Telugu padhuka sahasram - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

కూన; య! (పా మయము గ నయా వాసా మా న్‌ా, రహా . శై (గ... శ వటుకో సటొసమీ ౧5 శ) ని. | సుంట 1 ఇన్ని జ్ఞ - ' సంపువమై పైనా “౪01౬0౮141౬ - 2

పనస ఎర న న్‌ శ | ం నో న్‌ 2754 2బ/ 007౯47౯ బ (107. ఫ్‌ . (1 గా న్‌ 1 న్స న్‌ స ప్‌ (| గ్‌ (| త! న 6 లే ఏ0 9%/ 6. గ. 2౧౦ ఏ స్తే [10461౫6 9012౬60708 న శ్రీ ( "| (| శి ల ఫ్‌ లీ న 584. 506. ౬15. న్తే లీ న్‌; [70౯౧4840 న ను న్‌ క్తి (1 క నః స కకక కకక కకక కకక కాలాలాలాలాలల ల సహయ నస పప పపపపపపసపపససససససససష 1 ల ॥ ఆఅ, ఈ ఆబోర్భ ఆ ఆ స్ట వ 4 ఆబ 6007224722 (707 "రిటైర్డ్‌ ప్రాఫెనర్‌, తెలుగు డిసార్ట్‌మెంట క క్రాకనీయ విశ్వవిద్యాలయం) వరంగే 51 5. యిక ౦4ట0్రులెకు 240 ంం. 4౦౪00475 50౧౧౯|౬౯ ౧౦౪౮౧౫? . ] ౧౦49 0. 22, ౮౮8౬౬౬ గ|౬ఓ5 1/0౬౧4840.

శ్రీవేదాంత దేశిక ప్రణీత శ్రీ రంగనాథ అల్నీ ఆట, ఆట పొదుకొ సహస్రమ్‌ శ్రీ కె.వి. రాఘవాచార్య విరచిత రమణీయాంధ్ర టీకా తాత్పర్య వ్యాఖ్యా సహితము రెండవ సంపుటము (టైర్జ్‌ ప్రొఫెసర్‌, తెలుగు డిపార్ట్‌మెంట్‌ కాకతీయ నిశ్వవిద్యాలయం, వరంగల్‌, టదచురణ శ్రీ మాలోల గ్రంథమాల శ్రీ అహోబిలమఠం, హైదరాబాదు.

_ 5/౧ 6642౧12 0951825 శ్రీ వేదాంత దేశిక ప్రణీత 5/1 గడజగరజ౧21౧2 శ్రీరంగనాథ గ్‌2రలసిడ లన్గి[29721 అడ. ఆట ళ్‌ పాదుకాసహస్రమ్‌ 610004 ౧౦౧౫౧6౧12౧ శ్రీ కె.వి. రాఘవాచార్య విరచిత 5/౧ గ.౪ నిసఇంగితగన రమణీయాంధ్ర టీకా తాత్పర్య వ్యాఖ్యా సహితము (౫1౧ 7694 11 61004 ఇగిం (తెలుగు మరియు వాగరలిషిలో మూలము) 06౪2౧౭౮ 650706) రెండవ నంవృటము ౪01. 2 ప్రథమ ముద్రణ 1998 15 5౯6110౧ 1998 ప్రతులు 1000 ం 1000 0౦౧68 ల్‌ో ల ర ప్రచురణకర్తలు ] . | ని౮0॥15066 0 5/1 ౧12012 ఉ20102గ4|ఇ శ్రీ మాలోల (గ్రంథమాల ౮౮ చగ షగంర12 (01 శ్రీ అహోబిల మఠం, హైదరాబాదు 0/06/2గ20 ఠి వ ప మ్యములు లేలే సంస్థ శ అె ౯౮౦19౧6౧ ప్రచురణకర్తలని య క ం , లా 41 వెల : రు.100/. ర్‌ సో గ్‌ 106 : గం100/ ష్‌ ఖమ కాం ఆ యయా య ర05/959 2/2/20/6 త ప్రాప్తిస్థానము = ల 5గ| ౫4౬0౬|4 చాటు. న శ్రీ మాలోల గ్రంథమాల యం 5గ 4౧౦౦2 11411 శ 006/9201! రింంగాందగ 000% శ్రీ అహోబిల మఠం, లే ౮972026 - 500 043 దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్‌ కాలనీ ర్వ 61 : 7612043 హైదరాబాదు - 500 013. / 7614110 (/ లేజర్‌ కంపోజింగ్‌ [250 ౮9గ౧౦51౧0 6/ ల ౮౧౩౧/ & 007౧౦2౧ 0౮౧౩౫6౩ 5|॥6 బారీ అండ్‌ కంపెనీ బార్జెన్‌ ద్టీట్‌ 58060069/2026. త నీఠీంద్రాబాదు. ముద 5౧౧19౦ ఇ (| 52/254/21%! 0/56| న్‌గగ/8గ నరస్వులీ ఆఫ్‌సెట్‌ ద్రీంటీర్స్‌ 21204౧12, ౧/66/0140 _ 500 044 నల్వకుంట, హైదతాబాడ్‌ - 500 044. గిగి0౧6 : 7612180 + స్ట ఫాన్‌ : 7612180 (/

ముందువమూట శ్రీ అహోబిలమళం 44వ పట్టమున వేంచేసియుండిన శ్రీ శ్రీవణ్‌ శఠకోప శ్రీవేదాంతదేశిక యతీన్హ మహాదేశికులవారి మంగళాశాననముచే “శ్రీమాలోల గ్రంథమాలి. స్థాపించబడినది. దాని పక్షాన ఇవ్పటికి 5 గ్రంథములు ప్రచురించబడినవి. వీటిలో శ్రీనిగమాంత మహాదేశికులవాఠి వ్యాఖ్యానసహిత గ్రంథములు 3 - శ్రీ కామాసికాష్టకము, శ్రీ గరుడ దండకము, శ్రీ పాదుకా సహస్రము మొదటి సంపుటము. ఇప్పుడు దేశికులవారి నాలుగవ ప్రచురణ అయిన శ్రీ పాదుకా సహన్రమ్‌' రెండవ నంపుటము శ్రీ వైష్ణవ సంప్రదాయ నిరతులకు అందజేయగల్గుతున్నందులకు సంతోషిస్తున్నాము. శ్రీ దేశికులవారి గ్రంథ నముదాయములో పరిమాణమునందును, గుణమునందును తలమానికమైన శ్రీ పాదుకానహస్రం గత 700 సంవత్సరాలుగా తెలుగు వ్యాఖ్యానమునకు నోచుకోలేదు. విద్వన్మణులైన శ్రీమాన్‌ కె.వి, రాఘవాచార్యులవారు విశేష థమవహించి, తెలుగు వ్యాఖ్యానమును రచించే సత్కతికి పూనుకొని, దానిని ప్రచురించే భాగ్యము మాకు కల్చించినందులకు శ్రీవైష్ణవ జగత్తు వారికి బుణపడి ఉంటుంది. శ్రీ పాదుకా సహస్రమ్‌ మొదటి సంపుటమును శ్రీ అహోబిల మఠం 45వ పీఠాధిపతులైన శ్రీ శ్రీవణ్‌ శఠకోప శ్రీనారాయణ యతీన్ల మహాదేశికులవారి కరకమలములచే 18.2.1996 నాడు శ్రీ అహోబిలమఠళం హైదరాబాదులో అవిష్కరింపబడినది. ప్రస్తుతం 240 శ్లోకములు, 8 పద్ధతులు కల శ్రీ పాదుకా సహన్రమ్‌ రెండవ సంవుటమునకు కూడా మంగళాశాసనమును అనుగ్రహించి, తమ కరకమలములతో ఆవిష్కరించి మమ్ము కృతార్ధులను చేసినందుకు శ్రీవారికి పాదాభివందనములు సమర్చించుకొంటున్నాము. శ్రీ కె.వి. రాఘవాచార్యులవారి రమణీయాంద్ర టీకా, తాత్పర్య వ్యాఖ్యానహితముగా శ్రీ మాలోలుని అనుగ్రహముచే వినమ్ర ప్రణామములతో పాఠకలోకానికి అందజేస్తున్నాము. ఈ విధముగా ఈ రెండు సంవుటములలో 380 శ్లోకములుగల 13.పద్ధతులు ముద్రితములు. సభలలో శాస్త్రప్రమాణములకై శ్రీ దేశికులవారి సూక్తులను ఉదాహరించక ఉపన్యానమే చేయని, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ప్రసిద్ధ పండితేంద్రులు, శాబ్దిక కేసరి బిరుదాంచితులు, శ్రీమదుభయ వేధాంత ్రవక్తులు శ్రీమాన్‌ న.చ. రఘునాథాచార్యస్వామి వారు మాస్రార్థనను మన్నించి, గ్రంథమును సాంతము అద్భుతముగా వరిశీలించి, కవి ప్రతిభా పాటవమును, కావ్య రచనా సందర్భాది విశేష ప్రామాణికతతో రచించిన పీఠిక - పాదుకానవాన వ్రభావము - మొదటి సంపుటముల్తోనే ముద్రింపదగినదైనను, ఆలన్యముగా అందినందున ఈ రెండవ సంపుటములో ముద్రించుచున్నాము. శ్రీమాన్‌ రఘునాథాచార్యస్వామివారికి సప్రశ్రయ ప్రణామ పూర్వకముగా కృతజ్ఞతల నర్చించుకొంటున్నాము. పాదుకానహన్రమ్‌ మొదటి సంపుటమును, ఈ రెర్తిడన నంవుట్లమును ముద్రించుటలో విశేష భక్తిశ్రద్ధలు చూపిన శ్రీమాన్‌ కె, రంగనాథన్‌ గారికి మాకృతజ్ఞతలు. అళగియశింగరగు శ్రీలక్ష్మి నృసింహస్వామి, ఆస్వామి ప్రధాన అర్బకులై “అళగియశింగరు"గా ప్రస్తుతింపబడే ఆచార్యులు వారిని నిరంతరం అనుగ్రహింతురుగాక అని ్రోర్థిరదుచున్నాము. ఈ సంపుటము ప్రచురణకు ఉదార విరాళములు ఇచ్చిన దౌతలు..సర్వ శ్రీ . శ్రీ యన్‌. రాధాకృష్ణారెడ్డి, శ్రీ కె.వి.వి.యస్‌.యస్‌, కృష్ణమూర్తి, శ్రీ సి.కె. రొవ్స, శ్రీ యస్‌. రామచంద్రరావు, శ్రీ కె. వరదరాజన్‌, శ్రీ యస్‌. అరవిందరెడ్డి, ఐ.టి.సి. భద్రాచలం పేపరు బోర్ట్‌ లిమిటెడ్‌-గారలకు మా కృతజ్ఞతలు | ఈ పుస్తకమును అక్తరకూర్చు గావించిన చారీ అండ్‌ కంపెనీ యజమానులకు, అందముగా ముద్రించి ఇచ్చిన సరస్వతీ ఆఫ్‌సెట్‌ ప్రింటర్స్‌ సిస్టమ్స్‌ ప్రైలి., వారికి, ముఖచిత్రమును గీసి ఇచ్చిన కళాకారుడు శ్రీ జి. శివరామ్‌కు, ఈ గ్రంథముద్రణమునకు అన్ని విధముల నహకరించిన శ్రీ అహోబిల మఠంటప్రసిడెంట్‌ శ్రీమాన్‌ వియస్‌, రాఘవాచార్యులకు, మేనేజరు పి, శ్రీనివాసాచార్యులకు మా అభినందనలు ఈ ఉద్ధంథము. ఇంకా మూడు సంపుటములుగా వెలువడవలసి యున్నది. మూడవ సంపుటము ముద్రణకు సిద్ధముగా ఉన్నది. దానికి కనీసము ఒక లక్ష రూపాయలు కావలసియుండును. భక్తులు ఈ ముద్రణకు ఉదారసహాయము నందచేసిన కృతజ్ఞులము కొగలము, శ్రీ అహోబిల మఠం, శ్రీ మాలోల గ్రంథమాల 2-2-20/బి, దుర్గాబాయ్‌ దేశముఖ్‌ కాలనీ, సంచాలకుడు : వి.పి. రాఘవాచార్యులు హైదరాబాదు - 500 013, (11)

ఈ రెండవ నంవ్లటములో పుట పాదుకా సహస్ర ప్రభావము - శ్రీమాన్‌ నల్లాన్‌ చక్రవర్తి రఘునాథాచార్య 1-21

1. అధికార పరిగ్రహ పద్ధతి (6) 22 - 44
2. అభిషేక పద్ధతి (7) ఉర్‌
3. నిర్యాతనా పద్ధతి (8) 77
4. వైతాళిక వద్ధతి (9) 106 _5. శృంగార పద్ధతి (10) 117
5. సంచార పద్ధతి (11) 127
6. పుష్ప పద్ధతి (12) 191
7. పరాగ పద్ధతి (13) 217 అనుబంధము 240 శ్లోకాలు నాగరలిపి 245 240 శ్లోకాలు తెలుగులిపి 272 200% నిఈ6౫ 0౫ 0౧ (140.) ౯/౧౧ గ2౧రజ0గ2! (21 16 ఆగర)

శా ; జ? క ఛే జి రాత్రు శా కష ఇరా సభాం ఇటలా ఇాసనాంాగా సా

ఇళ కాలా తయ కాగా ఇనాం ఇలను ఫాలం తక్రాతగాం. 1 స్తూ ఉహల కవన న ప నం ర య్‌ నమ ప న! శబాాధా్తాి. పాదా శాక ఇస శ్ర ఇాథిసం ఇరా ॥

సా ళం వాకు ఇళ్లర్తా సాగర ఆకారం గంగాం శాం ఉర | కాల్ల

ధాత్రా ఇషం తాసాం ఛాళం తాలం ఇఇ ఇన | ఆ అతా ఇలాగ సు గా అలగా ॥

భగ ఇనాళరాత్నా తాగారా సాగ (తా) ఇరా. .. వాాార్నా స్యా కస్లార్నా 05.02.3998 క్లారా ఖాన్‌ అధాంగ ॥ (౧

సర్వతం(త్రస్వతండత్రులు, కవితార్కిక కేసరి, వేదాంతాచార్యులు ఇత్యాది అన్వర్థ బిరుదభూషిత్ములైన శ్రీ, వేకంబవాథాచార్యులవారిని[ వేదాంతదేశకులను) ఎరుంగని వారు సంస్కృత వాజ శ్రయవేత్తలలో ఉండరు అని చెప్పుట అతోయోక్తికాజాలదు. భగవద్రామానుజుల పిదప "అవతరించిన శ్రీ చెప్పన సిద్దాంత ప్రవర్తక్నుతె న ఆచార్యులలో జ్ఞానానువ్థానములను బట్టి, వై రాగ్య సంపత్తిని బట్టి తిరిగి రామానుజులవంటి (ప్రాధాన్యము నాక్రమించినవారు వీరొక్కరే యనుట అతివాస్తవము. శతాధిక (గ్రంథకర్తలుగా (ప్రసిద్దిగాంచిన పీరి రచనలు శా(స్తవాజ్బ్యయమందును, (ద్రవిడ సంప్రదాయ వాబ్బయమందును, సంస్కృత సాహిత్య వాబ్బ్యయమందును విస్తరించియున ఎవి. శాస్త వాజ్బయములో కొన్ని శ్రీభాష్య గీతా భాష్యాదులపై వ్యాఖ్యాన రూపములు కాగా, మరికొన్ని స్వతంత్రముగా సిద్దాంత ప్రతిపాదకముులై నవి. ఇంక కొన్ని పరసిద్ధాంత ఖండన రూపమ్ములైన వాద(గ్రంథములు. ఇక సంప్రదాయ విభాగమున ఆళ్వారుల ప్రబంధములవలె కొన్ని ఛందోబద్ధమ్ములై న ప్రబంధములు కాగా మరికొని ఎ మణి ప్రవాళ భాషలో వాక్యరూపమున కొనసాగిన సంప్రదాయ రవహన్య ప్రతిపాదికములై న 'ప్రబంధములు. సంస్కృత సాహిత్య వాద్మయమున ఆలంకారిక శిఖామణియగు అప్పయ్యదక్షితులచేత వ్యాఖ్యానింపబడిన యాదవాభ్యుదయ మహాకావ్యము, వోంససందేశము ఆఅనుఖండకావ్యము, సుభాషితనీవి అనబడు ముక్తక శోక (గ్రంథము. కృష్ణమిశ్రుని ప్రబోధ చంద్రోదయ నాటకమునకు ప్రతిభటముగా రచింపజడినట్టి పది అంకముల సంకల ఎ సూర్యోదయ మహానాటకము వీరి కవితాప్రసక్తిని చాటించు ఉత్తమరచనలు. సంస్కృత స్తాతవాజబ్మయమున గూడ దయాశతకము, (ప్రాకృత భాషలో అచ్యుతశతకము, యతిరాజసప్తతి, అభీతిస్తవమ్సు, రఘువీరగద్యము మొదలై నవి అసంఖ్యాకములు కలవు. ఈ స్తోత్రవాజ శ్రాయమునందే (ప్రాథాన్యమును వహించినది పాదుకాసహ్యస్రము. వర్ణనా నై చిత్రిగల సాహిత్య వాజ్మయమునందువలె తర్కజటిల శాస్తవ్రాజ్బ్యయమునందు గూడ్ర ఛందోబద్దమై న రచనను నిరర్గళముగా కొనసాగించుట వీరి (ప్రత్యేకత. (స్రగ్రరావృత్తములో కొనసాగిన తత్త్వముక్తాకలాపమ్సృ, అధికరణసారావళియు ఒక్కొకటి ఐదువందలకు తక్కువగాని శ్లోకములు గలిగియుండుటయే ఇందుకు నిదర్శనమృు. న్యాయపరిపద్ధి, సేశ్వర మీమాంస అను మహా(గ్రంథములు న్యాయ మీమాంసాశాస్తములలో వీరికి గల అభిండ పాండిత్యమునకు నిదర్శనములు. వేద భాష్యకర్తయగు విద్యారణ్యుల వారికి సమకాలిక్షులై న వీరి ప్రతిభావిశష్ప్వు ఆవిద్యారణ్యులవారి చేతనే సంభావితమగుటను బట్టి వీరి (ప్రతిభావ భవము అనితర సాధారణమై నది అని గ్రహింపవచు ఎను. తమ పరిపూర్ణ జీవితమున ప్రతిక్షణమును గూడ శిష్యజనోద్ధరణమునకును సిద్దాంతప్రచారమునకును ఉపయోగియ్వి అధ్యాత్మ విద్యాప్రవచనములతోను, స(ద్గంథరచనములతోను, భగవదా ఫగవతారాధన రూప నిత్యానుష్టాన నిష్టజోన్సు గడిపినవీరి ఆచార్యత్వము సర్వలక్షణోపేతమ్రై కృతార్ధమై నది. 1

ఈ మహాచార్యుల అవతారకాఅవిశేషము సమకాలీన మవాచార్యులతో కొనసాగిన జీవితోదంతవిశేషము సు ప్రసిద్ధమై నందున దానినిచట వివరింపనవసరములేదు. కాని వారి సద్గుణ వైభవము నెరిగించు ఒక శ్ఞూకమును మాత్రము ఇచట వివరింతుము.

న్లో! సన్మాననా యస్యహి కాలకూటః - నభా భుజంగీ కుణపం తరుణ్యూ

స్యా(దౌరవం రాజగ్భహమ్‌ సజీయాత్‌ - చిరంగురుర్వేంకట నాథనామా |!

ఈ శ్లోకము వారి జ్ఞానవై రాగ్యములకు, అన్ఫశంస్యమునకును అద్దము పట్టును. వారి దృష్టిలో సన్మానము

కాలకూట విషమువంటబిది. వాదనసభ నల్ల(త్రాచువంటిది. (స్రీలు శవమువంటివారు. రాజనభ శౌరవనరకము వంటిది. అట్టి వేకంటనాథాచార్యులకు చిరకాలము మంగళమగుగాక ! అని ఈ శ్ఞాకమునకద్ధ్రము. దీని భావమేమనగా |!

1. (సన్మాననాయస్యహికాలకూట) కాలకూటవిషము అతిభయంకరమై నది. స్పర్శమా(త్రము చేతనే ఇతర పదార్ధములకు స్వరూపనాశనమును కలిగించునట్టిది. ఈ ఆచార్యులవారికి ఎవ్వరె న సన్మానమును చేయుదమన్నచో అట్టి సన్మానమును వీరు కాలకూట విషమువలె ఆత స] వినాశక హేతువని భావించి తిరస్కరించెడీ వారట. కీర్తికాంక్షతో సన్మానములన పేక్షించుట (బ్రాహ్మాణోత్తమునికి తగదని ఈ ్రీంది మనుస్మృతి శ్లోకము చెప్పుచున్నది.

శ్లో! సన్మాననాత్‌ ద్విజో నిత్యం ఉద్విజేత విషాదివ |

(బ్రాహ్మణుడు సన్మానమన్నచో విషమువంటిదని భావించి భయముతో త్యజించవలెనన్నమాట. సన్మాననాదులు

అహంకారవృద్ధికి కారణములుగావున ఆ విధముగా ఇతరులనవమానించుటకు హీతువులగుబచే, అత్మ స్వరూప వినాశహేతువులు గనుక త్యాజ్యములని వారి యభి(ప్రాయము. 2. (సభాభుజంగీ) నలుగురు పండితులు కూడియుండు సభయన్నచో దానిని వీరు నల్లత్రాచును చూచి భయపడినట్టు భావించి దూరముగా పొవువారట. ఇచట సభయనగా - పరస్పర జిగీషతో వాద (ప్రతివాదములను చేయు పండితకూటము అని యర్థము. అట్టి సభల జోలికే వీరు పోవువారుకారు. వాదింప లేకనా? పాండిత్యములేకనా? నభలను చూచి పీరెందులకు భయపడుట? అని కొందరికి అనుమానము కలుగవచ్చును. సర్వతంత్ర స్వతంధత్రులెన వీరికి వాదమునందు పరాజయము కలుగునేమోనన్న భయము అణుమాత్రమును లేదు. కాని - వాదమందు ఇతర పండితులను ఓడించినపుడు బ్రా్మాణులై న ఆ శాస్త్రవేత్తలు పరాజిత్సులై అవమానముపాలగుట తథ్యము. అట్టు సభలో ఒకపండితునికి అవమానము కలిగించుట ప్రబల పాపహేతువని శాస్త్రము చెప్పుచున్నది.

శ్లో! _ విప్రంహృంకృత్యతుంకృత్య వాదే నిర్దిత్య దూరతః

శ్మశానే జాయతే వృక్ష కంకగృధ్రాది సేవిత 2

ఈ శ్ఞోకమునుబట్టి వాదమునందు ఒక. పండితుని ఓడించి ఆవమానించుట ఘోరపాపమనియు, అట్టు చేసినవాడు శ్మశానములో (గ్రద్దలకు రాబందులకు ఆశ్రయమగు వృక్షమై పుట్టుననియు చెప్పబడియున్నది. ఈ దృష్టితోనే ఈ ఆచార్యులవారు. వాదసభలను చూచి. భయపడుచుండెడివారు, అని భావింపవలెను. జిగీిషతో గాక జిజ్ఞాసతో వచి ఎ ఎంతమంది ఎన్ని ప్రశ్నలను అడిగినను వారికి శాస్తమర్మములను చెప్పుచుండెడివారు. శ్రీరాముని గురించి రమాయణమున *ఉ త్తరోత్తరయుక్తై చ వక్తావాచస ఏతిర్యధా” అని వాల్మీకి చెప్పినట్టు ఏదై నొక శాస్తవిషయమున పూర్వపక్ష సిద్దాంత రూసమున (ప్రతిభతో యుక్తి ప్రయుక్తులను పెపైన కల్పించి చెప్పుటలో బృవస్పతివంటి 'ప్రజ్ఞావిశేషమువీరిది. కనుక వాదమునందు పరాజయ ్రశ్నయే లేదు. బాల్యమందు వీరు హయగ్రీపస్తోత్రమున “విశేషనిత్‌ పారిషదేషు” అను ళ్లాకము. చెప్పుకున్నట్టు కేసరికి శోరమై స్వచ్చంద వాదావవబద్దశూర్చులై విజృంభించిననూ వయఃపరిపాక దశలో వీరు అబ్బి సభా ప్రవేశములను సుదూరముగా వర్చించినట్టు "సభాభుజంగీ అను ఈ వాక్యమును బట్టి తెలియుచున్నది. 3.(కుణపం తరుణ్యః) యౌవనము కలిగి సౌందర్యవతులై న స్త్రీలను చూచినపుడు అస్ప్పృశ్యమై న శవమును చూచినట్లు అసవ్యుభావముతో వీరు ఏవగించుకొనెడివారు అనుటను బట్టి వీరి వై రాగ్యమెంతదృఢమై నటో (గ్రహింపదగును. 4.(స్యాత్‌రౌరవమ్‌ రాజగ్భహం) కటిక దారిద్ర్యము ననుభవించుచున్నను సరే ధనసంపాదన్నకె రాజగ్భవా ప్రాంగణమున అడుగుపెట్టుట వీరికి ఇష్టముకాలేదు. అది శౌరవనరక ప్రనేశమువంటిది అని ఎంచిరి. అంతేకాని ఒక ధనమదాంధుని ముఖమును చూచుటకుగాని, వాని వద్దచేయి జూచుటకుగాని వీరు ఎప్పుడును ఇచ్చగించలేదు. తమ ఈ అయాచితవ్రతమును వ్యానతిలకములోని - శ్లో! దాస్యం లాస్యవతానుమత్య మనసా రంగేశ్వర! త్వతృదే నిత్యం కింకరవాణ్యహం, నతుపునఃకుర్యాంక దర్యాశ్రయామ్‌! మీలచ్చక్షుషివేల్లిత భ్రుణి మువణ దత్తావమానాక్షరే భీమేకస్యచి దాధ్యకస్యవదనే భిక్షా నిలక్షాందృశమ్‌! అను ళ్లొకమునందును, ఈ పాదుకాసూ ్రములోనే శరణ మధిగతస్త్వాం”అను 965వ ళ్లోకమునందును విస్నష్టమ్సుగా (ప్రకటించుకొనియున్నారు. కనుకనే వీరు విద్యారణ్యులవారిచే నన్మానార్ధమై రాజసభకు ఆహ్వానింపబడినప్పుడు దారిద్యముచే కడుపు కాలుచున్ననూ క్షుద్ర బమబుమానమున కంగీకరింపక తిరస్కరించిరి. గృవసులె యుండికూడ పరమ వైరాగ్య సంపన్నులె న వీరు ధనవిషయమున ఎంతోదూరముగ నుండవలసిన _పీఠాధిపత్సులై న సన్యాసాశ్రమ నిషులను గురించి, అపారమగు వారి ధనాశను గురించియు సంకల్ప సూర్యోదయ నాటకమునందు :- ౩

శ్లో! _భిక్షేతి శివ్యజన రక్షణ దక్షిశేతి న. హమ ర్‌ యై శాటీతి శాశ్వత మఠోపధి కల్పనేతి | (గ్రంథోప సం[గహణ మూల్యమితి బువాణాః సన్యాసినోపి దధతే మహతీంధనాయామ్‌! అని నర్మగర్భముగా పరిహసించిరి. ఇట్టి ఆచార్యకులతిలకము అనదగిన వేదాంత దేశికులవారు రచించినదేఈ వాదుకా సహస్ర స్తోత్రము. ప్రస్తుతము ఇచట మనకు వీరి రచనలలో అత్యుత్తమమై న ఈ పాదుకా సహస్ర స్తోత్రవె భవమే ఆస్వాదనీయమై నది. వీరు చతుర్విధ కవితాధురీణులు అనుటకు ఈ ప్రబంధమొక ఉదాహరణము. వీరిచే ఉపాసితుడై నిత్యదై వముగా నుండిన విద్యాధిదేవతయగు హయ గ్రీవమూద్దిశాస్తీయ (ప్రసంగములయందుగాని, ప్రతిజ్ఞాపూర్వక కావ్యరచనా ప్రసంగములయందుగాని వీరికి అఖండ విజయమును ప్రసాదించెనని పెద్దలు ప్రశంసింతురు. ఇన్నిగంటలలో ఒకే విషయముపె భావపొనరుక్త్యము లేకుండ నిర్దుష్టమైన పద్ధతిలో అద్భుతమైన (గ్రంథమును వెయ్యిళైోకములతో రచింపవలెను అను కఠోర నియమ వ్యవస్థను పొటించి పాదుకాసవా(న్రమును రచించి అనాయాసముగా ప్రతిజ్ఞా మహ్మార్ధవమును దాటి కృతార్జులగుటయు, ఇదే పద్ధతిలో కొన్ని వందల. శ్ఞాకములు గల సంకల్ప సూర్యోదయమను మహానాటకమును పరిమిత నమయములోనే రచించి వ్రదర్శించుటయు అనితర సాధారణమైన వీరి మేధావిలాసమునకు తార్కాణము. సంస్కృత స్తోత్రవాజ్బయమున శతకరూపమ్ములె న స్తోత్రములు, పంచతీరూపమై నస్తోత్రములు అవిర్భవించినవిగాని సహ(్రసంఖ్యారూపమున వెలువడిన స్తోత్రములలో ఇదే పాదుకాసహ(స్రము బవ్వశః మొదటిది కావచు ఏను. లక్ష్మీ సవాస్ర ము, ఉమాసహ(స్రము, దయాసహస్రము మొదలైన స్తోతములు' ఆ ఒరవడిలో పీదప ఆవిర వించినవే. ఈ సవాస సంఖ్యాస్తుతి (ద్రవిడ వాజ్యయమునందు శఠకోపులు అనబడు నమ్మాళ్వారుల తిరువాయ్‌మొళి అను 'ప్రబంధమునందును పరకాలురు అనబడు తిరుమంర్షగి ఆళ్వారులు ప్రసాదించిన పెరియ తిరుమొళి ప్రదింధమునందును కానవచ్చును. ఐతే ఈ (ద్రవిడ సంస్కృత సహస్ర స్తోత్రములు అన్నియు యథావకాశముగా సమయనియమము లేకుండ పూరింపబడినవి కాగా ఈ పాదుకాసహ(స్రము నిక్షీత సమయములోనే ఆశుధారగా అదు భతముగా పూరింపబడుట దీని వై శిష్టము. ఈ స్తోత్రావతరణమునకు గల సందర్భము $= వీరు తమ జన్మ్మప్రాంతమై న కాంచీమండలమును వదలి శ్రీరంగమునందలి పరమ భాగవతోత్తములచే ఆహ్వానింపబడి ఆ దివ్యక్షేతముననే నిత్యనివాసము నేర్చరచుకొని వేంచేసియున్న సమయమున వీరి కవితా వ భవమును వీరు రచించిన ఇతర సోత్రములను ఆస్వాదించిన పండీతోత్తములు సగౌరవముగా శ్రీరంగనాథుని దివ్య పాదుకలను గూర్చి స్తోత్రమును రచింపుమని ,ప్రార్ధింపగా వీరు డీనీని రచించినట్లు తెలియవచ్చుచున్నది. అపుడు ఆ న్షేతమునగల టీ

మరికొందరు పండితకవులు కూడ వీరివలె స్తోతరచనకు ఉద్యమించియుందురు. శ్రీ,దేశికుల వారితో ఈవిషయమున పోటీపడు విధముగా ఆకవులలోఉత్కంఠ ఏర్పడీయుండును. అందు ఇతరకవులు తమ స్తోతరచనకు రంగనాథుని పాదకమలములను విషయముగా స్వీకరింపగా ఈ వేదాంత దేశికులవారు శఠకోపరూపమై న రంగనాథపాదుకఅను స్తోత విషయముగా స్వీకరించిరి. శ్రీదేశికులకును ఇతరకవులకును ఏర్పడిన స్పర్జావిషయమున వీరి చరిత్రను గురించిన (గ్రంథములలో భిన్నాభిప్రాయములు కనబడుచున్నవి.

“వేదాంతాచార్య విజయము అను చంపూకావ్యమున, ఆశుకవితాధురీణడగు ఒక కవి వచి | “కవితార్కిక సింహ” రుదముగల నీవు నాతో సమానముగా నిర్హష్ట పద్యరచనా ధోరణిని ('పదర్శింపగలవా?”అని అడిగినపుడు ఈ 'చార్యులవారును సరేనని అంగీకరించి “సాయంకాలమున ఆరాధన సమయమందు శ్రీరంగమందిరమునకు వచ్చి చేరు ౦డితుల బృందము యొక్క సమక్షముననే మనమిద్దరమును వారి ఆదేశమునకు కట్టుబడి మన కవితా ప్రదర్శనము 1యుదము” అని చెపి ఏ ఆ ఆపకవితలోపాటయి ఆలయమునకు వెళ్లిరి. అపుడు అచ్చటి పండితులు వీరిద్దరి అభిప్రాయము 'రిగో ఈరాత్రి తెల్లవారుసరికి రంగనాథపాదుకా విషయమున ఎవరు వెయ్యి పద్యములుగల స్తోత్రమును రచించిసమర్షి ఏంతురో "రు 'కవివాది సింవా' బిరుదమునకు తగినవారుగా న్నిర్ణయింపబడుదురు. ఇది రంగనాథుని ఆదేశము” అని సెలవిచ్చిరి. 'దప వీరిద్దరును తమ తమ ఇండ్లకు చేరి రచనను సాగించిరి. మరుసటి ఉదయము ఈ ఆచార్యులవారు గనసంధ్యాదులను పూర్తిచేసుకొని శిష్యులతో కలసి శ్రీరంగమందిరమునకు వచ్చి పెద్దల ముందర తమ పాదుకా ఏహ(స్రస్తోత్రమును వినిపించిరి. అపుడు (ప్రతివాది యగుకవిగూడ అచటికే తెంచి పండితులచే ప్రశంసింపబడుచున్న వారి 1వితావ భవమును తానుగూడ నాస్వాదించి గర్వరహితుడై వినయముతోను అజ్జతోను నమస్కరించి తాను రచించిన ్రైకములు సహ(్రసంఖ్యను. చేరక కొద్ది మాత్రమై నందునను నీరసమ్ములై నందునను. వాటిని ప్రకటించకుండనే, కజ్జానముచే కలిగిన తన అపరాధమును క్షమింపుమని వీరిని (ప్రార్టించెను. ఇట్లు ఈ వేదాంతాచార్య విజయ చంపూగ్రంథమున, పోటీకి వచ్చిన ఆ ఆశుకవి యొక్క ఊరుగాని పేరుగాని ఏమియు తెలుపబడలేదు. ఆకవి ఎవడో కళ్చని అన్నట్టు అనాదరముచే అతనిపేరు ఇందు ఉట్టుంకింపబడి యుండక పోవచు ఎను.

ఇట్టుండగా ఆంధ్రదేశమునందు. శ్రీవెష్ణవసంప్రదాయ చరిత్రగ్రంథముగా ప్రసిద్దినొందిన 'ఆచార్య సూక్తి ముక్తావళి యను ప్రబంధమునందు చివరిదగు ఆరవ ఉల్దాసమునందు 195 వ పద్యము మొదలుకొని ఈ పాదుకా సవ(స్ర ్లోత్రావతార కథను ఏడెనిమిది పద్యముఅలోను ఒక గద్యములోను [గగ్రంథకర్తయగు నంబూరి కేశవాచార్యులు ఏంగ్రహముగా వివరించియున్నాడు. ఆందలి సారమిది ?- జగదాచార్యులు అనగా లోకాచార్యులు అను నామధేయముగల ఏరువర్యుడు ఒకనాడు. శ్రీరంగనాధ దేవాలయమున ఈ వేంకటనాథార్యగురుని చూచి మనమిద్దరమును శ్రీరంగనాథుని పాదపద్మవె భవమును వేయిళ్లోకములతో (స్రగ్ధరాముఖ్యవృత్తగతిని చెప్పుదము రమ్మని ఆహ్వానించెను. అప్పుడు 10కటనాధగురువర్యుడు “స్వామీ! దేవరవారు భగవత్సాదపద్మ (ప్రభావమును గంభీర వృత్తములలో వర్హింపుడు. ఈ

5

దాసుడు (అనగానేను) భగవత్సాదుకా ప్రభావమును గూర్చి ఈ రాత్రి వ్రాసెదను” అని విన్నవించెను. సరేనని లోకాచార్యులు తమ గృవామునకేగి ఏకాంతమున భగవత్పాద వైభవమును తెలుపు ఐదువందల పద్యములను తెల్లవారుసరికి రచించెను. ఇక ఈ వేంకటనాథ గురువర్యుడు తన ఇంటికి వచ్చి ప్రసాద స్వీకారానంతరము నిదురించెను. అపుడు శ్రీరంగనాథుడే తన ప్రధానార్భకుడగు కేశవ సూరి రూపమున వచ్చి నిదురించిన కవితార్కిక సింవుని తట్టేలేపి “ఊరక నిదురించుచుంటివేమి? పూర్వరాత్రిగడచి అపరరాత్రి వచ్చినది. నేను వ్రాసెదను. నీవు వెంటనే పాదుకాస్తుతిని వేయి పద్యములలో చెప్పుము” అని (ప్రేరీపింపగా కవితార్కికకేసరియగు వేంకటనాథుడు మూడు ముక్కాలు ఘడీయలో ఈ స్తోత్రము రచింపగా కేశవసూరి రూపమున వచి నరంగనాథుడు దానిని తాళప్యతములపై (వ్రాసెను. ఉత్తరక్షణమున ఆకేశవ వర్యుడంతర్జానమయ్యెను. అపుడు వేంకటనాథకవియే ఆశ్చర్యపడి రంగనాథుడే ఆస్వామి రూసమున వచ్చి వ్రాసెనని భావించి ఉషుకాలమున బయలుదేరి కావేరిలో తీర్హమాడి అనుష్థానాదులను తీర్చుకొని పంటనే లోకాచార్యుని వద్దకు వచ్చి సాష్టాంగ నమస్కారము చేసి వారికి తమ పాదుకాసవ్మాన స్తోతమును సమగ్రముగా చూపి వినిపించెను. అపుడే లోకాచార్యుడు తమ స్తోత్రమును సగమే పూర్తిచేసినందులకు మనస్సున సంకోచము నాందెను. అపుడా జగదాచార్యుని మన న్సంకోచమును గుర్తించిన వేదాంతాచార్యుడు తానుస్తుతించిన భగవత్సాదుకలు శథకోపనామమును కలిగియుండుట చేతను, శఠకోపనామముగల నమ్మాళాఇరులే భగవతా ,దుకా రూపమున అవిర వించినటు సంప్రదాయముండుట చేతను ఆ శఠకోపమునీందదుని దివ్యనపగాాై భవన ఎరింగి క్‌ ఈ లోకాచార్యులు శాంతుడగు భాగవతోత్తముడుగనుక ఈయన మనస్సులోని సంకోచమును తొలగించెదనని ఎంచి సామ్టాంగముగా నమస్కరించెను. నమస్కరించుటయేగాక ఖీ! సూతే సూకరయువతిః సుతశత మత్యంత దుర్భగం రుటితి కరిణీ చరాయసూతే సకఅ మహీపాల లాలితం కలభమ్‌! అనుపద్యమును ఆశువుగా చెప్పే “మహాత్మా! అవిచారిత రమణీయమై న మదీయ పాదుకా సహస్రము మీరు రచించిన భగవత్చాదారవింద స్తుతిరూపమగు పంచోత శ్లోక ఘటితవైన రసవత్తర 'ప్రబంధముతో సాచీయగునా?” అని సవినయముగా విన్నవించెను. అపుడు జగద్ద్గురుండును ఈ వేంకటనాధకపీంద్రుని భాగవతనిష్టకు ఆశ్చర్యమంది సంతోషించి కౌగిటజేర్చుకొని “వత్సా! నీవు రామానుజ విజయథధ సబ భూతుండవై తత్చిద్దాంతనిర్హారణ సార్వభౌముండ్నవై వేయి హయనములుజీవింపు” మని మంగళాశాసనముచేసెను. ఆచార్యసూక్తి ముక్తావళిలోగల ఈ కథా సందర మును బట్టి కవితా స్పర్దతో వచ్చిన ఆ "రెండవకవి లోకాచార్యుఅని నామనిస్టీశమును బట్టి తెలియుచున్నది. వీరిద్దరిలో లోకాచార్యులు వయోవృద్దులనియు వేదాంతాచార్యులు చిన్నవయసు వారనియు, లోకాచార్యులకు వేదాంతదేశికులు వినయపూర | కముగా (ప్రణామమునాచరించి విన్నవించుటను బట్టియు, వారు వీరికి మంగళాశాసనమును చేయుటను బట్టియు, వీరిద్దరి మధ్య జరిగిన ఈ న్నృర్ధలో ఇతర పండితుల 6

'ప్రమేయమేమియును చెప్పకుండుటను బట్టియు పరస్పరము ఈ ఆచార్యద్వయమే ఉల్లాసముగా తమకవిత్నావె భవమును పరీక్షిచుకొనుటకై ఇట్టు ప్రవర్తించియుందురని [గ్రహింపవలసి యున్నది. ఈ ఆంధ్ర ప్రబంధములో ఒకరుకేవలము భగవత్సాదకమలములనే స్తుతించుట మరియొకరు పాదుకలను స్తుతించుట అను విషయ భేదము చూపించబడజినది. వాస్తవమునకు లోకాచార్యులకును వేదాంతదేశికుల వారికిని ఈ స్పర్ధ ఏర్పడినట్లు విశ్వసించుటకు కారణము కానరాదు. లోకాచార్యులవారు రచించినట్లు చెప్పబడు ఆ శ్రీ విష్ణుపాదకమల స్తుతి ఈనాడెచ్చటను కానరాదు. అంతేగాక ఆ లోకాచార్యులు ఆసలు సంస్కృతముననే శ్రాకరూపమునగాని వాక్యరూపమున గాని ఏ ఒక్క (గ్రంథమును గూడ రచెంచినట్టు లేదు. ద్రవిడ భాషలో అష్టాదశరహస్యములు అను సూత్రప్రాయమగు [గంథములను రచించినక్టేయున్నది. విట్ట్లు సంస్కృత భాషలో అసలే ఏ రచననుగూడ సాగింపని లోకాచార్యులు దేశికులతోపోటీ పడిరని చెప్పుట కల్పితకథయే గాని విశ్వసనీయముకాదు. ఈ ఆచార్యవర్యులిద్దరకును అనంతర కాలమందేర్చడిన శ్రీ వై ష్షవ సంప్రదాయ శాభాభేదమునకు చెందినవారు స్వాచార్యోత్కర్షను చెపు ్పకొనుట్లకె లోకాచార్యులవారి ప్రస్తావనను ఈ కథలో ఇరికించి ప్రచారము చేసియుందురు. ఆ కథను కాంత నమ్మిన నంబూరికేశవాచార్యుడు తన ఆంధ్రకావ్యములో ఇరువురు ఆచార్యులకును గౌరవభంగము లేకుండునట్టు సవరించి ఈ కథను వ్రాసియుండును. కనుకనిది విశ్వసనీయము కాజాలదు. ఈ లోకాచార్యులుగాని వీరి తమ్ములెన్‌ అళభహియ మణవాళప్పెరుమాళ్‌ నాయనార్‌ ,అనబడువారుగాని సంస్కృతమున అసలు ఏ (గ్రంథమును గూడ రచించియుండలేదు. కనీసము ఒక శ్లోకము గూడ వీరి రచన యన్నట్ను ఎచ్చటను కానరాదు. వారు ద్రవిడ సంప్రదాయ ప్రబంధరచయితలు అనుట లోక ప్రసిద్ధము. వీరి సంప్రదాయ (గ్రంథములలోను శ్రీ వేదాంత దేశికులవారి ద్రవిడ సంప్రదాయ (గ్రంథములలోను కనబడు శాస్త్మ్రప్రమాణ వాక్యములను గురించి అక్కడక్కడ ఏర్పడిన సమన సయ భేదములను పురస్కరించుకొని అర్వాచీనులగు కొందరు ద్వేషై షమ్యుములను టి ఆభూతకల్పనలను చేయుట చరిత్రలో కానవచ్చును. సామరస్యమును సహనమును గూడ కోల్పోయి క్ర న వసు లము (ప్రక్కకునెట్టి ఈపాదుకా సహస మందలి కొన్ని సూక్తులను వ్యాఖ్యానకర్తయగు భరద్వాజ ఎ విపరణ వాక్యములను అంతరంగ సాక్ష్యముగా గుర్తించి స్తాత్రావతరణ పరమార్ధమును నిరయింపవచ్చును.

ఈ స్తోత్రమునకు చివర వెయ్యి మూడవ క్లోకమున స్పస్టముగా తమతోపాటు మరికొందరు భక్తిమంత్తులె న కవులు గూడ పాదుకాస్తో తమును చేసినట్టు పీకి చెప్పుచున్నారు. గుణగ్రహణ పారీణ్యులైన ఆ పెద్దలు నాపై తమ ఆదరపూర్వకవై న కటాక్షములను (ప్రసరింపజేయుదురు గాక! అని వినయపూర ;$కముగా వీరిచే (ప్రార్దింపబడుచున్నది దీనిని బట్టి తమవలెనే పాదుకాస్తుతిని రచించిన ఆ సండితులపై వీరికి జిగిషారూపమై న స్పర్ధలేదనియు, వీరిచే తాను సాదరముగా ప్రశంసింపబడుటయే తమకు ప్రయోజనమనియు నిరూపీంపబడినది ఆ శ్లోకమిది.

7

శ్లో! _యేనామ భక్తినియతాః కవయో మదన్యే మాతః? స్తువంతి మధు సూదన పొదుకే!త్వాం | లప్ప్యే గుణాంశ వినివేశిత మానసానాం తేషా మహం నబహు మాన విలోకితాని | ఇట్లుండగా నాదపద్దతిలో గల ఒక క్లోకమున వీరు “వయూధ్యకలవాయితం” అని [పయోగించుటచేత ఈ స్తోతరత్నమందు ఇతరకవులతో వీరికి స్పర్ధ ఏర్పడినట్లు సూచితమగుచున్నది అని కొందరు చెప్పుదురు. కావచ్చును. కొని ఈ స్పర్ధ ఇతరకవి పరాజయము కొర్గకై న కలహము మాత్రము కాదని నిర్ణయింపదగును. ఈ స్పర్థలో అన్వయించిన ఆ ఇతర కవులను గూర్చి వీకే “భక్తి నియతాళకి అని అనన్య భక్తులనుగా కీర్తించుటచేతను వారుగుణ్యగ్రవాణ పారీణులు అనుటచేతను వారి ప్రశంసలను తానపేక్తించుటచేతను ఇది ఇతర పరాజయ పర్యవసాయి కలవాము వంటిదికాదని స్పస్టమైనది. ఇట్టి సయూధ్య కలవామును సూచించు ఆ శ్లోకము ఇపుడు గమనింపదగినది. శ్లో! _తవాంబ!కిలఖేలతాం గతివశేన గరా ళ్మేనాం రమారమణపాదుకే! కీిముపిమం జుభిఃశింబ్షిటెః పదస్తుతి విధాయిఖిః త్వ్యదనుభావ సిద్దాంతిభిః సయూధ్య కలవాయితం (శ్రుతి శతం సమాపద్యతే। నిజమునకు ఈ శ్ఞొకమున చెప్పబడిన స్పర్పారూపమై న సయూధ్యకలవము కవులమధ్యన ఏర్పడినది కాదు. శ్రుతశతమునకు అనగా వేదసముదాయమునకు పాదుకాగర్భిత వివిధ రత్న శింజారవములతో నేర డినది. రంగనాధుడు ఈపాదుకలతో సంచరించుచున్నపుడు ఏర్పడిన క్రుతి మనోహరమ్ములై న రత్నశింజారవములు రంగనాథపాదుకా వ భవమును ఘోషించుచున్నట్టున్నవి. మధురములై న వేదశబ్దములు గూడ భగవతా ఎద మహిమను ఘోషీంచుచున్నవి. పాదకమల్నవై భవమును పాదుకావై భవమునుప్రస్తుతించుటలో ఈ రెండును మేముగాప ఎ కాదు మేము గొప్ప అని కలహించుకొనుచున్నట్టున్నవి. ఒకరు కొన్ని యుక్తులతో ఒక విషయమున పూర్వపక్షమును చెప్పగా మరియొకరు అందులకు వ్యతిరేకయుక్తులను చూపి సిద్ధాంతమును ప్రతిపాదింతురు. అట్టి వాద ప్రతివాద 'ప్రక్రియ శ్రుతులకును ఈ పాదుకానాదములకును ఏర్పడినది అని ఈ అంశము ఇచట శ్రీ వేదాంత దేశికులవారిచే ఉత్రేక్షారూపమున కల్పితమై నది. ఇదియే ఇచట ఉథత్రే ఎక్షితమై న సయూధ్యకలహము. ఇచట ప్రయోగింపబడిన సయూధ్య కలవా పదముచేతను, వెనుక ఉదాహరింపబడిన "యేనామభక్తినియతాః కవయో మదన్యే” అనుశ్ళోకము చేతను ఈసహ(స్రళ్ళోకస్తుతి రచనాస్పర్థ ఇద్దరు ముగ్గురు కవుల మధ్య ఏర్పడినట్లు భావించిననూ, ఇది ఎదుటివారిని జయించుటకును అహంకారముతో తవ గొప ఎతనమును ప్రకటించుకొనుటకును 8

ఏర్చడిన కలహమువంటిది కాదని వెనుకనే నిరూపించి యున్నాము. ఇదియొక సాత్త్విక కలవాము. భగవత్‌ కె ంకర్యరూప పాదుకాస్తుతిలో నేను ఎక్కువ గుణములను. వర్రించవలెను- నేను ఎక్కువ గుణములను వర్రించవలెను - అను అహమహమిక వంటిది. రాజసవమైన కలవాము పరిత్యాజ్యముకాని, వినయ పూర్వకముగా చేయు ఈ స్పర్ధ పరి[గ్రావ్యామే అని పెద్దలందరు. కనుకనే శ్రీ శఠకోపమునీంద్రులు (నమ్మాళ్వార్లు) తాము ప్రసాదించిన తిరువాయ్‌ మొళి. (ప్రబంధమున నాలుగవ శతకములోని రెండవదశకముననాలుగవ పాపరమందు - నిర్హుష్టమ్ములె న భగవత్కల్యాణగుణములలో ఒక్కొక్క దానిని ఆస్వాదించుచున్న పరమపదములోని నిత్యసూరులుకూడ తమకు ఇష్టమై న ఆ ఒక్క గుణములలోని విశేషమును చెప్పుచూ ఓహో! ఇది చాల గొప గుణము. ఇతర గుణములేవియు ఇత గొప్పవి కావు; అని కొందరు 'ప్రశంసించుచుందురు. మరికొందరు. తాము భావించు గుణమే గొప ఏదనియు ఘోషించుచుందురు. వీరి మధ్య జరిగిన ఈసంవాదముచేఘనముగా హ్ర్ఞాంసింపబడిన అసంఖ్యాకమ్ములె న మహాగుణము లుకలవాడు పరమాత్మయని” కోదిలవణ్‌వుకర్‌, కొండు శమయికళ్‌ - సేత జల్‌ శొల్సిసితచ్తుం పిరాన్‌ పరన్‌* ఆను ఈ ఆళ్వారుల సూళక్తిచే 'ప్రతిపాదితపై నది _ఎవరికివారే తామనుభవించు భగవద్గుణములను. గూరి స చేయు ప్రశంసావాక్యములు క్షు[ద్రమై న కలహమునందు పర్యవసానము నొందక సర్వజ్ఞాలై న నిత్యసూరులను గూడ అంతగా ఆకర్షించు ప్రభావముకలవి ఆ భగవద్గుణములు అని వాటి (ప్రభావాతయమును ఘనముగా కీర్తించటలోనే పర్యవసించును. అట్టిదే ఇచట పాదుకాస్తుతి పరముగా ఏర్పడిన ఈ కపీశ్వరుల స్పర్ధగూడ అని (గ్రహింపదగును. క ఇందులకు మరియొక ఉదావారణము. విష్టుచిత్తులు అనబడు పెరియాళ్వార్టు తాము ప్రసాదించిన (ప్రబంధమున మూడవ శతకమునందలి తామి శ్రదవ. దశకమున న్పర్జారూసమై న ఇట్టి సన్నివేశమునే చమత్కారముగా సమకూర్చిరి న. రామగుణములను. గూడ ఘనముగా వర్రింపవలెనని భావన కలిగినది. అదియు వేరు చేరు ల ఒకే దశకమున ఒక పాశురముతో కృష్ణుని ఘనతను మరియొక పాశురముతో రాముని వై భపమును ఎని కని? సేనతను మరల రాముని వై భవమును ఇట్లు పదిపాశురములు కొనసాగినవి. ఒక ప్రక్కన కృష్ణ భక్తురాలగు ఉగడించును ఇలు ఆ వెంటనే అందుకొని రామ భక్తురాలగు మరియొక కవియి(్రి రామగుణములను వరించిరి వివ ఇద్దరు భక్తుల గొోస్టిని విడివిడిగా నేర్పరచి. వారు కీర్తించినట్టు తాదాత్మ్యభావనతో పెరియాళ్వారులే నాట్యమాడులు మ మంలో స్త్రీలు వేరు వేరు గుంపులుగా చేరి చెమ్మచెక్కలాడుతూ పాటలు పాడుట ఉదాహరణకు సన్నివేళములను. లోకములో మనముచూచున్నాము. కోలాటములు మొద్గలైనవి ఇట్టిచే కృష్ణభక్తురాలు: ఎన్నాతన్‌ తేవిక్కు” అను పాపరమున- కృష్ణుడు సత్యభామతో కలసి స్వర్గమునకు వెళ్లినపుడు ఆచట ఇంద్రుడు. శచీదేవియు వారిని ఘనముగా సత్కరించిరి. వీరు భూలోకమునకు చెందిన వారను భావముతో శచీదేవీ పారిజాత పుష్పహారమును సత్యమభామ కరి ంచనందున ఆమె అలిగి కృష్ణునితో చెప్పగా కృష్ణుడు ఏకముగా గరుత్మంతుని ఆదేశించి స సర్గములోని. పారిజాతవృక్షమునే పెకలించుకొని, ఎదిరించిన ఇంద్రునిగూడ ఓడించి భూమికి తెచ్చిన మహాపరాక్రమశాలి అని వర్షించినది..ఇక రెండవ రామభక్తురాలు “ఎన్‌ విల్‌ పరికజ్హ” అను పాపరమున 9

• ధనుర్చంగవార్తను విన్న పరశురాముడు రామునిపై రోషముతో వచ్చి “నా వైష్ణవ ధనుస్సును ఎక్కుపెట్టుము. నీ పరాక్రమమును గుర్తించెదను. లేనిచో నిన్ను అంతము చేయుదును"అని సవాలును విసరగా మా శ్రీరాముడు అతని ధనుస్సును తీసుకొని ఎక్కుపెట్టి అతని అహంకారముతోపాటు తపస్సు చే సాధించుకొన ఎ అతని సద్గతిని కూడ భంగపరచినాడు. ఇట్టి జగదేక ధనుర్ధరుడు రాముడేతప్ప మరెవరును లేరు” అని కీర్తిచుచు పాడినది. ఇళ్లు ఉత్సాహముతో పై పది పాపరములలో కొనసాగిన ఈ రామకృష్ణ భక్తవర్గముల భగవద్గుణ వర్ధన స్పర్హ భక్తులకు పరమభోగ్యమై నది. ఇట్టిదే ఈ భగవత్‌ పాద - పాదుకా రచన స్పర్హ. దీనికి ఫలము భగవద్లుణవై భవ ప్రకటనమేగాని జయాపజయములుకావు. కనుకనే దేశికులవారును ఆ ఇతర కవీంద్రుల సాదర కటాక్షములు తమకు కావలెనని అపేక్షించిరి. ఇళ్లు స్తోత్రారంభమున గూడ పదవళ్ఞోకమున ప్రతి భావ్యుత్పత్తులు సంపూర్ణముగా కలగిన మహాకవులెందరో కర్ణామృతముగా నిన్ను స్తుతించుచున్నారు. (స్తువంతి త్వాం సంతః) అని చెప్పుచు “ నేను అలు ఎడను. ఏమేమో జల్ప్చించుచున్ననూ, అందు గుణముండునట్లు నీవే అనుగ్రహింపవలెనని పాదుకను గూరి ఏ (ప్రార్టించిరి. ఇట్టు వై చ్యాను సంధాన పూర్వకముగా ఉపక్రమోపసంహారములలో ప్రకటించుకొన్నవీరు తోటి భాగవతుల విషయమున జిగీషతో ప్రవర్తింపక భగవద్భాగవత ఆదేశమును శిరసావహించి దానిని నెరవేరు సటయే పరమ ప్రయోజనముగా భావించిరి.

ఇక ఈ సహస్రస్తోత రచనమునందు వీరికి ఇతర కవులకును ఏర డిన నృర్దలో ఇన్ని గంటలలోగా అనియో ఒక్కరాతిలోగా అనియో స్తోతరచనకు కాలపరిమితి ఏర్పరచుకొనబడినట్టు ఈ పాదుకా సవాన స్తోతమున ఆద్యంతములలోగాని మధ్యలోగాని స్పష్టమగు సూచన చేయబడి యుండలేదు. ఈ స్తోత్రమును రచింపుమని సగారవముగా శఠకోప 'ప్రసాదాదులను ఇచ్చి పెద్దలు తమను ఆదేశించినట్టు చెప్పబడెను గాని. ఇందుల్నకై కాలపరిమితి నిర్ణయించినట్టు స్తోతమందు ఎచ ఎటనూ తెలుపబడలేదు. ఈ విషయమునే వ్యాఖ్యానకర్తయగు భరద్వాజ శ్రీనివాసాచార్యులవారు1006వ శ్చాోకమునకు వ్యాఖ్యానమున “అత్రపురా శ్రీరంగనాథః అర్భక ముఖేన ఆచార్య తిరసీ శ్రీ శఠకోపం నిక్షిప్య పాదుకా సహ(స్రమ్‌ 'ప్రణయేతి సబహుమానం అభ్యనుజ్ఞాతవాన్‌- ఇతి సంప్రదాయ?” అని వ్రాసెను ఆ క్లొకమందుగాని ఆ వ్యాఖ్యాన వాక్యములోగాని సమయ పరిమితి నిర్ణయము కానరాదు. ఆతి శీఘ్రముగా ముందుగానే ఎవ్వరు రచింపగలుగుదురో వారికి " కవితార్కిక సింహ” బిరుదము ఇవ వబడునని న్మిర్యయమై యుండును. ఇట్టుండగా ఈ ఆచార్యులవారి చరిత్రమును వర్షించు వేదాన్హాచార్య విజయ చంపూగగ్రస్టమున గాని ఆచార్యసూతక్తి ముక్తావళి మొదలై న (శ్రస్దములలో గాని ఒక్క రాత్రిలోగా స్తోత్రము రచింప్తవలెనని సమయ నిర్ణయము చేయబడినట్టు చెప్పుట ఆచార్యుల వారి యొక్క ప్రతిభా వైభవ ప్రశంసారూపమేనని (గ్రహింపదగును. నిజమునకు ఆచార్యులవారి (ప్రతిభాపాటవము అంతటిదేగాని అందు అనుమానించుటకు ఎంతమాత్రము ఆస్కారములేదు. కనుకనే వారు స్తోత్రారంభమున 18వక్టోకమున “అపారకరుణాంబుధేః తవఖలు ప్రసాదాత్‌ అహం విధాతు మపి శక్నుయాం శత సహసీకాం సయితాం”. “తల్లీ !నీ అను [గ్రహమున్నచో ఒక్కవెయ్యి. ళ్లోకములేమి లెక్క? నూరు వేల శ్రోకములను (లక్ష గూడ వ్రాయగలఅను"అని గంభీరముగ చెప్పుకొన్నారు.

10

ఇచట, కొందరు. ఒక్కరాత్రి సమయములోనే ఈ స్తోత్రనిర్మాణము జరిగెననుటకు ఇందలి 19వ శ్ఞాకమును (ప్రమాణముగా చూపుదురు.. ఆ శ్లోకమిది. శ్లో! అనుకృత విజనాదాం సూక్తిమాపాదయంతీ మనసివచసిచత 90 సావధానామమస్యాః . నిశమయతి యథా౭సా సిదయాదూర ముక్తః పరివదిసహలక్ష్మ్యా పాదుకే! రంగనాథః | ఓ పాదుకా! రంగనాథుడు నిద్రనుగూడవీడి నా ఈ స్తోత్రమును లక్ష్మీదేవితోకలసి సభాభవనమునందు ఉల్దాసముతో వినగలుగునట్టు ఆయనహృదయమును రంజింపజేయగలరీతిలో ఈ స్తోత్రమును ఆవిర్భవింపజేయుము, అని దీని అర్ధము. రాత్రిసమయమునగూడ నిద్రాపరవశుడుగాకుండ ఆయన వినగలిగినంత మధురముగా ఈ స్తోత్రము ఉండవలెను . పాదుకలో కూర్చబడిన రత్నముల మధురనాదమువలె ఈ స్తోత్రము ఆయనకు ఇంపుగా నుండవలెను. అట్టు నీవే, అనుగ్రహింపుము. అని (ప్రార్థించుట చేత తమ ఈరచన రాత్రిపూటనే జరిగినట్టును,వీరు ఆశుధారారూపముగా చెప్పుచుండగా సభలోని వారితోపాటు ఆ రాత్రియే రంగనాథుడు విన్నట్టును సూచితమగుచ్చుది గదా! అని కొందరి అభిప్రాయము. కాని వేదాన్తాచార్య విజయ చంపూగగ్రస్టమునందును ఆచార్యసూక్తి ముక్తావళిలోను రంగనాథుని ఆజ్జనుపాంది వీరు తమ గృహమునకు. వెళ్లి అచటనే దీనిని రచించి మరునాడు పగలు ఆలయమున పండిత సభలో దీనిని వినిపించినట్టు చెప్పబడుటచేత ఆలయములోనే ఇది ఆశువుగా చెప బడినదికాదని తెలియుచున్నది. ఇక ఈ శ్లోకమున గూడా “నిదయా దూరముక్త౯” అను పదములచేత రాత్రి సమయమే రచనాకాలమని (గ్రహింపనవసరములేదు. స్తోతమునందు రసములేనిచో శ్రవణ కుతూవాలము పెరగనందున రంగనాథుడు కునికిపొట్లు పడకుండునట్టు రసవంతమై న రచనను ప్రసాదింపుమని అర్ధముకావమ్చును. “అ స్వప్నాః అమ ృతాన్టసః” అన్నట్టు నిద్రకే అవకాశము లేని స్వామికి “నిద్రకలుగకుండునట్టు' అని సంభావించుట కూడ తగదు గదా అర్బావతారమున మౌనము ద్రాదీక్షితుడై యుండుస్వామి న్నిద్రితునివలె వర్తించుటతచే, అట్టి స్థితినివీడి ఉల్లాసముతో స్వామి వినవలెనని వీరి ఆకాంక్షమా(త్రమే.

• పళ్యత్య చక్టుఃస ప్రణోత్యకర్ష అన్నట్టును “పుచిగ్రవా?ొ అన ట్లును ఇక్కడనే కాదు ఆయన మరెక్కడనున్నను దీనిని వినగలడు. కాని పరిషత్తులోనే వినిపించపలెనను వీరి కోరికచే సభాస్టానము నలంకరించినస్వామి భాగవతగోష్టితో పాటు అర్బామూర్తిగనే దీనిని వినును. ఇట్టి సమయము సభతో పాటు ఆయనకును నిద్ర ఆవరింపకుండునట్లు అని చమత్కారముగా కవిచే ఉత్రేక్షింపబడినది. కనుక ఈ శ్ఞోకము శ్రవణకాలికమగు రాత్రిసముయమును తెలుపునుగాని రచనాకాలము ఆ రాత్రియే అని తెలుపదు. పైగా వెయ్యి శ్లోకములను అనర్గళముగా వీరు ప్రసాదించుచున్నపుడు అదే సమయమున గంటములను పుచ్చుకొని శిష్యులో అనుచరులో తాళపత్రములపై అన్నింటినీ లిఖించిరి అనుటకూడ అనంభావ్యమై న విషయమే [1

హాయగ్రీవాను[గ్రహ సంపన్నులైన ఆ స్వామి వారిలో అశువుగా చెప గలిగిన అంతటి 'ప్రభావముండవచు ఎను గాని లేఖకులలో దానినంతటినీ అతి వేగముగా ప్యతారూఢమొనర్చగలిగిన శక్తి కఠిగియుండుట అనూవ్యామే కదా! కనుక వీరు చెప్పుచూ పోవుటకు అధిక సంఖ్యలో శిష్యులు కూడా అపుడే వేగముగా వాయుటకును కొంత కాలవిలంబము పట్టియుండును. ఇట్లు పరిశీలించినపుడు తక్కిన కవులకంబ శ్రీదేశికులవారుసాధ్యమై నంత తొందరలో తమ స్తోత్రమును పూర్తిచేసి పండితులముందుంచిరనియు, ఈవేగమును ఇతర కవులు అందుకొనలేకపోయినరనియు (గ్రహించుట ఉచితము. . ఇట్టు అనతికాలముననే ఈపాదుకాసహ(స్రస్తాత్రమునకుప(క్రమించి ముగించిన శ్రీదేశికులవారు ఈపాదుకలే శఠకోపమునీం[ద్ర రూపమున అవతరించి (ద్రవిడ వేదమనబడు దివ్య (ప్రబంధములను ఆవిర్భవింపజేసినట్టును, ఆప్రబంధములే సంస్కృత వేదములకంకే భగద్రైభవ ప్రతిపాదనమునందు అగ్రగణనీయమ్ములె నట్టును రెండవది యగు సమాఖ్యాపద్ధతిలో ఈ క్రింది శాకమున చెపి యున్నారు. ్దో! వింధ్యస్తంభాత్‌ అవిహత గతేః వివ్వగా చాంత సింధోః కుంభీనూనోః అసురకబల(గ్రాసినణ్వైర భాషా! నిత్యంజాతా శఠరిపు తనోః నివృతంతీ ముఖాత్తే ప్రాచీనానాం శ్రుతి పరివదాం పాదుకే! పూర్వగణ్యా! దీనిభానమిది ః శ్రీ శఠకోపమునీంద్రులను రంగనాథపాదుకా రూపముగా సంభావించుట సంప్రదాయము. కనుకనే పాదుకలను నమ్మాళ్వారుల ముఖ్య నామధేయమగు శఠకోప పదముతో వ్యవహరించుట జరుగుచున్నది. భగవత్పాదుకలే శఠకోప రూపమున అవతరించి ద్రవిడ దివ్య ప్రబంధమును 'ప్రసాదించినవి. అవి సంస్కృత భాషలో గాక మహామహిమ సంపన్నుడగు అగస్త్య మహర్షి వ్యాకరణ నిర్మాణ పూర్వకముగా సంస్కరించిన (ద్రవిడ భాషలో ఆవిర్భవించినవి. వీటిని రమాయణాదులవలె వేదోప బృంహణమ్ములె న ఇతిహాస పురాణముల కోటిలో చేర్చుటకు వీలులేదు. కఠ, కౌథుమ, విశా సమిత్రాది మహర్షుల ముఖముఠఅనుండి ఆవిర్భవించిన వేదముల స్టాయినే వీటికి పరిగణింపవలెను. ఆయా మహర్షులు ఆ వేదూఖలకు ప్రవచన కర్తలు మాత్రమేగాని సాక్షా ద్రచయితలు కానందున అవి అపౌరుషేయములు, నిత్యములు ఐనస్టే ఈ ప్రబంధములు గూడ ఆళ్వారుల ముఖము నుండి అపతరించినవై నను అపారేషేయములు వేదములవలెనే నిత్యములు అని భావింపదగును. ఇట్టి ప్రబంధముల నవతరింపజేయుట పాదుకా ప్రభావమేనని భావము. ఈ విషయమును “నిత్యంజాతా” అనుపదములు సూచించుచున్నవి. “పూర్వగణ్యా” అనుపదముచే బోధితమైన (శ్రేష్టము ఆ ప్రబింధములకు ఎట్టిది అనగా - వేదములు భగపత్స్వరూపమును 'ప్రకటింపచేయుటలో కాన్ని నియమముఠఅను శాస్ర్తీయ న్యాయములను ఆధారముగా చేసుకొని యుండును. ఈ (ప్రబంధమున కట్టేనియమ నిబంధనలు లేకుండుట ఒక విశేషము. మరియు భగవంతుని వీధ్యుత్సవమునందు వీటిని ముందు భాగమున గోష్టిలో 12

అనుసంధించుటయును సంస్కృత వేదములను వెనుక భాగమున అనుసంధించుటయును సంప్రదాయ సిద్ధమై యుండుటచే ఇది మరియొక వై శిష్ట్యము.. ఈ దివ్యప్రబంధములకు “నిత్యం జాతా” అను పదములచే బోధింపబడిన నిత్యత్వము. ఎట్టిది? అను విషయమున, వేదములవలె స్వరూప నిత్యత్వమే అనియు - కాదు- ప్రవాహరూప నిత్యత్వమే అనియు. రెండు పక్షములు సంప్రదాయభేదముచే అవిర్భవించినవి. అవి అంతముఖ్యమై నవి, ప్రయోజనవంతమైన చర్చకు తగినవి కూడా కాదు.. కనుక ఆ (ప్రస్తావన ఇచట అనవసరము. కాని ఈ దేశిక శ్ఞోకమును బట్టియే దివ్య (ప్రబంధములకు వేద సమ(ప్రాధాన్యము, కొన్ని అంశములలో ప్రత్యేకత కూడా సూచింపబడి యుండుట ముఖ్యాంశము. పాదుకా సహస్రము ఉత్తమ కావ్యమే

అలంకారికులు కావ్యమును ఉత్తమ మధ్యమ అథమ భేదములతో టత్రివిధముగా విభజింతురు. వాచ్యార్ధమునకం లు వ్యంగ్యార్థము ఎక్కువగా. భాసించే కావ్యములనే ఉత్తమ కావ్యమని వివరణ ఇస్తారు. వాచ్యవ్యంగ్యములు రెంటికినీ సమప్రాధాన్యమున్నపుడు మధ్యమ కావ్యమనీ, వ్యంగ్యము పూర్తిగా అప్రధానమై వాచ్యచమత్క్బృతియే ఉన్నపుడు అధమ కావ్యమనీ, ఈ విభాగానికి తాత్పర్యము. దేశికులవారి ఈ రచన ఉత్తమ కావ్యమే అనటానికి ఒక్క శ్చోకమును మాత్రం ఉదాహారించి వివరిస్తాము. స్టాలీపులాకన్యాయమును బట్టి ఒక్క మెతుకును పట్టి చూస్తే చాలును గదా! నిర్వేద పద్దతిలో ఈ [క్రింది శ్లోకము చిట్టచివరిది. 'క్రమసంఖ్యలో 970వది.

శ్లో! పాషాణ కల్చ్పమంతే పరిచిత గౌతమ పరిగ్రహన్యాయాత్‌ |

పతిపదపరి చరణార్హం పరిణమయ ముకుంద పాదరక్షిణి ! మామ్‌ |

ఉత్తమకవి తన రచనలో (ప్రతి పదమును. సొవధానదృష్టితో ప్రయోగిస్తాడు. ప్రకృతానికి ఉపయోగించని వ్యర్హపదము ఒక్కటిగూడ అతని రచనలో ఉండదు అనుటకు ఈ శ్ఞోకమే ఉదాహరణము. మొదట దీని వాచ్యార్థమును వివరించుకొని పీదప విశేషార్ధములను పరిశీలించుకుందాము. ముకుందపాదర్భిణి 8 భగవంతుని పాదములకు రక్షణ కలి సంచే ఓ పాదుకా ! అంతే & మరణ సమయములో పాషాణ కల్పం ౩ _శరీరేంద్రియము' లేమియు పనిచేయక రాతిపలె పడియున్న మాం $ నాకు పరిచిత ః పాద సంబంధ రూపమగు పరిచయము నొందిన గౌతమ పరిగ్రవాన్యాయాత్‌ ః గౌతముని భార్యయగు అహల్యను అనుగ్రహించిన విధముగా పతిపద పరిచరణ ల్నర్షం $ స్వామి యొక్క పాద పరిచర్యకు తగినట్లుగా పరిణమయ + మార్చును కలిగించుము.

13

ఇదిపై కి స్ఫురించే వాచ్యార్థము. గౌతమ మహర్షి యొక్క భార్యయై న అహల్య తాను చేసిన అపచార విశేషము చేత భర్ష శాపమునకు గురియై పాషాణ రూపమును పొందినది. ఆ భర్తయే కొంతకాలమునకు శ్రీరాముడు ఈ (ప్రాంతమునకు రాగలడని ఆయన యొక్క పాదరజ స సృర్మచేత తిరిగ నీకు నిజరూప (ప్రాప్తీకలుగుతుందని అంతవరకు శిలగా పడియుండుమని శాఫవిమోచన సమయాన్ని కూడా తాలిపియున్నాడు. విశ్వామిత్రుని వెంట రాముడు గౌతమా్రమానికి వెళ్లినపుడు ఆయనయొక్క పాదస్పర్శచేత ఆమెకు నిజరూపమేర్పడి అపచారదో పపరిహారమునొంది పవిత్రుర్తాలె తిరిగి యథావిధిగా పతొసేవాపరాయణురాాలై నది. పతివ్రతకు కావలసినది పతిసేవాభాగ్యమే కదా ! ఈ కథ రాహయణ బాలకాండమందున్నది. వాల్మీకి ఇచట గౌతమ శాసముచే శిలారూపము నొందినట్టు చెప్పక అదృశ్యమై నట్టు మాత్రమే చెప్పినాడు గాని పురాణాంతరములలో శిలారూపమునొందినప్లే చెప్పబడియున్నది. ఈ విషయము లోక ప్రసిద్ధము కూడ. గౌతమపత్నియగు ఆ అహల్య రామపాద సంసర్గరూపమగు పరిచయమునుబట్టి తిరిగి సహజమగు తన నిజ స్వరూపము నాంది పవిత్ర భక్తితో పతిసేవాపరాయణురాలె నట్టు నన్నుకూడ “పతిం విశ్వస్య" అని శ్రుతిలో చెప బడిన విశ్వపతియగు పరమాత్మయొక్క పదసేవకు శాశ్యతమగు అర్హతను పాందునట్టుగా (అనగా మోక్షమును పాందునట్టుగా) అను(గ్రహింపుమని అహల్యా చరిత్రను నిదర్శనముగా చూపీ దేశికులవారు తమ (ప్రార్ధననూ విన్నవించుకున్నారు. ఇది మధురమైన ఉపమాలంకారము. అవాల్య పాషాణ స్థితిని పొందినది. నేను కూడా అంత్యకాలములో “తతస్తం మియమాణంతు కాష్ట్ర పాషాణ సన్నిభం"”అని చెప్పిబడినట్టు పాషాణము వలె విచేతనుడవె సడీయుండవచ్చును. ఇట్టిస్టితిలో నీకు శరణాగతి చేసియున్న నన్ను స్మరించుకొని అనుగ్రహించే భారం నీదేసుమా అని దీని అభిప్రాయము. సాధనాంతరనిష్టులకు అంత్యకాలములో భగవత్‌ స్మృతి అవసరమనిన్నీ ప్రపన్నులకు అంతిమస్మృతి అవసరం లేదనీ సంప్రదాయ రహస్యము ఇచట సూచితమగుచున్నది. ఈశావాస్యోపనిషత్తులోని పది హేడవమంత్రమున “ఓం క్రతోస్మర కృతంసన్మర” అనే వాక్యంకూడా ఈ విషయమునే స్ఫురింపజేస్తున్నది. శాపవశంచేత నిజరూపమును కోలో ఎయిన అహల్యకు తిరిగి భగవత్పాద సంస్పర్శవలన నిజస్వరూపమావిర్భవించినట్టు, శాపమువలె అవశ్యానుభావ్యపై న ప్రకృతి సంసర్గం చేత నిజస్వరూపమును పూర్తిగా కోల్పోయి అచేతన ప్రాయుడనై న నాకు తిరిగి ఛాందోగ్యోపనిషత్తులో చెప స్పబిడినట్టు (ప్రకృతి బంధము తొలగిపోయిన పిదప భగవత్‌ సేవకు అర్షమైన “అపవహతపాప్మ' త్వాది స్వాభావిక గుణాష్టక్రావిర్భావం కలగాలి అనే వేదాంత రహస్యమిచట గర్భితమై యున్నది. దీనికంతటికీ తగినట్టు శ్లోకములో ముకుంద పదము ప్రయోగింపబడియున్నది. ముకుం- మోక్షం- దదాతీతి ముకందః - అనే వ్యుత్పత్తిని బట్ట మోక్ష్మప్రదానశక్తి శ్రీమన్నారాయణునికే చెల్టునని ఆయన యొక్క శ్రీపాదముల నాశ్రయించిన నీవు నా ప్రార్ధనము మన్నించమనిన్నీ సందర్భానుగుణంగా ఇచట ముకుందపదమే ప్రయోగించబడినది. ఇది ఉపమాలంకార కోభితమైన వాచ్యార్థము.

ఇచట దేశికులవారు “గౌతమ”పదమును “పాషాణకల్ప” పదమును ప్రయోగించి మరి యొక వ్యంగ్యార్టమును కూడా భాసింపజేస్తున్నారు. వీరు “కవి తార్కిక సింవా' బిరుద భూషితులు గదా! సర్వతంత్ర స్వతంత్ర బిరుదముకూడ

14

వీరికి ఉన్ననూ తర్క శాస్తమందు అసాధారణ పాండిత్యము వీరికి కలదని సూచితమగుచున్నది. ఆ తర్క శాస్త్రమునకు రచయిత గౌతమ మహర్షియే గదా! దానికే న్యాయ. శాస్త్రమని గూడ పేరు. అర్వాచీన వ్యాఖ్యాన కారులచే ఉపనిషత్సిద్ధాంతమునకు, వ్యతిరేకముగా వ్యాఖ్యానింపబడిన ఆ న్యాయశాస్త్రమును వేదాంత సిద్దాంతానుగుణముగా వీరు పరిష్కరించుచూ “న్యాయ పరిశుద్ద్ధి అను (గ్రంథమును రచించియుండుట సుప్రసిద్దము. గౌతమీయమగు ఈ న్యాయశాస్త్రప్రకారము “పాషాణ కల్పో మోక్ష" అను విషయము గూడ సుప్రసిద్ధమే. “దుఖ జన్మప్రవృత్తి - అపవర్ష్గః” అను న్యాయ సూత్రప్రకారము 'అపవర్షము' అనబడు మోక్షము సర్వదుఖ ధ్వంస రూపము; అని నిర్వచనము చెప్పబడినది. జీవునికి కలుగు. దుణముఅన్నియు అనాది జన్మ సంబంధముచే ఏర్చడుచున్నందున అట్టి జన్మములకు రాహిత్యము పూర్తిగా ఏర్పడి ఆత్మకు దుఖ ధ్వంసముకలుగుబయే మోక్షము కాని వేరే ఒక మహానుఖమేదియోవచ్చుటకాదు. “భారాపగమే అహం సుఖీ సంవృత్తః”అన్నట్లు ఎండలో ఎంతో దూరమునుండి బరువును మోసుకొని వచ్చుచున్న వ్యక్తి _ ఒక చెట్టునిడలో బరువును దించుకొని “ఇప్పుడు నాకెంతో సుఖముగానున్న'దని చెప్పుకానుచున్నాడు. వాస్తవమునకు అపుడు ఇంద్రియానుభవజన్యమై న సుఖమేదియులేకున్నను, ఎండలో బరువును మోయుట యను మహాదుఃఖము పోవుటయే సుఖముగా వ్యవహరింపబడినట్టు, జీవునికి గూడ జన్మ సంబంధముచే నేర్పడు తాప్తతయ రూపదుఃఖపరంపరకు ఆత్యంతిక విధ్వంసము కలిగినపుడు అట్టి స్థితినే మోక్షమని ఈ తర్కశాస్త్రమున నిర్వచింపబడినది. ఇట్టి మోక్షదశలో జీవుని స్థితి ఎట్లుండును? అను ప్రశ్న కలుగవచు (ను. భౌతిక దేహసంబంధము పూర్తిగా తొలగిపోయినందున జ్ఞానోత్పత్తి హేతువగు శరీరేంద్రియములు తొలగిపోయినందున. ఆ దశలో జీవాత్మ యొక్క స్థితి అచేతనమగు పాషాణమువలె ఉండుటయే గనుక “ పాషాణ కల్పోమోక్ష” అని వ్యవహారమేర్చడినది. వేదాంతులు చెప్పినట్టు ఆత్మకు జ్ఞానము స్వాభావిక నిత్యధర్మము కాదు. శరీరేంద్రియ సంబంధమును బట్టి ఆత్మకు ఆగంతుక ధర్మమే చై తన్యము గనుక సవాజముగా ఆత్మ స ఫృరూపము అచేతనమే అగును గదా! ఆస్ట్రితి కలుగుటయే “పాషాణ కల ని మనుట. ఇక మరల దుఃఖ సంబంధమేర్పడదుగనుక అదే అనందరూపమనుట. కనుకనే “ఆగస్తుకచై తన్య గుణయోగీ ఆత్మా"అని వారి సిద్దాంతము. ఈ దృష్టితో శ్లోకమును పరామర్శింపగా తమకు సుపరిచితమై న గౌతమ ప్రతిపాదితమై న న్యాయశాస్త్ర ప్రకారము నాకు ఆంత్యకాలిమునందు ఆపాషాణ కల్చమను మోక్షము లభించినను లభించును గాక! అని “పరిచిత గౌతమ పరిగ్రహ న్యాయాత్‌ అంతే పాషాణ కల్పం మాం” అను ఈ పదవిన్యాసముచే సూచితమై న వ్యంగ్యార్థము. ఐతే ఈ పాషాణ కల్ప మోక్షమునే శ్రీ వై ప్రవోత్తములగు వీరపేక్షించు చున్నారా? అను సందేహము కలుగవచ్చును. దానికి సమాధానముగా “పతి పద పరిచరణార్ణం పరిణమయ” అను వాక్యము ఆవిర్భవించినది. ఇష్టము లేకున్ననూ పరమత సిద్దాంత విషయమును తాత్కాలికముగా నొప్పుకొని తన వాదమును వినిపించుట ఒక శాస్త్ర పద్దతి కలదు. దీనినే 'అనభ్యుపగమ్య” వాదము అందురు. ఒకవేళనాకు ఆ తర్క శాస్త్రోక్త ప్రకారము అంత్యకాలమున పాషాణ కల ఎస్టితి ఏర్పడినను సరే ! అంగీకరింతును. కాని, ఆస్థితి కూడ భగవత్పాద పరిచరణ్లార్లమై పరిణమించవలెను అని (ప్రార్థించుట ఇచట విశేషము. భగవత్సన్నిధానమున 15

నేను కదలని రాయిగా స్టీరముగా పడియుండి కూడ భగవద్దివ్యముఖారవింద సేవను పొందగలిగి యున్నచో అదియే నాకు మహానందమగు మోక్షము. దానిని నాకు (ప్రసాదింపుమని చమత్కారముగా ఇచ్చట భగవత్పాదుకలను గూర్చి (ప్రార్రించుచున్నారు.

అచేతనమగు శిలగా పడియుండుట ఏమి? అట్టి దశలో కూడ భగవన్ముఖారవింద దర్శనానందము కలుగుట ఏమి? ఇది పరస్సర విరుద్ధము కదా! ఇస్టెవరె నను కోరుకొందురా? అను ఆక్షేపమొకటి ఇపుడు కలుగవచ్చును. ఇట్టి కోరిక సమంజసమే అనుటకు పరమభక్తులగు దివ్యసూరులలో ( ఆళ్వారులలో) ఒక్షరె న శ్రీ కుల శేఖరులవారి మధుర సూక్తియే ఇచట ప్రమాణముగా నిదర్శనీయము. “పడియాయ్‌క్కిడన్టు ఉన్‌ పవళవాయ్‌ కాణ్చేనే” ఆని ఆకులశేఖరులు తమ (ద్రవిడ ప్రబంధమున చెప్పుకొనియున్నారు. వేంకటాచలమునందు భగవదాలయమున స్వామి వేంచేసేయుండు గర్భ మండపమునకు ముందున్న ముఖద్వారమున (పడియాయ్‌ క్కిడన్హు) వేను రాతికడప్ననె పడియుండి (ఉన్‌ పవళ వాయ్‌ కాణ్బేనేే చిగురువలె వికసించిన చిరునవు లో నలరారు నీ ముఖపద్మమును దర్శించెదను గాక! అని వారి దివ్యసూక్తికి అర్ధము. కడప వలె పడియుండుట అచేతనస్టితి. అందులో కూడ ముఖారవింద దర్శన అభిలాషను ప్రకటించుకొనుట ఒక (ప్రత్యేకత. స్థావర శరీరమై ననేమి? జంగమశరీరమై నచో తిరిగి భగవంతునికి దూరమై పోవు స్థితి ఏర్పడును. అంతకంటె ఈ న్ధావర జన్మమే మేలు. అదియును భగవత్సన్నిధిలోనే ఐనచో ఇక కావలసినదేమున్నది. “పతిపద పరిచరణార్లం” అనుపదముచే ఈ వేదాంత దేశికుల వారు కోరిన కోరికయు ఇట్టిదే. ఇట్టు ఈ శ్ఞోకమున వాచ్యార్ధముగా 'పరి[గ్రహ' శబ్దమునకు భార్య అని అర్ధమును స్వీకరించినపుడు పాషాణకల్పమై న గౌతమపత్ని తిరిగి పతిసేవాభాగ్యమును పొందుట అను విషయమును (ప్రతిపాదించుటబయు, గౌతమునిచే పరిగ్రహింపబడిన అనగా ప్రతిపాదితమై న న్యాయశాస్త్ర ప్రకారము

" పాషాణ కల్చరూప మోక్షార్ధమును వ్యంజనపద్దతిలో బోధించి దానికి సంప్రదాయార్ధమును జోడించుటయును భావుకుల హృదయములలో భాసించుచున్నందున ఇది ఉత్తము కావ్యమనుటలో ఎట్టి సందేవహమును లేదు. ఇట్టి భావగాంభీర్యమును ఇందలి ఖ్ఞాకములన్నింటిలోను విజ్ఞునులెన సహృదయులు (గగ్రహింపవచు (ను.

ఈ స్తోత్రమునకు శ్రీ భరద్వాజ శ్ర్రీనివాసాచార్యుల వారు వ్రాసిన సంస్కృత వ్యాఖ్యానమొకటి. (ప్రాచీనమ్టానది కలదు. పంచకావ్యములపై మళల్లినాథుని వ్యాఖ్యానమువలె ఈ వ్యాఖ్య అన్యూనానతి ర్తిక్తమ్రై కావ్యాలంకార లక్షణ సమన్వయమును చూపుచు అవసరమైన చోట్లలో శ్రీ వైష్ణస నంప్రదాయమునకు చెందిన విశేషములను గూడ ఆవిష్కరించుచూ కొనసాగినది. మరికొన్ని (ప్రాచీన వ్యాఖ్యాసములు సంస్కృతమునగాని ద్రవిడ భాషలోగాని ఉన్నవేమో! అవి నాదృష్టికి రాలేదు. ఇటివలికాలమున కొందరు సంస్కృత (ద్రవిడ భాషలలోనూ, టిప్పణీ రూపమునను, ప్రతిపదార్ధ వివరణ రూపముగ కూడ వ్యాఖ్యలను ప్రకటించియున్నారు. శ్రీ దేశికులవారిపై గౌరవముతో తమ. తమ ప్రతిభా విలాసములఅను బట్టి (ప్రాచీన శ్రీనివాసాచార్య వ్యాఖ్యలలో లేని అపూర్వ సమన్వయములఅను గూడ ఈ అర్వాచీన

16

వ్యాఖ్యాతలు చూపియున్నారు. ఒకరిదృష్టిలో తెలియని నిగూఢమ్ములై న అర్ధవిశేషములు మరికొందరికి భాసించవచ్చును. అవి ప్రమాణ బద్ధమ్యులై నంతవరకు పరి(గ్రావ్యాములే. కాని కొందరు. వ్యాఖ్యానకర్తలు అతిగా తమ పాండిత్యమును ప్రదర్శింపదలచి ఒక్కొక్క అంశముననే ఐదారు విధములుగా వ్యాఖ్యానించుట జరుగుచుండును. సూక్ష్మదృష్టితో పరిశీలించినపుడు ఆయర్రములలో కొన్ని (ప్రామాణికతను కోల్పోవచ్చును.. ఆత్యంత (ప్రామాణికులు అనబడు (ప్రాచీన వ్యాఖ్యానకర్తలలో కూడ కొన్ని లోపములున్నట్టు తెలిపి తనకంటె పూర్వులెన ఆ వ్యాఖ్యానకర్తలను నిరసించినమల్లినాథాదులు కూడ కొన్నిచోట్లలో పప్పులోకాలు వేసిరని విమర్శకులు. వేలెత్తి చూపియున్నారు.. ఇపుడు, ఆ సందర్భములనన్నింటిని ఇచ నుదావరించుట అ(్రస్తుతమే. కాని ప్రకృత (గ్రంథమునకు. చెందిన. ఒక వ్యాఖ్యానమునందలి. విషయమును. పరిశీలించినపుడు మా దృష్టికి వచ్చిన ఒక అంశమును ఇచట, సంగ్రహముగా నిరూపించుట. అవసరమేనని భావింతును. ఈ స్తోత్రమునందలి మొదచే. శ్లోకమే అద్భుత భావబంధురమై నది. శ్లో! సంఈ (శ్రీరంగ పృథ్వీశ చరణతాణ శేఖరాః జయంతి భువన త్రాణ పదపంకజరేణవః | శ్రీరంగనాధుని పాదుకలను స్తుతంప నారంభించిన దేశికులవారు వాటిని శిరసావహించి ధన్యులె న భాగవతోత్తములకు “జయన్తి' అని ఇందు. మంగళమును పలుకుచున్నారు. ఆ పాదుకల. స్పర్శముచే పరమ పవిత్రులనుగా తెలిపి వారి పాదపద్మ రేణువులు కూడ లోకములను పవిత్రము చేయగలవు అని ్రశంసించుచూ, పరంపరాగతమగు ఇట్టి పవి(తతకు మూలకారణమై న పాదుకా ప్రభావమును ఈ శ్ఞోకమున శ్రీదేశికులవారు ఉగ్గడించినారు. భగవద్దాస్యమునకంపె తద్దాసదాసచరమావధి దాస్యము శ్రీ వెప సంప్రదాయానుసారము సరమ(ప్రాప్యముగనుక శ్రీరంగనాథునికంపై ఆయన యొక్క పాదుకలు, వాటికంటె వాటిని శిరసావహించిన సత్పురుషులు, వారికంటె వారి సదపద్మ రేణువుల మాకు పరమ (ప్రాప్యమై నవి అని దేశికులవారు ఇందు తమ చరమావధి దాన్య రసికతను (ప్రకటించుకున్నారు. సర సతంత్ర స్వతంత్రులై న ఆ స్వామివారి ఆభిండ ప్రతిభావిశేషమెక్కడ? అట్టి వారిలో కూడ ఈ చరమావధి దాస్య భావన ఎక్ష్యడ్ర? [7

అహంకార హేత్తువై న ప్రతిభాసమున్నతి వీరిలో తది రుద్దముగా స్వచ్చమై న భాగవత విధేయతా సంపత్తిని ఆవిష్కరించుటు ఆశ్చర్వావహము.

ఇచలు శ్రీరంగ పృథీ ఫశుడు అనగా రంగనాధుడు. అని యర్రము. అక్ష్మేతము యొక్క పవిత్రతను సూచించునది శ్రీరంగపదము, పృధ్వీశపదము పృథ్వీ+ఈశ ఆ క్షేత్ర (ప్రాంతమేరకు అధీశుడై న రంగనాథునికి వాచకము. ఇది వాస్తవమై న అర్ధము. ఇట్లుండగా ఇచట శ్రీ శబ్దము ష థ్వీ శబ్దము కనబడుటవలన వారిద్దరితోపాటు నీళాదేవి యొక్క సాన్నిధ్యము కూడ ఇచట ఉన్నట్టు అభ్యూహించి శ్రీ (రంగు పృథ్వీ శబ్దములనడుమనున్న రంగపదమును నీళాదేవికి వాచకముగా ముడిపెట్టి కొందరు వ్యాఖ్యానించుట ఎబ్బెట్టుగా కనిపించును. అర్హము మంచిదే. అందు దోషములేదు. కాని ఆ నీళాదేవి అను అర్ధమును మధ్యనున్న రంగపదము ఎట్టు బోధించగలదు! అన్నదే విమర్శనీయాంశము. అచట నీళాదేవిని బోధించనిచో వచ్చిన నష్రమేమియు లేదు, పరాశర భట్టరువారుకూడ “ పద్మాధాత్రీ కరాభ్యాం పరిచిత చరణం రంగరాజం భజేవం” అను శ్ఞోకఖండమున నీళాదేవిని ప్రస్తావించలేదు. అప్టే శ్రీరంగరాజస్తవ పూర్వశతకమున 122వ. శాకములో “ శ్రీరంగేశయ జంఘే శ్రీభూమ్యామర్శవహార్ష కంటకితే” అను చోట శ్రీ భూమీ శబ్దములనే ప్రయోగించి నీళాదేవిని విడిచిరి. ఒకవేళ ఇచట నీళాదేవి ప్రస్తావనను చెప్పుకొనుటలో తప్పులేదు కదా! అనుకున్ననూ ఆ నీళాదేవికి శ్రీ భూ అమ్మవారలకు తరువాతనే స్టానముగాని మధ్యలో స్థానము ఎచ్చటనూ కానరాదు. కనుకనే భగవద్రామానుజులును శరణాగతి గద్యమున “ శ్రీ, వల్లభ”అన్న తరువాత “ఏవం భూత భూమి నీళానాయక!” అని ప్రయోగించిరి. మరియు “శ, భూనీళాసమేతి అనియే సాంప్రదాయకుల అనుసంధానక్రమము. కనుక , పృథ్వీ పదములకు నడుమ ఈ (క్రమమును తప్పి రంగపదముచే నీళాదేవిని బోధించినట్టు వ్యాఖ్యానించుట అసహజము. పె గా ఇట్లు నీళాదేవిని కలిపి ఆ శ్రీరంగ పృథ్వీశపదమునకు అర్ధమును ్రతిపాదించుటకు వారు చూపిన ఉపపత్తి కూడ సరియై నది కాదు.

ఇందులకు వారు చూపిన ఉపపత్తి ఏమనగా “న్సీల్ర మువ్యాతి కింకరోమి మహిత్రైః శ్రీతోస్మి తేవిభ్రమైః ఇత్యుక్తరీత్యా విభ్రమాధిక నీళాగ్రహణాత్‌ నాట్యన్థాన పరేణ రంగపదేన నాట్య విభ్రమముఖేన - - - శ్రీ నీళా భూమి సమేత భగవత్పదమ్‌”, ఇత్యాది. నాట్య ప్రదర్శనమును చేయున్థానమునకు “రంగము” అని వ్యవహారము కఠదుగనుక, ఆ

18

రంగస్థలముననాట్య విభ్రమములను అనగా విలాసములను, ప్రదర్శింతురు గనుక, “నీళే మువ్యాతి - (క్రీతోస్మితే విభమై: అను శ్ఞాకమున చెప్పబడినట్టు నీళాదేవి తన విభ్రమములతో స్వామినివశీకరించినది గనుక ఇట్టి విభమవతియై న నీళాదేవిని విభ్రమ. ప్రదర్శన న్థానమైన. “రంగ పదముతో బోధింపవచ్చును అని ఈ నవీన వ్యాఖ్యాతల యొక్క

• అభిప్రాయము. బలాత్కారముగా ఆకర్షింపదిడిన ఈ యర్థము వాస్తవమునకు పొసగదు. ఈ విభ్రమములు నీళాదేవిలోనేకాదు లక్ష్మీదేవిలో కూడనున పట్టు “నమః శ్రీ రంగనాయక్రై య(ధ్ర్యూవిభ్రమ భేదతః౯ అను శైకముచే పరాశర భట్టురువారు తెలుపుచున్నారు.. కనుక ఆమెను గూడ. రంగపదము చేత ఏల. (గ్రహింపరాదు? కనుక వారు తెలిపిన య్యిక్తి సరికాదు. "అసలు వారు. ప్రమాణముగా చూపిన శ్షోకమునకు వారనుకున్న అర్ధమే కాదు. అందు. చెప్పబడిన ఆ విభ్రమములు నీళాదేవికి చెందినవి కావు. (మహి) భూదేవికి చెందినవి అని (గ్రహింపవలెను... ఆ శ్ఞోకమెక్కడిదో పరామర్శించువారికి ఈ పరమార్ధము గొచరమగును. “యతిరాజ విజయ" నాటకమున నాందీ శ్లోకమున మధ్యలో వారుదాహరించిన ఈశ్లోక ఇండమున్నది. ఆ శ్లోక మిదిగో శో! _ పద్మేత్వన్నయనే స్మరామి సతతం, భావో భవత్కుంతలే సీలే మువ్యుత్కి కింకరోమి మహ్వితెః క్రీతోస్మితే విభమైః | ఇత్యుత్చ్వస్నవచోనిశమ్య సరుషా నిర ఏక్సితోరాధయా కృష్ణు తత్చరమేవ తద్వ్య పదిశన్‌ [క్రీడావిటః పాతువః | రాధతో కలసీ ఏకళయ్యపై రతి (హౌంతుడై న కృష్ణుడు చిరునిద్రలో కలవచ్చి ఇట్లా కలవరిస్తున్నాడు. “పద్మే ! త్వత్‌ నయనేస్మరామి” ఓ లక్ష్మీ ! అందమైన నీ కనులనే సదానామనస్సులో తలంచుకుంటుంటాను. మరి కొంత సేపటికి “సతతం భావో భవత్కుంతలే నీలే!. మువ్యాతి” ఓ నీళా! నా మనస్సు నీకురుల అందానికి పరవశమై పోయినది. “కింకరోమిమహీ! త్రై క్రీతోస్మితే విభమ్రైఃొ ఓ భూదేవీ! నీలీలావిలాసాలకు అమ్ముడుపోయిన నేను నీ సేవనే చేస్తుంటాను. - అని ఇట్లు శ్రీ భూనీళాదేవులను గూర్చి వారి సోయగములు గుర్తుకురాగా కృష్ణుడు కలవరిస్తుంకు ప్రక్కనే ఉన్న రాధ ప్రణజయరోషంతో ఆయనను లేపి “నన్ను కాదని నీవు ఆ ఇతర నాయికలను. అంతగా (పేమిస్తున్నావా? ఐతే 19

నా వద్ద నుండి వెళ్లిపామ్మ"ని బెదరించినది. అపుడు నిద్రమబ్బునుండి తేరుకొన్న కృష్ణుడు తన తప్పును గుర్తించి తాను ఏమన్నాడో ఆ మాటలనే తిరిగి ఆమెతో అనిపించి, “ఈ మూడు వాక్యములున్నూూ నిన్ను గూరి సయే నేను అన్నాను సుమా! భమతో నీవందుకు కోపగించుకుంటున్నావు?” అని ఆ మాటలకు అర్హము మార్చి ఆమెకే అన్వయించి చెప్పినాడట. ఇపుడు పద్మే, నీశే, మహి అన్న మూడు పదాలున్న్నూ ఆ ఇతర దివ్య మహిషులను సంబోధించే పదములుకావు. 'పద్మేనయనే' పద్మాల వంటి నీ నేత్రాలను, 'నీలే భవత్కుంతలే నల్లని నీకురులను, 'మహిత్రె 8(ఏకపదం) విభమైః మెచ్చదగిన నీ విలాసములను, అని అర్ధము మారి ఎవేయబడింది. ఇదే నిజం కావచ్చునని ఆ పీచ్చిరాధిక తనకోపాన్ని దిగమింగి తిరిగి ఆ కృష్ణునితో శృంగారంలో పడిపోయింది. అట్టి మాయదారి కృష్ణుడు మిమ్ము(బోచుగాక! అని దీని తాత్పర్యము. అందమై న ఈ క్లోకాన్ని అప్పయ్య దీక్షితులున్నూ తన కువలయానందంలో ఉదాహరించియున్నాడు.

ఈ ళ్లోకంలోని “నీళే మువ్యాతి"అనే దగ్గర నుండి “తేవిభ్రమై అనేంతవరకు ఉదాహరించి ఆ విలాసములు నీళాదేవికే అనుకొని, విలాసప్రదర్శనకు ఆన్టానమై న 'రంగ' శబ్దాన్ని నీళాదేవికి స్పోరకముగా ముడిపెట్టి శ్రీ రంగా ష థ్వీ అను దేశిక కోకంలోని మూడు పదాలను శ్రీ నీళా భూవాచకములుగా సమన్వయమును ప్రతిపాదించుట పూర్తిగా అసంబద్ధమే. ఇట్టుఏవేవో భావస్ఫురణలో కొత్త పోకడలు కనిపెట్టినామని చెప్పుకొని కొందరు అనుచితము అస్వరసము ఐన వ్యాఖ్యలను చేయటం అ(ప్రామాణికమని సహృదయులు (గ్రహించగలరు. "పద్మే! త్వన యనే” అన్న శ్లోకమెక్కడిదో సందర్భ సమన్వయము లెట్టివోగూడ గుర్తించక ఆంధ్రవ్యాఖ్యానకర్తయై న శ్రీమాన్‌ కే.వి. రాఘవాచార్యుల వారు కూడ ఆ అర్వాచీన సంస్కృతవ్యాఖ్యలోని అంశాన్ని అట్లనే అనువదించి పొరబడినట్టున్నారు. దేశికులవంటి మహాకవుల సూక్తులకు వివరణ యిచ్చేటప్పుడు వ్యాఖ్యాతలకు ఎంతో జాగ్రత్త అవసరము గదా! ఐనా ఎంత జాగ్రత్తపడినా మళ్లినాధాదులకే తప్పని ఇట్టి ప్రమాదాలను గూర్చి ఎవ్వరె నా సహృదయులు ప్రబోధించినపుడు స్వీకరించుటయే ఉత్తమ లక్షణం.

ఆయా (గ్రంథములలో ్రతిపాద్య అవాంతర విషయభేదమునుబట్టి అధ్యాయభేదములు ఏర్పడినట్లు ఈ స్తోత్రంలో కూడా దేశికులు పద్ధతి అనే పేరుతో ముపష్పదిరెండు విభాగములను వళ్షకరించియున్నారు. ప్రతిపాద్య విషయమునుబట్టి (ప్రస్తావన పద్ధతి, సమాఖ్యాపద్దతి ఇత్యాది నామకరణాలను గూడ ఆ విభాగాలకు తామే కల్పించిపెట్టియున్నారు. వాటిని ఒక [క్రమపద్ధతిలో పెట్టుటలోగల విశేషాలను పరస్పర సంగతిని వ్యాఖ్యానంలో

20

పాఠకులు. (గ్రహించగలరు... ముప్పది రెండు అనే సంఖ్యలో గల విశేషమేమిటో చర్చనీయాంశమే. ఉపనిషత్తులలో పరబ హ్మోపాసన పద్ధతులు. ముప్పుదిరెండుగా. (బ్రహ్మసూత్రభాష్యాలలో దా 0(త్రింశల్‌ | ('బ్రహ్మవిద్యలు అని పరిగణింపబడీ యున్నవి. సద్విద్య, దహరవిద్య, ఆనందమయ. విద్య, అంతరాదిత్య విద్య, భూమవిద్య, వై శ్వానరవిద్య ఇత్యాదులు ఉపనిషత్తులలో ప్రసీద్ధములు. ఆ (బ్రహ్మ విద్యలు ముప్పుది రెండును (బహ్మసాక్షాత్కార సాధనమ్ములై నట్టు పాదుకలపై కూర్చబడిన ఈ ముప్పదిరెండు పద్ధతులు (బ్రహ్మాతత్త్వ నిరూపకములే అనే పరమార్జాన్ని నిరూపించుటకే ఈ సంఖ్యలో పద్ధతులను శ్రీ దేశికులవారు మార్చియుండవచ్చును. వ్యాస ప్రణీతమ్ములై న బ్రహ్మసూ(తములు నాలుగు అధ్యాయములుగాను ఒక్కొక్క అధ్యాయములో నాలుగు పాదములుగాను మొత్తము మీద నాలుగు నాలుగు పదహారు పాదములుగా గుర్తింపబడినందున రెండు పాదుకలకును. ప్రత్యేకముగా ఆషోడశపాదసంఖ్యను వర్తింపచేసినపుడు విస్తరపద్దతిలో ముప్పది రెండు కావచ్చును. మరియు. దేశికులవారు మణి్రవాళ భాషలో రచించిన సంప్రదాయ (గ్రంథములు ద్వా(త్రింశద్రహస్యములు అనుపేరుతో (ప్రసిద్ధమ్నులై యున్నవి. ఆ సంఖ్యమై గల (ప్రత్యేక అభినివేశముతో ఈ పద్దతులను కూడా వారు. కూర్చియుందురు.. మొదట ఇన్ని పద్దతులను కూర్చవలెను అని సంఖ్యను నిర్ణయించుకున్న పిదప ఆ పద్ధతులకు విషయములను, వాటిని బట్టీ నామకరణములను ఏర్పరచుకొనియుందురు. ఈ మహాగ్రంథమునకు తెలుగులో (ప్రతిపదార్హమును సాంప్రదాయిక విశేషములను వివరిస్తూ వ్యాఖ్యానంరావటం ఇదంప్రథమం. ఎన్నో విషయాలను సంగ్రహించి తదేక నిష్టతో ఆంధ్రవ్యాఖ్యానమును ప్రసాదించిన శ్రీమాన్‌ కే.వెంకట రాఘవాచార్యుల

వారును ఈవివరణ (గ్రంధ ప్రకటనకు చేయూత నిచ్చిన హైదరాబాదులోని శ్రీ మద పూబిలమఠ నిర్వావకవర్గమువారును

అత్యంత ప్రశంసనీయులు.

1-3 - 1096 ఇట్టు విన్నవించు విధేయుడు

(శ్రీ -న.చ. రఘునాథాచార్యుడు సత్సం'ప్రదాయ పరిరక్షణ సభాధ్యక్తుడు వరంగల్‌. వ

శ్రీ రంగనాథ దివ్యమణి పాదుకాభ్యాంనమః (శ్రీ మతే రామానుజాయనమః శ్రీ మని ఎగమాన్తమహాదేశికాయనమః ఒర అడ్హి , అద శీ, రంగనాథ పాదుకాసహ(స్రమ్‌ 6. అధికార పరిగ్రహ పదతి భో 141. _అధీష్టే పాదుకా సామే యస్యా స్సాకేత వాసిభిః | అన్వయ వ్యతిరేకాభ్యా మన్వమీయత _వెభవమ్‌ ॥ -1. అర్ధం ఫా యన్యాః = ఏ పాదుక యొక్క; వె భవం = ఐశ్వర్యం; సాకేత వాసిభిః = అయోధ్యా నగర పౌరులచేత; అన్వయ వ్యతిలేకాభ్యాం = అన్వయ వ్యతిరేక వ్యాప్తీగల మాటల చేత; అన్వ్నమీయత = ఊహించి చెప బడిందో; సా = ఆ; పాదుకా = పాదుకాదేవి; మే = నాకు; అధి + ఈప్టే= అధిశ్వరి అవుతుంది. తాత్పర్యం := సాకేత నగర వాసులు అన్వయ వ్యతిరేక వాక్యాలచేత దేని వైభవాన్ని ఊహించి చెప్పినారో ఆ పాదుకాదేవియే నాకు అధీశ్వరి. రమణీయ వ్యాఖ్య ః= పాదుకాదేవియే కోసల దేశాధీశ్వరి, భరతుడు తల్టులను అయోధ్యలో ప్రవేశింపజేసి, తాను రథమెక్కి నంది గ్రామానికి వెళ్ళి వెంటనే పాదుకలను తలమీద ధరించి “ఛత్రం ధారయత క్షిప్ర మార్యసాదావిమౌ మతౌ | అభ్యాం రాజ్యేస్టితో ధర్మః పాదుకాభ్యాం గురోర్మమ ౯ “ఇవి పూజ్యుడై న రాముని పాదాలు. త్వరగా ఛత్రం పట్టండి. నా గుర్చువె న రాముని ఈ పాదుకలచేత రాజ్యంలో ధర్మస్థాపన జరుగుతుంది" అని మహాజనులతో చెప్పేనాడు. రాముడు ఒక్కడే పూజ్యుడు. ఈ రామ పాదుకలు. రెండూ 'శ్రేష్టమై నవే. కాబట్టి, రాముని కంటె పాదుకల. (కు) అధికారం అధికమని అర్ధం. అభిపేక పద్ధతి కంటు ముందు కోసల దేశాధికారాన్ని పాదుకాదేవి పరి[గ్రహించినప్పటి గుణాలను దేశికులు స్తుతించారు. 1]

రాముడు ఇక్కడున్న సమయంకంటె ముందుగానీ, తర్వాతగానీ అంత సుభిక్షం లేదన్నమాట నిర్చ్ర్యంద్వం. అందుకు కారణం రాముడా? పాదుకా దేవియా? వై భవమంతా పాదుకాదేవిదే అని పౌరులు భావించారు. సాకేతనగర వాసుల ఆలోచనలన్నీ అక్షరాలా నిజమవుతాయి. మానవ జీవితంలో అనుమాన ప్రమాణమే అధికంగా ఉపయోగపడుతుంది. ప్రత్యక్షం, అనుమానం, ఉపమానం, శబ్దం - ఆప్తవాక్యం - అని ప్రమాణాలు నాలుగు రకాలు. అందులో చక్షు స్పృంయోగ సన్నికర్షం కలిగిన ప్రత్యక్ష ప్రమాణాన్ని అందరూ అంగీకరిస్తారు. పరోక్షంలో ఉన్నవాటిని మంచి యుక్తుల చేతనూ, తగిన హేతువుల చేతనూ (గ్రహింపజేసేది అనుమాన ప్రమాణం. 'అనుమానం' అంశే 'కార్యాన్నిబట్టి కారణాన్ని ఊహించడరి. ఇది “ఫప్రమియే కాని “భమ” కాదు. యథార్హమై నదాన్ని “ప్రమీ అనీ, యథార్ధం కానిదాన్ని “భమ” అంటారు. "ప్రమ'కు 'కరణం' ప్రమాణం. “కరణి మంటే కార్యజనకమై న వ్యాపారంతో కూడిన ముఖ్య కారణం. వాస్తవంగా సర్వ వ్యవహారాలకు కారణమై న జ్ఞానమే బుద్ది. బుద్రిమంతులు అర్ధం తెలిస్తేగానీ వాక్యాన్ని వాడలేరు. వాన కురిస్తే పంటలు పండుతాయి. కురియకుంకే పండవు. ఈ రెండు - అన్వయం, వ్యతిరేక - వాక్యాల్గ్లోనూ వానయే కారణం కదా! అనుమానం సీద్ధించడానికి వాడే వాక్యంలో కారణం అన్వయవ్యాస్తినీ, వ్యతిరేక వ్యాప్తినీ కలిగి ఉంటుంది.

1. అన్వయ వ్యాప్తి; హేతువుండే చోట సాధ్యముండే వ్యాప్తి. రామునికి పాదుకలతో సంబంధమున్నందువల్లి రాముడు విభువు అయ్యాడు.
2. వ్యతిరేక వ్యాప్తి :- సాధ్యాభావానికీ, హేత్వభావానికీ అయిన వ్యాప్తి. పాదుకా సంబంధం లేనందున రాముడు విభుడు కాలేదు. పాదుకలతో సంబంధం తొలగిన వెంటనే రాముడు దండకారణ్యవాసి అయ్యాడని భావం. పాదుకా సాన్నిధ్య మేర్చడినందువల్ల భరతుడు విభుడయ్యాడు కదా! ప్రభుత్వం మాత్రం పాదుకానిష్టమే. దాసెనపువ్వు ఉన్నచోట సృటికశిల ఉంటే ఆ పువ్వు వన్నె - ఎరుపు రంగు - సృటికశిలను కూడా సంక్రమిస్తుంది కదా! అక్టు పాదుకాదేవి సాన్నిహిత్యం కలవారికి విభుత్వం ఏర్పడుతుంది. ఆన్వయ, వ్యతిరేక దర్శులె న సాకేత పౌరులు “పాదుకాదేవి వై భవం సాంసిద్ధికం' అని నిప్పులాంటి నిజాన్ని ఊహించి నిరయించారు. కా అనుమాన ప్రమాణాన్ని ఆస్వాదించే రసిక్షులు తార్కికులు. కవితార్కిక కేసరియై న నిగమాంత దేశికులకు కూడా కోసల దేశాధీశ్వరియై న పాదుకాదేవియే ఉపాస్య దేవత. ఎయోజఒ లంకారంచ ఆ న అనుమానాలంకారం. అనుష్షుబ్బం ॥ (పేయో రంచే అనుప్రాణితమై ఎందస్సు, 2

డద, మోచితస్థిరచరా నయత్నతః కోసలాన్‌ జనపదా నుపాస్మహే | యేషు కాంశ్చన బభూవ వత్సరాన్‌ దెవతం దనుజవెరి పొదుకా | -2 అర్ధం ఫా యేషు = ఏ దేశలయందు; దనుజవైరి పాదుకా = రాక్షసులకు విరోధియై న రాముని పాదుక; కానాచన = కొన్ని; వత్సరాన్‌ = ఏండ్టు; దైవతం = దేవతగా (ఆరాధనీయగా) బభూవ = ఉండెనో; అయత్నతః = ఏ ప్రయత్నం లేకయే; మోచిత, స్థిర, చరాన్‌ = మోక్షమీయబడిన స్థావర జంగమాలుగల; కోసలాన్‌, జనపదాన్‌ = కోసల దేశాలను; ఉపాస్మహే = ఉపాసిస్తాం. +" తా! కర్మజ్ఞానాది సాధనానుష్థానమేమీలేకయే నిస్పంసారులుగా జేయబడిన స్థావరజంగమాలుగల కోసల దేశాలను ధ్యానిస్తాం. ఎందుకు? అంక్రే, శ్రీరాముని పాదుక కొన్ని ఏండ్లు కోసల జనపదాల్లో పూజింపబడింది. వ్యాఖ్య ౩- పాదుకాదేవిని ఆరాధించిన కోసల జనపదాలు ఆదరణీయాలు.

కోసల (ప్రాంతాల్లోని చేతనాచేతనాలకు పాదుకాదేవిని ఆరాధించే అవకాశం కలిగింది. తత్పలితంగా అచ్చబి చరాచరాలకు అంతపుందు మోక్షం లభించింది. స్టిరచరాల మోక్ష్మప్రాప్తేకి పాదుకాదేవి పదా 'ఎలుగేండ్లు కోసల రాజ్యాన్ని పాలించడమే కారణం. భగవంతుని మహిమగానీ ఆజ్జగానీ ఈ ఫల్యప్రాప్తేకి కారణం కాదు. భగవంతుని ఇతర అవతారాల్థా ఇట్టి ఫల ప్రాప్తే కలుగలేదు కదా!

రాక్షసాంతకుడై న శ్రీరాముని పాదుకా "సివ లభించడం ఆసాధారణ విషయం. పాదుకోపాసన వల్ల పురుషోత్త మునికి ఉత్సాహ శక్తి పెరుగుతుంది. తద్ద్వారా దుష్ట శిక్షణ, శిష్టరక్షణ జరిగి ధర్మసంస్థాపన ఏర్పడుతుంది. కోసల దేశంలో స్టూల ప్రకృతిగా కనబడే చెట్టు-గుట్ట, పపువు-పక్రి (స్త్రీ-పురుషుడు-అందరూ సూక్ష్మ ప్రకృతిచే విలక్షణమైన వారే. “నోత్తవోన్చిలేన్‌” - అన్నట్టు వారు ఏ తపస్సు చేయలేదు. ఏ యోగమూ అభ్యసించలేదు. కర్మజ్ఞానాదిసాధవాలను క్షే భూయిష్టంగా వారు అనుష్టించనూ లేదు. ఏ యత్నం చేయకున్నా కోసలులు సంసారబంధ విముక్తులయ్యారు. వారి దృష్టిలో సంసారం నిస్ఫారమయిపోయింది. దనుజ వై రిచరణ రక్షిణిని తమ అధీశ్వరిగా కొలువడమే తమకు “శ్రీరామ రక్షయని దృఢాధ్యవ సాయంతో పద్నాలుగేండ్లు పాదుకారాధన చేశారు. వారు పరమ భాగవతోత్తములు కదా!

భగవంతుని ఆశ్రయించిన వారికి శాస్త్రవిహితమై. న విధులను పాలించడమూ, నెేపఎధ్రాలను నిరసించడమూ అవశ్యకం. భాగవతులను ఆశ్రయించిన వారికి మాత్రం శాస్త్రోక్త విధి నిషధపాలనలో లోపమున్నా భాగవత బలం వల్లనే పురుషార్ధం ప్రాప్తేస్తుంది.

3౩

“భాగవతాభిమానం వినామోక్షోపాయం నాస్తి అన్నట్టు మోక్ష సాధన సామగ్రి లేని అకించనులకు పరమ భాగవత "సేవయే ముక్తికి కారణమవుతుంది. కాబట్టి, భగవదు పాసనకంపె కోసల జనపదోపాసన మోక్షహీతువని దేశికుల ఆశయం. కావ్యలింగాలంకారం. రథోద్ధతా వృత్తం. 143. సామాజ్య సంపదివ దాసజనోచితా త్వం రామేణ సత్యవచసా భరతాయ దత్తా | స త్వాం వివేశ్య చరణావవి! భద పీఠే పృథ్వీం బుభోజ్క బుభుజే చ యశో విభూతిమ్‌ 1 - 3. అర్ధం £= హే చరణావని = ఓ పాదుకాదేవీ! దాసజన + ఉచితా = భక్తజనులకు సేవింపయోగ్యవై న; త్వం = నీవు; దాసజనోచితా = భృత్యబనులకు. అనుభవింపయోగ్యమై న; సామాజ్యనంపత్‌, ఇవ = అఖండ రాజ్యలక్ష్మివలె; సత్య వచసా = సత్యవాక్కుగల; రామేణ = శ్రీరామునిచేత; భరతాయ = భరతుని (కోసలుకి; దత్తా = ఇవ ఇబడినావు; సః = ఆ భరతుడు; త్వాం = నిన్ను; భద్ర పీఠీ = సింహాసనమందు; నివేళ్య = ఉంచి; పృథ్వీం = భూమిని; బుభోజ = పాలించెను. యశః + విభూతిం, చ = కీర్తి సంపత్తునూ; బుభు జే = అనుభవించాడు. తొ॥ ఓ పాదుకాదేవీ! భక్త జనులు సేవించడానికి యోగ్యవైన నీవు, భృత్య జనులు అనుభవించడానికి యోగ్యమైన సామ్రాజ్య సంపదలాగా, సత్యవచఘ్కుడై న శ్రీరామునిచే భరతునికి ఇవ్వబడినావు. ఆ భరతుడు నిన్ను సింహాసనమందు అధిస్టింపజేసి భూమిని పాఠించాడు, కీర్తి సంపదనూ అనుభవించాడు. వ్యాఖ్య హా పాదుకను సేవిస్తూ భరతుడు సామ్రాజ్యాన్ని రక్షించాడు, కీర్తిని గడించాడు. పాదుకా దేవి దాస జనోచితమై న సామ్రాజ్య సంపత్తులా ఉంది. పాదుకాసేవ చేసే భాగ్యం, దాసదాసీ జనులకు లభిస్తుంది. ఆ సేవయే. భృత్యజనానికి “ఉణ్జుంశోణు పరుగు సీరుమ్‌ అన్నట్టూ ధారకపోొషక భోగ్యంగా ఉంటుంది. సామ్రాజ్యానికి ధనకనక ధాన్నాద్యెశ్వర్యమూ ఉంటుంది. సామ్రాజ్య నిర్వవాణానికి ఎందరో భృత్యులు ఉద్యోగాలు చేస్తారు. ఉద్యోగానికి తగినట్టు సంబలంగా సామాజ్య సంపదనూ అనుభవిస్తారు. భరతుడు రాజ్యమేలుతాడని పాదుకలనిచి ఏన శ్రీరాముని మాట అసత్యంకాలేదు. రాముడు పాదుకలను భరతునికి ఇచ్చి, కై కేయి కోరికనూ, దశరథుని వరప్రదానాన్నీ, భరతుని దానత్వ దీక్షనూ నెరవేర్చాడు. జనక మహారాజువలె విషయలంపటుడుకాని భరతుడు పాదుకా దేవిని ప్రాభవ వై భవాలతో సింహాసనంపెన అధిస్టింపజేశాడు. భాగవతోత్తముడు ఏదీ తనది కాదనే భావంతో ప్రవర్తిస్తాడు కదా! భరతుడు పాదుకా (ప్రతినిధిగా ఉండి టే

పృథివిని పాఠించాడు. పాదుకా సామాజ్యసంపదను "సేవాభావంతో, సంధక్షించాడు. కేవలం కీర్తి రూపమై న సంపదను పాతం అనుభవించాడు భరతుడు.

“తస్య నామ మహద్యశః (శ్రుతి) శియఃపతికే గొప్ప యశస్సు అని పేరు. భరతుడు భగవన్నామ మహిమనే అనుభవించాడు. కాబట్టి, .

“న సర్వే భాతర స్తాత భవంతి భరతోవమా లోల

తమ్ములందరు భరతునితో సమానులుకారు, అని శ్రీరామునిచే కీర్తింపబడినవాడు భరతుడు.

“భుజోఒనవనే - “భుజ పాలనాభ్య వహారయోళ్‌ - అనే 'భుజ్‌ ధాతువు రక్షణార్హకంగా 'పరమ్మైపది'లోనూ, అనుభవార్ధకంగా 'ఆత్మనేపది'లోనూ ప్రయోగింపబడుతుంది.

“బుభోజి - ఇది పర్వైపది భూతే లిట్‌ ప్రథమ పురుమైకవచనం.

“బుభుజే - ఇది ఆత్మనేపది భూతే లిట్‌ ప్రథమ పురుషైకవచనం.

విశేషమేమి? అంకే, పరిపాలన పరార్థమనీ, యళోవిభూత్యనుభవం ఆత్మార్ధమనీ, కవికేసరి భరతుని గల సంపదను "“తిజ్లంతి రూపంతోనే సముచ్చయంగా చిత్రించాడు.

ఉపమా రూపక సముచ్చయాలంకారాల సంసృష్టి ఉక్తి వె చిత్రి. వసంత తిలకా వృత్తం.

తడు భోగా ననన్య మనసాం మణిపాదుకే | త్యం పుష్ణాసి హంత భజతా మనువంగసిద్దాన్‌ | త్తేనెవ నూన మభవ దృరతస్య సాధో రప్రార్హితం తదివ రాజ్య మవర్రసనీయమ్‌ | = 4, ఠి హూ అర్హం ఫి హే మణిపాదుకే= ఓ రత్నపాదుకా! త్వంచనీవు; అనన్య మనసాండానీకంటె వేరే విషయాలపై న మనస్సును నిల్చనట్టి; భజతాం = ఆశ్రితులకు; అనుషంగ సిద్దాన్‌ = ముఖ్య ఫలమైన ముక్తినేకాకు వారు ఆపేక్షించకున్నా నీవు కలుగజేసే; భోగాన్‌ = సుఖానుభవాలను; పుష్ణాసి = వృద్ధి చేస్తావు; వంత = ఆహా! (ఎంతకృపయో నీకు), తేన, ఏవ = అందుచేతనే; నాధోః = సుజనుడై న; భరతస్య = భరతునికి; అ(ప్రార్ధితం = కోరబడని; తత్‌ = ఆ కోసల దేశమని (ప్రసిద్ధమైన; రాజ్యం = రాజ్యం, ఇవ = ఈ లోకమందు; అవర్హనీయం = వదులుకోరానిదిగాా అభవత్‌ = ఆయెను, నూనంవచాని్శ సయం. తా! ఓ మణిపాదుకా! నిన్ను ఉపాసించే భక్తులకు నీవు ఆనుషంగికంగా సిద్ధించే భోగాలను వృద్దిపరుస్తావు.. ఆశ సర్యమే! ఆ కారణంవల్లనే సుజనుడై న భరతునికి అయాచితమై న రాజ్యం నిశ్చయంగా అవర్టనీయమయింది. ర్‌

వ్యాఖ్య పొదుకాదేవి ఆ్రితులకు సుభానుభవాన్ని కలిగిస్తుంది.

పాదుకా దేవి, వేరేచింతలేక తననే ఆశ్రయించిన భక్తులకు, అయాచిత ఫలాన్ని తన సామర్ధ్యంచేత కలిగిస్తుంది. ఆశ్రితులు ఇష్టంలేక వదులదలచుకున్నా 'ఎవదులుకోరాని ఐహికా ముష్మీక సుఖాలను పెంపాందిస్తుంది.

రామన్నదే రాజ్యమని రామపాదులకనాశ్రయించి అనన్య మనస్సుతో ఉపాసించే భరతుడు స్వయంగా కోరకున్నా, వీరభోజ్యమై న రాజ్యాన్ని భరతునికి సిద్దింపజేసింది పాదుకాదేవి. అన్నమాటను మీరని సాధుశీలుడై న భరతునికి పద్నాలుగేండ్ర దాకా సిద్ధించిన రాజ్యం, త్యజింపరాన్నిదై పరిపాలింపవలసి వచ్చింది.

“విన్నె యే తాన్‌ వేండి నీల్‌ శెల్యంవేండా తాన్‌ త్త్‌న్నైయే తాన్‌ వేండుం శెల్వం పొల (5-9).

“పరమ పురుషార్థభూతుడై న శియఃపతినే వేడుకొని, గౌప ఏ సంపదను ఆశింపనివానికీ తానే అవసరాన్ని చూచి ఐశ్వర్యంలా నిలుస్తాడు” అని కులశేఖరాళ్వారన్నట్టు, పాదుకాదేవి సుఖభోగాలను ప్రసాదిస్తుంది.

“శరీరారో గ్యమర్జాంశ స్‌ భోగార్దశ్చెవానువంగికాన్‌

దదాతి ధ్యాయినాం పుంసా మపవర్ల ప్రదోహరిః

భగవంతుడు తనను ధ్యానించే భక్తులకు యాదృచ్చికంగాగాక, అవసరాలకు అనుకూలించే పాడి పంటలఅనూ, వాటీని అనుభవించడానికి తగిన దేహారోగ్యాన్ని ప్రసాదించి, దేహావసానదశలో మోన్షపలాన్ని కూడా కృపజేస్తాడు.

“ఫలమత ఉపషత్తే్‌ అని ఫలాధికరణంలో శ్రీవేదవ్యాస భగవానుడు, జీవునికి సుకృత దుష్కృతాలకు తగిన సుఖదుఃఖ రూపఫలాన్ని (ప్రసాదించేవాడు శ్రీమన్నారాయణుడు అని సూత్రీకరించాడు.

ఆశ్చర్యమేమి? ఆంటే, పాదుకాదేవి అజ్ఞాత ని(్రహ. కాబట్టి, ఆశ్రితులకు దేవి సుఖభోగాలనే కలిగిస్తుంది

“వాత్సల్య నిర్భరతయా జననీ కువూరం

స్రన్యేన వర్ణయతి దష్టపయోధరాఒపి | (గోదాస్తుతి. 27)

పసి నిసుగు పాలుత్రాగుతూ కోరపంటితో చంటిని నొక్కి గంటుపెట్టినా, తల్లి విసుగుపడదు. సరికదా! పై గా కోరినా కోరకున్నా పట్టిని చేరదీసి పట్టి పట్టి పాలిచ్చి నిమ్మకు నీరెత్తినట్లు పెంచుతుంది. నిజంగా, మాతృ వాత్సల్యానికి మాటలు చాలవుకదా!

అన్ర్రమణియున్నచోట అఖిల సంపదలు దినదినమూ అభివ ్భద్దిచెందుతాయి. మణిమయి పాదుకా సామ్రాజ్యంలో నిత్యం పెరిగీ సంపదలతో (ప్రజలను సుఖపెస్టి భరతునికి రాజ్యభోగం పర్తనీయం కాదు కదా!

6

పాదుక ఆశ్రితులికు ఆనుషంగిక ఫలాన్ని కలిగించే కారణంచేత భరతుని ఆనుషంగిక భోగాన్ని సమర్ధించడం

కావ్యలింగాలంకార లక్షణం. వసంతతిలకా వృత్తం. 145. రామప్రయాణ జవితం వ్యపనీయశోకం రత్నాసనే స్టితవతీ మణిపాదరక్షే ! పృథ్వీం నిజేన యశసా విహితోత్తరీయా మేకాత పత తిలకాం భవతీ వితేనే! - 5, అర్ధం £- హే మణి పాదరక్షే= ఓ రత్నపాదుకా రత్నాసనే = సింహాసన మందు; స్థితవతీ = ఆసీన్నవె న; భవతీ = నీవు; రామప్రయాణ జనితం = రమణుడు /రాముడు అడవికి పెళ్ళడంచేత కలిగిన; శోకం = దుఃఖాన్ని; వ్యపనీయ = పోగొట్టి; పృథ్వీం = భూదేవిని/సఖిని; నిజేన = స్వీయ; యశసా = కీర్తిచేత; విహిత + ఉత్తరీయాం = చేయబడిన ఉత్తరీయం కలదానిగా; ఏక + ఆత పత్ర, తిలకాం = ముఖ్యమైన ఛత్రమనే బొట్టుకలదానిగా; వితేనే = చేశావు. తా |! ఓ మణి పాదుకా! నీవు రత్న సింహసనమందు ఆసీన్నవై పుడమి పడతికి రమణుడై న రాముని ప్రయాణం వల్ల కలిగిన శోకాన్ని తొలగించి, స్వీయకీర్తి చేత పైటను అలంకరింపజేశావు. ఏకచ్చ(త్రమనే తిలకం కఠదానిగానూ చేశావు వ్యాఖ్య ః- పాదుకాదేవి కీర్తిమతింయై. ఏకచ, ఏ(తంగా రాజ్యమేలింది.

పాదుకాదేవి రత్నపీఠమందు అధిష్టించగానే అభిరామమై న పాలనా సామర్ధ్యంవల్ల లోకోత్తర కీర్తి వ్యాపించింది. ప్రజలకు రాముని వనవాసం వల్ల కలిగిన శోకమూ తొలగింది. సామాజ్యం ఏకచ్చ(త్రాధిపత్యంగా విరాజమానమయింది.

రాజులు భూనాయకులు కదా! నాయకుడు దేశాంతరంపోతే నాయిక మంచి వలువలు ధరించదు. విరహ బాధచే అలంకారాన్ని ఆదరించదు. మగవారికన్నా మగువలకు సాటివారిపై న సానుభూతి మిన్న. మట్టిలాగా మణికూడా (ద్రవ్య విశేషమే కాబట్టి మణిపాదుక తోటి సఖియైన భూనాయిక దై న్యాన్ని నివారింపజేసింది.

దిక్కులకు వ్యాపించేది యశస్సు. ఉత్తర కాయాన్ని ఆచ్చాదించేది ఉత్తరీయం. “సంవ్యాన ముత్తరీయం స్యాత్‌ (ఆమరం).

పాదుకాదేవి తన క్రిర్తియనే సంవ్యానంచేత భూమిని ఆచ్చాదిపంజేసీంది. సామ్రాజ్య సూచకమైన ఛత్రం భూమికి అద్వితీయమై న మెరుగు. కాబట్టి, పాదుకాదేవి ఏకాతప(త్రమనే తిలకంచేత భూదేవిని ఆలంకరింపజేసింది. పాదుకాదేవి పరిపాలన భూమికి సింగారమే కదా!

రూపకాలంకారం. వసంత తిలకావృత్తం.

7

146. రామాజ్ఞయా పరవతీ పరిగృహ్య రాజ్యం రత్నాసనం రఘుకులోచిత మాశయంతి | శుద్దాంపదావని?! వునర ఏవతీ వితేనే

స్వాతంథత్య లేశ కలుషాం భరతస్యకీర్తిమ్‌ ] ౨6, అర్ధం ః= హే పదావని= ఓ పాదుకా! రామ + అజ్జ్ఞయా = శ్రీరాముని ఆజ్జచేత; పరవతీ= పరాధీనై ; భవతీ = నీవు; రాజ్యం = రాజ్యాన్ని; పరిగ్భవ్యూ = స్వీకరించి; రఘుకుల + ఉచితం = రఘువంశయోగ్యమై న; రత్న * ఆసనం = సింహాసనాన్ని; ఆశ్రయంతీ = ఆశ్రయిస్తూ, స్వాతంత్ర్య లేశ కలుషాం = (“నేను రాజును కాను" అని స్వతం(త్రుడుగా పలికినందున) కొంచెం మలినమైన; భరతస్య = భరతునియొక్క, కీర్తిం = యశస్సును; పునః = మళ్ళీ; కుద్దాం = స్వచ్చంగా; వితేనే = చేశావు. తా! ఓ పాదుకాదేవీ! రాముని ఆజ్జచేత పరాధీనవె రాజ్యాన్ని పరిగ్రహించి రఘువంశ యోగ్యమై న రత్న సింహాసనాన్ని ఆశ్రయించిన నీవు, స్వాతంత్ర్యం వల్ల కొద్దిగా కళంకితమై న భరతుని కీర్తిని మళ్ళీ పరిశుద్దం చేశావు.

వ్యాఖ్య $= పాదుకాదేవి భరతునికి పారతం(్థత్య వోని కలుగసీయలేదు.

శ్రీరాముడు అయోధ్యలో నున్నంతవరకు భరతుని కీర్తికి కళంక మంటలేదు. తల్లితండ్రుల ప్రవర్తన వల్లి రామునికి వనవాసం, భరతునికి రాజ్య పరి(గ్రహాస్థితి దాపురించింది.

“ఉత్తిష్ప శేష కిం రాజన్‌ ౩కేయి భరతుణ్ని “పడుకున్నావేమి? లెమ్ము రాజా!” అని సంబోధించింది. పరిస్టితినిబట్టి, ప్రజలందరు భరతుణ్ని “మమ్మేలుకోవయ్యా, రాజా!” అని (ప్రార్టించారు. భరతుడు స్వతంత్రుడని లోకం కీర్తించింది. భరతుడు, తన కీర్తి కలుషితమయిందని తెలిసి “నాహం రాజా” - నేను రాజును కాను, పరాదీనుణి ఎ - అని విన్నవించుకున్నాడు. శేషభూత్తుడై న భరతుడు, తనను పరుడైన - సర్వశేషియైన - శ్రీరామునికి అర్పించుకొన్సి, అతనికే రాజ్యపాలనా సామర్జ్యాతశయాన్ని సమకూర్చ తలచాడు. శ్రీరాముని పాదాలను పట్టుకొని భరతుడు, “ఇదం రాజ్యం మహాప్రాజ్ఞ స్థావయ ్రతివద్య హి”

“ఒ రామా! నీవు మహాప్రాజ్ఞుడవు. నేను అశక్తుడను. నీవు అడవిలోనే ఉండి రాజ్యాన్ని కూడా పాంది పరిపాఠించు'మనీ (ప్రార్ధించాడు.

తల్లిదండ్రులిచ్చినా, రాముడు చెప్పేనా, రాజ్యాన్ని స్వీకరించక పెద్దలమాటను మీరి, స్వాతంత్ర్య నివృత్తి కోసం పాటుపడిన రీతియే భరతుడు స్వీకరించిన స్వాతంత్రలేశం. కాని ఇది దోషం కాదు. పారతంథత్ర్య పోషకమే.

8

“దాసన్య ప్రసాదం కర్తుమర్ధసి' - 'దాసుణ్ని అను[గ్రహించు'మని భరతుడు దాస నామాన్నే స్వీకరించాడు. స్వామి తన పాదుకలను (ప్రసాదించాడు రామాజ బలీయమని పాదుకాదేవి రాజ్యాన్ని పరి[గ్రహించి రత్న సింహాసన మధిష్టించింది.

రఘువంశంలో పుట్టినా భరతుడు తమ్ముడై నంత మాత్రాన రాజ్యాన్ని స్వీకరించలేదే! ఇక రఘువంశంలో జనించని నేను రాజ్యాధికారాన్ని ఏలా స్వీకరిస్తాను? అని పాదుక స్వతంత్రించి పలికితే, భరతుని స్వాతంధత్యం సర్వ నింద్యమయ్యేది అలా పలుకనందువల్ల పాదుకకు కీర్తి కలిగింది. రామపాదుకలను పురస్కరించుకొని రాజ్యాన్ని సంరక్షించడం వల్ల భరతుని కీర్తి పరిశుద్దముయింది.

భరతుని కీర్తి పూర్వం స్వచ్చమయిందే. తర్వాత కొద్ది స్వాతంత్ర్యం చేత మలినమయినా, పాదుకాదేవి మహీమ వల్లి స్వగుణభూతో శుద్దిని మళ్ళీ పొందినదనడం వళ్ల పూర్వరూపాలంకారం. వసంత తిలకా వృత్తం.

147. పౌలస్త్య వీర వదన స్తబకావసానాత్‌ పుష్పాణి దండకవనేవ్యప చేతుమిచ్బోః | రక్షాధురం ధృతవతీ మణిపాదుకే! త్వం రామస్య మైథిల సుతా సహితే ప్రచారే | -7. కా అర్ధం క హే మణిపాదుకే = ఓ రత్నపాదుకా. పౌొలస్త్య-నాత్‌! పౌలస్త్య వీర= వీరుడై న రావణుని యొక్క; వదన స్తదిక = ముఖ పంక్తియనే పూలగుత్తి యొక్క; అవసానాత్‌ = అంతం వరకు, దండకవనేషు = దండకారణ్యాల్లో; పుష్పాణి = పూలను; (రాక్షసుల తలలను) అపచేతుం = కోయడానికి, ఇచ్చోః = కోరునట్టి; రామస్య = రాముని యొక్క; మై థిల సుతా సహితే = జానకితో కూడిన; ప్రచారే= సంచార (కాలు మందు; త్వం నీవు; రక్షాధురం = రాజ్య రక్షణ భారాన్ని; ధృతవతీ = ధరించిన దానవు. తా ఓమణిపాదుకా రావణుని కంఠపంక్తీ అనే పుష్పగుచ్చం పూర్తి అయ్యేదాక దండకారణ్యాల్లో ( ఆజాతి) పూవులను కోయగోరే రాముడు జానకీ సహితుడై సంచరిస్తుంటే, నీవు ఆయన రాజ్యపాలన భారాన్ని భరించావు. వ్యాఖ్య 1 పాదుకాదేవి రాజ్య స్వీకారం, దివ్య దంపతుల విహార సంతోవ, కారణం.

కర్మ జ్ఞానానుష్టాన పరుడైన జనక మహారాజు కూతురు శ్రీరాముని ధర్నప న జానకీ జాని అరణ్యంలో సంచరించినా, దేవ పూజాదీక్రాపరుడు దేవతల కోరిక నీడేర్చేదాక రాముడు రాజ్య రక్షణ భారాన్ని వహించలేడు. గృవాన్థా 'శ్రముడై న రాముడు దేవపూజను పత్నీసహిత్తుడై చేయడం విధి విహితం దేవ పూజకై రాముడు పుష్పాపచయనం చేయాలి

ం్ర

“వజ్రాదపి కళోరాణి మృదూని కుసుమాదపి | లోకోత్తరాణాంచేతాంసి కోనుజానాతుమర్హతి భౌ వజంకంటె కళోరంగానూ, పువ్వుకంటె మెత్తగానూ ఉండే లోకోత్తరుల వృదయాలు ఎవరికీ తలియవన్నాడు భవభూతి. పులస్త్య(బ్రహ్మకు పౌత్రుడు, విశ్రవోబ్రవ్మకు.తై కసీయందు జన్మించిన జ్యేష్టపు(తుడు రావణుడు. పంక్తి కంఠుని కంఠపంక్తి ఒక న్తబకం. ప్రథానమై న రావణ వదనస్తబకాన్ని పూర్తిగా కోసే ఆశయంతో దండకారణ్యాల్భో ఆసురజాతికి చెందిన ఖరదూషణాదుల తలలనే పూలనీ కోయాలనుకున్నాడు. ఉపద్రవాలను నివారించిననేగాని రాజ్యపాలన సుకరం కాదు. రావణుడు మహావీరుడు. అయినా మనుజాధీశుడై న శ్రీరాముడు దనుజాధీపని శిరోలుంఠనం పుష్పాసచయంలాగా, అకుంఠితమై న అవతారలీలగా చేస్తాడు. కాబట్టి, పాదుకాదేవి రాముని రాజ్యరక్షణభారాన్ని వహిన్తుంటు బయటలోకకంటకుల కంఠాలను దునిమి విశ (కల్యాణాన్ని విస్తరింపజేయడం రామరాజజు ధర్మం. రూపక, (పేయోఒలంకారాల సంసృష్టీ, వసంత తిలకావృత్తం. 148. పాొదావని? ('ప్రచల చామర బృందమధ్యే భద్రాసనాస్తరగతా భవతి విరేజే | ఆకీర్త దివ్యసలిలే కటకే సుమేరో రంభోజిసీవ కలహాయిత హంసయూథా 1! =8. అర్ధం ఫా హే పాదావని= ఓ పాదుకా! ప్రచల చామర బృందమథ్యే = బాగా వీచబడే చామర సముదాయాల నడుమ; భద్ర + ఆసన + ఆస్తర, గతా = సింహాసనం మీద పరచబడిన పట్టు వస్త్రం పైనున్న; భవతీ = నీవు; ఆక్షీర్ద దివ్య సలిలే = వ్యాపీంచిన దేవ నదీజరింగల; సుమేరోః= బంగారు కొండయొక్క ; కటకే= మధ్య కక్ష్యయందు; కలహాయిత, హంస యూథా = పరస్పరం జగడమాడుతున్న వంసలగుంపుగల; అంభోజినీ, ఇవ = తామర తీగలా; విరేజే = ప్రకాశించావు. తా! ఓ పాదుకాదేవీ! కదలాడే చామరాల నడుమ భద్రాసనం మీద పరచబడీన పబ్బుబట్టు మీద ఆసీనవై న నీవు, అంతటా వ్యాప్తమైన దివ్యగంగా జలం కలిగిన బంగారు కొండచరియ యందు కలహించే అంచలుగల అంభోజినిలాగా ప్రకాశించావు. వ్యాఖ్య ఫా పాదుకాదేవి కమలినీ సదృశంగా విరాజిల్లే వర్తన. రెండువైపుల పరిచారకులు వీచే తెల్లని చామరాలు కలహించుకుంటున్న వాంసల్టాగా ఉంటే, రత్న సింహాసనం రత్నసాను పర్వత కక్ష్యరీతిగా శోభిస్తున్నది. తప్పేరు సుమేరు 'స్లేమ్మాదీ రత్న గ్నీసానుః సురాలయాోో -- (అమరం) భదాసనం మీదను, చుట్టూ తెల్లని పట్టు ఆస్తరణం హేమాద్రి కటి ప్రదేశాన, చుట్టూ వ్యాపించి ఉన్న ఆకాశ గంగా సలిలంగా మిలమిలలాడుతున్నది. పాదుకాదేవి పద్మినిలాగా (ప్రకాశిస్తున్నది. 10

ఆసనాస్తరణ పాదుకా చామరాలకూ, నుమేరు కటక దివ్య సలిలాంభోజినీ వాంనలకూ బింబ (ప్రతిబింది భావం నిర్దిష్టం. ఇది యథాసంఖ్యాలంకారం. పాదుకకు అంభోజినీ సాదృశ్యం ఉపమాలంకారం.

