Telugu panchaarama kshetra darshini - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

అ౭హోరొమే కెట్ట దరి! ళో / - . న న న. న గ్గ “క నటయాట్టబంు టం... న య న చారం

| (| మ క! 1] | ఫ0ాాావగ్లశ్ర [ని (| నో | | గ | /॥ మడ ( | రచన - సంకలనము | | డాక్టరు (మేజర్‌) చల్తా సత్యవాణి ॥ ( (| | )) న ప ఆతి న. / | ఇషర్స్‌ జూ 2465253 (|! ,, గాల్లపూడి పీరాస్పామి సన్‌ (॥ _పబజ్లషర్స్‌అండ్‌బుక్‌ సెల్లర్స్‌ 1. | _కోటగుమ్మం-రాజమండ్రి-ర33101 | కాపీరైట్‌; వల: 18-001 కకక క్నాతల్నాతక్నాయక్నాతతనకళ.

పంచారామ క్షేత్ర దర్శిని డాక్టరు (మజర్స చల్లా సత్యవాణి పె.జ. కళాశాల, రాజమండ్రి. సర్వహక్కులు వొల్లవ్రూడ్‌ వీరాస్వామి నన్‌ కోటగుమ్మం - రాజమండ్రి. ఫోన్‌ : 2465253 కం పష ॥ గ ౮ పళ రాజమండ్రి-533103.. త ఫోన్‌ ; 2464707 ర గ్రంథ ముద్రణ: టం | [ మో సదుకాశ్వం అభిలిత్రంట్లట 0 స్తట్ట్‌ రాజమండ్రి - 533 104., ఖో యం ఫోన్‌ : 2478594 మట హా ముఖచిత్ర ముద్రణ : ఈశ్వర్‌శ్రోక్‌ రాజమండ్రి - 533 103. ఫోన్‌ : 2461532

న వ వా లో భై సట నన కం ర [స శయం ప చా? రార స న న న. న సన మ్‌ న . న. ర మం న స. శే స స. న. వటి మ! కే న్‌ న! క. సం న ల న టు గ్‌ వ న న. సన! ర వష. న స్ట నటుని ను వ వు న రస ల. అమల న. ( ల వలం లు మ పప వ. స. య మం టల సం. న సు స న. మం ॥ టా. న! న. మ య . ॥ చు మ. న న. యా . భం న ల. - ప న! న న. న సం వం సమ స మ. మ్‌ జ్‌ ఇల్లే ఖ్‌ ( న! న టల / గ. కో. సట మం న్‌ ర . జ్‌ టా న. న! య స న ఆ పలక. . రమా € ప మ వ. మ టి. టా! న ఓ ల యయ... ప. నే! మ సా మ షా మడ ఖల. భి. (య | టం! టి! హస్‌, న. హా ల మ. నం య. మ క మ. సస ర. ో స్వ య. ప్ల ్త్మ్యా నష న గో న. టం య స త మ... టి న. న. క స న మ. వ న. . న య. న్‌ న. మ న న. వ. న న మ. టు చయ గ్‌ న. ప. గ్‌. న్‌ యమమ సల (1 ॥ న గ. స ప మ ప. న. న్‌ న చ న స చ న! వు న ప. న న న. నం. మ... ము నామం. శ?! పం! ల వ. న. మ న 1 రాలా న న 1 న నై చ. సల వ మ న న. య భో మా ను క సన న న న స. న న మ ప రు. న సా. స మ వ. తారా ష్‌ ల. 4 చాను వప ల ఎ! సన న. స

నివేదన

ఆదిదేవునిగా శివుణ్ణి పూజంచే విధానం అనాదినుండీ మన భారతదేశంలో నెలకొని యుంది. భారతీయ సమాజాన్ని ఆదర్శపూరితమైన విలువలతో నిండిపోయేలా శివతత్త్వం యుగాల తరబడి వెలుగునిస్తూనే యున్నది. శివారాధన నేటిది కాదు. యుగాల నాటిది. “సప్తద్వీపావసుంధరా..”అని మనం సంకల్పంలో ప్రస్తావించే సప్తద్వీపాలలోని అనేకానేక ప్రాంతాలలో వేలపళ్ళ క్రిందట శివలింగాకృతులను ఎంతో శ్రద్దాభక్తులతో పూజంచి అర్జించే వారని పరిశోదనల

వలన తెలుస్తోంది. శివ క్షేత్రాలు పురాణకాలం నుండీ ప్రసిద్దికెక్కాయి. అయితే వాటి ఆవిర్చావం, అంతం తెలియనిది. ఆసేతు హిమాచల పర్యంతం ఈ సువిశాల భారతంలో శివాలయం లేని గ్రామంలేదని తేటతెల్లమవుతోంది. మన భారత దేశంలోనే కాకుండా క్రీస్తుపూర్వం కొన్నివేల సంవత్సరాలకు ముందే ప్రపంచ వ్యాప్తంగా శివారాధన జరిగిందని కూడా తెలుస్తోంది. ఈజిప్టులో నైలునదీతీరంలో శివపూజఎయి చేసేవారట. ఈ నైలునదికి ప్రాచీననామం నీలానది. అచ్చటి బైవం పేరు “ఇస్సి* ఈశ్వర శబ్దానికి వికృతి. ఈ నదీతీరంలోని మొసపొటేమియన్‌ నాగరికత ప్రజలయొక్కఉపాసనా దైవం శివుడేనట. ఇస్లాం పవిత్రస్టలం మక్కాలోని మక్కేశ్వర లింగాన్ని ఆ ప్రాంతప్రజలు ఖర్జూరపు పూలతో పూజిస్తూ ఖర్జూరేశ్వరునిగా కొల్టేవారట. వ్యక్తులు నిమిత్తమాత్రులు. వారిని నడిపించువాడు సర్వసాొక్షియైన ఆ పరమేశ్వరుడు. ఆ పరమాత్మకి జీవితం అంకితం చేయాలని, ఆ మధురమూర్తి నామన్మరణ, జవధ్యానొదికములచే మానవులు దైవస్వరూపులై సర్వభూత దయాపరులు కావాలని వేదమతము ప్రభోదిస్తోంది. అట్టి వేదమాత ప్రభోధకర్తకు భక్తుల ఆరాధనా స్టలాలేదేవాలయాలుగా, దివ్యక్షేత్రాలుగా రూపొందుతాయి. అంతేకాదు మానవుని గమ్యం ముక్తిసాధన. దానికొరకు మహామహులు బోధనలు, సోధనలు, తవన్సులు చేసి ముక్తికొరకు ఏమిచెయ్యాలో, ఏమిచేస్తే మానవుడు ముక్తి పొందుతాడో అవన్నీ తను అమూల్య సందేశంలో నమూనవాళికి అందించారు ఆ నుహా తపస్ప్సంపన్నులు. ఆ సద్గతి సంప్రాప్తించుకోవడానికి మానవునికి అత్యంత సులువైనది భక్తిమార్గం ఒకటి. భక్తితత్వాన్ని పెంపొందించుకోవడానికి తీర్థస్నానము, దివ్యక్షేత్ర సందర్శనము సాధనాలుగా ప్రాదాన్యతని సంతరించుకున్నవి. నేటిసాంకేతిక అభివృద్ధి చిహ్నాలుగా రవాణా సౌకర్యాల పుణ్యమాని మానవుడు సులువుగా క్షేత్రాలను

సందర్శించగల్లుతున్నాడు. అచ్చు యంత్రాల ధర్మమాఠఅని విషయ వివేచన చేయగల్లు తున్నాడు. ఇటువంటి వివిద సౌకర్యాల ఒరవడిలో మా సోదరీమణులం దేశంలోని వివిధ శివక్షేత్రాలను దర్శించగలిగాము.

ఆ యాత్రా విశేషాలను అప్పదప్పడు మా రాజమండ్రి సమాచారమ్‌ దిన పత్రికలో అచ్చుకావడానికి, నన్నొక వ్యాసకర్తగా తీర్చిదిద్ది ప్రోత్సహించినవారు మూ సోదరతుల్యులు సమాచారమ్‌ దినపత్రిక పూర్వపు ఎడిటర్‌ దివంగత శ్రీ గంధం నాగ సుబ్రహ్మణ్భంగారు. వారు పిబ్రవరి 14, 2004న ఆకస్మిక స్వర్గవాసులైన సందర్భంగా గత శివరాత్రి పర్వదినంనాడు 'త్రిలంగ క్షేత్రదర్శిని' అనే పుస్తకాన్ని అచ్చు వేయించి వారికి అంకితం చేసి మా ఊరి దర్శంచర కమ్యూనిటీ హాలునందు ఆధ్యాత్మిక చింతనాపరులు, అబినవ కృష్ణదేవరాయలు "డా, టి.వి. నారాయణరావు” గారి సువర్ధ హస్తములతో ఆవిష్కరింప జేయగలిగితిని.

ఈ మహా శివరాత్రి పర్వదినం సందర్భంగా “పంచారామ క్షేత్రదర్శిని” అనే చిన్న ప్రయత్నానికి ఆ పరమాత్మ ఆశీర్వాదముతోడై ఈవిదంగా సాకారం చెందినది. ఇందులో అయిదు శివక్షేత్రాలతోపాటు పరమశివుని తత్త్వము "శంకరుడు' అనే వ్యాసంలో సూక్ష్మంగా వివరించడం జరిగింది. చివరలో “సప్త గోదావరులు” అనే వ్యాసం కూడా జోడించడమైనది క్షేత్రాల ప్రాధాన్యత, వాటిని చేరు మార్గ విధానము, క్షేత్ర మహాత్త్యాలతో కూడిన నా ఈ ప్రయత్నం యాత్రీకులకు వినియోగపడితే అదే ఈ జీవితానికి దన్యత భక్తవరేణ్యుల ప్రోత్సాహాలు, ఆ శివశక్తి స్వరూపులైన ఆదిదంపతుల ఆశీస్సులు సర్వ జనులకు ఎల్లవేళలా సంప్రాప్తించాలని కోరుకుంటున్నాను

తొలివలుకుగా నన్ను ఆశీర్వదిన్తూ వ్రాని ఇచ్చిన బ్రహ్మశ్రీ జోస్యుల సూర్యనారాయణగారికి. ఆప్తవాక్యంతో నన్ను అజినందించిన బ్రహ్మశ్రీ చేబియ్యం వెంకట్రామయ్యగారికి నా దన్యవాదాలు సమర్పించు కొనుచున్నాను.

సర్వవేళలా శివారాదనాపరులైై, పరలోకవాసులైన నా తల్లితండ్రులు స్వర్గీయ చల్లావరావధానులు, అచ్యుతరామలక్ష్యిగార్లకు నానమస్సుమాంజలులు.

నా ప్రతీ రచనకు ప్రోత్సాహాన్నిస్తూ అనేక సహాయ సహకారాలనందించే నా సోదరి డాక్టరు సరస్వతికి నా కృతజ్ఞతలు.

• చల్లా సత్యవాణి

తొలిపలుకు (మున్నుడ్రి) పరనూర్మ స్వరూవులారో తేది. 3-3-2005 శ్రీ మదఖిలాండకోటి బ్రహ్మాండ నాయకుండైన పరమాత్మ దర్శనోత్సుకు లీ పొత్తంబు నేకాగ్రత చిత్తంబుతో జదువుదురేని వారిక్‌ వరమేశ్యర దామంబులైన పంచ్రారామంబులు, పుణ్యభూమి నా బరగు భరత ఖండంబునం దాంధ్రప్రదేశంబున పవిత్ర కృష్ణా గోదావరీ నదీ తటీ ప్రదేశంబు లయిన నేత్రానంద కరంబై నిత్య శోబాయమానంబై అన్నపూర్ణ నిలయంబై దనరు గుంటూరు ప్రాక్‌ పశ్చిమ గోదావరీ జిల్లాలలో నుండుట యొక మహాబాగ్యంబుగా దోచును. పంచారామ క్షేత్ర మావిర్ధావ చరిత్ర, వాటి ప్రతిష్టా చరిత్ర, ఆయామూర్తుల కథిష్టాన దేవతలు, క్షేత్ర వైశిస్ట్రత, యీ అనాదిక్షేత్రంబు లేవిదంబుగా కాలక్రమాన వృద్ది జెందెనో, చదువరుల కాయాక్షత్రంబుల కన్నిదిక్కుల నలుమూలలందున్నవి అదుగడుగుకు చిత్రపటమువలె గోచరించి వారక్కడ విహరిస్తూన్నట్లానందింతురు, మరియు, ఏయే ప్రదేశములయందేయే విగ్రహములను యే మహాపురుషులు యీ యీశ్వర పంచ శకలంబులున్నతావుల ప్రతిష్టించిరో, ఆయా తావుల విస్తుత పూర్వ చరిత్రంబులును నేత్రావలోకనం బగును. అది బ్రహ్మానందానుభూతిని కలుగ చేయును. సందేహము లేదు. ఈ పంచారామ కదనంబింత విపులంబుగ స్వీయ దర్శనము వల్లను, పురాణేతి హాసంబులందీ పంచారాను చరిత్రంబులను, అనేక ఉద్ధంధంబుల పరనంబు వల్లను, తత్సంబంధిత పుణఖ్యమూర్తులతో సంభాషించుటవల్లను, అనేక దినవొర మాస త్రైమాసిక పత్రికల పరనములవల్లను, పంచారానము సంపూర సమాచారంబును సేకరించి, క్రోడీకరించి, యీ పుస్తక రూపంబున నమర్ది, అనేక కష్ట నిష్టారముల నోర్జి, ప్రజలు తరించుటకుపయుక్తంగా నచ్చు వేయించిన ప్రజా బాందవి డొక్టర్‌ (మేజర) చల్లా సత్యవాణి గారికి. వారి కన్నివిధముల తోడ్పడి దోహద మిచ్చిన వారి అక్కగారైన డాక్టర్‌ చల్లా సరస్వతి గారికి, యీ పొత్తంబున కిట్లు సుందర స్వరూపంజిచ్చిన ఘనులకు, యీ యుద్ధందమును చదువువారికే, పరమేశ్వరుడు వీర్చాయురారో . గ్రైశ్వర్యబోగ బాగ్యంబుల నొసంగి ఆత్మజ్డాన మొసంగు గాక, ఇవియే నా శుబాశీస్సులు ఈ గ్రందంబునకు నామకరణము పంచారామ క్షేశ్ర దర్శిని' అని పెడితే బాగుండు ననుకొన్నాను కాని రచయిత్రి నాకన్నముందే యిదే నామకరణంబు చేసినందుకు చాలా సంతోషించాను ఈ గ్రందంబుపై అజిప్రాయము తెల్పుటకు నాకర్ణత లేదు కాని చదివిన తదుపరి ఆది శంకరాచార్యులు వారి నిర్యాణ షట్యము"లో నుడివినట్టుగా “చిదానస్టరూవ శృవోహమ్‌ శవోహమ్‌” అనిపించి కనందించాను. పైన నుడివిన వాటియందెట్టి యుత్తేక్షయు లేదు. సత్యం సత్యం సత్యం. ఎడ్మినిస్టేటివ్‌ ఆపీసర్‌ (రిటైర్డ్‌, సి.టి.ఆర్‌.ఐ ఇట్లు ణ్‌! కార్యదర్శి, మ సలహాదారు. ఆత్మజ్ఞానాబిలాషి శ్రీ త్యాగరాజ నారాయణదాస సేవా సమితి జోస్యుల సూర్యనారాయణ రాజమహేంద్రవరము అని పిలువబడే వ్యక్త

అప్తదూక్యం జీవితంలో పుణ్యక్షేత్రాల్ని దర్శించకలగడం ఒక అదృష్టం. అలా దర్శించుకునే అవకాశం లేనివారు ఆయా క్షేత్రాల పుణ్యచరిత్రలను చదివి తద్వారా దర్శించిన అనుభూతిని పొందడం కూడా అదృష్టమే. అందువల్లనే అయివుందడనచ్చును - అలాంటివార్శ్కి తాను పొందిన అనుభూతిని పదిసుందికీ పంచాలనే సదుద్దేశంతో రచయిత్రి డాక్టర్‌ (మేజర్‌) చల్లా సత్యవాణిగారు చేసిన ఈ రచన. పంచారామ క్షేత్రాల ఆవిర్జావం, అందుకుగానువిధి ఏర్పరిచిన సంఘటనలు, అ మహోత్యష్ట కార్యక్రమంలో తరించిన మహనీయులు, స్టల పురాణ విశేషాలు, ఆనాటి చారిత్రక విశేషాలు, తరించిన రాజవంశాలు కొన్నెతే, ఆ అపూర్వ సంపదను హరించిన మరికొన్ని శక్తులనూ, ఒకటేమిటి, ఎన్నో దైవిక విషయాలను తన సంకల్పదీక్షతో గ్రంధ రూపంలో పొందుపర్భ్చారు రచయిత్రి. ఈక్షేత్రాలకు ఎలా వెళ్ళాలి. ఆ భగవద్రూపాల్ని ఎప్పుడు సందర్శించాలి, సంటి విషయాలేకాక, ఒకవేళ ఏ వ్యక్తి అయినా తాను దర్శించుకొని చూడలేక పోయినా, ఈ గ్రంధాన్ని ఒకసారి చదవడం ద్వారా ఈ పంచారామ క్షేత్రాలనే ప్రత్యక్షంగా చూస్తున్నామా! అనే అనుభూతిని పొందేటట్లుగా ఒక పవిత్ర సంకల్పంతో రచయిత్రి డాక్టర్‌ (మేజర్‌) చల్లా సత్యవాణిగారు చేసిన ఈ ప్రయత్నం బహుదా అభినందనీయం. చేబియ్యం వెంకటరామయ్య రాజమహేంద్రవరం అద్వకేటు ది. 3-3-2005 అధ్యక్షుడు - శ్రీ త్యాగరాజ నారాయణదాస సేవా సమితి

