Telugu padya kavithyam vastuvaividhyam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ఎమెస్కో | ళో త్తం ! జ్‌ స్‌ స్ట 1 ,- త్తే. లా మ భో | ళ్‌ శ కా .. | లొ వాల్ల మే. స ఆభ చాల్‌ '*”' ట్ర్‌ టటాతనో యస ౧|| 3.ఏి. రమణాచారి:ఏ.ఎన్‌. 413 ఈలా టో నో నో క్‌ లో పద్యకవిత్వం : వస్తు వైవిధ్యం “ (1991-2000)

యతులు పిక్చ రతం ల ల) శ్ర జబల్‌ కళ శీర శర కూన? లఅుకషుశీట శత ఇ =. ళ్‌ ళం ళా, ఇడ్రట కం 163 ౮౦ _ ఇ సొజన్యం * కన ఆచార్య హారి శివకుమౌక్‌ వనర ప్రాఫెనస వెలుగు డిపాన్ట్‌ మెంట్‌ వావవయ విక్త్వవివ్యాలయం, వరంగల్‌. పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం (1991-2000) దా! కె.విరమణాచాదిఐ.ఏ.ఎస్‌., నీమెస్తో

పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం దాః కె.వి.రమణాచారి ము(ద్రణ లా షక గ్‌ సెప్టెంబరు, 2009 థె ల న్‌ా క. థల వెల : రూ. 150/- గో (( ధు ఖీ టైటిల్‌ : చంద్ర, శాస్త్రి లో ప్రింటర్స్‌ సాయిలిఖిత ప్రింటర్స్‌ ల హైదరాబాద్‌. ఉభసటం లయ్య్‌

• కో ర్మ ౯ క్‌ జ యిం. వమ. య | గా యా. 'బొళ్చా ట్రం నషస్తైల్తి హైదరాబా (ప్రచురణ సూర్యారావు పేట, విజయవాడ - 520 002 ఫోన్స్‌ : 0866 - 2436643, 98499 92890 దోమలగూడ, హైదరాబాద్‌ - 600 029. ఫోన్‌ : 040-23264092, ఫ్యాక్స్‌ : 040 - 29264028 ఈ[12 : 6026000005 ఊ2500.000, ౪౫౫౦ టం000010.0012

ముందుమాట

డా.కె వి రమణాచారిగారు విద్వత్ముటుంబానికి చెందినవారు. ఐఏఎస్‌ ఉన్నత్రాధికారి అయినా సాహిత్యాఖిరుచి, పరిశోధనాభిలాష పుష్కలంగా ఉన్నవారు. సాహిత్య సంస్కారం కలిగినవారు. చదివింది ప్రధానంగా రసాయన శాస్త్రమైనా తరతరాల కుటుంబ సంప్రదాయం ఆయన్ను సాహిత్యరంగంలోకే లాక్కొని వచ్చింది తెలుగులో డాక్టరేట్‌ పట్టంకోసం పరిశోధనకు పురికొల్పింది. నిరంతరం తీరికలేని ఉద్యోగబాధ్యతల్లో ఉంటూ పరిశోధన సాగించటం అంత తేరికయిన పనికాదు. పైగా ఆయన పరిశోధనకు ఎన్నుకున్న అంశం సాధారణ పరిశోధకులకు లొంగేది కూడా కాదు.

నిరంతర అధ్యయనశీలి, కావ్యామృతాస్వాదనాచణుడు, సహృదయు డయిన పండితుడు మాత్రమే ఒక దశాబ్దకాలంలో వచ్చిన పద్యకావ్యాలన్నిటినీ విశ్లేషించే సాహసం చేస్తాడు. మూడువందలకు పైగా పద్యకావ్యాలను అధ్యయనం చేసి వాటిలోని వస్తువైవిధ్యాన్ని విశ్లేషంచడంలో ఆయన కృషిని, ప్రతిభను గమనించవచ్చు.

డిగ్రీలకోసం చేసే పరిశోధనల లాగా కాక జిజ్ఞాసువైన పరిశోధకునిగా తరువాతి పరిశోధకులకు ఇటువంటి వస్తువివేచనలో మార్గదర్భ్శకునిగా ఈ సిద్ధాంత వ్యాస రచనలో కె.వి రమణాచారిగారు దర్శనమిస్తారు. డిగ్రీలవల్ల పొందే ప్రయోజనాలు లేనవ్పుడు పరిశోధన ఎలా ఉంటుందో, ఎంత నిష్పాక్షికంగా, వస్తునిష్టంగా ఉంటుందో ఈ సిద్ధాంత గ్రంథం నిరూపిస్తుంది.

ఈ సిద్ధాంత వ్యాస రచనలో రమణాచారిగారిలోని సహృదయుడు అడుగదుగునా వ్యక్తమవుతాదు. కవుల కావ్యాలపై విమర్శ కనిపించదు. కావ్యం చదివి రసానుభూతి పొంది బ్రహ్మానంద సహోదరమయిన కావ్యానందాన్ని అనుభవించిన సహృదయపారకుడే మనకు దర్శనమిస్తాడు. ఆయన ఆయా కావ్యాలను అధ్యయనం చేసి ఆనందించి ప్రశంసించిన తీరు కావ్యపరనంలో పారకులకు మార్గదర్శకమవుతుంది. విమర్శ అనగానే దోషాన్వేషణ అనుకునే రోజుల్లో విమర్శ అంటే కావ్యానుభవ మార్దాన్వేషణ అని రమణాచారిగారు

ఈ సిద్ధాంత వ్యాసం ద్వారా నిరూపించారు. సహృదయ పారకునికి గుణగ్రహణ పారీణతే ప్రధాన లక్షణమనికూడా ఈ (గ్రంధం నిరూపిస్తుంది చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయే ఉత్తమ సిద్దాంత వ్యాసాన్ని రచించి, దాన్ని ప్రచురించడానికి మా ఎమెస్కో సంస్థకు అవకాశమిచ్చిన రమణాచారిగారికి కృతజ్ఞతలు తెలుపుకుంటూ, ఈ గ్రంథంలోని విపులమైన సమాచారాన్ని తెలుగు పారకలోకం స్వంతం చేసుకుంటుందని ఆశిస్తున్నాను. దా॥॥డి.చంద్రశేఖరరెడ్డి

నమస్సుమాంజలి

నాకు బాల్యంలోనే సంస్కృతీ సాహిత్యాల పట్ల అనురక్తిని నూరిపోసిన మా తండ్రిగారు పూజ్యులు, ఉభయవేదాంత (ప్రవర్తకులు, పాదుకా సహస్రాది శ్రీ వైష్ణవ సంబంధ బహుగ్రంధ వ్యాఖ్యాతలు శ్రీమాన్‌ కె.వి రాఘవాచార్యులకు పాదప్రణామాలు. నా అభ్యున్నతిని సదా ఆకాంక్షిస్తూ దివ్యలోకాల్లోంచి దీవిస్తున్న మా అమ్మగారు శ్రీమతి పద్మావతి గారిని సజల నయనాలతో సంస్మరించు కుంటున్నాను..

వారి ఢ్రేరణ, ప్రోత్సాహములతో నన్నింతవాణ్ణి చేసిన నా గురువు లందరికీ, ముఖ్యంగా ఆచార్య పోరూరి శ్రీనివాసరావు, ఆచార్య కసిరెడ్డి కొండలరెడ్డి, ఆచార్య శ్రీమన్నారాయణలకు నా వినయపూర్వక నమస్సులు.

పరిచయమైన తొలి నాళ్ళ నుండి నేటి దాక నాపై అవ్యాజమైన (ప్రేమాభిమానాలను వర్షించడమే గాక, సిద్ధాంత గ్రంధ రచనకు పర్యవేక్షకులై (గంధ రూపకల్పనలో సముచిత సలహాలిచ్చి మార్గదర్శనం చేసిన నా (శ్రేయోభిలాషులు, విద్వాంసులు ఆచార్య ఎల్లూరి శివారెడ్డి గారికి వినమ్ర నమస్సుమావళి... "

చిన్నవారైనా, పెద్ద మనస్సుతో అడుగడుగునా నా ఈ సిద్ధాంత (గ్రంధము సమర్పించడానికి చేదోడు, వాదోడుగా నా వెన్నంటి వున్న డా॥ వెలుదండ నిత్యానందరావుగారికి అభిమాన పురస్సరంగా కృతజ్ఞతలు.

తమ వ్యక్తిగత (గగ్రంధాలయాలను, గ్రంథాలను యధేచ్చగా వాడు కోవడానికి అవకాశమిచ్చిన నా చిన్నాన్న డా॥తిరుమల శ్రీనివాసాచార్యులు, డా॥రాళ్ళబండి కవితా ప్రసాద్‌, డా॥ మొవ్వ వృషాద్రిపతి, దా॥జి. ఎన్‌.భాస్మర రావు, దా॥పి.యస్‌. గోపాలకృష్ణగారలకు సాదర కృతజ్ఞతలు...

తెలుగులో పరిశోధనకు అవకాశం కలిగించిన అప్పటి ఆర్ట్స్‌ విభాగం డీన్‌, ప్రముఖ కవి 'నానీలనాన్ను ఆచార్య ఎన్‌.గోపి గారికి, ఆనాటి తెలుగు శాఖ అధ్యక్షులు ఆచార్య పి.సుమతీ నరేంద్ర గారికి, సిద్ధాంత గ్రంధం సమర్పించడానికి అనుమతించిన నేటి తెలుగు శాఖ అధ్యక్షులు ఆచార్య టి. కిషన్‌ రావుగారికి పార్యప్రణాళిక సంఘం అధ్యక్షులు ఆచార్య ఎన్‌.స్వామి

గారికి ఆ యా సందర్భాలలో సహకరించిన అధ్యాపక మిత్రులందరికి గౌరవ పూర్వక అభివందనం.... తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం ధర్మకర్తల మండలి అధ్యక్షులు మాన్వశ్రీ డి. ఆదికేశవులు గారికి గౌరవ పురస్సరంగా నమస్సులు... దాదాపు మూడున్నర దశాబ్దాల క్రితం రసాయన శాస్త్రంలో 'తుమ్మి పూలు మీద పరిశోధన పూర్తి చేసి 'డాక్టర్‌' కావలసిన నేను ఇన్నేళ్ళకు తెలుగు సాహిత్యంలో పద్య ప్రసూనాల మీద పరిశోధించి 'డాక్టర్‌' అవుతున్న శుభతరుణంలో, ఆనంద మయ సన్నివేశంలో... అడుగడుగునా ఆ యా సందర్భాలలో తోద్చడిన ప్రతిఒక్కరినీ సాదరంగా స్మరించుకుంటున్నాను. బుధజన విధేయుడిగా..... సదా శ్రీవారి సేవలో, కె.వి.రమణాచారి.

విషయసూచిక పేజి.నెం.

అముఖం కేల 12 వస్తుతత్వ విచారం 18 - 20 ఆధ్యాత్మికం బైక్లు ర్లడ్త

అమ్మవారు, శ్రీవాసర సరస్వతి, భారతి,

గోదాదేవి, వైకుంఠనాథ, ముకుంద,

లక్ష్మీనృసింహ, శ్రీరాజరాజేశ్వర, _ కేశవ, రఘూత్తమ,

భావదేవ, వేణుగోపాల, శంకర, గురజాల

రామలింగేశ్వర, కాశీవిశ్వేశ్వర, శ్రీశైలమల్లీశ్వర,

దత్నాశత్రేయ, శ్రీవేంకటేశ్వర, శ్రీరంగనాయక,

అయ్యప్ప, షిర్టీసాయి, ఆంజనేయ,

ప్రభు, సూర్యనారాయణ, గోపికావల్లభా,

భక్తయోసేపు,

రాసపూర్ణిమ, 85

భూమయ్య తాత్విక భూమిక, 70

సత్యదర్భనం, 73 పౌరాణికం 55-101

రామానుజ రామాయణం, 76

రామకథామృతం 79

సరసవినోదినీ రామాయణం ర8్కే

జ్వలితకౌసల్య 83

ఉదుత 87

గుహరాఘవము 88

శ్రీసీత 90

దేశంకోసం (కచదేవయాని) 90

త్యాగసింధువు (భీష్ముడు) 93

ఉదంకుడు " 96

శ్రీపార్వతీ కళ్యాణము 100

అనంతగిరి మాహాత్యం 101

చారిత్రకం 102-164 తధాగతీయం 103 పురుషోత్తముడు 108 కాకతీయ తరంగిణి మే్షేత మహాశిల్చిజక్కన 1షే8ి పల్నాటి భారతము 123 కృష్ణదేవరాయలు 133 ముంతాజ్‌ మహల్‌ 188 చిన్నయసూరి కేత్త[ అల్లూరి సీతారామరాజు 145 స్వాళంత్రసిద్ది 147 మధునాపంతుల సత్యనారాయణ శాస్త్రి 150 భారతజ్యోతి పి.వి.నరసింహారావు 156 శేషప్రభ (శేషారెడ్డి) 162

సామాజికం 165-284 క్ష సహృదయాభివందనం 165-179

కందుకూరి వీరేశలింగం 165 పొట్టిశ్రీరాములు 167 దువ్వూరి వెంకటరామశాస్త్రి 167 రెడ్డి రాజులు 168 కోవెల సుప్రసన్నాచార్య 169 ఎం. ఎస్‌.రాజలింగం 169 ప్రసాదరాయ కులపతి 170 ఆచార్య జి.వి.సుబ్రహ్మణ్యం 11 జాషువా 179 కళ్యాణవీణ 178 కె.ఆర్‌. నారాయణన్‌ 175 బేతవోలు రామ(బ్రహ్మం 176 విశ్వనాథ సత్యనారాయణ 177 2. _సృతి కవిత 180-186 కరుణశ్రీ 180 ముదిగొండ మల్లికార్జున శర్మ 181

మదర్‌ థెరీసా 182 పొడిచేటి వీరరాఘవాచార్యులు 183 చాగంటి గోపాల కృష్ణమూర్తి 185 పాడేటి జాన్సన్‌ “అమ్మ' 186 ౩ సంఘటనలు-స్పందనలు 187-204 వై2కె 187 ఒరిస్సాతుఫాను 189 రైలు ప్రమాదాలు 190 నైనాసాహ్ని హత్యోదంతం 192 దినప(త్రికల వార్తలు 193 కాకతీయ రైలు దహనం 194 బుద్ధవిగ్రహపతనం 195 కార్గిల్‌యుద్ధం 196 స్వాతంత్ర్య స్వర్ణోత్సవాలు 199 పాశర్లపూడి బ్లోఅవుటు 202 4... విద్యారంగం 205-210 5 వాస్యం & పేరడీ 211-222 6. (ప్రణయం 223-226 7... సూక్తి సుధాలహరి 227-287 68. లంచగొండితనం 228-240 9 దళితస్పృహ 2ైత్త1-24ర5 10. ద్వంద్వ ప్రవృత్తి: మోసకారితనం 2శర్ర-254 11 రాజకీయరంగం 255-258 12. భావుక పరీమళం 259-265 138 అధిక్షేపవిన్యాసం 266-270 14. మాతృవాత్సల్య చిత్రణ 271-277 15... పరిశిష్టం 278-284 బాలకార్మిక వ్యవస్థ 279 (మైకజీవన సౌందర్యం 280 కుక్కపిల్ల! సబ్బుబిళ్ళ ! 282 రచయితల పాట్లు 282 మరణ మంగళాశాసనం 283

ప్రయోగవైవిధ్యం 285-312 1 ఛందప్రయోగాలు 285 2. _గర్భకవిత్వం 293 8. బంధకవిత్వం 298 4, నరహరి శతకం 302 5. సన్యాస శతకం 308 6. గృహహప్రవేశాహ్వానం ౩04 7... పెండ్లిపిలుపు 305 8. పటథ్రికావార్తలు 306 9. ఆంగ్రపదప్రయోగ బాహుళ్యం 307 10. దందక రచన 309 11. గోదావరి 811 భరతవాక్యం 313-314 వైవిధ్యప్రదర్శిని 815-860 (1991 నుండి 2000 వరకు వచ్చిన పద్య రచనల పట్టిక) ఉపయుక్త గ్రంథాలు, వ్యాసాలు 851-352

ఆముఖం_,

పద్యం వెయ్యేళ్ళ చరిత్రను పొదువుకొన్న సాహిత్యప్రక్రియ. కాలపరిణామగతిలో ఎన్నెన్నో వినూతన సాహితీ ప్రక్రియలు రావచ్చు. రావాలి కూడ. అలా రావడం ప్రగతికి, సజీవతకు సంకేతం. అట్లాగని పాతవాటిని తోసివేయదగదు. పద్యం మన అవిచ్చిన్న సాంస్కృతిక జీవధారకు ప్రతీక పద్యానికైనా, గద్యానికైనా, గేయానికైనా, వచనకవితకైనా ఏ ప్రక్రియకైనా ఒక చారిత్రక అస్తిత్వం; ఒక సామాజిక ప్రయోజనం ఉంటాయి కొన్ని అంశాలు కొన్ని ప్రక్రియల్లోనే బాగా ప్రతిఫలిస్తాయి అనే మాట ఎంత సత్యమో, సమర్థుడైన రచయిత చేతిలో ఏ ప్రక్రియలో అయినా ఏ అంశాన్నయినా బలంగా వ్యక్తీకరించవచ్చుననేది కూడ అంతే సత్యం.

పద్యం భూస్వామ్యనాగరకతకు చెందినదనడం, వ్యర్థపదాలు ఎక్కువగా వస్తాయనడం, యతి ప్రాసగణాల వల్ల భావధార కుంటు పడుతుందనడం కొన్ని అంశాలకే పద్య'ప్రక్రియ సరిపోతుందనడం, వచన కవితలో వట్టి నినాదాలు తప్ప మరేవీ ఉండవనుకోవడం, వచన కవితలు పేలవంగా ఉంటాయనడం ఇలాంటి విమర్శలు, చర్చలు పాక్షిక సత్యాలు. ఆ ఆరోపణలకు స్థానం లేకుండా సమర్ధవంతంగా ఉత్తమంగా రచించే నైపుణ్యం సంపాదించుకొని రాయాలన్నదే ఆ విమర్శల అంతరార్ధం. చర్చలతో, విమర్శలతో కాలహరణం చేయకుండా నిరంతర సాధనతో, అధ్యయన శీలంతో మరింత ఉత్తమంగా పద్యకవితను కాని, వచన కవితను కాని వినూత్న మార్గంలో హితచింతన రీతిలో రచించే చాతుర్యాన్ని సంపాదించుకోవడమే దానికి పరిష్కారం అని భావించేవాడిని. అందుకే ఈ సిద్ధాంత (గ్రంధంలో పద్యకవిత బాగోగులపై చర్చలు, వాదోపవాదాల గురించి పట్టించుకోలేదు.

1991-2000 దశాబ్దకాలంలో పద్యకవితలోని వస్తువైవిధ్యాన్ని దర్శించాలన్న ప్రయత్నానికి ఈ సిద్ధాంత [గ్రంధం ప్రతిరూపం. దిగితే కాని లోతు తెలియదన్నట్లు సేకరిస్తు పోతుంటే ఎన్నెన్నో చిత్రవిచిత్ర అంశాలు దృష్టికి వచ్చి ఆశ్చర్యం గొలిపాయి. పుటల పరిమితి వల్ల, నాకున్న ఉద్యోగసంబంధమైన ఒత్తిడి వల్ల ఎంతో విషయాన్ని వదిలి వేయవలసి వచ్చింది. కొన్ని మంచి మంచి కావ్యాలను సైతం ప్రణాళికలో ఇమడకపోవడం వల్ల వివరంగా చర్చిండానికి వీలుకాలేదు.

ఆధ్యాత్మిక, పౌరాణిక, చారిత్రక, సామాజిక అంశాల క్రింద, ప్రయోగాలక్రింద స్థూల వర్గీకరణం చేసుకొని ముందుకు సాగాను. చివరికి వైవిధ్య ప్రదర్శిని పేరుతో 1991-2000 కాలంలో వచ్చిన పద్య కవిత సంపుటులను, సంకలనాలను పట్టికగా ఇచ్చాను నాకు తెలియని నా దృష్టికిరాని కవితా సంకలనాలు ఇంకెన్ని ఉన్నాయో!

పద్యకవిత్వం ; వస్తువైవిధ్యం క్షే

పద్యాన్ని ఒకవైపు ఈసడించుకొంటున్న కాలంలోనే అవధాన ప్రభంజనం వీచడం విచిత్రం. ఈ దశాబ్దాన్ని అవధాన దశాబ్దంగా పిలువవచ్చు. ఎందరెందరో అవధానులు అష్టావధానాలు మొదలుకొని పంచసహస్రావధానాల వరకు చేసి పద్య రచనా పాటవాన్ని చాటారు. గణ యతి ప్రాసలు భావానికి అడ్డంకి కాదని నిరూపించారు. కొందరి అవధాన పద్య సంకలనాలు పుస్తకరూపంలో వచ్చాయి. 'అవధానం' పృచ్చకుని అభీష్టం మేరకు పూర్తి చేయవలసి వుంటుంది తప్ప అవధాని ఇష్టం ప్రకారం సాగదు. అందువల్ల నా పరిశోధనలో కవి ఇష్టపూర్తిగా రాసిన కావ్యాలను, కవితలనే పరిశోధనకు స్వీకరించాను. అవధాన సంకలనాలను పూర్తిగ పరిహరించాను. అంతేగాక మిత్రులు దా॥। రాళ్ళబండి కవితా ప్రసాద్‌ అవధానం స్వరూప స్వభావాల మీద లోతైన పరిశోధనను ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో ఈ కాలంలోనే చేయడం కూడ అవధాన కవిత్వ పరిహరణకు ఒక కారణం.

నాయని సుబ్బారావు సౌభద్రుని పణయయాత్ర, దీపాల పిచ్చయ్యశాస్త్రి మేఘదూత లాంటి కావ్యాలు వసుచరిత్ర, మనుచరిత్రలాంటి ప్రబంధాలెన్నో ఈ కాలంలో (1991- 2000) పునర్ముద్రితమైనాయి. వాటన్నింటి మీద ప్రథమ ముద్రణవేళలోనే చర్చలు జరిగాయి. అందువల్ల ఈ నా (గ్రంథంలో పునర్ముద్రణలను మీనహాయించాను,

నా పరిశోధనలో వస్తు వైవిధ్య ప్రదర్శనకే (ప్రాధాన్యం కాబట్టి ఇతర సాహిత్యాంశాలయిన ఛందో వ్యాకరణాదుల మీద పెద్దగా దృష్టిపెట్టలేదు.

1991 జనవరి నుండి 2000 డిసెంబరు వరకు వచ్చిన సమస్తమైన పద్యకవిత్వాన్ని సేకరించి ప్రదర్శించాలన్న తలంపు ఉన్నా అత్యాశ అవుతుంది. ఒక్కడి వల్ల అయ్యేది కాదు. వైవిధ్యభరితమైన వాటిని మచ్చుకు పేర్కొని తక్కిన వాటిని చివర వైవిధ్యప్రదర్శినిలో పొందుపరచనైనది. సమగ్రభావావిష్మరణ కోసం 'పద్యాలను' కాస్త ఎక్కువగానే ఉటంకించక తప్పలేదు. అన్నీ మౌలిక (గ్రంథాలే (0/21121 7) చూడవలసిరావడం వల్ల, పద్యాల దగ్గరే రిఫరెన్స్‌ నెంబర్లు ఇవ్వడం వల్ల అధ్యాయం చివర్లో 'సూచికలు' పునరుక్తం అవుతాయన్న ఉద్దేశంతో పరిహరించనైంది.

ఉద్దేశపూర్వకంగా ఎవరినీ విస్మరించలేదు. కొన్ని పుస్తకాల పేర్లు మాత్రమే తెలిసి లభ్యంకాకపోవడం వల్ల పేర్కొనడానికి అవకాశం లేకపోయింది. నేను అధ్యయన అధ్యాపనలకు సంబంధం లేని పరిపాలన రంగంలోని వాదను కనుక ఎక్కడైన సాహిత్యపరమైన లొసుగులు విశ్లేషణలో పొరపాట్లు దొర్లవని అనుకోవడం లేదు. ఏవైన నెరసులు కనిపిస్తే విజ్ఞులు మన్నించి తెలిపితే సవరించుకోగలనని మాత్రం సవినయంగా మనవి చేసుకొంటున్నాను.

12 కె.వి. రమణాచారి

వస్తుతత్త్వ విచారం కావ్యానికికాని, కధకుకాని, నవలకుకానీ ఎలాంటి సృజనాత్మక రచనలకయినా జీవసదృశమైనది, ఆత్మతుల్యమైనది 'వస్తువు. ఆ వస్తువు అనుభూతిప్రదమైంది కావచ్చు. సంఘటన కావచ్చు. ఒక వ్యక్తిత్వం, ఒక నీతిబోధ, ఒక అద్భుతావహమైన ఆశ్చర్యకరమైన అంశం ఏదైనా కావచ్చు. అలాంటి 'వస్తువును గ్రహించి దాని బాహ్య, ఆంతరంగిక స్వరూప స్వభావాదులను విస్తారంగా రెండుమూడు పాత్రల ఆలంబనగా సంభావిత సంఘటనలు, తత్‌పర్యవసానం రూపుదిద్దుకునేలా చేసే రచనా విన్యాసం 'ఇతివృత్తం' సులభంగా, స్థూలంగా చెప్పాలంటే ఒక పదంలో లేదా రెండు మూడు పదాల చిన్నవాక్యంలో చెప్పగలిగేది “వస్తువు. దాని విస్ఫృతరూపం “ఇతివృత్తం భరతుని నాట్యశాస్త్రంలో 'ఇతివృత్తంతు కావ్యస్య శరీరం పరిక్తీర్తితమ్‌' అనడంలో ఉన్నది ఇదే. ధర్మరక్షణ అనేది “వస్తువు” దీనికి ఒక ధర్మాత్ముని, మరొక అధర్మపరుని పాత్రలుగా చేసి ఇద్దరిమధ్య సంఘర్షణను సృష్టించి తత్ఫలితంగా ధర్మవిజయాన్ని స్థాపించడం “ఇతివృత్తం” అవుతుంది. పరక్రీయ శిక్షానపేక్ష నిజప్రతిభా గుణనిష్యంద భూతః కావ్యార్ధః న కావ్యార్ధ విరామోస్తి యదిస్యాత్‌ ప్రతిభాగుణః 1 కవి ప్రతిభావంతుడై ఉండాలే కాని కావ్య వస్తువుకు అంతం లేదు. అని రాజశేఖరుడన్నాడు. “న కావ్యార్ధ విరామోస్తి యదిస్యాత్‌ ప్రతిభాగుణః * అని ఆనందవర్ధనుడు ప్రతీభావంతునకు ప్రతిదీ కావ్యవస్తువే అంతమనేది ఉండదన్నాదు. క్రౌంచమిధున వియోగాన్ని గమనించిన వాల్మీకి రామాయణ కావ్యరచనం చేశాడు. (ప్రేమజంటను / దంపతులను విడదీయడం పాపం - విదదీసినవాడు శిక్షార్డుడు - దీనిని వస్తువుగా గ్రహించి రాముడు, సీత అనే జంటను సృష్టించడం రావణుడు అనే ప్రతినాయకునిచేత ఎత్తుకొనిపోయేలా చేయడం - చంపేయడం ఆకర్షణీయంగా రూపుకట్టించడం, నీతి బోధ చేయడం, సాంఘిక మర్యాదల ప్రదర్శించడం; అలంకారాలు, భావుకత, భాష, లోకజ్ఞత ఇలా ఎన్నెన్నో జతపరచడం-ఇదంతా ఇతివృత్త విన్యాసం. 'పరదారాపహరణం పాపం” అనేది 'వస్తువు అయితే 24 వేల శ్లోకాల రామాయణం ఇతినృత్తం. కవి ప్రతిభలోననుందును కావ్యగత శ తాంశములయందు తొంబదియైన పాళ్ళు ప్రాగ్విపశ్చిన్న్మతంబున రసము వేయి రెట్లు గొప్పది నవకధా దృతిని మించీ పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 18

అని విశ్వనాధ చెప్పడంలోని ఆంతర్యం ఈ వస్తువు స్వీకారార్డం. ఇది అనర్హం అన్న ఆంక్ష ఉండదు. దాన్ని తీర్చిదిద్దడంలో కవిప్రతిభ ప్రతిఫలిస్తుందన్నదే. కుక్క పిల్లా / అగ్గిపుల్లా / సబ్బుబిళ్లా హీనంగా చూడకు దేన్ని తలుపు గొళ్లెం / హారతిపళ్ళెం / గుర్రపు కళ్ళెం కాదేదీ కవిత కనర్దం* అన్న శ్రీశ్రీ ప్రసిద్ధ పంక్తుల్లోను చెప్పబడిందీ వస్తుప్రాశస్యమే. అందుకే మన అలంకారికులు “వస్తువును గురించి మాట్లాడలేదు. నిజానికి అసలు ఎవరూ మాట్లాడలేరు. ఎందుకంటే “వస్తువు” లోకాధీనం, కాలాధీనం. రచయిత హృదయాథీనం. తీసుకొన్న వస్తువును రస రమ్యంగా చెప్పడం పట్ల, ప్రజలకు ఆనందోపదేశాలను అందించడం పట్ల, దాని స్వరూప స్వభావాలను విశ్లేషంచడం పట్ల అనంతంగా చర్చలు చేశారు మన ఆలంకారికులు. రమ్యం జుగుప్సిత ముదార మధాపి నీచం ఉగ్రం ప్రసాది గహనం వికృతం చ వస్తు యద్వాస్య వస్తుకవి భావుక భావ్యమానమ్‌ తన్నాస్తి యన్న రసభావ ముపైతిలోకే రమణీయమైనదైనా, జుగుప్సు కలిగించేదైనా, ఉదారమైనదైనా, నీచమైనదైనా, భయంకరమైనదైనా, ప్రసన్నమైనదైనా, క్షిష్టమైనదైనా, వికారమైనదైనా సరే భావుకుడైన కవి హృదయంలో భావింపబడితే అది రసభావసిద్ధిని పొందుతుంది, అని ధనంజయుడు దశరూపకసారంలో 'వస్తువు' యొక్క అనంతత్వాన్ని ఒక్క శ్లోకంలో చెప్పాడు. వాచస్పతి సహస్రాణాం సహ(సైరపి యత్నతః నిబద్ధానపి క్షయం నైతి ప్రకృతిర్ణగతా మివ * సృష్టి ఎన్నెన్ని రకాలుగా విజ్బంభించినా మూల ప్రకృతి క్షీణించదు. నశించదు. అట్లాగే కొన్ని వేల మంది కవులు ప్రయత్నపూర్వకంగా కవిత్వాలు రాసినా కావ్యవిషయం తరిగిపోడు (కావ్యవస్తువు అక్షయమైంది అని భావం). 'ఈ చర్చా సారాంశం అంతా” కవితా వస్తువు అనంతమైంది, అనేది ఒకటి. “వస్తుస్వీకరణంలో యోగ్యమైంది, అయోగ్యమైంది అనేది వుండదు" అనేది మరొకటి. ఎలాంటి వస్తువును గ్రహించినా సమాజహితం కోసం, మనిషిని మనీషిగా మార్చడం కోసం, మానవీయ పారమార్ధిక మూల్యాలను పెంచడం కోసం తోద్బడాలి. 'రామాదివత్‌, నరావజాదివత్‌, 'ధర్మోరక్షతి రక్షితః వగైరా లెన్ని గ్రహించినా ఆ వస్తువు పాఠకుల మీద, సమాజం మీద చూపే ప్రభావం దృష్ట్యా చెప్పినవే. ఆది కావ్యమైన రామాయణంలో వాల్ళీకి తనకెలాంటి కావ్య నాయకుడు కావాలో చెప్పిన లక్షణాలను గమనిద్దాం. 1కే కె.వి. రమణాచారి

కోన్వస్మిన్‌ సాంప్రతం లోకే గుణవాన్‌ కశ్చవీర్యవాన్‌ ధర్మజ్ఞశ్చ కృతజ్ఞశ్చ సత్యవాక్యో దృఢ వ్రతః

చారిత్రేణ చ కోయుక్తు సర్వభూతేషు కోహితః

విద్వాన్‌ కః క స్పమర్ధశ్చ కశ్చెక ప్రియదర్శనః ఆత్మవాన్‌ కో జితక్రోధో ద్యుతిమాన్‌ కో£. నసూయకః కస్యబిభ్యతి దేవాశ్చ జాతరోషస్య సంయుగే”

ఈ లోకంలో సుగుణశీలి, శక్తిశాలి, ధర్మజ్ఞుడు, కృతజ్ఞతాశీలి, సత్యశీలి, దృఢవ్రతుడు, సదాచార సంపన్నుడు, సర్వభూత హితశాలి, విద్వాంసుడు, కుశలుడు, అందరిని ఆదరించి ఆనందం చేకూర్చగలిగేవాడు, ధైర్యశాలి, క్రోధాన్ని జయించినవాడు, వర్చస్వి అసూయలేనివాడు, దోషాన్వేషణశీలికానివాడు, దేవతలను సైతం ఓడింపగలిగే పరాక్రమశాలి ఎవరు? అటువంటివాని గురించి నాకు చెప్పవలసిందని వాల్మీకి నారదమహర్షిని అడుగుతాడు. ఈ అడగడంలో వస్తు సూచన లేదు. ఆదర్శవస్తు లక్షణాలు ఉన్నాయి.

ప్రజాపతి సముడు, సర్వలోక రక్షకుడు, ధర్మపరిరక్షకుదు, ప్రతిభావంతుడు, వేద వేదాంగతత్త్వజ్ఞుడు, సర్వలోక ప్రియుడు, బుద్ధిమంతుడు, నీతిమంతుడు, వాళ్ళి, శత్రునిబర్హణుడు, ధర్మజ్జుడు, సత్యసంధుడు, యశస్వి, జ్ఞానసంపన్నుడు, ధర్మ పరిరక్షకుడు అయిన వ్యక్తి ఇక్ష్వ్యాకువంశంలో ప్రభవించివున్నాడు. అతనిపేరు శ్రీరాముడు అతన్ని కావ్యనాయకునిగా చేసి రామాయణం రాయమని నారదుడు ఆదేశించాడు ఇక్కడ పేర్కొనబడిన లక్షణాలన్నీ ఉత్తమత్వాకాంక్షలే.

ఉదాత్తమైన కావ్యనాయకుని ఉత్తమోత్తమ ప్రవర్తనా విశేషమే పరితలకు ఆదర్శప్రాయం. ప్రభావవంతం అలాంటి వాటిని స్వీకరించాలి. 'యత్ర పునరుత్తమ పురుష చరితం న నిబధ్యతే తత్‌ కావ్య పరిత్యాజ్యమేవ తమ్మాలా చేయం స్టృతిః కావ్యాలాపాంశ్చ వర్జయేత్‌ అని విద్యానాథుడు ప్రతాపరుద్రీయం అనే అలంకార శాస్త్రంలోను నుడివినది ఇదే.

మహాపురుషుడు నాయకుడిగా లేని కావ్యం పరిత్యాజ్యం. సుగుణశీలి నాయకుడిగా వున్న కావ్యాలే చదవాలి. తక్కిన వాటిని వదిలివేయాలి అని చెప్పే దానిలోని భావం ఆదర్శస్థాపనకోసమే.

రాజరాజనరేంద్రుడు మహాభారతాన్ని రాయమని నన్నయను అర్ధించిన సన్నివేశంలోనున్న “వస్తు లక్షణ నిర్దేశాన్ని' కూడా స్మరించుకుందాం.

ఏయది హృద్యమపూర్వం బేయది యెద్దాని వినిన నెలుక సమగ్రం బైయుండు నఘ నిబర్దణ మేయది అక్కధయ మాకు వినిపింపుతగన్‌ * పద్యకవిత్వం . వస్తువైవిధ్యం మర్‌

హృద్యమైనది, అంతకు పూర్వం లేనిది, వినూత్నమైనది, ఒకవేళ సాంకేతికంగా ఉన్నట్లయినా “అపూర్వంగా సంతోషం కలిగించగలిగిన దక్షత గలిగినది, 'నూతనత్వాన్ని భాసింపచేసుకొనేది, చదవడం ద్వారా ధర్మప్రవర్తనకు, సత్ర్రవర్తనకు ఉన్ముఖుని చేయగలిగింది, పాపపు దారి(అఘ నిబర్దణం) నుండి, అనైతికవర్తనం నుండి మళ్లించగలిగేది, జ్ఞానాభివృద్ధి కలిగించేది లేదా జ్ఞానం సమ'(్రత్వానికి దారితీసేది అయిన కధను రాజరాజనరేంద్రుడు రాయమన్నాడు. ఇది కూడా వస్తు స్వరూప వివేచనంలోని భాగమే. కావ్య “వస్తు స్వీకారంలో కవి అభిమతం కానీ, కృతిభర్త అభిమతం కాని నిర్దాయకపాత్ర వహించవచ్చు. విమలమతి పురాణాలు, అర్ధధర్మ శాస్త్రాలు తెలిసి ఉదాత్త రసాన్విత నాటకాలు ఎన్నో చూసిన రాజరాజనరేంద్రునకు 'భారత(శవణాసక్తి మెండు. రాజరాజనరేంద్రునకు ఎందుకు ఇష్టమో కూడా భారతావతారికలో కనిపిస్తుంది. హిమకరుదొట్టి పూరు భరతేశకురు ప్రభు పాండు భూపతుల్‌ క్రమమున వంశకర్తలనగా మహి నొప్పిన అస్మదీయ వం శమున ్రసిద్దులై విమల సద్గుణ శోభితులైన పాండవో త్తముల చరిత్ర మాకు సతతంబు వినంగ నఖీష్టమెంతయున్‌.* తన వంశీయుల మీద, అందునా వంశానికి కీర్తి తెచ్చిన పూర్వీకుల మీద గౌరవాభిమానాలు ఉండడమనేది ఎవరికైన అతిసహజమైన అంశం. ఆ అనక్తిని పురన్మరించుకొనే రాజరాజనరేంద్రుడు నన్న్మయను కావ్యరచనకు పూనుకొమ్మని అభ్యర్థించాడు. అల్లసాని పెద్దన “నవీన కావ్యరచనకు అనుకూల కధల్‌ తలంచు నాసమయరంిలో శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఇలా అన్నాడు. మనువులలో స్వారోచిష మనుసంభవ మరయ రససమంచిత కథలన్‌ విన నింపు కలిధ్వంసక మనఘ! భవచ్చతుర రచన కనుకూలంబున్‌. (1-16) “కలిధ్వంసక” మైన శక్తి గలిగిన మహత్తరమైన ఇతివృత్తం మనుచరిత్ర కనుక దాన్ని 'వస్తువుగ స్వీకరించమని సూచించాడు రాజరాజనరేంద్రునకు తన పూర్వీకుల కధ అన్న వైయక్తిక ప్రీతి, శ్రీ కృష్ణదేవరాయలకు కలిధ్వంసకమైనదన్న అభిప్రాయం ఆయా కవుల కావ్యరచనకు ప్రేరకశక్తులుగా నిలిచాయి. 16 కె.వి. రమణాచారి

కవులే ఇష్టపడి స్వీకరించి వుండవచ్చు. కృతభర్తలు అడిగినట్లు రాయడం ఒక మర్యాద లక్షణం. దైవాంకితాలు అయినపుడు మరోదారి లేదు కనుక దేవుడు కలలో కనిపించి అడిగినటు కవులు రాసుకొన్నారు. న్‌

నన్నయ 'జగద్ధితం' అన్నా, తిక్కన 'పుట్టువు సఫలం' చేసుకోవాలన్నా, పోతన 'భవహరం' చేసుకోవాలన్నా. మరొకరు మరాక విధంగా అన్నా అవన్నీ వస్తు లక్షణ, ప్రయోజన సూచకాలే తప్ప వస్తుసూచకాలు కావు.

వస్తు నిర్ణయంలో కవి మనోవైచిత్రి, స్వభావాదులు కూడా పాత్ర వహిస్తాయి ఆధ్యాత్మిక చింతనాపరుడైతే అతని రచనల్లో ఆధ్యాత్మికత గోచరించవచ్చు. విప్లవవాది అయితే విష్లవం ఇతివృత్తం కావచ్చు దళితవాది అయితే దాళిత్యం గోచరించవచ్చు. శృంగారం, హాస్యం మొదలైన వాటిపై ప్రీతిపాత్రత ఉంటే వాటినే స్వీకరించ వచ్చు ఒక్కోసారి కవి తన మనస్సుకు భిన్నమైన, అనాసక్తికరమైన, వ్యతిరేకమైన వస్తువును స్వీకరించవలసి వచ్చినపుడు ఏదో మొక్కుబడిగా పూర్తి అయిందనిపించవచ్చు తనకిష్టమైన వస్తువు మీద చూపినంత (శద్దాభక్తులు దానిమీద చూపించకపోయే ప్రమాదం ఉంటుంది. ఆధునిక సమాజంరీత్యా వ్యాఖ్యానించాల్సి వస్తే అతి సంప్రదాయశీలి “అభ్యుదయ భావాలను గురించి మాట్లాడవలసి వచ్చినా; విపరీత విప్లవ భావశీలురు సంప్రదాయ మహత్తాన్ని ప్రశంసించే సదస్సులో ప్రసంగించాల్సి వచ్చినా ఈ ఇబ్బంది ఎదుర్మోక తప్పదు.

వస్తువు దాని విన్యాసరూపమైన ఇతివృత్తాన్ని ప్రాచీన ఆలంకారికులు ప్రఖ్యాతం, ఉత్పాద్యం, మిశ్రమం అని మూడు రకాలుగా వింగడించారు. భారత రామాయణాది ఇతివాసాల్లోంచి (గ్రహించింది *ప్రఖ్యాతం'. స్వకపోల కల్పితమై అమూలకమైనది 'ఉత్పాద్యం' అదీ ఇదీ రెండు కలగలిసినది మిశ్రమం. ప్రాచీనకాలంలో బృహత్మధ, రామాయణ భారతాలమీద, పురాణాల్లో ఉన్న ఇతివృత్తాలమీద పూజ్యభావం ఉందేది. కనుక నేరుగా వాటిని తీసుకొని కానీ; వాటిలో చిన్నగా చెప్పబడిన వాటిని విస్తరించి కాని రాసేవారు.

మారన మార్మండేయ పురాణంలో చిన్నగా చెప్పబడిన హరిశ్చంద్రుని కథ, మనుచరిత్ర కధ తదనంతరకాలంలో మహాకావ్యరూపం దాల్చాయి వసుచరిత్ర, తపతీసంవరణం, శృంగార శాకుంతలం లాంటివి మహాభారత జన్యాలు.

పింగళి సూరన కళాపూర్ణోదయం పూర్తిగా ఉత్పాద్యరచన. అందుకే ఉత్పాద్యాలను మెచ్చని సమకాలికులు దానిని ఇష్టపడలేదు.

కేవల కల్పనా కథలు కృత్రిమ రత్నము లాద్యసత్మధల్‌ వావిరిపుట్టు రత్నము లవారిత సత్మవి కల్పనా విభూ

పద్యకవిత్వం . వస్తువైవిధ్యం కే?

షావహ పూర్వవృత్తములు సానలు దీరిన జాతిరత్నముల్‌ గావున నిట్టి మిశ్రమ కధగానొనరింపుము నేర్చు పెంపునన్‌. '! అనే రామరాజభూషణుని పద్యం కావ్యవస్తువుల పట్ల సమకాలీన ప్రజల, కవుల మనోభావాలను ్రతిఫలింపచేస్తుంది. ఆధునిక కాలం వచ్చేవరకు, కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి మెచ్చుకొనే వరకు పింగళిసూరన కళాపూర్ణోదయానికి తగిన పేరు రాలేదనుకోవడంలోని సారాంశం. అది ఉత్పాద్యమైన అమూలకమైన రచన కావడమే. ఆధునిక భాషలో చెప్పాలంటే పద్యరూపంలో వచ్చిన నవల కావడమే.

ఆధునిక కాలం వచ్చాక పౌరాణిక ఇతివృత్తాలపట్ల ఆసక్తి తగ్గి ఉత్సాద్య రచనల పట్ల దృష్టిపెరిగింది. ఈ రోజు స్థూలంగా చెప్పాలంటే రామాయణ భారత పురాణాలను అందలి కాన్ని అంశాలను యథామూలకంగా

రాస్తే ప్రఖ్యాతేతివృత్తాలవుతాయి. అశోకుడు, అక్బరు, గాంధీ, శివాజి లాంటి చారిత్రక వ్యక్తుల జీవితాలు కావ్యవస్తువులైతే ప్రఖ్యాతేతివృత్తాలు కావచ్చు. మన సాంఘిక నవలలు కథలు మొదలైనవి ఉత్పాద్యాలు, ఈనాటి ప్రాపంచిక ధోరణులు ప్రతిఫలించేలా రాసిన పౌరాణికేతి వృత్తాలు మిశ్రమ రచనలు కావచ్చు.

రచనకు ముడిసరుకు జీవితం, లోకం, అయితే వైయక్తిక జీవితంలోని సమస్తాంశాలను, జీవితాల సమాహారమైన లోకంలోని సమస్తాంశాలను ఒక కావ్యంలో కాని, కథలోకానీ, నవలలో కాని ఇమద్చడం అసంభవం. అందువల్ల తన పరిధిమేరకు తనకు కావలసిన కోణంలోనుండి అంశాన్ని గ్రహిస్తాడు రచయిత.

“బాహ్యజగత్తులో వస్తువు ఎంత అద్భుతమైనదైనా అది కధకుడి అంతరంగ జగత్తులో ఆవిర్భవించే ఒక కళాదృష్టితో సమన్వయం కుదిరి తనదైనప్పుడు కాని రచయిత ఆ వస్తువుని స్వీకరించడం మూర్ధత్వం అనుకుంటాను అని ప్రముఖ కధారచయిత బుచ్చిబాబు అన్నమాటలు ఇక్కడ గమనార్హం. లోకంలో అసంఖ్యాకంగా వస్తువులు ఉంటాయి. వాటిలో కొన్నే రచయితను ఆకర్షిస్తాయి. మరెన్నో వృథాగానే ఉండిపోతాయి. ఆకర్షించిన ప్రతి వస్తువు అలాగే యధాతథంగా రచనారూపమెత్తదు. కవి ఆంతరంగిక జగత్తులో అది నలిగి ఒక సమన్వయరూపాన్ని సంతరించుకొని ఒక కళాఖండంగా ఆవిర్భవిస్తుంది. ఈ క్రమంలో తాను ముందు గుర్తించిన గ్రహించిన, సంఘటన, వస్తువు స్వరూపం పూర్తిగా మారిపోయి వినూత్నవేషం కూడా ధరించవచ్చు. 12

1991 జనవరి నుండి 2000 డిసెంబర్‌ వరకు వెలువడిన పద్యకవిత్వంలో ప్రతిఫలించిన వస్తువులను స్థూలంగా అయిదు వర్గాలుగా చేయవచ్చు.

18 కె.వి. రమణాచారి

1. ఆధ్యాత్మికాంశాలు: భారతీయ సమాజానికి 'అధ్యాత్మికత'కు సన్నిపాత సంబంధం ఉంది కనుక తాత్త్విక ప్రధానమైనవి, సగుణోపాసన నిర్గుణోపాసన కలిగినవి వివిధ దేవతామూర్తుల స్తోత్ర రచనలు, క్షేత్ర మాహాత్యాలు దీనిలో ప్రస్తావించబదతాయి. షిర్ణీసాయి సప్తకం, అయ్యప్ప శతకం, కర్చరాద్రి మాహాత్యం వగైరాలు ఉదాహరణీయాలు. అవాంతర భేదాలతో ఆ అధ్యాయం విస్తరింపబడుతుంది

2. పౌరాణికాంశాలు: పురాణం, రామాయణ మహాభారతాదులను సమగ్రంగా రాయడం, ఆంశికంగా రాయడం, పాత్రల బెన్నత్యాలను కీర్తించడం పేర్కొనవచ్చు. శ్రీరంగం నల్లాన్‌ చక్రవర్తి రామానుజాచార్యులు వాల్మీకి రామాయణాన్ని సమగ్రంగా ఈ కాలంలో ఆంధ్రీకరించారు. భారతాంతర్గతమైన 'ఉదంకుని' కావ్యనాయకునిగ చేసి గోనగ్గుంట వీరబ్రహ్మశర్మ కావ్యం రాశారు. ఖండికలుగా మరికొందరు రాశారు. ఈ అధ్యాయంలో వైవిధ్యభరితమైన పౌరాణిక అంశాలెన్నో వివరింపబడతాయి.

3. చారిత్రకాంశాలు: స్పష్టంగా చారిత్రకాధారాలతో ఒక కాలంలో జన్మించి జాతిని ప్రభావితులను చేసిన వ్యక్తుల జీవిత చరిత్రాత్మక కావ్యాలు వీరిలో శంకర రామానుజ బుద్ద్ధాది మతాచార్యులు శ్రీకృష్ణదేవరాయాది రాజులు, జక్కనాది శిల్పులు, అల్లూరి సీతారామరాజు లాంటి స్వాతంత్ర్య సమరయోధుల మీద వచ్చిన కావ్యాలు, ఖండికలు పేర్ళొనబడతాయి. చారిత్రక వ్యక్తి పార్య్వమే కాకుండా చారిత్రకాంశాలు, ఉద్యమాలు ఆలంబనగ వచ్చిన కావ్యాలు స్వాతంత్రోద్యమ చిత్రణ గమ్యమైన స్వాతంత్ర్య సిద్ధి లాంటి కావ్యాలు తత్సంబంధమైన ఖండికలు పరామర్శింపబడతాయి.

శ. సొమాజికాంశాలు: పద్యం ఆధునిక సామాజిక చైతన్యాన్ని ప్రతిబింబించదని ఆధునిక వస్తువును గ్రహించదని చాలామంది అపోహపడుతుంటారు. కాని ఎన్నో సామాజిక అంశాలు పద్యరచనలకు వస్తువులై అలరారాయి. ద్వంద్వ ప్రవృత్తులు, తిరుగుబాట్లు, ప్రణయాలు, ప్రళయాలు, అవహేళన, దళిత సమస్య, దురాచారఖందడన, నైతిక సామాజిక మూల్యాల పతనం-'ప్రబోధం మున్నగునవి అసంఖ్యాకంగా పద్యకవిత్వానికి వస్తువులైన వైనం (శ్రద్ధగా గమనిస్తే తెలుస్తుంది. జెనీబులాంటి మతాతీత ప్రణయ గాధాకావ్యాలు, అమ్మతోడు, కొత్తగోదావరి లాంటి అధిక్షేపరచనలు, ప్రణయతరంగిణి లాంటి ప్రణయ రచనలు, సాగరఘోష లాంటి పర్యావరణ కావ్యాలు, ఆనందమోహిని లాంటి కావ్యాలు, నానా వస్తు విషయక సంకలనాలైన ఖందకావ్యాలు, అవధాన నంకలనాలు, ప్రదర్శింపబడతాయి.

5 ఇతరాంశాలు: పద్యరచనల్లో సాధారణంగా సలక్షణ గ్రాంథికభాష్క ఉత్పల చంపక శార్జూల మత్తేభాది వృత్తాలు ఆటవెలది, తేటగీతి, కందం, సీసం లాంటి ఛందస్సులు ఉంటాయి. సాధారణ లక్షణాలైన ఇవి కాకుండా విశేష లక్షణాలను గుర్తించి వాటిని ప్రత్యేకంగా

పద్యకవిత్వం * వస్తువైవిధ్యం 19

పేర్మానడం జరుగుతుంది. జోస్యం విద్యాసాగర్‌, 'అమ్మ' పేరుతో, చెరువు సత్యనారాయణ శాస్త్రి చెరువు వారి సుబ్బలచ్చి పేరుతో వ్యావహారిక భాషా శతకాలు రాశారు. నయాగర, విభావ, విలాసిని, కైవల్యం, విశ్వనాధ లాంటి నూతన, అపూర్వ వృత్తాల ఆవిష్మరణం కూడా జరిగింది. గర్భబంధ కవిత్వాలు కూడా ఈ దశాబ్దంలో ప్రకటితమయ్యాయి. వీటి వివరాలు చివరి అధ్యాయంలో పొందుపరుపబడ్డాయి.

న

సూచికలు:

1... తెలుగు సాహిత్య ఏమర్శ సిద్ధాంతాలు(2005) ప్రొఫెసర్‌ వెలమల సిమ్మన్న పుట. 101.

2. 'ధ్వన్యాలోకము, అనందవర్ధనుడు, 4-6.

3. రామాయణ కల్పవృక్షం, అవతారిక

శ మహాప్రస్థానం.

5 దశరూపకము, ధనంజయుడు, 4-90

6. ధ్వన్యాలోకము, ఆనందవర్ధనుడు, 4-10.

7. బాలరామాయణం.

8. మహాభారతం ఆదిపర్వం అవతారిక,

రి -- పైది -

10 మనుచరిత్ర అవతారిక.

11. చాటువు.

12 బుచ్చిబాబు “కథా - దాని కమామిషు” నన్ను మార్చిన పుస్తకం వ్యాసాలు ఆదర్శగ్రంధ మండలి. విజయవాడ 1965, పుట.5, పోరంకి దక్షిణామూర్తి కధానిక - స్వరూప స్వభావాలు పుట. 241 నుండి గ్రహీతం.

20

౩ వి. రమణాచారి

న క న. నై! కచార్య హరి శివకుమాక్స్‌ ఎన వాఫెసర్స్‌ తెలుగు డిపార్ల్‌మెంట్ద చన కాయల క చ న వ ర్పందొాబయల, వఠంగల ఆధ్యాత్మికం భారతదేశం బహుదేవతారాధన సంప్రదాయం కలిగింది. కవులు వారి వారి ఇష్టదేవతల నెందరినో స్తుతించిన కవితలు తెలుగులో అసంఖ్యాకంగా ఉన్నాయి. భక్తి శతకాలను, కావ్యాలళోని ఇష్టదేవతాస్తుతి పద్యాలను లెక్కకు మిక్కిలిగా చెప్పుకోవచ్చు. పరిశోధనకు లక్ష్యంగా నిర్ణయించుకొన్న ఈ దశాబ్దం (1991-2000) లో ఎందరో కవులు తాము ఆరాధించే దేవతలను పద్య ప్రసూనాలతో అర్చించి తరించారు. కొందరు సంస్కృతస్తోత్రాలను తెనిగించారు. మరికొందరు శతకరూపేణ స్తుతించారు. ఇంకొందరు మకుటం లేకుండా ఒకటి రెందు పద్యాల్లో అభినుతించారు. 'అమ్మవారు' సరస్వతి, దత్తాత్రేయ, వేంకటేశ్వరస్వామి, శంకరుడు, శ్రీకృష్ణుడు, ఆంజనేయుడు, షిర్టీసాయి... ఇలా ఎందరెందరో దేవతల మీద పద్యరచనలు వెలువడినాయి. ఈ దశాబ్దంలో వచ్చిన వాటిని స్థాలీపులాక న్యాయంగా గమనిద్దాం. అమ్మవారు అద్వెత ప్రతిష్థాపనాచార్యుడైన జగద్గురు శంకరాచార్యులు ఎంతవేదాంతో అంత భక్తుడు. ఎంత పండితుడో అంత కవి. బ్రహ్మసూత్రాది భాష్యాలు రచించి గహనమైన వేదాంతద్భక్పథాన్ని అపార పాండిత్య పటిమతో, తార్మిక ప్రజ్ఞతో వివరించాడు. శివానందలహరి, సౌందర్యలహరి, నృసింహ కరావలంబస్తోత్రం, కనకధారాస్తవం లాంటి అసంఖ్యాకమైన స్తోత్రవాజ్యయాన్ని సృష్టించి పాఠకులను భక్తిప్రపూరితమానసులను చేశాడు. శంకరాచార్యులు విరచించిన సౌందర్యలహరి ఆధ్యాత్మిక విద్యా (ప్రబోధాత్మకమైంది. కైవల్య పదాన్ని కరతలామలకం చేసేది. మంత్ర తంత్ర శాస్త్ర రహస్య గర్భితమైంది. బీజాక్షర సమన్వితమైంది. గతంలో రాయప్రోలు సుబ్బారావు, కాటూరి వెంకటేశ్వర రావు, గుర్రం వెంకటసుబ్రహ్మణ్యం, కొల్లూరి అవతార శర్మ ప్రభృతులు తెనిగించారు. క్షీ;శే; “భారతీప్రియ' మామిడన్న సత్యనారాయణమూర్తి గారు సొౌందర్యలహరికి చేసిన ఆంధ్రీకరణం 1998 లో ప్రకటితమైంది. ఇది నిజానికి 1978-79 ప్రాంతాల్లో ఏలూరు నుండి వచ్చిన 'ముముక్షువు” పత్రికలో ధారావాహికగా ్రచురితమై విద్వజ్ఞన ఆమోద ప్రమోదాలకు పాత్రమైంది. 1950 నవంబరు, 6 న జన్మించిన శ్రీ సత్యనారాయణ మూర్తి గారు 1972 నుండి 1982 వరకు మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లా పాలెం ప్రాచ్వకళాశాలలోను, తర్వాత దేవరకొండ, మహబూబ్‌నగర్‌, వనపర్తి, నల్గొండ కళాశాలల్లో ఆంధ్రోపన్యాసకునిగా పనిచేశారు. చివరకు సదాశివపేటలో పనిచేస్తున్న కాలంలో 1997 మే 26 న స్వర్గస్థులయ్యారు. వారి స్మారకార్థం వారసులు 1998 ఆగం తళాళంం - వదమషవింం లే

లో గ్రంధరూపంలో తెచ్చి కవిగారిని నిజంగా యశఃకాయుని చేశారు. అందువల్ల ఈ అనువాదాన్ని ఇక్కడ చర్చించుకొంటున్నాము. శ్రీ సత్యనారాయణ మూర్తి గారికి వారి గురువులు శ్రీమాన్‌ ఎక్కిరాల కృష్ణమాచార్యుల అంతేవాసిత్వంలో ఆధ్యాత్మిక ప్రచోదనం సిద్ధించింది. క్రమపరిణామంలో రూపుదిద్దుకొన్న యౌగిక దృక్పధం, ఉపాసనా బలం, సౌందర్యలహరీ పునఃపునర్మననం వల్ల కలిగిన దేవీ కటాక్షం, సాద్ధనతో సాధించుకొన్న ధారాశుద్ధి, నిరంతర కావ్యశాస్త్ర పరన సంజనితమైన వ్యుత్పన్నతాళీలం శ్రీ సత్యనారాయణమూర్తి గారిని అగ్రశ్రేణి కవి కోటిలోకి చేర్చాయి. శరజ్ఞోత్తాం శుద్ధాం, శశియుత జటాజూట మకుటాం వరత్రాసత్రాణ స్ఫటిక ఘుటికాం పుస్తక కరాం సకృన్నత్వాం నత్వా కధమిహ సతాం సన్నిదధతే మధుక్షీర (ద్రాక్షా మధురిమ ధురీణాః ఫణితయః (15) దేవీ! శారద చంద్రికా విశద మూర్తీ! చంద్రభూషాస్సుర ల్లావణ్యా! వరదాభయ స్ఫటికమాలా పుస్తకాంచత్మరా! సేవింపంగ సకృత్తుగా నయిన, నిన్‌ సిద్ధించు సారస్వత శ్రీ విద్యల్‌ మధుగోస్తనీ మధురముల్‌ శ్రీ చక్రసింహాసనా! (15) మూలభావాన్ని యధాతధంగా తెలుగులోకి తీసుకొనిరావడంలో కవిగారు పూర్తిగా కృతకృృత్యులయ్యారు. సౌందర్యలహరి శ్రీ విద్యోపాసకులకు అతిముఖ్యమైన పారాయణ స్తోత్రమంటారు. శ్రీ విద్యోపాసన ఒక విశిష్టమైన పూజావిధానం. శ్రీచక్రాన్ని నివావరణ పూజను ఒక ప్రత్యేక విధివిధానంతో అర్చిస్తారు సంస్కృత సౌందర్యలహరిలో “మకుటం' లేదు. తెలుగులో 'శీచక్ర సింహాసనా! అన్న మకుటంలో ఆంధ్రీకరించడం వల్ల సత్యనారాయణమూర్తి గారు అమ్మవారిని శ్రీచక్ర సింహాసనంపై ఉపవిష్ణురాలిని చేసి అర్చిస్తున్నట్లుగా సూచిస్తున్నారు. మూలం శిఖరిణీ వృత్తంలో సాగింది. మకుటనియమం తెలుగులో ఉండడం వల్ల తెలుగులో “శార్లూలం” అనివార్యమైంది. మత్తేభం రాసే అవకాశమున్నప్పటికీ కవిగారు స్వీకరించలేదు. శార్టూలం అమ్మవారి వాహనం అమ్మవారికి సంబంధించిన భావాలను మోసుకొచ్చే వాహిక శార్థూలవృత్తం కనుక వృత్తాచిత్యం సమకూరినట్లయింది. న్‌ శ్రీచక్రాంకిత శక్తియుక్తుడయి సృష్టించున్‌ శివుండీ జగం బే చైతన్యము లేక యుండు నటుగాదేని న్మహాదేవుడున్‌ ఓ చిద్రూపిణి! బ్రహ్మ విష్ణుహరు లీయోజన్‌ నినుంగొల్వ వే రే చెప్పంబని యేమి యల్పుని కధల్‌ శ్రీచక్రసింహాసనా! (1) 22 5.వి రమణాచారి

ఇది సత్యనారాయణమూర్తి గారి సౌందర్యలహరి లోని ఆదిపద్యం ఈ పద్యం శ్రీచక్రంతో మొదలై శ్రీచక్రసింహాసనా! అని సంబోధించడంతో ముగిసింది. రచించిన కవికి, పరించిన భక్తునకు శ్రీచక్రార్చన ఫలం ఈ అనువాద పద్య శత పరనం వల్ల కలుగుతుందని సూచితమైంది. ఈ పద్యం మూలం గమనించండి. శివశ్శక్యా యుకోయది భవతి శక్త ప్రభవితుం నచే దేవో నఖలు కుశలః స్పందితు మపి అతస్త్వా మారాధ్యాం హరి హర విరించ్యాదిఖిరపి . ప్రణంతుం స్తోతుంవా కధ మకృతపుణ్యః ప్రభవతి. (1) శ్రీ సత్యనారాయణమూర్తి వ్యస్తపదాలతో ఒక్క సమాసం కూడ లేకుండా నిర్దుష్టంగా రాయగలరు సుదీర్హ సమాస ప్రయోగాన్ని అవలీలగా చేసి అలరించనూ గలరు అనడానికి రెండు నిదర్శనాలు గమనిద్దాం. పూవిల్లున్‌, మధుపాళిమౌర్వి, అయిదంబుల్‌ సర్వసైన్యాధిపుం డావాసంత బుతుస్వరూపు డనిలుం దాయోధన స్యందముం గా వహ్వారె యనంగుడీ సకల లోకంబున్‌ జయించున్‌ కృషా శ్రీ వాల్లభ్యము నీవు గూర్చుట గదా శ్రీచక్రసింహాసనా! (6) ధనుఃపౌప్పం మౌర్వీమధుకరమయీ పంచ విశిఖాః వసంత స్ఫామంతో మలయ మరుదాయోధన రధః తధాప్యేక స్సర్వం హిమగిరిసుకే! కామపి కృపా మపాంగాత్తే లబ్బ్వా జగదిదమనంగో విజయతే. (6 మాయామోహ మహాంధకారపటలీ మార్తాండబింబంబు, జా డ్యాయత్తాత్మిక లోక చిత్సుమ మరందాసారపూరంబు, సు శ్రీయాచ్లా ప్రియదైవ రత్నము, జనుస్సింధూర్మి నిర్మజ్జన శ్రేయోదాది వరాహ దంష్టయు నగున్‌ శ్రీచక్రసింహాసనా! (3) అవిద్యానా మంతస్తిమిర మిహిర ద్వీప నగరీ జడానాం చైతన్య స్తబకమకరంద 'ఘ్రుతిర్సురీ దరిద్రాణాం చింతామణి గుణనికా, జన్మజలధౌ నిమగ్నానాం దంహ్రామురరిపు వరాహస్యభవతి. (89) శాస్త్ర ప్రామాణ్యమైన నిర్జుష్ట వాక్యవిన్యాసం, అనన్య సామాన్యమైన శ్రీదేవీ కరుణాపాంగ విలాసం లభించిన కవి తప్ప సామాన్య పండిత మాక్రుడు, కతిపయశబ్బార్ధ పరిజ్ఞాన సంపన్నుడు రాయలేడనదానికి చక్కని చిక్కని నిదర్శనం మామిడన్న సత్య నారాయణమూర్తి సౌందర్యలహరి పద్యకవిత్వం . వస్తువైవిధ్యం కు!

అనువాదం. అతిపిన్నవయసుననే జగన్మాతృసాన్నిధ్యం లభించడం మామిదన్న వారి పూర్వజన్మలలోని సాధనక్రమ ఫలం అయితే కావచ్చు కాని ఆంధ్రసాహితీ లోకానికి మాత్రం లోటు అనే చెప్పవచ్చు. ఆది శంకరుల పరమాద్భుత కృతి సౌందర్యలహరికి ఈ దశాబ్దం(1998)లో మామిదన్న సత్యనారాయణమూర్తి పరమోజ్వ్వల భక్తి భావబంధుర ఆంధ్రీకరణం వెలువడడం ముదావహం. సౌందర్వలహరికి ఇంతవరకు వచ్చిన అనేకానువాదాల్లో మామిడన్న సత్యనారాయణమూర్రి అనువాదం ఉత్తమోత్తమమైనది. శిఖరప్రాయమైనది చోట్నీరు శ్రీరామమూర్తి, “త్రిపుర సుందరీవైభవము” పేరుతో 1991లో ఆదిశంకరుల సౌందర్యలహరిని ఆంధ్రీకరించారు 'శివళ్ళ్శక్త్యా...” అని సాగే ప్రారంభ శ్లోకానికి శ్రీకంరుండును శక్తి యుక్తుడయినన్‌ జేయున్‌ స్వకృత్యంబులన్‌ నీ కూర్మిన్‌ గొనకున్న వేయడడుగున్‌ నిక్కంబు కాత్యాయనీ! శ్రీ కాంతేందు ధరాజపూజ్యవు నినున్‌ సేవించి యగ్గింపగాం బ్రాకట్యంబుగ సాధ్య మౌనే జననీ పాపాత్ళుడౌవానికిన్‌ (౧) “శంకరుల మూలములోని భావము నంతయు అనువాదమున చెప్పగలిగితినని యనుకాను నంతటి మూర్చుడను కాను. గులకరాళ్ళిన్ని పోగుపడినను పెద్దకొండకు సాటిరాగలవా? జగద్దురువుల యందలి పూజ్య భావముతోను పరదేవత యందలి భక్తి భావముతోను ఈ పవిత్ర గ్రంధమును పద్య గద్యాత్మికముగ తెనిగించితినని ఇందుకు పరదేవ తానుగ్రహ(్రేరణలే మూలమని చెప్పుకొన్న వినయమూర్తి శ్రీరామమూర్తి. “శరజ్బోత్సాం శుద్ధాం శశియుత జటా జూటమకుటాం' శ్లోకానికి వీరి అనువాదమిలా సాగింది. వర మభయంబు, పుస్తకము, స్ఫాటిక మాలయు, నాల్లుచేతులన్‌ వరలంగ, శారదేందు రుచి భాసిలు, చంద్ర జటాభరన్‌, నినున్‌ సరవినిం గొల్వకుండినను, స్వాదు పయో మధుగోస్తనీరుచుల్‌ వరలునె, సత్మవీశ్వరులు వ్రాసిన కావ్యములందు నంబికా! (15) ఇలా శ్రీరామమూర్తిగారి అనువాదం నిరాడంబరంగా, నిర్విశేషంగా, భక్తి భావభరితంగా సాగుతుంది. అవధాన రంగంలో; సాంస్కృతిక కార్యనిర్వహణ రంగంలో తనకు తానే సాటిగా దూసుకొని వెళ్తున్న డా రాళ్ళబండి కవితా ప్రసాద్‌ భక్తి సంభరితహృదయంతో 1995లో వెలువరించిన సుకృతి 'కాదంబిని' కదంబాలనగా కడిమిచెట్సు, అమ్మవారిని 'కదంబవన వాసిని'గా అభివర్ణిస్తుంటారు. మరి ఈ కదంబ వృక్షాలు కాశీలో ఉన్నాయి. ప్రకాశం జిల్లాలో (త్రిపరాంతకలలో ఉన్నాయి. శ్రిపురాంతకంలోనున్న ఏడు కదంబవృక్షాలు సుమారు 1200 ఏళ్ళ టవట శ్వ ర. కెవి రమణాచారి

త్రిపురసుందరి ఆవాసానికి ప్రతీకయెన కదంబవృక్షాన్ని ముఖచిత్రంగా కలిగి కాదంబిని కావ్యం వెలువడింది.

“త్రిపుర సుందరి మాకు ప్రసన్నమయ్యెడిన్‌' మకుటంతో విలసిల్లిన శతకమిది. నన్నయ భారతంలోని ఉదంకోపాఖ్యానంలో నాగ స్తోత్రం ఒకటి వస్తుంది. 'మాకు ప్రసన్నుడయ్యెడున్‌” అనే ముగింపుతో అనంతుని తక్షక్షుని, వాసుకిని ఇతర ఉరగరాజులను నన్నయ స్తుతించాడు. తెలుగులో శతక ప్రక్రియకు అజ్ఞాత బీజాలు ఈ నాగస్తోత్రం దగ్గర పడ్డాయని విజ్ఞుల భావన. మంత్రసిద్దులు ప్రసాదరాయకులపతులు (నేడు సిద్ధేశ్వరీపీలాధిపతులు) రాసిన ఆముఖంలో ఇలా ఆశీర్వదించారు. 'జగన్మాత కదంబవనవాసిని' కదంబ కుసుమ ప్రియ. ఆ కదంబాల కదలిక వీరిలోని కవితాశాఖలను కదిలించింది. అందాల పద్యప్రసూనాలు జలజలరాలినవి. “త్రిపురసుందరి మాకు ప్రసన్నమయ్యెడిన్‌' అనే మకుటంతో ఒక శతకం రమణీయ శిల్చ కల్చనాత్మకంగా, మంత్ర శాస్త్ర విశేష సముల్లసితంగా ప్రభవించింది. ఇది శుభారంభం. అవధానిగా ఆశుకవిగా పేరు పొందుతున్నవ్యక్తి స్థిర రచనలో చేయి తిరిగిన తీరు నిరూపించుకోవడం చాల విశేషము”.

గగనము శబ్దమట్లు మరి కాశ్యపి యున్‌ నవగంధ మట్టులున్‌

భగభగ దగ్ని దృష్టియును వారి రసమ్ములు, స్పర్శ వాయువుల్‌

అగణితమైన తాత్విక సమన్వయతన్‌ విడరాని యేకతన్‌

సొగసుల 'స్నేహమై త్రిపుర సుందరి మాకు ప్రసన్నమటయ్యెడిన్‌' (పద్య సంఖ్య 84)

నింగి, నేల, నిప్పు, నీరు, గాలి పంచభూతాలు క్రమంగా శబ్దంలో, సువాసనతో, అగ్నితో, రసంలో, స్పర్శతో తాత్తిక సమన్వయం చెంది అవిభాజ్యంగా 'లోకస్థితి కి మూలమై నిలిచినటుల అమ్మవారు త్రిపురసుందరి ప్రసన్నం కావాలని రాళ్ళబండి కవితా ప్రసాద్‌ భావించడంలో మార్దవం గోచరిస్తుంది.

ఈ సృష్టిలోనున్న పదార్ధ జాలమంతా అమ్మవారి స్వరూపమేనని కవితా ప్రసాద్‌ భావిస్తారు. కళాపరమార్ధ మంతా సృజనమూల మంతా ఆ దేవిప్రజ్ఞయే యని ఆయన విశ్వాసం. స్థూల సుశక్తియై, సూక్ష్మసుశక్తియై, ఆత్మయె,రూపమై, జీవమై, ప్రాణమై, జ్ఞానమై, మేధయై, యోగమై, ధ్యానమై, స్తోత్రమై, హృదయమై, వేదమై, శాస్తమై, పద్యమై, భావమై, విద్యయె, మంత్రమై, తంత్రమై, యంత్రమై, వుష్టియై, శుష్టియై. యతియై నూట ఎనిమిది పద్యాల్లో ఎక్కడా

పునరుక్తిలేకుండా పునర్జన్మరాహిత్యాన్ని సంభావించడం అద్భుతవిశేషం.

ప్రముఖ తాత్త్విక విమర్శకులు కోవెల సుప్రసన్నాచార్యులు తమ పీఠికలో ఉదాహరించిన పద్యం దాన్ని వ్యాఖ్యానించిన తీరు రాళ్ళబండివారి కవితాప్రజ్ఞకు నికషోపలం. కాలాన్ని నిర్వచిస్తూ కవి పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 2ర్‌

అఖిలము, నేకదిష్టము,ననంతమునై నిరపేక్షమై సదా

ముకుళిత విశ్వ కుట్టల సమూహ వికాసపుసాక్షి మాత్రమై

కకుభము లేక సాగెడి యొకానొక విశ్వవిశాల దీప్త్రమౌ

సుఖమయ 'కాల'మై త్రిపుర సుందరి మాకు ప్రసన్న మయ్యాడిన్‌. (47)

ఈ పద్యము వ్రాశాడు. ఈ పద్యములో ఆధునికమైన సాపేక్ష సిద్ధాంతము వ్యక్తమౌతున్నది. ఈ కాలం “సదా ముకుళిత విశ్వ కుట్మల సమూహ వికాసపుసాక్షి. ఇది చాలా సుందరమైన పదబంధం. కాలము ఏకదేశము, అనంతము. సాపేక్షము. నిరపేక్షము. సొక్షిమాత్రము, కకుభము లేక సాగెడిది. దిశానిర్దేశము లేక సాగునది. ఈ కాలమును కవి త్రిపురసుందరికి అంకితము చేయుట చేత అది సుఖమయమైనది.

'టైమ్‌, స్పేస్‌, కంటిన్యూయమ్‌' అనే అంశము దీనిలో ప్రస్తావితమైనది. కాలము అఖండముగా, ఖండముగా చూచే సంప్రదాయమున్నది. దిగ్విభాగము లేని చోట కాలమునకు ఉనికి లేదు కాలము శక్తిద్దై మహాకాళిగా, శివుదై మవోకాలుదుగా మనచేత ఆరాధింపబడుతున్నది. కాలము లేనిచోట మృత్యువు లేదు. కాలమే మృత్యువు, అందుకే భగవంతుడు యుద్ధరంగమధ్యములో తానే కాలమని 'కాలోస్మి అని ప్రకటించుకొన్నాడు.

తాత్త్వికత, భక్తి తత్పరత, ఆత్మనివేదన, అభివ్యక్తిరమ్యత కలబోసుకొన్న కావ్యం రాళ్ళబండి కవితా ప్రసాద్‌ కాదంవీని,

అందిన పదముల గూర్చియు

కందము లల్లితి, లలితకు కాత్యాయినికిన్‌ వందన శతములు జేయుచు

అందించెద నంకితంబు నంచిత భక్తిన్‌

అంటూ ఖమ్మం జిల్లాకు చెందిన ఉపాధ్యాయులు హరి వేంకట లక్ష్మీ ప్రసాదుబాబు 116 కంద పద్యాలతో శ్రీ లలితా శతకాన్ని 2000 సం లో వెలువరించారు. ఖమ్మం సమీపంలోని తక్కెళ్ళపాడులో గల శ్రీ లలితా పరమేశ్వరీ దేవాలయంలో వేంచేసిన అమ్మవారిపై ఈ పద్య శతకం నిర్మించబడింది. ప్రసాధుబాబుకు శ్రీకృష్ణ శతకం ఒజ్జ బంతియైనట్లు పద్యాలశైలినిబట్టి అర్ధమవుతుంది.

కం॥ సింహమె నీ వాహనము, న్బ

సింహుడె సోదరుడు, దైత్యసేనల కెల్లన్‌

సింహస్వప్నను! హృదయపు

సింహాసన మధివసింపు, శ్రీకరి లలితా! (17) అని కవి అమ్మవారిని ప్రార్ధించారు. 26 కెవి రమణాచారి

శ్రీ వాసర సరస్వతీ మెరుపు మెరిసిన నీ కాంతి మేఖలగను వాన కురిసిన నీ దయా వర్షముగను విరులు విరిసిన నీ గుణ పరిమళములె వందనములందు కొనుమమ్మ! వాసరాంబ (తత్త) అని సర్వేసర్వత్రా అమ్మనే దర్శించి, తరించి, తాదాత్మ్యం చెంది శ్రీ వాసర సరస్వతీ శతకాన్ని (1995) రచించారు. డా॥ కలువకుంట రామకృష్ణ కరీంనగర్‌ జిల్లా మెట్‌పల్లికి చెందిన ఈ కవి విద్యాభ్యాస కాలంలోనే ఎన్నో అవార్డులు, రివార్డులుపొంది. . అదంతా అమ్మ కృషా విశేషమే అని నమ్మి, ఆ తల్లిపై తన భక్తి ప్రపత్తులను ఈ శతక రూపంలో ప్రకటించారు. ఆదిలాబాద్‌ జిల్లాలో బాసరలో వెలసిన శ్రీ జ్ఞాన సరస్వతీ క్షేత్ర మాహాత్యాన్ని ఆ అమ్మ కరుణాంతరంగాన్ని 118 తేటగీతుల్లో ఈ కవి తేటతెల్లం చేశారు. ఒక ఉత్పలమాలతో కవి శతకాన్ని ఆరంభించి తేటగీతులతో నడిపించినా శతకాంతంలో మరికొన్ని ఉత్పలమాలలో శారదామాతను స్తుతించారు. కేవలం స్తుతి పారమార్ధికాంశాలే కాక కొన్ని నీతులు, సూక్తులు చెప్పబడ్డాయి. ఉష్ణ భూధరోగ్రాగ్నికి నోర్వవచ్చు ఉదధులల్లాడ బ్రతుకుతో నూర్చవచ్చు ఉర్వి కంపించగా నెట్లా యుండవచ్చు 'బ్రశుకలేనమ్మ నీ దయబాసి దేవి (94) అని వేడుకున్నాడు భారతీ కవులు నిరంకుశుల్‌ కవికి కాలము చెల్లుట పొల్గుమాట యీ భువి దివి సూర్యచంద్రులును భూరి గ్రహమ్ములు దివ్య తారకల్‌ పవన జలాగ్నులాకసము పర్వతముల్‌ మనునంత కాలమున్‌ కవులు సజీవులే యమర కావ్య విధాతలు వారు భారతీ! (106 అంటూ 108 పద్యాలతో భారతీదేవిని అర్చించారు పశ్చిమగోదావరి జిల్లా వంగూరుకు చెందిన వరిగొండ శ్రీరామారావు.32 పుటల ఈ లఘు రచన 1994 లో ప్రకటితమైంది. హైస్కూలు చదువులో ఉన్నప్పుడే శిష్యశతకాన్ని రచించిన “ఈ కవి మలి రచనలో భక్తి ఉంది. సమాజం పట్ల కవికి ఉండవలసిన బాధ్యత ఉంది. అస్తవ్యస్తమైన సమాజం పట్ల ఆర్తి ఉంది. దాన్ని అవిష్మరించగల కవితాశక్తి ఉంది. శబ్దాల చేత కావలసిన భావాన్ని పలికించగల నిపుణత ఉంది.” అని ఆశీస్సులు అందించిన నాగభైరవ కోటేశ్వరరావు గారి మాటల్లో సత్యం ఉంది పద్యకవిత్వం వస్తువైవిధ్యం బ్ర

కళ్యాణాక్ళతి బొల్పు నీకు జననీ క్రైమాద్దు నన్‌ బుత్ర వా త్సల్యం బొప్పగ గాచి శాంత గుణధీశక్తుల్‌ ప్రసాదించి లో లౌల్యంబున్‌ తొలగంగ జేసి దయతో లాలించి పాలించి కై వల్య ప్రాప్తికి దారి జూపగదవే వాగ్దేవతా! భారతీ! (28) అని కీర్తి ప్రతిష్టలు కాకుండా క్రైవల్యాన్ని కోరుకున్న భత్త కవి. ధన్యజీవి వరిగొండ శ్రీరామారావు. గోదాదేవి ఎందరో కవులు గోదావైభవాన్ని గానం చేసి కవిత్వీకరించి తరించారు. వైష్ణవులకు గోదామాత ఆరాధ్యదైవం. తాళ్ళపాక చిన్నన్న పరమయోగి విలాసం, శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆముక్త మాల్యద ఆరోజుల్లో పేరుమోసినవి. ఎక్కిరాల కృష్ణమాచార్యుల గోదావైభవం ఎంతో (ప్రశస్తిని గడించింది వైష్ణవులైనవారు గోదాదేవిని తలవకుండ ఉండలేరు. అందునా మార్గళి మాసమైన సంక్రాంతి నెలటో పాశురాలు పాడుకోవడం లాంటి సాంప్రదాయక ఆచార వ్వవహారాలుంటాయి. ఈ దశాబ్దంలో కోవెల సంపత్ముమారాచార్యుల అముక్త[1998) గోదా సంబంధ కావ్యాలలో పేర్మొనదగిన కావ్యం. సంపత్ముమార గారు సాహిళ్యలోకంలో కవిగా, విమర్శకునిగా, పండితునిగా అగ్ర పంక్రిలో ఉన్నవారు. సహజ సిద్ధంగా వారసత్వంగా లభించిన శ్రీ వైష్ణవ సంప్రదాయ సంస్కారం, బహువిధ కావ్య సాహిత్య సంస్కారం, వివిధ భారతీయ తాత్త్విక చింతనం కలగలపుకొని ఆముక్త కావ్యం రూపుదాల్చింది. గోదాదేవి రచనగా చెప్పబడే 'వారణమాయిరంి పదకొండు తమిళపద్యాల కవిత 'గోదాశ్రీసూక్తిగా ఎప్పుడో పరివర్తనం చెందింది. దాని మననం పునర్శననంతో రూపుదిద్దుకొన్న కావ్యం ఈ ఆముక్త ప్రణయ తపస్వినిడ్రైన గోదాదేవి యధార్ధ అనుభవతీవ్రత సాంద్రత తెలుగులోకి తేవడం అసాధ్యమైనా ఆ (ప్రేరణతో స్వతంత్రంగా గోదాదేవికి శరణాగతి చెందడమే ఈ సంపత్కుమార తన కర్తవ్యంగా సంభావించారు. గోదాదేవి శ్రీరంగదర్శన లాలస, భగవత్‌ సౌందర్య భావన శ్రీకృష్ణునిలో పర్యవసించిన తీరు, శ్రీకృష్ణుని తనతో కలవమని మన్మధుని అభ్యర్థించడం, కోకీలను శ్రావణ మేఘాన్ని పాంచజన్య శంఖాన్ని దూతలుగా వెళ్ళమని అభ్యర్థించదం, విరహం, కృష్ణాన్వేషణ, స్వామితో కలలో పెళ్ళిజరగడం ఈ విధంగా ఆముక్త కావ్యం సాగుతుంది కలగంటిన్‌ కలగంటి నమ్మ, చెలియా! కళ్యాణి! వెయ్యేన్లులొ మ్టుల కువ్చల్‌ తనవెంట గొల్చుచును రా ఫుల్లాబ్దనేత్రుండు వ సై ంసకోరణ పంక్తులైస నగరశ్రీ, వేల బంగారు కుం మంగకవాద్య ఘోషములతోడన్‌ స్వాగతింపన్‌ సఖీ (వుట, 65) 2న కె వి. రమణాచారి

అని గోదాదేవి శ్రీరంగేశుని మీద వలపును, ప్రపత్తిని కళ్యాణి అనే చెలికత్తెతో పలికినతీరు ఇది కోకిలను శ్రావణ మేఘాలను దూతికగా పంపడం సాహిత్యంలో ఉన్నదే కాని పాంచజన్యాన్ని పంపించడం మృగ్యం. వేణువు, పాంచజన్యం నిరంతరం భగవత్సన్నిధిలో ఉండడమే కాని భగవంతుని మోవి క్రొందేనియ లానగా గలుగు నేర్పులు' (పుట 365) గలిగినట్టీవి.

స్వామి మనస్సెరుంగు ప్రతిభామతి వౌదువు; ఘోర దైత్య సం గగ్రామములందు భీషణ కరాళ లయోద్ధత సింహనాదమై; ప్రామిన కోమల ప్రణయ భావ వివర్థిత భక్త మానసా రామములందు వేణు మృదురాగ విలాస తరంగనాదమై (పుట .7) అని గోదాదేవి పాంచజన్యాన్ని ఉద్దేశించి పల్మడం రమ్యమైన భావనవ్యత. పాంచజన్యానిది నాదోపాసన అయితే గోదాదేవి దామోదరు నాత్మ నిలుపు కొని చేసిన ధ్యానోపాసన అని కవి ఉ్రేక్షించిన తీరు భక్తి భావుక సంభరితం

దా వెలుదండ నిత్యానంద రావు వ్యాఖ్యానించినట్లు పూర్వకావ్య మనన సంస్కారంతో ఆజన్మసిద్ధమైన శ్రీ వైష్ణవ (ప్రపత్తితో ప్రణయంగా పర్యవసించిన జీవుని వేదనను బహుముఖాలుగా ఆవిష్మరించుకొన్న కావ్యం “ఆముక్త” అంటే సంపత్మునూర '“ఆముక్ష్తను రాయలేదన్నమాట. ఆముక్త ఆయన చేత రాయబడింది. 'నేను' అనేభావం కరిగిపోయి ఒక దివ్యసంకల్పం చేతిలో ఉపకరణంగా మారినపుడు కృష్ణుని చేతిలో వేణువుగా మారినపుడు అప్రయత్న సిద్ధంగా రాగం లయ కుదురుకుంటాయి. అదే విశ్వచైతన్యంతో లయానుసంధానం కావడం అంటే.

గోదాదేవి పాశురాలను యధాతధంగా అనువదించి వుంటే ఏదో సామాన్య భక్తి కవిత అయిపోయేది. కాని యధాతధంగా అనువదించడం కాదు. అనుసృజనం కాదు. చేసింది రచయితే గోదగా, గోపికగా, ఒక ఆర్తజీవిగా మారిపోయి భిన్న భిన్నమైన మానసికదశలలో విభిన్నమైన అంతరువులలో (2/43) (ప్రగాఢమైన అనుభవ తీవ్రతతో తననుతాను అభివ్యక్తీకరించుకున్న సంపద్దోద ఇది (నిత్యవైవిధ్యం (2007)పుట. 61,62)

'తిరుప్పావై' పాశురాలను దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి, బొమ్మకంటి శ్రీనివాసాచార్యుల వంటి వారెందరో అనువదించారు వైష్ణవులకు నిత్యగానయోగ్యమైన దివ్యప్రబంధమిది. 'విష్ణుబిత్తునికి తులసీవనంలో దొరికిన కన్య దినదిన ప్రవర్ధమానమై ఆ శ్రీరంగణ్జే భర్తగా సేవిస్తూ ప్రతినిత్యం పూలమాల కట్టి తాను ధరించి సొగసును నీళ్ళలో చూచుకొని, ఆ ధండనే ఆ విష్ణువును అలంకరించేందుకు వంపేది భుక్తోజ్జితమైన ఈ పూలదండను స్వామి తృణీకరించక పరమానందంతో స్వీకరిస్తూ శృంగార నాయకుడై రమించేవాడు. ఈ విధంగా అనుకూల విభావాదులతో పరిపుష్టిని పొందిన పరస్పర రతి దివ్యశ్చంగారమై, మధుర భక్తియై, అమృత(స్రోతస్వినియై జాలువారింది దైవరతికమైన ఈ దివ్య శృంగారంలో పూర్వరాగం అంటే పద్యకవిత్వం వస్తువైవిధ్యం 23

విరహం కూడా భక్తిభావ విలసితమై, విచిత్ర తపమై, ధ్యానమై. సంక్తర్తనమై, టై మధురగానమై, అధివ్యాధి జరామృత్యుభయ పీడితమైన లోకానికి సుఖ స్వష్నంగా, వ్‌ రచంగా అభయముద్రగా నిలిచింది.” అని “తిరుప్పావై” ప్రాశస్త్యాన్ని మనసారా సా స్య పి.యశోదారెడ్డి. (బూర్గుల రంగనాధరావు తిరుప్పావై అనువాదానికి రాసి పరిశోధిస్తున్న ఈ దశాబ్దంలో తిరుష్పావైకి మూడు తెనుగు సేతలు వెలువగ్దాయి. అనువదించిన మువ్వురు వంశానుగతంగా వచ్చిన శ్రీవైష్ణవ భక్తితత్వ సంస్మారా లు క నిష్టమైనవారు. పరిణత హృదయులు పుణ్యవస్తు సంకీర్తనం ఉత్తమఫలంగా భావం అదంచ భక్తి భరితాంతః కరణులు. ఒకరు బూర్గుల రంగనాధరావు, మరొకరు చక్రవర్తుల లక్ష్మ రే హైదరాబాదు రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి బూర్గుల రామకృష్ణారావు పుక్రులు, తెలంగాణ తా త శ రచయితల్లో ఒకరు బూర్జుల రంగనాధరావు, మరొకరు భద్రాచలం శ్రీ సీతారామచంద్ర ప్రభవః ల కోవెలలో ప్రధానార్చకులుగా అరవైఏళ్ళు జీవితాన్ని తరింపజేసుకొన్న ఆగమశాస్త్రవేత్తలు నంతర జపధ్యాన యజ్ఞ తత్పరులు శ్రీమాన్‌ పొడిచేటి వీర రాఘవాచార్యుల పుత్రిక ప్రధ య తెలుగు పండితులు. ఇరువురు తిరుప్పావై” అనువాదంతో ఆగిపోక మరికొన్ని వెష్ణ సంబంధరచనలు ఆంధ్రీకరించారు. బూర్జుల రంగనాధరావు, చక్రవర్తుల లక్ష్మీ నరసమ్మ ఇరువురి తిరుప్పావై అనువాదాలు సంప్రదాయ పరిజ్ఞానంతో తెలంగాణా నుడికారంలో సొంపైన శైలి మనతో సంభాపిస్తున్న తీరులో ఆత్మాశయంగా సులభంగా సాగిపోతాయి. తాళ్ళపాక అన్నమయ్య కీర్తనల ఛాయ కనిపిస్తుంది. మచ్చుకు ఒక పాశురానికి ఇరువురి అనువాదాలు చూద్దాం. శ్రీకృష్ణుని ఇంటిపక్కనే నివసిస్తు అతని డ్రేమను చూరగొన్న ఒక గోపికను నిద్రలేపే

పాశురం పదవది. ఆమె ఎంతకు నిద్రలేవడం లేదు. నిజంగా నిద్ర పోతుందా, నటిస్తుందా కూడ తెలియదు.

కాని, నీ నిద్ర గూర్చి మా మానసమున

వింత యనుమానమొకటి యావంతగలదు

పూర్వమొక సారియా పుణ్య పూరుషుండ

ధర్మ రక్షకుడైనట్టి ధరణిజాత

జానకీ పతి శ్రీరామ చంద్రుచేత

యమపురికి బంప బడినట్టీ యసురుడైన

కుంభకర్ణుడు దాసుడై కొలిచి సీక్సు

వాని నిద్రను పణముగా వదిలెనేమె!

లేక కల్గునే యీ మితిలేని నిద్ర?

మాకు తలమానికంబైన మగువ వీవు

మేలు కొని తలుపును దీసి మెల్లెగాన్సు శం కె.వి. రమణాచారి

తడబడక వచ్చి మా దివ్యతమ [వ్రతంబు చక్కగా సిద్ధి నాందంగ సహకరించు అని తేటగీతి మాలికగా తేట తేటగా సాగిపోతుంది. దానికి నోట్రుచ్చు వర్మమ్‌ పుకుగిన్ల, అమ్మనాయ్‌! మాత్తముం తీరీర్‌ వాశల్‌ తణవాతార్‌! నాత్త త్తులీయ్‌ మండి నారాయణన్‌ నమ్మాల్‌! పొత్త ప్పతైతరుం పుజ్ణియనాల్‌ పజ్డోరునాళ్‌! కూత్తిత్తిన్‌ వాయ్‌ వీళంద కుంబకరుణ నుం! తోత్తం ఉనక్కే పెరుంతియల్‌ తాన్‌ తన్దాన్‌! ఆత్త ఆనందలుడయాయ్‌ అరుంగలమే; తెత్తమాయ్‌ వను తిజ వేలోరెమ్సా వాయ్‌॥ ఎంతకూ నిద్ర లేవని వారిది 'కుంభకర్లుని నిద్ర అనడం తెనుగు నుడికారం. కుంభకర్ణుడు భగవంతుని శత్రువు. భగవంతుని చేతిలో హతమైనవాడు కుంభకర్ణుడు భగవంతుని పీడించలేడు అందువల్ల ఆ భగవంకతునికి అత్యంత సన్నిహితురాలైన ఆ గోపికను ఆవహించి భగవంతునిపై తన కసితీర్చు కుంటున్నాడనడం సహజ సుందరమైన, అందరికీ అందుబాటులోను అనుభవంలో ఉందేభావం పసులదొడ్డి, గాట్లకట్టు, వచ్చిచేసెడిదేమి, నిమ్మళించు, (పాలు),చేపు, వడిసెలరాయి, వడ్డెవంకలు (ఆభరణం) మొ తెలంగాణ పలుకుబళ్ళు ఈ అనువాదమంతటా పరుచుకొన్నాయి. ఆచార్య యశోదారెడ్డి పీఠికలో అన్నట్లు నిజానికి రంగనాధరావు గొరి గీతమాలికలను కొత్త వారెవరైనా చదివితే గ్రంధకర్త స్వయంగా వ్రాసినారనుకుంటారే కాని “తిరుప్పావై కి అనువాదం చేసినారని మాత్రం భావించరు రచన అంతా ఎక్కడా తొణకు బెణకూ లేకుండా ధారగా సాగింది తలుపుతెరువకపోయినా పలుకనైన పలుకరాదటే! వ్రత పుణ్య ఫలమునొందు సుదతి! నవతులసీ దామ శోభితుండు మణికిరీటుడు పరవాద్య మహిమ నొసగ తొల్లి, కుంభకర్ణుండు మృత్యువున కోడి నిద్రయం దోడె; నీ చేతనిపుడు గూడ యదు వధూమణి! విడువవే నిదురమత్తు బంగరు తలుపుల దెరచి పలుకరించు. (శ్రీసదం పుట. 12) పద్యకవిత్వం వస్తువైవిధ్యం పై

అని లక్ష్మీనరసమ్మ అనువాదం సాగింది. ఇరువురి అనువాదాలు తేటగీతిలోనే సాగడం యాదృచ్చికం. నాలుగు పాదాల తేటగీతిలో భావం పూర్తికాక గీత మాలికలు రాశారు ఒకరు పదమూడు పాదాల్లో మరొకరు 8 పాదాల్లో ముగించారు. ఇరువురి అనువాదాలు మూలంతో ఏపంక్తికాపంక్తిని పరిశీలించి విశ్లేషించడం పక్కకు పెట్టి వారి నిశ్చల భక్తిరీత్యా గమనిస్తే ఇరువురు ప్రపన్నార్తిహారిణి, గోదాదేవి స్మరణంలో ధన్యులైనారని చెప్పడం అనివార్యం. శ్రీమాన్‌ యామునాచార్యుల వారికే '“ఆళ్వందార్‌' అని మరోపేరు. వీరు భగవద్రామానుజులకు “తాత” వరుసలోని వారు. క్రీ॥శఃః 915 - 1040 మధ్య కాలం వారు. విష్ణువును ప్రార్ధించే ఈ స్తోత్రాన్ని వైష్ణవులు ఎంతో పవిత్రంగా భావిస్తారు. అరవైఏడు శ్లోకాలున్న భగవద్దుణ గణ సంకీర్తనం ఉన్న ఈ స్తోత్రరాజాన్ని బూర్గుల రంగనాధరావు 1995లో ఆంధ్రీకరించారు. న దేహం న ప్రాణాన్‌న చ సుఖమశేషాభిలషితం న చా£_త్మానం నాన్యత్మినుపి తవ శేషత్వవిభవాత్‌ బహిర్భూతం నాథః క్షణమపి నహే యాతు శతధా వినాశం తత్సత్యం మధుమధన! విజ్ఞాపన మిదమ్‌ (శ్లోక సంఖ్య 57) జనులనేకులు గోరెడు సౌఖ్యములను, నాదు దేహము ప్రాణముల్‌ నన్ను నేను క్షణము సహియింప నీదు శేషత్వమునకు పనికిరాకున్న నవి వినాశనము నూరు తెగలగానిమ్ము సత్యమే తెలుపు వాడ! (పద్యసంఖ్య 57) సంస్కృత స్తోత్రాల్లో ఉండే కుదింపు తెలుగు అనువాదంలో వీలుకాదు. అందుకే బూర్గుల వారు తమ అనువాదం తేటగీతిని 5 నుండి 13 పాదాలదాక విస్తరించి రాశారు ఆరుపంకుల తేటగీతులు 18 రాశారు. అవని నేను జేసినట్టి నింద్యములైన వేలకొలది పనులు వెంటబడెను పాప ఫలము బాగపండగ్గా నిప్పుడు నీ సమక్షమందు నిలిచినాడ ఏవడ్చుచుంటి నాకునెవ్వరు గతిలేక నీవెగతి ముకుంద! నెనరు జూపు (పద్యసంఖ్య బ్ర) ననిందితం కర్మ తదస్తిలోకే సహస్రశోయన్న మయా వ్యధాయి! 82 కె.వి. రమణాచారి

సో£_హం విపాకావ సరే ముకుంద! క్రన్హామి నమత్యగతిస్తవాసే (శ్లోకసంఖ్య 23) ఇలాగ రంగనాథరావు అనువాదసరళి సరళ సుందరంగా సాగిపోతుంది. కళాప్రపూర్ణ గణపతిరాజు అచ్యుతరామరాజు విశాఖపట్టణంలో పేరుమోసిన న్యాయవాది, కవి సాంస్కృతిక సంస్థలతో సాన్నిహిత్యం గలిగినవారు. వారు రచించిన 'అమరం' అనే కావ్యంలో గోదా శ్రీరంగనాథుల కథను '“అనురాగశ్రీరంగము' పేరుతో రచించారు. గోదా శ్రీరంగనాథుల కళాణ్యమైంది. విష్ణుచిత్తుని ఆత్మజ విష్ణుజేర రంగధామము అనురాగ రంగమయ్యె రంగనగరము విభవశ్రీరంగమయ్యె విష్ణుచిత్తుని ఆత్మయే విష్ణువయ్యె నని ఉత్రేక్షిస్తూ రంగడే గోద గోదయే రంగడైరి అనడంలో అచ్యుతరామరాజు గారు పరవశించిపోయారు. పాఠకులను పరవశింపజేసారు. (పద్యారామం పుట. 252). శ్రీలక్ష్మణయతీంద్రులవారి తిరుప్పావై అనువాదం కూడా ఈ కాలంలోనే వెలువడింది. వైకుంఠనాథ “వైకుంఠ లక్ష్మి సనాథ రక్షణ పరాయణుండి అనే మకుటంతో 1820 ప్రాంతాల్లో ప్రోలునాటి కవి సత్యవోలు భగవంతం రాసిన సీస పద్యాలు లభిస్తున్నాయి. ఆయన వైకుంఠనాథ శతకం పూర్తిగా లభించకపోయినా అదే పేరుతో 1991 లో ఏలూరుకు చెందిన కోటమర్తి వేంకట నరసింహమూర్తి ఒక శతకాన్ని ప్రకటించారు. ఈతని గురువు శ్రీ రావూరి వేంకటేశ్వర్లు 'ఛారకు లోటు లేదు కవితా లలితాంగి వరించె నిన్ను... భావ విశేష మాధురీ శ్రీరహి నేలుకొమ్ము' అని ఈ శిష్య సత్తముణ్ణి ఆశీర్వదించారట. కేవలం తన గురుదేవుల దీవెనల వల్లే తనకింతటి కవితాశక్తి అలవడిందని ఈ కవి చెప్పుకున్నాడు. దీనిలో కాళహస్తీశ్వర శతక చ్భ్చాయలు కొన్ని శ్రీవాత్సాయన కామశాస్త్రమును నే సేవించితిన్‌ భోగినై దేవీ భాగవతంబు నే చదివితిన్‌ తేజంబుకై యోగినై దేవా! రెంటను గూడ నే విసిగి నీ దేహ ద్యుతిన్‌ గొల్బెదన్‌ భావాతీత మహాప్రభావ విభవా వైకుంఠనాథ ప్రభూ. (17 అని ఈ కవి వైకుంఠ నాథునికి మొరపెట్టుకున్నాడు. పూవుంబోడియు జెంత జేరదిక నీ పుత్రాదులున్‌ రారహో (33% పూవుంబోడులు ముక్తి దాఖ్య నగరిన్‌ పూర్ణ ప్రభాదీక్షతో (66) అని ఇరుమారు పలవరించిన మరో పద్యంలో కూడ ఇలా రాశారు. పద్యకవిత్వం నః వస్తువైవిధ్యం తై

పూవుంబోడుల చూపులే మదికి నింపుల్‌ గూర్పునో శ్రీధరా పూవుంబోడుల నవ్వులే తనిపెడిన్‌ పుష్పంబులై మమ్ములన్‌ పూవుంబోడుల చేష్టలే తుదకు మా పుణ్యంబులై పందెడిన్‌ భావాతీత మహాఫ్రభావ విభవా వైకుంరనాధ ప్రభూ (31) భక్తి శతకం రాస్తూ భగవంతుని ఇలా ప్రార్ధించటం కవి కాముకతను బయట పెట్టుకొన్నట్లనిపిస్తుంది. కాని కాముకతను అధిగమించలేకున్నాను స్వామీ! అట్టిశక్తి ప్రసాదించవలసింది అని వేడుకోవలసిన భావం పద్యంలో స్పష్టంగా ప్రదర్శితం కాలేదు. ముకుంద పన్నిద్దరాళ్వార్లలో ఒకరైన కులశేఖరాళ్వారు పరమభాగవతోత్తముడు. క్రీ॥శ॥ 767 ఆయన కాలం. విష్ణువు కౌస్తుభం అంశతో కులశేఖరులు జన్మించారని భక్తుల విశ్వాసం. "పెరియ తిరుమొళో పేరుతో తమిళంలో రాసిన 105 పాశురాల నాలాయిర దివ్యప్రబంధం ఒకటి కాగ మరొకటి సంస్కృతంలో 40 శ్లోకాలతో రాసిన ముకుందమాల, భక్తులు ముకుందమాల, సభక్తికంగా ప్రతిరోజు పారాయణం చేస్తుంటారు. తెలుగులో ముకుందమాలకు దాదాపు 40 అనువాదాలు వచ్చి ఉంటాయని ఒక అంచనా. ఈ దశాబ్దంలో (1991-2000) ముచ్చటగా మూడు అనువాదాలు నా దృష్టికి వచ్చాయి. ఆచార్య ఫణీంద్ర వృత్తిరీత్యా అజ్వింధన శాస్త్రవేత్త. ప్రవృత్తి రీత్యా పరమభావుకుడైన కవి. సంస్కృతంలో కులశేఖరాళ్వారు రచించిన ప్రసిద్ధ స్తోత్రమైన ముకుందమాలను అందమైన కందాల్లో 1998 లో ఆంధ్రీకరించారు. సంస్కృతంలో మకుట నియమం ఉండదు. 'ముకుందమాలి కనుక ముకుందా అనే మకుటంతో తెనిగించాలని ఆంధ్రీకర్త సంకల్పించారు. ఇదెంతో సముచితమైన తలంపే, 'ముకుందా); పదం కందంలో ఇమడడం మూలాన కందపద్యాల్లో రచన సాగడం తప్పని సరిఅయింది. భాగవతుల సేవ సైతం భగవంతుని సేవకు సమానంగా కులశేఖరాళ్వార్‌ భావించాడు. అహంకారవరిమార్జనం నిమిత్తవే ఈ సాధన, పైగా కులశేఖరాళ్వార్‌ కేరళలోని తిరువనంతపురాన్ని రాజధానిగా చేసుకొని పరిపాలించిన చథ్రవర్తి. క్షత్రియుడు. క్షత్రియునకు అహంకారం సర్వసామాన్యం అందువల్ల ఆ పరమభక్తుడు ఆ భాగవతోత్తముడు అహంకార నిర్మూలనం కోసం అనన్యభక్తితో భగవంతుని శరణాగతి చెందుతున్నాడు. స్వాత్మార్చణం చేస్తున్నాడు. మజ్జన్మనః ఫలమిదం మధుకైటభారే మత్రార్ధసీయ మదను[గ్రహ ఏష ఏవ తెడే కె.వి. రమణాచారి

తద్భ్యుత్య భృత్య పరిచారక భృత్యభృత్య భృత్యస్య భృత్య ఇతి మాం న్మర లోకనాధ (భావం! మధుకైటభులనే రాక్షసులను సంహరించినవాడ! నా జన్మకు ఫలం నేను కోరుకొనేదిదే! నీ భృత్యులకు భృత్యులైన వారి సేవకులకు వారి దాసాను దాసులకు దాసునిగా నన్ను దీవించు.) నా సుకృత మనగ, నీపద దాసుని, దాసానుదాస, దాసాణువుకున్‌ దాసుని, దాసుని, దాసుని దాసుని గా నెంచుమయ్య! దాత! ముకుందా! అని ఆచార్య ఫణీంద్ర మూలానుసారియై తేట తెనుగులోకి అర్ధవంతంగా అనువదించారు. మూలంలో కులశేఖరాళ్వార్‌ భృత్య శబ్దాన్ని ఆరుసార్లు, పరిచారికశబ్దాన్ని ఒకసారి మొత్తం ఏడుసార్లు దాసభావాన్ని ప్రయోగిస్తే ఫణీంద్ర తాను కులశేఖరాళ్వార్‌ కన్నా ఒక ఆకు ఎక్కువే చదివినానన్నట్లుగా ఎనిమిదిసార్లు దాసభావాన్ని ప్రయోగించటం చమత్మారవిశేషం. వైష్ణవ ప్రపత్తితో జీవించే వారు నేటికి 'దాసోహం” 'దాసదాసోహం* “అడియెన్‌ దాసుణ్ణి అనడం సంప్రదాయంగా మారింది. నేను గొప్పవాణ్సి అని కొమ్ములు మొలవకుండా గర్వాన్ని తొలగించుకొనే సాధనక్రమంలో దాసోహమనే భావం ఏర్పడింది. హైదరాబాదు స్టేట్‌ ముఖ్యమంత్రి, బహుభాషావేత్తలు బూర్గుల రామకృష్ణారావు ప్రియపుత్రులు బూర్గుల రంగనాధరావు సాహితీ పిపాసువు. తెలంగాణా తొలితరం రచయితల్లో ఒకరు. అత్యంత సరళంగా కులశేఖరాళ్వార్ల ముకుంద మాలను(1996) తెనిగించారు. నా కోర్కె యిదియేను నా ్రార్ధనమ్ము మధుసూదనా! నన్ను మన్నించి నీదు దాసాను దాసుని దాసుని గాను భావించినన్‌ నాదు బ్రతుకు ఫలించు. (27) అని తెనిగించారు. జిహ్వే కీర్తయ కేశవం మురరిపుం చేతో భజశ్రీధరం పాణి ద్వంద్వ సమర్పయాచ్యుత కథా (శ్వోత్రద్వయం త్వంత్రుణు కృష్ణం లోకయలోచన ద్వయ హరేర్గచ్భాంఘ్రియుగ్మాలయం జిఘ్రఘ్రాణ ముకుంద పాద తులసీం మూర్ధన్న మాధోక్షజం నాలుకా! నీవు పొగడు మనంతశయను చేతమా! మురహరిని భజింపు మెపుడు ఓ కరద్వయ! పూజింపు శ్రీ కలితుని పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 8ర్‌

వినుడు వీరచ్యుతుని కధల్‌ వీనులార! రెండు కనులార చూడుడు కృష్ణు నెపుడు పాదయుగ్మమ! పొమ్ము దేవాలయమ్ము నాసికా! మాధవుని పాదనవ్యతులసి గంధమునే పీల్చు మెపుడును! కంధరమ! వంగి మొక్కుము దేవుని పాదములకు. పంచ జ్ఞాన కర్మేంద్రియాలన్నింటితో భగవంతుని స్తుతించి తరించమని ప్రబోధించే కులశేఖరాళ్వారు భావాన్ని తేట తెలుగులో రంగనాధరావు అందించారు. చక్రవర్తుల రామానుజాచార్యుల తెనుగు అనువాదం 1997లో వెలువడింది. భావబంధురంగా రచనా బంధురంగా, మూలానుసారిగ వెలువడింది. మూలంలోని భావాన్ని తెలుగులోకి తేవడం మీద మాత్రమే దృష్టిపెట్టక రచనలోని వాక్యనిర్మాణక్రమం భావవికాస క్రమం సైతం తెలుగులోకి తేవడంలో కృతకృత్యులయ్యారు చక్రవర్తుల రామానుజాచార్యులు. కృష్ణో రక్షతు నో జగత్రయ గురుః కృష్ణం నయస్యామ్యహమ్‌ కృష్ణే నామర శత్రవో వినిహతాః కృష్ణాయ తస్మైనమః కృష్ణాదేవ నమత్హితం జగమిదం కృష్ణస్యదాసో౭౬_ స్వహమ్‌ కృష్ణే తిష్టతి సర్వమేత దఖిలం హేకృష్ణ రక్షస్వ మామ్‌. కృష్ణుడు రక్షలోకగురు కృష్ణుని గూర్చి నమస్మరించెదన్‌ కృష్ణుని చేత రాక్షసులు గిట్టిరి. కృష్ణునికి నమస్సులా కృష్ణుని నుండి పుట్టైమహి కృష్ణునకున్‌ పరిచారకుండనే కృష్ణుని యందిదంతయును గీల్మానె బోవుము నన్ను కృష్ణడా. కులశేఖరులవారి శ్లోకం అన్ని విభక్తి ప్రత్యయాలు వచ్చేలాగ సాగడంలో తెలుగు అనువాదం కూడ తెలుగులోని అన్ని విభక్తులు వచ్చేలాగ సాగింది. గొట్టుముక్కల కృష్ణంరాజు ఈ శ్లోకంలోని విభక్తి క్రమాన్ని విశ్లేషించి ఇలా వివరించారు. “ప్రధమా విభక్తి నుండి సంబోధన ప్రధమావి భక్తి వరకు ఎనిమిది విభక్తులు ఇందులో నిబంధింపబడ్డాయి'. తెలుగులోని విభక్తి ప్రణాళిక సంస్కృత విభక్తి ప్రణాళికను అనుసరించినప్పటికీ తెలుగులో విభక్తి ప్రత్యయాలు సంస్కృత విభక్తి రూపాల కంటె పెద్దవి. ఉదా! 'కృష్ట్ణే' అంటే సప్తమీ విభక్షంత రూపం సంస్కృతంలో ఏర్పడుతుంది. కాని తెలుగులో అలాగ కాదు. నామం మీద ద్వితీయా విభక్తి ప్రత్యయం చేరిన తర్వాతనే తృతీయాది సప్తమి పర్యంతమైన ప్రత్యయాలు చేరడం, తెలుగు వ్యాకరణ నియమం, కృష్ణే అనే సాంస్కృతిక సప్త్రమ్యంత రూపానికి “కృష్ణుని యందు అంటే కాని తెలుగు సప్తమ్యంత రూపం సిద్ధించదు. అనువాదంలోని కష్టం ఈ విధంగా ఉంటుంది. పైన పేర్మాన్న మూల తళ కెవి. రమణాచారి

శ్లోకంలో గానీ అనువాద పద్యంలో గానీ, ప్రతి పాదంలోనూ 20 అక్షరాలే ఉన్నాయి ఈ శ్లోకం పారకునికి విభక్తిజ్హానం కూడా కలిగిస్తుంది. పైరెంటిలోని విభక్తి ప్రత్యయ నిక్షేపాన్ని ఈ విధంగా విశ్లేషించవచ్చు. విభక్తి మూలం అనువాదం

1. ప్రధమావిభక్తి కృష్ణం కృష్ణుడు
2. ద్వితీయావిభక్తి కృష్ణం కృష్ణుని గూర్చి
3. తృతీయావిభక్తి కృష్ణేన కృష్ణుని చేత
4. _చతుర్ధీవిభక్తి కృష్ణాయ కృష్ణుని కై
5. పంచమీవిభక్తి కృష్ణాత్‌ కృష్ణుని నుండి
6. షష్టివిభక్తి కృష్ణస్య కృష్ణునకు
7. సప్తమీవిభక్తి కృష్ణే కృష్ణుని యందు
8. సంబోధన '్రధమా విభక్తి హేకృష్ణ కృష్ణుడా (కులశేఖరాళ్వారుల ముకుందమాల - డా॥ చక్రవర్తుల రామానుజాచార్యుల ఆంధ్రానువాదం - తులనాత్మక పరిశీలన - డా॥ గొట్టిముక్కల కృష్ణంరాజు భావవీణ మాసపత్రిక ఏప్రిలు 2008) వ్యామోహ'్రశమనం, శ్రీవైష్ణవ సిద్ధాంత రహస్యపేటిక అయిన భక్తి (ప్రపూరితమైన కులశేఖరుల మహామహిమాన్విత స్తోత్రరాజం ముకుందమాలను వారి వారి భక్తి రచనాస్థాయిల్లో ఆంధ్రీకరించి ఆచార్య ఫణీంద్ర, బూర్గుల రంగనాథరావు, చక్రవర్తుల రామానుజాచార్యులు తరించారు. లక్ష్మీనృసింహ దశావతారాల్లోని నాల్గవ అవతారమైన నృసింహమూర్తి ఆంధ్రుల అభిమానదైవం. తెలుగునేలలోని పలు క్షేత్రాలలో వెలసిన ఈ స్వామిపై వెలువడిన శతకాలు అనేకం. ప్రత్యేకంగా యాదగిరి క్షేత్ర దైవతంపై వచ్చిన శతకాల సంఖ్య తక్కువేమి కాదు. ఈ కోవలో 1997 లో రంగారెడ్డి జిల్లా, పెద్ద వేములకు చెందిన శ్రీమతి పి.సరళ మరో శ్రీలక్ష్మీనృసింహ శతకం రచించారు. నృసింహ శతకకారులలో చాలా మంది పురుషులు. చిత్రంగా వారంతా అమ్మను విస్మరించి స్వామినే తము శతకాల్లో అర్చించారు. అయితే సరళ గారు సమదృష్టితో సంభావించి, ఒకింత శ్రీ లక్ష్మినే అగ్రభాగాన నిలిపారు. 'పాహి! లక్ష్మీనృసింహ మాం - పాహి! పాహి! అనే మకుటాన్ని గ్రహించి శతకాన్ని రచించారు. చివరిపాదాన్ని మొత్తం మకుటమే అక్రమించినందున మూడు పాదాల్లోనే ఈ రచయిత్రి తన భావనాబలాన్ని ప్రదర్శించారు. ప్రారంభంలో రమానాధుణ్ని, క్షీరాబ్ధి శయనుజ్జీ అర్చించి వరుసగా దశావతారాలను (6-16) వర్ణించారు. పద్యకవిత్వం ; వస్తువైవిధ్యం 87

యాదగిరిగుట్ట శ్రీలక్షీన్సృసింహ స్వామి సన్నిధిలో మండలం రోజులు దీక్షతో ధ్యానంతో గడిపిన ఈ రచయిత్రి, తన శతకం నిండా జీవుని వేదనను నింపారు. మకుటంలోనే సంపూర్ణ శరణాగతి ఉంది. కన్నులుండంగ నీరూపు గాంచనెంతు శక్తి యుండంగ గొలుకు నీ చరణ యుగళ భక్తి పొంగంగ జేతు నీ భజనయిపుడె (52) నీదు పాదముల్లడుగ పన్నీరు లేదు నాదు కన్నీరు గొనుమయ్య నారసింహ అలసిపోయితి స్వామినిన్‌ పిలిచి పిలిచి పాహి లక్ష్మీన్సృసింహ మాం - పాహి! పాహి (101) వంటి భావాలు శతకంలో దర్శనమిస్తాయి. శ్రీ రాజరాజేశ్వర మొలగర రంగారావు శ్రీ మామిళ్ళపల్లి నృసింహ శతకము వెలువరించిన మరుసటి యేడే (1992) వేములవాడ దైవతంపై మరో శతకాన్ని ప్రకటించారు. మొలగర రంగారావు ఒకప్పుడు కంటిజబ్బు వల్ల ఆసుపత్రిలో కొంతకాలం ఉండాల్సి వచ్చింది. ఆసుపత్రిలో చికిత్స పొందుతూనే ముక్కంటియైన రాజరాజేశ్వరుని పై ఒక శతకాన్ని శార్జూల, మత్తేభాలలో రచించారు. 108 పద్యాలు గల ఈ శతకంలో కవిగారి జీవితానుభవాల చిత్రణం కనిపిస్తుంది. కలుముల్‌ లేములు దుఃఖతోషము లనేకంబుల్‌ వ్యధా మోదముల్‌ చెలుముల్‌ వైరము లుచ్చనీచములు సభ్చ్రేయంబు దుష్పీర్తు లి య్యిల ద్వంద్వాలు నిసర్గ వైక్ళతులుగా నెంచున్‌ సదా భక్తుడే కలతన్‌ జెంద డనన్య దృగ్గరిమ యుక్తా! రాజరాజేశ్వరా! (39) అని స్థితప్రజ్జుని లక్షణాలను సలక్షణంగా వర్ణించారు. కేశవ కర్నూలు జిల్లా మిడుతూరు (గ్రామంలో వెలసిన శ్రీ చెన్నకేశవ స్వామివారి అనుగ్రహాన్సిక్ర పాత్రులైన మాదిరాజు లక్ష్మీనారాయణ శర్మ 1972-76 ప్రాంతంలో రచించిన శతకమిద్ది 1978 లో శర్మ గారు స్వర్గస్టులైనారు. వారి కుమారులు 1998 లో ఈ శతకాన్ని మృద్రించ్చి వెలుగులోకి తెచ్చారు. లక్ష్మీనారాయణ శర్మ ఆంధ్రాంగ్ల గణిత శాస్త్ర బోధకులుగా, విశ్వహిందూ పరిషత్‌ సభ్యులుగా కర్నూలు జిల్లాలో పేరు గడించియున్నారు. హైస్కూలు విద్యార్థుల కోసం 88 కెవి. రమణాచారి

గణిత శాస్తాలను రచించారు వీరు రచించిన పెనుగొండ విజయమనే చారిత్రక నవలను 1955 లో విద్యార్థుల పార్యపుస్తకంగా ప్రభుత్వం నిర్ణయించింది.

ఈ శతకం 43 శీర్షికలతో నూరు వద్యాల్లో రచించబడింది. తత్త్వచింత, భగవత్స్వరూపాన్వేషణ, పరమేశ్వరస్తుతి, అవిద్య-భ్రాంతి... వంటి ఆధ్యాత్మిక విషయాలు; మానవసేవ, పధ్యం, అహింస, సర్వులు సమర్థులే, సామాజికన్యాయం వంటి సాంఘిక విషయాలు; సృష్టి పరిణామ వాదం, రోదసీయానం, సామ్యవాదం, మోటారుకారు, ఆవిరి యంత్రం, ఆర్చి-కమాను సాధారణ విషయాలు శీర్షికలుగా ఉన్నాయి. యంత్రాలను, సామాజిక విషయాలను శీర్షికలుగా పెట్టీ, వాటిని ఉపమలను చేసి, మానవుల నైజాన్న, ఆధ్యాత్మిక విలువలు, మానవీయ మూల్యాలను వర్ణించారు కవి. మోటారుకారు శీర్షికతో ఉన్న పద్యాన్ని గమనించండి.

ఉ|| కొందలు భక్తి మార్గమని కొందజు కర్మము జ్ఞానమంచు నిం

కెందజొ వాదు సల్ప్చి కలహించెద రుత్తమ లబ్ధి కోరియున్‌ కొందఖు మూటి గోరి ఇదుగో అది అంగము తక్కువండ్రు వా రందజు చూడరాదె యొక అందపు 'కారు' ప్రయాణమౌటకున్‌ పాందుగ నూనె కావలె నమోఘపు దారి విహారి కేశవా. (86) ఉత్పల, చంపకమాలలు, మత్తేభ శార్టూలలో సాగిన ఈ శతకంలో పలు పద్యాలు ఐదు పాదాలకు విస్తరించాయి రఘూత్తమ

పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా, తణుకు తాలుకా, లేతలిలో వెలసిన రామచంద్రునిపై ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో భూవిజ్ఞానశాస్త్ర ఆచార్యులుగా పనిచేస్తున్న తేతలి వేంకట సీతారామ క్షీరసాగర్‌ రాసిన శతకమిది కేన్సర్‌ వ్యాధి గ్రస్తుడైన ఈ కవి మద్రాస్‌ కేన్సర్‌ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌లో చికిత్స పొందుతూ భగవదనుగ్రహాన్ని కోరి రచించిన శతకమే శ్రీ రఘూత్తమ శతకము (1994). 1.సాగర్‌ విషాదం, 2 రామామృతం, 3. తేతలి ఆలయం అనే భాగాలుగా ఈ శతకం రచించబడింది.

ఆసుపత్రిలో ఉండి ఆర్తితో రాసినా ఈ శతకం ధారగా సాగిపోయింది. ఎందరి ఆర్తనాదము (గ్రహించి హుటాహుటి కావలేదు? ఆ క్రందన సోక కుండుటకు కారణమెయ్యది? స్వామి నీకునే చెందిన వాడ సత్యముగ, చేసిన పాపములున్న సైచినన్‌ మెండుగ బ్రోచు భారమును మోసెడు నీదె సుమా రఘూత్తమా (5) అని వేడుకున్నాడు. పద్యకవిత్వం * వస్తువైవిధ్యం 39

క్షీరసాగరాన్ని (రచయితపేరు) మధించగా వెలువడినదే రామామృతం. (శతకంలోని రెండో శీర్షిక), ఇందులో 41 పద్యాలున్నాయి. తేతలి గ్రామంలో వారి పూర్వులచే ప్రతిష్టింపబడి ఆనువంశికంగా నేటికీ ఆరాధింపబడుతున్న శ్రీ సీతారామచంద్ర వైభవాన్ని తేతలి ఆలయం అన్న మూడవ భాగంలో వర్టించారు. భద్రాద్రి రామునికే తన సర్వస్వాన్ని అంకితం చేసిన కంచెర్ల గోపన్న రామదాసుగా ప్రసిద్ధుడైనాడు. ఆ మహా భక్తుని చరిత్రను “రామదాసు” పేరుతో రచించి భద్రాచలానికి చెందిన చక్రవర్తుల లక్ష్మీనరసమ్మ “అభినవ మొబల్ల' గా పేరుపొందారు ఆ తర్వాత శ్రీరాముని స్తుతిస్తూ '“సమతాభిరామం'” నామంతో భద్రగిరి ధామ శతకాన్ని 1991 లో వెలువరించారు. ఇందులో కవయిత్రి వర్ణనలో, భక్తిలో, బాధలో, అభ్యర్థనలో, ఆత్మానుభూతిలో కొంత ప్రత్యేకతను ప్రదర్శించారు. నీలమేఘశ్యాముడైన రాముడు తన మేని నీలిమ నిగనిగలతో మిన్నును సృష్టించాడట. భూమిని కౌగిలించుకునే ప్రభాత భానుని కిరణజాలం రఘువీరుని నిద్దపుటుత్తరీయంలా ఉందట. ఈ శతకంలో లోకాభిరామం, సమతాభిరామం, దశావతారాలు, ఆత్మాభిరామం అనే శీర్చికలున్నాయి. కూర్మావతారాన్నిలా కవయిత్రి వర్ణించారు. మమతల మంధరమ్మునకు మానస వాసుకి గట్టి జీవన భ్రమయను దుగ్గవార్ధి నవిరామముగా మధియించు ప్రాణి జా లముల కాసంగెదేల? గరళంబు! సుధారసమీయరా! మహ త్మమఠ శరీర భద్రగిరి రామ! రఘూత్తమ. శ్రీ మనోహరా, (పుట. 17) శ్రీకాకుళం జిల్లా చాపరకు చెందిన పంతుల సూర్య ప్రకాశరావు దశాధిక శత్రక్ర కర. ఆయన తాజాగా (1994) లో రాసినదే శ్రీ జానకీపతి శతకం. రామాయణ కధను కలిపి సంగ్రహంగా 125 వృత్త పద్యాల్లో చెప్పారు. బాల, అయోధ్యారణ్య కిష్కింధా కాండల కధన్స 11 పద్యాల్లో, సుందరకాండను 48 పద్యాల్లో, యుద్ధకాందను 46 పద్యాల్లో వర్ణించాడు. మిగిలిన పద్యాల్లో స్తుతులు ఆత్మనివేదన ఉన్నాయి. శతకాంశంలో కవి శ్రీరామచంద్ర దందకాన్ని కూడా కూర్చారు. మొదటి 25 పద్యాల ప్రారంభాక్షరాలను కలిపితే 'శ్రీ జానక్తీపతి దివ్య పాదారవిందములక్తు ఈ శతకము అంకితము” అని వస్తుంది. చ వ్యథలు నిరంతరంబు ననురంతల పాలొనరించెనింక, నే మదిని సహించలేను, ఘనమైన బహు దుఃఖనివారణంబునె జెదరును బాపు నీ స్మరణ, ప్రీతిని సల్పుదునింక నన్ను నే యెదనొక భక్తునిగా దలచి యెప్పుడు బ్రోవుము, జానకీపతీ! (8 అని కవి ప్రార్ధించారు త0 కె.వి. రమణాచారి

భావదెన! గుంటూరు జిల్లా, పొన్నూరు నుండి పూర్వం కేశవుడనే భక్తుడు కాశీయా(త్రకు పోయాడు. ధర్మబుద్ధితో ఆ క్షేత్రంలో అనేక దానాలు చేశాడు. తన వెంట వచ్చిన మేనల్లుడు గోవిందుకు కన్యాదానం చేస్తానని మాటిచ్చాడు. అక్కడే సంకల్పం చెప్పి అతని చేతిలో ధారపోశాడు. పాపం! ఆ గోవిందుడు గూనివాడు ఊరికి వచ్చాక విషయం తెలిసిన బంధువులంతా సనేమిరా అన్నారు అదేమని (ప్రశ్నించిన గోవిందునికి మామ మాటకు సాక్ష్యమెవరున్నారని ఎదురు ప్రశ్నించారు. గోవిందుడు తిరిగి కాశీ వెళ్ళి భావనారాయణుని ప్రార్ధించాడు. సహృదయుడు, దీన రక్షకుడూ యైన ఆ భగవంతుడు తనతోపాటు కాశీ విశ్వేశ్వరుని వెంటబెట్టుకుని పొన్నూరు వచ్చి సాక్ష్యం చెప్పి పెళ్ళి జరిపించాడు. అస్వామే “సాక్షి భావనారాయణుడు' గా ఈ (గ్రామంలో నేటికి పూజలందుకుంటున్నాడు. ఇచ్చిన మాట తప్పకుండా, పరోపకారులై జీవించాలని ఆచరణ పూర్వకంగా సందేశమిచ్చిన భావనారాయణుని పేరుమీద సమాజంలోని వెలుగునీడలను పొన్నూరుకు చెందిన డాక్టర్‌ తూములూరు శ్రీ దక్షిణామూర్తి శాస్త్రి ఆటవెలది లో శతరూపాలుగా చిత్రించిన శతకమే భావదేవ శతకము (1995) “సాక్షి భావదేవ! సదయ హృదయ! అనే మకుటంతో పాటు పద్యాలన్నీ ఆర్తితో గొంతెత్తి పాడుకోవటానికి అనుకూలంగా ఉండటమే ఈ శతక విశేషం. దురాచారాలను నిరసించటం; నీచ మనః ప్రవృత్తులను ఎండగట్టడం; మనిషి ఎలా జీవించాలో తెలియపర్చటం; సంస్కృతికి బదులు నాగరికత, పరిశుభ్రతకు, మారు ఫ్యాషన్లు వచ్చిపడుతున్న వైనం, వంటి లోకవృత్తాలే ఈ శతకానికి ఇతివృత్తాలైనాయి. 1 మనసులోన నొకటి; మాటాడు నాక్కటి; చేయు నొకటి, చపల చిత్తుండెపుడు (29) 2. గీతలోన లేక గిల్లుకాన్నను రాదు శాంతి గలుగువాండె సకూర్ధ పూర్ణుండు (85) 3. _ స్వార్ధమతి కొదవునె సమరస భావంబు ఆచరించువాండె ఆదర్శవంతుడు (16) 4. పడ్చువారలెపుడు నేడ్చుచు నుందురు తృప్తి నందువాండు దీప్తి బొందు (75) 5. అనుభవమ్ము లేని యాత్మ బోధలు సేయు పండితుండు పరమ పదము గనడు (56) _.- వంటి సూక్తులు, లోకోక్తులు ఎన్నో ఈ శతకంలో తేట తెలుగులో రాయబడ్డాయి. పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం త్వ

వేణుగోపాల 18 వ శతాబ్దిలో వచ్చిన కాసుల పురుషోత్తమ కవి రచన హంసలదీవి వేణుగోపాల శతకం వాసికెక్కింది. ఇతడే రాసిన ఆంధ్రనాయక శతకం వ్యాజస్తుతి శతకాల్లో అ(గ్రగణ్యమైంది. పురుషోత్తమ కవి రచనలను తలపించే శతకమొకటి ఈ దశాబ్దిలో వెలువడింది. ఆంధ్రనాయక శతకంలోని ఆలు నిర్వాహకురాలు ... అన్న పద్యానికి అనుకరణ ప్రాయమైన పద్యమిది. సీ; వటుడు వంచును నమ్మి బలిదాన మీకున్న విశ్వవిక్రముడను పేర దేది? కార్తవీర్యుండు గోహర్త కాకున్నచో క్షితిపతి సంహార కీర్తి యేది? కైక మంధర పల్కు గ్రహియింప కున్నవో దశకంఠు దునిమిన యశము గలదె? దుర్యోధనుండు తా ధూర్తుండు గాకున్న మానరక్షకుడన్న మాట యేది? ఎదుటి లోపముల వలన నింత వాడ వైతివా భళి నల్లనయ్య నిజ మెటిగి న ఘనులెవ్వరు? స్వామి జ్ఞానమ్మునిమ్ము సత్యవర వేణుగోపాల సాధులోల. (పుట. 11) విశాఖపట్నం జిల్లా మంగవరానికి చెందిన సుంకరణం వేంకటరామ కృష్ణారావు 1993ట్ర8 శ్రీ వేణుగోపాల శతకం రచించారు. ఈ వేణుగోపాలుడు ఏ క్షేత్ర దైవతమో కవి పేర్కొనలేద్స, కంచికామకోటి పీఠాథధీశులు శ్రీ చంద్రశేఖరేంద్ర సరస్వతి భక్తులైన ఈ కవి స్వామి వార్రి శతజయంతి సందర్భంగా ఈ వేణుగోపాల శతకాన్ని వెలువరించారు. స్వామి శివానందుల అనుగ్రహానికి కూడా పాత్రులైన ఈ కవి ఒక ప్రసిద్ధ శతకం పేరు పెట్టుకొని ఆ కవి రాసిన పద్యాల వంటివే రాయటం వల్ల ప్రత్యేకత ఏమీ కన్పించదు. “కావు కావు మటంచు కాకంబు నిన్నదే వేడుచున్నది ప్రభో వేగ వినుము" ... పలు పద్యాలు శేషప్పు కవి రచించిన నరసింహ శతకంలోని పద్యాలను తలపిస్తాయి. 'విద్యల రక్షింప పెను మీన మైతివి..." అంటూ ఒకే ప్ల పద్యంలో ఈ కవి దశావతారాలను వర్ణించారు. సురలకై గిరి మోసి సుధ నిచ్చినందుకు ప్రతిఫలంబుగ శ్రీని బదయ లేదా క్త కె.వి. రమణాచారి

వాలి నొక్ష్మని జంపి యాలికై సుగ్రీవు బలమెల్ల రణమున నిలుప లేదొ ఆ విభీషణు గాచి రావణు లంక గు ట్టంతయు నెజిగి జయమ్ము గొనవా నంద యశోదల నందనుడ వయినం దుకు వ్రేతల దెల్ల దోచుకొన వొ ఈతకాయంత యిచ్చితో యేరికైన తాటికాయంత లాగు తత్త్వంబు నీది ముందె సర్వ మర్పించితి బ్రోవుమయ్య సత్యవర వేణుగోపాల, సాధులోల (పుట, 55) వంటి పద్యాలు కాసుల పురుషోత్తమ కవిని పలుమార్లు జ్ఞప్తికి తెస్తాయి. శంకర

“శంకరా” అనే మకుటం గల ఈ శతకం మొదటిసారిగా 1911 లో ముద్రించబడింది.

