడమూ సంస్కృతాంధ్ర భారత భిన్నమే. అయినా వీరి అపూర్వ కల్పనా చాతుర్యంతో, సందర్పౌచిత్య సంభాషణతో నాటక సంప్రదాయౌన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని, కర్ణ వికర్ణ పాత్రలను ఈ ఘట్టంలో తండ్రీ కొడుకులుగా, నాటక ప్రయోజనం కోసం సృష్టించి ఆ రంగాన్ని అత్యద్భుతంగా రసవత్తరంగా రచించారు, తిరుపతి కవులు. మూలంలో ఈ ఘట్టం సుద్గీగ్ణ కథలతో నిండి ఉంది. ఆ కథలు తొలగించి, కర్ణ వికర్ణ పాత్రలు జొప్పించి ఈ ఘట్టాన్ని బంగారానికి తావి అబ్బజేసినట్టు తిరుపతి కవులు మలచఛారని భావించవచ్చు. భారత ప్రతి ఆధారం :- తిరుపతి కవులు పాండవోద్యోగ ప్రథమ ముద్రణ ఉపోద్దాతంలో ఇలా అన్నారు.

“ ఓ చదువరులారా!........ అన్ని నాటకములందు బలెదగుపాటి మార్పులే తప్ప నిందేక పత్నీ ప్రతులు బహుపల్నీ ప్రతులు గను, వీరు వారుగను మార్చిన నూతనాంశములులే వనియును దామే గుటితింప గలరు” అని వారే, వీరు వారుగా మౌర్చిన నూతనాం శములు డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి కైక్‌4

లే వని స్పష్టం చేయడం.చేత ఆధారం లేకుండా తిరుపతి కవుల-వంట ఛారు ఇంత పెద్ద మార్చును చేసి ఉండరని తెలుస్తుంది. దీనిని బలపరుస్తూ ఒక సంస్కృత భారత ప్రతిలో కర్ణుని కొడుకైన వికర్ణుడు ఐదవ రోజు యుద్ధంలో శతానీకుని చేత చంపబడ్డాడని ఈ విధంగా ఉంది.

““శత్రానీకం కౌరవాణాం నిర్జిత్య సమరేబలీ

కర్ణపు త్రంతు. వికర్షంతుహతవాన్‌ భూరివిక్రమణ* (భీష్మ-6-31)

అని భారత సారోద్దారంలో బ్రహ్మశ్రీ వఎులుకుట్ల నరసింహావ ధానీ పాకయాజీగారు గ్రంథస్టంచేశారు. అయితే ఇది అర్వావీన గ్రంధం కాబట్టి ప్రమాణం కాదని సందేహ వడనక్కర లేదు. ఉపాఖ్యాన వర్షితంగా భారత సారోద్దారం రచింపబడింది. ఈ (గ్రంథంలో నిశ్లోకాలన్నీ భండార్కర్‌ సంశోధిత ముద్రణలో కనబడుతున్నాయి, పై శ్లోకం తప్ప. దీనికి ఆధారం ములుకుట్ల వారికి ఏ సంస్కృత ప్రతిలోనైనా దొరికి ఉండవచ్చు. 'పైశ్ళోకం, భండార్కర్‌ సంశోధిత ప్రతిలోగాని గోరఖ్‌పూర్‌ ప్రతిలో గాని, వావిళ్ళవారి సంశోధిత ప్రతిలోగాని, పురాణ పండ భారత గ్రతి (తెలుగు లిప్రి లోగాని లేదు.

తిరుపతి కవులు ఏ ఆధారం లేకుండా ఇంత పెద్ద వూర్చు చేయరనేది, నిర్వివాదాంశం. ఆది వారు స్పష్టీకరించారు. ఈ మాటకు, వెంకట శాస్త్రి, గారి ఈ వలుకు నిలువుటద్దం,

(5)/నా2బ మూలం. లిఖ్యతేకించిత్‌ అని వ్రాసిన పెద్దిభొట్టు గార వాక్యం నాకు యెక్కువగా ప్రాణప్రదం. ఆ మూలంకోసం ఎంత వెదకాలో అంతా వెదకడం నాకు అలవాటు,

అంతేకాకుండా ఒక శబ్ద సాధుత్వాసాధుత్వాల్లోను, ప్రయోగాల విషయంలోను తిరుపతి కవులతో ప్రత్యక్షంగాను, పరోక్షంగానూ, తర్జన భర్ణనలు, వాదోపవాదాలూ సాగించిన ప్రతి పక్ష పండిత ్రకాండులు, ఆధార రహితంగా ఇంతటి మార్పు చేస్తే ఊరుకుంటారనేది, హాస్యాస్పదం. డాః మీగడ రామలింగస్వామి 1ేకక్‌

వాందడవోశీదె్వోగం వేణీ సంహార నాటక ప్రభావం (శ్రీకృష్ణ రాయబార ఘట్టంలో తిరుపతి వేంకట కవులు, కర్ణాశ్వత్చామలకలహం కల్పించారు. దానిపై భట్టనారాయణుని వేణీ సంహార ప్రభావం ఉంది. వేణీసంహార నాటక తృతీయాంకంలో, ద్రోణవధానంతరం కృపుడు, అశ్వత్చామను 'సేనాధివతిగా చేయడం యుక్తమని అనగా అంతకుముందే కర్ణునికి మాట ఇచ్చానని దుర్యోధనుడంటాడు. అది విన, తనను సైన్యాధిపతిగా చేస్తే “అకేశవ మపాండవమ్‌?? చేస్తానని అశ్వత్భామ అనగా కర్ణాశ్వత్దామల కలహం ప్రారంభమౌతుంది. పాొండవోద్యోగంలో తృతీయాంకంలో కృష్ణుని సంధివచనాలకు కర్ణుడు అడ్డుతగులగ్యా అది తప్పని భీష్మద్రోణులు కసురుతారు. కర్ణుడు వారిని నిరసించగా, అశ్వత్ధామ అతనిపై విరుచుకు పడడంతో వీరి కలహం ప్రారంభమౌతుంది. సందర్బాలు వేరైనా, సంభాషణ చాలా దగ్గరగా ఇలా ఉంది. ““అశ్వత్చామ:- అరే! రాధా గర్భభారభూత! సూతాపసద!। కర్ణః :- అరెరే! దుర్విదగ్ద వృధా శన్హ గ్రహ వటో! అశ్వ ;- అరెరే! రథకారకులకలజ్కభూత ఆయుధానభిజ్ఞ! తాతమప్యధికిపసి? కర్ణః- అరే! దురాత్మన్‌! (బ్రహ్మబన్ఫొ, ఆత్మశ్ఞాఘిన్‌ొ: (వేణీ సంహార- తృతీయో£_జ్బ) చివరికి ఒకరిపై కొకరు కత్తి దూస్తారు. పాండవోద్యోగంలో ఇలా ఉంది. “కర్ణ :- నిరభిమాన బ్రాహ్మణకుల సార్వభౌమ! లక్షణ మాత్ర పరిజ్ఞాత ధనుర్వేద సార! ఆచార్య పుత్ర! ఆశ్వ :- ఓరీ! అళీకవాచాల! రాధానందన! ఇంకెన్నినాళ్లు బీరములు పల్కెదవురా? ఓరి! సూతచండాలా! ఆట్లయిన నేడే చచ్చితివిరా! కర్ణ :- కృష్ణా! రానిమ్మేమి చేయగలడో చూతము. అశ్వ:- _ ఏమిచేయుదునా! యీపీడికిలితో నీ తల వేయి ్రక్కలు గావించెదను”, డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 156

ఎంందడవత్‌ ద్క్ప్సోగం కిరాతార్డునీయపభావం తిరుపతి వేంకట కవుల పాండవోద్యోగ నాటకంలో గల కొన్ని పద్యాలపై, ఒక వచనం ప్రై భారవి కిరాతార్జునీయ ప్రభావం కనపడుతుంది. అవి, ఇలా ఉన్నాయి. కిరాతార్డునీయం, ద్వితీయ సర్గలో భారవి, భీమసేనుని పలుకులలో పలికించిన వాటిని, తిరుపతి కవులు పాండవోద్యోగ నాటక ద్వాతీయాంకంలో (శ్రీకృష్ణుని ముఖతః ఇలా పలికించారు. లడ్డు చతసృష్వుసి తే వివేకినీ నృప! విద్యాసు నిరూఢ మాగతా కథమేత్యమతి ర్విపర్యయం కరిణీపంక మివాసీదతి (కీరాత-ద్వి-6) శ్రుకృష్ణు :- గీ[మోఆకులు కారవులు నీతి దూరులనుచు జెలిమి ఘటియిల్టుటయు ననిశ్చియమనుచు దెలిసి యుండియు నీ బుద్ది కలతవడియె బురదలోబడ్డ యేనుగుబోలె నధిప 2. మదసీక్త ముఖైర్శృగాధిపః కరిభిర్వర్హయతే స్వయంహతైః లఘుయన్‌ ఖలు తేజసా జగ న్నమహా నిచ్చతి భూతిమన్యతః (కిరా- ద్వి-18) శ్రీకృష్ణ :- గీ॥ శత్రు పకంబు నిరసించి సంగరంబు సేయ మది జొన్పుమయ్యి నిశ్చింత మీఅ నేనుగులజంపి జీవింప బూనుగాని నీరసం పడదెపుడు కంరీరవంబు ౩. అభిమాన ధనస్య గళత్వరై రసుఖిస్ట్రాస్ను యశశ్చి వీషత,, అచిరాంశు విలాస చంచలా నను లక్ష్మీః ఫల మానుషంగికమ్‌ (కిరా-ద్వి-19) త్తి జ్వలితం న హిరణ్యరేత సం చయ మాస్కందతి భస్మానాంజనః (కిరా-ద్వి-20) డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి కేక?

శ్రీకృష్ణ :-గ॥ మానవినికి సమ్మతింపరు మవాత్ము లసువులైనను విడుచుట కనుమతిందత్రు బూదెముంగాల దన్నుచు బోవు గాని మంట దరికేగ జూచునె మనుజగణము? ర్‌. ద్విరదానివ దిగ్విభావితాం శ్చతురస్తోయనిధీ నివాయతః 'ప్రసహేత రణే తవానుజాన్‌ ద్విషతాం కళశ్ళతమన్యు తేజసః (కిరాత-ద్వి-23) శ్రీకృష్ణ.:- ఉ॥ నాల్గు పయోధులో యనగ నాలుగు దిక్కరులోయనంగ నీ నల్గురు తమ్ములుం బ్రమథనాథ సమానులు, యుద్ధరంగమం దల్లిన నెవ్వడోపగలడయ్య! భవత్చర6ిభావవహ్నికిం గల్గిన వృద్ది యింక రిపుకాంతల బాప్పుము లార్ప్హజూడుమా! 6. జ్వలస్తవ జాతవేదస స్స్పతతంవైరి కృతస్య చేతసి, విదధాతు శమం శవేతరా రిపునారి నయనాంబు సంతతిః (కిరా-ద్వి-24) (శ్రీకృష్ణు:-గీ॥ మున్ను నీవు సహించిన యన్ని నాళ్ళు సెప నక్కరలేదు సంతాపభరము వచ్చుచున్నది నిజము నీవలెనెకురుక ళత్రములు గూడ నేడ్చుకాలము పురంధ్రి!?* 7, భీముని మత్తగజంతో పోల్చి భారవి ఈ క్రింది శ్లోకంలో ఇలా వర్ణించాడు. “ ఇతి దర్శిత విక్రియం సుతం మరుతః కోపపరీత మానసం ఉపసాంత్వయితుం మహీపతి త్హ్వరదం దుష్ట మివోపచ్రమే (కిరా- ద్వి-25) 'శ్రీకృష్ణు- (తనలో) ఇప్పటికి మదించి యాలానంబూడబెటికి చెలరేగిన మత్తగజము మరల గట్టుకొయ్యకుం జేరినది?”, డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 158

ఎెతంటడవ ఇజంయయుం 19803 సంక్షిప్త కథ

పాండవనాటకాల్లో పాండవ విజయం, మొదటిది, ఆతి పెద్దది. 1903వ సంవత్సరం నాటికే సరస్వతి పత్రిక ద్వారా (ప్రచురించబడింది. పాండవోద్యోగం నాటకంగా రూపుదిద్దడానికి వేంకట శాస్త్రి గారు, విజయంలో నుండి రెండంకాలు[గ్రహించి కొంత చేర్చి మూడంకాలుగా చేసి, 1,5,6 అంకాలను కొత్తగా రచించారు. ఈ విధంగా విజయం నుండి ఉద్యోగం ఆరంకాలతో 1911వ సంవత్సరంలో విభజింపబడింది. దీనికి కారణం విజయం, అతి పెద్దది కావడమే.

అసలు *”ఈ పాండవ విజయ నాటకాన్ని తిరుపతి శాస్త్రిగారు సంస్కృతంలో ప్రారంభించగా వేంకట శాస్త్రి గారు, తెలుగులో వ్రాస్తే జనాదరణపొందుతుందని సలవో ఇవ్వగా అపుడు తిరుపతి శాస్త్రిగారు తెలుగులో ప్రారంభించారని తెలుస్తుంది. వ్రాసి నంత వరకు సంస్కృత ్రతిలభించడం లేదని తిరుపతి శాస్త్రి, గారబ్బాయి వేంకటావధాని గారన్నారు.

(సరస్వతి పత్రికలో రాయబారం వరకు ప్రచురించి, కొన్నాళ్ళాగే సరికి, పుంఖాను పుంఖంగా ఉత్తరాలు అభిమానుల నుండి వచ్చే సరికి కృష్ణారావుగారు తిరుపతి శాధస్త్రి;గా రిని మందలించారట. ఆ కోపంతో శాస్త్రిగారు ఉదయం కాఫీ తాగి వెళ్ళి మధ్యాహ్నం ఒంటి గంటకు ఆభిమన్యువధ వరకు వ్రాసి ఇచ్చారని శాస్త్రిగారబ్బాయి వేంకటావధాని వ్రాశారు. -

తిరుపతి వేంకట కవులకు పేరు తెచ్చి "పెట్టిందీ నాటకం, పుస్తక రూపం ధరించిన నుండి బహుళ జనాదరణతో అనేక ప్రదర్శనలకు అవ్పట్లోనే నోచుకున్నట్టు తెలుస్తుంది. ఈ విజయ నాటకాన్ని పోలవరం జమీందారైన కృష్ణభూపాలునికి అంకిత మిచ్చినట్టుగా ప్రస్తావనలో తిరుపతి వేంకట కవులు చెప్పారు.

“నాటకాంతంహి సాహిత్యం? అన్న ఆర్యోక్తి ఉంది. కథను స్వీకరించి నాటకం రవించడమే గొప్ప విషయం. అలాంటప్పుడు కేవలం యుద్దభాగాన్నే నాటకంగా రచించడం ఎంత గొప్ప విషయమో వేరే చెప్పనక్కంలేదు. భీష్ముడు మవా(్రతాపాన్ని చూపించి పాండవ 'సీనలను చెండాడం నుండి దుర్యోధన మరణం తద్వారా పాండవ విజయం వరకు ఈ నాటకం చోటుచేసుకొంది.

నాటకం అనే సరికి ప్రదర్శన యోగ్యం కాబట్టి దానికొక రంగస్థలం ఉంటుంది. అటువంటి రంగస్టలం పై ప్రదర్శింప కూడనివని సంస్కృతాలంకారికులు ఇలా చెప్పారు. డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి కేక9

“దూరాధ్వానం, వధం, యుద్ధమ్‌ రాజ్య దేశ్యాది విఫ్టవమ్‌ భోజనం, సురతం, స్నానమ్‌ ప్రత్యక్షాణి న నిర్దిశేత్‌? దూరప్రయాణం, వధ, యుద్దం, విస్టవాలు, భోజనం, సంభోగం, స్నానం (ప్రత్యక్షంగా రంగస్టలం పై చూపీంచరాదని భావం. రంగస్టల (ప్రవేశ్వ్హతే లేని యుద్ధమే పాండవ విజయ నాటక కథా వస్తువు అయితే అతిమెళుకువలతో ఎక్కడికక్కడ యుద్ద భాగాలను, వధలను తెరలో పలుకులుగా, ఆకాశ భాషితాలుగా, కల్పిత పాత్రల సంభాషణలుగా తిరుపతి వేంకటకవులు నిరూపించారు. అన్ని పాండవ నాటకాలలో కేవలం యుద్దభాగమే కథా వస్తువుగా తీసుకొనబడీ, ఆమోదయోగ్యంగా రచింపబడిన ఈ పాండవ విజయ నాటకానిది, అగ్రతాంబూలమే. సంక్షిప్తకధ భీష్ముడు ప్రచండ పరాక్రమం ్రదర్శిస్తుండగా దాన్ని సహించక శ్రీకృష్ణుడు చక్రధారియై భీష్ముని చేరబోగా అర్జునుడు శాంతింప బేయడంతో ప్రధమాంకం ముగుస్తుంది, భగీరధి రోదన వల్ల, ధర్మజుడు భీష్ముని చావుకు కారణం అడిగినట్లు, భీష్ముడు చెప్పినట్టు అర్జునుడు శీఖండిని ముందుంచు కొని యుద్దం చేసి భీష్ముని శరతల్పగతుని చేసినట్టు తెలుస్తుంది. భగిరధ్ధిని సరస్వతీ యమునలు ఓదారుస్తారు. బ్రోణుడు ధర్మజాని పట్టి తెస్తానని దుర్యోధనునికి వూట ఇస్తాడు. కృశాను విశ్వావసులనే గంధర్వుల సంభాషణ వల్లి యుద్దం భయంకరంగా సాగుతోందని తెలుస్తుంది. అభిమన్యు సైంథవుల సంవాదానంతరం ద్రోణుని విలయతాండవం, ద్రోణుని రెండవ రోజు యుద్ధ సమాప్తితో ద్వితీయాంకం ముగుస్తుంది, ధర్మరాజు అభిమన్యుని బ్రతిమాలి పద్మవ్యూహంలోనికి పంపిస్తాడు. అభిమన్యు వధ కరండకుని ద్వారా విని ధర్మరాజాదులు దుఃఖిస్తారు. సంశప్త్పకులను సంహరించి అర్జునుడు వచ్చి, అభిమన్యు మరణ వార్త విని విలపిస్తాడు. తత్కారకుడైన సైంధవుని చంపుతానని అర్జునుడు ప్రతిన బూనడంతో తృతీయాంకం అవుతుంది. డా| మీగడ రామలింగస్వామి 160

సైంధవ వధానంతరం అతని తల తన తండ్రీ చేతిలో అర్జునుడు పడవేయగా, సైంధవుని తండ్రీ దానిని నేలపై విసరగా తండ్రి తల వేయి ముక్కలౌతుంది. సైంధవ వధకు (శ్రీకృష్ణార్దునులు పరస్పరం పొగుడుకొంటారు. సైంధవ సంరక్షణ చేయలేని ద్రోణుని దుర్యోధనుడు దూషించడంతో చతుర్జాంకం సమాప్తమౌతుంది.

ద్రోణుని ధాటికి జడిసి ధర్మజుడు పారిపోతాడు. పాండవ సేన అతని ధాటికి చెల్లావెదురుకాగా (శ్రీకృష్ణార్జున భీమసేనులు ధర్మజుని సమీపించి అశ్వత్చామచచ్చెనని ద్రోణునితో చెప్పుమనగా అతడు నిరాకరించి వెళ్తాడు. (శ్రీకృష్ణుని ఉపాయం ప్రకారం హిడింబినిరప్పీంచి ఆమె అనుచరులతో భీముడు, ధర్మజుని రూపంలో ద్రోణునికి అబద్దం చెప్పిస్తాడు. అది విని అన సన్యాసం చేసి బ్రహ్మరంధ్రం ద్వారా ప్రాణ త్యాగం చేస్తాడు. ధృష్టద్యుమ్నుడు చనిపోయిన ద్రోణుని శిరః ఖండనం చేస్తాడు. ద్రోణవధ తెలిసికొన్న అశ్వత్టామ అపరరుద్రునివలె నారాయణా స్తాన్ని ప్రయోగిస్తాడు. (శ్రీకృష్ణుని మాటపై పాండవసేన ఆయుధ రహితులై నమస్కరించడంతో పంచమౌాంకం ముగుస్తుంది.

శల్య సారధ్యంతో కర్ఫుడు ప్రవేశిస్తాడు. అనేక విధాల శల్యుడు కర్టుని నీవోక్తులోడుతాడు. కర్ణుని పరా క్రమం భరించలేక శ్రీ,కృష్ణార్డునులు భంగపడ్డ ధర్మరాజును పలుకరించే నెపంతో యుద్దరంగాన్ని వీడుతారు. కర్టుని వధించకుండా వచ్చిన అర్జునుని ధర్మరాజు దూషిస్తాడు. దాన్ని సహించలేక అర్జునుడు ధర్మరాజును చంపబోతాడు. శ్రుకృష్ణుడు వారించి అర్జునుని తీసుకొని కర్టునిపై యుద్దానికి వెళ్తాడు. కర్టుని రధం భూమిలో కక్రుంగగా, కర్ణుని వధించడంతో షష్టాంకం సమాప్తమౌతుంది.

రక్తి సిక్తాంగుడైన దుర్యోధనుడు ద్వైపాయన ్రదానికి చేరుకోగా కృపాశ్వత్చామ కృతవర్మలు చూచి చింతిస్తారు. పాండవులు మడుగు దగ్గరకు వచ్చి సూటు పోటు మాటలతో దుర్యోధనుని యుద్దానికి రమ్మంటారు. భీమ, దుర్యోధనులు యుద్దోన్ముఖులు కావడంతో సపమాంకం ముగుస్తుంది.

• యుద్ధ రంగంలో భీముడు, దుర్యోధనుని తొడలు విరుగ గొట్టగా అధర్మమని గమనించిన బలరాముడు, భీముని పై కురికే సరికి, శ్రీకృష్ణుడు వారిస్తాడు. దుర్యోధనుడు శ్రీకృష్ణుని నిందించగా, కౌరవుల దుష్కార్యాలు (శ్రీకృష్ణుడు గుర్తుకు తెస్తాడు. పాండవ పక్షం నిష్క్రమిస్తుంది. అశ్వత్చాముకు సైన్యాధ్యక్షం దుర్యోధనుడు కట్టబెడతాడు. పారిపోయిన పాండవులు, 'శీకృష్ణసాత్యకులు, యుయుళ్సుడు తవ్ప అందరిని వధించానని అశ్వత్చామ దుర్యోధనునికి తెల్పగా విని దుర్యోధనుడు హాయిగా కన్ను మూయడంతో అష్టమాంకం సమౌస్తమవుతుంది. డొ॥ మీగడ రామలింగస్వామి 161

ఇతెంందడవ బజంరుం అమూలకాలు ద్వితీయాంకంలో భాగీరథి, యమున, సరస్వతుల సంభాషణ వల్లు ధర్మరాజు ముందుగా పోయి భీష్ముడు నేలకొరిగే ఉపాయం అడిగి, ఆవిధంగా చేయగా భీష్ముడు శరతల్పగతుడయ్యాడని, అనంతరం ద్రోణుడు కౌరవ సేనకు సైన్యాధిపతిగా నియ మితుడయ్యాడని, ద్రోణుడు, ధర్మరాజును ప్రాణాలతో అప్పగిస్తానన్నాడని, తెలుస్తుంది. కృశాను, విశ్వావసులను గంధర్వుల సంభాషణ వల్ల, సంగ్రామం ఘోరంగా సాగుతున్నట్లు, అభిమన్యుడు వీర విహారం చేస్తున్నట్టు, సైంధవుడు దుర్భాషలాడుతున్నట్టు, ధర్మజుని ద్రోణుడు పట్టుకొన్నట్టు, అర్జునుడతని విడిపించినట్టు, మరుచటి దినం పద్మవ్యూహంపన్నడానికి అనుకున్నట్లు, (శ్రీకృష్ణార్జునులను సంశప్తకులు నివారించనున్నట్లు తెలియ వస్తుంది. విషయమంతా మూలస్థమైనా పై పాత్రలు అమూలకాలు, 2. అభిమన్యుని పరాక్రమాన్ని తెలుపుతున్న పద్యం ఇది. గ తండ్రీ రుదు నెదిర్చిన ధన్యమూర్తి తల్లియును గొంత యుద్ధ విధమ్మెలుంగు మేనమామకు సాటి జగాన గాన మన్యులెట్లీడగుదుర భిమన్యునకును (ద్విత్రీ ఈ పద్యంలో తండ్రి, తల్లి, మేనమామ పరాక్రమాలు చెప్పి, చమత్కారంగా అన్యులెవరూ అభిమన్యునికి సాటి రారని తిరుపతి వేంకట కవులు చెప్పించారు. రాబోయే అంకంలో అభిమన్యుడు పద్మ వ్యూహ భేదనం చేయడానికి వెళ్ళబోతాడు. కాబట్టి అభిమన్యుని పరా క్రమం ముందుగానే ప్రేక్షకుల హృదయాలలో ప్రతిష్టవేసే ప్రయత్నమని చెప్పవచ్చు. ఇదీ తిరుపతి కవుల ప్రతిభ. ఈ అమూలక పద్య రచన, అభిమన్యుని పాత్రకే ఒక మచ్చుతునక, ౩. _ ధర్మరాజు అభిమన్యుని పిలిపించి, ద్రోణాచార్యులు పద్మ వ్యూహం పన్నిన సంగతి వివరించి, శ్రీకృష్ణార్డునులు లేని కారణంగా పద్మ వ్యూహ భేదనం చేయుమని చెప్పగా, వీరావేశంతో అభిమన్యుడు మూలంలో లేకుండానే ఇలా ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. 44 బ్రభ్యి_ వేయేల, యిదియే నా్రతిజ్ఞ వినుడు. ఉ॥ _ ఆకలిమంటచే వడి దటాకమ్ము సొచ్చెడి యేన్గుగున్నయ _, ట్లా కురురాజ ఘోరపృ్పృతనాంబుజముం దెగద్రుంచి ద్రోణునిం దాకి కలంచి మామలను తండ్రులను సంతస పెట్టుటేనియున్‌ లేక “కిరిటీ నందనుడనే'' యని యేనిక జెప్పీకొందునే డా॥ మీగడ రానులింగస్వామి 162

ఉ|| ద్రోణుడు, క ర శల్యులు గురుక్షితి నాధుడు దుస్ససేనుడుం (దౌణియు బాహ్లికుండు “ బళిరాయొడలిట్లు చురుక్కుమన్న యీ బాణములర్జునాత్మజునివా? హరపుత్రునివా? కిరీటివా? స్థాణునివా”? యటంచుమది సందియ మందు నటుల్కలంచెదన్‌ (తృతీయ) ఇది నాటకం కాబట్టి యుద్దాన్ని రంగ ఫ్రలం పై ప్రదర్శించరాదు కాబట్టి, జరుగబోయే తన యుద్ద పాటవాన్ని అభిమన్యుని చేత ఇక్కడే ్రత్యక్షరసత్యంగా చెప్పించారు. అభిమన్యువధానంతరం కరండక పాత్రచే అతని ప్రచండ ప్రతాపం అభివర్షింవ జేశారు. 4. _ ఇదే సందర్బంలో శంకిస్తున్న ధర్మరాజుతో అభిమన్యుడు ఇలా అంటాడు. “కం॥ పురహరుడు వచ్చియనికిం జొరబడు గాకేమి విజయసూతి జడియునే శ్రా హరియుంగ్రీడియు కౌరవ పరముగ రానిమ్ము గెల్బువడయుదు తండ్రీ (తృతీయ) శంకరుడే కాదు, కృష్ణార్జునులు, కౌరవ పరంగా వచ్చినా సరే విజయం తనదేననే సరికి ధర్మరాజు మహానందభరితుడై ఇలా అంటాడు. గీ! “ఆడి యెన్నడు బొంకని వాడనేని, ధార్మికుడనే నజాతశా త్రవుడనేని బదుగురొకటై నినుగవయుదురు గాక నీకవిజయమ్ము సుమి సుభద్రాకుమార!?= (తృతీయ) ఈ పద్యంలో శ్లేషను కల్పించి రాబోయే కధను సూచించారు. *నీక విజయము” అంటే, నీకే విజయం!" అని నిశ్చయార్థం, మరొక ్రక్క “నీకు అవిజయం' విజయం సిద్ధించదని అర్హం వస్తుంది. పరాజయ సూచన స్ఫురిస్తుంది. అంతే కాకుండా ఇది నాటకం కాబట్టి ప్రేక్షకులు అంతా ఒక్కలా ఉండరు. కొంత మంది పండితులు, మరి కొంత మంది పామరులు, మరి కొంత మంది మధ్యస్థంగా ఉంటారు. అందుచేత అందరీకీ శళ్లేష అర్ధమవ్వాలనే తలపుతో తిరుపతి కవులు భీముని చేత ఇలా అనిపించారు. భీముడు :- (తనలో) అమంగళము ప్రతిహతంబగుగాక, భావికార్యమెట్టున్నదో గదా! అమోఘవచనుండగు నిమ్మహానుభావుని నోట సందిగ్హార్ధంబులగు నకరములు వెలువడినవి. ఆశీర్వాక్యము నందమంగళార్రము స్ఫురింప గూడదు. “పదుగురేకమయినను నీకే జయము సుమీ” యని యీ యనఘుని తాత్పర్యము. ''పదుగురు నిన్ను జుట్టు ముట్టుదురు గాకః? “నిక్రు జయవు లేక పోవుగాకి” యని యశ్లీలార్డ వము స్ఫురించుచున్నది. ఇంతకు మున్ను కుమారుని వాక్యమున “పోయి వచ్చెది” ననుటకు బదులు ““పోయెద నని మాత్రమే నుడువుట చేత, నే కొంత సందియపడి కుందుచున్న డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 163

నాకిది మజియును వెనుబాటు కల్పించుచున్నది"? (తృతీయ) తిరుపతి కవుల కల్పనా శక్తికిది నికషోపలము, 5. కరండకుని ద్వారా అభిమన్యుని పరాక్రమం వింటున్న ధర్మరాజు మహానందంతో పొంగిపోయి ఇలా అంటాడు. “ధర్మ ;- బలేకుమారా! గీ॥ కులము చెటుపంగ నూర్వురు కొడుకులేల? యొకడుచాలడె నీ వంటి యుక్కలుండు ఊరకుక్కలు పదివేలు చేరనేల? చాలదే వేటకై యొక్క జాగిలంబు? (తృత్రీ పైపద్యం అభిమన్యుత్ణే అందలం ఎక్కిస్తూండగా తిరుపతి వేంకట కవులను ముష్పు తిప్పలు పెట్టింది. ఈ పద్యం విని పండిత 'ప్రకాండులు తిరుపతి కవులపై విరుచుకు పడ్డారు. అభిమన్యుణ్ణి వేట కుక్కతో పోల్చారని పుంఖానుపుంఖంగా విమర్శలు చేయగా వారు ఈ విధంగా సుద్దిర్దంగా సమాధానం చెప్పారు.

“* ఇయ్యెడ నీచోపమయని యనేకులు ప్రాజ్జులు సంశయించినట్లు వినియుంటిమి. కొని వారింకను బరిశీలింవ ప్రార్ధితులు. వస్తువెట్టిది యైనను నందలి గుణమేదో మంచీయున్న దానిని పురస్కరించుకొని వాల్మీకి మొదలు నేటి వజకును గవృలుపవానముగా గైకొనుచునేయున్నారు. ఇందులకు బ్రయోగములు. వాల్మీకి రావమాయణమున యుద్దకాండమున (దృశ్యతే శల్యకావివ) (శ్రీరామ లక్మణులు సమయోవితముగా నేదుపందులతో బోల్చబడిర6. మజీయు భారతమున (శరాచితాంగ స్సాభవశ్శాా విద్వ త్ర్రత్యదృశ్యత) అభిమన్యుడు వెనుకటి వలెనే పోల్సబడినవాడు. మజియు భీష్మ పర్వమున 3వ ఆశ్వాసమున (ప్రబలోద్దతలులాయ లుళితంబులైన కమల వైరవోత్పలంబులగు కొలంకులుు ఇట లులాయము (దున్నపోతు) భీష్ముడే కావలసీ వచ్చును. మజియు ద్రోణ పర్వమున 4వ ఆశ్వాసమున గురుడామిషమ్మునకు వేచుడేగ చందంబున, మజియు

సైంధవవధ ఘట్టమున (పార్టః... నివరయామాస లోభస్సర్వ గుణానివ) అర్జునుడు లోభగుణవయలతో పోల్చబడెను. వుటియు మవూఘ కావ్యవంన (కరోరతారా ధిపలాంఛనచ్చనిఖ చంద్రుని కళంకముతో (శ్రీకృష్ణుడు పోల్పబడియె, మజియు నన్నర్ధరాఘవనాటకమున (ఆయమపీ ఖరయోషిత్కంరా కాషాయ గౌఠరం.... అధ్బి) సూర్యకాంతి ఆడుగాడిద కంఠ కాంతితో బోల్చ్బబడియె గాని యియ్యెడ వ్యాఖ్యాత (న్యూనోవమా దోష క్షంతవ్యఖ) అని బ్రాసినాడు. అతని తాతృర్యము న్యూనోపమయెనను బొచిత్యముంబట్టి గ్రహించవచ్చుననియే కన్చట్టుచున్నది. ఇట్టి వింకను అనేక ములు చూపవచ్చును. ఇప్పటికే గ్రంధ విస్తరమైనది. కావున నింతతో విరమించుచు దీనిచేత గూడ డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 164

సమాధానము నొందని దోషజ్ఞుల కొజకై పారాంతరములు రెండుదాహరించుచున్నారము. (1)"“కజపే రాల్వంద చెక్కుట కన్న ముక్క రలకు జాలదె యొక మగతఉాతి ముక్క? (2) “రిక్కలెన్నేనియును జెలరేగ నేల జాలదే చీకటికి నాక్క చంద్రరేఖ? (తృతీయ 6. మహోజ్ఞ్వల పరాక్రమం చూపిస్తూ మవారణరంగంలో చండపరా క్రమంతో పరా'క్రమిస్తున్న అభిమన్యుని ధాటికి, నిలువ లేక పదిమంది యోధులు చుట్టుముట్టి గుర్రాలను వధించి, బాణాన్ని విరిచి సాతధిని చంపి, రధంబు నేల తోసిన సంగతి ఆకాశవాణి వల్ల విన్న ధర్మజుడు విలపిస్తూ ఇలా అంటాడు. “ధర్మ ;- (విన్సి హా! భరతయాదవకులాధార! కుమార! నీవిపద్దశకు విమాన చరులు సయితమెట్ట్లు కుందుచున్నారో?![.... సీ కంసాది విమతులగసీ మసీంగిన వాడ మేయ (ప్రభావుండు మేనమామ బకజరాసంధాది బలవద్రిపుల గూల్ళీ "పేరు చెందినవాడు పెద్ద తండ్రి కాలకేయాది రాక్షసరాజులం జంప గణుతికెక్కిన వాడు కన్నతండ్రి ధనదాదు లూడిగమ్మొనరింప విష్టప (త్రయమేలు వాడు పీితామహుండు గీ॥ _ దురములోన విబ్బృంభించి ద్రోణముఖుల వెన్ను చూచిన జగదేక వీర్యశాలి వక్కటా! తుదకిట్లు దిక్కులేక దక్కితే పగవారి చేతలకు తండ్రి!” (తృతీయ) అంతే కాకుండా అభిమన్యుడు నేలకా 8గాడన్న విషయం, ధర్మరాజుకు తెలిసిన వెంటనే ఆ అభిమన్యుని తన కన్నుల ముందు చివరిసారిగా మరొక్కసారి గుర్తుకు తెచ్చుకుంటున్నట్ట్లు ఉన్న ఈ పద్యం కరుణరసభావనకు మచ్చుతునక. ““శా॥ ఆకర్ణాంతములైన యాకనులసాంపామోముసింగార మా మోకాల్మీదికి జాలుకేలుగవ యాముద్దైన చెక్కిళ్లు నా యాకారంబు దలంచినన్‌ మజువ శక్యంటే, కటా! యెట్టులీ శోకమ్ముం దిగమ్రింగువారు కరుణాశూరుల్సు భద్రార్జునుల్‌” _ (తృతీయ) మొదటీ పద్యంలో కన్నతండ్రి, మేనమామ, పెద్దతండ్రి పితామహులెంతటి డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 165

పరా([క్రమవంతులో చెప్పి, వారితో తులతూగిన పరా(క్రమ సంపదే కాక ద్రోణాదులను కూఢ వెన్ను చూపింపజేసిన విక్రమం కలిగి చివరికి దిక్కులేని చావు అభిమన్యునికి సంప్రాప్తమయిందనిపించడం హృదయ విదారకం,

రెండవ పద్యంలో అభిమన్యుని రూపాన్ని సాక్షాత్కరింప చేసి ధర్మరాజుచే విలపింపజేయడం, కరుణ రసనిర్భరం. ఈ రెండు పద్యాలు ఈసన్నివేశంలో చదువుతుంటే కంటతడిపెట్టని ప్రేక్షకుడుండడనడం అతిశయోక్తి కాదు.

కరుణ రసంలో రంగరించి హృదయాలను ఆ్రీ కృతం చేయునట్ట్లుగా రచించి,

ఈ అమూలక పద్యాలు ఆంధ్రుల అంతరంగంలో సదా మెదిలేటట్లు చేసిన ఘనత, తిరుపతి కవులదే.

"7. పాండవ విజయనాటకానికి తృతీయ ముద్రణ కోసం పీరిక వ్రాస్తూ తిరుపతి వేంకట కవులు ఇలా అన్నారు.

“* విజయమునందేమి ఇతర భారత నాటకముల యందేమి మేము వీలును బట్టి కొన్ని యెడల సంస్కృతభారతమును గొన్ని యెడల దెలుగు భారతమును ననుసరించి మజీకొన్ని యెడల నాటక సంప్రదాయమును బట్టి యీరెంటికి భిన్నవుగునట్లు రచించియుంటిమి. ద్రోణ వధ విషయమున నీతుది సంగతి స్పష్టము కాగలదు”.

దీని వల్ల ద్రోాణవధ విషయం నాటక సంప్రదాయాన్ని అనుసరించి సంస్కృతాంధ్ర భారత భిన్నంగా రచించినట్లు వారే చెప్పుకున్నారు. ఇది చాలా గొప్పమార్చు. ధర్మరాజు పాత్రకు మహొన్నత్యం కలుగజేసిన మార్చు. సంస్కృత భారతంలో ఈ ఘట్టం ఇలా ఉంది.

“తస్య తద్వచనం శ్రుత్వాకృష్ణ వాక్య ప్రచోదితః

తమతధ్యభయే మగ్నోజయేసక్షో యుధిస్టిరః (56)

అశ్వత్చామాహత ఇతి శబ్దమున్పైశ్చకారహ

అవ్యక్తమ బ్రవీద్రాజన్‌ హతః కుంజర ఇత్యుతి* _ (ద్రోణ-191-57) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది.