గ్రగోనోవనానానాయాయ నమమ నవమి నననననమనననననవననననన [ టి స స సా ట్రీ స్ట న టకా స్ట్‌ న్న న టమ స స్ట సక. న్ష న గై స్‌ న్‌ ॥ నై ్ష [విషయసూచిక | స , న్న వు న స్ట పంచారామాలు 1 న స్ట శంకరుడు 8 సై సై 1. అమరారామము 15 న స్ట 2. ద్రాక్షారామము 25 సై స్ట 3. కుమారారామము 35 సై స్ట 4. సోమారామము ఉ3 స్ట్‌ క్ష 5. క్షీరారామము 51 స స సప్రగోదావరులు 58 స సై * గణేశ ప్రార్దన 651 స స * శివ పంచాక్షరీ స్తోత్రం 62 న న * అన్నపూర్ణాష్టకమ్‌ 63 స్ట స్ట న న న్న షై / సై స న నై నై గై సై సై న న యనయయయయయయయననయయయన మమమ నవమ

పంచారామాలు

అనాదినుండి మన బారత బూమి ధర్మభూమిగాను, కర్మభూమిగాను పేరు గాంచినది. భారతీయులమైన మనం తరతరాల నుండి ఏదో ఒక ధర్మమార్గాన్ని ఎంచుకుని జీవనం సొగిస్తున్నాం. ధర్మాన్ని ప్రబోధించే పవిత్ర నిలయాలే దివ్య క్షేత్రాలు. మనదేశం ఇటువంటి దివ్యక్షేత్రాలకి, పుణ్యనదులకు ప్రసిద్ది నొందినది. అనేక దేవాలయాలు పవిత్రమైన నదుల తీరంలోను, ఎత్తైన కొండ శిజరాలపై నిర్మించ బడినవి. భగవానుడు ఆయా స్థలాలలో వెలసి భక్తులను పునీతులను చేస్తాడు. భక్తులు ఆయాప్రాంతాలు చేరి, అచ్చట కొలువైన దేవతలను సందర్శించుకుని పూజాది కార్యక్రమాలు నిర్వహంచుకుని తన్మయత్వం చెందుతారు. ఈ సంప్రదాయం అనాదిగా భారతీయ పరంపరగా కొనసాగుతోందనుటలో అతిశయోక్తి లేదు. భారతీయ సంస్కృతిని తెలియజేసే ఈ దేవాలయ సందర్శనలో జాతీయ సమైక్యతా భావం ఇమిడిఉంది.

ఈ ఆలయాలు శివాలయాలుగా, నిమ్ధాలయాలుగా, శక్తాలయాలుగా మనం విబజించుకున్నవేగాని వాటికి మూలం ఒక్కటే..అమూలంలో ఉన్నదే అదృశ్య శక్తి అనంత లీలాస్వరూపుదైన ఆ ఈశ్టరుడే ఆ శక్తికి మూలం: ఆయనే ఈ జగ్గుకు లయకారకుడు. పంచభూతాలే ఆ అదృశ్య శక్తికి ప్రత్యక్ష నిదర్శనం. ఈ జగత్తంతటినీ నడిపెంచేదీ ఆ శక్తే, ఆ పరమాత్మ శక్తికి సాకార రూపాలే దేవాలయాలు.

ప్రసిద్ధి చెందిన దేవాలయాలను దివ్యక్షేత్రాలుగా కూడా వ్యవహరిస్తారు. అటువంటి దివ్యక్షేత్రాలే పరమశివుడు కొలువైన పంచారామాలు. క్షేత్రాలు స్వయంభూ క్షేత్రాలని, దేవతా నిర్మిత క్షేత్రాలని, బుషి కల్పితమైన క్షేత్రాలని, మానవ ప్రతిష్టితమైన క్షేత్రాలని నాలుగు రకాలుగా విభజించవచ్చు. ఈ పంచారామ క్షేత్రాలు

దేవతా నిర్మితమైన స్వయంభువు క్షేత్రాలు గనుక అత్యంత మహిమాన్వితమైనవి. ఈ పంచారామాలు - అమరారానును, ద్రాక్షారామము, కొమరారామము, సోనూ రామము మరియు క్షీరారామమనే పేర్లతో ప్రసిద్ధినొందిన అయిదు శివాలయాలు. శ్రీనాధుడు తన భీమఖండంలో పంచారామూల ఉత్పత్తిని ఈవిధంగా వివరిస్తాడు.

1

కృష్ణవేణీ మహానదీ తీరంబున ధరణాలకోటయను గ్రామంబున నమరేశ్వరుని చేతం ప్రతిష్టితంబగుట జేసి యమరలింగంబుగా ప్రసిద్ధంబైన యమరారామంబును. 1 గౌతమి తీరంబున దక్షిణకూలంబున గుణపూడియను గ్రామంబున సోమునిచేత ప్రతిష్టింతం జేయంబడుటం జేసి సోమలింగంబనం ప్రఖ్యాతంబైన సోమారామంబును. 2 బాలకోటయను గ్రామంబున శ్రీరామచంద్రునిచే ప్రతిష్టితంబగుటం జేసి రామలింగంబునా బ్రసిద్దంబైన క్షీరారామంబును. ౩ చాళుక్య వంశ రాజధానియగు చాళుక్య భీమవరనామ గ్రామంబున కుమార రత్నంబైన కుమారస్వామిచేతం బ్రతిప్టితంబగుటంజేసి కుమార భీమలింగంబన బ్రఖ్యాతంబునొందిన భీమారామంబును. 4 మొదటి మామయగు దక్ష ప్రజాపతి యునికిపట్టైన యారామంబగుట నతనిపేరుతో ప్రఖ్యాతంబైన దక్షారామంబును. క్‌ నీ ప్రకారంబున భోగ మోక్ష ప్రదములైన పంచారామంబులను ప్రతిష్టనొందించి తానును దక్షవాటంబున మున్నీట తపంబున విశుద్ద స్పటిక సంకాశంబును, త్రిదశ లోక భామినీ విలోకనచ్చాయా గుళుచ్చాచ్చజ్యోత్సాభిపిక్త యుక్తాంగంబునగు శ్రీ భీమేశ్వర లింగంబునం, 6 (శ్రీనాధుడు) 2

పూర్వకథ :- పూర్వము తారకుడనే రాక్షనునకు దేవరాజైన ఇంద్రునకు చాల సంవత్సరములు ఘోర యుద్ధము జరిగినది. అందు మహాబలవంతుడైన తారకా సురునిదేపైచేయిగా యుండినది. అంత దేవతలు భయపడి స్త్రీలతో సహా వైకుంఠమునకు పారిపోయి శ్రీ మహావిష్ణువుతో తమ కష్టాన్ని విన్నవించుకుంటారు. అంత శ్రీ మహా విష్ణువు - తారకుడు శిపబక్తుడని, అతనిని సంహరించుట ఎవ్వరి వశము కాదిని చెప్పెదేపతలనందరినీ తీసుకుని కైలాసానికి వెళతారు. అచట శివునకు విషయాన్ని వివరిస్తారు. అంత మహేశ్వరుడు ఈవిధంగా చెప్తాడు. తారకుడు తన భక్తుడని, అయితే దర్శ సంరక్షణ ముఖ్యం గనుక తన అంశమున జన్మించిన కుమారస్వామిని దేవసేనకు అదిపతిగా చేసికొని తారకానురునితో యుద్దం చేస్తే విజయం చేకూరుతుందని అభయమిస్తాడు. ఇంద్రాదిదేపతలు మిక్కిలి సంతసించి అట్లే చేస్తారు. తారకాసురునిపై యుద్దములో కుమారస్వామి ఎంతశక్తి ప్రయోగించినను ప్రయోజనం శూన్యమైపోతోంది. దేవతలందరూ మళ్ళీ శివుని వేడుకుంటారు. అంతట శివుడు విషయాన్ని గ్రహించి ఉపాయం బోధిస్తాడు. “తారకస్య గళేలింగం వర్తతే ప్రాణి దైవతం లింగణదేన తన్నాశో భవిష్యతి న సంశయః యావంతి భేదనే లింగం శకలాని పతంతిహే ప్రాదుర్టవిష్యంతి తాని శివలింగాన్య సంశయః భూత్యాభూ యోని వర్దంతే తస్మాద్యూయం గతాస్తతః తత్రగత్వాక్షగే తస్మిన్‌ ప్రతిష్టపషయత స్థిరం యధాన వర్ధతే లింగం తధాకార్యం సురోత్తమైః తానిలింగాని నేపధ్యం శత్రునాశినహే తవేౌ తారకాసురుని కంరంలో తన ప్రాణలింగం ఉన్నందున దానినాధారంగా అతని ప్రాణాలు ఉన్నందున, ఆ ప్రాణలింగం గనుక ఛేధిస్తే ఆతడు మరణిస్తాడని చెప్తాడు. అయితే ఆ లింగము ఎన్ని ముక్కలయి ఎక్కడెక్కడపడునో ఆయాస్థలము లందు అవి పెరుగుచుండునని, ఆ శివలింగ శకలములు పడినచోటలకు వెళ్ళి వాటిని వెంటనే ప్రతిష్టచేసి అవి పెరగకుండా చేయవలెనని ఆదేశిస్తాడు. అంతేకాకుండా అచ్చోట నిరంతరం సేవించిన వారికి శత్రు బయం ఉండదని తెలియజేస్తాడు. సంగత్తి 3

కృష్ణవేశీ మహానదీ తీరంబున

దరణాలకోటయను గ్రామంబున

నమరేశ్వరుని చేతం ప్రతిష్టెతంబగుట జేసి యమరలింగంబుగా ప్రసిద్ధంబైన యమరారామంబును. 1 గౌతమీ తీరంబున దక్షిణకూలంబున

గుణపూడియను గ్రామంబున

సోమునిచేత ప్రతిష్టింతం జేయంబడుటం జేసి సోమలింగంబనం ప్రఖ్యాతంబైన సోమారామంబును. 2 బాలకోటయను గ్రామంబున

శ్రీరామచంద్రునిచే ప్రతిష్టితంబగుటం జేసి

రామలింగంబునా బ్రసిద్దంబైన క్షీరారామంబును, 3 చాళుక్య వంశ రాజధానియగు

చాళుక్య భీమవరనామ గ్రామంబున

కుమార రత్నంబైన కుమారస్వామిచేతం బ్రెతిష్టితంబగుటంజేసి

కుమార భీమలింగంబన బ్రఖ్యాతంబునొందిన భీమారామంబును. 4 మొదటి మామయగు దక్ష ప్రజాపతి

యునికిపట్టెన యారామంబగుట

నతనిపేరుతో ప్రఖ్యాతంబైన దక్షారామంబును. క్‌ నీ ప్రకారంబున బోగ మోక్ష ప్రదములైన

పంచారామంబులను ప్రతిష్టనొందించి

తానును దక్షవాటంబున మున్నీట

తపంబున విశుద్ద స్పటిక సంకాశంబును,

త్రిదశ లోక భామినీ విలోకనచ్చాయా

గుళుచ్చాచ్చజో, కెక్త

యుక్తారంటేన త్ర భీమేశ్వర లింగంబునం, 6

బై (శ్రీనాధుడు) 2

పూర్వకథ :- పూర్వము తారకుడనే రాక్షసునకు దేవరాజైన ఇంద్రునకు చాల సంవత్సరములు ఘోర యుద్దము జరిగినది. అందు మహాబలవంతుదైన తారకా సురునిదేపైచేయిగా యుండినది. అంత దేవతలు బయపడి స్త్రీలతో సహా వైకుంరమునకు పారిపోయి శ్రీ మహావిష్ణువుతో తమ కష్టాన్ని విన్నవించుకుంటారు. అంత శ్రీ మహా విష్ణువు - తారకుడు శివబక్తుడని, అతనిని సంహరించుట ఎవ్వరి వశము కాదని చెప్పిదేవతలనందరినీ తీసుకుని కైలాసానికి వెళతారు. అచట శివునకు విషయాన్ని వివరిస్తారు. అంత మహేశ్వరుడు ఈవిధంగా చెప్తాడు. తారకుడు తన భక్తుడని, అయితే ధర్మ సంరక్షణ ముఖ్యం గనుక తన అంశమున జన్మించిన కుమారస్వామిని దేవసేనకు అదివతిగా చేసికొని తారకాసురునితో యుద్దం చేస్తే విజయం చేకూరుతుందని అభయమిస్తాడు. ఇంద్రాదిదేవతలు మిక్కిలి సంతసించి అట్లే చేస్తారు. తారకాసురునిపై యుద్దములో కుమారస్వామి ఎంతశక్తి ప్రయోగించినను ప్రయోజనం శూన్యమైపోతోంది. దేవతలందరూ మళ్ళీ శివుని వేడుకుంటారు. అంతట శివుడు విషయాన్ని గ్రహించి ఉపాయం బోధిస్తాడు.

“తారకస్య గళేలింగం వర్తతే ప్రాణి దైవతం

లింగణదేన తన్నాశో భవిష్యతి న సంశయః

యావంతి భేదనే లింగం శకలాని పతంతిహే

ప్రాదుర్ధవిష్యంతి తాని శివలింగాన్య సంశయః

చూత్యాబూ యోని వర్దంతే తస్మాద్యూయం గతాస్తతః

తత్రగత్వాక్షగే తస్మిన్‌ ప్రతిష్టాషయత స్టిరం

యధాన వర్ధతే లింగం తధాకార్యం సురోత్తమైః

తానిలింగాని నేపధ్యం శత్రునాశినహే తవే”

తారకాసురుని కంరంలో తన ప్రాణలింగం ఉన్నందున దానినాదారంగా అతని ప్రాణాలు ఉన్నందున, ఆ ప్రాణలింగం గనుక ఛేధిస్తే ఆతడు మరణిస్తాదని చెప్తాడు. అయితే ఆ లింగము ఎన్ని ముక్కలయి ఎక్కడెక్కడపదునో ఆయాస్టలము లందు అవి పెరుగుచుండునని, ఆ శివలింగ శకలములు పడినచోటలకు వెళ్ళివాటిని వెంటనే ప్రతిష్టచేసి అవి పెరగకుండా చేయవలెనని ఆదేశిస్తాడు. అంతేకాకుండా అచ్చోట నిరంతరం సేవించిన వారికి శత్రు బయం ఉండదని తెలియజేస్తాడు. సంగత్తి 3

తెలుసుకున్న దేవతలు కుమారస్వామికి తెలియజేయగా ఆతడు తారకాసురుని కంరంపై బాణం గురిపెట్టి ఒక దెబ్బకు ప్రాణలింగాన్ని చేధించగా అది అయిదు ముక్కలై అయిదుచోట్ల పడుతుంది. ఆ అయిదు ప్రదేశాలే పంచారామనులనే పేరుతో అయిదు శివ క్షేత్రాలుగా ప్రసిద్దిచెందినవి.

కార్తికేయస్తతః శక్త్వాః చ కర్తరిపోః శిరః

తచ్చిరో నిపపాతోర్వాం తారకస్య చ తత్ప్యణాత్‌

ఏవం స జయమాపేదే కార్తికేయో మహాప్రభుః

(శ్రీ సృంధ మహాప్పురాణం మహేశ్వర ఖండం (కేదార ఖండం) అధ్యా 30:శ్ల:39) తారకుని వధించి కార్తికేయుడు విజయాన్ని సాధిస్తాడు దేవతలు దుందుబిలు మ్రైగించి ఆనందోత్సాహాలు పొందుతారు, కుమారస్వామి తారకాసురుని కంరం _ నుండి ప్రాణలింగం ఛేధించగా అది అయిదు శకలములుగా పడినవానిలో మొదటి శకలము కృష్ణా నదీతీరంలో దాన్యకటకమునందు పడినదే అమరారామము. ఇచ్చట ఇంద్రుడు ఆ శకలాన్ని ప్రతిష్టిస్తాడు. అదే రీతిలో రెండవ శకలము దక్ష వాటికలో పడి హాలాహలము త్రాగుటచే భీమునిగా ప్రసిద్ధిచెంది పరమేశ్వరునిచే ప్రతిష్టించబడి నందున భీమూరానుమైన దక్షారామముగాను, మూడవ శలకము సప్ర గోదావరి "తీరంలో సామర్లకోట భీమారామం అనే గ్రామంలో కుమార స్వామిచే ప్రతిష్టించబడి త్రుమారారామముగాను, వశిష్ట గోదావరి తీరంలో గునుపూడి అనే గ్రామంలో వడినె నాల్గవ శకలాన్ని చంద్రునిచే ప్రతిప్టించబడి సోమారామముగాను. అఖరిది అయిదవ శకలం వశిష్ట గోదావరి తీరంలోని క్షీరపులలో (పాలకొల్లు) శ్రీరామునిచే ప్రతిష్టించబడి క్షీరారామముగాను ప్రసిద్దినొంది పంచారామ క్షేత్రాలైనవి.