మళ్ళీ యెనభై ఏళ్ళకు 1992 లో పునర్ముద్రణ పొందింది. సుమారు 150 యేళ్ళ క్రితం కర్నూలు జిల్లా తడకనపల్లె గ్రామంలో సమాధి నిష్ణుడైన రాజయోగి కవి రామయోగి రచన ఇది ఈ యోగిపుంగవుని శిష్య ప్రశిష్యులు ఇన్నాళ్ళకైనా మళ్ళీ ఈ రచనను తిరిగి వెలువరించటం ముదావహం.

రామయోగి తాను విశ్వకర్మ కులజుడనని తన తండ్రిపేరు శేషయ్య అని, పున్నోజు వంశ సంజాతుడనని తన వివరాలను తెలియ చేశారు. ఇతడు ప్రదీప దీపిక, యోగీశ్వర విలాసం, శుద్ధ రాజయోగ సారం... తదితర 15 రచనలు చేసినట్లు తెలుస్తుంది. వీటిలో 1884 - 1915 మధ్య కాలంలో పన్నెండు (గ్రంథాలు ప్రచురితమైనాయట, కాని అవి నే డలభ్యాలు,

ఈ శతకంలో 102 పద్యాలున్నాయి. అన్నీ ఉత్పలమాలలే ఒకటి మాత్రం చంపకమాల ఉంది. ఈ శంకర శతకంలో భక్తి, వైరాగ్యం, యోగం, వేదాంతం .. ఉగ్గడింపబడ్డాయి రామయోగి భాగవతం, భగవద్గీత, మోహముద్గరం, తదితర గగ్రంధాలతో విశేష పరిచయమున్నవాడని ఆతని రచన వల్ల అర్ధమవుతుంది. యతివరుల వేషాలు వేసినంత మాత్రాన మోక్షం సిద్ధించదని కవి ఇలా సెలవిచ్చారు.

బూడిదపూసి దందమునుబూని కమండలు పూస పేరు ల ల్లాడంగం గావికోకలు కులాశ్రమ ధర్మము వేషభాషలన్‌ పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 43

వాడలు వాడలున్‌ దిరుగువారికి మోక్షము చేరంగల్లునా బోడి శిరంబుతో క్షుదకు బూటక మందుటగాక శంకరా! (శంకర శతకము, పుట. 28) కర్నూలు జిల్లా పూర్వ కవి, యోగసిద్ధులు, వీరమహేశ్వర (జంగమ) కుల సంజాతుడూ అయిన నందికొటుకూరి శంకరయోగి (1770-1825) 1795 ప్రాంతంలో రచించిన శతకమిది. సాహిత్య సేవకులు, పరిశోధకులు అయిన వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్యులు ఈ శతకాన్ని పరిష్కరించి 1994 లో ప్రకటించారు. ఇందులో 60 ఉత్పలమాలలు, 41 చంపకాలు ఉన్నాయి.చివరన ఒక కందపద్యం చెప్పబడ్డాయి. “శంకరా అనే మకుటంలోనూ, శంకర శతకం పేరులోనూ కవి మరియు అతని ఇష్టదైవాల నామాలు రెండు కనిపిస్తాయి. ఉ॥ వ్యోమము నందు బక్షముల - నూచక నిల్చిన పక్షి భంగి ద్భ గ్వ్యోమము నందు మానసము - నుంచి చలత్వము ద్రుంచి సంచితా గామి సమూహ దారువుల - గాలగవేసి చిదగ్నిలోన ని స్సీమ సుధాబ్టిలోన మతి - జేర్చిన వాడె స్థిరుండు శంకరా (50) మోక్షార్జుల లక్షణాలను, కర్తవ్యాలను చక్కగా ఈ పద్యంలో శంకర కవి తెలియ చేశారు. ఈ శతకంలోని మొదటి ఎనిమిది పద్యాలు అంత్యప్రాసలతో శంకర నామ గుణకీర్తనంతో నున్నాయి. మిగిలిన పద్యాలు శైవ వేదాంతపరమైనవి. 25,26 పద్యాల్లో గురు మహిమాఖభివరన 44,45 పద్యాల్లో సాంఖ్య, తారక, అమనస్కముల గురించి వర్ణించబడినది. న! సుప్రసిద్ధ సంస్కృత పండితులు శలాక రఘునాధ శర్మ భాషాప్రవీణ చదువుకునే రోజుల్రం 1960 లో రాసిన శతకమిది. కాలగర్భంలో కలిసిపోయిందనుకున్న ఈ శతకం మృప్టై నాలుగేళ్ళు అసూర్యంపశ్యగా పడియుండి అనూహ్యంగా దొరికింది. 1994 అక్టోబర్‌ లో వెలుగులోకి వచ్చింది. అక్కడక్కడ శబ్ద స్థాలిత్యాలున్నా వాటిని దిద్దకుండా అప్పటి పరిమిత ప్రజ్ఞకు నిదర్శనంగా యథాతథంగా శర్మగారు దీన్ని వెలువరించారు. మనసొక పాలకుండ యయి మాయక భావ సమూహ మెల్ల చి కృని జిగిదేరు క్షీరమయి, కల్గిన తావక పాద భక్తి య న్ననలము నందుం గ్రాగం గననౌ ఫల మన్నవనీత మున్నివే దన మొనరింతు, నీ విషము దద్రావిన మైకము పోవ శంకరా (62) 21 రెండేళ్ళ వయస్సులో ఉన్న శర్మకు 60 యేళ్ళు నిండినట్లు జీవితం భారమైన దశలో “ఈ బరువున జేయు పాతకము పట్టి పలార్చు పునర్భవంబు నే తెరగున మోయంగాం గలను?” దీనుడ గావుము నన్ను శంకరా! (84) అని వేడుకున్నాడు ఎదలో వెల్లువెత్తిన చీకట్లు జీవన త్త కె.వి. రమణాచారి

మార్గంలో ఎదురైన కంటకాలు వెరసి ఈ కవి తనను రక్షించుమనే వేదనతో తన అంతరంగాన్ని శ్రీ శంకరునికి నివేదించారు. గురజాల రామలింగేశ్వర కర్నూలు జిల్లా ఎమ్మిగనూరు తాలుకా నాగులదిన్నెకు సమీపంలో గురజాల క్షేత్రముంది, ఇక్కడి క్షేతదైవమైన రామలింగేశ్వరునిపై అష్టావధాని మద్దూరి రామమూర్తి 103 సీసపద్యాలతో రచించిన శతకమిది. పూని శిలల నుండి నూనె తీయగ వచ్చు విష సర్పమును మెడవేయవచ్చు సప్త సముద్రాల సరవి దాటగ వచ్చు భీకరమౌ పులి సాకవచ్చు బడ బానలమ్మును కడుపున నిడవవచ్చు తగు మరీచిక నీరు ద్రావవచ్చు కాలదండమునైన కడగి ఢీకొనవచ్చు వజ్రాయుధమునైన వంచవచ్చు. గీ కాని దేవాధిదేవ దుష్కర్మ రతుని మార్చ శక్యంబె మముబోటి మానవులకు భక్త హృదయాబ్ద భృంగ పాపొఘ భంగ తరాజిత సుధాంగ గురజాల రామలింగ. (58) ఏనుగు లక్ష్మణ కవి “తివిరి యిసుమున దైలంబుం దీయవచ్చు' అన్న పద్యానికి అనుకరణ ప్రాయమైన సీసపద్యమిది. పూర్వ శతకాలలోని భావాలనే ఈ కవి తిరిగి చెప్పారు. నూతనాంశాలు మృగ్యం. పద్య రచన మాత్రం ధారగా సాగిపోతూ ఉంది. కాశీ విశ్వేశ్వర ధూర్దటి శ్రీకాళహస్తీశ్వర శతకాన్ని గుర్తుకు తెచ్చే ఆధునిక శతకం శ్రీకాశీ విశ్వేశ్వర శతకము శతకం పేరు, మకుటం, భావం, ధార, భక్తి ప్రపత్తుల విషయంలో ఈ శతకకర్త స్ఫూర్తి పొందినట్లనిపిస్తుంది. 'శ్రీ కాశీవిశ్వేశ్వరా' మకుటంతో 108 మత్తేభ, శార్దూల విక్రీడితాలతో ఈ శతకాన్ని పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా, నరసాపురానికి చెందిన దా॥ శనగవరపు రవిశంకర్‌ హృషీకేశ శర్మ 1996 లో ప్రకటించారు. బెనారస్‌ హిందూ యూనివర్సిటీలో పరిశోధన నిమిత్తం కాశీ నివాసం చేసిన ఈ రచయితకు విశ్వేశ్వరునిపై కలిగిన భక్తి ఫలమే ఈ శతకం. పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం డర్‌

కన్నుల్‌ కాయలు కాచెబో యరయగన్‌ కాలాత్మకా చూడవే యెన్నన్‌ నా మది 'పాపి' యంచు నిను నూహించెం గదా రక్షగా విన్నాణమ్మది యిచ్చి ప్రోవ నిటకున్‌ వేంచేయరా వేగమే చిన్నందేర్చర నీదు భక్తుడు ధరన్‌ శ్రీ కాశీవిశ్వేశ్వరా (49) శతకాదిలోని “శ్రీ కైవల్య పదమ్ము కోరి మదిలో జింతించు నీపాదముల్‌' అన్న పద్యపాదం ఎర్రన ధోరణిని తెలుపుతుంది. శ్రీశైల మల్లీశ్వర శతకాలను దశక విభాగ మొనర్చటం పాకృత సంప్రదాయం. కొవ్వూరుకు చెందిన వారణాసి వేంకటేశ్వర శాషస్రి తమ శ్రీశైల మల్లీశ్వర శతకాన్ని (1997) ఏకాదశ విభాగమొనర్చారు.

1. ప్రార్ధనాభిషేకం, 2. మంత్రాభిషేకం, 3. భక్ష్యఖిషేకం, 4.స్తుత్యభిషేకం, 5. అభినందనాభిషేకం,
2. జ్ఞానాభిషేకం, 7. ఆలోచనాభిషేకం, 8.కల్యాణాభిషేకం, 9. సామాజిక స్పృహాభిషేకం,
3. అవేదనాభిషేకం, 11.అమృతాభిషేకం. అభిషేక ప్రియుడైన పరమేశ్వరునికి ఇలా 11 శీర్షికలతో పద్యాభిషేకం చేయటం విశేషం. శాస్త్రిగారు శార్ట్జూల మత్తేభాలతో తమ శతకాన్ని నడిపించారు. కావ్యపద్ధతి ననుసరించి ఇష్టదేవతా స్తుతి, శ్రీశైలం గురించి రాసి శతకాన్ని ఆరంభించారు వినాయక స్తుతిలోని వైవిధ్యం గమనించదగింది. నీవు కవీశ్వరుండగుడు నేనును గూడ కవీశ్వరుండనే నీవు వారణాస్యుడవు నేను, దలంపగ వారణాస్యుడన్‌ నీవు భవాని పుత్రుడవు, నేనును గూడ భవాత్మజాతుడన్‌ నీవు విఘ్నహర్తవట ! నేనది కోరితి విఘ్న నాయకా |! (15) మొదటి పాదంలో 'కవిం కవీనాముపమ(థశవస్తవం' అన్న వేదపారం వస్తుంది. రెండవ పాదంలో కవి తమ ఇంటిపేరును ప్రస్తావించారు. కంఠస్థమ్మొనరించినాడను భవత్మ్కారుణ్య తారుణ్యముల్‌ డుంరిన్‌ విఘ్న నివర్తనార్ధినయి చాటూక్తిన్‌ బ్రశంసించి వై కుంరా వాసు సహస్ర నామముల వాకొంటిన్‌ మనోజ్జంబుగా కంరేకాల ! భవాబ్ధి దాటుటకునై కాంక్షించి మల్లీశ్వరా (24 భగవత్మృపను ఆశించి కవి తన అంతరంగా న్నిలా ఆవిష్కరించారు. శతం కె.వి. రమణాచారి

దత్తాత్రేయ స్తోత్రప్రియః విష్ణుః అభిషేకప్రియః శివః వందనప్రియః రవిః దత్తాశ్రేయస్మరణాత్‌ అని సంప్రదాయం. విష్ణువు స్తోత్రప్రియుడు. శివుడు అభిషేకప్రియుడు. సూర్యుడు వందనప్రియుడు స్మరణమాత్రాన ముక్తిని ప్రసాదించే దేవుడు దత్తాత్రేయస్వామి. భక్తులు దత్తాశ్రేయుని అపరావతారంగా శ్రీశ్రీ గణపతి సచ్చిదానంద స్వామి వారిని తలుస్తారు. ప్రముఖ శతావధానులు, ఆశుకవులు గండ్లూరి దత్తాత్రేయశర్మ గణపతి సచ్చిదానంద స్వామికి దత్తాత్రేయకు అభేదం పాటించి ఐక్యానుసంధానం గావించి 'దత్తాత్రేయ భక్తప్రియా!' అనే మకుటంతో అష్టోత్తర శత పద్యప్రసూనాలతో స్వామిని అర్చించి తరించారు. కామంబున్నది క్రోధమున్నది పురాకర్మంబు తోడున్న దీ సామగ్రిన్‌ గురు దక్షిణాకృతిగ వాత్సల్యమ్ముతో గొమ్ము సం క్షేమాభ్యున్నతి నిమ్ము శ్రీ గణపతి శ్రీ సచ్చిదానంద ద త్తా' మోమోటములేల? ఉన్నదిది దత్తాశక్రేయ భక్తప్రియా! (పుట. 35) దత్తాత్రేయశర్మ పరమోజ్ఞ్వల భావుకతకు నిదర్శన మీ పద్యం. గురు శబ్దానికి గు=అంధకారః, రు=తన్నిరోధకః అని అంధకారాన్ని తొలగించువాడు గురువని భావం. అంధకారాన్ని తొలగించడమంటే వెలుగుతో నింపడమని అర్ధం. తమస్సులోంచి జ్యోతిస్సులోకి చేయిపట్టి నడిపించి తీసుకొనివెళ్ళే ఆ 'గురువుకు గురుదక్షిణగా కవి సమర్పిస్తున్నది తనలోని కామము, క్రోధము పురాక్ళతము , కామక్రోధ పురాకృత త్రయాన్ని గ్రహించి ఏమి ఇవ్వాలని ఆలోచిస్తున్నారో చూడండి సంక్షేమాభ్యున్నతి. మూడింటిని సమర్పించాడు కనుక సంక్షేమం సైతం మూడు తీరులుగ కలగాలి. శారీరక మానసిక ఆధ్యాత్మిక సంక్షేమాన్ని అభిలషిస్తున్నారు. అతిశయించిన కామం శారీరక దార్థ్యానికి, అతిశయించిన క్రోధం మానసికవైక్షబ్యానికి, పురాకృత పాపాలు ఆధ్యాత్మికత కుంటుపడదానికి హేతువులవుతాయి. వాటిని తొలగించడానికి సమర్భుదైనవాడు, వాటికి అతీతుడైనవాడు గణపతి సచ్చిదానంద. కవి మొహమాటం లేకుండ తనదగ్గరున్నది (కామక్రోధపురాకృతాలు) ఇచ్చి సంక్షేమాభ్యున్నతి ఆశిస్తున్నారు.

దత్తాశ్రేయశర్మ పద్యనిర్మాణంలో పాటించిన శిల్పాన్ని పీరికలో అవధూత దత్తపీరానికి చెందిన విద్యాధికారి కుప్పా వేంకటకృష్ణమూర్తి చక్కగా విశ్లేషించి చూపారు.

“పరాక్రమం కలవాడికి సాహసం సహజసిద్ధం. అందుకే ఈ కవి తన ధ్వని ధ్వానంలో యెంచుకొన్న పల్లవి, రెండు పాదాల్లో యతిని, నాలుగవ పాదంలో ప్రాసవిచ్చిత్తిని, నెత్తిన బెట్టింది. రెందు పాదాలయ్యేసరికి, యింకా భావం పూర్తికాకుండానే, మూడవ పాదం ప్రారంభంలో పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం త్తే

యత్యక్షరం పీకపట్టుకొంటుంది. నాల్లవ పాదంలో ఎటూ కాకుందా, రెండు సంబోధనల మధ్య, పదకొండు అక్షరాలు విడిగా మిగిలివుంటాయి. వీటిలో మొదటిది ప్రాసాక్షరం, ఈ ఇరుకులో పద్యం పూరించాలి. ఇలా ఒకటి కాదు, వంద పద్యాలు. అయినా సరే, ఒక్క పద్యంలో గూడా యీ పదకొండక్షరాల ఖండంలో వ్యర్థ పదాలున్నాయేమో వెదకండి. పాద పూరణ ప్రయాసలున్నాయేమో వెదకండి దొరకవు. అదీ యీ కవికి పద్యంపై గల పట్టు". (పుట.3) తెరపై సాగెడు బొమ్మలాట (బ్రతుకంతే! సూత్రధారుండ వెం దరి నెట్టెట్లు విభిన్న వేషములతో తైతక్కలాడించినన్‌ సిరిమువ్వన్‌ బలె నేను శ్రీగణపతి శ్రీసచ్చిదానంద ద త్త! రవాళింతు భవత్పదాబ్దముల దత్తాత్రేయ భక్ర్తప్రియా! (69) “పద్మ పత్ర మివాంభసాొ' అన్నట్లు, మనిషి సంసారంలో ఉండవచ్చు కాని సంసారం మనిషిలో ఉండకూడదన్నట్లు తెరపై కనిపించే పాత్రధారులకు, రామకృష్ణాది పాత్రలకు సంబంధం లేనట్లే సంసారాన్ని అనుబంధంగా తప్ప బంధంగా పరిణమింప చేసుకోకుండా జీవిస్తూ జీవన లక్ష్యమైన 'భగవత్పదాబ్దముల” సేవానురక్తిని విస్మరించననడం ఉదాత్తభావాభివ్యక్తీకరణం, ఏతద్భావాభివ్యక్తీకరణం దత్తాత్రేయశర్మ గారి దొక్కరిదే కాదు. దేహధారులైన జీవులందర్తు విశ్వాత్మతో అనుసంధానం చేసుకోవడానికి చేసే పరిదేవనమే. పదే ఆరాటమే. అందుకే శర్మగారు... ఇది నా యొక్కని గుండెస్పందనము కాదింకెందరో చెప్పు కా న్నది జీవాత్మల ఐక్యఘోష యిది అంతర్వామికిన్‌ మీకు మం చిదిగా తోచినచాలు శ్రీగణపతి శ్రీసచ్చిదానంద ద త్త ధరింపన్‌ వలె పద్యమాలికలు దత్తాత్రేయ భక్షప్రియా! (పుట. 104) అని శతకాంతంలో తన వైయక్తిక జీవుని వేదనను సాధారణీకరించి సమస్త జీవు వేదనగా మలిచి పలికించారు. మకుటం శతకానికి సాధారణ లక్షణం అయితే ఆ షో ఒక పదంగానో, ఒక సమాసంగానో ఉండి ఒక పదం మొదలుకొని ఆ పంక్తి పర్యంతం అవ్యవహితంగా ఉండడం సర్వసామాన్యాంశం. సుమతీ! అనే మకుటం ఒక పదంతో ముగ్నవ్నే “విశ్వదాభిరామ వినురవేమ! భద్రగిరి దాశరథీ కరుణాపయోనిథి! శ్రీకాళహస్తీశ్వరా! లాంటి మకుటాలెన్నింటినో చూపుకోవచ్చును. కాని దత్తాశ్రేయశర్మగారు తనశతకంలో రెండు మకుటాలను ప్రయోగించారని చెప్పుకోవాలి. పతి శీస దత్త చరుర్దపిదాద ల ధత్తాకయ ల శ్రీగణపతి ర్రేసచ్చిదానంద న ధ్‌ ర యే ర్ట వ్యవహితంగా ప్రయోగించారు. చతుర్ధపాదాద్యక్షరం “దత్తా! అని సంబుద్ధితో ముగియడం వల్ల సమాసప్రయోగానికి అవకాశం శతి కె.వి రమణాచారి

లేకపోయింది. అవధానులకు వ్యస్తంగా రాయడం కన్నా సమాసచాలనం సులువు. భాష భావం సంప్రదాయబద్ధమైన సలక్షణమైన రీతిలో సాగింది. శ్రీ వేంకటేశ్వర కలియుగదైవం శ్రీనివాసునిపై వచ్చిన శతకాలకు కొదవలేదు. కాని తమ శతకాల్లో స్వామీ వారికి చేసే వివిధ సేవలను గురించి విపులంగా వర్ణించిన శతకకారులు కన్పించరేమో? ఆ కొరతను తీర్చిన శతకమే వెంకటగిరికి చెందిన విద్వాన్‌ వి.వీరమల్లయ్య 1996 లో రచించిన శ్రీ వేంకటేశ్వర శతకం. వృత్తిరీత్యా ఆంధ్రోపాధ్యాయులైన వీరు ప్రవృత్తి రీత్యా హరికధా భాగవతార్‌ ఈ శతకంలో స్వామి లోక రక్షణా చణత్వం దివ్యరూప, జెన్నత్యాదుల వర్జన, వందనాదుల ప్రయోజనం, వినయ విశ్వాసాదులు, దశావతారాలు, భక్తుడి ఆర్తి, పశ్చాత్తాపం, వేదాంతం .. వంటి అనేక విషయాలు వర్ణించబడ్డాయి. వీరమల్లయ్య చేసిన పూలంగి సేవ వర్ణన ఇలా ఉంది మళ్లెలు మొల్లలున్‌ తులసిమాలలు పంకజ పారిజాతముల్‌ కౌల్లగ నాగమళల్లెలును కోకనదాలు గులాబి సంపెదీగల్‌ పెల్లుగ చంపకంబులును పెంపు వహించెడి పూలసేవ వే కళ్ళను జూడగా వలదె కల్దదె మోక్షము వేంకటేశ్వరా! ఇలాగే ఊంజల్‌ సేవ, గురువారపూజ, నిత్యకల్యాణం వంటి శ్రీవారి సేవలెన్నో ఈ శతకంలో వర్ణించబడ్డాయి. కవి ఆదర్శానికి, ధారాశుద్ధికీ పద్యం నికషోపలం గుణవతియైన భార్య... గుణవతియైన భార్య, తనకున్‌ గడునచ్చిన వృత్తియున్‌, దయా గుణభరి తాత్ముడౌ గురువు గ్రూరత లేని ప్రభుండు సత్య స ద్గుణ మణిలైన పుత్రుడును గూరిమి నాపద బాపు మిత్రుడున్‌ ఎనమ లభించుటల్‌ భువి నదెంతటి భాగ్యమొ వేంకటేశ్వరా! శ్రీమతి ఓగేటి ఇందిరాదేవి నవలా రచయిత్రి, వ్యాసకర్రి చిక్కని పద్య కవయిత్రి, హైదరాబాదులోని సిటీకళాశాలలో ఆంధ్రోపన్యాసకులుగా పని చేసి విశ్రాంతి తీసుకొన్నారు. 1999 లో “శ్రీ వేంకటేశ్వర శతకము” ను రచించారు. వ్రాసిన రామచంద్రు కధ వ్రాసితి వంచనిపించుకో వృధా యాసము గాక కట్టుకధలైహికమా పరమాయటంచు. అన్న విశ్వనాధ సత్యనారాయణ ప్రసిద్ధ పద్యం ఛాయలో ఇందిరాదేవి పద్యకవిత్వం * వస్తువైవిధ్యం శ్రి

వ్రాసిన దేవన దేవుకధ వ్రాసితి నంచనిపించుకోవలెన్‌ ఆశగ గ్రంథమెల్ల పరమార్ధముగా హృది నెంచుకోపలెన్‌ మోము మానుచున్‌ ప్రజలు మోదము తోడుత నుండగావలెన్‌ శ్రీ సడి నాయకా! (ప్రభువ! శీఘ్రుము కావుము వేంకటేశ్వరా! (6) “బాల ప్రిపురసుందరీ శిల్బాన్ని వేంకటేశ్వరస్వామిగా మార్చారని, శైవపీరాన్ని వైష్ణవపీఠంగా మార్చారని రకరకాల ఐతిహ్యాలు తిరుపతి వేంకటేశ్వరస్వామి పట్ల ఉన్నాయి. ఇవ్పుదు వాటి చర్చ మనకు ప్రధానం కాదు. వాటిని తాత్వికంగా స్మరిస్తూ 'సర్వదేవ నమస్కారః కేశవం 'ప్రతిగచ్చతో అన్నట్లుగా దేవతలందరూ ఒకటే అన్న సమైైక్యభావాన్ని ప్రబోధిస్తున్నారు. బాలవు శక్తివో హరివొ బాలశశాంకుని రేఖదాల్చు నా నీలగళుండ వో స్వభువ! నీదు విశిష్టరూపు నెంచగా చాలము, జ్రైనుడౌదువొక, చక్కని షణ్ముఖుడౌదువేమొకో యేలు కొనంగదే వదలి ఏమరిపాటును వేంకటేశ్వరా! (99) ఈ పద్యంలో ఇందిరాదేవి శాక్తేయం, వైష్ణవం, శైవం, కౌమారాలతో పాటు'జైనుడవు” అని కూడ అనడం విశేషం. ముద్రది యన్నమయ్యది సముద్రములో మజియాకుసైం దగన్‌ నిద్ర నటించు పోరనికి నిద్రకు లాలిని జోలపాదెదన్‌ ఛిద్రము చేయకే బ్రతుకు చిచ్చిని కొట్టెదు శ్రీ జనార్దనా! భద్రము నీకు నీ ప్రభకు భద్రము జోలకు వేంకటేశ్వరా! (101) ఇందిరాదేవి పుట్టిన ఇంటికి, మెట్టిన యింటికి సంతానానికి శుభంబులు (పసాదించాలన్ని 'పట్టిన పట్టు విడువక వేంకటేశ్వరుని పాదములు పట్టి ప్రార్ధించారు. విశాఖ జిల్లా యలమంచిలి తాలుకా, కొక్కిరాపల్లికి చెందిన ఖైరవభట్ల శినరామ్‌ రభించిన తొలి శతకమీది. ఆటవెలది ఛందస్సులో అలతి అలతి పదాలలో తన జననీ జనకుల షష్టిపూర్తి సందర్భంలో (1995) రచించి కవి శ్రీ వేంకటేశ్వరునికి సమర్పించారు ల పొప పంకిలమ్ము - పొడు జన్మించింది కామవాంఛ ఎదను క్రమ్ముకొనియె నీదు పూజ చేయ నిలకడ లేదాయ వేగ బ్రోవరమ్ము వేంకటేశ... (పుట. 14) అని కవి వేడుకున్నాడు. న ఈ చిన్ని శతకానికి పఠిక రాసిన డా నండూరి రామకృష్ణమాచార్యులు శ్రీ ఖైరవభట్ల కవిత బరువు తక్కువ, బలం ఎక్కువ అని భావించారు. పై పద్యం చదివిన వారికి ఈ విషయం వెంటనే అర్ధమౌతుంది. 50 కెవి రమణాచారి

“వేంకటేశ్వరా” మకుటంతో ఉన్న తాళ్ళపాక శ్రీ వేంకటేశ్వర శతకం సుప్రసిద్ధం. అదే మకుటం, అదే పేరులో కర్నూలు జిల్లా, బి. తాండ్రపాడుకు చెందిన హిందీ పండితులు ప్రత్తిగొడువు వేంకటేశ్వర రాజు 1992 లో ఒక శతకం (ప్రకటించారు. 105 చంకపకోత్పలమాలల్లో ఇది రాయబడింది. 1-82 వరకు ప్రార్ధన - లోకవిధానం నివేదన; 83-92 వరకు దశావతారాలు; 98-101 వరకు వేంకటేశ్వరావతరణ; 102 లో అంకితం; 108,104 కవిపరిచయం; 105 మంగళ వాచకం పద్యాలున్నాయి.

ఉ॥ న్యాయము లేని పాలనలు, నాణ్యము కానటువంటి వస్తువుల్‌

తోయము లేని కూపములు తూర్యము లేని వివాహ కార్యముల్‌

ధ్యేయము లేని యత్నములు, దీక్ష వహింపని భక్తి తత్వముల్‌

హాయిని గూర్చలేవు జగమందున తధ్యము వేంకటేశ్వరా. (తత్త) చ॥ తిరుమల జేరి పుష్కరిణి తీర్ధము నందు మునింగి భక్తిచే

నిరుపమ తోష చిత్తమున నీదగు మందిర మందు జొచ్చి సం

బరమున గూర్చు నీ ప్రతిమ పావన రూపము గాంచి నాడ, నే

వరముల గోర, ధన్యుడను భక్త జనావన వేంకటేశ్వరా. (39) వంటి మధురమైన పద్యాలు ఈ శతకంలో ఉన్నాయి.

ఖమ్మంలో వెలసిన స్తంభాద్రి వేంకటేశ్వరుని వైభవాన్ని వర్ణించే క్షేత్ర మాహాత్యాాన్ని పోలిన చిన్న పద్యకావ్యమిది. డా॥ కె.కోదండ రామాచార్యులచే 1982 లో రాయబడిన ఈ చిరుపొత్తం 1996 లో ముద్రణకు వచ్చింది. ఇందులోని శ్రీ వేంకటేశ్వర ప్రార్ధన, విష్వక్సేన - పంచాయుధ

• అళ్వారాచార్య ప్రార్ధనక్రమము ఆముక్తమాల్యదలోని ప్రార్ధనా క్రమాన్ని పోలిఉంది. స్థూలంగా ఈ గ్రంధాన్ని స్టల మాహాత్మ్యం, ఉత్సవ వైభవం అని రెండు భాగాలు గా పేర్కొనవచ్చు. ధ్వజస్తంభ - సభా మంటప - కార్యాలయ - క్రతు స్తంభాదిక వర్ణనలు ఆలయ స్వరూపాన్ని కన్నులకు కట్టిస్తాయి. నిత్యోత్సవ, వారోత్సవ, పక్షోత్సవ, మాసోత్సవ, వత్సరోత్సవాలను కవి విపులంగా వర్ణించారు ఉత్పలమాలాది ప్రసిద్ధ ఛందస్సులతో పాటు 'కుసుమ విచిత్ర వృత్తము” కొత్త ఛందాన్ని ప్రయోగించటం విశేషం. పలు ఉత్సవాలను కవి ఇలా సీసంలో గుదిగుచ్చారు.

సనక, సనందాది సజ్జన స్తోత్రముల్‌ .

పరగ ్రభాతోత్సవంబు చేసె య పతాయినై..

ఆత్మలు సేవించ నదియె మహారాజ యం త

జ |

సేవోత్సవంబున చెల్లుచుండె / / (గి ౧282. జ!)

రమణితో పాలసంద్రపు వీచికలపైన | ఘ్‌్‌

వర్జీంప డోలోత్సవంబునయ్యె 'అటొల్సి వై ర్‌

వే చా హైదరాబొో మై రాయ్‌

పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం ర్‌

నవనీత కూటమనంజెల్లు ఫణిరాజు పాన్పుపై శయనోత్సవంబు జరిగె. భక్తజనులకు నేత్రోత్సవంబులగును నరుల హృ్బదిలోన నైక్యము వరలునట్లు మనసు భక్తితో నీ వైపు మరలునట్లు ఇచట నీ యుత్సవములు గావించబడును. (పుట. 11) “వేంకటేశ నిన్ను - వేడుకొందు' అన్న మకుటంలో 280 ఆటవెలదులతో కడప జిల్లా, నవీకోటకు చెందిన ఎం.సి. కేశవకుమార్‌ (మళల్లెం చెన్నకేశవులు) ఈ ప్రారనావళిని ణు రూపొందించారు. వృత్తిరీత్యా హిందీ పండితులైనా చక్కని ధారతో,ఉత్తమ కవితాభిరుచితో ఈ శతకాన్ని రచించారు. తిరిగి యలసినాను - తీర్చాలు, క్షేత్రాలు చిత్తశాంతి నాకు - చిక్కలేదు. శాంతి నొసంగినన్ను - సరగున కావంగ (141) వయసు నందు పెక్కు - పాపాలు చేసితి చేరితి చరణాల - చెంత నీదు పాపముల హరించి - పావన మొనరింప (170) పూర్తి ఆత్మాశ్రయ ధోరణిలో సాగిన ఈ శతకంలో భావనలన్నీ పాతవే. అక్కడక్ష్మ్య్య్య ఒకటి రెండు సూక్తులు కనిపిస్తాయి. మంచి చేయలేని మనుజుల కన్నను పరహితమ్ము గూర్చు పశువు మేలు (186) తప్పు జేసినంత తప్పు మాత్రమే గాదు చేయు వాని చెంత చేర తప్పు (126) వృత్తిరీత్యా సబ్‌జడ్జిగా పనిచేస్తూ; మనసు స్పందించినప్పుడల్లా సుమారు 20 ఏళ్ళ కాలంలో అప్పుడప్పుడు ఒక సరసహృదయుడు రాసిన పద్యాలే 1997లో శ్రీ వేంకటాద్రీశ్వర శతకంగా వెలువడ్డాయి. ప్రకాశం జిల్లా అద్దంకికి చెందిన గాడేపల్లి సీతారామమూర్తి 108 వృత్త పద్యాలతో ఈ శతకాన్ని రచించారు. ఆజన్మాంతం తన ఒడిలో పెట్టుకొని సంరక్షించే మట్టితల్లికి ఈ శతకం అంకితం చేయడం కూడా విశేషం. “చిలటుహాస్యంబును, హద్దుమీరని యధిక్షేపంబు, వైరాగ్యమున్‌, తిరమౌ భక్తియు, వ్యంగ్యరీతులు, ధ్వనుల్‌ దీపింపి గా రచించిన శతకమిది ఇందులో భక్తిపరమయిన పద్యాల 5జి కె.వి. రమణాచారి

కంటె సామాజికాంశాలే అధికం. మాతృత్వ మహిమ (46), దీనజన సేవ (50), ధర్మాగ్రహం(52), నిలువుదోపిడి (58), కోనసీమ తుఫాను బీభత్సం (64), దోషాన్ని నిరూపించకుండానే శిక్షించటం (77), సతీసహగమనం (80-81), దళిత స్పృహ (82), విప్లవ సానుభూతి (84), గొంతెమ్మ కోరికలు (87), శ్రీజన పక్షపాతం (88-93), పురుషాధిక్యం (98), శ్రమదానం (102) మొదలైనవి పద్యనిర్మాణంలోనూ, భావంలోనూ ఉత్తమోత్తమంగా ఉన్నాయి పిక్కలు జిక్కవట్టు, మొజాయించు, పొట్లుపడు, నీర్జారు, నిలువుదోపిడి, రెచ్చగొట్టు, లోగుట్టు, కుంభకోణం, పేచీలు, చెడ్డి, చేదుకొను, నడుమంత్రపు సిరి, నోరువిప్పు, నోరుమెదపు, పిసినారి, పుర్రచెయ్యి తదితర ప్రయోగాలు ఈ శతకంలో సందర్భోచితంగా ప్రయోగించబడ్డాయి.

చిత్తూరు కోర్టులో ఈ కవి జడ్జిగా ఉన్న రెండేళ్ళలో 200 సార్లకు పైగా శ్రీ వేంకటాద్రీశ్వరుని దర్శించుకున్నారు. అక్కడి పరిస్థితిని 14-17 పద్యాల్లో వ్యంగ్యంగా, హృదయంగమంగా వర్ణించారు ఎంతో దూరభారం నుండి ఎన్నో వ్యయ ప్రయాసలకోర్చి, ఏడుకొండలు ఎక్కి స్వామిని దర్శించాలని వచ్చే యాత్రికుల పొట్లు; వారిని ఏమాత్రం పట్టించుకోక తొలగదోసే పరివారం జయవిజయుల లాగే రాక్షస జన్మలెత్తి నీచేత చస్తారని ఈ కవి శపించారు. వీళ్ళు చేసే అన్యాయాల్ని నీవు చూడటం లేదు. పంగనామాలు అడ్డం వచ్చాయా? నిద్రపోతున్నావా? లచ్చితో తగవు పడ్డావా? అని స్వామిని మృదువుగా ఆక్షేపించారు. మేమిచ్చే తల నీలాలు వృథాకాకుండా చూస్తే అంతేచాలని నిష్టూరాలు పలికారు.

101 నుండి 108 వరకు దశావతార స్తుతి చేయబడింది. శతకాంతంలోని చివరి పద్యం కల్కి మూర్తిది. స్వయంగా న్యాయమూర్తియైన ఈ కవి గడ్డితినే న్యాయాధీశులను కల్మివై వచ్చి సంహరించమని కోరడం గమనార్హం.

మునుపెన్నండును లేని నీయవసరమ్మున్‌ చూపెదన్‌, కల్మివై

జననంబొందుము సంహరించుటకు పొంసావాదులున్‌, విత్తమం

చనినన్‌ కొంచక గడ్డినైన తిను న్యాయాధీశులే చాలు కా

లునకున్‌ నీకును చేతినిండ పని కల్గున్‌ వేంకటాద్రీశ్వరా! (పుట. 89) శ్రీరంగనాయక

కావేరీ విరజాతోయం వైకుంరం రంగ మందిరమ్‌!

పర వాసుదేవో రంగేశః ప్రత్యక్షం పరమం పదమ్‌॥

విరజానదే కావేరిగా శ్రీ వైకుంరమే శ్రీరంగంగా; పర వాసుదేవుడే శ్రీరంగనాధుడిగా వేంచేసిన దివ్య దేశం శ్రీరంగం. ఈ క్షేత్రం తమిళనాడులో తిరుచునాపల్లి సమీపంలో ఉభయ కావేరి మధ్యమున సుమారు 25 చ.కి.మీ. విస్తీర్ణంతో విరాజిల్లుతోంది. పద్యకవిత్వం * వస్తువైవిధ్యం ర్‌3ె

పశ్చిమగోదావరి జిల్లా ఏలూరుకు చెందిన మాడెం సత్యనారాయణ శ్రీరంగక్షేశ్రాన్ని సందర్శించి, ఆ వైభవానికి పరవశించి, స్వామి కరుణకు పాత్రులై రాసిన వృత్త పద్య శతకమే శ్రీరంగనాయక శతకము (1995) అంతకుమునుపే తమ స్వగ్రామంలో వేంచేసియున్న శ్రీ జనార్దనిపై ఒక శతకాన్ని అమ్మవారైన శ్రీ రాజ్యలక్ష్మి శతకాన్ని రచించిన ఈ కవి తృతీయ రచనగా ఈ శతకాన్ని వెలువరించారు. నేత్రపాటవం అంతగా లేని ఈ కవి పద్యాలను చెబుతూ ఉంటే ఆతని పుత్రికా పుత్రులు, ఈ శతకాన్ని రాసిపెట్టారు. ఇందులో పదకారిన్యం ఏమి లేక అలవోకగా సాగిపోయినా ఇది దక్షిణదేశ ఇతివృత్తమైనందున అక్కడి సంఘటనలు ఇక్కడి పారకులకు సులభగ్రాహ్యమయ్యేందుకు ప్రతి పద్యం క్రింద దాని భావాన్ని కూడా ముద్రించటమైనది. శతకారంభంలో 'పాదుకాస్తవం' పేరుతో 15 పద్యాలను రచించారు అందులో పోతన శైలిలో నున్న పద్యమిది. మ॥ అల వైకుంర పురంబులో నగరిలో నా చంద్రకాంతోపలో తల పర్యంకముపై విభుండు పవళింపన్‌ తా నిజాంకంబుపై లలిత స్ఫూర్తి వొనర్చు నిందిర సపర్య శ్రీల పెంపున్‌ సము జ్ఞలమౌ నీ పద పద్మముల్‌ కొలుతు కృష్ణా! దేవకీ నందనా! (2) ఉ॥ పుట్టితి నీ కటాక్షమున పుణ్యధరిత్రిని మానవాకృతిన్‌ బట్టీతి దేశికోత్తముల పావన దివ్య పదార విందముల్‌ పెట్టిరి బాహు మూలముల విష్ణు సుదర్శన పాంచజన్యముల్‌ గట్టిగ నమ్మి యుంటి నను గావుమ బాయక రంగనాయకా! (21) అని ఈ కవి శరణాగతిని, ప్రవృత్తిని వ్యక్తీకరించారు. శ్రీ వైష్ణవ సంప్రదాయాన్ని అనుసరించి శ్రీమన్నారాయణుని స్వరూప, గుణ, చేస్టిత, విభూతులు, శ్రీ వైకుంఠం, ఆళ్వారుల వైభవం, రామానుజ వైభవం, అర్చనాది మార్గం... తదితర విషయాలు, శ్రీరంగేశుని మహిమలు, లీలాదికాలు ఈ శతకంలో వరించబడాయి. ర్డి , శతకాంతంలో ముక్తజీవుని పరమపద యాత్రను మనోహరంగా ఈ రచయిత వర్ణించారు. అయ్యప్ప కాలపరిణామంలో పాతదేవతలకు కొంత “గిరాకి! తగ్గడం, కొత్తదేవతలు పుట్టుకొని గావడం భారతీయ సంస్కృతిలో అంతర్భాగంగా గుర్తించవచ్చు. దైవభావన మనస్సు నేకాగ్రపరుచుకోవడానికి తోద్బడుతుంది. ఎవరికి ఏ రూపం పట్ల ఆసక్తి ఏర్పడి ఏకాగ్రభావనకు దారి తీస్తుందో చెప్పలేం. అందుకే మనది బహుదేవతారాధన విధానం. ఏకదేవతారాధనం ఉండే మతాల్లో ఆ ఒక్క దేవుని నేను విశ్చ్వసించనంటే ఆ మతంలో వానికి స్థానం ఉండదు. ఈ ర్‌ కెవి రమణాచారి

మధ్య కాలంలో అయ్యప్పకు, షిర్టీసాయిబాబకు, సంతోషిమాతకు జరుగుతున్నంత అర్చనాదికాలు ఓ రెండు దశాబ్దాల క్రితం లేవన్నది అందరికీ తెలిసిందే. దా॥ వుయ్యూరు లక్ష్మీనరసింహరావు అయ్యప్పమాహాత్య్యం, మండల దీక్షావిధి విధానం ఉగ్గడిస్తూ, సామాజిక అంశాలను చక్కదిద్దాలని అర్ధిస్తూ తత్సమపద భూయిష్టమైన. శైలిలో రాస్తూనే సులభసుందరంగా అర్ధమయ్యే తీరుగా అయ్యప్పశతకాన్ని 1698 లో రచించారు. అయ్యప్ప భక్తి ఎంత వ్యాపించినా 'అయ్యప్ప' మకుటంతో శతకం రావడం ఇదే ప్రప్రథమం. నేనొక పురుషుండ నవనీరజలోచనంగాను, గాన నీ పూనిన బ్రహ్మచర్యవ్రతమున్‌ చెడంగొట్టంగలేను, నీకృషా నూన దృగంచలమ్ములు మనోహరరీతిగం జిమ్ము నాపయిన్‌ జ్ఞాననిధీ! దురంత మహిషాసురకాంతక! స్వామి! అయ్యపా! (9) అయ్యప్ప బ్రహ్మచారి అన్న అంశాన్ని ఆలంబనం చేసుకొని నేను సీని కానుసీ (బ్రహ్మచర్యవ్రతాన్ని చెడగొట్టలేను అంటాడు. భావం సరళం. సుబోధకమే. అపురూపమే! “కృపానూనదృగంచలము” అనగా దయతో కూడిన కంటి చూపుల కొసలు చాలు ధన్యమైపోతాము. కళ్ళుపూర్తిగ తెరిచిచూస్తే ఇంకేమన్నా ఉందా అని మహత్త్వాన్ని ఉగ్గడించడం, 'మహిషాసురాంతక' అనడానికి మహిషాసురకాంతక! అనడం ఛందస్సుకోసం అనివార్యమైంది. 'మహిషాసురకుడు'అనే ప్రయోగం అపురూపమో “మహిషాసురమర్దని అంటే సరిపోయేది. ఇంతకు దురంత మహిషాసురాంతక! అని రూపకం చెప్పినపుడు అయ్యప్పను కాళికాదేవితో అభేదభావన చేస్తున్నారు రచయిత అని మనం అర్దంచేసుకోవాలేమో. వేషము వేయగానె కడువేడుక తోడను జుట్టుముట్టి యా వేషముతో నుతింత్రుగద! వీరలె భక్తులటంచు దొంగలన్‌; మోసము తెల్లయైన తజిమోము తెల్లంబడున్‌ బ్రజాళికిన్‌ వేసములోని వారికిని; విజ్ఞత నిమ్ము జనాళి కయ్యపా! (18) అయ్యప్ప భక్తుల వేషాలు ధరించి మనస్సును భగవంతునిపై కేంద్రీకరించలేక డంబాచారంగా పూజలు చేస్తూ శరణమయ్యప్పా” అని అరిచే భక్తులకు చురకలాంటిది ఈ పద్యం. ఎప్పుడు గాంతునో! శబరి కే నరుదెంచి త్వదీయ రూపమున్‌ ఎప్పుడు నీ కృపామృతములీత్రితుపైం బ్రవహించునో కదా! ఎప్పుడు నా మనోగత మహీయసి సంసరణార్తియాలున్‌ ఎప్పుడు జ్ఞానమబ్బునొ! మజెప్తు లభించునొముక్తి! అయ్యపా (పుట.7) పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం ర్‌5్‌

ఆథభ్రిత శబ్దం ప్రసిద్ధం. ఆ(శ్రయింపబడినవారు అని కర్మణ్యర్ధకంలో వాడతారు. కాని “ఈథ్రిత” ప్రయోగించడానికి రచయిత చేసిన సాహసం విలక్షణమైంది. ఈ ఆశ్రిత శబ్దంలోని, “ఆ” త్రికంలోది కాకుండా పదగతమైందని గుర్తించకపోవడం గమనార్హం. అట్లే నా మనోగత మహీయసి సంసరణార్తి అని సమాసకల్చనం చేయడం ఏ మేరకు వ్యాకరణ సమ్మతమో చూడాలి. హరిహరనందనా! శ్రితజనావళి మానసతాపచందనా! సురగణ సేవితా! సుజన శుద్ధ మనోవనజాత భావితా! వరకరుణాకరా! విమత వాదవివాదతమో దివాకరా! స్థిరశుభదాత! లం (పుట. శ్రీకర! సద్గుణాకర! వశీకృత భక్తమనోనికాయ! మా యాకర! దుష్టభీకర! సమాస్త్రవికార విదూర! దేవ! దూ రీకృత భక్తపాతక! విరించి ముఖామరసన్నుతా! మహా త్నా! కలి కాలదోషహరణా... (పుట.7) లాంటి శ్రుతిసుభగమైన సంబోధనలతో ఉయ్యూరు లక్ష్మీనరసింహరావు అయ్యప్పశత్రకాన్ని అలంకరించారు. రైతులదే చుడీ! భరతరాజ్య మటంచు నినాద మంతటన్‌ ఖ్యాతముగానొసంగుదురు గాని ప్రజాళికి గూడు వెట్టునా రైతుల పొట్టమీద సరాసరి జాలను అువ్వనేర్చిరీ క్రేతలు పాలకుల్‌ దురితకృతులు పాతకశీలు లయ్యపా. (పుట. 19) జన శాంతిభద్రతల్‌ వికలమొనర్చే మహిషాసురుల భరతం పట్టాలని, దారిద్ర్యభారం నుండి కాపాడాలని, పదుపుగత్తెలుగ మారిన స్త్రీలను కాపాడాలని; అర్హతలు లేనివార్రిక్త ఉద్యోగాలిస్తూ, దుఃఖపడు హీనుల దీనుల నాదుకోరు లాంటి సామాజికాంశాలను 'పస్తావిసూ చివరికి అయ్యప్ప అనో మరొక దేవుని పేరునో మకుటంగా తగిలించి భక్తిశతకాలుగా భ్రమింపచేయడం జెచితీమంతం కాదు. అధిక్షేపశతకం పేరిట మనసుకు నచ్చినంత్రగా అధిక్షేపించుకోవచ్చు. భక్తిశతకాల్లో భక్తిపారమార్ధిక, ఆత్మనివేదనం ఆర్తి మొదలైన వాట్రిక్త అ(గ్రతాంబూలమివ్వడం సముచితం, షిర్టీసాయి ఓగేటి ఇందిరాదేవి 2-5-1099 మధ్యాహ్నం షిరిడిలో శ్రీ సాయిబాబాను దర్శించినపుడు కలిగిన అనుభూతిని అనారోగ్యంతో ఉన్నా పదిరోజుల్లో శతకంగా మలచ్చి అక్షర ప్రసూనాలత్రో ర్‌ 6 కెవి రమణాచారి

షిర్దిసాయినాధుని అర్చించారు. శ్రీ షిరిడి నివాస! చిద్విలాస' అని మకుటంతో ఆటవెలది పద్యాలతో శతకం సాగుతుంది.

సాయి సాయి యంచు సౌజన్యఖనియంచు

కష్టకాలమిద్ది కావు మంచు

వేలవేల సార్లు వేడుచుంటి తండ్రి

శ్రీ షిరిడి నివాస! చిద్విలాస. (38)

ఆర్తరక్షసేయు ఆనందమయరూప

వేలకొలది లక్షవేడికోళ్ళు

అభయమీవె తండ్రి ఆశ్రితవత్సల

శ్రీ షిరిడి నివాస! చిద్విలాస (71)

రచనాపరంగా చూస్తే ఇది ప్రత్యేకత లేని అతి సాధారణ రచన. కాని షిర్టీసాయి మీద

వచ్చిన శతకం కావడంతో వైవిధ్యాన్ని సంతరించుకొంది. ఆంజనేయ

పలికెడిది హనుమ కధనము

పలికించెడి వాడు లోని పావని, దీనిన్‌

పలికిన భవహర మగునట,

పలికెద మీరెల్ల మారు పలుకుడు భక్తిన్‌

అని భక్తితో భద్రాచలంలోని సత్యనారాయణపురంలో వెలసిన ఆంజనేయునిపై అదే

(గ్రామానికి చెందిన చింతలపూడి వెంకటేశ్వర్లు 200 పద్యాలతో ఒక ద్విశతిని 1997 లో రాశారు. 'సత్యనారాయణపుర వాసాంజనేయి మకుటంతో 70 పద్యాలు, “ఆంజనేయ” మకుటంతో మిగిలిన పద్యాలలో శతక శైలిలో సాగిన ఈ రచనను రచయిత పద్యకావ్యమని పేర్కొన్నారు. వృత్తిరీత్యా చిత్రకళోపాధ్యాయుడైన చింతలపూడి వారు హనుమత్మధా విశేషాలను కధాకథన పద్ధతిలో ఈ కావ్యంలో చిత్రించారు. ఈ పద్యకృతిలోని క్రింది పద్యం వేంకటేశ్వర్లు రచనా శైలికి ప్రతీక.

దాసి కాదామె, సౌందర్యరాసి ననెడు

దర్చవారాసి, దాసీ కృతాబ్ద నాభ,

సత్య నీనోట దాసియై సత్యమెరిగె,

అమ్మకాబోదు గద బొమ్మ ఆంజనేయ (౧88) పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం ర్‌7

ఈ పద్యం ద్వాపర యుగంలో కృష్ణుని ప్రక్కన కూర్చున్న సత్యను హనుమ చూసిన సందర్భంలోనిది. న జ నల్లగొండ జిల్లా నూర్యాపేటకు చెందిన శ్రీమాన్‌ ఆనూరి వురింగంటి పురుషోత్తమాచార్యులు హనుమదావేశంతో ఆశువుగా 45 పద్యాల్లో చెప్పిన లఘుకృతి ఇది. హనుమ జన్మించింది మొదలు రామరావణ సంగ్రామం వరకు జరిగిన విషయాలను కవి వేగంగా కధాకథన పద్ధతిలో వర్ణించారు. ఈ కృతి చివరన ఫల(్రుతి కూడా చెప్పబడింది. శ్రీరాముడు హనుమకు అంగుళీయక మిచ్చే ఘట్టాన్ని ఆచార్యుల వారిలా కన్నులకు కట్టించారు. ప్రక్కకు బిల్చి స్వామి ప్రియవాక్కుల బల్ముచు నిండు కన్లవన్‌ చుక్కలు జారి చెక్కికుల చోద్యముగా ప్రవియించుచుండ - నిన్‌ నిక్కపు బ్రేమ వత్సలత నింపుచు- నిచ్చుచు నంగుళీయకం బక్కున జేర్చుచుం దెలిపె 'నమ్మకొసంగు మటంచు మారుతీ (24) కావ్యనామం “మారుతి అయినా ఇది శతక పక్కీలో రాయబడింది. ప్రతి పద్యానికి మారుతీ మకుటం ఉంచబడింది. పేరుకు ఇది హనుమ కధగా కనిపిస్తున్నా రామాయణ కథకే కవి ఇందులో ప్రాధాన్యమిచ్చారు. నూరు పద్యాలు లేనందున కవి దీనిని లఘుకృతిగా సంభావించారు. న స సుందరకాండ హనుమ దివ్య వైభవాన్ని కళ్ళకు గట్టే ఇతివృత్తం కాగా, సౌందర్యలహరి అమ్మవారి అద్భుత లీలలను గానం చేసిన రచన. అంతకు మునుపే శ్రీ లలితా శతకాన్ని లలిత సుందరంగా రచించిన కవి హనుమత్మథను శతకీకరిస్తూ దానిపేరును 'సుందరలహరి అని పెట్టడం జెచితీమంతం, బ్రహ్మచారివి నీవని నమ్మియుంట కావ్యకన్యక నొసగెద కాళ్ళు కడిగి నాదు కోర్కెను మన్నించి సాదరమున అందుకొనుమయ్య అంకిత మాంజనేయ... అంటూ ఖమ్మం జిల్లా ఎర్రుపాలెం గ్రామానికి చెందిన హరి వేంకట లక్ష్మీప్రసాదబాబు సుందరలహరి పేరుతో ఆంజనేయ శతకాన్ని 2000 సం॥లో ప్రకటించారు. 108 తేటగీతులలో సాగిన ఈ శతకంలో ఆంజనేయ తత్త్వాన్ని. భక్తిని, పాండిత్యాన్ని బల సంపదను, మేధా 5్‌రి కె.వి. రమణాచారి

సంపత్తిని, దాస్యభక్తిని తెల్చే పద్యాలు చాలా ఉన్నాయి. కొన్ని పద్యాల్లో సామాజికస్పృహ కూడా కన్పిస్తుంది. రామనామమె జగతికి రక్షగాన రామ! రామా! యనుచు బోయ, రమ్యమైన రామ కధ జెప్పి జగతిన రాణ కెళ్ళి అట్టి కధ కీవె ప్రాణంబు ఆంజనేయ. వంటి పద్యాలతో ఈ శతకం ద్రాక్షాపాకమై ప్రసాద గుణంతో హనుమత్ర్రసాదంగా ఆవిర్భవించింది. శ స ఈ ఆంధ్రులకు నృసింహ స్వామిలాగే ఆంజనేయుడూ అభిమాన దైవమే. తెలుగునేల నలుచెరుగులా ఎన్నో ప్రసిద్ధ హనుమదాలయాలున్నాయి. (గ్రామగ్రామాన ఆంజనేయుని మందిరాలు వెలిశాయి ఈ కోవలో క్రీశ 1143 సం హనుమజ్జయంతి సందర్భంగా (ప్రారంభించబడిన ఆలయమే హైదరాబాదులోని కర్మన్‌ఘాట్‌ ఆంజనేయ స్వామి దేవాలయం. కాకతీయ యువరాజు రుద్రదేవుడు నిర్మించిన ఈ ఆలయానికి ఎంతో చరిత్ర ఉంది. ఇక్కడి స్వామిని ధ్యానాంజనేయుడని పిలుస్తారు. పూర్వం చంచలంగా పిలవబడిన ఈ ప్రాంతం ఆలయ నిర్మాణం తర్వాత కర్మఘాట్‌ గా, కర్‌మన్‌ఘట్‌ గా, కర్మన్‌ఘాట్‌ గా రూపాంతరం చెందింది. గత 900 యేళ్ళుగా ఎందరో ప్రభువులకు, సామాన్యులకు కొంగుబంగారమైన ఈ స్వామి చరిత్రను, మహిమను 1994 లో డా॥ కసిరెడ్డి వెంకటరెడ్డి 1ప్రాపుగోరితి మారుతీ అనే మకుటంతో శ్రీ, కర్మన్‌ఘాట్‌ ఆంజనేయస్వామి శతకంగా వెలువరించారు. ఇందులో తెలంగాణా మాండలిక పదాలు, అన్యదేశ్యాలు, వ్యావహారిక పదబంధాలు అక్కడక్కడ కనిపిస్తాయి. కసిరెడ్డి ఈ శతకాన్ని సాంస్కృతిక మూల్యాలు, సామాజిక నీతులు, దేశ, దైవభక్తుల (ప్రబోధాత్మకంగా మలిచారు. ధ్యానముద్రుడు అంజనేయుడు ధాత్రి వెల్సిన దెచ్చటా! ధ్యానమే మరి జ్ఞానదమ్మని ధాత్రి చెప్పిన దెచ్చటా! ధ్యానమే ఘన శక్తి దమ్మని ధాత్రి చెప్పిన దెచ్చటా! ప్రాణి కోటికి కర్మఘాటది (ప్రాపు గోరితి మారుతీ! (12) అని క్షేత్ర ప్రాశస్యాన్ని కసిరెడ్డి ఉగ్గడించారు. ఏది సత్యము ఏది నిత్యము ఈ సనాతన ధర్మిలో ఏది సత్యమొ తేల్చి చెప్పిన ఇంగితజ్జులు ఉండగా పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 5్‌9

స సత్యమే ఆది బ్రహ్మము నిత్య సత్యము అవలున్నది సత్య! వాదులాటలు ఇంక ఎందు ప్రాపుగోరితి మారుతీ (17) అని నిత్యసత్యమైన ఆదిబ్రహ్మము గురించి పేర్ళొన్నారు.

ఈ శతకంలో పద్యశిబ్బం కన్నా భారతీయ సనాతన ధర్మాన్ని రక్షించుకోవాలనే సందేశానికి, ఆధ్యాత్మిక, చారిత్రక, సాంస్కృతిక, ధార్మిక అంశాలకే అధిక (ప్రాధాన్య మవ్వబడింది. మలో సంపూర్ణ శతక రచన చేయడం వేళ్ళమీద లెక్కించవచ్చునేమో! బహుశ “కనిష్టికాధిష్టితుడు కావచ్చు అందుకు కసిరెడ్డి అభినందనీయులు. ప్రభు

అవాజ్మానస గోచరుడు, సర్వశక్తిమయుడు, సద్వాంతర్యామిలైన పరమాత్మను 116 వృత్తపద్యాలతో అర్చిస్తూ రాజమండ్రి వాస్తవ్యలు సత్యవోలు శేషగిరిరావు గారు ప్రభు శతకాన్ని 1996 లో వెలువరించారు

యప్లి మజ్బలై అన్నము జీర్ణమై రుధిరమై కలలంబయి స్థి మజ్జ్ఞలై పస్నుగ మేనిబో వివిధ ఖాగములన్‌ వివిధంపు రూప సం పన్నతం జూపంగొ గల యపార మహాద్భుత శక్తి నీవెగా యన్నిరవద్యు నిన్నెలుంగుటంన్నది నా కెటులబ్బునో (ప్రభూ! గలు కాలస్వరూపాొన్ని కవి ఇలా వెల్లడించాడు. కాలమనంతమైనయది, కాలమె యీశ్వరమూర్తి, సృష్టియుం గాలమునన్‌ ఘటిల్లు, నలగల్డుటయున్‌ లయమందుచుంటయున్‌ గాలము నందె; భావీ యగు కాలము భూత మగున్‌ క్షణమ్మునన్‌ జాలరు తశ్చ్రభావఘన చాతురిం గన్గాన జ్ఞానులున్‌ బ్రభూ (99)

ఈ శతకంలో భక్తి, జ్ఞాన, వైరాగ్యాలు, నిరాకార పరబ్రహ్మ వర్ణనము వంటి విషయాలు చర్చించబడ్డాయి. సూర్యనారాయణ ను సంస్కృతంలో మయూరుని సూర్య శతకం సుప్రసిద్ధం. అది అయఃపిండం. అలనాటి

డ్రి సూర్యుని స్తుతిస్తూ ఎవరు శతకం రాసినా అది ప్రొఢ పాకంలోనే అవతరించడం

యకం అలాంటిదే 1991 లో పశ్చిమగోదావరి జిల్లా జల్లి కాకినాడకు చెందిన అక్మిపెద్ది

ఇ బి రామశాస్త్రి వెలువరించిన శ్రీ సూర్యనారాయణ శతకం. 111 వృత్త పద్యాల రచన

ను ప శతకంలో శాస్త్రి ఛాయా మాత్రంగా తడివిన వేదపురాణ విశేషాలను సోప్ట్రవ్రికంగా చ ॥1 ఎ

స్తూ గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మ 13 పేజీల 'సిద్ధాంత వ్యాసాన్ని! పీఠికగా రచించడం 60

కెవి. రమణాచారి

విశేషం. రామాయణ, భారత, భాగవతాలలోని సూర్య సంబంధ కధలు, ప్రార్ధనలు, ఆదిత్య హృదయం, నమకం, మయూర కృత సూర్య ప్రార్థనలను శాస్రిగారు పద్యాల్లో వర్ణించారు. షోడశోపచార మంత్రార్జాలను పద్య కుసుమాలుగా కూర్చటం ఈశతక విశేషం. “నేను జీవున్ని ఈ దేహగేహంలో రజ్జువులతో బంధింపబడ్డాను' వంటి ఉదాత్త వర్ణనలు అనేకాలున్నాయి ఇందులో. మచ్చుకొక పద్యం.

నరధూర్తుల్‌ నిశింగర్మ సాక్షి మరుగైనంతన్‌ విజృంభించి దు

ర్భృర దుష్కృత్యులు నాట వహ్నితగం జెప్పన్‌ కోధివై వచ్చెదో

అరయన్‌ మోమల కందగడ్డగను తీక్షా శు ప్రసారంబుతో

సరవిన్‌ ధర్మవిధాత సీవెకద, యీశా! సూర్యనారాయణా (5) గోపికా వల్లభా!

చిలుత (ప్రాయంలో 'సంస్కృత వచశత్షీ ప్రక్రియన్నేర్సి సుందర కావ్యప్రవణ స్వభావ మనుసంధానించి తత్సర్వమున్‌ హరి కైంకర్యము సేయుమన్న పితృవాక్య స్ఫూర్తితో - పద్యశతాన్ని “గోపికావల్లభా”(2000) అనే మకుటంతో ప్రపంచానికి అందించారు ఆచార్య శ్రీపెరుంబుదూరు లక్ష్మణ మూర్తి వీరు సంప్రదాయజ్ఞులు, ఆంగ్లభాషా ఆచార్యులు, సంస్కృతాంధ్రాంగ్ల భాషా నిష్ణాతులు. ఈ గోపికావల్లభా భక్తి శతకంలో “నిత్యనూతన గీర్వాణ పదప్రయోగ పటుతా తాదాత్మ్యమున్‌ మున్ను నా జనకుండిచ్చిన సంస్కృతాంధ్ర కవితా స్వాధ్యాయమున్‌ దివ్యచింతన నీ పాద యుగీనమై వెలుగొందగ రచించెదినన్నారు కవి ఆచార్య లక్ష్మణమూర్తి.

కలడేనీ కనిపించడేమని మహాగర్వాన సర్వజ్ఞతా

బిలమున్‌ దూరు మనుష్యమూషక మనోవిజ్ఞానమే పాటి? గో

కుల ధూళీకణకోణ లేశమగు నాక్కొ! వీని రక్షింపగా

తలమే (బ్రహ్మకునైన జ్ఞానలవమేథన్‌ గోపికావల్లభా! (పుట.2)

మనుష్యులకున్నది మూషక మనోవిజ్ఞానమట. మూషికానికి బిలంలో దూకడమే తెల్సు.

మనుష్యులు గర్వంతో తమకు తెల్సిందే సర్వమనుకొనే 'సర్వజ్ఞతా బిలంలో దూరుతున్నారు. భగవంతుని స్వరూపాన్ని తెలియలేక భగవంతుడుంటే కన్పడడేమని వాదిస్తున్నారు. అలాంటి వారి విజ్ఞానం గోకుల ధూళీకణకోణలేశం.

ఈ ప్రపంచంలో చూచిందెల్లా తనదేనని భావిస్తాడు ప్రతివాడు. జీవితమంటే భోగభాగ్యాల నుభవించడమే కాని 'కాల సర్పదం[్ష్రాంతర స్థితి భేకము లాంటిదే జీవితమని భావించడు మానవుడు. అలాంటివాడు భగవంతుని ఎట్లా సేవిస్తాడు అని అంటూ - మరో పద్యం.

ప్రతివాడీ ధర సర్వమున్‌ దనదిగా భావించు, తద్భావనా గతి భోగార్ధమె జీవితమ్మనుకొనున్‌ కాలాహి దం్రాంతర పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 61

స్థితి భేకో పమంచు నేరడుకదా! సేవింప నెట్లోపు సు న్నితమౌ నీ పదముల్‌ ప్రజస్థలిని? తండ్రీ! గోపికావల్లభా! (పుట.2) నిను వర్ణించెడు వేళ మానసము చాంద్రీ శీత సంస్పర్భమ చ్చినయటై, సుమకోమలంబయి, సుధావీచీ నిగాహంబు పొం దిన యటె, తలమీద మోయు బరువున్‌ దింపన్‌ ప్రయాసంబు తీ రిన యటె, బ్రతుకెల్ల దెప్పిటిలె తండ్రీ! గోపికావల్లభా! (పుట.9) మనస్సు వెన్నెల చల్లదనాన్ని తాకినట్లు, పూలకోమలత్వం పొందినట్లు, అమృత తరంగాల్లో తేలియాడినట్లు, తలమీది బరువు దిగిపోతె ఎలా వుంటుందో అలాంటి అనుభూతి కల్గిందట కవికి. మతి కోతిలాంటిది. మామూలు కోతి కూడ కాదు. సుఖసురామత్తంబు ఉన్మాద సంగతమై వృశ్చిక దష్టమై పరుగిడంగా నిష్పులన్‌ద్రొక్కినది. భగవంతుని పట్ల గల భక్తి పాశమొక్కటే మతిని బిగి చిక్కంబట్టు. శాంతింపగ సాధ్యమౌను. సేదదీర్చును. మనస్సు కోతిలాంటిదన్నది సామాన్యం. కవి ఇక్కడ మతిని కోతి అన్నాడు. మతి నిక్కంబుగ కోతియే సుఖ సురామత్తంబు నున్మాదసం గతమై వృశ్చిక దష్టమై పరుగిడంగా నిప్పులన్‌ ద్రాక్మనే గతి శాంతింపగా సాధ్యమౌను! బిగి చిక్కంబట్టు నీ భక్తి రూ పిత పాశంబున, సేద దీర్చవె కృషాన్టీ! గోపికావల్లభా! (పుట. 11) ముందే కోతియట, పైగా కల్గుద్రాగింది. ఆ పై ముల్లు గుచ్చింది పైగా నిప్పులు (ద్రొక్కిందన్న వాడుకలో వున్న లోకోక్తికి పద్యరూపమిచ్చారు. కవి మతికి సమన్వయంచేస్తూ నందనందన కధానందామృతా స్వాద తత్పరమై, గోప వధూకిశోర పదవీ పర్యంతమై, భక్తి సంభరితవ్వై సముదాత్త భావకలనా మర్యాదమై నరజన్మ ముక్తి మందిర గమ్యం కావాలని ఆశ ఆశంస. (పుట, 18) భగవంతుదున్నాడనీ, లేడనీ మనిషి సందేహిస్తుంటాడు. కష్టం వచ్చినప్పుడు భగవంత స్మరించడం సుఖాల్లో భగవన్నామస్మరణ లేకపోవడం సామాన్యం. సహజంగా మనిషిది సందేహ వ్యధాబుద్ధి. మనిషి మనస్సు చంచలం. అందుకే 'నీ పద సీమ నా యెడద చేర్చ రమ్మని భగవంతుని ఆహ్వానిస్తున్నాడు. భగవచ్చరణములే హృదయంలో ఉంటే నిశ్చలంగా స్వామిని సేవించుకోవచ్చునని కవి ఆశ. ఆర్తి భగవత్చాదయుగళం హృదయసీమలో స్వామిని నిల్చుకుంటే మనిషికి దుర్లభ (పుట 17) మన్నది లేదు. మరో పద్యంలో కవి భగవంతునితో విన్నవించుకొన్న తీరు కడు రమణీయం. 62 కె.వి. రమణాచారి

విను నా విన్నపమెవ్వడీ ధర కృషాన్టీ! నీవు రావేని పొం దిన దేమున్నది? నిన్ను నమ్ముకొని కాదే జీవ యాత్రానిబం ధనలన్‌ జిక్కితి? నెంత దాక నను చింతా మగ్గు నిన్దేతువం దని పండై యలరింతు వార్తజననాథా గోపికావల్లభా! (పుట. 19) అందని పండై అలరించు ఆర్తజననాధుడు గోపికావల్లభుడు. కవి ఊహాశాలిత కడు రమ్యం. నిను జేరంగల వాడెవండు జగతిన్‌ నిత్యమ్ము మిథ్యాత్మభా వనతో కశ్ళలమైన మానిసి? కృపావర్నాంబుద స్వామి! పొం దిన దేమున్నది శుష్మభూకృషిని? రానీ జల్లు నొక్కింత ప్రా క్తన నిద్రాగత బీజరాశి మొలకెత్తన్‌ గోపికావల్లభా! (పుట. 23) స్వామి ఎలాంటి వాడు? కృపావర్నాంబుద స్వామి, బీజం మొలకెత్తి పంటలు పండి లోకం పచ్చగా వుండాలంటే వర్షప్రుజల్లులు కురియాలికదా! కృపా మేఘం వర్షించాలి. అప్పుడే శుష్మభూకృషికి స్వస్తి. ఇది నాది, అది నీది యని చీకాకులెందుకు? ఏదేని ఈ జగతీ తలాన కలదేని అది నీ దయాఖభిక్షయేకద! పోయేటప్పుడేమైనా దీన్ని తలమీద మోసుకొని పోతారా ఈ జగతిని వీడినప్పుడు నీ పదాబ్దాత సన్నిధిని చేరినప్పుడు? వెళ్టిపోకడల ఈ లోకంలో శుభసంకల్ప సమృద్ధినిమ్ము గోపికావల్లభా! ఎందుకంటే. పతి నీవై గతి నీవుగా మతియునీవై సర్వభావక్రియా తతినీవై స్మృతి నీవుగా వెలిగినన్‌ ధన్యంబు మజ్జీవసం గతి సర్వస్వము నీ పదార్చణముగా గల్పింతు నేనీసమా గత నీలాంబుద మాలికా కృతి సద్బక్షా! గోపికా వల్లభా! (పుట. 25) చిన్ననాట చదువుకున్న “నీవే గతియు పతియు నిజముగ కృష్ణా! అన్న పద్యం గుర్తు కొస్తుంది పై పద్యం చదువుతూంటే. భయమే జీవిత బద్ధశత్రువు. ఏ రూపాన్ని దాలుస్తుందో తెలియదు. దాస్యం చేసేలా పురికొల్పుతుంది. కీర్తి కొరకో, ద్రవ్యం కొరకో పెత్తనం కొజకో వస్తు సంచయం కొరకో ప్రపంచమందు బంధిస్తుంది. నిర్భయంగా, స్వేచ్చగా ఎంతమంది ఉండగల్గుతారు? సిరులున్నా బంధువులున్నా, ఆభరణాలెన్నివున్నా ఎన్ని సుఖాలనుభవించినా నరుడేకాకియే, అంతరంతరాల్లో ఏదో చింత తొలుస్తూనే వుంటుంది. “నిరంతర చింతాపరితప్తుడు' నరుడనీ, అయినా ఈ విషయం నరుడు తెల్సుకోలేక పోవడమే జీవితం. మళ్ళీ ఒకసారి దశావతారము లెత్తి మానవ లోకాన్ని రక్షించడానికి రమ్మన్నాడు కవి. పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 63

“నామనసే కోవెలగా - మాటలే స్త్రోత్రశతంగా - సర్వసంకల్చ్ప చింతన యే ధూపంగా నీ పాద స్పర్శ కించిత్తు పొందిన నాగుండెలో వెల్లిన వెలుగే దీపంగా నా జీవిత సర్వస్వము నీకు నైవేద్యం' స్వీకరించమంటాడు కవి. ఆర్తితో అక్షరబద్ధమైన సుందర భావన.

“నీవే పల్మితివి నేను వ్రాసితిని తండ్రీ! భగవంతుడాదేశిస్తేనే తానీ పద్యశతాన్ని రచించానని, పాండితీ ప్రకర్ష ప్రదర్శనకు కాదనీ, దోషాలు లేకుందా ఉందనీ అనలేననీ, కావ్యమా అంటే కావ్యమంత గొప్పదీ కాదనీ, భక్తితో ఆర్తితో అర్హ్వ్య పాద్యాల్లా ఈ పద్య శతాన్ని గోపికావల్లభుడికే సమర్చించాలనుకొన్నానని కావ్యాంతంలో లక్ష్మణమూర్తిగారు సవినయంగా విన్నవించుకొన్నారు.

కావ్యాంతంలోని మంగళాశాసనం తిరుప్పావైలోని పల్లాండు. పల్లాండు పల్గ్లాండు పల్లాయిరత్తాండు పాశురాన్ని స్ఫురింపజేస్తుంది. పోతనామాత్యుని “పలికెడిది భాగవతమట, పలికించెడువాడు రామభద్రుండట” గుర్తుకొస్తున్నట్లుగా వుంటుంది. లక్ష్మణమూర్తి 'గోపికావల్లభా” కావ్య పరనానుభవం. భక్త యోసేపు

కథోలిక్‌ విశ్వాసాన్ని అనుసరించి నూతన నిబంధనలో యోసేపు యేసు ప్రభువును పెంచిన తండ్రిగా దైవ అనతికి తలొగ్గిన నీతిమంతునిగా కనిపిస్తాడు. యేసు క్రీస్తుతో పాటు అతని తల్లి మరియను, సాకిన తండ్రి యోసేపును కూడా కాథలిక్కులు పూజిస్తుంటారు. విశ్వాసులు యోసేపును కోర్కెలు తీర్చే కల్పవృక్షంగా ఆరాధిస్తుంటారు. ఇతన్నే జోజప్ప అని, జోసెఫ్‌ అని పిలుస్తుంటారు. ఈ పునీత జోజప్ప నామాన్ని మహిమను కీరిసూ నల్గొండ జిల్లా

చండూరు మండలం, డాన్‌బోస్కో జూనియర్‌ కళాశాల తెలుగు లెక్చరర్‌ డోకుపరి మనోహర్‌ భక్త యోసేపు శతకాన్ని 2000 అక్టోబర్‌లో వెలువరించారు. క్‌

• మకుటం లేకుండా వెలువడిన కొన్ని శతకాల కోవలోకి చేరిందే ఈ శతక్రం 117

తేటగీతులతో రచయిత యోసేపు మనస్తత్తాన్ని గొప్పతనాన్ని కథనాత్మకంగా, జీవిత చరిత్రగా మలిచారు. శతకాలలో జీవిత చరిత్రను రచించటం అరుదు. మకుట నియమం లేకపోవటం కధనాత్మక ధోరణి ఉన్నందున ఇందులో శతక లక్షణాలకంటే లఘుకావ్య లక్షణాలే అధ్ధిక్రం

109 పద్యాల్లో యోసేపు చరిత్ర చెప్పిన కవి 110 పద్యంలో ఫలశ్రుతి చెప్పి షష నుండి 117 పద్యాల వరకు ఆత్మ నివేదన చేసుకున్నారు. ఆత్మనివేదనలో కవి ఆర్తి వర్ణితమైంద్ర

అన్నలున్నారు పంతాన నెన్న తరమ? తమ్ముడైశ్వర్యారోగ్య నాత్మగతిం జితికి చెల్లెలున్నది దారిద్ర్య జెలిమి చేత అక్క తమ్ముళ్ళ యోసేపు నాదరించు (116) యోసేపును కవి ఇలా స్తుతించాడు. 64 కెవి రమణాచారి

యేసు నామము మనసార యొదను నిలిపి పేరు పేరున యేసుని పిలిచి నట్టి పుణ్యమెంతయొ పొందిన పుణ్య మూర్తి ధన్య జీవిని యోసేపు ధరణి పైన (73) నీవు మెచ్చిన ద్రాక్షలు నేను చూచి పరవశించితి లిన్లీల పరిమళాలు నింగి నెగిరెడు పక్షులు వంగి యున్న పంట గోధుమ యోసేపు పసిడి కలలు (91) ఈ కవికిది తొలి రచన యైనందున శైలి ప్రాధమికంగా కనిపిస్తుంది ఈ విధంగా భిన్న భిన్న దేవతారాధనలు దేవతలకు క్రైమోడ్పులు, ఆర్తి నివేదనాత్మక రచనలు ఎన్నో వెలువడ్డాయి. ఈ శతకాలు, భక్తి రచనలు ఆ యా కవులు స్టానికంగా ప్రసిద్ధులు కావడం తెలిసిన వారికి పంచుకోవడం మూలాన మనకు ప్రతిపుస్తకం తెలుస్తుందని నికరంగా చెప్పలేం కూడా. మరింత క్షేత్రపర్యటనలు జరిపి సేకరిస్తే మరెన్నో దొరకగలవు. రాసపూర్ణిమ సంస్కృత భాగవత దశమ స్మంధంలోని వకాదశాధ్యాయంలోని ఆరు శ్లోకాలను ఆంధ్ర భాగవత కర్త పోతనా మాత్యుడు అనువదించలేదు. పూర్వం నన్నయ, తిక్కనాదులు ఎన్న్నో పురాణాలను తెనిగించినా సంస్కృత భాగవతాన్ని తెనిగించకపోవడం తన పురాకృత శుభాధిక్యంగా పోతన్న భావించి భాగవతాన్ని ఆంధ్రీకరించినట్లు ఈనాడు ఉత్పల వారు ఈ ఆరు శ్లోకాల అర్ధాన్ని మనకు అందించడానికి 'రాసపూర్ణిమ కావ్యరచన చేశారు. ఉత్పల వారి రాసపూర్ణిమ భక్తి సుధారసమయవ్వైన చంవూ కావ్యం. సంస్కృత భాగవత దశమ స్మంధం ఏకాదశాధ్యాయంలోని ఫలవిక్రయిణి వృత్తాంతం వావిళ్ళవారి ప్రతిలో ఆరు శ్లోకాలలో ఉండగా, గితా ప్రెస్‌, గోరఖ్‌పూర్‌ వారి భాగవత ప్రతిలో రెండే రెండు శ్లోకాలలో వుంది. దాన్ని రెండువందల పన్నెండు గద్య పద్యాలుగా కూర్చి రసాకృతిగ మలిచి, రాసపూర్ణిమగా అందించారు, ఉత్పల వారు రసజ్ఞలోకానికి. మూలంలో ఇతివృత్తం ఇలా వుంది. “కరాభ్యాం ధాన్యమాదాయ యయే సర్వఫలప్రదః ఫలవత్యేహి ధ్యాన్యాని మయా నీతాని భూరిశః గృహ్హీష్య తవమానేన మానయ త్వం ఫలాని మే ఫల విక్రయిణీ తస్యవచథ్చుత్వా మహాత్మనః ఆయాంత మరవిందాక్షం కరిపోత మివాగతం ప్రేక్ష్మమాణా ముహుః పుల్లెర్న్మయనైరచ్యుతం తదా ఫల విక్రయిణీ తస్యచ్యుత ధాన్యం కరద్వయమ్‌ పద్యకవిత్వం . వస్తువైవిధ్యం 65

ఫలై రపూరయ (ద్రత్నః ఫలభాండమపూరితమ్‌ ఫలాని మాని సర్వాణి గోపీభ్యో2_ భృదదాత్ర్రభుః వయస్యైర్వజవీథ్యాం సక్రీడన్‌ సర్వఫలప్రదం?” లోకాలను సృష్టించే భగవంతుడైన శ్రీకృష్ణుడు గోపికలతో ఆడుతూ వెళ్ళి “పండ్లు కొనండి? అనే మాటలు విన్నాడు. త్వరగా వెళ్ళి చేతులతో ధాన్యం తెచ్చి “నీ కొలతతో ధాన్యం తీసుకొని నాకు పంద్లు తూచి ఇవ్వుమన్నాడు, ఆ ఫల విక్రయిణితో సర్వఫలప్రదుడైన, భగవంతుడు. ఆ మహాత్ముని మాటలు విని ఏనుగు పిల్లలా వచ్చిన ఆ అరవిందాక్షుణ్ణి విప్పారిన కన్నులతో చూసింది. ఆ చిన్ని అంజలితో తెచ్చిన ధాన్యపు గింజలు తోవలోనే పడిపోయ్యాయని గ్రహించి ది. అయినా, అతని రెండు చేతుల్ని పండ్లతో నింపేసింది. మరి అతడేమో ఆ పండ్ల గంప్రన్స రత్నాలతో నింపాడు. ఆ ప్రభువు గోకులంలో వయస్యులతో క్రీడిస్తూ ఆ ఫలాలన్నింటిని గోప్రికల్రక్ష్ర ఇచ్చాడు. ఇలా సూక్ష్మాతి సూక్ష్మంగా ఉన్న కధాంశాన్ని బ్రహ్మవైవర్త పురాణం, భాగవతాన్సిక్ష వెలసిన శ్రీధరీయ వీరరాఘవ స్వామి వ్యాఖ్యానాలు, హిందీలో హనుమాన్‌ ప్రషాద్‌ పోద్దాగ్‌ వంటి పండితుల రచనలు మున్నగు వాటిలో 'పుళింద గోపికుకు సంబంధించిన అంశాలన్నింటిని (గ్రహించి కథాంశాల నన్నింటిని సుసంగతం చేసి ప్రతిభామతితో శాసపూర్ణిమిగా తీర్చిదిద్దారు. సంస్కృత భాగవతంలోని 'ఫలవిజక్రయిణి”, “'చ్యుత ధాన్యం కరద్వయంి, సర్వఫలప్రద్యః అనే మూడు పదాల ఆధారం చేసుకొని అందమైన కథ అల్లుకొని ఉత్పలవారు మూడు ఆశ్వాసాల కావ్యంగా తీర్చిదిద్దారు. గోకుల ద్య మన ముందుంచిన విధం అత్వంత న ఊహించుకో వం కంత రమణీయం; ఏవరికి వార్చ “ప్రకటంబై కనువిందు సేయు ఫలభా రక్షోణి సంస్పర్భశా ఖి కలంగీర కపోత భృంగ చయకే కివ్రాత సారంగ బృం ద కలధ్వానములన్‌ మనోహర హరి బ్రాభ ప్రసూనాళి గూ ర్చు కదంబంబుల నెజ్టిమొగ్గల మిటా రుల్‌ కర్లికారంబులన్‌” ల్‌ (పుట. 18) కొండ గోగులను “ఎజ్జమొగ్గల మిటారుల్‌గా అభివర్ణించిన తీరు అంతరంగాలక్తు వాత్తుకుంటుంది. కర్ణికారాలు మిటారులైతే ఎల్బమొగ్గలేమిటో! ఏమైనా స్ప క ఉవ్విళ్ళూరవలసిందే. ఖంస్సి 66 కెవి. రమణాచారి

పండ్లమ్ముకొనే వృద్ధ పుళిందనారి మధురానగరం నుంచి యమున దాటి గోకులానికి వెళ్ళింది. ఆ ముసలమ్మ యమునను దాటిన సన్నివేశాన్ని “త్రిసర్ణ మనోజ్ఞ పద్యకావ్యమ్ము పరించినట్లు సులభముగ దాటె కళిందజా నదిన్‌' అన ఉపమౌచిత్య భరితంగా అన్నారు ఉత్ప్చలవారు ఈ కావ్యం ట్రిసర్ణ మనోజ్జ పద్య కావ్యమే. త్రిసర్ణ మనోజ్ఞ పద్యకావ్యమ్ము అనడం వల్ల మూడు ఆశ్వాసాల రాసపూర్ణిమ కావ్యం మనోజ్ఞమనీ, సులభంగా చదువవచ్చనీ ధ్వనీ, “సర్గ శబ్దం ఉత్పలవారి సంస్కృత కావ్య పరిచయాన్నీ 'పద్య' శబ్దం వారి తెలుగు పద్యాఖభినివేశాన్ని తెలుపుతున్నాయి. నెమ్మదిగాగ రేవుదిగి నీట గనంబడు రాలమీద పా దమ్ములు మోపి దాటి సిక తా తతులన్‌ కటిదఘ్నమౌ (్రవా హమ్ముల నుత్తరించి ముస లమ్మ త్రిసర్ల మనోజ్ఞ పద్యకా వ్యమ్ము పరించినట్లు సుల భంబుగ దాటె కళింద జానదిన్‌ (పుట. 15) చూచిన మాతృ పుణ్యములు చొప్పడు శ్రీయమునా తరంగిణీ వీచికలందు దోగిన నవీన శరీరము కల్లు, పాపపుం బాచి తొలంగు, భాగవత భక్తి ప్రపత్తులు గల్లు, ముక్తి కాం తాచరితానుషంగ సుఖమబ్బు జనాళి కయాచితంబుగన్‌. (పుట. 14) ఒకవైపు యమునానదీ మహిమను ్రకటిస్తూనే మరోవైపు ఆగామి ఫలవిక్రయిణీ కధను సూచిస్తున్నపై పద్యం వస్తు ధ్వనిగర్భితం. నదిని దాటుతూవుంటే తడిసిపోయిన చీరను పిండి ఆరవేసుకొని, గోకులంలో '“అడుగిడె దేవ దర్శనముకై మడిగట్టుక వచ్చిట్లుగన్‌” చెట్టు నుండి రాలిపడిన పండ్లేరుకొని బుట్టలో పెట్టుకొని తొంభై యేళ్ళ ముదివయసులో అంతంత దూరం సాగివచ్చిన (శ్రమకు ఫలితం 'ఉత్తమ ఫలం" పొందడమేనని మరోసారి వ్యంజిపజేస్తారు ఉత్పలవారు. ఓ పండ్లమ్మి! నిరాశ చెందకుము నేడోయమ్మ! నీజీవన వ్యాపారమ్ము పునీతమౌ దినము .. (పుట. 16) పద్యంలో వృద్ధ తలపైన మోసుకొని వచ్చింది కర్మఫల భారమే అని, ఈ రోజు ఆ బరువెల్లా తీరిపోతుందని ఆమె అంతరాత్మ ద్వారా అభివదింపజేస్తారు. సమస్త కావ్యాత్మను పొదుగుకున్న పంక్తులివి. పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 67

రాసపూర్ణిమ కావ్యంలో భక్తి రసాన్ని ఎంతో మెలకువతో పోషించారు ఉత్పలవారు. నందనందనుని సౌందర్య చర్చను పుళింద వృద్ధ బోయపల్లెలో విన్నది. అది (శ్రవణభక్తి. తర్వాత ఒకనాటి మధ్యాహ్నవేళ పండ్లగంప నెత్తిన బెట్టుకొని యమునానది దాటి గోకులం చేరింది. “అరటిపండ్లు - పాలపంద్లు - అల్లోనేరడు పండ్లు - సీమరేగు పండ్లమ్మో - జామలు, నారింజ పండ్లూ అంటూ అమ్మడం మొదలు పెట్టింది ఆ ముసలమ్మ యశోదానందుల యింటిదగ్గర కూర్చొని. తర్వాత గోకులంలో శ్రీకృష్ణ దర్శనంతో ఆ ఫలవిక్రయిణీ హృదయం భక్తిరసభావ తరంగితంబు అయినది. 'ముగ్ధస్మితాల్బదశనుందు”, 'వక్ర నీలాలకావృత వదన పద్ముండు అయిన చిన్ని కృష్ణుడే ఆలంబన విభావం. శ్రీకృష్ణుని నెత్తిమీది నెమిలియీక, బంగారు మొలతాడు కట్టిన పట్టుదట్టి మొలలోన ముద్దుగా ఉన్న పిల్లనగ్రోవి, చిబుకంపైనున్న మట్టి సాబగు” ఇవన్నీ ఉద్దీపన విభావాలు. శ్రీకృష్ణున్ని అదే పనిగా చూస్తూ పుళింద వృద్ధ పోవడం, నయన యుగము నిమేషశూన్యంబు కావడం మారుమాటాడ పెదవులు మర్మరించడం - ఇవన్నీ అనుభావాలు. విభావానుభావాలకు లోనైన ముసలమ్మ చిన్ని కృష్ణుణ్తి చిన్ని చిన్ని ప్రశ్నలు వేసింది. ఆతని ముఖారవిందంలో ఆనంద(బ్రహ్మను దర్శించింది. తాను తెచ్చిన పండ్లను కృష్ణునికి సమర్చింపదలచి మళ్ళీమళ్ళీ అతని మృదు మధుర వచనాలను వినాలనుకొని పంద్లకు మూల్యమిమ్మని అడిగింది. ముద్దుకృష్ణునికి దేనికైనా మూల్యం చెల్లించి తీసుకునే అలవాటులేదు! అసలు ఆ ప్రశ్నే విచిత్రంగా వినిపించింది అతనికి. ఎన్నో ఇచ్చిన అమ్మ ఎన్నెన్నో ఇచ్చుకొన్న గోపెమ్మలు ఎప్పుడూ అడగని ప్రశ్న అది. మాయావరణంలో మొలచిన ఆ ప్రశ్నకు సముచిత సమాధానం విముక్తికి ద్వారాలు తెరిచే మూల్యం అర్చించడమే. పర్యవసానంగా కృష్ణుడు చిట్లి చేతులతో ధాన్యం గింజలు తీసుకొనివచ్చి అవి జారిపోతుండగా దోసెడు ధాన్యం బదు ప చెల్లిస్తాడు. లుగా “అమ్మా! తక్కువైతే మరిన్ని రేపు తెచ్చి పెడతాను. ఇప్పుడైతే పండ్లివ్వు అంటాద్తు. ఆమె తనను మరోసారి “అమ్మా! అని పిలిస్తే పండ్లన్నీ ఊరకే ఇచ్చిపోత్రాన్వ్య కృష్ణుడామెను “అమ్మా!” అని పిలిచి, చేయిసాచి, ఆ అమ్మ ఒడిలో కూర్చుంటాడు. ప రవశిం. ఆ పుళింద వృద్ధ అంకంలో పరమాత్ముడు ఒదిగిపోయాడు. కృష్ణార్ణణమని ఆ పండ్లను సర్ది న్‌ “చిరంజీవిని కమ్మని అభినందించిందా వృద్ధనారి. ఎంత సాభిప్రాయ ప్రయోగం ఇది! జీవల జి అల్ప జీవులే. పురుషోత్తముడొక్కడే చిరంజీవి. “అమ్మా!” అని కృష్ణుడు ఆ వ్బ రు సంబోధించడంలో ఆమె మాధవునికే మాతృమూర్తిగా భాసించింది. ద్ధురాల్న్ని పండ్లు భగవంతునికిచ్చి భవపయోధి నిస్తరించెను రామణీయ శబరి బాలకృష్ణునికే నిష్ట పండ్లొసంగి అమ్మ అనీిపించుకొని ధన్యురాలినయితి. (పుట.44 68 కె.వి. రమణాచారి

అప్పుడా శబరి... ఇప్పుడీ పుళింద. ఇద్దరూ మాతృస్థానీయలే. ఇద్దరూ వత్సల రసోపాదేయలే. వెరసి భగవదర్చిత కర్మఫల ధ్యేయలే.

వృద్ధ పుళింద ఇచ్చిన పండ్లన్నీ చిత్రంగా శ్రీకృష్ణుని చిన్ని చేతుల్లో ఇమిడి పోయాయి. పండ్లను కిందపదకుండ తెస్తున్న కృష్ణుజ్సిచూసి, యశోద వాటిని తీసికుని అరుగుమీద పెట్టింది. అంతలో అక్కడకు వచ్చిన కృష్ణుని మిత్రులకు ఆ పండ్లను పంచిపెట్టింది యశోద. "పేదలే పండుకాయలు గ్రేమతోడ నిచ్చిరేని మా కృష్ణుడు పుచ్చుకొనును' అని కృష్ణుని చెలికాంద్రకు పంద్లు పంచిపెడ్తూన్నప్పుడు యశోద అన్న ఆ మాటలు విన్నప్పుడు-

పత్రం పుష్పం ఫలంతోయం - యోమేభక్త్యా ప్రయచ్చతి తదహం భక్తుపహృతమశ్నామి ప్రయతాత్మనః

అనే భగవద్గీతలోని శ్లోకం చటుక్కున స్ఫురిస్తుంది.

శ్రీకృష్ణ గత ప్రాణ అయిన ఆ 'ముదుసలికి లోకమన్నను మొగము మొత్తె - వ్యక్తమయిన ప్రాపంచిక వస్తువులను కనుటిక చాలించె' అస్పృశ్య అయిన తాను కృష్ణుణ్ని తాకినందుకు యశోద కోపిస్తుందేమోనని ఆ పండ్లమ్మి గంపను నెత్తిన బెట్టుకొని గబగబ వెళ్ళి పోయింది. తోవలో ఆమెకు ఎటు చూసినా “ఎక్కడ చూడ నాతదె వ్రజేశ్వరుడే శిఖిపింఛ మౌళియే' కన్చించినాడు ఆ యమునా తీరంలో. అంతలో ఆమెకు నెత్తిమీద తట్ట బరువనిపించింది. దింపిచూసింది. తట్టలో కృష్ణుడు పోసిన వడ్లకు బదులుగా 'అరటిపండ్డు, పాలపంద్లు, అల్లోనేరేడు పండ్లు సీమరేగు పండ్లమ్మో, జామలు, నారింజలు అంటూ రకరకాల పండ్లమ్ముకొన్న పుళింద నారికి వజ్రాలు, వైఢూర్యాలు, నీలాలు, మరకతాలు, పుష్య రాగాలు, ముత్యాలు, పగడాలు భాసిస్తాయి. కాని, ఆమె మనస్సు వాటి మీదలేదు. ఆ 'లావణ్యరత్న నిధి తనవాడైనప్పుడు ఈ మెయిగురాళ్ళు ఎందుకని, బోయత ఆ రత్నాలను యమునగట్టున పారబోసింది. ఇక్కడ ఈశ్వరప్రాప్తికి వైరాగ్యంబు గూఢోపాయంబని నిశ్చయించి తన విభ్రమంబపనయించె వంటి వాక్యాలు సంచారీ భావమైన నిర్వేదాన్ని తెల్పుతున్నాయి. తత్భలంగానే రత్నాల తట్టను త్యాగం చేస్తుంది. త్యాగమే యాగం కదా! అదే అమృతత్వసిద్ధికి హేతువు కదా! అందుకే యమునా జలంలో తన ప్రవాస జీవితాన్ని చాలించింది. గోపి భావాన్ని పొందింది. వృద్ధ పుళింద, పుళింద గోపికగా రూపొందింది.

గోపి భావేన దేవేశ సమామేతి నచేతరః - పద్మపురాణం.

సర్వసమర్పణమే గోపీభావం. హృదయంలో నిజమైన వైరాగ్యాన్ని ప్రోదివేసికుని మనస్సులో నుంచి కామ, సుఖాలను తరిమివేసి, ఇంద్రియాలను అంతర్ముఖం చేసుకొని చిన్మయమైన భగవద్రసాన్ని ఆస్వాదించడానికి ఆతురపడే శ్రీకృష్ణభక్తులు గోపీ భావాన్ని పొందుతారు. కాష్య నాయిక అయిన పుళిందవనిత అనన్యభక్తితో శ్రీకృష్ణ దర్శన ఫలితంగా గోపీ భావాన్ని పొంది శరద్భతు పూర్ణిమారాత్రి కావ్య నాయకుడూ, రాసలీలావినోదీ అయిన శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ సన్నిధిని పద్యకవిత్వం . వస్తువైవిధ్యం 609

చేరి, గోపికలతో పాటు రాసలీలలో దేలి అతనితో క్రీడించింది. ఆ లాలాఖేలనంలో తని॥ పుళింద గోపి మంజరీ పద ప్రాప్తి నాందింది. ఉత్పలవారు 'రాసపూర్ణిమ” కావ్యాదిలో వాత్సల్యభక్తిన, కావ్యాంతంలో మధురఖ్లూక్ష సాంగంగా వెలయించారు. ఫలవిక్రయిణిలో యశోదలో వాత్సల్య భక్తీ, పుళింద గోపిజ్ష మధుర భక్తీ ప్రతిఫలించింది. ఉత్పలవారి రాసపూర్ణిమ కావ్యానికి కావ్యతత్వజ్ఞులైన వద్వాంసులు దా॥ సి. నారాయన 'ఐక్యమాధరి' పేరుతో దా॥ తిరుమల శ్రీనివాసొచార్య 'మన ఆనందం” పేరుతోను సాభిప్రాయవైై సుదీర్తపీఠికలు రాసి కావ్యావగాహనకు ఎంతగానో తోద్చద్డారు. రే భూమయ్య తాత్త్విక భూమిక ఆచార్య అనుమాండ్ల భూమయ్య పరిశోధకునిగా కొరవిగోపరాజు కథాకావ్యతత్త్యాన్ని_ నాయని సుబ్బారావు కవితా మార్దవాన్ని, వేయి పడగల ఐతిహాసికతను, కర్పూర వసంతరాయ్సా కథాకళా రుంకృతులను తనదైన పద్ధతిలో విశ్లేషించి విద్వజ్ఞన ప్రశంసలు పొందారు. శి వేయి నదుల వెలుగు (994) 216 పద్యాలు; వెలుగు నగల హంస (1995) 2్న క్‌ పద్యాలు; అగ్నివృక్షము (1996) 215 పద్యాలు; చలువపందిరి (1999)151 పద్యాలు మొ; కావ్యాలను అనల్పకల్పనాజిగీిషతో స్వీయ హృదయ తత్తాన్వేషణాత్మకమైన రీత్తిలో రచించీ తన ఆధ్యాత్మిక ప్రతిపత్తిని చాటి సర్వులను ఆశ్చర్యపరిచారు. పేరుకు కావ్యాలు నాలుగయిన్న్వా వస్తుపరంగా “దేవి తాత్త్విక చింతనకు, కవి ఆత్మానుభూతిని ఆవిష్కరించే ఒత్త కావ్యంతిక నాలుగధ్యాయాలనడం సముచితం. నామనోభావ వీథుల నడుచుచుండి రమ్య పద్య సుమమ్ముల రాల్చి రాల్చి నన్ను తన పొదముల వైపు నడిపిరెవరా తి అంకితమ్ము అట్టి దేవికి ఈ కృతి అంకితమ్ము (వేయి నదుల వెలుగ్స భూమయ్య మనోభాన వీథుల్లో నడిచిన ఆ దేవి పాదనూపుర ఘలంఘలతె త్మ కా రమ్యాక్షర ్రేణి వైదిక సంస్కారం, సౌందర్యలహరి, లలితా సహస్రనామం, ఉపనిషత్షుల్స వీ భాగవతం ఆపైన భూమయ్య ఆధ్యాత్మిక గురువైన నారాయణా నందనాథుల అన్ను గ్రహ వీకే ఇవన్నీ భూమయ్య తాత్విక చింతనకు భూమికగా నిలిచి ఆయనను అంతర్ముఖన్సిగా మలిచాయి. అమ్మను చూడాలన్న ఆరాటం. ఎక్కడెక్కడో తిరిగాడు. ఏమేమో పుస్తక్రాల్స చదివాడు అమ్మను బయట వెతకడం కాకుండా శబ్దాన్ని నిశ్శబ్దంతో జయించి ఆర్తితో అమ్మా అని పిలిస్తే తనలోనే ఉండి కనిపిస్తుందని అర్థమైంది. న్‌ 70 కెవి. రమణాచారి

చెట్టు నెక్కితి కనరావు, గుట్టనెక్కి తి కనరావు, శాస్త్రములను తిరగవేసి తీ కనరావు, స్తోత్రముల నుతించితి కన రావు, 'అమ్మ' అంటిని కంటి దేవి! నిన్ను (వెలుగు నగల హంస) వెలుగు నగల హంస కావ్యాన్ని లలితా సహస్ర నామాల్లో అమ్మవారికి ప్రీతి పాత్రమైన కదంబ, చాంపేయ పాటలీ, మందార, చైతన్య కుసుమాలను సోపానాలుగా మలిచి దేవీ సాస్టాధ్యానికి పాఠకుల్ని తీసుకొని వెళ్తారు. దేవి నీపాద రజమింత తీసి, నాదు నుదుట తిలకముగ దిద్దగా తోచె కవిత యను మరాళ మొకటి నీవదన విశాల గగనమందున తెల్లరెక్కలను విప్పి (వేయినదుల వెలుగు భూమిక - 6) ఆకసము నిండి నవ్వుల నారబోయు అమ్మ పాదారవిందాల నాశ్రయించి దివ్య సౌందర్య లహరిలో తేలియాడు హంస దండులో నేనాక్క హంస నైతి దేవి నేడు నీదు దివ్యమౌ శ్రీపాద ములను నా యెడంద మోపినంత కవిత జాలువారి కడిగె నీ పాదాల నిట్లు కుదిరె బంధమిద్దరికిని (వేయి నదుల వెలుగు పుట.8) మొదలైన పద్యాల్లో భూమయ్య తాత్విక చింతనం కుసుమ కోమలంగా ఆవిష్కృతమైంది. శ్రీమాతా శ్రీ మహారాజ్జీ శ్రీమత్సింహాసనేశ్వరీ చిదగ్ని కుండ సంభూతా దేవకార్య సముద్యతా అనే లలిత సహస్ర నామ భావం అవతరించితి వీవు చిదగ్నికుండమందు. అనడంలో వాచ్యంగానే దిగివచ్చింది. అట్లాగే ధనుఃపొప్పం మౌర్వీ మధుకరమయీ పంచవిశిఖాః వసంత స్సామంతో మలయ మరు దాయోధన రథః తథాప్యేకస్సర్వం హిమగిరి సుతే కామపి కృపా మపాంగాత్తే లబ్బ్వా జగదిద మనంగో విజయతే అనే శంకరాచార్యుల సౌందర్యలహరి శ్లోకం చాల ప్రసిద్ధమైంది. పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం గ

చేరి, గోపికలతో పాటు రాసలీలలో దేలి అతనితో క్రీడించింది. ఆ లాలాఖేలనంలో తనిపిన పుళింద గోపి మంజరీ పద ప్రాప్తి నొందింది. ఉత్పలవారు 'రాసపూర్ణిమ' కావ్యాదిలో వాత్సల్యభక్తినీ, కావ్యాంతంలో మధురభక్తినీ సాంగంగా వెలయించారు. ఫలవిక్రయిణిలో యశోదలో వాత్సల్య భక్తీ, పుళింద గోపికలో మధుర భక్తీ ప్రతిఫలించింది. ఉత్పలవారి రాసపూర్ణిమ కావ్యానికి కావ్యతత్త్వజ్డులైన విద్వాంసులు డా! సి. నారాయణరెడ్డి “ఐక్యమాధురి' పేరుతో డా॥ తిరుమల శ్రీనివాసాచార్య 'మన అనందం పేరుతోను సాభిప్రాయమైన సుదీర్హపీరికలు రాసి కావ్యావగాహనకు ఎంతగానో తోద్చడ్డారు. భూమయ్య తాత్విక భూమిక ఆచార్య అనుమాండ్ల భూమయ్య పరిశోధకునిగా కొరవిగోపరాజు కథాకావ్యతత్త్వాన్ని నాయని సుబ్బారావు కవితా మార్టవాన్ని వేయి పడగల ఐతిహాసికతను, కర్పూర వసంతరాయల కధాకళా రుంకృతులను తనదైన పద్ధతిలో విశ్లేషించి విద్వజ్ఞన ప్రశంసలు పొందారు. వేయి నదుల వెలుగు (1994) 216 పద్యాలు; వెలుగు నగల హంస (1995) 211 పద్యాలు; అగ్నివృక్షము (1996) 215 పద్యాలు; చలువపందిరి (1999)151 పద్యాలు మొ కావ్యాలను అనల్పకల్పనాజిగీషతో స్వీయ హృదయ తత్తాన్వేషణాత్మకమైన రీతిలో రచించి తన ఆధ్యాత్మిక ప్రతిపత్తిని చాటి సర్వులను ఆశ్చర్యపరిచారు. పేరుకు కావ్యాలు నాలుగయినా వస్తుపరంగా 'దేవి' తాత్విక చింతనకు, కవి ఆత్మానుభూతిని ఆవిష్కరించే ఒకే కావ్యంలో నాలుగధ్యాయాలనడం సముచితం. నామనోభావ వీధుల నదుచుచుండి రమ్య పద్య సుమమ్ముల రాల్చి రాల్చి నన్ను తన పాదముల వైపు నడిపిరెవరొ అట్టి దేవికి ఈ కృతి అంకితమ్ము (వేయి నదుల వెలుగు) భూమయ్య మనోభావ వీధుల్లో నడిచిన ఆ దేవి పాదనూపుర ఘలంఘలలె ఈ కావ్య రమ్యాక్షర (్రేణి వైదిక సంస్కారం, సౌందర్యలహరి, లలితా సహస్రనామం, ఉపనిషత్తులు దేవీ భాగవతం ఆపైన భూమయ్య ఆధ్యాత్మిక గురువైన నారాయణా నందనాధుల అను(గ్రహ వీక్షణ- ఇవన్నీ భూమయ్య తాత్త్విక చింతనకు భూమికగా నిలిచి ఆయనను అంతర్ముఖునిగా మలిచాయి. అమ్మను చూడాలన్న ఆరాటం. ఎక్కడెక్కడో తిరిగాడు. ఏమేమో పుస్తకాలు చదివాడు. అమ్మను బయట వెతకడం కాకుందా శబ్దాన్ని నిశ్శబ్దంతో జయించి ఆర్తితో అమ్మా అని పిలిస్తే తనలోనే ఉండి కనిపిస్తుందని అర్ధమైంది. 70 ౩.వి. రమణాచారి

చెట్టు నెక్కితి కనరావు, గుట్టనెక్కి తి కనరావు, శాస్త్రములను తిరగవేసి తి కనరావు, స్తోత్రముల నుతించితి కన రావు, 'అమ్మ' అంటిని కంటి దేవి! నిన్ను (వెలుగు నగల హంస) వెలుగు నగల హంస కావ్యాన్ని లలితా సహస్ర నామాల్లో అమ్మవారికి ప్రీతి పాత్రమైన కదంబ, చాంపేయ పాటలీ, మందార, చైతన్య కుసుమాలను సోపానాలుగా మలిచి దేవీ సాన్నిధ్యానికి పాఠకుల్ని తీసుకొని వెళ్తారు. దేవి నీపాద రజమింత తీసి, నాదు నుదుట తిలకముగ దిద్దగా తోచె కవిత యను మరాళ మొకటి నీవదన విశాల గగనమందున తెల్లరెక్కలను విప్పి (వేయినదుల వెలుగు భూమిక - 6) ఆకసము నిండి నవ్వుల నారబోయు అమ్మ పాదారవిందాల నాశయించి దివ్య సౌందర్య లహరిలో తేలియాడు హంస దండులో నేనొక్క హంస నైతి దేవి నేడు నీదు దివ్యమౌ శ్రీపాద ములను నా యెదడంద మోపినంత కవిత జాలువారి కడిగె నీ పాదాల నిట్లు కుదిరె బంధమిద్దరికిని (వేయి నదుల వెలుగు పుట.3) మొదలైన పద్యాల్లో భూమయ్య తాత్విక చింతనం కుసుమ కోమలంగా ఆవిష్కృతమైంది. శ్రీమాతా శ్రీ మహారాజ్డీ శ్రీమత్సింహాసనేశ్వరీ చిదగ్ని కుండ సంభూతా దేవకార్య సముద్యతా అనే లలిత సహస్ర నామ భావం అవతరించితి వీవు చిదగ్నికుండమందు. అనడంలో వాచ్యంగానే దిగివచ్చింది అట్లాగే ధనుఃపౌప్పం మౌద్వీ మధుకరమయీ పంచవిశిఖాః వసంత స్సామంతో మలయ మరు దాయోధన రధః తధాప్యేకస్సర్వం హిమగిరి సుతే కామపి కృపా మపాంగాత్తే లబ్బా జగదిద మనంగో విజయతే అనే శంకరాచార్యుల సౌందర్యలహరి శ్లోకం చాల ప్రసిద్ధమైంది. పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 7]

చెరకుగడ విల్లు నిలువక చెదిరిపోవు 'భ్రమరముళలె నారి, విరులైదె బాణములు, 65 తి పతి వీనిని దాల్చియే స్షీ పురుషుల కలుపుచున్నాడు నీ కటాక్షమున దేవి సుబోధకంగా తేట తెలుగులోకి భూమయ్య కలం ద్వారా దిగివచ్చింది. ఒక పదము తల్లి, తండ్రి వేరాక్క పదము వారి అక్షరమౌ (ప్రేమ ఫలితమేమొ నేను సంధి రూపముగ జన్మించినాను దేవి! సీ హాసమును సమృద్ధిగ వహించి (వెలుగు నగల హంస) విడివిడిగా ఉన్నప్పుడు అవి వట్టిపదాలు. కాని అవి సాభిప్రాయంగా కలిసిపోయినపుడు ఒక రమ్యభావనకు తెరతొలగుకుంది, అంటే పదాల దాంపత్యం వల్ల కవిత్వం జన్మిస్తుంది కవిశ్వం వెలువడడం అంటే కవి జన్మించడమే. ఇది వైదిక భావన. “వాగర్జావివ సంప్పక్తా వాగర్ధప్రతిపత్తయే జగతః పితరౌవందే పార్వతీ పరమేశ్వరా” అన్న కాళిదాసోక్తిలో నిబిడీకృతమైన అంతరార్థం కూడ ఇదే. పృథ్వీ పూర్వ రూపం ఆకాశం ఉత్తరరూపం గురువు పూర్వరూపం అంతేవాసి ఉత్తరరూపం అన్నట్లు పదాలు పూర్వరూషమైతే వాటి కలయిక ఫలితమై సంధి రూపంలో జన్మించిన కవిత్వం ఉత్తర రూపం బతికి ఐట్టగట్టట గూర్చి బ్రతుకు గూర్చి మనుషులెందరో నేర్చిరి మతములెన్నా నేర్చెను, చదువు లెన్నెన్నా నేర్చె కాని నేను నేనుగా నుండుట నేర్చలేదు. (అగ్నివృక్షం 44-1) అని భూమయ్య తనలోకి తాను ఆత్మావలోకనం చేసుకొంటాడు. అయినా పరంపరగా వచ్చిన లౌకిక వాసన లంత త్వరగా తొలగవు. భ్రమలు వీడవు సత్యదర్శనం కాదు. సత్యదర్శనార్థం పడే జీవుని ఆరాటానికి అంతుండదు. చెల్లబోని నాణెములింట జేర్చి నే మ హాధనికుడనను తలంపు టరడమెక్కి తిరిగి నాను, నిజమెరింగి తెల్లబోతి బయలుపడే పేదతన మెల్ల (బ్రతుకు చిరిగ (అగ్నివృక్షం 3-2) ఉపనిషత్తుల భావాలను భూమి, అగ్ని వృక్షం, రధం సముద్రం, ధనువు, దీపం మొ॥ ప్రతీకలలో భూమయ్య అగ్ని వృక్షం కావ్యం నిర్మాణమైంది. 72 కె.వి. రమణాచారి

దేని చేత ఈ మనసు, ఇంద్రియము లైదు 'పేరణను పొందునో ఎవ్వరి నడుగ వలె? ఏమి సేయవలె? నని భావించుచుండ చలువపందిరై వెలసి అక్షర మొకండు ఒకరు ద్వేషించినారు, వేరొకరు ఇంత కింత నన్ను పొగడి నంగి కెత్తినారు ఇద్దరు బయటనే కాని ఇంటిలోని తలుపు తట్టీ లోనికి వచ్చి నిలువలేదు (చలువ పందిరి) నిష్కారణంగా కాని సకారణంగా గాని ద్వేషించవచ్చు. పొగడవచ్చు. కాని ఈ ద్వేషం అయినా పొగడ్త మనల్ని దరి చేర్చలేవు. వాటి ప్రభావం ఆత్మ గది తలుపు తీసుకొని లోపలికి రావు ఈ పంచేంద్రియాలు సంస్పందనకు మూలమైన పెంజీకటి కవ్వల కలడు కలండనెడివాడు కలడన్న నిశ్చయ బుద్ధితో ఆత్మార్పణం చేసి జీవించడమే చలువ పందిరి కింద మనిషి సుఖంగా జీవించడం. అనుమాండ్ల భూమయ్య తాత్సిక చింతనం గురించి ఇది రేఖా మాత్ర పరిచయమే. విసృత విశ్లేషణకు ఇక్కడ అవకాశం లేదు. భూమయ్య జ్వలిత కౌసల్య పేరుతో వస్తు నిష్టమైన కావ్యాన్ని రచించారు. దాన్ని గురించి తర్వాత తెలుసుకుందాం. సత్యసందర్శనం భారతీయులకు వేదాంతభావన రక్రనిష్టమైంది. జీవుడు, పరలోకాలు, సత్త్వరజస్తమో గుణాలు, కర్మ చాతుర్వర్ద వ్యవస్థ, పునర్జన్మలు, ఇత్యాది వైరుధ్యాలు, వైవిధ్యాలు ఉన్న వేదాంత సంబంధం అంశాలను గూర్చి రాసిన పద్యకావ్యం సత్యసందర్భ్శనం(1995) దీని కర్త మట్టా వేంకటేశ్వర రావు. దైవస్తుతిపరమైంది కాకుండా ఆధ్యాత్మిక విషయ నిర్భర రచన ఇది. జటిలమైన పదప్రయోగం భావగోపనం లేకుండా సులభ సుందరమైన రీతిలో సామాన్య జనులకు అర్ధమయ్యేలా మధ్యలో అవసరమైందనుకొన్నపుడు గద్యాన్ని సైతం చేర్చి రచయిత రాశారు. అఖిల జీవులందున నంతరాత్మగాను వెలుగు హరికి జీవునకును భేద బుద్ధి జూచు వారలు నిజమ్ముగా చోరులట్టి వారి పూజలు ఎన్నైన వ్యర్థమగును. (పుట. 4) విష్ణువనగా తనచే నిర్మితమైన సృష్టియంతటా వ్యాపించియున్ననాడు. వాసుదేవుడనగా అఖిల సృష్టియందును తాను వసించుచూ తనలో సమస్తమూ నుంచుకొన్నవాడు. ధర్మార్ధ కామమోక్షాది చతుర్విధ పురుషార్థాలు బ్రహ్మచర్య, గృహస్థ, వానప్రస్థ, సన్యాసాది చతురాశ్రమాలు, యమ నియమాది అష్టాంగాలు, సాంఖ్యం మొదలైనవి వివరించారు. పద్యకవిత్వం ; వస్తునైవిధ్యం 73

ప్రళయ కాలంబు నాభూత పంచకంబు అవని జలమున, జలమగ్ని నందు, నగ్ని యనిలమున, యనిలము నభనందు, నభము పట 39) 'బ్రహ్మయందునను లయము బడయుచుందు. (పుట. నని వెంకటేశ్వర రావు సులభంగా సామాన్యులకు కూడ అర్ధమయ్యే విధంగా రచించారు. శాంతను, ధైర్యము, జ్ఞానము సంతోషము, కరుణ ముఖ్య సద్గుణముల లె యింతీ! విను సత్షగుణము యొనలేని దదిన్‌ (పుట.37) తామస గుణము దూషింప తగిన దదియు నిద్ర భీకి కోపము దైన్య నిలయగుణము సోమరియగుచు శ్రమలేని చోరవృత్తి సంఘ విద్రోహ చర్యలు సల్బనేర్చు. (పుట. 37) అని స్వ తామస గుణాలను వర్ణించారు. కర్శ్మమె మూలము జగతిని కర్మను తప్పింప తరము కాదెవ్వరికిన్‌ కర్మమె దైవము యని స తృర్శలు నెబుగంగ గలుగు ఘనమైన గతుల్‌ (పుట. 238) కర్మ సంసారమునకును కారణంబు కాని యీశ్వరార్చితమైన కర్మ కర్మ బంధముల ద్రుంచి విజ్ఞాన మందజేయు నద్టి కర్మలు శ్రీహరి క్రమిత్ర ప్రీత్ర (పుట, ౩8) ఏన వష షట నరో పద్మ పత్రమితాంభసా అన్న తీరున ఇష్టానిష్ట మిశ్రఫలితాలలో చృిన్నాసరే అని ఫలితం మీద దృష పె క “కర శి నాళ . అన్న గీత్రోక్ట ప్రక్రార్రం క్రగ్ర ఏబై పెట్టక 'కర్మణ్యేవాః ధికారస్తే - మాఫలేషు కదాచన నచ్చాయి. ప్రస్తక్తంగా న ట్‌ అందించారు. వచనంలో అసంఖ్యాక వేదాంతగ్రంథాలు కాని పూర్తిగా వే దర్భవశాత్తు వేదాంతభావాల్సు వినిపించని కావ్యం కూడ లేకపోవచ్చు. రష "వనలను వివరిస్తూ ప్రద్యశ్రా శ వేంకటేశ్వరరాన చేరడం గమనార్హు. ర్త ౮ ద్యికొవ్య రచ్చ చళ్ళ కౌద్ది మందిలో మట్టా ర్త. ఈ దశాబ్దంలో ర్క క్రా్యం వైలువరదం విశేషం, నములు... 7 కె.వి. రమణాచారి

పౌరాణికం మరల నిదేల రామాయణం బన్నచో నీ ప్రపంచకమెల్ల యెల్లవేళ తినుచున్న అన్నమే తినుచున్న దిన్నాళ్ళు తనరుచి బ్రతుకులు తనవిగాన చేసిన సంసారమే సేయుచున్నది తనదైన అనుభూతి తనదిగాన తలచిన రామునే తలచెద నేనును నాభక్తి రచనలు నావిగాన కవి ప్రతిభలోన నుండును కావ్యగతశ తాంశముల యందు తొంబది యైనపాళ్ళు ప్రాగ్వి పళ్చిన్మ్న తములందు రసము వేయి రెట్లు గొప్పది నవకథా దృతిని మించు. అని విశ్వనాథ వారు రామాయణ కల్పవృక్ష అవతారికలో చెప్పింది సాహితీలోకంలో సుప్రసిద్ధం. రామాయణం ఈ జాతి జీవనంలో అంతర్భాగం. గిరిజనులైన పురజనులైన హరిజనులైన విద్యావంతులైన నిరక్షరాస్యులైన ఎప్పుడో ఒకప్పుడు రామనామోచ్చారణం చేయకుండ ఉండలేరు. “అయ్యో రామ రామ! అని అయినా అనకుండ ఉండలేరు. విపరీతంగా కష్టాలుపడుతున్న స్త్రీని చూసి 'సీతమ్మ కష్టాలు అని జాలిపడతారు. అన్యోన్య దాంపత్యానికైనా, బ్రాత్సప్రేమకైనా, సమస్థాయి శత్రుత్వానికైనా రామకథనే ఉదాహరిస్తారు. రాముదనీ, లక్ష్మణుడనీ, భరతుడనీ సీత అనీ, పేర్లు పెట్టుకొంటారు. కుంభకర్ణుడనీ, కైకేయి అనీ, మంధర అనీ, శూర్చణఖ అనీ ఎవరూ పేర్లు పెట్టుకోరు. వీరందరూ రామాయణాన్ని చదివిన వారు కాదు. వాల్మీకి రామాయణ కర్త అని తెలిసిన వారు కూడ కాకపోవచ్చు. రామాయణాన్ని కేవల కల్పితరచనగా తలపోసినా, ఒక రచన జన జీవనంతో ఎలా పెనవేసుకొని పోయిందో చెప్పడంలో ప్రపంచంలోనే మరో ఉదాహరణ లభించదు. భారతం భాగవతాలు రామాయణానికి సమజజ్జీగ భారత దేశంలోనే లభిస్తాయి. రామకథ తెలుగు సాహిత్యంలోని అన్ని ప్రక్రియల్లోను ప్రవహించింది. ఆకాలంలో తిక్కన, భాస్కరుడు, ఆధునిక కాలంలో విశ్వనాథ సత్యనారాయణ, పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులు పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 75

ఏకోజి, రామాయణానికి మహాకావ్యాకృతి కల్పించారు. గోనబుద్దారెడ్డి, న దు మామిడన్న సుభద్రాంబ ద్విపదరామాయణాలు రాశారు, ఎం. సరు పందేళ్ళముం ఉషక్రీ రామాయణ ్రసంగాదులు ఎంతో పే లాంటి వారి సుందరకాండ గేయరచనలు, ష్రి స వతిపాతత తగలేదు. మోశాయి. 1991-2000 మధ్య కూడా రామాయణ రచనపట్ల కవులకు ప్రీతిపాత్రత తగ్గ కైవల్యప్రాప్తికి రామాయణ రచన ఒక సోపానమని కవులు తలపోశారు. రామానుజరామాయణము శ్రీమన్షీరంగం నల్లాన్‌ చక్రవర్తి రామానుజాచార్యుల అయ్యవార్హు 8 సంపుటాల్లో రామాయణాన్ని పూర్తిగా ఆంధ్రీకరించారు సామవేదం జానకిరామశర్మ వాల్మీకికి యధాతధానువాదంగా రెందు మూడు దశాబ్దాలు శమించి సంతరించారు. లఘుకావ్యాలుగా, ఆంశిక కావ్యాలు (ఖండకావ్యాలు)గా ఎందరో రచనలు చేశారు. అబ్బూరి రామకృష్ణారావు అంతేవాసిగా ఉండి నన్నయ పదప్రయోగకోశ నిర్మాణంలో పాల్గొన్న వ్యక్తి న చ.రామానుజాచార్యుల వారు. 1983 నవంబరు 30న ఉషశ్రీ కొమాండూరు కోదండరామాచార్యుల ప్రోత్సాహంతో వాల్మీకి రామాయణాన్ని సులభసుందరంగా యధాతధంగా “ఆటవెలది” ఛందంలో అనువదించటానిక్రి సమాయుక్తులయ్యారు నచ రామానుజాచార్యులు. అక్కడక్కడ జేటగీత్రి, క్రంద్రాల్పు కూడ ఉన్నాయి. వాల్మీకి వాడిన అనుష్టుప్‌ చాల చిన్న ఛందస్సు అందువల్ల వృత్తాలయిత్తే అనవసరమైనవి చేర్చి పూరించాల్సి వస్తుంది. చిన్న ఛందస్సులే సరిపోతాయని రచయిత భావం, ఆచార్య కోవెల సుప్రసన్నాచార్యుల వారు ప్పీరిక్రలో అన్నట్లు “ఆర్షవాక్షును అనుపదమ్రూ జాగ్రత్తగా చూచుకుంటూ పదపదానా మూలానికి భాషను ఒదిగించుతూ తేట తెలుగులో చెప్పడం “రామానుజ రామాయణం చేసినవని, ఈ అనుకరణలో అనువక్త ఎక్ష్మడ్రా కనిపించకూడదు తనను పూర్తిగా మూలవాక్ష్ములో లీనం చేసుకొవాలి. అనువదించే భాషలో సహజమైన సారళ్యం రావాలి. అన్నింటినీ మించి మూలంలోని కవితాంశం తెల్పుగులో యధారూప్రంగా సాక్షాత్మరించాలి, ఇది అసిధారావ్రతము. శ్రీ రామానుజాచార్యులు గారు వాల్మీకి మీద క్రాాడ్రంత్ర భక్తితో ఈ రచన క్రొనస్తాగించ్రారు తన పద్యాలను ్రతి ప్రదం సానబట్టి తీర్చిదిద్దారు బీంబ ప్రతిబింబ భావంతో సార్వ 'రామానుజ రామాయణము" మూలార్థాన్ని పదిలంగా తెలుగువాళ్ళకు అందిస్తుంది. ఎక్కడైనా ఇంకో విధంగా చెప్పవచ్చునని తోచవచ్చునేమో కాని సమష్టిగా ఈ ప్రయత్నం వాల్మీకిని ఎంత దగ్గరగా తీసుకు వచ్చిందో విస్మయం కలిగిస్తుంద్రి రౌమాన్సుజ్ర రామాయణం పద్య సంఖ్య ప్రచురణ్రాది వివరాలు ఇలా ఉన్నాయి 76

కాండం సం॥ పద్యసంఖ్య పుటలు బాలకాండ 1984 2097 18+422 అయోధ్యాకాండము పూర్వభాగము 1987 2209 9+370 అయోధ్యాకాండము ఉత్తరభాగము 1988 శత208 12+836 ఆరణ్యకాండము 1992 బ2ప్రత్త? 12+8292 కిష్కింధకాండము 1995 2390 18+222 సుందరకాండము 1996 2737 12+223 యుద్ధకాండము - 1 1997 2778 12+229 యుద్ధకాండము - 2 1997 2766 8+231 పదమూదేళ్ళపాటు శ్రమించి 21,532 పద్యాలతో 8 సంపుటాల్లో రామానుజాచార్యుల వారు రామాయణాంధ్రీకరణం గావించి “వాల్మీకి భాషా సంక్రాంతబుణము' తీర్చుకోవడానికి యత్నించారు. “వాల్మీకి రామాయణానికి అనువాదంలా ఉంది" అని అనిపించుకుంటే అదే మెప్పని రచయిత భావిస్తున్నారు. చూచినాడ నే నశోకవనమ్మున నున్న జనకతనయ నువిద నామె నా యనిందితన్‌ మహాఘోరలౌ రాక్ష సాంగనల్‌ సురక్ష సల్చు దాని (సుందరకాండ, పద్య సంఖ్య 2297) అశోకవనికా సంస్థా దృష్ట్వా సా జనకాత్మజా రక్ష్యమాణా సుఘోరాఖీ రాక్షసీభి రనిందితా (సుందరకాండ, 57-88) ఇక్కడ వాల్మీకి “దృష్టా న అని ప్రారంభించడంతో ఒక చమత్సారాన్ని సాధించారని పెద్దలు చెపుతుంటారు. వానరులు సీత వర్తమానం కోసం ఎంతో ఆసక్తిగా ఎదురు చూస్తుంటారు. ఆంజనేయుడు వెళ్ళాడు. సీతను చూశాడు. వచ్చి వానరులతో నేను సీతను... ఇంత వాక్యాన్ని కూడ వారికి వినడానికి ఓపికలేదు అంత ఆసక్తి, నేను సీతను... అన్నాక చూడలేదనవచ్చు చూశాననవచ్చు. దానికన్నా *చూశాను (దృష్ట్వా) అని ముందే అంటే ప్రధాన వక్తవ్యాంశం విదితమవుతుంది. తర్వాత తీరిగ్గా ఏమైన ఎంతసేపైన మాట్లాడుకోవచ్చు. దాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొనే మొల్ల తన రామాయణంలో- కంటిన్‌ జానకిం బూర్జదందద్రవదనన్‌ గల్యాణి నాలంకలోం గంటిన్‌ మీపదపంకజంబులను నేం గౌతూహలంబొప్పంగాం గంటిన్‌ మీ కరుజావలోకనము విఖ్యాతంబుగాం గీర్తులం గంటిన్‌ మా కపివీర బృందములలో గాంభీర్యవారాన్నిధ! పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 77

అని రాసింది. రామానుజాచార్యుల వారు సైతం చూచినాడ. . అంటూ భావక్రమాన్ని మూలానుసారంగొ పొటించారు. యుద్ధరంగంలో అలసిన రావణుని 'నేడు పొమ్ము రేపు రమ్ము' అని రాముడన్న పలుకులు సినిమాలవళి ప్రసిద్ధిపొందాయి. పొమ్ము బడలితి నీవని ముదల యిడితి రాత్రి చరరాజు చొరబారి లంకలోన తెప్పరిలి రమ్ము విలుదాల్చి తేరిమీద తేరనుండి నా బలమసప్టు పారజూతు. (యుద్ధకాండము, పద్య సంఖ్య 2278) రావణునితో పోరులో అలసిన శ్రీరామునకు అగస్త్యుడు ఆదిత్య హృదయం ఉపదేశిస్తాడు. ఆదిత్య హృదయం నిత్యపారాయణయోగ్యమైంది. మహిమాన్వితమైంది. తతో యుద్ధ పరిశ్రాంతం సమరే చింతయాస్థితం రావణం చాగ్రతో దృష్ట్వా యుద్ధాయ సముపస్థితం. అంత యుద్ధ పరిశ్రాంతుడైన వాని యుద్ధభూమిని చింతతో నున్న వాని భండనము సేయ దరియంగ వచ్చి నతని గాంచి రావణు నగ్రభాగమ్ము నందు. (పద్యసంఖ్య 4553) ఎక్కడ భాషాపటాటోపం, దీర్ద సమాసచాలనం లేకుండా వాల్మీకి హృదయాన్ని యథాతధంగా తెలుగులోకి తీసుకొని రావడానికి యధాశక్తిగా సభక్తికంగా కృషిచేశారు రామానుజాచార్యులు నిర్జొహమాటి, నిర్భయంగా ఎవరినైనా ఆక్షేపించగలిగినవారు ల్సి బూదరాజు రాధాక్ళష్ణ సుందరకాండను రాసిన పీఠిక వల్ల తెలుస్తుంది సుందరకాందను రాసిన 'మనవిలో రచయిత తమ తండ్రి మీద అభిప్రాయాన్ని ఇలా వ్యక్తీకరించారు. 'అళ్లీలం అనుకున్నది ఏవగించుకునే కుసంస్మారం గలవాడు మా తండ్రి ఆయన పేరు వరదాచార్యులు. ఆయన అవివేకి, పరమనీచుడు, ఆయన దుష్ప్రవర్తన వల్ల నేను బాల్యంలో యెన్ని కష్టాలకి గురిఅయినా, ఆయన దూరదేశంలో ఉండటంవల్ల, ఆయన ప్రభావానికి లోనుకాకపోవడం వల్ల అటువంటి కుసంస్కారం నాకు అంటలేదు. శృంగారాన్ని అళ్లీలాన్ని తేడా లేకుండా చూసే స్థితికి రాలేదు... గ వాల్మీకీ రామాయణంతో “ఆరు సంవత్సరాల మూడు నెలలపాటు" ఆ అనువాదం కోసం మమేకమైన వ్యక్తి అంతకుపూర్వం ఎన్నోవళ్ళపాటు రామాయణాన్ని మననం చేసిన 78 కెవి. రమణాచారి

వ్యక్తి తన తండ్రి మీద వ్యక్తం చేసిన అభిప్రాయాలు ఇలాగ ఉండవచ్చునా? పితృవాక్యపరిపాలన కోసం రాజ్యాన్ని వదిలిపెట్టిన మహనీయుని, మర్యాదా పురుషోత్తముని జీవితాన్ని అందిస్తున్న వ్యక్తి తన తండ్రి దుష్ప్రవర్తనను క్షమించలేడా? ఇప్పుడీ పుస్తకం ఎంతకాలం పఠితల చేతుల్లో ఉంటుందో అంతకాలం రచయిత తండ్రి 'దుష్టునిగా పరమనీచునిగా నిలిచిపోవాలా?' దీని వలన విజ్ఞులైన పారకులు రచయితను ఏవగించుకుంటారు. వారి తండ్రి మీద జాలి కురిపిస్తారు. పానకంలో పుడకలాగ, పంటి కింద రాయిలాగ ఉన్న ఈ ప్యారాగ్రాఫు పరిహరించి మౌనంగా ఉంటే ఎంతో ఉదాత్తంగా ఉండేది. రామకధామృతం వాల్మీకి రామాయణాన్ని అనుసరించి సామవేదం జానకి రామశర్మ 'రామకథామృతము” పేర ఆంధ్రీకరించారు బాలకాండము మాత్రం 1995లో ముద్రితమైంది. తక్కినవాటి వివరాలు తెలియవు చంపూ పద్ధతిలో సాగింది ఈ రామాయణం. గుణవంతుం డురు శౌర్యవంతుండు జితక్రోధుండు ధర్మజ్ఞుడున్‌ గణనీయాద్భుత సచ్చరిత్రుడు, జగన్మాన్యుండు సత్యవ్రతుం డనవద్యుం డతిలోక సుందరుడు; నిత్యప్రాభవో పేతుడౌ మనుజ శ్రేష్టుందెవండు? సమ్మదము సంపాదింపగాం దెల్పవే! (పుట.2) దీనికి మూలం కోన్వస్మిన్‌ సాంప్రతంలోకే గుణవాన్‌ కశ్చవీర్యవాన్‌ ధర్మజ్ఞశ్చ కృతజ్ఞశ్చ సత్యవాక్యో దృఢ వ్రతః చారిత్రేణ చ కోయుక్ష సర్వభూతేషు కోహితః విద్వాన్‌ కః క స్సమర్ధశ్చ కశ్చైక ప్రియదర్శనః అత్మవాన్‌కో జితక్రోధో ద్యుతిమాన్‌ కోఓఇనసూయకః కస్యబిభ్యతి దేవాశ్చ జాతరోషస్య సంయుగే (బాలకాండ) నల్లాన్‌ చక్రవర్తుల వారి రామాయణంలోని పద్యరచన కన్నా సామవేదం వారి పద్యరచన ధారగా సాఫీగా సాగుతుంది. దాదాపు 2256 పద్యాలు బాలకాండలో ఉన్నాయి. వచనం కూదా అరుదుగా (ప్రయుక్తమైంది. శాపవిమోచనం కలిగిన సంతోషంతో అహల్య రాముని ప్రస్తుతించిన విధం గమనిద్దాం. తడబడి రాముపాదములు తాకుచు, భక్తిప్రపత్తు లెంతయు న్ముడి పడి, దివ్యమంగళము మోహనరూపము, హర్షబాప్పము ల్వెడలంగం గన్నుదోయి, గడువింతగ జూచెను, పాపపంకమ ప్పుడు తొలగంగం జేర్చుచుంబ్రభూత మహా మహిమోరు భావనల్‌ పద్యకవిత్వం వస్తువైవిధ్యం 79

ఓహోహో! యిది యెంతటి నూహకు రానట్టి మహిమ లొప్పంగ జేయన్‌ యూహించి వచ్చినాడవె? దోహలమా ప్రొద్దు, కరుణతోయధి! రామా! నను నేనమ్మంజాలను నినుం గనుటలు నిజమె? పాపనిర్ముక్తతనే మనుటయు నిజమయ్యెనే? నా యనుంగా! దాశరథి! యింతకౌతినె వత్సా! ఎంతదయార్ధ చిత్తము వహించితివో! యినవంశ్య! నాకునై యెంత శ్రమమ్ము పొందితివా! యింత వచింపంగలేను ద్వతృతం బంతము లేని సాగరము నట్లు, గభీర మనోజ్ఞ భావనా త్యంత విశిష్టతల్నెజప నయ్యెను వేజొక పుట్టువేర్చడెన్‌. నా తండ్రీ! ననుగన్న తండ్రి! శిశువా! నా కల్పవృక్షంబ! ని న్హేత ప్రీతి భజింతునయ్య! యెదలోం జేర్తున్ని నున్నా తపం బేతాద్భగ్వి భవాభిరామ సుషమా2హీన ప్రభావాంధిక స్ఫేతానంత ఫలప్రదాయియయి, నిన్సేవింపంగా గూర్చెంబో నా యఘము తొలంగె నిప్పుడు వే యిపుడైతిని విశుద్ధ విధి కరుణించెన్‌ ఆయత మహిమమ్మొదవెన్‌ నీ యది యీ మహిమమెంత నే వివరింతున్‌. ఇదె పాద్యం బిదె యర్ధ్యం బుదితోన్నత ధీమహత్త్వమొప్పెడు నిన్నుం బదిలింతు హృదయ పేటిక సదయాధిక నవ్యదివ్య సామర్ధ్య నిధీ. ఓ రఘురామా! కరుణోదధి రామ! మహాత్మ! రామ! సు శ్రీ రమణీయ రామ! సురసేవిత రామ! మనోజ్ఞ రామ! వి స్పార బలాత్త రామ! ముని సన్నుత రామ! త్రిలోకపూబిత శ్రీ రుచిరాభి రామ! బుధ సేవిత రామ! కృషార్ధ! రాఘవా! 80 కె.వి. రమణాచారి

అని గౌతమ సతి మనమున సెనంగొన గౌరవము భక్తి వేడుక శౌరిన్‌ ఘనుం గొల్చినట్లు సేవా వినతిం బచరించె హృదయవీధి నిలుపుచున్‌. (పుట. 243-44) అహల్య ఆర్తిని, ఆనందాన్ని ఆర్ధమైన రీతిలో అనువాదం అనిపించని తీరులో సామవేదం వారు అభివ్యక్తీకరించారు. సరసవినోదినీ రామాయణం నరసరావుపేట డిగ్రీ కళాశాల ఆంధ్రోపన్యాసకులైన దా॥ వోలెపెద్ది రాధాకృష్ణమూర్తి 'సరసవినోదినీ రామాయణము పేరిట 1995లో ఒక లఘు కావ్యాన్ని రచించారు. విజయవాడ ఆకాశవాణి ప్రసారం చేసే సరసవినోదిని సమస్యాపూరణం కార్యక్రమానికి కొన్ని పద్యాలు రామకధాత్మకంగా పూరించడం, అవధానాల్లో పృచ్ళకునిగా కొన్ని దత్తపదులు, సమస్యలు అసంకల్పితంగా రాముని పరంగా అడగడం చేశారు. పోలెపెద్దివారికి ఆ పద్యాలను కలుపుకొంటు మరికొన్ని పద్యాలు రాసి సంక్షిప్త రామకథ వెలువరించ వచ్చునన్న సంకల్పం కలిగింది. ఆ సంకల్ప ప్రతిరూపమె ఈ సరసవినోదినీ రామాయణము”. ఒక్క యుద్ధకాండలో 48 పద్యాలు తప్ప తక్కిన కాండల్లో 18 పద్యాలకు కాస్త తక్కువగానే ఉన్నాయి. ఆగుము నిషాద! రతిసుఖ భోగమ్మున దేలు క్రొాంచముల నొకదానిన్‌ ఈగతి గూల్చిన నీకిది పోగాలము దాపురించె పొమ్ము దురాత్మా! (పుట.3) ఇది మానిషాద ్రతిష్టాత్వ మగమ శాశ్వతీస్సమాః యత్రాంచ మిధునాదేక మవధీః కామమోహితం అని వాల్మీకి బోయవాడికిచ్చిన శాపవాక్కుకు తెలుగు రూపం. నాహం జానామి కేయూరే - నాహం జానామి కుండలే నూపురే త్వభిజానామి నిత్యం పాదాభివందనాత్‌ అన్న ప్రసిద్ధ శ్లోకం ద్వార లక్ష్మణుడు సీతకు పాదాభివందనం చేసేవాడని తెలుస్తుంది. కాని రామాయణం మొత్తంలో ఎక్కడా పాదాభివందనం చేసినట్లు మాత్రం కనిపించదు. సీత దుర్భాషలాడి లక్ష్మణుని పంపించిన సన్నివేశంలో సైతం లక్ష్మణుడు పాదాభివందనం చేయడు. అగ్నిపునీత అయి వచ్చిన సీతకు కూడ లక్ష్మణుడు పాదాభివందనం చేసినట్లులేదు. చేయడం- చేయకపోవడం విశేషం కాదు. ఉత్తమం సంస్కార ప్రదర్శక శ్లోకం ప్రసిద్ధ శ్లోకం ఇది. దీనిని పోలిపెద్దివారు పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం త్‌

ఎరుగను కేయారమ్ముల నెరుగను కుండలము లేను నెరుగుదు నీ నూ పురముల ననుదిన మాయమ ల, డము-1) చరణములకు మొక్కుచుంట సజ్జనగణ్యా! (కిష్కింధా కాం రి యధాతధంగా తెనిగించారు. దీనిని నల్లాన్‌ చక్రవర్తుల రామా నుజాదాయ్యుల వా అనువాదంతో పోల్చిచూద్దాం. ఈ రెండు అనువాదాలు 1995లోనే రావడం యాదృచ్చి నెరుగకున్న వాడ నేను కేయూారముల్‌ కుండలమ్ము లెరుగకున్న వాడ గురుతెరుంగు దెపుడు చరణాభివందన మాచరించు చుంట నందియలను. (రామానుజ రామాయణము కిష్కింధాకాండ పద్యసంఖ్య 277) పద్యాన్ని సంవాదాత్మకంగా నడిపించడం కూడ ఒక క్రళ్ర చం॥ ఎవరది? మేము వానరుల(యు) ఇట్టుల వచ్చిన హేత్రువేమి? రాఘవు సతి సీత జ్రాడ్ర నెరుగంగ దురాత్ముడు పంక్తి కంధరుం డవనిజ నాహరించై నిజమా? అత డెందు వసించు? లంకలో జవమది చాలగా గలదు సంద్రము దాటగ ముకునీడ్వరా (కిష్కింధ కాందము పద్య సంఖ్య, 10) పీఠికలో చేరెడ్డి మస్తాన్‌రెడ్డి మేళ్ళచెర్వు భానుప్రసాదరావు గారలు ఈ విధంగా ప్రశంసించారు. “రాధాకృష్ణమూర్తి గారి వద్యాలలో అలంకారాలు నవ్లాజ్వ నముత్పన్నాలై అందాలొలికిస్తుంటారు. “వానరులు సేత్త నిర్మాణ సమయంలో సముద్రంలో వేసిన మహాశిలలు దేమిగు బెండు లాగా తేలాయి.” (పుట. 2%) అన్న చోట ఉపమానం అత్యాధునికం. పరనారీ హ్‌ చాసమిట్ల కడకున్‌ బ్రహాస్హమై (ట్ర బ్య) చక్కని రూపకం. "లెమ్ము విభీషణా[(పుట. 29) లే సి పాదం యమక్రాన్సిక్షి సతీహర్య్వన్వ్యూ,! రావణా! జిత్యాదిత్యగణా! (పుట. 20 త్యానుప్రాస్తాన్సిక్ర మచ్చుశ్రునక్రల్లు “కొరికి బోసి నోరనిపించ్చుక్రానగన్య (పుట. 25) మొగుదు 82 కెవి. రమణాచారి

కుంకా యనుచు తిట్ట ముష్టివాడు' కూడ కుంకా యనుచు తిట్టకున్నె? (పుట. 26) “ఇంటిలోని వాడే పెట్టె కంటిలోన పుల్ల (పుట 27)” లాంటి సామెతలను మా పోలెపెద్ది ఆమెతలుగా అందించాడు. పొగబెట్టి (పుట. 10), ఆరునూరయిన(పుట. 10), గాచిన వెన్నెల (పుట. 18) లాంటి కొన్ని చక్కని పలుకుబకళ్లు. జ్వలిత కౌసల్య ఏకవి అయినా తాను చెప్పదలుచుకొన్న ప్రధానాంశానికి అనుగుణంగా పాత్ర నిర్మాణం, సంఘటనల నిర్మాణం చేస్తూపోతారు. ఏది ఎంతమేరకు చెప్పాలో అంతే చెప్తారు. ఎక్కువ చెప్పరు. తక్కువ చెప్పరు. రామాయణంలో ఊర్మిళను గురించి, కౌసల్య గురించి పట్టించుకోలేదని చేసే విమర్శలు పాక్షికాలు. అక్కడ వాటి అవసరాలు అంతే. డా॥ అనుమాండ్ల భూమయ్య రామకధను కౌసల్య పరంగా దర్శించి బహు భార్యాత్వం వల్ల కుటుంబంలో చెలరేగే కల్లోలాలను దృష్టిలో పెట్టుకొని ఆవేదనాత్మకంగా చిత్రిస్తూ 'జ్వలిత కౌసల్య' అనే ఆర్ధమైన కావ్యాన్ని రచించారు. కైకేయి వరం, జ్వలిత కౌసల్య, అనంతక్రోధం, మాతృహృదయం, పితృవాక్యం, పుత్రవాత్సల్యం, ఏకపత్షీవతం, మంగళాశాసనం అనే 68 అధ్యాయాల్లో ఈ లఘుకావ్యం సాగుతుంది. దశరధమహరాజు ధర్మపత్ని పట్టమహిషి కౌసల్య. ఆమెకు చాలకాలం వరకు సంతానం లేదు. అదొక 'పరువు' సమస్య సవతుల సమస్య, చిన్నరాణి పట్ల భర్త ఆదరణ, పెద్దరాణులు చిన్నరాణులకు స్వాగతం చెప్పి అంతఃపురంలో చేర్చుకోవలసిన దుస్టితి. భర్తప్రేమను చూసుకొని చిన్నరాణుల దాష్టీకం, ఈసడింపు వీటన్నింటిని కౌసల్య భరించింది. ఇప్పుడేమో కొడుకు పట్టాభిషిక్తుడు కాకుండా అడవికేగుతున్నాడు. ఆశీర్వాదం పొందడానికి తన దగ్గరికి వచ్చాడు. పుట్టినింట ఆనాడు నే పొందిన సుఖ మేమొ కాని ఈ మీ తండ్రి ఇంట నేను కాలు మోపిన పిదప సుఖము నెరుంగ నిన్ను గన్నాను బ్రతుకు కన్నీరు తుడిచె (పుటక) పేరుకు పట్టమహిషిని కాని పెళ్ళయిన దగ్గరి నుండి పొందిన సుఖమేమిటని ప్రశ్నించుకుంటే శూన్యం. కనీసం నీవు రాజయిన నాడయినా గౌరవ మర్యాదలు లభిస్తాయని ఎంత్రో ఆశపడ్డాను. ఇప్పుడు అవి కూడ లేకుండా పోతున్నాయి నాడు నిన్ను నే గనకున్న నష్టమేమి కలిగెడిది? వంధ్యయను పేరొకటియె తప్ప సంతు లేదన్న ఏకైక చింత తప్ప వంధ్యకు మరొక చింత రవ్వంత లేదు. (పుట. 6) పద్యకవిత్త్యం ; వస్తువైవిధ్యం 83

రాముడే పుట్టకపోతే అడవులకు వెళ్ళి తనకు శోకం కలిగించే సన్నివేశం రాకపోయేది.