నేలకూ, నింగికి సాదృశ్య కల్పన కవి సమయం. ప్రేక్షకులకు ఆశ్చర్యం. పాదుక భువిలో విరాజమాన అయితే, అంభోజిని దివిలో బ(భాజమానగా ఉక్తి వై చిత్రి. వసంత తిలకావృత్తం.

149. మాన్యే రఘూాద్వహపదే మణిపాదుకే! త్వాం విన్యస్య విగ్రహవతీమివ రాజ్యలక్ష్మీమ్‌ | ఆలోల మక్షవలయీ భరతో జటావా నాలంబ్య చామర మనన్యమనాఃసిషేవే |! -9. అర్ధం ః= హే మణిపాదుకే = ఓ రత్నపాదుకా! అక్షవలయీ = తామర పూసల మాల కలిగిన; జటావాన్‌ = జడ దారియైన; భరతః = భరతుడు; త్వాం = నిన్ను; మాన్యే = గౌరవింపదగిన; రఘూద్వవాపదే న్‌ శ్రీరాముని సింహాసనమందు; విగహవతీం = మూర్తిమతియై న; రాజ్యలక్ష్మీం, ఇవవ రాజ్యలక్ష్మీని వలె విన్యస్యె ఉంచి; ఆలోలం = ఇటు, ఆటు చలించే; చామరం = వాలవ్యజనాన్ని; ఆలంబ్య = పట్టుకొని; అనన్యమనాః = ఇతర విషయాల పై న మనస్సును పెట్టకుండా; సీపవే = సేవించెను. తా! ఓ మణిపాదుకా! జపమాలను (త్రిప్పుతూ జడలను ధరించిన భరతుడు, శ్రీరాముని స్థానమందు మూర్తీభవించిన రాజ్యలక్ష్మినివలె నిన్ను ప్రవేశపెట్టి వింజామరాన్ని వీచుతూ నీయందే చిత్తముంచి సేవించాడు. వ్యాఖ్య $ భరతుడు పాదుకాదేవిని నిశ (లచిత్తంతో సేవించే వర్తన.

భరతునికి దారేషణ, ధనేషణ, పు(తేషణ అనే ఈ షణత్రయంలేదు. కాబట్టి జడలను ధరించాడు. పాదుకా దేవిని శ్రీరాముని సింహాసనమందు అధిస్టంపజేశాడు. పరమ శోభతో పాదుక సాక్షాత్తు రాజ్యలక్ష్మి రూపం పాందినట్టుంది పాదుక శ్రీరామునిదే. రాజ్యలక్ష్మీ కూడా శ్రీరామునిదే. కాబట్టి పాదుకా జపం చేస్తూ - మంత్రాన్ని పునశ (రణబేస్తూ

• ఆత్మనివేదనతో వింజామరాన్ని వీచే_కెంకర్యపరుడు భరతుడు. వాబ్మనణాయాలతో పాదుకాదేవిని ఉపాసీంచేవాడు భరతుడు.

పూర్వార్దం ఉ(త్రేక్ష ఉత్తరార్హం సమాసోక్తి. వసంత తిలక.

11

150. ప్రొప్తె దివం దశరథే భరతే విలక్షే పర్యాకులేన్లు పరముత్తర కోసలేవు | త్వంచే దుపేక్తితవతీ క ఇవా భవిష్య

ద్లోపాయితుం గుహ సఖిస్య విభోః పదంతత్‌ |! -10. అర్ధం శ ఓ పాదుకా! దశరథే = దశరథుడు; దివం = స్వర్గాన్ని; (ప్రాప్తే= పొందినప్పుడు; భరతే = భరతుడు, విలక్షే = వెఆగుపడినప్పుడు; ఉత్తర కోసలేషు = ఉత్తర కోసల దేశవాసులు; పరం = మిక్కిలి; పర్వాకులేషు = కలత చెంది నప్పుడు; త్వం = నీవు; ఉపేక్షితవతీ, చేత్‌ = ఆదరించక ఊరకున్నచో; గువా సఖస్య = గుహుని మిత్రుడైన; విభోః == శ్రీరామ ప్రభువు యొక్క; తత్‌ = అ, ప్రసిద్ధమై న; పదం = స్టానాన్ని; గోపాయితుం = కాపాడడానికి; కః ఇవ = ఎవడ్రై నా? అభవిష్యత్‌ = ఉండేవాడా? తొ! దశరథుడు దివంగతుడయ్యాడు. భరతుడు రాజ్యపాలనయందు వేడుక లేనివాడయ్యాడు; ఉత్తర కోసలులు మిక్కిలి ఆందోళన చెందుతున్నారు. ఓ పాదుకా! ఈ సమయంలో నీవు ఉపేక్షిస్తే, గుహుని సఖడై న శ్రీరామ (ప్రభువు యొక్క పదరక్షణ కోసం ఎవరుండేవారు?

వ్యాఖ్య పాదుకాదేవి ఆపన్న రక్షకురాలు.

ఇంగుదీ వృక్షం (క్రింద రథం దిగి విశ్రమించదలచుకున్న శ్రీరాముణ్ని నిషాదాధిపతియై న గుహుడు వచ్చి

ఆలింగనం చేషుకొన్నాడు.

“యథాఒయోధ్యా తథే యంతే రామ | కింకరవాణితే ౯

“ఓరామ! అయోధ్యలాగా ఈ (ప్రాంతమంతా నీ అధీనమే. సకల సేవచేయడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాను ' అని

గువుడు సమస్త పదార్దాలను రామునికర్ప్చించాడు.

ళబ్రర్రి త్తాశ్చెన హృష్టాశ్చ భవతా సర్వధావయమ్‌ !

వద్భ్యా మభిగమ్మాచ్చైవ స్నేహసందర్శనేనచి |! (ఆయో-క50 స, 41)

'మా వద్దకు నీవు దూరభారమనుకొనక నడచివచ్చి స్నేహం కనబరచడం వల్లినే, సమస్త పదార్థాలతో మమ్ము సత్కరించినంత సంతృప్తి మాకు కలిగింది అంటూ రాముడు గువునితో కరచాలనం చేస్తూ సంభాషేించాడు శ్రీరాముడు నియమబద్దుడై, లక్ష్మణుడు తెచ్చిన ఉదకాన్ని పానంచేసి కుశాస్తరణం పెన సీతతో పాటు శయనించాడు లక్ష్మణుడు ధనుష్పాణియై సీతారాముల రక్షణ కోసం జాగ్రతతో ఉండగా, గువుడు సేనాసమేత్నుడై లక్ష్మణున్నీ ఒక కంట

12

కనిపెడుతూ, సీతారాముల నిద్రకు భంగంకలుగకుండారేయెల్లి కాపలా ఉన్న మిత్రుడు గువుడు. సీతారామ లక్ష్మణులను నావలో ఎక్కించుకొని గంగదాటి దక్షిణ తీరాన ప్రవేశ పెట్టిన పరమ సఖుడు గువుడు.

నవ విధభక్తిలో సఖ్యభక్తికి ప్రతీక గువుని స్నేహం. భరతుణ్ని కూడా అనుమానించి, యథార్థం తెలిసిన పిమ్మట, అప్రయత్నంగా (ప్రాప్తమై న రాజ్యాన్ని చేతులారా వదలుకుంటున్న నీ క్తిర్తి శశ్వతమయింది కదా! “శాశ్వతీ ఖలు

*తే కీర్తి అని ప్రశంసించిన పరమభాగవతోత్తముడు గువుడు.

సీతారాముల శయన స్థలాన్నీ, రాలిన కనకభూషణ కణాలనూ చూపి భరతుని మనోదార్జ్యాన్ని ఇనుమడింప జేసిన ఇంగితజ్ఞుడు గుహుడు.

“అద్య ప్రభృతి భూమౌతు శయిష్యేఒహంత్పణేమవా |

ఫలమూలాశనోనిత్యం జటాచీరాణి ధారయన్‌ (అయో. 88 న. 26)

“నేటి నుంచి నేలమీదగానీ, గరుక మీదగానీ పడుకుంటాను. జటావల్కలాలను ధరిస్తూ ఫలమూలాలను భుజిస్తాను' - అని “నిరంజనః పరమంసామ్యముపై తో అనే క్రుతిరీతిగా, రామునితో సమాన రూపాన్నిదాల్చి, భరతుడు పాదుకార _ఎకుడుకావడానికి ముఖ్య కారకుడు గువుడు. ఆర్హుల నాదుకున్న ఆటవిక సఖుడు గువుడు.

దశరథుడు ఊర్హ్వలోకానికేగిన తర్వాత భరతుడు విస్మితుడై నప్పుడు, పౌరులు భయభాంతులవుతుంటే ఇక రాజ్యాన్ని రక్షించేవారేరీ! పాదుకాదేవికి మాత్రమే రామ పదాన్ని పరి గ్రహించి రక్షించే అధికారం ఉంది. రామపాద రక్షణయే ప్రదాన మముకునే పాదుక, సంకటస్థితిలో ఉన్న రాముని గొప్ప ఆస్టానాన్ని రక్షించడానికి ఆదరంతో అపేక్షించడం ప్రజల భాగ్యమే

సంభావనాలంకారం. వసంత తిలకా వృత్తం.

151. భాతుర్య దంబ! విరహాద గతే వివత్లే దాక్షిణ్య మాశ్రితవతీ మణిపాదుకే ! త్వమ్‌ | అసీ దశేవ జగతాంశ్రవణా మృతం త దా ?చాలకాహళసహం బిరుదం తదాతే 1! =11. అర్ధం £= హే అంబ మణిపాదుకే = ఓ జననీ! రత్నపాదుకా! భ్రాతుః = అ(గ్రజుని యొక్క; విరహాత్‌ = ఎడబాటు వల్ల; విషణ్లే = దుఃఖితుడై న; భరతే = భరతుని విషయమై ; దాక్షిణ్యం = జౌదార్యాన్ని; త్వం = నీవు; యత్‌ = ఏదైతే; ఆశ్రితవతీ = వహించ కరిగితివో; తత్‌ = అది; తదా = అధికార పదవిని పొందినప్పుడు; అశేషజగతాం = సకల 13 ఖర సౌజన్యం ౪ ఫ్రీశే, ఆచార్య హరి శివకుమార్‌ రిటైర్డ్‌ ప్రొఫెసర్‌, తెలుగు డిపార్ట్‌మెంట్‌ కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం, వరంగల్‌.

లోకాలకు గ్రవణ + అమృతం = వీనులవిందై న; వాచాల కాహళసహం = ధ్వనించే కాహళ (తిరుచిహ్నాల/సహనాయ్‌) వాద్యానికి తగిన; తే = నీ యొక్క, బిరుదం = అసాధారణ చిహ్నంగా; ఆసీత్‌ = ఉండెను. తా! ఓజననీ, మణిపాదుకా! అన్నగారి యెడబాటువల్లి దుఃఖిత్తుడై న భరతుని విషయమై నీవు దాక్షిణ్యం వహించితివనేది యేదో ఆది అధికార సరి[గ్రహ సమయంలో సమస్త లోకాలకు కర్ణామృతమై న శబ్టించే కాహళ ధ్వనికి తగిన బిరుదంగా ఉండింది. వ్యాఖ్య ౫ పాదుకాదేవి దాక్షిణ్యవత్సి అని లోకులు బాకాలు ఊది చాటారు. అదిపాదుకాదేవి సకల జన మనోనయనానందకరంగా అధికారాన్ని పరిగ్రహించిన సమయం. కాబజ్జి లోకులు చెవులకు చవులూరించే రీతిగాప్రశంసించారు. “బిరుదం' అంటే అసాధారణోత్కర్జావహ చిహ్నం కదా! శ్రీరాముని వియోగంవల్లి కోసల దేశవాసులేకాదు, అఆయత్న లబ్ధి రాజ్యాన్నికూడా జారవిడచికొని, ఆ రాజ్య రక్షణ దక్షుడు జ్యేష్టభ్రాతయే కాని తానుకాడనీ, (భ్రాతృవియోగం తనకూ, పొరులకూ దుస్సహమనీ, భరతుడూ దుఃఖించాడు. రాముడు యమనియమాలుకలవాడు కాబట్టి అడవికే పోతానన్నాడు. పాదుకాదేవి మాత్రం విషల్ఞులను జూచి 'ప్రసన్నయై అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చింది. అధికారాన్ని చేపట్టింది. అఖిల జనావళిని ఆనందాట్రి విలోల వీచికల విహరింపజేసింది. పాదుకా హృదయం ఎంత సారళ్యం కలదో! “దక్షిణే సరళో దారౌ” (అమరం). చిన్నపెద్ద, జ్ఞాని-అజ్ఞాని అని చూడక, అందరియందు సమానమైన (ప్రేమతో వర్తించే గుణం “దాక్షిణ్యం”, “ఆంబి అనుమాట దాక్షిణ్యం కల వ్యక్తికి సార్ధకమవుతుంది. “పాదుకాదేవి దాక్షిణ్యవత్‌ ఆంటూ సకల జనులు వీథుల్లోనూ ఉత్సావాం ఉరకలువేయగా ధ్వనియండత్రం ల గ్‌ న. (46 2680 ద్వారా శ్రతిపేయంగా బిరుదును ప్రకటించారు. ఉదాత్తాలంకారం. వసంత తిలకా వృత్తం. 152. రాజ్యం తదా దశరథా దను రామతప్రాక్‌ బిభాణయా చరణరక్షిణి! వీతఖేదమ్‌ తుల్యాధికార భజనేన బభూవ ధన్యో వంశ స్త్వయాంబ! మనువంశ మహీపతీనామ్‌ |! -12. అర్ధం ఫ= హే అంబ! చరణ రక్షిణి = ఓ తన్లీ! పాదుకా! తదా= అప్పుడు, దశరథాత్‌, అను = దశరథుని కంటె తర్వాత; రామతః, (ప్రాక్‌ = రామునికంటొ ముందు; రాజ్యం = రాజ్యాన్ని; వీతఖేదం = పోగొట్టుబడిన శోకం కలదిగా; బిభాణయా 14

= భరించిన; త్వయా = నీచేత; తుల్య + అధికార భజవనేన = సమాన పదవిని పొందడంతో; మనువంశ మహీపతీనాం = మనువంశ భూపతులయొక్క; వంశః = వంశం; ధన్యః == భాగ్యంకలదిగా; బభూవ = ఆయను. తా[ అమ్మా! ఓ పాదుకా దశరథుని తర్వాత రామునికంకు ముందు రాజ్యాన్ని బాధానివారకంగా భరించిన నీవు ఏకరాజ్య ప్రభుత్వాన్ని పాలించడం వల్ల వైవస్వత మనువంశ మహారాజుల వంశం ధన్యమయింది.

వ్యాఖ్య ఫా పాదుకా రాజ్యపాలనం మనువంశ సుకృతం.

శ్రీరంగనాథుడు మనువంశమహీ పాలకుల కారాధ్యదై వం.

“ఇన్హాకూణాంకులధనమిదం” అని కదా. అభాణకం. మను మహారాజ వంశీయులు ఏకచ్చ(త్రాధిపత్యంగా రాజ్యమేలినారు. రాజ్యమన్యాక్రాంతం కాలేదు. మనువంశ ప్రభావం స తఃసిద్దం

“యే యథా మాం ప్రపద్యంతే తాంస్షఖైవ భజొమ్యవాం”

“నన్నెవరెలాగా సేవిస్తే, వారిని నేనలాగే సేవిస్తాను' అని భగవంతుని ఉపదేశం. రామాయణం లక్ష్య (గ్రంథ మయితే, భగవద్గీత లక్షణ(గ్రంథంకదా! (ప్రపన్నులె న ఆపన్నులు విత శోక్యులె సకల సంపన్లులవడం “ధాతుః (ప్రసాదం

• శ్రీరంగనాథ పరబ్రహ్మ యొక్క అను[గ్రహమే.

దశరధుడు లేడాయె. రాముడు రాడాయె. భరతుడు కైకొనడాయె. రాజ్యమంతా శోకగ్రస్తమయినప్పుడు మనువంశ మహీపతులతో సమానంగా తత్కులధనమై న శ్రీరంగనాథుని పాదరక్షిణి అధికారాన్ని పరిగ్రహించింది. రాజ్య భారాన్ని వహించి ప్రజలకు ఈతి బాధలు కలుగకుండా, అద్వితీయ్మప్రాభవ వై భవాలతో ప్రజలను కన్నళల్లిలాగా కాపాడింది. శ్రీరాముని పట్టాభిషేక పర్యంతం పాదుకా రాజ్యమే. కాబట్టే ఒకే ప్రభుత్వ పాలన జరిగింది. పాదుకా సన్నిధానంవల్ల మనువంశ మెల్లి ధన్యమయింది.

“సుకృతీ పుణ్యవాన్‌ ధన్యః (అమరం)

స్వతః సిద్ధమైన మనువంశ ప్రభావానికి పాదుకా సన్నిధానం చేత ఉత్కర్ష కలిగిందనడం అనుగుణాలంకార రిక్షణం. వసంత తిలకావ త్తం

153. వర్షాణి తాని వ నలో న తపాంసి తేపే బాలో న కశ్చిదపి మృత్యువశంజగామ | రాజ్యే తవాంబ! రఘు పుంగవ పాదరక్షే ! నెవా పరం ప్రతి విధేయ మభూత్చ సక్తమ్‌ |! = 13. 15

అర్ధం ఫా హే అంబ! రఘు పుంగవ పాదరక్షే= అమ్మా. ఓ రామపాదుకా! తవ = నీ యొక్క; రాజ్యే = రాజ్యమందు; తాని ఆ; వర్దాణి= పద్నాలుగేండ్లు; వృషలః = శూద్రుడు; తపాంసి = తపస్సులను; న, తేపే = తపించలేదు బాలః = బాలుడు; కశ్చిత్‌, అపీ = ఒక్కడు కూడా మృత్యువశం = యమునికి అధీన్తుడై ; న, జగామ = వెళ్ళలేదు; ప్రతి విధేయం = పరిహారం చేయదగిన; అపరం = మరొకకేదియు, న, ఏవ, ప్రనక్తం, అభూత్‌ = కలుగనేలేదు. తా అమ్మా! ఓరామపాదుకా! పదా సలుగేండ్లు నీవు రాజ్యమేలుతుంటే, శూద్రుడు తపస్సు చేయలేదు. బాలుడెవ్వడూ చావలేదు. అంతేకాదు, నిరసీంపదగిన మరొక ప్రసక్తియే కలుగలేదు. వ్యాఖ్య ః= పాదుకా రాజ్యం రామరాజ్యం కంటె ఉత్కాషస్టమయింది. పాదుకా రాజ్యంలో వేలెత్తిచూపే సంఘటనలే జరుగలేదు. పద్నాలుగేండ్ల తర్వాత రాముడు రాజ్యమేలినాడు, రామరాజ్యంలో సర్వం సుసంపన్నంగానే ఉండింది. * “వ పర్య దేవయన్‌ విధవా నచవ్యాళకృతం భయమ్‌ | నవ్యాధిజం భయం వా౭పి రామేరాజ్యం ప్రశాసతి గ రామరాజ్యంలో భార్య జీవించి ఉండగా, భర్త చావలేదు. అంటే పత్నికి వె ధవ్య దుఃఖంలేదు. ప్రజలకు చోగర్ర మృగరోగ భయమూ లేదు. తండ్రులకు కొడుకుల (ప్రేతకార్యాలను చేసే గతిపట్టులేదు. అందరు న్వధర్మ నిర్వహణా సక్తులె యుండిరి. కాని ఒకనాడు, న. “ఆహప్రాప్త యెవనంబాలం పంచవర్ష సహ(్రకమ్‌ | అకాలేకాలమాసన్నం మమదుఃఖాయ పుత్రక” (ఉరా 73 స. ర “కుమారా. పడుచుతనం పాడసూపని పదమూడేండ్త పదినెలల ఇర్డువై దినాల బాలుడవు నీవు. నాకు పుత్ర శోకం కలిగించడానికే నీవు అకాల మరణం చెందావు” - అంటూ, ఒక బాపనయ్య ఒకగానొక పుత్రుని శవాన్ని రాజ ద్వారం ముందువేసి దుఃఖింపసాగాడు. ('సవాస్ర సంవత్సరం నత్రముపాసీతో - అనే విధి వాక్యంలో సంవత్సరం, దినవాచకంగా సూచితం. కాబట్టి ఇక్కడ 5000 దినసంఖ్య.) “రామన్య దువ్కృతం కించిన్మహదస్తి న నసంశయః యథా హి విషయస్థానాం బాలానాం మృత్యురాగత | (ఉరా 73-10) “రాముని రాజ్యంలో బాలురకు చావు మూడుతున్నదంళే, నిస్సంశయంగా కొద్దిగహో, గొప్పగనో దోషం రామునిదే' - అని విలపిన్తూ రాజదోషమని దూషించాడు ఆ బాపనయ్యః 16

యుగ ధర్మాన్ని అనుసరించకపోతే అది అధర్మమవుతుంది.

“భవివ్యచ్చూ[దయోన్యాం హీ తవశ్చర్యా కలౌయుగే

రాబోయే కలియుగంలో తపస్సుచేసే శూద్రుడు ద్వాపరయుగంలో చేసీనా అది అధర్మమే. ఇక ఇప్పుడు - (తేతాయుగంలోనే చేస్తే చెప్పేదేముంది?

“అద్యతప్యతి దురు, బది ప్రేనబాల వధోహ్యయమ్‌ |

యో సహ్యధర్మమకార్యం వా విషయే పార్టివస్యతు” ! (ఉ. 74-29)

ఎవడో దుష్టబుద్రిగల శూద్రుడు ఈకాలంలో గొప్ప తపస్సు చేస్తున్నందువల్లి ఈ బాలుడు మృత్యువాత పడ్డాడు. ఏ రాజు పాలించే దేశంలో ఆధర్మం, అకార్యం జరిగినా అది రాజ దోషమే అవుతుంది, అని నారదుడు చెపొ డు

శ్రీరాముడు పుష్పకవిమానం మీద దక్షిణ దిశకు పయనించి దండకారణ్యంలో శంబూక మునిని పరామర్శించాడు. నీవేల తపస్సు చేస్తున్నావని అడిగాడు.

“శ్యూద యోన్యాం ప్రజాతోఒస్మితప ఉగ్రం సమాస్థితః |

దేవత్వం (ప్రార్హయే రామ! స శరీరో మహాయశాః | (ఉరా. 76-2)

“ఓ మహా యశస్వీ. రామ! నేను శూద్రుడను. ఈ శరీరంతోనే స్వర్గానికి పోవడానికి ఉగ్ర తపస్సు చేస్తున్నా” నన్నాడు

నీటిలోని చేపలు గట్టున పడితే బ్రతుకవు కదా! పార్ధివ శరీరం జ్యోతిర్మయమై న దేవలోకంలో మనజాలదు. దశరథునిలాంటి దివ్యాంశసంజాతుల న మహాపురుషులు కూడా దేవతల అనుమతివల్ల స్వర్గానికి వెళి సనా మర్త్యలో కానికీ తిరిగివచ్చారు కాబట్టే, శ్రీరాముడు శంబూకుని వధించి, స స్ఫర్గానికి పంపాడు. అధర్మాన్ని నిరసించాడు.

“తస్మిన్ముహూర్తి బాలో౭సాొజీవేన సమయుజ్యత” (76-15) శంబూకుడు దివంగతుడు కాగానే బాలుడు జీవించాడు అపరం $= రాముడు రాజ్యమేలగా రాక్షస బాధలూ కలిగినాయి. మధు కుంభీనన అచ దంపతులకు పుట్టిన లవణా సురుడు చ్యవనాది బుషులను బాధింపసాగాడు. వాని దుండగాలను భరించలేని మునుల మాట విని రాముడు, శత్రుఘ్నుణ్న సైన్యంతో పాటు మధుప్పురానికి పంపి అవణాసురుణ్ని చంపించాడు. మధుపురం మధురానగరంగా నిర్మితమయింది.

17

ఈ పాదుకా రాజ్యంలో మాత్రం ఎలాంటి అధర్మ ప్రసక్తియే లేదు. ఉదాత్తాలంకారం. రామరాజ్యంకంటె పాదుకా రాజ్యం ఉత్కృష్టమయినదని వ్యతొరేకాలంకారంచేత అలంకార ధ్వని. “అప మృత్యు వశం" అనే పాఠాంతరానికి “అకాల మృత్యువుకు ఆధీనం అని అర్ధం.

బాలుని మరణానికి వృషలుని తపశ్చర్యయే కారణం. కాబట్టి, ప్రథమ పాదం కారణంగా, ద్వితీయపాదం కార్యంగా శ్ఞోక రచన సాగింది. వనంత తిలకా వృత్తం.

154. విశ్వం త్వ దాశిత పదాంబుజ సంభవాయాం యస్యాం +ప్రతిస్టితమిదం మణిపాద రక్షే 1 ఆసీదనన్య శరణా సమయే యథావత్‌ సాఒపి త్వయా వసుమతి విహిత ప్రతిష్టా! -14.

అర్ధం వ్‌ హే మణిపాదరక్షే= ఓ రత్నపాదుకా! ఇదం = ఈ, విశ్వం = (ప్రాకృత ప్రపంచం; త త్‌ + ఆశ్రిత పదాంబుజ సంభవాయాం = నీచ్చే ఆశ్రయింపబడిన చరణ కమలం నుంచి జనించిన; యస్యాం = ఏ భూమియందు; ('ప్రతిష్టితం = ఆధారపడియు౦దో; సమయే =(రామపనవాస)ి సమయమందు; అనన్య శరణా = వేరేగతిలేని; సా= ఆ, వసుమతీ, ఆపి = భూమికూడా; త్వయా = నీచేత; యథావత్‌ = ఎప్పటిలాగా (తగినట్టు) విహిత (ప్రతిష్టా = (పతిష్టింపబడినదై ; ఆసీత్‌ = ఉండెను.

తా! ఓ మణిపాదుకా! ఈ సమస్త ప్రపంచం నీవు ఆశ్రయించిన పాదకమలం నుంచి జనించిన దానియందు ప్రతిష్టితవ్పై

ఉంది. రాముడు ఆడవికి వెళ్ళేసరికి నీకన్న వేరే దిక్కులేని ఆ భూమి కూడా నీచేత యథాప్రకారం స్టీతి కలదయింది

వ్యాఖ్య ః= పాదుకాదేవి భూమిని విశ్వానికి ఆధారభూతగా ప్రతిస్ట్రించింది. సమస్త (ప్రపంచానికి వసుమతియే ఆధారం. పంచభూతాత్మక (ద్రవ్యమంతా భూమియందే ఇమిడి ఉంది కాబట్టి, భూమికి “వసుమతి నామం అన రకం ఆ వసుమతి భగవత్పాద సంభూత. “పదా 'యంభూమిః ( శ్రుతి “భూః పాదౌ యన్య' (స్మృతి) జగచ్చరీరుడై న విరాడ్చురుషునికి భూమిపాదస్టానీయగా శ్రుతి స్మృతులు చెబుతున్నాయి. భూమికీ భగవత్వాదాలకూ జన్య జనక సంబంధముంది. తల్లి, తండ్రి, రక్షకుడు, చెలికాడు, గురువు, దైవం, పతి - వీరిని మగువకు ఏడుగడగా చెబుతారు వసుమతికి రాముడే ఎడుగడ. రాముడు అడవికి పోయిన సమయాన వసుమతి అనన్యగతిక అయింది. అట్టి వసుమతిని వారిచరణ (త్రాణ పరాయణయ్రై న పాదుకాదేవి పాఠించింది. యథావల్‌ ఫా పూర్వం ఆదిశేషుని రూపంచేత భూమిని స్టిరంగా నిలిపిన పాదుక, మళీ [| పాదుకారూపంచేత కూడా భూమిని స్థిరంగా నిలిపింది. 18

రామచం(ద్రస్వామి చరణ సంబంధం కలిగిన పాదుకా సంబంధంవల్ల వసుమతికి విశాధారంగాఉండే స్టితి ఎప్పటివలె స్థిరంగానే ఉంది. వసుమతి సర్వదా అబ్దప్రతిష్టయే. గృహీతమ్ముక్త రీత్యా - పట్టి విడిచిన చందాన - చెపి ఎనందువళ్లి, ఇది ఏకా వళ్యలంకారం. వసంత తిలకా వృత్తం. 155. [ప్రాయేణ రామవిరహ వ్యథితా తదానీ ముత్సంగ మాశ్రితవతీ తవ రాజ్యలక్ష్మీః | తా మేవ దేవి! నను జీవయితుం జలార్హా మంగీచకార భవతీ భరతోపనీతామ్‌ | -16. అర్ధం $= హైద్రేవి = ఓ పాదుకాదేవీ! రామ విరవా వ్యథితా = శ్రీరాముని ఎడబాటువల్ల వివశయై న; రాజ్యలక్ష్మీః = రాజ్యలక్ష్మి; తదానీం = అప్పుడు; ప్రాయేణ = బవుశతవ = నీయొక్క; ఉత్సంగం = ఒడిన్వి ఆ(శ్రితవతీ = ఆశ్రయించింది తాం = ఆ రాజ్యలక్ష్మీని; జీవయితుం, ఏవ నను = (బతికించడానికే కాదా; భవతీ = నీవు; భరత + ఉపనీత్రాం = భరతునిచే తేబడిన; జల్మార్హాం = నీటిచే తడిపిన వట్టివేర్ల విసనక[రను; అంగీచకార = సమ్మతించావు. తొ! ఓ పాదుకాదేవీ! శ్రీరాముని వియోగంవల్ల వివశయై న రాజ్యలక్ష్మీ అప్పుడు నీ యొడిలో పడిపోయినందు ననే కాబోలు ఆమెను జీవింపజేయదానికే నీవు భరతుడు తెచ్చిన జలార్హాన్ని అంగీకరించావు. వ్యాఖ్య జ పాదుకాదేవి పరమకారుణ్యం ఉత్రే క్షతం. రాముడు అడవికి వళ గానే దామ వియోగాన్ని భరించలేక రాజ్యలక్ష్మి స్మృతి తసి ఏ పాదుకాదేవి ఒడిలో పడిపోయ్బుంద్రి నాయకుని విరహాన్ని సహించని నాయిక ఒక నెచె ఎలి యొడిలో తెలివితపి స పడిపోవడం రాసిక్య లక్షణం. దగ్గర ఉన్న చెలులు మోహితయై న నాయికకు శీతలోపచారాలుచేస్తూ పలుపాట్టు పడుతారు. “విస్మయా మందత్రణే నను (అనురం) “మన్యే శంకేధువంప్రాయో నూన మిత్యేవ మాదిభిః। ఉ్చేక్షా వ్యజ్యతే శట్టైంవ శబ్దోఒపితాదృశి “ప్రాయ ఇవ (ువం, నూనం - మొదలై న పదాలచే ఉత్రేక్షించడం గమనీయం. “'జలార్హ్ష్ర మంకే సువాననగల వట్టివేళ్ళచే నిర్మింపబడి, నీటితో తడుపుతూ చల్లనిగాలిని వీచడానికి ఉపయోగించే సాధనం - విసనకర్ర. “ధవి(త్రాం తాళవృంతంస్యా దుళ్లేపో వ్యజనంచతలత్‌ జటార్రాస్యా జ్ఞలేనార్రం” - (ప జయంతి) రాజ్యలక్ష్మిని బ్రతికించడం కోసం భరతుడు తెచి ఎన జల్యార్హంతో శీతలోపచారం చేయడానికి పాదుకాదేవి సమ్ముతించింది 19

పాదుకా పరమైన రాజ్యలక్ష్మి భరతుని ద్వారా చై తన్యవతిగా శొభిస్తుందని సారాంశం. వసంత తిలకా వృత్తం. 156. వీర వ్రత ప్రణయిని ప్రథమే రఘూణాం 'ప్రొప్తే చిరాయ భరతే వ్రత మాసిధారమ్‌ త్యక్త్వా పదావని! తదా వివిధా స్వెహారా నేకాసికా వత మపూర్వ మవర్తయస్త్యమ్‌ ! -16. అర్ధం $== హే పదావని = ఓ పాదుకాదేవీ! రఘూణాం = రఘు వంశీయుల్లో; ప్రథమే = (్రేష్ణుడైన శ్రీరాముడు; వీర ప్రత ప్రణయిని = (పితృవాక్య పాలన మనే) వీరవ్రతమందు ్రీతికలవాడు కాగా? భరతే = భరతుడు; చిరాయ = చాలా కాలం; ఆసీధారం = కత్తుల అంచులకు సంబంధించిన; (తీక్షణమై న) (వ్రతం = నియమాన్ని; (ప్రాప్తే= పొందినవాడు కాగా? తదా అప్పుడు; త్వంచా నీవు; వివిధాన్‌ సలు రకాల; విహారాన్‌ = విలాసపు నడకలను; త్యక్ష్యా * త్యజించి; అపూర్వం = ఇంతకు ముందు అనుష్టించని; ఏక + ఆసికా వ్రతం = ఒక కత్తి మీద కదలక ఉండే నియమాన్ని; అవర్రయః = హెైటించావు. తా! ఓ పాదుకాదేవీ! రఘుపంశీయులలో (శ్రేష్మడైన శ్రీరాముడు యుద్దాత్సాహులకు సంబంధించిన వ్రతాన్ని ఇష్టపడగా; భరతుడు అసిధార వ్రతాన్ని పాటించే వాడై ఉండగా, అప్పుడు నీవు వివిధ విహాదాలను వదులుకొని పూర్వ మనుష్టింపబడని ఏకాసికా వ్రతాన్ని చలించక పాటించావు.

వ్యాఖ్య = పాదుకా వ్రతం రామ భరతుల (వ్రతాల కన్న (శ్రేస్మముయింది,

రఘువంశంలో జన్మించిన రాజులందరు వీర్రపురుషులే. వారు రాజ్యాన్ని పాలిస్తూ, శ్మతువీరులను నిరసించారు కానీ, శ్రీరాముడు పితృవాక్య పాలన వోసం రాజ్యాన్ని త్యజించి, అడవులకేగి, పగతురను తెగనరుకక తిరిగి రాలేనన యుద్భోత్సాహనియమాన్ని పాటించాడు. కాబట్టి రఘు వంశీయులలో రాముడు (శ్రేష్టుడు.

“వీరుడంటే రెండు కాళ్ళు ఒక్కచోట పెస్టే తీరిక లేకుండా వివిధ గతులతో శత్రువుల నెదుర్కొని పోరాడే వ్యక్తి అని ఒక అర్ధం. గత్యర్థకమై న 'అజి' ధాతువుకు 'వీ" ఆదేశష్టై, ఉణాదిసూ(త్రంచే “రక ప్రశ్యయంచేర్చగా వీరశబ్దం నిష్పన్నం.

వినా ఈత్తే = వీరః పక్షి గమనుడని మరొక అర్ధం. గరుడగమనుడై న శ్రీమహావిష్ణువు దేవతలకిచ్చిన మాటను పొటించే నియమంతో రక్ష శిక్షాదక్షుడుగా అవతరించినవాడు రాముడు.

“విమ్షర్వె ప్రథమో అని' శ్రుతి. “ప్రథమ శబ్దప్రయోగం వల్లి (్రేష్కడనే అర్హమేకాక, ఆది దేవుడే రాముడన్న అర్థమూ గోచరిస్తుంది.

“రామో విరామో అని పేర్కొంటూ, “నీరశక్తిమతాం ్రేష్టో అని భీస్ముడూ స్తుతించాడు.

20

కత్తుల అంచు మీద నడిచే వృత్తితో జీవించే వ్యక్తి సుగిక్షితుడై నందువల్లి సావధానుడై నడీచే రీతిగా ఆయత్న రబ్ధ రాజ్యాన్ని పరిత్యజించి సర్వదా పారతంత్ర్యంజో జీవిస్తూ, దృథా ధ్యవనాయం వన్లి దాన్య వృత్తి నియమాన్ని పాటించిన వాడు భరతుడు. రామ భరతులు మొదటి నుంచి తమ తమ నియమాలను సక్రమంగా అనుష్టిస్తున వారే. కానీ పాదుకాదేవి పాటించే వ్రతం అపూర్వం. పాదుకలకు ఎల్లప్పుడు విలాసంగా సంచరించడమే నియమం. ఇప్పుడు పాదుకాదేవి తన సంచార నియమాన్ని త్యజించి, అధికారాన్ని పరిగ్రహించి, ఎన్నడూ అఅవాటులేని, ఒక్క కత్తి అంచుపైన ఇటూ - అటూ కదలక నిలచి ఉండే రీతిగా, పద్నాలుగేండ్లు ఆచంచలస్థితి రూపమై న నియమాన్ని పాటిస్తున్నది. కాబట్టే పాదుకాదేవి యొక్క ఏకాసికావతం అపూర్వమన్నారు దేశికుల వారు. నమ్మాళ్వారు చింతచెబ్బు [క్రింద చిరకాలం నిశ్చలంగా కూర్చున్న స్థితి ధ్వనిన్తుందీ శ్లోకంలో వ్యతిరేకాలంకారం. వసంత తిలకా వృత్తం. 157. కాకుత్‌స్ట పాద విరహ ప్రతిపన్న మౌనాం నిన్ఫందతా ముపగతాం మణిపాదరక్షే ! ఆశ్వాస యన్నివ ముహు రృరతస్తదానీం సీతె రవీజయత చామర నూర్వుతెస్తా సమ్‌ ! -17. అర్ధం ః= హే మణి పాదరక్షే = ఓ రత్నపాదుకా! కాకుత్‌స్ట = మౌనాం కాకుత్‌స్టపాద = శ్రీరాముని చరణాల యొక్క/ పూజ్యుడై న శ్రీరాముని యొక్క; విరహ = ఎడబాటుచేత; ప్రతిపన్న = పొందిన; మౌనాం” మౌనంగల; నిష్పందతాం = నిశ్చలభావాన్ని; ఉపగతాం = పాందియున్న; త్వాం = నిన్ను; ముహుః = మాటిమాటికి; ఆ్వాసయన్‌, ఇవ = స పరున | మాధానపరుస్తున్నాడన్నట్టున్న; భరతః = భరతుడు; తదానీం = అప్పుడు; శీతైః = చల్లని; చామర మారుతైః = వింజామరాల గాలులచేత; అవీజయత = వీచెను. తా శ | ఓ మణిపాదుకా శ్రీరాముని పాదాలయొక్కి (పూజ్యాడ్రై న శ్రీరాముని) వియోగం వన్లి మౌనం వహించి స్పందించకుండా ఉన్న నీకు సేదదీర్చేలాగా భరతుడు చామరాలతో చల్లని గాలులను వీచాడు. వా స్థల జి జ్‌ సఖ్య హా భరతుడు పాదుకాదేనికి ఉపచరిస్తున్నట్టు ఉ త్రేక్షితం. దేవరాజు (ప్రార్థించడం వల్ల కకుత్‌స్టుడు, ఇంద్రుణ్ని ఎద్దుగాచేసి దాని మూపుమీద ఎక్కి రాక్షనులను జయించిన మప కో పరాక్రమవంతుడు. ఇతని మొదటి పేరు 'పురంజయుడు". కకుత్‌స్టుని వంశంలో జన్మించినవాడు కాబట్టి లు శ్రీరాముడు కాకుత్‌స్టుడు. పాద శబ్దం పూజ్యార్ధకం. రాముడుపాదుకలను ధరించి సంచరిస్తున్నప్పుడు మణులు 21

కదులుతూ ధ్వనిస్తుండేవి. రామపొదా సక్తయై న పాదుకకు రామచరణ వియోగం కలిగింది. తత్పలితంగా, పాదుక రాజ్యాధికారాన్ని పరగ్రహించినాా మంటత్రాలోచన చేయకుండా ఒక్కచోటనే, చలించక నిశ్శబ్దంగా ఉంది.

భరతుడు, పాదుకారాధకుడు కాబట్టి రామృపాద విరవాం వల్ల కలిగిన ఆయాసాన్ని తొలగించి రాజ్యతంటత్రం నడపడానికి తగినట్టు పన్నీట తడిపిన చామరాలను వీచుతూ, పాదుకాదేవికి చల్లనిగాలిని ప్రసరింపజేశాడు. భరతుడు వింజామర వీచి ఉపచారం చేయడం, చరణ వియోగం వల్లి స్పందించక మౌనంగా ఉన్న పాదుకాదేవిని ఓదారు ఎతున్నట్లున్నది.. వసంత తిలకావృత్తం.

158. యశతక్వచి ది ,9హరతో౭పి పదారవిందం రక్ష్యం మయా రఘుపతే రితిభావయంత్యా | సెశ్ళేష మేవ సహసా మణిపాదరక్షే! సిమ్ముంటకం జగదిదం విదధే భవత్యా ] -18. అర్ధం శ హే మణిపాదరక్షే* ఓ రత్నపాదుకా! యత్ర, క్వచిత్‌ = ఎక్కడనై నా, విహరతం, అపీ = సంచిరించిననూ,; రఘుపతేః = శ్రీరామునియొక్క; పదారవిందం = చరణకపములం; మయా = నాచేత; రక్ష్యం = కాపాడ దగినది; ఇతి = అని; భషయంత్యా = తలంచే; భపత్యా = నీ చేత; ఇదం= ఈ; జగత్‌ = లోకం;నిశ్శేషం, ఏవ = సంపూర్ణం గానే; సవాసా = శ్రీఘ్రంగా; నిష్కంటకం = కంటకరహితంగా (ముండ్డు, శత్రువులు లేకుండా) విదధే = చేయబడింది. తా! ఓమణిపాదుకా! శ్రీరామచం[ద్రస్వామి ఎక్కడ వివరించినా, ఆయన చరణకమలాలను నేను రక్షించ వలసిందే" అని చింతిస్తున్న నీవు ఈ లోకాన్ని వెంటనే నిశ్శేషంగా నిష్కంటకం చేశావు. వ్యాఖ్య వ పాదుకాదేవి అధికారాన్ని పరిగ్రహించడం వల్ల జగత్తు నిమ్మంటకమయిందని శ్రేషతో ఉతే ఎక్షీతం. శ్రీరాముడు ఆయోధ్యలో ఉన్నా, అడవిలో సంచరించినా పాదుకాదేవికి స్వామి వాదారవిందాలను కాపాడ్తే చింత స్వాభావికం.

“న్లూవ్యగే క్షుద్ర శతౌ చ రోమహర్షేచ కంటక (అమరం).

“'కంటకో శబ్దానికి ముల్టు, పగవాడు, గగుర్పాటు - అని నానార్జాలున్నాయి. రామపాద సంసర్గంతో సంచరిసు న్నప్పుడు, పాదుక పొదతలాలకు - అరికాళ్ళకు - ముల్టునాటకు౦డా కాపాడుతుండేది. అప్పుడు (క్వచిత్‌) ఎక్కడొ ఒక్కచోట కంటకముఖభంగం చేస్తుండేది. అధికారం చేబట్టేన తర్వాత చారుల ద్వారా విషయం తెలుసుకొని మం[త్రాలోచన చేయడం మొద్దలెే న పాదుకా (ప్రాభవ్నవె భవాలవల్లి, రాజ్యంలోక్షు[ద్ర శ్యతువులందరూ నిరాకృతులయ్యారు.

22

శ్రీరాముని పాదారవిందాలను సంతతం స్మరించడంవల్ల, తాను ఒకేచోట నిశ్చల స్టీతిలో ఉన్నా, సంకల్ప బలంతో సర్వత్ర నిష్కంటకం చేసి, భగవత్పదం వలె రాజ్యపదాన్నీ కాపాడుతున్నది. నిఖిల జగత్తు నిశ్శేషంగా నిష్కంటకమవడానికి స్వామి చరణారవిందాలను సతతం నంస్మరించడమే హేతువు. వసంత తిలకా వృత్తం.

159, రామంతృ్వయా విరహితం భరతం చ తేన (తాళుం పదావని 1! తదా యదభూత్‌ ప్రతీతమ్‌ | రామా నుజస్య తవచాంబ! జగత్సమస్తం జాగర్తి తేన ఖలు జాగరణ వ్రతేన | =19, అర్హం వ హే అంబ! పదావని= ఓ తల్టీ! పాదావనీ! త్వయా =నీచేత; విరహితం = ఎడబాసీన; రామం=ె శ్రీరాముణ్ని; తేన= ఆ రామునిచేత; విరహీతం = ఎడబాటు చెందిన; భరతం, చ= భరతుణ్చి కూడా; (త్రాతుం = రక్షించడం కోసం; రామానుజస్య = లక్ష్మణునికి; తవ, చ = నీకు కూడా; తదా= అప్పుడు యత్‌= ఏ నియమం; ప్రతీతం = ప్రసిద్ధం; అభూత్‌ = అయిందో; తేన= ఆ; జాగరణ (వతేన, ఖలు = జాగరణ (వ్రతం చేతకదా! సమస్తం, జగత్‌ = మొత్తం లోకం; జాగర్తి = మేలు కుంది. ( ఉప(ద్రవషేమి లేకుండా సుఖంగా ఉంది.) తా! అమ్మా. పాదుకా! నీచే విరహిత్తుడై న రాముని రక్షణార్ధం లక్ష్మణుడూ, రామునిచే విరహిత్సుడై న భరతుని రక్షణార్ధం నీవూ, జాగరణ చేశారనేది ప్రసిద్ధమే. మీ ఇద్దరి జాగరణ వ్రతం వల్లి, ప్రపంచమంతా మెలకువతో ఉంది. వ్యాఖ్య ఫా లక్ష్మణుడూ పాదుక జాగరణ చేయడంవల్ల ప్రపంచమంతా సుభిక్షంగా ఉంది, గ్రీరాముడు పాదుకలను భరతునికి ఇచ్చాడు. కాబట్టి పాదుకా విరహితుడై న రాముణ్ని లక్ష్మణుడు కను రెప్ప వాల్భ్బకుండా కాపాడాడు.

“అహంసర్వం కరిష్యామి జాగ్రఈ స్వపతశ్చతే" అన్నట్లు జాగరణ (వ్రతాన్ని స్వీకరించిన లక్ష్మణుడు. పాదుకా త్యాగానంతరం జాగరణ తీవ్రతరం చేశాడు.

“తం జాగ్రత మదంభేన భ్రాతురర్హాయ లక్షణమ్‌”. లక్ష్మణుడు నిద్రపోకుండా రాముణ్నీి నిష్కపటుడై కాపొడినాడని వాల్మీకి సూక్తి. పాదుకాదేవి అధికారాన్ని చేబట్టి, రామునిచే విరహితుడై నిద్రపోకుండా నిరీక్షించే భరతుని రక్షణార్ధం మెలకువతో (ప్రవర్తించింది. తక్కిన రాజుల్లాగా అంతఃపురానికి గానీ, కార్యాంతరానికిగానీ వెళ్ళే ప్రసక్తియే లేని పాదుకా దేవి రేయింబవలు సింహాసనం మీద ఏకాసీకావ్రతంగా ఉండి ఆధిపత్యాన్ని నిర్వహించింది. “వియమో వ్రతమ్త్రీస్యాలొ (అమరం).

“యదా సదేవో జాగర్తి తదేదం చేష్టతే జగతో సర్వేశ్వరుని జాగ్రదవస్ట్థతోనే జగద్వ్యాపారం కలుగుతుంది - అన్నట్టు దేవజాగరణలాగా, పాదుకా జాగరణం కూడా సర్వ ప్రవృత్తి హేతువు. ఈ శ్లోకం పాదుకా రామానుజుల - ఇద్దరి

23

• జాగరణ వ్రత కారణం చేత సకల జగత్తు బాధారహితంగా ఉండిందనడం వాక్యార్థ హేతుక కావ్యలింగాలంకారం. ఎన్నడో జరిగిన జగజ్ఞాగరణం ఇప్పటికి పర్తిస్తున్నదని చెప డీ భావికాలంకార లక్షణం. వసంత తిలకా వృత్తం.

160. అంళఈ పురే పరిజనెః సమయోపయ్యాతె రభ్యర్చితా భవసి యా వినయోస ప్తన్నైః | సా కోసలేశ్వర పదావని! భూ పతీనాం సంఘట్టనం మకుట పంక్తిభి రన్వభూస్త్యమ్‌ |! =20. అర్ధం పా హే కోసలేశ్వర పదావని = ఓ రామపాదుకా! యా = ఏ నీవు; అంతఃపురే = అంతఃపురమందు; సమయ శ ఉపయాతె:ః = ఆయా సమయాల్లో వచ్చిన; వినయ + ఉప ప్త్వ్నైః = వినయంతో కూడిన; పరిజనై & = పరిచారిక జనులచేత; అభ్యర్చితా= సుకుమారంగా పూజింపబడుతూ; భవసి = ఉన్నావో; సా = అట్టి, (సుకుమార తనువు గల) త్వం=నీవు ఇ భూపతీనాం= రాజులయొక్క; మకుట పంక్తిభిః= కిరీట (శ్రేణులచేత ౩ సంఘట్టునం = ఒత్తిడిని; అన ఫభూః = ఆఅనుభవించావు. తా! ఓకేసలేశ్వర పదావనీ! అంతఃపురంలోకి ఆయా సమయాల్లో వచ్చే వినయ విధేయతలు కలిగిన పరిచారికలచే పూజింపబడే నీవు రాజుల కిరీట సముదాయాలచే కలిగే రాపిడినీ అనుభవించావు. వ్యాఖ్య :- సుకుమార దేహంగలపాదుకాదేవి రాజుల కీరీటాల ఒరపిడిని కూడదా ఓరు ఎకునే వరన. ల్‌ సుకుమారప్రై న ఆకృతి కలిగిన పాదుకాదేవికి అంతఃపుర పరిచారజనులు నియమిత సమయాననిక్తి వచ్చి భయ భక్తులతో మృదువుగా షోడశోపచార పూజను చేస్తుంటారు. రాజ్యాధికారాన్ని పరిగహించిన పాదుకాదేవికి ేరోలగంలో బారులు దీరి నిలిచియున్న రాజులు ఒకరి తర్వాత ఒకరు వచ్చి నమస్కరిస్తుంటారు. రాజులు ధరించిన రత స కిరీటాలు పాదుకలకు ఒరసికొన్నందువల్ల బాధగానే ఉంటుంది. సౌకుమార్యం మొరటుతనాన్ని సహించదుకదా! జాగరణ (వ్రతం కష్టమై నా లక్ష్మణునికి ఇష్టమ్రై నట్టే, పాదుకాదేవికి జగ(దక్షణార్థం బహు కిరీట సంఘట్టునం ఇష్టమే విషమూలంకారం, వసంత తిలకా వృత్తం.
161. (ప్రా ప్యా ధికార ముచితం భువనస్య గ్తుప్యై భ(దాసనం భరతవందిత మాళశయంత్యా | మధ్యే2ఒవ తీర్హమివ మాధవ పాదరక్షే! మాతస్త్రయా౭ఒపి మనువంశ మహీసతీనామ్‌ ! =2], 24

అర్ధం ః=- హే మాతః మాధవపాదరక్షే= అమ్మా! విష్టుపాదుకా. భువనస్య = లోకం యొక్క; గుప్యై = రక్షణ కోసం; ఉచితం తగిన; అధికారం = అధికారాన్ని; (ప్రాప్య = పొంది; భరతవందితం = భరతుని చేసేవింపబడిన; భద్రాసనం: = సింహాసనాన్ని; త్వయా, అపి = నీవుకూడా; ఆశ్రయం త్వా = ఆశ్రయిస్తుండగా; మను వంశ మహీపతీనాం = మను వంశ మహారాజులయొక్క; మధ్యే = నడుమ, అవత్తీర్ణం, ఇవ = అవతరించినప్లే ఉంది.

తా! తల్లీ. విష్ణుపాదుకా జగద్రక్షణార్హం యోగ్యమై న అధికారాన్నిపాంది భరతుడుకొనియాడే సింహాసన మధిష్టించిన నీవు కూడా మనువంశ మహీపతుల మధ్య అవతరించినప్టే ఉంది.

వ్యాఖ్య ః- పాదుక లోక రక్షణం కోసం మనువంశ మహీపతుల మధ్య అవతరించిందని ఉత్రేక్తితం.

“ఆధితోహర్యపాదాభ్యాం” అని భరతుని ప్రార్ధనను అనుసరించి పాదుక సమన్త జగత్తుకు యోగ క్షేమాలను కలిగించే యోగ్యతను - అధికృత అధికారాన్ని - శ్రీరామచంద్రసాా సి చరణ సత్తావల్లి పాందకలిగింది. రాజ్యమేల దగిన భరతుడు బహుధాప్రస్తుతించే భద్రాసనాన్ని పాదుక అధిష్టించింది. మను వంశంలో జన్మించి రాజ్యమేలిన శ్రాఘ్యశీల్లురె న ఐక్ష్వాకుల మధ్యన శీ మహావిష్ణువు రాముడుగా అవతరించాడు.

మాధవుడే మను వంశ మహారాజుల మధ్య అవతరించగా, మాతయై న పాదుకాదేవి ఆ వంశంలో అవతరించడం అనుచితంకాదు. ఆనువంశికమే కదా! కాబట్టీ, పాదుక రాజ్యాధికారాన్ని పరి[గ్రహించడం సముచితమే.

“రాజ్యంతదా' (152) భైకంలో, పాదుకా తుల్యాధికార యోగంవల్ల మనువంశం సుకృతమయిందని వక్తితం ఈ శ్ళకం మనువంశ మహీపతుల మధ్య శ్రీ మహావిష్ణువు అవతరించినళ్లు, పాదుక అవతరించినట్లు సుళ్ళోకిస్తుంది కాబట్టే పునరుక్తి లేదు, కాదని స్పష్టం. వసంత తిలక.

162. రాజాసనే రఘుకులో ద్వహ పాదరక్షే! నీరాజనం సమభవ త ఎమయోచితంతే శ్రాఘావశేన బహుశః పరిఘూర్షితాభిః

సామంత మౌళి మణి మంగళ దీపికాభిః |! =22. అర్ధం ః- హే రఘుకుల + ఉద్వహ, పాదరక్షే- రఘుకుల శ్రేష్టుడె న ఓ రాముని పాదుకా, శ్లాఘావశేన * కీర్తించిన కారణం చేత; బవుశః = చాలసార్లు; పరిఘ్యూర్తితాభిః = చుట్టుతిరిగిన; సామంత మౌళిమణి మంగళ దీపీకాభిః = సన్నిహిత దేశాధపతుల కిరీటాల్లోని మణులు అనే మంగళ టీపాలచేత తే = నీకు, రాజాసనే = సింహాసనమందు; సమయ * ఉచితం = కాలానికి తగిన; నీరాజనం = ఆరతి; సమభవత్‌ = సమకూరెను.

25

తా! ఓరామ పాదుకా! నిన్ను కీర్తించడంవల్ల పదే పదే పరిభ్రమించే సామంతరాజుల కిరీటాల యందున్న మణిమయ మంగళదీపాలచేత సింహాసనం దగ్గర నీకు కాలానుగుణమై న నీరాజనం సమకూరింది. వ్యాఖ్య ఇ సామంతరాజుల మౌళి మణిదీపికటే పాదుకాదేవికి సీరాజనాలయ్యాయి, అని రూపక సంకీర్షంగా ఉత్రేక్షితం. పాదుకాదేవి సింహాసన మధిష్టించి అధికారాన్ని పరిగ్రహించినష డు ఆమె కల్యాణగుణాలను అందరూ (ప్రశంసించారు. గుణాలను క్షీర్తిచడంపల్ల సింహాసనం ముందు రెండు వైపుల బారులు దీరి నిలిచియున్న రాజులు మెచ్చుకుంటూ పదే పదే తలలూపారు. రాజుల తలల మీద కిరీటాలున్నాయి. కిరీటాల్లో పాదుగబడిన మణులు తలలూపీనా కొలది, వివిధ కోణాల నుంచి కాంతులనెగజిమ్ముతూ మంగళారతుల్లాగా రూపొందాయి. ఈ సని స్నచేశం మాణిక్య దీపాలతో సింహానవాధిస్టితయై న పాదుకాదేవికి నీరాజన మొసగినట్టు సంభావింపబడింది. వసంత తిలకా వృత్తం. 163. పృథ్వీ సతీనాం యుగపత్కిారీటాః ప్రత్యర్థినాం (ప్రాణితు మర్దినాంచ | (ప్రాపు స్తదా రాఘవ పాదరక్షే! త్వదీయ మాస్టానిక పాద పీఠమ్‌ ! - 23.

అర్ధం $-- హే రాఘవ పాదరక్షే= ఓ రామపాదుకా! తదా = నీ పరిపాలనమప్పుడు; ప్రత్యర్హినాం = శత్రువుల యొక్క; కిరీటాః = కిరీటాలు; ప్రాణితుం = బతుకడానికి; అర్ధినాం = కోరిన; పృధ్వీపతీనాం = రాజుల యొక్క; కిరీటాఖ చ = కిరీటాలు కూడా, యుగపత్‌ = ఎకకాలమందు; త్వదీయం నీదైన; ఆస్ట్రానిక పాదపీఠం = సింహాసనం క్రింద కాళు ఇ పెట్టుకోవడానికి ఉండే పీఠాన్ని; ('ప్రావుః = పాందినాయి.

తా! ఓ రాఘవ పాదుకా! శత్రురాజుల కిరీటాలూ, జీవింపగోరే రాజుల కిరీటాలూ ఒకేసారి నీ అధికార కాలంలోనే పాదపీఠాన్ని చేరుకున్నాయి.

వ్యాఖ్య = అనుకూల ప్రతికూల రాజుల కిరిటాలకు పాద పీఠ ప్రాప్తిని సహోక్షిగా వర్షించే శోకం. వ! నం. దేశకాల పాత్రాలనుబట్టి ఎంతవారికైనా మిత్రులూ, శ్యతువులూ ఉండడం లోక వ్యవహారం. పాగదేవారు మిత్రులె త్తే తెగడేవారు శ్యత్రువులవుతారు. రాజనీతిలో మిత్ర శత్రుత్వాలు విచారణీయాలు 26

“స్యాతా మమితత్రౌ మిత్రేచ సహజ ప్రాకృతా వపి” (మాఘకావ్యం 2 - 36) సవాజ, (ప్రాకృత, కృత్రిమ భేదంతో మిత్రులె నా, శత్రువ్లులె నా మూడు విధాలుగా ఉంటారు. మిత్రులు ః= మేనత్త మేనమామ కొడుకులు 'సహజిమి(త్రులు'. పారుగు దేశానికి పారుగున ఉన్న దేశాధిపతులు (ప్రాకృత మితులు. సామదానాద్యుపాయాలతోనూ, ఉపకార కార్యాలతోనూ ప్లాత్రి ఏర్పడితే "కృత్రిమ మి(త్రు'లవుతారు. శత్రువులు ;- కన్న తండ్రి తోబుట్టువులు, వారి కుమారులు, "సహజ శత్రువులు. పారుగుదేశాల రాజులు “ప్రాకృత శ్యత్రువులు' అపకారం చేసిన, చేయబడీన రాజులు “కృత్రిమ శతువులు'. మిత్రులె నా అపకార కృత్యంతో శత్రువులుగానూ, శత్రువ్లులై నా ఉపకారం చేసీ మిత్రులుగానూ మారే అవకాశం ఉండడం, రాజనీతిజ్ఞులకు తెలియనిది కాదు. పాదుక సింహాసనం మీద ఉండగా, పాద పీఠంతో పనియేమి€ అంటే ఇతరులకు అది బలిపీఠం. బలి అంకేే పూజ. పాదుకాధిపత్యంలో భరతుడు పగరాజులను జయించి వారి కిరీటాలనుపాదపీఠం వద్ద నిక్షేపించాడు. ఇక (బతుకగోరే రాజులు పాదపీఠం వద్ద (ప్రాణభిక్ష కోసం తమ కిరీటాలను పెట్టే 'ప్రణతులయ్యారు. వాస్తవంగా, శత్రువుల వైనా, మిత్రులవై నా రాజుల కిరీటాలన్నీ ఒక్కసారి కలిసి పాదపీఠాన్ని చేరుకోవడం జనరంజకం. ఉపజాతి వృత్తం. 164. ప్రణమ్య రంగేశ్వర పాదరక్షే! ల దూరోపన్సీతె రుపదా విశ్లేషెః సభాజయంతిస్న్మ తదా సభాయా మ్వుష్వెస్తరా ముత్తరకోసలాస్త్వామ్‌ |! -24. చాలా! అర్ధం శిజు హే రంగేశ్వర పాదరక్షే = ఓ రంగనాథపాదుకా! తదా = నీవు సింహాన మధిష్టించినప్పుడు; సభాయాం] సభయందు; ఉత్తర కోసలాః = ఉత్తర కోసల దేశవాసులు; త్వాం = నిన్ను (నీకు) ప్రణమ్య = ప్రణమిల్లి; దూర ఉపనీత్రై ః = దూరం నుంచి తేబడిన; ఉపదా విశేషైః = విచిత్ర కానుకలచేత; ఉదెస్తరాం = చాల వేడుకతో (ఘనంగా) సభాజయంతి, స్మ = సత్కరించారు. తా! ఓ రంగపతి పాదుకా! నీవు రాజ్యమేలుతున్నప్పుడు ఉత్తర కోసల దేశీయులు సభలో నీకు నమ్ములై దూరదూర దేశాల నుంచి తెచి న రకరకాల ఉపహార (ద్రవ్యాలను కడు వేడుకతో సమర్పించి నిన్ను సత్కరించారు. 27

వ్యాఖ్య :- పౌరులు పాదుకాదేవిని ఘనంగా సత్కరించే వర్లన. కోసల దేశవాసలు దూరదూర దేశాల్గోకి పోయి, కని విని ఎరుగని వింత పదార్థాలను సమకూర్చుకొని తెచా ఎరు. ఆ విచిత్ర ద్రవ్య సముదాయాన్ని పాదుకాదేవి కొలు దీరి ఉన్నప్పుడు పారులువై భవంగా ప్రదర్శించి వేడుకతో కానుక లర్చించుకున్నారు. “నభా ప్రీతి దర్శనే - అని ధాత్వర్థం. ఉదాత్తాలంకారం. ఉపజాతి వృత్తం. 165. అపావ ఏత ద్వార మయం(త్రితాశ్వం రంగేశ పాదావసి! పూర్వ మాసీత్‌ | తయా యదృచ్చా సుఖసుప్రపాంథం రామే వనస్టేఒపి పదం రఘూణామ్‌ | -25. అర్థం ఫా హే రంగేశ పాదావని = ఓ రంగనాథ పాదుకా! పూర్వం = మునుపు (దశరథుని మరణానంతరం) రఘూణాం = రఘు వంశరాజుల యొక్క, పదంవాస్టానం; ( రాజ్యం) అపావృతద్వారం = తెరచిన తలుపులు కలదిగానూ, అయంత్రిత

• అశ్వం = నియమింపబడని గుర్రాలు కలదిగానూ; ఆసీత్‌ = ఉండెను; రామే = రాముడు; వనస్టే, అపి = అడవిలో ఉన్ననూ; త్వయా = నీచేత; యదృచ్చా సుఖ సుప్త పాంథం = ఇష్టమున్నచోట సుఖంగా నిద్రించే బాటసారులు కలదిగా; ఆసీత్‌ = ఉండెను. తొ! ఓ రంగేశ పాదుకా! రాముడడివికి వెళి ఇన తర్వాత దశరథుడు దివంగతుడు కాగానే కోసల రాజ్యం సువ్యవస్థతొ లేకుండెను. ద్వారాలు తెరచినవి తెరచినమ్లే ఉండెను. అశ్వాలను నియమించే వారులేకుండిరి నీ ప్రభుత్వం మాత్రం రాముడు అడవిలో ఉన్నా, బాటసారులు "స్వేచ్చగా, సుఖంగా నిద్రపోవునబ్టుండెను. వ్యాఖ్య $ పాదుకా పరిపాలన వికృత వ్యవస్థను తొలగించి, పూర్వవెభవాన్ని నిలిపింది. దశరథుని మరణం తర్వాత పాదుకాదేవి అధికారాన్ని పరి[గ్రహించక ముందు,రామ వనవాసం వలి కోసల రాజ్యం శోకగ్రస్తమై అరాజకంగా ఉండింది. జనులు భయ(గ్రస్తులై రి. ఉద్యోగులు తమను తాము కాపాడుకునే యత ౦లో వ్యగ్రులై రాజకార్యాలను నిర్వహించకుండిరి. తతృలితంగా నగరంలో తెరచియున వ ద్వారాలను మూసివేసే వారు- ప్రతీహారులు - లేకుండిరి. “స్తీ ద్వా ర్వారం ప్రతీనార (అమరం). అశ్వాలను రథాలకు పూన్ను వారుగానీ, నియమంగా బంధించేవారు గానీ లేకుండిరి అంక, ఉద్యోగులున్నా, తమ విధులను నిర్వహించే ప్రవృత్తి వారిలో లోపించింది. జనులు నిర్భయంగా పయనించలేకుండిరి. అంతా అస్తవ్యస్తంగా ఉండేది. 28

పాదుకాదేవి పరిపాలనలో సువ్యవస్ట ఏర్పడింది. రాముడు ఆడవిలో ఉన్నా, ఆయోధ్యావాసులకు ఎలాంటీ భయం లేదు ఉద్యోగులు సక్రమంగా విధులను సకాలంలో నిర్వహించేవారు. చోరక్రూర భయాలు లేవు. కాబట్టి పథికులు ఎక్కడ, ఎప్పుడు నిద్రవస్తే అక్కడనే సుఖంగా గుండెమీద చేయివేసికొని, నిబ్బరంగా నిద్రపోయేవారు. పాదుకా పాఠలినా వ్యవస్థ పూర్వ వై భవాన్ని సుస్థిరం చేసింది.

పూర్యరూపాలంకారం ఉపజాతి వృత్తం.

166. అనన్య భక్తర్మణి పాదుకే! త్వా మభ్యర యన్‌ దాశరథి ర్‌ ద్వితీయః | వికల్చ్యమానః ప్రథమేన క్తీర్యా వంద్యః స్వయం వ్యోమ సదాం బభూవ ! =26.

అర్థం ః- హే మణిపాదుకే = ఓ రత్న పాదుకా అనన్య భక్తిః = నీయందే భక్తికలవాడై ; త్వాం = నిన్ను; అభ్యర్భయన్‌ = పూజిస్తూ; కీర్య్యా = గుణాల వ్యాప్తిచేత; ప్రథమేన = దశరధుని మొదటి పుత్రుడైన రామునితో; వికల్చ్యమానః = విశిష్టుడుగా (గ్రహింపబడిన; ద్వితీయః = రెండవవాడై న; దాశరథిః దశరథ పుత్రుడు ( భరతుడు) స్వయం = తానే; వో శఫమసదాం = దేవతలకు; వంద్యః = నమస్కరించ దగినవాడుగాా బభూవ = ఉండెను. తౌ ఓమణిపాదుకా! నీయందే భక్తి కలవాడై నిన్ను పూజిస్తూ, కీర్తిచే మొదటి దాశరథితో సమానుడుగా తాలియబడీన రెండవ దాశరథి స్వయంగా దేవతలకు వందనీయుడయ్యాడు.

వ్యాఖ్య ః పాదుకార్బనవల్ల భరతునికి కలిగిన మహాఫలాన్ని కీర్తించే శ్లోకం.

దశరథునికి ముగ్గురు భార్యలయందు నలుగురు కుమారులు జన్మించారు. పెద్ద భార్య కౌసల్య యందు మొదట రాముడు జన్మించాడు మూడవ భార్య కైకేయి యందు భరతుడు ఉదయించాడు. తర్వాత "రెండవ భార్య నుమి(తో యందు లక్ష్మణుడు, శతుఘ్నుడూ కవలలుగా పుట్టారు దశరథపుత్రులు దాశరథులు. దశరథుని సంతానోత్పత్తి 'క్రమాన్నిబట్టి, ద్వితీయ దాశరథి భరతుడు. భరతుని కన్నతల్లి కె కేయి 'మధ్యమాంబ' అని కూడా వ్యవహరింపబడింది. “కెకేయాచ సుమధ్యవమా" - అని పద్మపురాణంలోనూ కలదు.

“భరతో నామ్లకెకేయ్యాం జజ్లే సత్య పరాక్రమః |

సాక్షా ద్విమ్టే శృతుర్భాగః స్పర్హైస్సముదితో గుల 1(రా.బా. 18 సం

రాముడవతరించిన మరునాడు కె కేయి భరతుణ్ని ప్రసవించింది.

“సజ్ఞాత్‌ విష్ణోః -వెకుంఠవాసినః చతుర్దాంశః చతురన్య అంశ అష్టమ భాగ ఇత్యర్హు" తని శ్లోకి,

29

రామావతారానికి కారణభూతమై న పాయసంలోని నాల్లవభాగాన భరతుడవతరించాడు. అంకే, రామునిలోని నాల్గవ భాగాన లేదా శ్రీమహావిష్టువులోని ఎనిమిదవ భాగాన ఇతడు జన్మించాడు. సాక్షాత్‌ పదానికి “రాముని వెంటనే" అనీ, రామునిలోని గుణ సౌందర్యాలు సూచింపడుతున్నవనీ వ్యాఖ్యాతలు సూచించారు. పునర్వసు నక్ష్మతం తర్వాతది పుష్యమీ నక్ష్మతం. రాముని తరా ధతివాడే అయినా భరతుని జనన సమయంలో (గ్రహాలేవీ మారలేదు. లగ్నం మాత్రం మారింది. రామునిది కర్కటక అగ్నం కాగా, భరతునిది మీనలగ్నమయింది. చంద్రుడు కర్కటక రాశియందే ఉండగా, గురుక్షేతమై న మీనరాశి యందు జన్మించిన భరతుడు నిర్మలచిత్తుడూ, సద్గుణ గరిష్పుడూ అయ్యాడు. “వుష్యేజాతస్తు భరతో మీనలగ్నే ప్రసన్నధీ” అన్నాడు వాల్మీకి. భరతుని భక్తి అనన్యమై నది. పరమ భక్తులు దేవతాంతర, సాధనాంతర, ఫలాంతర రహిత్యులై శ్రియఃపతి శ్రీచరణాలనే శరణంగా వరిస్తారు వీరు ఆకారత్రయ సంపన్నులు - పారతంత్య జ్ఞానం కలవారు.

1. అనన్యార్హ శేషత్వం $= పరమాత్మునికే తప్ప ఇతరులకు చెందిన వాడనుకాను, అనే బుద్ది.
2. అనన్య శరణత్వం ఫా శ్రియఃపతియే తప్ప ఇతరమ్రై నదేదీ ఉపాయం - సాధనం - రక్షకం కాదు, అనే భావన.
3. అనవ్య భోగ్యత్వం ౩ భగవదనుభవమే తప్ప వేరే ఏదీ రుచించని ధిషణ. ఈ ఆకారత్రయ సంపత్తికలవారే పరమ భాగవతోత్తములు. వీరు భగవంతుత్తి పూజించినక్తే భాగవతోత్తములనూ పూజిస్తారు. 'భాగవతార్చన భగవదర్చన కన్న మిన్దూ - అని భగవద్రామానుజుల చరమోపదేశం. “న సర్వేభ్రాతరస్తాత! భవంతి భరతోపమాళి - అన 'ఇదమ్ముఅందరు భరతునితో సమానులుకారు; అని శ్రీరాముడు భరతునికి తన కంటెను అతిశయాన్ని కల్పించాడు. “విరంజను పరమం పొమ్యమ్వుపెతి" - పరబహో్మోపాసకుడు భగవంతునితో సామ్యాన్ని పొందుతాడని ఉపనిషద్వాణి. దేవతలు భగవంతునిచే నియమింపబడిన తమ తమ పనులను భగవంతునికి భయపడి నిర్వర్తిస్తుంబారు కదా! భష స్మాద్వాతపవత్తే ఖీషోదేతి సూర్యః | భిషి స్మాదగ్నిశ్చేందశ్చ, మృత్యుర్దావతి పంచమ ఇతి | (ఆనందవల్లి) 30

అలాగే, భాగవతోత్తముల పట్లు దేవతలు వినయవిధేయతలతో 'ప్రపర్తిస్తారు.

“దవంత్తిదెత్యాః ప్రణమంతి దేవతాః |

న శ్యంతి రక్షాంస్యపయాంతి చారయః

యత్కీర్తనాత్‌ సోఒ దృుతరూపకేసరీ

మమాస్తు మాంగల్య వివృద్ధయే హరః” 1 (వి.ధ. 43-28.)

“పరమభక్తుడు చేసే పరమ పురుషుని సంకీర్తనం వల్ల దై త్యులు పారిపోతారు. దేవతలతనికీ నమస్కరిస్తారు. రాక్షసులు నశిస్తారు. శత్రువులు తొలగిపోతారు' అని భాగవత ప్రభావాన్ని “విష్టుధర్మం' వివరించింది. క్రిర్తి అంటే గుణప్రథ. రామునికి ఉన్నగుణాలే భరతునికీ ఉన్నాయి. రాముడు ఏలదగిన రాజ్యాన్ని తాను పొందడానికి ఆశక్తుడనని భరతుడు చిత్రకూటాశ్రమంలో శరణాగతుడయ్యాడు. తత్ఫలితంగా భరతునికి శ్రీరామ పాదుకలసేన అభించింది. అతడు ద్వితీయుడే అయినా, గుణవ్యాప్తిచే ఆద్వితీయుడయ్యాడు. దేవతలతనికి నమస్కరించడానికీ వేరే కారణం లేదు, శ్రీరామచంద్రమూర్తి ఆజ్ఞకు వశవర్షులై నమ్లే, రామునితో నమాన దశను పాందినవాడని భరతుణ్ని భక్తితో సేవిస్తూ, పాదుకాధిపత్యంలో భరతుని శాసనానికి నిరరులుకూడా భయబర్దరిత్సులై (ప్రణమిల్లినారు. కావ్యలింగాలంకారం. ఉపజాతి వృత్తం

167. అరణ్యయోగ్యం పదమ స్పృశం తీ రామస్య రాజార్ల పదే నివిష్తా | నే ళు ఆస్టాన నిత్యాసికయా నిరాస్ట్ర థి డా స్వర్షాకసాంస్వ్రెరగతే ర్విఘాతమ్‌ | -27. అర్ధం £-- ఓ పాదుకాదేవీ. రామస్య = రామునియొక్క; అరణ్యయోగ్యం = అడవిలో సంచరింపదగిన; పదం * పాదాన్ని; అస్పృశంతీ = స్పృశింపకుండా; రాజార్లపదే = రాజుకు యోగ్యమైన సింహాసనమందు; నివిష్టా = అమరి యుండి; అన్టాన నిత్య + ఆసిక యా= సభయందు ఎల్లప్పుడు కూర్చోవడం చేత ( నిత్యకృత్యంచేతు స్వర్ల + ఓకసాం = ద్యుస్టానవాస్తులె న దేవతలయొక్క; స్వైర గతేః = స్వచ్చంద సంచారానికి; విఘాతం = ఆటంకాన్ని, నిరాష్ట్రః = తొలగించావు. తా! ఓ పాదుకా! వనంలో సంచరించదగిన రాముని చరణాలను స్పృశించక సింహాననాధిస్టిత్వవె నీవు నిత్యం సభా కార్యక్రమాలను నిర్వహించడం చేత దేవతల సస్వేచ్చాగనునానికి కలిగే ప్రతిబంధకాన్ని తొలగించావు. వ్యాఖ్య ఫా పాదుక సింవోసన మధిస్ట్రంచి రాక్షసుల దుండగాలను అణచివేసింది. 31

ఇందాగి (వరుణ వాయు సూర్య చం(దాది దేవతలు రావణాసురుని భయం వల్ల శీ రచ గా సంచరించడం లేదు. పాదుకాదేవి రాజ్యాధికారాన్ని స్వీకరించకపోతే రాముని అరణ్య సంచారానికి భంగం వాటిల్లేది. తత్ఫలితంగా దేవతల స్వేచ్చాగమనం సాగక, ధర్మాచరణ లోపంవల్ల వారికి ఆహారమై న వావిస్సు లభించకపోయేది. కాబట్టి, రాముడు రావణ వధ పర్యంతం అరణ్యంలో సంచరించడం ఎంత (పథానమై నదో, రామచరణ న ర్భులేని పాదుక రాజసీింహాసనం మీద ప్రవేశించి ప్రజాపాలన చేయడం అంత ప్రభానమై నది. పాదుక రాజాస్థానంలో ఉండి నిత్యం ధర్మలోపం కాకుండా రాజ కార్యాలను నిర్వహించడంవల్లి, దేవతల స $చ్చంద సంచారాన్ని విఘాతపరచే రాక్షసులను రాముడు సంవారించే అవకాశం కలిగింది.

పాదుకా రూపమైన ఆళ్నార్లనూ, ఆచార్యులనూ ఆరాధించి, భగవత్సా[మాజ్యమనే సాధర్మ్యాన్ని, ష్‌ పాందిన భరతుడు “ఆస్మెదేవాబలిమావహంతిో అని క్రుతిపికినట్టు దేవతలచే వందనీయుడయ్యాడు.

"కేవలం సింహాసనమధిష్టించి, తన పరిపాలనా సామర్ట్యంచేత దేవతలకు రాక్షసులవల్ల కలిగే ప్రతిబంధకాలను తాలగించిన పాదుకాదేవి అమర వంద్య అయింది. ఆరణ్యంలో సంచరించి సాధించదగినదేవతా గమన ప్రతిబంధక నిరసనాన్ని పాదుకాదేవి కూర్చున్నచోటు నుంచేసాధించినట్టు వర్రించడం విభావనాలంకారం. రామపాద మహిమకన్న పాదుకా మహిమ మిన్న, అని వ్యంగ్యం. ఉపజాతి వృత్తం.

168. రాజాసనేచే దృవతీ నివళ్లా రంగేశ పాదావని! తన్నచి(తమ్‌ | యత్రాధి రూఢాః (క్రమశః పురాతా గ

ముత్తంసయంతే రఘు సార్వభౌమా ! - 28. అర్ధం $= హే రంగేశ పాదావని = ఓ రంగేశ పాదుకా! భవతీ = నీవు; రాజాసనే = రాజులకు యోగ్యమైన సింహాసన మందు; నిషణ్ఞా = కూర్చున్నావు, చేత్‌ = అయితే; తజ్‌ = అది; న, చిత్రం = ఆశ్చర్యం కాదు. యత్ర= ఏ సింవాసన మందు; క్రమశః = వరుసగా అధిరూఢాః = అధిప్టిత్తులె న; రమఘుసార్వభౌమాః = రఘువంశ మహారాజులు; త్వాం = నిన్ను; పురా = పూర్వమే; ఉత్తంసయంతే = శిరోభూషణంగా ధరించారో. తొ! ఓ రంగేశ పాదుకా! సింహాసనం మీద నీవు కూర్చున్నావనే విషయం చిత్రమేమీకాదు. ఎందుకంళకే, ఆ సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన రఘువంశ సార్వభౌములందరు ఒకరి తర్వాత మరొకరు నిన్ను పూర్వం శిరసా వహించారు.

వ్యాఖ్య ః- పొదుకాదేని సింానన మధిష్టంచడం వింతకాదని వరితం. 32

“రంగేశ పాదావని" ఈ శ్లోకానికి (పాణపదం. ఇక్ష్వాకు మహారాజు యొక్క తపఃఫలంగా రఘువంశ మహారాజులకు శ్రీరంగనాథుడు ఇలువేల్పు అయ్యాడు. నాటి నుంచి ఆనుపూర్వికంగా సింహాననాధిరూఢ్డులై న సార్వభౌములంధరు శ్రీరంగేశ్వరుణ్ని ఆరాధించి, స్వామి పాదుకలను తలమీద ధరించిన వారే.

“ఫహపత్చ్యా విశాలాక్ష్యా నారాయణ ముపాగమత్‌”

దశరథుడు తనకు పట్టాభిపేకం చేయబోయేనాడు, సీతమ్మతో పాటు శ్రీరాముడు కూడా శ్రీమన్నారాయణుని అర్బారూసమై న శ్రీరంగనాథుణ్ని ఉపాసించాడన్న విషయం రామాయణంలో ప్రసిద్ధమే కదా! తత్‌ న, చిత్రమ్‌ :- గద్దెనెక్కిన రాజుల నెత్తిమీదికెక్కిన పాదుకాదేవి, గద్దెమీదికెక్కి కూర్చుంటే అచె రువెందుకు?

ఈనాడు భరతుడూ పాదుకలను నెత్తికెక్కించుకున్నాడు. భోగశాలికాక, భరతుడు త్యాగశీలియై తనను గోఫ్రిగా వరించి నమ్ముకుంకే, పాదుకాదేవి లోకాల యోగక్షేమాలకోసం భద్రాననాధినేత్రిగా వ్యవవారించడంలో అక్కజం ఒక్కింత లేదని దేశికులు వక్కాణించారు.

(ప్రాకృత రూపమందే మధురకవి యాళ్వారుచే ఆశ్రయింపబడిన 'నమ్మాళ్యార్హను అ(ప్రాక్సృతరూపమందు శ్రీమన్నాధమునులు ఆచార్యునిగా స్వీకరించడంలో ఆశ్చర్యమేముంది? ఇది _కెముతిక న్యాయసిద్ధమే. కావ్యార్థాపత్త్యలంకారం, ఇం(ద్రవ(జా వృత్తం. 169. భదాసనంచే తృరివృత్త మాసీత్‌ దేవి? కణం దక్షిణతో ముఖంతే | కథం భవేత్కాంచన పాదరక్షే ! రామస్య రక్షోమ ఎగయావిహోరః | =2ర్రి అర, అరం £== హేదేవి! కాంచన పాదరక్షే= ఓ చాంపేయ పాదుకాదేవీ. తే= నీ యొక్క; భద్రాసనం = సింహాసనం; క్షణం ఠా

== (తుటికాలం; దక్షిణతః, ముఖం = దక్షిణాభిముఖంగా; పరివృత్తం =మారినదై ; ఆసీజ్‌, చేత్‌= ఉండెనేని; (అరాజకంగా మారినస్పైతే) రామస్య = రామునికి; రక్షస్‌ + మృగయా విహారః = రాక్షసులను వేటాడడం; కథం = ఎలా? భవేత్‌ = అయ్యేది?

తొ! ఓ బంగారు పాదుకాదేవీ! నీ సింహాసనం క్షణకాలం దక్షిణాభిముఖంగా (అరాజకంగా) మారినస్లైతే రామునికి రాక్షసులను వేటాడడం ఎలా సాగేది?

వ్యాఖ్య ఫా పాదుకాదేని భదాసనమందుండడంవల్ల, రాముడు రాక్షసులను వేటాడగలిగాడని సంభావితం. 33

మొదట పాదుకలు దక్షిణాభిముఖంగా ఉండిన మాట సత్యమే. రామునిచే భరతునికి దత్తంకాగా, అవి ఉత్తరాభి ముఖంగా వచ్చి సింహాసనం మీద స్థిరంగా నిలిచాయి. సింహాసనం ఏ దిక్కు ఉన్నా శాసకుడు అన్ని దిక్కులను చూడవలసీందే కదా!

సీతాదేవిలాగా రాముని వెంట వెళి తే, కోసల రాజ్యం అరాజకం అయ్యేది. కానీ, పొదుకాదేవి రామాజ్జనుపాచించి పౌరులను వాత్చల్య నిర్భరతతో లాలించి పాలిస్తున్నది.

“ఏమండీ. తాపసులను కాపాడండి, కానీ ఈ ధనురా ఎణాలను ధరించి, రాక్షసులను చంపడం మనకెందుకండి?' అని సీతమ్మ వాత్సల్యగుణంతో ప్రశ్నించి, వాల్లభ్యంతో విధేయునిగా చేసి, రాముడు రాక్షసులను స్వేచ్చగా వేటాడ కుండా, అతనికి అద్దుతగులుతుండేది. ఇక కాంచనమయియై న పాదుక కూడా రామునికి అభిముఖియై తే, అతని ఆభేటక్రీడ కొనసాగకపోయేది. కాబట్టి పాదుకాదేవి భగవ(త్ప్చవృత్తికి విరుద్దంగా ఉండేస (ప్రవృత్తిని నివర్తించుకొని, స్వామి ఆనతిని పాటించి, భద్రాసనమందుండి రాముత్హీ యథేచ్చగా సంచరింపచేసింది. పాదుకనిరతిశయ ప్రతాపం కలదని ధ్వని. సంభావనాలంకారం. ఉపజాతి వృత్తం.

170. యావత్త్యయా రాఘవపాదరక్షే! జిగీషితా రాక్షస రాజధానీ మాలేవ తావల్టులితా మదాంధె

రుద్యానశాఖా మృగయూథసెస్తే | -30. అర్థం = హే రాఘవ పాదరక్షే = ఓ రామ పాదుకా. రాక్షస రాజధానీ = లంకానగరం; త్వయా = నీచేత; యావత్‌ = ఎప్పుడైతే; జిగీషితా = జయింపగోరబడిందో; తావత్‌ = అంతలోనే; మద + అంధ్రెః = మిక్కిలి గర్విష్షులైన ; తే = నీ యొక్క; ఉద్యానాఖా మృగ యూథపైః= తోటలోని వానర వీరురిచేత; మాలా, ఇవా పూలదండవలె; లులితా క తెంపీవేయబడింది. తొ! ఓ రాఘవ పాదుకా. నీవు రాక్షస రాజధానియై న అంకానగరాన్ని జయింపదలచినంతలోనే మదాంధ్యులై న నీ ఉద్యానవనవానరులు మాలికను తెంపినక్లే ఛిన్నాభిన్నం చేశారు.

వ్యాఖ్య ;ాపాదుకాదేవి సంకల్పం అమోఘం, అని ఉ(త్రేక్షితం.

కిష్కింధ ఇక్ష్యాకుల రాజ్యంలో ఒక ఉద్యానవనం లాంటిది. అది కోతులకు ఉనికి పట్టు వానరులు చాల బలవంతులు, కాని చపలులు, (క్రమశిక్షణ లేనివారు అయినా, తమ కిష్టమై న కార్యాన్ని సాధించేవారు. ఏదైనా ఒక పని చేయతగిందా? చేయరానిదా? అన్న విచక్షణ లేనివారు. కాబట్టి, కపివరులు మదాంధులు.

34

వసిష్ణుని శిష్ములె న రామలక్ష్మణులు వానుమత్సు(గ్రీవులతో కలిసిన తర్వాత వనచరులలో ఒక నంఘటితకక్తి ఏర సడింది.

“*ఇక్ష్యానూణా వియంభూమిః న్షశెల వనకాననా!

మృగవపక్షి మనుష్యాణాం నిగ్రహ (పగవి వపి ౯

ఇది రాముడన్నమాటు.

అకలంకమై న లంకానగరం రావణానురుని రాజధాని. పాదుకాదేవికి అంకను జయించాలన్న ఇచ్చ జనించింది. పాదుకా సత్య సంకల్పం వల్ల శాఖామ సగాలనీ న్న వినయ విధేయతలు కలవయినాయి. రాముని ఆజ్ఞకు బద్దులె సు[గ్రీవాంగద హనుమదాది వానర ్రకాండులు, ఘుమఘుమ పరిమళించే రంగురంగుల పూలతో అందంగా కూర్చబడిన మాలికను తాంపీవేసినప్టే, అంకా నగరాన్ని అవలీలగా నేలమట్లం చేశారు.

వా!

పాదుకా జిగీషచేత అంకోప(ద్రవ వర్ధన - చపలాతోయోక్ష్యలంకారం. “మాలికవలఠె లంకలులిత అనడం

ఉపమాలంకారం. సుగ్రీవాదులను ఉద్యానవన వానరులనడం, ఉతే క్ష ఉపజాతి వృత్తం. థ్‌ సేయం మబాక్షితాం రాఘవ పాదరక్షే! భ(దాసనస్టాం భవతిం స ళంళ | పూర్వం తథాత్వే వియతేఒపిభూయః | కల్యాణతా మానశిరే కిరీటాః | =౩1. అర్ధం శ== హే రాఘవ పాదరక్షీ= ఓ రామపాదుకా! భద్రాసనస్థాం = సింహాసనమందున్న; భవతీం = నిన్ను; స్పృశంతః = స్పృశిస్తున్న; (నీకు 'ప్రణమిల్దుతున్న) మహీక్షితాం = రాజుల యొక్క; కిరీటాః = మకుటాలు; పూర్వం = మునుపే; తధాత్వే = అట్టు (బంగారువిగా) ఉండడం; నియతే, అపీ = స్వభావమే అయి నప్పటికీ, భూయః = మళ్ళీ; ('ప్రణమిల్లిన తర్వాత) కల్యాణతాం = సువర్జాత్వాన్ని/పభత్వాన్ని, ఆనశిరే = పొందినాయి. తా! ఓ రాఘవ పాదుకా! భద్రాసనాధిప్టిత్తవ న నీకు నమస్కరించే రాజుల కిరీటాలు పూర్వం బంగారువే అయినా, నమస్కరించిన తర్వాత మిక్కిలి కల్యాణశోభను పొందాయి. వ్యాఖ్య ఏ పాదుకా సంబంధంవల్ల రాజమకుటాలకు మాంగల్య శోభ హెచి సంది.

సింహాసనాసీనులకు రాజులు నమస్కరించడం వారికి మనస్కరించినక్రియ. పాదుకాదేవికి మోకరిల్లక ముందే

రాజులవి కల్యాణ కిరీటాలు. “కల్యాణిమంటే బంగారం, మంగళం అని అర్ధ ద్వయం. పాదుకాదేవికి నమస్కరించిన సువర్ణ ఏర్‌

కిరీటాలకు పాదుకా స్పర్శవల్ల మాంగల్యం శోభించింది. సర్వదా ఆత్మలకు శేషత్వం స్వరూపం. వాటికీ అపవతపాష్మత్వాది గుణామ్టాపద ధర్మం ఫలించినప్పుడు కల్యాణశోభ హెచు తుంది.

కల్యాణ వస్తువులకు పాదుకా స్పర్శవల్ల (ప్రాళ్ఫిద్ధ్దమై న కల్వాణగుణం ఉత్కర్ణ చెందింది - అనడం, అను గుణాలంకార లక్షణం. ఉపజాతి వృత్తం.

172. అనిచ్చతః పాండర మాతపతం పిత్రా వితీర్ణం మణిపాదరక్షే! ఆసీ త్త్వదర్హం విధృతేన తేన ఛాయా సమగ్రా భరతస్య మౌళౌ | =౩బై, అర్ధం = హే మణిపాదరక్షేై ఓ రత్న పాదుకా! పిత్రా= తండ్రిచేత; విత్మీర్ణం = దత్తమై న; పాండరం = తెల్లని; ఆత పత్రం = గొడుగును; అనిచ్చతః జు ఇష్టసడని; భరతస్య = భరతునియొక్క, మౌఖౌ = తలమీద; త్వత్‌ + అర్థం జాన్సీ కోసం; విధృతేన = పట్టుకొనబడిన; తేన= అ శ్వేతచ్చదత్రంచేత; సమగ్రా = ప్యూర్ణమై న; ఛాయా = నీడ/శోభ్య ఆసీత్‌ = శ్రండను. తా! ఓమణిపాదుకా! తండ్రి దశరథునిచే దత్తమై న శ్వేతచ్య గతాన్ని ఇష్టపడని భరతుని శిరస్సున, నీకోనం ధరింపబడిన శ్వేతచ (త్రం నిండునీడగా, పర్యాప్తమై న పరమశోభగా ఉండింది. వ్యాఖ్య ఫా పాదుక కోసం పట్టిన శ్వేతచ (తం భరతునికి శోభవిచ్చిందని వర్తన.

“కేకయమహారాజు తన కూతురు కడుపున పుట్టినవానికి పట్టం కట్టాలి" అని అంక, ఆ మాట నంగీకరించి దశరథుడు కె కేయిని వివావామాడినాడు. దశరథుడు ఒకస డు శంబరాసురునితో యుద్ధం చేస్తుండగా, వెంట ఉన ఎ శైకేయి తోడ ఏడీ పతికి విజయాన్ని చేకూరి (౦ది. దశరథుడు సంతోషంతో రెండు వరాఠిస్తానన్నాడు. కొన్నా ఇళ్ళకు మందర దుష్తదుద్ధిచే ప్రేరితయై రామ వనవాసాన్ని, భరతునికి పట్టాభిసేవాన్ని కై కేయి, ఆ రెండు వరాలుగా దశరథుణ్ని కోరింది. తత్ఫలితంగా పిత స్స్‌దత్తమై న శ్వేతచ (తం తన కిష్ణంలేదని భరతుడు రామపాదుకలకు పట్టుంగట్టి శ్వేతచ (తం పట్టాడు. ఆయినా భరతుని తలమీద అశ్వేతచ్భదత్రఛాయ పర్యాప్తంగా వ్యాపించింది. “ఛాయాత్వనాతపే కాంతా” ( విశ్వ ని.)

భగవత్ర్కెంకర్యం కోసం ఆవిర సవించిన స్వరూపాలచేతనే జీవులకు సమ(గ వై భవం సంభవిస్తుంది. తాను వివారించిన ఛత్రం, తనకు ఛాయను వ్యాపింపజేసిందనడం 'అసంగతి'రలంకారం'”, ఉపజాతి వృత్తం.

36

“పాండర శబ్దం శుభ్రార్ధకం. “పాండురో శబ్దం సితపీత సంయోగ రూపార్టకం. యాదవాభ్యుదయం. 2-50 ళా అఆప్పుయ దీక్షితుల వ్యాఖ్య. 1739. పాదుకే! రఘుపతౌ యదృచ్చయా (ప్రస్థితే వన విహార కౌతుకాత్‌ | ఆధిరాజ్యమధిగమ్య తే యువా మక్షతం వసుమతీ మరక్షతమ్‌ ! -33. అర్ధం $-- హే పాదుకే= ఓ పాదుకలారా! రఘుపతౌ = శ్రీరాముడు; యదృచ్చయా= స్వేచ్చగా; వనవిహారకౌతుకొత్‌ = అడవిలో సంచరించే ఉత్సావాం వల్ల; ప్రస్థితే = పయనించగా; తే = (భరతునిచేత తేబడిని ఆ; యువాం" మీరు (జత) ఆధిరాజ్యం = సామ్రాజ్యాన్ని, అధిగమ్య = పొంది; వసుమతీం = భూమిని; అక్షతం = బాధనొందని రీతిగా; అరక్షతం = కాపాడీతిరి. తా! ఓ పాదుకలారా! శ్రీరాముడు స్వేచ్చగా ఆరణ్యంలో సంచరించే కుతూహలంవల్లి పయనించగా, మీరు సామ్రాజ్యాన్ని పాంది భూమిని అ(ప్రతిహతంగా రక్షించారు. వ్యాఖ్య $ పాదుకా (ప్రభుత్వం ప్రజలకు సుఖదాయకం, ఇట “పాదుకే పదం సంబోధన ప్రథమా ద్వివచనాంతంగా (ప్రయుక్తం. శ్రీరామచంధద్రస్వామి నిక్చెంతగా అరణ్యంలో సంచరించడానికి వెళ్లాడు. ఆ రాముని (ప్రార్ధించి చిత్రకూటాశ్రమం నుంచి భరతుడు తెచ్చిన పాదుకలు కోసల దేశ సామాజ్యాధికారాన్ని పరి[గ్రహించి ప్రాభవ వై భవాలతో ప్రజరి మనస్సు గాయపడకుండ్శా ఆయ వ్యయాలకు లోపం కలుగకుండా రాజ్యసంరక్షణ చేశాయి. పూర్వ రూపాలంకారం. రథోద్ధతా వృత్తం. 174. రఘువీర పదానుషంగ మాత్రాత్‌ పరిబర్లేమ నివేశితాయది త మ్‌ | అధికారదినే కథం పనస్తే పరివారాస్తవ పాదుకే! బభూవుః |! =౩4. అర్ధం $= హే వాదుకే= ఓ పాదుకా! రఘువీర పద + అనుషంగ మాత్రాత్‌; శ్రీరాముని పాద (స్థాన) సంబంధం వల్లనే; త్వం = నీవు; పరిబ్మోషు = పరికరాల్లో; నివేశితా = ప్రవేశింపబడినావు, యది = అయిచే; అధికారదినే = ఆధిపత్య కాలమందు; తే= అవి; (పరికరాలు) తవ = నీకు; పునః మళ్ళీ; కథం = ఎబ్బ్టు, పరివారాః = పరిజనాలుగా; బభూవుః = అయినాయి? కథం, పునః బభూవు: = ఎలాగో అయినాయి. 97

తా।! ఓ పాదుకా! శ్రీరాముని పాద (స్టాను సంబంధంవల్లనే ఛత్రచామరాది పరికరాల్లో నీవూ ఒక్కటిగా భావింపబడుతుంకే, నీ ఆధిపత్యకాలంలో ఆ పరికరాలన్నీ ఎలాగో నీ పరివారాలుగానే అయ్యాయి. వ్యాఖ్య ఏ పరికరాల్లో ఒక్కటైన పాదుకక్కు తక్కినవి పరివారాలు అయ్యాయి, రాజలాంఛనాలె న సింహాసనం, ఛత్ర చామరాదులు శ్రీరాముని పాద (స్థాన) సంబింధం కలిగిన పాదుకకు పరివారంగా భావింపబడడం సర్వసాధారణం. 'పరిబ్బర్లీ పదం చేతనాచేతనాలకు సాధారణపదం అంటే, ఛత్ర చామరాదులూ, ఆ పరికరాలతో ఉపచారం చేసే పరిజనులూ అని అర్ధవంతమైన పదం. పరికరాల్లోనే చేరిన పాదుకకు తక్కినవి పరివారాలెలా అవుతాయి? అంటే, గుణాల పారార్ట్యం వల్లనే కదా! సింహాసన మధిష్టించిన వ్యక్తి చేతనుడే, తయితే, అతనికి ఛతచామరాదులను పష్టే వారూచేతనులేకదా! చేతనత్వంగానీ ఆచేతనత్వంగానీ సమానమే అయినా, గుణమహిమచే సింహాసనం మీద ఆసీనుడైన వ్యక్తికి తక్కిన వ్యక్తులు పరిచారకులుగానూ, పరిజనులుగానూ భావింపబడుతారు. “గుణానాంచ పరార్ధత్వా దసంబంధః సమత్వాత్‌స్యాత్‌" - అనే న్యాయాన్నిబట్టి, గుణాల పారార్ర్యం వల్ల “భగవతా ఏచుకాఖ్యాంనమఃో ఆంటాం. ఆధారశక్త్యాది పాఠంలో పరికరాలకూ, పరిజనాలకూ వేరీ సరు పద్ధతి చెప బడింది కాబట్టీ, సింహాసవాధిస్టితయై న పాదుకాదేవికి, రామపాదంతోనూ, స్థానంతోనూ సంబంధమున్నందున ఛత్రచామరాది సరిబర్తాలతో (పరిచ్చదాలతో) సామ్యం ఉండదు. అవి పాదుకా పరివారాలుగా భావింపబడుతాయి. సంభావనాలంకారం. జౌపచ్చందసికం. 175. పురుషార్ధ చతుష్ణ్టయార్థినీనాం ఇక వ క పరినత్తే మహితా వసిస్ట మ్చుఖ్యెః ! (క్రయ విక్రయ పత్తనం (ప్రజానా మభవ త్కాంచన పాదుకే! తదానీమ్‌ |! 35. అర్ధం శిలా హే కాంచన పాదుకే = ఓ బంగారుపాదుకా! తదానీం = నీరాబ్య పాఠనమప్పుడు; వసిష్టముఖై ఫె వసిష్కుడు మొదలై న వారిచే; మహితా = పూజింపబడిన; (గౌరవింపబడిన) తే = నీయొక్క; పరిషణ్‌ = సభ; పురుషార్ధ చతుష్టయ లు

• అర్థినీనాం= నాలుగు పురుషార్జాలను ( ధర్మార్ధ కామమోన్షాలను) కోరీ; ప్రజానాంంజనులకు; క్రయ విక్రయ పత్తనం = కొనడానికి ఆమ్మడానికి తగిన పెద్ద వ్యాపారస్థలం; అభవత్‌ = ఆయెను. తొ! ఓ కాంచన పాదుకా! నీ ఆధిపత్యకాలంలో వసిష్థాది మహర్షులచే పూజింపబడిన నీ పరిషత్తు చతుర్విధ పురుషార్థాలనుకోరే ప్రజలకు [కయ విక్రయ నగరంగా పరిణమించింది. 38

వ్యాఖ్య = పాదుకాదేవి సకల పురుషార్దాలను ప్రసాదించే వర్షన..

పాదుక అధికారం వహించక ముందు వసిష్ట వామదేవాదులు పురుషార్థాలను బోధించే విద్వద్దోస్టి పాదుకా పాలనలో మునులచే మంత్రులచే గౌరవింపబడుతూ, సత్కారాలను స్వీకరిస్తూ, పురుషార్ధాలను ప్రదానంచేస్తూ లోక మాన్యంగా ఉంది. విద్వత్త | రిషత్తులో మాన్యులకూ, సామాన్యులకూ ధర్మం, అర్ధం, కామం, మోక్షం అనే నాలుగు పురుషార్జాలలో ఎవరికి ఏది కావాలంటే, అది లభించేది.

జనులు పట్టణంలో సంతకేగి ఏ వస్తువుల్ననె నా అమ్ముకుంటారు, కొనుక్కుంటారు కదా! పురుషులచే కోరబడేవి పురుషార్ధాలు. పూర్వం పరిషత్తు వరకే పరిమితంకాగా, పాదుకా పరిపాలనలో నగరమంతా పరుషార్ధ వ్యవవో రంచే ప్రసిద్ధి పొందింది. (ప్రజలు [ప్రాయశ్చిత్తాలను అనుష్టించి, పాపాలను త్యాగం చేశారు. పురుషార్థాలను సాధించారు.

'ప్రాక్షన రాజ పరిషత్తుకంపె పాదుకా పరిషత్తు పురుషార్రపర్గులె న జనులచే సరిపూర్హమై వెలసింది. కాబట్టే పరిషత్తునగరంగా పరిణమించింది. నకల పురుషార్థ ప్రదాతయైన భగవంతునితో పాదుకకు సామ్యం వ్యంగ్యం. పరిణామాలంకారం, బొపచ గృందసికం.

176. మనుజత్వ తిరోహితేన శక్యే వపుషైకేన విరోధినాం నిరోసీ అభజత్‌ భరతాదిభేద మీశ స్వయ మారాధయితుంపదావవి! త్వామ్‌ | -36. అర్ధం శిజు హే పదావని = ఓ పాదుకా! మనుజత్వ తిరోహితేన = మానవ రూసంచేత ఆచ్చాదింపబడిన; ఏకేన = (ముఖ్యమై న) ఒక్క; వపుషా = శరీరం చేత; విరోధినాం = శత్రువులయొక్క; నిరాసే = సంహారం; శక్షీ = సాధ్య మవుతుండగా;ఈకః = భగవంతుడు; స్వయం = తానే; త్వాం = నిన్ను; ఆరాధయితుం = పూజించడానికి; భరత

• అది భేదం = భరతుడు మొదలైన (వేర్వేరు రూపాల) భేదాన్ని; అభజత్‌ = పొందెను. తా! ఓ పాదుకాదేవీ! మనుష్యభావమావరించిన ఒక్కశరీరంతో విరోధుల నిరసనం శక్యమవుతున్నప్పటికీ, సర్వ నియంతయై న భగవంతుడు నిన్ను స్వయంగా ఆర్గాధించడం కోసం భరత లక్ష్మణ శత్రుఘ, రూప భేదాన్ని పొందాడు. వ్యాఖ్య ః- పాదుకార్భన కోసం భగవంతుడు భరతాది రూపాలను ధరించాడని ఉ త్రేక్షితం. 39

భగవంతుడు అవాప్త సమస్తకాముడు. సమస్త చేతనాచేతన ప్రపంచాన్ని నియమించే శాసనుడు. మానవత్వంచే ఆచ్చాదింపబడిన రాముడుగా అవతరించిన అప్రాకృతమూర్తి. తానొక్కడే రావణాది దుప్పరాక్షసులను సంవారించే సమర్థుడు కదా! అయితే తానే, తన అంశలచే భరత లక్ష్మణ శత్రుఘ్న నామరూపాలతో అవతరించాడెందుకు?

“అజాయ నూనో బవంధా విజాయతే' [్రుతి రీత్యా, కర్మబంధమై న జన్మలేని భగవంతుడు తన సంకల్పంచేతనే అనేక రూపాలుగా అవతరిస్తాడు. “వరాఒస్య శక్తి ర్విన్నిధెవ శ్రూయతే స్వామి శక్తి నానా విధాలుగా ఉంటుందని క్రుతి

దశరధుడు తనకు నలుగురు పుత్రులు కావాలని కోరలేదు. అయిన్నా శ్రీరంగనాథుడే లోకకంటకులను సంహ రించడానికి శ్రీరాముడుగా అవతరించాడు. తన పాదుకలను పూజించడానికి భరత లక్ష్మణ శతుఘ్నులుగా రూప భేదాని స కల్పించుకొాన్నాడు. భరతుడు శత్రుఘ్నునితో పాటు భగవత్సాదుకలను నేరుగా ఆరాధించాడు. లక్ష్మణుడు శేషభూతుడు శేషాంశసంభూతుడు. నిరంతరంకె ంకర్యంచేసే స్వరూప దాస్యమూ, గుణ దాన్యమూ కలవాడు. ఆదిశేషుని రూపాంతరమే పాదుకా స్వరూపం.

“స్వృతను మపి వ వందే లక్ష్మణః శేషభూతో. లక్ష్మణుడు తన రూపమేయై న పాదుకా స్వరూపానికి నమస్కరించాడు కూడ.

భగవత్సేవామాధుర్యం నిరతిశయం కదా!

“ఆరాధించే భాగ్యం నాకు లేకపోయెకదా.' అని భగవంతుడు కూడా ఆశపడే భోగ్యత కలది భగవదారాధన. ఇలా డ్రియఃపతిచేతనూ గౌరవింపదడే మహిమగల పాదుకాదేవి అధికారాన్ని పరి[గ్రహించడం ప్రజలభాగ్యమే. బొపచ్చందసికం.

177. మగధాంగ కళింగ.వంగ ముఖ్యాన్‌ విమతాన్‌ రంధధ్ర గవేషిణః స్తసెన్యాన్‌ | రఘు పుంగవ పాదుకే! విజిగ్యే భరతః శాసన ముద్వవహన్‌భవత్యాః | =౩7. అర్ధం ఫా హే రఘుపుంగవ పాదుకే = ఓ శ్రీరామ పాదుకా! భరతః = భరతుడు; భవత్యాః = నీ యొక్క; శాసనం = ఆజ్ఞను; ఉద్వవహన్‌= (శిరసా) వహిస్తూ; రంధ్రగవేషిణః = (ఉపద్రవంకోసం) అవకాశాన్ని వెదకే శీలంగల; మగధ, అంగ, కళింగ వంగ ముఖ్యాన్‌ = మగధాంగ కళింగ వంగ దేశాధితులు మొదలై న; ససై న్యాన్‌ = సై న్యాలతో కూడియున్న; విమతాన్‌ = శత్రువులను; విజిగ్యే = జయించాడు. తొ! ఓ రఘు వుంగవ పాదుకా! భరతుడు నీ ఆజ్ఞను పాటిస్తూ, ఉపద్రవాన్ని కలిగించడం కోసం అవకాశాని కెదిరి చూస్తున్న, సేనాసహిళ్ళులై న, మగధాంగ కళింగ దేశాధిపత్నులై న ముఖ్య శత్రువులను గెలిచాడు. 4౦

వ్యాఖ్య హా పాదుకాభిప్రాయానుసారం భరతుడు శత్రువులను జయించాడు.

రాజులకు మంత్రి, సేనాపతి మొద్యలై న పరిజనులు చేసే రీతిగా పాదుకాదేవి నంకల్పాన్నిబట్టి భరతుడు చేసే కె ం0కర్యం కూడా ఒకరకమై. న పాదుకారాధనయే. పాదుకా సంకల ఎపూర్వకమై న కక్తిని పొందిన భరతుడు, ఉపద్రవాలను -సృష్టింపదలచి అవకాశం కోసం (ప్రతీక్షిస్తూ సైన్యాలను సమాయత్తం చేసుకున్న ఆయా దేశాధిపళ్ళులై న శత్రువులను జయించాడు. విమతాన్‌ :- “ఇలంగత్తిట్ట పురాణత్తరుం శమణరుంశాక్కియరుమ్స్‌

వలిందువాతుశెయ్‌ వీర్‌కళుంమత్తునుం దయ్‌ వము మాగినిన్హాన్‌” (తి.వా.మొ, 4-10-5.)

లింగపురాణం మొద్యలె న తామన పురాణాలను, వేద బావ్యస్మృళతులను ప్రమాణంగా భావించి వాదించేవారు, జైనులు, బౌద్దులు, పాశుపతులు, వై శేసికులునూ, వారు ధ్యానించే దేవతాంతరాలు కూడా శ్రీమన్నారాయణుని శరీరం లాంటివారే. పరనుతాలను నిరసించి, “పాలిందునిన్షపరాన్‌ నిరుపాధిక ఐశ్వర్యం (ప్రసిద్ధమవుతున్నట్టు నిలిచియున్న సర్వేశ్వరుని అనుభవించిన నమ్మాళ్వార్హ అనుగ్రహాన్ని పొంది శ్రీమన్నాథమునులు న్యాయశాసస్తాది ప్రవచనాలచేత అక్కడక్కడున్న పరమతాలనెల్ల ఖండించి, ఆ మతస్థులను తీర్చిదిద్దిన విషయాన్నీ స్పురింపజేశారు దేశికులు.

పరికరాలంకారం. బొపచ్చందసికం.

178. అనితర నహనీయం మంత్రి ముఖ్యెర్యదాత త్త్వయి వినిహిత మాసీ త్ఫూర్య వంశాధిరాజ్యమ్‌ | రఘుపతి పదరక్షే! రత్నపీఠే తదానీం (శీయమివదదృశు స్త్వాం సొదరం లోకపాలాః 1 -38. అర్హం శా హే రఘుపతి పద రక్షే* ఓ రాఘవ పాదుకా! అనితర వహనీయం = ఇతరులచే సహింపరాని; తత్‌ = ఆ, ప్రసీద్ధమై న; సూర్యవంశ న్‌ ఆఅధిరాజ్యం న్‌ సూర్యవంశం యొక్క సామ్రాజ్యం; మంతత్రిముకై నగ-(సుమంత్రాది) 'ప్రళాన మంత్రులచేత ఏ; యదా* ఎప్పుడు; త్వయి * నీయందు; వినిహితం = ఉంచబడినదై ; అసీత్‌ = అయిందో; తదానీం = అప్పుడు; లోకపాలాః = (ఇంద్రాది) లోకపాలురు; రత్నసీఠే = సింహాసనమందు; త్వాం = నిన్ను; శ్రియం, ఇవ = లక్ష్మినివలె, సాదరం = భయభక్తులతో; దదృశుః = దర్శనం చేసుకున్నారు. తొ! ఓ రాఘవ పాదుకా! ఇతరులెవ్వరూ వహింస నలవికాని సూర్యవంశ సార్వభౌమత్వాన్ని మంత్రులలో ముఖ్యులె నవారు నీయందు నహింపజేశారు. అప్పుడు లోకపాలకులు రత్నపీఠమందు అధివసించిన లక్ష్మీదేవిని "సేవించినట్లు నిన్ను సేవించుకున్నారు. జే

వ్యాఖ్య $- పాదుక సార్వభౌమత్వాన్ని వహించినప సాడు దిక్పాలకులు “సేవించారు. రాజులు లోకపాలాంశ సంభూతులని శాస్త్ర(ప్రొక్తం. దేవరాజె న ఇంద్రుడు (ప్వ్యాశాధిపతి. తేజోధిపతియై న జుతవేదుడు అగ్నేయదిబ్మూలాధిపతి. ధర్మాధిపతియైన యముడు దక్షిణదిగధిపతి. రక్షోధిపతియై న నిరబుతి నె రయుతిదిబ్మూలాధిపతి. జలాధిపతియై న వరుణుడు పశ్ళిమదిక్పాలకుడు. (ప్రాణాధిపతియై న పవనుడు వాయవ్య మూల పాలకుడు. ధనాధిపతియై న కుబేరుడు ఉత్తరదికా ఎలికుడు. పశుపతియై న శంకరుడు ఈశాన్య మూలాధిపతి. ఈ లోక పాలురెనమండుగురూ దేవతలే. దుర్వాన ముని శాపం వల్లి తము పదవుల నుంచి విడిపోయిన దేవతలు క్షీరసాగరం నుంచి ఉదృవించిన శ్రీ మహాలక్ష్మిని రత్నపీఠమందు అధిష్టింపజేసి దిగ్గజాలు అభెేపకించగా నయభయాలతో సేవించుకున్నారు. “*క్రియంలోకే దేవజుష్ట ముదారామ్‌” - శ్రుతి. “బహ్మేశాది సురవ్రజస్పదయిత త ;ద్దానదాసీగణు” - చతుర్ముఖ, పంచముఖ, షణ్ముఖ, శతమఖ ముఖ నిఖిల బకర్లిర్ముఖులూ, వారి పత్నులూ లక్ష్మీదేవికి సకలోపచారాలు చేసే దాస దాసీ జనులనియామునాచార్య స్తుతి. సుమంత్రుడు మంత్రాంగాన్ని భద్రంగా నిర్వహిస్తున్న మంత్రులలో ముఖ్యుడు. కులగుర్దువై న వసిష్ట మవార్షి ధర్మాధర్మ నిక్షేత. కాబట్టి, సుమంత్రుడూ, వసిష్పుడూ మొదలైన ప్రముఖులు, ఐశ్వర్య వీర్య తేిళ్ళాల్నురైన వాతే నిర్వహింపదగిన సూర్యవంశ సార్వభౌమకృత్యాన్ని పృాదుకాదేవికి నిక్షేపంలా అర్షి ంచారు. అప్పుడు రత్మ స్నపీఠాధిస్టతయై న లక్ష్మీదేవియో అన్నట్టు శోభిస్తున్న పాదుకాదేవిని లోకపాలురందరు భయభక్తులతో సందర్శించారు. నాకాది లోకపాలకులే పాదుకాదేవిని పేవించారంచే, మర్త్యలోక పాలకులమాకేమి? ఈలోక మాలోక మేలోక మేలే వ్యారెనా పాదుకాదేనిని సందర్శించి సక్ళలై శ్వర్యవంతులవుతుంటారు. “క్రియమివ' అనడం వల్లి స్మృత్యలంకారసహితో (త్రేన్షాలంకారం. మాలినీ వృత్తం. 179. పరిహృత దండకాధ్య గమనం పదరక్షిణిత తృరిణత విశ్వసంప దుదయం యువయోర్షితయమ్‌ రఘుపతి భద్రపీఠ మధిరువ్యూ తదా విదధే వ్యపగత్తవెరి భూప నిలయం వసుధా వలయమ్‌ ! -39. అర్ధం ః= (హే పాదుకే = ఓ పాదుకలారా!) పరివృత దండక + అధ్వ గమనం = వదలిన దండకారణ్య మార్ల సంచారంగల;, పదర్జోణి యు ఆయోధ్యాస్టానాని ్నే రక్షించే న్వభావం గల భరతుని విషయమై; పరిణత విశ సంపత్‌ శ టీల

ఉదయం పండిన సమస్త సంపదల వృద్ధికి కారణమైన; తల్‌=ఆ, ప్రసిద్ధమై న, యువయోః=మీ యొక్క; ద్వితయం కా ల ౯ ర జత; తదా (అప్పుడు) అధికార స్వీకార సమయాన; రఘుపతి రత్నసీఠం = శ్రీరాముని సింహాసనాన్ని; అధి రువ్య = అధిరో హించి; వసుధావలయం = భూ మండలాన్ని; వ్యపగత వె రిభూప నిలయం = తొాలగింపబడిన శ్యతురాజుల నివాసం కఠలదానిగా; విదధే = చేసింది. తొ! ఓ పాదుకలారా. అధికార పరిగ్రహణ వేళ దండకారణ్య మార్గ సంచారాన్ని వదలిన, అయోధ్యాస్టాన రక్షణ శీల్లుడై న భరతునిపట్టు సమస్త సంపదఠఅ వృద్ధిని ఫలింపజేసిన ప్రసిద్ధమై న మీ జత, రఘుపతి భద్ర పీఠాన్ని అధిలోహించి, భూ మండలాన్ని శత్రురాజులకు నిలువ నీడలేనట్టుగా చేసింది. వ్యాఖ్య = పాదుకా దయం శ్యతువ్లులను నిరసించి యోగక్షేమాలను కల్పించింది. “పాదుకాద్వితయమ్‌' కర్శృపదం. శ్ర్రీరామచంద్రస్వామితో దండకారణ్యంలో నంచరించక పాదుకాయుగళం అయోధ్యకు వచ్చింది. పాదుకాదేవ్యాజ్ఞచేత రాజ్యాస్ట్రాన రక్షణ శీలం కలిగిన భరతుని విషయమె సర్వసంపదలను బాగా ఫలింపజేసింది. భద్ర పీఠాధిస్టితయై పగవారిని కూడూ, గూడూ లేకుండా నష్టపరవి, భూచక్రాన్ని జనరంజకంగా తిప్పింది. పౌరులు సుఖంగా జీవించారు. (పేయో౬లంకారం. నర్కుటక వృత్తం. 180. ప్రాప్తోదయా తదానీం కిమపితమస్తని రాకరోద ఫవతీ | తనురివ మనుకులజనుషాం ప్రసవిత్రీరత్నపాదుకే! సవితుః | -40. అర్ధం ఫా హే రత్నపాదుకే=ఓ మణిపాదుకా! తదానీం = అధికార పరి[గహణ సమయాన; (ప్రాప్త + ఉదయా = పొందిన ఉదయ పర్వతంగల; మనుకుల జనుషాంామను వంశమందు జనించిన ఐక్ష్వాకులకు; ప్రసవిత్రీ = మూలకారణమె న; సవితుః = సూర్యుని యొక్క; తనుః ఇవ = మూర్తి సావిత్రి) వలె; (ప్రాప్త + ఉదయా = పాందిన రాజ్యాభివృద్ది కల; ఛా భవతీ షూ నీవు; మనుకులజనుషాం కా మనుజులకు; ప్రసవిత్రీ వా హితాన్ని ప్రేరేపించే; సవితుః == సృష్టికర్తయై న న] కక. భగవంతుని యొక్క; తనుః, ఇవ = విగ్రవాంవలె; కిం, అపి = అనిర్వచనీయమై న; తత్‌ = ఆ, ప్రసిద్ధమై న; తమః = చీకటిని/వ్యాకులతను; నిరాకరోత్‌ = తొాలగించావు. తొ! ఓ రత్నపాదుకా. అధికారాన్ని చేబట్టినప్పుడు అభ్యుదయాన్ని కలిగించిన నీవు, ఉదయాచలాన్ని పాంది మనువంశ మహారాజులకు మూలకారణమైన సూర్యుని మూర్తిలాగా/మనుష్యులకు వై తనాన్ని ప్రసాదించి హితాని స (ప్రేరేపించే జగత్షష్ట యొక్క ఆకృతిలాగా, అనిర్వచనీయమై న చీకటిని/తమోగుణాన్ని తొలగించావు. తం

వ్యాఖ్య హా పాదుకాదేవి సూర్యబింబంలాగా మనుజుల తమస్సును సనివారించింది.

మనువు తండ్రియైన సూర్వమూరడ్తి తన వంశంలో కలిగిన అరంాజకపు చీకటిని తొలగింప వచ్చినట్టు 'ప్రకాశిస్తున్నది పాదుక. ఉదయభానుమూర్తి లోకులకు వై తవ్యాన్ని కలిగిస్తుంది. చీకటిని చీల్చివేసి మానవులను నిద్ర నుంచి మేల్కొలిపే, కార్యోన్ముఖులను చేస్తుంది. పాదుక సావి(త్రిగానూ, గాయత్రిగానూ భాసిస్తున్నది.

“ఉదయః వూర్వ పర్వత (అమరం) “చను శబ్దం న్రీ వాచకం.

మను వంశంలో జనించిన రాజులకు తత్త్వహిత పురుషార్దాలను కలిగిస్తూ, తమోగుణాన్ని తొలగించి, రజోగుణ(ప్రేరణచేత కర్తవ్య పరాయణులనుచేసి, సత్వగుణాధిక్యంతో, తనను అర్బించడంవల్లి, వాది పాపపుంజున్ని పంచ బంగాళంచేసీ, నిత్యకల్యాణం పచ్చతోరణంగా వారిని అభ్యుదయపరతచే శ్రీరంగనాథుని అర్భామూర్తిలాగా పాదావని 'ప్రకాశిస్తున్నది. “ఆభ్యాం చాజ్యేస్థితో ధర్మో - పాదుకలవల్ల రాజ్యంలో ధర్మం స్టీరంగా ఉంటుందన్న భరతుని మాటను సార్ధకం చేసింది పాదుకాదేవి. ఆధ్యావృత్తభేదవ్టై న ఈ ల్టోకం శ్లిష్ణ పదభూయిష్టం, ఉపమాలఠంకార సజ్జితం.

అధికార సద్మిగ్రవా పద్ధతి సమాప్తం. న!

7, అభిషేక పద్దతి 181. పాహినః పాదుకే! యస్యా విధాస్యన్న ఏ భషేననమ్‌ | ఆభొషేచనికం భాండం చడ్రేరామః (ప్రదక్షిణమ్‌ | ఆాకేం అర్ధం ః- హే పాదుకే= ఓ పాదుకాదేవీ! యస్యాః = ఎవరికి; అభిషేవనం = పట్టాభిషేకాన్ని; విధాస్యబ్‌ = చేయగోరిన వాడై ; ఆభిషేననికం = పట్టాభిషేకం కోసం నమకూరి సన; భాండం = పూర్ణకుంభం మొద్దలెన సామగ్రికి; రానుః = శ్రీరాముడు; ప్రదక్షిణం = ప్రదక్షిణను, చే = చేసెనో (ఆ, నీవు) నః = మమ్ములను; పాహి = రక్షింపుము. తా! ఓ పాదుకాదేవీ! నీకు పట్టాభిపేకం చేయగోరుతూ రాముడు అభిెేపేక సామగ్రి చుట్టూ ప్రదక్షిణం చేశాడు. వ్యాఖ్య ౯ (శ్రీరాముడు పట్టాభిషేక సామ్మగికి ప్రదక్షిణం చేశాడు.

అధికార పరి[గ్రవం కంటె ముందే జరగవలసిన కార్యం పట్టాభిషేకం. శ్రీరాముడు మొదట, తర్వాత భరతుడు, రాజ్యాన్ని త్యజించారు. పరిస్థితిని బట్టి పాదుకాదేవి మొదట అధికారాన్ని పరి[గ్రహించింది. సింహాసనమందున్న పాదుకాదేవి ఉదయాచల మందున్న సూర్యమూర్తివలె భాసిస్తుందని సూచిస్తూ అధికార పరిగ్రహ పద్ధతి ముగిసింది.

భ(ద్రాసనాధిష్టిత పాదుకాదేవికి అభిపేక పద్ధతి పాటింపబడుతున్నుది. శ్రీరాముడు, తండ్రీ అనుమతిని పాంది, కాసల్య-తల్లి-తో ఆశీస్సులు పొందడానికీ, సీతమ్మను సమ్మతింపజేయడానికీ, క్రై కేయి భవనం నుంచి లక్ష్మణుడు అనుసరింపగా బయటకు వచ్చాడు. దారిలో తనకు పట్టాభిపేకం చేయడానికి సిద్దపరచిన మంగళ ద్రవ్య సామగ్రి కనబడింది.

“ఆభొషేవవికంభాండంకృత్వాా రామః ప్రదక్షిణమ్‌ !

శ్షనెర్దగామ సోపేక్షో దృష్టిం తత్రా విచాలయన్‌” ॥ (అయో. 19 స. 3 శ్లో)

“"శీరాముడు ఉద్దేశంతోనే మంగళ (ద్రవ్య సామగి నుంచి చూపులను చలింపజేయక అభిపేక ద్రవ్య భాండం చుట్టూ మెల్లిగా ప్రదక్షణం చేసి వెళ్ళాడు”.

“మె సాపేక్ష. దృష్టింతత్రా విలోచయన్‌” శబ్దాలు ధ్వనిగర్భితాలు. ధర్మశాస్త్రరీత్యా మంగళద్రవ్యాలను గౌరవించాలి కాబట్టి రాముడు (ప్రదక్షిణంచేశాడని వ్యాఖ్యాతలు వివరించారు. వేదాంత దేశికులు మాత్రం వాల్మీకి రచనా సౌందర్యాన్ని , శ్రీరాముని గాంభీర్యాన్నీ తమనిస్తుల ప్రతిభతో మన మస్తిష్కంలోకి సరసంగా చేరవేస్తున్నారు. అభిషేక సామగ్రి దశరథుని కోరిక రీతిగా తనకోసం కాదనీ,కె కేయి అభిలాషకు అనుగుణంగా భరతుని కోసమూ కాదనీ, కేవలం

ష్‌

పాదుకా పట్టాభిపేగ్రానికే ఉపయోగపడుతుందనీ, సముచితంగా ఉపయోగపడాలనే సాపేక్తతో శ్రీరాముడు, తనను రాజ్యం నుంచి తప్పించినా తన ముఖ వర్చస్సులో మార్పు కలుగకుండా, ప్వూర్ణకుంభేత్యాది (ద్రవ్యభాండం మీద నిశ్చలమైన కృపాకటాక్షాన్ని ప్రసరింపజేస్తూ, దాని చుట్టూ గౌరవంగా ప్రదక్షిణం చేశాడు. రాముని సత్య సంకల హైతువు చేత పాదుకా మహిమ అనితర సాధారణమని దేశికులు “పాహినః పాదుకే' అని (ప్రస్తుతిస్తూ ఈ పద్ధతిని (ప్రారంభించారు. హేతూడ్రేక్ష అనుష్టుబ్బందం. 182, రాఘవస్య చరణా పదావని'? (ప్రేక్షితుం త్వ దభొషేక మీవషతుః! ఆభిష్కేవనిక భాండ సన్నిధౌ యౌ = 2 యత్ర దక్షిణ గతి శ్నెర్య అర్ధం ః= ప పదావని= ఓ పాదుకా! యత్‌= ఎందువలన; అభిషేచనిక భాండసన్నిధా = పట్టాభి పేనార్రమై న సామగ్రి సమీపంలో; ప్రదక్షిణ గత్తిః = ప్రదక్షిణంగా నడక సాగించిన రాముడు; శనైః = మెల్లిగా? యయౌ ౫ వళ్ళొనో, (తతా అకారణం) రాఘవస్య = శ్రీరాముని యొక్క; చరణా = పాదాలు; త్వత్‌ + అభిపేకం = నీ పట్టాభిపేనాన్ని; ్రేక్తితుం

• చూడడానిక్షి ఈషత్రుః = కోగివాయి. తౌ! 1 పాదుకా! అభిషేకం కొసం కూర్చబడిన సామగ్రి వద్ద రాముడు వ్రదక్షిణంచేస్తున్నప్పుడు మెల్లిగా నడవడానికి కారణమేమి? అంటే, శ్రీరాముని పాదాలు నీ పట్టాభేాన్ని చూడగోరినాయి. వ్యాఖ్య $= రాముడు నెమ్మదిగొ చేసిన ప్రదక్షిణగతిని సమర్థించే శ్లోకం. ైకేయీ భవనం నుంచి కౌసల్యా భవనానికి వెళ్ళడానికి వేగం పుంజుకున్న శ్రీరాముని చరణాలు అభిపేశార్టమున్న సామగ్రి సన్నిధిలో వేగాన్ని తగ్గించాయి... పాదుకా పట్టాభిమూన్ని చూచే. భాగ్యం కలుగకున్నా, అభిపేకానికి ఉపయోగపడే మంగళ 'ద్రవ్యాలనై నా కన్నారచూచి, మనసార తృప్తి చెందాలని శ్రీ చరణాలు అభిలపషించాయి. కక, పదే వదాంతరం కుర్యాత్‌ కరౌ చలనవర్రితౌ! వాచిస్తో తం హృదిధ్యానం చతురంగం ప్రదక్షిణమ్‌!” తం

“సంపూర్త ప్రనవా నార్కీ పయః పూర్ణం ఘటం యథా! ఉ ద్వహంతీశ్ననెర్యాయాత్స్‌ తద్వత్కుర్యాత్‌ ప్రదక్షిణమ్‌” మెల్లిగా ఒక అడుగులో మరొక అడుగువేస్తూ, చేతులూపకుండా ప్రబ్బతి పట్టుకొని, నోటితో స్తుతిస్తూ, మనసులో ధ్యేయమూర్తిని ధ్యానిస్తూ, (ఈ నాలుగు అంశాలను పాటిస్తూ) ప్రదక్షిణం చేయాలి. నిండు నీటీకుండను తొలకకుండా ఎత్తుకొని నిండుగర్భిణి మెల్లిగా నడిచేరీతిగా ప్రదక్షిణం చేయాలని “శ్రీ రంగమాహాత్మ్యం'లో చెప్పబడింది. శ్రీరాముడు చరణాలకోరిక నీడేర్చడం కోసం వలసినంత సమయాన్ని వినియోగించి అభిషేచనికభాండానికి ప్రదక్షిణం చేశాడు. కావ్యలింగాలంకారం. రథోద్ధతా వృత్తం. 183. మూర్దాభిష్పిక్తర్ని యమేన వాహ్యౌ విచింత్యనూనం రఘునాథపాదౌ! రత్నాసనస్టాం మణిపాదుకే! త్వాం రామానుజన్మా భరతోఒభ్యషించత్‌ ॥ - 3 అర్థం $=- హేమణిపాదుకే= ఓ రత్నపాదుకా! రఘునాథపాదౌ = రాముని పాదాలు; నియమేన =విధిగా;. మూర్చాభిప్పిక్తైః = మంధత్రపూతమై న తీర్టోదకాలచే శిరః స్నాత్తులె నవారిచే; వావ్యా = వహింపదగినవి; (ఇతి = అని) విచింత్య = పరామర్శించి; రామ + అనుజన్మాా రాముని తోబుట్టువై న; భరతః = భరతుడు; రత్న + ఆసననన్థాం = రత్త సింహా సనమందున్న; త్వాం = నిన్ను; అభ్యషించత్‌ = అభెేషకించెను; నూనం = నిశ్చయం. తా! ఓ మణిపాదుకా! రాముని పాదాలు శా స్తోక్తరీతిగా మూర్జాభిపిక్షులె న వ్యక్తులచే వహింపదగినవి అని విచారించి శ్రీరామునితోడ బుట్టిన భరతుడు మణిమయసింహాసనమందున్న నీకు నిశ్చయంగా పట్టాభిషేకం చేశాడు. వ్యాఖ్య హా భరతుడు పాదుకాభిషేకం చేయడానికి హేతువు ఉత్రే ఎక్తితం. శ్రీరామచంద్రస్వామి పాదాలను మంత్రిపఠనం చేత పవిత్రమైన తీర్టోదకాలచే అభిపేకింపబడిన వ్యక్తులే శిరసావహింపదగినవారు. శ్రీరామునితోడ బుట్టినందువల్ల అభిషీక్తుడుకాకున్ననూ భరతుడు. రామపాదాలను తలధరింప యోగ్యుడే. ఇతర రాజులందరు అభిపీక్షులై న వారే రామచరణాలను శిరసా వహించినట్టు కనబడుతుంది. శిరస్నానం చేయని అపరిశుద్దులచే రామచరణాలు వహింపతగవు. శ

పాదుకలు సర్వదా వ్యభిచరించకుండా శ్రీరాముని పాదాలను శిరసా ధరిస్తుంబాయి. రామ చరణాలను తలదాల్చిన వారు పట్టాభిషూనికి యోగ్యులవుతారు. ఈ రెండు విషయాలను రామానుజన్ముడు చక్కగా పరామర్శించి పాదుకలను రత్నసింహాసనమందు అధిస్టింపబేశాడు. లక్షణంగా పాదుకలకు పట్టాభేపషకమూ చేశాడు. “రండవ విషయం మనకు తెలియును కానీ మొదటి విషయం రామానుజన్మునికే తెలియునుకదా! ఉపబాతివృత్తం. 184. భ్రాతురి సయోగే2ఒప్యని వర్తమానం రాజ్యాభొషేకంచ పరిత్యజంతమ్‌! రామానుజౌతౌ ననుపారతంధత్యా దుభావుభాభ్యాం భవతీజిగాయ 1! == 4 అర్ధం శశ హే పాదుకాదేవీ! (భ్రాతుః = అన్నగారి (రాముని యొక్క; నియోగే, అపి =( ప్రేరణ) ఆజ్ఞ పట్లకూడా; ఆనివర్తమానం = తిరిగిపోనట్టి; రాజ్య + అభిషేకం = రాజ్యపాలన కోసం పట్టాభిపేనాన్ని; పరిత్యజంతం = మాను కున్నట్టి; తౌ= ఆ; ఉభౌ =ఇద్దరు; రామ + అనుదౌ = రాముని తమ్ములెన లక్ష్మణ భరతులను; భవతీ = నీవు; పారతం(త్రాత్‌ = పరతంధత్ర్రవె.నకారణంగా; ఉభాభ్యాం = రెండు పనులను చేయడం చేత; జిగాయ, నను = జయించావు సుమా! తొ! ఓయి పాదుకా! అన్నగారెన రాముడు ్రేరేపించినా ఆయోధ్యకు తిరిగిపోనట్టి లక్ష్మణస్వామినీ, రాజ్య పట్టాభిషేకాన్ని వదలుకున్న భరతస్వామినీ - రామునితోబుట్టులె న వారిద్దరినీ - పారతంత్య్యం వల్ల నీవు రెండు కార్యాలను ఆచరించడంచేత గెలిచావు. వ్యాఖ్య జా భరతాభిసిక్తంయమైన పాదుకను స్తుతించే శ్లోకం. లక్ష్మణునికంటెనూ, భరతునికంళునూ పాదుకాదేవి రామాజ్జనుపాటించి శ్ల్ఞాఘ్యతమయై న పరతంత్రురాలని విశదమవుతున్నది. పరుని మాట మీరకుండా పోటిస్తే, పారతం(త్య్యం సిద్ధిస్తుంది. గంగను దాటి సుమంధ్రుణ్లీ గువుళ్లీ వెనుకకు పంపిన తర్వాత సీతారామలక్ష్మణులు ఒక చెట్టుక్రింద మొదటి రాత్రి గడుపసాగారు. శ్రీరాముడారాత్రి తమ్మునితో అంటాడు - “మాన్మ మత్కారణాద్దేవీ సుమిత్రా దుఖమా వసేత్‌! అయోధ్యామిత ఏవ త్వం కాల్యే ప్రవిశ లక్ష్మణః! 48

అహమేకో గమిష్యామి సీతయాసహదండకాన్‌!

అనాథాయాహి నాథస్త్యం కౌసల్యాయాభవివ్యసి"।

(అయోధ్యా 53స. 16, 17)

“నాకారణంగా తల్లి సుమిత్ర దుఃఖ పడరాదు తమ్ముడూ, నేనాక్కడనే సీతతో పాటు దండకారణ్యాల్డాకి వెళ్ళుతాను లక్ష్మణా! దిక్కులేని తల్రికౌసల్యను కూడా నీవుకాపాడుకోగలవు కాబట్టి, నీ విక్కడినుంచే తెల్లవారే వరకు అయోధ్యకు చేరబొమ్ము” అని రాముడు ప్రేరణచేసీనా లక్ష్మణుడు పెడచెవిన పెట్టాడు.

“స్వర్గం వాఒపిత్వయావినా", “సీవు లేక నేను స్వర్షాన్నైనా చూడగోరో నన్నాడు. రామాజ్ఞను ఉల్లింఘించాడు.

ఇక్క భరతుడు చిత్రకూటగిరి దగ్గరికి వచ్చినప్పుడు,

“త్వం రాజా భరత! భవ స్వయం నరాణామ్‌!

వన్యా నా మహమపి రాజరాణ్మ్రృగాణామ్‌ (అయో. 107-17)

"తమ్ముడూ! పూర్వం మన తండ్రినీ తల్లిని మాతామవుని ముందు రాజ్యశుల్కంగా వివాహమాడినాడు. దై వాసుర సంగ్రామంలో తండ్రి దశరథుడు సంతోషించి యిచ్చిన 'రెండువరాలను కైకేయి కోరడం వల్లి నలుగురు కుమారులం కలిసి మనతండ్రీని సత్యవంతుత్ణీ చేద్దాం. నీవు జనరంజకుడ్డవై న రాజువు. వన్యమృగాలకు రాజును నేను, కాబట్టే, సంతోషంగా నీవు అయోధ్యకు పోయి పట్టాభిపిక్తుడవగుము.” అని రాముడు భరతునితో అన్నాడు.

కర్షకులు పర్జన్యునిలాగా, కోసలవాసులు నిన్నేకోరుతున్నారన్నయ్యా! లోక పరిపాలనాసామర్ధ్యం కలిగిన నీవే

ఛో జు రాజ్యపాలన చేయాలి. ఆ మహారాజ్యాన్ని పాలించే ఉత్సాహ ప్రభుశక్తులు నాకు లేవని హఠం చేశాడు భరతుడు. ఉభాభ్యాం ఉభౌజిగాయ = రెండు విషయాలచేత ఇద్దరిని గెలిచింది. రామాజ్జచేత అయోధ్యకు వచ్చి, పట్టాభిపేకం చేసుకొనిరామానుజులనిద్దరినీ అవకృష్ణుల చేసి, పాదుకాదేవి పారతంత్ర్య నిష్పచే అధిగమించింది. పదార్థ హేతుకకావ్యలింగాలంకారం. ఉపబాతివృత్తం. 185. నివేశ్య రంగేశ్వర పాదరక్షే! య్‌ భద్రాసనే సాదర మభ్యషించత్‌! వశీ వసిష్ట మనువంశజానాం మహీ క్షితాం వంశపురోహితస్త్వామ్‌! -- 5 తం

అర్ధం £-- హే రంగశ్వరపాదరక్ష= ఓ రంగనాథపాదుకా! వశీ = ఇంద్రియాలు తన వశమందున్నవాడూ; మనువంశ జూనాం = మనువంశ మందుజనించిన; మహీక్షితాం కా రాజులకు; వంశ పురోహితః = కులగుర్వువె న; పసిష్టః క వసిష్ట మహర్షి; త్వాం = నిన్ను; భద్రాననే = సింహాసన మందు; నివేశ్య = ఉంచి, సాదరం = భక్తితో; అభ్యషించత్‌ = అభిపేకించెను. తా! ఓరంగేశ్వరపాదుకా, జితేంద్రియుడూ, మనువంశ మహారాజులకు వంశపురోహితుడూ అయిన వసిష్టుడు నిన్ను సింహాసనమందు అధిషస్టింపజేసి ఆదరంగా అభిపేకించాడు. వ్యాఖ్య ః- వసిమ్టుడు పాదుకా పట్దాభొషేకాని స జరిపించాడు.

“త్ల సివాసగత్యోః అనే ధాత్వర్థాన్ని బట్టి 'మహ్యాంక్షియంతి' ఇతి మహీస్షీతః= దివ్య చరితక్రలిగిన భూలోకవాసులు అని అర్జమిచ్చే శబ్దమిది.

మనువంశ మహీక్షితులకు కులగురువు వసిష్టుడు. మనువంశ మహారాజులకెందరికో తరతరాలనుంచి పట్టాభి షేకం జరుపుతున్న ఆ వంశపురోహితుడు పరదేవతా పారమార్థ్యంకల మహాజ్ఞాని. “వశిణా మోదభేదాలకు పాంగక్క క్రుంగక - అర్ధకామాలకు లోబడక, ఇంద్రియాలను తన అదుపులో ఉంచుకున్న మవార్షి వసిష్టుడు. బహుకాలజీవియూ, జితేంద్రియుడూ అయిన వసిషుడు రామునికేకాక అతనికీంటె పూర్వులై న రాజులకూ ఉపాధ్యాయుడు. ఆయా కార్యాల్లో తన విధిని తాను నియమబద్ధంగా నిర్వహించిన ఉదాత్తచరితుడు వసిష్టుడు. “సాదరం! శ్రీరంగనాథుని పాదుకలకూ, శ్రీర్తామపాదుకలకూ భేదమెరుగని, అభేదాధ్యవసాయంగల (బ్రహ్మర్షి వసిష్టుడు గౌరవం, ఆనందం, ఉత్సాహం ముప్పురిగొనగా పాదుకా పట్టాభేపకం నిర్వహించాడు.

పాదుకా వర్షనకు అంగంగా మహాపురుషచరిత్ర వరితం. ఉదాత్తాలంకారం. ఉపజాతి వృత్తం.

186. కృతాభిపేకా భవతీ యథావత్‌ రంగేశసాదావవి! రత్నపీఠే! గంగావిపాతస్నపితాం సుమేరో రధిత్యకాభూమి మధశ్బకార! - 6. అర్ధం ః== హే రంగేశపాదావని = ఓ రంగపతి పాదుకా! రత్నపీఠే = రత్నసింహాసనమందు ; యథావత్‌ = యోగ్యతకు తగినట్టు; కృత “+ అభిపేశా= చేయబడిన పట్టాభిషేకంగల ; భవతీ= నీవు; గంగా నిపాత, స వ్రపేతాం = గంగాజల పతనం చేత, తడుపబడిన; సుమేరోః = బంగారుకొండయొక్క; అధిత్యకా భూమిం = ఊర్జ్వ్య భూభాగాన్ని; అధశ్చకార = క్రిందుచేశావు. 50

తా! ఓరంగేశపాదుకా! రత్న పీఠమందు సముచితంగా అభిషిక్షవె న నీవు గంగాజలపతనం చేత తడిసిన మేరు పర్వతం యొక్క మీది భూభాగాన్ని అనాదరించావు. వ్యాఖ్య పా అభిషిక్త పాదుకా సొందర్యం మేరు శిఖర సొందర్యాన్నిమించింది.