ఈ పంచారామ క్షేత్రాలు ఆంధ్రరాష్ట్రంలో మూడు జిల్లాలలో వెలసినవి, అవి - గుంటూరు జిల్లాలోని అమరావతిలోను, వశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలోని గునుపూడి భీమవరంలో ఒకటి, పాలకొల్లులో ఒకటి, తూర్పుగోదావరి జిల్లాలోని ద్రాక్షారామంలో ఒకటి, సామర్లకోట కుమారారామ భీమేశ్వరంలో ఒకటి వెలసి బక్తుల పూజలందుకొంటున్నాయి. ఇక ఆలయ విశేషాలు పరిశీలిస్తే శివుని లింగాకృతిలో విచిత్రమైన విబేధాలు - అమరారామంలో 36 అడుగుల ఎత్తులో 9 అడుగులు మాత్రమే దర్శిస్తాము. ద్రాక్షారామంలో 14 అడుగులు, సొమర్లకోటలో

ణీ

12 అడుగులు ఎత్తుగల శివలింగం భీమవరిం, పాలకొల్లులో రెందడుగులవత్తు ప్రమాణంగల శివలింగం దర్శిస్తాము. అమరారాముంలో బాలరాముందేశ్వరి సహిత అమరేశ్వరస్వామిగాను, ద్రాక్షారామంలో మాణిక్యాంబ సహిత జిమేశ్వరునిగాను కుమారారామంలో బాలాత్రిపుర సుందరి సమేత కుమారారామ భీమేశ్వరునిగాను, సోమారామంలో పార్వతి, అన్నపూర్ణ సమేత సోమేశ్వరునిగాను, ఇక చివరగా క్షీరారామంలో పార్వతి సహిత శ్రీరామ లింగేశ్వరునిగా పూజింపబడుచున్నారు. ఈ పంచారామ క్షేత్రాలైదింటిలోను ద్రాక్షారామానికి ప్రత్యేక విశిష్టత కలదు. ఇక్కడి అమ్మవారు మాణిక్యాంబదేవి అష్టాదశ పీఠాలలో 12వ శక్తి వీరంగాను, భీమేశ్వరస్వామి ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ ఉపలింగంగాను ప్రసిద్ధి చెందినవి,

ఈ పంచారామ క్షేత్రాలలో ఆలయ నిర్మాణ శైలి పరిశీలిస్తే - అమరా రామం, ద్రాక్షారామం, కొమరారామాలలో రెందంతస్తులుగాను, సోమారామం క్షీరా రామాలలో ఒకే అంతస్థుగాను ఉంటాయి. ఇవన్నీ ప్రాచీన శిల్పకళా ఛాతుర్యానికి నిజ నిదర్శనాలు. అయితే కొంతమంది పంచారామ క్షేత్రాలు జైన బౌద్ధ పోరాటనులకు సూచనగా చరిత్రకారులు అభివర్ణించడం జరుగుతోంది. అరాను క్షేత్రాలు రెండంతస్తుల భవనము లయిన మూత్రంచేత అవి బౌద్ద క్షేత్రాలనడం సమంజసంకాదు. (పూర్తి వివరణ బుషిపీరం ఆగష్టు 2004 సంచిక చూడగలరు) వీటి గర్భాలయాలు చుట్టూ అనేక ప్రాకారాలు గల దేవాలయాలు - అమరా రామంలో మూడు ప్రొకారాలగాను, ద్రాక్షారామంలో అయిదు ప్రాకారాలుగొను, కుమారా రామంలో నాలుగు ప్రాకారాలుగాను, సోమారామం, క్షీరారామంలోను రెండేసి ప్రొకారాలుగాను ప్రదక్షిణం చెయ్యాలి, ద్రాక్షారామంలోను, కొమరారానుంలోను క్రింద అంతస్థులోనే శివలింగ దర్శనచేసికొన పూజాదికాలు మాత్రం పై అంతస్థులో నిర్వహించుకోవాలి. అమరారామంలో శివలింగం క్రిందిభాగంలో 23 అడుగుల ఎత్తువరకు గర్భగుడి కైవారం మూసివేయబడినందున అమరేశ్వరస్వామిని పై అంతస్థులో దర్శించాలి. సోమారామంలో స్వామి క్రింది అంతస్తులోను అమ్మవారు అన్నపూర్హపై అంతస్టులోను పూజలందుకొంటున్నారు. క్షీరారామంలో స్వామివారు, అమ్మవారు ఒకే శిఖరం క్రింద దర్శించవచ్చు. క్షీరారామంలో గోపురం చాలా ఎత్తైనది గనుక పైకి ఎక్కితే బంగాళాఖాతంలోగల లైటు స్థంభం కనిపిస్తుంది.

ర్‌

పంచారామ క్షేత్రాలు పవిత్రనదీ తీరాలలో వెలసినందున ఇని తీర్ద క్షేత్ర ప్రాశస్త్యము కలవి. కృష్ణానదీతీరంలో అమరారామము, సప్త గోదావరి తీరంలో ద్రాక్షారామము. కుమారా రామము, వశిష్ట గోదావరి తీరంలో సోమారామము, క్షీరారామము వెలసినందున్న విశిష్టతను సంతరించుకొన్నవి. తీర్ధ ప్రాశస్త్యము కూడా గల ఈ క్షేత్రాలలో అమరారామంలో క్రౌంచతీర్థం. సోమారామంలో చంద్రతీర్ధం (సోమగుండము). క్షీరారామంలో రామగుండం, ద్రాక్షారామంలో దక్షగుండం కొమరారామంలో భీమగుండం (కుమారనది. కొమరేరు)లతో పంచతీర్జాలు గల ఈ క్షేత్రాలు మహా మహిమాన్వితమైనవి,

ఈ పంచారామ క్షేత్రాలు శివకేశవ నిలయాలకి తార్కాణం అనడానికి కారణం అమరారామంలో క్షేత్ర పాలకుడు వేణుగోపాలస్వామి విష్ట్వాంశ స్వరూపం, ద్రాక్షారామం లక్ష్మీ నారాయణుల నిలయమే కాకుండా ఏక ముహూర్తంలో, పక కాలంలో మాణిక్యాంబ సమేత భీమేశ్వరస్వామికి, లక్షీనారాయణలకు కళ్యాణోత్సవాలు నిర్వహించడం తరతరాల ఆచారంగా కొనసాగుతోంది. కునూరారామంలో శ్రీ లక్ష్మీ సమేత శ్రీ మహావిష్ణువు కొలువై యుండి పూజలందుకొనుచుండగా సోమా రామంలో క్షేత్రపాలకుదే జనార్టనస్వామియై శ్రీ మహాలక్ష్మితో కొలువై యున్నాడు. ఈ క్షేత్రం ఉమా సోమేశ్వర జనార్దనస్వామి దేవస్థానంగా ప్రసిద్ది. ఇక క్షీరారామం అయితే త్రిమూర్తాలయంగా ప్రసిద్ది నొందడానికి కారణం - ఇచ్చట ప్రధాన అర్జామూర్తి రామలింగేశ్వరస్వామితో సమానంగా లక్ష్మీ జనార్హనులు, సరస్వతి సహిత బ్రహ్మ దేవుడు కొలువై యున్నారు. ఈవిదంగా పంఛారామ క్షేత్రాలు శిన కేశవుల నిలయాలై భక్తులకు మనోభిష్ట సిద్ధి ప్రసాదించే దివ్య నిలయాలై భాసిల్లుచున్నవి,

ఒకే రోజులో క్షేత్రాలు దర్శించాలనుకునే బక్తులు అమరావతి నుండి ప్రారంభించి బీనువరం, పాలకొల్లు, సామర్లకోట, ద్రాక్షారామం దర్శించ వచ్చును. అయితే ముందురోజు రాత్రే గుంటూరు చేరవలెను. ఈవిధంగా దర్శించాలనుకునే భక్తులు రైలు ప్రయాణంపై ఆధారపడకుండా బస్సుల ద్వారా, సొంతకార్లలోను

ప్రయాణించి ముగించవచ్చును. మరియు భక్తితో ఈ అయిదు క్షేత్రాలు ఒకే రోజులో దర్శించి పూర్తిచేసిన వారికి సర్వపాపాలు నశించి అఖండ వలితంతోపాటు కాశీక్షేత్ర దర్శనంవల్ల కలిగే పుణ్యం లభిస్తుంది. భక్తులకు పంచారామ క్షేత్ర దర్శన ప్రాప్తి కలగాలని కోరుతూ ఆ పరమ శివునికి అంజలి. శ 2 2 6

త్త । కె స్ట్‌ హ్‌ | షి కై జై న శే ప చ | స్‌ ణా జ్ట శ్హా స్త | 2 శె. 2 జ్దశీ శ శై శే బై క స్‌ స |! జ్జ ఇ శప జె ఛై నీ క జ్‌ క్త జి 2 శే శశి వ్ల = ఫ్‌ సత్తా శం . శె శ్రి శి (శి జ్గి త్తి జ్తి స్ట్‌ ద్‌ క్‌ కవ దన ను

శంకరుడు మన భారతీయ సంస్కృతిలో పండుగలకు, పర్వదినాలకు వేదకాలం నుండి విశిష్ట స్థానం సంతరించుకుంటూ ప్రజలచే ఆచరించబడుచున్నవి. పండుగలు మానసికోత్సాహం కొరకు ఆయా తిధులలో పరిమితమై అలరారుచున్నవి. పర్వదినాలు భక్రిదాయకములై దేవుళ్ళకు, దేవతారాధనలకు (ప్రజలచే ఆచరించ బడుతూ యున్నవి. సంక్రాంతి, కృష్ణాష్టమి, శ్రీరామనవమి మున్నగునవి సంతోషభరితమై ఉత్సాహముతో జరుపుకొనెడు పండుగలు ప్రకృతిలో గల కాలగమనము ననుసరించి ఆచరించ బడతూ వస్తూవున్నవి. శివరాత్రి, గణపతి నవరాత్రి, దేవి నవ రాశ్రులు పవిత్ర భక్తీ భావముతో జరుపుకొనెడివి. పూజాభావమే వీటికి ప్రధానంశమైయున్నది. ప్రతి సంవత్సరము మాఘ బహుళ చతుర్ధశి శివరాత్రి పర్వదినము. ఆనాటి రాత్రి లోకరక్షకుదైన మహేశ్వరుడు కోటి సూర్య ప్రభాభాసితముతో మహాలింగంగా ఉద్భవించెనని ఈశాన సంహితలో చెప్పబడినది. శంకరుడులో *శం) అంటే మంచిని అనగా శుభమును, “రుడు అనగా కలిగించేవాడు అని అనగా శంకరుడు అంటే శుభం కలిగించేవాడని అర్ధము. ఈతడు ఈశ్వరుడు, సర్వమంగళ స్వరూపుడు, జగములకు సౌఖ్య శుభముల నాసగు పరమ కారుణ్యమూర్తి, సర్వజ్ఞుడు, జ్ఞానానంద స్వరూపుడు, సర్వాత్నాకుడు, సర్వేశ్వరుడు, సర్వాంతర్యామి, మహాదేవుడు, సదాశివుడు, భక్తాను (గగ్రహకారుడు, సచ్చిదానందమూర్తి. ఈతడు సర్వ దేశకాల స్థితుడగుటచే భవుడు, సర్వసంహారకుడగుటచే _ శర్వుడు, లోకదుఃఖ వినాశకుడగుటచే రుద్రడు, మంగళధారుడగుటచే శివుడు, అత్యంతోత్తమమగు పరమానందానుభవమున రమించుటచే మవిదేవుడు. పరమశివుడు పుర్ణావతారుడగుటచే నీతడు మాయను తనవశమున నుంచుకొనును గాని తాను మాయకు వశుడుగాడు. శివపార్వతుల నివాసము హిమవత్స్పర్వత . మందలి రజతగిరి యనబడు కైలాసము. శివుని వాహనము నంది చం(ద్రుడు, సూర్యుడు రెండు నేత్రాలు. కాని అతని ఫాలమున 8

అగ్నినేత్రము కలదు. అందుచే నతడు తినేత్రుడు అయ్యెను. శివుడు, శివయు (పార్వతి) మహాతపస్సంపన్నులు, సర్వకళా కోవిదులు, జగన్మంగళకారులు, తపఃఫలప్రదాయకులు. శివుని ముఖ్య ఆయుధము త్రిశూలము, సర్పములు సర్వాభరణముల్టు. చితాభస్మం, అంగరాగము, శిరమున గంగయు, చంద్రుడును ఆ ధవళమూర్తిని ప్రకాశింపజేయును. వస్త్రము గజ చర్మము. దేహము, మనస్సు కర్పూరమువలె స్వచ్చమైనవి. శివుడు లింగ రూపమైయుండి అవసరమగు నప్పుడు వేర్వేరు రూపములతో భక్తులకు సాక్షాత్మరించును.

దేవతలు, రాక్షసులు, అమృతము కొరకు క్షీరసాగరాన్ని మధిస్తున్నప్పడు అందుండి మొదట భయంకరమైన హాలాహలము పుట్టుకొచ్చింది. లోకాలన్ని తల్లడిల్లచేయగా నంత శ్రీమన్నా రాయణుని ఉపదేశము ననుసరించి సకల దేవతలు మహాదేవుని ప్రార్థించిరి. జగద్రక్షకుదైన రుద్రదేవుడు ఆ గరళాన్ని గళమునందు నింపుకొని సర్వ లోకాలను రక్షించాడు. అప్పటి నుండి గరళకంఠుడు, నీలగ్రీవుడుగా ప్రసిద్ధినాందెను.

సృష్టికర్త ఏర్పడక ముందు అజ్ఞాన తిమిరం ఏర్పడింది. జ్ఞానసూర్యుడైన పరమాత్మ అవతరించి నరకతుల్యమైన ఈ ప్రపంచాన్ని స్వర్గధామంగా మారుస్తాడు. అలా శివుడు మాఘ బహుళ చతుర్దశినాడు తేజో లింగాకారంగా అవతరించాడు. ఈ జగత్తుకు పూర్వము అంతా శూన్యమే. నిరాకారమే కాబట్టి ఆ నిరాకారమే దైవం. నిరాకారుని జ్ఞానసాధనలచే గుర్తించాలే తప్ప బాహ్యరూపంలో కనుపించడు. అట్లా గుర్తించని గుర్తుకు సంస్కృతంలో లింగంయని పేరు. కాబట్టి భౌతికరూపంలో లేని లింగరూపాన్ని బాహ్యరూపంలో పూజించుట మొదలైంది. కనుపించని దైవాన్ని నిదాకారాన్ని ఆకారంగా మార్చుకొనే ఉద్దేశమే లింగం రూపము. _

“లింగం గర్భ జగత్సర్వం - జైలోక్యంచ చరాచరం లింగ బావ్వోత్సరం నాస్తి-తల్లింగంచ ప్రపూజయేత్‌” క్రి

అనే స్మృతిని అనుసరించి ఈ భింగాకారంలోనే చరాచర సృష్టి ఇమిడీయున్నది. లింగానికి బాహ్యంగా ఏమీలేదు. శరీరంలో జీవుడు నిరాకారంగా ఎట్లా ఉన్నాడో అట్లాగే భగవంతుడు కూడా నిరాకారుడు. “అంతర్భవొళ్చు తత్సర్వం వ్యాప్త నారాయణస్థితవ” ॥ అంటే రూపాలకు వెలుపల ఉన్నది నిరాకారుడే దేవుడని అర్థం, భూమ్యాకాశాలతో నిండియున్న బ్రహ్మాండమే లింగంగా వేదాలలో అభివర్జించబడింది. దాని ప్రకారమే ఆకాశమే లింగంగా, భూమి పానపట్టంగా, (వ్యవహారంలో పానుగొట్టం అంటారు) అని భావించబడుతొంది. అట్టి బ్రహ్మాండాన్ని "పూజించడం సాధ్యం కాదు. గాబట్టి శవలింగాలను చేసుకొని పూజించాల్సి వచ్చింది “సర్వం శివమయం జగత్‌” అని శంకర భగవత్పాదులవారు దక్షిణామూర్తి స్తోత్రంలో శివుని అష్టమూర్తునిగా ప్రస్తుతించారు. మన దేశంలో అష్టమూర్తుల పేరిట ఎనిమిది లింగాలు ఆయా క్షేత్రాలలో వెలిసినవి. " అష్టలింగాలు స్థలము దేవతామూర్తి ఓ పృర్వీలింగం శివకంచి ఏకామ్రేశ్వరుడు (తమిళనాడు) 2 ఆప (నీరు) లింగం తీరులిరాపల్లి జంబుకేశ్వరుడు (తమిళనాడు) శ తేజో (అన్బుశింగం . తితువజ్ఞామలై. అరుణాచలేశ్వరుడు (తమిళనాడు) శ ఆకాశ లింగం చిదంబరం నటరాజేశ్వరుడు (తమిళనాడు) ధ్‌ వాయులింగం... శ్రీకాళహస్తి శ్రీకాళహస్తీశ్వరుడు(ఆంద్ర) ఢి సూర్య లింగం కోణార్మ రామలింగేశ్చరుడు (ఒరిస్సా) 7. చంద్రనాధ లింగం చటగాన్‌ చంద్రనాధేశ్వరుడు (బెంగాల్‌) 8 పసుపతినాధ లింగం. నేపాల్‌ పశపతినాధుడు (నేపాల్‌) (ప్రాలీనకాలంలో భారతావచిలోనిదే) మొదటి నుండి ఐదు వరకు ఉన్నవి పంచభూతలింగాలని పేరు. చతుర్ధశి అనగా పదునాలుగు (4) మాసశివరాత్రిగాని, మహాశివరాత్రిగాని బహుళ చతుర్దశి నాదే వచ్చును. ఈ తిధినాడు అర్ధరాత్రివేళ ఈశ్వరుడు నైమిత్తిక ప్రళభయానంతరం లింగరూపుదై 10