తనను గొఢ్రాలిగా నిందించేవారు అంతే. కాని సంతానం కలిగాక వారిమీద కలిగే వాత్సల్యం వరు. ఇప్పుడు చేజేతులా నిన్ను నవమాసాలు మోసి కన్నకొడుకును ఆశీర్వదించి అడవికి పంపించుటెట్లు?

అంతమేలేని ఈ దుఃఖ మనుభవించు

శక్తి నాకిప్పుడెటు లేదు జాలిచూప

గలుగు దైవమొక్కరు గాని కానరారు

శూన్య గగనమే ఏవైపు చూడనైన (పుట. 6) అని కౌసల్య విలపించింది.

“కొన్ని కొన్ని పాత్రల అంతరంగాలు ఒక పట్టాన బహిర్గతం కావు. వాటి అంతరంగపు అంతరాళాల్లోనే వాళ్ల అనుభూతుల రహస్యాలు ఘనీభవించి ఉంటాయి. ఆ గడ్డను సైతం కరగించే ఏదో మహత్సంఘటన, హఠాత్తుగా సంభవించినపుడు ఆ గుండె కరిగి నీరై పొంగిపోతుంది. ఆ పొంగులో నుండి ఆగ్నిజ్వాల కూడ ఉవెత్తుగా వీస్తుంది. సరిగ్గా అలాంటి సంఘటన రామాయణంలో సంభవించింది. ఆ సంఘటనకు కౌసల్య హృదయం భగ్గుమంది. ఎన్నో నాళ్ళుగా పేరుకుపోయిన కౌసల్య హృదయావేదన పొగలు గక్కింది. ఆ పొగల వలయాల్లో కౌసల్య ఆవేదనావలయాలను పట్టుకున్నారు ఆచార్య భూమయ్యగారు..?

'పిల్లలు పుడుతారని కౌసల్య కలలు కంటూ ఎంత కాలంగా ఎదురుచూసిందో, ఎంతటి మానసిక క్షోభను అనుభవించిందో వాల్మీకి బాలకాండలో చెప్పలేదు అయోధ్యాకాండలో రామపట్టాభిషేకభంగం కాకుండా ఉన్నట్లయితే ఆమెలో యేనాటి నుండో ఎదలోపలి ఎదలో నెమ్మదిలో దాగిన అనేకానేక భావాలు, అనుభవాలు, అనుభూతులు, అవమానాలు, ఆశ్వాసాలు, సాంత్వనాలు, సరిపెట్టుకోవడాలు, ఎగిసిపడే కోర్కెలు తీరనే తీరవేమో అనే అనుమానాలు,

అసలు పుడతారా పిల్లలు అనే సందేహాలు, ఇలా ఎన్నో మరెన్నో అలల్లా ఎగిసిపడి మనస్సును అల్లకల్లోలం చేస్తూ ఉంటే డోలాందోళన మానసగా మౌనముద్రతో పట్టపురాణి హోదాతో గంభీరతా మూర్తిగా కాలం గడుపుతూ ఉందేది. పట్టాభిషేక భంగం కావడంతోనే అవన్నీ ఒక్కసారిగా బయటవడ్డాయి. ఆ కౌనల్య ఈ కావ్యానికి వన్తువు* అని ఆచార్య కోలవెన్నుమలయనవాసిని గారు వర్ణించినది అక్షరసత్యం, (సంకల్ప సూర్యోదయం అంతర్వీక్షణ సార్వభౌమం 2008 పుట. 212,218) ఓయి నా తండ్రి! విన్నావటోయి ఇద్ది నన్ను మీ తండ్రి పెండ్లాడె నాటి నుండి ఒక్క శుభముకాని సుఖమే ఒకటి కాని 8కే కె.వి. రమణాచారి

ఇంతవరకు నే జూచిన ఎరుక లేదు పతిని చూడగా రాజు, నా (బ్రతుకు జూడ సూర్యుని ముఖమొక్కింతైన చూడలేని కమల వన మట్లు కళతప్పి కాంతి తప్పి భర్త ప్రేమనే కనలేని (బ్రతుకిదేమి (పుట. 10) భర్త మహారాజు కాని, తన బ్రతుకు మాత్రం సూర్యకాంతి సోకని కమలవనం, ఒక్క కమలం కాదు కమలవనం. సూర్యుని వల్ల ఏదో ఒక కమలం వికసించడం కాదు. అంటే ఏదో “ఒకటి” రెండు" అంశాలో భార్య వికసించడం కాదు భర్శృ సాహచర్యంలో భార్య భౌతిక మానసిక ఆధ్యాత్మికాది సర్వాంగీణంగా వికసించాలి. కాని నిత్యపెళ్ళికొాడుకు లాంటి దశరధుడు ముగ్గురు ప్రధాన భార్యలేకాక మరెందరో భార్యలు కలిగిన దశరథుని వల్లు ఆ దశరథుని మాట కారణంగానే రాజు కావలసిన రామునికి పట్టాభిషేకం భంగం కావడం వల్ల కౌసల్య హృదయంలో అగ్నిపర్వతం బద్దలు కావడంలో ఆశ్చర్యమేమిలేదు. నీవు రాజ్యము చేయగా నేను చూచి నప్పుడు కదా సుఖము నాకటంచు ఇంత ఎదురు చూడగా ఈ వార్త ఎదురు వచ్చె ఫలము కోయగా పోడసూపు పామువలె (పుట.5) సవతులందరిలో నాకు సాటి వచ్చు వారే లేరు కాని చిన్నచూపు మాత్రమే నాకు దక్కింది. ఏడువారాల నగలున్నాయి, సంపదలున్నాయి. ఎన్ని ఉన్నా పతిప్రేమ గౌరవాదరాలకు నోచుకోలేదు. భర్త ప్రేమ లేని పరితాపమొకవైపు మరొకవైపు సపత్నుల మాట, లివి భ రింపలేక నేనుండగా ఇపుడు నీవ నగమన మొకటి తోడయ్యె నాకు తండ్రి (పుట. 12) పట్టమహిషీత్వం కూడ నాకు వచ్చినదే తప్ప కోరుకున్నది కాదు. మొదటి భార్యనైనందుకు సవతులంతా నన్నే అనుమానిస్తుంటారు. నీవులేని అయెధ్యలో నేను నిలువలేను అని కౌసల్య దుఃఖించింది. “కామపీడితుడై భోగాసక్తుడైన రాజు మాటను తిరస్కరించి రాజ్యాన్ని నీవే హస్తగతం చేసుకొని పరిపాలించు” అని లక్ష్మణుడు అన్నకు సలహానిస్తాడు. లక్ష్మణుని మాట కౌసల్యకు సబబుగాతోస్తుంది. ఏమి దుఃఖమ్మిది, సముద్రమే తనంత ఉన్న కట్టను తెగగొట్టి కాొన్నదేమొ? పద్యకవిత్వం . వస్తువైవిధ్యం రిర్‌

ఆరని మహాగ్న్ని శిలపాత మగునా ఏమొ వచ్చి అవి నన్నాకింత వివశుని జేసె (పుట.860) అని శ్రీరామచంద్రుడు కౌసల్య మానసికస్థితిని అవలోకించాడు. నీకు తోడుగా నడవికి నేను వచ్చి యున్న నాకు పోయెడిదేమి? ఉన్నదేమి లేదు. కనుక పోయెడి దేమిలేదు నాకు పోయెనా ఉన్న దుఃఖమే పోవునంతె (పుట.35) అని కౌసల్య తాను రామునితో అరణ్యానికి వస్తానంది. ఈ కౌసల్య దుఃఖానిక్షి; రాచరిక వ్యవస్థలో ఉన్న అమానవీయతకు; కుటుంబంలోని అశాంతికి మూలం బహు భార్యాత్వమే అన్న నిర్ణయానికి రాముడు వచ్చాడు. స్ట్‌ గడచినట్టి కాలమ్మేదా గడిచిపోయె తండ్రి తప్పాప్పులివియని తలపలేను ఏ పరిస్థితు లెట్లు రానిమ్ము, నాకు ఒక్క సీతయే ఈ జన్మకున్న భార్య (పుట క్ర _చేర్రి ఆ మాటలో కౌసల్య దుఃఖమంతా తీరిపోయి ముఖం వెలిగిపోయింది. 0 ఆకసపు గంగ వచ్చి ముందాగినట్లు భూమి మల్లె పూదోటయై మురిసినట్లు తల్లి కౌసల్య ఒకరీతి తనయజూడ సూర్యుడుదయించె శ్రీరామ చూడ్ములందు (వ ఎట, ౩౩ జ్వలిత కౌనల్య కావ్యానికి లఘుటివ్పణి రాస్తూ ఆచార్య చేకూర్రి రామా అభిప్రాయపడినట్లు ఇటీవలి స్రీ వాదోద్యమ ప్రాబల్యం వల్ల, స్త్రీ పురుష స మానత వాను నుండి ఈ కావ్యం రచింపబడింది. బహుభార్యాత్వం వల్ల కౌసల్య పద్దస్టిత్తి తర్వాతి న ణం న! ణి రాకూడదనే శ్రీరాముడు ఏకపత్నీవతుడయ్యాడు. ఆ ప్రతిజ్ఞ స్వీకరించేసరిక్రి కౌసల్య వ్‌ వికసించింది. కాని ఎక్కడా కౌసల్య శ్రీరాముని ఇంకో పెళ్ళి చేసుకోవద్దని నివారించలేద్దు ఖం సన్నివేశం కానీ, ఆ ప్రస్తావన కానీ తటస్థపడలేదు. - ఆ పౌరాణికేతివృత్తాన్ని గ్రహించి సంఘటనలను తమ వాదాలకనుగుణంగా వక్రీకరిం చకు సన్నివేశాన్ని ఆలంబనగా చేసుకొని పాత్రల బాహ్య అంతరంగ ప్రవృత్తులను చిత్రిస్తూ వర ఎందా కాలానికి అనుగుణమైన భావాలను వ్యక్తీకరించే విలక్షణ యత్నం డా॥ అనుమాం ర భూచు న జ్వలిత కౌసల్య కావ్యం. య్య 86 కె.వి రమణాచారి

ఉడుత రామాయణంలో ఆంజనేయాది పాత్రలకెంత ప్రఖ్యాతి కలిగిందో అవాల్మీకమైన 'ఉదుత' కంత ప్రఖ్యాతి కలిగింది. రామసేతు నిర్మాణంలో ఒక చిన్న ఉడుత తనవంతు సహాయంకోసం నీళ్ళల్లో తడిసి ఇసుక నంటించుకొని సేతువు మీద వదిలేదట. రాముడది గమనించి ఆ ఉడుతను ఆప్యాయంగా నిమిరితే దానిమీద మూడు తెల్లని చారలేర్చద్దాయని కథ చెప్తారు. నిజానిజాల చర్చ కాదు కావలసింది. ఉడుత శరీరనిర్మాణంలో సహజంగానే చారలేర్చడి ఉండవచ్చు. ఆ కథ మొదటగా చెప్పిన వాడి అంతరంగం ముఖ్యం. మనకు చేతనైనంతలో మంచిపనికి సాయం చేయాలన్న స్ఫూర్తి ప్రబోధం ఈ కథ ద్వారా కలుగుతుంది. నేమని రామజోగి సన్యాసిరావు 'సుప్రభాతం' (1995) కవితా సంకలనంలో 'ఉడుతి మీద రసవత్తరమైన కవిత రాశారు. పని ఎంత బృహత్తరమో అని ఎంచక చేసితివి సహాయము నుడుతా ఘన దీక్ష బూని తీరిక గొనక రఘూద్వహుని యందకుంరిత భక్తిన్‌. ఉడుత చేస్తున్న పని గమనించి వానరులు మహోత్సాహంతో సేతు నిర్మాణంలో పాల్గొన్నారు. రాముడు నిన్ను గాంచి అనురాగముతో నిను చేరదీసి తత్‌ కోమల పాణి పద్మముల గోముగ దువ్వుచు పల్కరించి నీ సేమ మెరింగి సాయమును చేసిన చందము నెంతొ మెచ్చె ఆ ట్లోముట భాగ్యవైభవము యోగవరిష్టము భక్తశేఖరా! పట్టుదల మీర శ్రీరామ పాదములను నమ్మి పూనిన యట్టి యత్నముల వలన స్వామి కరుణించి కలిగించి సతృలముల సంశయము లేదు కనవచ్చు సద్గతులను నీదు వీపుపైన నిమిరె రాముండన అలరె వ్రేలి ముద్రలద్భుతముగ ఉడుత సాయమంచు నుడుత భక్తి యటంచు నిలిచె శాశ్వతముగ నీదుకీర్రి ఎవ్వరేనియు పెద్దలకే సహాయ పడెద రని పరులను బాధపడుట తగదు పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 87

స్వామి నీ భక్తికిన్‌ మెచ్చి శాశ్వతముగ ప్రేమ ముద్రలు వేసి దీవింపలేదె? చిన్నదాన వయ్యును మనసున్న దాన వో ఉడుత! నీ సదాశయ మున్నతి గనె పరుల కవ్యాజముగ సాయపడదెడు వేళ నిన్ను పేర్కొాందు రెల్లరు నిశ్చయముగ (ఉడుత ఖందిక, పుటలు. 2౩,24) అని నేమాని రామజోగీశ్వరరావు “ఉడుత లాంటి అల్ప పాత్రను ఆలంబనం చేసుకొని అనల్పమైన భావచిత్రాన్ని గీసి అలరించారు. గుహరాఘవము శ్రీ మద్రామాయణ రత్నహారంలోని రత్నాలలో గుహుని కథ ఒకటి. వనవాసానికి ఏగుదెంచిన శ్రీరాముని సాక్షాత్తు పరంధామునిగానే భావించి, పూజించి, ఆతిధ్యమిచ్చి తన నావపై గంగను దాటించిన బోయరాజీతడు ఈ సుందర ఘట్టాన్ని 110 పద్యాలతో 'గుహరాఘవం' పేరిట ఖందకావ్యంగా 1994లో రచించారు విశాఖ జిల్లా చోడవరానికి చెందిన చామర్తి కృష్ణమూర్తి. వచన కవితా సంకలనాలు కుప్పలు తెప్పలుగా వచ్చిపడిన ఈ దశాబ్దిలో ఇలాంటి ఖండ కావ్యాలు కూడ రావటం ముదావహం. చామర్తి వారు కవికులాలంకార బిరుదాంకితులు. గుహరాఘవం కంటే ముందే ఐదు పద్యగ్రంథాలను వెలువరించిన వారు. ఈతని రచనా పాటవం, భాషాపటిమ భావనాబలం, వైదర్భి కవితారీతి ఈ ఖండకావ్యంలో పరిపుష్టంగా ప్రతిఫలించాయి. ఈ కావ్యం 'శ్రీలకు తావు” అనే పద్యంలో శృంగిబేరపుర వర్జనతో ప్రారంభమై శ్రీరామ పదార్బనలో తరించిన గుహుడు వర్ణించిన 'బోయడు యశతశ్రీ నిత్యధన్యాత్ముడై అనే పద్యంతో ముగిసింది. కృష్ణమూర్తి ధారా శుద్ధికి ఈ పద్యమొక మచ్చుతునక. ఊడల మళ్ళీ చెట్టాకటి యూరికి బళ్చిమ దిక్కునందు బల్‌ వేడుక సుద్దులన్‌ నెమరువేయుచు, శాఖలు విస్తరించుచున్‌ నీడలు నింపుచున్‌ వివిధ నీడములన్‌ బతగంపు గుంపుల ల్లాదగ బెద్దకాల మజ రామరమై విలసిల్లు చల్లనై (పద్యసంఖ్య. 12) సంస్కృత రామాయణంలో ఇంగుదీవృక్షమని చెప్పబడింది. వారి ఇంగుదీవృక్షం ఊడల మర్రి ఒకటేనో కాదో సంశయాస్పదం. భరతుడు వనగతుగైన రాముని తిరిగి అయోధ్యకు రమ్మని వేడడానికి వచ్చినపుడు లక్ష్మణుడు ఆగ్రహంతో విల్లందుకుంటాడు. భరతుడు రామునికి 808 కె వి. రమణాచారి

అపకారం తలపెట్టాడని భావిస్తాడు. అది రామునిమీద లక్ష్మణుని కున్న విపరీతమైన ప్రేమకు (ప్రతీక! అతిస్నేహపాపశంకి అని మనవారంటుంటారు. రాముడు అరణ్యానికి దారిలో ఉన్న శృంగిబేరపురంమీదుగా వెళ్తున్నాడని ముందేతెలుసుకొన్న గుహుడు మేళతాళాలతో అట్టహాసంగా సపరివారంగా ఎదురేగి ఆహ్వానిస్తాడు. అలా దివిటీల కాంతులతో ఖంఖ పటలధ్వనులతో హోరెత్తేలా గుహుడు వెళ్తే లక్ష్మణుడు ఆవేశంతో విల్లంబులతో యుద్దానికి సిద్ధమయ్యాడట. తమ్ముడా! లక్ష్మణా! కడు ముదమ్మున నెయ్యపు తేనె సోనలన్‌ జిమ్ముచు భక్తి యుక్తి యుగసేవలొనర్చంగ వచ్చువారి నీ యమ్ముల తోడ నాపదయగు మన తండ్రికి ప్రాణమిత్రుడే యిమ్మెయి వచ్చువాడు గుహుడే యని రాముడు దెల్పివానికిన్‌ (పద్యసంఖ్య. 25) అని రాముడు లక్ష్మణుని వారించాడు. వాల్మీకంలో ఒకచోట లక్ష్మణుని ఆవేశపూర్వక స్వభావచిత్రణను ఇక్కడ చామర్తికృష్ణమూర్తి సార్ధకంగా ఉపయోగించుకొన్నారు. గుహుడు రామునికి పాదాభివందనం చేయగా వాత్సల్యంతో రాముడు లేవనెత్తి తలనిమురసాగాడు. ఇద్దరికీ మనస్సులో గూడుకట్టుకున్న విషాదం మాటలకందనిది. ఆ మౌనం ఎలా ఉందో పరమాద్భుతంగా వర్ణించారు చామర్తి కృష్ణమూర్తి. ఆ నిశ్శబ్దత వేయిగ్రంధముల వాక్యస్తోమమున్‌ మించి మై త్రీ నైర్మల్య పతాకమై, (శ్రుతి శిఖా శృంగాటకంబై, వరా క్షీణోంకారనితానమై, విదిత రాజీవాక్ష జీవైక్యయో గానందామృతమై తనర్చె దశదిక్కాలాతి వేలంబుగన్‌ (పద్యసంఖ్య. 29) శ్రీరాముని భగవంతునిగా పరిపూర్ణంగా భావించాడు గుహుడు. సభక్తికంగా కాళ్ళు కడిగాడు. ఆ రాముని పాదాలు కడగడం అనే మహద్‌ భాగ్యం పొందడమంటే మాటలు కాదు. ఎంత పురాకృత పుణ్యవిశేషం. ధాత కడిగెమున్నుు తరువాత బలి చక్ర వర్తి కడిగె, పిదప వనిత నిచ్చు వేళ కడిగె జనక పృధ్వీశు డిప్పుడు గడిగె బోయ తదం[్రీ కమలములను (పద్యసంఖ్య. 105) రామాయణంలో ఒకేచోట ఉన్న చిన్న ఘట్టానికి రమణీయంగా కావ్యాక్ళృతి కల్పించారు చామర్తి కృష్ణమూర్తి. పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 89

శ్రీ సీత

రామాయణం వాస్తవానికి సీతా చరితమే. అందుకే వాల్మీకి 'సీతాయాశ్చరితమ్‌ మహత్‌” అన్నారు. సీతారాములను ప్రకృతి పురుషులుగా సాధకులు సంభావిస్తుంటారు. వీరివురు ఒకే (బ్రహ్మ స్వరూపానికి రెండు రూపాలైన వారని, లీలా హేతువు చేత పతీపత్ని రూపాలు ధరించారని ఆధ్యాత్మిక వేత్తలు అభిభాషిస్తుంటారు. పరమశివుడు పార్వతీదేవికి చెప్పింది “ఆధ్యాత్మ రామాయణం” పేర ప్రసిద్ధి పొందింది. అదేవిధంగా గుంటూరు జిల్లా యాజలికి చెందిన ఓగేటి పశుపతి తన భార్యయైన అపర్డాదేవికి చెప్పిన పద్య కధే “శ్రీ సీఈ (1996) పేరుతో (ప్రచురితమైంది. ఈ పశుపతి సామాన్య కవి కాడు. ఒకప్పుడు కవిసమ్రాట్‌ విశ్వనాధ సత్యనారాయణ ఆయన పద్యాలను విని ముగ్గుడై 'మేము ఉత్సవ విగ్రహాలమై ఊరేగుతుంటాము. పశుపతి మూల విరాట్టు అన్నాడట ఆర్ధ చిత్తుడై. “విశ్వనాధకు, తుమ్మల వారికి మధ్యన నిలిచిన మహాకవి పశుపతి అని శ్రీ స్‌తకు “రత్నహారాన్ని? ధరింపచేసిన ఉత్చలవారి అభిభాషబ్వ,

ప్రచారానికి ఆమడదూరంలో ఉంటూ కీర్తి ప్రతిష్టల నాశించని కవులు వీరు.

“శ్రీ సీత పద్యకావ్యం ఐదు కణుపులు; ఇరవై ఐదు పద్యాలు గల లఘురచన, మిద్ధి స్‌త ర్‌ సీత, అరణ్య సీత, లంకా సీత, శ్రీరామ పట్టాభిషేక సీత అనే ఐదు భాగాల నిర్వకారతను, పావిత్రాన్ని. మధురతను, సాత్వికతను ప్రతి పద్యంలో కళ్ళకు క్రట్టిబ్హ పట్టాభిషేక ఘట్టంలో రాసిన ఈ క్రింది పద్యం పశుపతిగారి శ్రీ విద్యా పరిజ్ఞానానిక్రి నికష వ

మణి మంజీర ధురాభవచ్చరణ యు | గృంబందుం గావ్యాళియున్‌ ఘన సుశ్రోణులయందు బంధుర పురా ణ ట్రేణి; ఆ పైనింద్వ త్తను మధ్యస్థలి సూక్ష్మమౌ ఉపనిష త్తత్వంబు ఆ మీందందోం చును చిర్నన్వల నీదు మోమున మ హస్సుల్‌ చిందు బ్రాహ్మీస్థితుల్‌, దేశంకోసం (కచదేవయాని)

“దేశంకోసం” ఆధునికాం[ధ పద్య కావ్య ప్రపంచంలోకి వచ్చిన మరో కావ్యం. మహాభారతంలోని ఆదిపర్వం తృతీయాశ్వాసంలోని 38 పద్యాల్లో నడిచిన కచదేవయానిి ఇతివృత్తాన్ని గైకొని సుమారు 500 పద్యాల్లో పొదుగుకొన్న కావ్యం. జాతీయతా భావం, భారతీయతత్త్వం (ప్రేరణగా సత్యధర్మశీల విజయ పప్రచారమాశయంగా వెలువడిన త్మ కావ్యానికి కర్త కెసిహెచ్‌, సుబ్బరాయుడు.

90 కెవి. రమణాచారి

వ్యక్తిగతశీలంతో పాటు జాతీయ శీలం ఉండాలనీ దేశమాతను సేవించి రక్షించాలన్‌, ధర్మాన్ని అనుసరించాలనీ, వీని కొరకు ఎంతటి త్యాగమైనా చేయాలనీ సందేశమిచ్చే జాతీయ కావ్యం 'దేశంకోసం”' జాతీయ కావ్యానికుండే ప్రధమ లక్షణం 'నేలతల్లిని కాపాడుకొమ్మనే ప్రబోధం. ఆ నేల ఉంటేనే తానుంటాడు. ఆ నేలే లేకపోతే తాను లేడు, కుటుంబం లేదు, సమాజం లేదు, సంస్కృతి లేదు... ఈ కావ్యంలో కచుడు చెప్పిందిదే!.... “కచుడు చదువుతున్నాా స్నాతకోత్సవంలో ప్రథమ స్థానం వచ్చి క్తీర్రించబడినా, తండ్రితో చర్చించినా, సత్యవచనుదై శుక్రుని ముందు నిల్చున్నా దేవయాని కిష్టమైన పనులు చేసినా, ఏ సందర్భంలోనైనా జాతి, ధర్మము, దేశము- కచుని మనసు నిండియుంటాయి. కచుని చుట్టే కధంతా మలచబడింది. అందుకే దీన్ని జాతీయకావ్యం అంటున్నాను” అంటారు పీఠికలో డా॥ కసిరెడ్డి గారు. జాతీయ సాహిత్య పరిషత్‌ ఎమ్మిగనూరు శాఖవారు ప్రచురించిన ఈ కావ్యానికి అందుకే కాబోలు జాతీయ ప్రబంధమని అట్టలమీదే పేరుపెట్టినారు. దివ్యమైన మృత సంజీవని తేవాలని ఇంద్రుడు కచుని కోరినప్పుడు. దేవజాతి రక్షకై మృతసంజీవని కావలెననీ, అది తేవడానికి కచుదే యోగ్యుడనీ, సమర్థుడనీ పలికినప్పుడు- స్వజాతికి శ్రేయము గూర్చు భావనాబలంతో- దేశపు సందేశమ్మా వేశము నెదనింపెనయ్య వేలుపురేడా! దేశమె మీ రూపున నా దేశము నిట్లిచ్చెనని మదిందలతునయా (పుట. 239) అని అంటాడు కచుడు. దేవకార్యము తీర్చుట దేవబుణము దేశబుణము తీర్చుటయే అని దేవేంద్రుడు పలికిన పల్ములకు దీటుగా కచుడు- దేశము కోసమెవ్వడిల ధీరత మీరిన త్యాగ భావనన్‌ లేశము శంకలేక నవలీలగ నాత్మ సమర్పణాకృతిన్‌ నాశన మౌనా వాని జననంబు పునీతము కాన మీదు ని ద్దేశము జాతికోసమును దివ్యము గావున దాల్తు నౌదలన్‌. (పుట. 28) ఏ దేశ మృత్తిక ఈ దేహమేర్చడ భూమిక యైనట్టి పుణ్యభూమి ఏ దేశ సవనమ్ము లింత కాలముం బీల్చి బతికితి నంతటి భవ్యభూమి ఏదేశ జలముచే నివతళించెనా మేను అఆ గంగ నందించు నమృత భూమి ఏదేశ వహ్ని యనిష్ట గుణాలెల్ల దహియించి రహినించె, ధర్మభూమి? పద్యకవిత్వం వస్తువైవిధ్యం 91

కట్టి జన్మభూమి కాపద వాటిల్లు వార్త విన్న దేశభక్తుడెవడు పూనుకొనునా యాత్మపూర్జాహుతికినైన వానిజన్మె ధన్యమౌను నిజము (పుట, 2శ్త) ఇది కచుని భావనే కాదు! దేవేంద్రుడి భావన కూదా! దేవకార్యం కోసం- 'దేశంకోసం' త్యాగనిబద్ధ విశుద్ధదీక్షణో దివ్యభావసముదాయమే తోడుగా కార్యసిద్ధి పొందుతాడు కచుడు. నాతో కాగల దంతయు చేతులు జోడించుకొనుచు చేసెద; నీతిన్‌ జాతికి ప్రీతిని గూర్చుట చేతనె గద (బతుకు కెల్ల చిరయశ మొదవున్‌ (పుట. 24) అని వినయ వినమితుడై కచుడు దేవేంద్రునకు విన్నవిస్తాడు. దివిజగురువరు సంకల్ప దివ్యగరిమ దివిజ జనవరు నాళశిష దివ్య పటిమ భావి నా దీక్ష కక్షయ భవ్య రక్ష యగుచు సాధింపు జేయుదు నమృత విద్య (పుట. 25) అని దేవేంద్రుని బృహస్పతి ఆశీస్సులు గైకొని రాక్షసలోకానికి వెళ్తాడు కచుడు. శుక్రాచార్యునికి ప్రియశిష్యుడవుతాడు. అట్లే శుక్రుని గారాల కూతురు దేవయాని డ్రేమను చూరగొంటాడు. వారిని కచుడు సేవిస్తాడు. ఇతర రాక్షసులు కచుడు దేవతల వైపు నుండి మృతసంజీవని కోసం వచ్చినవాడు అన్న అక్కసుకొద్ది అతని మట్టుపెట్టి బూడిదచేసి శుక్రాచార్యుడు సేవించే కల్లులో ఆ బూడిదను కలిపి అతనిచే తాగిస్తారు. దేవయాని కచుని మరణాన్ని చూసి విలపిస్తుంది. కచుని బతికించాలంటే మృతసంజీవని ద్వార బతికించాలి. కచుడు పొట్ట చీల్చుకొని బయటకి వస్తే శుక్రాచార్యుడు మరణిస్తాడు. ఏ సంజీవని అయితే దేవతలకు అందకూడదనుకొన్నారో ఆ సంజీవనిని ఇప్పుడు ఉపదేశించక తప్పలేదు. రాక్షస శత్రువులకు మృతసంజీవని అందించి వైరి వరం దార్మ్యం పెంచదానికి చేజేతులా కారకుడయ్యాడు. శుక్రాచార్యుడు. ఇప్పుడు పొట్టచీల్చుకొస్‌ కచుడు బయటికి వచ్చాక శుక్రాచార్యులు బతకాలంటే కచుడే మృత సంజీవనితో శుక్రాచార్యునికి బతికించక తప్పదు. తనువున్‌ బ్రాణము ధారవోయగల యా ధర్మజ్ఞులీ విశ్వమం తను నన్వేషణ జేయగా నొకరుడైనం గన్చడం డే యుగం బున నేనిందన శిష్యరక్షణకు తెంపుం జేయు మీక్తీర్తియే యిన చంద్రుల్‌ గల యంతదాక నిలదే! యీరేడు లోకంబులన్‌ (పుట.71) 8౭ కె వి. రమణాచారి

శుచియై సంజీవని మది నుచితంబగు రీతిదలచి యుచ్చారింపన్‌ రుచిరమగు సశబ్దంబ భి వచితంబైనట్లు లేచె భార్గవుడెలమిన్‌ (పుట. 71) అలాగ శుక్రాచార్యుడు పునరుజ్జీవితుడవుతాడు. కచుడు మృతసంజీవనిని పొందుతాడు. దేవయాని కచుని (ప్రేమిస్తుంది. కచుడు గురుపుత్రి సోదరితో సమమని తిరస్కరిస్తాడు. గురుని పుత్రిక సోదరి కువలయమున సాంప్రదాయక సరణిగా సాగుచుంట గాంచు చుంటిమిగాదె, యాకాంక్ష బెంచు పాప కృత్యంబు దలప నేనోపలేను. (పుట. 88) ఏకగర్భ జనితులే గదా సోదరు లందు వేని మనము నయ్య గర్భ మందె పుట్టు వంది యలరినాము గదమ్మ ముందు నీవు మొన్న మొన్న నేను (పుట.88) అని చిత్రమనిపించే సహజమైన చర్చచేశాడు. దేవయాని, కచుడు విచిత్రమైన పరిస్థితుల్లో ఏకోదరులయ్యారు. చివరకు మృత సంజీవనితో దేవలోకానికి వెళ్ళిపోతాడు కచుడు. తీర్చెద దేశబుణమ్మిక నేర్చిన నావిద్య లెల్ల నేర్పి సురలకున్‌ తీర్చెద జాతి బలమ్ముగ పేర్చెద సత్మీర్తి శుభము పేరిమి నెదుగన్‌ (పుట.93) అని కచుడు తలపోయడంతో కావ్యం ముగుస్తుంది. త్యాగసింధువు (భీష్ముడు) పద్యమ్ము నెవడురా! పాతిపెట్టైెదనంచు ఉన్నాదియై (పేలుచున్నవాడు పద్యమ్ము నెవడురా! ప్రాతవడ్డదియంచు వెళ్ళివాడై విజ్ఞవీగువాడు పద్యమ్ము ఫలమురా! పాతిపెట్టిన పెద్ద వృక్షమై పండ్ల వేవేలనాసగు పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 93

పద్యమ్ము నెప్పుడో పాతిపెట్టితి మేము లోకుల సృదయాల లోతులందు ఇప్పు డద్దాని పెకలింప నెవరితరము వెలికితీసి పాతుట యెంత వెళ్ళితనము నిన్నటికి మున్ను మొన్ననే కన్ను దెరచు బాల్య చాపల్యమున కెంత వదలుతనము. (అట్టమీద) అని గర్జించి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ యావత్తు అవధానాలు చేస్తూ పద్యరచన పట్ల అనురక్షిని పెంచుతున్నవారిలో కడిమెళ్ళ వరప్రసాద్‌ గారొకరు. తాను అవధానం చేయడమే గాక కోట లక్ష్మీనరసింహం గారితో కలిసి జంట అవధానాలు నిర్వహించి విజయం సాధించారు. తండ్రికోసం దేవవ్రతుడు వివాహాన్ని, రాజ్యాన్ని త్యాగం చేసి భీష్ముడయిన ఉదాత్తేతివృత్తాన్ని (గ్రహించి ప్రముఖశతావధానులు కడిమెళ్ళ వరప్రసాద్‌ “త్యాగసింధువు పేరుతో 1997 లో కావ్యరచనం చేశారు. 808 పద్యాలలో భాషా ప్రొఢథిమలో దీర్ణసమాసచాలనంతో, తత్సమపద భూయిస్టంగా, హృదయంగమమైన శైలిలో కావ్యం రచితమైంది. “అష్టాదశ దివసమాత్ర నిర్మితంబయిన త్యాగసింధువు కావ్యం అని కావ్యాంత గద్యలో కవి పేర్ళాన్నారు. రెండు రోజుల్లో శతావధానం విజయవంతంగా చేయగల్లిన వ్యక్తికి, విపరీతవేగోక్తిలో పద్యాలు చెప్పగలిగిన వారికి 808 పద్యాలను రెండు రోజుల్లో చెప్పగలరు. 18 రోజులపాటు పట్టిందంటే రాయడానికని కాదు. మనసులో ఇతివృత్తం నలగడానికి అని భావించాలి, అవతారికలో ఇష్టదేవతా ప్రార్ధనాదికం, జననీజనక సద్దురుస్తుతులు. కృతిభర్తస్తుతి పూర్తయినది. త్యాగము దొడ్డగుణమ్మగు త్యాగమునందుండు నమృత తత్త్వము గనుకన్‌ యాగమ్ములు యోగమ్ములు త్యాగమునకు సాటి వచ్చునా? నిలబడునా? (౧7) అని ప్రశ్నించిన వారికి. 'త్యాగశీలుండు భీష్మపితామహుందె (యతడు బ్రదికిన బ్రదుకెల్ల త్యాగమయము త్యాగజీవనమునకు నాదర్శమతడదె, (19) 1 జననం, 2. ప్రతిన, 8. గురుసమరం, 4. వంశం, 5. సంగ్రామం, 6. అంపశయ్య అనే ఆరు అధ్యాయాల్లో భీష్ముని కథ చిత్రింపబడింది. ర కె.వి. రమణాచారి

అరమోడ్పు కనులతో నతివ చూచిన చాలు మేనెల్ల నమృతంపు వానజల్లు ఒడుపెల్ల తనదిగా నడగు వైచిన చాలు గుండె లోతుల వింత క్రొత్తగుబులు గాలి తాకున పైట కదలెనా రవ్వంత పంచబాబణుని ప్రేమ పలకరింపు కనరాని నడుమునే కన్గొంట కళ్గెనా ముద్దు ముచ్చటలకే పులకరింపు పెదవి కదిపెనా శృంగార పదవి నాకు చిక్కుటే గాదె! ఆపెయ్‌ దక్కకున్న వ్యర్థమే గాదె మాహేంద్ర పదవియైన అనుచు గంగను గాంచి శంతనుడు తలచె (24) అని శంతనుడు గంగను చూసి వలచి తలపోసిన దృశ్యం ఆస్వాద రమణీయం. గంగపెట్టిన షరతులకు అంగీకరించి శంతనుడు వివాహమాడాడు. కాని కన్న సంతానాన్ని గంగపాలుచేస్తుంటే ఏమనలేకపోయాడు. ఊగిసలాటలోనే ఏడుమంది శిశువులు ఏటిపాలయ్యారు. ఈ ఎనిమిదవ వాడినైన 'బ్రతికించుకోకపోతే వంశోద్ధారకుడు లేకుండా పోగలననుకొన్నాడు తెగించాడు. ఒకరా! యిద్దరా! ముగ్గురా! నలుగురా! ఒక్కొక్క యేడాది కొ క్మాకడై యేద్గురు నీటి పాలగుటయా! ఉన్మత్త శృంగార వాం ఛకులోనైతిని బిడ్డలన్‌ మెసవితిన్‌ సమ్రాట్టునైయుండి, కాం తకులోనై శిశుహంతనైతి నిక క్షంతవ్యుందనెట్లయ్యెదన్‌ (45) “ఉన్మత్త శృంగార వాంఛ' తర్వాతి పద్యంలో వచ్చిన 'కామావిలచిత్తత' శంతనుని మనస్సులోని పూర్వాపర స్థితులకు (గంగపట్ల శృంగార భావన, పరిణామం పట్ల పరితాపం) దర్చణం పడుతు అంత్యంత సాభిప్రాయాలై ఒప్పుతున్నాయి. మహాభారతంలో భీష్ముని ప్రతిన అప్రయోజనకరంగా దాని నిర్వహణ, కౌరవపాండవ సంగ్రామం దాక పరిణామాల క్రమం జరిగింది. అన్నింటికి సాక్షిగా సామర్ధ్యం ఉండి నిలువరించలేని దుస్థితి భీష్మునికి ఏర్పడింది. అయినా దుర్యోధనునికి హితబోధచేశాడు నా యీ జీవము మున్ను తండ్రికయి, మొన్నన్‌ తమ్ములంగూర్చి య ట్లే యాతమ్ముల బిద్దలం, దనుపగాదె నిన్న నీనాడు మీ పద్యకవిత్వం ; వస్తువైవిధ్యం ఖర్‌

కై యర్పించితి, పండబారినది కాయంబెల్ల, నాకంటి ముం దే యన్యోన్య సమాహతిన్‌ ఐడుదురే! యీవృద్ధు బాధింతురే. (237) హితబోధ నిష్ఫలమైంది. పలుమారులు సంగరమును వలదని పలుకాడినట్టె వాడే సైన్యం బుల నియమించెడి నేతగ నిలుచుట విధిలీలగాక, నిక్కంబగునే (242) ఎంతో గొప్ప వీరుడైన భీష్మాచార్యుడు అంపశయ్య మీద ఒరగక తప్ప లేదు, జీవితాన్ని పునరాలోచించుకొన్నాడు. దారల్‌ పుత్రుల్‌ నన్ను భవబంధమ్ముల్‌ పరీరంభ, వి ద్యారాసిక్కము చూపు చుండుటలు బ్రహ్మాందమ్మునన్‌ వింత, నా కే రాజ్యమ్మును లేదు యుద్ధమున నేనే ముందు నారాచముల్‌ సారింపన్‌ వలెపెద్ద వింత గద! కృష్ణా! ముక్తినించేయవే (284 ) అని సర్వజగన్నాటక సూత్రధారి శ్రీకృష్ణునికి తన బతుకు ముడుపు కట్టాడు. ఉత్తర్రాయబ్ప పుణ్య కాలంలో దేహాంతరగతుడయ్యాడు. న్‌ త్యాగము జేసెను రాజ్యము త్యాగము గావించినాడు దారసుఖమ్మున్‌ త్యాగమును జేసె ప్రాణము త్యాగధనుడు శాంతనవుడు ధార్మికుడతడే (307) అని భారతీయచరిత్రలో శాశ్వతుడయ్యాడు. సలక్షణమైన పద్యధారతో కడిమెళ్ల వరప్రసాద్‌ త్యాగసింధువు కావ్యం కమనీయంగా సాగిపోతుంది. ౪ ఉదంకుడు మహాభారతంలోని ఉదంకముని కధాంశం ఇతివృత్తంగా వెలువడిన ఆధునిక సందేశాత్మక కావ్యం - ఉదంకుడు”. ఇది 1999లో ప్రచురితమైంది. కావ్యకర్త డాక్టర్‌ జి.వి.బి. శర్మ. 'కుమార సూరని బిరుదాంచితులు. ఆయన కావ్యాన్ని పింగళి సూరన మార్గంలో రచిస్తారు. శ్రావ్య పద ప్రయోగాలు, రసపోషణ, ధారశుద్ధి గల పద్యశైలి ఆయన కవితా లక్షణాలు. కావ్యరచనలో ప్రాచీన శైలీ సౌభాగ్యానికి, భావ వ్యక్తీకరణలో అర్వాచీన విలువలకు విలువనిసారు. మ = నో న ఒల్ళి ప్రా ఏహోభారతం విస్టేధ పర్వం లోని ఉదంకుని కథా ఘట్టం కావ్యవస్తువుగా స్వీకరించి, భావాల్ని ముళవించి, సామాజిక ప్రయోజనకారిగా శ్రీ శర్మ ఈ కావ్యాన్ని హృద్యంగా రి 6 కె వి. రమణాచారి

రచించారు. ఎన్నోవేల సంవత్సరాల (క్రిందట రచింపబడినా, మహాభారతం శాశ్వత ప్రయోజనకరమైన అంశాలతో నిండి ఉండి, సర్వకాలాలలో ప్రజలందరికీ ఉపయోగపడుతుందని నిరూపించటం ఈ కృతి నిర్మాణ లక్ష్యాలలో ఒకటి. సమాజంలోని ప్రజలందరు కులమత భేద భావాలు విడనాడి ఒకే కుటుంబ సభ్యులుగా మెలగాలనేది ఇందులోని సందేశం. ఈ భావాల చుట్టూ అల్లుకొని ఉండేటట్లు శ్రీ శర్మ ఈ కృతిని నాటకీయశైలిలో, శాంతరసప్రధానంగా, నవ్యభావ విలసితంగా, కావ్య లక్షణ లక్షితంగా రూపొందించారు.

“పద్య కవిత్వంలో సామాజిక దృష్టి ఉండదని అభాండం వేసే వారికి చెంపపెట్టు ఈ కావ్యం..... పూర్వకాలిక పౌరాణిక విషయాన్ని వస్తువుగా స్వీకరించి.... అవకాశం వచ్చిన చోటనల్లా సమాజంలో పేరుకు పోయిన కులమత విద్వేషాల కుళ్ళును కడిగి పారేసిన ఇటువంటి కావ్యం బహుశః మృగ్యం. ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే కులమతాల కుమ్ములాటపై పెనుదాడి ఈకావ్యం..... కధలో ఇంద్రునడ్డం పెట్టుకొని సామాజిక దురాచారాలను ఉతికి పారేసారు శ్రీ శర్మ ఈ విధంగా వినూతన విప్లవాత్మక భావాలను, సనాతన సాంప్రదాయ భావాలను గుది (గుచ్చిన ముక్తా ప్రవాళమాల 'ఉదంకుడు కావ్యం,” (ఉదం-6వ పేజి) అని ద్విశతావధాని దాక్టర్‌ కదిమిళ్ళ వరప్రసాద్‌ అభిప్రాయం వెలిబుచ్చారు.

“శ్రీ శర్మ గుండెలో సంప్రదాయ కవితా సరస్వతి సుఖాసీనయై ఉంది. ఆయన కరకమలంలో (ప్రతిభా సమన్వితమైన శబ్దబ్రహ్మ మధివసించి ఉండటం మరొక విశేషం..... కథ పాతదే. అయినా కావ్య పరమార్ధం అత్యంత నవీనం. పారిజాత పుష్పం పాతదే. పరిమళం మాత్రం నవ్యాతి నవ్యం. అదే ఈ కావ్యంలోని అపూర్వ ధ్వని రామణీయకమైన వాసనా విశేషం. (ఉదం - 15 వపేజి) అని సాహిత్య బ్రహ్మ, డాక్టర్‌ వి.వి.యల్‌. నరసింహరావు పేర్కొన్నారు.

ఉదంకుని కధ శ్రీ మదాంధ్ర మహాభారతం లోని ఆది - ఆరణ్య - అశ్వమేధ పర్వాలలో మూడు చోట్ల ్రస్తావింప బడింది. అందులో మొదటి రెండు ప్రత్యేక ప్రయోజనాల కొకు రచింపబడిన రెండు ఘట్టాలు. ఆ మునిచరిత్ర సమగ్రంగా ఉన్నది. అశ్వమేధ పర్వంలోనే! దాన్ని తిక్సన సోమయాజి రెండు భాగాలుగా విభజించి వర్ణించాడు. మొదటి భాగంలో శ్రీకృష్ణ దర్శనం, ఇంద్రుని పరీక్ష విశ్వరూప ప్రదర్శన ఇత్యాదులున్నాయి. రెండవ భాగంలో ఉదంకుని సమగ్ర చరిత్ర ఉన్నది. మొదటి భాగంలోని కథాంశం ఆ ముని జీవితంలో అత్యంత కీలకమైంది.

అందుచేత కాబోలు తిక్కన ఈ సందర్భాన్ని ముందుగా ప్రస్తావించాడు. ఈ భాగాన్ని శ్రీశర్మ కవితా వస్తువుగా గైకొని ఐదారు రెట్లు పెంచి, అధునిక భావాలతో, రసోదంచిత సంభాషణలతో, అద్ధగాంభీర్యం గల పద ప్రయోగాలతో, అలంకార శాస్త్ర నిగదితమైన కవితా శిల్పాన్ని నిర్మించారు.

శ్రీకృష్ణుని దృష్టికి రాకముందు ఉదంకుడు ఒక బుషిమాత్రుడు. శీఘ్ర కోపం, కులమత విభేద దృష్టి అనే రెండు లోపాల వల్ల మహర్షి కాలేకపోయాడు. పరమాత్మ ఆహ్వానం లేకపోయినా పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 97

ఆ ముని ఆశ్రమానికి వెళ్ళి అతనికి జ్ఞానోదయం గలిగిస్తాడు. విశ్వరూప సందర్శనా భాగాన్ని అనుగ్రహిస్తాడు. తుదకు ప్రశాంత చేతస్కుదైన మహర్షిని గావిస్తాడు. ఇలాంటి విశేషాలతో ఈ మిశ్రకథా కావ్యం పఠితృజన హృదయాహ్ల్హాదకరమై శోభిల్లుతున్నది. అది ఉదంకుని ఆశ్రమం. వేసవి కాలం వచ్చింది. గ్రిష్మభానుడు నిప్పులు గ్రక్కుతున్నాడు. ఎక్కడ నీటి బొట్టుకూడ లేదు. అప్పుడు ఉదంకుడికి విపరీతమైన దప్పిక వేసింది. నీటి కోసం కృష్ణు్తి ప్రార్ధించాడు. స్వామి అనుగ్రహం కల్గలేదు. అంతలో ఆ మునికి గడచిన సంఘటన యొకటి గుర్తుకు వచ్చింది. భారత యుద్ధానంతరం శ్రీకృష్ణుడు ద్వారకకు తిరిగి వెళ్తుండగా దారిలో ఉదంకమ్సన్స్న ఆశ్రమం కనిపించింది. స్వామి లోపలకు వెళ్ళాడు. ముని యథోచిత పూజలు చేసాడు. కాని ఆయన మనసులో ఒక అనుమానం ఉంది. కృష్ణుడు మనస్ఫూర్తిగా ప్రయత్నించి ఉంటే భారత్ర యుద్ధం ఆపలేక పోయేవాడా అని ఆ అనుమానంతోనే ఏమీ ఎరగనట్లు కౌరవ పాండవుల క్షేమసమాచారం అడిగాడు. స్వామి ఆ మాటల అంతరార్ధం ఇట్టే (గ్రహించాడు. కురుక్షేజ్ర యుద్దాన్ని గురించి చెప్పి కౌరవులు నశించటం, ధర్మరాజు పట్టాభిషేకం చేసుకోవటం చెప్పాడు. అది వినగానే మునికి తీవ్రమైన కోపం వచ్చింది. “అన్నదమ్ముల పోరాటమాపే శక్తి సీకు లేదా? కావాలని యుద్ధం చేయించావు” అంటూ కోపం నాపగనోపను గోపాలక! నీకు నిష్ట ఘఫోర తపోదీ క్షాపరిలబ్ధ వచస్సుల శాపం బిచ్చెద ప్రజాళి సంతస మందన్‌. (2-25) అని శపించ బోయాడు. పరమాత్మ అతన్ని వారించి, యుద్దానికి ముందు జరిగిన దంతా వివరించి, సంధికోసం తాను చేసిన ప్రయత్నాలు, అవి విఫలమైన తీరు తెలియజేస్తాడ్రు. ఉదంకుడు తన తప్పు తెలుసుకుంటాడు. సులభకోపం ఎంతటి పాపానికి దారి తీసింద్రో (గ్రహించాడు. పశ్చాత్తాపంతో అచ్యుతుణ్ణి శరణు వేడాడు. వాసుదేవుడు మునితో కోపాన్ని విడిచి పెట్టమని చెప్పి, తాను వచ్చినందుకు గాను ఒక వరం ఇస్తాను కోరుకొమ్మన్నాడు. తపసి సర్వకాలాలలో తమకు నిర్మల జలాలు లభించేటట్లు అనుగ్రహించ మన్నాడు. దాన్సిక్షి కృష్ణుడు 'నీకు దప్పిక అయినప్పుడు నన్ను తలుచుకో. వచ్చి నీ అభీష్టం నెరవేరుస్తా నని చెప్పి ద్వారకకు వెళ్ళాడు. అప్పటి ఈ సంఘటన ఇప్పుడు బుషికి జ్ఞప్తికి వచ్చింది. ఇక్కడ అతనికి దప్పిక ప్రాణాంతకంగా మారింది. ఇంతలో ఆయన భార్య అక్కడకు వచ్చింది. తన బాధ చెప్పి ఏమి చేయాలి అని అడిగాడు. ఆమె దయాళుడైన శ్రీహరి తప్పక రక్షిస్తాడని సాంత్వన వాక్యాలు చెప్పింది. వాళ్ళు అలా మాట్లాడుకుంటూ ఉండగా కుక్కలు భౌభౌ అని అరచిన శబ్దం వినవచ్చింది. వారు అటు చూచారు. నల్లని వికృతాకారంతో ఒక మాతంగుడు కుక్కలతో సహా వారి ఆశ్రమం లోపలికి వచ్చి *నా తోలు సంచిలో తియ్యని 908 3౩.వి. రమణాచారి

నీరున్నది నీకు పోస్తాను. తాగుతావా?” అని మునిని అడిగాడు. ఉదంకుడికి అతని రూపం మాట రోత గల్గించాయి. అస్పుశ్యుడు లోపలికి రావటమే అపరాధంగా భావించాడు. “అంటగరాని హీనకుల మందు జనించిన నీవు చేతితో నంటిన నీరు త్రావుదునె ఆయువు పోయిన గాని బాధ చే నుంటి నటంచు నీచగతి న్యూనత చేయదలంచికే ననున్‌ కంటక రూప! సంయమి నికాయ వరేణ్యునకిట్లు పల్ఫుదే!” (2-12) “అతి పవిత్రమైన నా ఆశ్రమాన్ని మైల చేసావు. చండాల పో అని ఈసడించాడు. మతంగుడికి కోపం వచ్చింది. మంచి చేయబోతే చెడు ఎదురైంది. మునికి పరిపరి విధాల ప్రబోధించాడు. “మలినమైన మనసు మడిగట్టు వేషంబు పరమగతికి నెట్లు పనికి వచ్చు ఆత్మలోని మైల నంతంబు చేయక తనువు మైల నేల తలచు చుంటి?” (3-18) అని పల్కి అంతర్జితుడయ్యాడు. అతడు కృష్ణుదూతగా తపసి భావించాడు. తన రెండవ తప్పు తెలిసి కొన్నాడు. పరమాళ్ముని నిశ్చల మనస్సుతో ధ్యానించాడు. కొంతసేపటికి వేణుగానం వినిపించింది. దివ్యాంశు ప్రభలు దీపించాయి. అందులో నుండి వినీల కాంతులతో గోపాల స్వామి ప్రత్యక్షమయ్యాడు. ఉదంకుడికి జరిగిన విషయం చెప్పాడు. మతంగ వేషంలో వచ్చినవాడు ఇంద్రుడు అనీ, అతడు తెచ్చింది సుధారసమనీ, కుల విభేద దృష్టి వల్ల అమృతాన్నే కోల్పోయావనీ వివరించాడు. 'కృష్ణ సందేశాన్ని వినిపించాడు. ప్రజలందరూ కులమత విఖేదాలు వదలి ఒకే కుటుంబ సభ్యులుగా మెలగాలనీ, విశాల దృక్సథం అలవర్చుకోవాలనీ, స్నేహాను రాగం పెంపొందించు కోవాలనీ, పురోగమనం సాధించాలనీ, అజ్ఞానాన్ని వీడాలనీ, ఐకమత్యంతో విశ్వకల్యాణాన్ని కోరుకోవాలని ప్రబోధించాడు. ఈ సందేశమే ఈ కావ్యానికి ప్రాణభూతమైన ధ్వని. పరమాత్మ ఉదంకుని కోరిక మేరకు సృష్టి విశేషాన్ని తన తత్త్వాన్ని తేట పరచి చివరకు విశ్వరూపం చూపిస్తాడు. విశ్వాత్ముని దివ్య రూపదర్భునంతో ముని పునీతుడయ్యాడు. విశుద్ధ చిత్తుడయ్యాడు అచ్యుతుడు ఆ ఆశ్రమంలో ఉదంకమేఘాలు వచ్చి కావలసిన జలాన్ని వర్షిస్తాయని చెప్పి ద్వారవతికి వెళ్ళాడు. మరుభూమి వలె ఉన్న ఉదంకుని ఆశ్రమ ప్రాంతమంతా ఉదంకమేఘాల జలాలకి సస్యశ్యామల మౌతుంది. అందలు ఆనందిస్తారు. ఉదంకుని వల్లనే ఈ జలసంపద లభించిందని భావించి మునులంతా ఆయన్ని చూడటానికి వెళ్ళారు. కృష్ణుని ధ్యానించుచున్న ఉదంకుని దర్శించి సంతోషపరవశులై అందణూ కృష్ణుని స్తుతించి తరించారు. ఈ కావ్యం శ్రీకృష్ణ స్తవంతో ప్రారంభమై శ్రీకృష్ణ స్తవంతో ముగుస్తుంది. పద్యకవిత్వం . వస్తువైవిధ్యం రం

శ్రీ పార్వతీ కల్యాణము తెలుగు సాహిత్యంలో కొంత కాలం పద్యనాటకాలు రాజ్యమేలాయి. ఆదిలో నాటకాలకు పద్యఖిక్ష పెట్టిన వారు ఆంధ్రనాటక పితామహుడు ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు, ఆ తర్వాత తిరుపతి వేంకట కవుల “పాండవోద్యోగ విజయాలు' పద్యనాటకాల పట్ల ఒక “క్రేజును రగిలించాయి. నాటక కర్తలు పోటీలు పడి తమ నాటకాల్లో పద్యాలను పెంచేశారు. అల్రా నాదెళ్ళ వారి చంద్రహాస చరిత్రలో 345; వేంకటకవుల పాండవోద్యోగ విజయాలలో 388; ధర్మవరం వారి చిత్ర నళీయంలో 317; చిలకమర్తి వారి గయోపాఖ్యానంలో 208; బలిజేపల్లి వారి సత్యహరిశ్చంద్రీయం లో 198; ఇచ్చాపురపు యజ్ఞనారాయణ గారి రసపుత్ర విజయంలో 186) పద్యాలున్నాయి. ఈ ముచ్చటంతా గత శతాచ్దీ తొలి దశకం నాటిది, అయితే ఇలాంటి పద్య నాటకాల యుగం పోయిన తొంభయ్యేళ్ళ తర్వాత 2000 సం॥ లో అదే స్థాయిలో ఒక పౌరాణిక పద్యనాటకం వెలువడటమే విశేషం. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సచివాలయంలో సెక్షన్‌ ఆఫీసర్‌గా పనిచేసి పదవీ విరమణ చేసిన పణిదెపు పాండురంగ ప్రసాద్‌ ఈ అపురూప (ప్రయత్నం చేశారు. 56 పద్యాలు; 8 శ్లోకాలు; 8 కీర్తనలు; ఒక యుగళ గీతం, ఒక ప్రార్ధనా గీతాలతో శ్రీ పార్వతీ కల్యాణం పేరుతో పౌరాణిక నాటకాన్ని ప్రదర్శనానుకూలంగా రచించారు. తమ నాటకాల్లో ప్రముఖుల పద్యాలను యథాతధంగా చొప్పించే ఆచారాన్ని కూడా ధర్మవరం వారే ప్రారంభించారు. ఆయన “ప్రహ్లాద 'అజామీళి నాటకాలలో పోతన పద్యాలను; మోహినీ రుక్మాంగదలో మల్లనా మాత్యుని పద్యాలను యథాతధంగా వాడుకున్నారు. ఇదే సంప్రదాయాన్ని పణిదెపు పాండురంగ ప్రసాద్‌ కూడా తమ పార్వతీ కల్యాణంలో ప్రయోగించారు. నన్నెచోడుడు, శ్రీనాధుడు, అబ్బరాజు కోదండ పాణి, సదాశివ బహ్మేంద్రులు, దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి, రాచకొండ శ్రీరామమూర్తి, జంధ్యాల పాపయ్య శాస్త్రి తదితరుల పద్యాలను అవసరమైనచోట స్వేచ్చగా ప్రయోగించారు. దీనివల్ల నాటకం రక్తి కకుతుందనటంలో సందేహం లేదు. కాని పూర్వ కవుల పద్యాలేవి, సొంతమేవి అని తెలియని గందరగోళ పరిస్థితులు ఏర్పడ్డాయి. ఈ నాటకంలో నాందీ ప్రస్తావనలు, అంక విభజన, ప్రవేశిక, విష్కంభాదులు కనిపించక పోయినా కథంతా పది రంగాల్లో నడిచింది. ఈ నాటకంలో మొదటి నుండి ప్రతిరెండు రంగాల్లోను కథను ముఖ ప్రతిముఖాది పద్ధతిలోనే నడిపించటం విశేషం. నారదుడు పామవంతునితో పార్వతీ కల్యాణ ప్రస్తావన చేయటం ముఖ సంధిగా మొదలై కథ (ప్రారంభించబడింది. ఇదే విధంగా ప్రతిముఖ, గర్భ, విమర్శ సంధులతో (ప్రేక్షకులను ఎంతగానో ఆకర్షిస్తుంది. పార్వతీ కళ్యాణ ఘట్టానికి ముందు కవి నందీశ్వర, చండీశ్వర సంభాషణలను హాస్యరస ప్రధానంగా కొనసాగించిన తీరు సహజ సుందరంగా ఉంది. “'మంగళాదీని, మంగళ మధ్యాని, మంగళాంతాని కావ్యాని' అన్న సంప్రదాయం ముమ్మారు ఈ నాటకంలో సార్ధకంగా 100 కె.వి. రమణాచారి

పాటించబడింది. ఇటీవలి కాలంలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వం పౌరాణిక నాటకాలకు నంది అవార్జులిచ్చి ప్రోత్సహించటం శుభ పరిణామం. ఈ కారణాల చేతైనా ఇలాంటి పౌరాణిక నాటకాలు మళ్ళీ వస్తూండటం ఆవశ్యకం. శ్రీ అనంతగిరి మాహాత్మ్యము (1991) రంగారెడ్డిజిల్లా వికారాబాదు పట్టణానికి సమీపానగల అనంతగిరి ముచికుందా (మూసీ) నది జన్మస్థలం. ఆ క్షేత్రంలో వెలసిన దైవతం అనంత పద్మనాభస్వామి. ఈ స్థల చరిత్ర స్కాంద, విష్ణుపురాణాలలో కనిపిస్తుంది. ప్రతి ఆషాఢ శుద్ధ ఏకాదశి రోజున గంగా జలాలు ఈ క్షేత్రంలోని సరోవరంలో వచ్చి కలుస్తాయని పురాణ వాక్యం. మహబూబ్‌నగర్‌కు చెందిన కొండాపురం అనంతాచార్యులు స్వయంగా వెళ్ళి పరీక్షించి క్షేత్ర మహిమ గురించి, పురాణాలు చెప్పినది యదార్థమని నిర్జ్థారించుకొన్న జిజ్ఞాసువు. ఆ తర్వాత సంస్కృతంలోని స్కాంద పురాణాంతర్గతమైన శ్రీ అనంతగిరి మాహాత్మ్యాన్ని తెలుగులో పద్యరూపంలో రచించారు. క్షేత్రమాహాత్మ్య కావ్యాల ్రేణిలోకి వస్తుంది ఈ రచన. నాలుగాశ్వాసాల ఈ కావ్యంలో సుమారు 200 పద్యగద్యాలున్నాయి. ద్వితీయాశ్వాసంలో పది కంద పద్యాలలో అనంత పద్మనాభుదెత్తిన దశావతారాలను స్తుతించాడీ కవి. అనంతగిరి తీర్ధ మాహాత్య్యాన్ని అనంతాచార్యులిలా కీర్తించారు. సీ।; అమలాత్ము లెవరు కన్యాదాన మాభవ నాసినితీరంబు నందు సలుప నమ్మానవులకు నొక్కుమ్మడి కోటి క న్యాప్రదాన ఫలంబు లవని గలుగు శేషాద్రి సిఖపైన చెలువార సద్విప్ర వరుల కన్నము కడుపార బెట్టు ప్రతి సిఖయందున ప్రవిమల కోటి య జ్ఞంబుల జేయు ఫలంబు గలుగు తవిలి భవనాసి యుత్తర తటమునందు సకల సురలును దేవేంద్ర సహితులయ్యు తశ్ర్రవాహాభిముఖముగ తనివిదీర విష్ణువు ననంత సంజ్ఞ సేవింతురనఘ! (72) ఈ కవికి ఇది తాలిరచన మాత్రమే కాదు. పద్యరచనకు మూలమైన ఛందస్సు నేర్చుకోవడానికి కూడ శుభారంభం కావడం వల్ల కొంత ప్రాథమిక ధోరణి కనబడుతుంది. ఇంకా చేయి తిరగవలసిన స్థితి కూడ గోచరిస్తుంది. ఎవ శానననననననేననమోం -చ్రు.యకనెనెమొమొులుా.... పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 101

చారిత్రకం ఒక నిర్దిష్ట కాలంలో ఒక నిర్దిష్ట ప్రదేశంలో జన్మించి ఏవో కొన్ని అసాధారణ కార్యాలను సాధించడం ద్వారా, కొత్త సిద్ధాంతాలను, ఆలోచనలను ప్రచలితం చేయడం ద్వారా జనంతో గుర్తింపు పొంది ప్రభావితం చేసి తమ భౌతిక కాల స్థల పరిమితులను చీల్చుకాని నేటికి యశఃకాయులుగా జీవిస్తున్న చారిత్రక వ్యక్తుల స్ఫూర్తిమయ జీవనోదంతాలను కవులు మహాకావ్యాలుగా, ఖండకావ్యాలుగా మలిచారు.

“ఎవ్వని జీవితం జగద్ధితానికి పుంతలు వేస్తుందో, ఎవ్వని పలుకులు జాత్రిక్ర నిత్యసత్యాలో, ఎవ్వని ప్రవర్తన (ప్రజలకు మార్గదర్శకమో, ఎవ్వని పరిశ్రమ పర్రర్త్మ్మ్యా పరమోదారమో - అట్టి వ్యక్తుల జీవిత చరిత్రలు లోకాని కవశ్యపఠనీయాల్సు అట్టివార్తు పాలకులు కావచ్చు. కవిపండితులు కావచ్చు. సంఘసేవాపరాయణులు కావచ్చు. కళాకారుల్తు కావచ్చు. ఉన్నతాధికారులు కావచ్చు. వారి జీవన విధాన మార్గం నుండి స్వీకరించదగన ఆదర్శాలెన్నో...

ఆంగ్ల సాహిత్య సంపర్శ్మంతో “ఆత్మకధలు' తెలుగులో వ్యాప్తి చెందాయి. ఆత్మకథ రచయిత (తాను) సత్య వాది కావాలి. తన దోషాలు తన ఉన్నత గుణాలు 'ప్రదర్శించుకోవా్య. కేవలం తన బెన్నత్యానికే పరిమితమైతే అది అసత్య భాక్కుగా నిలిచిపోతుంది. పరజీవిత్ర కథలే చరిత్రలు. దీనిని చరిత్రకారులో, కవులో వ్రాస్తారు. తమ కందినంత వరకు సత్యకధనం చేయాలి. “చరిత్రను “చరిత్ర గా వ్రాస్తే అది కొందరికే పఠనీయ మౌతుంది కావ్యంగా వ్రాస్తే సర్వజనారాధ్యమౌతుంది. ఐతే కావ్యంలో అతిశయోక్తులు, అలంకారాలు ఉపమానాల్సు సర్వసాధారణం. జాతిపిత మహాత్మాగాంధి ఆత్మకధను వ్రాసుకొన్నా ఆయన చరిత్రను ఎందరి కవులు వచన రచనగా రచించారు. పద్యంగా గానం చేశారు. ఇందులో కవి, అందినంత్ర వకు సత్యదేవతకు పట్టం కడతాడు.” అని మొవ్వ వృషాద్రి పతి చారిత్రక కావ్య రచనపట్ల

ఉండవలసిన దృకృథాన్ని గురించి చర్చించారు. (భారతజ్యోతి (1995) పీరకలో, .*

విషయప్రధానమైన “చారిత్రకత'కు, బెచిత్యానికి, సత్యనిష్టకు దూరం కాని రసాలంకార కవితా సామాగ్రిని జోడించి ఆయా పాత్రల పరాక్రమోదార గుణ శీలాదుల ప్రస్ఫుటీకరణక్రు వలసినంత కల్పనను కూడ జోడించి రాసినపుడు చారిత్రక కావ్యమౌతుంది.

“వ్యక్తి చరిత్రను కావ్య వస్తువుగా ఎన్నుకొన్న కవి చాల శమపడవలసి యుందును. అందునా జీవన్మానవుని గూర్చి వ్రాయుట నులభము కాదు. చిరకాలము (క్రిందటి నాయకునొకని గూర్చి రచించినచో పెద్దగా ఇబ్బంది ఉండదు. కాని బతికి ఉన్న రాజకీయ నాయకుని గూర్చి వ్రాసిన ఎన్నో చిక్కులను ఎదుర్కోవలసి ఉండును. పార్టి తరపున చేయు 102 కె.వి రమణాచారి

పాక్షిక ధోరణితో కాక- శాశ్వతమైన విలువలను దృష్టిలో పెట్టుకొని కవి రచన చేసినచో దానికి సత్యనిష్ట ఉండవలెను. కావ్య నాయకుని జీవితములోని లోటుపాట్లను లొసుగులను చెప్పగల థైర్యముండవలెను అదియును గాక అతని జీవితములో కావ్యత్వము పొందదగిన శృంగార వీర కరుణాత్మక సంఘటనలుండవలెను. ప్రధానముగా అతడు నిజమైన ధీరుడు కావలెను. ఆపైన ఉదాత్తుడో, ఉద్ధతుడో, లలితుడో, శాంతుడో కావలెను. ఇంత సామాగ్రి ఉన్నగాని ఒక వ్యక్తి కావ్యనాయకుడు కాడు.

స్వాతంత్రోద్యమము నాటి యోధులలో కొందరికి ఇటువంటి కొన్ని గుణములున్నవి. వారిలో కొందరు తరువాత పదవులు పొంది ఆ సద్దుణములను వదలి నిర్గుణులో, దుర్గుణులో అయినారు. అది అటుంచి కొందరు మహానాయకులుగా మన్నన చెంది నెమ్మదిగా కావ్యనాయకులుగా కూడా కాగలిగినారు.

మహాత్మాగాంధి, నెహ్రూ, సుభాన్‌చంద్రబోన్‌, ప్రకాశం పంతులు మొదలగు గొప్పనాయకులపై తెలుగులో పద్యకావ్యములు వచ్చినవి” అని డా॥ ప్రసాదరాయ కులపతి (నేడు శ్రీశ్రీ సిద్దేశ్వరానంద భారతీ స్వాములవారు) చారిత్రక కావ్యతత్వ విచారం చేశారు.(మొవ్వ వృషాద్రిపతి 'భారతజ్యోతి' కావ్యానికి రాసిన పీరిక)

“ఇత్రిహాసము లేని జాతికి ఆనందము లేదు. చారిత్రక వీరుల సాహసకార్యములను వినగల జాతిదే అదృష్టము. దేశ దౌర్భాగ్యమునకు దుఃఖించి క్రూర కంటకులను నిరోధించిన మహావీరులైన దేశభక్తుల చరిత్రను గ్రంధస్థం చేయగల దేశము ధన్యవంతము కానీ మన భాగ్యమట్టిది కాదు. మన వీరులు గతించినారు. వారి మహాకార్యములు శ్రీర్తింపబడలేదు. అంటూ మహావిమర్శకులు అక్కిరాజు ఉమాకాంతం చారిత్రక కావ్యాల అవశ్యకతను వక్కాణించారు.

తెలుగు గడ్డ నేలిన రాజవంశాల మీద; భారత దేశాన్ని ఏలిన రాజవంశాలమీద మతతత్త్వవేత్తలమీద, శిల్పుల మీద స్వాతంత్ర్య సమరయోధుల మీద, స్వాతంత్ర్య "పద: సన్నివేశాల మీద కావ్యాలు వచ్చాయి పరిశోధిస్తున్న దశాబ్దకాలంలో పురుషోత్తముని మ్‌ శ్రీ కృష్ణదేవరాయల మీద, అల్లూరి సీతారామరాజు మీద, స్వాతంత్రోద్యమం మిద పి వి.నరసింహారావు మీద ఇంకా జక్కన లాంటి శిల్పుల మీద చిన్నయసూరి వంటి వ్యాకర్తలమీద, మధునా పంతుల సత్యనారాయణ శాస్త్రి లాంటి కవుల మీద జీవిత చరిత్రాత్మక కావ్యాలు వచ్చాయి తథాగతీయం

బుద్ధం శరణం గచ్చామి! ధర్మం శరణం గచ్చామి! సంఘం శరణం గచ్చామి! అంటూ అశోకుని కాలంలో దేశవిదేశాల్లో బౌద్ధం అందరినీ ఆకర్షించింది. “అహింసా పరమోధర్మః పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 108

అని నినదించింది. కాని కాలపరిణామంలో విధర్మీయుల తాకిడికి తట్టుకోలేక భారతదేశం వేయిఏళ్ళపాటు పారతంత్యం పాలైంది. బౌద్ధం కూడా అనాదరానికి గురయింది. వివిధ మతశాఖలు ఆయాకాలాల్లో, ఆయా ప్రాంతాల్లో విజ్బృంభించి బౌద్దాన్ని వెనక్కి నెట్టివేశాయి. బౌద్ధంలో వి[గ్రహారాధనలు, పునర్జన్మలు ప్రవేశించడం బౌద్ధగురువులు భోగలాలసులు కావడం లాంటి హేతువులతో బౌద్ధం చిన్నవోయింది. మళ్ళీ ఆధునిక కాలంలో యుద్దోన్మాదం, స్వార్ధం. పరవినాశకాంక్ష ఆత్మగౌరవభావం, సమానత్వ దృష్టి ఎక్కువైన తరుణంలో “బౌద్దం” పట్ట ఆసక్తి పెరిగింది. ముఖ్యంగా భారతరాజ్యాంగ నిర్మాత అంబేద్యర్‌ హిందూమతంలో అస్పృశ్యత చేత పీడింపబడ్చి అవమానాలకు గురవడం కన్నా అన్యమతాల్లోకి వెళ్ళి ఆత్మగౌరవంతో తలెత్తుక ్రిరగ్గా్భ 'ప్రబోధిస్తూ విదేశీమతాల్లో చేరడానికన్నా బౌద్ధంలో చేరాలని పిలుపునిచ్చి కొన్ని వేలమంద్సిత్ర తాను బౌద్ధంలో చేరాడు. దీనితో అందరిదృష్టి బౌద్ధంవైపు ప్రసరించింది. పాల్కురికి సోమన పండితారాధ్య చరిత్ర 'వాదప్రకరణంిలో బౌద్ధమతాన్ని వ్వ్యి క్‌ రు కవులు స్త స్పంచిన సన్నివేశంలో; దశావతారాల్లో ఒకనిగా బుద్ధుని కొందరు కవులు స్మరించిన ఘట్టంలో (దశావతారాల్లోని బుద్ధుడు ఈ బుద్దుడు ఒకరా వేర్వేరా అన్నది వివాదాస్పదం) తప్ప సంప్రదార్హ్ర తెలుగు సాహిత్యంలో బుద్ధుడు ఎక్కడా కనిపించడు, అడ్విన్‌ ఆర్నాల్డ్‌ "లైట్‌ ఆఫ్‌ ఏసియాకు తిరుపతి వేంకటకవులు “బుద్ధచరిశ్ర శే రుత్రి చేసిన అనువాదమే తెలుగులో ప్రప్రధమ బౌద్ధకావ్యం. పింగళి కాటూరి కవులు బౌద్ధద్భక్త గాంధీయదృక్పధం కలగలిపి రాసిన సౌందరనందం కావ్యం. జంధ్యాల పాపయ్య నం కరుణశ్రీ కావ్యం లాంటివి తెలుగులో వచ్చాయి అన్నీ కూడా బుద్దుని అహింసాద్భ్య స్‌ పట్ల ఆకర్షితమై రాసినవే కాని బౌద్ధ మతసిద్ధాంతాల పట్ల ఆచరణ - ్రచ్రార్ర పట్ల న్యం రాసినవి కావు. తెలుగులో వచ్చిన బౌద్ధ సంబంధకావ్యాలన్నీ ఏవో కొన్ని అంశాలను గ్రహ రాసిన చిన్న చిన్న కావ్యాలే. ంచి బుద్ధునికి సంబంధించిన సర్వాంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకొని చౌరిత్రకాంశాలన్సు ఉపదేశాలను సమన్వయించుకొని తెలుగులో ప్రప్రధమంగా సమగ్రమైన మహాకావ్యం రాస ఘనత అద్దంకి కేశవరావుకు దక్కుతుంది. కేశవరావు 141 అధ్యాయాల్లో 4088 పద్యాల్లో బుద్ధ చరిత్రరచనకు 16-8-1966న మొదలుపెట్టి 25-5-94 నాడు ముగించారు కేశవరావు 28 సంవత్సరాల వాజ్బ్యయతపఃఫలితమీకావ్యం. ఇది 1997లో ముద్రిత్తవ్చై పారకులచేతికందింది. ల 1918 సెప్టెంబరు 8న బరంపురంలో జన్మించిన అద్దంకి కేశవరావు మద్రాసులో విద్యాభ్యాసం చేశారు. రాయలసీమలో పెరిగారు. జనమంచి శేషాద్రి శర్మ, దీపాల పిచ్చయ్యశాస్త్ర, బులుసు వెంకటరమణయ్య ప్రభృతుల వద్ద శిష్యరికం చేశారు. కోన్సీముక్తు 104 8.వి రమణాచారి

తలసీమ అయిన కొత్తపేట ఉన్నతపారశాల అధ్యాపకులుగా పనిచేశారు. స్వాతంత్రోద్యమం ఊపందుకున్న కాలంలో పుట్టి పెరిగిన వారు కావడంతో జాతీయభావాలు, సంఘసంస్మరణ దృక్పథం అలవడింది. ఆకాశవాణి న్యూడిల్లివారు జానపద నృత్యరచనల పోటీ నిర్వహించినపుడు కేశవరావు రచించిన 'బుద్ధవిజయము' బుర్రకధకు తృతీయ బహుమానం వచ్చింది. అది తధాగతీయ బృహత్‌ కావ్యరచనకు ప్రేరణ కలిగించింది. ఎందరెందరో విద్వాంసులు రాసిన బౌద్ధమత సంబంధ సృజనాత్మక, విమర్శనాత్మక విశ్లేషణాత్మక రచనలు పఠించి, బుద్ధగయ, సారనాధ్‌, అమరావతి లాంటి బౌద్ధ క్షేత్రాలను దర్శించి సమాచారం సేకరించుకొని చారిత్రక నిర్దుష్టతకు ఎక్కడా విఘాతం కలగని రీతిలో తధాగతీయ కావ్యరచనం చేశారు.

ప్రేమ, కరుణ, మానవత్వాలతో, కులవర్గ శాఖాది భేదం లేని సమానత్వ దృక్పథంతో మానవులందరు మెలగాలని బుద్ధుడు ప్రబోధించాడు. బుద్ధుడు నాస్తికత్వాన్ని బోధించలేదు. వేదనిందను ఎక్కడా చేయలేదు. మధ్యేమర్గాన్ని అవలంబించాడు. దేవుని విషయంలో మౌనం పూనాడు. హింసాత్మకాలైన యజ్ఞయాగాది క్రతువులను నిరసించాడు. తాను దేవుడినని తనను పూజించమని కూడ చెప్పలేదు బుద్ధుని అనంతరం నాగార్జునుడు బుద్ధునికి విగ్రహరూపకల్పన చేసి, అద్భుతమహిమలు జోడించి పునర్జన్మలు జతచేశాడు. నాగార్జును దెంతటి పండితుడొ బౌద్ధమతానికి అంతటి పరోక్షావకారి.'నాగార్జునుడు హిందూమత విధానాలను సంప్రదాయాలను సంస్కరణల పేరుతో బౌద్ధంలో చేర్చాడు. ఆదిశంకరాచార్యులు బౌద్ధంలోని అహింసాది అంశాలు సిద్ధాంతాలు గ్రహించి వైదికమతాన్ని సంస్కరించాడు. దానితో బౌద్దానికి హిందూమతానికి పెద్ద తేడాలు కనిపించకపోవడం వల్ల హిందూ మతం పతనం కాకుందా నిలిచింది. బౌద్ధం మాత్రం నామ మాత్రావశిష్టమైంది. గౌతమబుద్భుని చరిత్ర కూడా నిర్దుష్టంగా తెలుసుకోవడానికి ఆధారాలు లేవు. బుద్ధునకు పూర్వం విపసి, సిభి, వేస్పభూ, కోణాగమన, కస్సప, కకుసంఘ, దీపంకరులనే ఏడు మంది బుద్దులుండే వారు. ఈ ఏడుమంది బుద్ధులు గౌతమబుద్యనితో కలిసి ఎనిమిది మంది జీవితాంశాలన్నీ కలగలిసిపోయి మనకు తెలుస్తుంది గౌతమునకు జ్ఞానోదయమగుటకు ముందు చరిత్రగ రూపొందిన కలగూరగంప. ఏబుద్దుని యేయే జీవితాంశాలు గౌతమబుద్దుని జీవితచరిత్రలో ప్రవేశించినవో పేరుమోసిన చరిత్రకారులకు, పరిశోధకులకు సైతం తెలియదు అని కేశవరావు పీఠికలో పేర్కొన్నారు. (పుట. 48)

బుద్ధునికి ఉన్న మరోపేరు తధాగతుడు. తధాగతుడు అనగా 'అలా వెళ్ళినవాడు' అని అర్ధం. ఎలా వెళ్ళినవాడు అంటే బోధనలకు అనుగుణమైన మార్గంలో, ధర్మమార్గంలో వెళ్ళినవాడు అని భావం అంటే ధర్మమార్దానుసారి అని అంతర్యం. ఆవిధంగా బుద్దుడు తథాగతుడయ్యాడు. తధాగతుని గురించిన కావ్యమిది కనుక తథాగతీయమైంది.

ప్రధాన కథారంభానికి ముందు రచయిత స్వీయ వంశవర్ణన, స్వీయేతివృత్తాంతం, భారతదేశవర్ణన తధాగతునివంశ వివరణ కపిలవస్తు వర్ణన ఉన్నాయి. గౌతమబుద్దుడు పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 105

“కపిలవస్తు నగరంలో పుట్టాడని మన మందరం చదువుకొన్నాం. కాని కేశవరావు కపిలమహాముని “వాస్తు సూత్రాల' కనుగుణంగా కట్టబడిన నగరం కనుక 'కపిలవాస్తూ నగరమనడం సముచితమని భావించి కావ్యమంతటా “కపిలవాస్తు అని వ్యవహరించారు. మాయావతి స్వప్పం, గౌతముని జననం, బాల్యం, విద్యాభ్యాసం, పెళ్ళి, దాంపత్య జీవనం సుతోదయం, నగరసందర్శన సమయంలో ముదుసలిని, రోగిని, మృతుని, సన్యాసిని గాంచుట, మహాఖభినిష్కమణ, యోగసాధన, జ్ఞానోదయం, సిద్ధాంతాలు, జాతకకథ్ధల్వ మొదలైనవన్నీ ఈ కావ్యంలో సవివరంగా సప్రమాణంగా వర్ణింపబడ్డాయి. గౌతముని కన్న తర్వాత కొద్దికాలానికే తల్లి మాయాదేవి చనిపోవడాన్ని కేశవరావ్య కరుణరసస్ఫోరకంగా వర్ణించారు. భయమో! విహ్వలభావమో! వివశమో! భక్తి ప్రభావంబొ! సం శయ జాడ్యంబొ! విమోహజాలకృతమో! సంతోషపుంధాటియో జయగర్వాంధ తమఃప్రభావమొ! యశేషంబైన వైరాగ్యమో! నయరాగోదయ దీప్తి తీక్షతయొ! యున్నట్టుండి యేమయ్యెనో (పుట.47) అలా గౌతముడు పుట్టిన వడవనాడు మాయావతి అకస్మాత్తుగా కుష్పగూల్రి పోయింది శుద్ధోధన నరపతికి నవనాడులు క్రుంగిపోయాయి. అక్కా అని ఆర్త చెందింది. ప్రజాపత్తి నాం లు (శుడ్డోధనుని రెండవభార్య). "పెద్దరాణి!” అని విలపిస్తున్నారు చెలికత్తెలు. సచివులు పరిజన్సు శక్తులుడిగి నోటమాటరాక నిలబడిపోయారు. ఘనవైద్యులేగుదెంచి తమకృషి తాము ఎలు విఫలురయ్యారు. సి పెదవి విరచి దొలంగిరి, పృథ్వి రోగ మునకు మందుండ నెందు చావునకు మందు గలదె? యెందరు వైద్యులు గలసితైన గూర్చగల్లుదురా యెట్టి గొప్పమందు (వుట “ఉరి దేహపంజరంలో బంధింపబడిఉన్న హంస దాన్ని ఛేదించుకొని విశ్వాంతరాళ్తు లో స్వేచ్చగా విహరించడానికి వెళ్ళిపోయింది. జీవాత్మ తన “తోలుతొడుగును” త్యజించి ప్రర్ర మాత్ర సంలీన ్రాప్తినందగా వెళ్ళిపోయింది. శ్రి సిద్ధార్థుడు ముదుసలిని, రోగిని, మృతుని, సన్యాసిని చూశాడు. ఆశ్చర్యపోయ్రాడ ఈ స్థితి జనులందరికి అనివార్యంగా కలుగుతుందన్న విషయం సహచరునిద్వార తెలిస మరింత ఆశ్చర్యానికి గురయ్యాడు. అనగా నీకును నాకు రాహులునకును అందాలు చిందేటి నా యనుగౌ జాయ యళోధరా రమణి కీ వన్నట్టీ వార్ధక్య మ 106 కె.వి. రమణాచారి

బ్బునె? నాతండ్రి ప్రతాపవంతుడును సంపూజ్యుండు నౌనాతనికిన్‌ వనితారత్నము మాదు తల్లిని జరాభారంబు పీడించునా? (పుట. 184) నాకు కూడ వార్ధక్యం వస్తుందా? రోగం వస్తుందా? నేను కూడ చనిపోతానా? అయితే

నా చిట్టితం!(డ్రి రాహులునికి, నా అందమైన భార్య యశోధరకు; నాతండ్రికి ఇవన్నీ నిజంగా వస్తాయా? అని గుచ్చి గుచ్చి రథ సారథిని అడిగాడు. ఎంతబలశాలి, మరెంత పండితుడైనా ఏదో ఒకనాడు చనిపోకతప్పదని తెలిసింది.

అవని కంటికి కనపడు నట్టి దెల్లం

దప్పక నశించి తీరును, ధరణి శాళ్చ్వి

తమ్ము గాదెద్దియు నటంచు మిమ్ము బోలు

విజ్ఞులనుచుందు రింతకు వేరెరుంగ (పుట. 185)

అని సారథి ఇచ్చిన జవాబు గౌతముని యోచనాసముద్రంలోకి నెట్టి వేసింది. ఇక్కడ

రచయిత ఒక తమాషా చేశాడు. గౌతముడు అమాయకుడు. లోకపు తీరు ఏమి తెలియనివాడు. సారథి వెంబడి నగరంలోకి వచ్చినపుడు అనుకోకుండా ఇవన్నీ చూశాడు. కంటికి కనిపించే ప్రతిదీ ఏదో ఒకనాడు నాశనమవుతుందన్న సంగతి సారథికి లోకానుభవం వల్ల తెలిసింది. కాని “మిమ్ము బోలు విజ్ఞులనుచుందురు' అన్నాడు. యజమానికి పెద్దరిక మిచ్చి గౌరవించడం సంప్రదాయం. నిజానికి ఈ సంఘటన జరిగిన నాడు గౌతముడు అమాయకుడు. అజ్ఞాని. కాని భవిష్యత్తులో అతను ప్రబోధించబోవు అంశానికి బీజావాపనం జరిగినట్లయింది. మనస్సు వికలమై ఆలోచనలతో ్రశ్చలతో బరువెక్కిన గౌతముడు మానసికప్రశాంతత కోసం ఒక కొలనుగట్టున కూర్చున్నాడు. ఇక్కడ కేశవరావు ఒక బెచితీమంతమైన ఆలోచనాత్మకమైన కల్చనచేశారు. కొౌలనుగట్టున కూర్చున్న గౌతమునకు ఒక దృశ్యపరంపర కనిపించింది. కొలనులో ఎగిరిన ఒక చేపపిల్లను అమాంతం కప్ప పట్టుకొంది. ఆ కప్పను ఒక పాము మింగింది. ఆ పామును ఒక గద్ద తన్నుకొనిపోయింది. ఆ గద్దను ఒక వేటగాడు బాణంతో కొట్టి నేలకూల్చాడు. సృష్టిలో ఎవరిప్రాణం ఎప్పుడు పోతుందో తెలియని అయోమయస్టితి ఉందన్న విషయం గౌతమునకు తెలియవచ్చింది. భార్యా పిల్లలను వదిలిపెట్టాడు. అరణ్యానికి వెళ్ళాడు. తపస్సు చేశాడు. రకరకాల సాధనలు చేశాడు. కామ వాసనలు భోగవాసనలు పూర్తిగా తుడిచి వేయడం సాధ్యమేనా? అని ్రశ్నించుకొన్నాడు. 29వ ఏట ఇల్లు వెడలిన గౌతముడు 36వ ఏట బోధివృక్షం నీడలో 'బుద్ధునిగా పరిణామం చెందాడు.

అరయ నజుతమై యజర మనుత్తర

మై యోగక్షేమమై వ్యాధిరహిత మమృత మళోకము నౌచు నసంక్షిష్ట మై కడు గంభీరమౌచు నొప్పి

పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 107

దుర్దర్శమౌచును దురనుబోధంబయి శాంతి రూపమ్మయి సజ్జకముగ నలరారు నట్టిదా నమల నిర్వాణంబు ద్వాదశ లక్షణ భరిత మద్ది పరమ సుఖ పూరితమ్మగు భవ్యశాంతి విచ్చునట్టిది నిర్వాణ మింతె గాని పూర్ణనాశన భావమ్ము బొందదిద్ధి యంచుం దెలియగవలె దీని యర్ధ్థమెరుగ (పుట.270) అనేక వత్సరాల అశాంతి వీడింది. ధ్యానజానంద ప్రశాంత మనస్మత అందివచ్చిందై “అంధకారావృతమ్మైన యఖిల జగతి " జ్ఞాన జ్యోతిని వెలిగించి జాగృతమ్ము జేసి నిర్వాణ మధువును జింది దిశల విజయ దుందుభి (మోగింతు వేడ్మమీరి. (పుట. ౨? శ్రి అని గౌతమ బౌద్ద్భుడు జౌద్ధనుత ప్రవర్తకుడయ్యాడు. చరిత్రలో శాశ్వకుడయ్యాద్ప 4088 పద్యాల సుదీర్ధ కావ్య రచనం చేసి శాశ్వతులయ్యారు అద్దంకి కేశవరావ్స, ఆ్ర యిత్తే కొన్ని ఛందస్సుకు, సంధులకు సమాసాలకు, కొన్ని పదప్రయోగాలకు సంబంధించిన అంశా చర్చించుకోవలసినవి, పునరాలోచించు కోవలసినవి లేకపోలేదు. పీఠికలో వాటిని లు బేతవోలు రామబ్రహ్మం (ప్రస్తావించారు కూడ. ఆచార్య ఇంత ధారాళమైన రీతిలో రాయబడిన ఈ ఒక్క కావ్యంపైనే ప్రత్యేక డాళ్లక్రట్స రాయవచ్చు. ఇంత గొప్ప కావ్యానికి రావలసినంత పేరు ప్రఖ్యాతులు కలుగలిద్రష దం భావం నన్ను పీడిస్తుంది. నన్న కులమత జాతి భేదముల కూలగద్రోసి జనాళి శాంతిమై కలకలలాదగావలయు కమసహోదర భావమంది, ని ర్మృల హృదయాంతరంగులయి, మాన్యతమానవ తత్త్వవేత్తలై యలజడు లెల్ల వీడి శరణాగతుదై ఘన బుద్ధ బోధకున్‌ (పుట, 66 689) పురుషోత్తముడు స్వాతంత్రోద్యమం, వైనా పాకిస్తాన్‌ యుద్ధాలు మన కవికుమారులను చ్రా తక కావ్యరచనకు పూనుకొనేలా ్రేరేపించాయి. చారిత్రక కావ్యవస్తువుల్లో బాగా ఆకర్షించిన పురుషోత్తముని ఇతివృత్తం. 1962-68 లలో గాడేపల్లి కుక్కుటేశ్వరరావు పురుషోత్తముని 108 కావి, రమణాచారి

మీద 'విజయముద్ర' పేరుతో ఒక కావ్యం రాసి అప్పటి రాష్ట్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం పొందారు. 2006లో చిట్టిప్రోలు కృష్ణమూర్తి పురుషోత్తముని మీద కావ్యం ప్రచురించి 2008లో కేంద్రసాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం పొందారు.

ఇద్దరు అవధాన శిరోమణులు అష్టకాల నరసింహరామ శర్మ, డా॥ మేడసాని మోహన్‌ పురుషోత్తముని మీద సలక్షణమైన కావ్యాలు రాశారు. ఈ రెండు ఎప్పుడో చిన్నతనంలో రాయబడి కూడబలుక్కొన్నట్లుగా 1995, 1996లలో ప్రచురితాలు కావడం విశేషం.

అలెగ్జాండర్‌ విశ్వవిజేత. అతని చేతిలో పురుషోత్తముడు ఓడిపోయాడు అనేది పాఠ్యపుస్తకాల్లో కనిపిస్తుంది. విన్సెంట్‌ ఎ.స్మిత్‌ రాసిన ఆక్స్‌ఫర్డ్‌ భారత చరిత్రలో, చార్లెస్‌ సెక్ట్‌మన్‌ 'గ్రక్‌కాయిన్స్‌' (గ్రంధంలో పురుషోత్తముడు అలెగ్జాండర్‌ను కిందవడవేసి కత్తితో పొడవబోతున్నట్లు, పురుషోత్తమునితో ద్వంద్వయుద్ధంలో అలెగ్జాండర్‌ కత్తి వంగిపోయినట్లు ముద్రికలు ఉన్నాయి. అలెగ్జాండర్‌ పురుషోత్తముని చేతిలో ఓడిపోయాదనడానికి ఇంతకంటే గొప్ప ఆధారమేమి కావాలి అని కవికుమారులను కావ్యరచనకు ప్రేరేపించింది. పురుషోత్తముని మీద కావ్యరచనం చేసిన ఈ నలుగురికి (గాడేపల్లి, అష్టకాల, మేడసాని, చిట్టిప్రోలు) ఈ ముద్రికలే ప్రచోదనం కావడం విశేషం. గాడేపల్లి తప్ప మిగిలిన ముగ్గురు కవులు కావ్యాన్ని ఎప్పుడో మొదలుపెట్టి మధ్య మధ్య కొంత రాసి మరెప్పుడో ప్రచురించారు. చిట్టిప్రోలు కృష్ణమూర్తి చైనాయుద్ధ మేఘాలు క్రమ్ముకున్న వేళ 1964లో దేశభక్తి ఉద్దీపకమైన కావ్యం రాయదలిచి పురుషోత్తముని స్వీకరించారు. కాని 2006లో ప్రచురించారు. అష్టకాల రామనరసింహ శర్మ 16వయేట 1961-62లలో రాసి 'పెద్దల సముఖమునకు దెచ్చు సాహసము లేక పెట్టె యడుగున' ముప్పదేండ్లు దాచియుంచి జూన్‌ 1995లో ప్రకటించారు. 1978-79లలో శ్రీవేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయంలో ఎం.ఏ చదువుతున్న రోజుల్లో మేడసాని మోహన్‌ “పురుషోత్తమ చక్రవర్తి కావ్యం రాసి దత్తపీరాధిపతులు గణపతి సచ్చిదానందస్వామికి గుర్వంకితంగా 1996లో వెలువరించారు.

మన పరిశోధన పరిధిలో చేరే కావ్యాలు అష్టకాల వారిది. మేడసాని వారిది. అలెగ్జాండర్‌ భారతదేశంపై దందెత్తడం. అలెగ్జాండర్‌ ప్రేయసి రుక్సానా పురుషోత్తమునికి కావి కట్టి సోదరునిగా సంబోధించడం. తత్ఫలితంగా పురుషోత్తముడు అలెగ్జాండర్‌ను చంపకుండా వదిలేయడం. ఈ కధ జగత్ర్రసిద్ధం కనుక కధ తిరిగి చెప్పుకోవలసిన పనిలేదు. కథకు ఈ కవిద్వయం ఇచ్చిన కావ్యవస్తు నిర్మాణ క్రమాన్ని పరిశీలిస్తే సరిపోతుంది.

అష్టకాల నరసింహరామశర్మ 'పురుషోత్తముడు” మరీ సంప్రదాయ బద్ధంగా 'శ్రీకారంతో చుట్టబడి దేవతాస్తుతి, వంశస్తుతి, కుకవినింద, శివాంకితం కనుక శివుని పరంగా షస్ట్య్రంతాలు రాయబడ్డాయి. స్టానేశ్వర నగరవర్ణనతో కావ్యం మొదలవుతుంది. ఆశ్వాసాది అంత్యపద్యాలు, గద్య, బుతువర్షనలు వరమ సాంప్రదాయకంగా కొనసాగాయి. ఆశ్వాసాంతాల్లో పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 109

గర్భబంధకవిత్వాలు, సర్వలఘుసీసాలు, భాస్మరవిలసితం, అష్టమూర్తి లాంటి అపూర్వ వృత్తాలతో నాలుగు అధ్యాయాల్లో 949 పద్యాలతో సాగుతుంది. మేడసాని మోహన్‌ “పురుషోత్తమ చక్రవర్తి" కావ్యంలో కూడ అలాంటి అవతారికా సంప్రదాయం పాటిస్తూనే కృతిసమర్పణం ఒక పత్యేక అధ్యాయంగా 54 పద్యాల్లో కూర్చబడింది. 1.ఆకాంక్ష్మ 2.శ్రావణపూర్ణిమ, 3.మంత్రాంగం, 4. సమాలోచనము, 5. రాయబారము, 6 కాలహేల, 7.కాలకీల, 8. కాలజ్వాల, 9.విజయభారతి అని తొమ్మిది అధ్యాయాల్లో మొత్తం 649 పద్యాల్లో కధాగమనం సాగింది. భావుక శిల్చ సంపదలు, భవ్యరస ప్రసర ప్రసన్న సం భావిత సత్యధర్మములు వర్ధిల నన్నయ తిక్కనాదులా ర్హావిల చిత్తులై జగతి కర్చణ చేసిన కావ్యసారముల్‌ త్రావిన తన్మయత్వమున వ్రాసెద నీకృతి యంచు నెంచెదన్‌. అని మేడసాని వారు కధా ప్రారంభంలో పేర్కొన్నారు. అనంత తాత్త్విక రసాంతర దీప్తికి మూలమైన భారతదేశమే అబ్బినచో విత్రత్ర్య్వ్య నిధాన భోగములతో వెల్గొందవచ్చు(ఆకాంక్ష-21) నని గురువుగారు అరిస్టాటిల్‌ తన శిష్యుడు అలెగ్జాండర్‌కు ఉద్చోదించాడు. ఇంకా కనులకు గానుపించెడు జగత్తఖిలంబు జయింపవచ్చు, భా వనమున నున్న లోకమును పట్టుట క్షిషఘకరంబ; అట్టిదా నిని సయితంబు లోగొనిన నిర్భయ మూర్తుల గన్న భారతా వనిని జయించు టొప్పదె! భవాదృశవిక్రమ వీరమూర్తికిన్‌, (ఆకాం క్షా అంటూ అలెగ్జాండర్‌ భారతదేశం పయనమయ్యేలా చేసింది. వి శ్వ మహా ) (అకాంక్ష-19) బిరుదగ్రహణానికి భారతదేశంపై విజయం సాధించడం అనివార్ర భావం గురువుగారి సందేశంలో శిష్యునికి అర్ధమయింది. శమన్న భారతభూమి నాథులనపాయ బలప్రకటనాభిరామ రేఖారమణీయమూర్తులని వ్వ (ఆకాంక్ష-84). వారి ధీబలోదారత లెట్టివో స్వయంగా పరీక్షించుకొందామని బయలడమి అలెగ్జాండర్‌. దు పురుషోత్తమచక్రవర్తి వర్ణనను నయన సాక్షాత్కారం చేయడంలో, మేడసానిమోవ్రన్ష లేఖిని కృతకృత్యమైంది. ఆయన కిరీట కాంతులు, మెడదాకనున్న కేశపాశం, నలుపు తెల్పు కలగలిసిన వంపుమీసాలు, పెదవులమీద చెదరని చిరునవ్వు, ఒరలో ఖడ్గం, కలిగిన ఉరుగభీర వటుతరస్ఫూర్తి మూర్తి వురుషోత్తమ ధరణీవతి (శ్రావణ పౌర్ణమి-10) అటువంట్రి పురుషోత్తముడు ఎన్నో దానధర్మాలు చేశాడు. 110 కె.వి. రమణాచారి

భూరమణీశుండిచ్చు ధనముల్‌ రతనంబులె కాదు; శౌర్య బా హారతి నెల్లకంటకుల నార్చి, ప్రజాళికి సాఖ్యదాయకం బైరహిం గొల్పు కార్యముల నాధ్యుండునై వెలుంగొందుటన్‌ గదా గౌరవ మూర్తిగా ప్రజలు గాంచి నుతింతురు పూరుషోత్తమున్‌ (శావణపూర్ణిమ-26) నిత్యసుజనవందితుడైన, అనంత సంపద్రతుడైన, సత్మళాపోషకుడైన (శ్రావణపూర్ణిమ- 27) పురుషోత్తమునకు ఆపేరు ఎలా సార్ధకమైందో మేడసాని మోహన్‌ ఉత్రేక్షించారు. శ్రావణపూర్చిమనాడు ఎవరేది అడిగినా దానమిస్తానని ప్రతిజ్ఞపూని సింహానసం మీద కూర్చున్న కల్పవృక్షం పురుషోత్తముడు. శిబి, బలి, కర్ణులతో సమానంగా పురుషోత్తముడు ప్రకాశిస్తున్నాడు అనడం అలెగ్జాండర్‌ (ప్రేయసి రుక్సానా సభాస్టలికి వచ్చి అలెగ్బాండర్‌ను చంపవద్దని యాచించడానికి రంగం సిద్ధం చేయడమన్నమాట. అష్టకాల నరసింహరామశర్మ పురుషోత్తముని రాజధాని స్థానేశ్వరవర్ణనతో పూర్తి సాంప్రదాయకపు వాసనతో మొదలుపెట్టారు. పురవర్షన అందులో సౌధవర్ణన, రాజమార్దాలు, వాణిజ్యసదనాలు, చాతుర్వర్హ్య ప్రజల గొప్పదనాల వర్ణన ముగిసాక పురుషోత్తముని గుణాభివర్షనకు పూనుకొన్నారు. పురాణవీరులతో సమానునిగా పురుషోత్తముని అభివర్ణించారు. రక్షణ జానకీ పతి, పరాక్రమ మందుం గిరీటి, పాలనా దక్షత ధర్మనందనుడు, దానముం గర్జుండు, దుష్టశిక్షణా దీక్షను రుక్మిణీ ధవుండు తేజమునన్‌ రవి, చెల్వుగంకుడున్‌ రూక్షత సోమచూడుడు, పురుప్రభుడన్న దక్షుడనితనిన్‌. (1-62) యాచనావృత్తి జీవింపుమనుచు నజుడు నొసట లిఖియించి పంప నీ వసుమతీశు డర్ధమిప్పించి యర్ధిని నర్థిజేయు నన్నచో నృపుడాతృత నెన్న వశమె (1-69) అంత దానశీలుడు, గుణగరిష్టుడు అయిన పురుషోత్తముడు విజయదశమి పర్వదిన సంరంభంలో వివిధరకాల వీరప్రదర్శనలు సల్పిన వీరులకు కానుకలిచ్చి సత్మరిస్తుంటాదు. అప్పుడొక వీరుడు వచ్చి ఇది విదేశీయ సింహం నరమాంసానికి మరిగినది దీనిని గైకొనుడని వురుషోత్తమునకు బహూకరిస్తాడు. వురుషోత్తముడు అవక్ర వరాక్రమంతో దాన్ని సంహరిస్తాడు. విదేశీయులు దేశంలో చొరబడ్డారనడానికి; పురుషోత్తముడు జయిస్తాడనదానికి ఇది ప్రతీకాత్మక సూచన. కొన్ని రోజుల తర్వాత కొలువు కూటంలో చారుల వలన గ్రీకుల చరిత్ర విన్నాను దాన్ని వివరంగా చెప్తాను వినండి అంటూ పురుషోత్తముడు చెప్పడం మొదలుపెడ్డాడు. అష్టకాలవారి కావ్యంలో గ్రీష్మ బుతువర్జన మొదలైనవి కధా గమనానికి పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం క్ష

తోద్చడడం కన్నా కవి ప్రతిభకు దర్పణం పట్టేవే. అంతే గాక కవి మరీ చిన్న వయసులో రాయడం మూలాన ఈ వర్ణనలు లాంటివి లేకపోతే కావ్యం కాదేమోనన్న భావం కూడ పీడించవచ్చు. ఇక మేడసాని మోహన్‌ కావ్యంలో శ్రావణ పూర్ణిమ నాడు పురుషోత్తముడు విరివిగా దానధర్మాలు చేస్తుండగా నేరుగా అర్భుల్లో ఒకరుగా “రుక్సానా రావడం రాజసభలోనివారికి ఆశ్చర్యం గొలుపుతుంది. పరదేశ వనిత ఇచ్చటి కరుదెంచుట యొట్లు? ఎట్టి ఆర్తి కలిగెనో పరిరక్షించుట యొప్పునె ధరణీశునకంచు మంత్రి తలంచుచునుందెన్‌ (శావణ పూర్ణిమ) ళా అని మంత్రి సాలోచనుడై ఈమె చారిత్ర మేపాటిదో మన మొక్కించుక మంత్రాంగ గేహంలో ఆలోచించుకొని రాజాభీష్టం మేరకు కార్య సరణిని నిర్ణయించుకోవాలని మంత్రి పలుకుతాడు. అరిభీకర వికమసం భరితుండ నేన్‌; రాజనీతి భాసురదవు నీ వురుతర పరాశక్రమాంకిత నిరతులు మన సైన్యపతులు నీర్పీతమతుల్‌ ప సైన్యపతులు ఖ' (థావణపూర్ణివ్స 7) కనుక 'ఒక అబల నిండుకొలువున అకటా అని పదములంటి అర్ధించిని తిరస్మరిం చడం క్షాత్ర ధర్మం కాదని పురుషోత్తముడు నిర్ణయిస్తాడు. కాంతా! నిన్నాక సోదరీమణిగ సంకల్పించితిన్‌' నీదు వృత్తాంతం బంతయు చైన్ష సోదరుందననుచున్‌ భావింపుము అని పురుషోత్తముడు అభయమిస్తాడు. ర్చ 'ఘన సంగ్రామ విజ్బంభణోత్సుకత (గ్రీక్‌ క్ష్మాపాలుదు అలెగ్జాండర్‌ భారతోర్ష్య దందెత్తనున్నాడు. కాని నీచే సరాభూతుడౌనని, నాదెందము పల్కుతుంది. న్న ఆప ప్రాణోలు నావి” అనుకొని రక్షించండి అని పతిభిక్ష వేడుతుంది. పురుషోత్తమ్సుద్తు రక్షిస్తాన్సి వాగ్జానంచేస్తాడు. ఇంతవరకు మేడసానిమోహన్‌ కావ్యంలో రెండు అధ్యాయాల్లో. 188 పద్యాల్లో ముగుస్తుంది. అష్టకాల నరసింహరామశర్మ కావ్యంలో అరిస్టాటిల్‌ అలెగ్గాండర్‌కు జి ౧. విశ్వ విజయము గోరెడు వీరుల కిట నాత్మ సంయమ నిష్టయు నలరవలయు 122 కె.వి. రమణాచారి

దాన విశ్వము గెలుచును గాన రాజ

ఆత్మ సంరయమ మొద లభ్యసింపు (ము) (పుట. 187) అని ఉపదేశిస్తాడు.

ఒక్కొక్క దేశాన్ని జయిస్తూ అలెగ్జాండర్‌ ఇరాన్‌ వచ్చి రుక్సానా (ప్రేమలో పడ్డాడు.

సంసారంలో స్త్రీ ప్రాశస్త్య వర్ణన ఇతోధికంగా సాగుతుంది. ఇది కధాగమనానికన్నా సాగతీతకే దోహదం చేస్తుంది. తక్షశిల నగరాధీశ్వరుడు అంబి పురుషోత్తమునకు ద్రోహం చేసి అలెగ్జాండర్‌ పక్షం వహించడం, అంబి సోదరి (ప్రార్ధనాదేవికి ఆగ్రహం తెప్పిస్తుంది. పురుషోత్తముని మీద ఆగ్రహం కొద్ది విదేశీయునకు తొత్తుగా మారడం దేశద్రోహమని హితవుచెప్తుంది. మాతృద్రోహి, భ్రాత్భద్రోహి అని ప్రజలు నన్నేమన్నా నాకు లెక్క లేదని అంబి తన సోదరి ప్రార్ధనాదేవి హితవును పెడచెవిని పెద్దాడు. ఇక్కడ అష్టకాల వారు ఒక గమనించాల్సిన కల్పన చేశారు. కడుపుచించుకొని పుట్టిన రక్తసంబంధీకురాలయిన సోదరి ప్రార్థనాదేవి ప్రార్ధనను తిరస్కరించి దేశద్రోహి అయిన అంబిఘట్టం. ఈ దేశీయురాలు కాకున్నా స్వార్ధచింతనతో శరణువేడిన రుక్సానా కోసం శత్రువును క్షమించిన పురుషోత్తముని ఉదారసన్నివేశం రెంటిని పారకుల సరిపోల్చుకొని పురుషోత్తముని ఉన్నతత్వం అవగాహనకు తెచ్చుకొనే రీతిలో మలచబడింది. వ్యక్తి ప్రతిష్టకన్నా దేశరక్షణం రాజు ప్రాధమిక కర్తవ్యం. వైయక్తికమైన (ప్రతిష్టకు, కీర్తికాముకతకు ఆశపడి పురుషోత్తముడు దేశాన్ని పారతంత్ర్యం పాలు చేశాదని కూడా వాదించుకొనే అవకాశం ఉంది.

జాతీయత, ప్రభుభక్తియు,

భూతల జనసేవ స్వార్ధమును వీడుటయన్‌

చాతుర్గుణములు దేశపు

వాతావరణమును బట్టి ప్రజలన్‌ జేరున్‌ (3-5)

పల్లె పల్లెలెల్ల పరపూర్ణ జాతీయ

తా ప్రబోధమున నుతంబులయ్యె

మాతృదేశ రక్షమతి మాతృదేవతల్‌

సుతుల గాన్మ వెట్టుచుండ్రి నిజము (3-7)

ధీరమాతలు కొడుకులను యుద్ధరంగానికి పంపించారు. వారి పత్నులు భర్తలను

యుద్ధరంగానికి పంపించారు. భారతీయులకు గ్రీకురాజుకు ఘఫోరసంగ్రామం జరుగుతుంది. అప్పుడు రుక్సానా ప్రవేశం జరుగుతుంది.

మనుజేశ్వర! సోదరిగా

నను జేకొని నిన్ను భ్రాతనాగబిలువ నా

కును సెలవిడుమని... (3-53) పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 13

అర్జించి- భద్రముగా దెచ్చిన యొక . ముద్రిక గల రక్షరేఖ భూపుని యాజ్ఞన్‌ భద్రముగా కరమునకున్‌ భద్రశ్రీ నుంచి కట్టె బర్వదినమునన్‌. (3-59) అప్పుడు పురుషోత్తముడు అన్యదేశ తరుణీమణికి సోదరి వలె 'రక్షు నిస్తాడు. ఆ విధంగా పురుషోత్తముడు రుక్సానా 'సుమంగలీత్వసౌభాగ్య రక్షణార్ధం” అలెగ్జాండర్‌ను విడవక తప్పనిస్థితి ఏర్చడింది. అష్టకాల వారు పురుషోత్తముని గొప్పతనం. అంవి దుష్టత్వాన్ని సమాంతర నిర్వహించుకొంటూరాగా మేడసానిమోహన్‌ నేరుగా పురుషోత్తముని గురించ్చ లక్‌ మేడసాని మోహన్‌, అష్టకాల నరసింహరామశర్మ వారి వారి ప్రణాలిక్షా నుషార్ర కావ్య రచనం సాగించినా వారి శబ్బశక్తికి, పాండిత్యస్ఫూర్తికి కవితాధారకు ని కషిపల్‌”" నిలుస్తున్నాయి ఈ రెండు కావ్యాలు. తెలుగులో వచ్చిన నాలుగు పురుషోత్తమేత్రి వృత్త కా గా ఇతర తత్సంబంధ ఖండికలను (దొరికితే) తులనాత్మకంగా సమీక్షిస్తూ విస్ఫత్ర వ్యాస అవకాశముంది. 9 రాన్సే కాకతీయ శరంగిణి శేషాద్రి రమణ క గతంలో “ఓరుగ 9 షా రమణ కవులు గతంలో “ఓరుగల్లు కోట” అనే కావ్యాన్ని ఇంద్రగ హనుమచ్చాస్తి కీరితోరణం' అనే కావ్యాన్ని కాకడీయుల నాలంబనగా చ్రేస్సు కొని టి మధునాపంతుల సత్యనారాయణ శాస్తి రచించిన ఆంధ్రపురాణ కావ్యంలో రాశార్చ పర్వముంది. ఇంకా మరికొందరు రాసి వుండవచ్చు. 1995లో యార్లగడ్డ వేంకట టయ కాకతీయతరంగిణి పేరుతో 15 తరంగాల (అధ్యాయాల)లో పౌరుషమయ వందన కావ్యాన్ని వెలువరించారు. 1920లో పుట్టిన యార్లగడ్డ వెంకటసుబ్బారావు చిల్లంీహార్త సంస్కృత కళాశాలలో సంస్కృతాం(ధ్రభాషల్లో అపార పాండిత్యాన్ని సమ పార్థం పారు ఆనందవర్ధనుని ధ్వనిసిద్ధాంతం మీద విశేష పరిశ్రమ చేసిన విద్వాంసులు, కాన్సీ ర్‌ి! నాలుగు దశాబ్దాలపాటు రాజకీయాలలో మునిగి తేలి సాహిత్యవ్యాసంగాన్ని వై కిన "వాపు ప్రముఖ కవులు, విద్వాంసులు మొవ్వ వృషాద్రిపతి ప్రోత్సాహంతో “కాకతీయ తరం కావ్యరచన విజయవంతంగా పూర్తిచేశారు. చదివితి నేను సద్దురుల సన్నిధి సంస్కృత భాష, నాంధ్రముం జదివితి నేన నల్వది వసంతము లాదెసం జూడకుంట నా ్షేకేడ్త కె.వి. రమణాచాగి

మది నెలకొన్న విస్కృతిని మాన్సంగ నేర్పిన మిత్రమండలిన్‌ మొదట విపశ్చిదగ్రణిని మొవ్వవృషాద్రిపతిన్‌ నుతించెదన్‌

అని మనసార కావ్య ఆముఖంలో కవి తెలుపుకొన్నారు.

కాకతీయుల చరిత్ర యావత్తు పూసగ్రుచ్చినట్లు చెప్పాలని కాకుండా చారిత్రకనిస్టకు విఘాతం లేకుందా కవిత్వానికి రసపోషణకు, అనువైన ఘట్టాలను సన్నివేశాలను ఎన్నుకొని కావ్యరచన చేశారు. కాకతీయుల పూర్వీకులు కన్నడ ప్రాంతం నుండి తరలి వచ్చివుంటారు. ఆంధ్రదేశంలో సంస్కృతంలోనో తెలుగులోనో శాసనాలుంటాయి. కాని కన్నడంలో కూడ శాసనాలు దొరకడం ఈ ఊహకు ఆధారమని కవిగారి తలంపు. శాతవాహనులు, ఇక్ష్వాకులు, విష్ణుకుండినులు, పలనాటి వీరులు మొ॥వారంతా తెనుగు గడ్డపై స్థిరపడి యిక్కడి గాలి పీల్చి నీరు ద్రావి, తెనుంగు ముద్రలు పొందినవారు. మన యామోద ముద్రల నందినవారు. కాకతీయులు నట్టివారే కావచ్చుచున్నది నా యూహమాత్రమే. ఈ విషయమంతయు సిద్ధాంతీకరింప వలసినవారు చరిత్ర పరిశోధకులు- అని పీరికలో యార్లగడ్డ వారు చెప్పుకొన్నారు.

'వితతాంధ్ర యశఃకౌముదీ నీరంధ్రంటైన కాకతి రాజవంశ పదవిన్యాసాఖిరామంబైన ఓరుగల్లు పురాన్ని వర్ణింప ఎవరికీ శక్యం కాదంటూ యార్లగడ్డ సుబ్బారావు కావ్యారంభం చేశారు.

సాతవాహన మహాసామ్రాజ్యలక్ష్మికి రమణీయ శుద్ధాంత రంగసీమ ఇక్ష్వాకు వంశ్య మహీనాధ దోర్దండ కోదండ పాండితీ ఖురళిశాల యోగిమూర్ధన్యుండు నాగార్జునాచార్యు నాదర్శ విశ్వవిద్యాలయంబు దక్షిణాశా సతీ ధమ్మిల్లబంధాన నవరత్న ఖచితమౌ నాగరంబు కలుషహర బహువాహినీ కంరహార తీరగత బహు దేవతాగార శోభి వీరమార్తాండ విక్రమ విలసితంబు తెనుంగు మాగాణమొకనాడు తేజరిల్లె (పుట. 9) అంటూ తెలంగాణను వర్ణించిన తీరు యార్లగడ్డవారి పద్యరచనా రీతికి ధారాధురీణతకు తార్మాణం. కాకతీగుండన ప్రోలరాజు రెండవ బేతరాజు మొ కాకతీ వంశన్ఫప పరంపరను పద్యకవీత్వం : వస్తువైవిధ్యం కేర్‌

యణథోచితంగా పేర్కొన్నారు. రుద్రభూపతి కాలంలో కొరవిసీమకు జాలిన రాజధాని హనుమకొండ నేడు సరిపోదని, పొరుగురాజైన యాదవరాజు పక్కలో బల్లెంలాగ ఉన్నపుడు నిల్వరింపవశం కాదనుకొని ఏకశిలానగర నిర్మాణం జరిగిందట. కరితురగాది శాలలును గాల్బలముల్‌ నివసించు గేహముల్‌ పరిజన వాసముల్‌ నృప సభాభవనంబులు నాతిఖేయమం దిరములు రాణివాసములు దేవళముల్‌ కవిపండితాలికిన్‌ సురుచిర హర్య్యముల్‌ వెలయజూడుడు తన్నగరాంతరంబునన్‌ ఆయుధశాల కోశగ్భృహ మంబర చుంబి నృపాల సౌధముల్‌ తోయ సమృద్ధియున్‌ వెడంద త్రోవలు పౌరవినోదశాల ల త్యాయతనంబుగా నగర మయ్యమరావతి మించగావలెన్‌ (పుట 2ల్ర) అంత వైభవోపేతంగా ఏకశిలానగర నిర్మాణం అయింది. ఇంత గొప్ప నగరంలో “వారవధూజనవాటిక లేకపోతే' ఎట్లా అదిగూడ ఉండాలని రాజు మంత్రి పరిహాన్న్ష కూడ విసురుకొన్నారు. ఇలు కాకతీయుల కాలంలోనే వీరశైవం అతివేగంగా విజృంభించింది. వీరశైవం క మధ్య అంతరాన్ని తగ్గించిందనుకొంటారు. కాని మతోన్నాదాన్ని సృష్టించింది. పరవ లాల మతి ఘోరపాతకంబు (పుట.25) అని గుర్తించడం లేదు. తద్వేష బౌద్ధమతంబు గొన్న జనపాలుడు రాష్ట్రమునం బ్రజాళిపై బౌద్ధము మోపు, జైనుడగు పార్ధివు దాతని గెల్బ్పి జైన సం బద్ధులం జేయు దజ్జనుల; వైష్ణవ శైవమతావలంబు లా పద్ధతి కీడ్తు రిట్టి పరిపాటి నలంగి రమాయకుల్‌ ప్రజల్‌ ఒప్పని వారి చర్మముల నూద్చిరి మాద్చిరి మేని శల్యముల్‌ పిప్పి యొనర్చి రిద్ధరణి పీనుగు పెంటొనరించినారు పో చెప్పెడిదేమి నాటి మత జీవులొనర్చిన ఘోరకృత్యముల్‌ కుప్పలు తెప్పలై కడకు కూర్చిన విమ్మహి దాస్యశ్చంఖలన్‌ (పుట -2ద్ర్‌ . చెలరేగిన మతవిద్వేషాలు చివరికి పరదాస్య శృంఖలా బద్దులు కావడానికి ప్ప తున ) యార్లగద్దవారు ఒక్క మాటలో తేల్చేశారు. ఇనదని యార్లగడ్డ వారు సంస్కృతంలో గొప్ప విద్వాంసులు. రుద్రదేవుడు శత్రురాజులను నిర్జించిన ఆనంద సమయంలో శ్రీశైలం వెళ్ళి మల్లికార్జునుని దర్శించుకొన్నాడు అప్పుడ్తు ఎనిమిది ట్లోకాలలో శివుని స్తుతిస్తారు. అక్కడ శివుని స్తుతి తెలుగు పద్యాలలో షం న్‌ సంస్కృతంలో చేయడం జెచితీమంతంగా ఉందదమేకాక కవి సంస్కృత పాండ్రిత్తీ ప్రదర్శకంగా 116 కెవి. రమణాచారి

ఉండడం విశేషం.ఎనిమిది శ్లోకాలు రుద్రాష్టకం. అంటే రుద్రుడు చెప్పినవి అని ఒక అర్ధం. రుద్రుని గురించి చెప్పినవి అని ఒక అర్ధం. రెండు తీరులుగా రుద్రాష్టకం సమన్వయమయి ఆహ్ల్హాదకారకమవుతుంది ఈ కావ్యానికి చిన్నం రామయ్య చౌదరి రాసిన సమీక్షలో యార్లగడ్డ వారి సంస్కృత శ్లోక ప్రావీణ్యాన్ని వ్యాఖ్యానించిన తీరు గమనిద్దాం.