పవిత్ర సలిలంతో సమం(తకంగా అభిపేక్రింపబడడం గౌరవం. హేమాద్రి శిఖర భాగం మీద గంగాజలం దొర్హిపడడం లాఘవం.

“వ్వేర్సస్తు | మేరుర్దేమ్మాదీ రత్నసానుః సురాలయఃి = (అమరం)

“ఉపత్యకాదే రాసన్నా భూమి రూర్హ్వ మధిత్యకా” - (అమరం)

రత్న పీఠం ఉపమేయం. రత్నసాను పర్వతం ఉపమానం.

అభిపేనానికి గంగా నిపాతం సామ్యం. బంగారు పాదుకలకు బంగారు కొండ నెత్తమ్మితో పోలిక. పాదుక, ఊర్ప్వ భాగాన్ని అధఃకరించింది.

పాదుక యెదుట బంగారుకొండకొమ్ము వెలవెల బోయింది. 'ఉపమిను చులుకన చేయడం ఒకరుచి. అది (ప్రతీపాలంకార లక్షణం ఉపజాతి వృత్తం.

క ్న! 187. వసిస్ట్ర ముఖ్యె ర్విహితాభిషేకాం రాజ్యాసనే రామనివేశ యోగ్యే ఆజీ తుష్టాన రంగేశ్వర పాదరక్షే! . ప్రాచేతసస్తా 10 ప్రథమః కవీనామ్‌! = 7 అర్హం ;-= హే రంగేశ్వర పాదరక్ష= ఓ శ్ర రంగనాథపాదుకా! రామనివేశయోగ్వే = రాముడు కూరు ,ండదగిన ; రాజ్యాననే = సింహాసనమందు; వసిష్టమ్ముఖ్యుః = వసిష్టుడు మొద్దలె నవారిచే; విహిత + అభిపేనాం = చేయబడిన పట్టాభిషేకం గల; త్వాం = నిన్ను; కవీనాం = కవులలో; ప్రథమః = అద్యుడై న; (ప్రాచేతసః = వాల్మీకి మహర్షి; తుష్టావ = స్తుతించాడు. తొ! ఓ రంగేశ్వరపాదుకా! శ్రీరాముడు కూర్చుండదగిన సీంహాసనమందు వసిష్టాది మునులచే అభిపిక్త వె ననిన్ను కవులలో అద్యుడై న వాల్మీకి స్తుతించాడు. వ్యాఖ్య ౪ అభిషిక్త పాదుకాదేని ఆదికవిచేత స్తుతింపబడింది.

పట్టాభిషిన్తులను అభినందించడం మర్యాద. శ్రీరాముడధిష్టింపయోగ్యమై న సీింహాసనమందు పొదుకాదేవిని

అధిష్టింపజేసి వసీష్టుడు, జాబాలి మొద్డలె న బుషులు పట్టాభి పేకం చేశారు. మొట్టమొదట, ఆదికావ్యమై న రామాయణంలో 51 చజడావా డ్‌ ఇ (గ్రంధాలయ జ్ర జ్ర

• (60౫0! ఏకనక) ఇ

“పాదుకే హేమ భూషిత - “యోగక్షేమం విధాన్యతః -- “పాదుకా గ్రాభషేననమ్‌' అని పాదుకాన్తుతి చేసినవాడు వాల్మీకి. విష్ణు పారమ్యాన్ని ప్రశంసించి, ప్రఖ్యాత పరచిన (ప్రాచేతసుని - వాల్మీకి - కంపె మించిన రామభక్తుడు లేడు. (ప్రాచీన సార్వభౌములకన్న అధికంగా ఆర్ష (ప్రశంస పొందిన గౌరవం పాదుకాదేవికి అభించింది. (పేయో2ఒలంకారం. ఉపజాతి వృత్తం. 188. రక్షో వధార్ధం మణిపొదరక్షే? వ ఎఎ! య్‌ రామాత్మనో రంగపతేః ప్రవాసే! రక్షో పకారాద ఏవతీ వితేనే శాజన 1తీం కోసల రాజధానీమ్‌! -- 8. అర్ధం ః=- హే మణిపాదరక్షే= ఓ రత్నపాదుకా! రక్షన్‌ + వధార్థం = రాక్షసులను వధించడం కోసం, రామ + ఆత్మనః =రామరూవుడై న; రంగపతేః= శ్రీరంగనాథుని యొక్క; ప్రవాసే=వనవాసమప్పుడు; భవతీ=నీవు; రక్షా + ఉపకారాల్‌ = రాజ్యరక్షణమనే ఉపకారబుద్దివళ్లి; (రక్షస్‌ + అపకారాత్‌ = రాక్షసులకు అపకారంచేసే ఆశయం వల్ల $) కోసలరాజధానీం = ఆయోధ్యానగరిని; రాజన్వతీం = ఉత్తమరాజు కలదానిగా? వితేనే = చేశావు. తొ! ఓ మణిపాదుకా! రాముని రూపంగా ఉన్న శ్రీరంగపతి రాక్షసులను సంహరించడం కోసం అరణ్యంలో సంచరించగా, నీవు “రక్షించవలెను' అనే ఉపకారబుద్దిచేత కోసల రాజధానియై న అయోధ్యానగరిని శోభన రాజుకలదానిగా చేశావు. వ్యాఖ్య పా వికృత రూపమొందిన అయోధ్యానగరిని పాదుకాదేవ్తి స రూపంతో శోభింపజేసింది.

ఇక్ష్వాకురాజు కాలం నుంచి అయోధ్యలో ఇలువేల్పుగా ఉన్న శ్రీరంగపతియే శ్రీరాముని రూపంగా అవతరించాడు. రామునికి 6ంగపతికి భేదం లేదు. రాక్షసాంతకుడు శ్రీరంగపతి. శ్రీరాముడు రాక్షసవధ కోసం ఆయోధ్యను విడిచి అడవిలో సంచరించసాగాడు. అయోధ్య అరాజకమయింది.

“్తష్షదుత మిదం సర్వమనాలంబ మనాయకమ్‌” (రా. 48న. 156)

రాముడులేని రాజ్యమంతా నిరాధారమై, ఆనాయకవ్టై ఉపద్రవం పాలె నది.

“*తిన్సిరేణాభిల్‌స్తేవసా తదా నగరీబభా” (34)

అధ్యయనంలేక, అగ్నులు జ్వఠింవక, అయోధ్యనిండా చీకటి [క్రమ్మింది.

52

“ఉపశాంత వణి కృణ్యా నష్టహార్షానిదా శయ! అయోధ్యానగరీ చాసీ న్నష్టతార మినాంబరమ్‌[ొ (36) అంగళ్ళు లేక్త నిరాశ్రయవై ఆనందమేకానరాని అయోధ్య చుక్కలులేని ఆకాశంలాగా ఉంది. “తదావ్యూ యోధ్యానగరీ బభూవస్సా మహార్హవ సృంక్షిపితో దకో యథాళొ (37) న త్తగీత వాద్యహీనమై న ఆయోధ్యానగరం నీరింకిపోయిన నీరధిలాగా నిస్తేజమయింది. పాదుక సింహాసన మధిష్టించి రాజశాసనం చేయగా, ఆయోధ్య రాజన (తి ఆయింది. రాముని కృత్యం రక్షోవధ. పాదుకా కృత్యం రక్షోపకారం,. దుక్తనులను వధించడమే సుజనులకు చేసే ఉపకారం. నల ఏడం కంటె నిల్పడం మెరుగు. “సురాజ్జి దేశే రాజన్వాన్‌ స్యాత్తతోఒన్య(త్రరాజవాన్‌” (అమరం) పాదుకా పరిపాలన వల్ల అయోధ్య పూర్వం వలె స్వగుణశోభను, సురాజశోభను పాంది విరాజిల్లింది. పూర్వరూ సాలంకారం. ఇం(ద్ర వజ్రా వృత్తం. 189. ప్రాప్తాభషేశా మణిపాదరక్షే! ప్రతాపము[గ్రం ('ప్రతిపద్యమానా! శశాస పృథీం భవతీ యథావత్‌ సౌకేత సింహాసన సార ;భౌమీ! = 9. అర్ధం := హే మణిపాదరక్షే = ఓ రత్నపాదుకా, (ప్రాప్త + అబిపేకా = పాందబడిన పట్టాభిపేకంగల; సాకేత సింహాసన సార్వభౌమీ = అయోధ్యాసీంహాసనమందు అభిండ భూమండలేశ్వర్నివె న; భవతీ = నీవు ఉగ్రం = (ప్రచండమైన; (ప్రతాపం = (పగతురకు భయం కలిగించే) (ప్రతాపాన్ని; ప్రతిపద్యమానా = పొందుతూ; పృథ్వీం = భూమిని; (రాజ్యాన్ని) యథావళణ్‌ = యోగ్యంగా? శాస = ర (శ) క్షీంచావు. తొ] ఓ మణిపాదుకా! అయోధ్యానగర సింహానన మధిష్టించడం వల్ల సర్వభూమికి నియామకమై న పట్టాబిపేకం పాంది ప్రచండ ప్రతాపాన్ని ప్రతిపాదిస్తూ నీవు సముచితంగా శాసీంచావు. వ్యాఖ్య $ పాదుకాదేవి దుష్టనిగ్రవంగా రాజ్యాని స రక్షించే వర్లన. పాదుకాదేవి శిష్టరక్షణ కోసం దుష్ట శిక్షణ చేసి ధర్మస్థాపన చేయడం ప్రశంసనీయం. అవ[క్రవిక్రమోపేత్సులై న అవనీశులు దిగ్విజయయా్రచేన్తూ శత్రువులను వధించఢమో, వశసరచయకోవడమో విధిగా చేస్తారు. కాని పాదుకాదేవి మాత్రం ఉన్నచోటనే ఉండి, సార సభౌమత్వాన్ని చక్కగా నిర [ఫహించింది. కాబట్టి, (ప్రసిద్ధ సార్వభౌముల శానకత (0కంటె పాదుకాదేవి శాసకత్వం విలక్షణపష్రా నదని ధ్వని, ఉపజాతి వృత్తం. 53

190. దశాననాదీన్‌ మణిషపాదరక్షే! జిగీిషతో చాశరథే ర్వియోగాత్‌ | జాతోపతాపా ఈ ఎయిసంప్రయ్నుక్తై ళ్‌ క, పీర్గోద్దకె రుచ్చ్వుసితాధరితి ! - 10. అర్ధం ఫి హే మణిపాదరక్షే= ఓ మణిపాదుకా! దశ + ఆనన + అదీన్‌= పదియొగాలుగల రావణుడు మొదలగువారిని; జిగ్‌షత్ర£ = జయింపగోరే? దాశరధేః = శ్రీరామునియొక్క వియోగాత్‌ = ఎడబాటువల్ల; జాత + ఉపతాపా = కలిగినతాపంగల; ధరిత్రీ = భూమి; త్వయి = నీయందు; సంప్రయ్యుక్తైః= ప్రయోగింపబడిన; తీర్ధ + ఉద్దకై := పవిత్ర జలారిచేత్య ఉచ్చ్వ్యసీతా = ఊపిరిపీలు (కుంది. తౌ! ఓ రత్నపాదుకా! శ్రీరామునికి రావణాదులను జయించే కోరిక కలిగింది. రాముని ఎడబాటువల్లి భూమికి తాపంకలిగింది. నీ అభిపేక్రానికి ఉపయోగించిన పవిత్ర జలాలచేత పృథ్వీతాపం తీరింది. వ్యాఖ్య వా అభిషిక్త పాదుకా తీర్టోదకం వల్ల ధరితిప్రాణాలను ధరించింది. దాశరథి దశాననాది నిశాచరులను జయింపగోరికాననకేగాడు. భూనాయక్షుడై న రాముళ్లి కానలేక భూసతి ఆర్తితో తాపపడింది. నాయకుని వియోగంవల్లి తపించే నాయికను “విప్రలద్ధి' అంటారు. చాపోపశమనం కోసం శీతలోపచారం చేయడం పరిపాటి. పాదుకా పట్టాబిపేకం చేసిన పవి(త్రశీతలోదకాలవల్ల భూనాయికతాపం తీరింది. ఆక్రిభూతయై న భూనాయిక పాదుకా తీర్థం సేవించడంవల్ల తేరుకొని ఊపేరితీసుకోగలిగింది. (ప్రజలందరు సుఖపడ్డారు. జాతోపతాపాః- ఈ విశేషణం వల్ల ధరిత్రి విప్రలబ్ధినాయిక - అ(ప్రకృత - గాగమ్యుమవుతుంది. ఇది సమాసోక్త లక్షణం. ఉపజాతి వృత్తం.
191. ఆధ్యాసితం మనుమ్నుఖైః క్రమశోనరేందె రారోప్యదేవి! భవతీం తపనీయపీఠమ్‌! రాజ్యాభషేక మనఘుం మణిపాదరక్షే! రామోచితం తవ వశం భరతో నితేనే! - 1]. అర్ధం $= హే దేవి! మణిపాదరక్షే= ఓ రత్నపాదుకాదేవీ. మనుమ్ముఖై 2= మనుమహవారాజు మొద్డలై న; నరేం(ద్రై:= రాజుల చేత క్రమశః = పరపంరగా; అధ్యాసితం = అధిషస్టింపబడిన, తపనీయ పీఠం = బంగారుసింహాసనమందు; భవతీం = నిన్ను; ఆరోప్య= ఆరోహింపజేసి; రామ + ఉచితం= శ్రీరామునికియోగ్యమై న; రాజ్య + అభిషేకం = పట్టాభి పేక్రాన్ని; భరతః = భరతుడు; ఆనఘం = వ్యసన రహితంగా; తవ = నీకు; వశం = అధీనం ఫి వితేనె = చేశాడు. ర్‌4

తా] ఓ మణిపాదుకాదేవీ! వై వస్వతమను మహారాజు మొద్దలై న రాజుల చేత పరంపరగా అధిష్టింపబడిన బంగారు సింహానమందు నిన్ను అధిస్టింపజేసి రామునికి యోగ్యమైన రాజ్యాభిపేకాన్ని దోషరహిత మగునట్లు భరతుడు నీయరీనం చేశాడు వ్యాఖ్య $- రామోచితాభిషేకం పాదుకాదేవికి జరుపడం వల్ల దోవరహితమయింది.

పాదుకాభిపేక విషయంలో భరతుని పాత్రనూతనాంశంతో చిత్రితం. వె వస్వతమనువు మొదలుకొని మనువంశంలో తండ్రీ తర్వాత పెద్దకుమారుడు సాకేత సింహాసన మధిష్టించే ఆచారముంది. కాబిట్టి దశరథుని తర్వాత రాజ్యాభిపేకం రామునికే యోగ్యం, కాని ప్రబల కారణం వల్లి అది భరతాభిషేవనంగా పరిణమించింది. ఒకవేళ భరతుడు ఉద్వేగంతో సింహాసనమా(క్రమించి పట్టాభిపిక్తుడే అయితే, వంశాచారం మారిపోయి, నాటినుంచి (క్రమభంగదోషం టప్రాకిపోయేది. భరతుడు అఘం లేశమై నా అంబుకోని రీతిగా పాదుకా దేవిని రత్న పీఠమందు అధిష్టింపజేశాడు. అనఘమే([క్రమంగా ఆచరింపబడింది. రామునికి చేయదగిన పట్టాభిపేక్రాన్ని రామ పాదుకలకే చేసి భరతుడు రాజ్యాన్ని పాదుకాధీనం చేశాడు. పాదుకాభిపేకం రామాభిపేకమే కాబట్టి పౌరులకు వ్యసనమూ, భరతునికి దోషమూ తొలగిపోయింది.

ఒక్కచోట చేయవలసిన కార్యం మరొక్కచోటచేస్తే, అది '“అసంగతిొ అలంకారం. వసంత తిలకావృత్తం.

192. సే ఎ హేనదేవి! భవతీం విషయే౭ఒభిషించన్‌ ద్విస్సప్త సంఖ్య భువనోదర దీపరేఖామ్‌! జాతం రఘూద (హె దివాకర విప్రయోగా దంధం తమి మహరదృరతః ప్రజానామ్‌! = 12 అర్ధం వా హే దేవి= ఓ పాదుకాదేవీ! భరతః = భరతుడు; ద్విన్సప్త - ఖాం! ద్విః= రెండుతో గుణించిన; సప్త= ఏడు; సంఖ్య = అంకెగల (పద్నాలుగు) భవన = లోకాల యొక్క; ఉదర = మధ్యన; దీపరీఖాం = దీపకళికవై న, భవతీం = నిన్ను; స్నేహేన = భక్తి/నూనెతో; విషయే = దేశమందు/ప్రమిదయందు; అభిషించన్‌ = అభిపేకిస్తూ/ తడిపి వెలిగిస్తూ; రఘు - గాత రఘు + ఉద్వవా = రఘువంశ్రేష్టుడై న శ్రీరాముడు అనే; దివాకర = సూర్యుని యొక్క; విప్రయోగాత్‌ = ఎడబాటువల్ల/ దర్శనం లేనందువల్ల; (ప్రజానాం = ప్రజలకు; జాతం = కలిగిన; అంధం, తమిస్రం = గొప్పశోకాన్ని/కటిక చీకటిని; అవారత్‌ = పోగౌష్టైను. తా! ఓ పాదుకాదేవీ భరతుడు చతుర్రశభువనాల నడుమ దీపరేఖవెన నిన్ను భక్తితో (నూనెతో) దేశమందు (ప్రమిదయందు) అభిపేకిస్తూ(తడిపి వెలిగిస్తూ) రామదివాకరుని ఎడబాటువల్లి జనులకు కలిగిన దుఖాన్ని(గాడాంధకారాన్ని) తొలగించాడు క్‌5్‌

వ్యాఖ్య $= భరతుడు (ప్రపంచ జనావళికి సహకరించిన విషయం వర్షితం.

సూర్య దర్శనం లేనప్పుడు చీకటి వ్యాపిస్తుంది. ప్రమిదలో నూనె పోసి దీపాన్ని వెలిగించి చీకటిని తొలగించడం లోక జ్జత.

రాముడే సూర్యుడు. భరతుని భక్తియే తై లం. భూ లోకం ప్రమిద. (ప్రజల వ్యసనమే తమి(స్రం. పాదుక దీపరేఖ.

రాముడు అడవికి వెళ్ళడం వల్ల ప్రజలకు దుఖం కలిగింది. భరతుడు పాదుకాదేవిని అభిపేకించడంవల్ల ప్రజల దుఖం తాలగింది. సప్తాప్వుడు సూర్యుడు. సప్త జివ ఫడు అగ్నిహోత్రుడు.

“దివాంచేసిహితం తేజ స్పవి(త్రేవవంతాశవ” (కాళిదాస సూక్తి)

సాయంకాలమందు సూర్యుడు తన తేజస్సును అగ్నియందు సం[క్రమింపజేస్తాడు కాబట్టి రాత్రిపూట అగ్నికి తేజస్సు అధికమవుతుంది.

“నవ్‌ ధాతువుకు గౌరవించడం, అతుక్కొనియుండడం' అని అర్ధం “ద్వి సప్త సంఖ్యభువనోదరం' అంటే భూలోకం. భూలోకానికి (క్రింద ఉన్న లోకాలు ఏడు. అతలం, వితలం, నుతలం, తలాతలం, రసాతలం, మహాతలం, పాతాళం.

భూలోకం, భుపర్ణోకం, స్వర్గోకం, మహర్గొకం, జనలోకం, తపోలోకం, సత్యలోకం. ఇవి ఊర్హ్యలోకాలు. పద్నాలుగు లోకాలకు భూలోకం సుమధ్యమం.

“దేహళీదీపన్యాయం' గా అంటే, కడపమీద పెట్టిన దీపంలోపల వెలుపల వెలుగునిచ్చినట్టు, రామవారి విప్రయోగం వల్లి ప్రపంచ జనావళికి ఆవరించిన తమస్సును వారించేలాగా భరత స్నేహం చతుర్హోల్‌కాల మధ్యదేశాన పాదుకా దీపలేఖను వెలిగించింది.

భరతుడు రామానుజుడు. కృష్ణుడూ రామానుజాడే. మరొక రామానుజుడు ప్రసిద్ధ ఆచార్యుడే.

“విరాకృతవతీ దయే! విగమసొధ దీపశ్రియా _

విపశ్చిద విగీతయా జగతి గీతయాంధం తమళ (89)

“'దయాశతకం' భగవద్గీతను 'నిగమసాౌధ దీప శ్రీ'గా కీర్తించింది. శ్రీ కృష్ణభగవానుడు భగవద్గీత అనే వేదాంత దీపకాంతిచే (ప్రపంచంలోని గాఢాంధకారాన్ని తొలగించాడు.

“ళమితో దయ శంకరాది గర్భ, న్వబలాదుద్ధృతయాదవ ్రకాశః అవరోపితవాన్‌శ్రుతే రపార్దాన్‌, ననురామా వరజః న ఏవ భూయః

56

“యతిరాజసప్తతి లోని (13వ) ళ్లోకానికి “సంగీత సాహిత్యకళానిధో శ్రీమాన్‌ న.చ. కృష్ణమాచార్యులవారి ఆంధ్రానువాదాన్ని ఆసా దించండి. “తాలగగజేసె శంకరుడు తొల్లిగ గల్గినవారి గర మున్‌ బలమున నుద్ధరించె బ్రతిభావిభవమ్మున యాదవ ప్రభన్‌ జెలగ్కి యపొర్ధమున్‌ శ్రుతికి జెందని రీతి యొనర్చె వహ రే! తలపగ రామ సోదరుడితండతడేకద వేయి మారులున్‌”! “యతిక్షైాభృద్దీసం” (యతిరాజసప్తతి 56) యతిరాజులే స్వయంగా పరస్నేవాం - పరభక్తి -తో మంగళ దీపమై 'ప్రకాశించారు. అన్ని రామానుజ దీపాలే. కవితార్కిక కేసరి దీపత్రయాన్ని కృపచేసి, మన ఆనందం మహ్వార్ధవమై మించి అంబరాన్ని చుంబించేలాగా చేశాడు. శ్రేష రూపకాలతో సంక్షీర్తమై న పరిణామాలంకారం. వసంత తిలక. 193. వాస్తాపచేయ పురుషార్ధ ఫల(ప్రసూతే ర్మూలం పదావని! ముకుంద మహీరువాస్త్వ్యమ్‌! ఛాయా విశేషమదిశ ద్యదసా (ప్రజానా మావర్షితెస్త్రయి శ్లుభెరభొషేక తోయైః | -13,. అర్ధం లా హే పదావని = ఓ పాదుకాదేవి! త్వం = నీవు; వస్త + అపచేయం = చేతులచే తెంపుకోదగిన; పురుషార్ధ ఫల ప్రసూతేః = పురుషార్ధాలు అనే ఫలాలను ఉత్పత్తిచేసే; ముకుంద మహీరుహః = ముకుందుడనే వృక్షం యొక్క; మూలం వేరువు; యత్‌ ఎందుకంటే; అసౌ= ఈ ముకుంద వృక్షం; త్వయిానీయందు; అవర్షితె 1ెకురిపీించిన; శ్లుభెః = మంగళకరమై న; అభిషేక తోయై: = అభిపేక జలాలతో; ప్రజానాం = జనులకు ఛాయా విశేషం = చల్లని నీడనూ, కోభనూూ ఆదిశత్‌ = ఇచి ఏంది. తా! ఓ పదావనీ! చేతులచే తెంపుకోదగిన పురుషార్థ ఫలాలనిచ్చే ముకుంద వృక్షానికి మూలం నీవు. కాబట్టి, ముకుంద వృక్షం నీకు ధారవోసిన శుభాభిషేక జలాలతో ప్రజలకు చల్లని నీడనూ, కాంతి సమృద్ధినీ కలిగించింది. వ్యాఖ్య ఫా పొదుకాభిషేకం వల్ల ప్రజలకు నూతనోత్తేజం కలిగింది. పురుషులు ప్రయత్నించి పొందదగిన ఫలాలుపురుషార్జాలు. ధర్మం, అర్ధం, కామం, మోక్షం అనే చతుర్విధ ఫలాలు హస్తాపచేయాలు. 'మహీరుట్‌ అంటే భూమియందు మొలచిన చెట్టు. తరుమూలంలో నీరుపోస్తే వేరు తడున్తుంది. 'మూలం' పుప్టిగా ఉంకే 'సాలం' మూడు.పూవులూ, ఆరుకాయలుగా వృద్ధిచెందుతుంది. వేరుకు నీరు పోస్తే 57

తరువు తన పచ్చని ఆకులతో ఆతపాన్ని అడ్డుకొని, తన నాశ్రయించినవారికి చల్లని నీడనిస్తుంది. పాదపచ్చాయలో విశ్రమిస్తే వర్చస్సు కలుగుతుంది. ముకుందుడు మ్ముక్రైశ్వర్యాన్ని ఇచ్చే పరమాత్ముడు. ముకుందుడే వృక్షం. “వృక్ష ఇవప్తబ్లో దివి తిస్టత్యేక”. క్రుతి కూడా భగపంతుణ్ని చెట్టుగా చెప్పంది. “వరుణో వారుణో వృక్ష” - భగవంతునికి వృక్ష నామముంది. ముకుందుడు రాముడుగా భూమిపై న అవతరించాడు. ఆ ముకుంద మహీరుహానికి మూలం పాదుకాదేవి, పవిత్ర జలాలతో పొదుకను జి, అభిపెకించగా శ్రీరామపాదపంతన శాఖలయందు పురుషోర్ట ఫలాలను ప్రజల చేతికి అందేరీతిగా ఉత్పత్తి చేసింది. “కూడా వ ఏమా చలపతేః పాదే ముఖకాంతిస(త్రలచా ఏయా | కరుణే! సుఖయసి వినతాన్‌ కటాక్ష విటైః కరాపచేయ ఫ్లలొ” 1 (19.) దయ ఊటలూరే స్థానం భగవత్సాదం. శ్రీనివాసుని పాదమనే పర్వతచరియలో పుట్టిన చెల్టు, సాష్టాంగ నమస్కారం చేసే భక్తులకు ముఖకాంతి అనే దట్టని ఆకులేర్చడి నీడనిస్తూ, కటాక్షూఖలచే హస్తాపచేయ ఫలాలనిచ్చి వారిని నుఖింపజేస్తుంది. దయాదేవి మహిమచేత భక్తులకు సర్వేశ్వరుడు అపేక్షిత ఫలాలను అను గ్రహీస్తాడన్నది దయా శతకం. “స్టల్రక్సుత్ర ఉపప త్తే ఫ్‌ లప్ర దాత భగవం తుడే, అన ది (బ్రవా శ్రస్తూూతం. కాబట్టి, పాదుకాభిపేక్ట వార్తతో ఆనంద భరిత్తుడెన శ్రీరాముడు ప్రజలకు సకల పురుషార్ధ ఫలాలను ప్రసాదించాడు. దండకారణ్యంలో తపొధనులనూ కృతార్ణులను చేశాడు. పురుషార్ధ ఫలజనక వృక్షంగా శ్రీరాముణ్ని, తన్మూలంగా పాదుకను వర్హించడం ఉత్రేక్షాలంకారం. ఈ అర్జాన్నే ఛాయా శబ్ద శేష షగల ఉత్త రార్థం తో సమర్ధిం చడం వల్లి శ్షేమాను(ప్రాణిత కావ్యలింగాలంకారం, వసన్తతిలక. 194. అహ్నాయ రామ విరహాత్పరిఖిన్న వృత్తే రాశా ఇసనాయ భవతి మణిపాదరక్షే! తీరాభపషేక మపదిశ్య వసుంధరాయా చా శ్రే తదా సముచితం శిశిరోపచారమ్‌ ! 14. అర్ధం :=- హే మణిపాద రక్షా ఓ మణి పాదుకా. భవతీ నీవు; రామ విరహాత్‌ = శ్రీరాముని ఎడబాటువళ్ల; పరిఖిన్న వ ్భృత్తేష= మిక్కిలి పరితపిస్తుండిన; వసుంధరాయాః = భూమిని; అఆౌ (సనాయ కా గద్రార (డం కోసం; తదా= అప రుడు; తీర్ధ + అభిషేకం = పవిత్ర జలాభియూన్ని; అపదిశ్య = వ్యాజంగా చేసుకొని; సముచితం = చాల యోగ్యమైన; శిశిర

• ఉపచారం = శీతలోపచారాన్ని; అహ్నాయ = శీఘ్రంగా; చ(క్రే = చేశావు 58

ఛౌ! ఓ రత్న పాదుకా! నీవు శ్రీరాముని ఎడబాటుపల్ల భేదతాపంతో బాధపడుతున్న వసుంధరను ఓదాఠర్చడం కోసం తీరాభిపేనాన్ని సాకు పెట్టుకొని, తాపకాలోచితమై నశ త్యోపచారాన్ని త్వరగా చేశావు. వ్యాఖ్య ఫా వసుంధర తాపాన్ని తీర (డమే పాదుకాభషేకో ద్రేశ్యమని వర్తితం. శ్రీరాముడడవికేగగానే లోకమంతా తాసజనకమై న చింతాగ్నిచే బాధపడసాగింది. “వసుంధర అంటే చరాచర వస్తు సముదాయాన్ని ధరించిన భూమి అని వ్యుతృత్యర్ధం. ఇక్కడ వసుంధర - మానవీకరణం గమనీయం. అభెషేక జలం భూమిమీద వానజల్టులాగా పడిదాని తాపాన్ని ఆర్బివేసింది.. పట్టాభిషేక సమయంలో పవిత్ర జలాలు భేద తప్త వసుంధరకు త్యోపచారంగా ఉపయుక్తమయ్యాయి. పాదుకలను జలాలతో అభిపేకించడం ఒక మిష రామ విరహం వల్ల తపించిపోతున్న వసుంధరకు జలసేచనంతో శీతలోపచారం చేయడమే పాదుకా ప్రథానోద్దేశ్యం. ఖిన్నలోకం రామునికి ప్రత్యామ్నాయంగా, రామపాదుకాభిషేకంతో ముత్సంపన్నమయింది. సమాసోక్తి 3 తవాపవమ్నుత్యలంకారంతో సంక్షీర్షం. వసన్త తిలక. ; 195. మాలిన్యమాశితవతీ మణిపొదరక్షే 1 పంకేన కేకయసుతా కలహోత్ధితేన | శుద్ధింపరా మధిజగామ వసుంధరేయం త్వత్తః క్షణాన్నిపత్తితెరభొషకతోయైైః | -15, అర్ధం ;= హే మణిపాద రక్ష= ఓ రత్నపాదుకా! కేకయసుతా కలవా + ఉత్ధితేన ='క కేయి యొక్క జగడంవల్లి కలిగిన; పంకేన = బురద (పాపం) చేత; మాలిన్యం= మురికిని (అపవిత్రతను) ఆశ్రితవతీ= పొందిన; ఇయం = ఈ; వసుంధరా =భూమి; త్వత్‌ఈానీ మీది నుంచి; ని పత్తితై = జారిన; అభిషేకతోయ్రై £= అభిపేక జలాలచేత; క్షణాత్‌= (త్రుటిలో; పరాం = మిక్కిలి; శుద్ధిం = శుభ్రతను (పవిత్రతను) అధిజగామ = పొందింది. తా! ఓ రత్నపాదుకా! కై కేయి జగడంవల్ల కలిగిన పంకంచేత మాలిన్యాన్ని పొందిన ఈ వసుంధర నీ మీది నుంచి జారిపడిన అభిెపషేశబలాలతో క్షణంలో పరిశుద్దురాలయింది. వ్యాఖ్య $= పాదుకాభిషేక జలాలచే వసుంధర పరిశుద్దురాలయింది. ప్రఖ్యాతిపాందిన ఆయోధ్యానగరినీ, తత్చాలకులనూ కె కేయి అలుకవల్ల లేచిన దుమారం కళంకితం చేసింది. 4కి క వసుంధర మీద బురద జల్లింది. కోసల రాజ్యం ధూళి ధూసరితమయింది. నీరు దుమ్మును అణచివేస్తుంది. పాపాన్ని 59

క్షాళనం చేస్తుంది. కైకేయి కుచేస్టవల్ల కఠిగిన పాప పంకిలాన్నిపవిత్రమై న పాదుకాభిపేక సలిలమే క్షణంలో క్షాళనం చేయగలిగింది. “పంక కర్షమ పాపయోళి. “మలోఒ స్తీ పాపవిట్‌కిట్టావో. (నిఘంటు) పాదుక సేవ్యసేవక భావాన్ని స్థిరంగా నిల్చి, వసుంధరను పరిశుద్ధంగా ఉంచగలిగింది. ఉత్రే క్షాలంకారం,. వసంత తిలకా వృత్తం. 196. ఆవర్టితం మునిగణేన జగద్విభూత్వె తోయం పదావని! తదా త్వయి మంత్రపూతమ్‌ | మూలావసేక సలిలం విగమ(దుమాణాం శాసోదకం చసమభూత్‌ క్షణదాచరాణామ్‌ | =16. అర్థం £=- హే పదావని= ఓ పాదుకా! తదా = అప్పుడు; జగత్‌ + విభూత్యై = లోక క్షేమం కోసం; మునిగణేన = బుషిగణం చేత; త్వయి=నీయందు; ఆవర్దితం = ధారపోసిన; మంత్రపూతం = మంత్రాలచే పరిశుద్ధమై న; తోయం = ఉదకం; నిగమద్రుమాణాం =వేదాలనే చెట్టయొక్క; మూల + అవసేక సలిలం పాదులయందు పోసిన జలంగానూ; క్రణదా చరాణాంచ = రాత్రించరులకు మాత్రం; శాప + ఉదకం = శాసజలంగానూ; సమభూత్‌ = ఆయెను. తొ! ఓ పాదుకాదేవీ! బుషులు జగద్వికాసం కోసం నీయందు ధారవోసిన మంత్రపూత జలం, వేద పాదపాల పాదుల్లోపోసిన ఉదకంగానూ, రాక్షసులకు మాత్రం శాపోదకంగానూ సంభవించింది. వ్యాఖ్య $ పాదుకాభిషేక జలం ధర్మ విజయానిక్సీ అధర్మ నాశనానికీ సహకరించిందని ఉల్లేఖించే శ్లోకం. వసిష్ట్థాది బుషులు విశ్వ(శ్రేయస్సు కోసం వేదానువాకాలచే అభిమంత్రించిన జలంతో పాదుకాభిషేవనం చేశారు. వృక్తమూలంలో నీరుపోస్తే వృక్షం శాఖిపశాఖలతో నిత్య(్రత్యగ్రంగా వృద్ధిచెందుతుంది. వేద (ప్రతిపాద్యుడై న శ్రీరామచంద్రుని పాదుకాయుగళమే వేద వృక్తమూలం. వేదమం(త్రాలచేత అభిమంత్రిత జలాభిష్నేవనం వల్లి కలిగిన ఫలం రెండు రకాల (ప్రభావాన్ని పొడసూపింది. శిష్ట రక్షణ, దుష్ట శిక్షణ. వర్ణాశ్రమాచారపరులు వేదాధ్యయనాధ్యాప నాదులతోస (ధర్మ సరాయణులయ్యారు. విరాధాది నిశాచరులు నశించారు. 133 వ శ్లోకం, ఈ 196వ శ్లోకం, చెట్టు పాదులో నీరు పోసినట్టు, వర్రించినా, ఉక్షివె చిత్రి విలక్షణంగా ఉంది. వేదం ధర్మమూలం కదా! ఉల్లేఖాలంకారం. వసంత తిలకా వృత్తం. 60

197. విప్రోషితే రఘుపతౌ భవతీ యథార్హం మాన్యే పదేస్టితి మతీ మనువంశజానామ్‌ | ఆత్మన్య ధర నిపుఖైః ('ప్రహితెః ప్రజానా మశ్రూణ్యపాస్య దభిషీక జల(ప్రవాస్టైః |! =17. అర్ధం శి ఓ పాదుకా! రఘుపతాా శ్రీరాముడు | వి(ప్రోషితే = పనవాస్రానికి వెళ్ళగా; మనువంశజానాం = మనువంశ (రాజుల యొక్క; మాన్యే = గౌరవమై న; పదే = స్థానమందు, యథార్లం = తగినట్టుగా; స్టీతిమతీ = ఉండగలిగిన; భవతీ= నీవు; అధర ((నిపుజై:= అధర్వవేద విద్వాంసులచే; ఆత్మని =,నీయందు; (ప్రహితై :=నమర్చింపబడిన; అభిపేక జల ్రవాహైవా అభిషేకోదక ప్రవాహాలచే; ప్రబానాం = జనుల యొక్క; అ్రూణి = కన్నీళ్ళను; ఆపాస్యత్‌ = తెలగించావు. తా! ఓ పాదుకాదేవీ! రఘురాముడు వన గమనం చేయగా మనువంశజుల మాన్యమై న సింహాసనాన్ని యోగ్యంగా అధిష్టించిన నీవు, అధర్వవేద పారీణులు నీయందు" అభిషేకించిన జలధారలతో ప్రజల కన్నీళ్ళను తుడిచి కడిగి వేశావు. వ్యాఖ్య హా పాదుకాదేన్కి తన అభిషేక తీర్చంచేత ప్రజల శోకాన్ని అపనయించే వర్తన. మను వంశజుల సింహాసనం మహనీయవమై నది. రఘురాముడధిస్టించవలసిన సింహాసనమది. కుటుంబంలో "రెచ్చిన పరిస్టితులవల్లి రాముడు వనవాసానికేగగా, పాదుకాదేవి సముచితంగా ఆ సింహాననమధిష్టించింది. వసిష్టాది మవార్షులు అధర్వవేదనిపుణులు. కాబట్టి వారే పాదుకాపట్టాభిపేకాన్ని జరిపించారు. తత్ఫలితంగా, రాముని వనవాస గమనం వల్లి ప్రజలకు కలిగిన దుఃఖం బిక్కపోయింది. ఏడ్చేవారి కన్నులను వారి స్నేహితులే కదా పరిశుద్ధజలంతో కడిగి వేస్తారు. ఖిన్నులె న అయోధ్యావాసుల కన్నులను మాత్రమే తుడిచి కడుగలేదు పాదుకాభిపేకజలం కోసల దేశవాసుల దేవతాపాన్ని తీర్చేలాగా, దేహాలు అవగాహించేలాగా ప్రవహించింది. “ఢంనో దేవీరభీష్టయ ఆపోభవంతు పీతయే | శంయోరభి స్రవంతును ॥ ఇత్యాది అధర్వ వేద మంత్రపూతజలం దుఖ నివారకమే కాక సుఖదాయకమై అభీప్టసిద్ధిని కలిగిస్తుంది పాదుకాభిేపేక జలాన్ని బముళ ('పయోజకంగా వర్రించడం, దేశికుల అనల కల్పనా చాతుర్యానికి అభివ్యంజకం. ఉ(త్రేక్షాలంకారం, వసంత తిలకా వృత్తం. 61

198. ప్రాయో విశోషితరసా పతి విప్రయోగాత్‌

పర్యాకులీకృత సము[ద పయోధరాగౌాః

అంబ! త్వదీయ మభిషేక పయః పిబంతీ

ధేనుర్చ భూవజగతాం ధనధాన్యదో్టి |! -18, అర్ధం ఏ= హే అంబ = ఓ తల్లీ! పాదుకా! పతి విప్రయోగాత్‌ = పాలకుడైన రాముని ఎడబాబటువల్ల; విశోషిత రసా = రాగహీనయై నది/నీరసించినది, కావున; ('ప్రాయః= తరచుగా; పర్యాకులీకృత నము[ద్ర పయోధరా వక్టుబ్ధ సము(ద్రాలే స్తవాలుగాగల/క్షోభించిన సముద్రాలు, మేఘాలుగల, గౌఃవా భూమి అనే అవు; త దీయం = నీ సంబంధమైన; అభిపేక పయః అభిషేక జలాన్ని, పిబంతీ = త్రాగుతూ; జగతాం = లోకాలకు; ధనధాన్యదో్రీ = ధనధాన్యాలను కురిపించే; ధేను£= పాడియావుగా; బభూవ = ఆయెను. తా! ఓ అమ్మా! పాదుకా! జగత్పతియై న శ్రీరామచంద్రుని ఎడబాబువల్ల రాగహీనయ్రై. నీరసించింది కాబట్టి పష్కించిన సముద్రాలు పయోధరాలుగా గల భూమి అనే అవు, నీ అభిపేక పయస్సును పానంచేస్తూ లోకాలకు ధనధాన్యాలను కురిపించే ధేనువుగా వెలసింది.

వ్యాఖ్య $= పీరసించిన భూమి అనే ఆవు పాదుకాభిషేక పయస్సును పానంచేసి సరస ధేనువయింది.

“భూమిళ్టేమర్ధరణీ లోకధారిణ్‌” - భూమిన్ని పాడియావు అన్నది వేదం. నాలుగు దిక్కుల్లో ఉన్న సముద్రాలే భూమి అనే ఆవు సాదుగులోని నాలుగు సిరలు. “పయోధరీభూత చతుస్పముద్రాం, జుగోపగోరూవధరామివోర్వీమ్‌ “వాలుగు సముద్రాలు నాలుగు స్తనాలె గోరూపాన్ని ధరించిన భూమిని వఠె, దిలీప మహారాజు నందినీ ధేనువును రక్షించాడు" అని కాళిదాను వర్షన.

“తదా హ్యయోధ్యా నగరీ బభూనపా మహార్షన న ఎంక్షిపితోదకోయథా” 8

“రామచంద్రుడడవికి పోగానే నిరానందయై న అయోధ్య, నీరింకిన నీరథిలాగా నీరసించింది. అనా డు వాల్మీకి భగవానుడు.

భూపతిని ఎడబాసీన భూదేవి నిరాశ్రయ అయింది. ప్రేమానురాగాలతో చూచేవాడు లేనందున నీరసించింది. భూమిలో ద్రవం లేదు. నీరులేదు. “రసో రాగే దవేఒ౭పిచి. (అమరం)

భూకాంత సయోధరాలు, అంటే సముద్రాల్లో నీరెండిపోయింది. నీరింకిన సము(దాలచేత మేఘాలు కూడా చీకాకు పడినాయి.

62

“అపివృక్షైః వరివ్లూనాః స పుషా ంకురకోరకా[ (రామాయణం) “చిగుళ్ళు, మొగ్గలు, పువ్వులతోపాటు చెట్టు వాడిపాడై పోయాయి' అంటే భూమి ఎద బీటలుబారి ఎంత ఎండిపోయింటో, గుండె ఎంత బండబారిందో కదా! భూమియే ఆవుకదా! అవు పుప్టీగా ఉంటే పాడి సమృద్దిగా ఉంటుంది. ప్రీతితో కాచే కాపరి - గోపాలకుడు

• కానరానందున అవు బక్కచిక్కి డొక్క తేలి ఉంది. పొదుగు ఈడ్పుకపోయింది. సిరలు నాలుగూ శుష్కించాయి. ఇట్టి నీరస స్థితిలో, పాదుకా పట్టాభిపేకం జరిగింది. మంత్రపూతపై న అభిషేకజలం నేల నాలుగు చెరలా ('స్రవహించింది. గోవు (భూమి, అవు) పాదుకాభిపేక జలాన్ని పుష్టిగా త్రాగింది. తత్పలితంగా, అవు చియ్యబట్టి కుండ పాదుగుతో నిండుగా కోభించే పాడియావై పాలను చేపేనప్టే, భూమి ఆనంతరసయై ధనధాన్య సంపదలకు నెలవయింది. “భాన స$0తి రతా ని మనవౌొనధీశ ” = మహాకవి అన్న బట్ట్లు రాజ్యం ధనధాన్య సంపన్నమయింది. రాముడు అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చినప్పుడు రామునితో భరతుడు “ధనం, ధాన్యాగారం, సై న్యం అంతా మీ (ప్రతాపం వల్లి పదిరెట్టు వృద్ది అయింది' అని విన్నవించాడు. “భవతస్తే జసా సర్వం కృతం దశగుణం మయా. “రాముని తేజస్సు' అంటే “పాదుకా రాజ్యం' అని భరతుని భావం కాబోలు. గోవు యొక్క ధన ధాన్యదోహానానికి పయఃపానమే హేతువుకదా! హేతూడత్తేక్ష వసన్త తిలకావృత్తం.

199. వ ఏకే యథావ దభిషీక విధా బభాసే పశ్చాత్తవాంబ! భరతేన ధ సఈకిరీటః ఆకస్మిక స్వకుల విష్లవశాంతిహర్తాత్‌ ర. లె 'ప్రాప్రస్విషా మివపతి ర్మణిపాదుకే! తా మ్‌ 1! -19. అర్ధం ః- హే అంబ! మణి పాదుకే = ఓ జననీ! మణిపాదుకా! అభిషేక విధౌ = అభిషేక విధానం; యథావత్‌ = శాస్త్రోక్తంగా; వృత్తే = జరుగగా; తవ =నీ యొక్క; షశ్చాత్‌= వెనుక (ఉండి) భరతేన = భరతుని చేత; ధృతః= ధరింప జేసిన; కిరీటః= రాజమకుటం; ఆకస్మిక - హర్దాత్‌| ఆకస్మికెా అకస్మాత్తుగా కలిగిన; స్వకుల విష్ణప= తన వంశోపషద్రవం యొక్క; శాంతొా శాంతించడంచేత కలిగిన; హర్దాత్‌ క సంతోషంవల్లి; త్వాం = నిన్ను; (ప్రాప్తః = చేరవచ్చిన; త్విషాంపతిః, ఇవ = కాంతులకు దొర అయిన సూర్యుడో అన్నట్టు; బభాసే = ప్రకాశించింది. తా! ఓతల్లీ! మణిపాదుకా! నీ అభిెపేక విధానం సలక్షణంగా జరిగిన వెంటనే నీ వెనుక నిలిచి భరతుడు నీకు సమర్చించిన కిరీటం, హఠాత్తుగా సంభవించిన తన వంశంలోని ఉపద్రవంశాంతించడం వలని సంతోషంవళ్లి నిన్ను దర్శింపవచ్చిన సూర్యుడో అన్నట్టు భాసించింది. 63

వ్యాఖ్య *= పాదుక కిరీటాన్ని ధరించగనే అధిక ప్రతాపంతో భాసించింది. శ్రీరాముడు రాజ్యాన్ని విడిచి విపనంలో ప్రవేశించాడు. రాజమకుటాన్ని ధరించడానికి భరతుడు అంగీకరించ లేదు. మహోన్నత (ప్రాభవ వై భవాలు గల సూర్య వంశీయులు పాలించే దేశంలో అకస్మాత్తుగా విప్లవం సంభవించింది. ఇట్టి అరాజకమై న దేశంలోకి పాదుకాదేవి అడుగుపెట్టింది. ఉపద్రవం ఊరడిల్లింది. “తతస్తు భరతః శ్రీ, మాన్‌ అభిషిచ్యార్యపాదుకే. (రామాయణం) భరతుడు పాదుకలకు పట్టాభిమూన్ని శాప్ర (ప్రకారంగా జరిపే రాజకిరీటాన్ని ధరింపజేశాడు. పాదుక అధిక తేజస్వీని అయింది. పాదుకకు కిరీటధారణ మంకే, కిరీటాన్ని దర్శింపజేసి తత్సన్నిధిలో సమర్పించాడన్నమాట. పాదుకాభిష్నే కోత్సవ దర్శనానికెందరో మహానుభావులేతెంచారు. తన వంశంలోని ఉపద్రవాన్ని శాంతింపజేసిన పాదుక విషయమై సూర్యభగవానుని కంటె అధికంగా సంతోషించే వాడెవడు? త్విషాంపతియే పాదుకా నన్నిధికేతెంచి దుర్నిరీక్షమాణ సహన కిరణాలతో కిరీట స్వరూపంగా భాపించినట్టు కవి ఊత్రేక్షించాడు. “వ్రతాసాత్తవవోయఖా” - అన్నట్లు ప్రకృతి రంజనియైన పాదుక, కిరిటదారణం చేత అధిక ప్రతాప్రాల్చిని అయింది. స్వరూపోత్రేక్ష వసంతతిలకా వృత్తం. 200. మనువంశ పురోహితేన మం్థతై రభి మంత్ర త్వయి పాదుకే! (ప్రయుక్తమ్‌ | అభిషేక జలం క్రణేన రాజ్ఞాం శమయా మాస సముత్ధితాన్‌ (ప్రతాపాన్‌ ! -20. అర్ధం వ హే పాదుకే = ఓ పాదుకా! మనువంశ పురోహితేన = మనువంశ పురోహితుడై న వసిష్ట మహర్షిచే; త్వయి = నీయందు; మంథ్రైః;=మంధత్రాలచేత; అభిమంత్య్య = సంస్కరించి; ప్రయుక్తం == (వయోగింపబడిన; అభిసేక జలం జ్వాలలను; క్షణేన = క్షణకాలంలో, శ మయామాన = శాంతింపజేసెను. తా|ీ ఓ పాదుకాదేవీ! వసిష్ట మవార్షి నీ మీద వేద మంత్రాల చేత సంస్కరించి ప్రయోగించిన అభిపేకజలం, శ్యతురాజులలో ఉద భవించిన ప్రతాపాగ్ని జ్వాలలను ఆర్బివేసింది. వ్యాఖ్య హా పాదుకాభషేకజలం శ్యతురాజుల ప్రతాపాన్ని జా అలను చల్హార్చింది. 64

శుద్ధి చేయడం, పోషించడం లాంటి నీటీ ముఖ్య గుణాల్జో "రెచ్చిన మంటలను. చల్జార్చడం. ఒకటి... పాదుకా మహిమవల్ల సూర్యవంశోపద్రవం శాంతించింది. దేశంలో అరాజకస్థితి ఏర్పడినప్పుడు విరోధ్యులెన రాజులు ప్రతాప వంతులయ్య్యారు. వారి ప్రతాప జ్వాలలు చెలరేగి నెగడుతున్నాయి. - విశ్వ(శ్రేయస్కాముడూ, మనువంశ పురోహితుడూ అయిన వసిష్టుడు వేద మంత్రాలచే అభిమం(త్రించిన జలాన్ని అభిసేకానికి ప్రయోగించాడు. ఆ పవిత్రాభిపేక తీర్ధం అలీష్ట సిద్ధికి తోడ్పడింది. పాదుకాభిపేకం జరుగగానే విరోధుల (ప్రతాపం అణగారింది.. విశేషమేమి? ఆంటే, భూమి మీద వ్యాపించిన పగతుర (ప్రతాపాలనే అగ్గి నెగళ్ళను పాదుకాభిపేక జలం క్షణంలో మళ్ళీ చెలరేగకుండా నశింపజేసింది. ఉజ్జ్వల (ప్రతాప శమనకక్తి అభిమంధ్రించిన వసిష్ణునిదాః మంత్రపూత జలానిదా? లేక అభిషిక్రయైన పాదుకాదేవిదా?ి అని సంశయింపరాదు. ప్రతాపకమన క్రియకు హేతువు పసిష్టుడభిమంత్రించి. ఉపయోగించిన పాదుకాభిపేకజలమే (కర్షృపదం) కదా! శ్లేష సంక్షీర్షరూపకంచే అను(ప్రాణితమై న ఉత్రేక్షాలంకారం. జౌపచ్చందసికం. 201. పొదపాదుసహ తా రఘూద (హా దాలవాలమివ పీఠ మాళితా | అభ్యషేచి భవతి తపోధనెః పారిజాత లతికేవ పాదుకే | =21. అర్ధం ;= హే పాదుకే= ఓ పాదుకా! పాదపాత్‌, ఇవ = వృక్షంలాంటి, రఘూద్వహాత్‌= శ్రీరాముని వద్దనుంచి, ఉపహృతా తీసుకరాబడిన; ఆలవాలం, ఇవ = పాదులాంటి; పీఠం = సింహాసనాన్ని; అ్థశితా = అధిష్టించిన,. భవతీ = నీవు; తపొధవై£ = బుషులచేత; పారిజాత లతికా, ఇవ = పారిజాతశాఖలాగా; అభ్యేచి = అభిపేక్రింపబడినావు. తా! ఓ పాదుకా! పారిజాత వృక్షంలాగా ఉన్న శ్రీరాముని (వద్దు నుంచి తేబడినట్లి, పాదులాగా ఉన్న సింహాసన మధిష్టించిన నీవు బుషులచేత పారిజాతపు కొమ్మలాగా అభిపేక్రింపబడినావు. వ్యాఖ్య : పాదుక పారిజాతలతికవలతె అభిషేకింపబడింది. వసిష్థాది మహర్షులు శ్రీరామచంద్రస్వామి దగ్గరి నుంచి. పాదుకలను తెచ్చారు. రాముడధిష్టించే పీఠం మీద పాదుకలనునిక్షేపంచి పట్టాభిపుకం చేశారు. . తపోధనులకు తమ ఆశ్రమవాటికల్లో చెట్లను నాటి నీరుపోసి పోషీంచే. ఆచారముంది.. సర్వభూతహిత్రె షులైన బుషులు లోక కల్యాణంకోసం తపోవనంలో మందార, పారిజాతాది. దేవతా వృక్షాలను. “పెంచుతారు.. “పాదపి శబ్దం సాభ్మిప్రాయం. 65

రాముడు పారిజాత వృక్ష నదృశుడు. రఘూద్వహుడధిష్టించే సింహాసనం అఆలవాల సదృశమయింది. “అతికి ఆంపే చిన్న కొమ్మ, “సమేశాఖాలతే - (అమరం) పారిజాత వృక్షానికి రెండు రెమ్మలతో సర్వ ఫల(ప్రదంగా శోభించే చిన్నకొమ్ముతో సమానమై నది పాదుక. పారిజాతం కోరికల నీడేరుస్తుంది. శ్రీరామచంద్రస్వామి తపోధనుల వాంఛలను సెరవేరుస్తాడు. పాదుచేసి కొమ్మను సముచితంగా నాటి నీరుషోస్తే క్రమంగా పాదసమై వికసిస్తుంది. అడవితో శోభించే పారిజాత తరువు నుంచి తెవి సన పారిజాత లతికనే బుషగణం ఆయోధ్యలోని ఆలవాలంలో (సింహాసనంమీద) భద్రంగా ఉంచి అభిషేచనం చేయడం వల్లి ఆగర్భ శత్రువ్లులె న్నా పరస్పరం (్రేమానురాగాలతో మెలగుతూ సమాజ కల్యాణానికి కారణభూతులవుతారు, అయ్యారు. ఉపమాలంకారం, రథోద్దత. 202. అలఘుఖి రభిషేక వ్యా ప్నృతై రంబుఖిస్త్రే శి దిన కరకుల్నదెన్యం పాదుకే? క్షాళయివ్యన్‌ | సఖలు కమలయోచే స్పూనురా ధత్త మంత్రే వ్యధిక సియమయోగాం శక్తి మాధర్వణేవు 1 -22. ఆర్ధం ;=- హే పాదుకే ఓ పాదుకాదేవీ! తే=నీ యొక్క; అభిషేక వ్యాష్నతై ౪= అభిపేనానికి ఉపయోగపడిన; అలఘ్సుళ్ళి =గౌరపమై న, అంబుభిః=ా జలాల చేత, దినకరకులదై న్యం= సూర్య వంానికి కలిగిన దీన స్థితిని (పంకాన్ని), జొళయిష్యనా = కడిగి పోగొట్టదలచిన వాడై; సః = ఆ; కమలయోనేః = బ్రవ్మాయొక్క; సూనుః = పుత్నుడె న వసిష్ట మవహార్యి అఆధర్వణేషు = అధర్వ సంజ్ఞక బుషి సంబంధమైన వేద మంత్రాలయందలి; అధిక నియమ యోగాం = బవ నియమాల వల్లి కలిగే; శక్తిం = శక్తిని ఆధత్త ఇలు = నంపాదించి పెట్టాడు కదా! తొ! 1 పాదుకాదేవీ! ప్రసిద్ధుడూ, కమలాసమడూ అయిన వసీష్ట మవార్షి మంత్రాహిత గౌరవశక్తియుక్తమై ననీ అభిపేక్రానికి ఉపయోగింపబడిన జలాలిచేత సూర్యవంశ దై న్యాన్ని క్షాళనం చేయదలచిన వాకై అధర్వణ వేద మంత్రాల యందలి అధిక నియమాలను పాటించడంవల్ల కలిగే శక్తిని సంపాదించాడు కదా. వ్యాఖ్య = పాదుకలనభిషేకించే యోగ్యత సిద్ధించడానికి వసిమ్ణుడు అధర్వవేద మం(తశక్తిని సంపాదించాడు. వసిష్టుడు కముల యోనిసూనుడు. అంటే, (దబ్రవ్మాకుమారుడు. కమలాపతి తన నాభి కమలం నుంచి (బ్రవ్మాను సృష్టించి, వేదాలను నేర్పాడు. 66

“యోబ్రవ్మాణం విదధాతి పూర్వం య్లోవె వేదాంశ్చ ప్రహిణోతి త్మ” శ్రుతి. వసిష్ట మవార్షి తండ్రియై న బ్రహ్మ వద్దనే వేదాల నభ్యసించాడు. కమలం పంకజం కావచ్చు. కాని పంకజం కమలం మాత్రం కాకపోవచు ఏ. కమలం పంకబజమయినా, దినకరుని పాదస ర్మచే సవహ(స్రపత్రంగా వికసితమవుతుంది. కమల వికాసానికి కారకుడైన సూర్యుని వంశంలో దై న్యం సంభవిస్తే, కమలయోనిసూనుడు దై న్యాన్ని నివారించడానికి మనసార శ్రద్ధ వహించి, వర్షస్వరాలతో కూడిన వేద మంత్రాలను చక్కగా అభ్యసించి, పునశృరణజేసి తగిన యోగ్యతను సంపాదించాడు. బ్రవ్మపు్య(త్రుడు, ఇతరులు సాధారణంగా అనుష్టించలేని [బ్రహ్మచర్య దీక్షతో క్షారలవణ వర్దనాది కఠిన నియమాలనుపాటించి, అధర్వర్షి సంబంధ వేదమం(త్రాఅను అధ్యయనమూ, జపమూ చేయడం వలి ఆతనికి మంత సిద్ధి కలిగింది ఆర్జిత మంత్రకక్తిచేత అభిమంత్రింపబడిన జలాలతో పాదుకలను అభిపేకించడంవల్ల ఇనకుల కాలుష్యం క్షాళితమయింది. దినకర మండల మధ్యవర్తియై న శ్రీమన్నారాయణుడే శ్రీరాముడై అవతరించగా, ఆయన పాదుకలను దినకర కుల గురువు అభిషేకించడం దినకర కుల హర్షహేతువయింది. ఇది ఉత్చేక్ష అభిపేకానికి 'స్నపనం, సంప్రొక్షణ' అని రెండు ప్రక్రీయలున్నాయి. అందులో, లోకోత్తరమునిచే స్నపన ప్రక్రియా పూర్వకంగా పాదుక ఆరాధింపబడిందని ధ్వని. మాలినీ వృత్తం. 203. దినకర కులజానాం దేవి! ప సథీ పతీనాం నిరుపధి మధికారం ప్రాప్పు వత్యాం భవత్యామ్‌ | అజనివత సమస్తాః పాదుకే! తావకీన స్నపన సలిలయోగాని సన్నుగా స్తుంగభద్రాః -23. అర్హం £=- హే దేవి. పాదుకే = ఓ పాదుకాదేవీ! దినకరకులజానాం = సూర్యవంశమందు జన్మించిన; పృధ్వీపతీనాం = రాజులయొక్క; నిరుపధిం = న్వాభావికమై న; అధికారం = అధికారాన్ని; భవత్యాం = నీవు; (ప్రాప్పువత్యాం = పొంద గలిగినప డు, తావకీన స సపన సలిల యోగాజ్‌ = నీ పట్టాభిషేక జల సంబంధంవల్ల ; సమస్తాః = అన్ని; నిమ్నగాః = నదులు; తుంగభద్రాఃా తుంగభద్ర అనే పేరుగల నదులుగా; /వృద్ధిపొంది మంగళ ప్రదాలుగా; అజనిషత= ఆయ్యాయి. తా! ఓ పాదుకాదేవీ! సూర్యవంశంలో జన్మించిన భూపతులకు సహజమై న ప్రభుత్వాన్ని నీవు పాందగలిగావు. నీ అభిషేకోదకయోగం వల్ల నదులన్నీ తుంగభద్రలే అయ్యాయి. 67

వ్యాఖ్య 1 పాదుకా స్నపన సలిలయోగం వల్ల సర్వత్ర తీర్ధసంపత్తు "పెరిగింది. సూర్యవంశ సంజాతులై న రాజులకు ప్రభుత్వాధికారాన్ని చేపట్టడం నిరుపాధికం. అంక్షే, ఒకరి దయాదాక్షిణ్యాల మీద ఆధారపడినది కాదు. కేపలం నిజగుణ గణప్రకాశం వల్లి ప్రభుత్వం సంక్రమించడం సహజం. ఆ రాజులకు స్వాభావికమై న ప్రభుత్వాన్ని పాదుకాదేవి పొందగలిగింది. పాదుకాభిపేకం జరిగింది. అనేక నియమాల ననుష్టించడం వల్ల కలిగిన మంత్రబలం చేత అభిషిక్త సలిలం అధికకక్తి సంపన్నమయింది. తత్పలితంగా, నదులన్నీ తుంగభద్రలయ్యాయి. తుంగభద్ర ఒక నిమ్నగ, అంటే నది. 'నీరు పల్లి మెరుగు, నిజము దై వమెరుగు" - అని సామెత. సూరుల జన్మనూ, ఏరుల జన్మనూ తెలిసికోవడం కష్టమని విజ్ఞుల మాట. “శుంగో మంచే ఎత్తు, “భది మంటే మంగళం. “శివం భద్రం కల్యాణం మంగళం శుభమ్‌ (అమరం) వంతకు పాఠే ఏరు ఎత్తు - మిట్ట -కు పారడం పొసగని మాట. విఠోధమిది. మంతశక్తియుక్తమై న అభిషిక్త పాదుకా సలిలం వేల నాలుగుచెరలకు ప్రసరించింది. పల్డానికి పారే వాగులన్నీ, అభిపీక్త సలిలం తమలో కఠలియగానే వాటీనీటి పరిమాణంపెరిగి మహోత్తుంగలె , (ప్రజల యోగక్షేమాలను వహించే పుణ్యనదులయ్యాయి. శ్రిష్టమై న అర్ధం వల్లి విరోధం పరిహృతం. పృథ్వీపాలనాధికార (ప్రాప్తిచే పాదుక శోభించింది. పాదుకా న్నపన సలిల ప్రాప్తిచే నిమ్నుగలు తుంగభద్దలై విశేషంగా భాస్‌ంచాయి. విరోధాభాసాలంకారం. మాలినీ వృత్తం. 204. తవ విధివ దుపాత్తే సార్వభౌ మాభిషేకే భరత సమయనవిద్భిః పాదుకే! మంత్రి మ్చుఖ్యెః | 0౦ (పజానాం త్వదవధినిజకర్మస్తాయినీనాం (; ప్రథమ యుగ విశేషాః (ప్రాదురాసన్‌ విచిత్రాః | -24. అర్ధం వగా హే పాదుకే = ఓ పాదుకా! భరత సమయవిద్భిః = భరతుని సిద్ధాంతం తెలిసిన; మంత్రి ముఖ్ర్యాః = ప్రథాన మందత్రులచేత; తవ = నీ యొక్క; సార్వభౌమ + అభిషేకే = సార్వభౌమపదవిని అధిస్టించే అభిషేకం; విధివత్‌= శాస్త్ర ప్రకారం; ఉపాత్తే = జరుగుతున్నప్పుడు; త్వత్‌ + అవధి, నిజ కర్మస్టాయినీనాం = నిన్నే చరమసీమగా ఉద్దేశించిన, తమ వర్ణాశ్రమ ధర్మాలయందు నిల్చియున్న; (ప్రజానాం=జనులకు; విచిత్రాః=పలురకాలే న/ఆశ్చర్యకరమై న; ప్రథమయుగ విశేషాః = కృతయుగంలోని ధర్మాలు; [ప్రాదురానన్‌ = ఉదయించాయి (కలిగాయి). 68

తా ఓ పాదుకాదేవీ! భరతుని ఆశయం తెలిసిన మంత్రివరులచే నీకు సార్వభౌామత్వద్యోతకమై న అభిషేకం యథావిధి జరుపదిడగా, నిజకర్మల ననుష్టించి నీకు సమరి సంచే ప్రజలకు విచిత్రాలె న, కృతయుగ సంబంధమైన విశేష ఫలాలు కలిగాయి.

వ్యాఖ్య $= పాదుకాదేవిని కొలిచిన ప్రజలకు ధర్మసమృద్ది కలిగింది.

భరతుడు భగవత్పాదుకలకు సట్టంకడుతాడని మంత్రి ముఖ్యులకు గోచరించింది. “మంత్రి అంకే మంత్రం కలవాడని అర్ధం. “మంత్రో శబ్దానికి మత్వర్జీయమైన “ఇని ప్రత్యయం వల్ల “మంత్రి రూపమేర్చడుతుంది. ఫరణాగతి మం(త్రమెరిగినవారిలో అ(గ్రేసరులని 'మం్రిముఖ్యు'లన్న పదానికి అర్ధం. భరతుని అభ్మిప్రాయమెరిగిన 'మంత్రి పుంగవులు" రహస్యాన్ని సదస్యం చేశారు. శా(స్తోచితంగా పాదుకా పట్టాభిపేకం జరిపారు. రాముడు తిరిగి వచ్చునంతవరకు పాదుకారాజ్యం వర్ధిల్టుగాక, అని ఆశాసించారు.

(ప్రజలందరు పాదుకాదేవిపట్లు శేషత్వభావంతో వర్తించారు. తమతమ వర్ణాశ్రమోచితమై న నిత్యనై మిత్తిక కర్మల ననుష్టించి స్వామిత్వా ధ్య్వవసాయంతో '“పాదుకార్పణమస్తు' అని త్రివిధరూపమై న - కర్చత్వ. కర్మ, కర్మఫల - త్యాగం చేశారు. ప్రజలు శేషభూత్సులై మెలగుతూ, భగవత్రైంకర్యం భాగవత కె ౦కర్యపర్యంతం ఆచరిస్తూ, రాజ రాజకీయాభి వృద్ధి పరమై న కామ్యకర్మలనూ అనుష్టిస్తూ పొదుకారాజ్యం ప్రసిద్ధిపాందుగాక, అని మంగళాసనం చేశారు.

వకుళభూషణ సంప్రదాయ ప్రవర్తక్యులె “పాఠిగ పాఠిగఅని తీవెష్లన సమ ఎద్లిక మంగళాాసనంచేస్తూ, సారతమ కె ంకర్యకోటిలో నివిష్టలయ్యారు. తత్ప్సలితంగా, దేశం సత్య, శౌెచు దయాది కార్తయుగ ధర్మ నమ సద్ధితో సంపన్నమయింది

భగవదారాధన మాతృభాషతో చేస్తే చాలును, వేదమంత్రాలతో చేయడమెందుకు? అని వేదాధ్యయన విషయమై ఆయాభాషాభిమానులు ఆదరాన్ని తగ్గించుకోరాదు. ఆర్ష సంపదను గౌరవిస్తే బుషి బుణం తీరుతుంది.

వైదిక మంతా దై వికం. భరతుడు రాముణ్ని మనసా విడువనక్టు, లోకంలో వై దికాన్ని ఎప్పుడూ విడువరాదు. భగవద్భాగవతసేవను వేదమం(త్రాధ్యయనంతో చేస్తే కఠియుగంలోనూ కృతయుగానికి సంబంధించిన శ్లాఘ్యతమ ధర్మ ఫలాలు విశేషంగా లభిస్తాయి. నాయకులు ప్రజానురాగాన్ని సాందుతారు. పౌరులు పరస్పరం ప్రేమతో వ్యవహరిస్తారు. ఒకకేమిటి? చిత్ర విచిత్రమై న ఫలోదయంతో దేశం సుభిక్షంగా ఉంటుంది. పాదుకారాధనవళ్లి నానా విధ ఫలోదయ మవుతంది.

ధర్మసమృద్ధి వర్షనం ఉదాత్తాలంకార లక్షణం, మాలినీ వృత్తం.

69

205. అవసిత రిపుశబ్దా నన్వభూస్త్వం తదానీం రఘుపతి పదరక్షే! లబ్బరాజ్యాభిషేవా | చలిత భుజలతానాం చామర(గ్రాహిణీనాం మణివలయ నిన్తాదెర్మేదురాన్‌ మంత్రఘోషాన్‌ | -25. అర్ధం క్‌ు హే రఘుపతి పదరక్షి= ఓ రామ. పాదుకా! తదానీం= అప ఎడు ; లబ్బరాజ్యాభిపేకా= పొందబడిన రాజ్యాభిపేకం గల; త్వం = నీవు; చలిత భుజలతానాం. = తీగెల వంటి కదలాడే బాహువులుగల ; చామర([గ్రాహిణీనాం = చామరాలను పట్టుకున్న( వీచే) పరిచారికల యొక్క; మణి వలయ నినాదై ః = రత్నకంకణాల ధ్వనులచే; మే దురాన్‌= సాంద్రమై న; అవపీతరిపుశబ్దాన్‌ అణగారి సన పగతురపేరూ/ ఆర్భాటమూగల; మంటత్రఘోమాన్‌= వేద మంటత్రనాదాలను; అన భూ = అనుభవించావు. తా! _ ఓ రామపాదుకా! అప్పుడు రాజ్యాభిపేశాన్ని పొందిన సీవు కదిలే తీగెల లాంటి చేతులు. గల చామర (గ్రాహిణులె న పరిచారికల, మణిమయ కంకణాల. ధ్వనులచే దట్టమై న, పగతుర ఆర్భ్బాటాలను శమింపజేసిన వేద మంత్రాల నాదాలను అనుభవించావు. వ్యాఖ్యా పాదుకాభషేకమప్పటి వేదమం'త్ర ఘోష శత్రు శబ్దాన్ని శాంతింపజేసిందని ఉదాత్త వర్ణన. రఘునాథుని. పాదుకలకు పట్టాబిపేకం జరుగుతుండగనే రాజ్యమనఘమయి రాజిల్రింది. తీగబోణులు వ్లీ వింజామరాలవల్ల వారి కరమణి కంకణాల ఖఇణఖణాత్కారధ్వనులు వాయులీనమై వేదమంత్ర స్వర నాదాఅనుసాంద్రంగా (శ్రావ్యంగా చేశాయి. (ప్రాభవ వై భవాలతో వృదయా వర్హకంగా ఘోషించే వేద మంత్ర స్ఫుటనాదం శాత్రవారా ప్రబూలను అణచివేసింది. ద్వేషం నశించింది. శత్రు శబ్దమేలేదు. “రిపు” రపలపవ్యశ్తయాంవాచి అపకీర్తిని పలికే వాడు రిపువు. మణిమయ కంకణ ధ్వనులూ, వేదమండత్రధ్వనులూ (ఈ రెండూ) మించి, మూడవదైన శత్రుప్రలాప ధ్వనులను ముంచివేసి, సర్వత్ర సంతోషాన్ని కలిగించాయి. ముఖ్యంగా, పాదుకారాజ్యం వేదనాద విలసితమని దేశికుల వాగ్విలాసం. (ప్రేయోఒలంకారం. మాలినీ వృత్తం.
206. సముచిత మభిషేకం సాదుకే! ప్రాప్పువత్యాం త్వయి వివిపతితానాం దేని! తీర్జోదకానామ్‌ | ధ్వని రనుగత మంత స్సీదతాం కోసలానాం శమయితు మలమాసీ తృంకులా నార్తనాదాన్‌ ! -26. 70

అర్ధం $= హే దేవి. పాదుకే = ఓ పాదుకాదేవీ! సముచితం = యోగ్యమైన; అభిషేకం = అభిపేకాన్ని; (ప్రాప్పువత్యాం = పాందగలిగిన, త్వయి = వనీ యందు; వినిపతితానాం = ధారగా పడిన; తీర్ట + ఉదకానాం= పుణ్యనదీజలాల యొక్క; ధ్వనిః = ధ్వని; అనుగత మంత్రః = అనుసరింబడిన వేద మంత్రాలు కలదై ; సీదతాం = దుఃథిత్ములై న; కోసలానాం = కోసల దేశవాసుల యొక్క; సంకులాన్‌ = పరస్పర పరాహతహ్రై న; ఆర్తనాదాన్‌ = ఆర్త ధ్వనులను; శమయితుం = పోగొట్టుడానికి; అలం = చాలినదై ; ఆసీత్‌ = ఉండెను. తా] ఓ పాదుకాదేనీ శాస్రోదితంగా అభెపశాన్ని పొందిన నీయందు ధారగాపడిన పుణ్య నదీజలాల ధ్వని, వేద మంత్రాలనాహరించిన్నదై దుఃఖిత్తులై న కోసల దేశీయుల సంకులదీన విలాపాలను శమింపజేయ సమర్థమయింది. వ్యాఖ్య *- పాదుకాభిషేక తీర్టోదకాల ధ్వని కోసలుల ఆర్తనాదాలను శమింపజేసిందని ఉత్రే ఎక్షితం. పవిత్ర గంగా నద్యాది తీర్టోదకాలు జనుల పాపతాపాలను పరిహరింపజేస్తాయి. ఆజలాలచేత పొదుకాదేవి అభిసేకింపబడింది. వేదమం(తోచా రణవల్ల కలిగిన శబ్దశక్తిని ధారాపాతంగా అభిసేకించే తీర్జోదకాల గలగల ధ్వని తనలో కలుపుకొన్నది. తతృలితంగా, అభిషేక తీర్టోదకాల ధ్వనికి ఎనలేని శక్తి కలిగింది కాబట్టి, దశరథుని కాలగతివల్లనూ, రాముని ఎడబాబువల్లనూ కలిగిన కోసఅ దేశవాసుల ఆర్తనాదాలను శాంతింప జేసింది. “ఆథ సంకుల క్ష్‌ష్టే పరస్పర పరావాతే. (అమరం) అభిషేకజలాలగలగలనాదం, మంత్రాల మనోజ్ఞనాదం ఒండొంటితో కలసి, కోసల వాసుల సంకులమైన ఆర్తనాదాన్ని అణచివేసి, అనందవర్హనంగా (ప్రసరించడం కవితా చమత్కారం. మాలినీ వృత్తం. 207. దివిషదనువిధేయం దేవి! రాజ్యాభిషేకం భరత ఇవ యది త్వం పాదుకే! నాన్వమంస్గాః కథమివ రఘువీరః కల్పయే దల్పయత్న ప్రే చతుర శరపాత్రై స్తాదృశం దేవకార్యమ్‌ | -27. అర్ధం ః= హే దేవి! పాదుకే= ఓ పాదుకాదేవీ! దివిషత్‌ + అనువిధేయం = దేవతలచే అనుమోదించదగిన; రాజ్య + అభిపేకం = రాజ్య పబ్దాభిపేకాన్ని; భరతః, ఇవ = భరతునివలె; త్వం = నీవు; న + అన్వమంస్థాః యది = అంగీక రించకున్నచో; రఘువీరః = శ్రీరాముడు; అల్బయత్నః = కొద్దియత్నం కలవాడై ; త్రి చతుర శరపాతై ః = మూడో, నాలుగో బాణాలు వేయడం చేత; తాదృశం = అలాంటి; (ప్రసిద్దమై ను దేవకార్యం = దేవతల కార్యాన్ని; కథం, ఇవ = ఎ విధంగానైనా, కల్పయేత్‌ = చేసేవాడా? 71

తా ఓ పాదుకాదేవీ! దేవతలచే అఆమోదనీయమై న రాజ్యాభిషేనాన్ని భరతునివలె నీవు అంగీకరించకుంటే రఘువీరుడు, కొద్దిపాటి యత్నంకలవాడె మూడో నాలుగో బాణపాతాలచేత రాక్షసవధ రూపమైన దేవతల కార్యాన్ని ఎలా నెరవేర్చేవాడు? వ్యాఖ్య ఫా పాదుకాదేవి అంగీకారంవల్ల దేవతల కార్యం సులభంగా సిర్వహింపబడింది. కోసల దేశవాసులేకాదు, నాకలోకవాసులు కూడా పాదుకా పట్టాభియూన్ని ఆమోదించారు. దేవతల (ప్రార్ధన వల్లి రావణ వధ చేయడానికే శ్రీమహావిష్ణువు శ్రీరాముడుగా అవతరించాడు. శ్రీరాముడు వనవాసం చేయడం, భరతునికి పట్టం కట్టడం కె కేయి వరప్రభావం. శ్రీరాముడు ఆడవికేగాడు కాని భరతుడు పట్టుంకట్టుకోనని పట్టు పట్టాడు. రాజ్య మరాజకమయింది. గ రక్షళా, అటు రాసణవధ రెండు కార్యాలు నెరనే

ఈ సంకటస్థితిలో పాదుకాదేవికి పట్టుంకట్టితే, ఇటి రాణ్యరక్షణ, అ ౫ క స్ట్‌ రడం సంభవమే, అని దేవతలు పాదుకా పట్టాభేటకం చేయాలని ఇష్టపడ్డారు. పాదుకాభి ఎకం కాగానే శ్రీరామునికి ఉత్సాహశక్తి పెరిగింది.

ఒకవేళ పాదుకాదేవి భరతునివలె పట్టాభిపేకానికి ఇష్టపడకపోతే, దేవకార్య నిద్వహణార్ధం రాముడు చాలా ఆయాస పడేవాడు. దేవతల కోరిక ప్రకారం పాదుకాదేవి రాజ్యాభిషేనానికి అంగీకరించింది. రాజ్యరక్షణ చక్కగా సాగింద్రి శ్రీరామునికి రావణ సంహారం పిల్లలాటబలాగా సులభపుయింది.

“చాద్బశరి - అలాంటిది. దేవతలు 'ప్రత్తీక్షించిన ఖరాది వధ కోసం ఒకటి, ఇంద్రజిత్‌ కుంభకర్ణాది వధ క్రూ ఒకటి, రావణ వధ కోసం ఒకటి. ఇలా మూడు శరపాతాలు. వాలివధను లెక్కించడంవల్ల నాల్గివ శరపాత్రం రావణుడ్తు జగదేకవీరుడే. అయినా శ్రీరాముడు అనాయాసంగా రావణున్ని సంహరించడం లాంటి ప్రసిద్ధ దేవకార్యాన్ని, స నిర్వఘ్నంగా నిర్వహించడం, పాదుకాదేవి రాజ్యాభిపేక్రానికి సమ్మతించడం వళ్లినే సాధ్యమయిందని కవిరాడ్వాకా సకం.

సంభావనాలంకారం. మాలినీ వృత్తం. 208. కతిచన పదపద్మ స్పర్శసౌఖ్యం త్యజంతీ

(వ్రతమళుల మధా స్త్వం వత రాన్‌ సావధానా |

రఘుపతి పదరక్షే ! రాక్షసె స్రాసితానాం

రణరణక విముక్తం యేన రాజ్యం సురాణామ్‌ | -28. అర్ధం = హే రఘుపతి పదరక్షే= ఓ రామపాదుకా పదపద్మ స్పర్శ సౌఖ్యం =( శ్రీరాముని) పద్మసద్భశపాదాల స్పర్శ వళ్లి కలిగే సౌఖ్యాన్ని; కతిచన = కొన్ని; వత్సరాన్‌ = ఏండ్లు; త్యజంతీ = విడిచివేస్తూ; సావధానా = అప్రమళ్తవె ; త్వం = నీవు; అతులం = సాటిలేని వ్రతం = నోమును; అధాః= అనుష్టించావు,యేన = ఏ వ్రతం చేత; రాక్షసై: = రాక్షసుల

72

చేత; (తాసితానాం == భయపెట్టుబడిన , సురాణాంచా దేవతలయొక్క ? రాజ్యం * రాజ్యం; రణరణక విముక్తం భయం నుంచి నివృత్తి చెందిందో. తా! ఓ రఘునాథ పాదుకా. నీవు శ్రీరాముని పాదస్పర్శవల్ల కలిగే నుఖానుభూతిని కొన్ని ఏండ్లు త్యజిస్తూ సావధాన్నవై అనుపమవ్రతాన్ని అనుప్టించావు. ఆవ్రతానుష్ట్థానం వళ్లి రాక్షసులచే భయపెట్టుబడిన దేవతల రాజ్యం భయాందోళనచే విముక్తమయింది వ్యాఖ్యఃా పాదుకాదేవి వతమహిమవల్ల దేవతలకు (శ్రేయస్సు కలిగింది.

తాననుభవించే సుఖభోగాలను (త్రికరణశుద్ధిగా వదలుకోవడం త్యాగం. ఒకరి త్యాగనిరతివల్ల ఎందరికో స్రితిగతులు చక్కబడుతాయి. రామచందద్రస్వామి రాజ్యాన్ని త్యజించాడు. రాముపాదుకలూ స్వీయసాౌఖ్యాని ఏ త్యజించాయి. రాముని పద - స్టాన - రక్షణ చేసే యోగ్యత పాదుకాదేవికి స్వాభావికం. అయినా, కొన్ని ఏండ్లు పాదుకాదేవి అప్రమత్తయై. అసాధారణ నియమాన్ని పాటించింది._శె త్య సౌరభ సొకుమార్యాలున్న పద్మాల్దాంటి శ్రీరామ పొదాల స్పర్శవల్లి కలిగే ఆనందాన్ని త్యజించడమే పాదుకాదేవి పాటించిన అసామాన్య (వ్రతం.

క, రి

తాను కష్టాలను సహంచియై నా నిఠింపుల కార్యాన్ని నిర్వర్తించాలనుకున్నది. సీతాదేవి పదిమాసాలే సుఖాన్ని త్యజిస్తే, పాదుకాదేవి పద్నాలుగు వత్సరాల వరకు స్వనుఖాన్ని త్యజించింది. కాబట్టి, పాదుకావ్రతం అసద్భృశం.

“రణ రణకో శబ్దం దేవతల రాజ్యానికి దండెత్తి వచ్చిన నిశాచరుల నిరంతర బిభీషకలనూ, ఆర్భ్బాటాలనూ గోచరింపచేస్తుంది మాతృమూర్తి తన సంతానం భద్రంగా ఉండాలని ఉపవాసాది నియమాలతో నోములనూ, వతాలనూ ఆచరిస్తుందికదా! అలాగే పాదుకాదేవి పద్దాలుగు వత్సరాలు నిజ సుఖత్వాగరూపమె న నిన్తులవత 6 చ్త్త ౨] సి స్ట్‌ పైన బన్తుల దీక్షనుపాటించి, నరులే కాదు, సురలు కూడా అసురుల భయం లేకుండా సకల భోగభాగ్యాలను అనుభవించేలాగా చేసింది

శ్రీ శఠకోప దివ్యసూరి విశ్వశ్రేయస్సుకోస తిరువాయ్‌మొళిని (సహ(సగీతిని) అనుగ్రహించే వరకు థ్రియఃపతి పాదపద్మ స్పర్శజనిత సౌఖ్యత్యాగ నిరతులయ్యారన్న సంగతి వ్యంగ్య విలసితం.

స్వాభావిక విషయానికి వ్రతత్వాన్ని సంభావించడంవల్ల ఉ(త్రేక్షాలంకారం. వ్రతానుష్టానం చేత రక్షణ విషయమై సావధాన రూపమై న ఆశయ మహత్వాన్ని ద్యోతకం చేయడం వల్ల ఉదాత్తాలంకార ధ్వని.

మాలినీ వృత్తం.

73

209. అధర్వోపజ్జంతే విధిన దభిషేకం విదధతాం వసిష్టాదీ నామప్యు పచిత చమత్కార భరయా | త్యదాస్థాన్యా రంగక్షితిరమణ పాదావని! తదా అభి యస్యోజాతా రఘు పరివదోహో పురుషికాః | -29, అర్ధం ఫ్‌ హే రంగక్షీతిరమణ పాదావని= ఓ శ్రీరంగ పృథ్వీశ పాదుకా! తదా = అప్పుడు; తే = నీకు; అధర్వ + ఉపజ్జ్ఞం = అధర్వర్షి మొదట దర్శించిన; విధివత్‌ = వె దిక విధానంగా; అభిషేకం = పట్టాభి పేకాన్ని; విదధతాం = చేసిన; వసిష్ట

• అదీనాం, అపి = వసిష్టుడు మొదలై న వారికి కూడా; ఉపచిత చమత్కార భరయా = మిక్కిలి ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించిన; త్వత్‌ + ఆస్ట్రాన్యా = నీ పరిషత్తుచే; రఘు పరిషత్‌ + అహో పురుషకాః = రఘుకుల పరిషత్తుల దర్పదంభాలు; లఘీయస్యః, జాతాః = మిక్కిలి చులకన వయ్యాయి. తా! ఓ రంగ్షితి రమణ పాదుకా! అభిషేక సమయాన అధర్వర్షి ప్రథమంగా దర్శించిన వేదం చెప్పిన రీతిగా నీకు అభిపేకం చేసిన వసిష్టాది బుషులకు కూడా ఆశ్చర్యాతిశయాన్ని కలిగించిన నీ పరిషత్తుచే రఘువంశ పరిషత్తుల దర సం, దంభం కడు చులకనవయ్యాయి. ళు సాన వె వ్యాఖ్య $- పాదుకా స్టాన్నవెభవం పూర్వపు రఘువంశ రాజుల ఆజ్ఞాన్నవెభవాలను అధిగమించింది. ॥ అధర్వర్షి ప్రథమంగా దర్శించిన వేదానికి అధర్వవేదమని పేరు. బుగ్యజా సామచేదాలకు (ప్రయి' అని పేర్స అధర్వ వేదంతో చతుర్వేదాలని ప్రసిద్ది. అధర్వవేదోక్త'రీతిగా రఘుకుల గుర్తువె న వసిష్టుడు, ఇంక వామదేవ జాబాలి బుమష్యాదులు పాదుకాభిషేకం చేశారు. వేదమండత్ర శక్తివల్ల ఫలం - తీర్రసంపద, (ప్రజానురాగం, ప్రత్యర్దిక్యయం, కోసల ద సర్వార్తిశమనం, ఇత్యాది యోగక్షేమం - సద్యోజాతమయింది. వసీష్తాది బుషిగణం రఘువంశంలోని పూర్వరాజుల సభా (ప్రాభవ వై భవాలను దర్శించినదే కాబట్టి వాటి కంటె పాదుకా నభావై భవం ఇంత అతిశయించిందేమి? అని ఆ ర్య పడీంది. రఘు పరిషత్తు రాముని అభిపేకం నిలిచిపోవడం వల్ల “అఘు పరిషత్తు అయింది. (రఠలయో రభేదమిది). పాదుకా తేజోమాత్ర మూలకమై న ఆస్థాన వై భవం కాబట్టి బుషులకూ విస్మయనీయమయింది. రామ పరిషత్తు లఘు వయింది. పూర్వరాజపరిషత్తులు అఘుతరమయ్యాయి. వసిష్ట పరాశర పాఠాశర్యాది వేదాంత పరిషత్తులకంటొ వకుళ భూషణ మూలకమై న శ్రీనాధముని సంప్రదాయ పరిషత్తు అతిశయించిందని వ్యంగ్యం. “ఆహో పురుపికా దర్చాత్‌ యాస్యాత ంభావనాత్మని” - (అమరం) 74

“మాళ్తర్మెథిలి! రాక్షసీస్త్రయిళ్త దెవార్రావరాధాస్త్రయా

రక్షంత్యా పవనాత్మజాల్లఘుతరా రామస్య గోస్టీకతా” -- ( శ్రీగుణ రత్నకశం)

శరణుపాందని, తనను పీడించిన రాక్షస స్రీలను కూడా రక్షించిన సీతాదేవి యొక్క ఆకస్మికక్టాంతి, శరణు పొందినవారిని రక్షించిన శ్రీరాముని గోప్టికంటె మించిందని శ్రీపరాశరభట్టరన్నారు.

పాదుకా పరిషదై వరి తతూ ర [;రాజపరిషత్తుల ఆవాంభావాన్ని లాఘవపరచిందని దేశికులనా రు. ప్రతీపాలంకారం. శిఖరిణీవృత్తం.

210. అభిషేనయతు సరామః షదేన వాస్ప శతుపాదుకే! భవతీమ్‌ |

అవిశేషతమహిమాత్వం క్వవావిశేవః క్షమాసమేతానామ్‌ 1! -30. అర్ధం ః$=- హే పాదుకే = ఓ పాదుకాదేవీ! సః = ఆ; రామః శ్రీరాముడు; భవతీం = నిన్ను; అభిషేవషయతు = అభిెేపికించుగాక; వా= లేదా; పదేన= చరణంచేత; స్పృశతు = స్పృశించు (ధరించు) గాక; త్వం = నీవు; అవిశేషిత, మహిమా = నిర్వికార మహిమకలదానవు, గ్రమాసమేతానాం = ఓర్చు/భూమితో కూడియున్న వారికి; క్వ, వా, విశేష = మార్చు ఎక్కడిది? తా! ఓ పాదుకాదేవీ! ఆ రామభద్రుడు నిన్ను అభిసేకించినా లేదా తన పాదాలకు ధరించినా నీ మహిమ మారదు. క్షమాసమేతులకు వికారముండదు కదా! వ్యాఖ్య ఫా క్రమాసమేతయైన పాదుకాదేవి సిర్వికారమహిమ కలది.

శ్రీరాముడు పాదుకాదేవిని సింహాసనమధిస్టింపజేసి తలకు కిరీటం తొడిగినా దేవికి మోదం లేదు. కాళ్ళతో తొక్కినా ఖేదం లేదు. సింహాసన మందున్నాశాసకురాలుగా భూమి ( రాజ్యంితో సంబింధముంది. రాముడు అడుగులకు తొడుక్కుంకే పుడమిమీద నడకకోసమే కదా! నిరంతరం క్షమాసమేతకాబట్టి పాదుకా మహిమకు ఉత్కర్జాపకర్షాలు లేవు. ఉండవు

నేల విడిచి నింగిలో పయనించే గరుడ విహంగానికి, భోజ్యమైన “సుముఖుడు' అనే భుజంగాన్ని కాపాడిన భగవంతునిపై అలిగినప్పుడు, అఖర్వగర్వం భంగమయింది కదా!

క్షమ (ఓర్పు/భూమితో సంబంధం) కలవారికి ఉన్న చెన్ను తరుగదు. పాదుకా మాహాత్మ్యం వికారరహితం.

“యస్సర్వత్రా నభొస్నేవాః తత్తతా ఎవ్యసుఖానుఖమ్‌ |

నాభినందతి నద్వేష్టో - (భ.గీతు

సర్వత్ర స్నేహం అంటే రాగద్వేషాలు లేనివాడు సుఖదుఃఖాలను పొందినా మోదఖేదాల నాందడని శ్రీభగవాను వాచ

75

“*మువియార్‌ తుయరంగళ్‌ ముందిలుమ్‌

ఇన్చంగళ్‌ మొయ్‌త్తిడినుమ్‌ కనియార్‌ నునమ్‌” - (రా. నూత్తందాది)

యతిరాజులనాశ్రయించిన మవానీయులు కష్టాలు మీదబడినా, మనస్సులోవై నా నొచ్చుకోరు. సుఖాలు కలిసి వచ్చినా సంతోషాన్ని హెచ్చనీయరు, అని తిరువరంగత్తముదనార్‌ సూక్తి.

తర్వాతి పద్దతిలో పాదుకాదేవికి కలిగే రామచరణ (ప్రాప్తిని ఈ శ్లోకం సూచిస్తున్నది.

క్రమాసమేతులకు విశేష మేముంటుంది? అని, సామాన్య వాక్యంతో విశేషవాక్యాన్ని సమర్ధించే అర్జాంతరన్యానా అింకారం. ఆర్యాగీతి.

ప్‌ అం 76

8. నిరా గతనా పదతి యు
9. అభిషేకో తృవాత్తస్మాద్యస్యా నిర్యాతనోత్చవః | అత్యరిచ్యత తాంవందే భవ్యాంభరత దేవతామ్‌ ! -1.

అర్ధం 8 యస్యాః = ఏ పాదుకాదేవి యొక్క; నిర్యాతన + ఉత్సవః = న్యాసప్రత్యర్పణోత్సవం; తస్మాత్‌ = ఆ, (ప్రసిద్దమై ను; అభిషేక + ఉత్సవాత్‌ = పట్టాభిపేనోత్సవంకంటె; అత్యరిచ్యత = అతిశయిందో; తాం = ఆ, భవ్యాం = మంగళకరమై న; భరతదేవతాం = భరతుని ఉపాస్యదేవతయై న పాదుకాదేవికి; వందే = నమస్కరిన్తున్నాను.

తా! పాదుకాన్యాసప్రత్యర్పణోత్సవం ప్రసిద్దమైన పట్టాభిషేకోత్సవం కంటె అతిశయించింది. భవ్యయై న భరతుని ఆరాధ్యదేవతకు వందనం.

వ్యాఖ్య $= పాదుకాభిషేకం కంటె పాదుకాన్యాస 'ప్రత్యరృణోత్సవం సర ఇజనానం దావహమయింది.

“*పాదుకేచాస్యరాజ్యాయ న్యాసందత్వా పునవునన - అన్నట్టు శ్రీరాముడు తన పాదుకలను భరతుని పద్ద రాజ్యం కోసం న్యాసంగా నిక్షేపించాడు భరతుడు పాదుకలకు పట్టంకట్టి నిత్యం భక్తితో అర్చన చేశాడు. పద్నాలుగేండ్లకు శ్రీరాముడయోధ్యకు తిరిగి వచ్చాడు. న్యానంగా ఉంచబడిన పాదుకలను భరతుడు రామునికి అర్చించాడు.

“సాధు నిర్యాత్యతాం సీతారామాయేతి వునః పునః। ఇత్యాది ప్రయోగాన్నిబట్టి 'నిర్యాతన' మంటె ప్రత్యర్చణం ఆర్బించదగిన దాన్ని అరి ఏంచకుంటె యమయాతనతో సమానమై న బాధకలుగుతుంది నిర్యాతన మందు ఆ బాధ ఉండదు.

“నిర్యాతనం _వెరశుద్దా దానే న్యాసార ఏ టేఒపిచొ = (అమరం)

ఒకరిచ్చిన [ద్రవ్యాన్ని కాపాడి తిరిగి ఎవరిది వారికి అరి ఏంచడమే నిర్యాతనం. న్యాస 'ప్రత్యర ఏ౯కోత్సృవం రాజ్యాభి 'షేకోత్సవం కన్న చాలా ఆనందరకమయింది. రాజ్య శాసనాన్ని వదలి పునఃరాముని పాదాలతో సంగమించడమే పాదుకా దేవికి పరమానందమయింది. రామ భరత లక్ష్మణులు జడదార్నులై వల్కలాలను కట్టి భోగమనుభవించకపోవడం ప్రజలకు చాలి బాధ కలిగింది ప్రత్యరృణం వల్లి అన్నదమ్ములు వన్యవేషాలను వదలడం అందరికి నిశి సంత అయింది. కాబటి ఈ

ళు ఉత్సవం అభిషేకోత్సవాన్ని అతిశయించింది.

భరతునికి ఆరాధ్య దేవతయై , సర్వలోక యోగక్షేమకరయై న పాదుకాదేవికి అభివందన మాచరిస్తూ, దేశికులు నిర్యాతనా పద్ధతిని ఆరంభిస్తున్నారు.

77

(పేయో2ఒ అలంకారం. అనుష్టుబ్బందం. 212. ఉపాస్య వర్షాణి చతురశ త్వా లవి ర. ముత్తారికా ముత్తరకోసలస్టాః | సనందన్నాద్వె రపి దురి $గాహం సాంతానికం లోక మవాపు ర(్యమ్‌ ! -2. అర్ధం శి ఓ పాదుకా! ఉత్తర కోసల స్టాః= ఉత్తర కోసల దేశమందున్న ( స్థాపరజంగమాలు) వారు; ఉత్తారికాం = తరింప జేసే (పురుషార్హసిద్దికి ఉపాయ భూతై న) త్వాం = నిన్ను; చతుర్హో = పద్నాలుగు; వర్షాణి= సంవత్సరాలు; ఉపాస్య = ఉపాసించి; సనందన + అదై్య, అపి = బ్రహ్మర్షియై న సనందనుడు మొదలగువారిచేతనూ; దుర్విగాహం = ప్రపశింప వా ర్యా వా! క క పౌ ది ఉం రాని; సాంతానికం = 'సాంతానికి మనే; అగ్రం = "శ్రేష్టమైన; లోకం = లోకాన్ని; ఆవాపుః ందినారు గే ఆరాధించి, సన, తౌ! ఉత్తర కోసల దేశమందున్నవారు తరింపజేసే యోగ్యతగల నిన్ను పదునాలు ండ్డు ౦దనాద్రి రు. బ్రవ్మర్షులచేతనూ ప్రవేశింపరాని 'సాంతానిక మనే ఉత్తమలోకాన్ని పొందినా మ ప పొాదుకోపాసన ఫలమే. వ్యాఖ్య ఫా సాకేత వాసులకు సాంతానిక లోకప్రాప్తి పా ఫ అధికార పరిగ్రహ పద్దతిలోని రెండవ శ్లోకాభిప్రాయాన్ని ఈ శ్లోకం విశదీకరిస్తున్నది. భగవంతుని ఉపాసీం్వడ్ర మంటే భగవత్ప్చాదసేవనమే. పాదసేవ అంకే భగవంతుడు ధరించిన పాదుకలను ఉపాసించడమని తాత్పర్యం. పాద్రుక్షా దేవి ఉత్తారిక. భక్తి ప్రపత్తులతో తనను అర్చించిన వారికి ధర్మార్టకామాలనే (త్రివర్గ ఫలాలను ఇవాలోకంలో అనుభవింప జేయడమేకాక, అంత్యదశలో అపవర్గమనే మోక్షఫలాన్నీ ప్రసాదించి పునర్జన్మ లేకుండా చేస్తుంది. సంసారం నుంచి విముక్తుడై న జీవుడు శాశ్వతపమై న ఆనందాన్ని పొందే లోకం 'సాంతానికం' భరతునికి మాత్రమేకాదు, కోసల దేశవాసులందరికీ పాదుక ఉపాస్య దేవతయే. తననే కాక్ష దేశస్టులందరినీ రక్షించడానికే భరతుడు శరణాగతి చేశాడు. పద్నాలుగేండ్లు పాదుకాదేవిని ఆరాధించారు ప్రజలు. శ్రీరాముని పట్టాభిషేక మయిన తర్వాత కూడా కోనలులు శ్రీరామ పాదుకనే ముఖ్య దేవతగా కొలిచారు. సనక, సనందన, సనత్కుమార, సనత్సుజాతులనే వారు బ్రహ్మపుతులు. మహాయోగులు. (బ్రహ్మర్డ్లులు. వీరు పదకొండువేల సంవత్సరాలు రామోపాసన చేసినా సాంతానికలోకాని పొందలేకపోయారు. భగవత్ప్చాదోపాసన, అంతకంళే భగవత్చాదావన్యుపాసనకు ఉత్తరోత్కర్ష ఉండడంవల్ల “యేమ్నేవెషవృణుతే తేనలభ్యః” - అనే శ్రుతిరీత్యా, రామాను[గ్రహాన్ని కోసలులు పొందగలిగారు. శ్రీరామచంద్రస్వామి తన నిర్యాణకాలంలో కోసల దేశవాసులను -స్థిరచరాలను- అను[గ్రహించి, తనతోపాటు పునరావృత్తిరహితమై న పరమపదానికి తీసుకపోయాడు; అని రామాయణం (ఉత్తరకాండ) వెల్లడిస్తుంది. 78

పాదుకోపాసనవల్లి సాకేతవాసులకు సాంతానికలోకృప్రాప్తే, అని దేశికులు ఉదాత్తంగా వర్రించారు. ఉపజాతి వృత్తం 213. పాదావని? (ప్రత్యయితో హనూమాన్‌ సీతామివ త్వాం చిరవిప్రయుక్తామ్‌ | (ప్రణమ్య పౌలస్త్యరిపో రుదంతం విజ్ఞాాయామాస వినీతవేవః ॥ -8. అర్ధం $2= హే పాదావని = ఓ పాదుకాదేవీ. ప్రత్యయితః = నమ్మదగిన వాడైన; హనూమాన్‌ = హనుషుంతుడు; చిరవివ్రయుక్తాం = చాలకాలం ఎడబాసియున్న; త్వాం = నీకు; సీతాం, ఇవ = సీతకువలె; ప్రణమ్య = నమస్కరించి; వినీతవేసు = వినయరూప్పుడై ; పౌలస్త్యరిపోః = రావణ వై రియై న శ్రీరామునియొక్క; ఉదంతం = వృత్తాంతాన్ని; విజ్ఞాప యామాస = విన్నపంచేసెను. తా! ఓ పాదుకాదేవీ. అప్షుడైన హనుమంతుడు శ్రీరామునిచే చిరకూలం ఎడబాసిన నీకు సీతాదేవికివలె ప్రణమిల్లి రావణవధ రూపమైన శ్రీరాముని వృత్తాంతాన్ని విన్నవించాడు. వ్యాఖ్య = హనుమంతుని ఆప్త వాక్యం పీతాదేనికినలె పాదుకాదేవికి హర్షాన్ని కలిగించింది. శ్రీరాముడు రావణవధానంతరం అయోధ్యకు పుష్పకవిమానంపై తిరిగివస్తూ దారిలో, భరద్వాజాశ్రమంలో ఆగాడు భరతుని వద్దకు ఎళ్ళి తన వృత్తాంతమంతా తెల్చుమనిచెప్పి, ముందుగా వానుమంతుణ్ని అయోధ్యకు పంపాడు రాముడు భరతునికి రావణవద రూపవార్తనూ, రాముడు క్షేమంగా అయోధ్యకు తిరిగి వస్తున్నాడన్న ఉదంతాన్నీ విన్నవించాడు భరతుడు సర్వదా పాదుకా సన్నిధిలోనే ఉండడంవల్ల సందేశహారియై న వానుమంతుడు, పూర్వం సీతమ్మకు రాముని విజయవార్తను వినయవిధేయతలతో విన్నవించినప్లే, పాదుకాదేవికి కూడా విన్నవించాడు. “ఆప్త ప్రత్యయితౌ సమౌ” - (అమరం) హనుమంతుడాప్పుడు “పాదుకే తే పురస్కృత్య శానంతంవైవసుంధరామ్‌” ! అన్నట్లు పూజ్య పాదుకలను ముందుంచుకొని రాజ్య మేలుతున్న భరతుణ్ణి చూచాడు వనుమంతుడు. మహాభక్షుడై న భరతుడు పూజించే పాదుకాదేవి యొక్క రాజ్యాన్ని హనుమంతుడు అవశ్యంగా చూడాలనే ఆశయంతోనే శ్రీరాముడతళ్లీ పంపాడు “చిర విప్రయుజ్ఞమ్‌' - సీతాదేవి శ్రీరాముణ్నీ ఎడబాసి రావణుని చెరలోనున్న కాలం పది నెలలు మాత్రమే. పాదుకాదేవి పద్నాలుగేండ్లు రాముణ్ని ఎడబాసింది. కాబట్టి, సీతాదేవికంకు పాదుకాదేవికి మిక్కిలి చక్కని అశ్వాస - ఓదార్చు - అవసరమని సూచితం. 79

“ఏతి జీవంత మానందో నరం వర్షశతాదపో - అన్నట్టు హనుమంతుని ( ఆప్త) వాక్యం విన్న తర్వాత, నూరేండ్ల ౨ నా “బ్రతికియుండిన పభములు బడయవచు నని సీతగానీ, భరతుడుగానీ ఆశృర్యపడినట్టు పాదుకాదేవి కూడా ఎంతో సంతోషపడింది. పాదుకా ప్రభావం వల్ల రాముడు నిర్వర్తించిన సర్వ విషయాలను - పద్నాలుగేండ్లకు పద్నాలుగు శ్లోకాల్లో - హనుమంతుడు విజ్ఞాపన చేసినట్టు దేశికుల రచన సాగింది. ఉపమాలంకారం. ఉపజాతిప్పత్తం. 214, తవాభషేకాన్మణి పాదరక్షే మూలే సొషేకాదివ వృద్దియోగ్యాత్‌ | జహుస్షదెవ (త్రిదశాంగనా నాం (ప్రమ్హానతాం పత్రలతాంకురాణి | వాద్తే, అర్ధం వలా హే మణి పాదరక్షేా ఓ రత్నపాదుకా! (త్రిదశ + అంగనానాం = దేవతా (స్రీలయొక్క; ప(త్రలతాంకురాణి = అంకురాల వలె ఉన్న ఆకులు తీగలు ; వృద్ది యోగ్యాత్‌ా ఐశ్వర్యానికి / పెరుగడానికి యోగ్యమై న; మూలే= ప్రాద్రు లో; తాం * తిరోహీతత్వాన్ని/వాడిపోవడాన్ని; జహుః = వదలినాయి. లా తొ! ఒమణిపాదుకా! దేవతా స్రీలు తమ దేహం మీద అందంగా అలంకరించుకున్న ప్యత్రలతాంకులాలు వృద్ధికి తగ్వ పాదులో నీరు పోసినట్లున్న నీ అభిషేకం వల్లి సద్యస్కాలాననే ప్రమ్ఞానతను పరిత్యజించాయి వ్యాఖ్య జూహాదుకాభషేక ఫలితంగా (త్రిదశాంగనల భయాందోళనలు తొలగిపోయార్పు చెట్ల మొక్కల మొదళ్ళలో - పాదుల్లో - నీరుపోస్తే మొక్కలు, ఆకులు, తీగెలు వాడిపోకుండా వృద్ద చెందుతాయి. (త్రిదశాంగనలు ముప్పదేండ్ర వయస్సుతో అవయవసౌష్టవం కలిగి ఉంటారు. రా ప(తలతాంకురాణి ;- కళాకౌశలం కలవారిచే దేవాంగనల భుజాలు, ఉరోజాలు, కంఠం, కపోలాలు మొదలై న అవయఎ గయ నిద్ర మీద మొక్కలవలె ఉండే ఆకులు, తీగలు రేఖా మా(తంగాచిత్రింపదడి అందం చిందుతుంటాయి. ఇవి ఐశ్వర్యవృద్దిక్షి సంకేతం. లక్‌ “*భుజశిఖర స్తనమండల కపోల కంఠేవు విరచితా కుశలెః ! అను లేపనేన రేఖా నిగద్యతే వత్ర వళ్రీతి” ! (వాలాయుధ నిఘం.) రావణాసురుని భయంవల్లి దేవాంగనలు దేహాలంకరణ చేసుకోలేదు ఏనాడో చిత్రించిన మకరికాది పత్రవల్టులు రంగులు చెదరివాడిపోయాయి. 80

పాదుకాభిషేకం జరిగిన మరుక్షణాన సురలోక సుగాతులకు సొమనస్యమేర్చడింది. జల సేచనంవన్ల మొక్కలు వాడుతనం - వ్ఞూనత - మటు మాయహష్రై అకులు, తీగలు నిగనిగలాడినప్టే, దేవాంగనల అవయవాల మీద వన్న చిన్నెలతో చిథత్రించబడీన ప్యతలతాంకురాలు పాదుకాభిపషేకం వల్లి సాగసుగా ఉన్నాయి, అని హనుమంతుడు విన్నవిన్తూ, పాదుకా దేవిని స్తుతిస్తున్నాడు.

దేశికుల (ప్రాకృతిక చితోపమాకల్పనలోనూ (త్రిదశత్వం అనల్బం, అజరామరం. “'పత్రలతాంకుర' పదం సమాస శాస్త్రాన్ని బట్టి వాచకలుప్తోపమ. ఉపమాలంకారం, ఉపజాతివృత్తం.

215. సర్వత స్వ్వదభిషేక వాసరే సమ్యగుద్ధృత సమస్త కంటకే | రాఘవస్య విపినేను పాదుకే 1 య।(తకామగమతా వ్యవస్టితా | =ర్‌, నా!

అర్ధం :-- హే పాదుకే = ఓ పాదుకా త్వత్‌ + అధిపేక వాసరే = నీ పట్టాభిషేక దినం; సర్వతః = అంతట (రాజ్యం లోనూ, అడవుల్లోనూ) సమ్యక్‌ + ఉద్ధృతసమస్త కంటకే = బాగా అణచివేయబడిన సమస్త కంటకాలు (శత్రువులు, ముండ్ల) కలదికాగా?రామస్య = శ్రీరామునికి; విపినేషు = ఆరణ్యాల్లో; యత్ర, కామ, గతా = ఇపష్టమున్నచోటికి పోవడం; వ్యవస్ట్రీతా యా ఏర్పడింది. తా! ఓ పాదుకా. నీ అభిషేక దినం దేశంలోనూ, అడవుల్లోనూ సమస్త కంటకాలు తలెత్తకుండా చేయబడు తుంకే, శ్రీరామునికి అడవుల్లో స్వేచ్చాసంచారం బాధ లేకుండా సాగింది.

వ్యాఖ్య = పాదుకాభిషేకం వల్ల (శ్రీరాముడు నివ్య్ముంటకంగా సయనించాడు.

షపాదుకాభెేపకముయినప్పుడే సమస్తకంటకాలు సమసిపోయాయి. పాదుక([ల)కు ముండ్లను అణచివేయడం స్వాభావికం రాజ్యంలో విరోధులు తలెత్తుకొని నిలువలేదు కాబట్టి శ్రీరాముడు నిశ్చింతగా ఆరణ్యాల్లో పోదలచుకున్న చోటికి ఎ బాధ లేకుండా సాగిపోయాడు.

( యత్ర, కామః, గమః యస్య సః = య(త్రకామగమః, య(త్రకామగమస్య భావః = య(త్రకామగమతా, అవ్యయఘటిత త్రిపదబవు(వ్రీహి సమాసపదమిది ౫

“కంటకి శబ్దానికి ముల్టు, క్షుద్ర శత్రువు, గగుర్పాటు, అని నావార్దాలున్నాయి.

“సూచ్యగ్రే క్రు[దశత్రాచరోమవాక్షేచకంటకో - (అమరం)

81

భగవంతునికి కామగమనం ఒక లీల. “లోకవత్తులీల్దాకెైవల్యమ్‌' అని (బ్రహ్మసూత్రం. “అప్రమేయోఒసియోజ్యశ ఏ) యశత్రకామగతో వశీ | మోదతే భగవాన్‌ భూతెర్చాలః (క్రీడన్తకెరివ” | “అప్రమే యుడై న భగవంతుడు ఎవరి (ప్రేరణ లేకుండా సర (త స్వేచ్చగా సంచరిస్తూ, బాలుడు ఆటబొమ శ్రలతో అనందించేలాగా, సర్వప్రాణులతో అనందిస్తుంటాడు' అని వేదాంత శాస్త్ర,ం. శ్రీరాముని కామగమన వ్యవస్థ పాదుకా ప్రభావమని పావని స్తుతి. భగవంతుని స్వేచ్చా గమనం, కంటక శబ్దశ్తేషనే అధ్యవసితమై న కంటకోద్దరణ హేతువుగా ఉ(త్రేక్షితం రథోద్ధతా వ ్భత్తం. 216. కిం చతుర్షశభి రేవ వత్సరె ౯ 1 మ్‌! ర్నిత్యమేవ మణిపాదుకే! యువా పాదయో స్రిభువనాధిరాజయో ర్యౌవ రాజ్యమధిగచ్చతం స్వయమ్‌ ॥ -6. అర్ధం శా హే మణిపాదుకే = ఓ రత్న పాదుకలారా! చతుర్షోభిః = పద్నాలుగు; వత్మరైః, ఎవ, కిం = ఏండ్లచ మాత్రమేమి? పాదయోః=( శ్రీరామ(ప్రభు) పాదాలు; త్రిభువన + అధిరాజయోః = మూడులోకాలకు సార్వభాష్య 0 వహిస్తుండగా? నిత్యం, ఏవ = ఎల్లప్పుడు కూడా, యువాం = మీరు, యౌవరాజ్యం * యువరాజ పదవిని; స్వ = స్వయంగా; అధిగచ్చతం = పాొందుతుంటారుగాక. తా! ఓ మణిమయ పాదుకలారా. పద్నాలుగేండ్లు మాత్రమే ఏమిటి? శ్రీరాముని పాదాలు మూడు లోక్ష్యాక్టు సార్వభౌమత్వం వహిస్తుంకే మీరునిత్యమూ యువరాజ భావాన్ని స్వయంగా పొందెదరుగాక వ్యాఖ్యః- (శ్రీరాముని పాదపీఠం మీద పాదుకాదేవి యువరాజ ధర్మాన్ని నిర్వహించే వరన. ర్‌ శ్రీరాముడు రావణవధ తర్వాత అయోధ్యకు తిరిగి వస్తున్నాడనే సంతోషవార్తను హనుమంతుడు విన వించే సందర్భాన పాదుకారాజ్య శాసనకాలం అంతమవుతున్నదనడం అమంగళం అనే అభిప్రాయంతో, పాదుకా పరిపాలన పద్నాలుగేండ్లు మాత్రమే కాదు, అని ఉత్కంఠభరితమె న భావదీస్తీని కలిగించాడు. శ్రీరాముని పట్టాభేేకానంతరం ఆయన పాదాలు స్వర్గమర్త్యపాతాళ లోకాలను రక్షించే సామర్ధ్యంతో సార్వభౌమత్వాన్ని ఏ వహిస్తుంటాయి. పాదాలను ఎల్లకాలం విడువకుండా రక్షించే పాదుకలు పాదపీఠమందు యువరాజ ధర్మాన్ని వై నిర్వర్తిస్తాయి. 82

'పాదుకాయౌవరాజ్య" మంటే పాదాలు ఎక్కడెక్కడ సంచరిస్తుంటే అక్కడక్కడ వాటికి సహాయంగా ఉండి రాజ్య కార్యకలాపాలను నిర్వహిస్తుంచాయి, అని తాత్పర్యం.

*'యువాం' - యుష్మచ్చబ్ద ప్రథమాద్వివచనాంతం. కర్చృపదం.

“అధిగచ్చతం' - అధిపూర్వక, “గమ్‌ ధాతువు, విధిలోట్‌, మధ్యమ పురుష ద్వివచనం.

ఆక్షేపాలంకారం. రథోద్ధతా వృత్తం. -

217. రామస్య రాక్షస వధ త్వరితస్య కాలే పాదావ్‌ని! ప్రకటయస్నివ పార్‌ష్టి గుప్తిమ్‌ | ఆచి(త్రకూట మధిగమ్య శశంస వార్తా మవ్యాహత త్వదభిషేక మృదంగనాదః ! -7. అర్ధం శ హే పాదావని= ఓ పాదుకా! అవ్యావహత, త (త్‌, అభిషేక, మృదంగనాదః = అడ్డులేని నీ అభిషకమందలి మద్దెల (మోత; రాక్షస వధత్వరితస్య = రక్కసుల వధ కోసం వేగిరపడుతున్న, రామస్య = శ్రీరామునికి; కాలే=( దండకారణ్యం లోకి 'ప్రవేశింపదగిన) సమయమందు; పార్టోగుప్తిం = వెనుక దేశరక్షణను, 'ప్రకటయన్‌, ఇవ = తెల్పుతున్నదో అన్నట్లు; ఆ చిత్రకూటం = చిత్రకూటం వరకు; అధిగమ్య = వ్యాపించి; వార్తాం = వృత్తాంతాన్ని; శశంస = తెలిపెను. తా! ఓ పాదుకాదేవీ! అప్రతిబంధకమై న నీ అభిషేకమప్పటి మృదంగవాద్యాల ధ్వని దండకారణ్య గమన కాలాన అసురుల ఉసురుదీయ తొందరపడుతున్న శ్రీరామునికి, వెనుకదేశ రక్షణను వెల్లడిస్తున్నస్టే చిత్రకూటం దాకా వ్యాపించి, వార్తను తెలిపింది. వ్యాఖ్యః- పాదుకాభిషేకోత్సవ మంగళవాద్య ధ్వని శ్రీరామునికి ఉత్సావోన్ని కలి ంచే

శ్రీరాముడు కైకేయి తృప్తిపడడానికి, దశరథుడు సత్యసంధుడు కావడానికి అడవికేగినాడు. శరణాగతుడై న భరతునికి పాదుకా ప్రదానం చేసి, దేశర్హ్రణ, ప్రజాపాలన విషయమై అపారచింతకలవాడై నా, ధీరోదాత్తుడు కాబట్టి శ్రీరాముడు దండకారణ్యంలో ప్రవేశిస్తూ దేవకార్యమై న రాక్షస వధకోసం త్వరపడుతున్నాడు. ఆ సందర ఏంలోనే, పాదుకా పట్టాభేషకోత్సవార్థం (మోగిన మృదంగవాద్యాల ధ్వని విశేషంగా చిత్రకూట్యాద్రి వరకు వ్యాపించింది. అది రామునికి ఒక మంగళకరమై న వార్త అయిందవన్నాడు మారుతి.

“నిరాటంకంగా ఇక్కడ పాదుకలకు రాజ్యాభిపేకం జరిగింది. దేశ రక్షణకై చింతించ అవసరం లేదు. పాదుకాదేవి అప్రమత్తగా దేశాన్ని, ప్రజలనూ రక్షిస్తుందని నమ్మండి. రాక్షస సంహారం కోసం ముందడుగువేయండి. వెనక నుంచి దాడి

83

జరుగుతుందేమో అని సందేహించరాదు. పృష్ట దేశరక్షణలో సెన్యం సర్వసన్నద్దమయింది. కాబట్టి, దేవకార్యాన్ని నిశ్శంకంగా నిర్వహించండానికి వేగిరపడండి” అని (ప్రోత్సాహకరమైన వార్తను మృదంగనాదం ప్రకటిస్తున్నట్లు అభివ్యాప్తమయింది. స్వరూపోత్రేక్ష వసంత తిలక. 218. భద్రాణి దేవి! జగతాంప్రతిపాదయిష్యన్‌ (ప్రాగేవ యేన భవతీం భరతో౭ఒభ్యషించత్‌ | మన్యే కపీశ్వర విభిషణయో ర్యథావత్‌ సంతన్యతేస్మ తత ఏవ కిలాభిషేకః | -8. అర్ధం £== హేదేవి = ఓ పాదుకాదేవీ! జగతాం = లోకాలకు; భద్రాణి = శుభాలను; (ప్రతిపాదయిష్యన్‌ = కఠిగింప గోరుతూ; భరతః = భరతుడు; యేన = ఏకారణంచేత; భవతీం = నిన్ను; (ప్రాక్‌; ఏవ = (రామునికంటె) ముందే; అభ్యషించత్‌= అభెేషకించాడో; తతః, ఏవ, కీల = అందువల్లనేకదా! కపీశ్వర, విభీషణయోః= సుగ్షీవునిక్తి, విభీషణునికి; అభిషేకం = పట్టాభిషేకం; యథావత్‌ = తగినట్టు; సంతన్యతే, స్మ = వృద్దిచెందింది. మన్యే = అనుకుంటాను. శా! ఓ పాదుకాదేవీ! లోకాలకు యోగక్షేమాలను ఆపాదింపగోరుతూ భరతుడు ఏకారణంచేత ముందే, సీక్సు పట్టాభిపేకం చేశాడో, ఆ కారణం వల్లనే కదా! సుగ్రీవ విభిషణుల అభిపకం సముచితంగా జరిగింది, అనుకుంటాను. వ్యాఖ్య వా పాదుకాభషేక ఫలితం సుగ్రీవ విభిషణుల అభషేకంగా విస్తరించిందని ఉఊథే క్షతం. జగద్దితాన్ని అభిలషిస్తూ భరతుడు పాదుకలకు పట్టం కట్టాడు. తతృలితంగా, సుగ్రీవ విభధీషణుల పట్టాభిషేకం జరిగింది. భరతుడు రాముని తమ్ముడు; నుగ్రీవుడు వాలి తమ్ముడు. విభీషణుడు రావణుని తమ్ముడు. భర్రత్తుడ్రు _ మొదటే తమ్ముడు - పాదుకలకు పట్టంకట్టితే, లక్ష్మణుడు - మరో తమ్ముడు - సుగ్రీవ విభీషణులకు పట్టుం కట్టాడ్తు. పాదుకాభిషేకమే కీశాసురేశుల పట్టాభిపేకాలకు నాంది. నరలోకంలో పాదుకలకు, వానరలోకంలో సుగ్రీవునికి రాక్టసలోకంలో విభీషణునికి అభిషేకాల పరంపర ఉత్తరోత్తరంగా వ ద్రిపాందింది వసంత తిలకా వృత్తం, 219. సంభిద్యమాన తమసా సరయూపనీతె స సంవర్దిత స్తవ శుభఖె రభిషేక తోయైైః | మన్యేబభూవ జలధి ర్మణిపాదరక్షే | రామా,స్త్ర పావక శిఖాభిరశోనణీయః | -9. 84

అర్ధం వ=- హే మణిపాదరక్షే= ఓ రత్న పాదుకా! సంభిద్య - నీతైః సంభిద్యమాన = ఒండొంటితో కలిసిన, తమసా సరయూ = తమసా సరయూ నదులచేత; ఉపనీతై : = తీసుకరాబడిన; తవ = నీయొక్క; శుభైః = మంగళకరమై న; అభిపేకతోయ్ది. 1 = అభిపేక జలాలచేత, సంవర్థితః = వృద్ధిజెందిన; జలధిః = నము(ద్రం; రామౌాస్త్ర, - శిఖాభిః రామ = రామునియొక్క; అస్త్రపావక = ఆగ్నేయాస్త్రం యొక్క; శిఖాభిః = జ్వాలలచేత; అశోషణీయః = శుష్కింప రానిదిగా; బభూవ = ఆయెను, అని, మన్యే = భావిస్తున్నాను.

తా! * మణిపాదుకా! అన్యోన్యంగా కలిసిన తమసా సరయూ నదులు తీనుకవచ్చిన నీ కుభాభిపషేక జలాలతో వృద్దిపాందిన సముద్రం, శ్రీరాముని ఆగ్నేయాస్త, జ్వాలలచే శుష్కింపరానిదయిందంటాను.

గ భత, జ వ్యాఖ్య - పాదుకాభిషేక తీర్థం కలియడంవల్ల రాముని ఆగ్నేయాఖస్త్ర జ్వాలలు సముదానికి

హాని చేయలేదని ఉ త్రేక్షితం.

విభీషణుడు శరణాగతిచేసి చేరిన తర్వాత, శ్రీరాముడు సముద్రుని ముందు [ప్రాయోపవేశం చేశాడు. కాని సమ్ముదుడు ప్రసన్నుడు కాలేదు. వెంటనే శ్రీరాముడు ఉగ్రుడై,

“చాపమానయసాొమితత్రే! శరానాశీవిషోపమాన్‌” (రామాయణం)

“లక్ష్మణా! ధనస్సునూ, (త్రాచుపాముల్దాంటి బాణాలనూ తెమ్ము' అని ఆజ్ఞాపించాడు. సముద్రాన్ని శుష్కింపజేస్తే, “పద్భ్యాం యాంతు ప్రవంగమాళ వానరులు నడిచిపోవచ్చు అని తలచాడు. కాని, అంతలోనే సముద్రుడు విధేయుడై వచ్చి చెప్పిన రీతిగా వారధి కట్టబడింది. అందరులంకకు చేరినారన్న కథాసందర్భమిది.

“*షార్రావార పవయోవిశోవణ కళాపారీణ కాలానల

జ్యాలాజాల నిహారహారి విశిఖ వ్యాపాదరఘోరక్రమః” ప్రళయకాలాగ్ని జ్వాలల నెగజిమ్మే బాణప్రయోగంతో గంభీరాంభోధిని శోషింపజేయ బూనినవాడు రామభద్రుడు అని 'దశావతారస్తోత్రం" చేశారు దేశికులు.

సగర ప్యుతుల ప్రయత్నం చేత సాగరమేర్చడింది. పరస్పరంగా కలిసిన తమసా సరయూనదుల మార్గంగా పవిత్రమైన పాదుకాభిపేక తీర్థం సముద్రంలోకి చేరడంవల్ల సముద్రజలం బాగా పెరిగింది. కాబట్టి, సముద్రజలం రాముని అగ్నేయాసస్తానికి గురియై నా, ఇంకిపోలేదు.

“జాహ్నవ్యాస్త్ర విదూరతో - తమసా నది గంగకు దగ్గర ఉన్నదనీ, “సరయ్వాః సంగమే శుభే - సరయూనదికి గంగా సంగమం కలదనీ 'రామాయణం వల్లి తెలుస్తుంది. 'సంభిద్యమాన' - అనడంపల్ల తమసా సరయూ నదుల సంగమమో, ఈ రెండింటికి సముద్ర సంగమమో, లేదా ఈ రెండు గంగతో సంగమించి కడలిలో చేరడమో పరిశీలన్నార్లమే. పాదుకాభిషేక తీర్థ మహిమను రామాస్త్రం చేత సముద్రాన్ని ఎండగట్టు నీయలేదని హనుమంతుని విన్నపం. పసంత తిలక.

85

220. పాదావని! త్వ దభిషేనన మంగళార్ధం భేరశతం భృశమతాద్యత యశత్ర్రత్తీతః | ఆకర్త్య తస్య సహసా తుములంనినాదం అంకా కవాటనయనాని నిమిలితాని ! -10. అర్ధం ః= హే పాదావని= ఓ పాదుకా! 'ప్రత్తతై ౪ =(వాద్యవాదన పబుత్వంచే) ప్రసిద్దులె న వారిచే; త్వత్‌ + అభిషేచన, మంగళార్థం = వీ అభిచ్పేకమనే శుభకార్యం కోసం; యత్‌ = ఏ; భేరీశతం = వంద భేరీల వాద్యం; భృశం = మిక్కిలి; అతాడ్యత = (మోగింప ( కొట్టు బడిందో; తస్య = ఆ భేరోశతం యొక్క; తుములం = దట్టమైన; నినాదం=ధ నిని; ఆకర్ష్య = విని సహసా = శీఘ్రంగా; లంకా కవాట నయనాని = లంకాపురీ ద్వారాలనే కండ్లు; నిమీలితాని = మూసుకో బడినాయి. తా] ఓ పాదుకా! వాద్యవాదన కళానిపుణులచే నీ అభెపికానికి మంగళార్దంగా ఏ వంద ఛభేరీల వాద్యం బాగా 'మోగింపబడిందో, ఆ నిబిడమై న భేరీ వాద్య ధ్వనిని పన్నవెంబనే లంకా నగరీ కవాటాలనే కన్నులు మూసుకోబడ్తినాల్వు వ్యాఖ్య ?- పాదుకాభషేకమప్పటి మంగళ భేరీ ఘోనణ మసహ్యమైనందున్న అంకాప్యుం భయపడి ద్వారాలను మూసుకున్నట్టు వర్ణితం. లంకానగరి ఒక నాఠీమణిగా మానవీకరింపబడింది. అంకా కవాబాలు నయనాలుగా రూపింపబడి నాయి క్త కఠోరమైన ధ్వనిని విని భయపడిన వ్యక్తికి సహజంగా కలిగీ ప్రతిచర్య (1620100) కన్నులు మూతబిడడం అలాగ పాదుకాభిపేకోత్సవమందు మంగళార్ధంగా (మైగిన అనేక భేరీ వాద్యాల ధ్వని దుర్చరమై నందువల్లి, రింకాప్పురి అన్చ | తన మీద దాడి జరుగుతుందని భయకంపితయై , తన ముఖ్యద్వారాలనే కన్నులను మూసుకున్న వది. పాదుకాభిషేకం వలని లాభాలను కొన్నింటిని వివరిస్తూ, పాదుకాభిషేకమందలి భేరీశత వాద్య ధ్వని, ల ంకాప్పురిక్తి అమంగళసూచకంగా ధ్వనించిందన్నాడు మారుతి, సమాసొక్తి, రూపకాలంకారాలతో సంక్షీర్ధమై న ఉత్రేక్ష వసంత తిలకా పృత్తం
221. .తా పోద్గమ స్త్వ్వదభిషేక జలప్రవాహై రుత్సారితస్త్రరిత ముత్తరకోసలేభ్యః | లేభే చిరాయ రఘు పుంగవ సాదరక్షే ! లంకా వరోధ సుదృశాం హృదయేము వాసమ్‌ | -1], అర్ధం &= హే రఘు పుంగవ పాదరక్షే= ఓ శ్రీరామపాదుకా! త్వత్‌ + అభిషేక జల(ప్రవాహైః=నీ అభిషేకోదక (ప్రవాహాల చేత ఉత్తర కోసలేభ్యః = ఉత్తర కోసల దేశీయుల నుంచి;త్వరితం = త్వరగా; ఉత్సారితః = లేచిపోయిన తాప + 86

ఉద్గమః = తాపవృద్ది; లంకా + అవరోధ సుదృశాం = లంకా నగరంలోని అంతఃపుర స్త్రీల యొక్క; వా ఎదయేషు క గుండెల్లో; చిరాయ = చాలాకాలం; వాసం = వసతిని; లేభే = పొందెను. తా! ఓ రామపాదుకా నీ యభిషేకజల ప్రవాహాలచేత; ఉత్తర కోసలుల నుంచి త్వరగా నిరస్తమై న అధిక తాపం అంకానగరిలోని అంతఃపురకాంతల వృాదయాల్లో చిరకాలం వసించింది. వ్యాఖ్య $- పాదుకాభిషేకోదకాలు (తోసివేసిన కోసలుల మనస్తాపం లంకా నగరిలోని అంతపురకాంతల గుండెల్లో కాపురం పెట్టింది. పాదుకాభిషేకోత్సువ భేరీనాదం వల్ల లంకానగరవాసుల కళ్ళు భయంతో మూతబడ్డాయి, అని గత శ్లోకం వివరించింది ఈ శోకం, కళ్ళు మూసుకపోయిన క్రాల్షంటుల గుండెలు మండుతున్నాయని ఉత్రే క్షి సున్నది మంటలఅనార్చే సామర్థ్యమున్న పదార్జాల్లో జలం ముఖ్యమయింది పదార్జానికి నాశనం లేదుకదా! రామ వనవాసం వల్ల ఉత్తర కోసలులకు ఉదయించిన హృదయతాపాన్ని పాదుకాభిపషేక బజలప్రవాహాలు తరిమివేశాయి. ఉత్తర కోసల భూముల్లోంచి అతివేగంగా నెట్టబడిన తాపం, లంకానగరంలో రావణాంతఃపురకాంతల వృదయాల్లో తలదాచు కొని చాలాకాలం నిలిచి ఉంది. పాదుకాభిెషేక ప్రభావం వల్లి లంకానగర స్త్రీలకు మనస్తాపం పెరిగి, చిరకాలం వారు బాధపడినారని హనుమంతుడు తెల్పినాడు. స్వరూపోత్రేక్ష వసంత తిలకా వృత్తం 222, ఆవరితం విధి విదా మణి పాదరక్షే 1 పద్మాసన ప్రియసుతేన పురోహితేన | ఆసీన్నిదాన మభిషేక జలం త్వదీయం నక్తంచర ప్రణయిని'నయనోదకానామ్‌ | -12. అర్ధం ః= హే మణిపాదరక్షే= ఓ రత్నపాదుకా. విధివిదా= అబిపేక విధాయక శాస్త్రజ్ఞుడె న; పురోహితేన = పురోహి తుడై న; పద్మాసనప్రియసుతేన = నలువకు ముద్దు పట్టియైన వసిష్ట మహర్షిచేత; ఆవర్చితం = ధారరోయవడిన; త్వదీయం = న్తీదై న; అభిషేక జలం = అభిేపషకోదకం; నక్తంచర ప్రణయినీ నయన + ఉదకానాం = నిాచర్యులైన రావణాదుల పప్రియురాండ్ర కన్నీళ్ళ గకు; నిదానం = మూలఅకారణంగా; ఆసీత్‌ = ఉండెను తౌ; ఓమణిపాదుకా. అభిపేక ప్రక్రియ బాగా తెలిసిన పురోహితుడూ, నలువకు ముద్దు బిడ్డడూ అయిన వసిష్ట మహర్ష్‌ ధారవోసిన నీ అభిపేక్ర సలిలం, రావణాది రాత్రించరుల ప్రియురాండ్ర కన్నీళ్ళకు కారణమయింది. వ్యాఖ్య ఏ పాదుకాభెషేక జలం రాక్షసాంగనల కన్నీళ్ళకు కారణం. 87

వేద శాస్త్రాల్లో చెప్పబడిన అభిషేవన కక్రమపద్దతులన్నీ చక్కగా తెలిసినవాడు వసిష్టుడు. పరమేష్టికి ప్రయ పుత్రుడు. దేవకార్య నిర్వావక్షులై న సూర్యవంశపు రాజులకు పురోహితుడు. కాబట్టి (బ్రహ్మర్షి వసిష్టుడు “ధర్మం వర్టిల్దాలి, ఆధర్మం నశించాలి' అనే సంకల్పంతో అభిమంత్రించిన జలాఅచే పాదుకాభిషేకం చేశాడు. ఆ అభిషేక జలమే లంకలో నున్న రాక్షస స్త్రీలు కన్నీరుమున్నీరుగా ఏడ్వడానికి కారణమయింది. “పిదానం త్వాదికారలామ్‌” - (అమరం) “మానం రాక్షస కన్యానాం రుదంతీనాంగృహే గృహే ! 'శ్రోష్యామి నచిరాదేవ దుఃఖార్తానావిహ ధ్వసిమ్‌ "| దయామయియైన సీతాదేవి కూడా తన చుట్టూ కాపలా ఉన్న రాక్షసాంగనలు పీడించిన బాధకోర్వజాలక “కొద్ది కాలంలోనే లంకలో ఇంటింటా రాక్షస వనితలు దుఃఖార్మలె బాధపడుతు బావురుమని ఏడే ఎ ధ్వనిని వినగల”నని బలవంతంగా పలికింది. సీతాదేవి హఠాత్తుగా పలికిన ఈ మాటలను హనుమంతుడు అశోకవనంలో విన్నాడు కదా! ఇక్కడ పాదుకాదేవిని సంబోధించి, ఆమెను పసిష్టుడభిపేకించిన జలమే నక్తంచర (స్త్రీల అశ్రధారలక్రు ద్రార్ర తీసిందనీ, వీరులందరు దిపంగతులె నందున వారి పత్నులు దుఃఖించారని, లంకా నగరం పాడైన తర్వాత హనుమంత్తుడ్దా వార్తను తెలిపాడు. ఉత్ర్రేక్షాలంకారం, వసంత తిలకా వృత్తం. 223. దేవి! త్వయా స్నపన సంపది సంశితాయాం దగ్జే పురే దశముఖస్య వఠీముఖేన | ఆసీ త్తతఈ ప్రభృతి విశ్వజన ప్రతీత మద్భ్యోఒగ్ని రిత్యవి తథం వచనం మునీనామ్‌ ॥ -]3 అర్ధం ఫా హే దేవి = ఓ పాదుకాదేవీ! త్వయా * నీచేత; స్నపన సంపది = అభిషేక సంపద; సంశ్రితాయాం = పాందబడగా; దశముఖస్య = రావణుని యొక్క; పురే = పట్టణం; వలీముఖేన = కోతిచేత; దగ్దే = కాల్బబడగ్గా జ్యా ప్రభృతి = అప్పటి నుంచి; 'అద్భ్యః అగ్నికి ఇతి = నీటినుంచి నిప్పు (జనించును) అని; మునీనాం= బుషుల యొక్క; అవితథం= అమోఘమైన (సత్యమై న); వచనం = మాట, విశ్వజన ప్రతీతం = సర్వజన ప్రసిద్దమై ; ఆసీత్‌= ఉండ్రన్సు తొ! ఓ పాదుకాదేవీ! నీ అభిషేక వై భవం తర్వాత దశముఖుని రాజధాని కోతిచే ద్భమయినప్పటి నుంచి "నీట న్వం్చ నిప్పు పుట్టును' అన్న మునుల సత్యవాక్కు విశ్వజన ్రసిద్ధమయింది. వ్యాఖ్య *= పాదుకా స్నపన సంపద లంకా దహనానికి కారణమని ఉతత్రే ')క్షితం. 88

సాధారణంగా నీటి వాకచే నీరు వృద్ది అవుతుంది. కాని ఈ క్ళోకం నీటి నుంచి నిస్పు పుజ్టుతుందని క్షీర్తిస్తుంది. నీటికే కారణం కాక పాదుకాభిెపేక జలం అగ్నికి కూడా కారణం.

“అగ్నేరాపళొ - (తై. ఉపనిషత్‌) “అగ్ని నీటికి జనకస్టానం' అని సృష్టి పరిణామక్రమాన్ని వివరించింది. “తదపో౭సృజత్క తస్మాద్య(త్రక్వచనశోచతి, స్వేదతేవా వురున తేజన ఏవతద్ధ్యాపో జాయంతే” (ఛాం. ఉప.) (6 అ. 2 ఖం. 3)

దేహతాపంచేత వ్యక్తికి చెమట పుట్టునన్న లక్ష్యాన్ని ఛాందోగ్యోపనిషత్తు ప్రదర్శించింది. అయితే, క్రుతి కంటు ఇక్కడ స్కృతియే ప్రమాణం.

వ్యాస మహాభారతంలో (సంభవపర్వం) దుర్యోధనుడు (దోణుని గూర్చి చెప్పిన మాట ఇలా ఉంది.

“ఆఅద్భ్యో2 గ్నిరృహ్మణః క్షత మళ్మనోలోనముత్సితం |

తేషాం సర్వగతం తేజు స్వాను యోనిము శామ్యతి” |

'నీచేనుంచి అగ్ని, (బ్రవ్మతేజస్సు నుంచి క్షత్రియ ప్రతాపం, శిలనుంచి లోవాం ఉత్పన్నమై, అంతటా వ్యాపించిన వాటి ప్రతాపం వాటి జనకస్టానంలోనే శమిస్తుంది.

నీరు అగ్నినాశకమేకాదు, అగ్నికి ఉత్పత్తిస్ట్థాన మనీ స్మృతి తెల్పుతున్నది. మరొక్కచోట “నలిలా దుత్ధితో వహ్నిర్యేన దగ్దం చరాచరమ్‌ 7

నీటి నుంచి పుట్టిన నిప్పు స్టావరబజంగమాత్మకమై న(ప్రపంచాన్ని దహించింది, అన్న వాక్యమూ (ప్రామాణికం.

“అద్భ్యోఒగ్నిస్తే జనస్తాో్‌ - అనే శ్లోకం ( తత్త్వముక్తాకలాపంిలో, ఇది వ్యష్టి సృష్టి విషయమని ఆచార్యుల వారు చెప్పారు.

మేఘం నుంచి మెరుపు పుట్టడమూ, నీటి నుంచి విద్యుచ్శక్తిని ఉత్పత్తి చేయడమూ లోకంలో నేడు చూస్తున్నాం కదా

కాబట్టి, పాదుకాభిషేక సలిలజన్యమై న అగ్ని లంకను దహించిన ప్రక్రియ వల్ల “అగ్ని జలం నుంచి బనించు' నన్న వ్యాసాది మునులు చెప్పిన మాట సత్యమే, అని నాటి నుంచి సకల జనులు నమ్మినారు. మునుల వచనం విశ్వ జనీనం కావడానికి పాదుకాభిపేక సలిలం నుంచి జనించిన తేజస్సు అంకను దహించడమే తార్కాణం.

అంకను దగ్ధం చేసింది తానే, అయినా “వలీ ముఖునిచే దశముఖపురం దద్ధమయింది' అని వానుమంతుడు పాదుకాదేవికి విన్నవించడం వినీతుని లక్షణం. పాదుకాభిషేకం, అంకాడవానం, ఈ రెండు ప్రక్రియలను కారణ కార్య రూపంగా ఉత్రేక్షించి, మునుల మాట అమోఘమని వర్షించడంవళల్లి నిరుక్త్యలంకారం. వసంత తిలకా వృత్తం.

89

224. ఆయోధ్యకె స్త్వ్వదభిషేక సమిద్ధ హ్లర్డె రా ధ్మాపితా:ః శ్రుతిసుఖం ననుతే తదాసీమ్‌ | రామస్య రాక్షస శిరో అవనేఒప్యశామ్య న్యేషాం ధ్వని ర్విజయశంఖరవో బభూవ | -]డ4,

అర్థం ః= నను = ఓ పాదుకాదేవీ! తదానీం = అభెేషకమప్పుడు; తే= అవి (శంఖాలు) త్వత్‌ + అభిషేక, సమిద్ద వర్తెః = నీ అభేపేకం చేత అతిశయించిన ఆనందంగల, "ఆయోధ్యకైః = అయోదధ్యానగర జనులచే, శ్రుతి సుఖం = వీనుల విందుగా? ఆధ్మాపీతాః= ఊదబడినాయి. యేషాం = ఏ శంభాలయొక్క; ధ్వనిః = నాదం; రాక్షస శిరస్‌ + లవనే, అపి = రాక్షసుల (రావణుని) తలలను కోసే విషయంలోనూ, ఆశామ్యన్‌ = శాంతించక; రామస్య = శ్రీరాముని యొక్క; విజయశంఖరవః = విజయకాలమందలి శంఖధ్వనిగా; బభూవ = అయిందో.

తా! ఓయి పాదుకా! నీ అభిేషకంతో ఆనందమతిశయించిన అయోధ్యాపౌరులు శంఖాలను శ్రవణ సుభగంగా పూరించారు. ఆ శంఖాల ధ్వని రాక్షసుల తలలను వాగకొసే సమయంలోనూ శమించక, శ్రీరాముని విజయాన్సి క సూచించే శంఖారావమయింది.

వ్యాఖ్య ౩- పాదుకాభషేకం నాచి శంఖారవం శ్రీరాముని విజయం దాకా కొనసాగంద్ప అయోధ్యావాసులు పాదుకాభెేపనోత్సవంలో హర్దాతొరేకంతో పూరించిన శంఖధ్వని పద్నాలుగేంద్హ దా

కొనసాగింది. శ్రీరాముని బాణాలు రాక్షసుల తలలనూ, రావణాసురుని పదితలలనూ తొగవేసినప్పుడు కూద్తా ఆ

శంఖధ్వని శమించక, లంకలో ఇంకా వినిపిస్తూనే ఉంది. శంఖాలు కూడా జలజాలే కదా! చివరకు ఆ శంఖారవం

శ్రీరామభద్రుని విజయాన్ని ప్రకటించింది. ఉ(త్రేక్షాలంకారం. వసంతతిలకా వృత్తం.