కం॥ * మదినయ్యిరువుర మాటలు

బదిలంబుగ బట్టికొనుట బట్రియునెట్ట్లుం

దుదినది యట్టులకాగల

యదియ్ర యుండుటను దానికతడొడబడియెన్‌

గీ॥ _ వలయుకొలది నెలుంగిత్తి వర్ణ సమితి

యచ్చు పడగ “నశ్వత్భామ సన్చె'' ననియె

నని పదంపడి యల్లన యతని చెవికి

వినగ రాకుండ కుంజర మనియెనధిప? (దోణ-పంచ-315) డా| మీగడ రామలింగస్వామి 166

సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో ధర్మరాజు రాజ్యకాంక్షియై అసత్య దోషానికైన జడియకుండ స్వయంగా చెప్పేనట్టుండగా, తిరుపతి వేంకట కవులు మార్చిన తీరు ఇది. “ధర్మ :- చం॥ఒడ బడడీ పృధాగ్రతనయుండనృతమ్ము వచింప! బోయికా రడవులలోని యద్రి గుహలందు దపంబున సర్వకాలముం గడప గలండు కాని, భుజగర్వము చాలిన ధార్హరాసులం గెడపీ యశోభరంబున సుఖింపుడు శారియు మీరురాజ్యమున్‌* (లెచి పోవుచున్నాడు. సేవకుడు వెంట బోవును) శ్రీక్చ :- .......... ఇందులకుపాయమిది (భీముని చెవిలో చెప్పును) భీము :- కృష్ణా! చక్కని దారి చూపించితివి. ఘటోత్కచుండు పడినను రాక్షస పుత్రి యున్నది కదా! ఆవాకతనవుఎన పని సులభవుగ ససలవుగును.... (హిడింబప్రవేశం)....... (చెవిలోనే మోచెప్పును) హిడింబి :- ఎంతపని? ఇదిగో నా యనుచరులచే మీ యభీష్టము నెజవేర్వించుచున్నదానను. (నిష్క్రమించును) (తెరలో) వా! కుమారా! భరద్వాజకులాలంకార! చం॥ వడముడి యెంత చెప్పిన భవన్మృతి నమ్మక పోతిగాని యి ప్పుడు ““నిజమంచు”” ధర్మజుడు బొంకని వాడు వచించె నక్కటా! కొడుక “చిరాయువాదు”' వని కొండిక నాడనినట్టిమింటి చ ప్పుడు వితయయ్యెనే? వెతలబోయెనె? నాసుకృతంబులన్నియున్‌”” (పంచమ) నాటకంలో ఈ ఘట్టం (శ్రీకృష్ణార్జున భీమ ధర్మజుల సంభాషణతో సుద్దీర్దంగా సాగింది. ధర్మరాజు చేత ఒక్క అబద్ధం పలికించడానికి శ్రీకృష్ణ భీమార్జునులు ఎన్నో విధాల ప్రయళ్నిస్తారు. ఫలితం శూన్యం. “ఆడవుల్లో నైనా తిరిగి జీవిత శేషం గడువుతాను గాని అబద్దమాడొనని ధర్మరాజు, అని అక్కడ నుండి వెళ్ళిపోవడం చాలా ఉదాత్తంగా ఉంది. శ్రీకృష్ణుని పధకం ప్రకారం కామరూపులైన రాక్షసులచే పని జరిపించడం చాలా యుక్తిగా ఉంది. అటు ధర్మరాజు పాత్రకు బొచిత్యం, ఇటు సఫలీకృత మనోరథం అయ్యాయనడం, యధార్ధం. ఈ ఘట్టంలో తిరుపతి వేంకట కవులు ప్రదర్శించిన సన్నివేశ పరికల్పనం, సర్వజనమనః పర్వం. అభిజ్ఞాన శాకుంతలంలో కాళిదాసు దూర్వాస శాప వృత్తాంతం కల్పించి, దుష్యంతుని పాత్రకు కలిగిన మచ్చను పోగొట్టడవే. కాకుండా వుహొన్నత్యాన్ని కల్పింపబేసనట్టు, ధర్మరాజును అసత్య దోషం నుండి కాపాడడమే కాకుండా మహోన్నతిని కలిగించి తిరుపతి వేంకట కవులు వారి ప్రతిభను ప్రదర్శించుకున్నారని భావించవచ్చు. డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి కేం?

అెతందడతవ కుజంయం0 మూలాతిశాయికాలు ('ప్రచండభానునిలా ప్రభాసిస్తున్న భీష్ముని ప్రతాపానికి నిలబడలేక ఛర్మరాజు విజయాన్ని చేకూర్చమని స్రార్టించినట్లు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. ““'బ్రూహీ తస్మాదుపాయం నోయథాయుద్దేజయేమహి భవంతం సమరేక్రుద్ధం దండహస్తమివాంచకం (72) శక్యోవజ్రధరోజేతుం వరుణోఇిథ యమస్తథా న భవాన్‌ సమరేశకృ్యణేం దైరపి సురాసురైణ (భీష్మ-108-73) తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “ ఉ॥ చిచ్చజ కన్నుమూసికొని చేతి త్రికూలముడాచి లీలమై వచ్చిన రుద్రుచందమున వ్రాలుడు నీవనిలోన నోర్వగా వచ్చునె నిన్ను నెట్టిమగవారికి నీ కృప నాజ్రయింపగా వచ్చితి మెవ్విధిన్‌ గెలువ వచ్చు మవీత్మ యెజుంగజెప్పవే తిరుపతి కవులీ విధంగా అతిశయించారు (భీష్మ-తృతీ-300) “ధర్మ :- మ॥ కలనన్ని న్నెదిరింప నేర్చునె, మవాకాలుండుగానీ లయా నలుడుంగాని, యఖండ చండిముడు పూర్ణాశక్రియాధుర్యుడు జ్ఞ్వల తేజుండల శూలిగాని, కరుణింపంగాల మేతెంచె మ న్మల మార్తింబడి మ్రందుచుంటిమి దయన్‌ మన్నింవవే దీనులన్‌ ఉ॥ _ నిద్దురరాదు సేనలకు నీదగు పేరును విన్న నెట్టులో నిద్దుర పట్టినన్‌ గలను నీకల.నూహకు వచ్చి వెంటనే " దద్దలు పాటు చేకుజు వృధాయిక మా శ్రమమెల్ల మాకు నీ యెద్దడి నెట్టు వాపెదవొ యే గతినేలను నేల జేతువో కం॥ నీవింత పరాక్రమమున్‌ గావింతు వటంచుమున్ను కన్లాన వైతిన్‌ దేవ! యిదియెటుక వడినన్‌ గావింతునె యాహవంబు గావగదయ్యా! (పథమ) ఒకరి దగ్గర ఏదైనా అవసరమైతే వెళ్ళి, వినయంగా ఉంటూ, వెళ్ళిన వెంటనే మనక కావలసింది అడగకుంఢా, ముందు ఎదుటి వారి గొప్ప తనం చెప్పి ఆ తరువాత మనక్రు కావలసింది అడగడం, యుక్తిపరుని లక్షణం. ఇక్కడ ఇచ్చేవాడు భీష్ముడు. పుచ్చుకునే డా! మీగడ రామలింగస్వామి 168

వాడు ధర్మరాజు, ఇవ్వవలసినది, వస్తువు కాదు, ఇవ్వబోయే వాన్ని ప్రాణమే. అటువంటప్పుడు ఎంత ఒద్దికగా ప్రవర్తిస్తే పని జరుగుతుందో అంతగానూ ధర్మరాజు ్రపర్తనను మూలాతిశయంగా మార్చారు. భీష్మువధోపాయం తెలుసుకోవడానికి వచ్చిన ధర్మరాజు చేత ముందు వినయాంజ లిఘటింపజేసి, బ్రహ్మరుద్రాదులు కూడ భీష్ముని పరాక్రమం ముందు పనికిరారని అనిపించారు. తరువాత భీష్ముని పేరు చెప్తే సేనలకు నిద్ర రావడంలేదని, ఒకవేళ వచ్చినా కలలో భీష్ముడు కనబడే సరికి వారు అదిరిపోయి లేస్తున్నార ని అనిపించారు. అంతేకాకుండా భీష్మ ప్రతాపాతపానికి పొండవ సేన శలభాలౌతున్నారని పలికింప జేశారు. ఇంతటీ పరాక్రమం ప్రదర్శిస్తాడని కలలో కూడ తను ఊహించలేదని అనిపించారు. ఈ విధంగా కార్య సాధకుడనే వాడుఎలా ప్రవర్తించాలో ధర్మరాజు సంభాషణ ద్వారా తిరుపతి కవులు అత్యద్భుతంగా వివరించారు. 2. _ అభిమన్యువధానంతరం నిర్వీర్యంగా ఉన్న శిబిరాన్ని సమీపిస్తూ అర్జునుడు పడిన ఆందోళన సంస్కృతభారతంలో ఇలా ఉంది, _ “క్రిన్ను మే హృదయం త్రస్తం వాక్చృసజ్జతీకేశవ (4) ఆపీన్వస్తిభవే ద్రాజ్ఞ స్సామాత్యస్పగురోర్మమి (ద్రోణ-72-6) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. కం॥ సైనికులు నన్ను కనుగొని యాననములు వాంచి తొాలగియరిగెద రది యే మోనేడు వేణు వీణా గొన స్వనములును వీట గలుగవు కృష్ణా: (లోణ-ద్వి-228) దీనిని ఆధారంగా తీసుకొని తిరుపతి కవులు ఆతిశయం ఇది. ““అర్జు:- (సంళశయవుతో) బావా! ఏమిది, నావయెడవుక న్నదురుచున్నది? కాళ్ళుతడబడుచున్నవి. స్వరము గద్గదపడుచున్నది. కుంభసంభవుడు, ధర్మసంభవునకేమి కీడు గలుగజేసెనోకదా! ఈశిబిరము వంకజూడుము, సీీ _ వందిమాగథులు కైవారంబు చేయకు న్నారేల? నీరజనాభ! నేడు ఆరువేళల మైోయనగు నగారామ్రైోత వినబడదేల? గోవింద, నేడు మనల గన్లాని లెంక లనుసరింపరు నమ చా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 169

స్కృతులు చేయరిదేల? కృష్ణ నేడు ముత్తైదువులు మన మోసాలనుండి యా రతులెత్తరేల? చశక్రధర నేడు. గీ॥ తోయజారాతి నలవిధుంతుదుడు మూడు వంతులు (గ్రసింప వెలవెల బడిన పగిది గానబడుచున్న దకట! నాకన్ను గవకు బటకుటీర మిదేల? గోపాల నేడు. ఏయనిష్టంబు రాకుండ నా మనంబిట్లు క్షోభింపదు. విరాట ద్రువదులేమయినారో? కవలెట్టున్నారో? ధర్మజునిగతి ఏమైనదో??? (తృతీయ సంస్కృతాంధ్ర భారతాలను అతిశయించి, అప్పటి వరకు అభిమన్యువధ గురించి తెలియని అర్జునుని చిత్తక్షోభను తిరుపతి వేంకట కవులు అత్యద్భుతంగా అభివర్షించారు. విజయం సాధించి, విజయం చేస్తున్నవిజయుడు, విజయ దుందుభులతో శిబిరం వద్ద స్వాగతసన్నాహాలుంచాయని అనుకున్నాడు. తద్చిన్నంగా వాతావరణం కనిపించింది. మూడు వంతులు రాహుగ్రస్తమైన చంద్రునిలా కాంతి విహీనంగా శిబిరం కనిపించింది. అర్జునుని మనస్సు ప్రకంపనాలతో నిండిపోయింది. అనేకానేక ఆలోచనలు అతనిని ఉక్కిరిబిక్కిరి చేస్తూ ఊపిరాడనీయడం లేదు. రారాజు కోరగా ద్రోణుడు, ధర్మరాజును పట్టియిస్తానని మాట ఇచ్చాడు. అలా జరిగిందేమోనని ఒక ప్రక్క ఆలోచన. మరొక ప్రక్క కవల పరిస్టితి ఎలా ఉందోనని, ఇంకోవైపు విరాటద్రుపదుల స్టితిగతులెలా ఉన్నాయోనని, ఇలా అర్జునుని ఆందోళనను వ్యక్తపరచడమే కాకుండా ఆప్తుల మరణం శంకించడానికి సరివడ్డ పరిస్టితులు కనబడుతున్నపుడు కలిగే మానసిక ఆందోళనను అత్యద్భుతంగా తిరుపతి వేంకట కవులు చూపించారు. ౩. అభిమన్యుని మరణవార్త వినగానే అర్జునుడు శోకించిన తీరు, సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది,

“తతో౭ర్జున వచక్రుత్వా ధర్మరాజేన భాషీతమ్‌ 16

పాణౌపాణిం వినిప్పిష్యశ్వ సమానో అశ్రునేత్రవాన్‌? (ఛోణ-73-19) తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది.

“అత్యంత శోకా క్రాంత స్వాంతుండగుచు సుభద్రాకాంతుండు గద్గద కంఠంబు తోడం దోబుట్టువుల కిట్లనియె* (బ్రోణ- ద్వి-259) తెలుగు భారతంలో అర్జునుడు శోకించినట్లు ఉంది. అవికాక ఈ ఘట్టాన్ని తిరువతి వేంకట డా॥ మీగడ రొమలింగస్వామి క్షే70

కవులు అతిశయించిన పద్యాలివి. “మ॥ చతురంభోధి పరీతమైన ధరణిన్శాసింతు వీవంచు న మ్మితి నీరీతిగ దిక్కుమాలిరణభూమింగూలితే? కేశవ ప్రతి రూపంబగు నీ పరాక్రమము వ్యర్టంబాయెనే పోర నా కుతుకంబంతయు వీటి బుచ్చితివిగా కుజ్టా! జగన్నోహనా! ఉ॥ _గాసిలి యుండియున్‌ గరుడు కట్టిన నెత్తుటిలోన బ్రాణముం బాసియు వాని కాంతి కనుమూయదునిక్కము వీసమేని రా కాసులు నాల్గువంకల వికావిక నవ్వగ జంద్రమండలం బే సరిపోవు వాని మొగమేగతి బూడిద దోగియున్నదో?? (తృత్రీ అభిమన్యునిప్రై ఎన్నో ఆశలు పెట్టుకొని ఉన్న అర్జునుడు, ఊహించని విధంగా జరిగిన ఈ హరాత్సంఘటనకు తల్లడిల్లి పోయాడు. కేశవ ప్రతి రూపమైన పరాశ్రమం వ్యర్హమైపోయిందని, తన గొంతు తెగకోశాడని పరిపరి విధాలుగా దుఃఖించాడు. జగన్మోహనుడైన అభిమన్యుని ముఖం కరుడు కట్టిన నెత్తుటిలో పడి, థూళిచే కప్పబడి ఎలా ఉందోనని ఊహించుకొని విలపించాడు. కరుణ రసతరంగితంగా తిరుపతి వేంకట కవులు ఈ అతిశయాన్ని కల్పించారు. చేతికందిన కొడుకు, బుగ్గిపాలవ్వగా తండ్రిపడిన దుఃఖాతిశయాన్ని అర్జునపాత్ర ద్వారా హృదయ విదారకంగా రచించారు. 4, _ యుద్దాంతంలో మడుగులో (ప్రవేశించిన రాజరాజును రప్పించడానికి ధర్మరాజు ఒక్కడే పోటుమాటలాడినట్ట్లు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “ ఉత్తిష్టరాజన్‌ యుధ్యస్వ సవాభిస్సుయోధన (20) యస్త్ర్వం సంస్తభ్య సలిలంభీతో రాజన్‌ వ్యవస్థితః (2) కారవేయో విశేషేణ కులం జన్మచ సంస్మర (239) యుద్దా దృీతస్తతస్తోయం ప్రవిశ్య (ప్రతితిష్టసిః (శల్య-32-24) తెలుగు భారతంలో ధర్మరాజు ముందు పోటు మాటలనగా మిగతా వారూ అలాగే వలికారని ఇలా ఉంది. “చ॥ ఇటుతగునే సుయోధన మహీవలయంబుననిట్రి దైన్యమె చ్చట వినజూడ గల్గెన యసంఖ్యులు రాజులు నీకు గాగ జ చ్చుటయును బంధు మిత్రులు విశుద్ధ చరిత్రులు పోరనట్టు త్రుం గుటయును జూచితేమిటికి (గ్రుంకితి నీళ్ళను జావుతవ్పునే'' (54) డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి క్షై71

చం! కొడుకులు దమ్ములుంగలన ఘోరపుజావులు సావజూచి యె ల్భాడబడె నీదు బుద్ది యొడలోముటకై నిను రాజరాజ యి మ్మడువున కీడ్చి తెచ్చె విధిమానము ప్రాణము కంటె జాలనె క్కుడగుట సెప్పగా వినవొకో కడు నీచత బొందితివక్కటా _ (57) అని యివ్విధంబున నమ్మనుజేంద్రుండు మజియుం బలుక బెవారు నట్లు పలికిరనిన? (శల్య- ద్వి-60) దీనిని అతిశయించి పాండవులైదగురేకాక శ్రీకృష్ణుని చేత కూడ సుయోధనుని దెప్పిపొడిచినట్టు తిరుపతి కవులు ఇలా వర్ణించారు. “ధర్మ :- మ॥ చతురంభోధి పరీతమైన ధరణీ చక్రంబు శాసించి భూ పతి వర్గంబరిగాపులై కొలువ సేవానమ్ర రాజేంద్ర మౌ ళితలాలంకృత రత్న దీధితి సరోలీనుండ వైయుండు నీ స్టతి యీరితిగ నేటికింబరిణమించెం గాదె దుఠ్యోధనా! ఉ॥ _చచ్చిరి సోదరుల్సుతులు చచ్చిరి చచ్చిరి రాజాలెల్ల రీ ' _ కచ్చికు మూలకందమగు కర్ణుడు మామయు జచ్చిరీ గతిం బచ్చని కొంవ మాపీతివి బాపురె! కౌారవనాథ! నీసగం బిచ్చెదజీవితేచ్చగలదేని బయల్బడుమయ్య గ్రక్కునన్‌. భీము :- ఓయీ! దుర్యోధన మహారాజా! మడుగులో నుండి దయచేయుము. ఉ॥ _దంభము పన్ని సంగర పదంబు తొలంగి హ్రదంబునన్‌ జల స్తంభన విద్యడాగినను జావకయుందువె మూఢుడా! జలో జ్ఞుంభణ జేసీ జాలరులు చేవల బట్టిన రీతిగా దురా లంభుని నిన్ను నాభుజబలంబున నేడెటులేని బట్టుదున్‌. నకు :- దుర్యోధనా! ఏల కష్టపుంజావు జచ్చెదవు? కత్రియోచితంబుగ మడీసిన నిహపరంబులు రెండును గలవు. ఉ॥ కారవులందు బుట్టియు నఖండ రమా విభవంబు పట్టియుం బోరన గీర్తి గట్టియు నపూర్వగదారణమందు జెట్టి వై పోరి రణంబులోపల రిపుప్రకరంబున కోడిపోయి కా సారము జొచ్చితీవని ప్రజల్విని నవ్వుదురే మొగంబునన్‌ సహ :- సుయోధనా! గాంధార రాజ దౌహిత్ర! ఉ॥ మానిని ద్రౌపది న్వలువ మాసినదాని బరాభవించుచో గానలకేగునప్పు డొడికారముమై మము నింద సేయుచో డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి క72

బూనిన పౌరుషంబు దలపోయుదువే? త్రవలేక పోయెనే? మానస మంద్దు నీ దురభిమానము కర్ణునితోడ పోయెనే? అర్జుః- ఉ॥ శాంతనవుండు ద్రోణుడు విశాంపతులందటు నీ నిమిత్తమై యంతము జెంది రంగ పతియంతటి మిత్ర తముండు చల్సై నీ పంతములొచ్చి పోయె బరిపంథికులంబు బలంబు హెచ్చె, నీ వింతటి మొండి ధైర్యము వహించుటకుంగతమేమి తెల్పుమూ. కృష్ణు :- కౌరవేంద్రా! నాడు సభా ముఖంబున '“టబ్రతికి నన్నాళ్ళు రారాజు ననిపించుకొనవలౌ” నని మీయమ్మతో బలికిన పలుకులు జ్ఞప్తికి దెచ్చుకొనుము. ఆ|వె॥ మడుగు వెడలివచ్చి మాతోడ నెదిరించి తేని బేరు నిలుచు నీల్లుదాక లేకయున్న నిన్ను లోకంబు పొజుబో తనుచు బిలుచు దప్పదనియు నీకు (సప్తమ) అభిమానధనుడైన సుయోథనునికి '*జీవితేచ్చ ఉంటే నీ సగం నీకిస్తా'*నని ధర్మజుడనడం హృదయ శల్యంకాక తప్పదు.

“ప్రగల్బాలు పలికి, చివరికి మడుగులో దాక్కొన్నా ఏ విధంగానైనా పట్టి చంపడంఖాయి” మనే భీముని మాట, రారాజుకు కర్ణణూలాయమానమే,

“గొవ్పవంశంలో పుట్టి ఇలా ప్రాణ భీతితో మడుగులో దాగడం అందరికీ తెలిస్తే నవ్వుకుంటా”' రనే నకులునిమాట సార్వభౌమునికి గుండెల్లోగునపమనకతప్పదు.

“సిగ్గులేకుండా మడుగులో దాక్కొన్నావా? రారాజా! కర్టునితో నీపస సరేనా? అన్న సహదేవుని పలుకులు దుర్యోధనునికి వాడిములుకులనక తప్పదు.

“నీవాళ్ళంతా పోయారు, నీ వొక్కడవే మొండిగా మడుగులో ఉన్నా వనే అర్జునుని మాట, దుర్యోధనునికి హృదయ భేదనంగా అయ్యిందనవచ్చు.

(శ్రీకృష్ణుడు రాబోయే కురుక్షేత్ర సంగ్రామాన్ని రాయబారంనాడే అభివర్షించాడు. ఈనాడు “పాండవులు విడిచిపెట్టక తప్పక చంపగలి' రని, “రమ్మని అనడంతో రారాజు శరీరమంతా తూట్లు పడ్డాయనక తప్పుదు. పాండవుల మాటల పోటులొక యెత్తు. శ్రీకృష్ణుని మాటల ఈటెలొక యెత్తు.

ఈ విధంగా ఎక్కడా సందివ్వకుండా అభిమానధనుని అభిమానాన్ని కొల్లగొట్టి, అతిశయించి రచించిన తిరుపతి వేంకట కవుల ప్రతిభ నిరుపమానమైనది. డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 173

తేంందవ మిజుంయయుం యథామూలకాలు భీష్ముని ప్రతాపానికి దినదినం క్షీణిస్తున్న పాండవ సేనను గమనించి (శ్రీకృష్ణుడు రుద్రుడై భీష్ముని వధించుటకు సిద్ధపడగా అర్జునుడడ్డుపడి స్రార్రిస్తున్నట్లు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “యత్త్వయాకథితం పూర్వంనయోత్సా్యా మీతికేశవ! మిధ్యావాదీతి లోకాస్త్వాం కథయిష్యంతి మాధవ (71) మమైష భారస్సర్వోహి హనిష్యామి పితామహమ్‌ శపే కేశవ శస్త్రేణ సత్యేన సుకృతేన చ (72) అంతంయథా గమిష్యామి శత్రూణాం శత్రుసూదన అద్యైవ పశ్యదుర్దర్దం పాత్యమానం మవారథమ్‌ (73) తారాపతిమివా పూర్ణ మంతకాలే యదృచ్చయా మాధవస్తు వచ్రుత్వా ఫల్గుణస్యమహాత్మనః (74 నకించిదుక్త్వా సక్రోధ ఆరురోహరథంపునఃః _ (భీష్మ-107-75) తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “ ఉఊ కయ్యము సేయనేనని యకల్మష బుధ్ధి ప్రతిజ్ఞసేసి నీ ఏయ్యెడ దప్పితేని జగమేమను నించుక సేపు పోరులన్‌ శయ్యుట దప్పెనాపయి గడంగిన భీష్ముని పాటు సూతు రా శయ్యరథంబు మీదికిటు లాశ్రితమానము వీటి బుత్తురే (భీష్మ-తృతీ-269) తిరువతి కవులు అర్జునునివే పలికించిన తీరు ఇది. “అర్జు:-శా( బావా! కోపము సంహరింపుము రణ ప్రారంభమున్‌ మాను మీ వేవీకన్‌ సమరంబొనర్చు నెడలన్‌ వీడేల? నీ ఢాకకున్‌ టేవన్‌ వీడని వీరుడెవ్వడు? కృపాసింధుండవై నాయశ ్రీవర్షిబ్లగ బేయుమయ్య యనఘా!చేమోడ్చు సంధించెదన్‌” (ప్రధమ) 2. _ భీష్మునిధాటికి క్షీణిస్తున్న పాండవ బలాన్ని చూసి, శ్రీకృష్ణుడు ఎరుపెక్కిన కళ్ళత్రో తనకభిముఖుడై వస్తుండగా చూచి భీష్ముడు సంస్కృత భారతంలో ఇలా అన్నట్లుంది.

• ఏ్రహ్యేహి పుండరీకాక్ష దేవదేవ నమో౭స్తుతే (63) మామద్య సాత్వత శ్రేష్ట ప్రాతయస్వ మహాహవే డా! మీగడ రామలింగస్వామి 174

త్వయాహి దేవ సంగ్రామే హితస్యాపి మమానఘ (64)

(శ్రేయ ఏవ పరం కృష్ణ లోకే భవతి సర్వతః

సంభావితోలి_స్మి గోవింద లైక్యే చాద్యసంయుగే (655)

ప్రహరస్వయథేచ్చం వైదాసోఇ_స్మిత వచానఘా* _ (భీష్మ-107-66) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది.

“చం॥ కనుగొని భీష్ముడుల్లము వికాసమునొందగ నల్ల నవ్వి యి ఖ్లను జనుదెమ్ము వేగమ మహాత్మ! వికస్వరపుండరీకలో చనయిది లెస్స నాకిచట శాశ్వతమైన యశంబు నచ్చట న్వినుతికినెక్కు సద్గతియు నీదయబేకుటం జేయు మిష్టమున్‌” ( భీష్మ-తృ-267)

తిరుపతి వేంకట కవులీ విధంగా భీష్మునిచే పలికించారు. భీష్ము :- దేవా! లీలా మానుష విగ్రహ!

సీ॥ _ నేడుగా నా ధనుర్నిగమంబులో కైక

విఖ్యాతమయ్యె సంవిత్స్వరూప! నేడుగా నా జన్మమీడులేని యశంబ జాండంబు నిండించె దండితా6, నేడుగా నా బాహు నాడులబ్రవహించు రక్తంబు శక్తంబు ముక్తగేయ! నేడుగా శంతను నృపతివరేణ్యుండు పుత్రచఛంతుండబ్రి భూకళత్ర!

గీ! నేడుగా నిర్ణరాపగ నిక్కమైన వీరమాత ప్రఫుల్ల దంభోరువోక్ష! రమ్ము! దయ చేయుమిటు వేగిరమ్ము, సంగ రమ్ము తీర్చుము భూమి భరమ్ము తోడ,

మ॥ దయసేయంగదవయ్య కృష్ణ! త్రిజగత్కళ్యాణ మోకంబొ గిన్‌ దయసేయంగదవయ్య। చక్రమున మత్కుంఠంబు, వైకుంఠవే గయిసేయంగదవయ్య! ధర్మసుతునేకచ్చత్ర సంపత్తిచే గయిసేయంగదవయ్య!। నీకిదె నమస్కారంబునారాయణా:?: (ప్రధమ

డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 175

3. కర్టునివేత భంగ పడిన ధర్మజుని కేమాన్ని తెలుసుకోవడానికి వచ్చిన కృష్ణార్జునులను చూసి, కర్ణ వధ జరగలేదన్నట్లు తెలుసుకొని, మహో గ్రుడైన ధర్మరాజు అర్జునుని తిట్టినట్లు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “తేయస్త్వయా పార్రకృథః పృథాయా గర్భం సమావిశ్వ యథా నసాధు (7) స కేశవేనోహ్యమానః కథం త్వం కర్ణాద్భీతోవ్యపయా తో౭_సి పార్ధ ధనుశ్చత త్యేశవాయ ప్రయచ్చ యంతా భవిష్య స్త్వంరణే కేశవస్య (18) తదాహ నిష్యత్కేశవః కర్ణము[గ్రమ్‌ మరుత్పతిర్వృదత్రమివాత్త వజ్రణ' (కర్ణ-69-19) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “చం॥ హరి గలుగంగ నేటికి? భయంబున వచ్చితి నీదు గాండివం బెరవుగ నిచ్చి నీవు నొగలెక్కి హరిన్‌రథి జేయగన్న ని ష్టుర భుజ విక్రమో[గ్రుడగు సూతతనూభవుదత్సహాయులం బొౌరిగొనడే సుయోధనుని పోడిమిదూలగ నొక్క మాత్రలోన్‌ (65) ఆ;వె॥ గొంతి కడుపు నందు గొడుకుచూలై నీవు దోపకుండవైతి తోచి నట్టి పిండ మెడలియ్డైన బిదప దిగంబడ దయ్యె నింత పుట్టదట్టులైన' (కర్ణ- తృతీయ-66) దీనిని తిరుపతి కవులు ఇలా నాటకీకరించారు. “ధర్మ-చం॥ కొడుకుల నిర్వురన్‌ గనియె గుంతి మమున్‌ బయికానుపక్కటా పడుచయిపుట్టకేల మగవాడయిపుట్టెనా, పుట్టుగాక ము న్నడిగిన పుంస్త్వమేటికి బయలృడెనో పడుగాక।! యూరకీ బడుగుకరంబు గాండివము పట్టగనేటికి? జెప్పుమచ్యుతా! కం॥ రధియ్దై తామరసాక్షుడు ప్రధనము గావించు గాండివంబొసగుము సా డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 176

రథివై నడుపుము తేరీ విధమున గర్జుండు[క్రుంగు వీరమ్మన్వా! (షు శ, ధర్మజుడు తిట్టేసరికి అర్జునుడు చంపడానికి తయారైనట్లు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “అర్జునః ప్రాహ గోవిందం ఖడ్గముద్యమ్య బాహునా అన్యస్మై దేహి గాండీవమితిమాం యో౭_భి చోదయత్‌ (9) భింద్యామహంతస్యశిర ఇత్యుపాంశువరం మమ (10) తస్మాదేనం వధిష్యామిరాజానం ధర్మభీరుకమ్‌?? (కర్ణ-70-11) తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. కం॥ వినుమొరులకు గాండీవ మి మ్మని నన్నెవ్వండు వలికెనతని శిరము (| క్కున బగులథ్రేయుటకు జే సిన వాడ ప్రతిజ్ఞ నాదు చిత్తములోనన్‌”' (కర్ణ- తృతీయ-68) తిరుపతి కవులు అర్జునునిచే పలికించిన తీరు, ఇది.

• ఉ| మాలిమిమాలి యీతడను మాటలకన్నిటికింత సేపు నే దాలిమి బూని యుంటి నిక దమ్ముడగానితడన్నగాడు వే యేల? శరాసనమ్మొరుల కిమ్మను నెవ్వడు వాని కంరమీ వాలున ద్రుంపగా బ్రతినవట్టితి గావున ద్రుంతు నీతనిన్‌? (షష్ట

5. ధర్మజుని పై కత్తి దూసిన అర్జునుని (శ్రీకృష్ణుడు శాంతింప జేసినట్లు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “స్త కథం భ్రాతరం జ్యేష్టం రాజానం ధర్మకోవిదం హన్యాద్భవాన్నర శ్రేష్టం ప్రాకృతోన్యః పుమానివ (25) న వధః పూజ్యతే సద్చిస్తచ్చ సర్వంగు రౌతవి* (కర్ణ-70-27) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. = ఆ;వెకర్మ సూక్మభంగి గానకయిమ్మెయి సత్య రకణంబు సలుపు పొంటె భ్రాత, ధర్మపరుడు, రాజిమ్మహాత్ము జం డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 177

పగదలచుట ధర్మ పథము గాదు (కర్ణ్ష- తృతీ-74) తిరుపతి వేంకట కవులిలా అనిపించారు. ““శ్రీకృ: ఉ॥ అన్న, జగత్ర్రసిద్దుడు, మహాత్ముడు, ధర్మపరుండు, సత్యసం పన్నుడుదారమానసుడు వైరి పరాభవఖిన్ను డౌచు ని న్నన్నవి పాటిగా దలతురయ్య, ప్రతిజ్ఞ విరోధి మీద, గా కెన్నక యన్నదమ్ముల పయిన్నెజ వేర్తురటయ్య ఫల్గుణా”? (ష్ట్ర 6. శల్యమరణానంతరం, కృపాశ్వత్చామ కృతవర్మలు మడుగు చేరి దుర్యోధనునితో ఇలా అన్నట్లు సంస్కృత భారతంలో ఉంది. ““రాజన్నుత్తిష్ట యుధ్యస్వసహాస్మాభిర్యుధిష్టిరమ్‌ (11) జిత్వావా పృధివీంభుంక హతోవా స్వర్గమావ్నుహి”* (శల్య-31-12) తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. కం॥ లెమ్ము కురునాథ! కడగుము మమ్ముంగొని పాండుపుత్త మథనమునకు సై న్యమ్మదియును నీచేత గృ శమ్మయ్యెడు జుమ్ము వలదు శంకింపంగన్‌”= (శల్య-ద్వి-31) తిరుపతి వేంకట కవులు అశ్వత్దామవే ఇలా పలికించారు. ““చం॥ భయమునడాగియుంట పరువా? పెఅవారికి మాత్రమేమిటం జయము లభించె మద్రపతి చచ్చిన మాత్రన పోరుమాని తే మియనుదు నిన్ను, లెమ్ము రణమేదినికింజను దెమ్ము, మార్తుర 'ప్రేయములు సేయకుండగ భరించెదనేను సమీక భారమున్‌”” ( సప్తమ) 7, _ మడుగులో దాగి ఉన్న దుర్యోధనుని బయటకు రప్పించడానికి అందరన్ని విధాలా అనే సరికి దుర్యోధనుడు సమాధానం చెప్పగా, విని ధర్మరాజు తిరిగి సమాధానం చెప్పడం సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “త్వంచాశ్వసిహీ వస్సర్వాన్‌ ప్రతియోత్స్యామి సంయుగే (42) నత్విదానీమహం మన్యేకార్యం యుద్దేన క్టర్ణివిత్‌ (48) అహం వనం గమిష్యామి హ్యజినై ప్రతివాసితః డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 178

రత్పిర్లి నాస్తి మే రాబ్యేహత పక్షస్య భారత (51) ఏషాంతే పృథివీ రాజన్‌ భుంక్ష్యైనాం విగత జ్వరః (52) యుధిష్టిరోవాచ॥ నాహమిచ్చేయమవనీం త్వయాదత్తాం ప్రశాసితుం (57) నహీ ధర్మ స్మృతోరాజన్‌ కత్రియస్వ [వతి[గహజ' (శల్య-32-58) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. కం॥ తనవారు దాను గూడగ ననుభవ సుఖమందడేని యదిరాజ్యమె రా జునకు భవత్చరిజనములు ననుజన్ములు బ్రదికి రేలుమఖిల ధరిత్రిన్‌ (70) కం॥ ఏనింక సమరమొల్ల మ హీనాయక! నీ యుర్వినిచ్చితి శాంతిం గానకు జని వల్కలపరి ధానుడనై తపమొనర్చెదను మునులకడన్‌ (71) సీ నీయీగి నేను భూనాయకుడగుటొళ్ల. రాజకోటికి వరిగ్రహము సనునె నిను ననిందెగటార్చి నేల బాలించెద ననునోర్చితేని పెంపున సుఖింపు మేమిటి వాడవైయిచ్చితి పుడమి నీ కనియెడు మాటయిట్ట్లాడె దిపుడు నీవు ధరిత్రి యీనేర్చిన గురుకులం బునకు నిట్లాజుడి బోవనేల గీ! శాంతి నొందుటైై ధర్మ సంవిభాగ కరణ మొనరింప వచ్చిన కమలనాభు వాక్యవృత్తి బాటింపక వాడి సూది మోపినంతైన నుర్వియీనోప నంటి” (శల్య-ద్వి-74) ౩రుపతి కవుల దుర్యోధన ధర్మరాజుల సంభాషణ, ఇది. “దుర్యో:- పాండునందనులారా! ఏలయీ మదాలాపములు? ధర్మనందనా! డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి క79

ఉ॥ ఏలుము రాజ్య మైతివిమహీంద్రుడ, వేను పరిత్యజించితిం గాలము చేరువౌదనుక గానలలో దపమౌచరింతు నే నాలమొనర్చగాదగిన యాయుథముబ్రరిలేవు యుద్దమిం కేల? భవన్మనోరథములే నాడగూర్చుచు నుండ నిత్తథిన్‌ ధర్మ:- దుర్యోధనా! దాన పూర్వముగా [గ్రహించుటకు మేము (బ్రాహ్మణులము కాము. నిన్నుగడతేర్చుటయే మామనోరథముగాని రాజ్యమేలుటయు కాదు. కావున దడయక వెడలిరమ్ము?” (సప్తమ ర. యుద్దసన్నద్దుడైన దుర్యోధనుని పలుకులకు, ధర్మరాజు సమాధానం సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. ““ దిమ్టాత్వమభిజానీషే కత్రథర్మం సుయోధన (24) యస్త్వమే కోనస్సర్వాన్‌ సంయుగే యోద్దు మిచ్చసి (25) ఏక ఏకేన సంగమ్య యత్యేసమ్మత మాయుథమ్‌ (26) హత్వైకం భవతో రాజ్యం హతోవాస్వర్గమప్పుహి (28) ఉత్తిష్టోత్తిష్ట గాంధారే మాం యోధయసుయోధని? (శల్య-33-34) తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “ఫీ మీరేవురును పరివార బాంధవమిత్ర సహితులరఖిలా(స్త్ర శన్హ్రవంతు లరు కఠి స్యందన తురగ సమేతుల రేనాకరుండ విహీన సహచ రత్వంబు విగతాయుధత్వంబు వాహన హీనత నొందితినే విధమున ననియొనర్చగ వచ్చు నదిగాక పోటుల డస్సీతి గడుమీకు డప్పీలేదు”: (శల్య- ద్వి-84్త చం॥ వలసిన యన్త ళన్హ్రములు వాహనముం గొనుమొక్కరుండనిన్‌ గలన జయించువాడతని గర్వము నీవడగించితేని యీ యిల సకలంబుగ్రెకొని వహీంపుము రాజ్యవిభూతి వాడునిన్‌ దలపడి పోరు జుట్టలును దక్కటివారులు నిల్చి చూడగన్‌' (శల్యం- ద్వి-90) డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 180

తిరుపతి కవుల నాటకీ కరణ మిది. “దుర్యోః- గ॥ అరదమైనను లేదు నిరాయుధుండ నెదిరి మీతోడ బోరుట యెట్లటంచు బళ్కితిని గాని మీరు తప్పదని రేని గదలి చను దెంచుచున్నాడ గాచుకొనుడు భర్మః-(చూచి కురునాధ! ఆయుధంబులు లేవనియు నేకాకీ ననియు వంత జెందకుము. ఇవిగో నీయిచ్చ వచ్చిన యాయుధములు గైకొని మాయేవురలో నీయభిమతంబగు వానితో గయ్య మొనర్చుము. ఉ॥ ఈవురణంబునం గెలివెదేని జయంబు వహించి యేలుమీ భూవలయంబు మేము వన భూముల కేగెదమట్టుగాక నీ వేవడినన్‌ ధరాభరణ మేము వహింతుము రాజరాజ! నీ చావును జావకుండుటయు సజ్జన గజ్యముగా నొనర్పుమూ”* (సప్త 9, ఆధర్మ యుద్ధం చేసినందుకు బలరాముడు భీముని పై కురకగా, శ్రీకృష్ణుడు పలికిన సందర్భంలో సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. ““స్వకాః పీతృష్పుసుః పుత్రాస్తే వరైర్లి కృతాభృశమ్‌ ప్రతిజ్ఞా పాలనం ధర్మఃకత్రియ స్యేహ విద్మహే (14) సుయోధభనస్య గదయాభంక్తా స్మ్యూరూమహాహవే ఇతి ప్రతిజ్ఞాతం భీమసేన సహి సభాతలే”' (శల్య-61-15ు ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “గీ ప్రతిన నెజపుట నృపులకు బరమధర్మ మగుట మనమున జర్చీంపు మనిలసుతుడు గద సుయోధను తొడలు భగ్నములు సేయు వాడుగా సభ బూనిన వాడు గాడె'* (శల్య- ద్వి-300) తిరుపతి కవులు ఇలా పలికించారు. “కృష్ణు:- అగ్రజా! దీన భీమునియందు తప్పేమి? బంధుత్వ మటుంచుము. ద్రౌపది యొక సామాన్య వనితయే యనుకొందము. గ; నిండు గొల్వున దుశ్చ్శాసనుండు వలువ డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 181