“1 మహేశ్వరో౭౬సిత్వమహం మహీళశో

గిరీశ్వర స్వం నగరీశ్వరోఇఒ హమ్‌ అవాముభౌ రుద్ర పదాభిదేయా వుభౌచ నాగేన్ల విభూతి భాజౌ!

2, _ సామ్యం సమీచీన మతంః పురారే నిరన్తరం హ్యన్తర మేవమీన్నౌ మృత్యుంజయస్త్వం గరళం ని పేయ మర్త్య స్యుధాబ్ధావపి మజ్జితో2.హమ్‌॥

నీవు మహేశ్వరుడవు. నేను మహీశ్చరుదను. నీవు గిరీశుడవు. నేను నగరీశ్వరుడను. ఉభయులమూ రుద్ర నామధేయులమే. నాగేంద్ర విభూతి భాజులమే అన్నాడు. తుదివాక్యంలో శ్లేష ఉన్నది. శివపరంగా సర్పములు. బూడిద అని అర్ధం. రాజు పరంగా ఏనుగులు, ఐశ్వర్యము అని అర్ధం.

2. ఈ విధంగా మనకు సమీప సామ్యం ఉన్నప్పటికీ అంతులేని భేదం కూడా ఉనన్‌ విషము (మ్రింగి కూడా నీవు మృత్యుంజయుడవైనావు. సుధాబ్టిలో మునిగినా కూడా మర్ష్యుడిగానే ఉంటాను. విశేషం : రాజు సుధాబ్దిలో మునుగుట అసంభవం. ఏ పుణ్యలేశమైనా అక్కరకు గ మునుగుట జరిగినా మర్వుడుగానే ఉంటాడు గాని మృత్యువును జయింపలేదని రం 'అపి' అనే అవ్యయప్రయోగం ఇంత విశేషార్ధాన్ని సూచించింది. సిద్ధహస్తుడైన శి ఇలాంటి ప్రయోగాలు చేయడం ఇతరులకు సాధ్యం కాదు. మిగిలిన శ్లోకాలు కూడా ఇలా రమణీయార్ధ ప్రతిపాదకాలుగా ఉన్నాయి. (పుట.15)

ఆంధ్రుల అనైకమత్యం, పరస్పర వైమనస్యభావం కవిగొరిని ఖిన్నుడిని చేసింది. ఈ భావమీనాటిదే కాదు కాకతీయుల కాలంలో సైతం ఉండడం ఆశ్చర్యం కలిగించింది. వర్తమాన స్థితికి అన్న్మయమయ్యేలా కవిగారి లేఖిని విజ్ఞంభించింది.

కులము నెంచు నొకడు, గోత్రమ్ము నొకడెంచు, తెగల నొక్క డొకడు దెసలనెంచు తెనుగు జాతి యొక్కటని యెంచకీజాతి జయము గనునె కోటి జన్మములకు పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 117

తెనుగు రాష్ట్రమిపుడు తెగిన హారంబయ్యె నొక్క సూత్ర మందె యొదిగియుండ కొలికి పూస తోడ కూర్చ నేరనినాడు గణుతి లేదు మణులు గంపెదైన (పుట. 108-109) ఈ అనైకమత్యం, అసహనాల మూలంగానే రాష్ట్రంలో కొన్ని ప్రాంతాల్లో విపరీతాఖివృద్ది; కొన్ని (ప్రాంతాల్లో శూన్యం తద్వార భేద భావాలు తలెత్తడం, రాష్ట్రాభివృద్ధికి కేంద్రం వద్ద సాధించుకోవలసినంత సాధించుకోలేకపోవడం అనుభవైక వేద్యమే గదా! పురుషకారమునకు పూర్వ సంస్మారంబు సహకరించెనేని సతృలంబు విషమమయ్యునేని విపరీత ఫలమబ్బు కర్మ ధర్మ సూక్ష్మ మర్మ మిదయె. మొదలగు పద్యాలు యార్లగడ్డ వారి తాత్విక దృక్చ్పధానికి దర్చణం పడతాయి. యార్లగడ్డ వెంకట సుబ్బారావు పద్యరచనా పాటవానికి పాండితీ ప్రకర్షకు నికషోపలంగా నిలిచేకావ్యం కాకతీయతరంగిణి. మహాశిల్పి జక్కన తెలుగులో ఒకప్పుడు 'అమర శిల్పి జక్కన) పేరుతో ఒక చలన చిత్రం వచ్చింది దాశరధి 'మహాశిల్చి జక్కన” పేరుతో ఒక నవల రాశారు. అది తమిళనాడు ఉన్నత పాఠశాలల్లో ఉపవాచకంగా ఉండేది. కన్నడంలో రచించిన 'శాంతలి నవల జక్కన చరిత్ర, దీనిని తిరుముల రామచం(ద తెనిగించారు. మళ్ళీ ఈ దశాబ్దంలో తిరువుల కృష్ణదేశికాచార్యులు 'మహాశిల్పి జక్కన చరిత్రము! పేరుతో ఆరాశ్వాసాల్లో 1200 పద్యాలతో ప్రొధకావ్యాన్ని విరచించారు. వీరు కెనడాలో స్టిరపడ్డారు. వృత్తిరీత్యా ఖగోళశాస్త్రవేత్త అడ్రుమాల, హనుమప్పు నాయుడు, బుతునంహారం లాంటి కావ్యాలు గతంలో రచించి పేరుతెచ్చుకొన్నారు ప్రాధంగా సంప్రదాయ బద్ధంగా పాండిత్య శోభాకరంగా వీర5 కావ్యాలు సాగుతుంటాయి. 'పద్యమంటే దేశికాచార్యుల వారు పరవశిస్తారు. పరమోదాత్తమైన కళగా భావిస్తారు. పద్యాన్ని శిల్పంలా చెక్కుతారు. పండితునిలా వివేచిస్తారు. కవిత్వంలోకూడ వారికి ప్రబంధ కవితా మంత్రం మనస్సుకు ప్రసన్నమైంది. ఇరవయ్యో శతాబ్దంలో కూడ ప్రబంధ న్పృహను బలంగా పోషిస్తున్న ప్రవాసాంధ్ర (ప్రనిద్ధకవి డాక్టర్‌ తిరుమల కృష్ణదేశికాచార్యుకవి కెనడాలో నివసిస్తున్నా వారి కవితాభారతి తెలుగునేలపై రసధారలు వర్షిస్తోంది.” అని జి.వి. సుబ్రహ్మణ్యం కితాబు నిచ్చారు. 118 కెవి రమణాచారి

“ప్రబంధ ప్రక్రియకు నవ్యతను, పునరుజ్జీవనమును కల్గింపవలెనను తలంపుతో నీ కావ్యమును నవీకృత ప్రబంధ శైలిలో (వ్రాసితొనని దేశికాచార్యుల వారు పీఠికలో తన కావ్య స్వరూపాన్ని గురించి చెప్పుకొన్నారు.”

ఈ కావ్యంలో అపూర్వ ఛందోవైవిధ్యం ప్రదర్శితం కావడం ప్రధాన విశేషం. (అది “ప్రయోగాలు అధ్యాయంలో వివరింపబడుతుంది).

జక్కన మహాశిల్పి. అపూర్వమైన శిల్పనిర్మాణ చాతుర్య మాతని సొంతం. మల్లిక అనే నాట్యగత్తిను ప్రేమించి పెళ్ళిచేసుకొంటాడు. జక్కన శిల్పానికి తగిన రాయిని వెతుక్కొంటు అడవిలోకి వెళ్తాడు. ఆ సమయంలో గూళదేవుడు అనేవాడు మల్లికను గర్భవతి అని కూడ చూడ కుండా బలాత్మరించబోతాదు. తప్పించుకొని మామయగు మల్లనతో సహ కావేరి నదిని దాటి జక్కనను కలుసుకోవడానికి పోతుంది. దారిలో మల్లన కావేరి నదిలో పడగా అతన్ని రక్షించబోయి ఆమె కూడ నదిలో దూకుతుంది. ఇది తెలిసి విరక్తితో జక్కన శిల్ప సన్యాసం చేస్తాడు. శిల్చనిర్మాణం అసంపూర్ణమవుతుంది. మల్లికను ఒక జాలరి రక్షిస్తాడు. డంకన అనే కొదుకుని కంటుంది. అతడు కూడ గొప్పశిల్సి అవుతాడు. జక్కన చెక్కిన విగ్రహం దోషభూయిష్టమైందని చెప్తాడు. దానితో బాలుడు చెప్పినమాట నిజమే అయితే తన కుడిచేతిని ఖండించుకొంటానని ప్రతిజ్ఞచేస్తాడు. సత్యమని తేలుతుంది. దోషభూయిష్టమైన శిలను, దేవుని మూర్తులను చెక్కిన పాపం తగిలిందని జక్కన తన చేతిని ఖండించుకొనబోతాడు. అప్పుడు భగవద్రామానుజులు వచ్చి నివారించి మరిన్ని దేవాలయాలను నిర్మించి పాప పరిహారం చేసుకొమ్మని ఉపదేశిస్తాడు. ఇది కధ.

ప్రబంధోచితమైన నాయికానాయకుల సౌందర్యాభివర్దన, కాల వర్ణన, విరహవర్ణనలు ఉపాలంభనలు సముచితంగా ఈ కావ్యంలో పోషింపబడ్డాయి.

నీల సర్పము బోలు నిడుదంపు వేనలి అలనల్లం బిరుదుపై నాడుచుండ, కమ్మ కస్తురి తిలకంబు ఫాలమునందు నెలలోని మచ్చయట్లలరుచుండ ప్రకృందనార్చిత శౌరి శంఖము రీతి హారాంచిత గ్రీవ మమరుచుండ గాలికిం గదలాడు కమ మల్లరులట్లు మృదువుగా బాహువుల్‌ గదలుచుండ పైకిం జెక్కిన వల్లైవాటు సందున నుండి పాలిండ్లు బొంగుచుం దేలుచుండ పవమాన విధుత రంభాకాండముల రీతి చలదూరువులు సొంపు లొలుకుచుండ పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 1ష19

పసుపు పారాణు లలదిన పాదయుగళి కదులు చో ఘల్గుఘల్లంచు గజ్జెలాడ అలల కైవడి హస్తంబు లాడుచుండ, నాట్యవేదికం బొల్బెను నటియొకర్తె (2-109) నాట్యగత్తె సుకుమార సుందర తనూ సౌందర్యం మెరుపులా మెరుస్తున్న అంగాంగ చాలన కాంతి, ఎన్నో మధుర భావాలను నిశితంగా వ్యక్తీకరిస్తున్న నయన సౌందర్యం, భావానుగుణమైన ముఖకవళికలను దేశికాచార్యులు హృద్యంగా వర్ణించారు. మల్లిక నవ రసాలను శాస్త్రీయంగా ప్రదర్శిస్తుంది. మన్మధవిష్టరో మంజు లాపాంగ దృ (గ్రచనచే శృంగార రసముం జిలికి వ్యాకుంచితాపాంగ పక్ష్మమై వ్యాకుల త్తారయై, బీభత్స మారంజూపి కుటిలంపు భ్రువులతో, క్రూరంపు జూపుతో రక్తాక్షియై రౌద్రరసమ్ము జిమ్ము కొంతగా ముడిచి పక్ష్మాంతముల్‌, బొమలెత్తి తరళ దృష్టుల నద్భుతంబుం జూపి విప్పారు జెప్పలున్‌, వెలుగు తారకలొప్పం జకిత దృష్టుల భయానకముం జూపి విచ్చు కన్నుల మధ్య వెలయ దారకలు, గం భీరదృష్టులం జూచి వీరమొలికి తారలించుకందోప, దరచుగా మూసి తె రచుచు ఖెప్పలు హాస్యరసము వొల్కి అర్ధమీలితములై సార్ధతారకములై కదలని చూడ్ములం గరణం జూపి. దృష్టుల కనుగుణంబుగా దేహలతను సరసముగం దిప్పి యామె లాస్యంబు చేసె దానికా తోటలో నున్న స్థాణువులును నవదిన సంజాత పల్లవన్థానులయ్యె (22-116) క్రమేపి ఆ అద్భుత నర్తకి ఆ అద్భుత శిల్చి మోహ పరవశులయ్యారు. పరస్పర అనురాగవర్ణన, పునర్జర్శనం పునర్దర్భ్శనానంతరం నర్మగర్భసంభాషణ, అనురాగసంవర్థం వివాహం. వివాహానంతర జీవనం వినూత్న పద్ధతిలో ప్రకటితమయ్యాయి. 120 కె.వి. రమణాచారి

విభునిం గాంచిన తక్షణంబె విరియున్‌ వేజేకు కెందమ్ములై విభునిం బాసిన తక్షణంబె మొగదడున్‌ వేవేగ లేమొగ్గలై విభుడాలింగన మందు గూర్చ వెలయు నఖ వేవిస్ఫుటార్ధంబులై శుభరాజీవ దళాయతాక్షి కిపుడక్షుల్‌ చిత్రచిత్రంబుగన్‌. (23-141) మల్లికా జక్కనల సంభోగశ్చంగారాన్ని ప్రతిఫలింప చేసిన ఈ పద్యం పారకులను తన్మయస్థితికి తీసుకొని పోయి అలరింపగలదు. భిన్న భిన్న శృంగార దశలను దాటుకొని 'చిత్ర చితంబు గన్‌ అని సుకుమార రసధ్వనిని రచయిత సాధించడంలో కృతకృత్యుడయ్యాడు. ఆమె నదివోలె వక్రంబులైన గతుల సంచరించును ఘనవేణి సంచలింప అతదామోద రసభంగితాబ్టియగుచు ఐక్యమొనరించుకొను లోన నామెనపుడు. (3-103) నదులన్ని సాగరంలో కలవడం ప్రాకృతిక సత్యం. నదులను ప్రీలుగ సాగరాన్ని పురుషునిగా భావించడం అనాదిగ కవిత్వలోకంలో పరంపరగా వస్తుంది. నాయిక శృంగార కేళిలో తన్మయీ భావంతో వంపులు తిరగడం. ఆమె ముంగురులు చెదిరపోవడం నది పాయలుగా చీలడంలో ఉపమానం చెప్పారు. జక్కన 'ఆమోదరసభంగితాబ్టి' అయ్యాడట. పురుషుని సముద్రంతో పోలిక చెప్పడం సంప్రదాయానుసరణమే. జక్కన చేతిలో పడి శిలలు మైనపు ముద్దల్లాగ సాగుతూ రకరకాల ఆకృతులు దాలుస్తూ చూపరులకు కనువిందు చేస్తున్నాయి. అష్టవిధ నాయికలను జక్కన శిల్పించిన తీరును ఎంతో హృద్యంగా కవి వర్ణించారు. అశ్శ్మమొక్కటి కన్ను లరమోడ్చి ప్రియురాలి పరిరంభ సుఖమున పరవళించె గ్రావమొక్కటి నాసికా పుటంబులు విప్పి ప్రియురాలి మల్లెల వలపు నానె ప్రస్తరం బొక్కటి హస్తాంగుళు లదల్చి ప్రియురాలి, జెంతకు బిలుచుచుందె పాషాణ మొక్కటి పాణిచే, బ్రియురాలి చెక్కులల్లనల స్పృశించుచుండె. జాయి యొక్కటి మదిం బ్రియురాలిం గవయం గలలు గనుచుందడె నాచైత్ర నిలయమందు శిలలకైనం బంచేంద్రియాస్తిత్వ మొదవు ప్రాణదుందైన వీరశిల్పి బ్రహ్మయున్న (4-75) పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 121

“పాషాణ ప్రస్తరగ్రావోపలాశ్మా శ్చిలా దృషత' అని “అమరం” ... అశ్మ, పాషాణ, ప్రస్తర, (గ్రావ శబ్దాలు శిలకు పర్యాయపదాలు. జక్కన నాయికానాయకులు కూడి యున్న శిల్పాలను చెక్కాడని, అందలి నాయకులు నాయికలను ఉపలాలిస్తున్నారని అన్వయించు కోవాలి. పాషాణానికి శిల్పిబ్రహ్మ ప్రాణప్రతిష్ట చేశాడు. దానితో ఐదురాళ్ళు (అశ్శ, గ్రావ, ప్రస్తర, షాషాణ, రాయి) పంచజ్ఞానేంద్రియాలలో ప్రియురాలి పరిరంభాది సౌఖ్యాలను ఆస్వాదిన్తున్నాయనడం సహృదయామోదకరమైన వినూత్న భావన.

జక్కనకున్న శిల్ప నిర్మాణ పాండిత్యం వినయానికి కాక అహంకారానికి దారితీసింది, కాని అతడి కొడుకు వల్లనే ఆ గర్వం ఖర్వమ్హైంది. దానితో జక్కన తన చేయిని ఖండించుకోవడానికి ఉద్యుక్తుడయ్యాడు. అప్పుడు భగవద్రామానుజులు జక్కనకు కర్తవ్యోప దేశం చేస్తాడు.

పరగు నారాయణుండును, వాసుదేవు

డనగ నాతండె యాతని యంశతోడ

బరగి యుండియు, జడ జీవవస్తు వితతు

లతని కంటె భిన్నంబులై యలరుచుందడు

ఇట్టి ప్రాణులు దేహజన్యేచ్చ లుడిగి

స్వస్వరూపంబు లెరిగి ప్రసన్నులగుచు

భాగవత నిత్య కైంకర్య పరతులగుచు

బ్రహ్మ సాయుజ్య మొందుటే పరమ మగును.

ఈతడు తండ్రి, వీడు సుతు డీయమ భార్య యనే భౌతిక బంధాల్లో పడవద్దు. యట

కాన మల్లికాంకితమైన మానసంబు

శ్రీనివాసాంకితంబుగాం జేయుమయ్య!

అన్యధాశరణం నాస్తి యనుచు నతని

సేవయందె నీభవము వెచ్చింపుమయ్య.!

లక్షకు నొక్కరుండగు కళాసృజనాత్మక శీలి, వారిలో

లక్షకు నొక్మరుండగు విలక్షణ శిల్చి కళాపితామహుం

డక్షయ రీతి నీ వగుదు వట్టి కళా పరమేష్టి వంచు

న్నీ క్షణ సేసినట్టి బుధులెప్పుడు సెప్పగ విందు జక్కన. (5-110)

అని భగవద్రామానుజులు జక్కనకు భార్యాసుతుల మీద ఉన్న మమకారాన్ని

భగవత్పరంగా మళ్ళిస్తాడు. నిరంతర అభ్యాసం వల్ల వచ్చిన శిల్పనిర్మాణనైవుణ్యం తన పాండిత్య ప్రకర్షకు తార్కాణం కాకుండా భగవదర్చనలో ఒక అంశంగా భావించుకొనే స్థితికి జక్కన ఎదిగేలా రామానుజుడు చేశాడు. దానితో అద్భుత శృంగార రసాల మీద 122 కె.వి రమణాచారి

శాంతరసపర్యవసానంగా భగవత్పరంగా రూపుదిద్దుకొన్నది కావ్యం. జక్కన పాషాణానికి ప్రాణం పోసినట్లు డాక్టర్‌ తిరుమల కృష్ణదేశికాచార్యులు ప్రబంధశైలికి ప్రాణం పోశారు. అర్జాలంకారాన్ని ఆధునిక భావచిత్రం లాగా అభివ్యక్తిలో అమర్చిన తన శైలిని ఆచార్యుల వారు 'నవీకృత ప్రబంధశైలి' అని చెప్పుకోవడం సార్థకమైంది. పల్నాటి భారతము తెలుగునాట పల్నాడులో క్రీ.శ. 12వ శతాబ్దిలో జరిగిన యధార్ధ ఇతివృత్తం ఆధారంగా డా॥ కోడూరు ప్రభాకర రెడ్డి రచించిన 'పల్నాటి భారతం' చక్కని కధా కావ్యం. ప్రొద్దుటూరులో పేరుపొందిన శిశు వైద్యనిపుణునిగా క్షణం తీరికలేని వైద్యవృత్తిలో ఉంటూ నిరంతర కవితా వ్యాసంగం సాగించిన డా॥ రెడ్డి పలనాటి వీరుల పౌరుషగాధను కావ్యవస్తువుగా ఎన్నుకొన్నారు. చారిత్రక ప్రామాణ్యం పాటించారు. వీరరస (ప్రధానమైన ఈ చారిత్రక కావ్యం అధునిక కాలంలో అవతరించిన ఒక ప్రామాణిక కావ్యం. భారతం శ్రీ రెడ్డిగారికి అభిమానగ్రంధం. వీరరసం వెల్లువెత్తించు పలనాటి వీరచరిత్రము అందుకే వారికి పలనాటి భారతమైనది. కధా ఘట్టాలు భారతేతిహాసంలో పోల్చదగినవిగా ఉన్నాయి 'భారతకధ కౌరవ పాండవుల నడుమ జరిగింది; పలనాటి భారతకధ నలగామ (బ్రహ్మనాయుడుల మధ్య జరిగింది. అదీ అన్నదమ్ముల మధ్య జరిగింది, ఇదీ అన్నదమ్ముల మధ్య జరిగిందే. అక్కడ దుర్యోధనునికి శకుని కర్ణుల దుస్తంత్రం; ఇక్కడ నలగామునికి నాయకురాలు నాగమ్మ దుస్తం(త్రం అక్కడ పాచికలాట; ఇక్కడ కోడి పందెం. అక్కడ అరణ్యవాసం; ఇక్కడ వలసపోవడం. అక్కడ కృష్ణుని రాయబారం, ఇక్కడ అలరాజు రాయబారం అక్కడ అభిమన్యుడు; ఇక్కడ బాలచంద్రుడు.” ఇన్ని సామ్యాలున్నాయి కాబట్టి డాక్టర్‌ రెడ్డి తమ కావ్యానికి పల్నాటి భారతమని పేరుపెట్టారని కావ్య పీరికలో సాహిత్య (బ్రహ్మ వి.వి యల్‌ నరసింహరావు సముచితంగా పోలికలు చెప్పారు. భారతాన్ని దృష్టిలో నిడుకొని రచించారు కనుకనే పద్దెనిమిది పర్వాలు పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 123

గల భారత కావ్యం స్ఫురించేలా తమ భారతాన్ని పద్దెనిమిది ఖండాలుగా రూపొందించారు. యాదృచ్చికమే అయినా కవిగారు తమ మున్నుడిలో నుడివినట్లు తమ కావ్యం పూర్తి కావడానికి పద్దెనిమిది సంవత్సరాలు పట్టింది. కారణం కూడ మున్నుడిలో చెప్పుకొన్నారు. ఊపిరి సల్బనీయనిదీ, వృత్తి పరమైనదే.

భాషాభేషజులులేని శ్రీ రెడ్డిగారు ఈ కావ్యము నాద్యంతము 1063 తేటగీతులతో ఏకచ్చందంగా రచించి క్రొత్త పుంత వేశారు. వాడిన భాషలోనూ తెలుగు కావ్య వర్జనలోనూ స్పష్టమైన తెనుగుదనం కన్పడుతుంది. వీరు ఎంచుకున్నది తేటగీతి కావడం అచ్చమైన తెలుగు దనం

'ముక్తకములకో, ఖండకావ్యములకో అనువైన తేటగీతులతో నింతటి విసృతి గల కధా కావ్యమును నిర్వహించుట సామాన్యము గాదు. ఈ నూతన మార్గములో శ్రీ రెడ్డిగారు (గ్రంధములోని యొక్కొక్క శీర్షికను పరస్పరాపేక్షను ఆశింపని యొక్కొాక్క ఖండకావ్యముగాను, మొత్తం ఖండకావ్య సంపుటిగా సమన్వయ మందు నట్లు గాను తీర్చి తమ రచనమునకు పరనీయతను (1626420110) సాధించుట మిక్కిలి ప్రశంసనీయము అని విద్వచ్చిరోమణి (బ్రహ్మశ్రీ అవధానం చంద్రశేఖర శర్మ కవిని కావ్యారంభంలో అభినందించారు.

అనుగురాజు పల్నాడును చేపట్టడంతో పల్నాటి భారతం (ప్రారంభింపబడి నాగమ్మ వృత్తాంతం, నాగమ్మ రాజకీయ కౌశలం, కోడిపందెం, గురజాల యుదం, అలరాజు

ణు

రాయబారం, బాల చంద్రుని యుద్ధం మున్నగు ఘట్టాలతో కొనసాగి బ్రహ్మన్న యుద్ధంతో కావ్యం ముగుస్తుంది. ఈ కావ్యం చారిత్రక కావ్యంగా (ప్రామాణికంగా నిలవాలని దాక్టర్‌ తాళపత్రగ్రంథాలను పరిశీలించి, అక్కిరాజు ఉమాకాంతం, పింగళి, చిలుకూరి వంటి పండిత పరిశోధకుల రచనలతో పాటు ముదిగొండ వీరభద్రకవి, బి.రామరాజు, తంగిరాల మొదలెన వారి రచనలను కూడా సంప్రదించి తనదైన శైలిలో, కావ్యలక్షణ సమన్వితమైన రసభరితమైన ధ్వన్యాది అలంకార పరిపుష్టమైన సుందర - కావ్యాన్ని అందించారు.

పల్నాడు అనగానే శ్రీనాథుడూ, శ్రీనాధుదనగానే జొన్నకూళ్ళూ, నాగులేళ్ళూ గుర్తుకు వస్తాయి. ఆ జొన్న కూళ్ళకు కన్నతల్లి ఈ జౌొన్నచేను. కంకుల రంగు కన్నులకు విందు చేస్తోంది. పిల్లగాలులు తనువును పులకింపచేస్తున్నాయి. పరిమళం మనసును పరవశింప జేస్తుంది. బాహ్యేంద్రియ, అంతరింద్రియ తర్చకమైన వర్దన ఇది. పల్నాటిసీమ వారి ఆర్దిక స్థితిగతుల్ని వ్యంగ్యంగా తెలియజెప్పే వస్తువు.(బేరా పద్యారామం) న

ఉపక్రమంలో - జొన్నచేనును వర్ణిస్తూ-

పసిడి కంకులు బంగరు వన్నెనింప పిల్లగాలులు గిలిగింత పెట్టుచుండ

124 కె.వి. రమణాచారి

మధుర గంధమ్ము మనసుకు మత్తుగొల్ప కన్నుదోయికి విందయ్యె జొన్నచేను. (20) అంటూ పరితలకు విందారగింప జేశారు. 'కర్షక్షుల కలలాకృతి గాంచినట్లు నిగ్గులొలికెడి జొన్నల నీటు చూసి ఆ జొన్నల్ని పండించిన రైతుకు కావల్సిన ధనమిచ్చి కొనుక్కుని రమ్మని అనుగురాజు తెప్పలిని పంపినపుడు'- ఆ రైతు అమ్మడానికి నిరాకరిస్తాడు. మంచి వారని మిమ్ముల నెంచినాడ ముందు కంకు లిచ్చుట నాది మొదటితప్పు 'పాడి కేతెంచి బథ్లైను పట్టుబుద్ధి” మీకు కల్గుట నేను క్షమింపజులను. (29) అని పల్మిన పలుకుల్లో ఈనాటి సమాజపు తీరుతెన్నుల్ని తేటతెల్లం చేశారు. నాగమ్మ 'పొట్టినాగిరెడ్డి కూతురని కొన్ని గ్రంథాల్లో మరికొన్ని ప్రతుల్లో 'చౌదరి రామిరెడ్డి” కూతురని పేర్కొనబడింది. అక్కిరాజు ఉమాకాంతం చౌదరి రామిరెడ్డి అని పేర్కొన్నారు. కారెంపూడి తాళపత్రాల్లో. పంటరెడ్డివారి పడతి యనంగ ఎలమ జగ్గారెడ్డి వేడుకపుత్రి మేకపోతుల రెడ్డి మేనకోడలును ఆరవెల్లివారి అమరు కోడలును, తరుణి నాగమయును తక్షణ మందు - నని నుడువబడింది. పింగళి లక్ష్మీకాంతం పంటరెడ్డి వారి పడతి మరియు వీర జగ్గారెడ్డి వేడుక పుత్రి మేక పోతుల రెడ్డి మేనకోడలును, నాగమ్మ యను నొక్క నారీలలామ యని పరిష్కరించారు. డాక్టర్‌ రెడ్డి 'నాగమ్మ వృత్తాంతం” శీర్షికన- నాటి పలనాటి సీమలో మేటియైన 'జిట్టగామాలపాడి ను చిన్నపల్లె కాయకష్టంబు గావించి కర్షకుండు వేసె నీరు జగ్గారెడ్డి పేదరైతు - (ప.47) పద్యకవిత్వం . వస్తువైవిధ్యం 125

పొలములోన హలము పూని స్వేదమును చింది సేద్యమ్ము చేయుచుండ ఈశ్వరుడు యిచ్చిన దివ్యప్రసాదంగా, పూర్వజన్మపుణ్యంబుల పుంజముగా పుట్ట చెంత దొరికిన శిశువు గావున 'నాగమ్మ యని పేరిడి, కంటికి రెప్పలా ప్రేమతో పెంచుకొన్నాడు. “కటిక పేదరికంబున కనలు చున్న! రెడ్డి యింట నాగమ్మ ప్రవేశంతో సంపదలు పొంగి రెడ్డి భూస్వామి యయ్యెను. కదు భాగ్యవంతుడయ్యెను. ఈ విధంబున రెడ్డి యింట సంచరించుచు- మొగ్గ విరిసిన నాగమ్మ నిగ్గు చిలికె చిన్ని బుగ్గల ప్రాయంపు నిగ్గులొలిక సోయగంబుల తనువును సొంపు నింప పడుచు గుండెల కోర్కెలు పల్లవించెనని (70) నాగమ్మను ముగ్ధగా కవి వర్ణించిన తీరు హృద్యంగా వుంది. “మొగ్గ విరిసింది అనడమే గొప్ప అభివ్యక్తి. దాని కారణంగా ఆవిడ శరీరం నిగ్గ (1 చిలికింది చిన్న బుగ్గల్లో యవ్వనం తానే సిగ్గులొలికింది. బాల్యం పోయి యవ్వనం వస్తోంటే కన్నుల్లో, బుగ్గల్లో, కదలికల్లో ఎలాంటి నైగనిగ్యాలు తొంగిచూస్తాయో అనుభవైక వేద్యమే.. తనువులో అణువణువునా సోయగాలు వెల్లి విరిశాయి. కోరికల్లో కూడ తేడా వచ్చింది. పల్లవించు అనేమాట ఎంతైనా సార్ధకం. యౌవనం లోని కోరికలకే వల్లవించడం కుదురుతుంది. చాలా అందమైన వర్ణన. అని ఆచార్య బేతవోలు రామబ్రహ్మం కమనీయంగా వ్యాఖ్యానించారు. (పద్యారామం పుట. 108. గోపన మంత్రి నాగమ్మను కారణజన్మురాలుగా గుర్తించి సంస్కృతాంధ్ర కన్నడ తమిళ భాషల్లో పాండిత్యాన్ని, రాజనీతి మర్మాల్ని ధనుర్విద్య, సాము గరిడీలు, సంగీతం, తత్త్వశాస్త్రాల్ని నేర్పించాడు. కలికి వెన్నెల చంద్రుని కలిసినట్లు - నాగమ్మకు పన్నెండవ యేట మాచర్ల వాసి ధనికుడైన ఆరవిల్లి ఓబులరెడ్డి కుమారుడు సింగారెడ్డితో వివాహమైనా “పోలు*లొోనే విధవయైనదన్న విషయాన్ని కన్నులకు గట్టినట్టుగా వర్ణించారు ఈ కావ్యంలో- ఆమె పాదాల పారాణి యారలేదు పసుపు బట్టల నిగ్గులు వదలలేదు కొమ్మ నాగమ్మ కలలెల్ల కూలిపోయె ప్రాణనాధుడు చేరెను పరమపదము (74) పోలు అంటే పదహారు దినముల పండుగ. అత్తమామలు, తల్లిదండ్రులు కూడ అప్పుడే మరణించినట్లు తంగిరాల వేంకటసుబ్బారావు తమ పలనాటి వీరగాధా కవిత్వంలో పేర్ళొన్నారు. డాక్టర్‌ ప్రభాకరరెడ్డి కూడ తంగిరాల వారి రచన ఆధారంగా - మగనితోబాటు పితరులు మరణమొంద పుట్టినింటను మరియు మెట్టినింట 'నా-యనెడి” దిక్కులేని స్థితిలో- 126 కె.వి. రమణాచారి

“మృతుల కొఅకు రోదించుట వృధి యటంచు సాహసము వీరనారి లక్షణ మటంచు భావి కార్యముల్‌ సాధింప భావ్యమంచు దృఢ మనస్మయై నాగమ్మ దీక్ష బూనె (81) నని తెల్పినారు. నాల్గు పాదాల్లో ప్రతిపాదంలో ఒక సూక్తిని నింపిన సూక్తినిధి ఈ పద్యం, అనాధగా యున్న పరిస్థితుల్లో కుటిలబుద్దులు తన యాస్తినంత కాజేస్తారని తలచి దూరదృష్టితో ఆలోచించి “సర్వజనులకు మిగుల హర్షమ్ము గూర్చి నిస్వార్ధసేవ యని జనులందరను కొనేటట్లుగా పల్లె ప్రగతికి ధనమెల్ల వ్యయపరచింది. మగువ యెనా తెగువజూపి నాయకురాలిగా థైర్యశౌర్య సాహసాల్ని ప్రదర్శిస్తూ, అన్ని వర్గాల ప్రజల మన్నన లందుకుంటూ యునకు లెందరికో శిక్షణనిస్తూ - ముద్దులొలికెడి లావణ్య ముగ్ధమూర్తి సహజ సద్గుణ సార విస్తార కీర్తి భీతి యెరుగని సాహస వీరవనిత ప్రబల శక్తి నాకర్షించె ప్రజలనెల్ల (88) ఓర్పు వహియించి చక్కని నేర్పు జూపి రాజకీయపు టెత్తుల ్రతిభజూపి వీర నారిగా ప్రజలెల్ల గౌరవింప రాణకెక్కెను నాయకురాలు గాగ (89) ఓర్పుతో, నేర్పుతో రాజకీయ కుశలతతో నాయకురాలు నాగమ్మగా రాణకెక్కిందనీ దాక్టర్‌ రెడ్డి నాగమ్మను సుప్రతిష్టితను చేశారు. వేటకు వెళ్లిన అనుగురాజు ముందు నాగమ్మ 'నాయకురాలి'గా ప్రత్యక్షమయిన వైనం, నీరు దొరకక, నిలువగ నీడలేక అడవిలో అలసియున్న అనుగురాజుని ప్రసన్నం చేసుకొన్న విధం హృద్యంగా వర్ణించారు కవి 'కొంకు లేకుండ నేదైన కోరు కొమ్ము యర్పణము జేతు స్నేహ చిహ్నమ్ముగాగి యని రాజు పల్మిన పలుకులకు సమాధానంగా - భక్తితో అంజలించి, పలుకు పలుకున వినయమ్ము పరిమళింప అలుగు భూపతి డెందమ్ము పులకరింప, కృృతజ్ఞురాలినంటూనే - ప్రభువు పాలించు పలనాటి రాజ్యమందు ఏడు ఘడియల కాలము తృప్తి తీర మంత్రి పదవిని జేపట్ట మనసు పుట్టె పత్రమును వ్రాసి యొసగుడు ప్రభువులిపుడు (131) పద్యకవిత్వం వస్తువైవిధ్యం 127

తగిన సమయమ్ము జూచి ప్రార్ధనము సేతు అడిగినప్పుడు తప్పక యాదరించి పదవి నొసగుడు కారుణ్యభావమొప్ప యిష్పుడిచ్చిన మాట చెల్లించుకొనుడు - (182) అని భావికాలాన ఫలించు భాగ్యాన్ని తలపోసి అనుగురాజు నుండి అనుమతి పత్రాన్ని షాందింది. ఇక్కడే కవి భావి కథా సూచికగా - ముందుకాలాన తన మీద పొంచి యున్న యాపదల నూహ చేయలేదని తెల్పినారు కూడ. నాగమ్మకు రాజాన్థానంలోనూ అంతఃపురంలోనూ సంబంధం బలపడతున్న స్థితిని (బ్రహ్మనాయుడు భరించలేని పరిస్థితిని గమనించి నాగుబామట్లు పగబట్టె నాగమాంబ. యిరువురికి మధ్య వైరము పెరిగిపోయింది. అలగామరాజు, దొడ్డనాయుడుల మరణా నంతరం నాగమ్మ తన రాజకీయకౌశలాన్ని ప్రదర్శించి నలగామ రాజాస్థానంలో మంత్రిపదవి పొందింది. ప్రభువుకు నమ్మకం కుదిరేలా చాకచక్యంతో మాట్లాడిన నాగమ్మ మాటలు ఎప్పటికప్పుడు రాజుకు మల్లెల్లా, బ్రహ్మనాయుడి సుబోధ ప్రభువుకు బల్లెంలా తోచింది. పడతి నాగమ్మ పన్నిన ఉచ్చులో పడిన నలగాముడామె చేతిలో ఆటబొమ్మగా మారినాడు. బ్రహ్మనాయుడి మీది పగతో నాగమ్మ నలగామురాజు నుండి (బ్రహ్మనాయుణ్లి దూరం చేయడమేగాక - మల్లదేవుని శిరముపై మకుటముంప బ్రహ్మ నాయుడు కుట్రలు పన్నుచుండె మీదు శిరమును వేగ ఖండింపదలచి దారుణమ్ముగ కత్తులు నూరుచుండె (155) నని నలగామరాజులో ద్వేషాన్ని రగిలించి, మల్లదేవుని చెరసాలలో బంధించేలా చేసింది. నాగమ్మను దుస్తంత్ర పరాయణిగా, కపటిగా కవి సాక్షాత్మరింపచేశారీ కావ్యంలో. 'రాజ్య విభాగము” శీర్షిక నాగమ్మకు బ్రహ్మనాయుడి పట్ల గల ఈర్చ్య ఎలా కొనసాగిందో ఈ రెండు పద్యాలు వివరిస్తాయి. సిరులు పొంగిన గురజాలసీమలోన నాగమాంబ భాగ్యముల దూగుచుండె బ్రహ్మనాయుడు మాచర్ల పట్టణాన కలిమి తులతూగ నామెకు కన్నుక్షుట్టె (172) (బ్రహ్మనాయుని పాలనా పాటవమ్ము కొమ్మ కనుల చీకట్లు క్రుమ్మరించె 128 కె.వి. రమణాచారి

బాలచంద్రుని పొరుష ప్రాభవమ్ము చెలువ వీనుల పోసిన సీసమయ్యె (178) బ్రహ్మనాయుడు మాత్రం 'వైరభావం శాంతికి భంగకరము అన్నదమ్ముల మధ్య ద్వేషాగ్ని రగుల దేశములు రెండు తప్పక నాశనమగును. జ్ఞాతులగు మీకు క్షేమం గాదని నాగమ్మ దుర్చోధతో మల్లదేవుని పెండ్లి సంబరము చూడ రాకపోయిన నలగామరాజును కలిసి మిత్రభావంతో తమ్ముడు మల్లదేవుడు పంపిన పెండ్లి కానుకల్ని నలగామరాజుకందిస్తాడు. బ్రహ్మనాయుని మనస్తత్వమిది. బ్రహ్మనాయుడు, నలగామరాజుల మధ్య పెంపొందుతున్న మైత్రీభావాన్ని మెచ్చని నాగమ్మ (బ్రహ్మనాయునిపై విద్వేషాన్ని ప్రబలునట్లు పల్మినరీతి. బలిమి మించిన రాజ్యమ్ము ప్రక్కనున్న క్షేమముండునే నిక నలగామ! మనకు బ్రహ్మనాయుడు మన పాల బద్ధవైరి యొప్పుడైనను చెలంగి దండెత్తగలడు. (280) ఎన్ని భంగులనైన యత్నించి మనము పట్టుకొందము మాచర్ల పట్టణమ్ము యపుడు పలనాటి సీమ రాజ్యమ్ము నెల్ల ఎదురులేక నీవాక్కండ వేలగలవు (231) పై రెండు పద్యాల్లో ఆమె కుట్రపూరిత మనస్తత్వం విశదమవుతుంది. “ఎత్తరి యయిన నాగమ్మ నలగాముడెంత వద్దన్నా వినకుండ పందెమనినంత (బ్రహ్మన్న పరవశించు కోడి పోరుకు రమ్మని కూర్మి బిలిచి యొత్తులను వేసి వాని నోడింపవలయు నని, బ్రహ్మనాయుడిని- కోడిపందెము నాడంగ కోర్కెయున్న పణముగా జేసి రాజ్యమ్ము పందెమాడ మని పురకొల్ప్చింది. ఓడిపోయిన రాజ్యమ్ము వీడవలయుననీ. వనము నందున నేడేండ్లు బ్రతుకవలయుననీ, గడువు తీరగానే రాజ్యం తిరిగి గైకొనవచ్చుననీ పందెం షరతులు విధించింది. బ్రహ్మనాయుని వైపు గోపన్న విడిచిన కోడిపుంజు చిట్టిమల్సు. గురజాల పుంజు నల్లమల్లు వీటి మధ్య పోరు పల్నాటి భారతంలో ప్రధాన ఘట్టం. కవి ఈ పుంజుల వర్ణించిన తీరు ఈ పద్యంలోని విశేషం పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 129

గట్టి చిట్టిమల్లు శౌర్యమ్ము పుట్టినిల్లు మేటి నల్లముల్లు క్రౌర్యమ్ము మెట్టినిల్లు యొకటి మాచెర్ల రోషమునకు ప్రతీక యొకటి గురజాల కోధమునకు పతాక (6056) చిట్టిమల్లుకు శౌర్యం, రోషాల నాపాదించి, నల్లమల్లుకు క్రౌర్యం, క్రోధాల్ని సంతరింప జేయడంలో కవి హృదయం అవగతమవుతుంది. కుటిల పన్నాగ్రాలకు నిలయమైన నాగమ్మ- చిట్టిమల్లుడు నాయని చెంతనుండ ధర్మ యుద్దాన గెల్వ సాధ్యమ్ముగాని తలచి ఉక్కు కవచమ్ము దొడిగించి కుక్కటమును పందెమున నిల్పి జయము చేపట్టవలయునని తలపోసింది. (385) ధర్మమార్గం తప్పి, నీతి పద్ధతి వీడి విజయం సాధించింది. కోడికున్నట్టి కవచంపు గుట్టు విప్పిన గోపన్న మరణించినపుడు స్వామి భక్తికి సాక్ష్యంగా నిల్చి అసువులు బాసిన చెవుల గోపన్నతో - కోడి పందెమ్ము నేనేల కోరుకుంటి? పోరు చేయంగ నేనేల పూనుకుంటి? నని బ్రహ్మనాయుడు విలపించిన తీరు హృదయవిదారకంగా ఉంది. బాలచంద్రుడు బొంగరమాటాడు తున్నప్పుడు, బొంగరపు ములికి తాకిన వైశ్వభామిని అన్నమ్మ- పొగరు బట్టిన పెద్ద యాబోతువోలె వాడవాడల గ్రీడింప జౌరుషంబె? ఖద్గమును బట్టి యుద్ధరంగమున నున్న కానవచ్చును నీ మొనగానితనము. (764) అని పల్మింది. ఇది భవిష్యత్మధా సూచకము. బొంగరాలాడే బాలచంద్రుడు సంగరంబున కూడ భారతంలో అభిమన్యునిలా భాసించాడు. శూరధర్మము విడనాడి నట్టనడి సంద్రమందున్న నావవోలెవున్న బాలచంద్రుని చుట్టుముట్టి శాత్రవయోధులు బల్లెములతో పొడిచి చంపినపుడా యుద్ధ స్థలం మృత్యుదేవత నర్తించు నృత్యవేదిగా వర్ణింపబడింది. భూతగణముల కాహార భూమిగా పరిణమించింది. మళల్లదేవుడి మరణానంతరం సహాధ్యాయియైన పచకుల బ్రహ్మతో తలపడినప్పుడు (బ్రహ్మనాయుడు 'అన్నదమ్ముల కైవడి నున్న మనము రణము జేయుట స్నేహధర్మము కాదని నిగ్రహించాడు. అయినా పచకులబ్రహ్మ 180 కె.వి. రమణాచారి

“సాము నేర్చితి మొక్క యాచార్యు చెంత నంత మాత్రాన రణము సేయంగ వలదా? భారతమ్మున కౌరవ పాండు సుతులు ద్రోణ శిష్యులై కత్తులు దూయలేదె?” (1032) యంటూ ధిక్కరించి, కత్తిదూసి నేలకొరుగుతూ- నాయడదా! నాకు వీర పల్నాటిలోన సమరవీరుల మర్యాద సంతరించి ప్రధమ పూజను పొందెడి వరము నిమ్మన్నాడు (1085) ఇప్పటికీ కార్యమపూడి జాతరలో పచకుల బ్రహ్మ పేరుమీద మొట్టమొదటి వీరగంధం ఇవ్వడం ఆచారంగా యున్నది. డాక్టర్‌ కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి ఈ సందర్భంలో పచకుల (బ్రహ్మ యొక్క తెగిపడిన తల దొరలివచ్చి బ్రహ్మనాయుడితో మాట్లాడినట్లుగా రచించారు. వాస్తవికతకు దూరంగా యున్న అంశమిది. ఇదే అభిప్రాయాన్ని బ్రహ్మశ్రీ అవధానం చంద్రశేఖర శర్మ కూడ వెలిబుచ్చారు. పచకులబ్రహ్మ మరణం పిదప టబ్రహ్మనాయుడుతో పోరాటానికి కదన భూమికి కదలివచ్చిన నాగమ్మ. కరతలమ్మున నిశిత ఖద్గమ్ముపూని హయ సమారూఢయైన నాగమ్మ యపుడు సింహవాహయై శూలమ్ము చేతబట్టి కదలివచ్చిన దుర్గమ్మ కరణిదోచె. (1040) రోషంతో పొంగులు వారే నాగమ్మ మానమే మానవాకృతి బూనినట్లు, డైర్యమే మానినీమూర్తి దాల్చినట్లు కన్పించింది (బబ్రహ్మనాయుడికి. అలా కన్పించిన నాగమ్మను అభినందించకుండా ఉండలేక పోయాడంతరంగంలో. కవి ఇక్కడ శత్రువును కూడ అభినందించే మనస్తత్వంగల బ్రహ్మనాయుణ్జి సాక్షాత్మరింపచేశాడు. బ్రహ్మన్న యుద్ధము శీర్షికన 1045 నుండి 1048 వరకు గల పద్యాలన్నీ సుందరభావనా పరివేష్టితాలు. కత్తి దూయక కరుణ జూపిన (బ్రహ్మన్నను చూచి అవమానభారంతో తల్లడిల్లిన నాగమ్మ స్తంభించిపోయింది యుద్ధంలో- దిక్కులదరగ వీర ప్రతిజ్ఞ చేసి ఫాలనేత్రము విప్పిన శూలి వోలె (బ్రహ్మనాయుడు రౌద్రరూపమ్ము దాల్చి కామభూపాలుని సర్వ సైన్యాన్ని ధ్వంసం చేసి నాగమ్మను విజిత జేసి, బంధువులందర్ని విగతుల్ని చేసినప్పుడు ఏకాకియైన కామరాజు. పద్యకవిత్వం ; వస్తువైవిధ్యం 131

నాగమాంబ మాటలు విని నాశమైతి కూర్మి చుట్టాలనెల్లను గోలుపోతినని చింతిస్తూ- బ్రాహ్మణాత్రయముండిన భద్రమనీ, (బ్రహ్మన్న తన్ను కరుణించి చంపక వదుల్తాడనీ కాదను గుంద్లులో తలదాచుకొని భూసురుల నాశయించాడు. అన్న బ్రహ్మన్న! మా మాట లాలకించి నిగ్రహింపుము నీలోని యాగ్రహమ్ము కామరాజు దోషమ్ములు కలవు పెక్కు కాని కరుణించి విడువుము కరుణజూపు మనీ (1057) కలబలమ్మెల్ల మట్టిలో కలిసిపోయె కామభూపతి గర్వము కరగిపోయె నున్న దొక్కడే వంశమ్మునుద్ధరింప వాని జంపిన లభియించు ఫలితమేమి యని బ్రాహ్మణులు నిన్న వించినంత నే కుండపోతగ వర్షమ్ము కురిసినంత దారుణ దావానలమ్ము చల్లారినట్లు బ్రహ్మనాయుడు శాంతించాడు. ఎలాంటి ఆపద వాటిల్లదని అభయమిచ్చాడు. పశ్చాత్తప్తుడైన కామరాజు బ్రహ్మన్న పాద పద్మాలపై వాలిపోయాడు. వాత్సల్యంతో బ్రహ్మనాయుడు - పలికిన భరతవాక్యం సర్వకాల సర్వావస్థలయందు స్ఫూర్తిదాయకం. స్మృత్యర్షం; శ్లాఘనీయం కూడ. న “చేటు వచ్చును చెప్పుడు మాటవిన్న గడిచిపోయిన దెద్దెయో గడచి పోయె వర్తమానమె మనకింక ప్రస్తుతమ్ము” (10692) బ్రహ్మనాయుడు కావ్యాంత్తంలో - కన్నబిడ్డల కన్నను మిన్నగాగ (ప్రజల పాలించి సత్మీర్తి బదయుమయ్య అని దీవించాడు. వర్తమానానికి సంబంధించిన మంగళోదర్మమైన మహనీయమైన శుభాశంసతో కావ్యం ముగియటం శోభస్మరం. తెలుగు వారికి ప్రియమైన ఇతివృత్తంలో తెలుగుదనం ముప్సిరిగొన్న రచనను సాగించి, ఆద్యంతం తేటగీతుల్లో సులభంగా అర్ధమయ్యే రీతిలో చారిత్రక కావ్యాన్ని సహృదయ లోకానికి అందించారు దాక్టర్‌ కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి. వీర విద్యావంతుల పాటల ననుసరించి పల్నాట్రి వీర చరిత్ర చివరి ఘట్టంలో యుద్ధానంతరం నాయకురాలు, (బ్రహ్మనాయుడు వీరిద్దరే మిగిలారని ఉంటే - చిలుకూరి వీరభద్రరావు నాయకురాలి దర్చం ప్రకారం యుద్ద్ధావసాన దశలో నాయకురాలికి ఎదురుగా బోయి ఆయుధము లన్నింటిని క్రిందపారవైచి *నా శిరసు 182 కె వి. రమణాచారి

కూడ ఖండించుము” అని తలవంచి నిలబడినట్లు, తెల్లబోయిన నాయకురాలు నేనే ఓడిపోయితిని! నన్ను క్షమింపుము. నా శిరము ఖండించి నలగామురాజుకు మహామంత్రివై కీర్తి గాంచుమని నుడివినట్లు ఇంతలో అక్కడకు వచ్చిన నలగామరాజు పట్టపుటేనుగును దిగి పాదచారియై బ్రహ్మనాయునికి పాదాభివందనం గావించినట్లు బ్రహ్మనాయుడు “శుభమస్తు అని దీవించినట్లు, నాయకురాల్సి బ్రహ్మనాయుణ్ణి ఇరువుర్ని తన ఏనుగుపై ఇరువంకల కూర్చుండజేసుకొని రణభూమి నుండి రాజధాని చేరుకున్నట్లుగా వుంటే డాక్టర్‌ కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి గారు తమ పల్నాటి భారత కావ్యాన్ని బ్రహ్మనాయుని మంగళాశాసనంతో ముగించడం సముచితంగా వుంది. శోభాయమానమైంది కూడ. కృష్ణదేవరాయలు తెలుగు నేలను ఏలిన చిరస్మరణీయులైన రాజులలో అగ్రగణ్యుడు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు. సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌమునిగా పేరొందిన కృష్ణ్ణూాయల కాలం అంధ్రసాహిత్యానికి స్వర్ణయుగం. భూతపురి సుబ్రహ్మణ్య శర్మ 'శ్రీకృష్ణభారతం' పేరుతో; జంధ్యాల సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి “సాలంకార కృష్ణదేవరాయలు” పేరుతో గతంలో కృష్ణరాయల జీవితాన్ని కావ్యాలుగా మలిచారు. ప్రస్తుత దశాబ్దంలో జోళదరాశి (గుత్తి) చంద్రశేఖరరెడ్డి 'శ్రీకృష్ణయము' (1998) పేరుతో కావ్యాన్ని రచించారు. 158 సీసపద్యాల్లో “రిపువిదార దయాలయ కృష్ణరాయి మకుటంతో శ్రీకృష్ణదేవరాయల జీవితంలోని ప్రధాన సంఘటనలకు చంద్రశేఖర రెడ్డి కావ్యాకృతి కల్పించారు. బళ్ళారి ప్రాంతీయుడైన ఈ కవికి బళ్ళారి ప్రాంతం భాషా ప్రయుక్తరాష్ర్రాల విభజన సమయంలో కర్ణాటకలో కలిసిపోవడం మనసుకు గాయం చేసింది. కవిగారి స్వగ్రామం జోళదరాశి. ఆ గ్రామం కృష్ణరాయల రాజధానియైన హంపీకి సుమారు యాఖైమైళ్ళ దూరంలో ఉండడం కృష్ణరాయలపై కావ్యరచనకు పురికొల్పింది. తెలుగునేర్చిన తండ్రికి “పట్టుదలకు పేరైన మట్టిమనిషి యైన తన తన తండ్రికి చంద్రశేఖరరెడ్డి తనకావ్యాన్ని అంకితమిచ్చారు. కృష్ణ్ణాయలు ఆంధ్రుడా? ఆయన మాతృభాష ఆంధ్రమా? అని ఎంతో లోతుగా ఛద్ధగా పరిశోధించారు. ఎందరో విద్వాంసులను సంప్రదించారు. చివరకు ఆంధ్రుదేనన్న నిర్ణయానికి వచ్చారు. నీవాంధ్రుడవె యన నీకుగల్లిన యట్టి “ఆంధ్రభోజ' బిరుదమవని సాక్షి నీవాంధ్రుడవె యన నీ పల్కు 'దేశ భా షలలోన తెలుగు లెస్స” నుట సాక్షి నీవాంధ్రుడవె యన నీ మహోత్తమ కాన్య “'మాముక్తమాల్యదే' అసలు సాక్షి పద్యకవిత్వం * వస్తువైవిధ్యం 133

నీవాంధ్రుడవె యన నిజముగా బోయివై పెద్దనన్‌ మోయుటే పెద్దసాక్ష్మి నిన్ను కన్నడ రాయలం చెన్న జూచి నిన్ను నాంధ్రుని గావంద్రు కన్నడిగులు నిజము నారయనోరిమి నేరమి కద రిపు విదార దయాలయ కృష్ణరాయ. (28) గడియారం వేంకటశేషశాప్రి శివభారత కావ్య రచనలో చారిత్రికాధారాలన్నింటిని పద్యాల కిందనే పొందుపరిచారు. దీనివల్ల కవి ప్రామాణ్యనిష్ట తెలుస్తుంది. పాఠకులకు “వస్తువు” పట్ల గౌరవ విశ్వాసాలు ఏర్పడతాయి. చంద్రశేఖర రెడ్డి సైతం ఈ మార్గాన్నే పయనించారు. విజయనగరం పురావస్తుశాఖ, పురావస్తు ప్రదర్శనాలయాధికారులను, కన్నడ విశ్వవిద్యాలయం చరిత్ర శాఖాధికారులను, ఇతిహాస అధ్యయన సమితి అధ్యక్షులు ఇతోధిక శాసన పరిశోధకులు అయిన సూర్యనాథ్‌ కామత్‌, బవియన్‌ శాస్త్రి ప్రభృతులతో చర్చించి నిగ్గు తేల్చుకొని పద్యం కిందనే ఆధారాలను పేర్కొనడం వల్ల చంద్రశేఖరరెడ్డి కావ్యం పట్ల పారకులకు గౌరవ భావం ఇనుమడిస్తుంది. అటు చారిత్రకప్రామాణ్యం ఇటు కవితా సామర్థ్యం రెండు జోదుగుర్రాల్లా సమంగా కుదిరి చంద్రశేఖరరెడ్డి కావ్యాన్ని కదను తొక్కించాయి. “కవితా బాహ్యదృష్టితో చూస్తే మకుటనియమంతో నడిచిన శతకంలా కనిపించినా కథా కావ్య సూచనలు, వర్ణనాత్మక భావసౌందర్యం అక్షరాక్షరం పొదువుకొన్న అపురూపమైన రచన కృష్ణ్ణాయము'. కావ్యశీరిక సంక్షిప్తము. అర్ధవంతము. మకుటంలో రాయల వీరత్వం, దయాగుణం రెండూ నిక్షిప్తమైనాయి. ఇక విషయ (ప్రపంచన దృష్టితో చూస్తే కృష్ణాయల ఆవిర్భావం, వికసనం, ప్రభుత్వం, విజయోత్సవం, సాహిత్య చక్రవర్తిత్వం, సంసారం, విధివిపరిణామాలు, తెలుగువెలుగుల దీప్తలు, కావ్యకర్త ఆశంస, తలపోతలు అంతా కలిసి కుండపోతగా కురిసిన తెలుగు సంస్కృతి వర్ష విశేషంగా గోచరిస్తుంది కావ్యం అని ప్రముఖ విద్వాంసులు డా! వి.వియల్‌. నరసింహరావు పీరికలో వ్యక్తీకరించిన అభిప్రాయం సత్య సమ్మతం. బెచికీమంతం. వీరన్ఫనింహరాయలు న్వర్గస్థుడయిన విదవ 4-2-1509(7-8-15099)న కృష్ణదేవరాయలను గద్దె మీద కూర్చోబెట్టాడు మహామంత్రి తిమ్మరుసు. కృష్ణదేవరాయల రూవరేఖల్ని పోర్చుగీసు రాయబారి డొమింగ్‌ ఫెయిన్‌ రాసిన రాతల నాధారంగా చంద్రశేఖరరెడ్డి కళ్ళకుకట్టినట్లు వర్ణించాడు. అవసరంబగు ఎత్తు అంతకు సరిలావు మెరగు చామన చాయ మేనివన్నె 134 కె.వి రమణాచారి

పగతుర సైతమ్ము వశము జేకొను చూపు చిందులాడుచు నుండ చిన్ని నగవు వింత సోయగముతో విలసిల్లు మీసంబు చిక్కినట్టున్న యా ముక్కుసౌరు కండలు నిండిన దండల నొప్పారు నిడుపాటి బాహువు ల్వెడద యురము వీర శృంగార శౌర్యావతారమట్లు క్షాతమును బ్రహ్మతేజమ్ము కలిసిపోయి పుడమి వెలసిన నీరూపు పొగడవశమె! రిపువిదార దయాలయ కృష్ణరాయ (29) ఎత్తు, ఎత్తుకు తగిన లావు, చామనఛాయతో క్షాత్రం, బ్రహ్మతేజం కలగల్సిన వీరశ్చంగార శౌర్యావతారమూర్తిగ కవి కృష్ణాయలను కళ్ళకు కట్టిస్తారు. హరిహర రాయలు బుక్కరాయల విజయనగర సామ్రాజ్య స్థాపనానంతరం దేవరాయలు, ్రాధదేవరాయలు, సాళ్వనరసింహ రాయలు 'ఆ సామ్రాజ్యానికి రూపరేఖలు” దిద్ది ప్రాపు నొసగ అట్టి రాజ్యలక్ష్మి విగ్రహమునకు ప్రాణము పోసి ప్రజాహృదయాధిస్టను చేసినవాడు కృష్ణరాయలు. ప్రతివర్న్వమొకసారి స్వర్ణమున్‌ బరువెంచి యార్తుల కిచ్చు నీయమల గుణము వెన్ను జూపిన వైరి విడిచి పెట్టెడు నీదు కార్య నిర్మాణ యౌదార్య గుణము రణముల గెల్చియు రాజ్యభాగమ్ముల విజితుల నిలు నీ విమల గుణము సక్షప్రాతము లేక దక్షత గమనించి సత్మరించెడు నీదు సత్త్వ గుణము నీ తులాస్తంభమును జూడ నీటు గొలుపు నీదు చరితమ్ము నెడదకు నింపుకూర్చు భళిర! నీ క్రీర్తి విభ్రాంతి కలుగ జేయు రపు విదార దయాలయ కృష్ణరాయ. (639) అని కవి పేర్కొనడం చూస్తే ఈ కావ్యానికి పెట్టిన మకుటం 'రిపు విదార దయాలయ కృష్ణాయ సార్ధకంగా గోచరిస్తుంది. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు తన ప్రతి పుట్టిన రోజుకి తన బరువుకు సరితూగే బంగారాన్ని పేదసాదలకు పంచి పెట్టేవాడు. నీటు గొలుపు ఆ తులాస్తంభం హంపీలో ఇప్పటికీ ఉంది. రాయచూరు యుద్ధంలో ఆదిల్నా పారిపోతుంటే పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 135

రాయలు విడిచిపెట్టాడు. పోరాటాన్ని ఆపివేశాడు. బహ్మనీ రాజ్యాన్ని గెలుచుకొన్న మహ్మదు షాహీకి పట్టం కట్టాడు. గజపతి రాజ్యాన్ని గెలిచి కూడ ఆ రాజ్యాన్ని అతన్నే ఏలుకొమ్మన్నాదు. అందుకే కృష్ణరాయలు రిపువిదార దయాలయుడు. శ్రీకృష్ణ్ణాయలు ఎంత వీరుడో అంత భక్తితత్పరుడు కూడ. తిరుపతి నాధుని నిరుపమభక్తితో సేవించి దానాలు చేసినావు సింహాద్రి శ్రీ నారసింహుని కళతిప్రీతి భూషలు గూర్చితి భూరిగాను శ్రీశైల మల్లేశు చిన్మయానందుని గుడి గోపురము నిల్చి కొలిచినావు గోకర్ణ క్షేశ్రేశు లోకైక పావను కాన్మలతో గొల్చి ఖ్యాతి గంటి. శిల్చ సామ్రాజ్యవైభవ శ్రీలు పొంగ హంపి శ్రీరంగ రామేశ్వరాది దెక్కు దేవళమ్ముల కొమరొప్ప దీర్చినావు రిపు విదార దయాలయ కృష్ణరాయ. (86) కృష్ణ్ణాయలు తిరుపతి వెంకన్నను ఏడుసార్లు సేవించుకొన్నాడు ఇద్దరు దేవేరులతో కూడి నిలువదోపిడి ఇచ్చాడు. 10-2-1513న నవరత్న ఖచిత కిరీటం రాయలు స్వామికి సమర్పించాడు. ఈ కిరీటం తయారు చేయడానికి 2631 తులాల బంగారం, ౩822 కెంపులు 160 పచ్చలు, 4123 వజ్రాలు, 8 మాణిక్యాలు, 10 వైడూర్యాలు, 10 గోమేధికాలు, 3186 ముత్యాలు ఉపయోగించబదాయని చంద్రశేఖరరెడ్డి పాదపీఠికలో తెలిపారు. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఎంత ఘనంగా పరిపాలించినా సన్నిహితులే అతనిలో అశాంతిని రగిల్బారు. ఎంతో నమ్మకముంచుకొన్న నాగమనాయుడు ఎదురు తిరిగాడు. అప్పాజి పుత్రుడైన తిమ్మన్న తిరుగుబాటు చేశాడు. యుద్ధంలో ఓడిపోయి తన బిడ్డనిచ్చి కూడ గజపతి దాడిచేశాడు. నీచరాజకీయాల వలన అన్నదమ్ముల (ప్రేమను రాయలు అనుభవించలేక పోయాడు. ఎన్నో నోములు నోచి కన్న కుమారుడు అల్ప్బాయుష్కుడయ్యాడు. తిమ్మరుసు కుట్ర చేసి తనకొడుకుని చంపించాడని రాయలకు అనుమానం కలిగింది. అప్పాజిని చెరబట్సి కళ్ళుపెరికించి బందీచేశాడు. అప్పాజి కొడుకు తిమ్మ దందడనాయకుడు తప్పించుకొనిపోయి తిరుగుబాటు లేవదీశాడు- అని చెప్తారు. ఇది తప్పని కృష్ణదేవరాయల నిర్యాణానంతరం తిమ్మరుసు చేసిన దానశాసనాలు కాళిలో లభించాయని కొందరంటున్నారు 186 కె.వి రమణాచారి

మనిషి చావెంచగా మాయగా దోచును కాకున్న విధి యొక్క ఘనత యేమి? నిను బెంచి పోషించి నిఖిలవిద్యలు నేర్చి అప్పాజి యైన తిమ్మరుసు మంత్రి ఓడ్రరాజుల కపటోపాయముల జిక్కి నీసుతు జంపిన నింద మోపి కనులు దీయక తాను గాచిన నీచేత కనులు గోల్పోయెనే కాలమహిమ? షడ్రసోపేతమైన మృష్టాన్నమందు రాయి వలె దోప చేసినో రాలుగాయి మతికి యందదు తిమ్మయ్య మరణగాధ రిపు విదార దయాలయ కృష్ణరాయ. (95) ఎంతో వైభవంగా వెలిగిన కృష్ణదేవరాయల పాలన చివరికి ఎంత దయనీయంగా వేదనాభరితంగా ముగిసిందో చంద్రశేఖర రెడ్డి చిత్రించారు. తిమ్మరుసు కళ్ళు పీకించిన కథ నిజమో అబద్ధమో తెలియదు. నిజంగానే జరిగితే కృష్ణరాయల విజ్ఞతను శంకించడం కన్నా కాల మహిమ వల్ల ఎన్ని దుర్విచేష్టలన్నా జరుగుతాయన్న ఒక్క వేడి నిట్టూర్పు విడవక తప్పుదు. దేశభాషలందు తెలుగు లెస్స యని (ప్రకటించి సాహిత్యంలో ప్రబంధ యుగానికి మూలపురుషుడై; వీరుడై; నిరంతర పప్రజాసంక్షేమాభిలాషియై ప్రజానురంజకంగా పరిపాలించిన శ్రీకృష్ణదేవరాయలను ఒక్కసారి వచ్చి ఆంధ్రదేశస్థితిని గమనించమని కవి అర్ధిస్తున్నారు. ఆంధ్రదేశమున కన్ని దిక్కులలోన రాష్ట్రాల తెలుగుకు ప్రాణమిచ్చి సంఖ్యలో రెండవ స్థానమ్ము గల తెల్లు మలి రాజ్యభాషగా మలయ చేసి పరదేశముల గూడ పరిఢవిల్లు విధాన తెలుగు యెల్లెడలను వెలుగు దీర్చి విపణి వీధుల, వైద్య విజ్ఞాన రంగాల తెలుగు వాడుక కెక్కు తీరు జూపి తెలుగు వారికి తెలుగుపై వలపు గూర్చి తెలుగు ప్రభ చిరంజీవిగా నిలువ బెట్టి చక్కసేయుము! నీ కిదే స్వాగతమ్ము రిపు విదార దయాలయ కృష్ణరాయ. (152) పద్యకవిత్వం వస్తువైవిధ్యం 187

రమ్ము మరొక మారు రమ్ము నీరాజ్యమ్ము నేదెట్టులున్నదో చూడగాను ప్రజలెల్ల రాజులై పాలించు చున్నారు ఆకలి దారిద్యమవని నిండ కులమతభేదాల క్రుమ్ము లాటల లోన వినుతి కెక్కెను (ప్రజవిశ్చ్వమందు అంతస్తు పదవుల ఆశచే నీనాడు చేయరాని పనుల చేయు చుంద్రు. సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌమ! తెలుగు తెగులు సరిదిద్ది తేటపజిచి దివ్యకాంతుల వెదజల్లి తిరిగి రమ్ము రిపు విదార దయాలయ కృష్ణరాయ. (153) శ్రీ కృష్ణదేవరాయల మీద అమిత అనురాగంతో అభిమానంతో ప్రజల్ని మళ్ళీ విద్యాపథంలో విజయపథంలో నడిపించడానికి రమ్మని ఆహ్వానించడం కావ్య పరమార్షంగా సాగిపోతుంది జోళదరాశి (గుత్తి) చంద్రశేఖరరెడ్డి 'శ్రీకృష్ణరాయము” కావ్యం. ఆంధ్రభాషా సంస్కృతుల యెడగల మక్కువ, సాపొతీ ప్రియంభావుకత్వం, చరిత్ర, వరిశోధన పరాయణత్వం, వ్యుత్సన్నలబ్ధ పాండిత్యం కవితాఖినివేశం గుత్తి చం[ద్రశేఖర రెడ్డికి సహజాలంకారాలు. ముంతాజ్‌ మహల్‌ పైతృక సంపత్తిగా ప్రాప్తించిన కవితాక్షేతంలో పద్యకావ్యఫలాలను పొందదానిక్తి (మిస్తున్న సాహితీ కృషీవలుడు మల్లవరపు రాజేశ్వరరావు. జాషువా కవి రచించిన ముంతాజ్‌ మహల్‌ కావ్యం తీరు వేరు. మల్లవరపు రాజేశ్వరరావు రచించిన ఈ ముంతాజ్‌ మక్‌ రీతి వేరు. 'కాలం చెక్కిట ఘనీభవించిన కన్నీటి చుక్క అన్నాడట రవీంద్రుడు. తాజ్‌మహల్‌ దివ్యసౌందర్యాన్ని భవ్యవైభవాన్ని చారిత్రక నేపధ్యాన్ని కవితల్లో, గేయాల్లో, కధల్లో వా, సాల్టో వర్ణించినవారు కోకొల్లలు. 'ప్రముఖకవి మల్లవరపు జాన్‌గారి కుమారుడు "సుల్లావరకు రాజేశ్వరరావు కూడ షాజహాన్‌ ముంతాజుల ప్రణయేతిహాసానికి కావ్యరూపం కలించాలని ప్రయత్నించారు. ఇది కవి మొదటి దశ. నది మైదానదశ చేరుకోకముందు ఒక జలలా ప్రవహించే దశ: మధురమైన చారిత్రక నేవథ్యంగల (ప్రేమగాధయే ఈ కావ్యేతివృత్తం (కావ్యవస్తువు) న్‌ మధుర మగు ప్రేమ గాధకు మకుటమిద్ది షాజహానుని ప్రేమకు సాక్ష్యమిద్ది 135 కె.వి రమణాచారి

మొగలు షాదుషాల పతాక మూలమిద్ది విశ్వవిఖ్యాత ప్రణయాంక వేద మిద్ది (పుట. 1) స్మృతి మార్గమున వలపు దివ్వె; భావక్షుదార్తికి వలపుబువ్వ; గాన పంజరమున వలపు గువ్వ, (పుట) యమున ఒడిలోన మిధునముగ చేరి నక్కి దిక్కుల వెన్నెల పుక్కిలించి దాని నీడలు నీటియద్దాలనడుమ షాజహానుని ప్రేమల చాటుచుండు. (పుట. 1) ('ప్రధమాశ్వాసంలో కవి ఈ వస్తువు నెందుకు ఎంపిక చేసుకొన్నారో తెలిపారు. విశ్వవిఖ్యాత ప్రణయాంక మనీ, (ప్రేమకు ప్రతీకగానిల్చిన జంట (ప్రమ యమునా నది నీటి యద్దాల నడుమ “వెన్నెలను పుక్కిలించినట్లు' గా ప్రతిబింబిస్తుంది కాబట్టి ఈ “పణయాంకమే తన కావ్య వస్తువుగా స్వీకరించకుండా ఉండలేకపోయారు. అల్లుడగు పృధ్వీరాజును హతమార్చి అపకీర్తి మూటగట్టుకొన్న జయచంద్రుని గూర్చి- తన కుమార్తే సంయుక్త ఐదవ తనంబు పోవునని ఖీతివడని ప్రభుండతండు జనకుడెట్లాను ఇంద్రజిజ్ఞనకుడా నని (పుట.2) హృద్యంగా చెప్పారు. తాజ్‌మహల్‌ను కవి దర్శించిన తీరు- అది యొక సమాధి ప్రణయదేవాలయంబు ఒక నృపాలుని గుండెలందొదిగి యున్న స్మృతికి చిహ్నంబు విరహాగ్ని చితిమయంబు రాజమహలును మించిన తాజమహలు (పుట, 5) పరితల తలలూపేలా చేస్తుంది. ముంతాజ్‌ షాజహాన్‌ పత్ని పతిని కోరి 'గోరి కట్టించుకొనె ప్రభు గుండెలందు కాదు యమున తరంగాల కౌగిలింతలందు రాలతో యనురాగ మందిరంబు.” అదియే తాజ్‌మహల్‌. షాజహాన్‌ ముంతాజ్‌ ప్రణయ సంగమం శీర్షికన- నీ సుగుణాల వెన్నెలను నిండుగ ద్రావెద నే చకోరమై నీ సుమ మాధురీ రసమునే చవిజూచెద గండు తేటినై నీ సుధలూరు కౌగిలికి నేనొక పసిపొపగ నుండి పోదునా? (పుట.9) షాజహాన్‌ పప్రేమావేశాన్ని కవి చకోరం, తేటి, పసిపాపల స్థాయిలో దర్శించారు. పద్యకవిత్వం వస్తువైవిధ్యం 189

ఈ ముసుగు మోము తొలగింపనెంచనేల నోసఖియ! తెరమాటున నుండనిమ్ము నిన్ను గాంచిన చంద్రుండు కన్నుగీటి మబ్బు మాటున దాగుట మానుకొనునా? (పుట.9) చక్కటి ఊహ. కవిమీద ఉన్న భావకవిత్వ (ప్రభావాన్ని పట్టిఇస్తుంది. సంభాషణాతైలిని అనుసరించాడు కవి. సంభాషణా శైలి ద్వారా ఆత్మీయానురాగాల్ని అందంగా వ్యక్తీకరించవచ్చు. షాజహాన్‌ తన్ను తన అందాన్ని తనివి తీర వర్ణిస్తూంటే, ముంతాజ్‌ - అందము నశించు; జీవిత మంతరించు; సత్యమగు (ప్రేమ బంధమే శాశ్వతంబు; దాని నారాధించమంటుంది. ద్వితీయాశ్వాసాన్ని సరసమాధురీ రసహేల అన్నారు కవి. నూర్జహాన్‌ రాజ వియోగాన్ని వర్జించాడు. ఢిల్లీ రాజకీయ పాలనల ఖిల్లా మాత్రమే కాదు పొలతి కౌగిలియే ఢిల్లీ పురమంటాడు. అల్లునకు రాజ్యరమనప్పగించ చూసిన తల్లి నూర్జహాన్‌ను సంగరమున లొంగదీసుకొని భూగర్భమందు బంధించాడు షాజహాన్‌. తల్లి నూర్జహాన్‌ అలసి శోకభారంతో సోలిపోయింది. మొగలి పువ్వులా చెరసాలలో బడి కమిలిపోయింది. “అధరముల మధ్య చిరునవ్వు ఆయువెంత?” అదృష్టం చెరిగిపోవటానికి ఎంత్రో సమయం పట్టదనడానికి చక్కటి పోలికనందించారు కవి. తృతీయాశ్వాసాన్ని మమతల ఆమని మధురన వాహిని అనిపేర్కొన్నారు. త్మ ఆశ్వాసంలోని చక్కని పద్యమిది. నునుపు దేలిన రాలలో తనువులెన్నా అలసిసొలసి కన్నీళ్ళతో వెలసిపోయె రుధిర బలమంత స్వేదస్వరూపమైన తనువులెన్నియో, రాళ్ళతో తడిసిపోయి. (ప్రేయసి గతింప కన్నీటి బిందువులను కార్చి వార్చి యొక్కట జేర్చి కలత దీర్చి కూర్చి షాజహాన్‌ ముంతాజు కోర్కె దీర సుందరంబగు తాజ్‌మహల్‌ మందిరంబు. (పుట. 356) షాజహాన్‌ కన్నీరే గాదు, బందీలు కూలీలుగా మారిన వారి కన్నీళ్ళు, ఆకలి బాధ తీర్చు కోవడానికి కూలీలుగా మారినవారి కన్నీళ్ళు, బాలింతలుగా వున్నా రాగిజావకోసం పనిభారాన్ని మోసినవారి కన్నీళ్ళున్నాయి. అందుకే “బాలింత పాలశోభ అంటి ధవళత సాధించె తాజమహల్‌ అని అన్నాడు కవి. షాజహాన్‌ను ఈ విషయంలో మన్నించలేదీకవి, కీర్తికొరకు, దర్శప్రదర్శనకొరకు చేసిన పనిని ఈసడించుకున్నారు. 140 కెవి. రమణాచారి

'ప్రజలసొమ్మును పన్నురూపాల దోచి కమ్మనగు పాల గోరీని కట్టినాడు క్రీర్తికొాలకును (ప్రేమ విస్ఫూర్తి కొఅకు ఏలికల దర్చసామ్రాజ్య మేలు కొకు (పుట. 86) చతుర్ధాశ్వాసంలో వైరుల శీర్షము లుత్తరించడానికి సైన్యము వనముల దారిబట్టిన దని తెల్పాలనుకున్న సన్నివేశంలో కవి ప్రయోగించిన అలంకారం హీనంగా వుంది. పరమ వికారంగా వుంది. దినకర మూర్తి మబ్బులను దిండుగ జేసికొని మేల్మి వస్తముల్‌ ఘనత ధరించి లేచినటు కాంతలు నిద్దుర లేచి రైకలన్‌ స్తనముల వీడి పయ్యెదల చాటుకు పోయిన యట్లు. అనడం పూర్తిగా అనౌచిత్యం చతుర్ధాశ్వాసాంతంలో- ఎన్ని వేదాంతములు బల్మనేమి ఫలము? తోడు లేనట్టి జీవితాల్‌ బీడుకావె? మింట పక్షులకెవ్వడు జంటగలిపె? ప్రకృతి శోభలకెవ్వడు పాటుబడియె? (పుట 50) ప్రకృతి సహజ సుందరమైన అంశం. ఈ ఆశ్వాసంలోని మరో పద్యంలో చందమామను వర్ణిస్తూ “చీకటికోక విప్పి మురిసెన్‌ గగనంబున చందమామ” అనడం కూడ అశ్లీలంగా వుంది. 60111410” లేదు 00168101 లేదు. చారిత్రక నేపధ్యానికి ప్రాధాన్యం లేదు. కధనంలో బలంలేదు. బిగిలేదు. ఐదు ఆశ్వాసాల ఈ కావ్యంలో అవేమి శీర్చికలో, ఉపశీర్నికలో (1626- 1౧83/ 540-1162641083) కవికే తెలియాలి. వ్యర్థ పదప్రయోగాలు ఎక్కువ. చారిత్రాత్మకమైన విషయాన్ని చెప్పాలను కొన్నప్పుడు ఆయా అంశాలను 51201150 చేయాల్సి వుంటుంది. కాలక్రమం (0[10౧0108101] 01460 పాటించాల్సి వుంటుంది. కావ్యవన్తువును సమన్వయించుకుంటూ సరిపోల్చుకోవాల్సి ఉంటుంది. ఇవేవి కనబడవు. చిన్నయసూరి 'పద్యకవిత్వం'లో రకరకాల వస్తువులు / ఇతివృత్తాలు వచ్చాయన్నది నిర్వివాదాంశం. అయితే ఒక వ్యాకరణవేత్తను నాయకునిగా చేసి కావ్యం రాసిన ఘనత విద్వాన్‌ పరవస్తు వెంకయసూరికి లభించింది. 'నన్నయ నుండి చిన్నయ వరకు అంటుంటారు కొందరు. అందులో చాలా సత్యం ఉంది. ఆంధ్ర భాషాలోకంలో నన్నయ చిన్నయ ఇరువురూ ముఖ్యులే. పద్యకవిత్వం వస్తువైవిధ్యం కత్తి

నన్నయ జీవితగాథ ఆధారంగా ఎవరూ కావ్యం రచించినట్లు నాకు తెలియదు. చిన్నయసూరి జీవిత చరిత్ర పద్యకాన్యంగా వ్రాయడం సాహసమే. ఆ సాహసకృత్యం విజయవంతంగా నిర్వహించిన వెంకయ సూరిగారికి నా అభినందనలు”. అని మహాకవి దాశరథి ప్రశంసించారు. చీరాల వాస్తవ్యులైన వెంకయసూరి ఈ కావ్యాన్ని 1998 లో రాశారు. రాజుల ఇతివృత్తాలయితే దానధర్మాదులు, యుద్ధాలు ఇత్యాదులు వర్ణించడానికి ఆస్కారం ఉండవచ్చు. కాని చిన్నయసూరి ఎంతగొప్ప పండితుడైనా ఒక సామాన్య గృహస్టు. ఆకర్షణీయమైన సంఘటనలు, అనూహ్యమైన మలుపులు ఉండవు. కావ్యరచనకు అనువైన ఇతివృత్తం కాదు. కాని పరవస్తు వెంకయసూరి చిన్నయ సూరి మీద ఉన్న అపార గౌరవాఖిమానాలు, తెలుగు భాషమీద, పద్యరచన మీదున్న అధికారం కొద్దీ కావ్యానికి వాస్తవికతకు, సందర్భానికి, సన్నివేశానికి తగిన రీతిలో కావ్యరచన చేసి విజయం పొందారు. ఎక్కడా అతిశయోక్తులకు, అచారిత్రకాంశా లకు, తావివ్వకుండా సమకాలీన వ్యక్తులను కించపరచకుండా నిడుదవోలు వెంకటరావు, తిరుపతి భావనారాయణ, దువ్వూరి వెంకట రమణ శాస్తి ప్రభృతులు చిన్నయసూరి మీద రాసిన గ్రంథాలను ముందుంచుకొని పరవస్తు చిన్నయసూరి ముందుకు సాగారు, కవులను పోతరాజుదగు గాయక పంక్తిని త్యాగరాజు నీ యవని తెలుంగు లాక్షణిక లందున చిన్నయసూరి వైష్ణవ ప్రవిమల భక్త శేఖరులు, భవ్యప్రపత్తియు గల్గునట్టి భా గవతులనన్‌ ప్రసిద్ధులు, నఖండ యశస్కులు ముక్తి భాజనుల్‌ (పుట. 59) అని చిన్నయసూరి పోతన, త్యాగరాజు వంటి నిరుపమానవ్యక్తుల కోవలోకి చైంద్రన్స వారని ప్రశంసిస్తూ కావ్యాన్ని వెంకయసూరి ముగిస్తారు. నన్నయ లలిత (ప్రసన్న కథాశైలి యుజ్వలమై యొప్పు నొక్కదోట భీమన ఫ్రాఢ గంభీర పదంబులు ప్రోద్దండమై తోచు నొక్కచోట తిక్కన యుభయ వార్దీప్తి సాంద్రతయును మిక్కుటంబుగ వెల్గునొక్కచోట చోద్యమై యెజ్జిన సూక్తి వైచిత్రంబు చిక్మనై చెలువారు నొక్కచోట. నొకట నల్లిన జిగిబిగి యొకట ముద్దు పలుకు నొకట జాతీయముల్‌ తెలుగు బాస నింపు సొంపులు బహుళమై పెంపుమీణ నీతి చంద్రికా రచన విఖ్యాతమయ్యె. షేడేవ కె.వి. రమణాచారి

చిన్నయసూరి రచనల్లో విఖ్యాతమైన నీతి చంద్రిక ఆంధ్ర సాహిత్యంలో అద్వితీయులుగా వెలుగొందిన కవుల రచనాలక్షణాలన్నీ ముద్ద గట్టినట్లుగా ఉందని వర్ణించడం సముచితంగా ఉంది. చిన్నయసూరి చిన్నపుడు చదువుకోక ఆటపాటల్లో గడిపినట్లు, కంచి రామానుజా చార్యులనే విద్వాంసుని మందలింపుతో చదువుకొనుటకు ప్రారంభించినట్లు చెప్తారు. విద్యార్థి చాతక సద్యోఘనంబనన్‌ కీర్తి గాంచెడి తండ్రి కార్తి నిడుచు నాటపాటల జీవితైక లక్ష్యములంచు చదువుపై నాసక్తి వదలినావు. కటకటా! యిట్టి తనయులు గల్గఫలము గల్గునే పితరులకు నెక్కాల మందు పండితుని కుమారు డపండితుండయైన వాడ కన్నతండ్రికి పగవాదుగాదె (పుట. 17) అని కంచి రామానుజాచార్యుల మందలింపుతో చిన్నయకు పట్టిన గ్రహణం వీడింది. ఫొరుషంతో చదువుకొన్నాడు. సంస్కృతం, తెలుగు ఆంగ్లభాషలలో పండితుడయ్యాడు. తెనుగున సంస్కృతంబునను దిట్టతనంబు గడించి మ్లేచ్చ భా షను విడనాడ కాంగ్రమును జయ్యన నేర్చె నవీన దృక్పథం బునకు, నిదర్శనంబుగ ప్రభుత్వము వారి యనుగ్రహంబు గాం చె ననుదినంబు వారలకు చిన్నయ యాంధ్రము నేర్పుచుండగన్‌ ఫాదరీల కాంధ్రము నేర్చి వారి చెంత నాంగ్రమును నేర్చి వారిదౌ నాదరంబు బడయగల్గెను చిన్నయ పండితుండు విద్య యొనగూర్చు స్నేహంబు విలువగలది. (పుట.21) ఆ విధంగా లోకజ్జుడైన చిన్నయ చెన్నపట్టణంలో సంస్కృతాంధ్రాంగ్ర విద్వాంసులకు ఇష్టుడయ్యాడు. స్థానిక ఆంగ్లేయాధికారుల మెప్పుగడించాడు. పరవస్తు వెంకయసూరి చిన్నయసూరి వివాహవృత్తాంతాన్ని కమనీయంగా వర్ణించారు. నూతన దంపతులు తిరుమల తిరుపతి శ్రీనివాసుని దర్శించుకొన్నారు. తిరుపతి శ్రీనివాసుడు చిన్నయసూరికి ఇష్టదైవం. బాలవ్యాకరణం ప్రారంభంలో మరికొన్నివోట్ల చిన్నయసూరి చేసిన శ్రీవేంకటేశ్వర స్తుతి శ్లోకాలను తీసుకొని వచ్చి వెంకటేశ్వరుని సన్నిధిలో చిన్నయ చదివినట్లు కల్పించడం ఎంతో బెచిత్యంగా ఉంది. పచ్చయప్ప కళాశాల స్టాపకుని (ప్రశంసించిన సన్నివేశంలోను చిన్నయసూరి పద్యాలనే పేర్కొనడం పసిడికి తావి అబ్బినట్లుగా ఉంది. పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 143

పదియు నెన్మిది నూర్గనల్వదియు నేడ వదగు వత్సరంబున నాంధ్రపండితుడుగ రాజధానీ కళాశాల ప్రతిభ మీజ చేరి పరవస్తు చిన్నయ సిద్ధ కీర్తి (పుట.40) 1847 వ సంవత్సరాన్ని అలవోకగా ఛందోబద్ధం చేయడం వెంకయసూరికి ఛందస్సు పట్ల ఉన్న పట్టు తెలియజేస్తుంది. చెన్నపట్టణం విద్యాశాఖాధికారికి అర్భత్‌నాట్‌ దొరకు చిన్నయసూరి పాండిత్యం తెలిసి అభిమానమేర్చడింది. అందరికీ “శాస్తి అని ఉండగా చిన్నయసూరికి లేదెందుకు అని ప్రశ్నించారు. చిన్నయసూరి వివరణ ఇచ్చి తనకు 'సూరి" అని ఉంటే చాలన్నాడు. మక్కువతోడ నాదొరయు మానుగ “చిన్నయసూరి యన్‌ పదాల్‌ చెక్కిన స్వర్ణకంకణము శీఘ్రము లండను నుండి తెచ్చి పెం పెక్కగ దాని సత్సభ సుధీంద్రుల సన్నిధి చిన్నయాఖ్య చే యెక్కగ చేసి 'సూరి' యని యెల్ల జనుల్‌ వినుకింప నా పయిన్‌. (పుట. త్తి చిన్నయసూరికి 'మెల్లకన్ను' ఉందని ప్రతీతి. ప్రతిరోజు భాషలో కొత్త ప్రయోగాలు దొరకకుండా భోజనం కూడ చేయడని చెప్తారు. నిరంతరం శుభ్రవస్తాలతో కళ్ళకు సులోచనాలతో ఉండేవాడని వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి ప్రభృతులు వర్ణించారు. సన్నని యంచు ధోవతియు చక్కని కోటును నున్నిసేల్వయున్‌ తిన్నని యూర్ధ్వ పుండ్రములు నేత్రములందు సులోచనమ్ములున్‌ చెన్ను వహింప ఛత్రమును చేత ధరించి సశిష్యుడౌచు నా చిన్నయసూరి నిత్యము చెన్నపురిన్‌ చను పారశాలకున్‌. వేకువ జామున విష్ణు స్మరించుచు నట్టె మేల్కాంచి కాల్యము దీర్చు స్నానాద్యనుష్టాన చర్యాపవిత్రుదై హయముఖ ముఖ దేవతాళి గొల్పు గ్రంథావలోకన కార్య తత్పరుడొచు కొత్త ప్రయోగముల్‌ గూర్చు నెలమికి వేళ తప్పక భార్య వివరించి వడ్డింప కుడిచి కళాశాలకు చను సరిగ నాత్మ విధ్యుక్త ధర్మము నావగింజ యంత కొజతయు రాకుండ నలవరించు వేశడ కెవి. రమణాచారి

శీలము గుణంబు విద్యయు శిక్షణంబు తలప చిన్నయసూరికి కలరె సాటి. (పుట. 45) ఈ విధంగా పరవస్తు వెంకయసూరి “చిన్నయసూరి” కావ్యం రచించి చరితార్దులయ్యారు. [ం. అల్లూరి సీతారామరాజు శ్రీరాముండు సతమ్ము ధర్మియగుచున్‌ సీతా మహాలక్ష్మితో కారుణ్యామృత వర్షముల్‌ కురిసి, లోకశ్రేయమే ధ్యేయమై వీరంబొక్కటియే సధర్మ నిరతిన్‌ వేద్మన్‌ ఘటింపంగ సు బ్బారావున్‌ మటి తత్సతీ సుతల కైశ్వర్యమ్ము గల్గించుతన్‌ (1) అంటూ మల్లెల గురువయ్య 'సీతారామరాజీయం' కావ్యం ప్రారంభ మవుతుంది. కృత్యాది పద్యంలో స్మరింపబడిన సుబ్బారావు ప్రముఖ విద్వాంసులు తంగిరాల సుబ్బారావు గారు. మల్లెల గురువయ్య, తంగిరాల సుబ్బారావు శ్రీవేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయంలో 1961-63 ప్రాంతాల్లో ఎం.ఏ(తెలుగు)లో సహాధ్యాయులు. ఎం.ఏ చదివే రోజుల్లో తంగిరాల వారు అల్లూరి నీతారామరాజు ఉదాత్త చరిత్రను (ప్రస్తావించి కావ్యం రాయమన్నారట. ఆనాడు మొదలైంది మనసులో భావం. శ్రీరామరాజు చరితము ప్రారంభమున రామరాజు పడకలో ఆరునెలలు లేవక పడు తీరున నా రచన ముప్పదేనేండ్లాగెన్‌ (29) అని గురువయ్య అవతారికలో చెప్పుకొన్నారు. ఇలా ముప్పై ఐదేళ్ళపాటు కొంత కొంత రాస్తూ ఆగిపోతూ చివరికి 1997లో వెలుగులోకి వచ్చింది. సలక్షణమైన సాంప్రదాయికమైన పద్ధతిలో అరుజోదయము, బాలభానూదయము, సూర్యనారాయ ణీయము, యాత్రాధీగమ్యము, పర్యటన ఘటనలు, తపమ-ఆతపముల మిత్రాగమము, విక్రమక్రమణము, ప్రతాపప్రదీపము, తపన గ్రపనము, (గగ్రసనవ్యసనము, అస్తమయము, అర్మసంపర్క్మము అనే 12 అధ్యాయాల్లో 1600 గద్యపద్యాల్లో సీతారామరాజీయ కావ్యం కొనసాగింది అల్లూరి వెంకటాద్రిరాజు, సూర్యనారాయణమ్మ అనే పుణ్యదంపతులకు 1897 జులై 4న అల్లూరి సీతారామరాజు జన్మించాడు. 11 ఏళ్ళ వయస్సులో 1908 గోదావరి పుష్కరాల సమయంలో తండ్రి గతించాడు. పిన తండ్రి వద్ద పెరిగాడు. పద్యకవిత్వం వస్తువైవిధ్యం 14ర్‌

మునుపటి వలె నధికారులు వనితలతో కడు నసభ్యవర్తన మెలగన్‌ వెనువెంటనె తగిన విధం బున వారికి బుద్ధి సెప్పు బోధము పెరిగెన్‌ (59) ఏ మహవాొజ్ఞాత శక్తియో రామరాజు జ్ఞానయోగిని కర్మ యోగమ్ము నిల్బె విష్లవజ్యోతియై వెల్గువెల్లు నల్ల డల ్రసారించు మూర్తియై పొంచె కడకు (60) 'బైటీషు వారి అసభ్యవర్తనకు దమన నీతికి, దోపిడికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసి తెల్లదొరలకు కునుకులేకండా చేసి 1924 లో వారి తుపాకిగుళ్ళకు బలి అయ్యాడు. “మృత్యువు జననమును వెన్నంటియే యుండును. ప్రతిమానవుడు వాని వంతు వచ్చినప్పుడు మరణింపవలసినదే! కర్మ పరిపక్వమై కాలము సమీపించిన ఎక్కడనున్నను ఏ మానవుడు మరణింపడు? ఎంత (శ్రద్ధతో ఈ శరీరమును పెంచి పోషించినను అది నాశనము కావలసిందే (పుట.16) అని ఒక సందర్భంలో ప్రవచించిన అల్లూరి సీతారామరాజును కుయుక్తితో (బిటీషు వారు బంధిస్తారు. గుడాల్‌ అనే వ్యక్తి చెట్టుకు కట్టేసారు చంపబోయేముందు టబ్రిటీషువారి నెదిరించి అనవసరంగా చావుకొని దెచ్చుకొన్నావు ఈ చేటు తెచ్చుకోవలసింది కాదంటాడు గుడాల్‌. అప్పుడు సీతారామరాజు ఇలా గంభీరంగా సమాధానమిచ్చాడు. రక్షింపగ శిక్షింపగ దక్షత అధికార దీక్ష దర్ప్చమునకు కా దక్షయమై కక్షక వలి పక్షమ్మున కలుగు ధర్మపద్ధతి గనుమా (79 చెప్పెడి దేమి లేదు మథి, చెసెడి దేమిటొ మీరు చేయుడీ తప్పులు చేసినాడని దండన చేయగ మీర లెవ్వరా ఒప్పులు తప్పులుం దెలియు నొక్కడె యాతడు దైవమౌ భువిన్‌ మొప్పెల కెంత చెప్పినను మూర్ధత మించు నెసంగు దౌష్ట్రమే (78) క్షమాపణ చెప్తాడనుకొన్న గుడాల్‌కు ఈ సమాధానంతో దిమ్మతిరిగిపోయింది. కోపంతో ముఖం జేవురించింది. మండిపడ్డ గుడాల్‌ తుపాకి మంట లెగయ స్వయముగా గుండులన్‌ క్రమమ్ము పేర్చి గుభిల్‌ గుఖిలు ధ్వనులతో కేడ్తర్రి కె.వి. రమణాచారి

కుండపోత వానవోలె క్రుమ్మరించె నౌర! నీ చుండు క్రింది నుండి వరుస చూచి పైకి కాల్చుచున్‌ (78) భరతమాత చరణారవిందాలు సీతారామరాజు కవోష్టరుధిరంతో మరింత ఎరుపుదనాన్ని సంతరించుకొని (ప్రకాశించాయి. ఈ విధంగా మల్లెల గురువయ్య సీతారామరాజీయ కావ్యం ఉదాత్త భావ సంభరితంగా సాగిపోతుంది. స్వాతంత్ర్య సిద్ది వాణిజ్యశాస్త్రంలో పేరెన్నికగన్న విద్వాంసులై ఐక్యరాజ్యసమితి లాంటి అంతర్జాతీయ సంస్థలకు వాణిజ్య సలహాదారులైన వేమూరి వెంకటరామనాథం 25 అధ్యాయాల్లో 3500 పద్యాలలో భారత స్వాతంత్రోద్యమ చరిత్రను కావ్యంగా మలిచారు. ఇది జనవరి 2000లో వెలువడింది. గడియారం వెంకటశేషశా స్త్రి శివభారతం, దుర్భాక రాజశేఖర శతావధాని రాణాప్రతాపచరిత్ర, మధునా పంతుల సత్యనారాయణ శాస్తి ఆంధ్రపురాణం, ముదిగొండ వీరభద్రమూర్తి వందేమాతరం, జాతీయ భావ (ప్రేరిత మహాకావ్యాలుగా ఆధునిక సాహిత్యంలో చిరకీర్తి నార్జించాయి. ఆ కావ్యాలకు సాటిగా పోటిగా వచ్చినదే వేమూరి వెంకటరామనాధం స్వాతంత్షసిద్ధి. ఇది ఆద్యంతము లెంచలేని భగవద్య్వత్తాంతమే కాదు, స ర్వదిశాంతమ్ముగ నెల్లరున్‌ దెలియు పూర్వాఖ్యానమున్‌ గాదు, స మ్ముదిత పేమమయ ప్రవృత్తులను సంబోధించుయత్నము కా దిది యైనన్‌ మది నూపు వస్తువునకున్‌ హృద్యానుకృతిన్‌ గూర్చితిన్‌ _ (పుట.5) ఆద్యంతాలు లేని భగవంతుని కధ కాదు, ఆసేతు హిమాచలము వ్యాప్తిలో ఉన్న పూర్వీకుల కధలు కాదు. ఏదో నాయికా నాయకుల ప్రణయ వృత్తాంతం కాదు. మనిషిని ఉత్తేజపరిచే స్వాతంత్రోద్యం వస్తువే ఈ కావ్యంలో ఉందంటారు రచయిత. “అక్షర భావోచిత కల్చనా (ప్రధితమౌ కావ్యాత్మ శోభిల్లగా” (పుట. 6) రచితమైన ఈ కావ్యేతి వృత్తాన్ని రచయిత ఏదో పుస్తకంలో చదివో ఎవరో పొద్దుపోక చెప్తే విన్నది కాదు. విని వ్రాసిన దిది కాదెం దునొ చదివిన మూలకధకు నూత్నతయును గా దనుదినము నేంద్లుగా నా కనులద్దము లైన జీవగాధయే వ్రాతున్‌ (పుట.6) పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 147

ఇది నేను నాతరమ్ముల

పదుగురు జీవించియున్న భారతకధ మా

హృది మది తనువును తల్లికి

ముద ప్రదాస్పద విధమ్ము పొదిమిన కధయే (పుట. 6)

భారతదేశ 'స్వాతంత్యసిద్ధి కోసం పరదాస్యశృంఖలావిముక్తి కోసం జరుపుతున్న

మహాపోరాటాన్ని కళ్ళార చూసి ఆ కాలంలో జీవించి అప్పటి మహనీయుల త్యాగశౌార్య మయ జీవితం ద్వారా ప్రభావితం చెందిన వ్యక్తి వేమూరి వెంకటరామనాధం. వేమూరి వారు భారత స్వాతంత్రోద్యమ పోరాటానికి అక్షరాకృతి నిస్తూ ప్రధాన కాండ, ఉత్తరకాండ, అని రెండు విభాగాల్లో రచించారు. విషయానుక్రమణిక గమనిస్తే కావ్య వస్తు విన్యాసం సుబోధకమవుతుంది. 1. గాంధీ భారతదేశాగమనము, 2. దక్షిణాఫ్రికాలో ప్రవాస భారతీయుల అవమాన విముక్తి, 8. భారతదర్శనము, 4. కార్యకారణచర్చలు, 5.అహింసాత్మక ప్రతిఘటన తొలి సంఘటనలు, 6సహాయ నిరాకరణోద్యమము, 7.జలియన్‌వాలాబాగ్‌తో మృత్యుతాండవము, 8. దండి ఉప్పు సత్యాగ్రహము, 9.సత్యాగ్రహవిశేషములు, 10. పాండ్రు పొండు ఉద్యమము, 11. భారత జాతీయ సైన్యము, 12. కలకత్తా వధాకాండ, 13. నవఖలీలో గాంధీ పర్యటనము, 14.మౌంట్‌బాటన్‌ ఆగమనము, 15. దేశవిభజన, 16 స్వాతంత్ర్యావతరణము, 17.బలియాఘాట్‌ బస్తీలో గాంధీబన్‌, 18. కలకత్తాలో గాంధ్ధి ఉపవానము, 19.పంజాబ్‌లో ఘోరకలి, 20. గాంధీ తుది ఉపవాసము, 2౨ గాంధి నిర్యాణము, 22. స్వదేశ సంస్థానములు, 28. భారతలక్ష్మీ రత్నహారం అనే విభాగాలుండగా ఉత్తరకాండలో సువర్జోత్సవము అనే విభాగం మరికొన్ని చిన్న ఉపవిభాగాలున్నాయి.

మన నాయకులు ఎంతో ఉదాత్తంగా వ్యవహరించి తమ ధనమాన ప్రాణాలను తృణప్రాయంగా వెచ్చించి స్వాతంత్ర్యం తెచ్చారు. ఆ నాయకులందరు మచ్చలేని మహనీయులు. వారి ఆశల్లోను, ఆశయాల్లోను, వర్తనలోను కల్మషం లేదు. స్వాతంత్ర్యం సిద్ధించింది. అదేమి దురదృష్టమో కాని స్వాతంత్ర్యఫలాలు సరిణైన విధంగా అందలేదు. అసంతృప్తి, అన్యాయాలు నిరుద్యోగం అవినీతి తాండవిస్తుంది. స్వాతంత్ర్య సమరవీరుల ఆశయాలు వమ్మయిపోయాయి. వేమూరి రామనాథం ఈ దుస్థితికి తల్లడిల్లిపోయారు. ఏనాడో స్వర్గస్థులయిన గాంధీ లాంటి మహానీయులు ఒక స్వాతంత్ర్య దినోత్సవం నాడు తామెన్నో బాధలు పడి స్వాతంత్ర్యం తెచ్చిన భారతదేశం ఎలా ఉందో చూద్దామని వచ్చారు, అ వచ్చిన వారు అగ్రశ్రేణి స్వాతంత్రోద్యమ నేతలు గాంధీ, లాలాలజపతిరాయ్‌, నెహ్రూ, రాజగోపాలాచారి, టంగుటూరి ప్రకాశం, మోతీలాల్‌ నెహ్రూ, సుబాస్‌ బోస్‌, భగత్‌సింగ్‌, అంబేద్కర్‌ చిత్తరంజన్‌దాస్‌ లాంటి వారలు. 148 ౩వ. రమణాచారి

ఒక మారుమూల కొల్లాయి గట్టుకొని నిలుచున్న గాంధీని చూసి గుర్తించి ఒక రాజకీయనాయకుడు సిగ్గుతో తలవంచుకొని భయపడిపోయాడట. హిందుముస్తిం సమైక్యత సిద్ధిస్తేనే నిరాహారదీక్ష ముగిస్తానన్న ఆ గాంధీజీ ఎక్కడ, ఈర్మ్యతో కులఖభేదాల్‌ పెంచుతున్న నేతలెక్కడ అన్న భావం వారిలో కదలాడింది. ఇంతలో ఒక వాణి వినబడింది. బ్రదికిపోతివి, బాపు నీవపుడు చచ్చి భగ్న మానసి యొకని శతఘ్నితోడ బ్రదికియుండినచో చత్తు వయ్య నేడు కనని వినని విసంపువంకరలతోడ (పుట. 385) ఏ వియత్తలమున నుండి యిటకు దిగితి వో, మజలవయ్య వేగమే యుర్వివదిలి మనుజ వర్తన మీనాడు మంతనముల తంపి, భారతజాతి పితా, మహాత్మ భరత లక్ష్మికి కాంచన ప్రసవముల హారముగ కూర్చ నెంచిన వారు నాడు ఎవరి యింటికి వారె యదృశ్యలీల పైడి ఖడ్జీలు చేర్చెడు వారు నేడు (పుట. 886) ప్రస్తుతం భారతదేశంలో నెలకొన్నస్టితి వారి కళ్ళెదుట కనిపించింది. తనకోటు మీద నిత్యం గులాబి ధరించే జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ గులాబి కోసం చేయి పెడితే ముండ్లు (గుచ్చుకోవడం తప్ప గులాబి చేతికి రాదు. (పుట 886) నెహ్రూ, వల్లభాయి, సుబాస్‌, ప్రకాశం, మౌలానా ఆజాద్‌ అందరు కలిసి ఇలా అన్నారు. వారు “దెబ్బల్‌ తింటిమి” లాతివారి కడ ఖైదీలౌచు, లాఠీలతో బొబ్బల్‌ కట్టె తలల్‌, స్రవించె, నరుణమ్ముల్స, నెత్తురుల్‌ నేలపై మబ్బుల్‌ పట్టిన భారతాంబ ముఖపద్మమ్మొకృ్కటే దిక్కుగా అబ్బల్‌ నింగిని జార్చు నథునదులే యాశీస్సులన్నట్లుగా (పుట. 21) కుటిలత్వమ్మును, లంచగొండితనమున్‌ క్రూరస్వభావమ్ము, అవినీతివెల్లువయిన ఘట్టాల గాంచి గాంధీజీ విలవిలలాడిపోయాడు. ఆనాడు తుపాకీ దెబ్బకు బెదిరాడో లేదో ఇప్పుడు మాత్రం వణికిపోయాడు. గాంధి వెన్మనే నెహ్రూ, వల్లభాయిపటేల్‌ తదితర నేతలంతా కర్ణకరోరరాజ్య పతనపు మాటలు వినలేక ఊర్హ్యలోకాలకు వెళ్ళిపోయారని చిత్రించి వేమూరి వేంకటరామనాథం వర్తమాన పరిపాలన మీద పాలకుల నైతికత మీద తమ ధర్మాగ్రహాన్ని వ్యక్తీకరించారు. పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 149

మధునాపంతుల సత్యనారాయణనాస్థ్త్తి తెలుగులో కవుల జీవిత చరిత్రలకు కావ్యగౌరవాన్ని సిద్ధింపజేసిన సన్నివేశాలు అరుదు. అభినవ పోతన వానమామలై వరదాచార్యులు 'పోతన చరిత్రమూ పేరుతో 1966 లో ఒక మహాకావ్యాన్ని సృష్టించి చిరస్మరణీయులయ్యారు. “శ్రీనాథుడు” పేరుతో మూడు దశాబ్దాల క్రితం చల్లా నరసింహారావు ఒక కావ్యాన్ని ప్రకటించారు. కాని దీనికి సాహిత్య లోకంలో పెద్దగా గుర్తింపు వచ్చినట్లు తోచదు. పోతన శ్రీనాథుడు మనకాలం వారు కాదు. ఒక సమకాలీన కవి జీవితానికి కావ్యాకృతి కలిగిన సందర్భం నేను పరిశోధిస్తున్న 1991- 2000 దశకంలో తటస్థపడడం నాకు ఆనందదాయకమైన సంగతి. శతావధానులు, ప్రముఖ కవులు కడిమిళ్ళ వరప్రసాద్‌ 1992లో 'మధుజీవనం' పేరుతో కళాప్రపూర్ణ మధునాపంతుల సత్యనారాయణ శాస్త్రి గారి మీద ఆరు ఆశ్వాసాల కావ్యాన్ని ప్రచురించారు. కడిమిళ్ళవారు దీన్ని 'మధునాపంతుల జీవన మధురిమలు చిందింపం బూను మధు జీవన కావ్యధుని' అని ప్రతి ఆశ్వాసం చివర పేర్కొన్నారు. మధునాపంతుల వారు “ఆం(ధ్రపురాణ” కావ్య కర్తలుగా జగత్పసిద్ధులు. సాహితీలోకం వారి కవితా మాధుర్యానికి పాండిత్యానికి పులకించిపోయి ఎన్నో ఘనసన్మానాలు చేసింది. కడిమిళ్ళవారు అపూర్వ భక్తిగౌరవాలతో పాండితీ పాటవంతో మధునాపంతుల వారి జీవిత సాహిత్త్యాలక్ర్ర కావ్యాకృతినిచ్చారు. మధునాపంతులవారు కవిగా గొప్పవారు. కాని వ్యక్తిగా సామాన్య గృహన్సు, కావ్యానికి పనికిరాగలిగే అద్భుతావహ వృత్తాంతాలు జీవితంలో లేని వారు అయినా కడిమిళ్ళవారు మధునాపంతుల వారి బాల్యాన్ని సాహిత్య జీవితాన్ని భార్యావియోగా న్ని కళ్ళకు కట్టినట్లు చిత్రించారు. వక్త, (శోత ఉండడం కావ్య సంప్రదాయం, నైమిశారణ్యం లో సూతుడు శౌనకాది మునులకు చెప్పినట్లు మన సంప్రదాయకావ్యాలు వచ్చాయి. కడిమి ళృ వారి ఈ కావ్యం సరస్వతీ చతుర్ముఖుల సంభాషణరూపంలో (బ్రహ్మలోకమైన సత్యలోకం లో సాగుతుంది. మధునాపంతుల జీవిత విశేషాలను కొంతభాగం సరస్వతి, మరి కొంత్ర బ్రహ్మ చెప్పుకొంటారు. సరస్వతి దగ్గర ఉందే చిలక వింటుంది. ప్రఖ్యాతాంధ్రకవులు కవిత్రయం ప్రబంధకవులు ఆంధ్ర పురాణ కావ్యవైశిష్టాన్ని సమీక్షిస్తారు సంస్కృత ఆలంకారికులు ఆంధ్రపురాణ రచనా వైలక్షణ్యాన్ని విశదీకరిస్తారు. స్థూలంగా ఇది ఈ కావ్యంలోని ఇతివృత్తం. 'ప్రధమాధ్యాయంలో సత్యలోకంలో సరస్వతి మాయమైంది బ్రహ్మ అంతా వెతికాడు. ఏ కవుల చెంత చేరిందోనని అందరినీ పిలిచాడు. చివరకు సరస్వతి గౌతమీ తీరంలోని మధునాపంతులను చేరిందని బ్రహ్మ గమనించాడు. అంటూ మధునాపంతుల జీవన విశేషాలను ఎత్తుగడగా ప్రధమాశ్వాసం ప్రారంభమవుతుంది. రెండవ ఆశ్వాసంలో మధునా పంతుల జీవన విశేషాలు ప్రస్తావితమయ్యాయి. 150 కె.వీ రమణాచారి

మధునాపంతుల వారి తల్లిదండ్రులు లచ్చమాంబ సత్యనారాయణమూర్తి గారలు. సిద్ధార్ధ నామసం॥ పాల్గుణ పౌర్టమి నాడు పుట్టారు. (1920, మార్చి-5) పుట్టిన తేది అనేది శుష్మమైన సమాచారం దాన్ని కవితాత్మకంగా చెప్పడంలో కవి ప్రతిభ బయటపదుతుంది. సిద్ధార్ధ వర్షాన క్షితిపైనిం బడియుంట సిద్ధుండై శాస్త్రార్ధ వృద్ధింగొనియె ఫాల్గుణంబున భూమి పాదమూనుట, జేసి ఫల్దుణుండౌచు విద్వత్త గొనియె పౌర్ణిమాదివస సంభవుండౌట దివిషద న్న ప్రాయమౌ కవనంబు గలిగె మధు శబ్దమింటనే మసలుచుందుట చేసి మార్దవమ్మునకు సౌహార్ద మట్చె. పలుకు బలుకెల్లం గవితయై పరిథవిల్లెం జెప్పునది శాస్త్రమౌచు6 దోచినది ప్రజకు వ్రాయంబూనిన దెల్లం గావ్యముగ మారె ఆర్షకవియయ్యె సత్యనారాయణుండు. (2-24) మధునాపంతుల వారిలో శాసస్త్రార్ధవృద్ధికి 'సిద్ధార్ధాలో పుట్టడం హేతువట. ధనుర్విద్యలో ఫల్గుణుడు ఎంత గొప్పవాడో సాహిత్య విద్యలో అంతగొప్ప వాడు కావడానికి ఫల్గుణుడు జన్మించిన ఫాల్గుణంలో పుట్టడమేనట. చంద్రుని సంపూర్ణవికాసం జరిగేరోజు పౌర్ణమి. చంద్రుడు అమృతాన్ని ప్రవహింపజేసేవాడు కనుక అమృత సమానమైన కవిత్వవిద్య సిద్ధించిందట. ఇంటిపేరు 'మధునాపంతుల” కనుక మార్దవం, సౌహార్దం వారి కవిత్వంలో జీవితంలో ఉండడం పట్ల ఆశ్చర్యపోవలసిన పనిలేదు. మధునాపంతులకు 19వ యేట ఆకొండి రామమూర్తి పౌథ్రి కామేశ్వరితో వివాహమైంది. 'ఆంధ్రి' అనే పేరుతో మూడేళ్ళపాటు పత్రిక నడిపారు. పిరాపురం రాజావారి ఆహ్వానం మేరకు సూర్యారాయాంధ్ర నిఘంటు కార్యాలయంలో వనిచేశారు. ఈ కాలంలో నర్వజ్ఞ సింగభూపాలుడు రచించిన 'రత్నపాంచాలికి అనే సంస్కృత నాటకాన్ని ఆంధ్రీకరించారు. కాని పిఠాపురం రాజావారికి మధునాపంతులమీద వైమనస్య భావం ఏర్పడింది. హాలుని వంటిజేని నిలయమ్మునం దాను రచించెం రత్న పాం చాలిక నాటకమ్మును విశాల మనస్మత కుంటుపడ్డ భూ పాలుండు కొండెముల్‌ వినిన వాండయి దానిమటుంగు వెట్టెం గా కోలము గర్భమందు గల కూళలకున్‌ సుధ లిచ్చగించునే. (2-58) పద్యకవిత్వం ; వస్తువైవిధ్యం 152

విషాన్ని గర్భంలో దాచుకొన్న దుష్టులకు అమృతం రుచించదు. అట్లే విశాల మనస్కత లేక ఎవరో చెప్పిన కొండెపు మాటలు విని నా రత్న పాంచాలికానువాదాన్ని దాచిపెట్టారు. రాజానుగ్రహం శాశ్వతమని భ్రమించి మబ్బును చూసి నీళ్ళు ఒలకబోసుకొన్నానని (2-54) బాధపడి ఉద్యోగానికి రాజీనామా ఇచ్చి రాజమహేంద్రవరం వెళ్ళిపోయారు. అక్కడ వీరేశలింగం ఉన్నత పాఠశాలలో తెలుగుపండితులుగా నియుకుల్తయ్యారు. మధునాపంతుల వారికి ఇద్దరు ఆడపిల్లలు, నలుగురు మగ పిల్లలు కలిగారు. మధునాపంతుల వారి ధర్మగేహిని కామేశ్వరి ఆరోగ్యం సరిగ్గా లేదు. ఎన్ని చికిత్సలు చేసినా ఫలింతంలేదు. కాలం -కన్నెజ్టు చేసింది. ఆ మహా ఇల్లాలు దేహత్యాగం చేసింది. ఇక్కడ కడిమిళ్ళ వారికి విషాద చిత్రణ చేసే అవకాశం లభించింది. భర్త పిల్లల రోదనం అరణ్య రోదనమే అయింది. అగ్నిహోత్రపుటధికార మాగతించె నగ్ని హోత్రపుటధికారమా గతించె తనకు దనకుం దద్భేద మింతయు తలంపం దనకు (బ్రతుకెల్ల నాంటరితనము మిగిలె! (3-8) మధునాపంతుల వారికి సహధర్మచారిణిని అగ్నిహోత్రుని కర్పించవలసిన సమయ మాసన్నమైంది. అంటె దహన సంస్కారంచేయాల్సి వచ్చింది. అగ్నిహోత్రం. హోమ్రాద్ది కార్యక్రమాలు నిర్వహించే అధికారం (అర్హత) పోయింది దంపతులే హోమాదులు, పూజలు చేయాలి. ఒంటరివాళ్ళు కాదు. బ్రతుకంతా ఒంటరి తనమే అయింది. పిల్లలు రోదిస్తున్నా రు మధునాపంతులవారికి నోటమాట రావడం లేదు. కడిమిళ్ళవారి వర్ణన గ మనిదాం. | పలుకడు బుడుతల నరయండు స్ట పలికినను బలుకు పెదవుల పయి నతుకదు మి (త్రులు పలుకంగ గదిసినం దను బలుకంగంగనులం గొలను గనుంబదపిడి కనుచున్‌ (3-7) సర్వలఘుకందమిది. పెద్దరికం కారణంగా మధునాపంతుల భార్యావియోగానికి మనసులోనే దుఃఖిస్తున్నాడ్డు. కాని పిల్లల రోదనకు హద్దులేదు. అమూడు నాలుగు పద్యాలు వారి వేదనను బలంగా చిత్రించాయి. ఒక్క పద్యం మాత్రం పేర్కొంటాను పుడమి తల్లీ! మ్రింగబోకుము తల్లిని నర్చింతు నాదు దేహమ్ము నీకు ననలుండా! నాతల్లి నారగింపకుమయ్య యర్పింతు నన్ను హవ్యముగ నీకు 152 కె.వి రమణాచారి

ననిలుండా! దయసేసి, జనని యందునంజేరి శ్వాసనిమ్మా నన్ను వదలిపోయి గగనమా! నాతల్లి కంరమ్ము నొక మాజు (మైోగింపుమా! నన్ను మూంగ జేసి వరుణుండా! నన్ను నీపైనం గరుణంగనుమ పాంచభౌతికమైన ప్రపంచమందు స్వయము మూల ప్రకృతులైన శక్తులార! యమ్మ నొసంగుడీ! పంచభూతమ్ములార? (3-14) అంటూ పాంచభౌతిక రూపమైన మాతృమూర్తి దేహం పంచభూతాల్లో చేరి పంచీకరణం పొందదాన్ని హృదయవిదారకంగా కరుణ రసావిలంగా వర్ణించారు కడిమిళ్ళ వారు. శుష్మమైన సాధారణ జీవితాలను వర్ణించ వలసివచ్చినా కవితాత్మకను ప్రదర్శించగలిగే ఘట్టాలను పట్టుకోగలిగే నైపుణ్యం ఉంటేనే కవిత్వం వికసిస్తుంది. కడిమిళ్ళ వారు దీనిలో నేర్చరులని పించుకొన్నారు. ప్రొద్దు పోయెను నిద్దుర పొమ్ముతండ్రి! కాలపురుషుని భావనా క్రకచశక్తి తనువు తట్టుకొనుట యన్న 'దరము కాదు మునుల కైనను సత్తపోధనులకైన (పుట. 8-30) అని మధునాపంతుల వారు తమ పుత్రునితో వేదాంత భావనా విష్ణునితో ఒకసారి అన్నారు. ఆ రాత్రి ఇరువురు వేదాంత చర్చలు సాగించారు. ఎవరి గదుల్లో వారు పడుకొన్నారు. సూర్యోదయమైంది. 'కాకాశబ్దంబులు చెవి బాకా పట్టినటుల..” (8-43) వినిపిస్తున్నాయి. కర్మసాక్షి సూర్యుడు ఉదయించాడు. పొద్దునే ఇంట్లో రోజూ ఉండే హదావుడి కనిపించలేదు. పొద్దునే లేచి స్తోత్రాలు పాడుతూ పూజలు చేసే కుమారుని అలికిడి తండ్రికి వినిపించలేదు (బ్రాహ్మీ ముహూర్తానం బ్రాభౌతిక స్తుతుల్‌ వినిపించునది నేడు వినంగ రాదు బాలభానుని కాంతి నీలి సీసానీట నెలయించునది నేడు నెదుట లేదు. న్నాన వస్త్రము మావి శాఖ వ్రేలుచునుండు నది నేడు కనులందునతుక లేదు. అగరువత్తుల ధూపమలరించు గృహ వేది నీవేళ నదియైన నెగయలేదు. పద్యకవిత్వం ; వస్తువైవిధ్యం 158

కారణం బేమి? బాలు శరీర మందు నలంత గలిగెనో? కలిగెనో? కలత సుంత యనుచు ననుమానమున లోన నడుగులిడి యెం గలంగుచు మధునాపంతుల కవివరుండు (పుట, ౩-51) జెప్పలు- వాలియుండె, ముఖరీతి సుషుప్తి ధరించి నట్టులే చెప్పక చెప్పుచుండె, బరిశీలనసేయం బదమ్ములంగళుల్‌ చొప్పుల నిల్వకుంటం దనుసోకెడి, వేచెడి దోమలన్‌ క్షణం బప్పుడు సంచలించెడి ప్రయత్నము లేకయె యుందు టారయన్‌. (పుట. 3-52) ఆవిధంగా మధునాపంతుల వారి రెండవ కుమారుడు అస్తమించాడు. మధునాపంతుల వారి గృహస్థ జీవితంలో, భార్యమరణం ఒకదెబ్బ. కుమారుని మరణం మరొకదెబ్బ. ఈరెండు కరుణ రసస్ఫోరక ఘట్టాలను కడిమిళ్ళవారు ప్రతిభాస్ఫోరకంగా వర్ణించారు. మధునాపంతులను గురించి సరస్వతి చతుర్ముఖులు మాట్లాడుకుంటుంటే వింటున్న చిలుక ఆంధ్రపురాణ కావ్యవైభవం చెప్పమని అర్ధిస్తుంది. సరస్వతి ఆదేశం మేరకు స్వర్గలోకంలో ఉన్న వాల్మీకి వ్యాసకాళిదాసాది సంస్కృత కవులు; నన్నయ తిక్కన శ్రీనాథ పోతనాది తెలుగు కవులు సత్యలోకానికి విచ్చేసి ఆంధ్రపురాణం వైశిష్ట్యాన్ని ఉగ్గడిస్తారు. ఇరవై నాలుగు వేల శ్లోకాల్లో రామాయణాన్ని రాసిన వాల్మీకికి తెలుగు కావ్యాన్ని సమీక్షించే భాగ్యం కలిగి రోమాంచమైందట. (4-2౧ గోదావరి తరగల వలె స్వాదు రసస్థితినింబొందు సరసులు, సుజనా మోదముగాం బలికిన కా వ్యోదయ పర్వమ్మునన్‌ రసోదయమాయెన్‌ (4-23) పలుకుం బలుకున రసము చిప్పిలంగ వ్రాసె గృతికి నారంభమే రస స్థితికి నోచెం బండ బారిన గుండియల్‌ పిండి వేయు నట్టి కరుణను నాట పట్టెన రచన. అని వాల్మీకి ప్రశంసించాడు. వాల్మీకి ఒక చక్రవర్తి కథ మాత్రమే రాయగలిగాడట. మధునాపంతుల వారు “ఎందరో విభుల గాథల నొక్కటం గూర్చి, పేర్చి, లోకానకు కాన్మ పెట్టెగద? కప్రపు పల్కులం బుల్మలెత్తగ అని మధునాపంతుల వారి కవనచాతురికి హారతి పట్టాడట (4-28), ేల్‌శ కె.వి. రమణాచారి

అట్లాగే భారతకర్తయైన వ్యాసుడు ఆంధ్రపురాణంలోని శాతవాహన చాళుక్య పర్వాలను సమీక్షించాడు హర్షుడు 'కాకతి పర్వాన్ని సమీక్షించాడు. నైషధం విద్వదౌషధం” అంటారు. సమస్తం మాకు తెలుసుననుకొనే ధిషణాహంకారులకు నైషధంలో ఏదైన శ్లోకం తీసి వ్యాఖ్యానించుమంటే తడబడతారట. వారి అహంకారాన్ని పోగొట్టే బెషధం అది. వాల్నీకీ వ్యాసుల రామాయణ భారతాలు చాల సులభంగా అర్థమవుతాయి. కడిమిళ్ళ వరప్రసాద్‌ వాల్మీకి వ్యాసులు మధునాపంతుల వారి కావ్యాన్ని సమీక్షించి ప్రశంసించినపుడు అత్యంత సులభ సుందరశైలిలో రచించారు. అదే హర్షుడు కాకతి పర్వాన్ని సమీక్షించే సన్నివేశాన్ని పాండితీ పూర్ణమైన భాషాపటాటోపాన్ని (ప్రదర్శించే శైలిలో రచించారు ఒక తీరుగా ప్రకరణౌచిత్యాన్ని పాటించారని భావించవచ్చు. మచ్చుకు ఒకపద్యం ఉల్లేఖిస్తాను. వాసెన్‌ క్షాత్ర మహోగ్ర నిగ్రహ మహాభభ్రాదాదిత్య సం కాశోచ్చంఖల కాల వహ్ని రసనా కార్మశ్య రంహః కృపా ణాశిక్నీ పదఘట్టనార్భట కళావ్యాలోల రుద్రాంబికా నైశిత్య చృవిమతే ప్రభుత్వ గతి ప్రజ్ఞన్‌ గాకతీ పర్వమున్‌. (4-64) సంస్కృత కవుల తర్వాత తెలుగు కవుల వంతు వస్తుంది. నన్నయ, శ్రీనాథుడు తాము ప్రసంగించడం పాడిగాదంటారు. కారణం వారిని గురించి ఆంధ్రపురాణంలో ఎంతో ఉండడమే. కృష్ణరాయలు రాజు కనుక కేవలం ఆశీర్వదించి ఊరుకొంటాడు. తిక్కన ఎర్రన, పోతన, పెద్దన, తెనాలి రామకృష్ణుడు, నంది తిమ్మన మాట్లాడారు. భట్టుమూర్తి, విశ్వనాధ, శ్రీశ్రీ, దేవులపల్లి వారి అభిప్రాయాలను క్లుప్తంగా చెప్తారు. భట్టుమూర్తి వసుచరిత్ర శ్లేషలకు యమకాలకు పుట్టిల్లు కాని ఆంధ్రపురాణం అలా శ్లేషలు లేకపోవడం భట్టుమూర్తికి ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది. శ్లేషలు పెక్కులేవు. పరిశీలన సేయ (బ్రబంధవర్డనల్‌ భూషణముల్‌ కనంబడవు, పోరికి రాదోక యింతయేని సం తోషము గూర్చుంగారణము తోప నిదాంధ్ర పురాణమేలకో భాషకు నంద జాలని ప్రభావము గాంచెను గుప్తశిల్పమై. (5-92) భట్టుమూర్తికి కావ్యంలోని 'గుప్తశిల్బం” ఏమిటో అవగాహనకు రాలేదు. ఆలంకారిక మార్గమే ఆనందమార్దం అనుకొన్న భట్టుమూర్తికి దానిలోని గుప్తశిల్పం వైవిధ్యభరితమై అందజాలనిది కావడం సహజమే. కవి సమ్రాట్‌ విశ్వనాధ సత్యనారాయణ ఎట్టి పరిస్థితుల్లోను తన ఆధిక్యానికి భంగపాటు నూహించలేని కవి. విశ్వనాధ ఆంధ్రదేశంలో పుట్టాడు. విశ్వనాధ పేరు మధునాపంతుల పేరు ఒకటే. పద్యకవిత్వం వస్తువైవిధ్యం 1ే5్‌5్‌

నా పుట్టుట ధన్యత్వం బేపుడమికిం గల్గెనదియ యీతనింగనుటన్‌ నాపేరం బిలుచు కొంటయు నైపుజి భువికంచు విశ్వనాథ వచించెన్‌ (5-94) మరి అభ్యుదయ కవిశేఖరుడు శ్రీశ్రీ. ఏదేశచరితయయ్యును గాదేదియుం గూడ గర్వకారణమనుచున్‌ వాదాడితి గానీ యౌ రా! దీనినింజూచి, మిగుల యబ్బురపడితిన్‌ (5-95) తేదీల్‌ దస్తావేజులు కాదంటిని చరితమన్న ంగానీ యిది య య్యా దృష్టిని నడపింపక సాధించెను ప్రగతి యనంగ సాగెను శ్రీశ్రీ (5-96) అట్లాగే ఆలంకారికులు కావ్యప్రాశస్యాన్ని తమతమ ధోరణిలో ఉగ్గడిస్తారు. ఆలంకారిక మార్గాలన్ని పక్కకు పెట్టండి. మూలకారణం ఆంధ్రుడుగా పుట్టడమే అని అప్పయదీక్షికులిలా అంటారు. ఆం(ధ్రుండొెటయు నాపైని నాంధ్ర భాష పట్టుపడుటయు నల్చ్ప తపమ్ము వలనం గలుగునే! యది యతనికి 6 గలిగెంగాన ధన్యుందాతడటంచు లోందలంకు నేను. అప్పయదీక్షితులు 'ఆంధ్రత్వమాం(ధ్రభాషాచ నాల్బతపసః ఫలమ్‌" అని చెప్పిన శ్లోకం ప్రసిద్ధమైంది, సత్యలోకంలో బ్రహ్మసరస్వతుల సమక్షంలో పూర్వ సంస్కృతాంధ్ర కవ్యలు ఆలంకారికులు అందరు ముక్తకంరంతో మధునాపంతుల ఆం(ధ్రపురాణ వైశిష్ట్యాన్ని సమీక్షిస్తారు. తర్వాత మధునాపంతులకు జరిగిన సమ్మానాల వివరణతో స్వస్తి వాక్యాలు పలకడంతో కడిమిళ్ళ వరప్రసాద్‌ మధుజీవనం కావ్యం ముగుస్తుంది. భారతజ్యోతి పి.వి.నరసింహరావు కొన్ని జీవితాల్లో అనూహ్యమైన రాజయోగాలు సిద్ధిస్తాయి. మరికొందరి జీవితాలో ఎంత అరాటపడ్డా లక్ష్యం చేతికందినట్లే అంది కొద్దిలో జారిపోతుంటాయి. మరి కొందరికి ఎంతో కాలానికి, రావలసిన కాలంలో రాకుండా ఎప్పుడో ఉత్సాహం, వేడి, వాడి, 156 కెవి. రమణాచారి

చల్లారిపోయాక వస్తాయి. మొరూార్దిదేశాయి భారతప్రధానమంత్రి కావాలని కలలుగన్నాడు. ఎప్పుడో అవకాశం కలిగింది. కోరుకున్నవారి కెందరికో దక్కలేదు. రాజకీయ కుటుంబానికి చెందినప్పటికీ రాజకీయాలంటేనే ఇష్టం లేని రాజీవుగాంధిని ప్రధాని సింహాసనం మీద కూర్చోబెట్టింది విధి. మరి పి.వి. నరసింహరావు గారు ప్రధానమంత్రులైన ఇందిరాగాంధి, రాజీవులకు విశ్వాసపాత్రుడిగా ఉండి, రాజకీయాలనుండి విరమించుకొని ఎన్నికల్లో పోటీ కూడ చేయకుండా ఇంటికి వచ్చినవారు. కాని ప్రధానమంత్రి వరమాల ఆయన మెడలోన పడింది. ఇది విధివిలాసమే తప్ప మరొకటి కాదు. ఒకమైనారిటీ ప్రభుత్వానికి రధసారధిగా దక్షిణాది వ్యక్తిగా పూర్తికాలం ఉండడం పట్ల ఎవరికీ నమ్మకంలేదు. కాని పూర్తికాలం పదవిలో ఉండడం, అర్థిక సంస్కరణలకు నాంది పలకడం 'సమర్భుడైన ప్రధాని” గా పేరు తెచ్చుకోవడం ఆశ్చర్యాన్ని గొలిపే సంగతి.