225. (ప్రథయితు మభిషేకం పాదుకే! తావకీనం దురిత శమన దక్షే దుందుభౌ తాడ్యమానే | సపది పరిగృహీతం సాధ్వసం దేవి! నూనం దశ వదన వధూనాం దక్షితైర్నేత కోశ |! -15,

అర్ధం ః- హేదేవి, పాదుకే = ఓ పాదుకాదేవీ! తావకీనం = న్నీదె న; అభిపేకం = పట్టాభిపేకాన్ని; ప్రథయితుం = ప్రఖ్యాతి చేయడానికి; దురిత శమన దక్ష” అరిష్టాలను తొలగింప సమర్ధమై న; దుందుభౌ = నగార; (భేరి; తాడ్యమానే = శ్రా ('మోగింప) బడగా; సపది = వెంటనే; దశ వదన వధూనాం = రావణుని పత్నుల యొక్క; దక్షిళైః = కుడివెన; నేత్రకోశెః = కంటి రెప్పల చేతు సాధ్వసం = భయం; పరిగృహీతం = పట్టుకొనబడింది. నూనం = నిశ సయం

90

తా! ఓ పాదుకాదేవీ! నీ అభిషేకోత్సవాన్ని ప్రకటించడానికి అరిష్టాలను తొలగింప సమర్ధమై న దుందుభిని మోగించగా, రావణుని పడతులకు కుడికన్నులదరడంవల్ల నిశ్చయంగా వెంబనే అతిభయం పట్టుకుంది.

వ్యాఖ్య హా హనుమంతుడు శంఖరవం తరా ;త దుందుభి ఘోషను వర్తించాడు.

పాదుకాభిషేకోత్సవాన్ని ప్రకటించడానికి దండోరా చేయడం ఆచారం. దగ్గర, దూరంగా ఉన్నవాళ్ళకు విషయం తెలిసిపోతుంది. దుందుభిఘోష లంక దాకా వ్యాపించింది. విరోధులకు వణుకుపుట్టింది. రావణుని ముద్దియలు దద్దరిల్లిపోయారు. వారి కుడికన్నులు స్పందించాయి. దుర్భరమైన దురవస్థ దాపురిస్తుందని వారు భయపడ్డారు.

స్రీలకు కుడికన్ను, పురుషులకు ఎడమకన్ను అదిరితే, అది అపభ సూచకం.

రామసు[గ్రీవులకు సఖ్యమేర్చడినప్పుడు సీతమ్మకు, వాలికి, రావణునికి ఎడమకన్ను అదిరిందని కిష్కింధకాండలో వాల్మికి వచించాడు

“సీతా కపీంద్ర క్షణదాచరాణాం, రాజీవ హేమజ్వలనో పమాని |

సుగ్రీవ రామప్రణయ(ప్రసంగే, వామాని నేత్రాణి సమం స్కురంతి !1(5 న. 32)

'కోథి శబ్దానికి “కత్తి ఒర అని అర్హం. (కత్తిని కప్పిదాని పదును భద్రపరచే వస్తువు) “నేతకోశం' ౪- కన్నును కప్పే రెప్ప అని అక్షణార్హం.

దుందుభి వాద్యఘోష చెవిని పడగానే, రావణవధూ జనానికి భయంతో కుడికన్ను దాని రిష తో కటకట పడింది అక్షిస్పందనమయిందని స ష్టం.

"హేతూఢత్రేక్ష మాలినీ వృత్తం

226. రఘుపతి పదరక్షే! రత్నపీఠే యదా త్వా మఖిల భువన మాన్యా మభ్యషించ ద (సిచ్చః | దశముఖ మహిష్షీభిర్దేవి! బామ్బాయితాభి స్పునయుగ మభిషేక్షుం తత్‌క్షణాదన్వమంస్థాః 16. అర్ధం $- హేదేవి! రఘుపతి పదరక్షే = ఓ రాఘవ పాదుకాదేవీ వసిష్ట = వసిష్టమవార్షి; యదా = ఎప్పుడు; అఖిల భువన మాన్యాంచ= సమస్త లోకాలచే పూజింపదగిన; త్వాం నిన్ను; రత్నపీశే = రత్న సింహాసనమందు; అభ్యషించత్‌ = అభికేకించినాడో, తత్‌క్షణాత్‌ = వెనువెంటనే? బాష్పాయితాభిః = కన్నీళు ్భకారే ఏ? దశముఖి మహిషీభిః = రావణుని పత్నులచేత; స్త్సయుగం=(వారి చనుదోయి; అభిపేక్తుం అభిపేకింపబడడానికి; అన $మంస్థాః= అనుమతించావు. 91

తా[ ఓ రామపాదుకాదేవీ! వసిష్ట మహర్షి ఎప్పుడు సకలలోకాలచే పూజించదగిన నిన్ను రత్నపీఠవుందు అభిపేకించాడో, అ క్షణాననే కన్నీళ్ళుకార్చే రావణుని పత్నులు తమ చనుదోయిని అభిపేకించడానికి అనుమతించావు. వ్యాఖ్య ః- అభిషిక్త పాదుకాదేవి వేరొక అభిషేకానికి అనుమతించింది. స్రీలకు కుడికన్ను అదరడం దౌర్చాగ్యసూచకం. అది రావణుని [ప్రాణాంతకంగా పర్యవసించింది. పత్నుల అంగాంగ సౌందర్య దిదృక్షతో ఏకముఖంగా శోభించే దశముఖాలు మొండెంనుంచి వేరే 'న్నరి దశదిశల చెదరిపడి మజ్టికరుస్తుంటే, ఇక సౌభాగ్యాన్ని అనుభవించే దశలేని రావణుని భార్యలు దుఃఖార్మలై చనుగట్టు మీదినుంచి దా 'ర్లిపడే లాగా కన్నీళ్ళు కారుస్తున్నారు. “యుగ్మంతు యుగళం యుగం” (అమరలి. పాదుకా పట్టాభిపేకం అఖిల భువనమాన్యంగా వసిష్ణులచే జరుపబడింది. అది సుగ్రీవ, విభిషణుల పట్లాభిష్నే కానికి కారణమయిందని ఇతః పూర్వమే వ్హితం. అందరి ముద్దుముచ్చచ్దు తీర్చే శాసకురాలు కాబట్టి, పాదుకాదేఏ అభ్యుదయం సర్వతోముఖంగా జరుగాలని ఆలోచించి, వేరొక అభిేకానికి అనుమతించింది. ఆంతరింగిక సమావ్వాంలా ముఖ్య విషయమై నందున, దశముఖుని పాలతుకలు తమ అధ్రుధారలచే తమస్తన యుగళాన్ని అభిషేకించే ఇస్తనాన్ని (ప్రకటించింది. హేతూత్రే ఏకు మాలినీ వృత్తం. 227, రామాస్తాణి సివిత్తమ్మాతమిహతే లబ్దాభషేకా స్వయం రక్షస్తత్‌ క్ష్ర్రయాంచకార భవతీ భదాసనస్టాయినీ | అ దర?ఇదవథుజా ఇలోవ్యలానాం యద్గోష్ణా మతివేల దర్పదవథుజ్వాల్‌ వ్మ తదా మః కలధాతళశిల శిఖరెః నివ్యిమైః కలధా రశ ఖ్లారె కర్పూరచూర్దాయితన్స్‌ | 7 అర్ధం :-=- ఓ పాదుకా! ఇవా = రావణున్ని చంపే కార్యమందు, తే = నీకు; రామ + అస్త్రాణి = శ్రీరాముని అనా నిమిత్తమాత్రం = సాధారణ కారణమే; లబ్ధి + అభిషేనా = పొందబడిన అభిెేేకంగల ; భవతీ = నీవు; భద్ర కం వా! స్థాయినీ = సింాసనమందున్నదానవై ;అతివేల - లానాం / అతివేల = వాద్దుమీరిన; దర్చ = గర్వంవల్ల క్ర ఎ 6 రు జ్‌ లా లన, దవధృు, జ్వాలా = అగ్నిజ్వాలచేత; ఊష్మలానాం = వేడి ఎక్కిన; యత్‌ * దొష్టాం =ఏ రాక్షసుని భుజాలకు; తదా= బ్బా ఢీకొన్నప్పుడు; నిష్పిష్టైఃపిండిగాజేయబడిన; కలధౌల్తక ల శిఖర: 3 లాస పర్వత శిఖరాలచే; కర్పూర మూరు నూ 9 55౯2 జ ల వా 0 = కర్పూరపు పొడిగా చేయబడినవో; తత్‌ = ఆ, రక్ష = రాక్టసుణ్లీ; స్వయం = స్వయంగా; క్షపయాంఎకార్ర = నశింపజేశావు. తా! ఓ పాదుకాదేవీ! రావణ నంహార విషయంలో నీకు రాముని అస్త్రాలు నిమిత్త మాత్రంగా ఉన్నాయి. అభ్రిష్షికవ న న నీవు సీంహాసనాధిస్టీత్తప వాద్దులేని దర్పాగ్ని బొ రఅచే వేడెక్కిన ఎవని బాహువులకు పిండిగా జేయబడిన కై లాసగిరి శిఖరాలు జూ ణచి కర్పూరపుపాడిలాగా ఆయినవో, ఆ రావణాసురుణిి స్వయంగా అణవివేశావు. 92

వ్యాఖ్య £= పాదుకాదేవి సంకల్పం వల్ల రావణుడు నశించాడు. రావణుని భుజగర్వం అఖర్వం కలధౌతమంటె వండి. రావణుడు వెండికొండకు శృంగభంగం చేసి, బండలను పీండిచేశాడు. దర్చం దావాగ్నిలాగా రగిలింది. రావణుని దర్చోష్టోగతలో రజితగిరి శిఖరాలు గరగర కరిగి రజిత భస్మంగా మారాయి. *భ్సజ బాహూ వ్రవేష్టోదో. “కూటో౭ స్త్రీ శిఖరం శృంగం” (అమరం) దృఢమైన రావణుని భుజాలకు వండి కొండ కొమ్ముల పిండి కరూ రచ్చూర్తం లాగా అంటుకాని వెలిగింది. భుజాలకు కర్ప్చూరచ్చూర్ణం చల్లడం గౌరన సూచకం. “కర్పూరః పావక స్పష్ట సౌరభం లభతేతనామ్‌”. కర్పూరం అగ్నిస్పర్శతో వెలిగి పరిమళిస్తుంది. *“దర్పోదంభోఒభిమానశ్చ' అని భగవద్గీత ఆసురగుణాల్లో దర్పం ప్రభానమయిందని కీర్తించింది. అసుర సంప్వత్తై న దర్చదావాగ్నిలో కలధౌత_శెల శిఖరాలు కర్ప్చూరచ్యూర్ణమై వెలిగినప్పుడు రావణాసురుని భుజకీర్తి ప్రపంచంలో వాసికెక్కింది. ఈ శ్ఞాకంలో ఉత్తరార్హం రావణుని మహీమను (ప్రకటిస్తుంది. “నిమిత్తమ్యాత్రం భవ సవ్యసాచిన్‌!” అని శ్రీకృష్ణభగవానుడు పార్టునితో - “నీవు కేవలం పరికరంగా, కారణమాత్రుడ్యవె ఉండు'మని బోధించాడు కదా! రాముని అస్త్రాలు నిమిత్తమా(త్రంగా ఉన్నాయి. పాదుకా సంకల్పమే శాసనం కాబట్టి, రాముని అస్త్రాలు ఆమె శాసనాన్ని అమోఘంగా నెరవేరా శయని వానుమంతుని విన్నపం. రావణుని సంహారమయిన తరా లో శ్రీరామవ్రభువు అయోధ్యకు తిరిగి వస్తున్నాడని ఇంతవరకు హనుమంతుడు విజ్ఞాపన చేశాడు. పాదుకా మాహాత్మ్యం కోసం రామాస్త్ర, ప్రధానకారణ భావాన్ని నిగరణంచేయడం వల్ల అపహ్నవాలంకారం. పాదుకా ప్రశంస ఉదాత్తాలంకారం. శార్ట్జూల విక్రీడిత వృత్తం 228. శ్రుత్వావం హనుమన్ముఖాదఘుపతేః ప్రత్యాగతిం తత్‌క్షణా దాసీద ద ఎరతానువర్తనవశా దారూఢ కుంభస్థలామ్‌ | కాలోసన్ని[ద కదుష్ష దానమదిరా మాద్యద్ద్విరేఫ ధ్వని శ్లాఘా చాటుఖి రస్తుతేవ భవతీం శత్రుం జయుఃకుంజరః॥ -18. 93

అర్ధం ః-- ఓ పాదుకా! ఏవం = ఇట్టు (నాల్గవ శ్లోకం - తవాభిపేకాల్‌ - నుంచి, పదిహేడవ శకం - కర్చూర వ! చూర్చాయితమ్‌ --వరకు చెప్పిన విధంగా) హనుమత్‌ + ముఖాత్‌ వానుమంతుని నోటినుంచి; రఘుపతేః = శ్రీరాముని యొక్క, ప్రత్యాగతిం = తిరిగి రాకడను; (శ్రుత్వా = విని; తత్‌క్షణాత్‌ = ఆ క్షణాననే; ఆసీదత్‌ + భరత + అనువర్తన వశాత్‌ = సమీపించబోయే భరతుణ్ని అనుసరించే కారణంగా; ఆరూఢ కుంభస్టలాం = ఎక్కబడిన గజమస్తకంగల; భవతీం = నిన్ను; శ్యత్రుంజయః = 'శత్రుంజయ' మనే; కుంజరః ఏనుగు; కాలో - చాటుభిః/కాల = రాముని ఆగమన సమయాన; ఉన్నిద్ర= స్రవించిన; కదుష్ణవ ఇంచుక వేడిమిగల; దాన= మదజలమనే; మదిరా= మధువుచే; మాద్యజ్‌ = మదించిన; ద్విరేఫ = భ్రమరాలయొక్క; ధ్వని = రుంకారనాదమనే; శ్లాఘా = పాగడ్తతోకూడిన; చాటుభిః = చమత్కార ప్రియోక్తులచేత; అస్తుత, ఇవ = స్తుతించింది అన్నట్టుండెను. తా ఓ పాధుకాదేవీ! శ్యతుంజయమనే గజం హనుమంతుడు రాముని రాకడను గూర్చి చెప్పినదంతా విన్నది. రాముని దగ్గరికి చేరబోయే భరతునితో కూడి వెళ్ళాలని తన కుంభస్థలమందు ఆరూఢ్యవై న నిను ప రాముడు వచ్చే సమయాన, ఉద్భవించిన వేడి మదజల మనే మధువుచే మదించిన తుమ్మెదల (మత అనే ప్రశంసతో కూడిన (ప్రియోక్టులచ్లే స్తుతించిందో అన్నట్టు అనుకరించింది. కీ జబ వ్యాఖ్య *- శతుంజయకుంజరం “హనుమద్వచనం యుక్తమే అసి స్తుతించింది. హనుమంతుడు (పద్నాలుగు క్లొకాల్లో) చెప్పిన విషయమంతా సత్యమే, అని శత్రుంజయమనే రాజ్యభ్యద్ర గజం పొగడిందని దేశికులు ఉత్చ్రేక్తించారు. పాదుకాదేవి, భరతుడు రాముని ఆగమనవార్తను విన్నారు. వెంటనే రాముని సన్నిధికి వళ డానికి బయ్సళ్చ్య భరతుణ్ణి అనువర్తించడానికి పాదుకాదేవి శత్రుంజయ కుంజరాన్ని అధిరోహించింది. వాన రామునిరాకను విన్న శత్రుంజయకు సంతోషం మితిమీరింది. తతృలితంగా గజగండస్టలాల్లోంచి మదజలధారల్ప (న్రవించాయి. ఇంచుక వేడితో పరిమళభరితమై న గజమద జలధారలను బారులుదీరి వచి ఏన బంభరాలు మృధ్రుర్ర కూ. గా ఆస్వాదించాయి. కాబట్టి, మత్తెక్కిన తుమ్ముదలు కమ్మని. యుంకారనాదం చేశాయి. చంచరీవాలు జుమ్మని మోత పెట్టకుండా సంచరించలేవు కదా! (భమర రుంకార నాదమే, శతుంజయగజం పాదుకాదేవిని చాటూక్తులతో (ప్రశంసించిన స్తుతిగా ఉత్రే క్తితం భరతుడు రామపాదుకలతో బయర్జేరినాడన్నది కధాంశం. ఈ శ్రాకాలరచనలో, రామదాసుని యత్నం, ఆచార్యులే బవ సందేశాన్ని వినిపించి దెవ సని సధికి జీవుల్లి చేర్చే కా వ యత్నంగా ఆనురణిస్తుంది. శార్టూల వి్రీడిత వృత్తం. రశ

229. ప్రత్యాగతస్య భవతి మవలోక్య భర్తుః పాదారవింద సవిధే భరతోపనీతామ్‌ పూర్వాభిషేక విభవాభ్యుచితాం సపర్యాం మధ్యేసతా మకృత మైథిల రాజకన్యా |! -19. అర్ధం శజా ఓ పాదుకా మై థిల రాజకన్యా = సీతాదేవి; (ప్రత్యాగతస్య =తిరిగి వచ్చిన; భర్తుః= పతియొక్క; పాదారవింద స విధే = అరవింద సదృశమై న పాదాల సమీపాన; భరత + ఉపనీతాం= భరతునిచే తీసుకొని రాబడిన; భవతీంచా నిన్ను; అవలోక్య = చూచి; పూర్వాభిపేక విభవాభ్యుచితాం = మొదట జరిగిన పట్టాభిషేక వై భవానికి తగిన; సపర్యాం = మర్యాదను; సతాం = వసిష్టాది సత్పురుషుల యొక్క; మధ్యే = నడుమ; అకృత = చేసెను. తా! ఓ పొదుకాదేవీ! సీతాదేవి వనవాసం నుంచి తిరిగి వచ్చిన తన పతి యొక్క పాదారవిందాల దగ్గరికి భరతునిచే తేబడిన నిన్నుజూచి, మొదట అభిషేకం వలన కలిగిన ఐశ్వర్యానికి అనుగుణమై న ఉపచారాది మర్యాదను వసిష్టాది సత్పురుషుల మధ్యన చేసింది. వ్యాఖ్య ః- పాదుకాదేవి పట్లు సీతాదేవి కున్న ప్రేమ ప్రదర్శితం. కర్మజ్ఞాన నిష్టాగరిష్టుడైన జనక మహారాజు కూతురు సీతాదేవి ధర్మసూక్ష్మాన్ని సముచితంగాపాటించింది. భరతుడు ఎనుగు మీద పాదుకలను తెచ్చి శ్రీరాముని పాదారవింద సన్నిధిలో సమర్చింప వస్తున్నాడు. పద్నాలుగేండ్ల క్రితం ప్రప్రథమంగా పాదుకాదేవికే పట్టాభిషేకం జరిగింది. అభిపిక్త కాలక్రమాన్నిబట్టి, సామాజ్య పాలనా వై భవాన్నిబిట్టే పాదుకాదేవి యోగ్యతను సీతమ్మ గమనించింది. అవతారాల్లో ధర్మమాచరించి చూపడం స్వాభావికం కాబట్టి, వసిష్ట వామదేవాది సజ్జనులు చుట్టు ఆవరించి చూస్తుండగాసీతమ్మ పాదుకాదేవిని వందనాది సత్కారాలతో గౌరవించింది. పొదుకా దేవి సీతాదేవికంటె వరీయసి. దేయోఒలఅంకారం, వసంత తిలక. ఆడ సాత్‌ అశ |
230. సంప్రేక్ష్య మైథిల సుతా మణిపాదరక్షే! (ప్రత్యుద్దతస్య భవతీం భరతస్యమౌళౌా నిర్దిశ్యసానిభృత మంజలినా పురస్తాత్‌ తారాదికాః ప్రియసఖీ రశిషత్‌ ప్రణంతుమ్‌ | =20. అర్ధం $-- హేమణిపాదరక్షై ఓ రత్నపాదుకా! మై థిల సుతా= సీతాదేవి; ప్రత్యుద్గతస్య =(స్వామిని) ఎదుర్కొనడానికి వచ్చిన; భరతస్య= భరతుని యొక్క; మౌళౌ =శిరస్సునందు; భవతీంవనిన్ను; సం(ప్రేక్ష్య= చూచి; సా=ఆ సీతమ్మ; నిభృతం = నిండుగా; అంజలినా = ప్రబ్బతి (మొగడ్చీన చేతులుతో; పురస్తాత్‌ = ముందే, నిర్దిశ్య = చూపే; తారా + ఆదికాః = తార, మొదలైన; ప్రియసఖీః = ప్రియమైన సఖియలను; ప్రణంతుం = నమస్కరించడానికి; అశిషత్‌ = అనుశాసించను. తక

తా! ఓమణిపాదుకా. సీతాదేవి రామునికి స్వాగతం చెప్పడానికి వచ్చిన భరతుని తలమీద నిన్నుజూచి, ఆమె మొదట నిబ్బరంగా అంజలితో నిర్దేశించి తార రుమ మొదలైన 'ప్రియసఖురాండ్రను నమస్కరించడానికి అనుశాసించింది. వ్యాఖ్య సీతాదేవి తోడి సకియలకు పొదుకాదేవికి నమస్కరించే రీతిని బోధించింది. భరతుడు ఏనుగుమీద తెచ్చిన పాదుకలను తన తలమీద ధరించి శ్రీరామునికి స్వాగతం చెప్పడానికి పస్తున్నాడు. సీతాదేవి పాదుకాదేవికి తాను చేసిన సత్పథాచరణకు తృప్తిపడక, తనతో కూడి వచ్చిన ప్రియ సఖురాండ్రను కూడా నమస్కురించుషని కోరింది. సీత సథియలకు మాటలతో చెప్పలేదు. అంజలి ఘటిస్తే అనుగ్రహం లభిస్తుంది. “అంజలిః పరమా ముద్రా క్షిప్రందేవ వ్రసాదిపొ. సీతాదేవి మొదట పాదుకలవై పు సకియల చృప్టిని ఆకర్షించి, తాను అంజలి ఘటించి, తానాచరించి ఇతరులు ఆచరించడానికి (ప్రదర్శించింది. తారాది సథియలు పాదుకాదేవికి అంజలి ఘటించారు. ఉపదేశంకంటె నిర్దేశం మేలుకదా! నిస్టేశరచడమంమే లక్ష్యసాధన కోసం తర్జని - చూప్పుడు వేల్పు ా సూచించడం. సీతాదేవి తర్దనితోకాక అంజలితో నిర్లీశించింది. మాన్యులను తర్దనితో చూపరాదన్న ఆచారనియమాన్ని దేశికులు సీతాదేవి ఆచరణతో మనక్షు 'ప్రబొధిస్తు న్నా మ ర్స “యద్యదాచరతి'శ్రేస్టన్త త్తదేవేతరోజనూ” - (భగీతు "పెద్దల ఆచరణను పేన్నలు అనుకరిస్తారు కదా! తాను ఆచరించి ఇతరులను ఆచరింపజేయడ్తం అను [చ నా ఇది సత్సంప్రదాయం. అనం, పేయోఒలంకారం వసంత తిలకా వృత్తం 231. తుల్యేఒపి దేవి! రఘువీర పసదాశ్రయత్వే పూర్వాభిషేక మధిగమ్య గరీయసీ త్వమ్‌ | త్తేసైవ ఖల్వభజతాం మణిపాదరక్షే! రక్షః ప్రవంగమపతీ భవతీం స సమూర్దా | -21, నీలు పే కు జ్య నా అర్ధం = హే దేవి! మణిపాదరక్షే = ఓ రత్నపాదుకాదేవీ! రఘువీర పద + ఆశ్రయత్వే = శ్రీరాముని పాదాలను (స్టానాన్ని ఆశ్రయించడంలో; తుల్యే, అపీ= సమానులే అయినప్పటికీ; పూర్వ + అభాషేకం= మొదట పట్టాభిప్పేకాన్ని; అధిగమ్య= పొంది; త్వం= నీవు; గరీయసీ = గురుతర్హవె నావు; తేన, ఏవ, ఖలు = అందుచేతనే కదా రక్త ప్రవంగమపతీ యెలర్యా = రాక్షస వానరాధిపతులు; భవతీం = నిన్ను; స్వమూర్జ్నా = తమ శిరస్సుచేత; అభజతాం = సేవించి. 96

తా! ఓ పాదుకాదేవీ శ్రీరామ పదాశ్రయ విషయంలో సమానులే అయినా, మొదట పట్టాభిపేశాన్ని పొంది నీవు గురుతరపయ్యావు అందుచేతనే కదా విభీషణ సుగ్రీవులు తమ తలవంచి నిన్ను భజించారు. వ్యాఖ్య పా విభీషణ సుగ్రీవులు పాదుకాదేవిని శిరసా భజించేజాచిత్య వర్తన. విభీషణుడు, సుగ్రీవుడు ఇర్వురు పట్టాభిపిక్షులై న రాజులు. తుల్యాధికారులు పాదుకాదేవి ముందు తలవంచడం విరోధంగా స్ఫురిస్తుంది ద్వితీయ పాదం, పాదుకయే అద్వితీయ అనడానికి హేతువును ప్రదర్శించి విరోధాన్ని పరిహరిస్తున్నది రాక్షస వానరాధిపతులకంటె పూర్వమే పాదుకా పట్టాభిషేకం జరిగంది. “మన్యేకపేశ్వర విభీషణయోర్యథావత్‌'

• (8వ శ్లోకం) లా పాదుకానుగ్రవా ఫలితంగా సుగ్రీవ విభీషణులకు ఉత్తరోత్తర పట్టాభిపేకం జరిగిందని విశదపరచిందికదా! రఘునీర పదాశ్రయత్వం :- (పదం = స్టానం, చరణం, శ్లిష్టపదం) రఘువీరుల సింహాసనాన్ని అధిష్టంచడం, శ్రీరాముని చరణాలను సర్వదా సేవించడం పాదుకాదేవికి నై సర్గికం. సుగ్రీవుడు, విభీషణుడు, ఇద్దరూ శరణార్జులె శ్రీరాముని పాదాలను ఆశ్రయించి, ఆయన కృపచేత రాజ్యాధి పతులయ్యారు. వై ప్లవులందరు “వెష్టవో వె్లవం దృష్ట్వా దండవత్‌ ప్రణమేత్‌భువి” - అన్నట్టు మరొక విష్టుభక్తుని ముందు ప్రణతులర్చించకుండా మనలేరు. కాబట్టి, పాదుకాదేవి పటాభిషేక్నులె కిరీటధార్డులె న విభీషణ సు(గ్రీవులకంటె (శ్రేయసి, గరీయసి త్లేనైన :- పాదుకాభెయూనికి కారణభూతుడై న భరతునిచేతనే రాక్షస వానరాధిపతుల తలలమీద 'ఠారొ సమర్చింపబడగా, వారిర్యురూ పాదుకాదేవితో సమానమై న అధికారం కలవారే అయినా, నతశిరస్కులె పాదుకాదేవిని భజించారు. అనుకూల సంకల్పం, ప్రతికూల వర్జనం, ఇత్యాది షడ్విధమై న పూర్ణ శరణాగతికి తార్కాణం విభీషణుడు అర్జార్హియై శ్రీరామచరణాలను ఆశ్రయించినవాడు సుగ్రీవుడు. రఘువీర పదాశ్రయత్వంలో విభీషణుడు వరీయుడు, సుగ్రీవుడు కనీయుడు. కాబట్టి, “రక్షః ప్ల్రవంగమపతి' శబ్దరచన గమనీయం. శ్షేషాను (ప్రాణిత కావ్యలింగాలంకారం. వసంత తిలకా వృత్తం. 97

232. నిర్వృత్త రాక్ష్తచమూ మృగయా విహారో రంగేశ్వరః సఖలు రాఘవ వంశగోప్తా | వంశ(క్రమాదుపనతం పదవమాదదానో మాన్యం పునస్త్వయిపదం సిదధే స్వకీయమ్‌ | -22. అర్ధం శా ఓ పాదుకా! సః= ఆ, (రామునిగా అవతీర్జుడై న), రఘువంశ గోప్తా = రఘువంశ సంరక్షకుడై న; రంగేశ్వరః, ఇలు = శ్రీరంగనాథుడే కదా! నిర్వృత్త రాక్షస చమూ మృగయా విహారః = ముగింపబడిన రాక్షన సై న్యాలను వేటాడడం కలవాడై, వంశక్రమాత్‌: = పంశపరంపరగా, ఉపనతం = చెందిన; పదం = సింహాసనాన్ని; ఆదదానః = సీ గకరించినవాడె ; మాన్యం = గౌరవింపదగిన; స్వకీయం = తనదై న; పదం = చరణాన్ని; పునః = మళ్ళీ; త్వయి = నీయందు; ని త = ఆర్బ్చించెను. తా! ఓ పాదుకాదేవీ! శ్రీరామునిగా అవతరించి రఘువంశ రక్షకుడూ, రాక్షన సై న్యాల వేటను నిర్వర్తించిన వాడూ సాక్షాత్‌ శ్రీరంగనాథుడే కదా! అతడు వంశపరంపరగాచెందిన సింహాసనాన్ని స్వీకరించి, పూజ్యమైన తన వాద్రా నీయందు ధరింపచేశాడు. వ్యాఖ్య గ్‌ా శ్రీరాముడు పాదుకలను ధరించాడని వర్తితం, ॥ (అభిపేక పద్దతిలో 8వ శ్ఞోకం) పాదుకాదేవి రాఘవ రాజధానిని రాజన్వతిగా చేసిందన ఎ విషయం గమ రఘువంశ సంరక్షణార్థం శ్రీరంగేపడే రాముడుగా అవతరించాడు. పాడిపంటలను పాడుచేసే మృగాలను మెనీయం, ఎభు ధర్మం శ్రీరాముడు దేవకార్యాన్ని నిర్వర్తించి వచ్చిన వెంటనే ఒక పదాన్ని స్వీకరించాడు, తన పదాన్ని ప్రాద్ష్ర పునర్రత్తం చేశాడు. పదా ఎలుగేండ్లు పాలించిన పాదుకాదేవి నుంచి కులక్రమాగతమె న కోసల రాజ్య; కాదేవిక్షి న న్‌ ఎ౦ంహాన్ల శ్రీరాముడు స్వీకరించి, పాదుకాదేవికి అభిష్ట్రమై న తన చరణాలను మళ్ళీ ధరించడానికి అర్భించాడు. అనాన్ని “ప్పదం వ్యవసితత్రాణ స్థాన లక్ష్మాంఘ్రీవస్తు షో - (నిఘంటువు) వంశపరంపరగా చెందిన దాన్ని ఇతరులకు అర్పించడం ఆక్షేపణీయం. కాని స $కీయమె న బి అర్పించడం అనౌచిత్యం కాదుకదా! ఇది ఇచ్చి పుచ్చుకునే వ్యవహారం కాదు. వం శమర్యాదను కా (పదాని ఎ డుకో స్వేచ్చతో నిర్వహించిన పరివర్తన. శ్రీరంగరాజు సంకల్పమనీ, రాజ్యభారమంగీకరించి, తన మాన్త 'వడానిక్షి చర; అర్పించడం వల్లి, ధన్యులలో పాదుక మూర్దన్య, అనీ కావ్య శిల్చ సౌందర్యం. భా ౮ణాలను రం. వసంత తిలకా వృత్తం. శ్రేషోత్రిత పూర (;రూపొలంకా టప! 98

233. తత్తాద శో శృరణయోః ప్రణిపత్యభర్తు పౌరాస్త ($యా విధ ఎతయో ప్రతి పన ససత్తా న | ప్రాప్తాభషేక విభవామపి పాదుకే! త్వా మానం దబావ్చృసల్షిలెః పునరభ్యషించన్‌ | -23. అర్ధం ః=- హే పాదుకే= ఓ పాదుకా! త్వయా నీ చేత; విధృతయోః = ధరింపడిన, తత్‌ + తాద్భృశోః= మనస్సుకు, మాటలకు న్వరూప (ప్రకాశాలు గోచరించని; భర్తుః= ప్రభువు యొక్క; చరణయోః = పాదాలయందు; పొరాఃచ* పుర జనులు; ప్రణిపత్య = నమస్కరించి; ప్రతిపన్నసత్తాః = పాందబడిన పూజ్యత్వ అధ్యవసాయంకలవారె ; త్వాం = నిన్ను; (ప్రాప్త + అభిసేక, విభవాం, ఆపి = పొందదిడిన అభిషేక సంపదకల దానవై ననూ; పునః మళ్ళీ; ఆనంద బాప్ప సల్షిలెః = అనందంతోకార్చిన కన్నీళ్ళచేత; అభ్యషించన్‌ = అభిపేకించారు. తా! ఓ పాదుకాదేవీ. అయోధ్యానగరవాసులు నీవు ధరించిన ఆవాజ్మానన గోచరమైన స్వరూప (ప్రకాశాలు కలి ప్రభుపాదాలకు నమస్కరించి, సత్త్వాన్ని పాందినవ్నారె అభిపేక వై భవం కలదాన్నివై నా నిన్ను ఆనందాశ్రువుల చేత మరోసారి అభిపేకించారు. వ్యాఖ్య $ పౌరులు పాదుకలను ధరించిన ప్రభు పాదాలకు శిరసా నమస్కరించారు. భగవత్స్చాద మహిమ మనసుకుగానీ, మాటలకుగానీ తెలియదుకదా! శ్రీరామచంద్రస్వామి పాదాలు పాదుకలచే పునః అలంకరింపబడ్డాయి. ఆ దృశ్యాన్ని తిలకించిన పౌరులకు దృఢమైన అధ్యవసాయమేర ఏడి పూజ్యభావం హెచ్చింది. “వ్యాను వ్యవసాయేవు నత్త్యమ్‌” - (అమరం) సాధారణ పద(ప్రాప్రేయందునూ, అసాధారణ మాన్యపద (చరణ) (ప్రప్రియందునూ పాదుకాభిపేకం సంపన్న మయింది పౌరులు (ప్రభుపాదాలపై తలలు మోపి ప్రణమిల్లి, ఆనందబాష్పజలాలచే అభిపేకం చేశారు. అనుగుణాలంకారం. వసంతతిలకా వృత్తం.

234. మా తస్త్యయైవ సమయే వివమేఒపి సమ్య (గాజన్వతీం వసుమతీ మవ లోక్య రామః | సంజీవనాయ భరతస్య సమగభక్షేః సత్య ప్రతిశ్రవతయైవ చకార రాజ్యమ్‌ |! -24. అర్ధం $== హే మాతః = ఓజననీ! పాదుకా! విషమే = సంకటమై న; సమయే, అపి = సమయంలోనూ, వసుమతీం = ధ్రూమిని; త్వయా ఎవ*నీ చేతనే; రాజన్వతీం = ఉత్తమ రాజుకలదానిగా; సమ్యక్‌ = బాగా; అవలోక్య = చూళఛి; రం

రామః = శ్రీరాముడు; సమగ్ర భక్తః = ప్యూర్ణభక్తి కలిగిన; భరతస్య = భరతునియొక్క; సత్యప్రతిశవతయా, ఏవ = సత్యమైన ప్రతిజ్ఞా కారణంచేతనే, సంజీవనాయ-= (భరతుణ్ని) బతికించడంకోసం; రాజ్యం = రాజ్యాన్ని; చకార = చేసెను. తౌ! ఓ తల్లీ పాదుకా! విషు సమయానకూడా నీ చేత భూమిని శోభన రాజయుక్తగా బాగా అవలొోకించి, పూర్త భక్తి కలిగిన భరతుణ్ని సత్య ప్రతిజ్ఞా భావంతో బతికించడానికే రాముడు రాజ్యమేలాడు. వ్యాఖ్య హా (శ్రీరాముడు భరతుణి ఏ జీవింపజేయడానికి రాజ్యాన్ని గ్రహించాడు. సంకట సమయంలోనూ, పాదుకా రాజ్యం ధనధాన్య సమృద్ధిచే పేరు ప్రతిష్టలు పొందింది. “భవతస్తేజసా సర్వంకృతంి. ఆ రాముని తేజస్సుచే - పాదుకా శక్తిచే రాజ్యకోశాగారాలన్నీ నిండి, దేశం శాంతి భదతలతో సుభికంగా ఉన్నదనీ భరతుడు శ్రీరామునితో విన్నవించాడు. కాబట్టి, శ్రీరాముడు కోసల వసుమతి, “రాజన్వతి' అని సమ సక్పరిశీలన చేశాడు. “సురాజ్ఞి దేశే రాజన్వాన్‌ స్యాల్‌ తతోఒన్య(త్ర రాజవాన్‌ (అమరం) రాజుచే సామాన్యంగా పాలిం 'పబడే దేశాన్ని “రాజవంతి మంటారు. ప్రజారంజకుడై న రాజుచే న్యాయ్స పాలింపబడే దేశాన్ని “రాజన్వంతో మంటారు. పాదుకారాజ్యశోభను గమనించిన రామునికి రాజ్యాన్ని (గ్రహించే అవసంయ్‌ లేదు. అయినా, రాజరికాన్ని రాముడెందుకు అంగికరించాడో ఉత్తరార్ధం వెన్లిడిస్తుంది. మ్‌ భరతుడు చిత్రకూటాశ్రమానికి సపరివారంగా వచ్చి శరణాగతిచేస్తే రాముడు పేత్రాజ్డా ప్రకారం పదా వత్సరాల వనవాసానంతరం అయోధ్యకు వచ్చి రాజ్యపాలనచేస్తానని వాగ్దానం చేశాడు. బుగ్స భరతుడు, “న(ద్రక్ష్యామి యదిత్వాంతు (ప్రవేక్ష్యామి హుతాశనమ్‌” - రాముడన మాట రీతిగా వచ్చి ఆ కనదిడకుంటే అగ్నిప్రవేశం చేస్తానన్నాడు. నకు వాన్తవంగా, భరతుడు ఈ యత సం చేయకుండా ఉండడానికే హనుమంతుజణి పంపి, త మ పో = తన విజర్వి వారన్తూ (ప్రత్యాగమనవార్తనూ భరతునికి తెలియణేయుమన్నాడు శ్రీరాముడు. భక్తి భరితుడై న భరతుని బొందిలో నిల్పడానికే, ప్రతిజ్ఞ సత్యం కావాలనే కోరికతో రాముడయోధ్యకు తిరిగివచి స్ట “భాల్రా సహభవిష్య్యాన్సి ( తాన్ని తి ప థివా వతిరుత్తమః అన్నట్టు పాదుకలను ధరించి, రాజ్యాన్ని కూడా స్వీకరించాడు. ప్రేయోఒలంకారం వన స తలల ఖో 235. పాదావని? ('ప్రతిగతస్య పురీ మయోధ్యాం పౌలస్త్య హంతు రభిషేక జలార్ర మూర్తేః | అంసే యథార్ల మధివాస్య స్పిజెర్యశోభిః యూ కస్తూరికేన నిహితా వసుధా త )యైవ ! 25. 100

అర్ధం £-- హే పాదావని = ఓ పాదుకా. అయోధ్యాం, పురీం = అయోధ్యా నగరానికి; ప్రత్యాగతస్య = తిరిగి వచ్చిన అభిపేకజల + అర్ర మూర్తేఃా అభిషేక జలంచేత తడిసిన మేనుగల; పౌలస్త్య హంతుఃా రావణ సంహర్తయై న శ్రీరాముని యొక్క; అంసే = భుజమందు; త్వయా, ఏవ =నీ చేతనే; నివైః యకోభిః = స్వీయకీర్తులచేత; యథా + ల్పర్లం = తగు రీతిగా; అధివాస్య = పరిమళింపజేసి, వసుధా = భూమి; కస్తూరికా; ఇవ = కస్తూరి (తిలకం)లాగా; నిహితా = ఉంచబడింది తా! ఓ చరణావనీ! సాకేతనగరికి తిరిగివచ్చిన, అభిషశోదకంచేత తడిసిన శరీరం గల రావణ వంతయొక్క భుజశిఖరాన నీ చేతనే స్వీయకీర్తులతో తగినట్టు పరిమళింపజేసి, భూమి కస్తూరీ తిలకంగా ఉంచబడింది. వ్యాఖ్య ఫా శ్రీ రాముడు పట్టాభిషిక్తుడై రాజ్యభారాన్ని వహించే వర్లన.

పాదుకాదేవి తన పరిపాలనలో, రాముని ప్రాభవ వై భవాలకనుగుణంగా రాజ్యం వన్నెకెక్కి వాసి గాంచాలని యత్నించింది. పాదుకాదేవి కీర్తిప్రతిష్టలచే భూమి పరిమళించింది. అంతేకాదు, శ్రీరాముడెక్కడెక్కడ సంచరించాడో అక్కడక్కడ అతని కీర్తి చేతను భూమి సువాసితమయింది వ్యక్తి గొప్పతనానికి తగినట్టు వస్తువునతనికి అర్షి ఎంచడం లోకజ్ఞత.

శ్రీరాముడు సత్యధర్మపరా[క్రముడు. పౌఠిస్త్యృహంత చారిత్రక పురుషుడు. ఆ మర్యాదా పురుషాత్తమునికి అభిపేకముయిన వెంటనే అలంకారంచేయబడింది. స్వీయకీర్తులచేత పరిమళించిన వసుధను - రాజ్యాన్ని - పాదుకాదేవి రాముని భుజం మీద కస్తూరీ తిలకంలాగా నిక్షేపించింది.

కస్తూరి వాసన కలది. పృధివి గంధవతి. కస్తూరి నల్లగా ఉంటుంది. “యత్క్బృవ్షం తదస్న న్య (శ్రుతిరీత్యా భూమి కూడా నల్లనిది. రాజుకు కస్తూరి బొట్టు పెట్టడం “కల్పితజ్షమాభృతాంనాథః కస్తూరీ స్టాన్తకెరివ” (యాదవాభ్యుదయం 22 1256) అని వర్షితం.

శ్రీరంగనాథుని తిరుముఖ మండలం కస్తూరీ తిలకం చేత విరాజిల్లుతుంటుంది. తురకల అలజడితో శ్రీ పరాశర భట్టురు నిర్బంధంగా శ్రీరంగం నుంచి వెళ్ళిపోతూ, శ్రీరంగనాథస్వామిని తిరిగి కలుసుకునే తాపంతో “కన్తూరీ కఠితోర్హ్వ వుండ తిలకం' అని సుళ్లోకించారు.

భూభారం భుజ విలసితం కాబట్టీ రాముడు కస్తూరీ రేఖిలాగారాబ్యభారాన్ని అవలీలగా, అలంకారంగా ధరించాడు రాముడు రాజదండం ధరించాడని స్మారితం.

(ప్రేయసి ఎంతబరువును మోపీనా,అది అలంకారంగానే ఉంటుందికదా! రాజ్యాన్ని రామునికి యధార్హంగా సమర్పించే విషయంలో పాదుకా నై పుణ్యాన్ని దేశికులు అద్బుతంగా చిత్రించారు.

స్వరూపోత్రేక్షు వసంత తిలక

101

236. యా౭సొచతుర్షశసమావి పతివిప్రయుక్తా విశ్వంభరా భగవతీ విధృతాభవత్యా | విన్యస్యతాం రఘుపతే రు ఏడశెల శ సింగే భూయోజఒపి తేన సహితాం భవతీబభార | -26. అర్ధం $== ఓ పాదుకా! పతి విప్రయుక్తా = భర్త (రాముడుతో ఎడబాసిన; భగవతీ = పూజనీయయై న; యా= ఏ; కట! ా. భవా. అసౌ = ఈ; విశ్వం భరా= భూమి; చతుర్హ నమాః = పదానాలుగేండ్లు; భవత్యా = నీచేత; విధృతా = ధరింపబడిందో; తాంచ ఆ భూమినే; రఘుపతేః = శ్రీరాముని యొక్క; భుజ] లశృంగే = భుజ మనే గిరి శిఖరమందు; విన్యస్య = నిక్షేపించి; భూయః అప్‌ = మళ్ళీ; తేన, సహితాం = ఆయనతోకూడియున్న దాన్ని; భవతీ = నీవు బభార = భరించావు. తా! ఓ పాదుకాదేవీ! పతినెడబాసిన పూజ్య విశ్వంభరను నీవు పద్నాలుగేండ్డు భరించావు. శ్రీరాముని భుజమనే పర్వత శిఖరమందు ఆ విశ్వంభరను ఉంచి కూడా మళ్ళీ అతనితోపాటు ఉన్న దాన్ని భరించావు, వ్యాఖ్య ఏ హపొదుకాదేవి విశ్రాంతి ఎెరుగదనసి వర్షితం. పదునాలుగేండ్డు పతినెడబాసిన భూదేవిని గౌరవంగా పాదుకాదేవి భరించి శ్రీరామునిభుజం మీద నిక్షేపద్ప్య కాబట్టి శ్రీరాముని భుజం భూభృచ్చిఖరమయింది. రాజ్య రక్షణ లేకున్నా రామరాజు పాదాలను రక్షించడం పాదుకాన్రది. స్వాభావికమేకదా! రామునితోపాటు మళ్ళీ భూమిని పాదుక భరించక తప్పలేదు. విశేషమేమంకే, పాదుక్షాద్వే రెట్ట కి భారాన్ని వహించినా ఆయాసపడక ఆనందంగా ఉంది. ఆధారాధిక్య వర్తనవల్ల అధికాలంకారం. వసంత తిలక్ష పంప్పు
237. నిస్తీర్హ దుఃఖ జలధే రనఘస్యదేవి! త్వ తృంప్రయుక్త రఘునాథపదాన (యేన / సద్యః సనందనమ్బుఖెరపి దురి రీనా సామాజ్య సంపదపరా భరతస్యజజ్డే | =2గ్లా అర్ధం జా హేదేవి= ఓ పాదుకాదేవీ! నిస్తీర్ణ దుఃఖజలధేః = దాటబడీన దుఃఖసము[ద్రంగల; అనఘస్య = పాప రహితుడిన్ల భరతస్వ్య = భరతునికి; త్వత్‌ + సంప్రయుక్త, రఘునాథ పద + అన్వయేన == వీత్రో చేర్చబడిన / రాముని( యబ; / స పాదాల సంబింధంచేత; సనందన మ్యుఖై* అపి = సనందనాది యోగులచేత కూడా; దుర్నిరీక్షా పూ డనలవిక్షాన్సి ంస్టాను అచ ం్‌ = ఆ4 న్‌ శ అపరా = మరొక విధపవై న;సామాజ్య సంపత్‌ = (3 ంకర్య) సామ్రాజ్య సంపత్తు; సద్యః = తత్కాలాననే, బజ్జే = కట్రగన్తు తా! ఓ పాదుకాదేవీ! దుఖసముద్రాన్ని తరించి అనఘుడై న భరతునికి నీతో కూడియున్న రఘుకుల సంస్ట్రాన/ శ్రీరామచరణ సంబంధంచేత సనందనాది యోగులచేతనూ చూడ శక్యంకాని మరొక సామ్రాజ్య సంపత్తు కలిగింది. 102

వ్యాఖ్య పా భరతునికి సామాజ్య సంపద సెరిగింది.

పాపిష్ణుడనై న నేను ఈ అపార దుః సముద్రాన్ని దాకేదెట్టాః స్వామీ! దాటకపొతే నీ పాదసేవ చేసేదెట్లా? ఎల్లాగె నా ఈ పాపాత్ముణ్ని కడదేర్చు. “పాసిష్టు కథమహమితో దుఃఖజలధే రపారాదుత్తిర్తస్తవ పరిచరేయం చరణయో?'. అని శ్రీయామునాచార్యులు స్తుతించారు.

కైకేయి వరంవల్ల వచ్చిన రాజ్యభోగం “నాపాపమే' అని భరతుడు దుఃఖపడ్డాడు. పాదుకాదేవికి పట్టంకట్టి ఆరాధించడం వల్ల అఘం విరిగి అనఘుడయ్యాడు. పాదుకకు మాత్రమే కింకరుడై న భరతుడు సామ్రాజ్యాన్ని నడిపీ సార్వభౌముడుగా ప్రకాశించాడు. అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చిన రామునికి రాజ్యమర్చించి సంసార దుఃఖసముద్రాన్ని లంఘించాడు. భరతుడు యువరాజు అయ్యాడు. కేషత్వానికి సార్వభాముడయ్యాడు. పాదుకలళో పాటు ఆ రాముని పాదాలకూ కింకరుడయ్యాడు. కాబట్టి, పూర్తమూర్తిని ఆరాధించడంవల్ల భరతునికి ౩0కర్య సామాజ్య సంపద వృథ్ధి చెందింది.

ముక్త పురుషులకు అపహత పాష్మత్వాది గుణాలు ఆవిర్భవించడంవల్లి వారు పరమపదంలో తమకిష్టమైన రూపాన్ని పాంది భగవతై్క్కంకర్యానికి పాత్రులవుతారు.“కామాన్నీ కామరూవ్యను సంచరన్‌” అనే ఉపనిషద్వాక్య రీతిగాసంసార సాగరపారంగత్తులె న పరిశుద్దాత్ములకు ఏ సంపద లభిస్తుందో, అమోక్ష సామ్రాజ్య సంపద భరతునికి లభించింది.

ఒకప్పుడు సత్త్వగుణం భష్తమై ద్వారపాలకులను కామానుజ్యలె శపించడంవల్లి సనకసనందనాదియోగులు కూడా కన్నెత్తి చూడజాలని మోక్ష సామ్రాజ్యం, దుర్లభమైన మానవ జన్మ లభించిన వారికి స్పృవాణీయమైన కింకరత్వాధి రాజ్యం భరతుని అథీనమయింది. పొాదుకాదేవి రాజ్యాన్ని విడిచి రామపాద "సేవచేస్తే రామునితో పాటు మళ్ళీ రాజ్యాన్ని పొందింది. భరతుడు రామునికి రాజ్యాన్ని అర్పిస్తే, అతనికి పూర్ణ్హపురుష సేవా సా'మాజ్యంసంపన మయింది. రాముడు రాజుకాగానే అందరూ ఇతోధికంగా లాభపద్డారు. భరతునికి యౌవరాజ్యం ముక్తపురుష్యకె ౦కర్య తుల్యమయింది. సమాసొక్తి సంక్షీర్షమై న అతిశయోక్తి. వసంత తిలక.

238. సిర్గత్య దేవి! భరతాంజలి పద్మమధ్యాత్‌ భూయః సమాగతవతీ పురుమోత్తమేన ! పద్మేన భదమఖిలం మణిపాదరక్షే! 'ప్రాదుశృకార భవతీ జగతాం్యతయాణామ్‌ ! -28. అర్హం = హే దేవి, మణిపాదరక్షే= ఓ రత్నపాదుకాదేవీ! భరత + అంజలి పద్మమధ్యాత్‌ = భరతుని యొక్క పద్మ సదృశమైన దోసిలి నడిమి నుంచి; నిర్గత్య = బయటపడి; భూయః = మళ్ళీ; పురుషోత్తమేన = శ్రీరామునితో; సమాగతవతీ = చేరిన; భవతీ = నీవు; పద్మా, ఇవ = లక్ష్మీదేవివలె; త్రయాణాం, జగతాం = మూడులోకాలకు; అఖిలం = సకలమై న; భద్రం = శుభాన్ని; [ప్రాదుశ్చకార = కలుగబేశావు. 103

తా&! ఓ దేవీ! రత్నపాదుకా! పద్మంతో సమానమైన భరతుని అంజలి మధ్యనుంచి లేచి పురుషోత్తమునితో మళ్ళీ కలిసిన నీవు, పద్మాదేవిలాగా ముజ్జగాలకు సకల (శ్రేయస్సును కలిగించావు. వ్యాఖ్య ఏ శ్రీ రామునితో చేరిన పాదుకాదేవి పద్మాదేవివలె లోక్యశ్రేయసు | నావిష్కూరించింది. లక్ష్మీదేవి భృగువంశమందు జనించి విష్ణువును వరించింది. “లక్ష్మీ: పద్మాలయా పద్మా” - (అమరం) దురా గస మహర్షి శాపంవల్ల లక్ష్మి ఆంతర్జానమయింది. సము(ద్రమథనమప్పుడు దేవతలందరూ చూస్తుండగా లక్ష్మి పద్మం నుంచి ఆవిర్భవించి మళ్ళీ విష్ణుమూర్తి వక్షస్థలాన్ని ఆశ్రయించింది. “ప్ప్య్యతొం సర్వదేవానాం యయౌ వక్షస్థలం హరే” - (వి.పు) ఇంద్రుని రాజ్యంతోపాటు అక్ష్మి మూడు లోకాలకు సకల క్షేమాన్ని కల్పించింది. శుకప్పురిలోని ప ద్మ సరస్తులో పద్మం నుంచి జనించిన పద్మాదేవి, శ్రీనివాసుణ్ని సర్వలోక కల్యాణం కోసం వివాహమాడింది. సె “ఆస్బశంవ్య మనుక్రోశః - “రాఘవంళో భయంత్యే తేషద్గుణాః పురుషోత్తమమ్‌' - అన్నట్టు, శ్రీరాముడు షా పూర్ణుడై న పురుషోత్తముడే. ద్గుణ్య పిశదగుణ సము'ద్రుడై న భరతుడు పాలకడలి. ఆయన అంజలియే పద్మం. పద్మంలో నుంచ ని పద్మయే పాదుక. గమించ్చ్యి భరతుడు పాదుకలను దోసిలితో పట్టుకొని శ్రీరాముని పాదాలకు అఅంకరింపజేశాడ్డు. వై పురుషోత్తముణ్ని ఆశ్రయించిన లక్ష్మివలె, రామచంద్రస్వామిని ఆశ్రయించి విశ్వ(శ్రేయస్సు ను అవిక దుక్షాన్ట వి, ఉపమాలంకారం. వసంత తిలకా వృత్తం. షారించ్చ్యై ది 289. రఘుపతి మధిరోప్యస్వోచితే రత్నపీఠే (ప్రగుణమభజథా స్తం పాదుకే! పాదపీశ్రన్స్‌ | తదపి బహుమతిస్తే తాదృశీ నిత్యమాసీత్‌ కాను షి ;నుఖలు మహితానాం కల్చ్యతే తారతమ్యమ్‌ | _20 అర్దం ః=- హే పాదుకే = ఓ పాదుకాదేవీ! త్వం = నీవు; రఘుపతిం = శ్రీరామ ప్రభు - టో ఉయా కి వో య వును స్వ + శ్లచిన్తై= తగిన; రత్చు పీఠే = సింహాసనంమీద; అధిరోప్య = అధిస్టింపజేసి; పాదపీఠం = చరణపీఠ్రాని పగు == త్రనక్రు అభజధాః = ఆ(శ్రయించావు; తత్‌ + అపీ= అట్లైనా;ః నిత్యం = ఎల్లప్పుడు; తాద [థీ = భద్రపీరాద లం = (శేష్టంగా ఫ్‌ బవుమతిః = గౌరవం; తే=ానీకు; ఆసీత్‌ = ఉండెను; మహితానాం" గొప్ప గుణాలుకలవానికి తారల సదృశమ్రై న; సిత) తరతమభేదం; క్వ,ను,ఖలు = ఎచ్చోట్లనైన్యా కల్ప్యతే = కల్పింపబడునా? ' ఫం=(ఉచ్చనీచ | అబ్బి ళ్‌ “వ, తా! ఓ పాదుకాదేవీ! శ్రీరామ ప్రభువును తనకు యోగ్యమైన సింహాసనంపైన అధిష్టింపజేసి నీవ పాదపీఠాని గుణాత్మకంగా పొందావు. అట్బైనా, గొరవం ఎల్లిష స్టుడు అలాగే ఉంది. మాన్యులకు ఎక్కడనయినా ఉత్కరాపకర వ వ కల్పింపబడుతుందా? షష ్య్యాలబ్లు 104

వ్యాఖ్య $ పాదుకాదేవి గౌరవం శాశ (తంగా నిల్ఫియుంటుంది,

శ్రీరాముడు సింహాసనం మీద కూర్చున్నాడు. పాదుకాదేవి సింహాసనానికి (క్రింద ఉండే పాదసీఠం మీద కూర్చుంది. తత్ఫలితంగా, పాదుకకు ఏమై నా గౌరవం తగ్గిందా? తగ్గలేదు. సింహాసనాసీనయై నా, పాదపీఠాసీనయై నా పాదుకా స్వరూప స్వభావాలనుబట్టి, ఆమెకున్న గౌరవం ఒక్కరీతిగానే ఉంటుంది.

లోకారాధ్యులకు ఎక్కడున్నా గౌరవంలో తరతమ భేదముండదు. 'సీతాదేవి, రూపగుణ విభవాలనుబట్టి ఎక్కడున్నా శీలవతియే' - అని (హంస సందేశంలో) వాంనతో శ్రీరాముడంటాడు. అలాగే, రూప గుణనంపదతో ఏ పదవియందున్నా, పాదుకా మహిమకు తారతమ్యం లేదు, కలుగదు.

సామాన్య విషయంతో విశేషాన్ని సమర్ధించే అర్జాంతరన్యాసాలంకారం. మాలినీ వృత్తం.

240. అనువృత్త రామభావః శంకే నిర్విష్ట చకవర్తి పదామ్‌ | అధునా౭పి్‌ రంగనాథః స చమత్కారం పదేన భజతిత్వామ్‌ ! -30.

అర్ధం $ ఓ పాదుకా! అనువృత్త రామభావః = అనువర్తింపబడీన రాముడనే భావంకల; రంగనాథః = శ్రీరంగనాథుడు; నిర్విష్ట చక్రవర్తి పదాం = అనుభవింపబడిన సార్వభామన్థానం గల; త్వాం = నిన్ను; ఆధునా, అపి = ఇప్పుడుకూడా; పదేన = పాదం/స్టానం చేత; సచమత్కారం = అందంగా; భజతి = సేవిస్తున్నాడు; (గౌరవంగా ధరిస్తాడు) అని; శంకే ౫ శ్రహిస్తున్నాను. తా! ఓ పాదుకాదేవీ! తాను రాముడనే భావంతో వర్తించే రంగనాథుడు చక్రవర్తి స్థానాన్ని అలంకరించిన నిన్ను ఇప్పటికీ పాదాలచే/స్టానంచే గౌరవిస్తూ ధరిస్తున్నాడని భావిస్తాను.

వ్యాఖ్య ః- (శ్రీ రంగనాథుడు నేటికీ పాదుకలను చమత్కారంగా ధరిస్తాడు,

శ్రీరంగనాధుడు తాను రాముడనే భావాన్నీ నేటికీ విస్మరించలేదు. సార్వభౌమ పదవిని అధిష్టించినదనే గౌరవభావంతో ఆయనపాదుకల ముందు కొంచెం వంగిచూచి వాటేని ధరిస్తాడు. పాదరక్షలను నతశిరస్కులు కాకుండా ఎవ్వరూ ధరింపజాలని ప్రక్రియలో భావగాంభీర్యం సచమత్కారం.

నిజంగా దివ్యదేశాల్లో ఏ ఉత్సవమూర్తికి కూడా పాదాలకు పాదుకలున్నట్టు కనబడవు. పాదుకలను సమర్పించే విధానంగా ఆరాధన జరుగుతుంది.

అ హోబిలక్షేతంలో శ్రీ లక్ష్మీనృసింహస్వామి శ్రీ మదళగియ శింగరుతో ఊరేగింపు ఉత్సవానికి బయళ్లేరినప్పుడు. ఒక్కచరణానికే పాదరక్షను ధరించినట్లు దర్శనమిస్తాడు.

నాల్గవ పద్దతి నుంచి ఈ పద్దతి దాకా, 5 పద్ధతుల్లో, రామాయణంలోని శ్రీరామపాదుకల వై భవం నై క విధంగా వర్రితం. ఉ(తే ఎక్షాలంకారం. ఆర్యాభేదం.

సిర్యాతనా పద్ధతి సమాప్తం. 105

9. వంది వతాళిక పద్దతి రా యు
10. నమస్తే పాదుకే పుంసాం సంసారార్లవ “సీతవే | యదారోహస్య వేదాంతా వందివెతాళికాః స (యమ్‌ 1 - 1.

అర్ధం :=- హే పాదుకే = ఓ పాదుకాదేవీ! యత్‌ + ఆరోవహస్య = దేనినెక్కడానికి; వేదాంతాః ౫ వేదాంతశాస్త్రాలు; స్వయం = తామే, వంది, వై తాళికాః = స్తుతి పాఠకులుగానూ, సమయాన్ని సూచించే వ్యక్తులుగానూ అయినవో; పుంసాం = జనులకు; సంసార + అర్హ్రవసేతవే = భవసాగర (తరణం కోసం) సేత్తువెన; తానీ (కారికు; నమః= నమస్కారం.

తా! ఓ పాదుకా! జనులకు సంసారసాగర తరణం కోసం సేత్తువన నీకు నమస్కారం. నిన్ను శ్రీరంగనాథుడు ఆరోహించడానికి వేదాంతశా(స్తాలు స్వయంగా స్తుతి పాఠకులుగానూ, ప్రబోధకులుగానూ పరిణమిస్తున్నాయి.

వ్యాఖ్య 1౯ శ రంగపతి పాదుకారోహణం చేయడానికి వేదాంతాలు వంది వెతాళికులెన వర్ణన.

వేదాంతాలు అంకే ఉపనిషత్తులు, పాంచరాత్రాగమాలు భగవంతుజ్హి సంసార సముద్రతరణైైక సేతువుగా వర్షించాయి. “విశుద్దానాంవాచాం వృషశిఖరి నాథః స్తుతిపదమ్‌” (దయా శతకం 68).

భగవంతుణ్ని స్తుతించే వారికి మోక్షద్వారం తెరువబడి ఉంటుంది.

“విముక్ష్యేకద్వారం విఘటిత కవాటం ప్రణయినామ్‌" అని స్తుతించే కారణం విపరింపబడింది. సంసారమనే పారావారం దుస్తరం కాబట్టి జీవులు సుఖంగా దాటడానికి అనువె న ఆనకట్టుగా పాదుకాదేవిని స్తుతించారు దేశికులు.“అఖిల ధర్మపేతు పదవీ - అని దయాదేవి పరంగా స్తుతింపబడింది. భగవచ్చరణారవిందాలను భజించడమే సంసారంలో ఉన్నసారం.

స్తుతించే వారిని 'వందిమాగధు"లంటారు. “వందినః స్తుతి సాఠకాఃీ (అమరం) నిద్రనుంచి మేల్కొలిపే వారినీ, కార్యాన్నీ, వేళనూ జ్ఞాపకంచేస్తూ (ప్రబోధించే వారిని 'వె తాళికులంటారు. “వెతాళికా బోధకరాః (అమరం.

“యాదవాభ్యుదయ' మహాకావ్యంలో పందొమ్మిదవ సర్గను 'సుప్రభాతం'గా రచించారు శ్రీ వేదాంత దేశికులు.

వేదాలకు వందిత్వం కూడా రామాయణమే ్రవచిస్తుంది. వంది వైతాళిక కృత్యాన్ని సుమం(త్రుడొక్కడే చేశాడు.

106

“యథా నందతితేజస్వీ సాగరోభాస్కరోదయే ! ప్రీత ప్రీతేన మనసా తథా నసందయ నః స్వతో | “బుధ్యస్వ నరశార్దూల కురుకార్యమనంతరమ్‌ | వేదాఃసహాంగవిద్యాశ్చ యథాహ్యాత్మభువరి విభుమ్‌ ! బ్రహ్మాణం బోధయంత్యద్య తథా త్వాంబోధయామ్యహమ్‌" క ఒక అలంకార మంటపం నుంచి మరొక మంటపానికి వెళ్ళే శ్రీరంగనాథుడు పాదుకలను ధరించే ఆయా సమయాలను సూచిస్తూ, స్తుతించడానికి వేదాంతశాస్త్రాలు వంది వై తాళికుల కృత్యాన్ని నిర్వహిస్తున్నాయి. పూర్వార్హ్దంలో (ప్రయోఒలంకారం. ఉత్తరార్థం పరిణామాలంకారం. అనుష్టుబృ్బందం. 242. ఉచిత ముపచరివ్యన్‌ రంగనాథ! (ప్రభాతే విధి శివసనకాద్యాన్‌ బాహ్యకక్ష్యానిరుద్దాన్‌ | చరణకమలసేవా సౌఖ్యసామాజ్య భాజాం ప్రథమ విహితభాగాం పాదుకా మాద్రియేథాః !=-2. అర్ధం ఫా హే రంగనాథ = ఓ శ్రీరంగనాథా! బాహ్యకక్ష్యా నిరుద్దాన్‌ = బయటి (ప్రాంగణంలోనే ఆపి యుంచబడిన; విధి శివసనక + ఆద్యాన్‌ = బ్రహ్మా రుద్రుడు. సనకుడు మొద్యలె నవారిని; ఉచితం = యోగ్యంగా; ప్రభాతే == ఉషుకాలమందు; ఉప, చరిష్యన్‌ = సమీపించి కటాక్షింపగోరినవాడవై ; చరణకమల 'సేవాసొఖ్య సామాజ్యభాజాం =(నీ) పాదకమలసేవ వలన కలిగే సుఖమనే సామ్రాజ్యాన్ని పొందే వారిలో; ప్రథమ విహిత భాగాం = అగ్రస్థానాన్ని పాందదగిన; పాదుకాం = పాదుకాదేవిని; ఆద్రియేథాః = ఆదరించుము. తా! ఓ రంగనాథా! బయటి(ప్రాకార ప్రాంగణంలో నిల బడిన బ్రహ్మ శివుడు, సనకాదులను (ప్రాతః కాలమందు సముచితంగా ఉపచరింపగోరినవాడవె కమల సదృశ చరణాలవళల్లి కలిగే సుఖమనే సామ్రాజ్యాన్ని పాొందేవారిలో మొదటి స్థానం కల్పింపబడిన పాదుకాదేవిని అదరించవయ్యా! వ్యాఖ్య కా వెతాళికులు ఉదయాన దర్శింప వచ్చిన దేవతలను సత్కరించడానికి పాదుకలను ధరించుమని (శ్రీ రంగపతిసి ప్రబోధించే వర్షన. అది ఉపషుకాలం. చతురు గైడు, చంద్రశేఖరుడు, బహ్మార్లులె న సనక, సనందన, సనత్కుమార, సనసత్సుజాతులు స్వామి దర్శనార్ధం వచ్చారు. అయితే విష్వక్సేనుడు వారిని ఆలయంలోనికి రానీయక “స్వామియే వేంచేసి కటాక్టిస్తోడని బయటనే ఆపివేశాడు. 107

“ఆరుష్పదెయ్యపయ ఏన్‌ కోయిల్‌ ముని వరో అనీ, *ఎంబెరుమానున్‌ కోయిలిల్‌వాశల్‌ అని “స్వామీ. మీ అలయ ముందు దేవతలెందరోవచ్చి గుమిగూడియున్నారు, అని “భక్తాంఘ్రికేణువు' పూర (మే “తిరుప్పళ్చియెళుచి ్ర( సుప్రభాతం పాడీనారు.

ఆలయం నుంచి బయటకు నడిచి రావడానికి స్వామి పాదుకలను ధరించడం అత్యావశ్యకం.

సుకుమార్శశె త్యసొరభాలతో శోభించే కమలాల్దాంచివి భగవంతుని పాదాలు. సా ఫమిచరణాలను స్పృశిస్తూ సుఖి సామ్రాజ్యాన్నిపాందే శ్రీదేవి మొదలైన దేవేరుల్లో ప్రథమస్థానం పాదుకాదేవిదే. కాబ్యుర్టి, శ్రీరంగేశుడు స వయంగోం బదియట నిలి న దేవతలందరికి దర్శనమీయడానికి మొదట పాదుకలను ఆదరపూర్వ' ఎగా ధరించే వోళను సూచిస్తూ వంది వై తాళికులు (ప్రభాతకాలంలో ప్రబోధించారు.

ఉదాత్తాలంకారం. మాలినీ వృత్తం.

243. పద్మాజుష్టం భజతుచరణం పాదుకా అబ్బవారా 'ప్రత్యాసన్నాస్తవ పరిజనాః ('ప్రాతరాస్తానయోగ్యాః | అర్జోన్మేషాదధిక సుభగా మర్టనిదా నుషంగాం నాభీపద్మే తవనయనయో ర్నాథ! పశ్యంతుశోభామ్‌ [-3- అర్ధం శ హేనాభ్ర = ఓ ప్రభూ! అబ్బవారా = పర్యాయంగా అవసరాన్ని పొందిన; పాదుకా = పాదుకాదేవి; పద్యాపాటో ౫ లక్ష్మీదేవిచే సేవింపబడిన; చరణం= పాదాన్ని; భజతు = సేవించుగాక, ప్రత్యాసన్నాః = దగ్గరికివచ్చిన ; (ప్రాతః అస్తు యోగ్యాః= ప్రభాతగోస్టికి తగిన; తవ = నీయొక్క; పరిజనాః = పరిచారకులు ; అర్హ + ఉన్మేషాత్‌ = నగం తెరువడం వల్లి? అధికసుభగాం = కడుసాబ్లై న; అర్హనిద్రా + అనుషంగాం = సగం నిద్రచే సంబింధంకల; తవ = నీ యొక్క? నయనయోశ = కన్నుల యొక్క; శోభాం = కాంతిని; నాభీపద్మే = పాక్కిలి తామరయందు, పశ్యంతు = చూతురుగొక- తా! ఓ రంగనాథా! పర్యాయంగా అవకాశం పౌందిన పాదుకాదేవి, లక్ష్మీదేవి సేవించిన నీ పాదాలను సేవించుగొ న్‌! గ్రగోనాలగొ స్ట యోగ్యులై న పరిచారకులు నీ సన్నిధికి చేరినవ్వారె అర్హవికాసంవల్ల అధికరమణీయమై, సగం నిద రించే కన్నులకాంతిని నీ నాభికములమందు చూతురుగాక. వ్యాఖ; ; " కి ఛఖ్యి పా (శ్రీరంగనాథుని నయన రామణీయకతను శ్రాఘించే శ్లోకం. కమనీయ ఆరుణోద్రంయ్రుక్రాలమిది. రాత్రి స్వామి నిద్రిస్తున్నప్పుడు లక్ష్మిదేవి స్వామి చరణాలను సంవహనంచేస్తూ స్త రగా సేవిస్తుంది. తెళ్లివార్రగనే స్వామి పాదసేవచేసే అవకాశం పాదుకాదేవికి కలుగుతుంది. స్వామీ! పడకనుంచి లేచి పాదుకలను ధరించండి అని ప్రథమపాదం కీర్తించింది. 108

'పాతఃకాలాన ఓలగంలో ఆంతరంగిక కింకరులువచ్చి అద్దాన్ని, ఆవును, మంగళదవ్యాలను స్వామికి దర్శింప చేస్తారు. అప్పుడు ఆ పరిచారకులు శ్రీరంగనాథుని. అరవిరిసిన నేత్రశొభను అనందంగా సేవిస్తారు.

భగవంతుడు నిద్రనుంచి మేల్కొని మెల్లిగా కన్నులను తెరుస్తుంటు చూచే ఆనందానుభూతి గోదాదేవి సులోచనాలకు అందవమై న ఆలోచనలను ఆవిష్కరింపచేసింది.

“కింకిణి వాయ్‌చె (య్‌ద తామ్లరెపూప్పోలే

శెంగణ్‌ శఅిచ్చిరిదే ఎమ్మేల్‌ వీలి యావో”. (తిరుష్నావై)

చిన్నగజ్జె, నడుమ సన్నని గీతలాగా తెరచి ఉంటుంది. దానిలోపల గుండ్రని గులకరాయి జారిపడకుండా కంటికి కొద్దిగా కనబడుతుంటుంది. గజ్జెలోపల ఆ రాయి అటూ ఇటూ కదలుతుంకే కిణికిణి సవ్వడి అవుతుంది. భగవంతుడు నిద్ర పూర్తిగా తాలగక మెల్లగా కన్నులు తెరుస్తున ఎప్పుడు, కను[గ్రుడ్డు కొద్దిగాకనబడుతూ, కింకిణిలా ఉంటాయి. కనురెప్పలు సగం తెరిచే సరికి, కను ఎలు అరుణిమతో అరవిరిసిన తామరపూవులాగా కనబడుతాయి.

“చక్తుష్‌ చంద సూర్యా” (శ్రుతి “చంద్ర సూర్యాచనేత్రే' (స్మృతి)

“తింగళుమాదిత్తియనుం ఎళుందార్చోల్‌” (తిరుప్నావె)

భగవంతుని నేత్రాలు సూర్యచంధదులే ఆయన నేత్రకాంతి తన నాభీకమలమందు ప్రసరిస్తుంది. ఆరవిరిసిన

ఊలై్లా

కన్నులు, రవిచంద్రులు ఏకకాలంలో ఉదయిస్తున్నట్టుంటాయి. రవికిరణ శోభచే వికసించడానికీ, చంద్రకిరణకాంతిచే సంకోచించడానికీ, భగవంతుని నాభీ పద్మం ప్రయత్నిస్తూ ఉంటుంది. తతృలితంగా, కుబ్మల కుసనుమాల మధ్య దశను అనుభవిస్తూ, నాభీ పద్మం, భగవనే ఎ(త సౌందర్యానికి ('ప్రతీకయ్రై దర్శనీయంగా ఉంటుంది.

పర్యాయోక్ష్యలంకారం, నిదర్శనాలంకారం సంక్షీర్ణం. మందాక్రాంతావృత్తం.

244. ఉప నమతి ముహూర్తంశేవ సిద్దాంత సిద్ధం తదిహచరణ రక్షా రంగనాథ? తృయ్టైషా | చె కూ వమ ఎదుపద మధిరూఢా మంజుభిః శింజితెటస్పై నా రుపదిశతు జనానా ముత్సవారంభవార్తామ్‌ ! -4. అర్ధం శివా హే రంగనాథ = ఓ రంగనాయకా. శేష సిద్దాంత సిద్ధం = ఆదిశేషుని చేత గర్గ బుషికి ఉపదేశింపబడిన జ్యోతిశ్శాస్త్ర, సిద్ధమై న; ముహూర్తం = శుభసమయం; ఉపనమతి = సమీపేన్తున న్నది, తత్‌ = అందువల్ల; ఇవా =ఇప్పుడు, ఏషా= ఈ; చరణ రక్షా = పాదుక త్వయా = నీచేత; మృదుపదం=మ ్భదువై న చరణం, అధిరూఢా * అధిరోహింప జేయబడీన్నదై ; మంజుభిః= ఇంపైన; స్వైః= స్వయ; శింజితై = భూషణధ్వనులచేత; జనానాం = ప్రజలకు; ఉత్సవ

• ఆరంభవార్తాం = ఉత్సవం (పారంభమయ్యే సమాచారాన్ని; ఉపదిశతు = సూచించుగాక. 109

తా! ఓ రంగనాథా! అదిశేషుని సీద్ధాంతపుందు తెల్పబడీన ముహౌర్తం సమీపిస్తున్నది. కాబట్టి, ఇప్పుడు ఈ పాదుక నీచే మృద్దువె న పాదాలు మోపబడినదై తన మంజులమైన భూషణధ్వనులచేత లోకులకు ఉత్సవమారంభ మవుతున్న వృత్తాంతాన్ని తెలియజేయుగాక. వ్యాఖ్య = ఆస్థాన మంటపం నుంచి పాదుకలను ధరించి ఉత ౧వం కోసం వాహనమంటసానికి వేంచేయ వలసిందని విన్నపం.

నిత్యోత్సవం, వారోత్సవం, పక్షోత్సవం, మాసోత్సవం, అయనోత్సవం, సంవత్సరోత్సవం, అని భగవదుత్సవాలు శ్రీరంగంలో విశేషంగా జరుగుతాయి. నిత్యోత్సవంలో ఉషుకాలగోష్ట పూర్వ శ్లోకంలో వర్ణితం. ఉషుకాలంలోనే సాత్త్విక కాలం, ఉద్యోగకాలమనీ వేళాభేద ముంటుంది. ఒక్కొక్క కార్యాన్ని నిర్వహించడం కోసం శుభసమయాన్ని తెలిపే శాస్త్రాన్ని జ్యోతళ్ళాస్త్రమంటారు. ముహూర్త మంకు రెండు ఘడియలు - 48 నిమిషాలు.

జ్యోతిశ్శాస్త్ర, సిద్ధాంతకర్త ఆదిశేషుడు. గర్గ మహర్షి ఆదిశేషుని వద్ద ఫుశ్రూషచేసి [గ్రహా నక్షత్ర స్టీతిగతులనూ, సంచార ఫలాలనూ తెలిపే జ్యోతిశ్శాస్తాన్ని ఆధ్యయనం చేశాడు. 'ఉషు ప్రశంసతేగర్గః - అవే వాక్యాన్నిబట్టి గర్గర్షి ఉషణాలంలో వేళా విశేషాలను(ప్రశంసించాడని తెలుస్తుంది.

“యమారాధ్య పురాణర్షిర్లర్గో జ్యోతీంషి తత్త్వతః |

జ్ఞాతవాన్‌ సకలం యచ్చ నిమిత్త పఠితం ఫలమ్‌” 1 - (వ్టుపురాణం)

శ్రీరంగరాజు ఈ శుభకరమై న ఉద్యోగవేళలో తన సుకుమార చరణాలకు పాదుకలను ధరించి విలాసంగా వాహన మంటపం వరకు సంచరిస్తుంటే, మంజులమై న పాదుకామణిభూషణ నాదాలు జనులకు వీనుల విందుజేయగా, వారు ఉత్సవం ఆరంభమవుతున్నదని భక్తితో శ్చివించడానికి వస్తారు.

పాదుకాశింజితం జనులనాహ్వానించడం ఉత్రేక్షాలింకారం. ఇది (ప్రేయోఒలంకారంతో సంక్షీర్ణం మాలినీ వృత్తం.

245. రంగాధీశ! మరుద్దణస్య మకుటాదామ్నాయబ్బందస్య వా

(ప్రత్యానియ సమర్పితా విధిముఖె ర్వారక్ర మాదాగ్యతెః | వాహారోహణ సంభృతం శమభరం సమ్యగ్వినేతుంక్షమా రీలాసంచరణ (ప్రియా స్పృశతుతే పాదాంబుజం పాదుకా | -5. అర్ధం శి హే రంగాధీశ = ఓ రంగరాబా!' వారక్రమాత్‌' = వంతులరీతిగా, ఆగతైః = వచ్చిన; విధి మ్యుఖైః= (బహ్మాదుల చేత; మరుత్‌ + గణస్య = దేవతల బృందం యొక్కగానీ; ఆమ్నాయబ్బృంద న్యవా = వేద పురుషుల సమూహం యొక్క గానీ; మకుటాశ్‌ = శిరస్సు నుంచి; (ప్రత్యానీయ = తిరిగి తెచ్చి; సమర్పితా = సమర్శ్చించబడిన; వాహ + ఆరోహణ, 110

సంభృతం = వాహన మెక్కి సంచరించడం చేతగరిగిన; శ్రమభరం = ఆయాసాతిశయాన్ని; సమ్యక్‌= బాగుగా; వినేతుం = తొలగించడానికి; క్షమా = నేర్పుగల; లీలా సంచరణ, (ప్రియా = విలాస గతిచే (నీకు) ఇష్టం గల; పాదుకా = పాదుకాదేవి; తే = నీ యొక్క; పాద + అంబుజం = చరణకపులాన్ని; స్పృశతు = న్పృశించు (ధరించు)గాక. తొ! ఓ రంగ ప్రభూ! వంతులరీతిగా వచ్చిన బ్రహ్మాద్యర్బకుల చేత దేవతాబ్బందం యొక్క, వేదమూర్తుల గణం యొక్క శిరస్సున ఉంచి తిరిగి సమర్చింపబడిన, వావానారోవాణం వల్ల కలిగిన బడలికను బాగా పోగొాప్టే నేర్చు, ఓర్చు కలిగిన, విలాసగమనానికి నీకు (ప్రియమైన పాదుకాదేవి నీ పాదకమలాలను స్పృశించుగాక. వ్యాఖ్య £- వీథ్యుత్సవానంతరం ఆస్థాన మంటపానికి వేంచేసే సంగవకాల సూచక విజ్ఞాపన. ప్రభాతకాలం దాటింది. అనేక వీథుల్లో వావానం మీద సంచరించి వచ్చి వాహన మంటపం నుంచి శ్రీరంగ నాయకుడు సంగవకాలంలో ఆస్థాన మంటపంలోకి ప్రవేశిస్తాడు. కలియుగ వై కుంఠమే శ్రీరంగమందిరం కాబట్టి, (బ్రవ్మా రుద్రాది దేవగణమూ, వేద పురుషబృందమూ ఉత్సవ "సేవలో పాల్గొంటారు. వారు వంతుల (ప్రకారం వచ్చి, భగవంతుణ్ని అర్చిస్తారు కాబట్టే భగవదను[గ్రహంగా పాదుక(లును - శఠారిని - వారి శిరస్సులపై న సమర్పించి అర్బకులు తిరిగి భగవత్సాదాలకు అలంకరింపబేస్తారు.

(బ్రవ్మా రుద్రాదులు చేసే ఉత్సవంలో శ్రీరంగనాథుడు గరుడవావానుడై ఊర్చ్వలోకాలకు వాళ్ళినప ఏడు, అక్కడ దేవతల తలల మీద శఠారిని ఆ ఉత్సవ ధర్మకర్త సమర్పించి తిరిగి దేవదేవునిపాదపద్మాలకు అలకంరింపజేస్తాడన్న అర్ధం, “'మరుద్గణస్య మకుటాద్చా రచనవల్ల ప్రతీయమానమవుతుంది.

మానవార్చకులు చేసే ఉత్సవంలో - స్వామి ఊరేగింపులో సేవకు ముందు, వెనుక (ద్రావిడ, సంస్కృత వేదపారాయణంచేసే వ్యక్తులకు, వాన మంటపంలోకి స్వామి వేంచేసిన తరువాత వేదవిద్యా గౌరవార్థం, వారి శిరప్రదేశాన శ, శఠారిసమర్పణ పూర్వకమైన భగవదను[గ్రవా విధానాన్ని కల్పించి, అర్చకులు తిరిగి స్వామి చరణకమలాలకు పాదుకలను సమర్చిస్తారన్న అర్ధం “ఆమ్నాయ బృందస్య మకుటాద్వా రచనవళల్లి తెలుస్తుంది.

“ముల్లె యా ల్వణంగ అనే తిరుమం్లగి యాళ్వారు సూక్తి ప్రకారం, నియమంతో ఒకరి తరా సత మరొకరు వచ్చి స్వామిని సేవించే భక్తుల తలలమీద క్రమంగా శతారిని సమర్పించి, మళ్ళీ భగవత్సాదారవిందాలకు పాదుకలను అలంక రింపజేయడం ఆచారమని విశదమవుతుంది.

శ్రీరంగభూపతి గరుడాది వాహనాల మీద శీఘ్రంగా పయనించడం వల్ల, కుదుపుల వల్లి కలిగిన శరీరాయాసాన్ని పాదుకాదేవి తన విలాసగమనంతో పూర్తిగా నివారింపజేస్తుంది. కాబట్టి స్వామి ఇష్టపడి పాదుకలను ధరించే సంగవకాలమిది.

“దినాదౌ (ప్రాష్టువూర్వా హ్లాతతః సంగత సంగవౌ” - (ఎ జయంతి)

111

ప్రయాణం చేసి వచ్చిన పతి, శ్రమనివారకంగా (ప్రేమతో పాదసంవహనం చేసే భాగ్యాన్ని సతికి కల్పించే వ్యంజన వల్లి, ఇది సమాసోక్ష్యలంకారం.

శార్టూల విక్రీడిత వృత్తం.

246. వృత్తం క్రమేణ బహుధా నియుతం విధీనా మర్హం ద్వితీయ మిద మంకురితం తవాహ్నః | వీళాసఖీభిరుపనీయ నివేశ్యమానా మంక్తుం ప్రభో? త్వరయతే మణిపాదుకాత్వామ్‌ ! -6. కలు చం రంది ఆన్‌ ఆ న్‌ యం నా సంకల; కవేణ = వరుసగా; అర్థం = హే ప్రభో = ఓ ప్రభూ! విధీనాం = చతుర్ముఖుల యొక్క; నియుతం = లక్ష సంఖ్య; బవుధా = అనేక విధంగా; వృత్తం = గడిచింది. తవ = నీ యొక్క; అవ్నుః = దినం యొక్క; ద్వితీయం = రెండవ; అర్ధం = సగం; ఇదం = ఇదా; అంకురితం = ఆరంభమయింది. నీళాసఖీభిః = నీళాదేవినెచ్చెలులచే; ఉపనీయ = తీసుక వచ్చి; నివేశ్యమానా = సమీపాన సమర్చింపబడుతున్న; మణిపాదుకా = రత్నపాదుకాదేవి; త్వాం = నిన్ను; మంక్తుం = స్నానానికి త్వరయతే = తొందరపెడుతున్నది. తా] ౬ రంగప్రభూ! (బ్రహ్మల సంఖ్య లక్ష్మక్రమంగా బవువిధంగా గడిచింది. నీ దినమానానికి అహస్సులో "రెండవ భాగమారంభమయింది. నీళాదేవి సకియలు తెచ్చి నీ సన్నిధిలో సమర్పిస్తున్న మణిపాదుక నిన్ను స్నానానికి త్వరపెడుతున్నది. వ్యాఖ్య ఫా (శ్రీరంగనాథుని మధ్యాహ ఎకాలసేవను వర్షించే శ్లోకం.

ఉదయం నుంచి అనేక ఉపచారాలు (విధులు) జరిగినాయి. ఇప్పుడు మధ్యాహ్నకాలం దాటి అపరాహ్లం ఆరంభమవుతున్నది. అహః (ప్రమాణాన్ని (ప్రాహ్హం, పరాహ్హం అని రెండు భాగాలుగా లెక్కిస్తారు. ఇది సామాన్యంగా ప్రథమ పాదార్ధం. ద్వితీయపాదార్జాన్నిబట్టి విశేషార్ధం వివరింపబడింది.

“చతుర్యుగ సహ్రాద్వౌ బ్రహ్మకల్పస్తు తౌన ఏణామ్‌' - (అమరం)

మానవుల కాలమాన (ప్రకారం చతుర్యుగాలు ఒక్క వేయిసార్లు తిరిగితే చతుర్ముఖ(బ్రహ్మకు పగలు, మలొక్క వేయిసార్లు తిరిగితే రాత్రి అవుతుంది. బ్రహ్మకున్న అహోరాత్రాల లెక్కయే ఇలా ఉంటే, (బ్రహ్మను కన్నతండ్రి - భగపంతుని- కి దినమానం ఎంత ఉంటుందో? అది అనంతం. “నత సూర్యోభాత్కి న చందతారకం' (శ్రుతి) చైకుంఠంలో రవి చంద్రతారకల ప్రకాశమే లేనప్పుడు, కాలమానమెలా సాధ్యం?

112

“నాహన్తస్య ననిశానిత్యస్య పరమాత్మనఃో - అన్నట్టు శాశ్వతంగా ఉండే పరమాత్మునికి పగలు లేదు, రాత్రి లేదు. అయినా, అర్భించే వారు - ప్రకృతి మండలవాస్సులె నబ్రహ్మాదులు - కాలానికి కట్టుబడినవారే కదా! వారి భావంతో కాలాన్ని లెక్కించడం సంబంధాతిశయోక్ష్యలంకారం. (ఆయుతం = పదివేలు. నియుతం = నూరువేలు.

“తవాహ్నః' - అవః ప్రమాణంలో సగంకాలం భగవంతునికి ఉపచారాలతోనే గడిచింది. ఈ (ప్రాన్హుంలోనే లక్షల కొద్దిచతుర్ముఖ బ్రవ్మాలు పుట్టారు, గిట్టారు. ఇక ది (తీయార్హం ఆరంభమయింది.

ఈ సమయంలో శ్రీరంగపతికి తిరుమంజనోత్సవం జరుగుతుంది. శ్రీదేవి భూదేవి ఆస్థానంలో (ప్రభువు కిరుప్రక్కల ఆసీనలై నందున అంతఃపురకార్యాలను నీళాదేవి నిర్వహిస్తుంది. " నీళ చెలికత్తెలు తెచ్చి సమర్చించిన పాదుకలను స్వామి ధరించి ఆస్టానమంటపం నుంచి తిరుమంజన మంటపంలోకి త్వరగా ప్రవేశించే సమయమయిందని (ప్రార్ధన పాదుకాదేవి త్వరపెట్టడం, హేతూడత్రేక్ష వసంతతిలకా వృత్తం.

2డ7.. దివ్యాప ఎరోభి రుపదర్శిత దీపవర్లే రంగాధిరాజ! సుభగే రజనీ ముఖేఒస్మిన్‌ | సంరక్షిణీ చరణయోస్స విలాస వృత్తి ర్నీరాజనాసన మసొ నయతు స్వయం త్వామ్‌ | -7. అర్ధం ఫా= హేరంగ + అధిరాజ= ఓ శ్రీరంగేశ్వరా! దివ్య + అప్పరోభిః = అ(ప్రాకృత్తలై న అప్పరలచే; ఉపదర్శిత దీపవల్లే = దగ్గరగా ఎత్తిచూపబడే దీపాల పంక్తిగల; సుభగే = మనోజ్జమై న; అస్మిన్‌ = ఈ (రవి అస్తమించే? రజనీముఖే = సాయంకాలమందు, అసౌ = ఈ; (ఎదుటనున్న; చరణయోః = పాదాలయొక్క; సంరక్షిణీ = రక్షకురాలె న పాదుకాదేవి; స విలాసవృత్తిః = లీలతో కూడిన నడకకలదై ; త్వాం = నిన్ను; స్వయం = తానే; నీరాజన + ఆసనం = ఆరతిని ఇచ్చే మంటపంలోని పీఠానికి; నయతు = తీసికొనిపోవుగాక తా! ఓ శ్రీరంగరాజా! దివ్యాప్పరలచే దీపసముదాయం ఉపచారంగా ఎత్తిచూపబడే మనోజ్జమై న ఈ ప్రదోషకాలంలో పాదాలిను చక్కగా కాపాడే ఈ పాదుకాదేవి, విలాసగమనంతో తానే నిన్ను నీరాజన పీఠమున్న మంటపంలోకి తీసుకపోతుంది. వాఖఖ$? హా శీ ప క్‌ సఖ్య హా (శ్రీ రంగనాథుని ప్రదోవకాల సేవ వర్ణితం.

అది మలి సంజ. దీపారాధన సమయం. అప్రాకృత శరీర్షలై న అప్పరలు స్వయంగా తేజోమూర్తులు. స్వామి సన్నిధిలో అచ్చరలేమలు నాలుగేసి అంతస్టులుగానున్న చెమ్మెల్లో గుండ్రంగా అనేక దీపాలను వెలిగించి, అన్నిివై పులా బారులుదీరి నిలిచి, తమ చేతుల్లో పట్టుకున్న మంగళ దీప సముదాయాలతో ఉపచారంగా చేసే నీరాజనోత్సవం నేత్ర పర్వంగా ఉంటుంది.

113

పాదుకాదేవి సహజంగా అతిలోకసుందరి. ఆమె నడకల రాజహంస. స్వామి పాదాలకు ఏదోషనుంటకుండా పాదుకాదేవి, ఒయ్యారి నడకతో రాజలాంఛనంగానీరాజనోత్సవం జరిగే 'తిరువందిక్కాప్పు' మంటపంలోకి తీసుకొనిపోయి పీఠం మీద సముచితంగాస్వామిని ఆసీనుణ్ని చేస్తుంది.

స్వామి తిరువందిక్కాప్పు మంటపానికి ఊరేగుతూ వస్తుంటే, ప్రతి వీథిచివర సుమంగళులు స్వామికి మంగళారతులనర్పించే దృశ్యం అతిరమణీయం. వీథ్యుత్సవంతో స్వామి దక్షిణ ద్వారం చేరుకొని తిరువందిక్కాప్పు మంటపానికి వేంచేస్తాడు.

రత్నపీఠమందు ఆసీనుడై న స్వామికి నీరాజనాలు సమర్పిస్తుంకు, కర్బ్పూర ఆరతులు వెలుగుతూ పరిమళాలను గుభాళిస్తున్నాయి. దివ్యమంగళ వి[గ్రహ సౌందర్యం, అంగాంగం ్రత్యేకంగానూ అస్ఫథక్కుగానూ, దర్శనీయమై చూపరుల హృదయాన్ని కర్బ్చూరగుళికలాగాకరిగించి స్వామికి అర్పింపజేస్తుంది. “ప్రదోషోరజపీ ముఖం' (అమరం.

“ఆఅందియంబోదిదువాకు మళకనే - కాపి ఎడనారాయ్‌” (పెరియాళ్వార్‌. తిరుమొళి) , విష్ణుచిత్తుడు తనను యశోదామాతృమూర్తిగా భావించుకొని శ్రీకృష్ణునితో “సాయంకాలమయింది. ఇంచ్చోకి వచ్చి ఆరతి కొనవయ్యా” - అని, దృష్టి దోషనివారణార్ధం రక్రాదీక్ష వ్యాజంతో మంగళాశాసనం చేశాడు.

“శ్రీరంగరాజ చరితం అనే బాణ కావ్యంలో ఒక మహాకవి నీరాజనాన్ని గూర్చి రచించిన శ్లోకం అనుసంధేయం

“ఉద్యన్మద్దల తాళకాహళర్తవె రుద్దామువందిస్థవెః

పీ రంధ్రాంజలి సంపుటాంచిఛకరా స్నీరాజనం పశ్యతః |

చంచ చ్చామర మధ్యగస్య భవత శృ్యత(శ్రియా సంవృతం

వశ్రాంభోజ ముదారవాస మసకృ దృష్ట్యాచజప్యత సేపా సుతా |

దేశికులు వసంతతిలకా వృత్తంలో (దేవాంగనల దీపవర్గ ప్రదర్శనం, పాదుకా లీలాగమనం) కల్పించిన అక్షర నీరాజన చిత్రం ఆత్యద్బుతం.

ఒక సాధ్వీమణి భర్తను నీరాజనార్ధం పీటమీద కూరు సండపెడుతున్న భావమభివ్యక్తమై నందున, ఇది సమాసొక్త్యలంకారం.

248, ఆస నాదుచిత మాసనాంతరం రంగనాథ! యదిగంతు మీహసే! సంనతేన విధినా సమరి సతాం * స ప్రసాద మధిరోహపాదుకామ్‌ ! -8. 114

అర్ధం ః-- హే రంగనాథ = ఓ రంగేశ్వరా! ఆసనాత్‌ = ఆసనం నుంచి; ఉచితం = యుక్తమైన; ఆసన + అంతరం = మరాక ఆసనానికి; గంతుం = పోవడానికి; ఈవాసే, యది = కోరుతున్నట్టైతే; సంనతేన = మిక్కిలి నమ్రుడైన; విధినా = చతుర్ముఖుని చేత; సమర్చితాం = సమర్పించబడిన; పాదుకాం = పాదుక[ల)ను; స(ప్రసాదం = కృపతో; అధిరోవా = అధిరోహించుము. తా! శ్రీరంగప్రభూ! ఒక ఆననం నుంచి తగిన మరొక ఆసనం మీదికి వేంచేయదలచుకుంళే, నమ్రుడై న (బ్ర్మో సమర్పించిన పాదుకలను పరమకృపతో అధిరోహించుము.

వ్యాఖ్య ౫ ప్రతి ఆసనమంటపానికి పాదుకలను ధరించి వేంచేయాలని (ప్రార్ధన.

సాయంతనానంతరం శ్రీరంగప్రభువు స్నానాలంకారాది నానా విధాసనాలను ఉత్తరోత్తరంగా అధిష్టించడానికి పోదలచనూవచ్చు. అయితే, నలువస్వామిని ఆరాధించి, వినీతుడై సమర్పించిన పాదుకలను స్వామి పరమకృపతో ధరించి, తనకు ఇష్టమైన ఆసనాన్ని అలంకరించవలెనని విజ్ఞాపన.

(ప్రేయోఒలఅంకారం. రథోద్ధతా వృత్తం.

249. పరిజన వనితాభిః ప్రేషితః ప్రాంజలిస్త్వాం ప్రణమతి మదనోఒయం దేవ! శుద్దాంతదాసు | ఫణిపతి శయనీయం ప్రాపయిత్రీ సలీలం పదకమల మియం తేపాదుకా పర్యుపాస్తామ్‌ ! -9, అర్హం ఫలా హే దేవ= ఓ క్రీడాపరాయణా! పరిజన వనితాభిః= పరిచారిక స్త్రీలచే;, (పేషితః= సంపబడిన; ఫద్దాంతదాసః = అంతఃపుర సేవకుడై న; అయం = ఈ; మదనఃా మన్మథుడు; (ప్రాంజలిః= అంజలిబద్దుడై ; త్వాంచానీకు; ప్రణమతి = నమస్కరిస్తున్నాడు. ఫణిపతి శయనీయం = శేపశయ్యకు; [ప్రాపయిత్రీ = చేర్చే ఇయం = ఈ; పాదుకా * పాదుకాదేవి; తే = నీయొక్క; పదకమలం = చరణ సరోజాన్ని; పరి + ఉప + ఆస్తాం = ఉపాసించుగాక. తా$ీ ఓ దేవా పద్దాంత పరిచారికలచే ్రేరిత్తుడై అంతవుర దాసుడైన ఈ మన్మథుడు కేల్మోడ్సి నీకు నమస్కరిస్తున్నాడు. శేషతల్పానికి ఉల్జాసంగా చేర్చే ఈ పాదుక నీ పాదకమలాన్ని భజించుగాక. వ్యాఖ్యః- శేష పర్యంకాసన మలంకరించుమనే మన్మథుని ప్రార్ధనను పాదుకలను ధరించి మని ంచాలని విన పం.

శృంగారం రాజ్యమేలే కాలమిది. అలరులవిల్కాడు అనన్యజుడై ఆంతటా చెలరేగుతాడు కానీ, ఆంతఃపురంలో మాత్రం కింకరుడు. దేవేరుల అభిప్రాయమెరిగిన చెలికత్తెలు మదనుణ్ని స్వామి సన్నిధికి పంపించారు. వీరు ఏ దేవి పరిచారికలో శ్లోకం వివరించ(డం) లేదు. ఆరవ క్లోక ప్రకారం నీళాదేవి పరిచారికలని గమనీయం. “దేవ్యస్పవాన్రం తథా"

• అన్నట్టు భూనీళా ద్యచ్యుతవన్లభలందరూ శ్రీదేవికి అవయవభూతలే.

115

న్మఠథ ప్రాకృత పురుషులవలె పచ్చ విల్తుని తండ్రి శ్రీరంగనాధుడు కామవశ్యుడు కాలేడు. అతడు సొన మన్మథుడు కాబట్టి, మదనుడు స్వామికి దోసిలొగ్గి నమస్కరించి, దేవేరులతో సహ శేషపర్యంకాసన ప్రాప్తి సమయమాసన్నమయిందని విన్నవిస్తున్నాడు. మన్మధుని (ప్రార్దన, పాదుకాసేవను ప్రభువు అంగీకరిస్తేగాని నెరవేరదు. పాదుకాదేవి రంగనాథుని అడుగులకు మడుగులొత్తుతూ కార్యభారంవల్ల కలిగిన బడలికను సడలించే ఒయ్యారపు నడకతో సెజ్జకు చేర్చే ఒజ్జబంతి. కాబట్టే ప్రభువు పాదుకలను ధరించాలని వంద్షివై తాళికులు స్తుతించారు పర్యాయోక్ష్యలంకారం. మాలినీ వృత్తం, 250, ఇతి నిగమ వందివచసా సమయేసమయే గృహీత సంకేతః అభిసరతి రంగనాథః 'ప్రతిపదభోగాయ పాదుకే! భవతీమ్‌ -- 10. అర్ధం శల హే పాదుకే = ఓ పాదుకాదేవీ! రంగనాధః = శ్రీరంగనాథుడు; ఇతి = ఈ విధంగా; నిగమ వంది వచసా = వేదాలనే వందివై తాళికుల విన్నపంచేత; సమయే సమయే = ప్రతి సమయంలో; గృహీత సంకేతః = గ్రహింపబడిన సూచనకలవాడై; ప్రతిపద భోగాయ = అడుగడుగున/క్షణక్షణం సుఖ మనుభవించడం కోసం; భవతీం = నిన్ను; అభిసరతి = చేరుకుంటాడు. తా! ఓ పాదుకాదేవీ! శ్రీరంగనాథుడు ఇలా వేదాలనే వంది వై తాళికుల విజ్ఞప్తిచే ఆయా వేళల్లో సూచనను (గ్రహించినవాడై , పదే పదే సుఖానుభవం కోసం నీవున్నచొటికి తానే వస్తాడు. వ్యాఖ్య ౪ (శ్రీరంగనాథునికి పాదుకాదేవియే ప్రియతమ నాయికగా కవిస్తుతి, ఈ పద్దతిలో రెండు - ఆద్యంత - శ్లోకాలే పాదుకను సంబోధించాయి మధ్యనున్న ఎనిమిది ళ్లోకాలచే శ్రీరంగనాథుడు సంచోధితుడయ్యాడు వంది వై తాళికులు అన్థానంలో ప్రతి సమయాన విన్నవించిన సూచనను పాటిస్తూ కర్తవ్య నిర్వహణార్ధం, ఒక మంటపం నుంచి వేలొక మంటపానికి; ఇలా (క్రమంగా అనేక మంటపాలకు పోదలచినప సుడు శ్రీరంగరాజు పాదుకలను ధరించి స్థానచలనం చేయడం నిత్యవ్యవహారం సంకేతస్టలం, ఎట్టీదయినా, ఎక్కడున్నా ప్రభువు యొక్క 'ప్రత్యంఘ పాదుకాజ న్య సుఖాన్ని ప్రతిక్షణం అనుభవిస్తుంటుంది. కాబట్టే శ్రీరంగనాథుడు, స్టానపరివర్తన సమయాల్లో పాదుకా సాహచర్యం కోరుతూ, తానే ఆమె ఉన్న చోటికి చేరుకుంటాడు. గ వ. వచసా - “అంజ్ళిరెయ మడనారాయ్‌' మొదలుకొని, శ్రీ పరాంకుశనాయకి యొక్క దూతల వార్తలు విని ఆ. త ప గ ర్త ర్వాతి పద్ధతిలో చెప్పబోయే రీతిగా, సర్వేశ్వరుడు సంశ్రేషించడానికి వచే ఏ సంగతి సూచితం సంకేతస్లలానికి జ్జ నాయకుని అభిసరణమూ, తద్ద్యారా పాదుకాపేయసీ భావమూ ధ్వనించడంవల్ల, సమాసోొక్ష్యలంకారం ఆర్యావృత్తం. _వెతాళిక పద్ధతి సమాప్తం, 116

10. శ సృంగార పదతి యు
11. శౌరేః శృంగార చేవ్టానాం ప్రసూతిం పాదుకాం భజే జరీ క, అడ్షి ల అ యామేవభుంక్తే శుద్దాంతా త్పూర్వం పశ్చా దపిప్రభుః ! -1,

అర్ధం ః- శారః= శ్రీరంగనాయకుని యొక్క; శృంగార చేష్టానారా సింగారపు చేష్టలకు, ప్రసూతిం = కారణభూతయై న; యాం=ఏ దేవిని; ఏషు= ఈ; 'ప్రభుఃాసర్వసమర్జుడు; శుద్దాంతాత్‌= ఆంతఃపురంకం టె; పూర్వం= మొదట; పశ్చాత్‌, అపి = తర్వాతనూ; భుంక్తే = అనుభవిన్తాడో ; (తాం = అట్టి;) పాదుకాం = పాదుకాదేవిని; భజే = సేవిస్తాను.

తా శ్రీరంగనాయకునికి శృంగారభావాలనుకలిగించే ఎ వల్లభను అంతఃపుర భోగంకంటు ముందు, తర్వాతనూ ఈ ప్రభువు అనుభవిస్తాడో, ఆ పాదుకాదేవిని భజిస్తాను.

వ్యాఖ్య ఫా (శ్రీ రంగనాథుడు అంతపురగమనా గమన సమయంలో పాదుకలను ధరించి సంచరించే వర్షన.

ఈ పద్ధతిలో పాదుకా శ్రీరంగేశుల హృద్యవ్యాపారాలను దాంపత్య శృంగారంగా కవి స్తుతిస్తున్నాడు. మన్మథుని (ప్రార్ధనచేత పాదుకలను దరించి అంతఃపురంలో , ప్రవేశించిన ప్రభువు వంతులరీతిగా దేవేరులతో పరస్పరంగా శృంగారభోగవిలాస చేష్టలను అనుభవించడం సాధారణ విషయం. “శృంగార చేష్టావివిధాబభూవుఖో, మహాకవి అన్నట్టు విభావానుభావ సంచార భావాది విలాసాలు అనేకం కదా

స్వీయ, స్వాధీన పతిక అని రెండు రకాల నాయికలలో “తత్రస్వీయావరి[గ్రవాత్‌ అనే లక్షణం వల్ల, కట్టుకున్నది స్వేయ నాయిక,

“స్నీహాత్‌ ప్రియా వినాభూతా స్వాధీన పతికామతా”. (ప్రేమతో ప్రియుజ్హీ విడనాడక పట్టుకొని తిరుగడం స్వాధీన పతిక లక్షణం తన దర్శన స ఎర్గలతో కలిగించే విలాసగతికి అనుగుణంగా తాలాయమాన మంజునాదాలతో నాయకుణ్ణి శృంగారకేళీ విలాసాలకుపురికొల్చే పాదుకాదేవితో, అంతఃపురంలో వంతుల ప్రకారం అనుభవించే పట్టంపు రాణుల భోగానికి పూర్వోత్తరకాలాల్లోనూ, అన్యోన్యసౌఖ్యాన్ని అనుభవించడం అసాధారణం (ప్రభుః) సమర్డుడైన నాయకునికే తగును కదా!

శృంగంలాగా చొచ్చుకపోయే లక్షణలక్షీతుడై నశెరి, రాణులందరిపట్ట హెచ్చుతగ్గులు లేని మక్కువతో ఒక్కరీతిగా ప్రవర్తించే “దక్షిణ నాయకుడు”. “తుల్యోఒనేక్యత దక్షిణః అని కదా లక్షణం. పాదుకారంగపతుల వాళ్లిభ్యం అన్యోన్య రతిజన్య విలాసాలతో కూడింది. కాబట్టి ఇది సంభోగ శృంగారం.

117

“అముకూలౌ పొషేనేతే యత్రాన్యోన్యం విలాసినా | దర్శన స్పర్శనాదిని స సంభోగ ఉదాహృతళో | సమాసొక్ష్యృలంకారం, అనుష్టుబ్బందం. 252. (ప్రణత త్రిదశేంద్ర మౌళి మాలా మకరంద్వ్యార్ష పరాగ పంకిలేన | అనులింపతి పొదుకే! స్వయంత్వా మనురూపేణ పదేన రంగనాథః | =2. అర్ధం ః-- హే పాదుకే= ఓ పాదుకాదేవీ! రంగనాథః = శ్రీరంగవాథుడు, ప్రణత - పంకిలేన । ప్రణత= నమస్కరించిన; (త్రిదశ * ఇంద్ర = దేవలోకనాయకుల యొక్క; మౌళి = తలలయందలి; మాలా = పూలహారాల యొక్క; మకరంద = పూదేచెయందు; ఆర్ర= తడిసిన; పరాగ= పుష్పాడిచేత పంకిలేన = అంటియున్న; అనురూపేణ = తగిన; పదేన = చరణంచేత/ ప్రయత్నంచేత; త్వాం = నీకు; స్వయం = తానే; అనులింపతి = పూస్తాడు. తొ! ఓ పాదుకాదేవీ! శ్రీరంగనాథుడు నమస్కరించిన బ్రహ్మాదిదేవతల తలలపైని పూలమాలికల్లోని మకరందంచే తడిసిన పూలధూళితో పంకిలమై న యోగ్యంగా లేపనం చేసే పాదాలచేత/ డ్రేమతో నీకు తానే పూస్తాడు. వ్యాఖ్య := స్రీ రంగనాథుడు పాదుకాదేవికి చందన లేపనం చేసే వర్తన. శ్పేంగార చేస్తల్లో చందన చర్చ ముఖ్యమయింది. గంధం ఉద్దీపక వస్తువు. భోగ్యపదార్ధం. దేవలోకంలోని బ్రహ్మాది దేవతలు తమ తలల మీద కమ్మని పూల మాలికలనుధరిస్తారు, దేవదేవుని పాదాలమీద తలను ఆనించి నమస్కరిస్తుంటారు. పాదాలమీద పూలధూళిరాలింది. పూదేనె కురిసింది. పూలధూళి, పూదేనె రెండు ఒండొంటితో కలిసి పంకిలమైంది స్వామి పాదయుగళం. పంకం కలది పంకిలం కదా! పాదాలచే పాదుకలు ధరింపబడినప్పుడు తడిసిన “ఏకాయత్లోఒముకూలః స్యాతొ అవే రిక్షణం వల్లి, అనుకూలనాయకుడు స్వీయనాయికకు (పేమతో చందన లేపనం చేసిపట్టు వర్ణించడం, స్వరూపోత్రేక్ష చందనం చేతులతో పూయతగింది. పాదుకలకు కుడి, ఎడమ పాదాలే గంధం పూయడం అనురూపం,. ఇది సమాలంకార లక్షణం జొపచ్చందసికం. 253. అవదాత హిమాంశుకానువక్తం పదరక్షే! త్వయిరంగిణః కదాచిత్‌ | కిమ పి స్థిత మద్వితీయ మాల్యం విరళావస్థిత మౌక్తికం స్మరామి | అపా, 118

అర్ధం $- హే పదరక్షే= ఓ పాదుకాదేవీ! కదా చితా ఒకానొక సమయాన (స్నానమప్పుడు) అవదాత - షక్తం/అవదాత = తెల్లని; హమ = చల్లిన; అంశుక = వస్త్రంతో (గ్రీష్మర్తువులో శె త్యోపచారం కోసం పన్నీట తడిపిన వస్త్రంతో) అనుషక్తం = కూడిన; విరళ + అవస్థిత, మౌక్తికం = దూర దూరంగా ఉన్న ముత్యాలుగల; అద్వితీయమాల్యం = "రెండవ మాలికలేని; త్వయి = నీయందు; రంగిణః = శ్రీరంగపతి యొక్క; కిం, అపి, స్థితం = అనిర్వాచ్యమై న ఉనికిని; స్మరామి ఇ తలుస్తాను. తా! ఓ పాదుకాదేవీ! ఒకప సుడు తెల్లని చల్లిని వస్త్రంతో కూడిన, ఒండొంటితో కలియక విరళంగా ఉన్న ముత్యాలుగల ఒకే ఒక మాలిక కలిగిన, నీయందు అనిరాచ్యమైన శ్రీరంగపతి నిలకడను స్మరిస్తున్నాను. వ్యాఖ్య పా త రంగపతి, పొదుకాదేవి మీద నిల్చిన స్నిగ్గముగ్ధ స్ధితి వర్ణన.

పాదుకా శ్రీరంగపతుల సంగమస్థితిని ఈ శ్లోకం వివరిస్తున్నది. మూర్తి మీద తెల్లని, చల్లని వస్త్రముంది. సంభోగానురూపమై న వేషం ఇది. వేసవిలో తాపోపశమనార్ధం పన్నీట తడిపిన చల్లని తెల్లని వస్త్రాన్ని ధరించడం స్మారితం. ఒకే ఒక ముత్యాల మాలిక శరీరం మీద ధరింపబడింది. ఇది అక్కడక్కడ పాటమరించిన చెమటబొట్లని అక్షణార్హం. “కదాచిత్‌, కిమపి' అనడంవల్ల రతిప్రతీయమానమవుతుంది. ఈ మంజుల మోహన ముగ్రస్థితి దర్శించవలసిందే కాని, వర్షింపనలవికానిది.

“శ్తివివహి మధురాణాం మండనం నాకృతీనామ్‌ - రమణీయాకృతులకు అలంకారంగా ఉండని వస్తువులేదు" అన్నాడు కాళిదాసు.

వస్త్రభూషణ మాల్యాదులను స్వల్బంగా ధరించిన దివ్యమంగళమూర్తి శృంగార విలాసం 'విచ్చిత్తి యే కదా!

“రమ్యాణామప్యలం కారకుసుమాలేసవానసాం |

అవాదరేణ స్వల్పావాంన్యాసో విచ్చిత్తి రివ్యతే | అని లక్షణం.

(ప్రేయోజఒలంకారం, జొపచ ందసికం.

254. అసహాయ గృహీత రంగనాథా మవరోధాంగణసీమ్ని పాదుకే! త్వామ్‌ | సుదృశి స్వయ మర యంతి దూరా దవతం సోత్చల వాసితె రపొంగ | -శీ. మూ చా అర్ధం £-- హే పాదుకే = ఓ పాదుకాదేవీ! అసహాయ, గృహీత, రంగనాథాం = ఒంటరిగా (గ్రహింపబడిన శ్రీరంగనాథుడు గల; త్వాంచానిన్ను; అవరోధ + అంగణసీమ్ని= అంతఃపుర(ప్రాంగణ స్థలమందు; సుదృశఃకా సులోచనలె న దేవేరులు; 119

అవతంస + ఉత్పల, వాసితైః = చెవులకు అలంకరింపబడిన, నల్లకలువపూలచే వాననగొౌల్బే; అపార్దగః = క్రీగంటి చూపులచేత; దూరాత్‌ = దూరం మంచి; స్వయం = తామే; అర్మయంతి = అర్చిస్తుంటారు. తొ! ఓ పాదుకాదేవీ! అంతఃపుర (ప్రాంగణ ప్రదేశనుందు. శ్రీరంగనాథుణ్ని ఒంటరిగా తీసుకవచ్చిన నిన్ను, మహిపీనుణులు కర్ణభూషితాలె న నల్లకలువలచే సుగంధిళ్తాలె న కడగంటిచూపులచే దూరం నుంచి స్వయంగా సమ్మానిస్తుంటారు.

వ్యాఖ్య[= భాగధేయ అయిన పాదుకాదేవిని దేవేరులు సమ్మానించే వర్షన.

శ్రీరంగ ప్రభువు పాదుకా ద్వితీయుడై అంతఃపురంలోని ముంగిట్టోకి (ప్రవేశించాడు. శ్రీ భూనీళాదులు “స్వామిని వాల్లభ్యంతో నిత్యాసక్తుని గావించి, గుత్తాధిపత్యం వహించి ఏకాంతంగా అనుభవించేకాంత కదా వాస్తవంగా పాదుకాదేవి చాలా సౌభాగ్యవతి" అని ఈసు కొసంత్రె నా కనబడని కడగంటి చూపులతో గౌరవించారు.

“సీలోత్పలాని నారీణాం నయనానీవ శేజిలో సాధారణంగానారీమణుల నయనాలు నల్లకలువల్లాగా కోభిస్తాయి. అంతఃప్పురకాంతలకు చెంపకు చేరెడేసీ కళ్ళున్నాయి. చెవులకు నల్లని కలువలను భూషణంగా ధరించారు కాబిట్టీ వారి నేత్రాంచలాలు కమ్మని కలువపూల వాసనను పులుముకున్నాయి. ఉమ్మడిగా అనుభవించతగిన వాడని భావించి, శ్రీరంగపతిని అంతఃపురానికి తీసుకువస్తున్నదని శ్రీ దేవ్యాదులు పాదుకాదేవిని కటాక్షిస్తూ, కృతజ్ఞతతో సమ్మానించారు. చూపులను అర్చించే పూవులుగా సంభావించడం ఉత్రేక్ష సుద్భశః సాభ్మిప్రాయం కాబట్టి పరికరాలంకారం! బొపచ్చందసికం.

255. ని ర్విశ్య మానమపి నూతన సన్నివేశం _కివల్య కల్పిత విభూవణ కాయకాంతిమ్‌! కాలేవు నిర్విశసి రంగయువానమేకా శృంగార నిత్యరసికం మణిపాదరక్షే -5. వ్‌. రల నే, అర్థం ౩- హే మణిపాదరక్షే = ఓ రత్నపాదుకా, నిర్విశ్యమానం, అపి = అనుభవిస్తున్నప్పటికీ; నూతన సన్నివేశం = కొత్తదనం కలిగించే దివ్యావయవ సౌష్టవంగల; కి వల్య-కాంతిం కైవల్య = వేవలం భూషణాలు లేకున్నా; కలి త విభూషణ = భూషణాలున్నట్టు కల్పింపబడిన; కాయ, కాంతిం = శరీర శోభగల; శృంగార నిత్యరసికం = శృంగార రుయుందు ఎల్లిప్పుడు రుచి మరిగిన; రంగయువానం = రంగవిమానమందున ఎ పడుచువాణ్ని; ఏకా = ఒక్కతెవే; కాలషు = ఏకాంత కొం సమయాల్లోనూ, రతి సుఖసమయాల్లోనూ; నిర్విశపే గ్‌ అనుళవిస్తుంటాప్పు. చ| ఒ | స శ వపా దుకా! నీవు అనుభవిస్తున్న కొత్త సన్నివేశంగల, నగలు లేకున్నా నగలు పెట్టుకున్నట్లు శరీర శోభకలిగిన, క౦గార గారిపట్లు నిత్యాసక్తుడై న శ్రీరంగయువకుణ్ని సర్వకాలాల్లోనూ ఒక్కదానవే అనుభవిస్తుంటావు. వ్యాఖ్య జ పాదుకాదేవి రంగపతిని అనన్యార్డునిగా అనుభనించే వర్తన. ళ్‌ప 120

సర్వేశ్వరుని స్వరూప రూపగుణానుభవ వై భవం నిత్యనూతనం.

“క్షణే క్షణే యన్నవతామ్వుపెతి, తదేవరూవం రమణీయతాయాళ” - చూచినాకొద్దీ చూడబుద్ధి పుస్టేలాగా, ప్రతిక్షణం కొత్తదనం గోచరించడమే సౌందర్య రూపలక్షణం, అన్నాడు మాఘకవి.

“*అనవధిక విభూతిం వాస్తిశెలేశ్యరం త్వా, మనుదిన మనిమేమ్నైర్లోచ్చనె ర్నిరి $శేయమ్‌” - (పరదరాజ పంచాశల్‌), ఒక్క రెప్పపాటు కాలంలో కలిగే అనుభవ నష్టాన్ని ఓరు ఏకోవడం దుర్చరమని, స్వామి సౌందర్యాన్ని రెప్పలార్పకుండా భక్తులు ప్రతిదినమూ దర్శిస్తారు.

“శ్రీకృష్ణుని ముఖ సౌందర్యాన్ని చూడగోరే కన్నులకు రెప్పలెందుకు కల్పించాడో అని గోపికలు సృష్టికర్తను ఆడిపోసుకున్నారు.

పతి ప్రేమతో సతిని పదే పదే ఆలింగనం చేసుకుంటున్న సందర్భంలో నడుమ కఠిగీ తడవు - ఎడమూ (పేమను పెంచుతుందికదా!

భగవత్పాద, పాదుకా సంశ్రేషకు మధ్యన విరామంగానీ, ఎడంగానీ ఉండనే ఉండదు. పాదుకాదేవి విశ్రేషలేని సంశ్రేషను అనుభవిస్తున్నప్పటికీ, రంగనాథుని సన్నివేశం నిత్యప్రత్య[గ్రమే. (ప్రతి అనుభవం ఇదివరకు అనుభవించని రీతిగా

• కొంగాత్తగా - ఉంటుంది.

“నన్నివేశు పదం, ఒక అవయవం మరొక అవయవానికి అభరణప్టై దివ్యమైన అంగసౌష్టనాన్నీ, సౌందర్యాన్నీ తెలు తుంది

“రూపసంహననం లక్ష్మీం సొకుమార్యం సువేషతామ్‌” - (రామాయణం)

నై గనిగ్యం, మసృణత, మార్దవం కలిసి రాశిపోసినట్ట్లున్న శ్రీరాముని రూపరామణీయకతను చూచి దండకారణ్యంలోని బుషులడెందాలు అందంగా కందళించాయి. దేశికుల దృష్టిలో ఈ “సన్నివేశం నూతనంగా ఉంది అని శబ్దరచనాచణత్వం తేటపరున్తుంది

సువేషత - పరస్పరాభరణమై న పప్రత్యంగ సౌష్టనం, సౌకుమార్యం - కాయం, లక్ష్మి - కాయకాంతి. రూప సంహననం - సన్నివేశంలో ఇమిడి ఉంది.

తెవల్యకల్పిత విభూషణ కాయకాంతి ₹= ఆవయవాలే ఆభరణాలుగా కల్పితాలు. వస్తుతః, ఆభరణాలే లేవు. మూర్తీభవించిన సౌందర్యమే శ్రీరంగపతి. “పర్వ భూషణ భూషార్లో. శ్రీరాముడు నగలకే నగగా వెలిగే వన్నెలాడు, అన్నాడు ఆంజనేయుడు. “భూషాయ్యుథెరధిగతం నిజకాంతి హేతోః (దేవనాయక పంచాశత్‌) ఆభరణాలు, ఆయుధాలు తమకు వన్నె ఎక్కువె, వాసికెక్కాలనే ఆశయంతో భగవంతుని అవయవాలను అలంకరించాయట. 121

శృంగార నిత్య రసికుడు శ్రీరంగ నాయకుడు. నివృత్తి ధర్మనిష్రా వశ్యకతగల మోక్షేచ్చతో (బహ్మరు(ద్రాదులు శృంగారరాసిక్యాన్ని సర్వకాలాల్గ్లో పొందలేరు. “శృంగారో విమ్ణుదేవత్యళో = “శృంగారన్య వ్రభురి మ్ల - శృంగారాభిమాన దేవత విష్ణమూర్తియే, అన్నది భరతశాస్త్రం. శృంగార తత్త్వమే రంగమందున్న యువకుణ్ని ఆశ్రయించి, రాసిక్యానికి పరిపూర్హత్నా ఇన్ని సంపాదించుకున్నది ఒక (స్రీభోగకాలమందు నాథుని పరిస్థితిని మరొక స్తీ అనుభవించజాలదు. ఏకాంతంగా భగవతా ఏదసంశ్షేషతో ఒక విధమైన భోగాన్ని అనుభవించడమేకాక, అంతఃపురంలో తనను వీడి పాపరేని సెజ్జపైన పట్టపురాణులతో శృంగార క్రీడలు జరుపుతున్న కాలంలోనూ పాదుకాదేవి, భగవత్సన్నిధిలోనే ఉండి అపూర్వభోగాన్ని అనుభవిస్తుంది. సమస్త కళల సమాహార స్వరూపుడై న శ్రీరంగనాయకునితో నై క విధశృంగార భోగాలను అనుభవించే అదృషప్టవతి పాదుకాదేవి. రత్యాసక్తిగల నాయికను సూచిస్తున్న ఈ శ్చోకం సమాసోక్ష్యలంకార సజ్జితం. వసంత తిలకా వృత్తం. 256. ఏిదాయితస్య కమితు ర్మణిపాదుకే! త్వం పర్యంకికా పరిసరం 'ప్రతిపద్యమానా! శ్వాసాఏిల ప్రచలితేన భజన్యభీక్షణ నాభి సరోజరజసా నవమంగరాగమ్‌ ! =6. అర్ధం ఫా హే మణిపాదుకే = ఓ రత పాదుకా! నిద్రాయితస్య = నిద్రాళ్ళువె న; కమితుః = కాంతునియొక్క ; పర్యంకికా పరిసరం = ; క్‌ ల౮౦ = శయ్య దగ్గర; (ప్రతి పద్యమానా = అశ్రయించియున్న; త్వం = నీవు శ్వాస + అనిల, ప్రచలితేన = ని స ని, ట్బుర్చుల గాలిచే రెపరపలాడి వ్యాపంచిన్య నాభీ సరోజరజసా = పొక్కిలి తామర పుపా ఎడీచే? అభీక్షణం = పదే పదే; నవం = కొత్తదైన; అంగరాగం = గంధపుపూతను; భజసి = పొందుతున్నావు. తా] ఓ మణీపాదుకా! నిద్రిస్తున్న పతి యొక్క పర్యంకం పక్కన ఉన్న నీవు ఆయన ముఖశ్వాసలచే చలించిన నాభీకమల పరాగంతో నూతనమైన ఆంగరాగాన్ని పాందుతున్నావు. వ్యాఖ్య ఏ= శ్రీ రంగపతి విద్రిస్తునా ఎ పాదుకా భోగం ప్రశంసితం. పాదుకాదేవి, నిద్రిస్తున్న శ్రీరంగనాయకుని సెజ్జను సమీపిస్తూ సౌందర్యాన్ని సేవిస్తుంటే, ఆయన ముఖోద్గత శ్వాస వాయువులచే నాభీపద్మ దళాలు చలించి, మాటిమాటికి దానిలోని సురభిళధూళి పె న వడడం వల్లి నవాంగరాగాన్ని అనుభవిస్తుంది. వా శ్రీరంగపతి నిద్రలో కూడా ప్రేయసి మీద సింగారాన్ని ఎలా ఒలకపోస్తాడో “గొదాస్తుతి లోనూ గోచరిస్తుంది 122

“మబాళునా2పి ఏయతం నిహితాః కటాక్షా”. (11 బ్లో)

నిద్రలో కూడా స్వామి కడగంటిచూపులు దక్షిణదిశకున్న గోదానాయకిపై ననే కుదురుకొాన్నాయట.

కేళిసదనం, లోకి వచ్చి, అంగరాగాద్యలంకారంతోకోభించే నాయిక “వాసక సజ్జికో. ళా వల్లభా గమా యా౬ఒఢ్యామండయే దంశకాదిభిః | ఆత్మానం 'కేళినదనం సాస్యాద్వానక సజ్జికా" 1-

ఉత్రేక్షాలంకారం. వసంతతిలకా వృత్తం.

257. శయితవతి రజన్యాం పాదుకే! రంగబంధా చరణకమల పార్శ్యే సాదరం వర్తసే త్వమ్‌ | ఫణిపతి శయనీయా దుత్ధితస్య ప్రభాతే ప్రథమ నయనపాతం పావనం ప్రాప్పుకామా 1 -7. అర్థం: హే పాదుకే = ఓ పాదుకాదేవీ! రజన్యాం = రాత్రియందు; రంగబంధె = శ్రీరంగపతి; శయితవతి = పవళించగా; త్వం= నీవు; ప్రభాతా ప్రాతకాలమందు; ఫణిపతి శయనీయాత్‌ = శేషతల్చ్పంనుంచి; ఉతితస్య = లేచిన వానియొక్క ; పావనం = పరిశుద్దికి కారణమై న; ప్రథమ నయన పాతం = మొదటి కనుచూపు పడడాన్ని; (ప్రాపు కామా = పాందగోరుతూ; చరణకమల పార్శ్వే = పాదకమలాల పక్కన; సాదరం = (ప్రేమతో, వర్తసే = ఉంటావు. తా! ఓ పాదుకాదేవీ! రాత్రి రంగపతి పవళించగా, నీవు ప్రభాత సమయంలో శేష పర్యంకం నుంచి లేచిన వాని యొక్క పరిపుద్ది హేత్తువై న ప్రథమ కటాక్టాన్ని పొందగోరుతూ పాదపద్మాల సన్నిధిలో ఆదరంతో ఉంటావు. వ్యాఖ్యఃా పాదుకా పాతివ్రత్యాన్ని ఉగ్గడించే శ్లోకం.

శ్రీమంతులు రాత్రి పాన్పుపక్కన పాదరక్షలను విడిచి నిద్రించడం, (ప్రొద్దున లేచిన వెంటనే వాటిని చూచి ధరించడం లోకంలో పరిపాటి.

శ్రీరంగనాథుడు శేషయ్యపైన నిద్రిస్తే పాదుకాదేవి ఆశయ్యకు దగ్గర ఉండి రాత్రి అంతా గడుపుతుంది. శ్రీదేవ్యాది మహిసీమణులెందరున్నా (ప్రభాత కాలంలో సెజ్జనుంచి మేల్కొన్న పతి తననే మొట్టమొదట కటాక్షించాలనే ప్రబల కాంక్షతో సెజ్జ పక్కననే వేచి ఉంటుంది పాదుకాదేవి.

'ప్రథమనయనపాతం ఎంత పావనం చేస్తుందో గోదాదేవి ప్రబోధించింది.

“అంగణిరండుం కొండ్రెంగల్‌మేల్‌ నోక్కుదియేల్స్‌ ఎంగళుమేల్‌శావ మిళిందు" - (తిరుష్నావె)

123

(ప్రభాతకాలంలో సర్వేశ్వరుడు అందమైన తన రెండు కన్నులను మెల్లగా విప్పుతూ ఎవరిని కటాక్షిస్తే, వారిని పట్టుకొని పీడిస్తున్న పాపం, శాపం విడిపోతుంది. వారు పరిశుద్దాత్ములవుతారు. సతి కంటె ముందు లేచి, పతిసేవచేయడానికి ఎదిరిచూస్తూ, పతిలేచి తననే మొదట చూచే భాగ్యాన్ని నోచుకోవడానికి ఆతని పాదాలకడ వేచి ఉండడం పతివ్రతామతల్లికా లక్షణం. శ్రీకృష్ణుడు తన పాదాలకడ వేచియున్న పార్టుణ్ని ప్రథమంగా కటాక్టంచడం, తలగడ కూర్చున్న సుయోధనుణ్ని తల(త్రిప్పి చూడడం - మహాభారత చరిత్రలో భగవత్కటాక్ష పక్షపాతం - ప్రసిద్ధం కదా! దేవరులందరుండగా, నాయకుడు మేల్కొన్ను క్షణంలో ఎవరిని మొదట చూడగోరితే అది ఉత్తమ నాయిక ఉత్రేక్షాలంకారం. మాలినీ వ త్తం. 258. చరణకమల సంగా (దంగనాథస్య నిత్యం నిగమ పరిమళం త్వం పాదుకే! ఏిర్వమంతీ | సెయత మతిశయానా వర్తసీ సావరోధం హృదయ మధివసంతీం మాలికాంచెజయంతీమ్‌ | -8. ప్‌ నూ అర్ధం ః హే పాదుకే=ఓ పాదుకా! నిత్యం = ఎల్లప్పుడు; రంగనాధస్య = శ్రీరంగరాజుయొక్క; చరణ కమల సంగాత్‌ = కమల స అ సదృశ చరణాలతో చేరి యుండడవల్ల ; నిగమ పరిమళం = వేద సౌరభాన్ని/నాగరికతా వాసనను; నిర్వమంతీ రోను సశ అవరోధం =( లక్ష్మిసంబంధంచే) అంతఃపురంతో కూడిన; హృదయం జు వక్షఃస్టలాన్ని; అధివ ఒడ గ కి జ సంతం అధిష్బంచిన; వై జయంతీం, మాలికాం = వనమాలను, అతశయానా = అతిక్రమించినదాన్నవై /మించిశయనించే దాన్నవె ; వర్తసే = ఉంటావు, నియతం = నిశ్చయం. తా! ఓ పాదుకాదేవీ! శ్రీరంగనాథుని పాదపద శ్రసహవాసం వల నిత్యం వేదపరిమళాన్నీ/నాగరికతా సౌరభాన్నీ వెలిగక్కుతూ, గ (గ్రక్కుతూ, నీవు అంతఃపురంతో కూడియున ఇ హృదయాన్ని అధివసించిన ప జయంతిని అతిశయించి ఉంటావు. (భువం. గా వ్యాఖ్య $-వెజయంతి కంటె పాదుకాదేవి వరీయసి, శ్రియజవతి వక్షస్థలంలో లక్ష్మీదేవి నివసిన్తుంది. ఆచోటనే వై జయంతి అలితంగా తారాడుతుంది. భగవంతుని ఎదలో గళం నుంచి పాదయుగళం దాకా (వ్రలాడే పూలదండకు 'వనమాల' అనీ వైజయంతి అని పేరు 124

“ఆపాద పద్మం యామాలా వనమాలేతిసా మతా” |

పూవుల్లో శ్రేష్టమైనది కమలం. అది సౌందర్య సౌకుమార్య సాగంధ్యాలచే ఆకర్షణీయమై నది. (ప్రాకృత కమలాలకు ్రాసవికాసాలుంటాయి. కానీ, భగవచ రణ కమలాలు మాతం నిత్యం వికాసంగా శోభిస్తుంటాయి. శ్రీరంగరాజు నిద్రలోఉన్నా, మేల్కొని ఉన్నా గరియ, కనీయ స్టాన భేదమెరుగక, నిత్యం పాదకమలాలను సామ్యాకృతితో ఆశ్రయించే సౌశీల్యవతి పాదుకాదేవి. వేదప్రతిపాదితాలు భగవత్సాదాలు.

“విష్ణోః పదే పరమే మధ్వ ఉత్ప “తుయరలుకుడ రడ,

శ్రుతిసాగరుని చరణకమలాలు వేదనాదామోదితాలు.

“వేలాతీత శ్రుతి పరిమళం" - (భగవద్ద్యానసోపానం) “ఆమోదితోఒపినిగమై ర్విభురంఘ్రియుగ్మే (గోదాస్తుతి)

నాయకుని పాదకమలాల సాహచర్యం వల్ల పాదుకాదేవికి పరిమళం అబ్బుతుంది. అది రాపిడిచేత ఏర్పడినందున పలుదిక్కుల (ప్రాకుతుంది. నగరంలో పతితోపాటు తిరిగీ పాదుక వస్త్రభూపషణ సుగంధ ద్రవ్య లేపనాదుల సంస్కారంతో నాగరికతనూ విస్తృతం చేస్తుంది.

కమలా సంబంధం (కమల + అనంబంధం) వల్లి నిగమ పరిమళాలను నిర్వమనం చేసేవై భవం పాదుకకున్నట్టు వై జయంతికి లేదు.

వై జయంతిది లక్ష్మీకౌస్తుభ ముక్తావారాలచే సావరఠోధం. పాదుకాదేవిది అన్యులచే అనవరుద్ధం. వార[క్రమంగా భోగాన్ని అనుభవించే వై జయంతిని మించి, అతిశయించే భోగభాగ్యవతి పాదుకాదేవి.

“యత్రక్వాపి స్టిత మపి సఖే! త్రాన హీనం మహిమ్నా”. ఆత్మసామర్థ్యం వల్ల ఏచోట నయినా నిర్భయంగా మనగల్ష్గడం పురుషార్ధ సాధక లక్షణం.

“న్గోడ్రే! భవ త్యధరితాఖల్నువెజయంతీ” ( గోదాస్తుతి. వై జయంతి కన్న గోదాస్థాయి మిన్న అని వర్ణితం. లక్ష్మీ సంపన్న అయినా, ప్రతి నాయిక కాబట్టే, వై జయంతి తృప్తిలేనిది. వేదనాదభరితమై న సంచారం చేత శియఃపతికి తృప్తి కలిగించే పాదుకాదేవి అందరికీ శిరోధార్య అయిన అన్నుమిన్న. సమాసోక్ష్యలంకారం. మాలినీవృత్తం.

259. ఉపనివదబలాభి ర్నిత్యముత్తంసనీయం కి మపి జలధి కన్యా హస్త సంవాహనార్హమ్‌ | తవతు చరణరక్షే! దేవి! లీలారవిందం చరణ సరసిజం తచా ఏరు చాణూరహంచతుః |! =9, అర్ధం హూ దేవి! హేచరణ రక్ష ఓ పాదుకాదేవీ! ఉపనిషత్‌ + అబలాభిః = ఉపనిపత్తులనే కాంతలచేత; నిత్యం = ఎల్లప్పుడు; ఉత్తంసనీయం = శిరోభూషణీయమై న; జలధికన్యా వాస్త సంవాహన * అర్హం = కడలి కూతురు చేతులతో 125

ఒత్తదగిన; కిం, అపి = అనిర్వచనీయమై న; తత్‌ = ఆ ప్రసిద్ధమైన; చాణూరహంతుః = చాణూరుణ్ని చంపిన - శ్రీకృష్ణునియొక్క; చారు = అందమై న; చరణ సరసిజం = పాదకమలం; తవ, తు=నీకు మాత్రం; లీలా + అరనిందం = విలానంగా చేత (త్రిష్పదగిన తామరపూవయింది. తా! ఓ పాదుకాదేవీ! ఉపనిషద్వనితలచే శిరస్సున భూషీంపదగిన, లక్ష్మీ వాస్తాలతో ఒత్తదగిన, అనిర్వచనీయమై న ఆ శ్రీకృష్ణుని చారు చరణకమలం నీకు మాత్రం లీలారవిందమయింది. వ్యాఖ్యఃణ భగవంతునికి పాదుకా పారవశ్యం సర్వాతిశాయి, వేద శిఖలనే ఉపనిషత్తులంటారు. ఉపనిషత్కాంతలు భగవంతుణ్ని సర్వగంధుడని తలమానికంగా ధరిస్తారు. “తుంగెరక్పడ్రిమగిరుస్త స్యయముత్తమాం్లగ్కె యకం సర్వగంధ ఇతి సొదర ముద్వవాంతి. (గోదాస్తుతి) భగవత్సాదాలు ఉపనిషత్పతిపాదితాలు. కాఠిన్యానికి తావేలేని కడలికి ముద్దు పట్టియైన లక్ష్మి, నిజవాస్తాలచే మెత్తగా నొత్తదగినవి భగవచ్చరణాలు. బాల్యంలోనే, కంసుడు పని న ధనుర్యాగంలో చాణూరుడనే మల్టుణి ఏ చతికిలపడవేసీ చావదొక్కిన పరాక్రమంకలవి శ్రీకృష్ణుని పాదాలు. ఎనో ఎ యోగ్యతలు కలిగిన స్వామి చారుచరణాలు వజ్రంకంటె కళోరంగానూ, కుసుమంకంటె సుకుమారంగానూ అలరారేవికదా! అనిర స్యచనీయమై న భగవత్సాద కులం పాదుకాదేవికి మాత్రం యథేష్టవినియోగ్గార్లమై న లీలారవిందం. (ప్రేయోఒలంకారం. మాలినీ వృత్తం. 260. అభిలాంతః పురవారేవ్యనేకవారం పదావని! స్వెరమ్‌ అనుభవతి రంగనాథో విహారవిక్రాంతి సహచర్‌ం భవతీమ్‌ | =10. అర్ధం శ హే పదావని = ఓ పాదుకాదేవీ! రంగనాథః = శ్రీరంగనాథుడు; విహార-చరీం విహార= లీలా సంచార మందు; ధ్రాంతి = పరాక్రమమందు, సవాచరీం = తోడకూడి చరించే; భవతీం = నిన్ను; అఖిల + అంతఃపుర వారేషు = సకలాంతః పుర స్త్రీల భోగకాలాల్లోనూ, అనేకవారం = పలుసార్డు; మ్వైరం = స్వేచ్చగా; అనుభవతి = అనుభవిస్తాడు. తౌ! ఓ పాదుకా! శ్రీరంగనాథుడు, విహార విశ్రాంతి సమయాల్లో తోడకూడి నడిచే నిన్ను శ్రీభూనీళల భోగవేళల్లోనూ పలుసార్డు ఇష్టప్రకారం అనుభవిస్తాడు. వ్యాఖ్య ఫా పాదుకాదేవ్తి వాల్లభ్యాతిశయ విశిష్ట నాయిక, ఫుద్ధాంతకాంతల భోగానుభవం సావధి - సమయనియమం కలది. శృంగార కేళిలోనూ, శూరులను మార్కొనేపోరులోనూ పదే పదే అనుసరించడంవల్ల పాదుకాదేవి భోగానుభవం నిరవధి. శౌరి చాణూరహంతో శట్ట రచన భగవదవతారాల్లో శృంగారభోగానుభవాల పట్టు శ్రీకృష్ణుడే కీర్తమంతుడని తెల్పుతుంది. పరికరాలంకారం. ఆర్యాగీతి. శృంగార పద్ధతి సమాప్తం. 126

11. సంచార పద్ధతి
12. అగతస్తే గమిష్యామి మృద్య ఎంతీకుశకంటకాన్‌ | ఇతి సీతా౭ప్‌ యద ఏతీిమియేమప్రణమామితామ్‌ | క్షే అర్హం ;-- కుశకంటకాన్‌ = దర్భలనూ, ముండ్లనూ; మృద్నంతీ = మర్దిస్తూ; తే = నీకు; అగ్రతః= ముందు; గమిష్యామి యె లా ద్‌ = నడువగలను; ఇతి = అని; సీతా, ఆస్‌ = సీతాదేవి కూడా; యత్‌ + వృత్తిం = ఎవరి పనిని; ఇయేష= కోరిందో; తాం ఆ పాొదుకను గూర్చి; ప్రణమామి = నమస్కరిస్తున్నాను. తా! “ఆర్యపుత్రా! కుశకంటకాలను మర్దిస్తూ నీ ముందు నడుస్తాను”, అని సీతమ్మ కూడా ఏ పాదుకల వృత్తిని చేయకోరిందో, ఆ పాదుకాదేవికి ప్రణామములు. వ్యాఖ్యఃా పాదుకావృత్తి సీతాదేవికి ఆదర్శమయింది,

శ్రీరంగనాథుడు పాదుకలను ధరించి స్వైరవిహారం చేసే ఈ పద్ధతి శ్రీమద్రామాయణం నుంచి ఉద్ధృతమై న శ్చాక ఉత్తరార్హంతో (ప్రారబ్ధం.

“యదిత్వం ్రస్థితోదుర్గం వనమ్మద్యెవ రాఘవ |

ఆ(గ్రతొస్తే గమిష్యామి మృద్నంతీ కుశకంటకాన్‌" |

సీతమ్మ రామునితో "ఈవేళనే నీవు దుర్గమారణ్యానికి ప్రయాణమయితే, దారిలో నీ మెత్తని అడుగులకు ఒత్తుకపోయి నొప్పి కలిగించే కుశకంటకాలను నేలలో నలుగద్రొక్కుతూ, నీకంటె ముందు నడుస్తాను, స్వామీ” - అని (ప్రార్దించింది.

లక్ష్మీదేవి అవతారమై న సీత భూజాత. కుశలు అంటె దర్భలు, పవిత్రమైనవి కాని వాటి అంచులు, మొనలు పదునుగా, వాడీగా (బాకులాగా) ఉంటాయి. కంటకాలు సుఖాన్ని ఆటంకపరచే ముండ్డు. కుశల వలె పవిత్ర వేషధార్డులె న (క్రూర రాక్టసులు"పుణ్యజను” లేకదా. సాధు మ సగవేషి మారీచుడు; సన్యాసి వేషధారి రావణుడు. ఈ రక్కసుల తలలు ఇలపైన టక్కున రాలి నలిగే కోరిక నీడేర్చుకోవడానికి, భూజాత పాదుకా పద్ధతినే అవలంబించింది. అ(గ్రతః ౪౭ అడుగుపెట్టిన వెంటనే నలిగే (6104188) ధ్వనిని అనుకరించ ఉచ్చారణ కల నుడుగు ఇది. 'హాసీతా!' అనే శబ్దంతో ధ్వన్యనుకరణ రహస్యాన్ని, మఠ్‌దించే మర్‌మాన్ని, మొట్టమొదట సదస్యం చేసినవాడే మారీచుడు కదా, అకార నాచ్యుడై న భగవంతుడే అడుగు పెస్టేవాడు. అయినా, నేలమీద అగ్రతః (ముందు) అనేది పాదుకాదేవియే. కాబట్టి, జంగమ మంగళదీప "రేఖ ఉత్తరవాక్యమే ఈ పద్ధతికి అగ్రతః వెలిగింది.