పునఃసృష్టికి ఉపద్రమించుటే విశిష్టత. . మానవ శరీరంలోని జ్ఞానేంద్రియాలు 5, కర్మేంద్రియాలు ర్‌బుద్ధి, చిత్తము, అహంకారము, మనస్సు ఒక్కొక్కటి చొప్పున-4 మొత్తం. కలిపి పద్నాలుగు. ఈ పద్నాలుగూ. చతుర్ధశిగా పరిగణించబడతాయి. ఇవన్నీ ఏకమై పరమశివునిలో భీనమవడమ శివరాత్రి. - అత్మ శత్రూత్సాహ వన పర్వతాది 'ప్రతీకారక్‌ సూర్యమానః పుష్ప సుగంధమాత్రోదక యత్కించ కావ్యాయ మాతృకారకః చంద్రః రవి ఆత్మకారకుడు- పరమాత్మస్వరూపుడు.. చంద్రుడు మనస్సు కారకుడు కావున మనిషి మనస్సుకి కోరికలను కలిగిస్తుంది. చంద్రుడు మనస్సు కారకుడు కనుక పౌర్ణమివరకూ కోరికలు వృద్ధి అగుచుండును. బహుళ చతుర్ధశికి మానవుని కోరికలు భౌతికలాలసకి సంబంధించిన కోరికలు (పైన సూచించిన) తగ్గుముఖం పట్టును. కోరికలుండవు గాబిట్టి భక్తితో శివధ్యానము చేసి లీనమగుటకు యోగ్యత సిద్ధించును. అందుకు ప్రతిమాసమందు " బహుళ చతుర్ధశి మాసశివరాత్రిగాను, మాఘబహుళ చతుర్ధశి మహాళివరాత్రిగాను నిశ్చయించినారు. అట్టి ఆత్మజ్ఞానము పొందుటకు శివనిష్టాగరిష్టులై మహాశివ రాత్రియందు లక్ష _ చిల్వార్చనలు, ఏకాదళియందు రుద్రాభిషేకములు జరిపెదరు. సృష్టికర్తయైన (బ్రహ్మకు, స్టితికర్త అయిన విష్ణువుల మధ్య తగవు తీర్చ వారిరువురి సడుమ మహాశివరాత్రి సాటి అర్ధరాత్రి పరమశివుడు జ్యోతిర్లంగ స్వరూపముగా దర్శినమిచ్చెనని లింగ, కూర్మ, శివపురాణములు పేర్కానుచున్నవని. శివర్వాతి వ్రతాచరణ అత్యంత పుణ్యదాయకము. శివరాత్రి వ్రతమాచరించి అభిషేక ప్రియులైన పరమశివుని శక్తికొలది పూజించిన అత్యంత ఫలదాయకమై అఖీష్టసిద్ధి బడయుదురు. ఒక సంవత్సరం పాటు శివుని పూజించుటచేత వచ్చు ఫలాని ఒక్కమహాశివరాత్రినాడు పరమశివుని పూజించుట చేత పొందవచ్చును. ఎవరు ఏ ఏ దేవతలని పూజించినను ఈ 11

శివరాత్రి వతమాచరించకపోతే ఆయా దేవతల పూజాఫలాలు వొందజాలరని పద్మపురాణములో చెప్పబడింది. శివరాత్రి వ్రత మాచరణ వలన శివసాయుజ్యం పొందవచ్చునని స్మాంద పురాణం 'పేఠర్మాన్నది. | “ప్రాతఃకాలే శివందృప్తా నిళ పాపం వినస్వతి అజన్ముక్టుత మధ్యాప్నా నొయం హ్నే సప్త జన్మని” / ఉదయకాలం శివదర్శనం వల్ల రాత్రిచేసిన పాపము, మధ్యాహ్నం శివదర్శనం వల్ల పుట్టుకనుండి వచ్చిన పాపము, సాయంకాలం శివదర్శనం వల్ల ఏదు జన్మల నుంది చేసిన పాపము నశింపచేయును. పంచాక్షరీ మంత్ర వివరణః నమః శివాయ అను పంచాక్షరాలే తారక మంత్రము. అది పరవమౌషధము. సంసార బాధలను హరించును. సాధకులకు మోక్షము కల్గించును.ఈ మంత్రము పంచకృత్య కారకులకును, ఫృధ్వి, వ్వాధి పంచమహాభూతములననుసరించినది. పంచాక్షరీ మంత్ర రాజములో “ని కారము మొదటిది. అది బ్రహ్మదేవుని భూమిని సూచించును. “మ కారము రెండవది. ఇది విష్ణుదేవుని జలమును నూచించును. 'శి కారము మూడవది. ఇది రుద్ర దేవుని అగ్నిని సూచించును. 'వాొ కారము నాల్లవది.ఇది మహేశ్వరుస్‌ వాయువును సూచించును. 'యి_కారము ఐదవది.ఇది సదా శివుని ఆకాశము సూచించును. పంచాక్షరీ మంత్రజపముతో త్రిమూర్తులను. పంచభూతాలను జపించి నట్లగును. శివరాత్రి వ్రతమాచరించి అభిషేక ప్రియులైన పరమశివుని శక్తికొలది పూజించిన అత్యంత ఫలదాయకమై అభీష్టసిద్ధి బడయుదురు. మహాశివరాత్రినాడు భక్తులు శివాలయ సందర్శనంతో తరిస్తారు. కొన్ని ప్రఖ్యాతి గాంచిన శివాలయాలుః- ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రాలు స్థం రాష్ట్రం 1 శ్రీసోమనాధ జ్యోతిర్లింగము వీరవల్‌ గుజరాత్‌ 12

2. శ్రీమల్లికార్డున జ్యోతిర్లింగము శ్రీశైలం ఆంధ్రప్రదేశ్‌
3. శ్రీమహాకాల జ్యోతిర్లింగము ఉజ్జయిని మధ్యప్రదేశ్‌
4. శ్రీఓంకారేశ్వర జ్యోతిర్లింగము అమరేశ్వరము మధ్యప్రదేశ్‌
5. శ్రీకేదారనాధ జ్యోతిర్లింగము. కేదారూద్‌. హిమాచలప్రదేశ్‌
6. శ్రీభీమశంకర జ్యోతిగ్లంగము పునా మహారాష్ట
7. శ్రీవిశ్వేశ్వర జ్యోతిర్లింగము కాశి ఉత్తరద్ర క్‌ & శ్రీత్యంబకేశ్వర జ్యోతిర్లింగము నాశిక్‌ మహార్శాష్ట
8. శ్రీవైద్యనాధ జ్యోతిర్లింగము [హం మహారాష్ట చితాభూమి బీవీర్‌ 10.శ్రీనాగేశ్వర జ్యోతిర్లింగము. బెంధు మహారాష్ట్ర ద్వారక గుజరాత్‌
9. శ్రీరామేశ్వర జ్యోతిర్లింగము రామేశ్వరము తమిళనాడు 12శ్రీ ఘుశ్మేశ్వర జ్యోతిర్లింగము ఎల్లోరా మహారాష్ట్ర పంచభూతలింగాల క్షేత్రాలు : ముందు పేజీల్లో వివరించినవి. అష్టమూర్తి శివలింగాల క్షేత్రాలు ః ముందు పేజీల్లో వివరించినవి. త్రిలింగ క్షేత్రాలు ౭ ఛ్లీశైలం, ద్రాక్షారామ, కాళేశ్చయు పంచారామాలు (ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనివి ) పేరు ఊరు జిల్లా అమరారామం అమరావతి గుంటూరు జిల్లా ద్రాక్షారామం ద్రాక్షారామం తూర్పుగోదావరి జిల్లా కుమారారామం సామర్లకోట _ తూర్పుగోదావరి జిల్లా సోమారామం భీమవరం పశ్చిమగోదావరి జిల్లా క్షీరారామం పాలకొల్లు పశ్చిమగోదావరి జిల్లా పంచముఖ లింగాలు : తూర్పుగోదావరి జిల్లా శివరాత్రి పర్వదినాన ప్రసిద్ధిగాంచిన ఆలయమే కాదు ఏ పుణ్యతీర్థంలోనైనా స్నానమాచరించి శివలింగం సందర్శనంతో భక్తులు తరిస్తారు. (సమాచారమ్‌, 21-2-2001) 13

నే! స | మ న్‌ మ. త. ప. మ . న. సే ల ఎ న మ మ వ. ప. స్య క షై వ యు. న మ? నో! రట. ప స ఆ! మ. చు స స్ట మ 7 న్‌ న న థన లే! ల! న. [ న మోన. న. మ 0 ట్‌ి! స ( (౫ ను ష్‌ గనే వ. భ్‌. ప స. చై ష్‌ మ /. ] "జా మాల 2 సమో ను న్‌్‌ గ స మ. స స [| ప) మం. న... నం. య. నప్పడ స క్‌! వ హా న న్‌్‌. హో కా మ. మ... నస క. శ వ్‌ వ [ [టా లై కరా మరా ల్‌( /] ప. " స్‌ గ చ] ఫ్‌ రన త ఏడ. హా పప; మే నం మ. | (1 | ల్‌ న్‌. లం కం టి. న మాస? ఫ్‌? వ ఖే - నో స ర (న ప ష్‌. న్‌ా ర న ర! గ ల డ్‌ శభ హా ను - శ నతో వ? స న్‌ లా క. నస "| గ? 4 స శీ? | రు? నకి గ ద్ర స! గ! న ... మ | చు శ గ నవా సన స్ట నా! మ. (1 న ను 0 ఐపో 1 లు. మగ ల్‌ స. 1 నై నే శ! మం సః గ్‌ శత. య్‌ న . షి త ణ్‌ క్‌. 2 య. న. ల్‌ మ న్‌ య?! వ. ఖం ళ్‌! చే ఖై మ. స్‌ 1! చో క న. నో టే నల ను న్‌. కీ క్‌ క క! న ప గ్‌ న? శవ స్ట త్య ల గ ను వలో న టు లు గ్‌ ల 22వ ము ( ల. క స వ ర. టి త్‌ | భు! క్‌ న న. టి న సనన. న ! కా మ ప ల శీ న సన! స్‌! వ్యచననగ ప కా ను. న్లో నం. లా కన్నీ ట్‌ మ? స: సగట స న పస క నో |. మ న గ కో న న. శ్రీఅమరే. గ్‌ స స వే మ! సీ ల్గో భ శ్వరస్వా స నట క్ష ము = య న! మా మా! ్లా అ రో సనన . గ! మరావతి 14 వ

1. అమరాదాధముము (అమరేశ్వరస్వామి - బాల చాముండేశ్వరి) అమరేంద్రపురికి నెనయగు నమరావతి యందు వెలసి యార్తుల కమర ద్రుమమై కోరిక లిచ్చెడి యమరేశ్వరు గొల్వ హనన జాఘ మడంగున్‌ . -దొః దివాకర్ల వేంకటావధాని. అమరారామము కృష్టానవీతీరంలో వెలసిన మహా మహిమాన్వితమైన శైవక్షేత్రము. పంచారామాలలో మొట్టమొదటిదైన ఈ క్షేత్రము గుంటూరుజిల్లా, సత్తెనపల్లి మండలం, అమరావతి పట్టణంలో ఉన్నది, ఇచ్చట ప్రధాన దేవత అమరేశ్వరుడు, అమ్మవారు బాల చాముండేశ్వరి. తొరకాసురుని కరరం నుండి ఛేదించబడిన శివుని అమృతళింగం అయిదు శకలాలుగా విడిపోగా-దానిలో పెద్దది మొట్టమొదటి శకలము ఈ క్షేత్రంలో పడగా దానిని ఇచ్చట అమరాధిపతి ఇంద్రుడు ప్రతిష్ట చేసినందున ఈ స్వామి అమరేశ్వరునిగా ప్రసిద్దినొందెను. మహోన్నతమైన అమరేశ్వరాలయం కృష్ణానది ప్రవాహం పడమట దిక్కునుండి తూర్పునకు ప్రవహిస్తూ ఉత్తర దక్షిణములుగా నులుపు తిరిగినచోట నిర్మించబడినది. నదులు వాటి ప్రవాహ మార్గగతిలో ఎచ్చట మలుపు తిరిగి ప్రవహిస్తాయో ఆ ప్రదేశాలు ఆలయ నిర్మాణానికి పవిత్ర స్థలాలుగా పరిగణింప బడతాయి. ఇదేవిధంగా త్రిలింగ క్షేత్రాలలో ఒకటిగా ప్రసిద్దినొందిన కాళేశ్వర ముక్తేశ్వరస్వామి ఆలయము వెలసిన దివ్యక్షేత్రం కాళేశ్వరంలో కూడ గోదావరి నది పరీవాహక ప్రదేశమందు ప్రోణహిత (పనుగంగ) గోదావరి మరియు సరస్వతినది (అంతర్వాహిని) త్రివేశీ సంగను ప్రదేశానికి దక్షిణంగా గోదావరి నది అస్థచంద్రాకారంలో (వంక ప్రవహించుట వలన ఏర్పడిన కోణములో నిర్మింపబడినందున ప్రసిద్ది చెందినది. " ఈ క్షేత్ర మహాత్మ్యము స్కాంద, బ్రహ్మ, పద్మ పురాణాలలో వివరించినట్లు తెలియుచున్నది. ప్రయాణము :- పంచారామ క్షేత్రమైన అమరావతి పట్టణం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని గుంటూరు జిల్లా, గుంటూరు పట్టణానికి 32 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నది. ఇచ్చటికి 15

గుంటూరు నుండి బస్సులో ఒక గంటలోపు ప్రయాణించి చేరవచ్చును. విజయవాడ నుండి గుంటూరు రైలులోగాని, బస్సులోగాని చేరవచ్చును. గుంటూరులో బస్సు కాంప్లెక్సు నుండి నేరుగా అమరావతి గుడి దగ్గరకు బస్సులు నడుస్తాయి. బస్సు నేరుగా గుడి దగ్గరే ఆగును. యాత్రీకులు బసకు వీలుగా దేవాల యానికి సమీపంలో జమిందారుగారి సత్రము, రామకృష్ణ ధర్మ సత్రము, వైశ్య సత్రము కలవు. బోజన సదుపాయానికి హోటళ్ళు కూడా కలవు, అయితే క్షేత్రంలో బస చేయనవసరం లేదు. గుంటూరు నుండి క్షేత్రం చేరి ఆలయ దర్శనం, ఇతర సందర్శన స్టలాలు చూచి మళ్ళీ తిరుగు బస్సులో గుంటూరు చేరవచ్చును. బౌద్దారామం స్టూపం కూడా దర్శించే భక్తులు సాయంత్రం వరకు క్షేత్రంలో ఉందవలసి ఉండును. ఫ్థల పురాణము :- తారకాసురుని వధ జరిగినప్పడు కుమారస్వామి తారకుని కంఠంలో ఉన్న శివ లింగాన్ని ఛేధించగా పర్పడిన అయిదు శకలాలలో పెద్దది మొదటి శకలం పడినచోటు ఈ అమరారానుము. ఆకాశాన్ని అంటుతున్న శివలింగాన్ని ప్రతిష్టించడం గురించి ఇంద్రుడు దేవగురువైన బృహస్పతితో కలసి వెళతాడు. అప్పటికే అధి పెరిగి పోతుందదం చూచిన ఇంద్రుడు ఆధ్యంతములు తెలుసుకొను వీలులేని ఈ అమరేశ్వరస్వామి లింగమును ఎట్లు ప్రతిష్టించాలని దేవగురువైన బృహస్పతితో తన సందేహం వ్యక్తం చేస్తాడు. అది విన్న బృహస్పతి “అశ్విన్య ససితే పక్షే దశమి సర్వ సిద్దిదా త్వత్సుణ్యా త్పైవ సంప్రొప్తాది నేస్మిన్‌ సురనాయక విజయాభ్య ముహూర్తేస్మిన్‌ స్టాప్రైనం శివనర్టతు పవం కృతేషు భవతాం విజయ స్సర్వకాలికళో అంటూ సర్వ కార్యసిద్ధి నిచ్చనటువంటి అశ్వయుజ శుద్ద దశమి విజయ ముహూర్తములో శివలింగ ప్రతిష్టచేసి స్వామికి అమరేశ్వరస్వామిగా పేరు పెద్దారు. ఇంద్రాది దేవతలంతా స్వామిని మారేడు దళములు, పుష్పములతోను శివలింగానికి పూజ చేస్తారు. ఆనాటికి కృష్ణానది ఉద్ధ వించలేదు. అయితే అచ్చట కేతెంచిన రాక్షస గురువు శుక్రాచార్యుడు అవహేళనచేస్తూ- రాబోయేకాలంలో సహ్యపర్వత ప్రాంతం నుండి పుట్టబోయే విష్ణు స్వరూపమైన కృష్ణానది ఈ ప్రదేశం నుండే ప్రవహెంచును గనుక అప్పుడీ అమరేశ్వరుడు నదీ ప్రవాహ వేగానికి నిలువ గల్లునా?” అని ఆక్షేపిస్తాడు. 16