ప్రౌధ పద్యకవి మొవ్వ వృషాద్రిపతి 'భారత జ్యోతి(1995) పేరుతో 287 పద్యాలతో పి.వి.నరసింహరావు జీవిత చరిత్రను కావ్యంగా మలిచారు. పి.వి.నరసింహరావు “నిరంతర రాజకీయ కల్లోల సంక్షుఖిత వాతావరణంలో క్షణక్షణము ఎంతో విలువైనదిగా అత్యున్నత సింహపీరంపై ఆసీనుడైన ప్రధానమంత్రికి తనను గూర్చి ఒక తెలుగు కవి రచించిన కావ్యము చదివే తీరిక దొరకునా?దొరికి చూచినచో ఆయన చిత్తము ఈయన భాగ్యం.” అని పీఠికలో ప్రసాదరాయకులపతి అన్నారు.

“చరిత్రను 'చరిత్రగా వ్రాస్తే అది కొందరికే పరనీయ మౌతుంది. కావ్యంగా వ్రాస్తే సర్వజనారాధ్య మవుతుంది. ఐతే కావ్యంలో అతిశయోక్తులు, అలంకారాలు, ఉపమానాలు సర్వసాధారణం. జాతిపిత మహాత్మాగాంధి ఆత్మకథను వ్రాసుకొన్నా ఆయన చరితను ఎందరో కవులు వచన రచనగా రచించారు. పద్యంగా గానం చేశారు. ఇందులో కవి అందినంత వణకు సత్యదేవతకు పట్టం గడతాడు.”

'ప్రియతమ భారత్రధాని శ్రీమాన్‌ పి.వి.నరసింహరావు గారు బహుభాషా కోవిదులు. నిస్వార్ధ నిష్కళంక దేశభక్తుడు. ఎన్నో ఉద్యమాలలో ధక్కా మొక్కీలు తిన్నవాడు. నిరాడంబరుడు. సత్యభాషి మృదు మధుర చమత్మార సల్లాపళీలి. పాలనాదక్షుడు. పండితుడు. కవి. కవి సమ్రాట్‌ విశ్వనాధ వారి వేయిపడగలు సహస్ర ఫణ్‌ అనే పేరుతో హిందీలోని కనువదించిన దిట్ట. పోతన భాగవత సభలు వరంగల్లులో నిర్వహించిన సాహితీ ప్రియుడు. పరదూషణ మెటుగని నియమవ్రతుడు. ఒక ఆంధ్రుడు అఖండ భారతదేశాన్ని సామర్థ్యవంతంగా పాలించడం ప్రత్యాంధ్రుడు గర్వించతగ్గ విశేషం. పైగా నేననంతపురంలో ఆంధ్రోపన్యాసకునిగా పనిచేస్తున్న రోజులలో ముఖ్యమంత్రిగా ఆయన ఆ పట్టణానికి వచ్చేవారు. విరామమెరుగని కార్యక్రమాలలో పాల్గొంటూ తీరిక చూచుకొని ఒక కవితా గోష్టి నేర్చరచారు. అందువల్ల ఆయన మీద నాకు తెలియని అభిమానం అని మొవ్వవృషాద్రిపతి పి.వి.నరసింహారావును పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 157

కావ్యనాయకుని స్వీకరించడం పట్ల తన అభిమతాన్ని హృదయాన్ని ఆవిష్కరించారు. లింగం శెట్టి ఈశ్వరరావు అనే కాంగ్రెసు కార్యకర్త ప్రోత్సాహం కూడ తోడయింది. దాంతో హృద్యపద్యకావ్యం తయారయింది. శ్రీరాముడందుమా చెట్టుచాటున నిల్చి శాత్రవున్‌ పరిమార్చు సరణి లేదు యదు సింహుడగు కృష్ణుడందుమా పగవాని కనుగొని వెన్నిచ్చు గుణము లేదు అల యుగంధర మంట్రి యందుమా ఉన్మత్త వేషభాషలు మార్చు విధము లేదు చాణక్యుడందుమా చటుల కుటిల రీతి రాజకీయ మొనర్చు నోజ లేదు. భట్టి యితడని యందుమా పరమశౌర్య ధుర్యుడగు విక్రమార్శుని తోడు లేదు అతని కాతడె సాటి లేరన్యు లవని శ్రీగుణంబుల రావు నృసింహరావు. 'పేద వారిండ్ల ముంగిట పెన్నిధాన మిందిరాగాంధి రాజీవు డీప్రపంచ శాంతి సంధాత వారల సరసభావ 'సేతువై యొప్పెడు శ్రీ నరసింహరావు. క్షుద్రపురాజకీయముల జోలి యెటుంగక భారతప్రజా భద్రములాశయార్ధముగ పావన జీవన మార్గకంటక చ్చిద్రము లెల్ల చిద్రుపలు చెందగ - వైదిక ధర్మ చింతనా ముద్ర లుపద్రవంబుడుప పొందె ఫలప్రద రాజకీయముల్‌ (౩ 10,11) అని కథానాయకుడైన పి.వి నరసింహరావును పాఠకులకు పరిచయం చేస్తారు కవి సంవత్సరాలను అంకెలను అందంగా ఛందోగతిలో కూర్చడంలో వృషాద్రిపతి గారిది అందెవేసిన చేయి. ఎలమి పదియు తొమ్మిది వంద లిర్వదొకటి యబ్దమున జూను మాసంబు నందు ఇరువ దెనిమిదవ తేది జనియించె నింద్రదిశను బాలభాస్మరరీతి ప్రభావశాలి. (16) 1ేర్‌రి కె.వి. రమణాచారి

ఈ పద్యంలోని పూర్వభాగమంతా శుష్మమైన తేదీలు సంవత్సరాలు అనిపిస్తాయి. చారిత్రికేతివృత్తాన్ని (గగ్రపొంచినపుడు వాటిని పేర్కొనడం అనివార్యం. కాని ఎక్కడ ధారకుంటుపడక పోవడం విశేషం. 'బాల భాస్మర రీతి' అనడంలో కవితాత్మకత పరిఢవిల్లింది.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ముఖ్యమంత్రిని పాతచెప్పును వదిలిపెట్టిన రీతిలో వదిలివేశాడట పి.వి. రాష్ట్రరాజకీయాల్ని వీడి కేంద్రంలో వివిధ పదవుల్ని పొంది కార్యశూరునిగా కుశాగ్రబుద్ధిగా, సరససాహితీ ప్రియంభావుకునిగా పి.వి.నరసింహరావు రాణించిన తీరును వృషాద్రిపతి ఒక పద్యంలో చక్కగా వర్ణించారు.

భరత ఖండ ప్రజాస్వర్ణయుగంబైన ఇందిరాపాలన మందుగాని అఖిల ప్రపంచ విఖ్యాతుండు రాజీవు సముచితాద్భుత పాలనమున గాని కేంద్రమంత్రి పదవి క్రేళ్ళుచ్చి వరియింప పదవులకును వన్నెవాసి దెచ్చె చతుర విదేశాంగ శాఖ మంత్రిగా పీ.వి తివుట పాకిస్థాన్‌ దేశమేగె. రాజ్యపరమైన సర్వకార్యములు ముగియ నిష్ట సాహితీ ప్రముఖుల గోప్టికేగి సరస సాహిత్య విషయైక చర్చసాగె మంచి రసపట్టులో చర్చమలయుచుండె. (84) మొన్వ వృషాద్రిపతి అనంతపురంలో అంధ్రోపన్యాసకునిగా పనిచేస్తున్న రోజుల్లో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ముఖ్యమంత్రిగా అనంతపురానికి విచ్చేసిన శ్రీ పి.వి. విరామ మెరుగని కార్యక్రమాల్లో పాల్గొంటూనే తీరిక చూసుకొని ఒక కవితా గోష్టిలో కూడ పాల్గొన్న వైనం కవి హృదయంలో మెదిలింది. కాబట్టి ఎంతో హృద్యంగా పై పద్యం వెలువడింది. “ఆరు భాషల పండితుండైన కతన సకల సాహిత్యములు గళస్థములు కావె (85) అని కూడ పేర్కొంటూ ఒక చమత్మారపూరితమైన సన్నివేశాన్ని కన్నులకు కట్టినట్లు సమకూర్చారు.

ఒక సభలో పాకిస్తాన్‌ మేధావి ఒకరు “ఆర్య లోకవంద్యమైన తాజమహలు వంటి కట్టదముల నెన్నియొ భరతఖండమున విడిచివచ్చితిమి. నష్ట పరిహారమిచ్చినారి అని ప్రశ్నించారట. దానికి చిరునవ్వుతో పి.వి. నరసింహరావు ఇచ్చిన సమాధానం.

ఏము పనిగొని తక్షశిలా మొహంజా దారు వంటి వానిని మీకు ధారపోయ పద్యకవిత్వం * వస్తువైవిధ్యం 159

ప్రతిగ పరిహారమేమి యిచ్చితిరి మీరు భరత వర్షంబు పాలించు తరుణమందు అచట జనధనంబున భవ్య హర్మ్యములను చం(ద్రశాలలు నిర్మించి సాంద్రయశము నందితిరి ప్రజాధనము మీ దగుట యెట్లు త్రవ్వి తెచ్చుకొనుడు దాని సాధ్యంబైన మావిమా కొసంగ మరవ వద్దు అనుచు. (89) అని పి.వి. వేడిచుఖకలంటించినపుడు ఆ పాకిస్థాన్‌ మేధావి దిమ్మ తిరిగి నోటమాట రాకుండా కళ్ళప్పగించి చూశారట. పి.వి. నరసింహరావు లౌకిక రాజకీయాల పట్ల విరక్తులయ్యారు. ఎన్నికల్లో పోటి చేయకూడదని నిశ్చయించుకొని హస్తినాపురి వీడి హైదరాబాదు చేరుకొన్నారు. ప్రధాన మంత్రి రాజీవుని ప్రభ వెలిగి పోతుంది. ఎన్నికలు వచ్చాయి. రాజీవుగాంధి దేశమంత కాలికి బలపం గట్టుకొని పర్యటిస్తున్నారు. అనూహ్యమైన దురదృష్టం రాజీవుగాంధిని నీడలా వెంటాడింది. తమిళపులులు1991 మే 21 న తమిళనాడులోని శ్రీపెరుంబుదూరులో రాజీవు గాంధిని అతిదారుణంగా హత్య చేశారు. దేశం అల్లకల్లోలమైంది. చుక్కాని లేని నావగ గ్రక్కున దారంబు తెగిన గాలవిపటముగా దిక్కేది భరతఖండము పక్కా నాయకుని కొఅకు పరికించు నెడన్‌. (99) ఆనాటి కష్టకాలంలో కాంగ్రెసు నావను ఒడ్డుకు చేర్చడానికి పి.వి. నరసింహరావు కన అజ అర్య ఆ ఆట న్న మరొక సమర్భుడెవరు కాంగ్రెసు నేతలకు తోచలేదు. లోకసభ రాజ్యసభ రెంటిలోను సభ్యుడు కాని పి.వి. నరసింహరావును ఏకగ్రీవంగా 1991 జూన్‌ 21 ప్రధాని పీఠం మీ ద అధిష్టింపచేశారు. తాననుకోనులేదు, జనతాతతి కోరగలేదు, స్వప్నమం దేని తలంపలే దితరు లెవ్వరు నీవిధి నూహసేయ లే దైనను దైవికంబుగ తనంతట తానుగవచ్చి ముంగిటన్‌ పూనికి కాలుమోపి తలుపున్‌ తెజచెన్‌ పదవీ రమాప్రభల్‌ (౧1089) లోకసభలో కాం(గెసుకు చాలినంత మెజారిటీ లేదు. దినదినగండం నూరేళ్ళాయుష్న అన్నట్లుంది పరిస్థితి. ఎప్పుడు కూలుతుందో తెలియదు అయినా ప్రతిపక్షాలు ప్రవేశపెట్టిన అవిశ్వాస తీర్మానం దూదిపింజలా తేలిపోయింది. 160 కె.వి రమణాచారి

పారిశ్రామికంగ మ పారంబగు మార్పు లొందె ప్రగతిపధానన్‌ ధీరత గైైకొనె నేకా కారత సరళీకృతార్ధిక విధానంబునన్‌ (110) దేశ ఆర్థిక పరిస్థితిని చక్కదిద్దారు. సరళీకృత ఆర్ధిక విధానాన్ని సాహసోపేతంగా అమలు చేశారు. బోడో ఉద్యమాన్ని ఆపారు. కాళ్ళీరులో శాంతి భద్రతలు నెలకొల్పారు. వ్యవసాయోత్పత్తులకు గిట్టుబాటు ధరలు లభించేలా పాటుపడ్డారు. బాబ్రీిమసీదు కూల్చివేతను నివారించ లేకపోవటమనే అపఖ్యాతిని మాత్రం ప్రధాని పి.వి.తట్టుకోకతప్పలేదు. ప్రార్ధన లేదు నిత్యమొక భక్తుడు కూడ నమాజు సేయడా వ్యర్థపు కట్టడంబునకు వాదములున్‌ ప్రతివాదముల్‌ కరం బర్ధి నొనర్చనేల? ఇది యౌర! మసీదెటులయ్యె ? దీనికై స్పర్ధలు రాజకీయముగ స్వార్ధపరుల్‌ సృజియించుటే కదా! (194) బాబ్రి మసీదు కూల్చడం సముచితమా? కాదా? అన్న చర్చలు ఎడతెగనివి. ఆనాటి పరిస్థితిని నిజంగానే పి వి. నియంత్రించలేకపోయాడా? కొన్ని ఎన్ని చేసినా మన చేతుల్లో ఉండవు రామాలయాన్ని కూల్చి కట్టిన బాబ్రి మసీదు కూల్చడం చుట్టుఉన్న అధికార ప్రతిపక్ష వామపక్ష స్వార్ధరాజకీయాలు మాత్రం గర్జించదగినవే. మొవ్వ వృషాద్రిపతి భారత జ్యోతి కావ్యాన్ని ముగింపు దశకు తీసుకొని వచ్చి. ఒక్కరు డాంధ్రదేశమున ఉద్భవమంది అఖండధీయశో భాక్కుగ భారతంబును ప్రభాకలితంబుగ నేలె నన్నచో నిక్కమపూర్వమద్ది కమనీయ చరిత్రము తెల్లువారికిన్‌ చొక్కపు గర్వకారణము - శోభనహేతువు సర్వజాతికిన్‌ (2538) అని పి.వి నరసింహరావు పట్ల పలికారు. అది సర్వాంధ్రులే కాదు భారతీయు లందరు కూడ అనుకోవాల్సిన మాటే. నడిసంద్రంలో చిక్కి దిక్కులేక ఛిన్నాభిన్నమై పోతున్న భారతీయ ఆర్థిక నావను ఒద్దుకు చేర్చిన ఘనత పి వి.నరసింహరావుదే. ఇద్ది నాజాతి - నాదేశ మిద్ది - నాదు ప్రజలు వీరెల్లరను త్రిసూత్రముల నమ్మి త్రికరణ పరిశుద్ధిగ మాతృదేశసేవ కొకు స్పర్ధవహించి గ్రైకొనుట కీర్తి (చివరి పద్యాల్లో 7వది) పద్యకవిత్వం వస్తువైవిధ్యం 161

సాహితీ వాచస్పతి, ఉపన్యాస చతురాననులు మొవ్వ వృషాద్రిపతి లేఖిని నుండి జాలువారిన పాండిత్య ధారాశోభితపద్య కావ్యం “భారత జ్యోతి ప్రియతమ్రధాని పి.వి.నరసింహరావు సంక్షిప్త జీవిత చరిత్ర. శేషప్రభ (శేషారెడ్డి వృత్తిరీత్యా హిందీ అధ్యాపకులైన తాటిమాను నారాయణరెడ్డి ప్రౌఢ ఆంధ్రపద్యకవులలో ఒకరు. '“లలితకవి గా పేరొందినవారు. రాయలసీమలోని కర్నూలు జిల్లా బేతంచెర్ల ప్రాంతానికి చెందిన శేషారెడ్డి దాన ధర్మాల్లో, జీర్ణ దేవాలయ పునరుద్ధరణలో, విద్యాధార్శిక రంగాల్లో చూపిన అపూర్వ త్యాగగుణం దాతృగుణం శ్లాఘాపాత్రం. అటువంటి మహనీయుని ఉదాత్త జీవనానికి నారాయణరెడ్డి “శేషప్రభి అనేపేరుతో ప్రబంధ గౌరవం కల్పించి చరితార్థులయ్యారు. ఐదు బింబాల్లో 1466 వద్యాల్లో అపూర్వవృత్తాలతో గర్భబంధ చిత్రకవితారీతులలో కావ్యరచన కొనసాగింది. శేషారెడ్డి అనే మహనీయుడు బేతంచర్ల గ్రామంలో శివానుగ్రహంతో జన్మించడం జననీ జనకుల ఉదాత్త జీవనం, క్షామపీడితుల నాదుకోవడం, శేషారెడ్డికి వివాహం చేయాలని తల్లిదండ్రులు సంకల్ప్సించడం అమ్మాయిదగ్గరకు ఒక ముసలవ్వను రాయబారిగ పంపించడం అమ్మాయి తల్లిదండ్రుల వద్దకు ఒక (బ్రాహ్మణుని పంపి అడిగించడం పెళ్ళి చేసుకోవడ || వరకట్నాలను నిరసించడం, 'పెండ్లివైభవంగా జరగడం; పుట్టింటినుండి సారెత్రో మెటిని టై కాలుమోపడం దాయాది వైరాలు తీవ్రమవడంతో రెండవ బింబం పూర్తవుతుంది. జ్‌ ంట్సా శేషారెడ్డి తీర్థయాత్రలకు బయలుదేరడం, త్రోవలో ప్రాణాపాయంలో ఉన పతి, శ్రీరంగ ౨. బాలకుని కాపాడడం, శ్రీశైలం, కాళహస్తి, తిరుపతి, శ్రీరంగం, కన్యాకుమారి, ఢిల్లి, ప్రామ్రాలూ వారణాసి మొ దర్శించడం, బుతువర్ణనలతో తృతీయ బింబం సమాప్తమ వుతుంద్ర లు, శేషారెడ్డి అన్ని రంగాల్లో సమున్నతి సాధించడం, ఒక సిద్ధుడు శేష్షారెడ్డిక్రి స్త్రీ అభ్యున్నతి కులమతాలు, అస్పృశ్యత, పునర్జన్మలు, శ్రాద్ధాలు, దైవాస్తిత్వం - దైవరక్షణ, మాయ సం మోక్షం మొ॥ ఉపదేశించడంలో చతుర్ధ బింబం సమాప్తమవుతుంది షూవం శేషారెడ్డి పరిశ్రమలను స్థాపించడం, పాఠశాలలను, వైద్యశాలలను, కల్యాణ మంటపం, మందిర నిర్మాణం, రైలుస్టేషను; రహదార్ల నిర్మాణం, జీర్ణ దేవాలయ పునరుద్గరణ; శేషారెడ్డి సన్నిహితులు ఒక్కొక్మరే అస్తమించడం చివరకు శేషారెడ్డి నిర్యాణం సంతాపాలతో ఐదవ బింబం సాగింది. కాలము కూడిరాగ నిజకామిత కర్మఫలించినట్లు గో పాలుని చెంత జేర యదుభామలు చిత్తము పొంగినట్లు పూ 162 కెవి. రమణాచారి

మాల కుతూహలాన పరమాత్మను గూడిన భంగి జేరెనీ శాలను భర్చృసన్నిధిని చంద్రుని తారక జేరినట్లుగా (2-206) ఆ విధంగా శేషారెడ్డి ఇల్లాలుగా ఆ సాధ్వీమణి ఇంట కాలుపెట్టింది. తదాది ఆ సంసారం. మూడు పుష్పములను ముమ్మడి కాయలు దిన దినాభివృద్ధి గనిన భంగి పట్టి నట్టి దంత బంగారు మయముగ -208) వధువు రాక తోడ నిధులు గూదె. (2-206 అలా గృహస్థాశ్రమం స్వీకరించిన కొన్నాళ్ళకు తండ్రి స్వర్గస్థుడవుతాడు. జ్ఞాతి ద్వేషాలు ముదురుతాయి. వివిధ ప్రాంతాలను దర్శిస్తాడు. మాటలు నమ్మించి మనసుల బంధించి నిలువుగ గూల్చెడు నీచమతులు బాహ్య సౌందర్యాల పసిడి కలల లోన నాత్మ ప్రకాశంబు నణచువారు ఆడంబరంబుల హాస వర్షంబుల తమ గొప్ప జాటు వితండమతులు వికట పాండిత్యాన వెళ్ళి వాగ్వాదాల గర్వరేఖల వెల్గు గడుసువారు కుటిల మతులు నిక్కి కులుకుచు దిరుగంగ నింద మోయవలసె నీతిపరులు భక్తి బూటకంబు సైవేషములె గాని (59) వారి ధర్మ మెన్ను వారు గలరె ( పసిపాప తలనైన కసిదీరగను (ద్రుంచి పగదీర్చగా నెంచు పాపమతులు పరభామ లెదురైన కటజకు కామంబున శరత) మానభంగము జేయు మలిన మళులు ( ను పరుల సొమ్ములాశించే కుటిల మతులు; ద్రైవకార్యనిమిత్తం సేకరించిన టు తస్మరించే తామసులు; ఎన్ని ఉన్నా ఇంకా ఏదో తక్కువైందనుకొనే అసంతృప్తి ఎందరో జీవితంలో తగిలి ఎన్నో అనుభవాల నందించారు. 168 పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం

విశ్వమానవ సమతను విస్మరించి సంకుచిత మనస్తత్వమ్ము హుంకరింప కులమతమ్ముల పేరిట కూలిపోక శాస్త్ర సమ్మత పధమున సాగవలయు. (4ఉ-193) సర్వమానవసౌభ్రాత్రాన్ని మనసార వాంఛించి భూతదయ, మానవసేవ మాధవసేవగా తలపోసి శేషారెడ్డి పరిశ్రమలు విద్యాలయాలు వైద్యాలయాల నిర్మాణానికి పూనుకొన్నారు. దేశ కర్మాగారదీప్తి వహించిన పాణ్యం సిమెంటు భవ్యంబనంగ వేలాది వృత్తులు భిన్న కార్మికులకు జీవనాధారమై చెలగుచుండ... (5-10) మిన్నంటు భవనంబు మేధాబ్ధి నిలయంబు సర్వజనాళి స్వాస్థ్యమును చక్మన్పెట్ట వైద్యాలయం బును నిర్మించె గదా! మహోన్నతిని సంపూర్చానుకూలంబుగన్‌ (5-15 శిశువుల కైవడి బాధను పశుపక్షులు దెల్బలేవు భద్రమనంబున్‌ నిశితాగ్ర రెడ్డి కరుణా వశమున గట్టించెను పశువైద్యాలయమున్‌ (5-16 -28) పెరుగు చున్నట్టి పట్టణ మిరుకుగాంచి ప్రజల శుభకార్యముల కెల్ల వసతి గూర్చ మాన్య సకలార్ధ కళ్యాణ మంటపంబు పెక్కు హంగుల గట్టించె ప్రీతి మీర (5-20) ఇంకా దేవాలయం, రైల్వేస్టేషను, రవాదార్హు, జీర్ణదేవాలయోద్దరణ గావించి ధన్యులయ్యారు శేషారెడ్డి. అలాంటి ఉత్తమ పుణ్యశ్లోకుడు మహా మనీషి బి.పి. శేషారెడ్డి గాం ఉదాత్త చరితను కావ్యస్థం చేసి తాటిమాను నారాయణరెడ్డి ధన్యతములయ్యారు. చావు త-యకినినానా్‌”" 164 కెవి. రమణాచారి

సామాజికం

1. సహృదయాభివందనం సంసార విషవృక్షానికి రెండు అమృతఫలాలు. ఒకటి సజ్జన సాంగత్యం మరొకటి సద్ధంథ పరనం. సజ్జనులతో కలిసి జీవించడం, వారిని ప్రశంసించడం మన జీవితాలను సక్రమమార్గంలో తీర్చిదిద్దుకోవడానికి ఉపకరిస్తుంది. విద్యారంగంలోనో, శాస్త్రసాంకేతిక వైజ్ఞానిక రంగాల్లోనో, ఆధ్యాత్మిక రంగంలోనో, కళాసాహిత్య రంగంలో ఉన్నతస్థానానికెదిగి తమ ప్రభావం చూపించిన పెద్దలను ప్రశంసించడం అంటే మన సంస్కారాన్ని ప్రదర్శించుకొనే అవకాశాన్ని పొందడమే నన్నమాట అలాంటి పెద్దల షష్టిపూర్తులప్పుడు, జయంతి వర్దంతులప్పుడు, సన్మానాలప్పుడు తెలుగు కవులు వారిని పద్యప్రనూనాఖభి వందనలతో ముంచెత్తడం గమనించవచ్చు. వచనకవిత్వంలో 'స్మృతి' కవితలు దొరుకుతాయి కాని ప్రశంసాత్మక కవితలు స్వల్పం. కందుకూరి వీరేశలింగం ఆధునిక ఆంధ్రదేశం ఒక అఖండ గోదావరి అయితే కందుకూరి వీరేశలింగం నాసికాత్రియంబకం అన్నా రొకసారి దేవులపల్లి కృష్ణశాప్రి. ఆంధ్రదేశ చరిత్రలో ఆధునికయుగం కందుకూరివీరేశలింగం అవతరణంతో మొదలవుతుంది. సమాజంలో విద్యా వైజ్ఞానిక సాహిత్య సామాజిక రంగాలలో ప్రగతిశీల, సంస్కరణాత్మక భావాలకు ఉద్యమాలకు నాంది పలికిన మహానుభావుడు కందుకూరివీరేశలింగం. మహాసహస్రావధాని గరికిపాటి నరసింహరావు కందుకూరి వీరేశలింగాన్ని ప్రస్తుతించిన తీరు గమనిద్దాం. ఆరోగ్యమన్నది అంతంత మాత్రమే అయిన సంచారమే అహరహమ్ము ధనధాన్య సంపత్తి తనపాటి మాత్రమే అయిన దానమ్ములే అనవరతమ్ము పలుకుబడియు కూడ పరిమితంబైనదే అయిన పండితులతో ఆహవమ్ము ఆస్తిక్యభావమ్ము లస్థిగతమ్ములే అయిన మూఢత పైన ఆగ్రహమ్ము పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 255

పెద్ద తలపాగలో నిండు పెద్దరికమ్ము సన్న దేహమ్ములోనిండు సాత్వికమ్ము అతడు వీరేశలింగమ్ము ఆంధ్రులెల్ల తనువు లర్చింప తీర దాతని బుణమ్ము చదువుల్‌ నేర్చిన పండితాధముల అజ్ఞానమ్ములన్‌ సైపకన్‌ తుదిదాకన్‌ తెగనాడి బాలికల విద్యున్మేధ వర్థిల్లగా చదువుల్‌ నేర్చగ పాఠశాలలను సంస్టాపించి నావయ్యా వా రెదలో నిన్నాక తండ్రిగా గురువుగా ఈ నాటికిన్‌ కొల్వరే _ (బాష్ప్రగుచ్చం పుట. 13) కందుకూరి వీరేశలింగం తెలుగు సమాజానికి, మహిళాభ్యుదయానికి చేసిన సేవ కల్పించిన జాగృతి ఎప్పటికీ స్తవనీయమే. ఎంత స్తుతించినా తక్కువే. గరికిపాటి వారు కందుకూరికి చేసిన ఛందోవందన మెప్పుడు నిత్యనూతనమే. రాణ్మహేంద్రవర వాస్తవ్యులు సన్నిధానం నర్సింహశర్మ కందుకూరికి అక్షర నీరాజనాలర్పిస్తూ వర్తమాన స్థితిని అతిసున్నితంగా అధిక్షేపించారు. పూజసేయంగ శివలింగమునకు వైష్ణ వులొక వేళ రానొల్లరు అలుకబూని శైవ వైష్ణవ వర్గ విచక్షణమ్ము జాతి మతకులములను విచక్షణమ్ము లేక చేతుము వీరేశలింగ పూజ వీధులందున నీ పేర్లు పెట్టినాము నీ శిలా విగ్రహము లెన్నో పెట్టినాము నీ శిలా విగ్రహము లెన్నో నిలిపినాము ఉత్సవంబుల సేయుచు నుంటి మెటులొ 'ఆశయమ్ములు నావి ఏమయ్యె! ననుచు నడుగ బోకుము దయచేసి ఆశయమ్ము లన్న వెప్టు మరచుటె మా ఆశయమ్ము. (ప్రాణహిత, పుట. 19) సమాజగమనానికి ఎదురొడ్డి తమ మన ప్రాణాలొడ్డి స్థిర చిత్తంతో ఆంధ్రుల పురోగమనానికి కారకులై నిలిచిన కందుకూరి వీరేశలింగం ప్రభృతుల ఆశయాలకు తూట్లు పొడుస్తున్నారు. పాలకులు న్వార్ధ్థపరులై వ్యవహరించడం సాధారణాంశం కావచ్చు. కాని అతి విద్యావంతులు పునర్మూల్యాంకనాల పేరిట కందుకూరిని అసలు సంస్కర్తనే కాడని ఒక పరిమిత వర సంక్తేమం కోసం కృషి చేసిన వాడంతే అని తగ్గించి మాట్లాడడం కూడ గమనిస్తున్నాం 166 కెవి రమణాచారి

నరసరావుపేటకు చెందిన చేరెడ్డి మస్తాన్‌ రెడ్డి పద్యవిద్యా రహస్యం తెలిసిన ప్రొాధపద్యకవి. వారు 1996లో 'ఇంద్రధనుస్సు” అనే ఖండకావ్య సంకలనాన్ని ప్రకటించారు. దానిలో తెలుగుదేశాన్ని ఏలిన శాతవాహన రెడ్డి, కాకతీయాది రాజన్యులను, కవిత్రయ పోతన, శ్రీనాధాది (ప్రాచీన కవులను, మొల్ల, చెళ్ళపిళ్ళ వెంకటశాస్త్రి, విశ్వనాధ, జాషువా, తుమ్మల సీతారామమూర్తి, దువ్వూరి వెంకటరమణశాస్త్రి, రవీంద్రనాధ్‌ రాగూర్‌, నాయకురాలు నాగమ్మ, గాంధీజీ, పొట్టిశ్రీరాములు, ఆంధ్రకేసరి, టంగుటూరి ప్రకాశం పంతులు మొ వారిని చేరెడ్డి మస్తాన్‌ రెడ్డి తమ హృద్యపద్యరచనానిర్మాణంతో అర్చించారు. పొట్టిశ్రీరాములు బలి కర్ణ శిబి దధీచులను తగనొక్క ప్రక్కన నుంచి వెలయంగం బొట్టి శ్రీరామ! నిన్నుంచి వేజొక్క ప్రక్క తులలోనం దూచిన యప్టు నీవైపె దూకు నాముల్లు శ చెలువుగా నేతమ్ము వోలె నో చిరంజీవి! జోహారు! (పుట అని ఆంధ్రరాష్ట్రం కోసం ఆత్మార్చణం గావించిన పొట్టిశ్రీరాములు అపూర్వ త్యాగాని నీరాజనాలర్చిస్తారు. వామనుడడిగిన మూడుపాదాలు మోపిన భూమి ఇవ్వలేక తన తల స మూడోపాదాన్ని నిల్పుకొని పాతాళానికి వెళ్లిన బలి; దాన గుణానికి ప్రతీకగా మారి శాశ్వ యశస్సుడై నిలిచిన కర్ణుడు; పావురాన్ని రక్షించడంకోసం తన తొడమాంసాన్ని కోసి న్‌్‌ పరమదానధీశాలి శిబి; ఇంద్రునకు వజ్రాయుధ నిర్మాణం కోసం తన వెన్నెముక ములు చేసిన దధీచి మొ; పౌరాణిక త్యాగశీలురతో సాదృశ్యాన్ని చెప్పడం మూలాన పొట్టిక్రీరా అపూర్వ త్యాగానికి పావనత్వం, ఉదాత్తత సిద్ధించాయి. దువ్వూరి వెంకటరమణశాస్త్రి లో దువ్వూరి వారు వ్యాకరణనిష్టానిధియైన పండితాగ్రేసరులు. ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ ఆచార్యకత్వం వహించి శిష్యుల హృదయాల్లో భాషాసంస్కారాన్ని ఉద్దీపింపచేసిన మ వారు చిన్నయసూరి బాలవ్యాకరణాన్ని రమణీయం చేసిన పండితులు. బహుముఖీనం బౌచుం బదనెక్కి వెలుగొందు శతకోటి కెనయైన ప్రతిభ వాని కన్న సంతానంబు కరణి శిష్యులం బ్రోచి ధీమంతులుగ, దీర్చి దిద్దువాని ఆవులించినం జాలు ప్రేవులు లెక్కించు నితరేంగితజ్ఞ మనీష వాని నవభావనల తోడ హవణించి ప్రాచీన సిద్ధాంతముల ననుష్టించువాని పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 167

పావనంబైన స్పిగ్ధభావంబువాని సార సంగ్రహ సరళ భాషణమువాని నిన్ను నుతియింప దరమె నిర్జిద్రకీర్తి రమ్య దువ్వూరి వెంకటరమణశాస్తి చిలిపి తుఫాను దెబ్బలం గృశించి నశించంగనీక సూరికిన్‌ నిలువగ నీడయిచ్చి రమణీయముగా “రమణీయ మన్న ని శ్చలమగు మేడ కట్టితివి; ఛాత్రుల నెల్లర నంగరక్ష కా వలిగను కాపు వెట్టితివి! వారెవ! నీ చతురత్వమే మనన్‌ (30) రెడ్డిరాజులు సంస్కృతకావ్య వ్యాఖ్యానాల్లో, అలంకార శాస్త్ర రచనంలో కళాపోషణలో నపార కీర్తిపొందిన వారు రెడ్డిరాజులు. కొండవీడును రాజధానిగ చేసుకొని పరిపాలించారు. డా॥ సి.నారాయణరెడ్డి కర్పూర వసంతరాయల కావ్యం ఈ రాజులను ఆలంబనగ చేసి రాసినదే. సర్వజ్ఞ నామాన సంగీత సాహిత్య చక్రవర్తిత్వమ్ము సలిపె నొకండు లకుమా చరణ మంజుల కనక మంజీర రవళితో శాస్త్రంబు వ్రాసి నొకండు కరవాల ఖగపాల ఖండితాభిల రిపు వ్యాళజాలుం డనంగ వఅలె నొకండు సుకవీంద్రజాత చాతక మేచకాంబుధ రంబుగా సత్మీర్తియగ్రాలె నొకండు అన్యదేశాల వాణిజ్యమందె నొకండు వేద సంస్కృతి పాదుగా వెలిగి నొకందు రెడ్డిరాజుల సత్మళాశ్రీ దలంచి బండబాజిన గుండెతోం గొండవైతె ఎటు గనుగొన్న రెడ్డి ధరణీంద్రుల కేళి సరోవరమ్ములే! ఎటుగనుగొన్న రెడ్డి ధరణీంద్రుల కేల్లి రధ వ్రజమ్ముల్‌! ఎటుగనుగొన్న రెడ్డి ధరణీంద్రుల యర్భులెయంచు నీవు ము నటి విభవంబు నెంచుచును బాప్పజలంబుల నించుచుంటివే (సాంత్వనము ఖండిక - పట 19) అని చేరెడ్డి మస్తాన్‌ రెడ్డి రెడ్డిరాజుల యశో వైభవాన్ని కీర్తిస్తారు 168 కెవ్‌ రమణాచారి

వరంగల్‌ ప్రాంతానికి చెందిన అడ్డగట్ల శ్రీధర్‌ ఆయుర్వేదాచార్యులు, డాక్టర్లు. రెండున్నర దశాబ్దాలపాటు శ్రీశ్రీ విశ్వేశ్వర సంస్కృతాంధ్ర కళాశాలలో అధ్యాపకులుగా ఉద్యోగించినవారు. వీరు రచించిన నీరాజనం(1996)లో పరమశాబ్దిక కేసరి నల్లాన్‌ చక్రవర్తుల రఘునాధా చార్యులు, ప్రముఖ సంస్కృత కవి పండిత శ్రీ భాష్యం విజయసారధి, కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయాచార్యులు, గాఢ తాత్విక వివేచనాశీలురు కోవెల సుప్రసన్నా చార్యులు మొదలైన వారు ప్రశంసితులయ్యారు. ముదిగొండ వీరేశలింగం, భండారు చంద్రమౌళి, ఎం.ఎస్‌. రాజలింగం, పురుషోత్తం రావు, ఆకారం విశ్వేశ్వరగుప్త, పులివీరన్న పేర్వారం జగన్నాధం, జువ్వాది హన్మంతరావు, చకిలం ఆగయ్యగుప్త, మొదలైన వరంగల్‌ ప్రముఖుల షష్టిపూర్తులప్పుడు, సన్మానాలప్పుడు అభినందిస్తూ అడ్డగట్ల శ్రీధర్‌ పద్యాలు రాశారు ” కోవెల సుప్రసన్నాచార్య కోవెల సుప్రసన్న కవి కోకిల విశ్రుత విశ్వనాధ మా ర్గావృత భవ్య భావ రస గంగ శిరస్సున దాల్చు వాడు భా షావని నేలు ధూర్వహుడు, శబ్ద విదుం డనసూయకుండునౌ భావుక చక్రవర్తి రసభావ మనోజ్ఞ కవిత్వమూర్తికిన్‌. ఆచార్యత్వము వృత్తిమై మహిత విద్యాశాలలందొప్పుచున్‌ ఆచార్యత్వము జీవమై గురుల విద్యా ప్రాఢులన్‌ జేయుచున్‌ ఆచార్యత్వము జన్మయె పితరులధ్యాత్మన్‌ తరించంగ నా యాచార్యత్వ పదంబు సార్థకము కాగా 'కోవెలం' గట్టితే (కవిద్వయం' ఖండిక పుట. 27) అని జగద్విఖ్యాత పండితుడు, కవి, విమర్శకుడు కోవెల సుప్రసన్నాచార్యుల వారిని అద్డగట్ల శ్రీధర్‌ ప్రస్తుతిస్తారు. ఎమ్‌.ఎస్‌. రాజలింగం ఎం.ఎస్‌. రాజలింగం వయోవృద్ధులు, జ్ఞానవృద్దులు, విలువలకై పరితపించే పాతకాలం రాజకీయ నాయకులు గాంధేయవాదులు. మాజీమంత్రులు వరంగల్‌ పట్టణ ప్రముఖులలో ఒకరు. వారి షష్టిపూర్తి ఉత్సవం వరంగల్‌లో వనంగా జరిగింది ఆ సందర్భాన్ని పురస్కరించుకొని. జగదారాధ్యకులీనుడై వరమనీషా యోగభానుండునై తగ గాంధేయ మహోద్యమ ్రధిత సత్యాహింసతా సేవియై నగరిన్‌ ప్రప్రధమైక కార్యకరుడై న్యాయెక నిష్టాతుడై బిగురింపించె నవోదయమ్ము యువతన్‌ శ్రీరాజలింగమ్మహో! 169 పద్యకవిత్వం వ వస్తువైవిధ్యం

ఎందరు లేరొకో అరువదేడులు నిండిన వారలందు. వా రందర కబ్బెనా ఘనతరంబగు నుత్సవ భాగ్యరేఖ మా డెందములందు శీతల పటీర రసద్రవ మబ్చినట్టు లా నందముగల్లె నవ్య నవ నందన కానన మంది నట్లుగాన్‌ (రాజలింగము ఖండిక, పుట. ఉ4) అని అడ్డగట్ల శ్రీధర్‌ ఎం.ఎస్‌ రాజలింగం గారిని అభినందిస్తారు. అవధానులు, విమర్శకులు శ్రీనాథుని భీమేశ్వరపురాణానికి ప్రతిభాసమన్వితమైన వైదుష్యపూర్ణమైన వ్యాఖ్యానాన్ని వెలువరించిన విద్వాంసులు గుండవరపు లక్ష్మినారాయణ గారు. వారు వివిధ సందర్భాల్లో చేసిన సహృదయాభినందనలు సరసతక్తు, సంస్కారానికి, ఆ వ్యక్తుల గొప్పతనాలకు పట్టిన దివిటీలుగా ఒప్పారుతున్నాయి. “చతురాస్య' (1998) పేరుతో సంకలితమైన గ్రంథంలో శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, చంద్రశేఖరేంద్ర సరస్వతి, పండితగోపదేవ్‌, పింగళి లక్ష్మీకాంతం, అమరేంద్ర, కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తి, ప్రసాదరాయకులపతి, జె.కె.సి. కళాశాల స్థాపకులైన జాగర్లమూడి కుప్పుస్వామి ప్రభృతి పండితప్రకాందులను, వదాన్యశేఖరులను కీశే॥ గుండవరపు లక్ష్మీనారాయణ కీర్తించి తమ ఉత్తమాఖిరుచిని అభివ్యక్తీకరించుకొన్నారు. దౌ; ప్రసాదరాయ కులపతి హిందూకళాశాల తెలుగు అధ్యాపకులుగా, అవధానిగా, ఆశుకవితాచతురునిగా దా॥ 'ప్రసాదరాయ కులపతి పేరుపొందడమే గాక నేదు సిద్ధయోగిగా కుర్తాళం పీఠాధిపతిగా ఆధ్మాత్మిక పథానికి అంకితమైన వారు. వారి కవితా మాధుర్యాన్ని లక్ష్మీనారాయణ ్రస్తుతించిన తీరు గమనిద్దాం. కులపతియన్న సత్మవితకున్‌ బరమాస్తండు, మంత్రతంత్ర వి ద్యలకు రహస్య సౌధ, మవధాన సుభాషిణికిన్‌ వినూత్నయు క్తుల వరమిచ్చు భార్గవుండు, తుంబుర కంఠము మోజుపడ్డ ప ల్కుల మొనగాండు, పద్యకళకున్‌ వెలపెంచిన వర్తకుండునా కులపతి గోష్టులన్న చెవి క్రోస్పిక్రాన్సున్ల రసిక ప్రపంచ మం దులకు రవంత సందియము తోంచంగం బోదు మహాశుధారతోం బలికిన పల్ములెల్ల రసవత్తర పద్యములై హృదంతరం బుల నమృతంబు చిల్మ సభ పొంగి స్తుతించిన దెన్ని మారులో! కమ్మని పిల్ల వాయువుల కౌంగిళులందునం కల్గుతన్మయ త్వమ్మును భావ రాగ లయ తాళము లేక ముఖమ్ములై ప్రయా 170 ౭.వి. రమణాచారి

ణ మ్మొనరింపంగల్లు శ్రవణ ప్రమదమ్మును బోలుచున్‌ గవి త్వమ్మన నిట్టులుండ పలదా! యనిపించును నీవు చెప్పుచో (చతురాస్య, పుట.82) అని లక్ష్మీనారాయణ ప్రసాదరాయ కులపతి అసాధారణ ఆశుకవితాధారకు, ఆహ్ష్హాదకరత్వానికి అక్షరహారతి సమర్పించారు.

పద్య కవిత పట్ల మక్కువ నెక్కువగా పెంచుకొన్న పరిపాలనాధికారి డా॥ జె.బాపురెడ్డి, వచనకవిత, గేయం, గేయరూపకం, పద్యం, వ్యాసం ఇలా భిన్న భిన్న సాహితీప్రక్రియల్లో రచనావ్యాసంగం కొనసాగించిన విద్వాంసులు బాపురెడ్డి.

“పద్యం అనగానే పొతచింతకాయ పచ్చడి అని ఈసడించేవారు 'గద్యకవితోద్యమ'” మానసప్తుత్రులు. పొదాలు విరగగొట్టడమే, గేయం గుండెను గాయపరచడమే, వచనకవితా వైశిష్ట్రమని ప్రకటించుకున్నారు కొందరు కవులు. పద్యాన్ని పరిహరించటమే పరిహసించటమే అభ్యుదయశీలమని అపోహపడ్డ అమాయకులెందరో! అయినా పద్యానికి వెయ్యేళ్ళ చరిత్ర ఉంది. భిన్న భిన్న భావాలను, చిత్ర చిత్ర శిల్పాలను అనేకానేక ఛందాలను సంతరించుకున్న సజీవవేణి పద్యవాణి. పండిత పామరుల నాలుకలపై, పల్లెల పట్టణాల వేదికలపై అఖండలాస్యం చేస్తూనే ఉన్న అసమానశక్తి శైలూష పద్యం. (హృదయపద్యం-జె.బాపురెడ్డి, పుట ౫) అని బాపురెడ్డి మనసారా విశ్వసించారు.

ప్రణయ ప్రగతి ప్రణవోన్ముఖంగా సాగిన ఆయన కవితా ధారలో దేశాన్ని నడిపించిన నేతలను, సాహిత్యాన్ని నడిపించిన కవిపండితులను, కళలను పండించిన కళాకారులను, ఆత్మీయమిత్రులను అభినందిస్తూ వారు పోయినపుడు సృతిగీతికల రూపంలో వారిని సంస్కరిస్తూ రాసిన కవితలను 'ఆత్మీయ రాగాలు పేరుతో 1999 లో ప్రకటించారు. 1991 కి పూర్వం అప్పుడప్పుడు రాసిన పద్యాలను కూడా కలిపికొని ఈ సంకలనం '్రకటించడం మూలాన అన్ని పద్యాలను పరిశీలించక తప్పదు. ఇందులో నెహ్రూ, సుబాసు, ఇందిరా లాంటి నేతలు, జాషువా, విశ్వనాథ, రవీం[ద్రుడు, దువ్వూరి రామిరెడ్డి, మొల్ల, పోతన లాంటి కవివరేణ్యుల గురించి ప్రస్తుతించి బాపురెడ్డిగారు తమ సౌజన్య సంస్కారాలను ప్రదర్శించుకొన్నారు. ఆచార్య జి.వి. సుబ్రహ్మణ్యం

ఆచార్య జి.వి.సుబ్రహ్మణ్యం గారికి 1996 లో జరిగిన షష్టిపూర్తి సందర్భంగా బాపురెడ్డి అభినందించిన తీరు వారిరువురి మధ్యనున్న సౌవార్రానికి, జీవియస్‌ అపార పాండితీ వైభవానికి పట్లిన దర్చణం అని చెప్పవచ్చు. జీవియస్‌ సాహిత్య వ్యాసంగ సమస్తాన్ని రెండు పద్యాల్లో బాపరెడ్డి ప్రతిఫలింపచేశారంటే అతిశయోక్తి కాదు. పద్యకవిత్వం ; వస్తువైవఐథ్య'

ఎప్పుడు చూతువో జగతి నెల్లెడ వెల్వడు క్రాత్తరీతులన్‌ ఎప్పుడు బ్రాతువో విబుధు లెల్లరు మెచ్చె డనేక గ్రంధముల్‌ త్రిష్పవు సీ స్వతంత్ర పధ దృష్టిని సృష్టిరహస్సు నుండి, నీ వెప్పుడు ఉద్గమించి రవి వేయనిపించు వనంతకాంతితో కవివరులైనను, కధకులైనను, వ్యాస కర్తలైనను, భాష్య కారులైన నవలారచయితలు, నాటక కర్తలు పరిశోధకులు సభావక్తలైన నవ్యభవ్య విమర్శనా రంగమున కృషి సల్పు ఎంతటి బుద్ధిశాబురైన లలిత కళాక్ష్మేత లబ్ధిప్రతిష్టులు ఆచార్యులైన విద్యార్థలైన వారి రచనలు కృతులు ఏపాటివైన జీవియస్‌ చూచి ఒప్పులు చెప్పినపుడె ఆత్మ సంతృప్తి పొందుదు రాంధ్రమందు చాలు నీమాట సీక్తీర్తి చాటిచెప్ప (ఆత్మీయరాగాలు, పుట.75) అని జి.వి సుబ్రహ్మణ్యాన్ని బాపురెడ్డి ప్రస్తుతించారు. బాపురెడ్డి జి.ఏి,సుబ్రహ్మణ్యం నిజాం కళాశాలలో సహాధ్యాయులు. నలభై ఏళ్ళ మైత్రీబంధం వారిది. జ్ఞానానందకవి తన డెబ్బది ఐదు సంవత్సరాల జన్మదినోత్సవాభఖినందన సభలో (316- 7-1996) న వేదిక మీద ఉన్న జి.వి,సుబ్రహ్మణ్యాన్ని పద్యాత్మకంగా అభినందించారు. క్షితికిన్‌ నిర్మల ధర్మమార్గమును విశ్లేషించి బోధించు సం స్మృతికిన్‌ దీపిక హైందవమ్మది జగ్చేయమ్ము చేకూర్చుటే హితమౌ నాకని చాటు సన్నతికి వేయేండ్లౌను సుబ్రహ్మణ్య థీ మతకికిన్‌ జీ.వి.కి జీనియస్సునకు ధర్మ క్షమాశీలికిన్‌ (ధర్మాగ్రహము, పుట 44) జాషువా 'ప్రవిమల గుణ సాగరుడవు నవకవితా పద్య పద్మనాభుడవు ప్రజా కవిశబ్ధ రసాకృతుడవు శివస స వసుందర సత్యభావ శిల్చివి సీవే. (ఆత్మీయరాగాలు, పుట. 52) న! డ్ర్‌ ల అని జూషువాను పీడిత జనవాసవునిగా అభివర్ణించి బాపురెడ్డి నీరాజనా లర్చించారు. కే?92 కె.వి. రమణాచారి

నా తెలంగాణ కోటిరత్నాల వీణ అనుటయే కాదు, ఆ వీణ అయ్యె నీదు అక్షరావేశ కవితాంతరిక్ష తంత్రి అమృత భావాంబరైక పద్యస్రవంతి. అని తెలంగాణ పోరాటయోధుడు, నవ్యకవితా శరధి దాశరధిని జె. బాపురెడ్డి ప్రస్తుతించారు కళ్యాణవీణ

కవులు, సాహిత్య ప్రియంభావుకులు తమ సంతానం పెళ్ళిళ్ళలో వధూవరులమీద పద్యాలు రాయించడం కూడ వుంది. ఇలా రాయించడం తప్పేమి కాదు. ఫ్యూడల్‌ సంస్కృతి అవశేషాలు అని ఈసడించుకోవడం సబబుకాదు ఇవి సాధారణంగా వధూవరులకు ఆశఈపూర్వక పద్యాలు. ఇందులో తప్పేముంది? వచనకవితలో కూడ చక్కగ అభినందించవచ్చు. అయితే మొక్కుబడిగ రాసినట్లుండక అందులో కవితాత్మకతను తీసుకొనిరావాలి. అది కవి ప్రతిభమీద ఆధారపడే అంశం. ప్రక్రియమీద ఆధారపడేది కాదు.

19-9-2000 న ప్రముఖ కవులు, చిత్ర నిర్మాత ఎమ్‌. ఎస్‌. రెడ్డి(మల్లెమాల) దౌహిత్రి స్మితకు వెంకట్రాంకు జరిగిన పెళ్ళి సందర్భంగా పదముగ్గురు కవులు పద్యోపహారాల నందించి ఆశీర్వదించారు.

గగనము చంద్రికల్‌ గురియుగాక! వసంతము వచ్చి కోకిలల్‌

సుగళము లెత్తి దీవెనలు సొంపుగ గొనము సేయుగాక, మీ

యుగళము, ప్రేమపూర్ణ మధురోహలలో పులకించుగాక! ము

జగములు మెచ్చ మీ బ్రతుకు సాగుత! నిత్యజయప్రదమ్ము గన్‌ (పుట. 9) జ్జ బి థ్‌ సై

అని గుంటూరు శేషేంద్రశర్మ ఆశీర్వదించారు.

వాగరంబుల వోలె, దివ్య కవితా ద్వెతానుసంధాన సం

నే కు యోగంబున్‌ వహియించి చంద్రమధుర జ్యోత్సాను బంధోన్నతిన్‌ మీ గార్జస్థ్రము పువ్వుతొవి యగుతన్‌ శృంగార పల్యంకికా రాగత్రీకరమై పరోపకృతిలో రంజిల్లుగాతన్‌ సదా॥ ఆశ్రమాలలో గృహస్థాశ్రమము మిన్న యన్న భారతమ్ము అర్ధమెరిగి మహిత ధర్మబద్ధ మార్గాను వర్తులై మనుడు! బ్రతుకు పూలవనముగాగ!!

క పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం త

భారతదేశ మందున వివాహ మహోత్సవమన్న, ధర్మదీ క్షారమణీయ దర్శనము, శాంతికి దాంతికి తావలమ్ము శ్రీ శారదయుక్త సమష్టి విశాల విలాసము కుపష్పవోయు శో పట 10) భారసమాధురీ ముఖ సభాస్టలి దంపతికిన్‌ ప్రవేశమౌ. (పుట. ద అని నండూరి రామకృష్ణమాచార్య గృహస్థాశ్రమ ప్రాశస్త్యాన్ని పావిత్ర్యాన్ని కళ్యాణ వేదికమీద పద్యాత్మకంగా వివరిస్తే వధూవరులతో పాటు వచ్చిన అతిధులందరిలోను ఒక సద్భా చిగురిస్తుందనడంలో, ఒక సంస్కారాన్ని ప్రబుద్ధం చేస్తుందనడంలో ఎట్టి అతిశయోక్తి లేదు. విన్నా వినకపోయినా ఒక మంచిమాట పలకడంలో లాభం కనిపించకపోయినా నష్టం మాత్రం ఉండదుకదా! ఒకరు చంద్రునివోలె, ఒకరు చంద్రికవోలె 'బ్రతుకెల్ల ఒక శరద్రాత్రి వోలె ఒకరు పువ్వును వోలె, ఒకరు తావిని వోలె 'బ్రతుకెల్ల ఉద్యాన వాటి వోలె ఒకరు భాషను వోలె, ఒకరు భావము వోలె బ్రతుకెల్ల మధుర కావ్యమ్ము వోలె ఒకరు రాగము వోలె, ఒకరు తాళము వోలె బ్రతుకెల్ల కమ్మని పాట వోలె ముగ్ధమోహన సౌందర్యమూర్తులగుచు కష్టసుఖముల రెండింట కలిసిమెలసి అతులితానంద పారవశ్యమునదేలి జన్మ చరితార్ధ మగునట్లు సాగిపొండు. (పుట. 20) అని నాగభైరవ కోటేశ్వరరాన సార్ధకంగా ఆశీస్సులందించారు చంద్రుడు-చంద్రిక; పువు-కావి, భాష-భావం, రాగం-తాళం ఎప్పుడు విడదీయరానివి. వాటితో పోలిక చెప్పి భార్యా భర్ష సంబంధం అవిభాజ్యం కనుక ఆ నూత్న దంపతులు కూడ వియోగమన్నది తెలియకుండ సుఖసంతోషాలతో గదప్రాలన్సి శుభాశంసనం, పాణిగ్రహణమన్న పరిణయమన్నను లగ్నము, పెండ్లి, కళ్యాణమన్న భౌతిక దేహాను బంధమౌటై కాదు ఆత్మానుషంగ యజ్ఞామృత్రమ్స ప్రణయ కలాప జీవన హేలయే కాదు ప్రణవ యోగస్థతత్త్యానుభూత్రి పథ కె.వి. రమణాచారి

సంతానదాయక సంసారమే కాదు ముక్తిదాయక శక్తిమూలధనము ధర్మ సూత్రైక వేదశాస్త్ర ప్రమాణ బద్ధమైనట్టి ఈ మీ వివాహ క్రతువు జన్మ జన్మల సత్కృతి జాతకమ్ము అని జె. బాపురెడ్డి సంభావించారు. స్మిత తల్లిదండ్రులు భార్గవి, రవీంద్రల వివాహం 27-4-1975 న మద్రాసులో జరిగింది అప్పుడు అనాటి కవివరేణ్యులు ఆశీరక్షతలు కురిపించారు. పద్య'ప్రసూన మాలలతో వధూవరులను అలంకరించారు మల్లెమాల గారు కవి కావడం వల్ల ఈ సంస్కారం దీపించిందనడంలో అతిశయోక్తి లేదు పుట్టపర్తి, దేవులపల్లి, శ్రీశ్రీ, కరుణశ్రీ, ఆత్రేయ, ఆరుద్ర, న ట్ట శేషేంద్ర, సినారె, దాశరధి లాంటి మహాకవులు పద్యాలు రచించారు. ఎవ్వరికొ జెప్పినట్లు మీ యిర్వురకును ఇష్టములు, నియమమ్ములు జెప్పవలెనె శిష్టవంశమ్మె సర్వమ్ము జెప్పగలదు హవ్యవహు సాక్షి గాగ దీర్చాయురస్తు (పుట.40) అంటూ పుట్టపర్తి నారాయణచార్యుల వారు సంస్కృతాంధ్రాలలో ఆశీర్వదించారు. 1975 లో తల్లి(భార్గవి) పెళ్ళి సందర్భంలో రాయబడిన పద్యాల మాలిక బిడ్డ(స్మిత) పెళ్ళి సన్నివేశంలో 2000 లో రావడం విచిత్రమైన సందర్భం. ప్రచురణ కర్తలన్నట్లు “అనాటి వీణ ఈనాటి 'వాణి' జతకలవడం ఒక అపూర్వ సంగమం”. ఈ పాతికేళ్ళ ప్రస్థానంలో రెండు తరాల కల్యాణవైభవానికి అక్షరసాక్ష్యమే ఈ కావ్య కుసుమం. కె. ఆర్‌. నారాయణన్‌ కె.ఆర్‌. నారాయణన్‌ గారు 25 జులై 1997న భారత రాష్ట్రపతి పీరాన్ని అలంకరించిన శుభవేళను పురస్కరించుకొని ఆచార్య ఫణీంద్ర అభినందన పద్యాలను సమర్పించారు దళితుండొక్కని చేసి రాష్ట్రపతి, ఆదర్శమ్మునే చాటగన్‌ మిళితంబయ్యె సమస్త పక్షములహో! మేల్ళూరు దేశానికిన్‌! కులతత్వమ్ము నశించి, హానికరమే కొట్లాటలే మాయమౌ కులరాహిత్య సమాజ సాధనమునే కోరుకో ప్రజా కోటియున్‌. 175 పద్యకవిత్వం * వస్తువైవిధ్యం

సీలో కంటిమి జ్ఞాన సాగరమునే నిండార పొంగారుచున్‌ నీలో కంటిమి నమ్రభాషణమునే నిండైన రూపమ్ములో నీలో కంటిమి “గాంధి తత్త్వ గుణమే నిత్యానుసంధానమై కేలన్‌ మోద్చి నమస్మరింతుమయ! శ్రీ కే.ఆరు. నారాయణన్‌! అట్టడుగు వర్గమందున పుట్టిన నదియేమి? నీవు పొందితి కీర్తిన్‌ ఎట్టి పదవిలో నుండిన మెట్టిన దేశమైన 'మేధావియటన్‌ హరిజనుడెవ్వడేని సరె! అర్హత, దక్షతలుండి, రీవిగా భరత వసుంధరాధిపతి పట్టము గట్టిననాడు, దేశమే సురవర లోకమై వరలు - చూడగ నెంతు నటన్న గాంధికిన్‌ చిర సమయంపు స్వప్నమిది - చేసితి సత్యము నీవు నేటికిన్‌! భరతభూమి స్వపరిపాలనమ్మును పొంది ఏబదేండ్లు నిండె : ఇట్టి శుభ క ర సమయాన దేశ ప్రధమ పౌరుండవై వెలసినావు - నీకు విజయమోయి. (పద్యప్రసూనాలు, పుట. 60) బేతవోలు రామబ్రహ్మం మధుర వచోరస మధువు లందింపగా శోతృభ్ళంగంబు లుఖ్టూత లూగ సమయ విస్ఫూర్తిని చతురోక్తి దీధ్ధితిన్‌ సభ్యసరోజముల్‌ సంతసిల్ల, భావాంబర విహార పరవశ చిత్తమై (పేక్షక విహంగాళి ప్రియమునంద సురసజ్ఞ ఫణికోటి శిరములూప సత్సభా నిర్వహణ చణా! సత్మవీంద్ర గుణవిగణ్య! రామబ్రహ్మ గురువరేణ్య! నీ ను ట్రతిభ వైజయంతియై నింగినెగర... (వ్రసివాడు పసిమొగ్గలు, పుట.54) 176 కెవి రమణాచారి

అని ఆచార్య బేతవోలు రామబ్రహ్మం పద్యకవితా ప్రీతిని అవధానసభా నిర్వహణ రీతిని, సరస ఉపన్యాస ఫణితిని; ప్రతిభావిస్సూర్తిని, పాండిత్య వైభవాన్ని ఎస్‌.వి.రాఘవేంద్రరావు (ప్రస్తుతించారు. 25, సెప్టెంబరు 1995న బేతవోలు వారు ప్రతిభావైజయంతి పురస్కారాన్ని అందుకొన్న శుభతరుణంలో రావువేంద్రరావు అభినందించి స్వీయ నంస్కారాన్ని ప్రకటించుకొన్నారు. శ్రీ రాఘవేంద్ర రావు రచించిన వసివాడు, పసిమొగ్గలు(1999) కవితా సంకలనంలో శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, వీరేశలింగం, గరికిపాటి నరసింహరావు, ఇందిరాగాంధి, సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణ చలనచిత్ర హాస్య నటులు రాజబాబు, మహాత్మాగాంధి, శ్రీనాథుడు, విశ్వనాథ ఇంకా సమకాలీన రాజమహేంద్ర పండితలోకాన్ని స్తుతించిన పద్యాలున్నాయి. జొన్నలగడ్డ మృత్యుంజయరావు మహాపండితులు. నన్నెచోడుని కుమారసంభవానికి వ్యాఖ్యానం రాశారు. వారు “కచ్చపి" పేరుతో 1998లో ప్రకటించిన సంకలనంలో పండితుల వదాన్యుల సహృదయాభివందనలు చూడవచ్చు. కాటూరి వెంకటేశ్వర రావు, శ్రీపాదకృష్ణమూర్తి శాస్త్రి, మధునాపంతుల సత్యనారాయణశాస్త్రి, యస్వీ జోగారావు, చిన్నయసూరి, చెటువు సత్యనారాయణ శౌస్తి, సి.నారాయణరెడ్డి లాంటి కవులు, దువ్వూరి వెంకటరమణశాస్త్రి, ఇందిరాగాంధి, పుష్కరాలు, సంగీతవిద్వాంసులు, అవధానులు, రాజమహేంద్ర ప్రముఖులను హరిదాసులను మృత్యుంజయరావు ప్రస్తుతించారు. విశ్వనాథ సత్యనారాయణ తెలుగు సాహిత్యాకాశంలో ధ్రువతారలుగా వెలుగొందిన ప్రముఖ కవుల శతజయంతులు 1991-2000 మధ్య అనేకం వచ్చాయి. రాయప్రోలు, విశ్వనాథ, జూషువా, సురవరం ప్రతాపరెడ్డి దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి మొదలైనవారంతా శతవసంతమూర్తులై వెలుగొందుతున్నారు. పత్రికలు గాలిస్తే వీరిని స్తుతించిన పద్యాలెన్నో దొరికే అవకాశముంది. కాని అవి ఒక పుస్తక రూపంలో వచ్చినవి కాకపోవడం వల్ల సులువుగా అందుబాటులో ఉండక పోవడం సహజం. కవిసమ్రాట్‌ విశ్వనాథ వారి శతజయంతి సందర్భంగా యువభారతి సొహితీసాంస్కృతిక సంస్థ 1994 సెప్టెంబర్‌ 4 నుండి 1995 సెప్టెంబర్‌ దాక ప్రతినెల విశ్వనాథ సాహిత్య సమాలోచన సదస్సులు నిర్వహించారు ఆచార్య జి.వి.సుబ్రహ్మణ్యం. ఈ సభలను పూనికతో నిర్వహంచడమేగాక ఉపన్యాసాలన్నింటిని పుస్తకరూపంలో కూడ తీసుకొనివచ్చారు. ప్రతినెల ఒక పండితుని ఉపన్యాసం, ఒక యువపండికుని ఉపన్యాసం, ఒక కవి కవితాత్మక నీరాజనం ఏర్పాటుచేశారు. ఆ విధంగా 14 మంది కవులు విశ్వనాథకు సమర్పించిన కవితాత్మక నీరాజనాలను విశ్వనాథ సాహిత్య సమాలోచనం (1995) లో ప్రచురించారు. ప 77 పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం

జె బాపురెడ్డి, ఉత్పల సత్యనారాయణ, యస్‌.టి.జ్ఞానానందకవి, ఉందేల ము బాష్టు' స్త న 1 రెడ్డి ఆచార్య తిరుమల, కనుములూరి వెంకటశివయ్య, మాడ్గుల నాగఫణి న స్త క క్‌ వితాప్రసాద్‌, సుధీంద్ర ప్రహ్లాద, బి.సుబ లి 9 చితుల హనుమచ్చాస్తి, రాళ్ళబండి క ను లయూదిత వేంకటరావు టం శ్రీనివాసాచార్యులు మొ దిగ్గంతులైన కవులు విశ్వనాధ ప్రస్తుతించినవారు. ఏ ప్రక్రియ చేపట్టిన ఆ పక్రియలోన సిద్ధహస్తుడనౌటన్‌ నీ ప్రాభవము ప్రభావము ధీ ప్రజ్ఞోపజ్జ తెలుగు తేజంబయ్యెన్‌ దేహాత్మల వలెనీస త్సాహిత్యము భాష - భావ సంయోజన స మ్మోహకమౌ! అక్షర వీ జాహంసక విశ్వనాధ నారాయణమై (విశ్వనాధ సాహితీ సమాలోచనము, పుట, 37) అని జె. బాపురెడ్డి, పద్యమ్ము వ్రాసెనా భావగాంభీర్య వి స్ఫూర్తితో నవరసంబులు సృజించు గేయమ్ము వ్రాసెనా, కిన్నెరసానియై తరగల నురగల పరుగు లెత్తు నవలలు వ్రాసెనా; నవకల్చనా చమ త్శృతులు సృష్టించి గిల్లింత పెట్టు కధలు రచించెనా; కమనీయ సంఘ జీ వన చిత్ర దృశ్యాల్సు క్రన్సుల గట్టు కలము చేబూని, తెలుగ వాజ్మయ వధ్లూట్రి శిరము పై, వేయిపడగల వర వినూత్న మణేికిరీటమ్ము మల్రిచ్రి మాన్య సుకవి విశ్వసాహిత్య నాధుడు “విశ్వనాధ (పుట 38) అని ఉందేల మాలకొండారెడ్డి విశ్వనాధవారిక్రి జోహార్స లర్చించారు. కవియన నీవెగా, క్ర్య్యల కాంతి కిరీట స్వరాట్టు వీవె మా నవతర కావ్య ద్రీద్ధిన్రిక్రి నాణ్యత పంచిన కావ్యభాస్మరా 178 కె వి. రమణాచారి

కవనము ఆత్మద్రష్టము, ప్రకాశము పెంచునటంచు, భారతీ రవమును నీదు కావ్యముల రంజిల జేసితి విశ్వనాధరో ఒకచో చందురు బోలియుండు నొకచో నుష్టాతపజ్వాలతో ఒకచో శర్మర క్షీర భాండమొకచో నుత్మృష్ట గంగోదకం బొకచో మెత్తని దూదిపింజ లొకచో నోరూరు ఐస్కీము, పో లిక సమ్రాట్టు కవిత్వమొక పరగుగా లీలా విశేషంబుగాన్‌ (విశ్వనాధ సాహితీ సమాలోచనం పుట, 896) అని విశ్వనాధ సన్నిహిత శిష్యులలో ఒకరైన దైవజ్ఞశిరోమణి, దేవీ ఉపాసకులు, కీ॥శే॥ మవాకాళి వెంకటరావు 6 ఆగస్టు 1985 జరిగిన విశ్వనాధ సంస్మరణ సభలో పైపద్యాలు చదివి గురుభక్తిని ప్రకటించుకొన్నారు దీనిలో విశ్వనాధ ఏదో తన కలవ్యాటైన ఒక ప్రత్యేకమైన “బాణి కి, శైలికి కట్టుబడకుండా సన్నివేశోచితమైన రససమంచితమైన రితిలో పరస్పరం భిన్నమైన రితిలో రాయగలిగిన సామర్ధ్యం కలిగిన వారని మహాకవి వెంకటరావు ప్రస్తుతించారు. వెన్నెల రీతిగా, వేడిగొడ్పుల రీతిగా రాయగలడు. చెక్కెర పానకం గాను పవిత్ర గంగాజలం రీతిగాను విశ్వనాధ కవిత ఉండగలదనడం సాధారణాంశమే. కాని మహాకాళి వెంకటరావు “నోరూరు ఐస్కీము'లో విశ్వనాధ కవిత్వాన్ని అభివర్ణించడంలో వినూత్నత గోచరిస్తుంది ఇలా ఎందరెందరో మహానుభావులను ఈ దశకంలో కవులు ప్రస్తుతించి తమ సంస్కారాన్ని వెల్లడించారు ఈ శీర్షిక కూడ ఉందని చెప్పడమే ఇక్కడ పరమార్ధం. ఇదే పూర్తి గ్రంధం కాదు. “పద్యంలో సహృదయాభివందనం' అని ప్రత్యేక పరిశోధన గ్రంధం రాసుకొనేటంత అవకాశం ఉంది. కాకుంటే సేకరించుకొనే ఓపిక ఉండాలి అంతే న ప 709 పద్యకవిత్వం . వస్తువైవిధ్యం శే

2. ప్యృతి కవిత (1180) ఈ దశాబ్దంలో ఇష్టజనవియోగభలితమైన స్మృతికవిత్వం కూడ సముచితంగా వెలువడిందని చెప్పడానికి ఎన్నో దృష్టాంతాలు ఉన్నాయి. కరుణశ్రీ జంధ్యాల పాపయ్యశాస్త్రి నిర్యాణం పట్ల కవులు సమర్పించిన అక్షర నీరాజనాలు ఎంతో ఉదాత్తంగా కొనసాగాయి. పాపయ్యశాస్త్రి కుమారులు డా॥ జంధ్యాల జయశంకర బాపూజీ ఆ స్మృతి కవితలను 'విశ్వకరుణు పేరుతో ఒక సంకలనంగా (ప్రకటించారు. విజయశ్రీ, ఉదయశ్రీ, కరుణశ్రీ కావ్యాలతో; పుష్పవిలాపం, కుంతీకుమారి లాంటి ఖండికలతో తెలుగు వారి హృదయాలను దోచుకున్న మహాకవి జంధ్యాల పాపయ్యశాస్ట్రి 1992 జూన్‌ 21 న అస్తమించారు. పూవుల గుండెలే ప్రిదిలి బోరున నేడ్చుచునుండ నక్కటా దేవుని జాతి గుండెకును దీనుల గాధలు దెల్పబోయెనో భావ సుధాకరుండు నున పాపయ్యశాస్త్రి మిగిల్చీ ధారుణిన్‌ భావుక భావ్యమాన రస బంధుర సుందర కావ్య చంద్రికన్‌ (విశ్వకరుణ పుట. 58) అసి ది.యయన్‌. డిక్షిక్‌ దివిజనాధుండు తీయని తెనుగుజుంటి పలుకు నుడికారములను నీ వలన తెలిసి యలఘు గీర్వాణమును వీడి తెలుగు మీర గ్రాలు గావుత మిక నుండి కవివదేణ్య ఆంధ్ర సాహిత్య దివ్యారామ వానంత పుంస్మోకిల గళంబు మూతబడిళయు తెలుగు భారతి కంరవిలసిత రత్మహా రము నుండి మణిపూస కారిపోయి ముడు శద్ది దేవతాంగద మంజు శింజాన వల్లీ విలాసంబు చెల్లి పోయె కరుణాంతరంగిత కమనీయ భావ సు ధొపగ గమనంబు లాగిపోయె 180 తె వి. రమణాచారి

దుఃఖహతమై దిక్కుతోచలేక (కుంగి కుందదొడంగె కైలింగభూమి అమృత మాద్వీక కవితాబామాలయుండు ఘనుడు పాపయ్యశాస్త్రి స్వర్ణంబు జేర తెలుగు నుడికారపు పసందు చిలుకరించి పారిజాతాల దోసిళ్ళ పట్టిపోసి పలుకు పలుకున పన్నీటి చలువ నించు నీకు కన్నీటి నివ్వాళులో కవీంద్ర (విశ్వకరుణ) అని మొవ్వ వృషాద్రిపతి అ(థ్రుతర్చణాలతో అంజలి ఘటించారు. ముదిగొండ మళ్లికార్హున శర్మ

వాణి వీణియ తంత్రి బలవంతముగ త్రెంపి

ముక్కలుగా చేసి పోసిరెవరో? పలుకుచేడియ తన ప్రతిబింబ మరసెడి

దర్పణ మ్మెవరొ విధ్వంస పజచె శారదాపాంగ వీక్షణ రంగవల్లీయ

తల్లిపై విషమును చల్లిరెవరో? తత కళాభారతీ తారుణ్య కారుణ్య

తటము నెవరొకొ చీకటుల నింపె? ఏమి ఆత్మీయతా బంధమేదో ఎటనొ ఖండితమ్మయ్యె, నేదో ప్రచండ శబ్ద ఘాతమై, పుడమి నశనిపొతమై, హ రాద్ధటనమై స్ఫురించె, నెడంద డిందె. నెలకొక్క మారైన కలియగ

కలకల స్వనముల చిలుకు వాడు రాగాలలో తేనెతీగలు సాగించి

హాయిగా పద్యము లనెడివాడు (లల్లువాడు) గళములోననె కాక కలములో కూడను,

సరళత్వమును పొందు పజిచువాడు, పద్యమ్ములన నొక్క పాపయ్య శాస్రివే

యంచు నిత్యము నాలపించువాడు పద్యకవిత్వం _ వస్తువైవిధ్యం 181

వాయు వేగాన తావచ్చి వాక్సుధాంశు

ధారలు గురిపి తత కళాభారతీ ల

సత్ర్రపంచ విపంచికా స్వరమధురిమ

సాదరమ్ముగ సవరించు సోదరుండు (సువర్ణ సౌరభం, పుట.48) అంటూ తిక్కన సోమయాజి తన మిత్రుని హరాన్మరణం పట్ల విలపించారు.

ఆ మిక్రుని పేరు ముదిగొండ మల్లికార్జున శర్మ. విజయవాడ, గుంటూరు ప్రాంతాలో 'ప్రదర్శింపబడే భువనవిజయం సభల్లో ధూర్జటి పాత్రలో కమ్మని పద్యాలు చదివి రక్తికట్టించేవా లో నిలువెల్ల కవితా హృదయుడైన కీర్తిశేషునికి పైలోకాల్లో కూడ ఆనందించదగిన తీరు అక్షరస్మృత్యంజలి ఘటించారు. పువ్వాడ తిక్కన సోమయాజి. మదర్‌ థెరీసా

ఈ మధ్యకాలంలో సేవాభావనకు ప్రతీకగా నిల్చిపోయిన మహామనీషి మదర్‌ధెరిసా. ఏదో దేశంలో పుట్టి కలకత్తాలో స్థిరపడి ఎందరి అర్తినో బాపి మదర్‌ ధెరిస్సా దేహత్యాగం చేసి 'పైలోకాలకు వెళ్ళినపుడు 1994 లో ఎస్‌.వి, రాఘవేంద్రరావు శద్ద్ధాంజలి ఘటించిన తీరు గమనిద్దాం.

మానవసేవయే మహిని మాధవ సేవ యటంచు చాటుచున్‌ మానవతా విహీన సహన క్రమశూన్యం జనావమానులౌ దీనుల కుష్పరోగుల విదీర్ణహృదంతరం తాననాథులన్‌ సానునయంబుగా నిమరి సాకు 'మదర్‌థెరిసా' గతించెనే ఎక్కడ పుట్టినావా కద! యిక్కడ మెట్టితి, నీత్యసేవలన్‌ దిక్కును మొక్కులేని కడు దీనుల నొక్కటం గూర్చి ప్రేమతో నక్కున జేర్చి సాంత్వనము నాదరమొప్పగ సాకి తల్లివై తెక్కడ బంధమో! యిపుడు దృష్ట విదూరులు భారత (ప్రజల్‌, బాధాసంతప్త హృదయ శోభన, తత్తాపహహరణశోధనలేన్సి సాధనములుగా, వరసుఖ సౌధంబులు పెక్కు కట్టజాలిక్రీ వమ్మ ధరనీన్రము సంచలించినద్రి బాధతప్తచిత్తమ్ముతో మన కేంగి తంచువిని, సేవామాూర్తి (ప్రేమాంబుధుల్‌ కరు గార హైనవాళి క్రికపై '"ధాంధకారావృతిన్‌ జావాహిని! 'విశ్వమాత' కొన్సుమ్తూ 'కన్నీబ్ర వీడ్మోలిదే! (పసివాడు, పసిమొగ్గలు, పుటలు.40) 182 కె.వి. రమణాచారి

కరుణ రసావిలంగా, సంస్మారభరితంగా రాఘవేంద్రరావు మదర్‌థెరీనాకు సమర్పించిన కన్నీటి వీడుకోలుఇది. పొడిచేటి వీరరాఘవాచార్యులు “అభినవ మొల్ల చక్రవర్తుల లక్ష్మీనరసమ్మ తమ తండ్రి నిర్యాణం వేళ పరితపిస్తూ 'అక్షరతర్చణం' పేరుతో స్మృతి కావ్యాన్ని ప్రకటించారు. కవయిత్రి తండ్రి శ్రీమాన్‌ పొడిచేటి వీరరాఘనాచార్యులు ఆగమశాస్త్ర పండితులు, భద్రాచలం దేవస్థానం ప్రధానఅర్చకులు. భక్త రామదాసుగారు తెచ్చిన అర్భక కుటుంబానికి చెందినవారు. అరవై సవత్సరాలు భద్రాద్రి రాముని కైంకర్యం చేసిన భక్తాగ్రణి. వేద విద్యావేత్త వేదవిద్యాప్రదాత. హృదయపాత్రలో అమృతాన్ని నింపుకొని పదిమందికి పంచిన (ప్రేమమూర్తి. తామరాకు మీద నీటిబొట్టు వలె సంసార జీవితాన్ని గడిపిన ఆత్మజ్ఞాని. ఆలయ సేవలకు జీవితాన్ని సమర్పించుకున్న పరమ భాగవత శిఖామణి తన జీవిత కాలంలో ఏనాడు ఎవరినీ నొప్పించని సాధుశీలుడు. నిత్య సహ(స్ర గాయత్రీ జపతత్పరుడు. నిత్యానుష్థాన నియమదృఢవ్రతుడు. నిరాడంబరుడు అని తండ్రిగారిని గురించి కవయిత్రి తెలిపారు. ఎవ్వాని నట్టింట యినకుల తిలకుండ నీలమేఘ ప్రభాజాల మొలుకు ఎవ్వాని యాదర్శ మెల్ల దేశికులకు మార్గదర్శకముగా మహివెలుంగు ఎవ్వాని గృహమేధ మిహపర సౌఖ్యాల జననీ జనకులను దనివితీర్చు ఎవ్వాని ధర్మంబు లేడేడు తరముల తరియింప జేయు నధ్వరము లటుల. అతడు లోక ప్రమోద మహా ప్రసాద శాంత శమ దమ నిఖిల వేదాంత సార చారు కళ్యాణ గుణగణ స్వాంతనుండు వీఠరరాఘవుం డతదసాధారణుండు. అని చక్రవర్తుల లక్ష్మీనరసమ్మ తమతండ్రి పావన హృదయానికి ఎవ్వని వాకిట నిభమద పంకంబు - రాజభూషణ రజోరాజి నడంగు నెవ్వాని చారిత్ర మెల్లలోకములకు - నొజ్జయై వినయంబు నెలమి గఅపు (విరాటపర్వం లైగం 1) పద్యకవిత్వం * వస్తువైవిధ్యం 18న

అనీ ధర్మరాజును తిక్కన చిత్రించిన ఉదాత్త ఫణితిలో చిత్రించి చెప్పకుండానే ధర్భర్ధాజుతొ దృష్టాంతాన్ని స్ఫురింపదేశారు. వీరరాఘవాచార్యుల వారు ఎనబైఐదేళ్ళ వయస్సు | కళ్ళు కాళ్ళు అన్నీ చక్కగా ఉండి ఆత్మబలధైర్య సంపదలతో శ్రీరాముని కొలువులో తరించారు. దివ్య ప్రబంధ పారాయణ చేస్తూ శాస్త్ర సందేహనివృత్తి చేశారు వీమల విశిష్టాద్యైతము రమణీయ పవిత్ర పాంచరాత్రాగమమున్‌ కమనీయమ్ముగ పుంభా వము దాల్చిన పరమభాగవత వరుడితదే. (అక్షరతర్పణము పుట.2) ఉపనయనాది మహోన్నత సంస్కారాల్లోను; యాజ్జీకవిద్యలో, ఆగమశాస్తాద్యంశాల్లో మేటిగా పేరొందిన ఆ మహనీయుడు అస్తమించాడు. నాన్నా! యేమితపంబు జేసితిమొ నాన్నాయంచు నోరార మే మెన్నో మారులు మిమ్ము బిల్చుటకునై యొన్నెన్ని జన్మల మా పున్నెమ్ముల్‌ ఫలియించెనో, మమతలే పూరోటలై పూయ న చ్చిన్నానంద విశేష భాగ్యమెపుడో సిద్ధించె మీ సన్నిధిన్‌. (పుట.7) ఏది మరొక్కసారి కనులెత్తి మమున్‌ మనసొర చూడగా రాదొ పరాకుసేయ నపరాధము లేమి యొనర్చినారమో యాదరముంచి విడుము భయానకమౌనము, మీకు కోపమే సాధువు లాగ్రహింతురె? తుషార కరుండనలమ్ము వీచునే. (పుట.?) ప్రతి దినమ్ము తిరువారాధన క్రమము మీ యుచ్చ్వాస నిశ్వాసమో యనంగ ఘణఘణ ఘంటికా ప్రణవధ్వని హృదయ స్పందనమై యనుక్షణము మయ యవనిజూనాధుని యభిషేక శుభవేళ యఖీల విశ్వాకృతి యాత్మ వెలయ ఘనరామ సార్వభౌముని 'ప్రభుత్య్వోత్సవ సేవ చిదానంద సిద్ధి యొసగ నిత్యపక్ష మాసోత్సవానేక దివ్య వత్సరోత్సవములును బ్రహ్మోత్సవములు అరువదేంధ్ల సామ్రాజ్య పట్టాభిషేక ముఠను నెరపినాడవు తండ్రి! పుణ్యనిధివి (పట 9) 184 కెవి రమణాచారి

ఓ మహితాత్మ! ఓ జనక! ఓ పరతత్త్వ రహస్యవేత్త! ఓ మామక జన్మదాత! మహిమాన్విత! ఓ సుగుణ ప్రపూత పే మామృతమాూర్తి ఓ హరిత సాన్వయ చంద్రమ! ఓ నితాంత ని ష్మామ మనస్వి యిదె గైకొను మక్షర తర్చణమ్ములన్‌. (పుట.11) అని శ్రీమతి లక్ష్మీనరసమ్మ పరమగంభీరంగా వారి పితృపాదులు పరమ పదస్థులయిన వేళ సమర్పించిన ఈ అక్షరతర్పణం నిజంగా అక్షరమైనదే. చాగంటి గోపాల కృష్ణమూర్తి కావ్యాన్ని రచించారు. పోచిరాజు శేషగిరిరావు చాగంటి గోపాలకృష్ణమూర్తి అక్కచెల్లెండ్ల సంతానం కాని వారిరువురి మధ్యనున్నది సాహితీబాంధవ్యం. పోచిరాజు వారికి కవితా రచనకు ప్రోత్సాహకుడు ఎన్నో సాహిత్య రహస్యాలను ఎరుకచేసిన విద్వాంసుడు. అలాంటి చాగంటి గోపాలకృష్ణమూర్తి 1-9-94న పరమపదం అలంకరించినపుడు స్మృత్యంజలిగా పోచిరాజు వారు రాసిన పద్యాలు చక్కని కవితా ప్రావీణ్యంతో విలసిల్లుతున్నాయి. వలచి వచ్చిన కవితకై వ్రాలినావు జీవితమ్మెల్ల ఎంతటి భావుకుడవొ! పాండితీ ప్రాభవమ్ముకై ప్రాణమొడ్డి భౌతిక సుఖమ్ములకు దూరమైతివేమి! కవితా శిల్చము చక్కనేర్చి కవితా గంధంబు మైపూతగా చవులూరించు మనస్వి చంద్రుని మనీషాయత్త చిత్తోన్నమత్‌ కవితా ధూర్వహ గర్భ నిర్భరవచః కల్లోలినీ వల్లభున్‌ భువనైకాద్భుత కల్పనా చతురు నాస్తన్‌ నేను కోల్పోయితిన్‌ నాలో రేగు తుఫాను గాలులవి, యేనాడైన శాంతిల్లునా! నాలో మండెడు నగ్నిక్రీలలవి యేనాడైన చల్లారునా! నాలో పొంగిన దుఃఖ వారి నిధు లేనాడైన యిట్టీంకునో! వ్యాలోలత్‌ సితపద్మ సన్నిభుడదవయ్యా! సాపొతీవర్ధనా! కంటిని సాహితీ రుచిర కాంతులు నీ కనుగ్రేవలందు నే వింటిని సత్మవిత్వ రసవీధి వచించెడి వాగ్విలానముర మ్‌ మంటలు రేపు చున్న యవి మానస మందున తద్చి సన ఒంటరి వాడనై నిలిచి యుంటిని కన్నుల నీరు గ్రుక్కు 185 పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం

పరమ సుకుమార భావుక పట్టభద్రు డవుగ దోచెదు పై పొరలందు నీవు ష్ట యోగివా! నిత్య ప్రసన్న రుచిర వయో గోపారకృష్ణమర్తి (కవితా విపంచి పుటలు. 75-76) పద్యరచనలో చేయితిరిగినతనం, భాషపై పట్టు తీవ్ర దుఃఖమగ్నత పోచిరాజు శేషిరిరాను కవితలో ప్రతిఫలిస్తుందనడం నిర్వివాదాంశం. రస స్పందన (గగ్రధన కౌశలం పోచిరాజువా సొత్తు. పాడేటి జాన్సన్‌ 'అమ్హ తమ మాతృమూర్తి నిర్యాణానికి పరితపిస్తూ పాదేటి జాన్సన్‌ రాసిన లఘుకృతి 'అమ్మ. 88 పద్యాల ఈ కృతిలో ప్రధమ భాగం “కన్నతల్లి ప్రేమగాంచినాను' మకుటంతో రాసింది నవ్వుచుండ నేను నవ్వను నాతల్లి యేడ్చుచుండ తల్లి యేడ్చు చుండు ఏమి చెప్పికొందు నేమిటి బంధమ్ము కన్నతల్లి ('ప్రేమగాంచినాను. (పుట 26) వయసు మీరు కొలది వద్దన్న పనిజేయు కోపగించుకొన్న కొంత యలుగు మరు నిముసములోన మరచిపోయెను తల్లి కన్నతల్లి ప్రేమగాంచినాను (పుట.35) అని మొదటిభాగం సాగుతుంది. ఏసు శిలువ వేయబడిన మూడవ రోజు పునరుత్ధానం చెందినారని క్రైస్తవుల నమ్మిక. అలా ఏసు తిరిగి వచ్చినరోజున చనిప్తోయిన వారంతా కూడ త్రిరిగివస్తారని వురాక్ర విశ్వాసం, ఆవిధంగా ఆరోజు చనిపోయిన తమ తల్లి కూడ్ర త్రిర్రిగ వస్తే బాగుంటుంతుందని ఆశ-- పూడ్చినాము నిన్ను పూద్చలేమే ప్రేమ హృదయమందు నీవు మెదలుచుండ పాతిపెట్టలేమ్సు పాత సంగత్తులెన్నా గుండెగోరి లోని గురుతులెన్నా వీల్చకన పర్నేటేహాభివక్తీకరణం సరళసుందరంగా స్వచ్చంగా గుండె కుదుళ్ళను జ 186 కె.వి రమణాచారి

౩. సంఘటనలు - స్పందనలు కవులు సున్నితహృదయులు. సమాజంలో జరుగుతున్న సంఘటనలకు త్వరగా స్పందించేగుణం వారి కుంటుంది. కొన్ని సంఘటనలు ఒకవ్యక్తికి, ఒక కుటుంబానికి పరిమితం కావచ్చు. కాసి మరికొన్ని సంఘటనల ప్రభావం యావత్‌ సమాజంపైన ఉంటాయి. విశాల సమాజానికి సంబంధించిన సంఘటనలు ఉంటాయి. 1991-2000 మధ్య జరిగిన సంఘటనల పట్ల పద్య వచన గేయకవులు సముచితంగా స్పందించారు. 2000 సం॥రంలో కంప్యూటర్‌లో తలెత్తిన 'వై2క' వైరస్‌ వల్ల కంప్యూటర్లు పనిచేయవనీ, కంపూటర్లలో ఉన్న సమాచారమంతా వ్యర్థమయిపోతుందని శాస్త్రవేత్తలు అమితంగా ఆందోళన చెందారు ఒరిస్సాలో వచ్చిన ఘోర తుఫాను ఎంతో మందిని బలి తీసుకుంది. కాకతీయరైలుబోగీలను దుండగులు దగ్ధంచేయగా అమాయకులు బలిఅయ్యారు. రైలుప్రమాదాలు జరిగాయి. నైనాసాహ్ని అనే యువతి ఘోరంగా హత్యకు గురయింది. వీటన్నింటిపైన స్పందించి పద్య కవులు కవితలు రాశారు. రామాయణ భారతాదులు తప్ప సమకాలీన సమాజం పద్యకవులకు పట్టదన్న భావనను పటాపంచలు చేశారు. సమకాలీన సంఘటనల పట్ల పద్య కవుల స్పందనను స్టాలీపులాకన్యాయంగా చూద్దాం వై25: శాస్త్ర సాంకేతిక రంగాల్లో అప్పుడప్పుడు కొన్ని ప్రమాదాలు తలెత్తుతుంటాయి. వాటికి

అమితంగా భయపడిపోవడం, బెంబేలు పడిపోవడం, పరిష్కారమార్గాల కోసం పరిపరివిధాల పరుగులు తీయడం అంతా మానవోచితమైన స్పందనయే. వై2ె అనే కంప్యూటర్‌ వైరస్‌ తలెత్తి కంప్యూటర్లలో నిక్షిప్తమైవున్న సర్వసమాచారాన్ని మింగేస్తుందన్న సంగతి ఈ దశాబ్దంలో అటు శాస్త్రవేత్తలను, ఇటు వినియోగదారులను హడలెత్తించింది. ఇప్పుడు మనవైజ్ఞానిక నాగరికత అంతా కంప్యూటర్‌ పరిజ్ఞానం మీద ఆధారపడి నడుస్తుంది. అటువంటప్పుడు కంప్యూటర్లు నిజంగా చతికిలబడితే కలిగే విలయం అసామాన్యమైంది. శాస్త్రవేత్తలు వై2కె నివారణ కోసం శక్తివంచన లేకుండ కృషిచేయడం ఒకవైపు సాగితే; ఆపేరు చెప్పి ప్రజలను హదలెత్తించి రకరకాలుగ వ్యాపారాలు చేసుకొనేవారు మరోవైపు బయలుదేరారు. నిరుద్యోగ భార యువకులెందరో స్వల్బ్పకాలిక కంప్యూటర్‌ శిక్షణ పొంది దాన్ని నివారించి ధనవంతులయ్యారు మహా సహస్రావధాని గరికిపాటి నరసింహరావు స్పందించిన తీరు ఎంత హృద్యంగా వుం చూడంది.

టాటా ఈ శతవత్సరమ్ములకు. ఆటాడించె నిన్నేళ్ళుగొ

సోటాపోటిగ శాస్త్రవేత్తలు శిరంబుల్‌ చీల్చి కన్గొన్న రం జ్ర

ప్యూటళ్లే ఇక రాజ్యమేలు నట! ఏమో ఏమి కానున్న! [౩

వైటూకె క్రిమి మ్రింగకున్న అదియే వైకుంఠ మీ జన్మ

18

పద్యకవిత్వం * వస్తువైవిధ్యం

ఖాళీ అయ్యెను రెండు చోట్లనుచు చంకల్‌ గుద్దుకొన్నారు కం గాళీ అయ్యెను నేడు చూడమెరికా గగ్గోలు పెట్టున్‌ గదా! మోళీల్‌ చేసిరి మాయ చేసిరి గదమ్మో! కొంపగుండమ్ముగా ఖాళీ అయ్యెను విత్తకోశములు మీ కంగారు బంగారు గాన్‌, బ్యాంకుల్‌ లెక్కలు తారుమారయినచో వడ్డీలు కట్టింపగా శంకాపంకము నందు మున్గునట - లక్షల్‌ దాచుకొన్నట్టివా రింకే మున్నది మూర్చపోదురట మీ ఎక్కౌంట్లు డిస్కౌంట్లుగా లంకా దాహము భాయమైనదట వేళాకోళమో నిక్యమో! రష్యా పతనానంతరం అమెరికా ఎదురులేనిదైంది. కానీ ఈ “వై2కె విపత్తుకు గగ్గోలుపడింది. బ్యాంకుల్లో లెక్కలు తారుమారయితే అర్ధిక లావాదేవీలకు సంబంధించిన సమస్యలను పరిష్కరించడం తలకు మించిన భారమవుతుంది. వ్యాపారాలొక్కటే కాదు. ఆసుపత్రుల నిర్వహణ మొదలుకొని, అణ్వాయుధాల తయారీ, ఉప(గ్రహాల సంచారం దాక కంప్యూటర్లమీద ఆధారపడవలసిందే. గుండెకోతను బడి ఎండిపోయిన రోగి కందించు ఊపిరు లాగునేమొ వ్యాపార సంస్థల వ్యవహారములు మున్గ తలలన్నియుం బట్టతలలె యౌనా గగనమ్మునందున (గ్రహచాలనమ్మున కేసూచనల్‌ లేక ఇలను పదునా అణ్వాయుధమ్ముల కదుపాజ్ఞలే లేక అన్నియు గూడి ఢాం మనునా ఏమ్నె! నేలపై గాలి నీర్చు కన్నీరు గూడ్ర వచ్చునో రాదొ శ్ర వింత వైరసమున అణువు మొదలుగ బ్రహ్మాండ మావరించు | ఆ ఈ భయాందోళనలు ఒక్తు పక్ష పీడిస్తుంటే ఇదే వారు కూడ బయలుదేరార్త' 8 “క్క పిడిస్తుంటే ఇదే అవకాశమని దీన్ని వ్యాపారం చేసుకొనే అణుయుద్ధ మూప్రాంచ్చి అన్నపానములక్రై థి సరక్షు ద్రాచెడి నట్టి స్వార్ధపరులు తి రవ్వంతైన భూతద్దమున చూపి రచన లమ్ము కొనెడి రాతగాళ్ళు 188 కెవి. రమణాచారి

వైటూకె ఓకేన? వైద్యమ్ము చేయనా

అని ధనమ్మును లాగు ఆసుపక్రు(లు) అంగవస్తాలపై ఆ ముద్రలే వేసి

అమ్ముకో జూచెడి అమిత లోభు(లు) అవతరించిరి కొత్తగా అవని యెల్ల ఆపదలు కూడ సంపద లట్లు మారు తిమ్మి బమ్మిని చేసెడి తెలివి యున్న కాని పనియేది ఈ కలికాలమందు.

“కాదేదీ వ్వాపారాని కనర్శం॥! అన్నట్లు కొంతమంది వ్యవహరించడాన్ని కలియుగ

మానవోచిత వ్యవహారంగా సరిపెట్టుకొందాం. ఏమౌనో మరి ఏమొ కాని మనవారీ గుట్టు కన్పెట్టి రెం దే మాసమ్ములు శిక్షణన్‌ బదసి ఉండేల్‌ దెబ్బతో స్టేట్స్‌లో దోమల్‌ వోలిక వ్యాప్తి చెందిరి నిరుద్యోగమ్మె యోగమ్ముగా శ్రీమత్తత్వము కుర్రకారును వరించెన్‌ దీని పుణ్యంబునన్‌. (బాష్పగుచ్చం, పుటలు. 89-41)

“వ2క ప్రమాదం వల్ల భారతీయ యువకులెందరో అమెరికా వెళ్ళి ధనార్జనం చేయడం గమనార్హం. ఇదీ ఒకందుకు మంచిదే అయింది.

“శ కవి సమకాలిక ప్రపంచ పరిస్థితుల పట్ల ఎంతటి అ(ప్రమత్తుడో తెలుస్తుంది. ఎంతటి జ్ఞానవంతుడో అర్ధమవుతుంది. అంతబాగా అర్ధమైనందువల్లనే దాన్ని అవలీలగా, యధాలాపంగా మాట్లాడుకున్నట్లుగా నుడికారపు సొంపు ఉట్టిపడేటట్టుగా పద్యాలు చెప్పాడు. ఈ కావ్యఖండికలో సీసపద్యాలను వాడుకున్నతీరు అక్కడి విషయ వైపుల్యానికి తగినట్లుగా వుంది.” అని ప్రముఖ విమర్శకులు చేకూరి రామారావు గారన్నది సత్యసమ్మతం. (నేటి మేటి పద్యకవి గరికిపాటి (పీఠిక) పుట 72.) జరిస్సా తుఫాను

ఒరిస్సాలో 1999 లో వచ్చిన తుఫాను హృదయవిదారకమైంది. ఎందరినో వ్రబలించింది చూస్తుండగానే ప్రశాంత ప్రకృతి బీభత్సంగా తయారయి ౭ిచ్చిపోయి వీరంగం చెసింది. న్ని

అణ్మీ జ చూసి గరికిపాటి నర్సింహరావు స్పందించినతీరు ప్రశంసనీయం. గంటకు మూడు వందలట గాలియ! కాళిక ఫాలకీలయా! | పంటలు చంటిపాపలు భవంతులు ఇంతులు ఎందుకింక ఏ 189 పద్యకవిత్వం . వస్తువైవిధ్యం

ర్కొంటలు? సర్వమేకముగ కొట్టుకపోయెను వెంటవెంట వె న్వెంటనె వెంటనె ప్రకృతి వీక్షణ మాక్షణ మాగ్రహింపగన్‌. అరెరే! కుళ్ళిన నీట తేలునది ఆహా! ఎవ్వరా జీవి? ఉ ర్వరపై నుండగ ఎట్టి భోగముల ఐశ్వర్యంబు లందేలెనో ధరలోనన్‌ సగముండి పోయినది ఎద్దా! మానవుడా! పర స్పర భేదమ్ములు క్రుంచివైచినది తూఫానెంత వేదాంతి యో! ఎందరు చచ్చిపోయిన రన ఎవ్వరు చెప్పగలరు? తిన్న రా బందులు చెప్పగావలె, కబంధుల చుట్టములైన ఈ ప్రజా బంధులు చెప్పగావలె, విపత్తులు గూడను సంపదల్‌ గదా కొంద రద్భష్టవంతులకు కూడనిదేమి ధనాశ గూడినన్‌. పద్యాన్ని అలవోకగా నడిపించడం భావనాత్మకంగా అలరించడం గరికిపాటి వారికి వెన్నతో పెట్టిన విద్య, ఆఖరికి పరిపాలకుల్లో నైతిక మూల్యాల లేమి కారణంగా తుఫాను వచ్చిందని కారణాన్ని చెప్పడం కవిలో పెల్లుబుకుతున్న ధార్మికాగ్రహానికి ప్రతిఫలనం. యోగ్యత లేని ఓటు నిడి ఉన్న ప్రభుత్వము కూల్చివేయు దౌ ర్భాగ్యులు ముఖ్యమంత్రులగు రాష్ట్రములందు తుఫాను గాక్ర సా భాగ్యము కల్లునా! ప్రకృతి పాపముల్‌ సహించునా! ప్రజా రోగ్యము భౌతికాంతరిక రూపము పాపము శాపమేయనిన్‌ (గోమాన్‌ గోఖండిక-పుట. 35-37) తి తన్నా పరాకాస్థక్షు తీసుకొనివెళ్ళడమే. రసోజ్జల భావసుధా ్రపూరిత వమ మంటు సళ్యత్నాన్ని కాదనుకొని ఒరిస్సాకు ముఖ్యమంత్రిగా వెళ్ళిన మాం కారణాలను సాక్షుగా చ్రూపి తగుదునమ్మా అని ఓటేస్సి కేంద్ర ప్రభుత్వం వడానికి హైత్తువైన అంశం ఈ పద్యంలో స్ఫుర్రిస్తుంద్రి. రైలుప్రమాదాలు గరిక్తి సింప న నమన చీ నరసింహరావు రైలుప్రమాదాలక్రు స్పందించి పద్యాలు రాసి సమకాలీన లకుస సంవ ను పరత్తందాడు. 0 యుటినలకు “ద్యకవిత పనికిరాదనే వారి గుండెల్లో రైళ్ళు వెన్మకు స్తా స వె న సు వృక్షములు వీర్మాల్సష్యల్ర్‌ పలుకంగ ల్రోక్టమ్వే ల క వుచున్నదని వింతగ నవ్యుచ్తునుండ ఎందరో 190 కెవి రమణాచారి

కున్కులు తీయుచుండ శతకోటి మహాశనిపాతమయ్యా! వో! తున్మలు తున్మలైరి పడతుల్స్‌ పసిపాపలు వీరసైనికుల్‌ తలలున్‌ చేతులు కాళ్ళు మొండెములు వందల్‌వేలు పోగయ్యె, అం కెలకేమున్నది! గారడీ కద! కురుక్షేత్రమ్ము 'గైసాలు' గా మలిజన్మంబును పొందినట్లు): యము డున్మాదంబునన్‌ రెచ్చిపో యి లులాయంబుగ మారిపోయి జనులన్‌ హింసించి ధ్వంసించెగా. రైలు ప్రమాదాలది దోషం కాదు. ఇన్నేళ్ళుగా రైల్వే వ్యవస్థ ఏర్పడి ఉన్నారైలు ప్రమాదాలు నివారించే ముందు జాగ్రత్త చర్యలు తీసుకొనే దూరదృష్టి లేకపోవడం, అనుభవాల నుండి గుణపాఠాలు నేర్చుకొనే ఇంగితజ్ఞానం లేకపోవడం ప్రత్యక్షంగా చూస్తూనే ఉన్నాం. దీనిని మనసులో తలపోసి గరికిపాటివారు ప్రభుత్వాన్ని ఎలా అభిశంసీస్తున్నారో చూడంది. ఒకరో ఇద్దరొ పెక్కురో కలిసి ఏవో కొండలన్‌ త్రవ్వీత ప్పక పట్టించెద రొక్క చిట్టెలుక; చావన్‌ లేక జీవించు వా రికి నష్టమ్ముగ సొమ్ములిచ్చెదరు; మార్చేలేని అశ్రద్ధకున్‌ వికటంబైన ప్రయాణ రక్షణకు రైల్వే బాధ్యతన్‌ పూనునే. ప్రతిసారి రైలు ప్రమాదాలకు విచారణ కమిటీలు వేయడం, ఎవరో ఒక చిన్నపాటి ఉద్యోగిని సస్పెండ్‌ చేయడం జరుగుతుంది. మూడు నెల్లు ముగిసేలోపున ఆ సస్పెండయిన ఉద్యోగి బదిలీమీద మరోప్రాంతంలో ఉద్యోగంలో చేరిపోతాడు, అందరూ మర్చిపోతారు. కొండను త్రవ్వి ఎలుకను పట్టిన చందాన ఏదో నష్టపరిహారం చెల్లిస్తారు. కాల్వల్‌ కట్టిన 'ప్రాణధారను సమీక్షల్‌ చేయుచున్నారు! సి గ్న్న ల్వెఫల్యము కారణంబగునె! సిగ్గా! వగ్గ! పల్మాడగొ రైల్వే మంత్రులు పీఠముల్‌ విడుట నేర్చా? లేక ఓదార్పులా నిల్వె కంపునుగొట్టు బద్ధకము దానిక పూడ్చిపెట్టన్వలెన్‌. మానవ తప్పిద' మృట ప్రమాద; మదే మరి తప్పుమాట, వి నూనవు లెంత మందికి ప్రమత్తత నేర్చిది ఏండ్లనుండి? మీ దానవకతైలి నమ్మదగ దైన అయోమయ మార్గమందునన్‌ సన ము కాక ఏ యానము చేయువారికి ప్రయాణ మగమ్య న్‌ నృమాట. అయోమయ అయోమయ మార్గం అంటే ఇనుపదారి అని అర్థం. అంటే రర 9 న్ను హక మార్గం అంటే దారితెన్ను తెలియని ప్రయాణం. అయోమ గ్‌ మరేమవుతుందనడం కవితొత్మక చమత్మారం. 191 పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం

నైనాసాహ్ని హత్యోదంతం ఈ దశాబ్దంలో జరిగిన దారుణమైన సంఘటనల్లో నైనాసాహ్ని హత్యోదంతం ఒకట. ఢిల్లీలో సుశీల్‌ కుమార్‌ అనే ఒకడు (వీడిపేరు 'సుశీలుడు' కావడం సృష్టివైచిత్రి!) తన ధర్మపత్ని నైనాసాహ్నిని ఘోరంగా హత్యచేశాడు. హత్యచేయడమేకాదు, ఆమె శవాన్ని ముక్కలు ముక్కలు చేసి తందూరి రొట్టెలు చేసే పొయ్యిలో వేసి ఉడికించాడట. ఈ సంఘటన దేశమంతటా ఉడికిపోయింది. బులుసు వెంకటేశ్వర్లు అనే పద్యకవి ఖిన్నుడైపోయాడు. ఆయన సున్నితమైన హృదయం తల్లడిల్లిపోయింది. ఘోరమ్మా! ఇది కానెకాదు వినగా ఘోరాతి ఘోరమ్ము డి ల్లీ రాజ్యమ్మున ముష్మరుం డసురకేళిన్‌ భార్యనేం జంపి - తం దూరీలో నుడికించెనంట - మతియుండో యుండకో _ రాక్షసా చారమ్ముల్‌ నడయాడు మానవ సమాజమ్మందురా! దీనినన్‌! ఆర్య ధరిత్రి యన్న యశమంతయు బుగ్గిని పోయునట్టి దు శృర్యలు ఘోర నాగరక శప్తములైం గనుపట్టు మంటలన్‌ భార్యల (వ్రేల్చు యాజకులు వర్థిలుచుండిరి శ్రీ సుళీలురైై దుర్యశమున్‌ ప్రసాదమిడు ధూర్తులు జాతికళంక మూర్తులై ఆతి విద్యావంతులైన వారే దేశంలో సున్నితత్త్వం మార్దవం కోల్పోయి మానవత్వం ఏమాత్రం లేకుండా అత్తి క్రూరంగా ఇలాంటి రాక్షస కృత్యాలు చేయడాన్ని జాతి ముక్తకంఠంతో ఖండించాలి. నిర్లిప్తత ఉదాసీనత జౌతి ప్రగతికి గొడ్డలి పెట్లు ఇలాంటి సంఘటనల్లో దోషులుగా బహిరంగంగా ముద్రపడ్డవారు సైతం “సాక్షులు” లేరన్న కారణంగా నిరోషులుగా బయటకు రావచ్చు. లేదా కోర్టు వాయిదాలతో దశాబ్దాలు గడిచ్చివిక్సి లాంఛనప్రాయమైన చిన్నపాటి శిక్షలతో బయటపడవచ్చు. బృల్పస్తు వెంకటేశ్వరులు ఎలా ప్రభ్రోద్రస వ 'ప్రబోధిస్తున్నారో గమనించండి. కనుపించవలె గాక క్రామ్స నేత్రప ద్మాంతరంబులను కోపాగ్నిర్రే వినిపించ వలెగాక్ర విభ్రమాస్బదమ్లు క్షా తాగళమ్మున సింహనాద విహృత్రి ఉదయించవలె గాక్ర ముదిత గుందెలలోన క్షమకు మాజుగ ప్రత్రీక్రా్యా వెలిగింపవలె గాక క్షల్రిక్తి చైతన్యమ్ము కాలాన పప్రాత్ర చీకట్ల దారి 1190 కె.వి. రమణాచారి

అఖిల జగతిని నిత్య దాస్యావతార పంకిలమ్మున దిగబడ్డ పడతి నేదు కూర్చ నలె రోదనల్‌ లేని క్రొత్త కూర్చు భారతమ్మున నూత్నష్ణ్రీ పర్వ రచన! అర్బన్‌ జూచిన నీ తనూదవాన దాహజ్వాలికా మాలికల్‌ అర్బన్‌ లోగక నైనసాహిని దిగంతాంతమ్ములన్‌ దేగి ఓ దార్బే లేని సమస్త శప్తవనితాంతశ్ళక్తి సంధానమై తీర్పె నిల్చునుగాక భారతమునన్‌ స్రీ శక్తికింధానమై (మువ్వ పుట. 7,8) సమకాలీన దుస్సంఘటనలకు 'పద్యకవిత' స్పందించడంలో వెనకబడలేదని చెప్పడానికి బులుసు వెంకటేశ్చర్లు నైనాసాహ్ని అచ్చమైన సాక్ష్యం. దినపత్రికల వార్తలు ప్రతిరోజు దినపత్రికలో చదివే వార్తల్లో బోస్నియా దాడులు - సోమాలియా ఆకలిచావులు

• ఇండియాలో నక్సల్స్‌ బాధలు మొ విధిగా ఉంటున్నాయి, వాటి పట్ల బులుసు వెంకటేశ్వర్లు ప్రతి స్పందించిన తీరు చూడండి. బోస్నియా పోరాటముల కాల్చులను పొంగు నెత్తురుటేళ్ల మునింగి లేచి అణుపాటవ పరీక్షలందుడికిన జపాొన్‌ ప్రజల నేత్రాప్రధారలను గ్రోలి సోమాలియా మాతృ శుష్క స్తనాగ్ర ర క్షపు జీర అధరదాగమున హత్తి దొంగ దెబ్బకు గుండె తూటులై పడిన “అ న్నల' వేడి రక్తధారలను దోగి తెగువ నూరేగుచున్నది పగలు రేయి పరమ హింసా రిరింసా స్వభావ జన్య చి నాశమెజుగని దారుల సంగనా (మువ్వ పుట. 46) రక్షపాన మహోగ్ర వార్తాపిశాచి శ సు వెంకటేశ్వర్లు గొరి కవితలను సమకాలీన సమాజ ప్రతిఫలనానికి నిదర్శనం నుడివినట్లు సంప్రదాయబద్ధంగా చెప్పుకోవచ్చు. ఆచార్య బేతవోలు రామభిపం సున్నితంగా అధ్యయనం చేయడం వల్ల చదువుకుని ఆధునిక సమాజాన్ని, సాహిత్యాన్ని 1938 పద్యకవిత్వం , వస్తువైవిధ్యం

స సంస్కారంలో, నుడికారంలో కనిపిస్తుంది. ఏ ఒక్కటీ స్వయం సంపూర్ణమూ, స్వయం నిర్జుష్ట కూడిన మేలు కలయిక వారి వాగ్యవనిక. కాకతీయ రైలు దహనం క 1991 నవంబరులో నక్సలైట్లు కాకతీయ రైలు బోగీలను దహనం చేశారు. అమాయగ ప్రాణులైన 48 మంది ప్రయాణికులు అకారణంగా బలయ్యారు. సిద్ధాంతాల న్‌ నకు అప్రయోజనకరంగా ప్రాణాలు తీయడం నక్సలైట్ల పైశాచికత్వానికి పరాకాష్ట ఈ సంఘట కలతచెందిన ఆచార్య కసిరెడ్డి వెంకటరెడ్డి అభిశంసించిన తీరు చూడండి. రేపటి బందుకై భయము కేపగ రైలును కాల్చనెంచి సం తాపము వీడి, సతృలము ధాత్రి జయమ్మిది యంచు పెట్రోలున్‌ తేపకు తేపకున్‌ చినికి తీట చెలంగగ పుల్లగీకి శ్రే లాపన చేసి పేదప్రజ ప్రాణము లగ్గిని కాల్చి క్రూరులై పాపము నేటి మాట పొరపాటున నోట ననంగలేక ఫ్ర స్థాపిత స్వార్ధచిత్తమున దారులు బట్టరి, స్రీలు పిల్లలున్‌ పోపున బడ్డ గింజలయిపోయిరి తిట్టిరి నక్సలైటులన్‌ మీదు బందులు పాడు మీరు పాడైపోన్సు మాప్రయాణము లాగి మాడినామ ఆ కాకతీయకే అగ్గి పెట్టెడు వేళ ప్రజలుండి రనియెడు భయము లేదా 'పాణమ్ము తీయుటే 'పాణమ్ము పోతురా నరహంతలార! దురంతలార! దుష్ట బుద్ధిని త్రిర్గు ధూర్తుల్రార్ర! మీరు కాలితే కాలండి! భారత్రీ్య్స జనత నెందుకు కాల్పుట జాల్మలారా! వార లెవ్వరో ఎచ్చట్లో వ్రీర్వర్చల్న రైలు డబ్బాలు అగ్గి గుండాలు ఆర్ష అగ్గిలోపల మిడతలు అయిరి ప్రజలు 194 కె.వి. రమణాచారి

ఆంధ్రదేశమ్మె అగ్గి గుండమ్ము అయితె అప్పుడీ జాతి నెవ్వరు ఆదుకొండ్రు (వైతన్యశ్రీ పుటలు. 35-36) కసిరెడ్డి వెంకటరెడ్డి సరళంగా వ్యావహారిక భాషకు సన్నిహితంగా విసంధులు పాటిస్తూ కాకతీయ రైలు దురంతాన్ని చిత్రించారు. ఇంతకు ఎందుకు రైలుబోగి దహనం చేశారంటే మరుసటిరోజు బందు కనుక ఆ బందు విజయవంతం కావడానికి ప్రజల్లో భయం సృష్టించాలని జవాబట, తర్వాత ఓ ఐదారునెలలకు కాకతీయ రైలుబోగి దహనం తప్పు అని ఓ నక్సలైట్‌ నాయకుడు అదవుల్లోంచి పంపిన చిన్న ప్రకటనను (ప్రచురించి పత్రికలు చేతులు దులుపుకున్నాయి. కాని వారి దుశ్చేష్ట వల్ల ప్రాణాలు కోల్పోయినవారు, కుటుంబ సభ్యుల గతేమిటి? ప్రాణాలు కోల్పోవడానికి వారు చేసిన నేరమేమిటి? ప్రాణాలు తీసిన వారికి శిక్షేమిటి? అనే ప్రశ్నలకు సమాధానాలుండవు మానవహక్కుల సంఘాలు, పౌరహక్కుల సంఘాలు మౌనంగా ఉందడమో, అతి సున్నితంగా తప్పని ఒక చిన్నపాటి ప్రకటన చేయడమో చేస్తాయి. అదే నక్సలైటు చనిపోతే ఈ సంఘాలు చేసే హంగామాకు అంతుండకపోవడం విచిత్రం, గమనార్హం బుద్ద విగ్రహపతనం నందమూరి తారక రామారావు గారు ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నకాలంలో ఎంతో

ముచ్చటపడి ఒక పెద్ద బుద్ధవిగ్రహాన్ని హైదరాబాదులోని హుస్సేన్‌సాగర్‌లో ప్రతిష్టించారు భువనగిరి సమీపంలోని రాయగిరిలో ఈ బృహద్‌ బుద్ధవిగ్రహాన్ని ఎంతో శ్రమకోర్చి శిల్పులు చెక్కారు. అంతే శ్రమతో హుస్సేన్‌సాగర్‌లో ప్రతిష్టించడానికి యత్నించారు. కాని అది నేలకు ఒరిగిపోయింది. ఇద్దరో ముగ్గురో ఇంజనీర్సు, కూలీలు దానికింద ప్రాణాలు కోల్పోయారు. ఈ సంఘటన ఆరోజుల్లో ఎంతో సంచలనాన్ని రేకెత్తించింది. పువ్వాడ తిక్కన సోమయాజి ఈ దారుణోదంతానికి చలించిపోయారు. తికృనసోమయాజి ప్రాఢపద్యకవులు, పరమభావుకులు కనుక వారి కవిత కూడ అదేస్థాయిలో జాలువారింది. నిరుపేదల బతుకులలో అలుముకున్న నిరాశను లొలగించలేక పట్టెడన్నం పెట్టలేక పైపై నగిషీలు చెక్కుతున్న కుహనా పాలకులను అభిశంసించదానికి బుద్ధుడు హుస్సేన్‌సాగర్‌లో పడినట్లు తిక్సనసోమయాజి ఉ్రేక్షించారు.

హుస్సేన్‌ సాగరవీచిక

'శ్రెస్సినదా ప్రాణికోటి హృత్స్వర తంత్రిన్‌

డస్సిన పేదల (బ్రతుకుల

ఉస్సురు పడలేక బుద్ధు దుదధింబడేనో

ఓయి గౌతమ! నీకెందుకోయి యింత

విగ్రహము! కోల్పడితివేల నిగ్రహము

ఈ పయోముఖ విషకుంభ సృష్టినొల్ల

కాగ్రహించి చేసితివె అత్మార్చణమ్ము? పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 195

కష్టజీవి మోయు బరువు కాసుకొదకు బుర్ధునైనను మరి పెను మొద్దునైన; ఎత్తలేనంత బండను నెత్తి నెత్సి తూలిపడి చచ్చె శిల క్రింద కూలి కూలి అలాంటి పొట్టకోసం మోయలేని బరువులు మోయడానికి ముందుకొచ్చి నేలకారిగిపోయిన కూబీల సమాధులమీద నేను నిలవను ఆ కూలీలనే నిలపండన్నట్లు బిర్దుడు ఒరిగిపోయాడట., పట్టేడన్నము బట్ట కొంపయును కూర్చి అదరించెడి వాదేలి కగును గాని తళుకు నగిషీ చెమక్కు గొడ్డకుల తోడ తేనెలందించి కడతేర్చ తేకువగునె? శిలను ఢీకొన్న శిరము విచ్చిన్నమైన చచ్చిలారక్షమాలిన్యతను గురించి తల పగులగొట్టు క్రొన్సెడ్రి శత్వమ్ము బలిసె మూఢమతి కాని చారాత్తి ముక్కయేమె! (సువర్జ సౌరభము, పుటలు. 4,4 తిక్కన సోమయాజి గాఢంగా గ్యఢ్ధంగా యోచించి చిసరికి తేల్చింది 'మూధమతి కాని దారాతి మక్కయే'నని, అంటే అది స్థాపించాలనుకొనే వావది చేవీలం (ప్రచారైకదృష్టి, పటాటోప్రమేసని భావించారన్నమ్రట, కార్గిల్‌ యుద్ధం 1991-2000 దశకం చివరలో భారతదేశంపై షాకిస్ట్రాన్‌ ద్రడ్షి యావద్భారతాన్ని ఊగంచింది. యుద్గోన్ముఖుల్ని చేసంది. బ్రా యావత్తు ఒక శ్రాట్రిపై నిలవ ఖండించింది. ఆవిర్భావం నుండి కాళ్ళీర్‌ను స్వాధీనపరుచుకోప్రాలన్సి వఫలయత్నాలు చేస్తూనే కంది ప్రాక్రిస్తాన క్షెర్రిత? అక్టోబర్‌ 22న ప్రప్రథమంగా మహ్మద్రాన్లీ సారథ్ధంభ్రో శర క్‌ న బూన్‌ జేన్నా సారథ్య్యంల్రో జ సర్‌పై దొడి జరిగింది. ర్యాత అయూబ్‌ఖ్రాన్‌ భుట్టోల కాలంలో ఫౌరత్‌పై దాడి జరిగంది ముషాగ్రఫ్స్‌ నేతృత్వంలో 1009 మేలో జమ్ము వాళ్మీర్‌క్స చెందిన కార్టిల్స్‌ టాస్‌, బిటిలీన్‌ 'ఫాంతాలను స్వాధీనం చేసుకోవడానిక్తి పాక్రిస్తున్‌ యత్శించింద్లి, బద్రి త్‌సక్తృ కెలపకుండానే సైన్వాదివ గ్‌ (ప్రభుత్వం మే, జులైలో జరిప ఎదురుద్రాడ్రిత్రో దాదాప్పు 40గ క్ష యం గమనార్హం. భ్ఞాగ్రత్ర 700 మంది పాకిస్ట్థెన్‌ స్టైనిక్సలు చేనిపోయార్సుట, ఆ ఫక్తల్ర ఇల భారతీర్వ సైనికులు సైనికుల సంఖ్య ఎప్పటికీ ట్రెక్‌ ప న న పకంలో చనిపోయిన గ్‌ ఖ్య కేగా జయటపదద్ను, మొత్తం దానికి అధత్త ఫ్రై స తేటపడదు. కాని మొత్తం మ్మ ఇరుదేశాల మధ్య విద్యేష్షాన శ రృయిందన్న సంగతి మ పజ్బరెల్లుత్సళ్ణ ఉంటుంది, 198 కెవి, రమణ్లాద్లా?

మేజర్‌ పద్మపాణి ఆచార్య, గోపయ్య, అహ్మదాలి, లెఫ్టినెంట్‌ నచికేత్‌ లాంటి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సిపాయిలు కూడ హతమయ్యారు. దీనిమీద తెలుగు కవులు సముచితంగా స్పందించారు. ఆచార్య ఫణీంద్ర 'విజయ' విక్రాంతి పేరిట దీర్చ వచనా కవితా సంకలనం వెలువరించారు. మరెందరివో వచన గేయ పద్యకవితలు వివిధ పత్రికల్లో వచ్చాయి. కొన్ని సంస్థలు సంకలనాలుగా కూడ ప్రకటించాయి. జాతీయ సాహిత్య పరిషత్‌ తరపున 1999లో ప్రచురితమైన 'కదన విజయం” పేరుతో కార్గిల్‌ కవితా సంహితను వెలువరించింది. దీనిలో జి.ఎం. రామశర్మ, జనమంచి విరలేశ్వర శర్మ పోతేదార్‌ కేశవాచార్య, బేతవోలు రామబ్రహ్మం, కసిరెడ్డి వెంకటపతిరెడ్డి, కమలశ్రీ, ఎన్‌.ఆర్‌.వెంకటేశం, గౌరీభట్ల శ్రీనాధ శర్మ, దొరవేటి, ములుగు అంజయ్య, వడిచెర్ల సత్యం, అమ్మన చంద్రారెడ్డి, డి.ఎ.ఎల్‌.ఎన్‌, మూర్తి, మదనాచారి, నిశాపతి, ఆచార్య సౌమిత్రి, శ్రీమతి పి.సరళ, అక్కిరాజు సుందరరామకృష్ణ, డా! కసిరెడ్డి వెంకటరెడ్డి మొదలైన వారు ఛందోబద్ధంగా భరతమాతృభక్తిని ప్రకటించారు. నాదగు భాగ్య 'రేఖిను క్షణ క్షణ రక్షణ పూర్ణ దీక్షమై నాదు జవాను జోదులు పణమ్ముగ బెట్టిరి వారి శక్తిమ న్మేదుర దేహ శైలముల నిస్తుల వృత్తి సహ్ర శీర్చులై నీదు దురంత మంతమగు నీచకృతీ! యిక పాకుదుర్శతీ ఏ సీమ నిత్య సాహిత్య లంకృతి కర్త భామహునకు జేసె బారసాల ఏసీమ ధ్వని కృతిన్‌ జేసిన అనంద వర్ధను గని జోలపాటబాడె ఏ సీమ వక్షోక్తి హృదయుడౌ కుంతక సరసునకున్‌ జేసి జాతకర్మ ఏ సీమ విద్వదాకృతులైన మమ్మటా ది రసజ్జమణులకు పురుడుపోసె అది అలంకారములకు పేరైన సీమ పుండుగా మార్చి పండిత మండితమును పండితుల పారద్రోలిన పాకు కుమతి అక్షర శతఘ్నులందు నీకౌను నిహతి. భారతీయ అలంకారాశాస్త్ర వికసనానికి మూలమైన కాశ్మీర్‌ నేడు విధర్మీయుల కాటపట్టయి శత్రువుల దాడికి గురవుతోంది. పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 197

సీమదాటిన యట్టిరిపులార! కపులార! మా ్రతాపాగ్నిని మరచినారొ! అక్రమమ్మున దూరు అరులార! పరులార! మా పరాక్రమ 'పృధ్వి మరచినారొ! మితిమీరిన నట్టి దుర్మతులార! హతులార! మో'త్రిశూలో' ద్యుతిన్‌ మరచినారొ! సరిహద్దు దాటు దుష్మరులార! ఖరులార! మాఫోర్సు బోఫోర్సు మరచినారొ! అణుమయాస్తాలు నావి, రావణుల మిమ్ము గీత దాటుచు కాళ్ళీరశీత సీత నపహరింప నుపేక్షింప వాపు మింక త్వద్దురాక్రమణమ్ములో పాకు కుంక. స్నేహము గోరి దూరము భజింపక చేసితి నే ప్రయాణమున్‌ వాహము బూని మత్సరమ భావ మెరుంగ వఖండమైన నా దేహమునిట్లు ఖండముగ ద్రళ్ళగ జేతువ! పాకుమూర్ధ! నీ 'ద్రోహములన్‌ క్షమింపనిక దుర్భర రౌద్ర శతఘ్ని గర్జనై (కదన విజయం పుట. 10,11) అని శతావధాని డా॥ జి.యం.రామశర్మ పాకిస్తాన్‌ దుశ్చేష్టను ఖండిస్తారు. పాక్‌ దురాక్రమణంచు ప్రపంచమందు నెల్ల దేశాల వారు గర్జించినారు పిలిచి క్లింటను గూడచెప్పిన, ఫరీపు రేఖ పాటింప నంగీకరించె, తుదకు దీక్షబూనుచు స్వేచ్చ సాధించుకొన్న మనకు నితరుల దాక్షిణమవసరంబె? భరత సింహంబు గర్జింప వణుకుగాదె పిల్ల దేశాలు గడగడ పిల్లుల వలె తన మాతృ దేశరక్షణ మొనరించెడు ఏక సూత్రమున దక్షుండై ఘన విజయంబులు సాధిం చిన ్రజ్ఞాన్వితుడు త్యాగశీలునికి నతుల్‌

తనువు నొసగిన మాతాపితరుల కన్న తనదు సౌభాగ్యలక్ష్మి అర్జాంగి కన్న కన్న బిడ్డలు బంధు వర్ణంబు కన్న మిన్నగా జూచు మాతృభూమిని సిపాయి (కదనవిజయం పుట.2) అని కార్గిల్‌ అమరవీరులకు డి.ఎ. ఎల్‌ఎన్‌. మూర్తి నివాళులర్పించారు. స్వాతంత్ర్య వధువు పారాణి యారకమున్నె తొలిసారి దందెత్తి తూలిపోయె చీనారణమ్మున సేన లించుక తూల దొరికె యదనని వచ్చి తోకముడిచె సిమ్ల ఒప్పందపు చేవ్రాలు చెరపుచు హిమ శిఖరుల మాజాహిదుల బనిచె బస్సు దౌత్యమ్మును పరిహసించెడి రీతి కార్దిలు నందొంటి కాలుదువ్వె ఇంతకదన కుతూహల స్వాంత కుటిల బుద్ధులను జూచి నవ్వెను బుద్ధుడెపుడు పట్టెను తుపాకి తా “పద్మపాణి యగు ధరణి సుస్థిర మొనరింప తన యహింస. (కదనవిజయం పుట. 100) అని వీరరసో(ద్రేకంగా నిశాపతి పాక్‌దురహంకారాన్ని దుశ్చేష్టను గర్సిస్తారు. స్వాతంత్ర్య స్వర్ణోత్సవాలు భారత స్వాతంత్ర్య స్వర్ణోత్సవాలు 1997లో పెద్దపెట్టున జరిగాయి. కవులు కలాలు రుళిపించారు. "కాకినాడ శ్రీనాథుడు ఎస్‌.టి.జ్ఞానానందకవి 'ధర్మాగ్రహం”(1988) పేరిట ప్రచురించిన కవితా సంకలనంలోని ధర్మాగ్రహం శీర్షిక భారత స్వాతంత్ర్య స్వర్ణోత్సవాల్లో సాధించాల్సిన ప్రగతిని గూర్చి హెచ్చరించింది. దౌర్దన్యమును 'ప్రజాధనము మెక్కిన ద్రోహిని ఉదడుగర యురశిక్ష పడిననాడు అవినీతి పనుల కాహ్వానించు నధికారి నర్షమౌ చెరసాల కంపునాడు మధువును మగువను మరగిన లుచ్చాకు కొరడాలతో బుద్ధి గరపునాడు పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 199

స్మాము హవాల డీజలు గూరొన్న చెడుగుల ఆస్తుల జస్తసేయునాడు. అప్పుడే స్వర్ణభారతి కయిదు పదుల హాయనాల పర్వాల మవాి దినాలు నాడుగాక! నేడేమిరా! నలుగుచున్న ఉమ్మలించిన క్షితికి స్వర్ణోత్సవాలు అంగుళమైన నేలకలదా? నవభారతి భూమిలోన నె న్నంగ విశుద్ధ వర్తనమునన్‌ నడయాడుట కింతయేని రా జ్యాంగపు శాసనాల తమ హస్తములందున నుంచుకొన్న వా రింగన చెప్పకే చెపును దేశము స్మాములలోన మునెడిన్‌, (ధర్మాగ్రహము 54,55) అని జ్ఞానానందకవి 8-8-97న రాసిన కవితలు సిగ్గున్వీడి జనాళి విత్తమును భోంచేస్తున్న స్మాముల చోరా[గ్రణులను అభిశంసించారు. ఈ కల్లోలాల కంతా పెనుభూకబ్టాదారులు, లంచగొండులు, గూండాలు రాజకీయనేతలే కారణమని జ్ఞానానందకవి భావిస్తూ “ఈ రౌడీయిజమంతరింపనిదె రాదెలాంటి సంస్కారమని ఖండితంగా చెప్తారు.” కనిపింపరాదిట తినతిండి లేనట్టి నిరుపేదవాని కన్నీటి బొట్టు వినిపింపరాదిట విశ్వమ్ము గర్జించు కుటిల చిత్తుని దగాకోరుపలుకు ధ్వనియింపరాదిట స్వార్ధమాశించిన స్తోత్ర పాఠకుని యపాత్రగీత తనియింపరాదిట ధర్మము నెదిరించు కపట భక్తుని క్షుదాగర్భ తలము కదలుచున్న ప్రగతి కల్యాణ దేవత నవ్య భారతమున నాట్యమాడి జరుగునే బదేండ్ల స్వర్ణోత్సవాలకు యుజ్జులంపు టూతమొసగుగాక! (ధర్మాగ్రహము పుట 57) మొదట జాతి అస్తవ్యస్తతకు కసిగా ధర్మాగ్రహం ప్రకటించినా తర్వాత 'స్వర్జోత్సవ వేళలో'ఆ ఆగ్రహాన్ని వీడి జ్ఞానానంద కవి వయోధర్మానుగుణంగా పెద్దరికాన్ని వహించి జాతి నాళీర్వచించారు. 200 కె.వి రమణాచారి

భారత స్వతంత్ర స్వర్గ్ణోత్సవాల వేళ 72 ఏళ్ళ పెద్దలు, ఉన్నత విద్యావంతులు అంతటి నరసింహం ఒక్కసారి భారతీయ ప్రగతిని అవలోకించి ప్రజలు భంగపడ్డారు అన్న స్టిరనిర్ణయానికి వచ్చారు. ఫ్యాక్టరీల్‌ కట్టినా (ప్రాజెక్టు కట్టినా నూటి కేబదిని కొట్టెేటివారు బంగళా కట్టినా బావిని త్రవ్వినా నూటి కర్వదిని కొట్టేటివారు ఏ రోడ్డు వేసినా, ఏ రిపేర్‌ చేసినా నూటి కెన్ఫదిని కొట్టేటివారు ఏ బ్రిడ్జి కట్టినా ఏ కాల్వ ్రవ్వినా అట్టనే కూలిపోగట్టువారు. అంత కంతకు లాభాలు అందుకున్న సిండికేటులుగా చేరి మొండి చేసి టెండరులపైన అధికమౌటెండరేసి ప్రభుత నొప్పించి ఒప్పించువారు వారు. ఇన్నిన్ని భూములు ఎట్లు వచ్చిన వంచు అడిగెడివారు లేరైరిగాన ఇన్ని పట్టణ ఆస్తులెట్లు వచ్చిన వంచు అడిగెడి వారు లేరైరిగాన ఇన్నిన్ని బంగళాలెట్లు వచ్చిన వంచు అదుగువారలె కరువైరి గాన ఇన్ని కారులు కుక్కలేల నీ కంచును అడుగు వారలె కనబదరుగాన దొరికినంతటి దానిని దొరికి నట్టు దోచుకొంచును మరి అంత దాచుకాంచు పల్లెలను పట్లణాలను (ప్రజలనెల్ల దోపిడీ చేయుదు ప్రజాద్రోహులకట అని అంతటి నరసింహం కేవలం రాజకీయనేతల మీద శాపనార్థాలు పెట్టి ఊరుకోలేదు. వారి నేమియు చేయగ లేరు ప్రజలు కారణము వారు వారిలో వారె గాన పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 201

బంధులో లేక కులములో వారెవారు ప్రతినిధుల కస్మదీయులౌ ప్రజలు వారు. (పద్యమంజరి పుట. 82-868) పాశర్లపూడి బ్లో బొట్లు భవనామ సం॥రం (1994 మార్చిలో ఆంధ్ర ప్రాంతంలో పాశర్లపూడి గ్రామంలో బ్లోజెటు సంభవించింది. (0.1.0) సంస్థ పెట్రోలు పంపు అంటుకొని విపరీతంగా మంటలు వచ్చి భయభ్రాంకుల్ని చేసింది. ఆ సంఘటనను స్మరిస్తూ యువనామ సం॥రానికి (1-4-1995) స్వాగతం పలికారు జ్ఞానానందకవి. పాశర్లపూడిలో భయదమౌ బ్లోబెటు జ్వలదగ్ని నాల్మలు సాచునాడు థఛవణపేయముగ ధారాపాతమున సాగు వేదఘోషణలు స్తంభించునాడు ఘన కోనసీమలో కనక సస్యమ్ములు మసియౌచు బుగ్గిగా మారునాడు భీతిల్లి యుసు రజ చేత గుప్పిట బట్టి సీమలో ప్రజలు శోషిల్లునాడు. నా వరాల తల్లి నాదు యశోవల్లి తెలుగు తల్లి యెంత నలిగిపోయె యూహలోన కూడ 'యువి నీకు తెలియదు నీకు సెప్ప వెలవ నేల నేను (ధర్మాగ్రహము పుట. 27) అనాటి బ్లోజబెటు మంటలు, ఎగిసిన హుతాశనకీలలను దూరదర్శన్‌లో వీక్షించి భయభ్రాంతులమ య్యాము. కాని అలాంటి సంఘటనలు నాలుగయిదు నెలల తర్వాత మరిచిపోతాము. దినపత్రికలన్ని కాలయవనిక వెనక్కి వెళ్ళిపోతాయి. ఎక్కడా రికార్డు ఉండదు. ఇలాగ విషయాత్మకంగా కాకుండా కవితాత్మకంగా అనుభూతి ప్రదంగా స్పందిస్తే ఆ సంఘటనలు మళ్ళీ, మళ్ళీ కళ్ళముందు కదలాడుతాయి. జ్ఞానానందకవి అక్షరాకృతి కల్పించిన అనాటి బ్లోబెటు మంటలు శ్రోతల కళ్ళముందు కదలాడుతున్నాయనడం నిర్వివాదాంశం.