127

పాదుక అని చెప్పక, కంటకమర్దన వ్యాపార పర్యాయంగా చెప్పడంవల్ల, అలంకారం పర్యాయోక్తం. అనుష్టుబ్బందం. 262. శరదశ్శత మంబ! పాదుకే? స్యాం సమయాహూత పితామహ స్తుతాని | మణిమంటపికాసురంగభర్హు స్త్రదధీనాని గతాగతాని పశ్యన్‌ కీ జల్సా అర్ధం ః-- హే అంబ. పాదుకే= అమ్మా. ఓ పాదుకా. మణి మంటపీకాసు = రత్నమండపాలయందు; సమయ + ఆహూత, పీతామవూ, స్తుతాని = ఉత్సవవేళలో పీలువబడీన చతుర్ముఖ (బ్రహ్మచే స్తుతింపబడిన; త్వత్‌ + అథీనాని” నీ వశమున ఉన షి రంగభర్తుః = శ్రీ రంగరాజు యొక్క; గత + ఆగతాని = రాకపోకలను; శతం = నూరు; శరదః = ఏండ్డు; పశ్యన్‌ = చూస్తూ; స్యాం = ఉందునుగొక. తా! అమ్మా. ఓ పాదుకా! రత్నమండపాల్లో ఉత్సవ సమయమందు ఆహ్వానింపబడిన (బ్రహ శ్రకొనియాడే నీ అధీనమందున్న శ్రీరంగేపుని గతాగతరూప సంచారాలను నూరేండ్లు దర్శిస్తూ ఉంటాను. వ్యాఖ్య = పాదుకా లీలాసంచారాన్ని సేవిస్తూ దీర్హాయుమ్కుడె ఉండాలని కవి ఆశయం. న్‌ కి 'దేవతాహ్వానం' చేస్తారు. ఉత్సవంలో ఒక మంటపం నుంచి మరొక మంటపంలోకి వృషభగతి, వ్యాఘగతి, గజగతి, సింహగతి, అనే చతుర్గతులతో అర్బారూపియ్రై న . శ్రీరంగనాథుని గమవాగమన సౌందర్యాన్ని ప్రదర్శించే కౌశలం పాదుకాయత్తం. బ్రహ్మాదిదేవతలు సర్వేశ్వరుని వివిధగతులను వేసోళ్ళ ్రకంసిస్తుంటారు. పాదుకాధీనమై న శ్రీరంగనాయకుని సంచార వై భవాన్ని కల్పాయుష్కులై న బ్రహ్మాదులు చిరకాలం సేవించగలుగుతారు, కాని మానవులు సేవించడానికి “సంవత్చరో వత్చరో౭ఒబ్లో వాయనో౭ ప్రీ శరత్‌ సమాళి, (అమరం) “వశ్యేమ శరదళ్ళతం, జీవే శరదశ్ళతం” - అని ద్విజులు నిత్యం సూర్యోపస్థానం చేస్తుంటారు. అటి వ్‌ “కుర్వన్నేవే హా కర్మాణి జిజీవేవృతగ్‌ం సమో ..ఈజావాస్యోపనిషత్తు ఆయా వర్ణాశ్రమ ధర్మాలను భగవదారాధన రూపంగా అనుష్టిస్తూ వందసంవత్సరాలు జీవించాలిని బోధిస్తుంది. వేదాంత దేశికులు పాదుకాధీనమై న అర్బాగతా గతారూప సంచారాలను పూర్ణాయుష్కులె 'సేవించడమే జీవనప్రయోజనముని దృఢాధ్యవసాయంతో (ప్రార్ధించారు వాస్తవంగా, దీర్జాయుష్మంత్తులె సేవించారు. 128

“కరీశ! పశ్యేమ పరః శతం నమా - అని శ్రీ వత్సాంక మి్రులు కంచి వరదరాజస్వామిని స్తుతించారు.

' శ్రీరంగే శరదశ్ళతం తత ఇతః పశ్యేమ లక్ష్మీసఖమ్‌' - అని శ్రీ పరాశరభట్టరు శ్రీరంగరాజస్తవం చేశారు.

భగవద్గమన వ్యాపారం పాదుకాధీనం, అనే ఒక ఐతిహవ్యంగమనీయం. తెరుళుందూర్‌ ఆండవన్‌ స్వామి శ్రీరంగం నుంచి ఒకప సుడు కుంభకోణం పోయి నివాసంచేశాడు. ఆయన శ్రీరంగం నుంచి "సవా వాహకులను రప్పించి కుంభకోణంలో భగవత్సేవకు నియోగించాడు. ఆవాహకులు దేవదేవుని ఒయ్యారి నడకలను చూపించి, భక్తులను ఆనంద జలధి వీచికలలో నోలలాడించే చతురులు. కానీ, కుంభకోణంలో స్వామి వాహకత్వాన్ని నిర్వహించినా, వాహకులు ఆండవన్‌స్వామిని మెప్పించలేకపోయారు.

అప్పుడు, ఆండవన్‌స్వామి వాకుల నాయకునితో 'ఏమయ్యా. ఒయ్యారి నడకను ఆకర్షణీయంగా ఎందుకు ప్రదర్శించలేదు? అని ప్రశ్నించాడు. 'స్వామీ శ్రీరంగనాయకుని చారుతర గమనాన్ని సాగించే వారం మేమే, అని మీరనుకుంటున్నారు. కానీ, ఆ రంగేశుని గమన భంగులన్నీ పాదుకాధీనమేనండీ!" అని వాహక నాయకుడు సమాధాన మీచ్చాడు. అప ఎడు ఆండవన్‌స్వామి, “అద్బుతం! ఈ విషయం నాకూ తెలిసికోదగినదే అయింది' అని ఆశ్చర్యపడినారట.

“త్వ ద థీనావి గతా గతాసొ - అంటూ, జీవించినంతకాలం శ్రీరంగనాథుని వివిధ గతుల సోయగాన్ని 'రెప్పవాల్బకుండా సేవిస్తుండాలి, అని మనను (ప్రోత్సహిస్తూ శ్రీమదాచార్యులవారు ఉపదేశిస్తున్నారు.

(పేయో౬ అలంకారం. జౌపచ్చదంసికం.

263. త్వ దధీన పరి।క్రమో ముకుంద స్తద ధీన స్తవ పాదుకే! విహారః! ఇతరేతర పారతంధత్య మిళ్హం యువయోస్సిద్ద మనన్య తం[తభూమ్నోః | 3౩, అర్ధం ఫా హే పాదుకే = ఓ పాదుకాదేవీ! ముకుంద: = ముక్తి నిచ్చే భగవంతుడు; త్వత్‌ + అధీన, పరిక్రమః = నీకు అధీనమై న నడకకలవాడు; తవ నీ యొక్క; విహారః = నడక; తత్‌ + అదీనః= ఆ ముకుందునికి ఆధీనమయింది. అనన్యతంత్ర, భూమ్నోః = ఇతరులకు అధీనంకాని(స సతం(త్ర) మహిమకల ; యువయోః = మీ ఇద్దరికి; ఇతర + ఇతర, పారతంత్ర్యం = పరస్పరం పరాధీనమై ఉండడం; ఇళ్సం = ఇలా; సిద్ధం = ఏర్పడింది తొ! ఓ పాదుకాదేవీ! ముకుందుని సంచారం నీయధీనమందున్నది. నీ సంచారం ముకుందుని యధీనమందు న్నది. వేరే ఎవరికి అధీనంకాని (స్వతంత్ర) మహిమకలిగిన మీ ఇర్వురికి, ఆన్యోన్య పరాధీనత ఇలా సహజమయింది 129

వ్యాఖ్య ఫా పాదుకారంగనాథుల పరస్పరచ ందోనువర్తనం యుక్తమే. పాదుకలు లేకుండా (ప్రభువు సంచరించడు కాబట్టి శ్రీరంగరాజు సంచారం పాదుకాయత్తం.. ప్రభువు ఇష్టపడినప డే పాదుకలను ధరిస్తాడు. కాబట్టి పాడుకా సంచలనం రంగధాముని కోరికపై న ఆధారపడింది పాదుకా సీ రంగేపులు సఇతం[తులు. వారిదరూ ఒండారుల ఇష్నపకారం సంచరిసారు. గమన విషయంలో వారు పరస +రాథీనులు. స్వతంత్రులకు పారతంత్ర్యం, అనడం విరోధం. 'ఇత్చం సిద్ధం - శేషశేషభూతులకు, ఒకరి కోరికనుబట్టి మరొకరు అనువర్తించడం ఆగమశాస్త్ర విహితం, అనడం విరోధాభాసం. పరస్పరోపకార వర్హనవల్ల వారికి వారే సాటి అనే అన్యోన్యాలంకారానికి విలోధాభానాలంకారం ఆంగమవడం పల్ల సంకరాలంకారం. బాపచ్చందసికం 264. రజసా తమసాచ దుష్టసత్త్వే గహనే చేతసి మామకే ముకుందః ఉచితం మృగయా విహారమిచ ్టిన్‌ భవతీ మాదృత పాదుకే! పదాభ్యామ్‌ 1! -4. శీ

ఉలవ సే నూ | అర్ధం 3- హే పాదుకే = ఓ పాదుకా! రజసా = ధూళితో, తమసా, చ = చీకటితోనూ; దుష్పనత్వే = హింసించే జంతువులు గల; చేతసి = చేతోరూపమై న, మామకే = మమతగల; గవానే = అడవియందు; ఉచితం = తగినట్టు; మృగయా విహారం = వేటాడడాన్ని; ఇచ ్ఫన్‌ = కోరుతూ;

• రజసా = రజోగుణంచేత, తమసా చ= తమోగుణం చేతనూ; దుష్టసత్త్వే = చెడిన సత్వగుణంగల; గవానే = సూనక్ష్మార్ధాన్ని (గ్రహించలేని; మామకే = నాదైన; చేతసి=మనస్సునందు; ఉచితం = రజస్తమోగుణాలను అణచేరీతిగా; మృగయా విహారం = వేట అనేక్రీడను; ఇచ్చన్‌= కోరుతూ, ముకుందః = ముకుందుడు; పదాభ్యాం = చరణాలచేత; భవతీం = నిన్ను; ఆదృత = ఆదరించాడు. తా! ఓ పాదుకాదేవీ. మోక్ష లకి

రా క్షే ఫలదాతయైన శ్రీరంగధాముడు, హింసించే మ గాలు కలిగి చేతోరూపమైన మమతతోకూడిన; ధూళిచే, చీకటిచేతనూప్రవేశించరాని అడవియందు సముచితంగా వేటాడకోరుతూ - రజస్తమోగుణాలచే సత్వగుణం చెడిపోయి దురవగాహమై న నా చిత్తమందు రజసమోగుణాలను అణచివేసే రీతిగా వేట అనే క్రీడను కోరుతూ, నిన్ను పాదాలశచే ధరింప ఆదరిసాడు. వ్యాఖ్యా వేటాడగోరే రంగరాజు పాదుకలను ధరించే వరన. మ! 130

(ప్రభువులు, వినోదంకోసమో, వ్యసనంవల్లనో, మృగాలబాధ నుంచి ప్రజలను రక్షించడానికో వేటాడకోరడం సాధారణం. శ్రీరంగరాజు కూడా వేటాడుతాడు. అడవిలో చెత్త దుమ్ము, దట్టమైన చెట్లతో కూడీన చీకటి వ్యాపించి ఉంటుంది. 'ఇది నారాజ్యంలోనిదే' అనే మమతతో, (ప్రవేశించరాని ఆడవిలో నంచరించే క్రూరమృగాలను వేటాడపోదలచినప్పుడు శ్రీ రంగప్రభువుకు పాదాలకు ధరించే పాదుకలపట్ల ఆదరం కలుగుతుంది. ఇదొక అర్ధం.

మనస్సు ఒక అడవి. గహనం. ప్రవేశించరాని తావు ఉల్య్షానం కాననం వనంి- “కలిలంగహనం సమే. (అమరం)

పాలలో పెరుగును తోడువేస్తే, అటుపాలుగాకుండా ఇటు “పెరుగుకాకుండా ఉండే మధ్య దశ 'కలఠిలం'. సత్వగుణం, రజస్తమోగుణాలతో కలుషితమై, కఠిలావస్టలో ఉన్న మనన్సు సూక్ష్మార్జాన్ని (గ్రహించజాలదు.

“శుద్దే నెకేన మనసా[గ్రావ్యో ఆ (శ్రీభాష్యలు “మ్సన్మనాభవ” = (భగవద్గీత

ఇత్యాది వేదాంతబోధను పెడచెవినిపెట్టి, “నేను, నాది అనే అహంకారమమకారాలతో కూడిన మనస్సు భగవంతునికి ప్రవేశించరానిది.

సత్త సం విశుద్ధం వసుదేవశబ్దితం” -( భాగవతం) అన్నట్టు శుద్ధసత్వగుణం కఠిగిన మనస్సుమాత్రం భగవంతుడు ప్రవేశించి ప్రకాశించడానికి యోగ్యమవుతుంది.

“సంసారతం(త్ర వాహిత్వాల్‌ రక్షాపేన్షాం ప్రతీక్షలే” - సంసార భారాన్ని వహించేవాడు కాబట్టి భగవంతుడు “రక్షించు భద్రాత్మకా!” అని జీవుడెప్పుడు కోరుతాడో? అని ఎదురుచూన్తుంటాడు.

“యవమ్నేవెషవ ఏలుతే తేన లభ్య. (ఉపనిషత్‌ “అయ్యో! చెడిపోయినాడుకదా! వాణ్ని ర్మ్షిస్తాను” అని ఎవని మీద భగవంతునికి నిక్లేతుకమై న కృప కలుగుతుందో వాని గహనమైన హృదయంలో (ప్రవేశించి రజస్తమోగుణాలను తొలగించి, శుద్ధసత్తునిజేసి మోక్షఫలాన్ని ప్రసాదించేవాడు ముకుందుడు. భగవత్ప్సాదసేవయే మోక్షం.

జీవుణ్ని తన పాదసేవకు యోగ్యునిగా చేయ సంకల్పించి, రజస్తమోరూప మృగహననం కోసం వేటాడకోరగానే, శ్రియఃపతి తన పాదాలకు ఆదరంతో పొదుకలను ధరించి జీవుని హృదయంలో ప్రవేశిస్తాడని కవి వృదయం,.

ఈ శ్లోకం శ్రేషరూపకో (త్రేక్షాలంకారాలతో సంక్షీర్హం. బౌపచ్చందసికం.

265. క్షమయా జగతామపి (త్రయాణా మవనే దేవి! పదావని! త్వ యైన | మ్‌ అభిగమ్యుతమో౭ఒపి సంశ్రితానా మభిగంతా భవతి స్వయం ముకుందః | 5. 131

అర్హం == హేదేవి! పదావని = ఓ పొదుకాదేవీ! ముకుందః = ముకుందుడు/నిధి; సంథశ్రితానాం = సేవకులకు; చా అభిగమ్యతమః అపి = (పాష్యతముడై ననూ; (తయాణాం = మూడు; జగతాం, అపీ = లోకాలయొక్కయు; అవనే = రక్షణపందు; క్షమయా = శక్తి ఉన్న; త్వయా, ఏవ = నీచేతనే; స్వయం = తాను; అభిగంతా = (సేవకుల దగ్గరికి) పోయవాడుగా; భవతి = అవుతున్నాడు. తా। ఓ పాదుకాదేవీ! ముకుందుడు ఆశ్రితులకు మిక్కిలి చేరదగినవాడు. అయినా, మూడు లోకాలను రక్షించే సామర్థ్యమున్న నీతోనే తాను ఆశ్రితుల దగ్గరికి చేరబోయే వాడవుతున్నాడు. వ్యాఖ్యః- అభిగమ్యతమ్నుడెన (శ్రీ రంగేశుడు పాదుకాశక్షిచేత అభిగంత అవుతాడని, వ్యాఘాతాలంకృత శ్లోకం. క్రమంగా 'ముకుంది శబ్దం ప్రయుక్తమై న మూడవ శ్లోకమిది. “ముకుంద కుందనీలాశ స" (అమరం) ముకుంద మనేది ఒక నిధి. *న రత్నమన్వివ్యతి మృుగ్యతేహితత్‌ో. నిధి వెదకదు, వెదకబడుతుంది కదా! కాబట్టి, ముకుందుడు నిధివలె దుర్హభుడు. శ్రీనాథా, శ్రీరంగనాథా, అని ఆర్తితో (ప్రార్ధిస్తూ భక్తులచే చేరబోదగిన భగవంతుడు, మూడు లోకాలను సంరక్షించే ఓర్పూ, నేర్పూ కలిగిన పాదుకా మహిముచేత భక్తుల౩దురుగా తానే పళుతాడు. పాదుకాభక్తులకు, తాము నిలిచినచోటనే, నిధి లభిస్తుంది. అభిగమ్యుడు అభిగంత అవుతాడు. పాదుకలను ధరించిన శ్రీరంగపతి వీథుల్లో అన్వేషిస్తూపోయి భక్తులకు తన దర్శనాన్ని అనుగ్రహిస్తాడు అభిగంతృత్వానికి పాదుకాశక్తియే ముఖ్య కారణం. “ఆధృవ్యత్వం ధృత్వా కమిళు రభిగమ్యత్వ జనసీంత్రియమ్‌” - (శ్రియఃపతి వక్షస్సీమను నిరంతరం అలంకరిస్తున్న లక్ష్మీదేవి మహిమవల్ల భక్తులకు సులభుడవుతాడు, అని దేశికుల “న్యాయ తిలకం". కథ, క్‌ వ వరిమంజలినాఒప్యధృన్యమ్‌, ఆకస్మికో య మభిగమ్యయతి (ప్రజావా మంబ! త్వదీయ కరుణా పరిణామ దేవి భూదేవి చేతనుల పక్షంచేరి, భక్తులు వచ్చేవరకు వేచి యుండక వారిని అన్వేషిస్తూ వెళ్ళడానికి స్వామిని (ప్రోద్చలకం చేస్తుందని కవికేసరి “భూస్తుతొ. జగత్త్రయ సంరక్షీణియై న పాదుకాదేవికి క్షమాగుణం సహజమని ఈ కోకముఖాన తిలకితం. సర్వేశ్వరుడు లక్ష్మీదేవి చేత 'అభిగమ్యుడు, భూదేవి చేత “అభిగమ్యతరు'డు, నీళాదేవి చేత “అభిగమ్యుతము'డు అయ్యాడన్న విషయాన్ని దయాశతకంలోని (6, 7 మరియు 8) శ్యాకాల వల్లి గమనించవచు ం. 132

పాదుకాదేవి ఇంకొక్క అడుగు ముందుకు వేసింది. అభిగమ్యతముణ్ని అభిగంతునిగా మార్షి (వేసింది. పాదుకా సామర్ధ్యం వల్లి భగవంతుడు విపన్నులనుప్రపన్నులుగా చేసే ఆర్తితో వెళ్ళడానికి అలవాటుపడ్డాడు. కాబట్టి, *ఉపస్టేయై రుపస్థితపొ తాను వెళ్ళి క్షేమసమాచారం తెలుసుకోదగిన బుషులే తన దగ్గరికి వచ్చారు. అయ్యో! “హీరేషామమాతులా” ఇది నాకు కడు సిగ్గుచేటుకదా! అని శ్రీరాముడు సీతమ్మ యెదుట ఒప్పుకున్నాడు.

కాగి శా శీేగ గాణ ₹: గో. తులసీదాసు సూక్తి. ౩6ను 63వ అంకెగా చేసినట్టు, దుర్గభమై న భగవద్దర్శనాన్ని సులభంగాజేసిన ప్రశంననీయభంగిమ “పాదుకాక్షమ'. బౌపచ్చందసికం.

266. శిరసా భవతీం దధాతి కళ్చిత్‌ విధృతః కోఒపి పదస్పృశా భవత్యా ఉభయో ర్మధ్గువెరి పాదరక్షే! త్వదధీనాం గతి మామనంతి సంతః ! -6. అర్ధం ః= హే మధువెరి పాదరక్షై ఓ భగవత్సాదుకా! కశ్చిత్‌ = ఒకడు; శిరసా” తలచేత; భవతీం = నిన్ను; దధాతి = ధరిస్తాడు; కః, అపీ = ఒకానొకడు; పదస్పృశా* కాళ్ళుపట్టుకునే; భవత్యా = నీచేత; విధృతః = ధరింపబడుతాడు ఉభయోః = ఇద్దరియొక్క; గతిం = గతి;(ముక్తి నడక. త్వల్‌ + అధీనాం = నీవల్లకలిగేదిగాః సంతః = సజ్జనులు, ఆమనంతి = భావిస్తుంటారు. తా ఓ మధువైరి పాదుకా! ఒకడు నిన్ను శిరస్సున ధరిస్తాడు. ఒకానొకనిచే నీవు పాదాలకు ధరింపబడు తావు. సజ్జనులు, ఇద్దరి గతి నీ అధీనమనే భావిస్తుంటారు. వ్యాఖ్యఃా రక్ష్తక్క రక్షితుల గతి పాదుకాధీనమని వర్షితం,

(ప్రాష్యం, సంచారం అనీ 'గతి' శబ్దానికి అర్దద్వయం. సుకృతాత్ముడు శ్రీరంగనాథుని పాదుకలను శిరసా వహించి ముక్తిని పొందుతాడు. శ్రీరంగనాథుడు పాదుకలను ధరించి లీలా విహారం చేస్తాడు. భక్తుడు పాదుకలను తలమీద పెట్టుకుని, ఆస్టానమంటపానికి వేంచేయనున్న శ్ర్రీరంగనాధునికి సమర్పిస్తే, స్వామి తన పాదాలకు వాటిని ధరించి సంచరించే సందర్భం ఇది. 'సంతమేనంతతో విదుః అని ఉపనిషత్తు ప్రకటించే సత్పురుషులు మహానుభావులు కాబట్టి, భగవంతుని గతికీ, భక్తుల గతికీ పాదుకాను(గ్రహమే కారణమని న్నిర్ణయించేవారు

ఉభయులగతి పాదుకాధీనమనే ధృర్మెక్యం వల్లి ఇది “తుల్యయోగితాలంకారం. కొపచ ౦దసికం

133

267. స్పృశతః శిరసా పదేనచ తా 0 గతి ముద్దిశ్య ముకుంద పాదుకే! దౌ ;! అవరోహతి పశి ఎమః పదా త్స్వా దధిరోహ త్యనఘస్తదేవ పూర్వ -7, అర్థం 2= హే ముకుంద పాదుకే = ఓ ముకుందపాదుకా! ద్వౌ = ఇద్దరు; (భక్తుడు, భగవంతుడు) గతిం = ముక్తిని/ సంచారాన్ని; ఉద్దిశ్య = అపేక్షించి; త్వాం, నిన్ను; శిరసా= తలచేత; పదేన, చ= పాదంచేతనూ; స శత! = ధరిస్తారు. = మొదటివాడు (భక్తుడు); అనఘః = పరిశుద్దుడై థ్‌ (పాపరహితుడై) తత్‌ + ఏవ = దాన్నే (పరమపదాన్నే) అధిలోవాతి = ఎక్కుతాడు ధరిస్తారు. అయితే, రెండవాడు తన పదవినుంచి దిగుతాడు మొదటివాడు పాపరహితుడె తన పదవినే ఎక్కుతాడి" వా కలా క త్ర టి ము లో ౯ గతి కోసం పాదుకలనుధరించే ఇద్దరికి కలిగే “సిత వరితం. ఖు మ! గత శ్లక భావమే కొనసాగుతున్నది. జీవుడు ం వదాకు న రతేమగతని పొందే కోసం భగవత్నాదుకలను శిరసా వహిస్తాడు. దేవుడు సంచారారమె పాదుకలను క ఏ రెందమాడు తన పదవి(సింహాసనం) నుంచి దిగుతాడు. మొదటివాడు (జీవుడు) భగవతా ఎదుకలను యు ంద క్షి ఆతనికి పరమపదం లభిస్తుంది. గతివల్లనే స్థితి ఏర్పడుతుంది. పాదుకలను శిరసా వహించిన సుని పూరా ॥ ం అంటుకో ళు [| హూదిమేద అగ్గిపడీనట్టు నశిస్తాయి. ఉత్తరాఘాలు తామరాకుమీద నిల్చిన నీటివలె అతనిని కాబట్ట ఇవుడు అనఘుడపు బట తొడు, ల ణి “న్వప్వరూపావిర్భా ని మంటారు పాదుకలను రర అచగొది మార్గంగా పరమపదాని ్న్‌ అధిరోహిస్తాడు. ఈ స్థితిని క్‌ * 0చె ఉద్దేశం స 4 "

• “అధిరోవాణం” వ్యతిరేకపదాలు కదా! ఇం సమానమే స్టానభేదం వళ్లి గతి మారింది. “అవరోహళొ? అగ్నిది తేజన్న్యరూపం కాబటి. వశ షె నా ఇళ ధర్మం. ప ఇష్టమున్నా, లేకున్నా ముట్టుకుంటే కాలడం దాని న్వరూప నిరూపక పాదుకాదేవిని పాదాలతో తాకడం ఆ నెత్తినెక్కించుకొని గౌరవించేవాడు ఉన్నత పదవిని ఆధ్రిష్ట్య్వ [దగా ప్రవర్తించేవాడు తన పదవి నుంచి దిగిపోనడమూ" బ్నం సు క! శంచడమూ స్వరూప నిరూపక్ర ధర్మమే కదా! 134

జీవుడు ప్రకృతి బద్దుడుకాక పూర్వం, సహజంగా, జ్ఞానానందామల స్వరూపుడు. సంసారి అయిన తర్వాతో చేసిన పనులనుబట్టి, పుణ్యపాపాలు చుట్టుకున్నా, శ్రద్దాభక్తి సమన్విత్తుడై శ్రీ శఠారిని శిరోభూషణంగా ధరిస్తే, అపవత పాప తా?ది చి ఆద ఇబ శ్రత్వాది గుణాష్ట్రక విశిష్షడై తన పూర్వ స్వరూపాన్ని పొందుతాడు. పరమవ్యోమాన్ని నిచ్చెననెక్కినట్లు ఎక్కి చేరుకుంటాడు. పదవిని అధిరోహించిన వానికి (ప్రాధమ్యం. కాబెట్టీ భక్తుడు 'పూర్వుడు' అయ్యాడు పదవి నుంచి దిగినవాడు పశ్చిముడు' వెనుక వాడయ్యాడు. దేశికులవారు భగవంతుని పట్ల 'నహినిందాన్యా'యాన పాదుకా ప్రశంస చేసినట్టు “గతి, పద' శబ్దాల్లో శ్లేష. “గతి ముద్ద్య్య'లో తుల్యయోగిత. 'అవరోవాతి', 'అధిరోవతి' అనడం వ్యతిరేకం. భక్తుని, భగవంతుని స్వరూప నిరూపక ధర్మాన్ని పర్యాయంగా వర్రించడంవళ్లి పర్యాయోక్తి. ఇవి అంగాంగిభావంతో ఉండడం సంకరాలంకారంి. బౌపచ్చందసికం. 268. సమయేవ్మ ఛపదిశ్య జెత్రయాత్రాం వివిధాంతఃపుర వాగురా వ్యతీతఈ | నియతం మణిపాదుకే! భవత్యా రమతే వర్మని రంగసార్వభౌమః ! -8. అరం $- శృ మణిపాదుకే = ఓ రత్నపాదుకా! రంగసార్వభౌమః = శ్రీరంగ చక్రవర్తి; సమయేషు ” ఆయాకాలాల్లో; జైత్రయాత్రాం = విజయంకోనం చేసే పయనాన్ని; అపదిశ్య = సొకుచెప్పే? వివిధ + అంతఃపుర, వాగురా, వ్యతీతః వ అనేక అంతఃపుర మహిళలు అనే వలలను, దాటినవాడై ; వర్మని= దారిలో; భవత్యా” నీతోడ; రమతే = క్రీడిస్తాడు ని శా మణిపాదుకా! సార్వభౌముడై న శ్రీరంగేపడు అప్పుడప్పుడు విజయయాత్రా వ్యాజంతో వలల వంటి అంతల యాం రతపురాల్రన్సు గడచిపొయి, దారిలో నీతోడ రమిస్తాడన్నది నిశ్చయం. వ్యాఖ్య ౩ విజయయ త్రా మిషతో బయట పడిన రంగరాజు పొదుకతో రమించే వర్హన, పజేసినందువల్ల కవి గత భ్ధికంలో ప్రభువు పాదుకాదేవి పట్ల మర్యాదలేకుండా ప్రవర్తించాడని ధ్వనింపజేసినందువల్ల కవితార్కిక సం; " కడు(పేయసి, పాదుకాదేవి, అని పొడు క్షమాపణ వేడుకున్నట్లు, ఈ శ్లోకంలో, భగవంతునికి శ్రీ భూనీళలకంటును కడు,ఎం 0౧, జూ కాలన, ఆ తగా వర్షించాడు. 135

“వాగురామ్ఫగబంధినీ (అమరం) మృగాలను బంధించడానికి గట్టి త్రాళ్ళతో అల్లబడిన 'ఉచ్చు'ను “వాగుర' అంటారు. అంతఃపుర స్త్రీలకు బయటరాకుండా ప్రతిబంధక నియమాలుండడం చేత అంతఃపురాలకు వాగురలతో సామ్యం. శ్రీ భూనీళా మహిషీమణుల కశుద్దాంతాలకు, వంతులరీతిగా, స్వామి నియమాలను పాటిస్తూ వెళ్ళుతుంటాడు శుద్దాంతకాంతలు అమిత వి(భమవిలాస వీచికలలోనోలలాడించినా, సార్వభౌమునికి అపరిమితానందాన్ని కలిగించే పాదుకాదేవితో వివోదంగా కాలక్షేపం చేయాలన్న చింతయే అధికం. కాని ఆచింత తీరేదెలా?

శ్రీ భూనీళలు మాత్రం సామాన్యలా? సార్వభాముడై తేనేమి? ఆవలిస్తే పేగులు లెక్క పెడుతుంటారుకదా! అందుకే స్వామి ఒక పన్నాగం పన్నినాడు.

సంకల్ప మాత్రంలో శత్రుహనన సామర్ధ్యమున్నా, రక్కసులను జయించడానికి బయళల్లేరుతున్నాననే సాకు చెప్పి, శ్రీరంగపతి అంతఃపురకాంతల నుంచి తప్పించుకొని బయటపడుతాడు. ఒక్కసారి కాదుసుమా! ఇలా ఎన్నో సార్టు నమ్మించి, జై త్రయా(త్రా మిషతో ఉచ్చుత్రాళ్ళలాంటి అనేకాంతపుర నియమాలను ఉల్లంఘించి, పాదుకాదేవితో పాటు బయల్టేరి బయట సార్వభౌముని మర్యాదకు అనుగుణమై న అంగరంగభోగాలతో ఆనందింపజేసే ఈ ఒయ్యారితో సయ్యాటలాడడం స్వామికి సరదాగా ఉంటుంది.

సార్వభౌమునికి తగిన జైత్రయాత్రను సాకుగా చెప్పడం, సాపహ్నవం. పాదుకతో బహిర్గమనం క్రీడార్హమే అనడం, ఉత్రేక్షాలంకారం.

శ్రీభూమ్యాదులకంటె భగవంతునికి కడు ప్రేయసీ పాదుక, అని తోచడంవల్ల సమాసొక్తి ఉత్రేక్ష సమాసోక్త్యపహ్నువాలచే సంక్షీర్ణం.

జౌవచ గృందసీకం.

269. నిజ సంహనన టప్రసక్త లాస్యం చరతి త్వా మధిరుహ్య రంగనాథః | పదరక్షిణి! పావనత్వ మాస్తాం రసికా సాద మతః పరం నవిద్మః |! -9, రు పణ న్‌ా అర్ధం శ వా పదర్జోణి = ఓ పాదుకా! రంగనాథః = శ్రీరంగేపుడు; త్వాం = నిన్ను ౩ అధిరువ్యు = అధిరోహించి; నిజ సంవానన ప్రసక్తలాస్యం = తన శరీరమందు కలిగిన శృంగారనాబ్యంగా; చరతి = నడుస్తాడు. పావనత్వం = పరిశుద్ది కలుగడం; ఆస్తాం = ఉండుగాక; అతఃపరం = టీనికన ఎ మించిన; రసిక + ఆస్వాదం = భావుకుల ఆస్వాదనను; న, విద్మః = ఎరుంగము 136

తా! ఓ పాదుకాదేవీ! శ్రీరంగనాయకుడు నిన్ను అధిరోహించి తన వి[గ్రహమందు కలిగిన లాస్యంగా సంచరిస్తాడు. పావనత్వం ఉండుగాక. ఇంతకన్న మించిన రసికుల ఆస్వాదనను మేమెరుగము.

వ్యాఖ్య = పాదుకలను ధరించిన (శ్రీరంగేశుని లాస్య సంచారం ్రేక్షణీయం.

సకల జనులకు ఆనంద జనకమై న శృంగార నృత్యం, - లాస్యం; తొండవం అఆరభటి నాట్యాలకు వ్యతిరేక మయినది. సాధారణంగా, లోకంలో దంపతుల శృంగార విహారాన్ని చూడడం పాపహేతువు. కానీ నట పరివృఢుడై న శ్రీరంగనాయకుని పాదుకాధీనమై న లాస్య సంచారం ప్రేక్షకులకు పరిశుద్ది హేతువు. సకల పాపాలను సర్వమంగళం చేసే పావనత్వం అటు ఉండనీయండి.

శ్రీరంగనాయకుడు పాదుకలను ధరించి సంచరిస్తుంటే, ఆయన స్ఫుఠరద్రూపమందు ఉద్బూతమై న అద్భుత లాస్య దర్శనంకన్న రసికశిఖామణులకు వేరే ఆస్వాదయోగ్యమై న దేముంటుంది? ఉంటే, అది భావుకుడై న కవికి మాత్రం తెలియదట. “గాత్రం వపుః సంహననం” (అమరం)

భగవంతుని లాస్యాన్ని దర్శించడం ప్రథానం. దానివల్లి ఆపాతతః, పావనత్వం, మన ఆనందం రెండూ కలుగుతాయి

“కించిత్తాండవగంధి నంవాననకం నిర్వ్యాజు మందస్మితమ్‌” - శ్రీ పరాశరభట్దరు కూడాపావనత్వాన్ని ఉపేక్షించి, తాండవ నృత్యంతో కూడిన శ్రీ రంగనాయకుని దివ్యమంగళ వి గ్రహాన్ని నూరేండ్లు సేవించాలని ' శ్రీ రంగరాజస్తవం' చేశారు.

నిజసంహనన ప్రసక్తలాస్యాన్ని దర్శించి, భావుకతతో రసాస్వాదన చేయడమే తప్ప వేరే గతి తెలియనంత మైమరపుతో ఉండాలని, శ్రీ వేదాంతదేశికులు “రంగనాథ పాదుకాస్తవం'చేశారు.

పావనత్వంపై న అనాదరం, రసికాస్వాదనమే అభీప్పీతం, అని వరించడం 'ఆక్షేపాలంకార లక్షణం. జాపచ ్భందసికం.

270. పదయో రనయో: సరస్య వుంన స్త దను[గ్రావ్య విహార పద్ధతే ర్వా శిరసో మణిపొదుకే! శ్రుతీనాం మనసోవా మమ భూవణం త్వమేకా ! -10. అర్ధం శ హే మణిపాదుకే = ఓ రత్నపాదుకా. ఏకా= ఒక్కతెవే అయిన; త్వం కనీవు; పరస్య =పరముడై న; పుంసః = పఫపురుషునియొక్క ; అనయోః = ఈ, (సేవింపదడే) పదయోః = పాదాలకా? వా = లేదా; తత్‌ + అను(గ్రాహ్య, విహార 137

పద్దతేః వా= ఆయన పాదాలచే, అను(గ్రహింపదగిన, సంచార మార్గానికా? శ్రుతీనాం, శెరసః; వావ వేదాంతానికా? మమ = (ధ్యానించే) నా యొక్క; మనసః; వా = మనస్సుకా?; భూషణం = ఆభరణం. తా! ఓ రత్నపాదుకా! నీవు ఒక్కతెవే పరమ పురుషుని పాదాల తోడవువో, లేక ఆయన పాదాలచే అను[గహింపదగిన లీలా సంచార మార్గానికి ఆలంకారమవో, ఉపనిషదాభరణమవో, లేదా? సర్వదాధ్యానించే నా మనస్సుకు భూషణమువా? వ్యాఖ్య ః- ఒక్క పాదుకాదేని పలుతావుల భూషణమై ఎలా శోభిస్తుందని సందేహించి ప్రశ్నించే శ్లోకం.

వీథ్యుత్సవంలో, పాదుకల వల్లి భగవత్సాదాలకు కలిగిన శోభాధిక్యాన్ని దేశికులు గమనించి, పరమపురుషుని చరణాలకు పాదుకాదేవి అమూల్యాభరణం కదా! అని భావించారు. తర్వాత భగవంతుడు సంచరించే మార్గమంతా ప్రకాశమానమవుతుం టే, మణిపాదుకయే మార్గానికి అనర్హమె న అలంకారమె కోభిస్తుంది, అనుకున్వారు. పదం పడి, ఈ [| షమ గు రక. దాపు ఎ భగవత్సేవా సన్నిధానంలో వేదనాదం వీనులవిందుగా ఉంకే, మణి పాదుక (శ్రుతి సీమంతినీ చూడామణి, అని ధ్యానించారు. ధ్యానరతిలో కవిడెందం ఆనందవారాశియందు తేలియాడుతుంటే, పాదుకాదేవియే తన మనస్సును రంజింపజేసే రత్నభూషణంగా గోచరించింది

తన్మయమైన కవి వృదయం తత్తానే సషణ్బకె యత్నించే సరికి సందిగ్దావస్టను అనుభగొస్తున్నది. పాదుక, మణిమయి అనే మాట సత్యమే కాని ఒక్కతే నాలుగుచోట్లు నగగా వెలుగడం ఎలా సంభవం? ఈ నాల్గింటిలో దేనికి ఆభరణమో చెప్పి, సందేహాన్ని తీర్చుమనే (ప్రశ్నల పారంపర్య రచన ఇది.

మాయవరం సమీపంలో ఉన్న “శిరుప్పులీయూరు'లో “అరుణాకడలముదు' అనే పేర వెలిసిన భగవంతుని రూపసౌందర్యం 'తిరుమాలిరుంజోలై"లోని '“సుందరబాము' సా సమిని ఆళ్వారుకు స్మరింపజేసింది

తిరుమర్షై యాళ్వారు 'అరుణాకడలముదు' స్వామిని ప్రశ్నించిన తీరు ఇట్టిదే. “స్వామీ నాలుగు వేదాల్లో ఉన్నావా? బ్రాహ్మణులు యజ్ఞంచేసే 'శిరుప్పులియూరు' మందిరంలో శయనిస్తునా ఎవా? లేక్క భక్తుల వృదయాల్లో వెలసీయున్నావా? తెలియశక్యం కాకుండా ఉంది” - అని భగవంతుడు “సర్వవ్వాపి' అనకుండా, చివరలో “ఉన్హడియార్‌ పీనత్తాయో” అని పాశురం ముగిసింది.

భగవంతుడు భక్తుల వృదయాల్గో వెలసి ఉంటాడని భక్తకవులు చెప్పేనా, “గోదాస్తుతిలో చెప్పినట్టు “న్యూనాధికత్వ సమతా” విషయమే సిద్దాంతం.

పాఫరం కంటె "కూరత్తాళ్వాన్‌ “అస్పృప్షచింతాపదం' అని శ్రీ వరదరాజస్వామి కర్ణాభరణ సౌందర్యాన్ని స్తుతించిన శ్లోకానికి అతి సన్నిహితంగా ఉంది దేశికుల శ్లోకం.

138

“కరీశా నీ కర్ణాభరణాలు నీ చెవులకు భూషణాలా? నీ భుజాలకా? భుజాలను లాలించే శిరోజూలకా? అని సందేహిస్తూ, “మానసస్య మమవాపరికర్మ” అవి నామనోభూషణాలు కావా? అని ప్రశ్నించాడు.

ముఖ్యంగా, ధ్యాన విషయీభూత పాదుకాదేవి.

సందేహాలంకారం. బౌపచ్చందసికం.

271. కృపయా మధ్దువెరి పాదరక్షే ! కఠినే చేతసి మామకే విహర్హుమ్‌ మకుకుషు దివౌకసాం విధత్తే భవతీ రత్నవిసంస్టులేష యోగ్యామ్‌ | -11. అర్జం = హే మధువైరి పాదరక్షే= ఓ మధువైరి పాదుకా! కృపయా = దయతో; మామకే = (మమతగల) నాదైన; కఠినే = కఠినమై న; చేతసి మనస్సునందు; విహర్తుం = సంచరించడానికి; భవతీ = నీవు; రత్న విసంస్థులేషు = రత్నాలచే కరడు, మొరడై న; దివౌకసాం= దేవతల యొక్క; మకుకేషు =కిరీటాలయందు; యోగ్యాం = అభ్యాసాన్ని; విధత్తే = చేస్తుంటావు. తా! ఓ పాదుకా! నీవు కఠినమై న నా మనస్సున దయతో సంచరించడానికి రత్నాలచే ఒడుదొడుకులుగా ఉన్నదేవతల కీరిటాల మీద అభ్యాసం చేస్తుంటావు. వ్యాఖ్య = తన భక్తుల చిత్తమందు విహరించే పాదుకా నెవుణ్యం వర్ణితం.

సుకుమారులు చెత్త, చెదారం, కల్టు ముల్టు, రాయిరప్పలతో నిండిన నేలమీద నడవడంకప్టమే. నడవాలని పట్టుదల ఉంటు, అప డప్పుడు విషమస్థలాల్లో నడిచే అభ్యాసం చేసి రాటుతేరి ఉంటారు.

సత్త్యగుణాధిక్యం గల చిత్తంచెత్తగా ఉండక, మెత్తగా ఆర్రంగా ఉంటుంది రజస్తమోగుణ భరితమై న మనస్సు కఠినంగా, అడుగు పెట్టురాకుండా ఉంటుంది. మమతావాంకృతులచే మలినమైన మనస్సులో అతి సుకుమారమైన భగవత్ప్చాదాలను పరిరక్షించే పాదుకాదేవి ఎలా సంచరిస్తుంది?

రాక్షసులు, దేవతలు జ్ఞాతులు. రజస్తమోగుణ భూయిష్టులైన రాక్షసులు తీస పూసిన కత్తిలాగాఉంటా రు దేవతలతో సాటిగా సంచరిస్తూ, వారి ప్రక్కలో బల్లెంగా (ప్రవర్తిస్తుంబారు. కాబట్టీ, దేవతలు మధ్యువెరి పాదాలను ఆశ్రయించి, పాదుకలను శిరసావహిస్తారు.

మకుటాలు ముకురంలాగా ముద్దుగా (ప్రకాశించినా, అడుగిడితే అసిలాగా కస్సుమని కోసుకపోయే పలు కోణాలుగల రాళ్ళతో, రత్నాలతో పసిడిమీద ఎగుడుదిగుడుగా పాసగబడి ఉంటాయి. అయినా, దివౌకసుల కిరీటాల

139

మీద సంచరించే అభ్యాసం చేసి, కఠినాతి కఠినమైన చిత్తాలలోనూ సంచరించే నేర్పుతో, తననుఆశ్రయించినవారిని రక్షించుకునే దక్షురాలు పాద్భుకాదేవి. “యోగ్యా గుణనికాఒభ్యాసటో (అమరం)

పాదుకా కృప అపారమైనది కదా! ఉత్రేక్షాలంకారం. జౌపచ్చందసికం.

272. చరణద్వయ మర్భకస్యశౌరేః శరదంభోరువా చాతురీధురీణమ్‌ | శకటాసుర తాడనేఒపీ గుప్తం తవ శక్త్యాకిల పాదుకే! తదాసీత్‌ |! -12. అర్ధం ఇల హూ పాదుకే ఓ పాదుకా. అర కస్య" పసికందు అయిన, శౌారేః = ఫఘూరవంశమందు అవతీర్జుడై న శ్రీక ్పృష్టుని యొక్క; శరత్‌ - ధురీణం/శరత్‌ = శరదృతువునందలి; అంభోరువహ = కమలాలయొక్క,; చాతురీ = కమనీయతను; ధురీణం = పూర్తంగా వహించిన; తత్‌= ఆ(పైకి చాచబడిన) చరణద్వయం = పాద యుగ్మం; శకట + అసుర, తాడనే; అపి = శకటాసురుణ్ని తన్నినప్పుడు కూడా; తవ = నీ యొక్క; శక్త్యా, కీల = శక్తిచేతనే కదా. గుప్తం, ఆసీత్‌ = రక్షింపబడింది. తా వా ఓ పాదుకా, శిశువుగా ఉన్న శ్రీ కృష్ణుని శరత్కాల కమలాల సౌందర్యాన్ని వహించిన పాదయుగళం, శకట రూపంలో ఉన్న రక్కసుణ్ని తన్నినస్పుడు కూడా నీ ప్రభావంచేతనే కదా కాపాడబడింది. వ్యాఖ్య ః- శకటాసురభంజనువి పాదద $యికి కాఠిన్యాన్ని కలిగించిన పాదుకా శక్తి వర్షితం. కాఠిన్యాన్ని సహించే నేర్పుకలదే కాదు పాదుకాదేవి, అత్యంత సుకుమార వస్తువులకు కాఠిన్య శక్తిని కలిగించే స్వభావం కూడా కలది.

“రుదన్‌స్తనార్థీ చరణా వుదక్షిపత్‌” (భాగవతం) నెల నిండని శిశువు శ్రీకృష్ణుడు. చనుపాల కోసం ఏడుస్తూ, శరత్కారి కమల సదృశపాదాలను మెకి ఎత్తాడు. కంసుని పంపున బండిరూసంలో వచి బన రక్కసుడు శ్రీకృష్ణుణ్ని చంప యత్నించాడు. శిశువు ఎగురవేస్తున్న చిన 'పాదపద్మాల తాకిడికి శకటం శకల్లాలె పడిపోయింది. వెన్న, పాలు, పెరుగు ఉన్న భాండాలన్నీ బద్దలయ్యాయి.

“విధ్వస్త నానారస కుస్యభాజనం, వ్యత్యస్త చ్రాక్ష విభిన్నకూబరమ్‌”

ఇరుసు విరిగింది. బండి చక్రాలు ముక్కలె, అస్తవ్యస్తంగా [క్రిందపడ్డాయి. రక్కసుణి ఎ బెక్కలు విరుగతన్నినా, బాలుని చరణాంభోజాలు మొక్కవోలేదు. అర్భకుని పాదాలను సంశ్రేషించి, పాదుకాదేవి తన కాఠిన్య శక్తిని ఆధానం

చేయడం వల్ల దుర్భంజనుడై న శకటాసురుడు భంజితుడయ్యాడు. ఉత్రేక్ష బౌపచ ౦దసికం. 140

273. ఉత్తస్థుమో రంగశయస్య "శేషా దాస్టాన సింహాసన మారురుక్షః | మధ్యేనిశాంతం మణిపాదుకే? త్వాం లీలా పదన్యాస సఫీం ప్రపద్యే 1 =13, అర్ధం $- హే మణిపాదుకే = ఓ రత్నపాదుకా. శేషాత్‌ = శేషయ్య నుంచి; ఉత్తన్ఫుషు = లేచిన; ఆస్థాన సింహాసనం = సభా మంటపంలోని సింహాసనాన్ని; ఆరురుక్షోకా అధిష్టింపగోరే; రంగశయన్య = శ్రీరంగశాయికి, మధ్యే నిశాంతం = మందిరం నడుమ; లీలా పదన్యాస సఖీం = వితాసంగా నంచరించడానికి తోడ్పడే; త్వాం = నిన్ను; ప్రపద్యే = ససేవిస్తున్నాను. తా ఓ మణిపాదుకా ! శేషతల సం నుంచి లేచి ఆస్థాన సింహాసనాన్ని ఆరోహింపగోరే శ్రీరంగశాయికి మందిరం నడుమ విలాసంగా సంచరించడం కోసం సహాయపడే నిన్ను ప్రపత్తి చేస్తున్నాను. వ్యాఖ్య := పాదుకా విశిష్ట సంచారాన్ని ధ్యానించే శ్లోకం. (ప్రాతఃకాలాన సెజ్జ నుంచి లేచి పేరోలగంలోని సింవాపీఠాన్ని ఆరోహించే శ్రీరంగరాజుకు మందిరంలో ఎందరో ఆంతరంగికులు సేవచేయడం ఆశ్చర్యం కాదు. “అందామవాళ్‌ముడి శంగాళినూలారముళో - (తి.వా.మొళి) పరంధాముని కిరీటం, శంఖ చక్రాద్యాభరణాలు, ముక్తాహారం, యజ్ఞోపవీతం, పాదుకలు ఇత్యాది పరికరాలన్నీ “దిన్మయైైన్వ ప్రకాశిక స్వయంగా(ప్రకాశించే చేతనామయరూపాలు. “నిశాంతవస్త్య సదన భవనాగారమందిరం”. (అమరం) (నిశాంతన్య మధ్యే = మధ్యే నిశాంతం. అవ్యయీభావ నమాస పదం) పాదుకాదేవి ఆంతరింగిక సేవలో అరితేరింది. కాబట్టి, శ్రీరంగాయతన మధ్య ప్రదేశంలో నాయకుని లీలా సంచారానికి సహాయభూతయై న పాదుకాదేవి, వేదాంతదేశికులకు (ప్రాతస్మరణీయ. (ప్రేయోఒలంకారం. సఖీ శబ్దానికి ఆంతరంగిక సేవ సాభ్మిప్రాయం. పరికరాలంకారం. ఇంద్ర వజ్రావృత్తం.
274. ప్రాప్తాధికారాా పతయః (ప్రజానా ముత్తంసి తా ముత్తమపొదుకే! తా మ్‌ | రంగేశితుః స్వైర విహార కాలే సంయోజయం త్యంఘ్రి సరోజయుగ్నే | -14. 141

అర్ధం 2౯ హే ఉత్తమ పాదుకే= ఓ పురుషోత్తముని పాదుకా! (సర్వోత్తమ పాదుకా!) (ప్రాప్త + అధికారాఃవ లబ్బాధిపత్యం గల; ప్రజానాం, పతయః = (బ్రహ్మేంద్రాది ప్రజాపతులు; ఉత్తం సితాం = శిరోభూషణంగా ధరించిన; త్వాం = నిన్ను; రంగ + ఈశితుః = శ్రీరంగనాథుని యొక్క; స్వైర విహారకాలే = స్వేచ్చగా సంచరించబోయే సమయంలో; అంఘ్రీ సరోజయుగ్మే = పద్మ సదృశ పాద ద్వయ మందు; సంయోజయంతి = సమకూర్చుతారు. తా! ఓ పురుషోత్తముని పాదుకా! అధికారాలు పొందిన బ్రహ్మేంద్రాది ప్రజాపతులు శిరోభూషణంగా ధరించిన నిన్ను శ్రీరంగేపని స్వేచ్చా సంచార సమయంలో చరణసరోజయుగళ మందు సమకూర్చుతారు. వ్యాఖ్య హా ప్రజాపతులు పాదుకలను శ్ర రంగేశునికి సమర్పించే వర్తన. భగవత్పాదుకాను[గ్రహం వల్ల ఆధిపత్యాన్ని పొందిన (బ్రహ్మీ, దక్షుడు మొద్యలె న ప్రజాపతులు పాదుకలను తమ శిరస్సున అలంకారంగా ధరిస్తారు. తతృలితంగా, వారు తమ విధులను ప్రజారంజకంగా నిర్వహించకలుగుతారు. “ఉత్తమన్‌ "పేర్చాడో (తిరుష్నావై ) “ఉత్తమః పురువస్త్వ్వన్యళో (భ.గీత) (బ్రహ్మాది ప్రజాపతులచే పూజింపదగిన పురుషాత్తముడు శ్రీరంగనాధుడు. భగవదారాధనలో పాదుకా సమర్చణ ఒక ప్రక్రియ శ్రీరంగనాథుడు యథేచ గా సంచరించదలచినప్పుడు బ్రహ్మాదులు పాదుకలను శిరసా వహించి, ప్రభు చరణార వింద ద్వయికి స్వయంగా జతపరుస్తారు. 'ఉత్తమ' పదంలాగా “పాదుక కత్రివర్హక. సర్యోత్తమయై న పాదుకాదేవికి ప్రజాపతులు కృతజ్ఞులె ప్రవర్తిస్తారు. (యేయోఒలంకారం. ఇం(ద్రవజ్రావృత్తం. 275, తృ్యయా౭ఒనుబద్దాం మణిపాదరక్షే! లీలాగతిం రంగశయస్యపుంసః 1 నిశామయంతో నపున ర ఏపెంతే సంసార కాంతార గతాగతాని 1! -15. అర్ధం ః- హే మణిపాదరక్షే= ఓ రత్నపాదుకా! త్వయా = నీచేత; అనుబద్ధాం = కల్చింపబడిన; రంగశయస్య = రంగ (విమానుమందు శయనించిన; పుంసః = పురుషునియొక్క; లీలాగతిం = క్రీడా సంచారాన్ని; నిశమయంతః = చూచే జనులు; పునః = మళ్ళీ, సంసార కాంతార గత + ఆగతాని = సంసారమనే అడవిలోకి పోవడం, రావడం (జనన మరణాలను) న, భజంతే = పొందరు. తా! ఓ మణిపాదుకా! నీవు కల్పించిన శ్రీరంగశాయి. విలాస సంచారాన్ని చూచే జనులకు మళ్ళీ సంసార రూపకాంతారంలోకి రాకపోకలుండవు. 142

వ్యాఖ్య ః- పాదుకావిశిష్ట భగవత్సంచారాన్ని దర్శించిన జనులకు వునర్హన్మ లేదు. సంసారం దుర్గమారణ్యం. ఇందులో పుడుతున్నాం. (ప్రారబ్దకర్మ ఫలాన్ని అనుభవిస్తూ దారి, తొన్ను తెలియక ఎన్నో కష్టసుఖాలు పడుతున్నాం. చివరకు చన్తున్నాం. ఈ సంసారం భగవంతుని లీలా విభూతి. నిత్య విభూతి నుంచి లీలా విభూతిలోకి వచ్చి అర్బారూపంగా వెలసిన భగవంతుడు పాదుకలను ధరించి వినోదంగా సంచరిస్తాడు. పాదుకా సహీిత్సుడై న భగవంతుని లీలాగతిని సేవించిన భక్తులకు మళ్ళీ జననమరణాలు కలుగవు.

“జన్మ కర్మచమే దివ్య మేవం యోవెత్తి తత్త్వతఈ |

త్యత్త్వాదేహం పునర్హన్మనెతి; మామేతిసోఒర్జున” 1 (భ.గీత)

“భగవంతుని అవతారాలనూ, చేష్టలనూ తెలుసుకొన్నవాడు చచ్చి పుట్టబోడు" అయితే, శ్రీరంగనాథుని క్రీడాసంచారాన్ని సేవించిన ఆనందానుభూతి నిత్యవిభూతిలో కలుగదు. కాబిట్టి, పరమపదానికి పోనిష్టపడనివాడు, ఇక్కడనే “మాం, ఏతి నను ఎ చేరి సేవిస్తాడు. అని ఉపదిష్టం.

“గతిని పరిశీలించిన వారికే 'గతి ఉండదనడం, వ్యాఘాతాలంకారం. ఉపజాతి వృత్తం.

276. వ్యూవాను పూర్వీ రుచిరాన్‌ వివారాన్‌ పద(కమేణ (పతిపద్యమానా | బిభర్షినిత్యం మణిపాదుకే ! త్వం మురద్విషో మూర్తిరివ (త్రిలోక్సీమ్‌ |! -16. అర్ధం ః= హే మణిపాదుకే = ఓ రత పాదుకా! వ్యూవా + అనుపూర్వీ రుచిరాన్‌= సామూహికంగానూ, (క్రమంగానూ/ వ్యూహక్రమం చేత, అందమై న; విహారాన్‌ = లీలలను/సంచార్రీడలను; పదక్రమేణ = పాదన్యాస క్రమంగా/స్ట్రాన (క్రమంగా? ప్రతిపద్యమానా = రూపొందుతున్న; త్వం = నీవు; మురద్విషః = భగవంతుని యొక్క; మూర్తిః, ఇవ = విగ్రహంవలె; త్రిలోకిం = మూడు లోకాలను; నిత్యం = ఎల్లప్పుడు; బిభర్లి = పోషిన్తున్నావు. తౌ _ ఓమణిపాదుకా! వ్యూహానుపూర్వికంగా లీలలను, సంచారాలను చరణాలకనుగుణంగా, స్థాన క్రమంగారూపొందుతూ నిర్వహించే నీవు, శ్రీ రంగమూర్తివలె ముజ్జగాలను నిత్యం పోపిస్తున్నావు. వ్యాఖ్య ౩- భగవదవతారాల సంచార వర్షనచేస్తూ మొదట వ్యూహ సంబంధాన్ని కీర్తించే శ్లోకం. లు “వ్యూహం” అంకే సమూహం భగవంతుడు నవా పాదుడుగా మూత్తీభవించిన్నుడు పాదుకాదేవి కూడా ఆ 143

సహ(స్రపాదాల కనుగుణంగా రూపొందింది. పర, వ్యూహ, విభవ, అంతర్యామి, అర్బావతారాలని భగపంతుడు అయిదు మూర్తులుగా వెలసినట్లు ఆగమశాస్త్ర, (ప్రోక్తం. ఒక్క వ్యూహావతారంలోనే 3. వాసుదేవ 2. సంకర్షణ 3. ప్రద్యుమ్ను 4. అనిరుద్ధ అనే నాలుగు రూపాలున్నాయి. వూ్యూహావతారానికి విభవాదులు ఆనుపూర్వికాలు. ఒక అవతారం తర్వాత మరొకటి, “అనుపూర్వి' అనబడుతుంది. నమస్త చేతనాచేతన పదార్దాల్లో వ్యాపించియున్న రూపం “అంతర్యామి. దివ్యదేశాల్గో వెలసినవి “ఆర్బామూర్తులు'.

పరవాసుదేవుడను పేరుతో వైకుంఠంలో నిత్యనివాసంగా ఉండే మూలమూర్తి “పరస్వరూపం'

ఈ అవతారాలన్నిటిలో, పాదుకాదేవి ఆయా మూర్తుల పద(క్రమానికి తగిన రూపాన్ని దాల్చింది. 'పదం' అంకే పాదం, స్థానం అని అర్ధద్వయం. ఒక అడుగుదీసి మరాక అడగు పెడుతూ, సవ్య, దక్షిణ పాదన్యాస(కమానికి గానీ, ఒక స్థానం తర్వాత మరొక స్టానానికి (మంటపానిక్తి ప్రవేశించే 'క్రమానికిగానీ తగినట్టు అమరియుండి భగవభ్రీలా సంచారాలను అందంగా నిర్వహించే స్వరూప స $భౌవాలు కఠిది పాదుకాదేవి. వేయి పదహార్షరు ప్రీలకనుగుణమై న అనేక మూర్తులను దాల్చిరాస క్రీడాపరుడై న శ్రీకృష్ణుని చరణాలకు రుచిర శృంగార విహారాలను కల్పించింది. జల, జిలాది దుర్గాలనెన్నో భేదించి మురాసురుణ్ని సంహరించే సమయాన నందనందనుని చరణారవిందాలకు వీర విక్రమ విహారాలను కల్పించి జగదక్షణ చేసింది ఆనాడు. ఈనాడూ, అర్బామూర్తియై న శ్రీరంగనాథుని పాదానుగుణమై న ఆకృతితో అందమైన రచనలను రచిస్తూ, పాదుకాదేవి భగవన్మూర్తివలె చిదచిద్విశిష్టమై న విశ్వాన్ని “పోషిస్తున్నది.

శ్రేషానుప్రాణితో పమాలంకారం. ఉపజాతి వ ్భత్తం.

277. పదేషు మందేృ మహత యప్‌ త్వం వీ రంధ్ర సంత్రేషవతీ మురారేః | ప్రత్యాయనార్హం కిలపాదుకే! నః స్వాభావికం దర్శ్మయసి ప్రభావమ్‌ | -17. చల పే. నా అధ ఆఅర్హం శా బా పాదుకే = ఓ పాదుకాదేవీ. మందేపు = చిన్నవై నా మహత్సు అపీ = పెద్దవె నా; మురారేః = భగవంతుని యొక్క; పదేషు = పాదాలయందు; నీ రంధ్ర సంశ్రేషనతీ = నిబిడమై న సంబంధం కలిగి ఉంటూ; త్వం =నీవు; నః = మాకు; ప్రత్యాయనార్హం, కిల = నమ్మకం కలిగించడం కోసమే కదా! స్వాభావికం = నై సన్లికమై న; ప్రభావం = సామర్ధ్యాన్ని; దర్శయసి = చూపిస్తున్నా వు- తా! ఓ పాదుకాదేవీ! చిన్నవై నా పెద్దవె నా సర్వేశ్వరుని పాదాలకు భేదమేర్ప్చడకుండా అతికినట్టున్నదాన్నవై నీవు, మాకు విశ్వాసం కలిగించడానికే నహజవై న సామర్ద్యాన్ని ప్రదర్శిస్తున్నావు. 144

వ్యాఖ్య = ఆ(శ్రితులను పాదుకాదేవి తారతమ్యరహితంగా రక్షించే వర్తన. పాదుకాదేవి వామనావతారంలో పొట్టి బుఢుతని చిన్న అడుగులకు తగిన ఆకృతిని దాల్చింది. ఆ వామనుడే (బ్రహ్మాండాంత సంవర్టియై నేను, నింగిని కొలువదగినంత విస్తారంగా పెరిగిన త్రి విక్రముని పాదాలకూ అతికి యున్నబ్బు పాదుకాకృతి బ్రహ్మాండంగా పెరిగింది. భగవత్చాదాలతో నిరంతర సంశ్రేషనతి పాదుకాదేవి. శఠారిని శిరసా వహించడం సర్వ సామాన్యం. అల్బుడనీ అధికుడనీ భావించక, ఉచ నీచములెంచక్క అందరి మీద, అన్నిటిమీద త్రి విక్రముడు తన పవిత్ర చరణాలను తాపి, మోపినస్లే పాదుకాడేవి కూడా చిన్న, పెద్ద అనే తర తమ భావం లేకుండా, ఆశ్రితులనందరిని సామాన్యంగా రక్షించే సామర్ద్యాన్ని, మానవులకు విశ్వాసం కలిగించడానికే, ప్రదర్శిస్తున్నది. ఫలో(త్రేక్ష ఉపజాతి వృత్తం 278. కృపా విశేషాత్‌ క్షమయా సమేతాం ప్రవర్త మానాంజగతో విభ్యూత్యై | అవెమినిత్యం మణిపాదుకే! త్వా మాకస్మికీం రంగపతేః ప్రసత్తిమ్‌ |! -18. అర్ధం == హే మణి పాదుకే = ఓ రత్నపాదుకా! కృపా విశేషాత్‌ = దయా విశేషం వల్ల; క్షమయా = భూ దేవితో/ ఓరు లో; సమేతాం = కూడిన; జగతః = లోకం యొక్క; విభూత్ర్య్య= సంపదకోసం; నిత్యం = ఎల్లిప్పుడు, ప్రవర్త మానాం = పాటుపడుతున్న; త్వాం= నిన్ను; ఆకస్మికీం = నిర్లేతుకమై న; రంగపతేః= శ్రీరంగరాజు యొక్క; (ప్రసత్తిం = అనుగ్రహంగా, అ మి = తలుసుకుంటున్నాను. తొ! ఓమణిపాదుకా కృపాతిశయం వల్ల ఓర్చు, నేర్చు (భూదేవితో కూడిన, నిత్యం జగద్దితార్ధమై పాటుపడే నిన్ను శ్రీరంగనాథునికి అతర్కితంగా కలిగిన అనుగ్రహంగా భావిస్తున్నాను. వ్యాఖ్య హూ (శ్రీ రంగధాముని అనుగ్రహమే పాదుకాదేవి. పాదుకాదేవి దయామయి, క్షమాసమేత, విశ్వ(శ్రేయస్కారిణి. పాదుకాదేవి దయాదేవితోన్తూ, భూదేవితోనూ నిత్యం కూడి ఉండేది. కాబట్టి, వారిలాగా (ప్రపంచాభ్యుదయం కోసం పాటుపడుతుంది. శ్రీరంగేశుని చల్లని అనుగహరూపమే పాదుకాదేవి. భగీరథునియందు ప్రసరించిన కృపావిశేషం వల్ల, భూలోకానికి వచ్చి సగరపుత్రుల భస్మరూపమై న విభూతి కోసం, పాతాళానికి చేరిన గంగా ప్రసక్తి ప్రతీయమానం. శ్రేషతోకూడిన ఉపమాలంకారం. ఉపజాతివృత్తం. 145"

279. ఉపా గతానాముపతాపశాం త్య సుఖావగావోం గతి ముద్వహంతీమ్‌ | పశ్యామిశారేః పదవాహిసీం త్వాం నిమ్నేవు తుంగేవు చ నిర్విశేషామ్‌ |! -19. అర్ధం శ= ఓ పాదుకా! ఉప + ఆగతానాం = దగ్గరికి వచ్చినవారికి; ఉపతాపశాంత్ర్యై = దుఖశమనం కోసం; సుఖ + అవగా. హాం = సుఖంగా. ఆశ్రయణీయమై న;. గతిం నా సంచారాన్ని; ఉద్వవాంతీం = భరిస్తున్న; నిమ్నేషు = నీచుల యందు;. తుంగేషు, చ = ఉన్నతుల యందును; నిర్వికేషాం = భేదంలేని; శారేః = భగవంతుని యొక్క; పదవాహి నీం = చరణాలను వహించే; త్వాం = నిన్ను;- ఉప + ఆగతానాం = సమీపించినవారికి;. ఉపతాపశాంతె శె శ్రమ, దాహం పోవడం కోసం; సుఖ + అవగాహాం = దిగి స్నానం చేయదగిన; గతిం = సద్గతిని; ఉద (హంతీం = సంపాదించుతున్న ; నిమ్చుషు*పల్లములందు, తుంగేషు, చ=మిట్టు(భూములందును; నిర్వికేషాం= భేదరహితమవై న, శారీః = భగవంతునియొక్క ; పదవాహినీం = పాదం నుంచి ప్రవహించే గంగానదిగా; పశ్యామి = చూస్తున్నాను. తా! _ ఓ పాదుకాదేవీ! నీ సన్నిధికి చేరుకున్నవారికి దుఖశమనం కోసం సుఖంగా ఆశ్రయించదగిన; సంచారాన్ని భరిస్తున్న; అల్పుల యందు అధికుల యందును భేదంలేని, భగవదంత(ఘులను వహించే నిన్ను సమీపించిన వారికి తాపంశమించడం కోసం దిగి స్నానం చేయదగిన సద్గతిని సంపాదిస్తున్న, ఎత్తువంతల యందుభేదం పాటించన్ని విష్ణుమూర్తి పాదం నుంచి ప్రవహించే గంగానదిగా దర్శిస్తున్నాను. ఆశ్యాఖ్య ఇ పాదుకాదేవి గంగాదేవిలాగా దర్శనమిస్తుంది.
280. వదవాహిని ః=- పాదుకాదేవి భగవంతుని చరణాలను వహిస్తుంది. గంగానది భగవత్సాదం నుంచి ఉద్గమించింది. ఈ రెండింటికీ భగవతా ద సంబంధం ఉంది.
281. నుఖావగావా ః- పాదుకాదేవి ఆశ్రితుల తాపాన్ని శమింపజేస్తుంది. గంగానది ఆశ్రితులకు స్నానయోగ్యమై దాహాన్ని తీరుస్తుంది. ౩. గళ్యుద్వాహివి ?- పాదుకాదేవి సంచారానికి సహాయపడుతుంది. గంగానది స $ర్గాది సద్గతిని కలిగిస్తుంది. శ నిమ్మోన్నళత సిరి (శేష ఫా పాదుకాదేవి మాన్యులనూ, సామాన్యులనూ ఒక్కరీతిగా అనుగ్రహిస్తుంది. గంగానది మిట్టు పల్గాలను పాటించక గంభీరంగా వ్రవహిస్తుంది. శే46

గత శ్లోకం సౌలభ్యాన్ని ప్రకటిస్తే, ఈ శ్ళోకం సౌశీల్యాన్ని ప్రకటిస్తున్నది. వాస్తవంగా కవిశూరుని పదవాహిని, గభీరమై అల్పానల్పులకు అందరికీ సద్లతిని కలిగిస్తున్నది కదా!

శ్షేషాలంకారం. ఉపజాతి వృత్తం.

280. సహ (ప్రయాతా సతతం ప్రయాణే ప్రాస్తాసనే సంశితపాద పీఠ్రా | అలంఘనీయా సహజేన భూమ్న ఛాయేవ శౌరే ర్మణి పాదుకే! త్వమ్‌ ! =20. అర్జం ః- హే మణిపాదుకే = ఓ రత్నపాదుకా! (భగవతి = శ్రీరంగేపడు) ప్రయాణే = పయనించగాః సహషప్రయాతా = సహచరిస్తూ; (ప్రాప్త + అసనే = పీఠం మీద కూర్చుంటే; సంథ్రిత పాదపీఠా = పాదపీఠాన్ని ఆశ్రయిస్తూ; సహజేన = వె సర్గికమై న; భూమా = (బహుదేశాక్రమణు మపహిమచేత; అలంఘనీయా = మీరశక్యంకాని; త్వంక= నీవు; సతతం = ఎల్లప్పుడు; శారేః = శ్రీరంగనాథుని యొక్క; ఛాయా, ఇవ = నీడవలె; ఉన్నావు. తా ఓ రత్నపాదుకా! శ్రీరంగధాముడు పయనిస్తుంకు తోడుగా పయనిస్తూ, పీఠమందాసీనుడై తే పాద పీఠమందాసీన వవుతూ, సహజ మహిమచేత అతిక్రమించలేని నీవు, శ్రీరంగనాయకుని నీడలాగా ఉన్నావు. వ్యాఖ్య పొదుకాదేని (శ్రీ రంగనాథుని ఛాయలాగా ఉంది.

జనక మహారాజు సీతాదేవి విషయమై “ఛాయేవానుగతా సదా” ఎల్లప్పుడు శ్రీరామచంద్రమూర్తిని వీడలాగా అనుసరిస్తుంది అన్నమాట పాదుకా విషయంలోనూ వాస్తవమే.

శ్రీరంగపతి సంచరిస్తుంటే పాదుకాదేవి సహచరిస్తుంది. ఆయన సింహపీఠంమీద కూర్చుంటే తాను పాదపీఠం మీద ఉంటుంది. స్వాభావిక మహిమచేత బహృదేశాలను ఆక్రమిస్తుంది. ఎప్పరెనా తమ నీడను అతిక్రమించి సంచరించ లేరుకదా చల్లని హరిచందన తరుచ్చాయలో ఉన్నవాడు అవాస్త సమస్తకాముడవుతాడు.

“స్థితః స్థితా ముచ్చలితఈ ప్రయాతాం, సిషేదుష్సీ మాసన బంధధీరః |

జలాభిలాషీ జల మాదదానాం్య ఛాయేవ తాంభూపతి రన్వగచ ఏ్‌” |

దిలీప మహారాజు నందినీ ధేనువును నీడలాగాఅనుసరించాడని కాళిదాస మహాకవి సూక్తి. .శ్తేషానుప్రాణితోప మాలంకారం ఉపజాతి వృత్తం

147

281. పదస్పృళౌ రంగపతి రృవత్యా విచక్రమే విశ్వమిదంక్షలేన | తదస్య మన్యే మణిపాదరక్షే! త్వయైవ 'విఖ్యాత మురుక్రమత్వమ్‌ | -21. ఆర్లం = హే మణిపాదరక్షే= ఓ మణిపాదుకా! రంగనాథః = శ్రీరంగనాథుడు; పదన్పృశా = పాదాలను స నించే; మ! భవత్యా = నీచేత; ఇదం =ఈ; విశ్వం = జగత్తును; క్షణేన = స్వల్పకాలంలో ; విచక్రమే = ఆక్రమించాడు. తత్‌ = అందువల్ల; అస్య = ఈ విష్ణుమూర్తికి; ఉరుక్రమత్వం = గొప్ప అడుగులు వేయకలవాడు (ఉరు[క్రముడు) అనే పేరు; త్వయ్యా, ఏవ = నీ చేతనే? విఖ్యాతం = ప్రసిద్ధమయింది (అని మన్యే = భావిస్తాను. తా! ఓ రత్నపాదుకా! శ్రీరంగనాథుడు, చరణప్పర్శచేసే నీ చేత ఈ విశ్వాన్ని స్వల్పకాలంలోనే ఆక్రమించాడు. కాబట్టి, విష్ణుమూర్తికి ఉరుక్రమ నామం నీచేతనే ప్రసిద్ధిని పొందింది, అని భావన. వ్యాఖ్య పా హాదుకాదేవి చేత ఉరుక్రమత్వం విఖ్యాతమని ఉతత్చేక్షితం. “యస్యోరు షుత్రిమవిక్ర మళణేమ్సు అధిక్షియంతిభువనాని విశా [స “తఊరుక్రమన్య పహి బంధురిత్ధా” (విష్ణుస్తూక్తం) “త్రివిక్రమ ఉరుక్రమూ (వై జయన్తి) మహాబలి నుంచి పొందదగిన మూడడుగుల స్టలాన్ని కొలున యత్నించిన (విష్ణు) వామనమూర్తి రెండడుగులలోనే, నేల నింగి ఇమిడిపోగా, మూడవ అడుగును బలి చక్రవర్తి తల మీద పెట్టి అనుగ్రహించాడు. చరాచర విశ్వమంతా అడుగున ఇమిడించిన పెద్ద పెద్ద అడుగులు కల టత్రివిక్రముణ్ణి ఉరుక్రముడనే అభిధతో బుగ్వేదం స్తుతించింది. 'ఉలగనేత్తుం' అని తిరుమంగై యాళ్వార్‌ సూక్తి. శ్రీమంతుడు ఆక్రమించే స్థలానికి నేరుగా ఆయన అం(ఘులతో సంబంధముండదు. ఆడుగుపెట్టదగిన తావుక్తూ అడుగుకూ నడుమ పాదరక్షలుంటాయి. ఆ(క్రమణీయ విశ్వం తన క్రింద సరిగా అణగియుండే రీతిగా పాదుకాదేవి డత్రివిక్రముని పాదతలాలను మృదువుగా స్పృశిస్తూ పెరుగడం వల్ల స్వామి పాదద్వయమనూ పెరిగింది “ఉరుగాయు' డయ్యాడు. “త్రేధా ఏదథధే పదం” (శ్రుతి. మూడడగులతో విశ్వాత్ముడయ్యాడు, కాబట్టి విష్ణుమూర్తికి పాదుకాదేవి మహిమచేతనే, అనల్బ్పకల్పనా చాతుర్యం చేతనే, ఉరుక్రమత్వం (ప్రఖ్యాతమయింది. ఉపేంద్ర వజ్రా వృత్తం. 148

282. సంచారయంతీ పదమన్వతిన్టః సహాయకృత్యం మణిపాదరక్షే 1 మాతస్త్రమేకా మనువంశగోప్తు ర్లోపాయతో గౌతమధర్మదారాన్‌ | -22. అర్హం $-- హేమాతః! మణి పాదరక్షే= అమ్మా ఓ మణిపాదుకా! ఏకా= ముఖ్యవై న; త్వం=నీవు; గౌతమ ధర్మదారాన్‌ ననే ఆా ॥ = గౌతముని ధర్నపత్నియై న అవాల్యను; గోపాయతః = రక్షింపగో రే; మనువంశగోప్పుః = మను వంశ సంరక్షక్రుడై న శ్రీరాముని యొక్క; పదం = పాదాన్ని( అను) సంచారయంతీ= సంచరింపచేస్తూ; సహాయకృత్యం= సహాయకార్యాన్ని; అన్వతిష్టః = అనుష్టించావు. తా! తల్లీ. ఓ రత్నపాదుకా. నీవే ముఖ్యంగా గౌతమ ధర్మపత్నిని రక్షింపగొరే మనువంశ సంరక్టక్షుడై న శ్రీరాముని చరణాలను సంచరింపజేస్తూ సహాయకార్యాన్ని ఆచరించావు. వ్యాఖ్య హి పాదుకాదేవి అహల్యను రక్షింపగోరే (శ్రీరామునికి సహకరించింది. విశ్వామితునితో మిథిలానగరానికి పోయే సమయంలో శ్రీరామునికి పాదుకా సాహచర్యం లేకుంటేఅహల్యా రక్షణం జరుగకపోయేది. “పాషాణ నిర్మిత తపోధన ధర్మదారాన్‌” (దేవనాయక సంచాశత్‌) ఉపేంద్రావతారకాలంలో గౌతమ ముని తన ధర్మపత్నిని శపేంచడం వల్ల, ఆమె అదృశ్యగా పడీయున్నందున, (త్రివిక్రమ స్తుత్యనంతరం ఈ పతిత పావనత్వ వృత్తాంతం వర్రితం. శ్రీరాముడు తన సంకల్పబలం వల్ల అహల్యను పావనం చేశాడని 'రామాయణం' చెప్పలేదు. “వంత! తే కథయిష్యామి” శ్రీరాముడు తాను సంచరిస్తున్న ప్రదేశాన్ని గూర్చి అడిగితే “అయ్యో! నీకు చెబుతాను” - అని విశ్వామిత్రుడు (అయ్యో!) అనడం వళ్ల, ఈ ముఖ్య విషయాన్ని విశ్వామిత్రుడు మరచియుండవచ్చు. కానీ, పాదుకాదేవి మాత్రం మరువలేదు. త్వం ఏకా ఖా పతితయై న అహల్యను పావనం చేసి, ఆమెకు పూర్వరూపాన్ని ప్రసాదించే అను[గ్రవావతి కాబట్టీ శ్రీరాముణీ అక్కడికి తీసుకపోయి, ఆహల్యా శాపవిమోచనం చేయించిన ఘనత రామునిదీ కాదు, విశ్వామిత్రునిదీకాదు, కేవలం పాదుకాదేవిదే. రజోదుష్టయై న అహల్యను రజన్సు చేతనే శుద్దిచేసింది పాదుక. సీతాదేవి లేకున్నా, పాదుకామాత రిరక్షిషతో పురుషకారిణి అయింది. 149

జట్ప్‌స్త్రే ముభ్యాష్యకేవలా? . “భార్యాజాయాఒథ వుంభూమ్నిదారాళ (అమరం). ఉదాత్తాలంకారం. ఉపజాతి. 283. త్వత్త ్రి విష్ట్పపచరా నసపత్నయిమ్య న్నారువ్యూ తార్‌క్ష్య మవరుహ్యచ తత్‌క్షలేన | శుద్దాంత భూమిను పున ర్మణిసాదరక్షే! విశ్రామ్యతి త్వయి వివారవశేనశౌరిః |! -23. అర్జం శ హే మణి పాదరక్షే= ఓ రత్నపాదుకా. త్రి విష్ణప, చరాన్‌= స్వర్ణ్షసంచార్నులై న దేవతలను; అసపత్నయిష్యన్‌ = పగతురులేనివారుగా చేయకోరుతూ; శౌరిః = శ్రీకృష్ణుడు; త్వత్తః = నీనుంచి; తార్‌క్ష్యం = గరుడనిపై న; ఆరుహ్య జు క్కి? తళ్‌క్షణేన న్‌ ఆ క్షణకాలాననే; అవరువ్యూ చ =(గరుడుని నుంచి) దిగియు; కుద్దాంతభూమిషు = అంతఃపుర ప్రదేశాల్లో; పునః = మళ్ళీ; త్వయి = నీ యందు; విహార వకేన = లీలా సంచారాధీనుడవడం చేత; విగ్రామ్యతి = తా! ఓమణిపాదుకా! దేవతలను శత్రువులేని వారినిగా చేయదలచిన శ్రీ కృష్ణుడు. నిన్ను వదలి గరుడునిపై న ఎక్కి స్వల్ప కాలంలోనే దిగి, అంతఃపురసీమల్లో మళ్ళీ నీయందు లీలా సంచారాథీనుడవడంచేత విశ్రమిస్తాడు. వ్యాఖ్య హా పాదుకా సాహచర్యం లేక పయసిస్తే శౌరి ప్రయాసపడే వర్ణన. సురలకు సపత్నులు లేకుండా చేయడానికి శ్రీ కృష్ణమూర్తి పాదుకలను విడిచి తన అభిమాన వాహనమైన గరుడునిపై న నెక్కి అసురులను వధించాడు. అసురులను వధించడం కౌరికి ఏల్లలాటవంటిదే కాబట్టి ఆయాసం కలుగదు. పక్షిరాజు, పాదుక రెండూ లీలా సంచార హేతువులే. అయిన్నా పాదుకా విశ్తేషాన్ని క్షణమై నా సహించలేని శౌరికి మార్గాయాసం కలిగింది. కాబట్టి, దిగిన మరుక్షణాన పాదుకలను ధరించి మళ్ళీ శుద్దాంతసీమల్గో విహారాయత్తుడై విశ్రాంతి పొందుతాడు. పక్షిరాజుపై సయసిస్తే శ్రను, పాదుకలతో సంచరిస్తే విశ్రమ వర్హన వల్ల, వ్యతిరేకాలింకారం. వసంత తిలకా వృత్తం. 284. విక్రమ్యభూమి మఖిలాంబలినా ప్రదిష్టాం దేవే పదావని! దివం పరిమాతుకామే! ఆసీదతో దినకరస్య కరో పతాపాత్‌ సం రక్షితుం పదసరోజ ముపర్యభూస్త్వ్యమ్‌ | =బెడ్త 150

అర్ధం $== హేపదావని=ఓ పాదర్జ్తోణీ! దేవే= (త్రివిక్రముడు; దిలినావవై లోచనునిచేత; (ప్రదెష్టాంచదత్తమె న, భూమిం, అఖిలాం = భూమినంతటినీ, వి(క్రమ్య = అడుగుసెట్టికాలిచి; దివం = ఆకాశాన్ని; పరిమాతు కామే = కొలువగోరి నప్పుడు; ఆసీదతః = సమీపిస్తున్న; దినకరస్య = సూర్యునియొక్క; కర + ఉపతాపాత్‌ = కిరణాల వేడిమి నుంచి; పద సరోజం= చరణకమలాన్ని; నంర్షితుం = కాపాడడానికి? త్వంవానీవు; ఉపరి = ఊర్హ్యభాగాన; అభూః = ఉన్నా తా! ఓ పాదుకా దేవీ! (త్రివిక్రముడు బలిచ(కవర్తిచే దత్తమై న వేలనంతటినీ ఒక్క అడుగుచే కొలచి, ఆకాశాన్ని ఆక్రమింప కోరుతున్నప్పుడు సమీపిస్తున్న సూర్య కిరణాల వేతీమి నుంచి పాద కమలాన్ని కాపాడడానికి పె భాగాన ఉన్నావు. రా క్క వ్యాఖ్య $?- భగవత్వాదకమల సంరక్షణచేసిన పాదుకా భంగిమ ఉ(త్రేక్షితం. విరోచనుని పుత్రుడైన వైఠోచనుడు వామనమూర్తికి మూడడుగుల నేలను దానమిచ్చాడు. వామనుడు (బహ్మాండమంతా పెరిగి అడుగుతో నేలనంతా ఆక్రమించాడు. ఆకశాన్ని కొలువడానికి మరొక్క అడుగును అంతరిక్షంలోకి ఎత్తాడు. కుశకంటకాల నుంచి పాదకమల రక్షణ చేసే పాదుకాదేవి కూడా చరణాలకనుగుణంగా తన ఆకృతిని పెంచింది క కో “యోఒన్మభాయ దుత్తరగ్‌ంనదస్థం విచక్రమాణః - (విష్ణుసూక్తం) (త్రివిక్రముని పాదకమలం ఆఅకాాన్ని, అట్టునతికినట్టు అతుకడానికి, సమీపించపోతున్నప్పుడు కమలాప్పుని రశ్మిసోకి కమిలిపోకుండా పాదుకాదేవి పాదకమలానికీ పై కప్పుగా ఉండీ కాపాడింది. శారీరక విపరిణామాన్ని దర్శించిన కవి కల్సన అనల్బం. వసన్త తిలక. 285. త (తో ఎంగమాన్న సను సకృద్విధి సంప్రయుక్తా శుద్దిం సరా మధిజగామ కివత్వ హేతుమ్‌! రంగాధిరాజ పదరక్షిణి! కీ దృశీ సా "గంగా బభూవ భవదీయ గతాగతేన |! -25, అర్ధం ఫా నను రంగాధిరాజ పదర్షిణి = ఓయి రంగనాథ పాదుకా! విధి సంప్రయుక్తా = చతుర్ముఖ బ్రవ్మాచే ఉపయోగింప బడీన; గంగా = గంగాదేవి; సకృత్‌ = ఒక్కసారి; త్వత్‌ + సంగమాలత్‌ = నీ సంబంధంవల్ల; శివత్వ హేతుం = శివుని పరిశుద్దికి కారణమై న; పరాం = ఉత్కృష్టమై న; శుద్ధిం = శుద్ధిని, అధిబజగామ = పొందెను; సా= ఆ గంగానది; భవదీయ గత + ఆగతేన = నీరాకపోకలచేత; కీ దృశీ = ఎటివంటిది; బభూవ = అయింది? తా! ఓయి రంగనాథ పాదుకా! (బ్రహ్మా ఉపయోగించిన పాద్యజలం ఒక్కసారి నీ సంబంధం వల్ల కపాలిని పావనం చేయడానికి కారణమై న పరమశుద్దిని పొందింది. ఆ గంగానది నీ గమనాగమనాలచేత ఇంక ఎంత పరిశుద్ధముయింది? 151

వ్యాఖ్యః- పాదుకా సంబంధంవల్హ గంగానదికి పావనం చేసే యోగ్యత కలిగింది. ఉరు[క్రముని పాదం నుంచి ఉద్గమించిన జలంతో (బ్రహ్మ, పరబ్రహ్మ పాదాన్ని కడిగి కృతార్జుడయ్యాడు. పాదుకాదేవితో ఒక్కసారి సంగమిస్తే గంగకు కపాలిని పరమశివునిగా చేసే పావనత్వం కలిగింది. “త్రీస్టేన మూర్ద్ని విధృచేన 'ఇ;వోఒభూల్‌. గంగను తల ధరించి కపాలవాస్తుడు శివుడయ్యాడు. రామావతారంలో చిత్రకూటాద్రికి పోతున్నప్పుడు, తిదిగి వస్తున్నప్పుడు పాదుకతో సంగమించిన గంగకు మళ్ళీ కలిగిన పావనత్వ సుహిమ వాబ్మనస్సులకు గోచరించనిది కద్తా! “తీర్ధీకుర్వంతి తీర్చావి స్వాంతక్టేన గదాభృతా”. గదాధరుడు అంతరంగమందున్న ఆచార్యులు, యోగులు తీర్ధమాడడం వల్లి తీర్హకుద్ధి వర్హనాతీతం. అనుగుణాలంకారం. వసంత తిలక. 286. వృద్దిం గవాం జనయితుం భజతా విహారాన్‌ కేన రంగరసికేన కృతాశయా యాః సంచారతస్తవ తదా మణిపాదరక్షే! వ్‌, బృందావనం సపది నందన తుల్యమాసీత్‌ ! -26, అర్ధం ఫా హే మణిపాదరక్షే = ఓ రత్నపాదుకా! గవాం = గోవుల యొక్క; వృద్ధం = వృద్ధిని; జనయితుం = కలిగించడానికి; విహారాన్‌ = లీలా సంచారాలను; భజతా = చేసే; కృష్ణేన = కృష్ణుడుగా అవతీర్డుడై న; రంగ రసికేన = రసిక్కుడై న రంగనాథునిచేత; కృత * అశ్రయాయాః = చేయబడిన అశ్రయంకఠల; తవ = నీయొక్క; సంచారతః = సంచారం వల్ల; తదా = అప్పుడు; బృందావనం = బృందావనం అనే పేరుగల పెద్ద పల్లెరుకాయల అడవి; నపది = అప్పటికప్పుడే; నందన తుల్యం = ఇంద్రుని ఉద్యానవనంతో సమానంగా; ఆసీత్‌ = ఉండెను. తా! ఓమణిపాదుకా! గోవులను వ ద్ధి చేయడానికి లీలా సంచారాలను చేసే శ్రీకృష్ణునిగా అవతరించిన శ్రీరంగనాధునిచే ఆశ్రయించబిడిన నీ సంచారంవల్ల బృందావనం అప్పటికప్పుడే నందనవనంతో సమానమయింది వ్యాఖ్య £= పాదుకా సంచారంవల్హ బృందావనం నందనతుల్యంగా శోభించే వర్ణన, శ్రీరంగనాథుడు శ్రీకృష్ణునిగా అవతరించినష సాడు గోవుల అభివ ఏద్దికోసం నందగోకులం నుంచి బృందావనమనే పెద్ద పల్లైెరుకాయలుండే అడవికి ఊరివారందరితో వెళ్ళాడు. “బృందావనం భగవతా క ్‌్టేనా శీతకర్మళో 1 క శుభేనస మనసా ధ్యాతం్య గవాంవృద్ధి మభి స్ఫతా ” 1 పాదుకాధీనమై న రసిక శిఖామణి లీలా సంచారంవల్ల బృందావనం లేత పచ్చిక బయళ్ళతో నిండి పర్హ పుష్ప ఫలరసామోద తరుభరితమ్టై, నందసోద్యానవనంలాగ విలసిల్లి, గోవులకూ గోపాలకులకూ ఆనందదాయక మయింది అప్పరలతో దేవేంద్రునిలాగా, గోపికలతో శ్రీకృష్ణుడు బృందావనంలో రసికుడై రాణించాడు. ఉత్ర్రేక్షోపమాలంకారాల సంక్షీర్హం. వసంత తిలకా వ ్చత్తం. 152

287. మాతస్త్ర యామయతయా చరణప్రమాణే ద్వే విక్రమేవు వివిధేమ సహాయభూతే | నాథస్య సాధు పరిరక్షణ కర్మణి త్వం

దుమ్ము ద్వినాశన దశాను వివాంగ రాజు ॥ =27. అర్ధం ః=- హే మాతః ౫ ఓ తల్లీ! [తయీమయతయా = వేదమయభావం చేత; చరణ (ప్రమాణే= పాధాలంత కొలత/ సంచార కారణం కలిగిన ; ద్వే = రెండు వస్తువులు; వివిధేషు = అనేకమ్ములై న; విక్రమేషు = అడుగులు వేయడమందు/ వీరకృత్యములందు; నాధస్య = (ప్రభువుకు, సహాయభూతే = సహాయపడుతుంటాయి. సాధు పరిరక్షణ కర్మణి = శిష్ట రక్షణకార్య మందు; త్వం = నీవు; దుష్కృట్‌ + వినాశన దశాసు = దుశ్చరితులను నశింపజేసే సమయాల్లో; వివాంగ రాజః = ష్షీరాజె న గరుత్మంతుడు.

తా! ఓ తల్లీ, పాదుకా! వేదమయాలవడం చేత చరణ్రమాణం గల రెండు, అనేక విక్రమాలయందు సహాయపడుతాయి.

(ప్రభువుకు సాధు రక్షణ కార్యమందు నీవు సహాయభూతవు. దుష్కృతులను దునుమాడే వేళల్లో గరుడుడు నహాయ

భూత్తుడు.

వ్యాఖ్య $ పక్షిగ్రాజున్కూ పొదావనికీ సామ్యభేదాల పరిశీలన.

1 “త్రయీ అంటే బుగ్యజుస్సామ వేదాలు. “త్రయామయతో అంటే వేద (ప్రాచుర్యం కఠ, వేద ప్రతిపాదిత పాదుకాదేవి. గరుత్మంతుడు వేదమూర్తి. “వేదాత్మా వినాగేళ స్వరూ (చతుళ్లోకి). “సుపర్టోఒ సి గరుత్మాన్‌ త్రివ ఏతే శిరోగాయ(త్రం” (శ్రుతి.

2, చరణ ప్రమాణం. స్వామిపాదాలెంత ఉన్నవో, పాదుకలు అంతే కొలతగలవి.

“ప్రమాణం హేతుమర్యాదా శా్త్రేయత్తా వ్రమాత్చమ” (అమరం) గరుడుడు స్వామి సంచారానికి కారణభూతుడు. వేదమే ఆచరణకు, అనుష్టానానికి ప్రమాణం. “ఆత్ర దేవః (వ్రమాణం” లాంటి ప్రయోగమిది.

చె, వివిధ విక్రమనవశారిత్వం. స్యామి ఒయ్యారంగా అడుగులువేస్తూ, సింగారంగా నడవడానికి సహాయపడేది పాదుకాదేవి రణరంగాల్లోకి తీసుకొనిపోయి స్వామి పరాక్రమ ప్రదర్శనకు సహాయపడేవాడు గరుత్మంతుడు.

153

ఈ మూడు విషయాల్లో రెండింటికి (పక్షిరాజుకు, పాదావనికి, సామ్యమున్నా ఒక్క విషయంలో వై షమ్యం ఉంది. ఆహల్యలాంటి సజ్జనులను తల్లివలె కాపాడే కార్యానికి, సా సమికీ సహకరిస్తుంది పాదుకాదేవి. మాత్త క్ఫ్‌పదం సార్ధకం. బాణ, నరక, నక్రాది దుష్టులను నాశనంచేసే ప్రక్రియల్లో ఇగరాజు స్వామికి సవహాకరిస్తాడు. ఒకరు ధర్మరక్షణకు, మరొకరు అఆదర్మనాశనానికి సహాయులు.

“పరిత్రాణాయసాధూనారంొ తర్వాతనే “వినశాయచదుష్కృతాం” అనే లక్షణంగా, ఉత్తరార్హ రచన సాగింది. కాబట్టి, రక్షణకే (ప్రాథమ్యం.

ఇర్వురిలో ఏకధర్మసామ్యమున్నా పాదుకాదేవి దయామయి అనీ, గరుడుడు కోధనుడనీ వరించడం వల్లి, దీపకాలంకారంతో సంక్షీర్ణమై న వ్యతిరేకాలంకారం. వసంతతిలకా వ త్తం.

288, పాదావని? క చన విక్రమణే భుజానాం పంచాయుధీకరరుహై రృజతే వికల్పమ్‌ | నిత్యం త్వమేవ నియతా పదయోర్మురారే స్తేనాసి నూన మవికల్చ సమాధియోగ్యా | -28.

అర్ధం $-- హే పాదావని = ఓ పాదుకా! మురారేః = భగవంతునియొక్క; భుజానాం = భుజముల యొక్క; విక్రమణే = వ్యాపార (పరాక్రమ) మందు; పంచ + ఆయుదథీ = ఐదు ఆయుధాల సమూహం. కృచన = ఒకప్పుడు, కరరుహైః = చేతిగ్రోళ్ళతో; వికల్పం = షాక్షికత్వాన్ని; భజతే = పొందును. పదయోః = చరణాలయొక్క; విక్రమణే = వ్యాపార (అడుగులు వేయడుమందు; త్వమేవ == వీవే, నిత్యం = ఎల్లప్పుడు; నియతా = నియమింపబడినదానవు తేన = ఆ అనే ధ్యానయోగానికి, అర్హురాలవై ; అసి = ఉన్నావు. తొ! ఓ పాదావనీ! భగపంతుని భుజ విక్రమ మందు పంచాయుధాల సమూహం కరవిఖర నఖాలచే పాక్షికత్వాన్ని పాందుతుంది. పాద విక్రమమందు మాత్రం నీవే ఎల్లప్పుడు నియతంగా ఉంటావు. కాబట్ట, సీవు పాక్షికత్వం లేదనే ఆంగీకారానికీ, నిర్వికల్బ సమాధి యోగానికీ అర్హురాల్వవ ఉన్నావు.

వా ఫా పాదుకా స

సఖ్య దేవి అవికల్ప సమాధి యోగ్య అని శ్రేషతో ఉ త్రేక్తితం.

భగవంతుని సంచార వ్యాపారం “వికల్చ'మనీ గత శ్ఞోకభావాన్నిబట్టి పక్షిరాజుపై న గానీ, పాదావనిపైన గానీ ఆధారపడిందనీ, భావించవచు సం

“పాతు ప్రణతరక్షాయాం విలంబమనవాని సవ సదాపంచాయుధీం బిభ్రత్‌ సను (క్రీ రంగనాయక” - అనే 'ప్రసక్తిని బట్టి భగవంతుడు సర్వదా ధరించే పంచాయుధాలకంటొ, కాదాతచిత్కంగా ధరించే పాదుక, ఆతిశయించదనీ భావించవచ్చు. ఆ భావనను తొలగించడానికే ఈ శ్లోకం విరచితం.

454

“భుజానాంి. భగవంతడు చతుర్చుజుడు కాబిట్టి బవువచనం. “వదయో?. పాదాలు రెండే, కావున ద్వివచనం. బాహు విక్రమాన్ని ప్రదర్శించే సమయంలో శంఖచక్రాది పంచాయుధాల్ననై నా లేదా చేతి వళ్ళ గోళ్ళవై నా ఉపయోగిస్తాడు భగవంతుడు హిరణ్యకశిపుని వధించడానికి శ్రీనృసింవాస్వామి ఏ ఆయుధాన్ని ఉపయోగించలేదు. ఆ నిర్ణర్బవె రిని స్వామి నిజకర ఇరనఖరవిదారితోదరుని చేశాడు. కాబట్టీ పంచాయుధాలకు పక్షాంతరం ఉంది. శ్రీకృష్ణావతారంలో, స్వామి సంకల బలంతో అకాశం నుంచి పంచాయుధాలు అవతరించి సహాయపడినాయి. ప్రతిజ్ఞా నిర్వహణ ధురంధర్నుడైన పార్ధసారధి రథాంగాన్నే లేవనెత్తాడు. కాబట్టి, స్వామి భుజ విక్రమణం వికల్ప సమాధి యోగ్యమే.

పాద విక్రమ విషయంలో పాదుకాదేవికి వికల్పం లేనేలేదు. పక్షిరాజు వాహనంగా ఉండి, స్వామి సంచారానికీ ఉపయోగపడునేకాని పాద సంచారానికి పనికిరాడు. మత్స్య కూర్మావతారాల్డాంటిదికాక, కంఠం క్రింది నుంచి నరరూపమే కాబట్టి, నృసింవుడు పాదుకఠను ధరించాడు, అని “కరరువా ప్రయోగం సూచిస్తుంది. వాయగ్రీవావతారంలోనూ పాదుకాదేవికి 'అవికల్చ్బ' నియమముంది.

పాదుకలను ధరించకుంటు భగవత్పాద సంచారం సింగారంగా ఉండదు. కాబట్టి, “అవికల సరో అంగీకరించడానికే యోగ్యురాలు పాదుకాదేవి.

ఇక్కడ “సమాధి శబ్దానికి అంగీకారం, ధ్యానం, అని "రెండల్ట్రాలు.

“అంగీకారాభ్యుపగమ ప్రతిశ్రవ సమాధయా - (అమరం)

“నమాధిర్నియమే ధ్యానే” (హలాయుధ నిఘంటువు)

భగవత్సాదాలు పాదుకాదేవిని “అవికఠి ఎంగో అంగీకరిస్తాయి. సంచారమందు పాదుకాదేవి యొక్క ఉపాదాన కారణమే, శ్లేషచేత, అస్త్రభూషణ వి [గ్రహంలేని శుద్ధభావ స్వరూప ధ్యానయోగ్యంగా ఉ(త్రేక్తితం. వాస్తవంగా, పాదుకాదేవి సవికల్పకధ్యాన విషయీభూతయే కాని నిర్వికల, కధ్యానానికి విషయీభూతకాదు. అందుకే ఇది నిశ్నయం-నూనం- అనబడింది

అయితే, అవికల్బ సమాధి ప్రయోగం సమర్థనీయం.

కాసేపు భగవన్ముఖమండలాన్ని, కాసేవు చక్రాద్యాయుధాలనూ ధ్యానిస్తే ఆ ధ్యానం 'సవికల్చ' మవుతుంది. మనస్సును భగవత్సాదుకల మీదనే ఏకాగ్రతగా నిల్చి, ధ్యానిస్తే అది “అవికల్బ సమాధి" అవుతుంది.

శ్రీరాముని విషయంలో సీతాదేవి నిర్వికల్పక సమాధి స్థితిని పొందడానికి ప్రయత్నించినట్టు 'హంస సందేశంలో దేశికులు (11-22) రచించారు.

వసంత తిలకా వృత్తం

155

289. అక్షేత్ర విద్భి రధిగంతు మశక్య వృత్తి ర్మాతస్త్ర్వ్రయా నిరవధి ర్ని ఏ ధిరప్రమేయః | రథ్యాంతరేవు చరణావని! రంగ సంగీ వాత్సల్య నిఘ్న మనసా జనసాత్క ఎతోజసాొ | 20. అర్థం ఫా హే మాతః! చరణావని = ఓ తల్లీ! పాదుకాదేవీ! అక్షేత్ర విద్భిః= దేహాత్మ స్వభావం/స్టల మహిమ, తెలియని వారిచేత; అధిగంతుం = పొందడానికి; అశక్యవృత్తిః = శక్యంకాని వర్తన కలిగిన ; నిరవధిః= మేరలేని/తరుగని; అప్రమేయః = ఇంత ఆని కొలుప/తెలియరాని; రంగ సంగీ = రంగ విమానమందున్న; ఆసౌ = ఈ (పురుషార్ధరూపమై ను నిధిః = నిధి; వాత్సల్య నిఘ్న మనసా= దయాధీన హృదయం కలిగిన; త్వయాెనీ చేత; రథ్యా + అంతరేషు = నాలుగుదారుల కూడళ్ళలో, జనసాల్‌, కృతః = జనాధీనం చేయబడింది. తొ! జననీ! చరణావనీ! చిదచిది వేకం, స్టల ప్రభావం తెలుసుకునే చాతుర్యం, లేనివారిచే పొంద శక్యంకాని అక్షయమైన, కొలువరాని శ్రీరంగనాథుడనే ఈ పురుషార్ధ నిధి, వాత్సల్యంతో నిండిన హవృదయంగల నీచేత చతుష్పథ స్థలాల్లో జనుల అధీనం చేయబడింది. వ్యాఖ్య అక్షయ విధియైన శ్రీ రంగధాముణి ఏ హిదుకాదేవి, పొమరులు సేవించేలాగా చేస్తుంది. “అ క్షేత్ర విదులు" అంటే, ఆత్మానాత్మ వివేకం లేనివారు. ఆత్మ భగవంతునికి శరీరం, అనే జ్ఞానం లేనివారు. భూమి సారమెరుగని వారు. “క్షేతం శరీరేకేదారే (విశ్వని) “చతురప్యాత్‌ శ్షేతజ్ఞు కృతవస్తః కృతముఖః కృతకర్మా”. (హలాయుధని). శ్రీరంగధాముడు అక్షయమూ, ఆప్రమేయమూ, అనపాయమైన మహానిధి. నిధి ఉన్న స్ట్రల మహిమ తెలుసుకునే సామర్ధ్యంలేని వారికి అది సులభంగా పొంద శక్యం కానిది. “మాయానిగూఢ మనపాయ మహానిధం” అని స్తుతించింది “వరదరాజ పంచాశత్‌. “నిఘ్నం' అంకే, అధీనం. *అథీనో ఏఘ్న ఆయత్తళొ, (అమరం) “రథ్య' అంటే నాల్లు త్రోవలు కలిసే నడి వీథి. “రథ్యావ్రతోళీవిశిఖాో. (ఆమరం) “అంతరం” అంపే మధ్యస్థలం. “అంతర మవకాశావధి పరిధావాంతర్థి భేదతాదర్థ్యే”. (అమరం). “*జవసాల్‌ కృత “తదధీనవచనే వ్యాకరణ (5-4-54) సూ్రాన్నిబట్టి, ఆధీనార్హకంగా 'సాత్‌ ప్రత్యయం ప్రయుక్తం. 156

మాతృదప్రేమగల పాదుకాదేవి తన ఒయ్యారపు నడకతో నిధిలాంటి శ్రీరంగనాథస్వామిని నడివీధుల్లొకి తెచ్చి, జనులందరూ అనుభవించి సుఖపడాలని, చూపింది. “తద్యథా హిరణ్యనిధిం విహిత మక్షేత జ్ఞా ఉపర్యువరి నంచరంతో న విందేయు రేవమేవేమా వ్రజాస్పర్వా అహరహర్గచ్భ్చంత్య ఏనం (బ్రహ్మలోకం సవిందం త్యనృతేన హివ్రత్యూఢాగ. (ఛాం.ఉ. 8 ప్ర పాఠకం) “కింద నిధి ఉన్నదని తెలియని జనులు ఆ నిధి మీదనే సంచరించినా, దాన్ని పొందలేరు. అలాగే, తమ హృదయంలో పరమాత్ముడున్నాడని తెలియని ప్రజలు, భగవత్సన్నిధిలోనే ప్రతిదినం తిరుగుతున్నా, భగవదనుభవాన్ని పొందలేరు" అని అనధిగమ్యత్వం (శ్రతమవుతుంది. వేదాంత వాక్యార్ధసారం కలిగిన ఈ శ్ఞోకం, వాత్సల్యంగల పాదుకాదేవి అజ్ఞానులకు సర్వేశ్వరుణ్ని సాక్షాత్కరింప జేసి, జ్ఞానవంతులను చేస్తుందని కీర్తిస్తున్నది. తెలియనివారు పొందలేని నిధిని పొందునట్టు వర్రించడం, వ్యాఘాతాలంకారం. వసంత తిలకా వ త్తం. 290. సంపద్యతే సముచితం క్రమ మాశ్రయంత్యా స ద్వర్మనా భగవతో౭ఒపిగతి రృవత్యా | ఈస్టే పదావని! పునః క ఇవే తరేషాం వ్యావర్తనస్య విషమా దపథ ప్రచారాత్‌ ! -30. అర్ధం శల కూ పదావని = ఓ పాదుకా! సముచితం = యోగ్యమై న; క్రమం = చరణ విక్షేపాన్ని/కక్తిని;ి ఆశ్రయంత్యా = ఆశ్రయించే; భవత్యా నీచేత; భగవతః అపి” భగవంతునికి కూడా; సత్‌ + వర్మనా= సన్మార్గంతో ; గతిః నడక; సంపద్యతే= సంపన్నమవుతున, ఎది. ఇతరలేషాం, పునః ఇతరులను క్త) మాతం; విషమూత్‌ = అనుగుణంగాలేని; అపథ 'పచారాత్‌ = పెడదారి నడక నుంచి/ నిషిద్దాచారం నుంచి; వ్యావర్తనస్య = మరలించడానికి; కః, ఇవ = ఎవడైనా; ఈష్టే. ఎ సమర్జ్హుడవునా? తా ఓ పాదుకా! యోగ్యంగా పాద విక్షేపాన్ని, శక్తిన ఆశ్రయించే నీచేత భగవంతునికి కూడా సన్మార్గ గమనం (ప్రాప్య మవుతున్నది. ఇతరులను మాత్రం యోగ్యంగాలేని పెడదారి నడక నుంచి, నిషిద్ధానుష్టానం నుంచి మరల్బడానికి ఎవడు సమర్జుడు? వ్యాఖ్య £= జనులను సత్చథాచారులనుచేసే పాదుకా సామర్ధ్యం వర్ణితం. “కమం అంక్రే, అడగు వేయడం, శక్తి అని అర్జద్వయం “ఇక్తా చరణ విశ్హేపే పరిపాట్యామపి(క్రమో” (నానార్థ రత మాల) 157

సముచితంగా అడుగులు వేయించే సామక్ర్యం కలది కాబట్టి పాదుకాదేవి భగవంతుణ్ని కూడా మంచిదారిలో సంచరింపజేస్తున వది. ఆద శే మహానిధియై. న శ్రీరంగధాముని దర్శనఫలం జనులకు అభింపజేస్తున్నది. ఇక మగువలనూ, మగవారినీ నిషిద్దానుష్టానాలతో పెడదారిలో నడవకుండా సన్మార్గగాములుగా తీర్చిదిద్దడానికి పాదుకాదేవికంటె వేరే సమర్ధులు లేనేలేరు. భగవద్దర్శనఫలమందలి రుచిచేత ప్రజలు, వేరే దుష్పల (ప్రవృత్తికి విముఖ్యులె, జీవించే విధంగా చేసే శక్తి కలది పాదుకాదేవి. కావ్యార్థాపత్త్యలంకారం. వసంతతిలకా వ త్తం. 291. రంగేశ్వరేణ సహ లాస్యవిశేషభాజో లీలోచితేవు తవ రత్నశిలాతలేను | / (| మధ్యేస్థితాని కతిచిన్మణి పాదరక్షే! సభ్యా న్విశేష మనుయోక్తుమితి ప్రతీమః | -31. అర్ధం ఫశ హే మణి పాదరక్షే= ఓ రత్నపాదుకా! రీలా+ఉచితేషు = సంచార (క్రీడకు యోగ్యష్రై న; రత్నశిలాతలేషు = మణిమయ ప్రదేశాల్లో; రంగేశ్వరేణ, సహ = నట పరివృఢుడై న శ్రీరంగనాయకునితో కూడ; లాస్య విశేష భాజః = శృంగార వాట్య భేదాలుగల; తవ = నీయొక్క; మధ్యే = నడుమ నడుమ; కచితిత్‌= కొన్ని; స్థితాని = నిలకడలు; సభ్యాన్‌ = గోష్టిలోనున్నవారిని; విశేషం = (కళా ప్రదర్శన) విశేషాన్ని; అనుయోక్తుం = అడుగడానికే; ఇతి = అని; ప్రతీమః = భావిస్తున్నాం. తా! ఓ మణిపాదుకా! సంచార క్రీడకు యోగ్యమై న రాళ్ళు పరచిన (ప్రదేశాల్లో శ్రీరంగనాయకునితో కూడ శృంగార నాబ్య భేదాలు కలిగిన నీ యొక్క మధ్య మధ్య కొన్ని నిలకడలు, సామాజికులను నృత్త విశే షతారతమ్యాన్ని ప్రశ్నించడానికే అని భావిస్తున్నాం. వ్యాఖ్య :ా పాదుకాదేవి తన సంచార లాస్య విశేషాన్ని సామాజికుల నుంచి తెలుసుకొనే విధం. పాదుకాదేవి నటశేఖర్నుడై న శ్రీరంగనాయకునితో కూడి సింగారంగా నటిస్తూ వీథుల్లో సంచరిస్తుంది. దారిలో మధ్య మధ్యన మణికుట్టిమాల్లో కాసేపు ఆగుతూ మళ్ళీ అనేక నృత్త భంగిమలతో సంచరిస్తుంటుంది. ప్రతి రత్నశిలా తలంలో ఆగినప్పుడు, “ఈలాస్య విశేషం ఎలా ఉంది? మీరెలా అనుభవిస్తున్నారు? చెప్పండి? అని పాదుకాదేవి కళాభిజ్ఞాలె న (పేక్షకులను ప్రశ్నించి వారికి కలిగిన రుచినీ, తృప్తీనీ తెలుసుకుంటుంది, అని దేశికులకు తెలిసిందట. 158

కళాకారులు, విరామ సయమంలో, తమ ప్రదర్శనవల్ల ప్రేక్షకులు ఎలా ప్రభావితులవుతున్నారో సాధారణంగా, ఈనాడు (జగ) దూరదర్శినివారు కూడా, అడిగి తెలుసుకోవడం పరిపాటి. “ఆ పరితోషాద్విదుషాం నసాధుమన్యే ” కాళిదాసు అన్నట్టూ, రసీకుల ఆమోద ప్రశంసలను పొందనంతవరకు ఎ కళాప్రదర్శకుడూ తన కళ్ళావె దుష్యంతో సంతృప్తిచెందడు. శ్రీ రంగనాథుని ఏకాంతసేవాక్రమంలో నిరికడను చమత్కరించి, దేశికులు 'కవనం నాకవనం' అని సవృదయులు స్మరించేలాగా చేశారు. ఉత్చ్చేక్షాలంకారం. వసంతతిలకావృత్తం. ౨2౦2. నిత్యం పదావని? నివేశ్యపదం భవత్యాం ని వృందకల్ప పరిమేయ పరిచ్చదాని | శృంగార శీతలతరాణి భవంతికాలే రంగేశ్వరస్య లలితాని గతాగతాని | =పిబ్తై ఆర్ధం ప= హే పదావని = ఓ పాదుకా! కాలే = వీకాంత సేవా సమయంలో; భవత్యాం = నీయందు; పదం = పాదాన్ని; నివేశ్య = ఉంచి, నిస్‌+స ౦దకల్ప, పరిమేయ, పరిచ్చదాని = స్పందించనట్టుండే, స్వల్పమైన, పరికరాలు కలిగిన; అలిచాని= హై ఎద్యమై న; రంగేశ్వరస్య = శ్రీరంగపతియొక్క; గత + ఆగతాని = గమనాగమనాలు; నిత్యం = ఎల్లిప్పుడు (మాటే మాటికి శృంగార శీతల తరాణీ = సింగారంగానూ, కనుల చలువగానూ, భవంతి = ఉంటాయి. తౌ] ఓ పాదుకా! ఏకాంతసేవా సమయంలో నీయందు పాదాలను ఉంచి, నిశ్చృలనదృశమై న స్వల్ప పరికరాలు కలిగిన, హృద్యమైన శ్రీరంగేశ్వరుని గమనాగమనాలు, మిక్కిలి భోగ్యంగానూ, చూడ ముచ్చటగానూ ఉంటాయి. వ్యాఖ్య = పాదుకలను ధరించిన శీ రంగేశ్వరుని సంచారం మనోజ్ఞంగా ఉంటుంది. ఎకాంత సేవా సమయాన శ్రీరంగవాధుడు పాదుకలను ధరించడంవల్ల స్వామి నడకలో లాలిత్యం ఏర్పడుతుంది. రాజలాంఛన్నాలై న ఛత్రచామరాది పరికరాలు చలించి, చలించనట్లు గోచరిస్తాయి. పదే పదే ఈ నడకలను చూస్తుంట, మిక్కిలి సింగారంగా ఉండి, రంగభక్తుల కన్నులకుచలువనూ, మనస్సుకు ఉల్దాసాన్నీ కలిగిస్తుంటాయి. పాదుకా సంబంధంవల్లి స్వామి నడకను ఆనందోత్కర్షకంగా వర్ణించడం అనుగుణాలంకార లక్షణం. వసంత తిలక్షా వృత్తం. 159

293. భోగార నాని కృతిభిః పరికలి ఏతాని ప్రీత్యెవ రంగనృపతిః ప్రతిపద్యమానః పశ్యత్సు నిత్యమితరేవు పరిచ ఏదేను (ప్రత్యాసనం భజతి కాంచనపాదుకే! త్వామ్‌ | =వెవి, అర్జం ఫా= హే కాంచన పాదుకే = ఓ బంగారు పాదుకా! కృతిభిః = సజ్జనులచేత, పరికలి తాని = కల్పించబడిన; భోగార్భనాని = ఫలాన్ని ఆశించకచేసే పూజలను; ప్రతిపద్యమానః = పొందుతున్న; రంగనృపతిః = శ్రీరంగరాజు; నిత్యం= మాటి మాటికి, ఇతరేషు = వేరే? పరిచ దేషు = పరికరాలు; పశ్యత్సు = చూస్తుండగా, ప్రత్యాసనం = ఒక్కొక్క పీఠమందు; త్వాం = నిన్ను; ప్రీత్యా, ఏవ = (ప్రేమతోనే; భజతి = పొందుతుంటాడు. తౌ! ఓ కాంచన పాదుకా. సతు ఏరుషులచే చేయబడిన భోగార్దమై న అర్భనలను సీ కరిన్తున్న _ శ్రీరంగరాజు, మాటిమాటికి ఇతర పరికరాలు చూస్తుండగా, ఒక్కొక్క ఆసన మందు నిన్ను ప్రేమతోనే పొందుతుంటాడు. వ్యాఖ్య ఃా పరికరాల్లో పాదుకయే ప్రథమ్మశేణికి చెందింది. భాగ్యవంతులు భగవత్పీత్యర్థం చేసే అర ృనలను స్వీకరిస్తున్న స్వామికి పాదుకా సమర స్టణం విధ్యుక్తం మం(త్రాసనం, స్నావాసనం, అలంకారాసనం, భోజ్యాసనం, పర్యంకాసనం, అనేప్రతి ఆసనమందు ఛతచామంరాది పరికరాలన్నీ బిత్తరపోయి చూస్తుంక్సే, శ్రీరంగరాజు పాదుకలను(ప్రేమతో (గ్రహిస్తాడు. కాబట్టి, కవి 'కాంచన పాదుకా" అని సంబోధించాడు. శాస్త్ర సిద్ధమైన పాదుకాగవాణం ('ప్రీతిమాత్ర హేతువుగా వర్రితం. ఉత్రేక్ష పసంత తిలక. 29డ్క, అంతస్తృతీయనయృనె స్వయ ముత్తమూర్దగె రావిర ఫనివ్య దతిరిక్త ముఖాంబ్బుజెరా ఓ. న్యస్యంతి రంగరసికస్య విహారకాలే వారక్రమేణ కృతినో మణిపాదుకే! తా మ్‌ ! -34. అర్ధం $= హే మణిపాదుకే = ఓ రత న్నీ సాదుకా, కృతినః= ధన్యాత్ములు; అంతః + త గతీయనయనై ః =(ముఖమందు) లోపల మూడవకను ఎ కలిగిన; వా = లేదా? ఆవిర స్భవిష్యత్‌ + అతిరిక్త ముఖాంబుటైః = కలుగబోయే ఎక్కువ మృఖ పద్మాలుగల; ఉత్తమాం్దగెః = శిరస్సులచేత; వారక్రమేణ = వంతులరీతిగా; త్వాం నిన్ను; రంగరసికస్య = రసీక్సుడె న శ్రీరంగనాథునికి; విహారకాలే = సంచార సమయంలో; స్వయం = తామే; న్యస్యంతి = సమర్పిస్తారు 160

తా! ఓ మణి పాదుకా ధన్యాత్ములు, ముఖంలోపల మూడవ నేత్రం కలిగిన తలలచేతగానీ, లేదా ఆవిర గృవింపనున్న అధిక ముఖపద్మాలుగల శిరస్సులచేతగానీ, వంతులరీతిగా నిన్ను శ్రీరంగరసికునికి సంచారవేళలో స్వయంగా సమరి స్తారు. వ్యాఖ్య *- శ్రీ రంగరసికునికి పాదుకలను సమరి ంచిన ఫలం వర్షితం. భగపదను[గహ భాగ్యంకల వ్యక్తులు నూతనంగా సువర్హపాదుకలను చేయించి, తమ తలల మీద ఎత్తుకొని వచ్చి శ్రీరంగనాథునికి విహార సమయంలో సమరి స్తారు. తత్పలితంగా, ఆ వ్యక్తులకు సద్యస్కాలంలో శివత (ప్రాప్తి, తర్వాత చతుర్ముఖత్వ (పాప్తీ కలుగుతుంది. పాదుకలను శిరస్సుపై న ధరించినప సడే ఈ లక్షణాలు శిరస్సున సొకినాయి. ఈ లక్షణాలు ఆ వ్యక్తులయందు గోచరించవేమి? అంకే, రెండు కన్నులున్న తలకు ఫాలనేత్రంలోపల ఇమిడి ఉంది కాబట్టే, త్ర్యందిక లక్షణం గోచరించడం లేదు ఉన్నతలకే మూడుతలలు అధికంగా ఇకముందు అవిర ఫవింపనున్నాయి. కాబట్టి చతుర్ముఖ లక్షణం కనబడదు. క్రియకు క్రియాసిద్దికి మధ్యన కాల(ప్రభావం ఉంది. విత్తనం విత్తినా, దాని ఫలం ఇలా ఉంటుందని చూడడానికి వేచి ఉండవలసీందే కదా! వారక్రమేణ :- ఒకరి తరా సతో మరొకరు పాదుకలను సనుర్చిస్తారు కాబట్టే, తతృలం కూడా పర్యాయంగా (ప్రాప్తించడం పరిపాబి. ఈ భావం ఇంతకుముందే ప్రకటితమయిన్నా ఇక్కడ చెపే బన తీరు వేరు శియణతికి పాదుకలను నమరి ౦చిన స్సుక్ష సతాతు శైలు ఇప ఎడు శివపదనిని, తర్వాత (బహ్మాపదవిని పొందుతారు. పర్యాయోక్ష్యలంకారం. వసంత తిలకావ త్తం. 2956. రంగేశ [రే సమధిరూఢ విహంగరాజే మాతంగరాజ విధృతాం మణిపాదుకే! త్వామ్‌ | అన్వాసతే విధృత చారు సితాతపత్రాః న్వర్గకస స్పుభగ చామర లోలహాస్తాః | -36. అర్థం 1 హే మణిపాదుకే = ఓ రత స్నపాదుకా! రంగేశ్వరే = శ్రీరంగనాథుడు; సమధిరూఢ విహంగరాదే =ఎక్కబడిన షక్షీరాజు కలవాడుకాగా? స సల్ల * ఓకసః = నాకవాసులు; మాతంగరాజు విధ సతాం = గజరాజుచే ధరింపబడీన; త్వాం= నిన్ను; విధృత చారుసిత + ఆతపత్రాః = ధరింపబడిన అందమై న, తెల్లని గొడుగులుకలవారె ; నుభగ చామర లోలవాస్తాః చ రమ్యమైన చామరాలతో, చలించే చేతులుకలన్నారె ; అన్వాసతే = అనుసరిస్తారు. 161

తా! ఓ మణిపాదుకా! శ్రీరంగరాజు గరుడ వాహనుడై నప్పుడు గజరాజ వావాన్నవె న నిన్ను, అందమై న శ్వేతచ్చడత్రాలను ధరించి, చేతులతో వింజామరాలను వీచే దేవతలు అనుసరిస్తారు. వ్యాఖ్య ప్రత్యేక వాహనాలపెన రంగనాథుడు, పొదుకాదేని సంచరించేవెభవం వర్షితం.

ఉత్సవంలో దేవతాహ్వానం ఒక ప్రక్రియ. నిలింపులు పత్నీ స్నపుత్ర సమేతంగా వాహనాల మీద ఇంపుగా వచ్చి భగవత్సేవలో పాల్గొంటారు. ఉత్సవంలో ప్రతిదినం వేర్వేరు వావానాలపె భగవంతుడు సంచరిస్తాడు. ఈ వేళ గరుడసేవ. శ్రీరంగవాథుణ్ని ఖగరాజు ధరిస్తే, పాదుకాదేవిని గజరాజు - ఐరావతం - ధరించింది. “అగ్రతస్తే గమిష్యామి" అన్నట్లు పాదుకాదేవి ఐరావతం మీద గరుడవాహనునికి ముందే సంచరిస్తుంది.

మాతంగరాజవాహనయై న పాదుకాదేవికి ఇర్లువె పుల దేవతలు గౌరవంతో తెల్లని గొడుగులు పట్టరు. దేవాంగనలు భక్తితో వింజామరాలను వీచారు. శ్రీరంగనాథుని ఉత్సపంతో పాటు పాదుకోత్సపం సేవింపబడింది.

నింగిలో సంచరించే వాహనాన్ని అధిరోహించిన శ్రీరంగనాథుని సంచార్థవె భవం భూలోకవాసులకు రమణీయ మైతే, నేలమీద సంచరించే వాహనాని ' అధిరోహించిన పాదుకాదేవి సంచార్వవై భవం దివి నుంచి భువికి దిగివచి బన దేవతలకు కమునీయమై నదని గమనీయం. ఉదాత్తాలంకారం. వసంత తిలక.

296. విష్ణోఃపదం గతివశా దపరిత్యజంతీం లోకేను నిత్య విషమేను సమప్రచారామ్‌ | అన్వేతు మర్హతి ధృతా మళ్లీలఃసురేందై ర్ల్గంగా కథంను గరుడధ్వజ పాదుకే?! త్వామ్‌ | -36. అర్ధం పా హే గరుడధ్వజ పాదుకే = ఓ గరుడధ్వజుని పాదుకా! విష్ణోః పదం = విష్ణుపాదాన్ని/ఆకాశాన్ని; గతివశాజ్‌ == గమనకారణంవల్ల ; అపరిత్యజంతీం = విడువనట్టి; నిత్య విషమేషు = ఎల్లిష డు, తారతమ్యంగల/ మిట్టుపల్లాలుగల ; లోకేషు = జనులపట్ల/భువనాల్లో; సమప్రచారాం = సమాన సంచారం కలిగినట్టి; అక్నిలైః = సమస్తమైన; సురేంధదైః = అమరవరులచే; ధృతాం = ధరించబడిన; త్వాం = నిన్ను; గంగా = గంగాదేవి; కథం, ను = ఎట్టు; అన్వేతుం = అనుసరించడానికి; ల్పర్లతి = తగును? తా! ఓ గరుడధ్వజ పాదుకా! శ్రీ మహావిష్టుపాదాన్ని/ ఆకాశాన్ని, గమన కారణంవల్ల వదలని, ఎల్లప్పుడు సమంగా లేని లోకులపట్ల/భువనాల్గొ, సమాన సంచారం కలిగిన, సకల దేవ నాయకులచే ధరింపబడే నిన్ను గంగాదేవి ఎలా అనుసరింపతగుతుంది? వ్యాఖ్య ౫ గంగాదేవి పాదుకా సదృశికాదని వర్ణితం 162

క్షే పాదుకాదేవి భగవంతుడెక్కడ సంచరించినా, ఆయన పొదాలను పరిత్యజించదు, 'గాంగతత్వాత్‌, “గంగా”. గంగ విష్టపాదం నుంచి జనించి, ఆకాశం నుంచిభపష్టయై. నేలమీద పడి, పారి విష్ణుపదాన్ని పరిత్యజించింది. 2 పాదుకాదేవి సుఖదుఃణ తారతమ్యంగల జనుల పట్లు రాగద్వేషాలు లేక సమానభావంతో సంచరిస్తుంది. గంగ నిమ్నూన్నత స్టలాల్లో, మిల్లులో మెల్లగా, పల్లంలో వేగంగా (ప్రవహిస్తూ, కుటిలంగా సంచరిస్తుంది. 3 పాదుకాదేవిని బ్రహ్మాది దేవతలందరు నెత్తిసత్తుకుంటారు. గంగాదేవిని ఒక్క శివుడు మాత్రమే నెత్తినెత్తుకున్నాడు. “కథం' ఎట్టా! అయ్యో! ఎట్టా? అని దేబరిల్లుతూ అధోగతిపాలై న గంగాదేవి, “ధ్వజం'లాగా మ హోన్న తస్హాయితో ఉండే పాదుకాదేవితో సమానగతి కలది కానే కాదు న్లోషాను ,ప్రాణిత వ్యతిరేకాలంకారం. వసంత తిలకా వృత్తం. 297. భిక్షా మేపక్ష్య దనుజేంద్ర గృహం ప్రయాతు ర్లుప్వ్యై గవాం విహరతో వహతశ్చ దూత్యమ్‌ తత్తా దృశాని చరణావని! రంగభర్హు స్త్వ తృంగమేన సుభగాసి విచేష్టితాని |! -37. అర్ధం శ హే చరణావని = ఓ పాదుకా! భిక్షాం = బిక్షను; అపేక్ష = కోరి;దనుజేంద్ర గృవాం = రాక్షసరాజు యొక్క ఇంటికి; ప్రయాతుః = పోవునట్టి; గవాం = గోవుల యొక్క; గుప్యై = రక్షణకోసం; విహరతః = సంచరించునట్టి; దూత్యం = దూతకృత్యాన్ని; వవతః, చ = నిర్వహించునట్టి; రంగభర్తుః = శ్రీ రంగరాజాయొక్క; తత్‌ + తాదృశాని = ఆయారకాలై న; విచేస్టితాని = తగని పనులు; త్వత్‌ + సంగమేన = నీ సంబంధంచేత; సుభగాని = వృదయంగ మాలై నాయి తొ! 1 వాదుకా, భిక్షనపేక్షించి రాక్షసరాజు ఇంటికి పోవునట్టి, ఆలకాపరిగా సంచరిచునట్టి, దూతకృత్యాన్ని నిర్వహించునట్హే శ్రీ రంగరాజు యొక్క ఆయా రకాల తగని చేస్తలు నీ సంబంధంచేత వృాదయంగమాలయ్యాయి వ్యాఖ్య = భగవంతుని అనుచిత కృత్యాలు పాదుకాసంగమంచేత (ప్రశంసనీయాలయ్యాయి. శే శ్రియఃపతి వామనుడై బలి చక్రవర్తి ఇంటికి పోయి బిచ్చమడుక్కోవడం సముచితమా? “తూలాదపియాచకో అన్నట్టు గడ్డీపోచకన్న దూదితేలిక యాచకుడు ఆ దూదికన్న చులుకన కదా! వగా, పగవాని యింటికిపోయి బిచ్చమెత్తుకోవడం ఎంత అకృత్యం. ౭ శ్రీకృష్ణుడు పసుల కాపరియై అడవుల్లో తిరుగడం ఎంత జ్ఞానహీనమై న పని. “కర్వవెగళ్‌ పిన్‌శెస్టుమ్‌ - పశువులే గుర్తుపై మార్గదర్శకంగా ముందునడుస్తుంటు వనుక నడిచే వాడు కదా పసుల కాపరి. 163

“కృతానుకారాని వ గోభిరార్థవే - అన్నట్లు పశువులు చక్కగానో, వంకరగాసో పోయిన మార్గమే పసుల కాపరికి బుజుమార్గం కదా! ఇరుగుపొరుగు వారితో కలిసి జీవించడానికి ఊళో సి కాలు నిలువక, పసులు పచ గడ్తిమేస్తుంటు, కాపరి సద్దికూడు తింటూ దినమంతా అడవిలోనే గడుపడం పశువులకంటొ కడుహీనం కాదా!?

3. _ దిక్కూ, చక్కీలేక అడవులపాలై అఆకులలములు మెసగిబతికి వచి ఏన పాండవులు, “కాలేదూత్యదుతతర గతిం' -అన్న సమయంలోనే అక్కడుండాలని ఆదేశిస్తే, అంత చక్కనయ్య గుక్కబట్టి, పిక్కబలంచూపీ ఒక్క క్షణంలో పక్కణంచేరి, చెప్పిన మాటలను" చిలుకపలుకుల్లాగా వినిపిస్తూ, ఉభయషక్షాలకు “అంబట్లో తెడ్డు లాగా మెలగుతూ, అందులో పగతుర నడుమ (ప్రాణానికి తెగించిచేసే దూతకృత్యం, ఒకరి మోచేతినీళ్ళు తాగి బతికే వాడుచేసే పనికాదా?

శ్రీరంగరాజు నేలమీదనే సంచరిస్తూ చేసిన ఇలాంటి అనుచితకృత్యాలన్నీ సార్వభౌమ లక్షణ లక్షితయైన పాదుకాదేవి సంబంధం వల్లి లోక సంక్షేమ కార్యాలుగా పరిణమించాయి.

“రక్షతే భగవాన్విమ్హుర్భళ్త నాత్మ శరీరవత్‌ో చేతనా చేతన (ప్రపంచమంతా భగవంతునికి శరీరమే కాబట్టి, తన శరీరాన్ని తానే విధంగానైనా కాపాడుకోవడం చై సర్గికం. “ఉపొాయోపేయత్వే తదిహతవ తత్త్యమ్‌” పొందించేవాడూ పాందదగినవాడూ పరమాత్ముడే కదా! ఆ “పాందు" పాదాలకూ, పాదుకలకూ అవినాభావంగా ఉంది. కాబట్టే, పాదుకా సంగమం - పొందు - వల్లి అనుచిత కృత్యమైనా హృద్యంగా ఉంటుంది. పదార్థ్హహేతుక కావ్యలింగాలంకారం.

ఆలంకారికవస్తు ధ్వని. వసంత తిలకా వృత్తం.

208. సిర శ$జ్యామాన నవతాళలయప్రథిమ్నా సి ర్యంత్రణేన నిజసంచరణ (క్రమేణ | మృద్నాసి రంగనృపతే ర్మణిపాదుకే! త్వం

దుఃఖాత్మకాన్‌ ప్రణమతాందురిత 'ప్రరోవాన్‌ | =38. అర్ధం ఏ హే రంగన్ఫపతేః, మణిపాదుకే = ఓ రంగరాజు మణిపాదుకా! త్వంచనీవు; నిర్య్యజ్య - వ్రధిమ్నా/నిర్వ్యజ్య మానె బాగా ప్రకటితమవుతున్న; నవ = క్రొత్త( అద్బుతమై. న) తాళెాకాలక్రియా మానం యొక్క; లయ = సామ్యం యుక్క; ప్రథిమ్నా = ఘనత కలిగిన; నిర్యంత్రణేన = ప్రతిబంధకం లేని; నిజ సంచరణ 'కమేణ = స్వీయసంచార పరిపాటిచేత; ప్రణమతాం = నమన్కరించే వారియొక్క; దుఖాత్మకాన్‌ా దుణరూప్తాలైన; దురిత ప్రరోహాన్‌ = పాపపు మొక్కలను; మృద్నాసి = మర్చిస్తున్నావు.

164

తౌ] ఓ రంగరాజు మణిపాదుకా! నీవు, (పకటితమవుతున్న అద్భుత తాళలయల ఘనతకలిగిన అడ్దులేని, నీ సంచార 'క్రమంచేత నమస్కరించే జనుల దుఃఖరూప్తాలె న పాపాంకురాలను మర్దిస్తున్నావు. వ్యాఖ్య హా పాదుకా సంచారాధీన ఫలం ఉశత్వేక్షితం.

పాదుకా సంచారక్రమం అ్రతిబంధకం. అదితాళ లయబద్ధమైన సంచారం. ఆ నడక నృత్త గీతవాద్యాలకు అనుగుణంగా ఉంటుంది. *తాళః కాల[క్రీయామానం”, “లయః సామ్యం”. ( అఆమరలు

నృత్తగీతాది కళలు భౌతిక మానసిక బాధలను తొలగించి వినోదాన్ని కలిగిస్తాయి. త్యాగయ్య, క్షేత్రయ్య లాంటి కళామూర్తులు మోక్షానందాన్నీ పొందారు. ఏపుగా ఎదిగిన తాళవృక్షాలనూ పడగొష్ట్రే వేగం కలది పాదుకా సంచారం

జనుల (బతుకుతెరువులో పాపాల మొక్కలు మొలచి, ఆధివ్యాధుల రూపంలో దుఖాన్ని కలిగిస్తాయి. కళా 'ప్రపూర్తమైన పాదుకాసంచారక్రమం నమజ్జనుల ప్వాపాంకురాలను నిర్మూలించి బ్రహ్మానందాన్ని కలిగిస్తుంది.

“తేనుకన్‌ పిలంబన్‌ కాళియనెను ఏంతీ పృప్వూడు కళడంగవుళక్కి కానకంబడి యులావియులావి కరుంజిరుకన్‌కు ళలూ దినపోదు” - “అడవిలో సంచరిస్తూ, శ్రీకృష్ణుడు వేణుగానం చేస్తూ, ఆడుతూ ఉంటే ధేనుకాసురుడు, ప్రలంబుడు, కాళియుడు అనే దుష్టజంతువులు అణచివేయబడినాయి, అన్నారు పెరియాళ్వార్‌. అంటే, పాదుకాధీనమై న శ్రీకృష్ణుని సంచారంవళ్ల దౌష్ట్య్రం మర్చించబడింది

వసంత తిలకా వృత్తం.

299. నిత్యం యఏవ జగతో మణిపాదరక్షే! సత్తా స్థితి 'ప్రయతనేవు పరం నిదానమ్‌ |! సోఒపి స్వతంత చరిత స్వ్రదధీన వృత్తిః కావా కథా తది తరేవు మితం పచేవు |! -39. అర్థం ఏ హే మణిపాదరక్ష ఓ రత్నపాదుకా! యఖ ఏవ = ఏ ఒక్కడే; నిత్యం = ఎల్లప్పుడు; జగతః" జగత్తు యొక్క; సత్తా స్థితి, ప్రయతనేషు = ఉత్పత్తి, రక్షణ, ప్రవృత్తి నివృత్తుల విషయమై, పరం = ఉత్కృష్పమై న, నిదానం = మూల కారణమో, స్వతంత్ర చరిత = స్వతంత్ర వర్తనుడై న; సః, అపి= ఆభగపంతుడు కూడా; త్వత్‌ + అధీన వృత్తిః = నీకు అధీనమై న వ్యాపారం కలవాడు. తత్‌ + ఇతరీషు= అతని కంట్‌ వ్వేరె న (బ్రహ్మాదుల విషయమై ; మితంపచేషుపన్షుద్రుల విషయమై ; కా, వా, కధా = చెప్పేదేమి? 165

తా[ ఓ మణిపాదుకా! ఎవడైతే జగత్తు యొక్క సృష్టి స్థితి (ప్రవృత్తి నివృత్తుల విషయమై మూలకారణుడో, స్వతంత్ర చరిత్తుడై న ఆ పరమాత్ముడు కూడా నిత్యం నీ అధీనమై న నడవడి కలవాడు. తదితర (బ్రహ్మాదుల, క్షుద్రుల విషయమై తే ఇక చెప్పేదేమి? వ్యాఖ్య ౫ జగద్బ్యాపారం పొదుకాధీనం, సర్వేశ్వరుడు జగత్తుకు మూలకారణుడు. అంకే, అఖిల భువన జన్మస్టేమభంగాది లీలలు కలవాడు. “ప్రయతనం' అంటే ప్రవ త నివృత్తులనూ కల్పిస్తాడు. సర్వశేషి కేషభూతులె నవారిని మోన్టార్హులుగాప్రవర్తింప చేస్తాడు భగవంతుని నిరంకుశ శ్వర్యం తెలిసినా, తెలియకున్నా, రావణ దుర్యోధనుల రీతిగా, మదాంధులె వర్తించే వారిని నశింప జేస్తాడు. “విష్ణో స సకాశాదుద్భూతం జగత్త్మతైవచస్థితమ్‌ స్థితి సంయమకర్తాఒనా జగతోఒన్య జగచ్చ సః | (వివ) “విష్ణుమూర్తి నుంచి జనించిన జగత్తు విష్ణుమూర్తియందే ఉంది. జగత్తుకు రక్షకుడూ, నియామకుడూ విష్ణువే జగత్తుకూడా తానే. భగవద్విభూతి అనంతం. “పొాదోఒస్య విశ్వాభూతాని క్రుతిరీత్యా, జగత్తు, పరమాత్ముని ప్రాకృత విరాట్‌ స్వరూపం. ఒక్క పాదం - అంశం - గా ఉన్న ఈ జగత్తుకు “లీలా విభూతి' అనిపేరు. ఇక 'త్రిపాది ;భూతి'కి “నిత్య విభూతి అని పేరు. పనిచేసే వ్యక్తికి పనికి తగిన ఫలం ప్రభుత్వమే ఇస్తుంది కదా! అలాగే జీవులకు, చేసుకున్న కర్మకు తగిన ఫలాన్ని ప్రభుత్వం నుంచి పొందే “వాక్కు ఉంది. కర్మల తారతమ్యాన్నిబజ్ట్ర ఫలభోగ తారతమ్యం ఉంటుంది. ప్రకృతి మండలంలో (ద్రహ్మాదిస్తంబ - క్రీమి - పర్యంతం కర్మఫలాన్ని అనుభవింపజేస నియామకుడు భగవంతుడే కాబట్టే జగద్వ్యాపార విషయమై పరంధాముడు స్వతం(త్రచరితుడు. సంచరించేవాడు స్వతంత్రుడే అయినా, ఆ సంచారం పాదుకలమీదనే ఆధారపడింది కదా కాబట్టే సర్వేశ (రుడే పాదుకాధీనవర్తనుడై నప్పుడు, పరతంత్రులైన దేవ తిర్యబ్మనుష్యాదుల వర్తనం పాదుకాధీనం కాదని ఎలా చెప గలం? “క్షుదకింపచాన మితం పచాః (అమరం) 'జగమంటే జనన గమన వ్యాపారంతో పరిణమించేది. కాదిట్టి, సర్వం పాదుక్రాధీనమని, కావ్యార్థాపత్త్యలంకృత శ్లోకమిది. వసంతో తిలకా వృత్తం 166

300. నిరి ఏవ్షనాగణశయనేన పరేణ పుంసా న్యస్రేపదే త్వయి పదావవి! లోకహేతోః | స్వర్హౌకసాం త్వృదనుధావన తత్పరాణాం

సద్యఃపదాని విపదా మపదం భవంతి |! -=40. అర్ధం $=- హే పదావని = ఓ పాదుకా! నిర్విష్టవాగయనేన = అనుభవించిన శేషతల్పం గల; పరేణ, పుంసా = పరమ పురుషునిచేత; లోకహేతోః* లోకప్రయోజనం కోసం; త [యి = నీయందు; పదే=పొదం; న్యస్తే ఉంచబడగా, త్వత్‌

• అనుధావన, తత్పరాణాం = నీవెంబ పరుగిడే ఆసక్తిగల; స్వర్గ + ఓకసాం = దేవతలయొక్క; పదాని = స్థానాలు; సద్యః = తత్కాలాననే; విపదాం = ఆపదలకు; అపదం = స్థానం కాకుండా; భవంతి = ఉంటాయి. తొ! ఓ పాదుకా! శేషతల్పాన్ని అనుభవించిన పరమపురుషుడు లోక ప్రయోజనార్హం నీయందు అడుగు(లు) పెట్టగా, నీ వెంట పరుగిడే ఆసక్తిగల దేవతల స్టానాలు తత్కాలాన ఆపదలకాస్పదంకాకుండా ఉంటాయి.