లొల్వగా చూచి నీవూరకుందువోటు కురువు జూపించ వచ్చునే, కూరుచుండు మనుచు గులకాంతకీ సుయోధనుడు సెపుము. నాడు ధర్మజునిగళ బద్దంబగు భీమమత్త గజంబు కదల లేక ** ఓరి దురాత్మా! రణమ్మున నిన్ను దొడలు విజుగ నని చెద?” నని వాచాశూరత్వము మాత్రము చూపించెను. నేడది నెఅవేర్చికొనెను. (అష్టమ 10. తొడలువిరుగ గొట్టబడి నెత్తి చితికిన పాములా సురుసుర చూస్తూ దుర్యోధనుడు శ్రీకృష్ణుని నిందిస్తాడు. దానికి (శ్రీకృష్ణుడు చెప్పిన సమాధానం సంస్కృత భారతంలో ఇలా సాగింది. “దుర్యోధనోవాచ॥ కంసదాసస్యదాయాద నతే లజ్జేత్యవేనవై (27) అధర్మేణ గదాయుద్దేయదహం వినిపాతితః ఊరూభిందితి భీమస్యస్మృతింమిధ్యా ('ప్రయచ్చతా (28) యదిమాంచాపి కర్ణంచ భీష్మ ద్రౌణౌచ సంయుతా (37) బుజనాప్రతి యుధ్యేధానతే స్వాద్విజయోధ్భవమ్‌ (38) స్వధర్మ మనుతిష్టంతో వయం చాన్యేచఘాతితా; (3౩9) కృష్ణోవాచ॥ తవైవ దుష్ట తైర్వీరౌ భీష్మ ద్రోణా నిపాతితా కర్ణళ్చ నిహతస్పంఖ్యేతవ శీలాను వర్తకః (4) యాచ్యమానం మయామూథఢ పిత్ర్రమంశం నదిత్సపఫి (42) సభాయాం యాజ్ఞసే నీచక్షిష్టా ద్యూతే రజస్వలా (ఉత్త అభిమన్యుశ్చ యద్చాల ఏకోబహుభిరాహవే తద్దొపైగ్షిహతః పాపతస్మాదసి హతోరత్రే: (శల్య-62-47) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. సీ, కంసదాసుని పుత్ర! కానవు నీ దురా చారంబు కృపయు లజ్జయునులేక 'ప్రేలెదు నీవు సెప్పిన బార్జు చేసిన సన్న గైకొని గదా సంగరంబు పాడి దొజంగియుయిప్పాప కర్ముడు వైచె గొక చక్కటితోడి కయ్యమైన డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 182

లీల మిమ్మందటి నేల పాలుగ వేయ నే, శిఖండి గడంగి యేసె ననగ గి నర్జునుడు శాంతనవు గూల్చు నట్లు చేసీ త(న్హుగురు చావునకు బాండవాగ్రజన్ము బొంకుమని పంచితరదంబు పుడమి[గ్రుంగ కర్ణుజంపించి తేమన గలదు నిన్ను (325) కం౦ం॥ భూరిశ్రవుడొక్కనితో బోరగ నేయించితట్లు పొడిచీకటి నం హోరహితు సైంధవుని నరు బారి పటిచి తిట్టి నీకు బల్కులు సనునే (326) కం॥ నను, భీష్ము,గురుని, సూతసు తుని, భూరిశ్రవు, జయద్రధుం జక్కటి ద ప్పుని యని గోల్సుచ్చుగ వ చ్చునె నీకుంగపటశూర సుచరిత దూరా! (327) అనిన విని నచ్యుతుండతని నవలోకించి, నీవు భీముని బాలుని బాముల గఅపీంచియు, విషంబిడియు, నీటంద్రోచియుం బలుమాటుం జంపదెగితివి. గొంతియు గొడుకు లేవురును నిద్రించు సమయంబున జతుగృహంబు దహించితివి. ధర్మోత్తర చరిత్రుండగు నజాత శత్రు సంపదల గపట ద్యూతంబున నపహరించి తంతదనివింబోక యాజ్ఞసేని నేక వస్త రజస్వలం గొలువు లోపల భంగ పెట్టి తాప్రొద్ద నిన్ను నిట్టి దురవస్టకు దేరందగియుండనట్లు పోయి సమయంబు నడిపీ నీ చేసిన సకల దుష్కృతంబులు సహితంబులు సహించిన యిప్పాండవా గ్రజుండు ననుప నేను పుడమీ పాలడుగ వచ్చిన నీ నేరవైతి నీనేరమినిట్లెతి భవదీయంబగు లోభంబునం బాపనిశ్చయంబున మదంబున శాంతచిత్తులగు శాంతనవ (ద్రోణులకుంబ్రాణవోని వాటిల్లె..... యనేక ్రాఢ యోధులొక్కరుని బాలుసౌభద్రుంబొదివి చంపీనం బూనినపూన్కి” (శల్య- ద్వి-328) పై సంభాషణ, తిరుపతి కవుల చేతిలో ఇలా రూపుదిద్దుకుంది. “దుర్యో ;- (కృష్ణుని వంక జఅచుటి జూచుచు) కం॥ పాపము సేసియు బళ్చా త్తాపంపడు పొండవులి నదల్పుచు నీవో పాపాత్మ! థతేలకో సం డ॥ మీగడ రామలింగస్వామి 183

తాపము జెందెదవు కంసదాసకుమారా। నీవు పాపపు బండితోలుటయు విజయుడు తొడమీద జఅచు కొంటయు నేను జూడక పోలేదు. మ॥ ఎటులైనన్‌ ధర ధర్మపుత్రకునిచే నేలింపగానుంటి మ త్పటు శక్తి బవమాన సూనుడు గత ప్రాణుండుగా నీ భవ త్కుటిలత్వంబు నసూయ మున్‌ దెలొసెనో గోవింద! కీల్పొమ్మలీ వెటులాడించిన నట్టులాడుదురు గాదే పార్టులీ యేవురున్‌ లజ్ఞా పరిత్యాగము గావించిన నన్నేగాదు, ముల్లోకములు జయింపవచ్చును. శిఖండి నెదుట బెట్టుకొని పితామహుని జంపీంచితివి. “చక్రంబు దాల్చి” నని ప్రతిన బట్టియు జేపట్టితివి. ధర్మ రాజుచే నసత్యమాడించి కుంభసంభవుం బరిమార్చితివి. సిగ్గుమాలి పార్షతుండు శవకంరము నజుకుచుండ నివారింపలేక దూరము నుండి భూరిజ్రవస్సుచేయి నజికించితివి. కర్డుని జంప ధర్మ భీతిచే వెను దీయునర్జునునకు దురుపదేశం బొనల్చి పాపము గట్టికొంటివి. తుట్టతుద కొంటినైనను గూడ బుజుమార్గంబున జంపించ లేక్ష పోయితివి. ఛీ! సిగ్గులేక తగవులాడవచ్చితివి. నీయితివృత్తం బెవ్వరెలటుగరు? కృష్ణు :- దుర్యోధనా! నీ శక్తి కొలది దుష్క్పృతులు నీవును జేసితివి కం॥ నీ కర్మంబున కెవ్వరో యీ కర్తలు? వాసు దేవుడెవడొనర్చన్‌? బాకారైన బాపం బాకారమునం గులకయంబొనరించున్‌. భీవఎటనకు విషవు పెట్టించి పావుల గఅపించి, నీటద్రోయించితివి. కుమూరులతోడ గుంతినిలక్కయింట గొల్పించితివి. పాంచాల రాజపుత్రికి సభలో గట్టువలువలొలిపించితివి, చేతగాని ధర్మరాజునకును, మాయాద్యూత విశారదుండగు నీమేనమామకును దురోదరంబు గల్పించితివి. నీబావమలదిచే వనంబున ద్రౌపదిని పరాభవింపజేసితివి. నన్ను గట్టనుంకించితివి పదిమంది రథికులు నొక్క బాలుని మీదికి బురికొల్పి జంపించితివి. కం॥ దుండగములు మాకంటెను రెండింతలు గలవు హెచ్చరించిన వినుమెం చుండును ధర్మము జయమం దుండు ననుచు నెవ్వరెటుగరోయి చురాత్మాః (అష్టమ) డాః మీగడ రామలింగస్వామి 184

ఎెంండవాశ్వమేధం 1903 నంక్షప్రకథ

1903వ సంవత్సరంలో రచింపబడినా క్రమాన్ని ఆనుసరించి ఈ నాటకం చివరిది. (2౫ క్షనాటకం తిరుపతి వేంకట కవులు ఆశువుగా రచించారని శిష్టాలక్మీ కాంతశా(స్త్రీ అన్నారు.

రక్తసిక్తాంగుడై అశ్వత్ధామ, కృపాచార్య, కృతవర్మలతో ప్రవేశిస్తాడు. వారి సంభాషణ వల్ల ఉపపాండవులను, ధృష్టద్యుమ్న్లైదులను అశ్వత్చామ హతమార్చి పాండవులు, శ్రీ;కృష్ణుని కోసం వెతుకుతున్నట్టు తెలుస్తుంది. తరువాత అశ్వత్చాము ద్ర్వైపాయ నాశ్రమంచే8 సన్యసిస్తాడు. (శ్రీకృష్ణ భీమార్జునులు ప్రవేశిస్తారు. భీమాశ్వత్ధామల సంవాదం. అశ్ళత్హామ బ్రహ్మశిరోనామకాస్త్రాన్ని ప్రయోగించగా, ప్రతిగా అర్జునుడు అన్త్రంప్రయోగిస్తాడు. వ్యాసుని మాటపై ఇద్దరు అస్రోపహరణం చేస్తారు. అశ్వత్చామ అస్త్రాన్ని వ్యాసుడు పాండవులకిప్పించగా, అశ్వత్చ్రామ, శిరోమణి ఉత్తరగర్భభసీతం చేయుగాక అని అనగా, (శ్రీకృష్ణుడు కోపించి మూడు వేల సంవత్సరాలు అన్నవస్త్రాలు లేక, దుర్గంధభూయిష్ట శరీరుండవై తిరుగుమని అశ్వత్చామను శపిస్తాడు. తరువాత ద్రౌపది ఉపపాండవుల కోసం దుఃఖించగా కృపాచార్యుడు వచ్చి శివుడిచ్చిన ఖడ్గంతో అశ్వత్చామ ఈపని చేశాడని చెప్తాడు. బ్రహ్మశిరోనామకా।న్హ్రం నుండి ద్రోణుడే అన్హ్రృమైకాపాడాడని అర్జునుడు చెప్తాడు. గతించిన వారికోసం నదీస్నానం చేయడానికి అంతాసిద్ధంకాగా ప్రథమాంకం ముగుస్తుంది.

ధృతరాష్హ్రాదులు, గాంధారి మరణించిన వారికోసం పరపరి విధాల దుఃఖించగా వ్యాసుడు ఓదారుస్తాడు. దుర్యోధన వియోగం భరించలేక ధృతరా స్రుడు మరణిస్తాననగా వ్యాసుడు శాంతింపజేస్తాడు. దుర్యోధనాదులను చూడాలని ధృతరా స్తుడనగా శ్రీకృష్ణుని అరించమని వ్యాసుడు చెప్తాడు. పాండవులు (శ్రీకృష్ణ సమేతులై ఏవిధంగా ధృతరాస్ముని ముఖం చూడగలమని అనుకుంటుండగా ధృతరాష్ట్రాదులు వస్తారు. ధర్మజ ధృతరా్త్రులు పరస్పరం తప్పునాదని అనుకుంటారు. ధృతరాష్ట్రుడు భీముని అడుగగా పోబోతున్న భీముని వారించి శ్రీకృష్ణుడు ఇనుప భీముని ముందుంచుతాడు. ఆ ఉక్కు భీముని అతడు నుగ్గుగావిస్తాడు. -పదొివేలయేనుగుల బలం కల వాడని విని ఉన్న పాండవులు, ఆ ధృతరాష్ట్రుని బలాన్ని కళ్ళారాచూసే ఆశ్చర్యపోతారు. భీముడాతనిని నిందించగా, విదుర ధృతరా సులు (శ్రీకృష్ణుని శరణు వేడుతారు. రోదిస్తున్న స్త్రీలనోదార్చమని శ్రీకృష్ణాదులను ధర్మజుడు పంపుతాడు. గాంధారి శ్రీకృష్ణుని వంశం నాశనమగుగాక అని శపిస్తుంది. ధర్మజుడు బాధపడగా శ్రీకృష్ణుడు ఇంతకు ముందే బ్రాహ్మణశాపం ఉందని చెప్పి భూభారం తగ్గుతున్నందుకు సంతోషిస్తాడు. గట్టిగా ఏడుస్తూ, అంతః పురజనులంతా యుద్ధ భూమిని సమీపించడంతో ద్వితీయాంకం సమాప్తి పొందుతుంది. డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి శ85,

అంతాధర్మజ పట్టాభిషేకానికి సన్నద్దమౌతుండగా, కుంతి కర్ణ వృత్తాంతం ధర్మరాజుకు చెప్పగా, అతడు దుఃఖింవి స్త్రీలకు గోపన శక్తి నశించుగాక అని శపించినట్లు నారదుని వల్ల తెలుస్తుంది. పొండవులు దుఃభిస్తారు. భారతరణం జరుగకతప్పదని నారదుడంటాడు. ఏది ఏమైనా ముందేకర్టుని విషయం తెలొస్తే ఇంతజరిగి ఉండేది కాదని (శ్రీకృష్ణుని అంతా నిందిస్తారు. (శ్రీకృష్ణుడు అందరికీ సమాధానాలు చెప్తాడు. ఈ అవకాశాన్ని నారదుడు సద్వినియోగం చేసుకుంటాడు. శాంతి కోసం అశ్వమేధయాగం చేయుమని భీముడనగా నారదుడౌనంటాడు. ఇంతలో సింహాసనారూఢుడై ధర్మరాజు రావలసిందని భీష్ముని నుండి వర్తమానంరాగా, పట్టాభిషేక ప్రయత్నంతో తృతీయాంకం ముగుస్తుంది. ధర్మజుని పాలన చక్కగా ఉందని, భీష్మనిర్యాణ సమయానికి అంతా భీష్ముని వద్దకు వెళ్ళారని కవి, వర్తకుల సంభాషణ వల్ల తెలుస్తుంది. భీష్ముని దగ్గరకు వచ్చి శ్రీకృష్ణ పాండవాదులు వారు చేసిన తప్పులన్నీ ఒప్పుకుంటారు, దుఃభిస్తారు, అందరినీ ఓదార్చి భీష్ముడు ప్రాణత్యాగం చేస్తాడు. అంతా విలపిస్తారు. వ్యాసుడు ఓదారుస్తాడు. అంతాగంగాతీరానికి స్నానాదులకు వెళ్ళగా గంగ ఉక్రోషంతో అర్జునుని శిరస్సు అచిరకాలంలోనే తెగుగాక అని శపిస్తుంది. శాపాంతం వ్యాసుడడిగినా గంగ చెప్పదు. (శ్రీకృష్ణుడు గ్రహిస్తాడు. ధర్మజుడు స్రార్టించగా అశ్వమేధయాగం చేయుమని చెప్పి ధర్మజానికి స్వర్గ ప్రాప్తి అని మిగతావారికి నరకం తప్పదని గంగ చెప్తుంది. ధర్మజుడు ప్రాధేయపడగా ధర్మజానికి నరకదర్శనం మిగతావారికి కొద్దికాలం నరకస్రాప్తి తప్పదని గంగ అంటుంది. విదురుడు తనమరణ ప్రాప్తిని గురించి ప్ర్షింపగా, ధృతరాష్ట్ర విదుర గొంధారులు ముందు, తరువాత యాదవ వంశము, తదుపరి పాండవులు నిర్యాణం చెందగలరని గంగ చెప్తుంది. ఒకసారి మౌండవ్యుడు యమ ధర్మరాజుపై కోపంతో శపీంచగా అతడు దాసీపుత్రుడై విదురుడుగా జన్మించాడని వ్యాసుడు చెప్పాడు. అంతా స్నానాలకు సేద్దంకావడంతో చతుర్జాంకమవుతుంది, అళ్వవేధానికన్నీ సిద్దం చేసినట్టు, మృతుడగు ఉత్తరాసుతుని కృష్ణుడు బ్రతికించినట్టు, యాగాశ్వాన్ని విడిచి దాని వెంట అర్జునుని పంపినట్లు ధౌమ్య కాణ్వుల సంభాషణ వల్ల తెలుస్తుంది. యాగాశ్వాన్ని బంధించిన త్రిగర్హ వంశజులైన సూర్య వర్మ, కేతు వర్మ, ధృత వర్మలను, స్రాగ్యోతిషాధిపతి భగదత్తపుత్రుడైన వజ్రదత్తుని అర్జునుడు జయించి వారిని యాగానికి రమ్మని ఆహ్వానిస్తాడు. అర్జునుని మాటవినే సం$ సైంధవ కుమారుడు ప్రాణాలను కోల్పోతాడు. మనుమని ఎత్తుకుని దుస్సల అర్జునునికి చూపించి దుఃఖిస్తుంది. అర్జునుడు ఆ బాలుని దీవించి యాగానికి రమ్మని ఆహ్వానించడంతో పంచమాంకం ముగుస్తుంది. డా॥ మీగడ రానులింగస్వామి 186

ఈ షష్టాంకంలో అంతర్నాటకం కల్పింపబడింది. నాందీ - ప్రస్తావనలు కూడా ఇందులో ఉన్నాయి. ప్రస్తావనలో, ధర్మరాజా వినోదంకోసం ఈనాటకం కల్పింపబడిందని, ధర్మరాజు అర్జునుని వార్తకోసం ఎదురుచూస్తూ, పరితపిస్తున్నాడని, ప్రదర్శింపబోవునాటకం బభ్రువాహన విజయమని, అర్జున పరాజయంతో కథ ముడిపడి ఉన్నా అది కుమారునివేతిలోనే కాబట్టి ధర్మరాజూదులకు కోపం కలుగబోదని మారిష్క సూత్రధారుల సంభాషణ వల్ల తెలుస్తుంది.

నాటకం ప్రారంభమౌతుంది. చెరొక ప్రక్కనుండి బభ్రువాహనార్డులు ప్రవేశిస్తారు. ('ప్రేకకులైన ధర్మరాజాదులు యధార్ర మేనని భావిస్తారు. బభ్రువాహనుడు నమస్కరించి తమకుమారుడ నేనని అనగా అర్జునుడు ఎలా నమ్మడమని ప్రశ్నిస్తాడు. ఈలోగా ఉలూచివచ్చి ఇద్దరికి మధ్య వివాదం పుట్టించి, బభ్రువాహనుని రేకెత్తిస్తుంది. ఇద్దరు యుద్దొన్ముఖులై ఘోరయుద్దాన్ని సాగించగా (ప్రేక్షకులుగా ఉన్న ధర్మరాజాదులు అనందాళ్చర్యభయాదులు ప్రదర్శించడమే కాకుండా మధ్యలో మాటలాడుతుంటారు. ప్రక్కనే ఉన్న ద్రౌపది నవ్వుకుంటూ '* ఇది నాటకము” ని గుర్తు చేస్తుంటుంది. ఇంతలో బ(భ్రువాహనుడు అర్జునుని శిరఖండన చేస్తాడు. అది చూచి సహించలేక ధర్మరాజాదులు మూర్చపోతారు. భీముడు కోపోద్రిక్తుడై నాటకం ఆవమంటాడు. ““అయ్యా! ఇంకా నాటకం ఉందని సూత్రధారుడు అంటాడు. ఇంతలో అర్జునుడు, చిత్రాంగద, ఉలూచి, బభ్రువాహనులతో రంగస్టలంపైకి వచ్చే సరికి పుష్పవృష్టి కురుస్తుంది. ధర్మరాజాదులు అనందపడతారు. బభ్రువాహనుని నాథునిపైకి ఎందుకుసి గొల్పావని చిత్రాంగద ప్రశ్నిస్తుంది. ఉలూవి, కపటోపాయంతో నాథులు భీష్ములవారిని చంపించారు కాబట్టి నాథులకు నరక బాధ తప్పదని ఏడుగురు వసువులు అనుకుంటుండగా విని, వారిని ప్రార్రించగా, ఒకసారి బభ్రువాహనునివేతిలో మరణిస్తే ఆ నరకబాధ తప్పుతుందని వారు చెప్పారని, అందుకే అలాచేసి సంజీవిని ద్వారా పునర్టీవితులుగా చేసికొన్నానని చెప్తుంది. జగదేకవీరులైన నాధులను బభ్రువాహనుడెలా నిర్దించాడని చిత్రాంగద ప్రశ్నించగా, వసువులను స్రార్టించగా ఆ బలం చేకూర్చారని ఉలూచి సమాధానం చెప్తుంది. అంతా ఉలూచిని శ్ఞాఘిస్తారు. అశ్వమేధానికి ఇద్దరి తల్లులతో రమ్మని అర్జునుడు బభ్రువాహనుని ఆహ్వానిస్తాడు. అంతర్జ్నాటకమవుతుంది.

త్రికాలజ్ఞుని నాటకం కాబట్టి ఇదంతా జరిగే ఉంటుందని ధర్మరాజూదులనుకొంటారు. పశుపాలుని ద్వారా అర్జునుని విజయ వార్తవిని శ్రీకృష్ణుడు, ధర్మరాజాదులు ఆనందిస్తారు. అర్జునుడు వచ్చి నాటకం యధార్ధమే నని ఒప్పుకుంటాడు. అర్జునుని తొడలందు దోషం వల్ల మీ కుటుంబానికీ ఆపదలు వచ్చాయని, ఇది సాముద్రికదోషమని, ఇది అశ్వమేధయాగం వల్ల తీరుతుందని శ్రీకృష్ణుడు చెప్తాడు. ధౌమ్యుడు యాగదీక్ష గొనుమని చెప్పడంతో షష్టాంకం సమాప్తమౌతుంది. డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 187

చెందడవాచ్వయధం అమూలకాలు పడుకున్న వారిని చంపిన అశ్వత్హామనుభీమార్జునులు నిందిస్తున్న సమయంలో మూలంలో లేకుండానే తిరుపతి వేంకట కవులు (శ్రీకృష్ణుని చేత ఇలా అనిపించారు. శ్రీకృష్ణుడు : నాటకములోని వేషధారులే యొకప్పుడు తన్మయులగుచు దత్తత్క్పతులకు సిద్దమగుదురు. అట్టిచో నిజముగా యుద్ద సన్నద్ధులగు వారి కాయా సమయమ్ముల బంధుత్వాదికంబు పాడకట్టునే?” (ప్రధము ఇది నాటకం కాబట్టి సందర్భాన్ని నాటకానుగుణంగా మలచి చెప్పిన తీరు చాలా బాగుంది. నటుడు తన్మయుడై రౌ ద్రరసాన్ని పోషిస్తూ ఒక్కోసారి నిజంగానే చేయకూడని సని చేయడం తటస్ట పడవచ్చునని అందుకే నటునికి తన్మయత్వం పనికిఠరాదనే సూచన చేస్తున్నట్లు కూడా అనిపిస్తుంది. తన్మయత్వంచెందిన నటులు చేసేన పొరపాట్లు లేకపోలేదు. “*“లంకాదహనంా నాటకం ్రదర్శిస్తూ, ఆంజనేయ పాత్రధారి తన్మయుడై రంగస్టలానికి నిప్పుపెట్టినట్టు, “భక్తప్రహ్లాద? నాటకం ప్రదర్శిస్తూ నరసింహపాత్రధారి వేషం కోసం పెట్టుకొన్న ఇనుప గోళ్ళతో, హిరణ్య కశిపు పాత్రధారి కడుపు వింవినట్లు, వృద్దులైన నటుల వల్ల వింటున్నాం. అంతే కాకుండా యుద్ద సమయాల వద్ద తన్మయులైన నటుల కత్తులు తగిలి రక్తాలు కారిన సందర్భాలు చూస్తున్నాం. ఇంకా ““'హరిశ్చంద్రి” నాటకంలో హరిశ్చంద్రుని కిరిటం విశ్వామిత్రుడు తన్నగా కిరీటం ప్రేక్షకుల్లోకి ఎగిరిన ప్రత్యక్ష సందర్భాలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ పొరపాట్లకు కారణం, నటుని తన్మయత్వం. వీటన్నిటిని దృష్టిలో పెట్టుకొని సందర్భానికి అతికేటట్టు నటులకు చక్కని సూచన, తిరుపతి కవులు చేశారు, అయితే చాలా వుంది, “ఆతడు అపాత్రలో లీనవైపోయా"డని “తన్మయుడైపోయా”” డని అంటుంటారు. ప్రేకకుల దృష్టిలో అది నిజమే కావచ్చు. నటుని విషయంలో కాదు, కారాదు. నిజంగా నటుడు, పాత్రలో లీనమైపోయినా, తన్మయుడై పోయినా అతడు ప్రేక్షకులను మెప్పించ లేకపోగా అభాసుపాలౌతాడు. అందుకే తిరుపతి కవులు అతి సున్నితంగా నటునికి తన్మయత్వం పనికి రాదని సూచించారు. 2. శ్రీకృష్ణుడు అశ్వత్చామను శపించగా, అశ్వత్చామ శ్రీకృష్ణుని నిందిస్తాడు. అది అమూలకం, ఇలా ఉంది. “అశ్వ: ఏమీ! నన్ను శపించితివిగా? నీకును నేను ప్రతి శాపమీనేర్తును. గాని, యయ్యది నేట, రేపటనొక్క పతివ్రతాశిరోమణిచే గావ్రయుండుట జేసే యూరకుంటి. డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 188

చం॥ విదురుని యింట విందనుచు బెట్టితి సంధిచెడంగ, నాజికిం" గుదురని వాని బార్జుబురికొల్పితి గీతలటంచుజెప్పి, యా పదగలవేళ గర్జుపయిబంపితిపార్టు శరంబు, చ[క్రమున్‌ దుదకొకసారి పట్టితివి, ద్రోహములియ్యవికావె, మాధవా? ఇవి, ఇట్టుండుగాక! చం॥ నరుడతి ధర్మతత్పరుడనందగు, నుత్తముడయ్యు నీ నచ. స్పరణికిలోగి కాదె, విరసమ్ములు పెక్కులొనర్చె, నాటి సం గరమున సన్నసేయుటది కాపురుషుల్‌ పొనరించు కృత్యమా? పరువు గలట్టి యుత్తముల పద్ధతియా? వివరింపుమో హరి! నీవు విష్ట్రంశ సంభూతుండవగు మహానుభావుండవగుటంజేసి నిన్నేమియు ననగూడదు. కాని, యైనను యథార్హమునకు దప్పుండగూడదు గదా! ఉ॥ కర్గుడు దుర్ణయుండగుచు గౌరవనాథుని బాడువేసె! నీ నిర్ణయ మాదరించి యవినీతులు పాండవులైరి, నీవునుం గర్జ్హుడు లేక యున్నయెడ గౌరవపాండవ యుద్దమున్నదే? కర్టుడొకండె దుర్దనుడు గాడు సుమీ! వసుదేవనందనా! ఇక నొక మాట నీతో జెప్పి విరమింపనెంచుకొన్నాడను. ఇదియుంగూడ సావధానముగ నాక ర్లింపుము. ఉ॥ _ పావనుడైన ధర్మజుని బట్టి పలార్చి, విరోధపెట్టి, నా చావువచింపజేసి కలశప్రభవున్‌, గికురించిచంపి, తీ యేవపు గార్యముల్‌ జగమునెల్లెడనెవ్వరెలుంగ నట్టివా? రివిక గోటిజన్మములనెత్తిన నిద్దురితమ్ము వాయునే? ఇంకను నీయందు దోసమ్ములనేకములు గలవు (ప్రధమ) సాక్షాదవతార పురుషుడైనా సరే శ్రీకృష్ణుని లోపాలూ, చేసిన తప్పిదాలు తిరుపతి కవులు అశ్వత్భామచే అడిగించడం చేత వారి నిష్పాక్షికత స్పష్టపడుతుంది. తప్పు ఉందంటే అడిగే స్వభావం అశ్వత్చ్రామది. దుష్టులైన దుష్టచతుష్టయాభిప్రాయాలు ఎప్పటి కప్పుడు ఖండించిన వాడు, అశ్వత్థామ. ధర్మ పకపాతియైన అశ్వత్చామకు, స్వ పర భేదమే కాకుండా దైవాంశ సంభూతుడన్నా లెక్కలేదని పై సందర్భంలో తేల్చీ చూపి అశ్వత్థామ పాత్రకు బాన్నత్యం కల్పించారు. సంధికి వచ్చి విదురుని ఇంటిలో తినడం, యుద్ధ పరాజ్ముఖుడైన అర్జునునికి గీత డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 189

ఉపదేశించి పురికొల్ప్బడం, ఆవదలో కర్ణుని చంపించడం, ఆయుధాన్ని ధరించనని ప్రతినచేసి, చక్రం పట్టడం శ్రీకృష్ణుని తప్పులుగా ఎత్తి చూపారు. పరువుగల వాడెవడూ ఈ పనులు చేయడని అనిపించారు. విష్ట్వంశ సంభూతుడవైనా చెప్పక తప్పదంటూ కర్షుడు, శ్రీకృష్ణుడే లేకపోతే కురుపాండవ యుద్ధమే ఉండ దనిపించారు. ఇంకా తృప్తిపడక కోటి జన్మలెత్తినా (శ్రీకృష్ణునికి ఈపాపం పోదని ఖచ్చితంగా చెప్పించి, తిరుపతి వేంకటకవులు, యధార్ధ వాదసంభాషణానైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శించారు. 3. ఉపపాండవుల వురణానికి చింతిస్తున్న ద్రౌపది, ధర్మరాజుల నుద్దేశించి కృపాచార్యుని చేత అమూలకంగా తిరుపతి కవులు, ఇలా పలికించారు. “కృపా: (కొంచెము కోపముతో) గీ1 _అందటిము సల్పియుంటిమన్మర్షకృతులు గణన చేసిన నిందు యోగ్యతము లెవరు? నీవెటుంగవొ, సంగతి నేనెలుగనా? భారతము బొంకుగాదె? యో పార్టివేంద్ర! (ప్రధమ) ఇది కృపాచార్యముఖతః వెలువడ్డ తిరుపతి కవుల అభిప్రాయంగా కనబడుతుంది. భారతంలో గల ప్రధానపాత్రలను పరిశీలొస్తే ఏదో ఒకలోపం (ప్రతిపాత్రకూ కనబడుతుంది. ఉపపాండవులను చంపిన అశ్వత్థామను ద్రౌపది నిందించగా కృపాచార్యుడీమాట అంటాడు. అందుకే సందర్భానికి సరిపడ్డతీరులో అనిపించారు. సాధారణంగా లోకంలో మన లోపాలను ఎవైనా ఎత్తిచూపీతే వారిలో లోపాలను మనం ఎత్తి చూపుతాం. ఇలా లోకసాధారణ విషయానికి కూడా సందర్భం అతికేటట్టు పలికించారు. అక్కడితో ఆగకుండా "“భారతం బొంకు” అనే సామెతను కూడా జోడించారు. 18 సంఖ్యకు ఎంత ఉత్కృష్ట స్టానం కల్పించినా, 18 పర్వాలు, 18 అక్షాహిణులు, 18 రోజుల యుద్ధం మొదలయిన వాటి వల్ల భారతం బొంకని జనం వాడుకలోనే కాకుండా పండితుల్లో కూడ చోటుచేసుకుంది. సంస్కృత సాహిత్య చరిత్రలో “భారత కథ సత్య కథేనా”'? అనే శీర్షికలో ఇలా ఉంది. భారత కధ కురు పాంచాలుర మధ్యజరిగిన ఒకానొక చిన్న యుద్దమై వుంటుందని అదే రానురాను మహాకథగా పెంచబడిందని, ద్వంద్వ యుద్దం మౌత్రం చేతనే జాతుల చరిత్ర గతి నిరయింపబడే కాలంలో కోట్ల కొలదిపైన్యం పాల్గొని18 రోజుల యుద్ధం చేసినారనటం అసంభవమని హెచ్‌.డి. సంకాలియా అభిప్రాయం”: డా॥ మీగడ రానులింగస్వామి 190

గ్రంధకర్తలు ఇంకా ఎన్నో కారణాలు చూపీంచారు. ఎన్నో విమర్శకాభిప్రాయాలు అక్కడే చూపారు. కాబట్టి, బహుగ్రంథకర్తలు, అనేకానేక [గ్రంథ మర్మజ్ఞాలు, పండితపామర హృదయాలను క్షుణ్ణంగా తెలుసుకున్నవార్తు సంస్కృతాంధ్ర భారతాలను మథించిన వారు అయిన తిరుపతివేంకట కవృలు భారతంపై ఈ అభిప్రాయం వెలిబుచ్చడం ఆలోచనీయాంశమే. 4. _ ఉపపాండవులు మరణించిన తరువాత, మరణించిన వారి కోసం ఇంటిలో స్నానం చేయకూడదనే ధర్మాన్ని (శ్రీకృష్ణునిచేత అమూలకంగా తిరుపతి కవులు ఇలా చెప్పించారు. కం॥ పరలోక గతులకొటకె వ్వరు నింటన్‌ దానమాడవలదు. తటినికై యరిగి యటగ్రుంకులిడుటయ మరియాద, సమస్తధర్మ మార్గములందున్‌ (శ్రథమ) సందర్భాను సారంగా ధర్మాలను ఆయా ప్రాతలవేత. సరళంగా అందరికీ అర్హమయ్యేటట్లు చెప్పించడం వీరికి వెన్నతో పెట్టిన విద్య, - సాక్షాత్‌ గీతాచార్యుని చేత ఈధర్మం చెప్పించడం వల్ల దీనికి మరింత ప్రామాణికత వచ్చింది. అదీ తిరుపతి కవుల ఘనత. 5, తృతీయాంకంలో కర్టుడు అన్న అని తెలియగానే పాండవులంతా బాధపడతారు. అర్జునుడు, (శ్రీకృష్ణుడే కొంపతీశాడని అనే సరికి, (శ్రీకృష్ణుడు వచ్చి కర్టుని వధముందు ధర్మజార్జునుల వాగ్వివాదం గుర్తుకు తెచ్చి దెప్పుతాడు, “అన్న అయిన కర్ణుడు, మనం కురురాజునే కొలుద్దా మంటే కాదంటామా” అనీ ధర్మజుడంటాడు. అక్కడే ఉన్న నారదుడు” కర్గుడు మీయన్న అని (శ్రీకృష్ణుడు ముందేచెప్తే బాగుండునని ఓపుల్ల వేస్తాడు. ““నేనలా ముందే చెప్తే వీరి [ప్రతిజ్ఞలెలా తీరుతా” యని (శ్రీకృష్ణుడంటాడు. ద్రౌపది కూడా , 'శ్రుకృష్ణునిదే తప్పంటుంది. వెంటనే అర్జునుడు '“సుభద్రకు నేను పద్మవ్యూహం గురించి చెప్తుండగా ఆమె నిద్రపోగా, గర్భస్ట శిశువు '' ఊ కొడుతుండగా మధ్యలో వచ్చి నువ్వు పిరికి వాడవై నన్ను తీసుకుపోలేదా'- అని శ్రీకృష్ణుని నిలదిస్తాడు. దానిక్రి శ్రీకృష్ణుడు ““గర్భస్ట శిశువు వినడమేమిటి? వింటే నాకు భయమేమి' టని ఎదురు స్రశ్చ వేస్తాడు. వెంటనే నారదుడందుకొని, ఆ అభిమన్యుడే జీవిస్తే నువ్వు మరోజన్మ ఎత్తాలని అంటాడు. ఏమిటీ కట్టుకథలని నారదుణ్ణి శ్రీకృష్ణుడు కోప్పడతాడు. '' నరకాసురుణ్ణి నీవు చంపలేదా? అతడు నీకొడుకే గదా” అని నకులుడంటాడు. “*వాడికీ అభిమన్యునికి పోలికేమిటి'” అని డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 191

శ్రీకృష్ణుడు గద్దిస్తాడు. “భూమికి భారంకాని వాళ్ళు కూడా ఈ యుద్ధంలో చాలా మంది చచ్చారు. అటువంటి యుద్దం ఎందుకు కల్పించా” వని నారదుడు (శ్రీకృష్ణుని ప్రశ్నింపగా *ఆయ్యా! నారదా! నేనూ మానవ మాక్రుజ్హే” నని విసుక్కుంటాడు. అంతాకర్మబద్రమని సర్హిచెప్తాడు. ఇదంతా తిరుపతి కవుల అమూలక సృష్టే. ధర్మరాజా విరక్తితో అడవులకు వెళ్తాననడం అర్జున ద్రౌపదులు వారించడం మాత్రమే భారతంలో ఉంది. ఈ సందర్బంలో నారద శ్రీకృష్ణులను ్రవేశపరిచి, అంతా (శ్రీకృష్ణునిదే తప్పన్నట్టు మాటాడించి దీన్ని ఒక రసవద్దట్టంగా రూపుదిద్దిన ఘనత తిరుపతి వేంకటకవులదే ననడం నిర్వివాదాంశం. 6, చతుర్చాంకారంభంలో కవి వర్తకులనే అమూలక పాత్రలను ్రవేశింపజేశారు. “కృతయుగం నుండి ఎందరు రాజులు లేరు. అయినా రాయుణ్టూక్కట్ణే రాజుగా ఎందుకు చెప్పుకోవాలి? అ రాముని పాలన కూడ ఈ ధర్మరాజు పాలన ముందు తీసి కట్టే. ఆ రామచరిత్ర వాల్మీకి రచించాడు. ఈ ధర్మరాజు చరిర్ర వ్యాసుడే వ్రాయాలి ఆ రాముడు సీతను చెరగొన్న రావణుని వధించాడు. ఈ ధర్మరాజు ద్రౌపదిని చెరగొన్న పైంధవుని చంపకుండా విడిచిపెట్టాడు. కాబట్టి ఆ రాముని కన్నా ఈ ధర్మరాజే గొప్పు" అని అనుకొంటారు. వర్తకుని వల్ల భీష్ములవారి నిర్యాణ సమయానికి ధర్మరాజావారు వెళ్ళారని, కవి తెలుసుకుంటాడు. దీని వల్ల ధర్మరాజ పరిపాలనం, భీష్మ నిర్యాణం తిరుపతి కవులు సూచించారు. కవి, వర్తకులు అమూలక పా(త్రలు కాబట్టీ ఇక్కడ చెప్పబడ్డాయి. 7. భీష్ముని నిర్యాణ సమయంలో ఒక్కొక్కరు తమ తప్పిదాలను చెప్పుకొని భీష్ముని కమించమంటారు. వారందరిని భీష్ముడోదారుస్తాడు. ఇదంతా అమూలకమే. భీము: (విచారముతో) తాతా! శాంతి గుణోపేత! 80 కులవృద్దునిట్లానర్చిన ఖలులకు గుల వృద్ది గలదె? కాబట్టియె ని ష్కలుషులు సుతులునశించిరి కలనెెల్లను దీరుపైన కారణ మనఘా! అర్జు: అందునను నేను పరమ దుర్మార్లుడను. గీ॥ పరశురాముజయించిన బల్లిదుండు తాత! యీతని మెప్పు దద్దయువహింవి నట్టి చెట్టంత కొడుకు దానాహవమున గూలునే దోసములు కట్టి కుడుపకున్నై? దా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 192

ధృత : తండ్రీ! అర్జున! గి కొడుక! మీరేల నిందించు కొనెదరోయి? దోషమిది యెల్ల నాదువుత్రులది, నాది దాయభాగమ్ము హరియింపదలపకున్న నింతపుట్టునె? యిట్లౌనె? శాంతనవుడు? ధర్మ : తండ్రీ! ఆంబికేయ! ఉ॥ నీ కొడుకేమేసేయ? నవినీతుడనై చనియేను “తాత! నీ పోక కుపాయముందెలిపిభూమికి నన్‌ బతిజేయు” మంటి “నీ బౌ కడిమిన్‌ సహింపగలమా? చయయుంచు” మటంటి దానగా దే, కులవృద్దు నిట్లు బలియిచ్చితి రాజ్యరమన్‌ (గ్రహించితిన్‌ (భీష్మునుద్దేశించి) తాతా! ధార్మికాగ్రేసరా! గ॥ తొడల నిడికొని కడుముద్దుదొడరనెత్తి పెంచితివి పెద్ద జేసితి వంచితముగ పాపజాతికి బాల్వోయుపగిదియయ్యె నెన్ని జన్మములకును నాకిదియచాలు. కృష్ణ: (కన్నీటితో) తాతా! స్వాయత్త జీవన! ఉ॥ చ[్రముకేల గైకొని విశాంపతులందటిస, యిస్తీ యిసీ య్రమమంచుదూఅ రయమారగబాహులు వట్టి వెన్కకీ శక్ర సుతుండులాగ, నినుజుంపు తలంపున వచ్చునట్టి యా వక్ర చరిత్రు తప్పిదము వాపి క్షమించి యను[గ్రహింపవే (చతుర్హు చేసేన తప్పును ఒప్పుకొని క్షమించమని ప్రార్టించడం, ఉత్తమ లక్షణం, పాప ప్రక్షాళనం ఆపని, పై ప్రాతలన్నిటికీ తిరుపతి కవులు కల్పించారు. మహోదాత్తత చేకూర్చారు కులవృద్దునికి హాని కలిగొస్తే కులకయం కలుగుతుందని, అది అప్పుడే కొడుకుల మరణమూలకంగా ప్రారంభమైందని భీముడు వాపోయాడు. పరశురామునే జయించిన తాతను మోసంతో కూల్చిన దానికి చెట్టంత కొడుకు కూలిపోయాడని అర్జునుడు విలపించాడు ఈ పాపమంతా నాది, నాకొడుకులదని ధృతరాష్ట్రుడు దుఃఖించాడు. తాత ధాటికి తాళలేక చావుకు కారణం అడిగ, రాజ్యాన్దివశం చేసుకున్నానని, దా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 193