అందులకు దేవగురువు చెప్పిన సమాధానం-“ఈ ప్రదేశంనందే క్రౌంచ పర్వతము పాతాళము వరకు ఇమిడి ఉన్నది. కావుననే సర్వజ్ఞదైన పరమేశ్వరుడు లింగమూర్తియై ఇచ్చట వృద్దిపొందును. అందువల్ల కృష్ణానది స్వామికి వినమ్రయై క్రౌంచగిరిని చుట్టకొని చాటి వెళ్ళిపోవును. అందువల్ల స్వామికిగాని, ఈ అమరేశ్వరాలయానికిగాని వచ్చే ప్రమాదమేమి ఉండదని చెప్పడంతో శుక్రాచార్యుడు మరి తిరిగి మాట్లాడకుండానే వెళ్ళిపోతాడు. తదనంతరం దేవతలు బృహస్పతి ఆదేశంమేర అంబిక మున్నగు పరివార దేవతలను ప్రతిష్టిస్తారు. “విధినా గురుణోక్తేన కేచిదన్యే సురోత్తమాః దేవతాంతరము నీర్తీశ్సస్టాపయన్నంబికాదికాః జ్‌ చా, ఆట ల, హి సేస్పైన పరివారహి స్టాపితా స్టావిరే జీ ఆనాటి నుండి దేవతలంతా శత్రు సంహారానికి తగిన బలము సంపాదించు కొనుటకు ఈ అమరేశ్వర స్వామిని వూజిస్తూ కొంతకాలం ఈ క్షేత్రంలోనే నివసించారు. అమరులు నివసించిన ప్రాంతం గనుక అమరావతి అనిపేరు సార్దకమైనది. తీర్ధ ప్రాశస్త్యము - క్షేత్ర మహాత్యము :- కృష్ణానది ప్రవాహం వలననే ఈ అమరావతి క్షత్రం ఒక ప్రసిద్ధినొందిన తీర్ధరాజముగా విలసిల్లుచున్నది. ప్ర్రయాంతమున బ్రహ్మ మరల సృష్టికుపక్రమించి కలియుగంలో ధర్మాన్ని స్పాపన చేయాలని శ్రీ మహావిష్ణువు కృష్ణను భూలోకానికి తెచ్చి సత్యాముని తపః ఫలంగా కృష్ణుడు కృష్ణగా సహ్యధ్రి నుండి ఆవిర్ణవిస్తుంది. కృష్ణుడు శ్వేతాశ్వచ్ళము (రావిచెట్టు) అయి ఆ సహ్యాధ్రిపై అధివసిస్తాడు. (సహ్యపర్వతం పదమటి కనుమలలో కలదు.) కృష్ణ ఆవృక్షాంతర్జ్భాగమున పుట్టినదై భూమిపై ప్రవహించి తన ఉభయ పార్వములందు అనేక తీర్ధ రాజములను శ్రొంచతీర్ణం - అమరావతి) చాటుతూ 800 మైళ్ళు ప్రవహించి సాగరమ్తున్తుచ్దేర్తుమ్తున్నది. “శ్రీకృష్ణవేశీ తట ధాన్యవాట్యాం. ఇంద్రేణ దేవ్యా స్పహ సంప్రతిష్టితం విష్ణ్రబ్దదై రమరై రభేష్టితం క్రౌాంచమరేంద్రం కలయామి నిత్యపి క! 17

కృష్ణానది పుట్టినది మొదలు సొగరునితో సంగమ మయేంత వరకు నదికిరువైపులా 800 మైళ్ళు దూరం వరకు కృష్ణాతీరంగో పఠిగణింపబడి సాక్షాత్‌ విష్ణుమూర్తి దేహమైన కృష్ణానది తీరప్రాంతం యావత్తు ముక్తీ ప్రదమని గర్గుడు.

కశ్వపుడు మొదలైన దేవతాది మహర్షులు పేర్కొనడం జరిగినది. కృష్ణానది అవిర్ద ఐంచినది మొదలు సాగర సంగమ మయ్యే పర్యతం అనదికి 128 తీర్దములేర్పడినవి. వానిలో ఆండ్రాప్రాంతంలోని శ్రీశైలంలో పొతాళ గంగతీర్దం, వేధాద్రిలో నారసింహ సొలగ్రామతీర్ణం, అమరావతిలో క్రౌంచడీర్ణం (ఇది అసురావతికి తూర్పుగా 8 మైళ్ళ దూరంలో గలదు, ఇచ్చట కృష్ణానది ఉత్తర వాహినిగా ప్రవహిస్తోంది), విజయవాడ నందు దుర్గాతీర్దము, శ్రీకాకుళము నందు ముక్తి క్షేత్ర తీర్చము, మోర్తోట నద్ద వేణీ సాగర సంగము తీర్చము ప్రఖ్యాతిగాంచిన తీర్దములు. కృష్ణాతీరమందున్న ఈ తీర్చము లందు స్నానమాచఠించి సత్కర్మ లాచరించు మానవులు జీవన్ముక్తులగుదురని

పురాణోక్తి శ్రీవైలానికి ఈశాన్య బాగంలోను, కృష్ణానది దక్షిణపు గట్టున త్రిలోక

ప్రసిద్దమైన అమరేశ్వర తీర్ణము ఉత్తమమైనది. ఈ క్రొాంచ తీర్దమునందు నూరు కోట్ల

తీర్చములున్నందున ఇది సిద్ధ క్షేత్రము అని అందురు. తీర్చ స్నాన మాచరించి

అమరేశ్వరుని దర్శించిన మాత్రముననే వేయి గోవులు దానమిచ్చిన పలములతోపాటు

పునర్జన్మ ఉండదని పురాణ ప్రవచనము,

పొర్టమి, అమావాస్య, ద్వాదశి, అర్జా నక్షత్రము, ఆదివారం, సంక్రాంతి

పర్వదినాలు, సూర్యచంద్ర గ్రహణములందు, సప్తమి సోమనారం వైదృతికా గమనమునకు, దక్షిణోత్త రాయణములందు ఈ తీర్ణములందు స్నానమాచరించి అమరేశ్వరుని సేవించిన వారికి సహస్ర యజ్ఞ పలితము లభించగలదు.

ఈ క్షేత్రంలో శివుడు ప్రణవేశ్వరుడనీ, అగస్తేశ్వరుడనీ కోసలేశ్వరుదన్‌, సౌమ్మ్యేశ్వరుడనీ, పార్టివేశ్వరుడనే పేర్లతో సంచలింగాకారుడై పూజింపబడు చున్నాడు. ఏ భక్తుడైనా ఈ పుణ్యక్షేత్రంలో మూడు రోజులు నివసించి కృష్ణాతీర్దంలో స్నానంచేసి అమరేశ్వరుని కొల్చ్టినవోరు నురణానంతరం శివసొయుజ్యం పొందుదురు. జటయ విశేషాలు :-

1. మూడు ప్రాకారాలు
2. నాలుగు దిక్కుల నాలుగు ద్వజ స్టంభాలు 16

3. దక్షిణ ద్వారంలో ముఖమండపం
4. తూర్పు ద్వారానికెదురుగా కృష్ణానది
5. పంచాయతన క్షేత్రం అంబిక, గణపతి, సూర్యనారాయణ, శ్రీ మహావిష్ణ్వాంశ వేణుగోపాలస్వామి
6. క్షేత్రపాలకుడు కాలబైరవుడు
7. శివకేశవుల కభేధ్యము
8. మూల విరాట్‌ అమరేశ్వరస్వామ 36 అడుగుల ఎత్తైన లింగాకార రూపం, పై అంతస్థులో 9 అడుగుల ఎత్తులో శ్వేత లింగాకృతిగా ఉండగా మిగిలిన 23 అడుగులు క్రింది అంతస్టులో గోడకట్టి మూసివేయబడినది. అమరావతిలో బస్సు దిగుతూనే అల్లంత దూరంలో నాలుగంతస్టులతో ఎత్తైన ధీరోదాత్త స్టితిలో సున్న ఆలయ గోవురం కనపిస్తుంది. పరమాత్ముడు త్రిగుణాతీతుడు అనే భానం స్పురించే విదంగా ఆలయం మూడు ప్రాకారాలతో నిర్మించబడినది. ఏకాదశ లింగములు ఈ మూడు ప్రాకారములలోను ప్రతిష్టించ బడినవి. ముఖనుండపం దక్షిణ ముఖంగాను, గర్భాలయం తూర్పు ముఖంగాను ఉన్న ఈ ఆలయంలోని ప్రదమ ప్రాకారంలోకి ప్రవేశిస్తూనే ప్రాకార దేవతలుగా ప్రణవేశ్వరుడు, శంకరాచార్యులు, కాశీ విశ్వేశ్వరుడు, ఉమా మహేశ్వరుడు, దత్తాత్రేయుడు, రుద్రపాదాలు, జ్వాలాముఖీదేవి, అగస్తేశ్వరుడు, పార్టివేశ్వరుడు, సోమేశ్వరుడు, నాగేశ్వరుడు, మహిషాసురమర్దని, కోసలేశ్వరుడు, వీరభద్రుడు అను దేవతామూర్తులను దర్శించవచ్చును. తూర్వుద్వారంకి ఎదురుగా కృష్ణానది స్మానముట్టం వీక్షించి ప్రథమ ప్రాకారంలోకి ప్రవేశించి పశ్చిమ ద్వారంవైపు ఉత్తరాభిముఖంగా లింగాకారంలో నున్న అన్నపూర్ణ సహిత కాశీ విశ్వేశ్వరస్వామి, గణపతి, నందిని దర్శించాలి. తూర్పు ముఖంగా అమ్మవారు జ్వాలాముజిని దర్శించి తరించవచ్చు. ఈ ప్రధమ ప్రాకారంలో మారేడు వృక్షాలు ఒకవైపు, పున్నాగ వృక్షాలు మరొకవైపు, కృష్ణానది మరొకవైపు, ఎదురుగా కనుపించే వైకుంరపుర క్షేత్రం చూస్తే పంచా రామాలలో అమరావతి క్షేత్రం ప్రత్యేకతను తెలియజేస్తోంది. ఇక రెండవ ప్రాకారాంలోకి తూర్పు వైపున ఉన్న ద్వారం గుండా ప్రవేశించాలి. ఈ తూర్పు ద్వారం ఎదురుగానే కృష్ణమ్మ ప్రవహిస్తూ ఉంటుంది. ఇక 19

ప్రాకారంలోపల ప్రదక్షిణంగా దర్శించవలసినవి - విష్నుశ్వరుడు, కాలభైరవునికి మధ్య నవగ్రహ మండపం, అచ్చటే శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు. వేంకటాద్రినాయుని కాలాలలో తులాభారం తూగిన మండపాలు ఉంటాయి. పశ్చిమంగా సంతాన గోపాలస్వామి వాయవ్యదిశలో కుమారస్వామి, ఈశాన్యంలో సిందూర రంగులో ఆంజనేయస్వామి తరువాత నవగ్రహ మండపం దానికెదురుగా యాగశాల వీక్షించనచ్చు. ఇక మూడవ ప్రాకారంలోకి 23 మెట్లు ఎక్కిపై అంతస్టులోకి వెళ్లాలి. ఇచ్చటి నుండి ప్రదక్షిణ ప్రారంబించి ముందుగా ఆగ్నేయ దిశలో పశ్చిమాబిముజంగా ఉన్న కాళహస్తీశ్వరుని దర్శించి కొంత దూరం నడిస్తే క్రిందికి వెళ్ళే మెట్లు దారి వస్తుంది. అది దాటి నైబుతి దిక్కున తూర్పుముఖంగా ఉన్న శ్రీశైల మల్లేశ్వరుని దర్శించాలి. అచ్చటి నుండి ప్రదక్షిణం చేస్తూ పోతే మళ్ళీ ద్వజ స్టంబం కనిపిస్తుంది. దాన్నిదాటి అక్కడ గోడపై చెక్కిన ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ శిలా మూర్తులు, అవి నిక్షిప్తమై ఉన్న క్షేత్రాలపేర్లు; శ్లోకాలు రాతిగోడపై మల్లినవి చదువుకుని వాయవ్య దిశలో తూర్పు ముఖంగా నున్న కాశీ విశ్వేశ్వరుని దర్శించాలి. తరువాత తూర్పుదిశలో ద్వజస్టంభం దగ్గర ఉన్న సూర్యభగవానుని దర్శించాలి. ఇచ్చట ఏర్పాటు చేసిన క్యూలైను గుండా సబామండపం ప్రవేశీస్తూనే ఉత్తరవైపు దక్షిణాభిముఖంగా విరాజమానమౌతున్న అమ్మవారు బాలచాముండేశ్వరిని దాటి నంది మండపంలో ప్రవేశించి నందిన దర్శించి గర్భాలయంలో 9 అ, ఎత్తులో ఉన్న లింగా కారంలోనున్న అమరేశ్వరస్వామి మూల విరాట్టును దర్శించాలి. స్వామివారికి అభిషేకం పూజారులే నిర్వహిస్తారు. స్వామి వారు ఎత్తైన లింగాకారం వలన అర్దకస్వాములే స్వామివారి ప్రక్కన నిర్మించబడిన తిన్నెపై నిలబడి అర్జన, అభిషేకాలు నిర్వహిస్తారు. అమరేశ్వరస్వామి శుద్ద స్పటిక వర్ణంతో లింగాకారంగా ప్రకాశిస్తూ బక్తులను ఆశీర్వదిస్తాడు. వెనుకకు వచ్చి నంది మండపంలో విరాజమానమైన వేణుగోపాలస్వామివారిని దర్శించినందున ఈ క్షేత్రంలో శివకేశవుల బేధ్యమనిపిస్తుంది. పిమ్మట అమ్మవారు బాలచాముందేశ్వరిని నిల్చున్న'ప్రమాణంగా ముఖమంతా పసుపు పూతతో నుదుట ఎట్జని కుంకును రేఖలతో మెరిసిపోతూ భక్తులను దీవిస్తుంది. ఈ మూడవ ప్రొకార గోడలపై తారకాసుర వధ కధ యావత్తు రంగుల చిత్రాలతో చిత్రించబది ఉంటుంది. ఈ క్షేత్రంలో స్వామివారికి జరిగే ఉత్సవాలలో మహాశివరాత్రి. కార్తీక మాసములలో ప్రత్యేక అభిషేకాలు, పూజలు నిర్వహిస్తారు.

• 20

చారిత్రక వైశిష్టము :- ఒకనాటి దాన్యకటకముగా ప్రసిద్దినొందిన అమరావతి పట్టణంలో అమరేశ్వరస్వామి ఆలయ నిర్మాణ విశేషాలు ప్రాచ్‌న కాలంనుండి అనేక మార్పులు చెందుతూ నేటికి ఈ కళలతో ప్రకాశించుచున్నది. ధాన్యకటకమును ముఖ్యపట్టణంగా చేసుకున్న కోటవంశీయులు కూడా తమనిగూర్చి ఈవిధంగా చెప్పేవారు -

“శ్రీ ధాన్య కటక పురావరాఖథీశ్వర

శ్రీమదమరేశ్వరదేవ '

దివ్య శ్రీపాద పద్మారాధకులు" |

అమరావతి గ్రామం రాజావాసిరెడ్డి వేంకటాద్రినాయుడిగారి ప్రేరణపల్ల

ఏర్పడినది. వీరు కృష్ణాతీరంలో ఉన్న చింతపల్లి జమిందారుగా పరిపాలన చేస్తి రాజకీయ కారణాలవల్ల క్రీశ, 1795లో రాజధానిని అమరావతికి మార్టుకున్నారు. పాప పరిహారణార్దం నాయుడుగారు తన పఠరగణాలలో పకముహూర్తంలో 108 శివలింగాలను ప్రతిష్టించాడు. చారిత్రకంగా, పరిశీలిస్తే అలనాటి శాతవాహనుల కాలంనుండి అమరేశ్వరస్వామికి భక్తులు, రాజులు, జమిందారులు గ్రామాలకి గ్రామాలు మాన్యాలుగా సమర్పించినవారే. .