వ్యాఖ్య ః- పాదుకా సంచారాన్ని సేవింపవచ్చిన దేవతలకు ఆపదలు కలుగవు. నాగణశయనుడు లేచిన వెంటనే లోక ప్రయోజనార్టం పాదుకఠను ధరించి బయల్లేరగా, పొదుకాదేవి గమనంలో వేగం పుంజుకుంటుంది. పాదుకా సంచార వె భవాన్ని సేవించడానికి స్వర్గవాసులు తమ తమ స్టానాలను విడిచివచ్చి, ఆహమహమికాషేక్తతో ఒండారులను (తోసుకుంటూ పాదుకాదేవి వెంట పరుగెత్తుతుంటారు. సాధారణంగా పరుగు పందెం లాంటి దృశ్యమిది. పరుగెత్తే వారు, కాళ్ళు తడబడడం, నొప్పీ పెట్టడం, జారిపడడం లాంటి ఆపదలకు గురి అవుతారు స్వర్గవాసులకై నా పదస్థలనం సంభనమే. “క్షీణే వుణ్యేమర్త్యలోకే విశంతి" పుణ్యం తరిగి పోగానే స్వర్గం నుంచి భూమి మీద పతనం తప్పదు ఉన్నత పదవుల మీద ఉన్నవార్షికె నా, స్టాన చలనం ఉంటుండి కదా! దేవతలు భగవత్రైంకర్యంకోసం స్వర్గాన్ని విడిచి మర్త్యలోకంలో తన్మయ్యులై పరుగెత్తుతున్న అవకాశాన్ని చూచి, అసురులు స్వర్గాన్ని ఆక్రమించి, ముఖ్యస్టాన్తాలను స్వాధీనపరుచుకోవడం, దేవతలకు భయానకమై న ఆపద్‌. కానీ పాదుకాదేని కటాక్షం వల్ల ఆసురులకు చిత్తం చెత్తయై = స్వర్గాన్ని ఆక్రమించే ఆలోచనయే కలుగదు. దేవతల పదవులుగానీ, సదనాలుగానీ ఆపదలపాలు కానేకావు. “పది శబ్ద శ్తేషతలో కూడిన అసంగత్యలంకారం వసంత తిలకా వృత్తం. 301. శరదుపగమకాలే సంత్యజన్‌ యోగనిద్రాం శరణముపగతానాం (తాణహేతోఃప్రయాస్యన్‌ | జలధి దుహితురంకా న్మందమాదాయదేవి | తృయిఖలు నిదథాతి స్వంపదం రంగనాథః |! =4&1. 167

అర్ధం :== హే దేవి= ఓ పాదుకాదేవీ! రంగనాథః = శ్రీరంగనాథుడు ;శరత్‌ + ఉపగమకాలే = శరదృతువు వచ్చినప్పుడు, యోగనిద్రాం = స్వాత్మానుభవరూపమై న నిద్రను; సంత్యజన్‌ = వదలుతూ; శరణం = అభయాన్ని (కోరి); ఉపగతానాం = వచ్చినవారియొక్క; (త్రాణహేతోః = రక్షణార్ధం, ప్రయాస్యన్‌ = పయనించకోరిన వాడై ; స్వం, పదం = తన పాదాన్ని; జలధి దుహితుః = కడలి కూతురు యొక్క; అంకాత్‌ = తొడ (మీది నుంచి; మందం = మెల్లిగా; ఆదాయ = తీసి; త్వయి, ఇలు = నీయందేకదా! నిదధాతి = ఉంచుతాడు.

తా! ఓ దేవీ! రంగనాథుడు శరదృతువు వచ్చిన సమయంలో యోగనిద్రను వదలుతూ, అభయార్జుల రక్షణార్హం పయనించకోరిన వాడై తన పాదాలను సముద్ర తనయ యొక్క ఉత్సంగం నుంచి మెల్లగా తీసి, నీయందేకదా! నికేపిస్తాడు.

వ్యాఖ్య హా లక్ష్మీదేవి వలె పాదుకాదేవి అచ్యుత వల్లభ, శ్రీరంగనాథుడు నాలుగు నెలలు యోగనిద్రలో ఉంటాడు అని పురాణ ప్రసిద్ధం. ఆషాఢ శుద్ధ ఏకాదశిని శయ్యబై కాదశిొ అంటారు. భగవంతుడు ( చాతుర్మాన్య) యోగనిద్రకు పూనుకుంటాడు. ఆణి మాసంలో శ్రీరంగనాధుని మూలమూం్తిక్షి తైలం పూసి, కటి నుంచి పాదాల వరకు కనబడకుండా తెరకడుతారు. ఈ సమయంలో స్వామికి ఉత్సవాలు ఉండవు. "రెండు మాసాల తర్వాత 'పరివర్మవె కాదశొ అంటే; భాద్రపద శుద్ద ఏకాదశి నాడు శేషూయి మరొక ప్రక్కకు తిరిగి నిద్రిస్తాడు. మరొక రెండు మాసాలకు 'ఉళ్లానె కాదశి' అనబడే కార్తీకకుద్ధ ఏకాదశి నాడు సెజ్జనుంచి లేస్తాడు. ఆశ్వీజకార్తీక మాసాల్లో శరదృతువు ఉంటుంది ఈ శరత్కాలంలో ఉత్జావై కాదశినాడు శ్రీరంగనాథుడు లోకహిత చింతామాత్రమై న నిద్రను వదలుతాడు. స్వామి మేలుకోగానే తన పాదాఅను సంవావనంచేస్తున్న లక్ష్మీదేవి అంకసీమ నుంచి నొవ్వకుండా, నొప్పించకుండా, మెల్లిగా తీసి పాదుకాదేవియందు ఉంచుతాడు. ఎంత ఘాటు (ప్రేమయో (“లడిలకు అభేదం)మెత్తదనంతో స్తబ్దంగా ఉండే జడధికూతురు అంకసీమనుంచి, తన కూజాడ్యం సం(క్రమిస్తున్నందున, ప్రభువు మందంగా తన చరణాలను తీసి, విక్రమోపేతంగా చేస్తుందని పాదుకాదేవి యందుంచుతాడు. శరత్కాలంలో దారులేకాక ఏరులు కూడా అనుకూలంగా ఉంటాయి. ఏటిలో నీటి వేగమూ మందగిస్తుంది. జలప్వూర్హ సరస్సులు కమలాలతో శోభిస్తాయి. సాత్త్విక జనుల వృాదయకమలాలూ వికసిస్తాయి. శ్రియఃపతి నాభీ పద్మమూ తేజరిల్లి శరణాగత రక్షణార్హం సర్వశేషిని ఉల్లానపరుస్తుంది. కాబట్టి. శ్రీరంగరాజు పాదరక్షలను ధరించి తన భక్తులను రక్షిస్తూ వారి విరోధులను శిక్షిస్తూ, ధర్మసంరక్షణ చేయడానికి లోకసంచారం చేస్తాడు. శరత్కాలంలో ద్రేీప్రభావ మధికం కాబట్టే, పాదుకాసంచారంవల్ల పాపాపన్నులూ, (ప్రపను అవుతారు. పర్యాయోళ్తి, మాలినీ వృత్తం. 168

302. స్పృశసి పదసరోజం పాదుకే! నిర్విఘాతం ప్రవిశసిచ సమస్తాం దేవి! శుద్దాంత క్షక్ష్యామ్‌ | అపరమపి మురారేః పూర్వ మాభీరకన్వా స్వభిసరణ విధీనా మగిమా సాక్షిణీ త్వమ్‌ ! -42 అర్ధం $- డేవి. హే పాదుకే = ఓ పాదుకా దేవీ! మురారేః = భగవంతుని యొక్క; పద సరోజం = పాదకమలాన్ని, నిర్విషఘాతం = నిరాఘాటంగా, స్పృశసివస ఎఎశిస్తావు. సమస్తాం= సమస్తమై న; పుద్యాంత కక్ష్యాం” అంతఃపురాల కక్ష్యను; ప్రవిశసి, చ = టప్రవేశిస్తావుకూడా, అపరం, అపి = ఇంకను; పూర్వం = శ్రీకృష్ణావతారంలో; అభీరకన్యాసు ౫ గల్లి పడుచులయందు; అభిసరణ విధీనాం = కామించి పెళ్ళి చేసిన చేష్టలకు; త్వంె నీవు; ఆగ్రిమా” మొదటి; సాక్షిణీ = సాక్షితివి తౌ] ఓ వాదుకాదేవీ. మురారి పాద సరోజాలను నిరాటంకంగా స్పృశిస్తావు. అంతఃపురావరణలోని గదులన్నిటిలోనూ 'ప్రవేశిన్తావు అంతేకాదు, శ్రీకృష్ణుడు గోపకన్యలున ఎచోటికి రతికోసం వెళి చేసిన చేష్టలని టినీ మొట్టమొదట చూచిన దానవు నీవే. వ్యాఖ్య $౯ పాదుకాదేవికి తిలియని భగవంతుని సంచారమే లేదు.

వ పతికి పాదసేవచేసే ఒక దేవి చూస్తుంటే మరొక దేవి నిశ్శంకంగా, నిరాటంకంగానూ (పతి పాదసేవ క్‌ి కానీ, పాదుకాదేవికి అంతర్బ్చహిః ప్రదేశాల్లో భగవత్పాదాలను మృదువుగా స్పృశిస్తూ వహించడానికీ 'ప్రతిబంధకమే లేదు. ఒక దేవి అంతవుర ప్రదేశంల్లోకి మరొక దేవి ప్రవేశించి సంతోషంగా సంచరించనూ చాలదు. ఒకటేమిటి? అంతఃపురావరణలో పాదుక ప్రవేశించి, సంచరించని గదులుగానీ; ప్రదేశాలుగానీ లేనేలేవు. ఇక బయటి సంగతి పాదుకలకు తెలియనిది ఉంటుందా?

పూర్వం చారుతరమూర్తి గోపాల చక్రవర్తి గోపకన్యలున్న ప్రదేశానికి రత్యర్ధం ఎలావెళ్ళాడోే, ఏమిచేశాడో ఆ అభిసరణ విహారచేస్టలిన్నింటికీ ప్రధమ (ద్ర, పాదుకాదేవియే.

“ఖరుంబార్‌ మెన్‌కుళల్‌ కన్నియొరుత్తిక్కు, శూర్‌ వలైవెత్తుత్తిరియుమ్‌” (3-1-6)

తుమ్మెదరెక్కల్లాగా నల్లని ఇంపారు కేశసంపదగల ఒక గోపకన్నియకు దృష్టి అనే వలవేసి తిరిగినవాడు శ్రీకృష్ణుడు.

“మచ్చొడు మాల్దిగె ఏతి మాదర్‌గళ్‌ తమ్మిదం పుక్కు

కచ్చొడు పప్టైక్కిళిత్తు కాంబు తుగిల్బవెక్క్‌ఆి" = (పెరియాళ్వార్‌ తిరుమొళి 2-7-3.)

169

మేడ క్రిందను, మీదికీ ఎక్కి గౌల్లపడుచుల రవికలు, చీరలూ చింపీనవాడు నందనందనుడు, అనా ఎడు శ్రీవిష్టుచిత్తుడు. “యమునా సాక్షిక యౌవనం యువానం” (గోపాల వింశతి తన ఇసుక తిన్నాలమీద, పరిసరాల్గోనూ, గోపకన్యలతో జరిపిన యవ $న(క్రీడలను, యమునానది సాన్షాత్తుగాచూచిందన్నారు దేశికులు. పాదుకాదేవి మాత్రం, నల్లనయ్య నక్కుతూ, చొక్కుతూ, టకటొంకుటాటోటులతో టక్కులాడుతూూ, పీసాళియై , గుండెలాగగా గొల్లపడుచు కన్నెలున్నచోటికో, గూటికో అభిసరించిన ప్రక్రియలన్నిటికీ (ప్రథమ సాక్షిణి. ప్రత్యక్షంగా చూచిందే అయినా, రహస్యాన్ని సదస్యం చేసేదికాదు ఎవ్వరినీ నాపి ంచకుండా, తా సొవ్వకుండా సంచరించే అంతరంగ సభిమణి పాదుక. కారకదీపకాలంకారం. మూలినీ వృత్తం. 303. ప్రతిభవనమనన్యే పాదుకే! త్వత్ర్రభావాత్‌ వివిధ వపుషి దేవే విభమద్యూతకాలే అభిలషిత సపత్నీగేహ యాత్రా విఘాతం గ్రహ యతి రహసి త్వాం షోడశస్త్రీ సహస్రమ్‌ 1! -43. అర్ధం £= హే పాదుకే= ఓ పాదుకా! త్వత్‌ + (ప్రభావాత్‌ = నీ మహిమవల్ల; వివిధ వపుషి= అనేక రూహలను దాఠి సన; దేవే = శ్రీకృష్ణుడు, (ప్రతిభవనం = ఒక్కొక్క ఇంట్లో; అనన్యే = ఒక్కడే (ఆ గృహిణినే తప్ప మరొక గృహిణిని తలచ కుండా ఉన్నప్పుడు; షొడశ స్త్రీ సహస్రం = పదహారువేల స్త్రీలలో ప్రతి స్రీః విభమద్యూతకాలే = విలాసంగా జూదమాడే వేళలో; అభిలషిత, సపతీ సగేహయ'త్రా, విఘాతం = మరొక సవతి ఇంటికి పోవడానికి 'పతిబంధకాన్ని కోరుతూ, రవాసి = ఏకాంతంగా; త్వాం = నిన్ను; గ్రూయతి = పణంగా పెడుతుంది. తొ! ఓ పాదుకా! ఒకే ఒక శ్రీకృష్ణుడు నీ శక్తివల్ల అనేక శరీరాలను ధరించి పదహారువేల స్త్రీల ఇండ్లలో ఉన్నప సుడు, ప్రతి గృహిణి విలాసంగా జూదమాడే వేళలో తన పతి ఏ నవతి ఇంటికి పోకుండా ప్రతిబంధకాన్ని కోరుతూ, తన ఇంటోనే రవాస్యంగా నిను ఎ పణంగా పెడుతుంది. న వ్యాఖ్య నలా ప్రతి గృహిణి పాదుక లును పణంగా పెడుతుందని, పర్యాయోక్తం,. శ్రియఃపతి కృష్ణావతారంలో పదహారువేల స్త్రీలను పెండ్దాడాడని శ్రీమద్భాగవత పురాణ ప్రసిద్ధం శ్రీకృష్ణుడు లీలాపరుడై ఒక్కొక్క గృహిణికి ఒక్‌ంక్క శ్రీకృష్ణుడుగా ఒకే సమయంలో ప్రతి గృహంలో దివ్యంగా వెలిశాడు. వీరికి అనన్నుడై - ప్రతి గృహిణి, తక్కిన సవతులను కానక, తననే ఎక్కువ (ప్రేమతో చూస్తాడనుకునే రీతిగా ప్రవర్తించాడు. 170

ప్రతి గృహిణి తనను వదలి శ్రీకృష్ణుడు ఏ సవతి ఇంటికై నా పోతాడేమో అనే భయం వల్ల జూదమాడ గోరుతుంది. పాదుకలు లేకుండా శ్రీకృష్ణుడెక్కడికీ పోలేడు. అవి ఉన్నంతసేపు పతి తన దగ్గరనే ఉంటాడని నమ్ముతుంది. ఏకాంతంగా జూదమాడే సమయంలో పాచికలను పారించే ముందు “ఏమండీ! పాదుకలను పందెం పెట్టండి. అవి, గెలిచినవారి దగ్గర ఉంటాయి' అని, ఈ యుక్తి మరొకరికి తెలియకుండా, పత్ని పతితో చెప్పుతుంది. పదహారువేల సపత్నుల సంగతి ఇలాగే ఉంది పదహారువేల జతల కన్న అధిక రూపాలను దాల్బలేని పాదుకా ప్రభావమే, పదహారువేల మగువలకు, మగని మీదనున్న విశ్వానంకంటె పాదుకల మీదనే అధిక విశ్వాసం కలుగడానికి మూలకారణ మయింది. ప్రతి గృహిణికి ఇష్టసాధనమయింది పాదుక.

“ప్రతి యువతిగృహీత్తనెకరూప్కు ప్రజయవతీభి రనన్య ఇత్యుపేఈ |!

అపహృత మణిపాదుక కయాచిత్స్‌ పదమపిగంతుమశక్నువని స్నవాసీత్‌” |

“'యాదవాభ్యుదయం' (24స. 27)లోనూ, ఒక ప్రణయవతిపాదుకలను దాచిపెట్టడం వల్లి, ప్రతి ప్రజయవతికి తగినట్టు అనేక రూపాలు దాల్చిన శ్రీకృష్ణుడు, పోవడానికి ఒక్క అడ్డుగె నా వేయశక్యంకాని వాడై నట్టు దేశికులు వర్హించారు.

మాలినీ వృత్తం.

304. తటభువి యమునాయశృన్నవృత్తౌ ముకుందే ముహురధిగమహేతో ర్ముహ్యూతాం యౌవతానామ్‌ ! శమయితు మలమాసీచ్చంఖ చక్రాది చిహ్నా ప్రతిపద విచికిత్సాం పాదుకే! పద్ధతొస్తే | డడ, అర్ధం $-- హే పాదుకే = ఓ పాదుకా యమునాయాః = యమునా నది యొక్క; తటభువి = తీర ప్రదేశంలో; ముకుందే = ముకుందుడు; ఛన్నవృత్తౌ = దాగియుండగా; శంఖచ|క్రాది చిహ్నా = శంఖం, చక్రం మొద్యలె న గుర్తులుకల; తే=నీ యొక్క; పద్దతిః= మార్గం ( ముద్ర; అధిగమహేతోః = చూడడంకోసం; మువుః= మాటిమాటికి; మువ్యతాం = అనురాగం కలిగన; యౌావతానాం = యువతీ సమూహాలకు; ప్రతి పదవిచికిత్సాం = అడుగడుగున సంశయాన్ని; శమయితుం = తొలగించడానికి; అలం, ఆసీత్‌ = సమర్థమయింది. తా! ఓ పాదుకా! యమునా నదీ తీర భూమిలో ముకుందుడు దాగి ఉన్నప్పుడు శంఖ చక్రాది చిహ్నాలు కలిగిన నీ మార్గం, చూడడానికి అనురాగంగల యువతీ సమూహాలకు అడుగడుగున కలిగిన సంశయాన్ని తొాలగింప సమర్రమయింది. వ్యాఖ్య *- పాదుకా మార్గం. గోపికల సంశయాన్ని నివారించింది. 171

శ్రీకృష్ణుడు యమునా తీరమందు గోపికలతో దాగుడుమూతలాడాడు. “ఒరుకాలిల్‌ శంగారుకాలిల్‌శక్కర ముళ్ళడి పౌణిత్తమైన్త ఇరుకాలుం గొం డంగంగు ఎళుతి నాతో తిలచ్చినెపడనడందు (పె.తి.మొ) ఇసుక తిన్నెలమీద నడిచినప్పుడు శ్రీకృష్ణుని పాదతలాలకున్న శంఖచక్ర చిహ్నాలు ముద్రింపబడినట్లు శ్రీ, భట్టనాథులు వర్హించారు. “అవిద్యా మూర్చుయోర్మోవాః ప్రీతిభేదేఒపి”. (కవి దర్చణం). గోపికలు, శ్రీకృష్ణుడెక్కడ దాగినాడో అని డ్రేమతో వెదకుతున్నప్పుడు, శంఖచక్రాది లాంఛనాలతో ఉన్న పాదుకా ము(్రలను ఒక్కొక్కటి పరిశీలించగా, వారి సంశయం తీరింది. శ్రీకృష్ణుని జాడ తెలిసి, పడుచులు పరమానందాన్ని] అనుభవించారు. అనుమానాలంకారం. మాలినీ వృత్తం. 305. అధిగత బహుశాఖాన్మంజు వాచశ్ళుకాదిన్‌ సరసిజ నిలయాయాః ప్రీతయే సం[గ్రహీతుమ్‌ ! ప్రకటిత గుణజాలం పాదుకే! రంగ బంధో రుపనిష దటవీము క్రీడితం త్వత్సనాథమ్‌ 1 -45. అర్ధం 27 హే పాదుకే = ఓ పాదుకాదేవీ! అధిగత బవుశాఖాన్‌ = నేర్వబడిన అనేక వేదశాఖలుగల/ పొందబడిన అనేక చెట్టకొమ్ములుగల; మంజువాచః = మధురాలాపాలుగల ; శుక + ఆదీన్‌ = వ్యాసపుత్రుడై న శుకాది మహర్షులను/చిలుక మొదలైన షక్టులను; సరసిజ నిలయాయాః = లక్ష్మీదేవి యొక్క; ప్రతయే = సంతోషం కోసం; సం[గ్రహీతుం = స్వీకరించడానికి/పట్టుకోవడానికి; ప్రకటిత గుణజాలం = వెల్లిడింపబడీన (కల్యాణ) గుణసముదాయంగల/పరచబడీన దారాలవలగల,; రంగబంధోః = శ్రీరంగ రాజు యొక్క; ఉపనిషత్‌ + అటవీషు = వేదాంత వనాలయందలి; క్రీడితం = ఆటు (విలాస సంచారం) త (త్‌ + సవాథం = వీతో కూడింది తా! ఓ పాదుకాదేవీ! అనేక వేదశాఖల నభ్యసించిన మధురంగా ఆలపించిన శుకాది మహర్షులను లక్ష్మీదేవి ప్రీత్యర్ధం స్వీకరించడానికి - పలుచెట్ల కొమ్మలను చేరి కమ్మగా కులికే శుకళారికాది షక్షులను తమ్మి యింటి గరిత సంతోషం కోసం పట్టుకోవడానికి, కల్యాణగుణ సముదాయమనే దారాలవలను పన్నిన శ్రీరంగనాథుని ఉపనిషదరణ్యాల యందలి లీలా సంచారం నీతో కూడిందే. వ్యాఖ్య ౪౯ భగవంతుస్సి వేదాంత వనవిహారం పాదుకా సనాథం. 172

(శియఃపతి బృందావనంలోనే కాక బృహదారణ్యంలోనూ సంచరిస్తుంటాడు. కఠిన విషయాలను ఉపదేశించే ఉపనిషత్తులు అడవులుగా అవధరింపబడుతాయి. శాఖలంటే వేద కాఖలు, చెట్ల కొమ్మలు. “శాఖాతు పాదే వక్షాంతరేభుజ్కే వికటే పాదపాంగే చ్రభేదే ఛందసామపి” ॥ గుణమంకే స్వభావం, దారం. “మౌర్వీ నూదవ ్ఫకోదర తంత్వా వృత్తీంద్రియేను రూపాొదా ] రాగాదౌ సంధ్యాదౌ త్యాగాదా వ ప్రథానకే చగుణళో | “జాలం అంపే సమూహం, వల. “జాలం జాలక మిత్యేతౌ గవాక్షాాయయోర్గణే?. (నానార్ధరత్నమాలు “జాలంస్యా దానాయేక్టారకే చయే, (కవి దర్పణయి ఉపనిషత్తులు వేదాల్లోని భేదాలే, శాఖలే. భగవంతుణ్ని ప్రతిపాదించేవి కాబట్టి ఇది బ్రహ్మవిద్య. శ్రీవేద వ్యాస మహర్షి పుత్రుడు శ్రీ శుకమవార్షి, శిష్యులైన వైఅ, సుమంత, జై మిని, వె శంపాయనాది మహర్షులు బ్రహ్మవిద్యానిష్టలె భగవంతుని జ్ఞానశక్త్యాద్యనంత కల్యాణగుణాలను అద్భుతంగా కీర్తించారు. వీరి మధురాలాపాలకు పురుషూరిణియై న లక్ష్మీదేవి చాలా సంతోపిస్తుంది. ఈ విద్యానిష్థులను స్వీకరించాలి అంటే భగవద్గుణాలను (ప్రకటించడమే. ఇది వేదాంత (గ్రాహ్యం. చెట్లకొమ్మలపై న ఇంపుగా పలికే కీరశారికాది పక్షులను సు (మ) వాసినీ విలానం కోసం వలపన్ని పట్టుకోవడం వనమందే సాధ్యం. అస్త్ర భూ షణాద్యలంకారాల్డాగా పాదుకాదేవి ధ్యేయ వస్తువే కదా! పాదుకాసాహచర్యం లేకుండా శ్రీరంగనాధుడు సంచరించలేడు. కాబట్టే, పాదుకాదేవి వేదాంత (ప్రతిపాదితయే కదా! మధురంగా ఆలపించే శుకాదులను సు (మ)వాసినీ ప్రీత్యర్థం సంగ్రహించడానికి కల్యాణ గుణజాల విన్ఫృతమైన ఉపనిషత్కాంతారంలోనూ శ్రీరంగనాథుడు పాదుకాదేవితోపాటు క్రీడించడంవల్లి, వాల్లిభ్యాతశయం అనురణితం శ్లేష రూపకానుప్రాణిత సమాసోక్ష్యలంకారం. మాలినీ వృత్తం. 306. ముని పరివదిగితం గౌతమీ రక్షణం తే ముహురనుకలయంతో మంజువాచఃశకుంతాః | ఉవసి నిజకులాయాదుత్హితా దండకేమ స్వయమపి పదరక్షే! స్వైరమ్యామేడయంతి |! -46. 173

అర్ధం ఫా హే పదరక్షే= ఓ పాదుకా! మునిపరిషది = మునుల గోష్టియందు; గీతం = గానంచేసిన; తే = నీ యొక్క; గౌతమీ రక్షణం = అహల్యారక్ష్రణను; ముహుః = మాటిమాటికి; అనుకలయంతః = విన్న వెంటనే పలికే (అనువదించే) మంజువాచః = ఇంపైన పలుకులుగల; శకుంతాః = షక్షులు; దండకేషు = దండకారణ్యాల్లో; ఉపసి = (ప్రాతఃకాల మందు; నిజకులాయాత్‌ = తమగూటి నుంచి; ఉత్ధితాః = లేచిన్నె ; స్వయం, అపీ = తమంతతామే; స్వైరం = స్వేచ్చగా; ఆమ్రేడయంతి = ఆవర్తిచేస్తాయి. తా! ఓ పాదుకాదేవీ! మునుల పరిషత్తులో పాడిన న్నీ ఆహల్యా సంరక్షణ (చరిత్రను పదే పదే అనువదిస్తున్న మధురా లాపాలుగల శుకళారికాది సక్టులు, దండకారణ్య ప్రదేశాల్లో ప్రభాతకాలమందు తవ గూటి నుంచి లేచినవె స $యంగా స్వేచ్చతో ఆవర్రి చేస్తున్నాయి. వ్యాఖ్య జాపతిత పావన గీతాన్ని పక్షులు ఆమేడితం చేసే వర్తన, శ్రియఃపతిని తమ శ్రసూక్తులచే సంతోషింపచేసే వ్యాస పుత్రో శుక, వాల్మీకి కోకిలనేకాక, హంసను, చాతకాన్ని పోలిన ఆళ్వారు పంపిన దూతలై న ఆచార్యులనే పక్షులను వర్రించిన తరా సత, వాస్తవ పక్షుల పలుకులచే అడవిలో పొందే ఆనందాన్ని వర్షించే శ్లోకమిది. దండకారణ్య భూముల్లో బుషుల ఆశ్రమ వాటికలయందు నివసిస్తున్న స చిలుక, గోరువంక మొదలెన పక్షులు “మాతాబప్యేకా పితాలప్యేకో మమ తప్యచ పక్షిణ అన్నట్టు, బుషులు అనుసంధించే విషయాలను (గ్రహించి బుషుల సంతానంలాగా, సూక్తులను పడే పదే వల్లెవేస్తుంటాయి. “అనుకలియంతః అంటే, చెప్పిన మాటను గానీ, పాడిన పాటను గానీ చక్కగా విన్నవెంటనే ఉచ్చరిస్తుంటాయి. “ఆధమ్రేడితో మంటే విన ఎ విషయాన్ని ఆవర్తి చెప డం. అహల్యా శాపవిమోచనార్థం శ్రీరామచంద్రమూర్తిని పతితగా ఉన ఎ ప్రదేశానికి నడిపించి పావనతా ఇన్ని కలిగించిన పాదుకాచరిత్రను బుషులు పాడగా, చెట్లమీద' నివసించిన పక్షులు విన్నాయి. విన్నవెంటనే ఆలపించడమే కాక, ఎన్నడో విన్న ఆ పతిత పావన గీతాన్ని (ప్రతిదినం ఉదయాన తమ గూటి నుంచి లేచిన పక్షులు తమంతతామే అనేక పర్యాయాలు అవృత్తిచేస్తుంటాయి. శ్రీరామావతార కాలమందలి పాదుకా సంచార శీలాన్ని, షక్షులు వర్తమాన కాలంలో సుప్రభాత గీతంగా ఆలపించడం భావికాలంకార లక్షణం మాలినీ వృత్తం, 307. ప ణ్‌ యమ నియమ విశ్తుద్దర్యం నపశ్యంతిచ్చిత్తైః శ్రుతిషు చుళకమ్యాత్రం ద సశ్యతే యస్యభూమా | నులభ నిఖిల భావం మాంసదళే భ పిఖీల భా సదృష్ట వ్రనస్య స్వయముపహరసిత్వంపాదుకే! తంపుమాంసమ్‌ | -47. 174

అర్ధం $= హే పాదుకే = ఓ పాదుకా! యమనియమ విశుద్తైః = యమనియమాలచేత పరిశుద్ధమైన; చిత్తైం = మనస్సులచే; యం = ఎవనిని; న, పశ్యంతి = చూడలేరో; యస్య = ఎవని యొక్క; భూమా = మహిమ; క్రుతిషు = వేదాల్లో; చుళక మాటత్రం = పుడిశెడే; (స్వల్పంగా దృశ్యతే = కనబడుతున్నదో; తం = అట్టి, పుమానం = పురుషుణ్ని; త్వం=నీవు; స్వయం = స్వయంగా; మాంసదృష్టు? మాంసపు కన్నులుగల; జనస్య = జనానికి; నులభ నిఖిల భావం = సులభమైన సకల విభూతులను కలిగినవానిగ; ఉపవారసి = దగ్గరికి తెచ్చి చూపిస్తావు. తా! ఓ పాదుకాదేవీ! యోగులు యమనియమాలచే పరిపద్ధమై న మనస్సులచేత ఎవణ్ని చూడలేఠో, ఎవని మహిమ వేదాల్లోనూ పుడిశెడు మాత్రమే కనబడుతున్నదో, అట్టి పరమ పురుషుణ్న మాంస చక్టువులు కలిగిన జనులకు సులభమైన సకల విభూతులు కలిగినవానిగా దగ్గరకు తెచ్చి కనిపింపచేస్తున్నావు.

వ్యాఖ్య ఏ- యోగులకూ కానరాని శియఃపతిని జనులకు దర్శింపజేసే పాదుకా వర్హన.

“యమత్వం' పంచవిధం. బ్రహ్మచర్యం, అహింస, నత్యం, అస్తేయం (దొంగిలించకుండడం) అపరిగ్రవాం (దానం స్వీకరించకుండడం). నియమమూ అయిదు రకాలు. స్వాధ్యాయం, శౌచం, సంతోషం, తపస్సు, మనో నిగ్రహం.

“బహ్మచర్య మహింసాచ సత్యాస్తేయా పరి(గ్రహాన్‌ |

సేవేత యోగీవిష్కామో యోగ్యతాం స్వం మనో వనయేత్‌

“స్వాధ్యాయశౌచ సంతోష తపాంసి సియమాత్మవాన్‌ |

కుర్వీతబహ్మాణి తథా పరస్మిన్‌ 'ప్రవణం మనః |

ఏతే యమాః సవియమాః పంచ పంచ చకీర్తితాళో ! (వి.పు.)

యోగులు యమనియమాలను పాటించడంచేత కలిగిన చిత్తపుద్ధితో ధ్యానంచేసినా పరబ్రహ్మ సొక్షాత్కారాన్ని పొందలేరు.

“యతో వాచో నివర్తంత్సే అస్రాష్య మనసానహ” ( (శ్రుతి) వేదవాక్కులు భగవన్మహిమ మనస్సుకు పట్టక వచ్చిన దారి పట్టినాయట. “నాహంవేదెర తపసా” అని భగవంతుని చేతనే ఉపదిష్టం. “నమాంస చక్రు రభివీక్షతే తం”. మాంస నేత్రాలు పరమాత్ముణ్ని చూడలేవని గ్రుతి చెబుతుంది.

“తస్య ధీరాః వరిజానంతి యోనిమ్‌” కొందరు ధీర్లులైన పరబ్రహ్మోపానకులకు భగవన్మహిమ ఆవగింజలో అర్హభాగమంత గోచరిస్తుంది, అని శ్రుతి బోధిస్తుంది. అదికూడా “దదామి బుద్ధి యోగం' అని, సర్వేశ్వరుడు అనుగ్రహిస్తే గాని గోచరించదు కదా! అరచేతిలో నిల్చిన నీటి పరిమాణాన్ని 'చుళకో అంటారు.

“భావి శబ్దానికి అనేకార్థాలున్నాయి.

175

“భావః స ?భావేఒభిప్రాయే చేష్ట సత్తాత్మజన్మసు | క్రియా లీలా

పదార్థేవు బుధజంతు విభూతివు” ! (విశ్వనిఘంటువు)

పాదుకాదేవి వాత్సల్యం అపారం కాబట్టి, సకల విభూతులతోనూ, లీలలతోనూ కూడియున్న శ్రీరంగనాథుణి ష్‌

సకల జనులు.నులభంగా దర్శించే రీతిగా వారి దగ్గరకి తెచ్చి కానుకగా సమర్పిస్తుంది. పరమ యోగులూ చూడలేని, శ్రుతులూ కానలేని భగప్లీలా విహారాలను భోగలంపటులు చూచి తరించే రీతిగా చేసే పాదుకా సంచార పద్దతిని ఎంత వర్తించినా, చుళక మా్యత్రమనక తప్పదు. కనబడని వాణ్ని కనబడే వానిగా వర్షించడం, వ్యాఘాతాలంకారం. మాలినీ వృత్తం. 308. నిధి మివనిరపాయం తా $మనాద ఎత్యమోహా దహమివ మవమదోవం భావయన్‌ క్షు[దమర్ధమ్‌ మయిసతి కరుణాయాః పూర్తపాత్రే త్వయాకిం పరముపగమనసీయః పాదుకే? రంగనాథః 1! -4&8.

అర్ధం హా హే పాదుకే = ఓ పాదుకా! నిరపాయం = అపాయంలేని (అక్షయమై న) నిధిం, ఇవ = నిధివంటి; త్వాం = నిన్ను; అనాదృత్య = అలక్ష్యంచేసి మోహాత్‌ = అజ్ఞానంవల్ల; క్షుద్రం = హేయమైన; అర్ధం * ప్రయోజనాన్ని; భావయన్‌ = అనుభవిస్తున్న; ఆహం, ఇవ = నావలె; 'కరుణాయాః = దయకు; పూర్త్ణపాత్రే జః అత్యంతయోగ్యుడ్డవై న మయి, సతి = నేను ఉండగా; మమ = నాయొక్క; దోషం = దోషాన్ని, భావయన్‌ = తలంచే; రంగనాథః = శ్రీరంగనాధుడు; త్వయా = నీచేత; పరం = మరొక వ్యక్తి దగ్గరికి; కిం. ఉపగమనీయః = కొనిపోదగినవాడా? తా|| ఓ పాదుకాదేవీ! అక్షయనిధివలె ఉన్న నిన్ను గౌరవించక, అవివేకం వల్లి క్షుద్ర ప్రయోజనాన్ని అనుభవిస్తున్న నాపలె, దయకు అత్యంత పాొతుడ్వవై న నేను ఉండగా నన్ను ఆదరించక, నా దోషాని ల చూస్తున్న శ్రీరంగనాథుడు నీచేత వేరొకని దగ్గరికి పొందింపదగినవాడా?

వ్యాఖ్య వా దోషి దయసీయుడు కాసి సిర్గ్టోషి్‌ దయసీయుడా? అసి పాదుకాదేవిని

ఆక్షేపించే వర్షన. తన ఎదుట కనబడుతున్న తరుగని నిధిని ఆదరంగా అనుభవించకపోవడం వీరిడితనం, వెర్రి వెంగళాయ రక్షణం. భాగవతత్వమూ, ఆచార్యత్వమూ కలిగిన పాదుకాదేవి నిరపాయమైన నిధియేకదా! అక్షయ నిధియైన పాదుకాదేవిని భక్తితో సేవించకపోవడం దోషం. అవివేకం వల్ల సాంసారిక సుఖమే ప్రయోజనకరమని అర్ధకామాలనే 176

ఆశించి అనుభవించడం అత్యంత దోషం. దోషులను భగపంతుడు మన్నించక శిక్షింపదలచి “క్షిపామ్యుజ(స్రం” అని నరకంలోకి త్రోసి వేస్తాడు.

“దుర్గణాలకు లోబడిన వాణ్ని నేను, ఆ దుర్లుణాలనే లెక్కించేవాడు శ్రీరంగనాథుడు. నాలాంచీవాడే స్వామి. ఇర్వురమూ సమానులమే. అయితే స్వామి కీర్తికి కారకురాల్నవె న వీపు అపరాధ చ(క్రవర్తులే భగవద్దయకు అత్యంత యోగ్యులని రంగనాథుణ్ని, నన్ను కరుణించేలాగా కటాక్షించక, ఇక్కడ నేనుండగానే దుర్గుణాలూ, దురాచారాలూ లేని ఇతరులను కరుణించడానికి తీసుకొనిపోతావేమి త్రీ”? అని పాధుకాదేవిని ప్రశ్నించారు దేశికులు.

“యదిమే నదయిష్ధీేతతో దయపవీయ స్తవనాథ? దుర్రభో

“న్వామీ! నన్ను కటాక్షించకపోతే, ఇక నీకు నాకంలు వేరి దయనీయుడు దుర్రభుడు' అని శ్రీ యామునాచార్యుల స్తో(తరత్నం

దేవేరులు తమ చాతుర్యంతో, దేవుడు దుష్టుల నేరాలను చూడకుండా, ఒకవేళ చూచిన క్షమించేలాగా, కలాక్షించే భభవత్కరుణామూర్తులు. కాబట్టి, పాదుకాధీన సంచారియై న రంగనాథుణ్ని తానే మిక్కిలి దయనీయుడని,

తన దగ్గరికి చేర్చువుని పాదుకాదేవిని దేశికులు ,ప్రార్టించారు. ఆళ్నార్ల దివ్యసూక్తులను అనుసంధించే వారి తావులకు, సర్వేశ్వరుణ్నే ఆళ్వార్ల సన్నిధికి చేర్చినట్టు చేర్చుమని విజ్ఞాపన. ఆక్షేపాలంకారం. మాలినీ వృత్తం. 309, కమ పి కనక సింధోః సెకతే సంచరంతం కలశ జలధికన్యా మేదినీ దత్తహస్తమ్‌ ! అనిశ మనుభవేయం పాదుకే! త్వయ్యధీనం సుచరిత సరిపాకం సూరిభి స్ఫేవనీయమ్‌ 1 -49, అర్ధం శ గూ పాదుకే = ఓ పాదుకా దేవీ ! కనకసీంధోః = కావేరీనదియొక్క; సైకతే = ఇసుక తిన్నెయందు; సంచరంతం = విహరించునట్టి, కలశజలధికన్యా, మేదినీ, దత్తవస్తం = లక్ష్మిదేవిచే, భూదేవిచే, ఇవ్వబడిన చేతులుకల; సుచరిత పరిపాకం = పుణ్యఫలమై నట్టి, సూరిభిః = నిత్యసూరులచేత; సేవనీయం = సేవింపదగినట్టి; త్వయి * అధీనం == న్ఫీక్ర్రు వశ్యుడై న; కం, అపి = అనిర్వాచ్యుడై న పురుషోత్తముణ్ని; అనిశం = సర్వదా; అనుభవేయం = సేవిస్తాను. తా! ఓ పాదుకాదేవీ. కావేరీ పులిన ప్రదేశంలో సంచరించునట్టి, శ్రీదేవిని భూదేవిని ఉభయ పార్ష్య్వాల్లో చేతులతో పట్టుకున్నట్టి, నిత్యసూరులచే సేవింపదగినట్టి, నీయధీనుడై న పుణ్యఫలమై న శ్రీరంగనాథుణ్ని ఎల్లిస్పుడు సేవిస్తాను. వ్యాఖ్య పా పాదుకాధీన్నుడైన శ) రంగనాథుడు సర్వదాసేవ్యుడసి, పర్యాయోక్తం. 177

శ్రీరంగనాథుడు ఉభయ కావేరుల నడుమ సై కత స్టలంలో శ్రీభూ పిరాట్టులతో చేతులు కలిపి సంచరిస్తుంటాడు. అమృత మథన సమయాన క్షీరసాగరం కలశంగా పరిణమించింది కాబట్టి ఆది కలశజలధిగా ఖ్యాతి పొందింది. “క్షీరాబ్టి కలశోదధి" (వె జయంతి) కలశజలధి కన్య చంచల, మేదిని అచల. కాబట్టి రంగనాయకుడు వీరిద్దరిని రెండు పక్కల "రెండు చేతులతో పట్టుకొని సంచరించడం ఆవశ్యకం. ఆ సంచారం మాత్రం పాదుకాధీనం. శ్రీరంగేశుడు శ్రీ భూపేరాట్టులకు చేతులను దత్తం చేశాడు. పాదుకాదేవికి చరణాలను దత్తం చేశాడు. ఇలాంటీ రమణీయ విహార దృశ్యాన్ని వ కుంఠంలో చూడలేరు కాబట్ట, భూతలానికి దిగి వచ్చిన నిత్యసూరులు, ముముక్షువులు గుమిగూడి కమనీయంగా 'సేవిస్తుంటారు. పుణ్యం పండిన వారికే ఈ సైకత సంచారం సేవనీయం. దేశికులు కూడా అనిర్వాచ్యమైన ఆ దివ్య మంగళ విగ్రహాన్ని అనిశం సేవించాలని అపేక్షించారు. మాలినీ వృత్తం. 810. పరిసర ముపయాతా పాదుకే! పశ్య మాతః కరణవిలయ ఖేదాత్‌ కాందిశికే వివేకే | పురుష ముపనయంతీ పుండరీకాక్ష మగ్రే పునరుదరనివాస క్షే విచే ఏదనం నః! -50

అర్ధం ఫా హే మాతః = ఓ తల్టీ! పాదుకే పాదుకా! కరణ విలయఖేదాత్‌= ఇంద్రియాల] ధిల్యం శలని దుఃఖం వల్లి; వివేకే = విచక్షణ జ్ఞానం; కాందిశీకే = భయంవళ్లి పారిపోగా? పునః + ఉదర నివాస, క్ష, విచ్చేదనం = మళ్ళీ గర్భమందు ఉండే శ్రమను భంగపరచే; పుండరీకాక్షం = తామరసాక్టుడై న; పురుషం = శ్రీరంగనాథుణ్ని, అగ్రే = ఎదుటికి; ఉపనయంతీ = తీసుకొనివస్తూ; పరిసరం = దగ్గర; ఉపయాతా = సంచరింపజేస్తూ; నః = మమ్ములను, పశ్య ె చూడుము

తొ! ఓ తల్లీ! పాదుకా. ఇంద్రియాల్నశె ధిల్యం వలని ఖేదంవల్ల వివేకం భయంతో పారిపొతున్నప్పుడు పునర్జనన క్లేశాన్ని నశింపజేసే పుండరీకాక్తుడై న శ్రీరంగనాథుణ్ని మా ముందుకు తెస్తూ, సమీపమందు సంచరింపజేస్తూ మమ్ము చూడుము.

వ్యాఖ్య $- పునర్హన్మ కలుగకుండా చేయుమని విజ్ఞాపన. ఇంద్రియాలు సడలినప్పుడు పనిచేయవు. వివేకం భ్రష్టమవుతుంది. “కాందిశీకో భయ దుతళో, (అమరం) ఇది చరమ దశను సూచిస్తుంది. వాతపిత్త శ్లేమ్మాల వల్ల కంఠం పెకలదు. ఇక “స్మరణం కుళస్తే?" అన్నాడు కులశేఖర మహారాజు. స్మరణం తపీ నా మరణం తప్పదు కదా! కొబిట్టీ, కరణ కళేబరాలు స్వాధీనంలో ఉన్నప్పుడే, పునః గర సవా దుఃఖం కలుగకుండా, భగవన్నామాలను కీర్తించాలి. “పాథేయం పుండరీకాక్ష నామ సంకీర్తనామృుతం”. పుండరీకాక్ష నామ 176

సంక్షీర్తనమే ముక్తాత్మకు దారి ఐత్తెం. (ప్రాణావనాన సమయంలో శ్రీరంగనాథుణ్ని తన దగ్గరికి తెచ్చి తనకు దర్శన మిచ్చే రీతిగా అను(గ్రహింపుమని (ప్రార్ధన. (ప్రేయోఒలఅంకారం. ఇంతవరకు 10 శ్లోకాలు మాలినీ వృత్తాలు. 311. సామే భూయాత్సాపది భవతీ పాదుకే! తాపశాంత్వె యామారూఢో దివమివ శ్నుభెస్సేవ్యమానో మరుద్న్భిః | సొదా మన్యా సహకమలయా సహ్యజా వృద్ధిాహేతుః కాలే కాలే చరతి కరుణా వర్షుకః కృష్ణమేఘః ! -51. అర్ధం ఫశా హే పాదుకే = ఓ పాదుకా! యాం = దేనిని; దివం, ఇవ = అకాశాన్నివలె; ఆరూఢః = ఎక్కినవాడై ; షుభెః = భవ్యమై న/అనుకూలమై న; మరుద్నిః = దేవతలచేత/గాలులచేత; సేవ్యమానః = సేవింపదడుతూ, సహ్యజూ వృద్దిహేతుః = కావేరీనది వృద్ధికి కారణమై న; కరుణా వర్షుకః = కృపావృష్టిచేసే, కృష్ణ మేఘః = కృష్ణుడనే నల్లని మేఘం, కమలయా = మహాలక్ష్మి అనే; సౌదామన్యా, సహ = మెరుపుతోకూడా; కాలే కాలే = ఆయా సమయాల్లో; (వర్షా కాలాల్లో) చరతి = సంచరిస్తుందో; సా = అట్టి; భవతీ = నీవు; మే = నాకు; సపది = వెంటనే; తాహాంత్ర్యై * తాప నివారణకోసం; భూయాత్‌ = ఉందువుగాక. తా! ఓ పాదుకాదేవీ! ఆకాశాన్ని వలె దేన్ని ఎక్కి భవ్యమై న దేవతల/వాయువులచేత సేవింపబడుతూ, కావేరి వృద్ధికి హేత్తువైన, దయా వర్షం కురిపించే శ్రీకృష్ణుడనే నీలమేఘం అపేక్షిత/వర్షాకాలాల్లో లక్ష్మీదేవి అనే మెరుపుతో కూడా సంచరిస్తుందో, అట్టి నీవు వెంటనే నా తాప శాంతికోసం ఉందువుగాక. వ్యాఖ్య ౯ పాదుకాదేని తాప శతయాన్ని నివారించాలని కవి ప్రార్ధన, ఉత్సవంలో శ్రీరంగనాథుని ఉత్సవ విగ్రహాన్ని శ్రీకృష్ణునిగా అలంకారం చేస్తారు అర్చకులు. శ్రీకృష్ణుడు నీల మేఘం, లక్ష్మీదేవి విద్యుల్లత నీలమేఘం ఆకాశంలో వ్యాపించి సంచరిస్తుంటే గాలులు వీస్తుంచాయి. శ్రీకృష్ణుడు పాదుకలనుధరించి వీధుల్లో సంచరిస్తుంటే దేవతలూ సేవిస్తుంటారు. ప్రతి వర్షాకాలంలో నీలమేఘం మెరుపుతో కూడి వర్షిస్తుంది. అపేక్షిత సమయంలో మేఘశ్యాముడు శ్రీదేవితో కూడి దయను వర్షిస్తాడు. నదులు పాంగి ప్రవహించ డానికి కారణం మేఘం వర్షించిన జలమే. లోకుల యోగక్షేమానికి నిదానం శ్రియఃపతి కరుణయే కదా! ప్రకృతిలో భీష్మించిన 'గ్రీష్మంవల్ల కలిగిన తాపం, ఆకాశంలో మేఘం సంచరిస్తూ వర్షించడం వల్ల తగ్గుతుంది. లోకంలో ఆధి భౌతిక, ఆధ్యాత్మిక, ఆధి దై విక తాప్య్తతయం, పాదుకలను ధరించి మేఘశ్యాముడు సంచరిస్తూ కురిపించే కృపావృష్టి వల్ల శాంతిస్తుంది. పాదుక (ల)పైన, ఆకాశానవలె, కృష్ణమేఘం సంచరించిననే గాని ప్రకృతికి, తాపం శమించదు. కాబట్టి, తాప శాంతికి పాదుకా సంచారం అఆత్యావశ్యకం. న్షేష రూపకాలతో పాదుకా (ప్రశంస చేయడం, (పేయోఒలంకారం. మందాక్రాంతావృత్తం. 179

312. సత్యా ల్లోకా తృకల మహితా త్‌స్టానతో వారఘూణాం శంకేమాత సృృమధికగుణం సెకతం సహ్యజాయాః | పూర్వం పూర్వంచిరపరిచితం పాదుకే! యత్త్యజంత్యా పీతో నాథస్తదిద మితరన్నీయతే న త్వయా౭సా | -52.

అర్ధం శ హే మాతః పాదుకే = ఓ మాతా. పాదుకా! సకల మహితాత్‌ = సర్వ పూజితమై న; సత్యాత్‌, లోకాత్‌ = సత్యలోకం కంటె; రఘూణాం రఘు వంశీయుల యొక్క; న్థానతః, వా = రాజధానియై న అయోధ్య కంబటెనూ; సహవ్యజాయాఃవకావేరీ నదియొక్క; సై కతం = ఇసుక తిన్నె యై న శ్రీ రంగక్షేతం; సమధికగుణం = మిక్కిలి (శ్రేష్టమై నది (అని) శంకే = భావిస్తాను. యత్‌ = ఎందుకంటే; చిర పరిచతం = చాలాపరిచితమె న; పూర్వం పూర్వం = మొదటి మొదటి స్థానాలను; త్యజంత్యా = వదలిపెట్టిన; త్వయా = నీ చేత; అసౌ = ఈ; నాథః = శ్రీరంగనాధుడు; నీతః = త్రీసుకొని రాబడీనాడో; తత్‌ = అది; ఇదం = శ్రీరంగక్షేతమే. ఇతరత్‌ = వేరీ చోటికి; న, నీయతే = తీసుకొని పోబడలేదు.

తా! ఓ మాతా! పాదుకా! సకల మహితమైన సత్యలోకం కంటె, రఘువంశ రాజధానియై న అయోధ్యా నగరంకంటె కూడా కావేరీ సైకత ప్రదేశమయిన శ్రీరంగక్షేతం చాలా (శ్రేషముయింది. ఎందుకంక్షే, చిరపరిచితమై న, పూర్వ పూర్వ స్థానాలను విడిచిపెట్టిన నీవు ఈ రంగనాథుణ్ని కావేరీ సైకత స్థలానికి తీసుకొనివచ్చావు. వేరే చోటికి కొనిపోలేదు

వ్యాఖ్య ఫా పాదుకాదేవి శ్రీ రంగనాథుణ్ని కావేరీ సెకత స్థలమందు నెలకొల్పింది. సకల లోకాలకన్న ఉన్న షతవై న సత్యలోకంలో చతుర్ముఖునిచే రంగనాథుడు చిరకాలం ఆరాధింపబడినాడు తర్వాత ఇక్ష్వాకు మహారాజ్బాతపస్సు చేత ప్రసన్నుడై సత్యలోకం నుంచి ఆయోధ్యా నగరానికి వేంచేసి ఇక్ష్వాకుల కులధనంగా రంగనాథుడు చాలాకాలం పూజితుడయ్యాడు “సహపత్స్యా నిశాలాక్ష్యా వరాయణముపాగమత్‌" అయోధ్యలో శ్రీరాముడు సీతాదేవితో కూడి శేష్రాయిని ఉపాసించాడని వాల్మీకి రామాయణం చెబుతుంది. చరాచర పదార్జాలకు మోక్షఫలాన్ని ప్రసాదించిన అయోధ్య, సత్యలోకం కన్న మిన్న. కావేరీనదీమ తల్లిక సహ్యాద్రి నుంచి ఉద్గమిరిచింది. శేషూయి తన పులిన ప్రదేశాన నెలకొని ఉండాలని సహ్యజ తపించి, (తిరుచినాషల్లి మండలంలో) రెండు పాయ్యలే ప్రవహించింది. లింగం కాదు, వయస్సుకాదు, కేవలం గుణమే కదా పూజాన్టానం. చాలాకాలం కాపురమున్న తావును త్యజించాలంటే చిత్తమత్తగిల్లక ఉత్తలపడుతుంది. అయినా, కావేరీ పైకతంలో కాపురం పెట్టుడానికి ముందు పాదుకాదేవి అయోధ్యను వదలింది. అంతకు ముందు సత్యలోకాన్నే వదలి వేసింది “అతి పరిచయాదవజ్ఞా”. చిరసపరిచయంవల్ల చిరాకుపుడుతుంది కదా! 180

“యస్యా వీక్ష్య ముఖం తదింగితపరాధీనో విధత్తేఒఖిలమ్‌” అన్నట్టు ఇంతి, తన కిష్టమైన చోటికి పెనిమిటిని తీసుకొనిపోయి కాపురం పెడుతుంది. మగువ మనసును బట్టి మగవాడు నడువడం లోక పరిపాటి. పాదుకాదేవి రంగనాథుణ్ని, కావేరి రెండు చేతులు సాచి ఆహ్వానిస్తున్న అధిక గుణవతియని, అక్కడికి తెచి నిల్చింది. ఇంకెక్కడికి తీసుకపొలేదు. విభీషణుని మూలకంగా రంగనాథుణ్ని లంకకు తీసుకొనిపోలేదు. లంకకు వెళ్ళడానికి మంకెందుకు? లెంక లిక్కడ లేరనే శంకెందుకు?

“కలియుం కెడుం కండుకొణ్మిన్‌ (తి.వా.మొ. ) “ఇక్కడ కలిప్రభావం చెల్లదు, చూడండి' అని ప్రపత్త్యనుష్థానానిక్తి శరణాగతి గద్య ఆవిష్కరింపబడడానికి అనుగుణంగా పాదుకాదేవి, నేర్పుతో సికతామయ క్షోణిని శ్రీరంగ క్షేత్రంగా రూపొందించింది

కావ్యలింగాలంకారాను ప్రొణితో తే ఎక్షాలంకారం. మందాక్రాంతా వృత్తం.

313. అగ్రే దేని! త్వయి సుమనసా మగగిమై రంతరంగె ర్విన్యస్తాయాం వినయగరిమా వర్హితా దుత్తమాంగాత్‌ | దత్తే పాదం దరముకుళితం త్వ(త్పభావాతిశంకీ దేవః (శ్రీ మాన్‌ దనుజమథనోజెత యాత్రా స్వనన్యః | -53. అర్ధం ఏజ= హే దేవి = ఓ పాదుకాదేవీ! సుమనసాం = దేవతల్లో; అగగ్రిమై ః = 'ప్రముఖులచేత; అంతరం్థగె $= అప్పులచేత; వినయ గరిమ + ఆవర్టితాత్‌ = వినయాధిక్యం చేత వంచబడిన; ఉత్తమ + అంగాత్‌ = తలమీది నుంచి; అగ్రే =(దేవుని) ముందు; జె తయాతాసు = జయింపబోయే పయనాల్లో, త్వయి = నీవు; విన్యస్తాయాం = ఉంచబడగా; అనన్యః = అసహాయుడై న; దనుజమథనః = అసురఘాతియ్రై న; శ్రీమాన్‌: = సీరిగల ; దేవః = శ్రీరంగనాథుడు; త (త్‌, (ప్రభావ

• అతిశంకీ = నీ మహిమవల్ల కడుసంకోచ పడువాడై పాదం = (అడుగును) పాదాన్ని, దరముకుళితం = కొంచెం ముడుచుకొనబడిన దానిగా దత్తే = తొడుగుతాడు. తొ ఓ పాదుకాదేవీ! నీవు దేవ(శ్రేష్టులచేత, ఆప్త పరిజనులచేత వినయాతిశయంతో నమస్కరించిన శిరస్సు నుంచి దేవుని ముందు జెతఊతయాత్రా సమయాల్లో సమర్శించబడగా అసహాయుడై. రాక్షసులను సంవారించే శ్రీమ(దద్రంగవాథుడు నీ మహిమవల్ల చాలా జంకుతూ, పాదాలను కొంచెం సంకుచితంగా తొడుగుతాడు.

వ్యాఖ్య ౪ మహిమాన్విత పాదుకలను జిమ్లువు సంకుచితంగా ధరించే వర్తన.

శ్రీరంగనాధుడు అసహాయ పరాక్రమ సంపన్నుడు. దనుజాంతకుడు, సిరిగల వాడు కూడా. అయితేనేం? చతుర్ముఖ శతమఖాది దేవతా బృందమూ, ఆప్త కింకరగణమూ అధిక వినయంతో శిరసావహించి సమర్పించిన పాదుకల మాహాత్మ్యాన్ని స్వయంగా చూచినాడు కాబట్టి, రంగనాథుడు పాదుకలను పాదాలను ముడుచుకొంటూ ధరిస్తాడు.

181

పాదుకా సాహచర్యం వల్లి తనకు జయం కలుగుతుంటుంది. దేవప్రకాండులందరు గౌరవంతో తలమీద మాలవలె మృదువుగా ధరించే (ప్రభావం గల పాదుకలను తాను తన కాళ్ళ[క్రింద పడవేసి మధించడమా? తొక్కుతూ మీద నడుస్తున్నప్పటికీ కిక్కుమనక తనను జయశీలునిగా చేస్తున్న పాదుకా వినయగరిమ దేవునికి అతి శంకను జనింప జేసింది. కాబట్టి శ్రీమంతుడే అయిన్నా పాదుక (ల) మీద ఉండే బొడీకను గట్టిగా పట్టుకొని ఉండునట్టుగా, పాదాంగుళాలను కొద్దిగా వంచుతూ, ముడుచుతూ పాదుకఠఅను ధరిస్తాడు. ఉత్రేక్షాలంకారం. మందాక్రాంతా వృత్తం.

314. పొరోదంతాన్‌ పరికలయితుం పాదుకే! సంచరిష్లోః వ్యక్తా వ్యక్తా వశిక విశిఖా వర్తసీ రంగభర్తుః | వేలాతీత శ్రుతిపర్తిముశెర్వ్యక్తి మభ్యేతికాల్యే విన్యాసెస్తే విబుధ పరివన్మాళి విన్యాస ద్నశ్వెః ! -54 అర్థం $= హే పాదుకే = ఓ పాదుకా! పౌర + ఉదంతాన్‌= నగరవాసుల వార్తలను, పరికలయితుం = తెలుసుకోవడానికి; సంచరిష్టః = సంచరించే శీలంగల; రంగభర్తుః = రంగరాజుయొక్క; వ్యక్త + అవ్యక్తా = తెలిసీ తెలియని; వశిక విశిఖా వర్తనీ = జితేంద్రియుల రాచబాటయనే చిన్నదారి; వేలా + అతీత, శ్రుతిపరిమ్మళెః = మేరమీరిన వేదాల (చే ప్రతిపాద్య మైన) పరిమళంగల$ విబుధ పరిషత్‌ + మౌళి విన్యాస దృశః = దేవతా బృందాల కీరీటాల మీద ఉంచడం వళ్ల అందమైన; తే= నీయొక్క; విన్యామై := అడుగుల (ము(ద్రలుచేత; కాల్యే = ఉదయాన; వ్యక్తిం = స్పష్టతను; అభ్యేతి = పాందుతున ది. తా ఓ పాదుకాదేవీ! పురజనుల వృత్తాంతాలను తెలుసుకోవడానికి సంచరించే శీలంగల రంగరాబా యొక్క జ్ఞాతా జ్ఞాతమైన; జితేం్యద్రియుల రాచబాట అనే చిన దారి, అనంత వేదాల పరిమళంగల, దేవగణాల కిరీటాలమీద ఉంచడం వల్ల చూడముచ్చటగా ఉండే నీ అడుగురి చేత (పాతఃకాలాన స్పష్టంగా కనబడుతుంది. వ్యాఖ్య ఫా రంగరాజు రాత్రి సంచరించిన దారి ఉదయాన పాదుకా చివ లచే స్పష్టంగా కనబడుతుంది.

యోగుల హృదయాల్లో భగవంతుడు. తృప్తిగా వెలసి యుంటాడు. ఆయన సంచార మార్గం వారికి ధ్యానగమ్యం. జితేంద్రియులై న యోగులకు ఏది పగలో, అది సామాను లకు రాత్రి. వారికేది ప్రతోళియో ఆది జనులకు ఏకపది. “రథ్యా ప్రతోళీ విశిఖొ (అమరం) నగరంలో పలువురు నడిచే మార్గమే అర్ధరాత్రి శ్రీరంగరాజు ఒక్కడే నడువదగిన మార్గమయింది. ప్రజల ఇష్టకష్టాలను రహస్యంగా తెలుసుకొనదలచి రాత్రి సంచరించిన దారి తెలిసీ తెలియనట్టు ఆస ఎప్రంగా ఉంది. ఉషకాలానగాని తెల్యదు.

182

“వత్యూషో2 హర్ముఖం కాల్యం”. (అమరం)

భగవత్సాదాలు, వాటితో నమానాకార శేఖలు గల పాదుకలు శంఖ రథాంగ కల్పక ధ్వజారవిందాంకుశ వజ్రలాంఛితాలు. వేదాలు 'సర్వగంధః సర్వరసః అని ప్రతిపాదించే సర్వేశ్వరుని పాదుకలు, దేవతల తలమీద సమర్చించబడినప్పుడెట్టు రేఖాంచిత్తాలై చూడదగినవో అప్లే జనులకు దారిలో ముద్రిత్తాలె న పాదుకారేఖా వివ్యాసాల ఉదయాన స్పష్టంగా కనబడడంవల్లి, శ్రీరంగరాజు రాత్రి ఒక్కడే సంచరించాడనీ జనులు అనుమానిన్తుంటారు

అనుమానాలంకారం. మందాక్రాంతా వృత్తం.

3౩315. ఆ సంస్కారా దబ పరిషదానిత్యమభ్యస్యమానా ్రేయోహేతు శ్శిరసి జగతః స్టాయిసీ సే వనభూమ్నూ | రంగాధీశే స్వయముదయిని స్షేప్తు మంధం తమి(స్రం గాయత్రీవ (త్రిచతురపదా గణ్యసే పాదుకే! త్వమ్‌ ! -55,. అర్ధం శల హే పాదుకే= ఓ పాదుకా! ఆ సంస్కారాత్‌ా పంచసంస్కారాలు మొదలుకొని/ ఉపనయనం మొదలుకాని; ద్విజపరిషదా* తై వర్తికులచేత ; నిత్యం” ప్రతిదినం; అభ్యస్యమానా= భగవత్పాదాల యందు సమర్చింపబడు దానవ / అ వృత్తి చేయబడుదానవై ; శ్రేయోహేతుః= శ్రేయ స్సుకుకారణప్రై ; "స్వేన=స్వీయమై న; భూమ్నూా మహిమ చేత; జగతః = లోకం యొక్క; శిరసి = తలమీద; స్టాయినీ = నిల్చియున్న; త్వం = నీవు, రంగాధీశే = రంగరాజు; అంధం, తమి(స్రం =పెనుజీకటిని; క్రేప్తంచ పొగొట్రడానికెా స్వయం = తానే; ఉదయిని=(సూర్యునిలాగా) ఉదయిస్తున్నప్పుడు/ సేవను ప్రసాదిస్తున్నప్పుడు, గాయత్రీ, ఇవ = గాయత్రీ మంఢత్రంలాగా/గ * ఆయ, తీ, ఇవ = పోకడను, రాకడను, కాపాడుతున్నదానివలె; (తిచతురపదా = మూడో, నాలుగో అడుగులు/ పాదాలు, కలదానవై ; గణ్యసే = పరిగణింపబడుతున్నావు. తా! ఓ పాదుకాదేవీ. పంచ సంస్కారం/ఉపనయన సంస్కారం మొదలుకొని ద్విజ సమూవాంచేత ప్రతిదినం (భగవదా రాధనయందు) సమరి ఏ౦పబడునట్టి/ జపీంపబడునట్టి (శ్రేయస్సుకు కారణప్పై నిజ మహీమవల్ల ప్రపంచశిరః న్ధానంలో వెలసియున్న నీవు, శ్రీరంగేశుడనే సూర్యుడు అవివేకాన్ని/ గాడాంధకారాన్ని నివారించడానికి స్వయంగా ఉదయిస్తుండగా, గాయత్రీ మంత్రం మూడో నాలుగో పాదవిన్యాసాలు కలదానిగా/పాదాలు కలదానిగా పరిగణింప బడుతున్నావు వ్యాఖ్య హా పాదుకాదేవి గాయత్రీదేవివలె ఉపాస్య దేవత, 183

ద్విజులు త్రై వర్లికులు. “జన్మవా జాయతే శ్యూదు, కర్మణాజాయతే ద్విజ - పుట్టుకచే అందరూ శూద్రులే. పంచసంస్కారాలచే శ్రీవైప్పవులవుతారు. ఉపనయన నంస్కారం చేత బ్రావ్మాణ క్షత్రియ వైశ్యులు - ద్విజులవుతారు. తాహు పుంద్రస్తథా నామ మంటత్రోయాగన్తు పంచమ. ఆచార్యులను సమాశ్రయించి, తప్త శంఖ చక్రధారణం, ఊర్హ్వ పుండ్రధారణం, దాసవామధారణం, మం(తోపదేశం పొందడం, భగవదారాధన చేయడం - అనే అయిదు సంస్కారాలను పొందిన వ్యక్తులు పాదుకోపాసన చేసే యోగ్యులవుతారు. “ముక్తయే పాంచజన్యంచోొ శంఖం ముక్తిని, చక్రం రక్షణను కల్పిస్తుంది. కాబట్టి, శంఖ చక్రాలు" అని చ(క్రంకంటె శంఖానికి (ప్రాథమ్యం. పంచనసంస్కారాలను ఆచార్య సమాశ్రయణం వల్ల పొందినప్పటినుంచి నిత్యం భగవదారాధనలో ద్విజులు పాదుకలను సమరి | ంచి ఉపాసిస్తారు. ఉపనయన సంస్కారంలో గురువు ( తండ్రి చేత, గాయత్రీ మంత్రాన్ని ఉపదేశాన్ని పాందనప టి నుంచి, గాయత్రీ మం్రాని న్న నిత్యం ద్విజులు జపీస్తారు. _ __సాదుకాదేవిలాగా గాయత్రీదేవి మానవాభ్యుదయానికి కారకురాలు. “తద్విష్టోఃో పరమం పదం” (శ్రుతి) రొయరజు శుడరడి (తి.వా.మొ. 1-1-1) అనీ, ఉభయ వేదాంతాల్లోనూ పాదుకాదేవి శిరస్టాయిని. “ఉత్తమే శిఖరే వి అని గాయత్రీదేవి జగచ్చ్భిరస్థాయిని. భక్తితో లోకులందరు 'కఠారొని శిరస్సున ధరిస్తారు. ద్విజాలు యజ్ఞోపవీతాన్ని శరీరంపైన సవ్యంగా ధరిస్తారు. క్‌ మ్‌ శ్రీరంగేపడు ఉదయాన మేల్కొనగానే ఆరాధింప బడి అవివేకాన్ని తొలగిస్తాడు. సూర్యుడు ఉదయించగనే ల్‌ కంల కటిక చీకటిని తొలగిస్తాడు. పాదుక శ్రీరంగే పనితో వ్యవహరిస్తే, గాయత్రి సూర్యునితో వ్యవవారిస్తుంది. దుక మూడో, నాలుగో పాద విన్యాసాలు కలదై భక్తులకు 'సేవనీయ అవుతుంది. గాయత్రి ముఖ్యంగా (త్రిపద. వలన తత్స వితుర్వరేణ్యం, భర్గోదేవన్య ధీమహి ధియో యోనః ప్రచోదయాత్‌ో అని మూడు పొదాలు కలదై. సజాలఎ జఎంపబడుతుంది. “పరోరజసి సావదోమ్‌" అనే వాక్షాన్సి కలిపితే గాయ।తీ మంతం 'చతుషద' అవుతుంది. సన్యాసాశమస్తులు చతుషాద శ్‌ టి _ సనాశ్రమస్టు ప్ప గాయత్రిని జపేస్తారు. గ = పోవడం; ఆయ = రావడం; త= కాపాడడం. పాదుకాదేవి శీర క యథానుఖం అని ఉపా ంగేశుని రాకపోకలను - సంచారాలను భద్రంగా జరుపుతుంది గాయత్రిని, గచ్చదేవి మప్పడు మతు. వనానంతరం, ఆయాతు వరదాదేవ అని, ఉపాసనారంభంలో అభిమంత్రిస్తూ, సంధ్యావందన 9 ఏ, ఇ టన వనరు ద్విజులు. జపించిన వారిని రక్షిస్తుంది గాయత్రి. ఇలా పాదుకను గాయ(త్రితో పోల్చడం డిన ఉపమాలంకారం. (51 నుంచి 55 వరకు) అయిదు శ్లోకాలు మందాక్రాంతా వృత్తాలు. 316. భవతీం పరస్య పరువషస్య రంగిణో మహిమానమేవ మణిపొదు! మన్మహే | కథ మన్యథా స్వ మహిమ (ప్రతిస్టితః ప్రతి తిన్టతి త్వయి పదాత్చదం ప్రభుః జర్‌లె, 184

అర్హం ః== హే మణిపాదు = ఓ మణిపాదుకా. భవతీం = నిన్ను; పరస్య, పురుషన్య = పరమ పురుషుడైన; రంగిణః == శ్రీరంగనాథుని యొక్క; మహిమానం, ఏవ = మహిమనుగానే; మన్మహే = తలున్తున్నాం, అన్యథా = నీవు ఆయన మహిమవు కాకపోతే; స్వ మహిమ ప్రతిష్టితః = తన మహిమయందే స్టీరపడిన; ప్రభుః = రంగరాజు; పదాత్స్‌ పదం = ఒక్కొక్క అడుగును; త్వయి = నీయందు; కథం = ఎలా, ప్రతి తిష్టతి = ఆధారపడి స్థిరంగా ఉంచుతాడు? ఛా! ఓ మణిపాదుకా. నిన్ను శ్రీరంగనాథుని మహిమగానే భావిస్తున్నాం. లేకపోతే, తన మాహాత్మ్యం మీద ఆధారపడిన రంగరాజు ఒక పాదం తర్వాత ఒక పాదాన్ని నీయందు ఎలా సుఖంగా ఉంచుతాడు? వ్యాఖ్య $= పాదుకాదేవి శ్రీరంగనాథుని మహిమగా వర్షితం.

భగవంతుడు “సభగవః కస్మివ్‌ ప్రతిష్టిత”? దేనియందు ఆధారపడియున్నాడు? అనే ప్రశ్నకు సమాధానంగా “స్వే మహిమి వ్రతిష్టితొ. తన మహిమ యందే ఆధారపడియున్నాడు అని ఛాందోగ్యోపనిషత్తు చెబుతుంది.

భూమ విద్యలో నారద సనత్కుమారుల సంభాషణవల్ల తెలిసిన ఆ 'భగవంతుని మహిమ' అంభే, 'పాదుకాదేవియే” అని కవి భావన. పాదుకాదేవి భగవన్మహిమయే కాకుంటే, తన మహిమయందు తానాధారపడే రంగరాజు, తన 'రెండుపాదాలకు పాదుకలను ధరించి వైభవంగా ఎలా సంచరిస్తాడు? పాదుకలను ధరించి సంచరిస్తున్న సప్పుడు, ఒక అడుగును నేలమీద ఉంచినప్పుడెట్లో, మలొక అడుగును అంతరాళానికెత్తినప్పుడు కూడా అజ్టై పాదుకా సంబంధం స్థిరంగా ఉంటుంది కదా!

“స్వేన భూమ్నా' అని గత ళ్లోక విషయోూన్ని ఈ శ్లోకం వివరించింది. "పాదుకా మహిమ అంక, పాదుకయే “భగవంతుని మహిమ' అని కీర్తించింది. అర్జాపత్త్యలంకారం. మంజుభాషీణీ వృత్తం.

317. తిథి రష్టమీ యదవతార్నవెభవాత్‌ ప్రథమా తిథిస్రిజగతా మజాయళత | మణి పాదుకే! తముపనీయ వీథికా స్వతిథీకరోషి తదనన్య చక్షుషామ్‌ ! -57, అర్థం ఫా హే మణిపాదుకే = ఓ రత్నపాదుకా, అష్టమీ = అష్టమి అనే; తిథిః= తిథి; యత్‌ + అవతార వై భవాత్‌ = ఎవని ఆవిర్భావ మహిమవల్ల; (త్రిజగతాం = మూడు లోకాలకు; ('ప్రధమా, తిథిః = (ప్రతిపత్తిథి/ముఖ్య పర్వతిథిగా; అజాయత = అయిందో; తం= ఆ శ్రీకృష్ణుణ్ని; వీథికాసు = శ్రీరంగ వీధుల యందు; ఉపనీయ = తెచ్చి; తత్‌ + అనన్య చక్టుషాం = అతని కంటె వేరే దృష్టిలేని జనులకు; అతిథీ కరోషీ= తిథి లేకుండా/ అతిథిగా, గోచరింపబేస్తున్నావు. 185

తా! ఓ మణిపాదుకా! అప్టమీతిథి శ్రీకృష్ణుని ఆవిర్బావ మహిమవల్ల ముల్గోకాలకు (ప్రతిపత్తిథిగా/ముఖ్యపర్వతిథిగా అయింది. ఆ శ్రీకృష్ణుణ్ని శ్రీరంగ వీథుల్లోకి తెచ్చి తదేక దృష్టి కలిగిన భక్త జనులకు అతిథిగా చేస్తున్నావు. న్‌ా వరన. వ్యాఖ్య := పాదుకాదేని (శ్రీ కృమ్లుణ్ని అతిథిగా చేసే ర్త

సింహరాశిలో సూర్యుడు సంక్రమించే మాసంలో కృష్ణసక్షంలోని రోహిణీ నక్షత్రంతో కూడియున్న అష్టమీ తిథినాడు శ్రీకృష్ణభగవానుడు ఆవిర్భవించాడు. “శ్రీకృష్ణజయంతొని బట్టే అష్టమీ తిథి పర్వదినంగా (ప్రాముఖ్యం వహించింది. దినక్రమంగా చీకటి పెరుగడంవల్ల 'బహుళషక్షోమని పేర్గాంచిన తిథుల్లో ఎనిమిదవదే ఆయినా, భగవదవతార మాహాత్మ్యం వల్లి అది ప్రతిపత్తిథిగా (మొదటి తిథిగా) ముజ్జగాలచే పరిగణింపబడింది. అర్హర్వాత్రి దాకా చీకటి ఉండే అష్టమినాడు శ్ర్రీకృష్ణుడావిర్భవించగానే వెన్నెల (ప్రసరించింది. ఆది ప్రథమ తిథి అయింది, అంటే మునిమాపు రెండు ఘడియల కాలమే చీకటి ఉండి, రాత్రి అహ్హాదరకమై న వెన్నెల అధికంగా ప్రసరించే తిథిగా పరిణమించింది.

“అలంకార ప్రియోవిమ్ణుళొ అన్నట్టు శ్రీరంగనాథుణ్ని శ్రీకృష్ణునిగా అలంకారంచేసి లోకులందరు సేవించాలని పాదుకాదేవి శ్రీరంగనగర వీథుల్లోకి తీసికొని వచి ఏంది. కాబట్టి భక్తుల దృష్టి శ్రీకృష్ణుని మీదనే లగ్నమయింది.

“ఎన్నముద్దనై కండ కల్గళ్‌ మత్తాన్లి వెక్కాణావే” - 'నా అ పర్యాప్తామృతమై న భగవంతుణ్ని సేవించిన కన్నులు వేరొక వస్తువును చూడలేవు' అన ఎ తిరుప్పాణాళ్వారు లాంటి వారయ్యారు భక్తులు.

శ్రీకృష్ణాలంకార సేవను పాదుకాదేవి భగవదేకాసక్తులకు గోచరింపజేసింది. జయంతి వై భవం వల్లి అష్టమి (ప్రతిషత్తైతే, పాదుకా సంబంధ వై భవం వల్ల భక్తుల దృష్టిలో శ్రీకృష్ణుడు 'అతిథి' అయ్యాడు. అతిథి?- తిథి లేని దినం, పంచాంగంలో ఇది శూన్య తిధి'గా సూచింపబడుతుంది. ఎనిమిదవ తిథి మొదటి తిధిగా తగ్గితే, మొదటికి తగ్గిన తిథి కూడా తిథిలేనిదయింది.

చందనగోప్టి పుష్పార్చన, ఉపహార నివేదన, తాంబూలాద్యుపచారాలతో ీకృష్ణజయంతిని వై భవంగా జరుపు తున్న పరమభక్తులకు కాలమే తొలియరాకుండా, అయింది.

న. చ్‌ శ్‌

భయోరపి పక్షయో స్థితిర్యా

విషమీభావ నిరా సదాఒష్టమీతి |

ఉపమానజ సంపదే హి సేందో

ర్వరదా భూత్‌ భవతో లలాట లక్ష్మ్యా? ! (వరదరాజస్తవం. ౩౨)

శుక్ష సక్షద్వితీయాది తిథుల్లో తక్కువ కళలతోనూ, నవమ్యాది తిథుల్లో ఎక్కువ కళలతోనూ, అలాగే కృష్ణపక్ష (ప్రతిపదాది తిథుల్లో ఎక్కువ కళలతో, నవమ్యాదీ తిథుల్లో, తక్కువ కళలతోనూ చంద్రుడు (ప్రకాశిస్తుంటాడు

186

తిధులన్నీ ఎక్కువ తక్కువ రూపాలున్న చంద్రుడు కలనే. అష్టమీ తిథి మాత్రం ఉభయ షక్షాల్లోనూ, వైషమ్యం లేకుండా, భగవంతుని లలాట శోభతో సమానమైన కళారూప సంపదతో ప్రకాశించే చంద్రబింబం కలది అన్నారు శ్రీవత్సాంకమి[శ్రులు “నాణ్‌ మన్ను వెణ్‌ తింగళ్‌కొల్‌ .... పెరుమాన్త వ్తిరునుదలే”. (తి.వా.మొ. 7.7.7.). భగవంతుని నుదురు అష్టమినాటి చందుడన్నారు నమ్మాళ్వార్డు. తిథి అతిధి అయింది, అనడం విరోధం. శ్రీకృష్ణవంద్రుడు భక్తులకు పూజ్యుడయ్యాడన్న భావంతో విరోధం పరిహారమయింది. విరోధా భాసాలంకారం. మంజుభాషిణీ వృత్తం. 318. అపారప్రఖ్యాతే రశరణ శరణ్యత్వయశసా ననుత్వం రంగేందో శ రణ కమలస్యాపి శరణమ్‌ | యయా అభ్యః పంగు ప్రభ తిభిరసా రంగనగర ప్రతోళీపర్యంతే నిధి రనఘవాచాం నిరవధిః |! =58. అర్ధం £-- ఓ పాదుకాదేవీ. అశరణ శరణ్యత్వయశసా = గత్యంతరంలేని వారిని రక్షించడమనే శ్రీర్తిచేత; అపార (ప్రఖ్యాతేః = అమిత ప్రసిద్ధిగల; రంగ + ఇందోః = శ్రీరంగచందదుని యొక్క; చరణ కమలస్య, అపి = పాదకమలానికి కూడా; త్వంచనీవు; శరణం, నను = శరణంకదా! యయా ఏ నీచేత; అనఘవాచాం = నిర్దుష్ట వాక్కులుగల వేదాల్లో; నిరవధిః = తరుగని; నిధిః = నిధియైన; అసా = ఈ రంగనాథుడు; రంగనగర ప్రతోళీ పర్యంతే = శ్రీరంగ నగర చతుష్పథ (ప్రాంతమందు; పంగుప్రభృతిభిః = కుంటి, మొదలైన వికలాంగులచేత; అభ్యః = పొందదగినవాడో. తా! ఓ పాదుకా, వేరే రక్షకంలేని వారికి రక్షకంగాఉండే కీర్తిచేత అమిత ప్రసిద్దుడై న శ్రీరంగచంద్రుని పాదకమలాలకు కూడా నీవు రక్షకంగా ఉన్నావు. నీచేతనేకాదా? వేదాల్గో తరుగని నిధియైన ఈ రంగచంద్రుడు శ్రీరంగనగర వీథుల పరిసర (ప్రాంతమందు కుంటి మొద్డలై న వికలాంగులచేతనూ పొందదగినవాడవుతాడు. వ్యాఖ్య ప= పాదుకాదేవివల్ల భగవంతుని అ శరణ శరణ్యత్వం (ప్రఖ్యాతం. భగవంతుడు దిక్కూచక్కీలేని అనాథులను రక్షించే మహోన్నత స్వభావుడు. జగత్రసిద్ధమై న ఈ కీర్తిని పాందిన శ్రీరంగచంద్రుని పాదకమలాలకు రక్షకంగా ఉండేది పాదుకాదేవి చంద్ర సంచారంచే పాదాలనే కమలాలు వాడిపోతాయి. బుద్ధిబలంచేత లభించేది కీర్తి. పరాక్రమంచేత పొందబడేది యశస్సు. చంద్రుడు తమ్ముల సగవాడు కదా సూర్యుడు కమలాప్పుడు. “లబ్బ్వా తీక్షం రవేస్తేజః శాంతం శీతకరోవవన్‌ సర్వాన్‌ సంతోషయన్‌ సోమః, ఓషదీకో విరాజతే ” 187

సూర్యుని తీక్షమై న తేజన్సును పొంది చంద్రుడు శీతకర్షుడై ఓషధులను పాలిస్తూ చరాచరజగత్తుకు అవ్హాదాన్ని కలిగిస్తాడు. “సలిలమయే శశిని రవేర్దీధితయో మూరి ఎతాస్తమ్మోస్తోమ్‌ | క్ర్వృయంతి దర్చణో దరవిహితా ఇవ మందిరస్యాంత ॥ ఇంట్లొ ఉన్న అద్దం మీద సూర్యకాంతిపడితే ప్రతిఫలించినట్టే జలమయమైన చంద్రునియందు పడిన సూర్యకాంతి ప్రతిఫలించి వెన్నెలగా వ్యాపీస్తుంది' అని వరాహమిహిరుని నూక్తి. కమలాఫ్టుని ర్మ (ప్రభావంవల్ల చంద్రుని చంద్రిక అహ్గాదినిగా ప్రసిద్రిచెందినట్టు, శ్రీరంగచం(దుని చరణ కమలాఠలకు రక్షకంగా ఉన్న పాదుకా ప్రభావం వల్ల ఆయన ఆశరణ శరణ్యత్వయశశ్చందైక (ప్రఖ్యాతమయింది. “ఈద్విప్రాసో వివన్యవో జాగృవాంన సృమింధతే”. క్రుతిరీత్యా, జ్ఞాన భక్తి వై రాగ్య సంపదగల సరమభక్తులు భగవత్సన్నిధికి వెళ్ళి న్తుతించి తరిస్తుంపే, అంగవై కల్యంతో గతిలేని వారికి నిధిలాంటి పురుషార్ధం అభ్యమయ్యేది ఎలా? అందుకే, శ్రీ రంగచంద్రుణ్ని వికలాంగులున చోటికే తెచ్చి సేవింపచేస్తుంటే, వారు సంగుఅ దగ్గరికి రంగడు వచ్చాడు కదా! ఆహా! అశరణ శరణ్యా! శ్రీరంగచంద్రా! అని ప్రసన్న మనస్సుతో ్రన్తుతించి 'పరమ పురుషార్థపరులవుతారు. వేదాల్లో గోప్యంగా ఉన్న నిధి వీథుల్లో కనబడడం అననురూపం. విషమాలంకారం. శిఖరిణీ వ త్తం. 319. తత్తద్వాస గ ్భహాంగణ ప్రణయినః శీ రంగశృంగారిణో వాల్లభ్యాదవిభక్త మంథరగతి స్త [)౦మే గతిః పాదుకే 1 లీలా సంక్షజ వాల్పకోత స్‌ల గళన్మాధీ సకసేకోత్టితా / యతత్రామోద వికల్పనా వివ ణుతే శుద్దాంత వారకమమ్‌ | -59, అర్ధం విజ హే ప్రాద్రుక్షే= ఓ పాదుకాదేవీ! తత్తద్వా - ప్రణయినః/తత్‌+ తతా ఆయా దేవేరులయొక్క; వాసగ్భహి గ అంగణ= కాపురమున్న ఇండ్ల ముంగిళ్ళ్చయందు; (ప్రణయినః= (ప్రేమతో సంచరిన్తున సవ శ్రీ రంగశ్చంగారిణః = విలాస పురుషుడైన శ్రీరంగపతికి; వాల్లిభ్యాత్‌= అంతరంగ ప్రియురాలవడం వల్ల; అవిభక్త మంథర గతిః = మారు లేని; అలన గమన్వవై న్య త్వం నీవు; మే = నాకు గతిః =రణం య(త్రాఏ నీయందు; లీలా -త్రితా/లీలా= విలాసం కోసమున్న; పంకజ = కమలం నుంచి; వాల్లిక= చెంగలువ నుంచి, ఉత్పల = నల్లకలువ నుంచి; గళత్‌= (స్రవిస్తున్న; మాధ్వీక సేక = మకరంద సేచనం వల్ల; ఉత్ధితా = గుప మని లేచిన; ఆమోద, వికల్పనా = వానన పర్యాయంగా (ప్రసరించడం; ఫుద్ధాంతవారక్రమం = అంతఃపురాల్లో పర్యాయంగా సంచరించే పరిపాటిని; వివ సణుతే = వెల్లిడిస్తుందో 188

తా! ఓ పాదుకాదేవీ! ఆయా దేవేరులు నివసించే భవనాల ముంగిళ్ళలో (ప్రేమతో సంచరిస్తున్న శ్రీరంగకృంగారిక్‌ వాళల్లభ్యం వల్లి విడువడని అలస గమనం కలిగిన నీవే నాకు రక్షకురాలవు. నీయందు విలాసార్ధం లక్ష్మీదేవి ధరించిన కమలం నుంచి, భూదేవి ధరించిన కల్తారం నుంచి, నీళాదేవి ధరించిన నీలోత్చలం నుంచి స్రవిస్తున్న మకరంద సేచనం వల్లి గుబాళించే సుగంధాల పర్యాయ ప్రసరణం అంతఃపురాల్లో పర్యాయంగా సంచరించిన క్రమాన్ని వివరిస్తున్నది. వ్యాఖ్య హా పాదుకాదేవియే (ప్రాష్యమని వర్షితం.

శ్రీరంగనాథుడు శృంగార యువకుడు. దేవేరులయందు తన (ప్రేమను సమంగా విభజించి, వంతులవారిగా వారి మందిరాల్లో భోగాలను అనుభవిస్తాడు. పాదుకాదేవి యందు అవిభక్తమైన (ప్రేమతో సంచరించే విలాస పురుషుడు ఆయన. లక్ష్మీదేవి ఇంటి నుంచి ఈ యువకుడు బయటకు వస్తుంటే, ఆమె ధరించిన రీలాకమలం నుంచి (స్రవించిన మకరంద బిందువులు చిందడం వల్ల పాదుకాదేవి సద్మగంధిని అవుతుంది.

పాదుకాదేవియందు చెంగలువ వాసన వస్తే, ఈ భోగ పురుషుడు భూదేవి అంతఃపురం నుంచి వస్తున్నాడని పరిచారకులకు తెలిసిపోతుంది.

“హల్లకం రక్త సంధ్యకమ్‌” (అమరం)

నల్లకలువతావిని గుభాళింపజేసే పాదుకాదేవిని సేవించగానే ఈవేళ ఉజ్జ్వల పురుషుడు నీళాదేవి శుద్దాంతం నుంచి వచ్చాడని భక్తులకు తెలుస్తుంది. శ్రీభూనీళలు విలాసంగా తమచేతిలో పంకజహల్లకోత్పలాలను క్రమంగా ధరించడం శాస్త్రసిద్ధం.

శ్రీ దేవ్యాదులకు వారాలనుబట్టి భోగానుభవం కలిగితే, సార్వకాలిక భోగానుభవం కలిగిన కాంత పాదుకాదేవి. కాబట్టి అవిభక్తమంథరగతిగల పాదుకాదేవియే మనకు గతి, యని స్తుతి.

సమాసొక్ష్యలంకారం. శార్టూల విక్రీడితం.

320. సంభవతు పాదరక్షే! సత్య సుపర్హాది రౌసవాహ్యూ గణః | యాత్రాసు రంగభర్లుః ప్రథమ సరిస్పంద కారణం భవతి 1! =60. అర్ధం $== హే పాదరక్షే= ఓ పాదుకాదేవీ! రంగభర్తుః = శ్రీరంగరాజుకు; యాత్రాసు = ప్రయాణాల్జ్థా, సత్య, సుష

• ఆది = సత్యుడు, సుపర్జుడు మొద్యలై న, బాపవావ్యాగణః == ర్రాబవావాన నమూవాం,; సంభవతు = ఉండుగాక; భవతీ = నీవు; ప్రథమ పరిస్పంద కారణం = మొదటి చలనానికి కారణం. 189

తొ ఓ పాదుకాదేవీ! క్రీరంగనాథుని ఉత్సవాల్లో నత్య, సుపర్జాది రాజవాహన సమూహం ఉండుగాక. నీవే మొదటి చలనానికి కారణభూతవు. వ్యాఖ్య వా పాదుకా విషయమై భగవంతుని ప్రథమ స్పందన వర్తితం.

ఉత్సవాల్లో శ్రీరంగనాధుడు అనేక వాహనాల్లో ఊరేగుతాడు. గరుత్మంతుడెన్నో రూపాలను ధరించి

త్స అఆ ఆ లు శై న్న భగవంతునికి వాహనంగా ఉపయోగపడుతాడు సత్యవావనం, సుష్టర్ణ వావానం ఇత్యాది నామరూపాలు గల వాహనాలు వేర్వేరుగా ఉంటాయని మనమనుకున్నా, భగవచ్చాస్త్రం అవన్నీ గరుడునికి పర్యాయపదాలని ఉదావారిస్తుంది

“సత్యః సుపర్గో గరుడస్తార్‌క్ష్యశ్చ వివాగేశ్వర” (గరుడదండకం “సుషమి నుచూడండి)

సత్య, సుపర్జాది విష్ణురథాలెన్ని వున్నా, శ్రీ రంగరాజు సెజ్జనుంచిగానీ, ఆననం నుంచిగానీ లేచి, మొట్టు మొదట పాదుకలను ధరిస్తేగానీ చలించలేడు. వాహనం దగ్గరికో, మంటపం మీదికో వెళ్ళాలనుకున్నా, ఆయన వృదయం మొదట పాదుకల పట్టనే స్పందిస్తుంది. ఆసనాసీనుడై నా, పాదుకలను పాదపీఠం మీద భద్రంగా ఉంచుకుంటాడు.

“సంభవతు' - ఉండుగాక. ఇది అనాదర భావాన్ని ప్రకటించే మాట. శ్రీరంగరాజు యాత్రల్లో పాదుకాదేవిదే ఆగ్రస్థ్రానం.

సంచార సమయంలోనే పుష్పవృష్టి జరుగుతుంది. కాబట్టి ఇక 'పుష్ప పద్ధతి ఆరంభమవుతుంది.

ఆక్షేపాలంకారం. ఆర్యా వృత్తం.

సంచార పద్ధతి సమాప్తం. 190

ఇ్చి ఇట్టి 16, పువ్వు పద్ధతి 321. శారేః సంచారకాలేషు పువృవృష్టిర్దివక్క్యుతా పర్య వస్యతి యతైన ప్రపద్యే తాం పదావనీమ్‌ | -1.

అర్థం £- శారీ, = భగవంతుని యొక్క; సంచార కాలేషు = సంచార వేళల్లో; దివః = అకాశం నుంచి; చ్యుతా =

జారిపడిన; పుష్పవృష్టి = పూలనాన; యత్ర, ఎవ = ఎక్కడై తే, పర్యవస్యతి = చేరి ముగియునో; తాం = ఆ, పదావనీం

= పాదుకాదేవీని; ప్రపద్యే = వ్రపత్తి చేస్తాను.

తొ! భగవంతుని సంచారకాలాల్లో ఆకాశం నుంచి కురిసీన పూలవాన ఎక్కడై తే పర్యపసిస్తుందో, ఆ పాదుకాదేవిని సేవిస్తాను

వ్యాఖ్య ప పున్ఫవృష్టి పర్యవసించే పొదుకాదేవియే శరణ్యం, దేపగంధర్వాడి ఖేచరులు శ్రీరంగనాధుని సంచారమప్పుడు గగనతలం నుంచి ఫూఅవాన కురిపిస్తారు. అది భగవంతుని శిరస్సుమీద పడి, పాదాల మీదికి జారి, క్రమంగాషాదాల క్రింద ఉన్న పాదుకల మీద చేరి ఆగిపోతుంది. కాబిట్టి పుష్పవృష్టి పాదుకోద్దేశంగానే జరుగుతుంది. చై శ్వౌనరవిద్యలో (ప్రాణాగ్నిపో(త్రమందు. వివరింపబడిన రీతిగా, పాదపమూలంలో నీరుపోస్తే, పాదపం శాఖోపశాఖలతో వృద్ధిచెందునట్టు, పాదపారాధనచేస్తే పరమాత్మునికి ఆధారకక్తి పెరుగుతుంది. కాబట్టి దృఢ విశ్వాసంతో పాదుకాదేవిని ఉపాసించడమే పరమ పురుషార్ధం. పాదుకను ఉద్దేశించి పుష్పవృష్టిని వర్ణించడం, ఉత్రేక్షాలంకారం, అది ప్రశంసతో కూడింది కాబట్టే, (పేయోఓ౬లంకారం. అనుష్టుప్‌ ఛందం. 322. _దెివతం మమ జగ(త్త్రయార్చితా దివ్యదంపతి వివర పాదుకా పాణి పాదకమలార ఏ ణాత్తయో ర్యా భజత్యనుదినం సభాజనమ్‌ ! -2. అర్ధం ఫా జగత్‌ + త్రయ + ఆర్బితా= మూడు లోకాలచే పూజింపబడే; దివ్య దంపతి విహారపాదుకా = అ(ప్రాకృత దంపత్ములె న శ్ర, శియఃపతుల సంచారార్థమై న పాదుక; మమ = నాయొక్క; బైవతం = ఉపాస్య దేవత. యా =ఎ పాదుకాదేవి; తయోః = ఆ దీవ్య దంపతుల యొక్క; పాణి పాద కమల + అర్చణాత్‌ = కర చరణాలనే కమలాల సమర్పణవల్ల; అనుదినం = దిన దినం; సభాజనం = పూజను; భజతి = పొందుతుందో. 131

తా। ముజ్జగాలు అర్చించే, అప్రాక్సృతదంపత్తులె న లక్ష్మీనారాయణులు విహారం కోసం ఉపయోగించుకునే పాదుకాదేవి జు రుల నాకు ఉపేయం. దివ్య దంపతులు పాణి పాదకమలాలను అర్బించడంవల్ల పాదుకాదేవి ప్రతిదినం పూజను పొందుతుంది, సభనూ, జనాన్నీ పొందుతుంది. వ్యాఖ్య హా కమలాలచే అర్చింపబడే పొదుకాదేవియే ఉపాస్య దేవత. పాదుకయే ఉపౌస్యదై వతమా? ఎలా? గ జగ(త్రయం పాదుకాదేవిని పూజిస్తుంది. విష్ణ్వాలయాల్లో నేటికీ అర్భన శఠారి - పాదుకల -కే చేయడం గమనార్హం. ణి దివ్య దంపతులు ఏకాంతంగా పాదుకాదేవితో విహరిస్తారు. కె శ్రీ డ్రియఃపతులు కరచరణ కమలాఠలను ప్రతిదినం సమర్పిస్తారు. శ్రీదేవి పతి పాదాలకు సమర్పించడం కోసం పాదుకలను కమల సదృశ హస్తాలతో స్పృశించి, ఎత్తి పట్టుకుంటుంది. చేతులే కమలాలు. చేతులతో స్పృశించడమే కమలార్చన. 'శ్రియఃపతి పాదుకాదేవికి పాదాలనే కమలాలను అరి స్తాడు కదా. దివ్యదంపతులే కమలాల నర్పించి పాదుకాదేవిని పూజిస్తుంక, ఇతరులకు “పాదుకయే దైవం' అని చెప్పనక్కరలేదు. భగవత్ప్చాదకమలాలతో పాదుక బయటికి వచి స సభా జనాన్ని పొందుతుంది. (పేయోఒలఅంకారం. కావ్యార్థాపత్త్యలంకారంచేత అలంకార ధ ని. రథోద్ధలతావృత్తం. 323. తవరంగరాజ మణిపాదు! నతో విహితా ర్లణస్సుర సరితృ్సయసా | ణ్‌ అవతంస చం[దకళయా గిరిశో

• నవ కేతకీ దళమివార్చయతి ! -3. అర్ధం పా హే రంగరాజ మణిపాదు = ఓ రంగరాజు రత పాదుకా! నతః = నమస్కరించిన; గిరిశః = శివుడు; తవ” నీకు; సురసరిత్‌ పయసా = గంగాజలంచేత; విహిత + అర్లణః = ఇచ్చిన అర్హ్యం కలవాడై ; అవతంస చంద్రకళయా * శిరోభూపణమై న చంద్రకళ చేత నవకేతకీ దళం = (కొత్త మొగిలిరేకును; అర్బ్భయతి, ఇవ = సమర్పిస్తున్నట్లు ఉన్నాాడు. 192

తా! ఓ రంగరాజ మణిపాదుకా! పరమశివుడు గంగాజలం చేత నీకు అర్జ్యాన్ని సమర్పిస్తూ, శిరోభూషణంగా ఉన్న చంద్రకళ చేత క్రొత్త మొగిలిరేకును ఆర్బిస్తున్నట్టు ప్రణామం చేస్తాడు.

వ్యాఖ్య ఫా పాదుకాదేవికి పరమశివుడు నవకేతకీ పువ్వు దళార్చన చేసే వర్ణన,

శివుడు తలమీద ధరించిన గంగాజలంతో అర్ష్యమిచ్చి పాదుకాదేవికి చంద్రకళతో కొత్త మొగిఠిరేకును సమర్చిస్తున్నట్టు నమస్కరిస్తాడు. ఉ(త్రేక్షాలంకారం. (ప్రమితాక్షరా వృత్తం.

324. కుసుమేవు సమర్పితేము భ్ధక్తైః త్వయి రంగేశపదావని! (ప్రతీమః | శఠకోపమునే స్త్వదేక నామ్నః సుభగం య త్పురభిత్త మస్యనిత్యమ్‌ | ఒడ అర్ధం £=- హే రంగేశపదావని = శ్ర్రీరంగనాధ పాదుకా! భకైః = భక్తులచేత; కుసుమేషు = పూవులు; సమర్చితేషు = సమర్చింపబడినప్పుడు; తృ [ల్‌ + ఏకనామ్నుః = నీ పేరే కలిగియున్న; అస్య = ఈ (ఆధా మూర్తిగా ఉన్ను ఫి శఠరకోప మునేః = శఠకోపమునికి; నిత్యం = ఎల్లప్పుడు, సుభగం = మనోజ్ఞమైన; యత్‌, సురభిత్వం = ఏ సువాసన ఉందో; సురభిత్‌ + త్వం = దేవతలకంచె శ్రీమన్నారాయణుడు భిన్నుడు అనే భావముందో, (అది) = నీయందు; (ఉన్నదని) ప్రతీమః = భావిస్తున్నాం. తా! ఓ రంగేశ పాదుకా! భక్తులు నీయందు పూవులు సమర్పించగా, సదా వ్యాపించే పరిమళమేదో అది, నీ పేరే కలిగి యున్న ఈ శఠకోప మునికి సంబంధించిన 'దేవతలకన్న శ్రీమన్నారాయణుడు భిన్నుడు' అనే భావంగా భావిస్తున్నాం. వ్యాఖ్య హా పాదుకాదేవి వకుళ పుష్పార్చితగా వర్ణితం.

మధురకవి లాంటి భక్తులు పాదుకాదేవిని పుష్పాలతో ఆర్బించినప్పుడు వీచిన పరిమళం, పాదుకాదేవితో సమానమై న నామధేయంగల శఠకోపమునికి సంబంధించినదే, అని భావించడం సమంజసమే. పాదుకాదేవి శఠకోప ముని కంకే వేరుకాదు. 'సమాఖ్యా పద్ధతిలో ఈ విషయం స్పష్టమై నదే కదా!

“తీర్నారై' (4- 6) 'ఒన్హుందేవుం' (4 -10) అని “తిరువాయిమొళిలో నమ్మాళ్వార్డు 'దేవతలందరు ఒక్కళే, సమానులే అనడం తప్పు. దేవతాది సర్వప్రాణుల కంటె శ్రీమన్నారాయణుడు చాలా ఉత్కృష్టుడు' అన్నారు.

పాదుకాదేవి శఠకోపముని రూపంగా 'పాలిందు సిన్షపిరానొ పెరుమాళ్ళ సన్నిధిలో వెలసింది. ఆ దివ్యదేశం “తిరునల్వేలి మండలంలో 'ఆళ్వార్‌ తిరునగరి" పేరుతో ప్రసిద్ధమైనది.

193

(శ్రియః సతి కల్యాణ గుణాల అనుభవమే శఠకోపమునియందు నిత్యం పరిమళిస్తుంది. “తాళ్‌ కమళ్‌ మగిళ్‌: మాలే మార్చిననొ అని తామే అనుసంధించారు. శ్రీ యామునాచార్యులు నమ్మాళ్వార్హను 'వకుళాభిగాముడు' అని క్షీర్తించారు. “యన్య సారస్వతం ప్రతో వకుళామోదవాసితమ్‌ శ్రుతీనాం విశ్రమాయాలం శఠారింత ముపాస్మహే” ! -4. “యతిరాజ సప్తతిలో దేశికులు “శ్రీ శఠకోపదివ్యసూరి సూక్తులు పాగడపూల వాసనతో నిండినవి' అని స్తుతించారు. ఈ శ్ఞోకం వకుళపుష్పమని పేర్కొనకున్నా, భక్తులు ఏ పూలతో అర్చ్బించినా, పాదుకాదేవియందు వకుళ కుసుమ సురభిత ౦ సహజం. పదార్థ వృత్తినిదర్శవాలంకారం శ్లేషతో సంక్షీర్ణం. బౌపచ్చందసికం. 325. పదే పరస్మిన్‌ భువనే విధాతుః పుత్యైః ప్రస్తూవెః పులినే సరయ్యాఖ | మధ్యే చ పాదావని? సహ్య సింధో రాసీ చృతుః స్టాన మివార్బనం తే! -5. న! అర్ధం 2= హే పాదావని = ఓ పాదుకా! పరస్మిన్‌, షదే = వె కుంఠంలో; విధాతుః = బ్రహ్మయొక్క; భువనే = (సత్య) లోకమందు; సరీయ్వాః = సరయూనది యొక్క; పులినే = సికళామయమై న అయోధ్యయందు; నవ్యూ సింధః = నీయొక్క; అర్చనం = పూజ్య చతుఃన్థానం, ఇవ = నాలుగున్టానాలు కలదిగా; ఆసీత్‌ = ఉండెను తా! ఓ పాదుకాదేవీ! పరమపదంలో, సత్యలోకంలో, అయోధ్యలో, శ్రీరంగంలోనూ, మనోజ్జమై న పూలచేత నీ అర్చన, నాలుగు స్థానాలు కల భగవదర 3నలాగా ఉంది. వ్యాఖ్య = పాదుకార?న స ల్‌క్యో ఎన, చతుఃస్టానాల్లో జరిగే భగవదర్చ్భన సదృశమని వర్హన. పవిత్రోత్సవాదుల్లో కుంభపూజ, అగ్నిపూజ, స్థండిలపూజ, బింబపూజ, అని నాలుగు విధాలా జరుగడం భగవచ్చాస్త్రస్థిదం. శ్రీరంగనాథుడు పరమపదం నుంచి (బ్రహ్మలోకానికి, అక్కడి నుంచి సాకేత నగరానికి, తర్వాత కావేరీనది ఇరుపాయల మధ్యకు వేంచేసి పూజింపబడుతున్నాడ్డు. కాబట్టీ, శ్రీరంగనాథపాదుకా పూజ పుణ్య పుష్పాలచే నాలుగు 194

చోబ్ల జరుగడం విశేషమనీ, పాదుకార్భన భగవదర్భనలాగా స్టాన చతుష్టయ సంబంధం కలదని విశటీకరిస్తుందీ శ్ఞాకం.

“పుణ్యం మనోజ్టేఒభిహితం తథానుక్పత ధర్మయో 1 ( విని)

“వుణ్యంతు చార్వపి”, (అమరం) నాలుగు శ్లోకాలచే నాలుగు రకాల పుష్పార్చన వ్రస్తుతింపబడిన విషయం గమనీయం. ఉపమాలంకారం. ఉపజాతి వృత్తం.

326. త్తవెన రంగేశ్వర పాదరక్షే! సౌభాగ్య మవ్యాహత మాసప్తుకావూ* | సుర్మదుమాణాం ప్రస్తవో సుజాతె రభ్యర్చయం త్యప ఎరసో ముహుస్తా మ్‌ | =6, అర్ధం శవా హే రంగేశ్వర పాదరక్షే= ఓ రంగరాజు పాదుకా! అప్పరసః = అచ రలేమలు, అవ్యాహతం = కొరతలేని; తవ = నీయొక్క; సౌభాగ్యం, ఏవ = మాహాత్మ్యాన్నే; అప్తుకామాః = పాందగోరినవారె ; సుజాతైః = హృద్యమైన; సురద్రుమాణాం = దేవతరువుల యొక్క; ్రసవైః = పూలతో; ముహుః = మాటిమాటికి; త్వాం = నిన్ను; అభ్యర్హయంతి = పూజిస్తారు. తా ఓ రంగేశ్వర పాదుకా. అచ్చర లేమలు శాశ్వత సౌభాగ్యాన్నే పాందగోరుతూ, వృద్యంగా పూచిన దేవతరువుల పూలచే మాటికి మాటికి నిన్ను పూజిస్తుంటారు. వ్యాఖ్య £- అప్పరసలు దివ్య పుష్పాలచే పాదుకార్చన చేసే వర్తన.

స్వర్గంలోని నందనవనంలో మందార, పారిజాత, సంతాన, కల్ప, వారిచందన ద్రుమాలు సమస్త కోరికలను తీరుస్తాయి, అని ప్రసిద్ధం. సర్వ ఫల్రదాలై న దేవతరువుల నుంచి కూడా పొందలేని, పాదుకాదేవి యొక్క ఉత్కృష్ట ఈశత్వ మాహాత్మ్యాన్ని పొందాలనే కోరికతో దేవవేశ్యలు పదే పదే అన్ని దేవద్రుమాల పూలతో పాదుకాదేవిని అర్చిస్తారు. “భగః శ్రీకామ మాహాత్మ్య వీర్యయత్నార్కు కాంతిషు” (అమరం)

దేవగణికలు, అనేక పుణ్య పురుషుల సంగమ భోగాలచే విసిగి, పురుషాత్తముని అడుగులకు మడుగులొత్తే పాదుకా సౌభాగ్యాన్ని తమకు అను[గ్రహించాలని పుష్పాలతో పాదుకాదేవిని పూజించడం కమనీయమే కదా!

(స్రీలకు సౌభాగ్యం సుజాత పుష్పార్చన వల్లి కలుగుతుందనడం హేత్వలంకారం ఉపజాతి వృత్తం.

195

327. నివేశితాం రంగపతేః పదాబ్టే మన్యే సపర్యాం, మణిపాదరక్షే ! త్వ దర్భణా దాపతితా మపశ్య ద్లాందీవ ధన్వా గిరిశోత్తమాంగే | -7. అర్ధం :-- హే మణి పాదరక్షే= ఓ రత్నపాదుకా! గాంధీవధన్వా = గాండీవమనే ధనుస్సును ధరించిన పార్టుడు; రంగపతేః = శ్రీ కృష్ణైపతీర్డుని యొక్క; పద + అబ్టే = పాదకమల మందు; నివేశితాం = సమరి సంచబడీన; త్వత్‌ + అర్బణాత్‌ = నీకు సమర్చించడంవల్ర/నిన్ను ధరించడంవల్ల; ఆపతితాం = జారిపడిన; సపర్యాం = పూజా పుష్పాన్ని; గిరో * ఉత్తమాంగే = శివుని శిరస్సు మీద; అసశ్యత్‌ = చూచెను (అని) మన్యే = భావిస్తాను. తా! ఓ మణిపాదుకా! గాండీవధనుర్దారియై న అర్జునుడు శ్రీకృష్ణుడుగా అవతరించిన శ్రీరంగపతి యొక్క పద్మ సదృశ పాదమందర్చించడిన పూజా పుష్పాన్ని నీకర్చించడం వల్ల, నిన్ను ధరించడం వల్ల శివుని శిరస్సునందు వచ్చి చేరిన దానిగా చూచాడు. వ్యాఖ్య := శ్రీ కృవ్ణపాదార్చిత పువ్చం పరమశివుని శిరస్నుపెన చేరిన వృత్తాంతం వర్ణితం. శ్రీరంగనాథుడు శ్రీకృష్ణునిగా అవతరించాడు. భారత యుద్ధరంగంలో పు(తశోకం చేత పాశుపతా(స్త్ర, మంత్రం జ్ఞాపకం రాకచింతాగ్రస్తుడై న పార్టునికి శ్రీకృష్ణుడు తన పాదపూజ చేయుమని బోధించాడు పార్టుడు శ్రీకృష్ణుని పాదాలనుపూలతో పూజించి కృతాస్తుడయ్యాడు. శివుని దర్శనంకాగానే అతని తలమీద శ్రీకృష్ణ పాదార్పిత పుష్పాలను పార్టుడు చూచి. శ్రీకృష్ణుని పరత్వమహిమకు ఆశ్చర్యపోయాడు. పూజింపడిన చక్రి పాదాల మీది పూలు ఫూలి తలమీదికెలా చేరాయి? అనే వింతను వివరిస్తున్న ఈ క్లోకం, అప్పో ఏముఖుడై న అర్జ్హునుణ్ని జ్ఞప్తికి తెచ్చింది. పాదాల మీది పూలు పాదుకల మీద పర్యవసించాయి. పరమశివుడు ఆ పాదుకలను తలమీద ధరించినప్పుడు ఆ పూలు పాదుకల నుంచి జారి శివుని తలమీద పడినాయి. పాదుకా సంబంధంవల్ల పార్టుడు వాటిని చూడగలిగాడు. పరత్వ ప్రతిపాదకమై న ఈ ఉదంతం మహాభారతంలోనిది. పార్టి విజేతా మధునూదనస్య, షాదారవిందార్పిత వ్ర వున్నమ్‌ | దదర్శ గంగాధర మౌళి మధ్యే బభూవ పేర కృతవిశ్చయార్థ" | ఉత్రేక్షాలంకారం, ఉపజాతి వ ్భత్తం. 196

328. పత్రాణి రంగనృపతే ర్మణి పాదరక్షే ! అ ద్విత్రాణ్యపి త్వయి సమర్చ్య విభూళతికామాః పర్యాయ లబ్ధ పురుహూత పదాః శచీనాం పత్రాంకురాణి విలిఖంతి పయోధరేషు ! =86. అర్ధం ఓ హే రంగన్ఫపతేః మణి పాదరక్షే = ఓ రంగప్రభుపాదుకా! విభూతి కామాః = ఐశ్వర్యాన్ని కోరే పురుషులు; ద్విత్రాణి = రెండో మూడో; పత్రాణి, అపి= అకుల్సనుగానీ, త్వయి = నీయందు; సమర్చ్య = సమర్పించి; పర్యాయ అబ్బ పురుహూతపదాః = కాల క్రమంగా పొందిన ఇంద్ర పదవికలవారరె ; శచీనాం = ఇంద్రాణుల యొక్క; పయోధరేషు = స్తవాలయందు; పట్ర + అంకురాణి = ఆకులను పోలిన రేఖలను; విలిఖంతి = రచిస్తుంటారు. తా! ఒ రంగరాజ పాదుకా! ఐశ్వర్యాన్ని కోరే పురుషులు రెండో, మూడో ఆకులను గానీ నీయందు సమర్పించి, కాల [క్రమంగా ఇంద్ర పదవిని పొందినవ్వారి ఇంద్రాణుల వక్షోజాలయందు తమాల పత్రాంకురాలను చిత్రిస్తారు. వ్యాఖ్య పాదుకాదేవిని ఆకులతో పూజించిన పురువులు ఇం[(ద్రపదవిని పొంది విలాసంగా జీవిస్తుంటారని విభావన. పాదుకాదేవిని పూలతోనే కాదు, రెండు మూడు తులసీ ఆకులతోగానీ పూజించిన పురుషుడు భోగ సామ్రాజ్యాధిపతి అవుతాడు. “విభూతిర్భూత్తిరెశ్వర్యం” - “గర్హా సముచ్చయ ప్రశ్న శంకాసంభావనా స్వపి ఉపమాయాం వికల్చేచో - (ఉభయతత్ర, అమరం) అనేక కల్పాలనుబట్టి శవీనాం' అని బహువచనం పప్రయుక్తం. ఇంద్రుడు మహాభోగి. ప్రతికల్పంలో పదవిని పొందిన ఇంద్రుడు తన పత్నియైన శచీదేవి పయోధరాల (రెండింటి) మీద విలానంగా తమాల పత్రాలవంటీ 'రేఖాచిత్రాలను రంగులతో రచిస్తాడు. ఆకులతో పూజించినా, ఇం(ద్రస్థ్రాన (ప్రాప్తే వసంత తిలకా వృత్తం.

329. నిర్వర్తయంతి తవయేనిచితానిపుషప్పైః _వెవోరికాణ్యుపవనావి వసుంధరాయామ్‌ | కాలేన తే కమలలోచన పాదరక్షే! క్రీడంతి నందనవనే కృతినః పుమూంసః | -9, అర్ధం శ్వ= హే కమలలోచన పాదరక్షే= ఓ పుండరీకాక్టుని పాదుకా యే = ఎవరు; శ్రే = నీకు; వసుంధరాయాం = 197

భూమి యందు; పుష్పైః = పూలచేత;నిచితాని = నిండుగా పరువబడిన; వై హారికాణి = విహారార్థమై న; ఉపవనాని = ఆరామాలను, నిర్వరయంతి = ఏర్పరచుతారో; కృతినః= పుణ్యాత్ములె న; తే= ఆ; పుమాంసః = పురుషులు; కాలేన = పుణ్య పరిపాకకాలాన; నందనవనే = నందనవనమందు; క్రీడంతి = క్రీడా విహారం చేస్తారు. తా! ఓ కమలలోచను పాదుకా! ఎవరు నీకు నేలయందు పూలను విస్తరించే విహరోద్యానవనాలను పెంచుతాలో, ఆ సుకృతాత్ములు కాల(క్రమేణ నందనవనంలో విహారక్రీడ ననుభవిస్తారు. వ్యాఖ్య :- పాదుకా విహారార్థం పూలతోటలను పెంచినవారికి నందనవన క్రీడ ప్రాప్తిస్తుంది. పూదోటలను పెంచడం సుకృతం. చెట్టకొమ్మల్లో పూచిన కమ్మని పూలు గాలిచే రాఠి, పూలపడకగా నేల రమణీయంగా కనబడుతుంది. పూలనేల మీద పాదుకాదేవి భగవంతుణ్ని విలాసంగా వివారింపజేస్తుంది. అప్పుడు ఆ చెట్టు కూడా భగవంతునిపై న పుష్పవృష్టి జరుపగా, ఆ పూలు (క్రమంగా పాదుకలపె న చేరుతాయి. ఉద్యానవనాలు పాదుకార్చన చేసిన ఫలితంగా, ఆ వనాలను నిర్వర్తించిన భాగ్యవంతులకు దేహయా(త్రానంతరం స్వర్గంలో నందనవనమందు విహారక్రీడ సరిపే గొప్ప అనుభవం కలుగుతుంది. హేత్వలంకారం. వసంత తిలకా వృత్తం. 380. అర్బంతి యే మధుభిదో మణి పాదరక్షే! రము భావాత్మకె రపిపరం భవతీం ('ప్రస్తూనెః | మందారదామ సుభగ ర్మకుటై రజ(స్రం చా మ్‌ బృందారకాః సురభయంతి పదం తదీయమ్‌ ! -10. అర్ధం $= హే మధుభిదః మణి పాదరక్షే= ఓ మధుసూదను పాదుకా! యే = ఎవరు; భావాత్మకై, అపి, పరం= మనో వ్యాపాఠరంచేత ఉత్క ఎప్రమైన; ప్రసూనై ః= పూలచేత; భవతీంనిన్ను; అర ంతి = పూజిస్తారో ; తదీయం = వారిదై న; పదం = పాదాన్ని; బృందారకాః = దేవతలు, మందారదామసుభగె ః = మందార మాఠికలచే మనోజమె న; మకుటుతకె య్‌ శేఖోనో. మ్‌ కిరీటాలచేత; అజ(స్రం = ఎల్లప్పుడు; సురభయంతి = పరిమళింపజేస్తారు. తా! ఓ మధుభిత్సాదుకా! ఎవరు హార్ట్షికంగా ఉత్క ప్పసై న పూలచేతనూ నిను వ ఆర్చిస్తారో, అట్టి నీ భక్తుల చరణాలను దేవతలు మందార మాలికలచే మనోజ్ఞమైన కిరీటాలచే సదా పరిమళింపజేసారు. వ్యాఖ్య £:- మానస పుష్పార్చకులకు దేవతలు నమస్కరిస్తారన్మి విభావన. భావాత్మక పుష్పాలు ఎనిమిది. 1. అహింస 2. ఇంద్రియ నిగ్రవాం 3౩. సర్వ భూతదయ 4. క్షమ 5. శాంతి 6. తపస్సు 7. ధ్యానం 8. సత్యం. 198

“*ఆహింసా వ్రథమం పువ్చం, పున్నమిందద్రియ ని(గ్రహః |

సర్వభూతదయా పున్నం, క్షమా వున్నం విశేవ్వతః |

శాంతిః పున్చం తపః పువ్ఫం, ధ్యానం వున్నుం త్తథైవచ |

సత్య మష్టవిధం పున్చం, విష్ణోః (ప్రీతికరంభవేత్‌ |

ఈ మనస్సుమనస్సులతో పాదుకార్చన చేసిన ముక్త పురుషులు అర్న్చిరాది మార్గంలో దేవతలచే ఆదరింప బడుతారని శాస్త్రం. వసంత తిలకా వృత్తం.

331. అస్పృష్ట దోవ పరిమర్శ మలంఘ్య మన్యెః హస్తాపచేయ మఖిలం పురుషార్ధవర్గమ్‌ | చ్మితం జనార్దన పదావని! సాధకానాం త్వయ్యరి తాసు ఎమననః సహసా ఫలంతి |! =11, అర్ధం :-- హే జవార్దన పదావని = ఓ జనార్హనుపాదుకా! త్వయి = నీయందు; అర్చితా£ె అర్చింపబడిన; సుమనసః = ఫ్లూవులు; సాధకానాం = జ్ఞానులకు; అన్పృష్ష దోష పరిమర్శం = అంటని దోష సంబంధంగల; అః = ఇతర ఫలాలచేత; అలంఘ్యం = అంఘింప శక్యంకాన్ని హస్త + అపచేయం = చేతులతో తెంపుకోదగిన; అఖిలం = ఖిలంకాని; పురుషార్టవర్గం = పురుషార్ధ సముదాయమై ; సవాసా = శీఘ్రంగా; ఫలంతి = ఫలిస్తాయి; చిత్రం = వింతయే. తా! ఓ జనార్దను పాదుకా! నీయందు సమర్పింపబడిన జ్ఞాన పుష్పాలు సాధకులకు, దోష స్పర్శలేని, ఇతర ఫలాలచే అంఘింప శక్యంకాని, చేతికందే అఖిల పురుషార్ధ సముదాయహ్టై త్వరగా ఫలిస్తాయి. వ్యాఖ్య = అర్పిత జ్ఞాన పుష్పాలు శీఘ్టుంగా ఫలప్రదాలుు, అని విభావన.

జ్ఞానులు, ఉన చోటనే పాదుకాదేవిని పరిమళంగల పుష్పాలతో పూజిన్తున్నట్టు హృదయంలో ధ్యానిస్తారు. అహింసాది గుణాలతో (ప్రవర్తిస్తూ సమాజానికీ, సర్వేశ్వరునికీ (ప్రీతిపాత్రులవుతారు. ఇతర దేవతల నారాధిస్తే సమస్త పురుషార్థాలు లభించవు. ధర్మార్ధకామమోక్టాలు ఖిలమవుతాయి. అంకే, అర్హమో, కామపురుషార్ధమో దొరికినా, వాటికీ దోషం తగులుతుంది. ఎంత అంఘించినా, (ప్రయత్నించినా, దేవతాంతరార్భకులు మోక్షఫలాన్ని అందుకోలేరు. పూజించిన పూలు అప్పుడే ఫలించడం చిత్రమే.

ప్రకృతిలో చెట్ల పూలు కాయ్యలై, ఫలాలుగా పరిణమిస్తాయి. పూలు పండ్డుగా కావడానికీ కాల ప్రభావముంది. పురుగుపట్టుని ఆ పండ్లు కూడా ఏదోరకంగా చెడిపోయే, మురిగిపోయే అవకాశముంది. దేవతాంతర పూజవల్ల కలిగే ఫలాలు అల్బమూ, అస్థిరమూ, అని తెలిసి, మోక్షాభిలాషులు భావాత్మక పుషా లతో పాదుకాదేవిని పూజించి, భరన్యాసం

199

చేస్తారు. తతృలం సుమనస్సులకు హస్తాపచేయమే. పాదుకాను[గ్రహంవల్ల, సమర్ప్చిత పుష్పాలు వెంటనే అఖిల పురుషార్ధ వర్గంగా - పండ్హ గుత్తిగా - ఫలిస్తాయి. శాశ్వతానందాన్ని అనుభవింపజేస్తాయి. వసంతతిలకా వృత్తం. 332. వందారుభిః సురగణైస్త యి సంప్రయుక్తా మాలా విభాతి మధుసూదన పొదరక్షే! విన్రాంత విమ్తుపద సంశయ బద్ధసఖ్యా భాగీరథీవ పరిరంభణ కాంక్షిణీ తే! =12. అర్ధం పా హే మధుసూదన పాదరక్షే = ఓ మధ్వంతక పాదుకా! వందారుభిః = ప్రణామశీల్వురె న; సురగణైః = దేవతల బృందాలచేత; త్వయి = నీయందు; సంప్రయుక్షా = సమరి సంపబడిన; మాలా = పూలహారం; విశ్రాంత - సఖ్యా/ విశ్రాంత విశేషంగా ఆక్రమింపబడిన; విష్ణుపద= అకాశంగల విష్ణువు యొక్క చరణం యొక్క; సంశ్రయ = సంబంధం వల్లి; బద్ధసభ్యా = ఏర్పడినగాఢ స్నేహంగల; తే = నీయొక్క; పరిరంభణ కాంక్షీణీ = ఆలింగనాన్ని కోఠీ; భాగీరథీ, ఇవ కా గంగానదియో అన నట్టు; విభాతి = (ప్రకాశిస్తుంది. తా! ఓ మధునూదన పాదుకా! నీయందు ప్రణామశీల్సురె న బృందారకుల బృందాలచే సమర్చింపజడిన పూలమాలిక, ఆకాశానికి చాపబడిన శ్రీమహావిష్టుపాదం యొక్క సంబంధంవల్ల మి(త్రత్వమేర్చడి నీ ఆలింగనాన్ని అ పేక్షించే భాగీరథివలె కోబిస్తుంది వ్యాఖ్య ఃా పాదుకాదేవికి దేవగణారి ఎత పున్చమాల భాగీరథిలాగా భాసిస్తుందని ఉ త్రేక్షితం. శ్రీ వామనమూర్తి త్రివిక్రముడై దక్షిణపాదంతో నేలను కొలచి, వ్యోమతలాన్ని కొలువడానికి వామపాదాన్ని పైకి చాచాడు. అప్పుడు దేవనది వామపాదం నుంచి ఉద్గమించింది. విష్ణుపాద సంబంధం కలిగిన పాదుకాదేవికీ, సురనదికీ పరస్పర స్నేహమేర డింది. విష్ణుపాదాన్ని అంతరిక్షంలోకి తెచి ఎన పాదావనిని పూజించడానికి దేవతలందరు గుంపులు గుంపులుగా ఎర్పడీ చాలా పొడ న పూలదండను చక్కగా కూరి ఏ పాదుకాదేవికి సమరి ౦చారు. భగీరథుని ప్రయత్నంచేత దేవనది భాగీరథి అయింది భూమికి చేరి గంగ అని పేరు పొందింది. భాగీరథి, బద్ద సఖ్యంతో పాదుకాదేవి ఆలింగనాన్ని కోరినట్టు దేవగణాలరి ంచిన పూలహారం కోభిస్తున్న రీతిని కవి, జ్ఞానవేత్రంతో చూచాడు. “మనోఒస్య దైవం చక్టుళొ, అన్నది కదా! వేదం. 200

పాదుకాదేవి యొక్క ఒక అంగం నింగిలో, ఒక అంగం నేల మీద ఉంది. అందుకే, పూర్చాంగీ పరిరంభణ కాంక్షిణియై భాగీరథి ఆకాశం నుంచి అవనికి ధారగా"జారింది. ఈ దేవమాల నాన్యతో దర్శనీయం కదా ! వనంత తిలకా వృత్తం. 333. యేనామ రంగనృపతే ర్మణిసాదుకే! త్వా మభ్యర్భయంతి కమ్లలె రధికర్తు కామా ఆరోప యత్యవహితా నియతిః క్రమాత్‌తాన్‌ కలా ృంతరీయ కమలాసన పదత్రికాసు || అర్ధం ణా రంగనృపతేః, మణిపాదుకే = ఓ రంగప్రభు రత్నపాదుకా! యేనామ = ఎవ్వరెతే; అధికర్తు కామాః = అధికారాన్ని కోరినవారై ; త్వాం = నిన్ను; కములైః = తామరపూలతో; అభ్యర్చయంతి = అర్చిస్తారో; తాన్‌ = వారిని; నియతిః = భాగ్యం; అవహితా = సావధానయ్రై ; కల్ప + అంతరీయ, కమఠ + ఆసన, పత్రికాసు = రాబోయే కల్పాల్లో నియమించ వలసిన చతుర్ముఖుల పట్టికలయందు, [క్రమాత్‌ = వరుసగా; ఆరోపయతి = ఎక్కిస్తుంది. (పేర్హను వ్రాసి వేస్తుంది తా! ఓ రంగరాజ పాదుకా! ఎవరైతే అధికారాన్ని కోరి నిన్ను కమలాలచే అర్చిస్తారో, వారిని (అదృష్టం) భాగ్యం, సావధానంగా కల్పాంతరాల్లో కాబోయే (బ్రహ్మల పట్టికను కమ్ములమీద క్రమంగా ఎక్కిస్తుంది. వ్యాఖ్య హా కమలాలతో అరి పే కమలాసన పట్టుం ప్రాప్రించే వర్తన. కమలాలతో పాదుకాదేవిని అర్చించినందువల్ల కలిగిన భాగ్యం, కమలార్చకుల పేర్షను సావధానంగా, అముక నామధదేయుడు అముక కల ంలో (బ్రహ్మ అవుతాడని, పట్టికలయందు (.1560%ల10గ00 క్రమబద్ధంగా వ్రాసి ఉంచుతుంది. “భాగ్యం ్రీవియతి ర్విధిో, (అమరం) స్వరూపోత్రే 'క్షాలంకారం వసంత తిలకా వృత్తం. ? ౩84. త్వయ్యర్చితాని మన్నుజెర్మణి పాదరక్షే! దూరా ఇ0కురాణి సులభా న్యథవా తులస్యః | సారాధికాః సపది రంగ నరేంద్ర శక్త్యా సంసార నాగదమనౌనధయో భవంతి | =14, 201

అర్ధం = హే మణి పాదరక్షే= ఓ రత్నపాదుకా! మనుజైః = మానవులచేత; త్వయి = నీయందు; అర్పితాని = సమర్ప్చింపబడిన; సులభాని = అవయత్నంగా లభించే; దూర్వా + అంకురాణి = గరిక మొక్కలు; అథవా = లేదా; తులస్యః = తులసీదళాలుు రంగనరేంద్ర శక్త్యా = రంగరాజు యొక్క (ప్రభావంచేత/రంగనగరమందున్న విషవై ద్యుని శక్తిచేత; సపది = తక్షణమే; సార + ఆధికాః = అధిక వీర్యమున్నవె ఇ సంసార నాగ దమన + ఓషధయ:ః = సంసారమనే సర్పాన్ని అణచి వేసే ఓషధులుగా; భవంతి = అవుతాయి. తా! ఓ మణిపాదుకా! నీయందు మానవులచే సమరి సంచబడిన సులభమై న గరికగెనెలుగానీ, తులసీదళాలుకానీ, శ్రీరంగ విష్టై ద్యుని క్తీచేత తత్కాలాననే అధిక సారవంతాలవుతూ, సంసారమనే సర్పాన్ని అణచివేసే ఓఒషధులవుతాయి. వ్యాఖ్య ఏ దూర్వా తులస్యర్చకులకు సంసార నివృత్తి. (ప్రకృతిలో గరిక, తులసి మానవులకు యత్నించకుండా, సుఖంగా లభిస్తాయి. వాటిని భక్తితో పాదుకాదేవికి సమర్పిస్తే శ్రీరంగనాథుని అను(గ్రహం లభిస్తుంది. శ్రీరంగనాథుడు విషవై ద్యుడు. “నరేందదో వార్తికే రాజ్ఞి విష్వవెద్యేచ కథ్యతే” (విశ్వ ని.) రాజా కాబట్టి, జీవులకు జన్మ రాహిత్యాన్ని కృపజేస్తాడు. సంసారం దారుణమై న సర్పం. సర్పదహ్టునికి మరణం తప్పదు. మరణించిన వాడు మళ్ళీ సంసారంలో - సర్పమున్నచోటనే - జన్మిస్తాడు. జనన మరణచ[క్రంతో పరిభమి శే "స్తుంచాడు. కాబట్టి పాదుకాదేవికి అర్చించిన గరిక, తులసీ పద్రాలు విషవైద్యుని ప్రభావంచేత సర్పాన్నే అణచివేసే ఓషధులవుతాయి. గరికాకులకు, తులసీదళాలకు మోక్షాన్ని కలిగించే శక్తి ఉంది. “పహ పరమాదేవీ శతమూలాశతాంకులా 1 సర్వగ్‌ం హరతు మేపావం దూర్వా దుస్వ్వవ్న నాశివీ్‌” | అని వేదవాణి. సాదృశ్యవాకా సత్దాలకు ఐక్యాన్ని ఆరోపీంచడం వలి నిదర్శనాలంకారం. వసంత తిలకా వృత్తం. తెతెక. ఆరాధ్యనూన మసురార్దన పాదుకే! త్వా మాముష్మికాయ విభవాయ సహస్ర ప్మతెః మన్వంతరేవు పరివర్తివుదేవి! మర్త్యాః పర్యాయతః పరిణమంతి సహస్రనేత్రాః |! -15. అర్ధం £= హే అసురార్దన పాదుకే, దేవి = ఓ రాక్షసాంతకుని పాదుకాదేవీ! మర్ష్యాః = మానవులు; ఆముష్మీకాయ = ఊర్చ్య లోకప్లుదె న; విభవాయ = ఐశ్వర్యం కోసం; త్వాం = నిన్ను; సహ(స్రప(తైః = వేయి రేకులున్న కమలాలచేత; ఆరాధ్య = పూజించి; మన్వంతరేషు = మన్వంతరాలు; పరివర్తిషు = మారుతుండగా; పర్యాయతః = పర్యాయంగా; సవాస నేత్రాః = వేయి కన్నులు కలిగిన ఇంద్రులుగా; పరిణమంతి = మారుతుంటారు. నూనం = నిస్సంశయం. 202

తా! ఓ రాక్షసాంతక పాదుకా! మర్ష్యులు పరలోకంలో అనుభవింపదగిన ఐశ్వర్యం కోసం నిన్ను సవాన పత్రాలచేత ఆరాధించి, పరివర్తించే మన్వంతరాల్లో పర్యాయంగా సవాన్ర నేత్రులుగా పరిణమిస్తారు. సంశయం లేదు. వ్యాఖ్య హా పాదుకాదేవిని సహస పత్రాలతో అరి ంచే మర్ష్యులు సవాస్రాక్షులయ్యే వర్తన.

“సహస్ర పభ్రం కమలం, శతపత్రం కుశేశయం” (అమరం). మరణశీల్లురెన జనులు అమర లోక భోగె శ్వర్యాలను అనుభవించాలనే వాంఛతో అసురార్దను పాదుకలను వేయిరేకులున్న కమలాలతో అర్చిస్తే, కాలక్రమేణ నేయికన్నులున్నవేల్పుదొరలవుతారు. “ఆఖండలః సవాస్రాక్ష” (అమరం)

“చతుర్యుగసహాస్రాణి (బహ్మాణో దినముచ్యతే”। చతుర్యుగ సనహసస్రాలె తే బ్రహ్మకు ఒక్క పగలు. బ్రవ్మ యొక్క పగటికాలంలో (14) పదునాల్లు మన్వంతరాలుంబాయి. ఒక్కొక్కమన్వంతర కాలంలో ఒక్కొక్క ఇంద్రుడు స్వర్గలోకాన్ని పాలిస్తాడు.

సహస్ర పత్రార్చన కారణం. సహ్మస్రాక్షుడుగా పరిణమించడం కార్యం. కార్యకారణాలకు సారూప్య నిబంధన వళ్లి, సమానాలంకారం. వసంత తిలకా వృత్తం.

386. ధృన్యెస్త్ర్యయి తిదశ రక్షక పాదరక్షే! పుమ్సాని కాంచన మయాని సమర్పితాని | విస్రంసినా వినమతో గిరిశోత్త మాంగా

దార గ్వధేన మిళితా న్యపృథగ్భవంతి | -16, అర్ధం ఫా హే త్రిదశ రక్షక పాదరక్షీ = ఓ దేవరక్షకుని పాదుకా! ధ్వైః = పుణ్యాత్ములచేత; త్వయి = నీయందు; సమర్పితాని = అరి ౦పబడిన; కాంచనమయాని = సువర్థమయపష్టున; పుష్పాణి = పూవులు; వినమతః = నమస్కరిస్తున్న; గిరశ * ఉత్తమాంగాత్‌ = శివుని శిరస్సు నుంచి; విస్రంసినా = జారిపడిన, ఆరగ్వధేన = రాజ వృక్ష పుష్పంతో; మిళితాని = కలిసిన ; అపృ్ఫథక్‌, భవంతి = అభిన్నంగా ఉంటాయి. తా! ఓ దేవరక్షకుని పాదుకా, పుణ్యాత్ములు నీయందు సమర్పించిన బంగారు వన్నె పూలు, నమస్కరించే శివుని శిరస్సు నుంచి జారిపడిన రేల పూవుతో కలిసినవె, భేదరహితంగా ఉంటాయి.

వ్యాఖ్య ఫా పాదుకాదేవి కర్చించిన పూలు అప్పథ[గ్రూపొలుగా ఉండే వర్ణన.

బంగారు పూవులు ఆకాశగంగలో ఉంటాయని పురాణ వచనం. “నుకృతీ వుణ్యవాన్‌ ధన్యశి. (అమరల. ధన్యాత్ములు పాదుకాదేవిని కాంచన పుష్పాలతో పూజిస్తారు. వలిమలల్టుడు వచ్చి పాదుకాదేవికి (ప్రణమిల్లినప్పుడు

203

వంచిన తలనుంచి ఆ రగ్వధపుష్పం జారిపడింది. “ఆరగ్వ థోరాజవృక్షి” (అమరం) కాంచన పుష్పాలు ఆరగ్వధ పుష్పంతో కలియడం వల్ల ఇది కాంచనం, ఇది ఆరగ్వధం అని తెలియ శక్యంకానంత రూప, వర్ష సాదృశ్యంతో శోభిస్తుంటాయి.

విశేష స్ఫూర్తి లేకుండా వరించడం, సామాన్యాలంకార లక్షణం. వసంత తిలకా వృత్తం.

337. విశో గ్‌ ప సర్గశమనం త $యిమన్యమ్తూనై _ర్వెమాన్నికః ప్రణిహితం మణిపాదరశక్షే ! పద్మా సహాయ పద పద్మనభఖార్చివ స్తే పుమ్సో సహార విభవం పునరుక్త యంతి |! -17.

అర్ధం $-- హే మణిపాదరక్షే= ఓ రత్నపాదుకా! విశ్వ + ఉపసర్గ, శమనం = సమస్త ఉపద్రవాలను శాంతింపజేయడం; త్వయి =నీ అధీనమని; మన్యమానైః = భావిస్తున్న; వె మాన్నికైః = విమానమందు చరించే దేవతలచేత; ప్రణిహితం = సమర్ప్చించబడిన; తే = నీయొక్క; పుష్ప + ఉపహార విభవం = పూలకానుకల సంపదను; పద్మాసహాయ, పదపద్మ నఖ + అర్చిష్క = శ్రియఃపతి యొక్క పద్మసదృశపాదాల గోళ్ళకాంతులు; పునరుక్తయంతి = ఇనుమడింపచేస్తాయి. తా! ఓ మణిపాదుకా! సకల అరిమ్టాలను శమింపజేయడం నీ అధీనమని తలంచే దేవతల చేత సమర్చింపబడిన పుష్పోపహార విభవాన్ని లక్ష్మీకాంతుని పాదపద్మాల నఖరోచిస్సులు రెట్టింపు చేస్తుంటాయి. వ్యాఖ్య పా షాదుకాదేవి పెన కురిసిన పువ్చవిభవం శ్రీపతి నఖకాంతులచే ద్విగుణీకృతం.

విశ్వ్వోపసర్గకారకుడై న బలిచక్రవర్తిని త్రివిక్రముడు నిగ్రహించాడు.“ఉపసర్లు స్మృతో రోగే విఘ్నా ఎపప్తవయోరపి" (విశ్వని సకలోపద్రవాలను కలిగించే దుష్టులను నష్టపరచే శ్రీకాంతుని సంచారం పాదుకాధీనమని (గ్రహించిన చే మౌనికులు, పాదుకాదేవిని ఉద్దేశించి పూలవాన కురిపించారు. ఆ పూలు భగవంతుని శిరస్సు నుంచి జారి పాదుకాదేవి మీద పర్యవసించాయి. భగవంతుడు పద్మాసహాయుడు. ఆయన పాదాలూ పద్మపుష్పు సదృశాలు. పాదుకాదేవి మణిమయి. మణుల రకరకాలకాంతులచే రంగు రంగుల పూలు వృదయంగమాలు. అయితే పద్మాకాంతుని పాదపద్మ నఖకాంతులు, పాదుకా పుష్పోాపహార చె భవాన్ని చిత్ర విచిత్రంగా ఇనుమడింపబేయడం, అనుగుణాలంకారమే. వసంత తిలకా వృత్తం.

38. నాకౌకసాం శవముయితుం పరిపంథివర్గా నా ఏతే పదంత యినివేశయితుం ప్రవ ఎత్తే త్వత ఎంశ్రితాం విజహతస్తులసీం వమంతి ప్రస్థాన కాహళరవాన్‌ ప్రథమం ద్విరేఫాః! -18.

అర్జం £-- ఓ పాదుకాదేవీ. నాథే = శ్రీరంగనాథుడు,2షిక + ఓకసాం = స్వర్గమే నివాసంగల దేపతల యొక్క;

పరిపంథివర్గాన్‌ = శత్రు సమూహాలను, శమయితుం = శాంతింపజేయ (అణచ) డానికి; త్వయి * నీయందు; పదం = పాదాన్ని; నివేశయితుం= ఉంచడానికి; ప్రవృత్తే= వ్రవర్తిస్తున్నప్పుడు; త్వత్‌ + సం(శ్రితాం= నీయందున్న; తులసీం = తులసిని; విజహతః= వదలివేస్తున్న; ది | 0 రేఫాః = భమరాలు; (ప్రథమం మొదటనే; ప్రస్థాన కాహాళరవాన్‌ = పయన మప్పుడు ఊదబడే కాహళ వాద్య ధ్వనులను; వమంతి = వెలువరిస్తున్నాయి. తా! ఓ పాదుకాదేవీ. శ్రీరంగనాధుడు దేవతల శతు సమూహాలను అణచడానికి నీయందు పాదాలను తలొడుగుతుంకటే నీ కర్పింపబడిన తులసిని వదలివేస్తూ తుమ్మెదలు మొదటనే పయనించే వేళ చేసే కాహళ వాద్యధ్వనులను చేస్తున్నాయి. వ్యాఖ్య ః- తుమ్మెదల మోత కాహళధ్వనిగా ఉత్వేక్తితం.

పాదుకాదేవిని భక్తులు తులసీదళాలతో అర్భించారు. తులసీ పరిమళానికి బంభరాలు బారులుగావచ్చి మూగి ఉన్నాయి. శ్రీరంగనాథుడు అమర శత్రువుల నణచడానికి బయళల్డేరే ముందు పాదుకలను ధరిస్తుంకే, తుమ్మెదలన్నీ తామనుభవిస్తున్న తులసిని విడిచిపెట్టి, జుమ్మని మైోగుతు ఎగురుతున్నాయి. స్వామి పషయనమయ్యేవేళ (మైోగవఅసిన కాహళరవాల కంటె ముందే, చంచరీకాలే కాహళవాద్యం రీతిగా రుంకారనాదాలను ఆలఅపిస్తున్నాయి.

వాస్తవంగా, తుమ్మెదలు స్వామి ప్రయాణం తమ తులసీ దళానుభవాన్ని ఆటంకపరచిందని భావించక పరోపకార పరాయణలయ్యాయి శ్రీ శఠకోప దివ్యసూరి స్వామి అనుభవాన్ని, స్వానుభవాన్ని పరులకు ఉపదేశించడమే 'ప్రథానమని, “తిరువాయి మొళిని అనుగ్రహించారు. "తులసీం వమంతి' దళం కసునీయం. శ్రీభగవద్రామానుజులు తామనుభవించిన పరమార్జాన్నితమ కే లాభమనుకొనలేదు, పరులకు ఉపదేశించడమే (ప్రథానమని, పరార్థప్రవణులయ్యారు కదా గమ్యూడత్రేక్షాలంకారం, వసంత తిలకా వృత్తం.