పాలుపోస్‌ పెంచిన పామే కాటేసినట్ట్లు, తొడలపై కూర్చోబెట్టుకొని పెంచిన తాతనే చంపిన పాపం ఎన్ని జన్మలకు పోదని ధర్మరాజు ఆక్రోశించాడు. ఆయుధాన్ని ధరించనని (ప్రతిజ్ఞవేసి భీష్మునిధాటికి తట్టుకోలేక చక్రాన్ని ధరించ చంపడానికి నెట్టుకున్న వక్రచరిత్రుణ్ఞని (శ్రీకృష్ణుడు కన్నీరు పెట్టుకున్నాడు. ఇదంతా తిరుపతి కవులఘనతే. ఇంకా గొప్ప విషయం ఏమిటంటే *' అత్యుత్కటైః పుణ్యపా పై6హ్టావఫలముచ్యతే? అంటే, మనం చేసుకున్న పుణ్యాలకు గాని, పాపాలకు గాని ఫలితం ఇక్కడే (ఈ జన్మలోన్సె అనుభవిస్తామని భావం. ఈ విషయాన్ని భీమార్జ్డునుల వల్ల అనిపింపజేశారు. భీష్ముని అక్రమంగా చంపిన పాపం అప్పుడే కులక్షయాననికి దారి తీస్తూ, కొడుకు మరణంతో ప్రారంభమైందని అనిపించడంలో గల ఆంతర్యమిదే. అంతే కాకుండా ఒకరికి వీని చేస్తే వచ్చే ఫలితం, భీమార్జున పొత్రల ద్వారా చెప్పించి, సమాజానికి హెచ్చరిక చేశారేమో అన్నట్టు కూడ అనిపిస్తుంది. ఇదీ తిరుపతి కవుల అమోఘ అమూలక సృష్టి, 68. భీష్మనిర్యాణ సందర్భంలో గంగాదేవి విలాపం తిరుపతి వేంకటకవులు హృదయ విదారకంగా ఇలా అభివర్ణించారు. కం॥ ఎనమండ్రు కొడుకులనునొ క్కనికేనియు నోచవైతి గాల స్టితి కే మని వగతు గొంతికొడుకే మని నిన్ను వధించె? నేడి యాతడు కొడుకా! గ॥ జనన మందిన దాది యీ సరికి లెక్క కొక్క తప్పేని లేని నిన్నోకుమార! వంశవృద్దనియేని గవ్వడి యెజటుంగ డాయెనా? నాయనా! యేమిసేయనయ్య! (చతుర్ధ) పై పద్యాల్లో మాతృవేదనతో పాటు స్త్రీ! విలాపాన్ని సహజంగా అభివర్లించారు. సాధారణంగా (స్త్రీలు రోదిస్తూ చనిపోయిన వాని గుణగణాలు ప్రస్తుతిస్తూ, పరిపరి విధాల తలస్తూ ఉంటారు. అదంతా గంగాదేవి రోదనలో చూపించారు. పుట్టినప్పటినుండి ఒక్కతప్ప్రైనా లేనటువంటి వాడు భీష్ముడని అనిపించడం చేత, భీష్ముని మహోదాత్తునిగా తిరుపతి కవులు భావించారని తెలుస్తుంది. ఈ విధంగా ఈ సన్నివేశాన్ని కరుణరస నిర్భరంగా మలచిన ఘనత, తిరుపతి వేంకట కవులదే. డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి కై94

తజెంందఐబంచ్వేమథధం మూలాతిశాయికాలు అశ్వత్భామచే హతులైన ఉపపాండవులనుచూసి ద్రౌపది, సంస్కృత భారతంలో ఇలా దుఃఖించినట్టుంది. “'మహద్దుఃఖం గతాః పార్థా కృష్ణాంచానీయదర్శితాః (1) రుదతీ పాండవం కృష్ణా సహభ్రాతర మబ్రవీత్‌? (సౌప్టిక-12-10) తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. చ॥ _ '“కలిమికి నొప్పుగాగ బలగంబయి నీకడ నా తనూభవుల్‌ మెలగగ జూడగానన యమేయభుజాబలశాలి విక్రమో జ్ఞ్వలుడు సుభద్రపట్టియును వమ్మయిపోయెననూనభోగముల్‌ గలగెనయేనియున్‌ మజువగా వశమే మనకా కుమారులన్‌? (సౌప్పి- ద్వి-29) దీనిని మాతృవేదన ఉట్టిపడేలా తిరుపతి కవులిలా వర్తించారు: ద్రాప : అయ్యో! కుమారులారా! అభిమన్యుని మృతికేవిచారించుచుండ మీరు గూడ గన్మాజింగితిరా! అయ్యో! అన్నలారా! అయ్యోతండ్రీ! అక్కటా! పుట్టినది మొదలెన్నడును సుఖమెలుగనైతిరి కదా! అన్నా! జూదమా! యెంతపనిజేసితివి? మనుజులు నిమిత్తవాత్రులుగాని, యన్నింటికిని భగవంతుడే మూలము. అయో్యోతండ్రులారా! మజదులందు దయగల్లు శ్రీకృష్ణునకు మీయందు దయలేక పోవుటయునా దురద్నష్టమే. ఎందుగల్లిననేమి? నాకడుపున జిచ్చు వెట్టెనుగదా! అయ్యో! బ్రాహ్మణుడై పుట్టి యిట్టి యకృత్యమునకు బాలుపడుట యెచ్చటను గన్నదియు విన్నదియుగాదు. కొడుకులారా! అప్పాపాత్ముడు మిమ్మెంత కష్టపెట్టిచంపెనోకదా! ఇంతకు నెవరి కర్మమున కెవరుకర్తలు? ఎపుడో యిట్టి దుఃఖము నితరులకు గలిగించితిని. ఇప్పుడనుభవించుచున్నాను. ఒకరా! యిద్దజా!! అయిదుగురు కొమరులు వోయిరాయివలె జీవించియున్నదానను. (పథము పై ద్రౌపదీ వేదనలో మాతృహృదయా క్రోశం అన్ని వచనాల్లో కనిపించినా ముందు, పిల్లలు వారి సుఖాలను తలచుకొని అప్పుడే నూరేళ్ళు నిండాయాయని దుఃఖించడం, ఆ తరువాత కాపాడ గలిగిన వాడుకూడా కాపాడ లేదని రోదించడం, తదుపరి చంపిన వాణ్ణి చుయ్యబట్టడం, చివరికి శ్మృశానవైరాగ్యంతో నిస్పృహతో, ఎవరి కర్మకెవరు కర్తలని సమాధాన పరచుకోవడం ఈ అతిశయంలో గొప్ప తనం. డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 195

సాధారణంగా లోకంలో చనిపోయిన వారి గుణగణాలు, తరువాత ప్రమాదవశాత్తు పోతే ఆ ప్రమాదానికి కారకుడైన వాణ్ణి నిందించడం, (ప్రక్కనున్న వారైనా కాపొడలేక పోయారా అని అనుకోవడం, చివరికి అంతా మనకర్మ అని ఊరుకోవడం సహజం. ఈ లోక సహజధర్మాన్ని నాటకంలో ్రతిఫలింపచేసి, కరుణరస స్ఫోరకంగా రవించి తిరుపతి వేంకటకవులు, కవితాశక్తిని నిరూపించుకున్నారు. 2, యద్దానంతరం ధర్మరాజు, ధృతరాష్ట్రుని కలొసీ సందర్భంలో సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “శుక్రువే పతరం వృద్ధం నిర్యాతం పాండునందనః (1) శోచమానం మహారాజం (భ్రాతృభిస్సహితస్తదా?? (్త్తీ-12-2 తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “గీ తనయులందటు బొలియుట వినినయడలు మానసంబు దహీంవ నమ్మనుజవిభుడు వొగులుచు వచ్చె నను తలపోత జేసి యున్ల మక్కటికమున జొత్తిల్లుచుండ (117) కం॥ వదనమున విన్నదనముం గదురగ హరిజూవి రాజుగాన వలయు నా కదియెట్లు నుడుగ వచ్చునె కదలుండని పలికి చనియె గలని వలనికిన్‌? (స్తీ- పధమ-1128) తిరుపతి కవులు దీనిని అతిశయించిన తీరు, ఇది. “ధర్మ: కృష్ణా! వాసుదేవా! కం॥ ఏమొగమున గనుగొందును మోమోట యొకింత దక్కి ముదితొక్కుల దుః ఖామయ మగ్నుల, నకటా! యేమాడ్కిన్‌ వీరి దుఖమిదిచల్గాలున్‌? కృష్ణ: బావా! మీ శాంతమునకు దగిన ఫలము గలుగనవ్హుడు మీరేమీ చేసెదరు? భీము : (కోపముతో) ఓహో! ఏమి యీ విరుద్ధము? ఉ॥ _ చచ్చినవాడు చావకవెసన్‌ గురుపుత్రుని బిల్చియాతనికిన్‌ డ॥ మీగడ రామలింగస్వామి 196

మచ్చికజేసి ద్రోవది కుమారుల దక్కిన రాజ్యసైన్యమున్‌

బొచ్చెముమై వధింపుటకు బుచ్చిన దుగ్మదునింకనొక్కమా

జెచ్చట వైన జంపవలదే? యటుగామిని గోపమాటునే? ధర్మ : భీమన్నా! “మరణాంతానివైరాణి' యనుట యెజీగియునిక నెందుకోయీ కోపము? భీము : అన్నయ్యా! ఈ శా॥న్త్రములు లోకమునకే గాని యాదురాత్మున కుపచరింపవు. వీమందురా?

చం॥ మరణముతోడదీటుదురు మంచి ప్రవర్తన గల్గువారు, దు

శ్చృరితులు చచ్చియున్‌ బగ బిశాచములై కనజేతురిట్టి యు ద్ధుర చరితమ్ము గల్గుటనె దుష్టచతుష్టయమన్నయట్టి యీ బీరుదు నుయోధనాదులకె పేర్కొనగా బడెడిన్‌ జగమ్మునన్‌ (ద్వితీ) ఓడిన వాడికి గెలీవిన వాడిపై ఉన్నంత కోపం చెప్పతరం కాదు. కేవలం గెలవడమే కాకుండా తన నూటుగురు కొడుకులను నాశనం చేస, తన అధికారాన్ని కాలరాసి, తను సర్వవిధాల భ్రష్టుడు కావడానికీ కారకుడైన ధర్మరాజుకు, యుద్ధానంతరం ధృతరా స్రునికి మొఖం చూపిస్తే వఏీమౌతుందోనని భయంవేసిందట.

ఈ విషయమై ధర్మజుడు శ్రీకృష్ణుని సంప్రదించగా, తప్పువాళ్ళదేనన్నాడు. భీముడు మండిపడి వాళ్ళ టుళ్ళిర్యలను ఛెప్ప, అందుకే వాళ్ళకు దుష్ట్రచతుష్టయమని పేరు వచ్చిందన్నాడు. పైగా దుర్యోధనుల్లాంటి నీచులు, చచికూడా పిశాచుల్లా పీక్కుతింటారని అన్నాడు.

ఇలా సందర్భానుసారంగా శా స్రాలను వళ్లీంపజేస్ర, మరింత పుష్టిని చేకూర్చి, అటు మూలానికి, ఇటు సమాజానికి వెజుగులు దిద్ది రచన సాగించడం, తిరుపతి చేంకటకవులకు కరతలామలకం,

“డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి [97

ఇచెెంండవంచ్వయమేధం యథధామూలకాలు అశ్వత్చామ ఉపపాండవులను చంపినట్లు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “తే హత్వా సర్వపాంచాలాన్‌ ద్రౌపదేయాంళ్ళ సర్వశః? (సౌప్తిక-9-1) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “సీ సకలపాంచాలురు సమసిరి పాంచాలి కొడుకులందలు జముకడకు జనిరి* (సౌప్తిక- ప్రధ-203) దీనినే తిరుపతి కవులు నాటకీకరించిన విధం ఇది. ““కృపా :- కుమారా! నీ వింతకుమున్ను చెప్పినదేయైనను విస్పష్టముగా దెలియమిని మరలనడుగుచున్నాను. ఉపపాండవులేమైరి? అశ్వ :- ఏమైరా? మేనమామలకు దోడైరి! కృపా :- శివశివా! ఎంత పాతక మొనరించితివి? [= (ప్రథమ) 2. అశ్వత్చామ బ్రహ్మశిరోనామకాస్త్రాన్ని పాండవ భార్య గర్భపాతమగునట్ట్లు చేయగా శ్రీకృష్ణుడు కోపించి శపించుట సంస్కృత భారతంలో ఇల్లా ఉంది. 4 (దాణిరువాచ॥గర్భేషు పొండవేయా నామమోఘం వైదుత్తమం నచశక్త్యో౭ిస్మిభగవన్‌ సంహర్తుం పునరుద్యతం*” (సౌప్తి-15-32) తస్మాత్వమస్య పాపస్య క ర్మణః ఫలమాస్ప్నుహి త్రీణి వర్షసహస్రాణి చరిష్యసి మహీమిమాం _ (10) పూయశోణిత గంధిచ దుర్గకాంతార సంశ్రయః (12) విచరిష్యసి పాపాత్మన్‌ సర్వవ్యాధి సమన్వితః (1) పశ్యమే తపసోవీర్యం సత్యస్యచ ద్విజాధమణ' (సౌప్తి-16-16) తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. ః క. మద (స్త్రంబు పాండవేయరాగ పాత్ర గర్భములకు వోని గావించి సంతృప్తి బొంది తా బ్రశాంతి బొందు గాత! (77) బాలఘాతివగు నీకు నశనంబు దుర్గభంబై సహాయనిరతుండవై దుర్గంధరక్తంబయిన నంగంబు దిర్రంబగుచుండ మూడు వేలేండ్లు దిరుగుము?? (సౌప్తి- ద్వి-66) దీనిని తిరుపతి కీవులొనర్చిన విధం ఇది, డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 198

“అశ్వ :- (కోపముళో) గీ బ్రాహ్మణ స్వాపహారమ్ము పాండవులకు వేడ్కగావున నిది పాండవేయ దార్‌ గర్చములనెల్ల హరియించుగాక పిదప శాంతి గనుగాక కనుగాక సంతసంబు శ్రీకృః- నీ విప్పాపమ్మునంజేసి మూడు వేలేండ్లన్న వన్హ్రృమ్ములు దొరుకక దుర్గంధ దూషిత శరీరుండవై తిరుగుదువు గాక (పథము ౩. ఉపపాండవులను చంపడానికి అశ్వళ్చామ వచ్చినవుడు, శివుడతనిని అవహించినట్టు, ఒక ఖడ్లాన్ని శివుడు, అశ్వత్దామకిచ్చినట్లు దానితోనే అపాండవం చేయడానికి పూనుకున్నట్టు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది, “ ఏవముక్త్వా మహాత్మానం భగవానాత్మస్తనుం ఆవివేశ దదౌచాస్మై విమలం ఖడ్గ ముత్తమమ్‌: (సౌప్తి-7-66) తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. = నీవు నాయను[గ్రహంబు వడసితని యొక్క మహనీయఖడ్గం బవ్వి ప్రుని చేతికిచ్చుచు నతండెజంగకుండ దేజోరూపంబున నతని తనునన నావేశించె నిట్లు రుద్రుండొలసిన యగ్గురునందనుండు? (సౌ- ప్ర-13క) దీనినే తిరుపతి కవులు ఇలా అనిపించారు. “కృపా :- చః అటుల సుయోధ నుండనుప నయ్యెడకేగెడి వేళ మధ్యనా క్కట వికృతాకృతిన్‌ శివుడుగానగనై తుదకున్‌ బ్రసన్నుడై “యిటు విధి చోదితంబయగు వీవు నిమిత్త? మటంచు ఖడ్గమొ క్కటి దయచేసి తానతని కాయమునందిమిడెన్‌ స్వయమ్ముగన్‌' ( ప్రధమ) 4, _ దుర్యోధనుని చంపాడనే ఉక్రోషంతో పదివేల ఏనుగుల బలం కలిగిన ధృతరా స్ట్రడు ఇనప భీముని ఉగ్గుగావించినట్టు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “తం గృహీత్వైవ పాణిభ్యాం భీమసేన మయోమయం బభంజ బలవాన్‌ రాజా మన్యమానో వృకోదరమ్‌? _ (స్త్రీ-12-17) ఇదే తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “ ఇత్తెఅంగున దశ సహస్ర సామజసమాన బలుండగు నయ్యంధ నృపతి గంధవహనందన ్రతిరూవంబు భగ్నింబు సేసి పేంపున నెడద నిర్భర హర్షంబు నొందియు”' (స్తీ ప్ర-132) డా॥ మీగడ రానులింగస్వామి 199

దీనిని తిరుపతి కవులు నాటకీ కరించిన పద్దతి, ఇది. “ధృత :- నాయనా! ధర్మనందనా! భీమన్నయేడోయి? కృష్ణు :- (తనలో) అబ్బో! ఎంత స్రీతియో, పాపము (ప్రకాశము) ఇడుగో! ( ఇనుప భీముని ముందజికి దోయును) ధృత :- (కౌగిలించుకొని నలీపివేయును) (అందటును నాశ్చర్యము సూచింతురు) అర్జు :- (తనలో) క౦॥ పదివేలేన్లుల బలము న్నది యీతని కంచు నందతాడుటవిని యి య్యది యతిశయోక్తి యని నా మదినెంతునికింతవాడు మహిలోగలడ్తే: (ద్వితీయ) 5, కురుకుల నొశనానికి కారకుడవు నీవని గాంధా8 (శ్రీకృష్ణుని శపించగాా అతడు చిలునవ్వుతో స్వీకరించడం సంస్క ఎత భారతంలో ఇలా ఉంది. “ ఇచ్చతోఇపేక్షితోనాశ। కురూణాం మధు సూదనః యస్మాత్త్వయా మహాభాహో ఫలం తస్మాదవాప్నుహి (4) త్వమప్యుప సీతే వర్షే షట్రింశే మధుసూదన; హతజ్ఞాత్మిరతామాత్యో హత్ర పుత్రోవనే చరః (44) కుత్ళితేనాప్యుపాయేన నిధనం సమవాప్ప్యసి (45) 'స్త్రీయః పరితపిష్యంతి యధైవభరత( స్త్రియః (46) కృష్ణోవాచ:- జానేహమేవ మష్యేవం చీర్ణం చరస్సి షత్రియే (48) సంహర్తావృష్టి చ క్రస్యమదన్యోనేహ విద్యతే అవధ్యాస్తే తరైరనైై రపివా దేవ చానవైః (49) పరస్పర కృతం నాశమత్త; 'ప్రా్ఫ్యంతి యాదవాఖ (స్తు-25-50) తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. సీ పూని పాతివ్రత్యపుణ్య ఫలంబున సంపాదితంబైన సారతపము బలిమి సాధనముగా బలికెదనుత్తము జ్ఞాతుల దమలోన సంగరమున బొలియ జేసితి గాన పొలీయుదురన్యోన్య సూతుకులై భవజ్ఞాతి జనులు డా! మీగడ రామలింగస్వామి 200

నీవును దప్పక నేడాదిగా ముప్పు దాజగు నేడైన యద్దినమున గీ _ నరయ దిక్కెవ్వరును లేని యగ్గలంపు గుత్సితంపు దెజంగున గూలువాడ విట్లు మీ వధూజనములు నేద్భ్చువారు పతుల సుతులను బంధుల బనవిపనవి ( స్తీ ద్వి-162) గీ॥ _ మున్నకాదె యాదవులకు మునివరేణ్య కలిత దారుణ శాపంబు గలదు నీకు నేల చర్విత చర్వణ మిట్లు సేయ దీన నీవేమి త్రవ్వితి దాని జెవుమ (్తీ-ద్వి-163) కం॥ యదువంశజాతులకుద ప్పుదు నాశము వారి సురలు బరిమార్చగ లే రది కారణంబుగాగ దె గుదురొండారు చేత రణము ఘోరత్వమునన్‌ (స్త్రీ-ద్వి-164) దినిని తిరుపతి కవులు యథాకరణం చేస్తూ సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో 36 సంవత్సరములని కాల నిర్ణయం ఉండగా, వీరు దాని ప్రసక్తి చేయలేదు. “గాంధా :- కృష్ణా! కురువంశ కృష్ణవర్త్మ! ఉ॥ కూకటి ద్రేళ్ళతోడ గురుకోటి కురుట్పటలిన్‌ వెలార్చి తీ వేకుటిలాత్మ! జ్ఞాతులకు నింతలు పుట్టునె లేకయున్న, లే వేకలహమ్ము లెయ్యెడను? నీ యుసురంతయు నిన్ను నట్ల నే తాకి నశింవజేయునిది తప్పదు నేనొక సాథ్వినైన చోన్‌ కృష్ణు;- (లేని సంతోషముతో) అల్లా! నీవు నాకు శాపమిచ్చినను, నది యనుగ్రహముగానే పరిణమించినది సుమీ! ఉ॥ యాదవులేరికిన్‌ సమరమందవిజేయులు చచ్చుటెట్లహో యీ దురహంకృతుల్‌ భువికి నేగతి దీటునొకో భరంబటం చేదలపోతు, నీ కొడుకులే యనుకొంటిని నీవు గూడ నా ప దడ్డు జూపి భూభరము వాపితి వంతియ చాలు నెమ్మెయిన్‌ నగ మున్నిట్లు తూదవులకు బ్రాహ్మణ శాపంబున్నది (ద్వితీయ) 6. కథ్దుని మరణానంతరం అతడు తనకన్న అని విన్న ధర్మజుడు, “స్త్రీలకు రహస్యాన్ని డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 201

దావే శక్తి ఉండకుండు గాకి* అని కుంతిని దృష్టిలో పెట్టుకొని శపించిన తీరు సంస్కృతభారతంలో ఇలా ఉంది. “* ఉవాచ వాక్యం ధర్మాత్మాశోక వ్యాకులి తేంద్రియః (9) భవత్యా గూఢ మంత్రత్వాత్‌ పీడితోఇ_స్మీత్యు వాచతాం (10) శశాప చ మహాతేజః సర్వలోకేషు యోషీతః న గుహ్యం ధారయిష్యంతీ త్యేవం దుఃఖసమన్వితః' (శాంతి-6-21) తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. “యద్దేవి నాలోకించి భవదీయ మంత్ర కార్య గోపనంబునం గాదె యింతపుట్టెనని పలికి యంత నిలువక, (40) గి॥ “అంగనాజనమ్ములకు రహస్యరక్ష ణంబు నందలి శక్తి మనంబులందు గలుగ కుండెడు మెల్లలోకములి”నని 4 పంచె నా ధర్మ దేవతాప్రియసుతుండు: (శాంతి- ప్రథమ-శత్త్ర) తిరుపతి కవులు ఇలా చెప్పించారు, “ధర్మ :- అక్కటా! తళ్లి యెంత పని చేసినది, ఇక (స్త్రీలకీ రహస్య గోపన శక్తి లేకపోవు గాక? (తృతీయ) 7... భీష్మాచార్యుడు శ్రీకృష్ణుని అనుమతి పొంది ప్రాణత్యాగం చేయడం, సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. " “వాసు దేవోవాచః:- అనుజానామి భీష్మంత్వాం వసూన్‌ ప్రావ్నుహిపార్థివ నతే౭్నిస్తి వృజినం కించిదిహలోకే మవాద్యుతే (61) వైశంపాయనోవాచ :- ఏవముక్తస్తుగాంగేయ స్తత స్తూస్ణీం బభూవహ ధారయామాస చాత్మానం ధారణాసుయథా క్రమం (62) యద్యన్ముంచతి గాత్రాణాం స శంతను సుతస్తథా తత్తద్వి శల్య మభవద్యోగముక్తస్య వై క్రమాత్‌ (63) ఇద మాళ్ళీర్య మాసీచ్చ మధ్యేతేషాం మహాత్మనాం కణేన ్రేక్షతాం తేషాం విశల్య స్ప్ఫోభవత్తదా (64) సన్నిరుద్దస్తుతే నాత్మా సర్వేషాయత నేషుచ జగామ భిత్వామూర్జ్చానందినమభ్యుత్స్చపాత హ (65) మహోల్కేవచ భీష్మస్య మూర దేశాజ్జనాధిప డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 202

ని సృత్యాకాశ మావిశ్య క్షణేనాంతరధీయత (66) దేవదుందుఖి నాదళ్చ వుష్టువర్షైస్సవో భవత్‌” (అనుశాసఎర5్‌-67) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. ““అనిన విని వాసుదేవుండు దేవగ్రతు వదనంబత్యాదరంబున నాలోకించి (466) ఆఃె॥ కీడొకప్టు లేదు కృత పుణ్యడవు తండ్రి వలని భక్తి పెంపు కలవు దాన గాదె బంటుబోలె గాంగేయ మృత్యువు నీవశమున నిలిచె నిర్మ్వయముగ (467) నీకు నేననుజ్ఞ యిచ్చితి వసువులంబొందు మనినం బరమానందంబునంబొంది...... యూరకుండిి ధారణానుక్రమంబున సమాహితాళ్ముండయి వాయువుల సన్నిరుద్ధంబు . చేసిన నవి యూర్ద్వగతిం గైకొనియె, నమ్మహాత్ముండవయవంబులం బ్రాణంబులు పాపికొనుచు వచ్చునయ్రై చోట్టు శల్యరహితంబులగు చుండెనట్లగుటంగాం చి కృష్ణాదులగు నఖిల జనంబులు నాళ్చర్య భరితాంతఃకరణులగుచు గీర్హించిరా సంయమ చతురునిచే సర్వావయ తను సన్నిరుద్దంబై యాత్మమూర్రంబు ఛేదించి మహోల్కాకారంబున నాకసంబున కెగసీ కొంత దవ్వరిగి యంత్పర్షితంబయ్యె నప్పుడు పుష్పవృష్టి గురసె దేవదుందుభులు మొరసె........”. (అనుశా-పంచ-468) దీనిని తిరుపతి వేంకటకవులు నాటకీకఠించిన పద్దతి ఇది, ““కృష్ణు :- తాతా! నేడు మాఘళుద్ధ ద్వాదశి. ఇట్టి పుణ్య దినమ్మున నీవ దేహత్యాగంబొనరించి పరవ్ము నలంక రించుచుంటివి. కాన నీ దినము స్వతః పవిత్రమైనదయ్యు మరింత వన్నెకెక్కి నీపేరబ్రసిద్ది వడయుగాక. భీష్ము :- దేవా! నీయను గ్రహమ్మున నొక్కటియు గొదువ లేదు. నేను యోగమార్గమ్మున బ్రాణమ్ములు విడువందలంళు గాన నాకించుక యావరణంబేర్చవి మీరందణను కొండొక దచ్వున నిలుతురు గాక. ధర్మ :- ఎవరురా, అక్కడ? (తెరవైతురు) కృష్ణ.- (తెర సందు నుండి చూచి ధర్మజానితో) కం॥ చూచితివ? ధర్మజా! స త్యాచారుండైన యిమ్మహా మహుయోగ 'ప్రాచుర్యమ్మిటువలెనే యాచార్యులు నేరరిది యథార్దము సుమ్మీ (చతుర్ర) డ॥ మీగడ రామలింగస్వామి 203

విదు :- (అట్లనే చూచి) ఓహో! యిది విచారకరమయ్యును నత్యాశ్చర్యం బగుచున్నది. గ; ప్రాణముడిగిన పట్ల శల్యములు లేవు కలవె? యిబ్టివియును యోగ గరిమలెందు (ఆకసమువంకజూచి) ఆదిగొ! బ్రహ్మరంధ్రము నుండి యనుపమాన మైన తేజంబొకండేగు నంబరమున (అందలును నాశ్చర్యవడుదురు. పుష్ప్రవృష్టికురియును) (చతుర్ధ) వ అశ్వమేధాశ్వాన్ని అడ్డగించిన కేతు, ధృతవర్మ, వజ్ర దత్తాదులను, అర్జునుడు జయించి, వారిని యాగానికి అహ్వానించి నట్టు మూలంలో ఉన్నదున్నట్లే తిరుపతి వేంకట కవులు రచించారు. 9. యాగాశ్వం వెంట అర్జునుడు వస్తున్నాడని తెలిసి బెదిరి దుస్సల కొడుకు చనిపోవడం, దుస్సల అతనిని ఎత్తుకొని వచ్చి అర్హునునకు చూపించి దుఃఖించడం, సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “'హ్రిప్తోభీ భత్సురిత్యేన నామశ్రుత్వైవ తే2.నఘ విషాదార్తః పాపాతోర్వా్యా మమార చ మమాత్మజః? _ (అశ్వమేధ-65-31) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది: “సీ వచ్చి, కన్నీళ్లులు వదనంబు పై వెళ్లి గొన, రోదనంబు చేసిన నతండు దయనిల నిడియె గోదండ మప్పడతుక పౌత్రుని జూపీ యిబ్బాలుగావు మితడు మీయల్టుని సుతుడన్న నప్పార్డు డిప్పుడు నాయల్లు డెచటనున్న వాడని యడిగిన వనిత వెక్కుచు నతం డాత్మీయ జనకుడు[గ్రాహవమున “గీ! ననఘ'! నీచేత దెగుట తావిని నితాంత శోకమగ్నుడై యుండి నీరాక బిట్టు వినుట బెగ్గిలి ప్రాణముల్‌ విడచెననుచు నెలుగు కడలు కొనగను బెల్లేడ్చై నధిప? (అశ్వమేధ-చతు-45) ఇది తిరుపతి కవులు ఇలా నాటకీకరించారు. డా| మీగడ రామలింగస్వామి 204

“ద్రుస్స ;:- అన్నా! అర్జునా! ఈ పసి బాలుని రక్షింపుము. రక్షీంపుము. అర్జు:- (కౌ గిలించుకొని అక్కా! నీకొడుకేమాయె? దుస్స:- (దుఃఖముతో) ఏమి చెప్పుదును. నీవశ్వము వెంటవచ్చు చుంటివను వార్త నింతకు బూర్వమే చారుల వలన విని బెంగపెట్టుకొని, నేనెంత బోధించినను నమ్మజాలకతుదకు మగణించెను! (పంచమ). 10. బభ్రువాహనుని చేత ఆర్జ్హునుడు చంపబడినట్టు, అర్జునుని బాణాల చేత బభ్రువాహనుడు మూర్భపాొందినట్లు, ఉలూచి సంజీవిని చేత బ్రతికించినట్లు సంస్కృత భారతంలో ఇలా ఉంది. “ ఇత్యేవముక్త్వా నారావైరభ్యవర్హ దమిత్రహా (27) సతేనాతి భృశం విద్ధః పుత్రేణ కురు నందనః మహీంజగామ సమరేమృతో రాజన్‌ ధనంజయః (36) పూర్వమేన సబాణౌ మైైర్గాఢ నిద్దోజర్జ్చున స్తధా _ (అశ్వ-66-38) తస్మీన్న్యస్తే మణావీరోజిష్టురుజ్జీవితః ప్రభుః (12) సమీక్ష్య పితరం స్వస్థం వవందే బభ్రు వాహనః (అశ్వ-69-13) ఇది తెలుగు భారతంలో ఇలా ఉంది. ట్‌ సీం. 0006660000000000000020044442444, ఉద్బటుం డైనిగిడించె బార్డు హృదయస్టళలి నారసమణన్త। శన్త్రవి ద్యానిపుణత్వ శాలియగు నన్నరపాలసుతుండు భూవరా! (63) కం॥ వడినది వీపున వెడలిన బడియె బుడమినర్జునుండు పదపడి త్రైళ్ళెం గొడుకునుమున్న తడేసిన బెడిదపు చేటుల యలంత బృథ్వీనాధా! (64) అట్టు తన పతియును సుతుండును భండనంబునం బడుట విని (65) “ దీనినిమ్మహాత్ముని హృదయ దేశంబు మోపుమనవుడు నతండట్టు చేయుటయుం బార్జుండు ప్రత్యుజ్జీవితుండై?' (ఆశ్వ-చతు-83) దీనిని తిరుపతి కవులు ఇలా రచించారు. “ ఉలూ :- అయ్యో! దైవమా! యెంత పని జరిగినది. కుమారుడు మూర్చిల్లి నాడు. నాథుడు త్రైళ్ళినాడు. ధర్మ:- ఇక్కడికి దేలినది. చచ్చిన వాని నీమె సంజీవన మణినే బ్రతికించినది* (షష్టు డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 205

ఎందవఐవంచ్వేయధథం జైమిని భారత ప్రభావం భీష్మనిర్యాణ సమయంలో గంగాదేవి విలపీస్తూ “భీష్ముని చావుకు కారకుడైన అర్జునుని తల నేలకొరుగు గాక? అని శపించినట్టు జైమిని భారతంలో ఉంది. దానిని జ తిరుపతి కవులు స్వీకరించారు. సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లో బభ్రువాహనార్జ్డునుల యుడ్డం జరగడం, బభ్రువాహనుడు అర్జునుని వధించడం. దానికి కారణం, భీష్ముని అన్యాయంగా చంపినదానికి, అర్జునునికి నరక స్రాప్తి కలుగకుండా ఒకసారి మరణించి బ్రతికితే దోషం ఉండదని, వసువులు చెప్పినట్లు ఉలూచి చెప్తుంది. అందుకే తాను, బభ్రువాహనుని యుద్దానికి పురికొల్చినట్లు, సంజీవిని ద్వారా అర్జునుని బ్రతికించుకొని, అతనికి గల నరక ప్రాప్త దోషాన్ని తప్పించగలిగానని ఉలూచే చెప్తుంది. జైమిని భారతంలో అర్జునుడు వధింపబడిన తరువాత ఉలూచి, సంజీవిని కోసం పుండరీకుని పాతాళలోకానికి పంపించగా, జేషుని చేత అతడు తిరస్కృతుడై వస్తాడు. బభ్రువాహనుడు వెళ్ళి సర్పజాతిని ఓడించి జీవ మణిని తెచ్చేసరికి, ఆ సర్పాలు అర్జునుని తలను తీసుకుపోవడం జరుగుతుంది. ఇదంతా తెలిసిన శ్రీకృష్ణుడు వచ్చి అర్జునుని (బ్రతికించడం జరుగుతుంది. ఇంతా జరగడానికి ప్రథాన కారణం గంగాదేవి శాపం. తన కుమారుడైన భీష్ముని అధర్మంగా అర్జునుడు వధించాడని, పుత్రశోకంతో గంగ విలపిస్తూ దీనికి కారకుడైన అర్జునుని తల తెగునట్లు శపిస్తుంది. పుత్ర శోకంతో అర్జునుడు చేసిన పనికి గంగాదేవి శపించడం, చాలా యుక్తంగా ఉందని భావించారో ఏమో, తిరుపతి వేంకట కవులు, గంగాదేవి శాపాన్ని మాత్రమే స్వీకరించి, మిగతా కథ, సంస్కృతాంధ్ర భారతాల్లోని దాన్నే తీసుకున్నారు. జైమిని భారతంలో గంగాదేవి, అర్జునుని ఇలా శపించింది. గః “అలిగి పార్టుని శిరమాజునెలల కవని ద్రెళ్ళ శపియించి దేవి యదృశ్యమయ్యె”” _ (జైమినిభార-చతు-72) దీనిని తిరుపతి కవులు ఇలా నాటకీకరించారు. “గంగ ;- (కోపముతో) డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 206

గీ॥ . అంతయును నిక్కమేయగు నైననేమి కడుపు దరికొని మండు నెక్కరణి సైతు? నాయుసురు మిన్నకయపోదు నరుశిరము కోలది కాలమ్మునన త్రెళ్ళు గలదు ధ్రువము (చతుర్ధ) (శ్రీకృష్ణుడు రాబోయేదాన్ని తనలో ఇలా అనుకుంటాడు. గీ! _బభ్రువాహనుకతమున బవరమున శి రంబు దెగునీతనికి దన రమణి నాగ కన్య బ్రతికించు, గాంగేయుకలన కపట వృత్తిజంపిన దొసగునకిదియె శాంతి? (చతుర్ధ) ధృతరా(్త్రుడు కూడా తనలో ఇలా అనుకుంటాడు. “+ ఈ రహస్యము వెలిబుచ్చినవో బభ్రువాహనునితో నర్జునునకు.సంగరమే లేక పోవునని కాబోలును, దేవధుని గప్పిపుచ్చినదొ”, (చతుర్ధ) దీనిని బట్టి తిరుపతి వేంకట కవులు, అర్జునుని గంగతో శపీంప చేయడం, జైమిని భారత (ప్రభావంగా తెలుస్తుంది. డొ॥ మీగడ రామలింగస్వామి 207

ఆఅచర్వమధంళుకి అంతలర్సాటకం 'ప్రతిభాసమృద్భులైన మహాకవుల కావ్య సృష్ట నిత్య నూతన పంధాను సంతరించుకుంటుంది. పొండ వాశ్వమేథ నాటక షష్టాంకంలో అంతర్నాటకాన్ని తిరుపతి వేంకట కవులు అత్యద్భుతంగా రవించారు. ఈ అంతర్నాటకంలో నాంది, ప్రస్తావనలు మోటు చేసుకున్నాయి. దీనిని బట్టి, ఏదో ఒక ప్రయోజనాన్ని ఆశించి, నాటక సందర్భానికి అనుగుణంగా ఉండేదే అయి ఉండాలని తెలుస్తుంది. అంతర్నాటక సందర్భం యాగాశ్వం వెంట సంరక్షకునిగా వెళ్ళిన అర్జునుడు రాలేదు. అతని నుండి వార్తెనా రాలేదు. అందుచేత ధర్మరాజా తదేకధ్యానంతో ఉన్నాడు. కాబట్టీ కాలయాపన కోసం, ఒకనాటకం ప్రదర్శించాలని, అది త్రికాలజ్ఞాని చేత రచింపబడి, ప్రస్తుత సందర్భాని కనుగుణమైన “' బభ్రువాహన విజయ” మని ఆ నాటకం ప్రదర్శితమౌతుందని, మారిషుడు, సూత్రధారుల సంభాషణ వల్లి తెలుస్తుంది. అర్జున పరాజయం ధర్మరాజుకు బాధాకరమౌతుందేమోనని వూరిషుడు సందేహం వెలిబుచ్చగా **పుత్రాదిచ్చేత్‌ పరాజయమ్‌”” కాబట్టి ఆనందదాయకమే అవుతుందని సూత్రధారుడంటాడు. ఇది ప్రస్తావన. అంతర్నాటక విషయం. ఉలూచి బభ్రువాహనుని రేకెత్తించి అర్జునుని పైకి, ఉసిగొల్బడం, అతడు అర్జునుని వధించడం, ఉలూచి అర్జునుని సంజీవిని ద్వారా బ్రతికించడం మూల విధేయంగానే సాగింది. అంతర్నాటక విశిష్టత ఈ అంతర్నాటకంలో కమృలకు, నటులకు, వఎయఖ్యంగా (పేక్షకులకు సూచనలివ్వడం విశిష్టతగా కనిపిస్తుంది. నాటకానికి కవులు, నటులు, ప్రేక్షకులు ప్రధాన పొత్ర వహిస్తారు. ఈమూడు వర్గాల వారిలో ఏవర్గంలోపీంచినా నాటకమే ఉండదు. కాబట్టి నాటక ప్రక్రియ బ్రతికి ఉండాలంటే ఈ మూడు వర్గాలవారు చాలా జాగ్రత్తతో వ్యవహరించాలి, గురుతరమైన దాః మీగడ రామలింగస్వామి 208

బాధ్యత స్వీకరించాలి. ఈ బాధ్యతలను ఈ అంతర్జాటకంలో అంతర్లీనంగా, బహుచమత్కారంగా తిరుపతి కవులు చెప్పారు.