ఈ సంవత్సరంలో జరిగిన అనేక సంఘటనల పట్ల పద్య కవులు సముచితంగా తమ స్పంధనలను పలికారు. ఏదో అంశంపై కవిత రాస్తూ కూడ ఆ సంఘటనలను ప్రస్తావించారు. గొంధీ, అంబేద్మర్‌ జయంతులు వర్థంతుల సందర్భంగాను కవులు రాసిన పద్యాలు లెక్కకు మిక్కిలిగా ఉన్నాయి.

202 కెవి. రమణాచారి

భారత ప్రధాని ఇందిరాగాంధి క్రూరంగా హత్యగావింపబడ్డాక రాజకీయాలంటేనే ఇష్టంలేని రాజీవ్‌గాంధి ప్రధానిగా పగ్గాలు చేపట్టవలసి వచ్చింది. రాజీవ్‌గాంధి స్వచ్చమైన పాలనను, వైజ్ఞానిక రంగాల పురోభివృద్ధిని అమితంగా ఆశించారు. పెరుంబూదూరులో ఎన్నికల సభలో ప్రసంగిస్తుండగా తమిళపులులు పంజావిసిరాయి. ఫలితంగా 1991 మే 21న రాజీవ్‌గాంధి అస్తమించారు కలలోగూడ ఊహించని ఈ దారుణ వార్త ప్రజలను కవులను ఎంతో విషాదంలో ముంచెత్తింది. ఇంత హృదయవిభీషణ మింత భయద మింత దౌర్జ్దన్యపూరితమింత ఛలవ పద్ధతిన ఉద్ధతన పసిపాప వంట్టి వాని రాజీవు చంపుట పాపచేష్ట ఇంత అందగాని ఇంత నెమ్మదివాని అంత మాటకారి అయిన వాని ఇందుగాని మరియు నెందేని కందుమే అందమైన కావ్యమందు తప్ప ఎంత సేపును చూచిన ఇంక ఇంక తనివిదీరక చూడనౌ తరుణుడతడు ఎంతసేపును విన్నను ఇంక ఇంక చవుల నిండెడి భాషణ చతురుడతడు. ఓసి దుష్టనిశాటి, హంతకి, త్వదీయోద([గ్ర బాంబూత్కటోచ్చా చ్చ్యాసోద్భూత మహాగ్నికీలలు దహింపన్‌ సర్వమున్‌ బూడిదై రాసుల్‌ గట్టిను, నీవు కాల్చినది మా రాజీవునా? గాదు, మా గ్రాసోవాస పురోవృద్ధి కర ముఖ్యాదర్శమున్‌ సర్వమున్‌ (పద్యమంజరి పుట. 46-48, 2000) అని అంతటి నరసింహం రాజీవుని అకాల దుర్మరణానికి అశ్రువులు రాల్బారు. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్య చరిత్ర నిర్మాత, సినీకవి, రచయిత, కవి ఆరుద్ర (జననం:31- 8-1925). 1998 లో స్వర్గస్టలయ్యారు.) అహరహం (శ్రమించి ఆంధ్ర సాహిత్యాన్ని నిత్యసత్యమైన నిధిగ మలచి అలసి సొమ్మసిల్లి ఆరుద్ర కవిరాజు చచ్చి బ్రతుకకోరి చనియి దివికి పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 2093

కవిత కొరకు నేను భువిని జన్మించి కలం పట్టినాడ క్రాంతి కొరకు అనిన అతని పలుకు అక్షరసత్యమై ఇలను శాశ్వతముగ నిలిచియుండు అని సహజ కవి ఎం.ఎస్‌.రెడ్డి మల్లెమాల ఆరుద్ర నిర్యాణం పట్ల విలపించారు. (కవిత కొరకు నేను భువిని జన్మించి అని అనడంలో ఒక అక్షరం ముద్రణలో లోపించింది. కవిత కొరకు నేను భువిని జన్మించితి అంటే సరిపోతుంది.) మూసీ జూన్‌, 1998, పుట. 19. శ్‌ 3 204 3౩.వి. రమణాచారి

4. విద్యారంగం “కవిశ్రీ' *కవికులాభరణ' బండ్లమూడి సత్యనారాయణ 1998 లో 'ఆచార్యదేవోభవ" పేరుతో రాసిన కావ్యంలో (ప్రస్తుతం అధ్యాపకుల స్థితి, విద్యార్థుల స్థితి, గురుశిష్య సంబంధ బాంధవ్యాలు వ్యంగ్యసుందరంగా వాస్తవికరీతిలో చిత్రితమయ్యాయి. కళాశాల అధ్యాపకులు పరీక్ష పత్రాలను దిద్దే విధానం ఎంత బాధ్యతా రాహిత్యంతో కూడి ఉంటుందో ఒక పద్యంలో బండ్లమూడి సత్యనారాయణ నర్జించారు. 'టిక్కులు పెట్టి దిద్దెదము - రీవిగ గంటకు నూరు పేపరుల్‌! టక్కరి 'వేల్యుయేషో నకటా! యని దీర్హము తీయబోకు, డీ “టిక్కులు” లేనిచో మము భరించుట శక్యమె డింభకాళి! యీ 'టిక్కులు' లేనిచో మము వరించునె! బోర్డును, యూనివర్సిటీ! ఒక “సబ్జెక్ట్‌ పేపరు' బదు లొక “సబ్జెక్ట్‌ పేప' రిత్తు రొక్కొక తరి; నే తికమకయు లేక వేయును చకచకగా దిద్ది యాయ జాలదు మదియున్‌. “టిక్కురత్న “టిక్కుదిక్కరి 'టిక్కుపం చాస్య” 'టిక్కు శరభ “సార్వభౌమ ఇట్టి బిరుదులుండు నెన్నెన్నియో మాకు! పిల్లవాండ్రు పెట్టు పేళ్ళుగాక! (పుట. 16) అని బంధ్లమూడి వారు వర్ణించిన దానిలోని వాస్తవం అధ్యాపకులందరి అనుభవంలో ఉన్నదే. జొత్త సినిమా" యటంచును గొంతమంది “టీ.విలో వచ్చునా క్రికెట్మేచి జూడ కొందరును, శిరోభారాన కొంతమంది పారిపోవగ శేషించు వారలింక నిత్య నిద్రాఖిముద్రిత నేశ్రులగుచు శఇెలబిసగుటకు సహకరించెదరు మాకున్‌. ఒక్క దినాన సమ్మె మరి యొక్క దినమ్మున 'బాయికాటు”; వే పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 205

రొక్కదినాన “బందు”, మరి యొక్కదినంబున కుందు; నింకవే రొక్కదినమ్ము పర్వదిన మొక్కటి గర్వ దినమ్ము మాకు! బల్‌ చిక్కులు వెట్టు నా సెలవు చేడియ నవ్వగ ఫక్కు ఫక్కునన్‌. (పుట. 397) ఇలా విద్యార్థుల స్థితిని వర్ణించారు. దీని గమ్యం ఇలానే ఉండాలని బోధించడం కాదు. ఈ దుస్థితి తీరి ఇంకా గొప్పగా మారాలని వ్యంగ్యరూపంలో కవిగారి ఆకాంక్ష క్రేజి చదువుల కోసము కేజ్‌ కగు పుస్తకాలె కేజీలయ్యెన్‌ కేజీ కయ్యే ఖర్చులు సేజ్‌ కంటెను అధికము వినరా సుమనా. (పుట. 14 డొనేషన్ల పేరిట పుస్తకాల పేరిట, డ్రస్సుల పేరిట కిండర్‌గార్జెన్‌లో ఎల్‌.కేజి చదివే వాన్స కయ్యే ఖర్చు తడిసి మోపెడవుతుందని విద్యావ్యాపారాన్ని డా॥ ఎన్‌. ఆర్‌. వెంకటేశం కందాల మకరందాలతో నిరసిస్తారు. ప్రతిదీ కులమానంతో నడుస్తున్న ఈ రోజుల్లో విద్యాలయాల్లో పనిచేస్తున్న మాష్టర్లంద్రరిక్ష ఇది అనుభవంలో ఉన్నదే. దీని గురించి బేతవోలు రామబ్రహ్మం ఆధునిక వేమన శతకం(1995)లో ఇలా చమత్మరిస్తారు. కులము నంటగట్టి కుళ్ళురంగులుపెట్టి - డౌను డౌనులరచి టాపులేపు మార్ములేయడేని మాష్టరా గీష్టరా! విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ (28) మార్ములిచ్చువాడు మామంచిమాస్టారు - చదువు చెప్పువాడు చవటగాదు మాదు శిష్యులెల్ల “మార్చిస్టు' లైనారు విశ్వదాభిరామ వినుర వేమ (39) వ మారులు సాధింఛాలనుకో కుండ మార్చి వేయించుకోవాలని దబాయించడం సృవిద్యాలయాల్లో అందరెరిగినడి. మార్చ్‌ అంట ఇష్టపడెవారు కనుక “'మార్చిస్టు' లైనారనడం బేతవోలు రామబ్రహ్మం చమత్మారం. హాస్టళ్ళు గుడులు విద్యాలయమ్ములు గూడ కులముల వారిగ వెలయుచుండ విద్యార్థి దశనుండి భేద భావాలనే మన దెందముల లోన జొనుపుచుండ 206 కె.వి. రమణాచారి

సవతి బిడ్డలవోలె అవమానముల తోడ కొందరు మనసులో క్రుంగుచుండ ప్రతిభకు గుర్తింపు రాణింపు లేకుండ ఉక్కుపాదాలతో శ్రొక్కుచుండ ఇంక మన మధ్య ఐక్యత ఎట్లు సాగు సాగునెడ వారి ఆటలు సాగవనుచు తెలిసియే వారు మనలను కలియనీక ఆడుచున్నారు దోబూచి స్వార్ధపరులు (పద్య సంఖ్య. 147) అని వర్తమాన రాజకీయ స్వార్థపరాయణతను; విద్యారంగంలో ప్రభుత్వమే విభజించి పాలిస్తుంది. అన్నట్లు కొందరి పట్ల విపరీత (ప్రేమ, మరి కొందరి పట్ల ఏమాత్రం తగని ఉపేక్షాభావాన్ని గుండాబత్తుల నారాయణరావు “బ్రహ్మాస్తాలు అనే కావ్యలో ఖండిస్తారు. నీలకంఠ దీక్షితులు రచించిన కలివిడంబనం అనే గ్రంధంలో ఉపాధ్యాయుల మనస్తత్వాన్ని చక్కగా హేళన చేశారు. వాచ్యతాం, సమయో అతీతః స్పష్టమగ్రే భవిష్యతి ఇతి పాఠయతాం [గ్రంథేకాఠిన్యం కుత్ర వర్తతే మంచి ఉపాధ్యాయుడుగా పేరు పొందాలంటే మూడు మాటలు గుర్తుపెట్టుకోవాలట. విద్యార్ధికి ఏదైన సంశయం వచ్చి అడిగితే చదువు నీకే తెలుస్తుంది. అనాలి. 'ఇప్పుడు సమయమైపోయింది” రేపు చూద్దాం అనాలి. 'ముందు ముందు (తరగతుల్లో) నీకే తెలుస్తుంది అనాలి. ఈ మూడు మాటలను తడబడకుండా అనేయగలిగితే ఎంత అపండితుదైనా ఉత్తమ ఉపాధ్యాయునిగా రాణించగలుగుతాడని వ్యంగ్యంగా నీలకంఠ దీక్షితులు చెప్తున్నారు. సమయ మాసన్నమయ్యెను, చదువుకొండు ముందు ముందు స్పష్టమ్ముగా బోధపడును అంచు విద్యార్థులకును బోధించు గురున కెట్టి శాస్త్రంబు నందేని గొట్టుకలదె. అని శ్రీరామకవచం వెంకటేశ్వర్లు ఈ దశాబ్దంలో అనువదించారు. గతంలో ప్రముఖ విద్వాంసులు ఏలూరిపాటి అంనంతరామయ్య ఆంధ్రీకరించారు. చదువు చదువు మయ్యొ సమయమైపోయెను స్పష్టమగును ముందు సక్రమముగ ననుచు చదువు చెప్పు నయ్యకు కాఠిన్య మెట్టి గ్రంధమందు నెందు గలుగు? (పద్యారామం, బేతవోలు రామబ్రహ్మం పుట. 66) పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 207

కలివిడంబనమంతా చతురోక్తులతో అధిక్షేపోక్తులతో సమాజ గమనాన్ని దుయ్యబడ్డుంది. గొంతు చించుకొనుచు కురిబీకి దత్తమై పొఠములను గజపు పంతులయ్య సంఘదృష్టిలోన ఛాందసుండాయెగా అన్నలార! తెలుంగు మిన్నలార! (కవితా కర్పూరము పుట. 27) అని ఆదర్శ ఉపాధ్యాయుడు తాళ్ళూరి సత్యనారాయణ వాపోతారు. తాళ్ళూరి సత్యనారాయణ తన కవితా కర్పూరము కవితా సంకలనాన్ని బాల్యంలో తనవద్ద చదువుకొని ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం జన్యుశాస్త్రం విభాగంలో ఆచార్యునిగా పనిచేస్తు పి.బి. కవికిశోర్‌కు అంకితమిచ్చి శిష్యుని ఆశీర్వదించారు. విద్య నేర్పినంత విబుధుండు కాబోడు విహిత కర్మములను విడుచు నరుడు చదువు కన్న మిన్న సంస్కార భావంబు అన్నలార! తెలుగు మిన్నలార. (పుట. 28) అని హితవు చెప్తారు. విద్య ప్రగతికాత్మ విశ్వమంతటిలోన విద్యవేయగలదు వెలుగుబాట బ్రదుకు కెల్ల విద్య పాథేయ మొనగూర్చు ప్రజ్బరిల్లు అంతరంగదీప్తి చదువుపేర వివిధ శాస్త్రాల్‌ చదివించి చంపివేయరాదు శైశవమును మెదడు చోటు లేని గదిని చేయగరాదు శిశువు పెరుగు గాత స్వేచ్చతోడ శ్రేశవమ్ములోన చదువు పేరును పెట్టి మోయలేని బరువు మోపరాదు విద్యకవసరమ్ము విశ్రాంతి మననమ్ము పెరుగు మనుసు లాటవిడుపు లందె (ఆలోచనం పుట. 158,154) అని నండూరి రామకృష్ణమాచార్యులు "కాన్వెంటు విద్యాహింస' పట్ల వాపోతారు. కానీ అది అరణ్యరోదనే అవుతుంది ఇప్పుడు. కాలమహిమ అని సరిపెట్టుకోకతప్పడం లేదు వృత్తిరీత్యా ఉపాధ్యాయుదైన డాక్టర్‌ అంగలూరు శ్రీ రంగాచార్య అధ్యాపక సాధకబాధకాలను వృత్తిలోని బాధ్యతారాహిత్యాన్ని తమ 'కాల్చియిచ్చినమ్మ' శతకం ఇలా రచించారు. ౨08 క.వి రమణాచారి

అయిదు క్లాసులకును నయ్యవారొక్కరే చేతలధికమైన జీతమంతె పంతులైన కతన పాట్లేమి తప్పవా... (36) పంతులయ్యు తాను పాఠాలు చెప్పడు సంతకాలు పెట్టి చనును వేగ గురుతులేని వాడు గురువు తానెట్లాయె? (38) అని విధి నిర్వహణను అలక్ష్యం చేసే ఉపాధ్యాయుల మనః ప్రవృత్తిని తూర్చారపద్డారు. విద్యావ్యవస్థలో ఉపాధ్యాయునిది కీలకమైన పాత్ర. రాముడైన, కృష్ణుడైనా, గాంధీ అయినా నెహ్రూ అయినా ఎక్కడో ఒక చోట ఒక పారశాలలో చదివినవారే. వేముగంటి నరసింహాచార్యులు “ఉపాధ్యాయునకు ఉదడుగరి పేరుతో రాసిన ఖండిక ఉపాధ్యాయుని ప్రాశస్యానికి ఎత్తిన దివిటీ అని చెప్పవచ్చు. బండరాతిని చక్కని శిల్పంగా చెక్కిన శిల్పిగాను, ఎలాంటి అపశ్రుతులు లేకుండా సుస్వరరాగాలు పలికించే సంగీత వేత్తగాను, రమణీయార్ధ ప్రతిపాదకమైన శబ్బసంయోజనం చేసి ఉత్తమ కవిత్వాన్ని వెలువరించే కవిలాగ, వసివాడు లతలకు నీరుపెట్టి పసిమిని నింపే తోటమాలి లాగ ఉపాధ్యాయుడు 'జ్ఞానశూన్యపు చీకటి సంకటమ్ము గూడు కట్టిన చిన్నారి గుందెయందు” చదువు దివ్వెలు వెలిగిస్తాడు. న్‌ వక్షరమ్ములన్‌ దిద్దించకున్నచో బాలలకు చదువు వచ్చునెట్లు నీవు శాస్త్రములను నేర్పనిచో వైద్య పట్టభద్రులగు ఉపాయమేది? నీవు విజ్ఞాన మందించని యెడల శాస్రజ్ఞులుగా మారుదారి యేది? సీవు బోధనమును నెరపకున్న యెడల ఇంజనీరగుట కింకేటి దిక్కు వివిధ పార్యాంశముల కళావిలసనమ్మ వివిధ విద్యాలయమ్ముల వృద్ధగరిమ నీకతనగాదె సతతంబు నివ్వటిల్లు? ఓయుపాధ్యాయ! నీకెప్ట శ్రేయమగుత ముత్తెముల వంటి శిష్యుల చిత్తక్షేతముల చదువు చేసి చదువులన్‌ పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 209

విత్తనము నాటి విద్యా వేత్తల నొకరించు గురుల పేర్మి నుతింతున్‌ (పసిడి మువ్వలు పుట. 89) విద్వాన్‌ జ్యోతి చంద్రమౌళి 'సృజన' (1999) ఖండకావ్యంలో ఓనమాలనైన ఓంకారాన్నైనా బ్రతుకుబాటను 'నేర్చేవాడే ఉపాధ్యాయుడు. అజ్ఞానాన్ని బాపి విజ్ఞాన చంద్రికల వెదజల్లువాడు అంటు గురువు గొప్పతనాన్ని ప్రస్తుతించారు. దీపశిఖ వోలె తన చుట్టు తేజమిచ్చి కరగిపోవును మైనపు కణికవోలె జీవితాంతంబు విద్యకు సేవ జేసి తీర్చిదిద్దును శిష్యుల తేజమలర తనకన్న మిన్న వారిగ తన శిష్యుల తీర్చిదిద్ది తనవిని చెందున్‌ అనుదినము వారి ప్రగతికి తనవును చాలించదలచు ధన్యత చెందున్‌ (సృజన పుట. 22) అని 'గురుమహత్వాన్ని విద్వాన్‌ జ్యోతి చంద్రమౌళి కీర్తించారు. ప 210 కె.వి. రమణాచారి

5. హాస్యం నవరసాల్లో హాస్యానికి ప్రముఖస్టానం ఉంది. అందరికీ ప్రీతిపాత్రమైంది. ఈ దశాబ్దంలోని పద్యకవిత్వ పరిశీలనలో హాస్యానికి కూడ సముచితస్థానం లభించడం ఆనందదాయకం. ఆచార్య బేతవోలు రామబ్రహ్మం ఆధునిక వేమనశతకం(1995), ఆధునిక గాథావళి (1995) ఇలపావులూరి సుబ్బారావు నవ్వులు-పువ్వులు (2000) మరికొన్నింటిని ఉదాహరించుకోవచ్చు. పైటచెంగులేని పంజాబుడ్రస్సుపై - మోజుపెరిగె నేటి ముదితలకును పడుచువాని గుండె పంజాబుగా మండె - విశ్వదాభిరామ వినురవేమ. (13) ఖలిస్తాన్‌ ఉద్యమంతో పంజాబ్‌ ఓ దశాబ్దం పాటు అగ్నిగుండమైంది. ఆ విధంగా పడుచువాని గుండె పంజాబయిందనడం చమత్కారం. సున్నిత శృంగారహాస్యం. అమ్మపోల్మి గొల్వు మన్యకాంతలనంచు తండ్రి పల్మినంత తనయుడదొకడు తగని స్వార్ధమద్ది తండ్రి నీ కనెనంట విశ్వదాభిరామ వినురవేమ. (46) ఊకదంపు లెక్చరుబుసుపోకకు చెప్పి పనియున్నదనుచు పారిపొమ్ము పనులులేనివారు పాపమా శ్రోతలే విశ్వదాభిరామ వినురవేమ. (86) భజనపరులు చేరి బాకాల నూదితే కవివి నీవు - యుగపు రవివి నీవె కాదు పొమ్మటన్న కవిసేన దండెత్తు విశ్వదాభిరామ వినురవేమ. (91) ఇక్కడ కవిసేన అంటే శేషేంద్ర గారి కవిసేన అని కాదు కవులమూక, నా వీపు నీవు గోకు - నీవీపు నేను గోకుతా అన్నట్లు కవిత్వ విశ్లేషణం పక్కకు పెట్టి ప్రశంసల స్థాయి దాటిపోయి 'భజన' న్థాయికి దిగజారి ఎబ్బెట్టు పాలు కావడం సమాజంలో ఉన్నదే. బహిరంగంగా అనకపోవచ్చు గాని వ్యక్తిగత సంభాషణలతో అసలు విషయం బయటపడుతూ వుంటుంది. ప్రాకృత వాజ్మయంలో గాథాసప్తశతికి విశిష్టమైన స్థానముంది. శ్రీనాథుడు “నూనూగు మీసాల నూత్న యౌవనమున నుడివితి, శాలివాహన సప్తశతి" అన్నాడు కాని అది అలభ్యం. రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ సమగ్రంగా తెలుగులోకి తెచ్చారు. మరికొందరు తమకు నచ్చిన కొన్నింటిని తీసుకొని తెనుగుజేశారు. వ్యాఖ్యానాలు రాశారు. పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం ల్న

బేతవోలు రామబ్రహ్మం “ఆధునిక గాథావళి పేరుతో గాధా పద్యాలలో నున్న స్త్రీపురుష సంబంధాలు, ఆశలు నిరాశలు, బెంగలు దిగుళ్ళు మొ॥ ఆధునిక కాలానికి అనుగుణంగా మలచి ఆటవెలది ఛందంలో అందించారు. చీరకట్టుకొనుట నేరనో ప్రియసఖా! వదినె కట్టి పంపె పట్టు చీర ఎట్టులున్న దనుచు నిసుమంత సిగ్గిల్లె ప్రథమ రాత్రి నూత్న వధువు జాణ (1) అనడంలో సుతిమెత్తని శృంగార రసస్ఫోరక దరహాసం పరితల పెదవుల మీద కదలాడుతోంది. అక్క జ్వరము పడిన నాఫీసు వారెల్ల పలుకరించు మిషను తరలి వచ్చి నవ్వులారబోసి నాజూకు లాడగా పడుచు చెల్లి యెడద జ్వరమె కోరి. (౧7) ఉద్యమంబు పేర నూరేగు మైత్రితో చనువు కుదురు కొన్న యనువు చేసి కలికి గదికి నేగి కామ్రేడు కనుగల్ప నెగురవేసె యువతీ ఎరుపు జెండ ( త్ష్ర్‌) ఇలపావులూరి సుబ్బారావు 'నవ్వులు - పువ్వులు (2000) కవితా సంకలనంలో పువ్వుల్లాంటి సుకుమారమైన నవ్వుల్ని గుబాళింప చేశారు. హాస్య రసాస్వాదనాభిలాష్ష తగిపోర్నన కాలం ఇది. అందునా “పద్యం ఏవో కొన్ని సీరియస్‌ విషయాలకు తప్ప మామూలు విష బై పనికిరాదనుకొనే వారి ఆలోచనలు సరికావని ఇలాంటి సంకలనాలు నిరూపిసాల నానా రకాలుంటాయని సుబ్బారావు పేర్మొన్నారు. నాయి. నవ్వులు నవ్వులందు వివిధ నవ్వులు గలవవి పగలబడెడి నవ్వు, వగల నవ్వు పెదవి విడని నవ్వు పెడబొబ్బ నవ్వును వెకిలి నవ్వు మనసు విరుచు నవ్వు మోసగించి నవ్వు, ముద్దు గోరెడి నవ్వ ఎదను రగుల జేయునేద్చు నవ్వ ముగ్ధ మోహనంపు ముసి ముసి నవ్వును కనులలోతు వెదక గలుగు నవ్వ (పుట. 16) 212 కె.వి. రమణాచారి

ఇలా నవ్వుల్లో ఎన్నెన్నో రకాలుంటాయి. దేశకాల పాత్రతలను అనునరించి మారిపోతుంటాయి. నవ్వుల వల్ల లాభాలున్నట్లే నష్టాలు కూడ ఉంటాయి. నవ్వు నవ్వుకు భిన్న భిన్నమైన భావాలుంటాయట. నెలను మొదటి దినము నెలత భర్తను గాంచి నవ్వు పువ్వు నొకటి రువ్వెనేని పట్టు చీర కాఅకొ పసిడి దండకొ కాని ఎసరు పెట్టినట్టు లెంచవచ్చు. వ్యాధి నయముచేసి వైద్యుండు నవ్వెనా బిల్లు మొత్తమేదొ పెరిగినట్లె వైద్యుచేత రోగి పండుంచి నవ్వెనా చిల్లి పడినయట్లె బిల్లులోన (పుట. 19) ఇలా నవ్వనవ్వుకూ ఓ కథ ఉంటుంది. ఓ పరమార్ధముంటుంది. ఆకాశవాణిలో ఒక్కొక్క సారి రెండుస్టేషన్లు కలిసిపోయి కొంతభాగం ఆస్టేషన్‌ కార్యక్రమం కొంతభాగం ఈ స్టేషన్‌ కార్యక్రమం వస్తుంటాయి. చాలమంది కళాకారులు దీనినొక భాగంగా ఎంచుకొని హాస్య ప్రదర్శన లిచ్చారు. సుబ్బారావు దీనిని పద్యాత్మకంగా మలచడం విశేషం. ఒక్కరోజు రేడియో పెట్టి వినుచుండ వార్తలయిన వెనుక వచ్చునిట్లు కొద్ది సెకనులందు కొత్తదౌ ప్రోగ్రాము వచ్చునిపుడె వీరు మెచ్చుకొనగ (పుట. 29) వస్తున్న కార్యక్రమం వ్యవసాయదార్ల కార్యక్రమం, వంటకాలకార్యక్రమం. ఈ రెండు కలిసిపోయి శ్రోతలకు వినబడుతున్నాయి. “శనగపిండి తెచ్చి జల్లించి యరకిలో పళ్ళిమందు దాని పరచవలయు” “తట్ట పేడ తెచ్చి తగినంత వరిపోట్టు అందులోన వేసి యదియు నిదియు” “ఉల్లిగడ్డ ముక్కలల్లంబు కరివేప పచ్చి మిర్చి తరగవలయునపుడు” “కలియునట్లు బాగ కాళ్ళతోం ద్రొక్కుచు ముద్ద చేయవలయు ముందు మనము” పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం ల18

మిరపకాయ బజ్జి మీమెప్పు పొందగా చేయు విధము నిపుడు చెప్పుచుంటి ననగ నోబులమ్మ అప్పుడే పేడతో గ్యాసు కలుగజేయు క్రమము చెప్పె (పుట 30) ఇలా అ కార్యక్రమాలు సాగిపోతాయి. ఒక “మద్యశాల (బార్‌లో 'డోర్‌డెలివరీ' అని బోర్జుకనిపించిందట. అంటే మద్యం సీసాలు ఆర్డరిస్తే ఇంటికి కూడ సరఫరా చేస్తారు కావచ్చునని అడిగాడు ఓ మద్యపాన ప్రియుడు. బారున బీరు ద్రాగియటు ప్రక్శనె బోర్డున 'డోరు డెల్వరి' తీరున గద్దు నా చదివి దేవయ సర్వరు గాంచి యింటికే బీరును దెత్తురా? “యనిన” ప్లీజది మీరిట త్రాగి సోలినన్‌ నేరుగ నిల్లుం జేర్తుమని నేర్పున సర్వరు సుందరమ్మనెన్‌ (పుట.4) తాగి పడిపోతే మీ ఇంట్లో దింపి రావడానికి “డోర్‌ డెలివరి” అని బోర్డు పెట్టామని సర దేవయ్య అంతరార్జాన్ని వివరించారు. నె చ్‌ కందములో అందముగా సుందరినే పొగడుచుండ చుర చుర చూచెన్‌ ముందర గల ఆమె మొగుడు మందుడ! నే చూడలేదు మక్షె పదపస స యుడు ఒక సుంద క్‌ు పెన (పద్యప్రసూనాలు పుట 40) ఒక కవిత్వప్రి ఒక సుందరిని వర్షించాడట. వర్షిసే తప్ర వికటించింది. జసందం ముందున్న ఆమె స రని తప్పులేదేమో! గాని ఫలితం ॥ న్న ఆమె మొగుడు కవిగారిని నాలుగు తను ఇది కవిత్వ ఫలితమని ఆచార్య ఫణీంద్ర నవ్విస్తారు లమ తన్నాడు అంతరిక్ష నౌక నధిరోహణము చేసి అందుకొనెను మనిషి అంబరమును అందలేడు మనిషి, అదియేమి చిత్రమో! అతని చేయితోడ అతని వీపు దాత చేయి ఎపుడు ధరలోన పైనుండు పొందువాని చేయి క్రిందనుండు వక్కపొడి యిచ్చు వాని దే ఖర్మమో చేయి క్రిందనుండు చిత్రముగను (పద్య ప్రసూనాలు పుట 52) అని ఫణీంద్ర వీపునందుకొలేని మనిషి గొప్పతనాన్ని గురించి, వక్కపొడి ఇవ్వడంలోనున్న తీరును గురించి చమత్కరిస్తారు. | 2 కె.వి. రమణాచారి

పోలీసులు మిత్రులనే వ్రేలాడే బోర్డు చూసి వింతగ జనముల్‌ ఈలాంటి జోకులేలని వేలేసుక (ముక్కుమీద వెళ్ళిరి సుమానా! _ (కందాల మకరందాలు పుట.22) అని చమత్మరిస్తారు డా॥ ఎన్‌. ఆర్‌. వెంకటేశం. పేరడీ పేరడీ అంటే హాస్యానుకరణం. ఒక మాతృకకు అధిక్షేసాత్మకమైన, హేళనాత్మకమైన, హాస్యాత్మకమైన విషయాంతరంతో కూడిన అనుకరణమే పేరడీ. కవికూడ అలాంటి దృష్టితో రాసినపుడే పేరడీ అవుతుంది. అంతే తప్ప ఒక కవి రచనాశైలిని కాని పద్యాన్ని కాని ఒక ఖండికను కాని అనుకరించినంత మాత్రాన పేరడీ అని తొందరపాటుతో తలపోయరాదు. పరిహాసదృ్భష్టి ప్రధానం, అని పేరడీ మీద పరిశోధన చేసి డాక్టరేటు పుచ్చుకొన్న డా॥ వెలుదండ నిత్యానందరావు అభిప్రాయం(తెలుగు సాహిత్యంలో పేరడీ (1994) పుట.4) “అనువాదాలు పేరడీలు కావు. అనుకరణలు మాత్రం నిజంగా పేరడీలే, ఒక మహా పురాణంలోని కధలను తీసుకొని కావ్యాలుగా వ్రాయడం పేరడీలు కావు. అందలి భావాలను దొంగిలిస్తే అవి పేరడీలు. రామాయణానికి తెలుగులో సిసలైన అనువాదం లేదు. అనుకర్తల పేర్లతో అనేక రామాయణాలు వెలిసినై. అవన్నీ పేరడీలే, అలాగే ప్రజాస్వామికంలో వ్యక్తి ఆరాధన ఒక నికృష్టమైన పేరడీ. వ్యక్తుల పేర్లతో వెలసిన రాజకీయ పార్టీలన్నీ పేరడీలే, అలా భాగ్యనగరానికి హైదరాబాదు పేరడీ... ..” అని బోయిభీమన్న గారు రచించిన చివరి మెట్టుమీది శివుడు (1998) అనే పేరడీ పద్యాల సంకలనం ముందుమాటలో రాశారు. ఈ అభిప్రాయం భీమన్నగారి వైయక్తికమైన అభిరుచిని చెప్పేదే తప్ప పేరడీ అనే సాహిత్య ప్రక్రియ లోతుపాతులు తెల్చేది కాదు. బోయిభీమన్న గారి 'చివరి మెట్టు మీద శివుడు' కొన్ని పేరడీలు, మరికొన్ని హేళనాత్మక అధిక్షేపాత్మక పద్యాలు, కేవల విషయాత్మక పద్యాలు, అన్ని రకాల పద్యాలు దీనిలో చోటు చేసుకొన్నాయి. నా పేరడీలు కాల క్షేపబరాణీలు, ఇవియె చివరివి, ఇక మీ కీ పంటవి దొరకవు, ఇవి గో పట్టుడ్డు, నములు కొలది క్రొాంజవులూరున్‌. (పుట. 3) అని భీమన్న ఒక పద్యంలో తన పేరడీలు కాలక్షేపబకాణీలని చెప్పుకొన్నారు. జీవితంలో కొన్ని పనులు 'సీరియస్‌ గా చేసేవివుంటాయి. మరికొన్ని సరదాగానో, యథధాలాపంగానో చేసేవిగా ఉంటాయి. అల్లే రచనల్లో కూడ కొన్ని సీరియస్‌వి మరికొన్ని నాన్‌సీరియస్‌ రచనలు ఉండవచ్చు. భీమన్న రాసిన నాన్‌సీరియస్‌ రచన ఇది. ఇందులో ఉన్న గేయాలను మినహాయించి పద్యకవిత్వం వస్తువైవిధ్యం 215

పద్యాలను పరిశీలిస్తే కొన్ని "పేరడీలు" మరికొన్ని 'అనుకరణలు” (ఆభాసపేరడీలు), మరికాన్ని స్వతంత్ర రచనలు గోచరిస్తాయి. కారే మంత్రులు కార్గునున్‌ కలుగవే గర్వోన్నతిన్‌ చెందరే వారేరీ? సిరిమూట గట్టుకొని పో వన్‌ జాలిరే? భూమిపై పేరున్‌ కల్గెనె? ధీమతుల్‌ గాంధి అం బేడ్మర్‌లు జాత్యర్థమై ఈరేప్రాణము? ఏల చేకొనవు వా రిన్‌ జంటదీపాలుగా (పుట.9) ఇది పోతనగారి పద్యానికి పేరడీ అని భీమన్న తలంపు కాని దీనిలో పేరడీలో ఉండాల్సిన ప్రధాన లక్షణాలలో ఒకటైన విషయాంతరం ఉన్నప్పటికి 'వాస్యాత్మకత* లోపించింది. చ్రద్రివిన పారకుల్లో ఎటువంటి హాస్యస్పందన కలుగదు 'రాతిబందకు చెట్టు పేరడీ - చెట్టుకు జంతువు పేరడీ - జంతువుకు మనిషి పేరడీ - ప్రవక్తకు సైతాను పేరడీ _ సైతానుకు దేవుడ్తు శ్పేదడ్రీ

• దేవుడికి భక్తుడు పేరడీ (పుట. 38) అని భోయిభీమన్న రాసిన కవితలోని అభిప్రాయాన్ని కూడ ఆమోదించడం కష్టం. హక్కులు మైనార్టీలకె కుక్కలు యజమాన్ల దొడ్డిగుమ్మములకే బొక్కలు గుడిసెలకే, ఈ లెక్కలు బుక్కులకె, ముష్టిలీలలు భీమ్నా (పుట. 61) తల్లిదండ్రి మీద దయకాదు ముఖ్యమ్ము తిండి పెట్టవలయు తిట్టకుండ తిండిగలుగ తిట్లు తినవచ్చు నెన్నైన విసుగు చూపబోకు, ముసలివేమ (పుట. 45) అని వేమన పద్యబాణీలో భీమన్న అంటాడు. తల్లిదండ్రుల మీద దయలేని ప్యత్రుడు పుట్టనేమి వాడు గెట్టనేమి, అని వేమన తల్లిదండ్రుల మీద దయలేని పుత్రులను అభిశి అన్నాడు. బోయి భీమన్న వట్టిమాటలతో కూడిన జాలి దయ అనవసరం, తల్లిదండ్రులకు వృద్ధాప్యంలో చక్కగా తిండి పెట్టాలి అని ఒక కోణంలోంచి హితబోధ చేశారు. దీనిని శ్వేరడీగా కాక సాంఘికస్పృహతో తల్లిదం[ద్రులను నిర్లక్ష్యం చేసే పిల్లలకు వారి బాధ్యతను గృర్పచ్రేసే సీరియస్‌ పద్యంగా గుర్తించాలి. క్‌ 216 కె వి. రమణాచారి

కూటి కొరకు కొడుకు కొంపకు పోరాదు వృద్ధ ఆశ్రమాలు వేలు కలవు చివరి శ్వాసదాక చేయాలి పనియేదొ (బ్రతుకనంగ చేయుపనియె, భీమ (పుట. 44) కూడ ఇట్లాంటిదే. ఎవరు శాంతికాము లెవ్వరు నక్సల్స్‌ దొడ్డ వారలెవరు, దుష్టులెవరు? వారె వీరు గాలివాటమె నిర్దేత కోటి వృత్తులైన నోటి వరకె (పుట. 139) ఇలా భిన్న భిన్న సామాజిక అంశాలమీద భీమన్న తమ స్పందనలను పద్యాత్మకంగా వ్యక్తీకరించారు. పంచాయతీ బోర్డు ప్రెసిడెంటుతో నీకు పోటు పుట్టదుగదా మాట మాట మండలాధ్యక్షుని మనసు నొచ్చెడు నట్టు నడుచుకోలేదుగా నయము వీడి పరిషత్తు సభ్యుని భజన చేయక నీవు బడిపెట్టలేదుగా ప్రతి దినంబు విద్యా కమిటి మాట వినకుండ నేవేని పనులొనర్చవుకదా ఘనత కొరకు బదిలి నీకెందుకీ రీతి వచ్చె చెపుమ? అనుచు బ్రశ్నించు మిత్రుని కనియె నొజ్జ “ప్రధమ మహిళ ను తల్లిగా పలుకరింప ఆగ్రహించుచు నన్ను నీయడవి కంపె (నవ్వలు-పువ్వులు, పుట.46) అని ఇలపావులూరి సుబ్బారావు పేరడీ రాశారు. లోలార్భునకు నీకు లోలోన నేమేని బోటు పుట్టదుగదా మాట మాట వెనకయ్య శ్రీ డుంఠి విఘ్నేశ్వర స్వామి ధిక్కరింపడు గదా తెగువ నిన్ను నా కొన్న నిన్ను మధ్యాహ్న కాలంబున నరయకుండదు గదా యన్నపూర్ణ నెపమేమియును లేక నీ యెడాటమ్మునం బాటి దప్పడు గదా ఖైరవుండు పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 217

ఎట్టు పాసితి మిన్నేటి యిసుక తిప్ప లెట్టు పాసితి వాస్థలం బేనుకోసు లెట్టు పాసితి వవిముక్త హట్టభూమి యెట్టు పాసితి విశ్వేశు నిందుధరుని అని అగస్యుని వ్యాసుని ప్రశ్చిస్తాడు. ఇది శ్రీనాథునిది. భీమేశ్వర పురాణంలోనిది. మాతృకలో పొవన కాళిని విడిచిపెట్టి వచ్చిన వ్యాసుని దుఃఖం వర్ణనాతీతం. అగస్త్యుడు ఆ బాధను గుర్తించి సానుభూతితో చల్లార్చే ప్రయత్నం చేస్తున్నాడు వాతావరణం గంభీరమైంది. సన్నివేశంలో భాగమైన అగస్త్యవ్యాసులకు, సన్నివేశంతో ఎలాంటి సంబంధం లేని పారక్షులకు హృదయం ఆర్టీ భూతమవుతుంది. అదేబాణీలో ఇలపావులూరి సుబ్బారావు “ఒక సాధారణ ఉపాధ్యాయుని బదిలి" అనే విషయాంతరాన్ని ప్రవేశపెట్టారు. ఒక సాధారణ ఉపాధ్యాయుడు తనమీద ఉన్న అధికారాలకు ఎంతగా ఒదిగి ఉండాలో తేడావస్తే కలిగే పరిణామ మేమిటో చిత్రించారు. మూలంలో ఇతరులు (లోలార్ముడు, విఘ్నేశ్వరస్వామి, అన్నప్తూర్హ, భైరవుడు) వ్యాసుని పట్ల వ్యవహరించేతీరును కనబరుస్తు వాక్యనిర్మాణం జరిగింది. పేరడీలో ఉపాధ్యాయుడు వారిపట్ల అవిధేయత ప్రదర్శించాడు అన్నట్లుగా వాక్యనిర్మాణం జరిగింది. చిట్టచివరకు ఇంతకు ఎందుకు బదిలి జరిగింది? అని ప్రశ్నించుకొంటే గ్రామసర్పంచు మహిళామజిని 'తభిగా సంబోధించాడు అనడం హాస్యభాజనం. ఇది బదిలి చేయాల్సినంత సీరియస్‌ కారణం కాదు. ఇతను సాధారణంగా స్త్రీలను సంబోధించినట్లు 'అమ్మ' అని సంబోధించేవరకు ఆమె *నేను ముసలిదాన్నా' అన్నట్లుగా గింజుకొన్నది. కారణం కాని దాన్ని కారణంగా చూపెట్టడం వల్ల పారకుల వదనాలు ్రపుల్లమవుతాయి అందువల్ల మంచి పేరడీ అయింది. చెవుల స్టైతస్మోపు చెప్పి గుండియ బీటు హార్టు స్పెషలిస్టను నాఖ్యదెచ్చె జ్బరమాని దేహాన వరలు నుష్టతందెల్సి ఫీవర్లవైద్యుడన్‌ పేరు దెచ్చె బీపీని తెలియజెప్పెడి సాధనము నీకు రక్తపోటెజిగెడి శక్తినిచ్చె ఎక్సురే విరిగిన యెముకలు చూపింప బోన్స్‌ స్పెషలిస్టుగా పాగడబడితి వంతె యిసుమంత యెజుగవు సుంతయేని అన్యులెవరును చదువంగ నలవికాని లిపి దివ్యౌషధముల పేర్లెల్ల వ్రాసి వ్యాధి కుదిరింతు వయ్యయో వైద్యవిద్య (పుట 41) ఓరి కె.వి. రమణాచారి

ఇది కాసుల పురుషోత్తమ కవి ఆంధ్ర నాయకశతకములోని ఆలునిర్వాహకురాలు భూదేవియై. అఖిల భారకుడను నాఖ్యదెచ్చె నిష్ట సంపన్నురాలిందర భార్యయైై కామితార్ధదుందన్న ఘనతందెచ్చెం గమలగర్భుడు సృష్టికర్త తనూజుందై బహు కుటుంబికుందన్న బలిమిందెచ్చె గలుషవిధ్వంసిని గంగ కుమారియై పతితపావనుడన్న ప్రతిభందెచ్చె ఆండ్రు బిడ్డలు దెచ్చు 'ప్రఖ్యాతిగాని మొదటి నుండియు నీవు దామోదరుడవె చిత్ర చిత్ర ప్రభావ దాక్షిణ్యభావ హతవిమత జీవ శ్రీకాకుళాంధ్ర దేవ పద్యానికి పేరడీ. అందరూ కల్సి విష్ణువుకు పేరుప్రఖ్యాతులు తెచ్చారు. లేకపోతే మొదటినుండియు దరిద్రదామోదరుడే అని వ్యాజస్తుతి. దీనిని ఇలపావులూరి సుబ్బారావు ఆధునిక వైద్యునకు అనువర్తింప చేశాడు. స్టైతస్మోపు, ధర్మామీటర్‌, బి.పి. మిషన్‌, ఎక్స్‌రేల సాయంతో దాక్టర్‌ అని కీర్తి ప్రతిష్టలు సంపాదించు కొంటున్నాడు. ఆ యాంత్రిక సౌకర్యాలు లేకపోయి వుంటే ఆ దాక్టరు గతి గోవిందా అని వైద్యుని హేళన చేస్తున్నాడు. వైద్యుడు రాసే మందుల పట్టిక ఒక మందుల దుకాణం వాడు తప్ప వేరొకడు చదువలేడంటారు. దీనిని మనం నూటికి నూరుశాతం పేరడీగా భావించలేకపోయినా కాసుల పురుషోత్తమకవి వ్యాజస్తుతి పూర్వకమైన పద్యరచనారీతి అచ్చుగుద్దినట్లుగా అనుకరిస్తూ ఆధునిక వైద్యునకు అన్వయించడంలో అన్నివిధాల సుబ్బారావు కృతకృత్యులైనారని తలపోయవచ్చు. జ్తీ వాద్రేవు నారాయణమూర్తి 'రాజవీధి(1993) అనే తమ కావ్యంలో ్రాస్తావికంగా పేరడీ (ప్రక్రియను ఉపయోగించుకున్నారు. ఆ నిష్టానిధి గేహసీమ నడురేయాలించినన్‌ మోయ నెం తే నాగేంద్రశయాను పుణ్యకథలున్‌ దివ్యప్రబంధాను సం ధాన ధ్వానము నాస్తి శాకబహుతా నాస్తుష్టతా నాస్త్య్యపూ పా నాస్తోదన సౌష్టవంచ కృపయా భోక్తవ్యమను మాటలున్‌. శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆముక్త మాల్యదలోనిదీ పద్యం(1-84). విష్ణుచిత్తుడు పరమవైస్ణనుడు నిరంతరం వైష్ణవసేవానురక్తుడు. అర్ధరాత్రి వచ్చిన భాగవతులకైనా అన్నపానాదులను సభక్తికంగా పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం వ19

ఏర్చరచేవాడు. అర్ధరాత్రి సైతం అతని ఇంట్లో విష్ణుకధలు వినబడతాయి. ద్రావిడ ప్రబంధ పారాయణం సాగుతుంది. భోక్తలతో “కూరలు చల్లబడిపోయాయి, అన్నం సరిగాలేదు అయినా దయతో భోజనం చేయవలసింది" విష్ణుచిత్తుని అర్జింపు మాటలు వినబడుతుంటాయి. ఇది పద్య భావం. సన్నివేశం. పద్యరచన '్రౌఢంగా సాగింది. వాడ్రేవు నారాయణమూర్తి హైదరాబాదులోని బార్‌ అండ్‌ రెస్టారెంట్‌లకు దీనిని అన్వయించారు. ఏ నిర్భాగ్యపు పానశాల నడురేయీక్షించినన్‌ మోయు నా నా నాదస్వర లాలితాస్యుల సుపాన క్రీడలున్‌ పాత్ర సం ధాన ధ్వానము లావులింతల వళుల్‌ ధన్యోస్మి యేతత్‌ చికెన్‌ ఖూనీ ఘాతుక సౌష్టవంచ కృపయా కుర్మా సహీ వ్యాఖ్యలున్‌. (రాజవీధి పుట. 63) విష్ణుచిత్తుని పద్యం చదివిన పాఠకులు భక్తి భావంతో పవిత్ర చిత్తులవుతారు. అందులో భక్తి ఒక్కటే కాక భారతీయమైన అతిథి మర్యాదాలక్షణం ఉంది. ఎంతో గొప్పగా వంటలు చేయించినా మన ఆత్మీయత ప్రతిఫలించేలా ఏదో నాకున్నది, ఈ మాత్రం పెట్టాను అన్నట్లుగా మాట్లాడడం. భోక్తను/అతిథిని పెద్దచేయడం మన సంస్కృతి. మన ఇళ్ళల్లో మనం గమనించకుండానే మనం ఆచరిస్తాంకూడ.

నారాయణమూర్తి పద్యంలో అనుదాత్తమైన వస్తువు చోటుచేసుకోవడంతో మనకు కలిగే అనుభూతిలో వైవిధ్యం వస్తుంది. పైగా కృష్ణరాయల పద్యం తెలిసి మనసులో మెదిలితే పాఠకుడు పకాలున ఆనందమగ్నుడవుతాడు.

ఏ బార్‌(పానశాల)ల చూసినా ఆర్మ్‌స్ట్రా డ్యాన్స్‌ కార్యక్రమాలుంటాయి. నానా నాదస్వరాలు వినబడుతాయి. మనోహరవదనల సుపానక్రీడలుంటాయి. తాగడం వుంటుంది. కైపెక్కిన కళ్ళతో కూడిన ఆవులింతలు ఉంటాయి. కుర్మాతో కూడిన చికెన్‌ మరకలు ఉంటాయని సహజసుందరంగా నారాయణమూర్తి వర్ణించారు. రచయిత “ఆనిష్టానిధి గేహసీమ) పద్యం ఛాయలో నడపకుండా స్వీయధోరణిలో వాస్తవికతను వర్ణించిన పద్యంలాగా సాధారణమయ్యేది. కాని కృష్ణరాయల పద్యశ్రైలిని ప్రయత్న పూర్వకంగా తీసుకొని మధుపాన సన్నివేశానికి అన్వయించడంతో పేరడీ అయింది.

గుంటూరు శేషేంద్రశర్మ దోమల మీద చెప్పిన పద్యం ఎంతో చమత్మారభాజనమైంది.

భూధవుదైనా సరియే

వేధించును పగటివేళ విడువక ఈగల్‌

మాధవుదైనా సరియే

బాధించును రాత్రి వేళ భామల్‌ దోమల్‌ (జనవంశమ్‌, పుట. 125) 220 కె.వి రమణాచారి

ఒకనాటి మేటి వీస్యనటుడు రేలంగిని ప్రస్తుతిస్తూ శేషేంద్ర ఇలా చమత్మరిస్తారు. పోలింగు లేని ఎన్నిక ఆలింగన సుఖములేని అంగన పొందున్‌ రేలంగి లేని చిత్రము ఏలింగములేని గుడియు నెందుకు మహిలో (జనవంశమ్‌, పుట. 175) ముళ్ళపూడి వేంకటరమణ సృష్టించిన అద్భుత పాత్ర “బుడుగు అమాయకంగా జోకుల తూటాలను పేల్చడంలో దిట్ట. ఆ సంగతి బాగా తెలిసిన ఇలపావులూరి సుబ్బారావు బుడుగు చుట్టు పద్యరూపంలో కొన్ని చిట్టి చిట్టి కథలల్లారు. వాటిలో అధిక్షేపం కనిపిస్తుంది. కొన్నింటిలో ఆరిందాతనం గోచరిస్తుంది. మరి కొన్నింటిలో కేవల హాస్యం చిందులేస్తుంది. ఇంకొన్నింటిలో ఫేడీల్మనే ప్రత్యుత్తరం (రీపార్టి) అనుభవంలోకి వస్తుంది. మా గురువు గారు చాల గొప్పవాడని బుడుగు తన స్పేహితులతో అన్నాడు. ఆ మంచి మాట గురువుగారి శ్రవణేంద్రియాలకు అమృత సదృశమై సోకి ఆనందాన్నిచ్చింది. బుడుగు మీదున్న సదభిప్రాయాన్ని ఇంకా పెంచింది. బుడుగు చాల చురుకైన కుజ్టాడు మంచి వాడని ఈ గురువు అన్నాడు. అప్పుడు బుడుగు స్పందన ఎలా ఉందో చూడండి. మిమ్ము నేను గొప్ప మేధావి యనుచును స్నేహితులకు గూడ చెప్పినాడ ననెడు బుడుగు మాట కానంద భరితుడై గురువు పలికె నిట్లు కూర్మితోడ బుడుగు! నిన్ను గూడ కడు గొప్ప చురుకైన శిష్యుడవని నేను చెప్పుకొందు అనిన బుడుగు పలికె ఆ మాట నిజమౌను పొరబడితిని నేను గురువుగారు. (బుడుగు పుట.31) ఏదో ౫110304 51 అని ఉంటాడని అందరూ అనుకోవచ్చు. కాని గురువు ఊహించని రీతిలో దిమ్మతిరిగిపోయేటట్లు ప్రత్యుత్తరమిచ్చాడు. బుడుగు అతని సహాధ్యాయులు పరీక్షతప్పారు. దానికి కారకులు గురువుగారేనని నెపం గురువు మీదికి తోసేశారు. ప్రశ్చలన్నింటి విడువక వ్రాయుమంటి వట్లె వ్రాసితి నన్నింటి, నట్లు కాదు పద్యకవిత్వం :; వస్తువైవిధ్యం బైల]

వానికి జవాబులంగూడ వ్రాయవలయు చెప్పవైతివి యో మాట తప్పితేను (బుడుగు, పుట 30) గురువుగారు ప్రశ్నలన్నింటిని రాయాలని తరగతిలో చెప్పారు. బుడుగు కూడ అలాగె ప్రశ్నలను రాశాడు కాని ఫెయిలయ్యాడు. గురువు గారు ప్రశ్నలు రాయమన్నారు. శిష్యుడు 'ప్రశ్చలను ఎత్తి రాశాడు. కాని ఆ ప్రశ్చలకు సమాధానాలు రాయాలన్న సంగతి గురువుగారు చెప్పలేదు. శిష్యుడు గారు రాయలేదు. ఫలితం ఫెయిల్‌ కావడం అంటే తర్మాన్ని ఆలంబనం చేసుకొని పండించిన హాస్యం ఇదన్నమాట. (భమ యధార్థములను పదాలను విరించి విద్యార్భలకేమాత్రం అర్థమయ్యాయో కనుక్కొందామని గురువుగారు యత్నిస్తున్నారు. బుడుగు ఇలా జవాబు చెప్పాడు. పాఠరములను మీరు బహుచక్కగా మాకు తన్ని చెప్పుటయు యధార్ధమగును చదువు కొందుమనుచు నెద మీరు తలచుటే 'భ్రమ యగుటయు నూరు పాళ్ళునిజము. లెక్కల మాష్టారు పదవీవిరమణ రోజున పాఠశాలలో ఒక వీడుకోలు సమావేశం ఏర్పాటు చేశారట. విద్యార్భలందరు చింతామగ్నులయి కూర్చున్నారు. వారిలో బుడుగు కూడా ఒకడు. తెలుగు టీచర్‌ కామయ్య పాపం పిల్లలు బాధపడుతున్నారు. ఈ రిటైర్‌మెంటు అనేది సహజం. ఈ లెక్కల ఉపాధ్యాయుడు రిటైర్‌ అయితే మరొకరు వస్తారు. దిగులు చెందకూడదు అని ఓదార్చారు. అప్పుడు బుడుగు మా విచారము లెక్కల మాస్టరిటుల పోవుటకు కాదు, ఆ షష్టిపూర్తి మీకు రాదదే మొకో యను విచారమ్ము మాది. (బుడుగు; పుట. 24) ఇలా సరసంగా సరళంగా సాగిపోతుంది. “బుడుగు బుడి బుడి చమత్మారం. ఈ విధంగా ఈ దశాబ్దంలో హాస శ స్యం, వ్యంగ్యం పేరడీలాంటి న రచనలు కూడ వచ్చాయి. ద్‌ వ్యంగ్య టి వాటికి దృష్టాంతాలనదగి శ శ ఇ 222 కె.వి. రమణాచారి

6. ప్రణయం భావన త్రైయుగు సాహిత్యంలో గ్రంటూరు శేషేంద్రశర్మది ఒక అనన్విత స్థానం. ఆయన రాతలోను, ననన. వక్త , రూపు ఖావిలాసాల్లోను ఏ గంధర్వుడో పొరపాటున భూమిమీద ల! వ ఉంటాదు. ప్రొఢపద్యకవి కోటీరంలో చేరుతాడు. అగ్రశ్రేణి వచనకవి, కలిపి సల మర పండితుడు. అప్పుడప్పుడు రాసిన పద్యాలను వచనకవితలను ౦శమ్‌” పేరిట సంకలనం చేశారు. ఇది ఆధునిక మహాభారతానికి అనుబంధ కావ్యంఅంటాడు. అర్థమేమిటో మనకు బోధపడదు. గద్యం రాస్తాడు. దాని ప్రయోజనమేమిటో బోధపడదు. ఆయనకున్న ఛాందసాలు కూడ విలక్షణమైనవే. శేషేంద్ర ప్రణయాత్మకమైన శృంగార పరమైన పద్యాలను గమనిద్దాం. బహుశ ఈ పద్యాలు 109 ముందే రాసివుండవచ్చు. పుస్తకం 1994లో ముద్రితం కావడం వల్ల పేర్కొనవలసి వచ్చింది కోటి రంభలు వచ్చి కులుకు చూపించినా కాలదన్నుదు గదే కమల గంధి ఒక వేయి రాజ్యంబు లూరకే వచ్చినా ఉమ్మినేయుదు గదే ఉత్పలాక్షి లోకమేకంబుగా దూకి బెదిరించినా ఎదిరించి నిలుతునే ఇగురుబోడి అలసూర్య చంద్రులే హద్దులు దాటినా మాలకు నిల్తువే మధురవాణి. గంధ గజయాన నీదు బంగారు కొంగు సోకినంజాలు నేను మజ్నూకు అన్న చూచినం జాలు దేవదాసునకు మిన్న నీవు లేకున్న బ్రతుకుట నిండుసున్న (జనవంశమ్‌ పట. 134 “త్రామెచ్చిందే రంభ తామునిగిందే గంగ” అన్నది అందరూ చెప్పు కొనేదే. (ప్రణయ జీవులకు ప్రణయేశ్వరి సర్వస్వము వాగ్జానాలు, చిరుకోపాలు అన్ని జీవితంలో భాగాలే 'మకరి దవుడలం జిక్కిన గజేంద్రుండై' (ఇది కవిగారు ఈ పద్యానికి ముందు వాడిన మాట) చేసిన ప్రేమ ్రేలాపనలివి. తరుణీ నను త్రాచుల వలె కరచెడు నీ జాహులతల ఖైదీనై - నీ సరసాలే చెరసాలగ చిరకాలము ట్రతుక నిమ్ము! చిగురాకు వలెన్‌ 223 పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం

నీ వెంట దిరుగు పాపను నీ వలలో జిక్కి వెడల నేరని చేపన్‌ నా వలపు బాధబాపన్‌ నీవే శరణమ్ము కొలుతు నీ చరణమ్మున్‌ (జనవంశమ్‌. 186,137) కృష్ణశాస్త్రి తరహా భావకవులు (ప్రణయానికి సుకుమారమైన రచనా రీతికి అగ్రతాంబూల మిచ్చారు. శేషేంద్రశర్మ రాసిన ఈ పద్యాలు ముమ్మూర్తులా భావకవిత్వానికి ప్రతిబింబాల్లా గోచరిస్తాయి. మల్లెలు పూచె, బాలసుకుమార సమీరము వీచె నిండు జా బిల్లి దిశాంతరాళములు వెన్నెల కాచె మనోవనస్థలీ పల్లవ శయ్యలం బ్రణయ భావ శకుంతము నిద్రలేచెనో! హల్లక పాణి! రావె, భరమాయె, వియోగ రసాద్ధవేదనల్‌. అల్లిన రాగవల్లికల కాశ్రయమై విలసిల్లు నీవు నా పలవ కోమలంబయిన భావము సుంతయెజఖుంగలేక యీ చల్లని పండువెన్నెల పసందు వృథాయొనరింతువేల నో! మల్లియ పూలరాణి బ్రతిమాలెద నీ పదమ్ముల్‌. ఏ యనురాగమోహ లహరీ మహిమాతిశయమ్మొ గాని నీ వాయువు సోకినన్‌ బ్రణయ భావకిసాల రసాల మూర్తి నై పోయి జగమ్మునే మరచిపోవురా నీ చిగురాకు రెమ్మలో కూయవదేలనే వలపు కోయిలవై భువనైక మోహినీ! ఏ విరికోనలోన వికసించిన మల్లికవో లతాంగి! నీ తావికి మోవికిన్‌ మురిసి తావక పాదకిసాలయద్వయీ సేవ యొనర్హు రాగమయ జీవనమో వనమో తదన్యమౌ భావము లేలమాకు క్షణభంగుర జీవిత పాంధశాలలన్‌. (జనవంశమ్‌ పుట. 142) ఉత్పల సత్యనారాయణాచార్యులు పాతబస్తీవిలాసం(19938)లో ఓ శృంగార స్పర్శాంకిత పద్యం గోచరిస్తుంది. ఇది ఏదో సంస్కృత శ్లోకానికి అనువాద ప్రాయమైనదిగా తోస్తుంది. వి.వి.యల్‌. నరసింహారావు వీఠికల్లో (ప్రస్తావించినట్లు ఉత్పలవారు సంస్కృతంలోని అలంకారశాస్త్రాన్ని ఆపోశనం పట్టినవారు కావడం వల్ల వక్రోక్తులు నర్మోక్తులు, చమత్మారోక్తులు, ధ్వనులు కావ్యమంతటా కోకొల్లలుగా పరుచుకున్నాయి. అనేక పద్యాలు సంస్కృత సాహిత్యంలోని శ్లోకాలకు ఛాయలుగా భాసిస్తాయి. శ్లేషచమత్మారాలు చెప్పక్కర్లేదు. శృంగార సందర్భాల్లో ఈ చమత్మార విజ్బృంభణం రసికుల్ని ఉక్కిరిబిక్కిరి చేస్తుంది. 294 కె.వి. రమణాచారి

కొండను వేశ్వను దూరము నుండియె కనుగొన్నచో మనోజ్జ్ఞంబటు కా కుండగ దరిజేరినచో పండితులకు ఎక్కి దిగుట బహుధా శ్రమయాౌా. (పుట. 22) ఈ ఎక్కిదిగుటలో ఉంది ఉత్పల పండితుల వాక్యచమత్కృతి అంతా! పాతబస్తీ విలాసంలో నాయకుడు ఎండన బడి ఉసూరుమనుకుంటూ వచ్చి కూర్చుంటాడు. మండుటెండలోన రెండు చేతులబట్టి పుచ్చపండ్లు రెండె తెచ్చె నామె నాకు జూడ అవ్వి నాల్లుగా కనిపించె ఎండమావుల భ్రమ ఇదియె వమొ. (పుట. 60) ఆ యువతి రెండు పుచ్చపంద్లు గొనిరాగ నాలుగుగా భ్రాంతి చెందడంలో గల స్వారన్యం ఆస్వాదయోగ్యమే తప్పు వ్యాఖ్యానించి న్యూనత్వాన్ని ఆపాదించడం తగదు. సుబ్దలచ్చి “తల్లీ కన్నడ రాజ్యలక్ష్మీ దయలేదా. నేను శ్రీనాధుడన్‌” అని కవి సార్వభౌముడు వేడుకున్నట్లే “సల్లా యెంకటి సుబ్బలచ్చి బతుకేలా నీవు లేకుండినన్‌' అన్న మకుటంతో వంద పద్యాలతో దాక్టర్‌ చెరువు సత్యనారాయణ శాస్త్రి 1997 లో ఒక శతకం రచించారు. ఈ శతకం పేరు చూసి ఇతదేదో మామూలు కవి అనుకుంటే పద్యంలో కాలేసినట్లే ఎనిమిదవ యేట నుండే సంస్కృతంలో కవిత్వం చెప్పిన ఉపాసన పరుడు. మాఘ కావ్యం మీద అమూల్యమైన పరిశోధన చేసిన మేధావి. ఉభయ భాషాష్టావధానులు. విశేషించి సంస్కృతంలో అనితర సాధ్యంగా శతావధానం చేసి నూటైదు పద్యాలు పైనుండి క్రిందికి, క్రింది నుండి పైకి అప్పగించిన ధారణావాచస్పతి. తణుకు ఓరియంటల్‌ కళాశాల ప్రిన్సిపాల్‌ అంతటి పండిత కవి పూర్తి వాడుక భాషలో, అందునా గ్రామ్యభాషలో శృంగార, విరహ శతకం రచించటమే విచిత్రం భావకవిత్వ ప్రభావంతో, ప్రధానంగా నండూరి సుబ్బారావు యెంకి పాటల ఒరవడితో వచ్చిన రచనగా దీన్ని భావించవచ్చు. నండూరి వారి గేయాల్లో చూపించిన దానికి ఎన్నో రెట్లెక్కువ సొగసుల్ని ఒయ్యారాన్ని, చెరువువారు తమ పద్యాల్లో ప్రదర్శించారని గరికిపాటి నర్సింహరావు గారు ముందుమాటలో మెచ్చుకున్నారు. సుబ్బలచ్చి శాస్త్రిగారి ఊహాసుందరి. ఇది ఆత్మాశ్రయ కవిత్వం గనుక కవే ఇక్కడ కధానాయకుదైనాడు. నాయికను చిన్నతనంలో తోటి పిల్లలు ఆటల్లోకి రానిచ్చేవారు కాదట. ఎందుకంటే “నీ కళ్ళన్‌ మూయగ దాని సేతులొక పక్కన్‌ సాలవైపాయె' అని చెరువు వారు కారణం చెప్పారు. చెంపకు చేరెడు కళ్ళు అనడానికి ఇదొక పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 2205

నూతన ప్రయోగం. ఇలాంటి మెరుపులు ఎన్నో ఉన్నాయీ శతకంలో. సుబ్బలచ్చి మరొకణ్ణి "పెళ్ళాడేందుకు సిద్ధపడ్డాక ఆమె (ప్రేమికుని గుండె చెరువైపోయింది. ఆ ఆవేదనను వర్ణించడానికి చెరువు వారికి 50 పద్యాలు చాల్లేదు. తల్లొ మేకులు కొట్టినట్టు, మెదడంతా తెర్లుతున్నట్లు, సూ పుల్లో సూదులు గుచ్చినట్లు మనసేమో ముక్కలైనట్లు, గుం డెల్లో బాకులు దించినట్లు, బతుకెంతో రోత పుడ్తున్నదే సల్లా యెంకటి సుబ్బలచ్చి బతుకేల నీవు లేకుండినన్‌ (59) అని బాధపడ్డారు. అసలీ పద్య మకుటంలోనే యతిభంగముంది. కవిగారి సన్నిహితుడొకరు అదే విషయం అడిగారట. అసలే మతిపోయి రాసిన పద్యాలివి. యతి గూర్చి యోచన ఎందుకన్నారట శాష్ట్రిగారు చమత్మారంగా, భావకవితా యుగం ఊహాసుందరులను సృష్టి చేసింది. మళ్ళీ ఈ దశాబ్దిలో ఒక పండితవరేణ్యుడు, అవధాన కేసరి ఎంతో సహజ సిద్ధంగా మరో సుబ్బలచ్నిని సృష్టించటం విశేషం. నే న 226 కె.వి. రమణాచారి

7, సూక్తి సుధాలహరి అమ్మన చంద్రారెడ్డి చంద్రవేదం (1995) పేరుతో రాసిన శతకం సూక్తిప్రాయమైన నీతులతో హీతబోధనలతో కొనసాగుతుంది. సకల ప్రాణులందు సజ్జనుదైనట్టి మనిషి జన్మ దిరిగి మరల రాదు ఇహము వీడి జన్మరాహిత్యమును బొందు రిత్తగాదు చెందు రెడ్డి మాట. (పుట.25) విద్య చేత నొకడు విశ్వము గెలిచెను విద్య లేక నొకడు వినుతి కెక్కి విధియు వ్రాత గాని వేరొండు గాదయా రిత్తగాదు చెందు రెడ్డి మాట. (పుట.18 పరుల నిందజేయు పరమదుర్దనుకంటె పాపిలేడు యిలను పరగజూడ (పుట. 14 జా! కసిరెడ్డి వెంకటరెడ్డి ఛందస్సు నేర్చుకొన్న తొలినాళ్ళలో అంటె 1967 కాలంలో అభ్యాసార్ధం రాసిన పద్యాలను వారి సాహితీ రజతోత్సవాల సందర్భంగా 'సుభాషితగీత (్రిశత్రి పేరుతో 1994లో ప్రచురించారు. వ్యావహారిక వాక్య నిర్మాణం పద్యంలో ప్రవేశపెట్టడం వల్ల ఒక వింత సోయగం సిద్ధించింది. కోతి మనిషాయెనని యంటె కోవిదుండు రాతి నాతాయెనని యంటె రచ్చరచ్చ అదియు చూళ్ళేదు చూళ్ళేదు ఇదియు కూడ ఒకటి గురువేల లఘువు నింకొకటి యేల (పుట.12) దార్విన్‌ కోతి నుండి మనిషి పుట్టాడన్న సిద్ధాంతం ప్రస్తావితమైంది. భర్త కౌగిలిలో కర్ణ భార్యవచ్చి త్రాగివున్న పతిగని విరాగిఅయ్యె చేతనాహీనమై ఉండ చేయి పట్టి బలిమి భోగించు ఆ భర్త పశువుపాపి (పుట.66) తల్లి అల్లమ్ము పెళ్ళాము బెల్లమగును పెండ్లి కూతురు కాలూన పెట్టగానె పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 227

సార్వ కాలిక సత్యసుపర్వమిదిని ఒప్తుకోమని జగతికి చెప్పగలము (పుట.57) వర్షములు రాకసంటలు పండకుండె పూజ చేతుము మేమంటు పూటపూట భాన్యము ప్రోగు చేసిరి ధర్మపరులు పొట్ట పూజలు చేసిరి పట్టుబట్టి (పుట 12) కర్మ వి శ్వాసం, జనబలం, గురుశిష్యులు, ఉపవాసం, భిక్షం, ధరలు, తప్పులు, శ్రీరంగనీతులు ఇత్యాది ఉపశీర్శికలలో సీత్తి ప్రబోధం వ్ర్యర్సు కసిరెడ్డివారు. డా॥ ఎన్‌.ఆర్‌. వెంకటేశం 'కందాల మకరందాలు' (1998) లో ఆడంబర వివాహాలను గొప్పల కోసం ఎంతో గుప్పి వివాహాలు చేయు గుణమది యేలా? అప్పులవును తిప్పలవును చిప్పలు దారాసుతులకు చేరును సుమనా (పుట 15) చీరిగిన చొక్కా ఆయినా వేసుకో! మంచిపుస్తకం కొనుక్షో అన్నట్లుగా సద్ధంధ పరనాభిలాష జీవితానికి వెలుగునిస్తుందని, మనల్ని మంచి దారిలో పెడ్తుంది. దా ఎన్‌. ఆర్‌. వెంకటేశం. ఉత్తమమగు పుస్తకమృల్వు సత్తాగల రచయితలవి చదువక్ర ప్రవో చెత్త చెదారపు సరుకును చిత్తము నిడి చదువనేల చేకొని స్పున్సనా! (పుట. 15) డా! బి.నరసింగ్‌ భాన్‌ సుభాష్షిత త్రారావ్షల్ళి (1934లో జీవితంలోని వైవిధ్య భరితాంశాలపై వ్యాఖ్యానిస్తూ సద్భావనలను సాల్వికరీతిలో పొందుపరిచారు. 144 శీర్షికలలో మొత్తం 838 పద్యాలున్నాయి, కష్టములతోడ మనుజుడు కలుగునపుడు చేతనైన సహాయము చేయవలయు స్వీయశక్తిని నశియింప చేయబోక్తు వాని కొళ్ళపై వాడు నిల్వంగ నిదుము, కనుల రెప్పల వలె; పండ్ల క్రమము వలెను దెండు చేతుల వలె కాళ్ళు రెంటి వలెను 228 కె.వి రమణాచాద

సహకరించు కొనవలెను సర్వజనులు సృష్టి ధర్మమును తృణీకరింపదగునె (పుట. 78,79) అని సాయపడే మనస్తత్వం, పరోపకారశీలముండాలని ప్రబోధిస్తారు. చాల నాలోచనము చేయు సత్పురుషుడు మితముగా మాటలాడును మెలకువగను వ్యర్ధమగు మాటలకు సమయమ్ము గనడు మంచి లక్షణమది; దాని బెంచుకానుము. మౌనము నొకింత గొనవలెన్‌ మానవుందు; ఎపుడు మౌనమున్‌ దాల్చుటో యొజుగనప్పు డెపుడు మాటాడ వలయునో యెబజుగడతడు అతడు పనులలో విఫలుడౌ ననవరతము (వుట. 112,118) అని మౌనటప్రాశన్వాన్ని హితమిత సంభాషణావశ్యకతను నరసింగ్‌ భాన్‌ ప్రబోధిస్తారు. గతము నుంచవలె నెపుడు గమనమందు దాని యాధారమున వర్తమానమునందు; భవిత దాని పునాదియె వఅలుచుండ ఇవియె లేకున్న భవిత శోభింపబోదు గతము నందలి విజ్ఞాన గరిమ చేత వర్తమానము రాణింప వలనుపదను; దీని రెంటి జ్ఞానములపై విస్తరింప వీలు కలుగును భవితకు విపులమగను (పుట. 46) ఇలాగ నరసింగ్‌ భాన్‌ యత్నము, ఆదర్శం, సూర్యుడు, ఆత్మవిమర్శ, స్నేహం, సోమరితనం, విశ్వాసం, పొగడ్త, ప్రతిభ, స్వార్ధము, కులం, కట్నం, పెండ్లి ఇత్యాది 144 శీర్షికల్లో సమాజానికి హితబోధనం చేస్తారు. వంగపండు సర్వేశ్వరరావు వివిధ ఆంగ్ల కవుల సూక్తిప్రాయమైన పంక్తులను “ఆణిముత్యాలు” పేరుతో ఆంధ్రీకరించి 1995 ప్రకటించారు. ౧6 ౪74౫ 10 10౪7166486 13 100630 10012006 అన్న వాక్యానికి చేసిన పద్యానువాదం వస్తుంది. తెలియునను కొన్నవానికి తెలియదెపుడు తెలియదనుకాన్న వానికి తెలియునెపుడు జ్ఞానమును గూర్చి నీకు జిజ్ఞాసయున్న దాని జేర్చెడి మార్గ మజ్ఞానమన్న (పుట.33) పద్యకవిత్వం వస్తువైవిధ్యం 229

గాం లు6ే కటు 1 1106 0006 ంటరు, 06 *జ6 00113 96164001 10000 (11 06 1056. మంచి స్నేహంబు లోకమందెంచి చూడ పూర్ణమైనట్టి యారోగ్యమునకు సమము చక్కగా నదియున్నట్టి సమయమందు దాని విలువను పూర్తిగా గానలేము అదియు లోపింప, విలువయునపుడు తెలియు నని తెనిగించారు. తప్పు జరిగె ననుచు తలచుచు వగవకు తప్పుదిద్దుకొనెడు దారిచూడు తప్పు లేనివాడు ధరణిలోనే లేడు సత్యపథములోన సాగుమయ్య లాంటి పద్యాలు కుంచె సత్యనారాయణ మూర్తి 'సత్యశతకము' (పుట. 190)లో కనిపిస్తాయి. తెలుగులో హేతువాద శతకం రచించిన తొలి కవి ప్రకాశం జిల్లా ఇంకొల్లుకు చెందిన చే చంద్రశేఖర్‌ ర్డీ తన మలి రచనగా 19892 ౮ సూక్తి సుధాలహరి శతకం పేరుతో ఆట వెలదులను ప్రకటించారు, వీరు వూడి ప కవలగా న. ౮ వృత్తిరీత్యా ఉపాధ్యాయులైనా ప్రవృత్తి రీత్యా నటులు, 6౦3 సొందారు. “చేగిరెడ్డి మాట సీరుల మూట” అనే మకుటం గల ఈ శతకం నిండా నీతులు మూటగట్టబడద్దాయి. “జగతి సుగతి కొరకు, జన జూగ్భతి కొరక్రు సంఘ ప్రగతి కొరక్షు సమత్ర కొరకు న వత కొరక్తు (వినతి) తాని శతక్షా రచిస్తున్నానని ప్రక ఆశయాలను ఇలు న శో న్న రకి అలి గూటలలో తన సమున్నత గాను, భాష్టాప్ర అందమున్న యంత వందనీయుడు గాడ్రు బలము గలిగియున్నంత ప్రభువు గాడ్రు మనసు మంచిదైన మాన్యత పొంద్రురా వ ల క్‌ (82) ంటి నిత్య సత్యాలు పెక్కులున్నారు క్ర శతకంలో, "పేమ కన్న మిన్న పెన్నిద్ధి లేదురా! 'సద్గుణంబు సకల సౌభాగ్య సౌధంబు' 230 కె.వి. రమణాచారి

“పరహితం బొకటియే పరమ ధర్మ్శంబురా” “ఆశ లేని యర్ధ మధిక సుఖమ్మురా” 'నీచుతోడి మైత్రి త్రాచుతో చెర్లాటి నాగలి గొనిన తొలి నాగరీకుడు రైతు” భోలికుండు జగతి కాయువు పట్టురా' 'మొద్దుబలము కన్న బుద్ధి బలము మిన్న!

వంటి సూక్తులు అనేకాలు సహజ సుందరంగా రచింపబడ్డాయి.

1975 లో ఆరోగ్య శతకం రాసి మన్ననలందిన ఒంగోలుకు చెందిన హోమియో వైద్యులు డా॥ వల్లభనేని నాగేశ్వర రావు 2000 లో 'వందేండ్లు బ్రతకడం ఎలా?” అనే ఉపశీర్షికతో నాగనార్య శతకాన్ని వెలువరించారు. 'నాగనార్య' ఈ కవి కలంపేరు. 'నాగనార్య పదము నవ్య పధము' ఈ శతక మకుటం 82 ఏండ్ల వయస్సులో ఉన్న ఈ రచయిత అందరూ శత వసంతాలు ఆరోగ్యంగా బ్రతకాలనే ఆశయం కలవారు. అందుకే పాతికేళ్ళ క్రితం ఆరోగ్య శతకాన్ని రచించి ఇప్పుడు నాగనార్య శతకాన్ని ప్రకటించారు. మరి వందేంద్లు బ్రతకాలంటే ఏమమి చేయాలో సులభశైలిలో తెలియచేశారు.

కోపం దేహానికి శాపం, అహంకారం అనర్ధదాయకం, మమతల మాధుర్యం - ప్రేమ, సాధన - సహనం... వంటి 18 శీర్చికలున్నాయి ఈ శతకంలో.

వ్యాధిబాధ యీతి బాధలు లేకుండ వందయేళ్ళు బ్రతకవలయునన్న మలినముండరాదు మనిషి దేహాత్మల సున్నితముగ తనువు సుఖపెట్ట బోకురా దేహణశ్రమయె నీకు దివ్య వరము దేహణశ్రమయెొ లేక తిన్నది విషమౌను కోపతాపసములను గుండె జబ్బులు రక్త పోటు పక్షవాతములును వచ్చు నిత్య శాంత గుణమె నిన్ను రక్షించురా పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 231

తనువు నిలుపు కొరకె తగినంత తినవలె అతిగ తినుట వలన వ్యాధు లొదవు వంటి ఆరోగ్య సూత్రాలు ఈ శతకంలో ఆట వెలదులుగా మారాయి. మూర్చుల చిత్తాన్ని రంజింవ చేయలేము అనటానికి పూర్వ కవులు ఎన్నో ఉదాహరణలిచ్చారు, ఈ శతకంలోని పోలికలు సహజ సుందరాలు. కుక్కతోక వంపు చక్క జేయగ వచ్చు పుట్టు (గ్రుడ్డి చూపు పొంద వచ్చు... కాని మూర్చుని మనసు రంజింప చేయలేమని చెప్పారు. “పోయిన (ప్రాణమైనా వస్తుంది కాని, గతించిన కాలం తిరిగి రాదన్నారు. కోపిష్టిని కదిలించటం తేనెటీగల తుట్టెను కదపటం లాంటిదన్నారు. ఇప్పుదైన సమయమిల మించి పోలేదు మంచి మార్గమందు మనుదురేని వంద యేండ్ల సుఖము పొందగా ... అని శతకం చిట్టచివరి పద్యంలో చెప్పి పరితల్ని ఆరోగ్య కార్యోన్నుఖుల్ని చేశారీ రవయిత. ప్రకాశం జిల్లా, చామకుర్తికి చెందిన మల్లవరపు జాన్‌ 152 పద్యాలు గల సూక్తి శతకం), 116 సమస్యాపూరణలు గల 'సరస వినోదిని" రెండూ ఒక పుస్తకంగా ప్రచురించారు. పండ్ల చెట్టు మొదల ముండ్ల కంప విధాన గొప్పవారి యింటి గుమ్మ మందు కఅకు బంటు నిలిచి మొజ బెట్టుకొన నీడు సజ్జనాను రక్తి జాను సూక్తి (111) ... వంటి లోక వృత్తులను తెలిపే సూక్తులు పెక్కులున్నాయి. 'పంది పటుక్కునన్‌ గాత్రిక భామిని చెక్కిలి కంది పోవగన్‌' అన్న సమస్యను జాన్‌ ఈ విధంగా పూరించారు. అందము చింద కృష్ణ విరహార్తిని జెందిన గోపకాంత - యా నందకిశోరు గాంచి యమునా నది యొద్దునం గౌగిలింపగా సుందరమూర్తి మన్మధ వశుండయి ముందుకు (మొగ్గిప్రేమ కై పంది పటుక్కునన్‌ గొలికె భామిని చెక్కిలి కంది పోవగన్‌ (2) అంకితం, ఇష్టదేవతాస్తుతి, గురుస్తుతి, కవి ప్రశంస, స్వీయ పరిచయం .. పూర్వకావాం సరణిలో రాయబడిన శతకమే మిత్ర శతకం. ప॥గో॥ జిల్లా, వంగూరు కు చెందిన వేష 289 కెవి రమణాచారి

శేషగిరి రావు తన లోకానుభవం, భక్తిపారవశ్యం, పదగాంభీర్యం, భావసౌందర్యం... వంటి సులక్షణాలతో ఈ శతకం రచించారు. ఆటవెలదులు అక్కడక్కడ ఉన్ను తేటగీత్తులే అధ్రిక్ర ఈ రచనలోనున్నాయి. గా కొన్ని ప్రసిద్ధ శతక పద్యాలను పోలిన పద్యాలు ఇందులో కనిపిస్తాయి. కోడె నాగుకు విషముండు కోరలందె గండు తేలుకు విషముండు కొండి యందె పరగ నీగకు విషముండు శిరము నందె వసుధ నరునకు నిలువెల్ల విసమె మిత్ర (32) “తలనుండు విషము ఫణికిని అనే సుమతి శతక పద్యానికిది మక్కికి మక్కి అనుకరణ. ఈశ్వరుని కంటి మంట సైరింప వచ్చు సైప వచ్చును శ్రీహరి చక్రధాటి (బ్రహ్మ వ్రాతను సవరింపవచ్చు గాని లేశమును నాశల జయింప లేము మిత్ర (38) వంటి పలుపద్యాలు పూర్వకవుల పద్యాలకు కేవల అనుకరణ (ప్రాయాలు. ఇటువంటి ఉదాహరణలు పాతికకు పైగా దొరుకుతాయి ఈ శతకంలో. 52 నుండి 62 పద్యాల్లో దశావతార స్తుతి చేయబడింది. కాముకత, స్తీ కాంక్ష గురించి పదికిపైగా పద్యాల్లో ఈ శతక కర్త వివరించాడు. కరిని మావటీడాడించు కరణి విటుని గణిక యాడించు చుండు నెక్కాల మందు వలపు నటియించి చూపుల వలను విసరి తన వశమ్ము జేసికొను వాస్తవము మిత్ర (4) అందచందాలు గల పూల కాశపడక వాసన (గ్రహించి సంతృప్తి పదగ వలయు కలికి సౌందర్య శోభను కనుల జూచి తనియదగు నంతె వాంఛింప దగదు మిత (9) ఈ కవికి చక్కని ధారాశుద్ధి ఉన్నా పద్యాలకు పద్యాలే అనుకరణలు కావటం, మిగిలిన వాటిలోని భావాలు సైతం పాతవే అవటం వల్ల కొత్తదనం, వైవిధ్యం కనిపించదు. వరంగల్‌ జిల్లా, పాలకుర్తికి చెందిన తెలుగు ఉపాధ్యాయుడు శంకరమంచి శ్యాంప్రసాద్‌ 'శ్యాము వాక్కు నమ్ము సత్యవాక్కు' అనే మకుటంతో 108 ఆటవెలదులతో సత్యవాణి శతకం రచించారు. తన చుట్టూ ఉన్న సమాజాన్ని చూస్తున్నప్పుడు శంకరమంచిలో కలిగిన స్పందనలకు పద్యరూపొలు ఇవే. పద్యకవిత్వం * వస్తువైవిధ్యం 238

'మేత' మేయువారు నేతలై వెలుగుచు చట్ట సభలనన్ని చచ్చు పరచి (49) పేద ప్రజల బాగు పెరుమాళ్ళ కిచ్చిరి. రాక్షసత్వమణుగు రామాయణము వల్ల భాగవతము చదువ భక్తి గలుగు భారతమ్ము దెలుపు బహు మనస్తత్వమ్ము (ఫి -..- వంటి సత్యవాణులు చాలానే వినిపిస్తాయి. వృత్తిరీత్యా ఇంజనీర్‌ యైన నల్లపనేని మార్కండేయులు గారి కలం పేరు మధురవాణి ప్రకాశం జిల్లా యుద్ధనపూడికి చెందిన ఈ కవి 1993 లో 'వాస్తవమ్ము మధురవాణి మాటి అనే మకుటంతో 106 పద్యాల్లో హేతువాదాన్ని వెలువరించారు. కొన్ని సాంఘిక విషయాలు ఉన్నాయి. సప్తగిరులపైన సర్వేశుడుండునె మనిషి తాను జేయు మాయగాక దేవుపేరు జెప్పి లావు మోసమె గాని (7) అని పలికిన మార్మండేయులు తీరయాత్రలకు పోయేవారిని(8), దేవని కల్యాణాల కోసం డబ్బులు ఖర్చుపెట్టేవారిని(9) నిరసించారు. బుద్ధుని(25-88); ఏనుక్రీన్తును(22); మహ్మమద్‌ను(23,24) ప్రస్తుతించారు. అధిక సంతును గన్సి యల్లకల్లోలము సృష్టిం జేయ భువిని కష్టమౌన్సు హరి హరులకు అజున క్రద్ధిక్ష సంతతి లేదు (64) అనీ జనాభా సమస్యన్సు, 'పస్తావించాడు. తన వృత్తిని గృ మో | రి ఆ వృథగ పారు నీటి నెంతయో వ్యూహాన మలుపు తిప్పి వీిం బ్రాల్వు చేయ ఇంజసీర్లె జాతి హిత్ర వరులెప్పుడ్ర ॥ (98) 23 కెవి రమణాదార

ఆచార్య తిరుమల 'పరమసత్యసూక్తి తిరుమలోక్తి అనే మకుటంతో నానా సామాజికాంశాల మీద ఈ 'తిరుమలోక్తి' శతకాన్ని 1997 లో రచించాడు. శస్త్ర వైద్యుదైన సంపాదనధికమ్ము దగ్గుపైన కోత తప్పదనును కత్తివీరుడతని కాదని మన లేము పరమసత్యసూక్తి తిరుమలోక్తి తాళలేక రోగి తగువైద్యు జేరినా బాగుపడదు; వెజ్జు బాగుపడును రోగితోనె పోవు రోగమ్ము మాత్రము పరమసత్యసూక్తి తిరుమలోక్తి, అని వైద్యులలో పెరిగిపోయిన వ్యాపార ధోరణిని తిరుమల ఎండగట్టారు. ఈ మధ్య ప్రతి చిన్నదానికి ఆ పరీక్షలనీ ఈ పరీక్షలనీ వేలకొద్దిగ డబ్బుల్లాగుతూ అవసరం లేకపోయినా ఆపరేషన్లు చేసే కార్పోరెట్‌ హాస్పిటళ్ళ ధనార్దనాదాహాన్ని గమనిస్తుంటే ఆచార్య తిరుమల శైక్తుదై వాస్తవమనిపించక మానదు తల్లిదండ్రులకును తమబిడ్డలన్నచో జడుపు భయము నొణుకు దడయు హడలు ఇంటీ పెద్ద లెవ్వరీనాడు? పిల్లలే పరమసత్యసూక్తి తిరుమలోక్తి. పెద్ద వారికిపుడు పెద్ద బుద్ధులు లేవు కుర్రతనము లేదు కుర్రలకును పెద్దవారు వెకిలి, పిల్లలే వేత్తలు పరమసత్యసూక్తి తిరుమలోక్తి, అని కుటుంబ వ్యవస్థలో వచ్చిన పరిణామాలను ఆచార్య తిరుమల చిత్రించారు. ఆలపాటి వేంకటసుబ్బయ్య సూక్తి సుధాకరము (1992) పేరుతో కొన్ని ప్రసిద్ధ సంస్కృత శ్లోకాలను ఆంధ్రీకరించారు. క్షణశః కణశ్చైవ విద్యా మర్థం చ సాధయేత్‌ క్షణత్యాగే కుతో విద్యా కణత్యాగే కుతోధనమ్‌? క్షణము విడువకుండ చదువు నేర్వవలయు కణము విడువకుండ కలిమి కూర్చు పద్యకవిత్వం . వస్తువైవిధ్యం 28ర్‌

8. లంచగొండితనం ఆచి పడం “మనిషి పుట్టినప్పటి నుంచి గిట్టేదాక ప్రతి సందర్భంలోను గిట్టుబాటుకోసం చేయిలాపడం ఇందులో కళ్లకు కట్టించారు. బళ్ళో కెళ్ళడానికి లంచం, గుళ్ళో కెళ్ళడానికి లంచ 0 రం కాటికి పోతె అక్కడా లంచమే. ఇందుగలడందులేదను సందేహము వలదు లంచం స వగ దాని విశ్వరూపాన్ని పట్టుకొని ఆశుధోరణిలో కూర్చిన లఘు కావ్యం ఇది. అని రు ఆచార్య బేతవోలు రామబ్రహ్మంగారు అభిప్రాయం వ్యక్తీకరించినట్లే, కడిమెళ్ళ వరప్రసా తాంబూలం (1995) కావ్యంలో లంచాల విశ్వరూప సాక్షాత్కారం చేశారు. “మాది లంచాల జాతి అని పద్యాంతంలో ఉంచి 50 సీసాలు అధిక్షేపాత్మకమైనవి కడిమెళ్ళవారు అందించారు. ఇంకో 50 రాసి ఉంటే గొప్ప సామాజిక శతకమయ్యేది. సీ॥ _ ఉత్తరంబీకున్న నుద్యోగమొక్కటి మనకు దక్కుటన్న మాట కల్ల ఉత్తరంబొక్కటియే యుద్యోగమీదు, ద్ర వ్యంబు లేకుండా బెపడుట కల్ల ఏ యుపాయాన సాధించుకొంటివా గాని యొకపాటి సుఖమునార్జించినావు విధి నిర్వహణ మందు విశ్రాంతి లేక యే పని చేసినను మెప్పు పడయలేవు తే॥ (ప్రతిభ కలిగియు దగు క్వాలిఫైడు వయ్యు జాగులేకుండెనా 'ప్రమోషనులు రావు గడ్డిమజిగిన పై యధికారి నిన్ను సరకు గొనడయ్య మాది లంచాల జాత్తి (24) అన్ని పద్యాలు లంచాలనిచ్చే సన్నివేశాలు కల్పిస్తూ ఆశుధారాపధంలో సాగిపోతాయి. లడ్డు మిఠాయిలన్‌ లంచమిచ్చిన గాని మూడేండ్ల బుజ్జాయి బువ్వ తినదు. (1) అని లంచం బాల్యంలో అలవడుతుంది. అసలు మనదేవతలే లంచాలకాశిస్తారని ఇలొ రాశారు. మోదకమ్ముల నిచ్చి (మ్కైక్షువార్తికి గాన్స విఘ్నముల్‌ బాప్రని వేల్ళొకండు 238 కెవి. రమణాచారి

తలనీలములనిచ్చి దర్శించిననె గాని వరమీని పెద్ద దైవమ్మొకండు నూరు బిందెల నీటిధార వోసినగాని భూతి నీకుందెడి ప్రోధయొకడు పానకమ్మును సమర్పణము సేసిన గాని చల్లగా చూడని శాంతుడొకడు సృష్టికర్తలే యీరీతి జెలగునాడు కానుకల కోసమై జూచు కాలమందు జెరసులమైన మాకు సృష్టాది నుండి సంప్రదాయము మాది లంచాల జాతి (2 అని లంచం దేవతలకంటగట్టారు. ఆఖరికి - జీవయాత్రను దానింక చేయలేక కాయమును వీడి గాలిలో గలయునాడు వల్లకాటిలో కాటి కాపరియు జేయి చాపు చున్నాడు మాది లంచాల జాతి (50 అనడంతో కడిమెళ్ళ వారు లంచాలు లేని ప్రదేశం భూస్టలమంతా వెదికినా లేదంటారు. లంచము లీయకున్న కనులం దిలకింపరు పాలకాధిపుల్‌ పంచకు జేరనీదు సిఫారసు లేనిది నాయకాగ్రణుల్‌ వంచన వృద్ధియయ్యెను ప్రపంచము లోపల నెచ్చటైన, జీ వించుట కష్టమయ్యె నిరుపేదల కావవె వేంకటేశ్వరా! నాయకులంట లోకమును నాకముగా నొనరింతురంట భూ నాయకులంట, దీన జననాధు లటంట విచిత్రమేమొకో “నొ యను భావముల దలివి నైపుణి యుద్ధములన్‌ సృజించి న్యాయముగా ప్రజావళిని వినాశమేర్తురు, వేంకటేశ్వరా! అని సమాజంలోని వంచనాశిల్పాన్ని మోసకారితనాన్ని ఎండగడ్డారు ్రత్తిగొడుపు వెంకటేశ్వరరాజు శ్రీ వేంకటేశ్వర శతకంలో ఎందున్‌ జూచిన లంచముల్‌ పనులు కానేకావు లేకున్న గో ర్టం దాఫీసుల, స్కూళ్ళ, రైళ్ళ మజఖియే మంగళ్ళనాస్పత్రులన్‌ దిందిమ్మను లంచగాంద్రె, తుది నీ తీర్ధ ప్రసాదాలు, మా కందన్‌ లంచములంట నీ కెటుంగరాదా! దేవీ రామప్రభూ! (పుట.39) పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 239

అని మూలాపేరన్నశాస్త్రి శతకసంపుటిలో లంచాల నభిశంసిస్తారు. ఉత్పల సత్యనారాయణాచార్య 'పాతఠబస్తీ విలాసం' పేరుతో రాసిన కావ్యంలో పెరిగిపోయిన లంచ గొండితనాన్ని నిశితంగా గర్జించారు. లంచమియ్యక ఆంధ్ర ప్రపంచమందు ఏ పనియు సుంత కాదని యెంచుకొనుము లంచమిచ్చిన నాంధ్ర ప్రపంచమందు ఏ దసాధ్యము కాదని ఎంచు కొనుము (పుట 17 అవినీతి, లంచగొండి తనం అనేవి విశ్వవ్యాప్తం. ఎవరూ పూర్తిగా తాలగించలేరు. సాధ్యమైనంతమేరకు తగ్గించడానికి ప్రయత్నంచేయాలన్న సున్నితమైన హితబోధలు వినవస్తుందడాన్ని కూడ అప్పుడప్పుడు గుర్తించవచ్చు. శ 3 20 కె.వి. రమణాచారి

9, దళిత స్పృహ భారతదేశంలో కులవ్యవస్థ, అస్పృశ్యతారోగం ఈనాటిది కాదు. వేలవత్సరాల నాటిది. ఎందరెందరో దీన్ని తీవ్రంగా నిరసించారు. ఉద్యమాలు నిర్వహించారు. కవితాశంభాలు పూరించారు. ఈ దశాబ్దంలోను కవులు అస్సృశ్యతపై తమ వ్యతిరేకతను ప్రకటించారు. ఎస్వీ రాఘవేంద్రరావు 'దమనకాండి శీర్షికలో అస్పృశ్యత సమస్యను కళ్ళకు కట్టేటట్లు చిత్రిస్తూ నిరసించారు (ప్రకృతి యొసంగు నీరములు పానము సేయగ రాదటంచు, హీ నకులజు లంచు మిక్షిలి యనాదరణంబును జేసి యంట రా ని, కనులంగాంచరాని కడు నీచులటంచు సవర్డ హిందువుల్‌ వికృతపు, జేష్టలన్‌ కజుకు వేడుక సల్పిరి సోదరాళిపై ఎదురు రాకూడదంట! మరి యెదురు పడిన చెప్పులను చేంగొని యొదిగి తప్పుకొనవ లెనంట! కుక్కిన పేనువలె పడియుండ వలెనంట! యెదురాడక సయవర్తనముల నాల్గు వర్ణములైదయ్యి నరకమయ్యె అంటరారని పొలిమేర గెంటబదిరి (భ్రమను దోంచెడు దుర్గతి సంభవించె అమలు జరిగెను దారుణ “దమనకాండి జంతువులకన్న హీనమౌ జన్మయనుచు జీవితంబు దుర్భరమని చింతపడుచు దేవుని దరిసింపంగ లేని దీనులమని 'గుండెచెలువు'గా బొగిలిరి కుమిలి కుమిలి. అట్టి యసభ్య వర్తనము, నట్టె యకృత్యము నట్టి క్రౌర్యమున్‌ అట్టి యమానుషంపుం బనులట్టి కుసంస్కృతి, నట్టి నైచ్యమున్‌ అట్టి నికృష్ణపుంబ్రధను, నట్టి నిరంకుశమైన ధోరణీన్‌ ఎట్టు సహించిరో! కరిను లెంతలు సేసిరి నిర్భయాత్ములై దళిత వర్గాల పాలిట దైవమనగ దమననీకి దుఃఖీతుల కోదార్సు లిడగ పద్యకవిత్వం వస్తువైవిధ్యం ర.

“భరత రాజ్యాంగ నిర్మాత ప్రధిత కీర్తి స బేద్యరుండు నాండయదయమందె. | సదయు దంభెధ్య (వసివాడు, పసిమొగ్గలు పుట. 22) ప చిన అంబేద్మరు జయంతి సందర్భంగా 14-4-1994 నాడు రాఘవేంద్రరావు రచిం కవిత ఇది. 7 స్తవం 145. 1992 డా కసిరెడ్డి వెంకటరెడ్డి 'సమతామూర్తి అంబేద్యర్‌ శీర్షికతో అంబేద్యక్‌ స్తం పర న చేశారు. ఆ పద్యఖండిక కసిరెడ్డి 'చైతన్యశ్రీ' అనే కవితా సంకలనం, సృ బడింది. సమతాదీపము కాంతులీన జనతా సంక్షోభమున్‌ మాన, సం (భమ లోకమ్మున సత్యగాములయి సౌభ్రాతృత్వభావమ్ములన్‌ క్రమ మార్గమ్మున చల్ల, జాతిహిత కాంక్షముల మంత్రమ్మవై మమతాజ్ఞానము పంచినావు బుధ! భీమారావు అంబేద్మరా! ళా అస్పృశ్యతాఖేద మంటుబెట్టుచునుండ నా యగ్ని నార్చగా నవతరించి అసమానతాభావ మల్లరే సృష్టించ ఆరావ మణచంగ నవతరించి అజ్ఞానమాంద్యమ్ము అంధకారము రేప అంధకారము ద్రుంచ నవతరించి కులము వ్యక్తుల మధ్య గోడలే కట్టంగ ఆగోడలను గూల్చ నవతరించి హైందవాత్మను మేల్మొల్చి అభ్యుదయము ఏది నిశ్షేయస మదియనాది యంచు రామ మార్గమ్ము చూపిన భీమరావు విబుధ విజ్ఞాన మూర్తి అంబేద్మరుండ దేశమందున రెండు వైదేశికముల మతపు పెద్దలు కోట్లు కుమ్మంగ నుండ బౌద్ధమందున దర్శించి భారతాత్మ ్‌ పుట. 28,29) నవ నవోన్మేష మార్గమ్ము నడచి చూప (వైతన్యత్రీ పుట. 28, దళిత జనాభ్యుదయానిక్రి విద్యా ఉద్యోగాల్లో రిజర్వేషను బలంగా ఉపయోగ పడిందనడం నిర్వివాదాంశం. మౌలికంగా దళితులకు రిజర్వేషన్ల విషయంలో అ(గ్రవర్ధాల వారు కూ ఎవరూ వ్యతిరేకించడం లేదు. క్షాన్సి రాజకీయనాయకులు తమ స్వార్ధంకోసం ఓట్లను ఆకర్షించడం 22 కె.వి. రమణాచారి

కోసం ఇబ్బడిముబ్బడిగా పెంచేస్తూ హడావుడి నిర్ణయాలు చేస్తూ సున్నితమైన సమస్యను రావణకాష్టంలా మలుస్తుంటారు. పరస్పరవైరాన్ని పెంచి విద్వేషాలను రెచ్చగొట్టే పనిచేస్తుంటారు. చీకాకు పరిచి దళితుల మూకుమ్మడి బానిసలుగ ముంచిరి నాడున్‌ చేకొన్న రిజర్వేషను పోకార్బాలంటు నేదు పోరిరి సుమనా! (కందాల మకరందాలు పుట. 12) అని డా॥ ఎన్‌.ఆర్‌. వెంకటేశం రెండున్నర దశాబ్దాల క్రితం పెంచిన రిజర్వేషన్లు, దానితో తలెత్తిన ఉద్యమాన్ని మనసులో పెట్టుకొని రాశారు. నక్కా అమ్మయ్య అనే దళితకవి ఎప్పుడో ముప్పై ఏళ్ల క్రితం రాసిన తిరుపతమ్మ శతకం 2000 డిసెంబర్‌లో ప్రకటితమైంది. తమ నాయనమ్మ స్మృతి చిహ్నంగా రాయబడిన దీని ఆత్మకధాత్మక లక్షణా లుండడంతో పాటు వివిధ సామాజికాంశాలపై విసుర్లున్నాయి. కుష్టు జబ్బుకన్న కులగజ్జి ఘోరమౌ దీని పక్క నిలువ థీటులేదు ఎక్సురేకు కూడ ఏ అంతు చిక్కదే తియ్యమావి కొమ్మ తిరుపతమ్మ! (22) అని కులవ్యవస్థ పట్ల నిరసన ప్రకటిస్తారు. ఆంధ్ర దేశమందు ఆస్థాన పీరము జాషువాకు ఇవ్వజాగుచేసె కులము అద్దువచ్చె కుత్సితమతులకు తియ్యమావి కొమ్మ తిరుపతమ్మ! (46) జాషువాకు ఆస్థాన పదవి ఇవ్వకపోవదాన్ని అతని కులమే అడ్డమైందని ఆక్షేపిస్తారు నక్క అమ్మయ్య బోయి భీమన్న ఇంకా ఒక అడుగు ముందుకు వేసి జాషువా మరణించేదాక ఎదురు చూసి మరణించాక విశ్వనాథకు ఆస్థాన పదవి కట్టబెట్టారని కూడ వ్యాఖ్యానించారు. ఇచ్చిన వారు, పుచ్చుకొన్నవారు భంగపడిన వారు అందరూ పైకెళ్ళిపోయిన నేటి తరుణంలో విద్వేషాలను పెంచే అ(ప్రయోజనకరమైన అంశాలను తవ్వకోవడం చర్చించుకోవడం వృధా! గుణ కర్మముల చేత గూర్చిన వర్ణముల్‌ కులములై రేగి అగ్నులను గురియు కులతత్వ మూఢులై గుణము లెక్కించక భేద వైరములతో పెనగుచుందు పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 243

రన్ని కులముల వారాత్మీయ మనుజులే నీ బిడ్డలేయన్న నీతి గనరు అందరిలో మాన ్రాణాదులొక్కటే సుఖదుఃఖ భోగముల్‌ చూడదనొకటె ఆత్మ వత్సర్వ భూతాని యన్నదెరిగి కలిసి మనరైరి శాంతి సౌఖ్యములు వెలయ వరశుభ విలాస! శ్రీ నింబగిరి నివాస! భవ్యగుణధామ! నరసింహ! దివ్యనామ. (పుట. 21) అని డా॥ అందె వెంకటరాజం నింబగిరి నరసింహ శతకం(1999) లో నిచ్చెనమెట్ల కుల సమాజ నిర్మాణాన్ని ఖండించి సొభాతృత్వాన్ని ప్రబోధిస్తారు. కులమేమీ గుణమే (ప్రధానమని మున్‌ ఘోషింపరే శంకరా ర్యులు రామానుజులున్‌ బసప్ప ప్రభువున్‌, యోగీశులున్‌ బుద్ధుడున్‌ బొలుపై గాంధియు నెంద రెన్ని గతులన్‌ బోధించినన్‌ బుద్దిరా దెలమిన్‌ మర్ష్యుల సత్రవర్తనకు నింకేది పదం బీశ్వరా! (పుట. 18) అని అందె వెంకటరాజం తమ ఈశ్వర శతకం (1992)లో సైతం ఇదే విషయాన్ని ప్రస్తావించారు. మల్లవరపు జాన్‌ భావవిపంచి (1996) కావ్యం అంబేద్కర్‌ను స్తుతించిన పద్యాల్లో అనాదిగ దళితులు అనుభవించిన ఆవేదనకు అక్షరాకృతి కలిగింది. కర్టుడలనాడు కుల పరీక్షకుల నడుమ శిరము వంచె వెంటనె నృపాదరణ గలిగె అడుగడుగున నస్పుశ్యుడ వనుచు నిన్ను దూరు నపుడెవ్వరేనియు తోడుపడిరె? (పుట. 14) నీ మూలమునగదా! నేటి తరమ్ము రా జ్యాంగ హక్కుల రహస్యం బెటింగె నీమూలమున గదా! నేటి హరిజన సో దరుడు సభాధ్యక్షతను వహించె నీ మూలమున గదా! నేటి దళిత కుల మ్ములు రిజర్వేషను” పొందగలిగె నీ మూలమున గదా? నేటి గిరిజనులు వర 'కాలనీలి నివాసులయ్యె లెడ్తడ్న కెవి. రమణాచారి

ఊరికి సుదూరమున వాసమున్న వారు చేరె, నీమూలమున గ్రామసీమలందు నీ శతజయంతి విజ్ఞాన నిధుల కెల్ల గర్వమయ్యె నంబేద్మరూ! పర్వమయ్యె (పుట. 17) మల్లవరపు జాన్‌ పద్యకవిత్వం రాసిన వారే కాన ఆకాశవాణిలో 'సరసవినోదిని” సమస్యాపూరణ కార్య క్రమానికి సమస్యలు పూరించి పంపించేవారు. తాము పూరించిన సమస్యలను 'సరసవినోదిని' పేరుతో 1991లో ఒక పుస్తకాన్ని వెలువరించారు. అందులో “కులవాసన నెంచి చూడ ఘుమఘుమలాడెన్‌ అని సమస్యను ఎంతో ప్రశంసనీయంగా పూరించారు. సామాజిక సమస్యగా 'కులం' ఎన్నో విద్వేషాలకు అసమానతలకు కారణమైంది. కాని అది ఘుమఘుమలాడిందని ?05147౪6 గా సమస్య ఇచ్చారు. ఒక ప్రతికూల అంశాన్ని సానుకూలంగా మార్చడంలోనే కవి ప్రతిభ ద్యోతకమవుతుంది. అటువంటి ప్రతిభావంతులైన కవుల్లో మల్లవరపు జాన్‌ ఒకరు. కలికీ! నీ చేతులలో గలమాహాత్యం బదేమొ, కమ్మని వంటల్‌ వలపించెను కరివేపా కులవాసన నెంచి చూడ ఘుమఘుమలాడెన్‌ కుల సమస్యనుండి కరివేపాకుల రుచి వైపు మళ్ళించి శోతల నానంద పరవశుల చేశారు. “ఈశ్వర సంప్రశ్నం' అనే కావ్యంలో పి హుస్సేన్‌ పంచమ శబ్దం పవిత్రమైనదని ప్రతిపాదిస్తు పంచములనబదేవారు పవిత్రులని సమర్ధించారు. పంచమి, పంచభూతములు, పంచమ వేదము, పంచతంత్రమున్‌ పంచవటి ప్రదేశమును, పంచముఖుండును, పంచశీలయున్‌ పంచమమైన వన్నియును పావనమై యలరారుచోటనే పంచములన్‌ మహాత్ములుగ భావన 'సేయరదేల ఈశ్వరా! పంచ శబాన్ని ప్రయోగించి పంచముల సమానత్వాన్ని అకాంక్షించిన హుస్సేన్‌ కవి, కులప్రాతిపదిక మీద కొందరిని పూర్తిగ నెట్టివేయడం మరికొందరిని అతిగా నెత్తికెక్కించుకోవడం, తగదని ఆర్ధిక ప్రాతిపదికగా అందరికీ సమాన సహకారాన్ని అందించాలని హితవు చెప్తారు బాపల యందు లేరటె అభాగ్యులు? నిర్ధనులైన కాపులున్‌ తాపము పాలుగారె? సరదారుల పేర పకీర్లు లేరటే పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 2శర్‌

పాపము! గంజికిన్‌ మొగము వాచిన వారలు అందునిందునన్‌ | ఏపుగ నున్నవారనుట యేల (ప్రభుత్వము చూడదీశ్వరా! ఎపగ నున్న (ఈశ్వర సంప్రశ్నము) అద్దంకికి చెందిన గాడేపల్లి సీతారామమూర్తి తన 'వేంకటాద్రీశ్వర శతకం" కులవ్యవస్థను గర్జించిన తీరు కవితాత్మకంగా సాగుతుంది. ఆది శంకరులు పంచమునిలో ఈశ్వరుని ్యూసి మనీషా పంచకం రాసిన సంగతి ప్రసిద్ధమే. ఆ మధ్య పూరి శంకరాదార్యులు అస్పృత్యతగ 0 సమర్ధించారన్న ఒక వివాదాస్పదమైన అంశం పత్రికల్లో వచ్చింది. దానికి సీతారా ర్తి (వా స్పందన ఈ తీరుగానుంది. ఇలకద్వైతము నేర్చెం బంచముని యందీశున్‌ విలోకించి తా తలరాడాది గురుండు శంకరుండు; తద్ధర్మంబుం జింతింప డీ వల పూరీ గురుండేది దిక్కు? తెగి తల్పన్‌ లేనిచో చూపు నా తలనే బండకుంబాదుకొందు? మురహంతా! వేంకటాద్రీశ్వరా! (82) గుర్రం ధర్మోజిరావు వర్ధాంతర వివాహ సమస్యను వస్తువుగా గ్రహించి 'ఆనందమోహిని కావ్యాన్ని రచించారు. రెండు వందల పద్యాలతో సాగిన దళిత యువకుడి (ప్రేమకధ ఇది. ఇది తన ఆత్మీయ మిత్రుని జీవితంలో జరిగిన సంఘటన అని కవి తెలియచేశారు. రాయలసీమలో అయ్యపురెడ్డి అని ఓ మోతుబరి రైతు. అతని దగ్గర ఆదెయ్య అనే దళితుడు (ఆదిమాంధ్రుడని వ్యవహారం) పనిచేస్తుంటాడు. ఆదెయ్య కొడుకు కులపరమైన వివక్షను ఆర్ధికపరమైన సమస్యలను ఎదుర్కొంటూనే చక్కగా చదువుకొంటాడు. ఆటల్లో పాటల్లో చదువుల్లో అన్నింటా ఉత్తమంగా పట్టభద్రుడవుతాడు. సెలవుల్లో ఇంటికి వస్తాడు నల్లనల్లని వాడు నగుమోము గలవాడు దరహాస చంద్రికల్‌ కురియువాదడు వదనమందు వినయమొదిగి యుండెడివాడు మితభాషి హితభాషి శ్రుతవిభాష్షి గళమెత్త సెలయేటి గలగలల్‌ ప్రసరించు నవ్వినన్‌ పువ్వులే నటనమాడు గోవుల గాచెడు గోపాలకుడు కాదు ఆనందు పేరుతో అలరువాదు, అటువంటి అందగాడైన ఆనందుడు ఒకసారి వడిసెలత్రో గులకరాయి ఉంచి విసిరితే అదికాస్త వెళ్ళి అయ్యపురెడ్డి క్రూత్సుర్తు మోప్టిానిక కాస్త తగిలింది. ఆ మోహిని ప్రేరుకు తగ్గరూపం. అందాల భరిణి. అయ్యపురెడ్డి ఇంట విరిసినట్టి ఏకైక చామంతి. 246 కెవి. రమణాచారి

నల్ల ఆనందుడు, ఎర్రని మోహిని క్రమేపి ప్రజయమగ్నులయ్యారు. చాటుమాటుగా కలుసుకొంటున్నారు. ఇంతలో ఆనందుడికి ఉద్యోగానికి రమ్మని నగరం నుండి పిలుపు వచ్చింది. 1ద్రోహంబు చేయ నే దుష్యంతుడను గాను నట్టడవి విడవ నలుడగాను పూర్వపౌరాణిక నాయకుల్లో ఏ ఒక్కడిని నేను కాదు. 'మనసు మమతలున్న' మామూలు మనిషిని నిన్ను మరచుటన్న మరణించుటే అని నాయిక మీద ఒట్టు వేసి పట్టణం చేరుతాడు. నాయికా నాయకుల మధ్య ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలు సాగుతుంటాయి ఒక ఉత్తరం కాస్త అయ్యపురెడ్డి దృష్టిలో పడుతుంది. అయ్యపురెడ్డి ఆగ్రహోదగ్రుడై కూతురుని తిట్టి కొట్టి కట్టడి చేస్తాడు. నాకు నచ్చినవాడు నన్ను మెచ్చెడివాడు ప్రాణమిచ్చెడి వాడు ప్రణయమన్న నన్ను వలచువాని నట్టేట విడుచుచు మీరు చెప్పినటుల మెడలు వంచు తెలివి తక్కువైన తింగరి నేకాను తెలివిం తెగువ ఉన్న తెలుగు సుతను మనసు పడ్డచోట మనువు తగును అని ధైర్యంగా తండ్రితో వాదిస్తుంది. తనవాదనకు అరుంధతీ, వసిష్టుల్నుంచి లైలామజ్నూలదాక సవితా అంబేద్కరులదాక ప్రేమికులందరినీ ఉల్లేఖించి అస్పృశ్యతను ఖండిస్తుంది. (ప్రేమలో పడకపోతే ఖండించేదా అని అడక్కూడదు). మోహిని చెప్పాపెట్టకుండా ఆనందుని వద్దకు వెళ్ళిపోతుంది. అయ్యపురెడ్డి అనుచరులు దౌర్జన్యం చేయబోతారు. ఆస్తిమీద కన్నేసిన మేనమామ మోహినిని పెళ్ళాడతానంటాడు. ఆనందు మిత్రులు అందరు కల్సి వారికి బుద్దిచెప్పి ఇద్దరికి పెళ్ళిచేస్తారు. అయ్యపురెడ్డి భార్యను పెద్ది లక్ష్మి అనే ఆవిడ ఓదారుస్తూ ఆనందుని గొప్పతనాన్ని చెబ్తుంది. పెళ్ళాన్ని తన్నే తాగుబోతు కాదు. అలిని అమ్మేసే జూదగాడు కాదు. కట్నంకోసం వేధించే కసాయివాదు కాదు తిరుగుబోతు కాదు. పెళ్ళాన్ని అనుమానించే పిశాచికాదు. ఆడవాళ్ళు ఇన్ని నరకాల ననుభవిస్తున్నారు. ఇవేవి లేని నీబిడ్డ ఎంత అదృష్టవంతురాలు అని ఓదారుస్తుంది. తల్లి సరుకు పోయినా తండ్రి తన అహం దెబ్బతిన్నట్లే భావించి తేరుకోలేకపోతాడు. కన్నబిడ్దనైన కనికరించదుగదా! వర్ణ జాద్య కలిత భరత భూమి సమత శాంతి వేద శాస్త్రఘోషయె తప్ప మనుజు గుందె నిండ మసలు విషము

• అని గుర్రం ధర్మోజిరావు కావ్యాన్ని ముగిస్తారు. పద్యకవిత్వం * వస్తువైవిధ్యం 247

రోమ రోమంబున రోషంబు కలిగించు అస్పృశ్యతా జాద్యమాగలేదు సమసమాజంబన్ను చాటి చెప్పుటెగాని వర్ణ వ్యవస్థను వదలలేదు హరిజనోద్ధరణంచు ఆరాటమే కాని ఊరివెల్పలవారి యునికీ యుండు సంఘంబు లోపల సమభావమును గోర ఉక్కుపాదము క్రింద నాక్కివేయు అంటరానివాడు అస్పృుశ్యుడంచును అణచివేయుచుండె అ(గ్రజనుల వీడె లేకయున్న యీరేడు జగముల కష్టపదెడు వాడు కానరాడు. అంటరానితనము అసురభావంబంచు చట్టసభల యందె శాసనంబు ఆచరించువాడు అధమాధముడంచు వెక్కిరించువారు వేనవేలు. (సృజన,3999, పుట. 26) అని జ్యోతి చంద్రమౌళి సృజనాత్మక రీతిలో అస్పృశ్యతను ఖండిస్తారు, నిరుపమశాలి త్యాగమున నిమ్నుల పాలిటి కల్పవృక్షమున్‌ తరగని న్యాయశాస్తగని, తత్వవిదుండు, అపారజ్ఞాన సం స్మరణుడు భారతావనికి సారసమిత్రుడు పంచమాళికిన్‌ అరయగ వాని సూక్తులివి ఆచరణీయము మానవాళికిన్‌ (సృజన,1999, పుట. 15) అని అంధకారంలో అలమటిస్తున్న నిమ్న జాతులకు వెలుగు చూపిన దళితవెతాళికుడు అంబేద్భర్‌ అని జ్యోతి చంద్రమౌళి ఒక ఖండికలో ్రస్తుతిస్తారు. శ్‌ శ 3 248 కె.వి. రమణాచారి

10. ద్వంద్వ ప్రవృత్తి : మోసకారితనం ఈరోజు సామాజిక ఆర్ధిక రాజకీయ రంగాలలో ద్వంద్వ ప్రవృత్తులు మసిపూసి మారెడు చేయడం లాంటివి అధికంగా గోచరిస్తున్నాయి. 'అధర్మం, అన్యాయం, అవినీతి, అక్రమం, అనౌచిత్యం లాంటి అకార ప్రారంభకాలు అనేకం మనచుట్టు (ప్రపంచాన్ని పట్టి పీడిస్తున్నాయి.” వాటిపై పతాకం ఎత్తేవారు వివిధ రంగాల్లో ఉన్నారు. ఎస్వీ రాఘవేంద్రరావు కందుకూరి వీరేశలింగాన్ని ఈలోకానికి ఆహ్వానిస్తున్నట్లుగా రాస్తూ కందుకూరి నాటికీ నేటికీ వచ్చిన పరిణామాన్ని పెరిగిన ద్వంద్వ ప్రవృత్తిని నిశితంగా ఖండించారు. ప్రస్తుత భూమి మీద సంస్కర్తలు లోకాన్ని చూసి భరించలేక, మార్చడానికి తమ శక్తి సరిపోక స్వర్గలోకానికి వెళ్ళి కందుకూరి వీరేశలింగాన్ని మళ్ళీ భూలోకంలో అవతరించవలసిందని అర్ధించారట. శూన్యంబయ్యెను సంఘసేవ భువిలో, జూడంగ లంచంబులే మాన్యంబయ్యెను, దైన్యమందె 'బ్రజూ సామాన్యంబులౌ హత్యలే హైన్యంబయ్యె ననాథ జీవితము, వేశ్యావృత్తి వ్యాపించె, నో ధన్యాత్నా! విజయంబు చేయు మిలలో ధర్మంబు స్థాపింపగన్‌ అంటూ మానవకోటిలో లోపించిన శాంతిని, పెరిగిన కాపట్యాన్ని తొలగిన ఐకమత్య భావనను; నశించిన పరోపకారచింతనను గురించి కందుకూరి వారితో మొరపెట్టుకున్నారట. దానికి వీరేశలింగం ఇలా సమాధానమిచ్చారట. తెలియని వారధికంబును దెలిసిన వారల్పమగుట దెల్చితి, దగవున్‌ ఇలనేండు చూడ, దెలిసియుం దెలియని వారగుట విధికిం దెల్బంగ వశమే. ఆనాటి జనుల్లో తెలియని వారే అధికం, మూర్థాచార పరాయణులు కాని నేడు అతి తెలివిపరులయ్యారు. ఈ తెలిసీ తెలియని వారికి చెప్పడం బ్రహ్మతరం కాదు. అందలము నెక్క గోరుచు రందటిలను ముందునకు రాండొకండును మోయుటకును అవని నాదర్శపురుషుల ననుసరింప రాదరింతురె? సమకాలి కార్యఘనత. ఆస్తికై తంద్రుల హత్యచేయు తనయు లున్నారు ధరణినొక్కొక్క చోట, పద్యకవిత్వం ' వస్తువైవిధ్యం 249

శంకించి సతులను సంహరించెడు పతు లున్నారు పుడమి నొక్కొక్కచోట, పసిండికై పసివారి గసిమసంగు కసాయి లున్నారు పృధ్వి నొక్కొక్కచోట తిన్నయింటం దిరిగి కన్నం పెట్టు కృతఘ్ను లున్నారు భూమిని నొక్కొక్కదోట ఆ కలి మహిమయా? లేక యాంకలి మహి(మా!) యనుచు విస్మితుండ నవుదు నార్యులార! నాండు నను వెలివేసిరి నేండు నున్న తప్పక బలిగోరుదురని తలంచుచుందు. (వసివాడు పసిమొగ్గలు పుట. 31) అని ఆ కాలంలో కనుక తన సంస్మరణ ప్రబోధాలు చెల్లాయి. నేడయితే నన్ను చంపేస్తారని కందుకూరి భావించారనడంలో లోకపరిణామం గోచరిస్తుంది. సమాజంలోని 'అవినీతి"మై ఎత్తిన సాక్షాత్తు ఈశ్వరుడే అవతరించిన జనం విశ్వని వరు అంటారు. “అయినను అవసరమగునపుడవతరింతు నిరతము, మదాత్మ మిమ్మంటి తిరుగుచుందు. బూటకము దప్ప సత్యము నాటకముగ మారె నేడు నాగరికులకున్‌ నీటుగ నుండు బ్లేడులు మోటుగ తెగుచుండు నవియు మోసము వలనన్‌ (అవినీతి పుట.?) అని పిడపర్తి ఎజ్రా లంచములు, బస్సులవారి తీరు, సినిమాలు, నిబంధనలకు నీళ్ళు, ధూర్తులు, ద్రోహులు, బందులు, రక్షకభటులు, అధికారుల పాలకుల పోకడ, పార్టీలు స్వార్థం మొ॥ ఖండికలతో అందమైన కందాలలో లోకరీతిని అభిశంసించారు. (పై పద్యంలో మూడవ పాదంలో “*నీటుగ నుండెడి బ్లేడులు” అని ఉండడం సముచితం) మిగులుగ కాగితము కదల తగిన బరువు మోపకున్న తరలక యున్నే తగు మోతాదులొ బరువును వగవక మోపిన పనులిక పరవము జెందున్‌ (అవినీతి. పుట.7) లంచము ముట్టని శాఖల నించుకయైన కనజాల మెచ్చోటైనన్‌ 250 కె.వి. రమణాచారి

ఎంచరు మంచి చెడుగులను ముంచగ జూచెదరు తుదకు ముష్పర జాతుల్‌ (అవినీతి, పుట.8) అని వివిధ రంగాలలో వ్యాపించిన లంచాల వ్యాధిని అరికట్టాలని కవి ప్రబోధిస్తారు. భజనలు చేయుచు నిత్యము గజదొంగలు సైతమెంతా గౌరవమొందన్‌ నిజమును గుర్తింపని ప్రజ కుజనులకే మొక్కుచుండ్రు గుండెలు పిండన్‌ (పుట. 18) అని పైకి ఆధ్యాత్మిక చింతనులుగా కనిపిస్తూ అంతరంగంలో అన్నీ అకృత్యాలే చేస్తున్న కొందరు “దొంగబాబాల' ప్రవర్తనరీతి పిడపర్తి ఎజ్రా గర్జిస్తారు. ఓటును గుంజిన కొందరు చాటుగ కులముల విలువలు చాటుదు రెలమిన్‌ పూటకు గతిలేని ప్రజల ఓటును దిగమింగి వేయ నుంకింతురుపో! (పుట. 82) కులములు వద్దని చెప్పుచు కులములు వెలసెను విరివిగ గోడును బుచ్చన్‌ కులముల పేరులు జెప్పుచు విలువగు పదవులు గడింట్రు విజ్ఞులు భువిలోన్‌ (పుట. 80) సమాజంలోని పలు దురన్యాయాలను అల్లకల్లోలాలను ద్వంద్వ ప్రవృత్తులను ఖండిస్తూ లోకం మరింత బాగుండాలన్న శుభాశంసనం ప్రకటించారు. అంతములేని స్వార్ధమున ఆత్మగతమ్మున శాంతిలేక శ్రీ మంతుడు నౌటకై మనిషి మానవతన్‌ నెరిహత్యజేసి యే వంతయులేక సౌఖ్యపడు బంగరుమేడల సానివాడలన్‌ వింతగ రంగు మార్చును పవిత్రమనీషిగ సంగమేశ్వరా! (పుట. 17) అని తాడూరు మోహనాచార్యులు తన శ్రీ సంగమేశ్వర శతకము (2000లో) ద్వంద్వప్రవృత్తిని ఖండిస్తారు. కీ॥శే॥ అందెవెంకటరాజం విద్వత్మవులు. బహుకావ్యకర్తలూ వానమామలై వరదాచార్యుల శిష్యులే కాక వారిమీద పరిశోధించి డాక్టరేటు కూడ పొందారు. పెండ్లిండ్లలో వేలు వెచ్చపెట్టును గాని సంఘసేవ కొకింత సైపబోడు దుండగులకు డబ్బు దండిగా నిడుగాని మంచి కార్యములకు మనసురాదు పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 2051

మస్తుగా తిని త్రాగి మరుల దేలునుగాని అన్నార్తునికి పట్టెడన్న మిడడు తెగిప్రతిష్టకు పైసతగుల బెట్టును గాని దీనుల కన్నెత్తి కానకుండు పుడమి స్వార్భడు వ్యర్థుడు భోగపశువు ఎప్పుడు సద్భుద్ది కలుగునో ఎరుగరాదు వరశుభవిలాస! శ్రీనింబగిరి నివాస! భవ్య గుణధామ! నరసింహా! దివ్యనామ (పుట. 41) అని వెంకట రాజం తమ నింబగిరి నరసింహ శతకంలో లోకపురీతిని, ద్వంద్వ'ప్రవృత్తిని ప్రదర్శిస్తారు. భిన్న భిన్నమైన సమస్యలు, వంచన, సంస్కృతి, దైవం, రాజకీయం, పైసలు, సామాన్య జనం, పరీక్షలు, మత్తు, ఫైనాన్సులు ప్రతివిషయంలోను ఉన్న అస్తవ్యస్తతను ముత్యాల కృష్ణయ్య పద్యాత్మకంగా ఖండించారు. . మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లాకు చెందిన ముత్యాల కృష్ణయ్య 'నేద్రి సమాజం" పేరుతో రాసిన సీసపద్య శతకంలో ్రతివిషయంలోను ఉన్న ద్వంద్వ ప్రవృత్తిని (ప్రణాళికాబద్ధంగా వర్ణించారు. ఖూసీలు చేసిన కుతికెలు పిసికిన 'పెదవారి కెపుడు పేచి లేదు పదిమంది ఎదుటనే పట్టపగలు చంపు సాక్ష్యంబు చెప్పిన చావు మూడు ఉన్నదున్నటులన్న ఊరంత ఎగబడు దు చెప్పుల దండలు చేరు మెడలో కపట నాటక మాడు కంగాలి వానినే పదిమంది భేషని పలుకు చుండ్రు మధ్య నాటక మాడిన మనిషి గొప్ప వట్టిగప్పాలు గొట్టెడు వాడె ఘనుడు గాలి కబురుల వారిదే కాలమిపుడు విప్పి ముత్యాల కృష్ణయ్య విశదపరిచె (నేటి సమాజం పుట.6) న్యాయంబు లేదని నాల్మతో చెప్పుచు తప్పుదారుల వెంట తరలుచుండు ధర్మంబు తప్పుట తగదని చెప్పుచు పక్కదారుల వెంట పరుగుదీయు 252 కె.వి. రమణాచారి

నీతిని వీడుట ఖ్యాతి గాదంచును అడ్గత్రోవలు వట్టియరుగు చుండు వంకర చేష్టలు వలదని చెప్పుచు చెడ్డచేష్టల నెల్ల చేయుచుండు పొంతనలు లేని మాటలు బొంకనేల మబ్బు చాటు పనులు చేయ మంచిదేన నీతి బాటను నడచుట నేర్చుకొనుము విప్పి ముత్యాల కృష్ణయ్య విశదపరిచె (నేటి సమాజం పుట. 11) నేమాని రామజోగి సన్యాసిరావు అధ్యాపకరంగానికి చెందినవారు కారు. తణుకులోని శ్రీఅక్కమాంబ టెక్స్‌టైల్స్‌ లిమిటెడ్‌ కంపెనీకి కంపెనీ సెక్రటరీ. 20 దాక అష్టావధానాలు చేశారు ఒక మూడు శతకాలు వెలువరించారు. 'సుప్రభాతం' పేరుతో 1996లో వెలువరించిన వీరి కవితా సంపుటిలో లోకరీతికి సంబంధించిన అనేకాంశాలున్నాయి.

'మాయాఫ్రలోభము' శీర్షికతో వీరు లోకంలో ఉన్న ద్వంద్వప్రవృత్తి - మోసకారితనాన్ని తీవ్రంగా ఖండించారు. వీధిలో ఎవరో పిల్లవాడికి తినుబండారాలు ఆశచూపి ఎత్తుకెళ్ళారన్న సంఘటన ప్రేరణతో ప్రపంచంలో ఇలాగ నమ్మించి మోసాలెన్నో చేస్తారని సోదాహరణంగా వివరిస్తారు.