339. రంగేశ పొద పరిభోగ సుజాతగంధాం సంప్రాష్యదేవి! భవతీం సహదివ్యపుప్పైః ని త్యో పదర్శితఠసం నకిలాదియంతే నాభీసరోజ మప్‌ నందన చంచరీకాః | =19. అర్ధం ఫా హే దేవి = ఓ పాదుకాదేవీ! నందన చంచరీకాః = నందనవనంలోని తుమ్మెదలు; రంగేశ పాద, పరిభోగ, సుజాత గంధాం = పూజ్యుడై న శ్రీరంగనాయకుని పాదాల ఉపభోగంవల్ల శోభనమై న సువాసనగల; భవతీం = నిన్ను; దివ్య పుమ్పైః, సహ దేవతలు కురిపించిన పూలతోకూడా; సం(ప్రాప్యవ పొంది; నిత్య + ఉపదర్శిత, రసం = ఎల్లప్పుడు దగ్గరగా కనబడే పూదేనెగల; నాభీ సరోజం, అపి = పాక్కిలితామర పూవునుకూడా; న, ఆద్రి యంతే, కిల = ఆదరిస్తు లేవు కదా! 205

తా! ఓ పాదుకాదేవీ! నందనవనంలోని తుమ్మెదలు, పూజ్యుడై న శ్రీరంగనాయకుని పాదాల ఉపభోగం వళ్ల శోభన సౌరభంగల నిన్ను దివ్య పుష్పాలతో పాబుపాంది వెల్లప్పుడు తేనెలూరుతూ వికాసంగా కనబడే భగవన్నాభీపద్మాన్ని కూడా ఆదరిస్తు లేవు కదా! వ్యాఖ్య - పాదుకలను తప్ప నందనచంచరీకాలు నాభిపద్మాన్ని ఆఘాణించవు. శ్రీరంగనాథుడు పాదుకలను ధరించి గరుడవాహాన్నుడె అసురులను సంహరించి తిరిగిరాగా, దేవతలు నందనవనంలోని దివ్యపుష్పాలను గౌరవంగా కురిపించారు. ఆ దివ్య పుష్పాలతోపాటు తుమ్మెదలు పాదుకాదేవిని చేరుకున్నాయి. పద్మాల “గంధాన్ని పసికట్టి బారులుతీరి వచ్చి మకరందపానం చేయడం మధుపాలకు సహజ గుణం. భగవంతుని నాభీ పద్మం నిత్యవికానంగా రసనిష్యందియై సమీపంలో కనబడుతున్నా, ఆ చంచరీకాలు పాదుకలను విడిచిపోవడం లేదు. నాభిపద్మ గంధాన్ని ఆఘాణించడమూ లేదు, మకరందాన్ని ఆస్వాదించడమూ లేదు. ఎందుకు? దేవలోక పుష్పాలకన్నా, దేవదేవుని దివ్యదేహోత్సన్న పద్మం మిన్న. అ పద్మంకంటె సర్వగంధ, సర్వరసోపేత మైన దివ్యదేహమందు అంతరూ తమైన పాదద్వయం మేలు. పూజ్యుడై న శ్రీరంగ శృంగారనాయకుని (పాదాలుచే ఉపభుక్తయై న పాదుకాదేవికి శోభన గ౮ధం అలుముకుంది. నందన చంచరీకాలు తమకు అబ్బిన పాదుకా సౌరభాన్ని అత్యంతాసక్తితో ఆఘ్రాణిస్తూ పరవశించి ఉన్నప్పుడు, వాటికి నాభీవద్మం మీద ఆదరణ ఎందుకుంటుంది? “హెదం పర్యంత లేశాంధఘ్రి పూజ్య తుర్యాంశకాం శుషు” (కవి దర్పణం) “పెరుకా అళవిలిన మ్‌ శేర్‌ న్హాలుమ్‌్‌ మజుగాలివ్హి మాయోన్‌ ఉనక్కే యాఖాగుమ్స్‌ శిఆుకాల్బత్తియులుమో” (తి.వా. మొ.) వృద్ధిలేని, అవధిలేన్నికై వల్యానుభవ సుఖం, క్షూకాలమై నా లభించిన భగవతై్కైంకర్యరసానుభవ సుఖంతో సమౌన మవుతుందా? అని ఆళ్వార్ల శ్రీసూక్తి. దేవతాంతర సంబంధమున్న నాభీ పద్మాన్ని 'ప్రపన్నులు సేవించరు కదా! నిత్యరసోపేతమై న నాభీ కమలానుభవంకంటె పాదుకానుభవం కాసేపు కలిగినా (శ్రేయస్కరం. చంచరీకాలకు సహజంగా సరోజమకరందాన్ని ఆస్వాదించే యోగమునా షా లేనట్టు వర్హించడం వళ్లి, సం బంధాతిశయోక్ష్యలంకారం. శ్రేషార్ద కక్తివల్ల నాయకోప భుక్తనాయికగా పాదుకాదేవి ప్రతీయమానమవడం, సమాసొక్ష్యలంకార లక్షణం. వసంత తిలకా వృత్తం. 206

340. ప్రాగేవ కాంచన పదావని! పువ్చవర్షాత్‌ సంవర్తితే శమిత్తదెత్యభయైః సురేం్నదైః | పద్మేక్షణస్యపదపద్మ నివేశలాభే పుష్పాభషేకముచితం ('ప్రతిపద్యసే త్వమ్‌ ! -20. అర్ధం ఫా హే కాంచన పదావని = ఓ బంగారు పాదుకా. శమితదె తృభయ్రై ః = శాంతింపబడీన రాక్షసులవలని భయంగల; సురేందైః = అమర్రేష్టులచేత; పద్మ + ఈక్షణస్య = కమలాక్టుడై న భగవంతునికి; పుష్పవర్షాత్‌ = పూలవానకంటె; ప్రాక్‌ ఏవ = ముందే, పదపద్మనివేశలాభే = పాదాలనే పద్మాలను ఉంచే లాభం; సంవర్తితే = జరుగుతున్నప్పుడు; త్వం = నీవు; ఉచితం = యోగ్యమైన; పుష్పాభిపేకం = పుష్పాభెపకాన్ని; (ప్రతిపద్యసే = పాందుతున్నావు. చతా| ఓ కాంచన పాదుకా]! రాక్షసులవలని భయం తొలగిన దేవేంద్రాదులు భగవంతునికి పూలను కురిపించకముందే భగవత్పాదాలనే పద్మపుష్పాల్యప్రాప్తి నీకు కలుగుతుంటే, నీవు యోగ్యమైన పుష్పాభిపేకాన్ని పాందుతున్నావు. వ్యాఖ్య ఫా పాదుకాదేవికి పద్మేక్షణుని కంటె ముందే పుషా )భొషేకం వర్ణితం. దేవతలకు అసురుల భయాన్ని నివారించిన పద్మేక్షణునిపై న పుష్పవర్షం కురిపించారు దేవేంద్రాదులు. కాని పుష్పవృష్టికి ముందే, భగవంతుడు వాహనం నుంచి దిగిన వెంటనే పాదుకలను ధరించాడు. భగవత్సాదాలు పద్మాలే కాబట్టే వాబీని పాదుకల మీద ఉంచడమే పాదుకాదేవికి జరిగిన పుష్పాభిపేకంగా ఉత్రేక్షితం. పాదపద్మాభిపేకం కంక ముందే, పద్మేక్షణుడు పాదుకలను చూచి ధరింఛాడు కాబట్టి, నేత్ర పద్మాభిషేకమూ పాదుకాదేవికి జరిగింది కదా! భగవంతునికంట పూర్వమే పాదుకాభిపేకం జరుగడం చారిత్రకంగా ఉచితమే. వసంత తిలకా వృత్తం. ౩41. దిశిదిశి మువిపత్నో దండకారణ్యభాగే నజవహతి బహుమానా న్నూనమద్యాపిమూలమ్‌ | రఘుపతి పదరక్షే! త్వత్చరిష్కారహే తో రపచిత కుసుమానా మాశమానోకహానామ్‌ | -21. అర్ధం == హే రఘుపతి పదరక్షై ఓ శ్రీరామ పాదుకా! దండకారణ్యభాగే = దండకారణ్య (ప్రదేశంలో; దికి దిశి = ప్రతి దిక్కునందున్న; మునిపత్న్యః = బుషిసత్నులు; త్వత్‌ + పరిష్కార హేతోః = నిన్ను అలంకరించడం కోసం; అపచిత కుసుమానాం = కోయబడిన పూలుగల; ఆశ్రమ + అనోకహానాం = ఆశ్రమాలలోని వృక్షాల యొక్క; మూలం = 207

అడుగుభాగాన్ని; బవుమానాత్‌ = గౌరపంవల్ల; అద్య, అపి = ఈనాటికీ; న, జహతి = వదలుతులేరు. నూనం = నిశృయం. చా! ఓ రఘుపతి పాదుకా! దండకారణ్యభాగంలో ఆయా దిక్కుల్లో ఉన్న బుషుల పత్నులు, నీ అలంకరణకోసం పూలను కోసిన ఆశ్రమతరువుల ఆలవాలాన్ని గౌరవంతో నేటికీ విడుస్తులేరు. సందేహంలేదు. వ్యాఖ్య :- మునిపత్నులు పూలచెట్లు వద్ద నివసించే వర్షన, చిత్రకూటాకగ్రమంలో ఉన్నప్పుడు పాదుకాదేవిని మునిపత్నులు దండకారణ్యం నుంచి వచ్చి “అహల్యా సంధరిణి అని పూలతో అలంకరించారు. భరతుడు పాదుకలను తీసుకపోయిన తర్వాత, 'పాదుకాలంకరణార్ధం పూల నిచ్చిన చెట్టుకదా! ఇవి అని మునిపత్నులు అభిమానంతో చెట్ల పాదుల్లో నీళ్ళుపోసి, వాటిని వదలక అక్కడనే కూర్చున్నారు. పాదుకా సంబంధం వల్ల మునుల పత్నులకు పూలచెట్లపై న కలిగిన గౌరవమిది. “మూలబంబుధ్నోఒ౦హఘ్రి నామకి (అమరం) ఉ్రేక్షాలంకారం. మాలినీ వృత్తం. 342. ఘటయసి పరిపూర్ణాన్‌ కృష్ణమేఘ(ప్రచారే కృతిభి రుపవ్నాతై స్త్వం కేతకీ గర్భష్మతైః | వరతను పరిణామా ద్వామతః శ్యామలానాం ప్రణతి సమయలగ్నాన్‌ పాదుకే! మౌళిచందాన్‌ ! -22.

అర్ధం :== హే పాదుకే = ఓ పాదుకాదేవీ! త్వం = నీవు; కృష్ణమేఘ ప్రచారే = శ్రీకృష్ణుడనే నీలమేఘ సంచారమందు, కృతిభిఃా పుణ్య పురుషులచేత; ఉపహ్మతైః = తెచ్చి సమర్పించబడిన; కేతకీ గర్భపథతై ః = మొగిలిపూల లోపలి రేకుల చేత; వరతను పరిణామాత్‌ = (శివుని) శుభ్ర శరీరం యొక్క మార్పువల్ల; వామతః = ఎడవ (ప్రక్కన ( పార్వతివల్లి) శ్యామలావాం = నీలవర్షం కలిగిన రుద్రులయొక్క; ప్రణతి సమయ లగ్నాన్‌ = ప్రణామకాలమందు తగిలిన, మౌళిచంద్రాన్‌ తలల యందలి చంద్ర ఖండాలను, పరిపూర్చాన్‌= పూర్ణచంద్రులనుగా; ఘబటయసి = ఘటింపజేస్తావు. తౌ! ఓ పాదుకాదేవీ! నీవు నీలమేఘశ్యాముడై న శ్రీకృష్ణుడనే మేఘ నంచారమందు బుషులు తెచి న్‌ సమర్పించిన మొగిరిపూల అంతర్హళాల చేత శుభ్ర శరీర పరిణామం వల్లి సవ్యభాగాన శ్యామల వర్ణం కలిగిన రుద్రులు నమస్కరించే వేళలో తగిలే శిరోభూషణంగా ఉన్న చంద్రవంకలను ప్యూర్ణచంద్రులనుగా ఘటింపజేస్తావు.

వ్యాఖ్య $= పాదుకాదేవ్తి మొగిలివూలరేకులచే ఖండేందువును పూశర్షేందునిగా చేసే వర్ణన.

208

వర్షాకాలంలో శ్రీ కృష్ణుడావిర్భవించాడు. ఆకాలంలో మొగిలిచెట్టు పూస్తాయి. శ్రీకృష్ణుడు సంచరించినప్పుడు బుషులు భక్తితో సమర్పించిన మొగిలిపూల లోపలిరేకులు పాదుకాదేవి మీద పర్యపసించాయి.

“ప్షశ్యైకాదశమే రుద్రాన్‌' అన్నట్టు, రుద్రులు పదకొండుగురని ప్రసిద్ధి. ఏకాదశ ర్నుదులుః- 1. మన్యు 2. మను ౩ మహీనస్‌ 4. మహాన్‌ ర్‌. శివ 6. బుతధ్వజ 7. ఉగ్రరేత 8. భవ 9. కాల 10. వామదేవ ]]. ధృతవ్రత. రుద్రాణులు :- 1. ధీ 2: వృత్తి 3. ఉఊశనా 4. ఉమా 5. నియుత6. సర్చి 7. ఇలా 8. ఇరావతి 9. సుధా 10. దీక్షా 11. అంబిక లేదా, ఆయా కల్పాలనుబట్టి, రుద్రులని బహువచనం అభివ్యక్తం. పరమశివుడు శుద్ధస్సటిక నంకాశుడు. శివుని సామేను చేకొన్న చాన - పార్వతి, వామభాగాన శ్యామల వర్ణంతో ఉంటుంది. శిరోభూషణంగా ఉన్న చంద్రరేఖ, పురుషశిరోభాగాన ఉన్నట్లు స్త్రీ శిరోభాగానలేదు. అర్ధనాలీశ్వరులై న రుద్రులు పర్యాయంగా లేదా, కాలక్రమేణ నమస్కరించినప్పుడు పాదుకాదేవికి అర్చించిన తెల్లని మొగిలిపూల రేకులకు బాలచంద్రుడు తగులగానే ప్యూళ్తచంద్రుడుగా, గోచరిస్తాడు. సర్వ రుద్రుల తలలమీద పాదుకాదేవి ప్యూర్ణచందద్రులను ఘటింపచేస్తుంది. చంద్రుడు వర్షాకాలంలో రేఖామాత్రంగా, మేఘాల మీద కనబడి కనబడనట్టుగా ఉంటే, శ్రీకృష్ణుని సంచార సమయంలో పాదుకా ప్రభావంవల్రి ప్రకృతి పులకించి, ప్యూర్ణచందదుడు అవుతాడు, అని చమత్కృతి మత్కతి.

విశేషాలంకారం. మాలినీవృత్తం.

348. పరిచరణ నియ్యుక్తై పాదుకే! రంగభర్తుః పవన తనయ మ్చుఖ్యె రర్చితాం త్వత్సమీపే | వినత విధి ముఖేభ్యో నిరి 1శేషాం ది ?రేఫాః కథమపి నిభజంతే కాంచసీం పద్మపంక్తిమ్‌ ॥ -23. అర్ధం == హే రంగభర్తుః, పాదుకే = ఓ రంగరాజు పాదుకా! పరిచరణనియ్యుక్తైః =_కెంకర్యమందు నియోగింపబడిన; పవన తనయ మ్ముఖై ౪ = హనుమదాదులచేత, త్వత్‌ + సమీపే = నీ సన్నిధిలో; అర్చితాం = సమర్పించబడిన; వినత విధి ముఖేభ్యః= నమస్కరించిన హిరణ్యగర్భుని మొగాలకంటే ; నిర్విశేషాం = భేదంలేని; కాంచనీం= బంగారవ్లుదె న; పద్మ పంక్తిం = కమలాల (శ్రేణిని; ద్విరేఫాః = తుమ్మెదలు; కథం, అపి = ఎలాగో; విభజంతే = వేరుచేస్తాయి. తా! ఓ రంగనాధపాదుకా! సేవచేయడానికి నియోగింపబడిన వానుమదాదులు నీ సన్నిధిలో సమర్పించిన, నమస్కరించిన (బ్రహ్మముఖాల కంటె. విశేషస్పూర్తిలేని బంగారు కమలాల పంక్తిని మధుపాలు వివేచిన్తుంటాయి వ్యాఖ్య - పాదుకలకర్పించిన కాంచన్న పద్మపంక్తికి ధాతముఖ పంక్తికి భేదం లేకున్నా, ద్విరేఫాలు విభజించే విశేష చమత్కుతి. 209

భరతుడు శ్రీరాముని పట్టాభిషేనానంతరం “పాదుకార్భన చేయండి' అని హనుమంతుడు మొద్దలెన రామదాసులను ఆదేశిస్తాడు. వారు హేమాద్రి నుంచి స్వర్హ కమలాలను తెచ్చి పొదుకాపూజ చేస్తారు. అప్పుడు హాటక గర్భుడు వచ్చి నాలుగు తలలను వంచి పాదుకాదేవికి వందనం చేస్తాడు. బంగారు కమలాల పోలికలున్న (బ్రవ్మాముఖ పంక్తిని (పేక్షకులు గుర్తింపశక్యం కాదు. మధుపాలు మాత్రం, ఏది పద్మపంక్తియో, ఏది ముఖపంక్తియో, ఆ భేదాన్ని గమనిస్తాయి.

కవోష్టమై న ఉచ్చ్వాస నిశ్చాసలతో ముఖాలు దేహవాసనను ఉప్పతిల్ల చేస్తాయి. దివ్య పుష్పాలు శె త్య మార్దవ సౌరభాలతో కోభిస్తాయి. హీరణ్యగర్భుని ముఖాలకన్నా, మకరందం స్రవించే బంగారువన్నె పూలను మధుపాలు గమనించి, వాటిపై న మూగుతాయి. సాద్య సృశ్య స్పూర్తి కలిగి ఉన్నా, ఆనన పంక్తి, అబ్బపంక్తి మాతంకాదని (గ్రహించి, సరస సౌరభ ఎ లక్షణ్యం వల్లి ద్విరేఫాలు ఆ రెండింటిని విభజిస్తాయి. విశేషకాలంకారం. మాలినీ వృత్తం.

344. విధి శివ పురుహూత స్పర్మితెర్దివ్యపుప్పై స్త (యి సహ నిపతంత స్తత్తదుదా నో భ్‌ సంగాః జబ ళ్గి క్‌ త్య మధురిపు పదరక్షే! 1 మంజుభిః స్వెర్నిన్తాదె రవిదిత పరమార్గా న్నన మధ్యా పయంతి | =విడ, అర్ధం ః- హే మధురిపు పదరక్షే= ఓ మధుసూదను పాదుకా! విధి, శివ, పురువూత, స ఎర్మితై *= బ్రన్మ రుద్రేంద్రులచే దత్తమై న; దివ్యపుష్ప్రైః సహ = దేవలోక మందు పూచిన పూలతో కూడ; త్వయి = నీమీద, ని పతంతః = పడుతున్న; తత్‌ + తత్‌ + ఉద్యాన భృంగాః = వారి వారి పూదోటల్లోని తుమ్మెదలు; మంజుభిః = మనోజ్ఞమై న; స్వెః= స్వీయ; నినాదైః = నాదాలచేత; అవిదిత పరమార్దాన్‌ = తెలియని పరమార్ధం (భగవద్వి షయం) కలవారిని గూరి ఏవ నూనం *” నిశ్చయంగా; అధ్యాపయంతి = బోధిస్తునా చెయి. తా! ఓ మధువైరి పాదుకా! బ్రహ్మరుద్ర పురందరులు సమర్పించిన దేవలోక పుష్పాలతో పాటు నీయందు చేరిన వారి వారి తోటల్టోని షట్పదాలు, తమ మంజు నాదాలచే పరమార్ధం తెలియని వారలకు భగపత్చారమ్యాన్ని ఉపదేశిస్తుంటాయి సందేహం లేదు. వ్యాఖ్య పా భృంగారవం పరమార్థ ప్రబోధనగా ఉత్రే క్షితం,

(బ్రవ్మరు ద్రేంద్రాదులు తమ ఉద్యానవనాల నుంచి తెచి ఎ పాధుకార్బన చేసిన పూలతోపాటు వచ్చి చేరిన దివ్య భృంగాలు జొమ్మంటూ మంజులంగా నినదిస్తుంబాయి. 'స ర్మ శబ్దానికి వితరణం అంకే సమరి ంచడమని అర్ధం.

“విశ్రాణనం వితరణం స సర్గునం వ్రతిపాదనమ్‌” (అమరం).

210

భృంగాలే, షబ్పదరూపమై న ద్య్వయమం త్రాన్ని అనుసంధించే ఆచార్యులు. వీరు మధ్యస్టులె భగవత్సారమ్యాన్ని ఉపదేశిస్తుంటారు. 'విధి శివ పురువూతులు పూజించే ఈ మధురిపు పాదుకయే పరమార్ధం - సర్వోత్క్బృష్ట. వస్తువు అని, నిన్దేశోపదేశాలచే, ఆచార ప్రచారాలచే, దృఢ విశ్వాసాన్ని కలిగిస్తుంటాయి షట్బదులు. మాలినీ వృత్తం. తెడీర్‌. 'ప్రశమయతి జనానాం సంజ్బరం రంగభర్తుః పరిసర చలితానాం పొదుకే! చామరాణామ్‌ అనుదిన ముసయ్యాజె రుత్టితందివ్యపుప్పై ర్నిగమ పరిమళం తే నిర్విశన్గంధవాహః ! -25. అర్ధం $వా హే పాదుకే= ఓ పాదుకా! అనుదినం=దిన దినం; ఉపయాత్రె ః=(సమర్చించగా దగ్గరచేరిన; దివ్య పుష్పైః = దేవలోక (ప్రసూనాలచే; ఉత్దితం = వ్యాపించిన, తే = నీయొక్క; నిగమ వరిమళం = వేద పరిమళాన్ని; నిర్విశన్‌ = అనుభవిస్తూ; రంగభర్తుః = శ్రీరంగరాజు యొక్క; పరిసర చలితానాం = సమీపాన వీచబడే; చామరాణాం = చామరాల యొక్క; గంధవాహః = గాలి; జనానాం = జనుల యొక్క; సంజ్వరం = తాపాన్ని; 'ప్రశమయతి = సోగొట్టుతుంది. తొ! ఓ పాదుకా. ప్రతిదినం సమర్ప్చించబడే దివ్య పుష్పాలతో విజృంభించిన నీవేద పరిమళాన్ని అనుభవిన్తూ శ్రీరంగవాయకునికి ఉభయపార్శ్య్వాల్లో వీచబడే వింజామరాల వాయువు జనుల తీవ్ర తాపాన్ని శమింపజేస్తుంది. వ్యాఖ్య *- దేవతలర్చించిన పాదుకా పూజా వుష్పాల పరిమళాన్ని అనుభవిస్తూ శ్రీ రంగేశుని సర్వోత్క్య్బృవ్టత్వాన్ని గమనించిన గంధవవుడు భక్తుల తాపాన్ని శమింపజేసే వర్షన. వేద (ప్రతిపాదిత పాదుకాదేవి ప్రతిదినం (బ్రహ్మాది దేవతలు దివ్య పుష్పాలతో పాదుకార్బన చేస్తుంటారు. శ్రీరంగేశునికిర్తువె పుల వీచబడే చామరాలవల్ల జనించిన గంధవవుడు. పాదుకా నిగమ పరిమళాన్ని అనుభవించి శ్రీరంగనాధుని పారమ్యాన్ని గ్రహించాడు. కాబిట్టి గంధవవుడు తాననుభవించిన దాన్ని సర్వత్ర వ్యాపింపజేస్తూ జనుల తాప్యతయాన్ని శమింపజేస్తున్నాడు. తుమ్మెదలవలె గంధవవుడు కూడా గురుత్వాన్ని పాందాడు. వాస్తవంగా దివ్య పుష్పాలు నేత్రపర్వంగా ఉన్నాయి. వాటి పరిమళం వల్ల (ఘాణేంద్రియ సంతృప్తి కలుగుతుంది. తతృలితంగా, మానసిక ఉల్దాసం కలిగి సాంసారిక తాపం తీరుతుంది. హేత్వలంకారం. మాలినీ వృత్తం. 346. అభిలభువనరక్షా నాటికాం దర్శయివ్యన్‌ అసిమివ తరుపుప్పై రరి ఏతే రంగమధ్యే | అభినయ మనురూపం శక్షయత్యాత్మనా త్వాం ప్రథమ విహితలాస్యః పాదుకే! రంగనాథః |! =26. 211

అర్ధం ఫు హే పాదుకే= ఓ పాదుకా! అనిమిషతరు పుష్పైః = దేవతా వృక్షాల పూలచేత్వ అర్చితే = పూజింపబడిన; రంగ మధ్యే= రంగవిమానం నడుమ/ నాట్య రంగస్థలం నడుమ; అఖిల భువన రా నాటికాం = సమస్త లోకరక్షణార్రమై న నాటికను; దర్శయిష్యన్‌ = చూపగోరుతున్న; రంగనాథః = శ్రీరంగనాయకుడు/ రంగస్థల నటుడు; ఆత్మనా = స్వయంగా, ప్రథమ విహితలాస్యః = మొదట చేయబడిన నాట్యం కలవాడై; త్వాం = నీకు (నిన్ను); అనురూపం = యోగ్యమైన; అభినయం = భావప్రకటన రూసమై న అవయవ విన్యాసాన్ని; శిక్షయతి = నేర్పుతున్నాడు. తా! ఓ పాదుకా! దేవ తరువుల విరులచే అలంకరింపబడిన రంగస్థలమందు మహానటుడు కళాభివృద్దికె నటికి నాట్యాభినయాన్ని వేర్పుతున్నట్టు, శ్రీరంగనాథుడు ఆర్బిత రంగ విమానమందు సకల లోకరక్షణార్హమై న నాటికను ప్రదర్శింపగోరుతూ తానే మొదట నాట్యమాడి, నీకు యోగ్యమైన అభినయాన్ని నేర్పుతున్నాడు. వ్యాఖ్య పా జగన్నాటక సూత్రధారి పాదుకాదేవికి లోకరక్షణార్ధం నర్తనాభినయాన్ని అభ్యసింపజేసే వర్తన. మ

రంగస్థలం మధ్య పుష్పాంజలి సమర్శ్చించిన వెంటనే నృత్త మారంభమవుతుంది. నర్తనకళాభ్యుదయాన్ని కాంక్షించే నిపుణులు తమ ఆశ్రితులక్హూ అనుయాయులకూ, తాము మొదట అడుతూ, ఆటకు తగిన భావాన్ని ప్రకటించే చేప్తనూ నేర్పుతారు. “రంగంస్యా న్నర్తనస్టానం” (వలాయుధని)

శ్రీరంగ విమానాంతర్లతుడై న స్వామి లోకరక్షణ తత్పరుడై న వటశేఖరుడు. భక్తులు పూజిస్తూ పుష్పాంబలి సమర్పిస్తే ఆ పూలు స్వామి పాదాలనుంచి పాదుకల మీదికి ప్రసరిస్తాయి. రంగమందు సా మి పాదుకలను ధరించడానికి "రెండు, మూడడుగులు వేస్తాడు. ఇది మొదట తాను*నాట్యమాడీ చూపడమన్నమాట. పాదుకలను ధరించిన తర్వాత, భగవచ్చరణాలు ఎలా నర్తిస్తుంకే, చరణాలననుసరించి పాదుకలు అలా విన్యాసం చేస్తుంటాయి. హావభావ వినోద విలాస విశ్వాస వ్యంజక చేపలను స్వామి జగద్రక్షణార్హం ప్రదర్శిస్తున్నకాలది, స్వామి చరణాసక్తయె తదనుగుణంగా పాదుకాదేవి చలిస్తుండడమే, పాదుకాదేవికి నట పరివ్పఢుడు అభినయాన్ని నేర్పడం. “రంగ మధ్యే. రంగనాథ ఇవి శ్రీప్త్రపరంపరిత రూపకాలు.

ఉ్రేక్షాలంకారం. మాలినీ వృత్తం.

వెడ7. అగళితవిజరాగాం దేవి? విష్ణోః పదంతత్‌ త్రిభువన మవహసీయాం (ప్రాష్య సంధ్యామివత్వామ్‌ ! భవతి విబుధ మ్నుక్తై స్పష్టతారానుషంగం పరిసర పత్తితెస్తే పారిజాత ప్రన్నూనైః | -27. 212

అర్ధం := హే దేవి= ఓ పాదుకాదేవీ! తత్‌= ప్రసిద్ధమై న; విష్ణోః, పదం = భగవంతుని పాదం/ఆకాశం; అగళిత నిజరాగాం = తరుగని ఆత్మీయుల (ప్రేమగల/వీడని తన అరుణిమగల; (త్రిభువన మహనీయాం = ముజ్జగాలకు పూజింపదగిన, త్వాం = నిన్ను; సంధ్యాం, ఇవ = సంధ్యనువలె; (ప్రాస్య = పొంది; విబుధమ్ముక్తైః = దేవతలచే కురిపించబడిన; తే = నీయొక్క; పరిసర పత్తితైః = సమీపాన పడిన; పారిజాతప్రసూనై : = పారిజాత పుష్సాలచేత్వ స్పష్టతారా + అనుషంగం = ప్రకాశించే చుక్కలతో కూడియున్నదె ; భవతి = అవుతుంది. తా! ఓ దేవీ! ప్రసిద్ధ విష్ణ్రపాదం, తన భక్తుల అనురాగం సడలని త్రిభువన పూజనీయమై న నిన్ను; ఆకాశం, తన రక్త వర్ణాన్ని వీడని మూడు లోకాలకు పూజ్యమై న మలిసంజను పొందినమ్లే, పొంది దేవతలు కురిపించగా నీ దగ్గర పడిన పారిజాత పుష్పాలచే (ప్రకాశించే నక్షత్రాలతో కూడియున్నదవుతుంది.

వ్యాఖ్య ః= పారిజాత పుష్పాలు విమ్ణుపదమందు నక్షతాలవలె (ప్రకాశించే వర్షన.

మలిసంజలో ఆకాశం ఆరుణవర్హశోభితం కాగా, చుక్కలు మిలమిలలాడుతాయి. కర్మిష్టులు ఆ సమయంలో సంధ్యావందనమాచరిస్తారు.

సంధ్యారాగ్యప్రాస్తిచే నక్షత్రాలతో ఆకాశం కోభించినస్టే, పాదుకాప్రాప్తేచేత దేవతలు వర్షించిన పారిజాత పుష్పాలతో భగవత్పాదం అలంకారాసనం మీద ప్రకాశిస్తుంది. పాదుకాదేవి రాగవతియై న సంధ్యగానూ, పారిజాత సుమాలు నక్షత్రాలుగానూ, భగవత్స్చాదం ఆకాశంగాన్తూ రూపరంజనం చేసి, పోల్చడం చమత్కారం. రూపక సంకీర్ణోప మాలంకారం.

మాలినీ వృత్తం.

౩48. వ్యంజంత్యేతే విభవ మనఘం రంజయంతః శ్రుతీర సని ప్రాధ్వం రంగక్షితిపతిపదం పాదుకే! ధారయంత్యాః న్నాదె రంతర్నిహితవిగసై ర [ందనోద్యానభ సంగాన ద్దిష్యః పుష్పైః స్నపిత వపుషోదేవి! సొస్నాతికాస్తే | -28. అర్ధం :-- హే దేవి, పాదుకే = ఓ పాదుకాదేవీ! ఏతే=ఈ; నందన + ఉద్యానభృంగాః= నందనమనే దేవోద్యానమందలి బంభరాలు; రంగక్షితిపతి పదం = రంగభూపతి పాదాన్ని/స్టానాన్ని; (ప్రాధ్య్వం = అనుకూలంగా; ధారయంత్యాః = ధరిస్తున్న; దివ ౪, దేవలోకమందలి; పుపష్పైఃా పూలచేత; స్నపితవపుషు = ప్యూర్ణంగా అభి పేక్రింపబడిన స్వరూపం గల; తే = నీకు; అంతః + నిహిత నిగమైః = లోపలనే ఇముడ్చుకొన్న వేదాలుగల/నగరమంతా ఆవరించిన; నాదైః = 213

ధ్వనులచేత; సౌస్నాతికాః = అభిపేక్ర స్తోత్ర పాఠక్తులై ; నః = మా యొక్క; డ్రుతీః చెవులను; రంజయంతః = రంజింపబేస్తూ; అనఘం = నిర్హుష్టమైన (పుణ్యమై న) విభవం = వై భవాన్ని; వ్యంజంతి = వెల్లడిస్తున్నాయి. తా ఓ పాదుకాదేవీ! ఈ నందనవన బంభరాలు శ్రీరంగభూపతి పాదమనే స్థానాన్ని అనుకూలంగా అలంకరిస్తున్న, దివ్య పుష్పాలచే అభిపిక్త స్వరూపంగల నీకు, అవ్యక్తంగా వేదాలను ప్రకటిస్తూ నగరమంతా ఆవరించేనాదాలచేత అభిపేక స్తోత్ర పాఠక్శులై మా చెవులకు చవులు పుట్టిస్తూ నీ హృద్యమైన ఐశ్యర్యాన్ని వెల్లడిస్తున్నాయి. వ్యాఖ్య పా దివ్య పువ్చ స్నపిత పాదుకా సంపదను భృంగాలే సొస్నాతిక్సులె ప్రకటించే వరన. ళం

“రంగక్షితి అనడం వల్ల శ్రీరంగభూమికి రాజ్టీభావం సూచితం.

శ్రీరంగరాజును, అలంకారమంటపమందాసీనుడు కాగానే, దేవతా బృందం దివ్యపుషా లతో పూజిస్తుంటే, అభిపేక్రార్చనాద్యలంకారాలన్నీ పాదుకలకు అనుకూలంగా చేరుతాయి. కోరికలతో చేసిన ఫలితాలు అఘసహితాలు. భగవ(త్రీత్యర్థమై చేసిన ఫలితాలు అనఘవిభవాలు.

ఆనుకూల్యార్థకం ప్రాధ్యం”. (అమరం). భగవత్చాదాలను ఆనుకూల్యంగా ధరించే పాదుకా వె భవం అనఘం

సుస్నాతం? మంగళస్నానమయిందా? అని అడిగేవారిని, లేదా స్తుతించేవారిని 'సౌన్నాతికులు' అంటారు. దివ్య పుష్పాల నుంచి (స్రవించిన మకరందధారతో అభిషిక్రయై. న పాదుకాదేవి సన్నిధిలో నందనోద్యానవనం నుంచి పూలతో పాటు వచ్చిన తుమ్మెదలు జమ శని శ్రుతిపేయంగా (మోగుతున్నాయి. తుమ్మెదల (మోత వేద గర్భితవై నగరమంతా ఆవరిస్తున్నది. అదివ్యభృంగాలే సౌన్నాతికులు. ఆ భ ఏంగనాదమే అభిపిక్ష పాదుక్సావె భవస్తుతి. భగవదభిపేక సమయంలో భాగవతోత్తములు వేదమంత్రాలనూ, నీరాట్టపాపరాలనూ అనుసంధించే విషయం వ్యంగ్య విలసితం. రూపకోపమాలంకారం. మందాక్రాంతా వ త్తం.

349. కిం పుమ్పైస్తులసీ దశెరపిక్సుతం దూరా $ఒపేదూరే స్పితా

యమ్‌ మ! త్వ త్ప్చూజాసు ముకుందపాదు! కృపయా త్వంకామధేనుః సతామ్‌ ప్రత్యగ్రావా ఎత దర్భషల్లవ లవ గ్రాసాభిలాషోన్ముఖీ ఉ పి అడి ధేనుస్తిష్టతు సావసిస్ట భవన ద్వారోపకంఠ స్టలే | -29. టబు వే. నూ ల అర్ధం శా= వా ముకుందపాదు = ఓ ముకుంద పోదుకా! సతాం = సతు రుషులకు, త్వత్నొపూజాసు = నీ పూజల విషయమై ; పుష్పైః = పూవులతో; కిం = ఏమి పని? తులసీ ద్హైః ఆపి =తులసీదళాలతో కూడా; కృతం = 214

చేయబడినది చాలును. దూర్వా, అపీ = గరిక కూడా, దూరే = దూరాన; స్టితా (అస్తు) = ఉండుగాక. త్వం= నీవు; కృపయా = దయతో; కామధేనుః = కోరినవెల్ల ప్రసాదించే కామధేనువు; సా = ఆ; ధేనుః= కామధేనువు; (ప్రత్య

• ఉన్ముఖీ/ ప్రత్య[గ్ర = కొత్తదై న; ఆవృత తేబడిన, దర్భ పల్లవలవ = కొన్ని దర్భలనూ, లేత, చిగురాకులనూ; (గాన = మేయడమందు; అభిలాషా = కోరికతో; ఉత్‌ + ముఖీ = ఎత్తిన మొగంకలదై ; వసిష్ట భవన ద్వార + ఉపకంఠస్థలే = వసిష్ట మహర్షి యొక్క ప్మర్హశాలా ద్వార సమీపస్టలమందే; తిషస్టతు = ఉండుగాక. తా! ఓ ముకుందపాదుకా! సత్సురుషులకు నీ పూజల విషయష్టై పూలతో నేమి పని? తులసీదళాలతో కూడా పనిలేదు. గరిక కూడా దూరాననే ఉండుగాక. కృపను కురిపించే నీవే కామధేనువవు. కామధేనువనే ఆ పశువు నవనవలాడే దర్భకర్రలనూ, కొన్ని చిగురాకులను తెచ్చి పెడితే మేయాలనే కోరికతో మొగం ఎత్తుకుంటూ, వసిష్టముని భవనద్వార సమీప స్థలమందే ఉండుగాక. వ్యాఖ్య ః- సత్పురువులకు పాదుకాదేవియే సకలార్ధ సాధిక.

రకరకాల పత్ర ప్రసూనాలతో పాదుకార్చన చేసిన ఫలితాలను వర్తించిన పిమ్మట, పూజాద్రవ్యాలేవీ లేకున్నా పాదుకా దేవ్యను[గహాన్ని పాందవచ్చునంటున్నారు దేశికులు.

అది మోక్షదాతృపాదుక. నేలమీద శ్రమ పడకుండా లభించే పస్యతమో, పుష్పమో తెచ్చి సమర్చించకున్నా, సత్చురుషులు భక్తి ప్రపత్తులతో పాదుకాదేవిని శిరసావహించి, సమస్త పురుషార్థాలను పొందుతారు. పాదుకా దేవి ఆపార కరుణామయి. ఏ పూజా ద్రవ్యాన్ని అ పేక్షించక, తనను శిరస్సున ధరించిన వారి కోరికలన్నీ నెరవేర్చే సాధనం. వాస్తవంగా, సజ్జనుల పాఠిట కామధేనువే పాదుకాదేవి.

అగ్ని హోత్రారాధనకు పాలు కురిపించి, వసిష్టుని ముంగిట్లో గోరక్షణ ధర్మంగా ఉంటూ, అతని ఆశ్రమాన్ని వదలి ఎక్కడికి పోని నాలుగుకాళ్ళ పశువు కానుధేనువు. వసిష్ట మహర్షి హోమానంతరం తీరికతో కొద్దిగా లేత పచ్చి గరికనూ, కొన్ని చిగురుటాకులనూ తెచ్చి పెడుతాడనే ఆశతో అతని గుమ్మంలో మోర ఎత్తుకొని పడికాపులు కాసే పశువు కామధేనువాః “నీ చంక సద్ది మూట నాకిస్తే, నీకాకలి కాకుండా వరమిస్తొనన్నట్టు, ఆశగల పశువు పరుల ఆశలనుఫలింప చేస్తుందా? అయితే ఆ కామధేనువు వసిష్ణుని వద్దనే ఉండనీయండి. నత్చురుషులు దాని నాదరించరు. కేవలం అవాప్త సమస్త కాముని పాదుకయే నత్పురుషులకు కామధేనువు.

ఆక్షేపాలంకారం. శార్దూల విక్రీడితం.

350. చూడారగ్యధరజసా చూర్లస్నపనం విధాయ తే పూర్వమ్‌ |

రంగేశ పాదుకే! త్వామభిషించతి మౌళిగంగయా శంభు | -30. 215

అర్ధం £== హే రంగేశ పాదుకే = ఓ రంగనాథ పాదుకా! శంభుః = శంకరుడు; తే = నీకు; పూర్వం = మొదట; చూడా

• ఆరగ్వధ, రజసా = తలమీది రేల పూఅధూళితో; చ్యూర్తన్నపనం = చూర్చాభిపషేకాన్ని; విధాయ = చేసి, మౌళి గంగయా = తలమీద ఉన్న గంగచేత; త్వాం = నిన్ను; అభిషించతి = జలాభిపేకం చేస్తాడు. తా[ ఓ రంగరాజ పాదుకా! శంకరుడు నీకు మొదట తలమీద రాజవృక్ష పుష్ప పరాగంతో చూర్డోద్వర్తనం చేసి, శిరస్సున ధరించిన గంగాజలంచేత అభిపేకం చేస్తాడు. వ్యాఖ్య = పాదుకాదేవికి శంభుడు పున్చపరాగస్నపనం తర్వాత గంగాజలం చేత అభిషేకించే వర్తన,

శ్రీరంగనాథునికి అర్చకులు సకలారాధనలను సమర్పించిన తర్వాత రాత్రి దేవతలు వచ్చి ఆరాధన సమర్పిస్తారు అని ఐతివ్యాం.

శంభుడు భగవంతునికి ప్రణామంచేసే వేళలో అతని తలమీద అలంకారంగా ధరించిన ఆరగ్వధ పుష్పధూళి పాదుకాదేవి మీద రాలుతుంది. స్నానానికి ముందూ సుగంధ పత్ర పుష్పాలను, మొక్కలను ఎండబెట్టి పొడిగొట్టేన చూర్ణాన్ని శరీరానికి, పట్టిన మురికిని పోగొట్టి కాంతిని కలిగించడానికి విలోమానులోమంగా రాసి తీర్రమాడడం లోక పరిపాటి. కాబట్టి శంకరుడు పుష్పపరాగంతో పాదుకాదేవికి స్నపనం చేసిన తర్వాత తలదాల్చిన గంగాజులంచేత అభిపేకం చేశాడు.

సంచార వేళలో పాదుకాదేవికి పట్టిన ధూళిపోవడానికి; సంచారంచేసి వచిన తరాఇత స్పానం చేయడం

ట్‌ బ' న ఎ

శిన్చ్రచారం. “పరాగపద్ధతొ"ని అర్ధసూచకానురూపంగా వరరిస్తూ; పుష్పపద్ధతిని ముగించారు దేశికులు.

ఉ(త్రేక్షాలంకారం. ఆర్యావృత్తం.

పువ్చపద్ధతి సమాప్తం, 216

13. పరాగ పద్లతి యఖ
14. పాంతు వః పద్మనాభస్యపాదుకాకేళిపాంసవః | అహల్యాదేహనిర్మాణ పర్యాయ పరమాణవః | -1. అర్ధం ఫా అవాల్యా - పరమాణవః/అహల్యా = గౌతమ పత్నియొక్క; దేవా నిర్మాణ = శరిర నిర్మాణార్హం; పర్యాయ = పాక్షికాలై న; పరమాణవః = పరమాణువులు కలిగిన; పద్మనాభస్య = కమలం నాభియందు కలిగిన, పురుషోత్తముని యొక్క; పాదుకా కేళి పాంసవః = పాదుకల యందు సంచారంవళ్లి కలిగిన ధూళికణాలు; వః = మిమ్ము; పాంతు = రక్షించుగాక. తా! అహల్యా శరీర నిర్మాణం కోసం పాక్షిక పరమాణువులు కలిగిన, పద్మనాభుని పాదుకలయందు సంచరించడం పల్ల కలిగిన ధూళికణాలు మిమ్ము కాపాడుగాక. వ్యాఖ్య ౫ పాదుకా ధూళికణాలు శరీరధారులకు రక్షక్రాలు.

సంచార వేళలో పరాగరేణువులు కొద్ది దూరమే వ్యాపిస్తాయి. సంచార వేగంవల్లి కలిగే మణిమయ పాదుకానాదం మాత్రం బహుదూరం (ప్రసరిస్తుంది. కాబట్టి 'సరాగ పద్ధతి 'నాద పద్ధతి కంటె ముందు చెప్పడమే క్రమం.

సమ వాయికారణభూత పరమాణువుల చేత ప్రపంచ పదార్దాల సృజన జరుగుతుందని తార్కికులంటారు. పద్మనాభుడు పాదుకలను ధరించి వివరిస్తుంటే, నాభీ పద్మపుష్ప రజోరీణవులు రాలి పాదుకలకు అంటుకోవడమే కాక భౌతిక ధూళికణాలు కూడా సొకడం బై సర్లికం. భగవంతుని నాభి యందలి పద్మపరాగం, చతుర్ముఖ (బ్రహ్మదేహ నిర్మాణానికి కారణమయింది. అహల్య యొక్క మొదటి రూప నిర్మాణ విధం వేరు. అహల్య శాపగ్రస్తయై శిలా సద్భశంగా మారిన తర్వాత మళ్ళీ ఆమె దేవా నిర్మాణానికి కావలసిన పరమాణువులతో సమానంగా పాదుకా పరాగరేణువులు కారణమయ్యాయి. శ్రీరామపాద రబస్సంబంధం వల్ల మళ్ళీ స్రీమూర్తిగా వెలసిన ప్రవృత్తి కలది అహల్య. కాబట్టి, శ్రీరంగనాథుని పాదుకాకేళి పాంసువులు దేహధారులను రక్షిస్తాయి, అని దేశికులు వికల్చ్బభావనా చమత్కతితో పరాగపద్ధతిని ఆరంభించారు. అనుష్టుబ్బందస్సు.

352. తవ సంచరణాదజో విధూతం యదిదం రంగనరేం[ద్ర పాదరక్షే! అలమేత దనావిలావి కర్తుం కతక క్షోద ఇవాశు మానసొని | =2, 217

ఆరం $== హే రంగనరేంద్ర పాదరక్ష= ఓ రంగరాజు పాదుకా! తవ = నీయొక్క; సంచరణాత్‌ా సంచారంవల్ల ; విధూతం న! శె = ఎగసిన, ఇదం = ఈ, రజః = పరాగం; యత్‌ = ఏదై తే కలదో; ఏతత్‌ = ఇది; మానసాని = మనస్సులను, కతక క్షోదః ఇవ = చిల్లిగింజపాడి (నీటిని వలె ఆపు = శీఘ్రంగా; అనావిలాని = కాలుష్యం లేనట్టుగా (ప్రసన్నంగా); కర్తుం = చేయడానికీ; అలం = సమకర్రమయింది. తా! ఓ రంగరాజ పాదుకా! నీ సంచారంవల్ల ఎగసిన ధూళి ఏదై తే కలదో అది చిల్లిగింజిపాడివలె మనస్సులను శీఘ్రంగా కాలుష్యం లేకుండా చేయడానికి సమర్ధమయింది. వ్యాఖ్య ఇ భగవత్పాదుకాసంచార ధూళికి ప్రసన్న మనస్కులను చేసే శక్తి పర్యాప్తం.

రాజు నడుస్తుంటే ధూళి అంటకుండా పాదాలను కాపాడే పాదుకలకు దుమ్ము అంటడమూ రంజకమే. (ప్రకృతి రంజకుడై న శ్రీరంగనరేంద్రుడు పాదుకలను ధరించి ఒక అడుగుపెట్టి మరొక అడుగు ఎత్తుతుంకే ధూళి కణాలెగసి వ్యాపిస్తుంటాయి. ధూళి మాలిన్యానికి, కాలుష్యానికి హేతువు కదా! మరి (ప్రశంసించడ మెందుకు?

కతకబీజ చూర్తం - చిల్లగింజి పాడి - నీళ్ళలో పడితే, అది మురికిని అడుగుకు నెట్టి నీళ్ళను తేఎపరుస్తుంది. ఇది లోకజ్జత.

“రమణీయం ్రనన్నాంబు సన్మనుష్య మనోయథా” - స సచ్చమైన నీటికీ, సజ్జనుల మోనస్సుకూ పోలిక, ఆదికావ్య ప్రసిద్ధం.

శ్రీీరంగరాజ పాదుకా పరాగం సోకితే, మానస సరస్సులాంటి జీవులు ప్రసన్న మనస్కులవుతారు. శాఠ్యం తొలగి చిత్తపుద్ద్ధి ఏర్పడుతుంది.

“అలంభూవణ వర్యాప్తి శక్తి వారణ వాచకమ్‌”. (అమరం)

ఉపమాలంకారం. బొపచ స్పందసికం.

353, పునరుక్త పిత్రామహానుభావాః పురుషాఃకేచిదమీ పునంతి విశ మ్‌ | మధ్యువెరి పదారవింద బంధో రపరాగాస్తవ పాదుకే! పరాగః | -3. భా అర్ధం ఫి= కే పాదుకే = ఓ పాదుకా! మధ్యువైరి పదారవిందబంధోేః = మధురిపు చరణకమలబంధ్యువై న; తవ = నీయొక్క; పర్గాగె & = పూఠలధూళులచేత పునరుక్తపితామవా + అనుభావాః వది $రుక్తమై న చతుర్ముఖ (బ్రహ్మ యొక్క 218

మహీమ కలిగిన; అపరాగాః = పరాగరహిత్సులై న/రాగాది విషయవాంఛలులేని; అమీ = ఈ (దుర్హభ్గులై న); కేచిత్‌ = కొందరు; పురుషాః = మహాజనులు, విశ్వం = సమస్త ప్రపంచాన్ని, పునంతి = పావనం చేస్తారు. తా! ఓ పాదుకా! మధ్యువైరి పాదకమల బంధువైన నీ పరాగాలచేత పునరుక్తమై న (బ్రహ్మానుభవం కలిగిన; ఆపరాగ్గులైన కొందరు పురుషులు (ప్రపంచాన్ని పావనం చేస్తారు. వ్యాఖ్య ః- పాదుకా పరాగసంసర్హులెన మహానుభావులు అపరాగ్గులె జగత్తును పావనం చేసే వరన, ర్త!

మధ్యువైరి శ్రీరంగనాథుడు. ఆయన పాదాలను కమలాసనుడు కమలాలతో పూజిస్తాడు. ఆ కమలాలు పాదాల నుంచి పాదుకలను చేరుతాయి. కాబట్టి, పాదుకలకు పుష్పపరాగం పుష్కలంగా తగుల్కొంటుంది.

“పరాగః సుమనో రజ. (అమరం) పరాగమంకే పుప్పొడి. చతుర్ముఖుడు భగవత్సాదుకా పరాగ సంసర్గంచేత పొందిన మహిమను, తర్వాత పాదుకార్నన చేసిన వారందరు పొందగలుగుతారు. పీతామహుడు మొదట పుట్టినవాడు. అందరికీ, సృష్టికే తాత. ధాత నాభికమల బంధువు. పాదుక సదారవింద బంధువు. పుష్పరజః సంబంధం ఉభయ త ఉంది. నాభీకమల పరాగమూలంగా పీతామవుడు రజోగుణ భూయిష్ణుడై నా, అపరాగుడై - రాగద్వేషాదులులేనివాడై - సృష్టి వ్యాపారం చేస్తాడు. పాదుకా పరాగ మూలంగా సత్పురుషులు సపరాగ్గులై నా, అపరాగ్గులై - వీతరాగ్గులై - సమస్త ప్రపంచాన్ని పావనం చేస్తారు.

(బ్రవ్మాదేవునికి పరమాత్మానుభవమూ, వేద వేదార్హ విజ్ఞతా, పుత్ర పొటత్రాది సంతతి వల్ల పితామవత్వమూ ఉన్నట్లే, సత్చురుషులకూ ఉంటుంది. (బ్రహ్మాకై నా, సత్పురుషుల్లకై నా పాదుకాపరాగమే అపరాగతను కలిగిస్తుంది. కాబట్టి, పితామహుని అనుభావాలు సత్పురుషులకు పునరుక్తమవుతాయి. మధ్యువెరి రజోవిరోధి. ఆయన పాదాలు అరవిందాల సామ్యంవల్ల సరాగాలే. పాదుకలచే విహరించడంవల్ల అతిశయిత రాగం కూడా అపరాగంగా చేయబడుతుంది. ఆశ్చర్యమేమిటంటే, పాదుకాదేవి స్వయంగా అనపరాగస్వరూప.

సత్పురుషులు, రజస్తమోగుణాలను అణచివేసి నత్త్యగుణం ఉద్భుద్దమయ్యేరీతిగా ప్రబోధించి, ప్రజలకు రాగాది విషయవాంఛలు లేకుండా చేస్తారు. పరాగమంటిన మహానుభావులు పరాగం లేనివారు, అనడం విరోధం. రాగద్వేషాదులు లేనివారు (మరొక అర్ధం) అనేశ్హేషతో విరోధం అభాస అవుతుంది. విరోధాభానతో కూడిన ఉదాత్తాలంకారం.

బాపచ్చందసికం.

219

తి5్‌4. అభియుక్త జనో నిజార నాణాం బహుశో రంగనరేం[ద పాదరక్షే! అవలేప పిశాచమోచనార్ధం రజసా లింపతి తావకేన దేవాన్‌ |) -4. అర్ధం వ్‌ హే రంగనరేంద్రపాదరక్షే = ఓ రంగరాజు పాదుకా! అభియుక్తజనః = చలించని విశా స మున్న జనం; నిజ

• అర్భకాణాం = తమ పిల్లల యొక్క; దేహాన్‌ = శరీరాలకు; అవలేప పిశాచ మోచనార్ధం = గర్వమనే 'పెనుభూతాన్ని తొలగించడం కోసం; తావకేన = నీదె న; రజసా = పరాగంచేత; బహుశః = పలుసార్టు; లింపతి = లేపనం చేస్తుంది. తా! ఓ రంగనాథ పాదుకా! దృఢమైన నమ్మకం కలిగిన జనులు తమ పిల్లల దేహాలకు అహంకార పిశాచాన్ని తొలగించడానికి నీ పరాగాన్ని చాలాసార్టు పూస్తారు. వ్యాఖ్య = అభియుక్త జనంపాదుకా పరాగాన్ని అనిష్టనివృత్తికె ఉపయోగించే వర్షన. విశ్వపావనత్వ ప్రకారాల్భొపరాగంవల్లశోధించడం ఒక విధం. యువకులకు మంచి, చెడు తెలుస్తుంది. కాబట్టీ వారు సద్వర్తనతో అనిమ్టాన్నితాలగించుకోగలరు. కాని బాలురకేమీ తెలియదు కదా! అందుకె పాదుకాతత్పరులు బాలారిస్ట్రాలను నివారించడానికి పాదుకాధూళిని తమ పీల్లల దేహానికి పూస్తారు. భూతమో, దయ్యమో పట్టిందని దాన్నితొలగించడానికి బౌషధ ప్రక్రియగా అనేక పర్యాయాలు పరాగలేపనం చేస్తారు. ప్రపత్తిని ఒక్కసారే చేయవలసి ఉంటుందే మోకానీ, మందును పలుసార్జ్హు వాడడం సముచితమే. పిశాచమంకే ఇక్కడ గర్వం, అహంకారమనీ దేశికుల ఆశయం. బాలురకు దాన భావం, కేషత [0 అలవడాలనీ, దాసత్వానికి విరోధియె న అహంకార పిశాచం బాల్యంలో నే తొలగిపోవాలనీ ప్రపన్నులు తమ సంతానానికి పాదుకాధూళిని ఉపయోగిస్తారు. “అభియుక్తువ్థరెరుద్దే తథాస్యాదితి తత్చరే”. (విశ్వని.) హేత ల౦కారం. జౌపచ్చందసికం.

355. శిరసా పరిగ ఎహ్య లోకపాలాః తవ రంగేశ్వర పాదుకే?! రజాంసి | విషమేవు బలేవు దానవానాం వ్యపనీతా న్యశిరస్త్ర మానిశంతి | -5. అర్ధం వ్‌ మై రంగేశ్వర పాదుకే = ఓ రంగనాథ పాదుకా! లోకపాలాః = లోకపాల్పురె న ఇంద్రాదులు; తవ= నీయొక్క; 220

రబాంసి = (పూల) థూళులను; శిరసా = తలచేత; పరిగృవ్యూ = (గ్రహించి (ధరించి); విషమేషు = దుర్చేద్యమైన; దానవానాం = రాక్షసుల యొక్క; బలేషు = సేనలయందు; వ్యపనీత + అన్య, జిరస్త్రం = తొాలగింపబడిన ఉష్ణీషమూ, వేరేకవచాలు కలుగునట్టుగా; అవిశంతి = ప్రవేశిస్తారు. తొ! ఓ రంగపతి పాదుకా! లోకపాలురు నీ పరాగకణాలను తలదాల్చి (ప్రవేశింపరాని అనురసేనలయందు శిరస్తాణాలనూ, వేరేకవచాలనూ ధరించకుండా ప్రవేశిస్తారు. వ్యాఖ్య := పాదుకా రజఃకణాలను తలదాల్బిన ఇం(దాదులకు అపసజయమే లేదు.

గత శ్చోకంలో “అభియుక్త పదానికున్న 'శత్రువులెదిరించడి మనే మరో అర్జాన్ని అనుసరించి ఈ శ్ఞాకం రచింపబడింది. ఇంద్రాగ్ని యమనిర్‌బుతివరుణ వాయుకుబే రేశానులు అప్షదిక్సాలురు. వీరు అదిదేవతా (ప్రత్యధిదేవతల సహాయంచేత సమస్త లోకాలనుపాలిస్తారు. వీరు భగవత్చాదుకలను శిరసావహించినప్పుడు, వాటిధూళి వీరి శిరస్సుల మీద కవచంలాగా తగులుకొంటుంది. పాదుకా పరాగ మహిమవళల్ల వీరి తలలు గాయపడకుండా భద్రంగా ఉంటాయి. తమకు హానియే కలుగదుకాబబజ్జి, ఇంద్రాది లోకపాలురు శిరస్త్రాణ, ఉర(స్తాణాది కవచాలను ధరించకుండా, తమ శత్రువ్లులె న దానవుల సెన్యం, ఎంత దుర్భేద్యమై నదయినా, పోరాటానికి ఉరకలువేస్తూ, రణరంగంలో ప్రవేశిస్తారు. గౌరవంతో పాదుకాపరాగాని మ కిరస్తాణంగా ధరించినంత మాత్రాన, ఆది సర్వ(త్రాణమై నందువల్ల వేరే శిర(స్తాణాదులను వీరు ఆదరించరు. శత్రుసేనల శిరస్తాణాలను తొలగించి విజయులవుతారు.

ఆక్షేపాలంకారం. వృత్తం, బౌపచ్చందసికం.

356. క తినః శిరసా సముద్వహంతః కతిచిత్కేశన పాదుకే! రజస్తే | రజస స్తమసోఒపి దూరభూతం పరి పశ్యంతి విశుద్ధమేవ సత్త్వమ్‌ |! -6. అర్ధం ః- హే కేశవ పాదుకే = ఓ కేశవపాదుకా! కతిచిత్‌ = కొందరు; కృ తినః = పుణ్యవంతులు; తే = నీ యొక్క; రజః= పరాగాన్ని, శిరసా = తలచే, సముద ఫహం౦తః ధరిస్తూ; రజసః = రజోగుణానికి; తమసనః£, అపీ* తమో గుణానికి కూడా; దూరభూతం = దూరంగాఉన్న; విశుద్ధం = హేయ గుణస్పర్శలేని; సత్త్వం, ఏవ = సత్త్వగుణ ప్రథాన వస్తువునే; పరిపశ్యంతి = బాగా చూస్తారు. తా! ఓ కేశవ పాదుకా! కొందరు ధన్యాత్ములు నీ పరాగరేణువులను శిరసా వహిస్తూ, రజస్తమో గుణాలకు దూరంగా ఉండే, హేయగుణమేమాత్రంలేని సత్త్వగుణ ప్రథానమై న వస్తువునే సందర్శిస్తారు. 221

వ్యాఖ్య ఫా వెకుంఠ దర్శనానికి పాదుకారజం ఆవశ్యకం.

ఈ లోకంలోని ప్రతి వస్తువు సత్వ రజస్తమస్సులనే మూడు గుణాలతో కూడినదే. శ్రీవై కుంఠంలో ఉండే ఒక్కొక్క వస్తువు రజస్తమస్సులు లేకుండా సత్త్వమనే ఒక్క గుణాన్నే కఠిగి ఉంటుంది. పాదుకారజస్సును తలయందు ధరించిన ధన్యాత్ములకు రజోగుణమేకాక తమోగుణం కూడా తొలగిపోతుంది. రజస్సును ధరిస్తే రజోగుణం పోతుంది, అనడం పాసగని మాట. విరోధం భాసిస్తుంది. రజశ్ళబ్దానికి పరాగమనే అర్జాన్ని (గ్రహిస్తే విలోధం పరిహారమవుతుంది. పాదుకాధూళి సోకిన వ్యక్తులు గుణత్రయ విశిష్టమై న ఈలోకాన్ని వీడి సత్త్వగుణ (ప్రథానమై న పరమపదాన్ని చేరి ఆ సత్త్వగుణ (ద్రవ్యాన్నే చూస్తూ, అనుభవిస్తూ ఆనందిస్తారు.

రాజస తామన గుణ స ర్భులేనిది శుద్దసత్త్య్వగుణం. సత్త్వగుణం సముదు ఎద్ధమై తే సమ్యక్‌జ్ఞానం కలుగుతుంది.

“వతం గుణే పిశాచాదౌ బల్మేదవ్య న్యభావయోళో. ( విశ్వని)

పాదుకా పరాగ సంబంధంవల్ల సమ్యక్‌ జ్ఞాన హేతుభూత సత్త్వగుణం కలిగిన భాగ్యవంతులు పరంధాముణ్ని సందర్శించరనేది లేదు.

విరోధాభాసాలంకారం. బౌపచ ్భ్పందసికం.

357. అధికం పదమ్మాథఠితోఒపి వేధాః ప్రయతో రంగధురిణ పాదరక్షే! అభివాంఛతి సంగమం పరాగ

రభిజాతెస్తవ దేవి! నాభిజాతః | -7. ఆర్ధం వా హే దేవి! రంగధురీణ పాదరక్ష = విశ్వంభరాభారాన్ని వహించే భగవంతుని పాదాలను కాపాడే ఓదేవీ! అధికం = ఉన్నతమై న; పదం = స్థానాన్ని ; ఆథశ్రితః, అపి = ఆశ్రయించినవాడే అయినా; న + అభిజాతః = మంచికులమందు పుట్టుని/నాభిజాతః = నాభి నుంచి ఉద ఎవించిన; వేధాః= (బ్రహ్మ; ప్రయతః = ప్రయత్నిస్తూ; అభిజాత్రై £! = మంచికుల మందు పుట్టిన వారితో/([ప్రాప్తరూపం కలిగిన) సాబ్బై న; తవ = నీ యొక్క; పరాగః = ధూళిరేణువులతో; సంగమం వ కలయికను; అభివాంఛతి = కోరుతాడు. తా! ఓ రంగధురీణ పాదుకాదేవీ! కుఠహీనుడు ఉన్నత స్థానాన్ని పొందినప్పటికీ, ప్రయత్నిస్తూ కులీనులతో చేరడానికి కోరుతాడు. అలాగే, నాభిజాత్తుడై న బ్రవ్మ అభిజాత పాదుకా ధూళిని పాందకోరుతాడు.

222

వ్యాఖ్య ౯ ఉన్నతాధికారం స్థిరంగా ఉండాలనుకునే వ్యక్తి పాదుకాసరాగాన్ని పొందగోరే చమత్కృతి మత్క్‌ ఏతం

పూర్వ శ్లోకంలో “కొందరు” అన్నమాటలో (బ్రవ్మా ఒకడు. (ది్మా సత్త్వగుణ స్టానమందుకాక ర జోగుణ ప్రభానమై న స్థానమందున్నవాడు. (బ్రహ్మాండమందు (బ్రవ్మా ఉన్న స్టానంకంటె రుద్రేంద్రాదులవి తక్కువ స్థానాలు. (అధి, కం = 6 ప్రకృతి మండఠలానికి శిరఃస్థానమై న సత్యలోకాధిపత్యం ఉన్నతమై నది. (బ్రహ్మ ఉత్తమ వంశమందు జన్మించక, నాభి నుంచి జన్మించినవాడు. అయినా భగవత్చాదసేవ చేసే భాగ్యం బ్రవ్మాకు నిత్యం కలుగదు. ఈ భాగ్యాన్ని పొందిన పాదుకాదేవి అభిజాత - ఉత్తమ వంశ సంజాత. పాదుకలయందంతా (అభితః జాతి పరాగముంటుంది.

“అభిజాతః స్థితే న్యాయే కులీన ప్రాప్రరూపయోళ" (విశ్వని.)

పాదం కంటె నాభి ఉత్కష్టమై నది, కాబట్టి ఉన్నతస్థానమందున్నా “నాభి జాతుడ్డవె న నాకు కాళ్ళ క్రింద పడియుండే పాదుక (ల) యొక్క ధూళితో ఏమి ప్రయోజనం?" ఆని బ్రహ్మా భావించడు. ఉన్నత స్థానమందు స్ట్రేరంగా ఉండడం, పాదుకా పరాగాధీనమే, అనుకుంటాడు. కాబట్టి, అభిజాత సంబంధం వళ్లినే నాభిజాత్తుడై న తనకు ఉత్కర్ల కలుగుతున్నదని భావిస్తూ, (బ్రహ్మ పాదుకాపరాగాన్ని పొందకోరుతాడు. ఉత్రేక్ష జొపచ్చందసికం.

358. శుద్ధ సత్త్వ వపుషెవభవత్యా, పాదుకే! విరజసా హరిపాదౌ |

అన్తుకిం పునరిదంరజసాతే, శుద్ధసత్త్వమయతా మనుజానామ్‌ ! -8. అర్ధం 8౯ హే పాదుకే = ఓ పాదుకా! శుద్ధసత్త్వ వపుషా, ఏవ = శుద్ద సత్వగుణమున్న దేహమే కలదాన్నివై న; భవత్యా = నీచేత; హరిపాదౌ = భగవత్పాదాలు; విరజసౌ = రజోగుణం లేనివి రహితంగా/ధూళిలేనివి; అస్తు = ఉండుగాక, తౌ నీ యొక్క, రజసా = రజోగుణంచేత/ధూళిచేత; మనుజానాం = మనుష్యులకు; శుద్ధసత్త్యమయతా = కేవలం సత్త్వగుణ ప్రాచుర్యం; (భవతి = ఉంటున్నది) ఇదం, పునః = ఇది మాత్రం; కిం = ఏమిటి? తా! ఓ పాదుకా! కుద్ధసత్త్వమూర్తివే కాబట్టి నీచేత శ్రీవారిచరణాలు రజోగుణం/ధూళి, లేనివిగా ఉంటున్నాయి. ఉచితమే. ఉండుగాక. మరి నీ రజస్సుతో మనుష్యులకు కేవలంసత్త్వగుణమే పప్రచురంగా ఉంటున్నదన్న ఈ మాటేమిటి? వ్యాఖ్య ఫా పాదుకా రజస ఎంబంధంవల్ల మానవులు సత్త $మయులవుతారు.

రజోయుక్త పాదుకల స్పర్శవల్ల శ్రీవారిచరణాలకు విరజనస్త్యం ఎలా కలుగుతుంది? అనే అక్షేపానికి సమాధానమిది. పాదాలకు [క్రింది భాగాన ఉండే పాదుకలు, తమకు ధూళి అంటినా, మీద ఉన్న పాదాలకు దుమ్ము ధూళి అంటకుండా భ(ద్రంగా కాపాడుతాయి.

223

పాదుకల రూపం కేపలం సత్త్వగుణ (ద్రవ్యం. శ్నీపై కుంఠంలో నిత్యసూరుల స్వరూపం భగవంతుని స్వరూపం అలాగా అ్మప్రాకృతమే. పాదుకల సాన్ని స్నహిత్యమ లేకపోతే భగపత్పాదాలకు విరజస్త్వం అనుపపన '్రమేకదా! సం! అదియుక్షమే. కానీ, పాదుకలకున్న ధూళి అంటుకుంటే - పాదుకారబస్సు సోకితే - మనుష్యులు కూడా రజస్త మస్సులులేని సత్త్వగుణా ధిక్యులవడం అయుక్తం. సత్త్వగుణం వల్ల రజోగుణం తొలగుతుంది కానీ, రజోగుణం పల్లి సత్త్యగుణం కలుగడం ఎక్కడా వినని మా. భగవత్పాదుకా పరాగ సంబంధం వల్ల శుద్దసత్త్వ పురుషులవుతారని విరోధాభాసాలంకారం. స్వాగతా వృత్తం. 359. త్మదజ స్పృవ తనోతి పాదుకే! మానసా న్యకఠినానిదేహినామ్‌ ! ప్రస్తరస్య పదవీ గతస్యయత్‌ వ్యాచకార మునిధర్మదారతామ్‌ |] -9,. అర్హం ఫా హే పాదుకే = ఓ పాదుకా! తవ = నీయొక్క, తత్‌ = ఆ; రజః = ధూళి; దేహినాం = (ప్రాణులయొక్క; మూనసాని = మనస్సులను; అకఠినాని = మృదువుగా తనోతి = చేస్తుంది; యత్‌ = ఏ ధూళి; పదవీగతస్య = దారిలో ఉన్న; ్రస్తరస్య = శిలకు; మునిధర్మదారతాం = బుషియొక్క ధర్మపత్నీ రూపాన్ని; వ్యాచకార = కలిగించిందో తా! ఓ పాదుకా! నీ పరాగం దేవాధారుల చిత్తాన్ని మెత్తగా మలచివేస్తుంది. దారిలో ఉన్న ప్రస్తరాన్ని ముని ధర్మపత్నిగా చేసింది నీ పరాగమే. వ్యాఖ్య 1= పాదుకా పరాగం రాతిగుండెలను రసమయం చేసే వర్షన. రాయికన్న కఠినమ్లై నదీ, వెన్నకన్న మెత్తనిదీ లేదు. పాదుకా రజస్సంగంవల్ల (తోవలో ఉన్న ఉపలమే ఉవిదగా మారినప్పుడు, బండబారిన గుండెలు వెన్న ఉండల్టాగా మెత్తదడకుంటాయా? ఇష్షప్రాప్తినీ, అనిష్టనిసృత్తినీ కలిగించేది పాదుకా పరాగం. అహల్యా వృత్తాంతాన్ని బట్టి, పాదుకా రజస్సు మనస్సులలో బుజు గుణాన్ని విస్తరింపజేస్తుంది. కొవ్యలింగారింకారం,. రథోద్ధత. 360, స్త గ రంగేశయస్య పురుషస్య జగద్విభూత్యై రథ్యా పరిక్రమవిధా మణిపాదరక్షే! సీమంతదేశ మనవద్య సరస్వతీనాం సిందూరయంతి భవతిచలితాః పరాగాః | =10. 224

అర్ధం £= హే మణిపాదరక్షే= ఓ రత్నపాదుకా! జగత్‌ + విభూత్ర్యై = లోక సంపత్తు కోసం; రంగే శయస్య = శ్రీరంగ మందు సవళించే; పురుషస్య = పురుషుని యొక్క; రథ్యా పరిక్రమవిధా = వీథి నంచారవిధియందు; భవతీ చలితాః = నీచేత ఎగసిన; పరాగాః = ధూళులు; అనవద్య సరస్వతీనాం = నిర్జుష్టవాక్కులనే శ్రుతుల యొక్క; సీమంత దేశం = శిరోమధ్యస్టలాన్ని (పాపటను) సిందూరయంతి = సిందూరం కలదానిగా చేస్తున్నాయి. తా! ఓ రత్నపాదుకా! లోక సంపత్తు కోసం శ్రీరంగనాథుని వీథి సంచార విధి యందు నీచేత పైకి ఎగసిన పరాగరేణువులు నిర్హష్ట వాక్కులనే శ్రుతుల సీమంత ప్రదేశాన్ని సిందూరంతో అలంకరిస్తున్నాయి. వ్యాఖ్య జా పాదుకా పరాగం వాగ్లేనీ సీమంత దేశాన్ని అలంకరించే వర్షన. పాదుకా ధూళిచేత విలక్షణ కాయ్యప్రాప్త, మనస్సుకు గుణాధానం, రెండు శ్టోకాలచే వర్ణితం. మనఃకాయ వాక్కులనే తికరణాల్లో వాగలంకరణను సుఖ్గోకిస్తున్నదీ శ్లోకం. పాదుకాదేవి జగద్ధితార్థం శ్రీరంగనాథుణ్ని అంతట సంచరింపజేస్తుంది. పడుకాన మరగిన పురుషుణ్ని సంపద కోసం ఉద్యోగింపజేసేది పడతియే కదా! భగవంతుని పదాలను చలింపజేసే సామర్ర్యంగల పాదుకాదేవి, కదఠలినప్పుడు పెకిలేచిన తనధూళితో, పదాల మార్పును సహింపని శ్రుతి సీమంతినుల పాపటను సిందూర చ్యూర్ణంగా అలంకరిస్తుంది. వీథ్యుత్సవంలో పారాయణానికి అన్వయించే వేదమూర్తుల శిరస్సు మీద శ్రీ శఠారిని సమర్చించి గౌరవించడం మర్వాద. వేదం శబ్ద పరివృత్తిని సహించదు కాబట్టి వేదభాషా యోష “అనవద్య సరస్వతి. పాదుకాపరాగం ఉపనిషన్నిష్ట మని కవి వృదయం. సమాసొక్తి సంకీర్ణోత్పేక్షు వసంత తిలకా వృత్తం. 361. మాన్యేన రంగనృపతే ర్మణిపాదరక్షే! వ! చూడా పదాని రజసా తవ భూవయంతః | కాలక్రమేణ భజతాం కమలాసనత్వం నాభీసరోజ రజసాం నివసంతి మధ్యే | =11. అర్ధం £-- హే రంగనృపతేః, మణిపాదరక్షే= ఓ రంగరాజు రత్నపాదుకా! మాన్యేన = పూజ్యమై న; తవ = నీయొక్క; రజసా = ధూళిచేత; చూడాపదాని = శిరస్సులను; భూషయంతః = అలంకరించుకునే వారు; కాలక్రమేణ = కొంత కాలానికి; కమలాసనత్వం = (బ్రహ్మరూపాన్ని; భజతాం = కల్చించే; నాభీ స రోజ రజసాం = పాక్కిరి తామర పుప్పొడి యొక్క; మధ్యే = నడుమ; నివసంతి = నివసిస్తారు. 225

తా! ఓ రంగరాజు పాదుకా! పూజ్యమై న నీ పరాగాన్ని తలమీద అలంకరించుకునే భక్తులు, కాల(క్రమంగా (బ్రవ్మా శగీర నిర్మాణంచేసే భగవన్నాభీకమల పరాగాల మధ్య నివసిస్తారు. వ్యాఖ్య *- పాదుకా పరాగభూషణులకు కమలాసనత పాపి,

“విశ్చాయమాన రజసా కమబేన వాభౌ”. (గోదాస్తుతి) భగవన్నాభీ పద్మపరాగం విశ్వరచనాధురీణమన్నారు దేశికులు. భగవతా దుకా పరాగ సంబంధులకు కాల(క్రమేణ భగవన్నాభీ పద్మపరాగ సంబంధం కలుగుతుందని సుక్టోకితం.

సమాలంకారం. వసంత తిలకా వృత్తం.

362. మాతర్ముకుంద చరణావని? తావకీనా శ్చింతా వశీకరణ చూర్ణ విశేషకలా కి | సంచారపాంసు కణికాః శిరసా వహంతో విశ్శంపునంతి పదపద్మపరాగలేః | -12. అర్ధం £= హే మాతః = ఓ త్రల్టీ! ముకుంద చరణావని = ముకుందుని పాదుకా! చింతా-కలా ఏ/చ్చింతా = చిత్తవృత్తి యొక్క; వశీకరణ = స్వాధీనీకరణమందు; చూర్ణ విశేషకల్పాః = ఒక విధమైన పొడిని పోలియున్ను; తావకీనాః = నీకు సంబంధించిన; సంచార పాంసుకణికాః = సంచారాథీన ధూళికణాలను; శిరసా = తలచేత; వవూంతః = ధరిస్తున్న భక్తులు; పదపద్మ పరాగల్లేశః = తమ చరణ కమలాల ధూళికణాలచే; విశ్వం = ప్రపంచాన్ని; పునంతి = పరిశుద్ధం చేస్తారు. తౌ ఓ జననీ! ముకుందపాదుకా! మనస్సును వశపరచుకునే చ్యూర్తసద్భృశమై న నీ సంచారం వల్ల కలిగే ధూళి కణాలను తలదాల్చిన పురుషులు తమపాద పద్మపరాగ రేణువుల చేత ప్రపంచాన్ని పరిశుద్దం చేస్తారు. వ్యాఖ్య ౩- పాదుకా పరాగాన్ని తలదాల్చిన పురుషుల చరణధూళితో ప్రపంచం పావనమవుతుంది,.

(ప్రపన్నులు చతుర్ముఖ పదవిని కాంక్షించడం హేయమని భావిస్తారు. వారు భగవతా దుకా సేవకే అంకితమువుతారు. పాదుకా పరాగానికి చిత్తాని (ఎ వశపరచుకునే మహిమ వుంది. పాదుకా సంచారాధీనమె న ధూళిని శిరసావహించిన మహాను భావులు ప్రపంచంలో సంచరిస్తున ఎప్పుడు, వారి పాదధూళి సోకిన ఆయా (ప్రదేశాలు పవిత్రమవుతాయి. వారిని దర్శించిన ప్రజల చిత్తవృత్తి కల్మషరహితమై. ధార్మిక జీవనానికి అంకితమవుతుంది.

226

“సంతః శ్రీ, రంగప్పథ్వీశ ' అనే మొదటిళ్ళోకంలో పాదుకాధారణ ఫలం 'భువన (త్రాణ పద పంకజ 'రేణుకత్వ' మని కీర్తింపబడింది. ఇక్కడ ఆ విషయమే పాదుకాధూళి ధారణ ఫలమని స్తుతింపబడింది. చింతా వశీకరణత్వం ఈ శ్లోకంలో విశేషంగా ఉంది.

ఉదాత్త పరికరాల సంకరాలంకారం. వసంతే తిలకా వృత్తం.

363. ఆయోజితా న్యమలధీభిరనన్య లభ్యే పాదావని! శ్రుతివధూ పటవాసకృత్యే | త్వత్సంచర ప్రచలితాని రజాంసి శ్రారేః ప్రఖ్యాపషయంతి పదపద్మ పరాగశోభామ్‌ | -13. అర్ధం శ== హే పాదాపని = ఓ పాదుకా! అమలధీభిః = విశుద్ధ బుద్ధిగల సత్పురుషులచేత; అనన్య అభ్యే = వేరే దేనిచే త పాందరాని; శ్రుతివధూ పటవాసకృత్యే = శ్రుతులనే స్త్రీల వస్త్రాలకు వాసనను కల్పించే కార్యమందు; ఆయోజితాని = ఉపయోగింపబడే;త్వత్‌ + సంచర ప్రచలితాని = నీ సంచార ప్రదేశమందు ఎగసిన; రజాంసి = ధూళులు; శారేః = భగవంతుని యొక్క; పదపద్మ పరాగశోభాం = చరణాలనే కములాలయందు రజ శ్రీని; ప్రఖ్యాషయంతి = వెల్లిడిస్తున్నాయి... తా! ఓ పాదుకాదేవీ! శుద్ధబుద్దిగల నజ్జనులచేత అనన్య అభ్యమై న శ్రుతికాంతల వస్త్రాలకు వాసనను కల్పించే కృత్య మందు వాడబడే నీ సంచార మార్గమందు "రేగిన ధూళికణాలు శ్రీరంగనాథుని పాదాలనే పద్మాలయందలి పరాగ శోభను వెల్లడిస్తునా మయి. వ్యాఖ్య ః= పాదుకాపరాగం శ్రుతి వధూ పటవాస చూర్తంగాన్తూ భగవతా ద పద్మ రజు (శ్రీ గానూ ఉన్లేఖాలంకృతం.

వేదమూర్తులు అనువాకాలను సుస్వరంగా అధ్యయనం చేస్తూ పాదుకా సంచారమార్గమందు పాదుకా పరాగాన్ని (గ్రహిస్తారు. ధూళివారి మీద పడుతుంది అని తాత్పర్యం. పాదుకాదేవి వేదనాదా మోదిత. ఇది వేద వాక్కులనే (స్త్రీల పటవాస చ్య్చూర్ధంగా భావ్యం.

“పిష్టాతు పటవాసలో. (అమరం). స్త్రీలు చందనం, పచ్చకర్పూరం, పునుగు, జవ్వాజి లోద్ర, పద్మపుష్ప చూర్ణం ఇత్యాది పరిమళ (ద్రవ్యాలను తమ శరీరాలకు, కోకలకు పులిమి, ఉపయోగిస్తారు. జ్ఞాన వ రాగ్యభూషణ్యులై న శ్రీవేదాంత దేశికులకు మహిళలు ధరించే నువాసన ద్రవ్యాల సంగతి పరిచయముంది. ఈ సువాసన లో(ధ్ర, పద్మ పుష్పాలతో ఆపాదింపబడేది కాబట్టి, ఇది ఏమి పుష్పమో, అని ఆలోచించి చూడగా, అది శ్రీరంగనాథుని పాద పద్మమే అని గోచరించింది. పాదుకా పరాగం స్వామి పాద పద్మపరాగాన్ని అతిశయింపజేసీంది.

227

పాదుకాపరాగం, శ్రుతి సువాసినీ పటవాసాన్ని, పాదపద్మపరాగాన్ని పోలియున్నదని బై కవిధంగా వర్ణించడం

వల్లి, ఉల్లేఖాలంకారం. వసంత తిలకా వృత్తం. 364. మూర్జాన మంబ! మురభి న్మణి పాదరక్షే! యేషాం కదా౭ఒపి రజసా భవతీ పునాతి। త్వామేవ తేసుకృతిను స్పపయంతి కాలే మందారదామ రజసా మకుటచ్యుతేన | జాకేడ్మే అర్ధం కి హే అంబ! మురభిన్మణి పాదరక్ష= ఓ త్రీ! మురారి రత్నపాదుకా! భవతీ =నీవు; యేషాం = ఎవరియొక్క; మూర్జానం = శిరస్సును; రజసా = పరాగంచేత; కదా అపీ; ఎప ఏఎడో ఒక్కసారి; పునాతి = పవి(తం చేస్తావో; త్తే= ఆ, సుకృతినః = భాగ్యవంతులు; కాలే = ఒకప్పుడు; మకుటచ్యుతేన = కిరీటం నుంచి జారిన; మందారదామ రజసా = దేవతరు పుష్ప మాలా పరాగంచేత; త్వాం, ఏవ = నిన్నే; స్న్పపయంతి = అభిర్పుక్రిస్తారు. తా! ఓ మురహారి పాదుకా! ఓ జననీ! నీవు నీ రజఃకణాలచే ఎవరి శిరస్సును ఎప్పుడో శుద్దిచేస్తే, వారు దివ్యపురుషులై నమస్కరిస్తూ మందారపుష్పమాలికా పరాగంతో నీకే అభిపేకం చేస్తారు. వ్యాఖ్య ఫా పరస ఎరోపకార కథనం,

ఒకప్పుడు పాదుకా పరాగాన్ని తలదాల్చిన ధన్యాత్ములు, దేవతాధికారాన్ని పొందుతారు. అప్పుడు వారు కృతజ్ఞాలె మందార పుష్పమాలను అలంకరించుకున్న తలను వంచి ప్రణామం చేయగా ఆ పరాగం, పాదుకాదేవి మీద జలజలరాలి అభిషేకమవుతుంది. కదాఒపీ :- వీథ్యుత్సవానంతరం శ్రీరంగనాథుడు మందిరంలో ప్రవేశించి పాదపీఠం మీద పాదుకలను పెట్టగా; అర్భకులు భక్తుల తలమీద పాదుక (ల) ను - శ్రీ శఠారిని - సమర్పిస్తారు. పాదుకాదేవి ఒక్కసారి అల్పాయుష్కులకు ఒక్కటి ఇస్తే, నారు కల్చాయుష్ములె న తర్వాత అది కోటి రెట్టుగా దేవికి మొక్కుబడి చెల్లిస్తారు.

అన్యోన్యాలంకారం. వసంత తిలకా వృత్తం.

366, రథ్యా వివారరజసా పరిధూసరాంగీం రంగేశ్వరస్య లలితేవ మహోత వేమ |! ప్రసో ఫూయ త్యవనతో మణిపాదుకే? తా 0 గౌరీపతిః స్వయ మిభాజిన పల్దవేన | ౨15, 228

అర్ధం £== హే మణి పాదుకే = ఓ మణిపాదుకా! గౌరీపతిః = పార్వతీశుడు; రంగశ్వరస్య = శ్రీరంగేశ్వరుని యొక్క; లలితేషు = మనోజ్జమై న; మహోత్సవేసు = గొప్ప ఉత్సవాల్లో; రథ్యా విహార రజసా = వీథి సంచారం వల్ల కలిగే ధూలిచేత; పరిధూసర + అంగీం = నునుపైన స్వరూపంగల; త్వాంచనిన్ను; స్వయం తానే; అవనతః= నమ్రుడై ; ఇభ + అజీన; పల్లివేన = పచ్చి ఆకును పోలిన ఏనుగుతోలుచేత; ప్రస్పోటయతి = తుడిచివేస్తాడు. తా! ఓ మణిపాదుకా! శ్రీరంగేశుని మనోజ్ఞమై న మహోత్సవాల్లో వీథి సంచారజన్యమై న ధూళిచే మసృణాంగ్గివె న నిన్ను పార్వతీపతి నమ్రుడై గజచర్మపల్లవంతో తుడిచి శుభంచేస్తాడు. వ్యాఖ్య ౩ పాంసుమసృణాంగియ్రైన పాదుకాదేవిని పార్వతీపతి నిష్పాంసువుగా చేసే వర్లన.

మనోజ్జమై న మహోత్సవాల్లో శ్రీరంగనాథుడు వీథుల్లో సంచరిస్తున్నప్పుడు పాదుకలకు ధూళి చిక్కణంగా అంటుకుంబుంది. పార్వతీపతి భగవంతునికి నమస్కరిస్తాడు. అస్పుడు ఆయన తన కట్టుపుట్టమై న పచ్చి ఆకులాగా ఉన్న గజచర్మంతో దుమ్మును తుడిచివేసి, మణిమయిపాదుకాదేవిని శుభ్రంగా (ప్రకాశింపజేస్తాడు.

పాదుకా మాహాత్మ్యానికి అంగంగా పార్వతీపతి చరిత్ర కథనం, ఉదాత్తాలంకారం. వసంత తిలకా వృత్తం.

366. నేదీయసాం నిజపరాగ నివేశపూర్వం స్పృష్ట్వాశిరాంసి భవతీ భవరోగభాజామ్‌ |! గాధంనిపీడ్య గరుడధ్వజ పాదరక్షే ! మానగహం శమయతీవ ప్పరె రసాధ్యమ్‌ | -16. అర్ధం హూ హే గరుడధ్వజ పాదరక్షే= ఓ గరుడధ్వజుని పాదుకా! భవతీ = నీవు; నేదీయసాం = అతి సమీపంలో ఉన్న; భవరోగభాజాం = సంసార రోగ(గస్తుల యొక్క; శిరాంసి= తలలను; నిజపరాగ నివేశ పూర్వం = స్వీయధూళి మొదట పడునట్లు, స్పృష్ట్వా" స్పర్శించి; గాఢం = చిక్కగా; నిపీడ్య = పులిమి; పరెః = ఇతరులచేత; అసాధ్యం = సాధింప రాని; మాన్యగ్రహం = అహంకార పిశాచాన్ని; శకమయతి, ఇవ = నశింపజేస్తున్నట్లున్నావు. తా! ఓ గరుడధ్వజ పాదుకా! నీవు కడు దగ్గరగా ఉండే సంసార ఠోగగ్రస్తుల తలలను స్పృశించి మొదట నీధూళిని చల్టుతూ, చిక్కగా పులిమి, ఇతరులచే నిరసీంప శక్యంకాని అహంకారపిశాచాన్ని నశింపజేస్తున్నట్టున్నావు. అర్జాంతరం :- హే గరుడధ్వజ పాదరక్షీ = గరుత్మంతుడే పెక్కెంగా గల శ్రీమన్నారాయణుని పాదుకా! నేదీయసాం = చాలా దగ్గరగా ఉన్న; భవ, రోగభాజాం = శివపారమ్యమనే రోగం పట్టిన వారిలో; శిరాంసి = పప్రథాన్నులై న వారిని; భవతీ = నీవు; నిజ పరాగ నివేశ పూర్వం = నీ ధూళిపడునట్టు మొదట; స్పృష్ట్వా = స్పృశించి; గాఢం = గట్టిగా, నిసీడ్య 229

= మర్దించి, పరైః = ఇతరులచేత; అసాధ్యం = నిరసింపశక్యంకాని; మాన[గ్రహం = దుపష్పమాణమై న ఉపన్యాసాన్ని; శమయతి, ఇవ = చాలించేలాగా చేస్తున్నావు. తా! ఓ గరుడధ్వజ పాదుకా! నీకు చాలా దగ్గర ఉన్న శివుడే పరదేవత అనే రోగం గలవారిలో ముఖ్యులె న జనులను నీవు మొదట దుమ్మును చిమ్మి, పట్టుకొని గట్టిగా అణచివేసి వారి గర్వ పిశాచాన్నీ దుష్పమాణోపన్యాసాన్నీ నివారింప చేస్తున్నట్టున్నావు. వ్యాఖ్య ః- పాదుకా పరాగం వల్ల గర్వ పిశాచం నశించే వర్ణన. బాలారిష్టాలను పాదుకాదేవి తొలగించే విషయం (354) ఇంతకుముందే చెప్పబడింది. ఇక్కడి విషయం దానికంటె విలక్షణమని గమనీయం. లోకంలో పిశాచమావేశించడంవల్ల వ్యాధిగ్రస్తులై న వ్యక్తుల తలమీద మాంత్రికుడు భస్మంచళ్లి, బాగా రాస, వ్యాధికి కారణమయిన పిశాచాన్ని తొలగిస్తాడు. అలాగే పాదుకాదేవి భవరోగుల తలమీద తన ధూళిని చళ్లి, బాగా పులిమి రోగకారణమై న గర్వ పిశాచాన్ని నశింపజేస్తుంది. “భవః సంసార సంహ్రాప్తి శ్రేయశంకర జన్మను”. (నానార్హ రత్నమాల) సంసారులు అనాదివాసనవల్ల దేహమే ఆత్మ, రెండు వేర్వేరు కావు, అని భమించడమే భవరోగం. దేహాభిమానం ముదిరి, పిశాచంగా పట్టుకొనడంవల్ల, మమతాహంకారాలు పె(శ్రుగుతాయి. మానగ్రహమంకే గర్వమే పెనుభూతం. “మాను ప్రీణాంకోవ భేదే గర్వేచిత్తోన్నతావపి” (నా.ర.మాల) “గ్రహోఒను గ్రహనిర్బంధ (గ్రవాణేవు రణోద్యమే ! మార్యాదౌ పూతనాదౌ చైంహికేయో పరాగయోలొ. ( విశ్వని.) పాదుకా పరాగ మహిమచేత దేహం వేరు, ఆత్మవేరు, ఒక్కటికాదు, అనే సమ్యక్‌ జ్ఞానం కలుగడం వల్ల “జ్ఞానాన్ముక్త అన్నట్టు ముక్తి లభిస్తుంది. “పన్మం ట్ర విత్‌ క్షితి” (యతిరాజ సప్తతి. 23) శ్రీమ(ద్రామానుజులు మాంత్రికుడన్నా రక్కడ. ఇక్కడ పాదుక మంత్రకత్తె.

ఎ] వ పారమ్యాన్ని ఎదిరించి శ్రీమన్నారాయణుడే పరతత్త్వమని (ప్రామాణికంగా నిరూపించి, "సర్వం వె ప్టవం' అనిపించే ప్రవృత్తి, పాదుకాదేవికి తప్ప ఇతరులకు లేదు. దేశికులకాలంలో శ్రీరంగనగర సమీపంలోని జంబుకేశ్వర వ్రేతవాన్నులై న్నశెవుల విషయమూ, శ్రీరంగవై భవమూ విశదీక తం. ఉ(త్రేక్షాలంకారం, వసంత తిలకా వృత్తం.

367, ఆపాదవల్లవతనో రకువమారయూనః పాదావని! ప్రవిశతో యమునా నికుంజాన్‌ | జ్‌ ఆన దనంగ సమరాతు ఏ రతః (ప్రవ ఎత "సేనా పరాగ ఇవతే పదవీ పరాగః | -17. 230

అర్థం ః-- హే పాదావని = ఓ పాదుకాదేవీ! తే = నీయొక్క; పదవీపరాగః = మార్గమందలి ధూళి; ఆపాత వల్లవతనోః = తాత్కాలిక గోపశరీరం కఠిగిన; యమునా నికుంజాన్‌= యమునా తీరమందలి పాదరిండ్రకు; (ప్రవిశతః = ప్రవేశించే; అకుమార యూనః = కుమార (ప్రాయమనుభవించకయే యువకుడైన శ్రీకృష్ణుని యొక్క; అనంగనమరాత్‌ = కామయుద్ధం కన్న; పురతః = ముందు; ప్రవృత్తః = 'రిగిన; సేనా పరాగః, ఇవ = సేనయొక్క ధూళియో అన్నట్టు; ఆసీత్‌ = ఉండెను.

తొ! ఓ పాదుకాదేవీ! నీ సంచారమార్గమందలి ధూళి తాత్కాలికంగా గోపాల శరీరం కలిగిన, యమునా తీరమందలి పాదరిండ్రకు ప్రవేశించే కామారదశలేకయే యువకుడై న శ్రీకృష్ణుని అనంగయుద్దంకం టె ముందే విజృంభించిన సేనా పరాగమన్నట్టు ఉండింది.

వ్యాఖ్య హా పాదుకా పరాగం సేనా పరాగంగా ఉఊ(త్పేక్షితం.

శ్రీకృష్ణభగవానుని బాహ్యాకారం నందుని పెంపకంలో గొల్లిపిళ్లివాని శరీరంగా ఉంది. “ఆపాతస్తదాత్వే పతనేఒపిచో. (విశ్వని) శ్రీకృష్ణుడు యుద్ధవీరుడు. ఆయనకు సహాయపడే సేన పాదుక. గోపికలతో భోగమే కామయుద్ధం. గోపికలు ఆయుద్దానికి ఎదిరించరాగా పాదుక అనే సేనతో వారు ఉన్నచోటికే శీఘ్రంగా పోతుంటే లేచిన ధూళి ఇది.

కుడి, ఎడమ తెలియని పామరుడు గొల్లిపిల్లడు. “గోపాలడింభవపుషా”. “మిధ్యాగోమ”. “గోపవేషన్య విష్ణోలో. అని, శ్రీకృష్ణుని గొల్లతనం “గోపాల వింశతి"లో విశేషంగా వర్షితం. పీల్లవాడుగా కనబడుతున్నా చేష్టలు యువకునిలాగా ఉండేవి. “యువాఒకుమారఃి - అన్నది వేదం.

“కల్పాంతయూనూ". శ్రీకృష్ణుడు నిత్య యౌవనుడు ః (ద్రవిడోపనిషద్రత్నావళి అవతారిక) అకుమార యూనః - కుమారుడూకొడు, యువకుడూకాడు, బాల్యాద్యవస్థలు శ్రీకృష్ణునికి వర్తించవు. లీలా మానుష విగ్రముడు గోపాల చక్రవర్తి.

“ఉన్నైయు మొక్కులెయిల్‌కొండు తమిల్‌ మదవి, ఉన్నాడు తంగల్‌ కరుత్తాయిన శెయ్‌తు వరుమ్‌, కన్నియ రుమ్‌ మగిళోొ. (తిరుమొళి) ఏకకాలంలోనే కుమారుడుగానూ, యువకుడుగానూ ఉన్నాడు కృష్ణుడు, అన్నారు పెరియాళ్వార్‌. ముద్దు పిల్లడు కదా! అని రొండికెక్కించుకున్న గోపకన్యలు వెంటనే యువకునితో యథేచ్చగా శృంగార చేష్టలు అనుభవించారట.

“మిన్‌పోల్‌ నుణ్నిడెయా ళొరుకన్నియై వేరురువం శెయ్‌త్డువెళ్త'. (3-1-2) శకటాసుర సంహారం చేసిన శిశువు అప్పుడు ఉత్తర దిక్కున ఉన్న ఒక గోపిక ఇంట్లోకి దూరి ఆమెతో రమించి వికృతాకారం కలుగచేశాడట.

231

యమునాతీరంలో ఉన్న పొదరిండ్రలో గోపికలతో శ్రీకృష్ణుడు సురతరూప సమరానికి వెళ్ళుతుంకే, దారిలో కలిగిన పాదుకా పరాగం అతని సేనా పరాగంలాగా చెలరేగింది. అభేదాధ్యవసాయం వల్లి రూపకాతిశయోక్ష్య అలంకారం. ఆపాద వల్లివ తనువూ, అకుమూర యౌవనమూ కలవాడు అనడం వళ పర్యాయోక్ష్యలంకారం. పాదుకా ధూళిని సేనా ధూళిగా వరించడం ఉదత్ర్చేక్షాలంకారం. వసంత తిలకా వ సత్తం. 368. గంగాపగా తటలతాగ ఏ హ మాశయంత్యాః పాదావని! పప్రచలితం పదవీ రజస్తే | 'ప్రాయేణ పావనతమం ప్రణతస్య శంభో రుద్దూళనం కిమపి నూతన మాతనోతి | -18. అర్థం £=* హే పాదావని = ఓ పాదుకా! గంగా - గృవాం | గంగా + ఆపగా = గంగా నదియొక్క; తట = తీరమందలి; అతాగ్భహం = పొదరిల్టును; ఆశ్రయంత్యాః = ఆశ్రయించే; తే = నీయొక్క; పదవీరజః = దారిలోని ధూళి; ప్రచలితం = లేచినదై; ప్రణతనస్య = నమస్కరించిన; శంభోః = శివునికి పావనతమం = పరిశుద్ధిహేత్సువె న; కిం, అపి = అనిర్వాచ్యమై న; నూతనం = అపూర్వమై న; ఉత్‌ + ధూళనం = పైపూతగా; (ప్రాయేణ = తరచుగా; ఆతనోతి = చేస్తుంది. (అంతట లేపనం చేస్తుంది తా! ఓ పాదుకాదేవీ! గంగానదీ తీరాన ఉన వ అతామంటపాన్ని చేరే నీ చలనం వల్ల లేచిన దారిలోని ధూళి, నమస్కరించే శివుని పరిశుద్దికి హేత్పువై న, ఇంతకుముందులేని, అనిర్వాచ్యమై న లేపనాన్ని తరచుగా చేస్తుంది. వ్యాఖ్య వా పాదుకాధూళి పరమశివునికి ఉద్దూళనంగా ఉ త్రేక్తితం. యమునానది వర్ణితం. గంగానది స్మారితం. శ్రీరామచం(ద్రస్తా ధిమి విశ్వామిత్రయాగ సంరక్షణార్థం వెళ్ళినప్పుడూ, వనవాసగమనమస్పుడు గంగాతీర సంచారం చేశాడు. వనయాత్రలో ఆప్రదేశంలో ఒక రాత్రి గడిపాడు. అక్కడికి దగ్గర ఉన్న కాశీనగరం నుంచి పరమశివుడు వచి ఎ శ్రీరాముణ్ని గౌరవించడం సంభవమే. గంగాతీరాన కాశీనగరముంది. అక్కడ భోగశయనుడనీ, బిందుమాధవుడనీ ప్రసిద్ధి పొందిన భగవన్మందిరముంది. “కాశ్యాంతుభోగశయనం” అని ('ప్రఖ్యాతం. విశ్వనాథుడని పేరుగాంచిన పరమశివునికి కాణాచి కాశి. రామతారక మంత్రాన్ని సదా శివుడు పఠిస్తుంటేు అక్ష్మేతవాసుల చెవిలో చేరుతుంది కాబిట్టే, కాశిలో మరణిస్తే ముక్తి లభిస్తుందని ప్రసిద్ది. అంతేకాదు, “గంగా యాశ్చోత్తరే తీరే దేశంద్రమ్టముపాగతః | విషసాద తతస్తస్మిన్‌ ఆశ్రమే పుణ్యవర్ధనః (వరివంశం) 232

శ్రీకృష్ణుడు 3 లాసయాత్రా సందర్భంలో మధ్యన బదరికాశ్రమంలో ఉండి, మునుల ఆతిథ్యం స్వీకరించడమూ, తర్వాత శివుని ఉపదేశం వల్లి నిర్మల హృదయ్యుడైన ఘంటాకర్ట్డుడు తన తమ్మునితో వచ్చి శ్రీకృష్ణుణి ల్న స్తుతించగా ఘంటాకర్డునికి మోక్షఫలాన్ని ప్రదానం చేయడమూ, కె లాసానికి వెళ్ళి శ్రీకృష్ణుడు వండైైండేండ్లు తపస్సు చేయడమూ, రుద్రేంద్రాదులు ఆశ్చర్యపడి అక్కడికి రావడమూ, గంగాధరుడు శ్రీకృష్ణ భగవానుని స్తుతించడమూ “వారివంశ' (ప్రోక్తం.

ఏ విధంగానైనా, గంగాతీరాన అతా గృవా (ప్రాంతాన సంచరిస్తున్న భగవత్చాదుకాధూళి నమన్కరిస్తున్న శివుని సరీరం మీద పూర్తిగా పూసినట్లు పడడం సుళ్టోకితం. శంభునికి శ్మశాన భస్మోద్ధూళనం (ప్రాక్తనం. అనిర్వచనీయమై న పాదుకా పరాగోద్దూళనం అతనికి నూతనం. విభూతిచే లిప్తమైన శంభుని శరీరమంతటా కర్పూర పరాగంలాగా ఉద్దూళితమై న పాదుకా సరాగం అతని పరికుద్ధికి హేతువయింది.

వసంత తిలకా వృత్తం.

369. అంతే తదా త్వమవిలంబిత మానయంతీ రంగాదు ఎజింగశయనం మణిపాదరక్షే | కామంనివర్తయితు మర్లసి సంజ్బరం మే కర్పూర చూర్లపట్లలె రివ ధూళిభిస్తే | =19. అర్ధం వ్యా హే మణిపాదరక్షే = ఓ రత్మ (పాదుకా! అంతే, తదా” మరణ సమయమప్పుడు; త్వం = నీవు; రంగాల్‌ = శ్రీరంగ విమానం నుంచి; భుజంగ శయనం = శేషూయిని; అవిలంబితం = శీఘ్రంగా; ఆనయంతీ = తీసికొని వస్తూ; మే= నాయ్మొ; సంజ్వరం = సంతాపాన్ని; కర్చూర చూర్త పట్నలైః; ఇవా కర్నూరపు పొడికుస్పలను పోలిన; శ్రే= నీయొక్క; ధూలళిభిః = పరాగాలచేత; కామం = పూర్తిగా; నివర్తయితుం = పోగొల్డుడానికి; అర్హసి = యోగ్యవు. తా! ఓ మణి పాదుకా! నీవు అవసాన సమయాన శ్రీరంగ విమానం నుంచి శేష్రాయిని శీఘ్రంగా తీసీకొనివస్తూ, నా ఆధ్యాత్మిక తాపాన్ని కర్పూరపు పొడిని పోలిన నీ ధూళులచేత పూర్తిగా పోగొట్టే యోగ్యురాలవు. వ్యాఖ్య ఫా పాదుకా పరాగం తాపనివ సి యోగ్యమని వర్షితం.

శ్రీరంగమందిరం నుంచి శ్రేష్రాయిని తన అవసాన సమయమప్పుడు శీఘ్రంగా తీసుకొని వచ్చితనకు దర్శనం చేయించాలనీ, ఆప ఎడు పాదుకా సంచారంవల్లి చలించిన ధూళి కర్పూర చ్యూర్తంలాగా తన మీదపడితే ఆధ్యాత్మిక తాపం తొలగిపోయి, ఆత్మకు శాంతి ఏర్పడుతుందనీ, కవి [పార్టన.

“పటలం ఛదిష్కి వజే”. (విశ్వ.ని.)

2933

“ఆప్నోదెక్కి ప్పోదే శార్షివెత్తేనో. అప్పటి'కోసం ఇప్పుడే (ప్రార్ధించి ఉంచుతానన్నారు శ్రీవిష్టుచిత్తులవారు.

ఉపమాలంకారం. వసంత తిలకా వృత్తం. 370. రంగేశ పాద సహధర్మచరి! త్వదీయాన్‌ మౌళౌసివేశ్య మహితాన్‌ పదవీ పరాగాన్‌ | సంత స్రివర్గ పదవీ మతి లంఘయంతో మౌళౌ పదం విదధతే విబుధే శ్వరాణామ్‌ |! -20. అర్ధం షా హే రంగేశ పాద సహధర్మచరి = పతిని పత్నివలె అవినాభూత(ప్రచారవె న ఓ పాదుకా! మహితాన్‌ = పూజ్యమైన; త్వదీయాన్‌ = నీసంబంధమై న; పదవీ పరాగాన్‌ = మార్గమందలి ధూళులను; మౌళా = శిరస్సునందు, నివేశ్య= ధరించి; సంతః = సత్పురుషులు; త్రి వర్గ పదవీం = ధర్మార్టకామ సముదాయంతో కూడిన మార్గాన్ని; అతి అంఘయంతః = దాబిపోతూ, విబుధ + ఈశ్వరాణాం = దేవతా ప్రముఖుల యొక్క; మౌళౌ = తలమీద; పదం = చరణాన్ని; విదధతే = మోపుతారు. తా! ఓ రంగేశ పాద సహధర్మచరీ, పాదుకా! మాన్యమై న నీ మార్గమందలి ధూళిని తమ తలమీద దాల్ని, సత్పురుషులు ధర్మార్ధకామ సముదాయ మార్గాన్ని అతిక్రమిస్తూ, అమరపరుల తలమీద తమ పాదాలను నిక్షేపిస్తారు. వ్యాఖ్య :- ముముక్షువులు పాదుకా పరాగాన్ని తలదాల్చి లోకపాలుర ఇశ్వర్యాన్ని లక్ష్యపెట్టరని విచితోక్తి,

రుద్ర ఘంటాకర్ణాదులాగ్రయించడం మోక్షం కోసమే అని ప్రపూర్వ శ్లైకంలో, ఆమోక్షం కోసమే స్టూల శరీరం చేత కవి, తన అంత్యకాలమందు సాదుకా పరాగాన్ని (గ్రహించడమని పూర్వ శ్ఞోకంలో చెప్పబడింది. ఈ శ్లోకం పరాగ ఫలరితిని వర్రిస్తున్నది. “త్రివర్గోధర్మకామ్యార్డై, (అమరం) ధర్మార్ధకామ సముదాయాన్ని “త్రివర్గ మంటారు. మోక్షాన్ని అపవర్గ మంటారు. బ్రహ్మాండమందలి లోకాలన్నీ (త్రివళ్ల్నమార్షాన్ని అనుసరించేవి. మోక్షానందానికి (త్రివర్గ నిరషేక్షత ఆవశ్యకం. లోకరక్షణ ధర్మాన్ని భగవత్సాదాలు అనుస్టిస్తే, ఆధర్మానికి సహాయపడి పూరించేది పాదుకాదేవి. కాబట్టి భగవత్చాద సహధర్మచరి, పాదుకాదేవి.

సత్సురుషులకు, పాదుకాధూళిని తలదాల్చినందున, పరావర జ్ఞానం కలుగుతుంది. బ్రహ్మ రుద్రేంద్రాది లోక పాలకులందరు సర్వశేషియ్రై. న పరంధామునికంటె అవరులు - తక్కువవారు అనే, జ్ఞానధనులు (బ్రహ్మాండాంతర్వర్తి లోకగతిని అపేక్షించరు, ఆదరించరు. శిరస్సుచేధూళిని వహిస్తే, శిరోవావ్యాత్వం విపరీతమే. “*నావలిట్టులి తరుగిన్టోమ్‌, నమన్తమర్‌ ఇ్వలెకళ్‌ మీతో. (తిరువ్లూలె ) అన్నట్టు, (ప్రజ్ఞునులు భగవన్నామాన్ని గురుముఖతః నేర్చుకొని కీర్తించడం వల్ల

234

యమభటుల తలమీద పాదాలు పెట్టి గర్జిస్తూ సంచరిస్తారు. వారు మోక్షోపాయాన్నిమాత్రమే అనుష్టించడం వల్ల అఆతివాహికులూ, అన్య దేవతలూ “వీరు కేశవభక్తులు' అని గౌరవిస్తూ, ఆర్బిరాదిమార్గంగా పరమపదానికి చేరబోతున్నప్పుడు, వారి పాదాలను శిరనా వహిస్తారు. ఇట్టి సద్గతి నిశ్చయమని, ద స డాధ్యవసాయంతో అంతిమకాలంలో పాదుకాధూలళిని తమ దేహం మీద అను[గ్రహించవలెనని (ప్రార్ధించిన పూర్వ శ్లోకంతో అన్వయించ తగింది. వసంత తిలకా వృత్తం. 371. మాత స్తదా మాధవ పాదరక్షే ! త్వయి ప్రసక్తం త్వర యోసయాంత్యామ్‌ | పరామృశ్రేయం సదవీపరాగం ప్రాలైః ప్రయాణాయ సముజ్జివోనో |! -21. మెలా జు ౬. అర్ధం = హే మాతః = ఓతల్రీ! మాధవపాదరక్షే= ఓ మాధవ పాదుకా! తదా= అంతిమ సమయమప్పుడు; త్వరయా = వేగంగా; ఉపయాంత్యాం = దగ్గరికొచే ఏం త్వయి = నీయందు; ప్రనక్తం = తగిలియున్న; పదవీపరాగం = మార్గమందలి ధూళిని; ప్రయాణాయ = ఊర్చ్రలోక ప్రయాణంకోసం; సముజ్జివివైః = విడిచివెళ్ళే; (ప్రాణైః = ('ప్రాణవాయువుల చేత; పరామృశేయం = పరామర్శిస్తాను (తుడిచివేస్తాను). తా! ఓ జనని! (శియఃపతి పాదుకా! నేను అంతిమదశలో (చచి పోవడం కోసం ) దేవాని న వదలి బయటకు లేచి వచే ్ట (ప్రాణవాయువులతో శీఘ్రంగా దగ్గరికి వచ్చే నిన్ను కమ్ముకున్నదారి దుమ్మునుపరామర్శిస్తాను. వ్యాఖ్య ః= పాదుకాధూలిని ప్రాణవాయువులతో పరామర్శించే వర్తన.

విలంబిం చేయక శ్రీరంగనాథుని తన వద్దకు తీసుకొని రమ్మని ప్రపూర్వ ళ్లోక కథితం కదా! శీఘ్రంగా ఎందుకు తేవాలో ఇందు వివరించబడుతుంది. మరణసమయంలో ఇంద్రియాలన్ని సడలి మనస్సునందు లీనమవుతాయి. వాటితో కూడిన మనస్సు [ప్రాణమందు అయమవుతుంది. [పాణం భూత సూక్ష్మాలయందు అణగి ఉంటుంది. ఇలా ఇవన్ని లీనమైన తర్వాత (ప్రజ్ఞానం ఉండనేరదు. ఈ స్టేతి కలుగకముందు వచి ననేగాని ఫలముండదు. ఆలస్యమై తే నిష్పయోజనమేకదా! అవిలంబితంగా సమీపిస్తే “ఓ తల్లీ! నీ మీద ఎంత దుమ్ము పడిందో కంటితో చూస్తాను. చేతితో తుడుస్తాను, ముక్కుతో మూర్కొంటాను. నోటితో 'నమఃళి ఆంటాను. మనస్సుతో ధ్యానిస్తాను. సర్వేంద్రియ సంతృప్తిగా సేవించి, అనుభవించి ధన్యుడనవుతాను” అన్నారు ఆచార్యులు.

“పాజైైః పరామృశేయం' అనడం వల్లి ఉపచార బుద్ది గోచరిస్తుంది. [ప్రాణిమనే పదం ఇంద్రియాలను, వాయువులను అన్నిటిని గ్రహించిన పదార్ధం. (ప్రాణం విడువక, దమ్ము అధికమై నప సడే వస్తే దుమ్ముదులుపుతా ననడం కవి తార్కికకేసరికే సరి.

(షేయోఒలంకారం. ఉపజాతి వృత్తం.

235

372. తథాగతా రాఘవ పాదరక్షే! సంపశ్య మానేవు తపోధనేము | ఆసీదహల్యాతవ పాంసులేశె మ్‌ రపాంసులానాం స స్టయమగగ్ర గళ్యా | -22, దిన; అర్ధం :-- హే రాఘవ పాదరక్షే= ఓ రామపాదుకా! తథాగతా =ల విధంగా (జార దోషం వల్ల శిలా రూపాన్ని) పొందిన; ల ; తవ అహల్యా = గౌతమసత్ని; తపోధనేషు = తపస్ప్సే ధనంగా గల మునులు; సంపశ్యమానేషు = చూస్తుండగా; 9 అ(గగణా నీయొక్క; పాంసుల్తేశః = కొద్ది ధూళి కణాలచేత్య స్వయం = తానే; అపాంసులానాం = పతివ్రతలలో; అగ్ర = మొదట లెక్కింప దగినదై ; ఆసీత్‌ = ఉండెను.

శ అచే తౌ! ఓ రాఘవ పాదుకా! అలా శిలారూపాని ఎ పాందిన అహల్య మునులు చూస్తుండగా నీధూళిలోని కొన్ని కణా పతివ్రతలలో త్రానే (ప్రథమగణ్య అయింది.

వ్యాఖ్యా అహల్యపొదుకా పొంసు లేశంతో అపాంసుల అయిందని విరోధాభాసం, “మతించకార దుర్మేధాః దేవరాజకుతూవాలాశ్‌ొ. ది గౌతమి పత్నియైన అహల్య మనఃపూర్వకంగా ఇంద్రుణ్ని పొందింది. జారదోషం వల్ల (్తీరూపం పోయిం క శిలగా మారింది. తపోధనులు చూస్తున్నా, తపోబలంచేత నశింపని పాపరూసమది. శ్రీరాముని పాదుకాధూళి సోకినం మాత్రాన అఘం విరిగింది. శి శీలవతి అయింది. పతివ్రతలలో కనిష్టికాధిష్టత అయింది. పాంషు సంబంధం వల్లి పొంగా సంబంధరహీత ఆవడం విరోధం. “పతివ్రతో అనే అర్హంవల్ల విరోధం పరిహృతం. “హాంసులః పుంశ్చలే శంభోః ఇద్గాంగే పాంసులాభువి” (విశ్వని) అహల్య పాదుకా రజస్సంబంధం చేత పతివ్రతా మతల్లిక అయింది. “అహల్యా (దౌపదీ సీతా తారా మండోదరీ తథా | పంచకన్యాఃస్మ రేన్నిత్యం మహాపాతకవాశినివో | ఈ పద్ధతిలోనూ, అవాల్యా ప్రసక్తియే ప్రథమంగా సుక్లోకితం. రజస్సు పడగానే, రజస్సు అంతా తొలగిపోయి సత్త్వగుణస్థితి శీఘ్రంగా కలుగుతుంది అనడానికీ ఉదాహరణంగొ అహల్యా వృత్తాంతం వరితం. ఉపజాతి వృత్తం. 236

ప్రా శ్‌ ఆశి అబి | 3. పశ్యామి పద్మేక్షణ పాదరక్షే . భవాంబుధిం పాతు మివ(ప్రవ ఎళాన్‌ | భక్షోపయానత్వరయా భవత్యాః పర్యస్య మానాన్‌ పదవీ పరాగాన్‌ ! -23. అరం ; వే రం శ హే పద్మేక్షణ పాదరక్షే = ఓ పుండరీకాక్షుని పాదుకా! భక్త + ఉపయాన, త్వరయా = భక్తుల దగ్గరికి పోయే గ శ షీ ఆశ భ ంచేత; పర్యస్యమానాన్‌= పెకి లేచి పడుతున్న; భవత్యాఃజ నీయొక్క; పదవీ పఠాగాన్‌ = మార్గమందలి ధూళులను; వ యూ

• అంబుధిం = సంసారమనే సముద్రాన్ని; పాతుం = పీల్చడానికి; ప్రవ ్పత్తాన్‌, ఇవ (ప్రవర్తించేవాటినిగా; పశ్యామి చూస్తున్నాను, శా న | ఓ కెందామర కను ఎలు కలవాని పాదుకా! భక్తుల దగ్గరికి పోయే తాందరతో నీవు నడువగా చెలరేగిన ధూళి సంసార గ క రాన్ని శోష్టంపజేయడానికి ప్రవర్తించేదిగా నాకు కనబడుతుంది. వ్యాఖ్య పాదుకా పరాగంవల్ల సంసొర సొగర శోవణం, క అహల్యలాంటి కొందరి పొపాలనే నివారించడంకాదు, సర్వపాప కుక్షింభరిత్వమే పాదుకాదేవి లక్ష్యంగా సబడుతుంది, “నయామి పరమాంగతిం” అని, వరాహచరమ శకం. ద్రేహవసాన సమయంలో కాష్ట పాషాణ సదృశ్ళులై న మంకు ఉత్తమగతిని కలిగించడానికి భగవంతుడు పరుగెత్తి వస్తాడు. పాదుకాధీనమై న సంచార వేగం వల్లి ధూళి బాగా ఇరగుతుంది. నీటిని మట్టి పీల్చేస్తుంది కదా! సంసారమనే సముద్రాన్ని తన ధూళితో నింపి శోషింపజేయడమే - ఎల ను జనన మరణ బాధ నుంచి రక్షించడమే - పాదుకోద్దిష్టం. పరిణామ సంకీర్డోత్రేక్త ఉపజాతి వృత్తం. ౩74. పంచాయుధీ భూషణమేవ శారేః శి యళస్షవెతే మణిపాదరక్షే ! వితన్వతే వ్యాప్తదిశః పరాగాః శాంతోదయాన్‌ శతుచమూపరాగొన్‌ | ౨2, అ అ ళ కే భ్‌ నం ఫా హే మణిపాదరక్షే = ఓ రత్నపాదుకా! పంచ + అఆయుధీ = ఐదు ఆయుధాల సముదాయం; శారేః _ంళునికి, భూషణం = అలంకారమే, యతః = ఎందు వల్లి? అంటే; వ్యాప్తదిశః = వ్యాపించిన దిక్కులుగల; తవ _నీయొక్క; ఏతే= ఈ, పరాగాఃా ధూళులు; శత్రు చమూ పరాగానాపగతుర సేనల ధూళులను; శాంత * ఉదయాన్‌ చె క ్ష అరేగని వాటినిగా? వితన తే = చేస్తాయి. 237

కేసర్‌ తా! ఓ మణిపాదుకా! శౌరికీ పంచాయుధాలు భూషణాలే. ఎందుకంటే, దిక్కుల నిండా వ్యాపించిన నీ ధూళి శతు ధూళిని నమ్టాదయంగా చేస్తుంది. వ్యాఖ్య = పాదుకాపరాగం శత్రుసేనలను మార్కొనకుందా చేస్తుంది. ధ్రించే భక్త రక్షణార్హం పోయే విషయం వర్లితం. శత్రు వధార్ధం వెళ్ళే విషయాన్ని వర్షిస్తున్నదీ శ్ఞాకం. భక్తులను ౯ శు వారే భగవంతునికి సగవారు. సజ్జనులను రక్షించడానికి, దుర్దనులను త్షింప అతివేగంగా భగవంతుడు వళ్ళుతుం సునాడు పాదుకాధూళి పలుదిక్కుల కమ్ముకుంటుంది. పొదుక్లా ధూళిని చూచినంతనేశత్రుపై న్యం 'రాక్షసాంతకుడు వస్తునొ నే ర్ట 0 అని గమనించి భయంతో వెనుకకు తిరిగిపోతుంది. ఆయుధాలు చేసే పని హింసాత్మకం. పాదుకొ వ అహింసాత్మకం. షాదుకాదేవి శత్రుసేనల కళ్ళల్లో తన దుమ్మును చల్లి ముందడగు వేయకుండా చేస్తుంది. కర ఆయుధాలను భగవంతుడు ప్రయోగించే అవసరమే లేనందున అవి కేసలం అలంకారాలుగా ఉండే కోభను కలుగబేస్తు ౬ శ, లాం పాదుకాదేవి. “ప్రణతరక్ష కోసం ఆయుధాలను ధరిస్తాడు, అని భట్టురన్నారు. “స్వరక్షణ మివాభవత్‌, ప్రణత రీ! లావకం". భగవంతునికి ప్రణత రక్షణ, స్వరక్షణయే, అని మెరుగుపెట్సింది “అభీతిస్తవం'. యె హ్‌ ల “అత్తిగిరి పత్తర్‌వినె తొత్తజవరుక్కు మణి యత్తిగిరియే". ద హస్తిగిరియే - శ్వేత్రమే - భక్తుల పాపాలను నశింపజేస్తుంది. ఇక (అత్‌ + తిగిరి ఆ చక్రాయుధం శ్రీ పర్‌ (న (ర! రాజస్వామికి అలంకారంగానే, ఉంటుందన్నారు దేశికులు. ఆళ్వార్ల దివ్యసూక్తులేర్చడిన తర్వాత (శ్రియఃపతి కల్యో గుణానుభవం కనబడగానే, వేద పురాణాల ప్రయోజనం సన్నగిలిందని, వ్యంగ్యం. వాక్యార్థహీతుక కావ్యలింగాలంకారం. ఉపజాతి వృత్తం. 375. పరిణతి మకఠోరాం ప్రాపయా య(త్ర్పభావాత్‌ అలభత శిలయా స్వాన్‌ గౌతమో ధర్మదారాన్‌ | పున రుపజని శంకా వారకం పాదుకే! తత్‌ 'ప్రశమయతి రజస్తే రాగయోగం ప్రజానామ్‌ | -25. అర్థం $= హే పాదుకే = ఓ పాదుకా! గౌతమః = గౌతముడు; యత్‌ + ప్రభావాత్‌= ఏ, నీ ధూళి/రజోగుణ, ఘహి వల్ల; అ కథోరాం = మృదువైన; పరిణితిం = మార్పును; (ప్రాప్తయా = పొందిన; శిలయా = పాషాణం చేత; స్వా = తనదై న; ధర్మద్గారాన్‌ = ధర్మపత్నిని; అలభత = పాందినాడో; తత్‌= ఆ; తే = నీ యొక్క; రజః ధూళి" రజో గుణం; ప్రజానాం = ప్రజలకు; పునః + ఉపజని, శంకా, వారకం = మళ్ళీ జన్మకలుగుతుందో అనే సందేహానిం తొలగిస్తూ; రాగయోగం = విషయ లోభ సంబంధాన్ని, ప్రశమయతి = శమింపజేస్తుంది. (పొగొట్టుతుంది) 238

తొ] ఓ పాదు కా! గౌతముడు ఏరజస్పామ పొందాడో. ఆనీ రజ జ ర్ధ్యం వల్లి మృదుల పరిణామాన్ని పొందిన శిలనుంచి స్రీయ్చ న తన ధర్మపత్నిని “ సు ఆ ఆ స ప్రజలకు పునరుత్పత్తి శంకను నివారిస్తూ, విషయ లోభ సంబంధాన్నీ శమింపజేస్తుంది. వ్యాఖ్య ఇ పాదుకా పరాగం పరస్పర విరుద్ధకార్యాలను చేస్తుంది. పరాగంచేత ప న రూపమెన టై పరాగభావ నివృత్తి పూర్వ శ్ఞాకమందు వర్రింపబడింది. ఈ ఖ్లేకం (పర + అగ భావం) అహల్యా మైన జీవాత్మకు స్థావరత్వాన్ని నివారించిన వృత్తాంతం భంగ్యంతరంగా వివరిస్తున్నది. పా న్న వాడు గా దుకా రజస్సు సోకిన వెంబనే గుండు మెత్తదిడి గుండెగా మారింది. ఆ గుండెను తన గుండెతో హత్తుకున్న తము క క పూర డు. రజస్సు అంటే రజోగుణం రాగాన్ని కలిగించడం వళ్ల పునరుద భవించిన అవాల్యతో గౌతమ మహర్షి ంవలె న్‌ భకు వ అనురక్తుడయ్యాడు. పునర్జీవనానికీ, పునస్సంగమానురాగ యోగానికీ కారణమై న పాదుకా పరాగమే, స్తలకు పునర్జన్మనూ, సాంసారిక కామవ్యామోహాలనూ లేకుండా చేస్తుంది. నను ఒకచోట రాగోత్పత్తినీ, మరొకచోట రాగనివృత్తినీ కలిగించే రజః ప్రభావం చిత్రంగా ఉంది. శిలను స్త్రీగా స్తుంది. పాప్పనివ కఠినాన్ని మృదువుగా చేస్తుంది. విరక్తుణ్ని అనురక్తునిగానూ, రాగిని విరాగినిగానూ చేయడం చిత్రమే కదా! ర్తక రృకత్వమూ, మోక్షహేతుత్వమూ అవిరుద్దమనే ఆభాసీకరణం వల్లి. విరోధాభాసాలంకారం, మాలినీ వృత్తం. 376. రజని విగమకాలే రామగాథాం పఠంతః కుశిక తనయముఖ్యాః పాదుకే! భావయంతే | ఉపల శకలసక స్వళతృగర్తాగె రకాండే జనిత మునికళత్రాన్‌ దండకారణ్యభాగొన్‌ ! -26. న ఫా హే వాదుకే = ఓ పాదుకా! కుశిక తనయ ముఖ్యాః * వ్య్వూమిత్రాది తపోధనులు; రజని విగమకాలే = రాత్రి సో ముక్త యిన (ప్రాతః) కాలమందు; రామగాథాం ” శ్రీరామచరిత్రను; పఠంతః = చదువుతూ, ఉపలశకల స్మక్తైః = రాతి ప్రదే శరిమీద పడిన; త్వత్‌, పర్గాగిః =” వీ ధూళి కణాలచేత; అకాండే = ఆతర్కితంగా; దండకారణ్యభాగాన్‌ = దండకాటనీ నా నో " అను; జనిత మునికళత్రాన్‌ = జనించిన మునీపత్సిగల (ప్రాంతొలుగొ; భావయంతే = స్మరిస్తుంటారు. వ. శ్చ పాదుకాదేవీ! విశా గమిత్రాది మునులు (ప్రాతకాలమందు శ్రీఠామకథను పఠిస్తూ, శిలాఖండాల మీద పడిన నీ పరాగ వులచేత అతర్కితంగా మునిపత్ని (అవాల్య) జనించిన దండకారణ్యభాగాలను స్మరిస్తుంటారు. వ్యాఖ్య హా మునులకు పాదుకా పరాగ మహిమ (ప్రాతస్మరణీయం. 239

మణీగొ ప్య్వొమి[త్రుడూ, గౌతముడూ, ఇంకెందరో మునులు శ్రీరామ పాదుకారజః కణాలు సోకి రాయి ర | సరా! రూపొందిన దృశ్యాన్ని కళ్ళారా చూశారు. (ప్రాతఃకాలంలో మునులు భగవద్దుణాను సంధానం చేస్తారు. కాబట్టే శ్రీ వ ట్ర: చరితను పఠిస్తున్నప డు దండకారణ్య భాగాలను విశేషంగా జ్ఞాపకం చేసుకుంటారు. మునిపతి ఎ జనించిన దండకా ల వాలు ప్రదేశాలను విడిచి, హిమాలయ (ప్రాంతాల్లో నివసించిన విశా $మిత్రాది తపోధనులకు (ప్రాతఃకాలంలో పూర్వానుభ స్మృతికి వస్తాయి. మవూర్షులకెందరికో రాముని మీద, తతా ఎదుకలమీదనూ విశేషాభిమానం. యెన అకాండే $= శ్రీరంగ విమానాన్ని విభీషణుడు తీసికొని పోతున ఎప్పుడు పాదుకా పరాగం ఎన్నెన్ని ఉపలశకలాల్నా టే రు. జారిపడి ఎందరు ఉవిదలు ఉదయించారో అనీ, అహల్యోదంతాన్ని ఊహిన్తూ, పాదుకా రజఃప్రభావాన్ని 'ప్రశంసిస్తుంటొ “కోపలాన్‌ జనవదాను పొస్మ హే. అన్నట్లు దండకారణ్య (ప్రాంతాలను మునులు సంస్క్మరిస్తారు. (పేయోఒలంకారం. మాలినీ వ ఏత్తం. 377. శుభసరణిరజోభిః శోభయంతీ ధరిత్రీం పరిణతి రమణీయాన్‌ (ప్రక్షరంతీ పుమర్జాన్‌ | భవసి భువన వంద్యా పాదుకే! రంగభర్నుః శరణముపగతానాంశాశ్వతీ కామధేనుః |! -27. అర్ధం ఏ హే పాదుకే = ఓ పాదుకా! శుభ సరణి ధజోధిః = మంగళకరమై న మార్గమందలి పరాగకణాలచే; దరిత్రొ = భూమిని; శోభయంతీ = కోభింపచేస్తూ; పరిణతి రమణీయాన్‌ = రాబోయే అవస్థలచే/పెరుగు ముదలే పరిణామాలచే; వృద్యమ్రై న; పుషుర్జాన్‌ పురుషులచే కోరదగిన, ధర్మాదులను/పాఠను; ప్రక్షరంతీ= 'ప్రసరింపజేస్తో! భువనవంద్యా = లోకాలకు సేవింపదగిన నీవు; రంగభర్తుః = శ్రీరంగపతి యొక్క; శరణం = ఆలయానికి; ఉపగతానం జు వచ్చేవారికి; ప్రపన్నులకు; శాశ్వతీ = శాశ్వతమై న; కామధేనుః = కోరికలను తీర్చేగోవుగా; భవసి = ఉన్నావు తొ! ఓ పాదుకా! సంచరించిన మార్గధూళిచే నేలను శోధింపజేస్తూ, ఆగామి అవస్ట్రా భేదాలతో /దధ్యాది పరిణామాలలో హృద్యషై న ధర్మాది పురుషార్థాలను /పురుషులచే కోరదగిన క్షీరారిను (ప్రసరింపజేస్తూ, లోకవంద్యవె న నీవు, శ్రీరంగతోో మందిరానికి వచ్చే ప్రపన్నులకు నిత్యం కోరిక రీడేరే ఏ కామదేనువుగా ఉనా వు. వ్యాఖ్య ౪ పాదుకాదేవి శాశ్వత కామధేనువు, అహల్యా శాప విమోచనా నంతరం మిథిలా నగరానికి పోయిన విశ్వామిత్రుని చరిత్రను, అక్కడ తన లకీ దండ్రుల పునస్సమాగమానికి ఆనందించినతానందుడు విస్తారంగా చెప్పే సందర్భంలో కామధేను విషయొని ప్రస్తావించాడు. 240

ఓ... కామధేనువు సంచరించిన నేల పవిత్రమవుతుంది. ల్‌ పెరుగు, వెన్న, నేయి మొద్గలైన స్వాదిష్ట పదార్దాలుగా పరిణమించే క్షీరాలనూ ఇస్తుంది. 3... తనను సేవించే యాచకుల కోరికలనూ నెరవేరున్తుంది. కాబట్టి కామధేనువు లోకవంద్య. పాదుకాదేవిని కామధేనువుగాదేశికులు శ్తేషతో కూడిన రూపకంతో చమత్కరించారు. “శరణం గృ రక్ష్మితోక ( అమరం) సీమల వామన, రామ, కృష్ణాద్యవతారాల్లో సంచరించడం వల్ల భగవత్చాదుకాధూళిచే రి సంపూర్తంగా చయన, కపాల ంగ్‌ మందిరానికి వచి ఎన్‌ ప్రపను షల ఉపచారాలను - మౌర్దన, అభం ఉపలేపన, పుష్పాప పురుషార్తల్తుగా మ ఇ, పూజా ప్రవర్తన, నామ సంకీర్తన, ప్రదక్షిణ, స్తుతి నమస్కారాది భగవ త్రీత్యర్థపై న కె ంకర్యాలను ఇ పరిణమింపజేస్తుంది. శరణాగతులకు సకలాభీష్ట ప్రదాయిని పాదుకాదేవి. స్‌లన్న వ్ర విశ్వామిత్రుని ప్రబల వాంఛను నెరవేర్చలేదు, కాబట్టి అది కొందరిచేతనే పూజితయై కొంత సమ్తుందన్న విషయం గమనీయం. కామధేను మహిమ పూర్తమూ, శాశ్వతమూ కాదుకదా! పరమై కాం తులకు పాదుకాదేవి మాత్రం శాశ్వతమైన కామథేనువు. ఇహపరలోకాల్లోనూ సేవనీయ పాదుకాదేవి. మాలిన్సీ వ్ల సత్తం. 378. పవన తరళితస్తే పాదుకే! రంగభర్తు ర్విహరణ సమయేము వ్యాప్త విశ్వఃపరాగః | వివమ విషయవర్త్మ్మ వ్యాకులానా మజస్రం వ్యపనయతి జనానాం వాసనారేణుజాలమ్‌ | =28. క్త వం కిం స్ప రంగభర్తుః పాదుకే = ఓరంగరాజ పాదుకా! వివరణ సమయేషు = సంచారకాలాల్లో; పవన, తరళితః వవ , వ వ్యాప్త విశ్వః= అంతట వ్యాపించిన; తే” నీయొక్క; పరాగః న్‌ ధూళి అజస్రం” న! వాసనా వ్యాకులానాం; మెరక పల్గాలుగల, శబ్బాది విషయ మార్గాలండడ్డే నే న్‌ ల జాలం = అనాది వాసనారూపమై. న ధూళికణాల సముదాయాన్ని; వ్యపనయతి పోగొట్టుతుంది. క రంగరాజ పాదుకా! సంచారవేళల్లో గాలిచే చలించి అంతటా వా; సపంచిన నీ పరాగం, ఎత్తువంతలు గల శ్బాది మార్గాలందు కొట్టుమిట్టాడుతున్న జనుల వాసనారేణు సముదాయాన్ని తొలగిస్తుంది. 241

వ్యాఖ్య ఫా పాదుకా పరాగం ప్రాక్సత వాసనా రేణువులను అపనయించే వర్లన. రు. దుమ్యుమీద దుమ్ము పడిలే మిట్టు పల్ధాలున్న దారిలో నడిచేవారు సాధారణంగా తాటుపడుతుంటారు. థై అధికంగా ఆయాసపడుతారు. “అనేక జన్మ సావాప్రీం సంసార పదవీం 'వ్రజన్‌ మోహశ్రమం ప్రయాతోఒసా వాసనా రేణుకుంఠిళఈః | (వి.పు) అవక శబ్దస్పర్శరూప రసగంధాలు భోగ్య విషయాలు. ప్రతి జన్మలో విషయాలనుసమానంగా అనుభవించే పి లి ముండదు. కొన్నింటిని ఎక్కువగా కొన్నింటిని తక్కువగా అనుభవించడం ప్రకృతి సిద్దం. అనేక వేల జన్మ క జాలిక నప్పుడు అనుభవించిన విషమ విషయ వాసనల కఠిమిబలిమిచేత ఈ జన శ్రలో సంసారులు పరమార్ధం తెలుసుకో మోహిత్ములై అనేక బాధలను అనుభవిస్తుంటారు. లో శ్రీరంగనాథుని సంచార సమయాల్లో పాదుకాధూళిలేచి, గాలిచే అంతటా వ్యాపిస్తుంది. కాబట్టి సంసొ రం న్న ఉ తత్త్వహేత పురుషార్థాలు తెలియక క్షోభ పడుతున్న దేహయా(త్రాపరులపై న పాదుకాధూళి కమ్ముకొని, వారిలో మి బా 6 అనాది విషయ వాసనాధూళిరేణువులను చిమ్మివేస్తుంది. 374వ శకంలో, పాదుకా పరాగం బాహ్యశ్యత్రుసేనను త్త గా వేపింది. ఈ క్ఞోకంలో, అది ఆధ్యాత్మికవికాసం కలుగనీయని అంతః శత్రువులను అణచివేస్తున్నద్ది. తత్పరిల జనులకు విషయ వ్యామోహం నశిస్తుంది. శుద్ద సాత్వికులై వారు ముక్తిని పాందడానికి యోగ్యులవుతారు. .శరాజువలే కథా కథనానుసారంగా, కర్మణ్ఞునానుష్థాన తత్పర్షుడై నిర్లిప్తంగా దేహయాత్రను గడిపిన జనక మహారాబో శోభిస్తారని కవి ఆశయం. వ్యాఘాతాలంకారం. మాలినీ వృత్తం. 379, సన్చత్యూహ ముపాసిషీమహి ముహురి ఎ శృేషదోవచ్చిదో నిత్యం రంగధురంధరస్యనిగమస్తో మార్చితే పాదుకే | ధత్తే మూర్దభి రాదిపద్మజనితా తత్తాద ఏశీ సంతతి జి ఇ "యి ళ న! ౮ ర్యత్సంచార పవిత్రిత క్రితిరజుః పంక్తిం చతువృంచ్నషో | -2 ఆర్థం :- యత్సం - పంక్తిం! యత్‌ = ఏ పాదుకల) యొక్క; సంచార = సంచరణం చేత; పవి(త్రిలే శుద్దిచేయబడిన; క్షితి" భూమియందలి; రజః పంక్తిం = ధూళి పరంపరను; ళ్వేద్లి పద్మజనితా = మొదటి కమలంను ంచే పుట్టిన; తత్‌ + తాద్భశీ, సంతతిః = ఆ ప్రసిద్దమైన సంతానం; చతుః + పంచ = నాలుగు, ఐదు, ఆరు. మూకలో వా అ నా! షి అలి ఆట సా 0 తలిలచేత్య ధత్తే = ధరిస్తుందో; (తే = అట్టి నిశ్ళేషదోషవ్చిదః = సంపూర్ణంగా దోషాలను పోగొట్టే; రంగదుకో ధరస్య = శ్రీరంగధాముని యొక్క; నిత్యం = (ఎల్లప సుడు) ప్రతిదినం; నిగమస్తామ + అర్చితే = శ్రుతి కదంబంచే 242

(పూజింప బడే) |పశంసింపబడే; = మాటికి; ప్రోంసింపబడే; పాదుకే= పాదుకలను; నిషృ్పత్యూహంా విఘ్నం కలుగకుండడానికి; మువుఃామాటి 3 ఊపాసిపీమహీ = ఉపాసిస్తుంటాం. పులిన చ కల సంచారం చేత పవిత్రమైన నేలమీద ధూళి పరంపరను జగత్కారణమై న భగవన్నాభీ పద్మం నుంచి చేతు సిద్ధి సంతానం ((బహ్మ) నాలుగు తలలచేతనూ, (రుద్రుడు) ఐదు తలచేతనూ, (స్కందుడు) ఆరుతలల పం ధరిస్తుందో; అట్టి సమస్త దోషాలను సంపు రంగా నివారించే శ్రీరంగనాథుని యొక్క దినదినం వేద బృందంచే అబంవ ౦పబడే పాదుకలను ఆటంకం కలుగకుండా చూటికి మాటికి ధ్యానిస్తుంటాం. వాఇఖ; ; ఛఖ్య := భగవత్సేవకు ప్రతిబంధకమైన పాపం తొలగడంకోసం పొదుకోపొసనం ఆవశ్యకం. భగవన్నాభీ పద్మం స్పష్తికి ప ప మూలఠఅకారణం. అది పద ౦ నుంచి జన్మించిన చతురు, ఖునికి పుతుడు రుదుడు, పాత్రుడు కుమూ శం సృష్టికి మూలకారణం ' శ్రి డ్రై (1 (గ్ర రస్వామి. రుద్రుడు పంచాననుడు, అతని కుమారుడు షణ్ముఖుడు. వీరు పాదుకాధూళిని వహిస్తారు. కథ చతుర్ముఖేశ్వరమ్ముఖెః పుత్రో పొ్రాదిశాలినే | నమః సీతాసమేతాయ రామాయ గృవామేధినే” ! వా మిథిలా నగరంలో సీతారామ కల్యాణం జరిగింది. ఆ సీతారాములు అనాది దంపతులు, లక్ష్మీ నారాయణులే. సవ్పు పుత్రుడు చతుర్ముఖుడు, పౌత్రుడు పంచాననుడు, ప్రపౌత్రుడు (నప్త) షడాననుడు. పెద్ద కుటుంబియై న సీతా ళుడైన్స శ్రీరామచంద్రస్వామికి నమస్కృతి నొనర్శి శ్రీమద్వేదాంతదేశికులు “రఘువీర గద్ధూను ముగించారు. బాధ భగవంతునికి క ంకర్యం చేయదలచిన సంసారులకు వారి సంచిత కర్మలలోని దుష్కృతం, అధి వ్యాధిరూపంగా క్‌ ఆ రూ యిని స సా సర్వదా ధ్యానిస్తుంబారు పరమై కాంతులు. మా భగవద్దివ్యసంతాన పరంపర భగవత్సాదుకా రజుపం్ర్తిని తమ. శిరః పంక్తిచే ధరించి ధన్య మవుతుంకే, న్యుల్హూ సామాన్యులూ పాదుకాధూళిని శిరసావహించడమే కొక నిత్యం పాదుకోపొనన చేయడం అత్యంతావశ్యకం. విశ్ళేవదోవద్చిదౌ” పాఠాంతరం పాదుకలికు విశేషణం. లో వరినూ, పాదుకా మహిమ పబ్ల వక్త ను (ప్రకటించడం, పర్యాయోక్తి సంక్షీర్హమై న ప్రేయోఒలంకార లక్షణం. శార్టూల విక్రీడితం. 243

380. రజసా ఉరోరజస్తన్నణిలు నలంఘ్యాత భగవతోఒపి పదమ్‌ 1 క్రిముత హృదయం మదీయం భవతీయదినామ పాదుకే! నస్వాత్‌ 1 “30

అరంహవా హ్‌ పాదుకే* ఓ పాదుకాదేవీ! భవతీ * నివు; యది, నాము నః స్యాత్‌” లేక పోయినచో; పరోరజః”

రజగుణాతీతమై. న/రజా స ఏర్భలేని; తత ఆ, ప్రసిద్దమైన; భగవతః” భగవపంతునియొక్క; పదం, ఆపే పాదం

కూడా? రజసా ధూళలిచేత? సః అంఘ్యేత, నః ఖల = అక్రమింపబడకపోయేది కాదు కదొ! మదీయం”" నా

సంబంధమైన; సృదయం * హృదయాన్ని గూర్చి? కిం ఉత” చెప ఏపలసినదేమి* తొ! ఓ పొదుకాదేవీ! సివు లేకపోతే రజఃస్పర్శలేని అ(ప్రాక్సత భగవచ్చరణం కూడా రజస్సుచే అవ్య్యంగొ ఆ'క్రమింపబడేది కదా! ఇక చౌ హృదయం సంగతి చెప్పపలసిందే లేదు. వ్యాఖ్య ౯ పొదుకాదేవి పల్ల భగవతా ఎదయుగమూ, కవి హ ఎదయమూ సత్త్వ గుల “భోభితం, పాదుకలనుదరించడం వల్లి రజః పరోవర్తి - పేద్ద సత్త్వాత్మకం అయిన భగవంతుని హొదాలకు ధూళి అంటడమే లేదు. పాదుకలే లేకపొతే. పాదాలకు దుమ్ము ధూళి తగిలేదే కదా! ఇక పాదుకలను - శ్రీ శఠారిని - శిరస్సున ధరించకుంటే. గుణత్రయాత్మకమ్తై ప్రకృతిమయమ్హై న చేతనుల హృదయం రజస్త్రమోగుణాలచే అవశ్యంగా ఆక్రమింపబడేది. పాదుకలను పాదాలకు ధరించి దేవుడు, తల దరించి జీవుడు రజోరహితులవుతారు. రజోరహితమైన కుద్ధ వస్తువుకే రజస్సు అంటుతుండేదని పబుతుంటే, రబెః కలుసత చిత్తానికీ రజస్పంటేదని చెప ఏనక్కరలేదుః అని ముతో ణీ కావ్యార్జాపత్త్యలింకారం. ఆర్యా వృత్తం. పరాగ పద్దతి సమాప్తం. ఇది శ్రీ మాలోల నృసింహస్వామి కటాక్షప్రాత్ర హరితనగోత్రం శ్రీమాన్‌ కారంచేటి తరుముల మనోహరాచార్య ప్రథమ పుత్ర వేంకలు శాఘవాచార్య విరచిత రమణీయాం[ధ్ర టొ, శాత్చర్య, వ్యాఖ్యా సమేత శ్రీమాన్‌ చేదాంత దేశికొనుగృహీత “పాదుకో సహగ్రమ్‌' ద్వితీయ సంపుటమ్‌. 244

త్‌ ఇాక్రిగాళళ్ళా | శాాాంరాశాదగ ఇర! ॥

141 తనా ఇం ఇ షె ఇజం ఇపాగగిం! |

అంధంగా సళ్ళా. ॥ 1] 142 పగారాాగా. ఇసాలళ్నూ సాభత్తాాాగా. |

షా ఇగాషా షుర్‌ ఇనార్యా సగ ఇక్రానేగధ్తాగా.. 1 2 140 ఆనధ భాం ఇ యా ఇం పాగా ఇగ |

ఇలా షా సాగా బ్లర్‌ ఇళ క్రినా ఇట్లా ఇ ఇభాగాల్లర్ళా తె 144 సగం సంతం! ఇ కాగ శర కార్యా గాగచిగ్నా. |

షా బ్రాాాగాణ ఇట శ రాాోలళ్ళా | న! 145 లానే భాగా ఇం గాం అంగ సగ్యాాస!, 1

ఇళ గా ఇం సచార్‌ ఇస్‌ షష ॥ క్‌ 46 నాం ఇం గ్యాన్‌ రా గా వృ ఖ్రసగశా బాగ! |

వ్‌ సధ కా సం ాసాంత్త్రా పంల ఇళ్ళ ॥ ర 147 కేళి శాం భాళసాాష్రగిగాల.. |

భాం బాలి సాం ఇ గాల స్యాం కం. ॥ 7 149 గాధ కాంగా ధాచ పగాంగాగా జి ఇ

అఖంగషాాాగనాన. ఇం శ్రానరా సగ? అానాళక్నాల. | 8 140 వాన ర్యా సగం ఆ సాం కళా శాఖా |

తలా ఇం నాశం? భారా గ. ॥ త్ర

245

150 వాసా భా ఇ షష ఇకా బ్రా

శ్‌ శ్రియాల ఇ ఇభ ఫం పంతం షన: ఇ ఇల ॥ 10 101 బాణా కాళ సా? భాసా ఇసార్లాహ ఇకా |

శారా జకార్తా ఇ ఇంజ షి ఇభ స ॥ 11 152 ఇ చల కాళళ్తు శాం ఛై సా ఇఆంరా ఇళషిళ్నా |

శ్రాాంంగాణనా ఇట్ట ఇళ తాన ప్రా తతేగగ్యా. | 12 153 ఇ ఇగ ఇ 7 కాగ శాం ఇల 7 ఇనా సబా సాగా |

గ ఛా శ్రా వేం రాగా. ణ్న్యూా. ॥ 13 154 షా ఇరా తాలి ఇల సంచ ఇగా్యాస్లు |

ఈళిధాాాంగ ఇ ఇభ ఇన్‌ ఇ ఇరగ గాం! ॥ 14 155 అం ఆకాలం ఇంగా ఇ గాంగ: |

భర స్త దై నాలాల ఇళ ఇాసాగిళ్యా. ॥ 15 156 భాగాన ఆ లా నన్‌ సరా ఇగ ఇాగాళార్యా. |

తాల ఇభ ఇధి క్యా సాతాను. ॥ 16 157 ఇ్షాణాాధంతాలా నాం చార్య ఇసాాాాస్లా. |

తాత ప్రజ ంాణాాిి హితం ఇారాసిణళ్నా. ॥ 17 158 ఇ ఇంగ ఇగ ఆ ఆ జాగ ఇనా |

నాం ఆం ఇం చా? వానా ళా బా ॥ 18 159 శా శా సా ఇం ఇ షా ఇస ఇ ఇం క్యా ఇన్నా |

రాస్తాణ ఇ ఇం సా శాన సా ఇల్ల శాస. ॥ 19

246

160 తాన్తాం ఇ భాాగింాతం బగ్‌ ఇ సాగి: |

ఇ సాధ), బర ఇళళి వారాక్షకాగరన్లాణాగ్నా , ॥ 20 160 చాయా నం బాణ సాన చర రాణ |

ఇచా భాషా సాగా స్ట్రా గగ్నా. 1 21 162 రా గ్రరి సయ) శా ణం గ!