ఈ అంతర్జ్నాటకంలో కవి శాఖకు చెందినవాడు, త్రికాలజ్ఞాడు. నట శాఖకు చెందిన వారు అర్జున, బభ్రువాహనాది పాత్రలు. (ప్రేక్షక శాఖకు చెందినవారు ధర్మరాజాదులు.

నాటకం ప్రారంభం అవుతుంది. అర్జున పాత్రధారి ప్రవేశిస్తాడు. అతన్ని చూసి (పేకకుల్లో ఉన్న ద్రౌపది, ధర్మరాజు ఇలా అనుకుంటారు. “ద్రౌపది :- (తనలో) మూడు మూర్తులనితడు నిజముగా బాండవ మధ్యమునివలె యున్నాడు. నాటకమైనను వేషము లిట్టుండిన నది రమణీయముగ నుండును ధర్మ :- (తనలో) ఓహో, తమ్ముడా! నిన్ను జూచి యెంత కాలమైనదోయీ! నేటికీ నాటకుల కతన మరల నిన్నుజూడ గల్లితిని.

దీనిని బట్టి పాత్రధారి చేషానికి అనుగుణంగా ఉంటే నాటకం ఎంత రక్తికడుతుందో సూచించారు. చతుర్విధాభినయాల్లో ఆహార్యాభినయాన్ని సూచించారు.

నటుడు వేషాన్ని ఎన్నుకొనేటపుడు దానికి తను సరిపోతాడా లేదా అని ఆలోచించుకొని, ఎంచుకోవాలి. అలాకాక పోతే అతడే కాక్క నాటకం కూడా పరీవాస పాత్ర మౌతుంది. ఇది నటులకు చక్కని సూచన,

నాటకం చూస్‌ రసాన ౦దాన్ని పొందిన వాడు, (సేక్షకుడేనని, సంస్కృతాలంకారికులు సిద్దాంత రాద్దాంతాలు చేసే ముక్తకంఠంతో ఒప్పుకున్నారు. వారు (ప్రేక్షక లక్షణాలను ఇలా చెప్పారు.

“యస్తుష్టై తుష్టిమాప్నోతి శోకే శోకము పైతిచ 'క్రోధే క్రుద్ధః భయే భీరుః స ్రేస్టు (ప్రేక్షక స్మృతః:

ఏ 'ప్రేక్షకుడైతే నటుడు రంగ స్టలంపైై ఆనందాన్ని ప్రకటిస్తున్నపుడు అనందాన్ని, శోకాన్ని ప్రదర్శిస్తున్నపుడు శోకాన్ని, క్రోధాన్ని నటిస్తున్నపుడు క్రోధాన్ని, భయాన్ని రూపింప జేస్తున్నపుడు భయాన్ని పాందుతాడో అతడే రసానందాన్ని పొందగలిగిన ఉత్తమ ప్రేకకుడని సిద్దాంతీకరించారు.

ఈ అంతర్నాటకంలో ప్రేక్షక వర్గానికి చెందిన ధర్మరాజు, నాటకంలో లీనమై డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 209

నాటకంలో నటుల సంభాషణలకు సమాధానాలు చెప్తుంటాడు. ప్రక్కనే ఉన్న ద్రౌపది, ఇదినాటకం అని ఎన్నిసార్టు చెప్తున్నా మధ్యలో మౌాటాడుతుంటాడు, లేవిపోతుంటాడు, అర్జునుని పైకి బభ్రువాహనుని పురికొల్చి యుద్దోన్ముఖుని చేస్తున్న ఉలూచిని తిట్టుకుంటుంటాడు. అలాగే ఆవె ఉలూచి అని తెలియగానే నకులుడు లేచి నమస్కరిస్తాడు. ద్రౌపది, ఇది నాటకమని హేళన చేస్తుంది. బభ్రువాహనార్జునులు యుద్ద సన్నద్దులయ్యే సరికి ధర్మరాజు లేచి వారిస్తానని తయారౌతాడు. అప్పుడు ద్రౌపది ఇలా అంటుంది.

“నాధా! ఇది నాటకమని యెన్ని సార్లు మనవి చేసినను మీ

మనమిట్ట్లు పరాయత్త మగుచున్నదేమి?=:

““ధర్మ:- దేవీ! యిది నాటకమే అయినను నేను చూడజాలను, ఇంతటితో జాలింపుమని భీమునికి దెలియ జేయుము. (కన్నులు మూసికొనును). ద్రౌప :- మధ్యలో మానిపించినవో రసాభాసముగ నుండును”, పై ద్రాపదీ, ధర్మరాజుల సంభాషణలో నాటకం వుధ్యలో మాూనిపిస్తే రసాభాసమౌతుందని తెలియజేశారు. ఇంతలో చిత్రాంగద ్రవేశించేసరికి సహదేవుడు లేచి '“వధూనికా। నమస్కారి* మంటాడు. ద్రౌపది నవ్వి * ఇది నాటకమయ్యా!** అని అంటుంది. చివరికి అర్జునుడు చనిపోవడం, బభ్రువాహనుడు మూర్చాగతుడు కావడం ప్రదర్శించే సరికి భీముడు తప్ప అంతా మూర్చపోతారు. మళ్ళీ అర్జున బభ్రువాహనులు రంగస్థలం మీద కనబడే సరికి, విషయం తెలుసుకొని ధర్మరాజాదులంతా ఆనందిస్తారు. మధ్యలో నాటకం ఆపమనడమే కాకుండా, మధ్యలో మాటాడుతుండడంలాంటివి కూడా రసాభాసంగానే ద్రౌపది పాత్ర ద్వారా తిరుపతి కవులు చెప్పించారు.

నాటకం విషాదాంతం అయితే (ప్రేక్షకులు భరించలేరని భీముని ద్వారా ఇలా చెప్పించారు.

“ ఓరీ! పండితమ్మన్యా! సూద్రధారా! యిట్టి దుష్టనాటక మెట్లు ప్రదర్శింపు చుంటివిరా! ఇదిగో నీతల పగిలినది. చచ్చితివిరా! లక్షణ జ్ఞాన విహీనులైన శుంరలు చెప్పిన నాటకములాడి జగమును మోసము చేసెదవురా! దురాత్మా!”

ఇందులో దుఃఖాంత నాటక కర్తలను లక్షణ జ్ఞాన విహీనులైన శుంరలని తిరుపతి కవులు తీవ్రంగా ఖండించారు. డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 210

దఎఃఖాంతాలను (పేక్షకులు భరించలేరని చెప్తూ అటువంటి నాటకాలను రాయకూడదని కవులకు సూచన ఇచ్చారు. ఆంతే కాకుండా నాటక కర్తను త్రికాలజ్ఞునిగా చెప్పడం వల్ల నాటకాన్ని రచించేటపుడు దానికి సంబంధించి పూర్వాపరాలను క్షుణ్ణంగా పరిశీలించి వ్రాయాలనే గురుతర బాధ్యతను కవులకు సూచించారు.

ఈ విధంగా అంతర్జాటకంలో కవులకు, నటులకు, ప్రేక్షకులకు బాధ్యతలను గుర్తు చేస్తూ తిరుపతి కవులు సూచనలిచ్చారు. దీనివల్లఎవరి బాధ్యతలను వారు సక్రమంగా నిర్వహించడం వల్ల నాటక రంగం పదికాలాల పాటు బ్రతికే ఉంటుందని తెలియజేసినట్జైంది.

అంతర్నాటక ప్రయోజనాలు

ఈ అంతర్నాటకం వల్ల తిరుపతి కవులు ఈ క్రింది ప్రయోజనాలు సాధించారని చెప్పవచ్చు.

1. _ ఆప్తులయిన వారి ప్రమాదాలు లేదా మరణాలు ఒక్కసారి తెలియజేయడం వల్ల అనేక అనర్జాలు కలుగవచ్చు. దీని ద్వారా ఉపశమనం కలిగించారని అనవచ్చు. అర్జునుని మరణ విషయాన్ని నాటకం చూసి ధర్మరాజు భరించలేక మూర్చ పోయాడు. నిజంగానే అయితే ధర్మరాజు స్టితి ఏమిటి? నిజంగానే అర్జునుడు మరణించాడు. ఆ తరువాత పునర్జీవితుడయ్యాడు. మొదట అర్జునుని మరణ వార్త తెలియగానే ధర్మరాజుకు జరుగ కూడనిది జరిగి ఆ తరువాత అర్జునుడు బ్రతికాడని తెలిసినా ప్రయోజనం ఏమిటి? కాబట్టి ఈ విషయాన్ని నాటకం ద్వారా చూపించి రాబోయే అనర్జాన్ని నివారించినట్టు కల్పన చేయడం, గొప్పు విశేషం.

2. అంతర్నాటకమంతా ఉత్కంర భరితంగా నడిపించారు. అంతర్నాటకాన్ని చూస్తున్న ఛర్మరాజాదులకే కాకుండా, మొత్తం నాటకం చూస్తున్న ప్రేక్షకులను ఉత్కంఠతో ముంచెత్తి మంత్ర ముగ్గులను చేశారు.

3. ఎప్పుడెప్పుడా అని అర్జునునికోసం ఎదురు చూస్తున్న ధర్మరాజుపాత్రకు ఊరట కల్పించారు.

4. నాటకం వ్రదర్శింపబడడానికి ప్రధానకారకులైన నటులు, కవులు, ప్రేక్షకులు ఎలా ఉండాలో, ఎలా ఉండకూడదో అతి చమత్కారంగా చెప్పించారు.

5. అప్పులకు జరిగే ప్రమాదాలను లేదా మరణాలను హరాత్తుగా చెప్పకూడదని లోకానికి తెలియచేశారు.

డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 211

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత్ర ప్రభావం అశ్వమేధాంతర్జ్నాటకం పై భవభూతి ఉత్తర రామచరిత్ర నాటక ప్రభావం స్ఫుటంగా కనబడుతుంది. భవభూతి ఉత్తర రామ చరిత్ర నాటకం సప్తమాంకంలో ఆంతర్నాటక కల్పనం చేశాడు. అందులో లక్మణుని ద్వారా ఇలా చెప్పించాడు. ““భవతా వాల్మీకినా స్వకృతి మప్పరోభిః ప్రయుజ్యమానాం (ద్రష్టు ముపనిమంత్రితా స్స్మః? దీనిని బట్టి ఈ అంతర్నాటకం వాల్మీకి మహర్షి చేత రచింపబడినట్టు, అప్పరల చేత ప్రదర్శింప బడుతున్నట్టు తెలుస్తుంది. తరువాత (్రేక్షకులుగా ఉన్నవారు, రామాదులు, రాముని చేత భవభూతి ఇలా అనిపించాడు. “రామః :- వత్స! లక్ష్మణ, అపి స్టితారజ్ల ప్రాళ్ళికాణ? అంబే ఒప్పులు, తప్పులు సూవించే (ప్రేక్షకులున్నారా అని భావం. 'ప్రేకకులు ఎలా ఉండాలో కూడ భవభూతి చెప్పాడు, నాటక కర్త సుప్రసీద్దుడు, మహాజ్ఞాని అయిన వాళ్ళీకి అనడంలో కవి చక్కని జ్ఞాన సమృద్ధిని కలిగి ఉండాలని చెప్పేనట్లయింది. నటులు అప్పరలు అనడంతో పాత్రౌచిత్యంలో, స్ఫుర ద్రూపంలో నటులెలా ఉండాలో సూచించినట్టెంది. (ప్రేకకులుగా, రామాదులు, ప్రశ్నించే వారు కూడా ఉన్నారని చెప్పడంతో ఇటు రసానందాన్ని, అటు చైమర్శిక దృష్టిని ప్రేక్షకులు కలిగ ఉండాలన్నది సూచించినట్లెంది. తిరుపతి వేంకట కవులు సూచించిన నటులు, కవులు, ప్రేక్షకుల బాధ్యతలపై భవభూతి ప్రభావం కూడా ఉన్నట్టు తెలుస్తుంది. అంతే కాకుండా, ప్రస్తావనలో సూత్రధారుడు సీతగంగలో దూకిందన్సి జరిగిన విషయాన్ని చెప్పినపుడు. ““రామఃః- (సావేగం) వాదేవి! వోదేవి! కణమావేక్షస్వ, లక్ష్మ :- ఆర్య! నాటకమిదంి?. తొందరగా రాముడు, “దేవీ! దేవీ! క్షణమాగుము*! అని పేకకుడుగా ఉంటూ డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 212

అరిచేసరిక్తి, లక్ష్మణుడు నాటకమని వారిస్తాడు.

భగీరథి సీతను తీసుకు వెళ్తూ ' ఏవంనామ నాటకమ్‌ అనగానే రాముడు పరిపరి విధాల దుఃఖించి, ఇలా మూర్చపోతాడు.

“హా! చారిత్ర దేవతే! లోకాన్తరం పర్యవసితాసి!”” ( ఇతి మూర్చతి)

లత్మణుడు దుఃఖాంతంగా నాటకం ముగియడం, రాముడు మూర్చపోవడం చూసీ, భయభభ్రాంతుడై రచయిత, వాల్మీకి కాబట్టి ప్రార్రిస్తాననుకొని ప్రార్టించగా, మళ్ళీ సీత అరుంధతితో రావడం, రాముడు మేల్కొని ఆశ్చర్యానందాలు ప్రకటించడం, నాటకం సుఖాంతం కావడం జరుగుతుంది

అశ్వమేధంలో కూడా ధర్మరాజాదులు ప్రేక్షకులుగా ఉండి మాట్లాడడం, ద్రౌపది వారించడం, దుఃఖాంతం అయ్యేసరికి అంతామూర్చపోవడం. మళ్ళీ 'సుఖాంతంకావడం చూస్తే ఉత్తర రామచరిత్ర ప్రభావం అశ్వమేధాంతర్నాటకం పై ఎంత ఉన్నదీ తెలుస్తుంది.

ఇంతగా ఉత్తర రామచరిత్ర ప్రభావం, అశ్వమేధ అంతర్నాటకం పై ఉన్నప్పటికీ, షణక్షణోత్కంర సంభరితంగా రచించి దుఃఖాంత నాటకాలపై విసుర్లు విసిరి తమ ప్రత్యేకతను కనపరచి, తిరుపతి వేంకట కవులు ప్రతిభను ప్రదర్శించారు.

భాసుని ప్రతిమానాటక ఛాయ

భాసుడు తన ప్రతిమా నాటక తృతీయాంకంలో ఒక అద్భుత కల్పన చేశాడు. దశరధుడు మరణించాడని భరతునికి తెలియదు. తండ్రికి అనారోగ్యంగా ఉందని తెలుసుకొని భరతుడు, మేనమామ ఇంటి నుండి, అయోధ్య సమీపించగా, రోహిణీ నక్షత్రంలో నగర ప్రవేశం చేయాలని గురువులు చెప్పినట్లు ఒక భటుడు చెప్తాడు. అంత లోపల సమీపంలో ఉన్న ప్రతిమాగ్భహ దర్భునానికి భరతుడు వెళ్తాడు. ఆ వ్రతిమా గృహంలో కీర్తి కాయులైన ఇక్ష్వాకుల ప్రతిమలుంటాయి.

ఒక్కొక్క. ప్రతిమ (రాజును పప్రతిమాగృచవార్చకుడు, దేవలికుడు, భరతునికి పరిచయం చేస్తుంటాడు. దశరథుని ప్రతిమ వస్తుంది. భరతుడాశ్చర్యపోయి, ““ బ్రతికి ఉన్నవారి ప్రతిమలు ఇక్కడ ఉంచరు గదా” అని అతన్ని అడుగుతాడు. దేవలికుడు ** ఉంచరి**ని అంటాడు. దశరథుని వురణ విషయం తెలుసుకొని వలూర్చ్భపోయి తెప్పరిల్టుతాడు.

అయోధ్యకు వస్తూ భరతుడు తండ్రి ఆరోగ్యం గురించి ఎన్ని విధాలుగా డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి చ

శ్రల్షించినా, సూతుడు, ఏవో సమాధానాలు చెప్తాడు. కానీ, తనకు తెలిసినా దశరథుని మరణ వార్తచెప్పడు, అంటే భాసుడు చెప్పించలేదు అత్యద్భుతంగా ప్రతిమా కల్పన చేశాడు. అప్పుల దుర్మరణాదులు హరాత్తుగా తెలియడం ఏ ్రమాదానికైనా దారి తీయవచ్చుననే ఆంతర్యం ఇందులో ఇమిడి ఉంది. ఇది అంతర్నాటకం కాకపోయినప్పటికీ, ప్రతిమా నాటకంలో ప్రతిమ ద్వారా భరతునికి అశ్వమేధంలో అంతర్నాటకం ద్వారా ధర్మజునికి ఆప్తుల మరణం చెప్పించడంలో సామ్యత కనబడుతుంది: కాబట్టి ప్రతిమా నాటక ఛాయగా దీనిని భావించి ఇక్కడ ప్రస్తావించడం జరిగింది. తిరుపతి వేంకట కవుల ఇతర నాటకాలు - అంతర్నాటకాలు తిరుపతి వేంకట కవులు అశ్వమేథంలోనే కాకుండా మఠ రెండు నాటకాల్లో అంతర్నాటక కల్పన చేసినట్లు తేలియవస్తుంది. (ఏ) కై రాజశేఖరుని బాలరామాయణాన్ని వీరు అనువదిస్తూ నాటకంగా రచించారు. బాలరావూయుణం తృతీయాంకంలో అంత ర్నాటకం రచించి దానికి, ““సీతాస్వయంవరమను పేరుగల గర్భాంకి? మని తిరుపతి కవులు అన్నారు చిత్ర శిఖండులనే గృధ్రమిభున సంభాషణ ద్వారా, భరతాచార్యులు, దేవేంద్రుని అనతి పై సీతాస్వయంవరవునే కొత్తనాటకాన్ని రచించినట్టు, తన కొడులచేత (ప్రదర్శింపజేసినట్టు, అది విని రావణుడు కూడా కోరగా, భరతా చార్యులు అప్సరసలను, తన వంద మంది కుమారులను, లంకకు పంపినట్టు, వారు వ్రదర్శించినట్టు తెలుస్తుంది. ఆ ప్రదర్శనమే తృతీయాంకంలో గల గర్భాంకమనే అంతర్నాటకము. (32) రై తిరుపతి కవులు పింగళిసూరన ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నాన్ని నాటకంగా రచించారు. ఈ నాటకం చతుర్జాంకంలో అంతర్నాటకం కల్పించారు. నటులెన గద, సాంబ, ప్రద్యుమ్నాదులు (్రేక్షకులైన వజ్రనాభాదులకు కోపం కలిగిస్తారు. (శ్రీకృష్ణుడు పంపిన చక్రసహాయంతో ప్రద్యుమ్నుడు, వజ్ర నాభాదుల శిర ఖండనం చేయడం సూవింపబడింది. ఈ విధంగా అత్యద్భుతంగా అశ్వమేధ నాటకంలో అంతర్నాటకం కల్పించి తిరుపతి వేంకటకవులు వారి నాటక రచనా శేముషీ వైభవాన్ని తెలియ జెప్పారని ఫావించవచ్చు. డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 214

పరిశీలన భాగం శ్రదర్శన పాండవోద్యోగ విజయాలు - నాటక ప్రదర్శన భాగం

తెలుగు నాటక రంగంలో తిరుపతి వేంకట కవుల పాండవోద్యోగ విజయాలకున్న ఉత్కృష్ట స్తానం సాటిలేనిది. నాటకాలను విభాగించి చూస్తే,

1 ్రదర్శనకు కొన్ని సార్లే నోచుకున్న నాటకాలు

2. దర్శనకు నోచుకోని నాటకాలు

3. _ గ్రదర్శనకు కొన్నాళ్ళే నోచుకున్న నాటకాలు

శృ. ప్రదర్శనకు ఎప్పుడూ నోచుకున్స నాటకాలుగా కనబడుతున్నాయి. వీటిలో ఎప్పుడూ ప్రదర్శనకు నోచుకున్న నాటకాలు సర్వోత్క్బృష్టమని వేరే చెప్పక్కర లేదు ఇప్పటి వరకు వేల నాటకాలు రచింపబడినా, వేళ్ళ మీద లెక్క బెట్టుకోగలిగిన నాటకాలు మాత్రమే ఎల్లపుడూ ప్రజాదరణ పొందుతూ వస్తున్నాయి. ఏ నాటకమైన ఏదో ఒక సమాజం పనిగట్టుకొని వ్రదర్శింపబడేది, ఈ లెక్కలోకీరాదు. ప్రజల చేత ఆ నాటకమే కావాలనిపీంచుకొని, బహు సమాజాల ఆదరణకు పొత్రమై, రచించిన నాటి నుండీ ఎప్పుడూ ప్రదర్శితవొతూవచ్చిన నాటకవే. చహోదాత్తనాటక నునిపించుకుంటుంది అలాంటి వుహోదాత్త నాటకాలలో తలమానికమైనది, జంటకవుల్లాంటి ఉద్యోగ విజయాలు నాటకం.

• ఒక్కరు రవియించెనేనియును కాదగు తిర్పతి వేంకటీయమై”” అని ఆ మహాకవులు నిర్ణయించుకున్నారు 1903వ సంవత్సరంలో తిరుపతి శాస్త్ర, గారు పాండవ విజయం రవించారు. 1911వ సంవత్సరంలో వేంకట శా(స్త్ర/గారు ““విజయం''లో కొంత స్వీకరించి, మరికొంత చేర్చి * ఉద్యోగం? రచించారు. ఒక్కదానిని రెండుగా చీల్చి వేంకట శాస్తి, గారు, ఎన్ని తంటాలు పడినా, ఆ రెండూ మళ్ళీ 1915వ సంవత్సరంలో ఏకమై తిరుపతి కంకట కవులు ఏలినట్టుగా దేశాన్ని ఏలేస్తున్నాయి

భౌతికంగా తిరుపతి కవులు లేకపోయినా, వారిద్దరినీ తలపింప జేస్తున్నాయేమో అన్నట్లు ఆ రెండు నాటకాలు వారిలా ఏకోదరుల్లాగే ఉండి జీవిస్తూ రాణిస్తున్నాయి పాండవోద్యోగం, విజయం రెండు నాటకాలంటే చాలా మంది నమ్మలేని స్టితిలో ఉన్నారంటే, అ రెండు నాటకాలు ఎంతగా కలిసి పోయాయో అద్రమౌతుంది

తిరుపతి వేంకట కవులు భౌతికంగా ఇద్దరు కాని వారి వృత్తీ, ్రవృత్తీ ఒక్కటే డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 215

పాండవోద్యోగ విజయాలు పుస్తక రూపంగా రెండు. ప్రదర్శనకు నోచుకోవడం ఒకటిగానే, (పేక్షకులకు పంచే అనందమూ, ఒకటే. (3) శరీరాలు పృథక్కుగా వుండడం చేత శారీరక ధర్మాలు మాకు వేటుగావలసి వచ్చింది కానీ, మానసిక ప్రవృత్తి, కవితా విషయంలో మా యిదరిది, ఒకటిగానే ఉందొ”. సీ త్తి ద్ద అని వేంకట శా(స్త్రి, గారనడం దీనికి బలం చేకూరుస్తుంది ఏ “హైరాణిక నాటకములలో నేటికిని రంగ స్టలమును పాలించుచున్నవి ఉద్యోగ విజయములే”, అని పే. ఎస్‌ ఆర్‌. అప్పారావు గారనడం, నిర్వివాదాంశం. రెండు నాటకాలను కలిపి“ ఉద్యోగ విజయములు” గా రంగ స్టలం పై గ్రదర్శిస్తున్న తీరు, ఆ యారంగాలకు నటులు వ్యవహరిస్తున్న తీరు ఇలా ఉంది ఉద్యోగవిజయాలు ఉద్యోగం వ్రథమాంకాన్ని యథాతథంగా ప్రదర్శిస్తూ, దానిని ''పడకసీను” అని వ్యవహరిస్తుంటారు. ద్వితీయాంకాన్ని కూడా యధాతథాంగా ప్రదర్శిస్తూ, దానిని “పాండవుల సీను?” అని అంటుంటారు, తృతీయాంకంలో శ్రీకృష్ణుని సంధి వచనాలతో ప్రారంభించి, వుధ్యలో అక్కడక్కడ విడిచి ఆ అంకంచివరి వరకు ప్రదర్శిస్తూ “రాయబారం సీను” అని దాన్ని పిలుస్తుంటారు. చతుర్దాంకంలో శ్రీకృష్ణుడు ““అన్నమాటకు? అనే పద్యంతో ప్రారంభించి ““పృధివికి వినాశనము” అనే పద్యంతో ముగిస్తాడు. దీనిని “కర్ణ సందేశం? అని అంటారు ఇక్కడితో ఉద్యోగం అవుతుంది విజయం తృతీయాంకంలో “కయ్యము సేయరచమ్ముని? ? అనే పద్యంతో ప్రారంభించి, “ఈ అరిబిత్ర సత్వులౌ?:ః అనే పద్యంతో ఆపి, దీనిని “ అభిమన్యుని క్‌ు అని, తరువాత కరండకుని ్రవేశింప జేసి "జయము జయామను వచనంతో ప్రారంభించి, “కంసాది విమతులి” అనే పద్యంతో ఆపీ ' కరండకుడుసీను: అని వ్యవహరిస్తుంటారు “వందిమాగధులు'” అనే అర్జునుని పద్యం నుండి “' కావుమటంచు” అనే పద్యం వరకు, షష్టాంకంలో “ ఎన్నడు కర్డుడీల్లు'' అని ప్రారంభించి, “ అనుజులవేత' అనే శ్రీకృష్ణుని పద్యం వరకు, మళ్ళీ, '"పెల్చన చాలక? అని శ్రీకృష్ణుని పద్యంతో ఆఫీ దినిని (“విజయం సీను? అని ఆంటారు డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 216

సప్తమాంకంలో ** ఇదెయేనా నీవు వారికి చూపీనముడుగు” అనే వచనంతో ప్రారంభించి, ““బలరాముంబలరాము”* అనే పద్యం వరకు, ఆయిన తరువాత తెరలో దుర్యోధన భీముల యుద్దం జరిపించి, తొడలు విరగ గొట్టబడిన చుర్యోధనుని రంగస్టలం పైకి ప్రవేశింపజేసి ' ఇంటికీ పోదమేలి” అనే వద్యంతో నాటకం ముగించి దీనిని “మడుగు సీను” అని వ్యవహరిస్తుంటారు ఈ మధ్యలో అక్కడక్కడ పద్యాలు, వచనాలు విడిచి పెట్టి ప్రదర్శిస్తుంటారు కురుక్షేశ్రం సమాజాలు బ్రదర్శించినంత వరకు ఉద్యోగ విజయాల ఉనికి మారలేదు. ఎప్పుడైతే కం ట్రాక్టర్ల చేతిలో నాటక రంగం పడిందో, అప్పటి నుండి “క్రురుక్షేత్రం అనే కొత్త అవతారాన్ని ఉద్యోగ విజయాలు ధరించింది. దేశంలో ఉన్న నటులను ఏర్కి ఒక చోట చేర్చి, కంట్రాక్షర్లు వ్యాపార ధోరణితో నాటకాలాడించి, గడించడం మొదలు పెట్టారు. రంగానికొక కృష్ణుణ్ణి అర్జునుణ్ణి, దుర్యోధనుణ్ణి పెడుతుండే వారు అప్పటికీ సంతృప్తి పడకుండా కొన్ని రంగాలనే తరలించి ఉద్యోగ విజయాలతో కలొసే వారు. అలా కలపబడినవే మక్కపాటి వేంకట రత్నంగారి మయసభ ( బౌరా! ఈ రచనా చమత్క ఏతి): మల్లాది అచ్యుత రావుశాస్త్రీ గారి (ద్రౌపదీ వాన సంరక్షణ' మునే నాటకం నుండి తీసుకువచ్చిన”, “జూదం సీను” “వస్రాపహరణం సీను”. ఇందులో (స్త్రీపాత్ర ద్రౌపది కూడ ఉంటుంది. కాబట్టి ప్రేక్షకులకు మరింత ఆకర్షణ ఉండి కలెక్షన్లు బాగా అయ్యేవి ఈ కారణాలదేత “మయసభ, జూదం సీను, ద్రౌపది వస్త్రాపహరణం” ఈ మూడు రంగాలను కలిపి ప్రదర్శించబడిన ఉద్యోగ విజయాలను ““క్రురుక్షేత్రం'గా చూడడం అలవాటయ్యింది. క్రమంగా ఉద్యోగ విజయాల ిరునే మింగేస్తున్న కురుక్షేత్రం పేరును విని భయపడుతూ వేంకట శాస్త్రీ, గారబ్బాయి దు్లేశ్వర శాస్త్రీ! గారు, కురుక్షేత్ర ప్రదర్శన జరగబోతుండగా లాయర్‌ నోటీసిల్చి అపించారట. అప్పుడు పీసపాటి నరసింహమూర్తి గౌరు కలగ చేసుకొని ఇక ముందు జరగబోయే నాటకాలకు '““తిరుపతి వేంకటేశ్వర కవిప్రణీతంబయిన ఉద్యోగ విజయములనే కురుక్షేత్రం అని పేషర్లలో ప్రకటించడానికి కంట్రాక్షర్లను ఒప్పించారట. ఈ విషయం శ్రీ పీసపాటే స్వయంగా చెప్పారు ఏర్చి కూర్చితేబడిన నటులు, ఎవరి ప్రత్యేకత వారు నిలబెట్టుకోవడం కోసం, కవులు వ్రాసిన దానికి వచనాలనో, పద్యాలనో చదవడం కూడా కాంట్రాక్ట్‌ నాటకాలలోనే మొదలయ్యింది. అలావచ్చినవే '“మడుగు సీను పద్యాలు” అబ్బూరి వరప్రసాదరావు గారు డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 217

“రికార్డు? లలో చదివారు. కవి తెరమరుగైనా ఆ.పద్యాలు ఇవి.

1 చం మడుగున డాగియున్నను ప్రమాదము దప్పదు రాజరాజ! ని న్విడువరు పాండురాట్సుతులు వేడిన వేయి విధంబు లుండిన న్వడివడి పైకి రాగదవె! బాహుబలాఢ్యుడ వైనరాచ బి డ్డడ విటువంటి నీచత కొడంబడనల్వురు నవ్విపోవరే?

2 ఉ॥ నీవలన స్పమస్త ధరణీ వలయంబున గల్లు నెన్నియో జీవులు నంతరింవినవి చెట్టాక పీట్టయి తిండి లేక వా పోవుచునున్న వారలసువుల్లలవారలహో! వినాశకా లే విపరీతబుద్ది యను లీలచరించితివో సుయోధనా!

3౩. ఉ ధారుణి పై మహారుధిరధారలు యేరులు గాగ నిత్యముం బారిన గొని నీ మనసు మారినదా? కురురాజ! చరిత్ర (ప్రీ మారగ నైదు గ్రామములనైన నొసంగిన చాలునంచు వే మారులు వేడునాడె మతిమారిన యింతటి కీడు మూడునే!

తృ ఉ॥! శాంతినిగోరి నేను పలుసొర్లు వించితిగాని, నీవునా క్కింతయు నా హితోక్తులు గణింపక పోతివి నీ సమస్త మి ట్లంతయు నొందగా మడుగు నందునదాగొని యించుకంత వి శాంతిని బొందుచుంటి? కురురాజ! మనేమియు చాశిగానమిన్‌ 5. ఉ॥ ఇప్పటికైన నీ కనులొకించుక విప్పిమడుంగు నుండి క నృమ్హున వచ్చియుట్టమును శాంతమొనర్చి యజాతశత్రు నా తప్పు శమింపుచుంచుపలుమారులు పాదములంబి వేడినన్‌ తప్పక నిన్ను గావెడ్కి వృఛాశ్రమలేటికి కౌరవేశ్వరా!*,

ఈ అయిదు పద్యాలు చాలా మంది కృష్ణులు “మడుగు సీను” లో చదువుతున్నారు. ఇనే కాకుండా రాయబారం అయిన తరువాత శ్రీ,కృష్ణుని స్వగతంగా ఈ పద్యాన్ని కూడా చదువుతున్నారు. ఈ పద్య కర్తకూడా తెలియడం లేదు.

చం॥ చెడినది రాయబారమని చెప్పుదునా, యల కర్డు చేతిలో

పడినది చంద్ర వంశ్యజుల భవ్య చరిత్ర భవిష్యమంచునే నుడువుదునా, నిరంతర రణోత్సుకతన్‌ పరిణద్ధిత్తుల య్యెడగల వారలంచు వచియించుదునా చని ధర్మరాజుతోః? డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 218

ఈ ఉద్యోగ విజయ నాటకాలను విడివిడిగానూ, ఒక్కొక్కటి గొనూ, మరికొన్ని రంగాలను చేర్చి ఒక్కోసారి ఒక్కొక రంగాన్నే, ఇంకా ఏక పాత్రనే ప్రదర్శించి, ఆనందాన్ని పొంది, ఆనందాన్ని పంచి నటులు తృప్తి పడుతూనే ఉన్నారు. ఎన్నేళ్ళుగా చూస్తున్నా ఆ నాటకం పై ప్రేక్షకులకు విసుగు రావడం లేదు సరికదా మరింత మక్కువెక్కువౌతుంది. ఈ నాటకాల వల్ల తిరుపతి కవులకు కేవలం పేరు ్రతిష్టలే వచ్చాయి. కాని నటులకు, హార్మోనిష్టులకు, గురువులకు, కం ట్రాక్టర్లకు కీర్తితో పాటు ధనలబ్రి కూడా కలిగిందనడం నిర్వివాదాంశం. అందుకే ఆచార్య పింగళి లక్ష్మీకాంతం గారు ఇలా అన్నారు.

(35) వీరి పాండవోద్యోగ విజయములు రెండు వందల కుటుంబములకు జీవనోపాధిని గల్లించుచున్నవని ఒక నటుడు నాతో వాక్రుచ్చినాడు. ఆ నాటకములే రెండుకోట్ల రసిక కుటుంబములకు సరస కవితా రసామ్సతము నందించుచున్నవనిన నతిశయోక్తి కాదూ.

ఈ విధంగా ఇప్పటికే పూర్ణ పఫురుషాయుషీ అయిన పాండవాద్యాగ విజయాలనే నాటకం, విభిన్న భూమికలు ధరించి, ప్రదర్శితమౌతూ నవనవోన్మేషంతో (ప్రదర్శకులకు, ప్రేక్షకులకూ ్రమోదాన్ని చేకూరుస్తూ దీవ్యత్ర్ర భలతో శ్రభాసిస్తుంది. నాటక కర్తలకు వేవెలుగులు ప్రసాదిస్తుంది.

డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 219

పొందవ నాటకాలు - (దర్శ్ననయోగ్గాలు

ఆంధ్ర సాహితీరంగంలో నాటకం ఆలస్యంగా రంగ ప్రవేశం చేసినా, త్వరత్వరగా అన్ని హంగులు సమకూర్చుకుంది. సుమారు ఆరుదశాబ్దాల కాలంలో కొన్ని వందల పౌరాణిక నాటకాలు అవిర్భవించాయి. ఆయా నాటక కర్తలు బ్రతికున్నంత వరకు, ఆ నాటకాలన్నీ కాకపోయినా, కొన్నైనా ప్రదర్థింపబడి ఉంటాయి. నాటక కర్త బ్రతికున్నంత కాలమే, అదీ ఒకటో, రెండో సమాజాల చేత ్రదర్శింపబడిన నాటకం, వాస్తవానికి 'బ్రతికినట్టు కాదు. నాటక కర్త మృతి చెందినా, నాటకం బ్రతికి, పది సమాజాల చేత ప్రదర్శింంబడుతూ, ఏమాత్రం ఆదరణ తగ్గకుండా ఉన్న నాటకం, నిజానికి బ్రతికి నట్టూ, అనాటక కర్తను బ్రతికించినట్టు అవుతుందనడం సమంజసం వందలకొద్దీ నాటకాలు రచింపబడినా, రచింపబడిన నాటీనుండీ నేటి వరకూ బహు సమాజాలతో, బహు జనాదరణతొ ప్రదర్శింపబడుతున్న నాటకాలను వేళ్ళ మీదలెక్క పెట్టవచ్చు. అందులో ఉద్యోగ విజయాలు ఒకటి. ఆంధ్రుల హృదయాలలో చెరగని ముద్రవేసి ప్రదర్శన పరంపరలతో అశేష జనావళిని విశేషంగా ఆకర్షిస్తూ వస్తుంది.

““నాటకాంతంహే సాహిత్యం”: అన్నట్టు నాటక రచన చాలా గొప్పది. నాటకరచన చేసి, కృత కృత్యులైన వారు చాలా కొద్ది మంది మౌత్రమే. నాటక ప్రయోజనం, ప్రదర్శన యోగ్యం కావడవే ఆటువంటి ప్రదర్శన యోగ్యత లేని నాటకం కావ్యంగా చదువుకోవడానికి మాత్రమే ఉపయోగపడి కావ్యనాటకంగా రూపుదిద్దుకుంటుంది

ఉదాహరణకు, సత్య హరిశ్చంద్ర కథను తీసుకొని సుమారు ముప్పైమంది నాటకంగా రచించారు కాని, బలిజేపల్లి లమ్మీకాంతంగా6 సత్యహరిశ్చంద్ర నాటకమే తలమానికంగా భాసిస్తూ, సహస్రాధిక ప్రదర్శనలను జరుపుకుంటుంది

భారతేతివృత్తంగల నాటకాలను చాలామంది నాటకకర్తలు రచించారు కాని తిరుపతి వేంకటకవృల ఉద్యోగ విజయాలు చౌత్రవే వుకుటాయవూనంగా ప్రదర్శింపబడుతున్నాయి. ఆ తిరుపతి కవులవేతే రచింపబడిన ఇతర పాండవ నాటకాలు కేవలం కావ్యనాటకాలుగా చదువుకోవడానికే అన్నట్టు ఉన్నాయి. అందుకే ఆచా ర్య పింగళి లక్ష్మీ కాంతం గారిలా అన్నారు.

(36) జక వ్రార్రి పాండవ నాటకములన్నియు స్వతంత్రములే, వాసవముగ వారి ప్రతిభ ప్రాబంధికమే కాని, యథార్థమైన నాటకీయము కాదు. అందువేతనే వారి

డా మీగడ రామలింగస్వామి 220

నాటకములను గావ్యములుగా జదువుకొని ఆనందింప గలము. సంస్క ఎతములో ** ఉత్తరరామ చరిత్ర? “అనర్ధ రాఘవముూ'* వంటి కొన్ని నాటకములు చదువుకొని ఆనందింపదగినవే. అట్టి నాటకములనే శ్రవ్య కావ్యములందురు. అవిదృశ్యకావ్యములు కావు”,

“వానిలో గొల్లి ప్రదర్శన యందు రక్తికట్టు చున్నవి కాబట్టి, చాల రసవంతముగా నున్నవని తలంచుచున్నారేమో కాని, అవి ప్రదర్శింంబడక పోయినను మనము చదువుకొని అట్టి ఆనందమునే పొందదగినవి”

పై అభిప్రాయాలు కేవలం పొండవ నాటకాలకు సంబంధించినవే. పాండవ నాటకాలు చదువుకొని ఆనందించ దగ్గవే అన్నారు. ప్రదర్శింపబడకపోయినప్పటికి ఫరవాలేదన్నారు వాటిలో *““కొన్ని ప్రదర్శనలో రక్తి కడుతున్నాయన్నారు ఆ కొన్ని అనడం, ఉద్యోగ విజయాలను దృష్టిలో ఉంచుకొని అన్నది.

పింగళి వారన్నట్టు తిరుపతి కవుల పొండవ నాటకాలలో ప్రాబంధిక్షూలి, స్ఫుటంగా కనిపిస్తుంది. పద్యభాగం ఎక్కువ, వచన భాగం చాలా తక్కువ, పాండవ రాజసూయం నాటకంలో వచనభాగమే లేదు, ఒకటి రెండు మాటలు తప్ప పద్యసారళ్యం అంతటా ఉంటుంది.