ఈ ఆలయం కుడ్యాలపై అనేక శాసనాలు నిక్షిప్తమై ఉన్నవి. అది మొదటి ప్రాకారంలో దక్షిణ గాలి గోపురము వేనుకభాగమందు, రెండవ ప్రాకారంలో శ్రీకృష్ణ దేవరాయల తులాభారం మండపం దగ్గర మూడవ ప్రాకారంలో ఉత్తర దక్షిణ ద్వారాల దగ్గర రాజా వేంకటాద్రినాయుని ముఖమందపమందు నిక్షిప్తమై యున్నవి. అవి కోమ్మనాయుని శాసనము, కోటకేతరాజుల శాసనాలు, అనవేమారెడ్డి శాసనము, శ్రీకృష్ణ దేవరాయల శాసనము, హాద్రికం పెద్దప్పంగారి శాసనము ప్రధానమైనవి. ఈనాటికీ భక్తులు, వదాన్యులు భూరి విరాళాలు, కానుకలుస్వామి వారికి సమర్పించి తమ భక్తి శ్రద్దలు చాటుకొనుచున్నారు, దర్శనీయ స్టలాలు :- అమరావతి అనగానే పంచారామక్షేత్రంతోబాటు ధరణి కోటలోని బౌద్దస్ఫూపం, మ్యూజియం కూడ చూడవలసిన ప్రదాన స్టలాలు. ఈనాడు సందర్శకు లను ఆకట్టుకొనే స్టూపప్రాంతం ఒకనాటి శాతవాహనుల కాలంలో 100 అ: ఎత్తు. 138 అ వ్యాసము, 521 అ; చుట్టుకొలత కలిగి జాతక కధా విశేషాలతో

21

నిండిన శిల్పకళా నిలయమైన మహా చైత్యముండెడిది. ఈ స్టూప నిర్మాణం నాగరాజుల కాలంనుండి నాగార్జునుని కాలం వరకు మొత్తం నాలుగు దశలలో పూర్తిగావించ బడినది. ఈ ప్రాంతంలో విద్యాలయం కూడ ఉండెడిదని, శిల్పము-చిత్ర లేఖనము, సంగీతము, వాస్తుశాస్త్రము, ఆరోగ్యశాస్త్రము, వైద్యము, మున్నగునవి బోదించే వారని, స్వదేశీయులేకాక చైనా, జపాన్‌, టిబెట్టు, బర్మా సింహళము మొదలైన దేశాలనుండి విద్యార్దులు వచ్చెడివారని చరిత్రకారుల అబిప్రాయము.

అమరావతిలోని మ్యూజియం మనదేశములోని ప్రదమతశ్రేణి పురానస్తు ప్రదర్శనశాలలో ఒకటిగా ప్రసెద్దినొందినది. అమరేశ్వరస్వామి ఆలయానికి సమోపంలో శ్రీ శిర్జిసాయి., శ్రీ పర్తిసాయి, శ్రీ కపోతేశ్వర ధ్యానమందిరం ఉన్నని. అచ్చటే వెలుపల కృష్ణానదికి అభిముఖంగా ఎత్తైన తిన్నెపై హనుమంతుడు ధ్యానముద్రలో ఉన్న పెద్ద విగ్రహము కలదు.

ఈవిధంగా పంచారామ క్షేత్రాలలో ఒకటైన అమరావతి కృష్ణాతీరంలో పవిత్ర క్షేత్రంగా, యాత్రాస్థలంగా, బౌద్దులకు, హిందువులకు ప్రధాన ఆరాధనా స్టానమై విరాజిల్లుతోంది. భక్తులు బాలచాముండేశ్వరి సహిత అమరేశ్వర స్వామిని దర్శించి తరించగలరు.

నే 1 22

| లి - శ శీ (| - / , వ... " జీ ళనా లల త్తు నవనవ నందా ప న మ ప విం గ 0 . , ల్‌ు క. చే " లాం గ ౧7 రై. ఇ క. న

అరలు. ననే వా శ "

| / న న. వా

| - ్ష ॥ న

;* య జంట 4 | ” న ట్టు. ॥ - న న. కీ న న. న ర్ట లం. లయ మయనపన నయ. 1 న నను ముం ము. న ప మ. వ మ . మ. ననా స చ. మ న. న న. న. హ్‌ మ న వ స్త ను మ. న. మ యా చు. యాట న్డ్‌ ప టట. డు న న. శ్రీలమరేశ్వరస్వామి వారి దేవాలయము - అమరావతి 23

నన స ష్టు: క్ష సహ సని లం. ల. చ ల్లో స టన న! హ్‌. పర అన ఖ్లబ్ల స! పు... 2.21 వ్‌ మా ను సు కమ లా. జ స (వ స య ల సా నం సం నం టి? యో నం స! న యు న! న న న యంత ను ల మం ర స న పం చంద కంల సే య. మంటే వలీ న ల భష? యు న న గ ను న్‌్‌ కళ

న న న నుక...

న క న న నవ య టం

ల ర లం తం ధం టట సభ టు... న ల యం లము లు | చ లై వ అ య. లే నన్నా క్‌ ౫

(1 న! హన త త్తం ర. న 1 (1. మ ప కు టె

టం గంగ న. న్న ర ల సల 71 వో! స్ట. గ. శ వూ ఇస్తే టన నునన 2 (టా లా లా స న. | న,

శ్రీ భీమేశ్వర స్వామి - ద్రాక్షారామ 24

(భీమేశ్వరుడు - మాణిక్యాంబ)

దక్షిణ కాశీగా ప్రసిద్ధినొందిన ద్రాక్షారామ దివ్యక్షేత్రము ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో గౌతమి మండలంలో మహా మహిమాన్వితమైనది. ఇచ్చట ఆరాద్యదైవం భీమేశ్వర స్వామి స్వయంబువు. అమ్మవారు మాణిక్యాంబదేవ్చి శక్తిపీరము. ఈ క్షేత్రం బోగమోక్షాలకు ఆలవాలం,

“దక్షారామాత్సరం క్షేత్రం నభూతో నభవిష్యతి”

అంటూ వ్యాస భగవానుడు భీమఖండంలో ఈ క్షేత్ర వైభవాన్ని స్తుతిస్తాదు. వ్యాసుడు కాశీపట్టణం నుండి విశ్వేశ్వరునిచే బహిష్కరింపబడి, అమ్మవారు అన్నపూర్ణాదేవి ఆదేశం మేర ఈ దక్షవాటికలో స్వామిని అర్జించి తరించినట్లు బీమఖండంలో వర్ణిస్తాడు. ప్రయాణం :- పంచారామాలలోను, త్రిలింగ క్షేత్రాలలోను, రెండవ స్థానం గాను. ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగ ఉపలింగ క్షేత్రంగాను ప్రసిద్ధినొందిన ఈ ద్రాక్షారామ గ్రామము తూర్పు గోదావరి జిల్లా, రామచంద్రపురం మండలంలో ఉంది. రాజమండ్రి నుండి బ్రాక్షారామానికి నేరుగా ధవిశేశ్వరము, కడియం, మండపేట, రామచంద్రపురం మీదుగా బస్సులు కలవు. ద్రాక్షారామంలో బస్సుస్టాండు నుండి భీమేశ్వరస్వామి ఆలయం ఒక పర్గాంగు దూరంలో ఉంటుంది గనుక కాలినడకన ఆలయాన్ని చేరవచ్చు. రాజమండ్రి నుండి కోటిపల్లికి పోవు బస్సులు ద్రాక్షారామం మీదుగానే వెళ్ళును గనుక నేరుగా ఆలయం ముంగిటే బస్సు ఆగును. యాత్రీకులు క్షేత్రంలో నివసించటానికి సత్రాలున్నాయి. రాత్రి బస చేయనవసరం లేకుండానే అభిషేకం, పూజ, దర్శనం ముగించవచ్చును. బస్సు దిగినంతనే ఎడమవైపు రమా సత్యనారాయణ స్వామి గుడి దానికెదురుగా దక్షగుండము ఉంటుంది. అక్కడే పైండావారి సత్రం ఉంటుంది. యాత్రీకులు దిగిన వెంటనే సత్రవులో భోజనానికి ముందుగా చెప్తే దర్శనానంతరం మధ్యాహ్నబోజనం ఉచితంగా పెడ్దారు. భోజనం సంప్రదాయంగా మంచి రుచిగా ఉంటుంది, పూజాసామగ్రి ఇతర సంభారాలన్నీ అక్కడే దొరుకుతాయి.

వ్‌ 25

ఆలయ ముఖమండపంలోనికి వెడుతూనే ప్రొకోర ప్రదక్షిణం చేయవచ్చును. ప్రాకారం చాలా విశాలమైనది. దాదాపు రెండు కి.మీ. చుట్టుకొలత ఉండవచ్చు. ఈ మధ్యనే ప్రాకారంచుట్టూ గచ్చుకూడా చేయించడంతో దక్షిణాదిన కంచి, చిదంబరం దేవాలయాలు గుర్తుకి వస్తాయి. బ్రహ్మాందపురాణంలో గౌతమి మహాత్త్యంలో సప్త

సాగర మహాత్త్వాలను వ్రాస్తూ ఈ క్షేత్ర ప్రశస్తి ఇవ్వడమైనది. పూర్వకథ. :- కుమారస్వామి తోరకాసురుడనే రాక్షసుడ్ని వధించినానంతరం తారకుని కంఠం నుండి ఛేధించబడిన శంకరుని అమృతలింగం తాలూకు 2వ శకలం ఈ ద్రాక్షారామంలో పడినది. స్వామి అమృత లింగఖండాన్ని ఈ క్షేత్రంలో పవిత్ర గోదావరి నీటితో సంప్రోక్షణం చేసి ప్రతిష్టించాలనుకున్న సప్రబుషులు ఈ గ్రామంలో నదిలేని కారణంగా రాజమండ్రి నుండి గోదావరి నధిని తీసుకురావాలని తలచి గోదావరి మాతను ప్రార్దిస్తారు. గోదావరి మాత అంగీకరించి మహర్షులతో పయనమై వచ్చు మార్గమధ్యంలో గల రాక్షస బుషులు తపస్సు చేసుకుంటున్న ఆశ్రమాలు, వాటికలు గోదావరి నది ప్రవాహంలో కొట్టుకుపోతాయి. అంత కోపించిన రాక్షస బుషులు సప్త గోదావరులను అదృశ్యమైపోవాలని శపిస్తారు. ఆ [సమయ్యంలో తుల్యభాగుడనే రాక్షస బుషి సప్త బుషులకు-రాక్షసులకు మధ్యవర్తియై గోదావరిని అంతర్‌ వాహినిగా ప్రవహింప చేస్తాడు. సప్త బుషులచే (సప్తబుషులు- కశ్యపుడు, అత్రి, జమదగ్ని, విశ్వామిత్రుడు, గౌతముడు, వశిష్టుడు. భరద్వాజుడు) తేబడినది గనుక సప్త గోదావరి అని పేరు వచ్చింది. రాక్షసులతో వివాదం కారణంగా సమయానికి గోదావరిని సప్త బుషులు తేలేకపోవడంతో వారి ఆశయం నెరవేర కుండానే బ్రహ్మాధిదేవతలు కోరినమీదట భీమేశ్వరుని నామధేయంతో శంకరుడు

• మార్గశిరశుద్ధ చతుర్దశినాడు స్వయంభువుగా ఈ క్షేత్రంలో వెలుస్తాడు. అది చూచిన సప్త బుషులు నివ్వెరపోయిలోనికి పోవుటకు ప్రయత్నించగా గర్భగ్భృహమంతా వేదిగా యుండుట చూచి ఆలోచనలలో పడిన బుషులకు అద్భృశ్యవాణి “*కఈ శకలం స్వయముగా ప్రతిష్టించబడినది. దేవతాప్రీతికొరకు సూర్యుడు ప్రధమార్దన చేసాడు. గనుక ఆ వేడి తగ్గడానికి ఈ గ్రామంలో 8 దిక్కులలోను 8 సోమలింగములను

ప్రతిష్టించినచో ఈ ఉష్ణము తగ్గునని” పలుకుతుంది. _ అశరీరవాణి ఆదేశానుసారం అష్ట సోమేశ్వర క్షేత్రాలు-తూర్పున కోలంక 26

గ్రామంలో సూర్యుడు, ఆగ్నేయంలో దంగేరులో కశ్యపుడు, దక్షిణాన కోటిపల్లిలో అత్రి మహర్షి, నైబుతిన కోరుమిల్లిలో భరద్వాజుడు, పడమర వెంటూరులో విశ్వామిత్రుడు. వాయవ్యంలో సోమేశ్వరంలో గౌతముడు, ఉత్తరమున వెల్లగ్రామంలో వశిష్టుడు, ఈశాన్యమున పెనుమళ్ళ గ్రామంలో జమదగ్ని మహర్షులు సోమేశ్వరునిపేర అష్టలింగాలు ప్రతిష్టిస్తారు.

ఈ ద్రాక్షారామ క్షేత్రం పంచారామ క్షేత్రమే కాకుండా అష్టాదశ పీరాలలో 12వ పేరంగా అమ్మవారు మాణిక్యాంబ వెలసేన పవిత్ర శక్తిపీరము. నవబ్రహ్మలలోని ఒక బ్రహ్మ అయిన దక్ష ప్రజాపతి ఈ క్షేత్రంలో నివశించి యజ్ఞం చేసిన చోటు గనుక దీనికి దక్షారామంగా పేరు సార్దకమైనది. దక్ష ప్రజాపతి కుమార్తెలలో ఒకరైన సజీదేవివి తన నివాసమైన ఈ దక్షారామము నందు శంకరునికిచ్చి వివాహం చేస్తాడు. కాలాంతరంలో దక్షుడు యజ్ఞం తలపెట్టి అల్లుడైన శంకరుని పిలువ కైలాసాని క్రేతెంచగా శిపుడు తపోదీక్షలో ఉన్నందున పలుకీరించని కారణంగా దక్షుడు కోపగించి నిరీశ్వర యాగము (ఈశ్వరుడు లేకుండా) చేయుటకు పూనుకుంటాడు. యాగం తిలకించడానికి ఆకాశమార్గంలో తరలి వెళ్ళుచున్న దేవతలనందర్నీ చూచిన సతీదేవి విషయం తెలుసుకుని బర్త ఆనతికోరగా పఠమశివుడు వెళ్ళవలదని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. శంకరుని మాటను నిర్జాకరించి తన పుట్టింటివారేకదా, తనకు పిలుపెందులకని ప్రేమతో బయలుదేరి సతీదేవి వెళ్ళగా యాగశాలయందున్న వారెవ్వరూ తనను పలుకరించలేదు. అవమానంతో కుమివిపోయిన సతీదేవి తిరిగి కైలాసానికి వెళ్ళి అ పరమేశ్వరునికి ముఖం చూపలేక యోగాగ్ని సృష్టించుకుని తనదేహాన్ని చాలిస్తుంది. ఆ విషయాన్ని ప్రమద గణముల ద్వారా తెలుసుకున్న శంకరుడు ఉగ్రుడై తన జటనొకదానిని పెరికి నేలపై కొట్టగా వీరభద్రుడు అవతరించి తండ్రి ఆనచిప్రకారం దక్షవాటిక యజమాని అయిన దక్షుని పదించి యజ్న్ఞాన్నిద్వంసం . చేస్తాడు. ఆ సందర్థంగా అడ్డుపడిన శ్రీ మహావిష్ణువు చక్రమును నమిలివేసి, సూర్యుని పండ్లు ఊడగొట్టి తిరిగి వచ్చునంతలో సమస్త దేవతలు శంకరుని ప్రార్దింపగా శంకరుడు