ళా ఇం ఇ్లనాగా శా అాసాళాంలిగాాగ. ॥ 22 100 సా? శారా ఉల ఆ ఆనా ణ ₹ |

హన న హస న... 23 యు...

శా ఇ ఇళ శ్రా తాం ంాళాణ్ళూా. ॥ 24 165 త్యాంవాంంగంాంగాా “సాగ, ఇతాసగ్నా |

ఇ ఇాాగ్దాతక్రాదాంం ఇ ఇనా ఇ క్లాన్యా. (1 25 166 తానా నా గాలా భోకేటం. |

కాం గా ఇభళ్‌ ఇయు ఇ అనాను ఇష్‌ | 26 167 తా ఇధాళ్తాా లి గాణ కా గాం |

ర న మ ర... 27 68 గా సదా? గరా? ఆసా ఇ గరా

కాళ అగా క్ర ఆ్తాాళాగి స్తాన. ॥ 28 169 బా ష్య ళా భి ఖా భాం శ

ఖా బత ఇనాం గాం టాం. ॥ 29 170 భాన్‌ రాస సా రాణ్‌ |

ఇషా భావం ఇధి ళాత్యాన్తానత.. ॥ తె0

247

171 వసం గాయి ఛచాంగాణల పయ శ్రర 1

ళ్‌ అఆ సాని ల్లా ధాం. ళల ॥ 3] 172 గాంగ భాం గాం ఇరా! ఇనాం

తాళ్ళ ఇల్‌ షా సా అ ఇ రాణ భజ! ॥ 32 173 గవ ్రాతి ఇటాకఖ గ ఇాణోగ్రాంగ్న. 1

అకారం ఇ శ్రగాళళ ఇ్రగాంభర్నా. ॥ 33 174 నవాతింధ్రా నాం స్‌ గాం ఇ ఆర్యా |

ఈం. ఇల కాం భారాల? ఆస ఇస్లాం. ॥ వెత 175 కళాలాన్రాా రతన స్నా స ఇఖ గంత. |

గాత శాల ఇనాా్యాత్లాా ఇధగగ్నా. ॥ 3ె5్‌ 176 వ్తాతాగాా ఇ శ్రా సాగా గం 1

తాం జాంారాగర్ర ఇధాగ్యా ఇన్నా ॥ 3ెది 177 వాళ్లా గ్లాంల్ల్రా్నా ర్యా అళాిం ఇళ్ళ. |

అశ్త్రాగా గా. ఇం శా జలం ॥ త్రై? 179 కానా చాల ఇగ |

ఇ గాంగ శ్రైగారాల్నా. |

త్తి ఇధి

పనన య హ్‌ య 38 179 ఇారాాణగాగాగా ఇర ఇచ ఇంకా కాణేగ్యా

శారా ఛం య కాగా. క్చాళాతా్నా. ॥ తం

248

180 వారా ధి కాగ శాలి | ఇ ఇ్రగాన్తాా లి రాన ఇర ॥ 4౦

1. శా తాతను శార్‌ ॥ తగు వళళ 180 1 తాబ ఇరగ. ॥ 191 ఆ ఇ ఛా ఇళ షాాాగణార్నా. | గానా బాత ఇస గం ఇథథాగ్యా ॥ 11 192 శాల ఇ ఇధి శై ఇతణసర్రా. అనాం ఇంగా ఇదఖ్‌ ॥ తి 190 వాసిగా ఇట గానా శ్ర గ్రాన్‌ | రాల స్తా ఇ రాత్త్రాగ బాటం చనా. ॥ రె 184 బంధ ూాతా గాణ ఇ ఇగగాళ్ళా | ర్తి శ చా భాం లి సాం ॥ శ 185 షా షం ధాప) గ అందాని | ఇ ఇనాం వ్రాతల పం శద్తగాాణాన్యా. ॥ క్‌ 186 ఇరా బాన్‌ ఇర గాభ సా న... 6 187 ఇకార గనం రాం శాల | శ్రా వాయాప ణన ఇళ జయా. ॥ ల 249

188 ఆం సాప్‌ రాం అస ఇస్‌ |

అలాంతి రాగాల ఇంగా ఖగ. ॥ 8 89 ఇంగా! షన ఖాప ఇళ్ల రాలా? |

ఇం బ్ర ఇట్‌ ఇగ భంాంన[ు. ॥ ర్తి 190 ఇకాాాంట్యా సాణాస సాగి భాగ్యా |

నాం భష ఇస్తా ళలపాాల్తాాాం. ఇల్లి. ॥ 10 191 ఈగ ఆద్ర్రాతి వ చసాతాాం ఛు ఇ ఆిక్నా 1

శానా సంస రాగ ఆ ఇ భా షా ॥ 11 102 కా ఇష ఇస జాగా సారా ాతింల్మూ. |

నార గ్యళరతాాంా తాం న్న్న ॥ 12 193 శాంత్త ధా ఇత్ర ాలళాాగ్నా. | తాం నాసా వ్రషరనాంచన. ॥ 13 194 శా భాంతి ఇ ఇంకాసషు |

శాం? ఇశ్రా ఇధి క్లిగ గరాఖార్నా. ॥ 14 195 వాతా నాల, ఇఫ్లా ఇళా్రంాానా. |

వ ఇరగ ఇక్ట్రాలర అం. భాసర సాగ. ॥ 15 196 ఇగ గానం వాసుల ఇం ఇభ, ఇభ ఆగ ఇ్యార్నా

సాం గాండ్ల ళం ₹ ఇనా కాలాగ్నా. 1 16 197 గాం అబా ఇ అటి వ ఇ కాగా షాతాగ్యా. 1

ాాలత్తోన తు గా ట్రూాంణనాాాాస్తి. ॥ 17 9 ఇస గా సాగా. కాగితం తాం శ |

ఈష, ఇంగ రాం గ ష్లాసట్టా నాం కషాాస్టాత్లు | 18

250

ంం శ ఇంధంగాటి ఇస కాగా బగా కం సగం |

ఇాాాణాాయ ధాన సాంగం గాయాల! అకా | 19 200 వానా ననా వసారా క ఇస త్రాతా |

తానా కానా గా కాాం శ్తాాగ్నా ఇఖాగ్నా. 1 20 201 కాా్తాా? గానం భా? |

అల బాల ఇనాన నారా భాఫ్యా 1 21 202 జా గరానకా్తోర్యా గాత ాాత్తాసాా ఇ్ల ఇజసాక్నా |

ళల ఆర ను శ్రా వాం? ాంసిన్తా. 1 22 203 కాణి ఇష భయా సాం ఛజ్తాలా ఇాణన్యా |

తననన శాలు ర్ట ఇళాసాంాంాంాంాణాాాాత్త లలు: ॥ 23 204 గాడా భానూ రాను క్ల సారం. 1

అలా సాన కా త్తం సశ్తాళ్నా 1. ॥ 24 205 తగగ గ్ర గాగాల్న ఆ ఇధి ఆత్ర శరా? 1

ఇనా? ఇారానాగా ఇరా నాసిన్తర్నా ఇాఖ్యా. ॥ 25 206 కానరార కాస జాణ

లా ఇం ఇ ఉళతంళార్నా |

ఇాత్రాాంాళిర ఇళ్ల ాగగథ్యా. ॥ 26 207 భషాంగా భి గాగాఖ బం ఇ ఇభ ఇ ఇ గ 1

ఖా స్తం రాసా ంాంణ్తాా సాణ్నా. ॥ 27 208 గాగ ఇధానాంిితా తాలి ఇచా ఆ ఇగర్చా ఇర |

రాయ అఆశిణగాంల. ఆగాఖాన్‌ స శా ఇరాగ్యా ॥ 28

251

209 ాఖేయా స షి ఉంగా. ఇకా ఫాాల్తా గాంగ. | మమమ లు కరన మనక ర గాల ఇరా ర్తాగాాన్తాగాంగ. ॥ 29 210 తాగ ఇ గం ఖా ఇ ల్యార్టై ధ్ర కాళ్ళా | తాం ఆ ఇ ఇ సం భాం్నా ॥ 30 శ శాలు కార ఆగర. ఇళళి? 210 1 చాయ భా ॥ 221 తంాంళ్ళ ఇల గోన. | తారలా ఇ ఇష బాలు ఇష్యూ. ॥ ॥ 222 శాల ఇ ఇ ఆ్తగాస్తాా లి ంణగ. | శారా క ఇం భా్తాంళ్నా. ॥ 2ై 223 ఇదా శం ఇట్లా లా ఇ 1రక్తాగాగ్నా. | కాగా కళారంగం ॥ 3 224 ఇరా ఇ సాం ఇంగా. | ఇదిలా సానా. తానా కాాాజ్హాంి?. ॥ శ 225 శాం ఇా్తాధంతాణాతలా.. | రాం షై ఇ ఇంగా ఉగ ॥ 5 226. సా చానా ఇదసం భాస శతా 1 భారాల చర్యా త ఆళ్ళ ॥ 6 252

227 నాల రాాంంంాణ ఇ ఇభ శ? ఇసాస్తళ్నా. |

తాలం. వనాల ఇ గాాంాంగినం్యా్లాగగు.. ॥ 7 218 బాగా ఇష కాం శారా? గ సా బస ఇంరాాగషన్ని |

వష ఇరా రాగ ఇ ఇ ఇ ఇనాం ॥ ప్ర 220 ఇాాంాాళార్తాి అం. శ్రంతతు. |

క ధా వన ల. ర్త 220 ఖా ఇకరా్లాతాత్‌ షరా బాం ఇంగేగే |

అఖిల గాల ఇరా గ్ర సాం ఇబ్రాంారాగ సాగ ॥ 10 220 భ్రాధాాంాగాకి రాగంాణాగద్తాాిా తా. |

తాగా శ్తాగాం) ఇల్లాలి. ఇత్‌ ఇరా ॥ 11 222 తనో క్యా ఇనప, ఇనా? శాసన.

తాళ్ళ నాల అట గాం గలా. ॥ 12 20 ఇష ఇం కానా సం భాష కం భర్తా ఇళ్తాత?.

తరళ ఇం గ సా గగాద్రా గనం ఇ పళ్ళూ. ॥ 13 224. తాతా ాంగచాయింయాగాం ఇగ్రత స్తా శ ధగా |

రాణ ఇభానళానాాార్నా షస భనకాాత్రాణ ఇబ్ల్లగ్‌ | 14 225 ఇలర్రాాగ దాం ఇ భాం కరా ఇశ్తానేి ఇంగ |

త్యం ఆం భ్‌ స భాధగా భోగవతి. ॥ 15 226 క్తాగాధాష ఇత ఇట్ల భతర్తాాాంానానాం:

టా న న... 16

253

227 భాం గాం ఇ ఆంగ ఆ

త్న భాధగా. బళ ఇదా. |

ఇల కంళ్తాంతంనాగ. ఇళ

ణకు ఇఅలాాాంిం అహా సళ్నా. 1 17 228. జత శ్రానాతాన్తాను సా జ్యా

ఇళాణత్తా ర ాాాంళత్రా లూ.

ఇషాంత ారా్యా మాల...

ఇతాాంాంగగాన్రాత ట్‌ ఇషం ఖతం ॥ 18 229 వానల ఇప న లక్ర ఇకా. సత్యా.

ఇం ాభాణ్తం శాస ఇచి ఇళ్తూాం ళా. ॥ 19 220 శా సేం? చాలి!

ఇన్తాాగాణ బళ ఇంాణ ఛేజ్‌

నా ఇ గ్రాం శాం

కాం సాయాన్ని డ్రా ॥ 20 231. గ్రాన్‌ కష జయంత సాసంాం సాల ఇ్యా |

స అగా ఇం అణాల ఇ అర్హ! ॥ 21 232 టంత నాం సాం ₹ ఇల్లై లా. |

ఇత్తి ధాం సా శాం ఇ స స్నా ॥ 22 233 శానా సం. ఇట్ట కంల ళన రాం: |

శాుంలాంాన్‌ ఇస్తా గాాాగాానతి! కగాాళ్నా. | 23 234 వగా, ఆ శా షు భాన్‌ కరాళ ఇక్రాాాలా శా |

ఇ. పల అసం ఇంతా ఇరా కాళ్ళా ॥ 24 235 గాం గశాగాల కరా ాక్ర నాలానే. 1

నా ఇం గు ఇద్తాసా సరగ క్యా ఆషా | 25

254

236 ఇభ ఇస్‌ ఇం కర్తా? యా ఖా ఇటా గా

కాల ఇ ఆక్రాస్తోాశేత్యాపై బటన్‌ షా ఇళ ఇన కం ॥ 26 237 గయా శాాాంాాణల ఛి ఆాాన్తాగార్తాం లా? |

ఇలు శాధా్తాష్తర. శరర ఇాాళాాాం ల ఇసి | 27 239 గ ఇష ాంనాాంాణ్యా సం అంగాల శాన? |

ఇ పాం సాన ఛాలా ఇట ఇగ సాగా ॥ 28 239 గ్తగర్యా అ గత

కారాల. ్రాఖ ఇాభిత్నా. |

సహన మ స ర.

ఇ శ ఇర్టె గంగా ఇత ఇంగాఖ్ళ్యా 29 240 తారా ఇళ్ల గతతాాంాతర్యా |

తళ్తాంాన గల కాం ఇస్తా బగా ఇకా ॥ 30

శస గాను తాగి ఖం ఇల ఖం 240

1. షంారాగు ఇషా |

24 సాతి ఇ స ఇంత |

ఇధంఇణ షా ఇరషాంం ఆనా ॥ 1 242 శ్రా గాల శాన ాతాాంల్నా ఇంతకాలమూ. |

ఇంతా తారా). నాం. ఇస్తాం. ॥ లై 243 గాషన్తాం షనర్ట ఇయ ఇరా! గగ

ఇనాాంాలా నాం రానా ళుం. |

య న ర్‌

భాషగా ఇ ఇళళి కధా భగ్నా ॥ 3

255

244 శా శ్‌ ఫాగాబాగాి ర ఇంజ ఇళ ఇస |

వర్రాధకాాల? వనాని సి ధాత్రి నాగా గాంంాచట్ళా. 1 శ 245 ₹క్షాలన) వాదాల కార్యా రాణ. ఇ

ఇం శా రాగనే

అలాంతి? శ్లార్ర స ఇధి కాం. ॥ క్‌ 246 కా ఇషా ఇజం ల్లా చాచి ఉటాగారాత్త్రాగగ ఇళ: |

ఇింాళారా గన తా? ట్రై న ఇంగ స్తాం అధ్యా ॥ 6 247 ాధాశిగాాాంటాల గారా శ్రా గాగ్రాతుగ్యూ |

ఇరఖాగ ఇం యా రాతి సర ఆ అగ్యా ॥ 7 248 సరా గరాాగాాల ాంల ఇభ ఇస్ర భష |

కా గా అగ అంగనా ఇజ్తాంర్నా. ॥ రి 249 భాం సం నా సం సస స వ్రాత భళా "|

ఇనాం ల ఇలిం ఇలానా స అం శ్తభణ్యా. ॥ త్ర 250 ఇగ శ్యాం ఇ ఆ ఇతాాత్లాల

తరగ ళు గానా ఇ బగా ॥ 10

తగగ. ఇలాగ 250 ॥ వ్యాళ్షారాతగు క్యా |

252 వం వాలా ఇకక ఖాతా ఇస |

భష పటం సాగా నీ ఖ్‌ ఇళ్లు ॥ 1 252 కాగా ాాంాంరానంరాగాన్లానా.. |

క్‌ న షు 2

256

253 అాధరాం్యాశా తాం వాస ఆ రాం అన్యా. | కా సాం. సాలా గానిగాం ఆయ్‌ ॥ వె 254 తగా రాగం గానక భా, ఆర్యా | శాం అకాల కంతా. 1 త 255 గాంగ షా. ఫాంనాాం టాం నాంగన్ళా. | ఇస్తా. సాన భాగాల. వారా ఇనాం. ॥ క్‌ 256 గాణ ఇగస్తాగా్తా నా ఇ కస్రాంలాం సాం? | ఇషా. బాణా ఇరాని! సషాల్లారాగ్నా. ॥ 6 257 వగా నా కాస ఇషాన్‌ ఇంతక ఇం ఇతి ఇ్యా | ఇనా నాగాల శ ఛా ఇత గాస్రంగగ్‌. | 7 258 ఆఇణా్యాతాగగ గంగా సం సాాం ఇ ఇ సాగ | కా ఇ అ ఆం స సరాగ్నా. ॥ 8 259 నగగా ళల కాగ్‌ ఇంగా లంాాళ్నా. | ళా శ్ర స ఇష భళా ఇంగా. ఆ ఇనా. 1 ం 260 ఇతాారనత్తాచ ఖతం. ఇ ర్యా. | తత్తర ళా రంంగాంళాగి బ్యా ॥ 10 అగరు ఇలాగ... 260 257

గారు ళల 1

26. తాగాను “సా సకాల శ్రారాంాగ్నా. |

ఇగ భంగ గంగా గా ఇగ్నా ॥ 1 262 శారు వధ! స! అ కాాైింగంాన్తాగ |

షాాంాంగ్తై శాస్త అంచన తాతగా ఇగాగ్నా ॥ 2 263 అంటాం ఇశ్రా? ాంణల? ఆ ఇం |

ఇచా శ్ర దాట్ల. ॥ 3 264 వా గాం ఇ క్రాంతి 7 స ఫి ఇటా: |

ఈం సాగరంాత్నా పస? ఇట్ల, ఇటాగగ్నా ॥ 4 265 ఇ నాశ ఇరా? అ ఇ ఇధాగ ఇఇ

గూంగా శాం ఇభ ఇ షక ॥ క్‌ 266 సాయ బాట భాగ ఇస సా ఇసగ్‌ కాత ఇలు |

నమన. న న మ... 6 267 త్రాం సాం ఇకా ఇ ఇ ఇస్తా సారా చ,

నన మ నయ ఇ... 7 268 శారా శేషా 'ళషాన్తాళ్తారాభేం:. |

జాం కంస ఆం రా ఇ ఇనాం ॥ 8 269 గారం ఇర ఆసా శం |

ఇన ఇం గళభణాధాగ ఇ 7 1క్నా: | ం

258

270 వాలాను గాలా ఇళ ఆహ్తాభాంాషనళ్‌ |

నా కాయా జ గా ఇ షా క్షా ఇఇ? ॥ 10 271 శారా షల, ఇడా స ఇంగా ట్ర |

వస్తా తా క బాస్‌ ఆాళ్యాస్తై తలా 1" 11 272 ఇంతాతాాల ఇం ఫాథానళాా్రతిళ్తళర్నా. |

కాఖంన్రంగతగగి్‌ ప్రార ఇ ఇ ఉం ఇరా ఇధగగ్న 1 12 273 శద “ధాం. ఫాలాళాకాగాాఖం.. 1

ఇషా సనంాస! ఇ భాంతి గస ॥ 13 274 గాంగ గం ాాా్తా గాత్ర ంంాక్రి! ఆగ్నా 1

సై సాలా ఇాానట్టంరాత్తాా.. ॥ 14 275 ఆకర్తాలు సాంతం భాం కళ |

హు వ మ న. 15 276 త్యాశాన్తాతనగార్నా. ర్యా ఇధానా గాలం. 1

జా షి సా ఇ పి ఇరగ జాణ ॥ 6 277 ఇట్టా వాపా వార ఇ ఇలాగ శం |

ఇయం ఇల ఇర ఇ ఆ? ఇగ ఇాళ్యా ॥ 1/7 278 థా భాం ఇం ఆ ఇం! జ్యా |

అ గా య్యా అకా భాస న్యా ॥ 18 279 శాంత్త ని శ్రా స్తతో |

కా గం ఆగ్‌ ఆ గాస్లా గ్రస్త 7 సర్నా ॥ 19

259

280 ఇ గా ఇ సాం భాం? భాం? 1

తగా ఇరా బ్లా ఆ సయాాంత్త్ర! అ్యా ॥ 20 281 సా్యా గాం జా జాగా ఇగ

ఇల ఇన భాష అగి శార్తాణాంగ్నా. ॥ 21 282 కాళ సకాలం ఇణ్తాల య |

ణం ఇ్త్రగసన్రీిాత చతాతకార్యా. ॥ 22 283 ోకాకాగాంరాంాంాం ల ఇటా ₹ యాగ |

శ్రా గా కాగా సాగ ఆ సా? శ ॥ 23 284 గాలా బాంల సా ధాం ఫి ఇధి ఇ ర్య్రంంన

ఇళ కాం ఇరగ ఇర రాార్త్తా్లైాగ్నా. ॥ 24 285 కాగడా శరాడ్తాం సన రాగా సాంసర్ష్య్నా. |

గాం) ఇట్లా ఇ ఇల్లా ఇట్లా బాధళాధాగగా. ॥ 25 286 ఇ 4 నాగా బ్లా ర్యా శా రగా? ఉంచాం |

శాాాంంాం ఇభ పాన ఇధి ఇళ గాా్రాగగళ్న. ॥ 26 287 వా శాం సాం? శ సలా ఇస్తా ఇళాస్లై |

ఇళ ఇరా. ఇ క్రాజసగగాాా్యై్రై ్లాంాం.. ॥ 27 288 భాధా ఇం సాం టాం ఖాళి అగైిగస కాలా.

నా ఇగ కాం లం చా శాం. ॥ 28 289 శషషనారదా్రాాంంత్రంగంాలా సయం. |

చా సంర భాం ఇరగ సానా లే. ॥ 29

260

290 శాన శ్రా కాలా ఇవ నగి. సనా. |

శ ఇభ కం ఇ శాం సాల సాం. (1 30 29) ఫాం ఇ ఇలాగ లిసా. ఇ ₹దగలంచ్తా |

ఇచ గాం ఇగాాంంషు ఇగ స్త్ర స ॥ వె 292 సాలా రాగ సా ఇం బాం ాంాంణాగాకాంగ. |

శ్యగాగాాంలంంగి?. పా ఇన ఆగం భం గాగ. ॥ తె2 293 బధా గా ఇను సాంగ్‌ అచ ఇన సాలా

కానా రంాాద్తా గాతప్త రాళ గ్‌ ఇగాాగ్యాక్తి। ఇర్యా. ॥ 33 294. గాళ్తా నలా. అ్తారానంాన కాాాగా్లాం్తాాళ. |

వలన రకాల సాన ఇం? బగ గ ఇర్నా ॥ త్రెశ్ష 295 ఆ కాంగా? ఇంారాగ్యాగ ఇల్లా, ఇన్నా |

తా పాం ఆగి. శ్రాాతశాతాు. ॥ తెవ్‌ 296 జాం ఇం భనాశ్యాగితా్తా. ఉడ్తా సాతి అళ్థాాళ్ళా |

అష్టా బాత శాయి ఇ ఇ శై కాలి, ఆర్యా 4 36 297 ళా క్ర శా స్తు శాన సం ణల ఇ శెళ్ళా |

గానా ఇలాగా ఇస్స్‌ ఇదా శాం సాగా ॥ 37 298 శాం లరంళాా?. గాన ాగాాంతష్యా.. |

వా “భాం ఇ కాంల్నా కాగా శలన్నా. ॥ తె8ి 299 గా ఇ ఇ నాల సాన ఆత్త ఇం సళ్ళా |

ఇఉఇరాణాాంంాాాంధా్యాగ: ఇ ఇ ఇళ ధాం సభా ॥ తం 300 గంగా యా క గ ఇ క ఇ ఇత్యాతు |

కాం ఇష్తాభాాంారాా ఇలు స్‌ సా? ఇనా ॥ 40

261

30. ఇాత్తాాగాాాత. శారా భాగాల

ఇాంత్తూాగాం అణ ల్యూ |

ఇ శ్రాత్త్రాగాా ధా భా!

ఇగ ఇ సరగ ఆ ఇ ఇగ ॥ 4] అ న టై ర.

ఇషాన్‌ 7 శాఖ ఈ శచాాణ్ళూ |

మ మ

ఇంగా ఇకా శ్యా ॥ 42 303 ఇనా ఇం ఆనా న్‌ ఆ శ్య్లాాంల |

[ ॥

తా గాం. సాగ్‌ 5 ఆ ఇళాలాళ్నా ॥ శ్ర 304. ఇత్తాడ వ్రాాాాళత్తాలే ఇత్ర తక ానంన్తలంా భేం్నా. |

కాగ్రాంాంాాత్రాంగళిళ! గాంధి. ఇ! ఇల. ॥ 44 305 తోకాశా్య్ర్రా తా వస్టాగాం స్రళాళ్ళూ

ఇరా సరా ఇత్లాలేత్త్యా. |

శాాళిత్త శం ఇగ్యాళ్యా. ॥ 4వ న న క ము

శ ాజ్తాంా త్రాణ కాళ అ ఇస, ఉదా. ॥ శతం ౦7 తాకాను కా సి. బన ఇందా భాగస ఇరా

కతా అల ఇస్తారా ఇ ఇ * కాాణ్నా ॥ 47 308 గా గం ఇల సాం ఖా ఉష ఖగాగా

ఖ్‌. న. ఇ ఇగ ఇకా కాని ఇకా ఇ కత్తా ఇకా ఇళ ॥ 48 262

309 ఇ అాంగాతు స కారా అంగాని ళాాాణ్యా.

ాాత్రాషం ఇ కాటా శ్రానాాఖ శనం ఇిళ్ళా ॥ 49 310 ఇగాాత్తాంం. ఇళ్ల), ఇగ ఇగ!

న న.

కర్తా. శాంత

ఇరరగాంణాగకాతరాి ఇ | క న న ము!

ఛాతి సా స్టషి శాన్‌ లు |

తాం గా ఇటా:

ఖగ ఇర ఇ ఇాత్తోఖ. జ్రాగాష | వ్‌] 312 ఇంగా ఆంగంగ్గ ఆం ఇ ల్లగ

ఇళ్ల ఇం శార్తా శ ఇభ: |

ర ర య న మ స మ.

ఇత ఇంగా 7 ఇంతే ॥ 52 313 ఈ షష ఇ శారా సాలే:

కా సాాాానన్తాా్లాన్నా. |

ఇ ఇ ఇర్త్తాసం ఇగ!

చం ార్నా ఇత్తాాలన సాం. ॥ క్‌3ె క మ

ఇఆగ్లాణా! ఇాతయాతన ఆస్ట |

కెళాతళానాగాపాాంా గా ఇలా

జాగ కానంత. ॥ క్‌4 తక తగరం కాం. సాగా?

వషశరైు సారి నాగ ఆగ ఇళ్లూ |

ఇఇ త్రం హాస్‌ ఇ) ఆర్యా ॥ క్‌క

263

316 బి ఇకా శారా గా ల గాల షా |

ఇషం అరాంగు *గగాంగ ఇ ఇళ ర్లు: ॥ కర 37 గం ఇాంతసాధ్న లా గాభ. |

వనాల! తా గాలం ఇదాాబ్రాన్నా. ॥ క్‌7 19 కగారాణాగరాంగాయాాాళ

తా ఇ ₹ాధాంాంంాాాాంగ్‌ ఇాంగ్యా. 1

ఇచచన షా? గగ * ॥ 58 319 కారా గాంగ. బాద గానుగ?

ఇాాాంంగణల షస స ఇళ్ల |

తాతా గాల నా షాాం?

గాచధాంగ. ళా సచాంా్నా. | కం 320 ఇాాగ్ర గాయ ఇరగ 1

చా న్తు ఇగాాం గ్‌ ॥ 60

ళ్‌ శారా గగ! ఈగగ్గాత షం. 320 1 కాజు గి ॥

321 ఇం శాంతా కళ్యా? |

ఇల ఇ శి ఇ ఇధాణ్ళూ ॥ 1] 322 స వా ఇాణాం ాాధాాయ్యాలా. |

ఇాంాాశానా్న సళ కానా శారా. ॥ 2

264

౩23 ఇ కారాల) ఇం సంభ శానా |

శంకా లా? ర్ల చాధానాంణాగ లాగ్‌. ॥ తె 324 స్తా ఇస్తా బస్‌ ఇ భాయ సాం!

ఇంకంచం శ్ర ఇస శరగాగా సళ్ళా ॥ 4 325 ఇ గర్యా బర షై కా శే! ఇన ఇ |

ఖచ ఇ గాధభగ్య ఇంతా అాతళగ స ॥ క్‌ 326 ఇషా యంపి! ాాాళళా్రలణగ. |

శా? షు శ్రాసాంాానాకాంి ఇజ్రలన్నా. ॥ ర 3272 గానం ఆగాను ఇధి వస ఆ సంస), |

ఇధాంధాంానాళ్ళ తతా? గాస్లా. | 7 ౩28 ఇన ఇహం శాం ఆ శా గా |

కాాాళ్తాంళైదాంనాతాం. ఇాత్తాంన తగా ఇధళార్తా. ॥ 8 329 గా ఇ షస ణా కం సణా్తాాంనా ఇ్రైాంాళ్నా. |

ఇనా స భాం పా దాల్‌ భగం సం ॥ ం్ర 330 ఇ శ జాన ఇంపు బాసర ఇం ఇగ లం |

గాధాంధాత్రా ననా శాధాంం శాం ఇ ఇటా. ॥ 10 331 అల్తాాంపారణాక్ష్రా నం ఇాణంషాతల కాగల కన్నూ |

జా శారా అంగ అం శం రా ఇరగ | 11 332 కధా శ్రర శక్తా వం గ క్తారాంాాషు. 1

గ్య ళరతా. బస గాగ స ॥ 12 3 షే సా శాసనం! ఇ భాగ భాగాత్ర గు. |

తగారాాాలాం గు కాగా. ఇరాగాగారాాాంనాగ్దా. ॥ 13

265

334. ఆం సాం. కనాన తాం శల. 1

అం ఇక్‌ ్రాగాా శాకాలిలు ఎగ. ॥ 14 335. తరాల గ్ల వ్రాయ ఆ్యానాంగా గా ఇశాగి:! |

వాన ఆగ్‌ కష ఇల్‌ కం గూన ఇనాం ॥ 15 336 కాగు ాంతాాాంాన. కాంగా అనా శా 1

కాగా కాల ాాాంగాణానాతా. తానా తనా. ॥ 16 337 షానా ఆ కాని సస: సా సంస |

ఇంత శాంతా కాణానగా ॥ 17 338 ఇసి ఇ గన ఇల ఇ ఆ గగ సై |

రాం 1ాాంంాన్త్రంళు ఇగ ాాంాంతాణ్యూ లా సరం. ॥ 18 339 ఆండ్ర భాం ఇ బం ఇ త్త! 1

గాం 7 గా సాల గారలు. ॥ ॥ 19 340 కా ఇణాాాాధన శా ఇ ఇంచాను జయే. |

కాభాణ ఇం. కానా సాన అ్నా ॥ 20 34 కు సదా భాగ్యా) ఇ శవాళగా ఇజ్రైాా్రం సళ్ళా |

ఆనా ఇంకాస్త త్రాణ ళాళ్ళూా. ॥ 21] 342 ఇరన్‌ కర్తా శాల. ఛా. పాసి: 1

ఇగ శాల కాతా్నా గజ్త దాా్మా. ॥ 22 343 ఇడా సా ఇ ఇస్తే

ఇరా ఆగి. |

కాం సాం అకా

ఇం సాగా ఇని కాక్టగ్నా. ॥ 23

266

344. ా్తాలైంంగననల్తూం. [ఇళ గానా. | వల్లర్తా షా. ఇన్హాగు ఉాసాగాంాతన్న ప్రా. ॥ 24 345 డాన్‌ గా? శాం ఇాన్టు గంగాం ఇ) భారాగ్నా | గ్షాశాశ్తా గాణ కాళ్తో గాణ స కళ్యా షాకు ॥ 2ై5్‌ 346 శతా్తానాభాా ఇకాగ్నా. ఛాా్తా్యారళ అంచ | తారా సతాం ఇ ఇంంాలం భా కంల 26 347 తగాగగారా ఈష క్యా ఇ ఇగ శాం ఇం శా ఇగర్మా | ఇాసస నాగార్నానే: ॥ 27 348 కాల సా ఆరా జ్ఞ ఇచ ఇనాం కాన భాగా: | ఇషం ాసాాార్లా[?: కం కం కారా షి సలగాంగ 1 28
345. సా శాషాద్తాాభభపగ ఖర్‌ కస్‌గ్‌ సై సా? అన్నాత్యా ఇశ్రాధాత! శాం ఆ ఇంగా ఇళ్యూ | ఇటా భంధం నాక! ష్రాాంర్ర ఇ భకాతాిరాాాంణన. ॥ 29 350 శ్నాళణాాషానాా? శానా ళ్ళి ఇ సళ్ళా | ఆంతా అిాగ పదాం. ఇభ ॥ 30 ళా కాచు చ ఖు ఇతని 350 267

1 నరా సళ్ల 1 ఎతక1 అర్ర ఇ గాల ఇత. | తళతళా లారా. ॥ 1 352 ఇ శాాగ్గాద్లా ల్ల ఇ ఆాాణపు | అంధం ఇస్ర ఇగంభిళ ఇ హాగ్‌ ॥ 2 353 కరా నరాా్తా నాం సాం: పణ కా గాళ్ళా న ల న న... తె 354. ఈ్తాడా గా ఇజ్షా ాాాగాష .. అయా గాల్‌ గా గాగ ఇస శెళ్ళా ॥ 4 355 సాం ఇగ్యాతై భారా? సాం) గ్గ | షు మ న న మ ము. క్‌ 356 తాగా సం ఇం ఇగ పాతాల కాష్‌ | నంతా శరా ఇనా సారా? శాణ్మా ॥ ర 357. ఈషా గషాసంగా షా సాం ఇత్తి ణాణస! గాంగ ఇల్లా ఇగేరానాసంా? భా చార 1 7 358. క్రాదగాణార్తో ఇలా కా సాం రాలి 1 షమ చ మ న 8 359 ఇధారాా ఇగ గ్రాం కాంతా ్యా కణాల ఇషాగాల భా అంగ శ్రపకాణ్నూ. ॥ ం 360 భా. కాల వాక్యాల భాగా ఇసాాషి 1 శాంతా న్నాం బాణం ఇరా ॥ 10 . 268

361 ఇలా నాసి, ఇంగ గ ఇ ఖబైార |

ఖానా బా కాగా సంరానాా దగ సలి | 11 362 శరత గా గాగ్రా తన్నా అతా షా భర్తా గల: |

కాయా తనా సాం కాం కా శా ఇాాశాలని. ॥ 12 363 ఇనాం. సాధా. జ్రగారాాతాైర. |

ఇరాతానాా అగా సం నా ఇధాాతాతన్నా. ॥ 13 364 సెలా న, సపరూాగాంాస స ఇంగ ఇగ్గా ఇ క్రాగా |

అనా షె ఇటా అన ఇల సాధనా స్త్తారాల్తిగా. ॥ 14 365 ఇభాాంాా ఇల్లా సా ఇస్తా సగటు. |

కారా ఇత్ర ఇ స కాంగా. ॥ 15 366 సరా? గారా శారా సం కాటానాంన్న్య్యూ. |

ఫా గా. లాం! సాం శాత ఉంాళల్యా. ॥ 16 367 తాంాాగిత్తాార్తాం ఇం కాం ఛజ్లాభ్యాత్నా |

ఇాభికాగ్లారాంగ్న కంగు స్తం శారా ఇ షె ఇం | 17 368 ₹క్లాగాగగం ర్యా బాలం భధయ గ ఇళిగాగ. |

ఇషా ఇరా నాగాల ఛా స సాగాన్‌ ॥ 18 369 న ఇభ గంగాం స్తానం గన |

ఖా గానాగ్రాా శా షె ఖర్చా నగా. బాష. ॥ 19 370 ఇషాంత ఇషాగ్యా

ఖల గా సాం! గా

ణా క్ర!

ఖల ఇం ధా త్తైారాగ్నా. (1 20

269

372 వంతం గాసి శంతి భాగ్యా | పు టు టు నన. 21 372 ఇభాగా భాష, ఆాాన్త ఇస్తా | న మ క న... 22 373 గా ఇభధాణాాన. బాన భా రాగా | బాగా పాలు ఇలానా ఇటాాళ్యా. ॥ 23ె 374 గాగ్తాళ బాత ా ణన ప్య్యాకాష్ష | తా అగు సరం శాకాతత్తా్తారాన్నా. 1 24 ౩75 గాత భాం ఇంతా? సా అక్నా సి కార్యా | కాశాణాశ్రాంాణ స్త! ఇష ధాం గాగ శాం కార్యా ॥ 25్‌ 376 నాకా రాగల ఇంగ ఇసాంచార్తాం: ఇ గ | శా లానంాంత ఇవా. కాగా త్యాాన్నా. ॥ 26 377 వ్ర్గారాగ్నాగుం శాలి ఇల ాంాగ్యా శాలి కాలస్య 1 బగ బాధా ఇరా ాన్తు ఇాంత్తాం భాయ అగస్టు. ॥ 27 378 సావి ఇరా ఆాగ్తరశాంగాల్తైూ యాల ఇరా | కాంతా గ ఇ ఇధా్తూార్నా. ॥ 29 య న ఇ ఆఇళ్తగాం గాంణాకు ఇస్తా | ఇ బటాని అల్లా ఆగ: చఇాాంంంగాంాాాళకా ఇత్రానాగి. ॥ 29 380 నా ఇనా? ఆర్ట్‌ 7 ఇజ్రా బాంగ్‌ ఇన్నా ఉం ఇం సం బి ఇగ ళా భా * ఇష్యూ ॥ 30. శ్‌ గరా ఇసి అగు. ఇాళగాం. 380 270

న స...

జం బా శ ఇాజ్లై సాదాార్తన్నా 1 ఇళ ఇం గ గగ గసగ్య్నూ ॥ + కాం. య ఇనాం సా సాల ! తశాషాతాళల షానా ధంాాంాాంాంగు. క్రాగాళ్ళా. 4 తి ఇంకా షాాంాితాఖ. | వాల్ల ఇళ్తాాస. బల చా షి, ॥ తె ఇగ ఉసగస్తా ఇల య గాళ్యా ఇగ ఇ ఇ ఇరగగ్నా. | సా భా ష్‌ కార్యా వల్లా ఇస్తా న గాసి. ॥ శ తారళాగాణ. శ్ల్రాన్తసన్యూ జాసి | చగచతాళం ఛార్‌ ఇ తాళ్టారాననాం్నా. ॥ క్‌ సారా రాగా కాంగా. | తా యాంాంళ్తన్నా చాత? ఇటా ఇ ఇన్నా ॥ న వ ాంాత్తా పాట పంధా వ్యాన. | ఇంభల ఇళ్ల ఇ కా రాషాాంభా్నా. (1 7 జాగు గారా ఇష సంంంత్లాంగంన్తాాళ్నూ. | ఛా ఇట ఇ ఇనా కారం శారి. 1 ఠి కా కనాధాాంత భళి ఇంగా? ఇగ్నా | నా గాం నాం 1 ఇ శానా. 9

271

6. అధికార పరి[గహ పద్దతి క41ే. అధిప్టే పాదుకా సామే యస్యా సాకేత వాసిభిః | అన్వయ వ్యతిరేకాభ్యా మన (మీయత _వెభవమ్‌ |
7. _మోవితస్థిరచరా నయత్నళః కోసలాన్‌ జనపదా నుపాస్మహే | యేమ కాంశ్చన బభ్తూవ వత్సరాన్‌ _దెవతం -దనుజవెరి పాదుకా |
8. సామాజ్య సంపదివ దాసజనోచితా త్వం రామేణ సత్యవచసా భరతాయ దత్తా | న త్వాం నివేళ్య చరణావని! భద పీఠే పృథ్వీం బుభోజ్క బుభుబే చ యశో విభూతిమ్‌ | శ1డడ. భోగా ననన్య మనసాం మణిపాదుకే ! త 00 పుష్ణిసి హంత భజతా మనుషంగసిద్దాన్‌ | త్తేెవ నూన మభవ దృరతస్య సాధో రష్రార్థితం తదిహ రాజ్య మవర్హసీయమ్‌ |
9. రామ(ప్రయాణ జనితం వ్యపసనీయశోకం రత్నాసనే స్టెతవతీ మణిషాదరక్షే | పృథ్వీం నిజేన యశసా నిహితోత్తరీయా మేకాత పత తిలకాం భవతీ వితేనే | 272

146. రామాజ్ఞయా పరవతీ పరిగృహ్య రాజ్యం రత్నాసనం రఘుకులోచిత మాశ్రయంతీ | కుద్దాంపదావని! పునర్భవతీ వితేనే స్వాతంత్ర్య లేశ కలుషాం భరతస్యకీర్తిమ్‌ 1

147... పొలస్త్య వీర వదన స్తబకావసానాత్‌ పుష్పాణి దండకవనేవ్యవ చేతుమిచో ప్రా! రక్షాధురం ధృతవతీ మణిపొదుకే! త్వం రామన్య మైథిల సుతా నహితే 'ప్రచారే |

148. పొదావవి! ప్రవల చామర బృందమధ్యే భదాసనాస్తరగతా భవతీ విరేజే ! ఆక్షీర్హ దివ్యనలిలే కటకే సుమేరో రంభోజినీవ కలవాయిత హంనయూథా |

149. మాన్యే రఘూద్వహపదే మణిపాదుకే! త్వాం విన్యస్య వి(గ్రహవతీమివ రాజ్యలక్ష్మీమ్‌ | ఆలోల మక్షవలయీ భరతో జటావా నాలంబ్య చామర మనన్యమనాఃసెషేవే క

150. ప్రోప్తీ దివం దశరథే భరతే విలక్షే పర్యాకులేవ సరముత్తర కోసలేవు | త్వం చే దుపేక్షితవతీ క ఇవా భవివ్య ద్లోపాయితుం గుహ సఖిస్య విభోః పదంతత్‌ !

273

151. భ్రాతుర్య దంబ! విరహాద్భరతే విషళ్లే దాక్షిణ్య మాశితవతీ మణిపాదుకే | త్వమ్‌ | ఆసీ దశేష జగతాంశ్రవణా మృతం త ద్వాచాలకాహళసహం బిరుదం తదాతే |

152. రాజ్యం తదా దశరథా దను రామతఃప్రాక్‌ బిభాణయా చరకారక్షిణి ! వీతఖేదమ్‌ 1 తుల్యాధికార భజనేన బభూవ ధన్యో వంశ స్వ్వయాంబ! మనువంశ మహీపతీనామ్‌ ॥

153. _ వర్షాణి తాని వృవలో న తపాంసి తేపే బాలోన కశ్చిదప్‌ మృత్యువశంజగామ . రాజ్యే తవాంబ? రఘు పుంగవ పాదరక్షే 1 ఇవ” పరం ప్రతి విధయ మభూత్ర సక్తమ్‌ | 154, విశ 0 త గ్‌! దాశిత పదాంబుజ సంభవాయాం యస్యాం ్రతిష్టితమిదం మణిపాద రక్షే ! ఆసీదనన్య శరణా సమయే యథావత్‌ సాఒపి త్వయా వసుమతీ విహిత (ప్రతిష్టా !

154. ('ప్రాయేణ రామనిరహ వ్యథితా తదాసీ ముత్సంగ మ్యాశితవతీ తవ రాజ్యలక్ష్మీః | తా మేవ దేవి! నను జీవయితుం జలార్లా మంగిచకార భవతీ భరతోపనీతామ్‌ | 2/74

155. వీర వత ప్రణయిని ప్రథమే రఘూణాం 'ప్రోప్టీ చిరాయ భరతే వ్రత మాసిధారమ్‌ |! త్యక్ష్యా పదావని! తదా వివిధా స్విహారా నేకాసికా వ్రత మపూర్వ మవర్తయన్న మ్‌ 1

156. కాకుత్‌స్ట పాద విరహ ప్రతిపన్న మౌనాం నివృందతా ముపగతాం మణిపాదరక్షే | ఆశ్వాస యన్నివ ముహుర రతస్తదాసీం శీత రవీజయత చామర మార్చుతైస్త్వామ్‌ 1

157. యత కృచి ద్విహరతో౭ఒసి సదారవిందం రక్ష్యం మయా రఘువతే రితిభావయంత్యా | నిశ్శేష మేవ సహసా మణిపాదరక్షే! సిమ్మంటకం జగదిదం విదధే భవత్యా ।

158. రామంత్వయా విరహితం భరతం చ తేన (తాతుం పదావని ! తదా యదభూశ్‌ ప్రతీతమ్‌ | రామా నుజస్య తవచాంబ! జగత్సమనస్రం జాగర్తి తేన ఖలు జాగరణ వ్రతేన

159. అంతః పురే పరిజనైో సమయోపయ్యాతై రభ్యర్చితా భవసి యా వినయోస ప్లన్నెః | సా కోసలేశ్వర పదావని! భూ సతీనాం సంఘట్టునం మకుట పంక్తిభి రన్వభూస్త సమ్‌ |

2/75

161. ప్రా ప్యా ధికార ముచితం భువనస్య గుప్పై భదాననం భరతవందిత మాశ్రయంత్యా | మధ్యేఒవ తీర్హమివ మాధవ పాదరక్షే! మాతస్త్వ్రయా౭పి మనువంశ మహీపతీనామ్‌ |

162. రాజాసనే రఘుకులో ద $హ పాదరక్షే! పీరాజనం సమభవ తృమయోచితంతే | శ్రాఘావశేన బహంకః పరిఘూర్లితాభిః సామంత మౌళి మణి మంగళ దీపికాభిః |

163. వృథ్వీ పతీనాం యుగపత్కిరీటాః వ్రత్యర్థినాం ప్రాణితు మర్ధినాంచ | ప్రావు స్తదా రాఘవ ప్తాదరక్షే! తృదీయ మాస్టానిక పాద పీఠమ్‌ |

164. ప్రణమ్య రంగేశ్వర పాదరక్షే! దూరోపప్తీతై రుపదా విశ్తేషై | సభాజయంతిన్న తదా సభాయా మ్నువ్చెస్తరా ముత్తరకోసలాస్లా మ్‌ |

165. అపావ ఏత దా ఫర మయం(త్రితాశ 00

రంగేశ పాదావని! పూర్వ మాసీత్‌ తయా యదృచ్చా నసుఖనుష్త్రపొంథం రామే వనస్ట్రేఒపి పడం రఘూణామ్‌ 1 276

166. అనన్య భక్తిర్మణి పాదుకే! త్వా మభ్యర్చయన్‌ దాశరథి ర్‌ ద్వితీయః | వికల్చ్యమానః వ్రథమేన కీర్త్యా వంద్య స్వయం వ్యోమ నదాం బభూవ |

167. ఆరణ్యయోగ్యం పదమ స శంతి రామస్య రాజార్ల పదే 'నివిష్టా | ఆస్థాన నిత్యాసికయా వెరాస్టు స $ర్జౌకసాంస్వెరగతే రి ;ఘాతమ్‌ క

168. రాజుసనేచే దృవతీ నివణ్ఞా రంగేశ పాదావని! తన చిథత్రమ్‌ | యత్రాధి రూఢాః (గ్రమశళః పురా త్వా ముత్తంనయంతే రఘు సార భామా |

169. _ భ(ద్రాననంచే తృరివృత్త మాసీత్‌ దేవి! క్షణం దక్షిణతో ముఖంతే | కథం భవేత్కాంచన పాదరక్షే | రామస్య రక్షో మృగయానవివోరః |

170. యావత్త్యయా రాఘవసాదరక్షే! జిగీషితా రాక్తస రాజధానీ | మాలేవ తావల్డులితా మదాంధె రుద్యానశాఖా మృగయూళ్వపెస్తే | 277

171. మహీక్షితాం రాఘవ పాదరక్షే! భ(ద్రాసనసాం భవతిం స్పృశంతః | పూర్వం తథాత్వే నియతే=ఒపిభూయః | కల్యాణతా మానశిరే కిరీటాః !

క72 అవిచ తః పొందర మాతస(త్రం పిత్రా వితీర్ణం మణిపాదరక్షే! ఆసీ త్త్వ్వదర్హం విధృతేన తేన ఛాయా సమగ్రా భరతస్య మౌళౌ |

173. పాదుకే! రఘుపతా యదృచ్చయా వ్రస్టితే వన విహార కౌతుకాత్‌ | ఆధిరాజ్యమధిగమ్య తే యువా మనక్తతం వసుమతి మరక్తతమ్‌ |

దను యమ 174. రఘువీర పదానువంగ మాత్రాత్‌ పరిబర్లేమ సివేశితాయది త్వమ్‌ | అధికారదినే కథం పనస్తే పరివారాస్తవ పాదుకే! బభూవుః ! 175. వురుషిర్ధ చతుష్టయార్థినీనాం పరివత్తే మహితా వసిస్ట మ్చుఖ్యెః | (క్రయ విక్రయ పత్తనం (ప్రజానా మభవ త్కాంచన పాదుకే! తదానీమ్‌ ॥ 278

176. మనుజత్వ తిరోహితేన శక్యే వపుషెకేన విరోధినాం నిరాసీ అభజత్‌ భరతాదిభేద మీశ స్వయ మారాధయితుంపదావని? త్వామ్‌ |

177. మగధాంగ కళింగ వంగ ముఖ్యాన్‌ విమతాన్‌ రంధ్ర గవేషిణః స్తైన్యాన్‌ | రఘు వుంగవ పొదుకే! విజిగ్యే భరతః శాసన ముద్వహన్‌భవత్యా? |

178. _ అనితర వహనీయం మంత్రి ముఖ్యెర్యదాత త్త్వయి నినిహిత మాసీ త్ఫూర్య వంశాధిరాజ్యమ్‌ | రఘుపతి పదరక్షే! రత్నపీఠే తదానీం (శియమివదదృశు స్త్వాం సాదరం లోకపాలాః | 179, పరిహృత దండకాధ 0 గమనం పదరక్షిణిత త్పరిణత నిశ్వసంప దుదయం యువయెర్హ్యితయమ్‌ | రఘుపతి భ(దపీఠ మధిరువ్యూ తదా విదధే వ్యపగత్తవెరి భూస నిలయం వసుధా వలయమ్‌ |!

179. _ ప్రాప్తోదయా తదాసీం కిమసితమస్తని సరాకరోద్భృవతి | తనురివ మనుకులజనుషాం (ప్రసవిదత్రీరత్నపాదుకే! సవితుః | 279

180. అభిషేక పద్ధతి

181. _ పాహినః పాదుకే! యస్యా విధాన్యన్నభొషేవనమ్‌ |

ఆభొషేచనికం భాండం చ(్రేరామః (ప్రదక్షిణమ్‌ క 182. _ రాఘవస్య చరణా సదావని!

(ఫేక్షితుం త్వ దభొషేక మీవతుః!

ఆభిష్పేవనిక భాండ సని ధా

య(త్పదక్షిణ గతి శ్నృసెర్యయా! 183. _ మూర్చాభిష్తిక్తిర్ని యమేన వాహ్యౌ

విచింత్యనూనం రఘునాథపాదౌ!

రత్నాసనస్తాం మణిపాదుకే! తా 0

మ!

రామానుజన్నా భరతోఒభ్యషించత్‌ || శతక. భ్రాతురి యోళేఒప్యని వర్తమానం

రాజ్యాభొషేకంచ పరిత్యజంతమ్‌!

రామానుజౌతా ననుపారతం్ర్యా

దుభావుభాభ్యాం భవతిజిగాయ | 185. పివేశ్య రంగేశ ర పాదరక్షే!

భదాసనే పాదర మభ్యషించత్‌!

వశీ వసిష్టో మనువంశజానాం

మహ్‌ క్షితాం వంశపురోహితస్తా ,$మ్‌!

280

186. కృతాభిషేకా భవతీ యథావత్‌ రంగేశపాదావని! రత్నప్‌లే! గంగానిపాతస పీతాం, సుమేరో రధిత్యకాభూమి మధశృకారః

187. వసిస్టమ్యుఖ్యెరి హితాభొషేకాం రాజ్యాసనే రామనివేశ యోగ్యే తుష్టావ రంగేశ ర పాదరక్షే! (ప్రాచేతసస్త్వాం ప్రథమః కవీనామ్‌!

188. రక్షో వధార్ధం మణిపాదరక్షే! రామాత్మనో రంగపతేః ప్రవాసీ! రక్షో పకారాదృవతీ వితేనే రాజన (తం కోసల రాజధానీమ్‌!

189. _ ప్రాప్తాభిపేకా మణిపాదరక్షే! (ప్రతాసముగ్రం ప్రతిపద్యమానా! శశాస పృథ్వీం భవతీ యథావత్‌ సాకేత సింహాసన సౌర ఫఖౌమీ!

190. దళాననాదీన్‌ మణిపాదరక్షే! జిగిషతో దాశరథేరి .ఇయోగాత్‌ | జాతోపతాపా త (యిసం(ప్రయ్యుక్తె స్రీర్టోద్దకె రుచ సితాధరిత్రీ |

191. అధ్యాసితం మనుమ్ముఖైః (కమశోనరేందదె రారోప్యదేని! భవతీం తఈపనీయపీళమ్‌! రాజ్యాభిషేక మనఘం మణిపాదరక్షే! రామోచితం తవ వశం భరతో వితేనే!

281

102. సే స హేనదేవి1 భవతీం విషయే భిషించన్‌ ద్విస్పష్త సంఖ్య భువనోదర దీపరేఖామ్‌! దంధం తమిస్ర మహరద్భరతః (ప్రజానామ్‌!

103. హస్తాపచేయ పురుషార్ధ ఫలప్రసూతే ర్మూలం పదావని! ముకుంద మహీరువాస్త సమ్‌! ఛాయా విశేవమదిశ ద్యదసొ ప్రజానా మావర్షితెస్త్రయి శ్లుభెరభొషేక తోయైః |

104. అహ్నాయ రామ విరహాత్పరిఖిన ఎ వృత్తే రాశ్యాసనాయ భవతీ మణిపాదరక్షే | తీర్జాభషేక మపదిశ్య వసుంధరాయా శృశ్రే తదా సముచితం శశిరోపచారమ్‌ |

105. మాలఠిన్యమ్మాశితవతీ మణిపాదరక్షే | పంకేన కేకయసుతా కలహోత్ధితేన | శుద్ధింపరా మధిజగామ వసుంధరేయం త్వత్తః క్షణాపి ఎపత్నితైరభిషేకతోయైః .

106. _ అవర్దితం మునిగణేన జగది పభ్యూత్వ్యై తోయం పదావని! తదా త్వయి మంత్రపూతమ్‌ | మూలావసేక సలిలం విగమదుమాణాం శాపోదకం చసమభూశ్ర్‌ క్షణ దాచరాణ్లామ్‌ ॥

282

197. _ విప్రోషితే రఘుపతౌ భవతీ యథార్లం మాన్యే పదేస్టితి మతీ మనువంశజానామ్‌ | ఆత్మన్య ధర్వనిపులైః ప్రహితైః ప్రజానా మశ్రూణ్యపాస్య దభొషేక జలప్రవోహైః |

198. _ [ప్రాయో నిశోషితరసా పతి విప్రయోగాత్‌ పర్యాకులీకృత సము(ద పయోధరాగాః అంబ! త్వదీయ మభిషేక పయః పిబంతీ ధేనుర్భ భూవజగతాం ధనధాన్యదో్రీ !

199. వృత్తే యథాన దభిషేక విధౌ బభాసే పశా )త్తవాంబ] భరతేన ధృతకిరీటః | ఆకస్మిక స్వకుల విష్ణవశాంతిహర్జాత్‌ (ప్రాషస్వేషా మివపతి ర్మణిపాదుకే 1 త్వామ్‌!

200. మనువంశ వురోహితేన మంతై రభి మం(త్య త్వయి పాదుకే! (ప్రయుక్తమ్‌ | అభిషేక జలం న్త్‌లేన రాజ్ఞాం శమయా మాన నముత్చితాన్‌ ప్రతాపాన్‌ !

201. పాదపాదుసవృుతా రఘూద్యహా దాలవాలమివ పీఠ నూస్రీతౌ | పారిజాత అతికేవ పాదుకే! 283

202. అలఘుభి రభిషేక వ్యా స్నతై రంబుభిస్తే దిన కరకుల్నదెన్యం పాదుకే! క్లాళయివ్యన్‌ | సభలు కమలయోనే స్ఫూనురాధత్త మంత్రే వ్యధిక సియమయోగాం శక్తి మాధర్వణేవు ॥

203. _ దినకర కులజానాం దేవి! పృథ్వీపతీనాం సిరుపధి మధికారం (ప్రావు ఎ వత్యాం భవత్యామ్‌ | అజనివత సమస్తా పాదుకే! తావకీన స్నపన సలిలయోగాని సన్నుగా స్తుంగభ(దాః |

204. తవ విధివ దుపాత్తే సార్వభౌ మాభిషేకే భరత సమయవిద్శిః పాదుకే? మంతి మ్చుళ్యైః | త దవ ధినిజకర్మస్థాయినీనాం (ప్రజానాం (ప్రథమ యుగ విశ్లేషా (ప్రాదురాసన్‌ విచిత్రాః |

205. అవసిత రిపుశబ్బా నన్వభూస్త 0 తదాసీం రఘుపతి పదరక్షే | లబ్బరాజ్యాభిషేక్షా | చలిత భుజలతానాం చామర[గ్రాహిణీనాం మణివలయ సిన్నాదెర్మేదురాన్‌ మం[తఘోషాన్‌ |

206. సముచిత మభిషేకం పాదుకే? ప్రాపు బ్రవత్యాం త్వయి వినిపతితానాం దేవి! తీర్టోదకానామ్‌ | ధ్వని రనుగత మంత్ర స్సీదతాం కోసలానాం శమయితు మలమాసీ త ఎంకులా నార్తనాదాన్‌ 284

207. _ దివిషదనువిధేయం దేవి! రాజ్యాభొషేకం భరత ఇవ యది త్వం పాదుకే! నాన్వమంస్గాః ! కథమివ రఘువీరః కల్పయే దల్బయత్న 'స్రి చతుర శరప్తాతై స్తాదృశం దేవకార్యమ్‌ !

208. కతిచన పదపద్మ స ర్భసాఖ్యం త్యబంతీ 'వ్రతమతుల మధా స్తం వత్సరాన్‌ సొవధానా ! రఘుపతి పదరక్షే ! రాక్షసై (స్రాసితానాం రణరణక నిముక్తం యేన రాజ్యం సురాణొమ్‌ |

209. అధలో పజ్జంతే విధివ దభిషేకం విదధతాం వసిష్టాదీ నామప్యు వచిత చమత్కార భరయా | త్వచాస్తాన్యా రంగక్షితిరమణ పొదావని! తదా లఘీ యస్యోజొతా రఘు పరినదోహో పురుషికాః 1

210. అభిషేనయతు సరామఃు పదేన వాన్స బతుపాదుకే! భవతీమ్‌ | అవి శేషితమహిమాత్వం క్వవావిశేషః క్షమాసమేతానామ్‌ | | 8. నిర్యాతనా పద్ధతి ణా

211. అభిషేకో తృవాత్తస్మాద్యస్యా నిర్యాతనోత్సవః | అత్యోరిచ్యత తొంవందే భవ్యాంభరత దేవతామ్‌ |

212. ఉపాన్య వర్ణాణి చతుర్దశ త్వా ముత్తారికా ముత్తరకోసలస్టాః | సనందన్నాద్యే రపి చుర్విగొవహం సౌంతానికం లోక మనావు రగ్యమ్‌ | 285

213. పాదావని! ప్రత్యయితో హనూమాన్‌ సీతామివ త్వాం చిరవిప్రయుక్తామ్‌ | (ప్రణమ్య పాలస్త్యరిపో రుదంతం విజాషయామాస విసీతవేవ్య 1

214. _ తవాభషకాన్మణి పాదరక్షే ! మూలే సిషేకాదివ వృద్ధియోగ్యాత్‌ | జహుస్ష్రదెవ (తిదశాంగనా నాం (ప్రమ్లానతాం ప(తలతాంకురాణి ||

215. సర్వత స్త $దభొషేక వాసరే సమ్యగుద్ధృత సమస్ర,కంటకే | రాఘవస్య విపినేవు పాదుకే 1 య(త్రకామగమతా వ్యవస్థ్టితా ॥

216. కిం చళుర్ణ్దశభి రేవ వత రె ర్నిత్యమేవ మణిపాదుకే! యువామ్‌ | పాదయో (ప్రభువనాధిరాజయో ర్యౌవ రాజ్యమధిగచ ఏతం స్వయమ్‌ |!

217, రామస్య రాక్షస వధ త్వరితస్య కాలే పాదావని1 న

• ప్రకటయన్నివ పార్‌స్టి సుప్టిమ్‌ | ఆచితకూట మధిగమ్య ఫసంస వార్తా మవ్యాహత త్వదభ్నేక్ష మృదంగనాదః |

286

218. భదాణి దేవి! జగతాం ప్రతిపాదయివ్యన్‌ 'ప్రాగేవ యేన భవతీం భరతో౭ భ్యషించత్‌ ! మన్యే కపీశ్వర విభిషణయో ర్యథావల్‌ సంతన్యతేస్మ తత ఏవ కిలాభషేకః !

219, సంభిద్యమాన తమసో సరయూపస్తీతే సృృంవర్దిత స్తవ శ్తుభే రభిషేక తోయ్యైః | మన్యేబభూవ జలధి ర్మణిపొదరక్తే | రామాత్త్ర పావక శిఖభాభిరశోవణీయః |

220... పాదావని! త్వ దభ్యేనన మంగళార్థం భేరశతం భృశమతాడ్యత యశత్రత్తితెః | ఆకర్ష్య తస్య సహసొ చుములంనినాదం లంకా కవాటనయనాని నిమీలితాని !

221. లా పోద్ల్దమస్స (దభేక జల(్రవాహై రుత్సారిళస్త సరిత ముత్తరకోనలేభ్యః | లేభే చిరాయ రఘు పుంగవ పాదరక్షే ! లంకా వరోధ సుదృళం హ్‌ ఎదయేమ వానమ్‌ !

222. _అవర్షితం విధి నిదా మణి పొదరక్షే ! పద్మాసన (్రయసుతేన వురోహితేన | ఆసీస్నిదొన మభేక జలం త ?దీయం నక్తంచర ప్రణయినీ నయనోదకానామ్‌ [|

287

223. దేవి! త్వయా స్నపన సంపది సంశ్రితాయాం దగ్జే పురే దశముఖస్య వలీముఖేన | ఆసీ త్తతఈః ప్రభృతి విశ్వజన ప్రతీత మద్భ్యోఒగ్ని రిత్యవి తథం వచనం ముసీనామ్‌ |

224. _ఆయోధ్యకె స్త్యదభొషేక సమిద్ద వార్డై రా ధ్మాఫితాః శ్రుతిసుఖం ననుతే తదాసీమ్‌ | రామస్య రాక్ష శిరో లవనేఒప్యశామ్య న్యే షాం ధ్యని ర్విజయశంఖరవో బభూవ

225. _ ప్రథయితు మభిషేకం పాదుకే! తావకీనం దురిత శమన దక్షే దుందుభౌ తాడ్యమానే | సపది పరిగృహీతం సాధ సం దేని! నూనం దశ వదన వధూనాం దక్షిటైైర్నేత్ర న.

226. రఘుపతి పదరక్షే! రత్నపీకే యదా త్వా మఖిల భువన మాన్యా మభ్యషించ ద (సిన్హః | దశముఖ మహిషీభిర్దేవి! బాషా ఎయితాభి స్మానయుగ మభొషేక్తుం తత్‌క్షతా దన సామంస్థాః 1 227, రామాస్త్రాణి నిమిత్తమ్మాత్రమిహతే లబ్బాభొష్టేక్రా స్వయం రక్షస్తత్‌ క్ర్షయాంచకార భవతి భద్రాసనస్థాయినీ | యద్దోమ్షా మతివేల దర ఎరగవథుజ్వాలోమ్మలానాం తదా స్‌ మ త న్‌ త 'స్మష్షు కలధౌత్తశైల శిబ్బరై కర్పూరచూర్జాయితమ్‌ | 288

227. _ శ్రత్వైవం హనుమన్ముఖాదఘుపతేః ప్రత్యాగతిం తల్‌క్షణా దాసీద దృరతానువర్తనవశా దారూఢ కుంభస్థలామ్‌ | కాలోన్ని(ద్ర కదుష్తు దానమదిరా మాద్యద్ద్విరేఫ ధ్వని శ్లైనూ చాటుఖి రస్తుతేవ భవతీం శత్రుం జయఃకుంజరు |

229, _ పప్రత్యాగతన్య భవతీ మవలోక్య భర్ముః పాదారవింద సవిధే భరతోవనీతామ్‌ | పూర్వాభొషేక విభవాభ్యుచితాం సపర్యాం

మధ్యేసతా మకృత మైథిల లాజకన్యా ! 230. సంప్రేక్ష్య మైథిల సుతా మణీపాదరక్తే! ప్రత్యుద్గతస్య భవతీం భరతస్యమౌళౌ ! నిర్దిశ్యసానిభృత మంజలినా వురస్తొత్‌ తారాదికొః ప్రియసఖీ రశివషత్‌ ప్రణంతుమ్‌ | 231. తుల్యేఒపి దేవి! రఘువీర వదొశయత్వే పూర్వాభిషేక మధిగమ్య గరీయసీ త్వమ్‌ ! త్షేనైవ ఖల్బభజతాం మణిపొదరక్షే! రక్ష వ్రవంగమపతీ భవతీం న్వముర్తా ! 232. విర్యృత్త రొక్ష్షచమూ మ, ఏగయా విహాలో రంగేశ్వరః సభలు రాఘవ వంశగోస్తా | వంశక్రమాదుపనతం పదమాదదానో మాన్యం వునస్త్రయివదం నిదధే స్వకీయమ్‌ ! 289

283. ఈ త్తాదృశో శృ్చరణయో ప్రణిపత్యభర్తుః పారాస్త్రయా విధృతయోప్రతి పన్నసత్తాఖ | 'ప్రాప్తాభొషేక విభవామపి పాదుకే! త్వా మానందబావృసల్షితః పుసరభ్యస్నించన్‌ |

284. మా తస్త్ర్వయైవ సమయే నివమేఒపి సమ్య (గగాజన్వతీం వసుమతి మవ లోక్య రామః | సంజీవనాయ భరతస్య సమ(గ్రభక్తేః సత్య ప్రతిశ్రవతయైవ చకార రాజ్యమ్‌ |

285. పాదావవి! ('ప్రతిగతస్య పురీ మయోధ్యాం పొలస్త్య హంతు రభిషేక జల్యార్హ్ర మూర్తేః | అంసే యథార్ల మధివాస్య విజెర్యశోభిః కస్తూరికేవ నిహితా వసుధా త్వయైవ |

286. యా౭సొచతుర్హశసమాః పతివిప్రయశ్తా విశ్వంభరా భగవతీ విధృతాభవత్యా | విన్యస్యచాం రఘుపతేరు ఛడశెల శృంగే భూయో౭౬పి తేన సహితాం భవతీబభార 1

287. సిస్తీర్హ దుఖ జలధే రనఘస్యదేవి! త్య తృంప్రయుక్త రఘునాథపదాన ఫియేన | సద్యః సనందనమ్ముఖైరపి దుర్షి 'ఎరీకై సామ్రాజ్య సంవపదపరా భరతస్యజజ్డే ||

290

238. సిర్గత్య దేవి! భరతాంజలి పద్మమధ్యాత్‌ భూయః సమాగతవతీ పురుషోత్తమేన |! పద్మేవ భద్రమఖిలం మణిపాదరక్షే! (ప్రాదుశ్చకార భవతి జగతాంత్రయాళామ్‌ !

239. రఘుపతి మధిరోప్యస్వోచితే రత్నపీఠే (పగుణమభజథా స్త్వం పాదుకే! పాదపీళమ్‌ | తదపి బహుమతొస్తే తాదృశీ నిత్యమాసీత్‌ క్వనుఖలు మహితానాం కల్బ్యతే తారతమ్యమ్‌ |

240. ఆఅఆనువ ఏత రామభావః శంకే సిర్విష్ట చక్రవర్తి పదామ్‌ | అధునాఒపి రంగనాథ స చమత్కారం పదేన భజతితా (మ్‌ | 0, వంది వెతాళిక పద్ధతి

241. నమస్తే పాదుకే పుంసాం నంసొరార్హవ సేతవే | యదారోహస్య వేదాంతా వంది _వెతాళికాః న యమ్‌ | 242, ఉచిత ముపచరివ్యన్‌ రంగనాథ? (ప్రభాతే విధి శవసనకాద్యాన్‌ భాహ్యాకక్ష్యానిరుద్దాన్‌ | చరణకమలసేవా పొఖ్యసామ్రాజ్య భాజాం ప్రథమ విహితభాగాం పాదుకా మ్యాదియేథాః ॥ 291

242. పద్మాజుష్టం భజతుచరణం పాదుకా లబ్బవారా 'ప్రత్యాసన్నాస్తవ పరిజనాః ప్రాతరాస్థానయోగ్యాః | అర్భోన్మేషాదధిక సుభగా మర్ధపిద్రా నుషంగాం నాభిపద్మే తవనయసయో ర్నాథ!, పశ్యంతుశోభామ్‌ క

24డ4. ఉప నమతి ముహూర్తంశేష సిద్దాంత సిద్ధం తదిహచరణ రక్షా రంగనాథ! త ఫయమైషా | మృదుపద మధిరూఢా మంజుభిః శింజితెమై; రుపదిశతు జనానా ముత ఎవారంభవార్తామ్‌ |

245. రంగాధీశ! మరుద్గణస్య మకుటాదామ్నాయబృందస్య వా ప్రత్యానీయ సమర్పితా విధిమ్ముఖై ర్వారక్ర మాదాగ్గతోః | వాహారోహణ సంభృతం శ్రమభరం సమ్యగ్వినేతుంక్షమా రీలాసంచరణ పియా స్ప ఫ్రోతుతే పొదాంబుజం పాదుకా |

246. వృత్తం (క్రమేణ బహుధా నియుతం విధీనా మర్దం ది తీయ మిద మంకురితం తవాహ్నః | పిళాసఖీభిరుపనీయ సివేశ్యమానా మంక్తుం ప్రభో! త్వరయతే మణిపాదుకాత్వామ్‌ 1

247. _ దివ్యాప్పరోభి రుపదర్శిత దీపవర్లే రంగాధిరాజ! నుభగే రజనీ ముఖేఒస్మిన్‌ | సంరక్షిణీ చరణయోస ఎ విలాన వృత్తి ర్నీరాజనాసన మసొ నయతు స (యం త్వామ్‌ | 292

248. ఆస నాదుచిత మాసనాంతరం రంగనాథ! యదిగంతు మీవే! సంనతేన విధినా సమరి ఎచాం స ప్రసాద మధిరోహపాొదుకామ్‌ |

249. _ పరిజన వనితాభిః ్రేషిఈ ప్రాంజలిస్తాం (ప్రణమతి మదనో౭యం దేవ?! కుద్దాంతదానః | ఫణిపతి శయనీయం (ప్రాపయిత్రీ సలీలం పదకమల మియం త్తేపాదుకా పర్యుపాస్తామ్‌ |

250. ఇతి నిగమ వందివచసా సమయేసమయే గృహీత సంకేతః | అభిసరతి రంగనాథః ప్రతిపదభోగాయ పాదుకే! భవతీమ్‌ |

251. _శారః శృంగార చేష్టానాం ప్రసూతిం పాదుకాం భజే | యామేవభుంక్రే శుద్దాంతా త్పూర్వం పశ్చా దపివ్రభుః |

252. ప్రణత (త్రిదశేంద్ర మౌళి మాలా మకరందార్ర పరాగ పంకిలేన | అనులింపతి పాదుకే! స్వయంత్వా మనురూపేణ వదేన రంగనాథః |

253. అవదాత హిమాంశుకానువక్రం పదరశ్షే! త్వయిరంగిణః కదాచిత్‌ | కిమసి సిత మద్వితీయ మాల్యం విరళావస్థిత మౌక్తికం స్మరామి క 293

254. అసహాయ గృహీత రంగనాథా మవరోధాంగణసీమ ఎ పాదుకే! తొ కమ్‌ | సుదృళః స కయ మర సయంతి దూరా దవతం సోత స్ప్‌ల వాస్తితే రపార్దగెః |

255. ఏ ర్విశ్య మానమపి నూతన సన్నివేశం కెవల్య కల్పిత విభూషణ కాయకాంతిమ్‌! కాలేవు సిరి సి రంగయువానమేకా శృంగార సిత్యరసికం మణీహాదరక్షే ||

256. విద్రాయితన్య కమిళతు ర్మణీపాదుకే! త్వం పర్యంకికా పరిసరం 'ప్రతిపద్యమానా! ఇ్వాసొవిల పప్రచలితేన భజస్యభీక్షణ నాభీ సరదోజరజసా నవమంగరాగమ్‌ 1

257. శయితపతి రజన్యాం పాదుకే! రంగబంభొ చరణకమల పార్శ్వే సొదరం వర్తసే త్వమ్‌ 1 ఫణిపతి శయనీయా దుత్తితస్య ప్రభాతే 'వ్రథమ నయసహితం హివనం (ప్రాప్తుకామా |

258. చరణకమల సంగా (ద్రంగనాథస్య నిత్యం పిగమ పరిమళం త్వం పాదుకే? సిర మంతీ . వియత నుతిశయానా వర్తసీ సావరోధం హృదయ మధివసంతీం మాలికాంవైెజయంతీమ్‌ క

294

2659. ఉపనివదబలాభి ర్తి స త్యముత్తంసనీయం కి మపి జలధి కన్యా హస్త నంవావానార్హమ్‌ | తవతు చరణరక్షే! దేవి! లీలారవిందం చరణ సరసిజం తచా ఏరు చాఖూారవహూంతుః |

2660. అఖిలాంతః పురవారేవ్వనేకవారం పదావని! స్వైరమ్‌ | అనుభవతి రంగనాథో వివారవిక్రాంతి సహచరీం భవతీమ్‌ |

2661. సంచార పద్దతి

2662. అ(గతస్తే గమిష్యామి మృద ఏంతీకుశకంటకాన్‌ | ఇతి సీతాఒపి యద్వ ఎత్రిమియేషప్రణమామితామ్‌ !

2663. శరదళ్ళత మంబ] పాదుకే! స్యాం సమయాహూత పితామవా న్తుతొని | మణిమంటపికానురంగభర్తు స్త్రదధీనాని గతాగతాని వశ్యన్‌ |

2664. త్వ దధీన పరిక్రమా ముకుంద స్తద ధీన స్తవ పాదుకే! వివర ! ఇతరేతర పారతం(త్యో మిళ్ణం యువయోస్సిద్ధ మనన్య తంత్రభూమ్న్నోః !

2665. రజసా తమసాచ దుష్టనత్త్వే గహనే చేతసి మామకే ముకుందః | ఉచితం మృగయా వివారమిచ్చన్‌ భవతీ మాద్చత పొదుకే! వదాభ్యామ్‌ | 295

2666. క్షమయా జగతామపి త్రయాణా మవనే దేని! పదావని? త్వయైవ | అభిగమ్యతమో=పి సంథశ్రితానా మభిగంతా భవతి స్వయం ముకుందః |

2667. శిరసా భవతీం దధాతి కి త్‌ విధృతః కో2ప్‌ే పదనస్పృశా భవత్యా ! ఉభయో ర్మధ్యువెరి పాదరక్షే! త్వ్యదధీనాం గతి మామనంతి సంతః |

2668. స ౧ఎశతః శిరసా పదేనచ తా ఫం గతి ముద్దిశ్య ముకుంద పాదుకే! ద్వౌ | అవరోహతి పశి (మః పదా త్వా దధితోవూ త్యనఘస్తదేవ పూర్వః |

2669. సమయేవ్వపదిశ్య జె(తయా(త్రాం వివిధాంతపుర వాగురా వ్యతీతః | సెయతం మణిపాదుకే! భవత్యా రమతే వర్మని రంగసార్వభౌమః |

2670. నిజ సంహనన ప్రసక్త లాస్యం చరతి త్వా మధిరుహవ్యూ రంగనాథః |

పదరక్షిణి! పావనత్వ మాస్తాం రసికా స్వాద మతః పరం నవిద్మః ॥ 296

270. పదయో రనయోః పరస్య పుంస స్త దనుగ్రావ్యా విహార పద్ధతే ర్వా! శిరసో మణిపాదుకే? (శుతీనాం మనసోవా మమ భూనవణం త (మేకా క

271. కృపయా మధ్దువెరి పాదరక్షే | కఠినే చేతసి మామకే విహర్హుమ్‌ | మకుకేము దివౌకసాం విధత్తే భవతి రత విసంస్టులేము యోగ్యామ్‌ |

272. చరణద్వయ మర్భకస్యశారేః శరదంభోరుహా చాతురీధురీణమ్‌ |! కకటాసుర తాడనేఒపి గుపష్తం తవ శక్త్యాకీల పాదుకే! తదాసీత్‌ |

273. ఉత్తస్టుమో రంగశయస్య శేషా దాస్టాన సింహాసన మారురుక్షోః | మధ్యేనిశాంతం మణిహిదుకే! తా 0 లీలా పదన్యాస సఫీం (ప్రపద్యే ||

274. (ప్రాప్తాధికారా పతయః ('ప్రజానా ముత్తంసి తా ముత్తమపాదుకే! త్వామ్‌ | రంగేశితుః స్వెర వివోర కాలే సంయోజయం త్యంఘ్రి సరోజయుగ్మే ||

275. _త్వయాఒనుబద్దాం మణిపాదరక్షే! లీలాగతిం రంగశయస్యపుంసః | నిశామయంతో నపున రృజంతే సంసార కాంతార గతాగతాని | 297

276. వ్యూహాను పూర్వీ రుచిరాన్‌ విహాన్‌ సద(క్రమేణ ('ప్రతిపద్యమానా | బిభర్షివిత్యం మణిపొదుకే + తళ (0 మురద్విషో మూర్తిరివ త్రిలోకీమ్‌ |

277, పదేషు మందేవు మహత ప్‌ త్వం సి రంధ్ర సయ్ర్రేవవతీ మురారేః | ప్రత్యాయనార్ధ్హం కిలపాదుకే! నః స్వాభావికం దర్శయసి ('ప్రభావమ్‌ ||

278. కృపా విశేషాత్‌ క్షమయా సమేతాం (ప్రవర్త మానాంజగతో విభ్యూత్య | లవెమినిత్యం మణిపాదుకే! త్వా మాకస్మికీం రంగపతేః ప్రసత్తిమ్‌ |

270, ఉపా గళానాముపతాపశాం "మ సుభావగావహాం గతి ముద హంతీమ్‌ | పశ్యామిశారేః పదవాహినీం తా 0 సిమ్నేషు తుంగేషు చ సిర్విశేషామ్‌ |

౨80. సహ 'ప్రయాతా సతతం ప్రయాణే ప్రాప్తాసనే సంశ్రితపాద పీఠా | అలంఘసీయా సహజేన భూమ్‌ ఛాయేవ శౌరే ర్మణి పాదుకే! త్వమ్‌ ||

బైద్రిశే, పదనసృృశా రంగపతి రృవత్యా విచక్రమే విశ మి దంక్షణేన | తదస్య మన్యే మణిపాదరక్షే! త్వయైవ విఖ్యాత మురుక్రమత్వమ్‌ 1 298

282. సంచారయంతీ పదమన్వతిన్లః సహాయకృత్యం మణిపాదరక్షే | మాతస్త్వ్వృమేకా మనువంశగోప్పు ర్లోపాయతో గౌతమధర్మదారాన్‌ |

283. త్వత్త స్రి విష్రపచరా నసపత్నయివ్య న్నారుహ్య చార్‌క్ర్య మవరుహ్యచ తత్‌క్షణేన | శుద్దాంత భూమిషు పున ర్మణిపాదరక్షే! విశ్రామ్యతి త్వయి విహారవశేనశౌరిః 1

284. _ విక్రమ్యభూమి మఖిలాంబలినా (వ్రదిష్టాం దేవే పదావని! దివం పరిమాతుకామే! ఆసీదతో దినకరస్య కరో పతాపొత్‌ సం రక్షితుం పదసరోజ ముపర్యభూస్త [మ్‌ !

285. త్వత ఎంగమాన ఎను సకృది ధి సంప్రయుక్తె శుద్దిం పరా మధిజగామ శివత్వ 'హీతుమ్‌! రంగాధిరాజ పదరక్షిణి! శ్రీ దృశ హా గంగా బభూవ భవదీయ గతాగతేన |

286. వృద్ధిం గవాం జనయితుం భజతా వివరాన్‌ కేన రంగరసికేన కృతాశయా యాః సంచారతస్తవ తదా మణీపాదరక్షే! బృందావనం సపది నేందన తుల్యమాసీత్‌ |

299

287. మాతస్త్ర యామయతయా చరణప్రమాలే ద్వే వి(క్రమేము వివిధేవు సహాయభూతే | నాథస్య సాధు పరిరక్షణ కర్మణి త్యం దుమ్ము ది (నాశన దశాసు విహంగ రాజు |

288. _ పాదావని! కృచన విక్రమణే భుజానాం పంచాయుధీకరరుహై. రృజతే వికల్పమ్‌ | నిత్యం త్వమేవ షయతా పదయోర్మురారే "సస్తేనాస్‌ నూన మవికల ఎ సమాధియోగ్యా |

289. _ అక్షేత్ర విద్భి రధిగంతు మశక్య వృత్తి ర్మాతస్త్యయా వనిరవధి ర్నిధిరప్రమేయః | రథ్యాంతరేవు చరణావని! రంగ సంగీ వాత్సల్య సిఘ్న మనసా జనసాత్క్బృతో2సా |

290. _సంపద్యతే సముచితం క్రమ మాశయంత్యా స ద్వర్మనా భగవతో౭ఒపిగతి రృవత్యా | ఈళ్ట్టే పదావసి పునః క ఇవే తరేషాం వ్యావర్తసస్య విషమా దవథ ్రచారాత్‌ |

291. _రంగేశ్వరేణ సహ లాస్యవిశేవభాజో లీలోచితేవు తవ రత్నశిలాతలేము | మధ్యేస్టితాని కతిచిన్మణి పాదరక్షే! సభ్యా స్వెశేన మనుయోన్తుమితి ప్రతీమః 1

300

292. సిత్యం పదావని! నివేశ్యపదం భవత్యాం ని వృందకల్ప పరిమేయ పరిచ్చదాని | శృంగార సీతలతరాణి భవంతికాలే రంగేశ్వరస్య లలితాని గతాగతాని |

293. భఛోగార నావి కృతిభిః పరికల్పితాని 'ప్రీత్వెవ రంగనృవతిః ప్రతిపద్యమానః | పశ్యత్పు సిత్యమితరేమ వరిచ దేవ 'ప్రత్యాసనం భజతి కాంచనపాదుకే! త్వామ్‌ ,

294. _ అంతస్త్రతీయనయ్యనె స్వయ ముత్తమాంిగె రావిర సవివ్య దతిరిక్త ముఖాంబ్బుజెరా ష్‌ | న్యస్యంతి రంగరసికన్య వివోరకాలే వార(క్రమేణ కృతినో మణిపాదుకే! తా మ్‌ 1

295. రంగేశ రే సమధిరూఢ విహంగరాజే మాతంగరాజ విధృతాం మణిపొదుకే! తా మ్‌ | అన్వాసతే విధృత చారు సితాతపత్రాః స్వర్గౌకన న్చుభగ చామర లోలహస్తాః |

296. విష్ణోఃవదం గతివశా దవరిత్యజంతీం లోకేషు నిత్య విషమేము సమ(ప్రచారామ్‌ | అనే (తు మర్లతి ధృతా మళ్ళిలెనురేందె ర్లంగా కథంను గరుడధ్వజ పాదుకే! త్వామ్‌ |

301

297. _ భిక్షా మపేక్ష్య దనుజేంద్ర గృహం ప్రయాతు ర్లుష్వై గవాం విహరతో వహతశృ దూత్యమ్‌ | తత్తా దృశాని చరణావసి! రంగభర్తు స్త్వ తృంగమేన సుభగాసి విచేష్టితాని ॥

298. నిర్యజ్యమాన నవతాళలయ ప్రథిమ్నా ని ర్యంత్రణేన నిజసంచరణ (క్రమేణ | మ్పదా సి రంగన ఎసతే ర్మణిపాదుకే! త్వం దుఃఖాత్మకాన్‌ (పణమతాందురిత 'ప్రరోహాన్‌ |

299, _ ఏత్యం యఏవ జగతో మణిపాదరక్షే! సత్తా స్టితి ప్రయతనేమ పరం నిదానమ్‌ ! సో౭ప్‌స సతం(త్ర చరితస్త ($దధీన వ ఏళ కావా కథా తది తరేషు మితం పచేషు!

300. _సిర్విష్టనాగణశయనేన పరేణ పుంసా న్యస్రేపదే త్వయి పదావసి! లోకహేతోః | స ర్లౌకసాం త్వ్యదనుధావన తత ఏరాణాం సద్యఃపదాని విపదా మపదం భవంతి |

301. శరదుపగమకాలే సంత్యజన్‌ యోగసి[దాం శరణముపగతానాం (తాణహేతో[ప్రయాస్యన్‌ | జలధి దుహితురంకా న్మందమాదాయదేని 1 త్వయిఖలు నిదధాతి స్వంపదం రంగనాథః | 302

302. స్పృశసి పదసరోజం పొదుకే! నిర్విఘాతం 'ప్రవిశసిచ సమస్తాం దేవి! శుద్దాంత కక్ష్యామ్‌ | అపరమపి మురారేః పూర్వ మాభీరకన్యా స్వభినరణ విధీనా మగిమా సాక్షిణీ త్వమ్‌ |

303. (పతిభవనమనన్యే పొదుకే! త్వ(త్రృభావాత్‌ వివిధ వపుషి దేవే విభమద్యూళకాలే | అభిలషిత సపతీ ్నేగేహా యాత్రా విఘాతం శ్రవా యతి రహసి త్వాం మోడశస్త్రీ సహన్రమ్‌ |

304. తటభువి యమునాయాశృన్నవృత్తౌ ముకుందే ముహురధిగమహేతో ర్ముహ్యతాం యౌవతానామ్‌ ! శమయితు మలనూసీచ్చంఖ చక్రాది చివ్నా (ప్రతిపద విచికిత్సాం పాదుకే! పద్ధతొస్తే !

305. అధిగత బహుశాఖాన్మంజు వాచశ్ళుకాదీన్‌ సరసిజ నిలయాయాః ప్రీతయే సంగ్రహీతుమ్‌ ! (ప్రకటిత గుణజాలం పాదుకే! రంగ బంధో రుపనిష దటవీమ (క్రీడితం త్వత్సనాథమ్‌ |

306. ముని పరివదిగీతం గౌతమీ రక్షణం త్తే ముహురనుకలయంతో మంజువాచఃశకుంతాః | ఉవసీ నిజకులాయాదుట్ధితా దండకేమ స్వయమపి పదరక్షే | స్పెరమామేడయంతి |

303

307. యమ నియమ విశ్శుద్దైర్యం నపళ్యంతిచ్చిత్తెః శుతిము చుళకమాత్రం దృశ్యతే యస్యభూమా | సులభ నిఖిల భావం మాంసద పే వ్త్‌నస్య స్వ్యయముపహరసిత్వంపాదుకే! తంపుమాంసమ్‌ !

308. నిధి మివనిరపాయం త్వామనాదృత్యమోహా దహమివ మమదోవం భావయన్‌ క్రు[దమర్హమ్‌ | మయిసతి కరుణాయా పూర్ణపాతే త్వయాకిం పరముపగమనీయః పాదుకే! రంగనాథః |

309. కమపి కనక సింధోః సెకతే సంచరంతం కలశ జలధికన్యా మేధిసీ దత్తహస్తమ్‌ | అనిశ మనుభవేయం పాదుకే! ఈ $య్యధీనం నుచరిత పరిపాకం సూరిభి సే సవనీయమ్‌ ||

310. పరిసర ముపయాతా పొదుకే! పశ్య మాతః | కరణవిలయ ఖేదాత్‌ కాందిశీకే వివేకే | పురుష ముపసనయంతి పుండరీకాక్ష మగ్రే పునరుదరనివాస క్లేశ విచే దనం నః |

311. సామే భూయాత్సపది భవతీ పాదుకే? తాపశాంత్యై యామారూఢో దివమివ ఫ్‌ ఫవ్యమానో మరుది [.. సాదా మన్యా సహకములయా సహ్యజా వృద్దిహేతుః కాలే కాలే చరతి కరుణా వర్షుక। క ఏన్పమేఘః

304

312... సత్యా ల్లోకా తృకల మహితా త్‌స్పానతో వారఘూణతాం శంకేమాత స్పమధికగుణం సెకతం సహ్యజాయాః | పూర్వం పూర్వంచిరపరిచితం పాదుకే! యత్త్యజంత్యా సీతో నాథస్తదిద మితరన్నీయతే న త్వయా౭సా ॥

319, అగగ్రేదేని! త్వయి సుమనసా మ(గ్రిమై రంతరం॥ి ర్విన్యస్తాయాం వినయగరిమా వర్షితా దుత్తమాంగాత్‌ | దత్తే పాదం దరముకుళితం త్వత్ప్చభావాతిశంకీ దేవః శీ మాన్‌ దనుజమథనోజెత యాత్రా స్వనన్యః 1

౩14. పొరోదంతాన్‌ పరికలయితుం సాదుకే! సంచరిష్లోః వ్యక్తా వ్యక్తా వశిక విశిఖా వర్తనీ రంగభర్తుః | వేలాతీత (శుతిపరిమళెర్య్యక్తి మభ్యేతికాల్యే వినాళ్టైస్తే విబుధ పరివన్మాళి విన్యాస ద్నశ్యెః ॥

315. ఆ సంస్కారా ద్హిజ పరివదానిత్యమభ్యస్యమానా (శేయోహేతు శ్శిరసి జగతః స్టాయిసనీ స్వేనభూమ్నూ | రంగాధీశే స్వయముదయిని కేవ మంధం తమిస్రం గాయత్రీవ త్రిచతురపదా గణ్యసే పాదుకే! త్వమ్‌ !

316. భవతీం పరస్య పరువన్య రంగిణో మహిమానమేవ మణిపాదు! మన్మహే | కథ మన్యథా స్వ మహీమ 'ప్రతిస్టిత (వతి తిస్టతి త్వయి పదాత్పదం (ప్రభుః ।

305

317... తిథి రష్టమీ యదవతార్న వెభవాత్‌ ప్రథమా తిథిస్రిజగతా మజాయత | మణి పాదుకే! తముపసీయ వీథికా స్వతిథీకరోషి తదనన్య చక్తుషామ్‌ ॥ త18. అపారప్రఖ్యాతే రశరణ శరణ్యత్వయశసా ననుత్వం రంగేందో శృరణ కమలస్యాపి శరణమ్‌ | యయా లభ్యః పంగు 'ప్రభృతిభిరసా రంగనగర (ప్రతోళీపర్యంతే విధి రనఘవాచాం నిరవధిః | 319. తత్తద్వాస గృవాంగణ ప్రణయినః శ్రీ రంగశృంగారిణో వాల్లభ్యాదవిభక్త మంథరగతి స్ష ((0మే గతిః పాదుకే నీలా పంకజ హల్లకోత ఏల గళన్మాధీ సకసేకోత్టితా | యతత్రామోద వికల్పనా వివ ఎణుతే కుద్దాంత వారక్రమమ్‌ || 320. సంభవతు పాదరక్షే! సత్య సుపర్దాది రౌపవాహ్య గణాః 1 యాశ్రాసు రంగభర్హుః ప్రథమ పరిస్పంద కారణం భవతీ | కేం, పున పద్దతి 321. శారీ సంచారకాలేమ పున్చవ ఎప్టిన్సవశు రతా |! పర్య వస్యతి యతైవ (ప్రపద్యే తాం పదావసీమ్‌ 1 306

322. _దెవతం మమ జగ(త్రయారి ఏతా దివ్యదంపతి విహార పాదుకా | పాణి పాదకమలార్పణాత్తయో ర్యా భజత్యనుదినం నభాజనమ్‌

323. తవరంగరాజ మణిపొదు! నతో విహితా ర్లణను గర సరిత [సయసా | అవతంస చం(ద్రకళయా గిరికో నవ కేతకీ దళమివార్హయతి |

324. కుసుమేవు సమరి తేమ బ్బక్తైః త్యయి రంగేశపదావని! ప్రతీమః | శఠతకోపమునే స్త్రదేక నామ్నః సుభగంయతు ఎరభిత్త్యమస్య నిత్యమ్‌ &

325. పదే పరస్మిన్‌ భువనే విధాతుః వుత్వైః వ్రన్నూసై పులినే సరయ్యాః | మధ్యే చ పొదావని! సహ్య సింధో రాస్‌ చృతుః స్టాన మివార్బనం తః

326. _ త్తవెవ రంగేశ్వర పొదరక్షే! సౌభాగ్య మవ్యాహత మాసప్పుకామాః ! సుర్యద్రుమాణాం ప్రన్నవె సుజ్యాతై రభ్యదృయం త్యప్ఫరసో ముహుస్త్వామ్‌ కి 307

327. సనివేశితాం రంగపతేః పదాబ్దే మన్యే సపర్యాం, మణిపాదరక్షే ! త్వ దర్చణా దాసతితా మపశ్య ద్లాండీవ ధన్వా గిరిశోత్తమాంగే 328, _ పత్రాణి రంగనృపతే ర్మణి పాదరక్షే 1 ద్విత్రాణ్యపి తృయి సమర్చ్య విభూతికామా | పర్యాయ లబ్ద పురుహూత పదాః శచీనాం పష(తాంకురాణి విలిఖంతి సయోధరేము |

328. నిర్వర్తయంతి తవయేసిచితానిపుప్పైః (వెహారికాణ్యుపవనాని వసుంధరాయామన్‌ | కాలేన తే కమలభోచన పాదరక్షే! ('క్రీడంతి నందనవనే క సృతినః పుమాంసః | ౩30, ఆర్బంతి యే మధుభిదో మణి పాదరక్షే! భావాత్మకై రపేపరం భవతిం (ప్రస్తూసె | మందారదామ సుభ్ళగె ర్మకుపై రజస్రం బృందారకాః సురభయంతి పదం తదీయమ్‌ |

329. అస్పృష్ట దోవ పరిమర్శ మలంఘ్య మన్వెః హస్తాపచేయ మఖిలం పురుషార్హవర్లమ్‌ | చిత్రం జనార్హన పదావసి! సాధకానాం త్వయ్యరి తాసు సమనసః సహసా ఫలంతి | 308

332, _ వందారుభి సురగలైస్త్రయి సంప్రయుక్తా మాలా విభాతి మధుసూదన పాదరక్షే! విశ్రాంత నిమ్ణుపద సంశయ బద్ధసఖ్యా భాగీరథీవ పరిరంభణ కాంక్షిణీ త్తే

333. _ యేనామ రంగనృపతే ర్మణిపాదుకే! త్వా మభ్యర్భయంతి కమ్లలె రధికర్తు కామా | ఆరోప యత్యవహితా నియతిః (క్రమాత్‌తాన్‌ కల్పాంతరీయ కమలానన వత్రికాను |

చిర్రెడ. త్వయ్యర్పితాని మన్నుజెర్మణి పాదరక్షే! దూరా (0కురాణి సులభా న్యథవా తులస్యః | సారాధికాః సపది రంగ నరేంద్ర థక్త్యా సంసార నాగదమనౌషధయో భవంతి |

335. _ ఆరాధ్యనూన మసురార్హన పాదుకే! త్వా మాముష్మికాయ విభవాయ సహస్ర ష్మతః | మన్వంతరేము పరివర్తివుదేవి! మర్త్యాః పర్యాయతః పరిణమంతి సహ(స్రనేత్రాః |

336. ధృవ్యెస్త్రయి (త్రిదశ రక్షక పాదరక్షే! పుష్వాని కాంచన మయాని సమర్పితాని | విస్రంసినా వినమతో గిరిశోత్త మాంగా దార గ్వధేన మిళితా న్యపృథగ్భవంతి |

309

337. విశ్వోప సర్గ్షశమనం త సయిమన్యమ్తూనై _ర్వెమాన్నికో ప్రణిహితం మణిపాదరక్షే 1 పద్మా సహాయ పద పద్మనభారి మ సే వుష్పో పహార విభవం పునరుక్త యంతి |

338. నాకౌకసాం శమయితుం పరిపంథివర్లా న్నాథే పదం త్వయినివేశయితుం (ప్రవృత్తే 1 త్వ తృంశితాం విజవాతస్తులసీం వమంతి (ప్రస్థాన కాహళరవాన్‌ (ప్రథమం ది (రేఫాః |

339. రంగేశ పాద పరిభోగ సుజాతగంధాం సంహ్రాష్యదేవి! భవతీం సహచివ్యపుప్పైః | ని త్యో పదర్శితరసం నకిలాదియంతే నాభీసరోజ మపి నందన చంచరికాః |

తె40. ప్రాగేవ కాంచన పదావని! పువ్చవర్హాత్‌ సంవర్తితే శమిత్సదెత్యభయైః సురేందదెః | పద్మేక్షణస్యపదపద్మ సివేశలాఖే వుష్పాభాషేకముచితం (ప్రతిపద్యసే త్‌ మ్‌ ||

341. దికిదిశి మునిపతో ష్‌. దండకారణ్యభాగే నజవహతి బహుమానా న్నూనమద్యాపిమూలమ్‌ | రఘుపతి పదరక్షే! త్వత్పరిష్కారహే తో రపచిత కుసుమూనా మాశమానోకహానామ్‌ |

310

342. ఘటయసి పరిపూర్ణాన్‌ కృష్ణమేఘప్రచారే కృతిభి రుపహ్నతె స్త్వం కేతకీ గర సష్మతైః | వరతను పరిణామా దా మతః శ్యామలానాం (ప్రణతి సమయలగ్నాన్‌ పాదుకే! మౌళిచంధదాన్‌ |

343. పరిచరణ నియ్యుక్తై పాదుకే! రంగభర్తుః సవన తనయ మ్బుఖ్యె రర్పితాం త్వృత్సమీపే | వినత విధి ముఖేభ్యో సిర్విశేషాం ద్విరేఫాః కథమపి విభజంతే కాంచసీం పద్మపంక్షిమ్‌ |

తెతడ. విధి శివ పురుహూతస ఎర్నితెర్దివ్యవుప్పై స్త్రి సహ నిసతంత స్తత్తదుద్యాన భృంగాః | మధురిపు పదరక్షే! మంజుభిః స్వైర్నిన్నాదె రవిదిత పరమార్దా న్నూన మధ్యా పయంతి !

తెడర్‌, ప్రశమయతి జనానాం సంజ (6౦ రంగభర్తుః పరిసర చలితానాం పొదుకే? చామరాణామ్‌ | అనుదిన ముపయాతై రుత్ధితందివ్యపుప్పై ర్నిగమ పరిమళం తే, నిర్విశన్లంధవాహః ॥

346. _ అభిలభువనరక్షా నాటికాం దర్శయివ్యన్‌ అనిమిష తరుపుపష్పై రర్చితే రంగమధ్యే | అభినయ మనురూపం శిక్షయత్యాత్మనా త్వాం (ప్రథమ విహితలాస్యః పాదుకే! రంగనాథః |

311

347. ఆఅగళితనిజరాగాం దేవి! విష్ణోః పదంతత్‌ (త్రిభువన మహనీయాం (ప్రాస్య సంధ్యామివతా మ్‌ | భవతి విబుధ మ్పుక్తై స్పష్టతారానుషంగం పరిసర పత్తితస్తే పారిజాత ప్రస్తూసైః ॥

348, వ్యంజంత్యేతే విభవ మనఘం రంజయంతః శుతీర్నః 'ప్రాధ్వం రంగక్షితిపతిపదం పాదుకే! ధారయంత్యాః | న్గాదె రంతర్నిహితనిగమై ర్నందనో ద్యానభృంగాః ద్దివ్యో పుష్పైః స్నపిత వపుషోదేవి? సొస్నాతికాస్టే |

349. కిం పుప్పెస్తులసీ ద్రజెరపికృతం దూర్వాఒపిదూరే స్టితా తృ త్పూజాసు ముకుందపాదు! కృపయా త్వంకామధేనుః సతామ్‌ ! ('ప్రత్యగ్రావా ఎత దర స పల్లైవ అవ(గ్రాసాభిలాషోన్ముఖీ ధేనుస్తిన్టతు సావసిష్ట భవన దా రోపకంఠ స్టే ||

350. చూడారగ్వధరజసా చూర్ణస్నపనం విధాయ తే పూర మ్‌ | రంగేశ పాదుకే! తా ఫమభిషించతి మౌళిగంగయా శంభుః |

351. పరాగ పద్ధతి

352. పొంతువః పద్మనాభస్యపాదుకాకేళిపొాంసవః | అహల్యాదేహనిర్మాణ పర్యాయ పరమాణవః |

౩352. తవ సంచరణా(ద్రజో విధూతం యదిదం రంగనరేంద్ర పాదరక్ష! ఆలమేత దనావిలాని కర్తుం కతక క్షోద ఇవాశు మానసాని ॥

312

353. పునరుక్త పితామహానుభావాః పురుషాఃకేచిదమీ పునంతి విశ మ్‌ | మధ్గువెరి పదారవింద బంధో రపరాగాస్తవ పాదుకే! పర్ష్దాగా ॥

354. అభియుక్త జనో నిజార ఏకాణాం బహుశో రంగనరేంద పొదరక్షే | అవలేప పిశాచమోచనార్ధం రజసా లింపతి తావకేన దేవాన్‌

తె55. శిరసా పరిగృహ్య లోకపాలాః తవ రంగేశ్వర పాదుకే! రజాంసి | వివమేషు బలేను దానవానాం వ్యపనీతా న్యశిరస్త్ర, మావిశంతి 356. కృతినఃశిరసా సముద (హంతః కతిచిత్కేశవ పాదుకే! రజసే | రజన స్త్రమసోఒపి దూరభూతం పరి పశ్యంతి విశుద్ధమేవ సత్త్వ్యమ్‌ | 357. అధికం పదమాశితోఒపి వేధాః (ప్రయతో రంగధురీణ పాదరక్తే | అభివాంఛతి సంగమం పర్షాగె రభిజాతెస్తవ దేవి! నాభిజాతః | 313

358. _ శుద్ధ సత్త్య వప్తుషెవభవత్యా, పాదుకే! విరజసా హరిపాదౌ | అస్తుకిం పునరిదంరజసాొతే, శుద్ధసత్త్యమయతళతా మనుజానామ్‌ |

359. త్యద్రజ స్పృవ తనోతి పాదుకే! మానసా న్యకఠినానిదేహినామ్‌ | (వ్రస్తరస్య పదవీ గతస్యయత్‌ వ్యాచకార ముసిధర్మదారతామ్‌ |

360. రంగేశయస్య పురువస్య జగద్విభ్తూత్వె రథ్యా పరిక్రమవిధా మణిపాదరక్షే! సీమంతదేశ మనవద్య సరస్వతీనాం సిందూరయంతి భవతీచలితాః పరాగాః !

361, _ మాన్యేన రంగనృపతే ర్మణిపాదరక్షే! చూడా సదాని రజసా తవ భూషయంతః | కాలక్రమేణ భజతాం కమలాసనత్వం నాభీసరోజ రజసాం నివనంతి మధ్యే |

362. మాతర్ముకుంద చరణావసి! తావకీనా శృింతా వశీకరణ చూర్ణ విశేషకలా [. సంచారపొంసు కణికాః శిరసా వహంతో విశ్వంపునంతి పదపద్మపరాగల్నేః

363. ఆయోజితా న్యమలధీభిరనన్య లభ్యే పాదావని! శ్రుతివధూ పటవాసకృత్యే | త్వత్సంచర (ప్రచలితాని రజాంసి శౌరేః 'ప్రఖ్యాపషయంతి పదపద్మ పరాగశోభామ్‌ 1

314

364. మూర్దూన మంబ! మురభి న్మణి పాదరక్షే! యేషాం కదాఒపి రజసా భవతీ పునాతి! తా (మేవ తేసుక తిను స్న్పపయంతి కాలే మందారదామ రజసా, మకుటచ్యుతేన |

365. _రథ్యా విహారరజసా పరిధూసరాంగీం రంగేశ రస్య లలితేవు మహోత వేమ | (ప్రసో ఫాయ త్యవనతో మణిపాదుకే! తా (0 గౌరీపతిః స్వయ మిభాజిన పళ్లవేన ||

366. నేదీయసాం నిజపరాగ నివేశవూర్వ్యం స్పృమ్హాశిరాంసి భవతీ భవరోగభాజామ్‌ | గాఢంనిపీడ్య గరుడధ్వజ పాదరక్షే ! మాన([గ్రహం శమయతివ ప్తె రసాధ్యమ్‌ ||

367. ఆపొదవల్రవతనో రకువారయూనః సొదావని? 'ప్రవిశతో యమునా నికుంజాన్‌ | ఆసీ దనంగ సమరా త్పురతః ప్రవృత్తః "సేనా పరాగ ఇవతే పదవీ పరాగః |

368. గంగాపగా తటలతాగృవా మాశ్రయంత్యాః పాదావని! ప్రచలితం పదవీ రజస్తే | 'ప్రాయేణ పావనతమం (ప్రణతస్య శంభో రుద్ధూళనం కిమపి నూతన మాతనోతి |

315

369. అంతే తదా త్వమవిలంబిత వమానయంతీ రంగాద్భుజంగశయనం మణిపాదరక్షే | కామంసివర్తయితు మర్లసి సంజ్వరం మే కర్చూర చూర్లపట్లలె రివ ధూళిభొస్తే |

370. రంగేశ పొద సహధర్మచరి! త్వదీయాన్‌ మౌశౌవివేశ్య మహితాన్‌ పదవీ పరాగాన్‌ | సంత స్రివర్ల పదవీ మతి లంఘయంతో మౌళౌ పదం విదధతే విబుధే శ్వరాణామ్‌ |

371. మాత స్తదా మాధవ పాదరక్షే | త్వయి (ప్రసక్తం త్వర యోపయాంత్యామ్‌ | పరామృశేయం పదవీపరాగం (ప్రాలైః పయాణాయ సముజ్జివానో |

372. తథాగతా రాఘవ పాదరక్ష! సంపశ్య మానేవు తపోధనేవు | ఆసీ దహల్యాతవ పాంసుల్తేశె రపొంసులానాం న (యమ గణ్యా।

373... పశ్యామి పద్మేక్షణ పాదరక్షే 1 భవాంబుధిం పాతు మివస్రవృత్తాన్‌ | భక్త్షోపయానత రయా భవత్యాః పర్యస్య మానాన్‌ పదవీ పరాగాన్‌ |

316

౩374. వపంచాయుధీ భూవణమేవ శౌరేః యతస్షవైతే మణిపాదరక్షే 1 వితన ఫతే వ్యాష్తదిశు పరాగాః శాంతోదయాన్‌ శతుచమూపరాగాన్‌ |

375. _ పరిణతి మకలోరాం (ప్రపయా యత్ర్రభావాత్‌ అలభత శిలయాసా న్‌ గౌతమో ధర్మదారాన్‌ | పున రుపజని శంకా వారకం పాదుకే?! తత్‌ 'ప్రశమయతి రజస్తే రాగయోగం ప్రజానామ్‌ |

376. రజని విగమకాలే రామగాథాం పఠంతః కుళిక తనయముఖ్యాః పాదుకే! భావయంతే |! ఉపల శకలస్తక్తె స్త్వృత్చర్గాగె రకాండే జనిత మునికళత్రాన్‌ దండకారణ్యభాగాన్‌ |

377. కుభసరణిరజోభిః శోభయంతీ ధరిత్రీం పరిణతి రమణీయాన్‌ (ప్రక్షరంతీ పుమర్జాన్‌ | భవసి భువన వంద్యా పాదుకే! రంగభర్తుః శరణమువగతానాంశాశ (తీ కామధేనుః

• తె7టి.. పవన తరళితస్తే పాదుకే! రంగభర్తు ర్విహరణ సమయేము వ్యాప్త విశ్చాపరాగః | వివమ నిషయవర్మ వ్యాకులానా మజ(స్రం వ్యపసనయతి జనానాం వాసనారేణుబాలమ్‌ | 31/

3౩79. వివృత్యూహ ముపొసిషీమహి ముహుర్నిశ్ళేషదోవవి ఏటో నిత్యం రంగధురంధరస్యనిగమస్తో మార్చితే పాదుకే | ధత్తే మూర్దభి రాదిపద్మజసితా తత్తాదృశీ సంతతి ర్యతృంచార పవిత్రత క్రితిరజు పంక్ష్తిం చతువృంచ్చమః || 380. రజసా పరోరజస్తన ఖలు నలంఘ్యేత భగవతో౭ఒపి పదమ్‌ | కిముత హృదయం మదీయం భవతీయదినామ పాదుకే! నస్యాత్‌ | [1 318

[౬౯1౬౯౪4 68౪ 0% (1౧9) ౧౧౧౧౫౭ గ2౧౮౭[0౧81 5౧114140 ౪౯౦41174 ౦౬8154 ౧౧41౬౬౯4 ౧4౦౮14 54645411 ౧61౦౮6 00౧౧౭౧|౧/ 'గ4గ 4౧664 0౫ గ.౪. గం౧424/420040/2) - ౪0160౧6 | (5% $14101 6/౧2002గ412, 5గ ౧౦౦12 '0గ, 0412021 069౧౧౧౮౧ 0౦10౧౫, [౪/౮6/2046 - 500 013. 1996. - ౧5. 50)

౧6౧ ౪౦౪ ౪౭14 20060౧6 16 0౧1210 ౮1౧2 568615 01 5గ౧౧20౧92గ), ౪౦౮౪ ౪|| 06౧ 06 5100066 0౧ ౪౦౮ ₹4ల9 9/ ఇ గ౧౧౪౭గ౭గం౬! 0౧4౧6౧0 110౧2) 50[16 [౧00౪56 0౧౦16. 064109 ౧62౧ ౪౦౪ ౪|| 1౧౮ 2 9౧000 01 ౧౦౮3641788 88/10090/ ఆగ౦౭౦6౦6 1౧ 1601000 06 గష6౮ల8& 54122902౧0. 0/ ॥ 00616 09 & [౧0౮6 0 & 52501601 1౧ సీ2గం2౧౬|౮౬ 500% 1$ 16 6౧౮౮గ౧౦ ౧౧౭గ౫ ౦ ౪664౧14 0651645 0616021661 ంగ4౧6 0 10౪9206 ౪6౧569 1121 09160/2199 16 910౧/ 206 0౧2౧౮6౪౯ ౦1 116 5400415 01 8/1 ౧౭౧9౭౧24౧4. ౪/౧9 116 న౩66న4 54[2572గ) 15 1601606, 6 ఇ[౧౧09006/6 &201000410021/ 0615 5900040066 ౪1౧ 94048 69౪70100.

ని౭రంన& 52089210 15 2150 1౧6 ౮611911 01 900012 ౪౧0 (6౪61 1౧ 5209541 ౧౧౦9౦ర/. 1౧6 (1గ౧౭౦6౩ ఇగిరే 517165 0౪6904౧61౧ 16 ౦0౧౧౦|:960౮౯ 10! 620% 910% 15 & 00106౯ 8606 14 0201465 2 80606 1౧ 2 [5 62002110 ౪1012౧00. 00 116 ౧౦6౧౧) 027169 6౧2౧౫ 6౭౧ 11 19 ౦00౧౧౭౧౪౦౧ 2౧6 680౬110౧ |

1[19 9416 121 ౧|| ఓ01:20040/49 001066 41200/4 ౧6౧౧౧౬1 240464 ౦౧౦6 0౧26౧966 ౪6620౧12 065142 10 1691 1౧6 ౪0గ౧ 01 1౧6 116, 'గజం740404-510004' 144 ౧464 0666 ఊ౭/6066 10 116 13%6౧ 60% ౪29 10 ౧౦గ౫౧౦5౭ ౦౧6 1౧068206 ౪6563 1౧ ౧౯2156 0 [016 ౧4౧౦౭౧౩౪08 1౧ 6 ౧0౪౮596 01 0౧6 ౧1౦౧౬ 40216 గ౭)/1౧4౯ ౦00164 ౦0౧౧1816 0౧1౫ 1౪6 [౧౮౧౮86 10 ౧15 రి2ర2 గ8గ212 52029౧21, 565142 ౦00గ౧|6166 16 510౮612166 0౧6 0౪9౧6 రయగ400 106 ౧1౩౧౬ ౧౧౮91 ౧౭౪/6 066% & 1[6[6%/ 00౧(691 1౧6666, 10౧ 0010 ౪66 ౧2౧౦౪/౧౪౮ 66౪01669 ౦01 16 ఓ076.

5౭6482 5202297201 1౧66 001 10 06 *6౧/ ౧౦౧౪4 106 1115 ౪౭470౪9౧ ౧06 15 ౧901/66 ౧౧౧౧1 5/ ౪41౧౧845 దెడగుడ/20౧8. శిం210, 29 106 00౧౧౧౧౭౧1౦ 9౪/6 2౧ 1౧10178 1౧6౧64100౧ 0 18 069౧ 25 2 ౧౦౧౦౭ 10 సి2గాగ2[8౯ (0౧౦౪౧ 26 54082గ, 1౧6 66౬ 0 1౧9 ౬010), ₹8 ౧09గ 100౧6 & 097౧0206౧1 ౧1౦౧6 1౧ 16 66౪0110041 ॥19/21619 ౦1 ౧9 5గ౪౮౭|9[౧౧4౪29. ॥ గాఖ/' 06 ౧౦1౧166 0౪1 ౧6/8 1141 0011 6 76౧02121 2౧6 ౪2624141 96619 01 116 5గ౪/2150౧4౪4& 54గ0/262/2 [0౪6 &౧6 ౧6౪679 119 ౧06) 26 ఇగి 1౧౧౧౦గ౬౧1 ౨2౧2202 6140108.

0000౧ 0651102 15 0౪61602166 10/ ౧15 6ఆ౪01)0౧2! గ/౧౫౧౪, 1 18 06946౪66 141 ది॥రంన8 52[25/2గ) 15 1౧89 ౪6౧/ 0631 ఇ౧౦౧ 16౧౧. 01506531౧0 115 5060121 ౧1406 1౧ 1౧6 0694 ౦4౧౦౧, 0౧ 52477412 51౧% 520/5 :

ఆగ (16 నిషరంగత 5202512, ౪9 ౧62 06 ౪౧గ౧౧|51464016 ౪౦109 01 1౧89 8006! 01 0౪ ౧౦౪ తి! ౧13 5/౪/2:5౧8౪ 61191069 25012009, 2 ౧19 ౪151501260౪/21110 501౧1041 00౧(6గ౧౧౧||౦౧౩ 106 & ౧౦66 తగ10618- ఇంగ 1౧ 015 ౧౫౧౫౧. 7౧6 ౦గం1౧ 01119 ౧/౧౧ ౦౧ (16 గడరంగ8 1165 ర60 1౧ ౧6 16 01 116 ౦౪ 7౧9 రిఇరం:2 13 1౧6 0681 9/7౧00! 01 01/౧9 6209."

52౧941 00గ౫గ౧౫౦౧12గ౧69 ౧4/6 066౧ ౫గ160 0౧ 16 గ26౮82 52129087 2౧6 15 8210 జ 2025 ₹ంగా 1౧౫1 0 8౧2200౪212 510౫294, త౧౧౭గ& 01105014 ౪0016 009 29 ౪6. 706/8 ౧౫/6 0990 141011 00౧౧౧౫౭౧1౩గ౧65 100, 1౧01061౧09 & 6611166 0౧6 6౫ 5/ గ౧4౧౧౫౧౦)& ౪664012 1420౧266542%, 6౧౦౪౧ ఇ3 9220606066 గీగిరజ/2౧. గ౭గ౧౧౭౮4 00౧౧౧౧౭౧1110(3 ౧2౪79 664% ౪110 1౧6 ౧09౧౫. గం6౪66 రంగగ౧09 16 1151 700 ౪62/6 51006 106 ౧౦౭౧౧ ౦4006 (0 06 ౪౧18౧, 106/9 ౧48 0660 ౧౦ 761004 ౦0౧౫౧౫౭౧౭౧. 11 15 118 0౦౦౮ 1ంగంగిం 0 1౧9 50౪2150౧42 ౪ంగం 14 8/1 దం. ౧4ం౧౭/2౦౧4౧/2 ౧౭9 00006 100420 10 11 69 ౪10 & 16016, 60[%014// 2౧౮ 1౧18౧851౧0 6౫666919 ౦01 116 ౧౦౭౧౫. 1౧6 ౧/956[౧(౪016౧16 66219 ౪/10 6 “151 ౧769 04౧108 141 00౧181౧ ౦౧౪ ౧౮౧౮౧౪6 2౧౮ 10/౫ 91043.

శ్ర

&ీ గ! 10/87/0/6 16115 ౪9 1౧౬1 ౪662౧12 06914 ౪/25 00గ) 41 7౧౦౦౧౧౮! ౧6౬౧ గగ౦ం౧1౧0౧2౧) 568౪8౧ ౧ం౧ర686 2గిర 14600/ 619౧౬ ౫9౬6 200. ౧6 1606౪66 ౧9 72౧1౧౫ ౪౧౮66 ౧౩ గ౫|6౧౧| ౮౧౦16 116/8 గ౧౩౧2౧0)14 (4౧0౮1౧0 2౧6 ౧/66 & 1000 116 &5 & 119౧/ [89006166 1620%6౧ ౧౦9 900014 ర/2గ౫౭1 51 2౧6 [1111050006 116 ౧29 ౧౧౦ 66 ౧/11 5209140 గ] 2౧6 142౧102212 1200468069 ౧ ౧15 *౦గ5. [16 ౪9 4 ౪6/52116 890౧109 2౧౮ ౪016 అగంగి8[/61/ 0౧ 5గ/219004౪/2 160100౫ 29 ౪6 |.

౯1662 52౧29721 ౦౧6౧౩ ౪01 "౧౧౫9162 ని2606౧4, &ఇ౧6 15 166 0 116 5[0%2, '52౧120 5౧౯1౧౮2 నిగ1/134:

"4|| ౧౭1 16 6006 ౧౭౦౧16 ౪/౧౦ ౧1406 0౧ 1061 00౪/౧ 06 54౧6219 1౧21 ం౮౭౧6 1౧6 166 01 ఓ016 [౧౩౧0202104. 7౧6 రం51 01161౯ 10105 1961 6౮4/65 1౧6 ౪/0గర9.”

5/1 ౧౭౦౧20౧2౧4 00గ౫గ౧౫౭౧|4౧/ 'గగ౧౧82౧66/4) 1$ ౪౯16౧ 1౧ 611006 1816964 ౫416౯ 0౪1౧0 1౧6 ర5[0/₹16 51012, ౧6 ౧[006669 10 000 0౮1 16 5060121 ౧/౦౧౪గ'69 01 1౧6 510% 1౧ ఇ9 63౧౧౦ 2 ౧౫౧౧౪౯ 25 న095019, 29 | ౧6 ౪9/8 90621100 10 2౧ 26618౧06 ౧1)/351021%/ ౧౯996౧ 0610768 ౧10౫. 7౧౮6, 06 ఇ00౪8 ౧6౧౮౦౧66 ౪6/56 1$ ౦690గ066 29 116 142౧0౭14 5 0%2 121 "౧౮౦౭166 1౧6 300)601 01 ౧6 ౪౦౧6 -

"5॥ ౧2౧౩2౧2౬ 5 119 ఓ0/60 0 16 ౪౦౧౭8 ౪0066 (01 ౧9/6 2౧6 6 ౧6/94గ4160౧. &| ౧6 1౧08౧౧260౧ ౦11౧6 016 28 10౯ 602/6'౧0 106 ౮006 ౧6౦౧16. ౫6౧౦౭ 09542 ౧2 15 2౧6 ౧/2౫/9 10? 1౧9 ౮౦౦౮ 0109 ౪౦౧/4 (1౧64౧౧4౪౦౧) 2౧6 &/00 (1600 ) 10౧09 10/ 11611661 10/19 92౧6413 1౧౭ 9౮౭౧౮ 116 1961, 10 1౧6 0౦౦౮ ౧౭౦౧19 ౪0 56౧6౧66 10 16 94౧6419 2౧6 ౪౦/5౧) 160 67 [0105-16 16691 2౧6 6 6౮66101 1౧059 16960 7069 ౭ 16 ౪౧” 0881౧౧౧౩ ౧69 0/62/0655 01 116 ఈ౪01669 18 ౮౧౦౭౯౧66 (0౧202౪7412 /252గ)52).”

6 00గ౫౧౫౭౧10/ ౧౮9 1169 ౮56 01 'గిఇగ౧౦4' ఇ9 1626 ౧౦ 10 116 16694 0 & 51206 42౧౮ 10 ౧6 ౧7256౧09 01 ౧1861 0౦6౮. 7౧6 1౧౧౦గ4౧౦6 01 87౧2౧82 5 ౧౦ ౧1౪౮ 0౮1 0/ 66167౧00 10 గ౧4౧౧౭౧౦)౭౦౧౬౧/2, ఛ8 ౪6628 గ౦రగ/ష, 0౧6౯౭6౧౧౦౦ 2 [12గ౧4042౯ 18 ౮౧౬౧ 9౧269, 7 గ౧౧౧౭౧౦౬| తి 118 గ౭గ2౧8ై/2౧2 4౧6 గింగ10/8 గగురేడు2గు ౧610 ౮9 6/ఈ4 ౧6౭౯ 16 1గ౧౧౦గ౭౧| 99౧ 020068 01 16 ౪౦౧6 '52012%', ౧6౦౧16 ౪1౦ ౧2౪/6 62566 1౧9 ౧/656006 01 116 500/8౧06. 1౧౮666 1 9 108 520120 ౪౧౦ ౧౩౪6 00౧౧౧౧౧౦66 06512 10 126 ౪0 116 ౪౧౧౧6 01 ౭ర0%2 92[29/2గ 29 2 00౧2416౧06. 1౧6 6651 01 1౧6 1661 61 11656 ౦౦ ౧౭౦౧ 6 ౧6౯169 116 2120500618 00౧912౧1.

. ౧6౧౧1౧6౮౧0 116 2066౧08 0116 260806 1021 16 6౧౮85163 216? 16 07౧6 ౪౭ 8 0౧ 1౧6 6౭గ1౧ 2౧6 (16 9[169 ౧6 150 1 206౧06 1౧6 ఇ|గ౧౦9౧౧6/6 10 ౧౮౧౧/ 116 902099, 5/ [౧౭౦౧2/002౧/ ౧11069 5000 6- ౧౧9౧12౧/ ఈ460%6౧ 0౧ 116 58040)601 001166 0౧ ౫2/260/2౧ 2౧౮ ౦0౧౦౮౮౮663 ౧13 ౦0౧౫౧౫౭౧1౫ 0౧ 16 50% ౪1 986౧069 10 119 11099 0/౫ 520811 ౧06005 (412౧2౧3 52912) ౪౮౩౭౦ ౧6/6 ఇగిర 26గ3 ౮౪910 2 రంగ్గాి2ె”50గ ఈ స2గగాషట2/9 1౧౪2100011 ౪౧ 01% '5 4150 & 922౧౮ 01 ౧౧0౭ 1౧2౧ 0౧6 1౧0652౧6 ౪6669 గ |

]0679 15 105 101 ౧655 11౧0060061 ౧6 ౪౦ ౮౧౧6 29 116 192౧౧66 6౦౧౧౧౧౪౦౧11౦౯ 6/84 1/0౧) ౧౩ గ౦౧ ర్రజగిడగ/ 0! 5000 2500, 001 ౧౪౪౭ 6069 [6 656 ౬౧ ౪౧596౧౧0/ (గ౧౦౧-2౮౦౧౪/2) ౦0౧94౯5౦0౧ 0/ ౪౮౧16౧౭9[6 ౧/0005 100. 706 ౧౦౭౧ ౦౧ ౧4౧౮ (2665 ౧606806006 2౧06 1౧6 ౫౭౦68 8 5 ౧౦1 210486 10 9౧౪ 100౬ 7౧6 40103 0 ౪2౧ 2౧౮6 1/25 206 106 ౪6(565 01 16 4౪౭/5 ఇ0[ 19 1౧6 ౪౪0 “౧౪౧౦౦6 ఇగ “౧౪౪140 6 ర౮'665 10 5061 06010647 51908 1౧ ౮౧౦౦౧106౧0 (౧6 50%2 0౧ ౧౭౧౮. [౧౮66౧[4౫/ ౪8 94౧ ౧6౪ “౧౪ 0౧15 1౧10 1౧6 006౧15 01 1656 ౧౦5 01 106 ౬ ఇ//8 010/4 ౧'10౧4౧౦౧౭గ. 7౧6 3/6 ౪6/56 01 "౧౭౦౧౭౪ ద౭రర౧20 :

“52౧6219 141 9626 1౧6 186101 144600650ర204 ! ౪21౧4 7096 0౪6101 1౧6 62/5 01 40126 62గ%, ౨౭969 10 6౫ 2౧ 116 116 ౧6౭౬౧ ౧౦ ౦ 16 ౪౭625. 1౧6 60౦9 ౧౮166 6 ౪21001 2౧6 */252 219 186 ౪౪0 6/౪5 9/201696 10 ౪8 10 [00% ఇ ౧8 ర్ర/9410659 01 ౫౦౮౧96 1.

85/1 గ20గ౧/20[4౧/2 1౧ ౧9 ౦612 1664 00౧౧౧౭౧ 585 ౧ ౧౭౪5౧౮ (౧౫| 5 ౧౦6 ౪81౧౧ 18 2౧6 5 (2 ౪6౧68 ౧౧ 18/9౧ 0 1101067 ౬4౧0౧ ॥ ౪29 ౧౭4/2] 10/ (౧6 0/01069/ 10 00% 216 116 9 5(8౯౪/౧6౧ 506 ౧౭6 066౧ 0451

2

ఇ౫2/ 0౫/ ౧4౧౧౬. "16 9౮౭/666 ౧19 ౧౯౭౭౧౭౧౬ 5151686 1౧ ౧19 0౪/౧ శింల[2గ002, ౧6౧66 ౧6౯ 601/6 140 50/5, 1260౧1 ౧6 00/9 &9 & 09810౪66 ౪౧౦16 &౧6 ౧౫౮6 1౧6౧) 160119 546610౫ 1౧6 510౧/ 0 16 గిడగాజు2౧4& 2౧6 ౮౦4 1౧6౧౧ 040% 1618 గం౧ ౧6౧106."

00 6౪8౧ 6 8౧102421 596265 01 106 0/64/౧655 0 1౧6 54౧6౭19 ₹00090% అంం0[8జ2 ౪౧0 +*065౧)౧9 ౧6౧౧:

“4/6 ౧౧౮౩1 ౧౪9 [40 ౧6౮౩ ౦01 6/69 10 0206 [౧ 6 9169281065 0 1౧69 920645. శీ॥ం౧ 2, 06? ౧10/51021 6౫/6 ౧౧౩/ 3౮/67 10558 666 100 6 06. ౪/8 ౮0 906924 01 "౧౬1 ౪౧౦౧ 02౧౧౦ 068 ర690/066, 901 020 09 ౪1310౧66.” 716 ౧౦౪/౭౯ ౦1 '5661౧0' (0/20/2690 ౧౧2గ౫౧2) 15 ౪6౧/ 8000. 716 500606 13, ౦0 ౧06౧59, 18 "౪15'0౧2౧/ 6/6."

5 గ౧ం౧2౪౦౧౫౧/2 00౫/8 6051210 &9 ౧6 ౮౧౪6119 1౧6 1౧1210 59౧1040099 01 1౧6 ౪8/56 01 0634. 1౧ 1౧6 ౧౧౦౦౪55, ౪6 100 12/8 1౧ 1౧6 502065 01 ర౪010౧4| 6091297. 9698445 006116 10౧౭010200 16205 రం౪౧ 10౧) 1౧6 ౯620065 ౭00౪6 1౧6 గ౧౧౯౭1/ ౧౧౭౧12] 16761, 29 (8౪784166 50 1౧6 ౦0గాగాం౧(210౧ 716 ౭8) ౪656 0౩ "52౧౧౬౧౦2౧౭ క26౮6౧2౯ ౧1౦65 061018 ౮5 ౦0౧6 ౦ 1౧056 ౪౧06112016 506065 1౧ ౪2౧04. 802/2145 6౧1౯921169 ౧2౪9 066౧ 1౧ ౪౭౧, 001 గగ ౧౬9 201866 (0 ౧౪ 00186౯5 ౪150. [6 51609 620% ౯0౧) ౧5 54గరేఇ|5 ఇ౧6 9121264 (21665 [16౧౫ ౪౧ &2౧౮6 1౧౧౫6౮26 ౧12069 1౧6౧) ౦౧ ౧౪ ౧91౮ :

"౦, 6౧౧-౪౧౦౧౫౩166 2౧6419 1! 8021212 [00% ౪0 3౦౪౧561 ౪1౧౦ ౧26 0686౧ 19162566 0గ 116 101645-

116 189101 116 9౧9౧౧౧, గ౭గ౭, &ఇ౧6 ౪11 [0౪6 ౧14066 ౪౦౪ ౦౧ ౧9 గ౧౧౭|66 10015. [6 [00166 ౬9 5641౮11

౬5 501/2 ౪౧౦56 0౧0౪౧ 15 0౧౧౧౧౭౧166 ౪/1౧ 1౧68 6౧౮6౩.”

051 1౧66966, ౧౫౮6 ౧౦1 64౧899 100 10౪౧ [0౧౫ 16 166101 16 [00 ౧౦ ౧46 1౧02021660 25 శే గాన ! 65142 ౪569 1౧6 ౪౦౯6, 'ఆ'గ94' 10! 511/4 10 00౧౧6౦ 802122 10 & 46 ౧౦9108, &5 ౧6 న 512౧61౧9 0౧

0౧160068 ౧|| :

"59616౧0 10 0౪6100గ౫6 1౧6 ౪7000 ౦1 06100 [౧296 25 119 5608028 (02266౪7227), 5102 ౬౦౦౪౧196 1౧6 ౪146౯ 144 0౪/66 0౧) 1౧6 189 01 106 10/6 2౧6 5802006 52122502. 5661౧09 19 0౪6౯0౦౦౧౧6 106 ౪/౧0౧0 01 ౧౪109 1/66 10 560066 1౧9 0౧0౪౧ ((2౫/202౪7౭602౧), 8021218 20060196 109 52060219 01 5/1 ౧2౧౧ 2౧64 0804౧79 2 0౮16 ౧6౧5౦౧.” ॥

౪/౧91%9౯ 1 13 2 00గ౧గ౩౦౧ ౪10 16 ౪21915 01106 6౭0065 (21 ౬/9 ౪566 10 57165, 0/ రా గి 09 16౧ 3జ2)1, 0౯ ౫౧౧౧ ౪2౯ '2-6/820౧0 1౧6 90గ౧|65 1౧ ₹౭౧౫|| 0౯2 66౪0196 0221౧6 2 6101 ౫ 076 [౧౬౧౧౧౦౧౬౧2 0౧ 16 692౧15 ఈ ర్ర౦108౧ 2764 0౯ 106 ౧061 ౧1౧౩6) ౪4502 5100 116 58902500 0% 26 ౧6141695 119 6016 *10 1౧6 6ఈం166, 116 ౪౧6౪ (24 1266 5611009 ని౦51166 5౫ 662012 0౭ 2 ౨/9 ౧౭|9౧౧/ 2౧6 ౫౦6గట/ అం01ఇ1౧66 10 ౮9 6౫ 116 ం0గాణ౫౭౧(210౧ [104 49 1౧04 ఈ 116 0005 “౦౧౩౧10 01 0691126 న2642 5202572౧02 ౧౭౩ 066౧ 50121066 60౪/2 109 06౧1౯65. 1 5 ౧౦1 కలగిన 009 “9౧6౯260౧ 061 & 0019 01056659 6గ60166 0౫ 1౧6 ౯౫1౧౧౫5 ౦1106 ౧౦౦౫౫ ౪100 “గఇండర6ర ౪ ల అజ [౧౬౧0 ౧౧1౧5, 16060659 1౧6 920/"౧౦౩ 1141 15 662౯10 106 1౧౦1౧ ౨౮/9 ౧౮ 1౧6 100120 గ౧6౭గ. అరం 10/06 1౧ 16 ౧౦౪౧౫ ౧౭౩ ౧౧6౦6 1 2 ౧1౧౪ 5600899101 ౪౦౫ (01 9౧౦౪ 60112000. ౧౧9 614964 60 2663 10 16 ౧1619048 01 ౧69 8014100. (01 116

16 ౧౯౦6౮౦10౧౪ ౮65 01 1౧6 ౪౦1౧౧౭ 2/6 6౧౮౭0 6 206 1౧6 1౧0౪901౮! ౧౧6౧౮ 01108 16%

140 ౪౪౧569 1౧ 5209611 ” “1౧6 1౧6గ౫ 15 00[౧౧౧౪౧౦౭౦16. [0616 ఇగిరే 7౭ ౮8౮ ఇ 1౧6 6౧౮ 10 ౧610 ౪౧19 [901౧0 | 12 06512 ౫ 5% 20504761 10౪ ౧౫౦9 01 1౧6 ౪011౧౧9, ౪9 6౪౭౧ ర6[10 ౧౭౪౭ 2౧ అ౫06| | న౦గ/2 10! /ం02012 1115 గీగ౦౦॥1 [406 52౧౧161 116౧ 1౧6'16గా016 ౦ 5% గ౭౧9౭౧౫||| ౫ 5420020). [|౭) 1౧6 ర ౧/2 02గ౧౭(| | 972౧ 010 119 2౧6 ౧8౭ 10 5/ గం౧2౪౭0౧4౧/2 10 60గ౧౧|819 119 "2గా2గంండ' ౧౦గా౧౭౧14౧0/ 101 ౧26౮12 5202572) 2౧6 2130 [6౪61 1౧2 119 గ౫౧౧6 1౧6 (651 0 1౧6 1182564765 9160 10 ౪8 0౫ ౪౭620౧12 069%. 9౧౫2 స2౧ర20102 (006654 ౧6౪ 542/2౧/౧2 7౧769, చం6ారి2ర ౮2౧౮౭గ/ 1990) 3

గ 724 6జర 6072247౯ బ “707% : శ | వ్ర | |] 90/4 |. గ౬౨||4 క౧1511014 ౧౬౦౧౪ |] గ ౪108౬ ంగేడి!గసత! & డిసీడి61116 01౧౬౯౮౦70౧ గ్‌ గ ౧1౧64౦ గ5ి111011 111౧౬4౦5 ౬0. న్‌ గ [170౬గ౧4840 [1

, | ప ఈర || నా యో | || 5% గ. ౪. ౪. 5. 5. కణిః[5814 10౧747 | | 46116 01[౧౬౯07౧౦|౧ గ్గ్‌ (| | వారాగాతంం30 మ[ుంళుముగా 70౨ ౫౨. గి ౫1౧౮౧41౧౧1, ౮౧111/[00/౧ 07., గి.౧. | గ్‌ | 1.

న భద దాచాచర దద చట ళళుళుళ్ళు ॥ న క 712464 ఇటలి 607207౯6 77077 ఏ న న . . . క్ట న సన న్య న న్‌ ప న్‌! న్‌ పణం 5. జనిత ౪ళ!ఏ1లిత ౧౬౯౨౦ నే న [1401406116 91[౯070| నః నళ న ) ఆ౫౯/౮౦౦౬00౬౯1౯0179 ౬70. స్ట్‌ [1/0౯౧484౦ న 'ఓ న్స్‌ 06 శ! న్స్‌ కా ంాలాలాలాలంం యర యో సవ యవన పపపపప సప పసపపడ వ (44 2టం ర07ై6గబోద్‌ గల న్‌. బజైర్ధ ప్రాఫెనక్‌, తెలుగు డిపాకమలు కాకతీయ నీశ్వవిద్సాలయం, వరంగల్‌ ప . 1. ౧ 0. 32ముమతంయగు.తుక విగ్రంంలగి కం0యయుి 5 [మకర సల 398£06౮0108౬24&84&0 .

ల్‌ 5/1 గడ2౧౮2౧2౧౧2 ౧46౮గ& 5420౧292౧౫ ౪100 761464 6౦౧గ౫6౧12౧/ - ౪౦01. |! (ానననననననననననననననననన్యు [| 71064 తట 00777౧౫౯ ద (107 + | , ౮౫ (| 9% క. గక 6401401141 || | _ ౨1౧౬౯070॥ || ౮11114). 7౯౧|౬౯8 670. (1 [| 70౯౧4840 || '“ఆంందంచించింంంందంందిదచిదంిదదిదిదిదిదదిదిదిదిదిదిడి హవన నంహహ హహ ననన హవా 71444 ఇట 00226425 (70077 + | ॥ న న పు! ||| ॥ [1411406116 018౬౯070 ] . సషగింం 5500200155 [0. | 5౬£0010౯24840 | ( అ9౨అలఅ౧౧౧౧౧౨౧౧౧౧౦౧౦౦౦౧౧౦౦౦౨౦౧౦౦౦౦౦౦౦ రహనావనాచావాదాదాచావావా వాదా చావావాద దాదీ