నాటకంగా రచింపబడిన నాటకాలే ప్రదర్శన యోగ్యతకు నోచుకోక ఓమూలపడి ఉంటే, ప్రబంధశైలీతో, వందలాది పద్యాలతో రచించ బడిన ఉద్యోగ విజయాలు, మూలమూలల్లో, సందుసందుల్లొ ప్రదథ్సంపబడి ఘన విజయాలను సాధించడం ఎలా జరుగుతుందనే ప్రశ్న ఉదయిస్తుంది దీనికి కారణాలు నాలుగు.

1. భారతంలో ఆయువు పట్టులాంటి కథ

2. సరళ సుందరమైన పద్యకెలి

౩. పండిత పామర గాన యోగ్య పద్యం

4. ప్రదర్శన సౌలభ్యం
5. ఆయువృపట్టులాంటి కథ : రాబోటే కురుక్షేత్ర సంగ్రామానికి దుర్యోధనార్జునులు (శ్రీకృష్ణ సవాయంకోరడం, పాండవులు శ్రీకృష్ణుని రాయబారానికి పంపడం, (శ్రీకృష్ణ రాయబారం, కర్ణుని పాండవ పక్షంలోనికి లాగాలని (శ్రీకృష్ణుడు ప్రయత్నించి విఫలుడు కావడం, పద్మవ్యూహ ప్రసక్తి, అభిమన్యువధ, అర్జునుని దుఃఖం, డ॥ మీగడ రామలింగస్వామి 221

టి దుర్యోధనుని ఊరుభంగం పాండవ విజయం, ఇవే భారతంలో ఆయువుపట్టులాం' న్‌ వీటినే ప్రదర్శకులు ఉద్యోగ విజయాల నాటకాలనుండి ఎంచుకొని నాటకంగా ఘట్టాలు, ( యుద్ద భాగం చాలా వరకు విడిచి, ఎక్కువగా కరుణరస ఘట్టాలను స్వీకరించారు. 2. సరళ సుందరమైన పద్యణైలి ; తిరుపతి కవుల పద్యశైలే మృదు మధురమైనది. క ట్ఞాల్లో ఉను పద్యాలు మరింత మధురమైనవి అవి పద్యాల్లాగ ఉండవు. మధురమైన వ నాల్లా ఉంటాయి “ఎక్కడనుండి రాక యిటకు?, బావా! యెప్పుడు వచ్చితీవు?= లాంటివి కోకొల్లలు, అందుకే, ఈ పద్యాలు పండితులకే కాక నిరక్షరకుక్షులకు కూడా ఇ కంరస్టమే 3. పండితపొమర 'గాన యోగ్యపద్యం 2 పండితులు అక్షరజ్ఞానం ఉన్నవారే కాకుండా పొమరులు కూడా నటించి రాణించడానికి కారణం, ఆ పద్యాల్లో ఉండే గాన యో గ్య అకణం. ఇక సాహిత్యాన్ని అర్ధం చేసుకొని నటించిననటులు, కేవలం గానానికే ప్రాధాన్యత ఇచ్చిన నటులు ప్రజామోదాన్ని పొందేటట్టుగా చేస్తుందీ పద్యరచన ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే, రంగస్థలం మీదనున్న పండిత పామర నటులే కాకుండా, (ప్రీకకులుగా ఉండే పండిత పామరులు కూడా పరవశించి చదువుకొనే పద్యరచన వారిది. 4. ప్రదర్శనా సౌలభ్యం : నాటక 'ప్రదర్శనాన్ని ప్రదర్శకుల శక్తిని బట్టి మలచుకోవచ్చు రంగస్థలాన్ని రవ్యుంగా అలంక రించుకోవచ్చు. సన్నివేశానికి అనుగుణంగా రూపుదిద్దుకోవచ్చు ఈ ఉద్యోగ విజయాలలో రంగాలన్సు అత్యంత వైభవోపేతంగా సృష్టించుకోవచ్చు లేదా రెండే రెండు తెరలపై నాలుగ్స కుర్చీలు ఒక బెంచీతో ప్రదర్శించవచ్చు. వరకు ఉదో + | వరుడి (| పయాల ప్రదర్శన, ఒక దర్భారుతెర ఒక అడవీ తెర ్రీడ్డ ప్రదర్శింప ఒక్కదర్చారు తైగ్ర ప్రీద్చ నాటక మంతా ప్రదర్శించిన ఘట్లాలు తేక పోలేదు. ప్రేక్షకులు కూడ రంగాలంకరల్ల ౨4

• అ విషయం కంటే ఎవరెలా పాడుతున్నారన్న దాని మీదే దృష్టిని కేంద్రీకరించడం జరుగుతుంది. డొ॥ మీగడ రామలింగస్వాన్ని 222

ప్రస్తుతం ప్రదర్శిస్తున్న ఉద్యోగ విజయాల నాటకంలో (స్త్రీపాత్ర కూడా లేదు కాబట్టి, ఆ భారం కూడా లేదు. పౌరాణిక నాటకాలలో స్త్రీ, పాత్రలేక పోతే ప్రదర్శనకు హాయిగా ఉంటుందని ప్రదర్శకులు భావిస్తుంటారు ఎందుకంటే ఎవరో ఒక(స్త్రీ,ని వేషానికి రమ్మనడం, అమె ఒకవేళ రాకపోతే నాటకం ఆగిపోవడం లాంటి సందర్భాలు జరుగుతున్నాయి కాబట్టి, (స్తీ, వేషం లేకపోవడం కూడా భారంతగ్గినట్టే. “కొత్తగా నేర్చుకున్న వారికి కూడా ఇది అందుబాటులో ఉంటుంది. రెండు మూడు నాటకాల ప్రదర్శనలు చూసి అదే విధంగా సమాజాలు తయారాతున్నాయి. ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే, రంగస్థలం ఎంత పెద్దదైనా, ఎంత చిన్నదైనా, నటుడు, వండితుడైనా, పామరుడైనా, (ప్రేక్షకుడు, విద్వత్తుకలవాడైనా, నిరక్షరకుక్షైనా, మధ్యస్టుడైనా ఉద్యోగ విజయాలు నాటకం సర్దుకొని పోయి అన్ని తరగతుల వా6కీ ఆనందం చేకూరుస్తుందనడం నిర్వివాదాంశం. ఒక విధంగా ఉద్యోగ విజయాల ఘనవిజయాలకు కారణ భూతులైన వారు, ప్రప్రధమ ద్రదర్శకులు వారు, సంగీత సాహిత్య నాటక కళా ప్రపూర్జులు. కాబట్టి ప్రదర్శన యోగ్యలేగు థజామోదాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని, ఉద్యోగ విజయాలలో కొన్ని ఆంకాలను తగించి ఒక ఒరవడి పెట్టి ముందు తరాల నటులకు ప్రదర్శనల ద్వారా ఆందించి ఉద్యోగ విజయ నొటక సహస్రాధిక ప్రదర్శనలకు మార్గదర్శకులైనారు. అందుకే పింగళి వారిలా అన్నరు" 44గెత్రిర్రుపతి. వేంకట కవుల నాటకవఎలను గొన్నిటిని ప్రద ర్లునమున కనుకూలముగ సవరించుకొని ప్రదర్శించుట జరుగుచున్నది. అని అందరకోగు దెలిసిన విషయమే”: ఇక ఇతరపాండవ నాటకాలలో పాండవజననంలో నదిపైన మత్స్యగంధి పరాశరుల వ్పల్తో తం: భీష్మపరశురాముల యుద్దం, మొదలగునవి కష్ట సాధ్య ప్రదర్శనా లౌతాయి. సు రభి నాటక సమాజాలు ఇలాంటి నాటకాలను ప్రదర్శించగలుగుతాయి. ఈన్గాటకంలో సాలలు కూడ ఎక్కువే కాబట్టి ప్రత్యేక నాటక సమాజాలు దీనిని ప్రదర్శించడానికి స్త్ర దుక రాలేదు పొండవ (ప్రవాసంలో కూడ స్త్రీ పాత్రలెక్కువ బకాసురుని వధ, ఉత్తర గో గ్రహాలకు ప్రదర్శించి ప్రజలను రక్తి కట్టించడం కష్టం. ఈ నాటక ప్రదర్శన కూడ

దుర్యోధనుని ఊరుభంగం పాండవ విజయం, ఇవే భారతంలో ఆయువుపట్టులాంటి ఘట్టాలు, వీటినే ప్రదర్శకులు ఉద్యోగ విజయాల నాటకాలనుండి ఎంచుకొని నాటకంగా ప్రదర్శిస్తున్నారు. విజయంలో యుద్ద భాగం చాలా వరకు విడిచి, ఎక్కువగా కరుణరస ఘట్టాలను స్వీకరించారు. 2. సరళ సుందరమైన సద్యశైలి : తిరుపతి కవుల పద్యశైలే మృదు మధురమైనది పై ఘట్టాల్గ్లో ఉన్న పద్యాలు మరింత మధురమైనవి అవి పద్యాల్లాగ ఉండవు మధురమైన వచనాల్లా ఉంటాయి. “ఎక్కడనుండి రాక యిటకు?, బావా! యెవ్చుడు వచ్చితీవు?:3 ఇలాంటివి కోకొల్లలు. అందుకే, ఈ పద్యాలు పండితులకే కాక నిరకరకుక్షులకు కూడా కంరస్ట్రమే. 3. పండితపామర 'గాన యోగ్యపద్యం : వండితులు, అక్షరజ్ఞానం ఉన్నవారే కాకుండా పామరులు కూడా నటించి రాణించడానికి కారణం, ఆ పద్యాల్లో ఉండే గాన యోగ్య లక్షణం. ఇక సాహిత్యాన్ని అర్ధం చేసుకొని నటించిననటులు, కేవలం గొనానికే ప్రాధాన్యత ఇచ్చిన నటులు ప్రజామోదాన్ని పొందేటట్టుగా చేస్తుందీ పద్యరచన. ఒక్కమాటలో చెప్పాలంట్సే రంగస్టలం మీదనున్న పండిత పామర నటులే కాకుండా, (ప్రీకకులుగా ఉండే పండిత పామరులు కూడా పరవశించి చదువుకొనే పద్యరచన వారిది 4. ప్రదర్శనా సౌలభ్యం 2 నాటక ప్రదర్శనాన్ని ప్రదర్శకుల శక్తిని బట్టి మలచుకోవచ్చు. రంగస్టలాన్ని రవ్యుంగా అలంకరించుకోవచ్చు. సన్నివేశానికి అనుగుణంగా రూపుదిద్దుకోవచ్చు ఈ ఉద్యోగ విజయాలలో రంగాలను అత్యంత వైభవోపేతంగా సృష్టించుకోవచ్చు లేదా రెండే రెండు తెరలపై నాలుగు కుర్చీలు, ఒక బెంలీతో ప్రదర్శించవచ్చు చాలా వరకు ఉద్యోగ విజయాల ప్రదర్శన, ఒక దర్చారుతెర, ఒక అడవీ తెర మీదే ప్రదర్శింపబడుతోంది. ఒక్కదర్చారు తెర మీదే నాటక మంతా ప్రదర్శించిన ఘట్టాలు లేక పోలేదు. ప్రేక్షకులు కూడ రంగాలంకరణ విషయం కంటే, ఎవరెలా పాడుళున్నారన్న దాని మీదే దృష్టిని కేంద్రీకరించడం జరుగుతుంది. డ॥ మీగడ రామలింగస్వామి 222

ప్రస్తుతం ప్రదర్శిస్తున్న ఉద్యోగ విజయాల నాటకంలో స్త్రీపాత్ర కూడా' లేదు కాబట్టి, ఆ భారం కూడా లేదు. పౌరాణిక నాటకాలలో'స్త్రీ, పాత్రలేక పోతే ప్రదర్శనకు హాయిగా ఉంటుందని ప్రదర్శకులు భావిస్తుంటారు. ఎందుకంటే ఎవరో ఒకస్త్రీ;ని వేషానికి రమ్మనడం, అమె ఒకవేళ రాకపోతే నాటకం ఆగిపోవడం లాంటి సందర్భాలు జరుగుతున్నాయి కాబట్టి, (స్త్రీ వేషం లేకపోవడం కూడా భారంతగ్గినట్టే.

కొత్తగా నేర్చుకున్న వారికి కూడా ఇది అందుబాటులో ఉంటుంది. రెండు.మూడు నాటకాల ప్రదర్శనలు చూసి అదే విధంగా సమాజాలు తయారౌతున్నాయి.

ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే, రంగస్థలం ఎంత పెద్దదైనా, ఎంత చిన్నదైనా, నటుడు, పండితుడైనా, పామరుడైనా, (ప్రేక్షకుడు, విద్వత్తుకలవాడైనా, నిరక్షరకుకైన్తా, మధ్యస్టుడైనా ఉద్యోగ విజయాలు నాటకం సర్దుకొని పోయి అన్ని తరగతుల వారికీ ఆనందం చేకూరుస్తుందనడం నిర్వివాదాంశం.

ఒక విధంగా ఉద్యోగ విజయాల ఘనవిజయాలకు కారణ భూతులైన వారు, ప్రప్రధమ ప్రదర్శకులు వారు, సంగీత సాహిత్య నాటక కళా వ్రపూర్జులు. కాబట్టి వ్రదర్శన యోగ్యతను, ప్రజామోదాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని, ఉద్యోగ విజయాలలో కొన్ని అంకాలను తగ్గించి ఒక ఒరవడి పెట్టి ముందు తరాల నటులకు ప్రదర్శనల ద్వారా అందించి ఉద్యోగ విజయ నాటక సహస్రాధిక ప్రదర్శనలకు మార్గదర్శకులైనారు. అందుకే పింగళి వారిలా అన్నారు

“7)త్రిర్రుపతి. వేంకట కవుల నాటకవుఎులను గొన్నిటిని ప్రదర్శనమునకనుకూలముగ సవరించుకొని ప్రద ర్థించుట జరుగుచున్నది. అని అందరకును దెలిసిన విషయమే”).

ఇక ఇతర పాండవ నాటకాలలో పాండవజననంలో నదిపైన మత్స్యగంధి పరాశరుల వృత్తాంతం, భీష్మపరశురాముల యుద్దం, మొదలగునవి కష్టసాధ్య ప్రదర్శనా లౌతాయి. సురభినాటక సమాజాలు ఇలాంటి నాటకాలను ప్రదర్శించగలుగుతాయి. ఈన్థాటకంలో స్తీ పాత్రలు కూడ ఎక్కువే. కాబట్టి ప్రత్యేక నాటక సమాజాలు దీనిని ప్రదర్శించడానికి ముందుకు రాలేదు.

పాండవ (ప్రవాసంలో కూడ స్త్రీ పాత్రలెక్కువ. బకాసురుని వధ, ఉత్తర గో గ్రహణాదులు ప్రదర్శించి ప్రజలను రక్తి కట్టించడం కష్టం. ఈ నాటక ప్రదర్శన కూడ డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 223

కష్ట సాధ్యమైనదే.

పాండవ రాజసూయం నాటకం, కేవలం కావ్యత్వగుణమే కాని నాటకత్వ గుణం తక్కువని చెప్పక తప్పదు. పైగా ఇది యెకాంకిక అన్నీ పద్యాలే, అందుకే ఇది ప్రదర్శనకు నోచుకోలేదు.

పాండవాశ్వమేధంలో ఉపపాండవ వధతో, దుఃఖాంత సన్నివేశాలు సుద్వీగ్ధంగానే సాగాయి చివరిలో అంతర్నాటక కల్పన అసలునాటకానికే రంగస్టలాలు సరిపడకుండా ఉంటుంటే, అంతర్నాటక కల్పనతో ప్రదర్శనకు మరింత కష్టం ఏర్పడుతుందనకతప్పదు.

పాండవ జననం, ప్రవాసం నాటకాలు కష్టపడైనా ప్రద ర్థించవచ్చు. పాండవ రాజసూయం, అశ్వమేధ నాటకాలు కావ్యాలుగా చదువుకొని రసానందం పొందవచ్చు ఆచార్య పింగళి వారు ఖచ్చితంగా ఇలా చెప్పారు

(౫) బ్యత్రమ్ర నాటకమనగానెట్టిది? . . కావ్య గౌరవమును, ప్రయోగానుకూల్యము గల నాటకమే యుత్తమ నాటకము ఈ 'ప్రయోజనములలో నేదిలోపించినను, దాని సంపూర్ణత చెడినట్లే యెంచవలెను?” అని.

కాబట్టి ఉద్యోగ విజయాలు సంపూర్ణత కలిగి ఉత్తమ నాటకంగా భాసిస్తున్నట్లే. మిగతా పాండవ నాటకాలు కావ్యగౌరవము కలిగ అర్ధ సంపూర్ణత్వాన్ని అర్టించినబ్లే.

6|| మీగడ రామలింగస్వామి 224

[తక్రుణయుాగఖాాగం అతుణు ఆంధ్ర సాహిత్యరంగంలో తెలుగు నాటకం ఆలస్యంగా రంగప్రవేశం చేసినా అలసత లేకుండా దినదినాభివృద్దితో ముందుకు సాగింది దాని వల్ల అనేక నాటకాలు వెలిశాయి ఆ నాటకాలను ప్రదర్శించడానికి ఎందరోనటులు తయారై వారి సమక్రమైన నటనతో నాటకరంగాన్ని అమిత వేగంతో ముందుకు తీసుకువచ్చారు కవులు సవుర్ధవంతంగా రచన సాగించి నపుడు తదనుగుణంగా మొదట ప్రయోగించిన నటులు కూడా సమర్జులైతే ఆ నాటకం రక్తి కడుతుంది. రసికులమనసులో ముద్ర వేసుకుంటుంది రానురాను కొత్త ఊపిరులు సంతరించుకుంటూ, ఉన్న నాటకాలలో ్రత్యేకస్టానం నిలుపుకుంటుంది అలా (ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంతరించుకొని, నాటకాల్లో మకుటాయమానమైన కీర్తిని గడించుకొని, రచింపబడినప్పటి నుండి, ఇప్పటి వరకు అవిశ్రాంతంగా ప్రదర్శింపబడుతున్న నాటకం, పాండవోద్యోగ విజయాలు కవులు ఎంత గొప్పగా రచించినా నటులు సమర్థులు కాక పోతే నాటకం దెబ్బతింటుదనడం, నిర్వివాదాంశం. ఉద్యోగ విజయాలను మొట్టమొదట, సంగీత, సాహిత్య, నటనా ప్రపూర్జులైన కీ॥శే॥ ముంజులూరి కృష్ణారావు, కీ;జే॥ పింగళి లక్ష్మీకాంతం, శీ॥శే॥[బుజ్టారాఘవాచార్యులు, కీ(శే॥బెల్లంకొండ సుబ్బారావు, కీఃశే[మాధవపెద్ది వేంకట్రామయ్య, కీ1ణే[అబ్బూరి వరప్రసాదరావు, కీ1శే[బందాకనకలింగేశ్వర రావు, కీ[శే॥అద్రంకి (శ్రీరామమూర్తి, కీ॥శేపులిపాటి వేంకటేశ్వర్గు మొదలగు వారు ప్రదర్శించి, కవులకు కీర్తిని లభింపజేసి వారు కూడా లబ్ద ప్రతిష్టులయ్యారు పౌరాణిక నాటక రంగస్టల నటులలో, గానానికే ప్రాధాన్యతనిచ్చి ప్రజల మెప్పు పొంద గలిగిన వారు ఒక తరవి వారైతే, కేవలం సాహిత్యయుత నటనకే ప్రాధాన్యమిచ్చి ప్రజలను ఉజ్టూతలూగించిన వారు మరో తరవోకు చెందిన వారుగా భావించవచ్చు ఉద్యోగ విజయాలు రెండు తరహాల వారిని తనలో ఇముడ్చుకుంది, కనుకే ఇంతటి మహోన్నత స్థితి పొందింది ఒక ప్రదర్శన విజయవంతం కావడానికి ప్రధాన కారకులు, నటులు ఆ నటులు, విజయవంతం కావడానికి, ముందున్న వాద్య సహకారం, ప్రక్కనున్న నటులు, అలంకారాలతో పాటు ఉత్తమ శిక్షణ కూడా ఉండి తీరాలి నటుడు, సంగీత సాహిత్య నటనలలో సుశిక్షితుడు కావాలి. ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ నటులు, సాహిత్య వేత్తలు, విమర్శకా గ్రేసరులు ఆయిన ఆచార్య పింగళి లక్ష్మీకాంతం గారు ఇలా అన్నారు డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 225

( నటులు నాటకమే తమ జీవిత సర్వస్వమను నంత శ్రద్ద చూపుచుండెడి వారట. ప్రతిపాత్ర ధారియు వేదాధ్యయనము చేయు విద్యార్థి వలె సుశిక్షుతుడయ్యెడి వాడట. ఆ భక్తి జ్రద్దలే వారి నాట్యమునకు జీవమైనవి. అది లేకపోబట్టియే యిప్పటి స్టితి యింత శోచనీయముగా నున్నది".

నటన భగవద్వర ప్రసాదం లోకంలో అందరూ తెలిసో తెలియకో నటన చేస్తున్నప్పటికీ, రంగ స్టలంపై రంగు వేసుకొని నటించే నటునికి, ఒక ప్రత్యేక స్థానం ఉంది నటులై లబ్ద ప్రతిష్టులై లక్షలార్దించిన వారూ ఉన్నారు. వ్యసనాలకు దాసులై ఉన్న ఆస్తులను అమ్ముకొన్న వారూ ఉన్నారు అందుకే చెళ్ళషిళ్ల వేంకట శాస్త్ర, గారు తీవ్రంగా ఇలా విమర్శించారు

402. న్హ్య్బాక్ర ప్రదర్శకులలో బాహుళ్యంగా శీల సంరక్షణ మృగ్యం వారికి తాగుడు ఎక్కడో తప్ప, వుండి తీరుతుంది

నటులైన వారికి ఆకర్షణ లెక్కువగా ఉంటాయి వాటికి లొంగకుండా ఉండడం చాలా కష్టమే లక్ష్య సాధన కోసం నటుడు వాటికి లొంగకుండా ఉండాలి అయితే ఈ ప్రలోభాలకు లోబడిన వారి సంఖ్య ఎక్కువే అని చెప్పక తప్పదు అందుకేడా॥మిక్కిలి నేని రాధాకృష్ణ మూర్తి ఇలా అన్నారు

_ “కొ అనేక మంది నటీనటులు (త్రాగుడుకు, వ్యభిచారానికి దాసులైనారు నీతి సూత్రాల హద్దుల్ని పూర్తిగా దాటారనే చెప్పవచ్చు ఇది అందరినటులనూ వుద్దేశించి కాదు కొద్ది మంది బుద్దిమంతులూ, కళాశీలురూ లేకపోలేదు: పౌరాణిక నాటకాలలో రాగాలు ఎక్కువ చోటు చేసుకుంటాయి. ఈ రాగాలు ఎంత వరకు ఉంటే పద్య భావం చెడకుండా ఉంటుందో గమనించే స్థితి దాటిపోత్తుండగా చూచి ఆచార్య పీంగళి ఈ విధంగా తన ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు

*/ ల నాట్యము మిశ్రమకళ, దానికి అంగ భూతములైన కళలలో సంగీత మొకటి.

ఆ సంగీతము సమయోచితముగా ప్రయోగింపబడి యథాస్థానముననున్నంత వరకు, దాని వలన కలుగు కీడేమియు లేదు రసోచితమైన రాగమును, పాడవలసిన మితిని నెరుగని నటుని వలన నాట్యము చెడి పోవుచున్నది. గాని, పద్యములయునికి వలన కాదు”.

“469 ప్రీర్వమ్హృనక్రు నేపద్యమునకు నేరాగ మెంత వరకుతగునో తెలిసికొని నటుడు, పొడుటయు జరుగవలెను గాని, పద్యములనే తుడిచివేయుట వాంఛనీయమైన సంస్కారము కాదు,

డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 226

పౌరాణిక నాటకాలలో ముందుతరం నటులను వెనుకతరం వారు అనుకరించి అనుసరించడం, లేదా రికార్డులను అనుకరించడం ఆనవాయితీగా వస్తుంది. అనుకరణ తప్పుకాదు గానీ కొంత అనుభవం సంపాదించిన తరువాత స్వంతంగా తనదంటూ ఒక బాణీని నిర్ణయించుకోవాలి. అలా చేయడానికి సంగీత సాహిత్య నటనానుభవం కావాలి. అది కావాలంటే చాలా కాలం, శ్రమ అవుతుంది అయినా సరే తన బాణీని ఏర్పరచుకోవాలి అలాచేయడం వల్ల తనదంటూ ఒక ప్రత్యేక బాణీ నిలబడుతుంది అనుకరణ ఎంత గొప్పగా ఉన్నా అసలువాడిలా లేదనే అంటారు, ఈ విషయం నటులు (గ్రహించి అనుకరణను సాధ్యమైనంత త్వరగా విడిచిపెట్టాలి. పలుకులో, కదలికలో భావవ్యక్తీకరణలో, పద్యం చదవడంలో ్రతినటుడు తనదైన మార్గాన్ని అన్వేషించుకోవాలి. అప్హుడే ఆతనికి సమున్నత స్థానం వస్తుంది

పౌరాణిక నటునికి గాత్ర సాధన చాలా ముఖ్యం నిరంతరం నటుడు గాత్రసాధన చేయక పోతే నటునికే కాకుండా నాటకానికే మచ్చ ఏర్పడే స్టితి వస్తుంది సాధన లేని గొంతుల ప్టితిని, తీవ్రంగా దూయబడుతూ ఆచార్య పింగళి ఇలా అన్నారు.

(49 ప్రస్తుత నాట్యము నందలి సంగీతము ఏవము కొల్పుటకు నింకొక 'హేతువున్నది నటుల గా త్రములు సుశిక్షితములు కావు. సొంప్రదాయకమైన గాన సాధన వారికి లేదు సాధన లేని గాలి పాట, స్వాధీనము కాని గొంతుతో పాడుచుండగా రసోచిత మెట్టుకలుగును? ఆ శిక్షణమే మొదలిడుదురేని వార్మోనియమును మున్ముందే విసర్దింప వలెను సుశిక్షితమైన గాశత్రము పద్యములు చదువుటకే కాక వచనమును చెప్పుటకును ఆవశ్యకమే ఇట్టియభ్యానములు చేయుటకు మనస్సుగాని, చేయదగిన యోచనగాని లేక తోచినట్లు నాటకము లాడు లోపము నటులయందుండగా పద్యములను సంగీతమును శపీంచుట వలన నేమి లాభము??=

సుశిక్షితులై పాడీన వారికి అదే రాగాన్ని శిక్షణ లేకుండా పాడిన వారికి చాళా భేదం ఉంటుంది. వ్రతి గొంతుకు ఒక గ్రత్యేకత ఉంటుంది. ఆ ప్రత్యేకతను బట్టి, అంటే గాత్ర ధర్మాన్ని బట్టి పద్యాలను మలచుకొని చదవడం వల్ల తన ప్రత్యేకతను ప్రదర్శించడమే కాకుండా ఒక కొత్త పద్ధతిని పరిచయం చేసిన వారౌతారు. ఇది కష్టసాధ్యమైనా ఆచరిస్తే మంచి విలువ తెస్తుంది,

పౌరాణిక నాటకాల్లో ఎవరి పాత్ర వారే ఎంచుకోవడం, అతి సాధారణమైన విషయం, కాబట్టి నటుడు వేషాన్ని ఎన్నుకొనేటపుడు అవేషానికి తను '“తగుదునా”' అని ఆత్మవిమర్శ చేసుకోవాలి. డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 227

రంగష్టలం పై (ప్రవేశించిన నటుని వేషానికి ప్రేక్షకులు ఆకర్షితులు కావాలి అలా జరగాలంటే నటునికి స్ఫురద్రూపం అవసరం. అది రావాలంటే ఆరోగ్యం ప్రధానం. కాబట్టి నటునికి ఆరోగ్య రక్షణ అతి ప్రధానమైనదని రంగస్థల శా(న్తంలో ఇలా చెప్పబడింది. ““ ఆహార విహారాలలో ఆరోగ్య నియమాలను పాటిస్తే తప్ప, నటుని ఆరోగ్యము, రూపురేఖలు పెంపొందవు అంతేగాక అభినయ శక్తి కూడ పెరగదు, ఎన్ని అవాంతరాలు వచ్చినా, ఎన్ని కష్టాలు ్రాప్తించినా, ఎన్ని కొత్త ఆకర్షణలూ, అవకాశాలూ కనిపించినొ లెక్క చేయకుండా, లొంగిపోకుండా, నాటక కార్యక్రమము సక్రమంగా ఎల్లవేళలా జర్‌గేటట్టు చూడటం ప్రతినటునికీ ప్రధాన విధి: నటుడైన వాడు పొగడ్తలకు లొంగకూడదు అలా లొంగిపోతే పతనం తప్పదు. ఈ విషయం డా॥మిక్కిలినేని ఇలా సూచించారు (“నలుగురు పాగిడినంత మాత్రమున నటీనటులు ఉబ్బి తబ్బిబ్సై ఛాలెంజీలకు దిగరాదు అనేక వుంది అనేక విధాల పొగిడినా ఉబ్బి తబ్బిబ్బుకా కూడదు నేర్చుకోవాల్సిందింకా ఎంతో వుందనే గాఢ విశ్వాసాన్ని ముందు పెట్టుకోవాలి. ఆ విశాల దృక్పధం లేక అంతా తనకే తెలుసు ననుకుంటే దుష్ఫలితాలు తప్పవు”.

• ఇటువంటి జాగ్రత్తలు తీసుకొన్నవాడు, నటథ్రేణిలో సమున్నత స్థానాన్ని ఆ(క్రమిస్తాడనడంలో సందేహం లేదు.

6. ౧క్ట క్రవి విద్యా విజ్ఞానం లేకుండా ఒకనాటకాన్ని ఎలా వ్రాయలేడో, అలాగే ఒక నటుడు కూడా విద్యా విజ్ఞానం లేకుండా తీసుకున్న పాత్రకు జీవం పోయలేడు”. అనే డాఃమిక్కిలినేని మాటలు సత్య సమ్మతాలు,

_ తూర్పు ప్రాంతమైన శ్రీకాకుళం, విశాఖపట్టణం (తరువాత ఏర్పడిన) విజయనగరం జిల్లాలలో మొదటిసారిగా పాండవోద్యోగ నాటకాన్ని 1930వ సంవత్సరంలో ప్రదర్శించడం జరిగింది. ముందు ముంజులూరి కృష్ణారావు కృష్ణుడుగా, ఆచార్యపింగళి ధర్మరాజుగా, తరువాత బెల్లంకొండ సుబ్బారావు గా6 సమాజం, అ తరువాత బందాకనకళింగేశ్వర రావు గారి సమాజం తదుపరి అబ్బూరి వరప్రసాదరావు గొరి సమాజం పాండవోద్యోగాన్ని ప్రదర్శించారు 1946వ సంవత్సరంలో పాలిశాట్టి సూర్యం

కృష్ణుడుగా పీసపాటి నరసింహమూర్తి గారు శల్యుడుగా అనుకొని పాండవ విజయం నాటకాన్ని ప్రారంభించి, రిహార్సల్స్‌లోనే పాలిశెట్టి సూర్యంగారి కోరిక మేరకు పీసపాటి డా| మీగడ రామలింగస్వామి 228

కృష్ణ పాత్రను ధరించారు. పొందూరులో ఈ సమాజస్ట్రాపన జరిగి సంవత్సరం అయ్యే సరికి 1947వ సంవత్సరంలో నీలంపేటలో జొన్నల గడ్డ రామమూర్తి సమాజాన్ని స్థాపించడం జరిగింది 1949వ సంవత్సరంలో చెళ్ళషిళ్ల వేంకట శాస్త్రి గారి ఆస్టాన కవి పట్టస్రదాన సందర్భంలో పాండవోద్యోగ పోటీలో శ్రీకృష్ణ పాత్రకు శ్రీ, పీసపాటి ప్రధమ బహుమతి గెలుచుకున్నారు ఆ తరువాత సుమారు 1954వ సంవత్సర ప్రాంతంలో (శ్రీ జనావీరభద్రాచారి, శ్రీ, బగ్గు అప్పారావు నాయుడు, శశ్రీబాడీతి పోలారావు, (శ్రీవీకటి బైరాగి మూర్తి (శ్రీ అమరపు సత్యనారాయణ, శ్రీజాడ సత్యనారాయణ, శ్రీబి. ఎస్‌.నాయుడు ప్రభృతులు ఉద్యోగ విజయ నాటక సమాజాలను స్థాపించి ప్రదర్శించడం ప్రారంభించారు. ఈ ప్రాంతంలోనే అంపావల్లిలో శ్రీ సోము సూర్యారావు గారు, మామిడిపల్లిలో (శ్రీ, మీగడదాలయ్య లింగం గారు చిన్నషిల్లలకు నాటకాలను నేర్చి ప్రదర్శనల నీయడం విశేషం, “శ్రీకాకుళం జల్లా నటులు

క్షీశే జనా వీరభ(ద్రాచారి రాజాం శ్రీ దీపాల అప్పన్న -.... సైలాడ శ్రీ బగ్గు అప్పారావు నాయుడు చిలకపాలెం శ్రీ బొత్స అప్పలస్వామి ఆమదాలవలస శ్రీ అమరపు సత్యనారాయణ రాజాం శ్రీ గుంటముక్కల రామారావు రాజాం శ్రీ చీకటి రామారావు రాజాం... శ్రీ చెళ్ళపీళ్ల సన్యాసిరావు జి సీతారాంపురం శ్రీ యెడ్ల గోపాలరావు మందరాడ _ (శ్రీ చింతాడ సత్యనారాయణ రాజాం శ్రీ బాడ సత్యనారాయణ బొద్దాం. కీణే॥ వడగ వేంకటేశ్వర్లు పొందూరు (శ్రీ బొమ్మన తవిటయ్య వెనుబాక శ్రీ విగిలివల్లి సీతారామ్మూర్తి ఎరుకలపేట శ్రీ యు.మురళీ మోహన్‌రావు రాజాం శ్రీ చిగిలిపల్లి వాసుదేవరావు ఎరుకలపేట శ్రీ జీ నీలకంఠం నాయుడు వెదుళ్ళవలస శ్రీ చిగిలివల్లీ మోహన రావు ఎరుకలపేట శ్రీ బీ ఎస్‌ నాయుడు పొందూరు. శ్రీ ఎస్‌ పోలీనాయుడు ఎరుకలపేట క్రీశ్రే॥కన్నేపల్లి సుబ్రహ్మణ్యం లకలాం శ్రీ అల్లాడ రాజలీంగం కర్ణాం శ్రీశే॥ రీసు అప్పారావు ఆమరొ౦. (శ్రీ ఎమ్‌ సుందరావు రాజాం క్రీణే॥ పులఖండం వేంకట రమణ మూర్తి గురవాం _ కీణే॥ ముక్కాలసత్యారావు కంచరాం శ్రీణే॥ బెజవాడ రావారావు నాయుడు నరసన్నపేట శ్రీ కలగల లక్ష్మయ్య "పెదపాడు ట్రీ గంగవరపు పార్వతీశం ఆమదాలవలస శ్రీ కిలారి సత్యనారాయణ పొందూరు డా| మీగడ రామలింగస్వామి. 229

శ్రీ రాపాక గవరయ్య రాపాక శ్రీ జి సత్యనారాయణ అప్పలమ్మ పేట శ్రీ రాకోటి రమణ నిద్దాం శ్రీ చదువుల రామలింగం కా గితాపళ్లి శ్రీ పొట్నూరు బుల్లిబాబు తొర్గాడ శ్రీ బి అప్పలనాయుడు ఎమ్‌ బూర్జవలస శ్రీ ఎమ్‌ వరహాలు కంచరాం. శ్రీ ఎస్‌ సోమలింగేశ్వర రావు ఎమీ బూర్జవరిస శ్రీ సి.హౌచ్‌ అసిరినాయుడు కొత్తవలస శ్రీ జీ బలరామస్వామి కడకెళ్ళ శ్రీ సీ హెన్‌ అప్పలనాయుడు కొత్తవలస _ శ్రీ మీసాల అప్పల నాయుడు అంబకండీ శ్రీ వాన పోలీనాయుడు కొత్తవలస శ్రీ జడ్డు సూర్యనారాయణ పాగిరి శీణే। మొగదాలవిన్నయ్య బాబు రాజాం శ్రీ విగణపతి నాయుడు మొగిలీవలస శ్రీ వి తవిటి నాయుడు అంళకాపల్లి శ్రీ అలుగోలు అన్నయ్యాచారి పెంట శ్రీ బి.కృష్ణమూర్తి ఉలుకూరు.. శ్రీ బిరాంబాబు పెనుబొక శ్రీ ఆర్‌ టి నాయుడు బూరాడ శ్రీ మజ్జి అప్పలనాయుడు సారధి శ్రీ ఎస్‌ సత్యనారాయణ కంచరాం శ్రీ విదాలినాయుడు సారధి శ్రీ ఎమ్‌ చిన్నంనాయుడు క౦చరాం శ్రీ వి రాజబాబు సారధి శ్రీ నేతేటి నరసీంగరావు ఎందువ శ్రీ టి.వి. చలమాజీరావు రాజాం శ్రీ నాగభూషణం వెట్టుపాదిలాం ట్రఎ అప్పల సూర శ్యాంపురం శ్రీ అల్లంెట్టీ సూర్యం పొందూరు. శ్రీశ్మేదోర విశ్వనాధం 'పెనుబాక 'శ్రీ కణుగుల జగన్నాధం కణుగుల వలస శ్రీమతి వి సరోజిని మొగిలివలస (శ్రీ మహంతి అవ్బల నాయుడు అల్లిన శ్రీ ఎమ్‌ వి రాజు గంటవాని వలస శ్రీ! మహంతి స్వామినాయుడు అల్లిన శ్రీ కోరాడ సన్యాసి నాయుబు బుచ్చం పేట (శ్రీ తమరాపు వెంకట నాయుడు తలవరం శ్రీ సీ శంకరావు పాలమెట్ట శ్రీ రంభ శ్రీరాములు నాయుడు. తలవరం శ్రీ ఎవెంకట నాయుడు కాగా౦ శీ భైరి సూర్య నారాయణ సీంగుపురం భీ సి హెచ్‌ సత్యనారాయణ కాగాం శీశే ఉయ్యూరు గోపాల స్వామి పొందూరు 'శ్రీ ఎ సత్యనారాయణ కాగొ౦ (శ్రీ ఉయ్యూరు దుర్గా ప్రసాద తావు పొందూరు 'శ్రీ వై. జనార్టనరావు టెక్కలివలస (శ్రీ బీంగి కృష్ణ పెనుబాక శ్రీ పీ బుల్లిబాబు నిమ్మళార్జువాడ శ్రీ బింగి సత్యం పెనుబాక శ్రీ ఎమ్‌ ఎస్‌ చలం కంచరాం శ్రీ వంజరాపు సత్యం పొగిరి శ్రీ కె.వెంకటరమణ పొగిరి శ్రీ బీ.బుల్చిబాబు కోనంగిపాడు శ్రీ ఎ. అనంతరావు బూరొడ డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 230