కరుణించి ఆ దక్షుని మొండెమునకు గొట్టె తలను ఏర్వరచి బ్రతికించి యజ్ఞాన్ని పూర్తి

చేయిస్తాడు. తదనంతరం శ్రీ మహావిష్ణువుకు చక్రాన్ని కూడా ప్రసాదిస్తాడు. అయితే

యజ్ఞ వొటిక యందు దేహత్యాగము చేసిన సతీదేవి శరీరమును శంకరుడు

వియోగంతో తన బుజముపై వేసుకొని విలయ తాండవం చేయగా ముల్లోకాలు 27

కంపించగా దేవతలు శ్రీ మహావిష్ణువుని ప్రార్దిస్తారు. శ్రీమన్నారాయణుడు తన సుదర్శన చక్రంతో ఆ మృత దేహాన్ని 18 ఖండాలుగా ఖండించగా అవి 18 దివ్య స్థలాలలో వడి. మహాపీరాలై విరాజిల్లుచున్న వాటిలో ఈ ద్రాక్షారామంలోని మాణిక్యాంబదేవి 12వ పీరంగా వెలసింది. ఆలయ విశేషాలు :- ద్రాక్షారామ భీమేశ్వరాలయం ఎత్తైన రాతిగోడల ప్రహారీతో నాలుగు దిక్కులా నాలుగు రాజగోపురాలతో 5 ప్రాకారముల మద్యనున్నది. ప్రధమ ప్రాకారంలో కొబ్బరి తోటయందు నైబుతి భాగంలో మంగళవార మండపము, వాయవ్య బాగంలో 70 స్టంభాలతో సోమవార మండపము, ఈశాన్య భాగంలో రుద్రతీర్దము, కాల భైరవుడు, అష్ట భైరవులు, తూర్పుభాగంలో అశ్వద్ద వృక్షమొదలులో శంకర నారాయణులు ఉంటారు. ఈ తూర్పుభాగంలోనే నందీశ్వరుడు, ధ్వజ స్థంభము కూడా ఉంటాయి. దక్షిణ భాగంలో శ్రీ అన్నపూర్ణ సమేత విశ్వేశ్వరస్వామి మరియు మేధా దక్షిణామూర్తి ఆలయాలు ఉంటాయి. బక్తులు ఆలయంలోకి అడుగిడుతూనే ప్రదాన ప్రాకార మండపం వద్ద కుడివైపునున్న నాట్యగణపతిని, ఎడమవైపునున్న డుండి గణపతిని ముందుగా దర్శించి లోనికి వెళ్ళాలి. లోపల ప్రాకారంలో కుడివైపున శ్రీరామచంద్రమూర్తిచే ప్రతిష్టింప బడిన క్షేత్రపాలకుడైన లక్ష్మీనారాయణులను జీర్మించి తదనంతరం వరుసగా ఎడమ వైపున శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు ప్రతిష్టించిన విరూపాక్ష స్వామిని దర్శించవచ్చు. గుడి నమూనాను, బాల భీమేశ్వరుడు, నటరాజస్వామి, సప్త్రమాతృకలను దర్శించి, సూర్యనారాయణమూర్తి, సుబ్రహ్మణ్యేశ్వరస్వామిని దర్శించవచ్చు. మహిషాసుర మర్దినిదేవి, చండీశ్వరస్వామి, నవగ్రహ, అష్టదిక్సాలక మండపములు, శ్రీ వీరబద్రేశ్వ రాలయం, నటుక బైరవుడు, లక్ష్మీగణపతి, నకులేశ్వరుదు, చతుర్ముఖ బ్రహ్మలు మొదలుగాగల ప్రొకార దేవతలను దర్శించ వచ్చును. ఇక స్వామివారి ప్రధాన ఆలయం క్రిందబాగంలో 14 అడుగుల ఎత్తుతో స్పటికాకారంగల స్వామి లింగ స్వరూపంగా క్రింది అంతస్తునుంది పై అంతస్తు వరకు ఉంటుంది. స్వామివారి ఈ ప్రధాన ఆలయం దిగువ భాగంలో శ్రీ సూరేశ్వరస్వామి, శ్రీ దుర్గాదేవి, శ్రీ ఆంజనేయస్వామి, 108 శివసాలగ్రామాలతో కూడిన బీమసభ మధ్యనున్న శ్రీ స్వామివార మూల విరాట్‌కు ప్రదక్షిణం (చీకటికోణం అంటారు)గా 28

ఈ మూడవ ప్రాకారం చుట్టి ప్రవేశించాలి. నాల్గవ ప్రాకారం కూడా ప్రదక్షిణచేసి దిగువ అంతస్థులోని మూలవిరాట్‌కి నమస్కరించాలి. ఇచ్చట పూజలు, అబిషేకాలు లాంటివేవీ జరుగవు. తిరిగి వెనుకకు వచ్చి దక్షిణవైపు వెలుపలి ప్రాకారం దగ్గర ఉన్న 10 మెట్లు ఎక్కిపై అంతస్టులోని నంది మండపం చేరి మరలా స్వామివారి అయిదవ ప్రొకార ప్రదక్షిణచేసి, తూర్పుబాగంలో ఆగ్నేయంగా కైలాస గణపతిని అర్జించి ఈశాన్య భాగాన గల పంచలోహ నటరాజస్వామి, పార్వతీ విగ్రహాలతోగల మందిరాలను దర్శించవచ్చు. క్రింది అంతస్టులో పానపట్టం నుండి 14 అడుగులు ఎత్తుగలిగి పై అంతస్టువరకు వ్యాపించిన బీమేశ్వరస్వామి పైన 36 అం; పొదవుగల లింగరూపంలో దర్శిస్తాము. ప్రదక్షిణ మండపము నందు దక్షిణంవైపు నైబుతి భాగంలో ఒకరాతి స్థంభంపై శ్రీ వ్యాస బగవానుని విగ్రహం ఉంటుంది. అంతరాలయంలో పార్వతీ అమ్మవారు, ఉత్సవ మూర్తులు ఉంటాయి. ఇక పై అంతస్తులోని గర్జాలయంలో మూడువైపులా విశాలమైన కిటికీ లతో దిగువ నుండి పైదాకా వచ్చిన లింగ రూపంలో 3 అ। ప్రమాణం గల భీమేశ్వర స్వామి మరియు గర్జాలయంలోనే స్వామివారి పార్యమందు ప్రతిష్టింపబడిన అమ్మవారు దాక్షాయణిని దర్శించాలి. ప్రత్యేక అభిషేకాలు చేయించుకొను భక్తులు మూడు కిటికీలవద్ద ఆశీనులై తిలకించ వచ్చును. తిరిగి పై అంతస్తునుండి క్రిందికి దిగి రావడానికి తూర్పువైపు పదిమెట్లు దిగి వస్తే అచ్చట శ్రీ చక్రస్టిత, అష్టాదశ శక్తిపీరాలలో 12వది అయిన అమ్మవారు మాణిక్యాంబని ప్రత్యేక ఆలయంలో దర్శిస్తాము. ఇచ్చట అమ్మవారి విశేషం ఏమిటంటే ఇతర శక్తి పీరాలలో యంత్రము. విగ్రహము విడివిడిగా ఉంటే ఈ 12వ శక్తిపీరం శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యులవారిచే శ్రీ మాశిక్యేశ్వరిని మేరుప్రస్టార శ్రీ చక్రజిందువుపై ప్రతిష్టించి యున్నందున ఏకకాలంలో శ్రీచక్రానికి, అమ్మవారికి పూజలు జరుగుట విశేషము. అందుకే అమ్మవారి పాదాలపై చీరకుచ్చెళ్ళు తొలగించే ఉంటాయి. ఏకకాలంలో యంత్ర దర్శనము, అమ్మవారి దర్శనము పొందవచ్చును. పై అంతస్థులో నంది మండపం నుండి కళ్యాణ మండపంలో ప్రవేశిస్తే అనేక స్థంభాలతో కూడిన రెండంతస్తుల ప్రాకారాన్ని వీక్షంచవచ్చును. , ఉత్సవాలు :- స్వామివారి కళ్యాణోత్సవం మాఘశుద్ద ఏకాదశికి, భీష్మపకాదశి పర్వదినాన, మాణిక్యాంబ సహిత జీమేశ్వరస్వామితోపాటు లక్ష్మీనారాయణులకు ఏక ముహూర్తానికి ఏకకాలంలో నిర్వహించడం తరతరాల ఆచారంవల్ల ఈ 29

క్షేత్రంలో శివకేశవుల బేధ్యమని తెలుస్తుంది. అదే సమయంలో శ్రీ చండికా సమేత శ్రీ సూరేశ్వర స్వామివార్లకు పాంచాహ్నికంగా కళ్యాణోత్సవాలు వైభవంగా జరుగుతాయి. ఆలయ వెలుపలి ప్రాకారంలో ఉత్తరబాగంలో ఈశాన్య మూల దక్షిణ ముఖంగా 70 స్టంభాలతో కూడిన సోమవార మండపంలో ఉత్సవాలు జరుగు తాయని, ఆలయానికి 2 కి.మీ. దూరంలో ఉన్న వేగాయమ్మపేట, అమ్మవారు మాణిక్యాంబ పుట్టింటి వారని, ఇక్కడే అమ్మవారి 12వ శకలం పడిందని అంటారు. స్వామివారి కళ్యాణంనాడు అదే మాఘశుద్ద పకాదశిరోజున ఈ వేగాయమ్మపేటకి స్వామివారు ఊరేగింపుగా వెళ్ళి వస్తారని ప్రతీతి. నిత్యోత్సవాలే కాకుండా ప్రతి పఏకాదశిరోజు స్వామివారి ఏకాంత సేవ, ప్రతి అమావాస్య రోజు (మాస శివరాత్రి) స్వామివార్లకు విశేషార్టనలు, గ్రామోత్సవాలు జరుగుతాయి. శరన్నవరాత్రులలో అమ్మవారికి విశేష కుంకుమ పూజలు, కార్తీక మాసంలో విశేష పూజలతోపాటు కృత్తికానక్షత్రం రోజు జ్వాలాతోరణం, మార్గశిర మాసంలో వల్లీ దేవసేన సమేత నుబ్రహ్మణ్యేశ్వరస్వామివార్లకి షష్టినుండి దశమి వరకు అయిదు రోజులు కళ్యాణోత్సవాలు జరుగుతాయి. క్షేత్రమాహాత్మం:- ఈ దక్షారామక్షేత్రం శ్రీ జీమేశ్వర స్వామివార్ల మహాత్తాలను తరతరాలుగా అనేకమంది కవిగాయకులు వేనోళ్ల పొగిడినట్లుగా తెలుస్తోంది. క్రీ, పూ, ఒకటవ శతాబ్దము నుండి ఈ క్షేత్రము సుప్రసిద్దమైనదనుటకు తార్మాణంగా హాల శాతవాహన చక్రనర్తి సంకలనం చేసిన “గాదా సప్తశతి"లో ఈ క్షేత్రం గురించి వ్రాయటమే కాకుండా ఆంద్ర శాతవాహనులలో ఒకరైన హాణనకు సింహళ దేశపు రాకుమారి ధీలావతితో ఈ సప్త గోదావరి తీర చివ్య క్షేత్రమైన శీ భీమేశ్వరస్వామి సన్నిదిలో వివాహం జరిగినట్లు ప్రాకృత “లీలావతీ కావ్యము” నందు తెలియజేయడం జరిగింది. గోరఖ్‌పూర్‌ కళ్యాణ తీర్దాంకంలో లలితారాగంలోని జ్ఞానపద శివలింగ ప్రొదుర్దాన పటలంలోని అష్టోత్తర దివ్య శత క్షేత్రాలలో “ద్రాక్షారామేత్‌ బీమేశం" అని వర్ణింపబడినట్లు తైలుస్తోంది. రాజశేఖరకవి బాల రామాయణములో దశమా ద్యాయమందు ఈ స్వామిని స్తుతించాడు. కవి సార్వబౌముడు శ్రీనాద మహాకవి 30

ఈ స్వామి ప్రాభవాన్ని దక్ష వాటిక ప్రాశస్త్యాన్ని తన భీమ బండమందు కీర్తిస్తూ... “విభవంబునకు ప్రభవంబును-విలాసంబునకు నివాసంబును, నవవర్గంబునకు వర్గంబును-ధర్మంబునకు మర్మంబును దానంబునకు నిదానంబును-విద్యలకు నిలయమై”

విరాజిల్లు క్షేత్రము ఈ ద్రాక్షారామము అని నర్దించి యున్నాడు. వేములవాడ భీమకవి “కవి భయంకరుడు” అని బిరుదు వహించి శాపొను గ్రహదక్షుడై “దక్షారామ బీమేశ నందునుడన్‌” అని చెప్పకున్నాడు: 15వ శ,లో ప్రాధకవి'మల్లన్న తన “రుక్మాంగద చరిత్రను ఈ స్వామికి అంకితమిచ్చాడు. 16వ శఃలో సూరన్న కవి తన “దనాభి రామ కావ్యం” దక్షారామ భీమేశ్వరునికు సమర్పించాడు, ఆంధ్రదేశాన్ని పాలించిన రాజులందరూ ఈ స్వామికి భూములు, ఆస్తులు సమర్పించినట్లు, కట్టడాలు కట్టినట్లు ఆలయంలో గోడలపైన, స్టంభాలపైన వేయించిన దాదాపు 400 శాసనాల ద్వారా తెలియవస్తోందని చరిత్రకారుల కధనం. వారిలో ముఖ్యంగా చాళుక్య భీముడు, విష్ణుకుండినులు, పల్లవులు, పూర్వచాళుక్యులు, చోళులు, కాకతీయ ప్రభువులు, గాంగులు, కొండవీటి రాజులు, రెడ్డిరాజులు, మాళ్వరాజులు. కోట వంశీయులు, వేంగి రాజులు, గజపతులు మొదలైన మహారాజులు బీమేశ్వరునికి యధాశక్తి దానములు, అఖండ చీపముల నిమిత్తం గోవులను సమర్పించినట్లు శాసనములు తెలియ జేస్తున్నవి. ఈ క్షేత్రమునకు పంచతీర్ధ క్షేత్రమని కూడా ప్రసిద్ది,

1. దక్ష ప్రజాపతి యజ్ఞము చేసిన స్టలము దక్ష తీర్థము : దక్షగుందడము, అదే ఆలయం దగ్గర ఉన్నది.

2. సతీదేవి శరీరము విడిచిన ముక్తి క్షేత్రము : వేగాయమ్మపేట ఎల్లారమ్ము గుడి దగ్గర.

3. పాపములను హరింపజేయు పవిత్రమైన సోమతీర్ధము : ఇది భీం పేటలో కలదు.

4. హిమవంతుడు తపస్సు చేసి శంకరుని వలన వరములను బడసిన హైమావత క్షేత్రము, ౩1

5. సప్త బుషులచే గౌతమిని అంతర్వాహినిగా తీసుకుని రాబడిన సప్త గోదావరి తీర్ధ క్షేత్రము.

ఈ అయిదు తీర్దములందు స్నానము చేసినవారు పాప విముక్తు

లగుదురని, ఈ అయిదు క్షేత్రములలోను ద్వాదశ క్షేత్రాలు కూడా కలవని ప్రసిద్ది. చ

అవి-ఇంద్రేశ్వర, సిద్దేశ్వర, యోగీశ్వర, కాళేశ్వర, యమ, వీరబద్రేశ్వర, బ్రహ్మేశ్వర, కపాలేశ్వర, కుక్కుటేశ్వర, సోమేశ్వర, మహేశ, సప్తకోటి రామలింగేశ్వర క్షేత్రములు. ఇనన్నీ ద్రాక్షారామం చుట్టుప్రక్కలే యున్నవి. వీటిని దర్శించిన సమస్త పొపక్షయం కలుగును. ఇవేకాకుండా శ్రీ బీమేశ్వరస్వామి ఆలయం మొదటి ప్రొకారంలో ఈశాన్యమూల శ్రీ కాలభైరవ స్వామి ఆలయం వెనుక రుద్రతీద్దం కలదు. ఇందు స్నానం చేసిన పంచ మహాపాపాలు నశించును. ఆలయం వంశ పారంపర్య ట్రస్టీలు వేగాయమ్మపేట జమీందార్లు శ్రీమతి వాడ్రేవు రంగనాయకమ్మగారి కుమారులు శ్రీ రాజా వాడ్రేవు విశ్వ సుందరరావు బహద్దూర్‌ వారు ఆలయ అభివృద్ది పనులు నిర్వహించడమే కాకుండా 125 ఎకరముల భూమిని స్వామి కార్యక్రమాల నిమిత్తం దానమిచ్చినారు. ప్రస్తుతం వారి మనుమడు శ్రీ రాజా వాడ్రేవు సుందర రత్నాకర్‌రావుగారు స్వామివారి కార్యక్రమాలకు స్వయంగా హాజరయి ఆశీర్వాదాలు పొందుతారు. ప్రస్తుతం ఆలయం రాష్ట్ర దేవాదాయశాఖ అవీనంలో కార్యక్రమాలు నిర్వహించ బడుచున్నవి,

ర్రాక్షారామ బీమేశ్వరుని. మాణిక్యాంబను దర్శించి భక్తులు తరించగలరు.

వ 32

ప్ర నా ॥ . క న. | సే | య స స.

లు . న క రా సన

, న స రం

టి /| ర్స ఇ న! సం నము న [న న న ను క క్ష. స / ష్‌ వ్‌ ర స స సం న రచ. వనన నహ యయా నుట న! ను సం! మక న ర య న... జసు తవు మైీపాస న న ల రా సల బాలా మన యుత ట్‌ సం నునా లాం ముంత టా న స ప! స. సన నాన. నం టాం.