మాటలందున నొలికించి మధురరసము (పేమ రీతుల నమ్మించి కాముకుండు మానమును దోచి వెనువెంట మాటమార్చి మానినుల జీవితమ్ముల మంటగలుపు

(పేమ పేరిట నమ్మించి మోసగించడం

ఒకడు నమ్మించుచుండి యుద్యోగములను కూర్చెదననటంచు కాసులు గుంజుకొనును అటుల మోసము నొందిన యట్టి వాన్మి అకట ఉద్యోగమా లేదు అప్పు మిగులు ఉద్యోగాలిప్పిస్తామని వంచన చేయడం.

మంచి చిత్రాలలోన నటించవచ్చు రమ్ము నాతోడనని పల్కి నమ్మకముగ పట్టణములకు గొంపోయి పడపు టిండ్త కమ్మెదరు యువతులను మోసమ్ము సుమ్ము

పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 253

ఇలా అయితే లోకంలో ఎన్నో రకాల మోసాలు జరుగుతూనే ఉంటాయి బూటకమే ప్రవృత్తి కడు మోసము చేయుచునుండు నొక్కడె పాటును చేయనొల్ల డదె పాటవ మంచు దలచి పొంగునీ నాటక మెల్ల చెల్ల నొకనాటికి తానె మునుంగు చిక్కులన్‌ తాటిని తన్ను వాని తలదన్నైడు వాడొకడుండు నెల్లెడన్‌ కలియుగమిద్ది చెల్లినది కాలము మంచికి పాపపుణ్యముల్‌ తలపరు; సత్యధర్మములు తద్దయు నున్మిని బాసె; ఆస వి చ్చలవిడి విర్రబీగుచును స్వైరవిహారము చేయుచుండగా నిలువగ సజ్జనావళికి నీడయు లేదిక నేమి చెప్పుదున్‌ మోసకారితనానికి, నయవంచనకు ఎల్లవేళల విజయం ఉండదు. సాగినంతకాలమే సాగుతుంది. ఇంకెవరో వాడిని మోసం చేస్తారు. లేదా గుట్టు రట్టయి తిరగబడతారు. చేసిన పాపానికి శిక్ష అనుభవించక తప్పదు. ఉండవు ప్రొద్దులన్నియును నొక్కవిధమ్మున కొన్నినాళ్ళకున్‌ పండును పాపముల్‌ ధరణిభారము (ద్రుంచుచు దుష్టకోటికిన్‌ దండన గూర్చి సాధువుల తద్దయు, బ్రోచుచు ధర్మమెల్లెడన్‌ మెండుగ నొప్పజేసి భువి మేలొనరించును దైవమెంతయున్‌ (మాయాప్రలోభము ఖండిక. పుటలు 31-34) నేమాని రామజోగి సన్యాసిరావు పాపభీతి, సంఘట్రీతిని ప్రబోధిస్తారు. ప్రభుత్వవ్యవహారాలు కొన్ని విచిత్రంగా ఉంటాయి. సామాన్య రచయితలు పుస్తకాలు 'ప్రచురించు కోవడానికో, గ్రంథాలయాలకు అమ్ముకోవడానికో సవాలక్ష నిబంధనలు విధిస్తాలు కోట్లు కోట్లు గుమ్మరించి వ్యాపారం చేసుకొనే చలనచిత్ర నిర్మాతలకు రాయితీలకు లక్షో రెండ్త లక్షలో విదిలిస్తాయి. నిజానికి ఆ నిర్మాతలకు సహాయం అవసరంలేనిది. అది ఏమూలకు సరిపోనిది. నీతి చెప్పిన కవికి సంప్రీతిగలుగ పూలదండొక్కటియు వేయబోదు ప్రభుత బూతు చూపించు చిత్ర నిర్మాతలకును రాయితీ లక్షలిచ్చి సహాయ పడును. (పుట. 51) అని ఉత్పల సత్యనారాయణాచార్యులవారు పాతబస్తీ విలాసంలో ఖండించారు. జ శ 2 లగ్‌డ కె.వి. రమణాచారి

11. రాజకీయరంగం రాజకీయనేతల ప్రవర్తనలోని అసంబద్ధతను ఈసడించుకోని విద్యావంతులు, కవులు లేరంటే అతిశయోక్తి లేదు. దేశ సౌభాగ్యమ్ము దిద్ది తీర్చిదమంచు 'పెనుపారు తెల్లటోపీలు పెట్టీ జాతి సంస్కృతి గాన జన్మించినా మంచు వ్రేలాడ పెనుకండువాలు జుట్టి వ్యక్తి జీవన బాట బాగు చేయుదుమంచు నయమొప్ప నెర్ర జెండాలు పట్టి ప్రజలకే పట్టమ్ము ప్రజలే దేవుళ్ళంచు రమణించు పచ్చవస్తాలు గట్టి పలు రకమ్ముల వర్గముల్‌ ప్రభుత కొరకు తీయతీయని బాసలు చేయుచుండ మర్శమెరుగని పక్షు లమాయకముగ తలలు పైకెత్తి సమ్మతి దెలుపుచుండె (106) అని కావ్యశ్రీ నామధారియైన గుండా బత్తుల నారాయణరావు “బ్రహ్మాస్తాలు” కావ్యంలో అంటారు. కాకులు, (గ్రద్దలు, గుడ్లగూబలు, రాబందులు, మయూరాలు, పిచ్చుకలు ఇలా పశు పక్ష్వ్యాదులను రేఖామాత్ర ప్రతీకలుగా చేసుకొని భారతదేశ ప్రజాస్వామ్య భందారాన్ని తేటతెల్లం చేశారు కవి. ఈ పద్యంలోని తెల్లటోపీలు, పెనుకండువాలు, ఎర్రజెండాలు, పచ్చవస్త్రాలు మొ! వివిధ రాజకీయ పక్షాలను తలపింపచేసేవే. అన్ని రాజకీయ పక్షాలు స్వార్ధ(ప్రేరిఠాలు. ధనార్జనేప్పితాలు తప్ప ప్రజా సేవాసక్తమైనవి కావు. మరతుపాకుల సాయాన జరుగుచున్న ఎన్నికలు ప్రజాస్వామ్య మెందున్న దనుచు అపహసించినగాని రవ్వంతయైన సిగ్గుపడరైరి పదవులాశించువారు (122) అత్యధిక ఓట్లు సంపాదించిన నాయకుడంటే ప్రజలకు ప్రియమైన వాడన్నది స్టూలార్థమే. కాని తుపాకుల బందోబన్లు లేకుండా కాలుతీని కాలు కదవలేని ప్రాణభీతితో బిక్కుబిక్కుమంటున్నాడు నాయకుడు. పద్యకవిత్వం . వస్తువైవిధ్యం 255్‌

ఏ పుణ్యాత్ముడు బోణికొట్టుటనా కానీ రాజకీయమ్మిటన్‌ వ్యాపారమ్ముగ నిల్చిపోయినది సర్వానర్ధ సంధాయియై ఏ పాపమ్మొనరించిరో ప్రజలు నేడీ దుస్థితిన్‌ గాంచ! దం డోపాయమ్మునగాని మారదిది లేదండోయీ! (ప్రజారక్షకుల్‌ (౧72) అని సూర్యనారాయణరావు రాజకీయ నాయకుల స్వార్ధధోరణిని గర్హించారు. నేటి గుండాలే రేపటి నేతలు అన్న తీరును వ్యవహరిస్తూ చట్టసభల్లో ప్రవేశించి శాసన నిర్మాతల వుతుండడం విరోధాభాస. చట్ట సభల్లో కొందరు గుండాల్లో వ్యవహరించడం, మరికొందరు నిద్రపోతుండడం ఎప్పటికప్పుడు దృశ్యమాధ్యమాల ద్వార ప్రజల కందుతూనే ఉంటాయి. అల్లరి పిల్లల మాదిరి చిల్లరగా లోకసభను చిందులు వేయన్‌ కల్లగద ప్రజాస్వామ్యము పల్లెల్లో పౌరులార! ప్రస్తావనలో పెదవి మెదుపరాని నిదురపోతులనెల్ల ఎన్నుకొన్న సభకు వన్నె దిగును పార్ల్షమంటుగాని పంచాయితీగాని మౌలిక విలువల గాదని పాలన మవినీతి పరుల పంచను జేర్చన్‌ మేలైన ప్రజాస్వామ్యము ఏ లీలన్‌ పొరులార! ఏపారునిలన్‌. అని నేలకొండ లక్ష్మీనారాయణ (ప్రజావాణి(1998) ని వినిపిస్తారు. మల్లవరపు జాన్‌ లాంటి సీనియర్‌ కవులు(వీరిటీవలే కీర్తిశేషులయ్యారు). జెందా కర్రల నుండిన జెందాల్‌ మటుమాయమయ్యె జెండా కర్రల్‌ గూందాల చేతులం బడె గండములై పోయె ప్రజల కమ్మని బ్రతుకుల్‌ రాజకీయనేతల నేరప్రవృత్తి పట్ల తమ భావవిపంచి (1998)ని మోగించారు. ఓటకోస లీ ఆటీ ్ష గ్‌ా గు జనాకర్షణ పధకాలు ప్రవేశపెట్టి బొక్కసాన్ని ఖాళీచేయడం ఇటీవలి నేతలకు పరిపాటి అయింది ఏ ప్రభుత్వమైన ప్రజలకు ఇండ్లు కట్టించకూడదు. ఉచిత సరఫరాలు చేయకూడదు వారి అవసరాలు తీర్చుకొనే సామర్థ్యం కలిగేలా ఉపాధి అవకాశాలు పెంచాలి. ఉపాధి అవకాశాలు 256 కె.వి. రమణాచారి

పెంచలేనపుడే జనాకర్షణ పధకాలు వెంబడి పడ్డారు. మల్లవరపు జాన్‌ రెండు రూ॥ కిలో బియ్యం పథకాన్ని ఎలా హేళన చేశారో చూడండి.

బియ్య మొక కిలో రెండు రూపికల వెలకు

అమ్ము పథకము హర్షణీయమ్మె గాని

కప్పు మూడు రూపాయలు కాఫి అగుట

కేద్వనా నవ్వనా చెప్పవే ఉగాది.

మల్లవరపు జాన్‌ 1998లో ప్రచురించిన భావవిపంచిలోది ఈ పద్యం. సందర్భం ఉగాది కనుక బహుశ ఎన్‌ టి.రామారావో, చంద్రబాబునాయుడో ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నప్పటిదీ పద్యం. అన్నింటి ధరలు ఇబ్బడిముబ్బడిగా పెరిగిపోయిన నేటికాలంలో రెండు రూ॥లకు కిలో బీయ్యం అనడం ప్రభుత్వాలకు తలకు మించిన భారం అన్నది నిర్వివాదాంశం. పైగా ఆ బియ్యం పక్కదారులు పట్టడానికే ఎక్కువ ఆస్మారముంటుంది. దాని కన్నా ఎవరైనా సరే పది రూ॥లకు నాణ్యమైన బియ్యం స్వేచ్చగా కొనుక్కోవచ్చునని ఏర్పాటుచేస్తే బాగుండేది కొన్ని రాష్ట్రాల్లో ఇంటికో టెలివిజన్‌ పంచుతామన్న పధకం కూడ ఇలాంటిదే.

ఈ రాజకీయనేతలు వారి అనుచరగణం నేర్చుకొన్నదొకటి ప్రతిదానికి అయినదానికి కాని బంద్‌లు రస్తారోకోలు నిర్వహించడం. మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లాకు చెందిన పి.హుస్సేన్‌ కవి బంద్‌ సంస్కృతికి చరమగీతం పాడాలని ఆకాంక్షించారు.

బందట మంత్రి తుమ్మిన, విపక్షప్రు నాయకురాలు చచ్చినన్‌ బందట, బందిపోటు మెడ పట్టిన కొట్టిన జైలు నెట్టినన్‌ బందట, నోరు చేయిగల వారల వైఖరి కడ్డు నిల్చినన్‌ బందట, ఇందులో ప్రథమ పట్టము భారతజాతిది ఈశ్వరా (ఈశ్వర సంప్రశ్చం, 1994) ఎవడాపగలడురా! యీ మవిదారుణ మారణకాండ దుర్మార్గచరిత ఎవడాపగలడురా? యీ నిత్య మాన భం గాలదౌర్భాగ్య సంస్కార వికృతి ఎవడాపగలడురా? యీ యసూయా ద్వేష దుష్ట భావుకుల విద్రోహచింత ఎవడాపగలడురా? యీ భిన్న పార్టీల కల్లోల తీవ్ర సంఘర్నణమ్ము పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 257

ఎవ్వడాపగలడు చివ్వకు కాల్టువ్వు కులమతాల వృషభ కుంజరముల తెలుగువారిలోన గల భిన్న భావాల కూపిరీయవద్దు యువ యుగాది. ఈ భోఫోర్సులు, స్మాము, స్మీములు ధనంబే లాగునన్‌ దోచుపెన్‌ బాబుల్‌ దేశములోని విత్తమునకున్‌ కాల్లాడి 'ప్రశ్నించుచోట ఏ బాబిచ్చు జవాబు పిచ్చిజనులీహీ! యన్న సిగ్గేది? నీ వో బాబూ! యువ! కొత్త వత్సర (ప్రభూ యోజించితీర్పీయుమా (ధర్మాగ్రహము పుట. 27,28) అని అవినీతి పంకిలంలో పీకలదాక కూరుకు పోయిన భారతరాజకీయ వ్యవస్థను డెబ్బయి నాలుగేళ్ళుగా వీక్షిస్తున్న సీనియర్‌ కవి జ్ఞానానందకవి ఆవేదన ఇది. శు శ ఆ 258 కె.వి. రమణాచారి

12. భావుక పరీమళం కవికి సిద్ధాంతం ఉండవచ్చు. పరమభావుకత, రసలోలుత, తాత్వికత, భాషపట్ల అధికారం, శుభాశంసనం అనివార్యం, ఈ లక్షణాలున్న వాని రచనలో సిద్ధాంతం శోభస్మరంగా ఉంటుంది. ఇవేవి లేకుండా కేవలం సిద్ధాంతం ఉంటే అది కరపత్రం, దినపత్రిక సదృశమైపోతుంది. ఈ బంధము లవెట్టు లేర్చడెనొస్వామీ! నేర్వనింతేనియున్‌ వ్‌ బాంధవ్యము లేనినీ ముడుల, నూహింపగ చిత్రమ్ములై 'ప్రాబల్యమ్ము గడించె, ఈ భవమునన్‌ రంజత్‌ కళాసింధువై ఏ బీరమ్మును దర్పమున్నిచట నర్తింపంగ రానేలనో స్వార్ధము లేని చోట సుఖశాంతులు వర్తిలుచోట ధర్మ ర క్షార్ధము మానవుల్‌ బ్రదుకులం దమృతమ్ములు చిమ్ముచోట వే దార్థములందు సత్యమొక డాంతరమందు చరించు వేళ, వి శ్వార్ధము నిల్చుటొక్కట పసందనిపించును నాకు నెప్పుడున్‌ (కవితా విపంచి 92) కానుక నయ్యెదన్‌ మధుర కామనలన్‌ మహనీయ భావనా ప్రీణిత చిత్తమందు నరవిందము నిచ్చి పరీమళమ్ములన్‌ పూనుచు, నంతలోనే పరపుష్ట సుధా మధురాంచితమ్ముగా 'నేను' కరంగి పోవును వినిర్మల దివ్యరసొనుభూతిలో (కవితావిపంచి 90) పోచిరాజు శేషగిరిరావు తాత్త్వికులు, మహాపండితులు విశేషించి వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి శిష్యులై వారి ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో 'ప్రస్థానించిన వారు. అందువల్ల వారి కవితలో ఆధ్యాత్మికత గుబాళించింది. అట్లాగే కవితాభివ్యక్తి పరమ భావుక పూర్ణమై ప్రసరించింది. 'పూర్వకవుల కృతుల బహువారములు పఠించటం వల్ల కొందరు అభిమానకవుల పదబంధాలు. పలుకుబళ్ళు అట్టే ఇందులో ఒదిగిపోయాయి. అయితే అవి ప్రయత్న పూర్వకం మాత్రం కావు. అట్లే ఆధునిక కవుల రచనలూ కొంత సంస్కారాన్నిచ్చాయి. ఇంతకీ కవితచే రసగ్రంధి ప్రిదిలిందా? అన్నదే ప్రధానం కాని, బహిర్వేషం కాదు. ఏనాడైనా కవితకు స్పందన ప్రధానం. గ్రథన కౌశలం సరేసరి. అని పోచిరాజు శేషగిరిరావు పీరికలో చెప్పుకొన్న మాటలు అక్షరాలా పోచిరాజు వారికి వర్తిస్తాయి. ఒక్క మతమ్ము వేజొక్క మతమ్మున మంచియేంజూచి గ్రహించు నాడు పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 259

పశువుల సంతలోపలి జీవముల వలె వరవిక్రయము సాగబడని నాడు శ్రమశక్తి దోచి అశ్రమ గాగ సంపద గడియించు రాక్షసుల్‌ వెడలు నాడు పనియు దైవమ్ముగా భావించు వారలు ద్యోగాలలో స్ఫూర్తి నొందునాడు నాడు - మనకెల్ల పండుగ నాడు - కాక లంచగొండులు - మూఢులు - వంచకులు - ప రాన్న తస్మరుల్‌ - స్వార్థ భావాత్ములైన వారలున్నంత వరకు పర్వములుగలవె. సాక్షాద్దెవ సమానులౌ శిశువులన్‌ చౌర్యమ్ముగా దెచ్చి ని ర్జాక్షిణ్యంబుగ అమ్మివేయగల (క్రూరత్వమ్ము దండెత్తగా రక్షస్సుల్‌ నడివీధిలోన అసి ధారల్‌ చూపగా వారలన్‌ శిక్షాపాత్రులం జేసి నప్పుడు గదా సిద్ధించు పర్వార్ధముల్‌ (మువ్వ) అని బులుసు వెంకటేశ్వర్లు సామాజిక జీవితంలో అస్తవ్యస్తతను అభిశంసిస్తారు ఎం.పి.జానుకవి విజయవాడలో తపాలా ఉద్యోగి, తమ "స్వేచ్చాగీతి'(1997) కవితా సంకలనంలో 'దీపావళి వర్దన అతిసుకుమారంగాను సామాజిక పరంగాను సాగుతుంది. చీరలు లేవని చిటపట లాడెడు కాంత ముద్దుల టపాకాయ కాగ ఉద్యోగమే లేక ఊరూరు తిరిగెడు తమ్ముడు విష్ణుచక్రమ్ముకాగ కట్నంబు లేమిచే గడప దాటగలేని సోదరి అవ్వాయి చువ్వగాగ, మంచిరోజులు వేగ మరల వచ్చునటన్న కాంక్షయే చిరుదీప కళ్తిక క్రాగ నిదుర లేచి మరల నిద్రించు వరకు నా (బ్రదుకు లాట యుద్ధ రంగమగుట దిన దినంబు నాకు దీపావళియ గాన దిగులు లేదు మిగులు తగులు లేదు, 260 కె.వి. రమణొచొరి

మధ్య తరగతి కుటుంబ సభ్యుల సమస్యలను దీపావళి టపాకాయలతో పోల్చడం హృద్యంగాఉంది. ఈ రోజు మాత్రమే దీపావళి కాదు. బ్రతుకులాట యుద్ధరంగమైన పేదవాడి జీవితంలో ప్రతిరోజు దీపావళే అనడం చమత్మారం. దిగులు లేదు, మిగులు లేదు. తగులు లేదు అనడం కవితాత్మకం. పదవి గోల్పోవు అవినీతి పరుని వోలె మసక బారిన చంద్రుడు మరుగుపడియె నీతి నియమాల యువత జన్మించినట్లు సూర్యుడుదయించె సరికొత్త సొగసుతోడ (పద్యసంఖ్య 265) అని గుందా బత్తుల నారాయణరావు 'కోనసీమ' కావ్యంలో భావిస్తారు. ప్రాకృతిక నియమాలైన చంద్రాన్తమయ సూర్యోదయాలను తాను చెప్పదలుచుకొన్న భావాలకు ముడివేయడంలో కవి ప్రతిభ ద్యోతకమవుతుంది. కాని ఇలాంటివి ప్రాచీన కవులు వాడుకొన్నవే.... భారత జాతీయ పతాకంలో మూదు రంగులుంటాయి. అశోకచక్రం ఉంటుంది హిందు ముస్లిం క్రిస్టియన్‌ మతాలకు పత్రికలనీ శాంతి అహింస స్వచ్చతలకు ప్రతీకలనీ ఆ రంగులను వ్యాఖ్యానిస్తుంటారు. మరి గుండవరపు లక్ష్మీనారాయణ 'కళాకేి అనే తమ సమగ్ర కావ్యంలో ఎలా వర్ణించారో చూద్దాం. పండు మిరపల ఎరుపు, లవణపు తెలుపు ఉల్లి చక్రంబు, గోగాకు నున్న పచ్చ భారతీయ పతాకం మారు కతన 89 తెలుగు గోంగూర పచ్చడి వెలిగె మింట నికి, ఆచార్య బేతవోలు రామబ్రహ్మం గారన్నట్లు “లక్ష్మీనారాయణ గారి తెలుగుదనా ,; గరుగు ధనానికి ఎత్తిన పతాక లాంటి బుల్లిపద్యం' ఇది. (పద్యారామం సార రుల్లిపాయని చక్రాల్లా తరిగి టొమేటో, క్యారెట్టులతో కలిసి ప్లేటులో పరిచి ఉప్పు, టు అల్లనల్లన జల్లి అందించే సందర్భం తెలిస్తేనే గాని ఈ ఉల్లి అశోక చక్రం అంతుబట్ట అనిక్రూడ్ర రామబ్రహ్మం గారు వ్యాఖ్యానించారు. క్షీ;శ్చే। లక్ష్మీనారాయణ వినూత్నంగా భావించిన పద్ధతి సముచితోదాహరణం. తిండిలేకను మాడి తిప్పలు పడువాని యెడజాలి చూపని కడుపుమంట అధికారరోషతామాక్షవీక్షణ లహో (గ్రక్కుచుండెడి యహంకారకీల పద్యక్తవిజ్య్ర స్య వైవిధ్యం 261

రాజకీయాలలో ప్రతిపక్ష వర్ణాల స్పర్ధలు రగిలించు చండవహ్ని బడుగు వారల చాల నడుప పీడన చేత వెల్వడి వ్యాపించు విప్లవాగ్ని అంగడుల దినదినమును నింగికెగయు ధరలనెడి భీకరాగ్నియు ధర్మముడిగి బహువిధమ్ముల దౌప్పాగ్ని ప్రజ్వరిల్లు వేళలో భోగిమంటలింకేలనయ్య అని ప్రశ్నిస్తారు నేమాని రామజోగి సన్యాసిరావు (సుప్రభాతం 1995 పుట. 22) సంక్రాంతి ముందురోజు భోగిమంటలు వేయడం ఆచారం. చలినుండి కాపాడుకోవడానికి కావచ్చు, వృథాసామాగ్రిని అగ్నికి ఆహుతి ఇచ్చి ఇల్లు ఖాలీగా ఉంచుకోవడం కోసం కావచ్చు కారణాలు ఏవైతేనేం భోగిమంటలు ఒక ఆచారం. సంక్రాంతి వర్ణనలో అదొక అంతర్భాగం, సాధారణంగా సంక్రాంతి అనగానే పొష్యలక్ష్మికి స్వాగతమంటూ, హరిదాసులను, కొత్త అల్లుళ్ళను, మరద సరసాలను, చేతికివచ్చిన పంటలను వర్షించడం కవులు చేస్తారు. కాని ఇక్కడ కవి భోగిమంటం సంక్రాంతిని గురించి చెప్తన్నట్లే చెప్ప ప్రధాన అంశాన్ని మరుగుపరచి దానిని వర్తమాన సామాజిక రితికి సమర్థంగా అన్వయించి చెప్పడంలో తన భావుకతను ప్రజ్ఞను ప్రదర్శించారు. సాధారణుడు తిడ్తే వట్టి తిట్టుగా ఉండిపోతుంది. భావుకుదైన వాడు తిడ్దే అద్రి ఉత కవితగా భాసిస్తుంది. తిట్లు తిన్నవ్యక్తి ఆ క్షణంలో గింజుకోవచ్చు. అది వైయక్షికం త్త్‌మ సాహిత్య లోకానికి అదొకవరం. కవితాత్మకతలేని భావుకత ప్రతిఫలించని దూషు ల కానీ అన్నది ప్రత్యేకించి చెప్పవలసిన పనిలేదు. ఒక పంచాయతీ ఆఫీసరు తెగ సతాయిస్తూ వృధా శేషేంద్రశర్మ అతని మీద తన అసహనాన్ని ఎంత రమ్యంగా వ్యక్తీకరించారో చూడ్రండ్డి ఉంటే అల బృహస్పతి వేడ నతని కిచ్చుట గదా తలకాయలో గుంజు(గుజ్జు) తక్కువాయె బలిచక్రవర్తికే పంచి యిచ్చుటగదా బెదార్య మవగింజంత దాయె కమలజునకు విద్య కట్టబెట్టుట గదా పశువుగా నీ విట్లు బ్రతుకుటాయి ఘన కబంధుడు కాలగతుడౌట చే గదా కబళించుటే నీకు కార్యమాయె. అవుర నిను గూర్చి వర్ణింప నెవరితరము ఇంతమేటివి నీముందు ఎంతపాటి 262 కె.వి. రమణాచారి

కర్ణుడైనను ఆ కుంభకర్ణుడైన కోవిద విరోధి; సర్వదుర్గుణ పయోధి (జనవంశమ్‌ 1994, పుట. 155) వాక్యనిర్మాణ మంతా స్తుతించినట్లుగా ఉండి భావమంతా దూషణ పరిణ మించడాన్ని 'స్తుతినింద' అంటారు. కాసుల పురుషోత్తమ కవి శ్రీకాకుళాంధ్ర శతక పద్యాలు నిందించినట్లుగా కనిపించి స్తుతించేవి. అవి వ్యాజస్తుతి పద్యాలు. “బృహన్పతికే దానం చేశాడు” అంటే ఎంతో గొప్పవాడు. కాని దాని వల్ల తెలివిహినుడయ్యాడు. (నీవు మూర్చుడివి అని భావం) బలి చక్రవర్తికే పంచి ఇచ్చేంత గొప్పవాడివి. ఇతరులకు దానం చేసినపుడు మన దగ్గరి వస్తువు తరిగిపోవడం సామాన్యాంశం. మరి దానం చేసిన వస్తువు జెదార్యమాయె. అందువల్ల ఆవగింజంత బెదార్యముంది. ఉదారత్వం ఏకోశాన లేదని భావం. ఇలాగ పద్యమంతా “దూషణ రమణీయంగా” సాగుతుంది. చివరికి 'సర్వదుర్లుణ పయోధి అనడంతో దూషణం శిఖర న్థాయికి చేరుకుంటుంది. నందమూరి తారకరామారావు ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నపుడు పాలనా సౌకర్యం నిమిత్తం 'మండలవ్యవస్థ నేర్చరచారు. మొత్తం మండలాలు ఏర్పాటయ్యాయి. అంతేకాక ప్రతిదాన్ని రద్దు చేయడం కొత్తగ ఏదోకల్పించడం దానితో రద్దుల ప్రభుత్వం అని సామాన్య జనం అనుకోవడం మొదలైంది. మండలం అంటే 'గుంద్రన” అని అర్ధం. ఆ అర్జాన్ని ఆలంబనం చేసుకొని రద్దులను మనసులో ఉంచుకొని ఉత్పల సత్యనారాయణాచార్య పద్య త్రయాన్ని రమణీయంగా రచించారు. (ప్రేయసి మోము గుండ్రన, మరీ మరి గుండ్రన అంకపాళి, పో టీ యొనరించు గుండ్రని కటిస్టలి, గుండ్రని నోరు గుండ్రనై పోయితి వీవు నా వినతి పూర్తిగ గుండ్రనిదైన గుండు సు న్నా యొనరింతువో! చలిదినమ్ములంజాల కృతఘ్నురాలనై మెండుగ తెల్గునాట నికమీదట నేర్పడు మండలాలు ప న్నెండగు నూర్లమాత్రమట! నీ యొడలిన్‌ శతకోటి మండలా లుండెను వక్తమండలము ఉన్నతమౌ కుచమండలమ్ము! బ్ర హ్మాండము వంటి నీ జఘనమండల మెన్నని చెప్పుదాన చెలీ! అతివరా! నాకు మూడు పదులంచు వయస్సును చెప్పి తిప్పుడీ గతి పదవీచ్యుతిం గలుగ కౌగిలి రద్దు, సుఖంబు రద్దు, ఈ హితములు రద్దు బొత్తిగ నిటీవల ముద్దులు గూడ రద్దు చే సితి విటు సీతు నెల్లగడచెన్‌ మధుమాసమికెట్లు సాగునో క్ష (పాతబస్తీ విలాసము పుటలు.7,8) పద్యకవిత్వం వస్తువైవిధ్యం 263

కొత్త గోదావరి ఒక మారీవు దురంత దుఃఖముగ, నింకొక్కప్పుడత్యుగ్ర స రృకళత్రంబుగ, నొక్కతూరి జవనాశ్వారూఢవీరాధి నా యిక వోలెన్‌, మతియొక్క వేళ ఘనయోగీంద్రాంతరంగమ్మువో లిక కన్పింతువు నిత్యనూతన లసల్లిలాకృతీ! గౌతమీ! (పుట. 42) ఇది పద్య విద్యామర్శజ్జులు ఆచార్య బేతవోలు రామబ్రహ్మం గోదావరిని దర్శించిన చేసిన భావుకపూర్ణమైన పద్య పట్టాభిషేకం. 1991లో రామబ్రహ్మం 'కొత్తగోదావరి' పేరుతో 97 పద్యాల కవితాసంకలనం ్రకటించి “విస్సృత ఖండకావ్యాలకు ఒరవడి క్రొత్తగోదావరి" అని చేరా లాంటి విమర్శకుల మన్ననలు పొందారు. అయితే *కొత్తగోదావరిలో గోదావరి మాత్రమే లేదు. అదుగో శీతాద్రి, ఓమనుజా! కృష్ణాష్టమి, క్రౌత్తగోదావరి, గురుసంబోధన నవమి, పరదేశి, బుద్ధం శరణం గచ్చామి, యశోధర, సంక్రాంతి మొదలైన పదకొండు ప ద్య కవితలున్నాయి. రామ(బ్రహ్మం 1986లో పదిరోజులు పాటు భూటాన్‌ ప ర్యటించి హిమాలయాలను దర్శించిన అనుభూతి పరంపర 'అదిగోశీతాద్రి ఖండికగా రూపుదాల్చింద్రి ఇట శాకుంతల గాథ, యల్ల చట గౌరీశాన సంప్కక్తి యి చ్చట స్వారోచిత సంభవంబిచట విశ్వామిత్ర వృత్తాంత మి చ్చట కుంతీ పరిదేవన మ్మిట కధా సర్వస్వ సంస్థాన మొ కృట రామాయణ భారతంబు లగుబో గాలింపశీతాగమున్‌ (పుట.10 సహస్రాబ్దాలనాటి పౌరాణిక కధాపరంపరను వర్తమానకాలానికి తెచ్చి ఒక అ్రప్ష ర నయనానుభవంగా అవ్యక్తమధురంగా రామబ్రహ్మం మనకందిస్తారు. సార్వ అభ్యుదయ కవిత్వానికి గోదావరి గమనానికి చిత్రంగా ముడివేసి బేత్రవ్రోల్స వారు తమ భావుకత్వాన్ని వెల్లడిస్తారు. ఒక వైరుధ్యము లేదు ఘర్షణము లేదొక్కింత నైరాశ శే ఖికయున్‌ లేదు నిరంతర ప్రగతి లక్ష్యభూతమై సార్వకా లిక యత్నంబు సమష్టి కృత్యమయి సంలీనాస్మితా సర్వస భృకమై నీదు ప్రవాహ మభ్యుదయ సిద్ధాంతంబు గోదావరీ! (పుట. శశ గోదావరి ప్రవాహం నిరంతరం ప్రగతియే లక్ష్యమైన అభ్యుదయ సిద్తాంతమట ్టా | పురుషాహంకృతి కాలసర్పములు నిప్పుల్‌ గ్రక్క నేకాంత దు ర్భృర దుఃఖంబున జీవితంబు నరకప్రాయంబుగా రోసి ని 264 కె.వి. రమణాచారి

న్నురుకం జొచ్చిన సోదరీమణుల రోషోద్దీపితాఖిల ని షురముల్‌ శాపములమ్మ మాద్భశులకున్‌ శోకింపకో గౌతమీ ! (పుట. 44) పురుషాహంకార నిరసనతో పాటు అమ్మాయిలు గోదావరిలో పడి ఆత్మహత్యలు చేసుకోవడాన్ని గమనించి; వారి ఉసురు తగిలి బాధపడే మాలాంటి వారిని చూసి శోకింప వడ్డని గోదావరిని రామబ్రహ్మం ఓదార్చడంలో వారి కవితా (ప్రజ్ఞ, గడునుతనం సువిదితమవుతుంది దా॥ సి.నారాయణరెడ్డి మాటల్లో చెప్పాలంటే రామబ్రహ్మం పరిణత భావుకతకు, పద్యనిర్మాణ చతురతకు నిదర్శనమనదగిన పద్యాలెన్నో *క్రొత్తగోదావరిలో ఆస్వాదించి ఆనందించవచ్చు. శ 4 2 పద్యకవిత్వం : వస్తువైనిధ్యం 265

13. అధిక్షేపవిన్యాసం “మంత్రాలను నేర్చిన పూజారినిగాను, పుష్కలంగా కడుపు నిండా మాటలు నేర్చిన కవితాచార్యుణ్జి. సాహితీ గగన సూర్యుణ్ణి. కవితా కులశూరుణ్లి. దేవుడనే వాడున్నాడు అని నమ్మే వాళ్ళల్లో ప్రథముణ్ణి. ఉలుకూ పలుకూ లేకుండా శిలలా నటించే దైవాన్ని నిలువెల్లా సిగ్గుతో కరిగిపోయేలా ప్రశ్నల పరంపరతో కడిగేవాళ్ళల్లో నిస్సంశయంగా అ(గ్రగణ్యుణ్ణి. సమాధానం ఆ వైపు నుండి ఏమీ రాదని తెలిసినా నిరాశా నిస్పృహలకు లోనుగాని ఒక సంతృప్త జీవిని, సమాధానం ఎలాగూ రాదు కదా అని మౌనం వహించడం నచ్చనివాణ్డి, అంతేగాదు. అడగనిది అమ్మైనా పెట్టదనే సామెతను గట్టిగా నమ్మిన వాణ్ణి. అని తన “అమ్మతోడు అధిక్షేపకావ్యం ముందు మాటలో అక్కిరాజు సుందరరామకృష్ణ చెప్పుకొన్నారు. ఇన్ని లక్షణాలున్నాయి, కనుకనే అక్కిరాజు వారికి ప్రస్తుత సమాజపు తీరు తెన్నులు చూస్తుంటే “అమ్మ ను ఏదో అడగాలనిపించింది. కోపంతో కడగాలనిపించింది. చిరునవ్వే ఆమె సమాధానం అని తనకు తెల్సినా, వదిలిపెట్ట దలచుకోలేదు. నిర్మాహమాటంగా అడిగాడు. అడగడంలో ఎంత ఆగడం? ఎంత అల్లరి? ఎంత లొల్లి పెట్టాడు కవి? శార్టూల మత్తేభాల్ని లొంగదిస్తుక్షా మనసులో రేగిన మంటల్ని ఆవేదనను దారుణా ఖండల శస్త్రతుల్యమైన పలుకుల్లో "నైతిక హెచ్చరికల్లా' ్రిశతిలో నివేదించుకొన్నాడు. కవి. గుస్సా చేసిండు, పరేష్షాన్స్‌ చేసిండ్రు దబాయించిండు. 'నకరాల్‌ చేయకు” అంటూ బెదిరించిండు. బుకాయించిండు. 31204 చేసిండు. గారాలుపోయిండు. బువ్వతిననని మారాంచేసిందు. నీ బాంచను కాల్మొక్తాన్సన్సి ప్రాధేయపడిండు. కష్టం సుఖం చెప్పుకున్నాడు. సీరియస్‌గా చెప్పాడు. వ్యంగ్యంగా చ ప్పాడు చమత్మారంగా చెప్పాడు. వెక్కిరింతగా చెప్పాడు. హాస్యంగా చెప్పాడు. అధిక్షేపించాదు. ల రెండా? అమ్మతోదుగా గుండె క్రుమ్మరించుకుంటూ వందలాది పద్యాల్లో ముఖాము ఖి జరిపాడై' అక్షరాలా వెయ్యి పద్యాల్లో ముఖాముఖి జరిపి మచ్చుకు మూడు వందల పద్యాల్ని మనముందుంచాదు. ఈ ముఖాముఖి ఎవరితో చేశాడు? ఎవరి ముందు చేశాడు కవి? అమ్మతో చేశాడు. అమ్మ ముందు చేశాడు ఈ గొడవంతా అమ్మతోడుగా చేశాడ్డు, క్రి స్వస్థలమైన నరసరావుపేటలోని భీమలింగేశ్వర స్వామి దేవేరియెన శ్రీ రాజరాజేశ్వరి అమ్మవారి ముందు చేశాడు. బిడ్డడు తల్లి ముందు ఆగడం చెయ్యక, అన్నం తిననని అమ్మను బెదిరించక నాన్నతో చెప్పి నీ పనిచేయిస్తానని అమ్మను 3116402 చెయ్యక మరెవ్వరిని చేస్తాడు? ఆ అమ్మలగన్నయమ్మతో మూలవుటమ్మతో అక్కిరాజు గారికి గల ఇష్టదేవతను సైతం మందలించగలిగే చనువు, అలా అదురు బెదురు లేకుండా ధైర్యంగా నిఖార్సెన సంస్కారంతో పలికేలా చేసింది. భక్తుడు దేవతను శాసించే దశకు రావడమే భక్తికి బేరాకాష్ట్ర కవి ఈ 266 కె వి. రమణాచారి

పరాకాష్టను తల్లీ కొడుకుల అనుబంధ సంస్మ్కారబంధంగా తీర్చిదిద్ది సామాజికంగా సత్యసాక్షాత్యారం కావిస్తాడు ఈకావ్యంలో. తనకొచ్చిన సందేహాలు పిచ్చివనిపించినా, సందేహనివృత్తి చేసుకోవాలనుకున్నాడు కవి. అభివ్యక్తిని సందర్భ్చోచితంగా నంధించాడు. నీతో ఉర్చును, పొంది, ఆంగృములనున్‌ నిద్దపుగీర్వాణమున్‌ (పుట. 9) చేతంబొచ్చిన రీతి పల్కెదను! అని చెప్పుకున్నాడమ్మతో. “పదవుల్‌ శాశ్వతమైన చెప్పుమిపుడే పన్లన్నీ మానేసి ఏ (54) వెధవల కాళ్ళకునైన (మొక్కెదను రేపే వెళ్ళి 'డోరో తట్టెదన్‌ అని పతనాన్ని ప్రశ్నిస్తాడు. రోజు రోజుకు పతనమవుతున్న మానవతా విలువల్ని ఎత్తి చూపుతా. మానవ సంబంధాల్ని పునరుద్ధరించుకోవాలనే ఉత్కంరతో కవి కోపంతో, తాపంతో అమ్మను నిర్మొహమాటంగా అడిగాడు. భాషకు ఉచ్చారణ ప్రాణం. శబ్దాన్ని సరిగా ఉచ్చరించలేని వాళ్ళు కూడా నేడు సమాజంలో సాహికీవేత్తలుగా చెలామణి అవుతున్నారు. ఉచ్చారణా జ్ఞానహీనులు పెద్దపెద్ద పదవుల్లో ఉన్నారు. విశ్వవిద్యాలయాల్లో ఆంధ్ర భాషాధ్యాపకులుగా కొనసాగుతున్నారు. ఇది కవికి ఆవేదన కల్గించింది గుండె మండింది. శా॥ 'వాల్లూ వీల్లని 'తెల్గుదేషుమనుచు నాయొచ్చినటుల్‌ ఖరా బెల్లాగో వికృతమ్ము పల్ఫు సుతు నీ వేరీతి మన్నింతువో ఇటువంటోళ్ళకు పెద్ద పెద్ద పదవుల్‌ యిప్పించు బ్రవ్మిందడమౌ నటు యత్నంబులు సేయు తుచ్చులను కన్నావమ్మ ఆంధ్రాన, ని న్నెటులన్‌ మన్నన సేయ గల్లుదును! నిన్నే మంచు కీర్తింతు! కే లెటులేనెత్తి నమస్మరింతు సెపుమా? శ్రీరాజరాజేశ్వరీ! (ప.128) కవి ఆవేశం అంతటితో ఆగలేదు. అమ్మను శాసించడానికి సిద్ధమైంది. మ॥ గురులన్‌ సేయగబోకు దుష్టమకులన్‌ క్రూరాత్ములన్‌ నీచులన్‌ గురులన్‌ సేయగబోకు సౌబలులుగా గొంతెమ్మ పుత్రాళిగా... గురులన్‌ సేయుము భూరికర్ణులటులన్‌ కుంతీసుఠావళిన్‌ వలెన్‌ చిరునవ్వటుల ఖీతి లేక నగకే శ్రీరాజరాజేశ్వరీ! (ప.125) గురువులు అంటే దుష్టమతులు కాకుండా ఉండాలి. నీచులు కారాదు. క్రూరాత్ములు గురువులుగా ఉంటే సమాజానికి వాని. ఇప్పుడున్న పరిస్థితులను సమాజంలో నడుస్తున్న తీరుతెన్నులను దృష్టిలో పెట్టుకొని కవి అమ్మవారికి మొరపెట్టుకొన్నాడు. మ॥ ధరణిన్‌ 'దంత్యము" నెట్టు పలృవలెనో, 'తాలవ్యమున్‌ో చక్కగా సరియౌ రితిని యుచ్చరింపవలెనో 'జర్రంతయున్‌, గింతయున్‌ పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 267

'ఫరకే' మాత్ర మెరుంగనప్పు అరరే వైస్‌చాన్సిలర్‌ పోస్టు సు స్థిరమై ఏగతి కీరితించ గలదే? శ్రీ రాజరాజేశ్వరీ! (ప.181) పై పద్యంలో హాస్యవ్యంగ్య ధోరణి ద్యోతక మవుతున్నా 'కొక్కిరాయి' ధోరణిలో ఓ విషాద రేఖ గోచరిస్తుంది. మూర్ధన్యాక్షరాలు పలుకలేనివారు మూర్తాభిషిక్తులౌతున్నారని వాపోయారు. దంత్య మంటే ఏమిటో తాలవ్యము నుచ్చరించుట ఎట్లో తెలియనివారు వైస్‌ఛాన్సలర్లు అవుతున్నారు. మహా ప్రాణాలు సరిగా ఉచ్చరించలేనివారికి మహాకవులుగా వక్తలుగా వైస్‌చాన్సలర్ల స్థాయినిస్తూ వర్రమాన దేశకాల పరిస్థితులు “వీరతాళ్ళు” వేస్తుంటే అసహ్యించుకున్నాడు. హాస్య ధోరణిలో సంవత్సరాని కొక్కసారయినా అటువంటి వారికి సమ్మరు కోచింగులిస్తే బాగుంటుంది అని సూచించాడు. 'నీ తెలివి తెల్లారినట్లుందని” తెగిడాడు అమ్మవారిని. అలాంటి విషయాలతో పతిని సంప్రదిస్తే బాగుండేదికదా అని దెప్పి పొడిచాడు. ం “వారీ చెప్పుచునుంటి; జ(ర్రంత డోసెక్కువై మీరన్‌ బల్మితిి రాత్రి నేనె కసిత్రో మేలైన మందేసితిన్‌ జారన్‌ లేదది! అందువల్ల పరుషాల్‌ సంధిల్లె నానోట నిన్‌ జేరన్‌ కాదిది బైక్స్‌ ల సారీ చెప్పుకొన్నాడు. మందుపుచ్చుకొన్నది తానైతే దాన్ని అమ్మవారికి అంటగట్టాడు. భక్తుడు భక్తి పారవశ్యంతో ఏదైనా పలకవచ్చు" బిడ్డడు తల్లిని తాను చేస్తున్న పని తప్పెనప్పుడ్తు తెలియనిస్థితిలో తెలిసీ తెలియక తూలనాడటం లోక సహజం, 'నీశ్రానా అంటూ తానా నకరాల్ని ఎండగట్టే ఈ కవి అంతర్జాతీయ రూపం దాలుస్తాడ “అమ్మతోడు'తో, డాలర్‌ ఎంగిలాకుల్ని కాలదంతాడు. వ పశువుల గడ్డి తాము మేసి పొట్టలు నింపుకోవడమే గాదు. పొట్టలు పెంచుకున్న స్మ్యాక్ష, నేతలను ్రస్తావిస్తూ- పది రూపాయల కెట్టి గడ్డి నయినన్‌ భక్షించు సంఘంబు నే డిది! అంచేతనె కోట్ల నిల్వయగు గడ్డిన్‌ రుచ్యమౌనట్టి దెం డుది మేసేసీరి దేశనాయకులు గొద్గున్‌ రీతి, జోవారు లి చ్చెద నే వారల జీర్ణ పుష్టి కహహో శ్రీరాజరాజేశ్వరీ! (ప.216) వారి అవినీతి ఎండగట్టాడు. అలాంటి వారి జీర్ణపుష్టికి వ్యంగ్యంగా జోహార్లర్చించాడు. ఈ కావ్యం ఒక రాజకీయ పద్య సర్వస్వం. 'ెడిటేపిజమ్‌' ఆఫీసు పైళ్ళల్లో “కొర్రీలు, గూందాగాళ్త కర్రపెత్తనం, రిగ్దింగు వదోఒక 'ఇజం'తో కొట్టుమిట్టాడుతున్న వర్తమాన దేశకాల పరిస్థితులు కావ్య వస్తువు. గ్‌ చీటింగెవ్వడు సేయగల్లు నతడే శ్రీమంతుడై ధాత్రిపై మూటాముల్లెలు గట్టి భోగములతో పొల్పొందుచుండెన్‌ సదా " 268 కెవి. రమణాచారి

మాటా మంచితనంబు లేని ఖలుడే మాన్యుండునై పూజ్యుదై “గ్రేటౌ' రీతిని వెల్లుచుండె నింపై శ్రీరాజరాజేశ్వరీ! (ప. 284) ఈ జగమొక (గ్రౌండు, బ్రతుకొక క్రికెట్టాటయిపోయింది. బ్యాటింగు చేయవచ్చును. తనకు, కాని “బ్యాక్‌ బైటింగు' రాదట. చీటింగు తెలీదట. బాకాలూదుట చేతగాదట. లేకి కూతలు కూయలేడట. కాకాగాడను గానని కవి తన గురించి చెప్పుకుంటూ చెంచాగాళ్ళ కాలమిది, కంచే చేనును మేయు చెడ్డదినాలివి అని తెల్పుతూ ఈనాడు కాకొపట్టడాలు ఏ స్థాయికి వెళ్ళాయో, ఆ కాకాల వల్ల చీకాకయిన తన మనసులోని మాట వెళ్ళగ్రక్కాడు కవీ క్రింది పద్యంలో. కాకా ఆయ్యది పెద్ద విద్యయయెనే గౌరీ సతీనేడిలన్‌ కాకా గూర్చిన యూనివర్సిటీని నీ కైలాస గిర్యగ్రమున్‌ శ్రీకారమ్మును చుట్టి ఏర్పజచవే శ్రీ'ఘ్రమ్ముగా తల్లిరో లే! కూర్పోకుము! నవ్వబోకు మటులన్‌ శ్రీరాజరాజేశ్వరీ! (289) అలా కాకారాయుళ్ళ గూర్చి విమర్శిస్తూ కవి మెల్లగా అమ్మను కాకా పట్టి చూస్తే ఎలా ఉంటుందోనని ఆలోచించాడు. నేను నీ బిడ్డనని మారాం చేశాడు. "సైకాలజీ లాగ 'కాకాలజీ” ఒక జటిల శాస్త్రం. కొందరి సైకాలజీ కాకాలజీయే. కాకారాయుళ్ళు కైనారాలను భరించలేక తల్లిని నిలదీశాడు. వసుధన్‌ దిక్కది నీవె నాకు సుతుపై వాత్సల్యమున్‌ లేక ఓ అసి దూస్తానటె? న్యాయమౌనె? కలలో కాహ్వానమున్‌ సేయ ఓ బుసగొట్టే అహివలె చూడ సబబే? పుల్లమ్మ పోపోవె నీ సిసలౌ పుత్రుడ నేనె నవ్వ కటులన్‌ శ్రీరాజరాజేశ్వరీ! (ప.299) అమ్మను పుల్లమ్మ అనేటంత గారాబం ప్రదర్శించాడు కవి. ఎన్ని ప్రశ్నలు సంధించినా 'సరదా మాటలు కావు నావి యిదె నిన్‌ సంధింతు వాగ్భాణముల్‌ అని రాజరాజేశ్వరీ అమ్మవారిని మాధ్యమంగా చేసుకొని యుద్ధం ప్రకటించినా అమ్మ కొన్ని సార్లు నాజూకుగా నవ్వింది. మరికొన్ని సాధ్లు కటువుగా నవ్వింది. అది నవ్వో, కోపమో తెలియనట్లు నవ్వింది. ఇంకొన్ని సార్లు జోకుగా నవ్వింది. చాలాసార్లు నవ్వినట్లు నటించింది. మరెన్నోసార్లు నటించి నవ్వింది. కవి ప్రశ్నల పరంపర కంతటకీ ఒకే సమాధానం. యిదే నా సమాధానం అన్నట్లు నవ్వింది. చిరకు కవి కళ్ళంటా కన్నీరొచ్చేదాకా నవ్వింది. అంటే మొత్తానికి 'అమ్మతోడు' అమ్మతోడుగా సుఖాంతమయింది అది వైయక్తిక అనుభవాలకు మాత్రమే గోచరించే పరమసత్యం. పద్యకవిత్వం . వస్తువైవిధ్యం 269

ఒక విచిత్రమైన నిందాస్తుతి ఈ కావ్యం. సహజంగా నిందాస్తుతిలో కన్పించే స్వపయోజనం ఈ కావ్యంలో కన్పించదు. అమ్మపరంగా సాగే విరాట్‌ సామాజిక ప్రయోజనం ఈ కావ్యం.

జ్వాలాముఖి పీరికలో నుడివినట్లు సర్మసులో రింగుమాస్టరు ఎదుట వైర క్రూరమృగాలు కిమ్మనకుండా వచ్చి వరుసలో కూర్చొన్నట్లు శార్జూల మత్తేభాలే గాక, తత్సమాలు దేశ్యాలు, అన్యదేశ్యాలు నోరు మూసుకువచ్చి ఈ కవి ముందు పడున్నాయి. వ్యాకరణం జడుసుకుంది. ఛందస్సు ఇతడి కవి సమయంలో మెరిసే తేజస్సుగా విజృంభించింది. గణయతి ప్రాసలు ఈయన ధాటికి తొక్షిసలాటకు గురియయ్యాయి. మాతృభాష జెదార్యం చాలక పోతే పిన్ని భాష వాత్సల్యంతో పరిగెత్తుకొచ్చింది. పుట్టిన ఊరు, పెరిగిన వాతావరణం నుడికారాన్ని నాలుక మీద రాసింది. లోకకల్యాణం లోకోక్తిగా పరిమళించింది. బాధ్యత నెరిగిన విజ్ఞులే స్వప్రయోజనాల ఊబిలో పడి సంస్మారబాధ్యతల్ని విస్మరించినందుకు కవి కోపంతో, బాధతో ఆత్మతో రాసిన ప్రతి పద్యం హృద్యంగా ఉంది. స్వభాష అతనికి సరిపోలేదు. అందుకే 'మిశ్రభాషు అతని ఆత్మ ఘోషకు ఉపాదేయమైంది. ఆంగ్లం, హిందీ, ఉర్దూ పదాలతో మణి ప్రవాళం చేశాడు. “బద్మాషులి కొలిచే కాలంలో తల్లిని కొాలవడంలోనే కావ్య ప్రయోజనం తుది తీర్పు చెప్పింది.

ఈ సమాజాన్ని ఈ సమాజంలో ఉన్న కొంత మంది పెద్దమనుషుల్లా చెలామణి అవుత్తున్న వాళ్ళనూ ఎంత ఏం చేసినా కాలుని వాహనంబు పయి వర్షం లాంటిదే నన్నాడు కవి. “ఎంత తిట్టినా మారనిదీ లోకం ఇప్పుడు కావాల్సింది ప్రపంచాన్ని వ్యాఖ్యానించడం, తిట్టడం క్షాద్రు దాన్ని మార్చాలి.

కవి కోపతాపాలతో ధర్మనిష్టతో, సత్యాగ్రహంతో పరుషాతి పరుషంగా *'యాగి చేసినా “ఆ అమ్మలగన్న అమ్మ ముగురమ్మల మూలపుటమ్మ' తన చంటివాణ్ణి చూసి శ్చిర్రన వ్వే ప్రత్యుత్తరంగా ఇచ్చింది. ఇది కవి చేసే నివేదనకు అమ్మ ఆమోదం, సత్యనిష్టకూ ఆశీర్వాదం నిస్వార్ధ విశ్వాసం. ధూర్జటికి దక్కిన బలమూ అదే. పోతనకు పాదాక్రాంతమైన ప్రల్స కు బంగారమూ అదే. ఈ కవి పోతన ధూర్జటుల నిష్టకు వారసుడు. శ్రీనాధుని బింకానిక్రి అంతేవాస్లి

వేమనకు నేస్తం. ప 270 కె.వి. రమణాచారి

యట, మాత్యవాత్సల్య చిత్రణ

అమ్మ అమ్మయే. అమ్మకు సాటి ఎవరూ రారు. అమ్మపై అమ్మ(ప్రేమపై ఎన్నో కవితలు, గేయాలు ప్రచురింపబడ్డాయి. ఒక్కొక్కరు ఒక్కొక్కరకంగా అమ్మను దర్శిస్తారు. తరతరాలుగా తల్లిప్రేమ వర్ణింపబడుతున్నాా ఇంకెన్ని తరాలైనా వర్జింప బడగల్లిన తరగని గని తల్లిప్రేమ. అందుకే జోస్యం విద్యాసాగర్‌ తన మనస్సుకు నచ్చిన రీతిలో అమ్మను దర్శించానన్నారు. “అమ్మగతించెనన్న కార్చిచ్చు దహించగా కలత చెంది తపించిన తన మనస్సులో హెచ్చిన శోకబాప్పచయ పెన్నిధి కిచ్చిన రూపి మన్నాడు. తన పంచప్రాణాల్ని తన కోసం పంచటానికి ఎప్పటికప్పుడు నా కనుపాపల పంచనుంటూ తాను తప్ప వేరే ప్రపంచమంటూ ఏమీ లేని తన అమ్మ గూర్చి పంచ పాదాల్లో ప్రతి పద్యము కుదిరేలా అమ్మ (ప్రేమామృతాస్వాద సుందర భావోద్వేగంతో ఈ కావ్యాన్ని రచించాడు.

ఇది ఒక అమ్మ ఆత్మ కధ! అమ్మ ఎదలో చివురులెత్తిన ప్రేమ. మొక్కయై. (మానై విస్తరించిన విధాన్ని విశదీకరించాడు. అందుకే భాష పట్టింపు లేదు. వ్యాకరణ నియమాలు, ఛందోవిన్యాసాలు మందునకైన కనడ విందులో. ఎదలో జెలలా పుట్టి స్రవంతిలా సాగిన “అమ్మభాషునే వాడాడు ఈకావ్యంలో. అమ్మకు బాసరాదు. వ్యావహారికం తప్ప అమ్మ మనస్సును తన గుండెలో ప్రతిష్టించుకొని ఎదలో సూటిగా, సున్నితంగా ప్రతిబింబించేలా సులభతైలిలో వ్యావహారిక భాషలో కవీతాధారను సాగించి ఆదర్శంగా నిలిచాడు. అమ్మ గూర్చి అందరికీ సదభిప్రాయమే వుంటుంది. ప్రేమ ఉంటుంది అనురాగం ఉంటుంది. హృదంతరాలలో తీయని కోకిలారవపు తేనెలా జల్లులుంటాయి తప్ప వేరే అభి[ప్రాయమేముంటుంది? పరితలను కట్టి పడేసాడు కవి 'సహృదయతి ను స్వాగతిస్తూ,

ఒక బిడ్డకు జన్మనివ్వడం స్త్రీకి పునర్జన్మ లాంటిది. తాను అనుభవించిన వేదనంతా మరిచిపోయి బిడ్డ పుట్టగానే శతకోటి సుమాలు విరిసినట్లు అనుభూతి పొందుతుంది. స్రీ “అమ్మ'గా రూపాంతరం చెందుతుంది. మాతృత్వం పొంగులువార పసివాణ్ణి ప్రేమగ చూచి... తాకి పోలికలేవి యెవ్వరివి పొందెనొ యేమొ యెరుంగ గాని లోపాలేవి లేవు చాలంటూ తల్లి పాలను తాపెడి అమ్మ అమ్మయే! తల్లిదండ్రులు నీపోలికా? నాపోలికా? ఎవరి పోలిక వచ్చిందని అనుకోవడం సహజం. తల్లి మాత్రం ఎవరి పోలికైనా పరవాలేదు. లోపాలేవీ లేవని తృప్తి పొందుతుంది. (పుట. 18) అమ్మ మాత్రమే చనుబాలు అందిస్తుంది. కొందరు ఆడపిల్ల పుట్టికే కినుక వహిస్తారు. మగపిల్లవాడనగానే ఎగరి గంతేస్తారు. అమ్మ మాత్రం “లోపలి పేగుబంధ మెదలో మెదిలే మమతానుబంధంతో” ఏ పసికూన యైన నొకటే యని పలుకడం లోక సహజం. లోక సహజమయిన విషయాన్నే జోస్యం వారు ఉత్పల మాలావృత్తంలో ఊహించారు. పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం రల.

పాప కాని, బాబు కాని నవ్వితే అమ్మకు ఒక పండుగ. బోర్ల పడ్డనాడు ఇరుగుపొరుగు వారే కాక ఎవ్వరు కన్పించినా అదే విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది. ప్రాకుతున్నప్పుడు నివ్వెరపోయి గంతులేస్తుంది. నిల్చుప్రయత్నం అమ్మకు మహదానందం కల్గిస్తుంది. తప్పటడుగులు వేస్తూ పడ్డ బాబును చూస్తే ఎవ్వరో పేగు పట్టుకొని ఈడ్చిలాగిన యట్లు బాధపడుతుంది. పుట్టిన పాప తనను 'అమ్మ్నా' యని మొట్టమొదటిసారిగా పిళ్చినప్పుడు పులకాంకురముల్‌ మెయినిండగా లోకమందమ్మ తనొక్కతే యయినట్లు నిండుగా నవ్వుకుంటుంది అమ్మ. కన్నులు కొంచెమె[ర్రబడి గట్టిగ తుమ్మిన.. లేక దగ్గినన్‌ చిన్నికి జబ్బుచేసెనని చిందులు తొక్కును... కాలుసేతులే మన్నను వెచ్చనాను అను మానముతో స్పృశియించి చూచిలే దన్న నిజమ్మెరింగియు ని దానము చెందక తృప్తిలేక వెం కన్నకు మొక్కివే ముడుపు కట్టే ... (పుట.1ఇ) అర్థం స్పష్టం. పసి చేష్టలు ఎంత చీదర కల్లిస్తున్నా సర్దుకు పోయేది అమ్మ. కధలూ, కాకరాల! ఎప్పటికప్పుడు అల్లుతూ తీపి కబుర్లు చెప్పి బువ్వ తినిపించి ఆశీర్వదించేది అమ్మ. క్రోప్త లూ తిట్టినా, మొట్టినా, కొట్టినా, గోముగా దువ్వినా, ఆడించినా, ఏద్పించినా, లాలించినా జోలటీ న్యా నామాటను విందువ అనుచు పసితనం నుండి మంచిని నేర్పేది అమ్మ | డినా “అమ్మ బొట్టు” గురించి హృద్యమైన వర్దన ఈ క్రింది పద్యంలో చూదాం హ్టాం, రామరి మెల్లమెల్ల ఇటు రా అని పక్శకు పిల్చి... నింగిలో సోముని చూపి... చందురుని చూడుము తెల్లగ గుందుగా... సరే వమనిపించు నాన్న వెలి గే నెల రాజును చూచినంతనే నీ మది... కన్న... తల్లి గని నింగిని చూచుచు '“అమ్మబొట్టినన్‌ ఆ మురిపెంపు పోలికకు అల్లన నవ్వెడు అమ్మ అమ్మయే! (పుట. 25) 272 ఇ.వి. రమణాచారి

పసివాడిని ఓదార్చదానికో, ఆడించదానికో, ఉల్లాసపరచడానికో, నింగిలోని చంద్రుణ్ణి చూపి నాన్నా! కన్నా! చంద్రుదెంత చల్లగున్నాడో, తెల్లగా వెన్నముద్దలా ఎలా వున్నాడో చూడుమని అనే తల్గులెంత మందో! అలాగే జోస్యం విద్యాసాగర్‌ అమ్మ కూడ తెల్లగ గుండ్రంగా వుండే చంద్రుని చూడమన్నది. చూడమనటమే గాక నీకేమనిపిస్తుంది నాన్నా! వెలిగే నెలరాజును చూస్తే నని అడిగింది. నింగిలోని చంద్రుణ్ణి అమ్మ నుదుటి బొట్టుగా అభివర్ణించాడట. ఆ మురిపెంపు పోలికకు మురిసిపోయి అల్లన నవ్వింది, అమ్మ అని అంటాడు కవి. ఇక్కడ 'కన్నః అన్న పద ప్రయోగం విశేషం. కన్న! సంబోధాత్మకం కావచ్చు. చిన్న పిల్లల్ని తల్లులు మురిపెంగా నాన్న! కన్న! చిన్న బంగారు కొండ! అని సంబోధించడం సహజం. 'కన్నతల్లిగని అని చెప్పుకోవచ్చు. ఏమనిపించు నాన్న వెలిగే నెల రాజును చూచినంతనే నీ మదికి+అన్నశ+తల్లిని గని అని కూడ భావించవచ్చు. సహజ సుందరమై భావనా పరిపుష్టమైందీ పద్యం.

పసివాడు ఒక బొమ్మ గీస్తే ప్రసిద్ధ చిత్రకారుడైనట్లు, పాటపాడితే, త్యాగరాజు రూపుదాల్చినట్లు అందంగా పదమొక్కటెత్తుకుంటే, నన్నయ నుండి నారాయణరెడ్డి వరకు సాహితీ మూర్తులు ఆ పసివాడిలో మూర్తీభవించినట్లు పరవశిస్తుంది అమ్మ. (పుట.26) కూరలో కారమెక్కువవుతుందేమో, తను వేడుకగా సింగారించుకుంటే పసివాడికి ఇబ్బంది కల్గుతుందేమోననీ కారం తీసివేసి, సింగారాన్నీ తీసివేసి అక్కున చేర్చుకొని గుండె నిండా మమకారం నింవుకొనేది అమ్మ. మాతృత్వపు మావోత్వం ఇది. ఎండలో తిరిగితే వడదెబ్బతగుల్తుందేమోననీ, వానలో తడిస్తే పడిశెము పట్టుకుంటుందేమోననీ, జడివానలో ఆడితే జ్వరం వస్తుందేమోనని తల్లడిల్లునది అమ్మయే, కవి యశోద చిన్ని కృష్ణుని తాట బిగించిన దిందుకోసమే నని ప్రతి అమ్మ తలబోస్తుందని చెప్పడం తల్లిదెందాన్ని తేటతెల్లం చేయడానికే ముద్దు మురిపాలను చేర్చి పాలను త్రాగిస్తుంది. పసితనం దాటి కౌమారదశ కొచ్చినా తల్లి (ప్రేమలో మార్పు ఉండదు. ప్రొద్దున నిద్ర లేవకుండటం, పుస్తకం పట్టకపోవడం బడికెళ్ళాలన్న బుద్ధి లేకపోవడం ఆటలపైననే దృష్టి సారించటం, చీకటి పడినా ఇంటికి చేరుకోక పోవడం! సినిమాలంటే మోజు పడటం, ఇంటిపట్టున ఉండక పోవడం, వీధుల నూరక పిచ్చికుక్కలా అదుపు తప్పి తిరగటం, పోకిరీలతో సహవాసం చేయడం పిల్లలు సాధారణంగా చేస్తుంటారు. తల్లి మందలించటం కూడ చెప్పినచో పశువైన నేర్చునే... చెప్పుచునుంటి నీకు మరి చిన్నతనమ్మును నుండి .. నేర్చుకోవిప్పటిదాక... ,చెప్పెడి నేను జంతువునో? చెప్పిన నేర్వని నీవా... ఏమిటో చెప్పు మరేది కారణమొ... చిన్ని! అంటూ చదువు ప్రాముఖ్యాన్ని తెలియజేస్తూనే కడకు ఏ చదువబ్బకడుక్కు తిందు వీవక్కడ నిక్కడంచు నాన్నగారి పరువు ప్రతిష్టలకు భంగం కల్గేలా ప్రవర్తించవద్దని హితవు చెస్తంది. (పుట. 39,34)

ఎంత ఎత్తు ఎదిగినా తల్లికి కొడుకే కాబట్టి ప్రతి తల్లి పిల్లతనము మాని వంశ గౌరవప్రతిష్టలకు భంగం కల్గకుండా కన్న తల్లి దంద్రులకు అప్రతిష్ట రాకుండా తన కొడుకు పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 273

వ్యవహరించాలని కోరుకుంటుంది. మరీ ముఖ్యంగా “నాన్నగారి గౌరవానికి ఎలాంటి కరువుండకూడి దని కోరుకుంటుంది. ఏ వయస్సు ముచ్చట ఆ వయస్సులో ఉండాలన్న విషయం అందరికీ తెల్సిందే. పాతికేళ్ళ వయస్సులో, చిన్నదో, పెద్దదో కొల్వుచేరి మర్యాద కుదుర్చుకోవాలని తెల్పునది అమ్మ. పరాయి ఊరిలో కొలువులో చేరిన కొడుకు ఎన్ని ఇడుముల పాలవుతున్నాడ్రోనని ఆరాట పడ్తుంది అమ్మ. ఆకలి కోర్వలేడు కద... అన్న మొకింతగ మెత్తగున్నచాల్‌ తాకడు చేతితో మెతుకు... తానము నాడిన గుడ్డ పిండుకో లేక అవస్థపడ్డ నును లేత వయస్సుకదా... పరాయి ఊ రే... కనునొచ్చినన్‌ పలుక రే... మొగమాటము వీడికెక్ళువే ఏకత నుండునో... అనుచు నెంతయు చింతిలు అమ్మ అమ్మయే! (పుట.47) తాను పుచ్చిన పాతచెట్టుననీ, తన కొడుకు మాత్రం పూతకు వచ్చిన మావిచెట్లు ఊరు దాటి ఎప్పుడైనను ఒక్కడుగేయలేదు. . ఏ నీడను. . ఉండునో . ఏం తింటాడో " వారము కొక్క జాబు... పదిపైసల కార్డును వ్రాయిచాలు క న్హారగ చేతి వ్రాత గని నామది కెంతయొ తృప్తి... నీవె నా చేరువ నిల్చి నట్లు మది చెందును హాయిని, సంతకమ్ముచా ల్వేరు విశేషమేమిటికి లే యిక... వాకిటి ముందు నిల్చి బం గారపు జాబు3ై కనులు... కాచేలా వేచి చూస్తుంటుంది. (పుట. 53) వ్రాయడానికి వారం వారం విశేషాలు ఏముంటాయమ్మా? జాబు వ్రాయాలని మకీ ప్రాధేయ పడుతూంటావనే కొడుకులకు సరైన సమాధానం పై పద్యంలో చిక్కుతుంది. తల్లికి సంతకం చూస్తే చాలట వేరే విశేషాలు వ్రాయాల్సిన పనిలేదట. వాకిట నిల్చియుంటుంది 24 కె.వి. రమణాచారి

జాబురాకకై కనులు కాచేలా వేచియుంటుంది. కార్డు ముక్క చూస్తే చాలు... సంతకమ్మొకటి చూస్తే చాలు .. కన్నారంగ చేతివ్రాతగాని కొడుకే తన చేరువ నిల్చినట్లు సంతృప్తి పొందుతుంది. ఉద్యోగ బాధ్యత నిర్వర్తించే పెళ్ళీడు వచ్చిన కొడుక్కి పెళ్ళి యగు దాక అమ్మ మనస్సుకు శాంతి తక్కువే 'అందం' గూర్చి కవి అందంగా తన అభిప్రాయాన్ని తెల్పారు. అందం ఆనందం గూర్చు సాధనం. ఆత్మకు శాంతిని గూర్చు భావనిష్యందం. మానసమ్మునకు చల్లని గంధపు పూత (పుట.63). శరీరానికి కాదు మానసమునకు పూయబడ్డ చల్లని గంధం అని పేర్కొనడంలో బాహిరమైన అందానికి వలువ లేదని గ్రహించవచ్చు. కాపురానికొచ్చిన కోడల్ని ఎలా సంభావించాలో, ఎలా సంబాళించుకోవాలో వివరిస్తూ కొడుకుతో అమ్మ అన్న మాటలు జీవిత సత్యాలు నిను మనసార నమ్ముకుని నీ చెయి గట్టిగపట్టి సర్వమున్‌ మన కొరకై వదల్బుకొని మానసమందున లక్ష ఆసలన్‌ కనులను కోటి కోర్కులను కాపురముంచుకు లక్ష్మిలాగ వ చ్చిన మనయింటి దేవతని చిత్తము నెప్పుడు గుర్తు పెట్టుకో మన దది వేరుకాదు.... (పుట.65) ఇలాగ చెప్పే అమ్మ ఉంటే ప్రతి ఇల్లూ ఒక కోవెలగా భాసిస్తుంది. అత్తాకోడళ్ళు ఎలా వ్యవహరిస్తే కాపురంలో నిప్పులు రాలకుండా ఉంటాయో కవి తనదైన శైలిలో తెలియజేశాడీ కావ్యంలో. భార్యకు భర్తగా, అమ్మకు కొడుకుగా ఉన్నా ఉన్నది ఒక్కడే. ఆ ఒక్కడి మనస్సు చివుక్కుమనిపించకుండా ్రవర్తిస్తేనే సంసారం సుఖమయం. అత్తమీద కోడలు, కోడలుపై అత్త కారాలు మిరియాలు నూరుతూ చెవిలో ఇల్లుకట్టుకుందామనుకున్న కాపురంలో కొడుక్కు మిగిలేది అశాంతి. ఆవేదన, నిరాశ, విరక్తి, జీవితం మీద ఏవగింపు అందుకే క్రొత్తగా కాపురానికొచ్చిన కోడలితో- నన్ను గురించి నీవు విని నావనుకో యెవరైన చెప్పితే నిన్ను గురించి నేనటుల నేవినినాసరే.. నీకు నాకుమ ధ్యన్నలగాలి తప్ప మన తప్పులు పెద్దగ చేసి చిన్ని గుం పద్యకవిత్వం . వస్తువైవిధ్యం 275

డెన్నలిపేయరాదు.. మన డెందములందున ఇంత చేసితే ఉన్నదివాడె..వాని సుఖమొక్కటే, అని తన అమ్మ అనే మాటల్ని కవి లోకోక్తిగా పరిమళింపజేశాడు తాను “అమ్మ” స్థాయి నుండి 'అవ్వ' స్థాయికి ఎదిగినట్టు కోడలు మంచి వార్త ఎటిగించినప్పుడు 'మొక్కుకుంటి.. నన్నవ్వ యటంచు పిల్చు చిరునవ్వుల బుజ్జిని నీవు గర్భమందివ్వమటంచు వెంకడిని.. కాన్పు అయి నీ యొడి గుమ్మడి పండు నెత్తితే మువ్వురు కొండ యెక్కవలె.. ఇది మొక్కు. అని కోడలితో సంతృప్తి సంతోషం, గర్వం ముప్పిరిగొనగ పలికింది అమ్మ. ఇది చాలా సహజంగా చెప్పబడింది. తెలుగింట నిత్య సత్యమైన విషయమిది. జీవించే ప్రతి ప్రాణికి మరణం తప్పదు మరణం విషాదకరం. అమ్మ మరణం అత్యంత బాధాకరం. గుండె గుడిలో దేవతా రూపమై నిలిచింది. కవి జోస్యం విద్యాసాగర్‌ కలం నుండి అక్షరధారయై వెలసింది. అమ్మ భావం అక్షయధామం. తల్లి అదెవ్వరైన సరె. తప్పక ఒక్కతె . అమె మంచిదే. చల్లనిదే సుధామధుర సమ్మును గుండెల పిండిచేసి రం జిల్లగ పంచిపెట్టునదె చిత్రముగా తన పొట్టచీల్చు జా బిల్లినె యెత్తి ముద్దుగొను పిచ్చిదె.. వెర్రిదె.. ఈ జగమ్ములో . (పుట. 86) అని జోన్యం విద్యాసాగర్‌ తన కవితా వైభవాన్ని చూని ఆనందించడానికి, ఆశీర్వదించదానికి భౌతికంగా లేని తన మాతృమూర్తి పాదయుగం చెంత సమర్పించి ఆత్మసంతృప్తి పొందారు, తనపేరులోనూ, ఇంటిపేరులోనూ వెన్నెల్ని వెల్తురునూ నింపుకొని జ్యోతి చంద్రమౌళి 'సృజన” అనే ఖండకావ్యం రచించారు. అందులో “అమ్మ గురించి వ్రాసిన ఖండికలో సరళత్వం అనే వెనిలా, సహజత్వం అనే వెల్తురూ కలబోతగా కన్చడ్డాయి. మంచిమాటలు జెప్పి మమకారమును జూపు మురిపించి నవ్వించి ముద్దులాడు చందమామను జూపి చక్కగ పాడుచు గోరుముద్దలు బెట్టు కూర్మి తోడ 276 కెవి. రమణాచోి

అల్లరి చేసిన ఆత్మీయతను జూపి ఆలించి లాలించి హత్తుకొనుచు గుండెలపై దన్ని గుసగుసలాడిన ఆనందమును జెందు నాత్మలోన కోపమే రాదు నెప్పుడు కొడుకులందు తొను తినకున్న తినిపించు తనివి తీర బిడ్డ శ్రేయస్సు గోరెడి దొడ్డమనసు అమ్మకే యుండు సాటెవ్వరవనియందు ఇ కొడుకు ముఖములోన కోటికాంతులు జూచి ఆనందమును జెందు నంతలోనె ముసిముసినవ్వుల ముద్దుముచ్చట జూచి ముక్కోటి దేవుళ్ళ మొక్కుకొనుచు యొత్తుకోమని యంచు యేడ్చించుచుండగా జోకొట్టి లాలించి జోలపొడు బుడిబుడి నడకల బుజ్జిబాబునుజూచి తనువంత పులకించి తనివి చెందు అమ్మ మాటలోనె ఆనందమున్నది అమ్మ ప్రేమలోనె కమ్మదనము అమ్మ పదములోనె అమృతమున్నది వట. 2122 అమ్మకెవరుసాటి అవని యందు! అని మాతృమూర్తి మహోన్నతత్వానికి అక్షరాకృతినిచ్చారు. శ ర న్‌ న్ని ద్యకనిత్ష్య ॥ వస్తువైవిధ్యం 277

15. పరిశిష్టం ఇంతకుముందు అధ్యాయాల్లో చేరడానికి వీలు కాని సామాజికాంశాలు, ఇక్కడ పేర్మొనడమౌతుంది. వస్తువైవిధ్యానికి ఇవన్నీ కూడ చక్కని నిదర్శనాలే. సత్యసాయి బాబా లాంటి సత్పురుషులను, గానగంధర్వుడనదగిన ఘంటసాలలను, ఆంధ్రకేసరి, అల్లూరి లాంటి దేశభక్తులను, శ్రీశ్రీ లాంటి కవులను కన్న నీవు ఇలాంటి దుష్టుల నెలా కంటున్నావు. కారణమేమిటని ఇలపావులూరి సుబ్బారావు ఆంధ్రమాతని ప్రశ్నిస్తారు. హత్యలు జేయుట అనువైన వృత్తిగా చేపట్టి ఘోరాలు చేయువారు బస్సులు దోచుచు బహు స్వల్ప కాలాన కోట్లు సంపాదించ గోరువారు ప్రభుతకు చెల్లించు పన్నుల నెగవేసి నల్లధనమున వర్ధిల్లువారు పెక్కేంద్లు మనదగు బ్రిడ్జీల భవనాల ఇసుకతో నిర్మించు నింజనీర్లు ఆపరేషను పేర హరియించు కిడ్నీలు ప్రజలను వంచించు వైద్యవరులు గల్ఫులో ఉద్యోగ కాంక్షల ధనముతో మరల కన్పింపక తిరుగువారు తల్లిదండ్రుల వృద్ధదశయందు బోషించు పూనికే లేనట్టి పుత్ర చయము ఇలలేని కంపెనీ మెరుపుల గొని డబ్బు స్వంతజేబుల నింపు స్వార్థపరులు కోడండ్ర తలలపై క్రుమ్మరించి కిరోసి నగ్గి నంటించెడు నత్తగార్లు పసియాదపిల్లల పరమ కిరాతులై మానభంగము చేయు మహిషసములు బిడివంక గనకనే ప్రైవేటులన్‌ మున్లి విద్యపై వేటును వేయు గురులు సరుకులన్ని దాచి ధరలను తెగ బెంచి నల్ల వ్యాపారంబు నడుపువారు 278 కె.వి. రమణాచారి

ఇట్టులెచ్చట జూచిన నేహ్య కార్య ములను గావించు వారలుగలరు తల్లి చోద్యముగ లేదె ఇటువంటి సుతుల జూప కనకు మిటువంటి బిడ్డల గనకుమమ్మ. (నవ్వులు పువ్వులు-200,పుట. 14) అదుగడుగున ఇలాంటి మహనీయులు మన దేశంలో ఉన్నారు. ఆలోచనే అక్కరలేదు. బాలకార్మిక వ్యవస్థ ప్రభుత్వం బాల కార్మిక వ్యవస్థను నిషేధించింది. బాలురు చదువుకోవడం ఉత్తమం. చదువుకోవలసిందే కాని దానికి అనువైన పరిస్థితులు ఏర్పడాలి. తినడానికి తిండి, కట్టుకోవడానికి బట్ట లేని వాడికి ముందు అవి సమకూరేదాక “విద్య'పట్ల శ్రద్ధ అవకాశం ఏర్పడవు. పలకయు పుస్తకమ్ము గొని పల్వురితో బడికేగి పారముల్‌ పలుకగ నర్దమైన పసిపాపడు బొట్టిడు చిట్టిచేత్తులన్‌ పలువురిలోన ఆకలని పైసకుం జూచినయంతకాలమీ మలయజ శీతలమ్మయిన మాతకు గుందెలు మండకుండునే (మువ్వ పుట.27) సమర్దుడైన కవి ఎలాంటి విషయానైనా ఛందోబద్ధంగా రసరమ్యంగా చెప్పగలడనదానికి బులుసు వేంకటేశ్వర్ల కవితలు సాక్ష్యాలు. దా॥ యస్వీ రాఘవేంద్రరావు ఆటపాటలు గడపాల్సిన బాలురు, పొట్టకోసం శ్రమపడడానికీ విచలితులై పద్యాత్మకంగా స్పందించారు. అమ్మా! భారతమాత! స్వార్థ పరులైరమ్మా! భవత్పుత్రకుల్‌ సామ్మార్దించుటయే ప్రధానముగ సంశుద్దాత్ములౌ భాలురన్‌ చెమ్మట్లోడ్చు పరిశ్రమంబునకు6 బాల్సేయంగ దర్శించితే? అమ్మా! దోచుటగాదె వారి శ్రమ నన్యాయంబుగా నిర్దయన్‌ ఆట బొమ్మలం.గైకొని యాడు కొనెడు చిబుతవయసున సుత్తిని చేతంబట్టి బండజాలను గొట్టెడు 'బాలుందదిగొ! కండలే లేవు కరగింపంగాంచు మమ్మ! రెక్కలు ముక్క తానటుల టేపులు మాపులు అాలు కొట్టుచున్‌ చిక్కిన మేనముక్కలుగం జిన్లిన పాతల నర్ధనగ్నమై పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 279

అక్కట! కన్నవారి దయ నాలన పాలన గోలుపోయి యే దిక్కును మొక్కులేక కదుదీనతం గుందెడు “బాలి గాంచితే గోరింటాకున నందగింపదగు గోమైన కెంగేలుపై ఘోరంబౌగతి బొబ్బలెక్కినవి యొక్కో రక్తసిక్తంబుగా, గారాబంబున తల్లి దువ్వి జడలన్‌ గైసేయు ముచ్చట్లకే దూరం బయ్యెను 'బాలి, కంటివి గదా! ధూళీశిరోజంబులన్‌ వసివాదెన్‌ పసిమొగ్గలే వివిధమౌ వర్జాల శోఖిల్లకన్‌ కసితోడన్‌ పసివారలన్‌ జగతి దుఃఖ వ్యాప్తి లోకాలకున్‌ విసిరెన్‌) భారత భావిపౌరుల గతిన్‌ వీక్షించితే? నీ వారసుల్‌ పసి కోల్పోయిరి దుర్భరస్టితి “నిరాశా జ్యోతులై' భారతీ! వసివాడు పసిమొగ్గలు పుట. 13-14) ఎస్‌.వి. రాఘవేంద్రరావు పాపం, పుణ్యం 'ప్రపంచమార్గం తెలియక ఆడుకోవాల్సిన తరుణంలో గుప్పెడు మెతుకులకోసం కమ్మరి కాలిమి వద్ద, హోటళ్ళ వద్ద, బస్‌ స్టాండుల్లో ఎక్కడ అవకాశముంటే అక్కడ ఏ పని దొరికితే ఆప్రన్సి చేస్తూ తమ బంగారుబాల్యాన్ని కోల్పోయిన అభాగ్య బాలుర హృదయ విదారక స్థితిని చిత్రించారు. శ్రమైక జీవన సౌందర్యం ఏ ప్రాంతంలో ఎప్పుడైనా ఎక్కడైనా రెక్కాడితే దొక్కాడని స్థితి దిక్షానడిప్పే వారిది వ్రూర్ర తమ రెక్కల కష్టం మీద ఎంత దూరమైన తొక్కుతూ పోవలసిందే. ఆటోలు వచ్చాక గ్రిక్టు బతుకు తెరువుకు లోటేర్పడింది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో లేదు కాని మార్చిస్టులు పరిప్రాల్రచ్ర కి నగరంలో గుర్రబ్బండీ లాంటి గుర్రానికి మారుగా మనిషే నిల్చుని లాక్కుపోతుంటాడ్రు గుంట నేషేంద్రశర్మ మండువేసవిలో శ్రమపడుతున్న రిక్షావాలా జీవితాన్ని చిత్రెంచిన తీరు ప్రాథష సంతరించుకొన్నట్టిది. ను వివిధ నిమ్నోన్నత వీథులం బరుగెత్తి వైశాఖలో మేను వాల్చెనొకడు ద్రాఘిష్ట ఘంటాపధమ్ములం దిరుగాడి బెజవాడ కన్నీరు బెట్టె నొకడు మధ్యాహ్న పరితప్త మార్గములంబోయి గుంటూరులో కుప్పగూలె నొకడు కాలాహి కుటిల శృంగాట కమ్ములు జుట్టి నెల్లూరిలో సొమ్మసిల్లె నొకడు. (క్రూర దారిద్ర్య దుర్విధి కారణమున 280 కెవి. రమణాచారి

తన భుజాగ్రమునెక్కు భేతాళమూర్తి సర్వకాలానువర్తి రిక్షాధరించి లాగ లేకను వేసవి కాగలేక. (జనవంశమ్‌ 1994 పుట. 80) విశాఖపట్టణమైనా సరే, బెజవాడ అయినా సరే, గుంటూరులోనైనా సరే, నెల్లూరిలోనైనా సరే ప్రాంతాలు ఏవైనా బతుకులు ఒక్కటే. దారిద్ర్యం ఒక్కటే అన్ని ప్రాంతాల్లో 'అంతేలే నిరుపేదల గుండెలు అ(్రువులే నిండిన కుండలు” అని శ్రీశ్రీ అన్నట్లు శేషేంద్ర కవితాత్మకంగా రిక్షావాలా కన్వయించి నిరూపించారు కులగోత్రమ్ములు మాకులేవు ధనిక క్రూర క్రియా పీడిత జ్వలిత ప్రాణిచమూ సమూహ మొకటే సత్యంబు, ఊహాభుజా గ్లళముల్‌ విప్పిన విశ్వమూర్తియయి శంభారావముం జేయుడో దళిత శ్రామిక జీవులార! భువన ద్వారం ఖేదిల్లగన్‌. (జనవంశమ్‌ పుట. 244) అసలు రిక్షావాలా” (1997) అనే పేరుతోనే కావ్యాన్ని రచించి ధన్యులైనవారు అత్తలూరి నాగభూషణమ్‌. వీరు స్పెషల్‌ గ్రేడ్‌ డిప్యూటి కలెక్టర్‌. తెనాలి వాస్తవ్యులు. 'పోస్టుమానొ మీద, 'పోలీసుమాన్‌' మీద పద్యాలు రాసిన వారు. “రిక్షావాలా దైన్యజీవితాన్ని దానికి మూలమైన దారిద్ర్యాన్ని కళ్ళకు కట్టేలా అత్తలూరి నాగభూషణమ్‌ చిత్రించారు. వార్ధక్యపరిధిలో వాడి మాడిన యట్టి వారి చెంగటకేగి వచ్చితినని అంగవిహీనులై భంగపడిన యట్టి దురదృష్టవంతుల దరికిసాగి రోగబాధితులు ఆరోగ్యవిముక్తి చెం దిన దుర్చలుల జూడకనుచునేగి కంట నీరొలుకంగ గత జీవులన్‌ వెంట గొని పోవనున్నట్టి జనుల దాసి సొమ్మునకు దోడు మానవత్వమ్ము జోడు గాగ రేబవల్‌ ఖేదాల గాననీక చేర్చుదువు వారి గమ్యమ్ము! చేయునీ శ మమ్ములో దాగి మానవత్వమ్ము కలదు. (పుట. 11) ఎలాంటి వారినైన నిర్మమత్వంతో భేదభావం చూపకుండా సమానంగా రిక్షావాలా ఆదరిస్తాడు. అతనికి చలి, ఎండబాధలు పట్టనే పట్టవు. పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 28

వణకు నాపాద మస్తకంబును జనింప దగ్గరి, స్పృశించి నిన్ను వీడంగ వెఅచి చలి మసలి నిన్ను గొజుకు నిశలనుగూడ ముడుచుకొందువు బండిలో ముసుగు కప్పి ఎండవేడిమి నీకు బూదండ యగుచు నహరహ మలంకరించు; సత్యమ్ము నీకు తెలియనిది కాదు, ఎండవానలకు జిత్త చలనమే లేని బుషివిగా నిలుతువెపుడు. (పుట.22) కుక్కపెల్ల |! సబ్బుబిళ్ళ! గుంటూరుకు చెందిన శిష్టా లక్ష్మిపతి శాస్తి రెండవ (ప్రపంచ యుద్ధకాలంలో డిఫెన్స్‌ ఎకౌంట్స్‌ డిపార్ట్‌మెంటులో చేరి 40 ఏళ్ళు దేశవిదేశాల్లో ఉద్యోగ విధులు నిర్వహించినవారు. 1980 లో పదవీవిరమణ చేసినతరువాత తెలుగులో యం.ఎ. చదివి ఆపై పద్యరచనక్తు ఉపక్రమించారు. ఆ విధంగా 1991లో ప్రకటితమైనదే భారతీ త్రిశతి. ఇందులో '్రార్థనాంజలి, భక్తిహృదయం, శోడషోపచారాలు, ప్రకృతి దివ్యస్వరూప్రం ఆస్తికత, సంప్రదాయం తదితర శీర్షికలున్నాయి. శ్రీశ్రీ చెప్పిన కవితా వస్తువులను శ్ర క " క్రింది పద్యంలో ఈ విధంగా నిరసించారు. వి పనిగొని కుక్కపిల్ల పయివ్రాయగ వచ్చును సబ్బుబిళ్ళ వా సనపయి, నగ్గిపుల్లపయి, చప్పిడి మాటలం జేర్చి పడెముల్‌ చు తొనలు రసంబులౌనే రుచింజూడంగ? గంతకు తగ్గ బొంతలన్‌ ౧ చనదగు పద్గెముల్‌ కవితలౌనె, రసామృతవాణి ద ఫ్బితవాజి, భారతీ. (పుట.39) రచయితల పొట్లు ప్రకాశకుల చుట్టు తమ నవలను అచ్చువేయమని తిరిగి విసిగిపోయాడీకని ఆ కసితో ప్రకాశకులపై పదికి పైగా పద్యాల్ని సంధించాడు. ప్రచురణ కర్త పై ద్యాల్ని ప్రబుంణ కర్తల నైజగుణాన్ని ఇలా ఆక్షేపించాడు, పొట్టలు గోసి చూడనాక ముక్కయులేని నిరక్షరాస్యులా కట్టుచు నిన్ను ముద్రణ ప్రకాశన వృత్తులం బూని, పిమ్మటన్‌ వెట్టికిం జూతురెంత మహనీయ కవీంద్రులనైన, సూరి, సా మ్రూట్టులనైన, వారి పరిరక్షణ నీకు పసందే, భారతీ! (పుట.40) అని ప్రకాశకుల నైజగుణాన్ని ఈ శతక కర్త ఈసడిస్తారు. 282 కవి. రమణాచారి

మరణ మంగళాశాసనం నండూరి రామకృష్ణమాచార్యులు 1921లో జన్మించి ఇటీవలె కీర్తిశేషులైనవారు తెలుగుసొహిత్యంలో భీష్మాచార్యుల లాంటివారు దాదాపు ఆ రేడు దశాబ్దాలు నిరంతర సాహిత్య వ్యాసంగం కానసాగించినవారు. 1999లో వారి ఆలోచనలు 'ఆలోచనము” పేరిట సంకలితమయ్యాయి. ఇవన్నీ అప్పుడప్పుడు రాసిన ఆటవెలదులు. ఆలోచనములో చివరి ఖండిక మరణమంగళాశాసనం. భారతీయ సంప్రదాయజ్ఞులు 'అకాలమృత్యుహరణం' కోరుకొన్నారు. జీవితంలో అన్నీ అనుభవించి వయసు ఉడిగాక “చనిపోవడాన్ని! జీర్ణదేహాన్ని వదిలేయడంగా భావించారు. “అనాయాసేన మరణం వినాదైన్యేన జీవనం” అభిలషించారు. కురువృద్ధులు నండూరి రామకృవ్ళమాచార్యులు దేవోన్ని వదిలేముందు 'మరణమంగళాసనం' రచించుకొన్నారు. పద్యకవిత్వ వస్తువైవిధ్య పరిశీలనలో ఇదొక కొసమెరుపు ముక్తాయింపు. మరణ సమయమందు మధురగానము చాలు వద్దు మందు లేవి వాడవద్దు ఏ గతించి నప్పుడేద్వరాదెపరేని ఏడ్పు అనిన నాకు ఏవగింపు మైల పట్టవద్దు మంత్రతంత్రము వద్దు స్నాన శౌచనిరతి చాలు చాలు! జరుప వచ్చు సుకవి సత్కార మొకనాడు దుఃఖలవము సుంత దొరలకుండ జరుపవద్దు నాకు శ్రాద్ధకర్మలనేవి వద్దు పెట్ట వద్దు తద్దినాలు బాలబాలికలకు బహుమానములు తీర్చి ఏ దినమునవైన ఇవ్వవచ్చు. ఏది పూర్వజన్మ మెట పునర్జన్మ! వసుధ - మనిషి నీరు వంటి వాడు! మంచుగడ్డ నీరు మరి ఆవిరియు వేరు! ఒరుగు నట్టిదేమి? ఒకటియైన. పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 288

భార్యమ్రగ్గరాదు పసుపు కుంకుమ వీడి పదవ నాటి తంతు వద్దు వద్దు భర్త చావు బాధ భార్య ఓర్చుటచాలు వక్ర కర్మకాండ వద్దు వద్దు. (ఆలోచనం 1999, పుట. 403) ఇది కేవలం నండూరి వారి దృష్టికోణమే కాదు. ఆలోచించే ప్రతివారి దృష్టికోణము కావాలి. సనాతనాచార సంప్రదాయకుటుంబంలో పుట్టి పెరిగినా ఎనిమిది పదులు దాటిన ముదిమి వయన్సులో సైతం విలక్షణమైన అభ్యుదయ దృక్పధాన్ని నండూరి వారు ప్రసరింపజేయడం గమనిస్తే వారి శరీరానికి వార్ధక్యం కాని మనస్సుకు రాలేదు అది నిత్యయౌవన విభూషితమని విదితమవుతుంది, వనాల తానా లతిశ క.వ. రమణాచారి

ప్రయోగ వైవిధ్యం

1. ఛందః ప్రయోగాలు బూర్గుల రంగనాధరావు మత్తకోకిల రచనలో ప్రయోగం చేశారు. మత్తకోకిల ఛందస్సు రసజజభర. అయితే రెండవ, నాలుగవ పాదాల్లో రెండవ జగణం స్థానంలో “నలం ప్రయోగించారు. కందపద్యంలో జగణం, నలం పరస్పరం ఐచ్చికంగా వాడుకోవచ్చు. రెండు, నాలుగు పాదాల్లో అంటే సమ పాదాల్లో ఈ మార్చు చేశారు. మత్త కోకిలలో ఇది ఒక ప్రత్యేక భేదం అనుకోవాలి నీదు భోజన శేషమే తిను నీదు సేనకు నాథుడే దేది సంగతి యెప్పుడెప్పుడు తెలియ జేసినయట్లు స మ్మోద మొప్పగ వింటు, నాతడు మోయు నీఘన భఖూవిభు త్వాది వైెభవమప్ప జెప్పిన, తగిన రీతిగ మెచ్చుచున్‌ (ఆళవాన్సార్‌ స్తోత్రం, పద్యసంఖ్య త్తి) సాహిత్యంలో తేటగీతిని మాలికలుగా రాసిన వారెందరో కనిపిస్తారు. అది సామాన్యాంశమైపోయింది. నాలుగు పాదాలు ఒకే తీరుగా ఉండడం మాలికలురాయడానికి కారణం కావచ్చు. కాని ఆటవెలదికి మాలికలు వ్రాసిన వారు మృగ్యం. బహుశః బేసి పాదాలు ఒక తీరుగ సరిపాదాలు ఒక తీరుగ ఉండడం కారణం కావచ్చు. బూర్గుల రంగనాధరావు బేసిపాదాలను (1,3,5,7) ఒక తీరుగా, సరిపాదాలను ఒక తీరుగా (2,4,6,8) రాసుకొంటూ ఆటవెలది మాలికను నిర్మించారు. తల్లిదండ్రి యాండ్రు తనయులు సంపద లాది భోగభాగ్య మంతగూడ పొగడ పూలతోడ పూజింప బడినట్టి రమ్యచరణుడగు పరాంకుశార్యు డనెడి మూలపురుషు డందించినవెగాన అస్మదీయులెల్ల నతనివారె అట్టి ఘనుని కేను అనవరతంబును శిరము వంచి మొక్కి చేతు నుతులు. ఇవి “రెండు ఆటవెలది పద్యాలు” తప్ప మాలిక ఎట్లయిందని ఎవరైన పలించవచు. నాలుగవ పాదం చివర నుండి 5వ పాదం మొదలయ్యే దాక పదం సాగిపోవడాన్ని గమనించి పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 285

ఆ ప్రశ్చకు సమాధానం లభిస్తుంది. ఈ ఆటవెలదికి యామునాచార్య విరచితమైన శ్రీఆళవాన్దార్‌ స్తోత్రంలో శ్లోకాన్ని బూర్లుల రంగనాథరావు మాతృకగా (గ్రహించారు మాతా పితాయువతయస్తనయా విభూతిః సర్వం యదేవ నియమేన మదన్వయానామ్‌ ఆద్యస్య నః కులపకేర్వ కులాభిరామం త్రీ మత్త దంఘ్రియుగలం ప్రణమామి మూర్చా. మూలాన్ని ఆంధ్రీకరించిన తీరులో మనకు ప్రస్తుతానికి సంబంధం లేదు నాలుగు పాదాల్లో నంస్కృతంలో చెప్పబడిన భావం ఒక ఆటవెలదిలో సరిపోకపోవడంతో “'భావానుస్యూతి'తో 8 పంక్తుల్లో బూర్లుల వారు రాశారు. 8 పంక్తుల్లో రాయాలనుకొన్నపుడు ఆటవెలదిలో ఉండే బేసి పాదాలన్నీ ఒకతీరు సరిపాదాలన్నీ ఒక తీరుగా ఉండాలన్న లాక్షణికులు చెప్పని నియమాన్ని బెచితీిమంతంగా అక్షరాలా అనుసరించారు. తిరుమల కృష్ణదేశికాచార్యులు విదేశాల్లో స్థిరపడినవారు. పండిత'ప్రకాండులు, వారు మహాశిల్చి జక్కన చరిత్ర కావ్యంలో (1994) వినూత్సమైన ఛందఃప్రయోగాలు చేశారు. ఈ వినూత్న ఛందస్సులను గతంలో వారే రాసిన హనుమప్పనాయుడు, బుతుసంహారం కావ్యాల్లో ప్రయోగించారు. వసంతకోకిల జక్కన చరిత్ర కావ్యాదిలోనే ప్రయోగపరంపరను ప్రారంభం చేశారు. సాధారణ తెలుగు కవులు శార్టూల ఉత్పలాలను ఎక్కువగా కావ్యాదిలో రాశారు. దీనికి క్రారబం 0గా గుర్వాదులు కావడమే. శ్రీ” అనే అక్షరం రాయడానికి గురువైనప్పడే వీలవుతు లన [హా ది, కృష్ణదేశికాచార్యులు తమ 'వసంతకోకిల వృత్తాన్ని గుర్వాదితో ప్రారంభించడం మూలాన శీ: తో ఆరంభించడానికి అవకాశమేర్చడింది. లో శ్రీకరంబగు (ద్రిభువనంబుల శిల్సిచందము నిల్చుదున్‌ లోకపాలన మనెడు నాట్యములోన నిచ్చలు దేలుచున్‌ లోకకంటకు లయిన దుర్దనలోకులుం బరిమార్చుచున్‌ లోకమేలెడు విజయకేశవు లో దలంచుచు మైొక్కెదన్‌ (1-1) ఇది 'వసంతకోకిల వృత్తం” అని కవిగారు నామకరణం చేశారు 19వదెన 'అతిధృతి' అనే ఛందస్సునుండి జనించింది. మత్తకోకిల తరళ పద్యాల నడకను పోలివుంది. మి(శగతిలో సాగుతుంది. దీని గణాలు రనససజజగ. 286 కెవి. రమణాచారి

పరభృతము అనుచు బాలకుం డబ్రమందుచు నటకు వచ్చిన కార్యమున్‌ మనమునందున విస్మరించుచు మధువు జుట్టెడి మక్షికం బునకు దీటయి మాటిమాటికి మునుపుంజూచిన మూర్తులే వెనుకం జూచుచు మందిరంబున విడక క్రుమ్మరచుండగన్‌. (6-13) ఇది కూడ నడకలో మిశ్రగతిలో నడుస్తూ తరళం - మత్తకోకిలలను పోలివుంటుంది. 20కృతిచ్చందస్సుకు చెందిన 372817 వ వృత్తం. దీని గణాలు న భరనససవ యతి స్థానం 12 వ అక్షరం, దినిని దేశికాచార్యులవారు బుతుసంహారం కావ్యంలో ప్రప్రధమంగా ప్రయోగించారు. నయాగరా దేశికాచార్యుల వారు ఈ వృత్తాన్ని మొదటి హనుమవ్పనాయుడు కావ్యంలో ప్రయోగించారు. శార్టూలంలో మధ్యలో ఒక గురువును లుప్తం చేయగా ఏర్పడినది. కొన్నీటం బదపద్మముల్‌ గడిగి క్రొాంబొట్టు లంటించియున్‌ పన్నీరంబులు సల్లి, చందనపు: బంకంబుం గైసేసియున్‌ పున్నాగాసన మంటి చేతిపయి, పూజించి రావేదిపై శః తన్నాళీ కశరాంగుం నప్పుడు ముదంబొప్ప బుణ్యాంగనల్‌. (8- ఇది 18ివదైన ధృతి ఛందస్సుకు చెందిన వవృత్తం. మస జసర ర గణాలుండి న్‌ అక్షరాన్ని యతిగా గలిగినట్టిది. శార్జూలం నడక అందరికి చిరపరిచితమైనది. ఒక శా నడకలో ప్రయోగం చేయడం కన్న తెలియని పద్యాన్ని సృష్టించడం బెచితీమంతం. రచయి కీర్తి కారకం. ఈ రీతిం (బ్రాప్తతటులై ఇందుముఖులంతన్‌ ధా రాధరాచిత సురేంద్రాయుధములట్లన్‌ శ్రీ రంజితంబులగు చేంజీరలను గొంచున్‌ ౧-84) నీరంబులం దుడిచిరున్నీల కచరాజిన్‌. జ తం తభయనగగ ఇది పద్చాల్నవదైన శక్వరీ ఛందస్సుకు చెందిన 8701 వ వృత్తం. గణాలు, 9వ స్థానం యతి. పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 287

ప్రభావతి గోపికా నాయకా! గోవర్ధనోద్దారకా పాపసంహారకా! భక్తాఘ సంరక్షకా తాపసామోదకా! దైతేయలోకాంతకా 186) ఆపదోన్నూలకా! అనర్ధపింఛాలకా! గ 13 వదైన అతిజగతి ఛందానికి చెందిన 2328 వ వృత్తం. గణాలు రరతత యతి 7వ స్థానం ఖండగతిలో పద్యం నడుస్తుంది ఇంకా దేశికాచార్యులు విలాసిని, కైవల్యం, సుగతి, విభావరి లాంటి వృత్తాలు (ప్రయోగించారు. ఇవేగాక సీసపద్యం, కందం, ద్విపదలను అతిస్వల్బంగా మార్పులు అంటే ఒకటి, రెండు గురులఘువులను ఎక్కువ తక్కువలు చేసి సీసతుల్య, కందతుల్య ద్విపదతుల్యలను దేశికాచార్యులు రచించారు. కందతుల్య పారావారము పగిదిం బాఖెడు గోదావరి నది బడిపోయెన్వడి భూ ర్యారవ మెసగన్‌ నిందా పూరిత మగు జన్మ కంటెం బొలియుటె మేలనుచున్‌. (మహాశిల్చి జక్కన 5-50) ఇక్కడ కందపద్య లక్షణాలు యధాతధంగా పాటించి సరిపాదాల్లో చివర ఒక్కగురువును అధికంగా ప్రయోగించారు. సీసతుల్య కనుసన్న లన్‌మెలగు కాంతుడు కడనుండి మనమందు నుప్పాంగు మగువనాకట సంకేతములంగాంచి స్వామి తనువందుం బొల యల్మతోం బతి దూజు నతివనొకట సంకేతమును జేర స్వామి రాకున్న స్మ సంభ్రమార్తిని జెందు సకియనొకట ఆషాఢ మాసాన నన్యదేశస్థుడగు పతిం దల్చి కృశియించు పడతి నొక్రట రి 288 క్లైవి రమణాలో

'పణయకోపంబుచే వల్లభుని నెడవేసి విరహంబుచే గుందు తరుణి నాకట _ (మహాశిల్పి జక్కన 4-73) సాధారణ సీసప సాధారణ సీసపద్యంలో ఒక మాత్ర అధికం చేసి రాయడంతో 'సీసతుల్యగా మారింది. అవ కావ్యాల్లో ప్రాచీన కవులెవ్వరు ఉత్పల చంపక శార్జూల మత్తేభాది వృత్తాలతో కామము న సాగించినపుడు 'ద్విపద' ను మధ్యలో ప్రయోగించలేదు. ద్విపద కావ్యరచన చేసినపుడు మాష ౦తా ద్విపదలోనే రాశారు. మధ్యలో వృత్తాలు ప్రయోగించలేదు. అధునిక కవులు వలి మధ్య ద్విపదలు ప్రయోగించారు. రామాయణ కల్పవృక్షంలో విశ్వనాధ, ఈద తర కావ్యంలో ముదిగొండ వీరభద్రమూర్తి కావ్యమధ్యస్థంగా ద్విపదను ప్రయోగించారు. నాలో తిరుమల దేశికాచార్యులు మహాశిల్చి జక్కనలోను, వేమూరి వెంకటరామనాధం అడ్తుణు త్యసిద్ధి' కావ్యంలోను ద్విపదలను ప్రయోగించారు. దేశికాచార్యుల వారు ఇంకా ఒక ముందుకు వేసి 'పాటిను కూడ ప్రయోగించారు. పద్ద ఈ దశాబ్దంలో ఉత్పల చంపక శార్జూల మత్తేభాలు, కందం తేటగీతి, ఆటవెలది సీసాలు తే వులందరూ ప్రయోగించినవే. ఇవేగాక వసంత తిలక, పాదప, వనమయూర, తోదక, ఉపేంద్ర. (ధ్రువకోకిల, ఉత్సాహ, మంగళ మవాశ్రీ మాలిని, మానిని ఇంధ్రవు శాద్రి మాన , వంశస్థ, ధ్రుతవిలంబిత, ప్రగ్విణి స్వాగత, రధోద్ధత లాంల అం ృత్తా నారాయణ రెడ్డి శేషప్రభకావ్యంలో ప్రయోగించారు. అన్లే స్‌ నరసింహరామశర్మ “పురుషోత్తముడు” చారిత్రక కావ్యంలో భాసర వలసిన త్త పయోగింపబిణం తెలియ దు ఛందాన్ని ప్రయోగించారు. ఇది గతంలో ఎక్కడైన ప్రయోగం: తాపసనుత భవతాపవిదూరా! తాళతరునికర దళనమురారీ! మాపతి సురగణ సన్నుతపొదా! మానిత గుణ ధృతకమల పరేశొ! ఆపది సుతసకలార్తి వినాశౌ! అవ్యయ గుణనిది! అజహారశస్తో! తాపహరణ నిగమాగమ వేద్యా దానవ నివహరణ మణిధాకీ! కలిగింది క యతిగౌ (| భనజతభనన స గ గణాలు గలిగి 13 వ అక్షరం ల లతోనో క్రెవలం ఒకటి రెండక్షరాలతో పద్ష ఛందస్సులో జరిగే ప్రయోగాల్లో అన్ని లఘువు ! అశ్వాసాంతొల్లోనో: దైవస్తుతిలోనో ఉట రాయడం కూడ ఒకటి. ఇవన్నీ సాధార డం కూడ గమనించవచ్చు. ప 289

కరకమల కమలధర! కటిఘటిత మణినికర! ఉదరతటిజలజధర! ఉరగశయన! అసుర హర! అఘహరణ! అఘహరణ నది చరణ! కృత శరధి దమన పథ! కితవ విమత! గజవదన! నుత చరిత! గజవరద! బలసమిత! సుజన హృదివసితముద! సుమహితయశ నళిన భవగిరి శనుత! నతజనత సుఖద! హరి! దశవదనకుల హరణ! దశరథనుత! కనక కుధరవసిత! కనకవసనధర! గరుడగమన! నిగమ గణిత చరిత! సకల భువన భరణ! సన కవినుత చరణ! కుమతి వినుత! సుమతి కులవితరణ (3౩-985) ఇది అష్టకాల నృసింహశర్మ “పురుషోత్తముడు” కావ్యంలో రచించిన సర్వలఘ్సుస్తీస దీనిలో భగవత్‌స్తుతి సంబోధనాత్మకంగా సాగింది ణం, తాటిమాను నారాయణరెడ్డి “శేషప్రభిలో చంద్రకళ అనే అపురూప వ్వుజ్ర ప్రయోగించారు. అన్నాన్ని రాగళీల వధూహృదయ ద్వారస్థిత చంద్రకళా! సఖీ! భోగినీ సుదతీ తతికిన్‌ సమ్మోహము గూర్చుటలెస్స ఈ యోగినిన్‌ మురిపించు ప్రయాసోద్యోగము మానము స్పీక్షునే స్వాగతంబనలేను, సుదూర ప్రాంతము బొమ్ము నమస్కతుల్స్‌ “ఆసన త జ జ గి గణాలుండి 11వ అక్షరం యతిగా సా ॥ క ష్‌ అక్షరం యితిగా సాగుతుంది ప్రాద్రీన్స సాహిత్యంలో ఏ ఒకరిద్దరు కవులో దీనిని ప్రయోగించి వుండవచ్చు. విశ్వనాథ 1995లో విశ్వనాధ సత్యనారాయణ శతజయంతి ఉత్సవాల సందర్భంలో అవధాన విద్యావాచస్పతి రాళ్ళబండి కవితా ప్రసాద్‌ 'విశ్వనాధ వృత్తం' పేరిట వినూత్న ఛందాన్ని సృష్టించి విశ్వనాధ సత్యనారాయణకు కైమోద్పులర్పించారు. ఘనమైన పద్యకవితన్‌ కమనీయగతిన్‌ రచింపన్‌ తన జీవితమ్మున సదా తపియించియు ధర్మ సంస్త 290 కె.వి. రమణాచారి

పనకై వ్యయించి కవితన్‌ ప్రగతిన్‌ గనె సత్యనారా యణ సత్మవీంద్రుడను సాహసి భారతదేశ మందున్‌ (విశ్వనాధ సాహితీ సమాలోచనం, పుట. 891) ఇది పద్దెనిమిదవదైన ధృతి ఛందానికి చెందిన 46826 వ వృత్తం. దీనిలో సజసస స య గణాలుంటాయి. 9వ అక్షరం మీద అంటె 'స జ సి గణాల తర్వాత వచ్చే సగణాది యతిస్తానం. థి బ్రమరకూజితం రాళ్ళబండి కవితా ప్రసాద్‌ (భమరకూజితం” అనే అరుదైన వృత్తంలో విశ్వనాధను ప్రస్తుతించారు. వేదధర్శముల విశ్వనాథకవి విజ్ఞతాగరిమ వార్ధియే సాధుమార్గమున సత్యసత్మవిది సాగుమార్గమది నవ్యమౌ శోధనల్‌ వెలసి చోద్యమౌచు రససుందరమ్మాచు ప్రశస్తమౌ గాధలన్‌ జదివి జ్ఞానులై ప్రగతి కారులై భువిని వెల్గుడీ (విశ్వనాథ సాహితీ సమాలోచనం, పుట, 391) 'భ్రమరకూజితం ఛందస్సును ఇంతవరకు ఎవరు ప్రయోగించారో తెలియదు. ఇది 21వ దైన ప్రకృతి ఛందానికి చెందినది. వృత్త సంఖ్య 765617 యతిస్థానం. రనరనరనర గణాలు నర న' గణాల తర్వాత వచ్చే రగణాది యతిస్థానం. అయితే ప్రాస స్థానంలో అల్బప్రాణ మహాప్రాణాలు వేయడాన్ని పెద్దగా అంగీకరించరు. అల్లే పెద్దగా ఆక్షేపించడం కూడ లేదు. కాని చతుర్ధపాదంలో 'థ” వర్ణం ప్రాసగా వేయడం కూడదనే చెప్పాలి. ఈ తడబాటుకు కారణం ఈ ఛందస్సు కొత్తదై దాని నదక అలవాటులో ఉండక పోవడమే తప్ప రచయితకు సామర్ధ్యం కొరవడడం కాదు. ఆచార్య వి.యల్‌యస్‌. భీమ శంకరం రచించిన 'రసస్రువు కావ్యం రకరకాల ఛందస్సులగని. నూతన ఛందస్సులు అరుదైన ఛందస్సులు, మిక్కిలిగా ఉపయుక్తాలయ్యాయి. సాధారణ ఛందస్సులు సరేసరి వంశస్థ వృత్తం, అశ్వగతి, రథోద్ధతం తరువోజ, ధ్రుతవిలంబితం, మేదిని, విజయమంగళ, భమరవిలసిత అశ్వవిలసిత, పృధ్వి లాంటి అరుదైన ఛందస్సులు గోచరిస్తాయి. ప్రణవం, ప్రభాతము, సుందరి, పద్మనాభము, శ్వేగవతి, చంద్రిక, మధుమతి, హంసరుతం, నవమయూరం, కనకలత, భ్రమ, సుముఖి, చంద్రకళ, కమలనగీతి, ప్రయాణి, మధురగతి, నవనందిని లాంటి అపురూప ఛందస్సులను ప్రయోగించి భీమశంకరం ఛందస్సుపై తనకున్న పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 291

'పట్టు' ను వెల్లడించారు. సర్వలఘు ఆటవెలది, ప్రాససహిత ఆటవెలది, ప్రాసయతి, ప్రాసయుక్త తేటగీతి, ప్రాసభేదకందం మొ॥ వెన్నో భీమశంకరం అవలీలగా ప్రయోగించారు. ఇక్కడ నామమాత్రంగా వీటిని పేర్కొనడం నిజంగా రచయితపట్ల అపచారమే భీమశంకరం ఛందః ప్రయోగాల పట్ల ఒక ప్రత్యేక సిద్ధాంతగ్రంధమే రాయడానికి తగినంత అవకాశమున్నది. “ఆచార్య శ్రీ భీమశంకరం వ్రాసిన ప్రబంధము రసస్రువులో సాక్షాత్మరించు ఛందోవిశ్వరూప ప్రదర్శనం మరి యే సమకాలిక తెలుగు కావ్యములో కనిపించదు. ప్రసిద్ధికి ఎక్కిన ఛందస్సులతో పాటు లక్షణ [గ్రంధాలలో మాత్రమే గోచరించే ఛందస్సులు విరివిగా ప్రదర్శించిన విశిష్టత శ్రీ భీమశంకరమునకు దక్కినది" అని నండూరి రామకృష్ణాచార్య తమ శిష్యుని ఆశీర్వదించారు. శే శ 3 292 కె.వి రమణాచారి

2. గర్భ కవిత్వం ఒకే ఛందస్సులో భిన్న భిన్న ఛందస్సులను ఇమిడి రాయడాన్ని గర్భ కవిత్వమంటారు. ఈ దశాబ్దంలో (1991-2000) గర్భ కవిత్వం కూడ వెలువడిందని చెవ్పడానికి సముచితోదాహరణలు లభించాయి. ఆచార్య వియల్స్‌యస్‌. భీమశంకరం రసస్రువు(1998) కావ్యంలో చతుర్విధ కందాలు, విద్యున్నాలా గర్భిత విశ్వదేవి వృత్తం, కందగర్భిత మణిగణ నికరం, మత్తకోకిల, ద్విపద, కందం, ఆటవెలది, గర్భితసీసం; మక్తేభవృత్త కందగర్భిత సీసం, సగ్వీణీ వృత్త గర్భిత భుజంగ 'ప్రయాతం, కంద గర్భిత తేటగీతి మొదలైనవేగాక కందగర్భిత వచం అంటే ఒక ప్యారాగ్రాపు వచనంలో మధ్యలో కందం గర్భితంగా ఉంటుంది. కంద గర్జిత వచనం వచనం : ఆ విధంబున తలంచుచు, తనకు వేరు మార్గంబు లేదని నిశ్చయించి, ఆతడు తన మనమందున దహించు తాపంబు కతంబున వెలుదెంచెడి దుఃఖంబునంత కఠిన [పయత్సమున నాపంగా సమకట్టి, మహాదేవునిపై దృష్టి మరలించి యిట్లని ప్రార్ధించె. గర్భిత కందము : అని నిశ్చయించి ఆతడు తన మనమందున దహించు తాపంబు కతం బున వెలుదెంచెడి దుఃఖం బునంత కరిన ప్రయత్నమున నాపంగాన్‌. (పుట. 186) (ప్రాచీన కవులెవరూ కందగర్భిత వచనాన్ని ప్రయోగం చేసినట్లు కనిపించదు. నిశ్చయంగా వి.యల్‌ ఎస్‌ ఖీమశంకరంగారికే ఈ గౌరవం దక్కుతుంది. చతుర్విధ కందం ఒకే కందపద్యాన్ని భిన్న భిన్న స్థలాలనుండి చదువుతూపోతే అదనంగా మూడు కందపద్యాలు రాయడం అంటే ఏక కాలంలో నాలుగు కందపద్యాలు రాయడం నిశ్చయంగా ఛందస్సు పట్ల కవికి ఉన్న సాధికారికతకు నిదర్శనం. వి యల్‌.ఎస్‌. భీమశంకరం రసస్రువులో చతుర్విధ కందాన్ని రచించి గ్రంథాంతంలో వివరించారు. ఈ చతుర్విధ కంద పద్యములలో మొదటి పాదము మొదటి గణము నుండి పద్యమును సాంతమును చదివిన ఒక కందమును, రెండవ పాదము రెండవ గణమునుండి చివరివరకు పద్యకవిత్వం * వస్తువైవిధ్యం 293

చదివిన, రెండవ కందమును, అదే విధముగా మూడవ పాదము మొదటి గణమునుండి చదివిన, మూడవ కందమును, నాల్నవ పాదము రెండవ గణము నుండి చదివిన నాల్గవ కందమును ఏర్పడును. ఈ నాలుగు కందములును, గ్రంధములోని ఒక పద్యమునకు ఇచ్చట చూపబడెను. మొదటి పద్యము : మొదటి కందము: కరుణాలవాల కరివర వరదా! సురపూజిత మునివందిత చరణా! మురహర నిరుపమ శమగుణ చరితా! తిరుమల నివాస సంపత్మరణా! రెండవ కందము: సురపూజిత మునివందిత చరణా! మురహర నిరుపమ శమగుణ చరితా! తిరుమల నివాస సంప త్మరణా! కరుణాలవాల కరివర వరదా! మూడవ కందము: మురహర నిరుపమ శమగుణ చరితా! తిరుమల నివాస సంపత్మరణా! కరుణాలవాల కరివర వరదా! సురపూజిత మునివందిత చరణా! నాల్గవ కందము; తిరుమల నివాస సంప తృరణా కరుణాలవాల కరివర వరదా! సురపూజిత మునివందిత చరణా! మురహర నిరుపమ శమగుణ చరితా! (రసస్రువు 1998, పుట. 183,184) ఇవేగాక పాదాద్యక్షర క్రమ కవి నామగర్భిత సీసం రచించారు. అంటే సీస పద్యంలో ప్రతి పాదం ప్రధమాక్షరాలను కలిపి చదివితే 'వేము భీమ శంకరము వ్రాసినది" అని వసుంది. ఏరి కె.వి. రమణాచారి

పాదాద్యక్షర క్రమ కవినామ గర్టిత సీసము సీ వేదముల్‌ వేదాంగ వేదాంతముల నేర్చి ముక్తికాంతను చేరు శక్తి లేక భీషణ తపములు విరివిగా వ్రతములు మహిమలు మంత్రముల్‌ అహితమగుట శంస చేయగ నాకు శాస్త్రము రాక కట్టడ నిను కొల్ప్చు పట్టు లేక రక్తితో మిమ్ముల రంజిల్ల చేయంగ ముచ్చట్లు నా కేమి వచ్చు గనుక తే॥గీ! వ్రాయ నేర్చితి శంకరా పద్య కవిత సిద్ధ కన్యను దీనిని స్వీకరించి నగ కుమారికి, గంగకు నచ్చ చెప్పి దిటవు దీపింప నేలుమో నటవరేణ్య, (రసస్రువు, పుట. 194) ప్రతి పాదం మొదటి అక్షరము సీస పద్యం మొదలు ఎత్తుగతితో సహా క్రమంలో చదివితే 'వేము భీమశంకరము వ్రాసినది" అని వచ్చును. కందద్వయ రుగ్మవతీ కమలవిలసిత గర్భ క్రైంచపదం అష్టకాల నృసింహరామశర్మ 'పురుషోత్తముడు' (1996) కావ్యంలో 'కందద్వయ రుగ్మవతీ కమల విలసిత గర్భ క్రౌాంచపదం' రచించారు. తశ్రాంచపదం: కామగురూ! శ్రీకామిత కామా! కనక వసన! సురగణ నుత శీలా! తామరసాక్షా! దానవ తామా! ధనద వినుత! జలధర నిభ నీలా! (పేమిక లక్ష్మీ ప్రీతి దప్రేమా! వినత తనయ భుజ విహరణ ఖేలా! ఖీమబలా! సర్వేరిపు భీమా! వినమిత ముని గణ వినతివిలోలా! (4-14) 24వ ఛందస్సుకు చెందిన క్రౌంచపదం వృత్తం ఈ పద్యం పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 28ెర్‌

కనకవసన! సురగణ నుతశీలా! ధనద వినుత! జలధర నిభనీలా! వినత తనయ భుజ విహరణ ఖేలా! వినమిత ముని గణవినతి విలోలా! ఇందులో కమలవిలసితం అనే 14 ఛందస్సుకు చెందిన వృత్తం గర్భితంగా ఉంది. ఇదేగాక ఇందులో మరో రెండు కందాలు ఎలా ఇమిడి ఉన్నాయో గమనిద్దాం. ప్రధమ కందం: కామగురూ! శ్రీ కామిత కామా! కనకవసన! సురగణ నుతశీలా! తామరసాక్షా! దానవ తామా! ధనద వినుత! జలధర నిభనీలా! ద్వితీయ కందం: (పేమిక లక్ష్మీ ప్రీతిద (ప్రేమా! వినత తనయ భుజవిహరణ ఖేలా! భీమబలా! సర్వేరిపు భీమా! వినమిత ముని గణవినతివిలోలా! ఆ పద్యంలోనే రుగ్మవతీ వృత్తాన్ని గమనిద్దాం. రుగ్మవతీ వృత్తానికి భమ సనగ గణాలుంటాయి. 6వ అక్షరం యతి. ప్రాసనియమం ఉంటుంది. కామ పితా! శ్రీ కామిత కామా! తామరసాక్షా! దానవతామా! ప్రేమిక లక్ష్మీ ప్రీతిద ప్రేమా! భీమ బలా! సర్వేరిపు భీమా! కామపితా! అని సంబోధించడం కవిగారి ఏమరుపాటు. 'కామగురూ'! అన్నది మొదట పద్యంలో ఉంది. పూర్వార్ధ పాదాలను నాలుగింటిని ఒకచోటికి చేరిస్తే రుగ్మవతీవృత్తమయింది. ద్వక్షరీ కందం అష్టకాల నృసింహరామశర్మగారు పురుషోత్తముడు కావ్యంలో ప్రధమాశ్వాసాంత పద్యాల్లో ద్వ్యక్షరీ కందాన్ని రాశారు. అంటే పద్యమంతా కేవలం రెండక్షరాల మీద నడిపారు. 296 కె వి. రమణాచారి

మననము మానను సమనము నను నానానామ మాన ననుమ న నిమ్ము నిను మనమున నమ్మిన మ న్న్మనమున మను మన్న మిన్న మా మెన్నన్‌ (11-214) కందగర్థగీతం అష్టకాల నృసింహరామ శర్మ “పురుషోత్తముడు” కావ్యంలో కందగర్భగీతమొకదానిని ద్వితీయోచ్చ్వాసాంతంలో ప్రయోగించారు. గరుడ గమన! శర్వవినుత! సురసుత పద శ్రీకర! శశి సూర్యనయన! నాకరిపుహ! మురహర! కరుణాకర! మునివరవినుత చ రణ! కరివరపాలా! రిపుగణహర! హరి! (ఇది తేటగీతి) గరుడ గమన! శర్వ వినుత సురసుత పద శ్రీకర! శశి సూర్యనయన! నా కరిపుహ! మురహర! కరుణా కర! ముని వరవినుత చరణా! కరివరపాలా! (ఇది కందం) న పద్యకవిత్వం వస్తువైవిధ్యం 297

3. బంధకవిత్వం యి. చిత్రకవిత్వం, గర్భబంధకవిత్వాలు మనకు నన్నెచోడుని నుంచే (ప్రారంభమయ్యాయి. పారకునికి అద్భుత మనిపించడం విస్న్మయావహుని చేయడం వీటి ప్రయోజనం. మహాభాగ రేం చిత్రకవితకు అవకాశం రాలేదు. శ్రీనాధుడు పోతన నాచనసోమన లాంటి వారు స పలా పద్యాలు, ఏకాక్షర ద్వైయక్షర పద్యాలు రాశారు. 17వ శతాబ్దికి చెందిన గణపవరపు వెం వట్‌ని “ప్రబంధరాజ వేంకటేశ్వర విలాసం కావ్యంలో “చిత్రకవితకు' ప్రధాన న్థానమిచ్చి రచించాడు. ని (ప్రాచీనులు అథమ రచనలనీ, ఆధునికులు సర్శస్‌ ఫీట్లని ఈసడించుకొన్నా రచయిత సా ష్‌ ప్రతీకలుగా భావించాలి. కావ్యంలో ఆశ్వాసాంతపద్యాల్లో కవులు ఎక్కువగా ప్రయోగించారు. కొంతమంది కవులు పుష్పమాలలు వేసే సన్నివేశంలో పుష్పమాలికాబంధం, అటలు వర్షసలో చదరంగ బలం ,నాగవర్ణ్దన, నాగబంధం, పట్టాభిషేక సమయంలో ఛత్రబంధం లాంటివి సాభిప్రాయంగా ప్రయోగించిన వారున్నారు. అధునిక కవులు వీటి పట్ల పెద్ద ఆసక్తి చూపకపోయినా ఈ దశాబ్దంలో (199]1-

2000. ఇవి కూడ వెలువడ్డాయి అనడానికి తగిన దృష్టాంతాలు లభిస్తుండడం ముదావహం గోమూత్రికా బంధం గోవు నడుస్తుండగా మూత్రాన్ని విడిస్తే రెండు వైపులా అస్తవ్యస్తంగా పడడం సహజం. సన్నగా ప్రారంభమై లావుగా ముగియడం లేదా లావుగా ప్రారంభమై సన్నగా ముగియడం కూడ గోమూత్రికా బంధంలో వైవిధ్యం సాధించారు. కొందరు శార్జూలం మాలిని ఉపయోగించినా ఎక్కువగా కందంలోనే కూర్చారు. పరిమితమైన అక్షరాలతో పద్యరచన సాగిస్తే గోమూత్రికాబంధం రూపొందుకుంది. 'శేషప్రభ కావ్యంలో తాటిమాను నారాయణరెడ్డి గోమూత్రికా బంధాన్ని రచించారు. శ్రీకాశీనాధు మదిని సాకారమ నెంచు యోగి సలుపును భక్తిన్‌ నాకాశల్‌ నా కమరని 'ప్రాకాశ్య మటంచు భోగి పలుకును రక్తిన్‌ (4-365) గోమూత్రధార బంధము . రు ది స్టార ౦ మోస్త ళ్గ గీ (1 నాశ ఈ 6 త్ర శరభ శ్ర శ 298 కె వి. రమణొచోరి

రవి అడ్డగీతల ద్వార సూచించినట్లుగా పై కింది వరుసలలోని అక్షరాలను కలుపుతూ 2,3 పాదాలు గోమూత్రం నేలపై పడిన విధంగా వంకరటింకరగా గోచరిస్తుంది. స్వరనాగ బంధం నానపో కవిత్వంలో ప్రసిద్ధమైన వాటిలో నాగబంధ మొకటి ఒక ట్స భి న్‌ ముతీరుగా రాయవచ్చు. గోపీనాధ రామాయణం, దశావతార స్ట క త్రలాంటి కావ్యాల్లో ్రగ్ధరా వృత్తాన్ని నాగబంధానికి వాడగా ఎక్కువమంది (జి వులు చంపక మత్తేభాలను వాడారు. ష్ట్ర వ తాటి మాను నారాయణరెడ్డి శేషప్రభ కావ్యంలో (పుట.52) తేటగీతి | ్యంలో “'స్వరనాగబంధ' సృష్టి చేశారు. స్ట్‌ ఓం నివాస శూలి మెరిసె యోగగరిమ మ శమ దమ జప తపోమోద చరితుని గనె క్త శ్రీవిలాస శూరి మురిసి శ్రీఘగతి ప డ్ర్‌ రమ పవిత్ర పధము సాదరము జని కనె. బ్విధైళ రూపార్ధ శైలబంధం న్న | తాటిమాను నారాయణరెడ్డి శేషప్రభ కావ్యంలోది ఇది. (పుట.10) దీని చిత్రం ఇలా ఉంటుంది. ల్‌ ఓం ధనధ రానమోనరా వతారాహరా!తొ వ కనియమారిమాయనిక నూనముసరుహరుసమునమా మికేశవా! భవా! రావ! భవాశకేమి గానివి కనుభాతియతిభానుకవినిగా పద్యకవిిత్యం వస్తువైవిధ్యం 299

పుష్పబంధం శ్రీహరిహర పుష్పబంధ చంపకమాలికా వృత్తాన్ని తొటిమాను నారాయణరెడ్డిగారు శేషప్రభ కావ్యంలో (పుట.54) ప్రయోగించారు. పద్యబంధమున చివరి పాదము మాలికగా నుండి ప్రతి పాదంలో అక్షర క్రమ పరిణతిని బట్టి కూర్చబడింది. హరిహర నీవెదిక్కు శరణాగత రక్షక మమ్ముగావుమా అన్న అక్షరాలు పుష్పమాల తీరుగా వివిధస్థానాల్లో అక్షరాలు కూర్చబడతాయి. త్రీ హరిహర పుష్ప బంధ చంపక మాలికా వృత్తం పద్య బంధమున చివరి పాదము (హరిహర నీవె. మమ్ముగావుమా) మాలికగా నుంచి ప్రతి పాదమున అక్షర క్రమపరిణితిని బట్టి కూర్చబడినది. (హ్రురుని పసదంబె, భక్తి కొనియాడి నచాల ని నమ్మినాడ్త ట్రై వ(క్రిమితిలేనిభక్షిపరిపాకముగన్సానుదై వ ష్పీ(క్రై్య క ర(హ్రైర పాద పద్యముల కౌతుక భక్తి ర న ప్రగాఢ తవ ముర హగ(ర్రువే డుకొందు, శు భముస్‌దయ సేయ వె! స (్రమ్ఫైదం బు గా నర న వ(ప్రుతమాన నభ వత్సద పీ 8 న(్రున్మే ఆపు సం బరము గ డీ(ప్రైనల్‌ బ డయుభా గ్యము లబ్బు(క్రైలి ప్రభావమున వె చును, తె ల్వి(ద్రివ్వె విల సిల్లుట, న(క్రాయమో క్ష మబ్బు, నే శర మటంచుమై్ర్రుదు ను, సర్వ శ (ర్రుణ్య! ను నోజ్ఞ వే ది కాం త రమున పాదు గౌ ల్పి(ఫ్రత ధా స(త్రితంబుుమనో జ భావ ముల్‌ పురి గొన, పొఖ్యరా క (ర్రముస్‌(గ్రుణు తిం చిమహాభిలాష తో, నర వరుమాడ్కినిన్నుక రు(స్రైక ర వేడుదును ద్ధబు ద్ధి తో హరిహర! నీవె దిక్కుశఠరణాగ తర క్ష క మమ్ముగా.వు నూ! ౩00 కె.వి. రమణాచారి

చక్రబంధం ప్రముఖ అవధాని, రాష్ట్ర సాంస్కృతిక శాఖ సంచాలకులు డా॥ రాళ్ళబండి కవితా ప్రసాద్‌ తమ కాదంబిని (2000) కావ్యంలో చక్రబంధం రాసి దానిలో తమ పేరును, కావ్యనామాన్ని గర్భితంగా ఉంచారు. “ఇది షదార చక్రబంధం, ఇందులో మొదటి మూడు పాదాలు మూడు అక్షములపై వుంటాయి. నాల్గవ పాదం చక్రం యొక్క పరిధిపై వుంటుంది. కేంద్రం వద్ద మూడు పాదాలకు సరిపడు ఉమ్మడి అక్షరం ఉంటుంది. 1,2,3,4 సంఖ్యలు నాల్గు పాదాల యొక్క ప్రారంభాన్ని సూచిస్తున్నాయి. ప్రస్తుత చక్రబంధంలో ఉమ్మడి అక్షర కేంద్రం వద్ద '6' ఉంది. మూడవ వృత్తంలో త్రి- వు-ర-సు-౦ద-రి అక్షరములు, ఏడవ వృత్తంలో క=వి=తా-వ్ర-సొ-ద అక్షరాలు నిక్షిప్తములైనాయి”. (కాదంబిని, పుట. 55) చక్రబంధము కళ తాన్యా ఫం చై న్‌ ( [శా మా... ($గ$ా =. ళ టి ను. చ్‌. గ చక గి స్‌ా- ద (హః (మా జ శ ౫ పద్వకవిత్వం . వస్తువైవిధ్యం 801

4. సరహరి శతకం మహబూబ్‌ నగర్‌జిల్లా అచ్చంపేట తాలుకాలోని మామిళ్ల పల్లిలో ఉన్న నృసింహస్వామి ఆలయం ఎంతో పురాతనమైంది. ఇక్కడి నృసింహస్వామిని స్తుతిస్తూ విద్యాశాఖలో వివిధ పదవులు నిర్వహించిన మొలగర రంగారావు 1991 లో రాసిన శతకమిది. ఇది నామహ్రాస శతకం. తెలుగులో ఏకప్రాసలు చాలానే వచ్చాయి కాని నామషప్రాసతో వచ్చిన రచనలు అరుదు ఈ శతకంలో ప్రతినాల్లు పద్యాల పప్రాసాక్షరాలను గమనించిన 'నరహరి' అనే పదమేర్చడుతుంది. సాధారణంగా ఏకప్రాస శతకాలలో హల్లు నియమమే గాని దానిపై ఉన్న అచ్చునియమం పాటించబడదు. కాని ఈ నామప్రాస అలా కాదు. పాదాలన్నిటిలోనూ హల్లుపై స్వరనియమం కూడా పాటించవలసి ఉంటుంది. అందువల్ల పద్యానికొకటి చొప్పున మొదటి నకార, రేఫ హకారాలు మూడు ఆత్వంతోను చివరి రేఫం ఇత్వంతోనూ ప్రాస స్థానంలో నిలుపుతూ ఈయన ఒక్కొక్క ఆవృతిని పూర్తిచేశారు. తతృలితంగా శతకం మొత్తంలో 27 పర్యాయాలు 'నరహరి' శబ్దం అవృతమైంది. ఈ శతకంలో మకుటంలోనే గాక పద్యాదిలో కూడా పలుమార్లు నృసింహ నామాంకిత ముంచడం కవి స్మరణ భక్తికి నిదర్శనంగా భావించవచ్చు. ఈ విధంగా అక్షరాంక మొనర్చిన శతకమొకటి ఈ దశాబ్దీలో వెలువడటం విశేషం. వాస్తవానికి ఇద్రి కొత్త ఒరవడికి నాంది వంటిది. ఈ శతకంలో రంగారావు 108 ఉత్పలమాలలో నృసింహస్వామిని అర్చించారు. ఉ; మోవా విలగ్న చిత్తగతి మూర్చుడు గూలు నిరంతరాఘ సం దోహ మహాహ్రదంబున ననూహ్యగతిన్‌ దనమేలుకైన య య్యూ హ లొకింత గైకొనడికే విధి? నిన్‌ మది నూను? దుష్ట దం భాహత బుద్ధియె నకట, మామిళపల్లి నృసింహ! యో! ప్రభూ! (83) అను మానవ నైజగుణాన్ని ఈ శతకకారుడు వ్యక్తీకరించారు. శ ఈ 802 కె.వి. రమణాచారి

5. సన్యాస శతకం ఆశుకవితా రీతిలో ముగ్గురు కవులు కలిసి పలికిన విశిష్ట కవితా ప్రక్రియే సన్యాస శతకంగా 1992 లో ప్రకటించబడింది. నల్గొండ జిల్లా మిర్యాలగూడకు చెందిన ముడుంబ కృష్ణమాచార్యులు, సూలూరి శివసుబ్రహ్మణ్యం, కాటేపల్లి లక్ష్మినరసింహమూర్తి అనే మిత్ర కవులు వరుసగా పాదైక రచనా నియమంతో ఒకే రాత్రిలో ఈ శతకాన్ని పూర్తిచేశారు. ముగ్గురు ఒకచోట కూర్చుని తలా ఒక పాదం చొప్పున మూడు పాదాలు చెప్పాక నాల్గవ పాదం పద్యం మొదలుపెట్టిన కవి పూర్తిచేస్తాడు ఈ క్రమంలో రెండవ పద్యాన్ని ఇంకొకరు; మూడవ పద్యాన్ని మరొకరు మొదలుపెడతారు. పద్యం ప్రారంభించిన వాడు తాను చెప్పదలచుకున్న విషయాన్ని మిగతా ఇద్దరికి వివరిస్తాడు. వాళ్ళు ఆ విషయాన్నే అతని శైలిలో తమ వంతు పాదాలను పూరిస్తారు ఈ ముగ్గురికి ఇది తొలిరచన కావడమే విశేషం. నవ నాగరికత వ్యామోహం వల్ల సమాజం ఎదుర్కొంటున్న దుష్పరిణామాలను వివరించి, తమ ఆవేదనను ఈ కవులు “సన్యాసమే మేలురా' అనే మకుటంతో వెల్లడించారు. మద్యపానం చేసి వాహనాలు నడిపేవారిని(32); మామూళ్లని డబ్బులు దోచుకునేవారిని(22); మన్మధవికారంతో వేశ్యవాటికలకు పోయేవారిని(61)... చూసి ఈ కవులు సన్యాసమే మేలని తీర్మానించారు. బీపి పెంచుకొని, రోషావేశులై ఇతరులను తూలనాడే వారి గురించి ఈ 'సన్యాసి కవులు ఇలా పేర్కొన్నారు. రుధిరా పీడన పీడితుల్స్‌ తమ మనోరుద్రాంగణంబందు దా మధికావేశమునం జరించుచున్‌ నైజాపత్యముం దూలగా, నధరోత్మంపము మీర, జిత్తములు నిత్యంబుం గృషింపగ, దో ష ధురాబాధితముం బొనర్హు రకటా ! సన్యాసమే మేలురా (౮4) తిరుపతి వేంకట కవులు జంటకవిత్వం ఎలా చెప్పేవారో. నేడు చెప్పేవారు ఎవరూలేరు. బహుశ వారు అవధానం చేస్తున్న రోజుల్లో దత్తపది ఒకరు. సమస్య ఒకరు, వర్దన ఒకరు, నిషేధాక్షరి ఒకరు ఇలా పంచుకొని చేసి ఉంటారు. ఇటీవలి కోట లక్ష్మీనరసింహం కడిమెళ్ళ వర ప్రసాద్‌ యుగళావధానంలో మాత్రం ఒక పొదం ఒకరు మరొక పాదమింకొకరు చెప్పడం చూస్తున్నాం. శశ 3 పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 303

6. గృహప్రవేశాహ్వానం 1 ఇంటిలోని పోరు ఇర్వదేండ్లు భరించి క్రొత్త ఇంటినొకటి కొంటినయ్య గడపలోన మేము కుడికాలు నిడువేళ మీరు చూడవలయు మెచ్చవలయు. ల్హ అర్ధరాత్రి వచ్చి ఆశీర్వదింపుడు వీలుకాని యెడల విందుకైన వచ్చి పోవలె తమ వంటి సత్పురుషులు కాలు పెట్టుచోటు కాని గాదె.