శ్రీ సి రామమూర్తి ఉంగరాడ (శ్రీ ఆర్‌ కాళన్న ఉరజాం శ్రీ వల్లూరి శాతన్నాయుడు బొద్దూరు.. శ్రీ, ఎమ్‌ సీంహాచటం పెరుమాళి శ్రీ చింత సత్యం బొద్దూరు.. శ్రీ ఎస్‌.సింవాద్రి నాయుడు గొల్లలవలస శ్రీ అంపోలు శ్రీరాములు లాభాం.. శ్రీ కంచు అచ్చన్ష తోటాడ శ్రీ నట్టి బుల్లిబాబు గలావిల్లి (శ్రీ క సవరయ్య పోలాకి శ్రీ ఎస్‌ మాదన్నాయుడు గలావిల్లి (శ్రీ శూలుగు బాబూరావు పోలాకి శ్రీ బీ శ్యామ సుందరరావు ధర్మవురం శ్రీ ఎన్‌ కూర్మయ్య పోలాకీ శ్రీ ఎస్‌ అప్పలనాయుడు పొనుగుటివలస (శ్రీ! మలకపల్లి వీరలీంగం నీలంపేట శ్రీ ప దాలీరాజు షానుగుటివలస శ్రీ లావేటి గౌరునాయుడు మామిడిపల్లి ఫ్రీ ఎస్‌ జగ్గు నాయుడు పానుగుటివలస కీణే! లొవేటీ సాంబమూర్తి మామిడివళ్లి శ్రీ పి గడ్డి న్నాయుడు పొనుగుటివలస శ్రీ ఎన్‌. రామారావు బలిగ ఫ్రీ ఎన్‌ అల్లం నాయుడు... పానుగుబివంస. వై కృష్ణారెడ్డి బరిగ శ్రీ పీ రామారావు డోలపేట శ్రీ మాణిక్యం ఈశ్వరావు కంచరా౦ థ్రీ ఏ కృష్ణమూర్తి పతుమూళి.. ట్రీ బొడ్లెపల్లినారాయణ మూర్తి కనుగులవలస శ్రీ జ కొండలరావు కొత్తవలస శ్రీ భీమసింగి లక్మణరావు అంపావిల్లి శ్రీ టికృష్ణారావు మొగిలీవలన శీ పరం రా బాం శ్రీ సిమ్మ సన్యాసినాయుడు ఫెనుబాక థం న్‌ లు ణా శ్రీ ఎస్‌ మన్మధరావు రాజాం. ఈ వోట్‌ కృతా న్‌ ల (శ్రీ ఎమ్‌ నారాయణ స్వామి రాబౌ౦ం శ్రీ శూలుగు సళ్యనారాయుల న (శ్రీ ఆర్‌.సుబ్బారావు బొద్దూరు వర రావు షర (ట్ర జి నారన్నాయుడు వొష్టంగి స్‌ పీ వీరన్నాయుడు గొల్లిలవలస శ్రీ వంకాయల జగ్గారావు అప్పాపురం ॥ జ గోిందరావు ఆమదాలవలస థ్ధీగ్‌ గ్ర హహార యట పాట శ్రీ బొడ్జేల్లీ నారాయణమూర్తి ఆమదాలవలస శ్ర పీ శీపుడుపల్లీ థ్రీ బూర్జ గ్రీనూసూపు మ మరొం శ్రీ ఎమ్‌ కామలింగం మామిడిపల్లి థి ఎమ్‌ చిట్టిబాబు ర శ్రీ కె శివరావు రణస్థలం శ్రీ ఊ.కొండలరావు శ్రీ క. లక్ష్మణరావు శ్రీకాకుళం (శ్రీ డి శివరావు పోలొకీ ట్రీ ఒ రాజారావు పొందూరు డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 231

విజయనగరం జల్లా నటులు డా[ఫీసపాటి నరసింహమూర్తి రాముడువలస _ కీశ్వేవై ఎస్‌రాజకువూరి విజయనగరం క్రీశ చిప్పాడ వెదవరహాలు. విజయనగరం శ్రీమతివై అమ్మాణీ విజయనగరం శే విప్పాడ చినవరవోలు విజయనగరం _ శ్ర్రీకె లింగమూర్తి విజయనగరం 'శ్రీమతిఎ వసుంధరా దేవి విజయనగరం _ శ్రీకె సత్యనారాయణ విజయనగరం శీణే॥ ఉమ్మిడాల అప్పారావు విజయనగరం 'శ్రీ నెల్లూరి శ్యామలరావు విజయనగరం కీణే। కొవ్వాడ తాతమ్మరాజు విజయనగరం శశ్రీపి సింహాద్రి నాయుడు చింతలవలస శ్రీ జి. ప్రభాకరరావు విజయనగరం _ శ్రీకె, బాలచంద్రుడు విజయనగరం శ్రీ బోణంగి జగన్నాధం బోణంగి శ్రీఎస్‌ కృష్ణ నరవ (శ్రీ చుక్కదాలినాయుడు బొండపల్లి శ్రీ బోకం చిన్నం నాయుడు రాజ్యలక్ష్మీపురం శ్రీ సురభి శ్యామసుందగ్రావ్‌ విజయనగరం _ శ్రీ నీరస సత్యనారాయణ కొమరాడ శ్రీ సరిపల్లి సుబ్బారావు పార్వతీపురం శ్రీ ఎమ్‌ పోలినాయుడు కొమరాడ శ్రీ వెండికాంతం మహంళుదేవరాయలుశొడుము (శ్రీ ఎస్‌, అవృలనాయుడు మరువాడ కీశే। వడలి విశ్వనాధం విజయనగరం _ శ్రీబీ అప్పలనాయుడు ఎమ్‌, బూర్జవలస '్రీ వడలి సీతారామయ్య విజయనగరం శ్రీ పంపాన అప్పారావు పాఠాది కీశే! సురభిరాజేశ్వరరావు విజయనగరం 'శ్రీఎమ్‌ తవిటి నాయుడు పాములవేలస కీణేఎ రామచంద్ర రావు విజయనగరం _ శ్ర్రీఎమ్‌ రామస్వామి పాములవలస శ్రీ పీపత్తిబాబు విజయనగరం శ్రీ అరటికట్ల చిన్టయ్యాచారి మగ్గూరు (శ్రీ సుకి నారాయణరావు... విజయనగరం 'శ్రీఎమ్‌ ఎస్‌ చలం బొడంగీ 'శ్రీడి.రాంబాబు విజయనగరం శ్రీకె ఈశ్వర్యా తెర్ణాం శ్రీ జ గురుమూర్తి విజయనగరం శ్రీ భీవసింగి రిక్మణ అంట్లార శ్రీకె వి సత్యనారాయణ విజయనగరం '్రీ తమ్మిరెడ్డి అప్పలస్వామి ఉద్దవోలు 'శ్రీవైదాన సత్యనారాయణ... విజయనగరం 'శ్రీచింతాడ మోహనరావు పార్వతీపురం (శ్రీ ఎమ్‌ రాఘనకుమార్‌ విజయనగరం శ్రీ కలాం చిన్నారావు పార్వతీపురం శ్రీమతి కనకమహాలక్ష్మి విజయనగరం శ్రీ ఆంజంగి నారాయణమూర్తి ఫార్వతీవురం శ్రీముళికె కోటీశ్వరీ దేవి విజయనగరం స్రీ దేవుడాలీ రాజు పార్వతీపురం కీణే!లీలారాణ శిజయనగరం శ్రీ డి అప్పలావాగ పార్వతీపురం దా మీగడ రామలింగస్వామి 232

విశాఖపట్నం జిల్లా నటులు డా॥ గణపతిరాజు అచ్యుతరామరాజు విశాఖ _ (శ్రీమతి ఎమ్‌, హేమలత (పెద్దహైమ) అనకాషల్లి శ్రీ తురువోలు సూరిబాబు తురువోలు శ్రీమతి బాల (సురభి అనకాపల్లి (శ్రీ పళ్లంటి అప్పలకొండబాబు విశాఖ _ శ్రీ,ఎమ్‌.వై.నాయుడు లచ్చన్నపాలెం శ్రీ కురిటి సత్యంనాయుడు విశాఖ శ్రీపే అక్కలనాయుడు విశాఖ శ్రీకె పీ.రంగారావు విశాఖ శ్రీ బి, అచ్చిన్నాయుడు విశాఖ శ్రీ షణ్ముఖి వెంకటరాజు విశాఖ _ శ్రీ తాతా అప్పారావు విశాఖ శ్రీ బీ.వి.ఏ నాయుడు విశౌాఖ స్రీ ఫి పాపారావు విశాఖ శ్రీ డీ గోవిందరావు విశాఖ శ్రీ కె. అప్పారావు విశాఖ శ్రీ లెక్కల సూర్యనారాయణ విశాఖ శ్రీ వి, నంద్‌ విశాఖ శ్రీ సరిపల్లి సూర్యనారాయణ విశాఖ ్థస్రీసి. హెచ్‌ అక్కునాయుడు విశాఖ (శ్రీ మద్దూరి సుబ్రహ్మణ్యం విశాఖ స్ర్రీమతి విద్యావతి విశాఖ (శ్రీ, మచ్చు సూర్యనారాయణ విశాఖ శ్రీ కె.సుబ్బారావు విశాఖ శ్రీ ఎస్‌.వీరునాయుడు విశాఖ నో'హన నిశా 'శ్రీఎస్‌ అక్కన్నాచారి రావికవతం ఫి నో రీ తాం బ్రో తాండవకృష్ణ మనవారి శ్రీ కురిటి మాధవనాగేశ్వర రావు... విశాఖ (ల దో ల. ఛీ కణితి సత్వం కణితి ౮ ్యం శ న మహర బ్‌ శ్రీ బొలవాడ సత్యం అనకాషళ్లీ ౩ శ్రీమతి జి కముల కుమవూరి పెదబొడ్లేష (శ్రీ వానపల్లి అప్పలకొండ కొప్పాక (ల ల బొడ్డేష్లీ శ్రీ రాము కండిపల్లి శ్రీ అల్చిబాబు విశాఖ శ్రీ ఎ నారాయణమూర్తి కొత్తపెంట గ్ర బార్య నో శ్రీ గుత్తి పూడి నూకరాజు కొత్తపెంట గ కణితి భాస్కరరావు క్‌ శ్రీ చాప్పాసత్యనారాయణ బగులువడ ఈ దే కండబాబు విశాఖ శ్రీఎమూర్తి అనకాషల్లి శ్రీ కణితి రాజు కణితి శ్రీమతి రాజేశ్వరి అనకాపల్లి కీణే॥ గుంటపల్లి చంటిబాబు నర్సీపట్నం డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 233

గురువులు రంగస్థలంపై నుండి వారి నటనాప్రావీణ్యం చూపించి ప్రజలనుజ్టూతలూ గించి, ప్రజల ప్రశంసలు పొందిన ప్రతినటునికి గురువు అనే వాడుంటాడు. సమర్చుడైన గురువు చక్కని నటులను తయారు చేసీ రంగస్టలానికి అప్పగిస్తాడు. ఈ గురువులలో నూటికి తొంభై తొమ్మిది పొళ్ళు, వార్మోనిష్టులే. పౌరాణిక రంగసలానికి హార్మోనిసష్ట్‌ పాత్ర ప్రధానమైంది. కాబట్టి హార్మోనిష్టుకు అన్ని పాత్రలు వచ్చి ఉంట*యి. అందుచేత హార్మోనిష్టులే గురువులుగా ఉండడం జరుగుతుంటుంది. గురువుకు ప్రధానంగా తెలియవలసినవి, మూడు. 1. సంగీతం 2.సాహిత్యం 3. నటన. ఈ మూడు తెలిసిన గురువు మంచి నటులను తయారు చేయగలుగుతాడు. ఇందులో ఏది లోపించినా మంచి నటులను తయారు చేసే అవకాశం తక్కువని చెప్పక్కర లేదు. అందుకే ఆచార్యపింగళి ఇలా అన్నారు. 0 త్రగిన గురువులచే విద్యార్థులకు సంగీత సాహిత్య నాట్య విద్యా దానము చేయింతురు గాక. పౌరాణిక నాటక రంగస్టల భవిష్యత్తు గురువుల చేతిలోనే ఉంటుంది. కాబట్టి వారు తమ శిష్యులను సక్రమ పద్దతిలో తీర్చిదిద్దే బాధ్యత స్వీకరించాలి. అలా కాకపోతే నాటకాలకు హీనదశ ఏర్పడుతుంది. నటులు కూడ సంగీత సాహిత్య నటనాను భవంలేని వారి దగ్గర శిక్షణ పొంద కూడదు. వారిని గురువులుగా స్వీకరించకూడదు. రెండు మూడు రాగాలు హార్మోనియం మీద నడప గలిగిన వాళ్ళు కూడా గురువులుగా తయారౌతూ నాటకాలకు హీనదశ కల్పిస్తున్నారు. అటువంటి వారు ఇంకా శ్రమించి తెలిసినవారి నుండి విషయం తెలుసుకొని నాటక రంగానికి ఉతేజం కలిగించాలి. గురుకులక్షిష్టులైన గురువులకు కొదువలేదు. తెలుసుకోవాలనే తపన కలిగినవారే కరువౌతున్నారు. ఆ తపన నూతన గురువులలో కలగాలి. 9 ల సాంఘిక నాటకాలలో దర్శకుడు అన్ని బాధ్యతలూ స్వీకరిస్తాడు. ఫైరాణిక నాట కల ్ర్‌ సర్శకుడు, గురువే. ఎనాటకానికైనా దర్శకుడు అవసరమే. అయితే పనూవాంంగా కేస! క్ష టక గ్రదర్శకులు గమనిస్తున్నారు. అదైనా క్రా త్త నాటకాలకే ప్రదర్శిస్తున్న పాండవోద్యోగ విజయాది నాటకాలకు వార్మోనిష్టులే గురువులు, దర్శకులు. డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 234

దర్శకుడైనా, గురువైనా తెలుసుకోవలసిన బాధ్యతలు రంగస్టల శా(న్హ్రంలో ఇలా ఉన్నాయి (దర్శకుడు నాటకానికి సంరక్షకుడు. ప్రయోగానికి సారధి. నటీనటులకు అధినేత. రచయితకు ్రధాన భాష్యకారుడు. ప్రేక్షకులకు మిత్రుడు. కాగా, రచయిత భావోద్దేశాలను శాస్త్రీయంగా, సమగ్రంగా పరిశీలించి, సాంకేతికమైన విలువలు చేర్చి, పుస్తకంగా ఉన్న నాటకాన్ని సజీవమైన సహజమైన ప్రదర్శనగా పున స్పృష్టిేచేయగల సృజనాత్మక కళాకారుడే, దర్శకుడు”. శ్రీకాకుళం జిల్లా గురువులు (హార్మోనిస్ట్‌లు)

కీణే! మీగడ దాలయ్యలింగం మామిడిపల్లి శ్రీ మీగడమళ్లీకార్డునస్వామి రాజాం కీశే। కొరి మాధవరావు రాజాం శ్రీ కొి శ్రీనివాసరావు రాజాం క్రీశ, మూడడ్ల కృష్ణమూర్తి చీకటిపేట శ్రీ పీశ్రీనివసరావు గురవాం శ్రీ వాకముల్లు త్రినాధ రావు బెలమాం శ్రీ ఎమ్‌. భాగియ్యలింగం మామిడిపల్లి 'శ్రీ సింహాద్రి చిన్నయ్యాచారి. పొందూరు. శ్రీ కుప్పిలి అప్పారావు చీపురుపల్లి క్రీశే! వడగా వెంకట్రావు పొందూరు. శ్రీ, ఇంజరొపు అప్పారావు వెదుళ్ళవలస శీ;ణే॥ ఎస్‌, లకుంనాయుడు నిద్దాం శ్రీ మీసాల సంగంనాయుడు అంబకండీ శ్రీ ఎ.సీతారామస్వామి. చంద్రయ్య పేట శ్రీ అమరపు కృష్ణమూర్తి రాజాం శ్రీ నెమ్మాది లక్షున్నాయుడు . వెదుళ్ళవలస _ శ్రీ మావుడూరు భీమారావు " " పోలాకి శ్రీ అల్లంశెట్టీ రమణ చంద్రయ్యపేట శ్రీ కడారు సత్యం ఆగూరు శ్రీ గీరడ రామారావు కుంటిభద్ర శ్రీ బి.వి.రమణమూర్తి వెదుళ్ళవలస తీణే॥ కొత్తపల్లి సత్యం నిద్ధాం శ్రీ బండి విశ్వనాధం 'పెనుబాక శ్రీ డి.సత్యనారాయణ దళ్ళుపేట శ్రీ ఎస్‌.చంద్రమౌళి బూర్జ (శ్రీ డి.చిన్నన్నాయుడు డోలపేట శ్రీ ఆర్‌.టి.నాయుడు బూరాడ శ్రీ డితవిటి నాయుడు డోలపేట శ్రీ దూబ కృష్ణమూర్తి సీశ్రారాంపురం శ్రీ ఆబోతుల విశ్వనాధం. పొనుగుటివలస శ్రీ ఎ. జగ్గారావు సింగుపురం శ్రీ వాకముల్లు నర్సునాయుడు. మొగిలివలస శ్రీ కె.చంటీబాబు డోలపేట డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి - 235

విజయనగరం జిల్లా గురువులు (హాల్మోవస్ట్‌ల). విశాఖపట్నం జిల్లా గురువులు (హార్మోనిస్ట్‌లు) కీేః సోము సూర్యారావు అంపవిల్లీ కష మగడ వెంకటేశ్వరావు అనకాపల్లి శీణే! అంకుర హృషీకేశ్‌ (బుషి పార్వతీపురం ॥| శ్రీ దినవహివెంకట రామరాజు భోగాపురం (తీ ఎ.కృష్ణమూర్తిపంతులు శాఖ శీశే దాసుమాష్టరు విజయనగరం _ శశ్ర్రీదొడి తాతారావు విశాఖ శీణే! ఎన్‌.విన్నారి మాష్టరు. విజయనగరం శ్రీ ఇధర్మారావు విశాఖ కీశే॥ నాళ్ళబంద సత్యవారాయణవిజయనగరం శ్రీ ఆర్‌వికృష్ణ ప్రపొద్‌ విజయనగరం. శ్రీ ఎ.గంగరాజు చోడవరం థి నెల్లూరు వాసుదేవరావు విజయనగరం శ్రీ శొంఠ్యాన రామబ్రహ్మం రావికవతం (శ ఎస.రాంబాబు వినాయకపళ్లి శీ ఎకస మూర నకాప శ్రీ పడాల కోటీశ్వరరావునాయుడు కోటిపాం.. ల మూర్తి అనకాపల్లీ శ్రీ కన్నూరి దేవుళ్ళు పారసాం శ్రీ పిట్టా అప్పారావు విశాఖ 'శ్రీ గ్రంథి సూత్యారాు విజయనగరం ,్ర్రీ అట్టాడ వెంకటరమణమూర్తి విశాఖ (శ్రీ బుల్చిపంతులు విజయనగరం / 'శ్రీ పీ.వంకట్రావు విజయనగరం 2 *గొములు విశాఖ శ్రీ డిసూరిబాబు విజయనగరం. శ్రీ ఎమ్‌.మోహనరావు విశాఖ శ్రీ డి మురళి విజయనగరం జ్ర ఎమ్‌, బాబూరావు విశాల శ్రీ జిసూరిబాబు ॥ భోగాపురం 'శ్రీ ఎమ్‌. అన్నపూర్ణేశ్వరరావు పర్ణ (ట్ర చాకవకవు చిన ఎగ్రినాయుడు అచ్బన్షపాలెం కీణే॥ ఆచారిగారు బోజంగ త్రీ బి భాస్కరరావు బొడ్జేషల్టి శ్రీశ్మ నెల్లూరు వెంకట్రావు విజయనగరం శ్రీ బి. విజయసారధి విశాఖ శ్రీ బి. శివలింగం విజయనగరం / బ్ర మైహనుమంతరావు విజయనగరం... 4 ౧0౦ నాగే్య్యగ్ర్యా విశాఖ డా| మీగడ రామలింగస్వామి 236

రంగస్తలం భఖ

ప్రదర్శనకు అత్యంత (ప్రధానమైనది రంగస్టలం, ప్రదర్శనశాల. ఎన్నోరకాలుగా దేశం అభివృద్ది చెందుతున్నా, కొన్ని లక్షల ప్రదర్శనలు జరుగుతున్నా ఈనాటికీ తూర్పు ప్రాంతంలో (ప్రదర్శనశాలలే కాకుండా సరైన రంగస్టలాలు కూడ లేవనే చెప్పాలి.

శ్రీకాకుళంలో బాపూజీ కళామందిర్‌ (ప్రదర్శనశాల) ఒకటి ఉంది. మళ్ళీ విశాఖపట్టణంలోనే ఉన్నాయి. ఇంకా తూర్పు ప్రాంతంలో మరెక్కడాలేవనే చెప్పాలి. ఇప్పుడిమ్సుడే కొన్ని ఊళ్ళలో రంగ స్టలాలు ప్రజలు ఏర్పాటు చేస్తున్నారు. అవీ సిమ్మెంటుతో కట్టిన దిమ్మలు. ప్రదర్శన ఏర్పాటైతే దానికి నాలుగు మూలల్లో కొయ్యెలు పాతి రంగస్టలంగా ఏర్పాటుచేస్తారు. సాధారణంగా ఎక్కువ ప్రదర్శనలు నాలుగు బెంచీలతో ఏర్పాటు చేసిన రంగస్టలం మీదో, లేదా నాలుగు తలుపు చెక్కలు పేర్చిన రంగస్టలం మీదో జరుగుతున్నాయి. రాయబారం సీనులో ఉన్న నటులంతా ఒక్కసారి రంగస్థలం మీదికి వస్తే పాత్రధారులు కదలడానికి కూడా స్థలం ఉండదు. అప్పటికే ఒకరి మీద ఒకరు కూర్చుంటారు. దీనివల్ల నటులకు చాలా ఇబ్బంది. ప్రదర్శన కూడా నటులకు సంతృప్తిగా సాగదు.

ఇక “గ్రీన్‌ రూం” పై ఏ మాత్రం శ్రద్ధ చూపరు. ఏదో ఒక చిన్న గదినో, లేదా పశువుల సాలనో ఇస్తారు. అదీ కాకపోతే ఆ రంగస్టలాన్నే రెండు భాగాలు చేసుకొని వెనుకభాగం “గ్రీన్‌ రూం” గా వాడుకోమంటారు. వేషంతో ఉన్నవారు కిరీటంతో నిలబడితే తగిలే స్థితి ఏర్పడుతుంది.

సాధారణంగా ప్రదర్శన ఊరి మధ్యలో ఏర్పాటు చేస్తారు. ప్రదర్శనకు సుమారు 6 గంటలు పడుతుంది. ముందు మేకప్‌ కావడానికి, తరువాత రంగు తీసివేయడానికి 2 గంటలు మొత్తం 8 గంటలపాటు నటులు ఆ గ్రీన్‌ రూంలో బందీకృతులు కావాలి. అందులో మూత్ర విసర్హనకు అవకాశం ఉండదు. వేషంతో ఎటూ వెళ్ళలేడు. గ్రీన్‌ రూం చుట్టూ జనాలే ఉంటారు. ఇది నటీనటులకు విషమస్టేతి, కొన్ని చోట్ల నటీమణులు బట్టలు మార్చుకోవడానికి చోటే ఉండదు.

వీటన్నిటినీ అధిగమించి నటులు వారి వారి ప్రతిభాపాటవాలు ప్రదర్శించుకొంటూ ప్రజల మెప్పు పొందుతూనే వస్తున్నారు. డ॥ మీగడ రామలింగస్వామి 237

“(దామాం [బన్‌ కంపెణ” పౌరాణిక నాటక ప్రదర్శన చాలా ఖర్చుతో కూడిన పని. అన్నీ రాజుల వేషాలు కాబట్టి, కిరీటాలు, భుజకీర్తులు, కోట్లు పంచెలు మొదలయినవి ప్రధాన పొత్రను సంతరించుకొంటాయి. వెనుక తెరలు కూడ చాలా విలువైనవి. ఒకనాటకానికి సరిపడ్డ దుస్తులు, కిరీటాదులు సమకూర్చాలంటే సామాన్యమైన విషయం కాదు.

1946వ సంవత్సరంలో పీసపాటి నరసింహమూర్తిగారు పొందూరులో సమాజం స్టాపించేసరికి డ్రస్‌ కంపెనీలు ఎవరూ పెట్టలేదట. కేకులు కిరిటాలుగా చెక్కించి, వాటికి చెమ్మీలుకొట్టి, కటక్‌నుండి పూసలు తెప్పించి హారాలుగా చేసుకొని, పట్టుగ్గాస్కోపంచెలు కట్టుక్‌ని నాటకాలాడినట్టు శ్రీ పీసపాటి చెప్పారు. 1046వ సంవత్సరాంతానికి విజయనగరంలో బత్తుబాబు మొట్టమొదట (డ్రస్‌ కంపెనీ పెట్టి పొారాణిక నాటకాలకు అద్దెకివ్వడం ప్రారంభించినట్లు తెలుస్తుంది. తరువాత (శ్రీకాకుళంలో ముళ్ళపూడి సూర్యనారాయణ డ్రస్‌ కంపెనీ పెట్టినట్టు తెలుస్తుంది. తరువాత విశాఖపట్నంలో శ్రీవాణీ (డ్రామాడ్రస్‌ కంపెనీ, నరసన్నపేటలో పొట్నూరు విష్ణు, నగిరికటకంలో బేరుమళ్లీశ్వరరావు, పొందూరులో మళ్లీబాబు (డ్రస్‌ కంపెనీలను స్థాపించినట్లు తెలుస్తుంది.

ఈ డ్రామౌడ్రస్‌ కంపెనీ నిర్వహణ చాలా శ్రమతో కూడుకున్న పని, స్తోమతను బట్టి (డ్రస్‌ కంపెనీ దారుడు సామౌగ్రిని సమకూర్చుకుంటాడు. ఒకేరోజు రెండునాటకాలకు (డ్రస్‌ అద్దెకివ్వగలిగిన కంపెనీలూ ఉన్నాయి. పదినాటకాలకు సర్రగల కంపెనీలూ ఉన్నాయి. ఒక కంపెనీని నడిపించాలంటే కేవలం అర్థిక స్తోమత మాత్రమే చాలదు. మేకప్పు చేసేవారు, ఇంకా సహాయకులు పదిచోట్ట నాటకాలకు వెళ్ళాలంటే పదివుంది వునుషులు అవసరమౌతారు. నాటకాలు ఉన్నా లేకున్నా వారిని పోష్టించాలి. ఏనాటకానికే యేదుసులు కావాలో చూసుకొని జాగ్రత్తగా పంపించాలి. నాటకం నుండి వచ్చిన తరువాత అన్ని ఎహంగా చేరాయా లేదా అనే విషయం చూసుకోవాలి. (ప్రదర్శనలో అనుకోకుండా ల ట్రై ఇన్నీ చేసినా, పదినాటకాలకు డ్రస్‌ సర్టేటపుడు అటుదిటైనా, ఇటుదటైనా వడితే ప్రదర్శనలో చీవాట్లు కాయాలి. ఒక వేళ ప్రమూదవశాత్తు దుస్తులు తగలబడినా, అభరణాలు దొంగిలింపబడినా, వర్షం వచ్చి అన్నీ ముద్దిపోయినా ఆ నష్టాన్ని డ్రస్‌ కంపెనీ వారే భరించుకోవాలి,

౯|| మీగడ రామలింగస్వామి 238

నాయిక్క నాయకా పాత్రధారులు ఎవరిదుస్తులుు ఆభరణాదులు వారే తెచ్చుకోవడం ప్రారంభించారు. దీని వల్ల డ్రస్‌ కంపెనీ వాళ్ళకు కొంత భారం తగ్గిందని చెప్పవచ్చు.

ఈ విధంగా ఎన్నో బాధలు భరించి, సహించి, నాటక రంగానికి అలంకారాలను అందిస్తూ, అందాలను చేకూరుస్తున్న డ్రామా డ్రస్‌ కంపెనీలు చాలా వెలిశాయి. "

మూడు జిల్లాలు "'డ్రామాడ్రస్‌ కంపెనీలు

శ్రీ పొట్నూరు విష్ణు నరసన్నపేట శ్రీ కెరాంబాబు విశాఖ శ్రీ సీయోద్రి సత్యం ఠాపాక _ శ్రీ శీరపు నారాయణ స్వామి విశాఖ శ్రీ వరలక్ష్మి డ్రస్‌ కంపెనీ రాపాక శ్రీ కె.శంకర్‌బాబు విశాఖ శ్రీ సింహాద్రి చిన్నయ్యాచారి పొందూరు. శ్రీ కె.సత్యానంద్‌ విశాఖ శీశే॥ ఎమ్‌. మళ్లీబాబు పొందూరు. శ్రీ కె.ప్రసాద్‌ విశాఖ క్రీణే॥ బి ఎస్‌నాయుడు పొందూరు శ్రీ కె.కన్నాచారి కనకరాజు విశాఖ శ్రీ వొమరవిల్లి రాజారావు పొందూరు... శ్రీ కె.శ్రీను విశాఖ శ్రీ బట్టతాళ రాజాం ్ర్రీ సీ హైన్‌.వరహం విశాఖపట్నం శ్రీ కొరి వెంకట రమణమూర్తి రాజాం క్రీశ బొమ్మిడి గంగరాజు అనకాపల్లి శ్రీ చంబిబాబు రాజాం |శే| బి. ఆర్‌ నాయుడు అనకాషల్లి శ్రీ పాగిరి గడ్డిన్నాయుడు. పానుగుటివలస క్రీశ్మే శ్వకోటి సత్యం అనకాపల్లి శీశే। దోర విశ్వనాధం పెనుబాక శ్రీశ్సే పొన్నాసాంబశివరావు ( అన్నపూర్ణ) అనకాపల్లి శ్రీ ముప్పన బసవరాజు పెనుబాక క్రీశ సెంటకోటి సురేష్‌ ఆనకాపల్లి శ్రీ అల్లాడ రాజలీంగం కర్ణాం శ్రీ కన్నయ్య పంతులు అనకాషళ్లి క్రీశేయటికాన రామారావు విజయనగరం [్ర బాబూరావు అండ్‌ సాంబమూర్తి అనకాపల్లి కీణే॥ స్‌. హెచ్‌ రాజేశ్వర రావు విజయనగరం. క్రీజ్ళ స్ప్రర్రభిరామకృష్ణ (అరుణ) అనకాపల్లి (శ్రీ! సురభి వాసుదేవరావు విజయనేగరర క్షే శీల్రారాజా (వెంకటరమణ) అనకాపల్లి శ్రీ నారాయణరావు విజయనగరం శ్రీ బి.రామప్పారావు (శ్రీనివాస్‌) అనకాపల్లి శ్రీ, బంగారమ్మ డ్రామౌడ్రన్‌ కంపెనీవిజయనగరం కి శ్వక్రోటి నారాయణరావు అనకాఫల్లి శ్రీ లలితా డ్రామాడ్రస్‌ కంపెనీ విజయనగరం, శ్విక్రోటి కిరణ్‌కుమార్‌ అనకాపల్లి శ్రీ సుభా డ్రామాడ్రన్‌ కంపెనీ విజయనగరం శ్రీ తాతారావు అనకాపల్లి 'శ్రీ శంకరా భరణ డ్రామా (డ్రస్‌ కంపెనీ విజయనగరం. [జ గ్యటప భి చంటి అనకాపల్లి 'శ్రీలేలు వేంకటరమణ విశాఖ. శ్రిముతి హేమలత (ఫెద్దహైమ) అనకాపల్లి శ్రీే। కె. సత్యారావు విశాఖ శ్రీ రాములు అనకాపల్లి $ీశే॥ కొంకుపూడి పెద్దబ్బాయి విశాఖ డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 239

టక్‌ ణ్‌ కొకొ కం[టాక్షల్స్‌

“కం'్రాక్టర్స్‌*, నటులకు ప్రజలకు వారధిలాంటి వారు. కంట్రాక్ష్‌ పద్ద వ నాటకాలు ప్రదర్శించడం మొదలైన తరువాత వ్యాపారధోరణి ఎక్కువై నాటక ల్సి ఎక్కువ కావడం, దేశంలో ఏ వేషానికి ఎవరు ప్రసిద్దులైతే వారిని ఒ కూడా నాటకాలాడించి లాభా లార్జించడం స్రారంభమైంది. తద్వారా నటులకు కిరాయిలు ॥ నా పెరిగాయి. రానురాను [ప్రజలే ఫలానా నాటకాన్ని ఏర్పాటు చేయమని, లేదా గా నటులతో నాటకం పెట్టమని “' కంట్రాక్టర్‌” వద్దకు రావడం, వారు ప్రజల కోరిక నే న ప్రదర్శనలను ఏర్పాటు చేయడం ఆనవాయితీ అయింది. ఒక్కొక్క ““కంట్రాక్ష నికి శక్తి కొలది నటులను, సమాజాలను తన చేతిలో పెట్టుకొని, వారితో ఒక మొత్తొ ను (కిరాయి కుదుర్చుకొని, అంతకంటె ఎక్కువ మొత్తాలతో నాటకం ఒప్పుకొని లాభాల ) పొందడం అలవాటైంది. చిన్ననటులు (కొత్తగా రంగస్టలానికి పరిచయమైన వారు కంట్రాక్షర్ల చేతిలో చిక్కడం, పేరున్న నటులు, కంట్రాక్షర్లను ఇబ్బంది క్‌ అతిసాధారణమైంది. ఎన్ని ఇబ్బందులు ఉన్నా ఈ కాంట్రాక్ట్‌ విధానం, ఇటు నటులకు:

అటు ప్రజలకు, కంట్రాక్టర్స్‌కు అలవాటైంది.

అక్కడక్కడ, అనుకున్న నటులను కాకుండా వేరేనటులను, అనుకున్ను సమాజాలను కాకుండా వేరే సమాజాలను పంపించడం ఈ కాంట్రాక్ట్‌ పద్దతి జరుగుతుంటుంది. ఒక్కోసారి ఎవరినీ పంపించకుండా ఉండే సందర్భాలూ ఉంటాయి. లేదా అనివార్యకారణాలవల్ల నటులు చేరలేక పోవడం కూడా జరుగుతుంది.

ఈ విధంగా ఒక్కోసారి, నటులు, ఒక్కోసారి కంట్రాక్టర్స్‌, ఒక్కోసారి ప్రజలూ మోసగింపబడతారు. ఆందుక్తే ఆచార్య పింగళి ఇలా అన్నారు.

(2). ఈ దశలో రాదగిన వైచ్యమంతయు వచ్చినది. అతుకులమారి ప్రదర్శనముః హంగులేని హడావిడి అనినమాట చెల్లని కంట్రాక్టు - అది యిది యననేల? ఆ భ్రప్రస్తు కావాగతిః?*” అనిపించినది.

అయితే ఒప్పుకున్న ప్రకారం, అనుకున్న దానికన్నా ఎక్కువఖర్రైనా భరించి ప్రదర్శనలు జరిపించిన కంట్రాక్టర్భూ ఉన్నారు. ప్రజల దగ్గర నుండి అడ్వాన్స్‌ తీసుకుపోలు వుడాయించిన కాంట్రాక్టర్సూ ఉన్నారు.

మొట్ట మొదట1947వ సంవత్సరంలో విజయనగరంలో కమాలుద్దీన్‌ ఆ తరువో లే బెంటు రాజు (సికిగీవూరి నారాయణరాజు) కం ట్రాక్ట్‌ పద్దతిపై నాటకాలు ఇచ్చేవారని

తెలుస్తుంది. డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 248

| మూడు జిల్లాలు ''కంట్రాక్టర్స్‌' 1 బాపునాయుడు విజయనగరం శ్రీ దమ్మలి అప్పలిసూరి ఆమదాలవలస క మటికాన రామారావు విజయనగరం _ శ్రీ ఎస్‌. వరహకృష్ణ ఆమదాలివలిస న న. విజయనగరం శ్రీ దన్నాన ఆదినారాయణ ఆమదాలవలస 0 ॥ త్తిబాబు విజయనగరం శ్రీ స్‌హేన్‌. అప్పన్న నర్సుపీల్లీ 9 వెలమలచిన్నంనాయుడు అనకాపల్లి క్‌ ఫి ఎప్‌ స శ్రీ పేలీల అప్పారావు నర్చుపిల్లీ 6 అస.సూరిబాబు ఎస్‌ కోట స్రీ, ఎమ్‌. సీంహావ బరిసీంగుపురం , స౦వోచల౦ (ఫ్రీ బి.రాజారావునాయుడు రసవాపరీ లో శ ప్రైక్షకులు ప్రదర్శనకు ప్రేక్షకులు జీవనాడిలాంటివారు. ప్రదర్శనకు (ప్రేక్షకులు, ఊపిరి. రగానందాన్ని పొందేది, ప్రేకకులే. నాటక రంగం, అత్యంతో త్సాహోత్తేజాలతో ఉవ్వెత్తున రంగంలా పైకి లేవడానికి కారకులు, (ప్రేక్షకులే. పౌరాణిక నాటకాన్ని ప్రదర్శంపదేయడం, శ్రవలం అభిమానంతో కూడుకున్న పనికాదు. ఎంతో అర్టిక భారం, అధిక శ్రమతో కూడుకున్న పని. వీటన్నిటిని భరించి, వది నాటకాలను ్రదర్శింపజేసి లక్షల కొలది డబ్బును వెళ్చింవి నొటకరంగా లై పేస్తన్నదీ, (ప్రకకులైన ప్రబలే. నాటకాలను ప్రోత్సహిస్తూ, కళాభిమానం ద్రకచీస్తాను . కుటంలేని మవారాజులైన ప్రజలే. సరించినా ___భావ ప్రకటనతో నటించినా, రొగొలు సాగదీసినా, పాల్రొ చిత ఆ వసా ధనవ్నికి తగిన తెరలువాడకపోయినా, కవులు వ్రాసిన వాట మార న్ని దు గౌలకు రంగాలు ఎత్తి వేసినా: నాలుగ్లైటు వాటాల కరి ర ఏమాత్రం వె రలవాట్లు ప్రదర్శించినా, రొత్రి 12 గంటలకు నాట్స్‌ య సంపత్తులంద జేస్తో, న్‌ చెదరకుండా రసానందాన్ని పొందగలుగుతో: వారీసేనో సాకాకీ 'నహృదేయ వ్యతి రగా న్ని మును ముందుకు నడిపిస్తున్న ప్రేకకులైన ప్రజల పాత్రే టుంది. ప్రేకకుల ఆశీస్సులు, న్య నాటకరంగం, ఎప్పుడూ (ఫేకకులకు బుణపడి ఉం ర ప్రగ్రియలనుండి ఫైట రంగానికి కొండంత అండ. మధ్య మధ్య ఆక ర్రిసును కాని పూర్వ వైటవాన్ని క్‌ రాణిక్ర నాటక రంగం, ట్రేకకుల దృష్పిని తన వైపునకు తిప్పు వై 0తరించ్చుక్సునే రోజులు వచ్చేస్తున్నాయి! కవిశ్వరాః జయని తే సుకృతినో రనపిర్యాటీ డ్నా్లీ ఇతి 2 గడ రామలింగస్వామి

ల్‌ నభ క3ందరు నట 1త్రయుఖబబలు తటే ళం య. ణ్‌ చనా [1 “| ఈ స గ్‌ యతి ఉ స్గే వ ను లం నన మూ కంటా అ టినా మత ౧)! ల వానల ర న మాం స చ... కం. మ నాడ క్ట బం త స న్‌ న (| స లు 7 .. వాత జో తతో లై ల్‌ సు కా గ్‌ 4 వ్‌ క్యా గా ఛ్రీకృష్ణుడుః డా॥ పీసపాటి నరసింహమూర్తి అర్జునుడు ; * జనావీరభద్రాచారి స్‌ు ల వసులు గరప సంపు న ట్‌ సీ మ తాత "౪ రన బు లం స టై రు! త ళల లే (శ్రీకృష్ణుడు: (శ్ర, అమరపు సత, వి 'సారాయ'। గ్‌ ల ఫుడు: ఆ అమరపు సత్యనారాయణ శ్రీకృష్ణుడు : (శీచుతి ఎ, వసుంధరాదేని

1. న్‌ ( వ. కలత ప గం ్‌* [| క న్‌ ధచుటననట యహ! అర్జునుడు : (శ్రీ! బగ్గు అప్పారావు నాయుడు (శ్రీకృష్ణుడు : (శ్రీ చేకటి రామారావు డా| మీగడ రామలింగస్వామి 242

ప న్‌. న 1 న. న టో ను ల న! రథ. ల్‌ య. న మరే క స ము స్ట 0 "నాన్న! గా సో | య్‌ సీ శ అశ్వర్హామ : (శ్రీ గంగవరపు పార్వ సరి సూరిబాబు పైపైన డాం కృష్ణుడు బిళ్తకుర్తి | గై గస్టో ని గు కా న న్‌ యూ స్మ? మ (స లం కాలో టి సత్వం నాయుడ్డు సం పు! గా కే అర్హునుడు : (శ్రీ) కురిటి సత్య ముడు: ఢీ) పల్లంటి అప్పలకొండ _ అవా అముడు: ఈ త (౮? ఇ శ న టా. [ ల చ టి సు , న నల. = స ల మ ఉం జ వ స్ట ల్‌ ము న ః ఆపిల। సి, వ. గోపొల రొవు శ్రీశృషుడు : ఈల 243 ల ంగస్యోమి రానులి డొ॥ మీగడ

1. విలు షి 1. వ ను! య. న్‌ వ. ఇన్‌ శ స. టి శ |

తనమ శ త్తే సల వ మస... మ. న్‌ న న కు క... తు ఎం వేల సత. సట... స టర వ పల [మ ర. సవ | ర మున న లం న శ స న. హూ స్‌ మం. టన న్‌ త త ॥ న / న్‌్‌ నక్ష పటన కట త్‌! గ జ స ము. న! క ఆరూ (| మం యట స దు య్‌ ర్యోధనుడు : (శ్రీ బి.వి.ఎ, నాయుడు డురో న్‌ ౯ ండు ; న్యేధనుడు : (శ్రీ, ఉరిచే ము రలీ మోహన్‌ న వ వ. న న వ న ర న గం వాటే న ళో యు. మ. 1 న! యల న న త 4 న! ట్‌ క! గవత '* క. ము... మ మల క... ము టీ న్‌. నం. ప ఏం. న అమో. అర్హునుడు ; రి న హ్ష్‌ ” నో పి, నీలకంరం నాయుడు ను మ. = ర్లునుడు : (స్త, దీపాల అప్పన్న న. న... గ న న నం న... హై న. / వం కలా న. య 148% స్‌ ళో న. _ కర్డుడు : (శ్రీ, చింతాడ సత్యనారాయణ నా చుక ఆర్షిసి ; న ణి ర్తి (త వ.వరహాలు రొ జ్య డా॥ మిగడ రానులింగస్వామి

నా దరు గురు (ప్రమ య్యా న. లం ప క్‌! మ న. ను స కే. కే స! ప యో, స [ ] ప్ర క్‌ జే నం సల వనే ల న న... ॥ గ! టో న న్‌ కేల్‌! హు |. శైల (1 టై నో టా ఫట ట్‌ గ షు ర. న ల. అతు రో బ్లో ష్‌ రో టీటీ ము స! ఇ ఆ మీగడ డా త్‌ + డ డాలయ! లి / స్‌ లిం య స్ట గం దేవర ణి సా. ర రా స్‌, పో య. న. శ్ర/ సోము సూర్యారావు నట్టే శా న్‌ క యూ. న స వతి న స] కు ల ల ఎ టీేవ జ న ర. సం ల్‌ న! భర ము | న ధ్‌ న. య! పం 0 ్‌ స మ (|. స్ట _ లో లల స్ట సం యం [రము లా గ్‌ ష్య న? హంస | స్‌ తు సో య్య మ న. ష్‌ కట టో [ఫ్‌ హి టన ప షు. టు? స. స్స్‌ గస తోడా న రే నన్నో . త్‌ే తై యన [ ం. న్‌ ఖ వ. ॥ వ. సగ స. స 2 గ స్‌ చట టి ఖీ య సతో న ర | గ శ్ర ఇంకి హృదేక్‌(యిపే గే | ల్‌ న్‌ 8 4 బున్న లం మా ం లు న. ధనరావు స్‌, జి గ య... యో బణి,రామరౌాతో గ్‌ వ. జే జోంణూోరు జ = లా పంతుల్సు జ డా॥ మీగడ ] శ్ర యస్‌ రామ = చిన్నయా, మలింగస్వామి న్నయ్యాచారి ఛో

తచరితిలనఖంగం - ఉట్టంకనాలు పేజి.నెం.