శ్రీభమేశ్వర స్వామివారి దేవాలయము - ద్రాక్షారామ

స. న. . న వ ప. ల . న. లు య గు. ల లు... రు నాం మం చమయా భే టన సమా నే ల " మూ. స లును శ స మ ను స న ర సరూ న న మ ఇను స. న్‌ య. ల త స్ట్‌ ల న స న వ. - మ ప న ళా? స. న వ్య ష్‌ న. మ స్త న. సు నే | న. న గ న స * న నన చ | శై మ ( న న... - న్య మ. న. శే లట జ. నా నో ;్రే టు న్‌ న టు వ న నవ రం చే . మ్‌ న తా వ. న ట్‌ ర షన చ వ. మ్య | ను మో న గ నం న వ ₹ హా. వ్‌ వ 1. ల న. షా స ను న (. వతైద లో శ ప మ త ం అహ ః మ వపా వ్‌ న హహ ఇ. గ్‌ అ పలి వం రా... మా - వ. న. ల ర్‌. క ప. వ ప య. లా పా మనపైన న ం న. న య. నతో సస న ర... “ఇ ఏశీ

౩. శీ కుమారారామము (శ్రీ కుమారారామ బీమేశ్వరస్వామి - బాలా త్రిపుర సుందరి) “మున్ను చాళుక్య భీమరాట్వుంగవుండు భక్తి వెలయింప నా భీమవరము నందు నిల్చియార్తుల కోర్కల నించునట్లై సదయు జాళుక్య భమేశు సంస్తుతింతు”

• శ్రీనాథుడు అంటూ శ్రీనాధుడు భీమఖండంలో ఈ క్షేత్రాన్ని వర్ణిస్తాడు. పంచారామ క్షేత్రాలలో మూడవది అయిన కుమారారామము కాకినాడ డివిజను సామర్లకోట సమీపంలోని జీమవరం గ్రామంలో కలదు. ఇది పురాణ ప్రసిద్దినొందిన ప్రాచీన శైవ క్షేత్రం. దీనిని చాళుక్య భీమవరమని అంటారు. ఇది సామర్లకోట రైల్వేస్టేషన్‌కు దక్షిణంగా నున్న కాలువకు ఆవలివైపు ఫర్లాంగు దూరంలో తోటల ముధ్యనున్నది. ప్రాచీన కాలంలో ఈ గ్రామం పేరు భీమవరం. పూర్వం చాళుక్య భీముడు ఈ పట్టణాన్ని కట్టించి రాజధానిగా ఏర్పరచుకొని ఆలయాన్ని పునర్ని ర్మించాడు. ఇచ్చట కుమార స్వామిచే శివలింగ శకలాన్ని ప్రతిష్టించబడినందున ఈ క్షేత్రానికి కుమారారామ భీమేశ్వరం పేరు ప్రసిద్ధి నొందినది. ఇది చాళుక్య భీమవరంగా కూడ ప్రసిద్ది చెందినట్లుగా ఆలయ శాసనాల వల్ల తెలుస్తోంది. కుమారస్వామికి సుబ్రహ్మణ్యేశ్వరుడనే పేరు కలదుగనుక దీనికి స్కంధా రామమని పేరు కూడా కలదు. సామర్లకోట ఒకనాటి శ్యామలకోటయని, దానికి కారణం - చాళుక్య భీముడు చాళుక్య బీమవరంలో కట్టించిన కోట ఉండేదిట. క్రమముగా అది శిదిలమై పోయెను. రెడ్డిరాజులు ఆంధ్రదేశమున పాలించేకాలంలో కుమారగిరి బావమరిది యగు కాటయవేముడాప్రదేశమును జయించి, యచ్చటగల శిలదుర్గమును పునర్నిర్మించుటకై ప్రయత్నించెను. పనివారలచ్చట శత్రవ్వుచుండగా నొకచోట మహిషాసురమర్దిని విగ్రహము కనిపించెను. కాటయవేముడా వృత్తాంతము తెల్సుకొని శ్యామలాదేవి అనేపేరుతో ఆ విగ్రహాన్ని అచ్చట ప్రతిష్టించి దానికి దక్షిణంగా ఒక గ్రామం నిర్మించి దానికి శ్యామలా దుర్గమని పేరు పెట్టాడు. అదే కాలక్రమంలో వికృతి చెంది సామర్లకోట (శ్యామలకోట)గా ప్రసిద్ధి చెందింది. శ్యామలాదేవి విగ్రహ మిప్పడు బీమేశ్వరాలయంలో ప్రాకార దేవతగా కొలువై యున్నది. కాల క్రమేణ ఈ శ్యామలకోట బొజ్బిలియుద్ధంలో ఒక ప్రధానపాత్ర వహించిందందురు. మరియొక కదనానుసారం పూర్వం అనేకమంది స్వాములు కోటలాంటి 35

ఈ ప్రాంతంలో సురక్షితంగా నివశించేవారని అంధువల్ల స్వాములకోటగా పేరొంది సామర్లకోట అయిందని కొందరి ఉవాచ. అయితే చాకుక్య బీమవరం కుమారా రానముము అన్నపేళ్లే అనాదిగా సామర్లకోటకి సిద్దించినదని శ్రీనాధకవి భీమ ఖండం ద్వారా తెలుస్తోంది. మొగలాయి ప్రబువులకాలంలో దీనికి “మృత్యు జానదర్‌” అనేపేరు కూడ ఉండేదని కొందరి ఉవాచ. + ప్రయాణం :- తూర్పుగోదావరి జిల్లా కాకినాడకు ఉత్తరంగా 11 కి.మీ, దూరం లోను, రాజమండ్రికి దాదాపు 50 కి.మీ. దూరంలో ఉన్న ఈ దేవాలయం దక్షిణమద్య రైల్వేలోని సామర్లకోట రైల్వేస్టేషన్‌కు దక్షిణంగా ఒక కిలోమీటరు దూరంలో ఉంది. యాత్రీకులు బస్సులోగాని రైలులోగాని సామర్లకోటలో దిగాలి. ఆలయం చేరుకోవి టానికి ఆటోలోగాని రిక్షాలోగాని బస్సుస్టాండు రైలు స్టేషన్‌ల నుండి వెళ్ళవచ్చు. సామర్లకోటలో బస్సు-రైలు స్టేషన్‌లు ఎదురెదురుగా ఉండును. సామర్లకోట- కాకినాడ బస్సురూటులో సామర్లకోట బ్రిడ్జి దిగుతూనే రైలు పట్టాలకి ఎదురుగా గోదావరి పంటకాలువపైన ఉన్న చిన్న వంతెన దాటి దక్షిణనైపు మళ్ళి నడిస్తే దాదాపు ఒక కిలోమీటరు దూరంలో ఈ ఆలయం ఉంటుంది. వంతెన దగ్గర రాతిపలకపై కుమారారామ భీమేశ్వరస్వామి అని వ్రాసి బాణం గుర్తు కూడా ఉంటుంది. ఆటోగాని, టాక్సీగాని, రిక్షాగాని రానుపోను మాట్లాడుకుంటే మంచిది. సొంతకార్లతో వచ్చే వారికి సమస్య ఉండదు. నడవ గలిగినవారు తోటల మద్యనుండి ఆహ్లాదవాతా వరణంలో నడిచి అలయం చేరవచ్చు. అలయ విశేషాలు:- ఈ దేవాలయము చుట్టూ 18 అడుగులు ఎత్తెన ప్రాకారము, నాలుగువైపులా నాలుగు అందమైన గోపురములు కలవు. దేవాలయ నిర్మాణము, శిల్పకళ ద్రాక్షారామములోని భీమేశ్వర ఆలయాన్ని పోలియుండును. ఇచ్చట నమూనా దేవాలయం కూడ ఉన్నది. ఆలయం లోపల ప్రవేశించడమే దక్షిణ ముఖంగా వెళ్ళి ప్రదక్షిణ చేస్తూ తూర్పున ఉన్న కోనేరులో పాదప్రక్షాళనగాని, స్నానముగాని చేసుకోవాలి. ఈ కోనేరును భీమ గుండమని, పుష్కరిణి అని, కుమారనది అనీ, కుమార సరస్సని కూడ అంటారు. శ్రీనాధుడు భీమ ఖందము నందు కుమారారామమునకు సమీపమున “కొమరేజు"” ప్రపహించుచుండునని తెల్పినట్లుగా- “బాదరాయణుదడత్యంత భక్తి నియతి దివ్యవాహిని గొమరేట బీర్జమాడి శిష్యవర్గంబుదాను దల్మ్శంచి మైొక్కె శాశ్వతునకు జాళుక్య భీమేశ్వరునకు” అనే పద్యము ఆదారంగా తెలుస్తోంది 36

కోనేరు మెట్లు ఎక్కి ప్రాకారంలో ప్రవేశించి తిన్నగా ధ్వజస్థంభం దాటి నందికి నమస్కరించి ఆలయ ప్రాంగణంలో ప్రవేసిస్తే అచ్చట పెద్ద నల్లరాతి శిలతో చెక్కబడిన నందిని కళ్యాణమండపంలో దర్శించవచ్చు. ఈ ఆలయం రెండు ప్రాకారాలుగా, రెండు అంతస్టులుగా నిర్మితమైనది. ఆలయ వెలువలి ప్రొకారంనుండి రెండవ ప్రాకారంలోకి ఈ నందిని దాటే వెళ్ళాలి. ప్రాకారంలో ప్రాకార దేవతలుగా దక్షిణాన ఉత్తరాభిముఖంగా శ్రీ సూర్యనారాయణమూర్తి, మహా గణపతి, సప్త మాత్ఫకలు తరువాత దక్షిణ ద్వారం వస్తుంది. అది దాటితే తూర్పుముఖంగా ఉన్న దత్తా త్రేయుని దర్శించాలి. నైబుతిమూల తూర్పుముఖంగా ఉన్న సరస్వతీదేవిని దర్శించి కుమార స్వామిని దర్శిస్తాము. వాయువ్యంలో మహిషాసురమర్దిని, ఉత్తరంవైపు తూర్పుముఖంగా శ్రీ మహావిష్ణువు, దక్షిణముఖంగా ఉన్న లక్ష్మీదేవిని దర్శించినాసంతరం ఉత్తరంవైపు వెళ్ళు ద్వారం వస్తుంది. చాన్నిదాటి ప్రాకార మండపంలో ఉన్న చండీశ్వరస్వామి, వీరభద్ర స్వామి. ఇక ఈశాన్య మూల వళ్ళే సుబ్రహ్మణ్యేశ్వరస్వామిని దర్శించాలి. ఇక్కదే మండపం దిగువన ఉయ్యాల మండపం ఉంటుంది. ఈ మండపం ఊపితే కదిలే విశేషం గలది. ఈ ప్రాకారంలోనే అమ్మవారు బాలా త్రిపుర సుందరి పజ్చిమాభిముఖంగా కాంతులు వెదజల్లుతూ ఉంటుంది. అమ్మవార్ని దర్శించినానంతరం మండపం దిగి మరలా రెందుమెట్లు ఎక్కి క్రింది అంతస్థులో చతురస్రాకారంగా ఉన్నగర్థగుడిలో భీమేశ్వరస్వామి పానుపట్టంపై తెల్లని పాలరాతి రంగులో ఉన్న 12 అడుగుల ఎత్తుగల శివలింగం పైఅంతస్టుదాకా ఉంటుంది. ఇది యోగ లింగమంటారు. క్రింది అంతస్తులో గర్భగుడికి ప్రదక్షిణ ప్రాకారం ఉంటుంది. ఈ ప్రాకారం అంతా చాలా చీకటిగా ఉంటుంది. దీనినే చీకటి కోణం అని కూడ అంటారు. క్రింది అంతస్థులోని శివలింగాన్ని దర్శించడమేగాని మరేవిధమైన పూజలు ఉండవు, అయితే పై అంతస్థులోని రుద్రభాగంలో అభిషేకాలు పూజలు నిర్వహిస్తారు. క్రింది అంతస్సులోని గర్థగుడి నుండి క్రిందికి దిగి దక్షిణంవైపు ఉన్నమెట్లగుండా పైఅంతస్టుకి చేరవచ్చు. ఈ మెట్లు చాలా చిన్నగా ఎత్తుగా ఉండి శిరోభాగం పైఅంతస్తు కప్ప తగిలేలాగ ఉంటుంది. గనుక తలదించుకుని ఎక్కాలి. పదిమెట్లు ఉన్న ఈ దక్షిణ ఆగ్నేయ ద్వారాన్ని సూర్య ద్వారమంటారు. అదేవిధంగా పై అంతస్థు నుండి క్రిందికి దిగడానికి ఉత్తరంవైపు పదిమెట్లు ఉంటాయి. ఈ ఉత్తర ఈశాన్య ద్వారాన్ని చంద్రద్వారమని అంటారు. స్వామి దర్శనంకోసం భక్తులు ఎక్కుఈ మెట్లు సాధకుదైన భక్తుడు భగవదనుగ్రహం పొందాలంటే అంచెలంచెలు సోపాొనాలని వీటికి ప్రతీతి. ఈ సూర్య చంద్ర ద్వారాలు రెండూ గర్టగుడికి రెండు నాసికారంధ్రాలని, మానవుని నాసికా రంద్రాలలో ఎడమవైపుది చంద్రనాడి అని, కుడివైపుది సూర్య నాడి అని ఏ7

అంటారు. యోగేశ్వరుడు ఈ రెండు నాడులగుండా ప్రాణాయామ ప్రక్రియ ద్వారా ప్రాణవాయువును సహస్రారమున (శిరస్సులో నున్న) చేర్చి పరమాత్మ అనుభూతి పొంది ఆనందమయుడదైన జీవికి ఇది యోగమార్గంగా నిర్మించిన ద్వారాలని ప్రబోదిస్తుందని తాత్వికుల దర్శనం. పై అంతస్తులో తూర్పుముఖంగా ఉన్న శివలింగ అగ్రబాగానికే అభిషేకాలు, పూజలు నిర్వహిస్తారు.

పై అంతస్టులో కూడ గర్భగుడికి ప్రదక్షిణం చేయడానికి తగినట్లు సన్నని సందు ఉంటుంది. గర్భాలయానికి నాలుగు దిక్కులలోను ద్వారాలుంటాయి. అభిషేకము, విశేష పూజలు చేయించుకునే బక్తులు ఈ ద్వారాల దగ్గర కూర్చొని స్వామిని దర్శించవచ్చు. అర్హకస్వాములే పూజాదికాలు నిర్వహిస్తారు. రుద్ర భాగానికెదురుగా కూడ నంది ఉంటుంది. పై అంతస్టులో అంతరాలయంలో ఉత్తరంగా మహాగణపతి శిలావిగ్రహం ఉంటుంది. అయితే ఈ గర్జాలయం నుండి పైలంతస్తు ప్రాకారం చుట్ట వీలులేదు. పై అంతస్సు ప్రాకారానికి చేరడానికి కళ్యాణ మండపం నుండి మెట్లుంటాయి.

ఈ ఆలయానికి సంబందించిన మరో విశేషం-చైత్ర, వైశాఖ మాసాలలో సూర్యదేవుని ఉషః కిరణాలు ఉదయంపూట స్వామివారి పాదాలపైన, సాయంత్రం పూట అమ్మవారి పాదాల పైన తాకుతాయట.

కార్తీకమాసంలోను, మార్గశీర్ష మాసాలలోను, మహాశివరాత్రికి స్వామి వారికి విశేష పూజలు, శ్రావణమాసంలోను, శరన్నవరాత్రులందు అమ్మవారికి కుంకుమార్జనలు జరగడం విశేషము. ప్రతీఏట మాఘ బహుళ ఏకాదశినాడు

స్వామివారికి గ్రామోత్సవం, కళ్యాణోత్సవం, రధోత్సవం, వైభవోపేతంగా జరుగుతాయి. చారిత్రిక విశేషాలు :- చారిత్రకంగా ఈ ప్రాంతాన్ని అనేక రాజవంశీయులు పాలించినట్లుగా తెలుస్తోంది. పూర్వం పొటలీ పుత్రాన్నలిన నందవంశం మొదలు తూర్పు చాళుక్యుల వరకూ అనేక రాజకీయ ఎత్తుగడలకు ఆలవాలమైనదీ దేవాలయము. వేంగీని పాలించిన చాళుక్యులు కళింగదేశం నుండి మహేంద్ర పర్వతము వరకు, పిష్టిపురము (పిరాపురం) మొదలు రాజనుహేంద్రవరము వరకు పాలించిన ఛాళుక్యులు ఆంధ్రదేశాన్ని క్రీ శ 624 నుండి క్రీ శ 1076 వరకు పాలించారు. ఈ వేంగరాజుల మూల పురుషుడు కుబ్ద విష్ణు వర్దనుని మొదలు మేడ విజయాదిత్య వరకు పాలించిన దాదాపు ముప్పే (30) మంది రాజులు పాలించినట్లు చారిత్రిక కధనం. పిరాపురంలోని ఒక శాసనం ఆదారంగా 9 వ.శ, చినరలో చాళుక్య భీముడే కునూరా రామ బీమేశ్వరాలయాన్ని నిర్మించినట్లుగా తెలుస్తోంది. ఈతడు తాను యుద్దాలలో సాదించిన విజయాలకు కృతజ్ఞతగా ఈ దేవాలయాన్ని కట్టించి 38