7. తీయనైన మీదు దీవెనలే చాలు వేరు కాన్మలేల వెర్రిగాని అయిన తెచ్చునెడల అభ్యంతరములేదు తేక యున్న మానె రాకె చాలు, (గరికపాటి నరసింహరావు) ఎలాంటి కానుకలు తీసుకొని పోకుండా వట్టిగా వెళ్ళి రావాలని అనుకొన్న వారు సైతం విధిగా కానుకలు తీసుకొని వచ్చేంత మొహమాటానికి గురిచేయడం కవితాచమత్మారం.. శ 2 804 కె.వీ. రమణాచారి

8. పెండ్లిపిలుపు ఒక పాలకొల్లు అమ్మాయికి ఒక మండపేట అబ్బాయికి కార్తీక పౌర్దమి రాత్రి జరిగిన వివాహాన్ని పురస్మరించుకొని పద్యరూపంలో ఆహ్వానించారు. వెన్నెల తిథియందు పున్నమి రోజు వా రింట జరుగు పెండ్లికిదియె పిలుపు పాలకొల్లు కన్య బంగారు మెడలోన మండపేట పూలదండ వేయు ఆ ఉమామహేశు లదుగిడు నట్లుగా దంపతులుగ మీరు తరలి రండు. పసుపు కుంకుమలకు పరిణయమ్మగువేళ విందు మాది బహు పసందు మీది. (పద్యారామం, బేతవోలు రామబ్రహ్మం పుట. 189) తమ పెండ్లికి రమ్మని వధూవరులు సరళసుందరంగా ఆహ్వానించారు. కర్త ఎవరో తెలియకపోవడం వల్ల వధూవరులిద్దరికీ కరృత్వాన్ని ఆపాదించనైంది. పాలకొల్లు కన్య అని స్పష్టంగా ఉండడం బాగుంది. పాలకొల్లు కన్య బంగారు మెడలోన మండపేట పూలదండ వేయు ననడంలో గణభంగాలేమి లేవు కాని, మండపేట పూలదండ వేయుననడంలో అర్ధచ్యుతి ఏర్పడింది. గ్రామమే కర్త అయిపోయింది. మండపేట వరుడు దండవేయు అంటే సాభిప్రాయమైన భావం సిద్ధించేది. న పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 805

రోజు మనం చూసే వార్తా పత్రికల్లో సాధారణ శీర్షికలు కనిపిస్తుంటాయి. ఇంచుమించుగా అవి రెండు మూడు రోజులకోసారైనా పునరావృతమవుతాయి. వాటిని గ్రహించి చామర్తి కృష్ణమూర్తి ఒక శార్జూల పద్యంగా మలిచారు. లారీఢీ, పదిమంది ఠా, పడవ బోల్తా, యాత్రావాసుల్‌ హరీ, సారాబాబుల పట్టివేత, ఒక కబ్బాదారుపై కేసు, రా స్తారోకో, అధికారి ఇంట ధరనా, సర్బంచి కిడ్నాపుతో చోరీ - అంచును పత్రికా ప్రకటనల్‌ శోభిల్లు ముప్పాద్దులన్‌. (పద్యారామం, బేతవోలు రామబ్రహ్మం పుట. 82) 4 2 806 కె.వి. రమణాచారి

9. ఆంగ్ల పదప్రయోగ బాహుళ్యం ఆంగ్లభాష జనజీవనంలో అవిభాజ్యమైపోయింది. కొన్ని భావాలు వ్యక్తీకరించడానికి తెలుగు కన్న ఆంగ్రమే బాగా ఉపయోగపడుతుంది. చాకపీసు, డస్టరు, రోడ్డు, పెన్సిల్‌, పెన్ను కంప్యూటర్‌ లాంటి వాటినెన్నింటిలో తెలుగులో సమానార్థక పదాలు లేవు. సృష్టించినా కృతకంగా అనిపించడమో అర్థం కాకపోవడమో జరుగుతుంది. పద్య కవులు కాలానుగుణంగా భావానుగుణంగా ఆంగ్లపదాలు వినియోగించుకోవడానికి వెనుకంజవేయలేదు. పద్యంలో ఒకటో రెండో ఆంగ్ల పదాలు వేయడం అవసరార్ధం కావచ్చు. కాని మొత్తం ఆంగ్రపదాలతోనే పద్యం రాయడం ఒక గమ్మత్తయిన ప్రయోగం. ఇలపావులూరి సుబ్బారావు 'లైఫ్‌ ఇన్సురెన్స్‌ (జీవితఖీమా) ప్రాశస్త్యాన్ని గురించి 11- 09-99 న చెప్పిన పద్యాలు నూటికి 99 శాతం ఆంగ్ల్రపదాలతో అనుసంధానాత్నకంగా తెలుగు ప్రత్వయాలతో ఉండడం గమనార్హం. 'లైఫ” న నౌఎడే' స సలు రైటి ని చెప్పగలేము, “బెడ్డు లో 'నైఫు” ను బోలె 'దెత్తు ప్రతి 'నైటు” ను 'డే' యును 'ఫాలా' యవ్వగా 'వైఫు' ను 'సన్సు' 'జాటరు' ల “ప్రాపరు” రక్షణ 'నిల్లు 'దేరుఫోర్‌' “లైఫు” కు 'ఇన్సురెన్సు' బహుళంబుగ 'ప్రాంప్టు “ప్రొటెక్ష ” నిచ్చెడిన్‌. “ఇన్‌కము' నెస్టిమేషను' గ 'నెవ్విరిమాను' ను 'స్మాలుటర్భు' “బాన్‌కు న "పే యొనర్చి 'మని' 'పాలసి' పొందుట “బెస్టుథింగు' ఐస్‌ “టాన్‌కరు' 'యాక్సిడెంటు” లను రక్కున 'వీపె” న వచ్చు 'దెత్తు 'సో “ప్రాన్‌కు' గ జెప్పినన్‌ దొరకు “పాలసి” “'మ్యాచి గునట్లు దానికిన్‌. “డెత్తు కృరైన భర్తకు చిత్తరవడి 'వైపు' 'లైఫు” "వేస్టు నేలా? అత్తథీ 'మనీ' ని షీ కెన్‌ “విత్తుదా 'యండు” “వీడు” 'ట్రేబు” గ 'లైఫున్‌. “ఇన్సూరు' లేని 'లైఫును" సెన్సార్‌ కానట్టి 'ఫిల్ము సీక్రెట్‌ 'ట్రూతున్‌' 'వైన్సర్వు కాని 'ఫీస్టు ను 'విన్సే' లేనట్టి 'టీము” వేస్టుర 'బ్రదరూ!' (నవ్వులు పువ్వులు-2000,పుట. 33) పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 307

ఇలా అన్నీ ఆంగ్రపదాలే వేసి రాయడం వల్ల పద్యసౌందర్యం దెబ్బతినలేదా? వాటిలో చాలవాటిని తెలుగు పదాలతో వ్యక్తీకరించలేమా? జీవిత భీమా ప్రాశస్త్యాన్ని తెలుగు నుడికారంతో రక్తి కట్టించలేమా అని ప్రశ్నలు వేసుకోరాదు. ఆంగ్ల పదాలతో పద్యం వ్రాసి మెప్పించలేమా? అన్నది కవి లక్ష్యం. సంకల్పం. తన ప్రయోగదృష్టికి అనుగుణంగా ఆంగ్ల పదాలతో పద్యరచన చేయడంలో కృతకృత్యులయ్యారు ఇలపావులూరి సుబ్బారావు. శశ 3 ౩08 కెవి రమణాచారి

10. దండకరచన 1998 ప్రాంతంలో అనుకోకుండా ఉల్లిపాయల ధర అమాంతం పెరిగిపోయింది. ఉల్లిపాయల కరువు ఏర్పడి ప్రజలు గగ్గోలు పెట్టారు. ఆ సందర్భాన్ని పురస్కరించుకొని 18- 11-98 తేదీన అద్దంకిలో జరిగిన ఒక సభలో ఇలపావులూరి సుబ్బారావు ఒక ఉల్లిపాయల దందడకాన్ని చదివారు. శ్రీయుల్లిపాయా! నమో యుల్లిపాయా!! నినుం బూజ గావింతు నీ వాసనల్లేక నేకూరయుం గూడ నేదో మఠో మట్టిం దిన్నట్లుగా మాకు డెందమ్మునం దోచు, మా పిల్ల వాండ్రందజుం గూడ నీ రాకకై రోజు వీక్షించుచున్‌ గాలమేదో ప్రకారమ్ముగా నెట్టుచున్‌ మమ్ములన్‌ దిట్టుచున్‌ తానిన్నెంతగానో మది న్నిల్సినారే! సవేగంబుగా నీకు నీవె విదేశమ్ములన్నుండియే నెజ్టగా నుండియైనం సరే తెల్లగా బుల్లిగా పెద్దగా నెట్లుండినంగాని యిచ్చోట నిన్నెవ్వరుం గూడ నేపోటు మాటైన నే తీరుగానైన నిందించగాబోరు మామాట పాటించి మా తప్పుమన్నించి మా కోర్మెలందీర్చ వైళంబుగా నాంధ్రదేశానికిం రావె నీరాకకైమేము వర్షించు మేఘాలకై కేకులంబోతె, సంతానముంగోరి దేవాలయంబందు దైవమ్ము దర్శించి టెంకాయలం గొట్టి మాసంబు మాసంబునుం పొట్ట నుంగాంచు గొడ్రాలి భంగిన్‌, బుణాలిచ్చు దేశాల నన్వేషణార్ధమ్ము పర్యాటనల్‌ సేయు నాంధ్రా ప్రభుత్వమ్ము చందాన, లంచంబులం గోరు యుద్యోగులంబోలె, తానాధు జీతమ్ము మొత్తమ్ము పైనాసతో భార్య ఫస్టున్‌ నిరీక్షించుటంబోలె పీరమ్ముపై నుండు మంత్రి బదంబూడగాజేయు నాలోచనల్‌ సేయుచున్‌ గాలమున్‌ బుచ్చు ప్రత్యర్థి వర్గంబులంభంగి, నేదేని బీమా నెదోరీతిగానైన జేయించగాంజూచు ఎల్లెసి యేజంటునుంమాడి పళ్ళెంబులో చిల్లరేమైనా ప్రోగైనదోలేదో యంచున్‌ మదిన్‌ సంశయంబందు పూజారికిన్‌ మాడి వీక్షింతుమో తల్లి!, యోయుల్లిపాయా! భజే యుల్లిపాయా! సరాగంబునన్‌ వచ్చి మా కాంక్షలం దీర్చవే, పూర్వకాలంబులో రీతిగా కూరలన్నింటికిన్‌ క్రొత్తటేస్టుల్‌ ప్రసాదించి మా జిహ్వకుం దృప్తిేచేయంగదమ్మా!, నమస్తే నమస్తే నమస్తే నమ£ (నవ్వులు పువ్వులు-2000,పుట. 34) పద్యకవిత్వం వస్తువైవిధ్యం 309

సాధారణంగా దండకాలు దేవకాప్రీత్యర్ధం రచిస్తారు. శ్యామలాదండకం, ఆంజనేయ దండకం ఇత్యాదులు స్వతంత్రంగా పేరుపొందినవి. కావ్యాల్లో దైవస్తుతి సన్నివేశంలో దండకం రాయడం గమనించవచ్చు. అన్ని తగణాలలో, అన్నీ రగణాలతో దండకం సాగుతుంది ఈ దండకం ఛందస్సు గ్రహించి ప్రయోగాత్మకంగా సరసులైన కవుల "కాఫీ మీద, 'సీన్మాతార' మీద '*దోమ'” మీద రాసిమెప్పించారు- ఈ దశాబ్దంలో దండక రచనా ప్రయోగం జరిగిందని చెప్పడానికి ఇదొక మంచి ఉదాహరణ. ఇలపావులూరి సుబ్బారావు ఉల్లిపాయల ప్రాశస్త్యం రుచి చెప్తునే దానికోసం ఎదురు చూస్తున్న వారు ఎలా ఉన్నారో చెప్పడానికి సామాజిక అంశాలను దృష్టాంతంగా (గ్రహించి పేర్కొనడం గుర్తించవచ్చు. “బుజాలిచ్చు దేశాల నన్వేషణార్ధమ్ము పర్యాటనల్‌ సేయు నాంధ్రాప్రభుత్వమ్ము చందాన, లంచంబులంగోరు యుద్యోగులం బోలె" అనడంలో కవి సామాజికతను గుర్తించవచ్చు.

శ శ ఈ

తి10 కె.వి రమణాచారి

11. గోదావరి తెలంగాణా ప్రాంతంలో పేరుమోసిన విద్వత్మవులలో మరింగంటి పురుషోత్తమాచార్యులు ఒకరు. వారి 'గోదావరి(2000) కావ్యంలో గమనార్షమైన విచిత్ర ప్రయోగాలు చేశారు. ప్రతిపంక్తిలోను ఒక్కో అక్షరం చాన అన్ని పాదాల్లో కలిపి గోదావరి అని వచ్చే విధంగా పద్యాలు రాశారు. ఎక్కడో ఒక చోట యాదృచ్చికంగా పడ్డట్టు కాకుండా ఉద్దేశ్యపూర్వకంగా నిర్దిష్టస్థానాల్లో గో-దా-వ- రి అనే అక్షరాలు నిల్పి రాశారు. గోవ్రాతమ్ము చరించు వీవనలతా కుంజమ్ములన్‌ గాంచ బృం దా వ్రేపల్లియ ద్వారకా యమునలున్‌ ధ్యానమ్మునన్‌ నిల్పు భా వ వైహేయము మోద సంకలితమై వాసించు, తద్వేణు ధా 6 వ్రీడా వ్రజభామినీ వ్రజము విక్రీడించు గోదావరీ. ఇందులో ఆద్యక్షరాల్లో గోదావరి వచ్చేలా పద్యరచన సాగింది తీరమ్మం దది గో ద్విజాళి, జనులన్‌ తీరాన నాడించి త్వ న్నీ రమ్మంద వ దా తపూర్వజులకున్‌ నిర్భతి కైగోత్ర సం చార స్ఫూర్తి వి వ ర్త మానులగుచున్‌ సంతృప్తి సారించు నా చారంబక్షయ ఠీ తి గాంతె దరహాసంచార గోదావరీ! ఆరవ స్థానంలో సగణాంత్యక్షరంలో క్రమంగా గో-దా-వ-రి వచ్చేలా రచింపబడింది. ఆగక సాగుటే గమకమై కనుగోనల చిన్ని కన్నెవై మూగకనుల్‌ వెలార్చు యెదపొంది కదా గనిపెండ్లి కూతురై మాగిన జీవన (ప్రణయ మాధురి వర్తిలు ప్రౌఢకాంతవై రాగమయీ! స్ఫురింతువు తరంగ పఠీ మళహేల! గౌతమీ! 18 వ అక్షర స్థానంలో క్రమంగా గోదావరిని ప్రతిష్టించి అలవోకగా పద్యరచన చేశారు. నిరతమ్మున్‌ ప్రియమార రామి రససు స్నిగ్భాక్షర ధ్యాన గో చరమీ మేదిని జానకీ పదపురాస్పర్శన్‌ - స్మితప్రీతి దా గిరిపొంతన్‌ విరిపూజ నీకిడుటచే కృష్ణమ్మ పెన్నమ్మ వ త్తురె నీసాటి? తదాప్త భోగమది కాదో దేవి! గోదావరీ (గోదావరి, పుట. 26) అంత్యాక్షరాలను గోదావరికి అంకితం చేయడం చివరి పద్యంలో చూడవచ్చు. పద్యకవిత్వం * వస్తువైవిధ్యం 311

మరింగంటి పురుషోత్తమా చార్యులు చేసిన మరొక చమత్కారం. పద్యాన్ని పాటగా మలచడం. ప్రధమ పాదం ఎక్కడెక్కడ విరిగిందో సరిగ్గా అదే చోట తక్కిన మూడు పాదాలు విరిచి పద్యరచన చేయడం గోదావరి అలల గమకాన్ని స్ఫురింపచేస్తుందనవచ్చు. విరివై - వెన్నెలవై - వికాస పధివై - విద్వాణివై - వీణవై సిరివై - సింజినివై - సితాంబుజమువై - సీమంతవై - సీతవై హరివై - హరిణివై - హసన్ము కురవై - హారంబవై - హంసివై కరివై - కావ్యమవై - కళాకలితవై - కన్చింతు గోదావరీ! గోదావరి నది ఎన్నెన్ని తీరులుగా కవికి దర్శనమిచ్చిందో తెలుస్తుంది. పీరికలో ఆచార్య జి.వి.సుబ్రహ్మణ్యం ఈపద్యాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తూ అన్న మాటలు కూడ స్మరించుకోదగ్గవి. ఉపమానాల దొంతర - సజాతీయ వర్ణపునరావృత్తి - నాలుగు చరణాలలో పదాల విరుపులలో కానవచ్చే సమత - మనస్సును గోదావరి తరంగిణిగా మారుస్తుంది. అయితే ఆ నాదమాధుర్యం అనుభవించి తన్మయులమైతే అనుభూతి. కాని ఆ రూపాలతో ఆ వరుసలో, గోదావరి గోచరించడంలో సార్ధకం ఏమైనా ఉందా? అని అర్ధపరంగా ఆలోచించే అవకాశం ఈ రచనలో తక్కువ. అందుకే గోదావరి కన్నులకూ, చెవులకు ప్రత్యక్షమౌతుంది. మనసులో ప్రవహిస్తుంది. అనుభూతిగా దద్రవిస్తుంది. కాని ఆలోచనామృతంగా కురంగలించదు. అనుభూతి కవిత్వం (ద్రవించాలి, గుబాళించాలి. లోనారసి చూచేవారికే ఈ లోగుట్టు తెలుస్తుంది. కాని ఆంధ్రావళి ఆనందం పొందుతారు. కవిని అభినందిస్తారు.! నము 4-తననా..... తై కె.వి. రమణాచారి

భరతవాక్యం

1991 జనవరి నుండి 2000 డిసెంబరు వరకు వచ్చిన పద్యసాపొిత్య పరిశోధనం వల్ల ఖండకావ్యాలను గురించి చారిత్రక కావ్యాల గురించి సామాజిక అంశాల పట్ల ప్రయోగాల పట్ల ప్రత్యేక పరిశోధనలు చేయదగినంత వస్తు విస్పృతి ఉందన్న అంశం తెలియవచ్చింది. ఆ యా అంశాలను ప్రత్యేక పరిశోధనాంశాలుగా స్వీకరించి చేసేవారు మరింత లోతుగా అధ్యయనం చేయవచ్చుననిపిస్తుంది.

400 పద్యరచనలు ఈ దశాబ్దంలో వెలువడడం గమనిస్తే ప్రతిదశాబ్బంలో ఇన్నేసి రచనలు వస్తున్నాయని వీటిని సాహిత్య చరిత్రకారులు సరిగా అంచనా వేయడంలో విఫలమవుతున్నారని భావించవచ్చు. అంతేగాక ఆధునిక కవిత్వం అనగానే అందరి దృష్టి వచన కవిత్వం అభ్యుదయ భావాలవైపు పోతుంది. ఆధునికపద్య కవిత్వం కూడ ఏమాత్రం వెనకబడలేదని దీనిని పట్టించుకోక పోవడం వెనక ఇది శక్తిలేనిది పనికి మాలినదన్న పూర్వనిశ్చితాభిప్రాయం. వాటికి పత్రికల్లో తగిన ప్రచారం లభించకపోవడం, కాలస్వభావం కూడ కారణం,

ఒక్కో దశాబ్దానికి పరిమితంచేసి పరిశోధిస్తే స్వాతంత్ర్యానంతర సాహిత్యవికాసాన్ని గురించి పరిశీలించడానికి సమగ్రసాహిత్య చరిత్రనిర్మాణానికి పాదులు వేయవచ్చు

పద్యరచయితలందరు సాధారణంగా తెలుగు అధ్యాపకులై ఉంటారన్నది అందరు సాధారణంగా అనుకొనేమాట. అది చాల వరకు వాస్తవం. కాని లక్ష్మణమూర్తి లాంటి ఆంగ్లాచార్యులు, నేమాని రామజోగీశ్వరరావు లాంటి కంపెనీ సెక్రటరీలు, పువ్వాడ తిక్కన సోమయాజి లాంటి లైఫ్‌ఇన్సురెన్స్‌ అధికార్లు. అత్తలూరి నరసింహం, రాళ్ళబండి కవితా ప్రసాద్‌, జె.బాపురెడ్డి లాంటి ఐ.ఏ ఎస్‌ అధికార్లు, కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి లాంటి డాక్టర్లు వి.యల్‌.ఎస్‌. భీమశంకరం, ఆచార్య ఫణీంద్ర, టి.వి.యస్‌.ఆర్‌. క్షీరసాగర్‌ లాంటివైజ్ఞానిక శాస్త్రవేత్తలు, తాటిమాను నారాయణరెడ్డి లాంటి హిందీపండితులు, శిష్టాలక్ష్మీపతి శాస్త్రి లాంటి ఆడిటర్లు , జోస్యం విద్యాసాగర్‌ లాంటి రిజర్వ్‌బ్యాంకు ఉద్యోగులు మాదాసు పిచ్చయ్య లాంటి ఇంజనీర్లు, గాడెపల్లి సీతారామమూర్తి లాంటి న్యాయమూర్తులు, దుగ్గిరాల రామారావు లాంటి టెలిఫోను అధికార్లు ఇలా సహస్రవృత్తుల, సహ(స్రమార్జాల వారు పరిశోధన ద్వార తెలిసి వచ్చి ఆశ్చర్యకారకమైైంది. అసలు ఈ పరిశోధకుడు సైతం ఎమ్మెస్సీ చేని ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో రసాయన శాస్రోపన్యాసకుదై ఐ.ఏ.ఎస్‌. అధికారిగా పరిణమించినవాడే కావడం విశేషం.

పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 813

పద్యం కాలానుగుణంగా మారుతూ వస్తుంది. అనేక అన్యదేశాలను అవసరాను గుణంగా, భావాను గుణంగా తనలో కలుపుకొంటూనే ఉంది. ప్రసిద్ధమై జనజీవితంలో భాగమై నిత్యవ్యవహారంలో రూఢమైన వైరిసమాసాలు, అవ్యాకరణ ప్రయోగాలను కూడ పద్యాలలో యథేచ్చగా వాడుతున్నారు. పద్యం భక్తి, ఆధ్యాత్మికతకు శృంగారాలకో మాత్రం పరిమితం కాకుండా భిన్న భిన్న వస్తువర్దనకి సమస్తభావాలకు సమర్ధమైన వాహికగా రూపు దాలుస్తుంది. కాకుంటే పద్యరచనకు చాలినంత నైపుణ్యం, ఏకాగ్రచిత్తం లేని పద్యకవుల వల్లనే పద్య ప్రక్రియ కొన్ని సార్లు నిందలకు గురవుతుందన్న సంగతి అనుభవంలోకి వస్తుంది. భావం, భావుకత, రచనాసామర్థ్యం వినూత్నత కలిగిన వారి చేతుల్లో సాహిత్యం సజీవంగా ఉంటుంది. అది పద్యమైన గేయమైన వచన కవితైనా. పల్లె పల్లైలలోన భ్రాతృత్వ సామ్రాజ్య విజయధ్వజంబులే వెలయుగాక వాడవాడలలోన వర్థమాన ప్రజా సంతోష ఘోషలే సాగుగాక దేశ దేశాలలో ద్వేష దావానల జ్వాలికా మాలికల్‌ సమయుగాక ఖండ ఖండాలలో కమనీయ సౌజన్య జన్య (ప్రశాంతి యొసంగుగాక గగన గంభీర రోదసీ గర్భ కుహర విహ రదజ్ఞాత లోకాల వెలయుచుండు జీవకోట్లకు సౌఖ్య సంసిద్ధి గోరి హృదయహృదయాల 'ప్రార్ధనల్‌ పొదలుగాక (శేషేంద్ర - జనవంశమ్‌ 1994 పుట. 264) నాననా న-తకాాా 214 కె.వి. రమణాచారి

ఆ వైవిధ్యప్రదర్శిని 1991 నుండి 2000 వరకు ముద్రితమైన ఛందోబద్ధ రచనల పట్టిక 199+ ప్రచురణాది వివరాలు వస్తు సూచన

1. శిష్టాలక్ష్మీపతిశాస్త్రి, 'భారతీత్రిశతి' పుటలు, _ భక్తి, షోడశోవచారాలు, అన్తికత, 16+82 రచయిత: 18-1-67, _ సంప్రదాయములు, సాంఘికాంశాలు రవీంద్రనగర్‌ గుంటూరు. 810 పద్యాలు. శార్జూల మత్తేభాలు, ౨. మొలగర రంగారావు, మామిళ్ళవల్లి న,ర,హ,రి అనే అక్షరాలు నాలుగు నృసింహ శతకము (నరహరి శతకము) _ పద్యాల్లో వరుసగ ప్రాస స్థానంలో వచ్చే పుటలు. 12+27 కపిలవాయి లింగమూర్తి, _ విధంగా కూర్చిన నక్షత్ర మాల ఉత్పల వాజీసదనం, 16-84 నాగరకర్నూలు, చంపకాల్లో నివేదన మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లా.

2. కోటమర్హి వేంకట నరసింహమూర్తి, _భగవన్నుతి, శార్ట్జూలం. శ్రీ వైకుంరనాధ శతకము, పుటలు.30 యతీంద్ర ప్రచురణలు, పవరుపేట, ఏలూరు తీ, మల్లవరపు జాన్‌, సూక్తి శతకము, ' నీతి ప్రబోధం, ఆటవెలదులు అవధానాల్లో సరసవినోదిని పుటలు. 32+80, భాగమైన సమస్యలకు పూరణలు. మల్లవరపు రాజేశ్వరరావు, బైపాస్‌ రోడ్డు, ఒంగోలు, ప్రకాశం జిల్లా. 5 చక్రవర్తుల లక్ష్మీనరసమ్మ, సమతాభిరామం _ నివేదన, భక్తి (భద్రగిరిధామశతకం) వుటలు. 24. పి.వి.రాఘవా చార్యులు, మెయిన్‌రోడ్‌, భద్రాచలం ఖమ్మం జిల్లా. 6 అక్కపెద్ది కుటుంబరామశాస్త్రి, శ్రీసూర్య _ సూర్యస్తవం, పూజావిధానం. నారాయణ శతకము, పుటలు. 20+28 రచయిత: జల్లి కాకినాడ ప.గో. జిల్లా. పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 8315

3. కొండాపురం అనంతాచార్యులు, శ్రీ అనంత మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లా, శ్రీ అనంతగిరి స్థల గిరి మాహాత్యము, పుటలు. 86. రచయిత: మాహాత్మ్యము. వాను మాన్‌ నగర్‌, కొత్తగంజ్‌, మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లా.

4. మల్లవరపు జాన్‌, సూక్తి శతకము, పుటలు. సామాజికం, నీతి ప్రబోధం.

82 యం. రాజేశ్వరరావు, బైపాస్‌రోడ్‌, ఒంగోలు, ప్రకాశంజిల్లా. 9. కొండెపూడి సుబ్బారావు, ప్రసన్నభారతి, సరస్వతిపై పలువురు ప్రసిద్ధాంధ్ర కవుల పుటలు. 202, రచయిత: 47-10-5, పద్యాల సంకలనం. ద్వారకానగర్‌, విశాఖపట్టణం,

10. చోట్నీరు శ్రీరామమూర్తి, త్రిపుర సుందరీ సౌందర్యలహరి అనువాదం. వైభవము, పుటలు. 12+104 రచయిత: రిటైర్డ్‌ తెలుగు పండితుడు, భూపయ్య ఆ(గ్రహారం, అమలాపురం, తూగో! జిల్లా.

క గొల్లాపిన్ని రామకృష్ణ శాన్తి , నాకవన చైనాదాడి, గాంధీజీ, జాషువా, ప్రభాకర కదంబము, పుటలు. 8+44, రచయిత: ఉమామహేశ్వర పండితులు, త్యాగరాజు, 10/27-6 నూకల బిల్దింగ్స్‌ పాతబస్తాండు, మరికొందరి స్తుతి, ఆశనిరాశ - బనగానపల్లి, కర్నూలు జిల్లా. మితనంతానం, మవోాం(ధద్రోదయం,

జాతీయ పతాక మొ॥ ఖండికలు.

12. జోస్యం విద్యాసాగర్‌, శ్రీనివాస శతకము, _ భక్తి నివేదన. పుటలు. 10+88, రచయిత: 12-2-827/5, కాంతీ నగర్‌ కాలనీ, మెహదీవట్నం, హైదరాబాద్‌

18, బేతవోలు రామబ్రహ్మం, కొత్తగోదావరి, గోదావరి, లక్ష్మణయతీంద్రులు, బుద్ధం పుటలు. 10+70, రచయిత: తెలుగు శరణం గచ్చామి. పరదేశి, మొ! ఖండికలు. విశ్వవిద్యాలయం, బొమ్మూరు, రాజమండ్రి, తూగో! జిల్లా.

14 కపిలవాయి లింగమూర్తి, జినుకుంట _ లోకరీతి, సామాజికాంశాలు. రామబంటు శతకం, పుటలు, 12+24, రచయిత. 15+384, విద్యాసాగర్‌ కాలనీ, నాగర్‌ కర్నూలు, మహబూబ్‌ నగర్‌ జిల్లా.

౨16 కె.వి. రమణాచారి

15. ఆచార్య బేతవోలు రామబ్రహ్మం, విశ్వదాఖి అధిక్షేపం, వోస్యం, ఆటవెలదులు. రామ వినురవేను (ఆధునిక వేమన శతకం), పుటలు.22+2, రచయిత: సాహిత్య ప్రాంగణం, తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం, బొమ్మూరు, రాజమండ్రి.

16. శ్రీమతి మంథెన ఆందాళ్‌, యువతీ శతకం, _ ప్పరుషాధిక్య నిరసన, సామాజికాంశాలు. పుటలు. 16+24, తిరువేంగళాచార్యులు 1-560, గాంధీనగర్‌, రామాలయం రోడ్‌, నర్సంపేట, వరంగల్‌జిల్లా,

17. రసరాజు , రసభారతి,పుటలు.24+88, వ్యక్తుల ప్రస్తుతి, పర్వస్తుతి, రచయిత: తణుకు, ప.గో.జిల్లా. సామాజికాంశాలు.

18. సుబ్బన్న శతావధాని, సి.వి, శతావధాన శతావధాన పద్యాలు ప్రబంధము, పుటలు. 10+220, రాయల సీమ సాహిత్య పరిషత్‌, ప్రొద్దుటూరు.

19. నర్సింహాచార్య వేముగంటి, భావతరంగిణి.

20. సుధాకర్‌ రావు మేకా, అముక్తమాల్యద- ఆండాళ్‌.

21. వినయశ్రీ నరసింగ్‌ భాన్‌.బి, ఖందకావ్య మంజరి.

22. రామకృష్ణమాచార్య నండూరి, కవితా ప్రభాస.

23. ఆండాళ్‌ కొంధెన, విరహగోపికము. 1992

24. మొలగర రంగారావు రాజరాజేశ్వర శతకము నివేదన - మత్తేభ శార్డూలాలు. పుటలు. 6+22, కపిలవాయి లింగమూర్తి 15-84 వాణీ సదనం, విద్యానగర్‌కాలనీ నాగర్‌ కర్నూలు, మహబూబ్‌నగర్‌జిల్హా. పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 317

25. చంద్రశేఖర్‌ సూక్తి సుధాలహరి శతకం పుటలు సామాజిక అంశాల మీద (ప్రబోధం, 26+42, చేరెడ్డి చంద్రశేఖర రెడ్డి, ఉపాధ్యాయుడు ఆటవెలదులు. జి.ప్రప ఉన్నతపారశాల, ఇంకొల్లు.

26. కృష్ణశివమూర్తి, నన్యాన శతకము, సామాజికాంశాలమీద నిరసన. పుటలు. 28 (ముడుంబ కృష్ణమాచార్యులు, ష్య ముగ్గురు కవులు మూడుపాదాలు సూలూరి శివ సుబ్రహ్మణ్యం, కోటిపలి సగ ఆశువుగా చెప్పాక మొదటి లక్ష్మి నరసింహమూర్తి) సాహితీ మిత్ర, 26- _ వ్రైడ్రం చెప్పిన కవి మూడు పాదాల (క వినాయకనగర్‌ మిర్యాల గూడ, బ్యియ్రానికనుగుణంగా నాలుగవ పాదం

ల్లగొండ జిల్లా. చెప్పి ముగించడం విశేషం. ఇలాగ 108 పద్యాలు అందరూ మొదలు పెడద్డారు ముగిస్తారు.

4. కవి రామయోగి శంకర శతకము పుటలు, 1911లో ము(ద్రితమ్లైనది ఇవుదడు 86+24 కెరంగయ్య 18/9, శ్రీ లక్ష్మి _ పునర్ముద్రితం. వేదాంతం భక్తి - ఉత్పలాలు. నగర్‌, కర్నూలు

5. ప్రత్తి గొడుపు వేంకటేశ్వరరాజు, శ్రీ వేంకటేశ్వర సామాజిక అస్తవ్యస్తతల పేర్కొని వాటిని శతకము పుటలు 16+22 రచయిత, _ నివారింపమని ప్రార్ధించడం. హిందీపండితుడు, కర్నూలు, బి.తాండ్రపాడు.

6. జంధ్యాల జయకృష్ణబాపూజి సంపాదకులు జంధ్యాల పాపయ్య శాస్త్రి నిర్యాణానికి విశ్వకరుణ పుటలు. 74 విశ్వమందిరము _ పలువురి స్మృతి రచనలు. కృష్ణనగర్‌,గుంటూరు.

గ కడిమిళ్ళ వరప్రసాద శతావధాని, మధు మధునాపంతుల సత్యనారాయణ శాప్ట్రి జీవనం పుటలు. 8+126, పబ్లికేషన్‌ డివిజన్‌ జీవిత చరిత్ర, ఆంధ్రకేసరి యువజనసమితి విక్రం మహల్‌, రాజమండ్రి.

8. కసిరెడ్డి వెంకట! న గ. ౧ ఎస లైతన్యలీ పుటలు. మ్రద్యప్రానం, గోమాత, బోయ, ధర్మం, 'హైదరాజాడు $న్‌లెతన్‌, బర్మత్‌పుర, _ శనికి, ఉగాది, అంబేద్కర్‌, కంల

” నిర్మూలన, శిల్సి మొదలైన 38 ఖండికలు. 1975 నుండి 1992 వరకు రచయిత రాసిన వానిలో కొన్ని తేరి కె.వి రమణాచారి

9. ఆలపాటి వెంకటప్పయ్య, సూక్తి సుధా కరము, నత్య, ధర్మ, నీతి, భక్యాదులకు పుటలు. 104, సచ్చిదానంద సదనము, సంబంధించిన 100 సంస్కృత శ్లోకాలకు ప్రసాదం పొడు, ఏలూరు రోడ్‌, విజయవాడ. తేటగీతులలో అనువాదం.

10. మైలవరపు సూర్యనారాయణ మూర్తి, సూర సూరదాసు రచిత భాగవతానికి అనువాదం. సాగరము, పుటలు. 46+210, రచయిత: కృష్ణపాలెం, దేవరపల్లి మండలం, ష॥గో॥జిల్లా.

11. జోస్యుల సూర్యనారాయణమూర్తి, కవితా న్వతంథత్ర భారతి, సరోజ సౌరభం, భారతి, పుటలు. 20+256, రచయిత' క్వార్టర్స్‌ బాలాంబ, శతకభారతి ఇత్యాదులు. నెం. ని-80-3/4, హెచ్‌.దబ్యు.వి. రెసిడెన్షియల్‌ కాలనీ అశ్వాపురం, కృష్ణాజిల్లా.

12. సి.వి.సుబ్బన్న శతావధాని, వీరాంజ నేయ వేదాంతం, భక్తి కందాలు. శతకం, పుటలు. 4+40, రచయిత; పొద్దుటూరు.

13. లక్ష్మీనారాయణ గుండవరపు, కళాకేళి, తెలుగు సంస్కృత సంప్రదాయాలను పుటలు. 62+96, రచయిత: శివశక్తి వర్ణించే కావ్యం కాంప్లెక్స్‌, 8/1, అరండల్‌పేట, గుంటూరు-2.

14. గుంటుపల్లి లక్ష్మినారాయణ చౌదరి, నా సాహిత్య, సామాజిక ధార్మిక అంశాలపై వంద అందాల కందాలు, వివిధ ఖండికలు.

15. లేకపల్లి శ్రీనివానమూర్తి, సాయినాధ సాయిబాబా సన్నుతి, ఆటవెలదులు. శతకము, పుటలు. 15+24, రచయిత; అమలాపురం, తూ॥గో॥ జిల్లా,

16. మూలా పేరన్న శాస్ర, శతక సంపుటి ద్వితీయ శతకాల సంపుటి, భక్తి, ఆత్మ నివేదన, భాగం, పుటలు. 102, రచయిత: 25-11-16 సంఘవిమర్శ. అయ్యకోనేరు, తూర్పుగట్టు, విజయనగరం.

17. నిర్విషియానందస్వామి రుక్మిణీద్విశతకము, దైవస్సుతి. వుటలు. 18, భారతీ గీతాశయము, మామిడిపల్లి, అగ్నిపల్టు పోస్టు, వీరంకి పాడు, కృష్ణాజిల్లా.

18. చినహనుమంతు సప్త ఉషకిరణాలు, నానావిషయాలు. పుటలు.60, రచయిత, చండూరు పోస్టు, మండలం, నల్లగొండజిల్లా.

పద్యకవిత్వం . వస్తువైవిధ్యం 319

19. వెంకట నుబ్బయ్య తంగెళ్ళ శ్రీగురు దత్తాత్రేయ చరిత్ర. చరితామృతం, పుట, 10+160, రచయిత, గానుగుపాలెం, ఒంగోలు జిల్లా.
20. నటేశ్వరశర్మ అయాచితం బుతుగీత, బుతువర్జనలు పుటలు. 34, జాతీయసాహిత్యపరిషత్‌, కామారెడ్డి శాఖ, నిజామాబాదు జిల్లా.
21. రంగాచార్య, వజ్ఞల శతపుష్మర. 19093 1 ఆచార్య ఫణీంద్ర, ముకుంద శతకం, కులశేఖర్‌ ఆళ్వార్‌ రచించిన ముకుంద వుటలు. 6+28 పూర్తేండు సాహితీ మాలకు కందంలో అనువాదం. సాంస్కృతిక సంస్ధ సికింద్రాబాదు.
22. ఉత్పల సత్యనారాయణాచార్య, పాతబస్తీ హైదరాబాదు వరన. విలాసము, పుటలు. 18+64, పోతన కీర్తి కౌముది 145, అలకాపురి, హైదరాబాదు.
23. వాడ్రేవు నారాయణమూర్తి, రాజవీధి, హైదరాబాదు నగర వర్ణన. పుటలు. 10+75, రచయిత: పసలపూడి, ప॥గో॥జిల్లా. 4 మద్దూరి రామమూర్తి, గురజాల రామలింగ _ భక్తి - నివేదన సీసాలు. శతకము,పుటలు 40+52, ర. దా॥ పృధ్వి వుయ్యూరు లక్ష్మీ నరసింహరావు _ ప్రజయమాధుర్యచిత్రణ. ప్రణయతరంగిణి రచయిత విద్వాన్‌ కళాశాల బృందావన్‌ గార్టెన్‌, గుంటూరు. 6 మూలా పేరన్న శాస్త్రి చిత్రకథా స్రవంతి, 25 పద్యరూపకధల సంకలనం. పుటలు. 14+92, కర్రా ఈశ్వర రావు, శ్యామలానగర్‌, గుంటూరు, 7, యడవల్లి ఆదినారాయణ, శ్రీలవరి, దేవీతత్త్వం పుటలు. 26, వేమూరి లక్ష్మీ నరసింహమూర్తి, ప్లాట్‌నెం. 30, అన్నపూర్ణ అపార్ట్‌మెంట్‌, రాంనగర్‌, హైదరాబాదు-48. 820 కె.వి. రమణాచారి

8 పిడపర్తి ఎజ్రా, ధూమపానము, పుటలు. ధూమపాన వ్యతిరేక ప్రబోధము. 10+82, రచయిత: బోసునగర్‌, తెనాలి, గుంటూరు జిల్లా. 9. బండ్లమూడి సత్యనారాయణ, ఆచార్య విద్యావ్యవస్థపై అధిక్షేపం.

దేవోభవ, పుటలు. 8+40, రచయిత: నరసింహరావు పేట, ఏలూరు, ప.గో.జిల్లా

10. పృధ్వీశ్రీ, ఉయ్యూరు లక్ష్మినర్సింహారావు, ప్రణయమాధుర్య చిత్రణ ప్రణయతరంగిణి, పుటలు. 32+44, రచయిత: బృందావన్‌ గార్డెన్స్‌, గుంటూరు.

11. ఊట్లకొండయ్య, నిర్వేదము, పుటలు. దేశభక్తి ప్రబోధాత్మక కావ్యం. 30+64, మాధవీ ప్రింటర్స్‌, కుత్చీగూడ, హైదరాబాదు.

12. దేవరకొండ బాలగంగాధర్‌ తిలక్‌, గోరు 1944-1962 మధ్యలో రాసిన కవితలు. వంకలు, వుటలు.56, విశాలాం(ధ పబ్లిషింగ్‌ హౌస్‌, హైదరాబాదు.

13 ఊట్లకొండయ్య, యుగయబగమ్ముల దేశభక్తి, దేశదుస్థితి. భారతీయుడ నేను, పుటలు. 24+60, మాధవీ ప్రింటర్స్‌, కుత్చీగూడ, హైదరాబాదు

14. వైద్యం వేంకటేశ్వరా చార్యులు, తదకనపల్లె, వేదాంతయాత్రలు, మహానంది లింగ కవి రామయోగి లఘుకృతులు, పుటలు. శతకం, శుద్ధరాజయోగము, షట్‌స్టల 56+68+56 +24, కె.రంగయ్య18/19, దర్పణం, (బ్రమరాంబా దండకం, శ్రీలక్ష్మీనగర్‌, కర్నూలు. మహావాక్య ప్రకరణ, మొదలైన లఘుకృ

తుల సంకలనం వాటి వివరణలు.

15 ఎన్‌.ఆర్‌.వెంకటేశం, కందాల మకరందాలు, లోకరీతి, సామాజికాంశాలు. పుటలు. 24+24, రచయిత; ఇం.నెం. 18- 2-192/2, జంగం మెట్‌, ఫలక్‌నుమా, "హైదరాబాదు.

16. లక్ష్మణయతీంద్రులు, తిరుప్పావై రసధుని, తిరుష్పావైకి భావానువాదం. శ్రీకృష్ణాఢమం, పెద్దముత్తేవి, కృష్ణాజిల్లా.

పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం ఏ21

17. అందె వెంకటరాజం, ఈశ్వర శతకం, అచలతత్త్వం, అత్మనివేదన. పుటలు 21+16, మహేశ్వరిగ్రంధ మందలి, 2-8-18 గాంధీరోడ్‌, కోరుట్ల, కరీంనగర్‌

18. రేకపల్లి శ్రీనివాసమూర్తి, స్కందద్విశతి, _భత్త జ్ఞాన వైరాగ్యాలు నీతులు - లోక పుటలు. 18+49, రచయిత: అమలాపురం, గతులు, అఆటవెలదులు, తూగో! జిల్లా.

19. సుంకరం వేంకటరామకృష్ణారావు శ్రీ వేణు నివేదన - సీసాలు. గోపాల శతకము పుటలు 2+56 రచయిత, మంగవరం గ్రామం. పాయకరావుపేట మండలం, విశాఖ పట్టణం జిల్లా

20. నల్లపనేని మార్మండేయులు మధురవాణి సామాజికం - ప్రబోధం ఆటవెలది శతకము పుటలు 18+22 రచయిత 65 యం,.జి.సి. కాలనీ, చీరాల, ప్రకాశం జిల్లా.

21. రంగనాయకమ్మ, మంధెన, శ్రీరఘునందన భక్తి. శతకం, రచయిత్రి: ఎలకుర్తి హవేలి, గీసుకొండ.

22. రాధాకృష్ణమూర్తి పోలేపెద్ది, నమస్యా ఆకాశవాణి సరసవినోదిని సమస్యా తోరణం రచయిత: 10-5-16, అరండల్‌ పూరణం కార్యక్రమం కోసం రాసిన 3800 పేట, నరసరావు పేట, గుంటూరు జిల్లా. సమస్యా పూరణల సంకలనం.

23. లక్ష్మినారాయణ కారంశెట్టి, ఆపన్నివారణ భక్తి శ్రీరామ స్తుతి, వుట.28, రచయిత: శ్రీరామాయణ మందిరం, రాయచోటిరోడ్డు, పెట్రోలుబంకు వెనుక, కడప.

24. కృష్ణారావు చిక్కల, అనుభవధూళి.

25 చెంచలరావు రాచగుండ్త, తొట్రుపాటు.

26. నటేశ్వర శర్మ అయాచితం, సమయ విలాసిని.

27. హన్మంతరావు కాళూరి, మహాభారతం.

28. మురళీకృష్ణ కొండపి, ప్రతీక్ష

29. మధుసూదన్‌. కె, వీరహనుమ శతకం,

30. ఆరుద్ర, కేరాలక్ష్మి శతకం,

31. సత్యనారాయణ తాళ్ళూరి, విశ్వమందిర జ్యోతి.

822 కె.వి. రమణాచారి

1994

1. ఖైరవభట్ల శివరామ్‌, శ్రీవేంకటేశ్వర స్తుతి - నివేదన ఆటవెలదులు. శతకము, ఆచార్యభావన్‌, అధ్యక్షులు విజయభావన, పాలెపు వారి వీధి, దాసన్న పేట, విజయనగరం.

2. తేతలి వేంకటసీతారామ క్షీరసాగర్‌, శ్రీ క్యాన్సర్‌తో బాధపడుతూ ఆసుపత్రిలో రఘూత్తమ శతకము, విశాఖ సారస్వతవేదిక, _ ఉంది దేవునికి నివేదించుకొన్నది. ఉత్పల శ్రీకృష్ణాశ్రమం, నౌరోజి రోడ్‌, విశాఖ పట్టణం. చంపకాలు.

3. పాడేటి జాన్సన్‌, అమ్మ పుటలు. 46, రచయిత: మాతృస్మృతి. 5-9-849/2, గన్‌పొంద్రి, హైదరాబాదు-1.

4. కె.సిహెచ్‌, సుబ్బారాయుడు, దేశంకోసం, కచ దేవయాని కథను గైకొని దేశభక్తి పుటలు. 20+98, జాతీయ సాపొత్య ప్రబోధాత్మకంగా రాసినది. పరిషత్‌, ఎమ్మిగనూరు, కర్నూలు జిల్లా.

5. వాజపేయ యాజుల కృష్ణమూర్తి, అనంద _ కులనిరసనలు, అలయ ప్రవేశానికి కథ పుటలు రచయిత: 48-13-20, _ నిరాకరింపబడిన 'ఆనందూుడనే శివభక్తుని శ్రీరామ నివాస్‌, గాంధి పురం, రాజమండ్రి. కోసం సాక్షాత్తు శివుడే వచ్చి అందరూ

సమానమేనని ప్రబోధించిన పద్యగేయ సమ్మిళితం.

6. డా! కసిరెడ్డి వెంకటరెడ్డి, సుభాషిత వ్యావహారిక పదప్రయోగాలతో లోక గీతాత్రిశతి, పుటలు 68. వృత్తాలు 300 తేటగీతులు.

7. కొండేపూడి సుబ్బారావు, ద్వాదశ జ్యోతి శంకరాచార్యుల స్తోత్రానికి ఆంధ్రానువాద ర్లింగములు, పుటలు. 14+38, రచయిత: పద్యతాత్పర్యాలు.

47-10-5 ద్వారకానగర్‌, విశాఖపట్నం.

8. డా॥ కసిరెడ్డి వెంకటరెడ్డి, లేతమబ్బులు రామాయణ భారత పాత్రలు - మాద్రి అంబిక, పుటలు. 76, జాతీయ సాహిత్య పరిషత్‌, అంబ, కుంతి, గాంధారి- మంధర, రుమ, 3-4-705/4, నారాయణగూడ, మందోదరి, ఊర్మిళ, అహల్య-ఇవేగాక న్‌ పొత్రలు మొత్తం 24 ఖండికలు.

పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 323

శాలు భక్తి 9 డా॥ కసిరెడ్డి వెంకటరెడ్డి, శ్రీకర్మన్‌ఘాట్‌ సామాజిక అధ్యాత్మిక అంశ లల ఆంజనేయ స్వామి శతకము, పుటలు. నివేదన మత్తకోకిల ఛందం కో 7+44, జాతీయ సాహిత్య పరిషత్‌ 8-4-7054 (వ్రధమ ముద్రితం కాగా 20 నారాయణగూడ, హైదరాబాదు- 29, పునర్ముద్రణ పకాల్లో 16. పంతుల సూర్యప్రకాశ రావు, శ్రీ జానకీపతి రామకథను శతకంగా ఉత్పల చంపకాథ స శతకం, పుటలు. 14+22 రచయిత: రిటైర్డ్‌ చెప్పడం “శ్రీ జానకీపతి దివ్య (గేడ్‌-1 తెలుగు పండితుడు, చాపర, _ విందములకు ఈ శతకం అంకితం ా శ్రీకాకుళం జిల్లా వాక్యంలోని అక్షరాలను ప్రధమా క్తూలుగా కూరుస్తూ క్రమంగా వ్రాసిన పద్యాలు శతకాదిలో, ఒక దండకం చివరిలోను ఉన్నాయి. సృలవారి 11 పిడపర్తి ఎజ్రా, అవినీతి, పుటలు. 18+40. పచ్చి దోపిడి, లంచములు, బస్సులవా రచయిత : బోస్‌ నగర్‌ (విన రామారావు) _ శ్రీర్సు, సినిమాలు, బందులు, దోహులు. తెనాలి, గుంటూరు. ధూర్తులు, నిబంధనలకు నీళ్ళు, కుల పిచ్చి న్‌్‌ లు అక్రమాలు, రక్షక భటులు, అక్రమాల పాలకుల పోకడ, పార్టీలు, స్వార్ధం 12 చామర్తి కృష్ణమూర్తి గుహరాఘవము, గుహుని కథ పుటలు. 4+22, రచయిత. చోడవరం, విశాఖపట్టం జిల్లా, 18. వరిగొండ శ్రీ రామారావు భారతీ శతకం భకిి నివేదన. పుటలు ౩౨2 ల 14 నందికొటుకూరి శంకరత్రూగ శంకర శతకము _ వీరశైవ వేదాంత ప్రబోధిక శతకం. (1994) పుటలు 1129 వి. రాజగోష్రాల్రా ఉత్పల చంపకాలు. చార్యులు, 50/348 ఎక్స్‌, కర్నూలు 15. కోవెల సంప కోవెల "౧ిపత్ముమారాద్రార్భ్య అంతర్మధనమ్సు, భాగవతానుభూతి, వైచిత్రి. టలు 1338, ముముక్షువు, పెదముత్తి' 16. అత్తిలి గోప్రాలకళ సఖ్యం సదార్యులు మక్తిశ్వరో. సంస్కృతం నుంది అనువాదం. ఖ్యానము, పృట్లల్సు, 180, రచయిత: నరసాపురం, ప గో. జిలా. త్ర2శ్మ కె వి. రమణొచౌ రి

17 బి.నర్సింగ్‌భాన్‌, సుభాషిత తారావళి, భిన్న భిన్న సామాజికాంశాలపై పుటలు. 14+168, రచయిత: వినయశ్రీ _ ప్రబోధాత్మకత. నర్సింగ్‌ హోమ్‌, సూర్యారావుపేట, విజయవాద.

18 చర్ల గణపతి శాస్త్రీ, మధుర శాకుంతలము, కాళిదాసు శాకుంతలానికి అనువాదం. పుటలు. 146, రచయిత: 83, కిర్లంపూడి (పద్యాలుండడంతో పేర్కొననైనది) కాలనీ విశాఖపట్టణం,

19 కావూరి పాపయ్య శాస్త్రి, శివశతి, పుటలు, _ భక్తి నివేదన 28, రచయిత. 8-21-38 రాజవీధి, భద్రాచలం, ఖమ్మం జిలా

20. ఇమ్మడి జెట్టి చంద్రయ్య, శ్రీ శిరీషనగ మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లా, శిరిసనగండ్ల క్షేత గండికా మాహాత్యం, పుటలు 32+287, మాహాత్మ్యం. కపిలవాయి లింగమూర్తి, వాణీ సదనం, విద్యానగర్‌ కాలనీ, నాగర్‌ కర్నూలు, మహబూబ్‌ నగర్‌ జిల్లా.

21]. మాదాసు పిచ్చయ్య, విశ్చహితము పుటలు. నీతిబోధ, ఆటవెలదులు.

6434, రచయిత: శ్రీ సాయి అపార్ట్‌ మెంట్స్‌, సైదాబాద్‌ కాలనీ, హైదరాబాదు.

22 రంగనాధరావు బూర్డుల, తిరుప్పావై గోదాదేవి, 'తిరుప్పావైకి ఆంధ్రపద్యాను (శ్రీవతము), పుటలు 40+29, రచయిత. వాదం 16 ప్రత్యేక పుటలలో తిరుప్పావై 3-4-189, బర్భత్‌పుర, హైదరాబాదు. మూలం కూడ చేర్చబడింది.

2౩ కృష్ణదేశికా చార్యులు, తిరుమల: మహాశిల్సి జక్కన చరిత్ర వినూత్న ఛందః జక్కన చరిత్రము, పుటలు. ౨8+262, ప్రయోగాలు యువ భారతీ కార్యాలయం, ఆం(ధ సారస్వతపరిషక్‌, తిలక్‌ రోడ్‌, హైదరాబాదు.

24, గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మ, జనవంశమ్‌, పద్యం, కవితాత్మక వచనం. పుటలు 321, రచయిత, ది ఇండియన్‌ లాంగ్వేజెస్‌ ఫోరం ఘోషామహల్‌ హైదరాబాదు

25. బి.పి. రామచంద్రారెడ్డి, శ్రీహరిహర లీలా విషుచిత్తీయము, శ్రీమవోశివరాతి లవారి, మటలు. 72, రచయిత. మావోత్యము, శ్రీమారుతీ చరితా అమ్మగారిపల్లె, గంగవారిపల్లి పోస్టు, చదుల మృతము. మండలం, చిత్తూరు జిల్లా - 517123.

పద్యకవిత్వం వస్తువైవిధ్యం 325

26. పరికిబండ్ల వెంకటనరసయ్య, శ్రీరాజేశ శతకము, పుటలు.26, రచయిత : 5- 6-34/7ఎవ్‌, ఎన్‌.జి ఓ. కాలనీ, కామారెడ్డి, నిజామాబాదు జిల్లా.

27. ఎల్లప్ప. స, మహాయోగిని లక్ష్మమ్మ చరిత్రము,

28. దేవిప్రసాద్‌ భైరవభట్ల, శారద దరహాసాలు, 1995

29. ఉత్పల సత్యనారాయణాచార్య రాసపూర్ణిమ నంన్కృత భాగవతదశమ న్మంధం, పుటలు 26+64 పోతన కీర్తి కౌముది ఏకాదశ అధ్యాయంలోని ఆరు శ్లోకాలను 145, అలకాపురి హైదరాబాదు. (పోతన అనువదించనివి) ఆలంబనగా చేసి రాసిన కావ్యం.

30. డా॥ కలువకుంట రామకృష్ణ శ్రీవాసర సరస్వతీ _ సరస్వతి స్తుతి, అర్ధింపు. శతకము పుటలు 18+30 కె. కృష్ణమాచార్యులు మెట్‌పల్లి, కరీంనగర్‌ జిల్లా 3 శలాక రఘునాధ శర్మ అంతరంగ నివేదనము _ భక్తి, ఆర్తి - నివేదన. (శ్రీ శంకర శతకము) పుటలు, 10+82 రచయిత ఎ-2 స్టాఫ్‌ క్వార్టర్స్‌ శ్రీ కృష్ణ దేవరాయ విశ్వ విద్యాలయం, అనంతపురం, 4 వంగపండు సర్వేశ్వరరావు ఆణిముత్యాలు _ఆంగ్లకవుల సూక్తులకు పద్యరూపాను పుటలు 44, రచయిత 78-8-5/1, వ్రాదం వెంకట్రామయ్య నగర్‌, రాజమండ్రి.

31. వంగపండు సర్వేశ్వర రావు సుకవి- ఆర్‌, ఎమ్‌ చల్లా ఆంగ్ల రచనకు అను సుందరత పుటలు 28+6, రచయిత 73- వాదం. 85/1, వెంకట్రామయ్యనగర్‌, రాజమండ్రి ం న

32. కడిమిళ్ల వరప్రసాద శతావధాని తాంబూలం “మాది లంచాల జాతి" మకుటంతో 50 పుటలు 10+52, చక్రావధానుల రెడ్డి అధిక్షేపాత్మక సీసపద్యాలు. ధవేజి, రాయపేట, నర్శాపురం. 326 కెవి రమణాచారి

33. డా! తూములూరు శ్రీదక్షిణామూర్తి శాస్తి బాపట్ల భావనారాయణ స్వామి స్తుతి, భావదేవ శతకము పుటలు 16+26, ఆటవెలదులు. టి వి శివప్రసాద్‌ భావనారాయణ పేట, పొన్నూరు, గుంటూరు జిల్లా, 8 యం.ని. కేశవకుమార్‌ (మటల్లెం సామాజికం, భక్తి తత్పరత, ఆటవెలదులు. చెన్నకేశవులు) శ్రీ వేంకటేశ్వర ప్రార్ధనావళి, పుటలు 6+56, మళల్లెం జయలక్షీదేవి, ఇం నెం 9/168, నబీకోట, కడప.

34. ఆసూరి మరింగంటి పురుషోత్తమాచార్యులు హనుమత్‌ స్తుతి. మారుతీ పుటలు 6+22 రచయిత, హౌసింగ్‌బోర్డు కాలనీ, క్వార్టర్స్‌ నెం. 58 జమ్మిగడ్డ, సూర్యాపేట, నల్లగొండజిల్లా.

35. మొవ్వ వృషాద్రిపతి పద్మావతీ శ్రీనివాసీయము పద్మావతీ శ్రీనివాసుల పరిణయగాధ. పుటలు220, రచయిత ఎ.బి.ఆర్‌. ప్రభుత్వ డి(గీ కళాశాల, రేపల్లె గుంటూరు జిల్లా. 11 మట్టా వెంకటేశ్వరరావు సత్యసందర్శనం _ చ్రకడ్తు, జీవుడు, కర్మ పునర్జన్మ భక్తి పుటలు 16+57 రచయిత; లక్నవరం ప.గో జిల్లా అష్టాంగ మార్గం తాత్త్విక అంశాలను ౧ పద్యాలుగా చెప్పడం. 12 బేతవోలు రామబ్రహ్మం ఆధునిక వేమన విస్య అధిక్షేప రచనలు ఆటవెలదులు శతకము & ఆధునిక గాథావళి పుటలు

36. పురాణ పండ శ్రీనివాస్‌, రాజమండ్రి.

37. చేగిరెడ్డి చం(ద్రశేఖర రెడ్డి, ఆంధ్రబాల శ్రీనాధుని గురించి. కవిసార్వ ఖౌము ('ప్రాభవము పుటలు. 13, రచయిత ఇంకొల్లు -523167. 14 గరిమెళ్ళ అచ్యుత సత్య శేషగిరి సోమయాజ _ లంక వేంకటరామశాస్త్రి సోమయాజుల శర్మ శ్రీవేంకటరామ యశోవికాసము జీవిత చరిత్ర, పుటలు ౩2, రచయిత, అవిడి, కొత్తపేట తాలుక, తూ.గో. జిల్లా

38. సామవేదం జానకి రామశర్మ రామకథా రామాయణానువాదం. మృతము పుటలు 877. జానకీ జాని, 67- 17-1, లాల్‌బహదూర్‌ నగర్‌, కాకినాడ... పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 327

39. తాటిమాను నారాయణరెడ్డి శేషప్రభ, సామాజికేతివృత్తం ఆదర్శ పురుషుడైన శేషారెడ్డి పుటలు 40+272, రచయిత బేతంచెర్ల, విద్యా ధార్మిక దానేతివృత్తాల వర్ణన. కర్నూలు జిల్లా

40. అమ్మన చంద్రారెడ్డి, చంద్రవేదం, జాతీయ లోకరీతి. సాహిత్య పరిషత్‌, హైదరాబాదు.

41. అనుమాండ్ల భూమయ్య, వెలుగునగల _ ఆధ్యాత్మికత. హంస, పుటలు. 20+74, రచయిత: 5-

11-581, విద్యారణ్యపురి, వరంగల్‌.

19. ముత్యాల కృష్ణయ్య, నేటినమాజం, లోకరీతి, పైరవీలు, లంచాలు, ఆఫీసులు, వుటలు.62, రచయిత. పంజుగుల పంచాయితీలు, రాజకీయాలు, బస్సు, గ్రామం, కల్వకుర్తి తాలూకా, మహబూబ్‌ బీదలు నగర్‌ జిల్లా,

20. రంగనాధ రావు బూర్గుల, శ్రీఆళవన్దార్‌ యామునాచార్య విరచిత సంస్కృతి కృతికి స్తోత్రం, పుటలు. 12+83, రచయిత; ౩- పద్యానువాదం.

4-189, బర్మత్‌పుర, హైదరాబాదు.

21. వెంకట సుబ్బారావు యార్లగడ్డ, కాకతీయ కాకతీయ చరిత్ర. తరంగిణి, పుటలు. +140, రచయిత: నల్లూర్‌ పోస్ట్‌, రేపల్లె మండలం, గుంటూరు జిల్లా

22, వృషాద్రిపతి మొవ్వ, భారతజ్యోతి, పుటలు, భారత (ప్రధాని పి.వి. నర్సింహారావు 14 +67, సంక్షిప్త జీవిత చరిత్ర,

28. యార్లగడ్డ వెంకటసుబ్బారావు, కాకతీయ కాకతీయ వంశవర్దన. తరంగిణి.

29. అలంపురి బ్రహ్మానందం, నారాయణదాసు శ్రీరామానుజాచార్య వంశచరిత్ర,

30. కె.వి.సుబ్బారావు, ఛిన్నమస్త.

31. కొడాలి వెంకటరామారావు, శతకత్రయం,.

32. యామన బసవయ్య, ఉత్తర రామాయణం.

33. మామడూరు రఘురామయ్య, రఘురామ రామాయణం.

828 కె వి. రమణాచాది

1996 1 పోచిరాజు శేషగిరిరావు కవితావిపంచి పుటలు కుమారారామం, కాళిదానవిలానం, 101 రచయిత; ఇంటినెం 1-4-19/6 మాతృవందనం, రాష్ట్రగానం, జిల్లెళ్ళ ప్లాటు నెం॥ వీధినెం.?, హబ్సీగూడ, మూడి అమ్మ, గాంధి, కాటూరి, వివేకా హైదరాబాదు-17 నంద, పొట్టి శ్రీరాములు, రామకృష్ణ పరమహంస, అరవింద, తెలుగు కవుల నన్నయ్య అన్నమయ్య, చాగంటి గోపాల కృష్ణ మూర్తి, వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి, ప్రచోదనం, తారామాలిక మానస వీణ, మొ 44 ఖండికల సంకలనం 1948 నుండి భిన్న భిన్న కాలాల్లో రాసినవి. 2. సత్యవోలు శేషగిరిరావు ప్రభుశతకము, _ భక్తి, నివేదన. పుటలు. 4+24, రచయిత, ఆర్యాపురం, కోఆపరేటివ్‌ బ్యాంక్‌ వద్ద, రాజమండ్రి. ౩. డా॥ ఎస్‌. రవిశంకర వృషికేశశర్శశ్రీ కాశీ నివేదన, శార్జూల మత్తేభాలు. విశ్వేశ్వర శతకము, పుటలు. 8+22, రచయిత 3-2-21, టవరువీధి నరసాపురం, ప.గో.జిల్లా, 4 దాః అంగలూరు. శ్రీరంగాచార్య, భక్తి వైరాగ్య అధిక్షేప సామాజికాంశాలు, తాల్చియిచ్చినమ్మ శతకము, పుటలు. గోదాదేవి. 16+20 రచయిత: బి.ఎన్‌.రెడ్డి కాలనీ వనస్టలిపురం, హైదరాబాదు. 5. డా॥ మేడసానిమోహన్‌, పురుషోత్తమ అలెగ్జాండర్‌ పురుషోత్తముల కధ. చక్రవర్తి పుటలు. 18+116, శ్రీ గణపతి సచ్చిదానంద అవధూత దత్తపీరము, మైసూరు. 6. శిష్ణాలక్ష్మీపతి శాస్త్రి, జెనీబు పుటలు మకాతీత ప్రణయగాధ. 244228 రచయిత బి/1/67 రవీంద్ర నగర్‌, గుంటూరు పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 229

7. అష్టకాల నరసింహరామశర్మ, పురుషోత్తముడు, అలెగ్జాండర్‌ పురుషోత్తముల కధ. పుటలు. 162, సాహిత్యనికేతన్‌, బర్మత్‌పుర, "హైదరాబాదు.

8. కోదండరామాచార్యులు, స్తంభాద్రి వేంకటేశ్వర వెంకటేశ్వర స్వామి ఉత్సవ వైభవము వెభనము, పుటలు. 10+38, ఖమ్మం. ్రతిదిన పూజాకార్యక్రమాలు.

9. ఓగేటి పశుపతి, శ్రీసీఠ, పుటలు 14+45, మిథిల, అయోధ్య, అరణ్యం, లంకల్లో రచయిత యాజలి పోన్స బావట్ల, ఉన్నపుడు, పట్టాభిషేక సమయంలో సీత. గుంటూరు జిల్లా.

10. నడిమింటి నర్వమంగళేశ్వర శాస్తి సంస్కృత భాగవతంలోని ప్రాస్తావికంగా నీతిశాస్త్రము వుటలు. 48, రచయిత: చెప్పబడిన నీతి శ్లోకాలకు తెనిగింపు. నేదునూరు అమలాపురం, తూ.గో. జిల్లా.

11. ముసునూరు రఘువర్మ జీవునివేదన, పోతన, జాషువా, కుంతీకర్చులు, వివేకా రచయిత, రాజావారి కళాశాల, బొబ్బిలి. నందుడు, హరిశ్చంద్రుడు, దమయంతి,

సావిత్రి, బుద్దుడు, భీష్ముడు, శంకరాచార్య, కాపయ నాయకుడు, సత్యకామ జాబాల, అరవిందుడు, వీరేశలింగం, మద్యపానం, స్రీ శక్తి, తిక్కన పౌప్యలక్ష్మి, సంక్రాంతి, మొ! ఖండికలు.

12. చేగిరెడ్డి చంట్రేఖర రెడ్డి, అంధ్రబాల 74 మంది ప్రాబీనాంధ్రకవుల ప్రాశస్య (ఆంధ్రకవుల చరిత్ర) పుటలు 16+112, వర్దన, 312 పద్యాలు. రచయిత ఇంకొల్లు -523116

మేత చేరెడ్డి మస్తాన్‌రెడ్డి ఇంద్రధనుస్సు, పుటలు, ఏకటతైవాను రాగం తెలుగు వెలుగు, 124119, రచయిత, 11-6-1/39, విశాలాంథ్ల విశ్వనాధ, జాషువా, నరసరావు పట, గుంటూరు జిల్లా నాయకురాలు నాగమ్మ, అల్పబుద్ధి,

మానవత్వం మొ! ఖండికలు పద్యగేయ వచన కవితల మిశ్రితం.

14 కోడూరు ప్రభాకరరెడ్డి పల్నాటి భారతము, పల్నాటి వీరుల చరిత్ర. పుటలు, కె.పార్వతి, 7/825, సరస్వతీ విద్యా మందిరం రోడ్‌, ప్రొద్దటూరు, కర్నూలుజిల్లా.

830 కె.వి రమణాచారి

15. పృధ్విశ్రీ ఉయ్యూరు లక్ష్మీ నరసింహరావు ప్రణయం. ప్రణయ తరంగిణి ద్వితీయ తరంగం, పుటలు. 17+32, రచయిత' విద్వాన్‌ కళాశాల, బృందావన్‌ గార్డెన్స్‌, గుంటూరు.

16 మల్లవరపు జాన్‌, చిరన్మరణీయులు, సమకాలీన సహృదయ మిత్రుల ప్రశంస, పుటలు. 15+56, రచయిత' చీమకుర్తి, ధర్మవరపు లక్ష్మీనారాయణ, గొల్లపూడి ప్రకాశం జిల్తా. వెంకటసుబ్బయ్య, గోగినేని వెంకయ్య,

తుమ్మల నీతారామమూర్తి, ఉషశ్రీ, ఎన్‌.టి రామారావు, మాగుంట సుబ్బరామిరెడ్డి, మొదలైన 18 మంది ప్రశంసలు.

17. సన్నిధానం నరసింహశర్మ, ప్రాణపొత, పద్యగేయ మిథ్రితం. పుటలు. 36, రచయిత: 20-16-24, సొంబశివరావు పేట, రాజమండ్రి

18 యతిశ్రీ యల్లకరి తిరువెంగళ సూరి, గీతగో జయదేవుని అష్టపదులకు తెనుగు సేత. విందము, వుటలు.40+110+42, రచయిత: గుంటి ఆంజనేయస్వామి బజార్‌, వినుకొండ, గుంటూరు.

19. నేమాని రామజోగి నన్యానీ రావు, సామాజిక అధిక్షేవపం, గురువింద, సుప్రభాతం, పుటలు. 8+54, రచయిత: ఊసరవెల్లి, చిమ్మట, తాజ్‌ మవాల్‌, వారణాసి వారి వీధి, తణుకు, ప.గో.జిల్లా. వృద్ధాశ్రమం, రాజహంన, త్రాసు,

మధ్యతరగతి, మొదలైన 28 ఖండికలు,

20. బెజవాడ కోటివీరాచారి, కోటిరత్నాల వీణ, 42 భిన్న భిన్న అంశాల మీద ఖండికలు పుటలు 20+80, రచయిత; 1-1-

1008, సిద్ధార్ధ నగర్‌, వరంగల్‌

21 నాగభైరవ కోటేశ్వరరావు, నదిచెప్పని కధ, గుండ్లకమ్మ నది కధ. పుటలు. 64, రచయిత: గుళ్ళాపల్లి, ఒంగోలు జిల్లా

పద్యకవిత్వం * వస్తువైవిధ్యం 331

22. రాళ్ళబండి కవితా ప్రసాద్‌, కాదంబిని, 'మాకు ప్రసన్నమయ్యెడిన్‌' మకుటంతో పుటలు. 20+56, సహృదయ, వి.లక్ష్మీ _ దేవీస్తుతి. చక్రబంధం కూడా ఉంది. కాంతారావు, ఇం.నెం. 1/693-1ఎ, హంటర్‌రోదడ్‌, హన్మకొండ, వరంగల్‌ జిల్లా.

23. అనుమాండ్ల భూమయ్య, అగ్ని వృక్షం, తాత్త్వికత పుటలు 22+76, రచయిత: 5-11-

581, విద్యారణ్య పురి, వరంగల్‌

24. అడ్డగట్ల శ్రీధర్‌, నీరాజనం, పుటలు. వరంగల్‌ ప్రాంతంలోని ప్రముఖుల పట్ల 14+79, రచయిత: 16-4-1187, అభినందనలు, సంక్షిప్త శ్రీరామకథధ శివనగర్‌, వరంగల్‌.

25. యం. కులశేఖర రావు, కులశేఖర రావు మవాన వీధి, వైదేశికము, రామ కావ్యాలు, పుటలు.70, రచయిత: టి-5, సాక్షాత్మారము. ఆర్చిడ్స్‌, దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్‌ కాలనీ,

"హైదరాబాదు.

26. మాదాసు పిచ్చయ్య, విశ్వయోగి మాట, నీతిబోధ, అధిక్షేపం. పుటలు. 18+36, రచయిత: శ్రీసాయి అపార్డ్‌ వెంట్స్‌, సైదాబాడు కాలనీ, హైదరాబాదు.

27. రంగనాధ రావు బూర్గుల, ముకుందమాల, _ కులశేఖరాళ్వార్ల కృతికి పద్యానువాదం. పుటలు 11+20, రచయిత: 8-4-189, బర్మత్‌పుర, హైదరాబాదు.

28. డోకుపర్తి విజ్ఞానాచార్యులు, నానాపద్య _ప్రాసంగిక పద్యాలు. రత్నాకరము, పుటలు.78, రచయిత: పెదావుట పల్లి, కృష్ణాజిల్లా.

29. కోడూరు ప్రభాకర రెడ్డి, పల్నాటి భారతము, పల్నాటి కథ. పుటలు, 15+197, రచయిత; 7-829, సరస్వతీ విద్యామందిరమ్‌ రోడ్‌, ప్రొద్దుటూరు

30. కోసంగి సిద్దేశ్వర ప్రసాద్‌, కలుముల జవరాల లక్ష్మీస్తుతి. శతకము, పుటలు. 25, రచయిత: 2/75, మెయిన్‌ బజారు, రైల్వేకోడూరు, కడపజిల్లా,

399 కె.వి రమణాచారి

31. యిమ్మనూరు నాగేశ్వర శర్మ, పరిణామ 32 రమణీయం, 38 చెరువు సత్యనారాయణ, విప్రలభ్ధి,
32. శంకరంబాడి సుందరాచారి, సుందర భారతం,
33. వేముగంటి నర్ఫింవాచార్య, అమృతవర్షిణి,
34. మల్లవరపు జాన్‌, భావవిపంచి, 199/7
35. గాడేపల్లి సీతారామమూర్తి శ్రీ వేంకటాద్రీశ్వర సామాజికాంశాలు, భక్తి - నివేదన, శతకము, పుటలు. 40, రచయిత" ౩4-. శార్జూల మళ్తేభాలు. 15, శ్రీనగర్‌, అద్దంకి, ప్రకాశం జిల్లా. ౨. శంకరమంచి శ్యాంప్రసాద్‌ సత్యవాణి సామాజికాంశాలు, ఆటవెలదులు. శతకము, పుటలు. 32, ఎస్‌. సత్య నారాయణ ఇం. నెం. 2-68. పాలకుర్తి

• వరంగల్‌ జిల్లా. 3 వారణాని వేంకటేశ్వర శాస్త్రి శ్రీశైల శార్దూల మత్తేభాలు. మలన్లీశ్వర శతకము, పుటలు, ౩7. వడ్డి శ్యామసుందర రావు, 8వ లైను శాంతినగర్‌ ఏలూరు, ప.గో.జిల్లా.

4. చింతలపూడి వేంకటేశ్వర్లు, శ్రీ ఆంజనేయ ఆంజనేయ స్తుతి, తేటగీతులు. ద్విశతి, పుటలు. 58, రచయిత, సత్యనారాయణ పురం, భద్రాచలం, ఖమ్మం జిల్లా.

5. సత్యవోలు శేషగిరిరావు రఘుప్రభుత్వము, కాళిదాసు రఘువంశంలోని మొదటి పుటలు. 12+38, రచయిత: ఆర్యాపురం ఐదుపేర్ల సంగ్రహరూపం. కోఆపరేటివ్‌ బ్యాంకువద్ద, రాజమహేంద్రవరం.

6. శ్రీమతి పి. సరళ, శ్రీలక్ష్మినరసింహ భక్తి - స్తోత్రం, తేటగీతులు. శతకము, పుటలు. 15+24, జాతీయ సాహిత్య పరిషత్‌, భాగ్యనగర్‌ శాఖ, హైదరాబాదు. పద్యకవిత్వం వస్తువైవిధ్యం 338

7. మొవ్వ వృషాద్రిపతి కన్నెవాగు, పుటలు, విషాదాంత కావ్యం, సాంఘికేతివృత్తం. 8+90, రచయిత' శ్రీవేంకటేశ్వరాలయం .. రెండు వర్గాల కక్షలు - పరిణామాలు వెనుక, రేపల్లె, గుంటూరుజిల్లా.

8. నన్నిధానం నరనింవాశర్మ, బ్రౌను 'ఇదాహరణ కావ్యం' బ్రౌన్‌ స్తుతి. ఉదాహరణం, పుటలు. 20+19, రచయిత:

20-16-24, సాంబశివరావుపేట, రాజమండ్రి.

9. అత్తలూరి నాగభూషణమ్‌ రిక్షావాలా రిక్షానడిపే వ్యక్తి థమజీవిన చిత్రణ. పుటలు. 28+32, కేరావ్‌. శ్రీమతి ఎ.అరుణ ఎం.కామ్‌ లెక్చరర్‌ మాంటిస్సోరి స్తీలకళాశాల, విజయవాడ-10

10. డా॥ కడిమిళ్ళ వరప్రసాద్‌ త్యాగసింధువు, 308 పద్యాల్లో భీష్ముని కధ. పుటలు. 18+60, రచయిత టేలర్‌ హై స్కూలు నరసాపురం, ప.గో.జిల్లా.

11. పోడూరు ముత్తకవి, శ్రీవిాయక జననము, _ వినాయకేతి వృత్తం పుటలు.40, భూపతిరాజు, బుచ్చివెంకటపతి రాజు, ఆర్‌, కొత్తగూడెం, చె్లమండలం, ఖమ్మం.

12. చక్రవర్తుల లక్ష్మీనరసమ్మ, అక్షరతర్చణం, _ పితృస్మృతి. వుటలు,14, రచయిత: రాజవీధ్సి, భద్రాచలం, ఖమ్మం జిల్లా,

13. వజ్ఞల రంగాచార్య, దీపరేఖ, పుటలు. వేంకటేశ్వర భక్తి. 12+26, రచయిత: రెడ్డి కాలనీ, సుబేదారి, హన్మకొండ.

14 ప్రసన్న, శ్రీకృష్ణ చరితామృతం, పుటలు.8, బాలబాలికల కోసం గానయోగ్యమగు ప్రసన్నభారతీ కార్యాలయం, 47-10-5, ద్విపద మంజరి. విశాఖ.

15. కడిమిళ్ళ వరప్రసాద్‌, అమృత వర్షిణి, గుణాధ్యుని కావ్యాహుతి, నన్నయ కావ్యా

పుటలు. 62+10. విర్భావం, చిత్తవృత్తి, ధార్మికత, ఉప్పుగోదారి, కవితాలతాంగి మొత్తం. 16 ఖండికలు.

౩94 కెవి రమణాచారి

16. దాశరధుల బాలయ్య శివసాక్షాత్మారము, శివస్తుతి. పుటలు. 18+26, రచయిత. 12-4-89/ 6, సరస్వతీనగర్‌, సిద్దిపేట, మెదక్‌జిల్లా. 17 బులుసు రామలింగేశ్వర శర్మ, స్వాతి సమస్యాపూరణల సంకలనం. జల్లులు, పుటలు, 4+56, రచయిత' సి- 111, ఫర్టిలైజర్‌ సిటి, కరీంనగర్‌జిల్లా.

౩8 బేతవోలు రామబ్రహ్మం, యశోధర పుటలు.8. రేవు బుద్ధుడు తన ఇంటికి భిక్షకు వస్తున్నాడని తెలిసి ఆ రాత్రి యశోధర అంతర్మధనం.

19. నత్యవోలు శేషగిరిరావు, వువ్చబాణ సంస్కృతం నుండి తెలుగు అనువాదం.

విలాసము, పుటలు. 16, చిరునామా లేదు.

20. కోవెల నంవత్ముమార, కాలన్పృవా, 1957 నుండి భిన్న కాలాలలో రాసిన

పుటలు. 72, అభినవ ప్రచురణ, 15-9- ఖండికలు. 68, రామన్నపేట, వరంగల్‌. 21. శేషగిరి సర్వేశ్వర కవులు, గీతమేవు మేఘసందేశానువాదం. దూతము, పుటలు. 31, వంగపండు సర్వేశ్వర రావు, వెంకట్రామయ్య నగర్‌, రాజమండ్రి. 22. గాదేపల్లి సీతారామమూర్తి, మోహముద్గరము, శంకరుల భజగోవింద స్తోత్రానికి తెనుగు పుటలు 48, రచయిత: 34-15, శ్రీ నగర్‌, సేత, అద్దంకి, ప్రకాశం జిల్లా 28. శ్రీమబీరంగం నల్లాన్‌ చక్రవర్తి రామానుజా రామాయణం మొత్తం 7 సంపుటాలుగా చార్యుల అయ్యవార్లు గారు, రామానుజ ప్రచురితం, రామాయణము, 24. కె.యన్‌. నరసింహమూర్తి, హోసూరు ఆంజనేయ స్తుతి. బందాంజ నేయ శతకము, పుటలు 10+33, రచయిత. హోసూరు, ధర్మపురి జిల్లా, తమిళనాడు. పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 885

25. మాడెం సత్యనారాయణ శ్రీరంగనాయక _ స్తుతి-నివేదన వైష్ణవ సాంధప్రదాయి శతకము, పుటలు. 10+56, రచయిత' కాంశాల ప్రస్తావన ఇం.నెం. 24వి-11-34, పత్తేబాద, ఏలూరు, ప.గో.జిల్లా.

26. డా॥ చెరువు సత్యనారాయణ శాస్తి, పూర్తి వ్యావహారిక భాషలో రాయబడిన చెరువువారి సుబ్బలచ్చి, పుటలు. 24, వడ్డి విరహం, ప్రణయ పద్యశతకం. శ్యాంసుందర రావు, 8వ లైను శాంతినగర్‌, ఏలూరు, ష.గో.జిల్లా.

27. లేళ్ళ వేంకటరామారావు, ఆత్మ సౌరభము, ఆత్మ విద్యను గురించి వేదాంతాన్ని పుటలు. రచయిత: భీమావారివీధి, బాపట్ల. _ గృరించి 107 సీసపాద్యాలు - తాత్పర్య

సహితం.

28. మెండా చినసీతారామయ్య, అప్పనపల్లి, అప్పన్న పల్లి స్వామి, క్షేత్ర స్తుతి, రామ, శ్రీబాల బాలాజీ చతుళ్ళతి, రచయిత: కృష్ణ అవతారలీలలు, ఆత్మనివేదన, సాధనాల వారి వీధి, ధవళేశ్వరం, తూ.గో.జిల్లా దశావతారాలు, సామాజికస్పుహ మొ

427 తేటగీతులు.

29. మాధవాచారి ఏలేశ్వరం, జ్యోత్నాలహరి,

380 సుబ్రహ్మణ్యం శ్రీపాద, మణిదీపాలు,

31 వెంకటేశ్వరరావు. ఆర్‌, ప్రాణదాత యల్లా ప్రగడ సుబ్బారావు జీవితం,

82. గురువయ్య మల్లెల, శ్రీ సీతారామరాజీయం,

83. కేశవరావు, అద్దంకి, తథాగతీయము, పుట. _ 40, 88 పద్యాలలో నిర్వచనంగా సంపూర్ణ 52+672, రచయిత: ప్రియదర్శిని బాల _గౌతమబుద్ధ చరిత్రము విహార్‌, కొత్తపేట, తూ.గో. జిల్లా.

84. బులుసు వెంకటేశ్వర్హు, మువ్వ, పుటలు. నైనాసాహ్నీ హత్య, బుతువర్షన, తెలుగు 13+70, విశాఖపట్టణప్రాంతం(కాగితం మాధుర్యం ఉగాది. మొత్తం 365 ఖండికలు. చిరిగిపోయింది).

85. కురుల్లా సాహెబ్‌. ఎస్‌, విరాటపర్వం,

86. హనుమంతరావు కాళూరి, నలచరిత్రము.

336 కె.వి. రమణాచారి

1998

1. డా॥;వుయ్య్యూరు లక్ష్మీనరనింహరావు, సామాజికాంశాలు, నివేదన, ఉత్పల అయ్యప్ప శతకము పుటలు. 22, రచయిత: చంపకాలు. డైరెక్టర్‌, విద్వాన్‌ కళాశాల, బృందావన్‌ గార్డెన్స్‌ గుంటూరు-6.

2. మాదిరాజు లక్ష్మీనారాయణ శర్మ శ్రీకేశవ అద్వైత నిద్ధాంత భావాలు, 'ఉత్పల శతకము, పుటలు. 34+28, మాదిరాజు చంపకాలు. సుబ్బారావు6-1-292, పద్మారావు నగర్‌, సికింద్రాబాదు-29.

3. వేపూరి శేషగిరిరావు మిత్రశతకము, సామాజికాంశాల మీద అధిక్షేపం. పుటలు 12+82, రచయిత: వంగూరు గ్రామం, పెదవేగి మండలం, ప.గో. మండలం.

4. బోయి భీమన్న చివరిమెట్టుమీద శివుడు, రచయిత ఆసుపత్రిలో ఉన్నపుడు సరదాగా పుటలు. 40+158, భీమన్న సాహితీనిధి, రానుకొన్న 3809 వద్యాలు. (కొన్ని ఐ.ని.85, ఇరం మంజిల్‌ కాలనీ, గేయాలు కూడ ఉన్నాయి). పేరడీలు, హైదరాబాదు. అధిక్షేపాలు, మిత్ర ప్రశంసలు వగైరా,

5. ఉత్పల సత్యనారాయణాచార్య, కసిరెడ్డి సామాజికాంశాలతో కసిరెడ్డి వేంకటరెడ్డిని ద్విశతి, పుటలు. 45, సాహిత్య నికేతన్‌ మకుటంగా చేసి కందాల్లో రాసింది. 8-4-852, బర్మత్‌పుర హైదరాబాదు.

6. గుండవరపు లక్ష్మీనారాయణ చతురాస్య సమస్యాపూరణలు, దత్తపదులు, వర్ణనలు పుటలు. 12+86, రచయిత: శివశక్తి (వ్రముఖ వ్యక్తి వ్రశంనలు, భిన్న కాంప్లెక్స్‌ 8/1, అరందడల్‌పేట. గుంటూరు. సందర్భోచితమైన అభినందనాత్మక

పద్యాలు.

7. వియల్స్‌యస్‌. భీమశంకరం, రసస్రువు, వంశకథనం, అపురూప ఛందఃప్రయోగ పుటలు. 80-198, వైచిత్రి.

8. పేరాల భరతశర్మ, ఇయం స్వతంత్ర భారతీ, స్వాతంత్ర్య స్వర్జోత్సవాల సందర్భంగా వృటలు. 8+100, రచయిత, 26/8, దేశవిభజన, స్వాతంత్రానంతర యం.వి.పి. కాలనీ, విశాఖ పట్టణం. స్థితిగతులు.

పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం 3387

9. మద్దాలి శ్రీరామచంద్రమూర్తి, శ్రీమద్భగ 2,3 అధ్యాయాలకు తేటగీతుల్లో వద్గీక, పుటలు. 6+80, రచయిత, దుర్గాడ, అనువాదం. తూ.గో, జిల్లా
10. జోళదరాశి గుత్తి చంద్రశేఖర రెడ్డి, శ్రీకృష్ణ శ్రీకృష్ణదేవరాయల చరిత్ర రాయము, పుటలు. 21+104, రచయిత: జి-2, సప్తగిరి అపార్ట్‌మెంట్స్‌, సప్తగిరి నగర్‌, రేతిబ్రాి, మెహదీపట్నం, హైదరాబాదు. కై జొన్నల గడ్డ మృత్యుంజయరావు, కచ్చపి, సహృదయుల ప్రశంసలు, మరికొన్ని పుటలు. 16+144, రచయిత: నన్నయ్య _ శీర్షికలు, ముక్తక పద్యావళి. వీధి సుబాస్‌ వీధి, రాజమహేంద్రవరం.
11. పరవస్తు వెంకయ్య సూరి, పరవస్తు చిన్నయ భావనారాయణ రచించిన చిన్నయ్య సూరి సూరి పుటలు. 87+60, శ్రీరామానుజ జీవిత చరిత్ర కూడా ఉంది ఫిలసాఫికల్‌ ఫొందేషన్‌, యం.ఐ.జి. 1/ 97, సెక్టర్‌ 3, యం.వి.పి. కాలనీ, విశాఖపట్నం,
12. తోలేటి పార్ధసారధి, శ్రీ సూర్యనారాయణ సూర్యస్తవం. శతకం, పుటలు. 14+22, రచయిత : ఇం.నెం. 6-9-18, జోశ్యుల వారి వీధి, నరసాపురం, ప.గో, జిల్లా 14 మామిడన్న సత్యనారాయణ మూర్తి, భారకీ శంకరాచార్యుల సౌందర్యలవారికి (ప్రియ సౌందర్యలహరి. తెనుగుసేత.
13. దీపాల పిచ్చయశాస్త్రి మేఘదూత, డి రాధాకృష్ణ 1931లో ప్రధమ ముద్రణ మేవ మూర్తి, సాయిదీప్తి కోటవారివీధి, కావలి, సందేశానికి అనువాదం. నెల్లూరు జిల్లా
14. వేముగంటి నరసింహాచార్యులు, సువర్ణ స్వాతంత్ర స్వర్జోత్సవాల సందర్భంగా సుమాంజలి, పుటలు. 18, ఆంధ్రసారస్వత _ దేశస్థైతి చిత్రణ, పరిషత్‌, తిలక్‌రోడ్స్‌, 'హైదరాబాదు.
15. పృధ్విశ్రీ, ఉయ్యూరు లక్ష్మీనరసింహరావు, పుష్పవిలాసం, ప్రణయం, లాంటి పద్య వువ్చవిలానము, వృటలు 18+80, ఖండికలు. కొన్ని గేయాలు. రచయిత: విద్వాన్‌ కళాశాల బృందావన్‌ గార్డెన్స్‌, గుంటూరు. 888 కె వి. రమణాచారి

18 వెరిగవరం రాజేంద(ననాద్‌, దేవీ దేవీ స్తుతి. అక్షరమాల, పుటలు. 12+85, రచయిత: లింగంపేట, నిజామాబాద్‌జిల్లా.

19 భద్రిరాజు కృష్ణమూర్తి, చిన్ననాటి పద్యాలు, 1942 మొదలుకొని లఘుఖండికలు పుటలు. 20+98, రచయిత: 12-13- 1045లో 17వ యేట మాతృసందేశం 1238. వీధి నెం.9, తార్నాక, హైదరాబాదు. _ ప్రేర్రిట రాసిన దేశభక్తి కావ్యం. 1991-

2000 మధ్యలో రాసినవేవీ లేవు ప్రచురణ మాతం 1998లో జరగడం వల్ల చేర్చనైనది.

20. వేముగంటి నరసింహాచార్యులు, శ్రీవాసర సరస్వతీ స్తుతి. సరస్వతీ వైభవము, పుటలు. 10+22, రచయిత: రామాలయం, పారుపల్లి వీథి, సిద్ధిపేట, మెదక్‌జిల్లా.

21. కోవెల సంపత్కుమార, ఆముక్త, పుటలు. గోదాదేవి కధ. 10+72, రచయిత: 15-9-68, రామన్నపేట, వరంగల్‌.

22. చెరువు సత్యనారాయణ శాస్తి, సుందరేశ్వర మూడు జన్మల వృత్తాంతంతో కూడిన విలాసము, పుటలు. 96, రచయిత: 85- పరతత్త్వ బోధకమైన ప్రబంధం.

5/2, తణుకు, ప.గో.జిల్లా,

28. కుంచే సత్యనారాయణ మూర్తి, సత్యశతకం, _ నీత్రిబోధ లోకరీతి. రచయిత; కావలి పురం, వయా వెల్లూరు, ప.గో.జిల్లా.

29. బాలరాజు.వై, ఈచ్చెన,

30. భీమన్న బోయి, పంచమస్వరాలు.

31. జ్ఞానానందకవి. ఎస్‌.టి, ధర్మాగ్రహం, పుటలు. 24+61, రచయిత; పేర్రాజుపేట, కాకినాడ, తూ.గో.జిల్లా.

32. లింగన్న కాణిపాకం, నింగినేల.

పద్యకవిత్వం * వస్తువైవిధ్యం 389

28. మురారి పంతులు గోశికొండ, విజ్ఞానవీణ.

29. భరతశర్మ పేరాల, మానసి హిమాంశు.

30. రామయ్య బాడాల, జగద్దురు విలాసం.

31. వెంకటసోమసుందర శాస్త్రి చేవూరి, సృష్టి మానవుడు మానవజన్మ

32. సుబ్బారావు కొండేపూడి, హనుమత్రబంధం. 1999

33. ఓగేటి ఇందిరాదేవి, శ్రీ వేంకటేశ్వర అధిక్షేపం, భక్తి, ఉత్పల చంవపకాలు, శతకము, శ్రీషిరిడీ నివాస శతకము, _ఆటవెలదులు, ప్రధమ ముద్రణ 1999- పుటలు.?+56, రచయిత్రి, 3-6-470, ద్వితీయముద్రణ 2002. మ్లాట్‌ నెం 103 పావని సత్య అపార్ట్‌ మెంట్స్‌, వీధి నెం.6, హిమాయత్‌నగర్‌, హైదరాబాదు.

34. పువ్వాడ తిక్కన సోమయాజి సువర్షసొరభం, _ పితృస్మరణ, గణపతి సచ్చిదానంద, వివేకా పుటలు, 66 - రచయిత నెం. 97, నంద, (బౌనుదార, వహంప రాయలు, ఎల్‌.ఐ.సి. కాలనీ విజయవాడ-6. రామాయణ ప్రాశస్యం, ముసలి కూలి,

హుస్సేన్‌సాగర్‌లో బుద్ధ ప్రతిమపతనం, శ్రీశైలం, పదవీ విరమణ చేసిన వ్యక్తి స్థితి. మొ[ 32 ఖందికలున్నాయి.

8. ఓగేటి వశువతి వియోగయోగము, చీకటి రాత్రి ఊరిమీద పడ్డ వెన్నెల దొంగ పుటలు.40, రచయిత: యాజలి; బాపట్ల, శ్రీకృష్ణుడు ఎంతకు ఇల్లు చేరలేదని గుంటూరుజిల్లా. పరితపిస్తున్న యశోద వాత్సల్య చిత్రణ

క వేదాంతం వెంకట సుబ్రహ్మణ్యశర్మ, స్వాతంత్రోద్యమ కాలంలో బిటీష్‌ జమీన్‌రైతు, పుటలు. 28472, సం వ్రార్రిచేత నిషేధింవబడిన నాటకం. విశ్వవిద్యాలయం, హైదరాబాదు.

తత0 కె.వి. రమణాచారి

5. భట్టారం రాధాకృష్ణయ్య, రఘువిజయము, కాళిదాసు రఘమువంశంలోని మొదటి పుటలు 50, రచయిత: 31/60/1, బాలాజీ మూడు సర్గలకు సంక్షిప్తానువాదం. నగర్‌, నెల్లూరు

6. ఎస్‌.వి. రాఘవేంద్రరావు, వసివాడు పసి మదధునావంతుల, గాంధీ, వ్రకాశం, మొగ్గలు, పుటలు. 12+82, రచయిత: జాషువా, విశ్వనాధ, శ్రీకృష్ణదేవ రాయలు, ఎమ్‌.ఐ.జి-59, ఎ.పి హెచ్‌.బి. కాలనీ, సినారె, శ్రీనాథుడు, రాజమండ్రి సాహితీ రాజమండ్రి. వేత్తల ప్రశంస వసివాడు పసిమొగ్గలు

(బాలకార్మిక వ్యవస్థ).

7. సత్యవోలు శేషగిరిరావు, శ్రీవిద్యానగరం విజయనగర సామ్రాజ్య చరిత్ర. ద్వితీయబాగం, వుటలు. 16+84, రచయిత: ఆర్యాపురం, కో-ఆపరేటివ్‌ బ్యాంకు వద్ద, రాజమండ్రి

8 వాసా కృష్ణమూర్తి, భక్త జీవన శతకము, స్తుతి. పుటలు 8+34, రచయిత: ఎస్‌.బి.ఐ. కాలనీ, మదనపల్లె, చిత్తూరుజిల్లా

9. కపిలవాయి లింగమూర్తి నాగర్‌ కర్నూలు, సామాజికాంశాలు. పాండురంగ విర్ధల తెలరాళ్ళపల్లి శతకాలు, పుటలు 105, రచయిత: 17-110, విద్యానగర్‌ కాలనీ, నాగర్‌ కర్నూలు, మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లా.

10. రాళ్ళబండి కవితా ప్రసాద శతావధాని, మచిలీపట్నంలో జరిగిన శతావధాన శతావధాన కవితా ప్రసాదం, పుటలు. పద్యాల సంకలనం. 48+16, రచయిత: డివ్యుటీ డైరెక్టర్‌, సాంఫిక నంక్షేమ శాఖ, కలెక్టరేట్‌ కాంపౌండ్‌, మచిలీపట్నం, కృష్ణాజిల్లా.

11. ఆచార్య వణీంద్ర, పద్యవ్రనూనాలు, తోబుట్టువుకు వీడ్కోలు, రైతన్న క్రికెట్‌ పుటలు. 70, రచయిత: 20, అశ్వినీ నగర్‌ దేవుడు, హాస్యగుళికలు, రిక్షావాలా, పస్తుల కాలనీ, వెస్ట్‌మారెడ్‌ పల్లి, సికింద్రాబాదు. సాగరం, అణ్యస్త్రం, బ్రౌన్‌, రాష్ట్రపతి,

కె.ఆర్‌. నారాయణన్‌ అఖవినందన మొదలైన 37 ఖండికలు. పద్యకవిత్వం ; వస్తువైవిధ్యం తశ

12. అనుమాండ్ల భూమయ్య, జ్వలిత కౌసల్య, కౌసల్యకధ. పుటలు. 12+42, రచయిత; 5-11-56, విద్యారణ్యపురి వరంగల్‌జిల్హా.

13. ముక్తేవి వెంకటరత్నం, శ్రీవీరాఘవ శతకం, _ భక్తి పౌరాణికేతివృత్తాలు, పుటలు. 12+32, ముక్తేవి రాజ్యలక్ష్మి, చంపకోత్చలాలు. 311, పెరల్‌ అపార్ట్‌మెంట్స్‌, శ్యామ్‌లాల్‌ బస్తీ, బేగంపేట, హైదరాబాదు-16. 14 భాగవతుల లక్ష్మీనరసింహం, అంతర్వేది స్తుతి ఆత్మనివేదన. లక్ష్మీనరసింహ శతకం, పుటలు. 19+25, వి.పద్మావతి, పద్మశ్రీనివాస్‌, శివాలయం వీధి, రుస్తుంబాద్‌, నరసాపురం, ప.గో. జిల్లా. 15 చామర్తి కృష్ణమూర్తి, ఏకవింశతి పూజా శివస్తుతి, 21 పద్యాలు. దళములు, పుటలు. 24, శ్రీభ్రమరాంబ సమేత మల్లికార్జున స్వామివారి సేవా సమితి, వేచలం, దేవరాపల్లి మండలం, విశాఖజిల్లా.

14. షేక్‌ అలీ, షిరిడీ సాయిబాబా శతకం, _ ప్రార్ధన, శార్జూల మత్తేభాలు. పుటలు. 12+37, రచయిత: కావూరు లింగంగుంట్ల, చిలుకలూరుపేట మండలం, గుంటూరు జిల్లా.

15. అందె వెంకటరాజం, నింబగిరి నరసింహ. నిందాస్తుతి. శతకం, పుటలు. 22+55, మహేశ్వరీ గ్రంథ మండలి, 2-3-18, గాంధీరోర్‌, కోరుట్ల, కరీంనగర్‌ జిల్లా

16. రంగనాథరావు బూర్జుల, శ్రీగోదాస్తుతిః వేదాంత దేశికుల సంస్కృత భక్తికృతికి పుటలు. 8+18, రచయిత; 3-4-139, పద్యానువాదం. బర్మత్‌పుర, హైదరాబాదు.

17. చక్రవర్తుల లక్ష్మీనరసమ్మ, శ్రీపదం, ద్రావిడ ప్రబంధానువాదం. రచయిత్రి: రాజవీధి, భద్రాచలం, ఖమ్మం, పుటలు 12+82. తశ2 కె.వి, రమణాచారి

18. జ్యోతి చంద్రమౌళి, సృజన, పుటలు. 16+82, వ్యక్తి న్తుతి, సామాజిక దురాచార రచయిత్రి: రాంనగర్‌, అద్దంకి, ఒంగోలు. ఖండనం జిల్లా

19. ఆచార్య తిరుమల, మణిపుష్పకం, పుటలు. వ్రివిధాంశాల మీద ఖండికలు. 8+28, ఆకృతి వబ్లికేవన్స్‌, 188, శ్రీనివాసపురం కాలని, వనస్టలివురం హైదరాబాదు.

20. నరసింహరావు గరికపాటి, సహస్ర భారతి, సహ(స్రావధాన పద్యాల సంకలనం. పుటలు. 32+836, రచయిత: రాజేశ్వరీ నగర్‌, కాకినాడ.

21. రామకృష్ణమాచార్య నండూరి, ఆలోచనము, నానావిధ సామాజికాంశాలు. పుటలు. 88+408, రచయిత; 420, వి.జి.రోడ్‌, 35, జవవార్‌ నగర్‌, సికింద్రాబాదు.

బెల శ్రీధర్‌ అద్దగట్ల, శుతిసుధ, రచయిత: 16-- ఈశోపనిషత్తుకు అనువాదం. శ-1187, శివనగర్‌, వరంగల్‌.

25. రామానుజా చార్యులు, శేషభట్టర్‌, భావప్ర సామాజికాంశాలు. పంచము, రచయిత: షాట్‌ నెం. 20, చింతల కుంట చెక్‌పోస్ట్‌, ఎల్‌.బి. నగర్‌, హైదరాబాదు.

౨6. తిరుమల కాంతి కృష్ణ, నలువరాణి సరస్వతీ స్తుతి. శతకం, వెల 25, రచయిత: ఇం.నెం. 16-16, చేర్యాల, వరంగల్‌ జిల్లా.

27. శేషాచార్యులు ప్యారక, ప్రపత్తి నిర్వేదం, పుటలు. 52, రచయిత: జి.ప.ఉ.పాఠరశాల, గుమ్మడిదల, మెదక్‌జిల్లా,

28. వెంకట్‌రెడ్డి కసిరెడ్డి(సం), కదన విజయం కార్గిల్‌పై పాకిస్తాన్‌ దాడిని ఖండిస్తూ (కార్లిల్‌ కవితా సంహిత), పుటలు. 10+ పద్యగేయ వచన కవితలు. 180, జాతీయ సాపొత్య వరిషత్‌, నారాయణగూడ, హైదరాబాదు.

పద్యకవిత్వం * వస్తువైవిధ్యం 343

సామాజిక 29. మాణిక్యలింగం అనంతవరం, తిరుమల _ భక్తి వేదాంతం, సామాజికం వేంకటేశ, పుటలు. 392, శ్రీసిద్రప్పరాజయోగి స్మారకట్రస్ట్‌, గుండారెడ్డిపల్లి, 30. బాలస్వామి కె తెలుగులెస్స, పుటలు 56, మనసుకవుల స్తుతి, రచయిత: మరికల్‌ మండలం ధన్వాడ, మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్లా, 31. కుక్కుటేశ్వర రావు గాదేపల్లి, అనందవల్లి, అవధాన నమాధానాలు, చమత్కార చాటువులు, ఆపదుద్దా రిణి, తీర్ణశిల, 'బ్రహ్మర్మి ఆనందవల్లి, 82. దామోదర్‌ రెడ్డి ఆవాల, తెలుగు విజయం, వరంగల్‌, 88 వేదాంతం. ఎ.కె,ఎస్‌, శ్రీలహరీ కృపా లహరి, తె మూర్తి.డి. ఎ, ఎల్‌ ఎన్‌, కవితా సౌరభాలు, 35. లక్ష్మీపతిరావు వక్కలంక, సాక్షాత్మారము, 36. వెంకట సూర్యనారాయణ రాజు మంతెన, కవితా జ్యోత్స్న 37 స్వరాజ్యలక్ష్మి సి. హెచ్స్‌, పంచశతి, తక చెన్నకేశవులు, ఎమ్‌.ని. చెన్నకేశవ కందమాల, 39. రామకృష్ణమాచార్య నండూరి, ఆలోచనము, 40 రామకృష్ణమాచార్య నండూరి, కవితా సంహిత, త్త రామకృష్ణమాచార్య నండూరి, ముత్యాల గొడుగు, 42 రవికుమార్‌ సూర్యదేవర, స్నేహగీతం, 48. జయరామగుప్త భాదామి, చిద్విలాసం, శీత సుగుణశీల. కె నిత్యసత్యాలు, కె.వి రమణాచారి తెత్తీత్త

2000

1. ఎం.వి జాన్‌కవి బుద్ధగీతి, ఎం.దేవ 'దమ్మపదము' నకు ఆంధ్రానువాదం. కుమారి, 43-134-5, న్యూ అజిత్‌ సింగ్‌ నగర్‌, విజయవాడ

2. డా వల్లభనేని నాగేశ్వరరావు నాగనార్య వరోవకారం (క్రమశిక్షణ, కోవం, శతకము, పుటలు. 16+21, రచయిత యౌవనం, ఆరోగ్య నియమాలు, లోకం హోమియోవైద్య నిపుణుడు, అల్లూరి సీతా పోకడ మొ॥ అంశాలను ్రబోధిస్తూ

రామరాజు వీధి, పవర్‌వౌస్‌ వద్ద ఒంగోలు, _ రాసిన శతకము. ప్రకాశం జిల్లా.

3. శ్రీ లక్ష్మణమూర్తి గోపికావల్లభ పుటలు. భావుకత, ఆర్తి, అలౌకిక భావన, ప్రొధిమ.
4. ప్రతులకు రచయిత: 5-11-674, విద్యారణ్య పురి, వరంగల్‌.

4 నాయని సుబ్బారావు సౌభద్రుని ప్రణయ (ప్రణయ గీతాలు, 1985లో తొలి యాత్ర, పుటలు 4+142, నాయని కృష్ణ ముద్రణ, ఇది పునర్ముద్రణ. కుమారి, 898/2, నాగొర్జున నగర్‌, హైదరాబాదు.

5 నక్కా అమ్మయ్య తిరుపతమ్మ శతకం, దళిత భావాలు, కులనిరసనం, ఆట పుటలు. 14+21, రచయిత; ఎ.పి. వెలదులు. ట్రాన్స్‌కో సంగారెడ్డి మెదక్‌జిల్లా.

6. డాః అక్కిరాజు నుందరరామకృన్న _ సామెతలు, ఉర్దూ ఆంగ్లపదాలు యథేచ్చగొ వశ్యముఖితో ముఖాముఖి, పుటలు.47+ ప్రయోగిస్తూ సామాజిక అస్తవ్యస్తళల మీద 166, రచయిత: 1-8-702/1/1 ఆంధ్రా అధిక్షేపాత్మక పద్యాలు. 707 శార్దూల బ్యాంకు సందు నల్లకుంట హైదరాబాదు- మత్తేభాలు. త్తేద్శే

7. హరి వేంకటలక్ష్మీ ప్రసాదుబాబు శ్రీలలితా నివేదన. శతకము పుటలు. 12+28, రచయిత' ఇం నెం. 3-7-155/ఎ11, పంపింగ్‌వెల్‌ రోడ్‌, ఖమ్మం -౩.

పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం వె4ర్‌

8. పణిదెపు పాండురంగ ప్రసాద్‌ శ్రీపార్వతీ పార్వతీ కళ్యాణ గాధ, పద్యాత్మక పౌరాణిక కల్యాణము, పుటలు.64, రచయిత, నాటకం. 6-3-1238 ఎన్‌.జి.వో కాలనీ వనస్థలిపురం, హైదరాబాదు-70.

9. హరివేంకట లక్ష్మీ ప్రసాదబాబు, సుందర హనుమత్‌ స్తుతి, తేటగీతులు. లహరి (ఆంజనేయ శతకము), పుటలు. 40, రచయిత; ఇంటినెం 3-7-155/ఎ11 పంపింగ్‌వెల్‌ రోడ్‌, ఖమ్మం,

10. విశ్వనాధ సత్యనారాయణ యతిగీతం, వివేకానందుని ౫16 $90282 01 116 పుటలు. 26 వివేకానందుని 187 5200/251% అనువాదం. 1964 జనవరి జయంతి నందర్భంగా ఎవరో భారతిలో ముద్రితం. ఆంగ్ల మూలంతో అభిమానులు, ప్రైవేటు సర్యులేషన్‌గా ప్రచురించారు వెలువ రించారు.

31 ఆసూరి మరింగంటి పురుషోత్తమా గోదావరి వర్దన, వసంత కల్యాణీ (15 చార్యులు, గోదావరి, వుటలు. పద్యాల ఖండిక- ద్విత్వాక్షర ప్రాసలతో) 30+67, రచయిత: జమ్మిగడ్డ సింహబలుని స్వగతం (20 పద్యాలు) సూర్యాపేట, నల్లగొండజిల్లా, ఆమె (12 పద్యాలు) కవికులపతి కాళిదాస

స్తుతి (11 పద్యాలు.)

12. రొంపిచర్ల శ్రీనివాసాచార్యులు, ముక్తా వివిధ నంస్కుత శ్లోకాలకు తెలుగు కలాపము, పుటలు. 8+64, రచయిత: అనువాదం, సాంఘికాంశాలు. కొవ్వూరు,ప॥గో॥జిల్లా,

13. ఆచార్య తిరుమల, తిరుమలోక్తి, లోకరీతి, ఆటవెలదులు. పుటలు. 27+12, రచయిత: 80], నందిని కాంప్లెక్స్‌, మోజంజాహీ మార్కెట్‌, హైదరాబాదు.

14 ఇలపావులూరి సుబ్బారావు, నవ్వులు పేరడీలు, హాస్య రచనలు. పువ్వులు, పుటలు. 60, రచయిత: వాసవీ నగర్‌, అద్దంకి, ప్రకాశం జిల్లా. 846 కె.వి. రమణాచారి

15. మల్లెమాల, కళ్యాణ వాణి, కళ్యాణ వీణ, మల్లెమాల గారి కూతురు మనవరాళ్ళ చిరునామాలేదు. పుటలు. 66. పెళ్ళి సందర్భంలో ప్రముఖ కవుల ఆశీః

పూర్వక పద్యాలు,

16. నోరి నరసింహ శాస్తి, నోరి కవితలు, 1928 నుండి 1967 వరకు రాసిన పుటలు. 150, నోరి నరసింహశాస్త్రి గేయాలు, పద్యాల నంకలనం, భక్తి చారిటబుల్‌ ట్రన్బు, శ్రీగిరి 1-26, సామాజికాంశాలు.

'స్నేహపురి, నాచారం, హైదరా బాదు.

పుటలు, 8+70, రచయిత, 68-10ఎ- నారాయణ శాస్త్రులకు స్మృత్యంజలి. వెల.

22, రాజేశ్వరీ నగర్‌ కాకినాడ. ఇో జ శ్వ కె, హైజాక్‌, కార్గిల్‌ రుజాస్వామ్యుం లాంటి

21 ఖండికలు. 18. ఆచార్య ఫణీంద్ర, ముద్దుగుమ్మ, పుటలు. ప్రణయం.

36, రచయిత: 102, శ్రీనివాస ఆర్కెడ్‌,

మారుతీ నగర్‌, హైదరాబాదు.

30, దుగ్గిరాల సోమేశ్వర రావు దుర్గానగర్‌ _ స్పుత్తి

కాలనీ, ఇం.నెం. 6-3-6668/10/45,

పంజగుట్ట, హైదరాబాదు.

20. దుగ్గిరాల రామారావు, అమృత కలశము, సంక్రాంతి, బొజ్జన్నకొండ శిల్పాలు, పుటలు. 86+100, రచయిత: ఇం.నెం.. భ్రమర విలాసం, వీరధర్మ, ప్రచండ 6-9-668/10/46, దుర్గానగర్‌ కాలనీ, గౌతమి, కార్గిల్‌ మథనం, అనాధుడు పంజగుట్ట, "హైదరాబాదు. మొదలైన 26 ఖండికలు,

21 పరవస్తు కమల శ్రీనివాస శతకం, పుటలు. వెంకటేశ్వరుని ఏడుకొండలు, 18+23, రచయిత్రి: 10-4-08/6, రామాయణంలో కాండలను ప్రతీకాత్మకంగా విజయపురి కాలనీ, లింగోజిగూడ, సరూర్‌ వరించడం. నగర్‌, హైదరాబాదు. .

22, గండ్లూరి దత్తాత్రేయ శర్మ, దత్తాత్రేయ భక్త గణపతి సచ్చిదానంద స్తుతి. ప్రియా, పుటలు. 18+36, రచయిత: 7-

160, కొత్తపేట, డోన్‌, కర్నూలు జిల్లా. పద్వకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం ౩47

28. దుగ్గిరాల కవులు, త్రివేణి, పుటలు. ప్రధమ ముద్రణ 1956 విశ్వాసము, 22+32, దుగ్గిరాల రామారావు, 6-3- నిశ్వాసము, ఆశ్వాసము శీర్షికలలో కవి 668/10/46, దుర్గానగల్‌ కాలనీ, స్థితి చిత్రణ పంజగుట్ట, హైదరాబాదు.

29. డా॥ అక్కిరాజు సుందర రామకృష్ణ, 300 పద్యాల్హో, అధిక్షేపం, ఆంగ్ల, ఉర్జూ, అమ్మతోడు, పుటలు.109, రచయిత: 1- పదాల యథేచ్చా ప్రయోగం. 8-72/1/1, ఆం(ధ్రాబ్యాంకు సందు, నల్లకుంట, హైదరాబాదు.

30. జోస్యం విద్యాసాగర్‌, అమ్మ, పుటలు. 86, _ వ్యావహారిక భాషలో రాయబడిన శతకం. రచయిత, 12-2-827/5, క్రాంతి నగర్‌, మెహదీపట్నం, హైదరాబాదు.

31. వప్పంగి రామారావు, శ్రీ జననీ శతకము, _ వేదాంత కందాలు. పుటలు, 6+52, వప్పంగి రామారావు పట్నాయక్‌, భూపతి వీధి, జయపూర్‌, ఒరిస్సా.

32. తాళ్ళడూరు మోహనా చార్యులు, శ్రీసంగమేశ్వర లోకవృత్తం. శతకం, పుటలు. 32+39, డి.వైకుంరనాధ్‌, 10-12-క.ఎస్‌.రోడ్‌, పాల్వంచ, ఖమ్మం.

33. కె.రాజేశ్వర రావు, శ్రీసాయీ శతకము, ప్రార్ధన లోకరీతుల ఖండన. పుటలు. 4+16, రచయిత: శ్రీ కంరపురం, హిందూ పురం, అనంతపురం జిల్లా.

34. మేళ్ళ చెరువు భానుప్రసాదరావు, శృంగార కాళిదాసు రచనకు తెనుగు సేత(31 తిలకం, పుటలు. 18+62, రచయిత: 4- శ్లోకాల వాఖ్యానం)

2-6, బండల బజార్‌, మున్సిపల్‌ హైస్ఫ్మూల్‌ వెనుక, నరసరావు పేట, గుంటూరు.

30. బొడ్డుపల్లి పురుషోత్తం, వైభవ విశ్వనాథ, 1996లో విశ్వనాధ సాపాత్యాన్ని పుటలు. 43, గిరిజాలక్ష్మి, వేద సంస్కృత _ విశ్వనాధమీద జరిగిన సభలో అతని కళాశాల మూలాపేట, నెల్లూరు. సాహిత్యాన్ని వ్యక్తిత్వాన్ని న్తుతిన్తూ

రాసింది. రచయిత ప్రధమ వర్ధంతి వేళ 2001 జనవరిలో బయటకు వచ్చింది. చికి కె.వి. రమణాచారి

౩1. నత్యనారాయణ, తాళ్ళూరి, కవితా వివిధాంశాలు. కర్పూరము, పుటలు. 12+80, ప్రొఫెసర్‌ పి.బి. కవికిశోర, జెనిటిక్స్‌ డిపార్ట్‌మెంట్‌ ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ హైదరాబాదు. 32. నరనింవోచార్య వేముగంటి, వనిడి వివిధాంశాలు. మువ్వలు, పుటలు. 12+62, రచయిత: రామమందిరం, పొదిపల్లివీధి, సిద్ధిపేట, మదక్‌జిల్లా. 89. రాజేశ్వరరావు మల్లవరపు, ముంతాజ్‌ షాజహాన్‌, ముంతాజ్‌మహల్‌ ప్రణయం. మహల్‌ పుటలు. 24+66, రచయిత; ఆర్‌.సి.యమ్‌ స్కూలు, ఎండ్లూరు, సంత నూతల పాడు (మండలం) (ప్రకాశంజిల్లా. 34. కేశవాచార్య పోతేదార్‌, మాతృరక్ష పుటలు.32, వెల.30/-, రచయిత:ఇంటి నెం. 6-2-2ఖమ్మం. 35 నర్సింహం అంతటి, పద్యమంజరి, పుటలు. వ్యక్తి స్తుతి, సామాజికాంశాలు. 8+104, రచయిత: 4, సంతోష్‌ డీలక్స్‌, అపార్ట్‌మెంట్స్‌, మెహదీపట్నం, హైదరాబాదు. 36 సుబ్బలక్ష్మి జంధ్యాల, నాగామృతం, నాగులకథ పుటలు +126, టాగూరు పబ్లిషింగ్‌ వౌస్‌, కాచిగూడ, హైదరాబాదు. 37. అచ్యుతరామ శాస్త్రి ఓగేటి, అర్నవాబ్మయోద్యమ _ వ్యాసమహర్షిని గురించి. నిర్మాత వ్యాసమహర్షి పుటలు. 72, జాతీయ సాహిత్య పరిషత్‌, భాగ్యనగర్‌ 38. అచ్యుతరామ శాస్త్రి ఓగేటి, శంకరాచార్య, శంకరాచార్యులను గురించి. పుటలు46. 39. ఆడెపు చంద్రమౌళి, శ్రీ శ్రీనివాస బొమ్మల _ భక్తి నివేదన శతకము, పుటలు. +48, రచయిత, రంగశాయి పేట, వరంగల్‌. పద్యకవిత్వం : వస్తువైవిధ్యం రత్రి

40. సుబ్బారావు ఇలపావులూరి, బుడుగు, హాస్య పద్య కవితలు పుటలు 38, రచయిత: వాసవీనగర్‌, అద్గంకి ప్రకాశంజిల్లా. ది
41. భాస్మరనాయుడు మన్నవ, స్వేద సూర్యోదయం,
42. రమణయ్య దొనిపర్తి, శ్రీ వెంకటేశ్వర శతకం,
43. న.చ,వేదాంతాచార్య, హితశతాంకుర. డీ శిష్టా లక్ష్మీ పతిశాస్త్రి పరశురామోదయం. పరశురాముని చరిత్ర. 850 కె.వి రమణొచాొలి

ఉపయుక్త గ్రంథాలు, వ్యాసాలు అచ్యుతరామం, ఆకెళ్ళ : జెండాపై కపిరాజు ఆంధ్రజ్యోతి దినపత్రిక, 5-1-2008. కృష్ణంరాజు, గొట్టిముక్కల : “కులశేఖరాళ్వారుల ముకుందమాల- డా॥ చక్రవర్తుల రామానుజాచార్యుల ఆంధ్రానువాదం - తులనాత్మక పరిశీలన భావవీణ, ఏప్రిలు, 2008.

నరసింహం, కె.వి.ఆర్‌ *- సాహిత్య దర్శనం, (1985) గంగాధర వబ్లికేషన్స్‌, రామమందిరం వీధి, విజయవాడ.

నిత్యానందరావు, వెలుదండ. : తెలుగుసాహిత్యంలో పేరడీ, స్వీయప్రచురణ, 1994, ప్లాట్‌ నెం. 84,విరాట్‌ నగర్‌, చంపాపేట, హైదరాబాదు-500079.

నిత్యానందరావు, వెలుదండ. . 'సంపత్మునూర సొంస్కృతిక దృక్పధం నిత్యవైవిధ్యం (2008), స్వీయప్రచురణ, ప్లాట్‌ నెం. 34, విరాట్‌ నగర్‌, చంపాపేట, హైదరాబాదు-500079.

(బ్రహ్మానందరావు, మాదిరాజు. : తేలుగులో చారిత్రక కావ్యాలు (2005), రాష్ట్రస్థాయి సదస్సు వ్యాసావళి. ప్రిన్సిపల్‌, శ్రీ విశ్వేశ్వర సంస్కృతాంధ్ర డిగ్రీ మరియు పి.జి.కళాశాల, స్టేషన్‌రోడ్‌, వరంగల్‌.

మల్లెమాల * “ఆరుద్ర స్పృతి' మూసీ, ఆరుద్ర అక్షర స్మృతి సంచిక, జూన్‌, 1998.

రామబ్రహ్మం, బేతవోలు : 'పద్యకవితలు - నవ్యభావనలు" వ్యాసపీరిక, 2008, బేతవోలు రామబ్రహ్మం, తెలుగుఖాధిపతి, హైదరాబాదు కేంద్రీయ విశ్వవిద్యాలయం, హైదరాబాదు - 46

రామబ్రహ్మం, బేతవోలు : వద్యారామం 2004, బేతవోలు రామ(టవ్మాం పొట్టిశ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం సాహిత్య పీరం బొమ్మూరు రాజమండ్రి-533 124,

రామారావు, ఎస్వీ (సం) ; రామనాధకృత కావ్యత్రయ సమీక్ష (2003), వేమూరి చంద్రావతీ రామనాధం చారిటబుల్‌ ట్రస్టు, ప్లాట్‌. 101, పద్యకవిత్వం. వస్తువైవిధ్యం 351

కిప్టప్రియ అపార్ట్‌మెంట్స్‌, 12-18-380/ఏ, ట్రీట్‌ నెం. 19, తార్దాకా, హైదరాబాదు - 500007.

వెంకటరెడ్డి, కసిరెడ్డి : “1998 లో తెలుగు కవిత - విహంగావలోకనం” జాతీయసాహితి, 1997 జాతీయ సాహిత్య పరిషత్‌, సిద్ధిపేట శాఖ, మెదక్‌జిల్లా

వెంకటేశ్వరరావు, దార్ల : మల్లవరపు జాన్‌ కవిత్వంలో మాధుర్యం, సాహిత్య కౌముది, మార్చి 2007.

శ్రీరామరాజు, నడుపల్లి ; 'పద్య కవిత్వం - సమకాలీన చైతన్యం' ప్రవాహవాణి మే, 1999.

సుబ్రహ్మణ్యం, జి.వి. 2 సుధాకర రావు ఎండ్లూరి (సం)

(ప్రధాన సం) వాజ్మయి - త్రైమాసిక పత్రిక (సెప్టెంబర్‌, 2004), ప్రపంచీకరణం, చారిత్రక వ్యాసాల ప్రత్యేక సంచిక, పాొ.శ్రీ తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం, పబ్లిక్‌గార్జెన్స్‌, నాంపల్లి, హైదరాబాదు.

సిమ్మన్న, వెలమల ; తెలుగు సాహిత్య విమర్శ, సిద్ధాంతాలు, (2005) స్వీయప్రచురణ, 4-39-12/3, మున్సిఫ్‌, వీధి, పెదవాళ్తేరు, విశాఖపట్టణం-17.

రామారావు, చేకూరి & అంతర్వీక్షణ సార్వభౌామం(2003),

రామబ్రహ్మాం బేతవోలు(సం॥): అనుమాండ్ల భూమయ్య కవితావీక్షణం, శ్రీమనస్వినీ ప్రచురణలు, 5-11-581, విద్యారణ్యపురి, హనుమకొండ, వరంగల్‌ - 506009.

ఇంకా సంస్కృత రామాయణం, ఆంధ్రమహాభారతం, మనుచరిత్ర, ముకుందమాల, తిరుప్పావై మరికొన్ని. ఇవేగాక వైవిధ్యప్రదర్శినిలో పొందుపరచబడిన పద్యకావ్యాలు. న్ను | ాయూల నై యిం12టము.. ఖః 352 గ శ ష్‌ కె.వి. రమణాచారి త ఫైట్ల్‌వూ ్ట్‌

ననన ననన ననన దా॥ కె.వి. రమణాచారి ఐ.ఏ.ఎస్‌. త్నో న్‌ పద్యకవిత్వం : వస్తు వైవిధ్యం అవారీ రీ (1991-2000) వెయ్యేళ్లు తెలుగు సాహిత్య సామ్రాజ్యాన్ని ఏకచ్చత్రాధిపత్యంగా ఏలింది పద్యకవిత్వం. ప్రపంచ సాహిత్యాల్లో దేనికీ తీసిపోని అనర్హరత్నాలను .! అందించింది. ఆధునిక కాలంలో పద్యం స్థానాన్ని వచనం ఆక్రమించినప్పటికీ, - కవిత్వ ప్రక్రియల్లో నూతన ధోరణులు ్రవేశించినప్పటికీ పద్య రచనలు సాగుతూనే ఉన్నాయి. అయితే అవి ఎంత విస్తారంగా ఉన్నాయో సాధారణ పాఠకుడు ఊహించడం కష్టం. ఒక దశాబ్ద కాలంలో అనేక వందల పద్యరచనలు వెలువడ్డాయని తెలిసినప్పుడు పాఠకులు విస్మితులవటం సహజం, ఈ వందలాది పద్యకావ్యాలను పరిశీలించి, వాటి ఇతివృత్తాలను " పరిశోధించి, వాటి వైవిధ్యాన్ని విపులంగా విశ్లేషించిన సిద్ధాంత గ్రంథం ఇది. పద్య కవిత్వాఖిమానులకే కాదు తెలుగు సాహిత్యాఖిమానులందరికీ పఠనీయ (గ్రంథం. సిద్ధాంత (గ్రంథమైనా సరసమై కవిత్వంలాగా చదివించే గ్రంథం. | + సళ. ష్‌ /] 1 "