1. “తిరుపతి వేంకటకవులు” (సంగీతనాటక అకాడమీ) ........... 222 ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధాని 1973

2. “సాహీత్యోపన్యాసములు” ఆచార్య పింగళి ...ంంంటంలలంలలంలంం డీకే వ్యాసం : తిరుపతి వేంకట కవుల నాటకాలు 1971 ౩. “సాహీత్యోపన్యాసములు?: దివాకర్ల వేంకటావధాని..................... 28 వ్యాసం : తిరుపతి శా(స్త్రీగారి జీవితము - కృతులు

3. “సాహిత్యోపన్యాసములు” చెళ్ళపిళ్ళ దుర్లేశ్వర శాస్త్రి 0400ల మీ వ్యాసం : వేంకటశా,స్త్రి, జీవితము - రచనలు

4. “దేవీ భాగవతము” (తిరుపతి వేంకటీయము) 1952 6... “* ఆది పర్వము” (సంశోధితముద్రణము) ప్రథమ సంపుటం ఉస్మానియొ యూనివర్సిటీ రరరనర దద ిలరచ రద వవలంద కం లవ చవ చవల వలచి వందవ ంంంంంం70కి 7... “తెలుగు నాటక వికాసము” డాఫీ. ఎస్‌. ఆర్‌. అప్పారావు ............. 306 క. గోతెలుగు నాటక వికాసము” యయ. ౩ ర “తిరుపతి కవి జీవిత సంగ్రహము లి మర్‌డే

5. “తిరుపతి కవుల సాహిత్య సమీక్ష రరరచదం రంల వందల వలం ంంంల2208

శిష్టాలక్ష్మీకాంతశా స్త్రి 1980 మ... “తిరుపతి వేంకటకవులు: ఆచార్యదివాకర్త 636 22. “తిరుపతి వేంకటకవుల కవితా వైభవం... 34 ఆచార్య జి.వి, సుబ్రహ్మణ్యం 10977 పత. “తెలుగునాటకం” డా| ఎస్‌, గంగప్ప 1985 ............................ ఓ09 24. “తిరుపతి కవుల సాహిత్య సమీక్ష: శిష్టాలక్ష్మీకాంత శాస్త్రీ... 195 15. * ఆంధ్ర నాటకరంగ చరిత్ర? డాఃమిక్కిలినేని 1969 _.................. 590 168 “సాహిత్యోపన్యాసములు?? ఆచార్య పింగళి లం 3 వ్యాసం : తిరుపతి వేంకట కవుల నాటకాలు

దా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 246

17 “సాహిత్యోపన్యాసములు”' చెళ్ళపిళ్ళ దుళ్లేశ్వర శాస్త్రీ ౨.౨.౨ ౨౨౨.23 వాస్యం వేంకటశాస్త్రి, గారి జీవితము - రచనలు

18 “*సాహిత్యోపన్యాసములు” (పై వ్యాసం ౨౨౨౨౨౨౨౨౨౬ ౨౬౩ 12

19 ““తిరుపతికవి జీవిత సంగ్రహము” దివాకర్ల వేంకటావధాని .... .. 152

20. +తెలుగు నాటక వికాసం” డొఃపి. ఎస్‌ ఆర్‌ అప్పారావు ...... .. 306

24 "తెలుగు నాటకవికాసం డా1పి ఎస్‌. ఆర్‌ అప్పారావు. *... ౨ ౩334

22. “తిరుపతి కవి జీవితసంగ్రహముూ' .... = ఎం... షర్‌డీ

23 “వ్యాసభారతము - నన్నయ పరిష్కారము”... ౨౨౨౨ శం డా॥ జొన్నలగడ్డ మృత్యుంజయరావు

24 “నన్నయ భారతము”' - నన్నయ అనువదించిన సంస్కృతభారతం [ప్రతి 459 ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధాని

25. “కర్ణపర్వము” (సాహిత్య అకాడమీ) (మరపూరి వారి పీరకు ....౩7

26. "క్రధలు- గాధలు” (శ్రధము వేంకట శాస్త్రి. ఎ ఉట 2 4౨ త్తీర్‌9 వ్యాసం .నేనూ-మా తిరుపతి శాసస్తుల్లూ

27. “+తిరుపతికవి జీవిత సంగ్రహం ౨ ౨౨౨౨౨౩౩౬ సరనన ల 151

28. “తిరుపతి కవిజీవిత సంగ్రహరి” = ౨౨౨౨ మగ గంగ 156

29. “తిరువతి కవుల సాహిత్య సమీక్ష” (శిష్ట ఎ 235

౩0 “సంస్కృత సాహిత్య చరిత్ర? =. ౨ == ఎ 227 డా॥ ముదిగొండ గోపాలరెడ్డి, సుజాతారెడ్డి 19856

౩1. “తిరుపతి వేంకట కవులు” (సంగీత నాటక అకాడమీ ... ౨౨౨౨ లర్‌ ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధాని

౩2 “తిరుపతి వేంకట కవులు” ఆచార్యదివాకర్త ఒం ॥ 867

తత, “కథలు - గాథలు” (ప్రధమ) వేంకటశాస్త్రి 478 వ్యాసం . నేనూ-మౌ తిరుపతి శా(స్తుల్లూ

౩4. “తెలుగు నాటక వికాసమూ” డాణీ ఎస్‌. ఆర్‌ అప్పారావు... = ౩07

డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 247

85. “సాహీత్యోపన్యాసాలు” ఆచార్య పింగళి. ౨౨౨౨౨౨౨౨ డే వ్యాసం తిరుపతి వేంకట కవులు - నాటకాలు 36 “"సాహిత్యోపన్యాసములూ” (పై వ్యాసం) .. ౨౨౨౨౨౨౨౨ ౨ 40,41 ౩7 “సాహీత్యోపన్యానములు? (పైవ్యాసంు...... టట ఆం శక
86. “తెలుగు సాహిత్య వ్యాసములు* ఆచార్యపింగళి.... ౨ ౨౨౨౨౨౨౮౭ 25 వ్యాసం తెలుగు నాటకం (దక్షిణ భారత హింది 'ప్రబారసభు 1980 [్రయెోగభాగం - ఉట్టంకనసంలు ఓ “ోజెలుగు సాహిత్య వ్యాసములు ఆచార్య పింగళి .... ౨.౨౨౨౨౭౨ 1కి వ్యాసం . తెలుగు నాటకం (దక్షణ భారత హిందీ ప్రచారసభు 1980 2 “కథలూ గాధలు” (ప్రథమ) వేంకటశాస్త్రి... ల ౨918 వ్యాసం. రాజ్యలక్ష్మి 3... “ ఆంధ్ర నాటకరంగ చరిత్రా డాణిక్కిలినేని... ............. 705 4 “తెలుగు సాహీత్య వ్యాసములు” ఆచార్య పింగళి... 29 వ్యాసం తెలుగు నాటకం ర్‌ “తలుగు సాహిత్య వ్యాసములు? (పైవ్యాసంు ఎం౩30 ర్‌. “తెలుగు సాహిత్య వ్యాసములు” (పైవ్యాసం 3కే 7 గళంగప్టల శాస్త్రము (ద్వితీయ) (తెలుగు అకాడమీ) 1971 .......... 2
87. • ఆంధ్ర నాటకరంగ చరిత్ర? డాఃమిక్కిలినేని. ........ ౨ 706 9 “ అంధ్ర నాటక రంగ చరిత్ర” డామిక్కిలినేని . 703 10 “తెలుగు సాహిత్య వ్యాసములు? ఆచార్య పింగళి... ౨... ౨4 ౩కే ఓఓ “ోరంగస్టల శాస్త్రము” (ప్రధమ) (తెలుగు అకాడమీ 1970 ,. . 152 12... “తెలుగు సాహిత్య వ్యాసములు” అచార్య పింగళి... 22 డా మీగడ రామలింగస్వామి 248

ఉతముయుక్త (గంథనసుళు తెలుగు 1 పాండవ జననం (5వ కూర్చు) తిరుపతి వేంకటీయం 2 పాండవ గ్రవాసం (5వ కూర్పు) ః 3 పాండవ రాజసూయం (3వ కూర్చు) ౯4 4 __పాండవోద్యోగం (2వ కూర్చు) “| 5. _ పొండవోద్యోగం (తృతీయ ముద్రణ) / 6 పాండవ విజయం (ప్రథమ ముద్రణ) 4 77, పాండవ విజయం (2వ కూర్చు) 46 8. పాండవ విజయం (3వ కూర్పు) 4కి 9. _ పాండవాశ్వమేధం (6వ కూర్చు) 44 10. దేవీ భాగవతం ( ప్రధమ, ద్వితీయ స్కంథాలు ౬4 11 కథలు-గాధలు (ప్రధమ) £ః 12. కథలు-గాధలు (ద్వితీయ) (1 13. గీరతము (నాలుగు భాగాలు) /ః 14. జాతకచర్య (పూర్వోత్తరార్టాలు య 15 ఇటీవలి చర్య (* 16 కలగూర గంప 17 శతావధాన సారము “ 18. నానారాజు సందర్శనము ( 19 భారత నాటకాదికము (* 20 సారస్వత విమర్శలు- భారత సంస్కరణము “' 22. బాలరామాయణము “/ 22. ఆరోగ్యకామేళ్వరి /' డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 249

23... శివస్తవము తిరుపతి వేంకటీయం 24. ఏలా మాహాత్మ్యము ! 25. మృచ్చకటికము / 26 "వ్రతకథలు “' 27. తిరుపతి కవి జీవిత సంగ్రహము దివాకర్ల వేంకటావధాని 28 తిరుపతి వేంకట కవులు ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధాని 29 _ సాహిత్యోపన్యాసములు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ 30. సారస్వత వ్యాసములు (5వ సంపుటి) నోరి నరసింహ శాస్త్రి 31. తెలుగు సాహిత్య వ్యాసములు (సంకలనకర్తు వేమూరి ఆంజనేయ శర్మ ౩2. తిరుపతి వేంకట కవుల కవితా వైభవం ఆచార్య జి వి.సుబ్రహ్మణ్యం 33. తిరుపతి కవుల సాహిత్య సమీక్ష శిష్టాలమ్మీకాంత శాస్త్రి ౩34. తెలుగు నాటక వికాసము ఆచార్య పీ. ఎస్‌. ఆర్‌. అప్పారావు 35. తెలుగు నాటకం డా ఎస్‌. గంగప్ప 36. వికాస లహరి యువభారతి తగా ఇఈసారస్వత సౌరభం ఆచార్య జి వి. సుబ్రహ్మణ్యం ౩క్మి తెలుగు సాహీత్య సమీక్ష (రెండవ సంపుటి డాఃజి.నాగయ్య 39 ఆంధ్రరచయితలు మధునాపంతుల సత్యనారాయణ శా,స్త్రి 40. తెలుగు నాటక సాహిత్యం ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్‌ 4. దశరూపక సందర్శనం యువభారతి 42... తెలుగు కావ్యమాల (సంకలన కర్త కాటూరి వేంకటేశ్వరరావు 43. ఆంధ్ర మవాభారతము 1 సంపుటి (ఉస్మానియా సంశోధిత ప్రతి శశ ఆంధ్ర మహాభారతము 2 సంపుటి (ల 45. ఆంధ్ర మహాభారతము 4 సంపుటి (9 శర. ఆంధ్ర మహాభారతము 5 సంపుటి (0 47. ఆంధ్ర మహాభారతము 7 సంపుటి (ల డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి 250

48. ఆంధ్ర మహాభారతము 8 సంపుటి (0 శం. ఆంధ్ర మహాభారతము (వావిళ్ళవారిది)
49. ఆంధ్ర మవాభారతము (కర్ణ) (పీరిక) మరుపూరి కోదండరామిరెడ్డి 51 అంధ్ర మవిభారతము (అనుశాసనిక నుండి స్వర్గారోహణం) ఉత్పల వేంకటరంగాచార్య
50. ఆంధ్ర మవాభారతము (శాంత ఆచార్య జి.వి.సుబ్రహ్మణ్యం
51. ఆంధ్ర మహాభారతము (ఆరణ్య) పాటిబండ మాధవ శర్మ 54 జైమినీ భారతము ( అశ్వమేధ) పీల్లలమళజ్లీ పీనవీరభద్రుడు 55 వ్యాస భారతము-నన్నయ పరిష్కారము డాఃజొన్నలగడ్డ మృత్యుంజయరావు
52. పూర్వగాధాలహరి వేమూరి (శ్రీనివాసరావు 57 (ప్రతిమ (ఆంధ్రీ కరణ :) వి.వి. ఎల్‌ నరసింహారావు
53. నో ఎతసాహిత్య చరిత్ర డాశముదిగంటిగోపాలరెడ్డి, డా[సుజాతారెడ్డి 59 భారత మీమాంస (యొదటి భాగం) చర్లనారాయణ శాస్త్రీ
54. తెలుగు సాహిత్య వికాసం. డా॥కె.కె. రంగనాధాచార్యులు
55. భారతదేశంలో తెలుగు కళాకారులు డి. ఆర్‌.'శ్రీ,నివాసమూర్తి
56. వ్యాసప్రభాకరము వేటూరి ప్రభాకర శాస్త్రీ 63 బాల భారతం ( ఆంధ్రీకృత వచనం) కె.సూర్యారావు
57. ఆంధ్ర నాటకరంగ చరిత్ర డా॥మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి 65 సమాలోచనం ఆచార్య జి.వి.సుబ్రహ్మణ్యం 66 సజీవ శిల్పాలు అప్పజోడు వేంకట సుబ్బయ్య
58. రంగస్థల శాస్త్రము (తథము తెలుగు అకాడమీ
59. రంగస్థల శాళన్త్రము (ద్వితీయ) తెలుగు అకాడమీ 69 పీసపాటి షష్టిపూర్తి సంచిక తెలుగు అకొడమీ
60. భారతి సెప్టెంబరు 1966 నిడదవోలు వెంకటరావు
61. భారతి అక్టోబరు 1966 నిడదవోలు వెంకటరావు డా మీగడ రామలింగస్వామి 251

సంస్క ఎత౦ం ఓ. మవాభారతము భండార్కర్‌ వారి సంశోధిత ముద్రణం 2. మహాభారతము పి.పి.యస్‌ శా(స్త్ర వావిళ్ళవారి సంశోధిత ప్రతి 3. మవాభారతము గీతా ప్రెస్‌ గోరఖ్‌పూర్‌ 4. _ మహాభారత సారోద్దారము ములుకుట్ల నరసింహావధానీ పాకయాజీ 5. మహాభారతము ( ఆదినుండి భీష్మ్ర పురాణ పండ రామమూర్తి. 6. విరాటపర్వము వ్యాఖ్యాత : శలాక రఘునాథ శర్మ 7... వేణీ సంవీరము భట్ట నారాయణుడు 8. స్రతిమ భాసుడు 9 _ దూతవాక్యము భాసుడు 20. కిరాతార్డునీయము భారవి 21. ఉత్తర రొమచరిత్ర భవభూతి 12. మహాభారతము (తెలుగులిప్ర) (గళశతాబ్దిది వావిళ్ల (చెన్నపురి ఆంగ్లం "చుటూ [కశక డాఃె. వి. గోపాల స్వామి, డా| మీగడ రామలింగస్వామి 252

డాక్టర్‌ మీగడ రామలింగస్వామి ఇ౨క్షంంక్సతి

జీవన రంగం :

జననం. 1-2-1955, తల్లిదండ్రులు : (శ్రీమతి అప్పలనరసమ్మ, దొలయ్యలింగం దేవర. భార్య * శ్రీమతి విజయలక్ష్మి, పిల్లలు : జ్యోత్ను, ప్రదీప్‌, సిద్దార్ధ శాశ్వత చిరునామా: (శ్రీమళ్లికార్డునాలయం, రాజాం - 532 127 శ్రీకాకుళం జిల్లా, ప్రస్తుత చిరునామా: తెలుగు లెక్చరర్‌, ప్రభుత్వ డిగ్రీ కళాశాల, పాడేరు, విశాఖ జిల్లా. విద్యారంగం : పదవ తరగతి వరకు * ప్రాథమిక, ప్రాథమికోన్నత పాఠశాలలు, రాజాం. భాషా ప్రవీణ : పి. ఓఎల్‌. (1979) ప్రభుత్వ మహారాజ సంస్కృత కళాశాల, విజయనగరం, ఎం.ఏీ,, (1981) (సర్వోత్తమ ద్వితీయ శ్రేణి) ఆంధ్ర విశ్వకళా పరిషత్‌, విశాఖ. ఎం.ఫిల్‌, (1984) పాండవోద్యోగం - పరిశీలనం (ఆఃవి॥ప) విశాఖపట్నం. పి హైర్‌ డి., (1992) పాండవ నాటకాలు - పరిశీలనం (అ|వివ) విశాఖ. ఉద్యోగరంగం ; డా॥ ఎల్‌. బుల్లయ్య కళాశాల, (విశాఖ) డా॥వియస్‌. కృష్ణ ప్రభుత్వ కళాశాల, విశాఖ. ప్రభుత్వ డిగ్రీ కళాశాల పాడేరు. రచనారంగం : ) షు న స్వామి భక్తి గేయాలు (1982 2, మై అమీ పైహస్తే్వర మావాత్మం (1984) శివచం ద్రుల యుద్ధం (85) సంతోషిమాత మహిమ (86) త్యాగరాజి స్వామి (చారిత్రికం) (98) శ్రీకృష్ణ సత్య (నాటిక) (93) శ్రీకృష్ణ కేల (నాటికు (93) అశ్వత్తామ (నాటిక (ర 3. సాంఘిక నాటకాలు: “పిళ్ళదేవోభవ' (94) “ బాలాదపిసుభాషిత ఫి ర్స? 4... నాటికలు: “విద్యార్డులో - వినండి!” (94) స్త (66) “సంభవామికలిడగ (90) స్పందన (91) ఆకర బ్రహ్మ (ప్రయోగాళ్మక నాటిక) (92) డా॥ఆ

స్ప శేడియోనాటిక) (86) పాణింగృట్టైప్వు (98.

(హాస్యనాటిక) (96) ఆశాకెరటం ( టగ్‌ 5. _ ఏీకపాత్రలు : కురుసార్వభౌమ (83) సత్యహరిశ్చంద్ర ( ॥ పోయింట్‌” (394) హెచ్చరిక (95) శ్రీకృష్ణుడు (95) అల్లిసొని పెద్దన (95). డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి

6. పరిశోథనలు ; భారతంలో లెక్కలు (86) సాహితీవుధుకుల్య (89) పాండవోద్యోగం - పరిశీలనం (84) తిరుపతి వేంకటకవుల పాండవనాటక చక్రం - పరిశీలనం (92), నట జ్యోత్ను (97), ఓం నమశ్శివాయ (98).
7. _ ్రబంధనాటికలు: వసుచరిత్ర, గుణనిధి, యామునాచార్యుడు, అహల్య, దాసరి, వేదవ్యాసుడు, వరూధిని, అయుతుడు- నియతుడు, సత్యభామ, చిబుతొండనంబి, నిగవుశర్మ, ఉప్ప తారాచంద్రులు, (931) భక్త కవి నత్కీర (32) ఆంధ్ర కవితాపితామహ(97)
8. సంగిత రూపకాలు : సుభద్రా కళ్యాణం (94) శ్రీకృష్ణ సత్య (33)
9. _అకాళశవాణి ప్రసంగ వ్యాసాలు ; నాటకోత్సవాల సందర్భంగా 5 నాటకాల సమీక్షలు విజయవాడ కేంద్రం వారు 'శాయుమని కోరగా న్రాసినవి(95) ఇంకా అనేక సాహిత్య వ్యాసాలు
10. ఇంకా కొన్ని ; లలీత భావతరంగిణి (93+*నా ఇంగ్గండ్‌, ఆమెరికా పర్యటన (ఏ6), నేను - నా కళాజీవనం (9బ్హిఓం నమళ్ళివ శ్రీసాయిరాం (పద్యాష్టక్రం) (93) సద్యోగరంగం పాతికేళ్ళనట జీవితం _ ప్రధానఘట్టాలు 2970 రంగద్రవేశం 1976 సంస్కృత నాటకంలో జయదేవునిపాత్రక్రుచ్వ విజి. రాజావారి ప్రశంసలు. విజయనగరం 1979 పద్మశ్రీ ఎన్‌.టి రామారావుగారి వుష్టినరోజు సందర్భంగా గ్రాసిన పద్యానికి వారి = అభినందనలు. అరుకు 1901 శ్రీ కూర్మావేణుగోపాలస్వామి (పూర్వరిజిష్ట్రార్‌(& ౮) డా॥బెజవాడ గోపాల రెడ్డి (పూర్వ ముఖ్యమంతి, 4౫ గవర్నర్‌ (౮) గార్ల అభినందనలు, (శుకృష్ణపాత్రకు) విశాఖ 1964 గవర్నర్‌ శ్రీ, శంకర దయాళ్‌ శర్మగారివే ఎం ఫిల్‌ పట్టా ప్రదానం చేశారు. విశాఖ 1986 శ్రీచౌడేశ్వరీ సమితి వారు ( నత్కీరపాత్రక్రు) పట్టు వ(స్రాలతో సమ్మానం చేశారు బరంపురం 1988 ఉత్తమ ప్రదర్శనకు (70 నాటకాల్లో) తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం (4ఉ౦000/- అవార్డ్‌) స్వీయరచన, దర్శకత్వం, నాయకపాత్ర శ్రీకాళహాస్టీశ్యర్ర మావాత్మ్యం, విశాఖ డా| మీగడ రామలింగస్వామి

1992 (179 నాటకాల్లో) సర్వోత్తమ ద్వితీయ ప్రదర్శనకు (20,000/-) అవార్డ్‌ ముఖ్యమంత్రి గౌ॥ ఎన్‌, జనార్దనరెడ్డి గారిచే సమ్మానం హైదరాబాద్‌ 1992 గవర్నర్‌ శ్రీకృష్ణకాంత్‌ గారిచే పిహెచ్‌.డి , పట్టా ప్రదానం విశాఖ 1993 (ఉగాది ముఖ్యవుంత్రి గౌ॥కోట్ల విజయభాస్కర రెడ్డి గారిచే సమ్మానం (రాష్ట్రస్త్రాయి కవి సమ్మేళనంలో కవిగా హైదరాబాద్‌ 1993 తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం, ఆంధ్రరాశ్హ్ర ప్రభుత్వం అధ్వర్యంలో 60 రోజులు పాటు పద్యనాటక శిక్షణా శిబిరానికి ఎంపికై, శిక్షణ పొందడం జరిగింది 'స్తాదరాబాద్‌ 1994 మధ్య ్రదేశ్‌ తెలుగు మహాసభల్లో ప్రదర్శనకు ఘనసమ్మానం భిలాయ్‌ 1994 (ఉగాది) మద్రాస్‌ తెలుగు అకాడమీ వారు ప్రదర్శన ఏర్పాటు చేసి డా॥కె విశ్వనాధ్‌ గారిచే సమ్మానింప చేశారు మద్రాస్‌ 1995 (ఉగాది) లలితరాగిణి అండ్‌ డాఃవి యస్‌ కృష్ణ ప్రభుత్వ కళాశాల సంయుక్తంగా నటజీవిత రజితోత్సవం జరిపి, స్వర్ణ (రజిత) కిరీట ప్రదానం చేశారు. విశాఖ 1995 )గ౮౩ల 5 &, లలో రెండు మాసాల వర్యటన) ఇంగ్లండ్‌ లండన్‌ బర్మింగ్‌” వోమ్‌ (7 రోజులు) అమెరికా (7 వారాలు) చికాగో, శిఫ్‌ శివానీ, అట్లాంటా, హండ్స్‌విల్లే, నేష్‌విల్లే, డేటాన్‌, కొలంబస్‌, పిట్స్‌బర్గ్‌, సైంట్‌లూయీస్‌, డెట్రాయిట్‌, ఓక్షహోమా, డేలస్‌, హ్యూస్టన్‌, లాస్‌ ఏంజిల్స్‌, ఫినిక్స్‌, శాన్‌ ఫ్రాన్సిస్కో శాండియాగో, ,బోస్టన్స్‌ న్యూయార్క్‌ లలో ప్రదర్శనలు -, 1995 66౫” న్యూఢిల్లీ, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం చేపట్టిన పద్యానాటక శిక్షణా శిబిరానికి డైరెక్టర్‌గా ఎంపికై 100 మంది నటులకు శిక్షణ ఇవ్వడం జరిగింది విజయవాడ. 1995 రాష్ట్ర పద్యనాటక సంక్షేమ సంఘానికి ఉపాధ్యక్షునిగా ఎన్నుకున్నారు విజయవాడ 1996 (ఉగాది స్కూల్‌ ఆఫ్‌ ధియేటర్‌ అన్ట్‌ మాతృదేవత కళాసమితి వారు “విశిష్ట కళా సేవా పరాయణి” అవార్డ్‌ ప్రదానం చేశారు. విశాఖ 1996 రాష్ట్రస్థాయి పద్యపరనం పోటీల్లో ప్రధమ బహుమతి 1000/- రాష్ట్రస్థాయి ఏకపాత్రాభినయ పోటోల్లో ప్రధమ బహుమతి 1200/- పొందడం. హైదరాబాద్‌ 1997 నటజ్యోత్న అంకిత సభలో శ్రీ నందమూరి బాలకృష్ణ ఘన సమ్మానం చేశారు విశాఖ 1998 రాష్ట్రస్థాయి ఎన్‌.టి.ఆర్‌. నాటక పోటీలకు న్యాయ నిర్లేతగా డా[అక్కినేని, డా.సి.నారె., సమ్మానం చేశారు. హైదరాబాదు 1970 నుండి 1996 వరకు 33 విభిన్న పాత్రలను ధరించడం జరిగింది. డొ॥ మీగడ రామలింగస్వామి

అనేకానేక సాహితీ, సాంస్కృతిక కళాసంస్థలు, చేసిన 'సమ్మానాలతో పాటు, అనేక గ్రామాల్లో ప్రదర్శనలకు పౌర సమ్మానాలందుకోవడం జరిగింది. సవమ్మానాలు చేసిన కళారంగ నిష్ణాతులు జ్ఞాన్‌ పీర్‌ అవార్డ్‌ గ్రహీత డాసీ నారాయణరెడ్డి హైదరాబాద్‌ కళాప్రపూర్ణ నండూరి రామకృష్ణమాచార్య విశాఖ కళాప్రపూర్ణ పసల 'సూర్యచంద్రరావు విశాఖ కళా(ప్రపూర్ణ పీసపాటి నరసింహమూర్తి రాముడువలస కళాప్రపూర్ణ గణపతిరాజు అచ్యుతరామరాజు విశాఖ ప్రొఫెసర్‌ కొర్లపాటి శ్రీరామ మూర్తి విశాఖ శ్రీ ధూళిపాల విశాఖ శ్రీ నందమూరి బాలకృష్ణ విశాఖ శ్రీ జె.వీ. సోమయాజులు విశాఖ (శ్రీమతి జమున “హదిరాబాద్‌ శ్రీ షణ్ముఖి ఆంజనేయరాజు న్‌ విశాఖ పలు సందర్బాలు (ప్రముఖుల అభిభాషణలు షాలు చసాంషి పాం సప మాం ల శు ఎండ కంబు మైద పంటి పటల యక్ష తత ళాణ ఉూహీన్తి శషీడల్య చమూబ్‌. రాశమువింగీ కతల వీర్య. ఆ శీందంరి రామ చ్చేష్టిమాటాక్షగ్‌ జంధ్యాల దొవయ్యకా, వ జి మానీణి కావనీ స్వామి -నకి ళీ ఇ లఇ1 రీసేజీ సజాఖిళ్యాజిములు ఏం రష లేశ ర టా యోనినానోు, భూ ల జృన్బనిటా సనో టా సంతో విరా. / చ కగనలి ఎక శే కన రాసు చేస్తది. తంళు టి స క స. స బక్తి లం స క్క న. వశటు కో = న * చు తకు ౬ శ్లీ

విసపాటినరనిల్హ్లోక్షూర్తి త్రశళుసవఆము... పయో వి, ద ల్ళికం డం్రురపంక్స, సలు డూ. ఆయిన*5ికంక్తొది వి? గ ఉశామ లం గసేమి 0 బ్రైవి ముం దశ వాన రతీ సు రంంచి (త్రి ద కుం శ '(్రు వార రాటుశ్వ ళం కుపోత్మ్యల్లో ఆగు జ త్భర కవి" ౫ 9(్ర్రి భాటు త చ ట్రీనం శళ్యరి తు కడై ఖా క త ఫూన్బివ యో స్పు ఆశ్‌ యమం తట ఏంం ఓ ఆభెగనల(ప్రైణుచ్యత అగడం షా ర్ల జ్చిస కృ ల డ్రుజాఆ కవి నోన విజ్మాన (ట్ర పొగనయుణూ నాల కం రయజిం బదేం సులజగా స్యపైం స విమయీ- శాడ్‌; ఎంలోడు తిక (ద్ర య్యలో కనతో హాగా ర ంఎంరఎచడుం వజూ య్య. వ్రుట్ల్లూ, యం న బాటా నాలం పపం

షరయమాతన నతోడ(్రరషోత్రకర్త బశోవృరొతన శ్రైక్షీ కృ షోత్రుగం కృష టొత్రకు స్నా చట గరి అయిన రాయతం4స్వ్వామ కోశితయట స్వ్వర్శయకుటడి కోవిక న్వర్ధయరళి న్వర్ళ కరర్రుయ స్థ్యర్థ భూవ్యయ రేవ దద్వ్యశ ద్యవాటికీ క్రలాషజోదసనకు “మోగడీక్సు లభబదీనుగోత షమిబినవటల ఓ సరోయ మూక = ఆజ కర్త. షొచి త్‌ శ 5... “మిత్రులు శ్రీమీగడ రామలింగస్వామిగారు నాటకం పట్ల కేవలాభిరుచేకొకీ ప్రతిభా సంపన్నమైన అభినయ గానవైశారద్యం కూడా ఉన్నవారు పాండవోద్యోగంలో డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి

శ్రీకృష్ణ పాత్రను, భక్త కవి నత్కీర నాటకంలో నాయక పాత్రను ధరించి ప్రేక్షకుల హృదయాలను రసష్లావితం చేసి రంజింప చేయడం నేను ప్రత్యక్షంగా చూచాను అనుభవించాను. వర్మమాన గాయక నటకులలో ఈయనకు ఒక విశిష్టమైన స్దానం ఉంది, అని నాకు అనిపించింది”,

• కళా ప్రపూర్ణ గణపతిరాజు అచ్యుతరామరాజు

6. “9 0280212000 4౧64 ౧668 92064008 05 66 య12204ల ౪783 765” ౪6] 76[[601664 ౫ 116 పింరాడా21! 3 ఉంట01 200౧400420% 206 రేఖ” *ల౭ 50804107 2062 ఇంకు. 2064 ౧౦౧0010642016 11 ౧19 రం]13/ ౦ ఈ యష౭ియలు 11 2 50016 1౧ అయ ఉపికిడీక5్‌4గె! ౯004 ౪88 అల08 ౧0107664 9 16 501 19104 కతత - 065566 సర6గా॥ 5200001 13 7116 గ 8 4) గ శ్లో “ కవిం, నటం, కావ్యకళారసజ్ఞం ప్రజ్ఞంచ, సంగీత కళావిధిజ్ఞం ఓక్షపురీ విఘ్న గణాధి రాజః పాయాదిమం మీగడ రామలీంగం” 'బంజు “కవిగాయక నటశిరోమణి?**నటావతంసి”” బిరుదుల (ప్రదానం

• ప్రొఫెసర్‌ వేదాల శ్రీనివాసాచార్య - ఓక్ష హోమా (0210౫2) (౮5 4) ప్రశంసించిన సత్రికలు మ. “చక్కటి హావభావాలు జ్రావ్యమైనగొంతు, సంగీతజ్ఞానం, మంచి ఉచ్చారణ, ఆయనసాత్తు మూడు గంటిలపోటు సాగిన ఈ నాటకం ఒకే ఒక నటుడి సహాయంతో సాగడం రామలింగస్వామి గారి ప్రతిభకు తార్కాణం ఆయన అభినందనీయులు? ఆ ఆంధ్రజ్యోతి (30-12-869) విజయవాడ

2. “అంతరిస్తున్న సంప్రదాయానికి ఆశాకిరణం రామలింగస్వామి"?

• (శీర్షిక) ఈనాడు (15-8-89) విశాఖ 3౩ “*కళారసజగత్తుకే “మీగడ” తరకః? (కళాంజలి) = ఈనాడు (24-2-93) (శ్రీకాకుళం త్శీ “దం (5 2 26002 2౯6౫౦66౧6౭ ౦||. 16 96226 ౯ (౦100 ఉ20129 07542007 10 3660100020 *0106 ౯2౭71182 62510/ 0170 206 1210006769 అగకాన)166 లం ఉటయ!6[06 006అ0గ2్ర 406 8ర్రయు 2 య129192 62551021 22625 6 మరు (4495) 1192102 డా॥ మీగడ రామలింగస్వామి

5. “*గంభీరగళంతో రామలింగస్వామి గానం చేసిన పెద్దన సుద్వీర్ణ ఉత్పలమాల, బలిజేపల్లి హరిశ్చం(ద్రలోని కొన్ని పద్యాలకు మూలం అనదగిన మృచ్చకటికం శ్లోకాలు ఆహూతులకెంతగానో ఆవ్లదం కల్గించాయి””.

• ఆంధ్రప్రభ (29-9-95) విజయవాడ

6. _ “ఆదరణ కోల్పోతున్న పౌరాణిక నాటకానికి విశేష ప్రాచుర్యాన్నిస్తూ ఇతో ధికంగొ పద్యనాటకానికి సేవలందిస్తున్న డాక్టర్‌ మీగడ రామలింగస్వామి కళాసాహితీ రంగాల్లో భావితరాల వారికి స్పూర్తినిస్తూ ఆదర్శంకాగలరని ఆశిద్దాం”.

• ఆంధ్రభూమి (16-21-95) విశాఖ

77. ““దశమ తానా మహాసభల అనంతరం '*తెలుగు సంప్రదాయకళాకదంబం') లో భాగంగా అమెరికా నలువూలలా ప్రదర్శనలతో “అల్లసాని పెద్దను పాత్రకే వన్నెతెచ్చిన ఈ పద్యం (వేదముఖులతోడ) నటుడు, కవి, శ్రీ, మీగడ

రామలింగస్వామి చదివిన (ప్రతిచోట చప్పట్లతో అభినందించబడింది!”

• సంపాదకుడు, తానా పత్రిక (జనవరి 96 ౮54 ౫ 8 “కవిత్వం, నటన, పరిశోధన, గేయ, నాటకరచన, గానం, సంగీత దర్శకత్వం ఇవన్ని వివిధ కళావిభాగాలు ఈ విభాగాల వైవిధ్యాలన్నీ ఒకే వ్యక్తిలో మూర్తీభవించడం అరుదైన విషయం. ఈ బహుముఖ ్రజ్ఞల్ని ఏకోన్ముఖం చేసిన అపురూప కళాకారుడు డాక్టర్‌ మీగడ రామలింగస్వామి? -వార్త (9-6-96) రాజాం. (ప్రముఖుల పత్రికల సౌజన్యంతో) స్వగతం గీ కవిగా నటునిగా, వక్తగా, గాయకునిగ దర్శకునిగ గురునిగా, విచమర్శకునిగ రభ్య వాద్య విదునిగ అర్బ్భకునిగాగ చేసి, సత్మీర్పినిచ్చిన జ, శివయ్య! ఎన్నియైనశు మరియింక ఎంతయెన నీదు లెంకనే, నిజమిది నీలకంఠ “సదాశివలెంక*. మీ రామలింగనివ ॥ ఈ ్వ // ప సా ॥ 1 ఇ (గ క జ్‌ /

దాః మీగడ రామలింగస్వామి 1 గ్‌ (1

స్తో

. ః॥ (| ౮ వంక్లో కా నయ. - ష్‌ క శి మనీ ॥. క్ష

వ తలో ట్ట (క న. ( . వా .

ం గ్గ క . క్ష (( | | గ గ | గ్‌

7 డా; శంకర్‌ దయాళ్‌ శర్మ గారితో _ ం. శ్రీకృష్ణ కాంత్‌ గారితో సృ య న్స స సం అ ౧ “కనాన శ్రీ ఎన్‌.-జనార్హన రెడ్డి గారితో | ||| నో సై. శ్రీకోట్ల విజయభాస్కర రెడ్డి? రితో్యో |. లా ( - వా ( | , గో 4 (1 సై ల్‌ | || వ! స క " "2 హు ॥ ఫాం ళీ / ఖల కాసనారగాంతే నాం. శ్రీ సంంయుణే బాలకృష్ణ రంత ..._డౌక్టర్‌ మగడ రామలింగస్వామి కళాకృతి. .